yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Уильям Гильберт

Уи́льям Ги́льберт (ингл. William Gilbert, 24 май 1544 йыл —30 ноябрь 1603 йыл) — инглиз физигы, король һарайындағы (Елизавета I һәм Англия короле Яков I) табип. Магнит һәм электр менән бәйле күренештәрҙе өйрәнеүсе, «электр» терминын тәүге ҡулланыусы һәм ғилми әҙәбиәткә индереүсе.

# Уильям Гильберт
## Биографияһы

1544 йылдың 24 майында яҡын-тирәлә киң билдәле һәм бай нәҫел-нәсәбле Гильберттар ғаиләһендә тыуған: уның атаһы түрә (чиновник) була. Уильям 1558 йылда урындағы мәктәпте тамамлай, һәм уны Кембридж университетына ебәрәләр. Буласаҡ ғалимдың фән өлкәһендәге карьераһына тиклемге тормошо хаҡында бик аҙ билдәле, уның шулай уҡ Оксфорд университетында уҡыуы тураһында ла фараз бар, тик был документаль нигеҙҙә раҫланмай. 1560 йылда бакалавр, ә 1564 йылда — философия магистры дәрәжәләрен ала. 1569 йылда Уильям «медицина докторы» ғилми дәрәжәһенә лайыҡ була.
Уҡыуын тамамлағас, Гильберт Европа буйлап сәйхәткә юллана. Бер нисә йыл дауам иткән был сәфәренән һуң ул Лондонда төпләнә. Бында 1573 йылда ул Король медицина колледжы ағзаһы итеп һайлана.
Гильберт 1603 йылдың 30 ноябрендә убон чумаһынан Лондон ҡалаһында вафат була. Үҙенең тыуған ҡалаһы Колчестерҙа ерләнә.

# Уильям Гильберт
## Ғилми эшмәкәрлеге

1600 йылда «De magnete, magneticisque corparibus etc» исемле ғилми китабын баҫтыра. Был фәнни хеҙмәтендә ул есемдәрҙең магнит һәм электр үҙенсәлектәрен тикшереүгә арналған тәжрибәләрен һүрәтләй, есемдәрҙе ышҡылғанда электрләшеүселәргә һәм был сифатҡа эйә булмағандарға бүлә. Ғалим шулай уҡ һауа дымлылығының еңел есемдәрҙең электрләшеп тартылыуына тәьҫирен дә күрһәтә.
Гильберт беренсе булып магнит күренештәре теорияһын (магнетизмды) ижад итә. Ул һәр магниттың да ике полюсҡа эйә булыуын, ике төрлө полюстарҙың үҙ-ара тартылыуын, ә бер төрлөләренең бер-береһенән этәрелеүен асыҡлай. Үҙ-ара тәьҫир итешкән тимер шар һәм магнит уғы менән тәжрибә үткәреп, физик Ер шарының ифрат ҙур (гигант) магнит булыуы тураһын самалай. Ул шулай уҡ Ерҙең магнит полюстары планетаның географик полюстары менән тап килеү мөмкинлеге хаҡында ла фараз әйтә.
Гильберт тағы ла электр күренештәрен тикшерә һәм уларҙы тасуирлағанда тәүге булып был аңлатманы ҡуллана. Ышҡығандан һуң күп есемдәрҙең гәрәбә (русса янтарь) кеүек үк ваҡ предметтарҙы үҙҙәренә тартыуҙарын асыҡлай һәм был күренешкә гәрәбә хөрмәтенә уның инглиз телендәге (лат. ēlectricus — «янтарный») исеменән алынған «электр күренештәре» тигән атаманы бирә.

# Уильям Гильберт
## Хәтер

1964 йылда Халыҡ-ара астрономдар союзы Айҙың Ерҙән күренгән яғындағы бер кратерға инглиз ғалим-физигы Гильберт исемен бирә.
Уильям Гильберт хөрмәтенә Халыҡ-ара иҫәпләүҙәр системаһы СИ индерелгәнсе әүҙем ҡулланылған СГС (сантиметр-грамм-секунда) иҫәпләүҙәр системаһында магнит этәреү көсө берәмеге «гильберт» (билдәләре: Гб, Gi) тип аталған.
# Шадомля

Шадомля — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Великая йылғаһының уң ярына тамағынан 0,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Шадомля
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200112110000006627
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000662
* Бассейн коды — 08.01.02.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Юньнань-Гуйчжоу таулығы

Юньнань-Гуйчжоу таулығы (ҡыт. 云贵高原) — Көнсығыш Азиялағы плато.

