yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Илсекәй Биктуғанов

Илсекәй Биктуғанов (1729 йыл—1812 йыл) — хәрби эшмәкәр, Е. И. Пугачёв етәкселегендәге 1773-1775 йылдарҙағы Рәсәйҙәге Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашҡан.

# Илсекәй Биктуғанов
## Тормошо

Себер даруғаһы Түбәләҫ улусы Иштуған ауылы башҡорто. Һуңғараҡ шул уҡ улустың Биктуған ауылында, ул яндырылғандан һуң, Илсекәй ауылында (хәҙер — Салауат районы Башҡорт Илсекәйе ауылы) йәшәгән.
   «Илсекәй ауылының исеме атаһы, ағай-энеһе, бабайҙары менән Оло Ҡатау (Катав-Ивановск) заводына улыс ерҙәрен бер генә тапҡыр һатмаған әүҙем общинник һәм йөҙ башы (сотник) Илсекәй Биктуғанов исеме менән бәйле. Уның шәжәрәһе түбәндәгесә: Тархандың улы Мишәр. Мишәр Тарханов Мишәр ауылында йәшәгән, 1740 йылда Түбәләҫ улусы старшинаһы булған Мишәрҙең улдары Иштуған, Биктуған — өсөһө лә, шулай уҡ Күсәш һәм Таҡый Мишәровтар, Илсекәй һәм Монас Биктуғановтар 1740 йылдағы ихтилалда ҡатнашҡандар»
1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыуы
1774 йылда Түбәләҫ улусы башҡорттарынан торған командаһы менән Юлай Аҙналиндың йыйылма отрядына ҡушыла. Баш күтәреүселәр Йүрүҙән, Ҡытаутамаҡ һәм Ҡытау-Ивановск заводтары районында хәрәкәт иткән.
1773—1775 йылдарҙағы Салауат Юлаев етәкселегендәге көрәшкә Илсекәй ауылынан Ғәбдеш Таҡил, Аҡһары Йосопов, Илсекәй Биктуғанов, Тимәт Иштуғанов, Ҡалмаҡ Көҫәпәев (Күсәбаев) (Һунбыҡ нәҫеленән), Наҙарғол Балтасов, Сәфәр Смаҡов, Күсәш Мишәров, Монас Биктуғанов, Биҡҡол Тәүешев (Тәүеш нәҫеленән), Сүрәкәй ауылынан Ҡалмаҡҡол Килтәков, Арыҫланғол Собханғолов, Ҡарағол ауылынан Ишембәт Иҫәк(н)әев ҡушыла. Улар бөтәһе лә С. Юлаев һәм уның атаһы Ю.Аҙналиндан һорау алғанда шаһит булараҡ тарихҡа инеп ҡалған. Ошо шаһиттар Эҫем заводын яндырыу, Йүрүҙән, Ҡатау-Иван заводтарын ҡамауҙа тотоу тураһында мәғлүмәт бирәләр. Әммә С. Юлаевтың һәм Ю. Аҙналиндың кеше үлтереүе тураһындағы һорауға: «Беҙ уларҙың кеше үлтергәнен күрмәнек»,- тип яуап бирәләр. Был мөмкин тиклем ихтилал етәкселәрен яҡларға тырышыу тураһында һөйләй.
1765 йылдан бирле Себер юлы Түбәләҫ улусы старшинаһы вазифаһын башҡарған Собханғол Килтәков (1720—1774) командаһында 1773 йылда 91 йорт булған. «Салауат Юлаев» энциклопедияһында Собханғол Килтәков Пугачёв ихтилалында ҡатнашыусы, полковник, тигән аңлатма бирелә. 1773 йылда ул, улустың батыр йөрәкле ирҙәрен йыйып, Һатҡы заводына һөжүм иткән.
Килтәков Көнгөрҙә язалап үлтерелгәндән һуң, Илсекәй Биктуғанов ихтилалдан ситләшә һәм 1774 йылдың 11 ноябрендә Силәбе ҡәлғәһенә килеп властар алдында ғәйебен таный.
Өфө воеводаһы А. Н. Борисов Илсекәй Биктуғановты Түбәләҫ улусы старшинаһы итеп тәғәйенләй.
1775 йылдың май-июнендә Салауат Юлаев һәм Юлай Аҙналин эше буйынса Өфө провинциаль канцелярияһында тикшереү һәм суд барышында ғәйепләү шаһиты булып сығыш яһай.
# Сванетия

Сванетия (Свáнети, груз. სვანეთი) — Грузияның төньяҡ-көнбайышындағы свандар йәшәгән тарихи таулы өлкә.

