yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Тярсоре-Яха

Тярсоре-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пяседай-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 88 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Тярсоре-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300041242
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304124
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Торонто

Торо́нто (ингл. Toronto) — Канаданың иң эре ҡала, Онтарио провинцияһы үҙәге. Халыҡ — 2 615 060 кеше (2011). Миссиссога, Брэмптон, Маркем ҡалалары менән 5715 мең кеше халҡы менән агломерация төҙөй.
Торонто илдең «иҡтисад двигателе» тип һанала. Йәшәү сифаты буйынса донъяла 4-се урында тора (мегаполистар араһында).
Ҡала янында, Пикерингта 8 реактор менән АЭС урынлашҡан.

# Торонто
## Халыҡ

Ҡаланың 47 % Канадала тыумаған. 9,6 % халҡы Индиянан, 8,2 % — Ҡытайҙан, 5,6 % Италиянан, 5,6 % — Филиппиндан, 1,3 % — Рәсәйҙән, 1,2 % — Украинанан. Торонтола 424 мең мосолман йәшәй.
Америка континентын иң күп милләтле мегаполис.

# Торонто
## Humber College

Дәүләт уҡыу йорттары мәғариф министрлығы аккредитация Онтарио. Был ҙур колледжы береһе Канада, Канада алдынғы юғары уҡыу йорттарының политехник белем диплом һәм новаторлыҡ.
# Тюрингенхаузен

Тюрингенхаузен (нем. Thuringenhausen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 109 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,79 км². Диңгеҙ кимәленән 220 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99713 һәм автомобиль коды — KYF.
# Сафаров Георгий Самуилович

Сафаров Георгий Самуилович (2 август 1928 йыл — 12 апрель 2003 йыл) — СССР һәм Рәсәй хужалыҡ эшмәкәре, 1974 — 1995 йылдарҙа Белая Калитва металлургия заводы директоры.

# Сафаров Георгий Самуилович
## Биографияһы

Георгий Самуилович Сафаров 1928 йылдың 2 авгусында тыуған.
1952 йылда, Ростов ауыл хужалығы машиналары төҙөү институтын тамамлап, йәш белгес булып Белая Калитва ҡалаһына килә. «Гипроцветметобработка» Белая Калитва төркөмөнөң инженер-конструкторы булып эшләй башлай. 1953 йылда металлургия заводының ремонт-механика цехы башлығы итеп тәғәйенләнә. Артабан торба прокатлау цехын, пресслау һәм прокатлау цехтарын, заводтың конструкторҙар бүлеген етәкләй. 1968 йылда инженер урынбаҫары була, дүрт йылдан һуң — Белая Калитва металлургия заводының баш инженеры итеп тәғәйенләнә. 1974 йылда Г. С. Сафаров заводтың директоры итеп ҡуйыла.
Белгес булараҡ, рационализаторлыҡ һәм уйлап табыу эше менән шөғөлләнә, күп кенә патент авторы Включён в книгу «Творцы металлургии легких сплавов России», 1998 год, том 2.
2003 йылдың 12 апрелендә вафат була.

# Сафаров Георгий Самуилович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Октябрь Революцияһы ордены,
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены,
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены
* «Почёт Билдәһе» ордены,
* миҙалдар, улар араһында СССР Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең көмөш һәм алтын миҙалдары.
* СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1973)
* СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1989).
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған металлургы (1994).
* Белая Калитва ҡалаһының Почётлы гражданы (1995).
# Хальмер-Шор (Кара ҡушылдығы)

Хальмер-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кара йылғаһының һул ярына тамағынан 209 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Хальмер-Шор (Кара ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112103000090271
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103009027
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Һуҙынҡы һәм тартынҡы өндәр

