yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Иҫәнсурин Әхмәт Рыҫмөхәмәт улы

Иҫәнсурин Әхмәт Рыҫмөхәмәт улы (30 октябрь 1897 йыл — 10 июль 1938 йыл) — совет партия һәм дәүләт эшмәкәре. 1930—1931 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы мәғариф халыҡ комиссары, 1931—1937 йылдарҙа — ВКП(б)‑ның Башҡортостан өлкә комитетының икенсе секретары. Башҡортостандың 8—9‑сы саҡырылыш Үҙәк Башҡарма Комитеты ағзаһы. Беренсе донъя һәм Граждандар һуғыштарында ҡатнашыусы. Ленин ордены кавалеры (1935). Сәйәси золом ҡорбаны.

# Иҫәнсурин Әхмәт Рыҫмөхәмәт улы
## Биографияһы

Әхмәт Рыҫмөхәмәт улы Иҫәнсурин 1897 йылдың 30 октябрендә Ырымбур губернаһының Ырымбур өйәҙе (хәҙер — Ырымбур өлкәһе Октябрьский районы) 1-се Иманғол ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.. «Башҡортостан Республикаһының Хәтер китабы»нда күрһәтелеүенсә, милләте — башҡорт.
1915—1918 йылда рус армияһы составында Беренсе бөтә донъя һуғышында, ә 1919—1922 йылдарҙа РККА составында — Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнаша. 1920 йылда РКП(б) ағзаһы.
Ул 1922—1924 һәм 1926—1928 йылдарҙа Көнсығыш хеҙмәтсәндәренең И. В. Сталин исемендәге коммунистик университетында уҡый һәм уны 1928 йылда тамамлай.
1924—1926 йылдарҙа Урал өлкәһенең, 1928 йылдан Башҡорт АССР-ының ВКП(б) структураларында эшләй. 1928—1929 йылдарҙа ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетында ВКП(б) Үҙәк Комитеты вәкиле була.
1929 йылдан ВКП(б)-ның Тамъян-Ҡатай кантон комитетының агитация-пропаганда бүлегенә етәкселек итә, ә 1930 йылдан Башҡорт АССР-ның мәғариф халыҡ комиссары була.
1930—1931 йылдарҙа ВКП(Б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының кадрҙар бүлеге менән етәкселек итә, ә 1931 йылда өлкә комитетының 2-се секретары итеп һайлана. Башҡорт АССР Үҙәк һайлау комиссияһының VIII һәм XI саҡырылыш ағзаһы була.
1937 йылда ул СССР НКВД-һының 30.07.1937 № 00447 бойороғо буйынса төҙөлгән махсус «тройка» составына индерелә һәм Сталин репрессияларында әүҙем ҡатнаша
1937 йылдың 17 сентябрендә «Правда» гәзитендә Л. Перевозкиндың «Кучка буржуазных националистов в Башкирии» тигән мәҡәләһе баҫыла, унда республиканың бөтә партия-хужалыҡ аппараты «буржуаз милләтселәрҙән» һәм «вәлидовсыларҙан» тора, тип әйтелә. Шул уҡ көндө «Известия» гәзитендә «Башҡорт буржуаз милләтселәре һәм уларҙың һаҡсылары» тигән мәҡәлә баҫыла. 1937 йылдың октябрь айында Өфөгә ВКП(б) ҮК секретары А. А. Жданов килә һәм республика обкомы етәкселеген халыҡ дошмандары менән көрәш алып бармауҙа һәм хатта уларҙы яҡлап алып ҡалыуҙа ғәйепләй. 1937 йылдың 6 октябрендә Әхмәт Иҫәнсурин ҡулға алына, ә 1938 йылдың 10 июлендә атыла. 1956 йылдың майында аҡлана.

# Иҫәнсурин Әхмәт Рыҫмөхәмәт улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Ленин ордены (1935)
# Адмирал (күбәләк)

Ҡалып:Мәғәнәләр
Адмирал (лат. Vanessa atalanta) — нимфалидтар (Nymphalidae) ғаиләһендәге көндөҙгө күбәләк.

