yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Байда Григорий Иванович

Байда Григорий Иванович (укр. Григорій Іванович Байда ; 16 декабрь 1902 йыл — 25 ғинуар 1981 йыл) — комбайн операторы, Украина ССР-ның ауыл хужалығы машиналары операторы. Ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы (1951, 1958).

# Байда Григорий Иванович
## Биографияһы

Григорий Иванович Байда 1902 йылдың 16 декабрендә (3 декабрь иҫке стиль), Черкассы өлкәһе хәҙер Черкассы районының Лиски ауылында тыуған.
1925—1928 йылдарҙа бай кешеләрҙә. 1929—1932 йылдарҙа заводта эшләй.
1932—1938 ул йылдарҙа Криничанск өлкәһе Криничал машина-трактор станцияһының тракторсыһы була. Һуңыраҡ — Новомосковск МТС-ы (1938—1941 һәм 1945—1959) операторы, 1959 йылдан Украина ССР-ының Днепропетровск өлкәһе Новомосковск районының «Выдвижение» колхозы комбайнеры.
1950 йылдан ул яңы ауыл хужалығы техникаһын үҫтерә. 1951 йылда ул иген культураларын йыйып алыу өсөн виндроуэрҙың яңы төрөн булдыра. 1956 йылда ул өс рәтле КСБ-3 кукуруз комбайнын эшләй.
1959 йылдан КПСС ағзаһы. 5-се саҡырылыштың Украина ССР-ы Юғары Советы депутаты.
Ғүмеренең һуңғы йылдарында Черкассы ҡалаһында йәшәй һәм эшләй.
Ул 1981 йылдың 25 ғинуарында вафат була.

# Байда Григорий Иванович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы (1951, 1958)
* Ике Ленин ордены,
* Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены,
* СССР миҙалы, шулай уҡ ҙур алтын һәм ВСХВ ауыл хужалығы күргәҙмәһе миҙалдары менән бүләкләнә.

# Байда Григорий Иванович
## Хәтер

Геройҙың тыуған Лиски ауылында бюст ҡуйылған .
# Гейдар мәсете

2014
Гейдар мәсете (әзерб. Heydər Məscidi) — Әзербайжандың элекке президенты Гейдар Алиев исемендәге мәсет, Баҡының Бинагадин районында урынлашҡан.

# Гейдар мәсете
## Тарихы

Гейдар мәсетен төҙөү тураһында ҡарарға Гейдар Аливетың улы, Әзербайжан Республикаһының президенты Илһам Алиев тарафынан 2012 йылдың уртаһында ҡул ҡуйыла. 2012 йылдың сентябрендә төҙөлөш башлана һәм ҡыҫҡа ваҡыт эсендә — 2014 йылдың аҙағында төҙөлөш тамамлана.
2014 йылдың 26 декабрендә мәсетте рәсми рәүештә асыу тантанаһы була, бында Әзербайжан Республикаһы президенты Илһам Алиев һәм уның ҡатыны Мехрибан Алиева, Төньяҡ Кавказ мөфтөйҙәре координацион советы рәйесе Ҡарасай-Черкесияның мөфтөйө Исмаил Бердыев, Рус православие сиркәүенең Баҡы һәм Әзербайжан епархияһы башлығы Александр, Тау йәһүдтәренең Баҡы дини общинаһы рәйесе Мелих Евдаев, Рәсәй Федерацияһы Кавказ мосолмандары диниә назаратының тулы хоҡуҡлы вәкиле һәм Кавказ мосолмандары диниә назаратының рәйесе шәйех-уль-ислам Аллахшукюр Пашазаде ҡатнаша

# Гейдар мәсете
## Архитектураһы

Мәсеттең эргә-тирәләге территория менән бергә майҙаны 12 мең квадрат метрҙы биләй. Мәсет бинаһының майҙаны — 4200 квадрат метр. Фасады Ширван-Абшерон архитектураһы стилендәге махсус таш менән тышланған. Һәр бер дүрт манараның бейеклеге 95 метр тәшкил итә. Мәсет эсендә махсус биҙәү элементтары ҡулланылған, ә көмбәҙ ситтәрендә изге Ҡөрьәндән аяттар киртеп яҙылған. Төп көмбәҙҙең бейеклеге 55 метр, икенсеһенеке — 35 метр тәшкил итә.

