yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Шковерка

Шковерка — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Урга йылғаһының уң ярына тамағынан 144 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

# Шковерка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500412110000040186
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004018
* Бассейн коды — 08.01.05.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Бердах

Бердаҡ (ысын исеме — Ғарғабай улы Бирҙеморат; ҡарағалп. Berdaq, Бердақ, Бердақ Ғарғабай улы, 1827 йыл(1827) — 1900) — ҡарағалпаҡ шағиры.

# Бердах
## Тормош юлы һәм ижады

Ҡарағалпаҡстандың (Үзбәкстан), хәҙерге Муйнаҡ районы, территорияһында ярлы ғаиләлә тыуған. Мәҙрәсәлә уҡый. Көнсығыш халыҡтарҙың тарихы һәм классик әҙәбиәте белгесе була. Лирик, сатирик, дидактик шиғырҙар, тарихи поэмалар («Ырыу», «Әйҙос бей», «Амангилде», «Ирназар бей» һәм башҡалар) авторы. «Ақмақ патша» (Дыуамал батша) шиғри романын яҙа. Гуманистик ҡараштары «Иң яҡшы», «Бер ҡасан да булманы», «Дәүер» һәм башҡа шиғырҙарында сағылдырыла. «Шәжәрә» поэмаһы төркиҙәрҙең килеп сығышы тураһындағы легендаларға нигеҙләнгән; «Амангилде» поэмаһында ҡарағалпаҡтарҙың XVIII быуатта коканд ханына ҡаршы көрәше һүрәтләнә; «Әйҙос бей» һәм «Ирназар бей» поэмаларында халыҡтың 1827, 1828 һәм 1856 йылдарҙағы Хиуа хандары иҙеүенә ҡаршы көрәше күрһәтелгән. Шағир хеҙмәтте данлай, ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡһыҙлығына ҡаршы баш күтәрә, мәғарифты яҡлап сыға. Бердахтың әҫәрҙәре урыҫ, ҡаҙаҡ һәм башҡа телдәргә тәржемә ителгән.

# Бердах
## Урыҫ теленә тәржемәләре

* Бердах. Избранное. Перевод с каракалпакского Наума Гребнева. Каракалпакское гос. изд-во 1958 Тираж 10 000.
* Бердах. Избранное. Перевод Наума Гребнева. Госиздат Художественной лит. Уз. ССР 1958.
* Бердах. Избранная лирика. Перевод Семёна Липкина, Наума Гребнева «Каракалпакстан» Нукус 1977. Тираж 2000.
* Бердах. Избранное. Переводы Семёна Липкина, Наума Гребнева. Изд-во Г.Гуляма, Ташкент 1977 Тираж 5000.

# Бердах
## Хәтер

* 1992 йылда Ҡарағалпаҡ дәүләт университетына (элекке Т. Г. Шевченко исемендәге Ҡарағалпаҡ дәүләт педагогия институты, 1976 йылдан Нөкөс дәүләт университеты) Бердах исеме бирелгән.
* 1998 йылда Нөкөстә Бердах музейы асылган.
* Нөкөстә шағирға һәйкәл ҡуйылған.
* 1960 йылдарҙан алып Ҡарағалпаҡстан дәүләт премияһы Бердах исемен йөрөтә.
* 2004 йылдан алып 27 ноябрь Бердах көнө итеп билдәләнә.

# Бердах
## Ҡыҙыҡлы факттар

Шағирҙың бүләһе Мәмбәтназаров Жаныбай хәҙрәт Башҡортостандың Баймаҡ районы Иҫке Сибай ауылында йәшәй.
# Ран (мифология)

