# Ҡалас (ҡала)

Ҡалас — ҡала (1945), Рәсәй федерацияһының Воронеж өлкәһе Ҡалас районы һәм Ҡалас ҡала биләмәһенең административ үҙәге.
Халыҡ — 18 834 кеше (2018 йыл).

# Ҡалас (ҡала)
## Географияһы

Ҡала янында Толучеевка һәм Подгорная (бассейн Дон) йылғалары ҡушылған урында, Воронеждан 240 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Ҡала биләмәләһенә Ҡалас ҡалаһы, Гаранькин, Гринев, Залесный, Крутой, Николенков, Рыбкин, Сереженков утарҙары инә.

# Ҡалас (ҡала)
## Тарих

Археологик ҡаҙыуҙар күрһәтеүенсә, районда б. э.тиклем икенсе мең йыллыҡта хәҙерге территорияһында йәшәүсе халыҡтар игенселек һәм малсылыҡ менән шөғөлләнгән, улар дала буйлап күсеп йөрөгән халыҡ булған. 1571 йылда был территорияла даими йәмәғәт ҡарауыл хеҙмәте ойошторола.
XVIII быуат башында даими ултыраҡтар барлыҡҡа килә$^{[<spanstyle=""title="неуказанисточникнаутверждение(18апреля2017)">722сығанағыкөнкүрһәтелмәгән</span>]}$. Украин күскенселәре һәм Острогожский полкы казактары уларға нигеҙ һалған. Губерна канцелярияһы 1715 йылда Воронеж янында — Ҡалас биҫтәһен.төҙөү тураһында бойороҡ бирә. Сауҙа слобода әһәмиәте арта, тимер юлдар 1896 йылда төҙөлә башлаған.
ГГраждандар һуғышында край яуһыҙ алыш плацдармы була.
1928 йылдың 30 июлендә Ҡалас Калачеевский районының үҙәгенә әйләнә.
Бөйөк Ватан һуғышы барышында ла Калачеевский районы һуғыш яланы була. 15 меңдән ашыу ир-ат төрлө фронттарҙа һуғыша, шуларҙың 9 меңдән ашыу яугир һуғышта һәләк булған. Ҡалас ҡалаһының 17 кешеһенә Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
1945 йылдың 10 ғинуарынан РСФСР Юғары Советы Президиумы указы Ҡалас районға буйһонған ҡала итеп үҙгәртелә.
Тыныс ваҡытта ҡаланың 5 кешеһенә Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.Һуңғы йылдарҙа районда хужалыҡ нығый бара, ауыл хужалығы культураларының уңыш арта, һарыҡ малы күбәйә, колхоз техник яҡтан яҡшы йыһазландырыла. 1960 йылда бында өлкәнең иң эре элеваторы барлыҡҡа килә. 1970—1980 йылдарҙа Ҡалас янында ҙур предприятиелар сафҡа индерелә: шәкәр һәм сыр яһау заводы, ит комбинаты, электр селтәрҙәре, трансгаз.
Бөгөн Ҡалас — хәҙерге үҫешкән социаль инфраструктуралы ҡала, унда бик күп белем биреү, медицина һәм мәҙәни учреждениелар бар. Район территорияһында йөҙҙән ашыу тарихи, архитектура һәйкәлдәре бар.

# Ҡалас (ҡала)
## Климат

Ҡала климаты уртаса континенталь, ҡыш сағыштырмаса һалҡын һәм эҫе, ҡоро йәй.
Климат Ҡалас (1981—2010 йылдарҙа нормалары) :
| Күрһәткестәре | Дек. | Ғин. | Март | Апра. | Май | Июнь | Июль | Авг. | Сена. | Окт. | Нояб. | Февр. | Йыл |
| Уртаса температура, °C | -6,1 | -6,5 | -1 | 8,4 | 15,1 | 19,3 | 21,2 | 19,9 | 13,7 | 7,2 | -0,2 | -4,9 | 7,2 |
| Яуым-төшөм нормаһы, мм | 42 | 33 | 29 | 24 | 37 | 57 | 57 | 35 | 50 | 40 | 43 | 42 | 489 |
| Сығанағы: ФГБУ "ВНИИГМИ-МЦД" 2017 йыл 31 июль архивланған. ||||||||||||||

# Ҡалас (ҡала)
## Мәҙәниәт
#### Музейҙар

* Ҡалас район тыуған яҡты өйрәнеү музейы

# Ҡалас (ҡала)
## Мәҙәниәт
#### Кинотеатрҙар

* "Юбилей" иинотеатры

# Ҡалас (ҡала)
## Мәҙәниәт
#### Мәҙәниәт йорто

* "Юбилей" район мәҙәниәт йорто
* Заброденский мәҙәниәт йорто
* В. И. Чапаев исемендәге мәҙәниәт йорто

# Ҡалас (ҡала)
## Тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы

* И. Ленин һәйкәле
* Жак Якобин һәйкәле
* В. Ф. Маргелов һәйкәле
* Е. А. Родионов һәйкәле
* Аҡбур мәмерйә
* Успение сиркәү ҡорам комплексы (XVIII—XX быуат. Архитектура ҡомартҡыһы)
* Успенская сиркәүе (1750 йыл. Архитектура ҡомартҡыһы)
* Лисицын йорто (Ҡалас, 9 ғинуар урамы, 3; xx быуат башында. Архитектура ҡомартҡыһы)
* Башланғыс мәктәп бинаһы (Ҡалас, Ленин майҙаны, 10; XIX быуат. Архитектура ҡомартҡыһы)
* Торлаҡ йорт (Ҡалас, Ҡыҙыл Армия урамы, 3; XIX быуат. Архитектура ҡомартҡыһы)
* Торлаҡ йорт (Ҡалас, Ленин майҙаны, 6; 1900 йыл. Архитектура ҡомартҡыһы)

# Ҡалас (ҡала)
## Белем

Ҡалас ҡалаһының белем биреү учреждениелары:
Ҡалас балалар баҡсаһы № 4 2019 йыл 15 апрель архивланған.
Ҡалас балалар баҡсаһы № 5
Ҡалас балалар баҡсаһы № 6 2019 йыл 10 апрель архивланған.
Ҡалас балалар баҡсаһы № 7 2019 йыл 25 апрель архивланған.
Ҡалас гимназияһы № 1
Ҡалас урта мәктәбе № 1 2019 йыл 23 февраль архивланған.
Ҡалас урта мәктәбе№ 6
Ҡалас балалар сәнғәт мәктәбендә
Ҡалас аграр техникумы

# Ҡалас (ҡала)
## Белем
#### Билдәле шәхестәр

* Краснощеков Павел Сергеевич (1935-2016) — СССР һәм Рәсәй математигы, Рәсәй Фәндәр академияһының академигы (1992).