yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Әүжән-Петровка заводтары

Әүжән-Петровка заводтары — Ағиҙел йылғаһының ҡушылдыҡтары — Оло Әүжән һәм Көхтөр йылғаларындағы металлургия заводтары.
Заводтарға граф П. И. Шувалов 1755—1756 йылдарҙа нигеҙ һала һәм тимер рудниктары, күмер яндырыу, суйын иретеү һәм сүкеш етештереү производстволарынан тулы ҡанлы комплекс булдыра, шулай уҡ Ағиҙел йылғаһында пристанде төҙөү продукцияны Түбәнге Новгородҡа тиклем йөк ташыу өсөн мөмкинлек бирә. Эш көсө сифатында граф Шувалов Калуга губернаһынан үҙенең крәҫтиәндәрен күсереп алып килә. 1760 йылда заводтарҙы Евдоким Демидов һатып ала.
Пугачев ихтилалының башына 1773 йылда завод комплексына ике домна мейесен һәм 12 крица горны и ҡорос иретеү өсөн ике горны, табаҡлы тимер етештереү өсөн һыу тәгәрмәсенә беркетелгән 12 сүкеш инә. 17 октябрҙә Пугачев Әүжән-Петровка заводтарына завод приказчиктарына һәм крәҫтиәндәренә үҙенең указдары менән атаман Хлопушаны ебәрә. Баш күтәреүселәр өсөн пушкалар һәм йәҙрәләр ҡойоуҙы ойоштороу кәрәк була. Ысын император Петр Федоровичтән ебәрелеүендә завод крәҫтиәндәрен инандырып, Хлопуша был эште атҡарып сыға, бынан тыш, 500 кешенән торған полк булдыра, заводтарҙа 6 пушка, 120 йылҡы малы, үгеҙ көтөүен алып, Бәрҙе биҫтәһенә кире ҡайта. Пугачев Хлопушаға полковник дәрәжәһен бирә. Ырымбур эргәһендә тар-мар ителгәндән һуң, 1774 йылдың яҙында, Пугачев армияһының ҡалдыҡтары 8 апрелдә Әүжән-Петровка заводтарына килә һәм бында 12 апрелгә тиклем ҡала. Урындағы Әүжән полкын үҙенә ҡушып, пугачевсылар Белорет заводына табан йүнәләләр. Ғәскәр киткәндән һуң бушап ҡалған заводтар бер айҙан ихтилалсы-башҡорттар тарафынан үртәлә.
1778 йылда, 4 йыл үткәс кенә, заводтар тергеҙелә, әммә элекке етештереүсәнлек кимәленә өлгәшеп булмай. Артабан заводтарға В. С. Демидов, 1796 йылдан — М. П. Губин, 1858 йылдан — Н. Е. Тимашев, 1859 йылдан — Д. Е. Бенардаки хужа булалар. Бенардаки исеме менән заводтарҙың яңырыуы һәм технологик үҫеше бәйле. 1870 йылдарҙа Д. Е. Бенардакиҙың вариҫтары хәлһеҙлеге (банкрот булыу) арҡаһында заводтар дәүләт ҡаҙнаһына тапшырыла. 1897 йылда Түбәнге Әүжән заводы яна, бынан һуң Үрге Әүжән заводын Урал-Волга металлургия йәмғиәте һатып ала, 1900—1918 йылдарҙа заводтар Комаров тимер рудаһы ятҡылыҡтары һәм Көньяҡ Урал тау заводтарының йәмғиәт идаралығы ҡарамағына күсерелә.
# Ускат

Ускат — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының һул ярына тамағынан 546 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.

# Ускат
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300312115200010268
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201026
* Бассейн коды — 13.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Үтәшев Фәрит Зәйнулла улы

Үтәшев Фәрит Зәйнулла улы (15 ноябрь 1947 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең инженер‑механигы. БР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2012), техник фәндәр докторы (1992). Башҡортостандың атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1997).

