yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Октябрь Революцияһы урамы (Өфө)

Октябрь революцияһы урамы Өфө ҡалаһының Киров районы биләмәһендә урынлашҡан. Көнбайыштан көнсығышҡа ҡарай Ленин урамынан башлана һәм Ағиҙел йылғаһы яры буйында тамамлана.

# Октябрь Революцияһы урамы (Өфө)
## Тарихы

Урамдың иң алда төҙөлә башлаған түбәнге өлөшөнөң баштағы исеме, үҙе урынлашҡан Кесе Репной биҫтәһе исеменән Кесе Репной урамы тип йөрөтөлгән. Артабан Ҡазан урамы тип аталған, сөнки унан Ҡазан юлы башланған. Ҡазан, һуңғараҡ — Оло Ҡазан урамы — Өфөнөң иҫке өлөшөн уның яңы үҙәге менән тоташтырған һәм оҙаҡ ваҡыт ҡаланың төп урамы булып хеҙмәт иткән. Әммә XIX—XX быуат сиктәрендә ул үҙәк урам статусын юғалта һәм үҙенең әһәмиәтен юғалта, үҙәк урам булып Александров, Каретный, Оло Вавилов, Никольский, Лазаретный (Үҙәк) урамдары ҡала.
1917 йылдан һуң Октябрь Революцияһы урамы тип үҙгәртелә.

# Октябрь Революцияһы урамы (Өфө)
## Тарихи биналар һәм ҡоролмалар

Октябрь Революцияһы урамының түбәнге өлөшө XIX быуаттың биналарына һәм боронғо усадьбаларына бай:
* И. И. Гутмандың завод идаралығы
* В. Е. Поносовтың айырым йорто
* Герасимов усадьбаһы
* Архангельскийҙарҙың йорто
* Лузиндар йорто
* Өфөнөң беренсе янғын-полиция өлөшө
* Тау заводсыһы Демидов йорто
* Шамовтың кирбес усадьбаһы
* Кузнецовский училищеһы (1880 йыл)
* Чуфаровскийҙар йорто
* Э. Н. Хасабов йорто
* Спас ғибәҙәтханаһы
* Спас ғибәҙәтханаһының хикмәт йорто
* Ярлылар буйынса попечителлек комитеты йорто
* Е. К. Ушкованың кирбес һәм ағас усадьбаһы
* Ю. В. Лапинаның көнсығыш һәм көнбайыш усадьбаһы
* Чувильдин һәм Ольшевскаяның йорто
* Зубовтарҙың көнсығыш һәм көнбайыш усадьбаһы
* П. А. Ивановтың йорто
* М. С. Васильевтың йорто
* Безруковтың көнсығыш һәм көнбайыш усадьбаһы
* И. А. Чижевтың усадьбаһы
* Л. Г. Вареньковтың йорто
* П. Т . Андреев йорто
* А. Н. Косицкаяның йорто
* К. П. Петровскийҙың йорто
* Поповтың йорто
* В. А. Петуниндың йорто
* Ҡала полицияһы идаралығы, хәҙер — 1-се һанлы янғын һүндереү часы
* Урман сәнәғәтсеһе Ф. Е. Чижев йорто
* Ер үлсәү училищеһы бинаһы, хәҙер — Башҡорт Дәүләт Педагогия Университеты корпусы
* Волга-Кама коммерция банкы бинаһы
* Ҡала Чижев бинаһы, хәҙер —2-се һанлы Өфө педагогия колледжы
* Сәнәғәт халыҡ комиссариаты, хәҙер — Башҡорт Дәүләт Педагогия Университеты корпусы
* А. К. Блохин йорто

# Октябрь Революцияһы урамы (Өфө)
## Иҫтәлекле урындар

* Мифтахетдин Аҡмулла һәйкәле
* Башҡорт дәүләт педагогия университеты
* Ҡаланса менән 1 -се һанлы янғын часы бинаһы
# Төньяҡ

Төньяҡ — Көнсығыштан һул яҡтағы донъя тарафы.
| | Төньяҡ | |
| Көнбайыш | | Көнсығыш |
| | Көньяҡ | |
* Был география терминдәре буйынса тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
# Ҡыуатов Усман Мөхәмәтғәлим улы

Усман Мөхәмәтғәлим улы Ҡыуатов (1897—1956) — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре.

