yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ягодная (Инза ҡушылдығы)

Ягодная — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Инза йылғаһының һул ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Ягодная (Инза ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500312110000036555
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003655
* Бассейн коды — 08.01.05.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Михаил Лермонтов һәйкәле (Грозный)

Михаил Юрьевич Лермонтовҡа һәйкәл — Грозный ҡалаһында рус шағиры, рәссам һәм офицер Михаил Лермонтов һәйкәле

# Михаил Лермонтов һәйкәле (Грозный)
## Һәйкәл тасуирламаһы

Һәйкәл Грозный ҡалаһында Мөхәммәт Әли проспектында (элекке Сергей Киров проспекты), Михаил Лермонтов исемендәге Рус дәүләт драма театры алдында урынлашҡан.
Михаил Лермонтов Төньяҡ Кавказда хеҙмәт иткән образында, хәрби кейемдә табуреткала ултырған килеш һүрәтләнгән. Постаментта Михаил Лермонтовтың шиғырынан Кавказға арналған юлдар уйып яҙылған: «Ватанымдың татлы йыры кеүек, яратам мин Кавказды!» Һәйкәлдең авторы — осетин скульпторы Николай Ходов.

# Михаил Лермонтов һәйкәле (Грозный)
## Һәйкәл тарихы

1840 йылда Грозный ҡалаһы тарихы башланған Грозный ҡәлғәһендә Михаил Лермонтов хәрби хеҙмәтен үтә. Уның иҫтәлегенә 2012 йылдың июнендә һәйкәл ҡуйыла. Бронза һәйкәлде Чечен Республикаһына һәйкәл авторы Николай Ходов бүләк итә.
2012 йылдың 19 июлендә һәйкәл асыу тантанаһы үтә. Һәйәкл асыу тантанаһын Чечен Республикаһының башлығы Рамзан Ҡадыров һәм Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте рәйесе Дмитрий Медведев етәкләй
# Гобелен

Гобеле́н (франц. gobelin), йәки шпалера — стенаға элеү өсөн төрлө һүрәт төшөрөп ҡулдан һуҡҡан йоҡа келәм; биҙәү әһәмиәте юғары булған туҡыма; XVII-XVIII быуаттарҙа ҡулдан туҡылған; атамаһы кеше исеменән; биҙәлеш маҡсаттарында ҡулдан туҡылган юғары сәнғәти ҡиммәткә эйә тукыма; туҡылған рәсемдәр, диуар келәмдәре һ.б. XV быуатта йәшәген Гобелен фамилияле француз буяусылары исеме менән аталған.
XX быуат сәнғәтендә «гобелен» төшөнсәһе менән Көнбайыш Европалағы классик Гобелен традициялары — шпалеранан башланғыс алған, кулдан туҡылған уникаль тематик һәм биҙәкле панноларҙы (келәмдәрҙе) атыйҙар. Гобелен сеймалы булараҡ нигеҙҙә йөн, мамыҡ һәм етен ҡулланылған. Рәссам композицияларҙы алдан ҡатырғаға төшөрөлгән эскиз нигеҙендә тукый, йыш кына рәссам үҙе үк башҡарыусы ла. Гобелен туҡыусы ҡатырғалаға рәсем буйынса ебәк һәм йөн ептәрҙән, туҡымала аралыҡ ҡалдырмай, нығытыусы арҡаулыҡ ептәр файҙаланап, горизонталь йәки вертикаль станокта ҡулдан шыма туҡыла.
# Сауткина Татьяна Анатольевна

Сауткина Татьяна Анатольевна ( 18 апрель 1969({{padleft:1969|4|0}}-{{padleft:4|2|0}}-{{padleft:18|2|0}}) (55 йәш)), ҡыҙ фамилияһы Захарова — Рәсәй еңел атлеты, спринт йүгереү белгесе. 1990-сы йылдарҙа еңел атлетика буйынса Рәсәй йыйылма командаһы өсөн сығыш яһай, донъя һәм Европа чемпионаттарының көмөш миҙалдары эйәһе, Изге ихтыяр уйындарының көмөш һәм бронза призеры, дәүләт әһәмиәте беренселеге призеры. Хабаровск крайы исеменән сығыш яһай. Рәсәй халыҡ-ара класслы Рәсәй спорт мастеры.

