yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# «Одессаны обороналаған өсөн» миҙалы

«Одессаны обороналаған өсөн» миҙалы СССР Юғары Советы Президиумының 1942 йылдың 22 декабрендәге Указына ярашлы булдырылған. Миҙал һүрәтенең авторы — рәссам Н. И. Москалёв.

# «Одессаны обороналаған өсөн» миҙалы
## Миҙал тураһындағы Положение

«Одессаны обороналаған өсөн» миҙалы менән Одессаны обороналауҙа ҡатнашҡан РККА-ның бөтә хәрбиҙәре һәм элекке НКВД ғәскәрҙәре, шулай уҡ Одессаны обороналауҙа туранан-тура ҡатнашҡан граждандар бүләкләнә. Одессаны обороналау осоро булып 1941 йылдың 5 августы — 16 октябрь айҙары иҫәпләнә.
Миҙал СССР Юғары Советы Президиумы исеменән частар командирҙары һәм хәрби-дауалау учреждениеларының начальниктары Варшаваны азат итеүҙә ҡатнашыуын раҫлаған документтар нигеҙендә Одесса өлкә һәм ҡала эшселәр депутаттары Советтары тарафынан башҡарыла.
«Ленинградты обороналаған өсөн», «Одессаны обороналаған өсөн», «Севастополде обороналаған өсөн», «Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалдары биш мөйөшлө ҡалыпта тағыла торған тәүге совет наградалары булып тора. Башта уларҙы күкрәктең уң яғында йөрөтөргә тейеш була. 1943 йылдың 19 июнендәге указына ярашлы башҡа миҙалдарға ла биш мөйөшлө ҡалып индерелә һәм обороналау өсөн миҙалдарҙы күкрәктең һул яғында, башҡа наградалар менән бер рәттән, йөрөтөү ҡарала. «Одессаны обороналаған өсөн» миҙалы күкрәктең һул яғында йөрөтөлә һәм башҡа СССР ордендары һәм миҙалдары булған осраҡта «Ленинградты обороналаған өсөн» миҙалынан һуң, ә «Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы булдырылғандан һуң — унан һуң урынлашытырыла.
1985 йылға ҡарата «Одессаны обороналаған өсөн» яҡынса 30 500 кеше бүләкләнгән.

# «Одессаны обороналаған өсөн» миҙалы
## Миҙалдың тасуирламаһы

«Одессаны обороналаған өсөн» миҙалын булдырған саҡта уны тутыҡмай торған ҡоростан эшләү ниәтләнә, әммә 1943 йылдың 27 мартындағы ҡарар буйынса миҙалдың материалы баҡыр иретмәһенә алыштырыла. Диаметры — 32 мм, формаһы — теүәл түңәрәк.
Миҙалдың алғы яғында, диңгеҙ яры һәм маяҡ фонында алға эйелгән винтовкалар менән ҡыҙылармеец һәм ҡыҙылфлотсы һүрәте. Фигуралар өҫтөндә — «СССР» яҙыуы. Миҙалдың өҫкө өлөшөндә түңәрәк буйлап — «ЗА ОБОРОНУ ОДЕССЫ» һүҙҙәре. Яҙыуҙың баш яғында һәм ос яғында бәләкәй генә биш осло йондоҙҙар. Миҙалдың аҫҡы өлөшөндә — лавр тажы. Таждағы ботаҡтар бер-береһенә үрелегән урында биш осло йондоҙло таҫма. Миҙалдың алҡы яҡы ситтәренән ҡаймаланған.
Миҙалдың кире яғында «ЗА НАШУ СОВЕТСКУЮ РОДИНУ» тип яҙылған. Яҙыу өҫтөндә — ураҡ менән сүкеш.
Миҙалдағы бөтә яҙыуҙар һәм һүрәттәре ҡабарынҡы итеп эшләнгән.
Миҙал биш мөйөшлө ҡалыпҡа элмәк һәм дүңгәләк ярҙамында тоташтырыла. Ҡалып 24 мм киңлегендәге ебәк муар таҫма менән уратылған. Башта таҫма ике күк буйлы зәңгәр төҫтә булырға тейеш була. 1943 йылдың 19 июнендәге указы менән яңы таҫма раҫлана — һарғыл-йәшел төҫтәге таҫманың уртаһынан бер зәңгәр буй үтә, уның киңлеге 2 мм.

