yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# 1848 йыл

II мең йыллыҡ :
XVII быуат — XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат — XXI быуат :
Хронологик таблица :
1848 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1848 MDCCCXLVIII |
| Юлиан стилендә | 1847—1848 (13 ғинуардан) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2600—2601 (3 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7356—7357 (13 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5608—5609 ה'תר"ח — ה'תר"ט |
| Мосолман календары | 1264—1265 |
| Боронғо әрмән календары | 1297 ԹՎ ՌՄՂԷ |
| Ҡытай календары | 4544—4545 丁未—戊申 красная овца — жёлтая обезьяна |
| Эфиопа календары | 1840—1841 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 1904—1905 |
| - Шака самват | 1770—1771 |
| - Кали-юга | 4949—4950 |
| Иран календары | 1226—1227 |
1848 йыл — шәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә.
# Шәки

Шәки (әзерб. Şəki) — Әзербайжандың төньяғында урынлашҡан ҡала.

# Шәки
## Географияһы

Оло Кавказдың ҡарлы түбәләре ҡайһы бер урындарҙа 3000-3600 метрға етә. Шәки климатын циклондар һәм антициклондар, төрлө һауа массалары һәм урындағы елдәр билдәләй. Шәкиҙә уртаса йыллыҡ температура - 12 градус. Июндә, августа уртаса тәүлек температураһы - 20-25 градус йылы. Диңгеҙ кимәленән 500-850 метр бейеклектәге таулы урмандар ҡаланың ныҡ йылыныуына юл ҡуймай. Тау урмандары ҡаланы һыу баҫыуҙан һаҡларға мөмкинлек бирә. Урмандарҙа сәтләүек, бук үҫә. Хайуандар донъяһы бай. Көрән тупраҡлы ерҙәр бөтә территорияла таралған. Киш һәм Гуржан йылғалары - ҡаланың төп йылғалары.
# Лейтенант

Лейтена́нт (нем. Leutenant франц. lieutenant «урынбаҫар, вариҫ», һуңынан хәрби дәрәжә) — Армия һәм флотта, шулай уҡ хәрби хеҙмәт ҡаралған башҡа ведомство һәм министрлыҡтарҙа кесе лейтенанттан һуң килгән офицер дәрәжәһе һәм тейешле тәртиптә шул дәрәжә бирелгән хәрби хеҙмәткәр.
# Викос

Викос тарлауығы (каньон) Викос (грек. Φαράγγι του Βίκου) — Грециялағы тарлауыҡ. Эпир перифирияһының төньяҡ-көнсығышындағы Янина периферия берәмегендә Пинд тауҙарындағы милли паркта Тимфи тауының көньяҡ битләүендә урынлашҡан. Оҙонлоғо 20 километрға, тәрәнлеге 450 метрҙан 1600 метрға тиклем етә, киңлеге 400-ҙән алып иң тар урындарҙа ике метрға тиклем тарая.
Викос донъяла иң тәрән тарлауыҡ булараҡ Гиннесстың рекордтар китабына индерелгән. Шул уҡ ваҡытта тарлауыҡтар каньондарҙан бер нисә параметры менән айырылғанға иғтибарға алына, мәҫәлән, киңлеге/тәрәнлеге нисбәте буйынса.

# Викос
## Урынлашыуы

Загори төбәгенең Викос-Аоос милли парк үҙәгендә урынлашҡан. Монодендрион һәм Кукулион ауылдары араһынан башланып, Викос (Янина) ауылы эргәһендә тамамлана. Тарлауыҡты барлыҡҡа килтергән Войдоматис йылғаһына ҡойоусы ҙур булмаған йылғалар ҙа тарлауыҡҡа ҡарай. Войдоматис йылғаһы миҙгелле таша, ә даими тик тарлауыҡтың иң аҫҡы өлөшөндә генә аға. Викос үҙенең тейелмәгән тиерлек экосистемаһы һәм уның һирәк төрҙәре менән ғалимдарҙа ҙур ҡыҙыҡһыныу уята.

