yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Оло Ай-Ю

Оло Ай-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ай-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Оло Ай-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000018419
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001841
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Брест дәүләт университеты

А. С. Пушкин исемендәге Брест дәүләт университеты — Брест ҡалаһындағы юғары уҡыу йорто.

# Брест дәүләт университеты
## Тарихы

БССР Халыҡ Комиссарҙары Советының 1945 йылдың 6 июнендәге бойороғо менән Брест ҡалаһында уҡытыусылар институты асырға ҡарар ителә. 1945 йылдың авгусында ул үҙенең эшмәкәрлеген башлай. 1949 йылда, шағирҙың тыуыуына 150 йыл тулыу хөрмәтенә, институтҡа А. С. Пушкин исеме бирелә, ә 1950 йылда, СССР Министрҙар Советы ҡарары менән, Брест уҡытыусылар институты базаһында Брест дәүләт педагогия институты асыла, ул 1995 йылда Брест дәүләт университетына үҙгәртелә (А. С. Пушкин исеме 1999 йылда бирелә).

# Брест дәүләт университеты
## Мәғлүмәт

Университетҡа уҡырға инер өсөн үҙәкләштерелгән тест уңышлы тапшырылырға тейеш. Бакалавриат, магистратура һәм аспирантура ғәмәлдә. Университетта редакция-нәшриәт бүлеге эшләй. «Берасцейскі универсітэт» гәзите, «Вестник Брестского университета» фәнни-теоретик журналы нәшер ителә.
Белгестәр әҙерләү 9 йүнәлеш буйынса тормошҡа ашырыла: «Педагогика», «Тәбиғи фәндәр», «Гуманитар фәндәр», «Социаль яҡлау», «Техника һәм технология», «Хоҡуҡ коммуникациялары. Иҡтисад. Идара итеү. Иҡтисад Һәм етештереүҙе ойоштороу», «Экология фәндәре», «Йәмәғәт туҡланыуы. Көнкүреш хеҙмәтләндереү», «Физик культура. Туризм һәм ҡунаҡсыллыҡ».
Университеттың 52 кафедраһында 560 самаһы уҡытыусы эшләй, улар араһында 20 фән докторҙары һәм профессорҙар, 240 фән кандидаттары һәм доценттар.
2002—2014 йылдарҙа БрДУ ректоры булып тарих фәндәре докторы, профессор Мечислав Эдвардович Чесновский эшләй.
2014 йылдың 3 майында, Беларусь Республикаһы Мәғариф министры бойороғо буйынса, университет ректоры итеп педагогия фәндәре докторы, профессор Анна Николаевна Сендер тәғәйенләнә.

# Брест дәүләт университеты
## Структураһы

Университет структураһында 10 факультет:
* биология факультеты;
* география факультеты;
* тарих факультеты;
* физика-математика факультеты;
* психологик-педагогия факультеты;
* социаль-педагогия факультеты;
* сит телдәр факультеты;
* физик тәрбиә факультеты;
* филология факультеты;
* юридик факультет.

# Брест дәүләт университеты
## Структураһы
### Сит ил телдәре факультеты

Факультет 1994 йылдың 1 октябрендә булдырыла. «Рус теле һәм әҙәбиәте» һөнәренә «Инглиз теле» өҫтәмә һөнәре менән 25 кеше башлап ҡабул ителә.
Студенттарҙы 4 һөнәр буйынса әҙерлек алып барыла:
* «Инглиз теле. Немец теле»;
* «Немец теле. Инглиз телен»;
* «Хәҙерге заман сит ил (инглиз, немец) телдәре (уҡытыу)» «Компьютер лингвистикаһы» специализацияһы менән;
* «Хәҙерге заман сит ил (немец, инглиз) телдәре (уҡытыу)» «Компьютер лингвистикаһы» специализацияһы менән.

