yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Якубовский Иван Игнатьевич

Якубовский Иван Игнатьевич (25 декабрь 1911 йыл (7 ғинуар 1912 йыл) Могилев өлкәһе, хәҙер Грецкий районы, Зайцево ауылы — 30 ноябрь 1976 йыл, Мәскәү) — совет хәрби эшмәкәре, Советтар Союзы Маршалы (1967). Ике Тапҡыр Советтар Союзы Геройы (10.01.1944, 23.09.1944). Чехословакия ССР-ы Геройы (30.04.1970). КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1961—1976).

# Якубовский Иван Игнатьевич
## Биографияһы

Алты балалы крәҫтиән ғаиләһендә кинйә бала булып тыуа. Ике ағаһы Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында һәләк була, ә апаһы менән уның балаһын немец оккупанттары атып үлтерә. Белорус. Ауылда ялланып эшләй, ауылдағы мәктәптә 7 класс тамамлай. 1930 йылдан — Горецк өйәҙе Сакар ауыл советының куст ячейкаһы секретары, һуңынан Горка ҡалаһында кирбес заводында эшләй. 1932 йылда Оршанск педагогия техникумының 2 курсын тамалай.

# Якубовский Иван Игнатьевич
## Биографияһы
### Һуғыш алды йылдарындағы хеҙмәте

1932 йылда Ҡыҙыл армияға саҡырыла. 1934 йылда Минскиҙа М. И. Калинин исемендәге Белорус берләшкән хәрби мәктәпте тамамлай, 27-се Омск Ҡыҙыл Байраҡлы уҡсылар дивизияһының (Витебск) күнекмә взводына командир итеп ебәрелә.
1935 йылда А. С. Бубнов исемендәге Ленинград комсоставты камиллаштырыу бронетанк курстарын тамамлай. Белорус хәрби округында хеҙмәт итә — 16-сы танк бригадаһының танк взводы командиры (Лепель), 1937 йылдың октябренән — шунда уҡ танк ротаһы командиры, 1940 йылдың ғинуарынан — 22-се еңел танк полкының танк ротаһы командиры, 1940 йылдың апреленән Кавказ аръяғы хәрби округында (Вагаршапат, Әрмән ССР-ы) 17-се еңел танк бригадаһының танк батальоны штабы начальнигы, 1940 йылдың июленән — Пуховичск пехота училищеһы уҡытыусыһы, 1941 йылдың апреленән — Көнбайыш махсус хәрби округының 20-се механизацияланған корпусының 26-сы танк дивизияһы 51-се танк полкының күнекмә танк батальоны командиры. 1939 йылда Белорус фронты ғәскәрҙәре составында РККА-ның Польша походында һәм 1939—1940 йылдарҙа совет-фин һуғышында танк ротаһы менән командалыҡ итә.
# Живоначальная Троица сиркәүе (Маньков-Калитвенское)

1894
Живоначальная Троица сиркәүе — Ростов өлкәһе Чертков районы Маньков - Калитвенское станицаһындағы сиркәү. Ул Урыҫ Православие Сиркәүе Мәскәү Патриархаты Шахты һәм Миллерово епархияһы Чертков-Калитвенское багочиниеһына ҡарай. Сиркәү бинаһы - төбәк әһәмиәтендәге архитектура ҡомартҡыһы.
Адресы: Рәсәй, 346009, Ростов өлкәһе, Чертковский районы, Маньков-Калитвенское ауылы

