yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Македон проблемалары тураһында

«Македон проблемалары тураһында», тәржемәнең икенсе варианты ― «Македон мәсьәләһе» (макед. За македонцките работи) Крсте Мисирков арафынан яҙылған һәм 1903 йылда Софияла баҫылып сыҡҡан китап, унда автор Македония мәсьәләһенә үҙенең ҡараштарын тәҡдим итә македонлыларҙы айырым халыҡ булараҡ раҫлау ихтыяжын дәлилләй. Был китап македония телендә беренсе әҙәби әҫәр булып тора, шулай итеп ул уның стандартлаштырыу кәрәклеген иҫбатлай.

# Македон проблемалары тураһында
## Тасуирламаһы

«Македон проблемалары тураһында» исемле китап македонлаларҙың милли үҙенсәлек хис-тойғоһон белдереүҙең беренсе ынтылышын һәм македон әҙәби теле нормаларын формалаштырыуын билдәләй. Мисирков македон грамматикаһына ҡыҫҡаса күҙәтеү яһай һәм телде кодлаштырыу һәм уны мәғариф системаһында ҡулланыу буйынса һуңғы маҡсатын белдерә. Әҙәби тел нигеҙенә автор прилеп-бритоль диалектын тәҡдим итә. Әммә был ғәмәлдәр 1940 йылдарға тиклем ҡабул ителмәй. Мисирков ғосман властарына айырым македон милләтен таныуҙы һорап (әммә ул македон славяндарының күпселеге үҙҙәрен болгарҙар тип таныуын белә һәм македондарҙы, кәрәкле тарихи шарттар барлыҡҡа килгәс, айырым халыҡ итеп иҫәпләргә бүлергә кәрәк, тип иҫәпләй) мөрәжәғәт итә.

# Македон проблемалары тураһында
## Тарихы

1903 йылдың ноябрендә Мисирков Рәсәй империяһынан Софияға үҙенең китабын баҫтырыу маҡсатында килә — китап шул уҡ йылдың аҙағында донъя күрә. Баҫылғандан һуң күп тә үтмәй, уның күпселек күсермәләре болгар полицияһы һәм Эске македон-адрианополь революцион ойошмаһы активистары тарафынан конфискациялана йәки юҡ ителә. Һөҙөмтәлә, 1903 йылдың декабрендә, Мисирков Белградҡа килә, унда ул Сербия сит ил эштәре министры Стоян Новакович менән таныша. Новакович Софиялағы Сербия дипломатик агентлығына китаптың 50 данаһын һатып алырға ҡуша, улар дипломатик каналдар аша Македонияға ебәрелә. Әммә Мисирков тере саҡта китаптың әһәмиәте булмай тиерлек һәм 1940-сы йылдар уртаһына тиклем популярлыҡ менән файҙаланмай.

# Македон проблемалары тураһында
## Йоғонтоһо

Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, Мисирков принциптары Икенсе донъя һуғышыынан һуң македон телен стандартлаштырыуҙа хәл иткес роль уйнай, шул уҡ ваҡытта Лоринг Данфорт фекеренсә, 1944 йылда әҙәби македон теле нормаларын булдырған лингвистар Мисирковтың эшен бөтөнләй иғтибарһыҙ ҡалдырған.
Икенсе донъя һуғышынан һуң македон тарихсылары Мисирковтың эшен айырым македон этник төркөмөнөң булыуы тураһында дәлил итеп йыш килтерә башлай. Әммә китап яҙылғандан һуң ике йыл үткәс, автор үҙ позицияһын үҙгәртә һәм македон славяндарының болгар оҡшашлығы тураһында мәҡәләләр серияһын баҫтыра.

# Македон проблемалары тураһында
## Комментарийҙар

* ↑ Цитата из книги:
# Лиза Хёрнблад

Лиза Хернблад (швед. Lisa Hörnblad; 6 март 1996, Эрншельдсвик, Швеция) — швед тау саңғысыһы, тиҙ йөрөшлө дисциплинала шөғөлләнә. 2018 йылда Ҡышҡы олимпия уйындары ҡатнашыусыһы.