# Ҡыуатов Усман Мөхәмәтғәлим улы
## Биографияһы

Ҡыуатов Усман Мөхәмәтғәлим улы 1897 йылда Ырымбур губернаһы Орск өйәҙенең (хәҙерге Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районының) Ейәнсура ауылында тыуған. Сығышы менән башҡорт дворян нәҫеле Ҡыуатовтарҙан булған.
1917 йылдың июлендә делегат булараҡ Ырымбурҙа уҙған I Бөтә башҡорт ҡоролтйында ҡатнаша. Бында Башҡорт мәркәз шураһы башҡарма комитетының ағзаһы итеп һайлана. Усман Ҡыуатов И. И. Мутин һәм Ә. Ә. Вәлиди менән берлектә, Петроградҡа Рәсәйҙең Ваҡытлы хөкүмәтенә башҡорт ерҙәрен, Башҡорт ғәскәре капиталын һәм Каруанһарайҙы кире ҡайтарыу мәсьәләләре мөрәжәғәт итә. 1917 йылдың нояберендә Ырымбур губернаһының федералист башҡорттар исемлеге буйынса Бөтə Рəсəй Ойоштороу йыйылышына делегат итеп һайлана. Башҡорт Хөкүмәте ағзаһы итеп һайлана.
1918 йылдың ғинуарында Башҡорт Хөкүмәте составында II Бөтә Рәсәй хәрби мосолман съезында ҡатнаша. 1918 йылдың мартында Башҡортостан Ваҡытлы Революцион Советы составына инә. 1918 йылда Ҡазан университетының медицина факультетын тамамлай.
1918 йылдың июлендә Башҡорт Хөкүмәтенең Ырымбур хәрби бүлеге ағзаһы итеп һайлана. Орск өйәҙендә Үҫәргән ирекле отрядтарын ойоштороу менән шөғөлләнә. 1918 йылдың сентябренән Башҡорт хөкүмәтенең эске эштәр бүлегендә хеҙмәт итә, ә шул уҡ йылдың октябренән — Башҡорт Хөкүмәтенең Үҫәргән кантонында махсус вәкил вазифаһын биләй.
1919 йылдың февралендә Башҡортостан Хәрби-революцион комитетының финанс һәм һаулыҡ һаҡлау комиссары итеп тәғәйенләнә.
1919 йылдың апреленән Ырымбурҙағы 1-се армия штабында Башревкомдың вәкиле булып эшләй. Шул уҡ йылдың апрель аҙағынан алып майға ҡәҙәр Һамар губернаһы Пугачёв өйәҙе башҡорттарын мобилизациялау менән шөғөлләнә.
1919 йылдың 20 июненән Башревкомдың игенселек бүлегендә эшләй, 1920 йылдың башында Башҡортостан республика игенселек буйынса халыҡ комиссары вазифаһын үтәй. Үҙәк властар менән ҡабул ителгән «Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһының дәүләт ҡоролошо тураһында» декретына ризаһыҙлыҡ белдереп башҡа Башревкомдың ағзалары менән бергә отставкаға китә. Германияға эмиграцияға китә. Һуңыраҡ Совет Рәсәйенә ҡайтып Баҡы медицина институтында уҡыта.

# Ҡыуатов Усман Мөхәмәтғәлим улы
## Ғаиләһе

    Атаһы: Ҡыуатов Мөхәмәтғәлим Әбделғәни улы (1867—1937) — башҡорт мәғрифәтсеһе.
    Ағаһы: Ҡыуатов Ғүмәр Ғәлим улы (1883—1946) — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре, Башҡортостандың һаулыҡ һаҡлау эшенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе, дәүләт эшмәкәре.
# Чебулинский Падун

Чебулинский Падун — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Елбак йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Чебулинский Падун
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200712115200007021
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200702
* Бассейн коды — 13.01.02.007
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Комстреж

Комстреж — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Амбеж йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Комстреж
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000030271
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003027
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Үрге Бикбирҙе

Үрге Бикбирҙе (рус. Верхняя Бикберда) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Бикбау ауыл Советына ҡарай. Почта индексы — 453384, ОКАТО коды — 80226000000.

