yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ялан һары

?Ялан һары :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Класс: | Ҡоштар |
| Отряд: | Соколообразные |
| Ғаилә: | Ҡарсығалар |
| Суб-ғаилә: | Һарҙар |
| Ырыу: | Һарҙар |
| Төр: | Ялан һары |
Латинса исеме :
Buteo rufinus (Cretzschmar, 1827) :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 175392 NCBI 115134 |
Ялан һары (лат. Buteo rufinus, урыҫ. Курганник) — һарҙар ырыуы, ҡарсығалар(Accipitridae) ғаиләһенән булған йыртҡыс ҡош.

# Ялан һары
## Ҡылыҡһырлама

Ҡарғанан ҙурыраҡ. Осҡанда аҡ таплы киң ҡанаттары күҙгә ташлана. Һырты ерәнһыу көрән, ҡорһаҡ яғы һәм түше буй — буй таптар менән сыбарланған һарғылт һоро. Бер аҙ йомағараға оҡшаған. , унан сыбар ҡорһағы, һарғылт төҫө, яланғас аяҡтары менән айырылып тора. Тауышы көслө һәм яңғырауыҡлы: «ҡыйй-ҡыйй-ҡыйй». Яланда ҡоро таҡырҙарҙа йәшәй. Ваҡ хайуандар, кеҫәртке һәм йыландар менән туҡлана. Йылы яҡтарға китмәй, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй. Киң генә таралған. Ояһы ҡая таштарҙа, һирәкләп ағас баштарында була. Ҡара таплы 2—3 бөртөк йомортҡа һала. Зарарлы кимереүселәрҙе ҡырып файҙа килтерә.
# Урта Ласта

Урта Ласта — Рәсәй йылғаһы. Ҡалмыҡ Республикаһы,Волгоград өлкәһе,Әстерхан өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Цаца күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Урта Ласта
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терек йылғаһы, Дон һәм Волга йылғаларының ағымһыҙ тармаҡтары. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек бассейнынан РФ сигенә тиклем Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07040000112108200000071
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200007
* Бассейн коды — 07.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Чулкась

Чулкась — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Аниш йылғаһының һул ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Чулкась
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400712112100001456
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100145
* Бассейн коды — 08.01.04.007
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Әбү Ғүмәр Саситлинский

Исраил Сәидәхмәд улы Әхмәтнәбиев, әммә Әбү Ғүмәр Саситлинский булараҡ билдәле (авар. СайгидахӀмадил Исраил АхӀмаднабиев; 13 сентябрь 1980, Новососитли, ДАССР, РСФСР, СССР) — Дағстан ислам вәғизы. Хәйриә акцияларында һәм гуманитар миссияларҙа ҡатнаша. Рәсәй көс органдары тарафынан терроризмда ғәйепләнә һәм халыҡ-ара эҙләүгә иғлан ителә. Әбү Ғүмәргә ҡарата енәйәт эше Интерпол тарафынан сәйәси йәки дини мотивлы тип таныла, ул эҙләүҙән сығарыла. Урыҫ телле иң популяр сәләфи дин белгестәренең береһе.

# Әбү Ғүмәр Саситлинский
## Биография

1980 йылдың 13 сентябрендә Дағстандың Новосаситли ауылында тыуған. Ауыл урта мәктәбен тамамлай, һуңынан ике йыл урындағы мәҙрәсәлә шәйех Аббас янында уҡый. 2000 йылда Сүриәгә уҡырға китә, «Абу Нур» ислам институтының өсөнсө курсына ҡабул ителә. Уны тамамлағас, 2001 йылда Дамаск ҡалаһындағы «Әл-Әзһәр» университетының Сүриә филиалының шәриғәт факультетына уҡырға инә, унда бакалавриат, магистратура һәм аспирантура уҡыу программаларын үтә. Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе — никах һәм талаҡ — никах һәм талаҡ шәриғәт нормалары буйынса. Махсуслығы: шәриғәт судьяһы.