# Юньнань-Гуйчжоу таулығы
## География

Ҡытайҙың көньяҡ өлөшөндә, башлыса Юньнань һәм Гуйчжоу провинцияларында урынлашҡан. Оҙонлоғо — 1000 км, киңлеге — 400 км-ға тиклем, майҙаны — яҡынса 500 мең км². Платоны ике өлкәгә — көнбайышта Юньнань һәм көнсығышта Гуйчжоу таулыҡтарына айыралар.
Көнбайыш өлөшөндә уртаса бейеклектәре 2000 метр (түбәләре 4000 метрға барып еткән) тәшкил иткән һәм төньяҡта Син-Тибет тауҙарына күскән һырттар урынлашҡан. Көнсығыш өлөшөн йылҡа үҙәндәре менән йырғыланған түбән массивтар һәм бәләкәй һырттар (бейеклектәре 1200 метрға тиклем) биләй.
Таулыҡ эрозияға еңел бирелгән төрлө кристаллик тоҡомдар һәм эбиздәрҙән тора.
# Сеп

Сеп — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ита йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Сеп
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300112111100032844
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103284
* Бассейн коды — 10.01.03.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Адмиралтейство биҫтәһе (Таганрог)

Адмиралтейсство биҫтәһе, шулай уҡ Диңгеҙ кварталдары — элекке балыҡ эшкәртеү заводының ҡомло яр буйы территорияһы, Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһында Некрасов тыҡрығы менән Пушкин, Шевченко урамдары киҫешкән урындың исеме.

# Адмиралтейство биҫтәһе (Таганрог)
## Тарих

1775 йылдың 4 декабрендәге документаль сығанаҡтарға ярашлы, Таганрог ҡалаһында Адмиралтейство эшләгән. Император ҡатын Екатерина II ваҡытында ҡомло морон территорияһында 20 тимерлек эшләгән. Уның янында слесарь һәм фонарь эшләүсе оҫтахана урынлашҡан, машиналар бүлмәһе һәм йәшерен бүлмәләр булған.
Адмиралтейство биҫтәһендә махсус мачталар һарайы һәм башҡа биналар була, улар төрлө кәрәк-яраҡтар, пушка станоктары һәм такелаж өсөн ҡулланылған. Яр өҫтөндә шлюпкалар эшләү оҫтаханалары торған. Улар шлюпкалар һәм башҡа төр диңгеҙ караптарын һаҡлау өсөн файҙаланылған. Ағас һаҡлай торған махсус биналар ҙа булған. Шулай уҡ елкән эшләү махсус оҫтаханаһы эшләгән, унда диңгеҙ провизияһы һаҡлай торған урын да булдырылған. Диңгеҙгә төшә торған ярҙың һул яғында баш командир йорто төҙөлгән, уң яғында порт конторы урынлашҡан, семәр яһау оҫтаханаһы, гауптвахта һәм ҡарауыл йорто торған.
# Әл-Әндәлүс

Әл-Әндәлүс (ғәр. الأندلس‎) — Мосолман Испанияһының атамаһы, урта быуаттарҙа (711—1492) Пиреней ярымутрауының мосолмандар хакимлығы осорондағы территорияһы. Ҡайһы саҡта был атама дини-сәйәси ҡоролоштарына ҡарамайынса төбәктең барлыҡ илдәренә ҡарата ҡулланылған. Был атаманан көньяҡ Испания ерҙәренең атамаһы — Андалусия һаҡланып ҡалған. Пиреней ярымутрауы территорияһында иң һуңғы мосолман дәүләте Гранада әмирлеге 1492 йылда католиктар менән баҫып алына.

