yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ҡабыҡ ҡуңыҙҙары

?Ҡабыҡ ҡуңғыҙҙары :
Горный сосновый лубоед (Dendroctonus ponderosae) :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Быуынтыҡ аяҡлылар |
| Класс: | Бөжәктәр |
| Отряд: | Ҡаты ҡанатлылар |
| Ғаилә: | Оҙон моронлолар |
| Суб-ғаилә: | Ҡабыҡ ҡуңғыҙҙары |
Латинса исеме :
Scolytinae Latreille, 1804 :
Трибы: :
Amphiscolytini
Bothrosternini
Cactopinini
Carphodicticini
Coptonotini
Corthylini
Cryphalini
Crypturgini
Diamerini
Dryocoetini
Hexacolini
Hylastini
Hylesinini
Hylurgini
Hyorrhynchini
Hypoborini
Ipini
Micracidini
Phloeosinini
Phloeotribini
Phrixosomatini
Polygraphini
Premnobiini
Scolytini
Scolytoplatypodini
Xyleborini
Xyloctonini
Xyloterini
†Cylindrobrotini :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 678830 NCBI 55867 |
Ҡабыҡ ҡуңғыҙҙары, сколитидтар (Scolytidae) — ҡаты ҡанатлылар отрядына ҡараған бөжәктәр ғаиләһе.

# Ҡабыҡ ҡуңыҙҙары
## Ҡылыҡһырлама

Кәүҙәһе цилиндр формаһында, оҙонлоғо 0,9—9 мм, ҡара, ҡыҙғылт ҡуңыр йәки көрән төҫтә. Өҫкө ҡанат остарында инә ҡорт юлдарынан быраулау онон сығарып ташлау өсөн хеҙмәт иткән тештәр м‑н ҡаймаланған батынҡылыҡтар бар. Башы ҙур, маңлайы ҡабарынҡы, яҫы йәки батынҡы. Арҡаһының алғы өлөшө төрткөлө һәм түмһәләкле, төк менән ҡапланған, ян-яғы йомро. Мыйығы 4 быуынтыҡлы, ҡыҫҡа, бөгөмлө, суҡмар формаһында. Аяғы бәләкәй, нескә, киртләсле.

# Ҡабыҡ ҡуңыҙҙары
## Үрсеүе

Йомортҡаларын өйкөмләп ағас ҡабығына һала. Балағорттары аҡ төҫтә, һирәк төк менән ҡапланған, аяҡһыҙ, асыҡ көрән төҫтәге ҡаты башлы һәм көслө яңаҡ һөйәкле. Ағас ҡабығы аҫтында, һирәгерәк үҙағаста үҫешәләр. Ҡурсаҡтары аҡ төҫтә. Миҙгел эсендә 1—2 быуын үҫә. Оло бөжәк һәм ҡарышлауығы ҡышлай. Көндөҙ, ҡайһы бер төрҙәре эңерҙә әүҙем. Үҫемлек туҡымалары менән туҡлана. Урманда ағас ҡабығы аҫтында һәм үҙағаста (юлдар һала), ҡайһы берҙәре үлән һабаҡтарында тереклек итә. Урман, ҡайһы бер мал аҙығы үҫемлектәре (клевер) ҡоротҡосо, ағастарҙың бәшмәк ауырыуҙарын тарата. Яҡынса 6000 төрө билдәле, бөтә Ер шарында таралған. Башҡортост анда 20‑гә яҡын төрө бар: ос ҡабығы ҡорто, парһыҙ ҡабыҡ ҡуңғыҙы, типограф ҡабыҡ ҡуңғыҙы. һ.б.
# Әл-Ләйл сүрәһе

Әл-Ләйл сүрәһе (ғәр. سورة الليل‎, Төн ) — Ҡөрьән Кәримдең 92-се сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 21 аяттан тора.

