yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ключ (Кармаюр ҡушылдығы)

Ключ — Рәсәйҙәге йылға. Ульяновск өлкәһе,Һамар өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Калмаюр йылғаһының һул ярына тамағынан 9,4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Ключ (Кармаюр ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысы Камское Устье ҡала тибындағы ҡасабаһынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем, Оло Черемшан йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000512112100004697
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100469
* Бассейн коды — 11.01.00.005
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Оло Гаревая

Оло Гаревая — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Баранча йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Оло Гаревая
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тагил йылғаһыТүбәнге Тагил ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501512111200005347
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200534
* Бассейн коды — 14.01.05.015
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Арко-Пендмаяга

Арко-Пендмаяга (Арко-Пэндма-Яга) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Арко-Пендмаяга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары/ Канин Нос морононан/ Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000057296
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005729
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Малайҙар (хикәйә)

«Малайҙар» — Антон Павлович Чеховтың 1887 йылда яҙылған хикәйәһе. 1887 йылдың 21 декабрендә «Петербург гәзите» 350-се һанында (Сәхнә) өҫтәмә исеме һәм А. Чехонте ҡултамға-псевдонимы менән тәүге тапҡыр баҫыла. Яҙыусының традицион Раштыуа хикәйәһе драматизмын йомшартҡан ижад ынйыларының береһе.

# Малайҙар (хикәйә)
## Сюжеты

Королевтар ғаиләһе йортона Раштыуа байрамына алыҫтан 2 класс гимназисы Володя килә. Уның менән ҡунаҡҡа дуҫы Чечевицын да килә. Володяның апай-һеңлеләренә үҙен Монтигомо, Ҡарсыға тырнағы, еңелмәҫтәр юлбашсыһы тип таныта. Хәҙер Володя ғәҙәттәгесә апай-һеңлеләре менән уйнамай, байрам алды әҙерләнеүҙәрендә лә ҡатнашмай, ә йорттағыларҙан ситләшеп, Чечевицын менән әллә нимә тураһында һөйләшә лә бышылдаша. Апай-һеңлеләре, уларҙың серләшкәнен тыңлап тороп, малайҙарҙың Америкаға ҡасып китергә әҙерләнгәнен белеп ҡала. Әммә алыҫҡа ҡасып өлгөрмәйҙәр: уларҙы, яҡындағы ҡаланың Каруанһарайында дары һатып алыу мөмкинлеге барлығын белешеп йөрөгәндә, кире боралар.

# Малайҙар (хикәйә)
## Яҙылыу һәм баҫылыу тарихы

1887 йылда «Петербург гәзите» баҫылғандан тыш, Чеховтың был хикәйәһе 1899―1901 йылдарҙа нәшриәтсе А. Ф. Маркс баҫтырған Әҫәрҙәр йыйынтығының беренсе томына инә. Чехов махсус ошо баҫма өсөн өҫтәмә исемен алып ташлай һәм әҫәр тексын байтаҡ эшкәртә: яҙыусы балалар психологияһы тағы ла сағыуыраҡ һүрәтләүсе үҙгәртеүҙәр һәм өҫтәмәләр индерә (айырым алғанда, Володяның доғаһын индерә). Шулай уҡ финалын үҙгәртә. Индерелгән үҙгәртеүҙәр һөҙөмтәһендә, тәүге редакцияла билдәләнгән малайҙарҙың характер ҡапма-ҡаршылығы, тағы ла сағыуыраҡҡа әйләнгән. Текст өҫтөнән эшләгәндә, Чехов барса вульгаризм һәм халыҡ теле әйтелештәрен алып ташлаған.
Яҙыусы тере саҡта хикәйә немец, норвегия, фин һәм чех телдәренә тәржемә ителгән.
Фараз буйынса, Мәскәүҙәге Нескучный садта балыҡ тотоусы, уны киптереүсе һәм индеецтар булып уйнаусы ике гимназист менән осрашыу эпизоды Чеховҡа ошо хикәйәне яҙыу идеяһын бирә. Яҙыусы малайҙарға уның менән «донъя төрөпкәһен» тартыуҙы тәҡдим итә, ә үҙе уларҙан бүләккә ҡалҡыуыс ала.