# Әл-Әндәлүс
## Тарих

711 йылда Пиреней ярымутрауын ғәрәптәр һәм бәрбәрҙәр яулап алғас, Әл-Әндәлүс Өмәүиҙәр хәлифәлеге составында була. Һуңыраҡ бында бойондороҡһоҙ Кордова хәлифәлеге барлыҡҡа килә. 1031 йылда хәлифәлек күп кенә бәләкәй дәүләттәргә (тайфаларға) тарҡала. Төньяҡта христиан короллектәре көсәйә барыу менән улар мосолман дәүләттәрен яулап ала башлағандар. 1492 йылда Гранада әмирлеге баҫып алынғас, ярымутрауҙа мосолман дәүләттәре ҡалмай. Мосолмандарҙың күпселеге көсләп суҡындырыла. XVII быуат башында суҡындырылған һәм суҡындырылмай ҡалған ғәрәптәрҙең нәҫелдәре илдән тулыһынса ҡыуылғандар.
# Арктика университеты

Арктика университеты — Арктика төбәгендә юғары белем биреү һәм тикшеренеү эшмәкәрлеге өлкәһендә эшләүсе университеттарҙы, колледждарҙы, ғилми-тикшеренеү институттарын һәм башҡа ойошмаларҙы берҙәм селтәргә туплаусы халыҡ-ара проект. 2001 йылда Арктика Советы ҡарары менән төҙөлә.

# Арктика университеты
## Тарихы

Арктика университеты Арктика Советы инициативаһы буйынса ойошторола һәм Советтың бөтә ултырыштарында ла даими рәүештә ҡатнаша. Арктика университеты Советының беренсе ултырышы 2001 йылдың июнендә Рованиеми ҡалаһында үтә. Университет ойошторолған мәлдә унда 30 университет була, ә 2023 йылда уға 185 университет, политехник һәм тикшеренеү институттары инә. Университеттың төп маҡсаты булып, башҡалар араһында, белем биреүҙе тәьмин итеү, тикшеренеүселәр, студенттар һәм уҡытыусылар менән алмашыныу, шулай уҡ төньяҡ төбәктәрҙә климат үҙгәреү эҙемтәһе хаҡында тулыраҡ мәғлүмәт алыу тора. Арктика университетында юғары белем биреү ойошмаларының үҙ-ара бәйләнеше сиктәрендә Арктика медицинаһы буйынса бергәләп тренинг эшләнә, һәм киләсәктә уҡытыу курстарына, мәҫәлән, арктика туризмы һәм хоҡуҡтар буйынса махсус курстар индереләсәк. Лапландия университеты Арктика университеты менән административ идара итеү һәм эшмәкәрлеген координациялау өсөн яуаплы.

# Арктика университеты
## Финанслау

Ойошма ағзалар Арктика Университеты өсөн ресурстар бирәләр. Ҡайһы бер илдәр ҡатнашыусы ойошмалар менән бергә, шул иҫәптән Канада, Норвегия һәм Финляндия, 2011 йылда Канаданың федераль хөкүмәте финанслауҙы 75 процентҡа ҡыҫҡартырға ҡарар итһә лә, университет һәм уның төрлө программалары өсөн аҡса бирә. Шулай уҡ ағза ойошмаларҙан да ҙур булмаған ағзалыҡ взносы йыйыла.

# Арктика университеты
## Рәсәйҙәге Арктика Университеты

Рәсәй территорияһында Арктика Университетының ике офисы эшләй: Архангельскиҙа Тикшеренеү офисы (САФУ- Төньяҡ Арктика федераль университеты базаһында) һәм Якутскиҙа Рәсәй мәғлүмәт үҙәге (СВФУ- Төньяҡ Көнсығыш федераль университет базаһында).
Архангельскиҙағы университеттың тикшеренеү офисы Арктика Университетының Рәсәй һәм сит ил университеттары араһындағы хеҙмәттәшлекте үҫтереүгә булышлыҡ итә. Ул Рәсәй юғары уҡыу йорттары базаһында үткәрелгән берлектәге проекттар һәм саралар тураһында, шулай уҡ фән һәм мәғариф өлкәһендә грант ярҙамы мөмкинлектәре тураһында мәғлүмәт урынлаштыра. Бынан тыш, Халыҡ-ара Секретариатҡа ағзалыҡ иғәнәләре йыйыу мәсьәләһендә булышлыҡ итеү офистың функцияһына инә.
Якутскиҙағы Рәсәй мәғлүмәт үҙәге Арктика Университеты сайтының урыҫ телендәге версияһына актуаль мәғлүмәт тултырыу өсөн яуаплы, шулай уҡ Рәсәйҙең Алыҫ Көнсығышында һәм Себерҙә урынлашҡан Арктика Университеты ағзалары араһында бәйләнеш тәьмин итә
# Атмис