# Үрге Бикбирҙе
## Тарихы

1908 йылға тиклем Орск өйәҙендәге аҫаба ерҙәрендә Бикбирҙе ауылы кешеләре бүлендек ауыл булараҡ Үрге Бикбирҙе ауылына нигеҙ һалған.
Ауылда фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб, мәсет бар

# Үрге Бикбирҙе
## Халыҡ һаны

Халҡы: 1920 йылда — 328 кеше иҫәпләнгән. Аслыҡ йылдарынан һуң, 1925 йылда, Бикбирҙелә 42 кеше генә теркәлгән. Башҡорттар йәшәй (2002)
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1939 | 308 | |
| 1959 | 211 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1970 | 264 | |
| 1979 | 220 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1989 | 213 | |
| 2002 | 229 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 2009 | 232 | |
| 2010 | 191 | |

# Үрге Бикбирҙе
## Халыҡ һаны
### Милли составы

2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, ауылда башҡорттар (100 %) йәшәй.

# Үрге Бикбирҙе
## Географик урыны

Үрге Бикбирҙе ауылы Кесе Һүрәм йылғаһы буйында урынлашҡан.
* Район үҙәгенә тиклем (Иҫәнғол): 24 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Бикбау): 11 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Һарыҡташ): 80 км

# Үрге Бикбирҙе
## Урамдары

* Мәктәп тыҡрығы (рус. Школьный переулок)
* Урман урамы (рус. Лесная улица)
* Йәштәр урамы (рус. Молодежная улица)
* Үҙәк урам (рус. Центральная улица)

# Үрге Бикбирҙе
## Билдәле шәхестәре

* Әлмөхәмәтов Рафаил Фазылйән улы (20.11.1956) — физик. Физика‑математика фәндәре докторы (2007).

# Үрге Бикбирҙе
## Тирә-яҡ мөхит

* Ауылдан төньяҡ-көнсығышҡа табан 8 км алыҫлыҡтағы Кесе Һүрәм йылғаһы үҙәне — тәбиғәт ҡомартҡыһы.
* Түмәләҫ тауы
* Имән Ҡарауылы тауы
* Ҡоруяҙ йылғаһы

# Үрге Бикбирҙе
## Видеояҙмаларҙа

Зианчуринский р-н, д. Верхняя Бикберда
# Мутная (йылға)

Мутная — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кама һыуһаҡлағысы (Чусов ҡултығы) 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Мутная (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100012189
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101218
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Уртаир

Уртаир — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһының Йылайыр районы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Быҙаулыҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 3,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Уртаир
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002820
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 11220028
- Бассейн коды — 12.01.00.003
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
-ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Торгун

Торгун (Торгунь) — Рәсәй йылғаһы. Вологоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волгоград һыуһаҡлағысының (Еруслан ҡултығы) һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 145 км.

# Торгун
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Торгун, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010002112112100011259
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112101125
* Бассейн коды — 11.01.00.021
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Йомаҡ

Йомаҡ — төп мәғәнәһен уйлап табыу өсөн нимәнелер башҡа оҡшаш һүҙҙәр менән йәки һүҙ уйнатып һүрәтләп әйткән метоморфик әйтем; һорау алыныусы яуабын әйтергә тейеш. Борон заманда һорау алыныусының зирәклеген тикшереп ҡарағандар, хәҙер йомаҡ әйтешеү — халыҡ уйыны.

# Йомаҡ
## Башҡорт халыҡ ижадында йомаҡ

Йомаҡ — халыҡ ижадының иң боронғо жанрҙарының береһе. Башҡорт телендә "Йомаҡ ҡойҙом-ҡас, йомолдоғон ас" тигән әйтемдең булыуы шул хаҡта һөйләй. Төҙөлөшө яғынан һорау һәм яуап формаһында булған йомаҡтар кешеләрҙең тапҡырлығын һынау һәм зирәклеген үҫтереү сараһы булараҡ ҡулланыла. Йомаҡтар айырым предметтың билдәһен икенсе бер предметҡа, күренетә күсереү нигеҙендә барлыҡҡа килгән. Шуға күрә улар тормоштағы конкрет предметтар. күренештәр менән бәйләнгән. Йомаҡтарҙы өс ҙур төркөмгә бүләләр.

