yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Мань-Я (Хура ҡушылдығы)

Мань-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хура йылғаһының уң ярына тамағынан 95 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Мань-Я (Хура ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300024826
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302482
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Варм-Шепыль-Муч

Варм-Шепыль-Муч — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чижапка йылғаһының һул ярына тамағынан 84 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Варм-Шепыль-Муч
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010800112115200032663
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203266
* Бассейн коды — 13.01.08.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Кесе Инжул

Кесе Инжул — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2542/1799/100 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Кесе Инжул
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400112115200014159
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201415
* Бассейн коды — 13.01.04.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ишем (мәғәнәләр)

Ишем - күп мәғәнәле һүҙ, ул исем-фамилияларҙа ла, топонимикала ла, гидронимдарҙа осрай.

# Ишем (мәғәнәләр)
## Исемдәрҙә

Ишем - дуҫым, иптәшем тигәнде аңлата тигән шәрехләү бирелә "Башҡорт исемдәре" тигән китапта
* Ишембай - дуҫтарға бай. Хәҙерге заманда Ишембаев фамилиялары осрай
* Ишембәт - ишем+бәт(өммәт, халыҡ)
* Ишемғол - ишем+ҡол
* Ишемғужа - ишем+ғужа (хужа)
* Ишемйәр - иш+йәр
* Ишмәкәй - Иш(е)мәкәй - исемдең иркәләтеп әйтелеүе.

# Ишем (мәғәнәләр)
## Исемдәрҙә
### Персоналийҙар

* Баһуманов Аҫылғужа Ишемғужа улы -(20 октябрь 1945 йыл — 25 февраль 2005 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, шағир, журналист һәм тәржемәсе.
* Ишембай Аҡбирҙин - (1770—1831) — Ағиҙел йылғаһының һул яҡ ярында Ишембай ауылына нигеҙ һалыусы (беренсе тапҡыр 1815 йылда теркәлгән).
* Ишембаев Ринат Сәхиулла улы - (1976 йылдың 5 авгусында тыуған, Ишембай, БАССР) — Рәсәй шашкасыһы, судья. Халыҡ‑ара шашка уйындары буйынса халыҡ‑ара мастер (2001).
* Булат Ишемғол - (Ғабдрахман Закир улы Ғабдрахманов; 16 февраль 1900 йыл — 10 июль 1938 йыл) — комсомол, партия һәм матбуғат эшмәкәре, яҙыусы һәм журналист.
* Ишемғолов Марат Баязит улы - (29 август 1948 йыл — 24 сентябрь 2013 йыл) — хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре, 2001—2013 йылдарҙа Ауырғазы районы хакимиәте башлығы.
* Ишемғолов Әмир Миңләхмәт улы - (22 май 1960 йыл) — ғалим-зоотехник, умартасылыҡ белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы, хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре.
* Ишембаева Хәжәр Сәғит ҡыҙы - (8 март 1908 йыл — 18 октябрь 1991 йыл) — I Бөтә Союз колхозсы-ударниктар съезы делегаты (1933)
* Ишемйәрова Лилиә Рауил ҡыҙы - (1976 йыл, 19 июль) - Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы, халыҡ-ара һәм республика конкурстары лауреаты, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы

# Ишем (мәғәнәләр)
## Топонимикала
### Ҡала-ауылдар

* Ишем (Ишембай районы) - (рус. Ишимово) — Башҡортостандың Ишембай районындағы ауыл.
* Ишем (Мишкә районы) - (рус. Ишимово) — Башҡортостандың Мишкә районындағы ауыл.
* Ишем (Пермь крайы) - (Түбәнауыл, Төбәнауыл, Баҡсауыл рус. Ишимово) — Пермь крайының Барҙы районындағы башҡорт ауылы, Березники ауыл биләмәһенә керә.
* Ишем (Төмән өлкәһе) - (рус. Иши́м) — Рәсәйҙең Төмән өлкәһендәге ҡала, Ишем районының административ үҙәге.

# Ишем (мәғәнәләр)
## Топонимикала
### Йылғалар

* Ишем (йылға) - (рус. Иши́м, ҡаҙ. Есіл) — Ҡаҙағстандағы һәм Рәсәй Федерацияһындағы йылға, Иртыштың һул яғынан ҡойған, иң оҙон ҡушылдығы.

# Ишем (мәғәнәләр)
## Сығанаҡ

* Т. Кусимова, С. Бикҡолова. Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 54-се бит
# Сивец (Ворона ҡушылдығы)

Сивец — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ворон йылғаһының һул ярына тамағынан 7,7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.

