yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Земо Ходашени монастырь комплексы

Земо Ходашени монастырь комплексы — Грузияла, Кахетия төбәгендә Ахмета муниципалитетының Земо Хадашени ауылындағы монастырь комплексы. Ул ауылдан 7-8 км алыҫлыҡта, Гомбори һыртының төньяҡ битләүендә, урманда урынлашҡан. Комплекс башня-манараны, торлаҡ йорттарҙы һәм баҙҙы үҙ эсенә ала. Бөтә биналар ҙа төрлө кимәлдә урынлашҡан.

# Земо Ходашени монастырь комплексы
## Комплекстары
### Изге Николай сиркәүе

Изге Николай сиркәүе нығытылған террасала колонналы стенала тора. XIII быуаттың икенсе яртыһында һуйырташтан төҙөлгән.
Өс сиркәү менән сиркәү - базилика (16 х 15 м). Урта сиркәү сиркәүҙең үҙенән ике тапҡыр ярымға ҙурыраҡ. Көнсығыш яҡта ярым түңәрәк һәм тигеҙ бейеклектәге өс арка урынлашҡан. Ҡабырға нишалар күпкә бәләкәй һәм бер-береһенә беркетелгән ике таш менән ҡапланған. Көньяҡ стенала береһе көнбайышҡа, береһе төньяҡҡа ҡараған ике тәҙрә бар. Урта сиркәү бер инеү урыны менән тоташҡан.
Сиркәү уртаһында, бөтә киңлегендә тиерлек, тура мөйөшлө ҡапҡа бар (6,8 х 4,2 м). Төп инеү урыны көнбайыш стенала уйылған.
Сиркәүҙең көнсығыш яғында ете апсидаһы бар. Көньяҡ сиркәү ике арҡыры диуар менән өс өлөшкә бүленгән, улар бер-береһе менән инеү урыны менән тоташҡан. Бер тәҙрә көнсығыш өлөштә һәм бер тәҙрә көньяҡ диуарҙа бар.

# Земо Ходашени монастырь комплексы
## Комплекстары
### Һарай

Һарай ике ҡатлы, планында тура мөйөшлө (8м х 27,5м). Сиркәүҙән көнбайышҡа ҡарай 10 метр алыҫлыҡта тора. Ныҡ туҙған: көнбайыш диуары ғына тороп ҡалған. Беренсе ҡаттың диуарҙары инеү урынының урта өлөшөндә.

# Земо Ходашени монастырь комплексы
## Комплекстары
### Аш-һыу бинаһы

Һарайҙан көнбайышҡа ҡарай аш-һыу бинаһынан (23,5 X 7,5 м) тик емереклектәр генә ҡалған. Был бина ҡоймаға терәлеп төҙөлгән.

# Земо Ходашени монастырь комплексы
## Комплекстары
### Башня-манара

Башня-манара өс ҡатлы, квадрат формала. Көньяҡ-көнбайыш стенаһында киң инеү урыны бар (монастырға төп инеү урыны).
Монастырь ихатаһының көньяҡ-көнсығыш һәм төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә торлаҡ биналарҙың емереклектәре ята.
# Уң Рассоха (Чурал ҡушылдығы)

Уң Рассоха — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чурал йылғаһының уң ярына тамағынан 4,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Уң Рассоха (Чурал ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100004341
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100434
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Русса-башҡортса, башҡортса-русса юридик терминдар һүҙлеге

Русса-башҡортса, башҡортса-русса юридик терминдар һүҙлеге— рус һәм башҡорт телдәрендәге юридик терминдар һүҙлеге.
Төҙөүсеһе - хоҡуҡ белгесе Мөхәмәтдинов Миҙхәт Мөҡсин улы. Һүҙлек тәүге тапҡыр 1956 йылда Өфөлә Башҡортостан китап нәшриәтендә донъя күргән. Китапта башҡорт телендә электән ҡулланышта булған йола хоҡуғы терминдары, ғәрәп, фарсы телдәренән, башлыса 1917 йылдан һуң рус теле аша сит телдәрҙән, рус теленән ингән юридик терминдар урын алған.
М. М. Мөхөтдинов ҡатнашлығында барлығы өс рус-башҡорт юридик терминдар һүҙлеге нәшер ителгән (1956, 1980, 1994).
# Малынь

Малынь — Рәсәй йылғаһы. Тула өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Плава йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Малынь
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Упа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010100312110000019403
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001940
* Бассейн коды — 09.01.01.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Йуныс сүрәһе

Йунус сүрәһе (ғәр. يونس‎, Юныс ) — Ҡөрьән Кәримдең 10 сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 109 аяттан тора.
# Арғынбаева Светлана Роберт ҡыҙы

Арғынбаева Светлана Роберт ҡыҙы (8 ғинуар 1966 йыл) — йырсы (меццо сопрано). 1993 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2003). Опера йырсыларының Дж. Виотти исемендәге халыҡ-ара конкурсы лауреаты (Верчелли ҡалаһы, Италия, 1994), шулай уҡ күп кенә халыҡ-ара конкурстар дипломанты.

