yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Сәғитов Ришат Рәфҡәт улы

Сәғитов Ришат Рәфҡәт улы (27 декабрь 1962 йыл) — композитор, баянсы, уҡытыусы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2007), сәнғәт фәндәре кандидаты (2018), 2019 йылдан Урта махсус музыка колледжы директоры.

# Сәғитов Ришат Рәфҡәт улы
## Биогрфияһы

Ришат Рәфҡәт улы Сәғитов 1962 йылдың 27 декабрендә Силәбе өлкәһе Һатҡы районының Баҡал ҡалаһында тыуған. 1982 йылда Өфө сәнғәт училищеһын (Н. С. Бачурин класы), 1987 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын (В. П. Сухановтың баян класы, С. М. Тюфяковтың дирижёрлыҡ итеү класы) тамамлай. 1983 йылдан хәҙерге Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе (ӨПЭПБ) эргәһендәге Салауат Юлаев исемендәге бейеү ансамбле аккомпаниатор-концертмейстеры. 1990 йылдан Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты эргәһендәге хәҙерге Урта махсус музыка колледжында уҡыта. 1997 йылдан — Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театрында музыка бүлеге мөдире, 2000 йылдан — Башҡортостан ГТРК-һы тауыш режиссёры, бер үк ваҡытта 2002 йылдан — Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театрының музыка бүлеге мөдире. 2013 йылда Башҡорт дәүләт педагогия университетында автор методикаһы менән «Музыкаль-компьютер технологиялары» кафедраһы асыла, шул кафедра мөдире вазифаһын башҡара.
1985 йылда Мәскәүҙә уҙған Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестивалендә, 2007 йылда Башҡортостан Республикаһы көндәрендә, ЮНЕСКО штаб-квартираһында Башҡортостан Республиканың Халыҡ-ара презентацияһында (Париж, 2008) ҡатнаша. Практик музыка ҡоралында уйнау һәм музыкаль-компьютер технологияларын үҙләштереү оҫталығын ҡулланыу уға бер ауырлыҡһыҙ музыкант-практик һәм педагог булараҡ ҡына түгел, ғалим булараҡ та яңы музыка сәнғәте авангардына инергә мөмкинлек бирә. Башҡорт цифрлы (диджиталь) органологияһы өлкәһендә үҙәк фигура булып тора. 2018 йылда сәнғәт фәндәре кандидатына диссертация яҡлай. 2019 йылдан Урта махсус музыка колледжы директоры.

# Сәғитов Ришат Рәфҡәт улы
## Ижади эшмәкәрлеге

Ижадына моңлолоҡ, образдарҙы тасуирлау һәләте, музыкаль телдең ябайлығы һәм еңеллеге хас. Н. Ғәйетбайҙың «Аты барҙың — дәрте бар» (1997, А. Н. Островскийҙы «Таланттар һәм табыныусылар» (2003), Ф. М. Бүләковтың «Дала ҡиссаһы» (2003), Х. К. Андерсендың «Һандуғас» («Соловей») әкиәте буйынса шул уҡ исемле спектакленә музыка яҙа. Спектаклдәргә яҙған музыкала традицион тынлы музыка ҡоралдары яңғырашын электроника тембрҙары: ҡумыҙ, ҡурай, өзләү, думбыра, электрогитара, симфоник оркестр, кантри менән берләштерә. 2001—2002 йылдарҙа («Башҡортостан» ТРК) «Ай ҡыҙы» беренсе башҡорт телевизион сериалына һәм 2001 йылда «Ҡараңғылыҡтағы нур», 2005 йылда «Мостай Кәрим» документаль фильмдарына музыка яҙа.
Башҡорт һәм урыҫ шағирҙарының шиғырҙарына 50-нән ашыу йырҙың авторы.

# Сәғитов Ришат Рәфҡәт улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2007)
# Шолохов проспекты

Шолохов проспекты — Дондағы Ростов ҡалаһындағы проспект. Пролетар һәм 1-се май (Первомайский) райондары аша үтә. Оҙонлоғо буйынса ҡалала икенсе урам.

