yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Семикаракорск ҡәлғәһе

Семикаракорск ҡәлғәһе — Ростов өлкәһе Семикаракорск ҡалаһы янындағы урта быуаттарҙағы боронғо хазар ҡәлғәһе. Семикаракорск ҡаласыҡ-ҡәлғәһе тимер быуаттың салтова-маяҡ археологик мәҙәниәтенә ҡарай.

# Семикаракорск ҡәлғәһе
## Тарих

Ростов өлкәһе Семикаракорск ҡалаһы янындағы урта быуаттарҙың боронғо хазар ҡәлғәһе VIII быуат аҙағында-IХ быуат башында төҙөлгән. Ул Семикаракорск ҡалаһы янындағы убалы утрауҙа тора. Ҡәлғәнең сиктәре булып Сал йылғаһы һәм бәләкәй генә йылғалар, һыу тармаҡтары һәм ҡылымдары Сусат һәм Салак тора.
Уның майҙаны ҡарғауыл Маяҡ ҡәлғәһенән дүрт тапҡырға артыҡ. Түбәнге Донда хазар ҡағанатының ставкаһы булған.
1971-1974 йылдарҙа ҡәлғә районында археологик ҡаҙыныуҙар үткәрелә. Улар шуны күрһәтә: ҡәлғә «квадрат квадрат» системаһы буйынса төҙөлгән, ҡәлғәнең дөйөм үлсәме 215 х 200 метр һәм эсендәге цитаделдең үлсәме 80 х 85 метртәшкил иткән. Ҡала-ҡәлғә сауҙа өсөн бик ҙур әһәмиәткә лә эйә булған.
Алты метр бейеклектәге ҡәлғә стеналарының оҙонлоғо бер километрға тиерлек һуҙылған һәм Хазар ҡағанатының шундай ҡәлғә төҙөрлөк хәлен, аҡсаһын һәм көсөн белдереүсе «визит карточкаһы» булып торған. Ҡәлғә стеналарын һәм цитадель төҙөүгә 2 млн дана кирбес киткән.
Төҙөлөш материалы сифатында юғары сифатлы яндырылмаған кирбес файҙаланылған. Кирбестәрҙең үлсәме 25 х 25 х 5 см. Ҡәлғә стеналары ҡалдыҡтарының бейеклеге бер метрға яҡын, ә стеналар эсенә индерелеп һалынған төп донжон башняһының стена бейеклеге ике метр самаһы. Ҡәлғә стеналарының максималь бейеклеге 5-6 метрға етеүе мөмкин. Тәүҙә археологтар ҡәлғә эсендәге йорттар ҙа яндырылмаған кирбестән һалынған булған тип уйлаған.Һуңынан асыҡланыуынса, йорттар барыһы ла яндырылған кирбестән булып сыҡҡан. Шунлыҡтан был ҡәлғә кағандар өсөн һалынған тип фаразлана, сөнки ул ваҡытта бары ҡағандар ғына кирбес йорттарҙа йәшәгән.
2011 йыл ҡаласыҡты өйрәнеү менән тарих фәндәре кандидаты Ирина Аржанцева етәкселегендә Н. Н. Миклухо-Маклай исемендәге Рәсәй фәндәр академияһының этнология һәм антропология институты археологтары шөғөлләнгән.
# Кушнаренко ҡәберлеге

Кушнаренко ҡәберлеге— Башҡортостандың Кушнаренко районындағы боронғо ҡәберлек (VI быуат аҙағы — VII быуаттың беренсе яртыһы). Кушнаренко ауылынан төньяҡ ситендә Ағиҙел йылғаһының һул ярында урынлашҡан.

