yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Шөкөр Әбзәмов

Шөкөр Әбзәмов (Уразов, Абзанов; рус. Шукур Абзямов) — Барын-Табын улусының поход старшинаһы, Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы.

# Шөкөр Әбзәмов
## Биографияһы

Иҫәт провинцияһы Барын-Табын улусы Шөкөр ауылында йәшәгән. Был юҡҡа сыҡҡан ауылдың ерҙәре хәҙер Силәбе өлкәһе Арғаяш районына ҡарай. 1795 һәм 1811 йылдарҙа Шөкөр менән Булат ауылдары бер ауыл булараҡ иҫәпкә алынған.
1770 йылда Шөкөр Әбзәмовтың биләмәләрендә бер-бер артлы башта И. И. Лепёхин, һуңынан шул уҡ йылдың 13 июнендә П. С. Паллас була. Сәйәхәтсе Иван Лепёхин уны Кундрава биҫтәһенән 30 саҡрым алыҫлыҡта осрата һәм Шөкөр Әбзәмовты «затлы бай» тип атай:
   «При речке Сяульдир кочевал тогда знатный башкирский богач, Шукур прозываемый, который для препровождения времяни сделал башкирское собрание»
Петер Симон Паллас билдәләүенсә, Шөкөр ауылында улус старшинаһы йәки идарасыһы йәшәгән: «по Увельке в стороне лежащие башкирские деревни, от поколения Курманай, кои с уйскими казаками беспрестанно за земли ссорятся и коих названия по порядку суть следующия: Шокур-аул, где старшина или управитель волости живет, Токтагулаул, Абдул-аул и прочие».
Крәҫтиәндәр һуғышы тоҡанғас, 1773 йылдың декабрь башында Шөкөр Әбзәмов, Биктимер Ураҙаев һәм Әбделкәрим Ҡорманаев менән берлектә Урал аръяғы башҡорттарын ихтилалға күтәрә. Шөкөр Әбзәмов һәм Биктимер Ураҙаев Е. И. Пугачёв эргәһенә килеп, уға Төп ғәскәр ойоштороуҙа ярҙам итә.
1774 йылдың май башында Белорет заводында Е. И. Пугачёв Урта ҡаҙаҡ йөҙө ханы — Аблай хан һәм Урта йөҙ солтандары ҡаршыһына башҡорт делегацияһын ебәреп, ҡаҙаҡтарҙы баш күтәреүселәр яғына йәлеп итергә ҡарар итә. Кинйә Арыҫланов Ҡара Табын һәм Теләү улустары старшиналары тархан Байым Ҡыҙраев, Муса Килкин һәм Рәсүл Итжимәсов (Иштемәсов) менән кәңәшләшкәндән һуң, Пугачевҡа делегация составына Барын Табын улусының поход старшинаһы Шөкөр Әбзәмов, сотник Упаҡ Әбзәмов һәм Өмәтәй Өҫәновты тәҡдим итә.
1774 йылдың 8 майында Магнит ҡәлғәһендә Е. И. Пугачёв ағалы-ҡустылар Шөкөр менән Өпәк (Упак) Әбзәмовтарҙы, Өмәтәй Өҫәновты Урта ҡаҙаҡ йөҙөнә ебәрә. Делегация ҡуйылған бурыстарҙы уңышлы башҡара. 16 көндән һуң башҡорт делегацияһы ҡаҙаҡ солтандары Ембет батыр һәм Санкадаутбай тарханға килә. Һөйләшеүҙәрҙән һуң ҡаҙаҡ солтандары Пугачевҡа ҡушылыуҙары тураһында белдерә һәм улар менән бергә Ембет батырҙың улы аралбайҙы ебәрә. Шөкөр Әбзәмовтың делегацияһы Аблай хан менән дә уңышлы һөйләшеүҙәр алып бара, хан ихтилалсыларға 1500 яугирҙы ебәрергә вәғәҙә бирә. Шөкөр Әбзәмов кире Башҡортостанға имен ҡайта, ә 14 июндә Упаҡ Әбзәмов менән Аралбайҙы Синара ҡәлғәһе янында әсиргә алғандар.
Баш күтәреүселәр, әгәр властар рәхимһеҙ үс ала башлаһа, ҡаҙаҡ далаларына күсеү тураһында алдан һүҙ ҡуйыша. Ҡайһы бер старшиналар, шул иҫәптән Шөкөр Әбзәмов был турала ҡаҙаҡ жуздары вәкилдәре менән һөйләшеү алып бар. Ул ҡаҙаҡтарға былай тигән: «Әгәр бында ҡыҫа башлаһалар, ул саҡта бөтөнләй улар далаһына күсеп китер, улар менән бергәләп йәшәр».
Шөкөр Әбзәмовтың артабанғы яҙмышы билдәһеҙ. 1811 йылғы ревизия мәғлүмәттәре буйынса, Шөкөр ауылында Шөкөров фамилияһын йөрөтөүселәр теркәлгән.
# Ҡоромыш (Суҡ ҡушылдығы)

