yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Разволяев Иван Павлович

Разволяев Иван Павлович (25 ғинуар 1915 йыл — 4 февраль 1981 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкының эскадроны командиры, гвардия капитаны. Советтар Союзы Геройы (1944).

# Разволяев Иван Павлович
## Биографияһы

Иван Павлович Разволяев 1915 йылдың 25 ғинуарында Кәнсер станцияһында (Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте буйынса урыҫ.
Ҡыуандыҡ ҡалаһында 5 класс тамамлай. Хәрби хеҙмәткә саҡырылғанға тиклем — тимер юлында, һуңынан — «Красный доброволец» колхозында эшләй.
Ҡыҙыл Армияла — 1936 йылдан. 1940 йылда Минск ҡалаһында кавалерия училищеһын, 1941 йылда — Һарытау бронетанк училищеһын тамамлай. Совет ғәскәрҙәренең Көнбайыш Украинаға һәм Көнбайыш Белоруссияға походында ҡатнаша (1939 йыл). Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында — 1941 йылдан алып.
60-сы гвардия кавалерия полкы эскадроны командиры гвардия капитаны Иван Разволяев Польшаны азат иткән саҡта айырыуса ҡаһарманлыҡ күрһәтә. 1945 йылдың 18 ғинуарында Пилица йылғаһын боҙ өҫтөнән һәм, урыны менән кисеп, ҡаршы яҡ ярға сыға. Разволяевтың эскадроны беренселәрҙән булып Томашов (Томашув-Мазовецкий) ҡалаһына бәреп инә, Калиш — Едлец — Голухов шоссе юлын киҫеп, сигенгән дошманды юҡ итә һәм Едлец һәм Голухов тораҡ пункттарын яулап ала. Варшава шоссеһына сығып, Разволяевтың эскадроны дошманға сигенеү юлын тулыһынса киҫә. Әлеге алыштарҙа эскадрон яугирҙары 150-ләп немец гитлер һалдатын һәм офицерын юҡ итә, өс тиҫтә автомашина тартып алына.
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 27 февралендәге Указына ярашлы немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн һәм шул ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн гвардия өлкән сержанты Разволяев Иван Павлович «Советтар Союзы Геройы» исеменә лайыҡ була һәм уға Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (5680-се) тапшырыла.
1947 йылда офицер—кавалерист Юғары офицер бронетанк мәктәбен тамамлай. 1954 йылдан алып майор И. П. Разволяев — запаста.
Дондағы Ростов ҡалаһында йәшәй, профилактика инструкторы вазифаһында эшләй — «Горизонт» производство берекмәһе объекттарын янғындан һаҡлай.
1981 йылдың 4 февралендә вафат була, Дондағы Ростовта ерләнә.

# Разволяев Иван Павлович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Советтар Союзы Геройы
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (5680-се, 27.02.1945)
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
* Миҙалдар

# Разволяев Иван Павлович
## Хәтер

* Дондағы Ростовта Герой йәшәгән йортта мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
* И. П. Разволяевтың исеме 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһының башҡа 78 Советтар Союзы Геройы исемдәре менән бер рәттән Башҡортостан Республикаһының Милли музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Совет урамы, 14) мәңгеләштерелгән, шулай уҡ уның исеме 112-се кавалерия дивизияһы музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Левитан урамы, 27) уйылып яҙылған.
# Кесе Суры-Яха

Кесе Суры-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Суры-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 61 км.

# Кесе Суры-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300080248
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115308024
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Гербеде замогы

Гербеде замогы (нем. Haus Herbede) — нығытылған усадьба. Был усадьба Рур үҙәнендәге Вестфалия еренең Виттен ҡалаһында урынлашҡан. Ул торған район территорияһының исеме лә Гербеде тип атала. Замок XI быуат башында төҙөлә башлаған. XIV быуат дауамында баштағы ағас йорт манаралы таш йортҡа алмаштырып үҙгәртелә. Гербеде замогы бөгөн төрлө саралар үткәреү урыны сифатында ҡулланыла, шул иҫәптән туйҙар һәм һынлы сәнғәт күргәҙмәләре. Замок архитектура ҡомартҡыһы булып тора.

