yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Лукиндар йорто (Таганрог)

Лукиндар йорто — урындағы әһәмиәттәге архитектура һәйкәле.Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһында Антон Глушко тыҡрығында урынлашҡан урындағы әһәмиәттәге йорт.

# Лукиндар йорто (Таганрог)
## Тарих

Тарихи сығанаҡтар буйынса йорт хәҙерге заманса адресы — Антон Глушко тыҡрығы, 15. Ул 1827 йылда уҡ торған булған. Унан һуң, ниндәйҙер билдәһеҙ сәбәптәр арҡаһында, ул емерелгән һәм 1910-сы йылдарҙа яңынан төҙөлгән . Был ваҡытта ике ҡатлы өй хужалары Лукиндар ғаиләһе була. Статистика мәғлүмәттәренә ҡарағанда, йорт хаҡы 28 мең һум тәшкил иткән.
Василий Павлович Лукин XIX быуат аҙағында ҡала диңгеҙ кластары менән етәкселек итә һәм морякар ҡулланған «Навигация» китабының авторы була. XX быуат башында ул Ҡала Думаһының гласныйы булып һанала һәм Донской земельный банктың рәйесе була. Йыш ҡына эш буйынса Санкт-Петербург ҡалаһына барып йөрөй. Киевтә 1919 йылда вафат була. Уның ҡатыны Софья Андреевна Лукина 1908 йылда «Капля молока» балалар кухняһы ойоштора, ә 1914 йылда ҡалала беренсе балалар баҡсаһы аса. Шул уҡ ваҡытта III разрядлы шәхси училищела уҡытыусы ла булып эшләй. Лукиндар ғаиләһендә бер нисә бала. Ҡыҙы Вера Васильевна — ире фамилияһы буйынса Ксинтарис — 1892 йылдың 10 августа тыуған. Улдары Константин Васильевич Лукин Санкт-Петербург электротехник институтында белем ала, ул 1921 йылда Евгения Николаевна Грековаға өйләнә. Ғаиләлә өсөнсө бала Борис Васильевич Лукин була.
Йорттоң өсөнсө ҡаты ҡасан төҙөлгәне билдәһеҙ, бары тик бер Таганрог гәзитендә 1918 йылдың 7 ноябрендә Лукиндар йортоноң өсөнсө ҡатындағы Фрейндель итек тегеү оҫтаханаһы һатыла тигән иғлан баҫтырыла. Йорт 1925 йылға тиклем Лукиндар милке була. Граждандар һуғышы ваҡытында йортта Беренсе Атлы армия кавалерия полктарын ойоштороу идаралығы тора. 1933 йылда бында ҡала музейы экспонаттарын урынлаштыралар. 1992 йылдан алып йорт архитектура һәйкәле булараҡ закон менән һаҡлана .
# Ямурза

Ямурза (Йәнмырҙа; татар. Яморза, рус. Ямурзино) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Әгерже районы ауылы.

# Ямурза
## География

Ауыл Әзей йылғаһы буйында, Әгерже ҡалаһынан көньяҡҡа табан 65 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Ямурза
## Тарих

Ауылға байлар ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. 1708 йылдан билдәле. Ауыл Байлар улусының Салағош түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Вятка губернаһы Алабуға өйәҙенә ҡарай. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Салағош административ-территориаль улусы составына керә.
XX быуат башында ауылда тирмән, мәктәп теркәлгән.
1920—1921 йылдарҙа ауыл Вот автономиялы өлкәһе, ә 1921 йылдан Татар АССР-ының Алабуға кантоны, 1928 йылдан — Саллы кантоны составында була. 1930 йылдан Красный Бор районы, 1960 йылдан — Әгерже районы, 1963 йылдан — Алабуға районы, 1964 йылдан — йәнә Әгерже районы составына керә.

# Ямурза
## Халҡы

1834 йылда ауылда 32 башҡорт; 1859 йылда — 74 башҡорт; 1897 йылда — 234 башҡорт һәм 118 дәүләт крәҫтиәне иҫәпләнгән.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1859 | 1887 | 1905 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1989 | 2002 | 2010 |
| 74 | 188 | 223 | 407 | 443 | 305 | 506 | 395 | 326 | 254 | 248 | 207 |
# Кесе Сыз

Кесе Сыз — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лопь-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Кесе Сыз
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000019003
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001900
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кесе Өйҙөрәк

Кесе Өйҙөрәк (рус. Малый Удряк)— Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Өйҙөрәк йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 55 км.

