yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Бәҙәмшин Рөстәм Әхмәр улы

Бәҙәмшин Рөстәм Әхмәр улы (12 сентябрь 1950 йыл) — ғалим-инженер‑электромеханик. Техник фәндәр докторы (2000), профессор (2004). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006). СССР-ҙың уйлап табыусыһы. Халыҡ-ара юғары мәктәп фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы.

# Бәҙәмшин Рөстәм Әхмәр улы
## Биографияһы

Рөстәм Әхмәр улы Бәҙәмшин 1950 йылдың 12 сентябрендә Башҡорт АССР‑ының Туймазы районы Уяҙытамаҡ ауылында тыуған.
1973 йылда инженер-электромеханик һөнәре алып авиация институтын (ӨАИ, хәҙерге Өфө дәүләт авиация техник университеты, ӨДАТУ) тамамлай һәм шунда уҡ эшләй башлай: инженер, өлкән ғилми хеҙмәткәр, ассистент, доцент, профессор. 1990 йылдан алып фәнни эштәр буйынса проректор урынбаҫары, 2003 йылдан — фәнни һәм инновацион эшмәкәрлек буйынса проректор; бер үк ваҡытта 1994 йылдан башлап Башҡортостан инновациялы фәнни-технологик паркының генеральный директоры, 2012 йылдан — «Башҡортостан технопаркы» коммерцияға ҡарамаған партнёрлыҡ идараһы рәйесе. «Вестник УГАТУ» журналының редакция коллегияһы ағзаһы. Н. А. Пилюгин исемендәге Рәсәй Федерацияһы Космонавтика федерацияһы миҙалы менән бүләкләнгән (2008).

# Бәҙәмшин Рөстәм Әхмәр улы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Фәнни эшмәкәрлеге төрлө физик тәбиғәтле ҡатмарлы системалар менән идара итеү проблемаларына арналған. Хәрәкәтле энергия сығанаҡтары булған бүленгән системалар менән оптималь идара итеүҙе анализлау һәм синтезлауҙың һөҙөмтәле математик ысулдарын, ток үткәреүсе есемдәрҙе индукцион ысул менән йылытыуҙың идара итеү системаларын булдырыуҙы тәьмин итеүсе техник алымдарҙы уйлап тапҡан. Был юғары етештереүсәнле һәм энергия талап иткән йылытыу ҡорамалдарын яһағанда ҡиммәтле һәм оҙайлы натураль эксперименттарҙан баш тартырға мөмкинлек биргән. Башҡортостан инновациялы фәнни-технологик паркын («Башҡортостан» технопаркы) ойоштороу инициаторҙарының береһе һәм директоры (1994 йылдан алып). Төрлө технологик процестар өсөн индукцион йылытыу ҡулайламаларын проектлауҙың ул уйлап тапҡан ысулдары Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының бер нисә предприятиеһында индерелгән. Н. А. Пилюгин исемендәге Рәсәй Федерацияһы Космонавтика федерацияһы миҙалы менән бүләкләнгән (2008). Халыҡ-ара юғары мәктәп фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы.
150-нән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 2 монография авторы, 7 уйлап табыуҙарға Рәсәй Федерацияһының авторлыҡ танытмаһы һәм патенты бар.

# Бәҙәмшин Рөстәм Әхмәр улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002)
* Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2006).
* Н. А. Пилюгин исемендәге Рәсәй Федерацияһы Космонавтика федерацияһы миҙалы (2008)

# Бәҙәмшин Рөстәм Әхмәр улы
## Хеҙмәттәре

* Оптимальное терминальное управление системами с распределёнными параметрами при неполном измерении их состояния. Өфө, 1997 (авторҙаш);
* Проблемы управления сложными динамическими объектами в критических ситуациях на основе знаний. М., 2003 (автор7аш);
* Интеллектуальные системы управления и контроля газотурбинных двигателей. М., 2008 (авторҙаш).
# Лесная (Выдровка ҡушылдығы)

Лесная — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Выдровка йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 9 км.

# Лесная (Выдровка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010900112115200035302
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203530
* Бассейн коды — 13.01.09.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Магдала

Магдала (нем. Magdala) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 1978 кеше йәшәй. Майҙаны — 20,53 км². Диңгеҙ кимәленән 271 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99441 һәм автомобиль коды — AP.
# Коростышев районы

Коростышев районы (укр. Коростишівський район) — Житомир өлкәһендәге район. Район үҙәге — Коростышев ҡалаһы.
2018 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 40 233 кеше йәшәй.
# Фёриц

Фёриц (нем. Foritz) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3555 кеше йәшәй. Майҙаны — 32,13 км². Диңгеҙ кимәленән 410 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 96524 һәм автомобиль коды — SON.
# Оло Крутая (Перепуска ҡушылдығы)

Оло Крутая — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Перепуск йылғаһының уң ярына тамағынан 0,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 71 км.

