yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Оло Мураниха

Оло Мураниха — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мураниха йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Оло Мураниха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000030097
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003009
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Home Insurance Building

Home Insurance Building (Хоум-иншуранс-билдинг, Йорт страховкалау бинаһы) — доньяла тәүге бейек йорт, 1885 йылда Чикагола, АҠШта төҙөлгән. 1931 йылда һүтелә.
Бейеклеге — 42 метр, 10 ҡатлы. 1891 йылда ике ҡат өҫтәлгән, бынан һуң бейеклеге 55 метрға еткән.
Проекттың авторы — Уильям Ле Барон Дженни новаторлыҡ төҙөлөш технологияһын — каркас ҡулланыуҙы тәҡдим итә.
# Бәйғәт мәсете

Бәйғәт мәсете (ғәр. مسجد البيعة‎; рус. Мечеть Байя) — Сәғүд Ғәрәбстанының Мәккә ҡалаһы эргәһендәге мәсет. Шулай уҡ Әл-Ғәҡәбә убаһындағы мәсет булараҡ та билдәле.

# Бәйғәт мәсете
## Тарихы

Бәйғәт мәсете 761 йылда хәлифә Әбү Жәфәр әл-Мансур бойороғо буйынса әл-Бәйғәт тигән урында, Ғәрәфәт тауы менән Мина үҙәне араһындағы юлдан алыҫ түгел әл-Ғәҡәбә тауы битләүендә һалына.
Тап ошо урында 621 йылда Ғәүс һәм Хәзрәж ғәрәп ҡәбиләләре вәкилдәре һөйләшеүҙәр алып барыу өсөн Мөхәммәт Пәйғәмбәр менән осрашҡан. Ун ике ансар (10 хәзрәжи һәм 2 ауси) Мөхәммәт Пәйғәмбәргә урлашмаҫҡа, зина ҡылмаҫҡа, балаларҙы үлтермәҫкә, яла яҡмаҫҡа һәм ғәйбәт һөйләмәҫкә тантаналы Бәйғәт (ант) килтерә. Улар шулай уҡ Мөхәммәткә, Пәйғәмбәр булараҡ, буйһонорға, Аллаһ ихтыярын үтәргә, Рәсүлгә шатлыҡта ла, ҡайғыла ла тоғролоҡ һаҡларға ант иткән. Ғәҡәбә янындағы ант һүҙмә-һүҙ Әл-Мүмтәхәнә сүрәһенең 12 аятынан өҙөктө ҡабатлай.
Атама шул Ғәҡәбә янында беренсе бәйғәткә бәйле килеп сыҡҡан.

# Бәйғәт мәсете
## Тасуирламаһы

Бәйғәт мәсете Мәккәнән көнсығышҡа табан, әл-Ғәҡәбәләге джәмрәнән 300 метр алыҫлыҡта, Джәмәрәт күперенең уң яғында урынлашҡан.
Мәсеттә асыҡ ихата бар.
# Гертевиц

Гертевиц (нем. Gertewitz) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 159 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,21 км². Диңгеҙ кимәленән 358 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7389 һәм автомобиль коды — SOK.
# Төньяҡ Үләнде

Төньяҡ Үләнде — Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районы биләмәһендәге күл.

# Төньяҡ Үләнде
## Мәғлүмәт

Күл Урал йылғаһы бассейынына ҡарай. Әбйәлил районы Үләнде ауылы янында ята. Күл өҫтө майҙаны 3,0 км², оҙонлоғо 2,2 км, уртаса киңлеге 1,3 км, уртаса тәрәнлеге 1,5 м (максималь — 3,5 м), һыу күләме 4,8 млн м³. Тымыҡ күл. Һыуы тоҙло. Һыуы ҡышын үтәнән үтәгә туңа.
Йылайыр свитаһының грауваккаларында һәм карбон габбродиабаздарында барлыҡҡа килгән; соҡоро табаҡ һымаҡ. Һыу кимәленә юғары тирбәлеү амплитудаһы хас. Ҡатнаш, башлыса ер өҫтө һыуҙары менән туйына. Эвтрофлы. Ярҙары һөҙәк, көнсығыш һәм көнбайышы — ҡалҡыу. Ҡоролоҡ йылдарында һаҙлана.

