# Рәсәй ҡурсаулыҡтары исемлеге

Дәүләт тәбиғәт ҡурсаулыҡтары, Рәсәй ҡануниәтенә ярашлы, тәбиғәт процестарының һәм күренештәренең тәбиғи барышын, үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһының генетик фондын, айырым төрҙәрен һәм бергәлектәрен, типик һәм уникаль экологик системаларҙы һаҡлап ҡалыу һәм өйрәнеүҙе маҡсат итеп ҡуйған федераль әһәмиәттәге тәбиғәтте һаҡлау, ғилми-тикшеренеү һәм экологик аң-белем таратыу учреждениелары булып тора. Ҡурсаулыҡтар махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре тибының береһе булып тора.

# Рәсәй ҡурсаулыҡтары исемлеге
## Тарихи һәм статистик мәғлүмәттәр

Рәсәйҙәге тәүге ҡурсаулыҡ — Баргузин ҡурсаулығы — 1917 йылдың 11 ғинуарында Бүрәт Республикаһы биләмәһендә ойошторола. Артабан һаҡланыусы биләмәләр исемлеге киңәйә. Баргузин ҡурсаулығынан тыш, Әстрхан (1919), Илмән (1920) һәм Кавказ (1924) ҡурсаулыҡтары ла боронғо.
Ҙур Арктика (42 мең км²), Командор (36 486,79 км²) һәм Врангель утрауы (ҡурсаулыҡ) (22 256,5 км²) ҡурсаулыҡтары Рәсәйҙә иң ҙурҙары булып тора. Рәсәйҙә иң бәләкәй ҡурсаулыҡтар — Белогорье (21,31 км²) һәм Ока яны-Террас (46,9 км²), Галичья Гора (2,3 км²). Ҡурсаулыҡтарҙың күпселеге (һаны буйынса) Красноярск, Приморье һәм Хабаровск крайҙары территорияһында урынлашҡан.
Ҡурсаулыҡтарҙың күп өлөшө Рәсәй Федерацияһының Тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығына буйһона. Ҡайһы берҙәре Рәсәй Фәндәр академияһына һәм башҡа министрлыҡтарға ҡарай: Алыҫ Көнсығыш диңгеҙ ҡурсаулығы — РФА-ның ДВО диңгеҙе биологияһы институтына, Кедрный Падь һәм Уссурия ҡурсаулыҡтары — РФА-ның ДВО-ның Биохимия-тупраҡ институтына, Илмән ҡ. — Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм фән министрлығының Воронеж дәүләт университетына һәм Көнсығыш Урал ҡ. — Атом энергияһы буйынса федераль агентлыҡтың «Маяҡ» производство берекмәһенә.

# Рәсәй ҡурсаулыҡтары исемлеге
## Ҡурсаулыҡтар исемлеге

Түбәндә Рәсәй Федерацияһы биләмәһендә ғәмәлдә булған дәүләт тәбиғәт ҡурсаулыҡтары исемлеге бирелә. Таблицала йәшел төҫ менән биосфера ҡурсаулыҡтары — глобаль экологик мониторинг алып барыусы халыҡ-ара биосфера резерваттары системаһына ингән ҡурсаулыҡтар айырыла. Һоро-йәшел төҫ менән — Ҡырым территорияһындағы ҡурсаулыҡтар.
| № | Атамаһы | Урынлашыуы | Майҙаны, км² | Ойошторолоу ваҡыты | Төр |
| 1 | Азас | Тыва | &&&&&&&&&&&03003.9000003003,90 | 11 ғинуар 1985 йыл | |
| 2 | Алтай ҡурсаулығы | Алтай | &&&&&&&&&&&08812.3800008812,38 | 16 апрель 1932 йыл | |
| 3 | Әстерхан ҡурсаулығы | Әстерхан өлкәһе | &&&&&&&&&&&&0679.170000679,17 | 11 апрель 1919 йыл | |
| 4 | Байкал-Лена ҡурсаулығы | Иркутск өлкәһе | &&&&&&&&&&&06599.1900006599,19 | 5 декабрь 1986 йыл | |
| 5 | Байкал ҡурсаулығы | Бүрәт Республикаһы | &&&&&&&&&&&01657.2400001657,24 | 26 сентябрь 1969 йыл | |
| 6 | Баргузин ҡурсаулығы | Бүрәт Республикаһы | &&&&&&&&&&&03743.2200003743,22 | 11 ғинуар 1917 йыл | |
| 7 | Басеги | Пермь өлкәһе | &&&&&&&&&&&&0379.350000379,35 | 1 октября 1982 йыл | |
| 8 | Бастак | Йәһүд автономиялы өлкәһе | &&&&&&&&&&&&0917.710000917,71 | 13 февраля 1997 йыл | |
| 9 | Башҡортостан ҡурсаулығы | Башҡортостан | &&&&&&&&&&&&0496.&90000496,09 | 11 июля 1930 йыл | |
| 10 | Белогорье ҡурсаулығы | Белгород өлкәһе | &&&&&&&&&&&&&021.31000021,31 | 13 июль 1979 йыл | |
| 11 | Богдо-Баскунчак ҡурсаулығы | Әстерхан өлкәһе | &&&&&&&&&&&&0184.780000184,78 | 18 ноябрь 1997 йылй | |
| 12 | Болонь ҡурсаулығы | Хабаровск крайы | &&&&&&&&&&&01036.&&&&&01036,00 | 18 ноябрь 1997 йыл | |
| 13 | Ҙур Кокшага (ҡурсаулыҡ) | Марий Эл | &&&&&&&&&&&&0214.&50000214,05 | 14 март 1993 йыл | |
| 14 | Ҙур Хехцир ҡурсаулығы | Хабаровск крайы | &&&&&&&&&&&&0454.710000454,71 | 3 октябрь 1963 йыл | |
| 15 | Ҙур Арктика ҡурсаулығы | Красноярск крайы | &&&&&&&&&&041692.22000041 692,22 | 11 май 1993 йыл | |
| 16 | Ботчин ҡурсаулығы | Хабаровск крайы | &&&&&&&&&&&02673.8000002673,80 | 25 май 1994 йыл | Файл:Ikha river.jpg |
| 17 | Брянск урманы | Брянск өлкәһе | &&&&&&&&&&&&0121.860000121,86 | 14 июль 1987 йыл | |
| 18 | Бурея ҡурсаулығы | Хабаровск крайы | &&&&&&&&&&&03584.&&&&&03584,00 | 12 август 1987 йыл | |
| 19 | Үрге Таз ҡурсаулығы | Ямал-Ненец автономиялы округы | &&&&&&&&&&&06313.&800006313,08 | 24 декабрь 1986 йыл | |
| 20 | Висим ҡурсаулығы | Свердловск өлкәһе | &&&&&&&&&&&&0335.&&&&&0335,00 | 6 июль 1971 йыл | |
| 21 | Витим ҡурсаулығы | Иркутск өлкәһе | &&&&&&&&&&&05858.3800005858,38 | 20 май 1982 йыл | |
| 22 | Вишерск ҡурсаулығы | Пермь крайы | &&&&&&&&&&&02412.&&&&&02412,00 | 26 февраль 1991 йыл | |
| 23 | Волга-Кама ҡурсаулығы | Татарстан | &&&&&&&&&&&&0100.910000100,91 | 30 апрель 1960 йыл | |
