yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Унлар

Унлар (ун, һыу-ун, һунарсы) — башҡорт ҡәбиләһе.
Телдәре башҡорт теле төньяҡ-көнбайыш диалектының ҡариҙел һөйләшенә ҡарай.

# Унлар
## Ырыу составы

* байҡы
* ҡыр-ун
* һыу-ун
* ун

# Унлар
## Тарих

Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылғандан һуң, ҡәбиләнең ерҙәре Ҡыр-Унлар, Унлар улусын барлыҡҡа килтерә, был улус Себер һәм Уҫы даруғалары составында теркәлгән. Һуңыраҡ Унлар ҡәбиләһенең ерҙәре Ырымбур губернаһының Бөрө өйәҙе составына керә, ә 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1798—1854 йылдарҙа, Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда — 5-се (артабан 10-сы, 11-се) башҡорт кантондарына ҡарай. Көнсығышта — дыуан һәм мырҙалар, төньяҡта — танып һәм балыҡсы, көнбайышта — таҙлар, көньяҡта — көҙәй, йәлдәк һәм ҡаңлы ҡәбиләләре уларға күрше була.
Хәҙерге ваҡытта унлар ҡәбиләһе вәкилдәре Башҡортостандың Асҡын, Балтас, Борай, Ҡариҙел һәм Мишкә райондарында йәшәй.

# Унлар
## Урынлашыуы

Тораҡ пункттар :
| РФ субъекты | Район | Тораҡ пункттар |
| Башҡортостан | Асҡын районы | Упҡанкүл |
| Башҡортостан | Борай районы | Баҡалы (Имәнкүпер), Дауытлар, Иҫке Киҙгән, Иҫке Ҡарағош, Кәшкәләү, Яңы Киҙгән, Яңы Ҡарағош |
| Башҡортостан | Ҡариҙел районы | Абдулла, Дүртөйлө, Иҫке Аҡбүләк, Йәнсәйет (Иҫке Йәнсәйет), Кантон, Кеҙесе, Ҡараяр, Малик, Маты, Тигермән, Туйыш, Хәлил, Шамрат, Юлдаш, Яҡуп, Яңы Аҡбүләк, Яңы Бәрҙәш, Яңы Йәнсәйет |
# Дауыл

Дауыл (шторм) — Ер шарының төрлө өлкәләрендә төрлө сәбәптәр менән барлыҡҡа килгән көслө ел, шулай уҡ диңгеҙҙәге тулҡынланыуҙар. Төрлө сығанаҡтар буйынса, ер өҫлөгөндә ел тиҙлеге (стандарт буйынса ер өҫтөнән 6 — 12 м бейеклектә үлсәйҙәр) 15—20 м/с (21-25 м/с йәки 75-88 км/сәғ). Ҡар, ҡом һәм һыу дауылы булыуы мөмкин. Дауыл ваҡытында ел тиҙлеге ураган ваҡытындағынан кәмерәк. Әммә дауыл ваҡытында ҡар һәм саң күсерелә. Был ауыл хужалығына, юл хеҙмәтенә һәм башҡа тармаҡтарға зыян килтерә.

# Дауыл
## Сәбәптәре

Дауылда барлыҡҡа килтереү сәбәптәре:
* Тропик һәм тропиктан тыш циклон үткәндә;
* смерч (тромба, торнадо) ваҡытында;
* фронталь йәшен ваҡытында елдең ҡыҫҡы ваҡытлы көсәйгән сағында.

# Дауыл
## Бофорт шкалаһы буйынса дауыл һәм урагандар

Бофорт шкалаһы буйынса ел тиҙлеге 20 м/с-тан артыҡ булғанда дауыл, ел тиҙлеге 32,6 м/с-тан артыҡ (12 балл) булғанда ураган тип атала. Шулай уҡ был шкала буйынса бүленә:
* ел 24,5-28,4 м/с (10 балл) тиҙлегендә көслө дауыл;
* ел 28,5-32,6 м/с (11 балл) тиҙлегендә ҡаты дауыл.

