yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Тәкбир

Тәкби́р (ғәр. تكبير‎ — ҙурлау‎) — Исламда: Аллаһу тәғәләне «Аллаһу әкбәр» тип ҙурлау (ғәр. الله أكبر‎). Ғәрәп теленән «Аллаһу әкбәр» ғибәрәһе: «Аллаһ — бөйөк!» тигәнде аңлата йәки «Аллаһ — бөйөктәрҙән бөйөк». Тантаналы осраҡтарҙа ҡулланыла. Тәкбир аҙанда, намаҙҙа, Ҡорбан байрамында һәм зекерҙә әйтелә. «Аллаһу әкбәр» ғибәрәһе бер нисә дәүләттең байрағында яҙылған. Тәкбир Ҡөрьән Кәримдә, Ислам барлыҡҡа килгән осорҙағы риүәйәттәрҙә билдәләнгән, шулай уҡ хәҙерге ислами сәйәси төркөмдәрҙә ҡулланыла.

# Тәкбир
## Этимологияһы

Әкбәр — кәби́р тигән сифаттың сағыштырма һәм артыҡлыҡ дәрәжәһе(كبير‎) — «олораҡ», «мөһимерәк» тигәнде аңлата. Аллаһы тәғәлә сифаты булараҡ «бөйөктәрҙән бөйөк» мәғәнәһендә ҡулланыла. «Аллаһу әкбәр» ғибәрәһе тәкби́р тип атала (تكبير‎ «данлау»), шул уҡ к-б-р өндәренә ҡоролған (كبر‎).

# Тәкбир
## Ҡулланылышы

Тәкбир төрлө осраҡта ҡулланыла; йышыраҡ тантана, шатлыҡ билдәһе булып тора. Атап әйткәндә, тәкбир мосолман яугирҙәрҙең ораны булараҡ ҡулланыла. Мөһим телмәрҙәрҙән һуң ҡул сабыу урынына ла тәкбир әйтелә.
Мосолман йолаларында тәкбир йыш ҡулланыла. Хәләл иткә лә мал тәкбир әйтеп салына. Многократное произнесение такбира является одной из характерных особенностей мусульманского культа. Ғәрәп яҙмаһында шамаилдәр өсөн дә файҙаланыла. «Аллаһу әкбәр» ғибәрәһе Ҡорбан байрамы ваҡытында йыш әйтелә һәм тәшриҡ-тәкбир тип атала.

# Тәкбир
## Ҡулланылышы
### Намаҙ

«Аллаһу әкбәр» ғибәрәһе намаҙҙа ла ҡулланыла. Тәкбир намаҙҙы башлағанда (тәхримдә) мотлаҡ, ҡалған өлөштәрендә сөннәт. Намаҙҙа тәкбирҙә әкбәр һүҙендә тәүге ә өнөнә баҫым яһап әйтәләр.
Тәкбир зекерҙә күп әйтелә.

# Тәкбир
## Ҡулланылышы
### Ҡорбан байрамында

Ҡорбан байрамында һәм тәшриҡ көндәрендә тәкбир былай әйтелә: «Аллаһу Әкбәр, Аллаһу Әкбәр, лә илаһа иллә-Ллаһ, үә Ллаһу Әкбәр, Аллаһу Әкбәр үә ли-Ллаһи-л-хәмд»

# Тәкбир
## Байраҡтарҙа

«Аллаһу Әкбәр» ғибәрәһе бер нисә дәүләт байрағында яҙылған:
    Ираҡ байрағында
    Иран байрағында
    Афғанстан байрағында
    Вәзирстан байрағында (Пакистандың бер өлкәһе)

# Тәкбир
## Ливия гимнында

«Аллаһу әкбәр» һүҙҙәре гимныңдың ҡушымтаһында яңғырай. Ул 1969 йылда Мүғәммәр Ҡаддафи идара иткәндә ҡабул ителгән.
# Гөлназ

Гөлназ — башҡорт һәм башҡа төрки халыҡтарында ҡатын-ҡыҙ исеме.

# Гөлназ
## Этимология

Гөлназ башҡорт теленә фарсы теленән ингән, гөл+наз, гөлдәй наҙлы; гөл кеүек наҙлы.

