yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Морозовка (Оло Паозер ҡушылдығы)

Морозовка — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Паозер йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Морозовка (Оло Паозер ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400112110000041738
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004173
* Бассейн коды — 08.01.04.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Насих

Насих (Нәсих) — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла был исемде осратырға мөмкин.

# Насих
## Этимологияһы

Насих исеме ғәрәп теленән дуҫ, кәңәшсе тигән мәғәнәлә килә.

# Насих
## Билдәле шәхестәр

Хәлисов Нәсих Хөббөтдин улы, Халисов Насих Хуббутдинович (12 апрель 1957 йыл) — Башҡортостандың билдәле рәссамы, фоторәссам. 1989 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2015), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2006).
Тажиев Нәсих Фәтих улы — Татарстандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, бер нисә китап авторы, Яр Саллыла татар гәзиттәренең баш редакторы.
# Гәүһәр Шад мәсете

Гәүһәршад мәсете (фарс. مسجد گوهرشاد) — Иранда Мәшһәд ҡалаһында урынлашҡан мәсет, Имам Реза кәшәнәһе комлексының бер өлөшө.
Мәсетте 1418 йылда Гоһаршад әмере буйынса батша һарайы архитекторы Ғәүәмеддин Ширази төҙөгән.
# Моховая (Махня ҡушылдығы)

Моховая — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Махня йылғаһының һул ярына тамағынан 152 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.

# Моховая (Махня ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010800112115200031031
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203103
* Бассейн коды — 13.01.08.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Оло Инйәр

Оло Инйәр, Инйәр — Рәсәй, Башҡортостан Республикаһы, Белорет районы биләмәһенән аҡҡан йылға. Кесе Инйәр менән ҡушылып, улар Инйәр йылғаһы атамаһы менән дауам итә һәм Эҫем йылғаһына барып ҡоя. Энциклопедияларҙа Оло Инйәр Инйәр йылғаһының ҡушылдығы түгел, ә йылғаның башы тип һанала
Оло Инйәр йылғаһы Көмәрҙәк һыртының көнсығыш битләүенән, Ямантауҙан төньяҡ-көнсығышҡа табан яҡынса 13 — 15 км алыҫлыҡта баш ала. Йылға инешенең абсолют бейеклеге 840 м, тамағындағы бейеклек 90 м самаһында, уртаса ауышлығы 2,46 м/км. Йылғаның ағым тиҙлеге Кесе Инйәр килеп ҡойғансы һәм ҡойғас ике участкаға айырыла.
Йылғаның беренсе арауығы (участкаһы) тауҙарҙа тар ғына үҙән буйлап уҙа. Был өлөшөндә Оло Инйәр тулыһынса тау йылғалары сифатына тап килә, ныҡ ауышып һәм ҙур тиҙлек менән аға. Был арауығында йылға йырҙаһы киңлеге 20 — 40 м, ятыуҙарҙа тәрәнлеге 1 −1,3 метрҙан артыҡ түгел

# Оло Инйәр
## Этимологияһы

Төрки һәм монгол телдәрендәге инйәр/ингәр, ангар тигән һүҙҙән килеп сыҡҡан тип фараз итәләр. Ангар — `тау араһы, тарлауыҡ, үҙән`. Оло Инйәр атамаһы ҡушылдығы Кесе Инйәрҙән оҙонораҡ булыуы арҡаһында бирелгән.

# Оло Инйәр
## Фоторәсемдәре

* Оло Инйәр йылғаһы
* Оло Инйәр йылғаһы, Уҫманғәле ауылы, Башҡортостан — панорама
* Оло Инйәр йылғаһы, Уҫманғәле, Башҡортостан — панорама
* Оло Инйәр йылғаһы, үрге ағымы

# Оло Инйәр
## Кесе Инйәргә тиклем ҡушылдыҡтары

Беренсе бағана — атамалары; икенсе — ҡушылған яҡ; өсөнсө -км
Урмансы кордоны — — уң яҡтан — — 12
Ҡуянтау — уң яҡтан — 13
Ҡалпаҡ — уң яҡтан — 21
Ҡапҡалы — уң яҡтан — 30
Йыраҡташ — уң яҡтан — 37
Әрепҡол тарлауығы — уң яҡтан — 45
Көҙйылға — уң яҡтан — 46
Ғәҙелша тарлауығы — уң яҡтан — 50
Мәйгәшле — уң яҡтан — 51
Тимер юл күпере — 62
Кәртәле ауылы — һул яҡтан — 64
Юша- һул яҡтан — 67 мост
Тимер юл 69
Һүренйәк — һул яҡтан — 69
Кәртәле Запане ҡасабаһы — уң яҡтан — 71
Лапышты — уң яҡтан — 78
Һүрән — һул яҡтан — 87
Ҡоро Һүрән — һул яҡтан — 91
Ҡасҡанышты — һул яҡтан — 93
Минйәк — уң яҡтан — 97
Ҡалашты — һул яҡтан — 108
Ҡалашты утары — һул яҡтан — 108
Митәҙе — уң яҡтан — 110
Ҡуҫағаҙы — һул яҡтан — 110,5
Һарышты — һул яҡтан — 111
Көнгәк — уң яҡтан — 113
Ҡояш — һул яҡтан — 116
Ҡаҙмаш — һул яҡтан — 119
Ҡыҙылъяр — һул яҡтан — 125
Йәнбикә (йылға) — һул яҡтан — 128
Ямашты — уң яҡтан — 131
фр. Ямаштыһы — һул яҡтан — 132
Рәмәште — һул яҡтан — 135
Рәмәште тарлауығы — һул яҡтан — 135
Толомбай — һул яҡтан — 145
Менәйер — һул яҡтан — 153
күпер 156,5
Өшөрә — һул яҡтан — 156,5
Уҫманғәле ауылы — һул яҡтан — 157
Инйәр ҡасабаһы — уң яҡтан — 162
Кесе Инйәр — уң яҡтан — 165
# Нагаева Лидия Ислам ҡыҙы

Нагаева Лидия Ислам ҡыҙы (24 апрель 1938 йыл) — башҡорт бейеүсеһе, этнохореограф, педагог. Тарих фәндәре кандидаты (1978). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған артисы (1965).

# Нагаева Лидия Ислам ҡыҙы
## Биографияһы

Лидия Ислам ҡыҙы Нагаева 1938 йылдың 24 апрелендә Башҡорт АССР-ы Асҡын районы Асҡын ауылында тыуа.
1961 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. 1960—1972 йылдарҙа Башҡортостан дәүләт бейеү ансамблендә эшләй. Ул башҡарған бейеүҙәргә йомшаҡлыҡ-наҙлылыҡ, нәзәкәтлелек, бай хистәр, һығылмалылыҡ хас. Нагаева үҙ бейеүҙәренә башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарын ҡылыҡһырлаусы тыйнаҡлылыҡ һәм үҙ-үҙен дәрәжәле тотоу, мөләйемлек керетә. Ул бер үк оҫталыҡ менән лирик һәм комик бейеүҙәрҙе башҡара. Һинд, африка, корея, вьетнам бейеүҙәре менән дә Башҡортостан сәхнәләрендә сығыш яһай. Үҙе лә байтаҡ бейеүҙәр һала. 1975-1992 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалына ҡараған Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының этнография бүлексәһендә фәнни хеҙмәткәр булып эшләй. Нагаева Лидия Ислам ҡыҙы башҡорт хореография сәнғәте, байрам-йола мәҙәниәте буйынса мәҡәләләр һәм монографиялар авторы. Уның етәкселеге аҫтында тергеҙелгән һәм ҡуйылған башҡорт халҡының традицияларында булған «Йыйын», «Ҡарға бутҡаһы», «Яҙғы уйын» байрамдары һәм йолалары халыҡ-ара фестивалдәрҙә һәм конференцияларҙа (Таллин — 1982, Новгород — 1986, Мәскәү — 1978, 1980, 1988, Алма-Ата- 1989, Австрия −1989) күрһәтелә.

# Нагаева Лидия Ислам ҡыҙы
## Хеҙмәттәре

Танцы восточных башкир. М., 1981.
Башкирская народная хореография. Уфа, 1995.

