yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Австралия (ҡитға)

Австралия (лат. australis — «көньяҡ» һүҙенән килә) — Көнсығыш һәм көньяҡ ярымшарҙарҙа урынлашҡан ҡитға. Бөтә материк Австралия Союзы дәүләтенең төп өлөшө булып тора. Материк Австралия һәм Океания тигән донъя киҫәгенә ҡарай.

# Австралия (ҡитға)
## Географик урыны

Австралия — 7 659 861 кв. км майҙанлы Көньяҡ ярымшарҙағы материк. Ҡитғаның төньяҡтан көньяҡҡа оҙонлоғо — 2700 км, көнбайыштан көнсығышҡа оҙонлоғо — 4000 км , яр буйы оҙонлоғо (утрауҙарһыҙ) — 35 877 км. Төньяҡ һәм көнсығыш яр буйҙарын Тымыҡ океан диңгеҙҙәре: Афур диңгеҙе, Коралл диңгеҙе, Тасман диңгеҙе, көнбайыш һәм көньяғын Һинд океаны йыуа. Австралия янында Яңы Гвинея һәм Тасмания эре диңгеҙ утрауҙары урынлашҡан. Австралияның төньяҡ-көнсығыш яры буйлап 2000 км-ҙан артыҡ оҙонлоҡта донъялағы иң ҙур мәрйен рифтары — Бөйөк Кәртә рифы урынлашҡан.
Австралияның иң ситтәге нөктәләре:
Австралияның көнсығыш нөктәһе — Байрон мороно (28°38′15″ ю. ш. 153°38′14″ в. д.),
Австралияның көнбайыш нөктәһе — Стип-Пойнт мороно (26°09′05″ ю. ш. 113°09′18″ в. д.),
Австралияның төньяҡ нөктәһе — Йорк (Австралия) мороно (10°41′21″ ю. ш. 142°31′50″ в. д.),
Австралияның көньяҡ нөктәһе — Саут-Пойнт мороно (39°08′20″ ю. ш. 146°22′26″ в. д.) ( Тасмания утрауын континент өлөшө тип ҡараған саҡта — Саут-Ист-Кейп мороно 43°38′40″ ю. ш. 146°49′30″ в. д.).

# Австралия (ҡитға)
## Рельефы

Күпселеген тигеҙлек тәшкил итә. 95% ер өҫтө диңгеҙ өҫтө бейеклегенән 600 м-ҙан артмай. Көнбайыш Австралия яҫытаулығының уртаса бейеклеге 400 — 500 м, ситтәре ҡалҡыуыраҡ. Көнсығышта Масгрев тауы (иң бейек нөктәһе — Вудровв тауы, 1440 м) һәм Мак-Доннелл һырты (иң бейек нөктәһе — Зил тауы, 1511 м).

# Австралия (ҡитға)
## Геологик төҙөлөшө

Ҡитғаның геологик төҙөлөшө нигеҙендә көньяҡ ярымшарҙағы Годвана материгы өлөшө булған боронғо Австралия платформаһы ята.

# Австралия (ҡитға)
## Климат

Австралия континенты Көньяҡ ярымшарҙағы өс төп йылы климат бүлкәтендә урынлашҡан: субэкваториаль (төньяғы), тропик (үҙәк өлөшө), субтропик (көньяғы). Тик Тасмания утрауының ҙур булмаған өлөшө уртаса климат бүлкәтендә урынлашҡан.
# Кужерка

Кужерка — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Илеть йылғаһының уң ярына тамағынан 98 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Кужерка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400712112100001746
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100174
* Бассейн коды — 08.01.04.007
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Көҙ

Көҙ — йыл миҙгеле, айырым бер билдәләр (астрономик, календарь, климатик, фенологик һ.б.) буйынса билдәләнә. Астрономияла төньяҡ ярымшарҙа көҙгә көҙгө көн тигеҙләгәндән (22—23 сентябрь) ҡышҡы ҡояш торошона (21—22 декабрь) хәтле булған ваҡыт арауығы иҫәпләнә.

