yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Урюп

Урюп — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2542/1266 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 223 км.

# Урюп
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400112115200015491
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201549
* Бассейн коды — 13.01.04.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Немзи-Яха

Немзи-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Байдарата мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.

# Немзи-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300036125
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303612
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Оло Тайдон

Оло Тайдон — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тайдон йылғаһының һул ярына тамағынан 87 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Оло Тайдон
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300312115200011180
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201118
* Бассейн коды — 13.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Шорошма

Шорошма — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ельшма йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Шорошма
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — йылғаның башынан алып Төньяҡ Двина Вычерга йылғаһына ҡойғанға тиклем, Юг һәм Сухона йылғаларын индермәйенсә (инештән Кубен гидроузлына тиклем). Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100312103000007834
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000783
* Бассейн коды — 03.02.01.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Бугундырь

Бугундырь — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ахтырь йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Бугундырь
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Варнавинск гидроузеле һыу объекттары. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06020001912108100005822
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108100582
* Бассейн коды — 06.02.00.019
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Чулекташ

Чулекташ — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кадрин йылғаһының һул ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Чулекташ
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100006077
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100607
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Монаков Юрий Борисович

Монаков Юрий Борисович (7 август 1942 йыл — 3 ғинуар 2011 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалим-химигы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй Фәндәр академияһы академигы (1997), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почётлы академигы (1998), химия фәндәре докторы (1981), профессор (1984). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1995). Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендәге (2004), Коми Республикаһы Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендәге (2006), С. В. Лебедев исемендәге (1992) премиялар лауреаты. Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалеры (1986).

# Монаков Юрий Борисович
## Биографияһы

Юрий Борисович Мона́ков 1942 йылдың 7 авгусында Ташкент ҡалаһында тыуған.
Юғары молекуляр берләшмәләр химияһы һәм физик химияһы өлкәһендә белгес. 1968 йылдан РФА Өфө фәнни үҙәге Органик химия иститутында эшләй: шул иҫәптән 1973 йылдан лаборатория мөдире, 1984 йылдан — юғары молекуляр берләшмәләр химияһы бүлеге етәксеһе, бер үк ваҡытта 2000 йылдан алып Башҡорт дәүләт университетында уҡыта, 2007 йылға тиклем физик химия һәм химик экология кафедраһы мөдире.
Юрий Борисович Монаков 2011 йылдың 3 ғинуарында Өфөлә вафат була.

# Монаков Юрий Борисович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «Фиҙакәр хеҙмәт өсөн. Владимир Ильич Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу хөрмәтенә» юбилей миҙалы 1970 йыл
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены 1986 йыл
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, 1995 йыл
* СССР ВХНД-һы миҙалдары һәм дипломдары
* Рәсәй Фәндәр академияһының С. В. Лебедев исемендәге премияһы лауреаты, 1992 йыл
* Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең Фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты, 2004 йыл

# Монаков Юрий Борисович
## Монографиялары

* «Введение в физико-химию растворов полимеров.» М., 1978.
* «Каталитическая полимеризация 1,3-диенов.» М., 1990.
# Коми теле

Коми теле (шулай уҡ коми-зырян теле, зырян теле, коми коми кыв) — фин-уғыр төркөмөнә ингән тел, урыҫ теле менән бер рәттән Коми Республикаһының рәсми теле. Шулай уҡ коми-зырян телендә Рәсәйҙәге Пермь крайында һәм Киров өлкәһендә һөйләшә. Һөйләшеүселәр һаны — 311 мең тирәһе.

# Коми теле
## Яҙма

| А а | Б б | В в | Г г | Д д | Е е | Ё ё | Ж ж | З з |
| И и | І і | Й й | К к | Л л | М м | Н н | О о | Ӧ ӧ |
| П п | Р р | С с | Т т | У у | Ф ф | Х х | Ц ц | Ч ч |
| Ш ш | Щ щ | Ъ ъ | Ы ы | Ь ь | Э э | Ю ю | Я я |
Хәҙер рәсми коми-зырян яҙмаһы рәүешендә кирил әлифбаһы ҡулланыла, унда урыҫ хәрефтәренән башҡа ике хәреф ҡулланыла: І һәм Ö (дөрөҫ күренеше: Ӧ).
* ↑ Перепись-2010
# Теремшон

Теремшон (Теремшеня, Теремша) — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Угра йылғаһының һул ярына тамағынан 366 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Теремшон
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010100412110000020552
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002055
* Бассейн коды — 09.01.01.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡәйүм (исем)

Ҡәйүм — ғәрәп теленән ингән ир-ат исеме. Мосолман халыҡтарында, төрки телле халыҡтарҙа йыш осрай.

