yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Космонавт П.И. Беляев һәйкәле

Лётчик-космонавт П. И. Беляев һәйкәле — Советтар Союзы геройы лётчик-космонавт Беляев Павел Иванович бюсы, скульптура һәйкәле. Вологда ҡалаһында Октябрь скверында Октябрь һәм Мальцев урамдары киҫелешкән урында урынлашҡан. Һәйкәл 1979 йылда скульптор Г. М. Постников проекты буйынса төҙөлгән. Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып иҫәпләнә.

# Космонавт П.И. Беляев һәйкәле
## Тарихы

СССР лётчик-космонавы Павел Иванович Беляевты тыуған ерендә бик ихтирам иткәндәр һәм Вологда ҡалаһының почетлы гражданы исеме биргәндәр. П. И. Беляев бер ҡайтҡанында дуҫы А. А. Леонов менән килә, һәм улар икәүләп Вологданың Октябрь урамындағы скверҙа йәш имәндәр ултырталар. Космонавҡа бағышланған һәйкәл, бюст Рәсәйҙең Вологда өлкәһе Вологда ҡалаһында Йәш тамашасы театры ҡаршыһындағы төҙөкләндерелгән ана шул Октябрь скверында ҡуйылған да инде.
Космонавт Беляев Вологда өлкәһе Челищево ауылында тыуған. 1943 йылдан Совет Армияһы сафына хеҙмәт итергә алына, артабан Ейск авиация училищеһында уҡый. Хәрби-һауа академияһындә уҡыуын тамамлап, космонавттар отрядына күсерелә. 1965 йылдың мартында ул космосҡа осош яһай, «Восход-2» корабле командиры вазифаһын үтәй. Ошо осош ваҡытында космонавт Алексей Леонов кешелек тарихында беренсе тапҡыр асыҡ Йыһанға сыға. П. И. Беляев 1970 йылда вафат.
1979 йылдың 17 авгусында Вологдала Советтар Союзы Геройы һәм ҡаланың почётлы гражданы лётчик-космонавт П. И. Беляевҡа арнап, тантаналы рәүештә һәйкәл асыла..
Һәйкәлде ҡаплаған момументаль япманы лётчик-космонавттың ҡатыны Татьяна Филипповна һәм уның ҡыҙҙары Ирина һәм Людмила төшөрөп алалар.
Ҡала хәкимиәте баштараҡ һәйкәлде Кремлгә яҡын Вологда йылғаһы яры буйында ҡуйырға ниәтләнгән, әммә һуңыраҡ ошо урынды билдәләгәндәр.

# Космонавт П.И. Беляев һәйкәле
## Тасуирламаһы

Ватандың атаҡлы улының бюсы торған аҫҡуймала «Беляев Павел Иванович, лётчик-космонавт, Советтар Союзы Геройы» тип яҙылған. Скульптура өлкә үҙәгенең иҫтәлекле урындарының береһе булып тора һәм үҫеп килеүсе быуынды тәрбиәләү йәһәтенән патриотик объект булып иҫәпләнә.
Скульптура янында даими рәүештә төрлө осрашыуҙар, космонавтика үҫешенә һәм шәхсән Павел Беляев ҡаҙанышына бағышланған мәҙәни саралар ойошторола. Монумент янына Вологда халҡы һәм ҡунаҡтары килә һәм сәскәләр һала.
# Текели Мәхмүт паша мәсете

Текели Мәхмүт паша мәсете (төр. Paşa Tekeli Mehmet Camii) — Төркиәнең Анталья ҡалаһының тарихи үҙәгендә урынлашҡан. Бөйөк вәзир Мәхмүт паша бойороғо буйынса төҙөлгән һәм уның хөрмәтенә аталған. XVIII быуатта ҡаланың төп мәсете була.
Тарихсылар һәм археологтарҙың фараздары буйынса, мәсет XVI быуат аҙағында — XVII быуат башында төҙөлгән, төҙөү датаһы һәм архитекторы тураһында аныҡ мәғлүмәт юҡ. 1850-се һәм 1940-сы йылдарҙа мәсет реконструкциялауға дусар була. Шулай уҡ 2018 йылда манараһын һәм көмбәҙенең көнбайыш өлөшөн реконструкциялау башлана, 2020 йылда уны тамамлау планлаштырыла.