Ран (бор.-сканд. Rán, «урлашыу», «талау») — герман-скандинав мифологияһы персонажы, алпамыша, дауыллы диңгеҙ аллаһы, Эгирҙың һеңлеһе һәм ҡатыны. Рандың тылсымлы йылымы була, уны караптарға ырғыта, уларҙы һыу төбөнә һөйрәп төшөрә һәм табышын ала.
Ран алтын ярата, уны төньяҡ халыҡтары «диңгеҙ уты» тип йөрөткән.
Ран кеүек Етундар нәҫеленән булған алла Локи осраҡлы рәүештә сихырсы Хрейдмарҙың улын үлтерә, һәм вираны алтын менән түләргә тейеш була (түләмәһә сихырсының аманатында булған дуҫтары астар (төп аллалар төркөмө) зыян күрер ине). Ран уға селтәрен биреп тора, һәм Лока уның ярҙамында Андвари — цвергты, иҫәпһеҙ хазиналар һаҡлаусыны — тота һәм уның байлығын ала. Ләкин шундай юл менән табылған алтын аҙаҡ бик күп бәләләр килтерә.
Эгирҙың һәм уның ҡатыны Рандың туғыҙ ҡыҙы була, уларҙы тулҡын ҡыҙҙары тип йөрөтәләр:
- Бара (бор. сканд. Bára йәки Dröfn)- «тулҡын»
- Блудухадда (бор.-сканд. Blóðughadda)- "ҡанлы сәсле " (һуғыштан һуң тулҡын төҫө),
- Бюлгья (бор.-сканд. Bylgja)- «диңгеҙ валы»
- Дуфа (бор.-сканд. Dúfa)- «ғазаплы тулҡын»
- Хефринг (бор.-сканд. Hefring)- «пульсациялаусы (ҡағыусы) тулҡын»
- Химинглэва (бор.-сканд. Himinglæva)- «күк йөҙөн сағылдырған тулҡын»
- Хрэнн (бор.-сканд. Hrönn)- «эләктермә тулҡын»
- Кулга (бор.-сканд. Kólga)- «ҡот осҡос тулҡын»
- Унн (бор. сканд.Unnr или Uðr)- «тулҡын»
Теорияларҙың береһе буйынса Эгир һәм Рандың туғыҙ ҡыҙы Хеймдалдың туғыҙ әсәһе менән ассоциациялана.
Эпсилон Эридана йондоҙо (2015 йылда билдәле булған, уның тирәләй әйләнеүсе берҙән-бер экзопланета, Эпсилон Эридана b, Эгир хөрмәтенә аталған) һәм Венерала ҡалҡыулыҡтар Ран исеме менән аталған.
# Ҡорт (Эҫем ҡушылдығы)

Ҡорт — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Эҫем йылғаһының һул ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Ҡорт (Эҫем ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200612111100019447
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101944
* Бассейн коды — 10.01.02.006
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Успина

Успина — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға №1232 Оло Вагильский Туман йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Успина
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200011512
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201151
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Чуровка (Шексна ҡушылдығы)

Чуровка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шексна йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Чуровка (Шексна ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200312110000008667
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000866
* Бассейн коды — 08.01.02.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Вольмирслебен

Вольмирслебен (нем. Wolmirsleben) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1417 кеше йәшәй. Майҙаны — 16,9 км². Диңгеҙ кимәленән 77 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39435 һәм автомобиль коды — SLK.
# Пешпарт

Пешпарт — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пеженга йылғаһының һул ярына тамағынан 6,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Пешпарт
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300312110000015372
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001537
* Бассейн коды — 08.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Шитроба

Шитроба — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ючка йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Шитроба
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100112103000005399
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000539
* Бассейн коды — 03.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Гауерн

Гауерн (нем. Gauern) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 129 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,66 км². Диңгеҙ кимәленән 303 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7580 һәм автомобиль коды — GRZ.
# Дуҫлыҡ баҡсаһы (Санкт-Петербург)

Дуҫлыҡ баҡсаһы — рус. Сад дру́жбы - Санкт-Петербургтағы Литейный проспектындағы № 15-17 һанлы йорттар янында урынлашҡан баҡса.

