yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Тархата (Урсул ҡушылдығы)

Тархата — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Урсул (Ело) йылғаһының уң ярына тамағынан 105 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Тархата (Урсул ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100006138
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100613
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# ИгвАй-Ягум

ИгвАй-Ягум — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 538 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.

# ИгвАй-Ягум
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200047703
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204770
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Кесе Солтан

Кесе Солтан (рус. Малое Султаново) — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһе Сафакүл районы ауылы. Ҡамышлы ауыл советы составына керә.

# Кесе Солтан
## Тарих

Революциянан һуң Кесе Солтан ауылы Башҡорт АССР-ының Ялан кантоны составына керә. 1924 йылда Урал өлкәһенең яңы ойошторолған Ялан районы составына бирелә. 1930 йылда Ялан районы бөтөрөлгәс, Кесе Солтан ауылы Ялан-Ҡатай районына керә. 1934 йылда Ялан-Ҡатай районы Силәбе өлкәһе составына инә. 1940 йылда Кесе Солтан ауылы яңы ойошторолған Сафакүл районына керә, 1943 йылда был район Ҡурған өлкәһе составына инә.
# Ющенков Иван Алексеевич

Ющенков Иван Алексеевич (1859-1923) — рус офицеры һәм дәүләт эшмәкәре. Владивосток ҡалаһының башлығы (1914-1917).

# Ющенков Иван Алексеевич
## Биографияһы

1859 йылда Дон ғәскәренең Новочеркасск өлкәһендә Второй станицаһында, дворян есаул Ющенков Алексей Васильевич ғаиләһендә тыуған. Киевтың Владимир хәрби гимназияһын, Павловск хәрби училищеһын һәм Николаев инженерҙар академияһында уҡып, һуңғы ике уҡыу йортон 1-се разряд менән тамамлаған. 1879 йылдан алып Дон казак артиллерияһы частарында хеҙмәт итә, шул уҡ йылда уға хорунжий чины бирелә. 1882 йылда подпоручик, 1885 йылда поручик, 1886 йылдан алып — штабс-капитан була.
1889 йылдан алып Владивосток ҡәлғәһе инженер частарында хеҙмәт итә, шул уҡ ваҡытта Амур крайын өйрәнеү йәмғиәтенә ағза булып инә. 1890 йылда — капитан, 1893 — подполковник була. 1902 йылда уға полковник чины бирелә, шул уҡ ваҡытта Амур яны хәрби округының инженерҙар идаралығының айырым йөкләмәләрен үтәүсе штаб-офицер итеп тәғәйенләнә. Рус-япон һуғышында ҡайһы бер яуаплы вазифаларҙы биләй, шул иҫәптән ҡәлғәне обороналау III бүлек начальнигы, санитария-башҡарма комиссияһы рәйесе вазифаларын башҡара. 1904 йылдың майында Муравьев-Амурский ярымутрауының ҡоро ер оборона һыҙатын ҡарауыллау һәм обороналау планын төҙөй, был эштәре өсөн ҡәлғә комендантының рәхмәтенә лайыҡ була.
1909 йылда хәрби хеҙмәттән отставкаға инженер-генерал-майор дәрәжәһендә сыға, үҙен йәмәғәт эшмәкәрлегенә арнай. Бер нисә тапҡыр Владивосток ҡалаһының гласныйы була, Приморье өлкәһенең ҡала үҙидара рәйесе, техник-төҙөлөш рәйесе һәм башҡа күп кенә комиссияларҙың ағзаһы була. 1910 йылда үҙ проекты буйынса бер нисә йорт төҙөй: улар (Всеволод Сибирцев урамы, 12, һәм Пушкин урамы, 25 йорттары) хәҙер тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы булып тора.
1914 йылдан 1917 йыл башына тиклем Ющенков Владивосток ҡалаһы башлығы булып тора, артабан уны посында меньшевик А. Ф. Агарев алмаштыра.
1922 йылда Австралияға күсеп китә. 1923 йылдың декабрендә шунда вафат була, Брисбен зыяратында ерләнгән.