# Шолохов проспекты
## Географияһы

Театраль проспекты менән киҫешкән урындан, Энергетиктар майҙанынан башланып, «Дон» федераль трассаһына сығыусы Аҡсай проспектына барып тоташа. Шолохов проспектының оҙонлоғо 7,8 км. Федераль трассаға сығыуы сәбәпле, Шолохов проспектына ҙур ғына көсөргәнеш төшә. Автотранспорттың күп өлөшө ҡала үҙәгенә ошо проспекттан йөрөй. с М-4 «Дон»,. Проспект аша Ростов өлкәһенең төньяғынан килгән ҡала-ара автобустар маршруты үтә, ул, проспект башына тиклем барып, Красноармейская урамына борола.

# Шолохов проспекты
## Атамаһы

1984 йылдың 3 июлендә КПСС Үҙәк комитеты һәм СССР-ның Министрҙар Советы ҡарары менән, Дондағы Ростовта Михаил Александрович Шолоховтың исемен мәңгеләштереү маҡсатында, Октябрь урамына Шолохов проспекты тигән яңы атама бирелә.

# Шолохов проспекты
## Проспекта урынлашҡан объекттар

* Ростов аэропорты
* Автовокзал
* Проспект буйында ҡаланың иң ҙур парктарҙың береһе — Николай Островский паркы урынлашҡан.
* Шулай уҡ, проспект эргәһендә 1942—1943 йылдарҙа ростов күген дошмандарҙан һаҡлаусыларға арналып Авиаторҙар паркы төҙөлгән.
* Шолохов проспектында 1949 йылда төҙөлгән Есенин исемендәге китапхана урынлашҡан (Шолохов проспекты, 158).
* Аксай проспекты менән тоташҡан ерҙә «Лента» гипермаркеты эшләй.
* «Лукойл», «Роснефть», «Башнефть» АЗС-тары.
* Проспектта Ростовтың төп футбол аренаһы —"Олимп-2" стадионы.
* 14-се линия урамы менән киҫешкән ерҙә Пролетар (Әрмән) зыяраты урынлашҡан.
* Сельмаш проспекты менән киҫешкән ерҙә Октябрь майҙаны урынлашҡан.
# Филлипс Дуайт

Дуайт Филлипс (ингл. Dwight Phillips; 1 октябрь 1977 йыл) — Америка атлеты, 2004 йылда дүрт тапҡыр донъя чемпионы һәм оҙонлоҡҡа һикереү буйынса олимпия еңеүсеһе.

# Филлипс Дуайт
## Биографияһы

Декатур ҡалаһында 1 октябренда 1977 йылда тыуған. 1996 йылда уртансы мәктәпте тамамлаған, шунда еңел атлетика менән шөғөлләнә башлай Кентукки университетына уҡырға инә, 2 йылдан һуң штата Аризонға университетҡа күсә һәм уны 2000 йылда тамамлай.
2000 йылда үҙенең беренсе олимпия уйындаринда ҡатнашҡан. Бик етди оҙонлоҡҡа һикереү ярыштары финалын үтә алмай ҡарамаҫтан, һөҙөмтәләр буйынса һигеҙенсе урынды биләй, һөҙөмтәһе менән 8.06. Киләһе 2003 йылда яңынан донъя чемпионатының һигеҙенсе урын ала Эдмонтон ҡалаһында була,ҡайҙа ул 8.32 һөзөмтәһе менән алтын ала — барлыҡ тарихта иң насар һөҙөмтәһе була. 2004 йылда төп еңеү карьераһы килә, ҡасан ул 8.59 һөҙөмтәләре менән олимпия чемпионы була — һөҙөмтәлә был бөтә тарихта дүртенсе олимпия уйындары була.
2008 йылда АҠШ еңел атлетика буйынса дүртенсе урынды биләй һәм Пекинда еңә алмай. Киләһе йылда тағы ла үҙенең тураһында белдәләне. Иң тәүҙә АҠШ ярыштарында 8.74 һөҙөмтәһе менән шәхси рекорд ҡуйҙы, унан һуң АҠШ чемпионатында еңә һәм Берлинда донъя чемпионатында еңә. Көсөргәнешле көрәштә 8.54 һөҙөмтәһе менән алтын миҙал яулай, ЮАР Мокоен Годфрифты бөтәһе 7 сантиметрға артҡан. 2 сентябрҙә 2011 йылда титулын яҡларға сыға, Корея Тэгула донъя чемпионатында 8.45 һөҙөмтөләре менән еңә.
2013 йылдың 1 сентяберенда билдәле булып сыға, рәсми рәүештә карьераһын тамамлай. Уның һуңғы ярыштың этабында булған гәүһәр лигаһы Zürich Weltklasse, ул 2013 йылдың 29 сентябрендә үткән. Был ярыштарҙа ул 8-урыны 7,53м һөҙөмтәләре менән тамамлай.
# Асланова Маргарита Семёновна

