yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Пуют

Пуют — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Кокшага йылғаһының уң ярына тамағынан 150 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Пуют
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400712112100001098
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100109
* Бассейн коды — 08.01.04.007
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Исток (Колонга ҡушылдығы)

Исток — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Колонга йылғаһының уң ярына тамағынан 0,9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 9 км.

# Исток (Колонга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы , инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502412111200010035
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201003
* Бассейн коды — 14.01.05.024
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Швабтың социаль эшҡыуарлыҡ фонды

Швабтың социаль эшҡыуарлыҡ фонды (ингл. Schwab Foundation for Social Entrepreneurship) — Швейцариялағы коммерцияға ҡарамаған халыҡ-ара фонд, социаль эшҡыуарлыҡ өлкәһендә эш иткән кешеләргә һәм ойошмаларға булышлыҡ итеү һәм финанс ярҙамы күрһәтеү өсөн асылған.
«Швабтың социаль эшҡыуарлыҡ фонды» 1998 йылда швейцар иҡтисадсыһы, Давостағы Бөтә донъя иҡтисад форумын нигеҙләгән һәм уның алыштырғыһыҙ президенты булып торған Клаус Шваб һәм уның ҡатыны Һилде Шваб тарафынан «донъяның танылған социаль эшҡыуарҙары берләшмәһенә» булышлыҡ итеү өсөн ойошторолған. Эшмәкәрлегенең маҡсаты — "социаль инновацияларҙың һәм прогрестың тиҙләткесе булараҡ социаль эшҡыуарлыҡты һәм социаль эшҡыуарҙар берләшмәһен үҫтереү ".
«Швабтың социаль эшҡыуарлыҡ фондының» штаб-фатиры Женевала (Швейцария) урынлашҡан.
2015 йылдың апреленә Фонд идараһына түбәндәгеләр инә ине: Һилде Шваб, Клаус Шваб, Рик Аубри, Пауло Коэльо, Дэвид Герген (АҠШ президенттары советнигы), Бельгия королеваһы Матильда, Зенель Мбеки (КАР-ҙың элекке президентының ҡатыны), Мөхәммәт Юныс.
«Шваб фонды» етәксеһе — Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының элекке юғары вазифалы чиновнигы Памела Хартиган.
2000—2010 йылдарҙа «Шваб фонды» социаль эшҡыуарлыҡҡа булышлыҡ итеүсе иң ҙур ойошмаларҙың береһе булып танылды.
2007 йылға «Шваб фонды» бөтә донъянан 72 социаль эшҡыуарға финанс һәм башҡа ресурстарға юл астырға, уларҙың идеяларын таратырға өлгөрҙә.
Фонд йыл һайын «Йылдың социаль эшҡыуары» глобаль конкурсы сиктәрендә 20-25 социаль эшҡыуарҙы билдәләй.
«Шваб фонды» Женевала йыл да социаль эшҡыуарҙар осрашыуҙарын, төбәктәрҙә иҡтисад конференциялары үткәрә, шулай уҡ үҙ ағзаларының Давостағы Халыҡ-ара иҡтисад форумында ҡатнашыуына бағыусылыҡ күрһәтә.
Эре халыҡ-ара корпорациялар хужалары һәм етәкселәре, шулай уҡ юғары вазифалы чиновниктар менән социаль эшҡыуарҙарҙың «Шваб фонды» ойошторған осрашыуҙары уртаҡ проекттар барлыҡҡа килеүгә этәргес бирә.
Мәҫәлән, 2003 йылғы Бөтә донъя иҡтисад форумы барышында Һиндостан эшҡыуары [ Джеру Биллимория] Халыҡ-ара электр элемтәһе союзының генераль секретары урынбаҫары Роберто Блуая менән таныша. Был танышлыҡ һөҙөмтәһендә Халыҡ-ара балалар ышаныс телефондары ассоциацияһын ойошторорға ҡарар ителә.
Шулай уҡ «Секем» ойошмаһы (Ибраһим Әбүләйеш) "Шваб фонды"ның таныуын яулай.
# Хәбибулла

Хәбибулла — башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ир-ат исеме.

# Хәбибулла
## Этимологияһы

Хәбибулла — «алланың һөйөклөһө» мәғәнәһен аңлатҡан мосолман ир-ат исеме.