# Ющенков Иван Алексеевич
## Ғаиләһе

1892 йылда И. А. Ющенков 1-се гильдия сауҙагәре Василий Петрович Бабинцевтың ҡыҙы Елизавета Васильевнаға өйләнә. Ҡатыны унан 13 йәшкә кесе була. Вера Ющенкованың ҡәбере Брисбен ҡалаһы зыяратында табылған (1898-1988), фаразлау буйынса, был Иван Алексеевич Ющенковтың ҡатыны.
# Үрге Волга һыу бассейны округы

Үрге Волга һыу бассейны округы — Рәсәйҙәге 20 һыу бассейны округтарының береһе Һыу кодексының 20-се статьяһына ярашлы).
2006 йылда Үрге Волга йылға бассейны һәм уның менән бәйле ер аҫты һыу объекттарын махсус һаҡлау маҡсатында барлыҡҡа килә.
Үрге Волга бассейны округы 08 коды менән билдәләнә.
# Төньяҡ Македонияла ислам

Төньяҡ Македонияла ислам — ислам диненең Төньяҡ Македония Республикаһында таралышы. Төньяҡ Македония мосолмандары дине башлыса исламдың сөнни йүнәлешенә ҡарай. 2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, республикала яҡынса 674 мең мосолман йәшәй, был ил халҡының 33,3 процентын тәшкил итә.

# Төньяҡ Македонияла ислам
## Тарихы

Хәҙерге Македония Республикаһы территорияһында XIV—XV быуаттарҙа Ғосман империяһы киңәйеүе менән бергә ислам дине ныҡ таралыу ала башлай. Урта быуат Сербияһы Ғосман империяһына ҡушылғандан һуң, ислам динен халыҡтың яртыһы тиерлек тота. Күп кенә славяндар, сиғандар һәм албандар ислам динен ҡабул итә, шулай уҡ бында көнсығыштан төрөктәр һәм башҡа мосолман халыҡтары күсеп килә.
XIX быуатта көньяҡ славяндарҙың Ғосман империяһы хакимлығынан азат ителеүе барышында күп кенә мосолмандар Македония ташлап китергә мәжбүр була, шулай ҙа албан халҡының тәбиғи артымы мосолмандар һанын тулыландыра.

# Төньяҡ Македонияла ислам
## Тарихы
### Иҫәбе

1904 һәм 1961 йылдар араһында республикала мосолмандар кәмеһә лә, артабан диндарарҙар арта башлай һәм 2002 йылда улар халыҡтың 33,33 процентынына етә.
| Йыл | Мосолмандарҙың иҫәбе | Мосолмандарҙың өлөшө |
| 1904 | 634 000 | 36,76 % |
| 1912 | 384 000 | 33,47 % |
| 1921 | 269 000 | 31,43 % |
| 1948 | 314 603 | 27,29 % |
| 1953 | 388 515 | 29,78 % |
| 1961 | 338 200 | 24,05 % |
| 1971 | 414 176 | 25,14 % |
| 1981 | 546 437 | 28,62 % |
| 1991 | 611 326 | 30,06 % |
| 1994 | 581 203 | 30,04 % |
| 2002 | 674 015 | 33,33 % |

# Төньяҡ Македонияла ислам
## Тарихы
### Иҫәбе
#### Македония мосолмандарының этник составы

| Урыны | Милләте | Иҫәбе |
| 1 | Албандар | 509,083 |
| 2 | Төрөктәр | 77,959 |
| 3 | Сиғандар | 53,879 |
| 4 | Македондар | 40,000-100,000 |
| 5 | Босняктар | 17,018 |
# Вәлиуллин Рәхимйән Хаммат улы

Вәлиуллин Рәхимйән Хаммат улы (17 сентябрь 1935 йыл— 9 февраль 2010 йыл) — һаулыҡ һаҡлау өлкәһе хеҙмәткәре, табип-хирург. 1962—2009 йылдарҙа Бөрйән район үҙәк дауаханаһы хирургы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1990), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1972).

