# Баҡы

Баҡы (әзерб. Bakı) — Әзербайжан Республикаһының баш ҡалаһы, илдең фәнни-техник һәм иҡтисади үҙәге, Каспий диңгеҙенең эре порты һәм Кавказдағы иң ҙур ҡала.
Баҡыла Төрки шураһы — төрки телле дәүләттәрҙе берләштереүсе халыҡ-ара ойошманың Парламент ассамблеяһы урынлашҡан.
Ҡала Апшерон ярымутрауының көньяҡ ярында урынлашҡан, 2430 км² ер биләй. Тарихы, майҙаны һәм халыҡ иҫәбе буйынса Көнсығыштың иң боронғо һәм эре ҡалаһы.
Апшерон ярымутрауында йәшәгән халыҡ менән агломерацияла 2 545,6 мең кеше йәшәй. 2009 йылда Баҡы БДБ илдәре араһында сәйәхәтсе эшҡыуарҙар өсөн иң ҡиммәт ҡала тип танылған.

# Баҡы
## Этимологияһы

«Баҡы» ойконимы борондан килгән һүҙ һәм тарихи рәүештә үҙгәрештәр кисергән. Хәҙер уны нефть һәм тәбиғи газ мул булыу менән бәйле «Аллаһ төбәге» тип аңлаталар. Фарсы теленәнбад күбе — «елдәр иҫеп торған» тигән мәғәнә лә телгә алына. Әммә бындай аңлатмалар халыҡ этимологияһы булараҡ ысынбарлыҡты боҙа тип һанай тел белгестәре.
Баҡы тәүге тапҡыр V быуат сығанаҡтарында телгә алына. Византия авторы Скифиянан Мидиға китеп барғанда Баҡы янында «диңгеҙ ташынан ҡайнап сығып торған ут» тураһында яҙа. Әрмән тарихсыһы Гевонд (VIII быуат) хазарҙар һөжүме тураһында яҙып, улар емергән Атши-Багуан тураһында бәйән итә. Ашурбейли Сара Балабек ҡыҙы «Атши-Багуан» « Багуан уттары» тигәнде аңлата һәм һүҙ Баҡы тураһында бара тип һанай..
Ғәрәптәр яулап алғас, VIII быуатта «Багу» һүҙе «Баҡы» тип үҙгәртелгән тип һанай С. Ашурбейли. Әхмәд Кесреви Тебризи Атеши-Багуан «Бог урыны» тигәндән килеп сыҡҡан тип һанай һәм утҡа табыныусылар менән бәйләй.
IX быуаттан ғәрәп сығанаҡтарында «Баҡу», «Баҡуһ», «Баҡуа», «Баҡуйа» тигән атмалар осрай. Һуңғараҡ европа сығанаҡтарында Бага, Баки, Бакхи, урыҫса — Бака тигән атамалар күренә. Әл-Мәсудиҙың «Китаб әт-тәнбиһ үәл-Ишраһ» китабында ғәрәпсә «Баҡуһ» тигән атама бар.
Аташгяһ ҡорамындағы берҙән-бер фарсыса яҙмала «Бадак» телгә алына — был ҡыҫҡартылған Бад-ә ҡубә тигәндән килеп сыҡҡан.
Яҙма шиғыр рәүешендә эшләнгән һәм дүрт юлдан тора :
| Оригинал | Транслитерация | Перевод |
| آتشی صف کشیده همچون دک جیی بِوانی رسیده تا بادک سال نو نُزل مبارک باد گفت خانۀ شد رو سنامد (؟) سنة ۱۱۵٨ | ātaši saf kešide hamčon dak jeyi bavāni reside tā bādak sāl-e nav-e nozl mobārak bād goft xāne šod ru *sombole sane-ye hazār-o-sad-o-panjāh-o-haštom | тоташ рәт булып ут яна Исфаханлы Бавандан Бадаҡҡа килгән «Етеп килгән Яңы йыл бәрәкәтле булһын», — тигән ул. Йорт сөмбөлә айында 1158 йылда төҙөлгән |
Ташта — 1158 йыл күрһәтелгән, был миләди 1745 йылға тура килә.

# Баҡы
## Билдәле шәхестәре

* Дмитриенко Анатолий Сергеевич (15.02.1931—9.06.2006), архитектор. 1957 йылдан Башҡортостан Халыҡ Хужалығы Советы Төҙөлөш идаралығының проект бюроһы архитекторы, 1959—2001 йылдарҙа «Башҡортостан Промстройпроекты» институтының баш архитекторы, бер үк ваҡытта 1974—1983 йылдарҙа Өфө нефть институты уҡытыусыһы. 1970 йылдан СССР Архитекторҙар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1979).
* Ҡараев Ҡара Әбелфәз улы, Әзербайжан композиторы, өс опера, өс балет, өс симфония һәм башҡа музыкаль әҫәрҙәр авторы. СССР-ҙың халыҡ артисы. Социалистик Хеҙмәт Геройы.
* Кучин Александр Васильевич (31.05.1949), ғалим-химик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1971—1995 йылдарҙа хәҙерге Башҡортостан Фәндәр академияһының Химия институты ғилми хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1990 йылдан — химия бүлеге мөдире. Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2000), химия фәндәре докторы (1989), профессор (1997). А. Н. Несмеянов исемендәге (1999), Коми Республикаһы Хөкүмәтенең П. А. Сорокин исемендәге (2006) премиялар лауреаты. 2‑се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (1999) һәм Дуҫлыҡ (2010) ордендары кавалеры.
* Мархасин Виктор Ильич (24.05.1944-28.11.1987), ғалим-тау инженеры, геофизик. 1971—1987 йылдарҙа Өфө нефть институты уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1987).
* Нисанов Год Семёнович — Рәсәй бизнесмены, «Европейский» СҮ, «Рәддиссон рой-ял» ҡунаҡханаһы хужаһы. Баҡыла уҡыған.
* Агаларов Араз Искендер оглы — Рәсәй бизнесмены, Crocus Group хужаһы.

