yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Сәйәхәтнамә

Сәйәхәтнамә (ғәр.) — сәйәхәт, юлъяҙмалар нигеҙендә сәйәхәтсенең күҙәтеүҙәре, кисерештәре, уйланыуҙары ятҡан әҙәби жанр, әҫәр.

# Сәйәхәтнамә
## Жанр үҙенсәлектәре

Сәйәхәтнамә жанры тормош ихтыяждары, реаль ысынбарлыҡ менән тығыҙ бәйләнештә үҫә, үҙгәрә килгән. Боронғо һәм Урта быуаттар сәйәхәтнамәләре өсөн синкретизм хас. Уларҙа белем-мәғлүмәт биреү үҙәктә тора. Шуға күрә был осор сәйәхәтнамәләре йыш ҡына география, тарих, мәҙәниәт, этнография һәм ҡайһы бер башҡа фәндәр өсөн сығанаҡ булараҡ та хеҙмәт итә. Һуңғы дәүерҙәрҙә, хәҙерге ваҡытта иһә сәйәхәтнамәләрҙә эстетик башланғыс, публицистик яҡ көслө. Танып белеү, белем-мәғлүмәт биреү шуларға буйһондорола бара. Сәйәхәтнамә — сифатлау, хөкөм йөрөтөү, төрлө хәл-ваҡиғаларҙы хикәйәләүҙе үҙ эсенә алған эпик жанр. Ҡағиҙә булараҡ, ул сәсмә (прозаик) формала яҙыла һәм хикәйәләү, һөйләү беренсе заттан алып барыла. Сәйәхәтнамәләр көндәлек, репортаж, хат, иҫтәлек һәм башҡа формаларҙа һәм стилдә яҙылырға мөмкин. Сәйхәтнамә авторҙары, башлыса, үҙҙәре күргән, кисергән нәмәләр хаҡында яҙғанлыҡтан, уларҙың әҫәрҙәрендә ысынбарлыҡ, объективлыҡ өҫтөнлөк итә; уйланма, субъективлыҡҡа сағыштырмаса аҙ урын бирелә.

# Сәйәхәтнамә
## Башҡорт әҙәбиәтендә сәйәхәтнамә жанры

Урал-Волга буйы төрки телендәге тәүге сәйәхәтнамә изге урындарға хаж ҡылыуҙы һүрәтләй. Мортаза-Ғәли ибне Ҡотлоғоштоң 1703 йылда Ғәрәбстанға, Мөхәммәт-Әмин Ғүмәр улының 1783 йылғы сәйәхәттәре тураһындағы хажнамәләре иң тәүге сәйәхәтнамәләр тип иҫәпләнә. Рәсәй һәм Урта Азия илдәре араһында сауҙа һәм дипломатик мөнәсәбәттәрҙең урынлашыуы, сәйәхәтнамә жанрының үҫешенә яңы этәргес бирә. Исмәғил Бикмөхәмәттең әҫәре 1751—1783 йылдарҙа сауҙа юлдарын асыр өсөн Һиндостанға сәйәхәтен һүрәтләүгә арналған. XIX быуат башында башҡорт әҙәбиәтендә сәйәхәтнамә жанры Әбелмәних Ҡарғалы, Мөхәммәтсәлим Өмөтбаев, Ғәли Соҡорой ижадында сағылыш таба. XX быуаттың икенсе яртыһында — XXI быуат башында сәйәхәтнамә жанрына М. Хәй «Уралға сәйәхәт», Мостай Кәрим «Вьетнам алыҫ түгел» (1956), Ғәли Ибраһимов «Дуҫтар ерендә» (1958), Назар Нәжми «Һиндостан сәхифәләре» (1960), Ибраһим Абдуллин «Дуҫлыҡтан да көслө нәмә юҡ» китаптарында мөрәжәғәт итә. Башҡортостандың халыҡ шағиры Рауил Бикбаев ижадында сәйәхәтнамә жанры айырыуса ныҡлы үҫеш алды. Уның 2002 йылда донъя күргән «Сәфәрҙәргә сығам сәхәрҙәрҙән» тигән китабына төрлө йылдарҙа төрлө ҡитғаларға һәм илдәргә сәфәрҙәренән тыуған сәйәхәтнамәләре тупланған. Һуңғы осорҙа башҡорт әҙәбиәтендә сәйәхәтнамә жанрының бер төрө иҫәпләнгән хажнамәләр яҙыу традицияһы яңыра. Мәҫәлән, Гүзәл Ситдиҡованың «Йәннәт баҡсаһы» сәйәхәтнамәһе шундай әҫәрҙәрҙән. Кирәй Мәргәндең «Күңел дәфтәре», Рәшит Шәкүрҙең «Сыңрау торналар иле» (1996), «Быуаттар аманаты» (2002) китаптарына ингән сәйәхәтнамәләре шулай уҡ был жанрҙы идея-тематик яҡтан байытты.
# Ҡаҙағстан ҡурсаулыҡтары исемлеге

