yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Пресвятая Дева Мария Раштыуаһы соборы (Кошице)

Пресвятая Дева Мария Раштыуаһы соборы ( слоак. Kostol Márie narodenia Panny)) – грек католиктары сиркәүе, Словакияла Кошице ҡалаһының тарихи үҙәгендә урынлашҡан. Словак грек католиктары сиркәүенең Кошице епарихияһы кафедраль соборы.

# Пресвятая Дева Мария Раштыуаһы соборы (Кошице)
## Тарихы

Грек католиктары Кошицеға XVII быуатта күсеп ултыра башлай. 1852 йылда Кошицела урындағы грек католигы епискобы сиркәү төҙөй. Был осорға тиклем грек католиктары франциск сиркәүендә, премонстраттар сиркәүендә һәм һирәкләп изге Михаил Архангел сиркәүендә ғибәҙәт ҡылғандар
1880 йылда Кошице грек католиктары общинаһы ер һатып ала һәм үҙенең часовняһы эргәһендә неороман стилендә сиркәү төҙөй башлай, уның төҙөлөшө 1886 йылда тамамлана.
Словакияла коммунистар власы идаралығы ваҡытында, грек католиктары сиркәүенең эшмәкәрлеге тыйылған була, Пресвятая Дева Марияның Раштыуаһы сиркәүе Православ сиркәүенә тапшырыла.
1990 йылда ҡорам Кошице грек католиктар общинаһына ҡайтарыла.
1997 йылда Изге Тәхет Кошиценың Апостол Экзархатын ойоштора һәм Раштыуа сиркәүе кафедраль соборы була.
# Ҡыҫыр сәскә

?Ҡыҫыр сәскә :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Үҫемлектәр |
| Бүлексә: | Ябыҡ орлоҡлолар |
| Класс: | Ике өлөшлөләр |
| Тәртип: | Рауза сәскелеләр |
| Ғаилә: | Рауза һымаҡтар |
| Ырыу: | Гравилат |
| Төр: | Ҡыҫыр сәскә |
Латинса исеме :
Geum urbanum L. :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 24663 NCBI 57919 |
Ҡыҫыр (тегәнәк) сәскә (рус. Гравила́т городско́й, лат. Géum urbánum) —рауза һымаҡтар (Rosaceae) ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 30-80 см. Май-июнь айҙарында һары сәскә ата, июнь-сентябрьҙә орлоғо өлгөрә.

# Ҡыҫыр сәскә
## Таралыуы

Үҫемлек туғайҙарҙа, әрәмәлектә, баксала, юл буйҙарында үҫә. Европа, Азия, Кавказда таралған.
# Добрянка (йылға)

Добрянка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/745 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.

# Добрянка (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100009943
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100994
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Черный Шишим

Чёрный Шишим — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Шишим йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Черный Шишим
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, Ревда ҡалаһынан Кын ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100612111100010331
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101033
* Бассейн коды — 10.01.01.006
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Халыҡ-ара доллар

Халыҡ-ара доллар (Int'l$, Intl$, Int$ тип билдәләнә), шулай уҡ Гири-Хамис доллары (ингл. Geary–Khamis dollar, G-K$ йәки GK$ тип билдәләнә) булараҡ та билдәле - донъяның төрлө илдәренең макроиҡтисади күрһәткестәрен сағыштырғанда ҡулланылған шартлы иҫәпләү аҡса берәмеге.
Халыҡ-ара доллар тейешле илдең валюта берәмеген АҠШ долларының билдәле бер ваҡытта АҠШ эсендә һатып алыу һәләтенә тигеҙләү күрһәткесенә бүлеү юлы менән иҫәпләнә.Ғәҙәттә, 1990 йәки 2000 йылдар эталон булып тора.
Бындай алымдың нигеҙендә валюталарҙың һатып алыу һәләте паритеттарының һәм ҡулланыу әйберҙәренең халыҡ-ара уртаса хаҡтарының үҙ-ара бәйләнеше концепцияһы ята. Иҫәпләү илдең эске баҙарында сағыштырмалы хаҡтарҙы күрһәтә. Был төрлө илдәр араһында ла, бер ил эсендә билдәле бер ваҡыт арауығында ла сағыштырыуҙар яһау өсөн ҡулланыла. Мәҫәлән, төрлө илдәрҙең йән башына тура килгән Эске Тулайым Продуктын (ЭТП) халыҡ-ара долларҙа сағыштырыу валюта курстары нигеҙендә сағыштырыуға ҡарағанда дөрөҫөрәк. Был күрһәткес төрлө илдәрҙең йәшәү кимәлен сағыштырыу өсөн яҡшыраҡ яраҡлашҡан.
Система 1958 йылда Рой Гири (ингл. Roy Geary) тарафынан тәҡдим ителгән һәм 1970-1972 йылдарҙа Сәлим Хамис (ингл. Salem Khamis) тарафынан артабан үҫтерелгән.
Әлеге ваҡытта система халыҡ-ара ойошмалар (Бөтә Донъя банкы, Халыҡ-ара валюта фонды кеүек) тарафынан үҙҙәренең статистика отчеттарында ҡулланыла.
# Ак-Суат