# Гөлназ
## Билдәле кешеләр

Ҡотоева Гөлназ Мират ҡыҙы (1 ғинуар 1974 йыл) — шағир, журналист, «Башҡортостан ҡыҙы» журналының баш мөхәррире, Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт республика йәштәр премияһы лауреаты (2006)
Галина Гөлназ Салауат ҡыҙы (3 февраль 1961 йыл) — ғалим-музыка белгесе, педагог‑методист. 1984 йылдан хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты, бер үк ваҡытта 1998—2014 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Мәғарифты үҫтереү институты уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты (1998). Башҡортостан Республикаһының (1995) һәм Рәсәй Федерацияһының (1997) Композиторҙар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2018).
Ғөбәйҙуллина Гөлназ Радик ҡыҙы (14 февраль 1992 йыл) — бишалыш менән шөғөлләнеүсе Рәсәй спортсыһы, Рио-де-Жанейро олимпиадаһында Рәсәй вәкиле, заманса бишалыш буйынса донъя чемпионы (2017).
Ҡолһарина Гөлназ Фәрит ҡыҙы — тележурналист, Башҡортостан юлдаш телевидениеһының «Тамыр» балалар телеканалы директоры, Шәйехзада Бабич исемендәге Башҡортостан Республикаһы дәүләт йәштәр премияһы лауреаты.
Асаева Гөлназ Рөстәм ҡыҙы (2 июнь 1998 йыл) ― башҡорт һәм татар эстрадаһы йырсыһы.
Сотникова Гөлназ Ивановна (21 сентябрь 1967 йыл) — Рәсәй эшҡыуары, йәмәғәт эшмәкәре, «Вертэкс» АЙ холдингы президенты (1990 йылдан), Мәскәү һәм бөтә Русь патриархы Алексий II тарафынан ойошторолған Рәсәй Килешеү һәм Татыулыҡ хәйриә фонды президенты (1997 йылдан), М. В. Ломоносов исемендәге МДУ-ның Классик пансионы президенты (1997 йылдан). Рәсәйҙә хәйриәлек һәм меценатлыҡ барлыҡҡа килеүҙә ҙур роль уйнай. Рәсәй православие сиркәүенең I дәрәжә Изге равноапостольная княгиня Ольга I (1999 йыл), II дәрәжә Изге благоверный кенәз Даниил Московский (2003 йыл) ордендары менән бүләкләнгән. Рәсәй һәм халыҡ-ара жюри тарафынан ике тапҡыр «Йыл ҡатын-ҡыҙы» (1995,1999) тип таныла. Бер нисә мәҙәни программаһы өсөн «Леди инициатива» тигән почетлы титул ала.
Әбүбәкерова Гөлназ Әхмәт ҡыҙы (18 ғинуар 1996 йыл) — Рәсәй шашкасыһы, урыҫ һәм халыҡ-ара шашка буйынса махсуслашҡан. Рәсәй һәм Европа беренселегенең күп тапҡырҙар еңеүсеһе. Спорт мастерлығына кандидат. Халыҡ-ара шашка буйынса Рәсәй йәштәр йыйылма командаһы ағзаһы (2004).
Әхмәҙиева Гөлназ Ғафир ҡыҙы (6 апрель 1960 йыл) — педагог. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2000).
# Кондес

Кондес — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тым йылғаһының уң ярына тамағынан 488 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Кондес
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010900112115200033995
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203399
* Бассейн коды — 13.01.09.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Нияю

Нияю — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хейги-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 179 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 67 км.

# Нияю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15030000112115300050637
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305063
* Бассейн коды — 15.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Гош (Сархай ҡушылдығы)

Гош — Рәсәйҙәге йылға. Адыгей Республикаһы,Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сахрай йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Гош (Сархай ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Белая (Кубань ҡушылдығы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06020001112108100004526
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108100452
* Бассейн коды — 06.02.00.011
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Истәгәнтамаҡ

Истәгәнтамаҡ (рус. Искагинтамак) — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе Шарлыҡ районы биләмәләрендә аға. Йылға тамағы Ниәт йылғаһының уң яҡ яры буйлап 14 км алыҫлыҡта ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км тәшкил итә.

