yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Перша (Люнда ҡушылдығы)

Перша — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Люнда йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Перша (Люнда ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400212110000043830
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004383
* Бассейн коды — 08.01.04.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Лёк-Ёль (Лун-Вож ҡушылдығы)

Лёк-Ёль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лун-Вож йылғаһының уң ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Лёк-Ёль (Лун-Вож ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000017269
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001726
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Әхмәтшин Ильяс Рәмил улы

Әхмәтшин Ильяс Рәмил улы (4 август 1986 йыл) — Рәсәй саңғысыһы. Полиатлон (2011) һәм саңғыла уҙышыу (2012) буйынса спорт мастеры

# Әхмәтшин Ильяс Рәмил улы
## Биографияһы

1986 йылдың 4 авгусында тыуған.
«Стәрлетамаҡ ДЮСШ № 2» тәрбиәләнеүсеһе, тренеры: Ишмырҙин А. И..
Әхмәтшин Ильяс Рәмил улы юғары белемде Зәйнәб Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһында алған
# Рәсәй футбол союзы

Рәсәй футбол союзы (рус. Росси́йский футбо́льный сою́з (РФС)) — Бөтә Рәсәй йәмәғәт ойошмаһы, уның төп маҡсаттары — Рәсәй Федерацияһында футболды үҫтереү һәм популярлаштырыу. Ил кимәлендә футбол буйынса спорт сараларын (Рәсәй чемпионаты, Рәсәй Кубогы, Рәсәй Суперкубогы һ. б.) ойоштороу һәм үткәреү, илдең спорт командаларын ойоштороу һәм әҙерләү, шәхестең комплекслы, гармониялы үҫешендә футболдың ролен арттырыу, граждандар һаулығын нығытыу һәм сәләмәт йәшәү рәүешен формалаштырыу менән шөғөлләнә.
Штаб-фатиры Мәскәүҙә урынлашҡан.

# Рәсәй футбол союзы
## Тарихы
### Рәсәй империяһы

1910 йылдан Рәсәй футбол берләшмәһендә берҙәм идара итеүсе футбол ойошмаһы булдырыу идеяһы күтәрелә. Рәсәй йыйылма командаһы рәсми халыҡ-ара ярыштарҙа милли футбол ойошмаһы барлыҡҡа килгәс һәм ФИФА-ға ингәндән һуң ғына ҡатнаша ала Стокгольмдағы Олимпия уйындары алдынан, 1912 йыл башына, Ваҡытлы футбол союзы булдырыу буйынса ваҡытлы комитет ойошторола. Уға Мәскәүҙән — К. Г. Бертрам һәм Р. Ф. Фульда; Санкт-Петербургтан — А. Д. Макферсон, Г. В. Гартли, А. Ф. Пирсон һәм Г. А. Дуперрон; Севастополдән С. П. Пестерев инә.
Бөтә Рәсәй футбол союзына нигеҙ һалыу ултырышы 1912 йылдың 6 (19) ғинуарында Санкт-Петербургта үтә. Футбол берләшмәһе ФИФА ҡағиҙәләрен рәсми рәүештә ҡабул итә. Бөтә Рәсәй футбол союзы ФИФА-ға шул уҡ 1912 йылда ҡабул ителә. Ул ваҡытта Ваҡытлы футбол союзы ағзалары булып Санкт-Петербург, Мәскәү, Одесса, Рига, Киев һәм Лодзи футбол союздары тора. Ул 52 ойошманан тора.