# Адмирал (күбәләк)
## Ҡылыҡһырлама

Алғы ҡанаттарының өҫкө яғындағы, артҡы ҡанаттарының тышҡы ҡаймаһындағы арҡырыы ҡыҙыл һыҙыҡ менән айырыла; ҡанат йәйеме 6 см-ға ҡәҙәр. Һәр ваҡыт күсеп йөрөй. Яҙын Урта диңгеҙ буйынан осоп ҡайта, йәй дауамында көҙ көнө көньяҡҡа осоп китеүсе бер быуын үҫтерә. Ҡайһы ваҡыт ҡышлай. Яҡты урындарҙа: урман аҡландарында, болондарҙа, баҫыуҙарҙа, йыш ҡына ҡала зонаһында сәскә клумбаларында һәм парктарҙа осорай.
Күбәләк ҡорто кесерткәндә һәм шайтан таяғында үҫә. Адмирал һаны шаҡтай күп, ләкин гел күсеп йөрүе сәбәпле уны осратыуы ҡыйын.
# Йылға тармағы

Йылға тармағы (рус. Рукав реки) — йылға йырҙаһына хас булған морфологик төҙөлөштәге барлыҡ үҙенсәлектәре менән хасил булған, ғәҙәттә, шул уҡ йылғаға ағым ыңғайына яңынан ҡоя торған айырым йырҙа.

# Йылға тармағы
## Тасуирламаһы

Тармаҡтан башҡа йылға түбәндәгесә лә сатлана:
* армыттар — үҙаллы йылғаларға оҡшаған йылға саты
* ҡылымыҡ — икенсел тармаҡ.
Армыттар барлыҡҡа килеүенә йыш ҡына һыубаҫар туғайҙарҙағы тармаҡтар күп булыуы сәбәпсе була. Ҡылымыҡ — йырҙа тармаҡаланыуы һөҙөмтәһе.
Тармаҡтар төп ике ысул менән барлыҡҡа килә:
* Йылғала ташылма өйөмдәре хасил булыу йәки утрау барлыҡҡа килеү;
* Һыубаҫар туғайҙарҙа йылғаның йырҙаһын турайтып аға башлауы
Һирәгерәк ағымдарҙың йылға төбөндәге йыуҙырылмаҫ тоҡомдарҙы урап үтеүе арҡаһында ла тармаҡ барлыҡҡа килә.
Күп тармаҡлылыҡ дельталарға хас.
# Баййегет (йылға)

Баййегет (рус. Бажегитовка) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Златоуст ҡала округындағы йылға.

# Баййегет (йылға)
## Географияһы

Баййегет (рус. Бажегитовка) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Златоуст ҡалаһынан йыраҡ түгел, унан өҫтәрәк Веселка һәм Маршаловка тигән йылғалар араһынан аға. Әй йылғаһына уң яҡ ярынан барып ҡоя.
Силәбегә тиклем араһы 109 км.
GPS-координаттары: 55.171483, 59.672605

# Баййегет (йылға)
## Этимологияһы

Гидронимды Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Н. И. Шувалов аңлатыуынса: Бажегитовка, речка, правый приток Ая, территория города Златоуста. От тюркского мужского имени Бажегит..
Йәғни, йылға атамаһы Баййегет тигән ир-ат исеменән алынған.

# Баййегет (йылға)
## Шулай уҡ ҡара

* Әй (йылға)
# Оло Наяҙы

Оло Наяҙы — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ҡыҙыл йылғаһының һул ярына тамағынан 140 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Оло Наяҙы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығытарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002011
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200201
* Бассейн коды — 12.01.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Баймырҙа (Пермь өлкәһе)

Баймырҙа (рус. Баймурзина) — Рәсәй Федерацияһы Пермь крайының Октябрьский ҡала округы биләмәһенә ҡараған ауыл.

# Баймырҙа (Пермь өлкәһе)
## Географик урыны

Ауыл Октябрьский ҡала округының көнбайыш өлөшөндә, тура көньяҡ-көньяҡ-көнсығышҡа табан 12 километр самаһы арала Щучье Озеро ҡасабаһынан урынлашҡан.

