yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Коркино районы

Коркино районы — Силәбе өлкәһендә район.

# Коркино районы
## География

Район
* төньяҡ-көнсығышта — Копейск ҡалаһы,
* көнбайышта — Сосновка районы,
* көньякта һәм көнсығышта— Этҡол районы

# Коркино районы
## Ҡоролош

3 берекмә 7 тораҡ пункттар берләштерә:
| № п/п | Муниципаль берекмә | Үҙәк | тораҡ пункттар | Халыҡ (2010), кеше. |
| 1 | Коркино ҡала биләмәһе | Коркино | 2 | 38 608 |
| 2 | Первомайское ҡала биләмәһе | Первомайский ҡасабаһы | 2 | 10 563 |
| 3 | Розинское ҡала биләмәһе | Роза ҡасабаһы | - | 14 973 |
# Иҫәнғолов Шамил Наил улы

Иҫәнғолов Шамил Наил улы (11 ғинуар 1977 йыл) — тарихсы. Тарих фәндәре кандидаты (2006).

# Иҫәнғолов Шамил Наил улы
## Биографияһы

1977 йылдың 11 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Фёдоровка районы Иҫке Сытырман ауылында тыуған.
1993 йылда Мәләүез ҡалаһының 1-се һанлы урта мәктәбен тамамлай.
1998 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының тарих факультетын тамамлай.
2004 йылда Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының аспирантураһын тамамлай. 2005 йылдан ошо институтта эшләй. 2006 йылда «1945—1964 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының ижтимағи-сәйәси үҫеше» («Общественно-политическое развитие Башкирской АССР в 1945—1964 гг.») темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
2008 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының Башҡортостандың иң яңы тарихы бүлегенең өлкән ғилми хеҙмәткәре.
260-тан ашыу фәнни хеҙмәттәр авторы. Күп хеҙмәттәре XX быуатта Башҡортостан тарихы, XX быуатта Башҡортостандың ижтимағи-сәйәси һәм демографик үҫешенә арналған.

# Иҫәнғолов Шамил Наил улы
## Хеҙмәттәре

* История Башкортостана. 1917-1990-е годы. В 2-х т. Т. 2. Колл. мон. Отв. ред. Р.Н. Сулейманова. Уфа: Гилем, 2005. 313 с. (авторҙаш)
* История деревень Аюсы, Мырдаш и Максют: дореволюционный период. Кн. 1. – Уфа: Уфимский полиграфкомбинат, 2006. – 200 с. (авторҙаш: Р.Р. Ҡотошев)
* Общественно-политическое развитие Башкирской АССР в 1945—1964 гг. : диссертация ... кандидата исторических наук : 07.00.02. — Уфа, 2006. — 223 с.
* Малоизученные аспекты истории дореволюционного Башкортостана. Сборник статей. — Уфа: «Аэрокосмос и ноосфера», 2008. — 134 с.
* Башкиры в Башкортостане в XX столетии. Исторические очерки. Колл. мон. Отв. ред. Р.Н. Сулейманова. — Уфа: ИИЯЛ УНЦ РАН, 2009. — 304 с. (авторҙаш)
* Из истории мечетей и медресе Башкортостана / Отв. редактор Р.Н. Сулейманова. – Уфа, 2010. – 153 с.
* История башкирского народа. В 7 т. Т. VI. Отв. ред. Р.Н. Сулейманова. — М.: Восточная литература, 2011. — 376 с. (авторҙаш)
* Оборонные общества Башкирской АССР в 1920–1941 гг. — Уфа: Издательство «Здравоохранение Башкортостана», 2011. — 208 с.
* Исторические и историко-культурные связи башкир с народами стран ШОС и БРИКС. Сборник статей. // [Отв. редактор, автор статей] — Уфа, 2015. — 236 с.
* Дети войны. Детский вопрос в политике СССР в годы Великой Отечественной войны. На примере Башкирской АССР. Отв. ред. Р.Н. Сулейманова. — Уфа: Диалог, 2016. — 420 с. (авторҙаш: Р.Н. Сулейманова, Г.Ю. Султангужина).
* Семья и брак у башкир в период средневековья. — Уфа: Изд-во «Мир печати», 2018. — 162 с.
* Возвращаясь к истокам родной земли. Из истории Федоровского района Республики Башкортостан. – Уфа, 2020. – 320 с.
* Семья в условиях трансформации традиционного общества (на примере башкир). — Уфа: Мир печати, 2020. — 155 с. (авторҙаш: Р.Н. Сулейманова).
* Исторический опыт развития образования, науки и культуры в Башкирской АССР: традиции и новации. Колл. мон. Отв. ред. Р.Н. Сулейманова. — Уфа: ИИЯЛ УФИЦ РАН, 2021. — 320 с. (авторҙаш)
# Тирмә (мәғәнәләр)

