yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Любляна музыка академияһы

Любля́на му́зыка акаде́мияһы (словенсә Akademija za glasbo v Ljubljani) — Словенияның баш ҡалаһы Любляналағы музыка академияһы. Любляна университеты составына инә.

# Любляна музыка академияһы
## Структураһы
### Бүлектәре

(Бында «ҡоралдары» һүҙе «музыка ҡоралдары» мәғәнәһендә ҡулланыла)
* Композиция һәм музыка теорияһы бүлеге
* Дирижёрлыҡ бүлеге
* Опера йырлауы бүлеге
* Клавишлы ҡоралдары бүлеге
* Ҡыллы ҡоралдары бүлеге
* Ағас һәм баҡыр тын ҡоралдары бүлеге
* Музыкаль педагогия бүлеге
* Сиркәү йырлауы бүлеге

# Любляна музыка академияһы
## Структураһы
### Кафедралары

* Ансамбль һәм камера уйнау кафедраһы
* Музыка теорияһы кафедраһы
* Музыкаль тарихы һәм әҙәбиәте кафедраһы
* Педагогия кафедраһы

# Любляна музыка академияһы
## Академия ректорҙары

* Юлий Бететто (Julij Betetto) (1933—1940)
* Антон Трост (Anton Trost) (1940—1943)
* Леон Пфайфер (Leon Pfeifer) (1943—1946)
* Луциан Шкерьянц (Lucijan Marija Škerjanc) (1946—1947)
* Марьян Липовишек (Marijan Lipovšek)
* Франьо Шиффер (Franjo Schiffer)
* Карло Рупель (Karlo Rupel)
* Янко Равник (Janko Ravnik)
* Михаэль Гунзек (Mihael Gunzek) (1976—1979)
* Даниэль Шкерль (Danijel Škerl) (-1986)
* Марьян Габриельчич (Marjan Gabrijelčič) (1986—1994)
* Деян Бравничар (Dejan Bravničar) (1994—2002)
* Павел Михельчич (Pavel Mihelčič) (2002-)
# Дәүләтшин Рафаэль Әхмәтгәрәй улы

Дәүләтшин Рафаэль Әхмәтгәрәй улы (24 декабрь 1939 йыл) — СССР һәм Рәсәй тарихсыһы. Тарих фәндәре докторы (2000), профессор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2004).

# Дәүләтшин Рафаэль Әхмәтгәрәй улы
## Биографияһы

Рафаэль Әхмәтгәрәй улы Дәүләтшин 1939 йылдың 24 декабрендә Башҡортостан АССР-ының Балаҡатай районы Түбәнге Үтәш ауылында тыуған.
1956 йылда Яңыбай ауылы урта мәктәбен тамамлаған һәм «Победа» колхозында эшләгән. 1958—1961 йылдарҙа Силәбе өлкәһе Златоуст ҡалаһында металлургия заводында эшләй.
1966 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлаған.
1966 йылдан Балаҡатай районының Билән ауылы урта мәктәбенең директоры була. 1968 йылдан ошо уҡ райондың Майғаҙы ауылы урта мәктәптәре директоры вазифаһын үтәй.
1971—1972 йылдарҙа «Яңы тормош» («Новая жизнь») район гәзите мөхәррире урынбаҫары вазифаһын башҡара.
1972—1975 йылдарҙа аспирантурала уҡый, уны тамамлағандан һуң Башҡорт дәүләт университетында уҡыта. 1977 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1975—1982 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында эшләй.
1983—1991 йылдарҙа В. И. Ленин Үҙәк музейының Өфө филиалында фән буйынса директор урынбаҫары вазифаһын башҡара.
1991—2005 йылдарҙа Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында эшләй. 2001 йылдан ошо институтта — төп ғилми хеҙмәткәр. 2000 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
2005—2011 йылдарҙа Өфө дәүләт авиация техник университетында уҡыта.