# Викос
## Геоморфологияһы

Тарлауыҡ 20 километрға һуҙылып киткән, шуларҙың 12-һенә, ҡурсаулыҡ зонаһына ҡарағанына, төрлө рельеф һәм бейеклектәр хас. Урта кимәлдә текә ҡаялы битләүҙәр, текә ҡаялар өҫтөнлөк итә. Күп һанлы йырындар тарлауыҡтың ике яғын айыра, ә һыу аҡмалары ташлы грунт ишелмәләрен булдыра. Төп йүнәлеше төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа, тарлауыҡ миллион йыл Войдоматис йылғаһы (Аоос ҡушылдығы) менән йыуыла. Йылғаларҙа һыу кимәле йыл миҙгелдәренә бәйле, һыуҙың иң күп өлөшө тарлауыҡтың аҫҡы өлөшөндә генә була. Викостың төҙөлөшө, төрлө ҡатламдарының йәше яҡшы күренә. Өҫкө ҡатламдары эзбиз ҡатламдарҙан, түбәнге өлөшө көл төҫлө доломиттан тора. Һыу менән йыуылғанда эзбизташтарҙа һелте барлыҡҡа килеүе хас. Эзбизташ ирегәнлектән, һыу өҫтән һарҡып төшә һәм мәмерйә һәм каналдар менән дренаж системаһы барлыҡҡа килә, ул ваҡыт үтеү менән арта. Һуңыраҡ улар емерелә һәм һөҙәклектәргә перпендикуляр булған ҡаялы яланғаслыҡтар барлыҡҡа килә. Шуға күрә һыу өҫтән һирәк аға һәм грунтты йыуа алмаған осраҡта ғына өҫкә ташып сыға.

# Викос
## Туризм һәм ял

Оксияла (Οξυά) тарлауыҡтың иң тәрән өлөшө өҫтөндә тәбиғи күҙәтеү майҙансығы бар. Ул Монодендрион ауылынан яңы юл буйлап өс километр алыҫлыҡта ята. Тарлауыҡ күренеше менән тағы бер күҙәтеү майҙансығы Белоила (Μπελόη), тарлауыҡтың көнсығыш яғында урынлашҡан, уға Врадетон ауылынан күтәрелергә мөмкин(грек)баш..
Төп туристик маршрут — Монодендриондан һуҡмаҡ буйлап төшөү. Һуңынан һуҡмаҡ тарлауыҡ аша төньяҡҡа, шишмәләр эргәһенән Войдоматис йылғаһына илтә. Артабан һуҡмаҡ тарлауыҡтан төньяҡ яҡтағы Папингон, йәки көньяҡ яҡтағы Викос ауылы эргәһендәге сығыу юлына алып бара(грек)баш.. Шулай уҡ Монодендриондан Кипи эргәһендәге XVII быуат таш күпере буйлап көньяҡҡа үтергә була (грек)баш..
* Викос тарлауығы
* Викос тарлауығы
* Войдоматис күпере аша
* Монодендрион ауылы(грек)баш.
# Грязная (Том ҡушылдығы)

Грязная (Оло Грязная) — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының уң ярына тамағынан 343 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Грязная (Том ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300312115200011647
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201164
* Бассейн коды — 13.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Васильевка ауыл Советы (Йылайыр районы)

Васильевка ауыл Советы — Йылайыр районы составында 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы). Почта индексы — 453690. ОКАТО коды — 80227807000. Йылайыр ауыл Советы ауыл биләмәһе менән берләштерелә.

# Васильевка ауыл Советы (Йылайыр районы)
## Ауыл Советы составы

Васильевка ауылы— административ үҙәк, Анновка, Благовещен утары, Владимир-Николаев ауылдары

# Васильевка ауыл Советы (Йылайыр районы)
## Тарихы

Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә:
   Йылайыр ауылында административ үҙәге менән, «Йылайыр» атамаһын һаҡлап, Йылайыр һәм Васильевка ауыл Советтарын берләштерергә. Васильевка ауыл Советының Васильевка, Анновка ауылдарын, Благовещен, Владимир-Николаев утарҙарын Йылайыр ауыл Советы составына индерергә. Йылайыр ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.

# Васильевка ауыл Советы (Йылайыр районы)
## Географик урыны

2008 йылға муниципаль берәмектәр менән сиктәш («Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы»).
# Шарьга

Шарьга (Шарра) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Воезерка йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.

# Шарьга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000002158
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000215
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Билал (исем)

Билал — башҡорт сығанаҡлы башҡа төрки телле халыҡтарҙа ла ҡулланылған ир-ат исеме.

# Билал (исем)
## Этимологияһы

Билал — «билала» тигән аҫыл ҡош атамаһынан алынған ир-ат исеме.
* ...Һауаларҙа оса эй аҫыл ҡош, ыласын да тиһәм, билала ( башҡорт халыҡ йыры).
Билал — ғәрәпсә «иҫән-һау» тигән мәғәнәне аңлата.

