yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Әзербайжан Милли Советы

Әзербайжан Милли Советы (әзерб. Azərbaycan Milli Şurası, آذربایجان میللی شوراسی), шулай уҡ Кавказ аръяғы мосолмандарының Ваҡытлы Милли Советы йәки Милли Әзербайжан Советы булараҡ та билдәле — Кавказ аръяғы сеймының элекке мосолман ағзаларының 1918 йыл 27 май үткән ғәҙәттән тыш ултырышында ойошторолған партия-ара сәйәси орган. Әзербайжан Милли Советында төп урынды ул саҡта «Мусават» партияһы биләй. Иртәгәһенә, 28 майҙа Милли Совет Әзербайжандың бойондороҡһоҙлоғо тураһында декларация ҡабул итә.

# Әзербайжан Милли Советы
## Советты ойоштороу

1918 йылдың 27 майында Тифлиста Кавказ аръяғы сеймының элекке мосолман ағзалары ғәҙәттән тыш ултырыш үткәрә. 4-се Дәүләт Думаһының элекке ағзаһы һәм Кавказ аръяғы сеймының элекке ағзаһы Мамед Юсуф Джафаров — ултырыштың рәйесе, Сеймдың элекке ағзаһы Рәхим-бәк Вәкилов секретары була.
Кавказ аръяғы сеймының «Мусават» федералистарынан һәм партияһыҙҙарҙың Демократик төркөмөнән Төрки демократик партияһы фракцияһы ағзалары: Хәлил-бәк Хасмамедов, Фатали-хан Хойский, Мехти-бәк Ғаджинский, Мехти-бек Ғаджибабабәков, Хосроу-бәк Солтанов, Нариман-бәк Нариманбәков, Джавад-бәк Мәлик-Еганов, Мир Гидаят Сәидов, Гамид-бәк Шахтахтинский, Шафи-бәк Рөстәмбәков, Г. М. Ахундзадә, Мостафа Мәхмүдов, Али Аскәр-бәк Мәхмүдбәков, Худадат-бәк Мәлик-Асланов; Мосолман социалистик блок партияһынан: Б. Ризаев, Джамо-бәк Ғаджинский һәм Магомед Магеррамов; «Иттихад» Рәсәй мосолмандары партияһынан: Мир Ягуб Мехтиев, Солтан Мәджид Ғәниев, Эйбат Гули Мамедбеков; меньшевиктарҙың «Гуммет» мосолман социал-демократик партияһынан: Әкпәр Аға Шәйхүлисламов, С. А. Агамалов ҡатнаша.
Ултырыш Батумиҙан ҡайтҡан Кавказ аръяғы Үҙәк мосолман советы делегацияһы доклады менән асыла. Делегация ағзаһы Насиб-бәк Усуббәков төрөк солох делегацияһы исеменән «Төркиәнең Карказ аръяғы үҙаллылығын һаҡларға ныҡлы ҡарарын һәм йәш дәүләтте нығытыу, көсәйтеү һәм үҫтереү эшендә ярҙам күрһәтергә әҙерлеген» тапшыра.
Докладты тыңлағандан һуң йыйылыш Кавказ аръяғы сеймының 1918 йылдың 26 майында үҙ-үҙен таратыуына бәйле килеп тыуған сәйәси хәлгә мөнәсәбәт мәсьәләһенә күсә. Мәсьәлә буйынса оҙаҡ ҡына фекер алышҡандан һуң, йыйылыш яңы ғына тарҡалған Кавказ аръяғы Демократик Федератив Республикаһының барлыҡ мираҫын бүлешкәндә бөтә мосолмандар исеменән сығыш яһараға тейешле орган булдырыу кәрәклегенә иғтибар йүнәлтә һәм үҙен, кооптация хоҡуғы менән мосолмандарҙың Ваҡытлы Милли Советы тип иғлан итеп, Көнсығыш Кавказ аръяғына идаралыҡты үҙ ҡулына алыу тураһында бер тауыштан ҡарар сығара. Кооптация хоҡуғына 14 кеше ыңғай, 10 кеше кире тауыш бирә.
Артабан Милли Советтың президиумы һайлана. «Мусават» партияһы рәйес итеп Мамед Әмин Расулзадәне күрһәтә. Уның кандидатураһы, «Иттихад» Рәсәй мосолмандары партияһынан башҡа, бөтәһе тарафынан хуплана. Ябыҡ баллотировка менән, күпселек тауышты (22) алып, Расулзадә Милли Советтың рәйесе итеп һайлана. Ябыҡ баллотировка менән рәйестең урынбаҫарҙары: 1-се — Гасан-бәк Агаев, 2-се — Мир Гидаят Сәидов, секретарҙар: 1-се — Мостафа Мәхмүдов һәм 2-се Рәхим-бәк Вәкилов һайлана. Башҡарма комитет рәйесе итеп партияһыҙ Фатали-хан Хойский һайлана.
# Котлия (йылға)

