yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Меркушшор

Меркушшор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Рогозин йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Меркушшор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000072580
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103007258
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы

Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы йәки Ҡабарҙы-Балҡария (ҡаб.-черк. Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэ; ҡарас.-балҡ. Къабарты-Малкъар Республика) — Рәсәй Федерацияһы составындағы республика, Төньяҡ Кавказ федераль округындағы Рәсәй Федерацияһы субъекты. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһының дәүләт телдәре — балҡар, ҡабарҙы, һәм урыҫ телдәре.
Төньяҡта — Ставрополь крайы, көнсығышта һәм көньяҡ-көнсығышта — Төньяҡ Осетия — Алания, көньяҡта — Грузия, көнбайышта Ҡарасай-Черкесия менән сиктәш.
1922 йылда автономиялы өлкә булараҡ ойошторола. 1936 йылда Ҡабарҙы-Балҡар АССР-ы тип үҙгәртелә. Баш ҡалаһы — Нальчик.

# Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы
## География

Республика башлыса Төньяҡ Кавказ тауҙарында урынлашҡан, тик төньяҡ-көнсығыш өлөшө — тигеҙлекте биләй.
* Иң бейек нөктәһе: Эльбрус тауы (5642 м)
* Төньяҡтан көньяҡҡа максималь оҙонлоғо: 167 км;
* Көнсығыштан көньяҡҡа максималь оҙонлоғо: 123 км.

# Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы
## География
### Климат

Климаты урта-континенталь. Ғинуарҙың уртаса температураһы −4 °С-тан алып (тигеҙлектә) −12 °С-ҡа тиклем (тауҙарҙа), шулай уҡ рәүештә июлдең уртаса температураһы +23…+4 °С. Яуым-төшөм йылына 500—2000 мм.

# Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы
## География
### Йылғалар

* Терек (623 км)
* Малка (216 км)
* Черек (131 км)
* Чегем (103 км)
* Аргудан
* Баксан (173 км)
* Куркужин
* Лескен
* Урух
* Нальчик
* Урвань
* Золка

# Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы
## География
### Күлдәр

* Чирик (Серек) күл
* Шадхурей
* Тамбукан

# Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы
## География
### Шарлауыҡтар

* Абай-Су
* Чегем

# Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы
## География
### Иң бейек түбәләре

* Эльбрус (5642 м)
* Дыхтау (5204 м)
* Коштантау (5152 м)
* Пушкин сусағы (5100 м)
* Шхара (5068 м)
* Джангитау (5058 м)
* Мижирги (5025 м)

# Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы
## Халҡы

Росстат мәғлүмәттәре буйынса республиканың халыҡ иҫәбе 862 254 кеше тәшкил итә. (2016). Халыҡ тығыҙлығы — 69.15 кеше/км².
Иҫкәрмә: 2010 йылда һандары 2000 кешенән артҡан халыҡтар күрһәтелгән
* Ҡабарҙылар- Төньяҡ Кавказдағы адыгэ субэтносы.Адыгэ халыҡтары Рәсәйҙә һәм башҡа дәүләттәрҙә (нигеҙҙә Яҡын Көнсығышта) йәшәүсе халыҡтар төркеме (ҡабарҙы, сәркәстәр, адыгэлар). Рәсәйҙә дөйөм һандары яҡынса 800 мең тонна тәшкил итә.
* Балкарҙар – Төньяҡ Кавказда йәшәүсе төрки халыҡ. Төрки телдәрҙең ҡыпсаҡ төркөмөнә кереүсе телендә һөйләшәләр.

# Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы
## Административ-территориаль бүленеше

* Республика ҡарамағындағы ҡалалар:
** Нальчик
** Прохладный
** Баксан
* Райондар:
** Баксан районы
** Зольск районы
** Лескен районы
** Майский районы
** Прохладный районы
** Терск районы
** Урван районы
** Чегем районы
** Черек районы
** Эльбрус районы
# Кесе Яблоня

Кесе Яблоня — Рәсәйҙәге йылға. Смоленск өлкәһе, Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лосмина йылғаһының һул ярына тамағынан 4,9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Кесе Яблоня
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вазуза башынан Вазуз һыуһаҡлағысына тиклем, Яуза йылғаһынан Яуза һыуһаклағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010100312110000000992
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000099
* Бассейн коды — 08.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ерапышьянъель

Ерапышьянъёль — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Косью йылғаһының уң ярына тамағынан 156 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Ерапышьянъель
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000068927
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006892
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Вольвокс

?Вольвокс :
Volvox колонияһы :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Үҫемлектәр |
| Бүлексә: | Йәшел ылымыҡтар |
| Класс: | Хлорофицтар |
| Тәртип: | Вольвокстар |
| Ырыу: | Вольвокс |
Латинса исеме :
Volvox L. (1758) :
Төрҙәре :
(Volvox aureus)
(Volvox nagariensis)
(Volvox globator)
Volvox dissipatrix
Volvox tertius :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 5582 NCBI 3066 |
Во́львокс (лат. Volvox) — һыу ылымыҡтары ырыуы. Донъяла 20-ләп төрө осрай. Сөсө һыу ятҡылыҡтарында тереклек итәләр. Күпләп үрсегәндә һыу «сәскә ата». Шар йәки эллипсоид формаһында (диаметры 3 мметрға тиклем), периферияла бер ҡат булып 500-ҙән алып 20 меңгә тиклем күҙәнәк урынлаша, улар, үҙ-ара протоплазма сүстәре менән тоташып, колония хасил итәләр. Һәр бер күҙәнәктең ике камсыһы була, уларҙың тирбәнеше вольвоксты хәрәкәткә килтерә. Шар ҡыуышлығы шыйыҡ лайла менән тула. Вольвокс үрсегәндә ҡайһы бер күҙәнәктәр колония тирәнлектәренә сумалар һәм унда бер нисә яңы колония барлыҡҡа килтереп бүленәләр.
# Һолоүлән

Һолоүлән (лат. Festuca pratensis, рус. Овсяница луговая ) — Бөртөклөләр (Poaceae) ғаиләһендәге күп йыллыҡ үләнсел үҫемлек.
* К. А. М. Линдман, «Bilder ur Nordens Flora», 1917—1926 китабынан ботаник иллюстрация
Тарҡау ҡыуаҡлы, уртаса өлгөрөшлө, көҙҙән сәсеп үҫтерелә торған үҫемлек. Болондарҙа, аҡландарҙа һәм урман буйҙарында ҡырағай рәүештә үҫә. Ауыл хужалығында культуралы бесәнлектәр һәм көтөүлектәр булдыру өсөн файҙаланыла. Һолоүләндең 1 гектарынан 3,5-4,5 т бесән сабыла, иң күп уңышты беренсе 2-3 йылда бирә. Ҡышҡы һалҡынға сыҙам. Балсыҡлы һыу баҫар ерҙәрҙә яҡшы үҫә. Ташҡан һыуҙар аҫтында 3 аҙнаға тиклем сыҙай. Бейеклеге 1,2 метрға тиклем етә торған нескә һабаҡлы үҫемлек, башҡа төрҙәре менән сағыштырғанда һыуҙа эреүсән углеводтар микъдары артыҡ (10-12 % -ҡа тиклем), һәм был мал өсөн шәкәр-протеин нисбәтен яҡшырта. Азотлы ашламаларҙы ярата.
# Шурбуй

Шурбуй — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Поча йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Шурбуй
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000032145
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003214
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Нуғайбәков

Нуғайбәков — башҡорт ир-ат фамилияһы. Нуғайбәк исеменән барлыҡҡа килгән
Нуғайбәкова — башҡорт ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

# Нуғайбәков
## Фамилия

* Нуғайбәков Измаил Әхмәтмөхтәр улы (1896—1959) — совет хәрби хеҙмәткәре, танк ғәскәрҙәре генерал лейтенанты.
* Нуғайбәковтар — кантон башлыҡтары, башҡорт дворяндары нәҫеле.
# Андреев Евгений Васильевич

Андреев Евгений Васильевич (29 декабрь 1936 йыл — 27 март 2011 йыл) — тимер юл тармағы алдынғыһы. 1968—1992 йылдарҙа Көньяҡ-Көнбайыш тимер юлы Казатин станцияһының локомотив депоһы машинисы. Социалистик Хеҙмәт Геройы.