# Сванетия
## Үрге Сванетия

Үрге Сванетия (груз. ზემო სვანეთი Земо-Сванети) — Ингури йылғаһының үрге ағымындағы бейек тау үҙәне, төньяҡ киңлектең 42°48' һәм 43°15'-ы, көнсығыш оҙонлоғоноң 42°00' һәм 43°00'-ы араһында урынлашҡан, 3154 км² майҙанды биләй.
Көнсығыштан һәм төньяҡтан Үрге Сванетия Төп Кавказ һырты Шхара, Ушба, Тетнульди һ. б. түбәләре менән уратылған, шул һыҙыҡ буйынса Грузияның Рәсәй менән (Ҡабарҙы-Балҡар) сиге үтә. Көньяҡтан туранан-тура Төп Кавказ һыртына тоташыусы һәм көнсығыштан Үрге Сванетияны йомоп ҡуйыусы Сван һырты ҡалҡып тора.
Район көнбайыштан баш Кодор тарплауығынан Хурум һырты менән айырылған.
Үрге Сванетия үҙенең архитектура хазиналары һәм матур пейзаждары менән билдәле. Башлыса IX—XII быуаттарҙа төҙөлгән торлаҡ башнялар күҙгә ташлана. Шулай уҡ боронғо таш православие сиркәүҙәре һаҡланған.
Үрге Сванетия ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекттары исемлегенә индерелгән.
Үрге Сванетия административ планда үҙәге ҡала тибындағы Местиа ҡасабаһында урынлашҡан Самегрел-Үрге Сванетия төбәгенең Местий районын тәшкил итә.

# Сванетия
## Үрге Сванетия
### Тарихы

XVI быуат уртаһында Грузия батшалығы тарҡалғандан һуң Үрге Сванетия номиналь рәүештә имеретин батшаһына буйһонған. Кенәз үҙ Үҙәндең көнбайыш өлөшөндә Дадешкелиани кенәздәренең бойондороҡһоҙ биләмәһе барлыҡҡа килгән һәм Кенәз Сванетияһы тигән исем алған. Үҙәндең майҙаны буйынса ҙурыраҡ башҡа ерҙәрендә ирекле йәмғиәттәр булған, һәм ул Ирекле Сванетия атала башлаған.
Үҙәндең ике өлөшө лә Рәсәй империяһы (1833 йылда, кенәзлек, ә «ирекле» өлөшө — 1840 йылда) составына ингән, ләкин 1840 йылдар аҙағына тиклем бында рәсәй районы хакимиәте лә, Урыҫ православие сиркәүе лә.булмаған әле.
1859 йылда кенәзлек бөтөрөлгән, һәм район Кутаиси генерал-губернаторлығы составындағы айырым Сванетия приставлығын тәшкил иткән.

# Сванетия
## Түбәнге Сванетия

Түбәнге Сванетия (груз. ქვემო სვანეთი Квемо-Сванети) — Цхенисцкали (Риони йылғаһының уң ҡушылдығы) йылғаһының үрге ағымында һәм уның ҡушылдығы Хеледула буйында урынлашҡан үҙән.
Төньяҡтан Түбәнге Сванетияны Үрге Сванетиянан Сван һырттары айырып тора. Көньяҡ-көнбайыштан Эгрис һырты районды Мегрелиянан, ә Лечхум һырты уны көньяҡтан Лечхумдан һәм көнсығышта Рачанан айырып тора.
Административ планда Түбәнге Сванетия үҙәге Лентехи ҡасабаһында урынлашҡан Рача-Лечхуми һәм Түбәнге Сванетия төбәгенең Лентех районын тәшкил итә.