# Арғынбаева Светлана Роберт ҡыҙы
## Биографияһы

Светлана Роберт ҡыҙы Арғынбаева 1966 йылдың 8 ғинуарында Башҡорт АССР-ының (1992 йылдан Башкортостан Республикаһы) Сибай ҡалаһында тыуған. Өфө сәнғәт училищеһын (1987), Өфө дәүләт сәнғәт институтын (1993) тамамлаған. 1993 йылдан Башҡорт опера һәм балет театры солисы.

# Арғынбаева Светлана Роберт ҡыҙы
## Ижады

Төп партиялар: Розина («Севилья цирюльнигы», Дж. Россини, дебют, 1994), З. Исмәғилевтың «Салауат Юлаев опера» операһында — Көнбикә, «Шәүрә» операһында — Яубикә, Кармен («Кармен», Ж.Бизе), һ. б. 1994—1997 йылдарҙа Озимо ҡалаһында (Италия) Опера сәнғәте академияһында, 2000 йылда Дж. Россини ис. опера академияһында (Пезаро ҡ., Италия) стажировка үтә. Репертуарында сит ил, үҙ илебеҙ композиторҙары операларынан ариялар, башҡорт халыҡ йырҙары. «Лисео» (Барселона, Испания), «Перес Гальдос» (Лас-Пальмас ҡ., Испания), «Россини» (Пезаро) театрҙарында йырлай.

# Арғынбаева Светлана Роберт ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1995).
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2003).

# Арғынбаева Светлана Роберт ҡыҙы
## Ҡаҙаныштары

* Опера йырсыларының Дж. Виотти исемендәге халыҡ-ара конкурсы лауреаты (Верчелли ҡ., Италия, 1994),
* С. Я. Лемешев исемендәге халыҡ-ара опера йырсылары конкурсы дипломанты (Тверь ҡ., 1992),
* Ф. Виньяса исемендәге вокалистар конкурсы дипломанты (Барселона ҡ., Испания, 1993),
* Л. Вольпи исемендәге опера йырсылары конкурсы дипломанты (Латина ҡ., Италия, 1995)
# Соколов Андрей Юрьевич (совет шахматсыһы)

Андрей Юрьевич Соколов (20 март 1963 йыл) — Франция, элек СССР шахматсыһы, гроссмейстер (1984 йыл). СССР командаһы составында Беренсе донъя чемпионаты еңеүсеһе (1985), СССР командаһы составында Бөтә донъя шахмат олимпиадаһы еңеүсеһе (1984, 1986), СССР чемпионы (1984), үҫмерҙәр араһында донъя чемпионы (1982 йыл), 1981 йылғы Мәскәү чемпионы ( В. Арбаков менән), дәғүәселәрҙең суперфинал матчында ҡатнаша (1987), донъяның шахмат беренселегенә дәғүә итә.

