yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Иҙәк

Иҙәк (Оло Иҙәк) — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһының Благовещен һәм Өфө райондары биләмәләрендә аға. Йылға оҙонлоғо 72 км. Һыу бассейны майҙаны — 704 км².
Булат ауылынан көньяҡ-көнсығышта башлана. Убалы, урыны менән йүкә һәм ҡарама үҫкән ерҙәр буйлап көньяҡҡа ҡарай аға. Яңы Надеждин ауылы эргәһендә — быуылған. Артабан көньяҡ-көнсығышҡа борола, Благовещен районының Каменная Поляна һәм Трошкин ауылдары аша ағып үтә, ҙур йүкә-уҫаҡ урманының көнсығыш сите буйлап бара. Ильина Поляна ауылын үткәс яңынан көньяҡҡа борола. Иң түбәнге ағымында көньяҡ-көнсығышҡа 0,4 м/с тиҙлек менән йүнәлә. Йылға Ҡариҙел йылғаһының уң ярына тамағынан 71 км өҫтәрәк ҡушыла.
Кесе Огрязь тамағынан түбәндәрәк киңлеге 5 метр һәм тәрәнлеге 1 метр; Турышлынан түбәндәрәк — ярашлы рәүештә 38 һәм 0,8 метр.

# Иҙәк
## Этимологияһы

Иҙәк йылғаһының атамаһы (Башҡортостанда Дим йылғаһының уң ҡушылдығы һәм Ырымбур өлкәһенең Шарлыҡ районындағы кеүек үк), гидроним, моғайын, башҡорт телендәге уҙәк «уйһыу урын», «тар үҙәк» һүҙҙәренә барып тоташа.

# Иҙәк
## Ҡушылдыҡтары

Ҡушылдыҡтары тәртип буйынса тамағынан башына ҡарай һынап бирелгән.
- 25 км: Кесе Иҙәк (һул)
- Казмышла (уң)
- 50 км: Кесе Огрязь (уң)
- 52 км: Огрязь (уң) - Һалҡын Шишмә (һул)
- Коршинка (һул)
- Петлиха (һул)
- Иҙәк (уң)

# Иҙәк
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Павловка һыуһаҡлағысынан Шаҡша биҫтәһендәге һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201212111100024015
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102401
- Бассейн коды — 10.01.02.012
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
- ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Оло Речка (Маромица кушылдығы)

Оло Речка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Маромица йылғаһының һул ярына тамағынан 5,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Оло Речка (Маромица кушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300312111100035119
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103511
* Бассейн коды — 10.01.03.003
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ельжирган

Ельжирган — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Накыз йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Ельжирган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000612112200005910
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200591
* Бассейн коды — 12.01.00.006
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Хольце-Соим

Хольце-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хольце-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Хольце-Соим
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300031487
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303148
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Леди Гага

Сте́фани Джоа́нн Анджели́на Джермано́тта (ингл. Stefani Joanne Angelina Germanotta, 28 март 1986 йыл), Ле́ди Га́га булараҡ киңерәк билдәле (англ. Lady Gaga) — АҠШ йырсыһы, бейеүсе, ди-джей, композитор.
Биш Гремми премияһын, 30 MTV премияһын, Эмми премияһын яулаусы, глэм-рок, диско, электро, R&B, Мадонналар, Майкл Джексондың тәьҫире менән ҡушылған бейеү поп-музыкаһын башҡарыусы.
Уның The Fame (2008) дебютант альбомы халыҡ-ара хитҡа әйләнде.
Сингл һәм уның «Just Dance» 2008 йылдың йәйендә АҠШ һәм Канаданың хит-парадтарына етәкселек итә, ә 2009 йылдың 11 ғинуарында Бөйөк Британияла беренсе урын яулай.
2011 йылдың октябренә Деди Гагиҙың синглдарын һәм альбомдарын һатыу 100 миллиондан артып китә.
Леди Гага (Стефани Джерманотта) исеме вафат булыусы инәһе Джоанны Стефани Джерманотта иҫтәлегенә аталған.
# Юнысов