Ҡаҙағстан Республикаһында айырыуса һаҡланған 25 тәбиғәт биләмәһе иҫәпләнә, шуларҙың 10 ҡурсаулыҡ һәм 11 милли парк. Был тәбиғәт учреждениелары дәүләт милкенә ҡарай.

# Ҡаҙағстан ҡурсаулыҡтары исемлеге
## Ҡурсаулыҡтар исемлегенә

Был таблицала ҡурсаулыҡтар ойошмаларҙың хронологик тәртиптибендә бирелә.
| # | һүрәте | Исеме | Барлыҡҡа килгән йылы | Майҙаны, га | Өлкә |
| 1 | | Аҡһыус-Жабағлы дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы | 1926 | 131 934 | Көньяҡ Ҡаҙағстан өлкәһе, Жамбыл өлкәһе |
| 2 | | Алма-Аты дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы | 1931 | 71 700 | Алма-Аты өлкәһе |
| 3 | | Наурзум дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы | 1931 | 191 381 | Ҡостанай өлкәһе |
| 4 | Файл150px | Барһакилмәҫ дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы | 1939 | 160 826 | Ҡыҙыл Орда өлкәһе |
| 5 | | Ҡорғалжын дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы | 1968 | 543 171 | Аҡмулла өлкәһе, Ҡарағанды өлкәһе |
| 6 | | Марҡакүл дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы | 1976 | 102 979 | ВКөнсығыш Ҡаҙағстан өлкәһе |
| 7 | | Өсйорт дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы | 1984 | 223 342 | Манғыстау дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы |
| 8 | | Көнбайыш Алтай дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы | 1992 | 86 122 | Көнсығыш Ҡаҙағстан өлкәһе |
| 9 | Файл:Ala-Kol.jpg | Алакүл дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы | 1998 | 65 217,9 | Алма-Аты өлкәһе, Көнсығыш Ҡаҙағстан өлкәһе |
| 10 | | Ҡаратау дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы | 2004 | 34 300 | Көньяҡ Ҡаҙағстан өлкәһе |
# Мөҙәрисов Миңлеғәли Закир улы

Мөҙәрисов Миңлеғәли Закир улы (23 февраль 1947 йыл — 24 март 2015 йыл) — СССР биатлонсыһы, биатлон буйынса СССР һәм Рәсәй тренеры. 1995—2003 йылдарҙа Рәсәй Йәйге биатлон һәм ғәмәли күпбәйге федерацияһының тренерҙар советы рәйесе. Ғәмәли‑хәрби күпбәйгеләр буйынса РСФСР‑ҙың атҡаҙанған тренеры (1989) һәм бөтә Союз категориялы судья (1983), биатлон буйынса СССР‑ҙың спорт мастеры (1971). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2006).

