# Төрки халыҡтар

Төркиҙәр (төрки халыҡтар, төрки телле халыҡтар) — төрки телдәрҙә һөйләшкән һәм төрки сығышлы халыҡтарҙың этно-лингвистик берләшмәһе.
Төркиҙәрҙең күпселеге — мосолмандар, шулай уҡ православие христиандары (ғағауздар, куманлылар, сыуаштарҙың төп өлөшө, алтайҙар, татарҙар, хакастар һәм яҡуттарҙың бер өлөшө), йәһүдтәр (ҡарайымдар һәм ҡырымсаҡтар), буддистар (һары уйғырҙар, саларҙарҙың бер өлөшө, тарбағатай ҡырғыҙҙары, тывалар), бурханистар (алтайҙар), тәңреләр һәм шамансылар (долгандар, телеуттар, хакастар, шорҙар, яҡуттар) бар.
Хәҙерге төрки телле халыҡтар үҙҙәренең тарихи ареалынан ситтә киң таралған. Уларҙың күпселеге Евразияла, төрлө дәүләттәр территорияларында — Үҙәк Азияла (шул иҫәптән Ҡытайҙа) һәм Рәсәйҙең Алыҫ Көнсығышында, ә көнбайышта — Яҡын Көнсығышта, Кавказда, Көнсығыш һәм Көньяҡ-Көнсығыш Европала йәшәй.
Төркиҙәр (аҙсылыҡты тәшкил иткәндәре) Көнбайыш Европа, Австралия, Төньяҡ Африка дәүләттәрендә лә бар. Иң ҙур урынлашыу территорияһы — Рәсәй, ә халыҡ һаны — Төркиәлә. Глобалләшеү һәм башҡа халыҡтар менән интеграцияның көсәйеүе уларҙың донъяның башҡа төбәктәрендә — Америкала һәм Көнбайыш Европала таралыуына килтерә.

# Төрки халыҡтар
## Этнонимдың килеп сығышы

türk (иҫке төрки Türük йәки 𐰜𐰇𐰛 𐱅𐰇𐰼𐰰 Kök Türük 𐱅𐰇𐰼𐰛 Türk, ҡыт. 突厥, иҫке тибет: duruggu / durgu, пиньинь: Tūjué, урта ҡытай теле: tʰuot-küot, урта грек теле Τούρκοις) этнонимын тәүге тапҡыр телгә алыу VI быуат төркиҙәренә ҡарай. Төрки этнонимы тураһында беренсе тапҡыр ҡытай йылъяҙмаларында телгә алына һәм 542 йылға ҡарай. 568 йылда төрки ҡағаны Сильзибул Юстин II-гә илселәр ебәрә һәм шул саҡта Византия тарихсылары Менандр һәм Феофан төркиҙәр тураһында Европа йылъяҙмаларында тәүге тапҡыр хәбәр итә. Бага-Ишбар хандың Ҡытай императоры Вэнь-диға яҙған хатында Бага-Ишбар «төркиҙәрҙең бөйөк ханы» тип тасуирлана.
XX быуат башында дат төркиәтсеһе һәм Дат король ғилми йәмғиәте президенты Вильгельм Томсендың этнонимды иртә анализлауына нигеҙләнгән версия терминдың «торук» йәки «турук» һүҙенән килеп сығыуын күҙаллай. Күпселек төрки телдәрҙән уларҙы «тура баҫып тороусы» йәки «көслө», «тотороҡло» тип тәржемә итергә мөмкин. Шуның менән бергә күренекле совет төркиәтсеһе академик В. В. Бартольд Томсендың был гипотезаһын кире ҡаға. Төркиҙәрҙең текстарын ентекле анализлау нигеҙендә ул терминдың «туру» (ҡуйылыш, законлылыҡ) һүҙенән килеп сығыуы ихтимал тигән һығымтаға килә. Төрки ҡағаны хакимлығы аҫтындағы халыҡты «туркім будуным», йәки «мин идара иткән халыҡ» тип аталыуын билдәләй.
А. Н. Кононов та, В. В. Бартольд һымаҡ, «төрки» һүҙенең тәүге мәғәнәһен «көслө, ныҡлы», тип иҫәпләй.
Боронғо төрки телендә türk һүҙе «өлгөрөп еткән, ҡөҙрәт ирешкән» тигәнде аңлата. Шундай уҡ мәғәнә менән боронғо төрки ҡомартҡыларында ла осрай: türk oγuz, türk sir, türk qιvçaq, türk Bilge qaγan.
«Төрки» этнонимы иран сығышлы — «тур» һүҙенән булыуы мөмкин. Иран "тур"ының төрки «тюр»ға (tÿr) күсеүе фонетик яҡтан тәбиғи, ә -к ялғауы ирандар һәм төркиҙәр араһында этник атамаларға хас.