# Гербеде замогы
## Тасуирлау һәм тарихы

Гербеде замогының төҙөлә башлауы XI быуатҡа ҡарай. 1225—1227 йылдарҙа замок хужаһы Арнольд фон Дидингхофен була. Был замокты уға Кауфунген монастыры феодал биләмәһе итеп бирә. 1311 йылда йортта Эльверфельдт ғаиләһе йәшәй. Был ғаилә ағзалары замок менән министериалдар (бургмандар). булараҡ идара итә. XIV быуат дауамында усадьба нығытыла, ә уның ағас биналары манаралы таш йорт менән алмаштырыла.
Гербеда яҡынса 1500 йылда янғындан ҙур зыян күрә. 1980-се йылдарҙағы тикшеренеүҙәр барышында уның подвалында бик күп ҡорамалдар табыла — ҡоралдар һәм хәрбиҙәрҙең тәнен һаҡлаусы тимер әйберҙәр. Тикшеренеүселәр уйынса, улар йорттоң иҙәне янғанда подвалға төшкән һәм артабан ҡуҙғатылмаған. 1540 йылда замокка төкәтмә өҫтәгәндәр, ул төп корпус менән 1563 йылда тоташтырылған. Шулай итеп замоктың үҙәгендә торған эске ихатаһы барлыҡҡа килгән. 1869 йылда лорд Герберде биләмәһенә Рурҙа урынлашҡан йорт та ҡараған була. Был тиклем бай бөтә мөлкәт 1889 йылда Эльферфельдт ырыуы юҡҡа сыҡҡас, мираҫ буйынса эҙмә-эҙлекле рәүештә Райнбабен һәм Гемминген ғаиләләренә күскән.
ХХ быуатта Гербеде замогы күрше металлургия компанияһы хеҙмәткәрҙәре өсөн йорт сифатында ҡулланыла. Замок көндән-көн нығыраҡ бөлгөнлөккә төшә. 1985 йылда замок был ваҡытта күрше күл буйындағы рекреацион объекттарға хужа булған «Kemnade GmbH» ял үҙәге милкенә күсә. Компания юинаны ремонтлай һәм уларҙы йәмәғәт-мәҙәни үҙәгенә әйләндерә. Шунан бирле был урында нәфис туйҙар һәм һынлы сәнғәт күргәҙмәләре үткәрелә. Замоктың асыҡ майҙансыҡтарына һәм эске ихатаһына инеү ирекле.
# Бесконечная

Бесконечная — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Грубышка йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Бесконечная
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000212103000049439
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004943
* Бассейн коды — 03.03.00.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Феникс (йондоҙлоҡ)

Феникс (йондоҙлоҡ) (лат. Phoenix) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — Анкаа, яҡтылығы 2,39 була. Майҙаны буйынса урыны — 37.
# Веденейка

Веденейка (Веденей) — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Сарка йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Веденейка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500312110000037545
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003754
* Бассейн коды — 08.01.05.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Рәсәй матбуғаты көнө

Рәсәй матбуғаты көнө — һәр йыл 13 ғинуарҙа билдәләнә. Журналистарҙың, гәзит һәм журнал редакциялары хеҙмәткәрҙәренең, матбуғат баҫмалары нәшер итеүселәрҙең һөнәри байрамы.

