yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Клузенштайн һарайы

Клузенштайн — Хемерҙағы һарай, Германия. Хённе йылғаһы үҙәненән 60 метр бейеклектәге ҡаяла урынлашҡан. 1353 йылда Марк графлығының сик һыҙығы булараҡ төҙөлгән һарай .

# Клузенштайн һарайы
## Тарихы

Һарайҙы Плеттенберг дворян ғаилә ағзаһы Герһард 1353 йылда төҙөгән.
Замок Марк графлығы сиктәрен Кёльн епископ дәүләте һәм Арнсберг графлығы сиктәре менән нығытыу маҡсатында ойошторолған. Өс сик тә Һенне йылғаһы буйынан үткән, һәм замок та Һенне ярында урынлашҡан. 1366 йылда, граф Энгельберт һәм Арнсбергтан Готфрид IV араһындағы дошманлыҡ дәүерендә Клузенштайн һарайы ҡамап алынған була, шулай ҙа емертелмәгән.
Арнсбергтың һуңғы графы Готфрид IV Кёльн митрополияһы башлығына һарайҙы һатҡандан һуң, замок үҙенең тәүге тәғәйенләнешен юғалтҡан. Артабан, XVII быуатҡа тиклем Клузенштайн замогына Вермингһаузен ғаиләһеэйә булған. Утыҙ йыллыҡ һуғышосоронда һарай швед һәм гессен ғәскәрҙәре контроле аҫтында булған. 1695 йылда Брабек ғаиләһе замокты һатып алған һәм 1812 йылда Лоббек ғаиләһенә һатҡан. 1904 йылда замокты Hoesch тау-завод компанияһы һатып алған булһа, хәҙер ул Rheinkalk компанияһына ҡарай.
2003 йылда, һарайға 650 йыл тулыу айҡанлы, һарай һәм уның биләмәләрендә барса төҙөлмәләр ремонтланды.

# Клузенштайн һарайы
## Этимологияһы

Һарайҙың ысын исеменең килеп сығышы төгәл генә билдәле түгел.

# Клузенштайн һарайы
## Урынлашыуы

Һенне йылғаһы үҙәне өҫтөндә, уның иң тар ерендә, 60 метр бейеклектә урынлашҡан һарай. Ҡаяның аҫҡы өлөшөндә 51 метр оҙонлоғондағы ҙур булмаған мәмерйә бар. Оҙаҡ ваҡыт һарайҙан йәшерен ҡасып китә алырлыҡ юл тураһында легендалар йәшәп килгән. Һәм, ниһәйәт, 2003 йылда, һарайҙың 1840 йылда емерелгән көнсығыш өлөшөндә, мәмерйәгә инеү урыны табылған.
Замок эргәһендә, уның өлөшө булмаған тирмән урынлашҡан. 1912 йылда замок эргәһендә ҡала-ара тимер юлы төҙөлгән.
# Үрге Савкинская Речка

Верхняя Савкинская Речка — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вах йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Үрге Савкинская Речка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200040937
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204093
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Гейтс-оф-те-Арктик

Гейтс-оф-те-Арктик (ингл. Gates of the Arctic National Park and Preserve, тәржемәһе — Арктика ҡапҡалары) — АҠШ-тың милли паркы. Алясканың иң ҙур милли парктарының береһе, Арктика сигендә, тулыһынса поляр түңәрәк аръяғында урынлашҡан. Парк Брукс тау һырттарының ҙур өлөшөн үҙ эсенә ала, уның майҙаны 39 460 км² (был яҡынса Швейцария майҙанына тиң). Аланта йылғаһының бер өлөшө парк территорияһы аша аға.
1978 йылдың 1 декабрендә милли ҡомартҡы (монумент) статусын ала. Һуңыраҡ 1980 йылдың 2 декабрендә милли парк итеп үҙгәртелә. Парктың күпселек өлөшө ҡурсаулыҡ зонаһы булып тора, 29 322 км² майҙанлы Ноатак ҡырағай тәбиғәт зонаһы менән бергә майҙаны буйынса АҠШ-тың иң ҙур ҡырағай тәбиғәт зонаһын барлыҡҡа килтерә.
# Ампос-Яха

Ампос-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО/ Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Юрибей йылғаһының уң ярына тамағынан 115 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 113 км.

