yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ленин һәйкәле (Ялта)

Ленин һәйкәле (ук. Яті Леніну ятник) — рәсәй революционеры, 1917 йылда Октябрь революцияһын ойошторусы, большевиктар партияһына нигеҙ һалыусы, совет сәйәси эшмәкәре (беренсе Совнарком- РСФСР хөкүмәте рәйесе), СССР-ҙы ойоштороуҙың төп инициаторы, коммунизм идеялары теоретигы, донъя халыҡ-ара коммунистик хәрәкәттәең лидеры Владимир Ульянов (Ленин) һәйкәле. Ялтала шул уҡ исемле урам һәм майҙанда урынлашҡан. Йәштәрҙең йыш осрашыу урыны.

# Ленин һәйкәле (Ялта)
## Тасуирлама

Совет власы килеү менән ҡаланың төп яр буйы урамы Ленин яр буйы урамы тип атала. Уны асфальт менән ҡаплайҙар, декоратив үҫемлектәр, пальмалар ултыртып сығалар. Транспорт өсөн урам ябылғас, ул бульвар булып ҡала. Совет власының егерменсе йылдарында яр буйы урамы скверында Ялтала В.И.Ленинға беренсе булған һәйкәл ҡуйыла. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында һәйкәлде һүтеп алалар, һәм ул әлегә тиклем табылмай.
Ялта һәйкәле донъяла аналогтары араһында иң ҙур һәм ҡиммәтле һәйкәл булып тора. Лениндың бронза статуяһы ҡыҙыл мәрмәрҙән эшләнгән ҙур постаментта тора. Һәйкәл яр буйы урамында Ленин исемендәге майҙан үҙәгендә ҡалҡып тора. Ҡоролманы тантаналы асыу 1954 йылдың ғинуарында була. Һәйкәлдең авторҙары — СССР Дәүләт премияһы лауреаты украин скульпторы П.П. Яцына, архитекторы А. С. Фомин. Был һәйкәл — Ҡырымда милли әһәмиәттәге монументаль сәнғәт ҡомартҡыһы статусы менән В.И. Ленинға арналған берҙән-бер һәйкәл.
# Ояшенка

Ояшенка — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ояш йылғаһының һул ярына тамағынан 73 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Ояшенка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200712115200006871
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200687
* Бассейн коды — 13.01.02.007
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Бельсу

Бельсу — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы/ Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының уң ярына тамағынан 682 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 83 км.

# Бельсу
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300212115200007702
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200770
* Бассейн коды — 13.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Домашняя (Тым ҡушылдығы)

Домашняя — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тым йылғаһының һул ярына тамағынан 346 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Домашняя (Тым ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010900112115200034206
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203420
* Бассейн коды — 13.01.09.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Айсыуаҡов

Айсыуаҡов — башҡорт ир-ат фамилияһы. Айсыуаҡ исеменән барлыҡҡа килгән.
Айсыуаҡова — башҡорт ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

# Айсыуаҡов
## Билдәле йөрөтөүселәр

* Айсыуаҡов Исмәғил Фазлетдин улы — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры.
* Айсыуаҡов Хөсәйен Айсыуаҡ улы — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры.
# Куйбышев тимер юлы

Куйбышев тимер юлы – Рәсәй тимер юлдарыныӊ юлы. Һамар–Өфө тимер юлы һымаҡ Башҡортостан ерендә тәүгеләрҙән ғәмәлгә индерелә, уның 486 км оҙонлоғондағы Кинәле станцияһынан Өфө станцияһына тиклемге участкаһы 1888 йылда файҙаланыуға тапшырыла. Тимер юлы асылыуға Ағиҙел йылғаһы аша 6 тороҡло күпер, Өфө станцияһы вокзалы төҙөлә.
1890 йылда Һамар–Өфө тимер юлы Златоусҡа тиклем дауам ителә (оҙонлоғо 321 км) һәм Һамар-Златоуст исемен ала. Ул бер юллы була, тәүлегенә 9 пар поезд үткәрә ала.
1954 йылда юлының Дим–Коропачёво линияһында (171 км) электрлаштырыу башлана.
Куйбышев тимер юлы иң ҙур сәнәғәт комплекстарын тәьмин итә: автомобиль заводтары, нефть эшкәртеү, химия сәнәғәте заводтары һәм ҡорал-ҡорамал етештереүсе предприятиелар. 1936 йылда Волга-Бөгөлмә тимер юлы Куйбышев тимер юлы составына индерелә.
# Луганск Халыҡ Республикаһы