# Төрки халыҡтар
## Төрки халыҡ
### Рәсәй империяһының төрки халҡы

XVI—XVIII быуаттарҙа тәүҙә Урыҫ дәүләте, ә һуңынан, Петр I реформаларынан һуң, Рәсәй империяһы составына элекке төрки дәүләттәр йәшәгән Алтын Урҙа ерҙәренең күпселеге инә (Ҡаҙан ханлығы, Әстерхан ханлығы, Себер ханлығы, Ҡырым ханлығы, Нуғай Урҙаһы). XIX быуатта Рәсәй Көнсығыш Кавказ аръяғының, шулай уҡ Урта Азияның бер нисә әзербайжан ханлығын ҡуша.
Татарҙар — Рәсәйҙең Европа өлөшөндә, Волга буйында, Уралда, Себерҙә, Ҡаҙағстанда, Урта Азияла, Шеңжан-Уйғыр автономиялы районында һәм Алыҫ Көнсығышта йәшәүсе төрки этник төркөм.
Рәсәйҙә урыҫтарҙан ҡала халыҡ иҫәбе буйынса икенсе урында тора. Өс төп этнотерриториаль төркөмгә: Волга-Урал, Әстерхан һәм Себер татарҙарына бүленәләр. Татарҙар Татарстан Республикаһы халҡының яртыһынан ашыуын (2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса 53,15 %) тәшкил итә. Татар теле алтай телдәре ғаиләһенең төрки төркөмө ҡыпсаҡ төркөмсәһенә ҡарай һәм ике диалектҡа: мишәр (көнбайыш) һәм Ҡазан (урта) диалекттарына бүленә.
Ғилми берләшмәлә сыуаш төркиҙәре Волга буйы болғарҙары вариҫтары тип һанала. Болғар-сыуаш этнотел күсәгилешлеге проблемаһы хәҙер бер һүҙһеҙ һәм ыңғай хәл ителгән тип иҫәпләргә мөмкин. Һәр хәлдә, был проблема менән ныҡлап шөғөлләнгән төркиәтсе-компаративистар әлеге ваҡытта сыуаш телен булғар төрки телдәре төркөмөнөң берҙән-бер тере теле тип таный. 1970 йылда Н. И. Егоров яҙып алған һуңғы легендаға ярашлы, сыуаш халҡы Сувар батыр тоҡомо. Ул Болғар менән бергә диңгеҙҙә кәмәлә йөҙөп барған принцесса Хантесланы күрә. Болгар кәмәне һайлай, ә Сувар кәмәлә булғанды һайлай. Икенсе гипотеза буйынса сыуаштар — савирҙар ырыу-ҡәбилә берләшмәһе вариҫтары, улар төньяҡҡа күсеп киткәндәр. Ибн-Фаҙлан хәбәр итеүенсә, улар суваз исеме менән билдәле һәм Алмуш бойороғо буйынса 922 йылда башҡа суварҙар менән бергә исламды ҡабул итеүҙән баш тарта һәм улар, үҙ башлығы Вираг менән урманға китеп, буласаҡ сыуаш халҡының формалашыуына нигеҙ һала.
