yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Овраг Придорожный

Овраг Придорожный — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе, Ростов өлкәһе, Белгород өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Богучарка йылғаһының һул ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Овраг Придорожный
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Павловск ҡалаһынан Хопёр йылғаһы ҡушылғанға тиклем, Подгорная йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010101212107000004706
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000470
* Бассейн коды — 05.01.01.012
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Балод Екатерина Мартыновна

Балод Екатерина Мартыновна (Балоде) (1898 йыл — 29 декабрь, 1978 йыл) — Латвия бассейнының Рига үҙәк дауаханаһы шәфҡәт туташы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1969).

# Балод Екатерина Мартыновна
## Биографияһы

Балод Екатерина Мартыновна 1898 йылда хәҙерге Латвияның Бауский крайында тыуа. Милләте буйынса латыш.
1919 йылда медицина шәфҡәт туташтары курсын тамамлай. РКП(б)/ВКП(б)/КПСС сафына инә. Граждандар һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнаша.
1947 йылда Рига үҙәк дауаханаһының туберкулез бүлексәһенә шәфҡәт туташы булып урынлаша. 30 йыл дауамында Балтика буйы моряктарының һаулығы һағында тора. Үҙенең эш тәжрибәһен йәштәр менән ихлас бүлешә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1969 йылдың 4 февралендәге Указына ярашлы, Балод Екатерина Мартыновна «совет халҡы һаулығын һаҡлау өлкәһендәге ҙур ҡаҙаныштары өсөн» Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменә лайыҡ була, Ленин ордены «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы менән наградлана.
Латвия ССР-ы коммунистар партияһының XXI съезы делегаты (1971).
Хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң Рига ҡалаһында йәшәй, 1978 йылдың 29 декабрендә вафат була, урындағы Урман зыяратында ерләнә.
Ленин (04.02.1969), «Почет билдәһе» ордендары (28.10.1967), миҙалдар, шул иҫәптән «Хеҙмәт батырлығы өсөн миҙалы» менән наградлана (20.07.1950).
# Кирмәнсек (ҡала, Украина)

Кирмәнсек йәки Кременчук (укр. Кременчук) — Украинаның Полтава өлкәһендәге өлкә әһәмиәтендәге ҡала.
2015 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 225 216 кеше йәшәй.

# Кирмәнсек (ҡала, Украина)
## Билдәле шәхестәре

* Любарская Адель Самойловна (30.11.1913—1.09.2005), архитектор. 1940 йылдан СССР Архитекторҙар союзы ағзаһы. 1941—1968 йылдарҙа «Башнефтепроект» институты архитекторы, өлкән архитекторы, архитекторҙар төркөмө етәксеһе.
# Ябалаҡлы ҡурғандары

Ябалаҡлы ҡурғандары — Иҫке Ябалаҡлы ауылы эргәһендәге (Башҡортостан Республикаһының Шишмә районы территорияһында) ҡурғандар, бронза быуатына ҡараған археологик ҡомартҡы 2020 йыл 31 октябрь архивланған..