# Әл-Ләйл сүрәһе
## Ғәрәпсәһе

سورة «الليل» 92
بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
1وَاللَّيْلِ إِذَا يَغْشَى
2وَالنَّهَارِ إِذَا تَجَلَّى
3 وَمَا خَلَقَ الذَّكَرَ وَالْأُنثَى
4إِنَّ سَعْيَكُمْ لَشَت
5فَأَمَّا مَن أَعْطَى وَاتَّقَى
6 وَصَدَّقَ بِالْحُسْنَى
7فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْيُسْرَى
8 وَأَمَّا مَن بَخِلَ وَاسْتَغْنَى
9وَكَذَّبَ بِالْحُسْنَى
10فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْعُسْرَى
11وَمَا يُغْنِي عَنْهُ مَالُهُ إِذَا تَرَدَّى
12 إِنَّ عَلَيْنَا لَلْهُدَى
13 وَإِنَّ لَنَا لَلْآخِرَةَ وَالْأُولَى
14فَأَنذَرْتُكُمْ نَارًا تَلَظَّى
15 لَا يَصْلَاهَا إِلَّا الْأَشْقَ
16 الَّذِي كَذَّبَ وَتَوَلَّى
17وَسَيُجَنَّبُهَا الْأَتْقَى
18الَّذِي يُؤْتِي مَالَهُ يَتَزَكَّى
19 وَمَا لِأَحَدٍ عِندَهُ مِن نِّعْمَةٍ تُجْزَى
20إِلَّا ابْتِغَاء وَجْهِ رَبِّهِ الْأَعْلَى
21وَلَسَوْفَ يَرْضَى

# Әл-Ләйл сүрәһе
## Транскрипцияһы

1. Үә-лләйли иҙәә йағшәә
2. Үә-ннәһәәри иҙәә тәджәлләә
3.Үә мәә халәҡә-ҙҙәкәра үәл-үңҫәә.
4. Иннә сәғйәкүм ләшәттәә
5. Фә'әммәә мән ағтаа үә-ттәҡаа
6. Үә сәддәҡа бил-хүснәә
7. Фәсәнүйәссируһү лил-йүсраа.
8.Үә әммәә мәм-бәхилә үәстәғнәә.
9.Үә кәҙҙәбә бил-хүснәә
10.Фәсәнүйәссируһү лил-ғүсраа
11. Үә мәә йүғнии ғәнһү мәәлүһү иҙәә тәраддәә
12. Иннәә ғәләйнәә ләлһүдәә
13. Үә иннә ләнәә ләл'әхиратә үәл-үүләә
14. Фә'әңҙартүкүм нәәраң тәлаҙҙаа
15. Ләә йасләәһәә илләл-әшҡаа
16. Әлләҙии кәҙҙәбә үә тәүәлләә
17. Үә сәйүджәннәбүһәл -әтҡаа.
18.Әлләҙии йүьтин мәә ләһү йәтәзаккәә
19. Үә мәә ли'әхәдин ғиндәһү мин ниғмәтиң түджзәә.
20. Илләб-тиға'ә үәджһи раббиһил-әғләә
21. Үә ләсәүфә йардаа

# Әл-Ләйл сүрәһе
## Мәғәнәһе

Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!
1. Ҡаплаған уаҡыттағы төн менән ант итәм!
2. Һәм балҡыған уаҡыттағы көн менән ант итәм!
3. Һәм ирҙе һәм ҡатынды барлыҡҡа килтереүсе менән ант итәм!
4. Ысынлап та, һеҙҙең ынтылыштарығыҙ төрлө-төрлө!
5. Кем [хәйер-саҙаҡа] бирә һәм [Алланан] ҡурҡа,
6. һәм иң гүзәл нәмәне [үәхиҙе] хаҡ тип иҫәпләй,
7. Беҙ уға эштәрен уңышлы, еңел итербеҙ.
8. Ә кем бөхилләнә һәм байый,
9. һәм иң гүзәл нәмәне ялған тип иҫәпләй,
10. Беҙ уны ауырлыҡҡа йүнәлдерербеҙ.
11. Һәләк булған уаҡытта мөлкәте ҡотҡармаҫ уны.
12. Ысынлап та, тура юлдан алып барыу Беҙҙең өҫтөбөҙҙә.
13. Һәм, ысынлап та, ахирәт тә, был донъя ла Беҙҙеке.
14. Бына Мин һеҙҙе ялҡынлы ут менән иҫкәрттем-өгөтләнем.
15. Унда гонаһлылар ғына яныр,
16. ялған тип иҫәпләүселәр һәм йөҙ сөйөрөүселәр.
17. Ә тәҡүәле унан [уттан] алыҫ булыр.
18. Мал-мөлкәттәрен сафланыу [зәкәт] өсөн тотоусы,
19. һәм уның һис кемгә лә изгелек күрһәтер бурысы юҡ,
20. мәгәр бөйөк Раббыһының йөҙөн теләп кенә булмаһа инде.
21. Һәм Ул унан риза буласаҡ.
# Көйөргәҙе районы 2014 йылда

2014 йылда Көйөргәҙе районының иҫтәлекле ваҡиғалары.