# Дауыл
## Тропик циклондары — урагандар

Тар мәғәнәлә, ураган тропик циклон тигәнде аңлата. Циклондар, барлыҡҡа килгән урыны буйынса түбәндәгесә бүленә:
* Субтропик шторм
* Тропик шторм
** Ураган (Атлантик океанда)
** Тайфун (Тымыҡ океанда)
Тропик циклонда ел тиҙлеге 60 км/сәғ артыҡ булһа, ураганға исем бирелә.

# Дауыл
## Ҡар бурандары

Америка ғалимдары билдәләгәнсә, төньяҡ киңлектәр өсөн, тиҙлеге 15 м/с (56 км/сәғ) артыҡ булған ҡышҡы елде дауыл тип атарға була. Был ваҡытта температура −7 °C-тан түбәнерәк була. Ҡар дауылы территорияһы бик киң булыуы мөмкин.
# Туғыҙтимер

Туғыҙтимер (рус. Тугустемир) — Рәсәй йылғаһы, Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Оло Юшатыр йылғаһына һул яғынан (тамағынан 53 км алыҫлыҡта) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км тәшкил итә.

# Туғыҙтимер
## Атамаһы

Туғыҙтимер атамаһы Туғыҙтимер төрки ир-егет исеменә барып тоташа. Туғыҙ һәм тимер һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән. Ырымбур өлкәһе Төлгән районында Туғыҙтимер ҡасабаһы бар (икенсе исеме Михайловское). 1800 йылғы Ырымбур картаһында (хәҙер Көйөргәҙе районы Яманһары ауылы территорияһы) бер нисә Туғыҙтимер йылғаһы һәм ауылы күрһәтелгән.

# Туғыҙтимер
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәренә ярашлы һыу Урал бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы башынан Оло Эйек йылғаһына ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй бассейны өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәттәре буйынса:
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000712112200006862
— Кодтар буйынса гидрологик өйрәнеү (ГӨ) — 112200686
— Бассейн коды — 12.01.00.007
— ГӨ буйынса томы — 12
— ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ташҡын

Ташҡын — йылғаның йылдың бер үк миҙгелендә ҡабатланып тора торған фазаһы — ярайһы оҙайлы ваҡытта һыу арта,кимәле күтәрелә, йылға ярҙарынан сыға, йыш ҡына үҙәндәрҙе һыу баҫа.
Ташҡын көслө һыу килеүҙән барлыҡҡа килә, ә бының сәбәптәре төрлө булыуы ихтимал:
* яҙғы ҡар иреү;
* бейек тауҙарҙа ҡар һәм боҙлоҡтар иреү;
* оҙайлы көслө ямғырҙар.
Яҙғы ҡар ирегәндәге ташҡын күп тигеҙлек йылғаларына хас, улар 2 төркөмгә бүленә:
Йәйге ҡар иреүе арҡаһында һыу ташыуы Урта Азия, Кавказ, Альп тауҙары йылғаларына хас.
Йәйге муссон ямғырҙары арҡаһында һыу ташыу Көньяҡ-Көнсығыш Азия йылғаларына хас (Янцзы, Меконг).

# Ташҡын
## Һыу баҫыу

Ташҡындар һөҙөмтәһендә һыу баҫыу йыш күҙәтелә. Һөҙөмтәлә ҙур территорияның һыу аҫтында ҡалыуы иҡтисадҡа, социаль өлкәгә, тәбиғи мөхиткә зыян килтерә, хатта кеше ғүмерҙәре өҙөлә.

# Ташҡын
## Шулай уҡ ҡара

* Ташҡын (мәғәнәләр)
* Паводок
* Никита Водопол
* ↑ ГОСТ 19179—73.
# Китрюм

Китрюм — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/240/127/20 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Китрюм
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Беүә башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101112111100016267
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101626
* Бассейн коды — 10.01.01.011
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Рутул теле

Рутул теле, рутулса (үҙатамаһы: мыхIабишды чIел, mıx'abişdı ç'el) — Кавказ телдәре ғаиләһенең Дағстан төркөменә ҡараған тел. Рутул халҡының туған теле булып тора. Әзербайжан һәм Рәсәй Федерацияһының Дағстан Республикаһында һөйләшәләр.

