yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Гәрәев Әүфәр Миңлеғәзим улы

Гәрәев Әүфәр Миңлеғәзим улы (28 октябрь 1946 йыл) — ғалим-географ-гидролог. География фәндәре докторы (1991), профессор (1992). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998), Башҡортостан Республикаһы һыу хужалығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (2010). Географик экология фәнни йүнәлешенә нигеҙ һалыусы.

# Гәрәев Әүфәр Миңлеғәзим улы
## Биографияһы

Әүфәр Миңлеғәзим улы Гәрәев 1946 йылдың 28 октябрендә Башҡортостан АССР-ы Ҡандра районы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Туймазы районы) Сәйрән ауылында тыуған.
1970 йылда Ташкент университетының география факультетын тамамлаған.
1972 йылдан Өфөлә «Южуралгипроводхоз» институты Башҡортостан филиалында эшләй:
* 1972 йылдан — өлкән инженер-гидрологы,
* 1975 йылдан — баш инженеры,
* 1976 йылдан — сектор мөдире,
* 1978 йылдан — Урал һыу хужалығы ғилми тикшереү институты Башҡортостан бүлегенең лаборатория мөдире.
1982—1990 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия институтында уҡыта, география кафедраһы мөдире була.
1990 йылдан Башҡорт дәүләт университетында уҡыта, гидрология һәм геоэкология кафедраһы мөдире була, бер үк ваҡытта 2000—2012 йылдарҙа Башҡортостан һыу хужалығы ғилми-тикшеренеү директоры вазифаһын башҡара.

# Гәрәев Әүфәр Миңлеғәзим улы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Фәнни эшмәкәрлеге геоэкология, тәбиғәтте һаҡлау, экологик мониторинг өлкәһендә тикшеренеүҙәр, Башҡортостан Республикаһының һәм уның менән сиктәш төбәктәрҙең һыу ресурстарының үҙенсәлектәрен, антропоген факторҙарҙың һыу экосистемаларына йоғонтоһон өйрәнеүгә бәйле. Әүфәр Гәрәев мелиорацияланған ерҙәрҙең режимы, тәбиғәт комплекстарының деградация үҙенсәлектәрен өйрәнә, һыуҙы оптималь файҙаланыуҙың һәм Башҡортостан Республикаһы йылғалары бассейны буйынса һыу һаҡлау саралары системаһы варианттары, һаҡланыусы тәбиғәт территориялары системаһын, акваль комплекстарҙы географик‑экологик баһалау методикаһы эшләнелә. 300-ҙән ашыу фәнни мәҡәләләр һәм китаптар авторы.

# Гәрәев Әүфәр Миңлеғәзим улы
## Фәнни эшмәкәрлеге
### Хеҙмәттәре

* Болота Башкирии. — Уфа, 1986. (авторҙаш)
* Водные ресурсы Уральского экономического района, их использование и охрана. — Свердловск, 1986. (авторҙаш)
* Географо-экологические основы комплексного использования и охраны водных ресурсов бассейна реки. — Челябинск, 1989.
* Оптимизация водоохранных мероприятий в бассейне реки (географо-экологический аспект). — СПб., 1995.
* Реки и озёра Башкортостана. — Уфа, 2001.
* Реки и озёра Башкортостана. — Уфа, 2012.
# Ҡыпсаҡ (мәғәнәләр)

Ҡыпсаҡ — этноним. Топоним булараҡ та таралған.
* Ҡыпсаҡ — башҡорт ҡәбиләһе.
* Ҡыпсаҡ (Илеш районы) — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл.
* Ҡыпсаҡ (Хайбулла районы) — Башҡортостандың Хайбулла районындағы бөткән ауыл.
# Хәрби тарих музейы (Алматы)

Ҡаҙағстан оборона министрлығының Хәрби-тарихи музейы — Алма-Атала (Ҡаҙағстан) Ҡаҙағстандың Хәрби-тарихи музей филиалы.