# Төньяҡ Үләнде
## Ландшафты

Тирә‑яҡ ландшафы һоро урман тупрағындағы ҡайын урманынан һәм ҡара болон тупрағындағы болонло далаларҙан тора. Яр буйын күл ҡамышы, күрән, таръяпраҡ екән, ябай ҡамыш һ.б. менән ҡаплаған, күлдә ҡымыҙлыҡтар, йөҙөп йөрөгән һыу үләне, теҙмәяпраҡ һыу үләне һ.б. үҫә. Аҡбаш сыпҡай, көйөлдө, күл аҡсарлағы, сумғыс өйрәк, һуна өйрәк һ.б. йәшәй.
# Тере һыу

Тере һыу — халыҡ әкиәттәрендә үлгән геройҙы терелтеү һәләтенә эйә булған тылсымлы һыу.

# Тере һыу
## Фольклорҙа

«Урал батыр» эпосында Урал батыр яуыз заттарҙан халыҡты ҡотҡарып, ҡанатлы ат Аҡбуҙат һәм Һомай ярҙамында тере һыуҙы таба һәм бөтә тәбиғәткә үлемһеҙлек бүләк итә.
Ул фольклорҙа билдәле бер тылсымлы йәки тәбиғи булмаған үҙенсәлектәргә эйә булған һыуҙы аңлата. Мәҫәлән, әкиәттәрҙә тере һыу үле тәнгә йән бирә ала. Йыш ҡына яраларҙы дауалау мөмкинлегенә эйә булған үле һыу менән бер рәттән ҡулланыла. Бер туған Гриммдарҙың «Тере һыу» әкиәтендә уның бер йотомо өс королевичтың ауырыған атаһын һауыҡтыра алған. Тылсымлы әкиәттәрҙә тере һыу «ете диңгеҙ аръяғында» була.
Алишер Навои Искәндәр Зөлҡәрнәй ғүмеренең аҙағында тере һыу табырға тырыша, тип телгә ала, әммә уңышһыҙ була.
Тере һыу һәм мәңгелек йәшлек эҙләү христиандарҙың дөйөм терелеү, мәңгелек тормош һәм тулыһынса һауығыу тураһындағы тәғлимәтенә яҡын.

# Тере һыу
## Эпитет булараҡ

Күсмә мәғәнәлә рухландырыусы, яҡшы тәьҫир итеүсе, ҡыҙыҡһыныу тыуҙырыусы бөтә нәмәне аңлата.

# Тере һыу
## Эпитет булараҡ
### Инжилдә

В Изге яҙма «тере һыу» мәңгелек тормош эпитеты булып тора.

# Тере һыу
## Эпитет булараҡ
### Йөҙөм араҡыһы

Латинса aqua vitae (һүҙмә-һүҙ — йәшәү һыуы) тигән һүҙ шарапты ҡыуыу һөҙөмтәһендә алынған этил спиртын аңлата. Терминды испан табибы һәм алхимигы Арнольд яҡынса 1240—1311 йылдарҙа индергән. Был терминдан скандинавтарҙың аквавит һәм украиндарҙың оковит алкоголле эсемлектәренең атамалары килеп сыҡҡан.
# Ғәлиәхмәт (исем)

Ғәлиәхмәт — башҡорт ир-ат исеме, башҡа халыҡтарҙа ла ҡулланыла.

# Ғәлиәхмәт (исем)
## Этимологияһы

Ғәлиәхмәт исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән үҙләштерелгәнг, ғәли+әхмәт; бөйөк Әхмәт тигәнде аңлата.

# Ғәлиәхмәт (исем)
## Билдәле кешеләр

Хәсәнов Ғәлиәхмәт Вәлимөхәмәт улы — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәтенең тәүге осоронда әүҙем ҡатнашҡан эшмәкәрҙәрҙең береһе.
Айытбаев Ғәлиәхмәт Ямалетдин улы — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Башҡорт мәркәз шураһы һәм Кесе Ҡоролтай ағзаһы.
Шаһиев Ғәлиәхмәт Юллаҡан улы, Шаһиев Ғәлиәхмәт Юлмөхәммәт улы (1914 — ?) — 112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы.