# Көйөргәҙе районы 2014 йылда
## Район тарихы

* 1824 йыл 14-16 сентябрҙә(иҫке стиль менән) император Александр 1-се сәғәтенә 18 саҡрым тиҙлек менән Көйөргәҙе районы биләмәһенән уҙып китә.Ул Ырымбурҙан Өфөгә юл тотҡан була.
* 1919 йылдың 20 мартында Көйөргәҙе районы биләмәләре кергән Бөрйән-Түнәүер һәм Ҡыпсаҡ -Етеырыу кантондарынан сығарылып, Көйөргәҙе һәм Мораптал волостары итеп төҙөлә.
* 1929 йылда Акһары МТС-ы төҙөлә. Ул 1936 йылғаса Чапаев исемен йөрөтә.
* 1944 йылда Көйөргәҙе ит совхозы базаһында 138 йылҡы заводы төҙөлә.
* 1954 йыл 5 ауыл советы берләштерелә: Урал ауыл советы Холмогорға, Васильевка ауыл советы Таймаҫҡа, Илкәнәй ауыл советы Тау ауыл советына, Яҙлау ауыл советы Яҡшымбәт ауыл советына, Арыҫлан -Әмәкәс ауыл советы Керәүле-Илюшкин ауыл советына берләштерелә.
* 1959 йылда Көйөргәҙе район-ара төҙөлөш берекмәһе(МСО) барлыҡҡа килә.
* 1969 йылда Мораптал участка дауаханаһының яңы бинаһы төҙөлә. Ул 35 ауырыуҙы (карауат-койка) һауыҡтырыуҙы күҙ уңында тотҡан.
* 1979 йылда Ермолаево эшселәр ҡасабаһында стадион төҙөлә башлай. Шулай уҡ совхоздарҙың үҙәк бүлексәләрендә спорт майҙансыҡтары төҙөлә.
* 1984 йыл Холмогор ауыл советы үҙәге Холмогор ауылынан Шәбағыш ауылына күсерелә.
* 1993 йыл Кинйә Арыҫлановтың 270 йыллығы билдәләнә, Кинйә музейына нигеҙ һалына.
* 1994 йыл Киров колхозы музейына Ғәзиз Әлмөхәмәтов исеме бирелә.
* 1994 йыл Көйөргәҙе районы дәүләт автоинеспекцияһы төҙөлә.
* 1994 йыл Район статистика идаралығы төҙөлә.
* 1994 йыл РайГаз ойошмаһы төҙөлә.
* 2004 йыл Ермолаевоға ауыл статусы кире ҡайтарыла.
* 2004 йыл Ермолаево ауылында һуғыштан әйләнеп ҡайтыусы яугирҙәргә һәм Дан мемориаль таҡта-обелиск ҡуйыла.
* 2004 йыл Район больницаһында яңы рентген кабинеты асыла.
* 2004 йыл Ермолаевола «Рамаҙан» мәсетенә нигеҙ һалына һәм төҙөлә башлай.

# Көйөргәҙе районы 2014 йылда
## Райондаштар

* 1909 йылдың 19 ғинуарында яҡташ яҙыусыбыҙ Бикбаев Баязит Ғаяз улы тыуған. Ҡалта ауылы.
* 1919 йылда яуғир-шағир, Көйөргәҙе районының тик башҡорт телендә генә сыҡҡан «Ленин байрағы» гәзитенең яуаплы сәркәтибе Кинйәкәев Сабир Мөьмин улы тыуған. Түбәнге Мотал ауылы.
* 1964 йылда Афған Республикаһында вафат булып ҡалған Аллабирҙин Нафиҡ Ғайса улы һәм Байғужин Марат Ғариф улы тыуған.
# Акварель

