yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Тартус

Тартус (араб.: طرطوس) — Сүриәлә ҙурлығы буйынса икенсе урындағы порт ҡалаһы. Беренсе урындағы порт ҡалаһы Латакия.
Латинса яңғырашы (Antaradus), тәре йөрөтөүселәр һәм ҡаланы Антартус (Antartus) йәки Тортоса (Tortosa) тип атағандар.

# Тартус
## Географияһы

Тартус Дәмәшке(Дамаск) ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышта 220 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Латакиянан (Мөхәфәзә үҙәге) көньяҡҡа ике сәғәтлек юл. Ливан сигенәсә 25 саҡрым. Портта совет, хәҙерге ваҡытта Рәсәй Федерацияһы хәрби-диңгеҙ базаһы урынлашҡан.

# Тартус
## Климаты

Тартус климаты уртаса, урта диңгеҙ климаты. Йәйге уртаса һауа температураһы 30-35 °C, ҡышҡыһын 5-10 °C-ҡаса түбәнәйергә мөмкин.Ҡайһы саҡ хатта, нүлгәсә. Йыллыҡ яуым-төшөм — 1000 мм.

# Тартус
## Тарихы

Финикийҙар заманынан алып Тартуста бер аҙ емереклектәр һаҡланып ҡалған. Ул замандарҙа Сүриәнең Урта диңгеҙҙәге берҙән-бер утрауы Арвадҡа күсенеү бик әһәмиәтле һәм мөһим эш булып торған.
Ҡала Бөйөк Константин I хөрмәтенда торған, сөнки Дева Марияға табынған. Беренсе ғибәҙәтхана Тартуста III быуатта төҙөлгән тип иҫәпләнелә. Ул ике йөҙ йылдан һуң ер тетерәү һөҙөмтәһенә емерелә. Сиркәү Тартуста тәре йөрөтөүселәр ваҡиғаһына бәйле төҙөлә. Был сиркәүҙә боронғо миһраб та һаҡлана. Уны күрер өсөн бар Ер шарынан бик күптәр хаж ҡыла. Мосолмандао ҡаланы баҫып алғас, сиркәү мәсет ролен дә үтәй. Ғосманлы дәүерендә ул француздарҙың хәрби казармаһы булған. Хәҙерге ваҡытта музей.
Бер саҡ Тартус тамплиерҙар күҙәтеүе аҫтында була. Был саҡ улар һаҡланыусы ҡоралдарҙы яңырта, шулай уҡ Авард утрауында ла. Саладин 1188 йыл тамплиерҙарҙан ҡаланы тартып ала, тамплиерҙар үҙҙәре ҡалала йәшеренә. Әммә ҡала тамплиерҙар күҙәтеүе аҫтында 1291 йылғаса ҡала. Улар Арвадҡа ҡасҡас та 10 йылғаса тороп ҡала.
Тартустың тарихи үҙәге яңы биналарҙан тора. Әммә улар боронғо крепость(тәре йөрөтөүселәрҙән ҡалған) диуарҙар өҫтөнән эшләнгән. Йырын иҫке ҡаланы яңыһынан айырып тора.

# Тартус
## Рәсәй хәрби базаһы

Тартуста Рәсәйҙең СССР-ың элекке биләмәләренән тыш, сит илдәрҙәге берҙән бер хәрби базаһы урынлашҡан. Ул рәсәйҙең хәрби-диңгеҙ көстәрен тәьмин итеүсе пункт, Унда Рәсәйҙең Урта диңгеҙҙәге хәрби караптары туҡтап тәьминәт ителеп китә. Хәрби база 1971 йылдан алып эшләп килә. База Урта диңгеҙҙәге хәрби караптарҙы йүнәтеү, яғыулыҡ һәм башҡа материалдар менән тәьмин итеү өсөн булдырылған. Ул һыуҙа йөҙөп йөрөүсе ике ПМ-61М причалынан, плавмаоҫтахананан(алты ай һайын алмаштырылып тора), һаҡлағыстарҙан, казарманан һәм төрлө хужалыҡ обьектарынан тора. Обьектты 50 Рәсәй хәрби морягы хеҙмәтләндерә..
# Соколов Николай Васильевич (Сталин премияһы лауреаты)

Соколов Николай Васильевич (21 май 1918 йыл — 29 ғинуар 1994 йыл) — ғалим-инженер-электрохимик. Техник фәндәр кандидаты (1958), профессор. СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1952).