# Брест дәүләт университеты
## Билдәле тамамлаусылары

* Бельская, Ольга Ивановна (1979 йылғы) — белорус рәссамы.
* Богдасаров, Максим Альбертович (1973 йылғы) — белорус геологы.
* Купреев, Николай Семенович (1937—2004) — совет һәм белорус шағиры, прозаик.
* Нестеренко, Юлия Викторовна (ырыу. 1979) — белорус еңел атлеты.
* Рязанов, Алесь (1947 йылғы) — белорус шағиры һәм тәржемәсеһе.
* Строкач, Петр Павлович (1937 йылғы) — белорус ғалимы.
* Шмидт, Вильям Владимирович (1969 йылғы) — рәсәй дин белгесе һәм дин тарихсыһы.
# Эгрет

Эгрет, йәки эгретка (франц. aigrette — латыш теленән селән) баш кейеменә йәки сәскә беркетелә торған брошкаға оҡшаш зәргәр биҙәүес. Ҡағиҙә булараҡ, эгреттың төп элементы булып ҡош ҡауырһыны йәки ҡауырһын шәлкеме тора, әммә үҫемлек мотивтары менән изделиелар ҙа осрай. Биҙәүестәр һуңғы Виктория дәүерендә (1880-се — 1890-сы йылдар) һәм 1920-се йылдарҙа модала була.
Эгреттарға оҡшаш биҙәүестәр төрлө мәҙәниәттәрҙә билдәле: ҡауырһын һәм аҫыл таштарҙан эшләнгән оҡшаш биҙәүестәрҙе Төркиәлә һәм Һиндостанда юғары ҡатлам ир-егеттәре төрбәндә йөрөткән. XIX быуатта Европа армияларының форма баш кейемендә вертикаль ҡауырһындар шәлкеме солтан тип атала.
Классик эгретҡа яҡын биҙәүесте рококо осоро портреттарында, шул иҫәптән Мария-Антуанеттаның 1775 йыл тирәһендә яҙылған портретында күрергә мөмкин. XIX быуаттың типик эгреты алтын йәки платинанан эшләнгән һәм аҫыл таштар, йышыраҡ бриллиант менән биҙәлгән броштан ғибәрәт, һәм брошкаға ҡош ҡауырһыны, ҡағиҙә булараҡ, аҡ селән ҡауырһыны беркетелә (шуның арҡаһында биҙәүестәр үҙ исемен ала). Әммә төрлө формалағы эгреттар ҙа осрай, "ҡош" темаһына иң йыш альтернатива булып үҫемлек мотивтары (ювелир ботаҡтар һәм сәскәләр букеттары) тора. Биҙәүестәргә нәфислек биреү өсөн уның деталдәрен en tremblant (франц. «ҡалтырау») техникаһында, йәғни уның ҡайһы бер фрагменттары хәрәкәтле (мәҫәлән, сәскә йәки тамсы рәүешендәге сулпылар) итеп эшләнгән.
Эгреттар эшләпәгә, ҡулсаға йәик туранан-тура сәскә беркетелә. Эгрет бигерәк тә XIX быуат аҙағында, модала турнюр булған саҡта популяр була: арттан күләмдең артыуы арҡаһында ҡатын-ҡыҙ силуэтын күҙ менән оҙонайтырға кәрәк була, шуға күрә модаға эшләпәләр һәм вертикаль йүнәлештәге аксессуарҙар менән тулыландырылған бейек причёскалар инә. Ҡош ҡауырһыны менән аксессуарҙарҙың популярлығы шул тиклем юғары була, был мода ҡоштарҙың бер нисә төрөн, шул иҫәптән аҡ селәнде тулыһынса юҡ итеүгә килтерә. Венесуэлала ғына 1898 йылда 1,5 миллиондан ашыу аҡ селән юҡ ителә. Һары суҡышлы селән эгрет модаһы ваҡытында тулыһынса юҡ ителә, ә һуңынан үҙенең һанын тергеҙә алмай.
Эгрет популярлығының яңы пигы 1920-се йылдарға тура килә; ул саҡта биҙәүестәрҙе нәҙек ҡулсаға йәки тиараға, ғәҙәттә, ҡабырғанан беркеткәндәр.
# Аҡбүләков Мәнзәүи Мөхәмәт улы