Тирмә — күсмә һәм ярым күсмә халыҡтары торлаҡтарының төрө.
* Тирмә — күсмә һәм ярым күсмә халыҡтары торлаҡтарының төрө.
* Тирмә (уйын) — уйын.
# Блохин урамы (Ишембай)

Блохин урамы — Ишембай ҡалаһының тәүге урамдарының береһе, ҡаланы көньяҡ-көнсығыш йүнәлешендә киҫеп үтә. Башҡортостанда нефть ятҡылығы тапҡан геолог Блохин Алексей Александрович хөрмәтенә атала. Блохин урамы исемендәге скверға килеп тоташа, унда Блохин Алексей Александрович ҡәберенә һәйкәл ҡуйылған.
Блохин исемендәге урамдың оҙонлоғо — 3,9 мең метр (1990).

# Блохин урамы (Ишембай)
## Тасуирлама

Блохин урамы бер яҡтан Башҡорт нефтен асыусылар урамына килеп сыға. Икенсе яҡтан Блохин урамы Ишембай ҡалаһының урау юлына барып терәлә. Бульвар урамы менән киҫелешкән урын Ишембай ҡалаһына үҙәк инеү менән бәйле. Ҡаланан шундай өс сығыу юлы Блохин урамына ауыр йөклө транспорт өсөн мөһим коридор әһәмиәте бирә.
Совет ваҡытында Блохин урамында Ғәфури исемендәге сквер, агрохимлабораторияның оранжереяһы булған.

# Блохин урамы (Ишембай)
## Тарихы

Элекке исеме — Молотов урамы (башҡа сығанаҡтарҙа — Механик). 1932 йылда ятҡылыҡтарҙы асыуҙан да алда һәм ҡасаба барлыҡҡа килмәҫ элек, беренсе дәүләт хеҙмәт һаҡлыҡ кассаһы булған.
Урамда суйырташ түшәлгән. 1962 йылда Блохин урамы буйлап (ЦЭС-тан алып «пожаркаға» тиклем) кешеләр ағас тротуарҙан йөрөгән. Ул урамдың уң яғында төҙөлгән. Был тротуар буйлап кешеләр «пожаркаға», урман заводына, типографияға, ЦЭС-ҡа эшкә йөрөгәндәр. Эшселәр ваҡыт буйынса ориентир тотһон һәм эшкә һуңламаһындар өсөн, сәғәт һайын гудок бирелгән.
1933 йылда был урамда 1-се һанлы башланғыс мәктәп урынлашҡан (баракта), унда 30 уҡыусы уҡыған. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында мәктәп стеналарында хәрби госпиталь йәйелдерелә.
Молотов урамындағы беренсе барактар — № 43, 45. Ул ваҡытта иң яҡшы торлаҡ булып иҫәпләнгән һәм уны тик производство алдынғыларына ғына биргәндәр. Хәҙерге 42 -се һанлы йорт биләмәһендә универмаг (халыҡ телендә «Ҙур магазин» тип йөрөткәндәр) — бер ҡатлы ағас бина урынлашҡан булған.
1937 йылда электр станцияһы төҙөлә, ул һуғыш йылдарында ныҡ киңәйә. Оҙаҡ ваҡыт Ишембай, Стәрлетамаҡ, Салауат ҡалаларын электр энергияһы менән тәьмин итә.
Техника йорто ҡаршыһында (Геолог һәм Блохин урамдары мөйөшө) КПСС ҡала комитеты бинаһы урынлашҡан. Матур фасадлы күрше бинала үҙәк һаҡлыҡ кассаһы урынлашҡан, унда ишембайлылар аҡса реформаһынан һуң аҡсаларын алмаштырғандар. Бында уҡ ҡала советы бинаһы, ә һуңынан ВЛКСМ-дың ҡала комитеты булған.