# Үтәшев Фәрит Зәйнулла улы
## Биографияһы

Фәрит Зәйнулла улы Үтәшев1947 йылдың 15 ноябрендә Калининград өлкәһенең Советск ҡалаһында тыуа.
1972 йылда Өфө авиация институтын инженер-механик һөнәре буйынса тамамлай. 1974 йылдан алып шунда уҡ эшләй: 1982 йылдан башлап «Тантал» махсус конструкторлыҡ-технология бюроһының ҙур габаритлы деталдәр эшләү технологияһы бүлеге мөдире, 1987 йылдан — баш инженер вазифаһын биләй.
1989 йылдан алып Фәрит Үтәшев Металдарҙың үтә һығылмалылығы проблемалары институтында эшләй башлай: 1990 йылдан — ҡыҙҙырыуға сыҙамлы иретмәләрҙе йәйеү технологияһы бүлеге мөдире, 2006 йылдан башлап — баш ғилми хеҙмәткәр, 2014 йылдан — сектор мөдире булып эшләй.
1992 йылда Фәрит Зәйнулла улы техник фәндәр докторы исемен яҡлай. 1997 йылда Башҡортостандың атҡаҙанған уйлап табыусыһы исеменә лайыҡ була. 2012 йылдан ул Башҡортостан Республикаһы фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы була башлай.
Үтәшевтың ғилми эшмәкәрлеге металлдан булған материалдарҙа ультраваҡ бөртөклө һәм нанокристаллик структураны формалаштырыуға, ҡыҙҙырыуға сыҙамлы иретмәләрҙе баҫым ярҙамында эшкәртеүгә бағышланған. Үтәшев ҡарамағында металдарҙы һәм иретмәләрҙе үтә һығылмалы итеп локаль деформациялау технологияһы, ҡыҙҙырыуға сыҙамлы никель иретмәләренән һәм титан иретмәләренән үтә һығылмалы ярымфабрикаттар яһау, прокатлау юлдары менән ҙур габаритлы деталдәрҙе әҙерләү ысулдары, йәйеү станының өр-яңы тибы, күсәргә ҡарата симметрик деталдәрҙе прокатлауға кәрәк булған автоматлаштырылған линиялар уйлап табылған.
Фәрит Зәйнулла улының 150 тирәһе ғилми хеҙмәте һәм 55 уйлап табыуы бар.

# Үтәшев Фәрит Зәйнулла улы
## Ғилми хеҙмәттәре

* Сверхпластичность, измельчение структуры и обработка труднодеформируемых сплавов. Мәскәү, 2002 (авторҙ.)

# Үтәшев Фәрит Зәйнулла улы
## Наградалары һәм исемдәре

* БР фәндәр академияһының мөхбир ағҙаһы (2012)
* Башҡортостандың атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1997)
# MedlinePlus

Medlineplus — АҠШ-тың Милли медицина китапханаһы (United States National Library of Medicine) тарафынан булдырылған веб-сайт.

# MedlinePlus
## Сайттың йөкмәткеһе

MedlinePlus үҙ эсенә:
* АҠШ-тың Милли һаулыҡ һаҡлау институттарынан һәм башҡа сығанаҡтарҙан 650-нән ашыу ауырыу (сир) тураһында киң мәғлүмәтәт
* Интерактив уҡыу программалары
* Дауаханалар һәм табиптар исемлеге
* Медицина энциклопедияһы (adam.com Health Illustrated Encyclopedia)
* Медицина һүҙлеге (Merriam-Webster)
* Испан телендә медицина мәғлүмәтедә
* Рецепт буйынса һатылған һәм рецептһыҙ сығарылған дарыуҙар тураһында тулы мәғлүмәт
* Киң мәғлүмәт сараларынан медицина мәғлүмәттәре
* Дарыуҙарҙың меңәрләгән клиник һынауҙарына һылтанмалар.
# Булатов Зәкир Мәсәлим улы

Булатов Зәкир Мәсәлим улы (рус. Булатов Закир Масалимович) (12 ноябрь 1911 йыл — 5 май 1990 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, гвардия өлкән сержанты, тоҫҡаусы. 112 -се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкы 2 -се эскадроны яугиры. I дәрәжә Ватан һуғышы (1985), «Ҡыҙыл Йондоҙ» (1945) ордендары кавалеры.