# Дәүләтшин Рафаэль Әхмәтгәрәй улы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Рафаэль Әхмәтгәрәй улының фәнни хеҙмәттәре XX быуатта Башҡортостанда аграр мөнәсәбәттәр һәм крәҫтиәндәр тарихына арналған, ул — 100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

# Дәүләтшин Рафаэль Әхмәтгәрәй улы
## Фәнни эшмәкәрлеге
### Хеҙмәттәре

* Развитие сельского хозяйства Башкирской АССР в восьмой пятилетке : диссертация … кандидата исторических наук : 07.00.02. — Уфа, 1977. — 209 с.
* История крестьянства Башкортостана, 1917—1940 гг. : диссертация … доктора исторических наук : 07.00.02. — Уфа, 2000. — 442 с.
* «Великий перелом» и трагедия крестьянства Башкортостана. Уфа, 1993; История крестьянства Башкортостана. 1917—1940 годы. — Уфа, 2001.
# Эстәрже

Эстәрже (рус. Стреж) — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тере Танып йылғаһына тамағынан 290 км-ҙа ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Эстәрже
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201612111100025759
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102575
* Бассейн коды — 10.01.02.016
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Алмашыу реакцияһы

Алмашыу реакцияһы, метатезис реакцияһы (рус. Реакция обмена) — ике берләшмә, ике реагент, реакция төркөмдәре йәки иондар араһында бер-береһенең состав өлөштәрен алмашыу менән барған химик реакция.
    $\mathrm {A{-}B\ +\ C{-}D\longrightarrow A{-}D\ +\ C{-}B}$

# Алмашыу реакцияһы
## Органик булмаған химия

Органик булмаған химияла алмашыу реакцияһы ваҡытында, мәҫәлән, ике тоҙ катиондары үҙ аниондарын алмаштыра:
    ${\mathsf {AgNO_{3(aq)}+NaCl_{(aq)}\longrightarrow AgCl_{(s)}+NaNO_{3(aq)}}}$
    Нитрат-иондарҙы һыу иретмәһендә хлор иондарына алмаштырғанда көмөш хлориды ултырмаһы төшә.

# Алмашыу реакцияһы
## Органик химия

Органик химияла метатезис реакцияһында радикалдар ҡатнаша. Реакцияны беренсе тапҡыр 1950 йылда этиленды полимерлаштырғанда Карл Циглер күҙәтә. Француз нефть институтынан Ив Шовиндың эштәре был реакцияларҙың механизмын һәм уларҙы сәнәғәттә ҡулланыуҙы асыҡлай.
Реакция XX быуаттың 70-се йылдарынан уҡ сәнәғәт масштабында ҡулланыла (мәҫәлән, корпорация Royal Dutch Shell Shell Higher Olefin Process).
Ҡатмарлы органик синтез 1990-сы йылдарҙа Роберт Груббс һәм Ричард Шроктың тотороҡло катализаторҙары үҫеше менән эшләнә.
Нефть химияһында ғәҙәти реакциялар үткәреү менән бер рәттән, яңы катализаторҙар ярҙамында гормондар, антибиотиктар, феромондар, гербицидтар етештереү өсөн ҡатмарлы циклик берләшмәләр синтезында алмашыуҙың ҡатмарлы ҡулса реакцияларын үткәреү мөмкинлегенә эйә була.
Роберт Груббс, Ричард Шрок һәм Ив Шовин металл карбен комплекстары химияһы өҫтөндә эшләгәндәре һәм метатездың каталитик олефин реакцияларында ҡулланғандары өсөн 2005 йылда Нобель премияһына лайыҡ булалар.
# Нафиҡ (исем)

Нафиҡ' — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа осрай.

# Нафиҡ (исем)
## Этимологияһы

Нафиҡ исеме башҡортса файҙа килтереүсе, табыш, игелек тигән мәғәнәләрҙе аңлатҡан мосолман ир-ат исеме.

