yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Алехин Александр Александрович

Алехин Александр Александрович (киң таралған «Алёхин» тип әйтелеше һәм яҙылышы — хата; 19 (31) октябрь 1892 йыл — 24 март 1946 йыл) — урыҫ шахматсыһы, Рәсәй империяһы, Совет Рәсәйе һәм Франция өсөн сығыш яһай, шахмат буйынса донъяның дүртенсе чемпионы. Алехин 1914 йылда Петербург турнирында өсөнсө урын яулап, Беренсе донъя һуғышы алдынан донъяның көслө шахматсылары иҫәбенә инә, 1920 йылда РСФСР-ҙың тәүге чемпионы була, ә 1921 йылда Рәсәйҙе ҡалдырып даими йәшәргә Францияға күсеп китә, 1925 йылда гражданлыҡ ала. 1927 йылда Алехин еңелмәҫ булып һаналған Рауль Хосе Капабланканы еңеп, донъя чемпионы исемен яулай һәм бер нисә йыл дауамында артабанғы ярыштарҙа, турнирҙарҙа өҫтөнлөк итә, ҙур турнирҙарҙы дәғүәселәрен ҙур иҫәп менән еңә. Ике тапҡыр, 1934 1929 йылдарҙа, Алехин Ефим Боголюбовҡа ҡаршы уйында титулын яҡлап ҡала, 1935 йылда Макс Эйвенан еңелә, әммә ике йылдан һуң матч-реваншта еңә һәм чемпион титулын үҙе вафат булғанға тиклем һаҡлай. Алехин — ғәмәлдәге донъя чемпионы титулында вафат булған берҙән-бер шахматсы.
Киң ҡырлы шахматсы була. Күберәген ул уйында һөжүм стиле һәм һөҙөмтәле, тәрән уйланылған комбинациялары менән билдәле. Шуның менән бергә ул теоретик дебюттар авторы һәм юғары эндшпильный техникаһына эйә була.
# КөнбайышТазмер

Көнбайыш Тазмер — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кондас йылғаһының һул ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# КөнбайышТазмер
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100007604
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100760
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Олимпия уйындарында саңғы ярыштары

Ҡышҡы Олимпия уйындарында саңғы ярыштары тәүге тапҡыр 1924 йылда Шамониҙа үткәрелә. Ҡатын-ҡыҙҙар араһында ярыштар 1952 йылда Осло ҡалаһында үткән Олимпия уйындары программаһына индерелә.

# Олимпия уйындарында саңғы ярыштары
## Ярыштар

| Дисциплиналар | 24 | 28 | 32 | 36 | 48 | 52 | 56 | 60 | 64 | 68 | 72 | 76 | 80 | 84 | 88 | 92 | 94 | 98 | 02 | 06 | 10 | 14 | 18 | |
| 10 км, ирҙәр | | | | | | | | | | | | | | | | • | • | • | | | | | | 3 |
| 18 км/15 км, ирҙәр | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | | | | • | • | • | • | • | 20 |
| 30 км, ирҙәр | | | | | | | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | 17 |
| 50 км, ирҙәр | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | 23 |
| 4 x 10 км, ирҙәр | | | | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | 20 |
| Ҡатнаш ярыш/Эҙәрлекләү уҙышы/Скиатлон, ирҙәр | | | | | | | | | | | | | | | | • | • | • | • | • | • | • | • | 8 |
| Шәхси спринт, ирҙәр | | | | | | | | | | | | | | | | | | | • | • | • | • | • | 5 |
| Команда спринты, ирҙәр | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | • | • | • | • | 4 |
| 5 км, ҡатын-ҡыҙҙар | | | | | | | | | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | | | | | | 10 |
| 10 км, ҡатын-ҡыҙҙар | | | | | | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | | | | • | • | • | • | • | 15 |
| 15 км, ҡатын-ҡыҙҙар | | | | | | | | | | | | | | | | • | • | • | • | | | | | 4 |
| 20 км/30 км, ҡатын-ҡыҙҙар | | | | | | | | | | | | | | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | 10 |
| 3/4 x 5 км, ҡатын-ҡыҙҙар | | | | | | | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | • | 17 |
| Ҡатнаш ярыш/Эҙәрлекләү уҙышы/Скиатлон, ҡатын-ҡыҙҙар | | | | | | | | | | | | | | | | • | • | • | • | • | • | • | • | 8 |
| Шәхси спринт, ҡатын-ҡыҙҙар | | | | | | | | | | | | | | | | | | | • | • | • | • | • | 5 |
| Команда спринты, ҡатын-ҡыҙҙар | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | • | • | • | • | 4 |
| Бөтәһе | 2 | 2 | 2 | 3 | 3 | 4 | 6 | 6 | 7 | 7 | 7 | 7 | 7 | 8 | 8 | 10 | 10 | 10 | 12 | 12 | 12 | 12 | 12 | |

