# Галлей кометаһы

Галлей кометаһы (рәсми атамаһы 1P/Halley) — сағыу ҡыҫҡа ваҡытта ваҡыт-ваҡыт ерҙән дә күреү мөмкин булған комета, 75-76 йыл һайын Ҡояш янына ҡайта . Беренсе булып был кометаның билдәле бер эллиптик орбита буйынса әйләнеүе асыла һәм ваҡыт-ваҡыт Ҡояшҡа яҡынайыуы билдәләнә. Инглиз астрономы Эдмунд Галлейҙың исеме менән Галлей тип атала. Эта-Акварида һәм Ориониданың метеорҙар ағымдары ошо комета менән бәйле. Һәр быуатта тағы ла сағыуыраҡ, оҙайлы миҙгелле бик күп кометалар барлыҡҡа килеүгә ҡарамаҫтан, Галлей кометаһы — ҡыҫҡа миҙгелле берҙән-бер комета, һәм уны ерҙән ябай күҙ менән дә күрергә мөмкин. Ҡытайҙың һәм Вавилондың тарихи сығанаҡтарында теркәлгән боронғо күҙәтеүҙәрҙән башлап, кометаның кәмендә 30 тапҡыр Ҡояшҡа яҡынайыуын күҙәтеү мөмкин булған. Беҙҙең эраға тиклем 240 йылда тәүге тапҡыр Галлей кометаһын күҙәтеү теркәлгән. Һуңғы тапҡыр комета, 1986 йылдың 9 февралендә һыуғояр йондоҙлоғонда перигелий аша үтә; 2061 йылдың 28 июлендә Галлей тағы ла Ҡояшҡа яҡынаясаҡ тип көтөлә, ә артабан — 2134 йылдың 27 мартында.
1986 йылда Галлей кометаһы Ҡояшҡа яҡын килгән ваҡытта беренсе тапҡыр йыһан аппараттары, шул иҫәптән совет аппараттары «Вега‑1» һәм «Вега‑2» ярҙамында уны тикшереү мөмкин була, тикшеренеүҙәр комета үҙәгенең структураһы, кометаның һәм комета ҡойроғоноң барлыҡҡа килеү механизмдары тураһында мәғлүмәт бирә.