Котлия — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Сосьва йылғаһының һул ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Котлия (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300023454
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302345
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Өршәк ауыл Советы (Ауырғазы районы)

Өршәк ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Ауырғазы районындағы муниципаль берәмеге.

# Өршәк ауыл Советы (Ауырғазы районы)
## Тарихы

Ауыл Советы «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйәя.

# Өршәк ауыл Советы (Ауырғазы районы)
## Ауыл биләмәһенең составы

{{Автонумерация
# Мунгат

Мунгат — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының һул ярына тамағынан 367 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 56 км.

# Мунгат
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300312115200011500
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201150
* Бассейн коды — 13.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Пуризм

Пуризм (лат. purus — таҙа) — әҙәби телде сит телдәрҙән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙән, неологизмдарҙан таҙартырға кәрәгенән артыҡ тырышыу; телдең йәнәһе сафлығын һаҡлау өсөн, уны сит тел һүҙҙәренән таҙартыуҙы маҡсат итеп алған бер йүнәлеш.; телдең сафлығын, нормаларын һаҡлау өсөн, башҡа телдәрҙән һүҙ алмаҫҡа тырышыу.

# Пуризм
## Пуризм урыҫ телендә

Урыҫ теленә һүҙҙәр алыныу Пётр I реформаларынан башлана, тел мәсьәләләренә етди ҡараш башланғас урарҙың үтеп кереүе тотҡарлана. Һүҙлек төҙөгәндә Рәсәй академияһы императрица кенәз Дашкова аша тапшырған талапты күҙ алдында тота «академик һүҙлектә сит телдән ингән һүҙҙәрҙе ҡулланмаҫҡа, телдә ҡулланылғандарын иҫке йәки яңы уйлап табылған һүҙҙәр менән алмаштырырға». Был йүнәлештә академия эшмәкәрлеге уңышһыҙ була (1804 йылдың 17 сентябрендәге һәм 1805 йылдың 23 мартындағы ултырыш); аудитория урынына — слушалище, адъюнкт урынына — приобщник, актёр урынына — лицедей һүҙҙәре ҡулланырға ҡарар ителә.
XIX быуат башы шовинистик нигеҙҙәге пуризм менән үҙенә билдәлелек яулаған Шишков менән бәйле. Шишков «аллея» урынына — «просад», «кий» урынына — «шаропих», «калоши» урынына— «мокроступы» һүҙҙәрен ҡулланырға тәҡдим итә.
Был һүҙҙәр ҡулланышҡа инмәй онотолоп ҡала.
# Оло Надтей

Оло Надтей (Северная Надтей) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 110 км.

# Оло Надтей
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000052017
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005201
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кепш

Кепш — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Мзымта йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 9 км.

# Кепш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Шепси йылғаһының көнбайыш сигенән Псоу йылғаһына тиклем (РФ һәм Грузия сиге). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06030000312109100000868
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 109100086
* Бассейн коды — 06.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 09
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Белорет заводы