# Живоначальная Троица сиркәүе (Маньков-Калитвенское)
## Тарих

1886 йылдың апрелендә Донец округы Осиков Леонов-Акатуй волосы Усть-Меловая-Маньков, Маньков-Калитвенское биҫтәләре, Кутейников-Камышенский, Щедров-Калитвенский, Ново-Ивановский ҡасабалары халҡы, Усть-Меловая-Маньков биҫтәһендә (хәҙерге Маньков -Калитвенское ауылы) сиркәү төҙөргә рөхсәт һорап, Дон дини консисторияһына мөрәжәғәт иткән. 1774 йылда ауылда төҙөлгән сиркәү бәләкәй һәм иҫке булған.
1886 йылдың көҙөндә Маньков-Калитвенское ауылында сиркәү төҙөү урыны һайлап алынған. Уның урыны биҫтә үҙәгендәге сиркәү майҙанында булған.
1887 йылдың 20 июлендә сиркәү төҙөләсәк урын изгеләндерелгән һәм төҙөлөш башланған. Маньков биҫтәһендә йәшәгән ун биш мең кеше сиркәү янына уба төҙөүгә үҙ өлөшөн индергән. 1888 йылда сиркәүҙең нигеҙе һалынып бөткән һәм стеналары күтәртелгән.
1891 йылдың 10 июлендә сиркәү бағыусылар советының сиркәү төҙөлөшө өсөн өҫтәп аҡса йыйыу тураһындағы юлламаһы ҡәнәғәтләндерелгән. Дон һәм Новочеркасск Архиепискобы Высокопреосвященный Макарий тағы ла бер йыл буйына хәйриә аҡсаһы йыйырға рөхсәт иткән. Был ваҡытта сиркәү төҙөүгә иғәнәсе меценаттар ҡушылған.
1894 йылдың октябрь айында йорт төҙөлгән. Яңы сиркәү 1894 йылдың 24 октябрендә изгеләндерелгән.
Төп придел йорто Пресвятая Троица, уң яҡ приделы — Пресвятая Богородица Покровына бағышлап изгеләндерелгән. Сиркәү биш көмбәҙле башлы, фонарлы ҡыңғырауҙар манаралы булған. Был сиркәүҙә совет власы йылдарында иҫән ҡалған Коронование Божьей Матери иконаһының төп нөсхәһе тора.
Маньковтағы Изге Троица сиркәүе утыҙынсы йылдарҙы һәм Бөйөк Ватан һуғышын үткәреп ебәргән. Сиркәү Шолоховтың "Тихий Дон" романында тасуирланған: Леон -Калитва волосы Манков биҫтәһе майҙанына Дон казағы Григорий Мелехов хәрби уйындарға килгән.
Хәҙерге ваҡытта сиркәүҙә балалар өсөн йәкшәмбе мәктәбе эшләй.

# Живоначальная Троица сиркәүе (Маньков-Калитвенское)
## Дин әһелдәре

Мәхәллә руханийы — иерей Антоний Бережной.

# Живоначальная Троица сиркәүе (Маньков-Калитвенское)
## Изге әйберҙәр

Коронование Божьей Матери иконаһы.
# Флархгайм

Флархгайм (нем. Flarchheim) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 445 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,87 км². Диңгеҙ кимәленән 216 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99986 һәм автомобиль коды — UH.
# Яңы Солтанғол

Яңы Солтанғол — топоним.
* Яңы Солтанғол (Башҡортостан) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл.
* Яңы Солтанғол (Ырымбур өлкәһе) — Ырымбур өлкәһе Әсекәй районындағы ауыл.
# Пайссен (Залькрайс)

Пайссен (Залькрайс) (нем. Peißen (Saalekreis)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1071 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,34 км². Диңгеҙ кимәленән 97 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6188 һәм автомобиль коды — SK.
# Асҡар (Ырымбур өлкәһе)

Асҡар (рус. Аскарово) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.

# Асҡар (Ырымбур өлкәһе)
## Географик урынлашыуы

Ҡороюл йылғаһы буйында урынлашҡан.

# Асҡар (Ырымбур өлкәһе)
## Тарихы

Асҡар ауылы Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы составында була. Тәүге тапҡыр документтарҙа 1795 йылда телгә алына.
1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына индерелә. 1930 йылдың 20 авгусынан Башҡортостан АССР-ының Ейәнсура районы составына керә. 1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенең составына бирелә. 1934—1959 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Ейәнсура районы составында була. 1959 йылда Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы составына индерелә

# Асҡар (Ырымбур өлкәһе)
## Халҡы

Ауыл башҡорттарының иҫәбе :
| 1795 | 1816 | 1834 | 1859 | 1866 | 1889 | 1892 | 1900 | 1917 | 1920 | 1926 |
| 70 | 68 | 193 | 244 | 179 | 181 | 373 | 226 | 222 | 319 | 292 |
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башҡорттар 90 % тәшкил итә.