Башҡорттар — төрки телле милләт, Башҡортостан Республикаһының һәм шул уҡ исемдәге тарихи-география өлкәнең төп халҡы. Республиканан тыш башҡорттар үҙҙәренең тарихи йәшәйеш төбәктәре булған Силәбе, Ырымбур, Свердловск, Ҡурған, Һамар, Һарытау өлкәләрендә, шулай уҡ Татарстан Республикаһында һәм Пермь крайында күпләп көн итә. Бынан тыш башҡорттар Рәсәй Федерацияһының бөтә биләмәләрендә лә, Яҡын һәм Алыҫ сит илдәрҙә лә бар.
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Рәсәй Федерацияһында 1 584 554 башҡорт йәшәй, шуларҙың 1 172 287-һе — Башҡортостан Республикаһында. Башҡорт теле Алтай ғаиләһе төрки төркөмөнөң көнбайыш тармағына инә, тармаҡланған диалект структураһы бар. Дин тотҡан башҡорттар — мосолман-сөнниҙәр.
Башҡорт ҡәбиләләренең формалашыу тарихында ете тарихи-этнографик ҡатлам айырыла:
* боронғо башҡорт (бөрйән, уран, үҫәргән һ.б.),
* иртә фин-уғыр-самодий (һыҙғы, терһәк, ыуаныш, өпәй һ.б.),
* болғар-мадъяр (бүләр, танып, йәнәй юрматы һ.б.),
* уғыҙ-ҡыпсаҡ (әйле һ.б.),
* ҡыпсаҡ (ҡаңлы, ҡошсо, ҡыпсаҡ, мең, табын, тиләү, гәрәй һ.б.),
* нуғай (ноғай бөрйән, нуғай-Юрматы һ.б.),
* Волга-Урал төбәге һәм Урта Азия халыҡтары менән этник аралашыуға бәйле ҡатлам (ҡаҙаҡтар, мишәрҙәр, татарҙар һ.б.)
Нуғайҙар, нуғайҙар — Төньяҡ Кавказда, Түбәнге Волга буйының көньяғында, Ҡырымда, шулай уҡ Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйында (XIX быуат уртаһына тиклем), Волга һәм Яйыҡ (Урал) араһындағы далаларҙа (XVI быуат уртаһына тиклем) һәм хәҙерге Ҡаҙағстандың көнбайышында йәшәгән төрки халыҡ (XVI быуат аҙағына тиклем — XVI быуат башына тиклем: төньяҡ-көнсығышта — Көнбайыш-Себер уйһыулығына, төньяҡ-көнбайышта күскенселәре Ҡаҙан ханлығына, көньяҡ-көнбайышта — Арал диңгеҙе районына һәм Каспий диңгеҙенең төньяғына тиклем барып етәләр.
Киң таралған гипотезаға ярашлы, хәҙерге яҡуттарҙың ата-бабалары булып Байкал аръяғына XIV быуатҡа тиклем йәшәгән ҡурыҡан һун сығышлы күсмә төркөм тора. Ҡурыҡандар, үҙ сиратында, Байкал күленә районына Йәнәсәй йылғаһы аръяғынан килгән.
Алтайҙар — Алтайҙың төп халҡы. Улар ҙа телеуттар, теленгиттар, ҡумандылар һәм тубалар кеүек этник төркөмдәрҙе үҙ эсенә ала. Әлеге ваҡытта башлыса Алтай Республикаһында йәшәйҙәр.