Асланова Маргарита Семеновна (1910—1984) — силикат производствоһы өлкәһендә эшләгән совет ғалимы. Социалистик Хеҙмәт Геройы. Сталин премияһы лауреаты.

# Асланова Маргарита Семёновна
## Биографияһы

1910 йылдың 10 23 июнендә) Мәскәүҙә тыуған.
1934 йылдан башлап дәүләт эксперименталь быяла институтында тәүҙә махсус техник быяла бүлегендә, аҙаҡ быяла сүс етештереү өсөн быяланы синтезлау төркөмөндә эшләй.
1941 йылда «Исследование основных физико-технических свойств волокна, нитей и тканей из стекла» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1943 йылдың октябренән Үҙәк ғилми-тикшеренеү лабораторияһының (ЦНИЛ) физик-химик лабораторияһы етәксеһе, 1946 йылдан алып — быяла сүс Бөтә Союз фәнни тикшеренеү институтында.
1955 йылда «Физико-химические свойства механических, электрических и адгезионных свойств стеклянных волокон» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. Профессор (1960).
1956 йылдан — быяла пластика һәм быяла сүс Бөтә Союз ғилми-тикшеренеү институтының (ВНИИСПСВ) бүлек мөдире, 1974 йылдан — баш химигы һәм ғилми эш буйынса директор урынбаҫары.
1984 йылда вафат була. Москвена Кунцево зыяратында ерләнгән.

# Асланова Маргарита Семёновна
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

1. Социалистик Хеҙмәт Геройы (СССР Юғары Советы Президиумының 1980 йылдың 13 авгусындағы указы) — химия фәне үҫешендә ҙур ҡаҙаныштары һәм күп йыллыҡ ғилми-педагогик эшмәкәрлеге өсөн.
2. Өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы (1941) — өҙлөкһөҙ быяла сүстән иләнгән еп һәм туҡыма етештереүҙең сәнәғәт ысулын уйлап тапҡаны өсөн.
3. СССР дәүләт премияһы
4. РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре.
5. СССР-ҙың почетлы химигы.
6. Ике Ленин ордены (17.6.1961; 13.8.1980
7. Октябрь Революцияһы ордены (12.8.1976)
8. Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (28.5.1965; 24.12.1970)
9. «Почёт Билдәһе» ордены (23.6.1951)
10. миҙалдар
# Әхмәр ҡәберлеге (Ишембай районы)

Әхмәр ҡәберлеге— Башҡортостандың Ишембай районындағы археология ҡомартҡыһы (III—IV быуаттар). Ишембай районы Әхмәр ауылынан көньяҡтараҡ 0,3 км алыҫлыҡта урынлашҡан. 1972 йылда асылған.

