yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ваткуль

Ваткуль — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лозьва йылғаһының уң ярына тамағынан 221 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.

# Ваткуль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200009373
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200937
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Сөнәғәтов Исмәғил Сәнәғәт улы

Сөнәғәтов Исмәғил Сәнәғәт улы (рус. Сунагатов Исмагил Сунагатович 1906 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой.

# Сөнәғәтов Исмәғил Сәнәғәт улы
## Биографияһы

Сөнәғәтов Исмәғил Сәнәғәт улы 1906 йылда хәҙерге Башҡортостандың Белорет районы Үткәл ауылында тыуа. 1941 йылда Белорет районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 58-се гвардия кавалерия полкында ездовой булып хеҙмәт итә.
76 мм батареяһы ҡыҙылармеецы ездовой Сөнәғәтов Исмәғил Сәнәғәт улы Бранденбург ҡалаһы өсөн һуғышта Зило-канал аша дошмандың көслө уты аҫтында снарядтар ташый һәм һуғыш яланынан ике ауыр яралы һалдатты алып сыға. Был ҡыйыулығы өсөн Сөнәғәтов Исмәғил Сәнәғәт улы 1945 йылдың 19 июлендә подразделениеның 15/н бойороғо менән «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ була.
1945 йылдың 9 майында СССР Юғары Советы Президиумы Сөнәғәтов Исмәғил Сәнәғәт улын «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләй.
Сөнәғәтов Исмәғил Сәнәғәт улының һуғыштан һуңғы яҙмышы тураһында мәғлүмәттәр юҡ.
# Тынинница

Тынинница — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вига йылғаһының уң ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Тынинница
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300312110000015082
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001508
* Бассейн коды — 08.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Бәләкәй Арыҫлан (йондоҙлоҡ)

Бәләкәй Арыҫлан (йондоҙлоҡ) (лат. Leo Minor) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — 46 LMi, яҡтылығы 3,83 була. Майҙаны буйынса урыны — 64.
# Афифе Жале

актёр
Афифе Жале (1902, Истанбул — 24 июль, 1941 йыл) — Төркиәнең тәүге мосолман театр актрисаһы .

# Афифе Жале
## Биография

Афифе Жале (Әфифә Жәлә) Истанбулда 1902 йылда Һидайәт-бей менән Мәтхиә-ханым ғаиләһендә тыуған; һеңлеһе- Бәһиә-ханым һәм ҡустыһы- Сәләх-бей.

# Афифе Жале
## Карьера

Әфифә Истанбул сәнәғәт мәктәбен тамамлай, актриса булырға хыяллана. Ул осорҙа Ғосман империяһында мосолман төрөк- ҡатын ҡыҙҙары сәхнәлә уйнай алмаған. Актрисалар грек, әрмән , йәки йәһүд ҡатын-ҡыҙҙары булған.
Әфифәнең атаһы ҡыҙының актриса булыу теләгенә ҡаршы була. Шуға ҡарамаҫтан, Әфифә Дарюльбедаи консерваторияһында стажер булып эшкә урынлаша (төр. Darülbedayi). Консерваторияла был ваҡытта мосолман ҡатын-ҡыҙҙары өсөн актерлыҡ курстары асыла. Улар тик ҡатын-ҡыҙҙар өсөн уйнарға тейеш була.
1920 йылда Әфифә тәүге тапҡыр Yamalar спектаклендә (Хүсәйн Суат) Эмель ролендә сығыш яһай. Был ваҡытта ошо ролде уйнаған Элиза Бинемеджиян сит илгә китә һәм «Эмель» ролендә уйнарға актриса булмай. Әфифә «Жале» тигән сәхнә исеме ала. "Аполлон театры"нда (Ҡадыкөй ҡалаһы) уйнай башлаған Афифе Жале Төркиәләге тәүге мосолман театр актрисаһы була. Театр етәкселеген ҡатын-ҡыҙҙарҙың хоҡуҡтары сикле булыуы тураһында иҫкәртәләр һәм 1921 йылда Әфифәне эшенән бушаталар. Һуңыраҡ ул башҡа театрҙарҙа башҡа исемдәр аҫтында сығыш яһай башлай.
1923 йылда Ататөрк- Төрөк Республикаһына нигеҙ һалған дәүләт эшмәкәре, ҡатын-ҡыҙҙарҙың хоҡуҡтарын яҡлау тураһында мәсьәләне күтәреп сыға. Ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтарын сикләгән күп закондар ғәмәлдән сыҡҡас, Әфифәне театрға кире алалар. Ләкин был ваҡытҡа ауыр хәлдән нисек сығырға белмәгән Әфифә насар эҙемтәләр биреүсе дарыуҙар менән мауыға башлаған була.