# Әбү Ғүмәр Саситлинский
## Биография
### Хәйриәт

2009 йылдың 13 ноябрендә асыҡтан-асыҡ мосолмандарҙан яуап биреүҙәрен һәм Новосаситлиҙа хафиздар мәктәбен төҙөүҙә ярҙам итеүҙәрен һорай. 2012 йылда мәктәп асыла. Ул бер йыл ғына эшләп өлгөрә, рәсәй көстәренең баҫымы аҫтында ябыла.
2013 йылда рус телле мосолмандарҙың иғтибарын һәм ресурстарын Сүриә һәм Төркиә сигендәге ҡасаҡтар проблемаларына йүнәлтә. Дөйөм алғанда өс кампанияла 450 мең доллар йыйыла. Йыйыуҙар Әбү Ғүмәр етәкселегендәге "Ансар" хәйриә фонды сиктәрендә үтә. Гуманитар ярҙам менән Төркиә менән сиктәш территорияларҙағы Баб-аль-Хава, Атма һәм Сармада ҡасаҡтарҙың өс торағы, дөйөм алғанда 30 000 кеше, ҡамасаулана.
2014 йылдың апрелендә «Ансар» фонды хеҙмәткәрҙәре, АҠШ-тың билдәле ислам вәғәзсеһе Хәлид Ясин менән берлектә, Сомалилендҡа бер аҙналыҡ визит яһай.

# Әбү Ғүмәр Саситлинский
## Ғаилә

Атаһы Сәидәхмәт Әхмәтнабиев — бизнесмен, 9 йыл ауыл хакимиәтен етәкләй. Новосаситлы. Әсәһе Зарбат Денгаева — хужабикә. Әбү Ғүмәрҙең алты ағаһы һәм бер һеңлеһе бар. Исраил Әхмәтнабиевтың дүрт ҡатыны һәм 19 балаһы, шул иҫәптән 14 улы һәм 5 ҡыҙы бар.
2022 йылда Рәсәй суды Әбү Ғүмәрҙең ҡустыһы Сәғәдү Әхмәтнабиевты Ислам дәүләтен финанслауҙа ғәйепләп имеш, 16,5 йылға ҡаты режимлы колонияға хөкөм итә.
# Сәйфуллин Таһир Сергей улы

Сәйфуллин Таһир Сергеевич (6 май 1932 йыл — 25 июль 2007 йыл) — хор дирижёры, педагог. Башҡортостандың халыҡ артисы (1995), РСФСР-ҙың (1978) һәм БАССР-ҙың (1973) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1967).

# Сәйфуллин Таһир Сергей улы
## Биографияһы

Таһир Сергеевич Сәйфуллин 1932 йылдың 6 майында Волгоград өлкәһенең Фролов ауылында тыуған, әммә ғүмеренең байтаҡ өлөшөн Башҡортостанда үткәрә. 1962 йылда, әле студент сағында уҡ, Һарытау ҡалаһының Профсоюздар мәҙәниәт йортонда академик хор капеллаһы етәксеһе булып эшләй. 1969 йылда хор капеллаһы ойоштороу маҡсатында Өфөгә саҡырыла.
Башҡорт хор капеллаһының тәүге концерты 1970 йылдың 12 апрелендә үтә. Таһир Сәйфуллин күп кенә сит ил һәм рус музыкаһы корифейҙары әҫәрҙәрен репертуарға индереү менән бергә татар һәм башҡорт халыҡ музыкаһы өлгөләренә, композиторҙар әҫәрҙәренә лә ҙур иғтибар һәм урын бирә.
Дирижёр эше менән бергә Таһир Сәйфуллин 1982 йылдан 1986 йылға тиклем Өфө дәүләт сәнғәт институтында дирижёрлыҡ кафедраһы доценты була, артабан Өфө сәнғәт училищеһында хормейстерҙар әҙерләү менән шөғөлләнә.
Таһир Сәйфуллин 2007 йылдың 25 июлендә Өфөлә вафат була.

# Сәйфуллин Таһир Сергей улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1995)
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1978)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1973)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1967)

# Сәйфуллин Таһир Сергей улы
## Хәтер

* Башҡортостандың Дәүләт академия хор капеллаһы Таһир Сәйфуллин исемен йөрөтә.
# Пильга

Пильга — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чижапка йылғаһының уң ярына тамағынан 283 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Пильга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010800112115200032441
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203244
* Бассейн коды — 13.01.08.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Циммернзупра

Циммернзупра (нем. Zimmernsupra) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 375 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,41 км². Диңгеҙ кимәленән 308 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99100 һәм автомобиль коды — GTH.
# Ғәрәбстан ярымутрауы

Ғәрәбстан ярымутрауы — көньяҡ-көнсығыш Азияла ярымутрау. Донъяла иң боронғо ярымутрау. Уның майҙаны 3 250 мең км². Был ярымутрауҙы Ҡыҙыл һәм Ғәрәбстан диңгеҙҙәре, Фарс, Оман һәм Аден ҡултыҡтары һыуҙары менән йыуыла.
Ғәрәп ярымутрауында Сәғүд Ғәрәбстаны, Катар, Кувейт, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре, Оман һәм Йәмән дәүләттәре урынлашҡан.
# Зианч

Зианч — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Накыз йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Зианч
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000612112200005934
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200593
* Бассейн коды — 12.01.00.006
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Токша

Токша — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ундоша йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 132 км.