# Сивец (Ворона ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суда, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200212110000007890
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000789
* Бассейн коды — 08.01.02.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡаһарманов Ғәлиән Ғәйнетдин улы

Ҡаһарманов Ғәлиән Ғәйнетдин улы — башҡорт теле белгесе, педагог. 1946 йылда Башҡорт АССР-ы Ейәнсура районы Үрген ауылында тыуған. Урта мәктәпте тамамлағас, Башҡорт дәүләт университетына уҡырға инә. Уны, дипломлы һәм фән өлкәһендәге өмөтлө йәш белгесте, 1969 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтына эшкә ебәрәләр. Ошо көнгә саҡлы ғалим шул уҡ йортонда хеҙмәт итә.
Ғ. Ғ. Ҡаһарманов башҡорт теленең лексикаһы буйынса студенттарға дәрестәр бирә, шул уҡ ваҡытта аспирантурала уҡыуын дауам итә. Ижтимағи-сәйәси терминологияны ентекле өйрәнеп, уның структур-семантик үҙенсәлектәрен асыҡлай. Башҡорт тел белгесе, ғалим З. Ғ. Ураҡсин етәкселегендә «Башҡорт әҙәби телендә ижтимағи-сәйәси терминологияның формалашыуы һәм үҫеше» тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 170-тән ашыу фәнни һәм методик хеҙмәт авторы. Рәсәй Федерацияһының мәғариф отличнигы.

# Ҡаһарманов Ғәлиән Ғәйнетдин улы
## Хеҙмәттәре

* Башҡорт теленең лексикаһы һәм терминологияһы.
# Парк менән һыу ҡыуҙырғыс башня (Кольмар)

Парк менән һыу ҡыуҙырғыс башня (франц. D Château eau, du Parc Château eau d) — Францияның Кольмар ҡалаһындағы архитектура һәм тарихи иҫтәлекле урындарҙың береһе. Avenue Raymond Poincarré адресы буйынса урынлашҡан. Һыу ҡыуҙырғыс башня тарихи ҡомартҡы тип танылған.

# Парк менән һыу ҡыуҙырғыс башня (Кольмар)
## Тарихы

Кольмар ҡалаһында һыу ҡыуҙырғыс башня эльзас ерҙәрендә иң боронғо башняларҙың береһе тип иҫәпләнә. Ул 1880-се йылдарҙа ҡалала эсәр һыуҙы бүлеү һәм көйләү функцияларын үтәй. Башня неоготик стилдә төҙөлгән, ул ҡаланың иң бейек нөктәһендә урынлашҡан. Шундай ҡалҡыулыҡтар Кольмар өсөн ул ваҡытта хас булған. 53 м бейеклегендәге башня үҙ эсенә 1200 куб. метр һыуҙы һыйҙыра ала. 1984 йылдан башня тәғәйенләнеше буйынса ҡулланылмай, әммә архитектура объекты булараҡ ҡыҙыҡһыныу уята.
Башня баҡса менән уратып алынған (франц. D du Parc Château Eau), уның территорияһы 14 сутый ерҙе биләй. Был баҡсала иҫке ағастар үҫә. 450 квадрат метр майҙанда розарий ойошторолған. Һыу ҡыуҙырғыс башня эргәһендәге был паркты йыш ҡына парк итеп түгел, ә яҡында урынлашҡан суд апелляцияһы паркы тип атайҙар. 1907 йылда паркта, көньяҡтан инеү урынында скульптор Огюст Бартольди хөрмәтенә һәйкәл ҡуйылған. Паркта ҡыҙыл ағастың ҡайһы бер төрҙәре һәм һаҙ кипарисы үҫә. Парк территорияһында күп һанлы эскәмйәләр бар.
Башняның архитекторы Жан-Батист-Виктор Юэн. Инженер — Анри Брунер.
Кольмарҙағы һыу ҡыуҙырғыс башня — тарихи француз ҡомартҡыһы.
# Сәфиуллин Ғәйфулла Сәфиулла улы

Сәфиуллин Ғәйфулла Сәфиулла улы (рус. Сафиуллин Гайфулла Сафиуллинович 1906 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой.