# Нагаева Лидия Ислам ҡыҙы
## Башҡарған бейеүҙәре

Иң сағыу бейеүҙәре:
«Кейәү егете»
«Шаян ҡыҙҙар»
«Бүләк»
«Дуҫлыҡ»
«Һыу буйында осрашыу» һәм башҡалар.
# Йыланыш (Әй ҡушылдығы)

Йыланыш — Рәсәйҙәге йылға. Әй йылғаһының һул ҡушылдығы. Башҡортостан Республикаһы Мәсетле районы биләмәләрендә аға. Йылға Әй йылғаһының тамағынан 159 км өҫтә һул ярына Йыланыш ауылы янында ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Йыланыш (Әй ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201012111100022389
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102238
* Бассейн коды — 10.01.02.010
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

# Йыланыш (Әй ҡушылдығы)
## Йылға буйында урынлашҡан ауылдар

Башҡортостан Республикаһы Мәсетле районы Йыланыш ауылы урынлашҡан.

# Йыланыш (Әй ҡушылдығы)
## Ҡушылдыҡтары

Ҡушылдыҡтары (тамағынан инешенә табан) һул яҡтан
# Коль-Вож

Коль-Вож — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Поруб йылғаһының һул ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.

# Коль-Вож
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000012570
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001257
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Колба (Серта ҡушылдығы)

Колба — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сертайылғаһының һул ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Колба (Серта ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200018668
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201866
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Унтемка (Чепца ҡушылдығы)

Унтемка — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чепца йылғаһының уң ярына тамағынан 352 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Унтемка (Чепца ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300112111100032981
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103298
* Бассейн коды — 10.01.03.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Калтан (Кондома ҡушылдығы)

Калтан — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кондома йылғаһының уң ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Калтан (Кондома ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кондома йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Томь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300112115200010024
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201002
* Бассейн коды — 13.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ногинск

Ногинск (рус. Ногинск) — Мәскәү өлкәһендәге ҡала.

# Ногинск
## Географияһы

Клязьма йылғаһы ярында урынлашҡан.
# Йәшен ташы

«Йәшен ташы» — Башҡортостандың Белорет районы Асы ауылынан йыраҡ түгел, Юрмаш йылғаһының уң яҡ ярында ятҡан ҡыҙғылт төҫтәге ҙур таш өйөмдәре. Элек-электән тирә-яҡтағы башҡорттар араһында, әгәр ҙә шул таштарға һуҡһаң йәки яңылыш тейһәң — йәшен йәшнәй, тигән ырым йәшәй. Кешеләр һәм көтөүҙә йөрөгән малдар яңылыш теймәһен өсөн, таштар кәртәләп алынған.
XX быуаттың 70-се йылдарында профессор Г. Фахрушев был таштарҙы өйрәнергә була. Тау тоҡомдары балсыҡлы эзбизташтан торған мергель булып сыға. Таштарҙың тәбиғи булмаған көсө тураһындағы «уйҙырма»ны шунда уҡ алып ташлай һәм был феноменға үҙенең аңлатмаһын бирә: «Был урын йәшен болоттарын үҙенә тартып тора. Юрмаш йылғаһы буйында ҙур тау массивтары урынлашҡан. Ул тауҙарҙың башында — таштары ҡойолоп ятҡан яланғас түбәләр. Шулай уҡ был тирәлә Ер ҡабығы сатнаған урындар аша радиоактив газдар сыға. Радиоактив газдар һауаны ионлаштыра һәм йәшен болоттарын хасил итеүҙә булышлыҡ итә».
Бындай асыштан һуң 20 йыл эсендә тәбиғәттең «асыуы»н килтерергә теләүсе туристар һаны ҡырҡа арта. Шуныһы ҡыҙыҡ, «Батый яуы»нан һуң был тирәлә йәшен атыу осрағы ла бермә-бер күбәйә. Ләкин метеорологтар был күренеште сираттағы ҡояш әүҙемлегенә бәйләй.

# Йәшен ташы
## Был турала уҡығыҙ

* Башҡортостандың серле урындары (рус.)
* Грозовые камни на Юрмаше
# Каш-Кы

Каш-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Худосей йылғаһының уң ярына тамағынан 72 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 114 км.