# Соколов Андрей Юрьевич (совет шахматсыһы)
## Биографияһы

Совет офицеры һуңынан Бөтә Рәсәй шахмат клубы директоры булған Юрий Павлинович Соколов ғаиләһендә тыуа. Ағаһы Сергей ҙа спорт кимәлдә шахмат уйнай.
Үҙе тураһында тәүге тапҡыр 1981 йылда, Мәскәү чемпионы булып, белдерә. Үҫмерҙәрҙең Европа чемпионатында (1981/82) өсөнсө урын яулай. Владимир Юрков етәкселегендә шөғөлләнә.
1984 йылда СССР чемпионы була. Киләһе йылда (1985) 4-6-сы урындар бүлешә.
Зона-ара турнирҙа ҡатнаша: Биль, 1985 йыл (3-сө урын), Манила, 1990 йыл (29-39-сы урындар).
1985 йылда А. Йосопов һәм Р. Ваганян менән дәғүәселәр турнирында 1-3-сө урындарҙы бүлешә (Монпелье). 1986 йылда дәғүәселәр матчында ярымфиналда Р. Ваганянды - 6:2 иҫәбенә (Минск), ә финалда А. Йосоповты 7,5:6,5 иҫәбенә еңә (Рига) һәм суперфиналда А. Карпов менән уйнау хоҡуғын ала. Был уйында еңеүсе 1987 йылда донъя беренселегендә Г. Каспаров менән уйнарға тейеш була. А. Карпов менән уйын 1987 йылда Линареста үтә һәм Соколовтың еңелеүе менән тамамлана 3,5:7,5 (-4=7).
Киләһе циклда А. Соколов дәғүәселәр матчында ҡатнаша һәм 1/8 финалда К. Спраггеттан еңелә 5,5:6,5 иҫәбенә еңелә (Сент-Джон, 1988 йыл).
СССР йыйылма командаһы составында Бөтә донъя шахмат олимпиадаһы (1984, 1986), беренсе команда донъя чемпионаты еңеүсеһе(1985).
1988 йылдың октябренән Михаил Чигориндың символик донъя чемпионаттары еңеүселәре клубы ағзаһы.
2000 йылдан Францияла йәшәй һәм сығыш яһай.

# Соколов Андрей Юрьевич (совет шахматсыһы)
## Наградалары

Шахмат өлкәһендәге ҡаҙаныштары «Өлгөлө хеҙмәт өсөн» миҙалы менән наградланған (1985).
# Бикбов Юлбарыҫ Сурағол улы

Бикбов Юлбарыҫ Сурағол улы (1847–1922) — башҡорт старшинаһы, йәмәғәт эшмәкәре. Башҡорт халҡы союзы бюроһының ағзаһы.

# Бикбов Юлбарыҫ Сурағол улы
## Биографияһы

1847 йылда Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе Үҫәргән улусы (хәҙерге Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районы) Бурағол ауылында тыуған. Сығышы менән үҫәргән башҡорттарының Бикбау бей нәҫеленә барып тоташа.
1877 йылда Ырымбур ҡалаһындағы И. И. Неплюев исемендәге кадет корпусын тамамлай.
1889–1922 йылдарҙа 2-се Үҫәргән улусында старшина булып хеҙмәт итә. 1896 йылда Николай II-нең тәхеткә ултырыу тантанаһына саҡырыла, император илгә тоғро хеҙмәт иткәне өсөн уны көмөш миҙал менән бүләкләй.
1899 йылда «Оренбургская газета»ның ете һанында баҫылып сыҡҡан «Башкурды» исемле күләмле әҫәре билдәле. Был әҫәр башҡорт халҡының тарихына арналған. Әҫәрҙә Европа, ғәрәп, фарсы ғалимдарының башҡорттар тарихына бәйле тикшеренеүҙәрҙе, халыҡтың ауыҙ-тел ижады ҡомартҡылары, легендалары, шәжәрәләре ҡулланылған.
1917 йылдың июнендә Башҡорт халҡы союзы бюроһының ағзаһы итеп һайлана. 1917 йылдың 8–20 декабрендә Ырымбурҙа уҙғарылған 3-сө Бөтә башҡорт ҡоролтайында делегат булып ҡатнашҡан. Башҡортостан автономияһы өсөн көрәшеүселәргә, шулар иҫәбендә улы — Башҡорт Хөкүмәте рәйесе Юныс Бикбовҡа ярҙамлашҡан.

# Бикбов Юлбарыҫ Сурағол улы
## Ғаиләһе

* 1-се ҡатыны — Тутыя (1881 йылға тиклем вафат булған), балаларынан — Искәндәр (1876–1962) ғүмере буйы Ейәнсура районының Әбүләис ауылында йәшәй, «Көрәш» (һуңынан Салауат исемендәге) колхозда эшләй, уның улы Абдулла, ейәндәре Алмас һ. б., уның балалары әле Себер яғында, ХМАО-ла эшләй.
* 2-се ҡатыны — Мәхүпъямал (1881 йылда никахлаша, 1894 йылда вафат булған), балаларынан — Юныс (1883–1943).
* 3-сө ҡатыны — Хөббөниса (1894 йылда никахлаша), балалары – Сәлимгәрәй (1895–1970) Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, унда аяғы ҡаты яраланып, Ейәнсура районы Әбүләис ауылына һыңар аяҡлы булып ҡайтып төшә, ғүмере буйына ошо ауыл ҡараған «Көрәш» (һуңынан Салауат исемендәге) колхозда эшләгән , балалары, ейәндәре ошо ауылда төпләнгән; Әсфәндиәр (1897–1939), Вазифа (1899–1940), Ғүмәр (1901–1942), Ибраһим (1904–1943). Улдары Искәндәр менән Юныс репрессиялана, Ғүмәр менән Ибраһим Бөйөк Ватан һуғышында һәләк була.