# Гейдар мәсете
## Адресы

Мәсет артабанғы адрес буйынса урынлашҡан: Әзербайжан, Баҡы ҡалаһы, Бинагадин районы, Гамза Бабашов урамы, AZ 1107.
# Танкв-Я

Танкв-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тапсуй йылғаһының һул ярына тамағынан 181 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Танкв-Я
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300024284
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302428
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Туроверов Александр Васильевич

Туроверов Александр Васильевич (1833—1890) — шағир, хәрби эшмәкәр.

# Туроверов Александр Васильевич
## Биография

А. В. Туроверов дворян ғаиләһендә тыуған, Новочеркасск гимназияһын һәм Харьков университетының юридик факультетын тамамлаған. Октябрь менән 1848 йылдың октябренән башлап ғәскәри идара канцелярияһында эшләй, артабан ғәскәр есаулы һәм Дон наказлы атаманының адъютанты була. Ошо ваҡыт эсендә ғәскәр старшинаһы дәрәжәһен ала һәм Изге Станислав һәм 3-сө дәрәжә Изге Анна ордены менән бүләкләнә. 1861-1863 йылдарҙа Донецк округында мировой аралашыусы булып хеҙмәт итә һәм 1869 йылдың октябрендә подполковник чинында отставкаға сығарыла. 1870 йылдың мартында ул ҡабат хеҙмәт итергә ҡайта һәм "крәҫтиән эштәре буйынса өлкә присутствиеһының алыштырғыһыҙ ағзаһы була". 1887 йылдың май айында ул генерал-майор дәрәжәһен ала һәм бөтөнләйгә эштән сығып, яратҡан шөғөлө — шиғыр яҙыу менән булыша.

# Туроверов Александр Васильевич
## Ижады

Александр Туроверов "Казачьи досуги" (1858) шиғырҙар йыйынтығы авторы булараҡ билдәле. Уның йыйынтығындағы "Конь боевой с походным вьюком" һәм "Много лет Войску Донскому" шиғырҙары казактарҙың киң ҡатламдары араһында популярлыҡ яулай (тәүге шиғыры киң билдәле булған йырға әйләнеп китә). Нәҫелдән килгән шиғыр яҙыу таланты артабан Николай Туроверовҡа ла бирелә.
Александр Васильевич Туроверов Новочеркасскиҙә ерләнгән.
# Молвино

Молвино — Рәсәйҙәге йылға. Ульяновск өлкәһе,Һамар өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тукшумка йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Молвино
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысы Камское Устье ҡала тибындағы ҡасабаһынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем, Оло Черемшан йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000512112100005540
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100554
* Бассейн коды — 11.01.00.005
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Фәсхетдин

Фәсхетдин — башҡорт ир-ат исеме.

# Фәсхетдин
## Этимологияһы

Фәсхетдин (Фәссәхетдин) исеме төрки телле халыҡтарға ислам дине менән бергә ғәрәп теле аша ингән, ғәрәпсәнән — фәсих + дин; Фәсхи — сәсән, телгә оҫта тигән мәғәнәгә эйә.

# Фәсхетдин
## Билдәле кешеләр

Саҙрыев Фәсхетдин Саҙрый улы (1922 йыл (башҡа сығанаҡ буйынса — 1920 йыл — 6 июль 1942 йыл — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, рядовой ҡыҙылармеец.

# Фәсхетдин
## Фамилиялар

Фәсхетдинов Ридик Әхмәт улы (16 март 1940 йыл) — баянсы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1989), Башҡорт АССР‑ының халыҡ (1982) артисы. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2015).
Фәссәхетдинов Фәйзрахман Фәссәхетдин улы (1925—2009) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, сержант, «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ булған. Һөнәре — агроном.