Акваре́ль (франц. Aquarelle — һыулы; итал. acquarello) — һыуҙа иҙелә торған буяуҙар, шул буяуҙар менән яһалған һүрәт.
йомшаҡ пигментны үҫемлек елемендә иҙеп яһалған, һыуҙа иҙелә һәм уның менән йыуыла торған буяу, шул төр буяу менән төшөрөлгән рәсем. Акварельдә графика һәм рәсем сәнғәтенә хас сифаттар бергә ҡушыла. Ул күп төҫлө һәм бер төҫлө төрҙәргә бүленә. Боронғо Мысыр, [[Боронғо Греция|Греция], Рим, шулай уҡ урта быуаттарҙа Европа һәм Азия дәүләттәре сәнғәтендә акварель тос урын алып тора. XVII быуатҡа тиклем ул ҡулъяҙмаларҙы иллюстрациялаү, гравюралар, архитектура һыҙымдарын биҙәү кеүек ғәмәли маҡсаттарҙа ҡулланыла, был ҡулланыш хәҙер ҙә бер ни ҡәҙәр дауам итә. XVIII быуатта бик күп илдәрҙә, шул иҫәптән Рәсәйҙә лә, профессиональ акварельсы рәссамдар үҫеп сыға. Пейзажсы А.Н. Ракович провинциаль романтизм алымдары кергән академик пейзаж традицияларында ижад итә. Л.Д. Крюков, Р.А. Ступиндың портрет акварельдәре форманы бер төҫлө фонда ваҡ штрихтар һәм нөктәлар ярҙамында виртуоздарса модельләштереү менән үҙенсәлекле.
XX быуатта акварельгә жанрҙар (архитектура проекттары эскиздары, сәхнә биҙәлеше, китап иллюстрациялаү, журнал һәм сәнғәт графикаһы, ғәмәли графика) һәм техник ысулдар (гуашь, темпера, пастель, күмер, бронза буяу, карандаш) төрлөлөгө хас. XX быуат башында станлы акварельгә импрессионизм һәм символизмдан алып супрематизм һәм конструктивизмға тиклем булған күп төрлө стиль юнәлештәрен берләштерә.
# Окштамка

Окштамка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кема йылғаһының һул ярына тамағынан 129 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Окштамка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200312110000009145
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000914
* Бассейн коды — 08.01.02.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# А. В. Кольцов һәйкәле (Воронеж, Кольцов скверы)

Кольцов Алексей Васильевич һәйкәле Воронеж ҡалаһында Кольцов скверында урынлашҡан.

# А. В. Кольцов һәйкәле (Воронеж, Кольцов скверы)
## Һәйкәл тарихы

А.В. Кольцов һәйкәле Воронеж ҡалаһында иң боронғо һәйкәлдәрҙең береһе — ул Пет I һәйкәленән ҡала икенсе булып тора. Скульптураны ҡуйыу инициаторы булып шағирҙың һеңлеһе А. В. Андронова сығыш яһай, ул һәйкәл ҡуйыу өсөн иғәнә йыйыуҙы ойоштора.
Һәйкәлдең авторы — Санкт-Петербургтан итальян сығышлы Августино Трискорни була, ул рәссам А.А. Кюи эскизы буйынса һәйкәлде төҙөй. Һәйкәл аҡ мәрмәрҙән яһала һәм юғары постаменттағы бюстан тора. Постамент шулай уҡ сәнғәт әҫәре — ул веноктар, гирляндалар һәм семәрле биҙәктәр менән биҙәлгән. Һәйкәлдең алғы яғына «Алексей Васильевич Кольцов» тип яҙылған. Һәйкәл ҡуйылғандан һуң традицияға ярашлы уның тирәләй тәпәндәрҙә пальмалар ултыртыла.
Һәйкәл Воронеж үҙәгендә ҡуйыла һәм 1868 йылдың 27 октябрендә уны асыу тантанаһы үтә. Асыу тантанаһында Рәсәй империяһындағы АҠШ дипломатик вәкиле, шағир талантының табыныусыһы Е.Скайлер ҡатнаша.
Һәйкәл тирәләй Кольцов скверы төҙөлә. 1871 йылда сквер металл рәшәткәләр менән уратып алына. 1876 йылдың июнендә һәйкәл янында фонтан эшләй башлай.
Башта һәйкәл скверҙың үҙәк аллеяһында урынлаша һәм Плеханов урамына ҡарай боролған була. Реконструкциянан һуң һәйкәлде скверҙа Ленин майҙанына арҡаһы менән бороп, яңы урынға күсерәләр.
1942 йылда Воронеж йылғаһының уң яҡ яр буйын немец ғәскәрҙәре баҫып ала. Хәрби хәрәкәттәр барышында һәйкәл зыян күрмәһә лә, немецтар уның тирәләй хәрби зыярат ойоштора. Воронеж азат ителгәндән һуң был зыярат юҡ ителә һәм скверҙа яңы ағастар ултыртыла.
1960 йылда сквер ҙурайтыла, уның эргәһендәге фонтан төҫлө музыкаль менән алмаштырыла.
Шағирҙың тыуыуының 200 - йыллығына скверҙы яңырталар, тирә-яғын ҡойма менән уратып алалар. Һәйкәлдең үҙендәге көпләүсе мәрмәр плиталарҙы оҙаҡҡа сыҙамлы гранит менән алмаштыралар.
# Садиҡов Яҡуп Исламорат улы