# Баймырҙа (Пермь өлкәһе)
## Климат

Климаты уртаса континенталь, һыуыҡ ҡыш һәм ҡыҫҡа йылы йәйгә был ергә хас. Иң һыуыҡ айҙың (ғинуар) уртаса күп йыллыҡ температураһы -16,3 градус тәшкил итә, иң йылы һауа температураһы (июль)16,5 градус. Вегетация осороноң оҙонлоғо — 160 көн. Яуым-төшөмдөң уртаса күләме - 533 мм.

# Баймырҙа (Пермь өлкәһе)
## Тарихы

Е. Н. Шумиловтың «Пермь крайы тораҡ пункттары» мәғлүмәте буйынса, Баймырҙа ауылы XX быуат башынан мариҙар ауылы булараҡ билдәле булған. Ауыл 2020 йылға тиклем Октябрьский районының Щучье-Озерский ауыл биләмәһе составына ингән. Был ике муниципаль берәмектәрҙе бөтөргәндән һуң Баймырҙа ауылы Октябрьский ҡала округы составына инә.

# Баймырҙа (Пермь өлкәһе)
## Халыҡ

2002 йылға тотршло, Рәсәй Федерацияһы торлаҡ пункттарының этник һәм тел буйынса мәғлүмәт базаһы мәғлүмәте буйынса Пермь крайы Баймырҙа ауылында даими рәүештә йәшәүселәр 33 кеше тәшкил иткән (милли составы буйынса 33 % рустар, 58 % мариҙар), 2010 йылда инде — 14 кеше..
# Төлкөсура Алдағолов

Төлкөсура Алдағолов (?— 1739) — Өфө өйәҙе Себер даруғаһы Көҙәй волосы башҡорт старшинаһы, 1735-1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары етәкселәренең береһе, батыр.

# Төлкөсура Алдағолов
## Ихтилалдарҙа ҡатнашыуы

Төлкөсура Алдағолов Өфө провинцияһы башҡорттары исеменән императрица Анна Иоанновнаға барлыҡ 4 даруғаның 22 волосынан 38 вәкиле төҙөгән һәм ҡул ҡуйған челобитныйҙы имзалауҙа ҡатнашҡан.
Был башланғыс 1735—1740 йылдарҙағы Башҡорт ихтилалдарының башланғыс осоронда Төлкөсура Алдағолов Йосоп Арыҡов менән берлектә үҙенең баш күтәреүселәр отряды менән Үрге Яйыҡ пристане янындағы Манғыш ауылы эргәһендә 1735 йылдың авгусында прапорщик Гладышевтың ылауына һөжүмдә ҡатнаша. 1736 йылдың февраль айында Өфө эргә-тирәһендә эш итә.
1736 йылдың 14 февралендә Себер даруғаһының Ҡобау ауылы янында 450 дворян, казак һәм һалдаттарҙан торған Ырымбур экспедицияһы отрядын еңеүҙә уңышҡа иреште.
1736 йылдың яҙында Мәндәр Ҡарабаев менән Себер даруғаһы территорияһында ихтилалда ҡатнашыусылар менән етәкселек итте.
1736 йылдың июнь башында Мөслим Хоҙайбирҙин һәм Яҡуп Сынмырҙин командованиеһы аҫтындағы хөкүмәткә «тоғро» отрядтарын, шул уҡ йылдың июнь уртаһында Себер даруғаһының Ҡыҙыл Яр (хәҙерге Красноуфимск ҡалаһы) нығытмаһынан алыҫ түгел — полковник П. Мартаков етәкселегендәге команданы ҡыйратты.
1737 йылдың яҙында ихтилалсыларҙың башҡа етәкселәре — Мәндәр Ҡарабаев һәм Бәпәнәй Төрөпбирҙин менән берлектә Ҡоҙаш Рахманғолов һәм Таймаҫ Шәһимов отрядтарына ҡаршы һуғыша.
Июнь аҙағында — август башында баш күтәреүселәр отрядтары Алдағолов, Бәпәнәй Төрөпбирҙин, Мәндәр Ҡарабаев, Юлдаш Һөйәрембәтов һәм башҡалар етәкселегендә Бөрө, Көңгөр, Уҫы ҡалаларынан, Ҡатай острогынан, Красноуфимск нығытмаһынан һәм Иҫәт һәм Өфө провинцияларының башҡа тораҡ пунктарынан алыҫ түгел ерҙә алыш алып баралар.
1738 йылдың июль башында Төлкөсура үҙенең отряды менән полковник И. С. Арсеньев етәкселегендәге хөкүмәт командаһы өҫтөнән еңеү яулай, шулай уҡ Майор Люткин отряды менән алыштар алып бара.
Август уртаһында Төлкөсура Алдағолов Табын нығытмаһына Башҡорт комиссияһы начальнигы — генерал Л. Я. Соймоновҡа ғәйебен танып килә һәм иреккә ебәрелә.
1739 йылдың яҙында башҡорттар халыҡ һанын алыуға ҡаршы сыға. 1739 йылдың август айында Төлкөсура Себер даруғаһы Тырнаҡлы улусы территорияһында капитан Стрижевский етәкселегендәге команданы ҡыйратыу планын төҙөй, әммә хаинлыҡ арҡаһында команданы ҡыйратыу килеп сыҡмай, ә Төлкөсура үҙе бер нисә яугиры менән батша администрацияһына «тоғро» булған башҡорттар тарафынан ҡамауға эләгә һәм алыш барышында әсиргә эләгеп, Л. Я. Соймоновҡа Минзәләгә алып барыла.
1739 йылдың сентябрь айында язалап үлтерелә.
# Ҡатынтау

