yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Кара-Су (Чуя ҡушылдығы)

Кара-Су — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чуя йылғаһының һул ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Кара-Су (Чуя ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100005759
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100575
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Эквадорҙа ислам

Ислам Эквадорҙа — аҙсылыҡ дине. Тикшеренеү үҙәге мәғлүмәттәре буйынса Эквадорҙа ислам динен яҡынса 2000 кеше тота, был 16 965 000 кеше тәшкил иткән халыҡтың дөйөм һанынан 0,011 % тәшкил итә.

# Эквадорҙа ислам
## Тарихы

Эквадорға күсенеп килгән тәүге мосолмандар Беренсе донъя һуғышы осоронда Яҡын Көнсығыштан, ә шунан һуң Ғосман империяһының элекке территорияларынан бында килеп төпләнгән ғәрәптәрҙән тора. Улар башлыса Кито, Амбато һәм Гуаякилелә йәшәй башлай, шулай уҡ Манаби, Лос-Риос һәм Эсмеральдас провинцияларында ла мосолмандарҙың бәләкәйерәк общиналары бар. XX быуаттың 40-сы йылдарында левантия христиандары һәм мосолмандары Лекла исеме аҫтында донъяуи этник ойошма булдыра, ул 80-се йылдарҙа Ғәрәп клубы тип үҙгәртелә. 1990-сы йылдар урталарына Эквадорҙың ислам динен ҡабул иткән граждандары һәм был илгә күсенеп килгән мосолмандар Эквадорҙың баш ҡалаһы Китоның Лос-Ширис һәм Элой Альфаро урамдарындағы шәхси фатирҙы община ағзаларына ғибәҙәт ҡылыу урыны булараҡ файҙалана, бигерәк тә йома көндәрендә. Аҙағыраҡ Мысыр илселеге шул уҡ маҡсаттар өсөн тағы ла бер шәхси фатирҙы бирә. 1994 йылдың 15 октябрендә ойошторолған Ислам үҙәге Эквадор хөкүмәте тарафынан танылған тәүге мосолман дини ойойшмаһы була. Халед ибн әл-Вәлид мәсете 1991 йылда эшләй башлай. Гуаякилеләге Әл-Һижрә Ислам үҙәгенә нигеҙҙе 2004 йылда Эквадорҙан Хуан Сауд, Пакистандан Али Саид һәм Һиндостандан Мажар Фарук һала.

# Эквадорҙа ислам
## Хәҙерге торошо

Эквадор мосолмандарының күпселеге сөнниҙәр. Әлеге ваҡытта Халед ибн-әл-Вәлид мәсетенә шәйех Мөхәммәт Мәмдух идара итә һәм Китола йәшәгән бөтә мосолмандар өсөн уның ишектәре асыҡ.
# Крутиха (Елбаш ҡушылдығы)

Крутиха — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Елбаш йылғаһының уң ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Крутиха (Елбаш ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200512115200005050
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200505
* Бассейн коды — 13.01.02.005
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Роя

Роя — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Рутка йылғаһының һул ярына тамағынан 102 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Роя
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Ока йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы), Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400312110000043990
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004399
* Бассейн коды — 08.01.04.003
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Харрас (исем)

Харрас — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа осрай.

# Харрас (исем)
## Этимологияһы

Харрас исеме башҡорт теленәдә һаҡлаусы мәғәнәһен аңлата мосолман ир-ат исеме.

# Харрас (исем)
## Билдәле шәхестәр

Йосопов Харрас Ғәлиәкбәр улы (1 март 1928 йыл — 12 февраль 2006 йыл) — башҡорт тел белгесе, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты (1956). БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1988), СССР-ҙың мәғариф отличнигы (1980), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1964).

# Харрас (исем)
## Фамилиялар

Харрасов Рауил Ғүмәр улы (7 октябрь 1961 йыл) — йырсы, башҡорт халыҡ йырҙарын башҡарыусы. Халыҡ-ара һәм Республика вокал конкурстары лауреаты һәм еңеүсеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2004). Батыр Вәлид исемендәге премия лауреаты (2017).
Харрасов Мөхәмәт Хәдис улы (18 сентябрь 1948 йыл) — ғалим-физик, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2000—2010 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты ректоры. Башҡортостан Республикаһының 3-сө һәм 4-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының ағза-корреспонденты (2002), Чечен Республикаһы Фәндәр Академияһының почётлы академигы (2008), физика-математика фәндәре докторы (1995), профессор (1996), Башҡортостан Республикаһының (1997) һәм Рәсәй Федерацияһының (2008) атҡаҙанған фән эшмәкәре. Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары белем биреү хеҙмәткәре (2001) һәм мәғариф отличнигы (2003).
Харрасов Рәшит Мирхәҙи улы — (1 ғинуар 1949 йыл) — совет һәм партия эшмәкәре, 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Харрасов Әсҡәт Мәсғүт улы (1927—2015), банкир. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1972—1988 йылдарҙа СССР Дәүләт банкыһының Башҡортостан республика контораһының идарасы урынбаҫары, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған иҡтисадсыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Ватан һуғышы һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры.
# Тихла