# Фәсхетдин
## Атаһының исеме

Латипов Әхәт Фәсхетдин улы (рус. Латыпов Ахат Фасхутдинович) — (10 февраль 1933 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының экология һәм тәбиғәт ресурстарын рациональ файҙаланыу буйынса комиссия ағзаһы. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында Башҡортостан Республикаһының Дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Миңлебаев Ғиләжетдин Фәсхетдин улы Ғиләж Ғүмәрский (1 апрель 1890 йыл — 26 ноябрь 1967 йыл) — драматург. 1910 сы йылдарҙан үҙешмәкәр театр коллективтарын ойоштороусы. 1930—1937 йылдарҙа Башҡортостан дәүләт нәшриәтенең район-ара бүлеге мөдире. Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусы. Сәйәси золом ҡорбаны.
Шәйхетдинов Ғимай Фәсхетдин улы (21 июнь 1913 йыл — 6 сентябрь 1952 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, гвардия уҡсылар дивизияһы гвардия артиллерия полкының батарея командиры, гвардия өлкән лейтенанты. Башҡорт АССР-ының 2-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Советтар Союзы Геройы (1944)
Батталов Булат Фәсхетдин улы (шулай уҡ Булат Баттал булараҡ билдәле; 19 апрель 1928 йыл, — 21 июль 2011 йыл) — инженер-металлург, шағир һәм дини хеҙмәткәр. Силәбе өлкәһе башҡорт һәм татар яҙыусыларының Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге әҙәби берекмәһе ағзаһы.
Рафиҡов Зәйнетдин Фәсхетдин улы (11 март 1923 йыл — 2007 йыл) — башҡорт шағиры, публицист. Хәрби хеҙмәткәр, отставкалағы полковник. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Мәләүез районының Булат Рафиҡов исемендәге премияһы лауреаты (2002).
Зарипов Ирек Фәсхетдин улы (рус. Зарипов Ирек Фәсхетдинович; 18 ғинуар 1956 йыл — 3 сентябрь 2018 йыл — совет, партия һәм хужалыҡ эшмәкәре. Һөнәре — ветеринария табибы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2002). Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш (1995—1999) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.
Ғәлиев Ғатаулла Фәсхетдин улы (16 сентябрь 1861 йыл — 1939 йыл), шағир-импровизатор.
# Магаринъель

Магаринъёль — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Косью йылғаһының һул ярына тамағынан 149 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Магаринъель
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000068934
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006893
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Чуман (Кулунда ҡушылдығы)

Чуман — Рәсәй йылғаһы. Алтай биләмәләрендә аға. Йылға Кулунда йылғаһының уң ярына тамағынан 106 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 88 км.

# Чуман (Кулунда ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кулунда күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Обь һәм Иртыш йылғалары араһындағы ағымһыҙ тирә.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13020000212115200052463
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115205246
* Бассейн коды — 13.02.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Кеми

Кеми (фин. Kemi, швед. Kemi, с-саамск. Giepma) — Финляндияла Лаппи провинцияһында ҡала коммунаһы. Ботник ҡултығының яры буйында, Кемийоки йылғаһы тамағы эргәһендә, Торнио ҡалаһынан алыҫ түгел ерҙә урынлашҡан.
Кеми коммунаһы 747,44 км² майҙанды биләй, шуның 102,59 км² майҙаны ҡоро ер, ҡалғаны ҡултыҡтың яр буйы һыуҙары һәм һыу ятҡылыҡтарына тура килә.
Коммунаның халҡы 22 581 кеше тәшкил итә.

# Кеми
## Тарихы

Ҡултыҡҡа сығыуҙы тәьмин итеү өсөн Кемиға 1869 йылда император Александр II указы буйынса нигеҙ һалына.
1883 йылда целлюлоза заводы төҙөлә, ә 1927 йылдан целлюлоза етештереү башлана.

# Кеми
## Коммунаһы.
### Райондары

Кеми ҙур Саувосаари, Койвухарью, Кивикко, Сювякангас һәм Хепола райондарына бүленә. Кеми үҙәге Саувосаари районында урынлашҡан.

# Кеми
## Иҡтисады

Ҡаланың иҡтисади нигеҙен ҡағыҙ һәм ҡатырға етештереү тәшкил итә.
Рәсәй ҙән туристарҙы йәлеп итеү акценты менән
туристик бизнес үҫешә.

# Кеми
## Транспорты

Кеми тимер юл станцияһы дәүләт тимер юлы компанияһы VR идаралығы аҫтында.
Кеми аша автомагистраль 4 һәм (фин. 4 Valtatie) һәм E8, E75 европа маршруттары үтә.