# Хәрби тарих музейы (Алматы)
## Тарихы

Оборона министрлығының Хәрби-тарихи музейы 1965 йылда Урта Азия хәрби округының (хәҙер Музыка ҡоралдары музейы бинаһы) округ Офицерҙар йорто эргәһендә асыла. 1978 йылда 28 гвардеец-панфиловсы Паркын реконструкциялау сиктәрендә Офицерҙар Йортоноң яңы монументаль бинаһы төҙөлә, һәм музей шунда күсә.
2015 йылда Астанала Оборона министрлығының Хәрби-тарихи музейын төҙөү процессы башлана, был маҡсатта уға Милли картиналар галереяһы бинаһы тапшырыла. Был Алма-Атанан экспонаттарҙың яңы музейға күсерелеүенә ҡарата йәмәғәтселек ризаһыҙлығын тыуҙыра. Әммә Оборона министрлығы, ысынбарлыҡта был йәшәп килгән музейҙы киңәйтеү, һәм ул ике ҡалала урынлашасаҡ, тип аңлата. Экспонаттарҙың бер өлөшө ваҡытлыса Астанала урынлаштырыласаҡ, әммә һуңыраҡ, бинаны яңыртып ҡорғандан һуң, Офицерҙар йортона ҡайтарыласаҡ.
2016 йылдан Алма-Аталағы музей Ҡаҙағстан Республикаһы Ҡораллы көстәренең Милли хәрби-патриотик үҙәге филиалының бер өлөшө һанала.

# Хәрби тарих музейы (Алматы)
## Экспозицияһы

Күргәҙмә комплексы 2 200 квадрат метр майҙанында урынлашҡан. Музей экспонаттары ХХ быуат башынан ҡулланылған совет хәрби техникаһы һәм ҡоралының ҙур коллекцияһынан ғибәрәт. Музейҙа дүрт коллекция: броня-танк ҡорал һәм техника, ер өҫтө артиллерияһы һәм миномёттар, һауа оборонаһы көстәре, махсус техника күрһәтелә. Коллекцияла ҡоралланған техниканың 122 берәмеге күрһәтелә. Музейҙың бер нисә экспонаты, мәҫәлән, хәрби автомобилдәр, хәрби техниканың раритет һәм тәжрибәле өлгөләре берҙән-бер дана ғына. Айырым залда байраҡ, шулай уҡ ҡорал һәм хәрби дан ҡомартҡылары коллекциялары күрһәтелә. Музей коллекцияһында самолёт, бронялы тягачтар, пушкалар һәм зенит ҡоролмалары, ракеталар, разведка ҡарауыл машиналары, хәрби катерҙар, танктармакеттары тәҡдим ителгән.
Музейҙа 1941 йылдың йәйендә Алма-Атала булдырылған И. Панфилов исемендәге 316-сы уҡсылар дивизияһы материалдарына айырым урын бирелә. Был экспозицияны генерал Панфиловтың ҡыҙы Валентина йыйған, һәм ул Мәскәү өсөн һуғыш диаромаһын, һалдаттарҙың шәхси әйберҙәрен, Брест ҡәлғәһе ҡомартҡыларын үҙ эсенә ала.
Аерым стенд Совет командирына - танк мастеры, подполковник Г. А. Адилбековка багышланган. Ул Centralзәк Азия халыкларының бердәнбер вәкиле - Икенче бөтендөнья сугышы аерым танк бригадасы командиры.
Музей шулай уҡ Афғанстан һуғышы осорон яҡтырта, һәм шулай уҡ, айырым залдағы исемлеккә шул һуғышта һәләк булған ҡаҙағстанлыларҙың исеме яҙылған.
# Баятлы

