yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ҡоро Үрген

Ҡоро Үрген — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ургинка йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Ҡоро Үрген
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000612112200006054
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200605
* Бассейн коды — 12.01.00.006
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Попова Ирена Ольгердовна

Ирина Ольгердовна Попова (1912 йыл 22 июнь —3 май 2008 йыл 3 май) — совет ауыл хужалығы алдынғыһы, Красноярск крайының Кан районы «Заветы Ильич» колхозы агрономы, Социалистик Хезмәт Геройы (1949).

# Попова Ирена Ольгердовна
## Биографияһы

Ирина Ольгердовна Попова 1912 йылдың 22 июнендә Харьков губернаһының Харьков ҡалаһында Харьков таможняһы чиновнигы булып эшләгән поляк ғаиләһендә тыуа..
Граждандар һуғышы башланғас, 1918 йылның йәйенәна Винница өлкәһендә туғандарында йәшәй. 1919 йылда атаһы вафат була, ә бер туған ағаһы йәшерен рәүештә илдән ҡасырға тырыша, ләкин тотола. 1930 йылда бөтә ғаиләне Себергә Кан районына спецпоселениеға ебәрәләр. Ирена Попова Ауыл хужалыгы техникумын тамамлап Төньяк машина-трактор станцияһында, ә һуңынан Кан районының тәжрибә станцияһындә эшләй башлай..
«Заветы Ильича» колхозында агроном булып 1947 йылда эшләй, эш нәтижәләре буйынса Ленин ордены менән бүләкләнә.
1948 йылғы эш нәтижәләре буйынса ул бөртөклөләрҙе ун ҡырлы сәсеү тәжрибәһен ҡуллана, был шунда уҡ бөртөклөләрҙең юғары уңышына китерә — һәр гектарҙан уртаса 30,8 центнер бойҙай алына. Дөйөм сәсеү майҙаны 287,3 гектар тәшкил итә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1949 йылдың 21 февралендәге Указы нигеҙендә ауыл хужалығында юғары нәтижәләргә ирешкәне һәм уңышты йыйып алыуҙа юғары күрһәткестәре өсөн Ирена Ольгердовна Поповага Социалистик Хезмәт Геройы исеме бирелә, ул Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы менән бүләкләнә.
Ауыл хужалығында арбабан да эшләүен дауам итә. Халыҡ хужалыгы ҡаҙаныштары күргәҙмәләрендә даими ҡатнаша. 1958 йылдың декабрендә Һарытау өлкәһенә күсеп килә, Энгельс тирмән комбинатында агроном-орлоҡсо булып эшләй башлай. 1961 йылдан бирле райондың ауыл хужалығы идараһында эшләй. 1967 йылда хаҡлы ялға сыға..
Ирина Ольгердовна Попова Энгельс ҡалаһында йәшәне, 2008 йылдың 3 майында вафат булды.

# Попова Ирена Ольгердовна
## Наградалары

* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (21.02.1949)
* Ленин ордены (12.04.1948, 21.02.1949)
башҡа миҙалдар.
# Айдын

Айдын (төр. AydınAydın, грек. Αϊδίνιο) — Көнбайыш Төркиә ҡалаһы, Айдын провинцияһының административ үҙәге.

