yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# То-Яха (Надуй-Яха ҡушылдығы)

То-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Надуй-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 136 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# То-Яха (Надуй-Яха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300039829
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303982
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Сәйәрғәлиев Барый Сәйәрғәли улы

Сәйәрғәлиев Барый Сәйәрғәли улы (12 декабрь 1907 йыл — 1964 йыл) — ғалим-тел белгесе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1945 йылдан Башҡорт театр-художество училищеһының уҡыу‑уҡытыу бүлеге мөдире, 1951—1964 йылдарҙа Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты ғилми хеҙмәткәре. Филология фәндәре кандидаты (1956). 2-се дәрәжә Ватан һуғышы, Ҡыҙыл Йондоҙ (1944) һәм «Почёт Билдәһе» орденындары кавалеры.

# Сәйәрғәлиев Барый Сәйәрғәли улы
## Биографияһы

Барый Сәйәрғәли улы Сәйәрғәлиев 1907 йылдың 12 декабрендә Пермь губернаһы Шадринск өйәҙе (хәҙерге Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы) Ҡоншаҡ ауылында тыуған.
1940 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институтын тамамлағандан һуң Дәүләкән педагогия училищеһында уҡыта башлай.
1941 йылдан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1941 йылда хәҙерге Башҡортостандың Дәүләкән районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының хәрби прокуратураһында секретарь булып хеҙмәт итә. 1943 йылдың 28 февралендә «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
1943 йылдың 27-28 сентябрендә Днепр йылғаһын һуғышып аша сыҡҡанда һәм Днепрҙың уң яҡ ярында плацдармды киңәйтеүҙә Саярғәлиев Барый Саярғәли улы батырлыҡ күрһәтә. Саярғәлиев эскадрон менән үҙе эшләшкән ҡул аҫтындағы материалдар менән Днепрҙы аша сығып, дошмандың артиллерияһы һәм минометы уты аҫтында башҡа подразделениеларға йылғаны аша сығыуҙы тәьмин итә. Галки һәм Усохи тораҡ пункттары янында һан яғынан өҫтөнлөк иткән дошман алдында 4-се эскадрон юғалып ҡала. Шундай киҫкен минуттарҙа Саярғәлиев хәлде яйға һалырға ебәрелә. Ул большевик һәм ҡыйыу яугир булараҡ ҡуйылған бурысты үтәп сыға. «Ура» ҡысҡырып яугирҙарҙы үҙенең артынан әйҙәй. Саярғәлиев миҫалында дәртләнгән яугир һәм офицерҙар ситуацияны тергеҙә. 1944 йылдың 29 февралендә ҡыҙылармеец Саярғәлиев Барый Саярғәли улы подразделениеның 8/н бойороғо менән Ҡыҙыл Йондоҙ орденына тәҡдим ителә.
Саярғәлиев Барый Саярғәли улы командованиеның закондарын һәм бойороҡтарын аңлатыу буйынса тулыландырыу һәм бөтә шәхси состав араһында ҙур эш башҡара.
Берлинды уратып алыу буйынса һуңғы һуғыштарҙа командованиеның бөтә заданиеларын теүәл башҡара, дивизия хәрби прокуратураһының оператив эшен тәьмин итә. Яҡшы хеҙмәте һәм бөтә заданиеларҙы өлгөлө башҡарғаны өсөн Саярғәлиев Барый Саярғәли улы 1945 йылда II дәрәжә Ватан һуғышы орденына лайыҡ була. Күрһәткән батырлыҡтары өсөн 2-се дәрәжә Ватан һуғышы, Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары менән бүләкләнә, тыныс тормоштағы хеҙмәт эшмәкәрлеге өсөн артабан «Почёт Билдәһе» орденына лайыҡ була.
1945 йылдан Башҡорт театр-художество училищеһында уҡыу‑уҡытыу бүлеге мөдире вазифаһын башҡара.
1951—1964 йылдарҙа Өфөләге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының ғилми хеҙмәткәре булып эшләй.
1960 йылда нәшер ителгән «Башҡорт телендә ярҙамсы һүҙҙәр» монографияһының авторы. Башҡортса‑русса (1958) һәм русса‑башҡортса (1964) һүҙлектәрен төҙөүҙә ҡатнаша.
1964 йылда Өфөлә вафат була.