Тихла — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Көньяҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Тихла
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000013362
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001336
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Оло Кумбиссер

Оло Кумбиссер — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Лоха йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Оло Кумбиссер
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000010293
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001029
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Лопасынко

Лопасынко — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сукур-Яун йылғаһының уң ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.

# Лопасынко
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200042532
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204253
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Албан милли кейеме

Албан милли кейеменең 200-ҙән ашыу варианты бар. Традиция буйынса бөтә Албанияла, албан телендә һөйләшкән территорияларҙа һәм албан субэтник төркөмдәрендә (мәҫәлән, Италияла арберештар, Грецияла арваниттар, Хорватияла абанасиҙар) шундай милли кейем кейәләр. Традицион костюм кеше йәшәгән төбәккә, социаль сығышына, йәшенә һәм диненә ҡарап айырыла.
1950-се йылдарға тиклем Албанияла көндәлек тормошта милли кейем киң таралған була. Һуңыраҡ, бигерәк тә йәштәр араһында, уны көнбайыш өлгөһөндәге кейем алмаштыра. Ҡайһы бер оло йәштәге кешеләр бөгөн дә көндәлек тормошта традицион милли кейемгә өҫтөнлөк бирә. Төрлө фольклор коллективтары милли кейемдә сығыш яһай, албандар байрам көндәрендә традицион милли кейем кейергә ярата.
Ваҡыт үтеү менән ғәҙәти албан кейеменә лә үҙгәрештәр инә. Һәр төбәктең үҙенә генә хас кейеме бар. Кейемдең үҙгәреүенә тышҡы мәҙәни факторҙар ҙур йоғонто яһай, мәҫәлән, ислам диненең инеүе һәм ғосман осоро йоғонтоһо күҙәтелә. Албания буйодороҡһоҙлоҡ алғандан һуң традицион кейем көнбайыш модаһына эйәреп үҙгәрә.

# Албан милли кейеме
## Ҡатын-ҡыҙ кейеме

Албанияның таулы төбәгендә ҡатын-ҡыҙ ҡайма менән биҙәкләп тегелгән оҙон етен күлдәктә йөрөгән. Был күлдәк өҫтөнән ике алъяпҡыс кейер булғандар, йәки күлдәк бәләкәй генә нағыштар менән биҙәлгән. Тауҙарҙа йәшәгән албан ҡатын-ҡыҙының ҡыҫҡа курткаһы алтын төҫөндәге бау менән бәйләнгән, биҙәү өсөн аппликация һәм сәсәктәр ҡулланылған. Юбкалары ҡыңғырау сәскәһе формаһында булған. Албанияның төньяғына ҡарай, Мирдит районында йәш ҡыҙҙар ҡыҙыл сәсәкле билбау, оло йәштәге ҡатындар ҡара сәсәкле билбау таҡҡан. Зерчани төбәгендә ҡатын-ҡыҙ еңһеҙ күлдәк кейгән. Ҡалаларҙа йәшәгәндәре кизе-мамыҡ йәки ебәк туҡыманан тегелгән шароварҙар кейгән. Ҡатын-ҡыҙҙар ҙа, ир-егеттәр тыштан оҙон йылы кафтан —джуббала йөрөгән. Баш кейеме — йә яулыҡ, йә япма.

# Албан милли кейеме
## Ир-егеттәр кейеме

Традицион ирҙәр кейеме — фустанелла, ул Албанияның көньяғында киң таралған. Төньяҡта оҙон аҡ ыштан тирчетта йөрөгәндәр. Өскө яҡҡа күлдәк, жилет кейгәндәр. Тоҡҡа оҡшатып тегелгән ыштан потурэ киң таралған була, уны ғәҙәттә куртка менән бергә кейгәндәр. Баш кейеме — феска, шулай уҡ буйлы тюрбан. Албандарҙың милли баш кейеме кече тип атала.
# Сава-Ю

Сава-Ю — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Коротаиха йылғаһының һул ярына тамағынан 166 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 55 км.