# Айдын
## Тарихы һәм атаманың килеп сығышы

Ҡала боронғо Лидия батшалығы территорияһында урынлашҡан. V быуаттың икенсе яртыһында бында төҙөүсе Анфимий тыуған. Ул антик математигы Исидор Милетский менән бергә Консиантинополдә София соборын төҙөй.
Ҡала (хәҙерге Айдын тирәһе) антик осоронан алып Тралла (һ. б.-грек. бор. грек. Τράλλεις) исеме аҫтында билдәле. XIII быуаттан башлап ҡала Гюзельхисар (матур ҡәлғә) төрки атамаһы аҫтында билдәле. XIV быуат башында, византия ҡалаһын төрки ҡәбиләләре баҫып алғандан һуң, ҙур булмаған бейлек (кенәзлек) башлығы Айдын ҡаланы үҙ исеме менән атай.
Айдын башында әмир Умур торған көслө пират дәүләте була.
1912 йылда бында — 46 578 төрөк кешеһе, гректар — 982 19 кеше, йәһүдтәр — 1890 кеше йәшәй
1922 йылға тиклем гректар халыҡтың яҡынса яртыһын тәшкил итә (ҡара: Смирна ҡырылышы).
XIX быуат аҙағында Траллала хәҙер иң билдәле боронғо грек музыка һәйкәлдәренең береһе булған Сейкил сколийы (эпитафия) табыла.

# Айдын
## География

Айдын Оло Мендерес (элек — Меандр) йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан — ул Кесе Азияның көнбайышындағы мөһим йылға. Айдындан биш саҡрым көньяҡтараҡ Чина йылғаһы аға. Төньяҡта, ҡала янында, Айдын тауҙары урынлашҡан, уның иң бейек урыны диңгеҙ кимәленән 1800 метр бейеклектә тора.
E87 (O31) автомобиль трассаһы ҡаланы Эгей диңгеҙе яр буйы ҡалалары менән тоташтыра һәм ҙурлығы буйынса Төркиәнең өсөнсө ҡалаһы Измир менән тоташтыра. Трасса Айдын тауҙарын киҫеп үтә, унда заманса тоннель төҙөлгән. Көнсығыш йүнәлештә трасса Денизлиға һәм артабан Антальяға — төрөк Ривьераһына (курортына) алып бара.

# Айдын
## Климаты

Айдында йәй бик эҫе була, йыл әйләнәһенә тиерлек юғары температура һаҡлана.

# Айдын
## Иҡтисады

Һыу яҡынлығы арҡаһында төбәк боронғо замандарҙан уҡ муллыҡ менән данлыҡлы. Бөгөнгө көндә киң таралған культураһы — дөгө, төбәк шулай уҡ башҡа ауыл хужалығы культураларын да үҫтерә, бында шулай уҡ еңел сәнәғәт үҫешкән.
Был районда баҡыр рудаһы, тимер, мышаяҡ, лигнит ятҡылыҡтары барлығы тураһында мәғлүмәт бар.
Айдын янында боронғо Тралла һәм Магнесия ҡалаларының емереклектәре бар. Төбәктә шулай уҡ туристар өсөн ҡыҙыҡлы башҡа тарихи һәйкәлдәр ҙә күп.

# Айдын
## Туғанлашҡан ҡалалар

* Бөгөлмә (Рәсәй)

# Айдын
## Иҫкәрмә

* ↑ https://www.citypopulation.de/en/turkey/aydin/efeler/1679__ayd%C4%B1n/
* ↑ George Sotiriadis, An Ethnological Map Illustrating Hellenism in the Balkan Peninsula and Asia Minor, 1918
* ↑ Деловой журнал о бизнесе в Турции. Айдын. 2019 йыл 9 апрель архивланған.
* ↑ Бугульма и турецкий город Айдын стали городами-побратимами(недоступная ссылка) на сайте Министерства культуры Республики Татарстан 2007 йыл 3 июль архивланған.
# Афанасьевка (Тимшор ҡушылдығы)

Афанасьевка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы/ Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тимшор йылғаһының уң ярына тамағынан 136 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Афанасьевка (Тимшор ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100003444
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100344
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Башҡорт АССР-ның халыҡ сәсәне

Башҡорт АССР-ның халыҡ сәсәне — Башҡортостандың маҡтаулы исеме, дәүләт наградаһы.
Башҡорт Википедияһында мотлаҡ булырға тейеш мәҡәлә!
Был тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып Википедия проектына ярҙам итә алаһығыҙ.

