yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Мүк еләге һаҙлығы

Мүк еләге һаҙлығы — төбәк әһәмиәтендәге комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы, БР Хөкүмәтенең 2005 йылдың 21 июле Күрһәтмәһенә ярашлы, Башҡортостандың махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһе.

# Мүк еләге һаҙлығы
## Тасуирламаһы

Мүк еләге һаҙлығы — Ағиҙел һәм Еҙем йылғалары араһында урынлашҡан һаҙлыҡ, 2005 йылда тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән. Архангел районы Орловка ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 1, 1 км алыҫлыҡта урынлашҡан төбәк ботаник ҡомартҡы. Уйһыу һаҙлыҡ, дөйөм майҙаны 2 га. Башлыса атмосфера яуым-төшөмлө ҡатнаш һыу менән туйына. Эре түмәрлек, таллыҡ, ҡайын һәм тоташ сфагнум менән ҡапланған иретмә тибындағы һаҙ берләшмәләре бар. Үҫемлектәрҙең һирәк төрҙәре үҫә: һаҙлыҡ мүк еләге, түңәрәк япраҡлы ысыҡ үләне, һаҙ хаммарбияһы һ. б..
2001 йылдың 7 сентябрендә Архангел районы хакимиәте башлығы «Орловка ауыл хакимиәте биләмәһендәге мүк еләге һаҙлығын тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан итеү тураһында» ҡарарын ҡабул итә.
Һаҙлыҡтың төньяҡ өлөшө ҡулсаһы — 300 метр, ә көньяҡ өлөшө 150 метр самаһы тәшкил итә, дөйөм майҙаны — 6,5 гектар. 2000 йылдар башында мүк еләге 3200 квадрат метрҙы ҡаплаған. Һаҙлыҡ мүк еләге ҡайын менән уратып алынған аҡланда өлгөрә. Ә һәйкәл статусына эйә булмаған икенсе һаҙлыҡта мүк еләге 1400 квадрат метр майҙанындағы тағы бер участкала үҫә
Башҡортостан Республикаһында мүк еләге ҡыуаҡлыҡтары ҙур түгел, хатта уның емештәрен йыйыу тыйылған. Уның түшәлеп үҫкән нәҙек үренделәре 80 сантиметрға тиклем оҙонлоҡта. Япрағы сиратлы, ҡалын тиресәле, ялтыр, ҡара-йәшел төҫтә, аҫ яҡтан күк ҡуныҡ менән ҡапланған. Алһыу-ҡыҙыл сәскәләре сатыр рәүешле сәскәлектәргә йыйылған. Ул май-июнь айҙарында сәскә ата, емеше август — сентябрҙа өлгөрә. Улар ҡуйы ҡыҙыл төҫтә, шар формаһында. Унда витаминдар, органик кислоталар, шәкәр, микроэлементтар бар.
Мүк үләне хәл керетеү үҙенсәлектәренә эйә, ашҡаҙан эшен яҡшырта, уны авитаминоз ваҡытында ҡулланылалар.
Шулай уҡ һаҙлыҡта Бибершгейн ләләһе һәм һалынҡы үҫемлектәр — Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән үҫемлектәр бар.

# Мүк еләге һаҙлығы
## Флораһы һәм фаунаһы

Һаҡлау объекттары: биотөрлөлөгө юғары булған һаҙ үҫемлектәренең эталон берләшмәләре.

# Мүк еләге һаҙлығы
## Флораһы һәм фаунаһы
### Тәғәйенләнеше һәм әһәмиәте

— Тәбиғәт комплексын һаҡлау һәм уны рациональ файҙаланыу
— Биотөрлөлөктө һаҡлау
— Проектланған тәбиғәт ҡомартҡыһы Һаҙ иретмәләре (сплавины) карст күлдәре урынында барлыҡҡа килгән. Карст уйпатлыҡтарында һәм упҡындарында формалашҡан һаҙлыҡ үҫемлектәренең (күрән, тал, мамыҡ ҡайын һ.б.) төрлө эталон варианттарынан торған торф һаҙлыҡтарында үҫемлектәрҙең бер нисә төрө: һаҙ мүк еләге, түңәрәк япраҡ ысыҡ үләне һәм һаҙ хаммарбияһы үҫә. Бореаль төрҙәргә бай сфагнум һаҙлыҡтарының булыуы киң япраҡлы урмандар таралыу зонаһы өсөн һирәк күренеш, шуға күрә улар уникаль: ҡомартҡы тәбиғәтте һаҡлау һәм фәнни әһәмиәткә эйә.