# Рәсәй матбуғаты көнө
## Тарихы

Бөйөк Петр Указына ярашлы, Рәсәй империяһында беренсе матбуғат баҫмаһы — «Ведомости» гәзите сыға башлаған тарихи датаға бәйле. Рәсәй Федерацияһы Юғары советы Президиумы тарафынан 1991 йылдың 28 декабрендә 3043-1 ҡарар менән булдырыла.
1703 йылдың 2 ғинуарында (яңы стиль буйынса 13 ғинуар) Мәскәүҙә урыҫ телендә «Ведомости» гәзитенең беренсе һаны донъя күрә. Баҫма тулыһынса «Мәскәү дәүләтендә һәм тирә-яҡтағы сит илдәрҙә булған, белергә һәм иҫкә алырға лайыҡлы хәрби һәм башҡа эштәр тураһында хәбәрҙәр» («Ведомости о военных и иных делах, достойных знания и памяти, случившихся в Московском Государстве и во иных окрестных странах») тип атала. Петр Беренсе гәзитте реформалар үткәреү өсөн көрәштә һәм Рәсәй империяһының ҡеүәтен раҫлауҙа мөһим сара итеп ҡарай. Гәзит Мәскәүҙә лә, Санкт-Петербургта ла нәшер ителә һәм даими атамаһыҙ, төрлөсә йөрөтөлә — «Ведомости», «Российские ведомости», «Ведомости Московские».
1870 йылдың 1 ғинуарынан «юғарынан төшкән бойороҡ» буйынса, «тәжрибә рәүешендә почта учреждениеларында урыҫ һәм сит телдәрҙәге ваҡытлы матбуғатҡа яҙылыу ойошторорға» рөхсәт ителә. Был Рәсәйҙә матбуғатҡа яҙылыу буйынса беренсе ҡарар була. Ә инде 1914 йылға илдә 3 меңдән ашыу ваҡытлы матбуғат баҫмаһы сыға.
2009 йыл башына Рәсәй Федерацияһында 33 меңдән ашыу баҫма матбуғат сараһы теркәлгән. Көн һайын, уртаса алғанда, 20 миллион дана гәзит һәм журнал таратыла.
1997 йылдан алып Рәсәй матбуғаты көнөндә киң мәғлүмәт саралары өлкәһендә Рәсәй Президенты премиялары һәм йәш журналистарҙың проекттарына ярҙам итеү маҡсатында гранттар тапшырыла.

# Рәсәй матбуғаты көнө
## Совет матбуғаты көнө

Журналистарҙың һәм матбуғат баҫмаларында эшләүсе башҡа хеҙмәткәрҙәрҙең һөнәри байрамы беренсе тапҡыр СССР-ҙа булдырыла. РСФСР Юғары советының указына ярашлы, 13 ғинуарҙағы «Рәсәй матбуғаты көнө» тигән яңы атамалы һөнәри байрам большевиктарҙың «Правда» гәзитенең беренсе һаны сығыу уңайынан булдырылып, элекке Советтар Союзы биләмәләрендә һәр йыл 5 майҙағы тантаналы шарттарҙа үткәрелгән «Совет матбуғаты көнө»нә алмашҡа килә.
Элекке совет республикаларынан бары тик Белоруссияла ғына Матбуғат көнөн әле лә 5 майҙа билдәләйҙәр.
Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Генераль Ассамблеяһының 1993 йылдың 20 декабрендәге A/DEC/48/432 һанлы махсус резолюцияһы менән һәр йылдың 3 майы «Бөтә донъя матбуғат азатлығы көнө» тип иғлан ителгән.
# Күс

Күс — бал ҡорттарының төп оянан айырылып сыҡҡан яңы ғаиләһе. Ул ҡарт инәнән йәки йәш инәнән, бер нисә тиҫтә мең эшсе ҡорттарҙан һәм бер нисә йөҙ әре ҡорттан тора. Күс менән бергә оялағы ҡорттарҙың 50-60-% ты бүленеп сыға. Тәүге айырылып сыҡҡан күс көслө була, күләме 2,5-3 кг етә. Күстәге ҡорттар тиҙ генә сағып бармай. Сөнки бөрләтәүҙәре 2-3 көнгә етерлек бал менән тулған була.
Умартанан айырылып сыҡҡан күс, яҡын-тирәләге уңайлы ергә һарый.
# 1759 йыл

II мең йыллыҡ :
XVI быуат — XVII быуат — XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат :
Хронологик таблица :
1759 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1759 MDCCLIX |
| Юлиан стилендә | 1758—1759 (12 ғинуардан) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2511—2512 (2 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7267—7268 (12 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5519—5520 ה'תקי"ט — ה'תק"ך |
| Мосолман календары | 1172—1173 |
| Боронғо әрмән календары | 1208 ԹՎ ՌՄԸ |
| Ҡытай календары | 4455—4456 戊寅—己卯 жёлтый тигр — жёлтый заяц |
| Эфиопа календары | 1751—1752 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 1815—1816 |
| - Шака самват | 1681—1682 |
| - Кали-юга | 4860—4861 |
| Иран календары | 1137—1138 |
1759 йыл — дүшәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
# Бәхтизин Нәзиф Раян улы