Ҡоромыш — Рәсәй йылғаһы. Һамар өлкәһе, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Суҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 0,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Ҡоромыш (Суҡ ҡушылдығы)
## Топонимикаһы

Ҡоромыш атамаһының килеп сығыуы буйынса бер нисә фараз бар:
— «ҡоромыш» һүҙе урыҫлашҡан ике башҡорт-татар һүҙенең ҡушылыуы ярҙамында: «ҡоромыш» (ҡормыш) һәм «урёма» — һыубаҫар туғайҙа үҫкән ҡыуаҡлыҡ-әрәмәлек. Ҡормыш — йырып үткеһеҙ урман менән ҡапланған алыҫта күренмәй ятҡан мөйөш.
— атама совет осоронда Волгаға доломит ҡул буйлап тәгәрәп аҡҡан кескәй йылға исеменән килеп сыҡҡан, ҡалмыҡ телендәге «корум» — «ташлы йырҙа» мәғәнәһенән килеп сыҡҡан. Ҡытай ҡалаһы Урумчи менән Ҡоромыш йылғаһы йәки Ҡоромыш ауылы атамаларының яҡынлығы осраҡлы түгел тигән фараз бар. Ҡалмыҡтар — монгол тоҡомдары. Урумчи боронғо монгол теленән тәржемә иткәндә — «бынамын тигән көтөүлек» тигәнде аңлата.
— «курумоч» тигән төркмән һүҙенән, «ҡаҙанда янып ҡатҡан ыҫмалалы ҡором» тигәнде аңлата.
— һәм бөтөнләй ысынбарлыҡҡа тап килмәгән, туҙға яҙмаған вариант. Йәнәһе, йылға шундай һай икән — «куры ноги мочат» йәки «тауыҡ кисерлек».

# Ҡоромыш (Суҡ ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суҡ йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000612112100006140
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100614
* Бассейн коды — 11.01.00.006
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Оло Түләк

Оло Түләк (рус. Большая Тюлякова) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы ауылы. Үрәкүл ауыл биләмәһе составына керә.

# Оло Түләк
## Тарих

Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡорт АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы Ҡоншаҡ районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы составында.

# Оло Түләк
## Халҡы

2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (97 %) йәшәй.
# Эдлау

Эдлау (нем. Edlau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 497 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,18 км². Диңгеҙ кимәленән 94 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6420 һәм автомобиль коды — SLK.
# Иванов Иван Дмитриевич

Иванов Иван Дмитриевич (26 декабрь 1903 йыл — 14 октябрь 1963 йыл) — юрист. 1939—1943 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы прокуроры. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1947).