# Мүк еләге һаҙлығы
## Тыйыуҙар

— мелиорация эштәре;
— торф һәм мүк сығарыу;
— ағас һәм ҡыуаҡтарҙы ҡырҡыу;
— мал көтөү;
— эргә-тирәләге биләмәләрҙе һаҙлыҡ сигенә тиклем һөрөү;
— үҫемлектәр йыйыу.
# Энтль-Леппым-Игль

Энтль-Леппым-Игль — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Локкум-Ягун йылғаһының һул ярына тамағынан 133 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Энтль-Леппым-Игль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200047253
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204725
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Вадья

Вадья (Вадьица) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Порма йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Вадья
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000001267
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000126
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Лун-Кузобью

Лун-Кузобью — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кузоб-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 49 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Лун-Кузобью
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000016279
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001627
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Гнойс

Гнойс (нем. Gneus) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 161 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,26 км². Диңгеҙ кимәленән 306 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7646 һәм автомобиль коды — SHK.
# Көнсығыш Ҡытай диңгеҙе

Көнсығыш Ҡытай диңгеҙе (ҡыт. ғәҙәти 東海, ябайл. 东海, пиньин: Dōng Hǎi, палл.: Дунхай, һүҙмә һүҙ — «көнсығыш диңгеҙ»; кор. 동중국해, япон. 東シナ海) — Көнсығыш Азия (Ҡытай) яр буйҙары һәм Рюкю утрауҙары менән Кюсю утрауы (Япония) араһындағы Тымыҡ океандың диңгеҙе.

# Көнсығыш Ҡытай диңгеҙе
## География

Майҙаны — 836 мең км².
Иң тәрән урыны — 2719 м.
Февралдә уртаса һыу температураһы 7 °C-тан алып 16 °C, августта — 27-28 °C.
Тоҙлолоғо 30-34,5 ‰, йылға тамаҡтары тирәһендә — 5−10 ‰.
Ярым тәүлекле һыу артымдарының бейеклеге 7,5 метрға етә.
Диңгеҙгә ҡойоусы иң ҙур йылға — Янцзы.
Көнбайышта диңгеҙ төбө рельефы тигеҙ түгел, әммә тәрәнлектәр бында бәләкәй. Һайлыҡтарҙа һәм утрауҙар янында диңгеҙҙә йөрөү өсөн хәүеф тыуҙырыусы ҡаялар, рифтар һәм һай урындар бар.
Диңгеҙ биологик ресурстарға бай. Балыҡ тотоу сәнәғәтенең төп объекттары сельдь һәм сардина, бында шулай уҡ диңгеҙ ҡыҫалаһы һәм омарҙар аулау, трепанг һәм диңгеҙ ылымыҡтарын йыйыу үҫешкән.

# Көнсығыш Ҡытай диңгеҙе
## Төп порттары

* Ҡытайҙа:
** Шанхай
** Ханчжоу
** Нинбо
** Цзилун
* Японияла:
** Нагасаки.
# Находка

Находка (рус. Находка) — Приморье крайындағы ҡала. Халыҡ һаны буйынса Владивостоктан һуң өлкәлә өсөнсө урында тора.

# Находка
## Билдәле шәхестәре

* Брехова Галина Николаевна (1945), журналист. 1965 йылдан Бәләбәй районы урындағы радиотапшырыуҙарын ойоштороусы; 1983 йылдан «Белебеевские известия» район гәзитенең бүлек мөдире, 1993 йылдан — бүлек мөхәррире. 1988 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997). Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (1995).

# Находка
## Иҡтисады

* Находка порты
* Восточный порты
# Түбәнге Варкута

Түбәнге Варкута — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ныда йылғаһының һул ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.

# Түбәнге Варкута
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15040000212115300052958
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305295
* Бассейн коды — 15.04.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Вень-Ю

Вень-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вашка йылғаһының уң ярына тамағынан 269 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.

# Вень-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000046903
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004690
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Пашкобарда

Пашкобарда — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Айва йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Пашкобарда
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500312110000036340
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003634
* Бассейн коды — 08.01.05.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ширмуга

Ширмуга (Шурмуга) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Түбәнге Телза йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Ширмуга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000002967
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000296
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ручьи (йылға)

Ручьи — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аҡ диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.

# Ручьи (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300512103000040741
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004074
* Бассейн коды — 03.02.03.005
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ғарифуллин Илүс Фәғит улы

Ғарифуллин Илүс Фәғит улы (19 ғинуар 1960 йыл — 25 декабрь 2016 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре, инженер-механик, уйлап табыусы. 2003—2005 һәм 2012—2014 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Нефтекама ҡалаһы хакимиәте башлығы.

