yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Кәртәмеш (Тубыл ҡушылдығы)

Кәртәмеш, Ҡуртамыш, Ҡартамыш, Ҡортамыш (рус. Куртамыш) — Рәсәй йылғаһы. Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тубыл йылғаһының һул ярына тамағынан 816 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 124 км.

# Кәртәмеш (Тубыл ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы ҡушылған урындан Ҡурған ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500312111200002211
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200221
* Бассейн коды — 14.01.05.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

# Кәртәмеш (Тубыл ҡушылдығы)
## Этимологияһы

Тубыл дворяны, картограф Ремезов Семён Ульянович 1701 йылдың 1 ғинуарында «Чертёжная книга Сибири» тигән карта сығарған. 1697—1698 йылдарҙа ул ике ярҙамсыһы менән Тубыл йылғаһы бассейны буйлап тикшеренеү эштәре үткәргән. Һыҙмаларына ул Тубылдың башынан тамағына тиклем 1500 км аралыҡта уның ҙур ҡушылдыҡтарын теркәгән. Уның карта-схемаһында Тубыл йылғаһының бер һул ҡушылдығы урыҫса Картамыш тип яҙып алынған.
Алексей Свинкин исемле Ҡурған өлкәһе эҙләнеүсеһенең район тарихы буйынса мәҡәләһендә райондың һәм йылғаның атамаһының аңлатмаһы «Ҡорт» һүҙе менән нигеҙләп, «күп боролошло йылға» тип бирелгән:
   Река Куртамыш, да и её северная соседка река Юргамыш, тоже подчиняются общему правилу. Основой слова-названия первой реки является тюркская праформа «курт» — «червь». Добавив деривационный аффикс «-а», получаем переходный глагол активного действия «курта» — «извиваться». В довершении познания названия нашей реки необходимо добавить к глаголу показатель «-мыш», маркирующий отглагольное прилагательное результата действия. Получим окончательное значение реки Куртамыш — извилистая" [река]. Приведённое выше доказательство подтверждает сообщение написанное в «Оренбургских епархиальных ведомостях» № 23 за 1896 год в статье «Слобода Куртамыш» о том, что слово «куртамыш» переводиться, как «извилистая» река.
Башҡорт телендәге атамаһына аныҡлыҡ индереүсе абруйлы сығанаҡ әлегә табылмаған. Рус теленән «Куртамыш» атамаһын «Ҡортамыш» — ҡорт һымаҡ борғоланып ағыусы йылға тип тәржемә итергә була. «Картамыш» атамаһын «Ҡартамыш» тип тәржемә итергә була, «Ҡарта» һүҙенең «бүлкәт», «һикәлтә» тигән мәғәнәһе бар. Иң яҡын тәржемә «Кәртәмеш» булыуы мөмкин. Кәртә һүҙе башҡорт телендә ҡаршылыҡ, тотҡарлыҡ, сикләү мәғәнәләрендә ҡулланыла. Борғоланып ағыусы йылға күп һанлы мал көтөүөн ябыу өсөн тәбиғи кәртә лә була ала. Шул уҡ ваҡытта «Кәртә» һүҙе нигеҙендә башҡорт топонимдары бар: Кәртәле Запане, Кәртәле (ҡала), Кәртәле районы, Кәртәле (Белорет районы).

# Кәртәмеш (Тубыл ҡушылдығы)
## Йылға буйындағы тораҡ пункттар

Йылға буйында урынлашҡан тораҡ пункттар: Фроловка (кеше йәшәмәй), Долговка, Сорокино, Жуково, Үрге, Сычево, Ҡуртамыш ҡалаһы, Кочарино, Түбәнге, Малетино, Коновалова, Обанино, Әсе, Йылға яны, Йәркәй, Ҡормош, Грызаново, Закоулово
# Коряк ҡурсаулығы

Коряк ҡурсаулығы (рус. Коря́кский запове́дник) — дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы, Камчатканың төньяғында, Камчатка крайының Олютор һәм һәм Пенжина райондары территорияһында урынлашҡан. 2015 йылдан «Кроноцкий дәүләт ҡурсаулығы» федераль дәүләт бюджет учреждениеһы идаралығына ҡарай.
Ҡурсаулыҡ Куюл йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан, шул уҡ эргә-тирәләге тауҙарҙы, Говен ярымутрауын һәм уның эргәһендәге акваторияны, Лавров ҡултығын үҙ эсенә ала. Ҡурсаулыҡ майҙаны 327 156 гектар тәшкил итә, шуларҙың 83 000 — Беринг диңгеҙе акваторияһында. Һаҡ зонаһы — 676 062 гектар.