# Мөҙәрисов Миңлеғәли Закир улы
## Биографияһы

Миңлеғәли Закир улы Мөҙәрисов 1947 йылдың 23 февралендә Башҡорт АССР-ының Кушнаренко районы Үгеҙ ауылында тыуған.
1976 йылда П. Ф. Лесгафт исемендәге Ленинград физик культура институтын
Новосибирск ҡалаһының «Динамо» (тренеры И. Н. Овчинников) һәм Өфөләге «Труд» (тренеры М. С. Алсынбаев) спорт йәмғиәттәре тәрбиәләнеүсеһе. Биатлон буйынса шәхси уҙышта РСФСР халыҡтары спартакиадаһының көмөш призеры (1974).
1978 йылдан алып ДОСААФ-тың Башҡортостан өлкә комитетының биатлон һәм хәрби-практик күпбәйге буйынса тренер-уҡытыусыһы, 1980 йылдан алып - ДОСААФ-тың Башҡортостан өлкә комитетының өлкән тренер-уҡытыусыһы .
* 1988-1989 йылдарҙа — РСФСР һәм СССР ДОСААФ-ының биатлон буйынса ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы тренеры,
* 1994-2003 йылдарҙа — йәйге биатлон буйынса ДОСААФ-РОСТ йыйылма командаһының өлкән тренеры,
* 1995-2004 йылдарҙа — хәрби-ғәмәли күпбәйге буйынса республика спорт-техник клубы етәксеһе.
2004 йылдан — Стәрлетамаҡ физик культура техникумының спорт ҡоролмалары мөдире. 2009 йылдан биатлон буйынса республика балалар һәм үҫмерҙәр олимпия резервы спорт мәктәбенең (Өфө) тренер-уҡытыусыһы.
Уның тәрбиәләнеүселәре араһында биатлон буйынса СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастерҙары Александренко Галина, Любовь Дюпина, Ғарифуллин Рөстәм, йәйге биатлон буйынса халыҡ-ара класслы Рәсәй спорт мастерҙары Нурия Мөҙәрисова, О. Качалкова һәм 30-ҙан ашыу СССР һәм Рәсәй спорт мастерҙары.

# Мөҙәрисов Миңлеғәли Закир улы
## Йәмәғәт эшмәкәрлеге

* Рәсәй Йәйге биатлон һәм ғәмәли күпбәйге федерацияһының тренерҙар советы рәйесе (1995-2003).

# Мөҙәрисов Миңлеғәли Закир улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1989)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2006).
* Бөтә Союз категориялы судья (1983).

# Мөҙәрисов Миңлеғәли Закир улы
## Шәхси тормошо

* Ҡатыны — Нурия Мөҙәрисова (ҡыҙ фамилияһы Нуретдинова), йәйге биатлон буйынса халыҡ-ара класлы спорт мастеры. Ике ҡыҙы бар.
# Бөрйән үҙәкләштерелгән китапханалар системаһы

Бөрйән үҙәкләштерелгән китапханалар системаһы (рус. Муниципальное бюджетное учреждение культуры «Бурзянская централизованная библиотечная система» муниципального района Бурзянский район Республики Башкортостан) — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы муниципаль районы муниципаль бюджет мәҙәниәт учреждениеһы. Бөрйән район мәҙәниәт һарайының 2-се ҡатында урынлашҡан (адресы: Иҫке Собханғол ауылы, Ленин урамы, 74).

# Бөрйән үҙәкләштерелгән китапханалар системаһы
## Тарихы

Бөрйән үҙәкләштерелгән китапханалар системаһы Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында 1935 йылда асыла.
1979 йылда туплау и эшкәртеү, хеҙмәтләндереү, методик-библиографик бүлектәре барлыҡҡа килә. Китап фонды 2020 йылға ҡарата 30 мең дана тәшкил итә. Китапхана компьютер техникаһы менән йыһаҙландырылған, интернетҡа тоташтырылған.