# Нафиҡ (исем)
## Билдәле шәхестәр

Байышев Фәнил Нафиҡ улы (15 ғинуар 1956 йыл — 6 ғинуар 1993 йыл) — тел белгесе, шәрҡиәтсе. 1987 йылдан СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты хеҙмәткәре, 1992 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр. Ҡөрьәнде башҡорт телендә баҫтырып сығарыуҙа ҡатнашыусы (1993). Тарих фәндәре кандидаты (1992). Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1994, үлгәндән һуң).
Нафиҡов Гәрәй Абдулла улы (25 август 1907 йыл — 10 июль 1942 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған хәрби хеҙмәткәр. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 294-се полкы командиры. Майор. Ҡыҙыл Байраҡ һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры.
Нафиҡов Ғәлимйән Харис улы (6 декабрь 1938 йыл — 28 июль 2011 йыл) — төҙөүсе, 1958 йылдан «Востокнефтепроводстрой» тресында изолировщик, таҙартыу машинаһы машинисы, торба һалыу краны машинисы, 1964 йылдан бригадир, 1967—1979 йылдарҙа — прораб. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973).
Нафиҡова Фирҙәүес Мөхәмәтвәли ҡыҙы (20 март 1938 йыл — 26 ғинуар 2008 йыл) — балет артисы, бейеүсе, педагог, РСФСР-ҙың халыҡ (1974), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1963). «Почёт Билдәһе» ордены (1981) кавалеры. БАССР‑ҙың Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1977).
Нафиҡов Ғайфулла Нафиҡ улы (1926—1997) — подполковник, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.Ҡыҙыл Байраҡ ордены (05.06.1945). Ике 2-се дәрәжә Бөйөк Ватан һуғышы ордены (30.03.1945).Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (28.03.1945).Өсөнсө дәрәжә Дан Ордены (19.09.1944).
Нафиҡова Асия Закуан ҡыҙы (9 октябрь 1932 йыл — 4 февраль 1995 йыл) — башҡорт театр актёры. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1982) һәм Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1972). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1971).
Нафиҡов Марат Зәки улы (22 февраль 1948 йыл) — ғалим-инженер-механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2010), профессор.
Нафиҡов Марат Абдрафиҡ улы [18 апрель 1928 йыл — 18 июль 1996 йыл] — педагог-методист. БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1985), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1975).
Нафиҡов Салауат Таһир улы — Башҡортостандың туризм буйынса дәүләт комитеты рәйесе.
Нафикова Фәниә Ғастин ҡыҙы — Башҡортостан Республикаһы ер һәм мөлкәт мөнәсәбәттәре министры урынбаҫары.
Нафиҡов Шамил Вәли улы — филология фәндәре кандидаты, Рәсәй фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеү үҙәгенең (2018 йылға тиклем — Өфө ғилми үҙәге) Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты хеҙмәткәре.
# Чупыр

Чупыр — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға исемһеҙ №2284 ҡылымығының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Чупыр
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000022859
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002285
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Лабазная (Вах ҡушылдығы)

Лабазная — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вах йылғаһының һул ярына тамағынан 845 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Лабазная (Вах ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200037173
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203717
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Пуча

Пуча — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Рутка йылғаһының һул ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Пуча
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Ока йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы), Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400312110000044065
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004406
* Бассейн коды — 08.01.04.003
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Оло Ег

Оло Ег — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Усолка йылғаһының һул ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Оло Ег
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100006864
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100686
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Белый (йылға)

Белый — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы/ Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Черная Уса йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Белый (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300212115200007870
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200787
* Бассейн коды — 13.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Косово әҙәбиәте