# Кушнаренко ҡәберлеге
## Тарихы

Рәсәй, Башҡортостан биләмәһендә төрлө тарихи осорҙарға ҡараған археологик ҡомартҡылар бихисап. Улар араһында Турбаҫлы мәҙәниәтенә ҡараған Кушнаренко ҡәберлеге археология ҡомартҡыһы айырым урын биләй. Был ҡомартҡынан алыҫ түгел Ҡармасан, Кәрәкә һәм Сәрмәсән буйҙарында ла 25-30 мең йылдар элек кешеләр йәшәгәне билдәле.
Кушнаренко аыуыл янындағы боронғо ҡәберлек— VI быуат аҙағы-VII быуат башына ҡараған Турбаҫлы мәҙәниәте археология ҡомартҡыһы. Ағиҙел йылғаһының һул ярында урынлашҡан был боронғо ҡәберлекте 1950 йылда һәүәҫкәр археолог А. П. Шокуров тарафынан асыла. 1959 йылда уны ғалим археологтар Владимир Фёдорович Генинг, антрополог Мария Степановна Акимова өйрәнә.
Бындағы ҡурғанлы ҡәберлектәрҙең утыҙы өйрәнелгән. Археологтар етәкселегендә 654 м2 ер ҡаҙып тикшерелгән. Ҡәберҙәр тура мөйөш формаһында ҡаҙылған, стенаһының оҙон яғы буйлап киртләс ҡалдырылған. Ҡәбер соҡорҙары тәрәнлеге 0,4—1,3 м. Мәйеттәр салҡан һалып, башы яғы төньяҡҡа йәки төньяҡ-көнсығышҡа ҡаратып һалынған. Ҡайһы бер мәйеттәр күмелгәнсе өлөшләтә яндырылған. Ҡайһы бер ҡәберҙәрҙә баш яҡтағы стеналағы уйымдарҙа— балсыҡ һауыттар һәм ҡорбан ителгән мал (йылҡы, һыйыр) һөйәктәре. Йылҡы тиреһенә төрөп ат башы һәм тояҡтарын ҡәбер өҫтөндәге тупраҡ өйөмөнә күмеү йолаһы башҡарылған. Биҙәлмәгән балсыҡ һауыттар (ҡайһы береһенең ауыҙ сите һырланған), ҡом һәм шамот(яндырырға яраҡлы балсыҡ) ҡушып яһалған яҫы, һирәгерәк түңәрәк төплө көршәктәр ҡуйылған. Бер ҡәберҙә Кушнаренко мәҙәниәтенә ҡараған балсыҡ һауыттар табылған. Мәйеттәр янына эш ҡоралдары (балсыҡ орсоҡбаш, тимер бысаҡтар һәм беҙ) һалынған, бронза һәм көмөш баҫмаҡтар (накладки), тимер һәм һөйәк таралғылары менән биҙәлгән бил ҡайыштары, кейем ҡаптырғыс фибулалар осрай. Ҡәберҙәрҙә шулай уҡ биҙәүестәр (бронза ҡаптырмалар, ат һәм айыу һыны кеүек эшләнгән сулпылар, бронза, көмөш беләҙектәр һәм алҡалар, таш, быяла һәм гәрәбә муйынсаҡтар) табылған.
Археолог Нияз Абдулхаҡ улы Мә­жи­тов Кушнаренко мәҙәниәте Ҡараяҡуп мәҙәниәтенең иртә осоро булған, был мәҙәниәт башҡорт халҡының формалашыуында мөһим роль уйнаған тигән фекерҙә була. В. Ф. Ге­нинг был мәҙәниәтте самоед (самодийские) халыҡтарына ҡәрҙәш кешеләр булдырған тип иҫәпләй.
Кушнаренко ҡәберлегендә табылған ҡомартҡылар Башҡортостан Республикаһы Милли музейында һаҡлана.
# Муллабаев Сөләймән Миңлеғужа улы

Муллабаев Сөләймән Миңлеғужа улы (10 октябрь 1924 йыл — 20 апрель 2003 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт шағиры, уҡытыусы. 1957 йылдан КПСС, 1979 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1973). II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985).

