yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Хорошка

Хорошка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Стрельна йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Хорошка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300412115200012285
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201228
* Бассейн коды — 13.01.03.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ошмашка

Ошмашка — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Выла йылғаһының уң ярына тамағынан 8,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Ошмашка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500412110000040384
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004038
* Бассейн коды — 08.01.05.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Глайна

Глайна (нем. Gleina) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1310 кеше йәшәй. Майҙаны — 18,6 км². Диңгеҙ кимәленән 205 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6632 һәм автомобиль коды — BLK.
# Тигирек ҡурсаулығы

Тигирек ҡурсаулығы (рус. Тигире́кский заповедник) 1999 йылдың 4 декабрендә ойошторола; Рәсәйҙә иң йәш ҡурсаулыҡтарҙың береһе. Алтай крайының көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Ул үҙ эсенә өс участканы ала: Ханхарин һәм Тигирек (Краснощековский районы), Белорецкий (Змейногорский һәм Третьяков райондары). Алтай-Саян экотөбәге ҡурсаулыҡтары һәм милли парктары ассоциацияһы составына инә.
Барлыҡҡа килеүенең маҡсаты — Төньяҡ-Көнбайыш Алтай территорияһының биологик һәм ландшафт төрлөлөгөн һаҡлау. Ҡурсаулыҡта ҡара ылыҫлы тайга һәм урман-дала үҫемлек берләшмәләре айырыуса ҙур әһәмиәткә эйә.

# Тигирек ҡурсаулығы
## Географияһы

Территорияһы Чарыш йылғаһының уң ҡушылдыҡтары һәм Алей йылғаһы сығанаҡтарының үрге ағымдары араһындағы һыу айырғыста урынлашҡан. Ҡурсаулыҡ майҙаны 41 505 гектар, буфер зонаһы 26 257 гектар тәшкил итә.
Ҡурсаулыҡ өс биләмәнән тора:
* Белорет — Алтай крайының Ағиҙел йылғаһының үрге ағымдары;
* Тигирекка — көньяҡтан Тигирек ауылына йәнәш;
* Ханхара — Оло Ханхара йылғаһының үрге ағымдары.
Рельефы
Ҡурсаулыҡ рельефы тәпәш һәм уртаса таулы, көмбәҙгә оҡшаш түбәләр өҫтөнлөк итә. Абсолют бейеклеге диңгеҙ кимәленән 2015 м тиклем етә (Ҡара тау). Абсолют бейеклектәр диңгеҙ кимәленән 300—2000 метр бейеклектә ята. Уртаса бейеклеге — 800—1500 м. Бында тау тундраһы, Альп һәм субальп болондары участкалары берләшә.
Йылға селтәре
Ҡурсаулыҡтың йылға селтәре тығыҙ һәм тармаҡланған. Территорияның төп өлөшө Тигирек һыртының көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Йылғаларҙың барыһы ла Алея һыу системаһына ҡарай.
Климаты
Ҡурсаулыҡтың климаты ҡырҡа континенталь, йәйен эҫе һәм ҡышын һыуыҡ. Ғинуарҙың уртаса температураһы −12 градустан −16 градусҡа тиклем, июлдә — 16-нан 18-гә тиклем. Ғинуарҙа температура −52 ºС (абсолют минимум) тиклем түбәнәйеүе мөмкин, июлдең абсолют максимумы +33… +38 º. Йәй көнө сағыштырмаса дымлылыҡ (йылына 600-ҙән 800 миллиметрға тиклем яуым-төшөм) арта һәм 70-90 % тәшкил итә.

# Тигирек ҡурсаулығы
## Флораһы

Ҡурсаулыҡтың үҫемлектәр япмаһы үҙенсәлектәре уның географик урыны, климаттың төрлөлөгө һәм экологик шарттарҙың күп төрлөлөгө менән билдәләнә. Үҫемлектәр донъяһында ҡара ылыҫлы тайга төп урында тора.
Ҡурсаулыҡ территорияһында өсөнсөл (дөрөҫөрәге, неоген) осорға ҡараған көпшәле үҫемлектәрҙең реликттары табылған.
Бында төбәк һәм федераль кимәлдәге Ҡыҙыл китаптар исемлегенә индерелгән үҫемлектәрҙең 34, лишайниктарҙың 12 һәм бәшмәктәрҙең 2 төрө үҫә.