# Соколов Николай Васильевич (Сталин премияһы лауреаты)
## Биографияһы

Соколов Николай Васильевич 1918 йылдың 21 майында Тверь губернаһының Городок ауылында тыуған.
1941 йылда Урал индустриаль институтын тамамлаған.
Институтты тамамлағас, 1941 йылдан алып 1972 йыл буйынса, Белорет металлургия комбинатында эшләй: мастер технолог, көпләү цехы начальнигы урынбаҫары, начальник урынбаҫары, заводтың үҙәк лабораторияһы (ЦЗЛ) начальнигы, баш инженер.
1958—1959 йылдарҙа Ҡытайҙа эшләй.
Соколов Николай Васильевич цинкланған сымдар, микросымдар, ҡатламланмаған пружиналы сымдар, юғары сыҙамлы сымдар, тауыш бөтөрөүсе сымдары, махсус тәғәйенләнешле юғары ныҡлыҡтағы канаттар һәм башҡалар етештереү ысулы эшләгән һәм производствоға индергән. Бының өсөн Белорет металлургия комбинатында прецизион иретмәләр, тикшереүҙең физик алымдары, сәнәғәт һыуҙарын таҙартыу, коррозиянан һаҡлау, сәғәт пружиналары һәм башҡа лабораториялар булдырыла.

# Соколов Николай Васильевич (Сталин премияһы лауреаты)
## Хеҙмәттәре

Соколов Николай Васильевич — 150 баҫма хеҙмәт, шул иҫәптән 3 монография авторы, 30 уйлап табыуға авторлыҡ танытмаһына эйә.
Патент: сым етештереү ысулы 30.08.1974 йыл.

# Соколов Николай Васильевич (Сталин премияһы лауреаты)
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* СССР дәүләт премияһы (1952)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены,
* «Почёт Билдәһе» ордены,
* миҙалдар.
# Веймар

Ве́ймар (нем. Weimar) — Германиялағы ҡала. Тюрингия Ерендә урынлашҡан.
# Чоапа (провинция)

Чоапа провинцияһы (исп. Provincia de Choapa) — Чилиҙың Кокимбо өлкәһенә ингән провинция. Административ үҙәге — Ильяпель.
Үҙенә 6 коммуна берләштерә.
Майҙаны — 10 131,6 км². Халыҡ һаны — 81 681 кеше. Халыҡ тығыҙлығы — 8,06 кеше/kм².

# Чоапа (провинция)
## Географик урыны

Провинцияның сиктәштәре:
* төньяҡта — Лимари провинцияһы
* көнсығышта — Сан-Хуан провинциһы (Аргентина)
* көньяҡта — Петорка провинцияһы
* көнбайышта — Тымыҡ океан

# Чоапа (провинция)
## Административ бүленеш

Үҙенә 4 коммуна берләштерә.
* Ильяпель . Админ. үҙәге — Ильяпель.
* Саламанка . Админ. үҙәге — Саламанка.
* Лос-Вилос . Админ. үҙәге — Лос-Вилос.
* Канела . Админ. үҙәге — Канела.

# Чоапа (провинция)
## Демографик мәғлүмәттәр

Милли статистика институты (INE-2002), халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
| Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | 81681 |
| шул иҫәптән: | Ҡала халҡы | 49118 | Ҡала халҡы өлөшө, % | 60,13 |
| | Ауыл халҡы | 32563 | Ауыл халҡы өлөшө, % | 39,87 |
| | Ир-егеттәр | 41578 | Ир-егеттәр өлөшө, % | 50,90 |
| | Ҡатын-ҡыҙҙар | 40103 | Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө, % | 49,1 |
| Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | 8,06 |
| Өлкә халҡына ҡарата, провинция халҡы өлөшө | Өлкә халҡына ҡарата, провинция халҡы өлөшө | Өлкә халҡына ҡарата, провинция халҡы өлөшө | Өлкә халҡына ҡарата, провинция халҡы өлөшө | Өлкә халҡына ҡарата, провинция халҡы өлөшө | 13,54 |
| Ил халҡына ҡарата, провинция халҡы өлөшө | Ил халҡына ҡарата, провинция халҡы өлөшө | Ил халҡына ҡарата, провинция халҡы өлөшө | Ил халҡына ҡарата, провинция халҡы өлөшө | Ил халҡына ҡарата, провинция халҡы өлөшө | 0,54 |