# Билал (исем)
## Билдәле шәхестәр

Билал Хәмит улы Юлдашбаев (2 март 1928 йыл — 13 апрель 2001 йыл) — тарихсы-этнополитолог, юғары мәктәп уҡытыусһы. Тарих фәндәре докторы (1974), профессор (1974). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1977-86).

# Билал (исем)
## Фамилияларҙа

Билалова Сулпан Билал ҡыҙы (16 март 1965 йыл) — рәссам, дизайнер һәм педагог. 2000 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2000).
Билалов Рамаҙан Шаһивәли улы рус. Билалов Рамазан Шагивалеевич) (1909 йыл — 1987 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, рядовой. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры.
Билалов Мәжит Мәсғүт улы (1885 йыл — 11 декабрь 1933) — башҡорт теле белгесе.
Билалов Вәлиулла Мөхәрләм улы (1883—1941) — мәғрифәтсе.
Билалов Муса Ғайса улы (1923—2008) — публицист. Иҡтисад фәндәре кандидаты.

# Билал (исем)
## Топонимдарҙа

Билал (рус. Билялово) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл.
# Руч-Ю

Руч-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вычегда йылғаһының һул ярына тамағынан 615 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Руч-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000016347
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001634
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ғайсар

Ғайсар — башҡорт ир-ат исеме.

# Ғайсар
## Этимологияһы

Ғайсар исеме төрки телле халыҡтарға ислам дине менән бергә ғәрәп теле аша ингән, ҡайнар шишмә; император тигән мәғәнәгә эйә.

# Ғайсар
## Билдәле кешеләр

Аҫылғужин Ғайсар Бәхтегәрәй улы (1 ғинуар 1944 йыл) — хеҙмәт ветераны, 1971—2004 йылдарҙа Белорет металлургия комбинатының сым һуҙыу цехы бригадиры, мастеры һәм өлкән мастеры. Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры.
Миңдеғолов Ғайсар Ғәйфулла улы (9 ғинуар 1992 йыл) — йырсы, музыкант.

# Ғайсар
## Фамилияла

Дәүләкән Ғайсаров (1786 йыл — ?) — хәрби эшмәкәр, 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашҡан.
Бикбалта Ғайсаров — хәрби эшмәкәр, хорунжий, 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашҡан.
Ғайсаров Мирза Ҡолислам улы — Башҡорт атлы дивизияһының разведка взводы командиры, яҙыусы Гөлсирә Ғиззәтуллинаның атаһы.
Ғайсаров Ғөзәйер Ғайсар улы (1914 йыл — 1990 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, III дәрәжә Дан ордены һәм миҙалдар менән бүләкләнгән.
Ғайсаров Артур Борхан улы — Башҡортостан Республикаһы Ҡурайсылар союзы рәйесе (2016).

# Ғайсар
## Атаһы исемендә

Мусин Сәфәр Ғайсар улы (5 ноябрь 1948 йыл) — хеҙмәт ветераны, 1965—2007 йылдарҙа Салауат ҡалаһының «Салаватстрой» төҙөлөш тресының балта оҫтаһы, ташсыһы, мастеры (1995 йылдан). Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры (1975, 1977, 1986). Фёдоровка районының почётлы гражданы.

# Ғайсар
## Топонимикала

Ғайсар (ауыл) — 1920—1930 йылдарҙа Һамар өлкәһе Быҙаулыҡ йылғаһы буйында, Байҡары руднигы ҡасабаһы янында урынлашҡан ауыл.

# Ғайсар
## Мәҙәниәттә

Ғайсар — Флорид Бүләковтың «Ҡыҙҙар ни өсөн илай» әҫәре геройы.
# Ҡабарынҡылыҡ анализы

Ҡабарынҡылыҡ анализы — математиканың ҡабарынҡылыҡ күмәклектәре һәм ҡабарынҡылыҡ функциялары үҙенсәлектәрен өйрәнеүсе бүлеге.

# Ҡабарынҡылыҡ анализы
## Мәғлүмәт

Математик анализдың һәм геометрияның элементтарын берләштерә. Ҡабарынҡылыҡ анализы төшөнсәләре һәм ысулдары функциональ анализда, функциялар теорияһында, оптималләштереү теорияһында (ҡабарынҡылыҡ һәм һыҙыҡлы программалау, вариациялы иҫәпләмә), хисаплау математикаһында, математик физикала, ихтималлыҡ теорияһында, математик статистикала, потенциалдар теорияһында һ.б. ҡулланыла.

