yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# 1914 йыл

II мең йыллыҡ :
XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат — XXI быуат — XXII быуат :
Хронологик таблица :
1914 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1914 MCMXIV |
| Юлиан стилендә | 1913 — 1914 ( 14 ғинуар) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2666 — 2667 ( 4 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7422 — 7423 ( 14 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5674 — 5675 ה'תרע"ד — ה'תרע"ה |
| Мосолман календары | 1332 — 1333 |
| Боронғо әрмән календары | 1363 ԹՎ ՌՅԿԳ |
| Ҡытай календары | 4610 — 4611 (с 26 январь) 癸丑 — 甲寅 чёрная корова — синий тигр |
| Эфиопа календары | 1906 — 1907 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 1970 — 1971 |
| - Шака самват | 1836 — 1837 |
| Иран календары | 1292 — 1293 |
1914 (бер мең туғыҙ йөҙ ун дүртенсе) йыл — кәбисә булмаған йыл, григориан календары буйынса кесаҙна көндө башлана. Был беҙҙең эраның 1914 йылы, 2 мең йыллыҡтың 914 йылы, XX быуаттың 14 йылы, XX быуаттың 2 ун йыллығының 4 йылы, 1910 йылдарҙың 5 йылы.

# 1914 йыл
## Тыуғандар

* 6 ғинуар — Әхмәтов Хөсәйен Фәйзулла улы, беренсе башҡорт классик композиторы, РСФСР-ҙың халыҡ артисы.
* 20 апрель — Ямалетдинов Шаһый Ямалетдин улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1946).
* 14 декабрь — Вәлиева Баныу Нурғәли ҡыҙы, РСФСР-ҙың (1955) һәм БАССР-ҙың (1947) халыҡ артисткаһы.
* 15 декабрь — Ишкинин Ишмәй Иштубай улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945).
* 29 декабрь — Суфиянов Суфый Хажи улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945).
# Өшкәтле йырыны

Өшкәтле йырыны (рус. Ушкатлы, овраг) — төбәк әһәмиәтендәге геология (палеонтология) тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965).

# Өшкәтле йырыны
## Тәбиғи үҙенсәлектәре

Ауырғазы районы Ситдиҡ-Мулла ауылынан көнбайышҡа табан 1 саҡрым алыҫлыҡта ята. Майҙаны 15,9 га. Йырын башында йәш имән урмандары менән ҡапланған Өшкәтле йылғаһының асимметрик үҙәненең уң яҡ бейек эрозиялы битләүе. Йырындағы яланғаслыҡтар миоцендың өшкәтле свитаһын аса. Киҫелештә пермдең көңгөр ярусы, өфө ярусы ултырмаларынан һәм һоро күмерҙән торған неогендың ворошилов свитаһы ҡатламдары бар. Бында тығыҙ, утҡа сыҙамлы аҡ балсыҡта, билдәле палеонтолог А. Н. Криштофович билдәләүенсә, һаҙлыҡ кипарисы, сәтләүеге, ликвидамбар, каштан, бук, имән, ҡайын, ерек кеүек ағас төрҙәре ҡалдыҡтары булыуы ихтимал. Йырын киҫелеше неогендың терриген ултырма тоҡомдары менән тамамлана, улар тәүге тапҡыр өшкәтле свитаһының стратотибы булараҡ айырып күрһәтелә. 1940 йылда беренсе тапҡыр Вахрушев Георгий Васильевич тарафынан өйрәнелгән.
Йырын ҙур фәнни әһәмиәткә эйә.
# Егбиль

Егбиль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Виледь йылғаһының һул ярына тамағынан 93 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Егбиль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000024778
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002477
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Севеж (Обили ҡушылдығы)

Севеж — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Обиль йылғаһының һул ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Севеж (Обили ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000030042
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003004
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Европа күпере (Австрия)

Европа күпере (Бреннер үткәүеле) — Австрияла, E45 Европа автобаны трассаһындағы (Иннсбрук — Больцано — Модена) күпер (виадук). Австрия һәм Германияны Италия менән Альп тауҙары аша иң ҡыҫҡа автотранспорт бәйләнешен тәьмин итә.