# Башҡорт АССР-ның халыҡ сәсәне
## Башҡорт АССР-ның халыҡ сәсәндәре

* Фәррәх Дәүләтшин (1944)
* Мөхәммәтша Буранғолов (1944)
* Сәйет Исмәғилев (1944)
# Крышова Нина Александровна

Крышова Нина Александровна (1895 — 1971) — совет ғалим-нейрофизиологы һәм невропатологы, медицина фәндәре докторы (1935), профессор (1946). РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1965).

# Крышова Нина Александровна
## Биографияһы

1919 йылда Мәскәү университетының медицина факультетын тамамлағандан һуң, нервы ауырыуҙары клиникаһында ординатор итеп ҡалдырыла, һуңынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһында табип булып хеҙмәт итә. 1921 йылдан Г. И. Россолимо һәм С. Н. Давиденков етәкселеге аҫтында Мәскәүҙең бер нисә клиникаһында эшләй.
1932 йылдан И. П. Павлов етәкселеге аҫтында нервы ауырыуҙары клиникаһында эшләй. 1935 йылда Н. А. Крышова «о сухожильной арефлексии и ее причинах» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1938 йылдан алып — невроз бүлеге мөдире, кеше нейрогенетикаһы лабораторияһының фәнни етәксеһе һәм 1952 йылдан — СССР Фәндәр академияһының И. П. Павлов исемендәге Физиология институтының сектор мөдире итеп тәғәйенләнә. 1939—1943 йылдарҙа — Мәскәүҙең бер нисә госпиталендә консультант.
Н. А. Крышова төп нервы процестарының торошон асыҡлау өсөн үҙенсәлекле методикалар эшләй, уның нейрогенетика буйынса, шул иҫәптән «игеҙәктәр алымын» ҡулланып, нейроинфекция буйынса тикшеренеүҙәре билдәле, нервы системаһының травматик зарарланыуы һәм функциональ ауырыуҙары, телмәр боҙолоуы һәм шулай уҡ клиник невропатологияның байтаҡ башҡа актуаль мәсьәләләре буйынса хеҙмәттәре бар. Н. А. Крышованың хеҙмәттәренең бер өлөшө нервы системаһы ауырыуҙарын гистологик тикшереүҙәргә һәм яңы дарыу препараттарының фармакодинамикаһына арналған. Н. А. Крышова етәкселеге аҫтында 25 кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертацияһы башҡарылған.
Күп йылдар Н. А. Крышова Ленинградтың баш невропатологы булып эшләй, Бөтә Союз невропатологтар һәм психиатрҙар йәмғиәте идараһы Президиумы ағзаһы, Эстония һәм Ленинград невропатологтар һәм психиатрҙар йәмғиәтенең почетлы ағзаһы, мускул дистрофияһы менән көрәш буйынса халыҡ-ара ассоциация ағзаһы, Ҙур медицина академияһының 2-се баҫмаһында «Неврология» мөхәрририәт бүлеге мөхәррире була.

# Крышова Нина Александровна
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Ленин ордены
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1965)
# Олеся Журакивська

Олеся Журакивська (13 август 1973 йыл) — театр hәм кино актёры.
# Саболе-Яха

Саболе-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.

# Саболе-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300043129
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304312
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Наулъяга

Наулъяга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Вельт йылғаһының уң ярына тамағынан 87 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 59 км.

# Наулъяга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000055896
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005589
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Дәүләтов Эдуард Ғазали улы

Дәүләтов Эдуард Ғазали улы (24 апрель 1947 йыл — 10 декабрь 1998 йыл) — ғалим-биохимик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы ағза-корреспонденты (1995), медицина фәндәре докторы (1989), профессор (1990). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998).