Ҡатынтау (груз. კათინთაუ) — Төп Кавказ Һырты Бызынғы диуары түбәләренең береһе.
Бызынғы районы.
Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы Ҡабарҙы-Балҡар ҡурсаулығы территорияһында Бызынғы Череге йылғаһының үрге ағымы буйында урынлашҡан. Суҡының бейеклеге диңгеҙ кимәленән 4 979 м.
Тауҙың исеме балҡар телендәге «ҡатын» һәм «тау» һүҙҙәренән яһалған.
# Сухарто

Суха́рто (индонезия телендәге әйтелеше (мәғл.)), 1991 йылдан шулай уҡ Мөхәммәт Сухарто хажи булараҡ та билдәле (индон. Haji Muhammad Soeharto, Haji Muhammad Suharto, яв. Haji Muhammad Soeharto; 8 июнь 1921 йыл, Кемусук — 27 ғинуар 2008 йыл, Джакарта) — Индонезияның хәрби һәм дәүләт эшмәкәре. Генерал-лейтенант (1966); 1997 йылда уға махсус булдырылған «Бөйөк генерал» (рус. «Большой генерал»; индон. Jenderal Besar). Индонезияның икенсе президенты — 1966 йылда илдең ул саҡтағы президенты Сукарно указына ярашлы уның исеменән эш итеү хоҡуғы ала, Сукарно отставкаға киткәндән һуң, 1967 йылдан 1968 йылғаса президент вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы була, президент вазифаһын рәсми нигеҙҙә 1968 йылдан 1998 йылғаса биләй. Шулай уҡ Кабинет Президиумы рәйесе (1966—1967; президент Сукарно бары тик номиналь нигеҙҙә генә хөкүмәт башлығы булып торғанлыҡтан, ғәмәлдә хөкүмәткә тулыһынса Сухарто етәкслек итә), оборона министры (1966—1971), Индонезияның Милли армияһы (Ҡораллы көстәренең) баш командующийы (1968—1973), Индонезияның Ҡоро ер ғәскәрҙәре штабы начальнигы (1965—1967) вазифаларын башҡара. 1974 йылдан 1998 йылға тиклем — илдең сәйәси партияһы «Голкар» блогы рәйесе. 1992 йылдан 1995 йылғаса — Ҡушылмаусанлыҡ хәрәкәтенең генераль секретары.