# Сауткина Татьяна Анатольевна
## Биографияһы

Татьяна Анатольевна Сауткина 1969 йылдың 18 апрелендә тыуған.
Еңел атлетика менән Хабаровскиҙа урындағы махсус балалар-үҫмерҙәр олимпия резервы спорт мәктәбендә шөғөлләнә.
1994 йылда Бөтә Рәсәй өлкәндәр өсөн ярышында тәүге тапҡыр үҙе тураһында белдерә: Рәсәй чемпионатында Санкт-Петербургта 400 метрға индивидуаль йүгереүҙә көмөш призер була, финишҡа бары тик Свердловск өлкәһе спортсыһы Андреева Еленаны ғына уҙа алмай килеп етә. Себер һәм Алыҫ Көнсығыш командаһы менән берлектә 4 × 400 метр эстафетала бронза миҙал яулай. Рәсәй милли йыйылма командаһының төп составына эләгеп,, Санкт-Петербургта үткән Изге ихтыяр уйындарында 400 метрлы дистанцияға ярышта һигеҙенсе урынды биләй һәм эстафетала Наталья Хрущелева, Елена Андреева, Светлана Гончаренко һәм Елена Голешева менән берлектә көмөш миҙал яулай. Шулай булғас Хельсинкиҙағы Европа чемпионатында ҡатнашып, унан бүләккә эстафетала көмөш миҙал менән еңә.
1995 йылда Гетеборгтағы донъя чемпионатында 4 × 400 метр эстафетала көмөш миҙал яулай (тик бында алдан квалификацияны раҫлау өсөн йүгереүҙә ҡатнаша). Бынан тыш, Римда үткән Бөтә донъя хәрби уйындарында 400 метрға йүгереүҙә еңеп сыға.
1998 йылда Мәскәүҙә үткән Рәсәй ҡышҡы чемпионатында Сауткина фамилияһы аҫтында 400 метрға йүгереүҙә бронза призер була, бары тик Ростов өлкәһе спортсыһы Ирина Росихинанан һәм Татарстан спортсыһы Гултьнара Сафиуллинанан ғына ҡалыша. Нью-Йоркта үткән Изге ихтыяр уйындарында 4 × 400 метрлыҡ эстафетала бронза яулай.
Юғары спорт һөҙөмтәләре өсөн «Рәсәй халыҡ-ара класлы спорт мастеры» тигән маҡтаулы исем ала.

# Сауткина Татьяна Анатольевна
## Иҫкәрмә

* 1 2 Tatyana Zakharova // https://worldathletics.org/athletes/-/14299850
* ↑ 1994 Athletics Results at the Goodwill Games (билдәһеҙ).
* ↑ О нас (билдәһеҙ). МБУ СШОР «Максимум». Дата обращения: 12 апрель 2020.
# Беззубова Фёкла Игнатьевна

Беззубова Фёкла Игнатьевна (27 сентябрь 1880 йыл — 12 май 1966 йыл) — эрзә халыҡ әкиәтсеһе, йәмәғәтсе. 1938 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Мордва АССР-ы Юғары Советы депутаты (1947). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1939) һәм «Почёт Билдәһе» (1950) ордендары кавалеры.

# Беззубова Фёкла Игнатьевна
## Биографияһы

Фёкла Игнатьевна Беззубова 1880 йылдың 27 сентябрендә Од Мурза ауылында (хәҙер — Мордва Республикаһының Кочкурово районы Яңы Турдаки ауылы) тыуа. Милләте — эрзә.
Күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә үҫә, мәктәп белеме алмай, бәләкәйҙән өйҙә һәм баҫыуҙа ата-әсәһенә ярҙам итә. Йыр яратыуҙы өләсәһе Евдокия Ивановна Зверкова тәрбиәләй.
1901 йылда Фёкланы күрше Семилей ауылынан Илья Константинович Беззубовҡа кейәүгә бирәләр. 1902 йылда улдары Григорий тыуа, әммә алты аҙнанан бала мәрхүм була. 1905 йылда тағы бер улдары — Георгий, 1914 йылда өсөнсө улдары Василий тыуа.
Беренсе донъя һуғышы барғанда Фёкла Игнатьевнаның ирен фронтҡа ебәрәләр. Ул әйләнеп ҡайтҡас, 1918 йылда, ғаилә, бәхет эҙләп, Себергә юллана, әммә батраклыҡ итеп кенә ас тормоштан ҡотола алмай, тиҙҙән ҡабат Семилейға ҡайта.
1923 йылда Беззубовтарҙың ҡыҙы Любовь тыуа. 1930 йылдан Фёкла Ивановна Н. К. Крупская исемендәге колхозда эшләй башлай.
Беззубованың шиғри таланты Мордва мәҙәниәте ғилми-тикшеренеү институтының фольклор экспедицияһы тарафынан 1936 йылда асылып-баһалана. Экспедицияла ҡатнашыусылар унан бик күп фольклор әҫәрҙәре, шул иҫәптән ул үҙе сығарған ҡарһүҙҙәрҙе лә яҙып ала. Уның әҫәрҙәре гәзит һәм журналдарҙа баҫыла башлай.
1939 йылда Ф. И. Беззубова Саранскиға күсә. Шул йылды уҡ уның «Народной морот» (эрзя «Народные песни») тигән йыйынтығы нәшер ителә.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Беззубова патриотик хикәйәттәр, таҡмаҡтар, йырҙар ижад итә. Ижади бригада составында яугирҙар алдында сығыш яһар өсөн фронтҡа бара.
1947 йылда Рыбкин һайлау округынан Мордва АССР-ы Юғары Советы депутаты була.
Уның рус һәм мордва телдәрендәге әҫәрҙәренән торған бөтәһе 10 йыйынтығы баҫыла, иҫән сағында донъя күргән һуңғы китабы 1958 йылда сыҡҡан «Сказт ды морот» (эрзя «Сказы и песни») була.
Ф. И. Беззубова 1966 йылдың 12 майында Саранскиҙа вафат була.