# Хәбибулла
## Билдәле шәхестәр

Хәбибулла Ғәбделҡаһир улы Ғәбитов (5 май 1886 йыл — 14 апрель 1938 йыл) — Башҡорт милли хəрəкəте эшмәкәре, шағир, телсе, фольклорсы. Сәйәси золом ҡорбаны.
Хәбибулла Бәхтигәрәй улы Әбдүшев (1 март 1920 йыл — 23 декабрь 1988 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы, трактор бригадаһы бригадиры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Хәбибулла Ибраһимов (29 декабрь 1894 — 17 март 1959) — композитор, драматург, йәмәғәт эшмәкәре. 1941 йылдан СССР-ҙың Композиторҙар һәм Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1951).

# Хәбибулла
## Фамилияларҙа

Хәбибуллин Ғабдрахман Сөләймән улы (7 ғинуар 1903 йыл — 19 сентябрь 1969 йыл) — башҡорт опера йырсыһы. Башҡорт АССР-ының (1942) һәм РСФСР-ҙың (1949) атҡаҙанған, Башҡорт АССР-ының (1947) һәм РСФСР-ҙың (1955) халыҡ артисы.
Хәбибуллин Равмер Хәсән улы (10 июль 1933 йыл — 31 август 2011 йыл) — совет хужалыҡ һәм партия эшмәкәре, 1987—1990 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары.
Хәбибуллин Руслан Әмин улы (27 март 1966 йыл) — опера йырсыһы. 1994 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы, бер үк ваҡытта 2008 йылдан хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы. Рәсәй Федерацияһының (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2002). Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге Асыҡ республика вокалистар конкурсы лауреаты (Өфө, 1997).
Хәбибуллина Гөлсөм Инсаф ҡыҙы (5 март 1943 — 22 декабрь 2016) — эстрада артисы, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған (1977) һәм халыҡ (1987) артисы.
Хәбибуллин Мөбәрәкша Сафиулла улы(23 апрель 1917 йыл — 9 ноябрь 1997 йыл — нефтсе. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Хәбибуллина Рабиға Хисмәт ҡыҙы(1914—1979) — СССР хужалыҡ, дәүләт һәм сәйәси эшмәкәр.
Хәбибуллин Булат Нурмый улы (24 май 1958 йыл) — математик-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика‑математика фәндәре докторы (1993), профессор (1996). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2002), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2011).

# Хәбибулла
## Әҙәби геройҙар

Хәбибулла — Талха Ғиниәтуллиндың «Мәтрүшкә еҫе» хикәйәһендә төп образ
# Сәйетғәлиев Зифҡәт Ислам улы

Сәйетғәлиев Зифҡәт Ислам улы (18 март 1947 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, сәйәсмән һәм дәүләт эшмәкәре, Башҡорт АССР-ы КПСС-тың Әлшәй район комитетының беренсе секретары, малсылыҡтың һәм мал аҙығы етештереүҙең Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты директоры, Башҡорт АССР-ы Юғары советы депутаты, РФ Федераль йыйылыш Дәүләт думаһының беренсе (1993—1995) һәм икенсе саҡырылыш (1995—1999) депутаты, Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай — Башҡортостан Республикаһы депутаты, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, иҡтисад фәндәре докторы.

