yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Бюсте (Альтмарк)

Бюсте (Альтмарк) (нем. Büste (Altmark)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 369 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,89 км². Диңгеҙ кимәленән 41 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39624 һәм автомобиль коды — SDL.
# Телеграф йорто (Таганрог)

1859
Телеграф йорто — Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһындағы ике ҡатлы йорт. Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты . Ҡарар 301-се. 18.11.92. XIX быуат аҙағында йортта телеграф станцияһы хеҙмәт иткән.
Адресы: Таганрог ҡалаһы, Грек урамы, 88.

# Телеграф йорто (Таганрог)
## Тарих

Файл:Brockhaus_and_Efron_Encyclopedic_Dictionary_b64_784-3.jpg|мини|375x375пкс|Беренсе электрлы телеграф. 1. Электрлы ҡыңғырау. 2, 3.Тимер сымдар өсөн ике ҡатлы изолятор 4. Тимер тирәсле изолятор . 5.Алмаш ток менән эшләүсе ҡыңғырау. 6. Тимер сымдар тоташтырыу 7. Реле. 8. Ғәҙәти немец яҙыусы телеграф приборы. 9.Томсондың билдә ҡуйыусы сифоны. 10. Сименс һәм Гальске полярлы яҙыусы телегра аппараты. 11. Морзе ҡабул итеү аппараты. 12. Морзе асҡысы. Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһындағы Грек урамы 88-се һанлы ике ҡатлы бинала урынлашҡан Телеграф йорто 1859 йылда икенсе гильдия грек сәүҙәгәре Агририй Скурич аҡсаһына төҙөлгән. Бина нигеҙендә бер типтағы ГАРО проекты буйынса төҙөлгән.
Төҙөлөш тамамланғас, йортто Беренсе Таганрог телеграф станцияһына файҙаланыуға тапшыралар. 1860 йылдың 13 ғинуарында станция асыла һәм Бердянск–Мариуполь-Таганрог–Дондағы Ростов линияларында хеҙмәт итә.
Ҡаланың сауҙагәрҙәр ҡатламы үҙҙәренең сауҙа эштәре йәһәтерәк алып барылһын өсөн телеграф төҙөүҙе хуплайҙар. Улар 1859 йылда хөкүмәткә хат яҙып, ҡалала телеграф станцияһын төҙөүҙе тиҙләтәләр.
Телеграф рәйесе итеп Риганан килгән подпоручик Александр Петрович Тимофеев тәғәйенләнә.
Ул ваҡытта станцияның йыһаздары дүрт даими токлы 42 батареянан эшләүсе Даниэль ҡабул итеү- ебәреү аппаратынан торған. Телеграф иртәнге 7-нән алып киске 9-ға тиклем эшләгән һәм икенсе класлы телеграф булып һаналған. Барлыҡ телеграммалар хөкүмәт, эш һәм шәхси телеграммаларға бүленгән.
# Щаный

Щаный — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Коин йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Щаный
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000021548
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002154
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Корешовка

Корешовка — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дубна йылғаһының һул ярына тамағынан 78 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Корешовка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан Угличь ГЭС-ына тиклем (Угличь һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010100812110000003202
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000320
* Бассейн коды — 08.01.01.008
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Яны-Я (Хуль-Тур-Ахта ҡушылдығы)

Яны-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хуль-Тур-Ахт йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Яны-Я (Хуль-Тур-Ахта ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300025618
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302561
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Голубцы

Голубцы — кѳнсығыш европа аш-һыуы. Уға оҡшаш, итле йәки йәшәлсәле фаршҡа бешерелгән дѳгѳ йәки ҡарабойҙай ҡушып һәм уны кәбеҫтәгә йәки виноград япрағына тѳрѳп бешерелгән ризыҡтар Азия һәм Яҡын Кѳнсығыш аш-һыуында ла бар. Был ризыҡты тѳрлѳ эслек менән бешерәләр. Кѳнсығыш-Европа голубцыһына оҡшаған ризыҡ Әзербайжанда, Балҡанда, Ҡаҙағстанда, Молдавияла, Тѳркиәлә һәм Урта Азия илдәрендә киң таралған. Голубцыны тѳрѳү — күп тырышлыҡ талап итә. Бынан тыш, ялҡау голубцы тип аталған, тиҙ әҙерләнгән, еңел вариант та бар. Голубцыны кәстрүлдә, ҡаҙанда, духовкала бешерәләр. Ялҡау голубцыны әҙерләүҙең бер нисә рецебы бар. Уларҙың тѳп айырмаһы әҙер булған блюдоның консистенцияһында.