Атмис — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы/ Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Атмисс йылғаһының һул ярына тамағынан 93 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Атмис
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010200112110000026899
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002689
* Бассейн коды — 09.01.02.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Һыу объекты

Һыу объекты — яһалма йәки тәбиғи һыу сығанағы, даими йәки ваҡытлыса һыу ҡаплаған, һыу режимына хас булған формалары һәм билдәләре булған объекттар.
диңгеҙҙәр, океандар, йылғалар, күлдәр, һаҙлыҡтар, һыуһаҡлағыстар, ер аҫты һыуҙары, шулай уҡ һыу каналдары, быуа һәм ҡоро ер өҫтөндәге даими һыу сығанағы (мәҫәлән, ҡар ҡатламы рәүешендә) булған урындар һыу объекттары булып тора.
Һыу объекттары һәм һыу ресурстарының нигеҙен тәшкил итә.
Һыу объекттарын тикшереү менән күп фәндәр шөғөлләнә.
Һыу объекттарын һәм уларҙың режимын өйрәнеү өсөн гидрологик үлсәү һәм анализ ысулдары ҡулланыла. Экология күҙлегенән ҡарағанда, һыу объекттары экологик системанан ғибәрәт.
Һыу объекттарының режимы, уның физик-географик, морфометрик һәм башҡа үҙенсәлектәренә ҡарап, ошолай бүленә:
* өҫкө һыу объекттары;
* ер аҫты һыу объекттары.
Өҫкө һыу объекттары:
* диңгеҙ йәки уларҙың айырым өлөшө (боғаҙы, ҡултығыы, шул иҫәптән бухта, лиман һәм башҡалар);
* һыу ағымы (йылға, шишмә, канал);
* һыу ятҡылыҡтары (күлдәр, быуалар, һыулы карьерҙар, һыуһаҡлағысытар);
* һаҙлыҡтар;
* тәбиғи ер аҫты һыуҙары (инеш, гейзер);
* боҙлоҡ, ҡарлыҡ.
Ер өҫтө һыуҙары объекттарына ер өҫтө һыуҙары һәм һыу ҡаплаған яр һыҙаттары инә.

# Һыу объекты
## Башҡортостандың һыу объекттары

Республикабыҙ һыу объекттарына бай. Урал һәм Ағиҙел йылғалары, Ағиҙелдең иң ҙур ҡушылдыҡтары — Ҡариҙел, Дим, Эҫем, Ашҡаҙар, Йор Танып, Йүрүҙән, Ыҡ, Һаҡмар, Таналыҡ, Уй менән Мейәс йылғалары, башҡа бик күп вағыраҡ йылғалары бар. Күлдәргә, шишмәләргә лә бай.
# Кыркларәли (провинция)

Кыркларәли (төр. Kırklareli) — Төркиәнең Европа өлөшөндәге провнция.
Халҡы — 328 461 кеше (2009).

# Кыркларәли (провинция)
## Административ ҡоролош

8 район:
* Бабаэски (Babaeski)
* Демиркёй (Demirköy)
* Кыркларәли (Kırklareli)
* Кофчаз (Kofçaz)
* Люлебургаз (Lüleburgaz)
* Пехливанкёй (Pehlivanköy)
* Пынархисар (Pınarhisar)
* Визе (Vize)
# Самсонова Зоя Михайловна

Самсонова Зоя Михайловна (3 июнь 1947 йыл) — СССР һәм Рәсәй театр актрисаһы, Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы, Ульяновск өлкә драма театры актрисаһы

