yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Свинуха (Чагра ҡушылдығы)

Свинуха — Рәсәйҙәге йылға. Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чагра йылғаһының уң ярына тамағынан 96 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Свинуха (Чагра ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001512112100009323
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100932
* Бассейн коды — 11.01.00.015
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Среднеколымск

Среднеколымск (рус. Среднеколымск, саха Орто Халыма) — Саха Республикаһы ҡалаһы, Среднеколымск районының административ үҙәге, Рәсәйҙең иң бәләкәй ҡалаларының береһе.
Халыҡ һаны — 3 525 кеше.

# Среднеколымск
## Географияһы

Среднеколымск Колыма уйһыулығында, Колыма йылғаһының һул ярында, Якутскиҙан ~1500 километр төньяҡтараҡ (һауа юлы буйынса) урынлашҡан.

# Среднеколымск
## Тарихы

1643 (1644) йылда сәйәхәтсе Михаил Стадухин һәм казак Дмитрий Зырян тарафынан острог булараҡ нигеҙләнгән.
1775 йылдан — ҡала һәм Якутск өлкәһеһенең Колыма округы үҙәге. Һөргөн урыны булараҡ билдәле булған.
1930 йылдан Среднеколымск районы үҙәге булып тора.

# Среднеколымск
## Халҡы

Милли составы (2002): сахалар — 68,7%, рустар — 25,1%, эвендар — 2,0%, украиндар — 1,2%.

# Среднеколымск
## Иҡтисады

Ит-һөт комбинаты, нефть базаһы.
# Юрумка

Юрумка — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вычегда йылғаһының уң ярына тамағынан 304 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.

# Юрумка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000020572
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002057
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Этимгән

Этимгән (рус. Этимганова) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Сосновка районындағы ауыл. Һаҡҡол ауыл биләмәһе составына инә.

# Этимгән
## Географик урынлашыуы

Ағаскүлдең төньяҡ яр буйында урынлашҡан.

# Этимгән
## Тарихы

Этимгән — әйле башҡорттарының ауылы. Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Әйле улусы составында була. Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 5-се башҡорт кантонының 10-сы йортона керә.
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡортостан АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы Арғаяш районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Арғаяш районы составында.

# Этимгән
## Халҡы

| 1795 | 1834 | 1866 | 1916 | 1920 |
| 123 | 189 | 251 | 379 | 336 |
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (91 %) йәшәй.
# Ҡала стадионы (Гюмри)

Гюмри ҡалаһындағы стадион — Әрмәнстандың Гюмри ҡалаһындағы күп маҡсатлы стадион. Әлеге ваҡытта футбол уйындары өсөн ҡулланыла һәм «Ширак» (Гюмри) һәм «Ширак 2» (Гюмри).футбол клубтарының үҙ майҙаны булып тора. Стадион яҡынса 3 000 тамашасыны һыйҙыра, шуларҙың 52 урыны VIP-ҡунаҡтар өсөн. 1924 йылда төҙөлә, ә бер йылдан һуң стадион асыла. 1998 йылда стадионда реставрация үтә. Стадиондың япмалығы 24 % тәшкил итә. Бер уйынға килеүсе кешеләр һаны уртаса 295кеше тәшкил итә. «Ширак» футбол клубын 2010 йылда Арман Саакян һатып алғандан һуң, стадион шунда уҡ реконструкциялауға ябыла. Административ биналар ҙа, шулай уҡ VIP ҡунаҡтар өсөн тәғәйенләнгән биналар ҙа тулыһынса йүнәтелә. Өлөшләтә трибуналар йүнәтелә, VIP ҡунаҡтар өсөн урындар һаны 20-нән 52-гә тиклем арттырыла. Реконструкцияның төп өлөшө стадиондың яланына йүнәлтелә, ул тулыһынса яңы технологиялар буйынса эшләнә.
# Ибраһим Ғәзи

Ибраһим Ғәзи (шулай уҡ Ибрай; төп исеме һәм фимилияһы Ибраһим Зарифулла улы Минғәзиев; 4 февраль 1907 йыл — 20 февраль 1971 йыл) — СССР яҙыусыһы, тәржемәсе һәм журналист. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Татар АССР-ының Ғабдулла Туҡай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1969).