# Истәгәнтамаҡ
## Этимологияһы

Йылға атамаһы «тамаҡ» (йылға тамағы) һәм «эҫегән» һүҙҙәрҙән барлыҡҡа килгән һәм эҫегән һүҙе урыҫ телле халыҡ тарафынан истыган формаһына әүерелгән, тип фаразлана

# Истәгәнтамаҡ
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Урал бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы инешенән Оло Эйек йылғаһына һыуҙарын ҡойғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй бассейны өлөшө).
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000712112200006688.
# Сатира

Сатира (латинса satira) — мәрәкә һәм мәҙәктең (комизмдың) сәнғәттә әсе һәм үткер сағылышы. Беҙҙең әйләнә-тирәләге төрлө (башлыса кире) күренештәрҙе күп яҡлы көлдөргөс һәм көлкө саралар: сарказм, ирония, гипербола, гротеск, аллегория, пародия һәм башҡалар ярҙамы менән һәм поэтик кәмһетеү аша фаш итеү жанры. Унда Гораций, Персий, бигерәк тә Европа классицизмы өсөн уның иң һуңғы формаһын билдәләгән Ювенал әле лә һоҡланырлыҡ уңыштарға ирешә. Сәйәси сатира жанрына Аристофандың Афиналағы халыҡ власы тураһындағы әҫәрҙәре туранан-тура йоғонто яһай.
Сатирала юмор тура тәнҡитте йомшартыу өсөн ҡулланыла, юғиһә сатира вәғәз төҫө алыр ине. Был сатирик әҫәрҙәрҙең тәүгеләре өсөн үк хас күренеш.

# Сатира
## Этимология

«Сатира» (француз телендәге «satire», латин телендәге «satira», боронғораҡ формаһы — «satura») үҙләштерелгән һүҙ — аллаларға йыл һайын алып барылған төрлө аш-һыу менән тулы табаҡ; десерт; ҡатнашма, шиғри ҡатышма; күсмә мәғәнәһе: ҡатышма, ваҡ-төйәк.

# Сатира
## Әҙәби әһәмиәте

Үҙенең тарихи сығышы яғынан Боронғо Рим әҙәбиәтендә «сатира» — ул поэтик әҫәр, әҙме-күпме әһәмиәтле күләмле лирик шиғыр. Унда беҙ айырым типик заттарҙың йәки күренештәр һәм заттарҙың киң бер төркөмө үҙенсәлектәрен һәм сифаттарын әҙме-күпме кире яҡтан йәки ҡаты ғәйепләп һәм нәфрәт менән һүрәтләүҙе күрәбеҙ. Әҫәрҙең һөжүм һәм фаш итеү йөкмәткеһе яғынан сатиранан памфлет һәм пасквиль айырылып тора; һуңғыһы авторҙың теге йәки был заттарға һөжүм итеүе һәм уларҙы фаш итеүендә ниәттәренең мораль бысраҡлыҡтары менән характерлана. Ә памфлет — ҡайһы бер осраҡта тик публицистик сығыш, әммә ул айырым заттарға ҡаршы яуаплы ирекле һүҙ бейеклегендәге художестволы сатира.
# Сәхәр

Сәхәр (сүхүр) (ғәр. سحور‎) — Ислам термины, ул Рамаҙан айында ураҙа тотҡан ваҡыттағы иртәнге аш өсөн ҡулланыла. Башҡорт халҡында ул күберәк «сәхәр эсеү» тип ҡулланыла, йәғни иртәнге туйыныу күберәк сәй, һыу эсеүгә ҡайтып ҡала.

# Сәхәр
## Ҡөрьән Кәримдә

* Таңда һеҙҙең алдығыҙҙа аҡ еп менән ҡара еп айырылғансы ашағыҙ һәм эсегеҙ, бынан һуң ураҙаны төнгә тиклем дауам итегеҙ. Тәҡүәлек менән мәсеттәрҙә булған ваҡытта ҡатындарығыҙға яҡынлыҡ ҡылмағыҙ. Бына шулай Аллаһының сиге, яҡынлаша күрмәгеҙ уларға! Бына шулай аңлата Аллаһ әҙәмдәргә үҙеңең аяттарын — моғайын, улар Аллаһынан ҡурҡыусы булырҙар!
* Әл-Бәҡара 2:187

# Сәхәр
## Ваҡыты

Сәхәрҙе сабах намаҙы (фәжер) алдынан ашайҙар. Ҡояш сығырҙан 2 сәғәт алда тамамланырға тейеш. Сәхәр (ауыҙ ябыу) һәм ифтар (ауыҙ асыу) Рамаҙан айында бүтән ваҡытта ашаған тәртиптән айырмалы туҡланыуға килтерә.