# Сәйетғәлиев Зифҡәт Ислам улы
## Биографияһы

Зифҡәт Ислам улы Сәйетғәлиев 1947 йылдың 18 мартында Башҡорт АССР-ының Илеш районының Абдулла ауылында тыуған.
1965—1966 йылдарҙа шул уҡ райондың Үрге Маншыр урта, Бишҡурай һәм Исәмәт һигеҙ йыллыҡ мәктәптәрендә уҡытыусы булып эшләй. География, математика, производство нигеҙҙәре уҡыта. 1972 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтында «агроном-иҡтисадсы» һөнәре буйынса юғары белем ала, унда 1972 йылдан 1975 йылға тиклем өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. 1978 йылда Мәскәүҙә Кибернетиканың Бөтә Рәсәй ғилми-тикшеренеү институтында аспирантура тамамлай һәм «иҡтисад фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай.
1978—1979 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институтында кафедра ассистенты булып эшләй. 1979 йылда Башҡорт АССР-ы Илеш районының Ульянов исемендәге колхозында рәйес булып эшләй. 1980—1982 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетында ойоштороу-партия эше бүлегенең инструкторы, 1982 йылдан 1988 йылға тиклем — КПСС-тың Әлшәй район комитетының беренсе секретары. 1988 йылдан 1993 йылға тиклем малсылыҡтың һәм мал аҙығы етештереүҙең Башҡортостан ғилми-тикшеренеү проект-технология институты директоры. Рәсәй Аграр партияһы ағзаһы, Башҡортостан Республика бүлексәһе президиумы ағзаһы. 1985 йылдан 1993 йылға тиклем Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаты була.
1993 йылда Туймазы бер мандатлы 7-се һайлау округынан Рәсәй Федерацияһы Дәүләт Думаһы Федераль Йыйылышының беренсе саҡырылыш депутаты итеп һайлана (Башҡортостан Республикаһы). Дәүләт думаһында урындағы үҙидара мәсьәләләре буйынса Комитеты рәйесе урынбаҫары, «Рәсәй» депутат төркөмөнә инә.
1995 йылда Туймазы бер мандатлы 7-се һайлау округынан Рәсәй Федерацияһы Федераль йыйылышының дәүләт думаһына икенсе саҡырылыш депутаты итеп һайлана (Башҡортостан Республикаһы). Дәүләт думаһында бюджет, һалым, финанс һәм банк буйынса комитет ағзаһы була.
2000 йылдан 2003 йылға тиклем Дәүләт унитар «Башптицепром» предприятиеһының генераль директоры булып эшләй. 2003 йылда Рәсәй аграр партияһының Башҡортостан Республикаһы бүлексәһен етәкләй. 2003 йылда Депутат Дәүләт йыйылышы — Ҡоролтай — Башҡортостан Республикаһы өсөнсө саҡырылыш депутаты итеп һайлана, аграр мәсьәләләр, тәбиғи ресурстар, экология һәм тәбиғәтте файҙаланыу буйынса Комитет рәйесе була.
Фәнни тикшеренеүҙәре Башҡортостан аҙыҡ‑түлек баҙарын формалаштырыуҙың иҡтисади проблемаларына арналған. Сәйетғәлиев етәкселегендә республика лимузин тоҡомло һыйыр малын үҫтереү һәм ҡаҙҙарҙы сәнәғәт үрсетеүе буйынса хужалыҡтар селтәре булдырылған. 100‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы
# Хол-Алынг-Я

Хол-Алынг-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Сосьва йылғаһының уң ярына тамағынан 648 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Хол-Алынг-Я
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300024062
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302406
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Бесәйтабан

?Бесәйтабан :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Үҫемлектәр |
| Бүлексә: | Ябыҡ орлоҡлолар |
| Класс: | Ике өлөшлөләр |
| Тәртип: | Астра сәскәлеләр |
| Ғаилә: | Астралар |
| Ырыу: | Бесәйтабан |
| Төр: | Бесәйтабан |
Латинса исеме :
Antennaria dioica (L.) Gaertn. 1791
Fruct. sem. pl. 2:410 :
Antennaria dioica var. hyperborea (D.Don) Greene
Antennaria hyperborea D.Don
Antennaria insularis Greene
Gnaphalium dioicum L. :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 36728 NCBI 49054 |
Бесәйтабан (рус. Коша́чья ла́пка двудо́мная, лат. Antennária dióica ) — бесәйтабандар (Antennaria) ырыуынан күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 10-35 см тирәһе. Май-июнь айҙарында һары сәскә ата, орлоғо августа өлгөрә.

# Бесәйтабан
## Таралыуы

Бесәйтабан Европа, Азия һәм Төньяҡ Американың субарктик, уртаса дымлы һәм уртаса континенталь климат зоналарында үҫә. Башҡортостанда киң таралған үҫемлек, нигеҙҙә ҡарағай урмандарында үҫә. Бесәйтабан яландарҙа, урман ситендә, болондарҙа, юл буйҙарында үҫә.
# Альтерман Исай Моисеевич

Альтерман Исай Моисеевич (21 сентябрь 1910 йыл, — 1 ноябрь 1985 йыл) — совет дирижеры. Молдавия ССР-ының, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1963) Литва ССР-ының атҡаҙанған артисы (1957).