# Европа күпере (Австрия)
## Тарихы

Бреннер үткәүеле аша сауҙа юлы Антик осорҙан уҡ файҙаланылған.
Бреннер үткәүеле аша автомобиль магистрален (Иннсбрук — Больцано — Модена) төҙөү тураһында ҡарар 1957 йылда уҡ ҡабул ителә, әммә ул ваҡытта күпер төҙөү күҙалланмаған. Ләкин тиҙҙән Альп тауҙарында туризмды бөтә яҡлап үҫешендә ҡыҙыҡһынған урындағы халыҡтың талабы буйынса план үҙгәртеп ҡарала.
Күперҙең көньяҡ осондағы автомобиль заправкаһының эргәһендә урынлашҡан таҡтаташҡа ярашлы, 1959 йылдың 25 апрелендә Австрияның сауҙа бундесминистры Фриц Бок һәм Тироль регионы менән идара итеүсе Ганс Чигфри виадук төҙөү тураһында ҡарарҙы ҡабул итә.
1963 йылдың 17 ноябрендә күперҙе төҙөү буйынса эштәр тамамлана. Төҙөү буйынса эштәр тамамланғас Австрияны хөкүмәт башлығы бундесканцлер Альфонс Горбах күперҙе асыу тантанаһындағы үҙенең телмәрендә күперҙең «Европаның тыныс һәм ирекле халыҡтары бәйләнешен тәьмин итеүе» һәм «ул тоташтырған илдәрҙең бәхетле киләсәгенең символы» тип айырым әйтеп үтә.
Күпер, дөрөҫөрәге виадук, 5 пилонға терләгән тимер бетондан яһалған балкалы конструкциянан тора, балкаларҙың эсе буш. Киңлеге 10 метр, бейеклеге 7,7 метр һәм оҙонлоғо 657 метр. Пилондарҙың иң бейегенең бейеклеге 146,5 метр тәшкил итә, был үҙ сиратында аҫта ағыусы Штиль йылғаһы өҫтөнән күперҙең максималь бейеклеген бирә — 190 метр. Төҙөү эштәре тамамланған мәлдә Европала иң бейек күпер тип иҫәпләнгән.
1984 йылғы күперҙе киңәйтеү буйынса эштәр башҡарғандан һуң, уның киңлеге 24,6 метр тәшкил итә. Автомобиль хәрәкәте — һәр бер яҡҡа өс рәт. Күперҙең иҫәпләнгән тулы күтәрелешлеге 3150 тонна. Күперҙең аушайыуы яҡынса 4 % тәшкил итә.
Күперҙе төҙөгәндә яҡынса 55 мең кубометр грунт күсерелгән һәм 70 мең кубометр бетон ҡулланылған.
Виадукты төҙөгән ваҡытта 22 кеше һәләк булған. Раҫланамаған имеш-мимештәр буйынса шуларҙың береһе (башҡа вариантта — өсәүһе) авария һөҙөмтәһендә әле ҡатып өлгөрмәгән бетон массаһында батып үлгән һәм пилон эсендә күмелеп ҡалған. Төҙөлөш һәм уның ҡорбандары тураһында иҫтәлеккә парковка эргәһендә күтәрелгән ҡаяға хәҙерге заман стилендә капелла төҙөлгән, уның аҫтында күҙәтеү майҙансығы эшләнгән.
# Һуд (пәйғәмбәр)

Һуд (ғәр. هود‎) — ислам пәйғәмбәре, Иҫке ғәһедтәге Евер менән тиңләштерелә .

# Һуд (пәйғәмбәр)
## Ғәдтәр

Ғәд ырыуы кешеләре (ғәдтәр) Ғәрәбстан ярымутрауының көньяғында Әһкәф тип аталған ерҙә йәшәйҙәр. Улар бик оҙон буйлы була — иң тәпәш ғәдтәр 60 терһәккә (яҡынса 30 метр), ә иң оҙоно — Джали жандың (кешеләрҙе ҡыйырһытҡан тиран) буйы 100 терһәккә етә. Улар шул тиклем оҙаҡ йәшәгән, хатта ҡәбиләләрендә кеше йөҙ йылға бер тапҡыр үлгән. Физик яҡтан көслө булалар һәм оҫта игенсе, малсы булып танылалар. Әммә улар боттарға табынған һәм аҙғынлыҡҡа бирелгән.
Ғәд атамаһы «ҡомло убалар» тигәнде аңлата һәм Ғәрәбстандың төрлө урындарында тупланған булыуы мөмкин. Ғәҙәттә фараз итеүселәр уларҙы Һадрамаутҡа яҡын сүллектәргә урынлаштыра. Башҡа пәйғәмбәрҙәр кеүек үк, Һуд ватандаштарын Аллаһҡа ышанырға, ширктән һаҡланырға һәм уның ҡушҡандарына буйһонорға саҡыра.