# Ғарифуллин Илүс Фәғит улы
## Биографияһы

Илүс Фәғит улы Ғарифуллин 1960 ылдың 19 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Илеш районы Аҡкүҙ ауылында тыуған. Үрге Йәркәйҙәге 1-се мәктәптә урта белем алған.
1982 йылда Серго Орджоникидзе исемендәге Өфө авиация институтын (хәҙер Өфө дәүләт авиация техник университеты) тамамлай, инженер-механик. Юғары уҡыу йортонда уҡыған ваҡытында лаборант булып эшләй.
1982 йылдан «Башнефть» берекмәһенең Нефтекама үҙәк производство хеҙмәтләндереү базаһында эшләй, инженер-технолог, һуңынан өлкән механик һәм баш инженер була.
1988—1999 йылдарҙа хеҙмт эшмәкәрлеген «Башнефть» акционерҙар нефть компанияһының Нефтекама нефть промыслаһы ҡорамалдары заводында дауам итә: баш механик, предприятиеның коммерция бүлеге начальнигы һәм баш инженеры вазифаларын башҡара.
1999 йылдан — Нефтекама нефть промыслаһы ҡорамалдары заводы директоры.
Ғарифуллин Илүс Фәғит улы 2003—2005 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Нефтекама ҡалаһы хакимиәте башлығы булып эшләй.
2006 йылдан 2011 йыл аҙағына тиклем «Нефтекама нефть промыслаһы ҡорамалдары заводы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтен етәкләй.
2012—2014 йылдарҙа тағы ла Нефтекама ҡалаһы хакимиәте башлығы вазифаларын үтәй.
Илүс Ғарифуллин ҡаты ауырыуҙан һуң 2016 йылдың 25 декабрендә вафат була. Башҡортостандың Илеш районындағы тыуған ауылы Аҡкүҙҙә ерләнгән.

# Ғарифуллин Илүс Фәғит улы
## Йәмәғәт эшмәкәрлеге

2009 йылда тыуған ауылы Аҡкүҙҙә «Ғарифулла» мәсетен төҙөтә.

# Ғарифуллин Илүс Фәғит улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе
* «СССР Ҡораллы Көстәренә 70 йыл» юбилей миҙалы
# Вилданов

Вилданов — төрки фамилия.
* Вилданов Айрат Ғилфан улы (30.11.1948) — цирк артисы, Рәсәй Федерацияһының (1993) һәм БАССР-ҙың (1977) атҡаҙанған артисы.
* Вилданов Ғәбделәхәт Фазлый улы (1879—1954) — башҡорт тел белгесе, башҡорт фольклорсыһы һәм этнографы.
* Вилданов Рәүеф Ғибаҙулла улы (1953 т.) — техник фәндәр докторы (2008).
* Вилданов Тимербулат Миңлехан улы (1928—2005) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1976).
* Вилданов Урал Сәлим улы (1956 т.) — философия фәндәре докторы (2000), профессор.
* Вилданов Әхәт Ханнан улы (1944 т.) — әҙәбиәт белгесе, филология фәндәре кандидаты.
* Вилданов Хәниф Сәлим улы (1970 т.) — философия фәндәре докторы (2010).
# Хлебная (Игенле) йырыны

Хлебная йырыны — урындағы әһәмиәткә эйә, заказник режимлы, ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы. Игенле йырыны Урта Егорлык йылғаһының һул ярында, Сальск ҡалаһынан төньяҡтараҡ Ростов өлкәһе Сальск районында урынлашҡан.