Юнысов — фамилия. Мәғәнәһе ғәр. ‎ күгәрсен тигәнде аңлата.
* Юнысов Зәбир Кәбир улы (1937—2020) — ауыл хужалығы хеҙмәтҡәре, йәмәғәтсе.
* Юнысов Наил Кәбир улы (10 ғинуар 1928 йыл) — ғалим- инженер-геофизик, геология-минерология фәндәре кандидаты (1969).
* Юнысов Марат Сабир улы (1940) — химик. Рәсәй Фәндәр академияһы академигы (2003).
* Юнысов Мәҡсүт — Рәсәй империяһы дипломаты, мулла.
* Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы (1948) — журналист, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* Юнысова Эльвира Әхтәм ҡыҙы (1960) — театр һәм кино актрисаһы, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2007), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған (1989) һәм Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисткаһы (1992).
* Юнысова Айhылыу Билал ҡыҙы (1951) — Рәсәй ислам дине белгесе һәм исламды өйрәнеүсе, дин тарихы, дәүләт-дини мөнәсәбәттәрҙе, дини экстремизм мәсьәләләре буйынса белгес.
# Ғүмәров Исхаҡ Идрис улы

Ғүмәров Исхаҡ Идрис улы (10 апрель 1912 йыл — 6 май 1993 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, подполковник.

# Ғүмәров Исхаҡ Идрис улы
## Биографияһы

Ырымбур губернаһы Орск өйәҙенә ҡараған Үрге Мәмбәт ауылында 1912 йылдың 10 апрелендә тыуған.
* 1932—1933 йылдарҙа Баймаҡ тау—металлургия техникумында уҡый
* 1936 йылда Ҡазан ҡалаһында Татар ҮБК исемендәге Берләштерелгән татар-башҡорт хәрби мәктәбен тамамлай.
* 1941 йылда М. В. Фрунзе исемендәге Хәрби академияны тамамлай.
* 1941—1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан Һуғышында ҡатнаша.
* Һуңынан Совет Армияһында хеҙмәтен дауам итә.
1993 йылдың 6 майында Өфө ҡалаһында вафат була.

# Ғүмәров Исхаҡ Идрис улы
## Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыуы

Бөйөк Ватан һуғышын Белосток ҡалыһында ҡаршылай. Мәскәү, Сталинград янындағы һуғыштарҙа, Украина, Молдавия, Польша азат итеүҙә ҡатнаша. Берлин оперцияһында Империя канцелярияһын алыусы 301 уҡсылар дивизияһының 1050-се полк командиры була.

# Ғүмәров Исхаҡ Идрис улы
## Хәрби наградалары

* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (25.01.1945)
* 1-се дәрәжәле Ватан һуғышы ордены (31.08.1944; 06.04.1985)
* 2-се дәрәжәле Ватан һуғышы ордены (29.06.1945)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (31.07.1942)
* Ҡыйыуҙар Тәреһе (Польша, 1946)
* «Хәрби хеҙмәттәшлек өсөн» алтын миҙалы (ГДР)
* Миҙалдар
# Ирека

Ирека — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Уржумка йылғаһының уң ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Ирека
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300512111100038323
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103832
* Бассейн коды — 10.01.03.005
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Уксюм

Уксюм — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сырчан йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Уксюм
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300512111100038514
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103851
* Бассейн коды — 10.01.03.005
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Альто-дель-Кармен

Альто-дель-Кармен (исп. Alto del Carmen) — Чилилағы ҡасаба. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның административ үҙәге. Ҡасаба менән коммуна Уаско провинцияһына ҡарай.
Коммунаның майҙаны — 5939 км². Халыҡ һаны — 4840 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 0,81 кеше/км².