# Лиза Хёрнблад
## Спорт карьераһы

Саңғы спорты буйынса чемпионатта тәүге миҙалын Лиза Хёрнблад Швеция сиктәрендә — «алтын» миҙалды тиҙ йөрөшлө ауышта — ике ынтылыш суммаһы буйынса Хелена Рапапортты уҙып, 2015 йылда яулай. Милли беренселектәрҙә Хёрнбладтың иҫәбендә барлығы 9 еңеү иҫәпләнә, тағы ла ошо ярышта өс тапҡыр призёр була.
2016 йылда саңғы спорты буйынса юниорҙарҙың донъя чемпионатында ҡатнаша һәм команда беренселегенең швед дүртлеһе составында көмөш миҙал яулай.
Хёрнблад 2017 һәм 2019 йылғы донъя чемпионаты ҡатнашыусыһы, шулай уҡ 2018 йылда олимпиадала ҡатнаша. Был турнирҙарҙа иң яҡшы күрһәткесе булып Оре ҡалаһындағы тау саңғыһы комбинацияһында 9-сы урыны тора.
2019 йылдың авгусында күнекмәләр ваҡытында швед ҡыҙы уң тубығын йәрәхәтләй; артабан тикшереү барышында тарамыштарының йәрәхәтләнеүе асыҡлана. Шуға күрә Донъя кубогына 2019/2020 ярыш миҙгелендә Хёрнблад сығыш яһай алмай һәм «SVT» телеканалында тау саңғыһы спорты буйынса Донъя кубогы старттарының комментаторы-эксперты булып сығыш яһай.

# Лиза Хёрнблад
## Һөҙөмтәләр
### Олимпия уйындары

| Йыл | Йәше | Слалом | Гигант слалом | Супергигант | Тиҙ йөрөшлө ауышлыҡ | Комбинация | Команда |
| Ҡалып:Флагификация/KOR 2018 Пхенчхан | 22 | — | — | 24 | 17 | — | — |

# Лиза Хёрнблад
## Һөҙөмтәләр
### Донъя чемпионаты

| Йыл | Йәше | Слалом | Гигант слалом | Супергигант | Тиҙ йөрөшлө ауышлыҡ | Комбинация | Команда |
| Ҡалып:Флагификация/SUI 2017 Санкт-Мориц | 21 | — | — | | 33 | 19 | — |
| 2019 Оре | 23 | — | — | 20 | 25 | 9 | — |
# Шайтан (Дымка ҡушылдығы)

Шайтан — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Дымка йылғаһының һул ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Шайтан (Дымка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101312111100028145
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102814
* Бассейн коды — 10.01.01.013
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Илек (ауыл, Ырымбур өлкәһе)

Илек — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ырымбур ҡалаһынан көнбайышҡа табан 128 км алыҫлыҡта булған ауыл, Илек районы һәм Илек ауыл Советының административ үҙәге.
2019 йылда халыҡ һаны, урындағы полицияның мәғлүмәттәре буйынса, 11 мең кеше тәшкил итә. Ауыл биләмәһе майҙаны 35 км² самаһы.

# Илек (ауыл, Ырымбур өлкәһе)
## Географияһы

Ауыл Илек йылғаһы Яйыҡ йылғаһына ҡойған ерҙә дала зонаһында ята. Климаты киҫкен континенталь, йәйен эҫе һәм ҡышын һыуыҡ. Яйыҡ йылғаһы үҙәне Илек эргәһендә туризм һәм балыҡ тоторға яратыусыларҙы йәлеп иткән йәмле күлдәр һәм үле йылғалар, киң япраҡлы урмандары менән билдәле. Яйыҡ буйында һыубаҫар иркен туғайҙар һәм игенселек өсөн уңайлы шарттар һаҡлана.
Ауыл янында Яйыҡ бөгөлө киңлеге 50-70 метр, тәрәнлеге 3 метрға тиклем етә, ағымы шәп, уң яры урманлы. Тәпәш һул ярында кешеләрҙе ылыҡтырып торған ҡомлоҡтар.
Яҡындағы тимер юл станцияһына 70 км, ул ауылдан төньяҡтараҡ Новосергиевка ҡасабаһында урынлашҡан.
Ауылдан яҡынса 3 км алыҫлыҡта Рәсәй менән Ҡаҙағстан сиге, унда пропуск пункты урынлашҡан. Сик зонаһына ауыл үҙе инмәй, совет осоронда Ҡаҙағстан менән сик (хәҙер дәүләт сиге) Яйыҡ йылғаһының уң ярында бер нисә саҡрым арыраҡ инеп торған булған.