# Һуд (пәйғәмбәр)
## Ҡөрьәндә

Пәйғәмбәр Һуд Ҡөрьәндең ете урынында телгә алына. Ҡөрьәндә пәйғәмбәр һәм уның халҡы араһында булған ваҡиғалар тасуирлана. Һуд үҙ халҡына нисек тә мөрәжәғәт итһә лә, тегеләр дошманлыҡ менән яуап биреп, унан баш тарта. Һуд халҡы, ғәдтәр — бөйөклөк һәм байлыҡ менән тәкәбберләнгән кешеләр. Пәйғәмбәр уларға был байлыҡтар Аллаһтың мәрхәмәтлелеге арҡаһында булғанын һөйләй. Ул ваҡытта был урындар уңдырышлы була, урмандар киҫкен климатты йомшарта һәм уны йәшәү өсөн уңайлы итә. Аллаһы Тәғәлә мәрхәмәтенә ҡарамаҫтан, улар, киреһенсә, был йомартлыҡтар өсөн Раббыға рәхмәтен белдермәй. Болот, килеп сыҡҡас, уны ямғыр болото тип ҡабул итәләр.. Изге Ҡөрьәндә әйтелеүенсә, Һуд халҡы «шаулап торған ел менән» юҡ ителгән. Был ел һигеҙ көн һәм ете төн дауамында ҡотора һәм тулыһынса ғәдтәрҙе юҡ итә. Һөҙөмтәлә уларға, элекке халыҡтар кеүек үк, Аллаһы тәғәлә язаһын бирә. Уңдырышлы ерҙәр, һуғарыу каналдары, быуалар — бөтәһе лә ҡом менән ҡаплана, ә ҡала үҙе һәм унда йәшәүселәр тереләй күмелеп ҡала. Ҡот осҡос ҡомло дауыл ер йөҙөнән юйып, ғәдтәрҙе юҡ итә. Ваҡыт үтеү менән киңәйгән сүллектә был һәләк булған халыҡтың эҙҙәре лә ҡалмай.
# Чубарева

Чубарева — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Снопа йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Чубарева
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000054004
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005400
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кеүәш (Әй ҡушылдығы)

Кеүәш — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе биләмәһендә аға. Әйҙең һул ҡушылдығы. Йылға оҙонлоғо — 41 км. Һыу йыйыу бассейны майҙаны — 312 км².
Үренге һыртының көнбайыш ҡыҙырымынан башлана. Тамағы Кеүәш ауылы эргәһендә. Һул ҡушылдығы — Ҡара йылғаһы бар.
Объекттың коды — 10010201012111100021559.

# Кеүәш (Әй ҡушылдығы)
## Этимологияһы

Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Н. И. Шувалов үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә йылға исеме тураһында ошоларҙы яҙа:
* Куваш, река, левый приток Ая, бассейн Уфы, Куваши, село, основанное в 70 — 90-х годах ХIХ как выселок из Златоустовского завода, территория города Златоуста.
* Вопрос о происхождении топонима не решен до конца. Предложено соотношение с башкирским словом куыш — «шалаш» (кош), возможно, оно перешло в название реки, с последующим изменением в Куваш. Созвучно и тюркское имя Кугаш, а также угро-финское (марийское) слово куаш — «мелкий».
Стрельниковтың топонимик һүҙлегендә атамаһы башҡорт-төрки сығышлы Күбаш исеменә барып тоташа тип фаразларға була тиелгән.
# Ҡаштаҡ (Силәбе өлкәһе)

Ҡаштаҡ— Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Уйылға районындағы ауыл. Петровск ауыл биләмәһе составына инә.