Аҡбүләков Мәнзәүи Мөхәмәт улы (рус. Акбуляков Манзави Мухаматович; 3 ғинуар 1949 йыл — 11 ноябрь 1994 йыл) — партия, совет органдары хеҙмәткәре, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, педагог. 1982 йылдан КПСС-тың Ҡариҙел район комитетының икенсе секретары, 1985—1990 йылдарҙа халыҡ депутаттарының Ҡариҙел район Советы башҡарма комитеты рәйесе. 1992—1994 йылдарҙа халыҡ депутаттарының Ҡариҙел район Советы башҡарма комитеты рәйесе — Ҡариҙел район хакимиәте башлығы. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте башҡорт

# Аҡбүләков Мәнзәүи Мөхәмәт улы
## Биографияһы

Мәнзәүи Мөхәмәт улы Аҡбүләков Башҡорт АССР-ының Ҡариҙел районы Иҫке Аҡбүләк ауылында 1949 йылдың 3 ғинуарында тыуған.
1971 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын, 1982 йылда Свердловск юридик институтын тамамлаған.
Хеҙмәт юлын 1971 йылда Ҡариҙел совхозы инженеры булып башлай, артабан комсомол райкомының икенсе секретары вазифаһын башҡара.
1978-1980 йылдарҙа колхоз рәйесе, партия райкомы инструкторы, колхоздың парткомы секретары булып эшләй.
1982 йылда Юғары партия мәктәбен тамамлағандан һуң КПСС-тың Ҡариҙел район комитетының ауыл хужалығы бүлеге мөдире итеп тәғәйенләнә, шул уҡ йылда райкомдың икенсе секретары итеп һайлана.
1985 — 1990 йылдарҙа Ҡариҙел район Советы башҡарма комитеты рәйесе.
1990 — 1992 йылдарҙа - урта профтехучилище директоры урынбаҫары.
1990 йылда Ҡариҙел районының 219-сы Ҡариҙел һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана.
1992—1994 йылдарҙа халыҡ депутаттарының Ҡариҙел район Советы башҡарма комитеты рәйесе — Ҡариҙел район хакимиәте башлығы.
1994 йылдың 11 ноябрендә вафат була..

# Аҡбүләков Мәнзәүи Мөхәмәт улы
## Ғаиләһе

Ҡатыны менән ике ул тәрбиәләп үҫтергәндәр.
# Тювенька

Тювенька — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Соть йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Тювенька
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — йылғаның башынан алып Төньяҡ Двина Вычерга йылғаһына ҡойғанға тиклем, Юг һәм Сухона йылғаларын индермәйенсә (инештән Кубен гидроузлына тиклем). Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100312103000006844
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000684
* Бассейн коды — 03.02.01.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Абдрахманов Әнүәр Муллағәли улы

Абдрахманов Әнүәр Муллағәли улы (рус. Абдрахманов Анвар Муллагалиевич; 3 ғинуар 1947 йыл) — педагог, сауҙа өлкәһе һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1986 йылдан Башпотребсоюз идараһы рәйесе урынбаҫары; 2007 йылдан Башҡортостан кооператив техникумы директоры. Башҡортостан Республикаһының 12-се саҡырылыш Юғары Советы халыҡ депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре. Милләте башҡорт.