# Андреев Евгений Васильевич
## Биографияһы

Евгений Васильевич Андреев Винница өлкәһенең (Украин ССР-ы) Казатин ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуған. Милләте рус. 1953 йылда 7 класс, ә 1955 йылда — 2-се Казатин тимер юл училищеһын тамамлай. Паровоз кочегары булып үҙалы хеҙәт эшмәкәрлеген башлай.
1957 йылда Совет Армияһына хеҙмәткә саҡырылған. Сахалин утрауында дислокацияланған пушка артиллерия бригадаһында тягач механик-водителе вазифаһында хеҙмәт иткән. 1959 йылда тыуған яғына әйләнеп ҡайта, Казатин-1 станцияһында паровоз депоһында эшләй. 1960 йылда Киев тимер юл транспорты техникумына уҡырға инә. Техникумды тамамлағандан һуң, 1962 йылда Жмеринка станцияһы паровоз депоһында, шул уҡ йылдың октябренән — Көньяҡ-Көнбайыш тимер юлының Казатин-1 станцияһының паровоз депоһында машинист ярҙамсыһы булып эшләй. 1967 йылдан паровозды, тепловозды һәм электровозды үҙ аллы йөрөтөү хоҡуғын ала.
1968 йылдан — тепловоз машинисы, а һуңғараҡ — электровоз машинисы. Ҙур йөк ташыусы составтар йөрөтөүгә тәүгеләрҙең береһе булып күсә.
1986 йылдың 3 июлендә СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән ун беренсе биш йыллыҡтың заданиеларын һәм халыҡ хужалығы йөктәрен ташыу буйынса социалистик йөкләмәәрҙе үтәгәндә ҙур хеҙмәт ҡаҙаныштарына өлгәшкәне өсөн, Андреев Евгений Васильевичҡа, Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1992 йылдан — хаҡлы ялда.
2011 йылдың 27 мартында вафат була. Винница өлкәһе Казатин районы Казатин ауылы зыяратында ерләнә (Украина).

# Андреев Евгений Васильевич
## Йәмәғәт эшмәкәрлеге

КПСС-тың XXVII съезы делегаты (26 февраль — 1986 йылдың 6 марты ).

# Андреев Евгений Васильевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы
* Почётлы тимер юлсы (1983);
* Украин ССР-ының атҡаҙанған тимер юл хеҙмәткәре (1985);
* Ленин ордены;
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены;
* «Почёт Билдәһе» ордены;
* «Хеҙмәт ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы.
# Толомбаев Хәсән Абдулла улы

Толомбаев Хәсән Абдулла улы (16 май 1935 йыл — 17 май 2008 йыл) — башҡорт телсеһе, педагог, педагогия фәндәре кандидаты, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре, РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы.