Ҡалып:Underlinked
Садиҡов Яҡуп Исламорат улы (рус. Садыков Якуб Исламуратович 1901 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР) менән бүләкләнгән.

# Садиҡов Яҡуп Исламорат улы
## Биографияһы

Садиҡов Яҡуп Исламорат улы 1901 йылда хәҙерге Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районында тыуа. 1941 йылда Ҡырмыҫҡалы район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкында ҡылыссы булып хеҙмәт итә. 1943 йылдың 19 ноябрендә Защетье станцияһы янында барған алышта 'Садиҡов Яҡуп Исламорат улы бер төркөм иптәштәре менән оборонаның һул флангыһында булып, ике сәғәт дауамында немец автоматсыларының ҡыҫымына ҡаршы тора. Ошо алыш барышында Садиҡов үҙенең автоматы менән ун ике дошман һалдатын юҡ итә. Был батырлығы өсөн Садиҡов Яҡуп Исламорат улы «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
# Кирайдт Рудольф Иванович

Кирайдт Рудольф Иванович (1 ғинуар 1939 йыл, Опочка, Псков өлкәһе — 13 апрель 2020 йыл, Өфө, Башҡортостан Республикаһы) — архитектор, рәссам, педагог, 1974 йылдан Башҡортостан Республикаһы Архитекторҙар союзы ағзаһы, 1981 йылдан БАССР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе, 1996 йылдан Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған архитекторы.

# Кирайдт Рудольф Иванович
## Биографияһы

1939 йылдың 1 ғинуарында Псков өлкәһенең Опочка ҡалаһында тыуған. Бөйөк Ватан һуғышы осоронда бөтә ғаилә Өфөгә эвакуациялана. 1968 йылда Мәскәү архитектура институтын тамамлай. Борис Григорьевич Бархидың уҡыусыһы.
1961 йылдан «Башкиргражданпроект» институтында эшләй башлай, шулай уҡ бер үк ваҡытта 1977—1984 йылдарҙа — Өфө нефть институты уҡытыусыһы, 1988 йылдан — «Альтернатива», 1989 йылдан — «Коду» проект ойошмаларында эшләй. 1992 йылда «КИРСС» проекты оҫтаханаһына нигеҙ һалыусы һәм директоры ә 1999 йылдан — директор урынбаҫары, һәм бер үк ваҡытта, 2004 йылдан — архитектор-реставратор.
Башҡортостан Республикаһы Дәүләт төҙөлөшө комитетының Почет грамотаһы, «Башҡортостан Республикаһының архитектураһында ҡаҙаныштары өсөн» Архитекторҙар союзының миҙалы менән бүләкләнә.