# Хлебная (Игенле) йырыны
## Тасуирлама

Йырында нигеҙҙә ҡыуаҡлыҡтар үҫә, ә битләүҙәрендә типчак-ҡылғанлы дала участкалары бар. Был биләмәләр төрлө дала флораһы һәм фаунаһы төрҙәренән тора. Был урын әүҙем рәүештә Сальск ҡалаһы йәш натуралистар станцияһына йөрөгән мәктәп уҡыусылары тарафынан өйрәнелә. Улар тәбиғәт үҙгәрештәрен күҙәтеү менән шөғөлләнә. Шулай уҡ был территория Ростов дәүләт университетының зоология кафедраһы хеҙмәткәрҙәре тарафынан өйрәнелә. Тикшереүҙәр барышында йырында йәшәүсе бер нисә төркөм бөжәктәр табылған, уларҙың иҫәбе һәм таралышы күҙәтелгән. Игенле йырыны 1978 йылда айырыуса һаҡланыусы тәәбиғәт территорияһы тип һанала башлай. Бер мәғлүмәттәр буйынса, уның дөйөм майҙаны — 60 гектар, башҡалары буйынса — 48 гектар. Төбәк әһәмиәтендәге эшләүсе комплекслы тәбиғәт һәйкәле булып тора.
Игенле йырыны Сальск һәм Пролетарск ҡалалары юлының көньяғы менән сикләшә. Йырындың өҫкө өлөшөнөң оҙонлоғо 3375 метр, киңлеге 180 метр , ә автомобиль юлы янындағы киңлеге 250 метр .
Игенле йырынында далала ғына үҫә торған үҫемлектәр — эфемероидтар бар. Улар Ростов өлкәһенең Ҡыҙыл китабына индерелгән. Был Геснер һәм Биберштейн ләләһе. Бында ваҡ кимереүселәр һәм умыртҡаһыҙҙар: сарапет чернотелкаһы, ялан скакуны, дала иңкеше, дала ялҡауы, дала сколияһы, тиреҫ ҡуңғыҙҙары — бар.
# Ҡайын

Ҡайын — ҡайын һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты, беше аҡ туҙ ҡабыҡлы, эре япраҡлы ағас.

# Ҡайын
## Таралышы

Яҡынса 70 төрө билдәле, Төньяҡ ярымшарҙа таралған. Башҡортостанда 5 төрө үҫә. Бейеклеге 20 метрға етә. Апрель-май айҙарында сәскә ата, емеше август-сентябрҙә өлгөрә.

# Ҡайын
## Биологик яҙма

* Ҡайын «Köhler’s Medizinal-Pflanzen», 1887 китабынан ботаник иллюстрация
Яҡтылыҡ ярата, йомортҡа йәки кире йомортҡа формаһындағы сатырлы, 40—150 йәшкә еткән япраҡ ҡойоусы ағас, һирәгерәк ҡыуаҡ. Олоно аҡ төҫтә (кәрлә ҡайын ҡыҙғылт‑көрән төҫтә), тармаҡлы, бейеклеге 0,2—20 м. Япраҡтары сиратлы, һаплы, ябай; ромб, йомортҡа, һирәгерәк йомро формалы, бысҡылы йәки тешле ситле. Сәскәләре күркһеҙ, бер енесле, оҙон һырғаларҙа. Һеркә (ата) һырғалар йәй башынан ботаҡ остарында үҫешәләр һәм ҡышлайҙар, яҙ көнө сәскә аталар һәм һары төҫтәге «һеркә осоралар». Йәшел төҫтәге ҡыҫҡа емешлек (инә) һырғалары ҡыҫҡа үренделәрҙәге бөрөләрҙән барлыҡҡа килә. Апрель-июндә япраҡ ярған ваҡытта сәскә ата. Емеше — ярылы ҡырпыуы булған ваҡ, ялпаҡланған сәтләүек, йәй аҙағында, көҙөн өлгөрә.

# Ҡайын
## Ареал һәм төрҙәре

Һалбыр ҡайын ҡайын һәм һыу айырғыстарҙың ҡатнаш урмандарында; аҡ ҡайын — һаҙланған уйһыулыҡтарҙа; Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән һәм Салауат районында ғына осраған реликт кәрлә ҡайын гипна һәм сфагнум һаҙлыҡтарында, һирәк ҡарағас урмандарында һәм тау тундраһында үҫә; тәпәш ҡайын һирәкләп ҡыуаҡлыҡ‑сфагнум һаҙлыҡтарында һәм тау тундраһында осрай; кәкре ҡайын тауҙарҙың ярым яланғас бүлкәтендә кәкре ағастарҙан торған урмандар барлыҡҡа килтерә.
Ҡайын төньяҡ ярымшарҙа таралған.