# Самсонова Зоя Михайловна
## Биографияһы

Зоя Михайловна Самсонова 1947 йылдың 3 июнендә Украина ССР-ы Волынь өлкәһенең Владимир-Волын ҡалаһында тыуған.
Ул үҙенең бала сағын һәм үҫмер йылдарын Львов өлкәһенең Самбор ҡалаһында үткәрә. Шунда урта мәктәпте тамамлай.
1969 йылда ГИТИС-ты тамамлай. Уның педагогтары Г.Г. Конский һәм О.Н. Андровская була.
1969 йылдан башлап актриса Ульяновск драма театрында эшләй. Ульяновск театр сәхнәһендә уйнаған тәүге роле Мостай Кәримдең «Ай тотолған төндә» драмаһынан Зөбәржәт була. Уның иҫәбендә йөҙҙән ашыу театр ролдәр.
Ульяновск өлкәһе Йәмәғәт палатаһы ағзаһы.
Рәсәйҙең халыҡ артисы Константин Юченковта кейәүҙә була.

# Самсонова Зоя Михайловна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы (24.03.2006).
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (25.04.1983).
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы (1986).
* Ульяновск өлкәһе драма театрҙары эшмәкәрҙәренең «Лицедей» премияһы (1996, 1997, 1999).
* Ульяновск ҡалаһының почётлы гражданы (2013).

# Самсонова Зоя Михайловна
## Театр эштәре

Ульяновск өлкә драма театры
| Зөбәржәт - «Ай тотолған төндә», Мостай Кәрим; Дорин - «Тартюф», Ж.-Б Мольер; Иветта Потье - «Матушка Кураж», Б Брехт; Купавин - «Волки и овцы», А.Н. Островский; Тугино - «Последняя жертва», А.Н. Островский; Элизабет - «Заноза», Ф. Саган; Тугоуховской - «Горе от ума», А Грибоедов; | Ольга әбей - «Я, бабушка, Илико и Илларион», Н. Думбадзе; Антоновна Прасковья Бондырева - «Блажь», П. Невежин, А Островский; Мавра Тарасовна Барабошева - «Правда – хорошо, а счастье лучше», А Островский; Һыйыр Зорька - «Очень простая история», М. Ладо; Маргарита Серафимовна Лучезарная - «Бесприданник», Л. Разумовская; Эстер Львовна - «Незабудка», Л. Улицкая; Фрозина - «Скупой», Ж.-Б Мольер. |
# Ирина Билык

Ирина Билык (6 апрель 1970 йыл) — йырсы һәм композитор, Украинаның халыҡ артисы (2008).

# Ирина Билык
## Дискографияһы

* «Кувала зозуля» (1990)
* «Я розкажу» (1994)
* «Nova» (1995)
* «Так просто» (1996)
* «Фарби» (1998)
* «Ома» (2000)
* «Biłyk» (2002)
* «Країна» (2003)
* «Любовь. Яд» (2004)
* «На бис» (2008)
* «Рассвет» (2014)
* «Без Грима» (2017)
# Тюлька

Тюлька, йәки каспий килькаһы (лат. Clupeonella, (рус. Тюльки ) — сельдтар ғаиләһенән (Clupeidae) тоҙлораҡ һәм сөсө һыуҙа йәшәүсе ваҡ диңгеҙ балығы.
Өс төрө билдәле. Каспий (уларҙы килька дип атайҙар), Ҡара һәм Азов диңгеҙләрендә йәшәйҙәр. Ҙур балыҡтарҙың оҙонлоғо 14 см-ға ҡәҙәр, ауырлығы 15 г самаһы. Тәңкәләре циклоидалар рәүешендә, ваҡ, тығыҙ урынлашҡан. Боғаҙынан аналь асыҡлығына ҡәҙәр киль һуҙыла. Ауыҙы кескенә, тешһеҙ. Арҡа йөҙгөсө артында май йөҙгөсө бар. Йәшәүенең 1 -се йылында енси етлегә. Май аҙағы — июньдә һыу температураһы 14—18 °C булғанда ыуылдырыҡ сәсә. Үрсемлелеге 5—60 мең бөртөк ыуылдырыҡ. Зоопланктон, шулай уҡ селбәрә (малёк) менән туйына. 1—2 йыл йәшәйҙәр.
# Алфавит