# Олимпия уйындарында саңғы ярыштары
## Дөйөм миҙал иҫәбе (2018 йылға тиклем)

| Урын | Страна | Алтын | Көмөш | Бронза | Бөтәһе |
| 1 | Норвегия | 47 | 42 | 32 | 121 |
| 2 | Швеция | 31 | 25 | 24 | 80 |
| 3 | СССР | 25 | 22 | 21 | 68 |
| 4 | Финляндия | 21 | 25 | 35 | 81 |
| 5 | Рәсәй/ РОК | 15 | 14 | 14 | 43 |
| 6 | Италия | 9 | 13 | 13 | 35 |
| 7 | Ҡалып:Эстонии Эстония | 4 | 2 | 1 | 7 |
| 8 | Швейцария | 4 | 0 | 4 | 8 |
| 9 | БДБ | 3 | 2 | 4 | 9 |
| 10 | Германия | 2 | 9 | 4 | 15 |
| 11 | Польша | 2 | 1 | 2 | 5 |
| 12 | ГДР | 2 | 1 | 1 | 4 |
| 13 | Канада | 2 | 1 | 0 | 3 |
| 14 | Чехия | 1 | 5 | 3 | 9 |
| 15 | Австрия | 1 | 2 | 2 | 5 |
| 16 | Ҡаҙағстан | 1 | 2 | 1 | 4 |
| 17 | АҠШ | 1 | 1 | 0 | 2 |
| 18 | Чехословакия | 0 | 1 | 4 | 5 |
| 19 | Франция | 0 | 1 | 3 | 4 |
| 20 | Словения | 0 | 0 | 2 | 2 |
| 21 | Болгария | 0 | 0 | 1 | 1 |
| Бөтәһе | Бөтәһе | 170 | 168 | 170 | 508 |
# Акшак

билдәһеҙ
Акшак — Боронғо Месопотамиялағы семит ҡала-дәүләте (хәҙерге төньяҡ Ираҡ).
Акшак (йәки Укушук) ҡалаһы беҙҙең эраға тиклем 3-сө мең йыллыҡтан билдәле. Был номдың ҡайҙа урынлашҡанлығы бик үк асыҡ түгел. Ғәҙәттә уны һуңғыраҡ осорҙарҙағы Опис (Ктесифон) менән тиңләштерәләр һәм Тигр йылғаһына Дияла ағып төшкән тәңгәлгә урынлаштыралар.
Акшак батшалары беҙҙең эраға тиклем XXV быуатта Төньяҡ Ике йылға араһында Киш хакимдары менән власты бүлешә. Кишты Урук батшаһы Эн-Шакушан баҫып алғас, Акшактың хакимы Зузу үҙенә «Киш лугале» титулын ала, ҡағиҙә булараҡ, был Шумер төньяғында гегемонлыҡ итеүҙе аңлата. Әммә күп тә үтмәй Зузу Лагаш хакимы Эанатум тарафынан ҡыйратыла һәм һәләк була.
# Еловица

Еловица — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО/ Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Козольское күле - Козола күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 8 км.

# Еловица
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000312103000042477
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004247
* Бассейн коды — 03.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡарағас ауыл Советы

Ҡарағас ауыл Советы —Рәсәй Федерацияһының Ырымбур өлкәһе Беляевка районындағы ауыл биләмәһе.
Административ үҙәге — Ҡарағас ҡасабаһы.