# Вәлиуллин Рәхимйән Хаммат улы
## Биографияһы

Рәхимйән Хаммат улы Вәлиуллин 1935 йылдың 17 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында тыуған. 1962 йылда Башҡорт медицина институтын тамамлағандан һуң, тыуған Бөрйән районына хирург булып килә һәм 47 йыл дауамында хеҙмәт эшмәкәрлеген Бөрйән үҙәк район дауаханаһына арнай. 1963 йылдан — баш табип урынбаҫары, 1999 йылдан — хирургия бүлеге мөдире. Райондың ауыр шарттарында эшләгәндә, ул хирургик ярҙамды заманса талаптар кимәленә еткереү өсөн күп көс һала. Районда тәүге тапҡыр гемотрансфузия индерә, бушлай донорлыҡты үҫтереүгә башланғыс һала. Күп йылдар дауамында районда берҙән-бер хирург булараҡ, уға был фәндең бөтә йүнәлештәрендә хирургик ярҙам күрһәтергә тура килә. Тораҡ пункттарҙың алыҫлығын һәм юлһыҙлығын иҫәпкә алып, уға йыш ҡына операция эштәрен фельдшер-акушерлыҡ пункттарында башҡарырға тура килә, ләкин быға ҡарамаҫтан Р. Х. Вәлиуллин хирургияла яҡшы күрһәткестәргә өлгәшә. Эшләгән осоронда ул 30 меңдән ашыу операция яһай.
2010 йылдың 9 февралендә вафат була, Иҫке Собханғол ауылы зыяратында ерләнә.

# Вәлиуллин Рәхимйән Хаммат улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

Фиҙаҡәр хеҙмәте хөкүмәт наградалары менән билдәләнә: 1966 йылда — «Хеҙмәт ҡаһарманлығы өсөн» миҙалы, 1970 йылда «Намыҫлы хеҙмәт өсөн» миҙалы, 1972 йылда «СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы» билдәһе менән бүләкләнә, 1990 йылда «Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған табибы» тигән маҡтаулы исем бирелә.

# Вәлиуллин Рәхимйән Хаммат улы
## Хәтер

2019 йылдың 8 февралендә Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында ғүмерен кешеләргә хеҙмәт итеүгә һәм уларҙың сәләмәтлеген һаҡлауға арнаған күренекле табип Вәлиуллин иҫтәлегенә мемориаль таҡтаташ асыу тантанаһы үтә.
# Ошмарка

Ошмарка (Оло Ошмарка) — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тавда йылғаһының уң ярына тамағынан 272 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Ошмарка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200013097
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201309
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Пра-Яха

Пра-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Хальмер-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Пра-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300071889
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307188
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Сондуга

Сондуга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сондуж күле - Кулой йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Сондуга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000028629
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002862
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кесе Сандибей (Сандибей ҡушылдығы)

Кесе Сандибей — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сандибей йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Кесе Сандибей (Сандибей ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300212115300033800
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303380
* Бассейн коды — 15.02.03.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Пашковка (Косьва ҡушылдығы)

Пашковка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Косьва йылғаһының уң ярына тамағынан 203 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Пашковка (Косьва ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Косьва йылғаһы башынан Широков ГЭС-ына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100312111100008591
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100859
* Бассейн коды — 10.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Дыуан районы

Дыуан районы (рус. Дуванский район) — Башҡортостан Республикаһындағы муниципаль район. Административ үҙәге — Мәсәғүт ауылы. Свердловск өлкәһенең Красноуфим районы, Башҡортостандың Мәсетле, Ҡыйғы, Салауат, Нуриман, Ҡариҙел, Асҡын райондары менән сиктәш. Районда 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 31068 кеше. Район 324,3 мең гектар майҙанды биләй, шуның 126,391-е — ауыл хужалығы ере. Дыуан районында газ, нефть, балсыҡ, ваҡ таш кеүек файҙалы ҡаҙылмалар сығарыла. Ауыл хужалығы, урман эшкәртеү сәнәғәте ныҡлы үҫешкән.