Телмәр өндәре һуҙынҡы һәм тартынҡы өндәргә бүленә. Һуҙынҡы өндәрҙе әйткәндә, тауыш ярылары ҡатнаша һәм тауыш барлыҡҡа килә. Был осраҡта үпкәнән килгән һауа ҡаршылыҡҡа осрамай, уларҙы үпкәләге тын бөткәнсе һуҙып әйтергә мөмкин. Шуға ла улар һуҙынҡы өн тип атала. Ә тартынҡыларҙы әйткәндә, үпкәнән килгән һауа ҡаршылыҡҡа осрай һәм уларҙы тын бөткәнсе һуҙып әйтеп булмай.
А, ә, о, ө, ы, э (е), у, у, и — башҡорт теленең һуҙынҡы өндәре.
Быларҙан тыш урыҫ теленән ингән һүҙҙәрҙә генә ҡулланыла торған о, ы, э өндәре бар. Уларҙың әйтелеше урыҫ телендәгесә: полк, вышка, элеватор, электрик, сыр.
Һуҙынҡы өндәр талғын һәм нәҙек була:
а, ы, о, у — ҡалын һуҙынҡылар: бала, был, тор, тура, олатай.
а, э (е), ө, у, и — нәҙек һуҙынҡылар: әсәй, бел, төр, ирек, элек.
Һүҙҙең бер генә өнөн алмаштырһаң да, уның мәғәнәһе үҙгәрә: ҡар — ҡор — -ҡол — ҡал — бал — бар; ҡорол — борол.
О, ө, у, у һуҙынҡылары ирен ярҙамында әйтелә. Шуға күрә улар ирен һуҙынҡылары тип атала.
Һуҙынҡылар ижек яһап, баҫым ҡабул итә ала, тартынҡылар һуҙынҡыларҙан башҡа ижек яһай алмай. Һуҙынҡы өн — ижек (һүҙҙең бер тын менән әйтелә торған быуыны) яһаусы төп элемент. Ижектәр, үҙҙәренә баҫым ҡабул итеү-итмәүҙәренә ҡарап, көслө лә, көсһөҙ ҙә әйтелә, йәғни баҫымлы һәм баҫымһыҙ була ала. Был хәл ҡайһы осраҡта мәғәнә айырмалығы ла тыуҙыра: алма — яблоко, алма — не бери; бүлмә — комната, бүлмә — не дели; не перебивай.
Башҡорт һүҙҙәре йә нәҙек һуҙынҡылы, йә ҡалын һуҙынҡылы була. Ҡалын һуҙынҡылы һүҙҙәргә ҡалын ялғау, нәҙек һуҙынҡылы һүҙҙәргә нәҙек ялғау ҡушыла: тала + лар, арба + лар, урман + дар; булмә + ләр, әсәй + ҙәр, инәй + ҙәр.
Башҡорт һүҙҙәрендә ҡалын һуҙынҡылар эргәһендә тартынҡылар ҡаты, нәҙек һуҙынҡылар эргәһендә йомшаҡ әйтелә. Мәҫәлән, булды, булде һүҙҙәре бер-береһенән ҡалынлыҡ-нәҙеклек буйынса айырыла. Булды һүҙендә, у һәм ы һуҙынҡылары ҡалын булғанлыҡтан, б, л, д тартынҡылары ҡаты әйтелә, ә бүлде һүҙендә, ү һәм е һуҙынҡылары нәҙек булғанлыҡтан, б, л, д тартынҡылары йомшаҡ әйтелә.
Төп башҡорт һүҙҙәрендә ҡ, ғ өндәре ҡалын һуҙынҡылы һүҙҙәрҙә (ҡалаҡ, ҡалпаҡ, йылға), к, г өндәре нәҙек һуҙынҡылы һүҙҙәрҙә (кәрәк, күлдәк, тегеүсе) ҡулланыла.
Ғәрәп-фарсы һүҙҙәрендә т, ғ өндәре нәҙек һуҙынҡы эргәһендә лә килергә мөмкин: тәғәм, сәғәт, иғтибар, мәғариф.
Урыҫ теленән үҙгәрешһеҙ алынған һүҙҙәрҙә ҡалын һуҙынҡы ла, нәҙек һуҙынҡы ла, ҡаты тартынҡы ла, йомшаҡ тартынҡы ла бер рәттән килеүе мөмкин: февраль, апрель, октябрь.
Башҡорт телендә тартынҡылар яңғырау һәм һаңғырау тартынҡыларға бүленә. Бөтә тартынҡылар яһалғанда шау ҡатнаша. Ләкин бер төр тартынҡы өндәрҙе әйткәндә, тауыш ярылары ҡалтырап, тауыш та ҡатнаша.
# Ломик

Ломик — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лобань йылғаһының уң ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Ломик
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300512111100039870
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103987
* Бассейн коды — 10.01.03.005
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Юлдыбай ауыл Советы (Йылайыр районы)

Юлдыбай ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Йылайыр районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Юлдыбай ауылы.