# Кеми
## Иҫтәлекле урындары

* Кеми сиркәүе, 1902 йылда неоготик стилдә төҙөлгән.
* Ҡар замогы — LumiLinna
* Аҫыл таштар галереяһы
* «Сампо» боҙватҡысы
* Jähti елкәнле судноһы, XIX быуаттағы караптар өлгөһө буйынса төҙөлгән.

# Кеми
## Билдәле кешеләре

* Тони Какко, Sonata Arctica төркөмөнөң вокалисы .
* Томми Портимо, Sonata Arctica төркөмөндә музыкант.

# Кеми
## Туғандаш ҡалалар

* Тромсё (Норвегия, 1940 йылдан)
* Волгоград (Рәсәй, 1953 йылдан)
* Североморск (Рәсәй)
* Липтовски Микулаш (Словакия)
* Ньютаунардс (Төньяҡ Ирландия)
* Секешфехервар (Венгрия)
* Висмар (Германия)
# Канела (Чили)

Канела (исп. Canela) — Чилилағы ҡасаба. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның административ үҙәге. Ҡасаба менән коммуна Чоапа провинцияһына ҡарай. Ҡасаба халҡы — 1744 кеше (2002).
Халыҡ һаны — 9379 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 4,08 кеше/км².

# Канела (Чили)
## Географик урыны

Өлкәнең административ үҙәгенән 178 саҡрым (168 км) көньяҡта урынлашҡан.
Коммуна сиктәштәре:
* төньяҡта — Овалье һәм Пунитаки коммунаһы;
* төньяҡ-көнсығышта — Комбарбала коммунаһы;
* көньяҡ-көнсығышта — Ильяпель коммунаһы;
* көньяҡта — Лос-Вилос коммунаһы;
* көнбайышта — Тымыҡ океан.

# Канела (Чили)
## Административ бүленеш

Коммуна 14 райондан тора:
| № | Район | Майҙаны км² | Халыҡ һаны (2002) | Ҡала халҡы | Ауыл халҡы | Халыҡ тығыҙлығы кеше/км² |
| 1 | Миньча | 78,3 | 578 | 0 | 578 | 7,38 |
| 2 | Келон | 90,8 | 110 | 0 | 110 | 1,21 |
| 3 | Уэнтелаукен-Сюр | 270,3 | 712 | 0 | 712 | 2,63 |
| 4 | Уэнтелаукен-Норте | 109,5 | 794 | 0 | 794 | 7,25 |
| 5 | Пуэрто-Оскуро | 309,6 | 383 | 0 | 383 | 1,24 |
| 6 | Лас-Пальмас | 189,6 | 286 | 0 | 286 | 1,51 |
| 7 | Эспирито-Санто | 181,8 | 675 | 0 | 675 | 3,71 |
| 8 | Чилькаль | 37,6 | 207 | 0 | 207 | 5,51 |
| 9 | Колигуэ | 170,3 | 413 | 0 | 413 | 2,43 |
| 10 | Лос-Посос | 270,5 | 538 | 0 | 538 | 1,99 |
| 11 | Кангела-Альта | 178,4 | 1540 | 0 | 1540 | 8,63 |
| 12 | Канела-Баха | 100,8 | 2604 | 1744 | 860 | 25,83 |
| 13 | Агуа-Фриа | 128,9 | 356 | 0 | 356 | 2,76 |
| 14 | Ателькура | 80,2 | 183 | 0 | 183 | 2,28 |

# Канела (Чили)
## Иң ҙур торамалар (йәшәү пункттары)

| № | Торама | Категория | Халыҡ һаны (2002) | Ир-егеттәр | Ҡатын-ҡыҙҙар | Майҙаны км² |
| 1 | Канела-Баха | ҡасаба | 1744 | 865 | 879 | 1,11 |
| 2 | Уэнтелаукен-Норте | ауыл | 655 | 327 | 328 | |
| 3 | Канела-Альта | ауыл | 575 | 288 | 287 | |
| 4 | Минча-Норте | ауыл | 305 | 149 | 156 | |
# Хисаева Эльвира