# Муллабаев Сөләймән Миңлеғужа улы
## Биографияһы

Сөләймән Миңлеғужа улы Муллабаев 1924 йылдың 10 октябрендә Башҡорт АССР-ы Бәләбәй кантоны (хәҙер Ырымбур өлкәһе Ҡыҙыл Гвардия районы) Иҫке Юлдаш ауылында тыуған.
1940 йылда ауылдарында ете йыллыҡ мәктәп тамамлай. 1942 йылдан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1943 йыл ҡаты яраланып, оҙаҡ ҡына госпиталдәрҙә дауалана. 1944 йылда демоблизациялана.
1985 йылда II дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә.
1954 йылдан Аҡболаҡ педагогия училищеһында уҡый. 1972 йыл Башҡорт дәүләт университетын (ситтән тороп) тамамлай. 1973 йылда «РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы» маҡтаулы исеменә лайыҡ була.
1979 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.

# Муллабаев Сөләймән Миңлеғужа улы
## Китаптары

* Ҡәҙерле һүҙ. Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1963. — 20 бит.
* Йондоҙ бүләк итермен. Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1966. — 14 бит.
* Беҙҙең өй. Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1971. — 19 бит.
* Урман докторы. Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1973. — 33 бит.
* Тылсымлы күл. Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1978. — 32 бит.
* Беҙҙең мәктәптә байрам. Шиғырҙар, поэма, әкиәттәр һәм йомаҡтар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1981. — 44 бит.
* Сайҡала сал дала. Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1983. — 48 бит.
# Ганцева Лидия Ивановна

Ганцева Лидия Ивановна (6 ғинуар 1938 йыл, Красивая Поляна ауылы, Нуриман районы (БАССР‑ҙың Өфө районы Чесноковка ауылында тыуған тигән мәғлүмәт тә осрай) — 3 июль 2000 йыл) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). 1955 йылдан алып Башҡорт АССР-ы Өфө районы хужалыҡтарында эшләй, 1960 йылдан райондың «Дмитриевка» совхозында, шунан «Өфө» совхозы бүлексәләренең береһендә һауынсы була. Һауынсы булып эш башлағанының икенсе йылында уҡ һәр һыйырҙан 3944 килограмм һөт һауып ала. 1957 йылда Ганцева Бөтә Союз ауыл хужалығы күргәҙмәһенә ебәрелә. 1960 йылда уға коммунистик хеҙмәт ударнигы тигән исем бирелә һәм Совет Хөкүмәте уны «Намыҫлы хеҙмәт өсөн» миҙалы менән бүләкләй. 1959—65 йылдарҙа иң юғары һауымға өлгәшә — һәр һыйырҙан йылына 5000 килограмға тиклем һөт ала. 1966 йылда уға Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә. Ленин ордены менән бүләкләнә.
# Казактушкен

Казактушкен — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чульча йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Казактушкен
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100112115100002286
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100228
* Бассейн коды — 13.01.01.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Игядей-Егарт

Игядей-Егарт — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тумболова йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Игядей-Егарт
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300030978
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303097
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Оло Кызым

Оло Кызым — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Демьянка йылғаһының һул ярына тамағынан 1020 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 85 км.

# Оло Кызым
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010700112115300014040
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301404
* Бассейн коды — 14.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Мәҙрәсә

Мәҙрәсә (ғәр. مدرسة‎, «өйрәнә торған урын») — мосолмандар өсөн дини урта уҡыу йорто.