# Юлдыбай ауыл Советы (Йылайыр районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Мөхәммәт ибн Ғәбдел-Үәһһәб

Мөхәммәт ибн Ғәдел-Үәһһәб әт-Тәмими (ғәр. محمّد بن عبد الوهّاب المشرّفي التميمي‎; 1703 , Ғүйәйнә — 1792,22 июнь, әд-Дәрғиә) — ғәрәп теологы һәм үәһһәбилек хәрәкәтенә нигеҙ һалыусы, сәләфи вәғәзсеһе, шулай уҡ Мөхәммәт ибн Сәғүд менән берлектә Сәғүд Ғәрәбстанын төҙөүҙә һәм яңы дәүләттә үәһһәби ағымын нығытыуҙа төп ролдәрҙең береһен башҡарған.
Әбдел-Үәһһәбтең тыуыу датаһы аныҡ билдәле түгел, ул 1703 йылда Нәждәге Ғүйәйнә ҡалаһында тыуған тип иҫәпләнә . Нәҫелдән килгән Бәнү Тәмим дин әһелдәре ғаиләһендә тыуған («әт-Тәмими» нисбәһе шунан). Бала сағынан уҡ Мөхәммәт шул ваҡытта киң таралған ислам тәғлимәтен, ул саҡта Ғәрәбстан ярымутрауында таралған хәнбәли мәҙһәбе буйынса өйрәнә башлай. 12 йәшендә өйләнә һәм хаж ҡылыу өсөн мосолмандарҙың изге ҡалалары Мәккә һәм Мәҙинәгә юл тота. Сәйәхәт ваҡытында әт-Тамими дин белгестәре Әхмәт ибн Хәнбәл һәм Ибн Тәймиәнең хеҙмәттәре менән таныша. Уларҙың ҡараштары күбеһенсә Ибн Әбел-Үәһһәб идеологияһының һәм дөйөм алғанда үәһһәбилек хәрәкәтенең киләсәгенә йоғонто яһай.

# Мөхәммәт ибн Ғәбдел-Үәһһәб
## Ғаиләһе

Мөхәммәт ибн Ғәбдел-Үәһһәбтең алты улы була, уларҙың дүртеһе атаһында уҡый һәм үҙҙәре лә ғөләмә булып китә — ике улы үҫмер саҡта үлеп ҡала.
Сәғүдиҙәр Йорто һәм Мөхәммәт Мөхәммәт әт-Тәмими тоҡомдары йортоноң союзы фаҡиһтың үлеме менән тамамланмаған, уларҙың тоҡомдары Ғәрәп йәмғиәтендә юғары «Шәйех тоҡомо» ҡатламын — Әл әш-Шәйехте барлыҡҡа килтергән (ғәр. آل الشيخ‎).

# Мөхәммәт ибн Ғәбдел-Үәһһәб
## Мөхәммәт ибн Ғәбдел-Үәһһәб тәғлимәте

Ибн Ғәбдел-Үәһһәб идеялары мосолман донъяһында яңылыҡ булмай. Беренсе сәләфиҙәр (от ғәр. سلف‎ — «ата-баба»,), Әхмәт ибн Хәнбәл һәм Ибн Тәймиә булған. Нәҡ хәнбәли мәҙһәб Мөхәммәт ибн Ғәбдел-Үәһһәбкә иң ҙур йоғонто яһай. Тәғлимәтендәге төп принциптар булып:
* Тәүхид
* Бидғәттән баш тартыу
* Йыһат — динде таҙартыу өсөн «көрәш».
Мөхәммәт ибн Ғәбдел-Үәһһәбтең ҡараштары һәм уның ислам терминдарына интерпретациялары замандаштары тарафынан да тәнҡитләнә һәм академик даирәләрҙә хөкөм ителеүен дауам итә.