# Коряк ҡурсаулығы
## Флора һәм фаунаһы

Ҡурсаулыҡтың үҫемлектәре япмаһы Беринг урман тундраһы өсөн хас. Үҫемлектәрҙең 479 төрө бар. Бәшмәктәр, лишайниктар һәм бәшмәккә оҡшаш организмдар — 20 төр иҫәпләнә.
Балыҡтарҙың 204, амфибияларҙың 1, ҡоштарҙың 142 төрө бар.
Коряк ҡурсаулығының һөтимәрҙәр фаунаһына 35 төр инә, шуларҙың 2-һе ситтән килтерелгән: һоро ҡомаҡ һәм йорт сысҡаны.
Говен ярымутрауы буйында диңгеҙ имеҙеүселәренең 6 төрө һаҡлана. Был төбәктәге йылғаларҙың барыһы ла тиерлек һөмбаш балыҡтарҙың ыуылдырыҡ сәсеү урыны.

# Коряк ҡурсаулығы
## Этно-экологик үҙәк

Тиличик ауылындағы Коряк ҡурсаулығының этно-экологик үҙәге — иҫтәлекле урын, унда Камчатка крайы Олютор районы халҡы һәм ҡунаҡтары килә. Унда төньяҡ үҫемлектәренә һәм хайуандарына, уникаль тәбиғәт объекттарына арналған тематик экскурсиялар үткәрелә. Экспозицияның күпселек өлөшөн диңгеҙ һәм һыу эргәһендә йәшәгән ҡош оялары һындары һәм макеттары биләй. Стендтарҙа ҡурсаулыҡ тураһында мәғлүмәт, ә тәбиғи материалдарҙан булған экспонаттарҙы ҡулға алырға һәм иғтибар менән ҡарарға мөмкин. Бында төньяҡтағы аҙ һанлы халыҡтарҙың мәҙәниәтенә етди иғтибар бирелә.
Экоүҙәктә шулай уҡ Камчатканың уникаль ҡурсаулыҡ тәбиғәте тураһында документаль фильмдар ҡарарға, Кроноцк ҡурсаулығына һәм Көньяҡ Камчатка федераль заказнигына виртуаль турҙар яһарға мөмкин.
# Победа (Архангел районы)

Победа (рус. Победа) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 85 кеше. Почта индексы — 453032, ОКАТО коды — 80203813008.

# Победа (Архангел районы)
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Архангел): 21 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Максим Горький): 6 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Приуралье): 27 км
# Луг (йылға)

Луг (укр. Луг) — Украиналағы йылға. Львов өлкәһенең Жыдачив районы аша көньяҡҡа табан аға. Днестрҙың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 25 километр. Бассейн майҙаны — 616 км².
# Гусев (хикәйә)

Гусев — А. П. Чехов хикәйәһе. 1890 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр ошо уҡ йылдың 25 декабрендә «Новое время» гәзитендә баҫыла.

# Гусев (хикәйә)
## Баҫмалар

Алексей Суворинға 9 декабрҙә яҙған хатында Антон Чехов ысын тормоштан бер сюжет һүрәтләй: Сахалиндан кораблдә ҡайтып килгән сағында үлгән кешене диңгеҙҙә ерләүҙе тасуирлап яҙа. Тәүге тапҡыр хикәйә 1890 йылдың 25 декабрендә Новое время гәзитенең Раштыуа (№ 5326) һанында: «Коломбо, 12 ноябрь» тигән билдә менән баҫыла.
Хикәйә биш бүлектән тора. Бер аҙ стилистик төҙәтеүҙәр яһалғандан һуң, хикәйә 1893 йылда Палата № 6 баҫмаһында донъя күрә. Был йыйынтыҡ составында хикәйә үҙгәртелмәйенсә ете тапҡыр баҫыла (1893—1899 йылдар). Хикәйә нәшерсе Адольф Маркс 1899—1901 йылдарҙа сығарған Чехов әҫәрҙәре йыйынтығының алтынсы томына индерелгән.
Чехов тере саҡта хикәйә болгар, венгр, немец, норвег, поляк һәм француз телдәренә тәржемә ителә.