# Булатов Зәкир Мәсәлим улы
## Биографияһы

Зәкир Мәсәлим улы Булатов 1911 йылдың 12 ноябрендә Башҡортостандың Баймаҡ районы Әбделкәрим ауылындатыуған. 1942 йылдың 31 декабрендә БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында (1943 йылдың февраленән алып 16-сы гвардия Чернигов дивизияһы) хеҙмәт итә, 58-се гвардия кавалерия полкының 2-се эскадронында танкыға ҡаршы ҡоралдан (ПТР) тоҫҡаусы була. Һуғыш йылдарында күрһәткән тиңһеҙ батырлыҡтары өсөн хәрби наградаларға лайыҡ була. Хәрби юлын дивизия составында тулыһынса үтә. 1946 йылда демобилизациялана һәм тыуған яҡтарына ҡайта. Сибай ҡалаһында Башҡортостан баҡыр-көкөрт комбинаты руднигында ҡаҙып үтеүсе булып эшләй (1952—1960 йылдар).
1990 йылдың 5 майында Сибай ҡалаһында вафат була һәм шунда ерләнә.

# Булатов Зәкир Мәсәлим улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1945)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1944)

# Булатов Зәкир Мәсәлим улы
## Хәтер

Булатов Зәкир Мәсәлим улының исеме Сибай ҡалаһының «Улар Еңеү менән ҡайтты» китабына индерелгән.
# Янсыҡ

Янсыҡ (рус. кисе́т) — аҡса, ваҡ нәмәләр һ.б. өсөн ауыҙын бөрмәләп, баулап тегелгән бәләкәй тоҡсай

# Янсыҡ
## Ҡулланылышы

Йыш ҡына янсыҡ тәмәке һаҡлау өсөн ҡулланылған. Башҡорттарҙа яуға киткәндә бәләкәй генә янсыҡта иҫтәлекле берәй нәмә һалып алыу йолаһы ла булған, янсыҡ үҙе лә, ҡулдан тегеп, сигелгән әйбер булараҡ, тыуған яҡ, бүләк иткән яҡын кеше иҫтәлеге итеп ҡаралған.
Башҡорт халҡында янсыҡты килен булып төшкәндә еңгәләр ҡәйнештәренә бүләк итеү йолаһы йәшәгән.
Төркиәлә борон солтандар оүҙ иткән кешеләренә янсыҡҡа һалып алтын бүләк итә торған булған.
Шулай уҡ әлеге ваҡытта ла кеҫә телефоны, MP3-плеер һәм башҡа ҙур булмаған гаджеттар, сауҙала биҙәүестәр һалып һатыу өсөн заманса башҡарылышлы янсыҡтар файҙаланыла.

# Янсыҡ
## Әҙерләнелеше

Ҡулдан әҙерләнгән янсыҡ өсөн төрлө материалдар (туҡыма, күн) ҡулланыла. Уларҙы сигеп, мәрйен баҫып, һүрәт төшөрөп, аппликациялар менән дә эшләйҙәр.

# Янсыҡ
## Фольклорҙа

Ҡыуғында йөрөгәндә (һал менән йөҙгәндә) атаҡлы ҡыуғынсы сығарған ошо "Ғәббәс йыры"н башҡара торған булғандар

# Янсыҡ
## Башҡа өлкәләрҙә

Янсыҡ идеяһы кулинарияла "янсыҡ" тигән һүҙ менән аш-һыу атамалары ла уйлап сығарыу өсөн ҡулланыла: мәҫәлән, "Балыҡлы янсыҡ" (рус. Кисеты с рыбой)
Хәҙер электрон янсыҡтар ҙа (рус. электронный кошелек - аҡса янсығы мәғәнәһендә) килеп сыҡты

# Янсыҡ
## Видео

Зәки Вәлиди тураһында төшөрөлгән телефильм "Янсыҡ" тип атала.
* YouTube сайтында Видео Янсыҡ

# Янсыҡ
## Шулай уҡ ҡара

* Сумка
Викиһүҙлектә Янсыҡ
# Лопшанга

Лопшанга — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе,Марий Эл Республикаһы,Кострома өлкәһе,Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ветлуга йылғаһының уң ярына тамағынан 199 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Лопшанга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400212110000043007
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004300
* Бассейн коды — 08.01.04.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ғәбит Вәлитов

Ғәбит Вәлитов (1792—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.