# Ибраһим Ғәзи
## Биографияһы

Ибраһим Зарифулла улы Минғәзиев (ижади псевдонимдары Ибраһим Ғәзи, Ибрай) 1907 йылдың 4 февралендә Рәсәй империяһы Ҡазан губернаһының Кама тамағы өйәҙе Иҫке Ҡарамалы ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
1919 йылдан 1924 йылға тиклем Тәтеш балалар йортонда тәрбиәләнә һәм хеҙмәт мәктәбендә уҡый. 1924 йылдан 1926 йылға тиклем — Ҡазан партия мәктәбе студенты.
1920-се йылдарҙа төрлө гәзиттәргә мәҡәләләр яҙа, 1926 йылдан комсомол активисы, 1927 йылда Коммунистар партияһы сафына инә, 1931 йылға тиклем комсомол эшендә була. 1933—1938 йылдарҙа — Татар дәүләт нәшриәтенең нәфис әҙәбиәт секторы мөдире. 1934 йылда СССР Яҙыусылар союзына ағза итеп алына.
1930-сы йылдарҙа повестар һәм хикәйәләр яҙа башлай, тиҙҙән ниндәйҙер кимәлдә танылыу ала. Уның әҫәрҙәре ҡала һәм ауылдарҙа йәшәүселәрҙең көнкүрешенә арнала, «Бармаҡ» (1930), «Көмөш һыулы Нурминкә» (1931), «Бригадир ҡыҙ» (1932), «Катя Сорокина» (1938—1939) хикәйәләре шул заман йәштәренең тормошона арнала; автор аҙаҡ «Алмағастар сәскә ата» (1951) әҫәрендә лә шул темаға әйләнеп ҡайта. 1931—1942 йылдарҙа Татар АССР-ының Яҙыусылар союзында эшләй.
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, насар күреү сәбәпле, уны фронтҡа алырға теләмәһәләр ҙә, ул 1943 йылда үҙ ирке менән фронтҡа китә. Һуғыштан ҡайтҡас, хәрби темаға бер нисә повесть яҙа: «Улар өсәү ине» (1945, совет разведчиктары тураһында), «Беҙ осрашырбыҙ әле» (1947). 1955 йылда уның нефтселәр тормошона арналған «Ғади кешеләр» романы баҫылып сыға (урыҫ теленә 1957 йылда «За городом, за Казанью» исеме аҫтында баҫыла). 1967—1971 йылдарҙа Ғәзи Татар АССР-ы Яҙыусылар союзы идараһы рәйесе була, 1970—1971 йылдарҙа — РСФСР Яҙыусылар союзы идараһы секретары. Өс орден һәм миҙалдар менән бүләкләнә, 1969 йылда Ғабдулла Туҡай исемендәге премияға лайыҡ була.
«Онотолмаҫ йылдар» автобиографик роман-трилогияһы өҫтөндә автор 1949 йылдан алып 1969 йылға тиклем эшләй. Был әҫәр 1950—1975 йылдарҙа урыҫ телендә «Хлеб, винтовка и любовь» исеме аҫтында баҫыла. Тап ошо романы өсөн Ғәзи Ибраһим Татар АССР-ының Дәүләт премияһын алыуға өлгәшә. Ғәзи Ибраһим тәржемәсе булараҡ та таныла. М. Е. Салтыков-Щедрин, А. П. Чехов, М. Горький, Ги де Мопассан һәм башҡа урыҫ һәм сит ил яҙыусылары әҫәрҙәрен тәржемә итә.
# Инсур (исем)

Инсур — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла

# Инсур (исем)
## Этимология

Инсур (Илсур, Илсура) башҡорт исеме. Ил батыры, ил дуҫы; ил башлығы тигәнде аңлата