# Беззубова Фёкла Игнатьевна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (31.01.1939)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1950)
* «1941—1945 йылғы Бөйөк Ватан һуғышында намыҫлы хеҙмәт өсөн» миҙалы (1947)
# Йена (ҡала)

Йена (город) (нем. Jena) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан .
2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ла 105463 кеше йәшәй. Майҙаны — 114,29 км². Диңгеҙ кимәленән 155 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 07701-07751 һәм автомобиль коды — J.
# Мортазин Ибраһим Ғаззали улы

Мортазин Ибраһим Ғаззали улы (? — 1920) — башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре, Айырым Башҡорт кавалерия бригадаһының 28-се полкы командиры (1920).

# Мортазин Ибраһим Ғаззали улы
## Биографияһы

Мортазин Ибраһим Ғаззали улы Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе Күбәләк-Тиләү улусы Көсөк ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Учалы районы Көсөк-Маяҡ ауылы) тыуған. Муса Мортазиндың өс туған ҡустыһы.
Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша, тыуған яҡтарына унтер-офицер дәрәжәһендә ҡайта. 1918 йылда ағаһы Муса Мортазин менән Тамьян-Ҡатай кантонында 1-се Башҡорт кавалерия полкын ойоштороуҙа ҡатнаша. Артабан ошо полк сафында хеҙмәт итә. Архив документтарында 1919 йылдың ғинуарында 1-се Башҡорт кавалерия полкының командиры корнет Муса Мортазин менән бергә 2-се эскадрон командиры прапорщик Мортазин телгә алына (ЦГАОО РБ. Ф. 9776. Оп. 2. Д. 9. Л. 112.) Ул Ибраһим Мортазин булһа кәрәк. Башҡорт командованиеһы 1918 йылда, милли армияны башҡорт командирҙары менән тулыландырыу маҡсатында, Ырымбурҙа прапорщиктар курстары асып, элекке унтер-офицерҙарҙы уҡыта һәм прапорщик дәрәжәһенә күтәрә. Шулай уҡ улар яуҙа күрһәткән батырлыҡтары өсөн дә яңы званиеларға лайыҡ була. Мәҫәлән, Герман һуғышынан кесе фейерверкер (артиллериялағы унтер-офицер дәрәжәһендә) булып ҡайтҡан Муса Мортазин башҡорт ғәскәрендә корнет (кавалериялағы звание) чинын ала.
Ибраһим Мортазин 1-се Башҡорт кавалерия полкы сафында 1919 йылдың февралендә ҡыҙылдар яғына сыға. Артабан Башҡорт бригадаһы составында Урал фронтында казактарға ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнаша. Бригада 1919 йылдың декабренән алып 1920 йылдың апрель аҙағына тиклем Ырымбур ҡалаһы янындағы Ҡарғалы биҫтәһендә тора.
1920 йылда Польша фронтында Ибраһим Мортазин Айырым Башҡорт кавалерия бригадаһының 28-се полкы менән командалыҡ итә. Ул етәкселек иткән 28- се полк яуҙарҙа ҙур батырлыҡтар күрһәтә. Ибраһим Мортазин үҙен ҡурҡыу белмәҫ, оҫта командир итеп күрһәтә:
— тип яҙа Муса Мортазин үҙенең китабында.
Бригада Киевтан сигенеп барған дошмандың артынан ҡалмай ҡыуа. 21 июндән 22-һенә ҡараған төндө Башҡорт бригадаһы Игнатополь ауылын алып, шунда туҡтала.
— тип яҙа Муса Мортазин.
Шул уҡ көндө бригада, полктарын тәртипкә килтереп, көндөҙгө сәғәт дүрттә Игнатополь ауылын яңынан баҫып ала. Батырҙарса һәләк булған 28-се полк командиры Ибраһим Мортазинды ошонда ерләйҙәр.
Муса Мортазин «Башҡортостан һәм башҡорт ғәскәрҙәре Граждандар һуғышында» китабында бирелгән «Башҡорт частарының Граждандар һуғышында ҡаһарманлыҡ күрһәткән яугирҙарының исемлеге»ндә Ибраһим Мортазинды Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнде, тип яҙа. Әммә «РСФСР-ҙың Ҡыҙыл Байраҡ ордены һәм почетлы революцион ҡоралы менән наградланғандар исемлеге»ндә (Мәскәү, 1926) уның исем-фамилияһы телгә алынмай. Ибраһим Мортазин тураһындағы мәғлүмәт был китапҡа ниндәйҙер сәбәптәр арҡаһында инмәй ҡалған. Сөнки ул китапта Айырым Башҡорт уҡсылар бригадаһы штабы начальнигы Заһит Гәрәевтең дә исеме юҡ, ләкин уның Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнеүе бәхәсле түгел.
# Ҡараған