# Оло Крутая (Перепуска ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000052970
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005297
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Губарев Евгений Михайлович

Губарев Евгений Михайлович (13 декабрь 1903 йыл — 3 апрель 1963 йыл) — ғалим-табип, юғары мәктәп уҡытыусыһы һәм етәксеһе. 1934—1945 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина институтының биохимия кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1936 йылдан — И. И. Мечников исемендәге Өфө эпидемиология һәм микробиология ғилми-тикшеренеү институтының бүлек мөдире. 1956—1959 йылдарҙа Ростов дәүләт медицина университеты ректоры. Биология (1940) һәм медицина (1942) фәндәре докторы, профессор (1935). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1944). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1954).

# Губарев Евгений Михайлович
## Биографияһы

Евгений Михайлович Губарев 1903 йылдың 13 декабрендә Һарытау губернаһының Иҫке Жуковка ауылында тыуған. 1920 йылда Һарытау университетының медицина факультетына уҡырға инә. Студент йылдарында биохимия кафедраһында лаборант булып эшләй. Институтты тамамлағандан һуң аспирантурала уҡый.
Артабан Башҡортостан медицина институтында эшләй, 1934 йылдан — биохимия кафедраһы бүлеге мөдире. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында, тылда булып, Өфөгә эвакуацияланған Фәндәр академияһының биохимик учреждениеларына ярҙам күрһәтә.
Һуғыштан һуң Дондағы Ростовҡа китә. 1945 йылдан Ростов дәүләт медицина институтының биохимия кафедраһы мөдире, немецтар тарафынан емерелгән биналарҙы һәм ҡорамалдарҙы тергеҙә. Артабан институт директорының ғилми эштәр буйынса урынбаҫары, бер үк ваҡытта Ростов чумаға ҡаршы институтында лаборатория мөдире, Ростов дәүләт медицина институтының директоры булып эшләй (1956—1959).
Ғалим Губарев ике докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. Ике тапҡыр доктор — биология (1940) һәм медицина фәндәре докторы (1942).
Губарев Евгений Михайлович 80-гә яҡын ғилми эштәр авторы булып тора, шул иҫәптән бактериохимия буйынса өс монографияһы бар: «Бактериохимия» (1952), «Чума микробының биохимияһы» (1958), «Микробтарҙың матдәләр алмашыныуы» (1961). «Бактериохимия» монографияһы немец теленә тәржемә ителеп, Германияла нәшер ителә.
Е. М. Губаревтың фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе: микробиология, бактериохимия. Уның етәкселегендә булдырылған «Препарат РД» препараты СССР-ҙың Һаулыҡ һаҡлау министрлығы ҡарары буйынса лепраны дауалау өсөн ҡулланыла.
Е. М. Губарев етәкселегендә Ростов дәүләт медицина институтының биохимия кафедраһында 3 докторлыҡ, 16 кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана. 1959 йылда «Дифтерия бактерияларының липидтары» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһы яҡлаған Ростов дәүләт медицина институтының профессоры Е. К. Алимова уның уҡыусыһы була.
Е. М. Губарев Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы эксперты, РСФСР һаулыҡ һаҡлау министрлығының Ғалимдар советы ағзаһы, СССР Фәндәр академияһы ҡарамағындағы микробиолог һәм биохимик ғилми йәмғиәттәре бюроһы ағзаһы, СССР I биохимиктар съезы һәм V Халыҡ-ара Конгресстың Ойоштороу комитеты ағзаһы.
# Крафтсдорф

Крафтсдорф (нем. Kraftsdorf) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 4075 кеше йәшәй. Майҙаны — 41,21 км². Диңгеҙ кимәленән 270 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7586 һәм автомобиль коды — GRZ.
# Санджике

Санджике — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Нибега йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

# Санджике
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010600112115200027221
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202722
* Бассейн коды — 13.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Алга (район гәзите)

Алга – Борай районы хакимиәте, Башҡортостан Республикаһы Матбуғат һәм киң мәғлүмәт министрлығының ижтимағи-сәйәси гәзите.
Ойоштороусылары: Район Советы, район хакимиәте.
1930 йылдың декабренән башлап аҙнаһына 3 тапкыр татар телендә сыға. Тиражы - 5 918 дана.
# Үрге Шекер