# Сәхәр
## Сауабы

Мосолмандар өсөн сәхәрҙе тәүге ҡояш нуры сағылмаҫ элек тамамлап ҡалыу хәйерле, бының ураҙа өсөн сауабы күберәк тип һанала. Әгәр ураҙа тотоусы сәхәргә тормаһа, уның ураҙаһы дөрөҫ булып ҡала, әммә сауабы кәмерәк була, сөнки Мөхәммәт с.ғ.с. сөннәтендәге бер ғәмәл үтәлмәгән һанала.

# Сәхәр
## Сәхәрҙә туҡланыу

Сәхәр аҙан ҡысҡырыуға ашап бөтөлөргә тейеш. Уны ҡалдырмауҙың сауабы ҙурыраҡ. Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең «Бер йотом һыу менән булһа ла сәхәр үтәп ҡуйығыҙ», шулай уҡ «Мосолманға иң яҡшы сәхәр ашамлығы — хөрмә (финик)» тигәне мәғлүм.
Хәҙис шәриф:
   Таң алдынан ашағыҙ, сәхәрҙең сауабы бар. (әл-Бохари, 1923, Мөслим, 1095)
Медиктар сәхәрҙә ҡатмарлы углеводтар ингән ризыҡ — шыттырылған орлоҡтан тарттырылған йәки ныҡ онталмаған ондан бешерелгән икмәк, ярманан бешерелгән ризыҡтар, йәш йәшелсә һәм киптерелгән еләк-емеш ашарға кәңәш итә. Бындай ризыҡтың энергияһы 8-12 сәғәткә етә. Аҡһымдарҙан — ит, балыҡ, йомортҡа йәки һөт ризыҡтары өҫтәргә мөмкин. Аҡһым да ярайһы оҙаҡ эшкәртелә. Финик (хөрмә) — шәкәр, күҙәнәклек, углевод, калий һәм магний сығанағы; миндаль — протеин һәм сүсле матдәләргә бай; банан — калий, магний һәм углеводтар сығанағы. Мәгәр сәхәр ваҡытында артығын ашамау һәм эсмәү хәйерле, шул арҡала организамдан минераль матдәләр күпләп сығарыла һәм тонус һаҡларға ҡамасаулай.
Сәхәр осоронда ҡәһүәнән баш тартыу йә кәметеү хәйерле. Айран кеүек эсемлектәр һыуһатмаҫҡа булышлыҡ итә.

# Сәхәр
## Сәхәрҙә башҡорт милли аштары

Сәхәрҙә башҡорт милли аштарына өҫтөнлөк бирелеү дөрөҫ туҡланыу нигеҙе була ала. Талҡан, ҡорот, ҡаҡ, ҡаҙы, ҡорт балы, айран, үлән сәйҙәре — башҡорттарҙың борондан ҡулланған ризығы, һәм улар эшкәртелеүе менән дә, энергия биреүе буйынса ла өҫтөн тора. Сәхәрҙә ғәҙәттә уларҙы ҡуллланалар ҙа.
# Хализова Мария Ивановна

Хализова Мария Ивановна (13 май 1929 йыл — 8 апрель 2008 йыл) — малсылыҡ алдынғыһы. 1953—1985 йылдарҙа Иглин районы «Путь Ленина» колхозы һауынсыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). Башҡорт АССР-ының иң яҡшы һауынсыһы (1957. РСФСР-ҙың алтынсы саҡырылыш Юғары Советы (1963—1967) депутаты.