# Асҡар (Ырымбур өлкәһе)
## Билдәле шәхестәре

* Яйыҡбай Үтәбаев (1790—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.
* Ишемғолов Сиражетдин Нуретдин улы (1917—2004) — педагог. РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1963).
# Олику-Пойлово-Яха

Олику-Пойлово-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Пойлово-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 173 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 89 км.

# Олику-Пойлово-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15040000212115300054235
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305423
* Бассейн коды — 15.04.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Исхаҡов Фән Ғәйнетдин улы

Исхаҡов Фән Ғәйнетдин улы (2 сентябрь 1932 йыл — 11 март 2014 йыл) — «Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ» ордены кавалеры (1973), бригадир һәм тракторсы. 1954 йылдан Ҡырмыҫҡалы Салауат исемендәге колхозы ағзаһы. СССР ВДНХ-ның Алтын (1970) һәм Бронза (1977) миҙалдары менән бүләкләнә. Ҡырмыҫҡалы районының маҡтаулы гражданы.

# Исхаҡов Фән Ғәйнетдин улы
## Биографияһы

Фән Ғәйнетдин улы Исхаҡов 1932 йылдың 2 сентябрендә Башҡорт АССР-ының (хәҙер Башҡортостан Республикаһы) Ҡырмыҫҡалы районы Ҡарлыман ауылында тыуған. Ҡарлыман мәктәбендә белем ала. Ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағандан һуң, 15 йәштә ата-әсәһеҙ ҡалғас, “Сулпан” колхозында тракторсы ярҙамсыһы булып эш башлай. Армияла хеҙмәт итеп ҡайтҡандан һуң, тракторсылар курсын тамамлап, 1954 йылда Салауат исемендәге колхозда тракторсы булып эш башлай. Шул йылдарҙа район баҫыуҙарында кукуруза үҫтерелә башлай һәм был яуаплы эш бригаданың иң алдынғы тракторсыһына йөкмәтелә. Кукурузаны үҫтереү ҙур тырышлыҡ һәм уны үҫтереү технологияһын теүәл үтәлешен талап итә. Бигерәк тә тәүге йылдарҙа, яңы технологияны үҙләштергән мәлдә, сәсеү шаҡмаҡлап, үлсәү сымы ярҙамында атҡарыла. Фән Ғәйнетдин улы кукурузаны үҫтере серҙәрен тиҙ үҙләштереп, минераль ашламалар ҡуллана, төрлө ҡулланмалар менән азот ашламаһын аммияк һыуы итеп тупраҡҡа керетә. Был үҙ сиратында, яҡшы һөҙөмтәләргә килтерә һәм йәшел массаны арттырыуға булыша. Кукуруза баҫыуҙарының гектарынан 300—400, хатта республикала рекордлы 600 центнер йәшел масса уңышы алып, Фән Ғәйнетдин улы күп тапҡырҙар райондың «Иң алдынғы кукуруза үҫтереүсеһе» исеменә лайыҡ була.
Бригадирҙың техника буйынса ярҙамсыһы, аҙаҡ комплекслы бригада бригадиры булып эшләү осоронда ла ул талапсан булыуынан тыш, йәш механизаторҙар менән бай эш тәжирбәһен уртаҡлаша, техника нескәлектәрен өйрәтә, уларҙа крәҫтиән хеҙмәтенә һөйөү тәрбиләй. Фән Ғәйнетдин улы етәкләгән Ҡарлыман комплекслы бригадаһы иген, техник һәм мал аҙығы культураларын үҫтереүҙә, һыйыр малы һәм һарыҡ үрсетеүҙә һәр ваҡыт яҡшы һөҙөмтәләргә ирешеп эшләй. Фән Ғәйнетдин улы «Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ» ордены, СССР ВДНХ-ның Алтын һәм Бронза миҙалдары менән бүләкләнә, 1970 һәм 1977 йылдарҙа СССР ВДНХ ҡатнашыусыһы булып раҫлана, БАССР-ҙың Ауыл хужалығы министрлығының һәм район хакимиәтенең Маҡтау Грамоталары менән бүләкләнә.