Баятлы, шулай уҡ Баятла (рус. Баятла) — Башҡорт АССР-ының (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы территорияһында) Ишембай районы Этҡол ауыл Советы составындағы 1972 йылға тиклем бөтөрөлгән утары.
Исеме — урынлашҡан урыны Баятлы яланы буйынса.
Ураҙбай ауылынан Әсеяланға барған урман юлы эргәһендә урынлашҡан булған. Шарлама тарлауығынан һуң юл эсендә артабан Лесхоз, Баятлы, Курсук, Әсе Аҡлан, Муйыллы үҙән, Әсеялан, ә артабан Кустан, Бүреҡасҡан, Аҡҡош аҡланы, Туҡмаҡ, Ирғазы, Тызым, Өрөк, Кәлмәй, Гүмәр, Күңелле, Ишора, Илға һ. б. торған.
«Башреспублика тораҡ пункттар исемлеге» (Өфө, 1926) белешмәһендә утар тураһында мәғлүмәт юҡ.
Һуғыштан һуңғы БАССР-ҙың административ-территориаль бүленеше белешмәһендә 1952 йылдың 1 июненә ҡарата Баятлы утары Үрге Этҡол ауылынан 4 км алыҫлыҡта тип күрһәтелә.
1970-се йылдар башында Маҡар лесхозының «Һәләүек лесничествоһы» Баятлы ауылынан 25 км алыҫлыҡта ятҡан Үрге Этҡол ауылына күсерелә.
1972 йылдың 1 июленә, 1981 йылдың 1 сентябренә БАССР-ҙың административ-территориаль бүленеше белешмәләрендә иҫәптә тормай.
2019 йылда Этҡол ауыл Советының Баятлы яланында лесхоздың, йәмәғәтселектең, ауыл биләмәһенең 300-ҙән артыҡ вәкиле, мәктәп уҡыусылары һәм ирекмәндәр 100 мең төп ҡарағай һәм ҡарағас үҫентеләре ултырталар

# Баятлы
## Географик урыны

Алыҫлығы:
- район үҙәгенә (Петровское) тиклем: 30 км (1 июнь 1952 йыл), Ишембай ҡалаһына тиклем 35 км (1969 йылдың 1 ғинуары)
- ауыл Советы үҙәгенә (Үрге Этҡол ауылы) тиклем: 4 км (1 июнь 1952 йыл), 10 км (1969 йылдың 1 ғинуары)
- яҡындағы тимер юл станцияһына (Ишембай) тиклем — 24 км (1 июнь 1952 йыл), 35 км (1969 йылдың 1 ғинуары)

# Баятлы
## Халҡы

1969 йылдың 1 ғинуарында 3 кеше йәшәй, башлыса урыҫтар.
# Куер-Еган

Куер-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лыглан-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Куер-Еган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200039122
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203912
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Тулҡынсалар

?Тулҡынсалар :
ата һәм инә бер береһенә оҡшамаған ебәк күбәләктәре (Lymantria dispar) :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Быуынтыҡ аяҡлылар |
| Класс: | Бөжәктәр |
| Отряд: | Тәңкә ҡанатлылар |
| Подотряд: | Көпшә томшоҡлолар |
| Ғаилә: | Тулҡынсалар |
Латинса исеме :
Lymantriidae Hampson, 1893 :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 693972 NCBI 27548 |
Тулҡынсалар (лат. Lymantriidae, рус. Волнянки ) — тәңкә ҡанатлылар отряды төн күбәләктәре. 3000 гә яҡын төрө бар. Һәр ерҙә таралған. Эре һәм уртаса ҙурлыҡтағы, ҙур кәүҙәле төклө күбәләктәр. Ҡанаттары бер төҫтә генә — аҡ, һары, һирәк кенә йәшел; ҡанат ҡоласы — 20—70 мм. Йыш ҡына енси диморфизм күҙәтелә — ҡайһы бер төрҙәренең инә заттары ҡанатһыҙ. Кис һәм төндә активтар. Көндөҙ ата күбәләктәр инә күбәләктәрҙе эҙләп осалар һәм еҫтәре буйынса эҙләп табалар. Ҡарышлыуыҡтары төк менән ҡапланған, шуға күрә ҡоштар өсөн ашарға яраҡһыҙ.
Ағас япраҡтары менән туҡланалар. Урман һәм баҡсаларга ҙур зыян килтерергә мөмкин. Айырыуса йыш осрайҙар: парһыҙ ебәк күбәләге; монах ебәк күбәләге (Lymantria monacha) — алғы ҡанаттары һорораҡ, зигзаг һымаҡ дүртәр ҡара һыҙыҡлы, артҡылары — аҡһыл-һоро, ҡарышлауығы ылыҫлы ағастарҙа үҫә; алтынһорһаҡ (Euproctis crysorrhoea) — ҡорһаҡ осо ҡыҙыл көрән йәки алтын һымаҡ төктәр усмаһынан тора (исеме шунан), ҡарышлауығы — һорғолт ҡара, емеш ағастарында, имән, йүкә һ. б. ағастарҙа туҡлана.