# Бикбов Юлбарыҫ Сурағол улы
## Әҫәрҙәре

* Башкурды (материалы по истории башкирского народа) // Оренбургская газета, 1899. — № 762, 765, 768, 771, 773, 777, 789.
* Башкурды // Ядкяр, 2002. № 3. С. 57–70.
# Тюхтет (Чулым ҡушылдығы)

Тюхтет — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының һул ярына тамағынан 985 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 56 км.

# Тюхтет (Чулым ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200016398
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201639
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ғиләжетдинов Тажетдин Баһауетдин улы

Ғиләжетдинов Тажетдин Баһауетдин улы (2 май 1924 йыл — 14 август 2012 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсылар полкының взвод командиры. Майор (2000). Советтар Союзы Геройы (1945). Милләте — башҡорт.

# Ғиләжетдинов Тажетдин Баһауетдин улы
## Биографияһы

Тажетдин Баһауетдин улы Ғиләжетдинов 1924 йылдың 2 майында Башҡорт АССР-ының Бөрө кантоны Оло Баҙраҡ ауылында тыуған.
1942 йылдан — Ҡыҙыл Армияла. 1942 йылдың декабрендә Гурьев хәрби пехота училищеһын тамамлай.
1943 йылдан Көньяҡ, 4-се Украин һәм 1-се Балтик буйы фронттарында хеҙмəт итə. 1944 йылдан — ВКП(б)/КПСС ағзаһы.
1945 йылдың ноябренән капитан Ғиләжетдинов Т. Б. — отставкала. 1960 йылда Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. Борай районы Баҙраҡ мәктәбендә — уҡытыусы, райондың халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире, КПСС райкомының икенсе секретары, Баҙраҡ урта мәктәбе директоры булып эшләй.
Отставкалағы майор (2000 йыл). Борай районы Оло Баҙраҡ ауылында йәшәй, артабан республиканың баш ҡалаһы Өфөгә күсә.
2012 йылдың 14 авгусында Советтар Союзы Геройы Өфөлә вафат була. Тыуған ауылында ерләнә.

# Ғиләжетдинов Тажетдин Баһауетдин улы
## Батырлығы

Ҡырымды немец-фашист илбаҫарҙарынан азат итеү өсөн алыштарҙа ҡаһарманлыҡ күрһәтә.
665-се уҡсылар полкы артиллерия батареяһының лейтенант Ғиләжетдинов Тажетдин етәкселегендәге ут взводы (4-се Украин фронты, 51-се армия, 216-сы уҡсылар дивизияһы) 1944 йылдың 7 апреленән 9 апрелгә тиклем Тархан ауылы өсөн (хәҙер Украинаның Ҡырым өлкәһе Красноперекопск районы Вишневки ауылы) алыштарҙа тура наводкалағы ут менән дошмандың өс дзотын, ике ауыр минометтар батареяһын һәм танкыларға ҡаршы өс пушканы ҡыйрата.
1944 йылдың 9 майында Севастополь ҡалаһы өсөн алыштарҙа Ғиләжетдиновтың ут взводы ике танкты һәм ике штурмлау орудиеһын юҡҡа сығара. Яраланыуына ҡарамаҫтан лейтенант Ғиләжетдинов Т. Б. тағы ла бер дошман танкыһын юҡ итә.
«Советтар Союзы Геройы» исеме 1945 йылдың 24 мартында бирелә.