# Илек (ауыл, Ырымбур өлкәһе)
## Тарихы

Яйыҡ казактарынан тармаҡланып сыҡҡан илек казактары Рәсәй тарихында тәүге тапҡыр XVII быуаттың 1-се сиректәрендә иҫкә алына. Яйыҡ казактары батша Михаил Феодоровичтан Яйыҡтың түбән яғына, Илектән башлап уның уң һәм һул ҡушылдыҡтары буйындағы ерҙәргә грамота ала. Илек казактары административ идаралыҡтың төп үҙәге булараҡ Илектең Яйыҡҡа ҡойған ерендә Илек ҡаласығы төҙөгән.
Илек ҡәлғәһенә нигеҙ 1737 йылда һалына. Унда казактар йәшәй. 1773 йылдың сентябрь айында Емельян Пугачев ғәскәренә Иван Творогов етәкселегендә полк ойошторалар. Һуңғараҡ Илек станицаһы Урал казак ғәскәренә инә.
1920—1927 йылдарҙа Илек өйәҙ үҙәге булған. Илек 1927 йылдың 30 майында ауыл биләмәһе итеп үҙгәртелә.
Ауылда сиркәү ҙә, мәсет тә бар.

# Илек (ауыл, Ырымбур өлкәһе)
## Этимологияһы

Ауыл атамаһын Илек йылғаһынан алған. Ә йылғаға исем төрки телдәрҙән, атап әйткәндә, башҡорт теленән ингән тип фараз ителә. Башҡорт телендә илек — ҡыр кәзәһе тигәнде аңлата; татарса илик, ҡырғыҙса һәм сығатайса елик — «илек». Башҡортостанда илек һүҙе менән яһалған гидронимдар ҙа (Йүрүҙән ҡушылдығы), ауылдар ҙа, оронимдар ҙа бар.
# Килиансрода

Килиансрода (нем. Kiliansroda) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 223 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,99 км². Диңгеҙ кимәленән 335 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99441 һәм автомобиль коды — AP.
# Чулым (ҡала)

Чулым — Рәсәйҙең Новосибирск өлкәһендәге ҡала, Чулым районының административ үҙәге.
2021 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 10 926 кеше йәшәй.
# Серебрянников Александр Георгиевич

Серебрянников (Серебренников) Александр Георгиевич (1 июнь 1904 йыл — 8 июль 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар полкының взвод командиры ярҙамсыһы, гвардия өлкән сержанты. Советтар Союзы Геройы (27.08.1943, үлгәндән һуң).

# Серебрянников Александр Георгиевич
## Биографияһы

Александр Георгиевич Серебрянников (Серебренников) 1904 йылдың 1 июнендәЫрымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Белорет районы Йүрүҙән станцияһында (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Учалы районының Бәләкәй Ҡаҙаҡҡол ауылында) эшсе ғаиләһендә тыуған.
Урыҫ. Башланғыс белем ала. Верхнеурал ҡалаһында быйма баҫыусы була, Белорет ҡалаһында аяҡ кейемдәре артелендә эшләй. 1942 йылда Белорет район хәрби комиссариаты тарафынан армияға саҡырыла.
1942 йылдың майынан хәрәкәт итеүсе армияла. 1943 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
25-се гвардия уҡсылар полкының взвод командиры ярҙамсыһы (6-сы гвардия уҡсылар дивизияһы, 13-сө армия, Үҙәк фронт), гвардия өлкән сержанты Серебрянников Орел-Курск йүнәлешендәге һуғыштарҙа батырлыҡ күрһәтә. Яуҙа һәләк була.
Курск өлкәһенең Поныров районы Ольховатка ауылында ерләнгән.