# Тигирек ҡурсаулығы
## Фаунаһы

Ҡурсаулыҡ фаунаһы, иң тәүҙә, һоро айыу, болан, ҡоралай, мышы кеүек эре хайуандарҙан тора. Бөтә ерҙә лә кеш, һары шәшке, aç, тейен, әлгәнйәк, аҡҡуян таралған. Төлкө, йәтсә, ҡоно, тау шәшкеһе һирәгерәк осрай, кабаргалар аҙ.
Ҡурсаулыҡта ҡоштарҙың күп төрҙәре йәшәй. Урман ҡоштарынан сел, ҡор, Һупайҙы , һоро ябалаҡ, баян ҡош, һирәкләп һуйыр осрай.
Ҡурсаулыҡ биләмәһендә һирәк осрай торған һәм юғалыу хәүефе аҫтында булған 38 төр хайуан, шул иҫәптән 14 төр хайуан, ҡоштарҙың 16 төрө, 1 төр балыҡ, бөжәктәрҙең 7 төрө, үрмәксе һымаҡтар класына ҡараған бер төр осрай, улар милли һәм төбәк Ҡыҙыл китаптарына индерелгән. Кесе балғабаш тәүге тапҡыр Алтай территорияһында ғына түгел, шулай уҡ Көнбайыш Себерҙә лә теркәлгән.
# Бычков Владимир Николаевич

Бычков Владимир Николаевич (25 декабрь 1961 йыл) — спортсы, тренер. 2008 йылдан Өфөләге 28-се коррекцион интернат-мәктәптең уҡытыусы-тренеры. 1992—1999 йылдарҙа еңел атлетика буйынса РСФСР (1979—1991) һәм Рәсәй (1992—1999) йыйылма командалары ағзаһы. 1996 йылғы Паралимпия уйындарында ҡатнашыусы. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1993). Башҡортостан Республикаһының иң яҡшы тренеры (2003).

# Бычков Владимир Николаевич
## Биографияһы

Владимир Николаевич Бычков 1961 йылдың 25 декабрендә Башҡорт АССР-ының Салауат ҡалаһында тыуған. 1990 йылда Стәрлетамаҡ физик культура техникумын, 2012 йылда Урал дәүләт физик культура академияһын тамамлай. Еңел атлетикала йүгереүҙә,һөңгө сөйөүҙә, бишбәйгелә юғары һөҙөмтәләргә ирешкән спортсмен. “Спартак” ирекле спорт йәмғиәте (ДСО) тәрбиәләнеүсеһе — тренеры П.З.Буйлов. 1979 йылдан 1991 йылға тиклем РСФСР һәм 1992 йылдан алып Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы.
Спорт карьераһы тамамланғандан һуң тренерлыҡ һәм уҡытыусылыҡ эшенә күсә. Өфө «Нур» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең баш тренеры. Һуҡыр һәм күреү һәләте насар булған балалар өсөн Өфөләге 28-се интернат-мәктәптә эшләй. Һуҡырҙар араһында физик культура һәм спорт һәм реабилитация эшмәкәрлеген ойоштороуҙа һәм үткәреүҙә әүҙем ҡатнаша. Һуҡырҙар спорты Федерацияһы Президиумы ағзаһы.