# Абдрахманов Әнүәр Муллағәли улы
## Биографияһы

Әнүәр Муллағәли улы Абдрахманов 1947 йылдың 3 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Стәрлебаш районы Ҡабыҡҡыуыш ауылында тыуған.
1965 йылда хеҙмәт юлын тыуған ауылында клуб мөдире булып башлай.
1966—1969 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә.
Запасҡа ҡайтарылғас, Башҡортостан кооператив техникумында уҡыған.
Артабан Әнүәр Муллағәли улы сельпо, райпо рәйесе урынбаҫары, Раевка район-ара база директоры, Әлшәй райпоһының идара рәйесе булып эшләй. Совет сауҙа институтының ситтән тороп уҡыу бүлеген тамамлай.
1986 йылда кооператив сәнәғәт идаралығы рәйесе — Башпотребсоюз идараһы рәйесенең етештереү эшмәкәрлеге буйынса урынбаҫары була.
1987 йылдан Башпотребсоюз идараһы рәйесенең сауҙа буйынса урынбаҫары булып эшләй.
1990 йылда Әлшәй районының 154-се Раевка һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана.
2007 йылда Башҡортостан кооператив техникумы директоры итеп тәғәйенләнә

# Абдрахманов Әнүәр Муллағәли улы
## Ғаиләһе

Ҡатыны Рәмзиә Абдрахманова менән ҡыҙ һәм ул тәрбиәләп үҫтергәндәр.

# Абдрахманов Әнүәр Муллағәли улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы (2012)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре.
# Висенс йорто

Висенс йорто (кат.Casa Vicens) — шәхси торлаҡ йорт, Барселонала 1883 —1885 йылда архитектор Антони Гауди Мануэль Висенс ғаиләһе өсөн төҙөгән, каталон баш ҡалаһының иҫтәлекле урындарының береһе. Йорт Каролинас урамы (кат.Carrer Carolines de les), 22-24 буйынса урынлашҡан, Барселона районында Грасия ла Гаудиның беренсе ҙур закаы булып тора.

# Висенс йорто
## Тарихы

Йорт проектын 1878 йылда Гауди архитектор дипломын алыу менән бер үк ваҡытта эшләй. Йортҡа йәйге резиденция булараҡ кирбес һәм плитка фабриканты М. Висенс заказ бирә, йорт үҫемлек орнаменттары менән шахмат тәртибендә эшкәртелмәгән таштарҙан һәм төҫлө керамик плиткаларҙан төҙөлә. Керамик плитка хужаның эшмәкәрлегенең тейешле баһаһы булып тора.
1925 йылға тиклем йорт хужалары йортҡа реконструкция үткәргәс, Каролинас урамын киңәйтәләр, йортто баҡса менән уратып алалар. Был үҙгәртеүҙәр барышында, шулай уҡ 1946 һәм 1962 йылдарҙа ер участкаһының өлөшө һатылғандан һуң баҡсаның ҙур өлөшө юҡҡа сыға, уның менән бергә ҡойма өлөшө, ротонда һәм каскад менән фонтан да юҡҡа сыға.
2005 йылда Висенс йорто Антони Гаудиның башҡа ижади емештәре менән ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелә.
2017 йылда йортта музей асыла
Билет хаҡы 16 евро тора, 14 йәшкә тиклемге балаларға инеү бушлай.

# Висенс йорто
## Архитектураһы

Йорт төҙөгәндә Гауди эркер, балкон, фасадының сығып торғпн өлөштәре кеүек төрлө декоратив элементтар ҡуллана. Төп төҙөлөш материалы булып эшкәртелмәгән таш була, уларҙы йәш архитектор шахмат йәки сәскә биҙәктәре барлыҡҡа килтергән кирбес һәм кафель менән бергә ҡуллана.
Конструктив биҙәлеше лә, декоратив биҙәлеше лә испан-ғәрәп стиле мудехар йоғонтоһо аҫтында башҡарылған, ул бигерәк тә бинаның өҫкө өлөшөндә һиҙелә, әммә биҙәлештә һуңғы Гаудиға хас булған яңы формалар һәм декоратив элементтар эҙләүендә ынтылыш бар.
Гаудиның был эше, асылда, модернизм стилендә беренсе архитектура эше булып тора, ул шул ваҡытта өҫтөнлөк алған тарихилыҡ менән ҡапма-ҡаршы килеп тора. Тәүге эштәрендә үк Гаудиның архитектура ансамблен төҙөүгә ынтылышы күренеп тора. Шуға күрә ҡапҡаларҙың үҙенсәлекле рәшәткәләрен, тәҙрәләрҙе, балкондарҙы ул үҙе проектлай, аш бүлмәһе, тартыу бүлмәһе интерьерҙарының эскизын башҡара.
* Элементы экстерьера
# Толмачиха (Ляль ҡушылдығы)

Толмачиха — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ляля (№1225 Романов йылғаһы) йылғаһының уң ярына тамағынан 7,4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Толмачиха (Ляль ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200011222
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201122
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Йәрмөхәмәт

Йәрмөхәмәт — бер нисә исемдәш тораҡ пункттар атамаһы.