# Кесе Өйҙөрәк
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201312111100024915
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102491
* Бассейн коды — 10.01.02.013
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Хужамәт

Хужамәт (Күзәмбәт, Ҡужөмбәт; татар. Хужамәт, рус. Кузембетьево) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Минзәлә районы ауылы.

# Хужамәт
## География

Ауыл Урғаҙы йылғаһы буйында, Ҡазан—Өфө автомобиль юлында, Минзәлә ҡалаһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 24 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Хужамәт
## Тарих

Ауылға байлар ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. 1734 йылдан билдәле. Ауыл Байлар улусының Салағош түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы (1865 йылдан Өфө губернаһы) Минзәлә өйәҙенә инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Күзкәй административ-территориаль улусы составына керә.
Ауыл кешеләре 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында әүҙем ҡатнаша.
XX быуат башында ауылда мәсет (1836 йылдан билдәле), мәктәп, мәҙрәсә, 3 һыу тирмәне, 20 кибет, почта станцияһы, тимерлек, баҙар теркәлгән.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составында була. 1930 йылдан Минзәлә районы составына керә.

# Хужамәт
## Халҡы

1795 йылда ауылда 80 башҡорт һәм 78 типтәр; 1834 йылда — 119 ир затлы башҡорт һәм 67 типтәр; 1870 йылда — 193 башҡорт, 207 типтәр һәм 47 татар; 1912 йылда — 265 башҡорт, 435 типтәр һәм 72 татар иҫәпләнгән.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1795 | 1859 | 1870 | 1897 | 1913 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 |
| 149 | 396 | 447 | 753 | 1031 | 840 | 545 | 568 | 504 | 725 | 942 | 880 | 864 |
# Воскресенск районы (БАССР)

Воскресенск районы БАССР-ҙың 1937 йылдың 20 мартында барлыҡҡа килә һәм 1956 йылдың июлендә бөтөрөлә. Район үҙәге — ауылы Воскресенск (Мәләүез районы). Район үҙәгенән Стәрлетамаҡҡа тиклем ара — 102 км, яҡындағы тимер юлы станцияһына тиклем (Мәләүез (станцияһы)) — 26 км, майҙаны 1483 кадрат километр, ауыл советтары — 10 (1952 йылғы мәғлүмәттәргә ҡарата).
ЦК КПСС һәм СССР-ҙың Министрҙар Советы ҡарары |Ҡарары менән ВЦИК|Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитетының «Башҡорт АССР-ында яңы райондарҙың төҙөлөүе тураһында» 1937 йылдың 20 мартындағыБашҡортостанда 6 район ойошторола: Байҡыбаш районы, Воскресенск, Ишембай районы (1937—1940), Ҡандра районы, Матрай районы һәм Покров районы (БАССР).
1952 йылдың 29 майынан Воскресенск районы Стәрлетамаҡ өлкәһенә инә, өлкәләргә бүлеү 1953 йылдың 30 апрелендә бөтөрөлә.
1956 йылдың июлендә райондар эреләтелгәндә 7 район бөтөрөлә: Абзан районы, Байҡыбаш, Боҙаяҙ районы, Воскресенск, Ҡандра, Матрай, Оло-Теләк.
1937 йылда район төҙөлөү менән Воскресенск райкомы ойошторола. 1956 йылдың 6 июлендәге КПСС-тың Башҡорт обком ултырышы ҡарарына ярашлы район бөтөрөлә..
Майҙаны — 1483 км². Район үҙәге — Воскресенск (Мәләүез районы) ауылы. Районда 10 ауыл советы, 65 ауыл булған. Халҡы — 25,6 мең кеше. (1950), күпселеге рустар, башҡорттар.
Иҡтисад нигеҙен ауыл хужалығы тәшкил итә: һыйыр малы үрсетеү махсуслаша, ит-һөт етештерә һәм иген культуралары, мал аҙығы, шәкәр сөгөлдөрө, көнбағыш үҫтерә. 9 колхоз, МТС, леспромхоз, 35 дөйөм белем биреү мәктәбе, шуларҙың 3-һе урта, үҙәк район дауаханаһы, Мәҙәниәт һарайы, 12 клуб учреждениеһы, район һәм 10 ауыл китапханаһы була. «Ленин юлы» гәзите нәшер ителә.
# Ябай арса