# Кирайдт Рудольф Иванович
## Мираҫы

Башҡортостанда 200-ҙән ашыу торлаҡ һәм йәмәғәт биналары проекттары, реконструкциялау һәм реставрациялау авторы.
Өфөлә, 1976 йылда, 35-се урта мәктәп бинаһы, 1980 йылда — Өфө авиация техникумының яңы бинаһы, 1981 йылда — Черниковканың Төньяҡ биҫтәһендә (Вологда урамы, 23) 12-ҡатлы «түңәрәк» торлаҡ йорто (индивидуаль проект буйынса) проекттарын, 1982 йылда — Телеүҙәк биҫтәһендә 12 ҡатлы йорттар, 1991 йылда Яңауыл биҫтәһендә терраса тибында беренсе торлаҡ йорттар проекттарын эшләй.
1989-1998 йылда Черниковкала «Ләлә-Тюльпан» мәсет бинаһы проектының авторҙашы. 2002 йылда, ҡыҙы Анна менән берлектә, «Ассы» дауалау‑һауыҡтырыу шифаханаһы корпус проектын эшләй. 2003 йылда Воскресение Христова соборын проектлай, ул 1932 йылда юҡ ителгән Өфөнөң Воскресенский соборы образында төҙөлә, әммә уның теүәл реконструкцияһы түгел.
1980-1985 йылдарҙа реставрация һәм реконструкциялау проекттары авторы — Александр сиркәүе урынында Профсоюздар һарайы (Киров урамы, 1; хәҙер — архитектура ҡомартҡыһы) Рудоль Авсахов менән берлектә, Килем мәсетен һәм Килем һарайын «Президент-Отель» ҡунаҡханаһы, Стәрлетамаҡ ҡала Мәҙәниәт һарайы, Стәрлетамаҡ рус дәүләт драма театры фасады.
# Субан

Субан — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡуғанаҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 75 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Субан
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Стәрлетамаҡ ҡалаһынан Охлебино һыу үлсәү посына тиклем, Эҫем йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200712111100018425
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101842
* Бассейн коды — 10.01.02.007
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Шоғаев Рим Сәлимулла улы

Шоғаев Рим Сәлимулла улы (рус. Шугаев Рим Салимуллович) — 3 апрель 1938) - совет һәм хужалыҡ эшмәкәре, 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте - башҡорт

# Шоғаев Рим Сәлимулла улы
## Биографияһы

Шоғаев Рим Сәлимулла улы 1938 йылдың 3 апрелендә БАССР-ҙың Ҡырмыҫҡалы районы Илсекәй ауылында тыуған.
1960 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын, 1981 йылда Свердловск Юғары партия мәктәбен тамамлаған.
Хеҙмәт эшсәнлеген 1960 йылда Мәләүез тоҡомсолоҡ станцияһында баш зоотехник булып эшләүҙән башлай. Артабан Арыҫлан совхозында ауыл хужалығы продукттарын әҙерләү һәм уларҙың сифаты буйынса инспектор, баш зоотехник булып эшләй, Мәләүез районы ауыл хужалығы идаралығы етәксеһе була.
1972-1984 йылдарҙа - Мәүләүез сохоздар тресы директоры, хеҙмәтсәндәр депутаттарының Мәләүез район Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары, шунан башҡарма комитеттың рәйесе вазифаһында эшләй.
1984-1986 йылдарҙа - БАССР-ҙың Халыҡ контроле комитеты рәйесе урынбаҫары.
1986-1993 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының ауыл хужалығы министры урынбаҫары, шулай уҡ республиканың иҡтисад министры урынбаҫары була.
1990 Башҡорт АССР-ы Юғары Советының һуңғы, тарихи 12-се саҡырылышына Ғафури районы, 194-се Яңғыҙҡайын һайлау округы буйынса халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының аграр һәм аҙыҡ-түлек мәсьәләләре буйынса комиссияһы ағзаһы була.