# Гусев (хикәйә)
## Сюжет

Алыҫ Ҡөнсығыштан кораблдә ҡайтып килеүсе демобилизацияланған һалдаттар араһында рядовой Гусев һәм уның тураһында бер кем бер нимә лә белмәгән рухани Павел Иванович бар. Корабль лазаретында үпкә сиренән һалдат Гусев йоҡо ваҡытында үлеп китә. Уның үле кәүҙәһен ҡалын киндер тоҡҡа төрәләр ҙә, ҡыҫҡа ғына доға уҡығандан һуң, диңгеҙгә ташлайҙар.
Гусевтың үле кәүҙәһен диңгеҙ эсендә йөҙгән балыҡтар янынан һыу төбөнә төшөп барған саҡта акулалар өҙгөләй башлағанын яҙыусы тәфсирләп һүрәтләй.

# Гусев (хикәйә)
## Тәнҡит

Хикәйәне ныҡ оҡшатыусылар араһында Пётр Чайковский һәм Алексей Плещеев була. Һуңғыһы 1891 йылдың 12 ғинуарында: «„Нов<ое> врем<яла>“ яҙылған хикәйә өсөн ҙур рәхмәт: ҡәнәғәтләнеп уҡыным»,- тип яҙа.
В. Л. Альбов «Гусев» хикәйәһен Чеховтың иғтибары тышҡы шарттарҙың хыялланыусы кешеләрҙең хыялын һәләк итеүсе булыуҙың сәбәбенә йүнәлтелгән башҡа әҫәрҙәргә тиңләп ҡуя.
# Пунг-Ю

Пунг-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Харбейский Сор күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Пунг-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300212115300033640
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303364
* Бассейн коды — 15.02.03.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Керменьга

Керменьга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вага йылғаһының һул ярына тамағынан 210 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Керменьга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000031759
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003175
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Нюча-Яга (Татляга-Яга ҡушылдығы)

Нюча-Яга — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Татляга-Яга йылғаһының уң ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.

# Нюча-Яга (Татляга-Яга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15030000112115300047552
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304755
* Бассейн коды — 15.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# «Кохав» йәһүд милли мәҙәни үҙәге

«Кохав» (йәһ. כוכב‎, башҡ. Йондоҙ) — Башҡортостан йәһүд милли-мәҙәни үҙәге, Рәсәйҙәге иң ҙур милли-мәҙәни үҙәктәрҙең береһе. 2008 йылда асылған бинала балалар баҡсаһы, мәктәп, синагога, музей, ресторан, бассейн, спорт комплексы, медицина үҙәге бар.
Был ойошма төрлө мәҙәни саралар, йәштәр өсөн лекциялар, семинарҙар, күренекле кешеләр менән осрашыуҙар үткәрә.
«Хэсэд Лея» (башҡ. Леяға (исем) рәхмәтлебеҙ) шәфҡәтлелек үҙәге милләттәштәренә ярҙам күрһәтә.
Йәһүд милли-мәҙәни үҙәге эшен Шолом Наумович Кац етәкләй. Ул Молдова Республикаһында тыуған. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында концентрацион лагерҙа тотҡонда була, ул әсәһе менән генә иҫән ҡала. Егет, Иван Франко исемендәге Львов дәүләт университетын тамамлағас, 1957 йылда Өфөгә килә.
Йәһүд дини ойошмаһының эшен күптәргә яҡшы таныш шәхес, Башҡортостандың баш раввины Дан Кричевский етәкләй.
* Йәһүд милли мәҙәни үҙәгендә синагога
* Уҡыу бүлмәһендә алтаҡта
* Стенд
# Тарангул (Уртабурти ҡушылдығы)

Тарангул (овөзені Бургашкин, Торангылы) — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уртабуртяйылғаһының уң ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Тарангул (Уртабурти ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Орск ҡалаһынан Һаҡмар йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000812112200004492
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200449
* Бассейн коды — 12.01.00.008
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Чернокурка

Чернокурка — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вычегда йылғаһының уң ярына тамағынан 218 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Чернокурка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000023023
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002302
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Аҡмырҙин Хажғәли Аҡмырҙа улы

Аҡмырҙин Хажғәли Аҡмырҙа улы (рус. Акмурзин Хажгали Акмурзаевич; 1902 — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының кавалерист-миномётсыһы. Ҡыҙылармеец.

# Аҡмырҙин Хажғәли Аҡмырҙа улы
## Биографияһы

Хажғәли Аҡмырҙа улы Аҡмырҙин 1902 йылда Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе Тәңгәүер улусы (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районы Юлдаш ауылында тыуған.
Һуғышҡа тиклем Әбйәлил МТС-ында тракторсы булып эшләй.
1941 йылдың июнендә Әбйәлил районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла.
Ҡыҙылармеец Аҡмырҙин Хажғәли Аҡмырҙа улы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының кавалерист-миномётсыһы була.
1942 йылдың 5 июненән алып 30 ноябренә саҡлы, 1943 йылдың 8 авгусынан алып 8 сентәбргә тиклемге арауыҡта күрһәткән батырлыҡтары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1947 йылдың 6 ноябрендә сыҡҡан 223/150-се һанлы бойороғона ярашлы, дүрт орденлы 16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһы рядовойы ҡыҙылармеец Аҡмырҙин Хажғәли Аҡмырҙа улы «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
Һуғыштан һуң тыуған Әбйәлил районындағы Молотов исемендәге колхозында (келәт) кладовой мөдире булып эшләй.

