yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Селынг-Соим

Селынг-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға исемһеҙ ҡылымығының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Селынг-Соим
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300032064
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303206
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Сердоба

Сердоба — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Хопер йылғаһының һул ярына тамағынан 851 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 160 км.

# Сердоба
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер йылғаһы, инештән Ворона йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010200112107000005353
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000535
* Бассейн коды — 05.01.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Закруткин Виталий Александрович

Закруткин Виталий Александрович (27 март 1908 йыл — 9 октябрь 1984 йыл) — СССР яҙыусыһы һәм әҙәбиәт белгесе. СССР-ҙың Дәүләт премияһы (1982) һәм өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы (1951) лауреаты.

# Закруткин Виталий Александрович
## Биографияһы

Виталий Александрович Закруткин 1908 йылдың 27 мартында Феодосияла халыҡ уҡытыусыһы ғаиләһендә тыуа. Ун йәшенән баҫыуҙа эшләй башлай. 1929 йылда атаһы ғаиләһен Алыҫ Көнсығышҡа Завитая станцияһына күсерә.
1932 йылда имтихандарҙы экстерн тапшырып, М. И. Калинин исемендәге Благовещен педагогия институтын тамалай. 1933 йылдан әҙәби эшмәкәрлек менән шөғөлләнә, ә 1936 йылда А. И. Герцен исемендәге Ленинград педагогия институтын тамамлай. Шул уҡ йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлап, Ростов дүләт педагогия институтының Рус әҙәбиәте кафедраһы мөдире вазифаһына тәғәйенләнә, бында 1941 йылға тиклем эшләй. Һуғыш осоронда Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһында (РККА) хеҙмәт итә, фронт һәм армия гәзиттәрендә хәбәрсе була, майор. 1946—1950 йылдарҙа В. М. Молотов исемендәге Ростов дәүләт университетында һәм Ростов дәүләт педагогия институтында доцент булып эшләй.
Закруткин 1984 йылдың 10 октябрендә вафат була. Дондағы Кочетовская станицаһында, үҙе даими йәшәгән йорт ихатаһында ерләнә (хәҙер унда В. А. Закруткин йорт-музейы).

# Закруткин Виталий Александрович
## Әҫәрҙәре

* «Академик Плющев» (1940)
* «Коричневая чума» (1941)
* «Сила» (1942)
* «Человек со шрамом» (1943)
* «Повесть о слободе Крепкой» (1944)
* «У моря Азовского» (1945)
* «Кавказские записки» (1946)
* «За высоким плетнём» (1948)
* «Млечный путь»
* «Плавучая станица» (1950) (колхозсы-балыҡсылар тураһында)
* «Без вести пропавший» (1956) (1957 йылда экранлаштырыла)
* «Цвет лазоревый. Страницы о М. Шолохове» (1965)
* «Матерь человеческая» (1969) (1975 йылда экранлаштырыла)
* «Мать сыра Земля» (1970)
* «Дорогами большой войны» (1971)
* «Подсолнух»
* «Сотворение мира» — буржуаз донъяның ҡолауы һәм яңы донъя державаһы — 1921 йылдан 1945 йылға тиклем СССР барлыҡҡа килеүе тураһында ҙур эпик әҫәр
** т. 1, 1956
** т. 2, 1968
** т. 3, 1979
* «Верность» (1982)
* «На золотых песках» (1984, тамамланмаған)
«Сотворение мира» романы һәм «Матерь человеческая» повесы донъяның күп телдәренә тәржемә ителгән.

# Закруткин Виталий Александрович
## Ҡаҙаныштары
### Наградалары

* Ленин ордены (27.03.1978)
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (18.05.1945)
* өс Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (15.04.1958; 29.10.1967; 02.07.1971)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (24.04.1943)
* «Кавказды обороналау өсөн» миҙалы
* «Берлинды алған өсөн» миҙалы
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы
* башҡа миҙалдар

# Закруткин Виталий Александрович
## Ҡаҙаныштары
### Премиялары

* «Плавучая станица» романы (1950) өсөн өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы (1951)
* «Матерь человеческая» повесы (1969) өсөн М. Горький исемендәге РСФСР Дәүләт премияһы (1971)
* «Сотворение мира» романы (1951—1979) өсөн СССР Дәүләт премияһы (1982)

# Закруткин Виталий Александрович
## Ғаиләһе

6 кешенән тора. Атаһы менән әсәһе — уҡытыусы, үҙе хужалыҡтарын алып баралар.
# Евсеев Сергей Александрович

Евсеев Сергей Александрович (10 сентябрь 1882 йыл — 1 март 1955 йыл) — скульптор, рәссам, театр рәссамы. РCФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1947). Финляндия вокзалы янындағы В. И. Ленин һәйкәленең авторы.