# Ҡабарынҡылыҡ анализы
## Тикшеренеүҙәр

Башҡортостанда Ҡабарынҡылыҡ анализы өлкәһендә тикшеренеүҙәр 20 быуаттың 70‑се йылдарында СССР ФА БФ‑тың Физика һәм математика бүлегендә ( Математика институты) һәм Башҡорт дәүләт университетында башлана. Ҡабарынҡылыҡ күмәклектәренең терәк функциялары һәм ҡабарынҡылыҡ анализы башҡа объекттары бөтөн функцияларҙың үҫеш тиҙлеген баһалау өсөн (А.Ф.Леонтьев); махсус үҙгәреүҙәр, ҡабарынҡылыҡ конустары — төрөлөү тигеҙләмәләрен тикшергәндә, голоморф функцияларҙың арауыҡтары м‑н эйәртеүле булған арауыҡтарҙы тасуирлағанда (И.Ф.Красичков-Терновский, А.С.Кривошеев, В.В.Напалков, Р.С.Юлмөхәмәтов һ.б.); ҡатнаш күләмдәр — бөтөн һәм голоморф функцияларҙың арауыҡтары өсөн берҙән-берлек күмәклектәрен һәм нуль күмәклектәрен тасуирлағанда (Б.Н.Хәбибуллин) ҡулланыла. Авиация техник университетында ҡабарынҡылыҡ есемдәрен ҡабарынҡылыҡ күпҡырҙары аша аппроксимациялау һөҙөмтәләре алына (Е.М.Бронштейн, Л.Д.Иванов); типик компактлы ҡабарынҡылыҡ күмәклектәренең үҙенсәлектәре, ҡабарынҡылыҡ компакттары сиктәренең топологик үҙенсәлектәре тикшерелә (Бронштейн); финанс математикаһында ҡабарынҡылыҡ анализы ҡушымталары тасуирлана (Бронштейн, С.И.Спивак). Ҡабарынҡылыҡ анализы // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: БР ДАҒУ «Башҡорт энциклопедияһы», 2015—2024. — ISBN 978-5-88185-143-9.
# Ваҡ ҡарсыға

Ваҡ ҡарсыға (лат. Accipiter badius, рус. Туркестанский тювик) — Европаның көнсығыш өлөшөнән башлап Урта Азияла һәм Индияла йәшәй торған уртаса ҙурлыҡтағы ҡарсыға.

# Ваҡ ҡарсыға
## Ҡылыҡһырлама

Күгәрсендән бәләкәйерәк. Осҡанда ҡыҫҡа ҡанаттары, оҙон ҡойроға күҙгә салына. Һырты күкһел һоро, кәүҙәһенең аҫ яғы ерәнһыу төҫтәге йыш йыш арҡыры һыҙыҡлы һарғылт аҡ. Ағастар араһынан да яҡшы оса. Ҡор ҡарсығаһынан байтаҡ бәләкәй, ә ә бүҙәнә ҡарсығаһынан ерән ҡорһаҡ ҡауырһындары менән айырыла.

# Ваҡ ҡарсыға
## Тауышы

Көйлө генә итеп һыҙғыра: «тьйүү үии-тьйүү-үии»
Төрлө ағаслы урмандарҙа йәшәй. Ҡош -ҡорт, ваҡ хайуандар менән туҡлана Күсмә ҡош. Һирәк осрай.
* ↑ Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т. Г. Баишев, 1952)
# Чирү (Аҡтаныш районы)

Чирү (татар. Чирү, рус. Чураево) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҡтаныш районы ауылы.

# Чирү (Аҡтаныш районы)
## География

Ауыл Шәбеҙ йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан көнбайышҡа табан 31 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Чирү (Аҡтаныш районы)
## Тарих

Ауылға байлар ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Революцияға тиклемге урыҫ сығанаҡтарында Чураево, Чюреево, Чиряково, Чуряково, Чуриево атамалары осрай. Ауыл Байлар улусының Ҡалмаш түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Семиострово (Ушар) улусы составына керә.
XX быуат башында ауылда ел тирмәне, икмәк магазины, мәсет (1811 йылдан билдәле) теркәлгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Аҡтаныш районы, 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була.