# Токша
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000001595
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000159
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Балатау (һырт)

Балатау — тау һырты. Көньяҡ Уралда, Башҡортостан биләмәһендә урынлашҡан.

# Балатау (һырт)
## Ҡылыҡһырлама

Ишембай районы буйлап меридиональ йүнәлештә һуҙылған. Оҙонлоғо 5 км, киңлеге 2,5—3 км тиклем, абсолют бейеклеге 639 м. Юғалыусы һыу ағымдары (Үрек й. ҡушылдыҡтары) аҡҡан һай карстлы уйһыулыҡтар менән бүленгән 5 айырым тау массивынан тора. Һырт көньяҡ һәм төньяҡ ситтәге өлөштәрендә текә, яланғас эзбизташлы битләүҙәр бар. Көнбайыш һәм көнсығыш битләүҙәре һөҙәк. Карст упҡындары күп. Өҫкө вендтың әшә серияһынан алып карбон ултырмаларына тиклемге тоҡомдарҙан тора. Өҫтөндә ҡараһыу һоро урман һәм ҡараға оҡшаш тупраҡтарҙағы ҡайын, ҡарағай‑ҡайын урмандары үҫә. Ҡаялы түбәләре һәм текә битләүҙәре ҡайын һәм ҡарағай ҡатыш тәпәш буйлы имәнлектәр менән ҡапланған. Урман эсендәге аҡландар көтөүлек һәм сабынлыҡтар итеп файҙаланыла.

# Балатау (һырт)
## Топонимика

Һырттың атамаһы «бала» һүҙенән алынған, бәлки «бәләкәй» тигәнде аңлаталыр.
# Вердау

Вердау (нем. Werdau) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 22 303 кеше йәшәй. Майҙаны — 65,6 км². Диңгеҙ кимәленән 334 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 8412 һәм автомобиль коды Z.
# Йомадиәл ахыр

Йомадиәл ахыр (جمادى الآخرة‎ йәки جمادى الـثاني‎)— һижри иҫәп менән йылдың алтынсы айы.
| Һ | М | Беренсе көн | Аҙаҡҡы көн |
| 1431 | 2010 | 15 май | 12 июнь |
| 1432 | 2011 | 4 май | 2 июнь |
| 1433 | 2012 | 22 апрель | 21 май |
| 1434 | 2013 | 11 апрель | 10 май |
| 1435 | 2014 | 1 апрель | 29 апрель |
| 1436 | 2015 | 21 март | 19 апрель |
| 1437 | 2016 | 10 март | 7 апрель |
| Йомадиәл ахыр айы ||||

# Йомадиәл ахыр
## Ваҡиғалар

* 10 йомадиәл ахыр, Ғәлиҙең дөйәләр һуғышында еңеүе
* 13 йомадиәл ахыр, Өммөгөл-Баниндең вафаты
* 22 йомадиәл ахыр, хәлиф Әбү Бәкерҙең вафаты
# Бенгал ҡултығы

Бенга́л ҡултығы (бенг. বঙ্গোপসাগর, там. வங்காள விரிகுடா, һинд बंगाल की खाड़ी) — Һинд океанының төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан донъялағы иң ҙур диңгеҙ ҡултығы. Ҡултыҡты Һиндостан, Бангладеш, Мьянма һәм Шри-Ланка илдәренең ярҙары йыуып тора. Көнбайышта — Һиндостан ярымутрауы, көнсығышта Мьянма яр буйы һәм Андаман һәм Никобар утрауҙар дуғалары менән сикләнгән. Ҡултыҡтың төньяҡ осонда уға исем биреүсе Бенгал тарихи өлкә урынлашҡан.
Бенгал ҡултығына күп кенә йылғалар — Ганг, Брахмапутра, Мегхна, Кришна, Годавари, Кавери, Маханади, Иравади һыуҙарын ҡоя.
Ҡултыҡтың төньяҡ-көнсығыш яр буйында Бангладештың Кокс-Базар янында донъялағы иң ныҡ һуҙылған пляж урынлашҡан (120 км).
Гидрологик, гидрохимик һәм башҡа параметрҙар буйынса Бенгал ҡултығы диңгеҙҙәргә ҡарай.