# Ғиләжетдинов Тажетдин Баһауетдин улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Советтар Союзы Геройы (1945)
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (24.03.1945)
* Ленин ордены (24.03.1945)
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (06.04.1985)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (11.05.1944)

# Ғиләжетдинов Тажетдин Баһауетдин улы
## Хәтер

* Ноғманов Илнур. Алыш өсөн миҙал… Инша. «Алые паруса. Проект для одаренных детей» сайты. 2016, 5 май.
* Үтәбәй Ә. Юлай Ғәйнетдинов: Баҡыр алтындың варианты була алмай. «Ағиҙел» журналы, 2014.
* Вахитов Ф. Дан туртаһының әҫәре лә юҡ. «Башҡортостан» гәзите, 2012, 26 ғинуар.
* Республика Башҡортостандың һуңғы Советтар Союзы Геройы менән хушлашты. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2012, 15 август.
# Бушаш

Бушаш — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы/ Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сулем йылғаһының уң ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Бушаш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, Ревда ҡалаһынан Кын ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100612111100010669
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101066
* Бассейн коды — 10.01.01.006
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ишбулды

Ишбулды — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Башҡортостан Республикаһы, Удмурт Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кама йылғаһының уң ярына тамағынан 178 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Ишбулды
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Воткин ГЭС-ынан Түбәнге Кама ГЭС-ына тиклем, Беүә (башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклемна тиклем), Иж, Ыҡ Ағиҙел йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101412111100026881
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102688
* Бассейн коды — 10.01.01.014
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Биҫтау үләне

?Баллыҡай, биҫтау үләне :
Баллыҡай :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Үҫемлектәр |
| Бүлексә: | Ябыҡ орлоҡлолар |
| Класс: | Ике өлөшлөләр |
| Ғаилә: | Күгәрсен күҙе һымаҡтар |
| Ырыу: | Медуница |
| Төр: | Баллыҡай, биҫтау үләне |
Латинса исеме :
Pulmonaria obscura Dumort. (1865) :
syn. :
Pulmonaria officinalis L. subsp. obscura (Dum.) Murb.
Pulmonaria officinalis L. var. obscura (Dum.) Murb. :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | NCBI 256501 |
Баллыҡай, биҫтау үләне (рус. Медуни́ца нея́сная Медуни́ца тёмная, лат. Pulmonária obscúra— күгәрсен күҙә һымаҡтар (Boraginaceae) ғаиләһенә күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 30см тирәһе. Был үҫемлектең, башҡа сәскәле үҫемлектәрҙән айырмалы булараҡ, сәскәһенең төҫө алһыу төҫтән зәңгәргә әйләнеүе күҙәтелә. Апрель-май айҙарында сәскә ата, май-июндә орлоғо өлгөрә.

# Биҫтау үләне
## Таралыуы

Европала киң таралған. Урманда, урман ситтәрендә, ағас ҡырҡылған ерҙә, йырғанаҡ-соҡорҙарҙа үҫә.
* Баллыҡай үлән. Һабаҡта ултырған япраҡ.
# Табидзеларҙың йорт-музейы

Галактион һәм Тициан Табидзеларҙың йорт музейы - (рус. Дом-музей Галактиона и Тициана Табидзе, груз. გალაკტიონ და ტიციან ტაბიძეების სახლ-მუზეუმი) — Грузияның Вани муниципалитындағы Чквиши ауылында урынлашҡан музей.

# Табидзеларҙың йорт-музейы
## Тасуирлмаһы

Галактион һәм Тициан Табидзеларҙың йорт музейы 3 гектар ерҙе биләй. Даими экспозицияныҡы: 450 м², ваҡыт-ваҡыт ойошторола торған күргәҙмәләргә: 30 м², конференц-зал: 60 м²,репозиторий: 30 м²
Музей дүшәмбенән башҡа бар көндәрҙә лә асыҡ, сәғәт 10-дан 17 сәғәткә тиклем ҡабул итә.

# Табидзеларҙың йорт-музейы
## Тарихы

1966 йылда ойошторола башлаған. 1983 йылда асылған

# Табидзеларҙың йорт-музейы
## Экспозицияһы

Музейға ике күргәҙмә бинаһы һәм ошо ауылда тыуған грузин шағирҙары - ике туған Галактион һәм Тициан Табидзеларҙың тыуған йорттары инә (1895—1937).
Музейҙа Галактион һәм Тициан Табидзеларҙың иҫтәлекле әйберҙәре, Галактион Табидзеның атаһының китапханаһынан боронғо баҫма китаптар, балсыҡ һауыт-һаба, сигеү өлгөләре, грузин рәссамдарының һәм скульпторҙарының әҫәрҙәре һаҡлана.
Музейҙа «Галактион һәм Тициани», «Батша - шағир», «Мин апрелдә тыуғанмын», «Галактиондың очерктары», «Тициан һәм Борис Пастернак» тигән темалар буйынса экспонаттар бар.
# Юлғотло (йыр)

Юлғотло —— башҡорт халыҡ йыры.