# Ябалаҡлы ҡурғандары
## Тасуирламаһы

Ябалаҡлы ҡурғандары Башҡортостандың Шишмә районы Ябалаҡлы ауылынан көньяҡҡа ҡарай 1,5 километр алыҫлыҡта Дим йылғаһының һул ярындағы һыу баҫмай торған бейек морононда урынлашҡан. Уны 1973 йылда археологтар В. С. Горбунов, М. Ф. Обыдённов аса, 1974—79 йылдарҙа Ю. А. Морозов өйрәнә.
Ябалаҡлы ҡурғандары тупраҡ өйөп эшләнгән ҡурғанлы ҡәберлектәр иҫәбенә инә, уларҙың диаметры 5—20 метр, бейеклеге 0,2—1,3 метр.
Ҡайһы берҙәре таш, ағас кәртә йәки түңәрәк соҡор менән уратып алынған 2020 йыл 31 октябрь архивланған.. Ябалаҡлыла табылған ҡурғандарҙың һаны 120‑гә яҡын, уларҙың 106‑һы өйрәнелгән.
26 ҡурған (156 ҡәбер) беҙҙең эраға тиклем 17—16 быуаттарға ҡарай. Мәйеттәр ағас йәки таш менән көпләнгән тура мөйөшлө һай ҡәбер соҡорҙарына салҡан һалып, баштары менән көнбайышҡа йә төньяҡ‑көнбайышҡа ҡаратып, аяҡтары бөгөлгән килеш ерләнгән. Ҡәберҙәр өҫтөнә урынлаштырылған икенсел ҡәберҙәр ҙә осрай.
Ҡәберҙәргә Абаш мәҙәниәте һауыттарынан көршәк йәки табаҡ рәүешендә ҡабырсаҡ ҡушып балсыҡтан эшләнгән, каннелюралар, шыма һәм тешле штамп баҫып төшөрөлгән өсмөйөштәр менән биҙәлгән һауыттар, бронза бысаҡтар, ураҡтар, беҙҙәр, балыҡ ҡармағы ише эш ҡоралдары, шулай уҡ бронза беләҙек, айыл, сулпы, балдаҡ кеүек биҙәүестәр һалынған.
80 ҡурған (165 ҡәбер) беҙҙең эраға тиклем 15—13 быуаттарға ҡарай. Мәйеттәр тура мөйөшлө ҡәбер соҡорҙарына һул ҡабырғаһына бөгөп һалып, ҡулдары менән биттәрен ҡаплатып ерләнгән, баштары менән төньяҡҡа йә төньяҡ‑көнсығышҡа ҡаратылған. Ике йә бер нисә мәйет бергә ерләнгән ҡәберҙәр осрай. Был ҡәберҙәргә Бура мәҙәниәте һауыттары һалынған. Араларында көршәк һәм банка рәүешендәге һауыттар бар, улар ҡом һәм шамот ҡушып балсыҡтан эшләнгән, штрихлы өсмөйөштәр, тешле штамп ярҙамында баҫылған горизонталь һыҙыҡтар, һырҙар, төртөктәр менән биҙәлгән. Ҡәберҙәрҙә йәнә биҙәүестәр — бронза беләҙектәр, сәс биҙәүесе, алтындан сикә сулпылары, һөйәктән һәм яндырылған балсыҡтан эшләнгән муйынсаҡтар табылған. Боронғо кешеләр мәйеттәр эргәһенә таш суҡмар, һөйәктән яһалған тотҡостар һәм уйын таштары һалып ҡалдырған 2020 йыл 31 октябрь архивланған..
Ҡайһы бер ҡәберҙәрҙәге табылдыҡтар халыҡтың мөлкәт һәм социаль яҡтан айырымланыуын раҫлай.
Ҡаҙылдыҡ ҡомартҡылар Өфө ҡалаһында Археология һәм этнография музейында һаҡлана.
# Йылан йылы

Йылан йылы - 12 йыллыҡ циклдан торған мөсәлдәге Лыу (аждаһа) йылы менән Йылҡы йылы араһындағы алтынсы йыл
Мөсәл күп Азия илдәрендә, төрки халыҡтарҙың күпселегендә, шул иҫәптән башҡорттарҙа һәм монголдарҙа ҡулланыла. Ун ике йылда бер йылдар ҡабатланып тора. Григориан календары буйынса Йылан йылы 1989, 2001, 2013 йылдарҙа булды. Киләһе Йылан йылы 2025 йылда ҡабатланасаҡ.

# Йылан йылы
## Ауыҙ-тел ижадында һәм әҙәбиәттә

Көнсығыш илдәренән айырмалы, башҡорттар мөсәлде күрәҙәлек итеү өсөн түгел, тик йыллыҡ һауа торошо, уңыш алыу менән бәйле һынамыштар булараҡ ҡулланған.