Косово әҙәбиәте Косовола йәшәгән авторҙарҙың албан, серб, босния һәм төрөк телдәрендә яҙған әҙәби әҫәрҙәренән тора. 1912 йылға тиклем Ғосман империяһы властары яҙыуҙа албан телен ҡулланыуҙы тыйһалар ҙа, Косово әҙәбиәте тарихында ғосман осоро айырым бер урынды алып тора. Был сәйәсәт Икенсе донъя һуғышы башланғанға тиклем сербтар идара иткән ваҡытта ла дауам итә
Һуғыштан һуң мәктәптәрҙә уҡытыу серб телендә алып барыла. 1940-сы йылдар аҙағында албан телендә яҙылған һәм баҫылған йәшерен әҙәбиәт таратыла башлай. Албан телендә сыҡҡан «Rilinja» гәзитен һатып алған һәр кешене йәшерен полиция иҫәпкә ала. Албан теле һәм мәҙәниәте 1974 йылда яңы Югославия конституцияһы ҡабул ителгәс кенә тулы хоҡуҡҡа эйә була. Косовола албан әҙәбиәте һәм мәҙәниәте артабан үҫешә башлай.
1949 йылда «Jeta e r» әҙәби журналы барлыҡҡа килгәс, албан телле йәш авторҙар Югославияла ижад емештәрен баҫтырып сығарыу мөмкинлеген ала. 1950-се йылдарҙа айырым монографиялар баҫылып сыға. 1960-сы йылдарҙа Косово албандарының әҙәбите әүҙем баҫыла башлай..
Косовола етди проза 1950-се йылдарҙың икенсе яртыһында барлыҡҡа килә, тип иҫәпләйҙәр. Ул ваҡытта Митровицанан Хивзи Сәләймәни,Приштинанан Адем Демачи, Призрен эргәһендәге Гражданиканан Антон Пашку кеүек авторҙар етди прозаны үҙ итә. Шулай уҡ Экрем Баша, Юсуф Буджови, Теки Дëрвисхи, Сабри Хамити, Рамиз Келменди, Мехмет Края, Бекир Муслиу, Реджеп Чосья, Муса Раниадани, Назми Ррахмани, Зейнуллах Ррахмани һәм Азем Шкрели ХХ быуаттың күренекле Косово прозаиктарына ҡарай.
Косово албандарының шиғриәте лә шулай уҡ ҙур популярлыҡ менән файҙалана, уның тамырҙары халыҡ традицияларына барып тоташа. Эсад Мекули элекке Югославия биләмәһендә хәҙерге заман албан шиғриәтенә нигеҙ һалған тип иҫәпләнелә. Экрем Баша, Бесим Бокши, Ррахман Дедай, Мирко Гаши, Энвер Гьерчеку, Фахредин Гунга, Абдулла Конушевци, Дин Мехмети, Али Подримя һәм Азем Шкрелим — хәҙерге замандың күренекле шағирҙары.
Төбәктә серб әҙәбиәтенең шаҡтай оҙайлы тарихы бар, уның тамырҙары XIII быуатҡа барып тоташа. ХХ быуаттың Косовола эре серб әҙәбиәтселәре — романист Вукашин Филипович, шағирә Даринка Еврич, яҙыусы [./https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D1%82%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87,_%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B2 Радосав Стоянович], шағир һәм прозаик Петар Сарич, поэт Лазар Вукович.
1970-1980-се йылдарҙа Косованың серб һәм албан яҙыусылары Косово Яҙыусылар союзы ағзалары була. Этник низағтарҙың киҫкенләшеүе арҡаһында 1980 йылдар аҙағында сербтар был ойошманан сыға, шунан бирле Косово Яҙыусылар союзына албан авторҙары ғына инә. Был ойошма Косовоның сәйәси тормошонда мөһим роль уйнай, уның ағзаларының күбеһе, шул иҫәптән Ибраһим Ругова, Косово Демократик лигаһын ойошторусыларҙың береһе.
# Бекташиҙар

Бекташиҙар (рус. Бекташи) — Хажи Бекташ XIII быуатта ойошторған суфый тәриҡәте. Шиғыйлыҡҡа яҡын, айырыуса Али ибн Әбү Талипты хөрмәт итәләр. Унда шулай уҡ христианлыҡ элементтары бар (суҡыныу). Төркиәлә, Албанияла һәм Боснияла — башлыса ислам диненә күскән элекке православныйҙар һәм униаттар араһында таралған була. Донъяны триада: Аллаһ, Мөхәммәт һәм Али ибн Әбү Талип аша ҡабул итәләр. Уларҙың йола аш-һыуы: шарап, икмәк һәм сыр. Анатолия һәм балҡан фольклорында бекташиҙар һәр ваҡыт традицион ислам хоҡуғы нормаларынан ситтә йәшәгән ирекле дин әһелдәре булараҡ сығыш яһай.