# Әхмәр ҡәберлеге (Ишембай районы)
## Тарихы

1972—1974 йылдарҙа археолог С. М. Васюткин етәкселегендә экспедиция тарафынан Әхмәр янындағы 27 ҡурған тикшерелгән. Улар Әхмәр ауылынан көньяҡтараҡ, ауылдан 0,3 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Мәйеттәр ябай 0,5-0, 75 м соҡорҙарҙа баштары менән төньяҡҡа ҡаратып салҡан ятҡырылған. Баштары тере саҡтарында яһалма деформацияланған. Баш остарында— балсыҡ һауыт-һаба, аяҡ осонда— ҡорбан ителгән хайуандарҙың, һарыҡ йәки ат һөйәктәре. Балсыҡ һауыт-һаба: ситтәре ҡалын итеп эшләнгән һауыттар (көршәктәр, сеүәтәләр, йәйпәк һауыттар һ.б.). Ҡәберҙәрҙә бронза беләҙектәр, баҫмаҡтар, ҡайыш ҡаптырмалары, кейем ҡаптырғыс фибула­лар, бронза һәм көмөш алҡалар һ.б. табыла. Урал буйындағы һуңғы осор сарматтарҙың һәм һундарҙың үҙ‑ара йоғонтоһо был ҡәберлектәрҙә табылған ҡомартҡыларҙа асыҡ күренә.
Әхмәр ҡәберлегендә табылған әйберҙәр Рәсәй Фәндәр Академияһының Өфө фәнни үҙәгенең Этнологик тикшеренеүҙәр институтының Археология һәм этнография музейында һаҡлана.

# Әхмәр ҡәберлеге (Ишембай районы)
## Әхмәр ҡәберлеге үҙенсәлектәре

Ғалимдар Башҡортостанда табылған ҡәберлектәрҙе ете кластерға бүлеп йөрөтә. Һуңғы осор сарматтар кластерына (1) ҡараған ҡәберлектәр: Яңы Турбаҫлы, Кушнаренко, Комсомольский, Дербенево, Бекишево III, Сәлих (Ишембай районы) һәм Әхмәр II (Ишембай районы). Әхмәр II һәм Дербенево ҡәберлектәрендә табылған әйберҙәр ғалимдар өсөн бигерәк тә мөһим була. Харин (Пермь крайы Харино ауылы) тибындағы һуңғы сармат осоро кластерына ҡараған ҡәберлектәргә хас үҙенсәлектәр: ҡурған, ҡәбер соҡоро бик тәрән түгел, мәйеттең башы төньяҡ-көнсығышҡа ҡаратып һалына, ҡайһы бер осраҡта ләхет алына, ҡәберҙә балсыҡ һауыт-һаба, йәки берәй өлөшө була. Биҙәүестәрҙән «гәрәбә» муйынса осрай.

# Әхмәр ҡәберлеге (Ишембай районы)
## Тағы ла ҡарағыҙ

Башҡортостан археологияһы
Ишембай районы
Башҡортостан тарихы
# Ворга-Шор (Пальник-Ю ҡушылдығы)

Ворга-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Пальник-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Ворга-Шор (Пальник-Ю ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000067920
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006792
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Рудольф фон Лабан

Рудольф фон Лабан (нем. Rudolph von Laban, ингл. Rudolf Laban; 15 декабрь 1879(18791215), Прессбург Австрия империяһы — 1 июль 1958, Суррей графлығында Уэйбридж, Бөйөк Британия) — бейеүсе һәм педагог, модерн бейеүен — «экспрессив бейеүҙең» тәү башлап ебәреүсеһе (М. Вигман менән бергә). Теоретик булараҡ хәрәкәтте анализлау методикаһын төҙөй (Лабан кинетографияһы) һәм кеше кәүҙәһе хәрәкәтен яҙҙырыуҙың үҙ системаһын — лабанотацияны эшләй, был уны заманса бейеүҙең төп шәхестәренең береһе яһай.