# Хализова Мария Ивановна
## Биографияһы

Мария Ивановна Хализова (Гилёва) 1929 йылдың 13 майында Башҡорт АССР-ының Өфө кантоны Ленинский ауылында күп балалы ғаиләлә тыуған. Атаһы Иван Михайлович менән әсәһе Ксения Трофимовнаның 12 балаһы — 10 ҡыҙы һәм 2 улы — була. Тулы булмаған урта белем ала. 16 йәшендә Ленинскийҙағы фермаға эшкә сыға. Тәүҙә быуаҙ таналарҙы ҡарай, шунан бер йыл быҙауҙарҙы ашата, эсерә, һыйырҙар тәрбиәләшә.
1945—1953 йылдарҙа быҙау ҡараусы, шунан һауынсы булып эшләй. 1963 йылдан — Нуриман (һуңынан Иглин) районының «Путь Ленина» колхозындағы һөтсөлөк фермаһының өлкән һауынсыһы.
Производство күрһәткестәрен йылдан-йыл арттыра бара — бер һауын һыйырынан 2 000 килограмға тиклем һөт һауып ала. 1957 йылда төркөмөндәге һәр һыйырҙан — 3 117 килограмм, 1959 йылда — 3 493 килограмм, 1961 йылда 3 877 килограмм һөт һауа. Һөтсөлөк фермаһында был йылдарҙағы күрһәткестәр 2 977 килограмдан 3 596 килограмғаса күтәрелә. Төркөмөндәге һыйырҙарҙы һауыу менән генә сикләнмәй, коллектив менән ҙур ойоштороу эше лә башҡара, зоотехник хисап һәм ферманың отчетлылығын алып барыуға өлөш индерә.
Малсылыҡты үҫтереүҙә, ит, һөт һәм башҡа продукцияны етештереүҙә һәм әҙерләүҙә өлгәшкән уңыштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йыл 22 март Указы менән М. И. Хализоваға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1985 йылға тиклем Иглин районы «Путь Ленина» колхозында һауынсы булып эшләй.
РСФСР-ҙың алтынсы саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1963—1967). III Бөтә Союз колхозсылар съезы, СССР-ҙың VII ҡулланыусылар кооперацияһы вәкилдәре съезы делегаты. Иглин район Советы депутаты итеп һайлана.

# Хализова Мария Ивановна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966),
* Ленин ордены.
# Дәләл

Дәләл йәки дәләлә (күпл. дәләләт; рус. далал) - исламда — яңылыш юл, аҙашыу тигәнде аңлатҡан термин.

# Дәләл
## Мәғәнәһе

Аҙашыу мәғәнәһендә далал Ҡөрьәндә яҡынса 40 тапҡыр ҡулланыла. Дәләл дөрөҫлөккә (хаҡлыҡ), «дөрөҫ»", «тура юл» йәки «етәкселеккә» (хидәйә) ҡаршы ҡуйыла. Мөхәммәт Пәйғәмбәр хәҙистәрендә, мосолмандар өммәте һәр ваҡыт "хаҡ юл"ды дәләлдән айыра һәм уға ҡаршы тора ала, тип тәҡрарлаған.

# Дәләл
## Ҡулланылышы

Дәләл термины урта быуат доксографик һәм полемик әҙәбиәтендә киң таралыу ала. «Хаҡ иман» һәм «яңылышыу» төшөнсәләрен билдәләгәндә аныҡ критерийҙарҙың булмауы был терминды төрлө ислам ағымдары араһында ирекле ҡулланыуға сәбәп була, улар йыш ҡына ҡапма-ҡаршы яҡтың ғәмәлдәрен йәки фекер йөрөтөүен «яңылышыу» тип баһалаусан.
# Яңы Ғафар

Яңы Ғафар (рус. Новогафарово) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Һарыҡташ районындағы ауыл.

# Яңы Ғафар
## Тарихы

Яңы Ғафар (Яңауыл) ауылы Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы составында була. Биктимер ауылы кешеләре тарафынан Һунарсы (Үрге Сәнкем) һәм Сәнкем-Биктимер (Түбәнге Сәнкем) ауылдары нигеҙләнгән. Сәнкем-Биктимер ауылы халҡы үҙ сиратында Яңы Ғафар (Яңауыл) һәм Солтанбай (Уртауыл) ауылдарына нигеҙ һала.
1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына индерелә. 1930 йылдың 20 авгусынан Башҡортостан АССР-ының Ейәнсура районы составына керә.
Аҙаҡ Ырымбур өлкәһенең Һарыҡташ районы составына индерелә.