# Афифе Жале
## Ғаиләһе

1928 йылда ул музыкант Селахаттин Пынар менән таныша(1902—1960). Улар 1929 йылда өйләнешә, ләкин Әфифәнең насар ғәҙәтенән арына алмауы арҡаһында ғаилә тарҡала- 1935 йылда улар айырылыша.
Ире менән айырылышҡас, Әфифә Баҡыркөй психиатрия дауаханаһына эләгә һәм һуңғы йылдарын шунда үткәрә. Афифе Жале 1941 йылдың 24 июлендә вафат була.
# Көньяҡ Атлантик килешеү ойошмаһы

«Көньяҡ Атлантик договор ойошмаһы» (рус. «Организация Южноатлантического договора», ингл. South Atlantic Treaty Organization, SATO; исп. Organización del Tratado del Atlántico Sur, OTAS), «САТО» — 1970-се йылдарҙың икенсе яртыһындағы Көньяҡ Атлантика илдәренең антикоммунистик һәм антисовет хәрби-сәйәси берлеге проекты. Америка генералы Александр Хейг тарафынан тәҡдим ителә. Латин Америкаһындағы үтә уң режимдарҙың берләшеүен һәм Көньяҡ Африка Республикаһының формаль булмаған ҡатнашыуын күҙҙә тота. Ихтимал булған ҡатнашыусыларының бер фекергә килә алмауы арҡаһында үҫеш тапмай.

# Көньяҡ Атлантик килешеү ойошмаһы
## Ихтимал булған ҡатнашыусылары

САТО-ла түбәндәге илдәр ҡатнашыр тип күҙаллана:
* Аргентина — генерал Хорхе Виделаның хәрби хунта режимы
* Бразилия — генерал Эрнесту Гейзелдең хәрби идаралыҡ режимы
* Уругвай — президент Апарисио Мендестың үтә уң хөкүмәте
* Чили — генерал Аугусто Пиночеттың хәрби хунта режимы
* КАР — Балтазар Форстер хөкүмәте үткәргән апартеид режимы.
# Келасур диуары

Келасур диуары — Келасур йылғаһынан Абхазия тауҙары һәм тарлауыҡтары буйлап Ингури йылғаһына тиклем һуҙылған, хәҙер емереклектәре генә ҡалған нығытма ҡоролмаһы.

# Келасур диуары
## Тасуирлама

Стенаһының оҙонлоғо 160 километр тәшкил итә һәм Кавказдағы башҡа аналогтарынан бейегерәк (Дербент стеналары), әммә оҙонлоғо буйынса Бөйөк Горган диуарынан ҡалыша. Стена буйындағы башнялар һаны бер нисә йөҙгә етә. Уларҙың һәр береһе бейеклеге 8-12 метрға еткән, өс рәт бойницалы ыҡсым ҡәлғә була. Бөгөн Сухум ҡалаһын уратып алған урта быуат нығытма ҡоролмаһынан айырым баншялар һәм ҡәлғәләрҙең емереклектәре генә ҡалған.
План буйынса һарыҡташтарҙан дүрт мөйөшлө итеп төҙөлгән һәм эзбиз ҡатнашмаһы менән нығытылған Келасур башняһы емереклектәре Сухумдың көнсығыш сигендә, Келасур йылғаһы тамағында һаҡланып ҡалған. Оборона ҡоролмалары бигерәк тә диуар башланған ерҙә — Келасур йылғаһынан Моква йылғаһына тиклем туплана. Ошо 60 километрға 200 башня тура килә, уларҙың 100-ө — яҡшы торошта, ҡалғандары ныҡ емерелгән. Башнялар араһы — 40-120 метр, тигеҙһеҙ урында — 300 метр һәм унан да күберәк. Ҡалған арауыҡта Инуграға тиклем бары тик 4 айырым башня тора.

# Келасур диуары
## Тарихы

Был ҡоролманың барлыҡҡа килеүенең бер нисә версияһы бар: мингрел, византия, фарсы һәм абхаз. Мингрел версияһына ярашлы, Келасур диуарын 1640—1650 йылдарҙа Мегрелия кенәзе Леван II Дадиани үҙенең биләмәләрен элекке вассалдары — Абхазия хакимдарының баҫҡынсылығынан һаҡлау өсөн төҙөтә. Профессор Юрий Николаевич Воронов диуар хаҡында түбәндәгеләрҙе яҙа:
   В последний период своего правления (1640—1657) Леван был вынужден перейти к организованной обороне своих владений, выразившейся в возведении и укреплении фортификационных сооружений на границе с Абхазией. Арканджело Ламберти сообщал, что владетели Мегрелии «с весьма большими расходами возвели стену длиною в 60 тысяч шагов, и на известном расстоянии в ней находятся башни, охраняемые значительными отрядами стрелков». На карте другого итальянского миссионера, Кастелли, над выразительным изображением Келасурской стены имеется надпись: «Стена в 60 тысяч шагов, для сдерживания абхазов предназначенная». Вахушти по этому поводу писал: «К востоку от Анакопии от моря до гор Леван Дадиани провёл стену большую, дабы абхазцы не могли спуститься в Мегрелию».
Келасур диуары төҙөлөшө тураһында 1635—1653 йылдарҙа Колхидала йәшәгән католик миссионер Арканджело Ламбертиҙан башҡа, XVIII быуат урталарында йәшәгән грузин тарихсыһы һәм географы Вахушти Багратиони яҙа.
Ғалимдарҙың һәм археологтарҙың тикшеренеү һөҙөмтәләренә, шулай уҡ үҙе тапҡан яҙма сығанаҡтарға нигеҙләнеп профессор Заза Алексидзе, диуарҙың VI быуатта, Византия императоры Юстиниана идара иткән ваҡытта таштан һалынған һәм илде Төньяҡ Кавказ ҡәбиләләре баҫҡынсылығынан һаҡларға тейеш була, тип иҫәпләй. Шул уҡ ваҡытта Леван II Дадиани XVII быуатта диуарға ағас ҡоролмалар өҫтәй.
# Көнсығыш

Көнсығыш — Донъяның Ҡояш ҡалҡҡан тарафы.
| | Төньяҡ | |
| Көнбайыш | | Көнсығыш |
| | Көньяҡ | |
* Был география терминдәре буйынса тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
# Баланада

Баланада — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Баланда йылғаһының уң ярына тамағынан 116 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Баланада
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Медведица йылғаһы башынан Терса йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010300112107000008290
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000829
* Бассейн коды — 05.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ун-Паж-Ю

Ун-Паж-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лыхма йылғаһының һул ярына тамағынан 204 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Ун-Паж-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300021934
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302193
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Теплая Речка

Тёплая Речка — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уксунай йылғаһының уң ярына тамағынан 82 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Теплая Речка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200412115200002357
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200235
* Бассейн коды — 13.01.02.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Атени нығытмаһы

Атени нығытмаһы - (груз. ატენის ციხე) - Грузияның Гори муниципалитетына ингән тарихи ҡомартҡы.

# Атени нығытмаһы
## Тасуирламаһы

Атени нығытмаһы Х - XI ыуаттар арауығында таштан төҙөлгән. Диуарҙары бейек һәм ныҡлы. Форттың түбән яғында ярайһы ҙур һыу ятҡылыҡтары булған.
Нығытма 1920 йылғы ер тетрәүҙә ныҡ зыян күргән. Дәүмәле 38,4 х 17,2 м, ике секциянан тора. Төньяғындағыһы ҙур түгел, төп өлөшө көньяҡ өлөштә урынлашҡан.
Нығытма өсөн төрлө быуаттарҙа алыш барған. Иң көслө һөжүм XVII быуаттың утыҙынсы йылдарында була - Картли короле Ростом Теймураз королль яҡлыларға ҡаршы баш күтәрә. Ҡаты һуғыштарҙан һуң Ростом нығытманы тотош емертә. Хәҙер нығытма урынында бары харабалар тора.
2006 йылда Атени нығытмаһы милли әһәмиәткә эйә булған күсемһеҙ мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы тип танылған.
# Оло Аксел

Оло Аксел — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мокша йылғаһының һул ярына тамағынан 248 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Оло Аксел
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010200112110000027926
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002792
* Бассейн коды — 09.01.02.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Полуденный Актай

Полуденный Актай — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Актай йылғаһының уң ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Полуденный Актай
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, инештән Тагил йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501212111200004688
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200468
* Бассейн коды — 14.01.05.012
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Мульденхаммер

Мульденхаммер (нем. Muldenhammer) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3462 кеше йәшәй. Майҙаны — км². Диңгеҙ кимәленән метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 8262 һәм автомобиль коды V.
# Өфө үҙәге

Өфө үҙәге — ҡаланың тарихи үҙәк өлөшө, Өфөнөң Ленин һәм Киров райондарында урынлашҡан. Көнбайыштан — Ғафури урамы, төньяҡтан — Революцион урам, көнсығыштан — Цюрупа урамы, көньяҡтан Ағиҙел йылғаһы менән сикләнгән. Өфөнөң тарихи үҙәге географик үҙәгенән күпкә көньяҡтараҡ ята.

