yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Пеленга

Пеленга — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лунка йылғаһының уң ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Пеленга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300212110000011634
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001163
* Бассейн коды — 08.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Чем

Чем — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бердь йылғаһының уң ярына тамағынан 105 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 96 км.

# Чем
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200512115200004947
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200494
* Бассейн коды — 13.01.02.005
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ягодкин Василий Максимович

Ягодкин Василий Максимович (1 июль 1939, Княгинино, Брянск өлкәһе — 24 ғинуар 2015, Өфө) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, инженер‑конструкторы һәм уҡытыусыһы. Физика‑математика фәндәре докторы (2002).

# Ягодкин Василий Максимович
## Биографияһы

Ягодкин Василий Максимович 1939 йылдың 1 июлендә Брянск өлкәһенең Княгинино ауылында тыуа.
1967 йылда Куйбышев авиация институтын тамамлай. Артабан ул 2010 йылға тиклем Өфөлә Башҡорт дәүләт университетының физик электроникаһы һәм нанофизика кафедраһында уҡыта.
2002 йылда физика‑математика фәндәре докторы исемен яҡлай.
Василий Максимовичтың ғилми эшмәкәрлеге микроэлектроникаға бағышланға. Ягодкин тарафынан полиэфирсульфондарҙың, полидифениленфталидтарҙың, шулар нигеҙендәге композицион материалдарҙың үҙсәнлектәренә комплекс тикшеренеүҙәр яһалған; ҙур үлсәмле гибрид интеграль схемаларҙы, күп ҡатламлы коммутация платаларын ҡалын плёнкалы технология буйынса әҙерләү өсөн материалдар класы яһалған. Асыштары «Кабель» КБ‑нда, «Молния» предприятиеһында ҡулланыла башлай.
Ягодкин — 60‑тан артыҡ ғилми эш авторы.
2015 йылдың 24 ғинуарында Өфөлә вафат була.

# Ягодкин Василий Максимович
## Ғилми хеҙмәттәре

* Влияние комплексов переходных металлов на электронную структуру ароматических полиядерных соединений //Журнал прикладной химии. 2000. Т.73. Вып.2 (авторҙ.)
* Effect of Structural Transformation in Aromatic Polysulfones on Their Properties //Russian Polymer News. 1999. Vol.4. №4 (авторҙ.)
# Петров Григорий Кузьмич

Петров Григорий Кузьмич (19 декабрь 1931 йыл — 17 сентябрь 2016 йыл) — алдынғы нефтсе, быраулаусылар бригадиры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973).

# Петров Григорий Кузьмич
### Биографияһы

Григорий Кузьмич Петров 1931 йылдың 19 декабрендә Башҡорт АССР-ының Ауырғазы районы Мәҫәле ауылында тыуған.
* Ете йыллыҡ мәктәп тамамлай һәм колхозда төрлө эштәр башҡара.
* 1948 йылда Ишембай һөнәрселек училищеһына уҡырға инә.
* Быраулаусы һөнәре алғандан һуң, 1950 йылдан — нефть быраулаусы ярҙамсыһы, быраулаусы
* 1953 йылдың февраленән алып — «Башнефть» берекмәһе «Башнефтеразведка» тресының Бөрө ГПК-һында быраулау мастеры,
* 1960 йылдан алып — быраулаусылар бригадиры.
Григорий Петров үҙенең беренсе нефтен Нефтекамала «таба». Үҙе эшләгән йәштәр бригадаһы менән 1964 йылдың 22 июлендә Төмән өлкәһе нефтен үҙләштереүгә китә. Нижневартовск районында ул 20 йылдан ашыу эшләй.
* 1964 -1971 йылдарҙа — Главтюменнефтегаздың «Нижневартовскнефтегаз» берекмәһенә ҡараған Шаимский разведкалап быраулау 3-сө контораһында быраулау мастеры.
* 1971 — 1992 йылдарҙа — «Нижневартовскнефтегаз» производство берекмәһенең Нижневартовск 2-се быраулау эштәре идаралығында производство-техник бүлеге өлкән инженеры.
Төмән өлкә Советы халыҡ депутаты итеп һайлана. Ғүмеренең һуңғы йылдарында Мәскәү ҡалаһында йәшәй. 2016 йылдың 17 сентябрендә вафат була.