# Ғәлиәхмәт (исем)
## Фамилия

Ғәлиәхмәтов Әхмәтзыя Ғәлиәхмәт улы (30 декабрь 1921 йыл — 30 октябрь 2009 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец, 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы кесе лейтенанты. Ҡыҙыл Йондоҙ, II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры.

# Ғәлиәхмәт (исем)
## Ауылдар

Ғәлиәхмәт (рус. Галиахметово) — Башҡортостандың Хәйбулла районындағы ауыл.
# Джегде

Джегде — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тым йылғаһының һул ярына тамағынан 809 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.

# Джегде
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010900112115200033360
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203336
* Бассейн коды — 13.01.09.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Диаоха

Диаоха (Диаэни) — Кавказ аръяғының көньяҡ-көнбайышында боронғо регион (дәүләт берәмеге). Колхиданың көньяҡ сиктәре һәм Урартуның төньяҡ-көнбайыш сиктәре менән сиктәш булған. Диаоханың баш ҡалаһы — Зуа.

# Диаоха
## Атамаһы

Диаоха атамаһы тәүге тапҡыр Яҡын Көнсығыш сығанаҡтарында беҙҙең эраға тиклем XII—VIII быуаттарҙа телгә алынған. Ассирия яҙмаларында Диаэна булараҡ яҙылған.
Боронғо гректар төбәк халҡын «таохтар» тип атай башлағандар, бынан Тао (Тайк) тарихи өлкәһенең атамаһы барлыҡҡа килгән.

# Диаоха
## Халҡы

Бихисап ғилми тикшеренеүҙәр булыуына ҡарамаҫтан Диаоха халҡы тураһында мәсьәлә асыҡ булып ҡала.
Таралған версияларҙың береһе буйынса, был төбәктең халҡы протокартвел (боронғо грузин) ҡәбиләләренә ҡараған.
Башҡа версия буйынса, был төбәктә хурриттар йәшәгән (фараз буйынса таохтар хуррит сығышлы булғандар).
Тарих фәндәре докторы Б. А. Арутюнян, беҙҙең эраға тиклем I мең йыллыҡта йәшәгән Чорох йылғаһы бассейны халҡының этник сығышын анализлағанда, беҙҙең эраға тиклем VII—VI быуаттарҙа был төбәктә скиф ҡәбиләләре йәшәгән, улар урындағы әрмән халҡын буйһондорған, ә Чорох йылғаһы тамағы районында — грузин ҡәбиләләре йәшәгән. Беҙҙең эраға тиклем I мең йыллыҡтың икенсе яртыһында улар башлыса әрмән халҡы формалашыуында ҡатнашҡан. Дөйөм алғанда ул был территория халҡының ҡатнаш составлы булыуы тураһындағы версия яҡлы.

# Диаоха
## Тарихы

Тәүге тапҡыр телгә алыныу беҙҙең эраға тиклем 1112 йылға ҡарай, был ваҡытта Ассирия батшаһы Тиглатпаласар I төньяҡҡа Ҡара диңгеҙ яғына яу менән барған: «Бөтә батшаларҙы тереләй әсиргә алдым. Уларҙың бөтәһендә ярлыҡаным, ғүмерен һаҡланым, әммә уларҙың улдарын аманат итеп ҡалдырҙым. Улар өҫтөнә яһаҡ һалдым — 1200 баш йылҡы һәм 2000 баш эре мөгөҙлө мал, һәм үҙ илдәренә ебәрҙем. Ассирия илаһына буйһонмаған Диаэна иле батшаһын — Сиенды, мин бәйле рәүештә үҙемдең Ашшур ҡалаһына алып килдем һәм унда уны ярлыҡаным. Ул бөйөк илаһтарға буйһонғас, мин уны ебәрҙем». Беҙҙең эраға тиклем 845 йылда был территорияға ассириялар килгән һә батша Салманасар III уны буйһондорған.
Әммә тиҙҙән Диаоха Урартуның Менуа һәм Аргишти I батшаларының экспанциялау объекты булып киткән. Хәрби яуҙар барышында өлкә Урартуға ҡушылған. Бөҙҙөң эраға тиклем VIII быуатта, урартулар тарафынан ойошторлған тар-мар ителеүҙән һуң, Диаохиның төньяҡ ерҙәре фараз буйынса Колхида составына кергән. Беҙҙең эраға тиклем 760-сы йылдарҙа Урарту батшалары яҙмаларында Диаоха телгә алынмай, шулай итеп Урарту һәм Колха күрше булып киткән.
# Барабановка (Чулым ҡушылдығы)

Барабановка — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы/ Хакас Республикаһы/ Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының уң ярына тамағынан 1412 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.