# Сәйәрғәлиев Барый Сәйәрғәли улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
* «Почёт Билдәһе» ордены

# Сәйәрғәлиев Барый Сәйәрғәли улы
## Китаптары

* Башҡорт телендә ярҙамсы һүҙҙәр. — Өфө, 1960.
# Петронас манаралары

Петронас манаралары (ингл. Petronas Twin Towers) — 88-ҡатлы бейек йорт. Юғары — 451,9 метр. Малайзия баш ҡала Куала-Лумпурҙа урынлашкан. Малайзия премьер-министры Махатхир Мохамад проектын төҙөүҙе ҡатнашыуды, «ислам» стиле бина төҙөүғә тәҡдим ите. Шунан комплекс ике һигеҙ ҡырлы йондоҙлар күрене. Төҙөлөшөғә 6 йыл бүлеп биреләр. Ҡиммәт 800 миллион доллар төштө.

# Петронас манаралары
## Тышҡы һылтанмалар

* Петронас манаралары рәсми сайт 2011 йыл 19 июль архивланған.
* Петронас компанияһы сайты
* Дизайн һәм конструкция 2007 йыл 12 ноябрь архивланған.
# Мырыч

Мырыч — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Евва йылғаһының һул ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Мырыч
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000047221
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004722
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сераль (Фарс ҡушылдығы)

Сераль — Рәсәйҙәге йылға. Адыгей Республикаһы,Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Фарс йылғаһының һул ярына тамағынан 113 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.

# Сераль (Фарс ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Лаба йылғаһы Чамлык йылғаһы менән ҡушылған урынған тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06020000912108100004125
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108100412
* Бассейн коды — 06.02.00.009
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Халета-Се

Халета-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хальмер-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.

# Халета-Се
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300044713
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304471
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Биктимеровтар

Биктимеровтар — кантон башлыҡтары. Нуғай даруғаһы Бөрйән улусының (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы) Сибай (Иҫке Сибай) ауылы башҡорттарынан.

# Биктимеровтар
## Дөйөм характеристика

Биктимеровтар нәҫелен башлап ебәреүсе Биктимер Мотаев була, ул тархан Мотай Айытҡоловтың улы. Биктимер Мотаев Бөрйән улусы старшинаһы булып хеҙмәт итә, 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашҡан, Е. И. Пугачёв полковнигы. Йылайыр ҡәлғәһе янында һуғыша, Ҡазан йәшерен комиссияһы тикшереүе аҫтында була. Уның улы:
* Аҡҡол Мотай улы Биктимеров (1756—1826) — поручик. 1798—1820 йылдарҙа 6-сы башҡорт кантоны башлығы вазифаһын үтәй. 1820 йылдың 25 февралендә башбашталыҡта, законһыҙ аҡса йыйыуҙа, вазифаларын артыҡ файҙаланыуҙа ғәйепләнә, дистанция начальнигы Буранбай Ҡотдосов, йорт старшиналары Ибраһим Айсыуаҡов һәм Юлбарыҫ Бикбулатов менән берлектә Сенат тарафынан Себергә һөргөнгә хөкөм ителә, әммә аҙаҡ Ырымбур генерал-губернаторы П. К. Эссен булышлығы һөҙөмтәһендә азат ителә. Уның улдары:
** Абдрахман Аҡҡол улы Биктимеров (1780—1826) — 1820—1826 йылдарҙа 6-сы башҡорт кантоны башлығы вазифаһын башҡара. 1820-се йылдарҙың уртаһында Сенат тикшереүе аҫтында була. П. М. Кудряшёвтың «Абдрахман» поэмаһы геройының прототибы, уға «Абдрахман кантон» исемле башҡорт халыҡ йыры арналған. Абдрахман Биктимеров шулай уҡ коррупция менән шөғөлләнгән.
** Фәтҡулла Аҡҡол улы Биктимеров — 1826—1828 йылдарҙа 6-сы башҡорт кантоны башлығы.
Абдрахман Биктимеровтың улы — Әсәҙулла Биктимеров (1804 — ?) — хорунжий, 1828—1831 йылдарҙа 6-сы башҡорт кантоны башлығы вазифаһын башҡара. 9-сы башҡорт кантоны башлығы Таһир Ҡыуатовтың ҡыҙы Зәбирә менән никахлаша.
# Сүлле