Белорет заводы — Ырымбур губернаһының Верхнеурал өйәҙендә, Верхнеуральскиҙан 60 саҡрым көнбайышҡа табан, Ағиҙел йылғаһы буйында, Нура йылғаһы тамағына яҡын, 1628 фут абсолют бейеклектә, 53°58' төньяҡ киңлектә һәм 53°49' көнсығыш оҙонлоҡта урынлашҡан суйын иретеү һәм тимер эшләү заводы.
Твердышев һәм Мясников тарафынан Бала Ҡатай улусы башҡорттарынан һатып алынған ерҙә 1762 йылда нигеҙ һалынған, хәҙер Тирлән заводы менән бергә Белорет заводтары йәмғиәтенә ҡарай. Заводҡа бирелгән башҡорт аҫаба дайсалары 170041 дисәтинә, шуның 152020 дисәтинәһе ҡарағай, пихта, шыршы һәм һирәгерәк уҫаҡ һәм ҡайындан торған урман. Таулы ер; үҙәндәре уңдырышлы һәм балсыҡлы тупраҡлы. Рудниктары заводтан 90 саҡрым алыҫлыҡта һәм Урал йылғаһы аръяғында, Ҡырғыҙ далаларында, Атач тауында урынлашҡан. Домнала иретеү, металл ҡойоу, тимер эшләү һәм сым етештереү производствоһы. Унда 20 һыу менән хәрәкәтләндереү тәгәрмәсе, 6 турбина, 6 пар машинаһы һәм локомобиль (көстәрҙең дөйөм иҫәбе 1232) бар. 1888 йылда 728453 бот суйын иретелгән, 419906 бот тимер һәм 11081 бот тимер изделиелары эшләнгән.

# Белорет заводы
## Инфраструктураһы

Белорет тау округына ингән. 1767 йылда эшләй башлаған, домна мейесе, 14 сүкеү машинаһы булған. XVIII быуат аҙағында завод ҡарамағында 2 домна мейесе, 10 горн, 13 сүкеп йәйеү, якорь, йәйпәкләү һәм киҫеү сүкештәре булған инде. 1894 йылда мартен производствоһы индерелә.
# Калинин (Ейәнсура районы)

Калинин (рус. Калининский) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы утар. Почта индексы — 453396, ОКАТО коды — 80226843008.

# Калинин (Ейәнсура районы)
## Халыҡ һаны

| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1939 | 191 | |
| 1959 | 181 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1970 | 166 | |
| 1979 | 90 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1989 | 59 | |
| 2002 | 36 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 2009 | 23 | |
| 2010 | 17 | |

# Калинин (Ейәнсура районы)
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Иҫәнғол): 110 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Ҡужанаҡ): 7 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Ҡыуандыҡ): 27 км
# Тәүбә (мәсет, Яр Саллы)

1992
Тәүбә ( ғәр. توبة‎ — покаяние‎توبةғәр. توبة‎ — покаяние‎) — Яр Саллы ҡалаһының иҫке өлөшөндә, Кама йылғаһы буйында урынлашҡан

# Тәүбә (мәсет, Яр Саллы)
## Мәсет тарихы

Мәсет 1989 йылда төҙөлә башлай һәм Волга буйы Болғарының ислам динен ҡабул итеүенең 1100 йыллығына тап килә. Мәсет диндарҙар иғәнәһенә, ҡала ойошмалары, ҡала бюджеттарынан килгән аҡсаға, мосолман дәүләттәре иғәнәһенә төҙөлә. Эштең дүрттән бер өлөшө хаҡын Рәсәй Үҙәк диниә назараты финанслай. .
Проекттың авторы М. Басыров һәм проектлаусылары З. Галимйәнов, Ф. Хәзиев, Ш Мутиғуллин һәм Н. Шаһиев була. Төҙөлөш 1992 йылда тамамлана.
1997 — 1999 йылдарҙан алып мәсеттә имам вазифаһын башҡарыусы Айрат Вәхитов.