# Каш-Кы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300069206
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306920
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Роднина Ирина Константиновна

| (аудио) |
| (аудио) | И. К. Роднина тауышы |
| (аудио) | noicon «Эхо Москвы» радиоһында әңгәмә (15 сентябрь 2009 й.) |
| Помощь по воспроизведению |
Роднина Ирина Константиновна (12 сентябрь 1949 йыл) — СССР фигурисы, өс тапҡыр Олимпия, ун тапҡыр донъя чемпионы, Рәсәйҙең йәмәғәт һәм дәүләт эшмәкәре, V һәм VI саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты, «Берҙәм Рәсәй» партияһының Генераль советы ағзаһы.

# Роднина Ирина Константиновна
## Биографияһы

Ири́на Константи́новна Роднина́ 1949 йылдың 12 сентябрендә Мәскәүҙә тыуған. Атаһы — Константин Николаевич Роднин, хәрби хеҙмәткәр, офицер, Вологда эргәһендәге, хәҙер инде ҡалаға ҡушылған Янино ауылынан. Әсәһе Украинанан, Бөйөк Ватан һуғышына тиклем Харьков медицина институтында өс курс уҡып ҡала; шәфҡәт туташы. Ирина Константиновнаның ата-әсәһе Бөйөк Ватан һуғышында таныша. Фигуристка: «Әсәйемдең хәрби ордендары атайымдыҡына ҡарағанда күберәк. Бәлки, был уның һуғышҡа иртәрәк инеүенә бәйлелер. Уларҙың һуғыш тураһында хәтирәләре күп булыу ғына түгел, хатта тормошҡа ҡараштарын да һуғыш билдәләй. Туғандарҙан тыш беҙҙә бик йыш ата-әсәйемдең хәрби дуҫтары ла ҡунаҡ була ине», - тип хәтерләй.
# Ленгфельд (Тюрингия)

Ленгфельд (Тюрингия) (нем. Lengfeld (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 443 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,64 км². Диңгеҙ кимәленән 365 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98660 һәм автомобиль коды — HBN.
# Йәшерен сер (хикәйә)

Йәшерен сер — Антон Павлович Чеховтың хикәйәһе. 1887 йылда яҙылған, «Осколки» журналының 1887 йылдың 11 апрелендәге 15-се һанында А. Чехонте ҡултамғаһы менән тәүге тапҡыр баҫыла.

# Йәшерен сер (хикәйә)
## Баҫмалары

А. П. Чеховтың «Йәшерен сер» хикәйәһе 1887 йылда яҙылған, 1887 йылдың 11 апрелендә тәүге тапҡыр «Осколки» журналының 15-се һанында А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫыла, шулай уҡ А. Ф. Маркстың баҫмаһына ла инә.
Чехов үҙе тере саҡта хикәйәһе поляк, серб-хорват һәм словак телдәренә тәржемә ителә.

# Йәшерен сер (хикәйә)
## Тәнҡит

«Йәшерен сер» хикәйәһе тураһында А. С. Лазарев хатында былай тип яҙа: «Чеховтың хикәйәһе һоҡландырғыс (Чеховтың „насар“ яҙыуы мөмкин түгел)».
«Книжный вестник» журналының рецензенты «Йәшерен сер» хикәйәһен Чехов әҫәрҙәренең беренсе томында иң яҡшыһы тип билдәләгән.

# Йәшерен сер (хикәйә)
## Персонаждары

* Навагин, статский советник.
* Федюк, урындағы мәхәлләнең дьячогы.
* Навагиндың ҡатыны, спиритистка.