# «Одессаны обороналаған өсөн» миҙалы
## Иллюстрациялар

* Миҙалдың реверсы
* «Одессаны обороналаған өсөн" миҙалына наградлау танытмаһы»
* СССР Почта маркаһы СССР, 1944 йыл
* Миҙал менән оригиналь марка. Укрпочта, 2011 йыл
# Бәләбәй кантоны

Бәләбәй кантоны (рус. Белебеевский кантон) — Башҡорт Автономиялы Республикаһына ингән башҡорт милли кантоны.
Административ үҙәге — Бәләбәй ҡалаһы.

# Бәләбәй кантоны
## Тарих

1922 йылдың 18 июлендә БАССР составында Бәләбәй өйәҙенең 44 улусынан ойошторола. Административ үҙәге — Бәләбәй ҡалаһы. Майҙаны — 22996 км². 1922 йылдың 5 октябрендә Покровка һәм Фёдоровка улустары Стәрлетамаҡ кантонына күсә. 1923 йылда 10 февралда Бәләбәй кантонына Туҡ-Соран кантоны ҡушыла. 1924 йылдың 21 октябрендә Туҡ-Соран улусы Ырымбур губернаһы күсә. БашҮБК Президиумының 1923 йылда 10 февралда ҡарары менән Бәләбәй кантоны территорияһында 17 улус, Бөтә Рәсәй ҮБК‑ның 1924 йылда 15 декабрҙә һәм 1926 йылда 14 июнендәге декреттары менән 19 улус ойошторола. Башлыса а.х. үҫешкән була. 1927 йылда һөрөнтө ерҙәр майҙаны (мең га) 554,5 тәшкил итә, ш. иҫ. арыш сәсеүлеге — 206,6, бойҙай — 117,9, һоло — 95,4, тары — 42,1, ҡарабойҙай — 39,7, картуф — 15,5, киндер — 3,9; һыйыр малы һаны — 277415 баш, йылҡы — 170298, һарыҡ — 601449, кәзә — 28640, сусҡа — 29315. Бәләбәй спирт-араҡы һәм Знаменка араҡы ҡыуыу заводтары (ҡара: Бәләбәй спирт‑араҡы комбинаты), күн заводы, буҫтау фабрикаһы эшләй. 87 баҙар була (1926). 1‑се баҫҡыс 524 мәктәп (башҡорт телендә уҡытыу 106, мари — 7, мордва — 15, немец — 1, сыуаш — 39, татар — 194, удмурт — 1, урыҫ — 159, эстон телендә — 2 мәктәптә алып барыла; 1926); китапхана һәм 29 уҡыу өйө (1929); 14 дауахана һәм 18 амбулатория (1930) иҫәпләнә.
1930 йылдың 20 авгусында кантон бөтөрөлә, территорияһы Баҡалы (Баҡалы, Ҡорос, өлөшләтә Рәжәп һәм Шаран улустары), Бәләбәй (өлөшләтә Бәләбәй, Йәрмәкәй, Соҡаҙытамаҡ, Үрге Троицк, Ыҫлаҡ), Бишбүләк (өлөшләтә Бишбүләк, Елдәр, Приют, Ыҫлаҡ), Бүздәк (өлөшләтә Ахун, Бүздәк, Соҡаҙытамаҡ), Дәүләкән (Дәүләкән, өлөшләтә Бүздәк, Әлшәй), Ҡырғыҙ-Миәкә (Ҡырғыҙ-Миәкә, өлөшләтә Елдәр, Ыҫлаҡ, Әлшәй), приют (өлөшләтә Бәләбәй, Йәрмәкәй, Приют), Туймазы (өлөшләтә Аҙнағол, Ахун, Бүздәк, Соҡаҙытамаҡ, Үрге Троицк, Шаран), Саҡмағош (Саҡмағош, өлөшләтә Рәжәп улустары) административ райондары составына инә.

# Бәләбәй кантоны
## Халҡы

Халҡы: 1920 йылда — 629756 кеше, 1926 — 556681 (башҡорттар — 118152, белорустар — 2585, мариҙар — 8876, мишәрҙәр — 8981, мордвалар — 13588, немецтар — 3201, сыуаштар — 40781, татарҙар — 181925, типтәрҙәр —1813, украиндар — 31469, урыҫтар — 142470 һ.б.).

# Бәләбәй кантоны
## География

Майҙаны — 22996 км². Төньяҡта Бөрө кантоны, көнсығышта Стәрлетамаҡ кантоны һәм Өфө кантоны, көньяҡта Ырымбур губернаһы, көнбайышта Һамар губернаһы һәм ТАССР менән сиктәш була.
# Лосха

Лосха — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Сосьва йылғаһының һул ярына тамағынан 383 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.

# Лосха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300025502
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302550
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Соколов Владимир Вячеславович

Соколов Владимир Вячеславович (9 август 1952 йыл) — СССР һәм Рәсәй математигы, һыҙыҡлы булмаған дифференциаль тигеҙләмәләр теорияһы өлкәһендәге белгес. Физика‑математика фәндәре докторы (1990), профессор (1997), БАССР‑ҙың мәғариф отличнигы (1983). С. В. Ковалевская исемендәге премия лауреаты (2007)

# Соколов Владимир Вячеславович
## Биография

Владимир Вячеславович Соколов 1952 йылдың 9 авгусында Башҡорт АССР-ының Яңауыл районы Яңауыл ҡасабаһында (хәҙер Яңауыл ҡалаһы) тыуған.
Өфө ҡалаһындағы 76-сы мәктәптә уҡый.
1969 йылда Мәскәү дәүләт университеты янындағы физика-математика мәктәбен тамамлай.
1975 йылда Башҡорт дәүләт университетын, 1979 йылда — аспирантураны (етәксеһе А. Б Шабат) тамамлай.
1983 йылдан СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы Физика математика бүлегендә баш ғилми хеҙмәткәр, 1989 йылдан алып бүлек мөдире.
1990 йылда докторлылыҡ диссертацияһы яҡлай.
1995 йылдан — Математика институтының баш ғилми хеҙмәткәре, бер үк ваҡытта 1995—1997 йылдарҙа Өфө дәүләт авиация техник университетында уҡыта.
1997 йылда профессор ғилми дәрәжәһе бирелә.
2001 йылдан — Л. Д. Ландау исемендәге Рәсәй Фәндәр академияһының Теоретик физика институтының төп ғилми хеҙмәткәре (Черноголовка ҡалаһы). Фәнни эшмәкәрлеге һыҙыҡлы булмаған дифференциаль тигеҙләмәләр теорияһының алгебраик аспекттарына арналған.
100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

# Соколов Владимир Вячеславович
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1988)
* С. В. Ковалевская исемендәге премия (С. В. Манаков менән берлектә) (2007) — «Новые интегрируемые случаи в гамильтоновой механике с конечным числом степеней свободы» эштәр циклы өсөн.
# Боков районы тыуған яҡты өйрәнеү музейы

Боков районы тыуған яҡты өйрәнеү музейы — Ростов өлкәһенең Боковская станицаһында тыуған яҡты өйрәнеү музейы. Музейға 1976 йылда нигеҙ һалына, 1982 йылдың 5 майында асыла.