# Ҡәйүм (исем)
## Этимологияһы

Ҡәйүм исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән. Мәғәнәһе мәңгелек, оҙон ғүмерле тигәнде аңлата.

# Ҡәйүм (исем)
## Күренекле кешеләр

Мифтахов Ҡәйүм Ғәйнан улы (16 июнь 1892 йыл — 4 октябрь 1948 йыл) — фольклорсы, ҡырғыҙ эпосы "Манас"ты яҙып алыусы һәм өйрәнеүсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Ихин Ҡәйүм Ғимазетдин улы (5 март 1931 йыл — 5 апрель 2018 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы. 1970—1991 йылдарҙа «Башнефть» производство берекмәһенең Нефтекама быраулау эштәре идаралығында вышка монтажлау цехы бригадиры. РСФСР-ҙың унынсы саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1980—1985). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). СССР Дәүләт премияһы лауреаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған энергетигы (1970) һәм атҡаҙанған нефтсеһе (1976). СССР-ҙың почетлы нефтсеһе (1981).
Ҡушаев Ҡәйүм Ҡушай улы (18 ноябрь (1 декабрь) 1908 йыл — 15 февраль 2007 йыл, Силәбе) — тимер юлдар төҙөүсе инженер, крайҙы өйрәнеүсе.
Әхмәтшин Ҡәйүм Хәбибрахман улы (7 июль 1909 йыл — 10 ноябрь 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының взвод командиры ярҙамсыһы, гвардия старшинаһы. Советтар Союзы Геройы (1944.

# Ҡәйүм (исем)
## Ҡәрҙәш төрки халыҡтарҙа

Ҡәйүм Насыри (татар. Qayum Nasıri, Каюм Насыйри; 2 [14] февраль 1825 йыл— 1920 йыл) — татар ғалим-этнографы, XIX быуат яҙыусыһы һәм мәғрифәтсеһе.
Мөхәмәтханов Ҡәйүм Мөхәмәтхан улы (5 ғинуар 1916 йыл — 30 июнь 2004) — күренекле ғалим, абай ғилеменә нигеҙ һалыусы, текстолог, 1940 йылдан алып СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы, йәмәғәт эшмәкәре, яҙыусы, шағир, драматург, тәржемәсе, педагог. Семипалатинскиҙа Абай музейына нигеҙ һалыусы. (1940). Ҡаҙаҡ ССР-ының беренсе Дәүләт Гимны тексы авторҙарының береһе.
Ҡәйүм Тәңрикулуев (10 май 1930, Төрөкмән ССР-ы, СССР) — төрөкмән яҙыусыһы, СССР-ҙың халыҡ яҙыусыһы (1984 йыл).

# Ҡәйүм (исем)
## Фамилияла

Ҡәйүмов Альмир Измайлович (1964 йыл — 2013 йыл) — Рәсәй футболсыһы һәм арбитр.
Ҡәйүмов Ғәбдерәүеф Ғабдулхаҡ улы (1926 йыл — 2009 йыл) — совет ауыл хужалығы эшсеһе, механизатор, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
Ҡәйүмов Дмитрий Дмитриевич (1949 йыл — 2021 йыл) — үзбәк шахматсыһы.
Ҡәйүмов Дмитрий Игоревич (1992 йыл) — Рәсәй футболсыһы.
Ҡәйүмов Малик Ҡәйүм улы (1912 йыл — 2010 йыл) — үзбәк совет документаль кино режиссёры һәм операторы, СССР-ҙың халыҡ артисы.
Ҡәйүмов Пулат (1919 йыл — 2018 йыл) — совет һәм үзбәк дәүләт эшмәкәре, Фирғәнә һәм Андижан өлкә башҡарма комитеттары рәйесе вазифаһын башҡарыусы.
Ҡәйүмов Рөстәм Наил улы (1994 йыл) — Рәсәй биатлонисы.
Ҡәйүмов Сергей Дмитриевич (1980 йыл) — үзбәк шахматсыһы, гроссмейстер (2010).
Ҡәйүм хан, Вәли (1904 йыл — 1993 йыл) — Төркөстан милләтсеһе, Икенсе донъя һуғышы коллаборационисы, күренекле совет эмиграцияһына ҡаршы эшмәкәр.
# Бекетов ауыл Советы (Ҡырмыҫҡалы районы)