# Ҡаштаҡ (Силәбе өлкәһе)
## Географияһы

Ауыл Силәбе өлкәһенең көнсығыш өлөшөндә, урман-дала зонаһында урынлашҡан, Ҡашҡайкүл күленән төньяҡ-көнбайышҡа, райондың административ үҙәге Уйылға ҡасабаһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан яҡынса 30 километр йыраҡлыҡта (тураға) урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән абсолют бейеклеге — 203 метр.
Был ҡасаба документтарҙа 1763 йылда Силәбе ҡәлғәһе ситендә ҡала яны ҡасабаһы булараҡ барлыҡҡа килгән тип билдәләнелә. Атама төрки телендәге ҡыштаҡ, ҡышлаҡ «ҡышлау урыны», «ҡышҡы йорт» һүҙенән алынған. Башҡорт телендәге ҡаштаҡ — «текә, текә ярлау» һүҙенән алыныуы ла ихтимал.

# Ҡаштаҡ (Силәбе өлкәһе)
## Географияһы
### Сәғәт бүлкәте

Ҡаштаҡ ауылы, бөтә Силәбе өлкәһе кеүек үк, МСК+2 сәғәт бүлкәтендә урынлашҡан. UTC ваҡытына (Өфө ваҡыты) ҡарата ҡулланыу ваҡытының айырмаһы сағыштырмаса +5:00 сәғәт тәшкил итә.

# Ҡаштаҡ (Силәбе өлкәһе)
## Этимологияһы

Ауыл ярайһы уҡ бейек кенә ҡалҡыулыҡта ята. Уның атамаһы ла ҡалҡыулыҡҡа бәйле алынған. Башҡорт әҙәби телендә ҡашлаҡ (диалектта: ҡаштаҡ) һүҙе ҡалҡыулыҡты (урыҫ. возвышенность;И.: hillside; Т. уамаҫ) аңлата (тирә-йүндән бейегерәк булып торған ер, ҡалҡыулыҡ, тау билтәүе).

# Ҡаштаҡ (Силәбе өлкәһе)
## Халҡы
### Милли составы

2002 йылдағы халыҡ иҫәбен алы мәғлүмәттәренә ярашлы, халыҡтың милли структураһында урыҫтар 59 % тәшкил итә, ә башҡорттар һан буйынса икенсе урында тора..

# Ҡаштаҡ (Силәбе өлкәһе)
## Урамдар

Ауыл бер урамдан тора (Колхоз урамы).
# Чурокса

Чурокса (Чуровка) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Онега йылғаһының уң ярына тамағынан 174 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Чурокса
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000002844
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000284
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡыҫыҡ(йылға)

Ҡыҫыҡ(Оло Ҡыҫыҡ) (. ҡыҫыҡ , йәғни тар) — Рәсәй йылғаһы. Көньяҡ Уралдың көнбайыш өлөшөнән башланғыс алып, көньяҡҡа ҡарай аға. Ләмәҙе йылғаһының уң ҡушылдығы. Оҙонлоғо — 17 километр.

# Ҡыҫыҡ(йылға)
## Тарихы

Ҡыҫыҡ йылғаһы көньяҡ йүнәлештә ағып барып, Ҡара йылға шаршыһынан түбәндәрәк, йәмле ҡаялар ҡаршыһында Ләмәҙе(Эҫем ҡушылдығы) йылғаһына барып ҡушыла.
Ҡыҫыҡ Икен һәм Бәҙәреш йылғаларынан ҡала Ләмәҙе йылғаһының мөһим ҡушылдыҡтарының береһе булып тора.
Йылға тамағы эргәһендә, уң ярында Ҡыҫыҡ урмансылар ҡасабаһы булған.Ҡасабаның тағын бер атамаһы — Пищетара. Халыҡ уны үҙенсә үҙгәртеп Пиштар тип йөрөткән.
Ҡасаба тирәһендә оҙаҡ ҡына киң ҡолас менән ағас ҡырҡыу эштәре алып барылған. Шуға ла Ҡыҫыҡҡа алып бара торған тар колеялы тимер юлы һалынған. Тик әлеге ваҡытта ҡасаба урыны аҡлан булып ҡалған.
Йылға буйҙарында тораҡтар юҡ. Ҡырҡылған урман ныҡ зыян күргән. Хәҙерге ваҡытта тергеҙеү.буйынса эштәр алып баралар.
Ҡыҫыҡ йылғаһында Көньяҡ Уралдағы тау йылғаларына хас балыҡтар, шул иҫәптән һирәк хайуандар иҫәбендә һаналған бәрҙе һәм бағыр тереклек итә.