# Галлей кометаһы
## Галлей кометаһын асыу

Галлей кометаһы — ваҡыт-ваҡыт Ҡояшҡа яҡынайып тороуы иҫбат ителгән тәүге комета. Европала Яңырыу дәүеренә тиклем Аристотелдең, кометалар — Ер атмосфераһындағы тайпылыштар, тигән ҡарашы өҫтөнлөк алған була. Әммә Аристотелгә тиклем дә, унан һуң да бик күп антик философтар кометалар тәбиғәте тураһында ярайһы уҡ дөрөҫлөккә тап ҡилгән фараздар әйтеп ҡалдыра. Мәҫәлән, Аристотелдең үҙенең һүҙҙәре буйынса, Гиппократ Хиосский (беҙҙең эраға тиклем V быуат) һәм уның шәкерте Эсхил, «кометаның ҡойроғо кометаның үҙенә ҡарамай, ләкин ул йыһан киңлегендә аҙашып йөрөгәнендә ҡойроҡто үҙ артынан эйәртеп ала… Башҡа йондоҙҙарҙан айырмалы рәүештә комета бик күп ваҡыт үткәс кенә кире әйләнеп килә, сөнки ул Ҡояштан әкрен генә артта ҡала…». Был фекерҙә кометаларҙың йыһан тәбиғәте, уның миҙгелле хәрәкәт итеүе һәм хатта комета ҡойроғоноң нисек барлыҡҡа килеүе тураһында раҫлауҙы ла күрергә була, сөнки хәҙерге заман тикшеренеүҙәре был фараздарҙың дөрөҫлөгөн иҫбатлай. Сенека (беҙҙең эраның I быуаты) кометаларҙың йыһан сығышы тураһында ғына түгел, ә уларҙың миҙгел-миҙгел хәрәкәт итеүен дә иҫбатлау юлын тәҡдим итә: «Кометаларҙың элек Ҡояшҡа яҡынайыуы тураһындағы мәғлүмәттәрҙе бергә йыйырға кәрәк; сөнки беҙгә бик һирәк күренгәнлектән, уларҙың орбиталарын билдәләү мөмкин түгел; уларҙың хәрәкәтендә ҡәтғи тәртип барлығын-юҡлығын… асыҡлау зарур».
1680—1681 йылдарҙа ҡалаһынан 24 йәшлек Галлей күк есемдәрен күҙәткәндә сағыу комета (йыш ҡына Ньютон кометаһы тип аталған C/1680 V1 кометаһы) күрә һәм был йыһан есеменең башта Ҡояшҡа яҡынлауын, шунан һуң алыҫлашыуын да күрә, был хәл йыһан есемдәре туп-тура хәрәкәт итә, тигән күҙаллауға ҡаршы килә. Галлей, ошо һорауҙы өйрәнеп, Ҡояш яғынан кометаға тәьҫир иткән үҙәккә ынтылыу көсө Ҡояш менән комета араһы квадратына кире пропорциональ кәмей барырға тейешлеген аңлай. 1682 йылда аҙаҡ уның исеме менән аталған комета пәйҙә булғас, Галлей Роберт Гукҡа: ошондай көс аҫтындағы есем ниндәй кәкре һыҙыҡ буйынса хәрәкәт итергә тейеш, тигән һорау менән мөрәжәғәт итә. Дөрөҫ яуапты белгәнлеген, әммә әйтергә теләмәүен белдерә Гук. Галлей Кембриджға Исаак Ньютонға юллана, ул уның иҫәпләүҙәренә ярашлы есем эллипс буйынса хәрәкәт итә, тигән яуапты бирә. Ньютон есемдәрҙең тартыу көсө тәьҫирендә хәрәкәте проблемаһы өҫтөндә эшләүен дауам итә һәм 1684 йыл аҙағында Галлейға «Есемдәрҙең орбита буйынса хәрәкәте» (лат. De Motu Corporum in Gyrum) тигән трактатын ебәрә. Был асыштан һоҡланған Галлей 1684 йылда 10 декабрендә Лондон король йәмғиәте ултырышында Ньютондың тикшеренеү һөҙөмтәләре хаҡында һөйләй һәм Ньютондан трактатын баҫтырып сығарыуға рөхсәт һорай. Ньютон был тәҡдим менән ризалаша һәм тикшеренеүҙең дауамын да ебәрергә вәғәҙә бирә. 1686 йылда Ньютон «Тәбиғи фәлсәфәнең математик башланғысы» тип аталған данлыҡлы трактатын Галлейға ебәрә. 1687 йылда был данлыҡлы трактат 120 дана тираж менән Галлей аҡсаһына баҫтырыла. Шулай итеп, кометаларға булған ҡыҙыҡһыныу хәҙерге заман математик физика фәненә нигеҙ һала. Ньютон үҙенең классик трактатында гравитация һәм хәрәкәт закондарын формалаштыра. Әммә уның кометаларҙың хәрәкәте теорияһы өҫтөндәге эше тамамланмаған була. Ул 1680 һәм 1681 йылдарҙа күҙәтелгән ике кометаның бер үк комета булыуын фаразлай, тик үҙ моделе сиктәрендә уларҙы тасуирлай алмай. Был эште уның дуҫы һәм нәшерсеһе Галлей атҡарып сыға: 1705 йылда «Кометалар астрономияһына күҙәтеү» (лат. Synopsis Astronomiae Cometicae) тигән эшендә Юпитер һәм Сатурндың кометаларға гравитацион йоғонтоһон иҫәпләү өсөн Ньютон закондарын файҙалана.
Тарихи яҙмаларҙы өйрәнгәндән һуң Галлей кометаларҙың орбита элементтарының тәүге каталогын төҙөй һәм 1531 (Апиан күҙәтә), 1607 (Йоһанн күҙәтә) һәм 1682 йылдарҙа (уны Галлей үҙе күҙәтә) үткән кометаларҙың юлдарының тап килеүенә иғтибар итә һәм уларҙың 75-76 йыллыҡ арауыҡ менән Ҡояш тирәләй әйләнеүсе бер үк комета булыуын фаразлай. Ул шулай уҡ был кометаның тағы ла 1758 йылда әйләнеп ҡайтасағын да күҙалллай.
Галлейҙың фаразы иҫбатлана, 1758 йылдың 25 декабрендә немец крәҫтиәне һәм һәүәҫкәр астроном И. Палич кометаны күреп ҡала. Юпитер менән Сатурндың тартыу көсө йоғонтоһонда килеп тыуған тайпылыш кометаның үтеүен 618 көнгә тотҡарлауы арҡаһында, комета перигелий аша 1759 йылдың 13 мартында ғына үтә. Комета күренгәнгә тиклем ике ай алда уның һуңлаясағын А. Клеро иҫәпләп сығара, уға Ж. Лаланд һәм мадам Н.-Р Лепоттың хисаплауҙары ярҙам итә. Галлей кометаның кире әйләнеп ҡайтыуына тиклем йәшәй алмай, 1742 йылда вафат була. Кометаның ҡайтыуы Ҡояш тирәләй планеталар ғына түгел, ә башҡа күк есемдәренең дә әйләнә алыуын беренсе тапҡыр раҫлай. Ҡайтыу — Ньютондың күк механикаһын раҫлаусы беренсе уңышлы дәлил һәм ул Ньютон теорияһының алдан күҙҙаллау көсөн дә күрһәтә. Француз астрономы Н. Лакайль 1759 йылда беренсе тапҡыр кометаны Галлей хөрмәтенә Галлей исеме менән атай.