# Чирү (Аҡтаныш районы)
## Халҡы

1795 йылда ауылда 136 башҡорт, 1834 йылда — 306 башҡорт һәм 30 типтәр, 1870 йылда — 425 башҡорт иҫәпләнгән.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1795 | 1834 | 1859 | 1870 | 1884 | 1897 | 1906 | 1913 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 | 2010 |
| 136 | 305 | 397 | 435 | 429 | 510 | 624 | 580 | 507 | 399 | 278 | 280 | 259 | 159 | 161 | 122 | 80 | 79 |
# Ю

Юю [йу] — Башҡорт алфавитының ҡырҡ беренсе хәрефе. Ике өндө белдерә.

# Ю
## Башҡорт алфавитында

Һуҙынҡы хәрефтәргә инә: а, е, ё, и, о, ө, у, ү, ы, э, ә, ю, я.
* Был яҙмалар йә хәреф тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
# Аҡманов

Аҡманов — башҡорт ир-ат фамилияһы. Аҡман исеменән барлыҡҡа килгән. Төрки халыҡтарҙа киң ҡулланыла. Топоним булып та йөрөй, башҡа мәғәнәрәе лә бар.
Аҡманова — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

# Аҡманов
## Билдәле йөрөтөүселәр

* Аҡманов Ирек Ғайса улы (19.08.1933), ғалим-тарихсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (1981), профессор (1984).
* Аҡманов Айтуған Ирек улы (16.05.1966), ғалим-тарихсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (2003), профессор (2005).
# Нережда

Нережда — Рәсәй йылғаһы. Тула өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мизгея йылғаһының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Нережда
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Упа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010100312110000019502
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001950
* Бассейн коды — 09.01.01.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Хромов Сергей Петрович

Хромов Сергей Петрович (22 август (4 сентябрь) 1904, Бронницы, Мәскәү губернаһы, Рәсәй империяһы — 29 апрель 1977 йыл, Мәскәү) — СССР һәм Рәсәй ғалим-метеорологы һәм климатологы, география фәндәре докторы, профессор (1938), РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1975), инженер-майор (1943 йылдан).

# Хромов Сергей Петрович
## Биографияһы

Сергей Петрович Хромов 1922 йылда 1-се Мәскәү гимназияһын тамамлай һәм Мәскәү университетының физика-математика факультетына уҡырға инә. Уны 1928 йылда гидрометеорология һөнәре буйынса тамамлай. 1924 йылдан уҡыу менән бер рәттән Дәүләт геофизика институтының обсерваторияһында техник булып, ә 1926—1946 йылдарҙа — Мәскәү өлкә һауа торошо бюроһында (хәҙерге Гидрометүҙәк) эшләй. 1937 йылда кандидатлыҡ диссертацияһы яҡламайынса уға физика-математика фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһе бирелә.
Ҡыҙыл Армия институтында эшләй. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында армия өсөн мөһим әһәмиәткә эйә булған эш алып бара. Хромов хәрби метеорологтар әҙерләү эшендә әүҙем ҡатнаша, фронт метеохеҙмәте тәжрибәһен өйрәнеү һәм уның эшендә ярҙам ойоштороу өсөн бер нисә тапҡыр фронтҡа сыға.
1946 йылдан Ленинградта, унда 1946—1953 йылдарҙа Ленинград дәүләт университетының география факультетында метеорология һәм климатология кафедраһы мөдире була, бер үк ваҡытта Арктика институтында һәм А. Ф. Можайский исемендәге Хәрби-инженерлыҡ академияһында эшләй. Кире Мәскәүгә ҡайтҡандан һуң 1953 йылда Мәскәү дәүләт университетының география факультетында метеорология һәм климатология кафедраһы мөдире булып эшләй (вазифаһында 1973 йылға тиклем була).
1977 йылдың 29 апрелендә Мәскәүҙә вафат була. Ваганьково зыяратында ерләнгән (11 уч.).