# Бекташиҙар
## Тарихы

Бикташиҙар — Хөрәсәндә тыуып үҫкән, легендаға ярашлы, етенсе шиғый имамы Муса Әл-Ҡазимдың нәҫеленән булған Хажи Бекташтың эшен дауам итеүселәр. Ғәҙәттә, ул 1248 һәм 1337 йылдар араһында йәшәгән һәм 1281 йылда Кесе Азияға, Рум солтанлығы (Конья солтанлығы) биләмәһенә, күсенгән тип иҫәпләнә. Шунда ул үҙенең исеме менән аталған тәриҡәткә нигеҙ һалған. Һуңғараҡҡы легенда буйынса, Хажи Бекташ Ғосман дәүләтенә нигеҙ һалыусы, йәш әмир Ғосман Ғазиға батшалыҡҡа фатиха акты яҙған.
XV быуат бекташиҙар яңысар корпусы менән яҡынлаша. Һәммә яңысарҙар тәриҡәткә беркетелә, дәрүиштәр шәйехе яңысар корпусының 99-сы ротаһының почетлы командиры була.

# Бекташиҙар
## Доктринаһы

Тәриҡәткә нигеҙ һалыусы, Эфлаҡи һүҙҙренә ҡарағанда, шәриғәт ҡағиҙәләрен үтәмәгән һәм бер ҡасан да намаҙ ҡылмаған. Тәриҡәттең төп идеялары — башҡаларҙы ихтирам итеү һәм татыулыҡ булған. Бекташиҙар Ҡөрьән һәм шәриғәтте аллегорик рәүештә аңлау яҡлы. Улар Наурузды Али ибн Әбү Талиптың тыуған көнө кеүек байрам итәләр.

# Бекташиҙар
## Иерархия

* Дедебаба — иерархияла иң юғары ранг.
* Хәлифә-баба
* Баба- йәмәғәт башлығы.
* Дәрүиш — үҙ аллы яңғыҙ бекташи.
* Мүхип (мүхип) — бағышланыуҙың икенсе баҫҡысы
* Ғашиҡ (ашиҡ) — бағышланыуҙың беренсе баҫҡысы

# Бекташиҙар
## Факттар

* Исламдың башҡа йүнәлештәренән айырмалы рәүештә, бекташиҙар алкоголь ҡуллана ала
# Гөйгөл (ҡурсаулыҡ)

Гөйгөл ҡурсаулығы — Әзербайжанда тәүге ҡурсаулыҡ, ул 1925 йылда ойошторолған. Ҡурсаулыҡ статусы бер нисә тапҡыр бөтөрөлә, 1965 йылда яңынан төҙөлә. Майҙаны 6739 гектар, уның төп өлөшөн урмандар менән ҡапланған территория биләй. Ҡурсаулыҡтың фаунаһы хайуандар һәм ҡоштарҙың төрлө вәкилдәренән тора.

# Гөйгөл (ҡурсаулыҡ)
## Ойоштороу маҡсаты

Ҡурсаулыҡ ойоштороуҙың төп сәбәбе — Кесе Кавказдың төньяҡ битләүҙәренең субальп һыҙатында тәбиғи комплекстарҙы һаҡлау. Кесе Кавказдың төньяҡ битләүҙәре төбәгендәге тауҙар, урмандар, субальп зоналар тәбиғәт комплекстары, шулай уҡ Гөйгөл, Залигөл, Маралгөл күлдәре төп һаҡланыусы объекттар булып тора.

# Гөйгөл (ҡурсаулыҡ)
## Урынлашыуы

Гөйгөл ҡурсаулығы Гөйгөл районында (Кесе Кавказ һыртының төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә) урынлашҡан. Кәпәс тауы иң бейек нөктәһе булып тора.