# Малайҙар (хикәйә)
## Тәнҡитселәр фекере

Лев Толстой Чеховтың был хикәйәһен иң яҡшы әҫәр тип һанай. Виктор Гольцев та ғаилә даирәһендә уҡыу өсөн Чеховтың "Малайҙар"ын тәҡдим итә. Гольцев һүҙҙәре буйынса, Чехов бала персонаждарҙың сағыу образдарын тыуҙырыусы һәм «бала күңелендә нимә булғанын һәм өлкәндәр йыш ҡына нимә аңлай алмағанын» күрһәтеүсе ижадсыларға ҡарай.
# Яңы Мөсәт мәктәбе

Яңы Мөсәт мәктәбе — Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауыл советы составына ингән Яңы Мөсәт ауылында урынлашҡан. Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Иҫке Собханғол мәктәбе филиалы

# Яңы Мөсәт мәктәбе
## Тарихы

1935 йылда Яңы Мөсәттә элекке мәсет бинаһында 4 йыллыҡ башланғыс мәктәп асыла. 1-се класҡа йәштәренә ҡарамай бөтәһен дә алалар. Бының өсөн мәсет бинаһын файҙаланалар. Ҡыҙҙар һәм малайҙар айырым уҡығандар. Беренсе уҡытыусы булып Иҫке Монасиптан Буранов Һаҙый эшләүе билдәле.
1939 йылда Нәби ауылынан Уразаев Сәйетғәле Әхмәтзата улы күсеп ҡайта һәм уҡытыусылыҡ эшен башлай. Уның атаһы Әхмәтзата Уразаев (Яңы Мөсәт ауылынан) заманына күрә бик уҡымышлы кеше булған, мәктәп асылғансы ауылда мәзин булып торған, балаларға белем биргән.
1956 йылда леспромхоздың участогы асылыу сәбәпле, күсеп килеүсе йәштәр һаны арта, һәм өҫтәлмә рәүештә рус кластары асыла, уларҙы Ишкинин Азат Хәлфетдин улы уҡыта.
1966 йылда мәктәп 8 йыллыҡҡа үҙгәртеп ҡорола. Леспромхоз мәктәп яңы мәктәп бинаһын төҙөтә. Тәүге директоры булып Ишбулатов Мөнир Сибәғәт улы эшләй.
1966 йылда Ғәлиәкбәр мәктәбендә уҡытып йөрөүсе Уразаев Хәмит Сәйетғәле улы күсеп ҡайта һәм үҙ мәктәбендә география фәненән уҡыта башлай. Ауылға клуб, заманса мәктәп һалдырыу өсөн янып йәшәй Хәмит Сәйетғәле улы. Ул үҙ ауылында 18 йыл директор вазифаһын башҡара, ауылдың, райондын абруйлы укытыусыһы булды, һуңынан Мораҙым мәктәбендә лә директор булды.
1994—2001 йылдарҙа яңы мәктәп бинаһы төҙөлә. Мәктәп төҙөүҙә ауыл халҡы ҙур көс һала, 2000—2001 уҡыу йылын уҡыусылар яңы мәктәптә башлайҙар.
Яңы Мөсәт мәктәбе Иҫке Собханғол урта мәктәбенең филиалы итеп үҙгәртелә. Тулыраҡ:

# Яңы Мөсәт мәктәбе
## Мәктәпте тамамлаусы билдәле шәхестәре

* Ҡасҡынбаев Мөхәррәм Абдразаҡ улы (5 июнь 1963 йыл) — Башҡортостан Республикаһы мәғариф алдынғыһы, йәмәғәт эшмәкәре
* Шәрипов Рөстәм Динислам улы (29 июль 1982 йыл) — Хәйбулла районы хакимиәте башлығы. Салауат Юлаев ордены кавалеры.
* Йәнғәлина (Ғүмәрова) Шәһәрбоҫтан Әхмәт ҡыҙы (24 март 1924 йыл — ….йыл) — «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1957), хеҙмәт ветераны (1980)
* Ҡасҡынбаева Гәүһәр Абдраҙаҡ ҡыҙы (29 май 1960 йыл — 2 август 2006 йыл) — педагог, филология фәндәре кандидаты, доцент, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы
* Вәлиев Рәжәп — БР-ның атҡаҙанған энергетигы
* Абдуллин Наил Сәғит улы — Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре
* Ҡасҡынбаев Мөҙәрис Ә., Һырлыбаева Г.Ә., Кинйәбулатова Р.Һ., Уразаев Х. С., Тулыбаева З. Х.- БР-ның мәғариф алдынғыһы
# Большакова Мария Николаевна

Мария НиколаевнБольшакова (1911—1996) — малсы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

# Большакова Мария Николаевна
## Биография

Мария Большакова тыуған 1911 йылдың 19 сентябрендә Смольяны ауылында (хәҙер — Белоруссия, Витебск өлкәһе, Оршанский районы). 1919 йылдан ғаиләһе менән бергә Смоленск өлкәһе, Ельнинский районы, Теренино ауылында йәшәгән, башланғыс мәктәпте тамамлағас, урындағы совхозда эшләй. 1934—1938 йылдарҙа Большакова Руднянский районы «Первомайский» совхозының эре мөгөҙлө мал һөт-тауар фермаһы бригадиры булып эшләй. 1938 йылда ул, зоотехниктар курстарын тамамлай, артабан Руднянский ҡала ветеринар дауаханаһында лечебница эшләй. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында оккупацияға эләгә, бар көслөк менән Германияға эшкә оҙатыла. 1945 йылда тыуған яғына ҡайта, колхоз һәм совхоздарҙа эшләй.
1947 йылдан 1979 йылға тиклем Большакова Смоленск өлкәһе Вяземский районының «Кайдаковский» совхозы сусҡа фермаһында бригадир булып эшләй. Үҙенең хеҙмәте осоронда ул ит етештереүҙә һәм сусҡа бәрәстәрен һаҡлау буйынса юғары күрһәткестәргә өлгәште.
СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 22 март указы менән Мария Большакова «малсылыҡ үҫешендә, ит етештереүҙе арттырыуҙа ҙур ҡаҙаныштары өсөн», Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы тигән юғары исемгә лайыҡ булды.
1981 йылда Большакова пенсияға сыға. 1996 йылда вафат була, Вяземский районы Кайдаково ауылында ерләнгән.
Шулай уҡ Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1971) һәм миҙалдар менән бүләкләнгән.
# Иҫке Ҡара Айғыр

Иҫке Ҡара Айғыр, Иҫке Карайгер (рус. Старый Карайгер) — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.

# Иҫке Ҡара Айғыр
## Географияһы

Ауыл Һаҡмар йылғаһының һул яҡ ярында округ үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһынан туранан яҡынса 11 километр алыҫлыҡта көнбайыштараҡ урынлашҡан.
Элек ауыл Советы үҙәге булған Краснознаменка менән араһы 13 км..

# Иҫке Ҡара Айғыр
## Климаты

Уртаса-континенталь климатлы. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0$^о$С -тән +4,8$^о$С-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуарҙа уртаса айлыҡ температура яҡынса −20,5$^о$С — 35 $^о$С. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, бер үк ваҡытта күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы ярайһы тотороҡло, уның уртаса 150 көн дауамында ята.

# Иҫке Ҡара Айғыр
## Тарихы

Ауылға XIX быуаттың һуңғы өслөгөндә нигеҙ һалынған. Бында Һамар губернаһы Быҙаулыҡ өйәҙенән күсеп килгәндәр тип уйларға нигеҙ бар. 1901 йылғы исемлектә Ҡара Айғыр утары (хутор Кара-Айгырский) тип теркәлгән.
1924 йылдамы бәлки 1925-тәлер утарҙан айырылып сығып Һаҡмар буйынан 5 километрға өҫтәрәк яңы тораҡ пункт булдыралар. Шул арҡала яңы тораманы Яңы Карайгер (хәҙер Ҡара Айғыр — Карайгер), ә элеккеһен Иҫке Карайгер тип исемләп йөрөтә башлайҙар. 2016 йылға тиклем Ҡыуандыҡ районы Краснознаменка ауыл Советы составында булған, муниципаль берәмектәрҙе үҙгәртеп ҡорғандан һуң Ҡыуандыҡ ҡала округына ингән.