?Ябай арса :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Үҫемлектәр |
| Бүлексә: | Ябай орлоҡлолар |
| Класс: | Ике өлөшлөләр |
| Тәртип: | Арса сәскәлеләр |
| Ғаилә: | Арсалар |
| Ырыу: | Арса |
| Төр: | Ябай арса |
Латинса исеме :
Calluna vulgaris (L.) Hull :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 23634 NCBI 13385 |
Ябай арса, ноҡот рус. Вереск обыкновенный (лат. Callúna vulgáris) — арсалар ғаиләһендәге ҡыуаҡ үҫемлек.

# Ябай арса
## Ботаник яҙма

Ваҡ япраҡлы, алһыу күк сәскәле ҡыуаҡ үҫемлек; бал ҡорттары уның татын да, һеркәһен дә яратып йыя; шәкәрлелеге 100—150 кг/га. Май айында сәскә ата. Балы бик яҡшы антисептик, бронхиаль астма, ҡан таҙартыу һәм һейҙек ҡыуҙырыу өсөн халыҡ дауаһында киң ҡулланғандар. Шулай уҡ бөйөрҙәрҙә таш булғанда, ревматизм ваҡытында һәм подаграла табиптар арса балы менән сәй эсергә тәҡдим итә.
# Киңдәлә

Киңдәлә (рус. Кинделя (Киндели) - Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ҡош йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 145 км.

# Киңдәлә
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы бассейны (Рәсәй булеге) Һаҡмар йылғаһынан түбәнерәк, Илек йылғаһын керетмәй. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010001012112200009584
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200958
* Бассейн коды — 12.01.00.010
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

# Киңдәлә
## Этимологияһы

Фараздар бер нисә, хатта мордва теленән ингән тигәне лә бар. Мәгәр йылғаның тарихи Башҡортостан ерҙәрендә аҡҡанлығы гидронимдың башҡорт теленән ингәнлегенә төп дәлил. Мордвалар ул ерҙәргә килеп ултырғанға тиклемге яҙмаларҙа урыҫ телендә Кинзель атамаһы осрай. Ырымбур топонимдар белгесе Б. А. Моисеев "Местные названия Оренбургской области. Историкотопонимические очерки" тигән китабында бер нисә фараз буйынса ентекле һығымталар яһағандан һуң ошондай фекергә килә:
* Мы предлагаем такое объяснение названия реки Кинделя: оно тюркское, в основе его лежит корень кин(башҡ. киң). Этот тюркский корень в переводе на русский язык означает «широкий». Вторая часть названия первоначально звучала как дала́ — «степь». Сначала Киндала́, затем
* после фонетических изменений стало Кинделя́ — это река «Широкая степь», то есть река, протекающая по широкой, обширной, необозримой степи. Ранний вариант названия реки Киндала (с гласным [а] после [д]) отмечен в архивных материалах, он входит и в производные образования.
Был ышандырырлыҡ аңлатма. Башҡорт телендә сингармонизм нигеҙендә тәүге ижектәге йомшаҡ "И" һуҙынҡыһы икенсе ижекте лә нәҙек һуҙынҡыларға әүерелдергән.
# Горелый Коргон

Горелый Коргон — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Коргон йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Горелый Коргон
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200312115100009143
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100914
* Бассейн коды — 13.01.02.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ер еләге

Ер еләге ( рус. Клубни́ка, урыҫ телендәге «клубок, шарообразное тело» тигәндән) — еләк төрө, башҡорт телендә ерле атамалары күп: тупар, таш еләге, шартый, шыртлаҡ еләк, йөндө еләк