# Боков районы тыуған яҡты өйрәнеү музейы
## Тарихы һәм тасуирламаһы

1976 йылда Бөйөк Ватан һуғышы ветераны Александр Данилович Красноглазов «Сельская новь» (№57 1976 йылдың 11 майы) гәзите биттәрендә Боков районы халҡына райондың тарихын мәңгеләштереү һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейы ойоштороу тәҡдиме менән мөрәжәғәт итә.
Боков районы тыуған яҡты өйрәнеү музейы партияның Боков район комитеты инициативаһы менән Ростов өлкәһенең Боковская станицаһында уның өсөн төҙөлгән ике ҡатлы бинала 1982 йылдың 5 майында асыла. Музейҙа 2637 экспонат тупланған. Музей ете залдан тора.
«Беҙҙең яҡтың тәбиғәте» экспозицияһы менән залы Боков районының үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһына арналған. Был ҡош һәм хайуан ҡарасҡылары, үҫемлектәрҙең гербарийы, ташҡа әйләнгән ағас киҫәктәре, һыу ятҡылыҡтары ҡарасҡылары, Боковская станицаһының тирә-яҡтары төшөрөлгән картиналар.
Музейҙың «Беҙҙең яҡтың үткәне» экспозицияһы менән залында Боков утарының беренсе йорттарының фотоһүрәттәре, иҫке самауырҙар, көршәктәр, өй кәрәк-йыһаздары, станица халҡының боронғо кейемдәре урынлашҡан.
Өсөнсө зал Донда совет власының урынлашыуы, утарҙың ауыл хужалығы тураһында һөйләй. Бында элекке фотоһүрәттәр, карталар, плакаттар, Октябрь революцияһы һәм Граждандар һуғышында ҡатнашыусыларҙың документтары һаҡлана.
Дүртенсе зал Ф. Г. Подтелковтың һәм М.В. Кривошлыковтың экспедицияһы тураһында материалдар тупланған, ат һәм үгеҙ көсө ҡулланыү менән бер рәттән ер эшкәртеү ҡоралдары күрһәтелә. Боронғо тәңкәләр һәм аҡса купюралары бар
Ошо уҡ залда Социалистик Хеҙмәт Геройы В.Е.Теплухин тураһында экспонаттар бар. Быннда уның фотоһүрәттәре, грамоталары, уның тураһында хәтирәләр бар. Бөйөк Ватан һуғышы тураһындағы ваҡиғалар менән хәрби-тарихи ҡомартҡылар бәйле.
«Шолохов залында» яҙыусы Михаил Шолоховтың фотоһүрәттәре, уның портреты, күп телдәрҙә баҫылып сыҡҡан китаптары, уның әҫәрҙәре буйынса төшөрөлгән кинофильмдарҙың репродукциялары бар.
«Дон казактары» экспозицияһы менән залда казактарҙың кәрәк-яраҡ, кейемдәре, йорт интерьеры әйберҙәре йыйылған
Музейҙың күргәҙмә залында ветерандар менән осрашыуҙар, байрамдар, конференциялар уҙғарыла.
Боковская станицаһында Советтар Союзы Геройы Теличенко Яков Платоновичтың бюсы ҡуйылған. Бюст төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора.
# Мокрая Ольховка

Мокрая Ольховка — Рәсәйҙәге йылға. Волгоград өлкәһе, Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иловля йылғаһының уң ярына тамағынан 240 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 62 км.

# Мокрая Ольховка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иловля йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010300412107000009317
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000931
* Бассейн коды — 05.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Көҙәй ауыл Советы (Иглин районы)

Көҙәй ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Иглин районы муниципаль районының Муниципаль берәмекадминистратив- территориаль һәм муниципаль берәмеге.

# Көҙәй ауыл Советы (Иглин районы)
## Тарихы

Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә
# Башҡорттарҙың һинд-иран сығышы тураһында гипотеза

Башҡорттарҙың һинд-иран сығышы тураһында гипотеза
Башҡортостан Республикаһының Милли музейы директоры Ғәли Вәлиуллин, крайҙы өйрәнеүсе Луиза Фархшатова, башҡорт ғалимдары Салауат Ғәлләмов булышлығында һирәк осрай торған карта таба.
1896 йылғы географик сығанаҡта башҡорт тигән өлкә билдәләнгән. Ул боронғо Иран дәүләтенең көньяғында, Фарсы ҡултығы ярында урынлашҡан Башкерди өлкәһе. Бында һинд-иран төркөмөнә ҡараған ике миллионлы, көнсығыш-иран телендә һөйләшкән «башҡорт халҡы» йәшәй.
«Өфө ғалимдарының был асышы башҡорт халҡының этногенезына асыҡлыҡ индерә, — ти Ғәли Вәлиуллин. — Ваҡытында тарихсы-филолог Салауат Ғәлләмов „Урал батыр“ эпосы менән шумерҙарҙың „Гилгәмеш“ эпосы араһындағы оҡшашлыҡты иҫбат итеп, башҡорт ҡомартҡыһына 4 мең йәш икәнен дәлилләне. Ғалимдар оҙаҡ ваҡыт был феноменды аңлата алманы. Һуңыраҡ Салауат Абдрахман улы СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты, филология фәндәре докторы Николай Дмитриевтың тикшеренеүҙәренә таянып, башҡорттарҙың сығышы һинд-иран телдәр төркөмөнә барып тоташыуы тураһында гипотеза менән сығыш яһаны».
Һинд-иран халҡында «башҡорт халҡы» тураһындағы асыш башҡорт тарихына яңыса ҡарарға мөмкинлек бирә.
Фарсы ҡултығы ярындағы Башҡорт халҡының тел фонетикаһы Көньяҡ Уралда йәшәүсе башҡорттарҙың тел фонетикаһына тап килә, тип иҫәпләй Салауат Ғәлләмов.
Әммә ҡайһы бер ғалимдар был фекер менән риза түгел (ҡарағыҙ Башҡорттар. Этногенез).
# Кесе Ҡыялым