# Иҫке Ҡара Айғыр
## Этимологияһы

Күсеп килеүселәр йәшәр урынды Ҡара Айғыр тигән йырынты янында һайлағандар һәм ауылға ла шул исемде биргәндәр. Йырынты атамаһы иһә башҡорт телендәге ҡара һәм айғыр һүҙҙәренән хасил булған тип бәйән итә Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында

# Иҫке Ҡара Айғыр
## Халҡы

2002 йылда даими рәүештә йәшәүселәр 11 кеше тәшкил иткән (урыҫтар 73 %) , 2010 йылда — 6.
# Маромица

Маромица — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Молома йылғаһының һул ярына тамағынан 334 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.

# Маромица
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300312111100035096
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103509
* Бассейн коды — 10.01.03.003
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Кесе Лиур-Яга

Кесе Лиур-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лиур-Яга йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Кесе Лиур-Яга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112103000089664
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008966
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Россошь (Глубокая ҡушылдығы)

Россошь (Россош) — Рәсәй йылғаһы. Ростав өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Глубокая йылғаһының һул ярына тамағынан 77 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Россошь (Глубокая ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Северский Донец йылғаһы, йылғанвң РФ менән Украина сигенән Калитва йылғаһы менән ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Северский Донец (һыу бассейнының Рәсәй бүлеге), йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010400512107000013891
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107001389
* Бассейн коды — 05.01.04.005
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Маслов Владислав Михайлович

Маслов Владислав Михайлович (30 сентябрь 1929 йыл, Владимир ҡалаһы — 3 декабрь 1997 йыл, Владимир ҡалаһы) — Владимиро-Суздаль музей-ҡурсаулығындағы директор урынбаҫары. Владимир дәүләт педагогия институтының тарих кафедраһының өлкән уҡытыусыһы

# Маслов Владислав Михайлович
## Биографияһы

1929 йылдың 30 сентябрендә Владимир ҡалаһында тыуа. 1949 йылда П. И. Лебедева-Полянский исемендәге Владимир дәүләт педагогия институтын тамамлай. Уҡыуын тамамлағас, Владислав Маслов ун йылдан ашыу тарих уҡытыусыһы, һуңынан Владимир ҡалаһы мәктәптәрендә уҡытыу бүлеге мөдире булып эшләй. 1961 йылда ул партия эшендә була. 1961 — 1964 йылдарҙа КПСС-тың Владимир ҡала комитетының пропаганда һәм агитация бүлеге мөдире урынбаҫары. 1964 — 1965 йылдарҙа Бөтә Союз синтетик ыҫмалалар ғилми-тикшеренеү институтының партия бюроһы секретары урынбаҫары (ВНИИСС).
1965 — 1968 йылдарҙа эшләй. Владислав Михайлович — Владимиро-Соран музей-ҡурсаулығындағы директор урынбаҫары. 1968 — 1974 йылдарҙа — Бөтә Рәсәй тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыларын һаҡлау йәмғиәтенең Владимир өлкә бүлексәһе рәйесе урынбаҫары.
1974 йылдан алып һәм ғүмеренең аҙағына тиклем В. М. Маслов уҡытыусы эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә, Владимир дәүләт педагогия институтының тарих кафедраһының өлкән уҡытыусыһы булып эшләй.
1953 — 1955 йылдарҙа эшләй. Владислав Михайлович СССР Фәндәр Академияһының Археология институтының эшендә ҡатнаша, унда тарих фәндәре докторы Н. Н. Воронин етәкселек итә. 1955 йылдың октябрь - ноябрендә ул балсыҡ карьерҙы тикшерә һәм төрлө ҙурлыҡтағы хайуан һөйәктәре таба. 1957 йылда СССР Фәндәр Академияһының Археология институтының археология экспедицияһы составында тарих фәндәре докторы О. Н. Бадер етәкселегендә Владимир янындағы палеолит дәүеренә ҡараған Сунгирь туҡталыштарында ҡаҙыу эштәрендә ҡатнаша.
В. М. Маслов тәүге өлкә крайҙы өйрәнеү конференциялары ойоштороусыларҙың береһе була (1973, 1976, 1989 йылдар).
Маслов Михаил 1976 һәм 1983 йылдарҙа нәшер ителгән «Тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары» йыйынтығының редколлегия ағзаһы була.