# Бөрйән үҙәкләштерелгән китапханалар системаһы
## Етәкселәре

* Долбилова П. Е. — 1963 йылдан
* Сирбаева Фәриҙә Баһауетдин ҡыҙы — 1967 йылдан
* Әминева Сәүиә Әхмәтйән ҡыҙы — 1971 йылдан
* Йәнбәкова Н. И. — 1981 йылдан
* Ишдәүләтова С. М. − 2007 йылдан

# Бөрйән үҙәкләштерелгән китапханалар системаһы
## Социаль селтәрҙәрҙә

* Бәйләнештә Бурзянская-Центральная Районная-Библиотека
# 1825 йыл

II мең йыллыҡ :
XVII быуат — XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат — XXI быуат :
Хронологик таблица :
1825 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1825 MDCCCXXV |
| Юлиан стилендә | 1824—1825 (13 ғинуардан) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2577—2578 (3 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7333—7334 (13 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5585—5586 ה'תקפ"ה — ה'תקפ"ו |
| Мосолман календары | 1240—1241 |
| Боронғо әрмән календары | 1274 ԹՎ ՌՄՀԴ |
| Ҡытай календары | 4521—4522 甲申—乙酉 синяя обезьяна — синяя курица |
| Эфиопа календары | 1817—1818 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 1881—1882 |
| - Шака самват | 1747—1748 |
| - Кали-юга | 4926—4927 |
| Иран календары | 1203—1204 |
1825 йыл — шәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
# Иллинци районы

Иллинци районы (укр. Іллінецький район) — Винница өлкәһендәге район. Район үҙәге — Иллинци ҡалаһы.
2018 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 36 874 кеше йәшәй.
# Муса Улыев

Муса Улыев (1773—?) — 1773—1775 йылдарҙағы Е.И. Пугачев етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Пугачев полковнигы. Ырымбур провинцияһы Сәйет биҫтәһенең сауҙагәр татары. Шул уҡ биҫтәнең старшинаһы. Ихтилалға 1773 йылдың октябрендә ҡушыла, Ырымбур ҡалаһын ҡамауҙа ҡатнаша. 1774 йылдың март аҙағында Татищев ҡәлғәһе янында, Баш күтәреүселәрҙең Төп ғәскәре ҡыйратылғандан һуң, хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡушыла. А.Т. Соколовты ҡулға алыуҙа ҡатнаша. Ҡазан йәшерен комиссияһында тикшереүҙәрҙә була. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
# Үрге Нерояга

Үрге Нерояга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Үрге Нерояга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000056442
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005644
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# 1824 йыл

II мең йыллыҡ :
XVII быуат — XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат — XXI быуат :
Хронологик таблица :
1824 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1824 MDCCCXXIV |
| Юлиан стилендә | 1823—1824 (13 ғинуардан) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2576—2577 (3 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7332—7333 (13 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5584—5585 ה'תקפ"ד — ה'תקפ"ה |
| Мосолман календары | 1239—1240 |
| Боронғо әрмән календары | 1273 ԹՎ ՌՄՀԳ |
| Ҡытай календары | 4520—4521 癸未—甲申 чёрная овца — синяя обезьяна |
| Эфиопа календары | 1816—1817 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 1880—1881 |
| - Шака самват | 1746—1747 |
| - Кали-юга | 4925—4926 |
| Иран календары | 1202—1203 |
1824 йыл — кесаҙна көнөнән башланған йыл, кәбисә.
# Пыякоя-Яха

Пыякоя-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сядор-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 138 км.

# Пыякоя-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300041044
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304104
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Чунова

Чунова — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кодина йылғаһының һул ярына тамағынан 75 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Чунова
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000003742
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000374
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Вайтим

Вайтим (алб. vajtim) йәки гема (алб. gjëmë, гег диалектендә gjâmë) — албандарҙа үлгәндәрҙе илау йолаһы, шулай уҡ уның менән бәйле фольклор жанры.

# Вайтим
## Көньяк Албанияла

Көньяҡ Албанияла, ғәҙәттәгесә, был йолала ҡатын-ҡыҙҙар ғына ҡатнашҡан, уларҙың һәр береһе поэтик текстты яҙып, мәрхүмде үлемдән терелтеҙе үтенә һәм уның нимәгә эйә булыуын һөләй, һуңынан хор рефрен башҡара. Элегерәк хәлле ғаиләләр профессиональ илаусыларҙы яллаған. 1670 йылда Ғосман сәйәхәтсеһе Элия Челеби Гирокастра өлкәһендә булғанда был йоланың шаһиты була[:
Ҡалып:Lang-sq2 (Ҡалып:Tr-sq) — вайтимд бер төрө, Лаберия өсөн хас албан изополифоник йырлау төрө..