# Йомаҡ
## Тәбиғәт күренештәре тураһындағы йомаҡтар

Был иң киң таралған төркөм. Баланы тәрбиәләгәндә аң белә башлағандан алып, иҫендә ҡалһын өсөн бик әһәмиәтле.

# Йомаҡ
## Кеше һәм уның көнкүрешен сағылдырған йомаҡтар

Ҡар көрәргә
Булһа кәрәк,
Нимә кәрәк?
Дөрөҫ! ..... . (Көрәк)
# Тепши-Оюк

Тепши-Оюк — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чулышман йылғаһының уң ярына тамағынан 188 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Тепши-Оюк
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100112115100001609
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100160
* Бассейн коды — 13.01.01.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ужрепт

Ужрепт — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Угра йылғаһының уң ярына тамағынан 326,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

# Ужрепт
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010100412110000020590
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002059
* Бассейн коды — 09.01.01.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Аҡбирҙе ауыл Советы (Иглин районы)

Акбирҙе ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Иглин районы муниципаль районының административ- территориаль һәм муниципаль берәмеге.

# Аҡбирҙе ауыл Советы (Иглин районы)
## Тарихы

Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Сирена (хикәйә)

Сирена — А. П. Чехов хикәйәһе. Әҫәр 1887 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр "Петербург гәзите"нең 231-се һанында 1887 йылдың 24 авгусында баҫыла.

# Сирена (хикәйә)
## Баҫмалар

Хикәйә тәүге тапҡыр "Петербург гәзите"нең 231-се һанында 1887 йылдың 24 авгусында «Летучие заметки» бүлегендә «А. Чехонте» ҡултамғаһы аҫтында баҫыла. Хикәйәнең стилен бер аҙ үҙгәртеп, Чехов уны әҫәрҙәре йыйынтығының беренсе томына индерә, Адольф Маркс был йыйынтыҡты 1899—1901 йылдарҙа нәшер итә. Чехов шулай уҡ Болгарияла булған ваҡиғаларға кинәйәләрҙе хикәйәнән алып ташлай, ҡайһы бер деталдәрҙе өҫтәп яҙып ҡуя.
Автор үҙе тере саҡта хикәйә немец, поляк, серб-хорват һәм швед телдәренә тәржемә ителә.

# Сирена (хикәйә)
## Фон

Александр Лазарев-Грузинский әйтеүе буйынса, был хикәйәне яҙыусы Бабкинола бер көн эсендә яҙған. Михаил Чехов хикәйәлә ағаһы Антон Павловичтың звенигородтағы тәьҫораттары һүрәтләнгән тип иҫәпләй. Звенигородта А. П. Чехов «өйәҙ съездарына йөрөгән һәм ундағы түрәләрҙең тормошо, көнкүреше менән танышҡан».

# Сирена (хикәйә)
## Сюжет

Бер көндө суд чиновниктары судта ҡаралған эштән һуң кәңәшмәләр залында суд рәйесенең залға сығып үҙенең махсус фекерен әйтәсәген көтөп ултыра. Төшкө аш ваҡыты үтеп киткәнлектән, улар барыһы ла асыҡҡан. Участка мировой судьяһы Жилин ашау тураһында һөйләй башлай, һәм ул ҡасандыр үҙенең хыялы булған керән һалып бешерелгән бала сусҡа ите уны истерикаға килтергәнен иҫенә төшөрә. Барыһы ла тәмле аштар менән бәйле ваҡиғаларҙы ҡыҙып һөйләй башлай. Уларҙың бик ныҡ ашағыһы килеп китә, һәм чиновниктар, бер-бер артлы кәңәшмә бүлмәһенән сығып, ашап инә. Уны-быны абайламай ҡалған, ебегән рәйес, үҙенең шәхсән махсус фекерен уны көтөп ултырыусыларға әйтеп тә тормай, шулай уҡ ашарға сығып китә.
# Согом (йылға)

Согом — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иртыш йылғаһының һул ярына тамағынан 71 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 169 км.