# Маслов Владислав Михайлович
## Наградалары

В. И. Ленин тыуыуына 100 йыл тулыу уңайынан «Маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнә

# Маслов Владислав Михайлович
## Хеҙмәттәре

В. М. Маслов АРХЕОЛОГИЧЕСКОЕ ИЗУЧЕНИЕ ВЛАДИМИРА И БОГОЛЮБОВА С 30-Х ГОДОВ XIX ВЕКА ДО НАСТОЯЩЕГО ВРЕМЕНИ
# Бездонная

Бездонная — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Блудная йылғаһының һул ярына тамағынан 131 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Бездонная
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000212103000048999
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004899
* Бассейн коды — 03.03.00.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Вижаиха (Колва ҡушылдығы)

Вижаиха — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы/ Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Колва йылғаһының уң ярына тамағынан 100 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 94 км.

# Вижаиха (Колва ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100006574
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100657
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ирар

Ирар — Рәсәй йылғаһы. Сыуашстан биләмәләрендә аға. Йылға Урта Цивиль йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Ирар
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цивиль йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга ҡушылдыҡтары Ҡуйылыһыу аралығында, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400412112100000070
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100007
* Бассейн коды — 08.01.04.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Илимдиг

Илимдиг (Илимтин) — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сережа йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Илимдиг
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Теша йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ока ҡушылдыҡтары бассейны Мокша йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010300212110000030861
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003086
* Бассейн коды — 09.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Мөхәмәтйән (исем)

Глафира Фәйершина 30.09.2021
Мөхәмәтйән Мөхәмәтйән - башҡорт ир-ат исеме == Этимология == <МӨХӘМӘТЙӘН [ғәр., фарс.] Мөхәмәт (маҡтаулы, данлыҡлы) + йән>
== Билдәле кешеләр == <Мөхәмәтйәнов Шакирйән Юныс улы (Александр Матвеевич Матросов; 5 февраль 1923 йыл — 27 февраль 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған ҡыҙылармеец, ВЛКСМ ағзаһы. Советтар Союзы Геройы (1943, үлгәндән һуң).Мөхәмәтйәнов Файыҡ Тимерйән улы (10 март 1921 йыл — 2 июнь 2009 йыл) — башҡорт шағиры, журналист. 1943 йылдан — КПСС, 1957 йылдан — СССР Журналистар союзы, 1982 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында һәм 1945 йылдағы совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), Ҡыҙыл Йондоҙ (1945) һәм «Почёт Билдәһе» (1976) ордендары кавалеры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1980).Мөхәмәтйәнов Рәшит Абдулла улы (10 сентябрь 1940 йыл — 6 ғинуар 2019 йыл) — уҡытыусы, журналист, тыуған яҡты өйрәнеүсе[1]. 1-се Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты (1995).Хәйернас Мөҙәрис улы Мөхәмәтйәнов (1906 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, рядовой, ҡыҙылармеец.Мөхәмәтйән Ишмөхәмәтов (1796—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.Мөхәмәтйәнов Самат Әбдрәхим улы (20 июнь 1949 йыл) — ғалим-педагог, философ, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре кандидаты (1995), философия фәндәре докторы (2000), профессор (2002).Мөхәмәтйәнова Ғәлиә Мөхтәр ҡыҙы (1 декабрь 1950 йыл) — педагог, дәүләт хеҙмәткәре, ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының мәғариф министры (1998—2004). Рәсәй Федерацияһы Педагогия һәм социаль фәндәр академияһының ағза-корреспонденты, педагогия фәндәре кандидаты. Башҡортостан Йәмәғәт палата­һы ағзаһы (2015). СССР-ҙың мәғариф отличнигы , Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре.[1] Ҡаҙаҡбаев Мөхәмәтйән Абдулла улы (22 декабрь 1924 йыл — 6 июнь 2017 йыл) — халыҡ йырсыһы, йыраусы, сәсән. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт традицион башҡарыу мәктәбенең сағыу вәкилдәренең береһе. Халыҡ-ара һәм төрлө республика конкурстары еңеүсеһе һәм лауреаты. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985).>
# Сфагнум һаҙлыҡтары

Сфагнум һаҙлыҡтары — ғәҙәттә аҫтан түгел, ә ямғырҙарҙан, ҡар һыуҙарынан туйына торған һыулы-һаҙмырт һаҙлыҡтар төрө, уртаса климат киңлегендәге урманлы һәм урманлы тундра зонаһында өҫтөнлөк итә.