# Иванов Иван Дмитриевич
## Биографияһы

Иван Дмитриевич Иванов 1903 йылдың 26 декабрендә Тверь губернаһының (хәҙерге Тверь өлкәһе) Вышний Волочёк ҡалаһында туҡыу фабрикаһы эшсеһе ғаиләһендә тыуған.
1912 йылда завод һөнәрселек мәктәбенә уҡырға инә, уны 1917 йылда тамамлай. Башта урман подрядсыһында эшләй, ә һуңынан ҡала халыҡ хужалығы советы бүлегенә курьер вазифаһына урынлаша.
1919 йылдың ғинуарынан 1920 йылдың декабренә тиклем Һарытау губернаһының Аткарск ҡалаһында йәшәй, тимер юлда эшләй. Бында 1919 йылда комсомолға инә.
Тыуған ҡалаһы Вышний Волочёкҡа ҡайтҡас, ВЛКСМ-дың өйәҙ комитеты инструкторы, артабан механика заводында слесарь булып эшләй, унда комсомол ойошмаһы секретары итеп һайлана. 1927 йылда ВКП (б) сафына ҡабул ителә.
1928 йылдың ноябрендә ВКП (б)-ның өйәҙ комитеты ҡарары менән Вышний Волочёк өйәҙе прокуратураһына халыҡ тәфтишсеһе вазифаһына эшкә ебәрелә. 1929 йылда Тверь округы Спировский районы прокуратураһына халыҡ тәфтишсеһе итеп күсерелә, 1930 йылдың апрелендә Тверь ҡалаһы (1935 йылға тиклем Мәскәү өлкәһе составында була) прокуратураһына халыҡ тәфтишсеһе вазифаһына тәғәйенләнә.
1930 йылдың авгусынан Тверь округының Тургинов районы, 1931 йылдың июленән — Тверь округының Удомельский районы прокуроры.
1935 йылдың мартында, Калинин өлкәһе ойошторолғандан һуң, өлкә прокуратураһына эшкә күсерелә һәм сәнәғәт бүлеге прокуроры итеп тәғәйенләнә. 1937 йылдың майынан 1939 йылдың декабренә тиклем дөйөм күҙәтеү бүлеге һәм тәфтиш бүлеге начальнигы була.
1939 йылдың декабрендә И. Д. Иванов Башҡорт АССР-ы прокуроры итеп тәғәйенләнә, был вазифала 1943 йылдың мартына тиклем эшләй һәм Курск өлкәһе прокуроры урынбаҫары итеп күсерелә.
1944 йылдың декабренән 1949 йылдың июненә тиклем Ярославль өлкәһе прокуроры булып эшләй. Был осорҙа ул ВКП (б)-ның Ярославль өлкә комитеты ағзаһы, хеҙмәтсәндәр депутаттарының өлкә советы депутаты итеп һайлана.
СССР Юғары Советы Президиумының 1947 йылдың 27 майындағы Указы буйынса Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә. ССР Союзы Генераль прокурорының 1948 йылдың 2 ноябрендәге бойороғо менән И. Д. Ивановҡа 3-сө класлы дәүләт юстиция советнигы дәрәжәһе бирелә.
1949 йылдың 14 июнендә СССР-ҙың Генераль прокуроры бойороғо менән Иван Дмитриевич Иванов Ярославль өлкәһе прокуроры вазифаһынан азат ителә һәм биш йылға Ростов өлкәһе прокуроры итеп тәғәйенләнә. Бында ул ике срок — 1949 йылдан 1959 йылға тиклем эшләй. Артабанғы биш йыл дауамында — Ростов өлкәһе прокуратураһының йәшерен бүлеге начальнигы һәм тағы ла биш йыл — судтарҙа енәйәт эштәрен ҡарауҙы күҙәтеү бүлеге прокуроры.
1969 йылдың 14 октябрендә Дондағы Ростов ҡалаһында вафат була.

# Иванов Иван Дмитриевич
## Йәмәғәт эшмәкәрлеге

* Хеҙмәтсәндәр депутаттарының Ярославль өлкә советы депутаты.
* ВКП (б)-ның Ярославль өлкә комитеты ағзаһы.
# Кухтым

Кухтым — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Вильва йылғаһының һул ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Кухтым
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100008861
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100886
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Сәғәҙи

Сәғәҙи (рус. Совады) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сәрмәсән йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.

# Сәғәҙи
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Өфөнән Бөрө ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201512111100025330
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102533
* Бассейн коды — 10.01.02.015
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Новая Курбица

Новая Курбица — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пахна йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Новая Курбица
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300212110000011122
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001112
* Бассейн коды — 08.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Достоевский һәйкәле (Мәскәү, РДК)

Фёдор Достоевский һәйкәле — рус әҙәбиәте классигы Федор Достоевский һәйкәле. 1997 йылда яҙыусының тыуыуына 175 йыллыҡ айҡанлы һәм Мәскәүҙең 850-йыллығы уңайы менән Рәсәй дәүләт китапханаһы бинаһы алдында ҡуйылған . Монументтың авторы - скульптор Александр Рукавишников һәм архитекторҙары Михаил Посохин, Александр Геннадьевич Кочековский, Сергей Александрович Шаров.