# Юлғотло (йыр)
## Риүәйәте

Юлғотло бәләкәйҙән үк бик теремек малай булған, ай үҫәһән көн үҫеп, бик тиҙ егет ҡорона ултырған. Атаһы уны йәштән үк һунарға өйрәткән булған. Көндәрҙән бер көндө һунарҙа йөрөгәндә, быға ике һылыу ҡыҙ тап була.
— Ни эшләп йөрөйһөгөҙ? — тигэн Юлғотло быларға.
— Еләккә килдек, — тиҙәр тегеләр. — Ә һин үҙең ни эшләп йөрөйһөң?
— Мин һунар тотам, — ти егет, — төлкө атам, ҡуян тотам.
— Мә, ағай, еләк аша, — тиҙәр ҡыҙҙар.
— Миңә еләгегеҙ кәрәкмәй, үҙегеҙ кәрәк, — ти ҙә Юлғотло ҡыҙҙарҙың береһен тотоп та ала. Икенсеһе ҡурҡышынан ҡысҡырып ауылға ҡаса. Алып ҡалған ҡыҙҙы Юлғотло өйөнә алып ҡайта. Ауыл халҡы йыйылып хөкөм итәләр. Ҡыҙ әйтә:
— Мин унан ҡалмайым, — ти. Шул ерҙә ике йәшкә фатиха бирәләр, шунан йыр сыға

# Юлғотло (йыр)
## Йырҙың тексы

Аяҙҙа түгел, ай болотло,
Һыу буйына сыҡты ла Юлғотло.
Моңайып та ғына йөрөй торғас,
Ике матур ҡыҙға ла юлыҡты.
Ҡыҙҙар күргәс ҡурҡып ҡасыр инем -
Йәш йөрәгем менән бүркем бар.
Ҡалған яғын үҙәң беләһеңдер,
Хөкөм итһәң, кантон, иркең бар.

# Юлғотло (йыр)
## Нотаһы

* Юлғотло йырының нотаһы
* Юлғотло йырының нотаһы
# Ляжская Рассоха

Ляжская Рассоха — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сидрас йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Ляжская Рассоха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000037019
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003701
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Грубе-Шор (Пожема-Ю ҡушылдығы)

Грубе-Шор — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Пожема-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Грубе-Шор (Пожема-Ю ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300030138
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303013
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Сәғиҙуллин Рәмил Шәйҙулла улы

Сәғиҙуллин Рәмил Шәйҙулла улы (рус. Сагидуллин Рамиль Шайдуллинович; 24 февраль 1952 йыл ) — хужалыҡ һәм совет органдары эшмәкәре. 1987—1991 йылдарҙа халыҡ депутаттарының Туймазы ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары, рәйесе.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында Башҡортостан Республикаһының Дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Ҡатын-ҡыҙҙар эше, ғаиләне һаҡлау, әсәлек һәм балалыҡ буйынса комиссия ағзаһы.

# Сәғиҙуллин Рәмил Шәйҙулла улы
## Биографияһы

Сәғиҙуллин Рәмил Шәйҙулла улы 1952 йылдың 24 февралендә Башҡорт АССР-ының Туймазы районы Ҡандра ҡасабаһында тыуған. Милләте башҡорт, юғары белемле — 1987 йылда Өфө нефть институтын тамамлаған.
Хеҙмәт юлын 1969 йылда Стәрлетамаҡ химия заводында слесарь булып башлай. 1970—1972 йылдарҙа Совет армияһы сафтарында хеҙмәт итә. Запасҡа сығарылғандан һуң быраулау эштәре идаралығында слесарь булып эшләй. 1987 йылда институтты тамамлағас «Межрайводоканал» идаралығында мастер, баш инженер һәм начальник булып эшләй. 1987—1991 йылдарҙа халыҡ депутаттарының Туймазы ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе. 1991 йылдан ремонт-төҙөлөш идаралығы начальнигы.
Туймазы ҡалаһы 142-се Ҡандра һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының ҡатын-ҡыҙҙар эше, ғаиләне һаҡлау, әсәлек һәм балалыҡ буйынса комиссия ағзаһы.
# Пима (Пюла ҡушылдығы)

Пима — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пюла йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Пима (Пюла ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000036241
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003624
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кукова

Кукова — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ледь йылғаһының уң ярына тамағынан 179 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Кукова
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000032244
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003224
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0