# Евсеев Сергей Александрович
## Биографияһы

Сергей Александрович Евсеев Мәскәү ҡалаһында 1882 йылдың 10 сентябрендә тыуған.
1896-1904 йылдарҙа Строганов училищеһында билдәле рәссам К. А. Коровин класында уҡып белем ала. 1907 йылға тиклем А. В. Щусев һәм Ф. О. Щехтель етәкселегендә Санкт-Петербург ҡалаһында йәмәғәт өсөн монументаль декоратив скульптуралар ҡороуҙа эшләй, тәжрибә туплай. 1907 йылда Санкт-Петербургҡа күсеп килә. 1910 йылда генерал Скобелев һәйкәленең проектын эҙерләү конкурсында үҙ проекты менән ҡатнаша һәм премияға лайыҡ була. 1910—1917 йылдарҙа Санкт-Петербург ҡалаһының «Бойондороҡһоҙҙар ширҡәте» художество берекмәһендә ағза булып тора, 1916 йылда үҙ эштәрен күргәҙмәләргә ҡуя.
Евсеев Сергей Александрович Финляндия вокзалы янындағы В. И. Ленин һәйкәленең авторы (1924—1926 В. А. Щуко һәм В. Г. Гельфрейх менән берлектә башҡарған) — был һәйкәл СССР-ҙа эшселәр синыфының бөйөк юлбашсыһына төҙөлгән тәүге һәйкәлдәрҙең береһе булып тора. Сергей Александрович Евсеев 1929 йылда А. Р. Кугелдең ҡәберендә ҡуйылған барельефтағы портретын Әҙәбиәт сәхнәһендә лә эшләп ҡуйған. 1934 йылда С. Евсеев Ленинград ҡалаһындағы К. Маркс менән Ф. Энгельс бюстарын Смольный янында ҡуйыу өсөн башҡара. Билдәлелек алған оҫта С. А. Евсеев төрлө ҡалаларҙың бина фасадтарын биҙәү менән шөғөлләнә, ул Мәскәүҙә В. И. Ленин исемендәге дәүләт китапханаһы бинаһының фасадын да биҙәгән, яҙыусыларҙың горельефтарын башҡарған.
Театр рәссамы булараҡ, К. А. Коровин, А. Я. Головин, А. Н. Бенуа һәм башҡалар менән берлектә спектаклдәргә декорациялар төшөргән, биҙәгән. 1907 йылға тиклем Мәскәү художество театрында эшләй. 1917 йылдан һуң Ленинград театрҙарында спектаклдәрҙе биҙәү менән шөғөлләнә, ГАТОБ оҫтаханаһының мөдире булып эшләй. Ленинград блокадаһы ваҡытында Ленинградта ҡала һәм ҡаланың төрлө хәрби һәм граждандартторлаҡтары объекттарын камуфляжлау менән шөғөлләнә.
Ленинградта 1955 йылдың 31 мартында вафат була. Ҡаланың Красненькое зыяратында (Вишняковский юлындағы металл таҫмалы гранит колонналы) ерләнгән.
# Ингури