# Йылан йылы
## Ауыҙ-тел ижадында һәм әҙәбиәттә
### Һынамыш

* Йылан йылы — баллыҡ

# Йылан йылы
## Ауыҙ-тел ижадында һәм әҙәбиәттә
### Әҙәбиәттә

   Йылан йылы
   Иҫкә килеп төштө Нух заманы:
   Бөтә донъя һыу аҫтында булған.
   Нух кәмәһен сысҡан кимереп тишкәс,
   Ҡойроҡ тығып ҡотҡарған, ти, йылан...
   Тишкеләнеп бөттө ил кәмәһе, —
   Кимерә уны һаман төрлө ҡомаҡ.
   Ҡеүәтле бер тулҡын килеп бәрһә,
   Даръя төптәренә китер һымаҡ.
   Аҙым һайын бәлә һағалап тора:
   Янғындары сыға, һыуҙар баҫа...
   Һәләкәткә тарыған кәмәләрҙе
   Иң беренсе ҡомаҡ ташлап ҡаса...
   Тишектәрҙе нисек ямарға һуң?
   Ә шулай ҙа йәндә өмөт тулы:
   Бер етербеҙ бәхет утрауына –
   Ҡойроғоңдо тыҡсы, Йылан йылы!
   Салауат Әбүзәр

# Йылан йылы
## Шулай уҡ ҡара

* Китайский зодиак
# Тубыл

Тубыл (рус. Тобол, ҡаҙ. Тобыл) — Ҡаҙағстанда һәм Рәсәйҙә аҡҡан йылға, Иртыштың һул ҡушылдығы. Төньяҡ Боҙло океандың бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо 1591 км, бассейнының майҙаны — 426 мең км².
Көньяҡ Урал менән Турғай платоһының сигендә башлана. Урта һәм түбән ағышы — Көнбайыш Себер тигеҙлегендә, киң үҙәнле, бормалы.
Тубылдың бассейнында 20 меңләгән күлдәр бар.

# Тубыл
## Өлкән ҡушылдыҡтары

Һул ҡушылдыҡтары: Уй, Иҫәт, Тура, Тавда; уң ҡушылдығы: Убаган.

# Тубыл
## Ҡалалар

* Лисаковск
* Рудный
* Ҡустанай
* Ялуторовск
* Ҡурған
* Тубыл
Был гидрология буйынса тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып Википедия проектына ярҙам итә алаһығыҙ
# Питрәc

Питрәc — Татарстан Республикаһындағы Питрәc районының үҙәге.
# Палька

Палька — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кыртымья йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.

# Палька
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200012687
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201268
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ғәббәс

Ғәббәс (рус. Габбасово) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Муйнаҡ ауыл Советына ҡарай. Почта индексы — 453390, ОКАТО коды — 80226822002.

# Ғәббәс
## Тарихы

Үҫәргән башҡорто Нәҙерғәле Хәсән улы Аҡъюловтың яҙыуына ҡарағанда, Үҫәргәндең ике улы Болоҡ менән Таймаҫ урыҫ батшаһы Иван III (1425 - 1505) хакимлыҡ иткән осорҙа йәшәгән. Таймаҫтың ете улы булған: Шишәй, Бишәй, Аҫҡаҡ, Ҡунаҡ, Абаҙа, Сураш һәм Ҡыҙрас. Сураштың нәҫеле Абҙан, Юлдаш, дүрт Муйнаҡ ауылына, ә Сураштың Ейәнсура тигән улы Яңыбай, Юнай, Юлдыбай, Әлебай, Ғәббәс ауылдарына нигеҙ һалған. Ауыл 1816 йылдан алып билдәле. Ауыл тәүге төпләнеүсе Ғәббәс Ураҙаев исеме менән аталған. 1866 йылда Әбүләйес исеме менән теркәлгән, 17 йортта 71 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр.
Ауылда фельдшер‑акушерлыҡ пункты, клуб бар.

# Ғәббәс
## Географик урыны

Ауыл Кесе Өҫкәлек йылғаһы (Һаҡмар йылғаһы бассейны) буйында урынлашҡан.
* Район үҙәгенә тиклем (Иҫәнғол): 43 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Үрге Муйнак): 15 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Һарыҡташ): 79 км

# Ғәббәс
## Билдәле шәхестәре

* Әхмәтова Роза Сәмиғулла ҡыҙы (13.02.1924—16.01.2009) — инженер-технолог. Техник фәндәре кандидаты (1967). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1981), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1971).
* Уразаев Мәхмүт Һибәт улы (14.05.1936—6.09.2021) — яҙыусы, журналист һәм тәржемәсе.