# Йәрмөхәмәт
## Мәҡәләләр

* Йәрмөхәмәт (Баймаҡ районы) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл.
* Йәрмөхәмәт (Туймазы районы) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл.
# Пензе-Яха (Обь ҡушылдығы)

Пензе-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь (Надымская Обь) йылғаһының уң ярына тамағынан 124 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Пензе-Яха (Обь ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300212115300035286
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303528
* Бассейн коды — 15.02.03.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Тулҡын (ойошма)

«Тулҡын» — Бөтә башҡорт йәштәр берлеге (1917—1919). ВЛКСМ барлыҡҡа килгәнгә тиклем Рәсәйҙә милли йәштәр берлектәренең иң эреһе була.

# Тулҡын (ойошма)
## Дөйөм тасуирлама

«Тулҡын» бөтә башҡорт йәштәр берлеге 1917 йылдың 18 декабрендә Ырымбурҙа III Бөтә башҡорт ойоштороу ҡоролтайында ойошторола. Шәйехзада Бабич, Хәбибулла Ғәбитов, Ғәбделхәй Иркәбаев, Нуриәғзәм Таһиров һәм башҡалар был ойошманы булдырыу фекерен ҡуҙғата.
8 кешенән (һуңыраҡ 6 кешенән) торған башҡарма комитет берлектең етәксе органы була. «Тулҡын»дың башҡарма комитетыБашҡорт үҙәк шураһы ҡарамағында эш итә.
Ойошманың төп маҡсаттары һәм бурыстары түбәндәгеләр була:
* башҡорт йәштәрен берләштереү;
* Башкортостанда азатлыҡ идеяларын һәм алдынғы ҡараштарҙы таратыу;
* туған телгә һәм әҙәбиәткә һөйөү тәрбиәләү;
* халыҡ ижадын өйрәнеү;
* башҡорт халҡының телен һәм мәҙәниәтен үҫтереү;
* гәзит-журналдар нәшер итеү һ .б.
Берлек ағзалары Ырымбурҙа мәҙәни саралар — әҙәби кисәләр, концерттар, спектаклдәр — ойоштора. Мәҫәлән, улар Ырымбурҙа «Люкс» кинематограф бинаһында III Бөтә башҡорт йыйыны делегаттары өсөн «Башҡортостан кистәре» тигән концерт үткәрә, бында Ш. Бабич «Ғазазил» тигән балладаһынан өҙөктәр уҡый, ҡыллы оркестр һәм ҡурайсылар ансамбле ҡатнаша, һәүәҫкәр артистар башҡорт, мишәр, типтәр йырҙарын һәм бейеүҙәрен башҡара. «Тулҡын» ойошмаһы халыҡ араһында агитмасса эштәре алып бара, уларҙы Башҡортостан автономияһын төҙөүҙә әүҙемерәк ҡатнашырға саҡыра. Һуңыраҡ берлектең нәшриәт һәм музыка-драма бүлектәре асыла, улар Граждандар һуғышы ваҡытында Башҡорт ғәскәре һалдаттары өсөн, шулай уҡ Башҡорт республикаһының улустарында һәм кантондарында киң мәҙәни саралар үткәрә.
Башҡорт хөкүмәте ҡулға алынғандан һуң, 1918 йылдың 17 февралендә, А. С. Дәүләтшин етәкселеге аҫтында «Тулҡын» ағзаларының бер өлөшө Башҡортостандың Ваҡытлы революцион советын ойоштороуҙы башлай һәм Башҡортостан совет автономияһын төҙөүҙе хуплай. Шулай ҙа йәштәр берлеге ағзаларының күпселеге Башҡорт хөкүмәтен һәм Бөтә башҡорт ойоштороу ҡоролтайында раҫланған милли-территориаль автономияны яҡлауын дауам итә.
1918 йылдың 1 сентябрендә Ырымбурҙа Бөтә башҡорт йәштәр конференцияһында берлек башҡарма комитетының яңы составы һайлана. Мөхәмәтгәрәй Ҡарамышев — уның рәйесе, Хәбибулла Ғәбитов секретары була.
1919 йылдың февралендә Башҡорт хөкүмәте менән ғәскәре совет власы яғына сыҡҡас, «Тулҡын» бөтә башҡорт йәштәр берлеге үҙ-үҙен тарата, мартта уның лидерҙары булған Бабич менән Иркәбаев ҡыҙылармеецтар тарафынан үлтерелә.