Ҡараған (лат. Cotoneáster) — сәнскеһеҙ ҡыуаҡтар ырыуынан, роза һымаҡтар (Rosaceae) ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.

# Ҡараған
## Таралышы

Яҡынса 300 төрө билдәле, Евразия һәм Төньяҡ Африканың тропик булмаған бүлкәттәрендә таралған. Башҡортостанда 2 төрө үҫә.

# Ҡараған
## Ботаник яҙма

Япраҡ ҡойоусы ҡыуаҡ: һыңар сәскәле ҡараған — тәпәш үҫемлек, бейеклеге 0,5 м тиклем, бүре емеше — йәйенке сатырлы, кейеҙ-йөнтәҫ үренделе үҫемлек, бейеклеге 2 м тиклем. Япрағы ябай, киң йомортҡа йәки эллипс формаһында, бөтөн ситле, осо осло йәки тупаҡ, уйымлы. Сәскәһе ваҡ, йәшкелт аҡ йәки алһыу төҫтә, тәлгәш йәки ҡалҡан рәүешле сәскәлектәргә йыйылған. Май—июндә сәскә ата. Емеше еләк рәүешле, һарғылт ҡыҙыл йәки ҡара төҫтә, осонда 2—5 төш сығып тора, авг.—сент. өлгөрә.

# Ҡараған

Асыҡ тау урмандарында, ташлы битләүҙәрҙә һәм тау тундраһында үҫкән һыңар сәскәле Ҡ. һирәкләп Белорет р‑нында, бүре емеше таулы далала, тау ҡарағайлыҡтары һәм ҡарағаслыҡтарының ваҡ ағаслыҡтарында осрай. Ҡ. составында С витамины, флавоноидтар һ.б. бар, халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Баллы үҫемлек. Бүре емеше — декоратив үҫемлек, паркта һәм баҡсаларҙа үҫтерелә. Ҡараған // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: БР ДАҒУ «Башҡорт энциклопедияһы», 2015—2024. — ISBN 978-5-88185-143-9.
# Угорма

Угорма — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кубена йылғаһының уң ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Угорма
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100112103000006150
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000615
* Бассейн коды — 03.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Нош

Нош — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Обва йылғаһының һул ярына тамағынан 208 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.

# Нош
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100009240
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100924
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Поддубный Алексей Павлович

Алексей Павлович Поддубный (10 март 1907 йыл — 1 октябрь 1986 йыл) — 569-сы уҡсылар полкының артиллерия начальнигы (161-се уҡсылар дивизияһы, 40-сы армия, Воронеж фронты), подполковник, Советтар Союзы Геройы.