# Ғәбит Вәлитов
## Биографияһы

Ғәбит Вәлитов Ырымбур губернаһы Илекәй-Мең улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Әлшәй районы) Тәүәтәй ауылында йәшәгән.
1811 йылда башлыса 12-се һәм 7-се кантон башҡорттарынан 2-се Башҡорт атлы полкы ойошторола, уның составында Ғәбит Вәлитов хеҙмәт итә. Майҙа полк майор И. Курбатов командалығында Рыльск ҡалаһына ебәрелә. Курск губернаһында ҡышлағандан һуң полк Луцк ҡалаһына килә һәм 2-се Көнбайыш армия составына керә. 1812 йылдың майында полк кавалериянан генерал А. П. Тормасовтың 3-се Обсервация армияһы составына индерелә һәм Варшава герцоглығы менән сик буйында кордон хеҙмәтен үтәй. 1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 15 июлдә полк яугирҙары Кобрин янындағы Саксония ғәскәрҙәре менән алышта батырлыҡ күрһәтә. 28 октябрҙә 2-се Башҡорт полкы Урал казак полкы менән берлектә Свислочи торамаһын биләй. 2-се Башҡорт полкы кергән генерал Чаплицтың отряды 1812 йылдың 8 октябрҙә Слонимға килә һәм бында поляк генералы Конопканың полкын тар-мар итә. 1 ноябрҙә 2-се Башҡорт полкы Горностаевцы ауылы янындағы алышта ҡатнаша. Ҡаты алыштарҙа полкта башта булған 530 кешенән 1812 йылдың октябренән ҡарата 408 яугир иҫән ҡалған.
2-се Башҡорт полкы 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ла әүҙем ҡатнаша. 1813 йылдың 27 ғинуарында генерал-лейтенант Волконский корпусы составында полк Варшаваға инә. Майҙа генерал-майор Ланской отрядында (генерал-лейтенант Остен-Сакен корпусы составында) Бреславль тирәһендә һуғыша, ә июль аҙағында Силезия армияһы составына керә. Артабан полк Германиялағы алыштарҙа, шул иҫәптән Дрезденды ҡамауҙа һәм алыуҙа ҡатнаша. 1813 йылдың ноябрь аҙағында Төп армияға һәм әсирҙәрҙе оҙатып йөрөүсе хәрби юлдарҙа юл-комендант хеҙмәтен үтәү өсөн ебәрелә. 1814 йылдың 19 мартында 2-се Башҡорт атлы полкы составының бер өлөшө Парижға инә.

# Ғәбит Вәлитов
## Бүләктәре

* «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры
* «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» көмөш миҙалы кавалеры
# Өфө өйәҙе (мәғәнәләр)

Өфө өйәҙе:
* Өфө өйәҙе (XVI быуат аҙағы — XVIII быуат башы) — Урыҫ батшалығындағы административ-территориаль берәмек (XVI быуат аҙағы — 1708).
* Өфө өйәҙе — Рәсәй империяһы һәм РСФСР-ҙың Ырымбур һәм Өфө губерналары составындағы административ-территориаль берәмек (1782—1922).
# Иштуған ауыл Советы (Мәләүез районы)

Иштуған ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Мәләүез районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Иштуған ауылы.