# Бычков Владимир Николаевич
## Уңыштары

* 1996 йылда Атланталағы Паралимпия уйындарында (АҠШ) бишбәйгеһендә лидер сифатында ҡатнаша;
* 1994 йылда бишбәйгелә донъя чемпионаты призеры;
* 1993 йылда 4х100 метрлыҡ эстафетала Европа чемпионы;
* 1993 йылда Европа чемпионатында бишбәйгелә һәм һөңгө сөйөүҙә көмөш призер;
* 1996, 1998 йылдарҙа дзюдо көрәше буйынса Европа Кубогын яулаусы.
* РСФСР чемпионы 1979, 1981, 1981, 1983, 1985, 1987—1991; 1983, 1985, 1991 йылдарҙа бишбәйгелә; 1983, 1985, 1987, 1989 йылдарҙа һөңгө сөйөүҙә;
* 1992—1995 йылдарҙа бишбәйгелә Рәсәй чемпионы;
* 1992—2001, 2003 йылдарҙа йүгереүҙә Рәсәй чемпионы;
* 2003 йылда һөңгө сөйөү буйынса Рәсәй чемпионы.

# Бычков Владимир Николаевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Еңел атлетика буйынса «Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры» (1993)
* Башҡортостан Республикаһының иң яҡшы тренеры (2003)
# Коршей-Кикя

Коршей-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ширта йылғаһының һул ярына тамағынан 151 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.

# Коршей-Кикя
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300064751
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306475
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Дауытов Хәбир Кәрим улы

Дауытов Хәбир Кәрим улы (2 июнь 1936, Башҡорт АССР-ның Күгәрсен районы Аралбай ауылы) — Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы (1999). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре.

# Дауытов Хәбир Кәрим улы
## Биографияһы

Дауытов Хәбир Кәрим улы 1936 йылдың 2 июнендә Башҡорт АССР-ның Күгәрсен районы Аралбай ауылында күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Уның баласағы ауыр һуғыш йылдарына тура килә. 1941 йылда атаһы һуғышҡа китә. Әсәһенең ҡарамағында ете бала ҡала.
Хәбир Дауытов бәләкәй саҡтан уҡытыусы булырға теләй. Ауырлыҡтарға ҡарамайынса, тыуған ауылында башланғыс мәктәпте тамамлағандан һуң, Йомағужа урта мәктәбендә уҡыуын дауам итә. Башҡорт педагогия институтына конкурс буйынса үтә алмай һәм Башҡорт кооператив техникумына уҡырға инә, уны уңышлы тамамлай (1959). Һуңғараҡ Мәскәү дәүләт сауҙа институтында юғары белем ала.
40 йылдан ашыу Башпотребсоюз аппаратында эшләй. Сельпоның ябай хеҙмәткәренән республика потребсозы етәксеһе дәрәжәһенә тиклем күтәрелә.

# Дауытов Хәбир Кәрим улы
## Ижад юлы

Әҙәби ижад менән Хәбир Дауытов 1990-сы йылдар башында шөғөлләнә башлай, уның беренсе хикәйәләре һәм новеллалары тап ошо йылдарҙа республика матбуғаты биттәрендә сыға башлай. Башҡорт телендә яҙылған һәм Башҡорт китап нәшриәтендә баҫылған тәүге китабы — «Болотһоҙ күкрәү» повесы 1992 йылда донъя күрә. Тиҙҙән Х. К. Дауытовты Республика Яҙыусылар союзына алалар. Артабан «Гром небесный» (1993), «Йәшлек ҡотоғо» (1999) китаптары сыға.
1996 йылда рус телендә «Китап» нәшриәтендә «Гром небесный» әҙәби йыйынтығы сыға, уның эсенә ошо уҡ исемле повесть һәм хикәйәләр инә. Артабан шул уҡ нәшриәттә башҡорт телендә «Кладезь мудрости» хиәкәйәләр йыйынтығы баҫтырыла. 2002 йылда уҡыусылар хөкөмөнә Хәбир Дауытов үҙенең ҙур күләмле ижад емешен тәҡдим итә — «Намыҫ һәм ҡомһоҙлоҡ» («Честь и алчность») романы. 2005 йылда роман Фәиз Хәкимовтың талантлы тәржемәһендә рус телендә донъя күрә.
Шулай уҡ Дауытов «Йондоҙҙарға сәйәхәт» («Путешествие в звезды») китабында үҙен мажаралы сюжеттар ҡора белгән һәләтле яҙыусы-фантаст итеп күрһәтә алды. Тағы ла бер романы — «Ҡомһоҙлоҡ» («Жадность»). Үҙенең тыуған ауылы Аралбайҙа мәғлүмәттәр йыйған саҡта яҙыусы күп көс һәм ваҡытын сарыф итә. Баҫма бөтә Күгәрсен районы өсөн күҙгә күренерлек ваҡиға була.
Хәбир Дауытовтың әҫәрҙәре өсөн ваҡиғаларҙың тормошсанлығы һәм таныусанлығы, сағылдырған коллизияларҙың дөрөҫлөгө һәм типиклығы, геройҙарҙы һүрәтләүҙә тапҡырлыҡ хас. Яҙыусы теманы асыу өсөн художестволы сараларҙың барыһын да ҡуллана. Һөйләү телен яҡшы белеүе, һүҙ байлығы, урындағы колоритты оҫта файҙалыныуы уға ныҡ ярҙам итә.