# Рудольф фон Лабан
## Биографияһы

Рудольф фон Лабан Австро-Венгрияла, аристократ ғаиләһендә тыуа: атаһы генерал була һәм венгр дворянлығына ҡарай, әсәһе сығышы менән Англиянан. Рудольф бала сағын Прессбург һәм Вена араһында үткәрә, йыш ҡына Сараево һәм Мостарҙа була, сөнки атаһы Босния һәм Герцеговинаның губернаторы була.
Париждың нәфис сәнғәт мәктәбендә архитектураны өйрәнә. Уҡыған саҡта кеше кәүҙәһе хәрәкәтенең һәм уны уратып алған киңлектең үҙ-ара тәьҫир итешеүе менән ҡыҙыҡһына. 30 йәшендә Хайди Дзинковсканың идеялары һәм ирекле бейеү менән мауыға башлағас, фон Лабан Мюнхенға күсә, унда үҙенең пластика стилен - «Экспрессив бейеү»ҙе (Ausdruckstanz) эшкәртә башлай.
1915 йылда Цюрихта фон Лабан «Хореография институты»на нигеҙ һала, һуңыраҡ Европаның башҡа ҡалаларында уның филиалдары барлыҡҡа килә.
Лабан кешеләрҙең берлектәге эше булараҡ сәнғәттең социаль ролен тергеҙергә ынтыла; бында төп урынды ул бейеүгә бирә. Ысын новатор һәм тәүге бейеү теоретиктарының береһе, ул уны яҙҙырыуҙың яңы системаһын — «лабанотация» уйлап таба. Лабан «экспрессив бейеү» (Ausdruckstanz) һәм «хәрәкәт итеүсе хорҙар» сәнғәтен булдырыусы булараҡ киң танылыу яулай (сәнғәттең һуңғы төрө айырыуса Германияла һәм Совет Рәсәйендә 1920—1930 йылдарҙа тарала).
Бейеү башҡа сәнғәт кимәленә күтәрелһен өсөн, унда XX быуат башында һынлы сәнғәттәге кеүек түңкәрелеш яһалырға тейеш. Лабан был түңкәрелеште яһарға ярҙам итә. Моғайын, ирекле бейеүҙең бөтә пионерҙарының радикалы булараҡ, ул традицион па бейеүҙәренән генә түгел, шулай уҡ музыкаль аккомпанементтан, теманан һәм сюжеттан баш тарта. Бейеүгә баҙыҡлыҡты кәүҙә генә түгел, шулай уҡ киңлек биреүен асыҡлай. Ятлап алынған хәрәкәттәрҙән азат ителеп, кәүҙә үҙ ритмдарын эҙләргә һәм «киңлек менән ләззәтләнергә» тейеш.
1920-се йылдарҙа Лабан тирәләй бейеүҙең бүтән ҡыйыу экспериментаторҙары берләшә — Курт Йосс, Мэри Вигман, Сюзанн Перротте, Дуся Березка (Dussia Bereska). Улар беренсе халыҡ-ара Tanzbuehne Laban (1923—1926) труппаға — «Аутентик ым-ишара театры» йәки «экспрессив бейеүгә» нигеҙ һалынғанға тиклем Мюнхенда, Венала һәм Асконала ҙур йәйге мәктәптәрҙә эшләй.
Лабан Бейеү театры, Б.Брехт драмаһы менән илһамланып, социаль тематиканан, конструктивизм, сәйәси карикатураларҙан ситләшмәй. 1930-сы йылдарҙа Йоос менән бергәлектә, Лабан сәйәси һуғышҡа ҡаршы балеттар төҙөй. 1938 йылда ул Германияны ҡалдыра, ә уны ташлап китә, ә һуғыш тамамланғандан һуң Манчестерҙа хәрәкәтте өйрәнеү буйынса студия аса. 1975 йылда был студия, Лондонға күсеп килеп, бөтә донъяға билдәле Лабандың хәрәкәт һәм бейеү үҙәге булып китә.
Фон Лабандың уҡыусылары араһында Харальд Кройцберг, балерина Нина Вершинина бар.
# Петруниха (Утка ҡушылдығы)

Петруниха — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Утка йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Петруниха (Утка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, Ревда ҡалаһынан Кын ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100612111100010386
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101038
* Бассейн коды — 10.01.01.006
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Люк-Еган

Люк-Ёган — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Каралька йылғаһының уң ярына тамағынан 153 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Люк-Еган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300065451
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306545
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Мәликлек