# Голубцы
## Исеменең тарихы

«Голубец (архитектура)» һүҙе бүрәнәле йәки ҡәбергә ҡуйылған ике яҡлы ҡыйыҡлы һәм тәреле ҡоролма йәки ике яҡ ҡыйыҡлы ағас тәре тигәнде аңлата. Ошондай уҡ исем менән рус халыҡ бейеүе лә бар. «Голубцы» блюдоһы күптән түгел, ул ваҡытта модалы һаналған француз аш-һыуы йоғонтоһонда барлыҡҡа килгән тип һанала. Ул саҡта табынға бөтәүләй ҡыҙҙырылған күгәрсен ите бирелгән була. Рәсәйҙә был блюдо шулай тип атала ла — «голуби» (күгәрсендәр). Яҡынса шул ваҡыттараҡ табынға итле фаршты кәбеҫтәгә урап, «алдаҡсы күгәрсендәр» ҙә бирә башлайҙар. Шулай уҡ, «голубцы» блюдоһының исеме серб теленән сумар (клёцки) тигән һүҙҙән килеп сыҡҡан тигән фекер ҙә бар.

# Голубцы
## Голубцы Украинала

Карпатта голубцыны традицион рәүештә кукуруз ярмаһынан, Полтава өлкәһендә ҡарабойҙай һәм иреткән туң майҙан ҡалған һыҙлыҡ менән әҙерләйҙәр. Украинала был блюдоны яңы ғына түгел, тоҙланған кәбеҫтә япрағынан да бешерәләр, яҙғыһын йәш сөгөлдәр япрағына ла урайҙар. Көнбайыш Укринала кәбеҫтә япрағын бер нисә өлөшкә бүлеп, ҙур булмаған бәләкәй генә голубцылар әҙерләйҙәр. Ә бына көньяҡ һәм көнсығышта уны бөтөн япраҡтан ҙур итеп эшләйҙәр. Бындай ҙур голубцылар һутлыраҡ булып һанала. Карпат аръяғында Сочельник байрамына голубцыны тоҙланған кәбеҫтә япрағынан бешерәләр һәм унда дөгө һәм бәшмәк эслеге һалалар. Львовта ҡырғыс аша үткәрелгән картуф һәм соус менән эшләнгән голубцы милли блюдо тип һанала.

# Голубцы
## Голубцы Белоруссияла

Фаршҡа дөгө урынына арпа ярмаһы ҡушыла. Элегерәк, яҙғыһын голубцы әҙерләү өсөн йәш керән япрағын файҙаланғандар. Белоруссияла иҙелгән картуфтан бешерелгән голубцы популяр һанала.
# Сәлимов Сәбих Мөхәмәҙиә улы

Сәлимов Сәбих Мөхәмәҙиә улы (15 март 1930 йыл — 22 декабрь 1997 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы. 1958—1996 йылдарҙа Өфө нефть эшкәртеү заводы операторы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1975)

# Сәлимов Сәбих Мөхәмәҙиә улы
## Биографияһы

Сәбих Мөхәмәҙиә улы Сәлимов 1930 йылдың 15 мартында Башҡорт АССР-ының Бүздәк районы Туғай ауылында тыуған.
Белеме — тулы булмаған урта. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1943 йылда Бүздәк районының «Крәҫтиән» колхозында башлай. 1950—1953 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. Запасҡа сығарылғандан һуң Өфө нефть эшкәртеү заводында машинист булып эшләй, 1957 йылдан — машинист, 1958 йылдан — КПСС-тың XXII съезы исемендәге Өфө нефть эшкәртеү заводының операторы.
Нефть продукттарын эшкәртеү технологияһын үҙләштерә һәм беренсе класлы белгес була. С. М. Сәлимов эшләгән электр менән тоҙҙарҙы айырыу һәм һыуһыҙландырыу ҡоролмалары блогында проект ҡеүәттәрен ике тапҡырға арттыра, нефть әҙерләү юғары сифатта бара. Коллектив барлыҡ техник-иҡтисади күрһәткестәр буйынса туғыҙынсы биш йыллыҡты (1971—1975) ваҡытынан алда үтәп сыға.
Туғыҙынсы биш йыллыҡтың социалистик йөкләмәләрен ваҡытынан алда үтәүҙә ҙур ҡаҙаныштары өсөн 1975 йылдың 16 июнендә СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән Сәбих Сәлимовҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1996 йылда пенсияға китер алдынан КПСС-тың XXII съезы исемендәге Өфө нефть эшкәртеү заводының ремонтлау һәм техник ҡоролмаларҙы хеҙмәтләндереү буйынса операторы, слесары булып эшләй.
Сәлимов Сәбәх Мөхәмәҙиә улы 1997 йылдың 22 декабрендә вафат була.