Луганск Халыҡ Республикаһы (ЛХР; рус. Луганская Народная Республика, ЛНР, укр. Луганська Народна Республіка, ЛНР) — Көнсығыш Европала урынлашҡан өләшләтә танылған дәүләт. Донъя йәмәғәтселеге тарафынан башлыса Украинаның өлөшө тип иҫәпләнә. 2022 йылдың 21 февралендә РФ Именлек Советы үҙенең сираттан тыш ултырышында ДХР һәм ЛХР-ҙың бойондороҡһоҙлоғон таныу тураһында иғлан ителде. Аҙаҡтан, шул уҡ көндә, Рәсәй Федерацияһы Президенты ДХР менән ЛХР-ҙың бойондороҡһоҙлоғон таныуы тураһындағы Указына ҡул ҡуйҙы
# Няртей-Яга

Няртей-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сарембой-Яга йылғаһының уң ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.

# Няртей-Яга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000088263
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008826
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Шехмань

Шехмань — Рәсәйҙәге йылға. Липецк өлкәһе, Тамбов өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Матыра йылғаһының уң ярына тамағынан 89 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Шехмань
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Матыра йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010100412107000002895
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000289
* Бассейн коды — 05.01.01.004
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Айлагуш

айлагуш — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының уң ярына тамағынан 325 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 56 км.

# Айлагуш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100005964
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100596
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Төмән дәүләт мәҙәниәт институты

Төмән дәүләт мәҙәниәт институты (Төмән дәүләт мәҙәниәт, сәнғәт һәм социаль технологиялар академияһы) — Төмәндә урынлашҡан мәҙәниәт һәм сәнғәт өлкәһендәге юғары белем биреү учреждениеһы. Уҡыу йортоноң тулы атамаһы: «Төмән дәүләт мәҙәниәт институты» юғары дәүләт бюджет мәғариф учреждениеһы.
1991 йылда Силәбе дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт институтының Төмән филиалында булдырылған. Ойоштороусыһы: Рәсәй Федерацияһының Мәҙәниәт министрлығы.

# Төмән дәүләт мәҙәниәт институты
## Тарихы

1983 йылда Силәбе дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт институтының уҡыу-консультация филиалы ойошторола, 200 кеше ҡабул ителә. 1986 йылда һәйбәт үҫешкән уҡыу йортонда өс кафедра булдырыла: Ммҙәни-ағартыу эштәре, йәмәғәт фәндәре, китапхана ғилеме һәм библиография.
1991 йылдың 18 ғинуарында Силәбе институтының ғәмәлдәге филиалы базаһында Төмән дәүләт мәҙәниәт институты ойошторола.
2006 йылда Заболотный Евгений Борисович институт ректоры булып китә.
2007 йылда юғары уҡыу йорто академия статусын ала (ТГАКИ).
2008 йылда юғары уҡыу йорто урта һөнәри белем биреү программаларын алып барыуға лицензия ала. Төмән сәнғәт колледжы академия составына инә.
2009 йылдың 9 декабрендә Академия «Төмән дәүләт мәҙәниәт, сәнғәт һәм социаль технологиялар академияһы» итеп үҙгәртелә.
Заболотный Е. Б. ректор булып эшләгән осорҙа академия структураһына түбәндәгеләр инә:
* Сервис һәм социаль-мәҙәни коммуникациялар институты; Музыка, театр һәм хореография институты; Һынлы сәнғәт һәм музей технологиялары институты;
* Архитектура, дизайн һәм визуаль сәнғәт институты; Интеллектуаль ресурстар һәм мәғлүмәт технологиялары институты;
* Төбәк социумы ғилми-тикшеренеү институты; Сәнғәт колледжы; Балалар сәнғәт мәктәбе.
2015 йылда Төмән архитектура, дизайн һәм визуаль сәнғәт институты һәм ТГАКИ музей технологиялары институты менән ҡушылдырыла. Архитектура, дизайн һәм визуаль сәнғәт институты 2010 йылда Урал дәүләт архитектура-художество академияһының Төмән филиалы һәм Төмән сәнғәт колледжының дизайн бүлеге (1974 йылда нигеҙ һалынған) нигеҙендә ойошторола. Хәҙер ул дизайн, визуаль сәнғәт һәм архитектура факультеты..
2015 йылда юғары белем биреү академияһы үҙгәртеп ҡороу барышында Төмән дәүләт мәҙәниәт институтына үҙгәртелә. Академия составына ингән институттар факультеттар тип үҙгәртелә.