# Толомбаев Хәсән Абдулла улы
## Биографияһы

Толомбаев Хәсән Абдулла улы 1935 йылдың 15 майында БАССР‑ҙың Ейәнсура районы Байдәүләт ауылында тыуған 1958 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. Башҡорт дәүләт университетын тамамлағандан һуң Бишбүләк районының Бикҡол тулы булмаған урта мәктәбендә директор булып эшләй. 1971—1977 һәм 1979—1988 йылдарҙа Милли мәктәптәр Ғилми-тикшеренеү институтының Башҡортостан филиалында эшләй, 1976 йылдан алып һәм 1981 йылдан башлап өлкән ғилми хеҙмәткәр була, 1977—1979 йылдарҙа Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтында уҡыта. 1988—2007 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) Башҡортостан мәғарифты үҫтереү институтында эшләй. 1990—1996 йылдарҙа мәктәпкәсә тәрбиә һәм башланғыс белем биреү методикаһы кафедраһы мөдире, 1996—1997 йылдарҙа һәм 2000—2001 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия университетында, 1997—1998 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетында уҡыта. Фәнни хеҙмәттәре мәктәптәрҙә башҡорт телен уҡытыу методикаһына арналған. 150‑нән ашыу фәнни‑методик хеҙмәт, шул иҫәртән урыҫ телле мәктәптәрҙең башланғыс кластары өсөн башҡорт теле буйынса дәреслектәр һәм программалар авторы.

# Толомбаев Хәсән Абдулла улы
## Дәреслектәре

Толомбаев, Хәсән А.
* Яҙырға өйрәнеү дәфтәре: уҡытыу рус телендә алып барылған дөйөм белем биреү ойошмалары өсөн (башҡорт телен туған булараҡ өйрәнеүселәр өсөн) "Бүләк" дәреслегенә ҡушымта / Х. А. Толомбаев, М. С. Дәүләтшина. - 25-се баҫма. - Өфө : Китап, 2016. - 47 с. : ил.; 22 см.; ISBN 978-5-295-06381-7 : 10180 экз.
* Филологические науки. Художественная литература -- Языкознание -- Тюркские языки -- Северо-западная (кыпчакская) группа языков -- Башкирский язык -- Преподавание и методика изучения языка -- Учебники и учебные пособия общего характера -- Учебные пособия для начальной школы
# Йылболаҡ (Дим ҡушылдығы)

Йылболаҡ (рус. Елбулак) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Дим йылғаһының уң ярына тамағынан 378 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Йылболаҡ (Дим ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201312211100024455
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102445
* Бассейн коды — 10.01.02.013
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

# Йылболаҡ (Дим ҡушылдығы)
## Этимологияһы

Гидроним башҡорт телендәге «йылы» һәм «болаҡ» һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән. Болаҡ — ҡыҫҡа йылға тигәнде аңлата. Республикала шулай уҡ Төртөк ҡушылдығы Йылболаҡ һәм Йылболаҡ-Матвеевка тигән йылғалар бар. Улар ҙа йылы ағымлы болаҡтар.
# Новочеркасск станоктар эшләү заводы

Новочеркасск станоктар эшләү заводы (НСЭЗ) — төрлө станоктар етештереү предприятиеһы. Новочеркасскиҙә урынлашҡан. Хәҙер юҡ.

# Новочеркасск станоктар эшләү заводы
## Хеҙмәт колонияһы

Новочеркасск станоктар төҙөү заводы 1938 йылда НКВД системаһының Новочеркасск енәйәтселәрҙең бәлиғ булмағандар өсөн хеҙмәт колонияһы базаһында төҙөлгән һәм Станоктар төҙөү Халыҡ Комиссариатына буйһонған.
Хеҙмәт колонияһы 1922 йылда ойошторола, уның төп бурысы — кесе йәштәге енәйәтселәр тәрбиәләү. Был 1922 йыл колония ТН-15 токарь станоктары етештерә башлай. 1938 йылда СССР Эске эштәр Халыҡ Комиссариаты ҡарамағына буйһона. 1938 йылда хеҙмәт колонияһы станоктар эшләү заводы итеп үҙгәртелә. 1932—1942 йылдарҙа унда ТН-15 тибындағы станоктар сығарыла.

# Новочеркасск станоктар эшләү заводы
## Һуғыш йылдарында

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында, Новочеркасскиҙы немец-фашист илбаҫарҙары ваҡытлыса оккупациялағас, 1942 йылдың июленән 1943 йылдың февраленә тиклем станоктар эшләү заводы Троицк (Силәбе өлкәһе) ҡалаһына эвакуациялана. Ҡала Совет Армияһы тарафынан немец илбаҫарҙарынан азат ителгәс, завод коллективы үҙ предприятиеһын тергеҙергә тотона.

