yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Үсүл әд-дин

Усуль әд-дин (рус. Усуль ад-дин, ғәр. أصول الدين‎ — дин тамырҙары‎) — ислам илаһиәтенең (теология) биш төп ҡағиҙәһе берлеге. Сөнни һәм шиғый тәғлимәттәргә IX быуаттың тәүге яртыһындағы мөғтәзилиҙәр тәғлимәте көслө йоғонто яһай. Хәҙерге ислам юғары уҡыу йорттарында (мәҫәлән, әл-Әзһәрҙә) махсус факультеттар (көллиәт усуль әд-дин) бар, уларҙа Ислам теологияһы (илаһиәте) һәм апологетика (ислам динен яҡлау) өйрәнелә.

# Үсүл әд-дин
## Биш тәғлимәт

Исламға беренсе булып биш «тамыр» тәғлимәте системаһын индереүселәр мөтәзилиҙәр була. Төғлимәттәре системаһына улар ошоларҙы индерә: ғәҙеллек (әл-ғәҙел), бер Аллалыҡ (әт-тәухид), вәғәҙә һәм янау (әл-вәғәд үәл вәғыд), аралыҡтағы торош (әл-мәнзилә бәйн әл-мәнзиләтәйн), бойороҡ һәм хуплау. Сөнни һәм шиғый ғөләмәләр биш төп тәғлимәтте төҙөй, был ислам дине тәғлимәтендә булған һирәк осраҡ: أ# Бер Аллаһ тураһында тәғлимәт (тәүхид);
* илаһи ғәҙеллеккә инаныс, Аллаһы тәғәләнең ғәҙел хөкөм итеүсе булыуына ышаныу (ғәҙеллек);
* Мөхәммәт Пәйғәмбәр рисаләтен һәм уға тиклемге пәйғәмбәрҙәрҙе таныу;
* ҡиәмәт көнөнә (ҡиәмәт) һәм ахирәткә ышаныу;
* Имамат /хәлифәлек тураһында тәғлимәт.
Сөнниҙәр һәм шиғыйҙар юғары власть (имамат) тураһында уртаҡ фекергә килмәй — был уларҙың төп ҡапма-ҡаршылығы.
# Яузяк (йылға)

Яузяк — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1162/1016/272 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 83 км.

# Яузяк (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ишим (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Ишим (бассейндың Рәсәй өлөшө), йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010300212115300011552
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301155
* Бассейн коды — 14.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Оло Ухтаж

Оло Ухтаж — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ухтаж йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Оло Ухтаж
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000030578
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003057
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Бәкеров Фёдор Ғәйфулла улы

Бәкеров Фёдор Ғәйфулла улы (10 февраль 1947 йыл) — юғары мәктәп ветераны, ғалим-педагог, инженер-механик. 1969 йылдан Өфө авиация институты һәм Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы, 1980 йылдан киске һәм ситтән тороп уҡыу буйынса проректор, 1988 йылдан — осоу аппараттары двигателдәре йылылығы физикаһы кафедраһы мөдире, 1990 йылдан — авиация йылылыҡ техникаһы һәм йылылыҡ энергетикаһы кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1995), профессор (2007). СССР юғары мәктәбе отличнигы (1982), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1985), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997), Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2008),Салауат Юлаев ордены кавалеры (2017).

# Бәкеров Фёдор Ғәйфулла улы
## Биографияһы

Фёдор (Фидай) Ғәйфулла улы Бәкеров 1947 йылдың 10 февралендә Башҡорт АССР-ы Балтас районы Иҫке Балтас ауылында тыуған.
1969 йылда Өфө авиация институтын (хәҙер Өфө дәүләт авиация техник университеты) тамамлай, инженер-механик һөнәрен ала.
Хәҙерге Өфө дәүләт авиация техник университетында 1969 йылдан: инженер, ассистент, өлкән уҡытыусы, доцент, профессор. 1980—1988 йылдарҙа киске һәм ситтән тороп уҡыу буйынса проректоры . 1986—1990 йылдарҙа Фәнни-техник ижад, инженер педагогикаһы һәм психология нигеҙҙәре кафедраһы мөдире. 1990—2004 йылдарҙа авиация һәм ракета двигателдәре теорияһы кафедраһы мөдире. 2004 йылдан авиация йылылыҡ төҙөлөшө һәм йылылыҡ энергетикаһы кафедраһы мөдире.