# Иштуған ауыл Советы (Мәләүез районы)
## Тарихы

Иштуған ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Мәләүез районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

# Иштуған ауыл Советы (Мәләүез районы)
## Билдәле шәхестәре

* Сайранов Садыҡ Уйылдан улы (1917 йыл, 15 май — 1976 йыл, 21 октябрь ) 1939 йылда Халхин-гол йылғаһы буйындағы алыштарҙа һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, Советтар Союзы Геройы.
# Нарей-Яха

Нарей-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ярудей йылғаһының һул ярына тамағынан 167 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Нарей-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15030000112115300051580
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305158
* Бассейн коды — 15.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Му-Хот-Соим (Лыхма ҡушылдығы)

Му-Хот-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лыхма йылғаһының уң ярына тамағынан 229 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Му-Хот-Соим (Лыхма ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300021873
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302187
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Чистая (Татарка ҡушылдығы)

Чистая — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Татарка йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Чистая (Татарка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ница йылғаһы Реж һәм Нейва йылғалары ҡушылған урынған тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501912111200006920
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200692
* Бассейн коды — 14.01.05.019
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Яппаров

Яппаров — башҡорт фамилияһы. Яппар исеменән барлыҡҡа килгән. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бындай фамилиялы кешеләр бар.
Япаров тигән бер П хәрефе менән яҙылған вариантлы фамилия ла бар.
* Яппаров Карам Хәлиулла улы (1924—2016) — хеҙмәт алдынғыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).
* Яппаров Миңлеғәли Ғәлим улы (1907—1942) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, рядовой, ҡыҙылармеец, артиллерист.
* Яппаров Рауил Вафа улы (1952) — эске эштәр органдары ветераны, йәмәғәтсе.
* Яппаров Хажғәле Муллағәле улы (1929) — хужалыҡ эшмәкәре, ғалим, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы.
* Яманһары Яппаров — башҡорт старшинаһы. 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёвтың полковнигы.
* Япаров Ғарифулла Хәбибулла улы (1957) — агроном, юрист, яҙыусы, ғалим, университет уҡытыусыһы, дәүләт хеҙмәткәре, йәмәғәт эшмәкәре.
* Япаров Инбер Мөхәммәт улы (1950) — ғалим-географ, юғары мәктәп уҡытыусыһы.
# Согласие урамы (Дондағы Ростов)

Согласие урамы — Дондағы Ростовтың үҙәк урамы. Т-рәүешле формалағы ике яҡлы урам, оҙонлоғо һәм киңлеге ҙур түгел, көнбайыш һәм төньяҡ өлөшөнөң рельефы һәм траекторияһы ҡатмарлы. Көнбайыштан көнсығышҡа табан йүнәлештә Сиверс проспектында башлана һәм Халтуринский тыҡрығында тамамлана. Урамдың бәләкәй өлөшө көньяҡ-төньяҡ йүнәлештә һәм Согласие урамының төп өлөшөн Пушкин урамы менән тоташтыра.

# Согласие урамы (Дондағы Ростов)
## Тарихы

XIX быуатта урам урынында Генераль йырын була, уның буйлап исемһеҙ йылға аға, ул сүплек һәм һыу ағыҙа торған канал итеп, һуңғараҡ — тик һыу ағыҙа торған канал итеп ҡулланыла. Генераль йырын, үҙ сиратында, баҡсалар араһында, Загородная (һуңыраҡ — Баҡса, хәҙер — Оло Баҡса) һәм Тимерсе (хәҙер — Пушкин урамы) урамдары араһында урынлашҡан.
Ул саҡта Баҡса урамы (Оло Баҡса) һәм Тимерсе (Пушкин) урамы, уларҙы киҫеп үтеүсе Никольский (Халтуринский) һәм Доломановский тыҡрыҡтары квадратында Согласие урамы һәм Братский тыҡрығы булмай, ә бер туғандар Войцеховскийҙар баҡсаһы булған. Туғандар араһындағы килешеү буйынса, уларҙың биләмәһенә килеп терәлеп өҙөлгән өсөнсө тыҡрыҡты, баҡса аша Тимерсе урамына тиклем һуҙырға булалар. Оҙайтылған тыҡрыҡты Туғандар тыҡрығы тип атайҙар, ә яңынан һуҙылған урамды — Согласие урамы тип атайҙар. 1879 йылда ҡала Думаһы туғандарҙың тәҡдиме менән килешә.
Хәҙерге күренештә үҙенең барлыҡҡа килеүе менән Согласие урамы Генераль йырынды ябыу тураһында ҡарар ҡабул иткән (1886—1892 йылдарҙа эшләнә), 1862—1869 һәм 1884—1889 йылдарҙа ҡала менән идара иткән ҡала башлығы М. А. Байковҡа бурыслы.