# Барабановка (Чулым ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400112115200015392
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201539
* Бассейн коды — 13.01.04.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Мыл-Вож

Мыл-Вож — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Көньяҡ Мылва йылғаһының һул ярына тамағынан 95 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Мыл-Вож
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000014381
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001438
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Серекһыу

Серекһыу (Чюрюк-Су, укр. Чурук-Су, ҡырымтат. Çürük Suv, Чюрюк Сув; рус. Чуру́к-Су) — Ҡырымдағы Качи йылғаһының уң ҡушылдығы. Баҡсаһарай ҡалаһының көнсығыш ситендә Оло (Бөйөк) Ашлама тигән урынындағы бәләкәй йылға. Баҡсаһарайҙың көнбайышында Новенькое ауылы янында 92 м бейеклектә Качи йылғаһына ҡоя

# Серекһыу
## Этимологияһы

Йылға исеменең килеп сығышы ҡырым татарҙары теленән серек һәм һыу һүҙҙәренән (çürük — серек, suv — һыу) килеп сыҡҡан. Әммә Михалон Литвин XVI быуатта уны Вака тип атай. XVIIбыуат уртаһында Баҡсаһарайға килгән төрөк сәйәхәтсеһе Әүлиә Челеби йылғаны Ашлама тип телгә ала
Канализация булмағанда һәм Баҡсаһарай халҡының артыуы менән бәйле, санитария проблемаһы XX быуатҡа тиклем йәшәй һәм, мәҫәлән, «Тәржемән» гәзите биттәрендә Исмәғил Ғаспыралы тарафынан күтәрелә. Гәзит холера эпидемияһын иҫкәртеү буйынса кәңәштәр бирә, Серекһыу йылғаһы үҙәнен, урындағы баҙар һәм йәмәғәт бәҙрәфтәрен таҙартыу, сүп-сар сығарыу, дезинфекция сараларын һатып алыу мәсьәләһен ҡуя.
Серекһыу йылғаһы үҙәне 1964 йылдан урындағы әһәмиәткә эйә булған тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителә. Егерме метр бейеклектәге таш «сфинкстар» эзбизташтарҙың ашалыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән
# Электрон ҡулайлама

Электрон ҡулайламалар — эшләү принцибы зарядланған киҫәксәләрҙең электромагнит яландар менән тәьҫир итешеүенә нигеҙләнгән һәм электромагнит энергияны үҙгәртеү (мәҫәлән, мәғлүмәт тапшырыу, эшкәртеү һәм һаҡлау) өсөн ҡулланылған электрон приборҙар һәм ҡулайламалар. Бындай үҙгәртеүҙәрҙең иң хас төрҙәре: $10^{12}$герцҡа тиклемге йышлыҡлы электромагнит тирбәлеүҙәрҙе, шулай уҡ инфраҡыҙыл, күренеүсән, ультрафиолет һәм рентген нурланыштарҙы ($10^{12}$ — $10^{20}$ Гц) эшләп сығарыу, көсәйтеү, ҡабул итеү. Был үҙгәртелеүҙәр электрондың инерцияһы бик бәләкәй булыуы арҡаһында ғәмәлләшә.