Верхний Шекер — Рәсәй йылғаһы. Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы/Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шекер йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Үрге Шекер
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терек йылғаһы, Урух йылғаһы ҡушылған урындан Малка йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07020000412108200004010
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200401
* Бассейн коды — 07.02.00.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Михаил Фрунзе һәйкәле (Мәскәү)

Михаил Фрунзе һәйкәлдәре — Мәскәүҙә совет хәрби һәм дәүләт эшмәкәре Михаил Фрунзеға, хәрби тактикка һәм Ҡыҙыл армияның иң әһәмиәтле хәрби етәксеһе (Граждандар һуғышында) һәйкәлдәре.

# Михаил Фрунзе һәйкәле (Мәскәү)
## Суворов майҙанында

55°46′54″ с. ш. 37°37′01″ в. д. 1960 йылда Коммуна майҙанының (хәҙер Суворов майҙаны) ишек алдында, Совет армияһының Үҙәк йортона төп инеү урынында тора. Проект авторҙары-скульптор Евгений Вучетич һәм архитектор Григорий Захаров.
Бронза бюст гранит колоннаға оҡшатып эшләнгән постаментҡа ҡуйылған. Унда иҫтәлекле яҙыулы табличкала: «Михаил Васильевич Фрунзе 1885—1925» тип яҙылған. Хәрби етәксе хәрби форма кейгән, йәш итеп һүрәтләнгән.

# Михаил Фрунзе һәйкәле (Мәскәү)
## Знаменка урамында

55°45′02″ с. ш. 37°36′17″ в. д. 1959 йылда совет власы йылдарында Республиканың реввоенсоветы торған һәм унда күп тапҡырҙар хәрби етәкселр рәйеслеге аҫтында ултырыштар үткәрелгән бинаның М. Фрунзе һәйкәле ҡуйылған. Проекттың авторҙары-скульптор Зиновий Виленский һәм архитекторы Зиновий Розенфельд.
Статуя хәрби форма кейгән урта йәштәрҙәге ир-егеттең һынын һүрәтләй. Бронза бюст гранит постамент өҫтөнә баҫтырылған, постаментта: «Михаил Васильевич Фрунзе 1885—1925» тип яҙылған.

# Михаил Фрунзе һәйкәле (Мәскәү)
## Девичье поле

55°44′14″ с. ш. 37°34′41″ в. д. Һәйкәл 1927 йылда Девичье поле скверында, Михаил Фрунзе исемендәге хәрби академия бинаһы янында урынлаштырылған. Скульптура авторы — Меркуров Сергей.
Гранит бюст полководецты ике Ҡыҙыл Байраҡ ордены ҡаҙалған хәрби формала һәм буденовкала һүрәтләй. Скульптура шул уҡ материалдан яһалған постаментҡа ҡуйылған.

# Михаил Фрунзе һәйкәле (Мәскәү)
## Башҡа һәйкәлдәре

* Кремль диуарындағы Фрунзе ҡәбере янында 1947 йылда ҡуйылған һәйкәл. Авторы — скульптор Сергей Меркуров.
* Һәйкәл «Фрунзе» метро станцияһының үҙәк залы ҡабырғаһында 1957 йылда ҡуйыла. Авторы — скульптор Евгений Вучетич.
# Үтәғол (исем)

Үтәғол — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.

# Үтәғол (исем)
## Этимологияһы
### Варианттары

Үтәғол башҡорт исеме — үтә + ҡол (теләк үтәлгән) тигән мәғәнәне аңлата.
Үтәғолов — урыҫ, болгар, азербайджан, йәһүд йәки чех ҡатын-ҡыҙҙар фамилияһы. XVI быуаттың икенсе яртыһында рус фамилияларының яҡынса 60—70 проценты -ева/-ёв патронимик суффиксын ҡабул итә.