# Согласие урамы (Дондағы Ростов)
## Хәҙерге торошо

Согласие урамы — ҡаланың үҙәк өлөшөнөң йәмәғәт-торлаҡ, производство һәм эшлекле фондтары менән совет осоро төҙөлөшө. Урам башында Ростов «РИКОС» нефть-май тәжрибә заводы урынлашҡан. Согласие урамы буйынса 23-сө йортта Дондағы Ростовтың Ленин районы күп функциялы үҙәге асылған.
Көслө ҡойма ямғырҙар осоронда Согласие урамының Халтуринский һәм Доломановский тыҡрыҡтары менән киҫелешендә ҡайһы бер йорттар һәм улар менән йәнәш ҡуйылған автомобилдәр һыу аҫтында ҡала.

# Согласие урамы (Дондағы Ростов)
## Ҡыҙыҡлы факттар

Генераль йырын буйлап аҡҡан исемһеҙ йылғаны хәҙер XIX быуат аҙағында төҙөлгән, Согласие урамы буйлап һәм аҫтынан үткән Генераль ҡойма ямғырҙар коллекторы алмаштыра.
# Арҡауыл тау

Арҡауыл тау (рус. Аркаултау) — Рәсәйҙәге Башҡортостан Республикаһының Ишембай районындағы тау.

# Арҡауыл тау
## Географияһы һәм тарихы

320 метр самаһы бейеклектә урманда урынлашҡан. Көньяҡ Урал системаһына ҡарай.
Арҡауыл тауы янында Буҙайғыр йылғаһы (Тоҙло ҡушылдығы) башлана.

# Арҡауыл тау
## Этимологияһы

Арҡауыл: «арҡа» һәм «ауыл» — ике һүҙҙе ҡушыу юлы менән яһалған ҡушма һүҙ. Арҡаул (Аркаулово) исемле Башҡортостанда бер нисә ауыл бар. Был тау эргәһендә элек ауыл булғанын аңлата.

# Арҡауыл тау
## Ҡыҙыҡлы факттар

СССР осоронда тауҙан алыҫ түгел «пионер лагерҙары» төҙөлгән була.
# Ҙур сәпсәү

Ҙур сәпсәү, күгәрсендән бәләкәйерәк (большой улит)(лат. Tringa nebularia)
Суҡышының осо өҫкәрәк кәкрәйеп торған һаҙ ҡошо. Кәүҙәһенең артҡы өлөшөн өҙлөкһөҙ бәүелтеп йөрөй, һырт яғы һәм ҡойроҡ аҫты аҡ. Түшенең ике яғында ҡара һыҙыҡтар бар. Тәтелдәүестән төҙ суҡышы, ә көгөрләүектән ҙурлығы менән айырыла.
Тауышы яңғырауыҡлы: «түлүй-түлүй» йәки «крү-крү».
Ҡыуаҡлыҡ, бейек үлән, ҡамыш менән уратып алынған һыу буйҙарында йәшәй, һыу бөжәктәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Түңгәктәрҙә оялай. Ҡара-көрән таплы 3—4 бөртөк һарғылт көрән йәки һарғылт аҡ йомортҡаһы була.
* Был орнитология тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
# Ҡолмөхәмәтов

Ҡолмөхәмәтов — башҡорт фамилияһы.
* Ҡолмөхәмәтов Азамат Рәхмәт улы (6.08.1953) — Рәсәй дипломаты.
* Ҡолмөхәмәтов Хәйрулла Динмөхәмәт улы (1904—) — крайҙы өйрәнеүсе, Бөйөк Ватан һуғышы ветераны. Хужалыҡ һәм партия эшмәкәре.
* Ҡолмөхәмәтов Энгельс Вәрис улы (1951) — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы.
* Ҡолмөхәмәтов Яҡуп Хәйрулла улы, (Яҡуп Ҡолмой) (1918—1994) — башҡорт совет шағиры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙниәт хеҙмәткәре (1978) һәм атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1987).
# Пайта-Яха-Тарка