# Дыуан районы
## Билдәле шәхестәр

* Байышев Таһир Ғәлләм улы (15.08.1886—4.11.1974), башҡорт тел белгесе. Филология фәндәре кандидаты (1950). Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1949). Иҫке Хәлил ауылынан.
* Булатов Анатолий Павлович (14.09.1939—23.12.2017), ғалим-зоотехник, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (1987), профессор (1989). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1994). Ләмәҙ ауылынан.
* Ившин Аркадий Игнатьевич (24.03.1933—29.03.1988), ауыл хужалығы эшмәкәре, 1961—1988 йылдарҙа «Искра» колхозы рәйесе. БАССР-ҙың 9‑сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Октябрь Революцияһы (1973), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971, 1976) һәм Халыҡтар дуҫлығы (1981) ордендары кавалеры. Таҙтүбә ауылынан.
* Ҡотипов Зиннәт Ҡотип улы (1918—6.07.1944), Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған шағир. СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
* Ожегова Анастасия Васильевна (11.11.1922—18.12.1999), ауыл хужалығы алдынғыһы, 1958—1978 йылдарҙа Дыуан районы «Рәсәй» колхозы тракторсыһы. Башҡорт АССР-ының 8-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Юғары Совет Президиумы ағзаһы (1971—1975). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).
* Пашков Алексей Фёдорович (17.03.1920—15.01.1998), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, артиллерия полкының орудие командиры, гвардия сержанты. Советтар Союзы Геройы (1943). Атавка ауылынан.
* Әхмәтов Радик Рәхимйән улы (3.03.1933—9.08.2008), ғалим-биохимик, биотехнолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1981—1985 йылдарҙа Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Биология институты директоры. Биология фәндәре докторы (1976), профессор (1986). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1975), «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1975). Өлкөндө ауылынан.

# Дыуан районы
## Билдәле шәхестәр
### Милли составы

2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы: урыҫтар — 63,9 %, башҡорттар — 20,4 %, татарҙар — 12,8 %, мордвалар — 1,6 %, башҡалар — 1,1 %.

# Дыуан районы
## Халыҡ һаны

1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):
| Йыл | Халыҡ һаны |
| 2002 | 32 016 |
| 2008 | 31 566 |
| 2009 | 31 501 |
| Йыл | Халыҡ һаны |
| 2010 | 31 068 |
| 2012 | 30 959 |
| 2013 | 30 974 |
| Йыл | Халыҡ һаны |
| 2014 | 30 900 |
| 2015 | 30 813 |
| 2016 | 30 825 |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 2017 | 30 930 | |
| 2021 | 30 942 | |
Халыҡтың уртаса тығыҙлығы — 1 квадрат километрға 9 кеше.
# Калапырь

Калапырь — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лехта йылғаһының уң ярына тамағынан 129 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Калапырь
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000012761
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001276
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Черезь

Черезь — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чека йылғаһының уң ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Черезь
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500412110000039463
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003946
* Бассейн коды — 08.01.05.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Черданцев Александр Алексеевич

Черданцев Александр Алексеевич (15 ноябрь 1871 йыл — 16 июль 1943 йыл) — тыуған яҡты өйрәнеүсе ғалим, провизор. 1922—1925 йылдарҙа М. В. Нестеров исемендәге художество музейы директоры. «Урал библиографик һүҙлеге»нең авторы.