# Ғәббәс
## Халыҡ һаны

Халҡы: 1900 йылда — 156 кеше, 1920 йылда 189 кеше иҫәпләнгән. 2009 йылда 174 кеше йәшәгән.
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1939 | 184 | |
| 1959 | 138 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1970 | 204 | |
| 1979 | 168 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1989 | 141 | |
| 2002 | 164 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 2009 | 174 | |
| 2010 | 118 | |

# Ғәббәс
## Халыҡ һаны
### Милли составы

2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, халыҡтың күпселеге башҡорттар (99 %).

# Ғәббәс
## Урамдары

* Кесе Өҫкәлек урамы (рус. улица Малый Ускалык)

# Ғәббәс
## Тирә-яҡ мөхит
### Ер-һыу атамалары

Йылғалар
* Игеннәр йылғаһы
Тауҙар
* Ҡалаҡбаш тауы
* Шүрәле тауы
* Өрпәк тау
Юлдар
* Түлә юлы
# Доровица (Юга ҡушылдығы)

Доровица — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Көньяҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 390 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Доровица (Юга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000010200
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001020
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Пентагон (мәғәнәләр)

* Пентагон — АҠШ ҡурғау департаментының баш йорто.
* Пентагон (метро станцияһы) — Вашингтон метрополитенының күк һәм һары юлында метро станцияһы.
# В. И. Ленин исемендәге Волга-Дон каналы

В. И. Ленин исемендәге Волга-Дон каналы — Рәсәйҙәге йылға. Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волга йылғаһының һул ярына тамағынан 495 км өҫтәрәк ҡушыла, Цим йылғаһынан айырыла ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 100 км.

# В. И. Ленин исемендәге Волга-Дон каналы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Карповка йылғаһы башынан Карпов һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010300712107000009550
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000955
* Бассейн коды — 05.01.03.007
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Шаккенслебен

Шаккенслебен (нем. Schackensleben) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 715 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,66 км². Диңгеҙ кимәленән 100 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39343 һәм автомобиль коды — BK.
# Һунарсылар йәмғиәтенең яңы залы

Һунар йәмғиәтенең яңы залы (нем.Neue Schützenhalle) — Люденшайд ҡалаһының иң ҙур бинаһы,1900 йылда төҙөлгән һәм оҙаҡ ваҡыт театр тамашалары һәм концерттар үткәреү өсөн төп урын булған.

# Һунарсылар йәмғиәтенең яңы залы
## Тарихы һәм тасуирламаһы

1860 йылда Люденшайд ҡалаһының уҡсылар йәмғиәте Лохер тауында беренсе һәр кем инә алырлыҡ зал төҙөй, ул һуңыраҡ «Alte Schützenhalle» (Һунарсылар йәмғиәтенең иҫке залы) тип атала. Был бина бер нисә тапҡыр үҙгәртеп ҡорола, киңәйтелә, тренажер залы кеүек ҡулланыла һәм һөҙөмтәлә 1980 йылдарҙа һүтеп алына. 1899—1900 йылдарҙағы ҡала халҡының шаҡтай үҫешенән һуң, йәмғиәт тарафынан яңы зал төҙөлә — ул асылыу мәленә 1900 йылда Вестфалияла иң ҙур залдарҙың береһе һанала. Бай биҙәлгән нео-барокко бинаһы базилика структураһына эйә була — киң үҙәк секцияһы ҡабырғаларында ике үтеү юлы менән уратып алынған. Өс ҡатлы башня төп корпусҡа төньяҡтан терәлеп тора. Тикшеренеүселәр фекеренсә, Һунар йәмғиәтенең яңы залының архитектура төҙөлөшө Лордтар палатаһының лондон бинаһаны оҡшаш.
Беренсе донъя һуғышы ваҡытында ҙур залда хәрби госпиталь урынлаша. Бөгөн бина 1400 урынға иҫәпләнгән ҙур зал, ә фойеһә 200 кешене һыйҙыра — ул урындағы фирмалар һәм дини общиналар тарафынан саралар, шулай уҡ күргәҙмәләр һәм йәрминкәләр үткәреү өсөн ҡулланыла. Бинаның ябыҡ верандаһында ресторан асылған.
# Собол-Яха

Собол-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Байдарата мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Собол-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300035883
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303588
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Мөртәтлек