# Текели Мәхмүт паша мәсете
## Архитектураһы

Мәсет күп көмбәҙле конструкция рәүешендә эшләнгән — уның төп көмбәҙен көнсығыш, көньяҡ һәм көнбайыш яҡтарҙан өс ярымкөмбәҙ, төньяҡтан — өс кесе көмбәҙ тотоп тора. Мәсеттең төньяҡ-көнбайыш мөйөшөндә манара стенаға йәнәшә урынлашҡан.
Ҡапҡаларҙың һәм тәҙрә уйымдарының ҡабырға өлөшө шымартылған мәрмәр менән биҙәлгән, ул шулай уҡ мәсеттең эске биҙәлешендә лә ҡулланыла. Төп инеү урыны стенаһы һәм тәҙрә фронтондары юнылған таштан, ә ҡоролманың башҡа деталдәре — ваҡ таштарҙан эшләнгән. Мәсеттең иң билдәле өлөшө булып мәсеттең төньяҡ фасадындағы һәм уның эсендәге ғәрәп каллиграфияһы менән яҙылған Ҡөрьәндән шиғыр менән биҙәлгән таш кафелдәр. Төҫлө каллиграфик яҙмалар мәсет эсендә тәҙрә өҫтөндә лә һаҡланған.
# Митюг (Унжа ҡушылдығы)

Митюг — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Унжа йылғаһының һул ярына тамағынан 391 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Митюг (Унжа ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300312110000014627
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001462
* Бассейн коды — 08.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Яуымбай (исем)

Яуымбай — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.

# Яуымбай (исем)
## Этимология

Яуымбай башҡорт исеме — яуын + бай (Бөрйән районында ауыл исемендә һаҡланған) Яуымбай исеменән Яуымбаев фамилияһы барлыҡҡа килгән. Көнсығыш сығышлы күпселек исемдәре кеүек, Яуымбай исемендә ҡатмарлы нигеҙ бар. Уның беренсе өлөшө боронғо төрки телендәге яуми һүҙенә барып тоташа. Ғәҙәттә, был компонентты көндөҙ тыуған малайға ҡушҡандар. Исеменең икенсе өлөшө «бай», йәғни «хужа, абруйлы кеше, әфәнде» тигән төрки һүҙенәнә барып тоташа. Шулай итеп, был исемде «көнөнөң хужаһы» булараҡ тәржемә итеү варианттарының береһе яңғырай.

# Яуымбай (исем)
## Билдәле кешеләр

Яуымбай Ҡушъетәров — 18 быуыт уртаһында Бөрйән районының Яуымбай ауылына нигеҙ һалған Әбделмәмбәт ауылы кешеһе

# Яуымбай (исем)
## Ауылдар

Яуымбай (рус. Яумбаево) — Башҡортостандың Бөрйән районындағы ауыл. .
Кесе Яуымбай (рус. Малая Яумбаева) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл. Кузнецкое ауыл биләмәһе составына инә.
Оло Яуымбай (рус. Большая Яумбаева) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл. Кузнецкое ауыл биләмәһе составына инә.
# Месси күпере