Сүлле — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Рә йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Сүлле
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101312111100027902
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102790
* Бассейн коды — 10.01.01.013
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Мелихова (Вост. Камбальница ҡушылдығы)

Мелихова (Мелеховка) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Вост. Камбальница йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Мелихова (Вост. Камбальница ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000052215
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005221
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ленин майҙаны (Өфө)

Ленин майҙаны ҡаланың Октябрьский районында Октябрь проспекты эргәһендәге ҡала хакимиәте бинаһы алдында урынлашҡан («Ҡала советы»).
Майҙандың үҙәген Ленин һәйкәле биләй. Майҙан эргәһендә урынлаша:
* «Дөрөҫлөк» төнгө клубы (элек — «Гагарин» кинотеатры)
* «Тылсымлы донъя» күңел асыу комплексы
* Өфө планетарийы
* Башҡортостан Республикаһы рус дәүләт академия драма театры
* М. Ғафури исемендәге үҙәк мәҙәниәт һәм ял паркы
Өфөлә Ленин майҙаны үҙәк майҙан булып тора, был ролде ул Совет майҙанынан үҙләштерә. Майҙанда Еңеү көнө, Ҡала көнө, һәм башҡа рәсми саралар үтә.
# Восточный Лаптюг

Восточный Лаптюг — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мала йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Восточный Лаптюг
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000011412
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001141
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Эсбах

Эсбах (нем. Eßbach) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылындағы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 245 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,28 км². Диңгеҙ кимәленән 433 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 7924 һәм автомобиль коды SOK.
# Миһранов

Миһранов — ир-ат фамилияһы. Миһран исеменән барлыҡҡа килгән. Төрки халыҡтарҙа киң ҡулланыла.
Миһранова — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
* Миһранов Рәйес Һаҙый улы (1 июнь 1926 йыл — 1970 йыл) — комсомол, партия һәм дәүләт органдары эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1954—1960 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары; 1960 йылдан КПСС-тың Өфө ҡала һәм Баймаҡ район комитеттары секретары; 1963—1967 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы Рәйесе урынбаҫары. Башҡорт АССР-ының 4–6-сы сығаралыш Юғары Советы депутаты. ВЛКСМ-дың XXIII съезы делегаты (1958). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1957) һәм ике «Почёт Билдәһе» (1959, 1966) ордены кавалеры.
* Миһранов Марс Шәрифулла улы (6 март 1964 йыл) — ғалим-инженер-механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2007).
* Миһранов Ғәлимулла Ғимран улы (1924—2005) — педагог һәм йәмәғәт эшмәкәре, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1963). «Почёт Билдәһе» ордены (1972) кавалеры.
* Миһранов Искәндәр Абрар улы (1 декабрь 1939 йыл) — мәғариф ветераны, тарих уҡытыусыһы, ауыл хәбәрсеһе, тыуған яҡты өйрәнеүсе, һәүәҫкәр йырсы һәм ҡурайсы. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған уҡытыусыһы, РСФСР-ҙың мәғариф отличнигы, Салауат районының Рәми Ғарипов исемендәге премияһы лауреаты (1997).
* Миһранов Әнүәр Низам улы (1922 — ????) — совет һәм партия органдары хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, лейтенант. 1962—1966 йылдарҙа хеҙмәтсәндәр депутаттарының Мәсетле район Советы башҡарма комитеты рәйесе.
* Миһранов Рауил Зариф улы (24 июль 1941 йыл) — Рәсәйҙең еңел атлеты, кросс-кантри буйынса ветерандар араһында донъя чемпионы (2007), Омскиҙа, Мәскәүҙә, Санкт-Петербургта үҙенең йәш төркөмөндә халыҡ-ара марафондар еңеүсеһе.
# Веста ҡорамы