| 24 | Воронеж ҡурсаулығы | Воронеж өлкәһе, Липецк өлкәһе | &&&&&&&&&&&&0310.530000310,53 | 3 декабрь 1923 йыл | |
| 25 | Ворона ҡурсаулығы | Тамбов өлкәһе | &&&&&&&&&&&&0103.200000103,20 | 12 август 1994 йыл | |
| 26 | Көнсығыш Урал радиация ҡурсаулығы | Силәбе өлкәһе | &&&&&&&&&&&&0166.160000166,16 | 9 апрель 1966 йыл | |
| 27 | ru:Галичья Гора (заповедник) | Липецк өлкәһе | &&&&&&&&&&&&&&02.3000002,3 | 25 апрель 1925 йыл | |
| 28 | Гыдан ҡурсаулығы | Ямал-Ненец автономиялы округы | &&&&&&&&&&&08781.7400008781,74 | 7 октябрь 1996 йыл | |
| 29 | Дағстан ҡурсаулығы | Дағстан | &&&&&&&&&&&&0190.610000190,61 | 9 ғинуар 1987 йыл | |
| 30 | Алыҫ Көнсығыш диңгеҙ ҡурсаулығы | Диңгеҙ буйы крайы | &&&&&&&&&&&&0643.160000643,16 | 24 март 1978 йыл | |
| 31 | Дарвин ҡурсаулығы | Вологда өлкәһе, Ярославль өлкәһе | &&&&&&&&&&&01126.3000001126,30 | 18 июль 1945 йыл | |
| 32 | Даур ҡурсаулығы | Байкал аръяғы крайы | &&&&&&&&&&&&0457.900000457,90 | 5 декабрь 1987 йыл | |
| 33 | Денежкин Ташы (ҡурсаулыҡ) | Свердловск өлкәһе | &&&&&&&&&&&&0781.920000781,92 | 16 август 1991 йыл | |
| 34 | Джергин ҡурсаулығы | Бүрәт Республикаһы | &&&&&&&&&&&02380.8800002380,88 | 14 август 1992 йыл | |
| 35 | Джугджур ҡурсаулығы | Хабаровск крайы | &&&&&&&&&&&08599.5600008599,56 | 10 сентябрь 1990 йыл | |
| 36 | Жигули ҡурсаулығы | Һамар өлкәһе | &&&&&&&&&&&&0231.570000231,57 | 19 августа 1927 йыл | |
| 37 | Зея ҡурсаулығы | Амурская область | &&&&&&&&&&&&0994.300000994,30 | 3 октябрь 1963 йыл | |
| 38 | Илмән ҡурсаулығы | Силәбе өлкәһе | &&&&&&&&&&&&0303.800000303,80 | 14 май 1920 йыл | |
| 39 | Ҡабарҙы-Балҡар ҡурсаулығы | Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы | &&&&&&&&&&&&0826.420000826,42 | 8 ғинуар 1976 йыл | |
| 40 | Кавказ ҡурсаулығы | Адыгей Республикаһы, Ҡарасәй-Черкес Республикаһы, Краснодар крайы | &&&&&&&&&&&02800.&&&&&02800,00 | 12 май 1924 йыл | |
| 41 | ru:Калужские засеки | Калуга өлкәһе | &&&&&&&&&&&&0185.330000185,33 | 5 ноябрm 1992 qsk | |
| 42 | Кандалакша ҡурсаулығы | Карелия, Мурманск өлкәһе | &&&&&&&&&&&&0705.300000705,30 | 7 сентябрь 1932 йыл | |
| 43 | Катунь ҡурсаулығы | Алтай Республикаһы | &&&&&&&&&&&01500.7900001500,79 | 25 июль 1991 йыл | |
| 44 | ru:Кедровая Падь | Диңгеҙ буйы крайы | &&&&&&&&&&&&0178.970000178,97 | 1 ғинуар 1970йыл | |
| 45 | Керженец ҡурсаулығы | Түбәнге Новгород өлкәһе | &&&&&&&&&&&&0467.890000467,89 | 23 апреляь 1993 йыл | |