Месси күпере (алб. Ura e Mesit «урта күпер») — Албанияның төньяҡ-көнбайышында, Шкодер ҡалаһынан 5 км төньяҡ-көнсығыштараҡ Меси ауылы янындағы күпер. Мәҙәни ҡомартҡы булараҡ күпер Албанияның Пострибе муниципалитетын донъяның төрлө тарафтарынан килеүсе туристар өсөн иҫтлекле урынға әйләндерҙе. Сит ил туристары өсөн йоморо формалағы күперҙең аркалары ҡыҙыҡлы. Күперҙән тирә-яҡҡа иҫ киткес матур панорама асыла.
Кир йылғаһының ике ярын тоташтырып тороусы күпер яҡынса 1770 йылда, XVIII быуатта урындағы ғосман пашаһы Мәхмүд тарафынан төҙөлә. Төҙөлөш ике фзала башҡарыла. Беренсеһендә урталағы арка һәм уның янындағы арка төҙөлә, артабан ҡалған 11 арка төҙөлә. Төҙөлөштөң маҡсаты — Шкодер ҡалаһын Дришти ҡалаһы менән һәм илдең төньяғындағы башҡа ҡалалар менән тоташтырыу була.
13 аркалы күперҙең оҙонлоғо 108 м, киңлеге 3,4 м, бейеклеге 12,5. Был төбәктә ғосман осоронда төҙөлгән иң оҙон күперҙәрҙең береһе. Күпер Кир йылғаһы үҙәнендә Приштиныға булған юлдың дауамы булып төҙөлә.
Ваҡыт үтеү менән, күпер һыу баҫыуҙарҙан зыян күргән. Күперҙең уң яҡтағы аркаларында ярыҡтар барлыҡҡа килгән. Бөгөнгө көндә күпергә емерелеү ҡурҡынысы янай.

# Месси күпере
## Gallery

* Мес күпере, 1906
# Хадмерслебен

Хадмерслебен (нем. Hadmersleben) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 1845 кеше йәшәй. Майҙаны — 23,39 км². Диңгеҙ кимәленән 83 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39398 һәм автомобиль коды — BK.
# Япто-Яха (Ханавэй-Яха ҡушылдығы)

Япто-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ханавэй-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.

# Япто-Яха (Ханавэй-Яха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300079495
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307949
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Беллария-Иджеа-Марина

Беллария-Иджеа-Марина (итал. Bellaria-Igea Marina) — Италияла урынлашҡан коммуна. Был коммуна Эмилия-Романья төбәгенең Римини провинцияһы составында тора.
Беллария-Иджеа-Марина ҡалаһының халыҡ һаны 18319 кеше тәшкил итә (2008 й.), халыҡ тығыҙлығы 1002 кеше/км². Ҡала 18 км² майҙанды биләй. Почта индексы — 47814 (su tutto il territorio comunale). Телефон коды — 0541.
Коммунаның ҡурсалаусы-яҡлаусыһы итеп Изге Аполлония Александрийская иҫәплән. Уның хөрмәтенә ҡалала һәр йыл һайын 9 февралдә байрам үткәрелә.

# Беллария-Иджеа-Марина
## Демографик

Халыҡ динамикаһы:

# Беллария-Иджеа-Марина
## Коммунаның хакимиәте

* Телефон: 0541 343711
* Электрон почта: urp@comune.bellaria-igea-marina.rn.it
* Рәсми сайт: http://www.comune.bellaria-igea-marina.rn.it/ 2007 йыл 23 декабрь архивланған.
# Кесе Речка (Укратус ҡушылдығы)

Кесе Речка — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Укратус йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Кесе Речка (Укратус ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010100312115300007444
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115300744
* Бассейн коды — 14.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Әл-Мәғәридж сүрәһе

Әл-Мәғәридж сүрәһе (ғәр. سورة المعارج‎, Баҫҡыстар ) — Ҡөрьән Кәримдең 70 сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 44 аяттан тора.
# Кесе Кыркыла

Кесе Кыркыла — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сараса йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Кесе Кыркыла
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100007609
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100760
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Нимруд

Нимруд (ассир. Кальху, бор.-йәһ. Калах‎) — Месопотамиялағы, хәҙерге Ираҡ территорияһындағы боронғо ҡала. Харабалары Мосул ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышта, Тигр йылғаһы буйында тора.

# Нимруд
## Атамаһы

Ҡаланың атамаһын Библиялағы батша, Хамдың ейәне Нимрод менән бәйләйҙәр. Тик был атаманы ҡала XIX быуатта Европа археологтарынан ала. Уға тиклем Калах (йәһүдсә) йәки Кальху тип атала. Легендаға ярашлы, бер эшсе ярым үгеҙ, ярым кеше һынын таба һәм уны ҡалаға нигеҙ һалған Нимрод тип уйлай.