# Петров Григорий Кузьмич
## Хәтер

* 2010 йылдың 10 сентябрендә Дан Аллеяһында Урайҙың почетлы нефтселәренә арналған мемориал тантаналы асыла.

# Петров Григорий Кузьмич
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы.
* Ике Ленин ордены (1966; 1973) һәм Октябрь Революцияһы ордены, шулай уҡ «Фиҙакәр хеҙмәт өсөн», «Көнбайыш Себер ер аҫты байлыҡтарын үҙләштереү һәм нефть-газ комплекстарын үҫтереү өсөн» миҙалы, СССР ВДНХ-ның алтын миҙалы.
* СССР-ҙың почётлы нефтсеһе (1971).
* Урай ҡалаһының почётлы гражданы.

# Петров Григорий Кузьмич
## Библиография

* Г. К. Петров автор книги «Каждый становится героем» (Свердловск, 1979).
# Мария Петкович

Мария Петкович (хорв. Marija PetkovićMarija Petković, монахлыҡ исеме — Арҡысаҡҡа Ҡаҙаҡланған Иисустың Марияһы; 10 декабрь 1892 йыл, Блато (Blato), Корчула утрауы, ул саҡта — Австро-Венгрия, бөгөн — Хорватия — 9 июль 1966 йыл, Рим, Италия) — Рим католик сиркәүе блаженныйы, «Шәфҡәтлелек Ҡыҙҙары» ҡатын-ҡыҙҙар католик конгрегацияһына нигеҙ һалыусы.

# Мария Петкович
## Биографияһы

Антун Петкович-Ковач менән Мария Мариновичтың күп балалы ғаиләһендә тыуған. Башланғыс мәктәпте тамамлағас, «Шәфҡәтлелек хеҙмәтселәре» католик конгрегацияһы асҡан мәктәптә уҡый, унда йорт хужалығы алып барыу буйынса белем ала. 1906 йылда епископ Иосиф Марцеличҡа ҡатын-ҡыҙҙар монастырына инеү үтенесе менән мөрәжәғәт итә. 1906 йылдың 21 ноябрендә кейәүгә бармау тураһында шәхсән нәҙер әйтә.
1909—1919 йылдарҙа «Марияның ҡыҙҙары» конгрегацияһының настоятеле була, ошо осорҙа ярҙамға мохтаж булған үҙ ғаиләһе тураһында хәстәрлек күрә. 1915 йылда «Католик әсәләр йәмғиәте» хәрәкәтенә нигеҙ һала, өсөнсө францискан ордены эшмәкәрлегендә әүҙем ҡатнашып, Блатола йәшәгән фәҡирҙәр тураһында хәстәрлек күрә.
1919 йылдың 25 мартында Мария Телента менән бергә «Шәфҡәтлелек хеҙмәтселәре» конгрегацияһының монастырына күсә һәм Блатола приют аса.
1920 йылдың 20 авгусында өсөнсө францискан ордены конституцияһы нигеҙендә «Шәфҡәтлелек ҡыҙҙары» конгрегацияһының беренсе уставын яҙа, унда был хәрәкәттең бурыстарын билдәләй. Конгрегацияның уставы епископ Иосиф тарафынан 1920 йылдың 4 октябрендә раҫлана. Мария Петкович ошо көндө үк Арҡысаҡҡа Ҡаҙаҡланған Иисустың Марияһы тигән монахлыҡ исеме ҡабул итә һәм яңы ҡатын-ҡыҙҙар монахлыҡ конгрегацияһының генераль настоятеле итеп тәғәйенләнә. 1923 йылда Хорватия, Сербия һәм Македонияла етем ҡалған балалар өсөн күп һанлы приюттар аса.
1940—1952 йылдарҙа Мария Петкович Аргентинала йәшәй. 1952 йылда Римға күсә. 1954 йылда инсульт үткәрә, шул сәбәпле оҙаҡ ваҡытҡа үҙ вазифаларын тулы күләмдә үтәүҙән мәхрүм була. 1961 йылда үҙенең настоятель вазифаһын башҡа дин ҡәрҙәшенә тапшыра. 1966 йылда Мария Петкович мәрхүм була. Римдағы Верано зыяратына ерләнә. 1969 йылда кәүҙәһенең ҡалдыҡтары «Мария Ҡыҙҙары» конгрегацияһының төп бинаһы эргәһендәге часовняға күсерелә. Шунда 1998 йылға тиклем тотолғандан һуң, тыуған ҡалаһы Блатоға күсерелә һәм хәҙер Христос Батша сиркәүендә һаҡлана.