# Исхаҡов Фән Ғәйнетдин улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ» ордены (1973)
* "Владимир Ильич Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы фиҙәҡәр хеҙмәт өсөн" миҙалы (1970)
* "Туғыҙынсы биш йыллыҡ ударнигы" билдәһе (1976)
* "Ун беренсе биш йыллыҡ ударнигы" билдәһе (1985)
* СССР ВДНХ-ның Алтын (1970) һәм Бронза (1977) миҙалдары
* БАССР-ҙың Ауыл хужалығы министрлығының Маҡтау грамотаһы
* Район хакимиәтенең Маҡтау грамоталары
* Ҡырмыҫҡалы районының маҡтаулы гражданы.

# Исхаҡов Фән Ғәйнетдин улы
## Ғаиләһе

* Тормош иптәше Рухана Нурмөхәмәт ҡыҙы Исхаҡова (ҡыҙ фамилияһы Хөсәйенова; Ҡырмыҫҡалы районының алдынғы сөгөлдөрсөһө).
* Өс улы - Флүр (1955 йылғы) УМПО мастеры, Фәниль (1963-2019 й.) Кырмыҫҡалы ДРСУ етәксеһе, РФ атҡаҙанған төҙөүсеһе, Илдар (1972 йылғы) эшҡыуар, ике ҡыҙы - Әлфиә (1957 йылғы) уҡытыусы, Фәрзәнә (1961 йылғы) бухгалтер.
# Я

Яя [йа] — Башҡорт алфавитының ҡырҡ икенсе (аҙаҡҡы) хәрефе, [йа] өн ҡушылмаһын аңлата. Һүҙ башында, уртаһында һәм аҙағында ҡулланыла ала.

# Я
## Башҡорт алфавитында

Һуҙынҡы хәрефтәргә инә: а, е, ё, и, о, ө, у, ү, ы, э, ә, ю, я.
* Был яҙмалар йә хәреф тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
# Зыкина Рәйсә Фәрит ҡыҙы

Зыкина Рәйсә Фәрит ҡыҙы (15 июль 1946 йыл) — журналист, яҙыусы, йәмәғәтсе. 1980 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан тарихы буйынса, уның тәбиғәте, кешеләре тураһында бихисап китап авторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1996).

# Зыкина Рәйсә Фәрит ҡыҙы
## Биографияһы

Рәйсә Фәрит ҡыҙы Зыкина 1946 йылдың 15 июлендә РСФСР-ҙың Амур өлкәһе Новосергеевка ауылында тыуған.
1953—1960 йылдарҙа БАССР-ҙың Ишембай районы Яңы Әптек ауылы мәктәбендә уҡый. Мәктәпте тамамлағас, Салауат индустриаль техникумына (хәҙер колледж) уҡырға инә, бында 1963−1965 йылдарҙа урта махсус белем ала. Колледжды тамамлағандан һуң төҙөлөштә эшләй. Иретеп йәбештереүсе-арматурсылар бригадаһы етәксеһе була.
1973—1978 йылдарҙа — Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының педагогика һәм психология факультеты студенты.
Институттан һуң Салауат ҡала радиотапшырыуҙар редакцияһында корреспондент булып эшләй; 1971—1978 йылдарҙа — «Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһенең «Салаватский нефтехимик» («За передовую технику») күп тиражлы гәзите хеҙмәткәре, 1978 йылдан мөхәррире һәм баш мөхәррире. 1994—2008 йылдарҙа «Известия Башкортостана» һәм «Республика Башкортостан» гәзиттәренең үҙ хәбәрсеһе булып эшләй.
Раиса Фәрит ҡыҙы Зыкина «Салауат» телекомпанияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе, уның беренсе директоры (1999 йылдан). Уның башланғысы буйынса 2008 йылдан алып Салауат ҡалаһында "журналистар балы"н үткәреү — ҡәләм оҫталарының осрашыуы — Башҡортостан кимәлендә матур йолаға әүерелә. Хәҙәер ул Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Журналистар союздары ағзаһы.
1965—1967 һәм 1989—1995 йылдарҙа Салауат ҡала Советы депутаты, 1983—1991 йылдарҙа КПСС-тың ҡала комитеты ағзаһы булып һайлана.
Хәҙерге ваҡытта ғаиләһе менән Салауат ҡалаһында йәшәй.