# Нимруд
## Тарихы

Нимрудҡа беҙҙең эраға тиклем XIII быуатта Салманасар I нигеҙ һала, дүрт йөҙ йылдан Ашшур-нацир-апал II батшалыҡ иткәндә Ассирияның баш ҡалаһы ителә. Беҙҙең эраға тиклем 612 йылда мидийҙар һәм халдейҙар тарафынан емертелә.
Ҡаҙыныу эштәрен 1846 йылда инглиз Остин Генри Лэйард башлай. Ҙур һарайҙың һәм ҡәлғәнең ҡалдыҡтары килеп сыға. Алебастрҙан күп һанлы рельефтар һәм фил һөйәгенән ҡырҡып яһалған һындар, шулай уҡ Ҡара обелиск һәм статуялар табыла. 1955 йылда Макс Маллоуэн тарафынан Набу ғибәҙәтханаһында алып барылған ҡаҙыныуҙар барышында шына яҙыулы балсыҡ таҡтаташтар табыла, уларға беҙҙең эраға тиклем 672 йылға ҡараған Ассирия батшаһы ярандарының һәм чиновниктарының ант һүҙҙәре яҙылған була. Был яҙмалар ассирий хоҡуҡиәтен һәм динен өйрәнеү өсөн мөһим әсбап булып тора.
1980-се йылдар аҙағында Ираҡ археологтары Нимрудтан алыҫ түгел дүрт батша ҡәберлегендә беҙҙең эраға тиклем X быуат аҙағына ҡараған зәргәр әйберҙәр тупланмаһын таба. Филигрань һәм ярым затлы таштар менән биҙәлгән алтын алҡалар, йөҙөктәр, муйынсаҡтар, тәрилкәләр, кубоктар һәм көршәктәр нәфислек йәһәтенән, ғалимдар билдәләүенсә, Мысыр фирғәүене Тутанхамон кәшәнәһендәге табылдыҡтарға тиңләшә. Нимрудта кешелек тарихындағы тәүге оптик прибор — Нимруд линзаһы табыла.
2003 йылда Ираҡ һуғышы ваҡытында Америка ғәскәрҙәренең баҫып инеүе һөҙөмтәһендә боронғо ҡала урыны ҙур емертеүҙәргә дусар була.
2015 йылдың 5 мартында ИГИЛ террористик ойошмаһы боевиктары боронғо ҡала харабаларын ауыр техника ҡулланып юҡ итә.
2016 йылдың июнендә боевиктар Набу илаһтың ассирий ғибәҙәтханаһын шартлата. Емертелгән комплекс ике мең йылдан ашыу торған була.
# Язёва

Язёва — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Демьянка йылғаһының уң ярына тамағынан 299 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Язёва
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010700112115300014880
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301488
* Бассейн коды — 14.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Тультья (Амынья ҡушылдығы)

Тультья — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Амынья йылғаһының һул ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Тультья (Амынья ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010600112115300016252
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301625
* Бассейн коды — 14.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ай-Кат-Гун-Еган

Ай-Кат-Гун-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кат-Гун-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Ай-Кат-Гун-Еган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200044475
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204447
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Хёхштадт-ан-дер-Айш

Хёхштадт-ан-дер-Айш (нем. Höchstadt an der Aisch) — Германиялағы ҡала һәм ҡала общинаһы, Бавария Республикаһы.
Урта Франкония административ округына буйһона. Эрланген-Хёхштадт районы составына инә. Халыҡ һаны — 13 169 кеше (2010 йылдың 31 декабренә). 70,90 км² майҙанды биләй. Рәсми коды — 09 5 72135..транспорт сараларының урындағы теркәү һаны (автомобиль номерҙарының кодтары) (нем. Kraftfahrzeugkennzeichen) — BA.
Община 23 ҡала районына бүленә.

# Хёхштадт-ан-дер-Айш
## Халҡы

2015 йылдың 31 декабренә ҡала общинаһында халыҡ һаны — 13 251 кеше.
# Ҡарашай-Саҡлау

Ҡарашай-Саҡлау (Иҫке Саҡлау, Ҡаршы-Саҡлы; татар. Карашай Саклау, рус. Карашай-Саклово) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Сарман районы ауылы.