# Сава-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000087631
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008763
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кокуйка

Кокуйка — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ница йылғаһының уң ярына тамағынан 231 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Кокуйка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ница йылғаһы Реж һәм Нейва йылғалары ҡушылған урынған тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501912111200006906
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200690
* Бассейн коды — 14.01.05.019
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Хорья-Рама

Хорья-Рама — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Чунчи-То күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Хорья-Рама
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15030000112115300047446
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304744
* Бассейн коды — 15.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Нерым-Игль

Нерым-Игль — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Куль-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 242 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Нерым-Игль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200041344
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204134
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Сольть-Я

Сольть-Я — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ейть-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 100 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Сольть-Я
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010600112115300015897
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301589
* Бассейн коды — 14.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Оло Керзеньга

Оло Керзеньга (Керзеньга, Нилежма) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Паденьга йылғаһының уң ярына тамағынан 114 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Оло Керзеньга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000031919
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003191
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Яйыҡбай Үтәбаев

Яйыҡбай Үтәбаев (1790—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.

# Яйыҡбай Үтәбаев
## Биографияһы

Яйыҡбай Үтәбай улы Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы (хәҙерге Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы) Асҡар ауылында йәшәгән.
1808 йылдың 10 майынан казак булып хеҙмәт итә башлай.
1811 йылда 9-сы кантон башҡорттарынан 1-се Башҡорт атлы полкы ойошторола, уның составында Яйыҡбай Үтәбаев хеҙмәт итә. Июндә полк Сембергә килә һәм Серпуховҡа ебәрелә. Курск губернаһында ҡышлай. 1812 йылдың 2 ғинуарында Луцк ҡалаһында 2-се армия командующийы П. И. Багратион 1-се һәм 2-се Башҡорт атлы полктарын ҡарап сыға. 1812 йылдың мартында 1-се Башҡорт полкы Рәсәй империяһының көнбайыш сиктәрендә Платовтың корпусы составына кордон хеҙмәтен үтәй. Ватан һуғышы башланғас, Платов казактары менән бергә 2-се Көнбайыш армияның сигенеүен ҡаплай.
1-се Башҡорт атлы полкы составында 1812 йылдың 15 июнендә — Гродно, 2 августта — Смоленск (Красный), 3-5 сентябрендә — Можайск янындағы алыштарҙа ҡатнаша, ә 20 сентябрҙән Мәскәү эргәһендә була. 1812 йылдың 3—26 октябрендә 1-се Башҡорт атлы полкы Молод ауылы эргәһендә Серпухов юлындағы төп пикетты биләй. 27 октябрҙән дошманды эҙәрлекләй башлай һәм 29-30 октябрҙә Малоярославец эргәһендә алышҡа инә.
1-се Башҡорт атлы полкы составында 1813 йылдың ғинуарында Данциг (Гданьск) ҡәлғәһен ҡамауҙа, 1813 йылдың 3 мартында Берлин, 15 мартта — Дрезден, 29 мартта — Лисимбург, 15-16 августта — Ютербок, 21-22 августта — Винтербург янындағы алыштарҙа ҡатнаша.
1813 йылдың 6 һәм 7 октябрендә 1-се Башҡорт атлы полкы командаһы Лейпцигтағы «Халыҡтар һуғышы»нда ҡатнаша. 1813 йылдың октябрендә был полк шулай уҡ Лейпцигтағы «Халыҡтар һуғышы»нда ҡатнашҡан 4-се, 5-се һәм 14-се Башҡорт полктары менән бергә Дрезден гарнизонына ҡаршы һуғышҡан 2-се, 15-се һәм 18-се Башҡорт полктарына ярҙамға ебәрелә.
1813 йылдың 10 ноябрендә — Дефентер ҡәлғәһе, 8-9 декабрҙә — Бреда ҡәлғәһе, 1814 йылдың 24-25 февралендә — Лаон ҡалаһы янындағы алыштарҙа ҡатнаша.
1814 йылдың 18 мартында Париж янындағы алышта һәм ҡаланы алыуҙа ҡатнаша.
1814 йылдың 17 декабрендә зауряд-есаул званиеһын ала. 1809, 1810, 1817, 1820, 1829 һәм 1837 йылдарҙа Ырымбур сик һыҙығында хеҙмәт итә.