# Бәкеров Фёдор Ғәйфулла улы
## Фәнни зшмәкәрлеге

Ғилми эшмәкәрлеге газ турбиналы двигателдәрҙең һәм электр станцияларының яныу камераларында эшләү процестары теорияһын эшләү, энергияны экономиялау проблемаларын хәл итеү, йылылыҡ сығанаҡтары ярҙамында йылылыҡ двигателдәренең зарарлы сығарылмаларын кәметеү менән бәйле. Тикшеренеүҙәр һөҙөмтәләре авиадвигателдәр сәнәғәтендә түбән эмиссиялы яныу камераларын эшләүҙә ҡулланыла. 180-дән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 8 уйлап табыу авторы.

# Бәкеров Фёдор Ғәйфулла улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа исемдәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997);
* Рәсәй Федерацияһы Хәрби фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1998);
* СССР юғары мәктәбе отличнигы (1982);
* СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1985);
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юғары белем биреү хеҙмәткәре (2008).
* Салауат Юлаев ордены (2017).

# Бәкеров Фёдор Ғәйфулла улы
## Ғаиләһе

* Ҡатыны — йырсы, музыка белгесе, Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты профессоры Зөлфирә Фәрхетдинова.
# Буркау

Буркау (нем. Burkau) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2834 кеше йәшәй. Майҙаны — 31,83 км². Диңгеҙ кимәленән 231 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 1906 һәм автомобиль коды BZ.
# Лебеда (Лехта ҡушылдығы)

Лебеда — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лехта йылғаһының уң ярына тамағынан 146 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Лебеда (Лехта ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000012747
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001274
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡунаҡ күрһәтеү

Ҡунаҡ күрһәтеү — килгән ҡунаҡҡа ихтирам йөҙөнән үткәрелгән, башҡорттарҙа киң таралған йола. Ҡайһы бер райондарҙа был йола ҡунаҡ күреү тип атала.
Бер ғаиләгә алыҫтаныраҡ ҡунаҡ килһә, хужа кеше әҙерленеп, туған-тыумасаны, күрше-күләнен, яҡын күргән дуҫ-иптәштәрен мәжлескә саҡыра. Шулай итеп алыҫтан килгән ҡунаҡ туғандары, ҡоҙалары, хужаның күрше-күләндәре менән таныша. Мәжлестә хәл-әхүәл һорашып, уйын-көлкө менән ваҡыт үткәрәләр.
Ҡунаҡ күрергә килгән барлыҡ ғаиләләр ҡунаҡты хужалар менән бергә үҙенә саҡыра, ҡунаҡ итеүҙе үҙ бурысы итеп һанай. Шулай итеп ҡунаҡҡа ихтирам күрһәтелә, ҡунаҡ ваҡытын күңелле һәм файҙалы үткәрә.
# Мотоваловка

Мотоваловка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулка йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Мотоваловка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200017746
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201774
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Сәлимиә мәсете

Сәлимиә мәсете (төр. Selimiye Camii) — Әдирнә (Әдирнә иле) ҡалаһында урынлашҡан мәсет.
Сәлим Cолтан тарафынан, Синан архитекторы проекты буйынса, 1569—1575 йылдарҙа төҙөлгән. Осман империяһының эллеке баш ҡалаһында урынлашҡан.
# Алине-Нярый-Кы

Алине-Нярый-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сяльдяй-Нярый-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 67 км.

# Алине-Нярый-Кы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300064737
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306473
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ири-Юл

Ири-Юл — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Улу-Юл йылғаһының уң ярына тамағынан 89 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Ири-Юл
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400312115200022206
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202220
* Бассейн коды — 13.01.04.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Александр скверы (Минск)

Александр скверы (Үҙәк сквер, халыҡ телендәисеме — Паниковка) — Минск үҙәгедә урынлашҡан сквер.

# Александр скверы (Минск)
## Тасуирламаһы

Янка Купала исемендәге театрға йәнәш, «Купаловская» һәм «Октябрь» метроһы станцияһы янында урынлашҡан. Бойондороҡһоҙлоҡ проспекты, шулай уҡ Карл Маркс, Энгельс һәм Ҡыҙыл Армия урамдары менән уратып алынған. Октябрь майҙанына, Беларусь Республикаһы Президенты резиденцияһына һәм Үҙәк офицерҙар йортона (ЦДО) сыға.
Сквер уртаһында Минск ҡалаһының иң билдәле фонтандарының береһе — «Аҡҡош менән малай» (халыҡ телендә— Паниковка).