# Сәлимов Сәбих Мөхәмәҙиә улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1975)
* Ленин ордены (1975)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1971)
* миҙалдар .
# Һикәяҙ ауыл Советы (Дыуан районы)

Һикәяҙ ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Дыуан районындағы муниципаль берәмек

# Һикәяҙ ауыл Советы (Дыуан районы)
## Тарихы

Һикәяҙ ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Дыуан районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә. 2008 йылда Озеро ауыл Советының ауыл биләмәһе менән берләштерелә. Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә:
   б) Һикәяҙ ауылында административ үҙәге менән «Һикәяҙ» атамаһын һаҡлап, Һикәяҙ һәм Озеро ауыл Советтарын берләштерергә.
   Озеро ауыл Советының Озеро ауылын Һикәяҙ ауылы Советы составына индерергә.
   Һикәяҙ ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
   Иҫәп мәғлүмәттәренән Озеро ауыл Советын төшөрөп ҡалдырырға
# Әнүәр (исем)

Әнүәр — төрки сығанаҡлы башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.

# Әнүәр (исем)
## Этимологияһы

Әнүәр исеме ғәрәпсәнән бик нурлы, бик яҡты тигән мәғәнәгә эйә.

# Әнүәр (исем)
## Билдәле кешеләр

Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы (15 май 1934 йыл — 4 февраль 2014 йыл) — тарихсы ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре кандидаты (1970). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1985), СССР юғары мәктәбе отличнигы (1984). Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы (2007), Ә. Вәлиди исемендәге халыҡ-ара (1997) һәм В. П. Бирюков исемендәге Урал (1994) премиялары лауреаты. Халыҡтар дуҫлығы, Салауат Юлаев (2004) ордендары кавалеры.
Бикчәнтәев Әнүәр Һаҙый улы (21 сентябрь 1913 йыл — 18 май 1989 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт яҙыусыһы, 1941 йылдан КПСС, 1947 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1970), Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт (1974) һәм республика комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге (1967) премиялар лауреаты. Октябрь Революцияһы (1972), Ҡыҙыл Байраҡ (1942), 1‑се (1985) һәм 2‑се (1944) дәрәжә Ватан һуғышы, Ҡыҙыл Йондоҙ (1943), Почёт Билдәһе (1963) ордендары кавалеры.
Ҡашаев Әнүәр Шакир улы (22 март 1949 йыл) — рәссам. 1993 йылдан Рәсәй Федерацияһы Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2010).
Фәтҡуллин Әнүәр Әсәҙулла улы (5 август 1922 йыл — 21 декабрь 1986 йыл, Луцк, Украина) — хәрби хеҙмәткәр, осоусы, полковник. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Советтар Союзы Геройы (1945)
Ибраһимов Әнүәр Камил улы (27 ноябрь 1965 йыл) — СССР спортсыһы, фехтовальщик. Рапиристарҙың команда ярыштарында Олимпия чемпионы СССР-ҙың атҡаҙанған (1988) һәм халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1984), Рәсәйҙең фехтование буйынса атҡаҙанған тренеры (2004). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1994) Рәсәйҙең Почёт (1989), 2-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы (2003) һәм Башҡортостандың Халыҡтар дуҫлығы (2004) ордендары кавалеры.
Абдуллин Әнүәр Абдулла улы (5 июнь 1917 йыл — 28 октябрь 2002 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, артиллерист, өлкән сержант. Советтар Союзы Геройы (1945).
Нурғәлиев Әнүәр Мәрүәр улы — Башҡортостандың халыҡ, Татарстандың атҡаҙанған артисы.
# Джон Траволта

Джон Траволта (ингл. John Joseph Travolta, 18 февраль 1954 йыл) — АҠШ актёры, йырсы, бейеүсе, продюсер һәм яҙыусы.