# Чоапа (провинция)
## Иң ҙур торамалар (йәшәү пункттары)

| № | Торама | Категория | Халыҡ һаны (2002) | Ир-егеттәр | Ҡатын-ҡыҙҙар | Майҙаны км² |
| 1 | Ильяпель | ҡала | 21826 | 10395 | 11431 | 7,39 |
| 2 | Саламанка | ҡала | 11615 | 5739 | 5876 | 4,37 |
| 3 | Лос-Вилос | ҡала | 10966 | 5385 | 5581 | 4,11 |
| 4 | Канела-Баха | ҡасаба | 1744 | 865 | 879 | 1,11 |
| 5 | Пичиданги | ҡасаба | 1226 | 619 | 607 | 2,8 |
| 6 | Чильепин | ҡасаба | 1074 | 546 | 528 | 2,72 |
| 7 | Эль-Тамбо | ауыл | 1054 | 540 | 514 | |
| 8 | Эль-Чакай | ауыл | 829 | 811 | 18 | |
| 9 | Кункумен | ауыл | 717 | 384 | 333 | |
| 10 | Транкилья | ауыл | 677 | 356 | 321 | |
| 11 | Килимари-Альто | ҡасаба | 667 | 338 | 329 | 1,24 |
| 12 | Уэнтелаукен-Норте | ауыл | 655 | 327 | 328 | |
| 13 | Кайманес | ауыл | 623 | 300 | 323 | |
| 14 | Пангесильо | ауыл | 583 | 304 | 279 | |
| 15 | Канела-Альта | ауыл | 575 | 288 | 287 | |
| 16 | Тауинко | ауыл | 482 | 255 | 227 | |
| 17 | Лас-Канас-Уно | ауыл | 451 | 231 | 220 | |
| 18 | Пеламбрес | ауыл | 409 | 403 | 6 | |
| 19 | Батуко | ауыл | 375 | 195 | 180 | |
| 20 | Чучини | ауыл | 375 | 194 | 181 | |
# Хоммос

Хоммос (ғәр. حُمُّص‎) — ноҡоттан яһалған аҙыҡ, уның тәркибендә ғәҙәттә кунжут пастаһы (тахиниҙар), зәйтүн майы, һарымһаҡ, лимон һуты, паприка.
Яҡын Көнсығыш илдәрендә киң таралған, хәҙерге ваҡытта бөтә донъяла билдәлелек алған.
# Тыхта (Том ҡушылдығы)

Тыхта — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының һул ярына тамағынан 435 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Тыхта (Том ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300312115200011111
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201111
* Бассейн коды — 13.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Иг-Шор

Иг-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кожим йылғаһының һул ярына тамағынан 185 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Иг-Шор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000069153
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006915
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡәйүпов Фәрит Гәрәй улы

Ҡәйүпов Фәрит Гәрәй улы (рус. Каюпов Фарит Гареевич) (30 ғинуар 1952 йыл ) — СССР һәм партия эшмәкәре, 1991 йылдан Стәрлебаш рацоны администрацияһы башлығы, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының халыҡ депуттары советы, идара үҫеше һәм үҙидара мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

# Ҡәйүпов Фәрит Гәрәй улы
## Биографияһы

Ҡәйүпов Фәрит Гәрәй улы 1952 йылдың 30 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Стәрлебаш районы Йомағужа ауылында тыуған. Милләте буйынса башҡорт, юғары белемле — 1973 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған. Институтты тамамлағас, 1973—1975 йылдарҙа Совет Армияһы сафтарына хеҙмәт итергә саҡырыла. Хеҙмәт юлын, 1975 йылда хеҙмәт итеп ҡайтҡас, Стәрлебаш районы «Коммунизмға» колхозында агроном булып башлай. Артабан колхоз рәйесе була. 1981 йылда КПСС-тың район комитетында секретарь, 1983 йылда икенса секретарь булып эшләй. 1987—1990 йылдарҙа Стәрлебаш районы халыҡ депутаттарының башҡарма комитеты рәйесе. 1990 йылдан КПСС-тың Стәрлебаш райомыныңберенсе секретары. 1991 йылдан Стәрлебаш рацоны администрацияһы башлығы.
Стәрлебаш районы 249-сы Стәрлебаш һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының халыҡ депуттары советы, идара үҫеше һәм үҙидара мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы.
# Бәләтәр