# Альтерман Исай Моисеевич
## Биографияһы

Исай Моисеевич Альтерман 1910 йылдың 21 сентябрендә Орёл ҡалаһында тыуған. 1930 йылдан алып 1939 йылға тиклем Н. А. Римский-Корсаков исемендәге Ленинград консерваторияһында скрипка һәм композиция класы буйынса уҡый. 1934 йылдан алып консерватория эргәһендәге опера студияһында дирижер булып хеҙмәт итә. 1937—1939 йылдарҙа Ленинград радио тапшырыу оркестры дирижеры, Ленинград блокадаһы осорондa оркестр ҡалала ҡала. 1942—1945 — старший инструктор политотдела армии Ленинград фронты армияһы сәйәси бүлегенең өлкән инструкторы, капитан званиеһында. 1946—1953 йылдарҙа — Ленинград консерваторияһында уҡыта (уның уҡыусылары араһында — Римас Юозович Генюшас).
1953—1958 йылдарҙа — Вильнюстағы Литва дәүләт опера һәм балет театрының баш дирижеры, 1958—1961 йылдарҙа Исай Альтерман Кишинев опера һәм балет театрының баш дирижеры Д. Г. Гершефельдты алмаштыра. 1961—1966 йылдарҙа Өфөлә Башҡорт опера һәм балет театрының баш дирижеры һәм художество етәксеһе итеп тәғәйенләнә . 1966—1969 йылдарҙа — Һарытау опера һәм балет театры дирижеры.. 1969 йылдан алып ғүмеренең аҙағынаса Молдавия дәүләт опера һәм балет театрының баш дирижеры булып эшләй. Музическу исемендәге Кишинев сәнғәт институтында уҡыта (уҡыусылары араһында — Юрий Насушкин, Валентин Дони)
Ҡатыны — Надежда Михайловна (Хаимовна) Геселевич (1904—1963), Ленинград консерваторияһын тамамлаған (1928).

# Альтерман Исай Моисеевич
## Маҡтаулы исемдәр һәм башҡа бүләктәр

«Ленинградты обороналаған өсөн» миҙалы (02.06.1943)
Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы
# Астат

Po◄Аста́т / Astatium (At)►Rn :
| Атом номеры | 85 |
| Матдәнең тышҡы күренеше | стабиль булмаған ҡара-зәңгәр кристалдар |
| Атом үҙенсәлеге ||
| Атом массаһы (моляр масса) | 209,9871 а. м. б. (г/моль) |
| Атом радиусы | -- пм |
| Ионизация энергияһы (беренсе электрон) | 916,3 (9,50) кДж/моль (эВ) |
| Электрон конфигурацияһы | [Xe] 4f¹⁴ 5d¹⁰ 6s² 6p⁵ |
| Химик үҙенсәлеге ||
| Ковалент радиусы | (145) пм |
| Ион радиусы | (+7e) 62 пм |
| Электр тиҫкәрелеге (Полинг буйынса) | 2,5 |
| Электрод потенциалы | At₂→2At⁻0,2 В |
| Оксидлашыу дәрәжәһе | 7, 5, 3, 1, −1 |
| Матдәнең термодинамик үҙенсәлеге ||
| Тығыҙлыҡ | -- г/см³ |
| Моляр йылы һыйҙырыусанлығы | -- Дж/(K•моль) |
| Йылы үткәреүсәнлек | -- Вт/(м•K) |
| Эреү температураһы | 517 K |
| Эреү йылылығы | -- кДж/моль |
| Ҡайнау температураһы | 582 K |
| Парға әйләнеү йылылығы | -- кДж/моль |
| Моляр күләм | -- см³/моль |
| Матдәнең кристаллик рәшәткәһе ||
| Рәшәткә төҙөлөшө | -- |
| Рәшәткә параметрҙары | -- Å |
| Дебай температураһы | -- K |
* At
* [210] |
* 6s²6p⁵ |
* Астат |
Астат (лат. Astatium) – иң мөһим радиоактив элементтарҙың береһе. Менделеевтың периодик таблицаһының VII төп төркөмөндә, 85-се һан аҫтында урынлашҡан, галогендарға ҡарай. Астаттың стабиль изотоптары юҡ. Иң оҙаҡ тороусы астат — 210 радиоактив изотобының ярымтарҡалыу периоды — 8,3 сәғәт. Атамаһы грек astatos һүҙенән алынған.