# Серебрянников Александр Георгиевич
## Батырлығы

1943 йылдың 7 июлендә Орел-Курск йүнәлешендәге һуғыштарҙа дошмандың ҙур һөжүмен кире ҡаҡҡҡанда ғәҙәттән тыш батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәтә. Взвод командиры ҡаты яралана, киҫкен хәл килеп тыуа. Серебрянников үҙ инициативаһы менән взвод менән командалыҡты ҡабул итә һәм дошмандың аяуһыҙ һөжүмен кире ҡағыу буйынса етәкселек итә. Был алышта шәхсән 50-нән ашыу автоматсыны юҡ итә, үҙенең взводы менән дошмандың 8 атакаһын кире ҡаға . Автоматсылар төркөмө 8-се уҡсылар ротаһының траншеяларына үтеп инеүгә өлгәшә, гвардия өлкән сержанты Серебрянников взводты контратакаға күтәрә, дошманды юҡ итә. Ике тапҡыр яралана, һуғыш яланынан китмәй һәм ғүмеренең һуңғы минутына тиклем взвод менән етәкселек итә. Һуңғы һөжүмде кире ҡаҡҡанда һәләк була.
СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 27 авгусындағы указы менән Серебрянников Александр Георгиевичҡа үлгәндән һуң Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.

# Серебрянников Александр Георгиевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Советтар Союзы Геройы (1943)
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы, (27.08.1943);
* Ленин ордены (27.08.1943).

# Серебрянников Александр Георгиевич
## Хәтер

* Герой исеме менән Белорет ҡалаһында бер урам аталған. 1965 йылдың декабрендә Белорет ҡалаһының урта мәктәп бинаһы (хәҙер — 17-се гимназия) эргәһендә А. Г. Серебрянниковҡа һәйкәл асыла.
* Хәрби Печи ҡаласығында Герой исеме менән урам аталған (Борисов ҡалаһы, Минск өлкәһе, Беларусь Республикаһы). Гвардия өлкән сержанты Серебрянниковтың һәйкәле Ровен 6-сы гвардия уҡсылар дивизияһының (хәҙер прапорщиктар һәм кесе белгестәр әҙерләү буйынса 72-гвардия берләштерелгән уҡыу үҙәге) Советтар Союзы Геройҙары иҫтәлегенә ҡуйылған комплекстың өлөшө булып тора
# Вондыр-Ягун

Вондыр-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Энтль-Ими-Ягун йылғаһының һул ярына тамағынан 82 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Вондыр-Ягун
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200042723
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204272
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Тамъян (Татарстан)

Тамъян (татар. Тәмьян, рус. Тамьян) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Мөслим районы ауылы.

# Тамъян (Татарстан)
## География

Ауыл Ыҡ йылғаһы буйында, Мөслим ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 42 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Тамъян (Татарстан)
## Тарих

Ауылға тамъян ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Ауыл Ирәкте улусының Абдулбин түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Ирәкте административ-территориаль улусы составына керә.
XX быуат башында ауылда мәсет, мәктәп, икмәк магазины теркәлгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Мөслим районы, 1963 йылдан — Сарман районы, 1965 йылдан — йәнә Мөслим районы составында була.

# Тамъян (Татарстан)
## Халҡы

1795 йылда ауылда 11 башҡорт; 1859 йылда — 221 башҡорт; 1912 йылда — 22 дәүләт крәҫтиәне (башҡорттарҙан) һәм 392 керҙәш башҡорт иҫәпләнгән.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1859 | 1870 | 1913 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 | 2008 |
| 221 | 275 | 397 | 388 | 257 | 284 | 213 | 166 | 211 | 152 | 100 | 101 | 89 |
# Оло Арша

Оло Арша — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Силәбе өлкәһе, Свердлов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/177/487/382/370 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 56,00 км.