# Блохин урамы (Ишембай)
## Предприятиелар

* Ишембай автотранспорт предприятиеһы — ГУП «Башавтотранс» филиалы
* Өфө быраулау эштәре идаралығының Ишембай быраулау һәм скважинаны үҙләштереү цехтары — «Башнефть-Быраулау» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт филиалы
* «Ҙирган» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте һәм «Зирган-нефть» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте
* «Уралпожтехника» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте
* «Нефтегазсервис» яуаплығы сикләнгән йәмғиәте
* Агрохимик хеҙмәт станцияһы, Ишембай, 42.
* СВК «Сталк» Ишембай шарап-араҡы предприятиеһы

# Блохин урамы (Ишембай)
## Транспорт

1, 3, 3а, 5, 8, 9-сы һанлы ҡала маршрут автобустары
# Башкиров Иван Сергеевич

Иван Сергеевич Башкиров (1926—1945) — Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһының сержанты, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945).

# Башкиров Иван Сергеевич
## Биографияһы

Иван Башкиров 1926 йылда Татар АССР-ының Сабин районы Завод-Нырты ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Башланғыс мәктәпте тамамлағандан һуң колхозда эшләй. 1943 йылда Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына хеҙмәткә саҡырыла. 1944 йылдың июнь айынан алып — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. 1945 йылдың ғинуарына сержант Башкиров 1-се Белорус фронтының 143-сө уҡсылар дивизияһы 487-се уҡсылар полкының пулемёт расчеты менән етәкселек итә. Висла-Одер операцияһы ваҡытында үҙенең ҡаһарманлығын күрһәтә.
1945 йылдың 15 ғинуарында Летьоново ҡалаһы районында Висла йылғаһы аша сыҡҡан һәм йылғаның көнбайыш ярында плацдармды баҫып алған саҡта Башкиров командованиеһы аҫтындағы расчет алға сыға һәм совет подразделениеларының уңышлы хәрәкәтенә һәм Варшава-Модлин шоссеһы участкаһын алыуға булышлыҡ итә. 1945 йылдың 5 февралендә Дейч-Кроне ҡалаһы өсөн алышта һәләк була (хәҙер Валч, Польша). Валч ҡалаһы янында ерләнә.
Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 27 февралендәге Указына ярашлы сержант Иван Башкиров Советтар Союзы Геройы юғары исеменә үлгәндән һуң лайыҡ була . Шулай уҡ Ҡыҙыл Йондоҙ һәм 3-сө дәрәжә Дан ордендарына һәм миҙал менән наградлана. Уның тыуған ауылындағы мәктәпкә Башкиров Иван Сергеевичтың исеме бирелгән.
# Көньяҡ федераль университеттың Ботаника баҡсаһы

Көньяҡ федераль университеттың Ботаника баҡсаһы Дондағы Ростовтың төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Темерник йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан. Рәсәйҙең көньяғының урманһыҙ зонаһында ҙур территориялағы беренсе ботаника баҡсаһы.
Баҡса территорияһында Тиңһеҙ Серафим Саровский исемен йөрөткән минераль һыу сығанағы бар. Ул баҡса дирекцияһы тарафынан православие диненең изге урыны итеп күрһәтелә.

# Көньяҡ федераль университеттың Ботаника баҡсаһы
## Тарихы

Ботаника баҡсаһы 1927 йылда барлыҡҡа килгән. Уны ойоштороу тәҡдиме 1915 йылда уҡ күтәрелһә лә, төп инициаторҙары Ростов дәүләт университеты профессорҙары В. Ф. Хмелевский һәм В. Н. Вершковский була.
Хәҙер Ботаника баҡсаһы — Көньяҡ федераль университеттың дәүләт бюджетындағы фәнни-уҡытыу бүлексәһе. Ректорҙың ышаныс ҡағыҙы буйынса ул юридик шәхес вәкәләттәренә, айырым бюджет балансына һәм мисәткә эйә.

# Көньяҡ федераль университеттың Ботаника баҡсаһы
## Коллекциялар

Баҡса оранжереяларында асыҡ грунтта 5000 төр ағас, ҡыуаҡлыҡ, үлән үҫә, шул иҫәптән тропик һәм субтропик үҫемлектәр оранжереяһындағы коллекцияға Африка, Көньяҡ-Көнсығыш Азия, Төньяҡ һәм Көньяҡ Америка, Австралия флораһынан 1600 самаһы үҫемлек тупланған. Баҡсаһы үҙ эсенә түбәндәге коллекцияларҙы ала:
* Дендрологик коллекция;
* Сәскә культуралары коллекцияһы;
* Дарыу һәм эфир майлы үҫемлектәр коллекцияһы;
* Тропик һәм субтропик үҫемлектәр коллекцияһы;
* «Аҙау буйы далаһы» экспозицияһы;
* Һирәк һәм юғалып барыусы үҫемлектәр төрҙәре коллекцияһы;
* Ботаника баҡсаһы гербарийы;
* Делектус.
# Катарыль-Кы

Катарыль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ТАЗ/354/159 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 75 км.

# Катарыль-Кы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300069640
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306964
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Чулда

Чулда — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға юғала ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Чулда
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100212115100001134
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100113
* Бассейн коды — 13.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ғүмәров Хәйҙәр Сәғит улы

Ғүмәров Хәйҙәр Сәғит улы (10 февраль 1936 йыл), инженер-механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы, ғалим. Техник фәндәр докторы (1989), профессор (1990). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған һәм техника эшмәкәре. Октябрь Революцияһы (1984) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1976) ордендары кавалеры.

# Ғүмәров Хәйҙәр Сәғит улы
## Биографияһы

Хәйҙәр Сәғит улы Ғүмәров 1936 йылдың 10 февралендә Башҡорт АССР-ының Ейәнсура районы Күгәрсен ауылында тыуа. 1958 йылда Өфө авиация институтын тамамлағандан һуң 1995 йылға тиклем «Мотор» ғилми производство предприятиеһында эшләй, бер үк ваҡытта 1982 йылдан алып Өфө нефть институты һәм Өфө дәүләт нефть техник университетында уҡыта. 1995 йылдан — Өфө дәүләт авиация техник университетында «Авиация двигателдәре» кафедраһы профессоры. Фәнни эшмәкәрлеге двигателдәрҙе һәм осоу аппараттарын интеграциялау проблемаларына арналған. Ғүмәров ҡатнашлығында авиация (Р13-300, Р25-300, Р95Ш, АЛ-31Ф һ.б.) һәм ракета двигателдәре, ГТЭ-10/95 энергетика ҡулайламаһы уйлап табыла, улар БР һәм РФ‑тың башҡа төбәктәренең авиация сәнәғәте предприятиеларында етештерелә. Асыштары Башҡортостан Республикаһының осоу аппараттары двигателдәрен етештереүсе сәнәғәт предприятиеларында индерелгән. Ғүмәров Х.С. 100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 4 уйлап табыу авторы.

# Ғүмәров Хәйҙәр Сәғит улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1980) Октябрь Революцияһы ордены (1984) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены, миҙалдар менән бүләкләнгән. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының техник фәндәр өлкәһендәге С.А. Гаврилов исемендәге премия лауреаты (2014).
# Венгель

Венгель — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лева йылғаһының уң ярына тамағынан 78 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Венгель
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010600112115300016931
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301693
* Бассейн коды — 14.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Орех-Юган

Орех-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Собь йылғаһының уң ярына тамағынан 83 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.