Бәхтизин Нәзиф Раян улы (31 декабрь 1927 йыл — 21 октябрь 2007 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, юғары мәктәп эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1991), профессор (1978). Үҫемлекселек белгесе, агроэколог, Башҡортостанда ауыл хужалығы фәнен ойоштороусы. СССР юғары мәктәбе отличнигы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1970).
Бәхтизин Рәсәйҙә беренселәрҙән булып ауыл хужалығы культураларын программалаштырып үҫтереү алымын эшләй башлай. Башҡортостан Республикаһында агрономия фәнни мәктәбен булдыра. Игенселек һәм баҫыу культуралары селекцияһы ғилми-тикшеренеү институты янында Селекция үҙәген ойоштороусы(1984).
Башҡортостандың күп томлыҡ энциклопедияһы редакция коллегияһы һәм редакция советы ағзаһы (Бәхтизин тәүге ике томында 20-нән ашыу мәҡәлә баҫтыра).

# Бәхтизин Нәзиф Раян улы
## Биографияһы

Нәзиф Раян улы Бәхтизин 1927 йылдың 31 декабрендә Башҡорт АССР-ының Бөрө кантоны Яңы Аташ ауылында тыуған.
1951 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлай, һуңынан ошо институттың проректоры (1961—1964), ректоры (1964—1973), үҫемлекселек кафедраһы мөдире (1973—1979) булып эшләй.
Игенселек һәм баҫыу культуралары селекцияһы ғилми-тикшеренеү институтында 1979—1988 йылдарҙа директор, 1988 йылдан баш ғилми хеҙмәткәр. Агроэкологик үҫемлекселек ғилми йүнәлешен булдыра. Ужым культураларын: арыш («Сулпан» сорты) һәм бойҙайҙы теләһә ниндәй һауа шарттарында юғары һәм тотороҡло уңыш тәьмин иткән эшкәртеүҙең экологик яҡтан хәүефһеҙ технологияларын эшләй.
Башҡортостан Республикаһының ҡый үҫемлектәре донъяһын (1956—1957), ужым культуралары уңышы формалашыуының агроэкологик шарттарын (1962-67) өйрәнеү буйынса ғилми экспедицияларҙа ҡатнаша.

# Бәхтизин Нәзиф Раян улы
## Ғаиләһе

Ҡатыны: Гөлниса Мәхмүт ҡыҙы (ҡыҙ фамилияһы — Әмирова),
Улдары Рәмил (Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы президенты).
Н. Р. Бәхтизин 30-ҙан ашыу фән кандидаты һәм докторы әҙерләгән. Башҡорт ауыл хужалығы академияһының аграр фән буйынса диссертация советы рәйесе булып тора.

# Бәхтизин Нәзиф Раян улы
## Хеҙмәттәре

Р. Н. Бәхтизин — яҡынса 500 фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптән 17 монография.
* Сорные растения Башкирии. Уфа, 1958; Проблемы ржаного поля. М., 1980; Почвозащитная система земледелия. Уфа, 1987; Озимая рожь. Уфа, 1992.
* Стратегия устойчивого ведения земледелия в Башкортостане (материалы международной конференции. Москва — Казань,2001 год). Навстречу 21 века: продовольственная безопасность Башкортостана (журнал «Экономика и управление», 1999 й. № 3).
* Современные подходы к реализации федерального закона «Об обороте земель сельскохозяйственного назначения» (журнал «Экономика и управление», 2002 й. № 5).
* Книга «Озимая пшеница в Башкортостане» (авторҙаш, Өфө 2006 й.).