# Үтәғол (исем)
## Фамилияла

Үтәғолов Зөбәй Төхвәт улы (15 сентябрь 1913 йыл — 15 ғинуар 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсы, гвардия ҡыҙылармеецы. Һуғышҡа тиклем — уҡытыусы. Советтар Союзы Геройы (1943, үлгәндән һуң).
Үтәғолова Зөһрә Әхмәҙиә ҡыҙы (15 август 1961 йыл)уҡытыусы, яҙыусы. Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының рус-башҡорт бүлеген тамамлай. 2000 йылдан алып Яныбай Хамматов исемендәге 22-се башҡорт гимназияһында эшләй, журналистика студияһын етәкләй, «Иҙел башы» әҙәби берекмәһе рәйесе. Шиғырҙары республика, район гәзиттәрендә баҫыла.
Үтәғолов Рамаҙан Исмәғил улы (15 ноябрь 1930 йыл — 6 март 2017 йыл) — педагог, яҙыусы. Башҡортостан Республикаһының почетлы тыуған яҡты өйрәнеүсеһе (2008). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1966). БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1965). Батыр Вәлид исемендәге премия лауреаты. Сибай ҡалаһының почетлы гражданы (2010).

# Үтәғол (исем)
## Ауылдар

Үтәғол — Башҡортостан Республикаһының Ейәнсура районындағы ауыл, ошо исемдәге ауыл Советы үҙәге.
# Дондағы Ростовта Собор майҙаны

Собор майҙаны — Дондағы Ростовтың Ленин районындағы майҙан.

# Дондағы Ростовта Собор майҙаны
## Тарих

XVIII быуат аҙағында Дондағы Ростовтың һалдат биҫтәләре йылдам үҫеп китә, һөҙөмтәлә, урындағы майҙан барлыҡҡа килә, унда баҙар ойошторола. 1781 йылдың февралендә майҙан янында Пресвятая Богородица Рождествоһы ағас сиркәүе төҙөлә башлай. шул уҡ йылдың сентябрендә сиркәү изгеләндерелә. Әммә ун йыл үткәс, сиркәү йәшен атыуҙан янып бөтә. 1860 йылда ағас сиркәү урынында Пресвятая Богородица Рождествоһы сиркәүе таштан төҙөлә, ул хәҙерге ваҡытта ла ғәмәлдә. 1887 йылда ғибәҙәтхана янында ҡыңғырауҙар манараһы төҙөлә, уның өҫкө өлөшө Бөйөк ватан һуғышы ваҡытында, дошман тарафынан артиллерия утына тотолоуға ориентир булып тормаһын тип, һүтелә.
Собор алдындағы Мәскәү һәм Станиславский урамдары араһында Собор майҙаны урынлашҡан. 1890 йылдың апрелендә унда ҡала кешеләре Александр II рәхмәт йөҙөнән һәйкәл ҡуйғандар. 1920 йылда һәйкәлгә ҡыҙыл йондоҙло йәшник кейҙерәләр, ә 1924 йылда монументты һүтәләр. 1999 йылда, һүтеп алынған император һәйкәле янында Святитель Димитрий Ростовскийҙың һәйкәлен төҙөп ҡуялар. Монумент Дондағы Ростовтың 250 йыллығы тантанаһына бик йәһәт кенә монтажлана. Шул уҡ йылда сиркәүҙең ҡыңғырауҙар манараһы тулыһынса төҙөкләндерелә. Оло Баҡса урамынан майҙанға Йәмиғ тыҡрығы сыға, ул ҡаланың 250-летия йыллығына ҡала йәйәүлеләр зонаһына әйләндерелә.
14 апрель, 2012 йыл, Бөйөк шәмбе көнө, Дондағы Ростов ҡалаһының Собор майҙанында Ростов кафедраль соборының һәм «Аҡ айыу» һөт компанияһының хәйриә акцияһы үткәрелә — Ғайса терелеүе көнөнә арнап ҡала предприятиеһы Батша пасхаһын эшләнгән, уның яҡынса ауырлығы ярты тонна тәшкил итә, бейеклеге — метр тиерлек. 22 сәғәттә сиркәүҙең иерейы Илия Алдошин пасха эремсеген изгеләндерә, ә Пасхаға ғибәҙәт ҡылыу тамамланғас, пасханы мәхәллә кешеләренә бүлеп тарата. Был акция 2013 йылда ла ҡабатлана.
Шуныһы ҡыҙыҡ, был йола 2014, 2015 һәм 2016 йылдарҙа ла дауам итә, Дондағы Ростовта бешерелгән 500 килограмлы пасха шулай уҡ Севастополь, Донецк һәм Симферополь ҡалаларына ла алып барыла.
# Саха әҙәбиәте

Саха әҙәбиәте — саха халҡының саха телендә әҙәбиәте.
Саха әҙәбиәтенә Алексей Кулаковский нигеҙ һалған. 1900 йылда ул «Байанай алгыһа» («Баянайға фатиха») —саха нәфис әҙәбиәтенең беренсе яҙма әҫәре һаналған шиғырын яҙа. Саха нәфис әҙәбиәте барлыҡҡа килгеүендә О. Н. Бётлингтың «Саха теле тураһында» тигән китабы (1851) хәл иткес роль уйнай, унда А. Я. Уваровскийҙың (1800-1861)«Ахтыылар»ы («Хәтирәләр») баҫылған.