# Согом (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010700112115300018116
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301811
* Бассейн коды — 14.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Галактикалар тупланмаһы

Галактикалар тупланмаһы — галактикаларҙың гравитация юлы менән бәйләнгән системаһы, Ғаләмдә иң ҙур структураларҙың береһе. Диаметрының ҙурлығы буйынса — тиҫтәләрсә миллион яҡтылыҡ йылы.
Тупланмалар шартлы рәүештә ике төргә бүленә:
* регуляр — дөрөҫ сфера формаһындағы тупланма, уларҙа эллиптик һәм үҙәк өлөштәре ап-асыҡ булып беленеп торған линзаға оҡшаш галактикалар өҫтөнлөк итә. Бындай тупланмалар үҙәгендә гигант эллиптик галактикалар урынлашкан. Регуляр тупланма өлгөһө — Вероника сәсе тупланмаһы.
* иррегуляр — билдәле бер формаһы булмаған тупланма, галактикалар һаны буйынса регуляр тупланмаларҙан ҡалыша. Тупланмаларҙың был төрөндә спираль галактикалар өҫтөнлөк итә. Миҫал — Ҡыҙ тупланмаһы.
Тупланмаларҙың массалары Ҡояш массаһының 10¹³ -нән 10¹⁵ -кә тиклем.
2016 йылдың август аҙағында астрономдар шул мәлгә иң ҡарт галактикалар тупланмаһының (CL J1001+0220) урынын билдәләй һәм уның Секстант йондоҙлоғонда Ерҙән 11,1 миллиард яҡтылыҡ йылы алыҫлығында урынлашыуы тураһында хәбәр итә.
NIKA эскпериментында эшләгән ғалимдар командаһы беренсе тапҡыр бер нисә галактика тупланмаһы бергә ҡушылғанда газ таралыу тиҙлегенең һүрәтен ала.

# Галактикалар тупланмаһы
## Шулай уҡ ҡара

* Эйбелла галактикалар тупланмаһы каталогы
* Галактикаларҙы уғата ҙур булып тупланыуы Сверхскопление
# Аҡсулпановтар

Аҡсулпановтар — дворяндар нәҫеле. Нуғай даруғаһы Тәлтем-Юрматы улусы Аҡсулпан ауылы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Стәрлетамаҡ районы Күсәрбай ауылы) башҡорттары араһынан.
Аҡсулпановтарҙың нәҫеле XVIII быуат аҙағында Ырымбур губернаһының дворяндар шәжәрә китабына яҙылған.

# Аҡсулпановтар
## Дөйөм характеристика

Аҡсулпановтар нәҫел башлығы булып Күсәрбай Аҡсулпанов тора. Күсәрбай Аҡсулпанов башҡорт полктары составында 1788–1790 йылдарҙағы рус-швед һуғышында ҡатнашҡан, Рәсәй менән солох килешеүенә ҡул ҡуйғанда башҡорттар менән танышырға теләгән Швеция короле Густав III алдында ат өҫтөндә оҫта йөрөү һәләтен күрһәткән. Күсәрбай Аҡсулпанов 1789 йылда капитан дәрәжәһендә хеҙмәт итә, артабан — ғәскәри старшина. 1793 йылда дворян титулы алған. 1798 йылдан Күсәрбай Аҡсулпанов VII башҡорт кантонының кантон башлығы булып китә. 1801 йылда 2350 дисәтинә ер һатып ала. Ике ҡатыны була — Ҡотлобикә һәм Айытбикә. Уның хөрмәтенә Аҡсулпан ауылының исеме Күсәрбай тип үҙгәртелә.
Күсәрбай Аҡсулпановтың улдары:
* Аралбай Аҡсулпанов — ғәскәри старшина. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм урыҫ армияһының 1813-1814 йылдарҙағы сит ил походтарында ҡатнаша. 2-се башҡорт полкында хеҙмәт итә. Аралбай Аҡсулпанов 1812 йылдың 16 июлендә Гродно губернаһының Кобрин ҡалаһы янындағы алышта батырлыҡ күрһәтә. 3-сө дәрәжә Изге Анна ордены (1812), "1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә" һәм "1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн" миҙалдары менән бүләкләнә. Һуғыштан әйләнеп ҡайтҡандан һуң VII башҡорт кантонының кантон башлығы ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә. Йорт старшинаһы, ә аҙаҡтан — подпоручик дәрәжәһе ала.
* Әхмәтшафиҡ Аҡсулпанов (1779-1843) — поход старшинаһы, 14-се класс чиновнигы (1813). Йорт старшинаһы ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә. 1821, 1832 һәм 1839 йылдарҙа Әхмәтшафиҡ Аҡсулпанов Ырымбур һыҙығында хеҙмәт итә.
* Тайып Аҡсулпанов (1797-1847) — поход яҫауылы. Тайып Аҡсулпанов 1832 йылда Ырымбур һыҙығында хеҙмәт итә.
Шулай уҡ Башҡорт милли хəрəкəте эшмәкәре, подполковник (1917) Аҡсулпанов Шаһихәйҙәр Шаһингәрәй улы (1868—?) ла Аҡсулпановтар нәҫеленә ҡарай. Беренсе донъя һуғышы һәм Граждандар һуғышында ҡатнаша. 1917 йылдың декабрендә III Бөтә башҡорт ойоштороу ҡоролтайы (съезы) эштәрендә ҡатнаша. Кесе Ҡоролтай — Башҡортостан предпарламенты составына һайлана. 1918 йылдың июлендә 1-се Башҡорт уҡсылар бригадаһы командующийы итеп тәғәйенләнә, август айында Башҡорт ғәскәрҙәренең 1-се Башҡорт пехота дивизияһы башлығы булып хеҙмәт итә. Һуңынан Шаһ-Хәйҙәр Аҡсулпанов Башҡорт хәрби шураһының прапорщиктар мәктәбендә уҡыта.
Аҡсулпанов Вәли Ҡотлоәхмәт улы (1889—?) Аҡсулпановтар нәҫеленең башҡа киң билдәле булған вәкилдәренең береһе. Верхнеудинск ҡалаһында 19-сы Себер уҡсылар полкында, 1917 йылғы февраль революцияһынан һуң — Силәбе ҡалаһында Ҡыҙыл Армияның 1-се запастағы полкы татар-башҡорт батальонында хеҙмәт итә. 1919 йылдан Вәли Аҡсулпанов Стәрлетамаҡ ҡалаһында Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһының эске эштәр халыҡ комиссариатында эшләй.
# Слиозберг йорто