# Достоевский һәйкәле (Мәскәү, РДК)
## Тарихы

1997 йылда Рәсәй художество академияһы, Рәсәй рәссамдар союзы һәм Мәскәү рәссамдар союзы мемориал ҡуйыу өсөн урын билдәләү проектына конкурс үткәрә. Өс ҡатнашыусы макеттарҙы төрлө урын өсөн әҙерләй: Ҡотҡарыусы Христос ҡорамы эргәһендә, Рәсәй дәүләт китапханаһы алдында, Замоскворечье районында. Рәсәй сәнғәт академияһы президиумының ултырышында Александр Рукавишниковтың китапхана бинаһы алдындағы эшен һайлайҙар.
Достоевскийҙың шул уҡ Рукавишников авторлығында икенсе ябайыраҡ һәйкәлен, 2006 йылда Дрезденда асалар. Бер-береһенә ныҡ оҡшашлыҡтары өсөн уны мәскәү монументының «ҡустыһы» тип атайҙар.

# Достоевский һәйкәле (Мәскәү, РДК)
## Тасуирлама

Бронза скульптура әҙипте эскәмйәлә ултырған килеш һүрәтләй. Ул нимәлер тураһында уйланған, ә йөҙөнөң ҡиәфәте өмөтһөҙ һәм бошонҡо. Статуя гранит постаментта стандарт булмаған формала урынлаштырылған. Алғы өлөшөндә «Достоевский» тип уйып яҙылған, артҡы өлөшөндә Санкт-Петербургта Нева яры буйының барельефы.
# Ғиләж (исем)

Ғиләж — башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарҙа ҡулланылған ир-ат исеме.

# Ғиләж (исем)
## Этимология

Ғиләж башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән, «әмәл», «сара», «дауа» мәғәнәһендәге ир-ат исеме

# Ғиләж (исем)
## Фамилия

Хәким Ғиләжев, Ғиләжев Лоҡман-Хәким Ғабдрахман улы (1 март 1923 йыл — 14 ноябрь 1997 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт яҙыусыһы, журналист һәм йәмәғәт эшмәкәре. РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1983), Башҡортостандың Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1973).>
Ғиләжев Ғабдулла Ғабдрахман улы (1 февраль 1930 йыл — 7 ғинуар 1997 йыл) — актёр, театр режиссёры, педагог. РСФСР‑ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1973). СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1952).
Ғиләжев Мөфтәдин Мәғәүи улы (1 июль 1938 йыл — 22 апрель 2021 йыл) — мәҙәниәт хеҙмәткәре, үҙешмәкәр композитор. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1984), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993). Бөтә Союз халыҡ ижады фестивале лауреаты (Кишинёв, 1987).
Ғиләжев Илшат Фәрит улы (1 ғинуар 1960 йыл) — скульптор, ҡулдан сүкеү оҫтаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2012). 1997 йылдан Рәсәй Федерацияһы Рәссамдары союзы ағзаһы. Ғиләжетдинов Салауат Мөхәмәт улы (1 ғинуар 1959 йыл) — башҡорт рәссамы, уҡытыусы. Рәсәй Рәссамдар союзының Башҡортостан төбәк бүлексәһе идараһындағы «Графика» секцияһы етәксеһе, Рәсәй Федерацияһының Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2013).
Ғиләжев Мансаф Тажетдин улы (17 май 1933 йыл) — журналист һәм яҙыусы. 1962 йылдан СССР-ҙың Журналистар, 1986 йылдан Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990), Шәһит Хоҙайбирҙин (1994) һәм Ғилемдар Рамаҙанов (2008) исемендәге премиялар лауреаты.
# Орья (йылға)

Орья — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/240/73 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.