# Ер еләге
## Еләк тураһында

Ер еләге тураһында "Башҡортостан" гәзитендәге мәҡәләнән (2013, 5 июль):
   Ер еләге ҡайын еләгенән үҙенә башҡа тәме, татлыраҡ һәм сөсөрәк булыуы, эрелеге, һабағынан япраҡса менән өҙөп алырға тура килеүе менән айырыла. Тап һуңғы үҙенсәлеге арҡаһында уны ҡайһы бер төбәктәрҙә шыртлаҡ еләк тип атайҙар ҙа инде. Емештәре аҡһыл йөнтәҫерәк булғанға, бәғзе райондарҙа йөндө (йөнлө) еләк тигәнде лә ишетеп, рәхәтләнеп көлгән бар. Инйәр-ҡатайҙар уны тупар тип атай, йыйғанда тупырлап төшөп торған өсөндөр. Төпһәһе менән сығып, таҙартырға тура килгәнгә күрә, уны эшкәртеүҙе мәшәҡәтлерәк һанайҙар, әммә һоҡланғыс хуш еҫе, тәме менән ҡыш табындарҙы йәмләп тора. Ҡайһы саҡ төпһәһе менән дә ҡайнаталар, бик ҡупшы килеп сыҡмаһа ла, быныһының файҙаһы күберәк тип һанала. Хәҙер таҙартылмаған килеш блендер менән генә туғып, шәкәрләп йә туңдырып ҡуйыуға өҫтөнлөк биреүселәр күбәйә

# Ер еләге
## Ер еләгенән аш-һыу
### Ҡайнатма

Уның ҡайнатмаһын ҡайнатмаларҙың батшаһы тип тә атайҙар. Ҡайнатма былай эшләнә:1 кг ер еләге, 1 кг шәкәр, ярты стакан һыу. Ер еләген таҙартып, алдан әҙерләнгән сироп өҫтөнә һалырға. Емешкә сшәкәр тулыһынса һеңеп бөтөргә тейеш. Ныҡ талғын утта бешерелә. Еләк бик һутлы булһа, ҡайнатмаға һыу өҫтәмәҫкә лә мөмкин.
Сиропһыҙ әҙерләр өсөн еләк менән шәкәрҙе бергә бутап, һалҡынса урында 10 – 12 сәғәт тоторға кәрәк.

# Ер еләге
## Ер еләгенән аш-һыу
### Сәй

Ер еләгендә витаминдар (С, РР, В1,В2), минералдар (тимер, марганец) ифрат күп. Ашҡаҙан ауырыуҙарына еләк сәйе бик яҡшы дауа. Шулай уҡ ул бөйөр ауыртҡанда ла ярҙам итә. Уның япрағынан сәй тамаҡ шешен дауалауҙа ҡулланыла. Ауыҙҙы сайҡатып алырға ла була. Ул былай әҙерләнә: емешенән, япрағынан, тамырынан әҙерләнгән ҡатышмаға бер стакан ҡайнар һыу ҡойорға һәм биш минутҡа ултыртып торорға. Ер еләге сәйгә тәм һәм хуш еҫ бирә.
Ер еләгенән ҡаҡ эшләйҙәр, уны ҡушып ҡамыр ризыҡтары бешерәләр
# Крибштайн

Крибштайн (нем. Kriebstein) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2384 кеше йәшәй. Майҙаны — 31 км². Диңгеҙ кимәленән 272 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 9648 һәм автомобиль коды MW.
# Яһаҡ

Яһаҡ (монг. засаг «власть») — Рәсәйҙә XV—XX быуат башында Себер һәм Төньяҡ халыҡтарына һалынған натуралата һалым, башлыса йәнлек тиреһе менән алынған. XVIII быуат башына тиклем Волга буйы халыҡтарынан да йыйылған.