# Тулҡынсалар
## Сығанаҡ

* Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008 2013 йыл 7 декабрь архивланған. (тат.)
# Бискай ҡултығы

Биска́йский зали́в (исп. golfo de Vizcaya, франц. golfe de Gascogne, баск. Bizkaiko Golkoa, галис. golfo de Biscaia, окс. golf de Gasconha, брет. Pleg-mor Gwaskogn) — Испания һәм Франция яр буйҙарын йыуыусы Атлантик океан ҡултығы.

# Бискай ҡултығы
## География

Атамаһы басктарҙың Бискайя провинцияһынан барлыҡҡа килә. Испанияла был ҡултыҡты Кантабрия диңгеҙе (Mar Cantábrico) тип атайҙар һәм тик уның Басктар Иленең ярҙарын йыуған көнсығыш өлөшө генә Бискай ҡултығы тип атала.
Майҙаны 223 (194) мең км², оҙонлоғо 400 км, уртаса тәрәнлеге 1715 м, максималь тәрәнлеге — 4735 (5120) м.
Франция яр буйының төньяҡ өлөшө ҡаялы һәм бында бер нисә утрауҙар бар: Бель-Иль, Нуармутье, Ре, Олерон, Экс. Көньяҡҡа ҡарай яр буйы тигеҙләнә бара, уның өлөштәре Көмөш яры һәм Басктар яры тип атала. Пиреней ярымутрауы яр буйында Кантабрия тауҙары күтәрелә, һәм ҡултыҡ ярҙары йәнә ҡаялы була башлай
Ҡойоусы йылғалар: Гаронна һәм Дордонь (Жиронда эстуарийын барлыҡҡа килтерәләр), Луара, Адур, Бидасоа.
Февралдә ҡултыҡтың төньяҡ өлөшөндә һыуҙың температураһы 5—6°С, көньяҡта — 12—13 °C тәшкил итә; августта һыу төньяҡта 10 °C-тан көньяҡта 20—22 °C-ҡа тиклем йылый. Тоҙлолоғо яҡынса 35 ‰.
Штормдар, бигерәктә ҡышҡы осорҙа, йыш күҙәтелә. Ел тиҙлеге 113 км/сәғ ашыуы мөмкин.

# Бискай ҡултығы
## Хужалыҡта әһәмиәте

Балыҡ тотоу (сардина, камбала), устрица үрсетеү тармаҡтары үҫешкән. Төп порттары — Бордо, Брест, Нант, Ла-Рошель, Рошфор, Сен-Назер, Байонна (барыһы ла — Франция), Сан-Себастьян, Бильбао, Сантандер, Хихон һәм Авилес (барыһы ла — Испания).
Курорттар: Ла Боль, Биарриц һәм Сен-Жан-де-Люз.
# Асатрян Баграт Арташесович

Асатрян Баграт Арташесович (әрм. Բագրատ Ասատրյան; 2 февраль 1956 йыл) — ғалим-иҡтисадсы, банкир. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1985). Әрмәнстан Үҙәк банкыһының элеккке рәйесе.

# Асатрян Баграт Арташесович
## Биографияһы

Баграт Арташесович Асатрян 1956 йылдың 2 февралендә Әрмән ССР-ы Сисиан районы Дарпас ауылында тыуған.
* Ереван халыҡ хужалығы институтын иҡтисадсы һөнәре буйынса тамамлай. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1985).
* 1977—1978 — Ереван һөт заводында иҡтисадсы.
* 1978—1990 — НАН Иҡтисад институты хеҙмәткәре, артабан өлкән хеҙмәткәре.
* 1990—1995 — Әрмәнстан Юғары Советы депутаты.
* 1994—1998 — Әрмәнстан Үҙәк банкы рәйесе.
# Вайсеварте

Вайсеварте (нем. Weißewarte) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 432 кеше йәшәй. Майҙаны — 19,86 км². Диңгеҙ кимәленән 36 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39517 һәм автомобиль коды — SDL.
# Нужа (Ошма ҡушылдығы)

Нужа — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ошма йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Нужа (Ошма ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300412111100036764
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103676
* Бассейн коды — 10.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ноғманнасир Мәҙиәров

Ноғманнасир Мәҙиәров (1782—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.