# Тулҡын (ойошма)
## Рәйестәре

* Бабич Шәйехзада Мөхәмәтзакир улы (1917-1918)
* Ҡарамышев Гәрәй Батыргәрәй улы (1918-1919)
# Жерленка

Жерленка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Держа йылғаһының һул ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Жерленка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Зубцов ҡалаһынан Тверь ҡалаһына тиклем, Тверца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010100612110000001521
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000152
* Бассейн коды — 08.01.01.006
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Орангутандар

Орангутандар (лат. Pongo) — кеше һымаҡ маймылдар арауы, генетик код буйынса кешегә иң яҡыны.
Орангутандар — хәҙерге заманда йәшәүсе берҙән-бер Ponginae ырыуы, гигантопитек (Gigantopithecus) һәм сивапитек (Sivapithecus) юҡҡа сыҡҡан ырыуҙары. Орангутандар Африканан Көньяҡ-көнсығыш Азияға 15 млн. йыл элек күсенгәнәр.
Орангутандың буйы 150 см-ға етә. Тәне ҡуйы оҙон ҡыҙғылт-ерән йөн менән ҡапланған. Ата заттың ауырлығы 189 кг-ға етә, инә заттар 80 кг самаһы. Яңаҡтары ҙур алға сығып тора. Ҡолаҡ апраҡтары беләкәй.Ҡулдары оҙон, аяҡтары сағыштырмаса ҡыҫҡа. Аяҡ бармаҡтары эләктереп алыуға яраҡлашҡан. Орангутан тропик киңлектәрҙә йәшәй. Бөтә ғүмерен бейек ағастарҙа үткәрә. Ботаҡтан ботаҡҡа тотоноп тиҙ хәрәкәт итә. Ергә һирәк төшә, дүрт аяҡта хәрәкәт итә. Ояһын ағастың урта өлөшөндә, ерҙән 10-20 метр бейеклектә ҡора. Емештәр, ағас ҡайыры, япраҡтар менән туҡлана.
# Вельт (йылға)

Вельт — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 87 км.

# Вельт (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары/ Канин Нос морононан/ Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000055841
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005584
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Барсуков Анатолий Иванович

Барсуков Анатолий Иванович (12 ноябрь 1931 йыл — 27 февраль 2016 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре, йәмәғәтсе. 1973 йылдан «Башавтотранс» предприятиеһының баш инженеры, 1978 йылдан — начальнигы, 1988—1999 йылдарҙа — генераль директоры. РСФСР-ҙың 12-се, Башҡорт АССР-ының 9—12-се саҡырылыш Юғары Советы, Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. РСФСР-ҙың атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре (1991). Ленин (1971), Октябрь Революцияһы (1986), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1966), Халыҡтар Дуҫлығы (1981) ордендары кавалеры.