# Гөйгөл (ҡурсаулыҡ)
## Күлдәр

Гөйгөл күле Әзербайжандың иң ҙур күлдәренең береһе булып тора. Күлдә һыу сөсө һәм зәңгәр төҫтә, Гөй-гөл әзербайжан телендә «күк күл» тип аңлатыла.
Ҡурсаулыҡ биләмәләрендә 8 күл урынлашҡан. Иң ҙурҙары: Гөйгөл, Залигөл, Маралгөл, Гарагөл (Ҡаракүл). Барлыҡ күлдәр тауҙар менән уратып алынған. Гөйгөлдә һәм башҡа күлдәрҙә форелдең популяцияһы X—XII быуаттарҙа формалаша.

# Гөйгөл (ҡурсаулыҡ)
## Флора

Ҡурсаулыҡ урмандары башлыса имән, ерек, аҡ акациянан тора. Имән урмандары ағастарының йәше 90 йыл тәшкил итә, тополь урмандары ағастарының йәше — 60 йыл. Ҡурсаулыҡта шулай уҡ лианалы дымлы тополь урмандары һәм ҡыуаҡлы тал-тополь урмандары бар. Лиана-тополь урмандарында бейеклеге 40 метрға һәм диаметры 2,5 метрға еткән гигант ағастар осрай.
Ҡурсаулыҡ флораһы үҫемлектәрҙең 420 төрөнән тора, улар иҫәбенә 77 ағас һәм ҡыуаҡтар төрө инә (саған, аконит, манжетка, астрагал, гвоздика, герань, ҡая имәне, Траутфеттер сағаны һ.б.).

# Гөйгөл (ҡурсаулыҡ)
## Фауна

Йыртҡыс йәнлектәрҙән ҡурсаулыҡта бүреләр, шакалдар, төлкөләр, аҫтар, таш һыуһарҙары, ҡамыш бесәйҙәре, урман бесәйҙәре, бурһыҡтар, һәм шулай уҡ ер-хайуандарының 6 төрө, һөйрәлеүселәрҙең 10 төрө һәм ҡоштарҙың 70 төрө тереклек итә. Тояҡлы хайуандар араһынан бында ҡырағай ҡабанды һәм боланды (марал) осратырға мөмкин.

# Гөйгөл (ҡурсаулыҡ)
## Документалистика

* Göygöl Milli Parkı / Goygol National Park / Гейгёльский национальный парк. Документальный фильм. Проект «9 чудес Азербайджана» общественного объединения IDEA (International Dialogue for Environmental Action). Руководитель: Лейла Алиева. Координатор: Хикмет Нагдалиев. Режиссер: Игорь Бышнев. Азербайджан, 2015 г. Россия-Культура. 28.10.2017.
# Морев Николай Николаевич

Морев Николай Николаевич (25 июль 1917 йыл — 5 август 1997 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугире, кесе сержанты, Советтар Союзы Геройы.

# Морев Николай Николаевич
## Биографияһы

Морев Николай Николаевич 1917 йылдың 25 июлендә Петроград губернаһының Павлов ҡалаһында тыуған.
Урыҫ. Рыбинск авиация техникумын тамамлаған. 1946 йылдан алып КПСС ағзаһы. 1939 йылдан Рыбинск мотор заводында эшләгән. Эвакуацияланғандан һуң 1941 йылдан Өфө моторҙар заводында эшләй.
1942 йылдың февралендә Өфө ҡалаһының Молотов район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. Әстерхан хәрби пехота училищеһында уҡый. 1943 йылдың июненән хәрәкәт иитеүсе армияла.
Кесе сержант Н. Н. Морев 1943 йылдың 22 сентябрендә Зарубинцы ауылы янында Днепр йылғаһын һуғышып аша сыҡҡанда (Черкассы өлкәһе Канев районы) батырлыҡ күрһәтә.
1944 йылда ауыр яраланғандан һуң Н.Н. Морев демобилизациялана.
1944—1955 йылдарҙа Өфө агрегат заводында цех начальнигы урынбаҫары булып эшләй; 1955—1957 йылдарҙа — Рыбинск механик заводының баш инженеры. Аҙаҡ Өфөгә ҡайта.
1957—1967 йылдарҙа Өфө «Гидравлика» заводында цех начальнигы урынбаҫары; 1967—1973 йылдарҙа — Өфө агрегаттар, машиналар төҙөү заводында эшләй. 1973 йылдан 1977 йылға тиклем Өфө приборҙар заводында пенсияға киткәнгә тиклем эшләй.
1997 йылдың 5 авгусында вафат була. Өфөлә ерләнгән.