# Сухарто
## Исем-шәрифенең үҙенсәлектәре

Ява утрауында йәшәүсе халыҡ вәкилдәренең күпселеге кеүек, Сухартоның беҙ күнеккән кеүек фамилияһы булмай, «Сухарто» — уға тыуғандан һуң бирелгән исем. Туранан-тура тәржемә иткәндә — «яҡшы милек, яҡшы мөлкәт»; рус. «хорошее имущество» (яв. Su — яҡшы; рус. хороший һәм яв. Harto — милек, мөлкәт рус. имущество, добро́, йәғни «мөлкәтле»; рус. «богатый»). «Мөхәммәт» рус. «Мухаммед» исемен ул 20-се быуат аҙағында, 1991 йылда Мәккәгә хаж ҡылғандан һуң ҡабул итә һәм был осраҡҡа ҡағылышлы мосолман йолалары нигеҙендә был яңы исеменә «хажи» ҡушылмаһын өҫтәй. Шулай уҡ төп исеме Сухарто ике төрлө яҙылыш менән осрай: индонезия теленең 1970 йылға тиклем ғәмәлдә булған ҡағиҙәләренә ярашлы Soeharto (бында «у» өнө «ое» диграфы аша бирелә) һәм индонезия теленең хәҙерге заман нормалары буйынса Suharto.
Сухарто илгә етәкселек иткән йылдарҙа киң матбуғат сараларында һәм рәсми кимәлдә Индонезияның социаль һәм мәҙәни йолалары нигеҙендә президентҡа ҡарата Пак Ха́рто (индон. Pak Harto) һүҙ бәйләнешен ҡулланыу бигерәк тә популяр була — был ил ағаһы йәшендәге ир-атҡа мөрәжәғәт иткәндә өндәшеү һүҙе йә уның тураһында һөйләгәндә индонезийҙар ғәҙәттә файҙаланған атама. «Pak» һүҙмә-һүҙ тәржемә иткәндә — ата, атай (рус. отец, папаша) һәм шәхси исемдең Ява утрауында йәшәүселәр ҡулланған ҡыҫҡартылған формаһынан ғибәрәт. Көнбайыш илдәре матбуғатында һәм Индонезияның үҙендә һирәгерәк Сухарто шулай уҡ Йылмайыусы генерал (рус. Улыбающийся генерал; ингл. Smiling General, индон. Sang Jenderal yang Tersenyum) ҡушаматы менән дә йөрөтәләр.
# Нальчик

Нальчик (ҡаб.-черк. Налшык, ҡарас.-балҡ. Нальчик, рус. Нальчик) — Рәсәйҙәге Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһының баш ҡалаһы.

# Нальчик
## Билдәле шәхестәре

* Гулина Эльвира Александровна (31.03.1936—21.01.2012), малсылыҡ алдынғыһы. 1960—1988 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Благовещен районының «Степановка» совхозы һауынсыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973). Ике тапҡыр СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1981, 1982).

# Нальчик
## Климаты

Ҡала климаты :
| Күрһәткес | Ғин | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Йыл |
| Уртаса максимум, °C | 1,6 | 2,7 | 7,3 | 15,5 | 21,2 | 24,9 | 27,2 | 26,9 | 22,0 | 15,7 | 8,6 | 4,1 | 15,1 |
| Уртаса температура, °C | −2,5 | −1,7 | 2,7 | 9,5 | 15,2 | 18,9 | 21,4 | 21,0 | 16,1 | 10,3 | 4,3 | −0,1 | 9,6 |
| Уртаса минимум, °C | −6,5 | −6 | −1,8 | 3,6 | 9,2 | 12,9 | 15,6 | 15,1 | 10,2 | 4,9 | 0,1 | −4,2 | 4,4 |
| Яуым-төшөм нормаһы, мм | 36 | 36 | 43 | 63 | 85 | 100 | 81 | 72 | 60 | 53 | 48 | 47 | 724 |
| Сығанаҡ: Worldweather.org ||||||||||||||
# Челубей

Челубе́й (ҡайһы бер сығанаҡтарҙа Чалабай, Челибей, Темир-Мирза йәки Таврул) — XV быуатта яҙылған «Сказания о Мамаевом побоище» тигән әҙәби әҫәр персонажы.