# Аҡмырҙин Хажғәли Аҡмырҙа улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1947)

# Аҡмырҙин Хажғәли Аҡмырҙа улы
## Хәтер

Аҡмырҙин Хажғәли Аҡмырҙа улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Әбйәлил районы Юлдаш ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
# Ҡара тумыртҡа

Ҡара тумыртҡа, ҡара туҡран (урыҫ. желна) (лат. Dryocopus martius)

# Ҡара тумыртҡа
## Ҡылыҡһырлама

Ҡарға ҙурлыҡ. Беҙҙең яҡтағы ин, ҙур тумыртҡа. Осҡанда оҙон ҡойроғо күҙгә ташлана. Тоноҡ ҡара төҫтә. Түбәһендә ҡыҙыл бүрке бар, Күҙҙәре ҡыҙыл. Башҡа тумыртҡаларҙан ҙурлығы, ҡара төҫө менән айырыла.

# Ҡара тумыртҡа
## Тауышы

Тауышы: «кли-кли-кли» йәки ҡарлыҡҡан «күәәә».

# Ҡара тумыртҡа
## Йәшәү рәүеше

Бейек ағаслы ҡуйы урманда йәшәй. Ағас бөжәктәре, ҡарағай һәм шыршы орлоҡтары менән туҡлана. Улаыраҡ ҡош, һирәк осрай. Ағас ҡыуыштарында оялай. 3—5 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерә. Солоҡ һәм умарта хужалығы өсөн бер аҙ зыяны бар.
# Низамова (Рузе) Александра Александровна

Низамова (Рузе) Александра Александровна (20 апрель 1903 йыл — 1982 йыл) — хеҙмәткәр, бухгалтер-иҫәпсе, ревизор. Үҙенсәлекле яҙмышлы ҡатын-ҡыҙ.

# Низамова (Рузе) Александра Александровна
## Биографияһы

Александра Александровна 1903 йылдың 20 апрелендә Рәсәй империяһы Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе Һарт улусы биләмәһендә урынлашҡан Иҫке Хәлил ауылы янындағы утарҙа (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Дыуан районы) тыуған — 1982 йылда вафат булған, Мөрсәлимдә ерләнгән.
* 1915—1918 йылдарҙа Мәсәғүт ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһында уҡыған, 4 класс тамамлаған. Уны Ҡалмаҡол мәктәбенә уҡытыусы итеп ебәрәләр. Әммә мәктәптә урын булмағас, уны Сүрәкәй ауылында эшләгән аслыҡтан интегеүсе халыҡты ашатыу маҡсатында ойошторолған йәмәғәт ашханаһына мөдир итеп тәғәйенләйҙәр.
* 1920 йылдар башында Александраның ата-әсәһе лә Салауат районына, Ҡалмаҡол ауыл советына ҡараған Мөрсәлим станцияһына күсеп килә.