# Инсур (исем)
## Билдәле кешеләр

Инсур Ғәззәли улы Йәһүҙин (псевдонимы Инсур Артур; 26 март 1951 йыл — 21 март 2011 йыл) — башҡорт шағиры һәм журналисы. СССР-ҙың Журналистар, Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союздары ағзаһы.
# Шахты тыуған яҡты өйрәнеү музейы

Шахты тыуған яҡты өйрәнеү музейы — Ростов өлкәһе Шахты ҡалаһындағы музей. Музей бинаһы XIX быуат аҙағы (1896 йыл) архитектура ҡомартҡыһы булып тора. Музейға 1966 йылда нигеҙ һалына, 1967 йылдың 18 майында асыла.
Музей адресы: 346500, Ростов өлкәһе, Шахты ҡалаһы, Шевченко урамы, 149.

# Шахты тыуған яҡты өйрәнеү музейы
## Тарихы һәм һүрәтләмә

Шахты тыуған яҡты өйрәнеү музейы Шахты ҡалаһының уртаһында, 1896 йылда төҙөлгән боронғо бинала урынлашҡан. Хәҙерге ваҡытта бина архитектура ҡомартҡыһы иҫәбенә инә. 1896 йылда был бинала, Император ғали йәнәптәре — Император Николай II һәм император ҡатыны Александра Феодоровнаның тәхеткә ултырыу иҫтәлегенә, император ҡатыны Александра Феодоровна хөрмәтенә аталған, Александра сиркәү- приход (мәхәлләһе) мәктәбе эшләй башлай. Мәктәп 1907 йылдан өлгөлө мәктәп иҫәбендә була. Бинаның үҙәк бүлмәһендә бейек көмбәҙ рәүешендәге түшәм музейҙа боронғолоҡ атмосфераһы тыуҙыра.
Музей Ростов өлкәһенең эре муниципал музейы булып тора. Уның төп фондында 13 000 тирәһе экспонат иҫәпләнә. Музейҙа боронғо иконалар һәм фотографиялар, төрлө периодтарҙың тарихи документтары, көнкүреш әйберҙәре һәм ҡала халҡының шәхси әйберҙәре йыйылған. Үҙ ваҡытында СССР художество Академияһы музейға бүләк итеп 200-гә яҡын картина тапшыра. Музейҙа тематик залдар бар: «Боронғо ҡала», «Мещандар көнкүреше», «Ҡаланың хәрби даны», «Дон крайы тәбиғәте». Музейҙың картиналар галереяһында графика, рәсем сәнғәте, биҙәү-ҡулланма сәнғәте һ.б. күргәҙмәләре үткәрелә, музыка һәм шиғриәт кисәләре, ҡаланың күренекле кешеләре менән осрашыуҙар үткәрелә. Музейҙа бөтәһе биш тематик зал бар. Уның Бөйөк Ватан һуғышы ваҡиғаларына арналған ике залында ҡорал, һалдаттарҙың шәхси әйберҙәре, фотографиялары һәм документтары тупланған. Музей экспозицияларының береһе Дон тәбиғәтенә арналған, бында Дон крайында йәшәүсе хайуандар һәм ҡоштарҙың толобо ҡуйылған. Музейҙа регионда күмер сығарыу тарихы, XIX—XX быуаттағы ҡала халҡының мещанлыҡ интерьеры менән танышырға була.
2015 йылдың 12 ноябрендә музей администрацияһы, янған «Күмер сәнәғәте тарихы музейы» бинаһы территорияһынан, ҡаланың тыуған яҡты өйрәнеү музейы ихатаһына музей экспонаты — В. И. Ленин һәйкәлен алып сыға. Артабан уны яңыртыу кәрәклеге тураһында мәсьәлә ҡараласаҡ.
Шахты тыуған яҡты өйрәнеү музейы эргәһендә шағир Недогонов Алексей Иванович исемендәге әҙәби берекмә эшләй. А. И. Недогонов Александровск-Грушевский (хәҙерге Ростов өлкәһе Шахты ҡалаһы) ҡалаһында, 1914 йылдың 19 октябрендә тыуған.
# Бразилия таулығы

Ҡалып:Нагорье Бразилия таулығы (Бразилия яҫы таулығы; порт. Planalto Brasileiro) — киң географик регион. Көнсығыш, көньяҡ һәм үҙәк Бразилияның күп өлөшөн ҡаплай.