# Мария Петкович
## Беатификация

1998 йылдың 8 майында Рим Папаһы Иоанн Павел II Дубровникта изге месса үткәргәндә Мария Петковичтың ҡаһарман изгелектәрен раҫлай һәм уны блаженный тип иғлан итә.
# Чероки

Чѐроки (Ҡалып:Lang-chr, ингл. Cherokee) — АҠШ-тын Индейҙар араһында иң эре халыҡ. Хәҙерге көндә Америка Ҡушма Штатарында 290 меңдән ашыу чероки йәшәй.
Индейҙарҙан беренсенән булып алфавит төҙөнөләр.

# Чероки
## Күренекле Чероки

* Секвойя (Джордж Гесс) — чероки телендә алфавит төҙөүсе.
* Стенд Уэйти
* Джон Росс
* Майкл Уэйн Эта — рэпер
* Элвиса Пресли (инәй яғынан)
# Вәлиев Ғәли Тәҡиулла улы

Вәлиев Ғәли Тәҡиулла улы (1902—1981) — педагогика фәндәре кандидаты, доцент.

# Вәлиев Ғәли Тәҡиулла улы
## Биографияһы

Ғәли Тәҡиулла улы 1902 йылда Вәлиев Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе Дыуан улусы (Башҡортостан Республикаһының Ҡыйғы районы) Абзай ауылында тыуған.

# Вәлиев Ғәли Тәҡиулла улы
## Тормош һәм хеҙмәт юлы

Мәктәпте тамамлағандан һуң, 1920—1924 йылдарҙа Абзайҙа уҡытыусы булып эшләй. Ике йыл Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафында хеҙмәт итә.
1926 йылда Өфөләге педагогия институтында (элекке Уҡытыусылар институты, артабан — Халыҡ мәғарифы институты 1923 йылдан алып «Практик институт» тип йөрөтөлгән) уҡый.
1929 йылда Мәскәү педагогика фәндәре академияһына йүнәлтмә бирелә.
1938—1942 йылдарҙа — Башҡорт педагогия институтының директор урынбаҫары,
1942—1952 йылдарҙа — К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының директоры була

# Вәлиев Ғәли Тәҡиулла улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* миҙалдар
# Яҙ

Яҙ — йылдағы дүрт миҙгелдең береһе, ҡыштан һуң һәм йәйҙән алда килә.
Һүҙҙең мәғәнәүи нигеҙҙәре боронғо индоевропей телдәре менән бәйләнгән. Мәҫәлән, литва телендәге «vasarà» — башҡортса «йәй» тигәнде аңлатһа, латыш телендәге «pavasaris», санскрит һәм башҡа һин телдәрендәге «vasantás» — «яҙ», ә «vasar» — «иртә» тигән мәғәнәләрҙе бирә.

# Яҙ
## Календарь буйынса яҙ

Яҙ миҙгеле өс айҙан тора: төньяҡта — март, апрель һәм май, көньяҡта — сентябрь, октябрь һәм ноябрь.
Яҙын көндәрҙең оҙонайыуы дауам итә һәм 20 мартта көн менән төн оҙонлоғо тигеҙләшә, һауа температураһы һиҙелерлек күтәрелә. Тирә-яҡ мөхиттәге йәнлектәр һәм үҫемлектәр йәнләнә башлай.

# Яҙ
## Астрономия буйынса яҙ

астрономик яҙ календарь ваҡыты менән сағыштырғанда бер аҙ һуңғараҡ килә. Яҙғы көн һәм төн тигеҙләшкән ваҡыт — 20 март (кәбисә йылдарҙа 20 йәки 21 март) (Төньяҡ ярымшарҙа) һәм 22 йәки 23 сентябрь (Көньяҡ ярымшарҙа), һәм йәйге ҡояшторошона тиклем дауам итә, 21 июнь (кәбисә йылдарҙа 20 йәки 21 июнь) (Төньяҡ ярымшар) һәм 21 йәки 22 декабрь (Көньяҡ ярымшар) (был даталар Бөтә донъя ваҡыт менән күрһәтелгән; башҡа сәғәт бүлкәттәрендә 1 тәүлеккә айырыла).

# Яҙ
## Климатик яҙ

Климатик яҙ килеүе тәүлектең уртаса температураһы Цельций шкалаһы буйынса 0 градустан юғары күтәрелеүе менән билдәләнә.