# Джон Траволта
## Фильмография

* Поле битвы - Земля

# Джон Траволта
## Дискография
### Синглдары

* «You Set My Dreams To Music» (1969)
* «Goodnight Mr. Moon» (1969)
* «Rainbows» (1969)
* «Settle Down» (1970)
* «Moonlight Lady» (1971)
* «Right Time Of The Night» (1972)
* «Big Trouble» (1972)
* «What Would They Say» (1973)
* «Back Doors Crying» (1973)
* «Dream Drummin'» (1974)
* «Easy Evil» (1975)
* «Can’t Let You Go» (1975)
* «Let Her In» (1976) — #10
* «Whenever I’m Away From You» (1976) — #38
* «Slow Dancin'» (1976)
* «It Had To Be You» (1976)
* «I Don’t Know What I Like About You Baby» (1976)
* «All Strung Out On You» (1977) — #34
* «Baby, I Could Be So Good At Lovin' You» (1977)
* «Razzamatazz» (1977)
* «You're the One That I Want» — #1 (1978) (с Оливией Ньютон-Джон)
* «Sandy» (1978)
* «Greased Lightnin» (1978) — #47
* «Never Gonna Fall in Love Again» (1980)
* «Hooker Madness» (1983)
* «I Thought I Lost You» (2008)
# Маркерсдорф (Саксония)

Маркерсдорф (Саксония) (нем. Markersdorf (Sachsen)) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 4156 кеше йәшәй. Майҙаны — 62,39 км². Диңгеҙ кимәленән 242 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 2829 һәм автомобиль коды NOL.
# Верхние Кудаты

Верхние Кудаты — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы/ Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Песчаная йылғаһының уң ярына тамағынан 252 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Верхние Кудаты
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200312115100007828
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100782
* Бассейн коды — 13.01.02.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Урал дәүләт архитектура-художество университеты

Урал дәүләт архитектура-художество университеты (УрГАХУ) —ҡала төҙөлөшө, архитектура, дизайн, рәсем сәнғәте өлкәһендәге Рәсәй юғары уҡыу йорто . 1972 йылда Екатеринбургта урынлашҡан Свердловск архитектура институты булараҡ нигеҙ һалына.

# Урал дәүләт архитектура-художество университеты
## Тарихы

Университет 1947 йылда Урал индустриаль институтының төҙөлөш факультетында архитектор К. Т. Бабыкин тарафынан булдырылған архитектура кафедраһы сифатында баш ала. 1967 йылда кафедра Мәскәү архитектура институтының Урал филиалы тип үҙгәртелә. 1972 йылда филиал Свердловск архитектура институты итеп үҙгәртелә. 1967 йылда институттың һәм филиалдың ректоры Н. С. Алферов була. 1992 йылда институт Урал архитектура -сәнғәт институты итеп үҙгәртелә, ә 1996 йылда академия статусы ала. 2015 йылда академия «Урал дәүләт архитектура-художество университеты» исеме ала.
Университетта Рәсәй архитекту́ра һәм төҙөлөш фәндәре акаде́мияһы (РААСНА) академигы Г. И. Белянкин, ағза-корреспонденттарыВ. Г. Десятов һәм А. А. Стариков, архитектура докторҙары Н. С. Алфёров һәм Л. П. Холодова, Рәсәйҙең атҡаҙанған архитекторҙары А. В. Овечкин, Г И. Дубровин, Ю А. Владимирский һәм башҡалар эшләнеләр һәм эшләүен дауам итәләр. Ғилми мәктәптәр үҫешә: Урал архитектураһы һәм сәнғәте тарихы (ойоштороусыһы — профессор Н. С. Алферов), семиотика архитектураһы (ойоштороусыһы — профессор А. Э. Коротковский), архитектура философияһы (ойоштороусыһы — профессор Ф. Т. Мартынов), климатология архитектураһы (ойоштороусыһы — профнссор Б. М. Давидсон), Урал дизайн мәктәбе (ойоштороусыһы — профессор Ю. А. Владимирский).