# Ампос-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассенына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассены юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300078214
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307821
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Любинка (Тверец ҡушылдығы)

Любинка — Рәсәй йылғаһы. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тверца йылғаһының һул ярына тамағынан 154 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Любинка (Тверец ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тверца, инешенән (Вышневоловец гидроузеленән) Тверь ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010100512110000001997
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000199
* Бассейн коды — 08.01.01.005
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Юдова

Юдова — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Виска йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Юдова
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000036371
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003637
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Илбаева Зәйтүнә Зариф ҡыҙы

Илбаева Зәйтүнә Зариф ҡыҙы (23 февраль 1906 йыл — 5 октябрь 1983 йыл) — йырсы (лирик сопрано), педагог. 1938 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы, 1952 йылдан хәҙерге Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының художество етәксеһе, 1955 йылдан — солисы, 1961—1966 йылдарҙа Өфө сәнғәт училищеһы уҡытыусыһы. 1955 йылда Мәскәүҙә үткән Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған артисы (1942). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. (1955).

# Илбаева Зәйтүнә Зариф ҡыҙы
## Биографияһы

Зәйтүнә Зариф ҡыҙы Илбаева 1906 йылдың 23 февралендә Өфө губернаһы Өфө өйәҙе Шишмә ауылында тыуған.
1938 йылда Мәскәү консерваторияһы ҡарамағындағы Башҡорт студияһын тамамлағандан һуң (Е. А. Милькович класы) Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы. 1952 йылдан Башҡорт дәүләт филармонияһының художество етәксеһе, 1955 йылдан — солисы, 1961—1966 йылдарҙа Өфө сәнғәт училищеһы уҡытыусыһы.

# Илбаева Зәйтүнә Зариф ҡыҙы
## Ижади эшмәкәрлеге

Илбаева Зәйтүнә Зариф ҡыҙы Башҡорт опера сәнғәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Хәрәкәтсән, еңел тауышҡа эйә була. Вокаль һәм актёрлыҡ оҫталығын оҫта яраштырып, сағыу образдар тыуҙыра: Фердинанда («Тирмәнсе ҡыҙы»; дебют, 1938), Ольга («Һыуһылыу» — «Русалка», А. С. Даргомыжский), Оксана («Бейек үксәле ситек» — «Черевички», П. И. Чайковский), Айһылыу («Һаҡмар», М. М. Вәлиев), Ҡарасәс («Азат», Р. Ә. Мортазин), Ҡарлуғас (Н. К. Чемберджиҙың шул уҡ исемдәге операһы) һәм башҡалар. Зәйтүнә Зариф ҡыҙының концерт репертуарында «Ағын һыу», «Ашҡаҙар», «Зөлхизә», «Ҡолой кантон», «Шәүрә» һәм башҡа оҙон башҡорт көйҙәре бар. Мәскәүҙә үткән Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында ҡатнаша (1955). «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнгән (1955).

# Илбаева Зәйтүнә Зариф ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* БАССР‑ҙың атҡаҙанған артисы (1942)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1955)
# Пакшеньга

Пакшеньга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Чурга йылғаһының һул ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Пакшеньга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000029435
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002943
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ихлып-Ярт

Ихлып-Ярт — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лооль-Ях йылғаһының һул ярына тамағынан 92 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Ихлып-Ярт
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200047598
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204759
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ҡатнашты

Ҡатнашты — рус. Катнашта - Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Силәбе өлкәһе, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ыйыҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 99 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Ҡатнашты
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201012111100022402
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102240
* Бассейн коды — 10.01.02.010
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Туйыр

Туйыр — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Туҡай районындағы ауыл. Бөйөргән ауыл биләмәһе составына керә.

# Туйыр
## Географик урыны

Ауыл Игәт йылғаһы буйында, Яр Саллы ҡалаһынан төньяҡҡа табан 37 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Туйыр
## Тарихы

Туйыр — байлар ырыуы башҡорттарының ауылы. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Байлар улусы Салағош түбәһенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Күсәкәй улусы составына керә.
ХХ быуат башында бакалея кибете, мәсет, мәктәп теркәлгән.
1920 йылда ауыл Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Минзәлә районы, 1984 йылдан — Туҡай районы составына керә.

# Туйыр
## Халҡы

1816 йылда ир енесле 77 йән аҫаба башҡорт һәм 2 йән керҙәш башҡорт; 1870 йылда — 250 башҡорт; 1912 йылда — 476 аҫаба башҡорт, 27 керҙәш башҡорт йәшәй.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1859 | 1870 | 1884 | 1906 | 1913 | 1920 | 1926 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 | 2010 |
| 227 | 250 | 316 | 434 | 503 | 533 | 392 | 258 | 220 | 163 | 131 | 66 | 62 | 61 |
# Ежов Борис Дмитриевич

Ежов Борис Дмитриевич (31 ғинуар 1908 йыл — 14 ноябрь 1978 йыл) — рәссам, 1937 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған рәссамы (1976).