# Электрон ҡулайлама
## Классификацияһы
### Аналоглы

* Турайтҡыс
* Туйындырыу сығанағы
* Көсәйткес
** Операцион көсәйткес
* Фазоинвертор
* Компаратор
* Генератор
* Мультивибратор
* Фильтр
* Ҡатнаштырғыс
* Аналоглы ҡабатлағыс
* Магнитлы көсәйткес
* Импеданслы яраштырғыс
* Аналоглы компьютер

# Электрон ҡулайлама
## Классификацияһы
### Цифрлы

* Логик элемент:
** Инҡар итеү элементы
** Вентиль
* Триггер
* Компаратор
* Такт импульстары генераторы
* Счётчик (электроника)
* Шифратор (электроника)
* Дешифратор
* Мультиплексор (электроника)
* Демультиплексор
* Регистр (цифрлы техника)
* Ярымсумматор
* Сумматор
* Цифрлы компаратор
* Арифметик-логик ҡулайлама
* Микроконтроллер
* Микропроцессор
* Микрокомпьютер
* Иҫтә ҡалдырыу ҡулайламалары (хәтер)
# Аҡыҡ

Аҡыҡ — ҡыҙыл йәки ҡыҙғылт һары төҫтәге аҫыл таш.
Халцедондың йәшерен кристаллы агрегатынан торған тау тоҡомо. Төрлө ҡалынлыҡтағы һәм төҫтәге таптар һәм һыҙыҡтарҙың күп тапҡыр сиратлашыуы хас. Төҫө буйынсаса аҡык бер төрлөләргә, нәҙек һыҙыҡлыларға һәм таплыларға айырыла. Бер төрлөләре: карнеол (ҡыҙыл), сапфирин (күкһел йәшел), сардер (көрән), хризопраз (йәшел). Һыҙыҡлылар: төрлө составлы оникстар. Таплылар: гелиотроп (ҡыҙыл таптар йәки йәшел фондағы һыҙыҡтар), моховиктар (ҡара йәки йәшел ҡушылдыҡлы һөттәй аҡ).
Башҡортостан территорияһында аҡык ҙур запастары Силәбе өлкәһе сигендә (Магнитогорск ҡалаһынан көньяҡ-көнбайыштараҡ) табылған. Биҙәү һәм ярым аҫыл таш.

# Аҡыҡ
## Аҡыҡ башҡорт мифологияһында

* Ҡурсалау маҡсатынан йәш килендәргә аҡыҡ ҡашлы йөҙөк, беләҙек йөрөтөргә ҡушҡандар.

# Аҡыҡ
## Литература

* Шуман В. Мир камня. Драгоценные и поделочные камни. — М.: Мир, 1986. С.120.
# Әшә районы

Әшә районы — Силәбе өлкәһендәге район. Башҡортостандын баш ҡалаһы Өфөнән 100 км алыҫлыҡта ята. Район, Минйәр районы үҙгәртелгәс, 1960 йылда ойошторола.

# Әшә районы
## География

Район Башҡортостан райондары (төньяҡта — Салауат районы, төньяк-көнбайышта — Нуриман районы, көньяк-көнбайышта — Архангел районы, көнбайышта - Иглин районы) һәм көнсығышта Силәбе өлкәһе Ҡытау-Ивановск районы менән сиктәш.

# Әшә районы
## Халҡы

Милли состав: урыҫтар — 81,6 %; татарҙар — 8,6 %; башҡорттар — 6,3 %; мариҙар — 1 %; башҡа милләт вәкилдәре — 2,5 %;

# Әшә районы
## Иҫтәлекле урындар

* Игнатьев мәмерйәһе (Игнат, Игнатов, Игнатиевская, Алыҫ, Серпиевский, Ямаҙы-Таш булараҡ билдәле) — эзбизле мәмерйә. Мәмерйә тураһында тәүге мәғлүмәттәрен 1762 йылда баҫылып сыҡҡан "Ырымбур топографияһы, йәғни коллежский советник һәм император фәндәр академияһының мөхбире Петр Рычков яҙған Ырымбур губернаһын ентекле һүрәтләү" китабында Рычков Пётр Иванович яҙа. Мәмерйә хәҙерге исемен Игнат ҡарт буйынса бирелде, ул легендалар буйынса мәмерйәлә XIX быуатта йәшәгән. Игнатьевский мәмерйәлә кешеләр палеолит дәүере һүрәттәрен һаҡлаған диуары бар.

