# Ҡорманғазы Сағырбайулы

Ҡорманғазы Сағырбайулы' (ҡаҙ. Құрманғазы Сағырбайұлы, (1818, Бөкәй урҙаһы, Рәсәй империяһы — 1896, Бөкәй урҙаһы, Әстерхан губернаһы, Рәсәй империяһы) — легендар ҡаҙаҡ халыҡ музыканты, композитор, думбырасы, көйҙәр (думбыра өсөн пьесалар) авторы. Сығышы менән Ҡыҙылҡорт ырыуынан. Ҡаҙаҡ музыка мәҙәниәте үҫешенә ҙур йоғонто яһай.

# Ҡорманғазы Сағырбайулы
## Биографияһы

1818 йылда Бөкәй урҙаһында (хәҙер Көнбайыш Ҡаҙағстан өлкәһенең Жанғалы районы) фәҡир Сағырбай ғаиләһендә тыуа. Бала саҡтан думбырала уйнай. Малайҙың музыка менән мауығыуын атаһы хупламай. Ҡорманғазының әсәһе Алҡа, сағыу шәхсиәле, көслө ихтыярлы кеше, киреһенсә, улының музыкаға һөйөүен хуплай һәм уға ярҙам итә. 6 йәшендә үтә ныҡ мохтажлыҡ арҡаһында Ҡорманғазы көтөүселеккә бирелә. Ҡорманғазы тыуған ауылына һуғылған мосафир көйсөләрҙе мауығып тыңлай, улар араһында Уҙаҡ көйсө айырылып тора. Уҙаҡ бәләкәй Ҡорманғазының музыкаға айырым иғтибарын күреп ала һәм уға ҙур киләсәк юрай. 18 йәшлек Ҡорманғазы ауылынан сығып китә һәм мосафир көйсө булып ер гиҙә башлай. Уҙаҡ менән бергә ул ярыштарҙа ҡатнаша, оҫталығын арттыра һәм күренекле думбырасылар иҫәбенә инә.
Бөкәй урҙаһы ҡаҙаҡтарының Исатай Тайманов менән Мәхәмбәт Үтәмесев етәкселегендә Жанғыр ханға һәм рус колониализмына ҡаршы ихтилалының (1836—1838) шаһиты була. Көйҙәренең береһе — «Кишкентай» («Кескәй») — халыҡ ихтилалына бағышлана. Байҙарҙы асыҡтан-асыҡ тәнҡитләгәне өсөн эҙәрләүҙәргә дусар ителә. Ҡорманғазы Сағырбайулы бер нисә тапҡыр төрмәгә ябыла, ләкин һис бер бирешмәй. Ул Уральск, Ырымбур төрмәләрендә ултыра; Иркутск төрмәһендә лә ултырған тигән мәғлүмәт бар. Эҙәрлекләнгән, ҡыйырһытылған көйсө халыҡтың бойондороҡһоҙлоҡ һәм азатлыҡ тураһындағы хыялдарын, үҙ еренә мөхәббәтерн сағылдырған «Алатау» һәм «Һары Арҡа» тигән көйҙәрен сығара.
Ҡорманғазы алдынғы рус мәҙәниәте вәкилдәре, ҡаҙаҡ музыкаһы һәм халыҡ музыка ҡоралдары тураһында материал йыйғын филологтар, тарихсылар, этнографтар менән таныш була. Ҡорманғазы Сағырбаевтың замандашы, Урал журналисы һәм шағир Никита Савичев «Уральские войсковые ведомости» гәзитендә былай тип яҙа: «Сағырбаев — һирәк осрай торған моңло зат, әгәр ул Европала белем алған булһа, музыка донъяһы күгендәге иң ҙур йондоҙ булыр ине…»
1862 йылда Ҡорманғазы яҡташы, мәшһүр көйсө Дәүләткирәй менән осраша. Ике думбырасы сәсән бер-береһенә һиҙелерлек йоғонто яһай. Дәүләткирәйҙең «Былбыл» тигән көйөн Ҡорманғазы үҙенең репертуарына индерә.
Ҡорманғазы ижадының иң үрен «Һары Арка» көйө биләй, ул икһеҙ-сикһеҙ ҡаҙаҡ далаларын тасуирлаған яҡты тоналлек менән һуғарылған. Ҡорманғазы уйынының уға ғына билдәле ысулдары ул саҡтағы музыка техникаһын үҫтерә, уларҙы шәкерттәре һәм эйәрсендәре отоп алып, артабан камиллаштыра. Улар араһында Мәхәмбәт Өтәмисев, Динә Нурпәйесова, Ерғали Есжанов һәм башҡалар була.
1880 йылда Ҡорманғазы Әстерхан эргәһендәге Сахма тигән урынға төйәкләнә. Тәжрибәле, абруйлы аҡһаҡал янына уның башҡарыу оҫталығының вариҫтары — это Динә Нурпәйесова, Ерғали Есжанов, Мамен, М. Сөләймәнов йыйыла. Ул саҡтағы билдәле думбырасылар — Көкбала, Меңетай, Меңҡара, Сугирали, Тоғайбай, Шора ла үҙен Ҡорманғазының шәкерте тип һанай.
1896 йылда мәрхүм була, хәҙерге Рәсәй Федерацияһының Әстерхан өлкәһе Володар районы Алтынжар ауылында ерләнгән.
Хәҙерге осорға Ҡорманғазының 60 көйө һаҡланған.
«Қазақтың дәстүрлі мың күй» көйҙәр йыйынытығында Ҡорманғазының көйҙәрен башҡарған думбырасылар; Кәли Жантлеуов (1902—1993), Ғилман Хайрошев (1914), Малғаждар Әүбәкиров (1934—1996), Ермәк Ҡазиев (1947), Айтжан Тоҡтаған (1946), Рүстәмбәк Омаров(1919), Азидолла Ескалиев (1934), Шамил Әбилтәев (1948), Каршыға Әхмедйәров (1946—2010), Рыспай Ғәбдиев (1936—2003), Туяҡ Шамелов (1951), Мүхит Битенов (1912—1983), Ермәк Ҡазиев (1947), Морат Сыдыҡов (1919), Садуаҡас Балмағамбәтов (1941—1999), Баҡыт Басыгәрәев (1928—2001), Айгөл Үлкәнбаева (1962), Марат Өскөнбаев (1904—1982), Баҡыт Ҡарабалина (1921—2001)