# Нөкөс

Нөкөс (ҡарағалп. Нөкис / No‘kis, үзб. Нукус / Nukus) — Үзбәкстандың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан ҡала. Ҡарағалпаҡстандың административ үҙәге. Халыҡ һаны буйынса өлкәнең иң ҙур ҡалаһы, республиканың мөһим сәйәси, иҡтисади, мәҙәни һәм фәнни үҙәге. Республиканың көньяғында, Төркмәнстан сигендә урынлашҡан.

# Нөкөс
## Тарихы

Нөкөс ҡалаһы боронғо Шурча ултырағы урынында һалынған. Археологтар мәғлүмәттәре буйынса, торама б. э. т. IV быуатҡа тиклем барлыҡҡа килгән һәм б.э. IV быуатына тиклем йәшәгән.
XIX быуаттың 60-се йылдарҙа Нөкөс ауылы (ҡараҡалп. No’kis — ҡараҡалпаҡ ырыуҙарының береһенең исеме, атамаһы монгол ырыуы нохосҡа барып тоташа).….
Совет йылдарында Нөкөс тирәһендә лаборатория һәм һынау урыны була, унда, атап әйткәндә, «Новичок» нервы-паралитик матдәһе һынала. Объект 1990-сы йылдарҙа АҠШ көстәре тарафынан утилләштерелә.
Үзбәкстан Президентының 2003 йылдың 11 сентябрендәге указы менән Ҡарағалпаҡстандың баш ҡалаһы Дустлик ордены менән бүләкләнә.

# Нөкөс
## Географияһы

Нөкөс Ҡарағалпаҡстандың көньяҡ өлөшөндә, Амударъяның уң ярында, Ташкенттан төньяҡ-көнбайышҡа табан 800 км алыҫлыҡта (автомобиль юлы менән 1255 км) урынлашҡан.
Ҡаланың көньяҡ һәм көнсығыш өлөштәрен Ҡыҙылҡом сүле уратып алған. Ҡаланың төньяҡ өлөшө Амударья дельтаһы менән сиктәш. Ҡала аша Төп Ҡыҙкеткен каналы (Дуҫлыҡ) һәм Анасай каналы (Каттагар) үтә.