# Бразилия таулығы
## Дөйөм мәғлүмәттәр

Таулыҡтың майҙаны яҡынса 4 млн км². Майҙаны буйынса таулыҡ Бразилия биләмәләренең яртыһын тиерлек биләй. Бынан башҡа, ил халҡының шаҡтай күп өлөшө (95 % күберәк) ошо таулыҡта йәки уның янындағы тар яр буйы һыҙығында йәшәй.
Географик киңлек буйынса ла, меридиан буйынса ла оҙонлоғо — 3200 км ашыу. Бейеклеге көнбайышта 500 метрҙан көнсығышта 2000 метр һәм унан юғарыраҡҡа күтәрелә. Иң бейек нөктәһе — Бандейра тауы (2897 м). Таулыҡтың иң бейек өлөштәре Серра-ду-Мар, Серра-ду-Эспиньясу һәм Серра-Дорада һырттарын барлыҡҡа килтерә. Яр буйында башня йәки конус рәүешендәге айырым торған тауҙар таралыу алған.
Бразилия таулығы үҙенең тәбиғәтенең күп төрлөлөгө менән билдәле: бында бер нисә төрлө биомдар, климат шарттарының киң спектры, тупраҡтың төрлө типтары һәм хайуандарҙың һәм үҫемлектәрҙең меңәрләгән төрө бар.
Характеристикарының күп төрлөлөгө ҙур булғанға күрә, Бразилия таулығын өс өлөшкә бүләләр:
* Атлантик плато;
* Үҙәк плато;
* Көньяҡ плато.
Таулыҡтан көньяҡҡа табан киң Лаплата уйһыулығы урынлашҡан.
# Ададым

Ададым — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы/ Хакас Республикаһы/ Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының һул ярына тамағынан 1380 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Ададым
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400112115200015408
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201540
* Бассейн коды — 13.01.04.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Аҡ сәпсек

?Аҡ сәпсек :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Класс: | Ҡоштар |
| Отряд: | Турғай һымаҡтар |
| Ғаилә: | Сәпсектәр |
| Ырыу: | Сәпсектәр |
| Төр: | Аҡ сәпсек |
Латинса исеме :
Motacilla alba Linnaeus, 1758 :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 178476 NCBI 45807 |
Аҡ сәпсек (кәмәрсек, кәмәрсен, боҙтишкес, сәберсәк, сәбәрсен) (лат. белая трясогузка, лат. Motacilla alba) — Австралиянан башҡа бөтә илдәрҙә йәшәй, бөжәктәр менән туҡлана, йорт тирәһендә йыш оялай, ерҙә йөрөгәндә ҡойроғон һелкетеп йөрөй торған ҡаралы сыбар аҡ сәпсек.

# Аҡ сәпсек
## Ҡылыҡһырлама

Турғай ҙурлыҡ. Оҙон ҡойроҡло һәм төҙөк кәүҙәле матур ҡош. Ҡойроғон өҙлөкһөҙ бәүелтеп, туҡтай-туҡтай йүгереп йөрөй. Арҡаһы, аҡһыл һоро, түбәһе, елкәһе ҡуйы һоро. Тамағы, түше, ҡанаттары һәм ҡойроғо ҡара. Ҡанаттарында, ҡойроғоноң ике яҡ ситендә аҡ һыҙыҡтар бар, ҡорһаҡ яғы аҡ. Башҡа сәпсектәрҙән. дөйөм аҡ төҫө менән айырыла.

# Аҡ сәпсек
## Тауышы

Тауышы яңғырауыҡлы: «тити-түри», «тирлит».