# Дауытов Хәбир Кәрим улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары

* «Отличник советской потребительской кооперации» билдәһе, «Ветеран труда» миҙалы.
* «Честь и алчность» романы өсөн Зәйнәб Биишева исемендәге премияһына лайыҡ булған (2005).
Хәбир Даутовтың биографияһы һәм ижады «Башҡорт ере яҙыусылары» белешмәһенә, Күгәрсен үҙәкләштерелгән китапхана системаһы һәм «Башҡортостан Республикаһының әҙәби картаһы» сайттарына индерелгән.
# Түбәнге Серьеръяга

Түбәнге Серьеръяга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сеньяга йылғаһының уң ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Түбәнге Серьеръяга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000056299
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005629
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Киль (йондоҙлоҡ)

Киль (йондоҙлоҡ) (лат. Carina) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — υ Car, яҡтылығы 2,92 була. Майҙаны буйынса урыны — 34.
# Байрамилыҡ

Байрамилыҡ (төр. Bayramilik; рус. Байрамия) — суфый тәриҡәте. Тәриҡәт юлынан барыусыларҙы байрамиҙар тип атайҙар.

# Байрамилыҡ
## Тарихы

Тәриҡәткә нигеҙ һалыусы Хажи Байрам Вәли булған (вафат 1429). Ул Анкаранан алыҫ түгел Зөлфәдел ауылында тыуған. Мәҙрәсәлә уҡытыусы булып эшләгән, шунан уҡытыуҙы ташлап, Әбү Хәмит Әд-дин Аҡһараи (вафат 1412) суфыйлыҡ юлына баҫа. Аҡһараиҙың вафатынан һуң Анкарала үҙ теккеһен (монастырын) төҙөй . Хажи Байрам Вәли үҙ заманының хөрмәтле һәм абруйлы шәйех була, Солтан Морат II саҡырыуы буйынса ул Әдирнәгә килә, унда билдәле ғалимдар һәм дәүләт эшмәкәрҙәре менән осраша. Уның эйәрсендәре (хәлифә) Языджыоглу Мәхмәт, Әхмәт Биджан, Аҡбыйыҡ Солтан, Деде Ғүмәр Сиккини, шулай уҡ Солтан Мәхмәт II Фәтихтең уҡытыусыһы Аҡ Шәмсетдин булған.
Хажи Байрам Вәли ваҡытында уның суфыйлыҡ тәғлимәте Анкара, Әдирнә һәм Бурсала тарала. Әлеге ваҡытта тәриҡәт Анатолияла һәм Балҡанда таралған.
Байрамиҙар алты ҡырлы аҡ буҫтау ҡалпаҡ кейгән.