# Яҙ
## Фенология буйынса яҙ

Фенологик яҙ етеү ҡар ирей башланыу менән билдәләнә (ялан-ҡырҙа ҡарҙан, боҙҙан әрселгән ҡара ер бүлемдәре күренә башлай). Яҙҙан һуң йәй башланыуы гөлйемеш (әлморон) сәскә атҡан ваҡыттан һанала.

# Яҙ
## Яҙғы моң

* А. Вивальди. «Йыл миҙгелдәре» циклынан 1-се концерт: Часть 1: Аллегро (мәғл.), Часть 2: Ларго (мәғл.), Часть 3: Аллегро (мәғл.)
* П. И. Чайковский. «Йыл миҙгелдәре» фортепиано циклы: № 3 — Март. «Һабан турғайы» йыры; № 4 — Апрель. «Умырзая»; № 5 Май — «Аҡ төндәр».
* Эдвард Григ. «Яҙ» (фортепиано өсөн пьеса).
* Самуил Майкапар. «Яҙ көнөндә» (фортепиано өсөн пьеса).
* Сергей Рахманинов. Ф. Тютчев шиғырына «Яҙғы һыуҙар» романсы, «Яҙ» кантатаһы.
# Көбәкәев Тимерәй Көбәкәй улы

Көбәкәев Тимерәй Көбәкәй улы (1 июль 1919 йыл — 15 ғинуар 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар полкының автоматсылар взводы командиры, гвардия кесе сержанты. Советтар Союзы Геройы (1943, үлгәндән һуң).

# Көбәкәев Тимерәй Көбәкәй улы
## Биографияһы

Тимерәй Көбәкәй улы Көбәкәев 1919 йылдың 1 июлендә Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ҡалтасы районы) Төлдө ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Тулы булмаған урта мәктәпте тамамлай. Тыуған ауылында тракторист, һуңынан һалсы булып эшләй. Ҡыҙыл Армияға 1942 йылда БАССР-ҙың Ҡалтасы район военкоматы тарафынан саҡырыла. Шул уҡ йылдан Бөйөк Ватан һуғышына инә.
Комсомолец, гвардия кесе сержанты, 130-сы гвардия уҡсылар полкының автоматсылар взводы командиры Көбәкәев 1943 йылдың 15 ғинуарында 13 яугирҙан торған төркөм составында Ростов өлкәһе Тарасов районының станция эргәһендәге Дон ҡасабаһы (хәҙерге Красновка станцияһы) ситендәге өс йортто тотоп тора. Гитлерсылар йорттарға ут төрткәс тә яугирҙар атышыуын дауам итә. Ошо яуҙа һәләк була.
Тарасов районының Красновка станцияһындағы туғандар ҡәберлегендә ерләнгән.

# Көбәкәев Тимерәй Көбәкәй улы
## Батырлығы

Комсомолец, гвардия кесе сержанты, 130-сы гвардия уҡсылар полкының автоматсылар взводы командиры Көбәкәев 1943 йылдың 15 ғинуарында 13 яугирҙан торған төркөм составында Ростов өлкәһе Тарасов районының станция эргәһендәге Дон ҡасабаһы (хәҙерге Красновка станцияһы) ситендәге өс йортто тотоп тора. Гитлерсылар йорттарға ут төрткәс тә яугирҙар атышыуын дауам итә. Ошо яуҙа һәләк була. Тарасов районының Красновка станцияһындағы туғандар ҡәберлегендә ерләнгән.

# Көбәкәев Тимерәй Көбәкәй улы
## Наградалары

* СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 31 мартындағы Указына ярашлы, командалыҡтың ҡушҡан бурысын өлгөлө башҡарғаны һәм фашист илбаҫарҙары менән алышта күрһәткән батырлығы, ҡаһарманлығы өсөн гвардия кесе сержанты Көбәкәев Тимерәй Көбәкәй улына үлгәндән һуң Советтар Союзы Геройы исеме һәм «Алтын йондоҙ» миҙалы бирелә.
* Ленин ордены (31.03.1943)
* «Хәрби ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы (30.12.1942)