# Дуҫлыҡ баҡсаһы (Санкт-Петербург)
## Тасуирламаһы

Баҡса 2003 йылдың май айында ҡаланың өс йөҙ йыллығын байрам итеү айҡанлы Санкт-Петербургтың туғандаш ҡалаһы Шанхайҙан бүләк итеп атап нигеҙ һалына. Санкт-Петербург губернаторы Владимир Яковлев уны "Дуҫлыҡ баҡсаһы" тип атаған. Баҡса Шанхайҙағы Юй Юань баҡсаһының («Шатлыҡ баҡсаһы») кесерәйтелгән күсермәһе итеп эшләнгән
Баҡса ике мең квадрат метрҙан артыҡ майҙанды алып тора. Уның территорияһында «Туғыҙ аждаһа диуары», «Дуҫлыҡ пагодаһы», уның эргәһендә фонтан ҡоролған бәләкәй генә яһалма һыу ятҡылығы өҫтөндә таш күпер урынлашҡан. Ҡытай баҡса тәртип-низамы буйынса, баҡса территорияһында урынлашҡан төрлө рәүешле таштар миниатюр тау һырттары иллюзияһын тыуҙыра. Баҡса ҙур булмаған ҡарағайҙар, талдар һәм алмағастар менән биҙәлгән. Бынан тыш, баҡсала бер япон сакураһы ағасы үҫә
Баҡса булдырыу өсөн кәрәкле бөтә материалдар Шанхайҙан килтерелгән.
Владимир Яковлев баҡсаны төҙөүселәргә «Һеҙҙең исемдәрегеҙ Рәсәйҙең төньяҡ башҡалаһын төҙөүселәрҙең маҡтаулы исемлегенә индерелде» тип яҙылған почет грамоталары тапшырған.

# Дуҫлыҡ баҡсаһы (Санкт-Петербург)
## Туғыҙ аждаһа диуары

Диуар Ҡытайҙың яуыз рухтарҙы ҡыуып таратыусы изге йән эйәләре һыны - туғыҙ аждаһа һыны менән биҙәлгән. Аждаһалар керамиканан эшләнгән һәм төҫлө глазурь менән ҡапланған.

# Дуҫлыҡ баҡсаһы (Санкт-Петербург)
## Дуҫлыҡ пагодаһы

Пагода сәй церемонияһы һәм асыҡ һауала медитация өсөн тәғәйенләнгән. Уға ингән ерҙә ике арыҫлан һыны урынлашҡан, Улар азия стилендә эшләнгән һәм ши-цзаға .оҡшап тора

# Дуҫлыҡ баҡсаһы (Санкт-Петербург)
## Баҡса

Баҡсаны«тай ху ши» тип аталған таштар биҙәй, улар Көньяҡ Ҡытайҙа урынлашҡан. Тайху күленән алыпкиленгән. Баҡсалағы ағастар, Ҡытай баҡсаларындағы кеүек үк , ҡупшылыҡ өсөн ҡырҡылмайподстригаться түгел.
* Дуҫлыҡ пагодаһы
* Арыҫландарҙың береһе
* Баҡса: таштар һәм күпер
* Сакура сәскә атҡанда
# Ҡаймирасов Низаметдин Нәжметдин улы

Ҡаймирасов Низаметдин Нәжметдин улы (1903 йыл, Башҡорт АССР-ы, Мәсәғүт кантоны, Арҡауыл ауылы — 8 ғинуар, 1934 йыл) — Башҡорт АССР-ы финанс халыҡ комиссары (1930—1934).

# Ҡаймирасов Низаметдин Нәжметдин улы
## Биографияһы

Низаметдин Нәжметдин улы 1903 йылда тыуған. Ағаһы Ғималетдин ярҙамы менән мәктәп-интернат тамамлаған һәм Өфө эшсе факультетының йәмәғәт бүлегенә, һуңғараҡ Һарытау финанс-иҡтисади институтына уҡырға ингән. Институтты тамамланғандан һуң, 1920-се йылдар аҙағында — 1930-сы йылдар башында Өфөлә Дәүләт планында финанс хеҙмәтендә юғары вазифа башҡарған. Мәктәптә лә, институтта ла Низаметдиндың класташы, курсташы ауылдашы Риза Әбүбәкиров, КПСС-тың Башҡорт АССР-ы өлкә комитетының буласаҡ икенсе секретары, булған.
Низаметдинды 1934 йылдың 8 ғинуарында билдәһеҙ кеше атып үлтергән.
   "Ағалы-энелеләр бергә һөйләшеп ултырған. Дуҫын оҙатырға сығыр алдынан Низаметдин: «Мин „Зөлхизә“ йырын өйрәндем. Хәҙер, инәйем дә, бергә йырларбыҙ», — тигән. Күп тә үтмәгән, ул килеп ингән дә, миңә аттылар, тип кенә әйтеп өлгөргән һәм ағаһының ҡулына йығылған. Низам ағайҙың балалары булмаған. Ҡатыны үҙенең тыуған яғына, Һарытауға, ҡайтып киткән
тип хәтерләй Ғималетдин ағаһының ҡыҙы Таңһылыу Ҡаймирасова.
1937 йылдың 17 сентябрендә «Правда» гәзитендә Л. Перевозкиндың «Башҡортостанда буржуаз милләтселәр өйөрө» тип аталған мәҡәләһе баҫыла. Унда республиканың тотош партия-хужалыҡ аппараты тиерлек «буржуаз милләтселәрҙән», «вәлидовсыларҙан» тороуы тураһында бәйән ителә. Мәҡәләлә обком ағзаһы Р. В. Әбүбәкеров тураһында ла, «милли элементтар менән ныҡ бәйләнгән», һәм «контрреволюцион дәреслектәр» нәшер итә тиелә. 1937 йылдың 3 октябрендә Риза Әбүбәкеров ҡулға алына, ә 1938 йылдың 10 июлендә атыла.