# Низамова (Рузе) Александра Александровна
## Ғаиләһе, туғандары

* Олатаһы Иван Николаевич Рузе — сығышы менән Эстляндиянан.
* Атаһы Александр Иванович Рузе Кавказда хәрби хеҙмәттә йөрөгәндә, биҙгәк сире менән ауырый. Һауыҡҡас, Һамара губернаһы алпауыты, дворян полковник Кленовскийҙың адъютанты булып хеҙмәт итә. Унда полковник ғаиләһендә тәрбиәләнеп үҫкән Дарьяның ҡыҙы Евдокияға өйләнә. Столыпиндың аграр реформаһы йылдары алдынан Александр Рузе Башҡортостанға күсеп килә. Хәҙерге Дыуан районының Мәсәғүт һәм Иҫке Хәлил ауылдары эргәһендә Мөхәмәҙиә исемле башҡорт уҙаманынан арзанға ғына 70 дисәтинә ер һатып ала. Ләкин был ерен эшкәртеп, шунда төпләнеп оҙаҡ йәшәргә насип булмай Рузелар ғаиләһенә. Революция ваҡиғалары, Граждандар һуғышы ғаиләнең тормошон ныҡ үҙгәртә.
* Өлкән ағаһы Николай, батша Рәсәйе офицеры, Аҡтар яғында һуғыша, уны һуңғараҡ Екатеринбург төрмәһендә атып үлтерәләр.
* Икенсе ағаһы Александр Ҡыҙылдар яғында хеҙмәт итә. Улар, атай йортона ҡайтып осрашҡан саҡта, ыҙғышмаған, татыу булған.
* Александранан тыш, ғаиләлә тағы апалары Ольга, Валентина һәм һеңлеһе Елизавета булған.
* Ире Мөфтәхетдин Низаметдин улы Низамов Сүрәкәй ауылы башҡорт егете. Беренсе донъя һуғышы ҡатнашыусыһы, немец әсирлегенән ҡотолоп ҡайтҡан, үҙенән 15 йәшкә өлкәнерәк. Был ваҡытта Мөфтәхетдин Ҡалмаҡол ауыл советы сәркәтибе булып эшләгән. Ул Шураның апаһы Ольганың Клецко менән никахын теркәгәндә буласаҡ кәләше менән таныша.
Мөфтәхетдин заманына күрә грамоталы, рус телен генә түгел, немец телендә һәйбәт һөйләшкән, киң яурынлы, бәһлеүәндәй ир-егет була.
Мөфтәхетдиндең атаһы Низаметдиндың тәүге ҡатынынан тыуған улы Камалетдин ҡыҙы Һәҙиә — Тирмән егете, шағир Сафуан Әлибаевтың әсәһе.
Мөфтәхетдин Низаметдин улы Низамов шулай уҡ 1918 йылда 25-се Тимер кавалерия дивизияһының 28-се кавалерия полкы составында Петроград фронтында Юденичҡа ҡаршы һуғышта ҡатнаша. Полк командиры Усман Ғайнанов була. Кронштадт болаһын баҫтырыуҙа ла ҡатнаша Мөфтәхетдин.
# Ҡырҙас (исем)

Ҡырҙас — башҡорт ир-ат исеме.

# Ҡырҙас (исем)
## Этимологияһы

Ҡырҙас исеме ғәрәп теленән ҡыҙыл йөҙлө, матур; күңел асыусы тигән мәғәнәлә.

# Ҡырҙас (исем)
## Билдәле шәхестәр

Ҡыҙрас Муллаҡаев (? — 1789) — башҡорт тарханы, Себер юлындағы Ҡара-Табын улусы |Өфө өйәҙе]] (XVIII б башы. — XVI б.аҙағы), Емельян Пугачёв балығындағы Крәҫтиән һуғышы (1773—1775) юлбашсыларының береһе. Поход старшина (1767). Ҡара-Табын улусы старшинаһы, Нуғай юлының баш старшинаһы.

# Ҡырҙас (исем)
## Ауылдар

Ҡыҙрас (рус. Кидрячево) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл.
Ҡыҙрас (рус. Кидрясово) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Медногорск ҡалаһы ҡала округындағы ауыл.
# Пеша

Пёша (Тёша) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙенә ҡоя. Йылға оҙонлоғо 257 км.

# Пеша
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000054110
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005411
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Камтун-Еган

Камтун-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вах йылғаһының һул ярына тамағынан 568 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Камтун-Еган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200038019
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203801
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Хальмер-Яха (Юре-Яха ҡушылдығы)

Хальмер-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Юре-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Хальмер-Яха (Юре-Яха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300036781
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303678
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Оло Ния-Ю

Оло Ния-Ю — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ния-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 73 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Оло Ния-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300026141
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302614
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Сүлмәшке

Сүлмәшке (рус. Сульмашка) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тере Таныпҡа ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Сүлмәшке
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201612111100025704
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102570
* Бассейн коды — 10.01.02.016
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Күсимов

Күсимов — фамилия.
* Күсимов Салауат Таһир улы (8.03.1942) — Рәсәй ғалимы, техник фәндәре докторы, профессор.
* Күсимов Таһир Тайып улы (1909—1986) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, генерал-майор, Советтар Союзы Геройы (1944).
# Кесе Речка (йылға)

Кесе Речка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулымөзенінің ескі арнасы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Кесе Речка (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200016473
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201647
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Мань-Картын-Я

Мань-Картын-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сысконсын-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 129 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Мань-Картын-Я
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300028244
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302824
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кебшюцталь

Кебшюцталь (нем. Kabschutztal) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2879 кеше йәшәй. Майҙаны — 50,45 км². Диңгеҙ кимәленән 209 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 1665 һәм автомобиль коды MEI.