# Барсуков Анатолий Иванович
## Биографияһы

Анатолий Иванович Барсуков 1931 йылдың 12 ноябрендә хәҙерге Ырымбур ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуған. Ғаиләгә ярҙам итеү өсөн 15 йәшенән совхозда төрлө эштәрҙә эшләй, аҙаҡтан слесарь була. 1948 йылда «Россовхозавтотранс»тың Чкалов автобазаһында йөк автомобиле водителе булып эшләй башлай.
Һуңынан автомобиль техникумын тамамлай. Бөтә союз финанс-иҡтисади институтында ситтән тороп юғары белем ала.
1954 йылдан — 11-се һанлы Күмертау автоконтораһында өлкән механик. 1955 йылда Кумертау ҡалаһында РСФСР-ҙың Минавтотранс янындағы Башҡортостан транспорт идаралығының 1518 һанлы автоколоннаның баш инженеры була. 1959 йылда предприятиены етәкләй. Бер нисә йылдан автоколонна РСФСР-ҙа тармаҡтың алдынғы предприятиеларының береһе була.
1973 йылда Башҡортостан транспорт идаралығының баш инженеры итеп тәғәйенләнә, 1978 йылда — идаралыҡ начальнигы, 1988 йылда — «Башавтотранс» территориаль берекмәһенең генераль директоры. Уның етәкселеге осоронда предприятиела автомобиль ташыуҙарҙың һөҙөмтәлелеге күтәрелә. Анатолий Барсуков башланғысы менән йөк ташыуҙың контейнер системаһын индерелә.
РСФСР халыҡ депутаты (1990—1993), РСФСР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Башҡорт АССР-ының 9-12-се саҡырылыш Юғары Советтары депутаты, Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт йыйылышы - Ҡоролтай депутаты итеп һайлана.
1999 йылдан хаҡлы ялда, дөйөм файҙаланыуҙағы автотранспорт ветерандарының республика советы рәйесе була.
Анатолий Иванович Барсуков 2016 йылдың 27 февралендә Өфө ҡалаһында вафат була.

# Барсуков Анатолий Иванович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Ленин ордены
* Октябрь революцияһы ордены
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* Халыҡтар дуҫлығы ордены,
* II дәрәжәләге «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орден миҙалы
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре
# Кәримов Әмир Хәбибулла улы

Кәримов Әмир Хәбибулла улы (20 апрель 1915 йыл — 23 апрель 1976 йыл) — СССР-ҙың атҡаҙанған летчик-һынаусыһы.

# Кәримов Әмир Хәбибулла улы
## Биографияһы

Әмир Хәбибулла улы Кәримов 1915 йылдың 20 апрелендә Башҡортостандың Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуған.
1939 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1936 йылда) Ҡазан аэроклубын тамамлай, унда ул летчик-инструктор була. Ошо уҡ ваҡытта Ҡазан авиация институтында белем ала һәм уны 1940 йылда уңышлы тамамлағандан һуң Ҡазан аэроклубында 1940 йылдан алып 1949 йылға тиклем 22-се авиазаводтың транспорт бүлеге летчигы булып хеҙмәт итә (Ҡазан), һуңынан, Ҡазан вертолет заводына летчик-һынаусы булып күсә, бында 1949—1968 йылдарҙа эшләй. Ту-4, Ту-16, Ту-104, Ту-110, Ил-62 самолеттарына һынау үткәрә. 1959 йылда Ҡытай Халыҡ Республикаһында командировкала була, Ту-16 самолетын үҙләштереүҙә ярҙам күрһәтә. Дөйөм осоу сәғәт һаны 8000-дән ашыу тәшкил итә, шул иҫәптән, 3500-ҙән ашыу — һынау сәғәте. Ҡазан ҡала Советы депутат итеп һайлана. 1968 йылда хаҡлы ялға сыға.
Ә. Х. Кәримов 1976 йылдың 23 октябрендә вафат була.

# Кәримов Әмир Хәбибулла улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
«Ҡытай — совет дуҫлығы» миҙалы
«Почёт Билдәһе» ордены
# Мань-Кисыр-Я

Мань-Кисыр-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кисыр-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Мань-Кисыр-Я
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300028282
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302828
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3