| 46 | Кивач (ҡурсаулыҡ) | Карелия | &&&&&&&&&&&&0108.800000108,80 | 11 июнь 1931 йыл | |
| 47 | Кологрив урманы | Кострома өлкәһе | &&&&&&&&&&&&0589.400000589,40 | 21 ғинуар 2006 йыл | |
| 48 | Командор ҡурсаулығы | Камчатка крайы | &&&&&&&&&&036486.79000036 486,79 | 23 апрель 1993 йыл | |
| 49 | Комсомол ҡурсаулығы | Хабаровск крайы | &&&&&&&&&&&&0644.130000644,13 | 3 октябрь 1963 йыл | |
| 50 | Коряк ҡурсаулығы | Камчатка крайы | &&&&&&&&&&&03271.5600003271,56 | 26 декабрь 1995 йыл | |
| 51 | Костомукша ҡурсаулығы | Карелия | &&&&&&&&&&&&0475.690000475,69 | 14 декабрь 1983 йыл | |
| 52 | Кроноцк ҡурсаулығы | Камчатка крайы | &&&&&&&&&&011476.19000011 476,19 | 1 июнь 1934 йыл | |
| 53 | Кузнецк Алатауы ҡурсаулығы | Кемерово өлкәһе | &&&&&&&&&&&04129.&&&&&04129,00 | 27 декабрь 1989 йыл | |
| 54 | Курильск ҡурсаулығы | Сахалин өлкәһе | &&&&&&&&&&&&0653.650000653,65 | 10 февраль 1984 йыл | |
| 55 | Лазов ҡурсаулығы | Диңгеҙ буйы крайы | &&&&&&&&&&&01209.8900001209,89 | 10 февраля 1935 | |
| 56 | Лапландия ҡурсаулығы | Мурманск өлкәһе | &&&&&&&&&&&02784.3500002784,35 | 17 ғинуар 1930 йыл | |
| 57 | Магадан ҡурсаулығы | Магадан өлкәһе | &&&&&&&&&&&08838.1700008838,17 | 5 ғинуар 1982 йыл | |
| 58 | Кесе Сосьва ҡурсаулығы | Ханты-Манси автономиялы округы — Югра | 17 февраль 1976 йыл | 01976-02-Ҡалып:0expr 17 февраль 1976 | |
| 59 | Мордва ҡурсаулығы | Мордовия | &&&&&&&&&&&&0321.480000321,48 | 5 март 1936 йыл | |
| 60 | Ненец ҡурсаулығы | Ненец автономиялы округы | &&&&&&&&&&&03134.&&&&&03134,00 | 18 декабрь 1997 йыл | |
| 61 | Түбәнге Свирь ҡурсаулығы | Ленинград өлкәһе | &&&&&&&&&&&&0416.150000416,15 | 11 июнь 1980 йыл | |
| 62 | Нор ҡурсаулығы | Амур өлкәһе | &&&&&&&&&&&02111.6800002111,68 | 2 февраль 1998 йыл | |
| 63 | Нургуш (ҡурсаулыҡ) | Киров өлкәһе | &&&&&&&&&&&&0234.500000234,5 | 25 май 1994 йыл | |
| 64 | Ока биосфералы дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы | Рязань өлкәһе | &&&&&&&&&&&&0557.280000557,28 | 10 февраль 1935 йыл | |
| 65 | Олёкма ҡурсаулығы | Саха Республикаһы | &&&&&&&&&&&08471.&200008471,02 | 3 ғинуар 1984 йыл | |
| 66 | Ырымбур ҡурсаулығы | Ырымбур өлкәһе | &&&&&&&&&&&&0216.530000216,53 | 12 май 1989 йыл | |
| 67 | Врангель утрауы (ҡурсаулыҡ) | Чукот автономиялы округы | &&&&&&&&&&022256.50000022 256,50 | 23 март 1976 йыл | |
| 68 | Пасвик | Мурманск өлкәһе | &&&&&&&&&&&&0166.400000166,40 | 16 июль 1992 йыл | |