# Ноғманнасир Мәҙиәров
## Биографияһы

Ноғманасир Мәҙийәров (Ноғманнасир Мәҙийәр улы Биксурин) Ырымбур губернаһы Бүләр улусы (хәҙерге Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районы) Бикчәнтәй ауылында йәшәгән. Зауряд-сотник булып хеҙмәт итә.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 5-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 5-се Башҡорт атлы полкы Бөгөлмә өйәҙе Ҡарабан ауылында 12-се, 11-се һәм 10-сы кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 29 авгусында Ҡазан менән Чебоксар аша Түбәнге Новгородҡа бара. 15 октябрҙән кенәз П. М. Волконский отряды составына керә, Сураж һәм Велиж ҡалаларында урынлаша. 1 ноябрҙән генерал-майор М. М. Свечин отряды составына инә. 1812 йылдың 14-16 ноябрендә Березина буйындағы алыштарҙа ҡатнаша. Артабан Витебскиҙа һәм Борисовта була. 1813 йылдың ғинуарында Данциг (Гданьск) ҡәлғәһен ҡамауҙа ҡатнаша. 1813 йылдың октябренән 1814 йылдың апреленә ҡәҙәр Минск губернаһында хеҙмәт итә, шул уҡ ваҡытта полктың бер өлөшө Лейпциг янындағы алышта ҡатнаша һәм һуғышты Парижда тамамлай.

# Ноғманнасир Мәҙиәров
## Бүләктәре

* «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры
# Ишкүл (Силәбе өлкәһе)

Ишкүл (рус. Ишку́ль) - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһендәге күл.

# Ишкүл (Силәбе өлкәһе)
## Географияһы

Ишкүл Силәбе өлкәһенең Мейәс ҡалаһынан төньяҡтараҡ урынлашҡан, Илмән ҡурсаулығы биләмәһенә инә.
Күлдән төньяҡтараҡ Кәрәмәткүл, Сереккүл, Тәрәнкүл, Ҡарабалыҡ, шулай уҡ Арғужа һыуһаҡлағысы урынлашҡан. Көнсығышта — Сәйеткүл ята. Иң яҡын тораҡ пункты — Новоандреевка ҡасабаһы (Мейәс ҡала округы составында) һәм Южный Горняк ҡасабалары.
Административ йәһәттән Мейәс ҡала округына инә.
Мейәскә тиклем алыҫлығы – 26 км, Силәбегә – 115 км, Өфөгә – 282 км.

# Ишкүл (Силәбе өлкәһе)
## Этимологияһы

Ишкүл башҡорт телендәге "иш" һәм "күл" һүҙҙәренән яһалған.
Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә ошондай аңлатма бирә: Название башкирское, в переводе означает «па́рное, соединённое озеро», где иш — «парный, соединённый», куль — «озеро». Возможно название произошло от башкирского мужского имени Ишкул, где иш — «напарник, товарищ, собрат».
Күлдең бөгөллө-бөгөллө боролоштары арҡаһында ул бер нисә булып күренә, шуға ла "ишле", йәғни, күп тигән мәғәнәгә лә эйә тип һанаусылар ҙа бар.

# Ишкүл (Силәбе өлкәһе)
## Тасуирламаһы

* Күлдең оҙонлоғо 3,9 км, уртаса киңлеге 0,7 км.
* Һыу көҙгөһө майҙаны 2,56 км².
* Максималь тәрәнлеге 14 м-ҙа тәрәнерәк, уртаса 7,4 м.
* Диңгеҙ кимәленән абсолют бейеклеге 322 м.
Күл һыҙатланышы оҙонса.
Ишкүл тәбәшәк тауҙар араһында ҡыҫылып ята һәм ике тапҡыр тура мөйөш яһап борола. Ҡултыҡтарға бүлгеләнгән күл бер нисә ваҡ ятҡылыҡтан торған кеүек тәьҫорат тыуҙыра һәм "ишле" кеүек күренә лә инде.