# Төмән дәүләт мәҙәниәт институты
## Факультеттар һәм уҡыу йорттары. Инфраструктураһы

* Музыка, театр һәм хореография факультеты (Республика урамы, 2-се йорт)
* Дизайн, визуаль сәнғәт һәм архитектура факультеты (Карская урамы, 38-се йорт; Пароход урамы, 27-се йорт)
* Социаль-мәҙәни технологиялар факультеты (Республика урамы, 19) Сәнғәт колледжы (Республика урамы, 152-се йорт)
* Балалар сәнғәт мәктәбе (Республика урамы, 152-се йорт)
Юғары уҡыу йорто ҡалала бер нисә бинала урынлашҡан, ятағы юҡ.

# Төмән дәүләт мәҙәниәт институты
## Ректорҙары

* Заболотный Евгений Борисович (2006 йылдан 2010 йылға тиклем)
* Ректор вазифаһын башҡарыусы Омельченко Игорь Николаевич (2019 йыл)
# Фарсы теленән үҙләштерелгән һүҙҙәр

Фарсы теленән үҙләштерелгән һүҙҙәр (лат. Persiа — Фарсия, Ирандың боронғо атамаһы) фарсы теленән үҙләштерелгән йә сығышы менән уға бәйләнгән һүҙҙәр йәки һүҙбәйләнештәр. Фарсы теленән үҙләштерелгән һүҙҙәр Евразияның күп халыҡтары телдәренә ингән, йыш ҡына күп баҫҡыстар үтеп, йәғни иран телдәренә инмәгән башҡа телдәр (ғәрәп, төрки телдәр) аша урау юлдар үтеп йөрөгән. Үҙ сиратында фарсы теле лә Иранға ислам дине үтеп ингәндән һуң ғәрәп теленән үҙләштерелгән бик күп һүҙҙәрҙе төньяҡҡа һәм көнсығышҡа үткәреүсегә әүерелә.

# Фарсы теленән үҙләштерелгән һүҙҙәр
## Тарихы

Исламға тиклемге боронғо фарсы теле әрмән теленең лексикаһына ҙур йоғонто яһай. Хәҙерге фарсы теле, урта фарсы теленең дауамсыһы булараҡ, ғәрәптәр яулағандан һуң Ирандың исламлашыу осоронда барлыҡҡа килә. Уға ғәрәп теле менән мосолман мәҙәниәте ҙур йоғонто яһай. Иран ислам диненә күскәс, фарсы теле һүҙҙәре бик күп семит, төрки, һинд-арий, нах-дағстан телдәренә үтеп инә. Фарсы теле урду теле формалашыуға бик ҙур йоғонто яһай. Бер аҙ славян телдәрендә, шул иҫәптән рус телендә лә осрайҙар: джейран, чинара, базар, майдан, арбуз, чемодан, сарафан, диван, тур, бахча, душман, Навруз һәм башҡалар). Балҡан телдәренә фарсы һүҙҙәре төрөк теле аша инә.

# Фарсы теленән үҙләштерелгән һүҙҙәр
## Фарсы теленән үҙләштерелгән һүҙҙәр — башҡорт телендә

Фарсы һүҙҙәренең башҡорт теленә үтеп инеү барышы бер нисә этаптан тора 2020 йыл 29 октябрь архивланған..
Беренсе ҡатламға башҡорт теле үҫешенең башланғыс осоронда үҙләштерелгән һүҙҙәр инә, мәҫ.: фарсы телендә һәм башҡортса:
javānmard] — “йомарт”,
[čarx] — “сар”,
[zanjir] — “сынйыр”,
[čārak] — “сирек” һәм башҡалар.
Был һүҙҙәр башҡорт теленең фонетик закондарына тулыһынса буйһонған, әүҙем һүҙ запасына ингән.
Фарсы теленән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙең киләһе ҡатламы башҡорт теленә Урта быуаттарҙа, башҡорттар фарсы телле халыҡтар менән сауҙа мөнәсәбәттәрендә булған саҡта, инеп ҡала: мәҫәлән, “сауҙа”, “келәм”, “кәләпүш”, “һеркә” һәм башҡалар.
Өсөнсө ҡатлам иң ҙуры булып тора, ул башҡорт теленә иҫке төрки теле аша инә. Башҡорттар өсөн әҙәби тел хеҙмәтен үтәгән иҫке төрки теленә фарсы теленең йоғонтоһо ифрат ҙур була. “Хоҙай”, “фәрештә”, “гонаһ”, “аждаһа”, “дошман” һәм башҡа киң таралған һүҙҙәр фарсы теленән иҫке төрки аша ингән.
Фарсы теле аша башҡорт теле тарафынан ғәрәп теле һүҙҙәре үҙләштерелгән, уларҙың үҙенсәлекле фономорфологик төҙөлөшө нәҡ шуның менән аңлатыла: “китап”, “тәбиғәт”, “мөхтәрәм”, “битараф”, “хәбәрҙар” һ.б.
ХХ быуаттың 30‑сы йылдарында дингә ҡаршы пропаганда көсәйгәнлектән фарсы теленән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙең бик күбе ҡулланыуҙан алып ташлана. 80‑се йылдар аҙағынан фарсы теленән ингән һүҙҙәр башҡорт телендә ҡабаттан ҡулланыуға индерелә башлай: “йәдкәр”, “дарыухана”, “оҫтахана”, “фарман”, “хәстәхана”, “һөнәри” һ.б 2020 йыл 29 октябрь архивланған..
# Тумка