| 69 | Печора-Илыч ҡурсаулығы | Коми Республикаһы | &&&&&&&&&&&07213.2200007213,22 | 01930-05-Ҡалып:0expr 4 май 1930 | |
| 70 | Пинеж ҡурсаулығы | Архангельск өлкәһе | &&&&&&&&&&&&0518.900000518,90 | 4 май 1930 йыл | |
| 71 | Полисть ҡурсаулығы | Псков өлкәһе | &&&&&&&&&&&&0379.830000379,83 | 20 август 1974 йыл | |
| 72 | Поронай ҡурсаулығы | Сахалин өлкәһе | &&&&&&&&&&&&0566.940000566,94 | 30 март 1988 йыл | |
| 73 | Волга буйы урман-дала ҡурсаулығы | Пенза өлкәһе, Ульяновск өлкәһе | &&&&&&&&&&&&&083.73000083,73 | 26 июль 1989 йыл | |
| 74 | Ока яны-Террас ҡурсаулығы | Мәскәү өлкәһе | &&&&&&&&&&&&&049.45000049,45 | 19 июнь 1945 йыл | |
| 75 | Присур ҡурсаулығы | Сыуашстан | &&&&&&&&&&&&&091.48000091,48 | 27 декабрь 1995 йыл | |
| 76 | Путоран ҡурсаулығы | Красноярск крайы | &&&&&&&&&&018872.51000018 872,51 | 15 декабрь 1988 йыл | |
| 77 | Рдея ҡурсаулығы | Новгород өлкәһе | &&&&&&&&&&&&0369.220000369,22 | 25 май 1994 йыл | |
| 78 | Ростов ҡурсаулығы | Ростов өлкәһе | &&&&&&&&&&&&&095.32000095,32 | 27 декабрь 1995 йыл | |
| 79 | Саян-Шушенск ҡурсаулығы | Красноярск крайы | &&&&&&&&&&&03903.6800003903,68 | 17 март 1976 йыл | |
| 80 | Төньяҡ Осетия ҡурсаулығы | Төньяҡ Осетия | &&&&&&&&&&&&0295.390000295,39 | 7 сентябрь 1967 йыл | |
| 81 | Сихотэ-Алин ҡурсаулығы | Диңгеҙ буйы крайы | &&&&&&&&&&&04014.2800004014,28 | 10 февраль 1935 йыл | |
| 82 | Сохондин ҡурсаулығы | Байкал аръяғы крайы | &&&&&&&&&&&02109.8800002109,88 | 11 декабрь 1973 йыл | |
| 83 | Столбы | Красноярск крайы | &&&&&&&&&&&&0471.540000471,54 | 30 июня 1925 | |
| 84 | Таймыр ҡурсаулығы | Красноярск крайы | &&&&&&&&&&017819.28000017 819,28 | 23 февраля 1979 | |
| 85 | Тебердин ҡурсаулығы | Ҡарасәй-Черкес Республикаһы | &&&&&&&&&&&&0850.640000850,64 | 23 ғинуар 1936 йыл | |
| 86 | Тигирек ҡурсаулығы | Алтай крайы | &&&&&&&&&&&&0406.930000406,93 | 4 декабрь 1999 йыл | |
| 87 | Тунгус ҡурсаулығы | Красноярск крайы | &&&&&&&&&&&02965.6200002965,62 | 9 октябрь 1995 йыл | |
| 88 | Убсунур соҡоро (ҡурсаулыҡ) | Тыва Республикаһы | &&&&&&&&&&&09251.3600009251,36 | 24 ғинуар 1993 йыл | |
| 89 | Уссурия ҡурсаулығы | Диңгеҙ буйы крайы | &&&&&&&&&&&&0404.320000404,32 | 1 ғинуар 1970 йыл | |
| 90 | Лена тамағы ҡурсаулығы | Якутия | &&&&&&&&&&014330.&&&&&014 330,00 | 18 декабрь 1985 йыл | |
| 91 | Утриш ҡурсаулығы | Краснодар крайы | &&&&&&&&&&&&0100.&80000100,08 | 2 октябрь 2010 йыл | |