# Ишкүл (Силәбе өлкәһе)
## Флораһы һәм фаунаһы

Күл тирәләй ҡайын менән ҡатнаш мешәлектәр - ҡарағай урмандары өҫтөнлөк итә. Үләндәре төрлө, бай.
Күлдә туғыҙ төрлө балыҡ тереклек итә, 1948 йылдан ҡондоҙ үрсей.

# Ишкүл (Силәбе өлкәһе)
## Шулай уҡ ҡара

* Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге
# Верды-Эрк

Верды-Эрк — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы/ Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Аргун йылғаһының уң ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Верды-Эрк
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, Грозный ҡалаһынан Аргун йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07020001212108200005962
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200596
* Бассейн коды — 07.02.00.012
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ковальский Антон Филиппович

Антон Филиппович Ковальский (1906 — 14 апрель 1945) — 134-се гвардия айырым сапер батальоны саперы (11-се гвардия танк корпусы, 1-се гвардия танк армияһы, 1 Украина фронты), гвардия ефрейторы, Советтар Союзы Геройы (1944).

# Ковальский Антон Филиппович
## Биографияһы

Антон Филиппович Ковальский 1906 йылда хәҙерге Ғафури районының Урыҫ Һаҫыҡкүле ауылында тыуған.
Украин. ВКП(б) ағзаһы. Һуғышҡа тиклем колхозда балта оҫталары бригадиры булып эшләй.
1942 йылдың ғинуарында Ғафури районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға алына.
1943 йылдың февраленән Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында.
Гвардия ефрейторы А. Ф. Ковальский 1944 йылдың 19 июлендә Көнбайыш Буг йылғаһын кискәндә һуғышта батырлыҡ күрһәтә. 1945 йылдың 14 апрелендә алыштарҙың береһендә һәләк була..

# Ковальский Антон Филиппович
## Батырлығы

«134-се гвардия айырым сапер батальоны (11-се гвардия танк корпусы, 1-се гвардия танк армияһы, 1 Украина фронты) саперы гвардия ефрейторы А. Ф. Ковальский 1944 йылдың 19 июлендә, дошмандың туҡтауһыҙ артиллерия уты һәм һауанан авиация менән бомбаға тотоу шарттарында Көнбайыш Буг йылғаһын аша сыҡҡанда, үҙенең саперҙар взводы менән бер сәғәт эсендә емерелгән күперҙе тергеҙә һәм танк өсөн урап үтә торған юл эшләй. Биш сәғәт дауамында Ковальский, һыу эсендә тороп, кисеүҙе тотоп тора. Бригаданың бөтә хәрби машиналарының өҙлөкһөҙ үтеүен тәьмин итә.
1944 йылдың 23 июлендә төндә, дошмандың автомат һәм миномет уты аҫтында Сан йылғаһы аша сыҡҡанда, рулевой булараҡ, пехотаны батальонға тиклем аша сығара, ә 1944 йылдың 24 июлендә Сан йылғаһы аша күпер төҙөгәндә, дошмандың миномет уты һәм бомбаға тотоуы аҫтында терәүҙәр ҡуйыу буйынса ҡуйылған заданиены үтәп сыға».
СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 23 сентябрендәге указы менән, командованиеның заданиеһын өлгөлө үтәгәне һәм немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәткәне өсөн, гвардия ефрейторы Антон Филиппович Ковальскийгә Советтар Союзы Геройы исеме бирелә һәм Ленин ордены менән «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 4572) тапшырыла.

# Ковальский Антон Филиппович
## Наградалары

* «Алтын Йондоҙ» миҙалы, Советтар Союзы Геройы (23.09.1944).
* Ленин ордены.
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (23.01.1944)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (14.02.1944).
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (29.07.1943).
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (1943).