# Бенгал ҡултығы
## Ҡултыҡ сиктәре

Халыҡ-ара гидрографик ойошма Бенгал ҡултығының сиктәрен артабанғыса билдәләй:
       Көнсығышта: Бирмалағы Модин (Негрейс) морононан (16°03’N) алып иң эрерәк Андаман утрауҙары аша Кесе Андаман утрауындағы нөктәгә (10°48’N, 92°24’E) тиклем үткәрелгән һыҙыҡ буйлап.
       Көньяҡта: Шри-Ланка һәм Һиндостан араһындағы Әҙәм күпере аша һәм Цейлон утрауының иң көньяҡ нөктәһе — Дондра Хед морононан алып Суматра утрауындағы иң төньяҡ нөктәһе — Поелое Брас моронона тиклем үткәрелгән һыҙыҡ.

# Бенгал ҡултығы
## Этимология

Боронғо индуистик текстарҙа ҡултыҡ Маходабхи тип атала. Антик карталарҙа ҡултыҡ Синус Гангетикус йәки Гангетикус Синус тип билдәләнгән, был тәржемә иткәндә "Ганг ҡултығы"н аңлатҡан. Х быуатта Чола империяһы экспанциялары осоронда Оло Һиндостан мәҙәни төбәге үҫешкәс, был ҡултыҡты Чола күле тип атайҙар. Һуңыраҡ Бенгал тарихи өлкәһенең атамаһын ҡуллана башлайҙар.

# Бенгал ҡултығы
## Диңгеҙ порттары

Ҡултыҡтың ярҙарында донъяның иң ҙур порттарының ҡайһылары урынлашҡан — Читтагонг порты (Бангладеш) һәм Вишакхапатнам һәм Ченнаи (Һиндостан). Ҙур порттар рәтенә Монгла, Калькутта һәм Янгон (Бирма) порттары инә.

# Бенгал ҡултығы
## Утрауҙар

Ҡултыҡта күп кенә утрауҙар бар, шул иҫәптән Андаман утрауҙары, Никобар утрауҙары һәм Мьей утрауҙары бар. Мьянманың яр буйы янында урынлашҡан Чедуба утрауҙары төркөмө янар ҡойо вулкандары барлығы менән айырылып тора. 572 Андаман һәм Никобар утрауҙары араһынан тик 37 йәғни 6,5 % ғына төйәкләнгән
# Кунрау

Кунрау (нем. Kunrau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 920 кеше йәшәй. Майҙаны — 22,98 км². Диңгеҙ кимәленән 58 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38486 һәм автомобиль коды — SAW.
# Ун-Юхль

Ун-Юхль — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вогулка йылғаһының һул ярына тамағынан 129 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Ун-Юхль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300029326
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302932
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Гольдшау

Гольдшау (нем. Goldschau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 317 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,11 км². Диңгеҙ кимәленән 244 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6721 һәм автомобиль коды — BLK.
# Большанина Мария Александровна

Большанина Мария Александровна 9 (21) август 1898 — 28 март 1984) —совет ғалимы-физигы. Металдарҙың һәм иретмәләрҙең ныҡлығы һәм һығылмалылығы физикаһы өлкәһендәге ғилми мәктәпкә нигеҙ һалыусы. Сталин премияһы лауреаты (1942). РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1959).

# Большанина Мария Александровна
## Биографияһы

Мария Александровна Большанина мещан ғаиләһендә тыуған, ғаилә күп балалы — дүрт апаһы һәм ағаһы була. Томскта Мария ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһын алтын миҙал менән тамамлай (1915). Томск университетының физика-математика факультетын яҡшы билдәләренә генә тамамлай (1922, беренсе сығарылышы).
1920 йыл башында уҡытыусылыҡ эшен башлай (ТДУ рабфагы) 1922 йылдың 1 сентябрендә Томск дәүләт университетының (ТДУ) физика кафедраһына ғилми хеҙмәткәр булып ҡабул ителә, 1929 йылдан — ассистент. 1925 йылдан ТТИ менән хеҙмәттәшлек итә (1928 йыл үҙгәртелгән СФТИ).
1930 йылдың 7 мартында контрреволюцион эшмәкәрлектә ғәйепләнеп ҡулға алына, шул уҡ йылдың 9 июнендә иреккә сығарыла
1931 йылда — Томск дәүләт университетының физика кафедраһы доценты.
1935 йылда диссертация яҡламайынса физика-математика фәндәре кандидаты ғилми исеме бирелә.
Томск университеты профессоры (1936—1973). 1936—1937 йылдарҙа — Томск дәүләт университетының физика -математика факультеты деканы, 1938 йылдың февраленән — дөйөм физика кафедраһы мөдире, 1939 йылдың сентябренән 1969 йылдың июленә тиклем — эксперименталь физика кафедраһы мөдире.
1941 йылда физика-математика фәндәре докторы ғилми исеменә дәғүә итеп диссертация яҡлай
1969—1973 йылдарҙа — профессор-консультант.
45 кандидат һәм 5 фән докторы әҙерләй. 100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 7 монография авторы.
Хеҙмәтсәндәр депутаттарының Томск өлкә Советы депутат итепы һайлана (1947—1959).

# Большанина Мария Александровна
## Фәнни эшмәкәрлеге

Ҡаты есем үҙенсәлектәрен өйрәнеү буйынса фундаменталь хеҙмәттәре. Пластик деформацияның үҙенсәлекле теорияһының авторы. Эҫегә сыҙамлы иретмәләрҙең ҡайһы бер проблемаларын әҙерләй. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында броня тишелеүе проблемалары менән бәйле пуансондарҙы металдарға индереү закондарын тикшерә.

# Большанина Мария Александровна
## Библиография

Физика твердого тела. Т. 2 (в соавт. с Кузнецовым В. Д.). Томск: Красное Знамя, 1941. 772 с. (Сталинская премия, 1942)

# Большанина Мария Александровна
## Наградалары

* 1942 — Сталин премияһы лауреаты,
* 1946 — «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы,
* 1954 — Ленин ордены,
* 1959 — «РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре» маҡтаулы исеме

# Большанина Мария Александровна
## Хәтер

2004 йылда Томск Ҡала Думаһы «Фән» биҫтәһендәге урамға «Профессор Большанина урамы» исемен бирергә ҡарар итә
Бактин зыяратында ерләнә.
# Драккенштедт

Драккенштедт (нем. Drackenstedt) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 427 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,19 км². Диңгеҙ кимәленән 135 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39365 һәм автомобиль коды — BK.
# Сони-Ари

Сони-Ари — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Сосьва йылғаһының һул ярына тамағынан 325 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Сони-Ари
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300027513
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302751
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Румынияла ислам

Румынияла Ислам - 7 быуат элек үк килеп ингән дин. Әлеге көндә уны ил халҡының 0,3 проценты ғына тота (68 мең кеше).

# Румынияла ислам
## Тарихынан

Борондан килгән тарихи дин булһа ла, мосолмандар дөйөм алғанда Төньяҡ Добруджала, Ҡара диңгеҙ яры буйында көн иткән. Был төбәк биш быуат дауамында тип әйтерлек (яҡынса 1420—1878 йылдар арауығында) Осман империяһы хакимлығы аҫтында була һәм Румыния составына 1878 йылдан һуң инә. Электән сөнниҙәр күберәк булған.
Ислам дине — Румынияла рәсми рәүештә танылған 16 дини инаныстарҙың береһе. Башлыса Ислам динен румын төрөктәре һәм румын (дунай) татарҙары тота.

# Румынияла ислам
## Демографияһы

2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 67566 кеше (яҡынса илдең дөйөм халҡының 0,3 % ) динен Ислам тип күрһәткән. Этник йәһәттән илдең мосолмандары — башлыса урындағы төрөктәр (28 мең), татарҙар (ҡырым татар, бүжәк татар, нуғайҙар) (24 мең кеше), сиған-мосолмандар (15 меңләп кеше), албандар (3000 самаһы). Автохтон мосолмандар башлыса көнсығыш, үҙәк һәм көньяҡ Добруджаның ауыл ерендә, Констанца ҡалаһы янында, Ҡара диңгеҙ яры буйында йәшәй.
Шулай уҡ Румынияла совет осоронда Яҡын Көнсығыш иммигранттары һәм ҡасаҡтар (ғәрәптәр, курдтар, ирандар, афғандар һәм башҡа) төркөмдәре күренә башлаған (уларҙың бер өлөшө Румынияла уҡыған)— 5 мең тирәһе кеше. Уларҙың күпселеге Бухареста һәм илдең башҡа ҙур ҡалаларында йәшәй һәм йыш ҡына транзит мигрант булып торалар.