# Ҡарашай-Саҡлау
## География

Ауыл Минзәлә йылғаһы буйында, Сарман ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 36 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Ҡарашай-Саҡлау
## Тарих

Ауылға ҫарайлы-мең ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. 1735 йылдан билдәле. Ауыл Ҫарайлы-Мең улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Нөркәй улусы составына керә.
XX быуат башында ауылда мәсет, мәктәп теркәлгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Минзәлә районы, 1935 йылдан — Ворошилов районы, 1957 йылдан — Яңы Юл районы, 1959 йылдан — Сарман районы составында була.

# Ҡарашай-Саҡлау
## Халҡы

Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1870 | 1897 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 |
| 303 | 680 | 826 | 927 | 590 | 516 | 580 | 468 | 330 | 347 |
# Аҡ күл (Вологда өлкәһе)

Аҡ күл — Рәсәйҙең Вологда өлкәһендәге күл. Каспий диңгеҙе бассейнына ҡарай
Аҡ күл майҙаны — 1290 км², күләме — 5,2 км³. Уртаса тәрәнлеге — 4,1 м, иң тәрән урыны — 20 м. Күлгә 17 йылға ҡоя, ә унан бер Шексна йылғаһы ғына ағып сыға.

# Аҡ күл (Вологда өлкәһе)
## Этимологияһы

Хәҙерге ваҡытта күлдең тура тәржемәһе вепсский теленән Vaugedjärv, йәки jär’Valged v' (диалекттарҙа ҡыҫҡа формаһы — Valgär', Vaugär', Volgdar', Vouktar, Vaagar'), йәғни «Аҡ-күл». Хәҙерге заман географик атамаларында ошонан финсә Valkeajärvi күл (йәки Valketjärvi) атамаһы һаҡланған. Афанасий Щекатовтың Рәсәй дәүләте географик һүҙлеге күл исеменең барлыҡҡа килеүен шулай аңлатыла: «Ул (Белоозеро) ярайһы тәрән, таҙа һәм төбө ташлы, күп өлөшө балсыҡлы. Әлеге балсыҡ аҡ һәм һай булыуы арҡаһында болғанған саҡта күл һыуына аҡ төҫ биргән».

# Аҡ күл (Вологда өлкәһе)
## Физик-географик ҡылыҡһырлама

Аҡ күл тектоник сығышлы, ер ҡабығының күтәрелеүе һәм түбән төшөүе арҡаһында барлыҡҡа килә
Аҡ күлдең ярҙары һөҙәк, унда бухталар һәм ҡултыҡтар юҡ, грунты башлыса ҡомло-балсыҡлы. Күл түңәрәк формала, күлдең оҙонлоғо — 43 саҡрым, киңлеге 32 километрға тиклем етә. Күлдең уртаса тәрәнлеге — 5-7 метрҙан 15 метрға тиклем ҡайһы бер ерендә соҡорҙар бар. Ул ярында бик һай, тәрәнлеге 1 метрҙан артмай.
Күлдең хәҙерге гидрологик режимы Крохин быуаһын реконструкциялауҙан һуң барлыҡҡа килә.1963-1964 йылдарҙа Аҡ күл Шексна йылғаһы менән бергә Шексна (Череповецкий) һыуһаҡлағысының өлөшөнә әйләнгән.Һөҙөмтәлә күлдең морфометри параметрҙары һәм гидрологик режмы үҙгәрә: күл майҙанға 1126 квадрат километрҙан 1284 квадрат километрға тиклем арта, һыу кимәле уртаса 2,2 метрҙан 4,1 метрға тиклем арта, массаһы һыу күләме — 2,8 куб километрҙан 5,0 куб километрға тиклем арта, ә һыу тоноҡлоғо 1,7 тапҡыр кәмей.
Күлгә яһалма һыу ҡойғандан һуң, күлдең Ковжи һәм Кема ҡушылдыҡтары араһында — Ковжинский һыу йәйелмәһе барлыҡҡа килә.