# Шоғаев Рим Сәлимулла улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (ике тапҡыр)
* «Почёт Билдәһе» ордены (ике тапҡыр)
* СССР миҙалдары

# Шоғаев Рим Сәлимулла улы
## Ғаиләһе

Ғаиләһендә 2 ул тәрбиәләп үҫтергәндәр.
# Ялокша

Ялокша — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Керженец йылғаһының һул ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Ялокша
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Ока йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы), Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400312110000034882
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003488
* Бассейн коды — 08.01.04.003
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Шахтыш

Шахтыш — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сухона йылғаһының уң ярына тамағынан 312 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Шахтыш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — йылғаның башынан алып Төньяҡ Двина Вычерга йылғаһына ҡойғанға тиклем, Юг һәм Сухона йылғаларын индермәйенсә (инештән Кубен гидроузлына тиклем). Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100312103000007902
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000790
* Бассейн коды — 03.02.01.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Закиров Тәбрик Фридрих улы

Закиров Тәбрик Фридрих улы (8 июль 1980 йыл — 25 декабрь 1999 йыл) — Рәсәй Армияһының Төньяҡ Кавказда террорсыларға ҡаршы ойошторолған операцияла һәләк булған хәрби хеҙмәткәре. Ҡаһарманлыҡ ордены кавалеры (2000, үлгәндән һуң).

# Закиров Тәбрик Фридрих улы
## Биографияһы

Тәбрик Фридрих улы Закиров 1980 йылдың 8 июлендә Башҡорт АССР-ының Салауат районы Черепанов ауылында тыуған.
1987 йылда 1 класҡа уҡырға инә, Гусевка төп мәктәбенең 9 класын тамамлағандан һуң Малаяҙҙағы 113-сө һөнәри лицейға уҡырға инә.
1998 йылдың декабрендә Рәсәй Армияһы сафына алына, Чечен Республикаһында террористарға ҡаршы алып барылған акцияла ҡатнаша.
1999 йылдың 25 декабрендә хәрби бурысын үтәгәндә һәләк була.

# Закиров Тәбрик Фридрих улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

Рәсәй Федерацияһы Президенты В. В. Путиндың 2000 йылдың 12 июль Указы менән Ҡаһарманлыҡ ордены менән (үлгәндән һуң) бүләкләнә.

# Закиров Тәбрик Фридрих улы
## Хәтер

2015 йылдың 12 декабрендә Малаяҙ ауылында Закиров Тәбрик Фридрих улына арнап мемориаль плитә асыу тантанаһы булды.
Мемориаль плитә Малаяҙ ауылында урынлашҡан Дыуан күп профилле колледжы филиалы ГБПОУ диуарына эленде.
Бында 1996—1998 йылдарҙа Закиров Тәбрик белем алған.
Тантанала Башҡортостан Республикаһы Салауат районы хакимиәте башлығы Ғәлей Ғәләүетдин улы Хәйретдинов, Башҡортостан Республикаһы хәрби хәрәкәттәр ветерандарының Башҡорт союзы төбәк йәмәғәт ойошмаһы рәйесе Т. Р. Рәжәпов, Салауат районында эшләп килгән Афған һуғышында ҡатнашыусылылар союзы рәйесе Р. Н. Хөснуллин, Дыуан күп профилле колледжының Малаяҙ филиалы ГБПОУ мөдире Р. В. Ғибаәуллин, Дыуан күп профилле колледжы филиалының «Ҡаратау» хәрби-патриотик клубы һәм кадет класы етәксеһе Р. Ю. Борханов, хәрби бурыстарын үтәгәндә һәләк булған яугирҙәрҙең ата-әсәләре, Дыуан күп профилле колледжы филиалының кадет класы тәрбиәләнеүселәре, Малаяҙҙағы Башҡорт гимназияһы һәм 1-се урта мәктәбенең өлкән класс уҡыусылары, саҡырылған ҡунаҡтар ҡатнашты.
Тәбрик Закировтың әсәһе Роза Закирова улы тураһындағы иҫтәлектәре менән сығыш яһаны.
Концерттан һуң, Батырҙар стелаһына веноктар һалынды.
# Ильясов Йәүҙәт Хәсән улы

Ильясов Йәүҙәт Хәсән улы (16 февраль 1929 йыл — 19 июль 1982 йыл) — СССР яҙыусыһы, прозаик, шағир, тәржемәсе, журналист һәм рәссам.