# Альто-дель-Кармен
## Географик урыны

Ҡасаба, Уаско йылғаһының үҙәнендә урынлашҡан.
Автомобиль юлынан ҡалаға хәтлем ара:
* Валенар — 39 км
* Копиапо — 189 км
Коммуна сиктәштәре:
* төньяҡта — Валенар һәм Тьерра-Амарилья коммунаһы;
* көнсығышта — Сан-Хуан провинцияһы (Аргентина);
* көньяҡта — Викунья коммунаһы;
* көнбайышта — Валенар һәм Ла-Игуэра коммунаһы;

# Альто-дель-Кармен
## Демографик мәғлүмәттәр

Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
| Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | 4840 |
| шул иҫәптән: | Ҡала халҡы | 0 | Ҡала халҡы өлөшө, % | 0 |
| | Ауыл халҡы | 4840 | Ауыл халҡы өлөшө, % | 100 |
| | Ир-егеттәр | 2629 | Ир-егеттәр өлөшө, % | 54,32 |
| | Ҡатын-ҡыҙҙар | 2211 | Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө, % | 45,68 |
| Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | 0,81 |
| Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халыҡ өлөшө | Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халыҡ өлөшө | Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халыҡ өлөшө | Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халыҡ өлөшө | Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халыҡ өлөшө | 2,03 |

# Альто-дель-Кармен
## Административ бүленеш

Коммуна 12 райондан тора:
| № | Район | Майҙаны км² | Халыҡ һаны (2002) | Ҡала халҡы | Ауыл халҡы | Халыҡ тығыҙлығы кеше/км² |
| 1 | Альто-дель-Кармен | 191,5 | 671 | 0 | 671 | 3,5 |
| 2 | Ла-Маркеса | 240 | 450 | 0 | 450 | 1,87 |
| 3 | Эль-Трансито | 1030 | 1250 | 0 | 1250 | 1,21 |
| 4 | Конай | 2364,1 | 598 | 0 | 598 | 0,25 |
| 5 | Ла-Пампа | 184 | 359 | 0 | 359 | 1,95 |
| 6 | Ла-Игуэрита | 124,6 | 101 | 0 | 101 | 0,81 |
| 7 | Сан-Феликс | 67,3 | 650 | 0 | 650 | 9,66 |
| 8 | Ла-Махада | 59 | 99 | 0 | 99 | 1,68 |
| 9 | Ретамо | 62,5 | 255 | 0 | 255 | 4,08 |
| 10 | Эль-Корраль | 1402,5 | 283 | 0 | 283 | 0,20 |
| 11 | Альгодон | 141,2 | 101 | 0 | 101 | 0,72 |
| 12 | Сьерра-Каталина | 72 | 5 | 0 | 5 | 0,07 |

# Альто-дель-Кармен
## Иң ҙур торамалар (йәшәү пункттары)

| № | Торама | Категория | Халыҡ һаны (2002) | Ир-егеттәр | Ҡатын-ҡыҙҙар |
| 1 | Альто-дель-Кармен | ауыл | 381 | 188 | 193 |
| 2 | Эль-Трансито | ауыл | 461 | 247 | 214 |
| 3 | Сан-Феликс | ауыл | 308 | 142 | 166 |
# Төркөстан генерал-губернаторлығы

Төркөстан генерал-губернаторлығы — Рәсәй империяһының Көнбайыш Төркөстандағы административ берәмеге. 1886 йылдан рәсми исеме — Төркөстан крайы. Биләмә Төркөстан хәрби округының Төркөстан генерал-губернаторлығысоставына инә.

# Төркөстан генерал-губернаторлығы
## Тарихы

1865 йылда Ырымбур генерал-губернаторлығы составында Төркөстан өлкәһе булдырыла.
1867 йылдың 11 (23) июлендәге указға ярашлы Төркөстан өлкәһе үҙаллы Төркөстан генерал-губернаторлығы итеп үҙгәртелә, үҙ эсенә ике өлкәне ала: береһе — Һырдаръя өлкәһе (үҙәге — Ташкент, бында генерал губернаторҙың резиденцияһы урынлаша) һәм Семиреченск өлкәһе (үҙәге Верный ҡалаһы).
Генерал-губернаторҙың ярҙамсыһы вазифаһы 1899 йылда булдырыла (ведомство буйынса 1900 йылдың 3 (15) ғинуарында раҫланған 176/1899-сы һанлы бойороҡ).
1868 йылдан алып 30 йылдан ашыу дауамында Төркөстан тарихы менән билдәле Рәсәй геодезисы С. И. Жилинский шөғөлләнгән.