# Саха әҙәбиәте
## Саха авторҙары

* Винокуров Илья Дорофеевич (псевдонимы Чаҕылҕан, 1914—1952)
* Гоголев Иван Михайлович (1930—1998)
* Данилов Семён Петрович (1917—1978)
* Данилов Софрон Петрович (1923—1993)
* Ермолаев Рафаэль Дмитриевич (псевдонимы Рафаэль Баҕатаайыскай, 1931—2016)
* Ефимов Моисей Дмитриевич (1929—2010)
* Золотарёв Николай Гаврилович (псевдонимы Николай Якутский, 1908—1995)
* Иванов Алексей Андреевич (псевдонимы Күндэ, 1898—1934)
* Кулаковский Алексей Елисеевич (псевдонимы Алексей Ексекюлях, 1877—1926)
* Кулачиков Серафим Романович (псевдонимы Элляй, 1904—1976)
* Макаров Гавриил Иванович (псевдонимы Дьуон Дьаҥылы, 1914—1956)
* Мординов Николай Егорович (псевдонимы Амма Аччыгыя, 1906—1994)
* Неустроев Николай Денисович (1895—1929)
* Неустроева Анна Денисовна (1903—1947)
* Новиков Владимир Михайлович (псевдонимы Кюннюк Урастыров, 1907—1990)
* Павлов Николай Николаевич (псевдонимы Тыаһыт)
* Попов Леонид Андреевич (1919—1990)
* Руфов Семён Титович (псевдонимы Сэмэн Руфов, 1927)
* Саввин Степан Афанасьевич (псевдонимы Күн Дьирибинэ, 1903—1970)
* Седалищев Никифор Кирикович (псевдонимы Дьүөгэ Ааныстыырап)
* Сивцев Дмитрий Кононович (псевдонимы Суорун Омоллоон, 1906—2005)
* Сивцев Ефрем Степанович (1909—1989)
* Слепцов Иван Егорович (псевдонимы Иван Арбита, 1913—1943)
* Слепцов Платон Алексеевич (псевдонимы Ойунский, 1893—1939)
* Сметанин Тимофей Егорович (1919—1947)
* Соловьёв Василий Сергеевич ( псевдонимы Болот Боотур, 1915—1993)
* Софронов Анемподист Иванович (1886—1935)
* Сыромятников Георгий Саввич (1926—1991)
* Тобуроков Николай Николаевич (1934-)
* Тобуроков Пётр Николаевич (1917—2001)
* Туласынов Пантелеймон Яковлевич (1916—1949)
* Харлампьева Наталья Ивановна
* Эрилик Эристиин (1892—1942)
* Яковлев Семён Степанович
# Ташелга

Ташелга — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мрас-Су йылғаһының уң ярына тамағынан 85 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Ташелга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300212115200008853
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200885
* Бассейн коды — 13.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Гонио ҡәлғәһе

Гонио ҡәлғәһе - (рус. Крепость Гонио, абх. Аҧсартәи абааш. груз. გონიოს ციხე, боронғоса Апсаре, Апсара йәки Аспарунт) Рим империяһының Аджариялағы форпосы булған.

# Гонио ҡәлғәһе
## Географияһы

Гонио ҡәлғәһе Ҡара диңгеҙ ярында, Батумиҙан 15 км көньяҡтараҡ, Чорохи йылғаһы тамағында төҙөлгән. Ауыл Төркиә сигенән 5 километр төньяҡтараҡ урынлашҡан.

# Гонио ҡәлғәһе
## Этимологияһы

Ҡәлғәнең абхазса атамаһы Аҧсартәи абааш был халыҡтың үҙатамаһынан килеп сыҡҡан - "аҧс`ар", йәғни абхаздар