Алфавит (грек. alphabtos, грек алфавитының беренсе — альфа һәм бета хәрефтәренән) — билдәләр стандартлы йыйылмаһы нигеҙҙән яҙма формаһы, телдең өндәрен билдәләү өсөн ҡабул ителгән һәм билдәле бер тәртиптә урынлаштырылған тамғалар системаһы. Алфавитта айырым билдәләр — хәрефтәр — фонмалар аңлатылар, әммә мәғәнәләш ярашлылығы тауыш ↔ хәреф һирәк күҙәте.
Алфави́т яҙыу системаһында хәрефтәрҙең, ижек билдәләренең һ. б. графемаларҙың билдәле бер эҙлеклелектә урынлашҡан йыйылмаһы. Алфавитҡа төҙөү тәртибе Көнбайыш семит халыҡтарында (Төньяк Сүриә) б. э. т. 3 мең йыллыҡ урталарында барлыҡҡа килә. Боронғо китап күсереүселәр алфавитты шумер телендә яҙыу өсөн ҡулланылған шына яҙыуҙан алынған ижек билдәләрен классификациялаү нигеҙендә төҙөгән. Шына һәм мысыр яҙыуы ҡулланыу тәжрибәһе һуҙынҡылар менән сиратлашҡан тартынҡыларҙы белдереүсе билдәләре (хәрефтәр) булған беренсе төр консонант-ижек яҙыуы барлыҡҡа килеүгә этәргес бирә. Хәҙерге хәрефле йәиһә ижекле алфавиттарҙың күпселеге, арамей (йәһүд, ғәрәп), грек (латин, әрмән, славян-кириллица) алфавиттары аша Финикия алфавитынан барлыҡҡа килгән.

# Алфавит
## Башҡорт алфавиты

Башҡорттар хәрефле яҙма ҡабул ителгәнгә тиклем ырыу тамғаларын файҙалана, уларға боронғо төрки рун яҙмаһы билдәле була. Ислам динен ҡабул итеү менән, ғәрәп яҙмаһын ҡуллана башлайҙар. Иҫке төрки телендә ғәрәп графикаһы менән яҙылған тарихи ҡомартҡылар — шәжәрәләр, тарихи документтар, әҙәби әҫәрҙәр — 14—15 бб. алып һаҡлана. 1924 йылда ғәрәп графикаһы нигеҙендә 33 хәрефтән торған алфавит раҫлана. 1928 йылда башҡорт теле фонетикаһына нығыраҡ тап килгән латин алфавиты нигеҙендә яңы башҡорт алфавиты ҡабул ителә. Урыҫ графикаһы (Кириллица) нигеҙендә төҙөлгән, башҡорт теленең үҙенсәлекле өндәрен билдәләү өсөн өҫтәлмә 9 хәрефе (ғ, ҙ, ҡ, ң, ө, ҫ, ү, һ, ә) булған хәҙерге башҡорт алфавиты 1940 йылдан алып ҡулланыла һәм 42 хәрефтән тора.
# Әҙел Әшмәнев

Әҙел Әшмәнев (1727—?) — Башҡортостанда 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёвтың поход старшинаһы.