# Ҡаймирасов Низаметдин Нәжметдин улы
## Туғандары

Кесе туғаны Ямалетдин, Ғималетдлин ағаһы кеүек, тыуған ауылы Арҡауылда йәшәгән. Крәҫтиән хужалығы алып барған. Башҡортостанда йәшәгән Ҡаймирасовтарҙың тоҡомдары унан таралған. Ямалетдин ағай үҙе Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған.
# Квеври (керамик һауыт)

Квеви (груз. ქვევრი) — Кавказ аръяғындағы амфораны хәтерләткән, әммә тотҡаһыҙ керамик эшләнмә изделие. Конус формаһында булған һәм шарап эшләгәндә ҡулланылған.
Квеври төрлө ҙурлыҡта була — ғәҙәти кувшиндан алып бик ҙурына, бер нисә мең литрлығына, тиклем. Иң киң таралған квеври төрө 1-2 тонна һоҫла йөҙөм һуты сусло һыйҙырышлы. Айырыуса ҙур күләмле квеври ҡулланыуы менән Кахетия айырыла, унда 6-8 мең литр һыйҙырышлы һауыт-һаба күрергә мөмкин. Көнсығыш Грузиялағы Вардисубани ауылы квеври эшләүсе билдәле урын булып тора.
Әрмәнстанда карас тип аталған үҙенең бер квеври төрө булған. Шуға оҡшаған һауыттар шулай уҡ Боронғо Грецияла (пифос) һәм Урта Азияла (хум) билдәле булған.

# Квеври (керамик һауыт)
## Тарихы

Грузияла табылған квеври тибындағы боронғо балсыҡ һауыт-һаба б. э. т. 6-5 меңйыллыҡҡа ҡараған: был бейеклеге 1,5 метрҙан артыҡ булмаған бәләкәй генә балсыҡ һауыт, төбө яҫы һәм киң ҡорһаҡлы. Бөгөнгө көнгә тиклем килеп еткән йомортҡа формаһындағы оҙонса квеври б. э. т. 3-2 меңйыллыҡта формалашҡан.
XX быуат башланғанға тиклем квеври Грузияла шарап эшләү һәм һаҡлау өсөн ҡулланылған берҙән-бер һауыт һаналған.
2011 йыл аҙағында квеври Грузияла милли әһәмиәткә эйә объекты тип танылған һәм илдәге мәҙәни мираҫтың материаль булмаған фондына ҡаратылғанв; шулай уҡ Грузия властары ЮНЕСКО-ға шарапты квевриҙа әҙерләү ысулын ЮНЕСКО-ның рухи булмаған мираҫы исемлегенә индереү үтенесе менән мөрәжәғәт иткән һәм 2013йылда унда индерелгән.