# Астат
## Асыу тарихы

Астат күптән түгел генә асылған: 1940-сы йылда Э. Сегре, Т. Корсон һәм У. Мак-Кензи АҠШ-ла, висмутты циклотронда тиҙләштерелгән ά-киҫәксәләр менән нурландырып, астаттың беренсе изотобын – ²¹¹At-ты табалар.

# Астат
## Физик һәм химик үҙенсәлектәре

Астат ғәҙәти шарттарҙа ла, вакуумда ла тиҙ ирей. Шулай уҡ Ag, Au, Pt кеүек металдарҙа адсорблаша.
Астаттың химик үҙенсәлектәре иодтыҡына ла, полонийҙыҡына ла оҡшаш. Шуға күрә ул металл һәм металл булмаған элементтарҙың үҙенсәлектәренә эйә.
# Гранная

Гранная — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Кинель йылғаһының һул ярына тамағынан 100 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Гранная
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Кинель башынан тамағына тиклем, Кутулук йылғаһы башынан Кутулук һыуһаҡлағысына тиклем ]. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000812112100008340
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100834
* Бассейн коды — 11.01.00.008
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Тиҙәк

Тиҙәк (восходит к древнетюркскому tеzek ‘навоз’, Киҙәк, киҙәге - ҡар. тиҙәк, урыҫса — Кизяк) — башҡорт телендә ике мәғәнәгә эйә.
* 1. Мал-тыуар, ҡош ҡорттоң оло ярауы
* 2. Мал-тыуар, ҡош ҡорттоң оло ярауынан кирбесләп һуғылған яғыулыҡ -

# Тиҙәк
## Ҡулланылышы

Тиҙәк һалам, бесән һәм башҡа тәбиғи нәмәләр менән ҡатнашып серегән осраҡта тиреҫ килеп сыға. Уны һәм тиҙәк һарҡындыһын йыш ҡына органик ашлама итеп ҡулланалар.
Киптерелгән йәки эшкәртелгән тиҙәкте яғыулыҡ итеп тә ҡулланалар.
Башҡорттар йыш ҡына ат тиҙәген кирбес һуҡҡанда, һыларға балсыҡ әҙерләгәндә ҡушалар.
Һиндостандың һәм Пакистандың ауыллы төбәктәрендә тиҙәк электр станцияһына яғыулыҡ сифатында ҡулланыла, ул тотороҡло электр энергияһын тәьмин итә.
Үҙәк Африкалағы ауыл йорттарында тиҙәк яндырып, серәкәй өркөтәләр. Һалҡын урындарҙа арзан сеймал булараҡ һыйыр тиҙәге өйҙәрҙең стеналарын һылау өсөн файҙаланыла, ул йылы тота.
Эре мал тиҙәге саман кирбес һуғырға ҡулланыла.
# Атакама (мәғәнәләр)

Атакама — күп мәғәнәле һүҙ.

# Атакама (мәғәнәләр)
## Мәҡәләләр

* Атакама — Көньяҡ Америкала сүл.
* Атакама (өлкә) — Чили провинцияһы.
# Ужань

Ужань — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лупья йылғаһының уң ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Ужань
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙелгә ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100002171
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100217
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ассошиэйтед Пресс

Ассошиэ́йтед Пресс агентлығы (АП; ингл. Associated Press, AP) — донъялағы иң эре мәғлүмәт-яңылыҡтар агентлыҡтарының береһе. Тәүҙә — яңылыҡтар баҫыусы гәзиттәр кооперативы. Штаб-квартираһы Нью-Йоркта урынлашҡан.