# Черданцев Александр Алексеевич
## Биографияһы

Александр Алексеевич Черданцев 1871 йылдың 15 ноябрендә Пермь губернаһының Лисвяный ҡасабаһында тыуған, ғалим Черданцев Иван Алексеевичтың ағаһы. 1899 йылда, Мәскәү университетының медицина факультетын тамамлағандан һуң, Екатеринбургта Үрге Иҫәт заводында дауахана дарыуханаһы идарасыһы булып эшләй. 1900 йылда ул Урал тәбиғәт белемен яратыусылар йәмғиәте ағзаһы булып китә.
1915 йылда Өфөгә Император кеше йәнле йәмғиәте аптекаһына мөдир булып эшкә килә. 1917 йылда Өфө губерна музейы комитеты рәйесе итеп һайлана.
1917 йылда Башҡортостанда тиф эпидемияһы тарала. Дарыуҙар етмәгәнгә күрә провизор А. А. Черданцев эпидемияға ҡаршы көрәшеү өсөн дарыу үҫемлектәрен йыйыу ойоштора. Халыҡ уларҙан төнәтмәләр, онтаҡ әҙерләй. Өфөлә Черданцев төнәтмәләр һәм май дарыуы әҙерләү буйынса лаборатория аса, һуңынан лаборатория фармацевтик заводҡа әүерелә. 1920 йылда уның «Өфө губернаһының дарыу үҫемлектәре» исемле китабы донъя күрә.
1919—1931 йылдарҙа Өфө губерна санитария бүлегенең фармацевт өлкәһе мөдире булып эшләй, 1922—1925 йылдарҙа — М. В. Нестеров исемендәге Өфө дәүләт художество музейы директоры, 1932—1942 йылдарҙа — Башҡорт АССР-ының Китап палатаһы менән хеҙмәттәшлек итә.

# Черданцев Александр Алексеевич
## Хеҙмәттәре

Александр Алексеевич Черданцев төрлө яҡлы кеше була, һынлы сәнғәт, фарфор, скульптура, гравюралар, китаптар белгесе, 100-ҙән артыҡ ғилми хеҙмәт яҙған, нумизматика буйынса үҫемлектәр гербарийы каталогын төҙөгән.
Ул Китап палатаһы, Мәскәүҙәге В. И. Ленин исемендәге СССР-ҙың дәүләт китапханаһы, М. Е. Салтыков-Щедрин исемендәге Дәүләт асыҡ китапханаһы материалдары буйынса тыуған яҡты өйрәнеү белешмә картотекаһы төҙөй.
Ғалим «Урал библиографик һүҙлеген» ( Екатеринбург һәм Пермь дәүләт архивтарында һаҡлана), «1917 йылға тиклем Өфө губернаһының ваҡытлы матбуғат библиографияһын» булдырыу инициаторы була. 1929—1931 йылдарҙа ул «Башҡортостан хужалығы» журналында тыуған яҡты өйрәнеү библиографияһын баҫтырып сығара.
# Мәрйәм Солтанова исемендәге Ислам колледжы

Мәрйәм Солтанова исемендәге Ислам колледжы- традицион ислам буйынса белем биреүсе дини уҡыу йорто. Ѳфѳ ҡалаһының үҙәгендә, Мостай Кәрим урамындағы 3-сѳ йортта урынлашҡан.
# Кесе Кыненок

Кесе Кыненок — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кын йылғаһының һул ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Кесе Кыненок
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010800112115200029854
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202985
* Бассейн коды — 13.01.08.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Эрато (Әрмәнстан батшабикәһе)

Эрато (әрм. Էրատո) — Бөйөк Әрмәнстан батшабикәһе, Арташесидтар нәҫеленең һуңғы вәкиле. Батша Тигран III ҡыҙы, батша Тигран IV ҡатыны һәм бер туған һеңлеһе.