# Рәсәй футбол союзы
## Тарихы
### СССР

Төп мәҡәлә: СССР футбол федерацияһы
1959 йылдың 6 майында ойоштороу конференцияһында СССР футбол федерацияһы ойошторола. Рәсәй футбол союзы кеүек үк, СССР футбол федерацияһы ла ил беренселеге ойоштороу, халыҡ-ара мөнәсәбәттәр һәм дөйөм ватан футболын үҫтереү менән шөғөлләнә. Беренсе рәйес итеп Валентин Гранаткин һайлана.
Илдә футбол менән ике етәксе ойошма булыу сәбәпле, 1972 йылда СССР футбол федерацияһы үҙгәртеп ҡорола. Шул ваҡыттан алып СССР йыйылма командаһы һөҙөмтәләре ҡырҡа насарая. 1972 йылдан 1982 йылға тиклем СССР йыйылма командаһы бер тапҡыр ҙа донъя һәм Европа чемпионатына үтә алмай. Йыйылма команда Ватан футболында йәмәғәт һәм дәүләт етәкселеге булған йылдарҙа иң яҡшы һөҙөмтәләргә өлгәшә. Шуға ла 1990 йылда СССР футбол федерацияһы тергеҙелә.

# Рәсәй футбол союзы
## Тарихы
### 1992 йылдан

1992 йылдың 8 февралендә Бөтә Рәсәй футбол конференцияһы саҡырыла, унда Рәсәй футбол союзы ойошторола. Ул ФИФА тарафынан таныла һәм СССР футбол федерацияһының юридик вариҫы була.
# Ишмөхәмәтов

Ишмөхәмәтов — фамилия.
* Ишмөхәмәтов Айҙар Айрат улы (1957) — ғалим-терапевт, фармокология маркетологы, медицина фәндәре докторы (2001), профессор (2003).
* Ишмөхәмәтов Айрат Исмәғил улы (1932—2004) — физиолог, медицина фәндәре докторы (1970).
* Ишмөхәмәтов Альберт Зәйнетдин улы (1948) — СССР һәм Рәсәй математик-ғалимы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре докторы (1996)
* Ишмөхәмәтов Ғәфүр Шәкүр улы (1948) — табип-ғалим, һаулыҡ һаҡлау өлкәһе һәм йәмәғәт эшмәкәре.
* Ишмөхәмәтов Исмәғил Хажиәхмәт улы (1901—1971) — ғалим-химик, юғары мәктәп эшмәкәре, йәмәғәтсе.
* Ишмөхәмәтов Кинйәбай Хәйретдин улы (1894—1937) — башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. 28-се кавалерия полкының 4-се эскадроны командиры (1919).
* Ишмөхәмәтов Рауил Әхмәтгәрәй улы (1912—1981) — дәүләт эшмәкәре. Салауат Эшселәр депутаттары ҡала Советы башҡарма комитетының рәйесе (1954—1963).
* Ишмөхәмәтов Әхтәм (1880—1946) — Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында, Францияла Ҡаршылыҡ хәрәкәтендә ҡатнашыусы.
# Анкара (провинция)

Анҡара́ (төр. Ankara) — Төркиә Йөмһүриәтенең илдәренең береһе. Үҙәк ҡалаһы Анҡара — Төркиә Йөмһүриәтенең баш ҡалаһы. Урта Анатулы төбәгендә урынлашҡан.

# Анкара (провинция)
## География

Анкара провинцияһы Ҡыршәһәр, Ҡырыҡҡала, Саңҡыры, Булы, Иҫкешәһәр, Ҡуниә, Аҡһарай илдәре менән сиктәш.
Халҡы — 5 017 914 кеше.

# Анкара (провинция)
## Административ ҡоролош

Анҡара иленең илсәләре менә шулар:
* Аҡйорт (Akyurt)
* Алтынтау (Altındağ)
* Аяш (Ayaş)
* Бала (Bala)
* Бейбаҙары (Beypazarı)
* Самлыдәрә (Çamlıdere)
* Чанкая (Çankaya)
* Чубук (Çubuk)
* Элмадаг (Elmadağ)
* Этимесгут (Etimesgut)
* Эврен (Evren)
* Гёльбашы (Gölbaşı)
* Гюдюл (Güdül)
* Хаймана (Haymana)
* Каледжик (Kalecik)
* Казан (Kazan)
* Кечиорен (Keçiören)
* Кызылджахамам (Kızılcahamam)
* Мамак (Mamak)
* Наллыхан (Nallıhan)
* Полатлы (Polatlı)
* Пурсаклар (Pursaklar)
* Синджан (Sincan)
* Енимахалле (Yenimahalle)
* Шерефликочхисар (Şereflikoçhisar)
# Небя-Яха

Небя-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нгэва-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.