# Төрки халыҡтар
## Хәҙерге төрки халыҡтар

Төрки халыҡтар исемлеге халыҡ иҫәбе кәмеү тәртибендә төҙөлгән. Халыҡтың милли-дәүләт берәмектәренә уның милли теле рәсми статусына эйә булғандар ғына ҡарай. билдәле бер этник төркөм өсөн традицион булған диндәр кенә атала.
Төрки халыҡтарҙың һаны, милли-дәүләт берәмектәре һәм дине :
| Халыҡ атамаһы | Баһалау иҫәбе | Милли-дәүләт берәмектәре | Дине |
| Төрөктәр | 67,6 млн | Төркиә; Кипр Республикаһы; Ҡалып:Флагификация/ТРСК | Ислам (суннизм), алавизм, алевизм |
| Үзбәктәр | 35,3 млн | Үзбәкстан | Ислам (суннизм) |
| Әзербайжандар | 29,8 млн | Әзербайжан, шул иҫәптән Нахичеван Автономиялы Республикаһы; Дағстан (Россия); Иран, шул иҫәптән Көнбайыш Әзербайжан, Көнсығыш Әзербайжан, Ардебиль, Зенджан | Ислам (шиизм, суннизм) |
| Ҡаҙаҡтар | 16,5 млн | Ҡаҙағстан; Или-Ҡаҙаҡ автономлы округы, Баркёль-Ҡаҙаҡ автономлы өйәҙе, Моры-Ҡаҙаҡ автономлы өйәҙе, Аксай-Ҡаҙаҡ автономлы өйәҙ (Ҡытай) | Ислам (суннизм) |
| Уйғырҙар | 12,9 млн | Синьцзян-Уйғыр автономиялы районы (Ҡытай) | Ислам (суннизм) |
| Төркмәндәр | 8 млн | Төркмәнстан | Ислам (суннизм) |
| Татарҙар | 6,8 млн | Татарстан (Россия) Дацюань-Татар милли волосы (Ҡытай) | Ислам (суннизм), православие |
| Ҡырғыҙҙар | 6 млн | Ҡырғыҙстан; Ҡыҙылһыу-Ҡырғыҙ автономлы округы (Ҡытай) | Ислам (суннизм) |
| Башҡорттар | 2 млн | Башҡортостан (Россия) | Ислам (суннизм) |
| Ҡашҡайҙар | 1,7 млн | нет | Ислам (шиизм) |
| Сыуаштар | 1,5 млн | Сыуашстан (Россия) | православие |
| Хөрәсән төркиҙәре | 1 млн | нет | Ислам (шиизм) |
| Ҡарағалпаҡтар | 836,6 мең | Ҡарағалпаҡстан (Үзбәкстан) | Ислам (суннизм) |
| Ҡумыҡтар | 565 830 (2021). | Дағстан, Төньяҡ Осетия — Алания, Чечня (Россия) | Ислам (суннизм) |
| Ҡырым татарҙары | 500 мең — 5 млн | Ҡалып:Флагификация/Автономная Республика Крым | Ислам (суннизм) |
| Сахалар | 500,8 мең | Саха Республикаһы (Россия) | православие, шаманлыҡ, тәңреселек |
| Афшарҙар | 350 мең | нет | Ислам (шиизм), Ислам (суннизм) |
| Ҡарасайҙар | 346 мең | Ҡарасәй-Черкес Республикаһы (Россия) | Ислам (суннизм) |
| Тывалар | 273,1 мең | Тыва (Россия) | Тибет буддизмы, шаманлыҡ |
| Ғағауздар | 177,1 мең | Гагаузия (Молдавия) | православие |
| Балҡарҙар | 112,9 мең | Кабардино-Балкария (Рәсәй) | Ислам (суннизм) |
| Нуғайҙар | 210 мең — 4 млн | Дағстан Ҡарасәй-Черкес Республикаһы (Рәсәй), (Румыния), (Төркиә) | Ислам (суннизм) |
| Саларҙар | 104,5 мең | Сюньхуа-Салар автономлы өйәҙе, Цзишишань-Баоань-Дунсян-Салар автономиялы өйәҙе (Ҡытай) | Ислам (суннизм), тибет буддизмы |
| Хакастар | 75 мең | Хаҡас Республикаһы (Россия) | православие, шаманлыҡ, тәңреселек |
| Алтайҙар | 70,8 мең | Алтай Республикаһы (Россия) | Бурханизм, шаманлыҡ, православие) |
| Һалаҫтар | 42 мең | юҡ | Ислам (шиизм) |
| Эйну | 30 мең(?) | юҡ | Алевизм |
| Һары уйғырҙар | 13,7 мең | Сунань-Югурский автономиялы өйәҙе (Ҡытай) | Тибет буддизмы, шаманлыҡ |
| Долгандар | 13 мең | Таймыр Долган-Ненец районы (Рәсәй) | Тәңреселек, шаманлыҡ, православие |
| Хотондар | 11 тыс. | юҡ | Ислам (суннизм), тибет буддизмы |
| Шорҙар | 8 тыс. | юҡ | православие, тәңреселек, шаманлыҡ |
| Ҡумандылар | 2,9 мең | юҡ | православие, шаманлыҡ, тәңреселек |
| Телеуттар | 2,7 мең | юҡ | православие, шаманлыҡ, тәңреселек |
| Ҡарайымдар | 2 мең | юҡ | Караимизм |
| Фуюй ҡырғыҙҙары | 1,2 мең | юҡ | Ислам (суннизм) |
| Ҡырымсаҡтар | 1 мең | юҡ | Иудаизм |
| Тофалар | 800 кеше | юҡ | Шаманлыҡ, православие |
| Чулымдар | 355 кеше | юҡ | православие |
| Цаатандар | 282 кеше | юҡ | Шаманлыҡ, тибет буддизмы |
| Или-төркиҙәр | 177 кеше | юҡ | Ислам (суннизм) |