# Рутул теле
## Телде белеүселәр һаны һәм уларҙың йәшәү урындары

Рутул телендә һөйләшеүселәр һаны 30,000 тирәһе кеше тәшкил итә. Күпселек һөйләшеүселәр Дағстанда йәшәй, шулай уҡ Әзербайжандың төньяғында, Грузияның төньяҡ-көнсығышында һәм Төркиәлә йәшәйҙәр.

# Рутул теле
## Телде белеүселәр һаны һәм уларҙың йәшәү урындары
### Диалекттар

Рутул теленең дүрт төп диалекты бар:
* Мухад (төп диалект)
* Мухрек
* Ихрек
* Шиназ
Был диалекттарҙың фонетикаһында һәм лексикаһында айырмалыҡтар бар, әммә улар үҙ-ара аңлашыуҙа ҡыйынлыҡтар тыуҙырмай.

# Рутул теле
## Телде белеүселәр һаны һәм уларҙың йәшәү урындары
### Яҙма системаһы

Рутул теле оҙаҡ ваҡыт ауыҙ-тел традицияһында йәшәп килгән, ә яҙыу системаһы тик ХХ быуатта ғына формалашҡан. Совет осоронда рутул теле кириллицаға нигеҙләнгән алфавитты ҡулланған. Әммә киң ҡулланыу тапмаған, сөнки рутул халҡы араһында яҙма әҙәби тел ролен ғәрәп алфавиты нигеҙендәге әзербайжан теле үтәгән.

# Рутул теле
## Телде белеүселәр һаны һәм уларҙың йәшәү урындары
### Яҙма системаһы
#### Грамматик үҙенсәлектәр:

* Эргатив төҙөлөш
* Ҡатмарлы килеш системаһы (18 килеш)
* Грамматик класстар системаһы (4 класс)
* Фиғел заманы һәм күләм категорияларының ҡатмарлы системаһы

# Рутул теле
## Телде белеүселәр һаны һәм уларҙың йәшәү урындары
### Яҙма системаһы
#### Лексик һәм фонетик үҙенсәлектәр:

* Төрки һәм фарсы телдәренән алынған һүҙҙәр күп
* Увуляр һәм фарингаль тартынҡылар бар
* Һуҙынҡылар системаһында оҙон һәм ҡыҫҡа һуҙынҡылар айырыла
Кириллица нигеҙендәге Рутул алфавиты :
| А а | АӀ аӀ | Б б | В в | Г г | Гъ гъ | Гь гь | ГӀ гӀ | Д д | Е е | Ё ё |
| Дж дж | Ж ж | Дз дз | З з | И и | Й й | К к | Къ къ | Кь кь | КӀ кӀ | Л л |
| М м | Н н | О о | П п | ПӀ пӀ | Р р | С с | Т т | ТӀ тӀ | У у | Уь уь |
| УӀ уӀ | Ф ф | Х х | Хъ хъ | Хь хь | Ц ц | ЦӀ цӀ | Ч ч | ЧӀ чӀ | Ш ш | Щ щ |
| Ъ ъ | Ы ы | ЫӀ ыӀ | Ь ь | Э э | Ю ю | Я я |
| Башҡорт теле | Рутул теле |
| Хәйерле иртә | Саба хайир |
| Хәйерле көн | Гюлюрт хайир |
| Хәйерле кис | Ахшам хайир |
| Мин | Зы |
| Һин | Гъу |
| Ул | Гьад |
| Беҙ | Жи |
| Һеҙ | Жу |
| Улар | Гьа́быр |
| Һаумыһығыҙ | Ассалам алейкум |
| Һау булығыҙ | Гьахъвадгес |
| Рәхмәт | Сагъул |