# Вайтим
## Төньяк Албанияла

Gjâma e Burrave (Ҡалып:Tr-sq), Төньяҡ Албанияға хас ( Шкода өлкәһендә) һәм Косовоның ҡайһы бер төбәктәре, ирҙәр генә башҡарған һәм ир-аттарҙы ҡайғыртҡанда ғына башҡарыла тоған йыр. Черногория албандары, үҙҙәре йолала ҡатнашмайҙар, Төньяҡ Албаниянан профессиональ илаусыларҙы (gjâmatarë) яллайҙар..Был йолала кәм тигәндә ун кеше ҡатнаша. Улар күкрәктәренә һуғалар һәм биттәрен тырнап, ҡабатланылар: "O i mjeri unë për ty o biri / nipi / miku jem" (Алб. - "Ах, мин бәхетһеҙ, о, улым / бер туғаным / дуҫым").
'Gjâma e Burrave' барлыҡҡа килеүен 1468 йылда албан юлбашсыһы Скандербег үлеме менән бәйләйҙәр. Был версия Марина Балетның Лека Дудиндың милли герой өсөн ҡайғы-хәсрәттән сәстәрен һәм һаҡалдарын йолҡоп алыуы тураһында һүҙҙәренә нигеҙләнгән..
'Gjâma e Burrave' традицияһы албан католиктары араһында мосолмандар ҡарағанда күберәк таралған, сөнки ислам нигеҙендә, ир-аттарға үлгәндәр өсөн илау тыйыла.
Коммунистик режимда был ғөрөф-ғәҙәт тыйылған, ә 1990 йылдан һуң уны ҡайтанан аяҡҡа баҫтырыу эштәре башланған.
Үлгәндәрҙе илау традицияһы албан һуғышсыларының албан йырҙарында ла сағылыш тапҡан[5.
# Паха-Яха

Паха-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кара диңгеҙенә ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Паха-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — яр һыҙатының 15.02.03 гидрографик берәмеге эсендәге, Рәсәй Федерацияһының һыу территориялары һәм эске диңгеҙ һыуҙарындағы Кара диңгеҙе утрауҙары (Аҡ утрауын да индереп). Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020310012115300080300
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115308030
* Бассейн коды — 15.02.03.100
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Шишменга

Шишменга — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кема йылғаһының уң ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Шишменга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300312110000014429
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001442
* Бассейн коды — 08.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Тальчик

Тальчик — Рәсәй йылғаһы. Орёл өлкәһе, Липецк өлкәһе, Курск өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сосна йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Тальчик
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосна йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Хоперге қосылу құйылысына дейінгі Дон ҡушылдығының су алаптары, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010100212107000001968
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000196
* Бассейн коды — 05.01.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Гагин Валерьян Константинович

Гагин Валерьян Константинович (14 июнь 1925 йыл — 27 август 1999 йыл) — рәссам. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1995). Рәссамдар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан.

# Гагин Валерьян Константинович
## Биографияһы

Гагин Валерьян Константинович 1925 йылдың 14 июнендә Өфө ҡалаһында тыуған. Авиация-техник училищены тамамлағандан һуң Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында һуғыша.
1951 йылда Башҡорт театр-художество училищеһының (хәҙерге Өфө сәнғәт училищеһы) сәнғәт бүлеген тамамлай. Александр Эрастович Тюлькин уның яратҡан уҡытыусыһы һәм остазы була.
Тыуған ҡалаһында йәшәй һәм эшләй. Валерьян Константиновичтың йортонда йыш ҡына дуҫтары-рәссамдар: Борис Домашников, Александр Бурзянцев, Алексей Кузнецов, Александр Шамаев, Леонид Круль, Виктор Позднов, Анатолий Платонов һәм башҡа күптәр булалар.
Валерьян Константинович Гагин бөтә ғүмере буйына РСФСР художество фондының Башҡортостан бүлексәһендә рәссам булып эшләй. Монументаль заказдар ҙа үтәй. Ике йыл дауамында фондтың директоры була.
1995 йылда «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы» тигән маҡтаулы исем бирелә.
1999 йылдың 27 авгусында Өфө ҡалаһында вафат була.
Ғаиләһе: Ҡатыны — Гагина Римма Александровна (12.09.1929 — 18.11.2001). Ҡыҙҙары — Зиновьева (Гагина) Ирина Валерьяновна, Гагина Ольга Валерьяновна (17.08.1955 — 01.10.2004). Ейәндәре — Шерстобитова (Зиновьева) Анастасия Борисовна, Гагин Валериан Валентинович.