# Байрамилыҡ
## Тәғлимәте

Байрамилыҡ тәриҡәте нәҡшбәндиәлар һәм хәлүәтиҙәр тәғлимәттәренән рухи күсәгилешлелек (силсилә) сылбырын төҙөй тип иҫәпләнә. Идеологик яҡтан байрамиҙар билдәле урта быуат суфыйы Ибн әл-Ғәрәбиҙең донъяға ҡарашына яҡын. Байрамиҙар үҙҙәренең рухи практикаһында тауышлы (жәһри) , әммә ҡайһы бер осраҡта шым ғына (хәфи) зекерҙәр ҡуллана. Байрамиҙар доктринаһының нигеҙе булып «жәзбә, мөхәббәт, Илаһи сер» тора.
Хажи Байрамиҙың әҫәрҙәре һаҡланмаған. Был тәриҡәттең күп теоретик хеҙмәттәрен Аҡ Шәмсетдин яҙған.
Байрамилыҡтың өс төп тармағы бар:
* Шәмсиә-Аҡ Шәмсетдингә барып тоташа (беҙҙең заманда тап ошо тармаҡ классик байрамилыҡ тип һанала);
* Мәләмиә — Деде Ғүмәр Сиккинигә барып тоташа;
* Жәлүәтиә — Аҡбыйыҡҡа барып тоташа.
Шәмсиә, шулай уҡ уның һиммәтиә тармағы, классик байрамилыҡ тип һанала. Һуңыраҡ Жәлүәтиә үҙ аллы тәриҡәт булып китә..
# Мянда

Мянда — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вежма йылғаһының һул ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Мянда
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300512103000004538
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000453
* Бассейн коды — 03.02.03.005
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Корела ере

Корела ере (Кирьялаланда, Корел, Карела ере) — X — XVI быуаттарҙағы төньяҡ-көнбайыш Ладога буйы территорияларының тарихи атамаһы. Корела ере исеме корел ырыуы атамаһынан — хәҙерге замандағы карелдарҙың б. э. тиклемге I мең йыллыҡта йәшәгән ата-бабаларының исеменән алынған.

# Корела ере
## Тарих

Кирьялаланда (Корела ере) тураһында иң тәүге яҙма көнбайыш европа сығанаҡтарында, атап әйткәндә — «Легендарная сага об Олаве Святом », «Красивая кожа» һәм башҡаларҙа телгә алына. Был сығанаҡтарҙа норвег конунгтарының X-XI быуатта Кирьялаландҡа хәрби походтары тураһында тәфсирләп һөйләнә.
Корела тәүге тапҡыр боронғо рус яҙма сығанаҡтарындағы новгород туҙ грамоталарында № 590 (1075-1100 йыл тип билдәләнгән) телгә алына,
в Новгородской первой летописи в 1143 году.
XIII быуатҡа тиклем Новгород менән Корела ере мөнәсәбәттәре союздаш-конфедератив формаһында була. Был бәйләнештәр Новгород һәм Корела мәнфәғәттәренең тап килеүе һәм швед экспансияһына ҡаршы тороуға нигеҙләнеп ҡоролған һәм үтәлгән. Корела ере, вассаллылыҡты үтәп, Новгородҡа яҫаҡ түләп торған.
1270 йылдан алып Корела ере Новгород улусы составында була.
XIV быуат башында был ерҙәрҙе шведтарҙан һаҡлап тороу өсөн бында Корела ҡәлғәһе төҙөлә.
1323 йылда, 30 йыл дауамындағы хәрби хәрәкәттәр һөҙөмтәһендә Швед короллеге һәм Новгород республикаһы араһында Ореховецкий тыныслыҡ килешеүе төҙөлә: уға ярашлы итеп Корела ере көньяҡтан төньяҡҡа бүленә. Швед короллеге менән Новгород республикаһы араһында Фин ҡултығынан башлап Сестра йылғаһы буйлап, төньяҡта Сайма күле һәм артабан төньяҡ-көнбайышта Ботнический ҡултығы ярына тиклем шартлы һыҙыҡ-сик булдырыла. Кореланың Новгород ерендәге өлөшө Водский пятинаһы составына инә, ә шведтарҙыҡы — Швед короллеге Финляндия герцоглығының Выборгский лены составына инә. Ореховецкий тыныслыҡ килешеүе беренсе тапҡыр рәсми рәүештә яңы исемде — Кореле ерен атай, Корела ере туранан-тура Новгородҡа буйһона.
1478 йылда, Бөйөк Новгород кенәз Бөйөк Иван III державаһына мәскәү-новгород һуғышында (1477-1478) урыҫтарҙың еңеүе һөҙөмтәһендә ҡушыла, ә Ладога буйы Новгород наместниклығы административ рәүештә Корела өйәҙе тип атала.
# Грачёв йырыны