# Бәхтизин Нәзиф Раян улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1973),
* «Почёт Билдәһе» ордены (1966),
* ВДНХ-ның алтын һәм көмөш миҙалы.
* «СССР-ҙың юғары мәктәп отличнигы»,
* «СССР-ҙың һәм РСФСР-ҙың ауыл хужалығы отличнигы».
# Некрасов тыҡрығы

Некрасов тыҡрығы — Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһының тарихи үҙәге өлөшөндәге тыҡрыҡ.
Шмидт урамы һәм 3-сө Тау өҫтө урамы араһында урынлашҡан. Маяковский майҙанын һәм Энгельс урамын, Карл Либкнехт урамын, Чехов урамын, Александров урамын, Фрунзе урамын, Петровский урамын, Гректар урамын киҫеп үтә. Оҙонлоғо 1350 м тәшкил итә. Йорттар нумерацияһы Гректар урамынан башлана.

# Некрасов тыҡрығы
## Тарихы

Башта Беренсе арҡыры тыҡрыҡ тип, һуңынан Һарай тыҡрығы тип аталған. 1923 йылда билдәле рәсәй шағиры Николай Некрасов хөрмәтенә атала. Шуныһы иғтибарға лайыҡ, яҙыусы Таганрог менән бер нисек тә бәйле булмай.

# Некрасов тыҡрығы
## Кострома тыҡрығында урынлашҡандар.

* Александр I һарайы —Некрасов тыҡрығы, 10
* Көньяҡ федераль университеттың Инженер-технология академияһы 4-се дөйөм ятағы — Некрасов тыҡрығы, 17
* 8-се урта мәктәп — Некрасов тыҡрығы, 71
* Көньяҡ федераль университеттың Инженер-технология академияһының "Г" корпусы (һул ҡабырғаһы)— Некрасов тыҡрығы, 42.
* Көньяҡ федераль университеттың Инженер-технология академияһының "Д" корпусы — Некрасов тыҡрығы, 44.

# Некрасов тыҡрығы
## Һәйкәлдәр

* Анатолий Ломакин бюсы (скульптор — Н. А.Селиванов) — 8-се мәктәп алдында скверҙа.
# Бохара (мәғәнәләр)

Бохара — топоним.

# Бохара (мәғәнәләр)
## Мәҡәләләр

* Бохара — Үзбәкстандағы ҡала.
* Бохара (Башҡортостан) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл.
* Бохара (Ҡурған өлкәһе) — Ҡурған өлкәһенең Әлмән районындағы ауыл.
# Самбус

Самбус — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кенга йылғаһының һул ярына тамағынан 100 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Самбус
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Кеть йылғаһы ҡушылған урынған Васюган йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кеть, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010700112115200028805
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202880
* Бассейн коды — 13.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Мукден һарайы