Бекетов ауыл Советы — Ҡырмыҫҡалы районы составында 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы). Почта индексы — 453006. ОКАТО коды — 80235810000. Подлуб ауыл Советы ауыл биләмәһе менән берләштерелә.

# Бекетов ауыл Советы (Ҡырмыҫҡалы районы)
## Ауыл Советы составы

Бекетов ауылы — административ үҙәк, Һыуыҡшишмә, Вязовка, Ракитовка, Һараһаҙ ауылдары
1986 йылда Соловьевка ҡасабаһы сығарыла (Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1986 йылдың 24 майындағы «Иҫәп мәғлүмәттәренән ҡайһы бер тораҡ пункттарҙы алып ташлау тураһындағы» 6-2/185 һанлы указы)

# Бекетов ауыл Советы (Ҡырмыҫҡалы районы)
## Тарихы

Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы, ст.1 белдерә:
   а) Подлуб ауылында административ үҙәге менән, «Подлуб» атамаһын һаҡлап, Подлуб һәм Бекетов ауыл Советтарын берләштерергә. Бекетов ауыл Советының Бекетов, Һыуыҡшишмә, Вязовка, Ракитовка, Һарыһаҙ ауылдарын Подлуб ауыл Советы составына индерергә.
    Подлуб ауыл Советының тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.

# Бекетов ауыл Советы (Ҡырмыҫҡалы районы)
## Географик урыны

2008 йылға муниципаль берәмектәр менән сиктәш: («Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы»).
# Казанла

Казанла — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Терешка йылғаһының уң ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Казанла
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терешка, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001912112100010639
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112101063
* Бассейн коды — 11.01.00.019
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ҡороюл

Ҡороюл (рус. Куруил) — Рәсәйҙәге йылға, Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләренән аға. Йылғаның тамағы Һаҡмар йылғаһының уң яры буйлап 348 километр алыҫлыҡта ята. Йылға оҙонлоғо 56 километр тәшкил итә.

# Ҡороюл
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Урал бассейны округына ҡарай, йылғаның һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы инешенән Оло Эйек йылғаһына ҡойған ергә тиклем, йылға подбассейны — бассейн аҫты юҡ. Йылға бассейны — Урал (Рәсәй һыу бассейны өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы әҙерләгән Рәсәй Федерацияһы территорияһының һыу хужалығы районлаштырыу геомәғлүмәт системаһының мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000512112200005492
* Кодтар буйынса гидрологик өйрәнеү (ГӨ) — 112200549
* Бассейн коды — 12.01.00.005
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Ҡороюл йылғаһының бөгөнгө хәле
Ҡороюл йылғаһы Ейәнсура районының төньяғынан көньяғына табан аға, Үрге Мәмбәтша ауылы янында үҙенең йүнәлешен үҙгәртеп, артабан көньяҡ-көнбайышҡа аға, аҫҡы ағымында Ырымбур өлкәһендә үтә. Ҡороюл йылғаһының һыуы һалҡын, сөнки бик күп шишмәләр йылғаға үҙҙәренең һыуын ҡоя. Ял итеүселәр йылғаның ярҙарын ҡый-сүплеккә әйләндереүгә ҡарамаҫтан, әле лә йылғаның һыуы таҙа. Таҙа һыуҙа көн итеүсе бәрҙе һәм ташбаш балығын тотоп була. Башҡортостостандың хозур тәбиғәтен, йылғаларын, күлдәрен һаҡлау кәрәклеге тураһында киң матбуғат саралары йыш ҡына иҫкәртеп тора, әммә кешеләрҙең тәбиғәтҡә һаҡлыҡһыҙ ҡарашы үҙ эшен эшләй. Йылға буйында үҫкән емеш ағастары, бигерәк тә муйыл ағасы, бөтөрөлөүе күңелде ҡыра. Емеште әҙерләү контораһы хеҙмәткәрҙәренең емеште ҡиммәт хаҡҡа алыуы, ҡайһы берҙәрҙең ҡырағай емеш ағасын ҡырҡып, хатта өйгә алып ҡайтып тиреүе ошо хәлгә алып килә. Юл төҙөүселәр ҙә тәбиғәттең матурлығы менән иҫәпләшеп бармай. Йылдан-йыл йылға ярҙары йыуыла. Ауылдарға яҡын урындарҙа ярҙы нығытыу эше башҡарыла. Әйтәйек, Яңыбай ауыл хакимиәте биләмәһендә — Яңыбай һәм Үрге Мәмбәтша ауылдары тәңгәлендә Ҡороюл йылғаһы ярҙарын йүнәтеү йәһәтенән 165 мең һумлыҡ эш башҡарылды: яр таш менән нығытылды, йылға батҡан ағастарҙан, сүп-сарҙан таҙартылды.
# Ежма