Ингури, Ингур(абх. Егры, груз. ენგური — Энгури, мегр. ინგირი Ингири) — Көнбайыш Грузиялағы йылға, түбәнге ағымында Абхазия һәм Грузия биләмәләре контроллегендәге сик һанала. Оҙонлоғо — 213 км, бассейн майҙаны — 4060 км². Уның һыу сығымы — 39,5 м³/с.|30|12|2016}}
Оло Кавказ һыртының Төп йәки Һыу айырғыс боҙлоғондағы (Куамкуана, Нуам-Куам)) бер нисә инештән башлана, йылғаның төп инеше Шхара тауының көньяҡ битләүендәге шул уҡ исемде йөрөткән боҙлоғонан, икенсеһе — Ушбаның ҡарлы битләүенән баш ала. Үрге ағымы Сванетс соҡоро буйлып аға, түбәндәрәк — үҙәне әкренләп киңәйә баыусы тар һәм тәрән тарлауыҡтар аша үтә, Джвари ҡалаһы янында Колхида уйһыулығына барып сыға. Ҡара диңгеҙгә ҡоя.
Ямғыр һәм боҙлоҡ иҫәбенә тулылана. Йылға тамағы эргәһендәге уртаса йыллыҡ һыу сығымы 170 м³/сек тәшкил итә. Ташҡын мәле март-сентябрь айҙарына тура килә. Һал ағыҙыла. Дымландырыу өсөн һыу самалап ҡулланыла. Ингури буйында 1970 йылдарҙа төҙөлгән Ингур ГЭС-ы, шулай уҡ төҙөлөш туҡтатылған Худон ГЭС-ы уранлашҡан.
Әлеге ваҡытта йылғаның түбәнге ағымы Абхазия һәм Грузия биләмәләре контроллегендәге сик булып хеҙмәт итә. Грузин-абхаз конфликтының иң ҡырҡыу мәлендә Ингури аша һалынған автомобиль күпере һәм тимер юл күперенең бер тороғо емерелә. Күперҙәрҙең беренсеһе 1994 йылдың 26-29 июндә Рәсәйҙең тыныслыҡ яҡлы ғәскәрҙәре көсө менән элекке хәленә ҡайтарыла. Тимер юл күперенең емерелгән тороғо буйлап аҙаҡ йәйәүлеләр өсөн ағас түшәм һалына; 2008 йылда күперҙәге шартлауҙан һуң, ул ҡулланыу өсөн яраҡһыҙ булып ҡала. Һөҙөмтәлә әлеге ваҡытта Грузияның тимер юл транспорты бәйләнеше бары тик Әрмәнстан менән Әзербайжан менән генә һаҡланып ҡалған, Грузиянан Рәсәйгә тимер юл буйлап сығыу мөмкинлеге Әзербайжан аша ғына атҡарыла.
# Соболинка (Катата ҡушылдығы)

Соболинка — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Катат йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Соболинка (Катата ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400312115200020967
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202096
* Бассейн коды — 13.01.04.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Енси диморфизм

Енси диморфи́зм ( бор. грек. δι- — ике, μορφή — форма, рәүеш) — бер үк биологик төрҙәге анатомические различия между инәләре һәм аталары араһында айырма. Енси диморфизм төрлө физик билдәләрҙә сағыла ала.
Ҡайһы бер хайуандарҙа, бөтәһенән элек балыҡтарҙа, енси диморфизм парлашыу ваҡытында ғына күренә. Бер теорияға ярашлы, енси диморфизм тоҡомон тәрбиәләүгә күберәк көс һалған биологик төрҙәрҙә нығыраҡ сағыла. Уның кимәле күрһәткесе булып тора, Шулай уҡ ул полигамия күрһәткесе лә булып тора.

# Енси диморфизм
## Нимә ул - енси диморфизм?

Енси диморфизм — дөйөм биологик күренеш, хайуандар һәм үҫемлектәр араһында киң таралған енси айырма. Енси диморфизм ҡайһы бер осраҡтарҙа бындай сифаттарҙың хужаһы өсөн зарарлы булып сыға. Мәҫәлән, ата ҡоштарҙың сағыу ҡауырыйы һәм төҫө, ата тауистарҙың, ожмах ҡоштарының оҙон ҡойроғо осоуға ҡамасаулай. Көслө ҡысҡырыуҙары, йырлауҙары, киҫкен еҫтәре йыртҡыстар иғтибарын да йәлеп итә ала. 1871 йылда быны аңлатыу өсөн Дарвин енси һайланыш теорияһын тәҡдим иткән.Тик был теория Дарвин үҙе иҫән сағында уҡ күп бәхәстәр тыуҙырған. Кешеләрҙә енси диморфизм гендер айырмалыҡтарҙа сағыла.

# Енси диморфизм
## Енси диморфизм һәм популяцияның репродуктив структураһы

Енси диморфизм популяцияның репродуктив структураһы менән бәйле булырға тейеш : ул ҡәтғи моногамдарҙа минималь, сөнки моногамдар популяция түгел, ә организм кимәлендә генә енси айырма яһай, ә панмикттарҙа һәм полигамдарҙа дифференциация арта.