# Небя-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300044737
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304473
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Люттгенроде

Люттгенроде (нем. Lüttgenrode) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 728 кеше йәшәй. Майҙаны — 16,15 км². Диңгеҙ кимәленән 169 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38835 һәм автомобиль коды — HZ.
# Рәжәповтар

Рәжәповтар — дворяндар нәҫеле. Нәҫелде башлап ебәреүсе — Рәжәп, Темников өйәҙе мишәре.

# Рәжәповтар
## Рәжәповтар нәҫеле тарихы

Рәжәптең улдары: Әбдесәләм (Сәли) һәм Солтан Рәжәповтар 1735 йылдан алып Ҡазан даруғаһының Ҡаңлы улусы Дүсмәт ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Благовар районы) керҙәш сифатында йәшәгәндәр.
Әбдесәләм Рәжәповтың яманаты сыҡҡан улдары:
Мөҡсин Әбдесәләмов — 1755—1756 йылдарҙағы башҡорт ихтилалын, 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышын баҫтырыуҙа ҡатнашыусы. 1764 йылда поход старшинаһы дәрәжәһендә.
1756 йылдың авгусында Ҡазан даруғаһының Елдәк улусы Әжәк ауылы (хәҙерге Башҡортостпн Республикаһы Борай районы) янында Сөләймән Диваев менән берлектә Батыршаны тотоп, Санкт‑Петербургҡа конвой менән оҙатып барған.
1760 йылдар уртаһынан Нуғай даруғаһының Өршәк-Мең улусы Боҙаяҙ ауылында (Ҡырмыҫҡалы районы) йәшәгән.
1767 йылдан башлап шул уҡ даруғаның мишәрҙәр командаһы старшинаһы. 1774 йылдың апрель башынан хөкүмәт ғәскәрҙәре составында баш күтәреүселәр отрядтарына ҡаршы хәрәкәт иткән. Ноябрь аҙағында Салауат Юлаевты әсиргә алыуҙа ҡатнашҡан. 1786 йылда Себер сик һыҙығында башҡорт‑мишәр командаһы етәксеһе булып хеҙмәт иткән. Өршәк-Мең улусының Мөҡсин ауылы (хәҙерге Ауырғазы районы) уның хөрмәтенә аталған.
Йәмһүр Әбдесәләмов — 1773—75 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнгашҡан баш күтәреүселәрҙе эҙәрлекләүсе һәм баҫтырыусы. 1789 йылдан алып поход старшинаһы. 1760 йылдар уртаһында Өршәк-Мең улусы башҡорттары еренә күсеп ултырған.
1774 йылдың апреленән алып хөкүмәт ғәскәрҙәре составында баш күтәреүселәргә ҡаршы һуғыштарҙа, Салауат Юлаевты тотоуҙа ҡатнашҡан.
1782 йылдан башлап Стәрлетамаҡ өйәҙенең түбәнге земство суды заседателе, 1786 йылдан — Ырымбур сик буйы судының ауыл заседателе.
1792 йылда Себер сик һыҙығында башҡорт-мишәр командаһына етәкселек иткән.
Уның улы — Фәйзулла (Фәтхулла) Йәмһүр улы Рәжәпов (1791—1844), яҫауыл (1838).
1812 йылда бурҙар һәм юлбаҫарҙарҙы тотоу буйынса резерв командаһына етәкселек иткән, 1831 йылдан — Боҙаяҙҙа карантин заставаһы башлығы.
1819—1839 йылдарҙа 2‑се һәм 3‑сө мишәр кантондары башлығы, бер үк ваҡытта 10‑сы башҡорт кантоны башлығы вазифаһын башҡарыусы (1831).
2 тирмәнгә хужа була.
4‑се дәрәжә__Изге Станислав ордены менән бүләкләнгән (1835).