Слиозберг йорто — Минск ҡалаһында XIX быуат башындағы тарихи бина, архитектура ҡомартҡыһы (номеры 711Е000001). Адресы: Революция урамы, 13-сө йорт.

# Слиозберг йорто
## Тарихы

XIX быуатта 1881 йылдағы ҙур ҡала янғынына тиклем участкала ике ҡатлы йорт һәм башҡа ҡоролма булған, әммә улар янғында ныҡ зыян күргән. Шул ваҡыттағы хужаһы мещан Давид Мовшевич Слиозберг йортто тулыһынса яңынан үҙгәртеп төҙөй. 1910 йылдағы торошо буйынса, беренсе ҡатында бер нисә магазин һәм кибет урынлаша, ә ҡалған бинаһылары торлаҡ була. 1920 йылдан һуң йорт национализациялана, биналары коммуналь фатир итеп яңынан ҡорола. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында йорт зыян күрмәй. Һуғыштан һуңғы йылдарҙағы йүнәтеү эштәрендә эске планировкаһы юғала, үтеү юлы аркаһы төҙөлә, балкондары һүтеп алына. 2010—2012 йылдарҙа йорт яңынан реставрациялана, балкондар тергеҙелә.

# Слиозберг йорто
## Архитектураһы

Ике яҡлы ҡыйыҡ менән ябылған өс ҡатлы бина симметрик фасадҡа эйә, уның үҙәгендә үтеү аркаһы бар. Үҙәк өлөшө ике яҫы лизена менән бүленгән. Беренсе һәм икенсе ҡаттар араһында кәрниз бүлкәте үтә. Беренсе ҡат тәҙрәләре тура мөйөшлө, ә икенсе һәм өсөнсө ҡаттың тәҙрәләре йәйәгә оҡшаған. Икенсе ҡат тәҙрәләрен тура сандриктар биҙәй. Ҡыйыҡ аҫтынан күп ҡатлы кәрниз үтә. Фасадтың ҡабырғаһына бер ҡатлы төкәтмә терәлеп тора
# Бидюльга

Бидюльга — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Танҡал йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Бидюльга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200612111100019027
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101902
* Бассейн коды — 10.01.02.006
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Гёршен

Гёршен (нем. Görschen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 527 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,36 км². Диңгеҙ кимәленән 220 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6618 һәм автомобиль коды — BLK.