# Дәүләтов Эдуард Ғазали улы
## Биографияһы

Эдуард Ғазали улы Дәүләтов 1947 йылдың 24 апрелендә Өфө ҡалаһында тыуған
1971 йылда Өфөлә Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай һәм 1974 йылдан ошо юғары уҡыу йортонда уҡытыусы булып эшләй. 1995 йылдан биохимия һәм клиник химия кафедраһында бүлек мөдире вазифаһын атҡара. 1993 йылда дөйөм табиплыҡ факультетына декан итеп тәғәйенләнә.
Дәүләтовтың төп фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе — бешеү-яныу эҙемтәләрен, патохимия күренештәрен өйрәнеү.
Ул бешеү-яныу кеүек йәрәхәттәр алғанда сәп-күҙәнәктәрҙең гормондар тәьҫиренә һиҙеүсәнлеге кәмеү эффектын аса. Был процестың молекуляр механизмдарын аныҡлауға өлгәшә. Асыҡланған тайпылыштарҙы төҙәтеү ысулдарын нигеҙләй.
Гербицидтар, экотоксикант һәм диоксин составлы матдәләрҙең тәьҫиренән организмда барған үҙгәрештәрҙе асыҡлау буйынса биохимик тикшеренеүҙәр үткәрә. Уның хеҙмәттәре нигеҙендә сәнәғәт етештереүе өлкәһендә эшләүсе ҡала халҡына янаған экологик хәүефтең биохимик күрһәткестәре аныҡлана.
Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының биология фәндәре бүлегендә тора.

# Дәүләтов Эдуард Ғазали улы
## Хеҙмәттәре

* Э. Дәүләтов. «Биохимия гормонов и механизмы гормональной регуляции обмена веществ»: Учебник. Өфө, 1980 (соавт.).
* Э. Дәүләтов. «Ферменты и изофер-менты в раннем онтогенезе». Саратов, 1995 (соавт.).
# Буглен-озень

Буглен-озень — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Атлан-озень йылғаһының уң ярына тамағынан 2,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Буглен-озень
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Каспий диңгеҙе йылғаларының һыу бассейны, Сулак йылғаһының һыу бассейны сигенән Самур йылғаһының һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07030000312109300001587
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 109300158
* Бассейн коды — 07.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 09
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Копыль замогы

Копыль замогы (бел.Капыльскі замак) XIV—XVIII быуаттарҙа Копыль ҡалаһында урынлашҡан (Минск өлкәһе, Белоруссия), Копылдең эске ҡәлғәһенән барлыҡҡа килгән, ул үҙ сиратында иртә тимер быуаттың ҡаласыҡ урынын биләгән.

# Копыль замогы
## Тарихы

XVI быуат башында Копыль иң мөһим кенәз замогы булған. Замок Копыль хужалары — кенәздәр тоҡомо Олельковичтар һәм Радзивиллдар резиденцияһы булған, улар унда ваҡыт-ваҡыты менән йәшәгән. Замокта уларҙың наместнигы ғына даими йәшәгән

# Копыль замогы
## Тасуирламаһы

Каменка йылғаһының һыубаҫар туғайынан 10—13 м бейеклектәге боҙло ҡалҡыулыҡты биләй. Уба битләүҙәре текә, майҙаны тигеҙ тиерлек, күләме 100х45 м. Тупраҡ нығытмалар — ҡом һәм балсыҡ һибелгән 3 м бейеклектәге валдар һаҡланып ҡалған. Ағас нығытмаларҙан вал өйөмөндә ҡарағайған ҡалдыҡтар ҡалған. Замокты киңлеге 20 м һәм тәрәнлеге 3 метрға тиклем йырын һаҡлап торған. Хәүеф ваҡытында йырын йылғанан быуа ярҙамында һыу менән тултырылған. Замоктың ҡоролмаһы ағастан була.

# Копыль замогы
## Археологик тикшеренеүҙәр

1996—1999 йылдарҙа замок территорияһында археологик ҡаҙыу эштәре үткәрелә, уның барышында яҡынса 500 квадрат метр майҙан өйрәнелә
# Корольков Григорий Прокофьевич

Корольков Григорий Прокофьевич (20 апрель 1930 йыл) — совет органдары һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1965—1967 йылдарҙа Белорет ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары, 1967—1972 йылдарҙа Белорет металлургия комбинаты директорының капиталь төҙөлөш буйынса урынбаҫары. 1990 йылдың 11 октябрендә Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Аҙыҡ-түлек һәм аграр мәсьәләләр буйынса комиссия ағзаһы.