# Мөхәммәт ибн Ғәбдел-Үәһһәб
## Библиографияһы

* Китаб әт-Тәүхид («Бер аллалыҡ китабы») — Ибн Абд әл-Ваххабтың төп хеҙмәте.
* Кәшф әш-шүбүхәт — изгеләргә табыныуға ҡаршы көрәш.
* Өс нигеҙ һәм уларҙың дәлилдәре.
# Полиана Окимото

Полиана Окимото (порт.-браз. Poliana Okimoto; 8 март 1983({{padleft:1983|4|0}}-{{padleft:3|2|0}}-{{padleft:8|2|0}}) (41 йәш), Сан-Паулу) — Бразилия йөҙөүсеһе, асыҡ һыуҙа һәм оҙон дистанцияға йөҙөү буйынса шөғөлләнә. Донъя чемпионы, Олимпия уйындарының бронза призёры.

# Полиана Окимото
## Карьераһы

Полиана Окимото 2002 йылда Мәскәүҙә ҡыҫҡа дистанцияла донъя чемпионтаында ҡатнаша, унда ирекле стиль менән 800 метрға 18-се урын ала.
2005 йылда Travessia dos Fortes еңә.
Окимото 2007 йылда Рио-де-Жанейрола Панамерика уйындарында ҡатнаша, был марафон йөҙөүҙә беренсе тапҡыр сығыш яһай. Ул 10 километрға көмөш миҙал яулай, был Бразилия өсөн турнирҙа беренсе миҙал була.
2008 йылғы Уйындарҙа тарихта беренсе йөҙөү буйынса Олимпия марафонында етенсе булып килә.
2008 йылда донъя чемпионатында Севильела ул шулай уҡ асыҡ һыуҙа ҡатнаша.
Окимото 2009 йылда 9-11-се этаптарҙа еңеп сығып, Донъя кубогын яулай. Ул Донъя серияһында еңеүсе беренсе Бразилия ҡыҙы була.
2009 йылда Римда һыу спорт төрҙәре буйынса донъя чемпионатында Полиана Окимото бронза миҙал яулай. Бразилия 15 йыл эсендә беренсе тапҡыр донъя чемпионаттарында миҙал яулай, ә Окимото донъя чемпионатында миҙал яулаған беренсе Бразилия ҡатын-ҡыҙы була. Época журналы 2009 йылда уның иң абруйлы 100 Бразилия ҡатын-ҡыҙҙарының береһе тип атай.
2010 йылда ул Ирвайнда Тымыҡ океан бассейны чемпионатында ҡатнаша, бында ирекле стиль менән 400 метрға йөҙөүҙә 20-се урынды биләй.
2010 йылда 800 метрға ирекле стилдә йөҙөүҙә (8.27,77) һәм 1500 метрға ирекле стилдә (16.09,04) йөҙөүҙә Бразилия рекордын ҡуя.
2011 йылғы Панамерикан уйындарында Гвадалахарҙа Окимото 2007 йылғы һөҙөмтәһен ҡабатлай һәм ҡабаттан көмөш яулай.
Лондонда 2012 йылғы Йәйге олимпия уйындарында Окимото ярышты тамамлай алмай. Бынан һуң килгән күңел төшөнкөлөгө Окимотоны депрессияға һәм спортты ташлау тураһында уйҙарға алып килә. Әммә ире, тренер Рикардо Синтра уны карьераһын дауам итергә өгөтләй.
Һыу спорт төрҙәре буйынса донъя чемпионаты Барселонала 2013 йылда ҡатын-ҡыҙҙарҙың 5 км уҙышында Полиана көмөш миҙал яулай ә бер нисә көндән һуң 10 км ярышта донъя чемпионы була. Финишта команда зачетында Бразилия командаһы Самуэль де Бон һәм Аллан ду Карму менән бергә бронза миҙал яулай.
2013 йылдың 12 авгусында Окимото 1500 метрға ирекле стилдә ярышып 16.26,90 һөҙөмтә менән Бразилия рекордын ҡуя.
Ҡазанда донъя чемпионатында Окимото 10 км марафонда алтынсы була.
Башта Окимото Бразилияла 2016 йылғы йөҙөү буйынса Олимпия уйындарында 10 км уҙышта дүртенсе була. Икенсе урынды биләгән Орель Мюллер финишта ҡағиҙәләрҙе боҙоп дисквалификацияланғандан һуң Окимото бронза призеры булырға мөмкинлек бирә. Йөҙөүҙә Олимпия миҙалын яулаған Бразилияның беренсе ҡатын-ҡыҙы була.
Киләһе йылда 10 километрға милли квалификациялы ярышта өсөнсө урынды яулап, Окимото 2017 йылғы донъя чемпионатына эләкмәй.
# Лантаноидтар