# Йәшерен сер (хикәйә)
## Сюжеты

Пасха көн кис статский советник Навагин, сәфәрҙән ҡайтыу менән, килеүселәр исемлеген уҡый һәм унда Федюков фамилияһын таба. Уның кем булыуын бер ҙә иҫенә төшөрә алмай. Шулай уҡ Швейцар ҙа Федюковты күрмәгән һәм уның кем икәнен белмәй. Навагиндың ҡатыны спиритка булғанлыҡтан, бында ирен яҡын күргән яуыз йән ҡул тейҙергән, ти һәм, бәлки, уға нимә кәрәген һорарғалыр, тип кәңәш бирә. Навагин ҡатынына ышанмай. Ике аҙна уйлап йөрөгәндән һуң, ир ҡатынынан Федюков рухын саҡырыуын үтенергә ҡарар итә.
Спиритик сеанста ҡатыны Федюковтың рухын саҡыра, уның менән һөйләшә. Спиритизм сеанстары бер-бер артлы алып барыла һәм Навагин менән Федюков араһында диалог урынлаштырыла. Навагин шулай уҡ Наполеонды, Ганнибалды, Аскоченскийҙы, үҙенең әбеһе Клавдия Захаровнаны саҡырып килтерә, һәм уларҙың барыһы ла уға ҡыҫҡа, әммә дөрөҫ һәм тәрән мәғәнәгә эйә тулы яуап бирәләр. Навагинды гипнотизм, медиумизм, бишопизм, спиритизм, дүртенсе үлсәм һәм "томан"дар биләп ала. Бынан тыш, Навагин үҙе лә бер әйбер яҙырға теләй. Ул биш ай буйы «Минең дә фекерем» тигән баш аҫтында реферат яҙа. Рефератты ул заказлы хат менән һалырға һәм журналда баҫтырырға ҡарар итә. Шул саҡ уның янына, Навагин үҙе кинйә улына иртәгә үк метрик таныҡлыҡ булдырыуын үтенгән, урындағы мәхәлләнең саҡыртылып алынған дьячогы килә. Дьячок уға былай тип яуап бирә: «Иртәгә үк әҙер буласаҡ! Иртәгә киске доға алдынан вечерняя сиркәүгә берәрһен ебәрегеҙ. Мин унда булам. Федюковты һорарға бойороғоҙ, мин һәр ваҡыт унда…»
Был Навагиндың алғы бүлмәһендә ҡул яҙыуы тороп ҡалған әлеге Федюков булып сыға. Дьячок үҙенең ҡылығын былай тип аңлата: «Мин, ғали йәнәптәре, беҙ тәре менән йөрөгәндә, һәр саҡ ҙур түрәләрҙә вельможные особы ҡул ҡуям… Бына шулай яратам… Ишек алдында, ғәфү итегеҙ, ҡағыҙ бите күрәм икән, үҙенән-үҙе исемемде яҙғы килә…». Был һүҙҙәрҙән һуң Навагин «өнһөҙ миңрәүләнгәндәй» була һәм үҙен борсомауҙы, тыныс ҡалдырыуҙы үтенә.
# Мёрсдорф (Тюрингия)

Мёрсдорф (Тюрингия) (нем. Morsdorf (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 439 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,92 км². Диңгеҙ кимәленән 320 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7646 һәм автомобиль коды — SHK.
# Старый Дон

Старый Дон — Рәсәйҙәге йылға. Ростов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дон йылғаһының һул ярына тамағынан 270 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.

# Старый Дон
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Цимлян һыуһаҡлағысынан Төньяҡ Донец йылғаһына ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010301012107000010499
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107001049
* Бассейн коды — 05.01.03.010
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Журуко

Журуко — Рәсәй йылғаһы. Төнбяҡ Осетия-Алания Республикаһы,Ставрополье крайы, Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы, Ингушетия Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Курп йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Журуко
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терек, Малка йылғаһы ҡушылған урындан Моздок ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07020000912108200005319
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200531
* Бассейн коды — 07.02.00.009
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Кәбеҫтә һымаҡтар

Кәбеҫтә һымактар (лат. Brassicáceae), йәки Әүернә сәскәлеләр ғәиләһе (Cruciferae) — Ябыҡ орлоҡлолар бүлеге (Сәскәле үҫемлектәр) ике өлөшлөләр класы үҫемлектәре.
Бер йыллыҡ һәм күп йыллыҡ үләндәр. Ҡайһы берҙәре генә ярым ҡыуаҡ һәм ҡыуак булып торалар.
Был ғаилә 349 ырыу һәм 3 500 артыҡ төрҙө берлештерә.