# Аҡ күл (Вологда өлкәһе)
## Физик-географик ҡылыҡһырлама
### Бассейны

Кл бассейнына 60-тан ашыу йылға ҡоя, һыу мул йылдарҙа улар тағы ла күберәк була. Бәләкәй йылғаларҙың ҡайһы берҙәре йәй аҙағында ҡорой.
Төп ҡушылдыҡтары: Водоба, Кема, Киснемка, Киуй, Ковжа, Куность, Кустовка, Мегра, Мондом, Муньга, Слободка, Солмас, Сорка, Ухтомка, Чалекс, Шол, Юрьевка. Йылғаларҙың суднолар йөрөй торғаны-. Ковжа йылғаһы ул Волга-Балтик суднолар юлының бер өлөшө булып тора.
Аҡ күлдән берҙән-бер ағып сығыусы йылға — Шексна йылғаһы, ул Волга ҡушылдығы. Шулай итеп, күл Каспий диңгеҙе бассейнына ҡарай.
# 1734 йыл

II мең йыллыҡ :
XVI быуат — XVII быуат — XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат :
Хронологик таблица :
1734 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1734 MDCCXXXIV |
| Юлиан стилендә | 1733—1734 (12 ғинуардан) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2486—2487 (2 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7242—7243 (12 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5494—5495 ה'תצ"ד — ה'תצ"ה |
| Мосолман календары | 1146—1147 |
| Боронғо әрмән календары | 1183 ԹՎ ՌՃՁԳ |
| Ҡытай календары | 4430—4431 癸丑—甲寅 чёрная корова — синий тигр |
| Эфиопа календары | 1726—1727 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 1790—1791 |
| - Шака самват | 1656—1657 |
| - Кали-юга | 4835—4836 |
| Иран календары | 1112—1113 |
1734 йыл — йома көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
# Заводская Камбарка

Заводская Камбарка — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Башҡортостан Республикаһы, Удмурт Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Камбарка йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Заводская Камбарка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Воткин ГЭС-ынан Түбәнге Кама ГЭС-ына тиклем, Беүә (башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклемна тиклем), Иж, Ыҡ Ағиҙел йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101412111100015960
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101596
* Бассейн коды — 10.01.01.014
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Мирсәйет

Мирсәйет — башҡорт ир-ат исеме.

# Мирсәйет
## Этимологияһы

Мирсәйет (Мирсәит) исеме төрки телле халыҡтарға ислам дине менән бергә ғәрәп, фарсы теле аша ингән, мир + сәйет; баш кеше, башлыҡ тигән мәғәнәгә эйә.

# Мирсәйет
## Билдәле кешеләр

Юнысов Мирсәйет Ғүмәр улы — 1998 йылдан башлап «Йәншишмә» гәзитенең баш мөхәррире.
Солтанғәлиев Мирсәйет Хәйҙәрғәли улы (13 июль 1892 йыл — 28 ғинуар 1940 йыл) — революционер һәм сәйәси эшмәкәр. Граждандар һуғышында ҡатнашыусы. Сәйәси золом ҡорбаны.
Яруллин Мирсәйет Заһиҙулла улы (12 июль 1938 йыл — 6 апрель 2009 йыл) — композитор, педагог. Татар АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Ҡарағалпаҡ АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Татарстан Республикаһының халыҡ артисы. Муса Йәлил исемендәге Татарстан Республикаһы премияһы лауреаты.

# Мирсәйет
## Фамилиялар һәм атаһының исеме

Мирсәйетов Ғабдулла Сәйет улы (2 февраль 1891 йыл — 1969 йыл) — мәғариф хеҙмәткәре, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы, Ленин ордены кавалеры.
Шәйҙуллин Айҙар Мирсәйет улы (21 ғинуар 1977 йыл) — «Кремль балеты» театры премьеры, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (2006).
Вәлиев Әлфәт Мирсәйет улы (3 декабрь 1938 йыл) — кинооператор. 1997 йылдан Рәсәй Фоторəссамдар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мəҙəниəт хеҙмәткәре (1983).
Ғиләжев Аяз Мирсәйет улы (17 ғинуар 1928 йыл — 13 март 2002 йыл) — татар яҙыусыһы, драматург.
# Курмышка

Курмышка — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сура йылғаһының һул ярына тамағынан 81 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Курмышка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500412110000040117
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004011
* Бассейн коды — 08.01.05.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0