# Әшә районы
## Административ ҡоролошо

Районда 9 берекмә, 23 йәшәү пункты бар.
| № п/п | Берекмә | Үҙәк | Торлаҡ пункттар һаны | Халыҡ һаны (2002), кеше. |
| 1 | Әшә ҡала биләмәһе | Әшә | - | 33 926 |
| 2 | Минйәр ҡала биләмәһе | Минйәр ҡалаһы | 1 | 11 251 |
| 3 | Эҫем ҡала биләмәһе | Эҫем ҡалаһы | 2 | 16 504 |
| 4 | Кропачево ҡасаба биләмәһе | Кропачево ҡасабаһы | - | 5 290 |
| 5 | Биянка ауыл биләмәһе | Биянка | 1 | 281 |
| 6 | Ерал ауыл биләмәһе | Ерал | 3 | 1 086 |
| 7 | Илек ауыл биләмәһе | Илек | 2 | 357 |
| 8 | Точильнин ауыл биләмәһе | Точильный | 3 | 254 |
| 9 | Уҡ ауыл биләмәһе | Уҡ | 9 | 2 012 |
# Отыльматыль-Кикя

Отыльматыль-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға 13 йылғаһының уң ярына тамағынан км өҫтәрәк Толька ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Отыльматыль-Кикя
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300067189
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306718
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Лебедьков Валерий Иванович

Лебедьков Валерий Иванович (22 июнь 1947 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре, 1994 йылдан «Уфамолагропром» акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Аҙыҡ-түлек һәм аграр мәсьәләләр буйынса комиссия ағзаһы.

# Лебедьков Валерий Иванович
## Биографияһы

Валерий Иванович Лебедьков 1947 йылдың 22 июнендә Башҡорт АССР-ының Мәләүез ҡалаһында тыуған. Милләте рус, юғары белемле — 1969 йылда Ленинград технология институтын (хәҙерге Санкт-Петербург дәүләт технология институты) тамамлаған.
Хеҙмәт юлын 1962 йылда Мәләүез һөт-консерва заводында токарь булып башлай. 1969 йылда, институтты тамамлағас, Күмертау ҡала һөт завадында баш инженер булып эшләй. 1994 йылдан «Уфамолагропром» акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры. ң Өфө ҡалаһының Калинин районы, 8-се Кремль һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының аҙыҡ-түлек һәм аграр мәсьәләләр буйынса комиссия ағзаһы.

# Лебедьков Валерий Иванович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

Халыҡтар Дуҫлығы ордены, «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы, Башҡортостан Республикаһының почет грамотаһы, Башҡорт АСССр-ы аҙыҡ-түлек индустрияһының атҡаҙанған хеҙмәткәре, Рәсәй Федерацияһының аҙыҡ-түлек индустрияһының атҡаҙанған хеҙмәткәре.
# Монголоид раса

Монголоид раса (иҫкергән атама — азиат раса, һары раса) — кешелек донъяһында иң ныҡ таралған раса. Таралған ерҙәр: Ҡытай, Индонезия, Һинд-Ҡытай, Бирма, Япония, Корея, Монголия; монголоид расаға шулай уҡ Себер һәм Американың төп халҡы инә.
Был халыҡҡа хас айырмалар: ҡуйы тура ҡара сәсле, ҡуңыр күҙле, аҡ һәм тоноҡ ҡуңыр тәнле, тән һәм бит тире ҡатламында йөн ҡапламаһы һирәк. Азиат тармағында монголоид раса шулай уҡ, бәләкәй танаулы, өҫкө күҙ ҡабаҡтары үҙенсәнлекле йыйырсыҡтар менән, ҡыҫыҡ, сығып торған яңаҡлы, (йәки эпикантус), ялпаҡ битле. Америка тармағында монголоид расаһында әйтелгән ишараттар артыҡ беленмәй.
Монголоид расаға ингән халыҡ, Европеоид раса халҡынан ҡалышмай, үҙ мәҙәниәтен булдырған. Миҫал өсөн, монголоид раса иҫәбенә ингән ҡытай халҡы — Ер шарындағы цивилизацияның иң боронғо үҙәге.
# Пурысь

Пурысь — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Весляна йылғаһының уң ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.