# Челубей
## Йөкмәткеһе

«Сказание о Мамаевом побоище» хикәйәтендә һүрәтләнеүенсә, Челубей физик көс менән генә түгел, хәрби оҫталык менән дә айырылып тора. Сюжет йөкмәткеһе буйынса, 1380 йылдың 8 сентябрендә Куликово һуғышы башланыр алдынан Мамай төмәне ғәскәрҙәренән төрки баһадир Челубей һәм урыҫтар яғынан инок Александр Пересвет алышырға сыға һәм ике алышсы ла, бер үк ваҡытта бер-береһенә Һөңгө ҡаҙап, ошо һуғышта, йәнәһе лә, икеһе лә һәләк була.
Ләкин был эпизод та, Челубей ҙа, Пересветтың инок булыуы ла, моғайын, уйлап сығарылғандыр. Мәҫәлән, ошо яу тураһында бәйән ителгән «Задонщина» хикәйәтендә Пересвет, яуҙың иң ҡыҙыу мәлендә, яланда «поскакивает на своём добром коне, а злачёным доспехом посвельчивает», йәғни һуғыш кейемдәрен ялтыратып, атта сабып йөрөй, ә шул уҡ ваҡытта «иные лежат посечены», йәғни үлеп ятыусылар бар.
«Сказания…»-ның төрлө варианттарында бәшнәктең исемдәре төрлөсә атала: «Темир-мурза» (Киев митрополиты Киприан бәйәнендә), «Таврул». «Челубей» исеме «Киевский синопсис»-тың 1680 йылғы өсөнсө баҫмаһында килеп сыға, тап шул баҫманан «Сказания…»-ның лубок традициялары башланып китә. Из чной литературы XVIII—XIX быуаттарҙағы лубок әҙәбиәтенән «Челубей» исеме үҙенән алдағы барлыҡ исемдәрен тулыһынса ҡыҫырыҡлап сығарып, нәфис әҙәбиәткә һәм сәнғәткә лә инеп китә.
«Челубей (Чалабай)» — яңғырашы буйынса ла, төҙөлөшө буйынса ла фекер йөрөткәндә, ул төрки сығышлы. Бәлки ул ысынлап та селәби булғандыр, йәғни шул титулға эйә бер етәксе. 1393 йылда Икенсе Болгар батшалығының баш ҡалаһы Велико-Тырновоныяулап алған Морат Беренсенең улы «Селәби әмир» исемен йөрөткән бит.

# Челубей
## Челубей образы мультипликацияла

* Лебеди Непрядвы (1980; СССР), режиссёр - Роман Давыдов.
* Пересвет и Ослябя (2010; Россия), режиссёр - Станислав Подивилов.
# Кичминка

Кичминка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Немда йылғаһының һул ярына тамағынан 94 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Кичминка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300412111100037389
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103738
* Бассейн коды — 10.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Бейернаумбург

Бейернаумбург (нем. Beyernaumburg) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 778 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,61 км². Диңгеҙ кимәленән 247 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6528 һәм автомобиль коды — MSH.
# Замандаш гәзите

«Замандаш» — ижтимағи‑сәйәси гәзит. «Урал» башҡорт халыҡ үҙәгенең баҫмаһы.

# Замандаш гәзите
## Мәғлүмәт

1990—92 йылдарҙа Өфөлә, Мәсетле районы Оло Ыҡтамаҡ ауылында һәм Салауат районы Малаяҙ ауылында айына 2 тапҡыр башҡорт һәм урыҫ («Современник»; айырым материалдары) телдәрендә сыҡҡан. Гәзиттә «Урал» башҡорт халыҡ үҙәгенең 1989—90 йылдарҙағы съездар резолюциялары һәм ҡарарҙары, тарихи һәм архив материалдары баҫылған, башҡорт халҡының хәҙерге хәле һәм үҫеше яҡтыртылған.
# Секша (Тальша ҡушылдығы)

Секша — Рәсәй йылғаһы. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тальша йылғаһының уң ярына тамағынан 6,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Секша (Тальша ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уводь йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ока ҡушылдыҡтары бассейны Мокша йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010301012110000033199
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003319
* Бассейн коды — 09.01.03.010
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Идол (Ней ҡушылдығы)

Идол — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нея йылғаһының һул ярына тамағынан 179 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.