# Орья (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Беүә башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101112111100016366
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101636
* Бассейн коды — 10.01.01.011
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ано-Харвута

Ано-Харвута — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Ано-Харвута
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15040000212115300053139
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305313
* Бассейн коды — 15.04.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кесе Хой-Яха (Ярудей ҡушылдығы)

Кесе Хой-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ярудей йылғаһының һул ярына тамағынан 148 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.

# Кесе Хой-Яха (Ярудей ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15030000112115300051597
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305159
* Бассейн коды — 15.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# «Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының егерме йыллығы» юбилей миҙалы

«Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының 20 йыллығы» юбилей миҙалы Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының (РККА) һәм Хәрби-Диңгеҙ Флотының (ВМФ) егерме йыллығы айҡанлы СССР Юғары Советы Президиумының 1938 йылдың 24 ғинуарындағы «„Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының ХХ йыллығы“ юбилей миҙалын булдырыу тураһында» исемле Указына ярашлы булдырыла.
Миҙал һүрәтенең авторы — рәссам С. И. Дмитриев.

# «Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының егерме йыллығы» юбилей миҙалы
## Миҙал тураһындағы положение

«Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының егерме йыллығы» юбилей миҙалы менән
* 1938 йылдың 23 февраленә ҡарата РККА һәм МВФ сафтарында 20 йыл хеҙмәт иткән һәм ватан азатлығы һәм бойондороҡһоҙлоғо өсөн граждандар һуғышында ҡатнашҡандар РККА һәм МВФ кадрҙары;
* Граждандар һуғышында хәрби отличиелары өсөн Ҡыҙыл Байраҡ ордены Ҡыҙыл Армияның һәм Хәрби-Диңгеҙ Флотының команда һәм етәкселек составы кадрҙары бүләкләнгән.
РККА һәм МВФ сафтарында хеҙмәт итеү иҫәбенә 1917—1921 йылдарҙа Совет власына ҡаршы булған дошмандар менән көрәш алып барыу өсөн ойошторолған Ҡыҙыл Гвардия отрядтарында һәм дружиналарында һәм Ҡыҙыл партизан отрядтарындағы хеҙмәт осоро индерелә.
Башҡа СССР миҙалдары булған осраҡтарҙа «Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының егерме йыллығы» юбилей миҙалы «Көнбайыш Себер нефть һәм газ комплексын үҫтереү һәм ер аҫтын үҙләштереү өсөн» миҙалынан һуң урынлаштырыла.

# «Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының егерме йыллығы» юбилей миҙалы
## Миҙалдың тасуирламаһы

«Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының егерме йыллығы» юбилей миҙалы 32 мм диаметрлы теүәл түңәрәк форманан ғибәрәт. Түңәрәк йөҙө тоноҡ, ситтәрендәге 2,5 миллиметрлыҡ күтәрмә ялтыратылған. Түңәрәктең алғы яғында биш осло ҡыҙыл эмаль йондоҙ урынлашҡан, уның ситтәре көмөш менән ҡаймаланған. Түңәрәктең аҫҡы өлөшөндә, йондоҙҙоң аҫҡы нурҙары араһында, алтынға ялатылған «ХХ» һаны, уның бейеклеге 8 мм, ә киңлеге 7 мм тәшкил итә. Һан күтәрмәнең үрге ситенә текәлгән.
Миҙалдың кире яғында винтовканан атып торған ҡыҙылармеец һүрәте төшөрөлгән, ул ҡышҡы һаҡсы кейемендә, фигураның бейеклеге 25 мм. Аҫта, ҡыҙылармеец фигураһынан уңғараҡ — «1918-1938» яҙыуы.
Миҙал 925-се пробалы оксидатланған көмөштән яһалған, «ХХ» һаны алтынға ялатылған. Миҙалдағы таҙа көмөш күләме — 15,592 г., алтын күләме — 0,10 г.
Миҙал биш мөйөшлө ҡалыпҡа элмәк һәм дүңгәләк ярҙамында тоташтырыла, ҡалып күкһел төҫтәге ебәк муар таҫма менән ҡапланған, уның ситтәренән ике ҡыҙыл буй үтә. Таҫманың киңлеге — 24 мм, һәр буйҙың киңлеге 2 мм.