Мөртәтлек, Ересь (бор. грек. αἵρεσις бор. грек. αἵρεσιςαἵρεσις — «һайлау, йүнәлеш, мәктәп, уҡыу-уҡытыу, секта» ;рус. Ересь) — дөрөҫ тип һанала торған дини тәғлимәткә икенсе ҡараш тәҡдим итеп, дини тәғлимәттән аңлы рәүештә ситкә тайпылыу. Шулай итеп, дини тәғлимәттең ике төрлө ағымы вәкилдәре бер-береһен мөртәтлектә ғәйепләп сыға алалар.

# Мөртәтлек
## Динлеләр ҡарашы

Әтергә кәрәк, Библия текстарында грек телендәге термин αἵρεσις икенсе мәғәнәлә ҡулланыла, мәҫәлән Павелдың Коринф кешеләренә Беренсе мөрәжәғәтендә: δεῖ γὰρ καὶ αἱρέσεις ἐν ὑμῖν εἶναι, ἵνα οἱ δόκιμοι φανεροὶ γένωνται ἐν ὑμῖν. Урыҫса синод тәржемәһендә һүҙ «төрлөсә фекерләү» («разномыслие») тип тәржемә ителгән: «Ибо надлежит быть и разномыслиям между вами, дабы открылись между вами искусные» (1Кор. 11:19). Мәгәр Книга Деяний китабындағы текста «<…> πρωτοστάτην τε τῆς τῶν Ναζωραίων αἱρέσεως» был һүҙ «ересь» тип алынған(Деян. 24:5).
Этимологик йәһәттән, IV быуат Сиркәү Атаһы Иероним Стридонский билдәләгәнсә, ересь кеше үҙ хөкөмөнә нигеҙләнеп ниндәй тәғлимәткә ышанырга икәнен һайлағанда барлыҡҡа килә. Күпселек аңлатмалар буйынса, сиркәү расколынан айырмалы булараҡ, ересь сиркәүҙә түгел, ә уға ҡарата тышҡы күренеш булараҡ килеп тыуа. Был ысул һөҙөмтәһендә, барлыҡ дуалистик ерестар — манихейлыҡ, антитринитарҙары — арианлыҡ тигән һығымта яһала.
Теология күҙлегеннән ҡарағанда, ересь — "Аллаһ тарафыннан асылған тәғлимәттән аңлы рәүештә баш тартыу, яңылыш хәҡиҡәткә эйәреү.
Рим католик сиркәүендә ересҡа ҡаршы көрәште инквизиция алып бара.

# Мөртәтлек
## Көнкүрештәге ҡараш

Көнкүреш кимәлендәге телмәрҙә ҡайһы ваҡыт һөйләүсенең ысын тип иҫәпләнгән тәғлимәтте аңлы рәүештә кире ҡағыуы йә боҙоп күрһәтеүе, шулай уҡ ялған тип иҫәпләнгән фекерҙе аңлы рәүештә дөрөҫ тип раҫлауҙы «ересь» тип әйтеүсәндәр.

# Мөртәтлек
## Исламда

Традицион рәүештә, сөнниҙәр, ғибәҙиҙәр, шиғыйҙар, шулай уҡ төрлө конфессиялы шиғыйҙар бер-береһен бер-береһен еретик тип атайҙар. Ләкин хәҙерге ваҡытта, Ислам хеҙмәттәшлеге Ойошмаһына ағза булыу сәбәпле, унда дәүләттәр өс ағымдың өҫтөнлөгө менән күрһәтелгән, мосолман дәүләттәре хөкүмәттәре ғәҙәттә был ағымдарҙы, йыш ҡына бик үк дөрөҫ булмаһа ла, мосолман тип таныйҙар.
Шул уҡ ваҡытта, сәләфиҙәргә эйәреп, экстремистик сөнни ойошмалар шиғыйҙарҙы һәм суфыйҙарҙы кәм тигәндә фетнәселәр тип һанайҙар; шиғыйҙарҙың да оҡшаш ойошмалары бар. Әхмәҙиә Пакистанда бидғәтсе тип һанала, унда рәсми ислам дине — сөннилек. Исламдан сыҡҡан ҡайһы бер яңы диндәр (мәҫәлән, Сихтар, Баһайҙар һәм Ислам Миллләте) башта еретик һаналдылар. Хәҙерге ваҡытта түбәндәге ислам хәрәкәттәре йыш кына бидғәтсе дип атала:
* Исмәғилиҙәр
* Друздар
* Ғәләүиҙәр (Нусәйриҙәр)
# Менәҙе