Эльвира Хисаева (1991) — башҡортостан топ-модель. Өфөлә тыуған башҡорт ҡыҙы 2005 йылда «Һылыуҡай» ижади студияһына килә, бер йыл уның төп составында эшләй. 2006 йылда Мәскәүҙең «Президент» модель агентлығы менән контракт төҙөп, Токиоға эшкә китә. Әле ул Парижда йәшәй һәм эшләй, тиҙҙән контракт буйынса Нью-Йоркка юлланасаҡ. Фотосессиялары йыш ҡына «Cosmo», «Glamоur», «Elle» журналдарында баҫыла. 2016 йыл 4 март архивланған.
# Сен-Гилен

Сен-Гилен — Бельгия федератив дәүләтенең Валлония төбәгендәге коммунаһы (Бельгия дәүләтенең башында король йәки королева тора, идара итеү формаһы - Констутицион монархия). Сен-Гилен коммунаһы Бельгиялағы Эно провинцияһының Монс округында урынлашҡан. Сен-Гилен коммунаһы Бельгияның француз телле берләшмәһенә ҡарай. Бельгиялағы Сен-Гилен коммунаһының майҙаны 70,18 квадрат километр тәшкил итә. Был майҙанда белг халыҡтарына ҡараған 22 466 француз телле кеше йәшәй (халыҡ тығыҙлығы — бер квадрат километрҙа 320 кешегә тигеҙ), шуларҙың 47,31 %-ын — ир-егеттәр һәм 52,69 %-ын — ҡатын-ҡыҙҙар тәшкил итә. Эшһеҙлек күрһәткесе был коммунала (2006 йыл мәғлүмәттәре буйынса) 20,73 %-ҡа тигеҙ. Йән башына уртаса йыллыҡ килемдең күләме 2003 йылда 11 999 евро тәшкил итә.
Сен-Гилен коммунаһының почта коды: 7330-7334. Телефон коды: 065.

# Сен-Гилен
## Билдәле шәхестәре

* Йоханнес Окегем (1425—1497) — фламанд композиторы, нидерланд музыка мәктәбенең күренекле вәкиле.
# Волдомица

Волдомица — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Молога йылғаһының һул ярына тамағынан 163 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Волдомица
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200112110000006252
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000625
* Бассейн коды — 08.01.02.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Дағстан

Дағстан Республикаһы, йәки йышыраҡ Дағстан — Рәсәй составындағы республика. Иң көньяҡтағы һәм күп милләтле, ул халыҡ һанының тәбиғи үҫеше буйынса ла алғы рәттә тороусы төбәк.
Автономиялы Республика булараҡ 1921 йылдың 20 майында ойошторола. Әзербайжан, Грузия, Чечен Республикаһы, Ставрополь крайы һәм Ҡалмыҡстан менән сиктәш.
Баш ҡалаһы — Махачҡала, күренекле революционер Махач Дахадаевтың исемен йөрөтә.

# Дағстан
## Ҡоролош

Республикала 42 муниципаль район һәм 10 ҡала округы бар.

# Дағстан
## Иҡтисад

Республика бюджеты (2009):
* сығымдар — 67 603,7 млн һум
* килемдәр — 64 673,4 млн һум, уларҙан:
** һалымдар һәм йыйымдар — 13 984,4 млн һум
** федераль бюджеттан трансферт — 50 689,0 млн һум
Банк өлкәһе
* Төбәк банкылары һаны буйынса Дағстан Рәсәйҙә 3-сө урында тора: республикала бындай 25 учреждение эшләй.
# Хомыш

Хомыш — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Юконда йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 81 км.

# Хомыш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010600112115300017723
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301772
* Бассейн коды — 14.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Елань (станица)

Елань — Ростов өлкәһенең Шолохов районы станицаһы. Вешенск ауыл биләмәһе составына инә.
2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата мәғлүмәт буйынса халыҡ һаны 96 кеше тәшкил итә.

# Елань (станица)
## Географияһы

Елань станицаһы Дон йылғаһының һул яҡ ярында урынлашҡан.
Район үҙәгенә тиклем ара, транспорт менән барыуҙы иҫәпкә алғанда, — 24 км.

# Елань (станица)
## Географияһы
### Урамдары

* Дон урамы,
* Урман урамы,
* Платов урамы,
* Тыныслыҡ тыҡрығы,
* Станица тыҡрығы.

