yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Иҫке Балтас (Татарстан)

Иске Балтач (Иҫке Балтас; татар. Иске Балтач, рус. Старое Балтачево) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҡтаныш районы ауылы.

# Иҫке Балтас (Татарстан)
## География

Ауыл Шәбеҙ йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан көнбайышҡа табан 22 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Иҫке Балтас (Татарстан)
## Тарих

Ауылға гәрә ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Тәүге тапҡыр 1732 йылда телгә алына. Ауыл Гәрәй улусының Әжәҡул түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Шәрип улусы, ә артабан Таҡталасыҡ улусы составына керә.
Ауыл кешеләре 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында әүҙем ҡатнаша.
1870 йылда ауылда мәсет (1808 йылдан билдәле), мәктәп, 3 тирмән (шул иҫәптән 1 ел тирмәне) теркәлгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була.

# Иҫке Балтас (Татарстан)
## Халҡы

1795 йылда ауылда 66 аҫаба башҡорт, 1816 йылда — 104 башҡорт, 1834 йылда — 163 башҡорт, 1848 йылда — 183 башҡорт һәм 37 типтәр иҫәпләнгән. 1902 йылда 72 ихатала — 200 йән ир затлы аҫаба башҡорт, 1912 йылда 82 ихатала — 451 аҫаба башҡорт йәшәй.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1795 | 1834 | 1870 | 1884 | 1897 | 1906 | 1913 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 | 2008 |
| 70 | 163 | 471 | 321 | 371 | 405 | 451 | 454 | 493 | 473 | 271 | 294 | 325 | 248 | 146 | 135 | 130 |
# Шумика

Шумика — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе, Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ворона йылғаһының уң ярына тамағынан 368 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Шумика
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ворона. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Хопер, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010200212107000006427
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000642
* Бассейн коды — 05.01.02.002
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Вурда-Ель

Вурда-Ель — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Көньяҡ Кельтма йылғаһының уң ярына тамағынан 150 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Вурда-Ель
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100003192
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100319
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Тешнярь

Тешнярь — Рәсәй йылғаһы. Пенза өлкәһе, Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сура йылғаһының уң ярына тамағынан 761 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.

# Тешнярь
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура йылғаһы, инештән Сура гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500112110000035185
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003518
* Бассейн коды — 08.01.05.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сүл бүреһе

?Ябай шакал :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Класс: | Һөтимәрҙәр |
| Отряд: | Йыртҡыстар |
| Ғаилә: | Эттәр |
| Ырыу: | Бүреләр |
| Төр: | Шакал |
Латинса исеме :
Canis aureus Linnaeus, 1758 :
Ареал :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 183817 NCBI 68724 |
Сүл бүреһе́, шака́л (лат. Canis aureus) – эттәр ғаиләһенә ҡараған һөтимәр йыртҡыс. Тән оҙонлоғо 71 – 82 см, бейеклеге 45 – 50 см, ҡойроҡ оҙонлоғо 22 – 23 см, ауырлығы 7 – 13 кг.
# Татар-Велень-Лей

Татар-Велень-Лей — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе, Сыуаш Республикаһы, Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Алатырь йылғаһының уң ярына тамағынан 139 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Татар-Велень-Лей
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500212110000038246
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003824
* Бассейн коды — 08.01.05.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ербута

Ербута — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Уймень йылғаһының уң ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Ербута
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100212115100000335
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100033
* Бассейн коды — 13.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Чайц-Оттевиг

Чайц-Оттевиг (нем. Zschaitz-Ottewig) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1361 кеше йәшәй. Майҙаны — 18,22 км². Диңгеҙ кимәленән 141 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 4720 һәм автомобиль коды DL.
# Күҙәбай улусы

Күҙәбай улусы (рус. Кузябаевская волость) — Һамар губернаһы Николаевск өйәҙенә ингән административ-территориаль берәмек.
Административ үҙәге — Күҙәбай ауылы (хәҙер Һарытау өлкәһенең Перелюб районы биләмәһенә инә).
Улуста башлыса мосолман башҡорттар йәшәгән.
Совет власы урынлашҡанға тиклем Рәсәй империяһына хас административ-территориаль берәмек — улус идаралары булған.
Һамар губернаһы өйәҙҙәре картаһынан күренеүенсә, 1912 йылда улус ике өлөштән торған. Төп өлөшө Кәмәлек йылғаһы буйлап һуҙылған.
# Амур-балыҡ