# Новочеркасск станоктар эшләү заводы
## Һуғыштан һуңғы йылдарҙа

1945 йылдан алып 1956 йыл буйынса заводта төрлө номенклатуралы продукция сығара, бер үк ваҡытта металл киҫеүсе яңы станок етештереүҙе үҙләштерә . РСФСР Госпланы Новочеркасск станоктар эшләү заводында 12, 18 һәм 25 мм диаметрлы тимер сыбыҡтарҙы эшкәртеүсе токарь-револьвер станоктары һәм вертикаль-ҡырыу станоктары сығарыуҙы 1956 йылдың декабрендә туҡтата.
Завод 1957 йылда бары тик револьверлы станоктар сығарыу менән шөғөлләнә, административ яҡтан СССР станоктар эшләү һәм инструменттар сәнәғәте министрлығына буйһона. Завод 1957 йылда Халыҡ хужалығы Советы ҡарамағына тапшырыла.
1963 йылдың февраль айында илдә Совнархоздарҙы эреләтеү сәбәбендә завод Төньяҡ-Кавказ халыҡ хужалығы Советының станоктар эшләү һәм инструменттар сәнәғәте идаралығы ҡарамағына тапшырыла. Был буйһондороу Төньяҡ-Кавказ халыҡ хужалығы Советы Ҡарары № 22 (1963 йыл, 29 ғинуар) буйынса башҡарыла.
1965 йылдың 12 октябрендә СССР Министрҙар Советының № 755 Ҡарарына ярашлы, Новочеркасск станоктар эшләү заводы СССР-ҙың станоктар эшләү һәм инструменттар сәнәғәте Министрлығы ҡарамағына тапшырыла.
1967 йылдың тарихи белешмәһе буйынса, 60-сы йылдарҙа станоктар етештереү заводы түбәндәге станоктарҙы етештергән:
| № п/п | Атамаһы | Модификациялы |
| 1 | Токарь- револьвер станоктары | мод. 1Н318 |
| 2 | Токарь-револьвер станоктары | мод. 1Н325 |
| 3 | Токарь- револьвер станоктары | мод. 1Г325 |
| 4 | Токарь- револьвер станоктары | мод. 1Н318Р |
| 5 | Махсус станоктар | мод. НР-2 |
| 6 | Токарь-карусель станоктары өсөн быуындар | мод. 1541 |
Заводтың сәнәғәт майҙаны 4,35 гектар тәшкил итә, сәнәғәт майҙансығынан 6 км алыҫлыҡта торған Хотунок станцияһы янындағы тимер юл тармаҡтары 0,9 гектар ерҙе биләй.
# Хул-Юган (Назым ҡушылдығы)

Хул-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Назым йылғаһының уң ярына тамағынан 348 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.

# Хул-Юган (Назым ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200050925
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115205092
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Мамығүлән

Мамығүлән (лат. Puccinéllia, рус. Бескильниц)— ҡыяҡлылар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.

# Мамығүлән
## Ботаник яҙма

Һабағы төҙ, нескә, бейеклеге 30—60 см. Япрағы төрөлгән нескә йәки яҫы тупаҡланған. Аҫҡы сәскә тәңкәләре ярылы, тупаҡ йәки киртләсле. Ваҡ 2—8 сәскәле башаҡтар һепертке сәскәлектәренә йыйылған. Май—июлдә сәскә ата. Емеше — бөртөксә, июнь—августа өлгөрә.
* 1. Бескильница расставленная (Puccinellia distans); 2. Бескильница морская (Puccinellia maritima). Якоб Штурм, «Deutschlands Flora in Abbildungen», 1796 китабынан ботаник иллюстрация
* Мамығүлән (Puccinellia distans) япрағы