# Яйыҡбай Үтәбаев
## Бүләктәре

* «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры
* «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» көмөш миҙалы кавалеры

# Яйыҡбай Үтәбаев
## Ғаиләһе

Ҡатыны — Кинйәсолтан; ҡыҙҙары — Зәйнәпъямал һәм Сәрүиямал.
# Әл-Мүмтәхәнә сүрәһе

Әл-Мүмтәхәнә сүрәһе (ғәр. الممتحنة‎, Һынаулы ҡатын) — Ҡөрьән Кәримдең 60 сүрәһе. Мәҙинәлә иңгән сүрә, 13 аяттан тора.

# Әл-Мүмтәхәнә сүрәһе
## Транскрипцияһы

Бисмилләәһи-р-Рахмәәни-р-Рахиим.
1. Йәә әййүһә-лләҙиинә әәмәнүү ләә тәттәхыиҙүү ғәдүүүии үә ғәдүүүәкүм әүлийәә'ә түлҡуунә иләйһим бил-мәүәддәти үә ҡад кәфәруу бимәә джәә'әкүм минәл-хәҡҡи йухриджүүнә-ррасүүлә үә иййәәкүм әң түьминүү билләәһи раббикүм иң күңтүм хараджтүм джиһәәдәң фии сәбиилии үәбтиғаа'ǝ мардаатии түсирруунә иләйһим бил-мәүәддәти үә әнә әғләмү бимәә ахфәйтүм үә мәә әғләңтүм үә мәй-йәфғәлһү миңкүм фәҡад даллә сәүәә'ә-ссәбиил.
2. Ий-йәҫҡафүүкүм йәкүүнүү ләкүм әғдәә'әү-үә йәбсүтуу иләйкүм әйдийәһүм үә әлсинәтәһүм биссүү'и үә үәддүү ләү тәкфүруун.
3. Ләң тәңфәғәкүм әрхәәмүкүм үә ләә әүләәдүкүм йәүмәл-ҡийәәмәти йәфсыилү бәйнәкүм үә-ллааһу бимәә тәғмәлүүнә басыиир.
4. Ҡад кәәнәт ләкүм үсүәтүн хәсәнәтүң фии ибрааһиимә үә-лләҙиинә мәғәһүү иҙ ҡаалүү лиҡаумиһим иннәә бүра'әә'ү миңкүм үә миммәә тәғбүдүүнә миң дүүни-лләәһи кәфарнәә бикүм үә бәдәә бәйнәнәә үә бәйнәкүмүл-ғәдәәүәтү үәл-бағдаа'ү әбәдән хәттә түьминүү билләәһи үәхдәһүү илләә ҡаулǝ ибрааһиимә ли'әбииһи лә'әстәғфираннә ләкә үә мәә әмликү ләкә минә-ллааһи миң шәй'ир-раббәнәә ғәләйкә тәүәккәлнәә үә иләйкә әнәбнәә үә иләйкәл-мәсыиир.
5. Раббәнәә ләә тәджғәлнәә фитнәтәл-лилләҙиинә кәфәруу уағфир ләнәә раббәнәә иннәкә әңтәл-ғәзиизүл-хәкиим.
6. Ләҡад кәәнә ләкүм фииһим үсүәтүн хәсәнәтүл-лимәң кәәнә йарджү-ллааһа үәл-йәүмәл-әәхыира үә мәй-йәтәүәллә фә'иннә-ллааһа һүүәл-ғаниййүл- хәмиид.
7. Ғәсә-ллааһу әй-йәджғәлә бәйнәкүм үә бәйнә-лләҙиинә ғәәдәйтүм минһүм мәүәддәтәү-үә-ллааһу ҡадиируу-үә-ллааһу ғафүүру-ррахиим.
8. Ләә йәнһәәкүмү-ллааһу ғәни-лләҙиинә ләм йүҡаатилүүкүм фи-ддиини үә ләм йухриджүүкүм миң дийәәрикүм әң тәбәррууһүм үә түҡситуу иләйһим иннә-ллааһа йүхиббүл-муҡситыиин.
9. Иннәмәә йәнһәәкүмү-ллааһу ғәни-лләҙиинә ҡаатәлүүкүм фи-ддиини үә әхраджүүкүм миң дийәәрикүм үә ҙааһәруу ғәләә ихрааджикүм әң тәүәлләүһүм үә мәй-йәтәүәлләһүм фә'үләә'икә һүмү-ҙҙаалимүүн.
10. Йәә әййүһә-лләҙиинә әәмәнүү иҙәә джәә'әкүмүл-мүьминәәтү мүһәәджираатиң фәмтǝхинүүһүннә-ллааһу әғләмү би'иимәәниһиннә фә'ин ғәлимтүмүүһүннә мүьминәәтиң фәләә тарджиғүүһүннә иләл-күффәәри ләә һүннә хиллүл-ләһүм үә ләә һүм йәхиллүүнә ләһүннә үә 'әәтүүһүм мәә әңфәҡуу үә ләә джүнәәхә ғәләйкүм әң тәңкихүүһүннә иҙәә әәтәйтүмүүһүннә үджүүраһүннә үә ләә түмсикүү биғисамил-кәүәәфири үәс'әлүү мәә әңфәҡтүм үәл-йәс'әлүү мәә әңфәҡуу ҙәәликүм хүкмү-ллааһи йәхкүмү бәйнәкүм үә-ллааһу ғәлиимун хәкиим.
11. Yə иң фәәтәкүм шәй'үм-мин әзүәәджикүм иләл-күффәәри фәғәәҡабтүм фә'әәтү-лләҙиинә ҙәһәбәт әзүәәджүһүм миҫлә мәә әңфәҡуу үәттәҡу-ллааһа- лләҙии әңтүм биһи мүьминүүн.
12. Йәә әййүһә-ннәбиййү иҙәә джәә'әкәл-мүьминәәтү йүбәәйиғнәкә ғәләә әлләә йүшрикнә билләәһи шәй'әү-үә ләә йәсриҡнә үә ләә йәзниинә үә ләә йаҡтүлнә әүләәдәһүннә үә ләә йәьтиинә бибүһтәәний-йәфтәриинәһү бәйнә әйдииһиннә үə арджүлиһиннә үә ләә йәғсыиинәкә фии мәғрууфиң фәбәәйиғһүннә үәстәғфир ләһүннә-ллааһа иннә-ллааһа ғафүүру-ррахиим.
13. Йәә әййүһә-лләҙиинә әәмәнүү ләә тәтәүәлләү ҡаумән ғадыибә-ллааһу ғәләйһим ҡад йә'исүү минәл-әәхыирати кәмәә йә'исәл-күффәәру мин асхәәбил-ҡубуур.
# Мөнирә (мәсет, Өфө)