Веста ҡорамы (лат. Vestae Aedes) — йорт усағының рим алиһәһе Вестаға арналған боронғо ҡорам харабалары. Римдә Цезарь ҡорамынан алыҫ түгел рим форумында Изге юлдың көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан.
Ҡорам весталкалар йорто менән бергә берҙәм комплекс тәшкил итә (лат. Atrium Vestae) ул Бөйөк понтификтың резиденцияһы, Регия менән тоташҡан.
Ҡорамда даими Изге ут булдырылған. Башта уны батша ҡыҙҙары һаҡлаған, аҙаҡ уларҙы жрица-весталкалар алмаштырған. Улар алтаулап утты даими һаҡларға һәм Вестаға арнап йолалар үткәрергә тейеш булған.
Ҡорам егерме коринф колонналары менән уратып алынған түңәрәк ҡоролманан ғибәрәт булған. Сиркәү эсендә һәр ваҡыт ут янып торған, төтөнө ҡыйыҡтағы махсус тишектән сыҡҡан.
Ҡорам эсендә йәшерен урын (Vestae penus) булған, унда, легенда буйынса, Энейҙың Троянан алып ҡайтҡан империя символдары, шул иҫәптән Палладиум, Минерваның боронғо һүрәте һаҡланған. Фараздар буйынса,йәшерен урын 2,40×2,40 м тәрәнлектә урынлашҡан, уға тик сиркәүҙең үҙенән эләгергә мөмкин булған.
Ҡорамда йыш ҡына янғындар булып торған. Беҙҙең эраның 64 йылында бөйөк янғын ваҡытында бина яна. Тергеҙелгәндән һуң уны тәңкәләр серияһында төшөрәләр. Беҙҙең эраның 191 йылғы янғынынан һуң Септимий Северҙың ҡатыны Юлия Домна етәкселегендә реконструкция уҙғарыла.
394 йылда император Феодосий бойороғо буйынса ҡорам ябыла һәм бөлгөнлөккә төшә.

# Веста ҡорамы
## Символикаһы

Регия менән йәнәш торған Веста ҡорамы төп йорт усағын — батша йорто усағын, «дәүләт усағын».символлаштырған
# Юрматы кантоны

Юрматы кантоны (рус. Юрматынский кантон) — Башҡортостан кантоны.
Административ үҙәге — Ергән (1918 йылдан), Петровское (1919 йылдың мартынан) һәм Воскресенск (1919 йылдың ноябренән) ауылдары.

# Юрматы кантоны
## Тарихы

1917 йылдың декабрендә III Бөтә башҡорт ойоштороу ҡоролтайы «Башҡортостандың автономиялы идараһы тураһында» ҡарарын ҡабул итә, уға ярашлы Башҡортостан мөхтәриәте туғыҙ кантондан тора: Барын-Табын, Бөрйән-Түңгәүер, Ете ырыу, Иҫкен-Ҡатай, Ҡыпсаҡ, Ҡыуаҡан, Тамъян, Туҡ-Соран һәм Үҫәргән. 1919 йылдың башына ҡарата Башҡортостан мөхтәриәте 13 кантондан тора: Арғаяш, Бөрйән-Түңгәүер, Дыуан, Ете ырыу, Көҙәй, Ҡошсо, Ҡыпсаҡ, Табын, Тамъян-Ҡатай, Туҡ-Соран, Үҫәргән, Юрматы һәм Ялан.
1919 йылдың 20 мартындағы «Үҙәк Совет власы менән Башҡорт хөкүмәте араһында Башҡорт совет автономияһы тураһында килешеү»гә ярашлы республика территорияһы 13 кантондан тора, уның араһында Юрматы кантоны ла була.
1922 йылдың 5 октябрендә кантон бөтөрөлә, уның территорияһы Стәрлетамаҡ кантоны составына инә.