# Зыкина Рәйсә Фәрит ҡыҙы
## Китаптары

* Раиса Фәрит ҡыҙы Зыкина — Башҡортостан Республикаһы, Салауат ҡалаһы, ҡала предприятиелары тарихы буйынса 16 китап авторы (шул иҫәптән «Пути-дороги собкора», «Комбинат» (1998), «Салауат» альбомы —Салауат ҡалаһының үткәне һәм бөгөнгөһө тураһында, «Нефтехимик мәҙәниәт йорто», «Яңы Салауат йылылыҡ-электр үҙәге», «Сисин М. Ф.» һәм «А. Галиев» — Башҡортостандың алтын исемдәре серияһынан, «40 лет по пути прогресса», «Неподведенные итоги», «Комбинат», «Салават — люди, события, годы»).
«Газпром нефтехим Салауат» энциклопедияһын баҫмаға әҙерләүҙә ҡатнашаref> 2016 йыл 5 март архивланған. Энциклопедия «Газпром нефтехим Салават»</ref>.
# Богать

Богать — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Паозер йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Богать
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400112110000040724
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004072
* Бассейн коды — 08.01.04.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Стәрле (Ыҡ ҡушылдығы)

Стәрле (иҫкесә. Эстәрле, иҫкесә. Стәрле-Баш) (рус. Стерля) — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Ыҡ йылғаһының һул ҡушылдығы, был йылғаның һул ярына тамағынан 311 км өҫтәрәк ҡушыла.

# Стәрле (Ыҡ ҡушылдығы)
## Географияһы

Йылға оҙонлоғо 53,3 км, бассейн майҙаны 650 км². Оҙонлоғо 10 км-ҙан әҙерәк булған ҡушылдыҡтарының һаны — 21, уларҙың дөйөм оҙонлоғо — 54 км. Бассейнда күлдәр һаны — 3, уларҙың дөйөм майҙаны — 0,03 км². Йылғаның башы Балтас ауылынан 7 км көньяҡ-көнбайыштараҡ, тамағы Татарстандың Аҙнаҡай районы Түбәнге Стәрле ауылынан 1,5 км төньяҡ-көнсығышта. Йылға ҡалҡыу тигеҙлек буйлап аға, бассейндың иң юғары нөктәһе Уразай ауылынан 321,7 м төньяҡ-көнсығыштараҡ. Йылға үҙәне тар, тәрән (4-5 м) һәм оҙон (5 км-ға тиклем) йырындар һәм үҙәндәр менән киҫкеләнгән. Үҙәне боролмалы, тармаҡлы түгел. Йылғаға 16 ҡушылдыҡ йылға ҡоя.

# Стәрле (Ыҡ ҡушылдығы)
## Гидрологияһы

— Әҙ һыулы йылға. Туҡланыуы ҡатнаш, күбеһенсә ҡар менән (60 %-ҡа етә). Йыл эсендә аҡма бүленеше тигеҙ түгел. Йыллыҡ аҡма ҡатламы 90-110 мм, шуларҙың 66 мм-ы яҙғы ташҡын осорона тура килә. Ер аҫты туҡланыуы модуле 3,0-тән 0,1 л/сек км²-ға тиклем тирбәлә.
— Һыуҙың сифат составы йылға оҙонлоғо буйынса үрге ағымында гидрокарбонатлы-сульфат-магнийлынан түбәнге ағымында хлоридлы-гидрокарбонат-натрийлыға тиклем үҙгәрә. Ҡатылығы яҙ 6-9 мг-экв/л-ҙан алып һыу кимәле кәмегән осорҙа 9,0 −12,0 мг-экв/л-ға тиклем тирбәлә. Минераллашыу яҙ 100—200 мг/л-ҙан алып һыу кимәле кәмегән осорҙа 500—1000 мг/л-ға тиклем була.