# Сәфиуллин Ғәйфулла Сәфиулла улы
## Биографияһы

Сәфиуллин Ғәйфулла Сәфиулла улы 1906 йылда элекке Башҡортостандың Йомағужа районында тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына Йомағужа районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 275-го кавалерия полкының 3-сө эскадронында ҡылыссы һәм ат дағаларын яһаусы булып хеҙмәт итә. 1942 йылдың 15 декабрендә «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнә. Бүләкләү ҡағыҙында уның тураһында былай тип яҙылған:
* 3-сө эскадрон ҡылыссыһы ҡыҙылармеец Сәфиуллин Ғәйфулла Сәфиулла улы эскадрондың аттары өсөн ҡулдан дағалар һәм ҡаҙаҡтар эшләй, был составты күсеү юлдарында һаҡлап ҡалыуға булышлыҡ итә. Һөжүм итеү һуғыштары ваҡытында һуғыш яланынан ҡоралдары менән 22 яралы һалдатты алып сыға.
# Михаил Вербицкий һәйкәле (Львов)

Михаил Вербицкий һәйкәле — композитор, Украина гимны «Ще не вмерла України…» музыкаһы авторы Михаил Вербицкийҙың һәйкәле Львов ҡалаһында урынлашҡан. Һәйкәл Бандера һәм Вербицкий урамдары сатына ҡуйылған. Был инде Вербицкийҙың икенсе һәйкәле, беренсе һәйкәле Яворов (Украинаның Львов өлкәһе) ҡалаһында, Львовтан көнбайышҡа табан 50 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Һәйкәлдең ҡуйылыу хаҡы 0,78 миллион гривна (Өлкә советы рәйесе урынбаҫары В. Пятак һүҙҙәре буйынса урындағы үҙидара органдары һәйкәлде финанслауҙы күҙҙә тотоу өсөн үҙҙәренең бюджетына төҙәтмәләр индерә)). Һәйкәл 2015 йылдың 27 декабрендә асыла. Асыу тантанаһына өс йөҙ тирәһе кеше килә. Сара һәйкәлгә сәскәләр һалыу һәм ҡаланың сәйәси һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәренең сығыштары менән тамамлана. Һәйкәлде асҡандан һуң концерт үтә.

# Михаил Вербицкий һәйкәле (Львов)
## Тасуирламаһы

Иҫтәлекле композиция бронзанан яһалған Вербицкийҙың скульптураһынан, шулай уҡ гранит стеланан тора, стелала украин гимны көйөнөң ноталары уйып яҙылған. Стелала шулай уҡ аҡ мәрмәрҙән Украина картаһы һүрәтләнгән. Композицияның баштағы бейеклеге 3.5 м, әммә һуңынан 2.9 м тиклем ҡыҫҡартыла. Һәйкәл тирәләй сквер төҙөкләндереү күҙаллана.
# Шкёлен

Шкёлен (нем. Schkolen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 2684 кеше йәшәй. Майҙаны — 53,3 км². Диңгеҙ кимәленән 210 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7619 һәм автомобиль коды — SHK.
# Ахыркапы маяғы

Ахыркапы маяғы (төр. Ahırkapı Feneri) — ғәмәлдәге тарихи маяҡ, Сарайбурну морононда, Истанбулдың Европа ярында, Фәтих районының Ахыркапы кварталында урынлашҡан. Ахыркапы маяғын Азия ярында урынлашҡан Кадыкей Инчибурну маяғы менән тоташтырған тура һыҙыҡ Истанбул портының көньяҡ сиген аңлата. Маяҡтар араһы яҡынса 2.8 км.

# Ахыркапы маяғы
## Тарихы

Фараз буйынса, маяҡтың барлыҡҡа килеүенә уның эргәһендәге карап һәләкәте сәбәпсе була. 1755 йылда Мысырға йүнәлгән сауҙагәр карабы Кумпкапа яры янында төндә, насар һауа шарттары арҡаһында ҡомға терәлә. Карап һәләкәте тураһында ишетеп, ғосман солтаны Ғосман III моряктарҙы ҡотҡара. Был һыуҙа хәүефһеҙ йөҙөүҙе тәьмин итеү өсөн, солтан бойороғо буйынса, капудан - паша ҡала диуарында бейеклеге 40 метр булған Ахыркапы маяғын төҙөтә. Маяҡ аҡ башня формаһында була һәм зәйтүн майында эшләй.
1857 йылда, солтан Әбдел-Мәжит I яңы маяҡты сафҡа индерә, ул француз инженерҙары тарафынан Ахыркапы тирәһендә, Топкапы һарайынан көньяҡта, ҡала диуарҙары янында төҙөлә. 1958 йылда маяҡ Босфорҙан Кеннеди урамы менән айырыла, әммә тәғәйенләнеше буйынса ҡулланылыуын дауам итә.