Ак-Суат — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Солянка йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Ак-Суат
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы бассейны (Рәсәй булеге) Һаҡмар йылғаһынан түбәнерәк, Илек йылғаһын керетмәй. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010001012112200010108
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112201010
* Бассейн коды — 12.01.00.010
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Төньяҡ Сысерть

Төньяҡ Сысерть — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе, Силәбе өлкәһе, Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сысерть (Үрге Сысеть №694 быуаһы) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

# Төньяҡ Сысерть
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иҫәт йылғаһы Екатеринбург ҡалаһынан Теча йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500612111200002812
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200281
* Бассейн коды — 14.01.05.006
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Лэруй-Яха (Халцыней-Яха ҡушылдығы)

Лэруй-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Халцыней-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Лэруй-Яха (Халцыней-Яха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300075961
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307596
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Волгодонск (аэропорт)

Волгодонск :
| Аэровокзал бинаһы. Хәҙерге торошо |||
| Ил: Регион: | Рәсәй Ростов өлкәһе | Рәсәй Ростов өлкәһе |
| Төр: | граждандар | граждандар |
| ИКАО коды: ИАТА коды: | УРРЯ (URRQ) VLK | УРРЯ (URRQ) VLK |
| Бейеклеге: Координаттар: | +84 м 47°40′56″ с. ш. 42°04′31″ в. д. | +84 м 47°40′56″ с. ш. 42°04′31″ в. д. |
| Урындағы ваҡыт: | UTC +4 | UTC +4 |
| Эш ваҡыты: | тәүлектең яҡты ваҡыты | тәүлектең яҡты ваҡыты |
| Сайт: | | |
| Осоп-ултырыу юлдар(ОУЮ) |||
| Һан | Ҙурлығыы | Япма |
| 09/27 | 2200х42 м | асфальт |
| Проект:Авиация |||
Волгодонск — Ростов өлкәһе Волгодонск ҡалаһының элекке аэропорты. Волгодонск ҡалаһынан туғыҙ саҡрым төньяҡ-көнбайышта, Цимлянск ҡалаһының төньяҡ ситендә урынлашҡан.
В класлы "Волгодонск" аэродромы ошондай самолеттарҙы: төрлө вертолеттар, ТУ-134, Як −4 самолеттарын — ҡабул итә алған.
«Волгодонск» аэропорты Цимлян районы территорияһында урынлашҡан. Волгодонск менән Дондағы Ростов араһында авиа бәйләнеш 1971 йылдың 25 майында башлана. Самолет Як-40 тәүлегенә өс тапҡыр Волгодонскиға осҡан. В класлы аэродром проект буйынса ТУ-134 һәм Як-42 самолеттарын ҡабул итергә һәләтле булған. Атап әйткәндә, 70-се йылдарҙа ТУ-134 самолеты Мәскәүҙән даими рейстар башҡарған. Илдә башланған иҡтисади көрсөк ваҡытында осоштар туҡталып ҡала. 90-сы йылдар аҙағында осоштар яңынан башлана, әммә аэропорт реконструкциялауға мохтаж була, ә бының өсөн аҡса табылмай 2010 йылда "Волгодонск" аэродромы граждандар аэропорттары дәүләт реестрынан сығарылған, сөнки ул билдәләнгән тәртиптә сертификация үтә алмай. Шунлыҡтан дәүләт регистрация таныҡлығы көсөн юғалта һәм аэродромдың эксплуатацияға яраҡһыҙлығы таныла. Аэродром авиация эштәре алып барыусы аэродромдар разрядына күсерелә.
2017 йылда Дондағы Ростовта Көньяҡ аэропортын эксплуатацияға тапшырғандан һуң аэропорт «2030 йылға тиклем Ростов өлкәһе территорияһында бәләкәй авиацияны үҫтереү концепцияһы» планы буйынса реконструкцияланырға тейеш. Бындай эштән һуң аэропорт SSJ 100 һәм Boeing 737 (ауырлығы буйынса сикләүле) самолеттарын ҡабул итергә һәләтле буласаҡ.
Әлеге ваҡытта аэродром пассажирҙар ташыуҙы тәьмин итеү өсөн яраҡлы түгел. Ул самолеттар ултыртыу майҙаны һәм авиация эштәре алып барыу өсөн файҙаланыла.