# Рәжәповтар
## Йәмһүр Әбдесәләмовтың улдары

Шаһибәк Фәйзулла улы Рәжәпов (1812—?), хорунжий. Боҙаяҙҙа йәшәгән. 2‑се, 3‑сө (1839—1847) һәм 1‑се (1847—1854) мишәр кантондары башлығы булған.
Мырҙағәли Фәйзулла улы Рәжәпов (1823—?), зауряд-хорунжий (1854). Боҙаяҙҙа йәшәгән. 1‑се мишәр кантоны башлығы (1854—1856).
Шулай уҡ Нурғәли Мирғәләүетдин улы Рәжәпов (1834—?) билдәле, зауряд-сотник (1859). 26‑сы (1856—1859), 28-се (1861—1863) кантондар башлығы.
Боҙаяҙҙа йәшәгән. Тирмәнгә, поташ заводтарына, 750 дисәтинә ергә хужа була.
«1853—1856 йылдарҙағы Көнсығыш һуғышы иҫтәлегенә» бронза миҙалы менән бүләкләнгән.
1850 йылда Рәжәповтар нәҫеле тураһында Ырымбур губернаһының дворян нәҫел тарихы китабының 3‑сө киҫәгенә яҙылған. Шулай уҡ М.С. Рәжәпов Рәжәповтар нәҫеленә ҡарай.
# Карпунин Василий Александрович

Василий Александрович Карпунин (9 декабрь 1919 йыл — 1 сентябрь 1975 йыл) — совет ғалимы-механигы, йәмәғәт эшмәкәре. Техник фәндәр докторы, профессор. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.

# Карпунин Василий Александрович
## Биографияһы

Василий Карпунин 1919 йылдың 9 декабрендә рСФСР-ҙың Архангел губернаһында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
1941 йылдың сентябрь айында Василий Александрович Ҡыҙыл армия сафтарына алына. 25-се запас уҡсылар полкының саңғы әҙерлеге инструкторы итеп тәғәйенләнә. 1942 йылдың ноябрендә ул Үҙәк фронттың 1-се айырым саңғы батальонының взводын етәкләй. Разведка операция ваҡытында яралана һәм госпиталгә эләгә. Һауығып сыҡҡас 1-се Белорус фронты 25-се уҡсылар дивизияһының айырым рота командиры була; шул уҡ ваҡытта тағы ике тапҡыр яралана.
Карпунин Мәскәүҙән эвакуацияланған Томск ҡалаһына Медицина фәндәре академияһына тубығындағы снаряд ярсығын алдырыу буйынса операцияға ебәрелә. Василий Александрович операциянан баш тарта, һәм ҡалған ғүмеренең бөтә өлөшөн ошо ярсыҡ менән йәшәй. Госпиталдән сыҡҡас, Томск район комиссариатына 4-се частың начальнигы итеп ебәрелә. 1945 йылда «Атыу» курсын һәм Халы комиссариаты оборонаһының ВВО Төп идаралығы ҡарамағында офицерҙарҙың белемен арттырыу курстарын тамамлай.
Демобилизацияланғандан һуң 1946 йылда Томск политехник институтының механика факультетына уҡырға инә, уны 1948 йылда «Эске яныулы двигателдәр» һөнәре буйынса тамамлай, бүлеү буйынса Красноярск ҡалаһына урындағы заводтарҙың береһенә эшкә ебәрелә. Предприятие етәкселәре белгескә иғтибар итә һәм уны Оборона министрлығы академияһына уҡырға ебәрә, уны ул уңышлы тамамлай. Бынан һуң академияла аспирантурала ҡала һәм 1955 йылда күренекле совет конструкторы Василий Гаврилович Грабин етәкселеге аҫтында кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Василий Александрович аспирантураны тамамлағас, Ижевск ҡалаһына механика институтына эшкә ебәрелә, унда уҡытыу һәм идара итеү эшмәкәрлегенең бөтә баҫҡыстарын үтә: өлкән уҡытыусынан алып профессорға тиклем. 1970 йылда «Усталостная прочность цилиндрических пружин» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1972 йылда Василий Александрович Ижевск механика институтында ректор итеп тәғәйенләнә. Юғары уҡыу йортонда эшләү осоронда ул 47 хеҙмәт яҙа һәм уйлап табыуҙың 4 автор таныҡлығын ала.
Василий Александрович шулай уҡ ғилми һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә: Машпром» ғилми-техник йәмғиәтенең өлкә идаралығы рәйесе, «Белем» йәмғиәтенең Октябрь районы бүлеге ағзаһы, СССР ФА Урал ғилми үҙәге Президиумы ҡарамағында тәбиғи һәм ижтимағи фәндәр буйынса фәнни тикшеренеүҙәрҙе координациялау буйынса ведомство-ара совет бюроһының азаһы булып тора.
# Кәлимә