# Нөкөс
## Географияһы
### Климаты

Климаты — континенталь, йәйе — ҡоро, оҙон, аҙ болотло эҫе һәм ҡышы — аҙ ҡарлы, йомшаҡ. Йәй апрелдең өсөнсө декадаһынан башлана, ул саҡта тәүлегенә уртаса температура 15 градустан юғарыраҡ була башлай һәм октябрҙең тәүге ун көнөндә тамамлана. Эҫе осор, ғәҙәттә, 14 июндә башлана һәм 13 августа тамамлана. Уртаса +15 °C-тан юғары булған көндәр һаны — 165, ә эҫе көндәр (уртаса — 25 градустан юғарыраҡ) — 70.
Ҡыш декабрь башында башлана һәм февраль аҙағында тамамлана. Иң һыуыҡ осор — 25 декабрҙән 5 февралгә тиклем. Көндәлек уртаса күрһәткесе 0 °C °-тан түбән булған көндәрҙең уртаса һаны — 100, ә −5 °C °-тан түбәнерәк — 40. Ҡышын епшек көндәр йыш була, уларҙы һыуыҡтар даими рәүештә алмаштыра. Глобаль йылыныу арҡаһында ҡышҡы осор кәмей бара, ҡышҡы айҙарҙа уртаса температураның күтәрелеүе һиҙелә.
Ҡала климаты :
| Күрһәткес | Ғин | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Йыл |
| Абсолют максимум, °C | 17,6 | 25,1 | 32,6 | 36,1 | 42,6 | 43,6 | 44,8 | 43,2 | 39,4 | 34,3 | 26,2 | 17 | 44,8 |
| Уртаса максимум, °C | 0,1 | 3,1 | 11 | 20,7 | 28,6 | 33,3 | 35,3 | 33,2 | 27,4 | 18,6 | 9,5 | 2,3 | 18,6 |
| Уртаса температура, °C | −4,3 | −2,3 | 4,9 | 14,4 | 21,7 | 26,8 | 28,8 | 26,3 | 19,7 | 11,2 | 3,4 | −2,1 | 12,4 |
| Уртаса минимум, °C | −8,7 | −7,5 | −0,6 | 6,6 | 13,9 | 18,1 | 20 | 17,7 | 11,5 | 4,4 | −1,9 | −6,3 | 5,6 |
| Абсолют минимум, °C | −34,2 | −30,8 | −25,3 | −7,3 | 1,4 | 6 | 9,2 | 7,1 | −2,5 | −10,2 | −24,3 | −26,3 | −34,2 |
| Сығанаҡ: http://www.pogodaiklimat.ru/history/38264.htm а также https://ru.weatherspark.com/y/105891/Обычная-погода-в-Нукус-Узбекистан-весь-год и "Климат Нукуса" Гидрометеоиздат Ленинград 1986 ||||||||||||||
Ҡала климаты :
| Күрһәткес | Ғин | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Йыл |
| Абсолют максимум, °C | 8,8 | 14,4 | 22,8 | 31,1 | 36,3 | 40,2 | 40,9 | 39,8 | 35,5 | 28,8 | 20,5 | 11,7 | 40,9 |
| Абсолют минимум, °C | −19,5 | −18,5 | −11,2 | −1,9 | 6,7 | 10,6 | 13,9 | 10,7 | 3,7 | −4,1 | −11,5 | −16,4 | −19,5 |
| Йылы айҙар һәм йыл | Йылы айҙар һәм йыл | Йылы айҙар һәм йыл | Йылы айҙар һәм йыл | Йылы айҙар һәм йыл | Йылы айҙар һәм йыл | Йылы айҙар һәм йыл | Йылы айҙар һәм йыл | Йылы айҙар һәм йыл | Йылы айҙар һәм йыл | Йылы айҙар һәм йыл | Йылы айҙар һәм йыл | |
| Ғинуар 2002 | Февраль 1999 | Март 2008 | Апрель 2012 | Май 2021 | Июнь 2021 | Июль 2018 | Август 2014 | Сентябрь 2005 | Октябрь 1997 | Ноябрь 1995 | Декабрь 1971 | Год 2021 |
Ҡала климаты :
| Күрһәткес | Ғин | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Йыл |
| Уртаса максимум, °C | {{{Янв_ср_макс}}} | 10,4 | 18,9 | 27,2 | 32,6 | 35,9 | 38,1 | 35,8 | 29,1 | 23,7 | 13,5 | 6,7 |
| Уртаса температура, °C | {{{Янв_ср}}} | 4,9 | 13,4 | 21,1 | 26,2 | 30 | 32,4 | 29,4 | 22,7 | 16,8 | 7,9 | 3,2 | 14,2 |
| Уртаса минимум, °C | {{{Янв_ср_мин}}} | −0,6 | 7,2 | 15 | 21,8 | 24 | 26,5 | 23 | 16,7 | 11,9 | 3 | 0,8 |
| Иң һалҡын айҙар һәм йыл | Иң һалҡын айҙар һәм йыл | Иң һалҡын айҙар һәм йыл | Иң һалҡын айҙар һәм йыл | Иң һалҡын айҙар һәм йыл | Иң һалҡын айҙар һәм йыл | Иң һалҡын айҙар һәм йыл | Иң һалҡын айҙар һәм йыл | Иң һалҡын айҙар һәм йыл | Иң һалҡын айҙар һәм йыл | Иң һалҡын айҙар һәм йыл | Иң һалҡын айҙар һәм йыл | |
| Ғинуар 1977 һәм 2008 | Февраль 1945 | Март 1960 | Апрель 1937 | Май 1940 | Июнь 1947 | Июль 1938 | Август 1951 | Сентябрь 1958 | Октябрь 1976 | Ноябрь 1950 | Декабрь 1944 | Годы 1954 и 1969 |
Ҡала климаты :
| Күрһәткес | Ғин | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Йыл |
| Уртаса максимум, °C | −9,9 | −5,6 | 5,8 | 17,6 | 23,7 | 31,1 | 31,8 | 31,1 | 24,1 | 13,3 | 3,1 | −5,3 |
| Уртаса температура, °C | −15,5 | −12,7 | −1,6 | 9,9 | 17 | 23,1 | 24,7 | 23,4 | 16,6 | 7 | −3,4 | −11,5 | 10,3 |
| Уртаса минимум, °C | −20,6 | −19 | −6,9 | 2,7 | 10,1 | 14,4 | 16,6 | 14,7 | 8,4 | −0,6 | −9,5 | −16,9 |
| | Ҡырҡ йыл эсендә уртаса температураның үҙгәреү динамикаһы | Ҡырҡ йыл эсендә уртаса температураның үҙгәреү динамикаһы | Ҡырҡ йыл эсендә уртаса температураның үҙгәреү динамикаһы | Ҡырҡ йыл эсендә уртаса температураның үҙгәреү динамикаһы | Ҡырҡ йыл эсендә уртаса температураның үҙгәреү динамикаһы | Ҡырҡ йыл эсендә уртаса температураның үҙгәреү динамикаһы | Ҡырҡ йыл эсендә уртаса температураның үҙгәреү динамикаһы | Ҡырҡ йыл эсендә уртаса температураның үҙгәреү динамикаһы | Ҡырҡ йыл эсендә уртаса температураның үҙгәреү динамикаһы | Ҡырҡ йыл эсендә уртаса температураның үҙгәреү динамикаһы | Ҡырҡ йыл эсендә уртаса температураның үҙгәреү динамикаһы | Ҡырҡ йыл эсендә уртаса температураның үҙгәреү динамикаһы | |
| | Ғинуар | Февраль | Март | Апрель | Май | Июнь | Июль | Август | Сентябрь | Октябрь | Ноябрь | Декабрь | йыллыҡ |
| 1936 йылдан 1979 йылға тиклем | -5,3 | -3,3 | 3,8 | 13,3 | 21 | 25,7 | 27,7 | 25,2 | 19,2 | 10,7 | 2,7 | -3,5 | 11,4 |
| 1980 йылдан 2021 йылға тиклем | -3,5 | -1,7 | 5,6 | 15,0 | 22,1 | 27,5 | 29,5 | 27,0 | 20,0 | 11,6 | 3,6 | -1,7 | 12,9 |
Климат тураһында мәғлүмәттәр 1) Летописи Погоды, Weather Spark 2022 йыл 8 ғинуар архивланған. һәм 2) «Нукус климаты» (Гидрометеоиздат Ленинград 1986) фәнни эшенән алынған.

# Нөкөс
## Халҡы

| Йыл | 1933 | 1939 | 1959 | 1974 | 1987 | 1989 | 1991 | 1998 | 1999 | 2006 | 2010 | 2014 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020 | 2021 | 2023 |
| Халыҡ, мең кеше | 11 | 10 | 39 | 88 | 152 | 170,3 | 180 | 197 | 199 | 257,8 | 271,4 | 295,2 | 303,8 | 309,9 | 312,1 | 316,3 | 319,8 | 325,1 | 335,4 |