# Урал дәүләт архитектура-художество университеты
## Структураһы

Университет структураһында 5 факультет һәм 1 институт:
- Архитектура факультеты
- Дизайн факультеты
- Һынлы сәнғәт институты
- Әҙерлек факультеты
- Өҫтәмә профессиональ белем биреү факультеты
- Очно факультетыКөндөҙгө-ситтән тороп (киске) уҡыу факультеты
Университетта аспирантура эшләй.

# Урал дәүләт архитектура-художество университеты
## Архитектура һәм дизайн музейы

Архитектура һәм дизайн музейы университет бүлексәләренең береһе булып тора. Ҡаланың тарихи үҙәгендә, Екатеринбург тимер ҡойоу заводының урынында урынлашҡан. 2015 йылда музейға реконструкция үткәреү тамамлана, хәҙер был даими рәүештә күргәҙмәләр, уҡыу һәм башҡа саралар үткәреү урыны булып тора. Бинала индустриаль дизайнға һәм тау заводы техникаһы тарихына арналған экспозиция, шулай уҡ «Архитектура Каменного пояса»: Уралдың уникаль ҡомартҡыларының макеттары, һыҙмалары һәм фотоһүрәттәре урынлашҡан.
# Ҡыштым (станция)

Ҡыштым — Көньяҡ Урал тимер юлының Силәбе төбәге йөк-пассажир тимер юл станцияһы, Силәбе өлкәһенең Ҡыштым ҡалаһында урынлашҡан.

# Ҡыштым (станция)
## Тарихы

Станция Силәбе — Ҡыштым — Үрге Өпәйле — Полевской — Екатеринбург электрлаштырылмаған тармаҡта урынлашҡан (тармаҡ 1896 йылда төҙөлгән һәм Урал тимер юлы менән Һамар-Златоуст тимер юлы менән тоташтырған). 1896 йылдың 28 (15) октябрендә Ҡыштымға беренсе паровоз килә.
Тәүҙә тораҡ пункттары сиктәре станциянан: Үрге Ҡыштым заводының яҡынса 2 км, Түбәнге Ҡыштым заводының яҡынса 1 км алыҫлыҡта була. Станцияның тәүге исеме — Ҡыштымѣ.

# Ҡыштым (станция)
## Этимологияһы

Тикшеренеүселәр Ҡыштым атамаһының ике вариантын килтерә: бер версия буйынса, боронғо башҡорт теленән Ҡыштым «тыныс ҡышлау» тигәнде аңлата, Икенсе версия буйынса ҡыштымдар (һалым түләүселәр) 8 быуатта көслө халыҡтарға яһаҡ түләргә тейешле кешеләрҙе атаған
2003 йылға тиклем тимер юл вокзалы станцияһы ағастан була, 2005 йылдан һуң иҫке бина һүтеп алына, уның урынына яңы бина сафҡа индерелә. Шулай уҡ электрлаштырылған махсус пост йыһазландырыла.

# Ҡыштым (станция)
## Пассажирҙар ташыу

Станцияла пассажирҙар ташыу ҡала яны поездарының хәрәкәт составы менән башҡарыла (РА2).

# Ҡыштым (станция)
## Пассажирҙар ташыу
### Станция буйлап ҡала яны хәрәкәте

| № поезд | Хәрәкәт маршруты | № поезд | Хәрәкәт маршруты |
| 6901 | Силәбе-Төп — Үрге Өпәлей | 6902 | Үрге Өпәлей — Силәбе-Төп |
| 6903 | Силәбе- — Төп —Үрге Өпәлей | 6904-се | Үрге Өпәлей— Силәбе-Төп |

# Ҡыштым (станция)
## Пассажирҙар ташыу
### Станция буйлап алыҫҡа йөрөү

2019 йылдың июненә ҡарата станция аша алыҫ араға түбәндәге поездар йөрөй:
| № поезд | Хәрәкәт маршруты | № поезд | Хәрәкәт маршруты |
| 191 | Силәбе — Санкт-Петербург | 192 | Санкт-Петербург — Силәбе |
| 341 | Ырымбур — Нижневартовск | 342 | Нижневартовск — Ырымбур |
| 351 | Өфө — Приобье | 352 | Приобье — Өфө |
| 379 | Ырымбур — Яңы Уренгой | 380 | Яңы Уренгой — Ырымбур |
| 689 | Силәбе — Екатеринбург | 690 | Екатеринбург — Силәбе |
2008 йылдан башлап йыл һайын 9 май алдынан ветерандар менән Еңеү байрамына арналған Көньяҡ Урал тимер юлдарының дүрт ретро-поездарының береһе станцияға килә. Л-4429 паровозы йөрөткән поезд Силәбе- Төп станцияларынан килә һәм кире китә.