Мәликлек (рус. Меликство) — урта быуаттарҙың һуңғы осоронда (XIII—XVI быуаттар) мәлик идара иткән административ-территориаль берәмек .
Сәфәүиҙәр дәүләтендә «мәлик» титулын юғары дүрт ҡатлам вәкилдәренең өсөнсөһө — ҙур булмаған округтарға хужалар йөрөткән. Феодалдарҙың был төркөмө урындағы боронғо аристократия вариҫтарынан тора, улар тулыһынса тиерлек юҡ ителгән, әммә боронғо төрки ҡәбиләләр вариҫтары Ҡарабахтың ҡайһы бер урындарында, күбеһенсә Ширванда һаҡланып ҡалған.
1639 йылда, Әрмәнстанды Төркиә һәм Персия үҙ араһында тулыһынса бүлеп алғандан һуң, Таулы Ҡарабахтың мәликлектәре әрмән дәүләтселегенең һуңғы ҡалдыҡтары булып ҡала.Таулы Ҡарабахтағы (шулай уҡ Хәмсә Мәликлектәре тип билдәле) биш әрмән мәликлеге — Гөлөстан, Джраберд, Варанда, Хачен һәм Дизак шаһ Ғәббәс I осоронда XVII быуат башында барлыҡҡа килгән.
Абруйлы Британия энциклопедияһы тасуирлауынса, Таулы Ҡарабахта биш әрмән мәликлегенән торған берләшмә үҙ автономияһын һаҡлап ҡала алған һәм хатта 1722—1730 йылдарҙағы Персия менән Төркиә араһындағы көрәш ваҡытында бойондороҡһоҙ булып ҡалған.
Ислам энциклопедияһы Ҡарабахтың әрмән мәликлектәрен XVIII быуатҡа тиклем һаҡланған ярымавтономиялы феодаль биләмәләр тип атай. Ҙур Рәсәй энциклопедияһы ла шуны раҫлай.
# Мурсиев Заһит Мирхәйҙәр улы

Мурсиев Заһит Мирхәйҙәр улы (21 ноябрь 1950 йыл) — журналист, публицист, яҙыусы
. Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы (1997), хеҙмәт ветераны.

# Мурсиев Заһит Мирхәйҙәр улы
## Биографияһы

1950 йылдың 21 ноябрендә Башҡорт АССР-ы Ҡариҙел районы Әбүталип ауылында колхозсылар ғаиләһендә етенсе бала булып тыуған. Атаһы — Бөйөк Ватан һуғышы инвалиды була. Мирхәйҙәр балаларына әкиәттәр һөйләй, уларҙы йыш ҡына үҙе ижад иткән. Әсәһе түбән тембрлы тауышы менән оҙон көйҙәр көйләргә ярата, күп йырҙа белә. Заһит уҡырға иртә өйрәнә, башҡорт, татар һәм урыҫ телдәрендә китаптар уҡый.
Мәктәптә уҡығанда 4-се кластан шиғырҙар яҙа башлай. 8-се класты тамамлағас, ете йыл колхозда эшләй.
Ишембай һөнәрселек училищеһын бөткәс, ун йыл төҙөлөш тармағында ташсы булып эшләй. Ситтән тороп Дыуан ауыл хужалығы техникумын тамамлағас, оҙаҡ йылдар «Караидель» район гәзитендә эшләй. Район һәм республика баҫмаларында хикәйәләре һәм шиғырҙары баҫылып сыға.
2004 йылда Башҡортостан «Китап» нәшриәтендә «Мөхәббәтте рәнйетмәгеҙ», 2007 йылда балалар өсөн «Һандуғас бүләге», 2014 йылда «Алтын ҡурай» китаптары баҫылып сыға.
# Поносова-Молло йорто

1910
Е. А. Поносова-Молло йорто — Өфө ҡалаһының архитектура ҡомартҡыһы, Киров районында Карл Маркс урамы, 6-сы йорт адресы буйынса урынлашҡан.