# Өфө үҙәге
## Мәҙәниәт

Өфө үҙәгендә мәҙәни объекттар бик күп, улар араһында түбәндәгеләр бар: Салауат Юлаев һәйкәле, «Каруанһарай» сауҙа-эш комплексы, Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы, Конгресс-холл, «Нефтсе» мәҙәниәт һарайы, Республика йорто, Профсоюздар һарайы, Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры, Телеүҙәк, Дуҫлыҡ монументы, Башҡортостан Республикаһы Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театры. Улар бөтәһе лә ҡаланың иҫтәлекле урындары булып тора.

# Өфө үҙәге
## Урамдар

Төп урамдары: Цюрупа, Ленин, Карл Маркс, Гоголь, Аксаков, Ғафури, Зәки Валиди, Пушкин, Коммунистик, Чернышевский, Революцион.
# Раскуишка

Раскуишка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чусовая йылғаһының һул ярына тамағынан 513 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Раскуишка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, инештән Ревда ҡалаһына тиклем, Ревда йылғаһын һәм Ново-Мариинск һыуһаҡлағысынан сыҡҡан йылғаны индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100512111100010134
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101013
* Бассейн коды — 10.01.01.005
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Иҡсан (Салауат районы)

Иҡсан — Башҡортостан Республикаһы Салауат районы биләмәһе составына кергән, хәҙер бөткән ауыл.

# Иҡсан (Салауат районы)
## Тарихы

Иҡсан — Ҡыр-Көҙәй улусы башҡорттары ауылы була, унда керҙәштәр бөтөнләй керетелмәй. Әнүәр Әсфәндийәровтың «Башҡортостан һәм уның сиктәш биләмәләре ауылдары» китабында яҙылыуынса, Ҡыр-Көҙәй улусы ауылдары XVIII быуаттың 50-60-сы йылдарында барлыҡҡа килә. Улар 1735—1740, 1755—1756 йылдарҙа көлгә ҡалдырылып яндырылған ауылдар эргәһендә нигеҙләнә. Иҡсан ауылының атамаһы Эҫем йылғаһы үҙәненән күсеп килеп нигеҙ һалған Ихсан Йәнекәйев исеменән алып ҡушылған. 1896 йылда баҫылып сыҡҡан «Өфө губернаһы биләмәләренең тулы исемлегендә» 86-сы биттә бирелгән мәғлүмәттәргә ярашлы, ауыл Өфө өйәҙенең 5-се станына ҡараған. Ауыл эргәһенән аҡҡан йылға ла Иҡсан исемен йөрөткән. 1795 йылда уҙғарылған V ревизия мәғлүмәттәре буйынса, ауылда 15 йорт иҫәпләнеп, уларҙа 105 кеше йәшәүе теркәлә.
Тарихи мәғлүмәттәргә ҡарағанда, 1775 йылда Иҡсан (Ихсан) Йәнекәйев Салауат Юлаев һәм уның атаһы, старшина Юлай Аҙналинға ҡаршы шаһитлыҡ итә.
Ул ваҡытта волосҡа Яхъя, Миндеш, Ишембай (Мусабай), Иҡсан ауылдары ҡараһа ла, Рычков менән Красильников 1755 йылда төҙөгән картала Миндештән башҡа был ауылдарҙың береһе лә күрһәтелмәгән.
1896 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда ике йортта 11 кеше: дүрт ир-ат, ете ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. Артабанғы мәғлүмәттәр юҡ.
# Үрге Гондыр

Үрге Гондыр (рус. Верх-Гондыр) — Рәсәй Федерацияһы Пермь крайының Көйәҙе районындағы ауыл. Оло Гондыр ауыл биләмәһе составына инә.

# Үрге Гондыр
## Географик урынлашыуы

Гондырка йылғаһы буйында район үҙәге Көйәҙе ҡасабаһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 23 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Үрге Гондыр
## Халҡы

1926 йылда ауылда 234 башҡорт йәшәгән.

# Үрге Гондыр
## Топографик карталар

* Карта бите P-40-123.
# Имай

Имай — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Маскара йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Имай
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201112111100020520
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102052
* Бассейн коды — 10.01.02.011
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Амарас

Амарас монастыры (әрм. Ամարասի վանք; әзерб. Amaras monastırı) — иртә урта быуаттар монастыры. Был монастырь Таулы Ҡарабахтың көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан һәм урта быуаттарҙа албан католикос сиркәүенең резиденцияһы булған. Монастырь Танылмаған Таулы-Ҡарабах Республикаһының административ-территориаль бүленеше буйынса Мартунин районының фактик контроле аҫтында тора .