| 92 | Хакас ҡурсаулығы | Хакасия | &&&&&&&&&&&02675.6500002675,65 | 4 сентябрь 1999 йыл | |
| 93 | Ханкай ҡурсаулығы | Диңгеҙ буйы крайы | &&&&&&&&&&&&0392.890000392,89 | 28 декабрь 1990 йыл | |
| 94 | Хинган ҡурсаулығы | Амур өлкәһе | &&&&&&&&&&&&0970.730000970,73 | 3 октябрь 1963 йыл | |
| 95 | Хопёр ҡурсаулығы | Воронеж өлкәһе | &&&&&&&&&&&&0161.780000161,78 | 10 февраль 1935 йыл | |
| 96 | ru:Центрально-Лесной заповедник | Тверь өлкәһе | &&&&&&&&&&&&0244.470000244,47 | 4 май 1930 йыл | |
| 97 | ru:Центрально-Чернозёмный заповедник | Курск өлкәһе | &&&&&&&&&&&&&052.87000052,87 | 10 февраль 1935 йыл | |
| 98 | Үҙәк Себер ҡурсаулығы | Красноярск крайы | &&&&&&&&&&&09720.1700009720,17 | 9 ғинуар 1985 йыл | |
| 99 | Чёрные земли | Ҡалмыҡ Республикаһы | &&&&&&&&&&&01219.&&&&&01219,00 | 11 июнь 1990 йыл | |
| 100 | Шайтантау (ҡурсаулыҡ) | Ырымбур өлкәһе | &&&&&&&&&&&&&067.26000067,26 | 9 октябрь 2014 йыл | |
| 101 | Шүлгәнташ ҡурсаулығы | Башҡортостан | &&&&&&&&&&&&0225.310000225,31 | 16 ғинуар 1986 йыл | |
| 102 | Эрзи | Ингушетия | &&&&&&&&&&&&&059.70000059,70 | 21 декабрь 2000 йыл | |
| 103 | Юган ҡурсаулығы | Ханты-Манси автономиялы округы — Югра | &&&&&&&&&&&06486.5800006486,58 | 31 май 1982 йыл | |
| 104 | Көньяҡ Урал ҡурсаулығы | Башҡортостан, Силәбе өлкәһе | &&&&&&&&&&&02528.&&&&&02528,00 | 19 июнь 1978 йыл | |
| 105 | ru:Восток Финского залива | Ленинград өлкәһе | &&&&&&&&&&&&0140.862700140,8627 | 21 декабрь 2017 йыл | |
| 106 | Васюган ҡурсаулығы | Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе | &&&&&&&&&&&06148.&300006148,03 | 16 декабрь 2017 йыл | |
| 107 | Казантип тәбиғәт ҡурсаулығы | Рәсәй/Украина | &&&&&&&&&&&&&&04.5000004,5 | 12 май 1998 ГПЗ — 2018йылдың 13 сентябренән | |
| 108 | Карадаг тәбиғәт ҡурсаулығы | Рәсәй/Украина | &&&&&&&&&&&&&028.74000028,74 | 9 августа 1979 ГПЗ — 2018 йылдың 13 сентябренән | |
| 109 | Лебяжьи острова | Рәсәй/Украина | &&&&&&&&&&&&&096.12000096,12 | 9 февраль 1949 йыл ГПЗ — 2018 йылдың 13 сентябренән | |
| 110 | Опук тәбиғәт ҡурсаулығы | Рәсәй/Украина | &&&&&&&&&&&&&015.92000015,92 | 12 мая 1998 ГПЗ — 2018 йылдың 13 сентябренән | |
| 111 | Ялтинский горно-лесной заповедник | Рәсәй/Украина | &&&&&&&&&&&&0144.600000144,6 | 20 февраля 1973 ГПЗ — 2018 йылдың 13 сентябренән | |
| 112 | Медвежьи острова | Саха Республикаһы | &&&&&&&&&&&08155.7000008155,7 | 30 июнь 2020 йыл | |