# Әҙел Әшмәнев
## Биографияһы

Әҙел Әшмәнев сығышы менән Уҫы даруғаһы Ғәйнә улусы Елпачиха (Үдик) ауылы башҡорттарынан.
1773 йылдың 14 декабрендә, Уҫы даруғаһының башҡорт старшиналары, йөҙбаштары һәм рядовой общинниктар делегацияһы составында, Емельян Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышында ихтилал үҙәктәренең береһе булған Чесноковкаға килә. 1773 йылдың көҙөндә-ҡышында Әбдей Абдуллов, Батырҡай Иткинин һәм Сәйфулла Сәйҙәшев менән берлектә Башҡортостандың төньяҡ-көнбайышында хәрәкәт иткән баш күтәреүселәрҙең етәкселәренең береһе була.
1773 йылдың декабренең икенсе яртыһынан Әҙел Әшмәнев, Әбдей Абдуллов, Батырҡай Иткинин һәм Сәйфулла Сәйҙәшевтең отрядтары Уҫы ҡалаһы янын, Сарапул һәм Каракулино һарай ауылдарын, Йоҡ ҡаҙна, Аннинский, Рождественский, Башап, Шәрмәйет һәм башҡа заводтарҙы баҫып алалар. 1773 йылдың декабрь аҙағында ихтилалсыларҙың отрядтары Уҫы ҡалаһы янында туплана. 1774 йылдың ғинуарында Салауат Юлаев, Батырҡай Иткинин һәм башҡалар менән бергә Көңгөр ҡалаһына һөжүмдә һәм уны ҡамауҙа ҡатнаша.
1774 йылдың майында Әҙел Әшмәневтең отрядын «пугачёв полковнигы» Сәйфулла Сәйҙәшев Неволино ауылына ебәрә. 1774 йылдың 19 июнендә Е. И. Пугачёв үҙе исеменән булған указды Әҙел Әшмәновҡа йүнәлтә, бында уға округ халҡы араһында «император Пётр III» файҙаһына агитация алып барырға, отрядтарҙы яңы ихтилалсылар менән тулыландырырға һәм шулай уҡ Рожденственский заводын баҫып алыуҙы кисектереп торорға тип бойора. Һуңғы бойороу Әҙел Әшмәневтең отряды Кама аша кисеүҙе һаҡлап, шуның менән Уҫыны штурмлауға әҙерләнгән баш күтәреүселәрҙең төп көстәрен ҡаплап тороуына бәйле. 22 июндә Әҙел Әшмәнев Е. И. Пугачёв менән осраша һәм ихтилалсылар отрядтарына Кама йылғаһы аша сығыуҙы тәьмин итә.
1774 йылдың йәйендә Е. И. Пугачёв Төп ғәскәре составында Воткинск һәм Ижевск заводтарын, Мамадышты алыуҙа, Ҡазанды штурмлауҙа ҡатнаша. 1774 йылдың 12 июлендә Ҡазан эргәһендәге алышта Әҙел Әшмәнев әсирлеккә эләгә. И. И. Михельсон командаһы составында булған Ирәкте улусы старшинаһы Шәрип Кейеков хәстәрлеге һөҙөмтәһендә, Әҙел Әшмәнев иреккә сығарыла һәм туған яғына ебәрелә. Йортонда күҙ күреү һәләтен юғалта. 1774 йылдың сентябрендә ҡулға алына һәм Ҡазан йәшерен комиссияһына ебәрелә. Сенаттың Йәшерен экспедицияһы 1775 йылдың 5 апрелендә сығарған приговорға ярашлы мәңгелек каторгаға хөкөм ителгән тип күрһәтелә. Һуҡыр булғанға күрә был хөкөмдән азат ителә, сыбыртҡы менән һуғылған һәм тыуған яғына ҡайтарылған. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
# Аллабирҙин Зәки Латип улы

Аллабирҙин Зәки Латип улы (1922 йыл — 13 ноябрь 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, гвардия рядовойы. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, дивизияның 148-cе артиллерия-миномет полкы повозочныйы.

# Аллабирҙин Зәки Латип улы
## Биографияһы

Зәки Латип улы Аллабирҙин 1922 йылда БАССР-ҙың Йылайыр кантоны (хәҙер Башҡортостандың Баймаҡ районы) Иҫке Сибай ауылында тыуған. БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға саҡырылған (алынған датаһы билдәһеҙ). ВЛКСМ ағзаһы була. Данлыҡлы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында 148-cе гвардия артиллерия-миномет полкында повозочный булып хеҙмәт итә.
Кавалерия дивизияһында повозочный (гужевик) итеп, ғәҙәттә, малды ҡарай белгән, сабыр, түҙемле ауыл кешеләрен ҡуйғандар. Һуғыш ваҡытында повозочныйҙарға төрлө ауыр, әммә бик кәрәкле көндәлек эштәр ҡушылған: алғы һыҙыҡҡа боеприпастар һәм яғыулыҡ еткереү, яраланған һалдаттарҙы тылға сығарыу, хәрби частарҙы аҙыҡ-түлек менән тәьмин итеү, төҙөлөш материалдарын, орудиеларҙы урындан-урынға күсереү һәм башҡа эштәр йөкмәтелгән. Ҡышҡы сатнама һыуыҡта, йәйге түҙмәҫлек эҫелә, бигерәк тә яҙғы йәки көҙгө ямғырлы көндәрҙәге ауыр шарттарҙа повозочныйҙар хеҙмәтенән алыш уңышы ла торған.
Зәки Аллабирҙин 1943 йылдың 13 ноябрендә Белоруссияның Гомель өлкәһе Василевич районы Малодуша (Волкошановка) ауылы тирәһендәге ҡаты алыш барышында һәләк була. Шул ауылда ерләнгән.
Атаһы Фәсхетдинов Латип тип күрһәтелгән, Иҫке Сибай ауылында йәшәгән.
# Млет