# Александр скверы (Минск)
## Тарихы

Скверға 1836 йылда Яңы баҙар урынында ҡала башлығы Леопольд Дельпац инициативаһы менән нигеҙ һалына. Исеме Александр Невский хөрмәтенә бирелә. Шул уҡ исемле сиркәү 1930 йылдарға тиклем хәҙерге скверға инеү урынында торған булған.
«Аҡҡош менән уйнаусы малай» скульртура төркөмө менән фонтан 1874 йылда ҡалала һыу үткәргесте асыу хөрмәтенә төҙөлгән. «Аҡҡош менән малай» скульптураһын Берлин скульрторы Теодор Калиде төҙөгән, был скульпторҙың тәүге эше уға шунда уҡ уңыш килтерә. Пруссия короле Фридрих Вильгельм III авторҙың ижад емешен Шарлоттенбург баҡсаһы өсөн һатып ала. Һуңынан уның яңынан яңы күсермәләре барлыҡҡа килә башлай, әлегә скульптураның бөтә донъя буйлап 200-ҙән ашыу күсермәһе бар. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында скульптура композицияһы зыян күрә, реставрацияһы менән скульптор Заир Азгур шөғөлләнә.
1890 йылда скверҙың көньяҡ өлөшөндә театр асыла (бөгөн — Янка Купала исемендәге Милли академия театры).
Минсктағы беренсе йәмәғәт бәҙрәфенең төҙөлөү тарихы ҡыҙыҡ, уны ҡабатланмаҫ архитектураһы менән скверҙа күрмәү мөмкин түгел. Бәҙрәфте үҙ аҡсаһына 1912 йылда бер архитектор төҙөй. Ҡала легендаһы буйынса бер бай пан үҙенә йорт төҙөүгә заказ бирә. Архитектор уға матур йорт төҙөй. Әммә пан башҡарылған эш өсөн түләүҙән баш тарта. Архитектор уға үс итеп ҡаланың үҙәгендә, ошо скверҙа пан йортоноң кесерәйтелгән теүәл күсермәһен төҙөп ҡуя.

# Александр скверы (Минск)
## Фотоһүрәттәр галереяһы

* «Аҡҡош менән майлай» (фонтан эшләп тора)
* Скверҙа бәҙрәф
# Тосемтоу

Тосемтоу — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Мань-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Тосемтоу
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300023522
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302352
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Касев-Хулюм

Касев-Хулюм — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тур-Пат-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Касев-Хулюм
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300028152
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302815
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Юл япрағы

?Юл япрағы :
Plantago major — Ҙур юл япрағы :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Үҫемлектәр |
| Бүлексә: | Ябыҡ орлоҡлолар |
| Класс: | Ике өлөшлөләр |
| Тәртип: | Һуҡыр кесерткәндәр(баллы бабай |
| Ғаилә: | Юл япраҡтары |
| Ырыу: | Юл япрағы |
Латинса исеме :
Plantago L. :
Виды :
св. 200, см. текст :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 32870 NCBI 26867 |
Юл япрағы рус. Подорожник, лат. Plantágo күп йыллыҡ үлән үҫемлек.

# Юл япрағы
## Биологик яҙма

Бейеклеге 30 см-ға етә. Июнь -июль айҙарында ҡыҙғылт көрән сәскә ата. Юл япрағы әрһеҙ үлән. Ул ташландыҡ ерҙә, юл буйҙарында, баҡсаларҙа, болон - туғайҙарҙа үҫә. Республикабыҙҙа киң таралған дарыу үҫемлеге.

# Юл япрағы
## Халыҡ дауаһы

Дауалау өсөн үләндең япрағы ҡулланыла.
# Сухоречка ауыл Советы (Бишбүләк районы)

Сухоречка ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Бишбүләк районындағы ауыл биләмәһе
Административ үҙәге — Сухоречка ауылы.