# Көҙ
## Мәғлүмәт

1 сентябрҙән 30 ноябргә тиклемге осор календарь көҙ тип һанала. Климатик сезон булараҡ, йәйҙән ҡышҡа күсеү ваҡытын тәшкил итә һәм температураның түбән төшүе буйынса характерлана. Көҙ башы тип һалҡын булмаған осорҙоң тамамланыуы йәки һауаның уртаса тәүлеклек температраһы 10 °C аша уҙыу (15—20 сентябргә туры килә) датаһы алына. Климатик Көҙҙөң тамамлануы һауаның уртаса тәүлеклек температураһы 0 °C аша (24 октябрь–2 ноябрь) уҙыу датаһы йәки ҡар ҡапламы барлыҡҡа килү (20—31 октябрь) менән билдәләнә. Шул рәүешсә, Урал биләмәһендә көҙгө осор уртаса 1,5 ай дауам итә.

# Көҙ
## Башҡорт халыҡ ижадында
### Мәҡәлдәр, әйтемдәр, һынамыштар

* Көҙ оҙон килһә, яҙ һуӊ килер.
* Көҙ килеше йәйенән билдәле.
* Турғай түбәндән осһа, көҙ ҡыҫҡа булыр.
* 1 сентябрҙә йылы булһа, бөтә көҙ йылы булыр.
* Симән көнө ямғыр яуһа, көҙ бысраҡ килер.
* 1 октябрь көндө торналар китмәһә, ноябргә тиклем һыуыҡтар булмаясаҡ.
* 8 октябрь тәүге ҡар еүеш ергә төшһә, иремәй ҡаласаҡ, ҡоро ергә төшһә- тиҙ иреп бөтәсәк.

# Көҙ
## Башҡорт халыҡ ижадында
### Йомаҡтар

    Ашай ҙа ашай,
       Илай ҙа илай.
       Бала – сағаны
       Өйгә ҡыуалай.
* Үҙе илай, үҙе һыйлый (көҙ).

# Көҙ
## Әҙәбиәттә

«Көҙ» Константин Бальмонт.
1913 йылда Дауыт Юлтый тәржемә иткән:
                   Нарат еләктәре беште инде,
                   Көндәр һалҡыная төштө инде;
                   Көтөү-көтөү ҡоштар күк диңгеҙҙең
                   Арттарына ҡарай осто инде.
                   Төрлө кейем менән биҙәнгән
                   Урман, ағас ҡалды ялтырап,
                   Тәмле еҫтәр сәскән гөл-сәсәктәр
                   Ҡаулан булды барыһы шылтырап.
                   Ҡояшҡай ҙа хәҙер һирәк көлә,
                   Ҡаплай уны томан, болоттар,
                   Оҙаҡламай һалҡын йәштәр менән,
                   Көҙкәй илай башлар — боҫоҡтар.
# «Еңеү» ордены

«Еңеү» ордены (рус. Орден «Победа») — Бөйөк Ватан һуғышы выҡытында булдырылған орден. Был орден менән Оло еңеүгә мөһим өлөш индергән юғары хәрби етәкселәр бүләкләнгән. 1944—1945 йылдарҙа был юғары хәрби орденға 16 кеше 19 тапҡыр лайыҡ булған. Шулар араһында 10 Советтар Союзы Маршалы, бер армия генералы һәм 5 сит ил кешеһе бар.
«Еңеү» ордены менән бүләкләү тәртибе бер тапҡыр тупаҫ рәүештә боҙола. Үкенесле хәл 1978 йылдың 20 февралендә КПСС ҮК Генераль сәркәтибе, СССР Юғары Советы Президиумы рәйесе, СССР оборона Советы рәйесе, Советтар Союзы Маршалы Л. И. Брежневҡа СССР Юғары Совет Президиумы тарафынан сираттағы бүләк итеп тапшырыу арҡаһында барлыҡҡа килә. Был ваҡиға кешеләрҙең, бигерәк тә яугирҙәрҙең, хәтерен ныҡ ҡалдырҙы. СССР-ҙың беренсе һәм һуңғы президенты Михаил Горбачёвтың 1989 йылдың 21 сентябрендәге ҡарары менән үрҙә әйтелгән тарихи хата төҙәтелә. СССР Юғары Совет Президиумы ҡарары юҡҡа сығарыла.
«Еңеү» ордены Рәсәй Федерацияһының рәсми хөкүмәт бүлектәре исемлегенә индерелмәгән. Был орден менән башҡа бер кем дә бер ваҡытта ла бүләкләнмәйәсәк.

# «Еңеү» ордены
### Орден

Платинанан эшләнгән биш осло йондоҙ. Диаметры 72 мм. Дөйөм ауырлығы 16 карат (3,2 г) булған 150 алмаз менән биҙәлгән. Йондоҙҙоң нурҙары рубиндан эшләнгән. Йондоҙ уртаһында урынлашҡан зәңгәр төҫтәге медальонға Кремль стенаһы, Спас манараһы, В. И. Ленин мавзолейы рәсеме төшөрөлгән. Медальондың өҫкө өлөшөндә «СССР», аҫҡы яғында «ПОБЕДА» тип яҙылған.

# «Еңеү» ордены
### Планка

Орден планкаһы башҡа совет ордендарының планкаларына ҡарағанда ике тапҡырға оҙонораҡ. 6 совет орденының төҫөн үҙ эсенә алған, һәр төҫ араһы ярты миллиметр киңлегендә аҡ һыҙыҡтар менән бүленгән.
* Ҡыҙғылт һары, уртаһында ҡара — Дан ордены
* Зәңгәр — Богдан Хмельницкий ордены
* Ҡара ҡыҙыл — Александр Невский ордены
* Күм — күк — Кутузов ордены
* Йәшел — Суворов ордены
* Ҡыҙыл (урталағы өлөш) — Ленин орден

# «Еңеү» ордены
## Орден менән бүләкләнгәндәр исемлеге
### Ике тапҡыр

* Василевский Александр Михайлович: 1944 йылдың 10 апрелендә, 1945 йылдың 8 сентябрендә
* Жуков Георгий Константинович: 1944 йылдың 10 апрелендә, 1945 йылдың 30 мартында
* Сталин Иосиф Виссарионович: 1944 йылдың 29 июлендә, 1945 йылдың 26 июнендә

# «Еңеү» ордены
## Орден менән бүләкләнгәндәр исемлеге
### Бер тапҡыр

* Конев Иван Степанович: 1945 йылдың 30 мартында
* Рокоссовский Константин Константинович: 1945 йылдың 30 мартында
* Малиновский Родион Яковлевич: 1945 йылдың 26 апрелендә
* Толбухин Фёдор Иванович: 1945 йылдың 26 апрелендә
* Говоров Леонид Александрович: 1945 йылдың 31 майында
* Тимошенко Семён Константинович: 1945 йылдың 4 июнендә
* Антонов Алексей Иннокентьевич: 1945 йылдың 4 июнендә
* Мерецков Кирилл Афанасьевич: 1945 йылдың 8 сентябрендә
* Брежнев Леонид Ильич (1978 йылдың 20 февралендә бирелгән, 1989 йылдың 21 сентябрендә ғәмәлдән сығарылған)

# «Еңеү» ордены
## Орден менән бүләкләнгәндәр исемлеге
### Сит ил кешеләре

* Бернард Монтгомери (Бөйөк Британия): 1945 йылдың 5 июнендә
* Дуайт Эйзенхауэр (АҠШ): 1945 йылдың 5 июнендә
* Михай I (Румыния короле): 1945 йылдың 6 июлендә
* Михал Роля-Жимерский (Польша): 1945 йылдың 9 авгусында
* Иосип Броз Тито (Югославия): 1945 йылдың 9 сентябрендә
# Зубочистка (Яйыҡ ҡушылдығы)