# Енси диморфизм
## Полиандрияла енси диморфизм реверсияһы

Полиандрияла инә зат бер нисә ата зат менән уҙаҡлаша. Был умыртҡаһыҙҙарҙа, балыҡтарҙа, ҡоштарҙа, һөтимәрҙәрҙә осрай. Был осраҡта йыш ҡына енси диморфизм реверсияһы күҙәтелә (инә ҡоштар ҙурыраҡ, сағыуыраҡ, ата ҡош оя ҡороп, йомортҡаға ултыра һәм тоҡомо тураһында хәстәрлек күрә, инә өсөн көрәш юҡ). Бындай күренеште эмуларҙа, төҫлө һаралйындарҙа, Phoreticovelia disparata һыу ҡандалаларында күҙәтергә була.

# Енси диморфизм
## Шулай уҡ ҡара

* Половой отбор
* Диморфизм
* Полиморфизм (биология)|Полиморфизм
* Гермафродитизм
* Гендерные различия
# Йондоҙҙар аллеяһы (Дондағы Ростов)

Дондағы Ростов ҡалаһында йондоҙҙар аллеяһы — Ворошилов проспектында иҫтәлекле урын, унда ҡаланың күренекле шәхестәре мәңгеләштерелә.

# Йондоҙҙар аллеяһы (Дондағы Ростов)
## Тарихы

2008 йылдың 19 сентябрендә Дондағы Ростовта Ворошилов проспектының йәйәүлеләр өлөшөндә 80/90 йорт ҡаршыһында, яҙ һәм көҙ (2011 йылдан) ҡаланың күренекле кешеләренә йондоҙ һалына. Йылына ике тапҡыр лауреаттар һайлап алына.
«Йондоҙҙар аллеяһындағы» иҫтәлекле билдә еҙҙән торған йондоҙ менән керамогранит плитанан ғибәрәт, ул тротуар плитаһына беркетеп ҡуйыла

# Йондоҙҙар аллеяһы (Дондағы Ростов)
## Тарихы
### Шәхестәр

«Аллеяла» мәңгеләштерелгәндәр:
| 2010 йыл Юрий Жданов 2011 йыл Алексей Берест Тамара Ильинская 2012 йыл Владилен Левшин Геворк Вартанян 2013 йыл Иван Удодов Георгий Балаев 2014 йыл Александр Печерский Евгений Корнилов | 2015 йыл Леонид Красниченко Евдокия Никулина 2016 йыл Владимир Кегель Роман Розенблит 2017 йыл Ворович Иосиф 2018 йыл Эмилий Мазин |

# Йондоҙҙар аллеяһы (Дондағы Ростов)
## Фотогалереяһы

* Звёзды аллеи
* Закладная звездаЗакладная звезда
* Ю. ЖдановЮ. Жданов
* А. БерестА. Берест
* Т. ИльинскаяТ. Ильинская
* В. ЛевшинВ. Левшин
* Г. ВартанянГ. Вартанян
* И. УдодовИ. Удодов
# Канак-Кикя

Канак-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кыпа-Корыль-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Канак-Кикя
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300069732
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306973
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ирмәш (Татарстан)

Ирмәш — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районындағы ауыл. Аҡтанышбаш ауыл биләмәһе составына керә.

# Ирмәш (Татарстан)
## География

Аҡтаныш ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 2 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Ирмәш (Татарстан)
## Тарих

Ирмәш — гәрәй ырыуы башҡорттарының ауылы. XVIII быуатта нигеҙләнгән.11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Гәрәй улусы Әжәкүл түбәһенә ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Шәрип (аҙаҡ Таҡталасыҡ) улусы составына керә.
1848 йылда мәсет теркәлгән. Ауылда Николаевтың поташ заводы эшләгән.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составына керә.
Коллективизация осоронда ауылда «Үрләч» колхозы ойошторола, ул 1950 йылдарҙа «Урал» колхозы, ә 1958 йылдан — «Үҙәк» колхозы составына керә.