Ёжма (Емжа) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО/ Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Светлаяөзенінің һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Ежма
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000312103000041791
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004179
* Бассейн коды — 03.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Яҡшыбаева Лира Миңләхмәт ҡыҙы

Яҡшыбаева Лира Миңләхмәт ҡыҙы, Лира-Әхмәт Яҡшыбаева (15 февраль 1947 йыл) — уҡытыусы, башҡорт яҙыусыһы. 1969—2002 йылдарҙа Баймаҡ районы һәм Сибай ҡалаһы мәктәптәре уҡытыусыһы. 2004 йылдан Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы. Рамазан Өмөтбаев (2008), Жәлил Кейекбаев (2011) һәм Мөхәмәтша Буранғолов (2017) исемендәге, шулай уҡ гәзит-журналдар премиялары лауреаты.

# Яҡшыбаева Лира Миңләхмәт ҡыҙы
## Биографияһы

Лира Миңләхмәт ҡыҙы Яҡшыбаева 1947 йылдың 15 февралендә Башҡорт АССР-ының Ғафури районы Сәйетбаба ауылында тыуған..
1970 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлаған. 1992 йылдан Сибай ҡалаһының интернат-мәктәбендә, 1997-2002 йылдарҙа 13-сө башҡорт урта мәктәбендә эшләй.

# Яҡшыбаева Лира Миңләхмәт ҡыҙы
## Әҙәби ижады

Проза өлкәһендә эшләй.2009 йылда «Мөжәүир хәҙрәт» әҫәре өсөн Рамазан Өмөтбаев исемендәге премия лауреаты.
2011 йылда ғалим-лингвист Жәлил Кейекбаевтың тыуыуына 100 йыл тулыуға арналған «Һынауҙарҙан туҡылған яҙмыш» китабы өсөн Ж. Кейекбаев исемендәге премия лауреаты.
«Башҡортостан», «Йәшлек» гәзиттәре, «Шоңҡар» журналы лауреаты.

# Яҡшыбаева Лира Миңләхмәт ҡыҙы
## Китаптары

* «Ауыл ҡатыны» (2000)
* «Сәйер бүләк» (2000)
* «Бөтәбеҙгә бер Ер шары» (2013)
* «Мөжәүир хәҙрәт»
* «Табын иле изгеләре»
* «Ғабдулла Сәйеди»
* «Зәйнулла ишан»
* «Әүлиәләр аманаты»
* «Һынауҙарҙан туҡылған яҙмыш»
* «Вәрәҙекүл аҡсарлағы» (2013)
* «Ашҡаҙар вальсы»
* «Халҡыбыҙ изгеләре» (2014)
* «Ҡанатлы баһадир» (2015, 2020)