Зубочистка — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яйыҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 1196 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Зубочистка (Яйыҡ ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы бассейны (Рәсәй булеге) Һаҡмар йылғаһынан түбәнерәк, Илек йылғаһын керетмәй. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010001012112200007375
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200737
* Бассейн коды — 12.01.00.010
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Бәнү Ҡурайза

Бәнү Ҡурайза (рус. Бану Курайза) — Ғәрәбстандың төньяҡ өлөшөндә, Йәсриб оазисы (хәҙерге Мәҙинә оазисы) районында йәшәгән йәһүд ҡәбиләһе. VII быуатта Мөхәммәт Пәйғәмбәргә ҡаршы мәккәләр яғында һуғышҡандан һуң юҡ ителә.

# Бәнү Ҡурайза
## Конфликт тарихы

622 йылда,Мәккәнән Мәҙинәгә күскәндән һуң Мөхәмәт урында йәшәгән халыҡ, шул иҫәптән йәһүд ҡәбиләләре Бәни-Ҡайнуҡа, Бәни-Нәдир һәм Бәнү Ҡурайза араһында Мәҙинә конвенцияһын ҡабул итә. Был килешеүгә ярашлы, йәһүдтәр Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙе сәйәси яҡтан яҡлаған хәлдә мосолмандар менән тиң хоҡуҡҡа эйә була тип раҫлана
627 йылда Ур һуғышында Бәнү Ҡурайза үҙ йөкләмәләрен боҙа. Мосолмандар һуғыштан һуң был кланға ҡаршы сыға. Бәнү Ҡурайза баш һала. Ҡәбилә ирҙәренең баштары киҫелә, ә ҡатын-ҡыҙҙар һәм балалар ҡоллоҡҡа алына.

# Бәнү Ҡурайза
## Кире ҡағыуҙар

Был ваҡиғаның тарихилығы ҡайһы бер тикшеренеүселәр тарафынан бәхәсле тип таныла.
Мәҫәлән, был йәһәттән төрөк теологы Ихсан Элиачик Мостафа Исламоглуға шундай уҡ иҫкәрмәләр яһай. Был осраҡты йәһүд ейәне Ибн Исхаҡтың боҙоп күрһәтеүен, Бәнү Ҡурайза ҡәбиләһенән ғәйепле тип танылған 3-4 ир генә язалап үлтерелеүен белдерә.
# Шенчуга (Вела ҡушылдығы)

Шенчуга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вель йылғаһының уң ярына тамағынан 137 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Шенчуга (Вела ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000028964
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002896
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Мария Луиза Гонзага

Мария Луиза де Гонзага (пол. Marie Louise Gonzaga de Nevers; 18 август 1611 йыл(16110818) — 10 май 1667) — Польша королеваһы (Людовика Мария исеме аҫтында), Ваза династияһының һуңғы королдәре — Владислав IV һәм Ян II Казимирҙың ҡатыны, Гонзага йортоноң француз герцогы Шарль де Неверҙың (1627 йылдан — Мантуя герцогы) һәм Екатерина де Майенндың (данлыҡлы герцог Гизаның ҡыҙ туғаны) ҡыҙы.