# Сванетия
## Түбәнге Сванетия
### Тарихы

XVI быуат уртаһында Грузия батшалығы тарҡалғандан һуң, Түбәнге Сванетия Мегрель кенәзлегенең бер өлөшө булған. 1833 йылдан кенәзлек Рәсәй империяһы составына инә, ә 1867 йылда ул бөтөрөлә, һәм уның территорияһы Кутаиси губернаһы составына индерелә 1887 йылдан Түбәнге Сванетия биләмәһе Лечхум өйәҙе составында була.
# Чекон

Чекон — Рәсәйҙәге йылға. Краснодар крайы,Адыгей Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кубань йылғаһының ҡамышлы урыны ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Чекон
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Варнавинский Сбросной канал. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06020002012108100006221
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108100622
* Бассейн коды — 06.02.00.020
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ковъю

Ковъю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вишера йылғаһының уң ярына тамағынан 72 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Ковъю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000016729
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001672
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Паламыш

Паламыш — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Түбенге Лупья йылғаһының һул ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.

# Паламыш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000024372
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002437
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Виска Половинная

Виска Половинная — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Волчиха йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Виска Половинная
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары/ Канин Нос морононан/ Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000053649
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005364
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Апнерка

Апнерка — Рәсәй йылғаһы. Сыуашстан биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/1939/55/104 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Апнерка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цивиль йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга ҡушылдыҡтары Ҡуйылыһыу аралығында, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400412112100000322
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100032
* Бассейн коды — 08.01.04.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Райтенхаслах монастыры

Райтенхаслах монастыры (нем. Kloster Raitenhaslach) — ирҙәр элекке цистерциан аббатлығы Баварияның Бургхаузен (Үрге Бавария) ҡалаһының Райтенхаслах районында урынлашҡан һәм Пассау епархияһына ҡарай; монастырь 1143 йылда граф Вольфкер де Тегервак һәм уның ҡатыны Хемма тарафынан Залем аббатлығының филлиалы сифатында нигеҙләнгән. Бавариялағы секуляризация ваҡытында 1803 йылда таратылған; монастырь ҡаралтыларның байтаҡ өлөшө (яҡынса яртыһы) бер аҙ һүтелгән.