# Поносова-Молло йорто
## Тарихы

Был айырым торған йорт 1910 йылда төҙөлгән. Уны төҙөү буйынса заказсы сауҙәгәр һәм тау заводы хужаһы С. С. Манаев була, йортто ул Өфө сауҙәгәр ҡатыны Елена Александровна Поносова-Молло өсөн төҙөтә. Йорттоң проектын инженер-архитектор К. А. Гуськов эшләй, ә төҙөлөш урындағы оҫталар һәм эшселәр көстәре менән алып барыла. Был бина Өфөләге иң беренсе «модерн» стилендә төҙөлгән йорт була. Ул үҙ эсендә барокко һәм ренессанс элементтарын берләштерә.
Йорт ике ҡатлы бинанан тора, бина фасадтары Карл Маркс урамына сыға. Йортҡа инеү урыны фасад һәм үҙәк өлөшөнөң тап уртаһында тора. Бинаның тышҡы яҡҡа сығарылған тупһаһы бар, тупһа ике квадрат формаһындағы колонналы һәм өс мөйөшлө фронтанлы портиктан ғибәрәт. Фасад рустовка (юнылған таш), ҡатмарлы кәрниздәр, һырлы биҙәүестәр һәм тәҙрә ҡапҡастары менән матурланған. Айырым торған йорттоң комплексына шулай уҡ баҡса, фонтан һәм кәрәк-яраҡ өсөн бүлмәләр ингән.
1919 йылда был бинала Василий Чапаевтың 25-се уҡсылар дивизияһы штабы урынлашҡан, был ваҡиға хаҡында бина тышындағы мәрмәр таҡтаһы хәтерләтә. 1920-се йылдар уртаһынан 1936 йылға тиклем бинала Октябрь революцияһы музейы урынлаша. Артабан — Ғалимдар йорто, Рәсәй фәндәр академияһының Өфө ғилми үҙәге президиумы. Хәҙерге көндә бинала Археология һәм этнография музейы урынлашҡан.

# Поносова-Молло йорто
## Бинаны реставрациялау

1980 йылда архитектор Р. Сәлимовтың проекты буйынса бина реставрациялана.
«Рәсәй мәҙәниәте (2006—2010 йылдар)» Федераль маҡсатлы программаһы буйынса Поносова-Молло йортон реставрациялауға һәм уны Археология һәм этнография музейы булараҡ реконструкциялауға Башҡортостан Республикаһы бюджетынан 17 миллион һум аҡса бүленгән.
# Иренләшеү

Иренләшеү — лабиализация, иренде алға һуҙыу һәм/йәки ниндәй ҙә булһа өндөң артикуляцияһы ваҡытында ирендәрҙе түңәрәкләтеү. Был күренеш иренләшеү тип тә атала. Ҡайһы бер лингвистик мәктәптәрҙә һуҙынҡылар артикуляцияһы ваҡытында барлыҡҡа килгән фонетик күренеште иренләшеү тиҙәр, ә тартынҡыларға ҡағылышлыһын лабиализация тип йөрөтәләр [источник не указан 835 дней].
Телдәрҙең күбеһендә алғы һуҙынҡылар иренләшмәй, ә артҡылар иренләшә [источник не указан 835 дней]. Әммә ҡайһы бер телдәрҙә (мәҫәлән, немец һәм француз телдәрендә) бер үк күтәрелештәге алғы рәт һуҙынҡыларын иренләшкән һәм иренләшмәгәнгә айырыу бар, ә вьетнам телендә иренләшеү билдәһе артҡы рәт һуҙынҡыларына хас.

# Иренләшеү
## Лабиалләшкән өндәргә миҫалдар
### Абхаз телендә

Абхаз телендә лабиалләшкән тартынҡылар шва билдәһе — ә ярҙамында диграфтар менән билдәләнә. Уларҙың бер өлөшө алфавитта айырым урын биләй, бер өлөшө алфавитта юҡ. Миҫал: Сухум — Абхазияның баш ҡалаһы — абхаз телендә Аҟәа тиелә, йәғни лабиалләшкән [q'ʷ] (ҟә) өнөнән һуң [а] һуҙынҡыһы килә.