Кәлимә (ғәр. الكلمة‎ — «һүҙ»; «хәҙис»; төр. Kelime; рус. Калима) — ислам иман декларацияһы. Шәһәҙәт кәлимәһен тантаналы әйтеү Исламдың биш нигеҙенең беренсеһе. Кәлимәләге һүҙҙәрҙең мәғәнәһенә ышаныу — мосолманлыҡты билдәләүҙең тәүгеһе, һөҙөмтә булараҡ, шәһәҙәт кәлимәһен тауыш менән әйтеүсене мосолман кешеһе тип таныйҙар.

# Кәлимә
## Яҙылышы һәм әйтелеше

    Ғәрәп тексы — لا اله الا الله محمد رسول الله
    Башҡорт теленә тәржемә — Аллаһтан башҡа илаһ юҡ, Мөхәммәт — Аллаһтың Рәсүле (Илсеһе) .
    Транскрипция — Лә Иләһа иллә-Ллаһ, Мөхәммәдүн рәсүлү-Ллаһ.

# Кәлимә
## Флагтары

Кәлимә бер нисә дәүләт һәм ойошма флагтарында бар:
* Сәғүд Ғәрәбстаны
* Афғанстан Ислам Әмирлеге
* ХАМАС
* Талибан
* Сомалиленд
* СИС
* Кавказ Имараты
# Беренсе Вишеград съезы

Беренсе Вишеград съезы — 1335 йылдың октябрь һуңында — ноябрь башында венгр ҡалаһы Вишеградта ойошторолған Европа монархтарының съезы. Унда Көнсығыш Европаның өс монархы: Чехия короле Ян I (Иоһанн Люксембургский), Венгрия короле Карл I Роберт (осрашыу инициаторы) һәм Польша короле Казимир III ҡатнашҡан. Габсбургтарға ҡаршы коалиция төҙөү һәм Ян I-нең, Силезияға чех суверенитетын таныу һәм 20 мең прага грошын (аҡса берәмеге) өҫтәп түләүгә алмашҡа, Польша тажына дәғүә итеүҙән баш тартыуы мәсьәләләре ҡаралған.

# Беренсе Вишеград съезы
## Ваҡиғалар барышы

1300 йылда Чехия короле Вацлав II-гә таж кейҙерелгән һәм ул поляк короле тип иғлан ителә, һәм, тәхеткә Вацлав вариҫтары дәғүә итеү мөмкинлеге барлыҡҡа килгәнлектән, был хәл хакимлыҡ итеүсе Пясты поляк династияһы вәкилдәрен борсоуға һалған. Был низағтысисеү маҡсатында, монархтар килешеүгә ҡул ҡуйыу тураһында һөйләшеүҙәр башлаған, аралашсы сифатында венгр короле Карл I Роберт сығыш яһаған.
Тренчин конвенцияһын әҙерләгәндән һуң, 1335 йылдың көҙөндә Вишеградта өс монархтың осрашыуы булған, һәм унда чех короле Ян I-нең Польша тажына һәм бөтөн Польшаға дәғүәләшмәүен раҫлап ҡуйғандар, шуға алмашҡа вәғәҙә ителгән 20 мең грош күләмендә аҡсалата компенсация түләгәндәр һәм Силезия герцоглығында чех хакимлығын танығандар. Был осрашыуҙың иң төп ҡаҙанышы — Габсбургтар династияһына ҡаршы оҙаҡ көтөлгән оборона союзын һәм Венаны урап үткән яңы сауҙа маршруттары барлыҡҡа килтереү килешеүҙәрен төҙөү.