# Мәҙрәсә
## Мәғлүмәт

Мәҙрәсәлә уҡытыу‑тәрбиә эше менән мөҙәрис, мулла һәм мөғәллимдәр етәкселек итә.
Мәҙрәсәлә малайҙар һәм ҡыҙҙар айырым уҡытыла. Бында уҡыу башлыса түләүһеҙ булған. Уҡыу курсы алты йылдан туғыҙ йылға тиклем барып еткән.
Әҙерлек кимәле буйынса шәкерттәр 3 баҫҡысҡа бүленә:
* башланғыс (ибтидаи),
* урта (рушди),
* өлкән (иғдадиә).
Уҡытыу программаһына ғәрәп теле, Ҡөрьән һәм уның тәфсирҙәре, хәҙистәр, философия, ҡалам, шәриғәт, ислам тарихы, догматика, логика, фикһ һәм башҡа фәндәр ингән. Элек Башҡортостан мәҙрәсәләрендә уҡытыу башланғыс кластарҙа — төрки, өлкәндәрҙә ғәрәп һәм фарсы телдәрендә алып барылған.
Мәҙрәсәне тамамлаусылар университетҡа уҡырға керә алған.

# Мәҙрәсә
## Тарих

Мәсет янындағы тәүге мәҙрәсә — Әл-Ҡарауин 859 йылда Мароккола асыла. Хәҙерге ваҡытта Әл-Карауин мәҙрәсәһе даими рәүештә эшләүсе донъялағы иң боронғо юғары уҡыу йорто булып иҫәпләнә. Мәҙрәсәләр IX—XIII быуаттарҙа мосолмандар күп йәшәгән илдәрҙә, ғәҙәттә ҙур мәсеттәр янында барлыҡҡа килгән. Урта быуаттарҙа мәҙрәсәләр уҡыу йорто ғына түгел, мосолмандар өсөн мәҙәни үҙәк тә булып торған. Шулай уҡ революцияға тиклемге Рәсәй төбәктәрендә (Бохара, Сәмәрҡәнд, Хиуа, Урта Волга буйы, Башҡортостан, Көньяҡ Урал, Себер һәм башҡа урындарҙа) мәҙрәсәләр эшләп килә.
XVII быуаттың 2‑се яртыһында Башҡортостанда беренсе мәҙрәсәләр асыла. XIX быуаттың 2‑се яртыһында йәҙитселлек йоғонтоһонда яңы ысуллы мәҙрәсәләр («Ғәлиә», «Ғосмания», «Рәсүлиә», «Хөсәйениә» һ. б.) барлыҡҡа килә.
1865 йылға ҡарата Өфө губернаһында 814 мәктәп һәм мәҙрәсә булһа, ә 1913 йылда — 579 мәктәп һәм 32 мәҙрәсә иҫәпләнгән, уларҙа барлығы 90 меңдән ашыу шәкерт уҡыған. 1917 йылғы революциянан һуң мәҙрәсәләрҙең күпселеге ябыла, ҡалғандары берҙәм хеҙмәт йәки милли совет мәктәптәренә үҙгәртелә.
Хәҙерге заманда Башҡортостанда Өфө ҡалаһында Ғәлиә, Мәрйәм Солтанова исемендәге, Рәсәй ислам университеты, Стәрлетамаҡ ҡалаһында «Нур әл‑Иман», Октябрьский ҡалаһында «Нуруль Ислам» һәм башҡа мәҙрәсәләр эшләп килә.
# Туруп-Я (Ятри-Я ҡушылдығы)

Туруп-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ятри-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 85 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

# Туруп-Я (Ятри-Я ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300026868
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302686
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Нерох

Нёрох — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Сосьва йылғаһының уң ярына тамағынан 609 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Нерох
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300024123
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302412
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Беренсе йәмиғ мәсете

Өфө ҡалаһының беренсе йәмиғ мәсете — Башҡортостан Республикаһында һәм Өфө ҡалаһында иң төп мәсеттәрҙең береһе. Адресы: Башҡортостан, Өфө ҡалаһы, Туҡай урамы 48-се һанлы йорт. Мәсет бинаһы мәҙәни ҡомартҡы тип иғлан ителгән.