Пайта-Яха-Тарка — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Паюта-Яхя-Епоко йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Пайта-Яха-Тарка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15040000212115300053481
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305348
* Бассейн коды — 15.04.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Мөхәмәтйәнов Әсфән Хөрмәт улы

Мөхәмәтйәнов Әсфән Хөрмәт улы (15 март 1937 йыл) — нефть һәм газ сығарыу объектарын төҙөү тармағы ветераны. 1963—1991 йылдарҙа «Главтюменнефтегазстрой» тресының баш технологы, махсус һәм субподряд эштәре идаралығының начальник урынбаҫары һәм начальнигы, трест начальнигының производство буйынса урынбаҫары. РСФСР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры.

# Мөхәмәтйәнов Әсфән Хөрмәт улы
## Биографияһы

Әсфән Хөрмәт улы Мөхәмәтйәнов 1937 йылдың 15 мартында Башҡорт АССР-ының Ейәнсура районы Иҫәнғол ауылында тыуған.

# Мөхәмәтйәнов Әсфән Хөрмәт улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* РСФСР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* «Почёт Билдәһе» ордены
# Донгузов Александр Анатольевич

Донгузов Александр Анатольевич (4 ғинуар 1951 йыл) — артист. 1977 йылдан хәҙерге Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының нәфис һүҙ оҫтаһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2013).

# Донгузов Александр Анатольевич
## Биографияһы

Александр Анатольевич Донгузов 1951 йылдың 4 ғинуарында Өфө ҡалаһында тыуған. 64-се мәктәптә (рус теле һәм тарих уҡытыусылары А. Ф. Мязина һәм А. А. Федорова) урта белем ала.
Өфө дәүләт сәнғәт институтының режиссура факультетында уҡый. Институтты тамамлағас Стәрлетамаҡ драма театрында эшләй башлай. Армияла хеҙмәт итә. Армиянан һуң Өфөлә Башҡортостан Республикаһы Рус дәүләт академия драма театрында эшләй. Театрҙа бер сезон эшләгәс, Ярославль дәүләт театр институтының «Драматик театр һәм кино актеры» бүлегенә уҡырға инә. Практиканы Ярославлдә Ф. Волков исемендәге театрҙа үтә. 1977 йылдан Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһында тел жанры артисы булып эшләй. Александр Анатольевич филармонияла шиғырҙар уҡый, XIX—XX быуаттың рус һәм башҡорт әҙәбиәте вәкилдәренең тормошона һәм ижадына арналған әҙәби концерттар менән сығыш яһай.
112-се башҡорт атлы дивизия музейын асыуҙа, Еңеүҙең 50-йыллығы исемендәге скверҙа Бөйөк Ватан һуғышы геройҙарына иҫтәлекле стела асыу тантанаһында, Өфөнөң В. И. Ленин исемендәге майҙанында 9 май көнө Еңеү Парадында диктор сифатында ҡатнаша. Мифтахетдин Аҡмулла һәм Мәжит Ғафури тураһындағы документаль фильмдәрҙе тауышлы итә.

# Донгузов Александр Анатольевич
## Ижады

Башҡорт шағирҙары Мостай Кәрим, Сәйфи Ҡудаш, Ғәлимов Сәләм, Шәйехзада Бабич, Назар Нәжми һәм көмөш быуат шағирҙары Александр Блок, Мария Цветаева, О.Мандельштам, Б.Пастернак һәм башҡаларҙың шиғырҙарын, сатириктар Л.Измайлов, Г.Горин, А.Каневский әҫәрҙәрен һәм Б.Окуджава, Е.Евтушенко, К.Симоновтарҙың хәҙерге поэзияһын уҡыу.

# Донгузов Александр Анатольевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2013)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1996)