# Волгодонск (аэропорт)
## Перспективалары

Ростов өлкәһенең 2020 йылға тиклем социаль-иҡтисади үҫеше һәм Дон хөкүмәтенең 2030 йылға тиклем транспорт комплексының үҫеш стратегияһы "Ростов өлкәһендә бәләкәй авиацияны үҫтереү концепцияһы" сиктәрендә 2017 йылда Батайск янындағы Көньяҡ аэропорты сафҡа индерелгәндән һуң «Волгодонск» аэропортын реконструкциялау планлаштырылған.
# Грос-Дюбен

Грос-Дюбен (нем. Gro? Duben) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1242 кеше йәшәй. Майҙаны — 14,56 км². Диңгеҙ кимәленән 132 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 2959 һәм автомобиль коды NOL.
# Карел ҡайыны

Карел ҡайыны — (рус. Каре́льская берёза (уст. «корельская берёза») — Карелияла үҫкән үҙәағасы биҙәкле ҡайын ағасы төрө (лат. Betula pendula var. carelica), олононда ҡалынайған сығынтылары (оро) булған, матур текстуралы ағас. Семәрле һүрәттәре менән айырылып тора, ныҡлы, ҡаты һәм беше, эшкәрткәндә асыҡ-һары ерлегенә ҡара-көрән төҫ бирә.
Балта оҫталары был исем менән шулай уҡ ороларын һәм башҡа төр ҡайын тамырҙары янындағы бормалы һүрәтле олондарҙы ла атай һәм ҡуллана.

# Карел ҡайыны
## Тарихы

Карел ҡайынын тышҡы күренешенең матурлығы һәм ныҡлығы юғары булған өсөн элек-электән халыҡ юғары баһалай. Владимир Даль ошондай һүҙҙәр менән телгә ала: «Береза карельская, березовая свиль, блона, наплав, кап, сувойчатая береза». XIII быуаттан башлап (археологик табылдыҡтар билдәле), ул төрлө сәнғәт һәм көнкүреш әйберҙәре етештереүҙә ҡулланыла … үҙағасын Карелия кабиләләре һалым түләү өсөн ҡулланған. Рәсәй әҙәбиәтендә карел ҡайыны тураһында беренсе мәғлүмәт 1766 йылда, «урман белгесе» Фокель Карелиялағы һәм уның янындағы төбәктәрҙәге урмандарҙы һүрәтләгәндә яҙып ҡалдырылған.
Рәсәй архитекторы В. П. Стасов карел ҡайынынан эшләнгән мебелде беренселәр иҫәбендә ҡулланыуға индергән тип әйтергә була".
Карел ҡайыны тигән исемде 1857 йылда рус ғалимы К. .Е Мерклин.хеҙмәттәрендә телгә ала.

# Карел ҡайыны
## Үҙағастағы һүрәт серҙәре

Әлегә тиклем ағастағы семәрҙәр сәбәптәре тураһында бер фекергә килә алғандары юҡ. Ағастың минераль туҡланыуы боҙолоу менән бәйле, вируслы инфекция йәки үҫемлек генотибына йоғонто яһаусы нәҫел ауырыуы, филогенетик үҫеш тәбиғәтенә бәйле тигән фекер бар. Декоратив текстура тоҡомдан килә, ләкин был күренештең генетик бирелеше әлегә билдәләнмәгән. Ике карел ҡайын үҫемлеген ҡауыштырыу һөҙөмтәһендә декоратив үҙенсәлектәр һәр саҡ һаҡланмай. Ағастың биҙәкле булыу-булмауын асыҡлау өсөн иң кәм тигәндә 5-10 йыл ваҡыт кәрәк.