# Елань (станица)
## Тарихы

Елань ҡаласығына нигеҙ 1699 йылда һалына.
Станица Дон Ғәскәрҙәре Өлкәһенең Донецк округына ингән була. Дон округын бүлгәндән һуң Үрге-Дон округына инә. Революцияға тиклем станица халҡы 10 мең тирәһе кеше тәшкил итә. Станица әүҙем рәүештә сауҙа менән шөғөлләнә, атап әйткәндә, баржалар менән иген сығарып һата. Граждандар һуғышы йылдарында халҡы Үрге -Дон ихтилалында әүҙем ҡатнаша. Совет власы йылдарында станица бушап ҡала. Хәҙерге ваҡытта яҡынса 50 кеше даими йәшәй, нигеҙҙә, ҡарттар. Йәйге осорҙа халыҡ һанын аҙ һанлы дачала тороусылар тулыландыра. Станицала бер магазин бар, ул да даими эшләмәй. 2014—2015 йылдарҙа «Тымыҡ Дон» романы буйынса шул уҡ исемдәге фильмдың яңы версияһы төшөрөлә, режиссеры Урсуляк. Массовкала Ростов өлкәһенең Шолохов районы халҡы ҡатнашты. Станицаның үҙәгендә декорациялар төҙөлә, улар фильм төшөргәндән һуң тороп ҡала.

# Елань (станица)
## Иҫтәлекле урындары

* Елань Казак музей-мемориаль комплексы.
* Изге-Никольская сиркәүе
* «Тымыҡ Дон» фильмы декорациялары
# Бареләүиҙәр

Бареләүиҙәр (урду بَریلوِی‎) — мосолман-сөнниҙәрҙә яңырыу хәрәкәте, Көньяҡ Азия илдәрендә таралған хәнәфи мәҙһәб тарафдарҙары.

# Бареләүиҙәр
## Атамаһы

Бареләүи хәрәкәте үҙенең нигеҙләүсеһе Барели ҡалаһынан Әхмәт Рүҙә Хан Бареләүи хөрмәтенә аталған — (1856—1921) (хәҙерге заманда Һиндостандың төньяҡ-көнбайышы).

# Бареләүиҙәр
## Үҙенсәлектәре

Бареләүиҙәр халыҡ культтарын һәм суфый йолаларын тота, был хәрәкәт диүбәндилек тарафдарҙарының ризаһыҙлығын тыуҙыра. Диүбәндиҙәр бареләүиҙәрҙең әүлиә-изгеләрҙең аралашсылығына ышаныуын һәм изге урындарға фатиха — бәрәкәт эҙләп хаж ҡылыуын өнәмәй. Британия социологы Джон Рекс (1925—2011) фекеренсә, Бареләүиҙәр фундаменталист түгел һәм һәр ваҡыт сағыштырмаса сәйәси булмаған, үҙ ҡараштарын асыҡтан-асыҡ белдерергә ынтылмаған.

# Бареләүиҙәр
## Ҡаршылыҡтар

Мөхәммәт Зыя-үл-Хаҡ идара итеү осоронда 1977—1988) һәм Пакистанда "юғарынан исламлаштырыу барғанда бареләүиҙәр диүбәнди ғөләмәләре тарафынан ҡыҫырыҡлана. Пакистан бареләүиҙәре, диүбәндиҙәре һәм шиғыйҙар араһында ҡаршылыҡтар һөҙөмтәһендә 1980—1990 йылдарҙа илдә был ағымдарҙың хәрби төркөмдәре араһында һуғыш башлана.
Пакистанда бареләүиҙәрҙең төп сәйәси ойошмаһы булып «Жәмғиәт-е ғөләмә-и Пакистан» партияһы тора (Пакистан ғөләмәләре йәмғиәте).
# Осиновская

Осиновская (башҡ. Уҫаҡлы) — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Боровица йылғаһының уң ярына тамағынан 9,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Осиновская
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300212111100031877
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103187
* Бассейн коды — 10.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Чоя (Иша ҡушылдығы)

Чоя — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Иша йылғаһының һул ярына тамағынан 121 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Чоя (Иша ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100007289
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100728
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1