# Орех-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300031746
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303174
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Чимыль-Кикя

Чимыль-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Толька йылғаһының уң ярына тамағынан 220 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Чимыль-Кикя
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300066434
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306643
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Береш (Инйәр ҡушылдығы)

Береш (рус. Бриш) — Рәсәй, Башҡортостандағы Белорет районының Инйәр төбәгендәге йылға. Йылғаның тамағы Инйәр йылғаһының уң яҡ ярында, 108-се саҡрымында, ул йылға исеменән бирелгән Береш ауылы эсенән үтеп килеп ҡоя. Йылғаның оҙонлоғо 12 км.Инйәрҙең буйынан-буйына тауҙар теҙелеп килә, Асыу һырты Береш башына тоташа Һыу объекты системаһы: Инйәр → Эҫем → Ағиҙел → Кама → Волга → Каспий диңгеҙе

# Береш (Инйәр ҡушылдығы)
## Этимологияһы

Йылғаның атамаһы "бер иш" һүҙбәйләнешенән килеп сыҡҡан тип фараз итәләр. Дөрөҫ булыуы ла ихтимал, сөнки Инйәрҙең һул ярында ла тап шул урында тиерлек ҙурлығы буйынса ла бер ишерәк икенсе бер йылға килеп ҡоя.Ул йылға буйындағы ауыл Берештамаҡ тип атала. (Береш - Республиканың элекке премьер-министры Р.И. Байдәүләтов тыуған ауыл). Берештамаҡ - башҡорт халҡының ҡаһарман улы Ирек Зариповтың әсәһе Вәсилә Зарипованың тыуған ауылы.

# Береш (Инйәр ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама..
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:</ref>:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200612111100019768
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101976
* Бассейн коды — 10.01.02.006
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Таганрог уҡытыусылар институты

Таганрог уҡытыусылар институты (рус. Таганрогский учительский институт) — 1939 — 1955 йылдарҙа Таганрог ҡалаһында эшләгән юғары уҡыу йорто.

# Таганрог уҡытыусылар институты
## Ойошторолоу тарихы

Таганрог педагогик белем биреү 1870 йылда Мариия ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһының педагогия класынан башлана. 1916 йылда уҡытыусылар семинарияһы асыла. Таганрогта Совет власы урынлаштырылғандан һуң ҡалала уҡытыусылар әҙерләү буйынса педагогия курстары асыла. 1920 йылдың июнендә уны 24 кеше тамамлай. 1926 — 1939 йылдарҙа Таганрог ҡалаһында педагогия техникумы эшләй.
СССР-ҙа һәр ерҙә уҡытыусылар институттары асыу 1920—1930 йылдарҙағы мәҙәни революцияның уңышына бәйле була. Наҙанлыҡ проблемаһы бөтөрөлә һәм ете бөтә ерҙә ете йыллыҡ уҡытыу индерелә. Педагогия институттарын ойоштороу менән бер рәттән 1934 йылда СССР-ҙа тулы булмаған урта мәктәп уҡытыусыларын (5-7 класс) әҙерләү өсөн ике йыллыҡ уҡытыусылар институты ойошторола.
1939 йылдың майында Ростов өлкә башҡарма комитеты РСФСР Халыҡ Комиссарҙары Советына Таганрогта ике йыллыҡ уҡытыусылар институты асыуҙы һәм 1939—1940 уҡыу йылына 150 кеше йыйыуҙы һорап мөрәжәғәт итә. РСФСР Халыҡ Комиссарҙары Советы был үтенесте ҡәнәғәтләндерә һәм 1939 йылдың 13 авгусында РСФСР Мәғариф Халыҡ Комиссариаты Таганрог ҡалаһында М. Горький исемендәге Таганрог педагогия училищеһы базаһында Уҡытыусылар институтын асыу тураһында 1243-се бойороғон сығара.
1939 — 1941 йылдарҙа институт 1926 — 1940 йылдарҙа педагогия училищеһын булған Ленин урамы, 40, адресы буйынса урынлаша.