# Мария Луиза Гонзага
## Биографияһы

Мария Луизаның тәрбиәһе менән атаһының һеңлеһе, тол ҡалған герцогиня Лонгвиль идара итә. Инәһенең ярҙамы менән ҡыҙ алдында бик яҡшы партия — король Людовиктың XIII ҡустыһы Гастон Орлеанский кәүҙәләнә. Был никах кардинал Ришельеның планына инмәй, ул кейәү егете менән кәләштең Париждан ҡасыуынан ҡурҡып, кәләште Венсен замогына ябып ҡуя, ә аҙаҡ монастырға күсерә.
Һуңынан бөтә король һарайы де Невер туташты королдең фавориты маркиз Сен- Марҙың ҡатыны булыр тип һанай, әммә өҫтөнлөк итергә яратыусы кардинал был союзды титулға лайыҡ түгел тип иҫәпләй. Тик 1645 йылда ғына, Марияға инде 30 йәш тулып бала табыу йәшенән сыҡҡас ҡына, кейәүгә сығыу рөхсәт ителә. Ришельеның икенсе тотҡоно Ян Казимир Ваза, үҙенең ағаһы Владислав Польский исеменән ҡыҙ һоратыуын яңынан тергеҙә, ул Габсбургтар менән ыҙғыша һәм Мазарини хөкүмәте менән союз тураһында хыяллана.
Ян Казимир менән никахлашҡандан һуң, Мария Луиза бик күп ярандар оҙатыуында Польшаға юллана һәм варшава һарайын француз рәүешенә үҙгәртеп ҡора. Атаһының теләгенә эйәреп, ирен төрөктәр менән һуғышҡа ҡоторта, әммә дөйөм алғанда, уның йоғонтоһо мәҙәниәт һәм мәғариф мәсьәләләре менән сикләнгән була (мәҫәлән, Польшала уның ҡатнашлығында беренсе гәзит сыға башлай).
1648 йылда Владислав үлгәндән һуң, король булып Ян Казимир һайлана. Мария Людовика уның ҡатыны булырға риза була. Дәүләт мәсьәләләрендә әҙ йышылған икенсе иренә уның йоғонтоһо ҙур була. Королева кенәз Любомирҙың магнат партияһына ҡаршы көрәштә уға ярҙам итә һәм иҫке король булыуға ҡарамаҫтан яңы король һайлауға ныҡый (rege vivente принцибы). Польша патриоттары уның дәүләт менән идара итеүенә кире ҡарашта була; Рудаевский уны «филгә атланған бәләкәй генә эфиоп» менән сағыштыра. Үҙенең балалары булмағанға күрә, һеңлеһенең ирен, герцог Энгиенскийҙы, йәки тәрбиәсеһенең ейәне, йәш герцог Лонгвильды артабанғы король итеп күрергә теләй.
Мария Людовика 1667 йылда вафат була һәм Вавель соборында ерләнә. Уның үлеме менән терәген юғалтҡан король тәхеттән баш тарта һәм ирҙәр монастыры башлығы булып Невер ҡалаһында — үҙҙәре осрашҡан ерҙә ҡалған ғүмерен үткәрә. Яҙмыш иронияһы буйынса, бер нисә йылдан һуң тәхеткә Ян Собеский һайланғас, Польшаның королеваһы булып икенсе француз ҡатыны — Марысенька була, ул да Польшаға Мария Неверскаяның ярандары менән килә.
# Кодина (йылға)

Кодина — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе (Онежский район, Приморский район) биләмәләрендә аға. Йылға БЕЛ/ОНЕГА/59/26 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 183 км.

# Кодина (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000003544
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000354
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Мәүлиев Ратмир Рәфил улы

Мәүлиев Ратмир Рәфил улы (14 август 1989 йыл) — муниципаль хеҙмәткәр. 2022 йылдың 14 февраленән Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡала округы хакимиәте Башлығы вазифаһын башҡарыусы, 16 марттан — Башлығы.
Башҡортостан Республикаһы Нефтекама ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы (2019 йылдың мартынан 2022 йылдың 14 февраленә тиклем), «Берҙәм Рәсәй» партияһының урындағы бүлексәһе секретары, эшҡыуар. Урындағы абруйлы эшҡыуар Рафил Мәүлиевтың улы.

# Мәүлиев Ратмир Рәфил улы
## Биографияһы

Ратмир Рәфил улы Мәүлиев 1989 йылдың 14 авгусында Башҡорт АССР-ының Нефтекама ҡалаһында тыуған.
2008 йылда төрлө өлкәләрҙә эшҡыуарлыҡ менән шөғөлләнә башлай.
2011 йылда Башҡорт дәүләт университетын «Юриспруденция» һөнәре буйынса тамамлай. Шул уҡ йылда Мәскәү халыҡ-ара юғары бизнес мәктәбендә ҡайтанан әҙерлек үтә.
2014 йылда Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте ҡарамағындағы Финанс университетын тамамлай.