# Ежов Борис Дмитриевич
## Биографияһы

Борис Дмитриевич Ежов 1908 йылдың 31 ғинуарында Пермь ҡалаһында тыуған. 1931 йылда Һарытау художество-сәнәғәт техникумын (А. П. Боголюбов исемендәге Һарытау художество училищеһы) тамамлаған.
1937 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Кинола рәссам булып, артабан Революция музейында эшләй (1931—1933). 1933 йылда «Башрәссам» ширҡәтенә инә. 1957 йылдан 1960 йылға тиклем — Башҡорт АССР-ы Рәссамдар союзының идара ағзаһы, СССР Художество фондының Башҡорт оҫтаханалары ҡарамағындағы Художество советы ағзаһы була.
Ежов әҫәрҙәрен тарихи темаға яҙған, улар Совет власы өсөн көрәш атмосфераһын сағылдырған: «Уральские партизаны», «Народные мстители», «Этих дней не смолкнет слава», «Партизанская вольница». Ҡайһы бер картиналарында В. И. Ленин образын да тергеҙә.
1930 йылда революцион Рәсәйҙең рәссамдар ассоциацияһы күргәҙмәһендә (Һарытау) ҡатнаша. БАССР-ҙың атҡаҙанған рәссамы (1976).
Өфө ҡалаһында йәшәй һәм эшләй. 1978 йылда Өфөлә вафат була.
Ежовтың әҫәрҙәре М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында, шәхси коллекцияларҙа һаҡлана.

# Ежов Борис Дмитриевич
## Күргәҙмәләре

* Революцион Рәсәй рәссамдар ассоциацияһының 3-сө күргәҙмәһе, Һарытау, 1930.
* Республика күргәҙмәләре, Өфө ҡалаһы,
* 1937 йылда бөтә күргәҙмәләрҙә лә
* Мәскәүҙә РСФСР-ҙың йәш рәссамдары әҫәрҙәре күргәҙмәһе, 1941.
* Өлкә-ара күргәҙмә, Ҡазан, 1947.
* Башҡорт сәнғәте декадаһы күргәҙмәһе, Мәскәү, 1955.
* Мәскәүҙә һәм Ленинградта башҡорт сәнғәте декадаһы күргәҙмәһе, 1969 йыл.
* «Социалистик Урал» зона күргәҙмәләре; Свердловск, 1964; Пермь, 1967; Силәбе, 1969; Өфө, 1974.
* РСФСР автономиялы республикалары рәссамдарының әҫәрҙәре күргәҙмәһе, Мәскәү, 1971.
* В. И. Лениндың тыуыуына 100 йыл айҡанлы БАССР рәссамдары әҫәрҙәре күргәҙмәһе, Ульяновск, 1970.
* 3 зона рәссамдары әҫәрҙәре күргәҙмәһе, Мәскәү, 1971.
* «РСФСР рәссамдары» Бөтә рәсәй күргәҙмәһе Мәскәү, 1956.
* БАССР рәссамдары әҫәрҙәренең Германияның Галле ҡалаһында күргәҙмәһе, 1975.

# Ежов Борис Дмитриевич
## Төп эштәре

Салават, х. м., 1943. Уральские партизаны, х. м., 1949. Уральские партизаны х. м., 1955. Башкирский пейзаж, х. м., 1955. Весенние сумерки, х. м., 1956. Осенние сумерки, х. м., 1957. Спящая степь, х. м., 1957. В. И. Ленин в Уфе, х. м., 1959. Башкирская мелодия, х. м., 1959. Башкирские кони, х. м., 1961—1962. Полюшко-поле, х. м., 1974. Письмо от сына, х. м., 1975. В колхозной кузнице, х. м., 1976.

# Ежов Борис Дмитриевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы, 1946.
* Ижади уңыштары өсөн БАССР Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы, 1955.
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышының еңеүенә 30 йыл» миҙалы, 1975.
* «В. И. Лениндың тыуыуына 100 йыл айҡанлы маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы, 1970.
# Агафья (хикәйә)

Агафья — урыҫ яҙыусыһы Антон Павлович Чехов хикәйәһе. 1886 йылда яҙылған, шул йылдың 28 мартында «Новое время» гәзитендә баҫылған. Чехов тере саҡта серб-хорват, словак һәм чех телдәренә тәржемә ителгән.