# Ҡыҫыҡ(йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Мәғлүмәттәр буйынса рәсәй дәүләт һыу реестры ҡарап кама бассейны округы, һыу хужалығы участкаһы — йылға Эҫем йылғаһының башынан тамағына тиклем, йылға — Ағиҙел. Бәләкәй йылға бассейны — Кама.
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200612211100019345.

# Ҡыҫыҡ(йылға)
## Иҫкәрмә

* 1 2 «Ҡыҫыҡ(йылға)» — информация об объекте в Государственном водном реестре
# Сортамак

Сортамак — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ишим йылғаһының уң ярына тамағынан 201 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Сортамак
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ишим (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Ишим (бассейндың Рәсәй өлөшө), йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010300212115300011675
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301167
* Бассейн коды — 14.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Тимер юл транспорты

Тимер юл транспорты — йөктәрҙе һәм пассажирҙарҙы тәгәрмәсле транспорт саралары менән рельс юлдары буйынса йөрөтөүсе ер өҫтө транспорты төрө.

# Тимер юл транспорты
## Ҡулланылышы

Күп кенә илдәрҙә транспорттың барлыҡ төрҙәре араһында тимер юл транспорты төп урынды алып тора, был уның универсаллеге менән аңлатыла: иҡтисадтың барлыҡ тармаҡтарына хеҙмәт күрһәтеү һәм халыҡтың барлыҡ климат зоналарында ла тиерлек пассажирҙар йөрөтөүгә булған ихтыяжын тәьмин итеү мөмкинлеге бирә.
Тимер юл транспортының төп өҫтөнлөктәре: күпләп йөк ташыу һәләте; оҙон араларға ҙур күләмле йөк ташыу һөҙөмтәлелеге; сағыштырмаса ҙур тиҙлек; ышаныс һәм именлек; ташыуҙарҙың үҙҡиммәте түбән; башҡа төр транспортҡа ҡарағанда тирә-яҡ мөхиткә йоғонтоһо аҙыраҡ.
Һәр илдә тимер юл транспорты өлөшө иҡтисади-географик, демографик һәм башҡа факторҙарҙы иҫәпкә алып барлыҡҡа килә.

# Тимер юл транспорты
## Тарихы

Кеше йөктө үҙе тартҡан боронғо тимер юлдар б. э. VI быуатына ҡарай; уның уйлап табыусыһы булып ете аҡыл эйәһенең береһе Периандр һанала. Тимер юлдар Бөйөк Британияла XVIII һәм XIX быуаттарҙа мөһим энергия сығанағы булған пар машинаһын уйлап табыуҙан һуң сәскә ата.
1880-се йылдарҙа беренсе электр поездары, шулай уҡ трамвай һәм тоннель барлыҡҡа килә. 1940-сы йылдарҙан башлап, күпселек илдәрҙә электрлашҡан паровоздарҙы дизель- электр менән алыштыра башлайҙар, был процесс 2000-се йылда тамамлана тиерлек. 1960-сы йылдарҙа Японияла һәм башҡа бер нисә илдә электрлаштырылған юғары тиҙлекле тимер юлдар барлыҡҡа килде.
Тимер юл транспортының үҫеше, кәмеүе һәм тергеҙелеүе тарихын ҡулланылған энергия менән билдәләнгән бер нисә осорға бүлеп була.
Тимерҙән яһалған беренсе юл, ағас рельстар өҫтөнә суйын түшәм рәүешендә, 1768 йылда һалынған. Был яңылыҡ төрлө колея үлсәүҙәренә мөмкинлек бирә. 1790-сы йылдарҙа Бөйөк Британияла тулы тимер рельстар барлыҡҡа килә башлай. 1788 йылда Петрозаводск ҡалаһында Рәсәйҙең беренсе тимер юлы булған «Суйын тәгәрмәсле юл үткәргес» төҙөлә.
Рәсәй Федерацияһында уның бик ҙур биләмәһе һәм тәбиғи үҙенсәлектәре, эшкәртеү предприятиеларында сеймал базаһы алыҫ булған тимер юл транспорты транспорт системаһының нигеҙен тәшкил итә. Барлыҡ транспорт төрҙәренең (торба үткәргестәренән башҡа) йөк әйләнешенең 80 % -тан артығын, алыҫ һәм ҡала яны поездарында дөйөм файҙаланыуҙағы транспорттың пассажирҙар әйләнешенең 40 % тан артығырағын тимер юл бирә.
Рәсәй тимер юлдары — иң ҙур, яҡшы үҫеш алған, динамик һәм һөҙөмтәле эшләп килеүсе система. Илдең тимер юл селтәре 85 мең км-ҙан артыҡ оҙонлоҡҡа эйә
# Таежный Айдат