# Галлей кометаһы
## Орбита параметрҙары

Һуңғы өс йөҙ йылда Галлей кометаһының әйләнеш миҙгеле 75 йылдан 76 йылға тиклем тәшкил итә, әммә беҙҙең эраға тиклем 240 йылдан алып күҙәтеүҙәр осоронда әйләнеш миҙгеле 74 йылдан 79 йылға тиклем барып еткән саҡтары ла булған. Был үҙгәреш эргәләренән осоп үткәндә ҙур планеталарҙың кометаға гравитацион йоғонтоһо менән бәйле. Комета уғата ныҡ һуҙылған эллиптик орбита буйынса 0,967 эксцентриситеты менән әйләнә (0 идеаль түңәрәккә тигеҙ, 1 — параболик траектория буйлап хәрәкәт). Һуңғы ҡайтыуында уның перигелийында Ҡояшҡа тиклемге алыҫлыҡ 0,587 а. е. тәшкил итә (Меркурий һәм Сулпан араһы) һәм афелийҙағы алыҫлыҡ — 35 а. е.-нан артыҡ (Плутондыҡына яҡын). Комета орбитаһы эклиптика яҫылығына ҡарата 162,5 градусҡа ауышҡан (йәғни, Ҡояш системаһындағы есемдәрҙең күпселегенән айырмалы рәүештә, ул планеталар хәрәкәтенә ҡапма-ҡаршы хәрәкәт итә һәм ер орбитаһына ҡарата 180—162,5=17,5 градусҡа ауышҡан). Тап ошо факт 1986 йылда космос аппараттарының комета менән осрашыу ваҡытын һәм урынын һайлауға йоғонто яһай. Кометаның перигелийы эклиптика яҫылығынан 0,17 а. е.-ға юғары күтәрелгән. Орбитаһының эксцентриситеты ҙур булыу сәбәпле, Галлей кометаһының Ергә ҡарата тиҙлеге Ҡояш системаһындағы есемдәр араһында иң ҙуры. 1910 йылда беҙҙең планета янынан үткәндә уның тиҙлеге 70,56 км/с (254016 км/сәғ) була. Комета орбитаһы Ер орбитаһы менән ике нөктәлә яҡынайғанға күрә, Галлей кометаһы барлыҡҡа килтергән саң Ерҙең ике нөктәһенән күҙәтелгән метеор ағымдарын: май айы башында эта-Акваридтарҙы һәм октябрь аҙағында Орионидтарҙы барлыҡҡа килтерә.
Бихисап моделләштереү һөҙөмтәләре Галлей кометаһы үҙенең әлеге мәлдәге орбитаһында 16 000 йылдан 200 000 йылға тиклемге ваҡытта хәрәкәт итеүен раҫлай.

# Галлей кометаһы
## Орбита параметрҙары
### Галлей кометаһының күренеүе

Галлей кометаһы орбитаһын тикшереү тарихы математикала һәм күк механикаһында хисаплау ысулдарының үҫешенә бәйле.

# Галлей кометаһы
## Орбита параметрҙары
### Галлей кометаһының күренеүе

Беҙҙең эраға тиклемге йылдар таблицала астрономик иҫәп буйынса күрһәтелгән: беҙҙең эраға тиклем 1 йыл = 0 йыл, беҙҙең эраға тиклемге 2 йыл = −1 йыл һәм башҡалар. 1607 йыл һәм һуңыраҡ ваҡыт өсөн перигелийҙы үтеү даталары —григориан календары буйынса, ә унан алдағы даталар юлиан календары буйынса теркәлә.