# Оло Арша
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама бассейн округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201012111100021696
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102169
* Бассейн коды — 10.01.02.010
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Хататлем-Соим

Хататлем-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ун-Сезынг-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Хататлем-Соим
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300022645
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302264
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Аҡса Ҡуйған

Аҡса Ҡуйған (рус. Акса-Куйган) — Рәсәй, Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы (хәҙерге Ҡыуандыҡ ҡала округы) Һарыбай ауылы эргәһендәге тау.

# Аҡса Ҡуйған
## Географияһы

Аҡса Ҡуйған тауы Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы, Ҡыуандыҡ ҡала округы үҙәгенән туранан яҡынса 10 километр алыҫлыҡта көн иткән Һарыбай ауылынан 3 км алыҫлыҡта көньяҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан.
Аҡса Ҡуйған тауы урынлашҡан Ҡыуандыҡ районы Ырымбур ерҙәренең тәпәш таулы ҡалҡыу тигеҙлегендәге иң ҡалҡыу өлөшө булып тора. Был урындар губернаның үҙәк һәм көнсығыш тарафтары араһында үҙенсәлекле, киң булмаған «муйын» рәүешлерәк булып ята. Географик яҡтан ул Яйыҡ бассейнының һәм уның төп ҡушылдығы Һаҡмар йылғаһының урта өлөшөндә урын биләй.

# Аҡса Ҡуйған
## Этимологияһы

Аҡса Ҡуйған тауына иң яҡын Һарыбай ауылы 1871 йылда телгә алына. Ауылдың атамаһы Һарыбай тигән антропонимдан алынған. 2016 йылға тиклем Ҡыуандыҡ районының Беренсе Май ауыл советына ҡарай, ә инде муниципаль берәмектәрҙең реорганизацияһынан һуң Ҡыуандыҡ ҡала округы составына индерелә.
Ауыл халҡының телендә йөрөгән риүәйәттәр буйынса, тауҙа аҡса тултырылған ҡомған табылған. Һөйләүҙәренсә, унды алтын тултырылған кәмә менән затлы һауыт-һаба ла йәшерелгән булырға тейеш, ти. Ырымбур өлкәһенең топонимикаһын өйрәнгән С. М. Стрельников «Географические названия Оренбургской области» тигән китабында тауҙың атамаһын башҡорт телендәге аҡса һәм ҡуйған һүҙҙәренән килеп сыҡҡан, тип яҙа Ырымбур өлкәһендәге География институтының Социаль-иҡтисади география бүлегенең «Ырымбур өлкәһе тәбиғәте» фәнни-популяр порталында килтерелгән мәғлүмәт тә ошо фаразды раҫлай.
# Туйла (Чулым ҡушылдығы)

Туйла — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының һул ярына тамағынан 466 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Туйла (Чулым ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200018026
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201802
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Богдановка (Ейәнсура районы)

Богдановка (рус. Богдановка) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл.
Почта индексы — 453383, ОКАТО коды — 80226834002.

# Богдановка (Ейәнсура районы)
## Халыҡ һаны

| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1939 | 350 | |
| 1959 | 134 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1970 | 103 | |
| 1979 | 61 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1989 | 42 | |
| 2002 | 29 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 2009 | 33 | |
| 2010 | 29 | |

# Богдановка (Ейәнсура районы)
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Иҫәнғол): 21 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Күгәрсен): 3 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Һарыҡташ): 75 км
# Хоп-Лемын

Хоп-Лемын — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лямин 2-се йылғаһының уң ярына тамағынан 132 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Хоп-Лемын
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200046164
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204616
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Сайгатка (Тулва ҡушылдығы)

Сайгатка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Тол йылғаһының һул ярына тамағынан 90 км өҫтәрәк ҡушыла. Оҙонлоғо — 11 км.

# Сайгатка (Тулва ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Кама ГЭС-ынан Воткин һыуһаҡлағысына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101012111100014677
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101467
* Бассейн коды — 10.01.01.010
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ишәле (ауыл, Силәбе өлкәһе)

Ишәле (рус. Ишалино) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл. Дәрбиш ауыл биләмәһе составына инә.