Таёжный Айдат — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Айдат йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Таежный Айдат
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200019474
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201947
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Мерәҫ

Мерәҫ — топоним.

# Мерәҫ
## Мәҡәләләр

* Мерәҫ (Баймаҡ районы) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл.
* Мерәҫ (Краснокама районы) — Башҡортостандың Краснокама районындағы ауыл.
* Мерәҫ (Татарстан) — Татарстандың Аҡтаныш районындағы ауыл.
* Мерәҫ (Ырымбур өлкәһе) — Ырымбур өлкәһенең Новосергиевка районындағы ауыл.
# Фома-Иоль

Фома-Иоль — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хартес йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Фома-Иоль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300026691
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302669
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Көҫәпҡол нефть ятҡылығы

Көҫәпҡол нефть ятҡылығы — 1934 йылда Көҫәпҡол ауылы янында асылған нефть ятҡылығы. Ауыл хәҙер Ишембай ҡалаһының бер биҫтәһе. Уралда Ишембай ятҡылығынан һуң табылған икенсе нефть ятҡылығы. Ул сафҡа индерелгәндән һуң, Башҡорт АССР-ы СССР-ҙа нефть сығарыу буйынса өсөнсө урынға сыға.
Был рифоген төрҙәге ятҡылыҡ, геология буйынса Урал алды регионы бөгөлөшө сиктәрендә һәм Һаҡмар-Арти ҡатламының ер аҫты рифоген массивтары төркөмөндә ята. Ишембай риф массивында.
Рентабеллеге түбән булыу сәбәпле 1944 йылда ябып, һаҡланыуға ҡуйылған. 1986 йылда яңынан нефть-газ ятҡылығы булараҡ эшкәртелә башлаған . Хәҙер «Ишембайнефть» «Башнефть-Добыча» ААЙ «Ишембайнефть» НГДУ-һы эшкәртә (ПАО «АНК „Башнефть“»).

# Көҫәпҡол нефть ятҡылығы
## Ятҡылыҡтың асылыу тарихы

Көҫәпҡол ауылы тирәһендә йәшәгән халыҡ «ер майын» (нефть) борондан уҡ ҡулланған. Уның менән күсәр майлағандар, һыҙлаған аяҡтарын «ер майына» тығып ултырып, дауаланғандар. 1770 йылда академик Иван Лепёхин етәкселегендәге Фәндәр академияһы экспедицияһы Башҡортостанға килә. Экспедиция Стәрлетамаҡтан алыҫ булмаған Көҫәпҡол ауылында ла була. Башҡорттар Лепехинға Көҫәпҡол ауылынан биш саҡрым алыҫлыҡта нефть сығанағын күрһәтә. Нефть ерҙән һарҡып сығып, Ағиҙелгә ағып төшкәнен Лепехин үҙ күҙҙәре менән күреп, был турала яҙып ҡалдырған:
   « Был ерҙә беҙҙең ҡыҙыҡһыныуыбыҙҙы ер соҡоған саҡта юлыҡҡан тау нефтенән торған инеш арттырҙы; беҙ бер аршинға яҡын тәрәнлектә уның сығанағына ла тиклем барып еттек. Был нефтте сирек аршиндан ҡалыныраҡ булған ташкүмер бүлеп сығара ине. Бер күренгән ташкүмер эҙе буйлап ҡаҙып, беҙ бер нисә урында ташкүмер таптыҡ, уларҙың ҡайһы берҙәре бер аршиндан артығыраҡ ҡалынлыҡта ине»