# Мәүлиев Ратмир Рәфил улы
## Биографияһы
### Хеҙмәт һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге

2013 йылдан «Һайлағыҙ!» йәштәр берекмәһе ағзаһы булып тора. Урындағы көрәш федерацияһын етәкләй. Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай ҡарамағындағы Йәштәр йәмәғәт палатаһы ағзаһы була.
2015 йылдың декабренән 2016 йылдың апреленә тиклем — инфраструктура үҫеше буйынса начальник урынбаҫары.
Татарстан Республикаһының Ютазы муниципаль районы башҡарма комитеты етәксеһе вазифаһын башҡарыусы.
2016 йылдың апреленән 2019 йылдың мартына тиклем Әлмәт муниципаль районы башлығының инвестицияларҙы үҫтереү буйынса кәңәшсеһе була.
2019 йылдың мартынан — Башҡортостан Республикаһы Нефтекама ҡалаһының ҡала округы хакимиәте башлығы.
2022 йылдың 14 февралендә Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡала округы хакимиәте башлығы вазифаһын башҡарыусы итеп тәғәйенләнә.
# Ардянка

Ардянка — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1162/318/750 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Ардянка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010700112115300014323
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301432
* Бассейн коды — 14.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Лалетина Екатерина Григорьевна

Лалетина Екатерина Григорьевна (9 декабрь 1906 йыл — 17 апрель 1981 йыл) — Киров өлкәһе Вожгальский районының «Ҡыҙыл Октябрь» колхозы бригадиры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948).

# Лалетина Екатерина Григорьевна
## Биографияһы

Екатерина Григорьевна Лалетина 1906 йылдың 9 декабрендә Рәсәй империяһының Вятка губернаһы Вятка өйәҙенең (хәҙерге Киров өлкәһе Куменский районы) Лыстан ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте урыҫ.
Вожгалы ауыл мәктәбенең 2-се синыфын тамамлаған. 1928 йылда урындағы «Ҡыҙыл Октябрь» колхозында сусҡа ҡараусы булып эшләй башлай, һуңыраҡ ашханала ашнаҡсы һәм мөдир була, һуңынан баҫыусылыҡ бригадына күсә, унда картуф һәм йәшелсә үҫтереү звеноһында эшләй. 1939 йылдан — баҫыусылыҡ бригадаһы бригадиры. 1940 йылда Бөтә Союз ауыл хужалығы күргәҙмәһендә (ВСХВ) ҡатнаша.
СССР Юғары Советы Президиумының Указына ярашлы 1948 йылдың 17 мартында «1947 йылда арыш һәм бойҙайҙан юғары уңыш алыуы өсөн» «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеменә лайыҡ була, Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы менән бүләкләнә.
1949 йылда 6 гектар майҙанлы участканың һәр гектарынан 500 центнер картуф йыйып алғаны өсөн икенсе Ленин ордены менән бүләкләнә. 1957 йылдың эш йомғаҡтары буйынса 40 гектар майҙандың һәр бер гектарынан 9-ар центнер етен орлоғо үҫтереп алғаны өсөн өсөнсө Ленин орденына лайыҡ була.
Екатерина Григорьевна етәкләгән бригада биш тапҡыр Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә (ВДНХ СССР) ҡатнаша. Хаҡлы ялға сыҡҡансы колхоз ял йортонда дүрт йылға яҡын мөдир булып эшләй.
Вожгальский район советы депутаты итеп һайлана. 1981 йылдың 17 апрелендә вафат була.
Өс Ленин ордены менән бүләкләнгән (17.03.1948, 05.07.1950, 24.04.1953), миҙалдары бар, СССР ВДНХ миҙалы һәм шулай уҡ ВСХВ миҙалы.
# Шаронов йорто

архитектура ҡомартҡыһы
1912
Евгений Иванович Шаронов йорто — Таганрогтағы (Фрунзе урамы, 80) боронғо йорт, архитектура һәйкәле. XX быуат башында архитектор Шехтель Ф. О. төҙөгән бина Рәсәй Федерацияһының мәҙәни мираҫ объекттары иҫәбенә инә.