# Ҡарағас ауыл Советы
## Тарихы

Ауыл биләмәһенең статусы һәм сиктәре Ырымбур өлкәһенең 2004 йылдың 2 сентябрендәге 1424/211-III-ОЗ номерлы «Ырымбур өлкәһе муниципаль берәмектәренә муниципаль район, ҡала округы, ҡала биләмәһе статусы биреү, муниципаль берәмектәрҙең сиктәрен билдәләү һәм үҙгәртеү тураһында» Закон менән билдәләнгән
# Кайта-Шор (Кесе Роговая ҡушылдығы)

Кайта-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Роговая йылғаһының һул ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Кайта-Шор (Кесе Роговая ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000068217
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006821
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Драгоча

Драгоча — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волга йылғаһының һул ярына тамағынан 3236 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Драгоча
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Зубцов ҡалаһынан Тверь ҡалаһына тиклем, Тверца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010100612110000001507
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000150
* Бассейн коды — 08.01.01.006
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Лог Аникино

Лог Аникино — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сухая Чемровка йылғаһының уң ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 8 км.

# Лог Аникино
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200312115100020292
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115102029
* Бассейн коды — 13.01.02.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Әлмәнкүл

Әлмәнкүл (рус. Альменколь) — Рәсәй, Ҡурған өлкәһе Әлмән районындағы күл.

# Әлмәнкүл
## Урынлашыуы

Әлмәнкүл Ҡурған өлкәһе Әлмән районындағы Әлмән ауылының көнбайышыраҡ яғында урынлашҡан. Екатеринбургтан Әлмәнкүлгә тиклем — 370 км, Каменск-Уральский аша — 360 км. Географик координаттары: киңлеге — 54°57′9″N (54.952568), оҙонлоғо — 63°33′19″E (63.555384).

# Әлмәнкүл
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы ҡушылған урындан Ҡурған ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500311111200004902
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 211200490
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

# Әлмәнкүл
## Тасуирламаһы

* Уртаса тәрәнлек: 3м
* Иң ҙур тәрәнлек: 4м
* Һыуҙың үтәҙеклеге, таҙалыҡ: Таҙа
* Һыу менән тәьмин итеү сығанаҡтары: Кәртәмеш
* Майҙаны: 5,92км2
* Төбө: ләмле
Һыу ятҡылығы ситтән күренеп тормай, һыуы сөсө. Һыу кимәле яуым-төшөм һәм ташҡын иҫәбенә туплана. Ярҙары тигеҙ, ярлауһыҙ. Тәрәнлеге аҡрынлап арта бара. Көнбайыштан күбеһенсә һаҙланған, үлән баҫыусан.
Ландшафт күбеһенсә асыҡ майҙанлы, һирәкләп ваҡ сауҡалыҡтар һәм башҡа япраҡлы урмандар осрай. Көньяҡ һәм көнсығыш ярҙары булап буйлап Әлмән ауылы урамдары һуҙылып киткән. Көньяҡ яры буйлап автомобиль юлы үтә

# Әлмәнкүл
## Фаунаһы

Күл һыуын ҡаплаған үҫемлектәр ҡоштарҙың күпләп үрсеүенә булышлыҡ итә.
Күлдә табанбалыҡ, алабуға, сабаҡ үрсей. Күлгә 2012 йылда Әлмән балыҡсылыҡ хужалығы пелядь ебәргән, хәҙер уны сәнәғәт кимәлендә аулайҙар. Һыу ятҡылығы менән 2029 йылдың 27 февраленә тиклем сәнәғәт кимәлендә «Әлмән балыҡсылыҡ хужалығы» ЯСЙ-һы файҙалана.

# Әлмәнкүл
## Этимологияһы

Күлдең атамаһы ла, тарихы ла янындағы татар ауылы Әлмән тарихы менән бәйле. Улар Ҡазан ханлығы емерелгәндән һуң Урал аръяғына күсенеп килгәндәр (1551—1556). Иҫәт йылғаһының бер ҡушылдығына килеп еткәс, улар шунда урынлашырға булалар. 1720 йылда ауыл халҡының күпселек өлөшө тарихи башҡорт ерҙәренә — Әлмән күленең көнсығыш ярына күсенә һәм унда Әлмән биҫтәһенә нигеҙ һала. Беренсе булып күл буйында йортон Әлмән исемле кеше һала. Ауыл да, күл дә уның исемен йөрөтә башлай
# Оло Хосима

Оло Хосима (Хосьма) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кинема йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.