# Кәбеҫтә һымаҡтар
## Ботаник ҡылыҡһырлама

Әүернә сәскәлеләр ғаиләһендәге бөтә үҫемлектәргә лә дөйөм билдәләр хас . Был үҫемлектәр бөжәктәр ярҙамында һеркәләнә, шуға күрә уларҙың күбеһенең нектар яһалыу органы бар һәм улар хуш еҫле була.
Был ғаиләгә ҡараған үҫемлек сәскәләренең төҙөлөшө бер төрлө, уларҙың таж япраҡсалары әүернә һымаҡ урынлашҡан.
Сәскәләре — актиноморф (дөрөҫ сәскәләр), һирәк кенә — зигоморф (симметрия яҫылығы берәү генә), ике енесле. Сәскә эргәлеге ике ҡатлы.
Сәскәләренең 4 каса япраҡсанан торған касаһы, 4 таж япраҡсалы тажы, 2-һе ҡыҫҡа һәм 4-һе оҙон булған 6 һеркәсе һәм бер емешлеге бар. Сәскәлеге — тәлгәш.
Емештәре — пәрҙәле ҡуҙаҡ йәки пәрҙәле бәләкәй ҡуҙаҡ, йәғни ҡыҫҡа пәрҙәле ҡуҙаҡ. Ҡуҙаҡтарының оҙонлоғо киңлегенән ике-өс тапҡырҙан артмай. Әүернә сәскәлеләрҙең япраҡтары һабаҡта алмашлап урынлашҡан йәки тамыр яны розеткаһына йыйылған.
Тамыр системаһы — үҙәк тамыр; ҡайһы бер үҫемлектәрҙә тамыраҙыҡтар барлыҡҡа килә.Был үҫемлектәргә үҙәк тамыр системаһы хас. Тамырҙарына запас матдә туплап, тамыраҙыҡтар барлыҡҡа килтереүселәре бар.
Япраҡтары ябай. Сиратлап урынлашҡан.
Сәскә формулаһы: $\ K_{4}\;C_{4}\;A_{2+4}\;G_{\underline {(2)}}$.
# Фаҡиһ

Факи́һ (ғәр. فقيه‎ — уҡымышлы‎) — Ислам белгесе, дин ҡанундарын, фикһты белгән кеше.

# Фаҡиһ
## Тарихы

«Факиһ» төшөнсәһе VII быуаттың икенсе яртыһында барлыҡҡа килә. Ул иң башта Хижаз һәм Ираҡтың мәҙһәбтәренең Ҡөрьән һәм Сөннәт нигеҙендә Ислам йәшәү рәүеше ҡағиҙәләрен булдырыу менән бәйле булған. Тәүге факиһтар башлыса ҡала сауҙагәр-кәсепселәр мөхитенән булып, йәшәрлек матди сығанаҡтары дин менән бәйле булмаған. Улар өсөн был дини бурыстарын үтәүҙең бер өлөшө генә булып торған һәм сауаплы эш һаналған. Белем күләме арта барған һайын профессиональ рәүештә фикһ менән шөғөлләнгән белгестәргә ихтыяж арта барған. Уҡытыусылар, эш буйынса юллап йөрөүселәр, рәсми ҡағыҙҙар төҙөп биреүселәр, кәтибтәр (секретарҙар) һәм башҡа белгестәр күбәйгән. Фикһты профессиональ кимәлдә белеү хөкөмдарҙарға (ҡаҙый) һәм чиновниктарға ла кәрәк булған.
IX быуатҡа факиһтар ҡала халҡының йоғонтоло абруйлы ҡатламына әүерелгән, хакимдарға улар менән иҫәпләшергә тура килгән. Улар Ислам дәүләтенең сәйәси һәм йәмәғәт тормошона ҙур йоғонто яһаған, уларҙың , сөнки төрлө дәүләт вазифаларына башлыса улар араһынан төп кандидаттар тәғәйенләгәндәр.

# Фаҡиһ
## Хәҙерге заманда

Факиһтар әле лә йоғонтололоғон һаҡлап килә. Исламдың позицияһы көслө илдәрҙә, факиһтарҙың да йоғонтоһо көслө. тиңләштерелгән Популяр әҙәбиәттә факиһтарҙы шартлы рәүештә руханиҙарға тиңләйҙәр. Хәҙерге заманда факиһтарҙың ниндәй ҙә булһа социаль өҫтөнлөктәре юҡ; бер үк ваҡытта уларға дин фәндәренән тыш, донъяуи эшмәкәрлектең бөтә төрҙәре менән шөғөлләнергә рөхсәт ителә.
# Оло Сес-Игол

Оло Сес-Игол — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Асес-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

# Оло Сес-Игол
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200037388
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203738
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Вёрлиц

Вёрлиц (нем. Wörlitz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 1601 кеше йәшәй. Майҙаны — 28,05 км². Диңгеҙ кимәленән 60 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6786 һәм автомобиль коды — WB.