# Галлей кометаһы
## Кометаның үҙәге

«Вега» (СССР) һәм «Джотто» (Европа космос агентлығы) йыһан аппараттары йыйған мәғлүмәттәр ярҙамында ғалимдар Галлей кометаһы өҫтөнөң структураһы менән беренсе тапҡыр танышыу мөмкинлегенә эйә була. Ҡояшҡа яҡынлағанда Галлей кометаһы өҫтөнән, башҡа кометаларҙағы кеүек үк, һыу, моноксид, углерод оксиды, метан, азот һәм, бәлки, башҡа туңған газдар ҙа түбәнге температурала ҡайнау хәленә етеп, сублимациялана. Был процестар команы (комета) барлыҡҡа килтерә, ул арҡыры киҫелештә 100 000 километрға етеүе ихтимал. Бысраҡ боҙҙоң парға әйләнеүе арҡаһында саң-туҙан бөртөксәләре азат ителә. Комалағы газ молекулалары ҡояш нурҙарын йота һәм аҙаҡ төрлө оҙон тулҡындарҙа (был күренеш флуоресценциятип атала) кире йыһанға сағылдыра, ә саң-туҙан бөртөксәләре ҡояш нурҙарын, тулҡын оҙонлоғон үҙгәртмәйенсә, төрлө йүнәлештәргә тарата. Был ике процесс арҡаһында команы ситтән күҙәтеүсе күрә ала.
Команың күләме ҙур булыуға ҡарамаҫтан, галлей кометаһы үҙәге сағыштырмаса бәләкәй һәм 15×8×8 км үлсәмендәге дөрөҫ булмаған картуфты хәтерләтә. Уның массаһы ла сағыштырмаса бәләкәй — 2,2·10¹⁴ кг, уртаса тығыҙлығы яҡынса 600 кг/м³ (сағыштырыу өсөн, һыу тығыҙлығы — 1000 кг/м³), тимәк, кометаның үҙәге бер-береһе менән бик аҙ бәйле булған фрагменттарҙан тора, тигән фекер тыуҙыра. Кометаның үҙәге ныҡлап бергә уҡмашмаған форманан торғанға күрә уның үҙ күсәрендә әйләнеүе лә үтә ҡатмарлылыр, моғайын. Йыһан аппараттары алып ҡайтҡан һүрәттәрҙә Галлей кометаһы өҫтөнөң 25 проценты ғына төшөрөлгән, һәм унда убалар, соҡорҙар, тау һырттары һәм бер кратерҙың булыуы күренә.

# Галлей кометаһы
## Күҙәтеүҙәр тарихы
### Боронғо заманда Галлей кометаһын күҙәтеү

Беҙҙең эраға тиклем 240 йылда — кометаны беренсе тапҡыр күҙәтеү, ул ҡытайҙарҙың "Ши цзи"анналдарында тасуирлана.
Беһһең эраға тиклем 164 йыл — В 1985 году Ф. Р. Стефенсон кометаны күҙәтеүҙәр тураһында вавилон табличкаларында үҙе тапҡан мәғлүмәттәрҙе баҫтырып сығара. Атап әйткәндә, Вавилон балсыҡ шына яҙыулы табличкаларҙа бик күп быуаттар буйына планеталарҙың хәрәкәтен һәм башҡа күк ваҡиғаларын — кометалар, метеорҙар, атмосфера күренештәренкүҙәтеү һөҙөмтәләре яҙылған . Улар — яҡынса беҙҙең эраға тиклем 750 йылдан алып беҙҙең эраның 70 йылына тиклемге осорҙо үҙ эсенә алған «астрономик көндәлектәр». Хәҙерге ваҡытта «астрономик көндәлектәрҙең» ҙур өлөшө Британия музейында һаҡлана.
   LBAT 380: Көнсығышта Ану юлында, Плеядалар һәм Буға өлкәһендә, көнбайышҡа табан […] пәйҙә булған комета ЕА юлы буйлап үтә.
   LBAT 378: Уҡсы янында ЕА [ … юлында ],бер терһәккә Юпитерҙан алда, өс терһәккә төньяҡҡа юғарыраҡ ...
Беҙҙең эраның 66 йылы — комета тураһындағы мәғлүмәт ҡытай хроникаһы «Хоу Ханьшу»ҙа һаҡланған.

# Галлей кометаһы
## Сәнғәттә

* Валерий Леонтьев репертуарында «Галлей кометаһы» йыры бар (муз. Раймонд Паулс, һүҙ. Николай Зиновьев, 1985 йыл).
* Шундай уҡ исемдәге йырҙы Рондо төркөмө башҡара.
* 1910 йылда «Зонофон» йәмғиәт оркестры ошондай исемле вальсты башҡара.
* Композитор Андрей Родионов был йырҙың икенсе вариантын ижад итә.
* 1910 йылда Константин Бальмонт, Александр Блок, Марина Цветаева, Николай Гумилев, башҡа урыҫ шағирҙары Галлей кометаһы образын үҙҙәренең шиғырҙарында киң ҡуллана.

# Галлей кометаһы
## Шулай уҡ ҡара

* Комета
* Большая комета
* Вега (КА)
* Джотто (КА)
* СоПроГ
* Болот Оорта