# Төркөстан генерал-губернаторлығы
## Власть органдары
### Төркөстан өлкәһенең хәрби губернаторҙары

| Исем шәрифтәре | Титулы, чины, дәрәжәһе | Вазифа башҡарыу ваҡыты |
| Михаил Григорьевич Черняев | генерал-майор | 13.02.1865—1866 |
| Николай Страленбергтың Головачев | генерал-майор | 1866-14.07.1867 |

# Төркөстан генерал-губернаторлығы
## Власть органдары
### Генерал-губернаторҙар

| Ф. И. О. | Титулы, чины, дәрәжәһе | Вазифа башҡарыу ваҡыты |
| Константин Петрович Кауфман | генерал-адъютант | 14.07.1867—04.05.1882 |
| Михаил Григорьевич Черняев | генерал-лейтенант | 25.05.1882—01.02.1884 |
| Розенбах Николай Оттонович | генерал-адъютант, генерал-лейтенант | 01.02.1884—28.10.1889 |
| Вревский Александр Борисович | барон, инфантериянан генерал | 28.10.1889—17.03.1898 |
| Духовский Сергей Михайлович | инфантериянан генерал | 28.03.1898—01.01.1901 |
| Иванов Николай Александрович | генерал-лейтенант | 23.01.1901—15.04.1904 |
| Николай Николаевич Тевяшев | кавалерия генералы | 22.06.1904—28.11.1905 |
| Субботич Деан Иванович | генерал-лейтенант | 28.11.1905—1906 |
| Николай Иванович Гродек | инфантериянан генерал | 15.12.1906—08.03.1908 |
| Павел Иванович Мищенко | генерал-лейтенант | 02.05.1908—17.03.1909 |
| Самсонов Александр Васильевич | генерал-лейтенант | 17.03.1909—1914 |
| Федор Владимирович Мартсон | инфантериянан генерал | 1914-1916 |
| Алексей Куропаткин Николаевич | инфантериянан генерал | 22.07.1916—05.06.1917 |
# Байков Эдуард Артур улы

Байков Эдуард Артур улы (1967, Өфө) — Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы. БДС (СНГ) яҙыусылар Союзы ағзаһы, Рәсәй һәм Башҡортостан журналистар Союздары ағзаһы.