Млет, иҫкесә Мелида (хорв. Mljet, итал. Meleda, лат. Melita), — Хорватияның көньяҡ өлөшөндә, далматин яры янындағы утрау. Млет утрауы тураһында боронғо грек сәйәхәтселәре периплдарында тәүгә иҫкә алына. Колонияның Корчула, Вис һәм Хвар утрауҙарына юл Млет боғаҙы аша ятҡан. Млет утрауҙары күп тапҡыр ҡулдан-ҡулға күсә. Римлылар был утрауҙы һөргөн урыны булараҡ файҙаланған, ә һуңынан ул бер аҙ ваҡыт яу Босния монархтары биләй, улар уны Дубровникҡа 1333 йылда һата. 1345—1808 йылдарҙа утрау Дубровницкой республикаһы ҡарамағында була.

# Млет
## Географияһы

Утрауҙың майҙаны — 100,41 км2. Утрауҙың оҙонлоғо 37 км, киңлеге — 3 км. Яр буйы һыҙығының оҙонлоғо — 131,3 км. Млет утрауы — ҙур Адриатика утрауҙарының иң көньяҡтағыһы һәм иң көнсығыштағыһы. Ул шулай уҡ хорват утрауҙары араһында иң урманлыһы (майҙандың 72 проценты урман менән ҡапланған).
Утрау халҡы — 1111 кеше (2001 йыл), 99 % хорваттар тәшкил итә. Унда ҙур ҡалалар юҡ, карап һәм яхталар туҡтаған урын: Полаче (Polaage), Помена (Pomena) һәм Собра (Sobra). Уның көнбайыш өлөшөндә Милли парк урынлашҡан. Утрауҙың көнсығыш өлөшө һоҡланғыс бухталарындағы пляждары менән билдәле. Уның периметры буйынса уны ҡарауҙы еңеләйткән юл һалына. Утрау Млет каналы менән бүленгән Пельешац ярымутрауынан көньяҡта ята. Дубровник һәм Трстенонан даими һәм туристик рейстар йөрөй.

# Млет
## Милли парк

Утрауҙың бөтә көнбайыш өлөшөн 1960 йылдың 12 ноябрендә нигеҙ һалынған боронғо «Млет» милли паркы биләй. Ҡурсаулыҡтың тоҙло ике күле иң иҫтәлекле урын — Ҙур (Veliko, майҙаны — 45 гектар, тәрәнлеге — 46 м) һәм Кесе (Malo, майҙаны — 24 гектар, тәрәнлеге — 29. м.). Ҙур күлдә Изге Мария утрауы бар, йәки уны утрауҙа утрау тип атайҙар. Изге Мария утрауында йәшәгән бер боронғо, (XII быуат быуатҡа ҡараЙ) бенедикт монастыры бар.
Быуаттар дауамында ике экологик афәт һынауы үтһә лә, утрауҙың үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы үҙенсәлекле. Беренсе афәт монахтар XII быуатта күлде диңгеҙ менән тоташтырған канал менән бәйле була: канал сөсө һыу күлдең тоҙланыуына килтерә. Икенсеһе мангуст менән бәйле: урта быуаттарҙа күп һанлы йыландар менән көрәшеү өсөн утрауға алып киләләр һәм улар йыландарҙы ғына түгел, йомортҡаларын ашап, ҡырағай ҡоштарҙы ла ныҡ ҡыҫҡарта. Әйткәндәй, хәҙер утрауҙың экосистемаһы балансты тергеҙҙе, ә ҡырағай мангустар парктың матурлығы булып тора.