# Рутул теле
## Социолингвистик хәл һәм телде һаҡлау мәсьәләләре

Дағстан АССР-ы Министрҙар Советының 10 август ҡарары (№ 128) буйынса 1990 йылда яҙма статус ала. Хәҙерге ваҡытта рутул теле Дағстан Республикаһы Конституцияһына (1994) ярашлы рәүештә Дағстандағы дәүләт телдәренең береһе булып тора. Был телдә «Рутул яңылыҡтары» ижтимағи-сәйәси гәзите сыға, көн һайын Махачҡаланан 30 минутлыҡ радиотапшырыу алып барыла, айына бер тапҡыр телевидение тапшырыуы сыға (РДТК «ДАҒСТАН»), ул дөйөм белем биреү мәктәптәрендә өйрәнелә, уның буйынса урта махсус һәм юғары уҡыу йорттарында (ДДУ, ДДПУ) белгестәр әҙерләнә
Рутул теле ЮНЕСКО тарафынан юғалыу ҡурҡынысы янаған телдәр исемлегенә индерелгән. Глобализация һәм ассимиляция процестары арҡаһында йәштәр араһында телде белеү кимәле түбәнәйә бара.
# Зон-Ель

Зон-Ель — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Елга йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Зон-Ель
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000012280
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001228
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ай-Порн-Ас-Юган

Ай-Порн-Ас-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Могот-Лейм-Посл ҡылымығының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Ай-Порн-Ас-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300029699
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302969
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ҡасим ибн Хәсән

Ҡасим ибн Хәсән, Ҡасим ибн Хәсән ибн Али ибн Әбү Талип (ғәр. قاسم بن حسن‎) — шиғый шәһите, имам Хәсән улы, йәғни Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең бүләһе

# Ҡасим ибн Хәсән
## Тарихы

Кәрбәлә янындағы алышта Өмәүиҙәр бойороғо буйынса Ғәмер ибн Сәйет ибн Нүфәйел Әзди тарафынан атаһының бер туған ҡустыһы Хөсәйен ибн Али Хөсәйен менән бергә үлтерелгән йәш шәһит. Мөхәррәм айының Ғәшүрә көндәрендә, йәғни ай башында Ҡасимдың иҫтәлегенә шиғыйҙар мистерияға бирелә; иң тулҡынландырғыстарының береһе «Ҡасим туйы» тип атала (Ҡасимға үлтерелеүенән бер нисә сәғәт алда ғына кәләш әйттергән булғандар).
# Колывань (Барнаулка ҡушылдығы)

Колывань — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Барнаулка йылғаһының һул ярына тамағынан 79 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Колывань (Барнаулка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200512115200001298
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200129
* Бассейн коды — 13.01.02.005
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Бурлы ауыл Советы (Ғафури районы)

Бурлы ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Ғафури районындағы муниципаль берәмек. Бурлы ауыл Советы көньяҡтан Аҡкүл һәм Табын, көнсығыштан Сәйетбаба, төньяҡтан Еҙем-Ҡаран ауыл Советтары, көнбайыштан Ауырғазы районы менән сиктәш.

# Бурлы ауыл Советы (Ғафури районы)
## Тарихы

Бурлы ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ғафури районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