# Ильясов Йәүҙәт Хәсән улы
## Биографияһы

Йәүҙәт Хәсән улы Ильясов 1929 йылдың 16 февралендә Башҡорт АССР-ы Бәләбәй кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Йәрмәкәй районы) Исламбаҡты ауылында тыуған.
Атаһы — Хәсән Ильясов, волга татары. Әсәһе — Сәйҙәкамал Хисамитдинова, сығышы менән башҡорт тархандары нәҫеленән. Йәүҙәт сабый сағында уҡ ата-әсәләре айырылыша. 1931 йылда Сәйҙәкамал Урта Азияға юллана һәм Яңыюл янындағы Үзбәк ССР-ының 5-йыллығы исемендәге совхозға килә. Бында икмәк бешереүсе Али Закировҡа кейәүгә сыға. Йәүҙәт Исламбаҡтыла ҡала, уны әсәһе яғынан өләсәһе тәрбиәләй. 1934 йылда Сәйҙәкамал улын үҙенә ала. 6 йәшендә Йәүҙәт үзбәк, ә киләһе йыл — рус мәктәбенә бара.
1935 йылда ғаилә совхоздан 3 км алыҫлыҡтағы Яңы Михайловка ауылына күсә. 1941 йылда Йәүҙәт ҡабыҡ заводына тарма сүсе йәки иләү культураһы ташыусы булып эш башлай. 1943 йылда үгәй атаһы фронтҡа киткәс, әсәһе менән туған ауылы Исламбаҡтыға ҡайталар. Йәүҙәт колхозда эшләй, йылҡы малын көтә. 1944 йылда әсәһе менән тағы Сәмәрҡәнд өлкәһе «Зеравшан» сөгөлдөр совхозына күсә, Йәүҙәт тракторсы булып эшләй. 1944 йылда ғаилә Яңы Михайловка ауылына ҡайта, Али Закиров фронттан ҡайтҡас, уның менән бергә Крупская исемендәге колхоздың пекарняһына эшкә бара.
Белорет педагогия уилищеһын тамамлай. Артабан төрлө һөнәр буйынса: һыҙмасы, биҙәүсе-рәссам булып эшләй; клуб, китапхана мөдире була, художестволы үҙешмәкәрлек менән етәкселек итә.
1952 йылдан «Ленинец» гәзитендә әҙәбиәт һәм сәнғәт бүлегенең мөдире, тәржемәсе һәм корреспондент булып эшләй.
1953—1958 йылдарҙа Ташкенттың матбуғат органдарында («Ташкентская правда», «Комсомолец Узбекистана», «Физкультурник Узбекистана») әҙәби хеҙмәткәр булып эшләй. 1957 йылдан «Звезда Востока» журналының шиғриәт бүлеге мөдире вазифаһын башҡара.
1982 йылдың 19 июнендә, Ташкенттағы күлдә һыу төшкәндә, батып үлә. Версияларҙың береһе буйынса, быға шул осорҙағы Үзбәк ССР-ы Коммунистар партияһы үҙәк комитетының беренсе сәркәтибе Шәрәф Рәшитов бәйле була. Ҡаланың «Чилонзор ота» зыяратының үҙәк өлөшөндә ерләнгән.

# Ильясов Йәүҙәт Хәсән улы
## Әҫәрҙәре

* Стрела и солнце: роман. — Ташкент, 1964.
* Пятнистая смерть: повесть. — Ташкент, 1965.
* Золотой истукан: повесть. - изд-во "Литература и искусство", 1973.
* Тропа гнева - Согдиана. - Ташкент, 1963 (1974).
* Заклинатель змей: повесть о трудной судьбе Омара Хайяма, изд-во "Литература и искусство", 1979.
* Месть Анохиты: повести. - Ташкент, 1984; М., Советский писатель, 1991.
* Заклинатель змей; Башня молчания: повести. - Ташкент, изд-во "Литература и искусство", 1986.
* Тропа гнева; Согдиана; Чёрная вдова: романы (повести) - АОЗТ "Шедевр", 1994.
* Согдиана — М., 2009 Язык: Русский Тираж: 5000 экз. 368 стр. Твердый переплет ISBN: 978-5-9533-3620-8 2009
Ильясов Йәүҙәт Хәсән улының «Асыу һуҡмағы» повесы б. э. т. 519 йылда фарсы батшаһы Дарий I-нең сактарға ҡаршы ойошторған походы тураһында.

# Ильясов Йәүҙәт Хәсән улы
## Хәтер

* Ташкентта Йәүҙәт Ильясов йәшәгән йортта мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.