Кесе Ҡыялым - рус. Малый Киалим -Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһендәге йылға.

# Кесе Ҡыялым
## Географияһы

Кесе Ҡыялым Златоуст ҡалаһынан 15 километр алыҫлыҡтағы Оло Тағанайҙың иң бейек тауы Круглица (бейеклеге — 1178 метр) менән шул уҡ Оло Тағанайҙың иң төньяҡ һәм иң ҙур майҙанлы нөктәһе Йыраҡ Тағанай араһындағы ҙур булмаған йылға. Оҙонлоғо 4,5 км. Тағанайҙағы "Өс туған" милли парк аша аға. Ныҡ һайығып, шишмә ҙурлыҡ ҡына булып ҡалһа ла яҙҙарын ныҡ таша, тип яҙылған "Переправа через Малый Киалим" тигән фотоальбомда

# Кесе Ҡыялым
## Тарихы

Кесе Ҡыялым хәҙер ныҡ һайығып, 4,5 км ғына ҡалһа ла, заманында тарихи документтарға инеп ҡалған. Быуат ярым йыл элек "Дело о спорном Киалимском месте" китап сыҡҡан булған. Унда 275 биттә ике Урал заводы - Златоуст һәм Ҡыштым тарихына һәм был ике заводтың хужалары араһындағы ике Ҡыялым - Оло һәм Кесе Ҡыялым - араһындағы ҙур булмаған ер өсөн күп йыллыҡ талаш-тартыштары тураһында 82 документ теркәлеп ҡалған. Был урында алтын күп булған

# Кесе Ҡыялым
## Һыуы

Ҡыялым йылғалары ағып сыҡҡан Тағанай төбәгенең һыуҙарында гидрохимик аномалиялар бар. Кальций әҙ булыуы һыуҙарҙы әсе итә һәм һыу микроорганизмдарына артыҡ үрсергә бирмәй. рН уртаса 6,0 һәм 5,0-кә етә. Тимер санитар нормалар буйынса эсергә рөхсәт ителгән концентрациянан күпкә артыҡ. Иң "тимерле" һыуҙар - Оло һәм Кесе Ҡыялымда

# Кесе Ҡыялым
## Этимологияһы

Ҡыялым һүҙенең теүәл генә аңлатмаһы юҡ, әммә башҡорт теленең диалектындағы "ҡаялы (ҡыялы)" һүҙе менән бик яҡын, тип яҙа Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә. Ике Ҡыялым да, ысынлап та, Уралтау һыртының текә ҡаялы тауҙары араһынан юл ярып аға һәм "ҡаялы" атамаһы уларға бик тап килә..
# Игеҙәктәр (йондоҙлоҡ)

Игеҙәктәр (йондоҙлоҡ) (лат. Gemini) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — Мебсута, яҡтылығы 2,98 була. Майҙаны буйынса урыны — 30.
# Беринг диңгеҙе

Беринг диңгеҙе — Тымыҡ океан диңгеҙе. Тымыҡ океандың төньяғында урынлашҡан, унан Алеут һәм Командор утрауҙары менән айырыла. Беринг боғаҙы аша Чукот диңгеҙе һәм Төньяҡ Боҙло океан менән тоташа. Беринг диңгеҙе һыуҙары Рәсәй һәм АҠШ яр буйҙарын йыуа.