# Поддубный Алексей Павлович
## Биографияһы

Алексей Павлович Поддубный 1907 йылдың 10 мартында Курск губернаһы Белгород өйәҙе, Солоха ауылында (хәҙерге Белгород өлкәһе Белгород районы) тыуа.
Украин. Тулы булмаған урта белемле. Хәрби хеҙмәткә алынғанға тиклем Белгородта шәкәр заводында балта оҫтаһы булып эшләй.
Ҡыҙыл Армияға 1929 йылда Белгород өлкәһенең Грайворон райвоенкоматынан саҡырыла. Сумы артиллерия училищеһында уҡый, уны 1932 йылда тамамлай. Урал хәрби округында взвод батарея командиры була.
Бөйөк Ватан һуғышы алдынан Өфө ҡалаһында йәшәй. 1941 йылдың июленән Бөйөк Ватан һуғышы фронтында.
А. П. Поддубный 1943 йылдың 24-25 сентябрендә Днепр йылғаһын кискәндә айырылып тора.
1947 йылдан подполковник А. П. Поддубный запаста.
Харьков (Украина) ҡалаһында йәшәй, 1986 йылдың 1 октябрендә шунда вафат була. Харьковтың 2-се зыяратында ерләнгән.

# Поддубный Алексей Павлович
## Батырлығы

«569-сы уҡсылар полкының (161-се уҡсылар дивизияһы, 40-се армия, Воронеж фронты) артиллерия начальнигы Поддубный 1943 йылдың 25 сентябренә ҡарай төндә Киев өлкәһе (хәҙер — Черкасск) Каневский районы Зарубинец ауылы районында полк артиллерияһын Днепр аша плацдармға сығара. Йылғаның уң ярындағы алыштарҙа 569-сы уҡсылар полкы артиллерияһы дошмандың контрһөжүмен кире ҡаға һәм 161-се уҡсылар дивизияһының уңышлы хәрәкәт итеүенә юл аса».
СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 23 октябрендәге Указы менән командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм шул ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн Алексей Павлович Поддубныйға «Советтар Союзы Геройы»]] исеме бирелә, Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырыла (№ 2151).

# Поддубный Алексей Павлович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Советтар Союзы Геройы (1943)
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (1943)
* Ленин ордены (23.10.1943);
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (30.03.1944);
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (07.06.1945);
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены;
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены;
* миҙалдар.
# Рёдерауэ

Рёдерауэ (нем. Roderaue) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2951 кеше йәшәй. Майҙаны — 28,94 км². Диңгеҙ кимәленән 104 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 1609 һәм автомобиль коды RG.
# Константин Леселидзе һәйкәле (Тбилиси)

Константин Леселидзе һәйкәле (груз. კონსტანტინე ლესელიძის ძეგლი) — Тбилисиҙа, Иҫке ҡала тарихи районында Леселидзе скверындатора. Совет хәрби эшмәкәре, генерал-полковник Константин Николаевич Леселидзе (1903—1944) иҫтәлегенә ҡуйылған.

# Константин Леселидзе һәйкәле (Тбилиси)
## Тарихы

1947 йылда Константин Леселидзе исемендәге урамда (хәҙерге исеме үҙгәртелгән) ҡуйылған. Скульптор — Яков Николадзе.
1990 йылда советтарға ҡаршы митингыһы ваҡытында зыян полководец бюсы зыян күргән.
# Халомер-Яха

Халомер-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Лимбя-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 82 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Халомер-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300071629
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307162
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Үрге Себенле

Үрге Себенле (рус. Верхние Чебеньки) —Рәсәй Федерацияһы һаҡмар районынадығы ауыл. Административ үҙәге — Үрге Себенле ауыл Советы. Советтар Союзы Геройы Фәйзулин Хәниф Шәкир улыныңтыуған ауылы.

# Үрге Себенле
## Географияһы

Ауыл өлкәнең үҙәк өлөшөндә, дала зонаһында, Һаҡмар йылғаһының һул ярында Һаҡмар ауылынан туранан көнсығышҡа табан яҡынса 18 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Үрге Себенле
## Географияһы
### Климаты

Климаты уртаса континенталь тип баһалана: ҡыш оҙон, һыуыҡ һәм йәй сағыштырмаса ҡыҫҡа, эҫе һәм ҡоро. Һауа температураһының абсолют максимумы +43 °C; абсолют минимумы −45 °C тәшкил итә. Атмосфера яуым-төшөмөнөң уртаса күләме 336 миллиметр. Тотороҡло ҡар япмаһы ноябрь аҙағында түшәлә һәм 120—140 көн дауамында ята.