# Ковальский Антон Филиппович
## Хәтер

Башҡортостан Республикаһының Ғафури районы Урыҫ Һаҫыҡкүле ауылында А. Ф. Ковальский уҡыған мәктәп бинаһында мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
# Авранло замогы

Авранло ҡәлғәһе (грузин: ციხე ავრანლოს) мегалитик ҡоролма, Грузияның көньяғында Квемо Картли районының Цалка муниципалитетында урынлашҡан. Авранло ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай 0,5 км алыҫлыҡтағы таш төҙөлөшө техникаһы ҡулланып төҙөлгән замок ҙур стенанан ғибәрәт. Диңгеҙ кимәленән 1640 метр бейеклектәге замок Кця йылғаһының һул ярында тора, мең йыллыҡтың һуңғы сиреге менән даталана.
Aвранло өс кимәлле террасаларҙан торған комплекс. Иң аҫҡы ҡатламы тау итәгендә ерҙән өс метр бейеклектә һәм 80 метр оҙонлоҡтағы ярым түңәрәк стенанан тора. Ишеге 1,9 м бейеклектә һәм 1,75 м. киңлектәге монолит менән көпләнгән. Комплекс һәм тауҙар араһында ҙур булмаған урта быуат христиан сиркәүе тора. Шулай уҡ замоктан алыҫ түгел мәмерйә ансамбле урынлашҡан
Икенсе һәм өсөнсө ҡатламдары ла ғәйәт ҙур структуралар. Өсөнсө һәм иң өҫкө ҡатламы тауҙың түбәһендә урынлашҡан. Оҙонлоғо 25 м, киңлеге 18 м һәм планында дүртмөйөш. Стеналарының киңлеге 3 метҙан алып 4 метрға тиклем. Стеналарҙың байтағы зыян күргән, ә бер өлөшө емерелгән. 2006 йылда археологик ҡаҙыныу эштәре барышында мегалитик комплекстан төньяҡҡа ҡарай Караз мәҙәниәте ауылы һәм б.э. тиклем 12-11 быуат некрополе табылған
Замок 2007 йылда Грузияның милли әһәмиәттәге күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡылары исемлегенә индерелә
# Кесе Карен

Кесе Карен — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Карен йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Кесе Карен
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200050185
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115205018
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Үрге Троицк ауыл Советы (Туймазы районы)

Үрге Троицк ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Туймазы районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Үрге Троицк ауылы.

# Үрге Троицк ауыл Советы (Туймазы районы)
## Тарихы

Үрге Троицк ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Туймазы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

# Үрге Троицк ауыл Советы (Туймазы районы)
## Иҫтәлекле урындары

* Изге Троица храмы —Үрге Троицк ауылындағы ғибәҙәтхана, XVIII быуат архитектура ҡомартҡыһы, ҡазан бароккоһы стилендә төҙөлгән. Бейек манараһы һәм өлөшләтә һаҡланып ҡалған һылап яһалған биҙәге бар. Стеналарының ҡалынлығы урыны менән 1,2 метрға етә. Бер нисә тәҙрә уйымдарында сүкеп яһалған тулҡын-ромб һүрәтле рәшәткәләр, ҡыҫып ҡуйылған тәҙрәләрҙә — горизонталь һәм тәре ҡиәфәтле бәйләүҙәр менән берләштерелгән һөңгө ҡиәфәтендәге вертикалдәр тора. Октябрь революцияһына тиклем ғибәҙәтхана округта төп мәхәллә булған. Уны төҙөгәндә иретмә әҙерләү өсөн йомортҡа ҡулланылған. Хәҙерге ваҡытта ғибәҙәтхана өлөшләтә тергеҙелгән.
* Шумилов шарлауыҡтары — шарлауыҡ Шумилов шишмәләренән барлыҡҡа килә. Яҡындағы тауҙарҙан алыҫ ятыуы менән ғәҙәти булмаған шарлауыҡ, һыуы бейек булмаған ҡаялы ҡалҡыулыҡтың битләүенән яртыһы тиерлек кимәле бейеклегенән ағып төшә. Шарлауыҡ һыуҙары бер шишмәгә ҡушылып, Оло Ҡыҙаш йылғаһына ҡоя. 2010 йылдан тәбиғәт ҡомартҡыһы.
# Ҡәйепов

Ҡәйепов — фамилия.
* Әйүп Ҡәйепов — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында 2-се Башҡорт атлы полкының поход старшинаһы, подпоручик (1812).
* Ҡәйепов Иҫәнғол Мәмбәт улы (1773—1848) — майор. Дворян.
* Ҡәйепов Мөхәмәтгәрәй Ильяс улы (1825—?) — кантон башлығы, зауряд-есаул (1862).
* Ҡәйепов Яхъя Зәйнулла улы (1955 т.) — агроном. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2009). Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2015).