Амур-балыҡ (лат. Ctenopharyngodon idella, (рус. Белый амур) — Амур йылғаһында һәм Ҡытайҙағы йылғаларҙа йәшәй торған эре балыҡ ; карптар ғаиләһенән сөсө һыу балығы. Оҙонлоғо 120 см-ға, ауырлығы 32 кг-ға ҡәҙәр етә. Кәүҙәһе оҙонса, тәңкәләре эре, көмеш һымаҡ һары төҫтә; йотҡолоҡ тештәре ике рәтле. Көнсчығыш Азияныең тигеҙлек йылғаларында, Рәсәйҙә Амур йылғаһының урта һәм түбән ағымында йәшәй. Енси етлегеү осоро - 6-8 йыл. Йәш балыҡтар - зоопланктон, ҙурҙары үҫемлектәр менән туйына. Үҫеү темпы юғары. Балыҡ тотоу һәм үрсетеү объекты булып тора. Һыулыҡтарҙа үҫемлектәрдән таҙартыу өсөн файҙаланыла.
Балыҡ Ҡарман ДРЭС-ы эргәһендә балыҡсылыҡ хужалығында үҫтерелә.
# Жданов Николай Васильевич

Жданов Николай Васильевич (1860 — һуң 1917) — земство эшмәкәре, Һамар губернаһынан III Дәүләт думаһы ағзаһы.

# Жданов Николай Васильевич
## Биографияһы

Шәхси дворян. Бөгөлмә һәм Һамарҙа йорт хужаһы, Һамар губернаһының Бөгөлмә өйәҙендә һәм Өфө губернаһының Бәләбәй өйәҙендә ер биләүсеһе (7000-ләп дисәтинә).
Ул Һамар гимназияһында урта белем ала, ә юғары белемде — Мәскәү университетының медицина факультетында ала.
Табип була. Күп йылдар дауамында Бөгөлмә өйәҙе һәм Һамар губернаһы земство йыйылыштарының гласныйы итеп һайлана Төрлө йылдарҙа була: Бөгөлмә өйәҙенең почетлы мировой судьяһы, төрмә тураһында <b>попечителлек</b> комитетының (Попечительное о тюрьмах общество) өйәҙ бүлексәһе директоры, халыҡ айыҡлығы тураһында попечителлек өйәҙ комитетының ағза-ярыштырыусыһы, епархиаль училище советы өйәҙ бүлексәһе ағзаһы, шулай уҡ Бөгөлмәлә юғары башланғыс училищеһының почетлы попечителе, 2-се ҡала приход училищеһының попечителе һәм Бөгөлмәлә Изге Николай хәйриә йәмғиәте рәйесе.. Надворный советник чинына тиклем етә.
Һамарҙа типография һәм Һамар-Златоуст тимер юлының Шафран станцияһы эргәһендә ҡымыҙ шифаханаһы хужаһы. 1905 йылда Октябрь манифесы иғлан ителгәндән һуң 17 октябрь Союзына инә, Бөгөлмәлә партия бүлеге рәйесе була.
1907 йылда Һамар губернаһынан III Дәүләт думаһы ағзаһы булып һайлана. Октябристар фракцияһы инә. Дәүләт думаһының 8-сы бүлек секретары була. Эскелек менән көрәш саралары тураһында комиссия рәйесе иптәше (4-се сессиянан), янғынға ҡаршы көрәш буйынса саралар тураһында комиссия секретары (5-се сессиянан), шулай уҡ халыҡ мәғарифы буйынса һәм юл бәйләнеше тураһында комиссиялар ағзаһы булып тора.
1917 йылдан һуңғы яҙмышы билдәһеҙ. Өйләнгән була.
# Крис Хемсворт

Крис Хемсворт (ингл. Chris Hemsworth; 11 август 1983 йыл, Мельбурн, Виктория, Австралия) — Австралия актёры, BAFTA премияһы номинанты. Marvel кинематография ғаләмендәге «Тор», «Үс алыусылар», «Тор 2: Ҡараңғылыҡ батшалығы» һәм «Үс алыусылар: Альтрон дәүере» («Мстители: Эра Альтрон») фильмдарында Тор роле менән киң билдәле, шулай уҡ «Ярыш» һәм «Диңгеҙ йөрәгендә» фильмдарында ла уйнай.