# Яҡшыбаева Лира Миңләхмәт ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Жәлил Кейекбаев исемендәге премия (2011)
* Рамазан Өмөтбаев исемендәге премия (2008)
* Мөхәмәтша Буранғолов исемендәге премия (2017)
* гәзит-журналдар премиялары
# Шаһимарҙанов Фазыл Вәлиәхмәт улы

Шаһимарҙанов Фазыл Вәлиәхмәт улы (1906 йыл — 3 август 1968) — совет партия һәм дәүләт эшмәкәре. СССР-ҙың 1-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

# Шаһимарҙанов Фазыл Вәлиәхмәт улы
## Биография

Фазыл Вәлиәхмәт улы Шаһимарҙанов 1906 йылда Үрге Ҡыйғы ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Мәктәптән һуң, ауылда беренселәрҙән булып ВЛКСМ сафына инә. Көтөүсе булып эшләй.
Өлкә совет партия мәктәбендә уҡый, уны тамамлағас, 1920—1930 йылдарҙа комсомолдың Өфө ҡала комитеты сәркәтибе урынбаҫары, инструктор, ВКП(б)-ның Мәсәғүт канткомы ойоштороу бүлеге мөдире була.
1931—1936 йылдарҙа — Борай район партия комитеты сәркәтибе, аҙаҡ Өфө ҡалаһының яңы төҙөлөш район комитеты сәркәтибе урынбаҫары һәм сәркәтип, Өфө моторҙар эшләү заводының партком секретары.
1937 йылда Фазыл Вәлиәхмәт улы Башҡорт АССР-ы Халыҡ комиссарҙары советы рәйесе итеп тәғәйенләнә. Был вазифала эшләүҙе ул 1940 йылға тиклем дауам итә.
1937 йылда Фазыл Вәлиәхмәт улы Белорет ҡалаһы Белорет-Совет округынан БАССР Юғары Советы депутаты итеп һайлана. ВКП(б)-ның XVIII съезды (1939 йылдың марты) ВКП(б) Үҙәк Комитеты ағзаһы кандидаты. ВКП(б)-ның XVIII конференцияһының Ҡарары менән (1941 йылдың феврале) ВКП(б) Үҙәк Комитеты ағзаһына кандидаттар составынан сығарыла.
1940 йылда РСФСР-ҙың урындағы сәнәғәт наркомы урынбаҫары булһа, 1941—1944 йылдарҙа — хеҙмәтсәндәр депутаттарының Куйбышев өлкә Советы рәисе урынбаҫары. 1944—1946 йылдарҙа Татар АССР-ының урындағы сәнәғәт наркомында эшләй. 1946 йылда еңел сәнәғәттең Куйбышев өлкә идаралығы башлығы итеп тәғәйенләнә.
1958 йылдан хаҡлы ялда. Пенсияға сыҡҡас, Фазыл Вәлиәхмәт улы Башҡортостан, Урта Азия, Украина, РСФСР райондарында лектор эшен алып бара.
Ғаиләһе: ҡатыны Мәстүрә, өс ҡыҙы. 1968 йылда вафат була.

# Шаһимарҙанов Фазыл Вәлиәхмәт улы
## Хәтер

Үрге Ҡыйғы ауылында бер урам Фазыл Шаһимарҙанов исемен йөрөтә.
# Кайнуу өлкә музейы

Кайнуу өлкә музейы (фин.Kainuun museo) — Кайнуу төбәгендә тарих музейы Каяани ҡалаһында урынлашҡан (Финляндия).

# Кайнуу өлкә музейы
## Тасуирламаһы

Кайнуула беренсе музей 1930 йылда барлыҡҡа килә. 1977 йылда ул Каяани ҡалаһына күсерелә. Шул ваҡытҡа уның коллекцияһында 3 024 экспонат иҫәпләнә. Һуңғы йылдарҙа музей экспозицияһы ҙурая һәм унда 19 700 әйбер иҫәпләнә.
Башта күргәҙмәләр залы музей бинаһының өс ҡатында урынлаша. Әммә 2007-2008 йылдарҙа музей күләмле реконструкцияға дусар була, шунан һуң ике күргәҙмә залы ғына тороп ҡала. 2008 йылдың йәйендә ремонт тамамлана.