# Яһаҡ
## Тарихы

Батша Рәсәйендә яһаҡ йыйыу Себерҙе буйһондорған замандан һәм Себер баструктары һәм ҡышлауҙары системаһын ҡорғандан алып башлана. Был ҡоролмалар яһаҡ йыйыу урыны булып хеҙмәт итә. Яһаҡ ҡаҙнаға кеш, төлкө, ҡондоҙ, һыуһар һәм башҡа йәнлектәр тиреһе менән, ҡайһы берҙә мал менән йыйыла. Йәнлек тиреләре ҡаҙна өсөн мөһим табыш сығанағы булып тора. Башта яһаҡ йыйыу менән Себер приказы шөғөлләнә; 1763 йылдан йомшаҡ тауар Император Ғалим Йәнәптәренең Кабинетына ебәрелә башлай.
Яһаҡ һәр ҡәбилә йә ырыуға айырым-айырым, «кешеләренә һәм кәсептәренә ҡарап» тәғәйенләнә. Яһаҡ йыйыу йыш ҡына ерле халыҡ вәкилдәрен аманат итеп алыу юлы менән гарантиялана.
Хеҙмәттәге кешеләр уны бер йәнлекте икенсеһенә алмаштыртмайынса йыйырға тырыша. Сит милләттәр араһынан ялыуҙар йыш килә, бының һөҙөмтәһендә 1727 йылда йомшаҡ тауар урынына аҡса тапшырыу рөхсәт ителә. Ләкин тиҙҙән яһаҡты аҡсалата түләү ҡаҙна өсөн отошһоҙ тип табыла. 1739 йылда министрҙар кабинетының яһаҡты кеш тиреһе менән түләтеү тураһындғы резолюцияһы сыға, «кешләтә бирә алмаһалар, башҡа төрлө йомшаҡ тауар менән алырға, ә йомшаҡ тауар өсөн кеш табып булмаған ерҙәрҙә һәр бер кеш иҫәбенән өс һум аҡса алырға».
1763 йылда хөкүмәт яһаҡ һалымын тәртипкә һалырға була. Ошо маҡсатта Себергә секунд-майор Щербачев генераль йәниҫәп алырға командировкалана. Урындарҙа Щербачев ойошторған айырым комиссиялар яһаҡ һалымы өсөн нигеҙҙәр эшләй. Һәр улусҡа аныҡ бер йәнлек тиреһе йыйырға ҡушыла, аҡсалата йә ҡатнаш тапшырырға ла мөмкин була. Яһаҡ итеп йыйылырға тейешле йәнлек булмаһа, башҡа йәнлек тиреһе йә аҡса менән түләргә рөхсәт бирелә.
XIX быуат башында яһаҡ һалымының күләмен ҡабаттан үҙгәртергә тура килә, сөнки сит ҡәбиләләр һәм ырыуҙарҙың көнкүреше, һаны үҙгәрә. Күсмә һәм берәҙәк ырыуҙар өсөн яңы яһаҡ кенәгәләрен төҙөү менән 1827 йылда Көнсығыш һәм Көнайыш Себер өсөн айырым ойошторолған яһаҡ комиссиялары шөғөлләнә. Берәҙәк һәм күсмә ҡәбиләләр һәм ырыуҙар өсөн яһаҡ комиссиялары 1763 йылғы һалым ысулын һаҡлап ҡалалар, тик 44 тинлек түләмде генә бөтөрәләр. Ултыраҡ сит ҡәбиләләр һәм ырыуҙар һалымды һәм түләмдәрҙе «үҙҙәре ингән сословиелағыса түләргә» тейеш була.

# Яһаҡ
## Башҡорттарҙан яһаҡ түләтеү

Рәсәйгә ҡушылғанға тиклем башҡорттар Монгол империяһы хандарына, Алтын Урҙаға яһаҡ түләгән. XV быуат уртаһынан Нуғай Урҙаһына, Ҡазан ханлығына һәм Себер ханлығына яһаҡ түләүсе булып тора. Һәр һунарсы төлкө йә ярты һыуһар тиреһе тапшырырға, йәки һәр улустан 300—500 дана һыуһар тиреһе тапшырылырға тейеш була. Шулай уҡ кеш, ҡондоҙ, тейен һәм башҡа төр йәнлек тиреләре лә ҡабул ителә. Яһаҡты махсус тәғәйенләнгән баҫҡаҡтар йыя.
# Ҡырымтатар музыкаһы

Ҡырымтатар музыкаһы — ҡырым татарҙарының музыкаль фольклоры, ул XX быуатта милли профессиональ музыка мәҙәниәтенә башланғыс һала.