# Ассошиэйтед Пресс
## Компания тарихы

Ассошиэйтед Пресс агентлығы (ҡыҫҡаса — «АП») 1846 йылдың майында Нью-Йоркта биш гәзит сығарыусы нәшриәттең берләштерелгән кооперативы булараҡ ойоша. Ойошоу маҡсаты — пони — экпресс почта хеҙмәтен булдырыу, Алабама штаты аша Мексика һуғышы тураһында мәғлүмәтте, америка почта хеҙмәтенән алдараҡ төньяҡҡа еткереү.
Коопертивҡа ойошоуҙың маҡсаты Европанан яңылыҡтарҙы оператив рәүештә еткереү менән бәйле (элек Америкаға хәбәр 20 көн үткәс кенә килеп еткән).
1970 йылда компанияла 100 мең хеҙмәткәр эшләгән. 1978 йылда Юнайтед Пресс Интернэшнл менән АҠШ-та мәғлүмәт таратыу буйынса монополист булалар, улар «АҠШ-та барлыҡ гәзиттәрҙең ⅔ өлөшөн, 3 меңдән артыҡ радио- һәм телестанцияларҙы, 4 меңдән артыҡ сит ил баҫмаларын хеҙмәтләндерә».
АП ҡарамағында «Доу Джонс» экономика һәм коммерция хеҙмәте, шулай уҡ фото-, теле- һәм радиохеҙмәттәр бар.

# Ассошиэйтед Пресс
## Компания тарихы
### Рәсәйҙә

Ассошиэйтед Пресс биргән мәғлүмәт, фотографиялар, репортаждар, телевизион видеоматериалдарҙы, «Известия», «Комсомольская правда» кеүек баҫмалар һәм башҡа КМС файҙалана.
Ассошиэйтед Пресстың Мәскәү бюроһын билдәле америка журналисы Линн Берри етәкләй.
Телевизион хеҙмәтте (APTN) Александр Меркушев етәкләй. 2005 йылда телевизион хеҙмәттең Мәскәү бюроһы Баслан ваҡиғаларын яҡтыртҡан өсөн «Эмми» премияһына лайыҡ булды. 2003 йылда Мәскәүҙә APTN офисында янғын сыға, бюроның күп документтары юҡҡа сыға.
Телевизион хеҙмәт клиенттары:
* Беренсе канал
* Россия-1
* Россия-24
* РБК
* Дождь
1991 һәм 1996 йылдарҙағы Рәсәй тураһындағы фоторепортаждар өсөн АП шеф-фотографы Александр Земляниченко Пулитцеров премияһына лайыҡ була..
Бюро Фотографы Иван Секретарев халыҡ-ара һәм Рәсәй фотожурналистика конкурстарында призлы урындар яулай.
# Монастир

Монасти́р (ғәр. المـنسـتير‎ al-munastîr, грексәнән μοναστήριον — монастырь; тунис һөйләшендә — /lmisti:r/) — Тунистағы ҡала, Монастир виләйәтенең административ үҙәге, 549-меңлек ҡала агломерацияһының үҙәге һәм Сус — Монастир — Мәхдиә ҡалаларын берләштергән 1.5 миллионлыҡ полицентрик конурбацияның икенсе үҙәге. Балыҡсылыҡ порты, диңгеҙ порты, Тунистың беренсе президенты Хәбиб Бурғибә тыуған ҡала. Халҡы — 105 мең кеше (2014).
Ҡала Тунис үҙәк яр буйындағы ҡаялы ярымутрауҙа, Сустан 20 саҡрым көньяҡҡа һәм ил баш ҡалаһы Тунистан 165 саҡрым көнъяҡҡараҡ урынлашҡан.
Монастир боронғо «Рус Пенна» финикия ҡала-колонияһы урынында тора. Рус-Пенна беҙҙең эраға тиклем V быуатта нигеҙләнгән. Хәҙерге ҡала Руспина рим ҡалаһы емеректәрендә нигеҙенләнгән. Беҙҙең эраның V быуатында византийлылар бында сауҙа портын ҡурсалау өсөн мәғрур ҡәлғә ҡорғандар.
Монастир ҡалаһының төп тарихи ҡиммәте — Хартем рибат-ҡәлғәһе. Шулай уҡ Монастирҙа мәҙинә, Хәбиб Бурғибәнең мавзолейы, ислам мәҙәниәте музейы, Ҡуббу зыяратындағы Собор, Сиди Али әл-Мезара һәм башҡа мәсеттәре бар. Ял итеп йөрөү өсөн кораблдәре булған марина-гаване, ҡаялы морондары, променады, ҡыҙыныу ҡомлоҡтары, һыу инәләре һындары булған киң яр буйы туристарҙың яратҡан урыны.
Ҡалала балалар өсөн парк, яхт-клуб, дайвинг-үҙәк, гольф-клуб, Сканеста атта яйҙаҡ йөрөү мәктәбе бар. Шулай уҡ ресторан, бар, сувенир магазиндарының да күплеге хайран итә.
Ҡаланан алыҫ түгел урынлашҡан Монастир-Бурғибә исемендәге халыҡ-ара аэропорты Европа һәм Рәсәйҙең күп ҡалалары менән бәйләй. Ҡала илдең башҡа ҡалалары менән ҡала-ара автобустары һәм ҡыҙыл-сыбар ҡала-ара маршрут таксиҙары (луаждар) менән бәйләнгән. Ҡала һәм аэропорт аша, Сус — Монастир — Мәхдиә агломерацияһының электричкаһы — Метро Сахель (Sahel Metro) үтә. Ҡала транспорты: автобустар, зәңгәр-сыбар маршрут такси-луаждар һәм таксиҙар.