# Райтенхаслах монастыры
## Тасуирлау һәм тарих

1143 йылда монастырға граф Вольфкер де Тегервак һәм уның ҡатыны Хемма нигеҙ һала; үҙенең тәүге урыны хәҙерге Марктль общинаһы урынында элек торған ерҙән 1146 йылда монастырь Райтенхаслахҡа күсерелә, ул 788 йылда Зальцбург епархияһы милке итеп телгә алына.Тәүге монахтар һәм аббат Геро (ул 30 йыл дауамында монастырҙы етәкләгән) бында Залем аббатлығынан күсеп килгәндәр — артабан Залем аббаттары был филиал монастырына даими килеп йөрөгән.
Рейтенхаслахтың балыҡҡа бай йылғаларында ит аҙыҡтары ашамаған цистерциан монахтары күпләп балыҡ тотоу менән уңышлы шөғөлләнә, монастырь эргәһендә шшул ваҡытта булдырған быуалар бөгөн дә һаҡланған. Тирә-яҡ ерҙәрен монахтар үҙләштергәндәр, шулай уҡ монастырь иғәнә иҫәбенә артҡан: яҡын-тирәлә монастырға һалым түләгән бер нисә ауылы була, ә бынан тыш хәҙерге уға Түбәнге Австрияның шарап ҡыуыу оҫтаханаһы ҡарай. Бер нисә сиркәү мәхәлләһе, шул иҫәптән, Альтеттинг мәхәләлһе лә, монастырь контроле аҫтында тора.
Герцог Виттельсбахтар көсәйеү арҡаһында XIII быуатта Зальцбургтың монастырға йоғонтоһо яйлап кәмей бара. Виттельсбахтар аҡрынлап монастырҙың ҡурсалаусыһы ролен үҙ өҫтөнә ала бара. 1258 йылда монастырь Виттельсбах ырыуы менән бәйле була, ә XV быуат аҙағында уның биләмәһендә Виттельсбахтар ғаиләһен ерләү урынына әйләнә һәм XVI быуат башында, Реформация осоронда, Бай Людвиг IX монастырҙың протестант доктринаһына ҡаршы көрәшен яҡлап сыға.
Күп быуаттар эсендә монастырь күп тапҡырҙар үҙгәртеп ҡорола: бигерәк тә был хәл XVIII быуаттың тәүге яртыһында әүҙем бара. Монастырь сиркәүе хәҙерге күренешен ала, ул роман базиликаһынан барокко стилендә үҙгәртеп ҡорола. 1751—1752 йылдарҙа сиркәүҙең фасады архитектор (мастер-төҙөүсе) Алоиз Майр Франц (1723—1771) тарафынан яңынан төҙөлә.
1803 йылда Баврияла барған секуляризация ваҡытында монастырь таратыла. Монастырь ҡаралтылары шәхси файҙаланыу өсөн оҙаҡ ваҡыт һатып алыусы таба алмай: бер нисә тапҡыр хаҡты кәметеүҙән һуң , уның «табышлы» өлөшө — һыра ҡайнатыү бинаһы — шәхси милеккә күсә, ә күпселек биналары һүтелә, шул иҫәптән китапхананың яңы бинаһы (1785 йылда ғына тамамлана.) һәм аш бүлмәһе. 1806 йылда элекке монастырь сиркәүе мәхәллә сиркәүе булып ҡала. Шунан бирле монастырь биналарында ҡаланың мәктәбе, һыра ҡайнатыу өҫтаханаһы, ресторан булып хеҙмәт итә. 1978 йылда Райтенхаслах муниципалитеты өлөшө, шул иҫәптән элекке монастырь ҙа Бургхаузен ҡалаһына район хоҡуғы менән индерелә.
# Тиволи паркы (Любляна)

Тиволи паркы — Словенияның баш ҡалаһы Любляналағы парк
Парк ҡала үҙәгенең төньяҡ-көнбайыш осонда урнылашҡан. Ул төньяҡта Шишка районына, көньяҡта Вич районына, көнбайышта Рожник районына тиклем һуҙыла.
Тиволи паркы — ҡалала иң ҙур парк, уның майҙаны 500 гектар тәшкил итә (5 км²). 1984 йылдан Тиволи — Рожник убаһы — Шишка убаһы ландшафт паркының өлөшө булып тора. .

# Тиволи паркы (Любляна)
## Тарихы

Тиволи паркы инженер Жан Бланшар планы буйынса 1813 йылда, Любляна француз Иллирияһы провинцияларының административ үҙәге булған саҡта төҙөлә.
Парк ике булған паркты — Тиволи замогы янындағы паркты һәм Цекин айырым йорто паркын берләштерә. Парк үҙенең исемен XIX быуаттың икенсе яртыһында, бында Казино йәмғиәтенең йәйге резиденцияһы, шулай уҡ күңел асыу паркы, бар һәм кафе урынлашҡандан һуң ала.
Дүрткел быуа 1880 йылда парктың көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә ҡаҙыла, уның оҙонлоғо 140 м, киңлеге 50 м, тәрәнлеге 0,9 -1,3 м була, тәүҙә быуа йәй балыҡ тотоу, кәмәлә йөрөү, ҡыш конькиҙа шыуыу өсөн тәғәйенләнә.
1894 йылда паркта дендрарий булдырыла, уны чех баҡсасыһы Вацлав Хейник етәкләй, ул Тиволила беренсе профессиональ баҡсасы була.
1920—1939 йылдарҙа паркта Йоже Плечник етәкселеге аҫтында реконструкция үткәрелә, ул шулай уҡ Якопич проспектын (Jakopič Promenade), Прешерн майҙанын һәм Өслө күперҙе проектлай. Был осорҙа паркта аллеялар, шулай уҡ йәйәүлеләр юлы һалына, сәскә композициялары һәм фонтандар булдырыла, статуялар ҡуйыла.
XX быуатта баҡсала төрлө спорт төрҙәре менән шөғөлләнеүгә мөмкинлек биргән спорт ҡоролмалары, шул иҫәптән йәйге «Иллирия» (1929) бассейны, «Тиволи» (1929), спорт һарайы (1965), тренажер залы менән ябыҡ бассейн (1973), теннис корттары, баскетбол һәм мини-гольф өсөн майҙансыҡтар төҙөлә. Бында шулай уҡ балалар майҙансығы (1942), ботаника баҡсаһы һәм оранжерея барлыҡҡа килә.