Менәҙе — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сөн йылғаһының уң ярына тамағынан 138 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Менәҙе
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201612111100026596
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102659
* Бассейн коды — 10.01.02.016
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Һарай майҙаны (Кобрин)

Һарай майҙаны (бел. Замкавая плошча) — Беларусь Республикаһы Кобрин ҡалаһының тарихи үҙәгенең майҙаны. Ул ҡаланың үҙәк майҙаны — Азатлыҡ майҙанынан- төньяҡта урынлашҡан.

# Һарай майҙаны (Кобрин)
## Тарих һәм архитектура

Майҙан Кобрин ҡалаһының элекке административ үҙәге булған Түбәнге һарай районында XVIII быуат аҙағында барлыҡҡа килә, әммә ул туҙғанлыҡтан юҡҡа сығарыла, ә һуңыраҡ һүтелә. XIX быуатта ул Сенная майҙаны тип атала һәм хәҙерге Безымянный тыҡрығы (элек Сенный тип аталған) уны Баҙар майҙаны менән тоташтыра. Ул ваҡытта майҙанда ҡаҙна урынлашҡан була. 1905 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1912) майҙанда банк бинаһы төҙөлә. 1921—1939 йылдарҙа Кобрин ҡалаһы Польша составында була, был майҙан Банк майҙаны тип атала. Кобрин СССР составына индерелгәндән һуң майҙан 11 Июль майҙаны тип атала (Минск поляктарҙан 1920 йылда азат ителеү хөрмәтенә). 1948 йылда Комсомол майҙаны тип үҙгәртелә. 1987 йылда, ҡаланың 700 йыллыҡ юбилейы байрамына, майҙанда һәйкәл ҡуйылған һәм 2003 йылдың июлендә уға хәҙерге исеме бирелә.

# Һарай майҙаны (Кобрин)
## Иғтибарға лайыҡ биналар һәм ҡоролмалар

Майҙан ансамбле Беларусь Республикаһы Кобрин ҡалаһының дәүләт тарихи-мәҙәни ҡиммәттәре исемлегенә индерелгән (коды — 112Е000383). Майҙандағы дәүләт һағы аҫтында торған йорттары — 1, 5, 14, 15.
* № 1 — банк бинаһы, хәҙер ЗАГС. 1905 төҙөлә йәки 1912 йылда. Тарихи-мәҙәни ҡиммәт (код 113Г000387).
* № 14 — йортта 1920 йылда хәрби-революцион комитет урынлашҡан.
* Александр Невский соборы. 1864—1868 йылдарҙа төҙөлгән. Тарихи-мәҙәни ҡиммәте (код 112Г000392).
* Кобриндың 700 йыллығы һәйкәле. 7 быуаттың символы булған 7 таштан тора, уның тирәләй Кобриндың ике тарихи гербы ҡуйылған.
# Кесе Каттас

Кесе Каттас — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының һул ярына тамағынан 693 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Кесе Каттас
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300212115200007696
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200769
* Бассейн коды — 13.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Пресвятая Богородица Раштыуаһы сиркәүе (Морозовск)

Пресвятая Богородица Раштыуаһы сиркәүе — Ростов өлкәһе Морозовск ҡалаһында Рус православие сиркәүе ҡорамы. Рус Православие сиркәүенең Волгодонск һәм Сальск епархияһына ҡарай.