# Юрматы кантоны
## Халҡы

1920 йылда — 94 974 кеше (1920).

# Юрматы кантоны
## География

Майҙаны — 6 313 км² (1922). Төньяҡта — Табын кантоны, төньяҡ-көнсығышта — Тамьян-Ҡатай кантоны, көньяҡ-көнсығышта - Бөрйән-Түңгәүер кантоны, көньяҡта һәм көнбайышта Ҡыпсаҡ-Ете ырыу кантоны, көнбайышта Өфө губернаһы менән сиктәш була.

# Юрматы кантоны
## Кантон башҡармаһы (ревкомы) рәйестәре

* Ишмырҙин Әүхәҙи Ғәләүетдин улы (1918)
* Ишмырҙин Сөләймән Ғәләүетдин улы (1918)
# Имам мәсете

1641
Имам мәсете (фарс. مسجد امام — masjed-e emam), элекке Шах мәсете —Исфахандың Имам майҙанында урынлашҡан иң ҙур мәсеттәренең береһе. 1611 йылда төҙөлә башланған, 1641 йылда тамамланған. Эске станалары мозаика, орнамент, семәрле яҙыу менән биҙәлгән.
Мәсеттең дөйөм майҙаны — 20 000 м². Манара бейеклеге— 42 м, төп көмбәҙ бейеклеге — 52 метр.
Имам мәсете ҡалалағы иң бейек бина.
# Татырлауыҡтар

Татырлауыҡтар, татырлыҡтар, тоҙло тупраҡтар рус. Солончаки — өҫкө горизонттарында тиҙ иреүсән тоҙҙар тупланған тупраҡ төрө, унда галофиттарға ингән солерос, солянка, сведа, петросимония, аджерек, кермек һәм башҡаларҙан бүтән үҫемлек йәшәй алмай. Үҙәк Африкала, Азияла, Австралияла, Төньяҡ Америкала, Рәсәйҙең Каспий буйҙарында, Украинаның Херсон өлкәһендә, Ҡаҙағстанда һәм Урта Азияла осрай.

# Татырлауыҡтар
## Төҙөлөшө

Тупраҡтың морфологик төҙөлөшө түбәндәгесә:
А — гумус горизонты, гумус тупланышы көрән, аҡһыл-көрән йәки һоро төҫтәрҙә сағыла һәм ныҡ айырыла; ҡайһы бер урындарҙа тамырҙары менән ҡалҡып ҡалған сиҙәм киҫәктәре була; горизонттың өҫкө ҡатламында тоҙло ҡабыҡ хасил була йәки сағыу аҡ, аҡһыл, аҡһыл-һоро төҫтә ҡатлам ҡаплап ала.
B(Bg) — гумус горизонты аҫтында йәки тоҙло горизонт аҫтында бер төр ҡатлам йәки ҡатламдар айырылып тора.
G — төрлө кимәлдәге сағылышлы глей горизонты.
Тупраҡ профилендә ваҡ кристалл тупланмалары рәүешендә тоҙ туплана. Улар юлаҡ, төрткө, сағыу кеүек төпкөл аҡ, һоро төҫтәге һәм ялтырап торған оялар кеүек була. Тупраҡ профиленең төрлө тәрәнлегендә ҡыҙғылт күк, көрән таптар күҙәтелә.