# Тәүбә (мәсет, Яр Саллы)
## Архитектураһы

Мәсет заллы мәсет бинаһына ҡарай, модернистик стилдә үтәлгән һәм силикат кирбестән төҙөлгән. Фасадтың йөҙлөгө эзбизташтан эшләнгән асыҡ плитканан тора, ә ҡоролманың түбәнге өлөшө шымартылған ҡара гранит менән башҡарылған. Мәсеттең көньяҡ өлөшөндәге фасадта Ҡөрьәндән өҙөктәр яҙылған. Мәсеттең өҫкө өлөшөндәге интерьер медальондар, семәрле үҫемлек орнаменттары менән ҡапланған аҡ мәрмәр менән биҙәлгән. Михраб ҡара мәрмәрҙән тора һәм Ҡөрьәндән алынған хикмәтле һүҙҙәр менән семәрләп биҙәлгән.
Мәсеттең ике айырым ишеге бар: көнбайыш ишеге ир-аттар өсөн, көнсығыш ишеге ҡатын-ҡыҙҙар өсөн. Мәсеттең залы традицион сатырлы япма менән һәм 130 кешегә иҫәпләнгән. 53 м. бейеклктәге манара бинаның төньяҡ арҡыры киҫемендә урынлашҡан һәм дүрт маршлы һикәлтә менән һигеҙ ҡырлы олондо сағылдыра.
Ҡыйыҡ урынына унда таш түшәлгән терраса ҡоролған, унан тамбур аша намаҙ уҡый торған залға сығырға мөмкин. Мәсеткә инеү урыны бер ҡатлы корпустың көнбайыш (ир-аттар) һәм көнсығыш (ҡатын-ҡыҙҙар) фасадтарында урынлашҡан. Бинаның дөйөм майҙаны 1,3 мең м²
Вестибюлдә ирҙәрҙең һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың яртыһы бар, улар бүлкәләр менән бүленгән. Тәһәрәт өсөн бүлмә һәм санузел вестибюлдең төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан, гардероб һәм баҫҡыстар араһындағы майҙансыҡ — көньяҡ өлөштә. Ир-аттарҙың намаҙ уҡый торған залы михрабҡа ауыш ике яҡлы ҡыйыҡлы. Ҡыйыҡтар араһында төньяҡ фасадта ҡойолған быяланан төҫлө витраждар менән вертикаль яҡтылыҡ уйымы эшләнгән. Зал төньяҡ яртыһында — ҡатын-ҡыҙҙар өсөн балкон, унан манараға инергә була. 2010 йылда тәһәрәт урындарын элекке гараж урынындағы ихатала ла асалар, Шулай уҡ вафат булғандарҙы йыуыу өсөн ихатаның артҡы өлөшөндә бина төҙөлә.
# Перляк

Перляк — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тым йылғаһының уң ярына тамағынан 706 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Перляк
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010900112115200033551
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203355
* Бассейн коды — 13.01.09.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Эдди Мерфи

Эдди Мёрфи (Эдвард Риган Мёрфи, инглизсә Edward Regan «Eddie» Murphy; 3 апрель 1961 йыл — Америка комедия актёры, кинорежиссёр, продюсер һәм йырсы. Билдәлелекте башлыса 1980-се йылдарҙа яулай. Бигерәк тә «Беверли-Хиллз полицейскийы» (русса «Полицейский из Беверли-Хиллз») фильмдары серияһындағы Аксель Фоули роле, шулай уҡ «Урындарҙы алмаштырыу» («Поменяться местами»), «Бумеранг», «Сәйер профессор» («Чокнутый профессор»), «Изге йән» («Святоша»), «Доктор Дулиттл», «Таныш булығыҙ: Дэйв» («Знакомьтесь: Дэйв»), «Плуто Нэш мажаралары» («Приключения Плуто Нэша»), «Америкаға сәфәр» («Поездка в Америку»), «Норбиттың хәйләләре» («Уловки Норбита»), «Хыялдағы ҡыҙҙар» («Девушки мечты»), «Өрәкле йорт» («Особняк с привидениями»), «Небоскребты нисек урларға» («Как украсть небоскрёб») һәм башҡа фильмдарҙағы төп ролдәре менән популярлыҡ ала.
Мёрфи шулай уҡ музыкаль альбомдар яҙҙырған һәм бер-нисә мульт-персонажға, шул иҫәптән, «Шрек» мультфильмындағы Ишәккә «тауыш биргән». Бынан тыш стендап комедия жанрында (тамашасылар алдында үҙ аллы юмористик сығыш) оҙаҡ һәм уңышлы эшләй.
«Алтын глобус» («Золотой глобус») премияһы эйәһе, Билл Кондондың «Хыялдағы ҡыҙ» фильмындағы икенсе пландағы иң яҡшы ир-ат роле өсөн «Оскар» премияһына номинант була.
«Comedy Central» телеканалы версияһы буйынса «Бар осорҙоң 100 иң бөйөк стенд-ап комиктары» теҙмәһендә 10-сы урынды яулай.