# Тиволи паркы (Любляна)
## Тиволи паркының фотоһүрәттәр галереяһы

* Тиволи паркы 1850 йылда
* Тиволи паркы (һарай яғынан күренеше)
* Цекиндың айырым йорто
* «Балыҡ менән малай» фонтаны
* Тиволи һарайы янында эт һыны
* Паркта сәскәләр композицияһы
* Көҙгө парк
# Карльсдорф (Тюрингия)

Карльсдорф (Тюрингия) (нем. Karlsdorf (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 99 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,69 км². Диңгеҙ кимәленән 265 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7646 һәм автомобиль коды — SHK.
# Бад-Мускау

Бад-Мускау (нем. Bad Muskau) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 3828 кеше йәшәй. Майҙаны — 15,35 км². Диңгеҙ кимәленән 110 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 2953 һәм автомобиль коды NOL.
# Пихровская-Раменская

Пихровская-Раменская — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чёрная йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Пихровская-Раменская
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300212111100030986
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103098
* Бассейн коды — 10.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Көтөүсе ҡумыҙы

Көтөүсе ҡумыҙы (лат. Alisma) - көтөүсе ҡумыҙҙар ғаиләһенән күп йыллыҡ үләнле үҫемлектәр ырыуы.

# Көтөүсе ҡумыҙы
## Атамаһы

Ырыуҙың фәнни исеме боронғо грек теленән килеп сыҡҡан. Бындай атамалы үҫемлекте беҙҙең эраның беренсе быуаттарында Диоскорид үҙенең "Дауалау матдәләре тураһында" (лат. De materia medica) тигән хеҙмәтендә телгә алған.

# Көтөүсе ҡумыҙы
## Таралыу

Төньяҡ ярымшарҙың уртаса пояһында Австралия, Көньяҡ-Көнсығыш Азия, Көнсығыш Африка һәм Үҙәк Америкала үҫкән 11 төрө билдәле.
Баҡа япраҡлы көтөүсе ҡумыҙ (A. plantago-aquatica) бөтә райондарҙа осрай; ҡайышлы көтөүсе ҡумыҙы (A. gramineum), Юзепчук көтөүсе ҡумыҙы (A . juzepczukii) һәм ланцет япраҡлы көтүче ҡумыҙһы (A . lanceolatum) - республика өсөн һирәк төрҙәр. Һыу буйында, һыу ятҡылыҡтарында, һыулы һаҙлыҡтарҙа, һаҙлыҡлы тупраҡта үҫә.
3 төрө Ҡаҙағстан ярлы һыу ятҡылыҡтарында, балсыҡлы урындарында һәм ҡаҙылған траншеяларында үҫә: баҡа япрағыдай көтөүсе ҡумыҙ (A. plantago-Aquatica), ланцет япрағы менән көтөүсе ҡумыҙы (Alisma lanceolatum), Ләҙәл көтөүсе ҡумыҙы (A .А. loeselііі).

# Көтөүсе ҡумыҙы
## Ботаник һүрәтләмә

10-70 см бейеклектәге үҫемлектәр. Тура, өс ҡырлы сабаҡ. Япраҡтары - күкһел, түңәрәк. Сәскәһе аҡ йәки алһыу, һеберкәс сәскәләр төркөмөндә. Бер өйлө. Емеше - бер орлоҡло ҡоро емешле ҡуҙаҡлы орлоҡ. Июн-июлдә сәскә ата. Ҡоштар тарафынан һеркәләнә. Емештәре июль-август айҙарында өлгөрә.
Емешен һыу һәм һыу ҡоштары тарата.