# Баҡы
## Халҡы

2009 йылда Баҡыла әзербайжандар (90,3 %), урыҫтар (5,3 %), украиндар, курдтар, лезгиндар, йәһүдтәр, грузиндар, төрөктәр йәшәгән.
| Йыл | Әзербайжандар | % | Урыҫтар | % | Әрмәндәр | % | Йәһүдтәр | % | Башҡалар | % | Халыҡ |
| 1886 | 37 530 | 43,3 | 21 390 | 24,7 | 24 490 | 28,3 | 391 | 0,5 | 2 810 | 3,2 | 86 611 |
| 1897 | 40 341 | 36,0 | 37 399 | 33,4 | 19 099 | 17,1 | 3 369 | 3,0 | 11 696 | 10,5 | 111 904 |
| 1926 | 118 737 | 26,2 | 167 373 | 36,9 | 76 656 | 16,9 | 19 589 | 4,3 | 70 978 | 15,7 | 453 333 |
| 1939 | 215 482 | 27,4 | 343 064 | 43,6 | 118 650 | 15,1 | 31 050 | 3,9 | 79 377 | 10,1 | 787 623 |
| 1959 | 211 372 | 32,9 | 223 242 | 34,7 | 137 111 | 21,3 | 24 057 | 3,7 | 56 725 | 8,7 | 652 507 |
| 1970 | 586 052 | 46,3 | 351 090 | 27,7 | 207 464 | 16,4 | 29 716 | 2,3 | 88 193 | 6,9 | 1 262 515 |
| 1979 | 530 556 | 52,4 | 229 873 | 22,7 | 167 226 | 16,5 | 22 916 | 2,3 | 62 865 | 6,2 | 1 013 436 |
| 1999 | 1 574 252 | 88,0 | 119 371 | 6,7 | 378 | 0,02 | 5 164 | 0,3 | 89 689 | 5,0 | 1 788 854 |
| 2009 | 1 848 107 | 90,3 | 108 525 | 5,3 | 104 | 0,005 | 6 056 | 0,6 | 83 023 | 4,1 | 2 045 815 |

# Баҡы
## Географияһы
### Урынлашыуы

Ҡала Апшерон ярымутрауының көньяҡ өлөшөндә, на берегу Каспий диңгеҙе буйында урынлашҡан.
Бер оҙонлоҡта һәм киңлектә урынлашҡан иң ҙур ҡалалар :
| | Север: Һамар Ҡазан Сыктывкар Киров | |
| Запад: Нью-Йорк Мадрид Неаполь Анкара Салоники | | Восток: Ташкент Пекин Аомори |
| | Юг: Манама, Туамасина | |

# Баҡы
## Географияһы
### Климаты

Климаты йомшаҡ — континенталь һәм ярымсүллек: эҫе ҡоро йәй, яуым-төшөмө һирәк һалҡынса ҡыш. Ҡайһы бер йылдары ҡар күп яуа, ә былай һәр ҡыш ә-мәҙ ҡар яуып тора. Йәйгеһен ямғыр һирәк яуа. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 239 мм.
Ҡала климаты :
| Күрһәткес | Ғин | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Йыл |
| Уртаса максимум, °C | 6,6 | 6,3 | 9,8 | 16,4 | 22,1 | 27,3 | 30,6 | 29,7 | 25,6 | 19,6 | 13,5 | 9,7 | 18,9 |
| Уртаса температура, °C | 4,2 | 4,0 | 6,3 | 12,3 | 18,0 | 22,8 | 26,4 | 25,6 | 21,8 | 16,0 | 10,8 | 6,6 | 14,5 |
| Уртаса минимум, °C | 2,1 | 2,0 | 4,2 | 9,4 | 14,9 | 19,7 | 22,2 | 22,9 | 19,4 | 13,6 | 8,8 | 4,8 | 12,0 |
| Яуым-төшөм нормаһы, мм | 21 | 20 | 21 | 18 | 18 | 8 | 2 | 6 | 15 | 25 | 30 | 26 | 210 |
| Сығанаҡ: World Climate ||||||||||||||
Һыу температураһы (данные за 1977-1991 года) :
| Күрһәткес | Ғин | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Йыл |
| Абсолют максимум, °C | 10,9 | 10,6 | 16,0 | 21,4 | 26,5 | 29,5 | 32,7 | 31,9 | 29,5 | 25,3 | 19,0 | 14,5 | 32,7 |
| Уртаса температура, °C | 6,3 | 6,1 | 8,2 | 13,4 | 18,7 | 23,4 | 26,1 | 26,3 | 23,7 | 18,4 | 13,0 | 8,6 | 16,0 |
| Абсолют минимум, °C | 1,2 | 1,0 | 2,8 | 7,5 | 12,8 | 17,2 | 21,4 | 18,0 | 17,7 | 11,1 | 8,0 | 4,7 | 1,0 |
| Сығанаҡ: ЕСИМО ||||||||||||||