# «Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының егерме йыллығы» юбилей миҙалы
## Бүләкләү

1938 йылдың ғинуарынан 1940 йылдың декабренә тиклемге осорҙа 32 172 кеше бүләкләнгән.
РККА етәкселеге составы буйынса идаралыҡ начальнигы Щаденко Е. А. отчетына ярашлы, 1940 йылдың 5 майындағы бүләкләү таблицаһында — 27 575 кеше, ә 1939 йылда 2 515 кеше юбилей миҙалы менән бүләкләнеүе тураһында мәғлүмәттәр күрһәтелгән.
1995 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 37 504 кеше миҙал менән бүләкләнгән.
# Оло Ҡыл (йылға)

Оло Ҡыл — Көньяҡ Уралда Силәбе өлкәһендә аҡҡан йылға. Йөрәккүл күленең төп ҡушылдығы. Оҙонлоғо 13 км.

# Оло Ҡыл (йылға)
## Географияһы

Көньяҡ Урал тауҙарының башында, диңгеҙ кимәленән 880 метр бейеклектә башлана. Йөрәккүл милли паркы территорияһы аша ағып үтә. Йылға тамағының бейеклеге— дингеҙ кимәленән 724,9 м.
Йылға үҙәне уникаль ботаник һәм дымлы субальп болон ландшафтары комплексын, һаҙланған урмандарын, төрлө типтағы һаҙлыҡтарын күрһәтә..

# Оло Ҡыл (йылға)
## Этимологияһы

Атамаһындағы "ҡыл" һүҙе кескәй йылға тигәнде аңлата. Оло Ҡыл - ошо яҡтарҙағы кескәй йылғаларҙың иң ҙуры булыуын күрһәтә.

# Оло Ҡыл (йылға)
## Фауна

Балыҡтарҙан был йылғала ҡорман, сабаҡ, ташбаш, алабуға,шырт балыҡ, шамбы, суртан бар. Оло Ҡылда таҙа һәм һыуыҡ һыу булғанға бында һирәк осрай торған бәрҙе балығы киң таралған. Ләкин уны тотоу тыйылған, сөнки балыҡ Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл китабына индерелгән.

# Оло Ҡыл (йылға)
## Туризм

Йылға үҙәнендә йыһазландырылған ял урындары юҡ. Шуға ҡарамаҫтан, уның иҫ киткес тәбиғәт зонаһында урынлашҡанға, туристар бында күп килә. Бында саф һауаны тыналып, ҡарағай урмандарында ғына йөрөп, йәмле тау һырттарына һоҡланып, тәбиғәт менән берҙәмләшергә була. Оло Ҡыл һыу инеү өсөн үтә ныҡ һыуыҡ, әммә теләгәндә Йөрәккүл буйында һыу инергә мөмкин. Шулай уҡ туристарға күлдең яр буйы буйлап йөрөү ҡыҙыҡлы буласаҡ, сөнки бында боронғо кешеләрҙең эҙе табылған. Тағы ла күл янында ғәйәт ҙур Силәбе өлкәһендә берҙән-бер геоглиф урынлашҡан.
# Он-Месть

Он-Месть — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Луза йылғаһының һул ярына тамағынан 480 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Он-Месть
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000011887
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001188
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Нерым-Ягун

Нерым-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нятлонга-Ягун йылғаһының һул ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Нерым-Ягун
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200042495
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204249
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Дин-Ёль

Дин-Ёль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кижмола йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Дин-Ёль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000023139
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002313
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Аксаков

Аксаков — күп мәғәнәле төшөнсә. Аксаков фамилияһы менән бәйле ҡулланыуға ингән.

# Аксаков
## Кешеләр

Аксаков Сергей Тимофеевич

# Аксаков
## Ауылдар

* Аксаков (Ҡырмыҫҡалы районы)
* Аксаков (Бәләбәй районы)
* Аксаков (Йәрмәкәй районы)

# Аксаков
## Башҡа төшөнсәләр

* Рәсәйҙең С. Т. Аксаков исемендәге әҙәби премияһы
* Өфө ҡалаһының Аксаков исемендәге премияһы