Лантаноидтар — Д. И. Менделеев периодик системаһының III төркөмөнә ҡараған 14 химик элементтан торған ғаилә.
| * | La | Ce | Pr | Nd | Pm | Sm | Eu | Gd | Tb | Dy | Ho | Er | Tm | Yb | Lu |
Металдар көмөштәй аҡ төҫтә; празеодим, неодим һарғылт төҫмөрлө. Һығылмалылар, электр тогын үткәрәләр, механик юл менән еңел эшкәртеләләр. Һыу менән, тоҙ, көкөрт, азот кислоталары менән реакцияға инәләр. Еңел лантаноидтар — һауала бүлмә температураһында, ауырҙары 180—200°С тиклем йылытҡанда окисланалар. Интерметаллидтар, комплекслы берләшмәләр һ.б. барлыҡҡа килтерәләр.
Лантан, скандий һәм иттрий менән берлектә ерҙә һирәк элементтар төркөмөн барлыҡҡа килтерәләр.

# Лантаноидтар
## Еңел лантаноидтар

* церий
* празеодим
* неодим
* прометий
* самарий
* европий

# Лантаноидтар
## Ауыр лантаноидтар

* гадолиний
* тербий
* диспрозий
* гольмий
* эрбий
* тулий
* иттербий
* лютеций
* Лантан
* Церий
* Празеодим
* Неодим
* Самарий
* Европий
* Гадолиний
* Тербий
* Диспрозий
* Гольмий
* Эрбий
* Тулий
* Иттербий
* Лютеций
# Күлсек

Гөлжүк (тур. Gölcük) — Ҡожаэли провинцияһындағы ҡала һәм район (Төркиә). Ҡала Мәрмәр диңгеҙе төбәгендә Армытлы ярымутрауының төньяҡ ҡултығында, провинцияның көньяғында урынлашҡан.

# Күлсек
## Тарихы

Төбәктә Төркиәнең 1926 йылда нигеҙләнгән төп хәрби-диңгеҙ базаларының береһе урынлашҡан. Ҡала, башлыса, уның нигеҙендә барлыҡҡа килгән. Хәрби-диңгеҙ флоты ҡала үҫешенең тарихы дауамында бик мөһим роль уйнай. Кешенең даими үҙгәреүсән профиле арҡаһында ҡалала мәҙәни мозаика ойошторолдо. Гөлжүк верфендә хәрби-диңгеҙ командованиеһы һәм судно төҙөлөшө ҡаланың социаль, мәҙәни һәм иҡтисади үҫешен тиҙләтә. Сәнәғәт тармаҡтарының күп булыуына бәйле төбәктә ауыл хужалығы продукцияһын етештереү ихтыяжы әкренләп кәмей. Гөлжүктә шулай уҡ Ford Otosan автомобиль заводы эшләй.
2004 йылға мәғлүмәттәр буйынса, районда эшһеҙлек кимәле 6,7 процентҡа тиклем кәмегән.