# Таганрог уҡытыусылар институты
## Һуғышҡа тиклемге осор

Институтта ике — тарих һәм рус теле һәм әҙәбиәте була. Һуңыраҡ физика-математика һәм тәбиғи-география бүлектәре асыла. 1939 йылдың сентябренән институт үҙ эшен башлай һәм урта мәктәптәр өсөн 5-7-се класс уҡытыусылары әҙерләй. Һуғышҡа тиклем Таганрог уҡытыусылар институты тик бер генә сығарылыш яһап өлгөрә, дипломдарҙы Бөйөк Ватан һуғышы башланғас та 1941 йылдың 25-27 июнендә тапшыралар.

# Таганрог уҡытыусылар институты
## Һуғыштан һуңғы осор

Таганрог азат ителгәс, институт етәкселеге 1944 йылдың 11 февралендә үҙ эшен башлай. Директор итеп һуғышҡа тиклем15-се урта мәктәпте етәкләгән Владимир Дмитриевич Степенев тәғәйенләнә.
1944 йылдың 31 авгусына тиклем институттың үҙ бинаһы булмай һәм ул 12-се мәктәп бинаһын ҡуртымға ала, ай һайын ҡуртым өсөн 1000 һум түләй. 1944 йылдың август аҙағында Таганрог ҡала башҡарма комитеты институтҡа Тургенев тыҡрығы, 32 адресы буйынса урынлашҡан ике ҡатлы муниципаль таш бинаны бирергә ҡарар итә. Бина ярым емерек була һәм тергеҙеү талап итә.
Таганрог уҡытыусылар институты РСФСР Министрҙар Советының 1955 йылдың 19 авгусындағы ҡарарына ярашлы ябыла. Уның матди базаһына бөтөрөлгән Новочеркасск педагогия институты күсерелә. Яңы учреждение Таганрог дәүләт педагогия институты тип атала башлай.
# Кәримов Илгиз Мостафа улы

Кәримов Илгиз Мостафа улы (10 ғинуар 1942 йыл — 14 март 2019 йыл) — тәржемәсе, журналист. 1982 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостандың халыҡ шағиры Мостай Кәримдең улы.

# Кәримов Илгиз Мостафа улы
## Биографияһы

Илгиз Мостафа улы Кәримов 1942 йылдың 10 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Шишмә районы Келәш ауылында тыуған.
1967 йылда Мәскәү дәүләт университетын тамамлаған. 1977 йылға саҡлы (өҙөклөк менән) РСФСР Яҙыусылар союзының Мәскәүҙә сыҡҡан «Литературная Россия» гәзитендә эшләй, шул иҫәптән 1974 йылдан — бүлек мөдире.
1972 йылдан — СССР-ҙың Телевидение һәм радиотапшырыуҙар буйынса дәүләт комитеты хеҙмәткәре.
1973 йылдан «Молодой коммунист» журналында бүлек мөдире.
1997—2005 йылдарҙа «Оракул» журналы хеҙмәткәре.
Илгиз Кәримов ауырығандан һуң 2019 йылдың 14 мартында Мәскәү ҡалаһында вафат була. 2019 йылдың 17 мартында Мәскәү өлкәһе Мытищи ҡалаһының Волков зыяратында ерләнгән.

# Кәримов Илгиз Мостафа улы
## Тәржемә ижады

* 1977 йылда Мостай Кәримдең «Оҙон-оҙаҡ бала саҡ», 1989 йылда «Ауыл адвокаттары», 2004 йылда «Ғүмер миҙгелдәре» әҫәрҙәрен тәржемә иткән.
* 1987 Афзал Таһировтың «Буранлы көндәр» китабына ингән повестарын һәм хикәйәләрен руссаға әйләндерә.
* 1988 йылда Әхиәр Хәкимдең «Думбыра сыңы» романын тәржемәләй.
* Шулай уҡ балҡар, татар, сыуаш һәм башҡа ҡайһы бер халыҡтар яҙыусыларының әҫәрҙәрен рус теленә тәржемә итә.