# Гагин Валерьян Константинович
## Күргәҙмәләр

Гагин Валерьян Константинович — 1953 йылдан алып республика, зона һәм Бөтә Рәсәй күргәҙмәләрендә ҡатнаша.

# Гагин Валерьян Константинович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1995)
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены
# Пермогорка

Пермогорка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сюйга йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Пермогорка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000029510
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002951
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Түбәнге Камзас

Түбәнге Камзас — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының һул ярына тамағынан 476 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Түбәнге Камзас
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300312115200010909
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201090
* Бассейн коды — 13.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# «Перовский» (бейеү)

«Перовский» бейеү — башҡорт халыҡ хәрби-һунарсылар бейеүе (яңғыҙ башҡарыла).

# «Перовский» (бейеү)
## Тарихы

Бейеүҙең «Перовский» тигән атамаһы 19-сы быуатта барлыҡҡа килә. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, бейеүҙең атамаһы генерал В. А. Перовский командалығында Урта Азия һәм ҡаҙаҡ далаларына хәрби походта ҡатнашыусы Йософ Ҡарамышев (Йософ-майор) сығарған «Перовский» көйөнә башҡарғанлыҡтан килеп сыҡҡан тип аңлатыла. Проффесиональ сәхнәлә тәүге тапҡыр 1932 йылда Өфөлә Ғәскәров Фәйзи Әҙһәм улы тарафынан ҡуйыла. 1950‑се ййылдарҙа «Һунарсы» исеме аҫтында бейеүҙең камиллаштырылған варианты барлыҡҡа килә.

# «Перовский» (бейеү)
## Бейеүҙең үҙенсәлектәре

«Перовский» (бейеү) — хәрби-һунарсы ирҙәр бейеүе. Бейеүгә етеҙ, киҫкен, ынтылышлы, көсөргәнешле хәрәкәттәр хас. Бейеүҙә бигерәк тә ҡул хәрәкәттәренә, һынылыштарына ҙур иғтибар бирелә. Бейеүсе ҡулдары менән берсә йәйә тарта, йә уҡ ата, йә атта саба, уға ҡамсы менән һуға, берсә осоп барған ҡоштар хәрәкәтен тасуирлай. Ҡулдарҙың һәлмәк хәрәкәте бейеүсенең шпорлы итек кейгән аяҡтарының шаҡылдатып тыпырҙауы менән ҡатнаш һүрәтләнә.

# «Перовский» (бейеү)
## Бейеүҙе башҡарыусылар

Халыҡ араһында «Перовский» бейеүен билдәле башҡарыусылар — Й. Ҡарамышев, К. Дияров, Ф. Һатлыҡов, Ф. Ғәбитов. Бейеүҙең сәхнәләге варианттары Ә. Әхмәҙиев, Ф. Ғәсҡәров, М. Иҙрисов, Х. Сафиуллин, М. Шәмсетдиновтар тарафынан һалынған. Донъя сәхнәләрендә «Перовский» бейеүен бик уңышлы итеп М, Иҙрисов, М. Шәмсетдинов, Х. Зөбәйҙуллин, Ф. Кирәйевтар башҡара.

# «Перовский» (бейеү)
## Бүләктәре

1957 йылда Мәскәү Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестивалендә бейеү өсөн һәм уны башҡарыусыға фестивалдең алтын миҙалы тапшырыла.