# Квеври (керамик һауыт)
## Ҡулланыу

Квевриҙы, ер ҡаҙып, муйынына тиклем ултырталар һәм уға йөҙөмдө, һалалар, йыш осраҡта — виноград тәлгәше, суғы менән бергә. Әүҙем әсеү ваҡытында шаршау углекислый газ тәьҫире аҫтында мезга кәпәсе кувшин тамағына горловина тиклем күтәрелә, ә әсеү тамамланып, газ тышҡа сыҡҡанда, ул төпкә ултыра, һәм квевриҙы яҙға тиклем томалайҙар. Мәҫәлән, марани шарабы һалынған квеври һаҡланған бүлмәләрҙә, шарап өлгөрә һәм мезгала (йәғни тыш, һөйәксектәре һәм суҡ-ботаҡтары) нисә ай төнәтелә. Яҙ көнө кувшинды асалар, шарап ултырмаһын һоҫалар һәм эсә башлайҙар.
Һүрәтләнгән алым кахетин — Грузияның был шарап ҡулланылған көнсығыш өлкәһе буйынса исемен алған. Ҡайһы берҙә шарапты квеври менән бергә ташыйҙар, бындай саҡта махсус арба ҡулланылған.
Квеври— күҙәнәкле һауыт булғанлыҡтан, даими гигиенаға өлгәшеү сиктән тыш ауыр, (ә скептиктар иҫәпләүенсә, ғөмүмән, мөмкин түгел). Балсыҡтың күҙәнәктәрендә микрофлора барлыҡҡа килә һәм, уның таралыуын сикләү маҡсатында, квевриҙы балауыҙ менән таҙарталар һәм эшкәртәләр, әммә балауыҙ нейтраль түгел. Температура режимы менән проблема бар: ергә күмеп ҡуйылған квеври, әсеү ваҡытында йылына, һәм баҙ температураһы йыш ҡына һауыттарҙы һыуыта алмай, ә әсеүсе йөҙөм һутының артыҡ йылыныуы кәм тигәндә шарапта иң тупаҫ еҫ аромат барлыҡҡа килтерерлек.
# Үсекләшеүҙәр

Үсекләшеү, үсекләмеш — балалар фольклоры жанры, таҡмаза, ул рифма рәүешендә исемде йәки көлгән кешенең ҡушаматын һәм уның ысын йәки уйлап сығарылған кәмселектәрен бәйләй (мәҫ., урыҫтарҙа «Лиза-подлиза», үсекләшеүҙәр башҡорттарҙа ла киң таралған, бигерәк тә балалар араһында «Динә, Динә — көнө буйы һыу инә», «Гәрәй, Гәрәй, тау башынан тәгәрәй», Г.С.Виноградов үсекләшеүҙәр араһында тышҡы ҡиәфәтте, милләтте, физик ғәҙәттәрҙе, урлашыу, ошаҡлашыу, намыҫһыҙлыҡ, битарафлыҡты, әшәкелекте, көйөнөү, туҡмау һәм яза биреү, көтөлмәгән үҙгәрештәр, көсһөҙлөктө билдәләй. Һанап үтелгән мотивтарҙың күбеһе крәҫтиән әхлағы нигеҙҙәренең шиғри сағылышы булып тора, шуға күрә лә йәмәғәт тормошон сағылдыра.
Үсекләшеүҙәр ҡысҡырып, һүҙҙәрҙе ашығыс һамаҡлап һәм, ғәҙәттә, хәүефһеҙ аранан (әгәр кәрәк булһа, ҡасып өлгөрөү өсөн) әйтелә.. Мәҫәлән илаҡ балаларҙы үсекләү:
* Илаҡ-илаҡ, илле ҡолаҡ,
* Ҡолаҡтарын йыумаған,
* Күҙ йәштәрен тыймаған.
* йәки:
* Нур һата, нур һата,
* Урындыҡта тик ята.
* Әсәйемдән туҡмалам тип,
* Уйындан илап ҡайта).
Үсекләшеүҙәр формаһы буйынса ҡыҫҡа, башлыса юмористик, һирәгерәк сатирик характерҙағы бер строфалы әҫәрҙәр.
Күп көнсығыш славян үсекләшеүҙәре төрлө йолалар ваҡытында башҡарылған юмористик характерҙағы йырҙарҙан барлыҡҡа килгән. Түбәнһетеү туйҙа маҡтау ваҡытында шелтәләү йырҙарының бер төрө булып тора. Үсекләшеүҙәр балаларға өлкәндәр фольклорынан йәки әҙәби сығанаҡтарҙан күскән.
Үсекләшеүҙәр тиҫтерҙәргә, зыянһыҙ өлкән кешеләргә, хатта хайуандарға һәм статуяларға йүнәлтелә.
* Әтәс менгән ситәнгә
* «Ки-ки-ри-күк!» итергә.
* Әтәскә повестка килгән
* Армияға китергә.
* Әтәс китте армияға
* Котелогын күтәреп.
* Тауыҡ, бахыр, илап ҡалды
* Бағанаға терәлеп
Г.С. Виноградов шулай уҡ төрттөрөүҙәрҙе (мыҫҡыллауҙарҙы) — адресатты берәй һүҙҙә эләктереп алыу маҡсатында башҡарыла торған диалогтарҙы йәки псевдодиалогтарҙы айырып әйтә.
Үсекләшеүҙәр шиғриәттең, таҡмаҡтарҙың йоғонтоһон кисерә, ҡайһы берәүҙәр иҫәпләү шиғриәтен үҙләштерә:
* Сығып киттем урманға,
* Сатыр-сотор йыйырға,
* Килеп сыҡты Айыу дуҫ,
* Минән һорай ' папирос.
* Мин тартмайым папирос,
* һорама, зинһар, Айыу дуҫ
* 2. Сәрби әбейҙең кәзәһе
* Һигеҙ бәрәс килтергән.
* Сәрби әбей ш атлығынан
* Береһен тапап үлтергән
# 1987 йылда йыһанға осороуҙар исемлеге