# Крис Хемсворт
## Биографияһы

Крис Хемсворт 1983 йылда Мельбурнда тыуған. Уның бер туған ағалары Люк һәм Лиам шулай уҡ актёрҙар.
Хемсвортҡа 15 йәш булғанда, уның ғаиләһе кескәй генә Филиппин утрауына күсенә. 2009 йылдың мартында Хемсворт карьераһын дауам итер өсөн Америка Ҡушма Штаттарына килә. Лиам ағаһы менән бергә үҙҙәренә Лос-Анджелеста әле йәшәгән фатирҙарын тапҡансы агент Крис Уильям Вордтың ҡунаҡтар өсөн йортонда йәшәйҙәр.

# Крис Хемсворт
## Шәхси тормошо

2005—2006 йылдарҙа «Өйҙә һәм юлда» сериалы буйынса хеҙмәттәше Изабель Лукас менән осрашҡан. 2010 йылдың 26 декабрендә испан һәм америка актрисаһы Эльза Патаки менән өйләнешәләр. 2012 йылдың 11 майында уларҙың ҡыҙы Индия Роуз Хемсворт тыуа. 2013 йылдың ноябрендә Хемсворт Эльза менән тағы бер тапҡыр ата-әсә буласаҡтары тураһында хәбәр итә. 2014 йылдың 18 мартында уларҙың Тристан һәм Саша исемле игеҙәктәре тыуа.
# Жалонь

Жалонь (бел. Жалонь, укр. Жолонь) — Көнсығыш Европалағы йылға. Ике дәүләт — Украина һәм Беларусь биләмәләренән, тәүгеһенең Житомир, икенсеһенең — Гомель өлкәһе аша көньяҡ йүнәлештә аға. Припять йылғаһының уң ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 113 километр.
# Оло Уйжуиха

Оло Уйжуиха — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Башҡортостан Республикаһы, Удмурт Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кама йылғаһының һул ярына тамағынан 285 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Оло Уйжуиха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Воткин ГЭС-ынан Түбәнге Кама ГЭС-ына тиклем, Беүә (башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклемна тиклем), Иж, Ыҡ Ағиҙел йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101412111100015786
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101578
* Бассейн коды — 10.01.01.014
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Козлов Алексей Павлович

Алексей Павлович Козлов (1853 йыл — 1909 йыл) — сауҙагәр, Өфө губернаһынан II саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты.

# Козлов Алексей Павлович
## Биографияһы

Сығышы менән Ярославль губернаһы Рыбинск өйәҙенең Никольское ауылы крәҫтиәндәренән. Белемде өйҙә ала. Оҙаҡ йылдар Александровск һөнәрселек училищеһында педагогик совет рәйесе була. Уҡыусыларға түңәрәк ойоштора. 1894 йылда Өфөлә хосуси һәм хеҙмәткәрҙәр эшенә үҙ-ара ярҙам итеү йәмғиәтенә нигеҙ һалыуға булыша. 1897 йылдан Өфө ҡала йәмәғәт китапханаһы менән идара итеү буйынса комитет составына инә. Өфө ҡала думаһы, шулай уҡ Өфө өйәҙе һәм губерна земствоһы гласныйы.
Сәйәси мотивтар буйынса ҡулға алына, ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса 1903 йылда ике йылға Ярославлгә ебәрелә, икенсе мәғлүмәттәр буйынса — Архангельск губернаһына. 1905 йылда Өфөгә ҡайта. «Өмөт» Санкт-Петербург компанияһында ревизор була (страховка агенты). Сауҙагәрҙәр ҡатламына индерелә. 3500 дисәтинә ер майҙанына эйә, йыллыҡ эш хаҡы яҡынса 5 мең һум тирәһе тәшкил итә.
1907 йылдың 6 февралендә Өфө губернаһынан II саҡырылыш Дәүләт Думаһына һайлана. Социалист-революционерҙар төркөмө составына инә. Думаның бюджет һәм бүлеү, һәм урындағы идара һәм үҙидара буйынса комиссияларҙа тора. «Художество-сәнәғәт оҫтаханаларына пособие тураһында» закон проекты буйынса фекер алышыуҙарҙа ҡатнаша.
Дума тарҡатылғандан һуң яҙмышы ентекле билдәле түгел, 1909 йылда вафат була.
# Карандаш һәйкәле (Гомель)