# Морев Николай Николаевич
## Батырлығы

« 69-сы механизацияланған бригаданың миномет расчеты командиры (9-сы механизацияланған корпус, 3-сө гвардия танк армия, Воронеж фронты) кесе сержант Н. Н. Морев 1943 йылдың 22 сентябрендә ҡулдан яһалған һалда беренселәрҙән булып Зарубинцы ауылы районында Днепрҙы һуғышып аша сыға һәм шунда уҡ үҙенең миномет уты менән беҙҙең частәрҙең кисеүен тәьмин итә. Һөжүм иткәндә пехотаның хәрби тәртибендә эш итеп, үҙенең миномет уты менән һөжүм итеүеләргә юл аса.
1943 йылдың 29 сентябрендә плацдармды киңәйткәндә һәм нығытҡанда дошмандың танк һәм пехота һөжүме ваҡытында Н.Н. Морев миномет ротаһының сафтан сыҡҡан командирын алмаштыра һәм көслө ут менән һөжүмде кире ҡаға. Дошмандың ете ут нөктәһен һәм 200-гә яҡын гитлерсыһын юҡ итә».
1943 йылдың 17 ноябрендә Н. Н. Моревҡа Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.

# Морев Николай Николаевич
## Бүләктәре

* Советтар Союзы Геройының «Алтын Йондоҙ» миҙалы (17.11.1943).
* Ленин ордены.
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (05.10.1943).
* Миҙалдар.
# Хәсәнов Хәйрулла Хәмиҙулла улы

Хәсәнов Хәйрулла Хәмиҙулла улы (26 февраль 1922 йыл) — ауыл хужалығы ветераны. 1965—1972 йылдарҙа колхоз рәйесе урынбаҫары. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.

# Хәсәнов Хәйрулла Хәмиҙулла улы
## Биографияһы

Хәйрулла Хәмиҙулла улы Хәсәнов 1922 йылдың 26 февралендә Башҡорт АССР-ы Арғаяш кантоны (хәҙерге Силәбе өлкәһенең Арғаяш районы) Илембәт ауылында тыуған.
1930-сы йылдар аҙағынан Сосновка районы Митрофановка совхозында эшләй.
1941 йылдың февралендә хәрби хеҙмәткә алына. 1941 йылдың авгусында пулеметсылар курсын тамамлағандан һуң, Бөйөк Ватан һуғышы фронттарына ебәрелә. Мәскәүҙе обороналауҙа, Сталинград алышында, Ф. Паулюс группировкаһын ҡамауҙа, Төньяҡ Кавказды, Ҡырымды, Украинаны, Чехословакияны азат итеүҙә ҡатнаша. Бер нисә тапҡыр яралана, күрһәткән батырлыҡтары өсөн төрлө ордендар һәм миҙалдар менән бүләкләнә.
1945 йылдың октябрендә демобилизациялана. Арғаяш районы Ишәле ауылында йәшәй. Механизаторҙар курсын тамамлай, комбайнсы булып эшләй.
1965—1972 йылдарҙа Жданов исемендәге колхоз рәйесенең урынбаҫары була. 1980 йылда хаҡлы ялға сыға.

# Хәсәнов Хәйрулла Хәмиҙулла улы
## Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре

* 2-се һәм 3-сө дәрәжә Дан ордены
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* Арғаяш районының почётлы гражданы (2006).
# Ҡаф сүрәһе

Ҡаф сүрәһе (ғәр. سورة ق‎, Ҡаф ) — Ҡөрьән Кәримдең 50 сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 45 аяттан тора.