# Көбәкәев Тимерәй Көбәкәй улы
## Хәтер

* Красновка станцияһы перроны эргәһендә 13 Геройға һәйкәл ҡуйылған.
* Мәскәүҙә, Ҡораллы Көстәрҙең Үҙәк музейында «Красновканың 13 Геройы» стенды йыһазландырылған.
* Башҡортостандың Ҡалтасы районы үҙәгендә, Еңеү паркында Т. К. Көбәкәевҡа һәйкәл ҡуйылған.
* Тыуған ауылында мәктәп уның исемен йөрөтә, иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған.
* Тимерәй Көбәкәев тураһындағы материалдар Бабай урта дөйөм белем биреү мәктәбе музейында һаҡлана.
# Кесе Мартан

Кесе Мартан (Корки) — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы,Ингушетия/Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мартан йылғаһының һул ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Кесе Мартан
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, инештән Грозный ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07020001112108200005734
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200573
* Бассейн коды — 07.02.00.011
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Йоматау ауыл Советы (Өфө районы)

Йоматау ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Өфө районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Йоматау ауылы.

# Йоматау ауыл Советы (Өфө районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

# Йоматау ауыл Советы (Өфө районы)
## Иҫтәлекле урындары

* Башҡортостан Республикаһы халыҡтарының Йоматау этнография музейы — Зыряновтар ғаиләһенең шәхси коллекцияһы нигеҙендә, Башҡортостандың төрлө милләт халыҡтарының ысын тарихи мәҙәни традицияларын, көнкүрешен, биҙәү-ҡулланма ижадын, этнографияһын һаҡлау маҡсатында ойошторола.
# Ҡәнзәфәр ауыл Советы (Йылайыр районы)

Ҡәнзәфәр ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Йылайыр районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Йомағужа ауылы.

# Ҡәнзәфәр ауыл Советы (Йылайыр районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Себәкүл

Себәкүл (Аҡсыуаш; рус. Чебакуль) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы ауылы. Һары ауыл биләмәһе составына керә.

# Себәкүл
## Тарих

Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡорт АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы Ҡоншаҡ районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы составында.

# Себәкүл
## Халҡы

2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (91 %) йәшәй.

# Себәкүл
## Билдәле шәхестәре

* Тимерғазин Ҡадир Рәхим улы (1913—1963) — ғалим-нефтсе-геолог. Башҡорттарҙан тәүге геология-минералогия фәндәре докторы, БАССР-ҙың йәмәғәт һәм дәүләт эшмәкәре. Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы рәйесе.
# Мөфтиәт

Мөфтиәт, мөфтөйлөк (ғәрәп مفتي‎ һүҙенән; босн. muftijstvo or muftiluk; алб. myftini; болг. мюфтийство; ҡаҙ. мүфтият; рус. муфтият; татар. мөфтият; рум. muftiat; укр. муфтіят) — мөфтөй етәкселегендәге дини ойошма, ул мосолман дини учреждениеларын (мәҙәни һәм уҡыу йорттарын), шулай уҡ билдәле бер территорияла йәшәгән мосолмандарҙы бергәләп Ислам динен таратыу өсөн берләштерә. Ҡайһы бер илдәрҙә хөкүмәт тарафынан күҙәтелә һәм мосолмандар менән идара итеү өсөн хөкүмәт ойошмаһы тип әйтергә лә мөмкин.
БДБ илдәренең һәр береһендә үҙ мөфтиәте (мәсет берләшмәһе) бар. Рәсәйҙә, ҡағиҙә булараҡ, Мосолмандары Диниә назараттары тип аталған дөйөм Рәсәй, төбәк-ара һәм төбәк мөфтиәттәре эшләй.

# Мөфтиәт
## Тарихы
### Рәсәй империяһында мөфтиәт

1681 йылдың 15 майындағы указға ярашлы хөкүмәт һәм сиркәү әһелдәре башҡорт халҡын көсләп суҡындыра башлай. 17 быуаттың 2-се яртыһынан көсләп суҡындырыу үткәрелә, быға Башҡортостандың мосолман халҡы бер нисә ихтилал менән яуап бирә. Тиҙҙән Екатерина II, мосолман руханиҙарын православие Рус дәүләте хеҙмәтселәренә һымаҡ әйләндерергә тырышып, 1788 йылда махсус указ менән Өфөлә Мосолмандары Диниә назаратын ойоштора. Тәүҙә мөфтөйҙәр император тарафынан туранан-тура тәғәйенләнә. Башҡорт халҡында уларҙы указлы муллалар тип исемләп йөрөткәндәр. Ләкин 1817 йылда Александр I указы менән мөфтөйҙәр мосолман өммәте тарафынан император ризалығы менән һайланырға тейеш тип ҡарар ителә.