# Көҫәпҡол нефть ятҡылығы
## Ятҡылыҡ бөгөн

Ҡаҙылма байлыҡтар (УВС): нефть, тәбиғи газ.
Ятҡылыҡҡа иң яҡын юлдар: Өфө-Ырымбур (7 км) автомагистрале һәм уға параллель рәүештә тимер юл үтә. Иң яҡын тимер юл станциялары — Ишембай һәм Салауат.
Орогидрография күҙлегенән ҡарағанда Көҫәпҡол ятҡылығы Ағиҙелдең һыубаҫар туғайында урынлашҡан. Ағиҙел уның көньяҡ- көнбайыш өлөшөн киҫеп үтә.
Башҡортостан ер аҫты байлыҡтары менән файҙаланыу агентлығы мәғлүмәттәренә ҡарағанда, республика биләмәһендә ер аҫтында 300 млн т нефть барлығы иҫбатланған, 189 углеводородлы ятҡылыҡ бар, шуларҙың 154 нефть ятҡылығы, 7 нефть һәм газ ятҡылығы (Көҫәпҡол ятҡылығы ла бында инә) һәм 13 газ ятҡылығы. Уларҙың барыһында ла углеводородтар бик тәрәндә ята, улар һыу кимәле юғары (90 % тиклем) булыуы менән айырылып тора. Был ятҡылыҡтарҙың күбеһе 85 % эшкәртелгән, уларҙа сеймал әҙ ҡалған.

# Көҫәпҡол нефть ятҡылығы
## Тағы ла ҡарағыҙ

Ишембай
Көҫәпҡол (Ишембай)
Ишембайнефть
# Китайгородский Александр Исаакович

Александр Исаакович Китайгородский (16 февраль 1914 йыл — 16 июнь 1985 йыл) — совет физигы-кристаллографы, физика-математика фәндәре докторы (1946), профессор (1947). Ул билдәле инженер-химик, быяла һәм силикаттар буйынса белгес И. И. Китайгородскийҙың улы.

# Китайгородский Александр Исаакович
## Биографияһы

1935 йылда Мәскәү дәүләт университетының физика факультетынтамамлай. 1941 йылдың июненә тиклем Эксеприменталь медицинаның Бөтә Союз институты рентгеноструктура лабораторияһы менән етәкселек итә. 1936—1937 йылдарҙа — Мәскәү халыҡ хужалығы институтында доцент . 1938—1940 йылдарҙа Мәскәү ҡала педагогия институтында теоретик физиканан курстар уҡый.
1942—1944 йылдарҙа Мәскәү нефть институты филиалында кафедра мөдире була. Башҡорт дәүләт медицина институтында дөйөм физика курсын уҡый, 1943—1944 йылдарҙа унда медицина физикаһы кафедраһы мөдире. Был йылдарҙа Өфөлә эре оборона предприятиеһының физика бүлеге начальнигы булып эшләй.
1944 йылдан СССР ФА органик химия институтында рентгеноструктура тикшеренеүҙәре менән етәкселек итә.
1954—1985 йылдарҙа — СССР ФА элементоорганик берләшмәләр лабораторияһы мөдире. 1958—1985 йылдарҙа — Коломна дәүләт педагогия институты профессоры. Ул . Д. И. Менделеев (1949) һәм Е.С. Федоров исемендәге премия лауреаты (1967).

# Китайгородский Александр Исаакович
## Эшмәкәрлеге

Фәндә яңы йүнәлешкә — структуралы кристаллографияға нигеҙ һалыусы, шулай уҡ атом-атомлы потенциалдар ысулы һәм молекуляр кристалдарҙа тығыҙ төргәкләү принцибы авторы. Рентгеноструктуралы алымдар өлкәһендә мөһим китаптар яҙа, улар башҡа телдәргә лә тәржемә ителгән («Рентгеноструктурный анализ», «Рентгеноструктурный анализ мелкокристаллических и аморфных тел», «Теория рентгеноструктурного анализа» һ.б.).
Фәндең талантлы популярлаштырыусыһы, уның киң аудитория алдындағы сығыштары ваҡытында зал тулы була һәм ҡыҙыу бәхәстәр менән тамамлана. Ул яҙған фәнни-популяр китаптар китап кәштәләренән тиҙ арала юҡҡа сыға («Физика — минең һөнәрем», «Реникса», «Физика бөтәһе өсөн» һ.б.).
Китайгородский уҡыусылары араһында — ике академик, 10 фән докторы һәм 40-тан ашыу кандидат. Уҡыусыларҙың береһе булып Ю. Т. Стручков тора.