# Беренсе йәмиғ мәсете
## Тарихы

Мәсет 1830 йылда Ырымбур мосолман диниә назараты мөфтөйө Ғәбдрәхимов Ғәбдесәләм тәҡдиме буйынса Өфө ҡалаһының 2-се гильдия сауҙагәре Хоҙайсәйетов Мөьмин Таһир улы аҡсаһына төҙөлә.
1894—1911 йылдарҙа инженер-архитектор И. Мәлев проекты буйынса реконструкция уҙғарыла.
1920-се йылдарғаса Беренсе Өфө йәмиғ мәсете Рәсәй мәсеттәре араһында төп мәсет вазифаһы ролен башҡара.
Мәсеттә «Ғосмания» мәҙрәсәһе һәм дә ике класлы урыҫ-башҡорт училищеһы булған.
1960 — 1992 йылдарҙа Беренсе йәмиғ мәсете Өфө ҡалаһында эшләп килгән берҙән-бер мәсет иҫәпләнгән.

# Беренсе йәмиғ мәсете
## Имам-хатибтар

* Ғәбдесәләм Ғәбдрәхимов (1830 йылдан)
* А. Ғабдесәләмов (1840 йылдан)
* Ш. Ғ. Сөләймәнов (1844—1885)
* Ғосманов (1888 йылдан)
* Йыһангир Абыҙгилдин (1907—1938)
* Баймөхәмәт Туғыҙбаев
* Нурмөхәмәт Ниғмәтуллин (1983—1992)
* М. М. Мөхәмәдисламов (1992—2006)
* В. М. Тимерғәлиев (2006 йылдан).

# Беренсе йәмиғ мәсете
## Ҡыҙыҡлы факттар

Халыҡ телендә Туҡай мәсете тип йөрөтөлә. Бының ике төрлө версияһы йәшәй. Беренсе версия мәсет Стәрлебаш районы биләмәһендә йәшәүсе күренекле дини эшмәкәрҙәр биргән Туҡаевтар нәҫеле менән бәйле, тиҙәр. XIX быуатта Стәрлебаш мәҙрәсәһе Рәсәй мосолмандарының дини мәркәзе булған.. Икенсе версия буйынса, мәсет урынлашҡан урам ошо исем менән аталғанға күрә, шулай аталып йөрөтөлә, тиҙәр.
# Выема

Выема — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кома йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Выема
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000045975
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004597
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Һыу боросо

?Һыу боросо :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Үҫемлектәр |
| Бүлексә: | Ябыҡ орлоҡлолар |
| Класс: | Ике өлөшлөләр |
| Тәртип: | Ҡәнәфер |
| Ғаилә: | Гречишные |
| Суб-ғаилә: | Polygonoideae |
| Ырыу: | Персикария |
| Төр: | Һыу боросо |
Латинса исеме :
Persicaria hydropiper (L.) Delarbre :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 518732 NCBI 46901 |
Һыу боросо (рус. Горе́ц пе́речный, Водяно́й пе́рец, лат. Persicária hydropíper) —ҡарабойҙай һымаҡтар (Polygonaceae) ғаиләһенән бер йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 50-60 см. Майҙан алып сентябргә тиклем аҡ-алһыу һәм йәшкелт сәскә ата, июлдә орлоғо өлгөрә.

# Һыу боросо
## Таралыуы

Төньяҡ ярымшарҙың уртаса һәм тропик зонаһында таралған. Һыу боросо һаҙлыҡта, дымлы туғай-болондарҙа, йылға-күл ярҙарында үҫә. Башҡортостанда киң таралған үҫемлек. Ғафури, Иглин, Ишимбай, Нуриман райондарында йышыраҡ осрай.
# Хетта

Хетта — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Һул Хетта йылғаһының һул ярына тамағынан 357 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.