# Беринг диңгеҙе
## География

XVIII быуат карталарында диңгеҙ Камчатка диңгеҙе, йәғни Ҡондоҙло диңгеҙ тип аталған. Артабан диңгеҙгә һәм шулай уҡ боғаҙға диңгеҙ сәйәхәтсеһе Витус Ионассен Беринг исеме бирелә.
Майҙаны 2,315 млн км². Уртаса тәрәнлеге — 1600 метр, максималь тәрәнлеге — 4 151 метр. Диңгеҙ төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай — 1 600 км-ға, көнсығыштан көнбайышҡа ҡарай — 2 400 км-ға һуҙылған. Һыу күләме — 3 795 мең км³. Тоҙлолоғо 33—34,7‰.
Иң ҙур ҡултыҡтары: Анадырь, Карага, Олюторск, Корф, Тәре, Нортон, Бристольң, Кускоквим.
Утрауҙары:
* АҠШ биләмәһендә (Аляска штаты): Прибылов, Алеут һәм Диомид утрауҙары (көнсығыш өлөшө), Изге Лаврентия утрауы, Нунивак утрауы, Кинг утрауы, Изге Матвей утрауы.
* Рәсәй биләмәһе (Чукотка АО һәм Камчатка крайы): Диомид утрауҙары (көнбайыш өлөшө), Командор утрауҙары, Карага утрауы.
Диңгеҙгә Юкон һәм Анадырь йылғалары ҡоя.
Йыл һайын сентябрҙән алып диңгеҙ боҙ менән ҡаплана, ул июлдә ирей.
Диңгеҙҙә 402 балыҡ төрө (65 ғаиләнән) тереклек итә. Уларҙың 50 төрө — промысла балыҡтары. Шулай уҡ бында 4 төр диңгеҙ ҡыҫалаһын, 4 төр креветкалар, 2 төр молюскыларҙы аулайҙар.
Һөтимәрҙәрҙән диңгеҙҙә балдаҡлы нерпа (акиба), ғәҙәти тюлень (ларга), диңгеҙ ҡуяны (лахтак), крылатка һәм тымыҡ океан моржы, нарвал, һоро кит, гренланд киты, горбач, финвал, япон (көньяҡ) киты, сейвал, төньяҡ күк кит тереклек итә.
Төп порттары: Провидения, Анадырь (икеһе лә Рәсәй), Ном (АҠШ).
# Сатока

Сатока — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Дындовский Таз йылғаһының уң ярына тамағынан 49 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Сатока
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300063549
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306354
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Полона Ловшин

Полона Ловшин (слов. Polona Lovšin); 10 июнь 1973 йыл, Любляна, Словения — словен рәссамы һәм иллюстраторы.

# Полона Ловшин
## Биографияһы

Полона Ловшин Любляна ҡалаһында Художество академияһының һынлы сәнғәтен билдәле словен рәссамы Герман Гвардянчич класында тамамлай.
Ул китаптарға, башлыса балалар өсөн әкиәттәргә иллюстрациялар яһауҙан башлай, шулай уҡ 1990 йылдар башында күп кенә журналдар менән хеҙмәттәшлек итә.
Уның беренсе иллюстрацияланған китабы «Медведь ищет няню» рус әкиәте була.
"Младинская книга" нәшриәте, шулай уҡ «Маленький дракон», «Цицидо», «Цицибан», «Кекец» журналдары менән хеҙмәттәшлек итә, шулай уҡ бер нисә китап һәм дәреслектәргә - әкиәттәргә, һүрәттәр менән китаптарға иллюстрациялай яһай.
Ловшин сит илдәрҙең билдәле «Пан Макмилан»(Pan Macmillan), «Пе́нгуин букс», «Издательский Дом Тамплиер» (Templar Publishing)... нәшриәттәре менән даими хеҙмәттәшлек итә.
Уның эштәре китап йәрминкәләрендә тәҡдим ителә (Люблянала йыл һайын), шулай уҡ Японияла һәм Братиславала нәфис иллюстрациялар биенналеһында Болонья китап йәрминкәһендә тәҡдим ителә. Ул Словения һәм Италия, Словакия, Япония кеүек сит илдәрҙә мөһим шәхси күргәҙмәләрен ойоштора.
Люблянала йәшәй һәм эшләй.

# Полона Ловшин
## Әһәмиәте

Полона Ловшин - иң күренекле словен рәссамы һәм иллюстраторы. Үҙенең ижади эшендә яңы ижади элементтар индерә: оригиналь һүрәт, аныҡ авторлыҡ, төҫлө тарихтар өсөн көслө хис, линиялар, балалар фаразына теүәл ҡараш, психология, ғәжәп изге хистәр.
Бай ижади һәм бай булып таныла.