# «Перовский» (бейеү)
## Видеояҙмалар

* YouTube сайтында Видео Башҡорт халыҡ бейеүе «Һунарсы» («Перовский»)
# Төбәк (археологик ҡомартҡы)

Төбәк — (рус. Тюбяк) — Башҡортостан Республикаһының Мәләүез районы Сурағол ауылынан йыраҡ түгел, уның көнбайыш ситендә Ағиҙел йылғаһының уң ярында урынлашҡан б.э.т. XVII—XV быуаттарға ҡараған, бронза быуаты археологик ҡомартҡыһы.

# Төбәк (археологик ҡомартҡы)
## Тасуирламаһы
### Урынлашыуы

Төбәк археологик ҡомартҡыһы Башҡортостан Республикаһының Мәләүез районы Сурағол ауылынан йыраҡ түгел, уның көнбайыш ситендә Ағиҙел йылғаһының уң ярында урынлашҡан. Ауылдан район үҙәгенә тиклем (Мәләүез) — 16 км, ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Аптраҡ) — 12 км.

# Төбәк (археологик ҡомартҡы)
## Табылдыҡтар

Боронғо торамалның ере археологик тикшеренеүҙәр маҡсатында ҡаҙып тикшерелгән. 6 ҡаралты эҙе табылған, уларҙың иң ҙуры — ярым түңәрәк рәүешле нығытылған күп камералы торлаҡ.
Мәғдәнселек менән шөғөлләнеүҙәре дәлиле — усаҡ, мәғдән киҫәге, шлак, бронза эш ҡоралдары кеүек металл эшкәртеү эҙҙәре асыҡланған.
Башҡа ҡаралтылар тура мөйөшлө, каркас конструкциялы, усаҡтары, ҡоҙоҡтары бар. Һуңыраҡ барлыҡҡа килгән торама б.э.т. XV—XIV быуаттарға ҡарай. Усаҡтары, хужалыҡ соҡорҙары, ҡоҙоҡтары булған каркас‑бағана конструкциялы, тура мөйөшлө 3 ер өҫтө ҡаралтыһы ҡалдыҡтары өйрәнелгән.
Ҡаҙып сығарылған керамика һауыттар бер нисә мәҙәниәткә ҡарай: Абаш мәҙәниәте, Алакүл мәҙәниәте, Бура мәҙәниәте, Межа мәҙәниәте һауыттарынан ғибәрәт.
Бронза уҡ башағы, беҙ, муйынсаҡ бөртөгө, энә, бысаҡ; таш төйгөс, ҡайраҡ, һандал, ваҡлау плитаһы, ярғыс, һөйәк уҡ башағы, тишкес, гарпун, арҡыры балта, балсыҡ орсоҡбаш, тигель, шулай уҡ, фараз ителеүенсә, йылым батырғысы табылған.
Ҡомартҡы материалдары өлөшләтә Башҡортостан Республикаһының Археология һәм этнография музейында һаҡлана. Музей архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнгән Е. А. Поносова-Молло йортонда урынлашҡан. Ҡалған өлөштәре Башҡорт дәүләт университеты һәм М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты фондтарында һаҡлана.

# Төбәк (археологик ҡомартҡы)
## Асыш тарихы

Төбәк археологик ҡомартҡыһы 1955 йылда тарих фәндәре кандидаты, Таш быуат археологияһы үҙәгенең өлкән ғилми хеҙмәткәре, доцент Викторова Валентина Дометьяновна тарафынан асыла.
1962 йылда ғалим-тикшереүсе, тарих фәндәре докторы К. В. Сальников тарафынан өйрәнелә.
1982—83 йылдарҙа СССР һәм Рәсәй археологы, тарих фәндәре докторы, профессор М. Ф. Обыдённов тикшеренеү эштәре үткәрә.
1986— 91 йылдарҙа археолог, тарих фәндәре докторы, профессор, Рәсәй Фәндәр академияһы академигы Владимир Степанович Горбунов һәм археолог, тарих фәндәре докторы, профессор Обыдённова Гөлнара Тәлғәт ҡыҙы һ.б. тикшерә.