# Үрге Себенле
## Тарихы

Ауылға 1754 йылда Ҡазан губернаһының татар ауылдарынан килгән күскенселәр нигеҙ һала. Борон башҡорттар йәшәгән был төбәктә 3 Себенле йылғаһы бар. Уларҙы Оло, Урта һәм Кесе тип атайҙар, мәгәр халыҡ телендә Себенле генә тип атай ҙа ҡуялар..

# Үрге Себенле
## Этимологияһы

Ойконим төрки сығышлы, себен һүҙенән алынған, был төбәктә себендең бик күп булыуы менән бәйле, тип яҙа Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсеһе, топонимсы Б.Я Моисеев үҙенең «Местные названия Оренбургской области. Историко-топонимические очерки» тигән китабында. Өс Себенле йылғаһы ла (йәнә Оло Себенленең Бөҙрә Себенле тигән ҡушылдығы ла бар әле) тарихи башҡорт ерҙәре буйлап аға, тип яҙа ул.

# Үрге Себенле
## Халҡы
### Милли составы

2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләренә ярашлы, халыҡтың милли структураһын татарҙар тәшкил иткән — 91 %, дөйөм һаны 869 кеше

# Үрге Себенле
## Инфраструктураһы

Ауылда почта бәйләнеше бүлексәһе, ауыл хакимиәте бар.

# Үрге Себенле
## Транспорт

Ауыл аша «Һаҡмар — Үрге Себенле» автомобиль юлы үтә. Яҡынса 7 км алыҫлыҡта Себенле аэродромы урынлашҡан.

# Үрге Себенле
## Шәхестәре

* Ханиф Шакирович Файзулин (1921—1943) — Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының өлкән лейтенанты, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы геройы (1944).
# Мус (Чуб ҡушылдығы)

Мус — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чуб йылғаһының уң ярына тамағынан 0,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Мус (Чуб ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000022644
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002264
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ишкилдин Әмир Фәтҡулла улы

Ишкилдин Әмир Фәтҡулла улы (рус. Ишкильдин Амир Фаткуллович; 21 октябрь 1941 йыл — 22 февраль 2011 йыл) — химик-технолог, техник фәндәр докторы (1998), профессор (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы (2001).

# Ишкилдин Әмир Фәтҡулла улы
## Биографияһы

Әмир Фәтҡулла улы Ишкилдин 1941 йылдың 21 октябрендә БАССР-ҙың Йомағужа районы (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Күгәрсен районы) Бикес ауылында тыуған.
Урта мәктәпте тамамлағандан һуң, Өфө нефть институтына уҡырға инә.

# Ишкилдин Әмир Фәтҡулла улы
## Тормош һәм хеҙмәт юлы

1966 йылда Өфө нефть институтында хеҙмәт итә.
1975—1979 йылдарҙа Афғанстандағы Ҡабул политехник институтында уҡыта.
1991—1995 йылдарҙа Өфө нефть институтының технологик факультеты деканы.
Фәнни хеҙмәттәре ауыр нефть ҡалдыҡтарын (асфальт, гудрон, крекинг-ҡалдыҡтар) тәрәнәйтеп эшкәртеүҙең яңы варианттарын булдырыуға, акустик методтар ҡулланыу нигеҙендә нефть битумын етештереүҙе интенсивлаштырыу мәсьәләләренә бағышланған.
Ишкилдин етәкселегендә Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводында, «Өфөнефтехим» ЯСЙ-ендә XX-се быуаттың 1990-сы йылдар уртаһында производствоға индерелгән асфальтты яңынан эшләп сығарыу технологияһы һәм гудронды асфальт торошонан ҡаҙан яғыулығына әйләндереү тормошҡа ашырылған.
Ғалим ҡатнашлығында гудронды гидровисбрекинг технологияһы өйрәнелгән, һәм уны һынау тәжрибәһе 1990-сы йылдарҙа Өфө аҙ тоннажлы нефть-химик производстволары тәжрибә заволында үткәрелде.
120 фәнни хеҙмәт һәм 8 уйлап табыу авторы.
2011 йылдың 22 февралендә Өфө ҡалаһында вафат була.

# Ишкилдин Әмир Фәтҡулла улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанғн химигы (2001)

# Ишкилдин Әмир Фәтҡулла улы
## Хеҙмәттәре

* Термический крекинг и новые резервы углубления переработки нефти. Уфа, 1995 (авторҙаш)
* Межфазные явления с участием нефтяных остаточных продуктов. Уфа, 1996
# Питчаль-Кы (Каныль-Кы ҡушылдығы)

Питчаль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Каныль-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 84 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Питчаль-Кы (Каныль-Кы ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300066847
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306684
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3