# Яңы Ғафар
## Халҡы

Ауыл башҡорттарының иҫәбе :
| 1889 | 1892 | 1900 | 1917 | 1920 | 1926 |
| 322 | 470 | 465 | 696 | 578 | 349 |
# Б. Еган

Б. Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1720 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Б. Еган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200041023
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204102
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Боронғо грек мифологияһы

Боронғо грек мифологияһы (Боронғо Греция мифологияһы ) — боронғо гректарҙың уларҙың дине тығыҙ бәйләнгән мифологияһы. Бөтә донъя мәҙәниәте һәм сәнғәте үҫешенә иҫ киткес ҙур йоғонто яһап, кеше, батырҙар һәм аллалар тураһында күп яҡлы дини күҙаллауҙарға башланғыс бирә.
# Ястреб (Судогда ҡушылдығы)

Ястреб — Рәсәйҙәге йылға. Владимир өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Судогда йылғаһының уң ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Ястреб (Судогда ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Владимир ҡалаһынан Ковров ҡалаһына тиклем, Нерль индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010300912110000032820
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003282
* Бассейн коды — 09.01.03.009
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Чебал-Су (Том ҡушылдығы)

Чебал-Су — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының уң ярына тамағынан 650 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Чебал-Су (Том ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300212115200008150
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200815
* Бассейн коды — 13.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Кулом-Ю

Кулом-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вычегда йылғаһының уң ярына тамағынан 677 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 84 км.

# Кулом-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000016118
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001611
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Шехостанка

Шехостанка — Рәсәйҙәге йылға. Удмурт Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кырыкмас йылғаһының уң ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.

# Шехостанка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иж башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101212111100027484
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102748
* Бассейн коды — 10.01.01.012
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ерәнсә сәсән

Ерәнсә сәсән башҡорттар менән ҡаҙаҡтар сиктәш йәшәгән Ҡыҙыл йылғаһының Яйыҡҡа ҡойған ерендә йәйләүҙә тыуған. Ҡаҙаҡ ғалимы Әхмәт Байторсоновтың яҙмалары буйынса, 1730 йылда Әбелхәйер хан идаралыҡ итә, ә Ерәнсә сәсәндең егет булып килгән сағы була. Һуңғараҡ Ерәнсә үҙен ҡаҙаҡ тип таныштыра. Хан уны тикшереп ҡарау маҡсатында ҡаҙаҡ ашамлыҡ, һауыт-һабаларын һораша, ә Ерәнсә сәсән ҡайһыларын белмәй. Уларҙы белмәүен башҡорттарҙың уны йәштән үк урлап алып китеүҙәре һәм уның шунда үҫеүе менән аңлата.
Ерәнсә сәсән башҡорт, ҡаҙаҡ араһында, йәйләүҙән йәйләүгә ил гиҙеп, ике халыҡтың моң-зарын кисереп йәшәгән.
Ерәнсә сәсән тормошо тураһында документаль сығанаҡтар һаҡланмаған. Уның исеме «Ерәнсә сәсән», «Бәндәбикә менән Ерәнсә сәсән» һ.б. башҡа риүәйәттәрендә осрай, уларға ярашлы, Ерәнсә сәсән 14—15 йәки 17—18 бб. йәшәгән, уның ҡатыны Бәндәбикә булған. Байым (Әбйәлил районыны), Билал (Баймаҡ районы), Ҡорама (Учалы районы) ауылдары уның тыуған ере итеп күрһәтелә. Ерәнсә сәсән ҡәбере Ейәнсура районының Башҡорт Үргене ауылы эргәһендә тип һанала, был урын изгеләштерелгән. Сәсәндең шиғри мираҫына «Ерәнсә сәсәндең Әбелхәйер ханға әйткәне» һәм «Асҡар тауҙың үлгәне» ҡобайырҙары ҡарай. Тапҡыр һүҙлелеге, хәйләкәрлеге һәм аҡылы Ерәнсә сәсән исемен уртаҡлыҡ исемгә әйләндергән. Сәсән — тормош-көнкүреш әкиәттәренең («Ерәнсә сәсән менән хан», «Ерәнсә сәсәндең килен эҙләгәне», «Торахан менән Йәнәбәхан һәм Ерәнсә сәсән» һ. б.) һәм Хужа Насретдин тураһыдағы мәҙәктәргә оҡшаш көләмәстәрҙең геройы. Ерәнсә сәсән исеме ҡаҙаҡ, ҡарағалпаҡ, ҡырғыҙ, татар фольклорында осрай.
# Егеүле транспорт