# Оло Хосима
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000000055
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000005
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Немец музейы

Немец тәбиғи фәндәр һәм техника ҡаҙаныштары музейы (нем. Deutsches Museum von Meisterwerken der Naturwissenschaft und Technik), йәки Неме́цк музе́йы (нем. Deutsches Museum) — Мюнхенда урынлашҡан донъялағы иң ҙур тәбиғәт белеме һәм техника музейы. Бында 50-нән ашыу фән тармағын сағылдырған яҡынса 28 000 экспонат йыйылған. Техника һәм тәбиғәт белеме донъяһынан музей экспонаттарының киң коллекциялары менән йыл һайын 1,5 миллиондан ашыу кеше таныша.

# Немец музейы
## Тарих

Оскар фон Миллер (1855—1934) инициативаһы буйынса 1903 йылдың 28 июнендә Немец инженерҙары союзы йыйылышында Германияның Мюнхен ҡалаһында Немец музейына нигеҙ һалына. 1906 йылда ваҡытлы биналарҙа экспозиция асыла. Тәүге экспонаттар Баварияның математик-физик коллекцияларынан торған. 1906 йылда Изар йылғаһындағы утрауҙа музей бинаһының фундаментына нигеҙ һалына.

# Немец музейы
## Тарих
### Хронология

* 1903 — Немец музейына нигеҙ һалына
* 1906 — Максимилианштрасселағы элекке милли музей биналарында тәүге экспозициялар асыла
* 1909 — Эхрхардтштрасселағы иҫке казармала артабанғы коллекциялар асыла
* 1911 — музей бинаһы төҙөлөшө тамамланыуына бағышланған байрам
* 1925 — Музей утрауында Немец музейының яңы бинаһы асыла
* 1928 — библиотека һәм зал биналарын төҙөү башлана
* 1930 — библиотека һәм зал биналарын төҙөлөшө тамамланыуына бағышланған байрам
* 1932 — библиотека асыла
* 1935 — конгресс залы асыла
* 1944 — музейҙың яҡынса 80 % биналары емерелә
* 1948 — емерелгәндән һуң музей ҡабат асыла
* 1984 — авиа һәм космосҡа осоу буйынса яңы зал асыла; боҙлауыҡтан һәм һыу баҫыуҙан зыян күргән бер нисә бүлектәре ябыла
* 1992 — Шлайсхайм махсус ултырыу майҙанында авиацион зал асыла
* 1995 — Бонн Немец музейы филиал булараҡ асыла
* 2003 — элекке йәрминкә территорияһында Транспорт үҙәге асыла
# Мань-Инк-Вор

Мань-Инк-Вор — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вор-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Мань-Инк-Вор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300024604
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302460
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Фолькмансдорф

Фолькмансдорф (нем. Volkmannsdorf) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 285 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,29 км². Диңгеҙ кимәленән 440 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7924 һәм автомобиль коды — SOK.
# Ҡәберлектәр (археология)

Боронғо ҡәберлектәр гәҙәттә некрополь, христиан һәм мосолман ерләү урыны — зыярат тип атала.

# Ҡәберлектәр (археология)
## Тарих

Мәрхүмдәрҙең ерләнеүе палеолит осоронда барлыҡҡа килгән, ләкин улар махсус билдәләнгән урындарҙа түгел, ә туранан-тура йәшәгән урындарҙа башҡарылған. Бөгөнгө ҡарашҡа ярашлы ҡәберлектәр мезолит осоронда барлыҡҡа килгән. Ерләү ахирәт донъяһы менән бәйләп, билдәле йолалар буйынса башҡарылған. Мәрхүм менән бергә төрлө әйберҙәр ("йыназа ҡаралдыһы"): кейем, ҡорал, биҙәнеү әйберҙәре, һауыт-һаба һәм башҡа көнкүреш әйберҙәре, ризыҡ, ҡорбан ителгән хайуандар һ.б. һалып ҡалдырғандар. Ҡайһы ваҡыт ҡәберҙәргә ерләнгәндәргә бойондороҡло кешеләрҙе үлтереп, бергә күмгәндәр.
Ерләү йолаһы буйынса ҡәберлектәрҙә мәйеттәрҙе һалып ерләү һәм яндырып күмеү ҡулланылған; икенсе осраҡта мәрхүм яндырыла һәм көлө күмелә.