# Сфагнум һаҙлыҡтары
## Тасуирлама

Дымлы уйһыу һаҙлыҡтарҙа Сфагнум (Sphagnum), йәғни торф барлыҡҡа килтерә торған мүк ерҙе ҡалын ҡатлам булып ҡаплап үҫешә. Мүк ҡатламы аҫтында кислородһыҙ әсе һыу ята.
Сфагнумлы һаҙлыҡтарҙа һыу әсе, кислород һәм туҡлыҡлы матдәләр йөкмәткеһе ярлы, бындағы шарттарҙың күбеһе нормаль йәшәү шарттары менән һыйышмай, тере йән эйәһе, шул иҫәптән бактериялар тарҡала. Әлеге шарттар ауған ағастарҙың, сәскәләренең һеркәһе һәм башҡа органик матдәләрҙең тарҡалыуына ҡамасаулай, улар меңәр йылдар дауамында һаҙлыҡ өҫтөндә ҡала ала.
Йыш ҡына сфагнум һаҙлыҡтары ҡабарынҡы формала, сөнки сфагнум һаҙлыҡтарҙың үҙәгендә яҡшы үҫә — унда һыу әҙерәк минераллашҡан була.
Һаҙлыҡтарға юғалыу ҡурҡынысы янай: ерҙәрҙе үҙләштереү, һыу алмашыныуындағы үҙгәрештәр һәм түккән бысраҡ һыуҙар быға сәбәпсе булып тора
Рәсәй субъекттарында сфагнумлы һаҙлыҡтарҙы дәүләт ҡурсыуына ала башлау күҙәтелә, мәҫәлән, Төньяҡ-Осетия Аланияла тәбиғәт ҡомартҡыларын һаҡлау тураһында махсус ҡарар ҡабул ителгән. Ҡомартҡылар араһында сфагнум һаҙлыҡтары ла телгә алына.

# Сфагнум һаҙлыҡтары
## Башҡортостанда торф һаҙлыҡтарын һаҡлау

Башҡортостанда 2018 йылда шуғаса булған 164-кә өҫтәп тағы 15 яңы тәбиғәт паркы ойошторолдо - улар республиканың туғыҙ районында урынлашҡан торф һаҙлыҡтары биләмәләре. 2015 йылдан республикала Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының үҫеш программалары сиктәрендә торф һаҙлыҡтарын һаҡлау буйынса ғилми-тикшеренеү эштәре алып барыла. Был тәбиғәт объекттары урман-дала зонаһында урынлашҡан, уларҙың туғыҙы Урал алдында (Ауырғазы, Бишбүләк, Бөрө, Илеш, Ишембай, Кушнаренко, Миәкә райондары), алтауһы - Урал аръяғында (Әбйәлил, Учалы райондары). Был объекттар тәбиғәтте һаҡлау сараларын ҡабул итеүҙе талап итә.

# Сфагнум һаҙлыҡтары
## Флора

Сфагнум һаҙлыҡтарында үлән үҫемлектәр һәм тәпәш ҡыуаҡтар үҫә, бигерәк тә арса һымаҡтар ғаиләһе йыш осрай: мүк еләге , ябай хамедафне , һаҙанаҡ, күк көртмәле, шулай уҡ пурпур саррацения, бүлбеле аретуза (Arethusa bulbosa), росянка (Drosera), Carex oligosperma, мамыҡбаш һәм башҡалар.

# Сфагнум һаҙлыҡтары
## Фауна

Сфагнум һаҙлыҡтарында фауна үрҙә әйтелгән шарттар арҡаһында ифрат ярлы, унда йәшәгән төрҙәр араһында Pseudophryne corroboree һәм Pseudophryne pengilleyi (австралия ялған әрмәндеһе) осрай. Европала улар юҡ.