Тумка — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уршма йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Тумка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нерль башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010300812110000032715
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003271
* Бассейн коды — 09.01.03.008
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Персияновка

Персияновка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға ер аҫтына кереп юғала ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Персияновка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200016053
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201605
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Кинжал

Кинжал — Рәсәйҙәге йылға. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тызыл йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Кинжал
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баксан, Черек йылғаһыҙ . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07020000712108200004673
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200467
* Бассейн коды — 07.02.00.007
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Шестаковка (Тубыл ҡушылдығы)

Шестаковка — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тубыл йылғаһының һул ярына тамағынан 85 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.

# Шестаковка (Тубыл ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Есет йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Тура һәм Тавда йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502612111200013393
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201339
* Бассейн коды — 14.01.05.026
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Әлибай Мырҙағолов

Әлибай Мырҙағолов — Башҡортостанда 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёвтың полковнигы.

# Әлибай Мырҙағолов
## Биографияһы

Әлибай Мырҙағолов сығышы менән Ырымбур губернаһы Нуғай даруғаһы Ҡырҡөйлө-Мең улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Шишмә районы Әлбәй ауылы) Суҡраҡлы ауылы башҡорттарынан.
Уның шәжәрәһе артабанғыса булған: Көтәпәй (Түтәй) — Абҙай — Мырҙағол — Әлибай. Мең улусы башҡорто тархан Абҙай Көтәпәев 1662—1664 йылдарҙағы башҡорт ихтилалын баҫтырыуҙа ҡатнаша. Атаһы Мырҙағол Абҙаев 1735—1737 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдарында ҡатнашҡан. Әлибай Мырҙағоловтың өс улы булған: Килдеғол (1750—?), Хәмит (1759—1812) һәм Хурамша (1760—1812).
Ҡырҡөйлө-Мең улусы старшинаһы, Нуғай даруғаһының төп старшинаһы вазифаларын башҡара.
Рәсәй империяһы закондар кодексын — Уложениеһын төҙөү өсөн башҡорттар һәм тархандар исеменән Екатерина II комиссияһына (1767—1774) наказдар төҙөүҙә ҡатнаша.
1767 йылдың 22 мартында Әлибай Мырҙағолов Өфө провинцияһы башҡорттарынан һәм тархандарынан поверенный итеп һайлана, аҙаҡ был сифатта XVIII быуаттың 70-се — 80-се йылдар башы документарҙа телгә алына. Әлибай Мырҙағолов тарафынан 23 мартта тапшырылған наказдарҙың төп өлөшө Уложенный комиссия депуттары Туҡтамыш Ишбулатов һәм Баҙарғол Юнаев представлениеларына инә.
1759 йылда Әлибай Мырҙағолов башлығында Нуғай даруғаһы кешеләре уларҙың ерҙәрендә мишәрҙәр һәм татарҙарҙың үҙ-аллы килеп урынлашыуына протест белдереп Өфө провинциаль канцелярияһына мөрәжәғәт итә.
1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы башланғас, 1773 йылдың октябрендә Өфө провинцияһының Стәрлетамаҡ пристане эргәһендә башҡорт-мишәр хөкүмәт командаһын ойоштороуҙа ҡатнаша. Е. И. Пугачёвтан указ ала. 1773 йылдың ноябрь башында Салауат Юлаев менән бергә командаларҙың бер өлөшөн (1200 кешене) баш күтәреүселәргә килтерә.
1774 йылдың мартына ҡәҙәр Берда ихтилалсылар үҙәгендә Кинйә Арыҫлановтың ставкаһында хеҙмәт итә. Ырымбурҙы ҡамауға алғанда, Кинйә Арыҫланов менән бергә башҡорт атлылары менән етәкселек итә.
1774 йылдың апрель башында Е. И. Пугачёв тарафынан Өфөгә һөжүм итергә ебәрелә. Батша хөкүмәтенә көрәштең перпективаһы булмауын аңлап, 7 апрелдә Нуғай даруғаһы старшиналары төркөмө рәтендә Өфө провинциаль канцелярияһына «ғәйептәрен танырға» килә. Ҡасҡын Һамаровтың, Ҡаранай Моратовтың хәрәкәтен нейтралләштерергә тырыша.
1774 йылдың йәйендә ихтилал яңы көс менән тоҡанғас, йәнә баш күтәреүселәр яғына күсә, 5 июлдәге Ашҡаҙар йылғаһы буйындағы кенәз П. М. Голицын етәкселегендәге хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы алыштың етәкселәренең береһе була.
1774 йылдың июль уртаһында батша хөкүмәте яғына сыға. Баш күтәреүселәр хәрәкәтен баҫтырыуҙа ҡатнаша. 1774 йылдың сентябрендә генерал П. С. Потемкин бойороғо буйынса Нуғай даруғаһы буйлап йөрөп баш күтәреүселәрҙең лидерҙарын ҡорал һалырға өгөтләй. 1774 йылдың көҙөндә ихтилалсы башҡорт старшиналарын Ҡазан йәшерен комиссияһына ебәреүҙе ойоштора.
1770-се йылдар аҙағы — 1790-сы йылдар башында Ҫыбы-Мең, Сарт, Ҡырҡөйлө-Мең улустарының старшинаһы булып хеҙмәт итә. 1793 йылдан һуң яҙышы билдәһеҙ.
Уның исеме менән Ҡырҡөйлө-Мең улусындағы Әлибай ауылы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Шишмә районы Әлбәй ауылы) аталған.
# Пухочи-Яха