# Шаронов йорто
## Тарихы

Бина 1912 йылда архитектура академигы Ф. О. Шехтель проекты буйынса модерн стилендә төҙөлә. 1917 йылдға тиклем ҡаланың эре алпауыты һәм икмәк бешереп һатыусы Е. И. Шаронов милкендә була, был йортто ул ҡыҙы Мария өсөн һалдыра. 1920 — 1922 йылдарҙа бинала ебәкселек станцияһы урынлаша, 1923 йылдан — балалар поликлиникаһы. Оккупация ваҡытында бында Э. фон Клейсттың 1-се танк армияһы штабы була. 1944 йылдан һуң бинала ҡаланың төрлө ойошмалары, шул иҫәптән КПСС-тың Орджоникидзе район комитеты урынлаша. 1981 йылдан Шаронов йортон «Таганрог көнкүреше һәм ҡала төҙөлөшө» музейы биләй.

# Шаронов йорто
## Архитектура үҙенсәлектәре

Шаронов йорто «модерн» ынйыһы, архитектура, һынлы сәнғәт һәм скульптураның мөһабәт өлгөһө булып тора. Ҡат ярымлыҡ бинаның Мәскәүҙәге Ярослав вокзалы менән уртаҡлығы күп: шундай уҡ остло башнялар, трапеция формаһындағы ҡыйыҡтың уртаһында кикереек бар, төрлө формалағы тәҙрәләр ҙә шундай уҡ аралаштырыла. Бина композицияһы ассиметрияға негҙләнгән. Уның һул өлөшө дүрт мөйөшлө бейек башнялы булып, һигеҙ ҡырлы япма менән тамамлана. Өҫтә йорт хужаһының инициалдары «Е. Ш.» яҙылған ҡулса була, һуңынан ул флаг ҡуйылған шпиль менән алмаштырыла. 1978 йылда флаг шариклы подшипникка ҡуйыла һәм хәҙер ул ел булғанда әйләнеп тора. Был өлөштә мозаика композицияһын тирәсләп торған кокошник менән биҙәлгән төп ишек урынлашҡан.
Фасадтың фриз өлөшө мозаика картиналары бигерәк тә колоритлы булып күренгән керамика плиткалары менән йөҙләнгән. Үҙәк өлөштөң өҫкө тәҙрә араларын рәссам Н. Рериха стилендә эшләнгән «Ладьяларҙың йөҙөп китеүе» композицияһы тулыландыра. Бинаның уң яғында — В. Васнецов эскизы буйынса эшләнгән «Диңгеҙ алышы» панноһы. Унда боронғо урыҫ алфавиты хәрефтәре менән А. Т. Толстойҙың «Боривой» плэмаһынан: «Сшиблись вдруг ладьи с ладьями и пошла меж ними сеча… брызжут искры, кровь струится, треск и вопль в бою сомкнутом…» — тигән юлдар яҙылған.
Йорттоң был өлөшө элек осло башлы булһа, хәҙер ярым түңәрәк итеп ябыла. Һул яҡтан баштары декоратив башнялар менән биҙәлгән ҡапҡалар тора. Уларҙағы инә арыҫлан баштары — күренекле рәссам М. Врубель эше. XX быуат башының «модерн» стилендәге архитектура һәйкәле — Ростов өлкәһендә фасадта монументаль һынлы сәнғәт ҡулланыуҙың берҙән-бер өлгөһө.

# Шаронов йорто
## Шаронов йорто кинематографта

* 2006 — «Кошляков, Шабельников, Тер-Оганян, Сигутин», док. фильм. «Art via Video».
* 2002 — «Дневник убийцы», телесериал. Режиссеры Кирилл Серебренников, РТР.
# Пудыр-Юган

Пудыр-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Луп-ПАй-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 10,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.

# Пудыр-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300031906
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303190
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Сорулу

Сорулу — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Башкаус йылғаһының һул ярына тамағынан 107 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Сорулу
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100112115100002613
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100261
* Бассейн коды — 13.01.01.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1