# Ишәле (ауыл, Силәбе өлкәһе)
## Географик урынлашыуы

Үләнде күле буйында урынлашҡан.

# Ишәле (ауыл, Силәбе өлкәһе)
## Тарихы

Ишәле (Үләнде) — әйле башҡорттарының ауылы. Тәүге тапҡыр 1776 йылда телгә алына. Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Әйле улусы составында була. Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 5-се башҡорт кантонының 6-сы йортона керә.
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡортостан АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы Арғаяш районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Арғаяш районы составында.

# Ишәле (ауыл, Силәбе өлкәһе)
## Халҡы

| 1795 | 1834 | 1866 | 1900 | 1916 | 1920 |
| 171 | 222 | 308 | 490 | 541 | 453 |
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (97 %) йәшәй.
# Черлава

Черлава — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шегарка йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Черлава
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200712115200013534
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201353
* Бассейн коды — 13.01.02.007
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Вараждинске-Топлице

Вараждинск-Топлице (хорва. Varaždinske Toplice) — Хорватия ҡалаһы, илдең төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Вараждин жупанияһында урынлашҡан. Халҡы —1 765 кеше ҡаланың үҙендә һәм 6 364 кеше Вараждинск-Топлице общинаһында йәшәй (2011).
Вараждинске- Топлице Хорват Загорьеһының тарихи районында урынлашҡан. Ҡала Драва йылғаһының ҡушылдығы Бедня йылғаһының ярында тора. Жупанияның баш ҡалаһы Вараждин ҡаланан 10 километр алыҫлыҡта төньяҡ-көнбайышта тора.
Ҡала янынан A4 Загреб -Будапешт автомагистаре үтә, тағы бер юл көнсығышҡа табан Лудбрегҡа бара.
Ҡала антик ваҡытынан уҡ билдәле була, унда ҡайнар минераль һыу сығанаҡтары бар, ул үҙенә (Toplice — «һыу», «сығанаҡтар») тигән һүҙҙән исемен алған. Рим империяһы ваҡытында Aquae Iassae торағы була, шул ваҡыттағы рим ҡорамалары емереклектәрен, шул иҫәптән ҡайнар сығанаҡтар өҫтөндә урынлашҡан мунсаларҙы әле лә ҡалала күрергә мөмкин. Әлеге ваҡытта Вараждинск-Топлице — бальнео-батҡаҡ термаль курорт, бында шифахана һәм бер нисә ял йорттарына бер нисә бында эшләй.
# Аполлон (күбәләк)

Аполло́н (лат. Parnassius apollo, рус. Аполлон ) — елкән ҡанатлылар (Papilionidae) ғаиләһендәге көндөҙгө күбәләк.
Карл Линней тарафынан Аполлон алла исеме менән аталған. Ҡанат йәйеме 70-90 мм, аҡ төҫтә, алғыларында ҙур ҡара таптар, артҡы ҡанаттарында ҡара ҡаймалы эре ҡыҙыл таптар бар. Европала, Кавказ, Урал, Көнбайыш Себерҙә киң таралған. Ҡоро ҡарағайлыҡтарҙа, урман буйҙарында, ташлы һөҙәклектәрҙә тереклек итә. Июнь-августта оса. Аполлон уртаҡ йәшәү рәүеше алып бара. Күбәләк ҡорттары ҡара төҫтә, зәңгәрһыу сығынтылы һәм ян-яғынан ҡыҙғылт һары таплы, оҙонлоғо 50 мм-ға ҡәҙәр етә. Йәш япраҡтар менән туҡланалар, көндөҙ ҡояш яҡьыһында айырыуса әүҙемдәр. Формалашып еткән күбәләк ҡорттары күкәй ҡабығында ҡышлай. Ҡурсағы зәңгәрһыу төҫтә тупраҡта үҫеш ала. Июнь башында ҡурсаҡтан етлеккән бөжәк сыға. Йылына бер быуын үҫә. Август айында күбәләк үҙенең йәшәү циклын тамамлай. Аполлондар һаны өҙлөкһөҙ кәмей бара.