# Сухоречка ауыл Советы (Бишбүләк районы)
## Тарихы

Ауыл биләмәһенең статусы һәм сиктәре Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы билдәләнелгән.
# Отымья

Отымья — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тавда йылғаһының һул ярына тамағынан 510 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Отымья
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200012656
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201265
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Цемник

Цемник (нем. Zemnick) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 134 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,83 км². Диңгеҙ кимәленән 75 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6918 һәм автомобиль коды — WB.
# Иҫке бей

Иҫке бей — бөрйән ҡәбиләһе башлығы, башҡорттарҙың Нуғай Урҙаһына ҡаршы көрәшен ойоштороусыларҙың береһе.
Шәжәрәләргә һәм башҡа тарихи сығанаҡтарға бәйле Бикбау бей, Ҡарағужаҡ бей Мөшәүәли‎, Шәғәле Шаҡман менән берлектә көньяҡ-көнсығыш башҡорттарының Мәскәү дәүләтенә үҙ ирке менән инеүе буйынса һөйләшеүҙәрҙә ҡатнаша. Килешеү төҙөгәндән һуң Рәсәй подданныйлығын раҫлаусы жалованная грамота йәғни ярлыҡ ала. Иҫке бейгә Иван Грозный тарафынан тархан (кенәз) дәрәжәһе бирелә.
Иҫке бейҙең нәҫел-нәсәбе бөгөн Башҡортостан Республикаһы Көйөргәҙе районының Таймаҫ һәм Яңы Таймаҫ ауылдарында йәшәй.
# Изге Иоанн сиркәүе (Люнебург)

Изге Иоанн сиркәү (нем. Sankt Johannis) — үҙәге ганза ҡалаһы Люнебургтың (Түбәнге Саксония ере) үҙәгендәге инжил-лютеран сиркәүе; 1289 һәм 1470 йыл араһында төҙөлгән биш нефлы готик ҡорам, ҡаланың иң боронғо сиркәүе; сиркәүҙең бинаһын документтарҙа тәүге тапҡыр иҫкә алыу 1174 йылға ҡарай; архитектура ҡомартҡыһы булып тора (кирбес готика).

# Изге Иоанн сиркәүе (Люнебург)
## Шулай уҡ

* «Иоганнеум» гимназияһы
* Изге Михаил сиркәүе
* Изге Николай сиркәүе
# Глутня

Глутня — Рәсәй йылғаһы. Тула өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Упа йылғаһының һул ярына тамағынан 114 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Глутня
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Упа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010100312110000019298
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001929
* Бассейн коды — 09.01.01.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кул-Еган

Кул-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Охогр-Игол йылғаһының һул ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 59 км.

# Кул-Еган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200040203
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204020
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Эблянзи-Ю

Эблянзи-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вашка йылғаһының һул ярына тамағынан 219 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 8 км.

# Эблянзи-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000047375
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004737
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Орлов Андрей Борисович

Орлов Андрей Борисович (6 июнь 1962 йыл — 15 август 1999 йыл) — хәрби хеҙмәткәр, майор. Икенсе Чечен һуғышында ҡатнашыусы. Рәсәй Федерацияһы Геройы (1999).

# Орлов Андрей Борисович
## Биографияһы

Андрей Борисович Орлов 1962 йылдың 6 июнендә Дағстан Республикаһының баш ҡалаһы Махачҡалала тыуған.
ДОСААФ-тың Витебск авиация үҙәгендә, һуңынан Һарытау юғары хәрби авиация лётчиктар училищеһында уҡый. 1985 йылдан Ленинград хәрби округында төрлө осоусы вазифаларҙа хеҙмәт итә. 1993 йылдан Рәсәй Федерацияһы эске эштәр министрлығының эске ғәскәрҙәре Төньяҡ Кавказ округында хеҙмәт итә. 1999 йылдың июленән Төньяҡ Кавказ территорияһында ғәскәрҙәрҙең ваҡытлыса оператив төркөмө составында махсус задание үтәүҙә ҡатнаша.
1999 йылдың 11 авгусында Орлов экипажы менән бергә 114-се борт номерлы «Ми-8» вертолетында төркөмдөң команда составын илтеп ҡуя. Экипаж составында, вертолет менән етәкселек итеүсе Орловтан тыш, борттехник өлкән лейтенант Михаил Юрин һәм уң лётчик Андрей Анощенков була. Бортында пассажирҙар сифатында генерал-лейтенант Виктор Якунов, генерал-лейтенант Виктор Кузнецов, эске хеҙмәт генерал-майоры Виктор Ракитин, махсус аппаратура менән хөкүмәт бәйләнеше һәм мәғлүмәте Федераль агентлығының (ФАПСИ) ике офицеры һәм «Росич» махсус тәғәйенләнештәге отрядтың ике оҙатыусы һалдаты була. 15:43 сәғәттә Дағстан тораҡ пункты эргәһендә вертолетты ултыртырға йыйынғанда, вертолет идара ителеүсе ракеталар менән бәреп төшөрөлә. Орлов, ауыр контузия һәм күп һанлы янған урындары булыуға ҡарамаҫтан, экипажы менән вертолетты ултырта һәм хәүефһеҙ алыҫлыҡҡа алып китә ала. 1999 йылдың 15 авгусында Орлов тәне янған яраларынан вафат була.
Һуңғы ваҡытта хеҙмәт иткән һәм унда йәшәгән Дондағы Ростовта ерләнгән.