# Пресвятая Богородица Раштыуаһы сиркәүе (Морозовск)
## Тарихы

XX быуат башында станица халҡы бик тиҙ арта. Морозовск станцияһындағы Покровский сиркәүе бәләкәй була. 1912 йылдың апрелендә яңы ҡорам төҙөргә ҡарар ҡабул ителә.
Ғәскәри Ер шураһы төҙөлөш өсөн 30 000 һум аҡса, 500 дисәтинә ер бүлә.
1912 йылдың октябрендә Дон ғәскәренең Өлкә Идаралығы төҙөлөшкә рөхсәт бирә, шул уҡ ваҡытта дини әһелдәр өсөн торлаҡ йорто, сиркәү-мәхәллә мәктәбе бинаһын төҙөү ҡарала. Ғибәҙәтхана Фомин Константин Иванович проекты буйынса төҙөлә. Төҙөлөш йыл ярым эсендә тамамлана. Әммә төҙөлгән ҡорамда ярыҡтар барлыҡҡа килә — нигеҙе сүгә. 1914 йылда сиркәүҙе инженер ҡарап сыға, ярыҡтары ҡурҡыныс түгел, ғибәҙәтхана асыу өсөн хәүефле түгел тип ҡарар итә. Ҡорамды изгеләндереү 1915 йылдың 25 апрелендә үтә. Ғибәҙәтхана Пресвятая Богородица Раштыуаһына бағышланып изгеләндерелә.
1915 йылдың 20 декабрендә дин әһелдәре йорто менән мәхәллә асыла. Мәхәлләгә мең ярым тирәһе кеше килә.
Сиркәү XX быуаттың 30-сы йылдарына тиклем эшләй. Йәнәшәлә хәрби ҡаласыҡ төҙөлә һәм сиркәү уның биләмәһендә ҡала. Сиркәү 40 йыл аҙағына тиклем шунда тора. Уның манараһы емерелә. Ахырҙа ҡорамды хәрби склад итеп яңынан төҙөйҙәр.
2001 йылда ғиәбәҙәтхананы тергеҙә башлайҙар. Был ваҡытта ғибәҙәтхана Рәсәй Федерацияһының Оборона министрлығы милке була. Манара, көмбәҙе тергеҙелә. Яңы ҡыңғырау ҡуйыла, ул Воронеж ҡалаһында эшләнә. Ҡыңғырау 1250 кг ауырлыҡта.

# Пресвятая Богородица Раштыуаһы сиркәүе (Морозовск)
## Төкәтмәләре

* Ҡорамдың төп төкәтмәһе — Пресвятая Богородица Раштыуаһына бағышланған;
* Уң төкәтмә — Архистратиг Михаилға бағышланған;
* Һул төкәтмә — священник Николай Поповҡа бағышланған.

# Пресвятая Богородица Раштыуаһы сиркәүе (Морозовск)
## Руханиҙар

Храмдың өлкән священнигы — Трофимов Юрий Николаевич.

# Пресвятая Богородица Раштыуаһы сиркәүе (Морозовск)
## Ҡомартҡылары

Ҡорамда Николай Поповтың мәйетенең өлөштәре менән иконаһы һаҡлана.
# Факил (исем)

Факил — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла осрай.

# Факил (исем)
## Этимология

Факил исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән. Мәғәнәһе — депутат, вәкил

# Факил (исем)
## Билдәле кешеләр

Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы (14 ноябрь, 1950, БАССР-ҙың Миәкә районы Ҡаран-Ҡуңҡаҫ ауылы) — яҙыусы, тәржемәсе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993), Журналистар союзы ағзаһы (1979), Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы (1997).
Факил Миңнемөхәмәт улы Сафин — псевдоним Факил Әмәк, 1954 йыл. 2 ғинуар, Әмикәй ауылы, Мөслим районы, Татар Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы, Рәсәй Совет Социалистик Республикаһы, СССР һәм Рәсәй, татар яҙыусыһы, шағир, журналист. Татарстан Республикаһының Ғабдулла Туҡай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2021)
Әһлиуллин Факил Вәлиулла улы — урмансылыҡ белгесе, ауыл хуҗалығы фәндәре докторы (1983), профессор (1987), Мари Республикасының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1992), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған урмансыһы (1999)

# Факил (исем)
## Атаһының исемендә

Айытов Валерий Факил улы (26 ғинуар 1955, Ҡыҙыл Шишмә (Нуриман районы), БАССР) — СССР һәм Рәсәй педагог-методисы. Педагогия фәндәре докторы (2007), профессор. Башҡортостандың мәғариф отличнигы (2006).