# Хетта
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15030000112115300049020
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304902
* Бассейн коды — 15.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Киршау

Киршау (нем. Kirschau) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2009 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2 447 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,52 км². Диңгеҙ кимәленән 250 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 2681 һәм автомобиль коды BZ.
# Бидериц

Бидериц (нем. Biederitz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 8453 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,94 км². Диңгеҙ кимәленән 45 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39175 һәм автомобиль коды — JL.
# Лоҡман (дәғүәтсе)

Лоҡман, Лүҡмәән (ғәр. لقمان‎; беҙҙең эраға тиклем XI быуат), — исламда хаҡ тәҡүә тип хөрмәт ителгән боронғо аҡыл эйәһе («хәким»). Ҡөрьәндең 34 аяттан торған 31-се сүрәһе Лоҡман исеме менән аталған һәм Мәккәлә «Саффат» сүрәһенән һуң иңгән. Ҡөрьән буйынса, Лоҡман бер Аллалыҡты төшөнгән аҡыл эйәһе булған.

# Лоҡман (дәғүәтсе)
## Тормош юлы

Лоҡмандың сығышы тураһында ышаныслы мәғлүмәттәр юҡ. Бер риүәйәттәр буйынса, ул үҙенең хужаһынан Исраил кешеһе азат иткән эфиоп ҡоло булған. Башҡаларҙың әйтеүенсә, ул Суданда (Омдурман) балта оҫтаһы һәм тегенсе булған.

# Лоҡман (дәғүәтсе)
## Ҡөрьәндә

Ҡөрьәндең 31-се сүрәһендә Аллаһ Лоҡманға тәрән аҡыл бүләк итте, тиелә. Улына өгөт-нәсихәттәрендә ул ҡөҙрәтле Аллаһҡа ышанырға һәм Уға ширк тотмаҫҡа, доға ҡылырға, гонаһтан ситтә торорға, яҙмыш һынауҙарына түҙергә, тәкәббер һәм маҡтансыҡ булмаҫҡа васыят итә. Лоҡман улына атлағанда ла, телмәрҙә лә баҫалҡы булырға васыят итә, сөнки «иң йәмһеҙ тауыш — әлбиттә, ишәк тауышы».
Ҡөрьән тәфсирселәре йыш ҡына Лоҡманды Библиялағы Валаам тип таный. Ҡайһы берәүҙәр уны пәйғәмбәрҙәргә индерә, әммә күпселеге уны хаҡ тәҡүә (сәлих) тип һанай. Ислам әҙәбиәтендә Лоҡман исеменә бәйле күп аҡыллы һүҙҙәр һәм әйтемдәр билдәле. Һуңғы урта быуаттарҙа Лоҡманды Эзоп менән тиңләйҙәр, мәҫәлдәр авторы тип иҫәпләп, уны йәмһеҙ ҡара ҡол тип һүрәтләйҙәр.
Бик күп ғәрәп йолаларының килеп сығыуы уға бәйле һанала.
Версияларҙың береһе буйынса, Лоҡман Дауыт пәйғәмбәр заманында йәшәгән, уның менән осрашҡан, унда уҡыған. Диндең төрлө аспекттарын ул шул тиклем яҡшы белгән, шуға күрә Дауыт уны хатта судья итеп тәғәйенләгән.

# Лоҡман (дәғүәтсе)
## Мәҙәниәттә

Лоҡман образына (Луқмон) Алишер Навои ҙа мөрәжәғәт итә. Уныңса был аҡыл эйәһе, фани донъя данын ҡалдырып, харабаларҙа төпләнә һәм әҙ генә менән ҡәнәғәт булып йәшәй. Аҡыл эйәһе Лоҡман образы төрлө халыҡ риүәйәттәрендә, атап әйткәндә, афған риүәйәттәрендә лә осрай.
# Шәйех Лотфулла мәсете

1619
Шәйех Лотфулла мәсете (фарс. مسجد شیخ لطف الله / Masjede Šeykh Lotfollâh) — Исфахандың иң ҙур мәсете, Наҡшә Джахан майҙаны (шулай уҡ Имам майҙаны тип атала), Исфахан ҡалаһы үҙәгенең көнсығышында уранлашҡан, ул — Иранда һәм донъяла иң ҙур мәсеттәрҙең береһе. Ул фарсы архитектураһының, атап әйткәндә, исфахан мәктәбенең сағыу өлгөләренең береһе булып тора. Наҡшә Джахан майҙаны һәм уның биләмәләрендә урынлашҡан архитектура ҡомартҡылары составындығы Ирандағы ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекттарының береһе һанала.