# Карел ҡайыны
## Ҡулланыу

1917 йылдың «Фаберже» фирмаһы император Николай II заказы буйынса карел ҡайынынан пасха йомортҡалары эшләгән, ул «Берёзовое» тип аталған.
Карел ҡайыны биҙәкле материал булараҡ тартмалар, тәмәке һауыттары, биҙәнеү әйберҙәре, мебель етештереү өсөн ҡулланыла. Материалдың етмәүе арҡаһында һуңғы ваҡытта карел ҡайыны шпоны ҡулланыла.
Селтәрле епһелдәре һәм бормалы структураһы арҡаһында, карел ҡайынын ярып булмай тиерлек, шуға күрә инструменттарҙың һынырҙай өлөштәрен яһау өсөн ҡулланыла . Уның олононда ике етешһеҙлек — орололоҡ һәм бормалылыҡ.
# Николай ҡала дауаханаһы

Николай ҡала дауаханаһы — Дондағы Ростов ҡалаһындағы дауахана.

# Николай ҡала дауаханаһы
## Тарихы

1856 йылда асылған Ростов ҡала дауаханаһы, оҙаҡ йылдар файҙаланып торорға алынған бинала урынлаша. 1857 йылда төҙөлгән үҙенең бинаһының проекты, ҡаланың аҡсаһы етмәү сәбәпле, тормошҡа ашырылмай тора. 1884 йылда дауахананы, 1877 йылда Урыҫ-төрөк һуғышы (1877—1878) менән бәйле ашығыс рәүештә төҙөлгән Ҡыҙыл тәре госпитале барактарында урынлаштыралар. Барактар етешмәй, уларҙа гигиена тейешле кимәлдә булмай, һәм Ҡала Думаһының ҡарарына ярашлы, 1890 йылдың яҙында яңы дауахананың капиталь биналарын төҙөргә тотонорға ҡарар ителә. Бынан тыш, дауахананың үҙенең сиркәүен төҙөү күҙ уңында тотола. Дөйөм смета, 400 мең һум самаһы, ҙур суммаға барып баҫа. Шуға күрә ҡала ҡаҙнаһынан тыш ҡала халҡының йыйған иғәнә аҡсаһы ла тотонола. «Ведомости Ростовской-на-Дону городской управы» гәзите ошолай тип хәбәр итә: «иғәнә аҡсаларының күпләп инеүе иң тиҙ төҙөлөштөң техник мөмкинлектәренән алда бара».
Дауаханаға тантаналы нигеҙ һалыу 1890 йылдың 18 апрелендә була. Иң тәүҙә дауахана Ҡыҙыл Тәре дауаханаһы тип атала. Аҙаҡ ул ҡала халҡы һорауы буйынса, Һиндостанға, Ҡытайға, Японияға сәйәхәт ваҡытында үлтермәксе булып ғүмеренә ҡурҡыныс янағанда, тәхет вариҫы Николай II-нең ҡотолоп ҡалыуы хөрмәтенә, Николай дауаханаһы тип атарға булалар
Дауахананың проекты, Ҡыҙыл Тәренең Михаил Архангел таш сиркәүен дә индереп, Ростов архитекторы Соколов Николай Матвеевич тарафынан эшләнә. Проект буйынса, 13 бина төҙөргә ниәт ителә: береһе — өс ҡатлы (административ корпус), ике — ике ҡатлы һәм ун — бер ҡатлы бина. XX быуат башына дауахананың анатомия театры, амбулаторияһы, кер йыуыу йорто, аҡылы зәғифләнгәндәр өсөн приюты һәм Пастер станцияһы була.
Төҙөлөш барышында проект ҡарары үҙгәртелә, һәм һөҙөмтәлә, архитектура ансамбле барлыҡҡа килтергән төрлө тәғәйенләнештәге 30 корпус төҙөлә. Корпустар бер береһенән баҡсалар менән, ә бөтә дауахана Оло баҡса урамынан ― ике дисәтинәле парк менән айырылып тора. Баш табип, медицина докторы Парийский Николай Васильевич төҙөгән «Ростов ҡала Николай дауаханаһының 1900 йыл өсөн отчётында» әйтелгәнсә, Ростов дауаханаһы Рәсәйҙең көньяғында иң яҡшы дауаханаларҙың береһе була.
1915 йылда дауахананың ҡайһы бер бүлмәләрендә Дондағы Ростовҡа күскән Варшава университетының медицина факультеты урынлаша. 1922 йылдың сентябрендә Николаев дауаханаһы Дондағы Ростовтың яңы ғына ойошторолған Н. А. Семашко исемендәге 1-се Үҙәк дауаханаға күсә, ә уның бөтә корпустарын Ростов медицина институтына үҙгәртелгән Варшава университеты биләй.
1960-сы йылдарҙа бинаның төп корпусы емерелә һәм уның урынында Ростов медицина институтының яңы корпусы төҙөлә. Пушкин урамында һәм Нахичевань тыҡрығында элекке төҙөлгән ҡоролмаларҙың байтаҡ өлөшө һаҡланып ҡалған.
# Дәрбиш