# Гонио ҡәлғәһе
## Тарихынан

Ҡәлғә атамаһын тәүге тапҡыр Кесе Плиний телгә алған ( б.э.т. I быуат).
Беҙҙең эраның II быуатында иһә ул Колхидалағы бик яҡшы нығытылған ҡала булған инде. Һуңғараҡ Византия йоғонтоһона эләгә.
«Гонио» атамаһы тәүге тапҡыр XIV быуатта трапезунд тарихсыһы Михаил Панарет тарафынан телгә алына. Күпмелер ваҡыт бында Генуя сауҙаһы үткәрелгән урын була.
1547 йылда Гонио Оттоман империяһының өлөшөнә әүерелә, был 1878 йылға тиклем дауам итә. Тап шул йылда Сан-Стефано килешеүенән һуң Аджария Рәсәй империяһы составына инә.
Ҡала шулай уҡ театры һәм ипподромы менән билдәле. Бынан тыш ҡәлғәлә билдәле ун ике апостолдың береһе Матфий Апостол ерләнгән булыуы ихтимал тип һанала, әммә грузин хөкүмәте уның ҡәбере янында ҡаҙыныу эштәре алып барыуҙы тыя. Мәгәр Рим осорона ҡараған башҡа урындарҙа ҡаҙыныу үткәрелә.
Гониоға хәҙерге ваҡытта туристар ағымы артҡандан-арта. Тбилисиҙа йәшәүселәр йәй көндәрендә Батумиҙыҡына ҡарағанда таҙараҡ тип һаналған ҡомлоҡтарҙа ҡыҙынырға ярата (Батуми ҡәлғәнән 15 км төньяҡтараҡ урынлашҡан).
# Колпенка (Сосна ҡушылдығы)

Колпенка — Рәсәй йылғаһы. Орёл өлкәһе, Липецк өлкәһе, Курск өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сосна йылғаһының һул ярына тамағынан 206 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Колпенка (Сосна ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосна йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Хоперге қосылу құйылысына дейінгі Дон ҡушылдығының су алаптары, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010100212107000000992
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000099
* Бассейн коды — 05.01.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Белов

Белов — фамилия.
* Белов Василий Михайлович (1925—1993) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Советтар Союзы Геройы (1943).
* Белов Владимир Викторович (1 октябрь 1960) — опера йырсыһы (тенор), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1994).
* Белов Григорий Андреевич (1901—1994) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Советтар Союзы Геройы (1944).
* Белов Фёдор Иванович (1920—1979) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Советтар Союзы Геройы (1945).
* Белов Михаил Ипатович (1924—2015) — десантсы, генерал-майор (1979).
# Липяги ыҙаны

Липяги ыҙаны— төбәк әһәмиәтендәге комплекслы тәбиғәт һәйкәле. Ростов өлкәһе Кашар районы Ольховый утарының көнбайышындараҡ һәм Липяги утарынан төньяҡтараҡ урынлашҡан. Тәбиғәт һәйкәле статусын Ростов өлкәһе Хөкүмәте 735-се (08.08.2012 йыл) һәм 349-сы (15.05.2014 йыл) ҡарарҙары нигеҙендә алды.

# Липяги ыҙаны
## Тасуирлама

Липяги урман ыҙаны тәбиғи имәнлек, ҡулдан сәселгән урмандар, дала һәм ялан, туғай үҫемлектәренән ғибәрәт. Ростов өлкәһе Кашар районы Ольховый утарынан көнбайышындараҡ һәм Липяги утарның төньяғында урынлашҡан. Кашар урман хужалығы Кашар территориаль бүлегенең 24-се — 32-се кварталдарындағы участогын биләй.
Тәбиғәт һәйкәле статусын Ростов өлкәһе Хөкүмәтенең 735-се (08.08.2012 йыл) һәм 349-сы (15.05.2014 йыл) ҡарарҙары нигеҙендә алған.
Далала башлыса ҡылған һәм валлис һолобаш үләне йәки типсаҡ башҡа төрлө үләндәр менән бергә үҫә. Яландарҙа аҡтамыр үләне киң таралған.
Бында шулай уҡ Рәсәй Федерацияһы Ҡыҙыл китабына кертелгән: платанға оҡшаш саған, ҡанатлы ҡылған, Биберштейн ләләһе, әшәлсә(ялан сәхләбәһе) һ. б. үҫемлектәр үҫә. Липяги ыҙаны биологик төрҙәргә бик бай дәрәжәле урын.
Липяги тәбиғәт һәйкәленең тәбиғәтте һаҡлау, фәнни һәм мәғрифәти әһәмиәте бик ҙур.

# Липяги ыҙаны
## Әҙәбиәте

* «О памятниках природы Ростовской области». Постановление Администрации Ростовской области от 19 октября 2006 года № 418.
* Миноранский В. А., Демина О. Н. Особо охраняемые природные территории Ростовской области. Ростов-на-Дону, 2002.