Бәләтәр, Бәләтүр — Башҡортостан (Көньяҡ) Уралындағы һырт.

# Бәләтәр
## Урынлашҡан урыны

Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылынан төньяҡтараҡ Ағиҙел һәм Алағуян (Ағиҙел й. ҡушылдығы) йй. араһында меридиональ йүнәлештә һуҙылған. Оҙонлоғо 20 км, үҙәк өлөшөнөң киңлеге — яҡынса 6 км, абс. бейеклеге 790 м (Серекәй тауы). Рельефы Алағуян һәм Бөһөндө (Ағиҙел й. ҡушылдығы) йй. үҙәндәре, биләндәр һәм сағылдар м‑н йырғыланған, урыны м‑н таш ишелмәләре күҙәтелә. Йылға селтәре ныҡ бөгөлләнә. Һырттың төньяғында йомро формалы түбәләр, көньяғында конус һымаҡ түбәләр айырылып тора, битләүҙәре текә. Өҫкө рифейҙың елмәрҙәк свитаһы ҡомташтарынан, алевролиттарынан, һәүерташтарынан тора.
Ландшафтары аҡһыл һоро тау-урман тупрағындағы ҡайын, ҡайын-ҡарағай һәм ҡайын-уҫаҡ-ҡарағай урмандарынан ғибәрәт; ҙур майҙанды йүкә һәм имән урмандары биләй, ҡарағас урмандары осрай. Тау араһындағы уйпатлыҡтарҙа һаҙмат урындар бар, көньяҡ-көнбайышта — төрлө үләнле урман болондары.
# Кельма (Кеть ҡушылдығы)

Кельма — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кеть йылғаһының уң ярына тамағынан 788 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 165 км.

# Кельма (Кеть ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010600112115200025678
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202567
* Бассейн коды — 13.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Тимер (тау)

Тимер (рус. Железная (гора)) — Кавказ Минераль Һыуҙары төбәгендәге Пятигорьела ҡалдыҡ магматик (палеовулканик) тау. Бейеклеге — 853 м. Тәбиғәт ҡомартҡыһы.
Железноводск ҡалаһының төньяҡ-көнсығыш ситендә урынлашҡан. Диаметры 1,8 км, бейеклеге 200 м² булған майҙанлы конус формаһында. Өҫкө өлөшө бештауниттар һәм үрге аҡбур эзбизташтарынан тора, ә һөҙәк түбәнге өлөшөндә — палеоген таш ишелмәләре менән ҡапланған ултырмалар.
Тауҙың төп байлығы — 23 минераль һыу сығанағы, шуларҙың 16-һы сәләмәтләндереүҙә ҡулланыла.
Тау крайҙың геологик тәбиғәт ҡомартҡыһы булып тора.

# Тимер (тау)
## Әҙәбиәттә телгә алыныуы

М. Лермонтов әҫәрҙәрендә бер нисә тапҡыр телгә алына .
# Прудовая

Прудовая — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2169/422 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Прудовая
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010800112115200031000
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203100
* Бассейн коды — 13.01.08.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Вартейская Виска

Вартейская Виска — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Голубница йылғаһының һул ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Вартейская Виска
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары/ Канин Нос морононан/ Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000052895
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005289
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Бридж

Бридж (ингл. bridge) — интеллектуаль команда менән йәки парлап уйналған кәрт уйыны. Спорт Бридж — бер генә кәрт уйын, ҡайһы спорт төр менән булып тора. Бридж ҡатмарлылыҡдән шахмат һәм го менән сағыштыра. Төп төрлар — роббер һәм спорт. Роббер бридж өйҙә ҡуллана.