2006
Карандаш (Ҡәләм) һәйкәле — Белоруссияның Гомель өлкәһе Гомель ҡалаһында Социалистик Хеҙмәт Геройы, СССР-ҙың халыҡ артисы Михаил Николаевич Румянцев (сәхнә псевдонимы — Карандаш - Ҡәләм) һәйкәле.

# Карандаш һәйкәле (Гомель)
## Тарихы һәм тасуирламаһы

2006 йылдың 1 июнендә Гомель ҡалаһының Гомель дәүләт циркы бинаһы янында Клоун Карандаш (Ҡәләм) һәйкәле асылды. Һәйкәл күренекле совет клоуны, Социалистик Хеҙмәт Геройы, СССР-ҙың халыҡ артисы Михаил Николаевич Румянцевҡабағышланған. Михаил Николаевич Румянцев Гомель ҡалаһына йыш килгән һәм Гомель дәүләт циркында сығыш яһаған. Ул ошо ҡаланы яратҡан һәм Гомелдә йәшәүселәр уны һәр ваҡыт шатлыҡ менән ҡабул иткән, ә ул тамашасыларына һаманға тиклем Гомель дәүләт циркында һаҡланған башҡарма комитетҡа яҙған хаттарында рәхмәт әйткән.
Карандаш һәйкәле бронзанан ҡойолған композициянан ғибәрәт. Һәйкәл авторы скульптор Вячеслав Долгов композицияһын «Карандаш (Ҡәләм) һәм уның эте Клякса» тип атаған. Композиция артист М. Н. Румянцевтың натураль буйы дәүмәлендә эшләнгән һәм бейек булмаған постаментҡа ҡуйылған. Ул клоун кейемендә, эшләпәле, таяғы һәм үҙенең эте, сәхнәләш партнёры, тапҡа оҡшаған ҡара төҫтә булғанлыҡтан, Клякса ҡушаматлы скотч-терьеры менән. Постамент тирәләй төндә лә яҡтыртылыусы светодиодный тротуар түшәлгән. Төрлө йылдарҙа Михаил Николаевич Румянцевтың 13 эте булған, ә 1930 йылдарҙа Клякса ҡушаматлы бәләкәй эте барлыҡҡа килгән.
Карандаш һәйкәлен асыу тантанаһына Румянцев Михаил Николаевичтың ейәнсәре Овенэ Гагиковна Румянцева саҡырылған. Ул был һәйкәл бөйөк олатаһы Михаил Николаевич Румянцевтың ысын буйын һынландырыусы һәм клоун Карандашты төгәл тергеҙеүсе беренсе һәйкәл, тип билдәләгән.
# Алтын һарай

"Алтын һарай" - Окрос Чардахи - груз. ოქროს ჩარდახი - Кутаисиҙағы имерети короле резиденцияһы, Риони йылғаһының һул ярында, бөгөнгө Руставели менән Аҡ күперҙәр араһында урынлашҡан.