# Беренсе Вишеград съезы
## Эҙемтәләре

* Силезия 1742 йылға саҡлы, уны Пруссия короллегенә ҡушҡансы, чех тәхете хакимлығында торған, һәм силезия ерҙәренең күп өлөшө тик Икенсе бөтә донъя һуғышынан һуң ғына Польша составына кире ҡайтҡан (әлеге ваҡытта Силезияның кескәй генә бер өлөшө Чехияға ҡарай).
* 1335 йылдың 6 декабрендә, килешеүгә ҡул ҡуйғандан һуң, польша короле Казимир III һәм Чехия короле Ян I Прагаға килгән, һәм, йылъяҙмаларҙан билдәле булғанса, Польша королен бик хөрмәтләгәндәр, ул иғтибар үҙәгендә булған.
* 1339 йылда икенсе Вишеград съезында Польша королен һайлағандар.
# Урал тауҙары

Урал, таулы физик-географик ил, меридиональ йүнәлештә Кар диңгеҙенән Ҡаҙағстан далаларына тиклем һуҙылған ер. Оҙонлоғо 2000 км. Киңлеге 40-60 км, урыны менән 100 км-га етә.

# Урал тауҙары
## Урал

Антик сығанаҡтарҙа Уралды йыш ҡына Рифей тауҙары йәки Гиперборея тауҙары атамаһында бирәләр. Клавдий Птолемей мәғлүмәттәре буйынса, Урал тауҙары өс өлөшкә бүленә: Римнус, Норостар һәм Гиперборея. Римнус (Көньяҡ Урал) - Яйыҡ йәки Ҡариҙел йылғалары аҡҡан яҡ; Урта Уралда (Норостар) Яйыҡ (Урал) аға, Төньяҡ Урал (Гиперборея) йылғалары күрһәтелмәгән Рифей тауҙары — һис шикһеҙ Каспий, Ҡара диңгеҙ һәм Балтика (Сармат океаны) араһындағы һыу айырғыс тип таныла и др.
Беренсе йылъяҙмаларҙан уҡ («Повесть временных лет» - б.э. XI быуат) — урыҫтар Урал тауҙарын Билбау, Себер тауы, Ҙур таш, йә иһә Ер Билбауы тип атағандар.
Рус дәүләтенең XVI быуаттың икенсе яртыһында эшләнгән тәүге картаһында («Большой Чертёж»), Урал «Ҙур Таш» атамаһы менән билбауға оҡшаған тау рәүешендә төшөрөлгән, унан әлеге Златоуст заводтарына ингән өлөштә, бер аҙ көньяҡтараҡ һәм төньяҡтараҡ күп йылғалар ағып төшөүе күренә; урыҫтар ҙа башта тик ошо өлөштө генә Урал тип атаған
Башҡорт телендә «Урал» топонимы бик боронғо, бәлки тәүтөрк хәлдә саҡҡа ҡайтарып ҡалдырыла. Уны башҡ. үр ~ др.-тюрк. *ör «бейеклек, ҡалҡыулыҡ» тигән һүҙ менән бәйләйҙәр. Бынан тыш, «Урал» башҡортса «урау», йәғни «билбаулау», «уратыу» тигәндән килеп сыҡҡан тигән икенсе фараздар ҙа бар.
Хәҙерге заман топонимикаһы ике төп версияны килтереп сығарҙы. Манси версияһы авторы Э. К. Гофман Урал атамаһын мансиҙағы «ур» (тау) һүҙе менән бәйләй. XX быуатта был теорияны венгр ғалимдары — манс. ур ала (тау үре) тигән менән бәйләп, дауам итә. Әммә мансиҙар үҙҙәре Уралды Нөр (Таш) тип атай һәм бер ваҡытта ла «ур ала» төшөнсәһен ни Уралға, ни уның айырым тауҙарына ҡарата ҡулланмаған. Икенсе версия топонимдың башҡорт теленән килеп сығыуын тәҡрарлай. Ысынлап та, Уралдың автохтон халыҡтарынан тик башҡорттар ғына уны шулай атаған һәм был телдә, легендаларҙа һәм ғәҙәт-йолала һаҡланып килә ("Урал-батыр" эпосы). Уралдың башҡа халыҡтары - (хант, манси, коми, ненец) Урал тауҙарын ҡәҙимдән икенсе төрлө атай: коми Из, манс. Нёр, хант. Кев, нен. Нгарка Пэ.
# Иртыш