# Пурысь
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000022248
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002224
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сафронова Вера Степановна

Сафронова Вера Степановна (29 август 1917 йыл, Яңы Оскол — 20 декабрь 2005 йыл) — колхозсы, Белгород өлкәһенең Яңы Оскол ҡошсолоҡ совхозы бригадиры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

# Сафронова Вера Степановна
## Биографияһы

Сафронова Вера Степановна 1917 йылдың 29 авгусында Яңы Осколда тыуған. 1941 йылдың октябренән Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1943 йылдың ғинуарынан Көньяҡ фронттың 105-се эвакуацияланыусыларҙы ҡабул итеү пунктында санитарка булып эшләй. Демобилизацияланғандан һуң Яңы Оскол ҡошсолоҡ совхозында ҡош ҡараусы булып эшләй башлай. Йомортҡа һалыусы тауыҡтарҙы тәрбиәләү буйынса бригада етәксеһе итеп тәғәйенләнә.
1966 йылда Вера Степановна «малсылыҡты үҫтереүҙә, ит, йомортҡа һәм башҡа продукция етештереүҙе һәм әҙерләүҙе арттырыуҙа өлгәшкән уңыштары өсөн» Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменә лайыҡ була. 1974 йылда хаҡлы ялға сыға. 2005 йылдың 20 декабрендә вафат була.
2001 йылда Яңы Оскол ҡалаһында геройҙар аллеяһын асыу тантанаһы була, унда Вера Сафронованың бюсы ҡуйылған.

# Сафронова Вера Степановна
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

- Социалистик Хеҙмәт Геройы — СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 22 мартындағы указы.
- Ленин ордены
- «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы
# Какава

Какава — сиғандарҙың яҙғы байрамы, халыҡ-ара төрөк фестивале.

# Какава
## Тарихы

Какава байрамының тыуған урыны — Мысыр һәм Яҡын Көнсығыш. Сиғандарҙың раҫлауынса, Какава Боронғо Мысырҙа ундағы Копт халҡы менән булған мөғжизәле ваҡиғалар сылбырын кәүҙәләндерә.
Ваҡиғалар йәберләнгән Мысыр кешеләренең үлеменә ҡағыла. Улар артынан барған фирғәүен армияһы бөтә һалдаттары менән диңгеҙгә бата. Йыл һайын 6 май көнө был ваҡиғаны иҫкә алып, кешеләр йылға ярына киләләләр һәм байрам ойошторалар.

# Какава
## Төркиәлә какава

Төркиәнең көнбайыш ҡалалары — Эдирне һәм Кыркларәлиҙа Какав байрамы яҙ килеү байрамы булараҡ, йыл һайын үткәрелә. Әлеге ваҡытта байрам Халыҡ-ара фестиваль статусын ҡабул итте, уны Эдирн губернаторы һәм ҡала мэры хуплай. Фестивалдең рәсми өлөшө Sarayiçi-ҙа үтә. ОшОнда уҡ көрәш турнирҙары ла үткәрелә. Байрам ваҡытында усаҡ яғыла, кешеләр уның аша һикерә, музыка уйнай, бейеүҙәр башҡарыла. Рәсми өлөшөнөң аҙағында 5000-гә тиклем ҡунаҡтарҙы һәм фестиваль хужаларын былау менән һыйлайҙар. Байрам икенсе көндөң таңында Тунджа йылғаһы ярында дауам итә.
# Таут-Ях

Таут-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Салым йылғаһының һул ярына тамағынан 134 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 82 км.

# Таут-Ях
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200050239
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115205023
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ратуша (Люнебург)

Люнебург Ратушаһы (нем. Lüneburger Rathaus) — һанза ҡалаһы Люнебургтың (Түбәнге Саксония ере) үҙәк майҙанындағы административ бина; яҡынса 1230 йылда төҙөлгән, артабанғы быуаттарҙа күп тапҡыр киңәйтелгән һәм үҙгәртеп ҡоролған — барокко фасады 1720 йылда өҫтәлеп төҙөлгән; әлегә тиклем ҡала советы һәм хакимиәте штаб-квартираһы булып ҡала; - архитектура ҡомартҡыһы булып тора.
# Черепаново

Черепаново — Рәсәйҙең Новосибирск өлкәһендәге ҡала, Черепаново районының административ үҙәге.
2021 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 18 846 кеше йәшәй.