# Мамығүлән
## Таралышы

Яҡынса 120 төрө билдәле, ике ярымшарҙың да тропик булмаған бүлкәттәрендә таралған. Башҡортостанда 5 төрө үҫә: Гаупт мамығүләне, гигант мамығүлән, оҙон тәңкә мамығүлән, аралы мамығүлән һәм нескә мамығүлән. Күп йыллыҡ үлән, ярайһы уҡ тығыҙ булған кәҫлектәр барлыҡҡа килтерә.Галофиттар. Татырлы болондарҙа, тоҙло тупраҡта үҫә; Гаупт мамығүләне — юл буйҙарында, торама пункттарҙа үҫкән һирәк осраусы ситтән килтерелгән үҫемлек. Мамығүлән Башҡортостандың Урал аръяғында, Башҡортостандың Урал алдының(Бүздәк, Дәүләкән, Миәкә райондары) дала зонаһында үҫә. Мал аҙығы үҫемлектәре, рудераль үҫемлектәр.
# Озаску

Озаску (Osasco) — Бразилияның ҡала.
# Прокопьев Герман Терентьевич

Прокопьев Герман Терентьевич (17 октябрь 1922 йыл — 30 июнь 1999 йыл) — 52-се гвардия уҡсылар дивизияһының 124-се гвардия артиллерия полкы төҙәүсеһе, гвардия сержанты. Дан орденының тулы кавалеры.

# Прокопьев Герман Терентьевич
## Биографияһы

Герман Терентьевич Прокопьев 1922 йылдың 17 октябрендә Сыуаш Республикаһы Цивильский районының Байгеево ауылында тыуа.
Сыуаш. Тулы булмаған урта белемле. 1945 йылдан КПСС ағзаһы. Армияға саҡырылғанға тиклем Башҡорт АССР-ы Бишбүләк районының Соловьевка ҡасабаһында колхозда эшләй.
1941 йылда Бишбүләк райвоенкоматынан Совет Армияһына саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышы фронтында 1942 йылдың апреленән.
1945 йылда гвардия старшинаһы Прокопьев демобилизациялана. Башҡортостанға ҡайтып, Соловьевка ауылында колхозда бригадир булып эшләй.
1947 йылда Герман Терентьевич Горький өлкәһенең Дзержинск ҡалаһына күсенә, Горэнергола электромонтер булып эшләй. 1995 йылда Еңеү Парадында ҡатнаша.

# Прокопьев Герман Терентьевич
## Батырлығы

661-се уҡсылар полкының (200-сө уҡсылар дивизияһы) минометҡа төҙәүсеһе рядовой Г. Т. прокопьев 1944 йылдың 31 июлендә Дубнаны аша сыҡҡанда батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәтә.
1944 йылдың 31 июлендә миномет уты менән дошмандың өс ут нөктәһен һәм 13 миномет һалдатын юҡ итә.
Г. Т. Прокопьев ошо батырлығы өсөн 1944 йылдың 15 авгусында III дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
3-сө удар армияның 12-се гвардия уҡсылар корпусы, 52-се гвардия уҡсылар дивизияһының 124-се гвардия артиллерия полкы төҙәүсеһе гвардия сержанты Г. Т. прокопьев Берлинды алыуҙа ла айырылып тора. 1945 йылдың апрелендә Берлин урамдарындағы алышта Прокопьев төҙәүсе булған орудиеға дошман ике тапҡыр пехота ротаһы һәм үҙйөрөшлө орудие менән контрһөжүм яһап ҡарай. 200 метр арауыҡтағы немецтарға тура нводка менән ата һәм контрһөжүмде кире ҡаға. . Дошман яу яланында 16 һалдат һәм офицер мәйете, 2 станок пулеметын ҡалдыра.
Был батырлығы өсөн ул 1945 йылдың 3 июнендә II дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1968 йылдың 1 октябрендәге указы менән I дәрәжә Дан ордены менән наградлана.