# Монастир
## Туғандаш-ҡалалары

* Душанбе, Таджикистан (24 ноябрь 1967)
# Валльхаузен (Хельме)

Валльхаузен (Хельме) (нем. Wallhausen (Helme)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2643 кеше йәшәй. Майҙаны — 22,62 км². Диңгеҙ кимәленән 138 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6528 һәм автомобиль коды — MSH.
# Байғужа улусы

Байғужа улусы — Өфө губернаһының Бөрө өйәҙендәге территориаль улус.

# Байғужа улусы
## Тарихы

1866 йылда ҡан-ҡәрҙәш башҡорттарҙың Уран улусы биләмәһенең бер өлөшөндә ойошторолған. 1896 йылда улус IV станға инә һәм 39 ауылды, 2 айырылып күсеп ултырған яңы ауылды, бер яңы барлыҡҡа килгән ауылды, шулай уҡ 27 тирмәнде (шул иҫәптән Шмельковтың), һәм Дубовова утарын үҙ эсенә ала. Шиңгәнкүл ауылы, Аҡылбай һәм Ушъятау бүленеп сыҡҡан ауылдары, яңы барлыҡҡа килгән Актау ауылы һәм 2 тирмән Пермь губернаһының Уҫы өйәҙе биләмәһендә урынлашҡан булалар һәм һуңғараҡ Уҫы өйәҙенә индерелә. Әмзебаш ауылы шулай уҡ Калегинск улусы составына тапшырыла.
1912 йылда улус ун бер ауыл йәмғиәтенән тора:
- Айбүләк (Айбүләк, Гөтбөр, Султый),
- Бәҙрәш (Бәҙрәш, Кесеҡор, Киҫәкҡайын, Ҡызылъяр, Иҫке Артауыл, Тартар, Янбарис),
- Байғужа (Байғужа, Ураҡай),
- Иванаево (Яңауыл, Иванаево, Эткенә, Костин, Яңғыҙнарат),
- Истәк (Ахтиял, Исмәт, Истәк, Көйөк, Юсыҡ),
- Ҡарман (Ҡарман, Үрҙәк),
- Ҡом (Ҡом),
- Можға (Кониг, Можга, Ноҡрат, Шудек),
- Яңы-Ҡоҙаш (Яңы-Ҡоҙаш),
- Иҫке Ҡоҙаш (Ҡомалаҡ, Иҫке Ҡоҙаш),
- Иҫке Уръябаш (Ведресев, Яңы Уръя, Яңы Уръябаш, Иҫке Уръя, Иҫке Уръябаш).
1914 йылда Яңауыл станцияһы яны ҡасаба барлыҡҡа килә (һуңыраҡ Яңауыл һәм Иванаево ауылдарын үҙ эсенә ала һәм район үҙәге булып китә). Шул уҡ осорҙа Ҡарман станция ҡасабаһы үҫеп сыға.
1920 йылда йорт буйынса иҫәпләү мәғлүмәттәре буйынса улуста 26134 кеше иҫәпләнә, шуларҙан 13522 (51,7 %) башҡорт, 8226 (31,5 %) типтәр, 2031 мари, 1121 удмурт, 790 урыҫ һәм 444 башҡа милләт кешеһе була. Шулай уҡ 29 кеше килмешәк халыҡ (хеҙмәткәрҙәр, йәшәүселәр) булған.
1922 йылда улус Бөрө кантоны составына инә. 1926 йылға ҡарата уның бөтә тиерлек тораҡ пункттары эреләтелгән Яңауыл улусы составында була, хәҙер Яңауыл районы составындалар.