# Ахыркапы маяғы
## Архитектураһы

1857 йылда төҙөлгән маяҡ беҙҙең көнгә тиклем үҙгәрешһеҙ тиерлек килеп еткән. Маяҡ 89 м бейеклектәге, уртаһында ҡара горизонталь һыҙаты булған, конус формаһындағы аҡ башнянан ғибәрәт. Яҡтылыҡ 118 метр бейеклектә урынлашҡан. Башта маяҡ кәрәсин менән эшләй, һуңынан уны карбид лампаһына күсерәләр. Әлеге ваҡытта маяҡ электр ҡулланып эшләй. Маяҡ фонарҙарының биш йөҙ миллиметрлы көҙгөлө линзалары бар, лампаларының ҡеүәте 1000 ватт. Ғәҙәти режимда маяҡ һәр 6 секунд һайын 30 саҡрым алыҫлыҡта күренгән емелдәүсе сигналдар бирә. Томан ваҡытында сигнал һәр 20 секунд һайын бирелә.
Ахыркапы маяғы Төркиәлә «TUR-056» коды аҫтындағы маяҡтар исемлегенә индерелгән, һәм TC1ALH радиосигналдары бар. Маяк Яр ҡотҡарыу һәм хәүефһеҙлек идараһы ҡарамағында(төр. Kıyı Müdürlüğü Emniyeti Genel).
# Кураган

Кураган — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының уң ярына тамағынан 442 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.

# Кураган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100004066
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100406
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ғәйетбаев

Ғәйетбаев — башҡорт ир-ат фамилияһы. Ғәйетбай исеменән барлыҡҡа килгән. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.
Ғәйетбаева — башҡорт ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

# Ғәйетбаев
## Билдәле йөрөтөүселәр

* Ғәйетбаев Мөхтәр Бәҙетдин улы (1917 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры,
* Ғәйетбаев Наил Әсхәт улы (1948) — шағир, яҙыусы, драматург.
# Нәжип (исем)

Илдар — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Нәжип исеме бар.

# Нәжип (исем)
## Этимологияһы

Нәжип исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән. Башҡортса тәржемәһе аҡ һөйәк, аҫыл зат; аҡыллы, һәләтле, арҙаҡлы, затлы нәҫелдән, юғары ҡатламдан тигәнде аңлата.

# Нәжип (исем)
## Билдәле кешеләр

Вәлитов Нәжип Хәтмулла улы (15 февраль 1936 йыл — 3 октябрь 2008 йыл) — ғалим-химик-технолог, 1987—2003 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1978), профессор (1985). СССР‑ҙың нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте отличнигы (1981), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1985). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1976), Халыҡтар Дуҫлығы (1986) ордендары кавалеры.
Иҙелбаев Нәжип Сафа улы, Нәжип Иҙелбай (12 март 1912 йыл — 1 октябрь 1991 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан шағир, драматург, тәржемәсе. 1974 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры.
Хәмитов Нәжип Шәңгәрәй улы (5 ноябрь 1898 йыл — 5 сентябрь 1943 йыл) — СССР-ҙың Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған хәрби эшмәкәре. Уҡсылар корпусы командиры, генерал-майор (1943). Ленин, Ҡыҙыл Байраҡ һәм 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры.
Хәмитов Нәжип Вилен улы (17 ғинуар 1963 йыл) — СССР һәм Украинаның ғалим-философы, яҙыусы һәм психоаналитик. Украина Милли Фәндәр академияһының Григорий Сковорода исемендәге Философия институты философик антропология бүлегенең әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәре. Философия фәндәре докторы (1998), профессор (2007). Генерал-майор Хәмитов Нәжип Шәңгәрәй улының ейәне.
Садиҡов Нәжип (Нәғим) Минһажетдин улы (рус. Садыков Назип (Нагим) Миниязевич (Минязевич); 4 август 1914 йыл — 19 октябрь 2003 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия кесе сержанты. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.
Талипов Нәжип Талип улы (1912 йыл — 23 февраль 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, рядовой, ҡыҙылармеец.
Вәлитов Нәжип Хатмулла улы (15 февраль 1936 йыл — 3 октябрь 2008 йыл — химик, физик-химик, Рәсәй Федерацияһы, XX, XXI быуат ғалимы, технология, етештереүҙе ойоштороу белгесе, уйлап табыусы һәм педагог.
Жиһанов Нәжип Ғаяз улы (15 ғинуар 1911 йыл — 2 июнь 1988 йыл) ― совет татар композиторы, педагог, йәмәғәт эшмәкәре. СССР-ҙың халыҡ артисы (1957). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1981). Ике тапҡыр икенсе дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1948, 1950). СССР Дәүләт премияһы рауреаты (1970). 16 симфония, 8 опера, 3 балет, күп һанлы камера, вокаль, инструменталь әҫәрҙәр авторы.
# Пужа

Пужа — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кенга йылғаһының һул ярына тамағынан 126 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.