# Агафья (хикәйә)
## Тарихы

«Агафья» хикәйәһе беренсе тапҡыр 1886 йылдың 28 (иҫке стиль буйынса 15) мартында «Новое время» гәзитендә («Субботники» № 3607 бүлегендә) баҫылып сыға. Ҡыҫҡартылған варианты (лирик сигенеүҙәр алып ташланған) «В сумерках» йыйынтығында сыҡҡан. Һуңыраҡ Чехов хикәйәһен Адольф Маркс 1899—1901 йылдарҙа баҫтырған әҫәрҙәр йыйынтығының өсөнсө томына индергән.

# Агафья (хикәйә)
## Сюжеты

Савка исемле, ҙур физик көскә эйә, ялҡау, йәш кешенең бик сәйер ғәҙәте була, шуға күрә ул ауылдағы ирҙәр араһында мөртәт булып һанала. Уның сәйерлеге шунан ғибәрәт: «Ул бер ҙә ҡымшанмайынса сәғәттәр буйына бер урында, бер нөктәгә ҡарап тора. Йүгергән этте тоторға, берәй ҡатындың башынан яулығын тартып алырға, киң соҡорҙо аша һикереп сығырға һәм ниндәйҙер бик тиҙ генә йылдам хәрәкәт яһарға кәрәк булғанда ғына ул урынынан бик тиҙ ҡуҙғалған».
Ҡатындар Савканы йәлләп төндәрен уға ашарға килтерә һәм романтик әңгәмәләшә. Тимер юл сигналсыһы Яковтың ҡатыны, йәш кенә Агафья ла, ирен асуыландырыуҙан ҡурҡып ҡына, Савканы ашатып йөрөй.
Хикәйә автор исеменән бәйән ителә.

# Агафья (хикәйә)
## Тәнҡит

Публицист Николай Михайловский «Агафья» хикәйәһенең финалы өсөн Чеховты үҙ геройҙарына битараф ҡалыуҙа битәрләй. Әҙәби тәнҡитсе В. П. Буренин ошоға иғтибар итә: «Тәнҡит шуны талап итә: автор мотлаҡ асыҡларға тейеш — Савка янынан ҡайтҡан Агафьяны ире нисек ҡаршылай: „ үлтерҙеме уны, туҡманымы, әрләнеме, ғәфү иттеме?“/ Һис шикһеҙ, тәнҡит хәҙерге реализм зауығы буйынса ир менән ҡатындың талашыуын йәки ярашыуын теләй…».
Хикәйәнең драматик элементтарын В. Л. Кигн һәм К. Ф. Головин (Орловский) билдәләп үтә.
# Ужа (Нөгөш ҡушылдығы)

Ужа — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Нөгөш йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Ужа (Нөгөш ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Йомағужа һыуһаҡлағысынан Салауатҡа тиклем, Нөгөш йылғаһын (башынан Нөгөш һыуһаҡлағысына тиклем) индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200412111100018060
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101806
* Бассейн коды — 10.01.02.004
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Арыҫлан ауыл Советы (Бүздәк районы)

Арыҫлан ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Бүздәк районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Иҫке Боғаҙы ауылы. Арыҫлан ауыл Советы райондың көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан, Туймазы, Шаран райондары, Ҡаран, Кәпәй-Ҡобай, Бүздәк ауыл Советтары менә сиктәш.

# Арыҫлан ауыл Советы (Бүздәк районы)
## Тарихы

Арыҫлан ауыл Советы ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Бүздәк районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
2008 йылда Урҙайбаш ауыл Советының ауыл биләмәһе менән берләштерелә.
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә:
   Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: Иҫке Боғаҙы ауылында административ үҙәге менән «Арыҫлан» атамаһын һаҡлап, Арыҫлан һәм Урҙайбаш ауыл Советтарын берләштерергә. Урҙайбаш ауыл Советының Урҙайбаш, Киәҙбаш, Ҡыҙылйылға ауылдарын Арыҫлан ауыл Советы составына индерергә. Арыҫлан ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.

# Арыҫлан ауыл Советы (Бүздәк районы)
## Ауыл биләмәһе составы

1981 йылда ауыл советы иҫәбенән Тимер юл казармаһы 1400 км алып ташлана.
# Чермак-Зейзенегг, Эрих

Эрих Чермак-Зейзенегг (нем. Erich Tschermak-Seysenegg; 15.11 1871 - 11.10 1962) — австрия ғалимы, генетик. Австрия минералогы Густав Чермактың улы.