# Ҡайын
## Ҡайынды ҡулланыу

Үҙағасы мебель сәнәғәтендә, яғыулыҡ итеп һәм активлаштырылған күмер алыу өсөн, йәш ботаҡтары миндек һәм һепертке әҙерләү өсөн ҡулланыла. Япраҡтары, бөрөләре, дегете медицинала файҙаланыла, ҡайын һутын поливитаминлы эсемлек итеп ҡулланалар.
# Сеньдега

Сеньдега — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Покша йылғаһының һул ярына тамағынан 5,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Сеньдега
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы), Унжа йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300412110000013292
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001329
* Бассейн коды — 08.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Айрюм

айрюм — Рәсәйҙәге йылға. Адыгей Республикаһы/Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Улька йылғаһының уң ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Айрюм
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Лаба йылғаһы Чамлык йылғаһы менән ҡушылған урынған тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06020000912108100004200
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108100420
* Бассейн коды — 06.02.00.009
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Первый Амбал

Первый Амбал — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Куданга йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Первый Амбал
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000010170
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001017
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Тормай ауыл Советы (Стәрлебаш районы)

Тормай ауыл Советы — Стәрлебаш районындағы ауыл биләмәһе, 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы). Почта индексы — 453194. ОКАТО коды — 80248850000. ИФНС коды — 0242.. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» 2004 йылдың 16 декабрендәге Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Тормай ауыл Советы 2008 йылда тарҡатыла һәм Стәрлебаш ауыл Советы, Яңғырсы ауыл Советы ауыл биләмәләренә инә

# Тормай ауыл Советы (Стәрлебаш районы)
## Ауыл Советы составы

Тормай ауыл советы: Тәтербаш ауылы — административ үҙәк, Тормай, Банковка, Мортаҙа, Никольский ауылдары (43м ҡушымта);

# Тормай ауыл Советы (Стәрлебаш районы)
## Тарихы

Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә:
   39) Стәрлебаш районы буйынса: Тормай ауыл Советының Тәтербаш, Мортаҙа, Никольский ауылдарын Стәрлебаш ауыл Советы составына тапшырып, Стәрлебаш һәм Тормай ауыл Советтары сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы үҙгәртергә. Тормай ауыл Советының Тормай, Банковка ауылдарын Яңғырсы ауыл Советы составына тапшырып, Яңғырсы һәм Тормай ауыл Советтары сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы үҙгәртергә. Иҫәп мәғлүмәттәренән Тормай ауыл Советын алып ташларға;

# Тормай ауыл Советы (Стәрлебаш районы)
## Географик урыны

2008 йылда Стәрлетамаҡ районы, Айҙарәле ауыл Советы, Ҡуғанаҡбаш ауыл Советы, Стәрлебаш ауыл Советы, Яңғырсы ауыл Советы муниципаль берәмектәре менән сиктәш («Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы»).
# Иҫке һарай (Кентербери)

Иҫке һарай (Архиепископ һарайы булараҡ та билдәле) ― тарихи бина, Кентерберий соборы территорияһында урынлашҡан. Кентерберий архиепискобының төп резиденцияһы сифатында хеҙмәт итә.

# Иҫке һарай (Кентербери)
## Тарихы

11-се быуатта Ланкфранк архиепискобы ваҡытында собор территорияһында төҙөлгән Иҫке һарай архиепископтың Кентерберриға килгән саҡтарында резиденция булып хеҙмәт итә. Һарай 1193 һәм 1228 йылдар араһында яңынан төҙөлә. Бөйөк Британиялағы Вестминстер залынан ҡала икенсе ҙур урта быуат залы 1200―1220 йылдар тирәһендә архиепископтар Хьюберт Уолтер һәм Стивен Лэнгтон ваҡытында төҙөлә һәм 1650 йылдарҙа емерелә. 1982 йылда Ҙур зал урынында ҙур траншея ҡаҙыла
1647 йылда, Англиялағы граждандар һуғышы ваҡытында һарай Парламент яҡлылар тарафынан яулап алына .Һарайҙың күпселек биналары 1650 йылдарҙа һүтеп алына. Ул 19-сы быуатҡа тиклем буш ҡала.

# Иҫке һарай (Кентербери)
## Реставрация

1896 йылда Иҫке һарай архитектор В.Д. Карое тарафынан тергеҙелә. Архиепископ Фредерик Темпл беренсе архиепископ була, ул 1647 йылдан даими һарайҙа йәшәй. Өс ҡатлы эйелгән бина монахтарҙың ашау урынының көнбайыш өлөшөнән тора. Һарайҙың көньяғында ике асыҡлыҡтағы 14-се быуат тәҙрәһе бар. 16-сы быуат ҡапҡалары шулай уҡ беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған, әммә хәҙер улар бикле

# Иҫке һарай (Кентербери)
## Статусы

1967 йылда һарай рәсми рәүештә I дәрәжә мәҙәни мираҫ объекты булып танылды.
# Вальхаузен

Вальхаузен (нем. Wahlhausen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 347 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,14 км². Диңгеҙ кимәленән 150 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37318 һәм автомобиль коды — EIC.