# Байков Эдуард Артур улы
## Биографияһы

1967 йылда Өфөлә тыуған. 1991 йылда Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетын тамамлаған. Өфө дәүләт нефть техник университетының философия кафедраһы аспиранты (2006). Һөнәре буйынса — тарихсы, йәмғиәт белеме уҡытыусыһы, философ. Интеграция проблемалары Евразия Академияһының академия секретары. Профессиональ яҙыусы: беллетрист, шағир, публицист. Дәүләт телевидениеһында һәм республика матбуғатында эшләй: «Истоки» гәзитенең сығарыусы мөхәррире, «Наш Башкортостан» нәшриәтенең баш мөхәррире, «Go 102.ru» мәғлүмәт-яңылыҡтар порталы мөхәррире, «Почтовый курьер» гәзитенең баш мөхәррире. 20 китап һәм матбуғат-интернетта 730 ашыу публикация авторы.
Бөтә Рәсәй «Знание» йәмғиәте ағзаһы.
«Фантасофия» әҙәби-ижад берләшмәһе рәйесе (Өфө ҡалаһы).
«Бельские просторы», «Цветок жизни», «Универсум», «Национальная идея» журналдарында; «Экономическая газета», «Парламентская газета», «Истоки», «Вечерняя Уфа», «Воскресная газета», «Ленинец», «Советская Башкирия», «Наш выбор», «Евразийский библиограф», «Русский язык» гәзиттәрендә; «Уфимская литературная критика», «Либеральные и авторитарные общества: прошлое, настоящее, будущее» йыйынтыҡтарында; в альманахах: «Слово», «Вехи Евразии», «Фантасофия» алманахтарында; «МОЛОКО» рус әҙәби журналының, Рәсәйҙең йәш яҙыусылары «ПРОЛОГ» интернет-журналының, «SEMA.RU/БЕЛЬСКИЕ ПРОСТОРЫ», Мошков китапханаһының «Самиздат» журналының, «Проза.ru», «Самиздат.sol.ru», «Мир, сделанный всеми» әҙәби сайттарында баҫтырылды.
Әҫәрҙәренең төп тематикаһы – киҫкен сюжетлы беллетристика, күпселегендә фантастика, шулай уҡ детектив һәм мажаралар жанрҙарында ижад итә. Әммә фәнни-популяр әҙәбиәттән һәм публицистиканан ситләшмәй – әҫәрҙәренең байтаҡ өлөшө (һәм публикацияларының) тап ошо «нон-фикшн» жанрҙарында яҙылған. Идеялар сифатында үҙенең тарих, философия, психология (бигерәк тә тәрәндәге психология), тәбиғәт фәндәре, футурология өлкәләрендәге булған белемен ҡуллана.
Инглиз, башҡорт һәм татар телдәренә тәржемәләре бар.
# Бунин урманы

Бунин урманы — дәүләт тәбиғи ландшафт заказнигы. Башҡортостандың Бәләбәй районында урынлашҡан.
Майҙаны — 1200 гектар.

# Бунин урманы
## Тасуирлама

Заказник Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинетының 1997 йылдың 12 февралендәге 124-р ҡарарына ярашлы булдырылған. Һыу айырғыс ҡарт йәштәге ҡарағайлыҡтар, йүкәлектәр һәм имәнлектәрҙе ҡурсалау маҡсатында ойошторолған.
Башҡортостандың Бәләбәй районында, Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығының үҙәк өлөшөндәге боронғо эрозиялы платола һәм материк битләүҙәрендә, Парафеевка ауылынан төньяҡҡа табан 0,5 км һәм Рассвет ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 2 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Көньяҡтан — Рә йылғаһы, көнбайыштан — Көтәмәле йылғаһының үҙәне, көнсығыштан — Малиновка—Яңы Көс—Бәләбәй автомобиль трассаһы менән сикләнгән. Бәләбәй участка урмансылығының 85-93-сө кварталдарын үҙ эсенә ала.
Заказниктың иң мөһим объекттары — төп реликт ҡарағай урмандары. Уларҙың бер өлөшө «Бәләбәй урман хужалығындағы тәбиғи ҡарағайлыҡтар» тәбиғәт ҡомартҡыһы статусына эйә. Көтәмәле һәм Рә йылғаларына ҡарай битләүҙәреҙә ҡарағайлыҡтар һирәгәйә, ваҡ ағаслыҡта селек һәм сейә ҡыуаҡлыҡтары бар. Икенсе участкала улар киң япраҡлы-ҡарағай урмандарынан ғибәрәт, уларҙа май ынйы сәскәһе осрай. Айырым массивтар менән имәнлектәр осрай. Заказниктың байтаҡ майҙандарын йүкәлектәр, ҡайынлыҡтар һәм уҫаҡлыҡтар биләй.
Рә йылғаһы үҙәнендә ерек-муйыл ағаслыҡтары һәм таллыҡ (аҡ тал һәм башҡалар) таралған. Болонлоҡтар һәм далалар, шишмә үҙәненең риофил берләшмәләре киң таралған. Заказниктың төньяҡ өлөшөндә уникаль берләшмә — битләүҙәге мүкле шишмә һаҙлығы урынлашҡан.
Заказниктың өстән бер өлөштән ашыуын төрлө йәштәге урман культуралары, башлыса ҡарағайҙар биләй. Шулай уҡ дала үҫемлектәре (ташлы һәм болонло далалар) айырым һаҡланырға тейеш.
Заказник территорияһында үҫемлектәрҙең һирәк һәм юғалыу хәүефе янаған (шул иҫәптән Башҡортостандың Ҡыҙыл китабына индерелгән) төрҙәре үҫә: ике башаҡлы эфедра, дөйә ҡылғаны, Урал етене, Ипполит ҡыйыҡтажы, Урал төймәбашы, һипкелле йомрогөл, һипкелле глобулярия, эре тәңкәғуҙаҡ.
# Сале-Кутей-Яга