# Ирмәш (Татарстан)
## Халҡы

1795 йылда ир енесле 62 башҡорт; 1816 йылда — 76 башҡорт; 1834 йылда — 128 башҡорт; 1859 йылда — 85 башҡорт; 1912 йылда — 232 башҡорт йәшәй.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1859 | 1870 | 1897 | 1908 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 |
| 176 | 192 | 177 | 187 | 233 | 222 | 241 | 206 | 233 | 236 | 182 | 126 | 113 |

# Ирмәш (Татарстан)
## Инфраструктура

Игенселек, малсылыҡ үҫешкән.
# Башҡорт Алатауы

Баш Алатау, Башҡорт Алатауы — тау һырты. Көньяҡ Уралда, Башҡортостан биләмәһендә урынлашҡан.

# Башҡорт Алатауы
## Ҡылыҡһырлама

Мәләүез һәм Ишембай райондарында Нөгөш һыуһаҡлағысының уң яры буйлап субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған.
Оҙонлоғо 10 км, төньяҡ өлөшөнөң киңлеге 3 км, көньяҡ өлөшөнөң — 6 км тиклем, абсолют бейеклеге 540 м (Ҡыҙылташ тауы).
Рельефында 4 форма асыҡ айырыла:
беренсеһе — Үсҡаныш йылғаһы (Нөгөш й. ҡушылдығы) үҙәненә төшөүсе, өҫкө өлөштәрендә текә һәм итәктәрендә һөҙәк булған ныҡ соҡорло көнбайыш битләүҙәре.Рельефтың тигеҙлектән тау формаларына күсеүе күҙәтелә;
икенсеһе — һыуһаҡлағысҡа төшөүсе ныҡ йырғыланған көнсығыш битләүҙәре;
өсөнсөһө — һырттың сусаҡ формалы 2 түбәһе булған һөҙәк убалы‑түбәле киң өҫкө өлөшө;
дүртенсеһе — ваҡ йылға үҙәндәре менән йырғыланған һөҙәк битләүле яйла һымаҡ төньяҡ өлөшө.
Карст үҫешкән: упҡындар, «таш ҡапҡалар», эзбизташтан торған текә стеналы тарлауыҡтар, мәмерйәләр, ярлауҙар. Карбон һәм пермь эзбизташтары, доломиттары, ҡомташтары, алевролиттары һәм аргиллиттарынан тора.
Һөҙәк итәктәрен һәм тәпәш түбәләрен ҡараһыу һоро урман тупрағындағы ҡарағай ҡатыш йүкә һәм йыланан торған ҡатнаш урмандар биләй.
Көньяҡ өлөшөндә имән һәм ҡайын-ҡарағай урмандары үҫә, селек ҡатыш мезофиттан торған урман аҡландары хас.
Түбәләрендә тау‑болонло урман-дала комплекстары формалашҡан, казак артышы осрай.
Һырттың көнсығыш битләүҙәрендә Башҡортостан милли паркы урынлашҡан.

# Башҡорт Алатауы
## Топонимика

Икенсе атамаһы Баш Алатау. Ул иң ҙур тау тигәнгә ишара.
# Прохоров Александр Михайлович

Александр Михайлович Прохоров (11 июль 1916 йыл — 8 ғинуар 2002 йыл) — СССР һәм Рәсәй физигы, хәҙерге замандың физикаһының мөһим йүнәлешенә — квант электроникаһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе, 1964 йылда физика буйынса Нобель премияһы лауреаты (Николай Басов һәм Таунс Чарлз менән берлектә), лазер технологияларын уйлап табыусыларҙың береһе. СССР Фәндәр академияһы академигы (1966).

# Прохоров Александр Михайлович
## Биографияһы

Австралияның Атертон ҡалаһында батша режимы эҙәрлекләүенән ҡасҡан урыҫ эшсе-революционеры Михаил Иванович Прохоров (1880—1942) һәм Мария ИвановнаМихайлова (1887—1943) ғаиләһендә тыуа. Урыҫ. 1923 йылда ғаилә тыуған иленә ҡайта. Ағзалары 1930 — 1944 йылдарҙа ВЛКСМ ағзаһы. 1939 йылда Ленинград дәүләт университетының физика факультеты отличие менән тамамлап, СССР Фәндәр академияһының Физика институты аспирантураһына уҡырға инә. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, фронтҡа китә, пехотала, разведкала һуғыша, наградлана. 1944 йылда ауыр яраланғандан һуң демобилизациялана һәм ғилми эшенә ҡайта. Физика-математика фәндәре кандидаты (1947). 1950 йылдан ВКП(б) ағзаһы, 1952 йылда докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1946—1982 йылдарҙа ФИАН-да эшләй, 1954 йылдан тирбәлеүҙәр лабораторияһын етәкләй, 1968 йылдан директор урынбаҫары була. 1982 йылда СССР Фәндәр академияһының Дөйөм физика институты директоры итеп тәғәйенләнә директоры итеп тәғәйенләнә, 1998 йылға тиклем уның етәксеһе, ә һуңынан почетлы директоры була. Мәскәү дәүләт университетының Ядро физикаһы ғилми-тикшеренеү институтының радиоспектроскопия лабораторияһы етәксеһе (1954—1961). Бер үк ваҡытта МДУ-ла (1959 йылдан — профессор вазифаһында; 1980—1988 йылдарҙа физика факультетының оптика һәм спектроскопия кафедраһы мөдире) һәм Мәскәү физика-техник институтында уҡыта, унда 1971 йылдан — кафедра мөдире.
# Варваринка (Ырымбур өлкәһе)