# Амарас
## Тарихи очерк

V быуат әрмән тарихсыһы Фавстос Бузанда раҫлауынса, Амарас монастыры IV быуат башында изге Григорий Мәғрифәтсе тарафынан нигеҙләнгән.
Әрмән традицияһына ярашлы, Месроп Маштоц Амарас монастырында беренсе мәктәп асҡан.
V быуаттан башлап Амарас урта быуат Әрмәнстанындағы эре дини үҙәктәрҙең береһенә әүерелә. 821 йылда Амарас, бөтә өлкә кеүек үк, ғәрәптәр тарафынан яулап алына, XIII быуатта монголдарҙан талана, ә 1387 йылда, Тамерлан ябырылыуы осоронда емерелә. Әммә монастырь һәр ваҡыт эшләүсе үҙенең мәктәбе менән бергә дини һәм мәҙәни үҙәк булып ҡала. XVII быуатта монастырь тулыһынса үҙгәртеп ҡорола. XVII быуаттың икенсе сирегендә Гандзасар католикосы Петрос Амарасты реставрациялай, ул бында изге Григорис сиркәүен төҙөй XIX быуаттың икенсе яртыһында Көнсығыш Әрмәнстан Рәсәйгә ҡушылғандан һуң, Амарас монастырь комплексы, бик көслө нығытылған оборона ҡоролмалары булғанлыҡтан, сик ҡәлғәһе сифатында файҙаланыла, ә 1832—1844 йыл — рус-фарсы таможняһы булып тора. 1848 йылда, Гандзарас митрополиты Тер-Багдасар ваҡытында, Амарас Әрмән Сиркәүенә ҡайтарыла. Сиркәүҙән айырмалы рәүештә, оборона һәм граждандар биналары зыян күрмәй һаҡлана. 1858 йылда шушин әрмәндәре аҡсаһына бындағы иҫке сиркәү урынында яңы монастырь сиркәүе төҙөлә. 1898 йылда уның төньяҡтағы нефына архитектор Микаэл-Тер-Исраелян яһаған ҡәбер ташы изге Григорис ҡәберенә ҡуйыла. Таулы Ҡарабахта 1931 йылда 112 әрмән сиркәүе һәм 18 монастыры иҫәпләнә. 6 ай дауамында уларҙың барыһы ла властар тарафынан ябыла.

# Амарас
## Тарихи очерк
### Ҡарабах конфликты йылдарында.

1988 йылда Мәскәү бында бер нисә сиркәү асырға рөхсәт иткән директива ебәрә, әммә Баҡы власы быға кәртәләр ҡуя. Төҙөлөп бөткәндән һуң ике көн дауамында асыҡ торған Амарас ҡорамы әзербайжан ғәскәрҙәре тарафынан һөжүмгә дусар ителә
Амарас сиркәүе 1991 йылдың майында әзербайжан ғәскәрҙәре тарафынан тағы ла нығыраҡ емерелеүгә дусар була. Ҡорамға ике тапҡыр хәрби һөжүм яһала. Урындағы халыҡ әйтеүенсә, сиркәү әзербайжан ОМОН-ы һәм күрше әзербайжан ауылы халыҡтары тарафынан талана. Һөҙөмтәлә мәхәлләнең сиркәү һауыт- һабаһы һәм иғәнә урлана.
Әлеге ваҡытта монастырҙа тергеҙеү эштәре алып барыла.
# Койдица

Койдица — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аҡ диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Койдица
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000312103000041319
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004131
* Бассейн коды — 03.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Канза (Вычера ҡушылдығы)

Канза — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вычера йылғаһының уң ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Канза (Вычера ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000003681
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000368
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Власовка (йылға)

Власовка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2677/218/10 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Власовка (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300412115200012353
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201235
* Бассейн коды — 13.01.03.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Остхаузен-Вюльферсхаузен

Остхаузен-Вюльферсхаузен (нем. Osthausen-Wulfershausen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 537 кеше йәшәй. Майҙаны — 14,75 км². Диңгеҙ кимәленән 345 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99310 һәм автомобиль коды — IK.
# Бермбах

Бермбах (нем. Bermbach) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 553 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,26 км². Диңгеҙ кимәленән 510 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98587 һәм автомобиль коды — SM.