# Шәйех Лотфулла мәсете
## Тарихы

Мәсетте төҙөү инициаторы булып, 1598 йылда үҙ империяһының баш ҡалаһын Казвиндан Исфаханға күсереүсе, Сефевиды хакимы Бөйөк Аббас-Шах тора. Төҙөлөш 1603 йылда башланып, 1619 йылда тамамлана. Был — Исфаханда Аббас-Шах ойошторған грандиоз төҙөлөштәрҙең тәүгеһе була. Һуңынан ошо мәсет эргәһендә Наҡшә Джахан майҙанында Исфахандың башҡа бер нисә архитетктур шедеврҙары төҙөлә, атап әйткәндә Али Гапу һарайы һәм Имам мәсете (тарихи атамаһы — Джамә-ә Аббас һәм Ша́х мәсете). Шәйех Лотфулла мәсете һәм үрҙә һаналып киткән биналарҙың авторҙары - Бәхә-әд-дин әл-Әмили һәм Мөхәммәт Риза Исфахани. Мәсет, тәүге йылдарҙа ошонда имам булыусы, Шәйех Лотфулла исемен йөрөтә. Шәйех Лотфулла мәсете үҙенең мөһабатлеге, төрлө төҫтәге һәм биҙәкле майоликаның күплеге менән айырыла. Ул Ирандың һәм донъяның иң матур һәм бөйөк мәсеттәренең береһе булып һанала. Шулай уҡ мәсет манараларының булмауы менән дә айырыла.
# Кылт

Кылт — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вала йылғаһының һул ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.

# Кылт
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300512111100039481
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103948
* Бассейн коды — 10.01.03.005
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Малаховка (Кокшеньга ҡушылдығы)

Малаховка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кокшеньга йылғаһының һул ярына тамағынан 198 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Малаховка (Кокшеньга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000031100
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003110
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Мансуриә

«Мансуриә» — Солтанай йәмиғ мәсете янындағы мәҙрәсә.

# Мансуриә
## Тарих

1897 йылда сауҙагәр-меценат Мөхәммәтғата Мансуров менән Пермь губернаһы Уҫы өйәҙенең Солтанай ауылынында мәҙрәсә асыла. Мәҙрәсә комплексына мәсет, уҡытыу үҙәге, шәкерттәр өсөн ятаҡ ингән. Мәҙрәсә эргәһендә китапхана эшләгән, уның фондында дини һәм донъяуи әҙәбиәттән башҡа ваҡытлы матбуғат баҫмалары — гәзиттәр һәм журналдар булған.
Уҡыу программаһына дини дисциплиналар менән бер рәттән донъяуи фәндәр — математика, география, физика, әҙәбиәт һ. б. ингән.
Бында 500-ҙән ашыу шәкерт белем алған, улар араһында башҡорттарҙан сыҡҡан Ғабдулла Туҡайҙың ҡартатаһы — Зинәтулла Әмиров та булған. Мәҙрәсәне тамамлаусылар уҡытыусы, власть һәм хужалыҡ тармаҡтары етәкселәре булып китеп йәмәғәт эшендә әүҙем ҡатнашҡан.
1910 йылда мәҙрәсә янында ҡатын-ҡыҙҙар өсөн бүлек асыла. Бында мөғәллим булып «Урал балаһы» китабының авторы Кәрим Әмири уҡытҡан. 1913 йылда мәҙрәсә эргәһендә урыҫ-башҡорт мәктәбе асыла. Был мәктәптең 1-се синыфында Солтан Мөхөтдинов, ә 2-се синыфта — Сәғит Сөнчәләй уҡытҡаны билдәле.
1917 йылда мәҙрәсә эшләүҙән туҡтай.