# Эдди Мерфи
## Бала сағы

Эдди Риган Мёрфи 1961 йылдың 3 апрелендә }} йылда Нью-Йорктағы Бруклиндың Бушуик районында тыуған. Уның әсәһе Лиллиан телефон операторы, ә атаһы Чарльз Эдвард Мёрфи транспорт полицияһы офицеры, һәүәҫкәр актёр һәм комик була. Эддиның ағаһы Чарли ла актёр булып таныла.
Эдди бәләкәй саҡта уҡ атаһы һәләк була. Был ҡайғынан әсәһе Лиллиан ауырып китә. Ағалы-энеле туғандарға бер йыл буйына икенсе ғаиләлә йәшәргә тура килә. Һуңыраҡ Эдди менән Чарли Рузвельтта (Нью-Йоркта) әсәһе һәм үгәй аталары — туңдырма заводы мастеры Вернон Линч — менән бергә йәшәй.
Башланғыс синыфтарҙа уҡ беленгән комик һәләттәре өсөн Эддины уҡыусы һәм уҡытыусылар ихтирам итә. Яҡынса 15 йәшлек сағында Мёрфи үҙ аллы номерҙары менән сығыш яһай башлай. Был тамашаларға Билл Косби һәм Ричард Прайор йоғонтоһо көслө була. Бер уҡ ваҡытта Мёрфи Нью-Йорктағы «Roosevelt High School» махсус мәктәбендә шөғөлләнә.
# Нөктә (тыныш билдәһе)

Нөктә — тыныш билдәһе.
Нөктә түбәндәге осраҡтарҙа ҡулланыла:
* хәбәр һөйләмдәрҙән аҙаҡ. Мәҫәлән: Носрай ҡарттың ике улы һуғыштан әйләнеп ҡайта алмағайны. (Н. Мусин.);
* тыныс, түбән тауыш менән уҡылыусы бойороҡ, өндәү һөйләмдәр аҙағында. Мәҫәлән: Шартлатығыҙ тауҙарҙың ташлыларын, Аҡтарығыҙ хазина асылдарын, Һәм табығыҙ күмер ятҡылыҡтарын, Күтәрегеҙ тәрән девон алтындарын. (С. Кудаш.);
* бер составлы атама һөйләм аҙағында. Мәҫәлән: Башҡортостан данын быуаттарҙан быуаттарға яңғыратыусы бөйөк Салауат, хикмәтле һүҙ оҫтаһы Аҡмулла, азатлыҡты данлаусы Ғафури, сая шоңҡарыбыҙ Сәләм, йәмле Ағиҙел буйҙарының үлемһеҙ йырсыһы Рәшит Ниғмәти, әҙәбиәтебеҙҙең ғорур ҡарлуғасы Баязит Бикбай. («Ағиҙел».)
# Эпте-Се

Эпте-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ярей-Яга йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Эпте-Се
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000086689
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008668
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кесе Шистом

Кесе Шистом — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шистом йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Кесе Шистом
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400112110000041653
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004165
* Бассейн коды — 08.01.04.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Мосница

Мосница — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кокшеньга йылғаһының уң ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.

# Мосница
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000031377
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003137
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Таволожка (Медведица ҡушылдығы)

Таволожка — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Медведица йылғаһының һул ярына тамағынан 693 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Таволожка (Медведица ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Медведица йылғаһы башынан Терса йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010300112107000007927
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000792
* Бассейн коды — 05.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ван-Еган

Ван-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1488/4/59/318 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 162 км.