# Алтын һарай
## Тарихы

Сәйәхәтселәр яҙмаларында ғына резиденция тураһында тәүге мәғлүмәттәр һаҡланып ҡалған. Италия сәйәхәтсеһе Амвроссо Контарини XV быуатта, бында империя короле Баграт II-нең һарайы урынлашҡан, тип яҙып ҡалдырған. Ике йөҙ йылдан һуң – XVII быуатта – үҙҙәренең хаттарында уны Рәсәй империяһы илселәре Толачанов һәм Ильев телгә ала. Ул сығанаҡтар буйынса шул осорҙа резиденцияла ашхана, биналар комплексы, изге Георгий ҡорамы булған. Урыҫ батшаһы илселәренең һүҙҙәре буйынса, комплекстың ҡайһы бер биналарын король Георг III (1605-1638) һәм король Александр III (1639-1660) төҙөткән. Грузин батшалары яратып ял иткән был резиденция көслө нығытылған, һаҡланған. Өс яҡтан уны дошман һөжүменән ҡалын диуарҙар, дүртенсе яҡтан йылға һаҡлап торған.
Резиденция уртаһында, тарихи мәғлүмәттәрҙән күренеүенсә, балдахин аҫтында тәхет торған, ә диуарҙар өҫтөндә һаҡсылар өсөн манаралар, бик матур ҡыңғыраулыҡ төҙөлгән булған.
XVII быуатта һарай бер нисә тапҡыр һөжүмгә дусар ителә һәм Леван II Дадиани һөжүме ваҡытында емерелә, 1770-се йылдарҙа ташлап ҡуйыла. XIX быуатта бында ҙур булмаған йорт, сиркәү ишеге һәм ҡыңғырау манараһы ғына һаҡланып ҡалған.
1810 йылда Алтын һарай урыҫ ҡаҙнаһына алына.

# Алтын һарай
## Хәҙерге торошо

Бында резиденциянан бары бер генә йорт һаҡланып ҡалған. XIX быуатҡа тиклем архитектура күренеше, йорт интерьеры үҙгәрешһеҙ ҡалған, ә артабан йәшәү торлағына әүерелдерелгән һәм бүлмәләр эшләнгән. Хәҙерге күренеше 1960-сы йылдарҙа барлыҡҡа килгән. Ул урындағы патриархия ҡарамағына бирелгән.
# Нидеркуннерсдорф

Нидеркуннерсдорф (нем. Niedercunnersdorf) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1593 кеше йәшәй. Майҙаны — 14,17 км². Диңгеҙ кимәленән 348 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 2708 һәм автомобиль коды ZI.
# Мельперс

Мельперс (нем. Melpers) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 93 кеше йәшәй. Майҙаны — 2,85 км². Диңгеҙ кимәленән 490 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98634 һәм автомобиль коды — SM.
# Боркслебен

Боркслебен (нем. Borxleben) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 304 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,33 км². Диңгеҙ кимәленән 134 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6556 һәм автомобиль коды — KYF.
# Ильясова Гөлдәр Мозафар ҡыҙы

Ильясова Гөлдәр Мозафар ҡыҙы (11 июнь 1954 йыл) — театр режиссёры. 1990—2008 йылдарҙа Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театрының художество етәксеһе һәм баш режиссёры. 1989 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1994) һәм Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1994).

# Ильясова Гөлдәр Мозафар ҡыҙы
## Биографияһы

Гөлдәр Мозафар ҡыҙы Ильясова 1954 йылдың 11 июнендә Ишембай ҡалаһында тыуған.
* Өфө сәнғәт училищеһы (1975)
* Алма-Ата дәүләт театр-художество институты (1984)
* РСФСР Мәҙәниәт министрлығының Юғары режиссерлыҡ курсы (1987).
1975-78 йылдар — Башҡорт дәүләт филармонияһы бейеүсеһе; 1984-87 йылдар — Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры актёры; 1988 йылдан Салауат башҡорт дәүләт драма театрының баш режиссеры; 1990 йылдан Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театрының художество етәксеһе.

# Ильясова Гөлдәр Мозафар ҡыҙы
## Ижады

Төп эштәре: «Ғәйеплеләр» (А. Арбузов, 1985), «Упҡын, йәки муйыл һыуығы» (Л. Вәлиев), «Йәшлегем тирәктәре» (К. Аҡбашев, 1988), «Атылған өйөр» (Ф. Бүләков, 1989), «Вариҫтар» (Д.Исабеков, 1991), «Мурлин Мурло» (Н. Коляда, 1992), «Ҡабул ит, Шамбала!» (Б. Гаврилов, 1993), «Теге донъя, был донъя» (Р. Солтангәрәев), «Онотолған доға» (Ф. Бүләков, 1994), «Мәмерйә» (Ғ. Шафиҡов, 1995) һ.б.
1994 йылда «Онотолған доға» спектаклен оҫта сәхнәләштергәне өсөн Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһына (Флорид Бүләков, Ирина Филиппова менән) лайыҡ була.
# Тулмабаҡса (мәсет)

1855
Тулмабаҡса Мәсете (төр. Dolmabahçe Camii; рус. Мече́ть Долмабахче́), шулай уҡ Безмиәләм Вәлидә Солтан Мәсете (төр. Bezmialem Valide Sultan Camii) булараҡ билдәле — мәсет XIX быуатта төҙөлгән, Истанбулда шул уҡ исемдәге һарай комплексының көньяғында урынлашҡан.