# Корольков Григорий Прокофьевич
## Биографияһы

Григорий Прокофьевич Корольков 1930 йылдың 20 апрелендә Башҡорт АССР-ының Белорет районы Үҙән ауылында тыуған. Милләте буйынса рус, юғары белемле — 1964 йылда Магнитогорск тау-металлургия институтын ситтән тороп, 1970 йылда Мәскәү инженер-иҡтисад институтының менеджерҙар факультетын тамамлаған.
Хеҙмәт юлын 1950 йылда металлургия техникумын тамамлағас Белорет металлургия комбинатында мартен мейесе мастеры булып башлай. 1950—1953 йылдарҙа Совет Армияһында хәрби хеҙмәттә була. Запасҡа сыҡҡандан һуң, Белорет металлургия комбинатында ОТК контролеры, технадзор инженеры, цех начальнигы, кадырҙар бүлеге начальнигы булып эшләй.
1965—1967 йылдарҙа Белорет ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары. 1967—1972 йылдарҙа Белорет металлургия комбинаты директорҙың капиталь төҙөлөш буйынса урынбаҫары.
Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана, Аҙыҡ-түлек һәм аграр мәсьәләләр буйынса комиссия ағзаһы.
# Тенис (Ишим ҡушылдығы)

Тенис — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ишим йылғаһының уң ярына тамағынан 98 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 97 км.

# Тенис (Ишим ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ишим (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Ишим (бассейндың Рәсәй өлөшө), йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010300212115300011804
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301180
* Бассейн коды — 14.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Йәмиғ мәсете (Мәштәғә)

1891
Йәмиғ мәсете (Мәштәғә) (әзерб. Maştağa cümə məscidi) — Мәштәғә ҡасабаһындағы мәсет, Сабунчинский районы, Баҡы ҡалаһы, Әзербайжан.

# Йәмиғ мәсете (Мәштәғә)
## Тарихы

Баҡы ҡалаһының Сабунчинский районы Мәштәғә ҡасабаһы үҙәгендә урынлашҡан Йәмиғ мәсете, ислам календары буйынса 1129 йылда төҙөлә.

# Йәмиғ мәсете (Мәштәғә)
## Тарихы
### Аятулла Хажи Мир Әбдулғәни Бадкубейе

Мәсет тарихы менән тығыҙ бәйле булған кешеләрҙең береһе булып, ислам ғалимы Аятулла Хажи Мир Әбдулғәни Бадкубейе тора, ул Мәштәғә ауылында дин әһеле ғаиләһендә тыуа. Ғалим 1912 йылда вафат була, ихтирам йөҙөнән уны Йәмиғ мәсете ихатаһында, иҫке манара эргәһендә ерләйҙәр. Әммә 1937 йылда манара совет власы тарафынан емерелгәс, Мәштәғә ауылы халҡы Бадкубейе табутын Сейидләр зыяратында, «Ағил Әбей» кәшәнәһе эргәһенә күсереп ерләй.