# Кайнуу өлкә музейы
## Экспозицияһы

Музейҙың төп экспозицияһы Кайнуу провинцияһының тарихын һәм мәҙәниәтен, Каяани ҡалаһының тарихын сағылдыра. Күргәҙмә ағас ҡулланыу, ыҫмала етештереү һәм канал буйынса уны ташыуҙы, төбәктең хәрби тарихын һәм Элиас Леннорттың тормошон тәҡдим итә. Ваҡытлы күргәҙмәләр база экспозицияһын тулыландыра һәм төрлө тематика тәҡдим итә. Кайнуу музейында шулай уҡ 306 000 фотоһүрәттән торған коллекция, төрлө архив материалдары һәм белешмәләр бар.
Музей коллекцияһында сәнғәт әҫәрҙәре күп. Тәүгеләрен уларҙың 1934 музейға рәссам Луи Спарре тапшырған. Музей Каяани ҡалаһына күсерелгәс, музей фонды ҡала халҡы һәм һәүәҫкәр рәссамдар тарафынан тулыландырыла.
# Няруй-Яха

Няруй-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.

# Няруй-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300044300
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304430
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Бишофроде

Бишофроде (нем. Bischofrode) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 715 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,52 км². Диңгеҙ кимәленән 268 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6295 һәм автомобиль коды — MSH.
# Кержактар

Кержактар — урыҫтарҙың этник-конфессиональ төркөмө. Старообрядлыҡ вәкилдәре. Атамаһы Түбәнге Новгород өлкәһендәге Керженец йылғаһы исеменән килеп сыҡҡан. Төньяҡ урыҫ мәҙәниәте эйәләре.
1720-се йылдарҙа Кержен скиттарын ҡыйратҡандан һуң тиҫтәләрсә меңләп көнсығышҡа табан — Пермь губернаһына ҡасалар. Яйыҡтан алып бөтә Себерҙә, Алтайға һәм Алыҫ көнсығышҡа тиклем таралып ултыралар. Себерҙә тәүге урыҫ телле, «борондан йәшәгән» кешеләр булалар. Ҡаты дини ҡағиҙәләр һәм ғәҙәткә ингән мәҙәниәт менән община рәүешендәге бикле тормош алып баралар.
Бындай ҡағиҙәләрҙең береһенә ярашлы, мәҫәлән, сит кеше ҡулынан алған саҡта стаканды суҡындырыу мотлаҡ һанала (стаканда яуыз йәндәр булыуы бар), шулай уҡ мунсала йыуынғандан һуң тастарҙы әйләндереп ҡуйырға кәрәк тип һаналған (уларға «мунса шайтандары» эйәлеүе бар) һәм бары тик киске сәғәт 12-гә тиклем йыуынырға ярай. Әйткәндәй, кержактар православие сиркәүенең Изге Троицаһына ғына ышанмаған, уларҙың динендә өй эйәләре, «мунса шайтандары», һыу эйәләре, наядтар, шүрәлеләр һәм башҡа төрлө ен-бәрейҙәр һаҡланып ҡалған.
Себерҙә кержактар Алтай ташсыларының нигеҙен тәшкил иткән. Үҙҙәрен Себергә һуңғараҡ күсенеп килгән «рәсәйҙәрҙән» өҫтөнөрәк ҡуйғандар, әммә һуңынан уртаҡ сығышлы булыу арҡаһында тулыһынса тиерлек улар менән ҡушылып бөтәләр.
Һуңыраҡ бөтә кержактарҙы старообрядсылар тип атай башлайҙар.
Әлегә тиклем төпкөл урындарҙа кержак заимкалары осрай, уларҙың донъя менән бер ниндәй ҙә бәйләнештәре юҡ тиерлек.
Совет йәмғиәте үҙгәртеп ҡороу һөҙөмтәһендә (атеизм, коллективлаштырыу, индустриализация, кулактарҙы эҙәрлекләү һәм башҡалар) кержактарҙың вариҫтары боронғо традицияларҙы юғалтҡан, үҙҙәрен дөйөм урыҫ этносы вәкилдәре тип иҫәпләйҙәр, Рәсәй Федерацияһы территорияһында һәм сит илдә йәшәйҙәр.
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса 18 кеше үҙен кержак тип күрһәткән