# Көтөүсе ҡумыҙы
## Ҡулланыу

Тамырҙарында крахмал, шәкәр матдәләре, эфир майы, үләнендә ағыулы алкалоидтар бар.
Халыҡ медицинаһында үлән төнәтмәһе бөйөр ауырыуҙары ваҡытында, геморрой, һарғыу һыуҙан дауалау өсөн ҡулланыла.
Көтөүсе ҡумыҙы ондатра һәм һыу ҡоштары өсөн аҙыҡ булып тора.
Мөгөҙлө мал өсөн ағыулы.
# Плоска (Великая ҡушылдығы)

Плоска — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Великая йылғаһының һул ярына тамағынан 110 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Плоска (Великая ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300312111100034273
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103427
* Бассейн коды — 10.01.03.003
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Шеликшей

Шеликшей — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2064/595/16/9 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Шеликшей
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500312110000036111
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003611
* Бассейн коды — 08.01.05.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Висла

Ви́сла (пол. Wisła, лат. Vistula) — Польшаның иң ҙур йылғаһы, шулай уҡ Балтик диңгеҙе бассейнының иң оҙон йылға.

# Висла
## География

Оҙонлоғо — 1047 км, бассейн майҙаны — 198,5 мең км².
Йылға Көнбайыш Карпаттарҙың Моравия-Силезия Бескидтарында диңгеҙ кимәленән 1106 м бейеклектә башлана. Төп инештәре: Белая (Biała Wisełka) һәм Чёрная Виселка (Czarna Wisełka). Висла Гданьск ҡалаһынан 15 км көнсығыштараҡ Балтик диңгеҙенең Гданьск ҡултығына ҡоя.
Тауҙарҙа үҙенең үрге ағымында (60 км) Висла ярһыу тау йылғаһы булып тора; Краковтан түбәнерәк, бер нисә йылғалар менән ҡушылғандан һуң тулы һыулы була башлай; ҡушылдығы Дунаец ҡойғандан һуң йылға үҙәненең киңлеге 200 м, ә ҡушылдығы Сана ҡойған урында түбәнерәк — 600—1000 м тәшкил итә. Урта һәм түбәнге ағымында — типик тигеҙлек йылғаһы булып тора. Диңгеҙҙән 50 км алыҫлыҡта Висла тармаҡтарға (Ногат, Мёртвая Висла һ.б.) бүленеп, киң дельта барлыҡҡа килтерә. Мёртвая Висла тармағында Гданьск диңгеҙ порты урынлашҡан.
Уртаса йыллыҡ һыу сығымы Краков янында — 84 м³/сек, Варшава янынңа — 590 м³/сек, Тчев янында (тамағында) — 1030 м³/сек тәшкил итә.
Тамағынан Пшемшаға (Przemsza) (940 км) тиклем сунолар йөрөшлө. Днепр-Буг каналы аша Днепр йылғаһы һәм Быдгощ каналы аша Одра йылғаһы менән тоташҡан.
Йылғала Польшаның иң ҙур Влоцлавек ГЭС-ы (ҡеүәте 160,2 МВт) урынлашҡан.
Төп ҡушылдыҡтары:
* һул яҡтан — Дунаец, Вислока, Вепш, Көнбайыш Буг, Сан, Нарев.
* уң яҡтан — Пилица, Брда.
Висла буйындағы йылғалар: Краков, Варшава, Плоцк, Торунь; дельтаһында — Гданьск.
# Пензенго-Яха

Пензенго-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Байдарата мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.

# Пензенго-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300036156
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303615
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Хмелина

Хмелина — Рәсәй йылғаһы. Тамбов өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2231/350/51/222/13 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.

# Хмелина
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цна йылғаһы, Тамбов ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010200312110000029157
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002915
* Бассейн коды — 09.01.02.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Гадья

Гадья — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Колва йылғаһының уң ярына тамағынан 201 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Гадья
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100005843
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100584
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Регис-Брайтинген

Регис-Брайтинген (нем. Regis-Breitingen) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 4056 кеше йәшәй. Майҙаны — 26,35 км². Диңгеҙ кимәленән 145 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 456 504 574 һәм автомобиль коды L.