# Ван-Еган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200043904
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204390
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Матвеев Николай Васильевич

Матвеев Николай Васильевич (22 октябрь 1929 йыл — 12 август 1985 йыл) — геолог, быраулау мастеры. 1961—1985 йылдарҙа «Башкиргеология» производство берекмәһенең Баймаҡ геология разведка партияһында быраулау мастеры. СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1980)

# Матвеев Николай Васильевич
## Биографияһы

Николай Васильевич Матвеев 1929 йылдың 22 октябрендә Башҡорт АССР-ының Өфө кантонының 1981 йылда рәсми бөтөрөлгән Воздвиженка ауылында күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
1950 йылда Гординская Софья Филипповна (1930 йыл тыуған) менән өйләнешәләр, уларҙың өс балалары тыуа: Василий, Сергей һәм Галина.
«Башкиргеология» производство берекмәһендә егерме йылдан ашыу быраулаусы булып эшләй, 1972 йылда Н. В. Матвеев Баймаҡ геология- разведка экспедицияһының быраулау мастеры булып китә.
Эшендә тотороҡло, юғары һөҙөмтәлелеккә скважиналарҙы быраулауҙың Н. В. Матвеев индергән юғары нәтижәле ысулын ҡулланыу (еңел иреүсән быраулау торбаларын ҡулланып, быраулау валдары әйләнешенең юғары тиҙлегендә) иҫәбенә өлгәшелә. Тоҡомдар ярыҡлы булыуы сәбәпле, скважиналар яңы участкаларҙы ҡаҙығанда алмас колонкалар менән быраулауға күсергә тура килгәс, ул гидробәргес ҡуллана һәм уңыштарға өлгәшкәс, үҙ тәжрибәһен башҡа мастерҙарға тапшыра. Һөҙөмтәлә киләһе йылда уҡ Башҡортостан берекмәһе буйынса гидробәргес быраулау менән скважиналарҙың ҡаҙып үтеүе 50%-ҡа арта.
Хеҙмәтендәге ҙур ҡаҙаныштары, геология-разведка скважиналары быраулағанда эске резервтарҙы эҙләп табыу һәм файҙаланыу нигеҙендә өлгәшелгән эшенең юғары һөҙөмтәлелеге һәм сифаты өсөн, Баймаҡ геология-разведка экспедицияһының быраулау мастеры Николай Васильевич Матвеев 1980 йылда СССР-ҙың дәүләт премияһына лайыҡ була.
Башҡорт АССР-ының Баймаҡ ҡалаһында, 1985 йылдың 12 авгусында, ҡаты ауырыуҙан һуң 56-сы йәшендә Николай Васильевич Матвеев вафат була. Үҙенең эштәрен өлкән улы Василийгә тапшыра.

# Матвеев Николай Васильевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* СССР-ҙың дәүләт премияһы (1980)
* «Фиҙакәр хеҙмәте өсөн. Владимир Ильич Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы» юбилей миҙалы
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы
* өс "Социалистик ярыш еңеүсеһе" билдәһе (1974, 1976, 1978)
* «Туғыҙынсы биш йыллыҡ ударнигы» тамғаһы (1975)
* «Унынсы биш йыллыҡ ударнигы» тамғаһы (1980)
* «Ер аҫты разведкаһы отличнигы» тамғаһы (1980)
* күп һанлы грамоталар
# Воргэ-Кикя (Норымтэли-Чатыль-Кы ҡушылдығы)

Воргэ-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Норымтэли-Чатыль-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Воргэ-Кикя (Норымтэли-Чатыль-Кы ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассены юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300066625
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306662
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Шкумбини

Шку́мбини (алб. Shkumbini) — үҙәк Албания буйлап ағып, Адриатик диңгеҙгә ҡоя торған йылға. Был йылға Албания халҡын ике төрлө диалектта һөйләшеүсе ике төркөмгә айыра: йылғаның төньяғында — албан теленең гег диалекты, көньяғында тоск диалекты таралған.
Йылға Охрид күленән көньяҡ-көнбайышта, Поградец районының көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә тауҙарҙа башлана. Йылға тәүҙә төньяҡҡа ҡарай, унан һуң төньяҡ-көнбайышҡа табан аға, артабан Либрадж ҡалаһы эргәһендә көнбайышҡа борола, шунан Эльбасан ҡалаһы янында тигеҙлеккә сығып, Адриатик диңгеҙгә ҡоя.
Һыуҙың уртаса ағымы — 70 м³/сек, көҙ һәм ҡыш ташҡын була, йәй һыуы — уртаса кимәлдә. Йылғаның һыуы баҫыуҙарҙы һуғарыу өсөн тотонола.