# Бурлы ауыл Советы (Ғафури районы)
## Етәкселәре
### Ауыл Советы хакимиәте башлыҡтары

* Әхтәмов Самат. 1952—1953 йылдар.
* Назарғолов Барый Абдрахман улы, 1954 йылдан 1957 йылға тиклем.
* Солтанморатов Ғилмитдин Бәҙғетдин улы, 1958—1959 йылдар.
* Камалетдинов Мәғәсум Мансур улы, 1959—1960 йылдар.
* Салауатов Тимерхан Һиҙиәт улы, 1960—1962 йылдар.
* Ялсина Гәүһәр Ихсан ҡыҙы, 1972—1973 йылдар.
* Ғәлиәхмәтова Кәлимә Юмагужа ҡыҙы, 1973—1974 йылдар.
* Ялсина Гәүһәр Ихсан ҡыҙы, 1974—1975 йылдар.
* Якупов Камил Камалетдин улы, 1975—1982 йылдар.
* Сафиуллин Ғаяз Баязит улы, 1982—1985 йылдар.
* Яҡупов Камил Камалетдин улы, 1985—1992 йылдар.
* Сафиуллин Ғаяз Баязит улы, 1992—1997 йылдар.
* Абдрахманов Ғабдулла Шафиҡ улы, 1997—1999 йылдар.
* Мөхәрмәтов Ғәзиз Нәуфил улы, 1999—2003 йылдар.
Бөгөнгө көндә 2003 йылдан алып ауыл Советы хакимиәте башлығы булып Хисмәтуллин Ренат Хөрмә улы эшләй.
# Осья (Вагиля ҡушылдығы)

Осья — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вагиль йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

# Осья (Вагиля ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200011642
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201164
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Яңы Краснояр

Яңы Краснояр (рус. Новый Краснояр) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 456 кеше. Почта индексы — 453153, ОКАТО коды — 80249844001.

# Яңы Краснояр
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Стәрлетамаҡ): 16 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Косяковка): 8 км
# Таянды

Таянды (рус. Таянды - ауыл. Рәсәй Силәбе өлкәһенең Эткүл районы Яманйылға ауыл биләмәһе составына инә.

# Таянды
## Географияһы

Ауыл Силәбе өлкәһенең көнсығышында, урман-дала зонаһында, Таянды күле буйында, Эткүл ауылынан көнбайыш-көньяҡ-көнбайышҡа табан (WSW) сама менән 34 километр самаһы алыҫлыҡта урынлашҡан. Абсолют бейеклеге - диңгеҙ кимәленән271 метр.

# Таянды
## Халҡы
### Гендер составы

2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса халҡының составында ир-егеттәр - 48 %, ҡатын-ҡыҙҙар 52 % тәшкил иткән.

# Таянды
## Халҡы
### Милли составы

2002 йылда халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләренә ярашлы, халыҡтың милли структураһында күпселекте урыҫтар тәшкил иткән (82 %).

# Таянды
## Урамдары

Ауыл урамы селтәрҙәре ете урамдан һәм ике тыҡрыҡтан тора.

# Таянды
## Этимологияһы

Ауыл атамаһы үҙе урынлашҡан Таянды күленән алынған. Таянды - башҡорт һүҙе, таяныр урын, таяныс мәғәнәһендә.
# Короткова Александра Ивановна

Короткова Александра Ивановна (24 ноябрь 1925 йыл — 13 май 1999 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, Горький өлкәһе Богородский районы «Крәҫтиән» колхозы һауынсыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1958).

# Короткова Александра Ивановна
## Биографияһы

Александра Ивановна Короткова 1925 йылда Солонское ауылында, хәҙер Түбәнге Новгород өлкәһенең Богородский районы, ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Ауыл мәктәбендә алты синыфты тамамлағас, «Крәҫтиән» колхозына йәштәр ялан бригадаһына эшкә урынлаша.
1944 йылда тракторсылар курсында уҡый һәм Богородский районының Квощев МТС-ында тракторсы булып эшләй башлай. 1946 йыл фермаға һауынсы булып эшкә күсә, хеҙмәт һөҙөмтәләрен арттырыырға ынтыла, һөт һауыу буйынса планды даими үтәй.
1954 йылдан алып хеҙмәттә еңеүҙәр яулай һәм халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә бер нисә тапҡыр ҡатнаша.
СССР Юғары Советы Президиумының 1958 йылдың 12 мартындағы Указы менән ауыл хужалығында юғары һөҙөмтәләре һәм малсылыҡта рекордлы күрһәткестәре өсөн Короткова Александра Ивановнаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә
Ауыл хужалығында артабан да эшләүен дауам итә.
Халыҡ депутаттарының Горький өлкә Советы депутаты һәм СССР-ҙың 5-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана. КПСС-тың XXII съезына делегат була.
1999 йылдың 13 майында вафат була. Солонское ауылы зыяратында ерләнә.