# Ҡәберлектәр (археология)
## Тарих
### Ерләү ҡоролмалары

Төрлө ҡәбиләләр һәм халыҡтар тарафынан тарихи үҫеш барышында ҡулланылған ерләү ҡоролмаларының формалары сикһеҙ төрлө: соҡорҙар (ябай ғына - ергә, йә ағас, йә таш менән ҡаплап һалыу), катакомбалар, склептар, мөһабәт ҡәберлектәр (пирамида, төрбәләр, кәшәнәләр) һ.б. Мәйеттәр йәки уларҙың көлдәре һауыттарҙа (урналарҙа), таш тартмаларҙа, ағас йәшниктәрҙә, ерләү кәмәләрендә һ.б. ерләгәндәр.
Тышҡы билдәләре буйынса, тупраҡ, ташты бейек итеп өйөп ҡурған өйөп күмеү һәм ябай ғына итеп ергә һалып ерләү төрҙәре бар. Шулай уҡ ҡатнаш ҡәберлектәр ҙә бар. Ҡурғанлы ҡәберлектәр боронғо ҡәберлектәрҙең иң таралған төрҙәре араһында.

# Ҡәберлектәр (археология)
## Тарих
### Археологик өйрәнеүҙең әһәмиәте

Ерләү урындарын археологик өйрәнеү боронғо ҡәүемдәрҙең инанысын ғына түгел, ә тормошоноң башка яҡтарын да өйрәнеү өсөн бай сығанаҡ бирә: матди мәҙәниәт, көндәлек тормош, иҡтисад формалары, етештереү һәм сауҙа, ғаилә һәм социаль мөнәсәбәттәр, сәнғәт һәм башҡаларҙы улар аша аныҡлап була. Бынан тыш, ҡәберлектәрҙе ҡаҙыу палеоантропология өсөн материал бирә һәм музейҙарҙы, тора-торамаларҙы өйрәнеүҙә бик һирәк осрай торған бөтөн килеш һаҡланған боронғо әйберҙәр менән тулыландыра.
# Мөхәмтәғәле Исҡужин исемендәге 136-сы башҡорт лицейы

Мөхәмәтғәле Исҡужин исемендәге 136-сы башҡорт лицейы — Өфө ҡалаһының Октябрь районында урынлашҡан дөйөм белем биреү мәктәбе.
Мәктәп 1994 йылда асыла. 2008 йылдан лицей билдәле педагог-мәғрифәтсе, Башҡортостан Республикаһының халыҡ мәғарифы отличнигы Мөхәмәтғәле Исҡужин исемен йөрөтә.

# Мөхәмтәғәле Исҡужин исемендәге 136-сы башҡорт лицейы
## Лицейҙа уҡыған билдәле шәхестәр

* Шаммасов Алмас Рауил улы — шағир, журналист, Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт республика йәштәр премияһы лауреаты (2017).
# Бланско

Бланско (чех.Blansko), элекке Бланц (нем.Blanz) — Чех Республикаһының көнсығышындағы ҡала, Брно ҡалаһынан 20 км төньяҡтараҡ ята. Свитава йылға буйында урынлашҡан. Көньяҡ Моравия крайы Бланско районының административ үҙәге булып тора. Халҡы — 21 129 кеше.

# Бланско
## Тарихы

Бланско ҡәлғәһе тураһында беренсе тапҡыр 1136 йылда телгә алына (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1141 йылда). Ҡала 1277 йылда формалаша башлай. 1766 йылдан ҡала Зальм (нем.Salm) ғаиләһенә ҡараған, ул бик күп фән һәм сәнғәт эшмәкәрҙәренең, шул иҫәптән Йозеф Добровскийҙың бағыусыһы булған.

# Бланско
## Урындары

Бөгөн ҡалала күп предприятиелар урынлашҡан, шул иҫәптән төҙөлөш һәм химия заводы бар. Ҡала шулай уҡ Моравия карстына — Европала иң ҙур карст мәмерйәләренең береһенә яҡын булыуы менән билдәле.

# Бланско
## Халҡы

1869—2009 йылдарҙа Бланско халҡы һанының үҙгәреүе динамикаһы
| Йыл | 1869 | 1880 | 1890 | 1900 | 1910 | 1921 | 1930 |
| Халыҡ | 002 5 | 565 5 | 545 5 | 278 6 | 562 7 | 544 7 | 496 8 |
| Йыл | 1950 | 1961 | 1970 | 1980 | 1991 | 2001 | 2009 |
| Халыҡ | 883 8 | 673 12 | 903 14 | 912 18 | 20 783 | 594 20 | 129 21 |

# Бланско
## Proizvodstvo

CKD Blansko , vodoturbiny gidroturbiny turbogenerator , JV sorabotsko werke Тяжмаш Syzran