# Ҡыштым (станция)
## Йөк эше

Станцияла 2 парк бар: «Көньяҡ» һәм «Төньяҡ»
# Аэробтар

Аэробтар — (аэро… һәм гр. bíos — тормош), мөхиттә молекуляр кислород булғанда йәшәүсе һәм үҫеүсе организмдар.
Аэробтарға бөтә үҫемлектәр һәм хайуандар, күпселек бәшмәктәр һәм күп бактериялар ҡарай. Облигат (мотлаҡ) һәм факультатив (мотлаҡ булмаған) аэробтарға айырыла. Облигат аэробтар күҙәнәк (туҡыма) һулышы процесында туҡлыҡлы матдәләрҙең окисланыуы иҫәбенә энергия ала һәм кислород булғанда ғына үҫешә ала. Факультатив аэробтар, әсеү энергияһын ҡулланып, кислородтың аҙ концентрацияларында ла үҫә ала (микроаэрофилдар). Фотосинтезға һәләтле аэробтар (ылымыҡтар, ҡатмарлы төҙөлөшлө үҫемлектәр, цианобактериялар) кислород бүлеп сығара һәм башҡа аэроб организмдарҙың үҫеүен тәьмин итә. Башҡортостанда аэробтар араһында 80‑дән ашыу реликт, яҡынса 60 эндемик бар, Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына 220 төр көпшәле үҫемлек, 24 төр мүк һымаҡтар, 12 төр лишайник, 19 төр ылымыҡ, 5 төр бәшмәк һәм 112 төр хайуан индерелгән.
* Был инфекцион ауырыуҙар тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
# Пена (Шоча ҡушылдығы)

Пена — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шоча йылғаһының һул ярына тамағынан 72 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Пена (Шоча ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000035756
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003575
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Нефтекама автозаводы

Нефтекама автозаводы (НефАЗ) — автозавод. 2012 йылда 8286 кеше эшләгән. Продукцияһы Башҡортостанда һәм Рәсәй Федерацияһының башҡа төбәктәрендә, яҡын һәм алыҫ сит илдәрҙә һатыла.

# Нефтекама автозаводы
## Тарих

1970 йылда төҙөлә башлай, 1977 йылдың 17 ноябрендә үҙ бушатҡыс автомашиналар эшләү заводы булараҡ файҙаланыуға индерелә, 1978 йылдан алып «Нефтекама үҙ бушатҡыс машиналар заводы» тип аталһа, 1993 йылдан — хәҙерге исемен һәм статусын йөрөтә. Предприятиела РФ-та тәүге тапҡыр һалҡын килеш һуҙыу ысулы менән гидроцилиндрҙар өсөн плунжерҙар яһау технологияһы индерелә (80‑се йй.). Предприятие менән З.Ә.Ғарипов, Р. С. Маликов, В. М. Сюткин һ.б. эшмәкәрлеге бәйле.

# Нефтекама автозаводы
## Акционерҙар

* «КАМАЗ» ААЙ — 50,02 % акция
* Башҡортостан Республикаһы — 28,5 % акция

# Нефтекама автозаводы
## Продукция

Составында ауҙармалы машиналар, вахта автобустары, һыйҙырышлығы 8-ҙән алып 38 м³ тиклем булған автоцистерналар, тағылмалар һәм ярым тағылма-цистерналар, йөк күтәреүсәнлеге 7-нән алып 30 т тиклем булған дөйөм транспорт тәғәйенләнешле тағылмалар һәм ярым тағылмалар, пассажир автобустары, ауыл хужалығы техникаһы, халыҡ ҡулланыуы тауарҙары производстволары:
* ауҙармалы машиналар,
* вахта автобустары,
* һыйҙырышлығы 8-ҙән алып 38 м³ тиклем булған автоцистерналар,
* тағылмалар һәм ярым тағылма-цистерналар,
* пассажир автобустары,
* ауыл хужалығы техникаһы,
* һәм башҡалар
# Сысь-Вож (Сысь-Ю ҡушылдығы)

Сысь-Вож — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сысь-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Сысь-Вож (Сысь-Ю ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000014794
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001479
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0