Пухочи-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Нямбой-То ҡушылдығының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Пухочи-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300071360
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307136
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Четлас

Четлас — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мезенская Пижма йылғаһының һул ярына тамағынан 135 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 95 км.

# Четлас
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000044770
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004477
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Свамини Вато

Свамини Вато - ул Гунатитананд Сваминың цитаталары һәм әйтемдәре тупланмаһы. Ул Индуизм диненең Сваминараян деноминацияһы яҙмаһы. Ул 19-нсы быуат уртаһында Гунатитананд Сваминың Маһант Сваминың Джаганатхта Шри Сваминараян Мандирда 40 йыл тороуы ваҡытында яҙылған булған .

# Свамини Вато
## Биографияһы

Гунатитананд Свами 1785 йылдың 17 октябрендә хәҙерге заманда Һиндостанда, Гуджаратта булған Бхадра ауылында тыуған булған (Шарад Пуна сараһында). Бала ваҡытында исеме Мулжи Жани булып ул йәш ваҡыттан уҡ Хоҙайға туғрылыҡ булыу менән мәшғүл булған. Ул Сваминараян тарафындан Сваминараян Сампрадайяның парамаһансаһы тип Гунатитананд Свами булараҡ инициациялаған булған. Гунатитананд Свамиға Мул-Акшар Мурти/Брахман тип мөрәжәғәт иткәндәр.

# Свамини Вато
## Фәлсәфәһе

Һөйләшеүҙәр аша Свамини Ато Гунатитананд Свами тормошның һәр аспектына һәм унан тыш кәңәш биргән. Темалар Хоҙайға дандан шул рухи тормошҡа ирешеү һәм тыныслыҡ һәм бәхеткә эйә булыуға тиклем эсенә индергән. Ышаныу буйынса яҙмала кеше тормошоның үҙенең ҡиммәте тураһында һүҙ барған.

# Свамини Вато
## Йыйыу һәм нәшер итеү

Гунатитананд Свами сығыш яһағанда, туғрылар уның сығышы буйынса билдәләмәләр яҙған. Билдәләмәләр һуңыраҡ Гунатитананд Свамины был темалар буйынса сығыштар яһарға дауам итергә һорағандан һуң Ачинтьянанда Брахмачари тарафындан өйрәнелгән булған. Шул ваҡытта Ачинтьянанда Брахмачари Сваминараян Сампрадайя тарафындан яҙма тип аталған булған. Ваттоның тәүге тупланмаһында 5 "пракан" (бүлек) булған һәм уларҙы Гунатитананд Сваминың өйрәнсеге Балмукунддас йыйған булған. BAPS (Сваминараян) сектаһы Ватоларҙың яңы юрамаһын нәшер иткән, унда Гунатитананд Сваминың башҡа өйрәнсеге Кришнаджи Ада тарафындан оригиналь тексттың һуңыраҡ өйрәнеүҙәренә һәм дауам итеп өйрәнеүенә нигеҙләнеп тағы ике "пракан" өҫтәлгән булған.