Дәрбиш (рус. Дербишева) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл. Дәрбиш ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

# Дәрбиш
## Географик урынлашыуы

Ҡарағайкүл буйында район үҙәге Арғаяш ауылынан 20 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Дәрбиш
## Тарихы

Дәрбиш (Дәрүиш, Ҡарағайкүл, Яубалыҡ) — әйле башҡорттарының ауылы. Тәүге тапҡыр 1790 йылда телгә алына. Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Әйле улусы составында була. Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 5-се башҡорт кантонының 6-сы йортона керә.
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡортостан АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы Арғаяш районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Арғаяш районы составында.

# Дәрбиш
## Халҡы

| 1795 | 1834 | 1866 | 1900 | 1916 | 1920 |
| 154 | 292 | 418 | 490 | 479 | 385 |
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (95 %) йәшәй.
# Урта Ильяс

Урта Ильяс (рус. Среднеильясово) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһенең Ҡыҙыл Гвардия районындағы ауыл. Туҡ (Тоцк) ауыл биләмәһе составына инә.

# Урта Ильяс
## Географик урынлашыуы

Туҡ йылғаһы буйында урынлашҡан.

# Урта Ильяс
## Тарихы

Урта Ильяс (Ильяс) — ҡара табын башҡорттарының ауылы. Тәүге тапҡыр 1786 йылда телгә алына. Тарихсы Нурислам Ҡалмантаевҡа ярашлы, ауылдың атамаһы Ильяс Муллаҡаевтың (Ҡыҙрас Муллаҡаевтың ҡустыһы) исеменә бәйле. Ырымбур губернаһы (1860 йылдан — Һамар губернаһы) Быҙаулыҡ өйәҙе Йомран-Табын улусы ҡарамағында була. Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 9-сы башҡорт кантонының 35-се йортона керә. XIX быуат аҙағында ауыл кешеләре Үрге Ильяс һәм Түбәнге Ильяс ауылдарына нигеҙ һала.
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Туҡ-Соран кантоны составына инә. 1923 йылдан республиканың Бәләбәй кантоны ҡарамағында була. ВЦИК ҡарарына ярашлы 1924 йылдың 21 октябрендә Ҡаҙаҡ АССР-ы составына бирелә. 1934 йылдан — Ырымбур өлкәһе составында.

# Урта Ильяс
## Халҡы

| 1816 | 1834 | 1859 | 1900 | 1920 |
| 234 | 356 | 603 | 604 | 490 |
2002 йылғы бөтә Рәсәй йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (91 %) йәшәй.

# Урта Ильяс
## Билдәле шәхестәре

* Абдулғәлим Ғәбитов — зауряд-хорунжий, 1853-1856 йылдарҙағы Ҡырым һуғышы иҫтәлегенә Владимир таҫмаһында бронза миҙалы кавалеры.
* Байтүрә Ҡалмантаев — зауряд-хорунжий, 1853-1856 йылдарҙағы Ҡырым һуғышы иҫтәлегенә Владимир таҫмаһында бронза миҙалы кавалеры.
* Муса Ғосманов — хорунжий, Андрей таҫмаһында бронза миҙалы кавалеры.
# Оло Саранка

Оло Саранка — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Койва йылғаһының уң ярына тамағынан 77 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Оло Саранка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100712111100011252
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101125
* Бассейн коды — 10.01.01.007
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Петров Михаил Петрович

Петров Михаил Петрович (17 ноябрь 1904 йыл — 5 август 1967 йыл) — Советтар Союзы Геройы, 2-се Белоруссия фронты, 50-се армия, 139-сы уҡсылар дивизияһының (3-сө формирование) 364-сы уҡсылар полкы командиры, подполковник.