Ирты́ш (рус. Иртыш, ҡаҙ. Ертіс, ҡыт. 额尔齐斯河 — É'ěrqísī hé, себ. Йуртыш, хант. Ԓаӈаԓ) — Ҡытайҙағы, Ҡаҙағстандағы һәм Рәсәй Федерацияһындағы йылға, Обь йылғаһының һул һәм төп ҡушылдығы.

# Иртыш
## География

Иртыш — донъялағы иң оҙон йылға ҡушылдығы (икенсе урында — Миссури), уның оҙонлоғо 4248 км тәшкил итә. Бассейн майҙаны — 1643 мең км². Ауышлығы 1 километрға яҡынса 0,03 метр тәшкил итә.
Инеше Монголия һәм Ҡытай сигендә, Монголия Алтайы һырттарының көнсығыш битләүҙәрендә урынлашҡан. Ҡытайҙан Ҡара Иртыш, Эрцисыхэ атамаһы менән Ҡаҙағстанға сыға һәм Зәйсән котловинаһы аша үтеп Зәйсән күленә ҙур дельта барлыҡҡа килтереп ҡоя. Зәйсән күленә Мәғдәнле Алтайҙан, Тарбағатай һәм Саур һырттарынан бихисап йылғалар ҡоя. Зәйсән күленән сыҡҡас Иртыш төньяҡ-көнбайыш йүнәлешендә ағып Бухтарминск һәм Усть-Каменогорск ГЭС-тары аша үтә. Түбәнге ағымында Шульбинск ГЭС-ы һәм Семей ҡалаһы урынлашҡан. Павлодар ҡалаһынан юғарыраҡ урында Иртыш йылғаһы һыуҙарының бер өлөшөн көнбайышҡа йүнәлтелгән Иртыш—Караганда каналы ала. Ханты-Мансийск ҡалаһы тирәһендә Иртыш Обь йылғаһына ҡоя.

# Иртыш
## Ҡушылдыҡтары

Ҡушылдыҡтары: Калжыр, Курчум, Нарым, Бухтарма, Ульба, Уба, Кызылсу, Чар, Тубыл, Камышловка, Омь, Тара, Уй, Шиш, Ишим, Оша, Шаган, Конда, Усолка, Вагай.

# Иртыш
## Тораҡ пункттары

Инешенән тамағына ҡәҙәр Иртыш буйындағы ҡалалар: Кёктокай (Фуюнь), Бурчун (барыһы ла — Ҡытай), Серебрянск, Усть-Каменогорск, Семей, Курчатов, Аксу, Павлодар (барыһы ла — Ҡаҙағстан), Омск, Тара, Тобольск, Ханты-Мансийск (барыһы ла — Рәсәй).
# Садиҡова Мөкәрәмә Хафиз ҡыҙы

Садиҡова Мөкәрәмә Хафиз ҡыҙы (25 май 1931 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, драматург, шағир һәм журналист. 1971 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981). Бәләбәй районының Фәтих Кәрим исемендәге премияһы лауреаты (2011).