# Күлсек
## Ер тетрәү

1999 йылдың 17 авгусында Гөлжүктә булған ер тетрәү районға ҙур зыян килтергән. Унда һәләк булған кешеләр һаны 20 меңгә яҡынлаша тип иҫәпләнә.
Әммә рәсми мәғлүмәттәрҙә Гөлжүктә ер тетрәүҙән күрелгән зыян кәметеп күрһәтелгән. Шул саҡтағы президент Сөләймән Демирел был төбәкте сәнәғәт инвестицияларын һәм һалым керемен кәметмәҫ өсөн ҡаза күргән төбәк тип иғлан иттермәй.
Бынан тыш, ер тетрәүҙән һуң милли матәм иғлан ителмәй һәм флагтар ҙа ҡайғы билдәһе итеп төшөрөлмәй, был төбәк халҡының ризаһыҙлығын тыуҙыра

# Күлсек
## Күренекле кешеләре

* Акалын Демет — популяр йырсы ҡатын.
# Һирәк китаптар музейы

«Ғылым Ордасы» һирәк китаптар музейы — Ғылым ордасы (Ҡаҙағстан, Алма-Ата) комплексында урынлашҡан Ҡаҙағстан Фәндәр Милли академияһы музейы.

# Һирәк китаптар музейы
## Тарихы

Ҡаҙағстан Республикаһы Мәғариф министрлығының фән буйынса комитеты 2010 йылдың 1 июнендәге 35-ПР һанлы бойороғона ярашлы, музей һәм коллекцияларҙы һаҡлау, өйрәнеү һәм популярлаштырыу, фәнни, тарихи һәм мәҙәни мираҫты киң таратыу, «Ғылым ордасы» үҙәге ҡарамағында ғилми-тикшеренеү һәм мәҙәни-ағартыу эше алып барыу маҡсаты менән Һирәк китаптар музейы асылған.
Коллекция ике йыл дауамында формалашҡан. Музей фондына 500-гә яҡын экспонат ҡарай, баҫманың булып ғалим-мәғрифәтселәр хеҙмәттәренең һәм ҡаҙаҡ ауыҙ-тел ижадының беренсе баҫма китаптары бар. Ул 2012 йылда Ҡаҙағстан Фәндәр академияһы бинаһында .үҙ ишектәрен аса.
Һирәк китаптар музейы хеҙмәткәрҙәре ҡулъяҙма мираҫ һәм рухилыҡ, ҡулъяҙма китаптар һәм XX быуаттың беренсе яртыһы ҡаҙаҡ әҙәбиәте мәсьәләләре буйынса заманса тикшеренеүҙәр алып бара. Һирәк китапар фондтары менән эш тәжрибәһен өйрәнеү маҡсатында музей хеҙмәткәрҙәре 2012 йылдың ноябрендә Германияға барҙылар, Берлин Милли һәм Лейпциг дәүләт китапханаһында булдылар.

# Һирәк китаптар музейы
## Экспозицияһы

Музей экспозицияһы Үҙәк ғилми китапханаһының боронғо ҡулъяҙмалар һәм раритеттар фондына нигеҙләнеп ойошторолған. Ул ҡаҙаҡ дала киңлектәре һәм унан ситтә барлыҡҡа килгән тарихи, мәҙәни һәм ғилми китаптар һәм ҡулъяҙмаларҙы үҙ эсенә ала. Маҡсаты — XIII—XX быуаттарҙағы социаль-тарихи әһәмиәткә эйә мәҙәни-тарихи мираҫты күрһәтеү. Музейҙа шулай уҡ интеллигенция тәүге «Алаш» баҫмаһының китаптары бар.
# Андура

Андура — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кишкиль йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Андура
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300412111100036252
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103625
* Бассейн коды — 10.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Лём-Ю

Лём-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вишера йылғаһының уң ярына тамағынан 183 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Лём-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000016576
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001657
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Агарта

Агарта — Грузияла, Кахети өлкәһенең Тушети төбәгендәге Ахмет муниципалитеты территорияһында урынлашҡан.
Шенаконан Агеураға тиклем йәйәүлеләр юлы. Агарта общинаһы Тушети төбәгендә иң мөһим ауылдарҙың береһе. Төньяҡ Кавказ сиге һыҙығы буйында урынлашҡан.
Агарта 2018 йылда Тушети хөкүмәте ҡарары менән дәүләт әһәмиәтендәше милли ҡомартҡыһы статусын ала.