# Орлов Андрей Борисович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

Рәсәй Федерацияһы Президентының 1999 йылдың 26 августағы Указы менән «Махсус задание үтәгәндә күрһәткән батырлығы һәм фиҙакәр эш итеүе өсөн» майор Андрей Орлов үлгәндән һуң «Рәсәй Федерацияһы Геройы» юғары исеменә лайыҡ була.

# Орлов Андрей Борисович
## Хәтер

* Махачкала ҡалаһының Ватан биҫтәһендә урам Герой исемен йөрөтә.
* Шулай уҡ Дондағы Ростовтың 24-се дөйөм белем биреү мәктәбе Орлов исеме менән атала
# Нойермарк-Любарс

Нойермарк-Любарс (нем. Neuermark-Lübars) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 343 кеше йәшәй. Майҙаны — 20,65 км². Диңгеҙ кимәленән 29 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39524 һәм автомобиль коды — SDL.
# Ҡазан эргәһе мәҙәниәте

Ҡазан эргәһе мәҙәниәте — бронза быуаты археологик ҡомартҡыһы.

# Ҡазан эргәһе мәҙәниәте
## Ҡыҫҡаса белешмә

Беҙҙең эраға тиклемге XVI — IX б. ҡарай. Башҡортостанда Ҡазан эргәһе мәҙәниәте ҡомартҡылары Кама й. түбәнге ағымында, Ағиҙел й. бассейн тупланған (Кәкрекүл торамаһы, Иҫке Ҡабан торамаһы II һ. б.). Торамалар ҡылҡыу урында урынлашҡан. Күп камералы, ағас бағаналы конструкциялы һәм 2 яҡлы йәки сатыр тибындағы ҡыйыҡлы тура мөйөшлө ярым ер өйҙәр торлаҡ хеҙмәтен үтәгән; ҡайһы бер ярым ер өйҙәр үткәүел аша тоташтырылған.

# Ҡазан эргәһе мәҙәниәте
## Ҡазан эргәһе мәҙәниәтен өйрәнеүселәр

* А. В. Збруева
* Н. Ф. Калинин
* А. Х. Халиҡов
# Шаҡша-Төньяҡ

Шаҡша-Төньяҡ — Өфө ҡалаһының Калинин районында, ҡаланың көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан төпкөл йоҡо торлаҡ районы.

# Шаҡша-Төньяҡ
## Шаҡша ҡасабаһы

Шакша-Төньяҡ торлаҡ районы элек БАССР-ҙың Өфө районындағы эшсе ҡасабаһы була, Шаҡша тимер юл станцияһында эшләү өсөн төҙөлә. 1980 йылда ҡасаба Өфө составына инә.
   Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы ҡарар итә:
   Өфө районының Шаҡша эшселәр ҡасабаһын халыҡ депутаттарының Өфө ҡала Советының административ буйһоноуына тапшырырға.
   Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы
   Рәйесе
   Ф.СОЛТАНОВ
   Өфө, 1980 йыл, 20 март
   — http://bashkortostan.news-city.info/docs/sistemao/dok_keqiyi.htm
# Туси-Яха

Туси-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға №7703 исемһеҙ һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Туси-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300077040
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307704
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3