# Румынияла ислам
## Хәҙерге торошо

Румынияла бөтәһе 80 мәсет эшләй. Констанца ҡалаһы Румынияның ислам үҙәге булып тора, бында Кароля I мәсете һәм мөфтиәт урынлашҡан. Констанца янындағы Мангалия ҡаласығында – 1525 йылда монументаль мәсет төҙөлгән булған. Ике мәсет тә дәүләттең тарихи ҡомартҡылары тип танылған, ҡомартҡылар иҫәбенә уҡ мәсет Һәршөв, Амзачея, Бабадаг һәм Тульчеа мәсеттәре инә. Румынияла 108 мосолман зыяраты бар.
Мосолмандарҙың хоҡуҡтары боҙолған осраҡтарҙа яҡлау өсөн Румыния ислам общинаһы "Румын мосолмандары альянсы" ойошмаһын булдырырға мәжбүр була, уның маҡсаты - мосолмандарҙың дини ихтыяжын ҡәнәғәтләндереү йәһәтенән һәр яҡлап ярҙам итеү.
# Дюйм

Дюйм (Рәсәйҙә дюйм; халыҡ-ара: inch, in йәки ″ — ике штрих ; нидерл. duim — баш бармаҡ) — ҡайһы бер Европа илдәрендә метрик булмаған ара үлсәү берәмеге. Тарихи яҡтан — оло йәштәге ир кешенең баш бармағы киңлеге.
«Дюйм» һүҙен урыҫ теленә XVIII быуат башында Пётр I кереткән. Бөгөнгө көндә яҡынса бер дюйм 2,5 см һәм ул үлсәүҙәрҙең Англия системаһы таралған илдәрҙә генә түгел, башҡа илдәрҙә лә киң ҡулланыла.
# Аҡ

Аҡ - төҫ
Төҫ :
| Аҡ | Һоро | Ҡара | Ҡыҙыл | Ал | Һары | Йәшел | Зәңгәр | Күк |
Башҡорттарҙа аҡ сафлыҡ,изгелек, яҡтылыҡ образы. Аҡ һүҙе башҡорт телендә бына нисек ҡулланыла:
* Аҡһаҡал — хөрмәт ҡаҙанған ихтирамлы оло кеше
* Аҡ уй - изге уй
* Аҡ өй - ҡунаҡ өйө
* Аҡ донъя - рәхәт донъя
* Аҡ йылан - йыландар батшаһы
* Аҡ бабай - ололау һүҙе
* Аҡбәйел - яҡшы күңелле кеше
* Аҡ бәпәй итеү - баланы иркәләү, һөйөү һ.б.
Һүҙбәйләнештәр күрһәтеүенсә, аҡ һүҙе ысынлап та яҡшы тойғолар менән бәйле. Мифологияларҙа аҡ һүҙе булған заттар изге кешегә бәхет килтереүсе, уны ҡурсалаусы итеп һүрәтләнә. Мәҫәлән: аҡ йылан алдына яулыҡ һалһаң ул мөгөҙөн һала. Шул мөгөҙҙө тотҡан, күргән кеше бәхетле була тип ышаныу әле лә йәшәй. Аҡ менән бәйле бик күп тыйыуҙар ҙа бар: аҡты, йәғни һөт- ҡатыҡты, түгергә, сәсергә, тапарға ярамай; аҡ йыланда, аҡҡошто үлтерергә ярамай.
Төш юрауҙарында ла "аҡ тун кейһәң һөйөнөрһөң, аҡ әйбер алһаң ҡыуанырһың" тип юрағандар.
Килеп сығышы яғынан аҡ боронғо ҡомартҡыларҙағы төрки аҡ һүҙе менән бәйле.
# Кесе Орловка (Оло Орловка ҡушылдығы)

Кесе Орловка — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Орловка йылғаһының һул ярына тамағынан 1,4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Кесе Орловка (Оло Орловка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000053694
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005369
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0