# Петров Михаил Петрович
## Биографияһы

Михаил Петрович Петров 1904 йылда хәҙерге Башҡортостандың Баҡалы районы Иҫке Шарашлы ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Ата-әсәһе крәшен татарҙары. 1917 йылға тиклем уның ата-әсәһе Баҡалы ауылы помещигы В. Масловҡа ялланып эшләй. 1917 үҙ хужалыҡтарында эшләй башлайҙар. 7 йәштә Михаил Петров ауыл мәктәбендә уҡый башлай. Бында ул 4 класс тамамлай. КПСС с 1929 йылдан КПСС ағзаһы. Телеграфист булып эшләй. 1926 йылдан Ҡыҙыл Армияла.
1941 йылдың ноябрь айынан алып Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1944 йылда «Выстрел» курстарын тамамлай.
1944 йылдың июнь айында совет ғәсҡәрҙәре дошманды ҡыуған саҡта 2 -се Белоруссия фронтының 50-се армия составындағы 139-сы дивизияның 364-се уҡсылар полкы командиры подполковник Петров полк подразделениелары менән оҫта етәкселек итә. 24—26 июндә дошман оборонаһын емереп, полк Проня, Бася, Реста (бел.Раста) йылғаларын аша сығып, 1944 йылдың 28 июнь төнөнә ҡарай— Могилёвтан (бел.Магілёў) көньяҡтараҡ Днепрҙы (укр. Дніпро) аша сыға, 215 ҡала һәм ауылды азат итә, ҡамауҙа ҡалған дошман группировкаһына көнбайышҡа сигенергә мөмкинлек бирмәй.
Советтар Союзы Геройы исеме 1945йылдың 24 мартында бирелгән. Һуғыштан һуң хәрби хеҙмәтте дауам итә. 1949 йылда Ленинград юғары бронетанк мәктәбен тамамлай. 1954 йылда полковник Петров запасҡа китә.
Украинаның Винница (укр. Ві́нниця) ҡалаһында йәшәй. 1967 йылдың 5 августында вафат булған. Винницала ерләнгән.

# Петров Михаил Петрович
## Хәрби званиелары

* 2-се ранг техник-интенданты (Приказ НКО № 01653/п от 24.12.1935).
* 1-се ранг техник-интенданты (Приказ НКО № 0560/п от 01.02.1937).
* Политрук.
* Өлкән политрук.
* Батальон комиссары.
* Подполковник (Приказ НКО № 0624 от 1943).
* Полковник (Приказ НКО № 0352 от 03.11.1944).

# Петров Михаил Петрович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Советтар Союзы Геройы (1945)
* «Алтын Йондоҙ миҙалы» (СССР) (24.03.1945);
* ике Ленин ордены (24.03.1945, 19.11.1951);
* ике Ҡыҙыл Байраҡ ордены (10.01.1942, 27.06.1944);
* Александр Невский ордены (СССР) (19.09.1944);
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (03.11.1944);
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн.» миҙалы(09.05.1945)
* «Кёнигсбергты алған өсөн» миҙалы
* «Совет Армияһы һәм Флотына 30 йыл» миҙалы (20.02.1948)
* « Одра, Ниса һәм Балтика өсөн» миҙалы
* миҙалдар.

# Петров Михаил Петрович
## Ғаиләһе

* Атаһы — Петров Петр Петрович
* Әсәһе — Петрова (Герасимова) Агафия Исаевна
* Туғаны- Петров Павел Петрович
* Туғаны- Аграфена
* Туғаны — Мария
* Тәүге ҡатыны — Петрова (Грязева) Вера Афанасьевна
* Тәүге ҡатыны- Петрова (Малоземова) Ольга Иосифовна
* Улдары — Анатолий, Геннадий, Вячеслав
# Халцыней-Яха

Халцыней-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.

# Халцыней-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300075954
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307595
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Тенькульская

Тенькульская — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Туй йылғаһының уң ярына тамағынан 310 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Тенькульская
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010100312115300007406
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115300740
* Бассейн коды — 14.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Көньяҡ Георгия һәм Көньяҡ Сандвич утрауҙары

Көньяҡ Георгия һәм Көньяҡ Сандвич утрауҙары — Көньяҡ Атлантикала урынлашҡан һәм диңгеҙ аръяғы биләмәләре статусына эйә булған утрауҙар. Уларҙың домены:.gs. 1775 йылдан Бөйөк Британияға ҡарай, әммә уның төп биләмәләре иҫәбенә инмәй. Утрауҙарға Аргентина территориаль дәғәүәләр белдерә.