# Иренләшеү
## Лабиалләшкән өндәргә миҫалдар
### Инглиз телендә

[w] һәм [u].

# Иренләшеү
## Лабиалләшкән өндәргә миҫалдар
### Башҡорт телендә

Башҡорт телендә [о], [ө], [у], [ү] һуҙынҡылары иренләшкән. Иренләшеү фонетик системаның үҙгәрештәре ваҡытында күҙәтелә. [а], [ә] һуҙынҡыларының иренләшеүе һуҙынҡыларҙың ирен гармонияһы законына буйһона һәм, әйтелеш нормаларына ярашлы, икенсе ижектә беренсе ижектәге [о], [ө] йоғонтоһо аҫтында барлыҡҡа килә, мәҫәлән: «ҡорал» ҡ[о]р[а°]л, «һөнәр» һ[ө]н[ө°]р.

# Иренләшеү
## Лабиалләшкән өндәргә миҫалдар
### Латындә

Лабиалләшкән ябыҡ [y] һ. б.

# Иренләшеү
## Лабиалләшкән өндәргә миҫалдар
### Рус телендә

[у] һәм [о] һуҙынҡылары, шулай уҡ улар алдында торған тартынҡылар лабиалләшә.
# Акун

Ҡалып:Необитаемые острова по странам
Акун (ингл. Segula Island) — Алеут утрауҙары теҙеменең төлкө утрауҙары төркөмөнә ингән утрау. АҠШ-тың Аляска штатына инә.

# Акун
## Тасуирлама

Унимак боғаҙында, Акутан утрауының көнсығышында, ә Унимак утрауының көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан. Даими рәүештә йәшәгән халыҡ юҡ. Утрауҙа урыҫ колонистарынан ҡалған һыйырҙарҙың тоҡомдары йәшәй. Утрауҙың төньяғын Гилберт исемле янар янартау алып тора.
# Переволочная (Кшена ҡушылдығы)

Переволочная — Рәсәй йылғаһы. Орёл өлкәһе, Липецк өлкәһе, Курск өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кшень йылғаһының һул ярына тамағынан 107 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Переволочная (Кшена ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосна йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Хоперге қосылу құйылысына дейінгі Дон ҡушылдығының су алаптары, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010100212107000001449
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000144
* Бассейн коды — 05.01.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ваҡ һаралйын

Ваҡ һаралйын , кәрлә һаралйын, тупылдаҡ(рус. Гаршнеп, лат. Lymnocryptes minimus)— ҡыҫҡа аяҡлы, оҙон суҡышлы, арҡаһы көрәнһыу буйлы, ҡорһағы аҡ төҫтәге көйөлдөләр ғаиләһенә ҡараған сыйырсыҡ ҙурлыҡ һаҙ ҡошо. Европаның һәм Азияның төньяғында йәшәй торған күсмә ҡош.

# Ваҡ һаралйын
## Ҡылыҡһырлама

Турғайҙан бер ни тиклем ҙурыраҡ. Оҙон суҡышлы, ҡыҫҡа аяҡлы бәләкәй генә сәпсәү. Ерәнһыу көрән һырты буй-буй ҡара һәм һары һыҙыҡтар менән сыбарланған. Түше нәҙек кенә һорғолт һыҙыҡлы. Ҡорһағы аҡ. Зырҡыуыттан һәм һаралйындан байтаҡ бәләкәй булыуы менән айырыла.

# Ваҡ һаралйын
## Тауышы

Киҫкен генә «ҡыһх» тигән тауышлы, уйын ваҡытында тояҡ тауышына оҡшаған «туп-туп-туп» йәки «тет-тет-тет» тигән тауыштар сығара.

# Ваҡ һаралйын
## Йәшәү рәүеше

Күл, йылға, һаҙлыҡ, батҡылдарҙа йәшәй. Селәүсен, һыу бөжәктәре, еләк менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһын ергә ҡора. Көрән һәм ҡыҙғылт һоро таптар менән сыбарланған 4 бөртөк һорғолт йәшел йомортҡаһы була. Ите өсөн аулайҙар.