# Бридж
## Тышҡы һылтанмалар

* Рәсәй спорт бридж федерация
# Елбаш

Елбаш — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бердь йылғаһының уң ярына тамағынан 83 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.

# Елбаш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200512115200005036
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200503
* Бассейн коды — 13.01.02.005
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Еман-Галь-Юган

Еман-Галь-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Сынь-Ега йылғаһының уң ярына тамағынан 90 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.

# Еман-Галь-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200051779
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115205177
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Зинай

Зинай — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Берёзовая йылғаһының һул ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Зинай
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100006154
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100615
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ғәбитов

Ғәбитов — башҡорт фамилияһы.
* Ғәбитов Азат Исмәғил улы (1962 т.) — техник фәндәр докторы (1998), профессор, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006).
* Ғәбитов Илдар Исмәғил улы (1963 т.) — техник фәндәр докторы (2001), профессор, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2007).
* Ғәбитов Илдар Миҙхәт улы — иҡтисад фәндәре кандидаты (1990).
* Ғәбитов Исмәғил Әхмәҙулла улы (1939 т.) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, сәйәсмән. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1994).
* Ғәбитов Миҙхәт Исмәғил улы (1925—2010) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1961). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
* Ғәбитов Рәйеф Лотфулла улы (1913—1943) — композитор, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
* Ғәбитов Ринат Хәмит улы (1943 т.) — хоҡуҡ белгесе, юридик фәндәр докторы (2000), профессор.
* Ғәбитов Риф Фәтих улы (1952 т.) — бейеүсе, балетмейстер, Башҡортостан Республикаһының халыҡ (1994) артисы.
* Ғәбитов Фәрит Фатих улы (1937 т.) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, Рәсәйҙең почётлы кинематографисы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* Ғәбитов Фәтих Ғәбит улы (1910—1990) — халыҡ бейеүҙәрен башҡарыусы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
* Ғәбитов Хәбибулла Ғәбделҡаһир улы (1886—1939?) — башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре, шағир, фольклорсы, телсе.
* Ғәбитов Наил Исмәғил улы (22 март 1971 йыл) — табип, медицина фәндәре кандидаты (2000), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2008), Рәсәй Федерацияһы һаулыҡ һаҡлау алдынғыһы (2004).
# Котов Александр Тимофеевич

Котов Александр Тимофеевич (31 март 1928 йыл) — хәрби хеҙмәткәр, эске эштәр органдары ветераны. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Юғары Советтың Мандат комиссияһы ағзаһы.

# Котов Александр Тимофеевич
## Биографияһы

Александр Тимофеевич Котов 1928 йылдың 31 мартында Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ районы Николаевка ауылында тыуған.
Милләте рус, юғары белемле — 1947 йылда Мәскәү сик буйы училищеһын, 1970 йылда КПСС Үҙәк Комитетының юғары партия мәктәбен тамамлаған.
1945 йылда, нефть техникумын тамамлағас, сик буйы ғәскәрҙәрендә офицер булып хеҙмәт итә. 1958 йылда демобилизациянан һуң Салауат нефть химияһы комбинаты дөйөм ятаҡтарында тәрбиәсе булып эшләй, ҡала коммуналь хужалығы идаралығында инженер һәм мөдир булып эшләй. 1968—1970 йылдарҙа КПСС-тың Салауат ҡала комитетында инструктор, «Салауатстрой» тресында рәйес урынбаҫары. 1970 йылдан Салауат ҡалаһы эске эштәр идаралығында начальник урынбаҫары. 1990 йылдан халыҡ депутаттарының Салауат ҡала Советының экология буйынса комиссия рәйесе. 1992 йылдан хаҡлы ялда.
Салауат ҡалаһы 120-се Үҙәк һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының Мандат комиссияһы ағзаһы.