# Мөфтиәт
## Тарихы
### СССР-ҙа мөфтиәт

1944 йылдан 1992 йылға тиклем СССР-ҙа Кавказ аръяғы мосолмандарының Диниә назараты эшләй. Күпмелер ваҡыт Урта Азия һәм Ҡаҙағстан мосолмандары Диниә назараты эшләй.
Рәсәй мөфтөйҙәре 1992 йылда мосолмандарҙың VI ғәҙәттән тыш съезында СССР-ҙың Европа өлөшө һәм Себер мосолмандары Диниә назараты үҙгәртеп ҡоролғандан һуң ҙур төбәк дини үҙәктәренән (мөхтәсибәттәрҙән) ойошторола. Мосолмандарҙың диниә назараттары элекке Советтар Союзының күп илдәрендә бар.

# Мөфтиәт
## Тарихы
### Хәҙерге Рәсәйҙә мөфтиәт

Рәсәйҙә мөфтөйҙәр (мосолмандары Диниә назараттары) үҙаллы төбәк дини ойошмалары сифатында сығыш яһай, әммә берләштерелгән бөтә Рәсәй идаралығы — мосолмандарҙың үҙәкләштерелгән дини идаралыҡтары менән. Өфөлә теркәлгән Рәсәй мосолмандары Үҙәк диниә назараты үҙенең юрисдикцияһын Рәсәй (Төньяҡ Кавказдан тыш), Беларусь, Молдова, Латвия территорияһындағы мөфтөйҙәргә йәйелдерә.
# Ҡумрыҡ

Ҡумрыҡ — табын төркөмө башҡорттары составындағы ырыу

# Ҡумрыҡ
## Этник тарихы

Ҡумрыҡ ырыуының сығышы Көньяҡ Себерҙәге боронғо төрки халыҡтары менән бәйле.
Яҡынса XIII—XIV быуаттарҙа ҡумраҡтар, табындар менән бер үк осорҙа, Башҡортостанға күсенәләр. Риүәйәттәрҙән билдәле булыуынса, ҡумрыҡтарҙың «ырғыҙ далаларынан» (төньяҡ Арал янындағы Ыҡ йылғаһы күҙ уңында тотола) күсенеүе Аҡ Урҙа хандары араһындағы «оло һуғыш» менән бәйле .
Ҡумрыҡтар Инйәр йылғаһы бассейнында урынлаша, бында улар күршеләш көн иткән көҙәй ырыуҙары менән ҡушыла.

# Ҡумрыҡ
## Y-DNA — тикшеренеүҙәр

Y-DNA — тикшеренеүҙәр ҡумрыҡ ырыуының ҡайһы бер вәкилдәрендә I2 гаплотөркөм барлығын асыҡлаған.

# Ҡумрыҡ
## Йәшәгән урындары

Оҙаҡ ваҡыт ҡумрыҡ ырыуының аҫаба ерҙәре табын улыҫы составына ҡараған.
1700 йылда Ҡумрыҡ-Табын улыҫы, Күрпәс — Табын улыҫынан айырылып, үҙ — аллы булып китә:
   «с оного по себе собственно сами начали было именоваться кумрук-табынцами..»
1731 йылда ҡумрыҡ-табын башҡорттары үҙҙәренең 53814 дисәтинә ерҙәрен өс түбә (улыҫ бүлексәләре Бәкриш, Оломан, Минәүс) араларында бүләләр.
Ҡумрыҡ-Табын улыҫы территорияһында XVIII быуатта барлығы 10 ауыл ғына — Абҙан, Айытмәмбәт,Аҙау, Ғәйфулла, Тимербай, Оҙондар, Тәүәкәс, Тирәкле, Яҡсан — була. 1798—1865 йылдарҙа был ауылдар 7-се башҡорт кантоны составына инәләр.
Ҡумрыҡ-Табын улыҫы ауылары административ яҡтан Өфө провинцияһы Стәрлетамаҡ өйәҙе составында була, һуңынан Ырымбур губернаһына, ә 1865 йылдан алып— Өфө губернаһына ҡарай. 1930 йылдың 20 авгусынан улар Башҡортостандың Архангел районы составына инәләр.
Улыҫта йәшәүселәр малсылыҡ, умартасылыҡ, өлөшләтә игенселек менән шөғөлләнәләр. Игенселек менән шөғөлләнмәгән ҡумрыҡ — табындар поташ заводы өсөн көл әҙерләгән, баҡыр мәғдәнен Архангел заводына, шадрик һәм поташ (онтаҡ рәүешендәге һелтеле матдә (көлдән, хлорлы кальцийҙан алына) Өфө ҡалаһына алып барғандар.
XVIII быуат материалдарына ярашлы Инйәр йылғаһы буйындағы Абҙан ауылына Ҡумрыҡ — Табын улыҫының старшинаһы Яҡшымбәт Урасов нигеҙ һалған. Уның исеме, 1760 йылда Ырымбур тау етәкселегенә улыҫ территорияһында нефть ятҡылығы табылыуы тураһында хәбәр итеүе сәбәпле, билдәлелек ала.
# Платонов Алексей Трофимович