# Короткова Александра Ивановна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1958)
* Ленин ордены (12.03.1958)
* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (12.03.1958)
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы (27.09.1950)
* «Хеҙмәт отличиеһы өсөн» миҙалы
* башҡа миҙалдар.
# Кагыль-Кы

Кагыль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Тотыдэотта-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 158 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.

# Кагыль-Кы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300070974
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307097
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Таганрог радиотехник институтының «Г» корпусы

Таганрог радиотехник институтының «Г» корпусы— Көньяҡ федераль университеттың (КФУ) инженер-технология академияһы (элекке Таганрог радиотехник институты) Энгельс урамы буйлап Маяковский майҙанында урынлашҡан.

# Таганрог радиотехник институтының «Г» корпусы
## Бина тарихы

«Г» корпус бинаһы 1952 йылда студенттар ятағы, профессор-уҡытыусылар составы өсөн торлаҡ йорттар һәм 8-се урта мәктәп менән бер үк ваҡытта төҙөлгән. 3-сө мәктәптең иҫке бинаһы хәҙер «Г» һәм «Д» Маяковский майҙаны (Таганрог)|корпустары биләгән һәм проект буйынса һүтеп алыуға ҡаралған Маяковский майҙаны территорияһында урынлашҡан.
«Г» корпусы бинаһы халыҡ мәғарифы буйынса СССР дәүләт комитеты ГИПРОВУЗ-ы тарафынан төҙөлә. Архитектор — П. В. Бондаренко(башҡа мәғлүмәттәр буйынса — Виктор Бондаренко). Төҙөлөш эштәрен «Таганрогстрой» тресы алып бара.
1955 йылдың 24 октябрендә «Г» корпусының уң ҡабырғаһы файҙаланыуға тапшырыла, унда радиотехник факультет урынлаша. Корпустың үҙәк өлөшө һәм уның һул ҡабырғаһы 1958 йылда файҙаланыуға тапшырыла. «Г» уҡыу корпусын Госкомиссия 1958 йылдың 22 декабрендә ҡабул итә.
Таганрог радиотехник инстиутына ҡарата булған бер нисә үҙгәртеп ҡороуҙан һуң, бина КФУ Таганрог кампусының төп корпусы була, ә бөгөнгө көндә — КФУ Инженер-технология академияһының төп корпусы була.

# Таганрог радиотехник институтының «Г» корпусы
## Архитектура үҙенсәлектәре

«Г» корпусының дүрт ҡатлы монументаль бинаһы архитектураһы яғынан совет неоклассицизмы өлгөһө булып тора.
# Тәүрат

Тәүрат- (йәһ. תּוֹרָה‎ - [Тәүрат] - «тәғлимәт, ҡанун»), ашкеназ әйтелешендә: [То́йро] (көньяҡ-көнсығыш диалект — Польша, Украина), [Тэ́йро] (төньяҡ-көнсығыш диалект — Белоруссия, Литва) — киң мәғәнәлә йәһүдиҙәрҙең ҡәҙимге дини ҡанундары берлеге.