# Полона Ловшин
## Әһәмиәте
### Иллюстрациялары

* «Бобек и Барчица» (2005).
* «Замок» (2005).
* «Белоснежка».
* «Медо решает любую путаницу» (2007).
* «Болтающая черепаха» (2007).
* «Котенок Котка» (2009).
* «О мальчике, который боялся воды» (2009).
* «Гигантский лев прибыл» (2010).
* «Что ты слышишь, мышка?» (2010).
* «Соловей и гранат» (2012).
* «Найдихойча» (2010).
* «Принцесса Сердца» (2013).
* «Прекрасные дни» (2017)
* «Заботливые мамы» (2018)
* «Гадкий утенок» (2017)

# Полона Ловшин
## Наградалары

* Һүрәттәр менән «Бобек һәм Барчица» үҙенсәлекле словен китабына номинация», 2004
* Һүрәттәр менән «Медо решает любую путаницу» китабына үҙенсәлекле словен китабы өсөн бүләк, 2006
# Ҡотой (Белорет районы)

Ҡотой (рус. Кутуйка) — Рәсәй, БАССР, Белорет районының Үҙән ауыл Советына ингән ауыл була.

# Ҡотой (Белорет районы)
## Тарихы

1952 йылда — Үҙән ауыл Советы ның Ҡотой һөтсөлөк-малсылыҡ фермаһы булараҡ теркәлгән. 1960—1970 йылдарҙа СССР-ҙа дәүләт сәйәсәтенә ярашлы перспективаһыҙ тип табылған ауылдарҙы бөтөрөү йүнәлеше башлана. Был йүнәлеш сиктәрендә ауыл биләмәләре селтәрен үҙгәртеп ҡороу, ауылдарҙың бер өлөшөн бөтөрөү һәм «агроҡалалар» булдырыу тормошҡа ашырыла башлай. Был сәйәсәттең ауыр социаль эҙемтәһе — ауыл инфраструктураһына килтерелгән ҙур зыян Был сәйәсәт пландары тулыһынса тормошҡа ашырылып бөтмәй, мәгәр ауылдар илдә барған киләсәкһеҙ ауылдар тигән исемлеккә эләгеп, һүнә бара. Улар иҫәбенә Үҙән ауыл Советының Ҡотой ҡасабаһы ла ингән.
1986 йылдың 12 декабрендә Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 6-2/ 396 һанлы « Ҡайһы бер тораҡ пункттарҙы иҫәп мәғлүмәттәренән ғәмәлдән сығарыу» тураһындағы Указына ярашлы, Белорет районындағы Ҡарағай кордоны, Егәҙе ауыл Советының Хоҙайбирҙе ауылы, Ноҡат ауыл Советының Ҡыҙылъяр ауылы, Нура ауыл Советының Отнурок кордоны, Үҙән ауыл Советының Ҡотой ҡасабаһы иҫәптән алып ташланыла, йәғни бөтөрөлә.

# Ҡотой (Белорет районы)
## Географияһы

Үҙән ауыл Советы биләмәһе тауҙар араһында урынлашҡан, Ҡотой ҡасабаһы урынлашҡан урын диңгеҙ кимәленән абсолют бейеклеге 456 метр .
Ҡотой ауылы ауыл Советы үҙәгенән (Үҙән) −12 км, район үҙәгенән (Белорет) — 60 км, тимер юл станцияһынан (Белорет станцияһы) 59 км алыҫлыҡта урынлашҡан булған.
1952 йылда Ҡотой һөтсөлөк-малсылыҡ фермаһынан Сермән тимер юлы станцияһына тиклем 24 саҡрым алыҫлыҡта булған.

# Ҡотой (Белорет районы)
## Этимологияһы

Ҡасаба юҡҡа сығыу сәбәпле Башҡортостан Республикаһының топонимдары һүҙлегенә инмәгән, мәгәр БАССР-ҙың топонимдары һүҙлегендә уның атамаһы Ҡотой тигән антропонимдан икәнлеге теркәлеп ҡалған.
# Танопча (Полуй ҡушылдығы)

Танопча — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Полуй йылғаһының уң ярына тамағынан 218 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 73 км.

# Танопча (Полуй ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300033009
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303300
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3