2011
«Мөнирә» мәсете — Өфөләге мосолман дини ойошмаһы (Башҡортостан республикаһы). Өфө ҡалаһы Ленин районындағы Нижегородкала урынлашҡан. Ҡаланың был яҡ өлөшөндә берҙән-бер мәсет булып тора. Долгое күленең ярында урынлашҡан.

# Мөнирә (мәсет, Өфө)
## Тарихы

«Мөнирә» мәсете Мөнирә Байғилдинаның шәхси аҡсаһына төҙөлгән, ул шулай уҡ мосолман ҡатын-ҡыҙҙар йәмғиәте рәйесе.
Мәсет бинаһы 100 кешегә тәғәйенләнгән. Мәсет проекты авторы — Өфө йәмиғ Ләлә-Тюльпан мәсетенең архитекторы — Вәкил Дәүләтшин. Мәсетте төҙөү 2002 йылда башлана һәм 2011 йылда тамамлана. Мәсет асыу тантанаһы 2011йылдың 10 июнендә уҙа.
Ислам байрамдары көндәрендә бында мосолмандар йыйыла. Мәсеттә ислам нигеҙҙәре буйынса лекциялар уҡыла, шулай уҡ ҡул эштәренә һәм кулинария серҙәренә өйрәтәләр. Мәсеттә модельерҙар шәриғәт ҡанундарына ярашлы модалы кейем күрһәтәләр.
Мәсет эргәһендә хоккей майҙансығы төҙөлдө, был пландарҙы тормошҡа ашырыу өсөн «Урал» хәйриә фонды ярҙам күрһәтте.
# Саша-Ель

Саша-Ёль — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сынь йылғаһының һул ярына тамағынан 192 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Саша-Ель
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000071460
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103007146
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ваҡ-төйәккә китә торған таштар

Ваҡ-төйәккә китә торған таштар (рус. поделочные камни) — эшкәртелә торған таштар; биҙәнеү һәм таштан эшләнгән әйберҙәргә китә торған таштар.

# Ваҡ-төйәккә китә торған таштар
## Шундай таштар

* Зөбәржәт
* Малахит
* Сапфир
* Был минерал йә минералогия тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.