# Агарта
## Урынлашыуы

Уртаса ауышлыҡтағы тау битләүендә урынлашҡан, 10 -ға яҡын торлаҡ йорт бар. Дүрт башня ғына әллә ней юғалтыуһыҙ һаҡланған. Уларҙың алты ҡат бейеклегендәгеһе әле лә тора, әммә ныҡ туҙған, хатта ситтәре емерелә. Дүрт башняның да иҙәндәре ағастан эшләнгән, асамайҙарының бағана конструкцияларының ҡалдыҡтары һаҡланған.
# Сэбин (Локчима ҡушылдығы)

Сэбин — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Локчим йылғаһының һул ярына тамағынан 49 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Сэбин (Локчима ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000018211
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001821
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Пезуха

Пезуха — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сунжа йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Пезуха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы), Унжа йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300412110000013483
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001348
* Бассейн коды — 08.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Көсөк

Көсөк — Күсем хан нәҫеленән булған бөйөк башҡорт ханы, Абылайгәрәй улы һәм Күсем хан бүләһе.

# Көсөк
## Биографияһы

Аблайгәрәй хандың улы булған; уның иртә тормошо тураһында бер ни ҙә билдәле түгел. Девлет-Гирея вафат булғандан һуң Күсем нәҫелен етәкләй һәм һуңынан 1662-1664 йылдарҙа Башҡорт ихтилалында командаларҙың береһе була. Башҡорттар Көсөккә үҙ лидерына әйткән кеүек яҡынаялар һәм уның тураһында «Батшалығыбыҙ Руска күтәрелеп китте!» тип әйтәләр. Уны 1667 йылда хан итеп иғлан итәләр. Көсөк етәкселегендә башҡорттар һәм ойраттар Себерҙә йәшәүселәргә сапҡындар яһайҙар. 1670-се йылдарҙа Көсөк һәм уның яҡлылар ҡарағалпаҡтарға китә, артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
В 1651 году вместе с Девлет-Гиреем командовал татарскими отрядами, которые участвовали в разгроме Далматовского Успенского монастыря; монастырь и постройки были сожжены, а монахи и монастырские слуги убиты или угнаны в плен.
После смерти Девлет-Гирея возглавил род Кучумовичей.
Во время Башкирского восстания вёл переговоры с повстанцами, но не был руководителем их восстания во время их набегов. Помимо этого сохранились сведения о его переговорах с воеводами, которые были наместниками сибирских городов, а также с царём Алексеем Михайловичем, в грамотах к которым, он которого он называл себя татарином, и свой народ - татарами
Примерно в 1670-х годах Кучук и его сторонники ушли к каракалпакам, дальнейшая его судьба неизвестна.
# Яубаҫарова Минниса Әхмәҙулла ҡыҙы

Яубаҫарова Минниса Әхмәҙулла ҡыҙы (25 декабрь 1948 йыл) — һауынсы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре

# Яубаҫарова Минниса Әхмәҙулла ҡыҙы
## Биографияһы

Минниса Әхмәҙулла ҡыҙы Яубаҫарова (Аҫылғужина) 1948 йылдың 25 декабрендә Башҡорт АССР-ының Мәләүез районы Ҡотлобулат ауылында тыуған. 1952 йылда атаһы (сығышы Үрге Нөгөш ауылынан) тыуған яғына — Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылына күсеп ҡайта. Ғәлиәкбәр мәктәбендә уҡый.
Минниса Әхмәҙулла ҡыҙы Тимер ауылына тормошҡа сыға һәм 1967—2003 йылдарҙа Бөрйән районының «Ҡыҙыл таң» колхозында һауынсы булып эшләй. Ул 20-се саҡырылыш район Советына депутаты итеп һайлана.

# Яубаҫарова Минниса Әхмәҙулла ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1995)
* Хеҙмәт ветераны (2002)