1987 йылдағы орбитаға осороуҙар исемлеге. Ҡыҙыл төҫ менән уңышһыҙ осороуҙар билдәләнгән. Осоусы йыһан аппараттары (ЙА) ҡалын итеп айырып билдәләнгән.
# Чубур

Чубур — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының һул ярына тамағынан 139 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.

# Чубур
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300412115200012544
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201254
* Бассейн коды — 13.01.03.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Паркачиха

Паркачиха — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Башҡортостан Республикаһы, Удмурт Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кама йылғаһының һул ярына тамағынан 276 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Паркачиха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Воткин ГЭС-ынан Түбәнге Кама ГЭС-ына тиклем, Беүә (башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклемна тиклем), Иж, Ыҡ Ағиҙел йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101412111100015854
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101585
* Бассейн коды — 10.01.01.014
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Оло Нанбас

Оло Нанбас (Түбәнге Нонбус, Нондус) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ежуга йылғаһының һул ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Оло Нанбас
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000038542
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003854
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Плачковица

Плачковица — тау һырты, Төньяҡ Македония Республикаһының көнсығыш өлөшөндә ята. Радовиш һәм Виница. ҡалалары араһында урынлашҡан.
Һырттың иң юғары сусағы — Лисец тауы (1754 м). Төп һырт оҙонлоғо 34 км, Зрновска йылғаһы үҙәне тауҙы икегә: көнсығыш һәм көнбайышҡа бүлә. Туртел түбәһе — тауҙың көнбайыш өлөшөндә иң бейек түбә (1689 м). Тауҙың башҡа эре түбәләре: Чупино Брдо (1725 м), Бел Камен (1707 м) һәм Ҡара Тәпә (1625 м).
Төньяҡ Македония Республикаһының был өлөшөндә, иң ҡатмарлы түбә булараҡ, Лисец урындағы альпинистар араһында иң популяр маршрут булып тора. Хатта июндә лә тау түбәһе йыш ҡына ҡар менән ҡаплаған була. Тау сусағы районында ике тау өйө бар: Штипка яғынан Вртешка һәм Радовиш яғынан Джумай.
Тауҙарҙа бер нисә мәмерйә бар, шуларҙың бишеһе инеү өсөн уңайлы. Иң эреһе булған Ҙур мәмерйәнең оҙонлоғо 600 метрға етә.
Плачковица һырты, нигеҙҙә, граниттан, кристаллик сланец, гнейстарҙан һәм мәрмәрҙән тора. Тауҙар бик күп тәрән йылға үҙәндәре менән йырғыланып бөткән. Төньяҡ битләүҙәрендәге йылғалар тәрәнерәк, уларҙа тупһалар ҙа, шарлауыҡтар ҙа күберәк.
Плачковица тауҙарында бер ни тиклем Урта диңгеҙ климаты йоғонтоһо һиҙелгән уртаса континенталь климат. Уртаса йыллыҡ температура 10-12 °C тирәһе. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм түбәнге өлөшөндә 500 мм-ҙан башлана һәм юғарыға күтәрелә бара 800 мм-ға тиклем етә.
Плачковица тауҙарында беренсе македон астрономик обсерваторияһын төҙөү ҙә пландарҙа бар. Ул Штип ҡалаһы университеты идараһында булырға тейеш.