# Татырлауыҡтар
## Классификацияһы

1977 йылғы СССР тупраҡ классификацияһына ярашлы тоҙло тупраҡ ике төргә бүленә: автоморф һәм гидроморф. Автоморф төр ер аҫтынан сығып ятҡан ҡатламдарҙан тора. Ул ятҡылыҡтарҙың тәрәнлеге — 10 м.
Гидроморф тоҙлоҡтар, киреһенсә, грунт һыуҙары ныҡ күтәрелгәндә (3—1 м) барлыҡҡа килә.
2004 йылғы Рәсәй тупраҡ классификацияһында тоҙло батҡаҡтар түбәндәге төрҙәргә бүленә:
* Ҡәҙимге тоҙло батҡаҡ — иҫке классификацияға ярашлы гидроморф һәм автоморф типик төр.
* Глейлы тоҙло батҡаҡ — әҙ гумуслы болондарҙағы һәм һаҙлыҡлы гидроморф төрҙәр тура килә.
* Сульфид тоҙло батҡаҡ (сор) — иҫке классификациялағына тап килә.
* Ҡараһыу тоҙло батҡаҡ — гумус миҡдары юғары булыуы (12 %) менән айырыла, профиль буйынса түбәнерәк —ҡыҙғылт күк һәм көрән таптар, был даими рәүештә һыуланып тороу күрһәткесе. Болон тоҙло батҡаҡтарына тура килә.
* Тоҙло торф батҡағы — тоҙло торфлы йәки серетмә-торфлы ҡатнашмалы булыуы менән айырыла. Һаҙлыҡ тоҙло батҡаҡтарына тура килә..
Шулай уҡ икенсел типтар ҙа бар, уларҙы тупраҡ тибы буйынса атайҙар: ҡара тупраҡтағы тоҙлоҡ, натрийлы тупраҡтағы тоҙлоҡ.

# Татырлауыҡтар
## Шулай уҡ ҡара

* Солонцы
* Солодь
* Таҡыр
# Оло Кучаж

Оло Кучаж — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тегень йылғаһының һул ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Оло Кучаж
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, Тагил йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Ницца һәм Пышма йылғаһы йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502312111200007487
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200748
* Бассейн коды — 14.01.05.023
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Пенза өлкәһе

Пе́нза өлкәһе — Рәсәй Федерацияһы субъекты, Волга буйы федераль округы составына инә.
Административ үҙәге — Пенза ҡалаһы.

# Пенза өлкәһе
## Географияһы

Пенза өлкәһе төньяҡта — Мордовия һәм Рязань өлкәһе, көнбайышта — Тамбов өлкәһе, көньяҡта — Һарытау өлкәһе, көнсығышта — Ульяновск өлкәһе менән сиктәш. Майҙаны — 43 352 км².

# Пенза өлкәһе
## Тарихы

Пенза өлкәһе 1939 йылда ойошторола.

# Пенза өлкәһе
## Билдәле шәхестәре

* Ажнакин Александр Григорьевич (22.10.1924—22.04.1999), төҙөүсе. 1964—1985 йылдарҙа 4‑се махсус төҙөлөш идаралығы начальнигы. РСФСР‑ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1974). СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1982). Почёт Билдәһе ордены кавалеры (1971).

# Пенза өлкәһе
## Халҡы

Рәсәй Дәүләт статистикаһы федераль хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса, өлкә халҡы 1 348 703 (2016) кеше тәшкил итә. Халыҡ тығыҙлығы — 31.11 кеше/км² (2016). Ҡала халҡы — 68.45 % (2015).
Иҫәп алыу йылдары буйынса милли состав
Пенза өлкәһендә 2002 йылда — 368 башҡорт йәшәгәне теркәлгән.

# Пенза өлкәһе
## Административ-территориаль бүленеше

Өлкә территорияһында 430 муниципаль берәмек, шул иҫәптән 3 ҡала округы, 27 муниципаль район, 27 ҡала биләмәһе һәм 376 ауыл биләмәһе бар.
# Улеша

Улеша — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының һул ярына тамағынан 560 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 57 км.

# Улеша
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000035398
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003539
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Северная Гбач

Северная Гбач (Бач, Павна) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының уң ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 59 км.

# Северная Гбач
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000038863
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003886
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Малема

Малема (Мальма) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ежуга йылғаһының уң ярына тамағынан 141 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Малема
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000038344
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003834
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0