# Йәмиғ мәсете (Мәштәғә)
## Тасуирламаһы һәм архитектураһы

Мәштәғә Йәмиғ мәсете ике өлөштән — дөйөм майҙаны 420 м² булған ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙҙар өсөн булған өлөштән тора. Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө ике ҡатлы булып, һәр ҡатының майҙаны 16-ға 8 метр. Түбәһе аркалар менән тоташтырылған 20 таш бағанала таянып тора. Һигеҙ тәҙрә ҡуйылған көмбәҙенең диаметры 3,5 метр тәшкил итә.
Мәсеттең төп эске бинаһының күләме 20 метрға 17 метр тәшкил итә. Мәсеттең ике инә торған ишеге һәи ете ҙур тәҙрәһе бар. Мәхрәб ябай формала үтәлгән һәм диуар эсендә урынлашҡан. Ете һикәлтәле мөнбәр (трибуна, кафедра) ағастан эшләнгән. Иҙән мәрмәр менән түшәлгән.
Мәсеттең алғы өлөшөндә асыҡ балкон бар, унда китап биттәрендәге кеүек яҙмалар һырланған. Совет власы йылдарында мәсет ваҡытлыса ябыла һәм төрлө маҡсаттарҙа ҡулланыла, әммә артабан уның эшмәкәрлеге тергеҙелә.
Мәсет бер юлы 460 диндарҙарҙы ҡабул итә ала. 2012 йылда Ҡорбан байрамы ваҡытында байрам намаҙын ҡылыу өсөн мәсеткә килеүселәрҙең һаны 400 кешегә барып етә.

# Йәмиғ мәсете (Мәштәғә)
## Манараһы

1936 йылда элекке мәсет манараһы емерелә. Яңы манараның бейеклеге 46 метр тәшкил итә. Ул юнылған таштан эшләнгән һәм таш плита менән ҡапланған.
# Хәмитов Хөснөтдин Хәйбулла улы

Хәмитов Хөснөтдин Хәйбулла улы (16 март 1933 йыл — 2 ғинуар 2018 йыл) — педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. РСФСР (1972) һәм Башҡорт АССР-ы мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1978).

# Хәмитов Хөснөтдин Хәйбулла улы
## Биографияһы

Хөснөтдин Хәйбулла улы Хәмитов 1933 йылдың 16 мартында Башҡорт АССР-ы Баймаҡ районы Бәхтегәрәй ауылында тыуған.
1951 йылда Темәс педагогия училищеһын тамамлай. Матрай районы Үрге Ғәле ауылы мәктәбенең башланғыс класстары уҡытыусыһы булып эшләй. 1953—1955 йылдарҙа Совет Армияһы рәттәрендә хеҙмәт итә.
1955 йылдан Сибай ҡалаһы 1-се һанлы мәктәбенең хәрби әҙерлек етәксеһе, һуңынан ҡала халыҡ мәғарифы бүлегендә инспектор була. 1964 йылдан Сибай ҡала халыҡ мәғарифы мөдире вазифаһын башҡара.
1972—1997 йылдарҙа Сибай педагогия училищеһы (колледжы) директоры була.
1998—2008 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының Сибай институты тәбиғи-техник факультеты деканының урынбаҫары булып эшләй.
2018 йылдың 2 ғинуарында Сибай ҡалаһында вафат була.

# Хәмитов Хөснөтдин Хәйбулла улы
## Хәтер

* 2018 йылдың 7 декабрендә Сибай педагогия колледжында Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы, Сибай ҡалаһының Почётлы гражданы Хөснөтдин Хәйбулла улы Хәмитовҡа мемориаль таҡта асылды.

# Хәмитов Хөснөтдин Хәйбулла улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы
* Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы
* «Почёт Билдәһе» ордены (1978)
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы
* «Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы
* РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1972)
* СССР-ҙың мәғариф отличнигы (1985)
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ мәғарифы отличнигы (1994)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1997)
* «Йыл директоры» Республика конкурсы лауреаты
* Сибай ҡалаһының почётлы гражданины
* Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы
# Тлюгулюнг-Ягун

Тлюгулюнг-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тлятты-Ягун йылғаһының уң ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Тлюгулюнг-Ягун
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200042556
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204255
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Кыдьма

Кыдьма — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Челас йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 61 км.

# Кыдьма
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000048679
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004867
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Неромо-Яха

Неромо-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Морда-Яха ҡушылдығы йылғаһының уң ярына тамағынан 103 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Неромо-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300039232
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303923
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Войжновка

Войжновка (Войжановка, Волживка) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кузнечиха ҡушылдығының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 4,5 км.

# Войжновка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300512103000039950
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003995
* Бассейн коды — 03.02.03.005
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0