Егеүле транспорт - рельсһыҙ йөк (пассажир) транспортының бер төрө, транспортты ( арбаны ) хайуандар йөрөтә . Ат, үгеҙ, буйвол, ишәк, ҡасыр, эттәр, болан (һәм хатта һарыҡ, дөйә, фил, лама, дөйә, жираф һәм башҡалар) хайуандар йөк тартыусы көс булараҡ ҡулланыла. Тәгәрмәсле һәм саналы төрҙәре бар .

# Егеүле транспорт
## Егеүле транспортты сикләү

Signл билдәләре һәм сигналдары буйынса Вена конвенцияһы нигеҙендә, юлда атлы һәм йөк тейәгән транспорт хәрәкәтен тыйған билдә бар.Бындай билдә торған юлдарҙан шулай уҡ мал көтөүе йөрөтөү ҙә тыйыла

# Егеүле транспорт
## Ҡулланылышы

XIX быуат урталарына тиклем егеүле транспорт ер өҫтө транспортының төп төрө булған; XIX быуат урталарында тимер юлдар, һәм XX быуат башында машиналар киң таралған, ләкин егеүле транспорт Икенсе бөтә донъя һуғышына тиклем мөһим транспорт төрө булып ҡалған, унан һуң ул моторлы транспорт менән ҡыҫырыҡлап сығарылған.
Рәсәйҙең төньяғында, сана эттәре боландар һәм аттар урынына 1960-сы йылдар уртаһына тиклем киң ҡулланылған. Эт саналарын урындағы халыҡ ҡына түгел, ә бөтә дәүләт хеҙмәттәре, шул иҫәптән сик ғәскәрҙәре, почта хеҙмәте һәм фәнни экспедициялар ҙа ҡулланған .
XXI быуат башынан хайуандар ярҙамында йөрөтөлгән транспорт ауыл ерҙәрендә ҡулланыла, һәм үҫештә булған илдәрҙә хайуандарҙың тартыу көсөн файҙаланыу һаны ҙур.
Күпселек туристик ҡалаларҙа туристарҙы йөрөтөү өсөн ат арбалары ҡулланыла .

# Егеүле транспорт
## Башҡорттарҙа егеүле транпорт

Башҡорт халҡы әлегәсә егеүле транспортты, башҡа төр транспорт менән рәттән, ҡулланыуын дауам итә. Борондан башлыса ат, һирәгерәк үгеҙ, һуғыш ваҡытында хатта һыйыр еккәндәр, дөйә хатта башҡорттарҙың аҫаба ерендәге Силәбе ҡалаһы гербына ингән.
Егеү өсөн һөйрәтке, саналы һәм тәгәрмәсле төрҙәре булған. Һөйрәтке, сана, арба айырыуса киң таралыу таба; улар имән, саған, йыла, ҡарама, ҡайын, уҫаҡ, йүкә, муйыл һ.б. ағастарынан яһалған. Егеүле транспорт алыҫ юлға ла, ауыл хужалығы эштәренә лә файҙаланылған.
Башҡорттар байрамдарға, туйҙарға, һабантуйға екке саналарҙы һәм арбаларҙы, аттарҙы һәм егеү кәрәк-ярағын төрлө байрамдар ваҡытында матур яулыҡтар, таҫмалар, һөлгөләр һ.б. менән биҙәгәндәр, байрам эйәрҙәре, сергетыштар һ.б ысын сәнғәти кимәлдә башҡарылған. Ғәҙәттә, туйҙа ҡунаҡ һанын дуға (1 дуға — 1 пар ҡушаҡтар) һанына ҡарап иҫәпләү ҡабул ителгән.