# Бланско
## Туғандаш ҡалалар

* Комарно, Словакия
* Легница, Польша
* Мюрццушлаг, Австрия
* Борисоглебск, Рәсәй (ҡалала туғандаш ҡала хөрмәтенә аталған Бланская урамы бар )
* Скандиано, Италия
* Булок, Франция
* Вакье, Франция
* Вильев-ле-Булок, Франция
# Ҡандалагөл

?Ҡандалагөл :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Үҫемлектәр |
| Бүлексә: | Ябыҡ орлоҡлолар |
| Класс: | Ике өлөшлөләр |
| Тәртип: | Әүернә сәскәлеләр |
| Ғаилә: | Кәбеҫтә һымаҡтар |
| Ырыу: | Ҡандалагөл |
| Төр: | Ҡандалагөл, урыҫса Клоповник Мейена |
Латинса исеме :
Lepidium meyenii Walp., 1843 :
Синоним :
Lepidium gelidum Wedd., 1864 :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 506211 NCBI 153348 |
Ҡандалагөл — әүернә һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.

# Ҡандалагөл
## Таралышы

Яҡынса 150 төрө билдәле, ер шарының арктик булмаған өлкәләрендә таралған. Башҡортостанда 5 төрө үҫә. Бер, ике йәки күп йыллыҡ үлән, бейеклеге 10—80 см.
Һыу ятҡылыҡтары ярҙарында, ҡалдауҙарҙа, ташландыҡ ерҙәрҙә, юл ситтәрендә, ҡоро далаларҙа үҫә. Сүп ҡандалагөлө республиканың бөтә биләмәһендә таралған, киң япраҡлы ҡандалагөл башлыса Башҡортостандың Урал алдында, итләс япраҡлы ҡандалагөл шулай уҡ. Хәйбулла районында, ҡуйы сәскәле ҡандалагөл һәм теҙмә ҡандалагөл Өфөлә, Өфө районында осрай.

# Ҡандалагөл
## Ботаник яҙма

Һабаҡтары төҙ, ябай йәки тарбаҡлы. Япраҡтары йомортҡа, ланцет йәки таҫма формаһында, бөтөн ситле йәки теленмә, сиратлы, ултырма йәки япраҡты яртылаш уратып алған. Сәскәләре аҡ йәки һары төҫтә, һирәк йәки ҡуйы тәлгәштәргә йыйылған. Май—августа сәскә ата. Емеше — пәрҙәле бәләкәй ҡуҙаҡ, июль—сентябрҙә өлгөрә.

# Ҡандалагөл
## Файҙаланылыуы

Ҡандалагөл составында С, Е витаминдары, каротин, дуплаусы матдәләр, кумариндар, сапониндар, флавоноидтар һ.б. бар. Халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Баллы, инсектицид ҡый үләне. Киң япраҡлы Ҡ. — ашарға яраҡлы үҫемлек. Культурала сәсеүлек Ҡ. йәки кресс‑салатты ҡулланалар.
# Соболейка

Соболейка — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Карабулак йылғаһының һул ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Соболейка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терешка, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001912112100010714
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112101071
* Бассейн коды — 11.01.00.019
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Кермеш

Кермеш (рус. Кермешка) — Рәсәйҙәге йылға, Ырымбур өлкәһе Тоцк районы биләмәләрендә аға. Сорока йылғаһына һул яғынан тамағынан 31 км алыҫлыҡта ҡушыла. Йылғаның оҙонлоғо 15 км тәшкил итә. Йылға башы координаттары — 52/16/6/N/52/28/52/E. Йылға тамағы координаттары — 52.332448/0/0/N/52.644303/0/0/E.

# Кермеш
## Исеменең килеп сығышы

Атамаһы кереү (инеү мәғәнәһендә) башҡорт һүҙенән алыныуы ихтимал.

# Кермеш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Түбәнге Волга бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һамар йылғаһы, Елшән ауылы янындағы Сорочинск гидроузеленән һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — юҡ. Йылға бассейны — Волга Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәренә ярашлы:
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001012112100006709
— Кодтар буйынса гидрологик өйрәнеү (ГӨ) — 112100670
— Бассейн коды — 11.01.00.010
— ГӨ буйынса томы — 12
— ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Харберто-Се

Харберто-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Байдарата мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Харберто-Се
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300037061
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303706
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3