# Ҡырымтатар музыкаһы
## Стилдәре, жанрҙары һәм үҙенсәлектәре

Ҡырымтатар музыкаһының тау һәм дала стилдәре бар. Улар төрлө субэтностар араһында таралған: көньяҡ яр һәм таулы татарҙарҙың йырҙары (түркү) моңло, ҡатмарлы һығылмалы көйлө һәм ярымтондар системаһына эйә, ә дала яҡ көйҙәре (йыр) ябай, улар диатоник нигеҙгә ҡоролған. Ритм йәһәтенән ҡырымтатар музыкаһына 2 һәм 3 өлөшлө ячейкалар өҫтәлгән 5, 7 һәм 9 өлөшлө үлсәм хас.
Халыҡ йырҙарын сығарыусылар һәм башҡарыусыларҙы таулы татарҙар — ашиҡ, дала татарҙары кедаи тип йөрөтә. Ҡырымтатар халыҡ музыкаһында эпик йыр төрҙәренән бәйеттәр һәм дастандар бар (мәҫәлән, «Кёр-оғлу», «Әдигә» һәм Әсән Рефатов тарафынан музыкаль драма итеп эшләнгән «Чора батыр»). Ҡырым татарҙарының XVIII быуат аҙағынан күсеп йөрөргә мәжбүр ителеүе һөҙөмтәһендә муаджир түркү һәм көч авасы тигән тарихи йыр жанры барлыҡҡа килә. Көнкүреш жанрҙары араһынан төрлөсә аталып йөрөтөлгән ҡыҫҡа йырҙар (дала татарҙарында — чынъ йәки чины, таулы татарҙарҙа — манә), шулай уҡ маҡъам тигән лирик йыр жанрын айырып ҡарарға була. Фольклорҙа йола йырҙары, түңәрәк ҡороп бейегәндә йырлана торған йырҙар (хоран) бар. Инструменталь бейеү музыкаһы етеҙгә (ҡъайтарма) һәм талғынға (ағъыр ава) бүленә.
Традицион халыҡ музыка ҡоралдарынан ҡырым татарҙарының һуҡма ҡоралдары — давул (ҡарамсанан «ҙур барабан»), дарә һәм дүмбәләк (балсыҡ сүлмәктән тире тарттырып яһалған парлы литавра), тынлы музыка ҡоралдары — зурна, толоп-зурна һәм кавал, ҡыллы ҡоралдары кеманча, саз һәм сантыр бар. XIX быуат аҙағында — кларнет, торба һәм скрипка, унан һуң электр гитараһы һәм аккордеон ҡулланыуға инеп китә. Традицион инструменталь ансамбль давулджылар тип атала һәм 2 зурнанан, давулдан һәм дарәнән тора. Йырсылар ҡушылып йырлай торған камералы ансамблгә дарә, сантыр, бер-ике скрипка, кларнет һәм торба (һуңыраҡ аккордеон да) инә, ул чал йәки кеманеджилер тип атала .

# Ҡырымтатар музыкаһы
## Таралыуы

Ҡырым татарҙарының халыҡ йырҙарын беренсе булып XX быуат башында А. Олесницкий системаға һала һәм баҫтырып сығара башлай, унан һуң был эш менән А. К. Кончевский, М. И. Красев, А. Рефатов, Я. Шәрфединов һәм И. Бахшиш шөғөлләнә. Халыҡ көйҙәрен классик музыкала ҡулланыу миҫалы итеп А. А. Спендиаровтың оркестр өсөн «Крымские эскизы» һәм башҡа әҫәрҙәрен, Глинканың «Руслан и Людмила» операһындағы Шәреҡ күренештәрен, Балакиревтың «Исламей» тигән фортепиано өсөн фантазияһын телгә алырға була.
# Сөләймәнова Гүзәл Ғәли ҡыҙы

Сөләймәнова Гүзәл Ғәле ҡыҙы (25 февраль 1927 йыл — 14 апрель 1969 йыл) — башҡорт балет артисы. РСФСР-ҙың (1955) һәм Башҡорт АССР-ының (1953) халыҡ артисы. 1955 йылда Мәскәүҙә башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында ҡатнашыусы.