Варваринка (рус. Варваринка) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһенең Төйлөгән районындағы ауыл.

# Варваринка (Ырымбур өлкәһе)
## Халҡы

2002 йылғы бөтә Рәсәй йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (48 %) йәшәй.
# Тройная

Тройная — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Уса йылғаһының һул ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Тройная
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000065834
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006583
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ильинск ҡәлғәһе

Ильинск ҡәлғәһе — Ырымбур далаларындағы ҡәлғә, 1773 йылдың ноябрендә Пугачев көрәштәренең береһе булған Хлопушаның һөжүменә дусар булған.
1773 йылдың 24 ноябрендә 6 500 кеше һәм 6 орудие менән Хлопуша Ильинск ҡәлғәһенә килеп етә һәм бик әүҙем һөжүм менән уны тиҙ арала баҫып ала, комендант поручик Лопатин һәләк була, ҡалған офицерҙар һәм халыҡ ярлыҡаулана. Бүтән ваҡыттағыса ҡәлғәне таламай, Хлопуша Верхнеозерный ҡәлғәғә юллана, әммә бында еңелеүгә дусар була; Пугачев уға ярҙам итергә кәрәк тип таба һәм 1773 йылдың 26 ноябрендә уға ҡушыла.
Шул арала Себер линияһынан генерал-майор Станиславский Ильинск ҡәлғәһенә ярҙамға Заевтың 3 ротаһын ебәрә. Пугачев уның юлын киҫергә ниәтләнә, әммә Заев үтеп өлгөрә һәм , 1773 йылдың 27 ноябрендә Ильинск ҡәлғәһен яулап ала. Ҡәлғәлә ҡалған һалдаттар Хлопуша менән киткән була, Заве бында тик бер яралы офицерҙы һәм бер нисә һөргөнгә ебәрелгән конфедератты тап итә; иген келәттәре асыҡ торалар, ондәң һәм кипкән икмәктең бер өлөшө ишек алдында түгелеп ята, шулай уҡ ҡапҡа төбөндә пушка тороп ҡалған. Заев өс бастионда берешәр пушка ҡуя (дүртенсеһе ҡоралһыҙ ҡала), һаҡсыларҙы ҡуя һәм һөжүмгә әҙерләнә.
1773 йылдың 28 ноябрҙә, эңер төшкәс, Пугачев ҡәлғәғә яҡынлаша; уның разъездарын һаҡсылар үрҙәрҙән утҡа тотолалар; бушҡа ғына боласылар, атмағыҙ, сығығыҙ әйҙә, бында батша, тип ҡысҡырмаһындар, яуап итеп пушканан аталар, ә бер сәғәттән Пугачевтың төркөмө, һибелеп, ҡәлғәғә ынтыла, әммә уларҙы артиллерия уты туҡтата.
Һалдаттар, бигерәк тә конфедераттар, сабауылға рөхсәт һорайҙар, әммә Заев уларҙың хыянатынан ҡурҡып, рөхсәт бирмәй. 1773 йылдың 29 ноябрендә Пугачев ҡәлғәне ҡабаттан һөжүмләй, был юлы ҡоралланмаған бастион яғынан; түҙә үртәү өсөн арбала бесән йөгөн һәм 2 пушка һөйрәп алып киләләр, Заев әлеге бастионға ике пушка күсереп алып килергә ҡуша, әммә өлгөрөп булмай, ағас бастион йәҙрәләр менән емерелә һәм фетнәселәр ҡәлғәғә бәреп инәләр; һалдаттар ҡасалар.
Заев, офицерҙарҙың күпселеге һәм 200 һалдат үлтерелә, ҡайһы берҙәре әсиргә алына һәм Пугачев алдына килтерелә; һалдаттарҙы көсләп тубыҡландыралар һәм уларҙы Пугачев ярлыҡай; артабан Пугачев капитан Камешковтан һәм прапорщик Вороновтан, ни өсөн улар үҙҙәренең батшаһына ҡаршы сыҡтылар, тип һорай, тегеләре: «Һин беҙгә батша түгел; беҙҙә, Рәсәйҙә, әбей батша императрица Екатерина Алексеевна һәм батша тәхет вариҫы Павел Петрович, ә һин ҡараҡ һәм самозванец», -тип яуап бирәләр. Уның артынса капитан Башаринды алып киләләр, Пугачев, уның менән һүҙ көрәштереп тә тормайынса, аҫып ҡуйырға бойора, әммә әсиргә эләккән һалдаттар ярлыҡау үтенә башлайҙар һәм Пугачев уны ғәфү итә һәм бөтәһен дә казакса сәстәрен алырға ҡуша. Пугачев төркөмөн тулыландыра һәм, яралыларҙы ҡәлғәлә ҡалдырып, Верхнеозерный ҡәлғәһенә табан юллана.
# АҠШ-тың Торлаҡ төҙөлөшө һәм ҡала үҫеше департаменты