Грачёв йырыны — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Избуха йылғаһының уң ярына тамағынан 4,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Грачёв йырыны
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Медведица йылғаһы башынан Терса йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010300112107000008375
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000837
* Бассейн коды — 05.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Саттаров Фәүзи Миңлемулла улы

Саттаров Фәүзи Миңлемулла улы (5 август 1923 йыл — 28 июль 1996 йыл) — балет артисы, балетмейстер. Башҡортостан балетына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. РСФСР-ҙың (1955) һәм Башҡорт АССР-ының (1952) атҡаҙанған артисы.

# Саттаров Фәүзи Миңлемулла улы
## Биографияһы

Фәүзи Миңлемулла улы Саттаров 1923 йылдың 5 авгусында Өфөлә тыуа. 1941 йылда Ленинград хореография училищеһын (педагогы А. И. Пушкин) тамамлай. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, үҙ теләге менән фронтҡа китә. Камышенск хәрби-пехота училищеһын тамамлай. Взвод менән командалыҡ итә. 1943 йылда Башҡортостан автономиялы республикаһының 25 йыллығын байрам итеүгә әҙерлек ваҡытында Өфөгә театрға саҡырып ҡайтарыла.
Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы була. 1950—1964 йылдарҙа — театрҙың балет студияһы уҡытыусыһы, 1967—1976 йылдарҙа — театрҙың баш балетмейстеры.
1981—1988 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының балетмейстер-ҡуйыусыһы. Артист сағыу сәхнә ҡиәфәтенә, стиль хисенә эйә була, дуэт бейеүе оҫтаһы.
Башҡортостандың халыҡ артисы Гүзәл Сөләймәнованың даими партнеры була.
1945 йылда Саттаров «Баҡсаһарай фонтаны» балетында Вацлав партияһын бейей, һуңынан — «Сыңрау торна» балетында Арыҫланбай ролен башҡара. Ул — «Тау бөркөтө» балетында Салауат Юлаев партияһын берҙән-бер башҡарыусы. Г. Сөләймәнова менән Ф. Саттаровтың дуэт парында И. Дунаевский музыкаһына «Вальс», Р. Рахманиновтың «Элегия»һы, шулай уҡ төрлө операларҙан балет фрагменттары була.
1950 йылдар аҙағында Г. Сөләймәнова һәм Ф. Саттаров сит илдәрҙә күп сығыш яһай (18 илдә). Унда улар «Сыңрау торна» балетынан адажио һәм башҡа балет номерҙары башҡа.

# Саттаров Фәүзи Миңлемулла улы
## Спектаклдәрҙәге партиялары

Фәүзи Саттаров түбәндәге партияларҙы башҡара: Вацлав («Баҡсаһарай фонтаны», Б. В. Асафьев, дебют; 1945), Зигфрид («Аҡҡош күле», П. И. Чайковский), Альберт («Жизель», А. Адан), Ромео («Ромео һәм Джульетта», С. С. Прокофьев), Йомағол («Сыңрау торна»), Фрондосо («Лауренсия» А. А. Крейн), Ленни («Тропою грома», К. А. Караев), Салауат («Тау бөркөтө»), Тимерғол («Горная быль», А. С. Ключарев), Закир («Ҡара йөҙҙәр», Х. Ш. Заимов һәм А. Г. Чугаев).
Мәскәүҙә Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында ҡатнаша (1955).
Балетмейстер булараҡ, Саттаров Асафьевтың "Баҡсаһарай фонтаны"н (1945, 1970), Н. Г. Жигановтың (Ф. Ғәскәров менән берлектә, 1946) «Зөһрә»һен, Ф. З. Яруллиндың (1969) «Шүрәле»һен, С. В. Рахманинов (С. В. Дречин менән берлектә) музыкаһына «Элегия» хореографик миниатюраһын, операларҙа, музыкаль комедияларҙы, оперетталарҙа бейеүҙәр ҡуя.