# Аҡ сәпсек
## Йәшәү рәүеше

Йылға буйҙарында йәшәй. Бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң таралған. Таш араларында, ағас ҡыуыштарында, иҫке ҡоролмаларҙа оялай, һоро таплы 5—6 бөртөк аҡ йомортҡаһы була.
# Ичан-Ҡала

Ичан-Ҡала (үзб. Ichan Qa'la; рус. Ича́н-Кала́) — Үзбәкстандағы тарихи үзбәк ҡалаһының ҡеүәтле диуарҙар менән уратып алынған эске ҡалаһы — Үҙәк Азиялағы Бөтә донъя мираҫының тәүге ҡомартҡыһы. Быуаттар дауамында төҙөлгән ҡәлғә ҡоролмалары һәм һарайҙары, мәсеттәр һәм мәҙрәсәләр, кәшәнәләр,манаралар, каруанһарайҙар, мунсалар Ичан-Ҡаланы уникаль ҡала-ҡомартҡыға әйләндергән. Иҫке Хиуа ҡала-ҡурсаулыҡ статусын 1968 йылда рәсми рәүештә ала.

# Ичан-Ҡала
## Килеп сығышы тураһында риүәйәт

Риүәйәт буйынса, Ичан-Ҡала цитаделен төҙөгәндә ҡулланылған балсыҡ пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәт (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) Мәҙинәне төҙөгәндә алған урындан килтерелгән. Һуңыраҡ барлыҡҡа килгән күл изге тип һанала. Икенсе риүәйәт буйынса, ғәжәйеп тәмле һыулы Хейвак ҡоҙоғон Нух пәйғәмбәр улы Шем ҡаҙыған.
Шулай уҡ риүәйәт буйынса, Хорезм төҙөлөшөн Шем башлай. Хорезм аша үтеп барғанда ул йоҡлап китә. Ул ваҡытта ҡала сүллек булған. Төшөндә ул ҡаланың ут менән уратып алыныуын күрә. Уянғас, ул төҙөлөш башлай һәм беренсе нигеҙ һала. Төҙөлөш ваҡытында ул ҡоҙоҡ ҡаҙып ала һәм һыуһын ҡандырғанда «хей вак! Хей вак!» («һай шәп») тип маҡтай. Тап шуға күрә ҡала Хиуа исемен ала.

# Ичан-Ҡала
## Диуарҙары

Хиуала, традицияға ярашлы, ҡаланың бер-береһенән айырылған ике өлөшкә бүленеүе булған:
* Эске ҡала (цитадель, шахристан) — Ичан-Ҡала (һүҙмә-һүҙ: оборонаның эске ҡоймаһы) һәм
* Тышҡы ҡала (рабад) — Дишан-Ҡала (оборонаның тышҡы ҡоймаһы).
Ичан һәм дишан һүҙҙәре башҡортса ла аңлашылып тора: ич һәм диш — эс һәм тыш.
Ичан-Ҡаланың диуарҙары: бейеклеге 8-10 метр, ҡалынлығы 5-6 метр һәм тышҡы периметры буйынса 6250 метр.
Тышҡы һәм эске « түңәрәктәрҙең» оборона валдары самандан эшләнә. Һәр 30 метр һайын Ичан-Ҡала диуарҙарында диуарҙан ситкә сығып торған түңәрәк оборона башнялары төҙөлә. Диуарҙарының өҫкө өлөшөндә ҡамау ваҡытында дошманға атыу өсөн тар амбразуралы тешле яндауырҙар бар.
Оборона нығытмалары системаһында һыу менән тултырылған соҡорҙар була; хәҙер ҙә был көньяҡ өлөштәге рельеф буйынса һиҙелеп тора, ә төньяҡта һәм көнбайышта боронғо соҡорҙарҙы асфальт ҡаплаған.
Ҡала ҡапҡалары ла һаҡлағыс системаның бер өлөшө булған. Һаҡланып ҡалған ҡапҡалар миҫалында уларҙың аркалы юлының ике яғында урынлашҡан «һуҡма» башнялары булыуы күренә, ә ҡапҡа өҫтөндә шулай уҡ күҙәтеү галереялары бар. Ҡапҡа аркалары артында ҡала яғына юл аркалы ҡыйыҡ (Кой-Дарваза) менән ҡапланған, йәки коридоры бик оҙон булһа, бер нисә көмбәҙ төҙөлгән.
# Кесе Антанта

Кесе Антанта — Чехословакия, Румыния һәм Югославия альянсы, 1920—1921 йылдарҙа барлыҡҡа килә. Берлек венгр ирредентизмын йүгәнләү, шулай уҡ Австрияла йә Венгрияла Габсбургтар монархияһын тергеҙеүгә юл ҡуймау маҡсаттарында ойоша.
Альянс Францияның хуплауын таба, ул Кесе Антанта илдәренең өсөһө менән дә хәрби килешеү төҙөй. Францияға Кесе Антанта, Германия менән ҡораллы бәрелеш була ҡалһа, икенсе фронтты асыу мөмкинлеген бирә.
Ваҡыттар үтеү менән альянстың маҡсаттары көнүҙәклеген юғалта бара. Ҡатнашыусы илдәр араһында тышҡы хәүеф сығанаҡтарына ҡағылышлы фекер айырымлыҡтары барлыҡҡа килә.
Чехословакия нацист Германияһының һөжүм итеүенән хәүефләнә һәм президент Эдвард Бенеш ҡулы аҫтында Советтар Союзы менән яҡынлашыуға бара. Румыния СССР-ҙы хәүеф сығанағы тип һанай. Премьер-министр Александр Авереску етәкселегендә Румыния үҙенең тышҡы сәйәсәтендә Италия менән Германияға йүнәлеш тота. Югославия үҙенең территориаль бөтөнлөгөнә фашистик Италия дәғүәләшер тип ҡурҡа һәм күп мәсьәләләр буйынса Германия яғында тороу сәйәсәтен һайлай. Югославия менән Румыния 1934 йылда Балҡан Антантаһы хәрби-сәйәси берлегенә инә. Кесе Антанта 1936 йылда тарҡала башлай һәм 1938 йылда, Мюнхен һүҙ ҡуйышыуы арҡаһында Чехословакияһыҙ ҡалғас, бөтөнләй тарҡала.
# Пельях-Юган

Пельях-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға [[Обь]] йылғаһының уң ярына тамағынан 416 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Пельях-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300023253
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302325
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Эйәрлетау

Эйәрлетау — Ишембай районының Ғүмәр ауылы янындағы тау.

# Эйәрлетау
## Этимологияһы

«Эйәр» һүҙенә -ле аффиксы һәм «тау» һүҙен бергә ҡушып яһалған топоним. «Эйәргә оҡшаш тау» тигәнде аңлата.
# Медвежья (Таз ҡушылдығы)

Медвежья — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының уң ярына тамағынан 1301 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Медвежья (Таз ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300063396
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306339
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Унзас

Унзас (Палгашты) — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мзас йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Унзас
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300212115200009041
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200904
* Бассейн коды — 13.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Старова Наталья Владимировна

Старова Наталья Владимировна (15 август 1923 йыл — 2004 йыл) — генетик, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почетлы академигы (1995), биология фәндәре докторы (1974), профессор (1990), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1993).

# Старова Наталья Владимировна
## Биографияһы

Наталья Владимировна Старова 1923 йылдың 15 июлендә Белгород өлкәһенең Поляна ауылында тыуған. 1941-1942 йылдарҙа Караганда ҡалаһында мәктәптә уҡытыусы, һуңынан 2 йыл Компанейск балалар йортонда пионервожатый булып эшләй.
Старова 1948 йылда Харьков ауыл хужалығы институтын тамамлай һәм 1951—1965 йылдарҙа Степной урман тәжрибә станцияһында (Степной ҡалаһы Ставрополь крайы) фәнни хеҙмәткәр булып эшләй. Һуңынан Украина урман хужалығы һәм агролесомелиорация ғилми-тикшеренеү институтында (Харьков ҡалаһы, 1965—1983); СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалында биохимия һәм цитохимия бүлеге лабораторияһы мөдире (1983—1988), СССР Фәндәр академияһының Урал бүлексәһе составында Башҡорт ғилми үҙәге биология институты директоры урынбаҫары, Ботаника баҡсаһы етәксеһе (1988—1991), директоры вазифаһын башҡарыусы (1991—1998), Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө ғилми үҙәге Ботаника баҡса-институтының төп ғилми хеҙмәткәре (1998—2005).
Старованың фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе урман ағас үҫемлектәре селекцияһы, урман популяцион генетика, экологик генетика. Ул тал һәм тирәктәрҙең яңы сорттарын сығарыуға өлгәшә, ағас үҫемлектәренең ҡайһы бер билдәләрен мираҫ итеп алыу законлыҡтарын билдәләй, гетерозистың биологик клон моделен төҙөй.
Старова — Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почетлы академигы (1995, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының биология фәндәре бүлеге), биология фәндәре докторы (1974), профессор (1990). Ул Башҡортостанда урман популяцион генетика һәм селекция мәктәбен ойоштора. Уның уҡыусылары араһында 4 фән докторы һәм 16 фән кандидаты бар.

# Старова Наталья Владимировна
## Хеҙмәттәре

* Старова Наталья Владимировна 100-ҙән артыҡ ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 5 монография авторы, 7 уйлап табыуға авторлыҡ танытмаһы эйәһе.
* Старова Н. Селекция ивовых. М.: Наука, 1980.
* Пути генетического улучшения лесных древесных пород. М.: Наука, 1985 (авторҙаш).
* Биоценотическая характеристика хвойных лесов и мониторинг лесных экосистем Башкортостана. Уфа: Гилем, 1998 (авторҙаш).
* Проблемы экологии: Принципы их решения на примере Южного Урала / Под ред. Н. В. Старовой. М.: Наука, 2003
# Марк Шагал музейы (Витебск)

Марк Шагал музейы — Витебск (Белоруссия) ҡалаһында музей комплексы

# Марк Шагал музейы (Витебск)
## Марк Шагал музейы составы

* Марк Щагал Арт-үҙәге (Путна урамы, 2) 1992 йылда төҙөлә. Быгда Марк Шагалдың график эштәренең күргәҙмәләре үтә (литография, ксилография, офорт, акватинттар). Арт-үҙәк коллекцияһында Николай Гоголдең «Үле йәндәр» поэмаһына иллюстрациялар (1923—1925), 1956, 1960 йылдарҙа төҙөлгән «Тәүрат» темаһына төҫлө литографиялар серияһы, «Израилдең 12 ырыуы» (1960) һәм рәссамдың башҡа эштәре.
* Марк Шагалдың мемориаль йорт-музейы (Покровская урамы, 11). Был бинаны 1900 йылдар башында рәссамдың атаһы төҙөгән, һәм Марк Шагал бында үҙенең үҫмер йылдарын үткәргән, был хаҡта ул аҙаҡ «Минең тормошом» тигән автобиографик китабында яҙа. Мемориаль йорт-музейы 1997 йылда асыла. Унда XIX—XX быуат көнкүреш әйберҙәре, шулай уҡ рәссамдың һәм уның ғаиләһенең Витебск ҡалаһындағы тормошо тураһында һөйләүсе архив документтары күсермәһе бар

# Марк Шагал музейы (Витебск)
## Музей Етәкселеге

* Воронова Ирина Сергеевна
# 1992 йылда йыһанға осороуҙар исемлеге

1992 йылдағы орбитаға осороуҙар исемлеге. Ҡыҙыл төҫ менән уңышһыҙ осороуҙар билдәләнгән. Осоусы йыһан аппараттары (ЙА) ҡалын итеп айырып билдәләнгән.