АҠШ торлаҡ төҙөлөшө һәм ҡала үсеше департаменты (ингл. United States Department of Housing and Urban Development) — төҙөлөш һәм торлаҡ-коммуналь хужалығы өлкәһендә АҠШ федераль органы, АҠШ федераль башҡарма департаменттарҙан береһе.

# АҠШ-тың Торлаҡ төҙөлөшө һәм ҡала үҫеше департаменты
## Төп маҡсаттар

* төҙөлөштө ойоштороу, күсемһеҙ милеккә капиталь ремонт һәм реконструкция;
* яңы төҙөлөш объекттарын вакытында эксплуатацияға тапшырыу, реконструкциялау һәм капиталь ремонт;
* капиталь тотоноуҙарға эффектив алымдар ҡулланыуҙа сығымдарын экономиялау, төҙөлөп бөтмәгән төҙөлөш объекттарын ҡыҫҡартыу:
* капиталь төҙөлөштөң йыллыҡ һәм уртаса арауыҡтағы пландарын, эшкәртмәләре проекттарын барлау, төҙөлөштәргә титуль исемлектәр әҙерләү, төҙөлөш материалдарына һәм йыһазландырыуға ғаризалар биреү;
* капиталь төҙөлөш алып барғанда учет һәм отчет торошо, төҙөлөш эштәренең сифатын, тиҙ арала башҡарылыуын, проект-эҙләнеү эштәренең якшырыуын һәм осһоҙлолоғон булдыра;
* төҙөлөш алып барыусы ойошмаға ойоштороу эшендә методик ярҙам күрһәтә.
# Йыһангирова Диана Рафиҡ ҡыҙы

Йыһангирова Диана Рафиҡ ҡыҙы (31 июль 1983 йыл) — спортсы, хоҡуҡ белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Юридик фәндәр кандидаты (2006). Кикбоксинг буйынса Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (2000).

# Йыһангирова Диана Рафиҡ ҡыҙы
## Биографияһы

Диана Рафиҡ ҡыҙы Йыһангирова 1983 йылдың 31 июлендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған.
2004 йылда Өфө юридик институтын тамамлай.
22‑се балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе (тренеры М. А. Арсентьева). Рәсәй чемпионы (2002), Рәсәй чемпионатының көмөш призёры (1999). Үҫмер спортсылар араһында донъя (2 тапҡыр, 2000), Рәсәй (1998—2003) беренселектәрендә еңеүсе, донъя беренселектәренең (1999, 2002) бронза призёры. Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы (1998—2002).
2006 йылдан Өфө юридик институты, 2008 йылдан — Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығының Санкт-Петербург университеты уҡытыусыһы. Юридик фәндәр кандидаты (2006).

# Йыһангирова Диана Рафиҡ ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Кикбоксинг буйынса Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (2000)