# Садиҡова Мөкәрәмә Хафиз ҡыҙы
## Биографияһы

Мөкәрәмә Хафиз ҡыҙы Садиҡова 1931 йылдың 25 майында Башҡорт АССР-ының Бәләбәй районы Йәрмәкәй ауылында тыуған. Бәләкәй сағынан уҡ йәтим ҡала. Тәүҙә Бәләбәй, унан һуң Өфөләге балалар йорттарында тәрбиәләнә, белем ала. 1947—1949 йылдарҙа ағас эшкәртеү заводында эшләй. 1949—1953 йылдарҙа театр училищеһында уҡый, бер үк ваҡытта Башҡортостан радиоһы крмитетында эшләй. Һуңғараҡ ситтән тороп М. Горький исемендәге әҙәбиәт иниститутында белем ала. Күп йылдар «Башҡортостан пионеры» гәзитендә эшләй. Яҙыусылар союзында әҙәбиәтте пропагандалау бүлеге мөдире вазифаһын башҡара.
Мөкәрәмә Садиҡованың беренсе шиғырҙары һәм хикәйәләре 1951 йылдан матбуғат биттәрендә баҫыла башлай. Бер-бер артлы ун биш китабы донъя күрә.
1985 йылда режиссёр Лек Вәлиев тарафынан Башҡорт Дәүләт академия театры сәхнәһендә уның «Һауалағы торна» комедияһы ҡуйыла. (Сәхнә әҫәре булараҡ исеме"Бергенәм-Гөлгөнәм" тип аталған). Шулай уҡ Татарстан сәхнәләрендә лә уның әҫәрҙәре буйынса спектакелдәр ҡуйыла. Сибай театрында ҡуйылған спектакеле телевизион фильм итеп тә төшөрөлә.

# Садиҡова Мөкәрәмә Хафиз ҡыҙы
## Китаптары

«Бәхет эҙләгәндә», «Ерән сәс», «Был йөрәккә нимә кәрәк?», «Гөлгөнәм — бергенәм» («Һауалағы торна»), «Аҙашма юлдарыңда»
# Өсөйлө-Саҡлау

Өсөйлө Саҡлау (Өҫкө Саҡлау, Юғары Саҡлау; татар. Өчөйле Саклау, рус. Сулы-Саклово) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Сарман районы ауылы.

# Өсөйлө-Саҡлау
## География

Ауыл Саҡлаубаш йылғаһы буйында, Сарман ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 25 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Өсөйлө-Саҡлау
## Тарих

Ауылға ҫарайлы-мең ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Ауыл Ҫарайлы-Мең улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы (1865 йылдан Өфө губернаһы) Минзәлә өйәҙенә инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Нөркәй административ-территориаль улусы составына керә.
XX быуат башында ауылда мәсет, мәктәп теркәлгән.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составында була. 1930 йылдан Минзәлә районы, 1935 йылдан — Ворошилов районы, 1957 йылдан — Яңы Юл районы, 1959 йылдан — Сарман районы составына керә.

# Өсөйлө-Саҡлау
## Халҡы

1816 йылда ауылда 82 ир затлы башҡорт һәм 64 татар (дәүләт крәҫтиәне); 1870 йылда — 388 татар һәм 103 башҡорт; 1912 йылда — 601 татар һәм 276 башҡорт иҫәпләнгән.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1870 | 1897 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 | 2008 |
| 491 | 798 | 867 | 703 | 429 | 349 | 341 | 380 | 313 | 186 | 260 | 221 |
# Нотес

Нотес — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Содзим йылғаһының уң ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Нотес
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000047498
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004749
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ғабдрахманов

Ғабдрахманов — башҡорт фамилияһы, мәғәнәһә ғәр. ‎ ярлыҡаусы,ғәфү итеүсенең (алланың), мәрхә­мәтленең ҡоло тигәнде аңлата
* Ғабдрахманов Абрар Хаҡ улы (1935—2013) — композитор, Башҡортостандың халыҡ артисы (1995).
* Ғабдрахманов Ғабдрахман Закир улы, Булат Ишемғол (1900—1938) — башҡорт совет яҙыусыһы.
* Ғабдрахманов Рәйес Бикмөхәмәт улы (1918—1988) — башҡорт яҙыусыһы.
# Төньяҡ Ирландия

Төньяҡ Ирландия - (ҡитға исеме) лағы дәүләт.
# Ш

Шш [шы] — Башҡорт алфавитының утыҙ дүртенсе хәрефе.
* Был яҙмалар йә хәреф тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.