# Стәрле (Ыҡ ҡушылдығы)
## Хужалыҡта ҡулланыу

— Йылға был төбәк өсөн оло хужалыҡ әһәмиәтенә эйә, Аҙнаҡай ҡалаһы сәнәғәт предприятиелары, шулай уҡ ауыл хужалығы профиле предприятиелары ҡуллана.
— Татар Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы Министрҙар Советының 1978 йылдың 10 ғинуарындағы № 25 һәм Татарстан Республикаһы Министрҙар Кабинетының 2005 йылдың 29 декабрендәге № 644ҡарары менән төбәк әһәмиәтендәге тәбиғәт һәйкәле тип танылған.
# Ғәлиева Мәғфирә Ильяс ҡыҙы

Ғәлиева Мәғфирә Ильяс ҡыҙы (24 декабрь 1928 йыл — 3 октябрь 2016 йыл) — йырсы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2011), РСФСР-ҙың эстрада артистары конкурсы дипломанты, СССР халыҡтарының фольклор йыры конкурсы лауреаты.

# Ғәлиева Мәғфирә Ильяс ҡыҙы
## Биографияһы

Мәғфирә Ильяс ҡыҙы Ғәлиева 1928 йылдың 24 декабрендә БАССР-ҙың Йылайыр кантоны Урта Муйнаҡ ауылында тыуған.
Бала саҡтан уҡ радионан Әсмә Шайморатова, Диана Нурмөхәмәтоваларҙың йырын тыңлап, «Ете егет», «Киленсәк», «Апаһы әйтмәй, һылыуы әйтә», «Томан», «Ата зары» («Хисам») йырҙарын йырлап үҫә.
Мәскәү консерваторияһында композитор Ғәзиз Әлмөхәмәтов хәстәрлеге менән башҡорт студияһы асылғас, ауылдар буйлап таланттар эҙләгәндә, Ейәнсура районынан Мәғфирә Ғәлиева менән Сөләймән Абдуллинды һайлап алалар. Ул ваҡытта Башҡорт дәүләт филармонияһында эшләүсе Ҡадир Бакиров йәш Мәғфирәлә яҡташы сәсән Хисаметдиндың йыр сәнғәтенә оҫталығын таный. П. Чайковский исемендәге Мәскәү консерваторияһында Мәғфирә илдә киң билдәле музыка белгесе В. Карин-Вешкарев класында уҡый. Данлыҡлы йырсы Ирма Яунзем тәүге дәрестәрҙән үк башҡорт ҡыҙының тауышына, башҡарыу һәләтенә һәм образға инә белеүенә иғтибар итә. Улар ғүмер буйы аралашып йәшәй.
Мәғфирә Ғәлиева — 62 халыҡ телендә йырлаған йырсы. Ул — бер нисә секунд эсендә сәхнәгә шул халыҡтарҙың милли кейемендә сығып, йырсы булараҡ образға инә белеү оҫталығын бермә-бер арттырған сәнғәт маһиры. Ире, композитор Наил Ғәлиев (Николай Голов) менән Башҡортостандың ғына түгел, Рәсәйҙең, элекке СССР-ҙың бик күп төбәгендә, сит илдә сығыш яһағандар.
Башҡортостан сәнғәтендә 1953 йылдарҙан башлап яңыса яңғырашлы эстрада йырҙары ишетелә башлай. Ирле-ҡатынлы Мәғфирә менән Наил Ғәлиевтар, «Өфө уттары» тигән инструменталь ансамбль төҙөп, башҡорт эстрадаһына нигеҙ һалыусылар булып таныла.
Мәғфирә Ғәлиева 2016 йылдың 3 октябрендә Өфөлә вафат булды.

# Ғәлиева Мәғфирә Ильяс ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре

* БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1965).
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2011).
# Оло Утюкс

Оло Утюкс (Утюкса, Утокса) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Устья йылғаһының уң ярына тамағынан 288 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 62 км.