# Пужа
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Кеть йылғаһы ҡушылған урынған Васюган йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кеть, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010700112115200028782
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202878
* Бассейн коды — 13.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Талкаш

Талкаш — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ночная йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Талкаш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100003502
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100350
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Хопты-Егарт

Хопты-Егарт — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Иш-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Хопты-Егарт
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300021613
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302161
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Вакульский Александр Васильевич

Вакульский Александр Васильевич (28 август 1922 йыл — 31 июль 1990 йыл) — Советтар Союзы Геройы (1945). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби осоусы, Совет Армияһы майоры.

# Вакульский Александр Васильевич
## Биографияһы

Вакульский Александр 1922 йылдың 28 авгусында Ҡалтыман ауылында (хәҙерге — Башҡортостандың Иглин районы) тыуған. Мәктәптең туғыҙ класын тамамлай, Өфө моторҙар эшләү заводында токарь булып эшләй, бер үк ваҡытта Өфө аэроклубында уҡый. 1941 йылдың апрелендә Вакульский Өфө ҡалаһы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһына хеҙмәткә саҡырыла. Тамбовта хәрби авиация осоусылары мәктәбен тамамлаған. 1943 йылдың июненән — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. 1945 йылдың апреленә капитан Александр Вакульский 3-сө Белорус фронтының 3-сө һауа армияһы 211-се штурмлау авиадивизияһы 949-сы штурмлаусы авиаполктың эскадрилья командиры була.
1945 йылдың апреленә ҡарата Вакульский 95 хәрби осош яһай. Шуларҙың 77-һендә — 2-15 самолеттан торған төркөмдө дошмандың тере көстәре һәм техникаһы тупланмаһы урынлашҡан ерҙе асыҡлау һәм штурмлауға алып бара. Штурмовигында шәхсән үҙе яҡынса 280 дошман һалдатын һәм офицерын, 55 автомашинаһын, 16 йөк арбаһын, 9 артиллерия орудиеһын, 5 танкын, 12 артиллерия зенит батареяһын, 5 миномет батареяһын, боеприпастар менән 2 һәм яғыулыҡ менән 3 складын, 7 тимер юл эшелонын, яғыулыҡ менән 3 цистернаһын юҡ итә. 17 һауа һуғышында ҡатнаша, был һуғыштар барышында уның атыусыһы 1 немец самолетын бәреп төшөрә. Тик 19 марттан алып апрель аҙағынаса Вакульский эскадрильяһы 97 хәрби осош яһай, шул уҡ ваҡытта бөтөнләй юғалтыуҙар кисермәй.
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 29 июнендәге Указы менән капитан Александр Вакульский юғары Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була, Ленин ордены һәм 7469-сы номерлы «Алтын йондоҙ» миҙалы тапшырыла.
1946 йылда Вакульский майор дәрәжәһендә запасҡа сығарыла. Юғары осоу әҙерлеге мәктәбен тамамлағандан һуң, граждандар һауа флотында эшләй.Одесса өлкәһенең Измаил ҡалаһында йәшәй, 1990 йылдың 31 июлендә вафат була.
Шулай уҡ өс Ҡыҙыл Байраҡ ордены, ике I дәрәжә һәм бер II дәрәжә Ватан һуғышы ордены, бер нисә миҙал менән бүләкләнгән.
# Скороходиха

Скороходиха — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2882/30 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Скороходиха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200712115200006802
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200680
* Бассейн коды — 13.01.02.007
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Һул Тиутей-Яха

Һул Тиутей-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тиутей-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 272 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Һул Тиутей-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300040344
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304034
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кесе Мәнәүез (йылға)

Кесе Мәнәүез (рус. Малый Менеуз) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мәнәүез йылғаһының һул ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Кесе Мәнәүез (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201312111100024649
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102464
* Бассейн коды — 10.01.02.013
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1