# Сөләймәнова Гүзәл Ғәли ҡыҙы
## Биографияһы

Гүзәл Ғәли ҡыҙы Сөләймәнова 1927 йылдың 25 февралендә Өфө ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуа. Атаһы Шәғәли ағай сығышы менән Йәрмәкәй районы Исламбахты ауылынан, әсәһе Ғәбиҙә Ғиләжетдин ҡыҙы Ҡудашева Шишмә районы Келәш ауылынан..
1936 йылдан 1947 йылға тиклем Ленинград хореография училищеһында башҡорт бүлексәһендә белем ала. Н. А. Камаковала, М. Ф. Романовала уҡый.
Уҡыуҙы ваҡытлыса туҡтатып торған осорҙа 1941 йылда Өфө ҡалаһына ҡайта. Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында эшләй башлай. Спектаклдәрҙә солист булараҡ сығыш яһай.
Һуғыш башланғас, Киев опера һәм балет театры Өфө ҡалаһына эвакуациялана. Киев опера һәм балет театры балеринаһы Антонина Васильева Гүзәл Ғәли ҡыҙы менән шөғөлләнә. Гүзәл өсөн «Коппелия» балетынан Сванильданың әхирәте партияһын әҙерләтә.
1943 йылда Сөләймәнова уҡыуын дауам итеү өсөн Пермь ҡалаһына китә, сөнки Ленинград хореография училищеһы менән Ленинград опера һәм балет театры Пермгә эвакуацияланған була.
1944 йылда Башҡорт автономияһының 25 йыллығында сығыш яһау өсөн Өфө ҡалаһына ҡайта. Юбилейға арнап ҡуйылған «Сыңрау торна» балетында сығыш яһай.
1947 йылда училищены тамамлай. Башҡорт опера һәм балет театры сәхнәһендә классик балет әҫәрҙәренән тыш, башҡорт балет әҫәрҙәрендә бейей. «Сыңрау торна»ла — Зәйтүнгөл, «Тау бөркөтө»ндә — Салауат Юлаевтың ҡатыны Әминә, «Ҡара йөҙҙәр»ҙә Ғәлимә партияһын башҡара.
Театр менән 18 илдә һәм СССР буйлап сығыш яһай.
1969 йылдың 14 апрелендә Өфө ҡалаһында вафат була, шунда ерләнә.

# Сөләймәнова Гүзәл Ғәли ҡыҙы
## Спектаклдәрҙә башҡарған ролдәре

1945 йылда «Баҡсаһарай фонтаны» балетында Мария партияһы уның дебюты була.
П. Чайковскийҙың «Аҡҡош күле»ндә — Одетта-Одиллия, А.Ключаревтың «Тау әкиәте» балетында — Зарифа, Л. Степановтың «Сыңрау торна»һында — Зәйтүнгөл, Рейнгольд Глиэрҙың «Ҡыҙыл мәк» балетында — Тао-Хоа, Людвиг Минкустың «Дон-Кихот»нда — Китри, Н.Сабитовтың «Гөлнәзирә» балетында — Гөлнәзирә һәм «Тау бөркөтө»ндә — Әминә, Х.Заимов менән А.Чугаевтың «Ҡара йөҙҙәр» балетында Ғәлимә партияһын башҡара.

# Сөләймәнова Гүзәл Ғәли ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* БАССР-ҙың халыҡ артисы (1953).
* РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1955).
# Пожла

Пожла — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Унжа йылғаһының уң ярына тамағынан 411 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Пожла
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300312110000014610
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001461
* Бассейн коды — 08.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Овр. Вершина Актая

Вершина Актая йырыны — Рәсәй йылғаһы. Татарстан биләмәләрендә аға. Йылға Актай йылғаһының уң ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Овр. Вершина Актая
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000312112100004453
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100445
* Бассейн коды — 11.01.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Пушторка

Пушторка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Унжи күле (Унжи йылғаһының бастауы) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Пушторка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200312110000009299
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000929
* Бассейн коды — 08.01.02.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0