# Оло Утюкс
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000029954
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002995
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сысҡан (йылға)

Сысҡан — Рәсәйҙәге йылға, Ырымбур өлкәһе Шарлыҡ районы Новогеоргиевка ауылы биләмәләрендә аға. Һайылмыш йылғаһына һул яғынан (тамағынан 140 км алыҫлыҡта) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км тәшкил итә.

# Сысҡан (йылға)
## Этимологияһы

Атаманың килеп сығышы буйынса бер нисә версия бар:
* Топоним төрки сығышлы, үҙгәрештәр арҡаһында һайыҫҡан һүҙе сысҡан формаһында нығынған.
* Бөрйән ырыуының ырыу-ара сысҡан этнонимына барып тоташа. Урыҫ телле халыҡ әлеге йылғаны Сысканчик тип исемләй.

# Сысҡан (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Урал бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы инешенән Оло Эйек йылғаһына һыуҙарын ҡойғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй бассейны өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәренә ярашлы:
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000712112200006725.
# Оло Усолка

Оло Усолка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Мулянка №1400 йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Оло Усолка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Кама ГЭС-ынан Воткин һыуһаҡлағысына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101012111100014028
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101402
* Бассейн коды — 10.01.01.010
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Марсель

    Массалия бите бында йүнәтелә. Был терминдың башҡа мәғәнәләре лә бар, ҡарағыҙ: Массалия (мәғәнәләр).
Марсе́ль (франц. Marseille, окс. Marselha [maʀˈsejɔ], [maʀˈsijɔ], урындағыса, лат. Massilia, Massalia, грек. Μασσαλία) — Францияның көньяғындағы ҡала, илдең һәм бөтә Урта диңгеҙҙең эре порты.
Буш-дю-Рон департаментының административ үҙәге. Лион боғаҙының яр буйында урынлашҡан, Рона йылғаһы ҡушылдығы янындараҡ, уның менән ҡала канал менән тоташҡан.
2013 йылда — Европаның мәҙәни баш ҡалаһы.
# Сухой Сатис

Сухой Сатис — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Рязань өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сатис йылғаһының уң ярына тамағынан 69 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Сухой Сатис
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем, Цна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010200412110000027961
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002796
* Бассейн коды — 09.01.02.004
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кулагин Юрий Захарович

Кулагин Юрий Захарович (14 ноябрь 1929 йыл — 20 октябрь 1983 йыл) — ғалим-ботаник, дендроэколог. 1960 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1965—1970 йылдарҙа ботаника кафедраһы мөдире, 1970—1983 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы Биология институтының лаборатория мөдире. Биология фәндәре докторы (1964), профессор (1967). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1979).

# Кулагин Юрий Захарович
## Биография

Юрий Захарович Кулагин 1929 йылдың 14 ноябрендә РСФСР составындағы Урта Волга крайының Мордовия округы Ромодановка районы Зоринка ауылында хеҙмәткәрҙәр ғаиләһендә тыуған.
Рузаевка ҡалаһының урта мәктәбен отличие менән тамамлап, 1952 йылда Ҡазан дәүләт университетының биология-тупраҡ факультетын уҡып бөткәндән һуң аспирантураға тәҡдим ителә.

# Кулагин Юрий Захарович
## Фәнни эшмәкәрлеге

Индустриаль дендроэкологияның фәнни йүнәлешенә нигеҙ һалыусы була.
Ю. З. Кулагин ағас үҫемлектәрен сәнәғәт предприятиелары ташландыҡтарының тирә-яҡ мөхиткә һәм кеше һаулығына ҡырҡа кире йоғонто яһауын кәметеүсе сәнәғәт фильтры итеп күҙаллауҙарҙы үҫтерә.

# Кулагин Юрий Захарович
## Ғилми хеҙмәттәре

* Кулагин Ю. З. Древесные растения и промышленная среда / Е. В. Кучеров. — М.: Наука, 1974. — 126 с. — 1600 экз.
* Кулагин Ю. З. Лесообразующие виды, техногенез и прогнозирование. — М.: Наука, 1980. — 115 с.
* Кулагин Ю. З. Индустриальная дендроэкология и прогнозирование. — М.: Наука, 1985. — 116 с.