# Эрато (Әрмәнстан батшабикәһе)
## Биографияһы

Эрато үҙенең бер туған ағаһы Тигран IV кейәүгә сыға, ул беҙҙең эраға тиклем 8 йылда Бөйөк Әрмәнстандың батшаһы була.
Беҙҙең эраға тиклем 5 йылда римлеләр Тигран IV һәм Эратоны тәхеттән төшөрә һәм батша итеп уларҙа тотҡонда булған Артавазд III тәғәйенләй, әммә ул тәхеттә тик 3 йыл ғына ултырып өлгөрә. Түңкәрелештән һуң тәхеткә йәнә Тигран IV һәм Эрато ултыра. Ләкин тиҙҙән Тигран IV төньяҡтан Әрмәнстанға һөжүм иткән тау кешеләренә ҡаршы алышта һәләк була, ә Эрато беҙҙең эраның 1 йылда (йәки беҙҙең эраға тиклем 1 йылда) тәхеттән баш тарта.
Ҡайһы бер мәғлүмәттәргә ярашлы, Эрато 6—12 (йәки 11) йылдарҙа йәнә Бөйөк Әрмәнстан батшабикәһе була. Эрато киткәс Әрмәнстанда Арташесидтарҙың нәҫеленең хакимлыҡ итеүе тамамлана.
# Мейәс (йылға)

Мейәс (рус. Миасс) — Башҡортостанда, Силәбе һәм Ҡурған өлкәләрендә ағыусы йылға, Иҫәт йылғаһының уң яҡ ҡушылдығы. Төньяҡ Боҙло океан бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо 658 км, бассейнының майҙаны — 21,8 мең км².
Учалы районында Нәрәле hыртының итәгендә башлана; көньяҡ-көнсығышҡа Башҡортостан, Силәбе һәм Ҡурған өлкәләре биләмәләре буйлап аға. Ҡурған өлкәһендәге Каргополье ҡасабаһынан 20 км төньяҡтараҡ Иҫәткә ҡоя.

# Мейәс (йылға)
## Ҡушылдыҡтары

Һул яҡтан:
Уң яҡтан:
Чашковка, Смородинка, Әтлән, Черная, Һарыҫтан, Ҡуштымға, Селянка, Тый Йылга, Оло Кейәлем, Бишкүл, Йылға, Ҡуянбай, Һыры йылга, Бишкиль, Зуз йылға, Сыбар Айгыр, Кесе Сүмләк (Чесноковка), Сүмләк, Наумовский, Тоҡман, Ҡарасел, Каменка, Ҡарасук(Карачуха), Таҡташ (Такташиха), Окунёвка, Боровлянка, Бархан, Каменка, Табарка йылғалары.

# Мейәс (йылға)
## Ландшафт

Иң үрге ағышында таулы, ҡороусан; һаҙҙар һәм күлдәр янынан үтә. Силәбе өлкәһенә сыҡҡас үҙәне киңәйә бара, ағымы һүлпәнәйә. Түбән ағышында яй, киң. Силәбе ҡалаһында быуа аша үтә.

# Мейәс (йылға)
## Йылға буйындағы ҡалалар һәм ауылдар

Учалы районында Уйҙа, Орловка, Илсеғол, Мулдаҡай ауылдары урынлашҡан; Силәбе өлкәһендә -- Мейәс һәм Силәбе ҡалалары.

# Мейәс (йылға)
## Гидронимия

Йылғаның исеме башҡорт теленән килә. Ысын, тарихи исеме Мейәсте. Ҡобайырҙа был ап-асыҡ сағыла: Ай, Мейесте, Мейесте! Мейестенең һыуын кем эсте?..

# Мейәс (йылға)
## Арғужа һыуһаҡлағысы

Йылғала Арғужа һыуһаҡлағысы урынлашҡан. Арғужа һыуһаҡлағысы — 1939—1946 йылдарҙа Арғужа ГЭС өсөн Мейәс йылғаһында төҙөлә. Һыуһаҡлағыс билмәһенә Арғужа күле инә.
# Кочетная

Кочетная — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волгоградское һыуһаҡлағысының һул ярына тамағынан 884 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Кочетная
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Саратов һыуһаҡлағысынан Волгоград һыуһаҡлағысына тиклем, Оло Ырғыҙ, Оло Караман, Терёшка, Еруслан, Торгун йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010002212112100011043
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112101104
* Бассейн коды — 11.01.00.022
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1