# Чермак-Зейзенегг, Эрих
## Биографияһы

Ул Моравияла тыуып үҫкән Австрия минералогы Густав Чермактың улы булған.
Әсәй линияһы буйынса олатаһы билдәле ботаник Эдуард Фенцль була. Ул Вена университетында уҡытҡан сағында Грегор Меңдель ботаника буйынса унан белем алған.
Эрих Чермак 1895 йылда Германияның Галле университетын тамамлай һәм 1896 йылда докторлыҡ дәрәжәһен ала.
1901 йылда Веналағы ауыл хужалығы фәндәре университетында уҡытыусы вазифаһына тәғәйенләнә. Биш йылдан һуң профессор дәрәжәһенә өлгәшә..
Эрих Чермак Хуго де Фриз, Карл Корренс, Уильям Джаспер Спиллман менән бер рәттән, һәр береһе үҙаллы ҡайтанан Мендель закондарын асҡан дүрт ғалимдың береһе.
Чермак үҙенең асыштарын 1900 йылдың июнендә баҫып сығара. Әммә был өлкәлә башҡа эшләмәй.
Австрияла агрономия буйынса эштәр менән шөғәлләнә. Ауыл хужалығы һәм баҡса үҫемлектәрен ҡауыштырыу өҫтөндә эшләй. Ул төрлө сирҙәргә тотороҡло бер нисә яңы культуралар, шул иҫәптән бойҙай-арыш һәм һоло гибридтары килтереп сығарыуға өлгәшә.
1950 йылдан алып Венгрияның почетлы докторы. Ул 1971 йылғы Австрия почта маркаһында төшөрөлгән.
# Хәрижиҙәр

Хәүәриждәр, Хәрижиҙәр (ғәр. الخوارج‎‎-әл-хәүәриж; айырылып сығыусылар, фетнәселәр; рус. хариджиты) — шулай уҡ ғилми әҙәбиәттә хәүәриж атамаһы ҡулланыла, был ғәрәп телендәге төп нөсхәгә иң яҡын әйтелеш — үҙ атамаһы әш-Шүрат (ғәр. الشراة‎‎ — үҙгәреүсән).

# Хәрижиҙәр
## Тарихы

Беренсе фетнә (656—661) барышында барлыҡҡа килгән ислам дини-сәйәси ағымы. Башта «хәрижиҙәр» исемен хаҡ хәлифә Али ибн Әбү Талип яҡлылар ала, әммә 657 йылда Сиффин һуғышының һөҙөмтәһеҙ тамамланыуынан һуң хәлифәлеккә төп дәғүә итеүсе Мүәвиә ибн Әбү Суфыянға ҡаршы третей суды үткәрергә ҡарар итеүенә ризаһыҙлыҡ белдереп, баш күтәрәләр. Уларса, бәндәләрҙе тик Аллаһ ҡына хөкөм итә ала.
Али бер йылдан һуң Нахраван янындағы һуғышта фетнәселәрҙе тар-мар итә, әммә ағым артабан да эшмәкәрлеген туҡтатмай, һәм 661 йылда хәҙрәте Алиҙы Абдрахман ибн Мүлжәм үлтерә. Уны хәрәкәткә эйәреүселәрҙең береһе тип һанайҙар.

# Хәрижиҙәр
## Этимологияһы

«Әл-хәүәриж» термины" термины беренсе фетнәлә (мосолман граждандар һуғышы) дүртенсе хаҡ хәлифә Али ибн Әбү Талип армияһын ташлап киткән кешеләр төркөмөн билдәләү өсөн экзоним булараҡ ҡулланыла.
Ғәрәп һүҙе «الفوارج» «ташлап китеүселәр, фетнәселәр» тигәнде аңлата. Күплектә был термин «әл-хәүәриж» тип яңғырай, әммә әҙәбиәттә «хәрижиҙәр» тигән исем нығынған. Төркөмдөң үҙ атамаһы «әш-Шүрат», йәғни «үҙгәреүсән».
# Вот-Шижим-Соим

Вот-Шижим-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Логась-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 83 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Вот-Шижим-Соим
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300023123
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302312
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Оло Килдек

Оло Килдек — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Сурень йылғаһының һул ярына тамағынан 85 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Оло Килдек
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000612112200006153
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200615
* Бассейн коды — 12.01.00.006
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Терекла (Яйыҡ ҡушылдығы)

Терекла (Косагач) — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яйыҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 1641 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Терекла (Яйыҡ ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Орск ҡалаһынан Һаҡмар йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000812112200003976
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200397
* Бассейн коды — 12.01.00.008
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2