# Саттаров Фәүзи Миңлемулла улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1955)
* БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1952).
# Мясников районының тарихи-этнография музейы

Мясников райоынының тарихи-этнография музейы — Ростов өлкәһе Мясников районының Салтыр ауылындағы музей.

# Мясников районының тарихи-этнография музейы
## Тарихы һәм тасуирламаһы

Ростов өлкәһе Мясников районы Салтыр ауылындағы тарихи-этнография музейы 1992 йылдың 24 апрелендә, Ғосман империяһының әрмәндәр геноциды ҡорбандарын иҫкә алыу көнөндә асыла.
Музейҙа әрмәндәрҙең Ҡырым ярымутрауынан Дон еренә күсеп ултырыуына арналған даими экспозиция булдырылған. Музей экспозицияһында XVIII быуат аҙағы — XX быуат башындағы биҙәү-ҡулланма сәнғәтен, эш ҡоралдарын, боронғо өй кәрәк-яраҡтарын үҙ эсенә алған тарих һәм этнография буйынса материалдар бар. Шулай уҡ бында әрмәндәрҙең Ҡырымдан күсенеү ваҡытында алып килгән көнкүреш әйберҙәре менән танышырға мөмкин. Музейҙың асыҡ майҙансығында ихата мейесе ҡуйылған.
Музейҙа тарихи фотоһүрәттәр күп, бында тарихи документтар һәм ҡиммәтле ҡулъяҙмалар һаҡлана. Музейҙа шулай уҡ урындағы рәссамдарҙың картиналары урынлашҡан. Музей залдарында ваҡытлыса тематик күргәҙмәләр үткәрелә: Мясниковский районының немец-фашист илбаҫарҙарынан азат итеү көнө, 1915 йылда әрмәндәр геноциды ҡорбандарын иҫкә алыу көнө килә, Еңеү көнө һ.б.
Музей халыҡ һәм фольклор традицияларын ҡулланыуға иғтибар бүлә. Бында мәктәп уҡыусылары өсөн фольклор байрамдары, конкурстар һәм уйындар уҙғарыла.
Музей хеҙмәткәрҙәре әрмән мәҙәниәтенә һәм тарихына арналған лекциялар уҡый.
2011 йылда музейға Әрмән Республикаһының премьер-министры Тигран Саркисян килә. Рус-әрмән дуҫлығының яңы күргәҙмәһе өсөн музейға тарих-этнография музейының әйберҙәре тапшырыла : милли кейемдәр, көнкүреш әйберҙәре, ауыл хужалығы эш ҡоралдары
Әлеге ваҡытта Тарихи-этнография музейында Р. Патканян исемендәге әҙәби студия һәм «Цахкепунч» фольклор төркөмө эшләй. Әҙәби студияны шағир-тыуған яҡты өйрәнеүсе Хевонд Кристостурян ойоштора.
# Мундыбаш (Кондома ҡушылдығы)

Мундыбаш — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кондома йылғаһының уң ярына тамағынан 102 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 120 км.

# Мундыбаш (Кондома ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кондома йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Томь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300112115200009691
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200969
* Бассейн коды — 13.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Кетль

Кетль — Рәсәйҙәге йылға. Адыгей Республикаһы,Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Фарс йылғаһының һул ярына тамағынан 127 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Кетль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Лаба йылғаһы Чамлык йылғаһы менән ҡушылған урынған тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06020000912108100004101
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108100410
* Бассейн коды — 06.02.00.009
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1