# Кәримов Илгиз Мостафа улы
## Ғаиләһе

Халыҡ шағиры Мостай Кәримдең улы.
* Ҡатыны — Нәзифә Харис ҡыҙы Кәримова
* Улы — Нияз Илгиз улы Кәримов
* Ҡыҙы — Айгөл Илгиз ҡыҙы Кәримова

# Кәримов Илгиз Мостафа улы
## Хәтер

* 2019 йылдың 23 апрелендә Өфөлә Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театрында Илгиз Кәримовтың Хәтер кисәһе уҙҙы. Был көндө Мостай Кәримдең «Йәләлетдин атай» китабы буйынса спектакль күрһәтелде. Инсценировка авторы — Илгиз Кәримов.
# Куно фон Клебельсберг

Куно фон Клебельсберг (1875 йылдың 13 ноябрендә Печикта тыуған – 1932 йылдың 12 октябрендә Будапешта вафат булған) ― граф, венгр сәйәсмәне, эске эштәр министры һәм һуғыш йылдарында Венгрия короллеге мәҙәниәт министры.
Клебельсберг Австро-Венгрияның (хәҙер ― Печик, Арад жудецы, Румыния) Мадьярпечик ҡалаһында тыуған. Беренсе донъя һуғышы аҙағындағы Трианон килешеүенә ҡул ҡуйылғас башланған граждандар һуғышы Венгрияны кризис хәлендә ҡалдыра. 1921 йылда Клебельсберг эске эштәр министры итеп тәғәйенләнә һәм бер йыл шунда эшләй. Бынан һуң, 1922—1931 йылдарҙа, мәҙәниәт министры вазифаһында бөтә Венгрия өсөн мәғарифҡа ҡағылышлы күп төрлө реформалар үткәрә. Клебельсберг ауыл ерендә башланғыс мәктәптәр төҙөтә, күп университеттарҙы модернизациялауҙың һәм, сит илдәр менән мәҙәниәт өлкәһенә ҡағылышлы һорауҙарҙа хәбәрләшеп тороу өсөн, "Унгарикум Коллегиум"ын барлыҡҡа килтереүҙең инициаторы була.
Клебельсберг, шулай уҡ, студенттарға стипендиялар түләп уҡытыуҙы тормошҡа ашырыуы менән дан ала.
Клебельсберг, венгр этник мәҙәниәтен элекке Австро-венгрия монархияһының (сербтар, словактар, румындар, йәһүдтәр һ. б.) аҙ һанлы башҡа халыҡтарҙыҡынан өҫтөн ҡуйыу идеологияһын алға һөрөүсе булараҡ, дөйөм алғанда, бәхәсле шәхес тип һанала. Трианон килешеүенән һуң, Клебельсбергтың идеяларына һәм уның мәғрифәтселек реформаларына таянып идара иткән Миклош Хорти осоро реваншистик кәйефтәргә һәм территориаль дәғүәләшеүҙәргә килтерә. Антисемист Клебельсберг венгр йәһүдтәрен 1918-се һәм 1919-сы йылдарҙағы буржуаз-либераль һәм коммунистик революцияларҙа ҡатнашыуҙа, ошо сәбәпле, трианон килешеү буйынса, территорияль юғалтыуҙарҙа ғәйепләп сыға. Мәҫәлән, 1924 йылда йәһүдтәрҙән "Бөйөк Венгрия"ны (Бөйөк Һунғар илен) кире ҡайтарыуҙы талап итә. Уның урынына университеттарҙа уҡыусыларға Европала 1920-се йылдар башында индерелгән квотаны (Numerus clausus системаһы) алып ташларға вәғәҙә бирә.
1939 йылда, министрҙың вафатынан һуң бер-нисә йыл үткәс, Будапешта уның хөрмәтенә һәйкәл ҡуйыла. Икенсе донъя һуғышы осоронда скульптур композиция емерелә , әммә 2000 йылдарҙа ул яңынан тергеҙелә.
# Тяжин (йылға)

Тяжин — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2542/376/212 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 165 км.

# Тяжин (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200018934
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201893
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ботенхайлинген

Ботенхайлинген (нем. Bothenheilingen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 455 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,46 км². Диңгеҙ кимәленән 229 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99947 һәм автомобиль коды — UH.