# Котов Александр Тимофеевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

2-се дәрәжә «Ватан һуғышы ордены», Советтар Союзы миҙалдары.
# Ҡыҙыл батыр (гәзит)

«Ҡыҙыл батыр» — ижтимағи-сәйәси гәзит. БАССР-ҙың хәрби эштәр буйынса Халыҡ Комиссариатының сәйәси идаралығы органы. 1920 йылдың 1 ноябренән Стәрлетамаҡ ҡалаһында аҙнаһына 1 тапҡыр иҫке башҡорт телендә сыға. Бөтәһе 7 һаны донъя күрә. Гәзиттә хәрби-патриотик темаларға мәҡәләләр баҫыла, Граждандар һуғышының барышы яҡтыртыла. Ябылыу ваҡыты билдәһеҙ. Мөхәррире — Дауыт Юлтый.
# Санкт-Гоарсхаузен

Санкт-Гоарсхаузен (нем. Sankt Goarshausen) ҡала Германиялағы ҡала, район үҙәге, Рейнланд-Пфальц ерендә Рейн яр буйында, билдәле Лорелея ҡаяһы янында. Дүрт ҡала районына бүленә.
Рейн-Лан районы составына инә. Лорелай идаралығына буйһона. Халҡы 1307 кеше тәшкил итә (2010 йылдың 31 декабренә ҡарата). Майҙаны - 7,00 км². Рәсми коды — 07 1 41 121.

# Санкт-Гоарсхаузен
## Иҫтәлекле урындары

* Катц ҡәлғәһе
* Маус ҡәлғәһе
* Лорелея музейы
# Мачаха-Яха

Мачаха-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Недарма йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Мачаха-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300043990
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304399
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ҡара ҡәлғә

Ҡара ҡәлғә, йәки Сев-Берд (әрм. Սև բերդ) — Рәсәй империяһы ваҡытындағы ҡәлғә, Әрмәнстандың Гюмри ҡалаһы биләмәһендә урынлашҡан. XIX быуат уртаһында 1828—1829 йылдарҙағы рус-төрөк һуғышынан һуң төҙөлгән. Әлеге ваҡытта Гюмри ҡалаһының төп архитектура һәм тарихи ҡиммәттәренең береһе булып тора.

# Ҡара ҡәлғә
## Тарихы

1813 йылдан Төркиә сигендә булған Гюмри, Гөлөстан тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйылғандан һуң Рәсәй империяһына тапшырыла.
Төркиә менән яңы һуғыш ҡурҡынысы булыу сәбәпле рус властары тарафынан Александрополды (1837 йылдан алып 1924 йылға тиклем Гюмри шулай аталған) нығытыуға махсус иғтибар бүленә. Кавказда рус армияһының баш командующийы Иван Дибич былай тип яҙа: «төрөктәр менән һуғыш булыу мөмкинлеге арҡаһында ҡәлғә төҙөргә һәм уны мөһим хәрби аванпост кеүек нығытырға кәрәк».
1834 йылда тау түбәһендә ҡәлғәгә нигеҙ һалына, ул ун йылдан артыҡ төҙөлә. Ул ҡара таштан (базальт) торған түңәрәк фортификация ҡоролмаһы була, исемен дә төҫөнә ҡарата алған.
Ҡырым һуғышында Рәсәй еңелгәндән һуң Ҡара ҡәлғә беренсе класлы ҡәлғә статусын ала. Үҙ тарихында бер тапҡыр ҙа ул ҡамауға эләкмәй, әммә 1878 йылға тиклем дауам иткән һуғышта төрөктәр өҫтөнән еңеүҙә мөһим роль уйнай. Рәсәй Карс һәм Батумила аванпостар алғандан һуң, 1887 йылда Сев.-Берд икенсе класлы ҡәлғә булып квалификациялана һәм артиллерия снарядтары склады ролен башҡара башлай.
1940 йылдан ҡәлғәнән алыҫ түгел ерҙә 102-се рәсәй хәрби базаһының гарнизоны урынлаша, ул бөгөнгө көнгә тиклем Әрмәнстан ҡораллы көстәренә хәрби ярҙам күрһәтә.

# Ҡара ҡәлғә
## Хәҙерге статусы

2005 йылда ҡоролманы Рәсәй яғы Әрмәнстан Оборона министрлығы ҡарамағына тапшыра, һуңынан бизнесмен Айк Айрапетян һатып ала. Уның вафатынан һуң, 2012 йылда ҡәлғәне Баласанян ғаиләһе һатып ала. Әлеге ваҡытта хужаһы булып Мисак Баласанян тора, ул ҡәлғәне ҡаланың иҫтәлекле урынына әйләндерергә планлаштыра.