# Тулмабаҡса (мәсет)
## Тулмабаҡса мәсете

Әлеге көндә Тулмабаҡса (Долмабахче) мәсете урынлашҡан район Босфорҙың ҙур бухтаһы була. Ғәҙәти диңгеҙ тантаналары уҙғарылған был бухта ваҡыт үтеү менән һаҙлыҡҡа әйләнә. 17-се быуатта тупраҡ тултырыла (шуға күрә - долма, йәғни, тулма) башлаған бухта солтандарҙың ялы һәм күңел асыуы өсөн ойошторолған баҡсаға әйләндерелә. Төрлө йылдарҙа был баҡсала төҙөлгән йорттар һәм павильондар оҙаҡ ваҡыт «Бишекташ пляж һарайы» булараҡ билдәле була.
Тулмабаҡсаны төҙөргә бойороҡ биргән һәм беренсе булып уны файҙаланған шәхес Солтан Абдул Мәжит була.
Мәсет 1853 йылда Абдул Мәжит солтандың әсәһе Безмиәләм Солтан бойороғо буйынса төҙөлә башлай. Данлыҡлы архитекторҙар династияһы ағзаһы Карапет Бальян архитектор итеп тәғәйенләнә. Мәсетте Безмиәләм үлгәндән һуң улы тамамлап ҡуя.
Мәсет барокко стилендә төҙөлгән һәм бик матур итеп ампир, барокко стилдәрендә биҙәлгән. Мәсеттең айырмалы һыҙаты булып ҙур аркалы тәҙрәләре тора. Мәсеттең бер көмбәҙе һәм ике манараһы бар, уларҙың ике балконы бар. Мәсет һарай комплексының бер өлөшө булғанлыҡтан, унда солтан өсөн ғибәҙәт ложаһы (максура) ҡаралған.
# Нехр-Сапр-Юган

Нехр-Сапр-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Эсс йылғаһының уң ярына тамағынан 194 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Нехр-Сапр-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010600112115300015774
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301577
* Бассейн коды — 14.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Бичнус

Бичнус — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нерда йылғаһының һул ярына тамағынан 113 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Бичнус
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Есет йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Тура һәм Тавда йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502612111200008573
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200857
* Бассейн коды — 14.01.05.026
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Хабисова-Яга

Хабисова-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хайпудырская мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Хабисова-Яга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000086566
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008656
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Каяни (аэропорт)

Каяни аэропорты (IATA: KAJ, ICAO: EFKI) Финляндияла Палтаниемила, Каяни ҡалаһы үҙәгенән яҡынса 7 км төньяҡ-көнбайышта урынлашҡан.

# Каяни (аэропорт)
## Авиакомпаниялары һәм йүнәлештәре

| Авиакомпанияһы | Тәғәйенләнеш пункттары |
| Air Estonian | Таллин |
| Nordic Flybe | Хельсинки |
| RusLine | миҙгелле: Мәскәү-Домодедово |

# Каяни (аэропорт)
## Статистика

Каяни аэропортының пассажирҙары :
| Йыл | Эске бәйләнеш | Халыҡ-ара бәйләнештәр | Барлыҡ пассажирҙарҙы | Үҙгәрештәр |
| 2005 | 93,470 | 5,985 | 99,455 | -4,4% ▼ |
| 2006 | 87,273 | 5,464 | 92,737 | -6,8% ▼ |
| 2007 | 87,061 | 3,741 | 90,802 | -2,1% ▼ |
| 2008 | 81,243 | 3,366 | 84,609 | -6,8% ▼ |
| 2009 | 70,848 | 2,552 | 73,400 | -13,3% ▼ |
| 2010 | 63,980 | 2,033 | 66,013 | -10,1% ▼ |
| 2011 | 74,985 | 3,110 | 78,095 | 18,3% ▲ |