# Тәүрат
## Термин билдәләмәһе

* Тәүрат тип Мусаның Бишкитабын (грек. πεντάτευχος) йәки Муса китаптарын атайҙар, ғөмүмән, тексы ла, баҫма йәки ҡулъяҙма рәүештәге барлыҡ даналары ла шулай атала. (төргәктәр).
* Бишкитаптың үҙендә «Тәүрат» тип йыш ҡына Аллаһы тәғәләнең айырым күрһәтмәләре лә, айырым васыяттар һәм ҡанундар тупланмаһы ла һ.б. атала «закон (Торы) всесожжения» (Лев. 6:9), «закон (Торы) о жертве повинности» (Лев. 7:1)
* «Тәүрат» һүҙе йыш ҡына ата-әсә нәсихәте йәки фатихаһы мәғәнәһендә лә осраштыра (Прит. 1:8 һ.б.).
* Артабанғы мәғәнә киңәйеүҙәр Яҙма Ҡанун (Тора ше-би-хтав) һәм Телдән Ҡанун (Тора ше-бе-‘ал пе) менән бәйле: Бишкитапта осраған Тәүраттар тигән төшөнсә ошо ике илаһи өлкәгә ҡағыла тип һанайҙар, уларҙы Аллаһы тәғәлә Муса пәйғәмбәргә Синай тауында тапшырған тип инаналар.
* Иң киң мәғәнәлә Тәүрат тип йәһүдтәрҙең ҡанундары берлеген атайҙар.

# Тәүрат
## Тәүрат Исламда

Тәүрат Ҡөрьәндә һәр саҡ тиерлек Инжил менән бергә телгә алына. Инжил Тәүратта әйтелгәнде дөрөҫләй, ә Ҡөрьән Тәүрат менән Инжилдең дөрөҫлөгөн раҫлай. Ҡөрьәндә әйтелеүенсә, Тәүрат менән Инжилдә Әхмәт исемле пәйғәмбәр буласағы тураһында күрәҙәлек ителгән булған.
Исламға ярашлы, раввиндар һәм руханиҙар Тәүраттың бәләкәй генә өлөшөн иҫтә ҡалдырған, боҙған һәм булмаған тыйыуҙарҙы индергән. Ҡөрьәндәге һәм Тәүраттан өҙөктәр ҡайһы саҡ тап килеп бөтә тиерлек, ҡайһы саҡ Зәбурҙы хәтерләтә. Зәбур бер нисә аятта телгә алына. Тәүратҡа һылтаныуҙар хәҙистәрҙә йыш осрай һәм тәүге мосолмандарҙың йәһүдиҙәр менән полемикаһы сағылып ҡала.
Ислам риүәйәтендә Тәүрат 40 өлөштән (джуз) торған, ә һәр өлөштә 1000 аят булған тигән иҫбатлау бар . Тәүратты тулыһынса яттан тик Муса (Моисей) , Һарун (Аарон), Юша ибн Нун (Иисус Навин), Ғөзәйер (Ездра) һәм Ғайса (Иисус Христос) ҡына белгән. Ислам риүәйәте шулай уҡ Тәүраттың төп нөсхәһе [Навуходоносор Иерусалимды алған саҡта яндырылған һәм юғалған тип бәйән итә. Айырым өлөштәре йәһүдтәрҙең йолалары менән килеп ҡушылған һәм күп быуаттар үткәс бер китапҡы йыйылған. Был китап Тәүраттың Мусаға иңгән төп нөсхәһе түгел.
# Яңы Байсар

Яңы Байсар — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районындағы ауыл. Иҫке Байсар ауыл биләмәһе составына керә.

# Яңы Байсар
## География

Ауыл Сөн йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 34 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Яңы Байсар
## Тарих

Яңы Байсар — бүләр ырыуы башҡорттарының ауылы. 1889 йылда нигеҙләнгән. Өфө губернаһы Минзәлә өйәҙе Байсар улусы составына керә.
XX быуат башында мәсет, хужалыҡ магазины, тирмән теркәлгән.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составына керә.

# Яңы Байсар
## Халҡы

1905 йылда — 227 башҡорт; 1912 йылда — 202 башҡорт йәшәй.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1897 | 1906 | 1913 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 |
| 207 | 227 | 202 | 305 | 317 | 322 | 206 | 197 | 211 | 153 | 104 | 102 |

# Яңы Байсар
## Инфраструктура

Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда клуб бар.
# Чурок

Чурок — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Жороб йылғаһының һул ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Чурок
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010600112115200024367
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202436
* Бассейн коды — 13.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2