Сале-Кутей-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сада-Яга йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Сале-Кутей-Яга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000085941
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008594
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Укроп (Чем ҡушылдығы)

Укроп — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чем йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Укроп (Чем ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200512115200004992
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200499
* Бассейн коды — 13.01.02.005
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Сяда-Матха-Яха

Сяда-Матха-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Исиндарма-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Сяда-Матха-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300046472
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304647
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Лака (Кулой ҡушылдығы)

Лака — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кулой йылғаһының һул ярына тамағынан 119 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 157 км.

# Лака (Кулой ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000312103000041906
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004190
* Бассейн коды — 03.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Шатров Самуил Михайлович

Шатров Самуил Михайлович (ысын фамилияһы — Шапиро; 7 апрель 1909 йыл — 1991 йыл) — СССР-ҙың сатирк яҙыусыһы, прозаик һәм сценарист, журналист, хәрби корреспондент. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.

# Шатров Самуил Михайлович
## Биографияһы

Самуил Михайлович Шатров (Шапиро) 1909 йылдың 7 апрелендә Киевта тыуған. Мещандарҙан, милләте йәһүд.
Ленинград журналистика институтын тамамлаған. Артабан Уралда һәм Ҡаҙағстанда журналист булып эшләй.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында хәрби корреспондент булып хеҙмәт итә.
Егерме йылдан ашыу — «Правда» гәзите менән, ҡырҡ йыл тирәһе «Крокодил» журналы менән (1941 йылдан алып) хеҙмәттәшлек итә.
1959 йылда СССР Яҙыусылар союзына ҡабул ителә.

# Шатров Самуил Михайлович
## Ижады

Бер нисә юмористик хикәйәләр китабы һәм фельетондар йыйынтығы авторы. Самуил Шатровтың күп һанлы фельетондары һәм хикәйәләре китап уҡыусыларына жупналдарҙан һәм гәзиттәрҙән билдәле — «Крокодил» китапханаһы"нан һәм шулай уҡ «Советский писатель» нәшриәтендә баҫтырылған китаптарҙан.
С. Шатровтың юмористик хикәйәләре темаһы һәр саҡ актуаль. Автор мин-минлек, ҡатын-ҡыҙға ҡарата тупаҫлыҡ, эскеселек, ялҡаулыҡ кеүек кире сифаттарҙы фашлай.

# Шатров Самуил Михайлович
## Һайланма әҫәрҙәре

* «Арифметика старого Абдуллы»
* «За большой партой»
* «Каюта для двойняшек»
* «Наследство»
* «Бородатый внук»
* «Нейлоновая шубка»
* «На нашем дорогом бугре»
* «Три порции пломбира»
* «Ребята из ёрш-избы»
* «Каким вы не будете»
* «Наш ужасный дядя Кузя»
* «Хула-хуп»
* «На лифте вокруг света»
* «Кое-что о Васюковых»
* «Крупный выигрыш» (роман).
Уның сценарийҙары буйынса «В поисках адресатат» (1955), «Опекун» (1970) һәм «Нейлон 100%» (1973 йыл, режиссеры — В. Басов) кинофильмдары төшөрөлгән.