# Хромов Сергей Петрович
## Фәнни эшмәкәрлеге

Совет синоптик метеорология һәм климатология мәктәбенә нигеҙ һалыусы, һауа торошо хеҙмәте практикаһына фронт метеохеҙмәте тәжрибәһен ғәмәлгә индерә.
Һауа торошона, дөйөм атмосфера әйләнешенә, тропик метеорологияға, поляр өлкәләрҙең һәм дөйөм алғанда планетабыҙҙың климатына арналған яҡынса 150 хеҙмәт авторы. Беренсе ватан «Метеорология һүҙлеге» (1955) (үҙенең ҡатыны, шулай уҡ метеоролог, Лидия Ивановна Мамонтова менән авторҙашлыҡта) төҙөй.
40 фән кандидатының ғилми етәксеһе, һуңынан уларҙан 12 кеше докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Ҡайһы бер хеҙмәттәре:
* Введение в синоптический анализ. Изд. ГУГМС. 1935.
* Основы синоптической метеорологии, Л., 1948.
* Атмосферная циркуляция и погода на пути «Оби» в плавании 1956—1957 гг. // Труды САЭ. — 1959.- Т. 5. — С. 27-83.
* К 75-летию Тура Бержерона // Метеорология и гидрология. 1966. N 8.
* Метеорология и климатология для географических факультетов, 2 изд., Л., 1968.
* 100 лет нашей службы погоды // Метеорология и гидрология. 1972. N 10.
* Солнечные циклы и климат // Метеорология и гидрология. — 1973. — N 9. — C. 93-110.
* (соавт. Мамонтова Л. И.) Метеорологический словарь. Издание третье, переработанное и дополненное. — Л. Гидрометеоиздат, 1974. — 568 с.
* (соавт. Петросянц М. А.) Метеорология и климатология. М., 1994.
# Агиш (исем)

Агиш — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.

# Агиш (исем)
## Этимологияһы

Ҡушма һүҙ: аҡ + иш (дуҫ, тиң).Төрки телдән сыҡҡан аҡ һүҙе аҡ төҫтө белдереүҙән тыш, сафлыҡ, изге, керһеҙ, паклыҡ, яҡты, нурлы; яҡшы теләк, ышаныс, тоғролоҡ, намыҫлылыҡ, күркәм, гүзәл, аҫыл, бәхет, шатлыҡ һ.б. ыңғай күсмә мәғәнәләргә лә эйә.

# Агиш (исем)
## Билдәле шәхестәр

Ғирфанов Агиш Шәйех улы (14 апрель 1928 йыл — 8 ноябрь 1999 йыл) — башҡорт сатирик яҙыусыһы, журналист, тәржемәсе, 1971 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы, Башҡорт АССР-ының (1978) һәм РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988).
Агишев Сәғит Ишмөхәмәт улы — Сәғит Агиш (25 декабрь 1904 йыл/7 ғинуар 1905 йыл — 21 май 1973 йыл) — башҡорт яҙыусыһы. 1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзы, 1943 йылдан — КПСС ағзаһы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры, Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1975).
Агишев Рөстәм Салауат улы — табиб-хирург
Одельша Александрович Агишев ===
Андрей Валентинович Агишев ===
Дания (Дана) Одельшевна Агишева ===https://stuki-druki.com/authors/Agisheva-Dana(недоступная+ссылка).
Агишевтар — татар мырҙаларынан барған боронғо дворяндар нәҫеле. Агишевтар Һарытау, Ырымбур һәм Өфө губернаһының дворяндар шәжәрәһе китабына индерелгән. Мырҙа Төмәновтарға туған.
Агишев Рөстәм Константин улы (1913—1976) — совет яҙыусыһы.
Агишев Андрей Валентинович (1965 йылғы) — Рәсәй сәйәсмәне.

# Агиш (исем)
## Топонимикала

Агиш — — Агишты — Чечняла ауыл, Аргун ҡалаһынан көньяҡҡа 40саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Бәлки, топонимдың тәржемәһе нигеҙендә Агиш исеме ята; икенсе версия — «балка» һәм «т1и» — «балкала урынлаштырыу».
# Чимит

Чимит — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡара диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Чимит
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Шепси йылғаһының көнбайыш сигенән Псоу йылғаһына тиклем (РФ һәм Грузия сиге). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06030000312109100000547
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 109100054
* Бассейн коды — 06.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 09
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Тайсы

Тайсы — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мисс йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Тайсы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010100312115300007864
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115300786
* Бассейн коды — 14.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# 1780 йыл

II мең йыллыҡ :
XVI быуат — XVII быуат — XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат :
Хронологик таблица :
1780 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1780 MDCCLXXX |
| Юлиан стилендә | 1779—1780 (12 ғинуардан) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2532—2533 (2 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7288—7289 (12 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5540—5541 ה'תק"ם — ה'תקמ"א |
| Мосолман календары | 1194—1195 |
| Боронғо әрмән календары | 1229 ԹՎ ՌՄԻԹ |
| Ҡытай календары | 4476—4477 己亥—庚子 жёлтая свинья — белая мышь |
| Эфиопа календары | 1772—1773 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 1836—1837 |
| - Шака самват | 1702—1703 |
| - Кали-юга | 4881—4882 |
| Иран календары | 1158—1159 |
1780 йыл — шәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә.