# Ер төҙөлөшө

Ер химик йәки реологик үҙенсәлектәре буйынса айырылған бер нисә тышлыҡтан торған, яҡынса шар формаһындағы объект (экваториаль диаметры 12 754 км, ә поляр диаметры яҡынса 12 711 км). Ерҙең уртаһында радиусы яҡынса 1250 км булған эске йәҙрә урынлашҡан, ул башлыса тимер һәм никелдән тора. Артабан, башлыса тимерҙән торған, ҡалынлығы яҡынса 2200 км самаһы булған тышҡы йәҙрә. Уның өҫтөндә силикаттарҙан һәм оксидтарҙан торған 2900 км мантия ята, унан да юғарыраҡ — ярайһы уҡ йоҡа ҡаты ер ҡабығы. Шулай уҡ силикаттарҙан һәм оксидтарҙан тора, әммә мантия тоҡомдарында осрамаған элементтар менән байытылған. Ерҙең эске төҙөлөшө тураһындағы төшөнсәләр топографик, батиметрик һәм гравиметрик мәғлүмәттәргә, вулкан әүҙемлеге һөҙөмтәһендә өҫкә күтәрелгән яланғас тау тоҡомдарын күҙәтеүгә, Ер аша үткән сейсмик тулҡындарҙы анализлауға, тәрән баҫым һәм юғары температурала ҡаты кристаллик есемдәрҙе күҙәтеүгә нигеҙләнә.

# Ер төҙөлөшө
## Фараздар

Ерҙең гравитация көсө уның массаһын иҫәпләү, шулай уҡ планета күләмен һәм уның уртаса тығыҙлығын баһалау өсөн ҡулланыла ала. Астрономдар шулай уҡ Ерҙең массаһын уның орбитаһы һәм яҡындағы планета есемдәренә йоғонтоһо буйынса иҫәпләй ала. Ерҙең ҡаты өлөшөн, һыу ятҡылыҡтарын һәм атмосфераны тикшереү тау тоҡомдарының билдәле бер тәрәнлектә массаһын, күләмен һәм тығыҙлығын баһаларға мөмкинлек бирә, шуға күрә ҡалған масса тәрәнерәк ҡатламдарҙа булырға тейеш.

# Ер төҙөлөшө
## Төҙөлөшө

Ер аҫты төҙөлөшөн механик (атап әйткәндә, реологик) йәки химик үҙенсәлектәре буйынса ҡатламдарға бүлергә мөмкин. Механик үҙенсәлектәре буйынса литосфера, астеносфера, мезосфера, тышҡы йәҙрә һәм эске йәҙрә айырыла. Химик үҙенсәлектәре буйынса Ерҙе ер ҡабығына, өҫкө мантияға, аҫҡы мантияға , тышҡы йәҙрә һәм эске йәҙәгә бүлергә мөмкин.
Ерҙең геологик ҡатламдары түбәндәге тәрәнлектә ята:
| Тәрәнлеге | Тәрәнлеге | Ҡатламдар |
| Километр | Миль | Ҡатламдар |
| 0—60 | 0—37 | Литосфера (тәрәнлеег 5 км — 200 км) |
| 0—35 | 0—22 | Кора (глубина разнится от 5 до 70 км) |
| 35—60 | 22—37 | Мантияның өҫкө өлөшө |
| 35—2890 | 22—1790 | Мантия |
| 100—200 | 62—125 | Астеносфера |
| 35—660 | 22—410 | Өҫкө мезосфера (өҫкө мантия) |
| 660—2890 | 410—1790 | Түбәнге мезосфера (түбәнгея мантия) |
| 2890—5150 | 1790—3160 | Тышҡы йәҙрә |
| 5150—6371 | 3160—3954 | Эске йәҙрәо |
Ер ҡатламдары ер тетрәүҙән барлыҡҡа килгән сейсмик тулҡындарҙың таралыу ваҡытын үлсәү юлы менән билдәләнә. Йәҙрә арҡыры тулҡындарҙы (поперечные волны) үткәрмәй, тулҡындарҙың таралыу тиҙлеге төрлө ҡатламдарҙа төрлөсә була. Төрлө ҡатламдарҙа сейсмик тулҡындар тиҙлеге Снелл законы менән билдәләнә.

# Ер төҙөлөшө
## Төҙөлөшө
### Йәҙрә

Ерҙең уртаса тығыҙлығы 5515 кг/м3. Ер өҫтөндәге матдәнең уртаса тығылығы ни бары 3000 кг/м³ , шулай булғас тығыҙ матдәләр Ерҙең йәҙрәһендә бар тигән һығымта яһарға тейешбеҙ. Йәҙрәнең юғары тығыҙлығын тағы бер иҫбатлау сейсмологик мәғлүмәттәргә нигеҙләнгән. Матдәнең баҫым менән тығыҙланыуын да иҫәпкә алырға кәрәк. Лаборатор тикшеренеүҙәрҙә матдәләр тығыҙлығының атомдарҙы тығыҙыраҡ төрөү юлы менән үҙгәреүе тураһында һығымта яһалған мәғлүмәттәр бар, мәҫәлән, 1 миллион атмосферала тимер яҡынса 30 процентҡа тығыҙлана. "...Өҫкө мантияның ер өҫтөндәге тығыҙлығы 3,2 г/см³ ҡиммәтенән башлап тығыҙлығы әкренләп арта бара, сөнки уның матдәһе ҡыҫыла... Түбәнге мантияла материяның кристалл төҙөлөшөндә һиҙелерлек үҙгәреүҙәр бөтөнләй булмай, сөнки был геосфералағы бөтә оксид атомдары тығыҙ хәлдә һәм мантия матдәһенең ҡыҫылыуы атомдарҙың ҡыҫылыуы арҡаһында ғына мөмкин».
Сейсмик үлсәүҙәр күрһәтеүенсә, эске ҡаты йәҙрәнең радиусы ~1220 км һәм радиусы ~3400 км булған шыйыҡ тышҡы йәҙрә бар.

# Ер төҙөлөшө
## Төҙөлөшө
### Мантия

Ер мантияһы 2890 км тәрәнлеккә тиклем һуҙыла, был Ерҙең иң ҡалын ҡатламы. Түбәнге мантияның баҫымы яҡынса 1,4·10⁶ атм ГПа (1,4·106 1,4·10⁶ атм) тәшкил итә. Мантияның өҫкө ҡабығы тимер һәм магнийға бай силикат тоҡомдарҙан тора. Мантияла юғары температура силикат материалды тектоник плиталарҙағың һығылмалығыконвекция арҡаһында мантияға өҫкә сығырға мөмкинселек бирә. Матдәнең иреүе һәм үҙлеге (вязкость) мантияның баҫымына һәм химик үҙгәрештәренә бәйле. Мантия үҙлеге (вязкость) тәрәнлегенә ҡарап 10²¹ — 10²⁴ Па·с. Сағыштырыу өсөн һыу үҙлеге 10⁻³ Па·с, ҡом — 10⁷ Па·с.

# Ер төҙөлөшө
## Төҙөлөшө
### Ер ҡабығы

Ер ҡабығының ҡалынлығы ер өҫтөнән тәрәнлеге 5 километрҙан 70 километрға тиклем. Океан ҡабығының иң нескә өлөштәре, океан бассейндары нигеҙендә ята (5—10 км), тығыҙ базальт кеүек тимер-магний силикат тоҡомдарынан тора.
Ер ҡабығынан аҫтараҡ мантия урынлашҡан, ул составы һәм физик үҙенсәлектәре менән айырыла, ул тығыҙ, башлыса эреүсән элементтарҙан тора.

# Ер төҙөлөшө
## Альтернатив тарихи үҫеш концепцияһы

1692 йылда Эдмунд Галлей (Лондон король йәмғиәтенең Философия хеҙмәттәрендә баҫылып сыҡҡан мәҡәләһендә) 500 миль ҡалынлыҡтағы ҡыуыш корпустан торған, эске йәҙрә тирәләй ике эске концентрик тышлыҡтан торған, Вен, Марс һәм Меркурий планеталарының диаметрына тап килгән Ер тураһындағы идеяны тәҡдим итә. Геофизика, геодезия, астрономия һәм химия тарафынан алынған фәнни мәғлүмәттәр XIX быуатта уҡ (ә өлөшләтә XVIII быуатта) Ерҙең ҡыуыш булыуы гипотезаһын тулыһынса кире ҡаға.