# Идол (Ней ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300312110000016171
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001617
* Бассейн коды — 08.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Башҡорт аты (фестиваль)

«Башҡорт аты» — легендар башҡорт атын һаҡлау һәм данлауға арналған республика фестивале.

# Башҡорт аты (фестиваль)
## Тарихы

«Башҡорт аты» беренсе республика фестивале Башҡортостан Республикаһы Башлығының 2022 йылдың 24 майындағы 242-се Указына ярашлы ойошторола һәм 2022 йылдың 29-30 июлендә Баймаҡ районының Граф күле буйында үтә. Сараға 5 меңдән ашыу кеше килә, шул иҫәптән Ҡалмыҡстан Республикаһы башлығы Бату Хасиков етәкселегендәге ҙур делегация. Шулай уҡ Ҡаҙағстан, Ҡырғыҙстан, Тажикстан һәм Рәсәйҙең 20 төбәгенән делегациялар ҡатнаша. Фестивалдең почетлы ҡунағы РФ Дәүләт Думаһы депутаты, журналист һәм йәмәғәт эшмәкәре Тимофей Баженов була.
Фестиваль сиктәрендә Башҡортостан тарихында иң ҙур атлы парад ойошторола, унда Мәскәүҙән, Башҡортостандан, Татарстандан, Пермь крайынан, Ҡабарҙы-Балҡарҙан, Ҡалмыҡстандан, Саха-Якутиянан, Рязань, Ырымбур һәм Силәбе өлкәләренән, Дағстандан, Таулы Алтайҙан, Ҡаҙағстандан һәм Ҡырғыҙстандан 500 һыбайлы ҡатнаша.

# Башҡорт аты (фестиваль)
## Һөҙөмтәһе

Фестивалдең иң ҙур һөҙөмтәһе булып Башҡортостан Башлығы Радий Хәбировтың Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы структураһында башҡорт атын һаҡлау, өйрәнеү, йылҡысылыҡты, ҡымыҙ эшләүҙе һәм ҡымыҙ менән дауалауҙы, йылҡысылыҡҡа бәйле кәсепселекте үҫтереү буйынса Башҡорт аты институтын булдырыу инициативаһы тора. Ул Шишмә районында Күсмә цивилизациялар Евразия музейы майҙансығында урынлашасаҡ.

# Башҡорт аты (фестиваль)
## Ойоштороусылар

* Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте;
* Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығы;
* Башҡортостан Республикаһы Ауыл хужалығы министрлығы;
* Башҡортостан Республикаһы Спорт министрлығы;
* Башҡортостан Республикаһы Сауҙа һәм хеҙмәтләндереү министрлығы;
* Баймаҡ районы хакимиәте;
* «Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (конгресы)» халыҡ-ара йәмәғәт ойошмалары берлеге;
* «Мәргән уҡсы» автономиялы коммерцияға ҡарамаған ойошма;
* Башҡортостан Республикаһында башҡорт тоҡомло аттарын һаҡлау һәм үҫтереү буйынса «Ирәндек» хәйриә фонды.
# Пуниг-Соим

Пуниг-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кевын-Соим йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Пуниг-Соим
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300031371
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303137
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Нюра (Мод-Ега ҡушылдығы)

Нюра — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Морд-Ега йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Нюра (Мод-Ега ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010600112115300017976
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301797
* Бассейн коды — 14.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Енг-Харвута

Енг-Харвута — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хусь-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Енг-Харвута
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15040000212115300052934
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305293
* Бассейн коды — 15.04.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3