# Прокопьев Герман Терентьевич
## Наградалары

* Дан орденының тулы кавалеры.
# Ғинуар

Һыуығай, ғинуар (лат. Januarius, Jānuārius mēnsis «Янус айы») — юлиан һәм григориан календарҙарында йылдың беренсе айы. 31 көндән тора.

# Ғинуар
## Этимологияһы

Һыуығай атамаһы һыуыҡ+ай һүҙҙәренән төҙөлгән. Башҡорт халҡы был айҙы һыуыҡ тип атай, сөнки Башҡортостанда һыуығай иң һыуыҡ ай булып тора.

# Ғинуар
## Байрамдар, тантаналар
### Халыҡ-ара

* 1 ғинуар — Яңы йыл
* 27 ғинуар — Бөтә Донъя таможня көнө.

# Ғинуар
## Байрамдар, тантаналар
### Рәсәй

* 11 ғинуар — Ҡурсаулыҡтар көнө.
* 12 ғинуар — Рәсәй Федерацияһы Прокуратура хеҙмәткәрҙәре көнө.
* 13 ғинуар — Рәсәй Матбуғаты көнө.
* 21 ғинуар — Рәсәй Федерацияһы Инженер ғәскәрҙәре көнө.
* 25 ғинуар — Рәсәй студенттары көнө.

# Ғинуар
## Байрамдар, тантаналар
### Мосолман

Ислам тәҡүимендәге календарь йылы григориан календарындағынан яҡынса 10 (йәки 11) тәүлеккә ҡыҫҡараҡ. Шуға айҙар тап килмәй. Ләкин мосолман тәҡүимендә айҙарҙың һаны шулай уҡ 12-гә тигеҙ. Һижри тәҡүименең беренсе айы — Мөхәррәм айы.
Ошо айҙың туғыҙынсы һәм унынсы көнөндә (йәки тик унынсы көндә генә) мосолмандар Ғәшүрә көнөндә ураҙа тоторға тейеш. Был көндө Аллаһ Муса пәйғәмбәрҙе һәм бәнү Исраилде Фирғәүен ғәскәренән ҡотҡарҙы.

# Ғинуар
## Башҡортостан
### Тыуғандар

* 1 — Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры, 13 тапҡыр Параолимпия чемпионы Рима Баталова (1964).
* 2 — Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, яҙыусы Марсель Сәлимова (1949).
* 4 — ғалим, мәғрифәтсе Ризаитдин ибн Фәхретдин (1859—1936).
* 4 — дәүләт эшмәкәре Рим Баҡыев (1939).
* 5 — Рәсәйҙең атҡаҙанған, Башҡортостандың һәм Татарстандың халыҡ артисткаһы Сәүиә Сираева (1934).
* 5 — иҡтисад фәндәре докторы, профессор, Рәсәй Федерацияһы Гуманитар фәндәр академияһы академигы Хәлил Барлыбаев (1944).
* 6 — башҡорт композиторы, РСФСР-ҙың халыҡ артисы Хөсәйен Әхмәтов (1914—1993).
* 6 — Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре Вәзих Сәйфуллин (1929—2002).
* 8 — ҡурайсы, фольклорсы, Башҡортостандың халыҡ артисы, Рәсәйҙең һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Юлай Ғәйнетдинов (1954).
* 10 — шағир Сабит Суфиянов (ӘБҮС) (1904—1964).
* 10 — ғалим, Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы, тарих фәндәре докторы, профессор Раил Кузеев (1929—2005).
* 16 — яҙыусы Ғәли Ибраһимов (1919—1989).
* 19 — шағир, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Баязит Бикбай (1909—1968).
* 22 — техник фәндәр докторы, профессор, Рәсәй тау фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы Эрнст Юлбарисов (1939).
* 25 — Рәсәйҙең атҡаҙанған, Башҡортостандың халыҡ артисы Зәки Мәхмүтов (1934—2008)