Платонов Алексей Трофимович (1 июнь 1920 йыл — 26 март 2012 йыл) — рәссам. 1955 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. БАССР-ҙың атҡаҙанған рәссамы (1969). II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985).

# Платонов Алексей Трофимович
## Биографияһы

Алексей Трофимович Платонов 1920 йылдың 1 июнендә Өфө губернаһының Бәләбәй өйәҙе Әлшәй ауылында, хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Әлшәй районы Раевка ауылында тыуған. 1940 йылда Өфө театр-художество училищеһының художество бүлеген тамамлай.
Рәссам. 1941—1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1955 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. КПСС ағзаһы. БАССР-ҙың атҡаҙанған рәссамы, 1969.
Ҙур йәмәғәт эше алып бара, 1955-1957 йылдарҙа — Башҡортостан Рәссамдар союзы идараһы рәйесе. 1952-1955 йылдарҙа — ул М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы директоры. Башҡортостан Рәссамдары союзының партия бюроһы ағзаһы.
2012 йылдың 26 мартында Өфөлә вафат була.
Платоновтың әҫәрҙәре М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы (Өфө), Милли музей йыйылмаларында һәм шәхси коллекцияларҙа һаҡлана.

# Платонов Алексей Трофимович
## Эштәре

«Ярҙамсы ҡыҙ», киндер, май , 1955. «Кис», к. м., 1955. «Күгәрсендәр», х. м., 1957. «Таулы Башҡортостан», х. м., 1960. «Епшек көн», х. м., 1961. «Һалҡынса ел», х. м., 1961. «Белореттың сите», х. м., 1963. «Тауҙарҙағы ауыл», х. м., 1963. «Ураҡ өҫтө», х. м., 1964. «Россыпи», х. м., 1965. «Уралда көҙ», х. м., 1965. «Абзан», х. м, 1965. «Забастовка. Уралда 1905 йыл», х. м., 1967. «Шествие к коммунизму» — сграффито, «Павлов ГЭС-ы», (К. К. Тереғолов менән берлектә) (1967—1969).

# Платонов Алексей Трофимович
## Күргәҙмәләре

* Республика күргәҙмәләре, Өфө, 1946 йылдан алып 1959 йылға тиклем бөтәһендә лә; 1963, 1966, 1969, 1974, 1977.
* БАССР рәссамдары әҫәрҙәре ун көнлөк күргәҙмәһе, Мәскәү, 1955.
* БАССР рәссамдары әҫәрҙәре ун көнлөк күргәҙмәһе, Мәскәү, Ленинград, 1969 йыл.
* «Социалистик Урал» зона күргәҙмәләре: Пермь, 1967; Силәбе, 1969.
* В. И. Ленин тыуыуының 100-йыллығына арналған БАССР рәссамдары әҫәрҙәре күргәҙмәһе, Ульяновск, 1970.
* Өс зона рәссамдары әҫәрҙәре күргәҙмәһе, Мәскәү, 1971.
* РСФСР-ҙың автономиялы республикалары рәссамдары әҫәрҙәре күргәҙмәһе, Мәскәү, 1971.
* «Советская Россия-3» Бөтә Рәсәй художество күргәҙмәһе, Мәскәү, 1967.
* БАССР рәссамдары әҫәрҙәре күргәҙмәһе, ГДР-ҙың Галле ҡалаһында, 1975.

# Платонов Алексей Трофимович
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985).
* БАССР-ҙың атҡаҙанған рәссамы (1969).