1631
Мукден һарайы (ҡыт. ғәҙәти 瀋陽故宮, ябайл. 沈阳故宫) — Ҡытайҙың Шэньян (шулай уҡ Мукден; тарихи Көньяҡ Маньчжурия, Пекиндан төньяҡ-көнсығышҡа табан урынлашҡан) ҡалаһында Манжур династияһының беренсе императорҙары — Нурхаци һәм Абахайҙың һарайы.
Нурхаци етәкселегендәге манчжурҙар власть өсөн көрәштә еңгәндән һуң, 1621 йылда Мукден Ҡытайҙың төп баш ҡалаһы статусын ала. 1625 йылда ҡалала император Нурхаци һарайға нигеҙ һала. Архитектура стиле буйынса тәүге биналары тирмәләрҙе хәтерләткән. Император Абахайҙың өҫтәлмә төҙөлгән биналарын иҫәпкә алып һарай комплексы төҙөлөшө 1631 йылға ҡарай башлыса тамамлана. Был манчжур, ҡытай һәм тибет архитектураларының комбинацияһы.
Гугун һарай комплексы (Боронғо һарай) — Хоу Цзинь һәм иртә Цин дәүерҙәренең һарай күркәмлеге өлгөһө, ул 1625 йылда төҙөлә башлай һәм 1635 йылға ҡарай төҙөлөш тамамлана, уға 1778 йылға ҡәҙәр бер нисә тапҡыр өҫтәлмәләр һәм реконструкциялар индерелә. Планда – яҡынса 70 мең м² майҙанды биләгән тура дүртмөйөш; 114 бинаны һәм ҡаралтыны (500-ҙән ашыу помещениелар) үҙ эсенә ала. Көнсығыш (иң иртә) өлөшөндә 8-мөйөшлө платформала (бейеклеге 1,6 метр) 2-яруслы ҡыйыҡ менән павильон типтағы Дачжэндянь һарайы һалынған. Был һарайҙың алдында майҙан йәйелгән, уның ике яғында ла юғары түрәләр (вандар), шул иҫәптән «һигеҙ байраҡлы» манчжур ғәскәре башлыҡтары өсөн 10 павильон урынлашҡан. дөйөм алғанда планировка хәрби лагерҙың урынлашыуын хәтерләтә, ҡаралтылар ҡытай, манчжур, тибет архитектураларының традицияларын берләштерә. Дачжэндянь һарайы менән 2 ерләү-хәтерләү ҡомартҡылары тоташҡан. Дунлин төрбәһендә (1629 йылда һалынған, 1651 йылда төҙөлөш тамамланған; яңыртыла) император Нурхаци һәм уның ҡатыны Сяо­цы­гао (сығышы менән Ехэ­на­р ырыуынан) ерләнгән; ҡәбер ҡурғанына таш һәйкәлдәр менән уратылған «Йәндәр юлы» алып бара. Бэйлин төрбәһендә (1643-1651 йылдарҙа төҙөлә) Нурхациҙың улы – император Ху­ан­тай­цзи (Аба­хай) һәм уның ҡатыны Сяо­ду­ань­вэнь (сығышы менән Борд­жи­гин ырыуынан Джэрд­жэр) ерләнгән. Император һарайының әһәмиәтлеге һәм Ҡытай императоры һәм уның вариҫтары ҡәберҙәрҙе хөрмәт итеп килеп йөрөгән өсөн, рәсми исеме үҙгәргәндән һуң да ҡала артынан XX быуатҡа саҡлы Мукден атамаһы һаҡланған. Һарайҙа хәрби ҡоралдарҙың, көнкүреш әйберҙәренең, Цин дәүере китаптарының ҙур коллекцияһы һаҡланған.
1644 йылда Пекинды яулап алғандан һуң, император Ябыҡ ҡалаға күсә, ә Мукден илдең икенсе баш ҡалаһы статусын йөрөтә. Император һәм уның вариҫтары йыл һайын Мукденға килеп йөрөгәндәр.
1780 йылда һарай комплексы император Цяньлун тарафынан киңәйтелә һәм ҙур кимәлдә традицион ҡытай һарай комплексы йөҙөн ала.
1900 йылда һарай Ихэтуань ихтилалын баҫтырыуға йүнәлтелгән Деан Иванович Чубботич командалығындағы Рәсәй империяһы армияһы тарафынан биләнә.
1955 йылда милли музей тип иғлан ителә. 2004 йылда «Пекин һәм Шэньянда Мин һәм Цин династиялары императорҙарының һарайҙары» комплекслы объектының бер өлөшө булараҡ ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы ҡомартҡылары иҫәбенә индерелә.
# Лапча (Турья ҡушылдығы)

Лапча — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Турья йылғаһының һул ярына тамағынан 73 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Лапча (Турья ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы , инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502412111200010301
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201030
* Бассейн коды — 14.01.05.024
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Сент-Китс һәм Невис

Сент-Китс һәм Невис федерацияһы - (ҡитға исеме) лағы дәүләт.
# Дударева Зәйтүнә Мөхтәр ҡыҙы

Дударева Зәйтүнә Мөхтәр ҡыҙы (24 октябрь 1954 йыл) — ғалим-тел белгесе, юғары мәктәп эшмәкәре. 1999—2006 йылдарҙа Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты һәм Зәйнәб Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһы проректоры. Филология фәндәре докторы (2006). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2005).

# Дударева Зәйтүнә Мөхтәр ҡыҙы
## Биографияһы

Зәйтүнә Мөхтәр ҡыҙы Дударева (ҡыҙ фамилияһы Тимербулатова) 1954 йылдың 24 октябрендә Башҡорт АССР-ының Октябрьский ҡалаһында тыуған. З. М. Тимербулатовтың һеңлеһе. Бала саҡта журналист булырға хыяллана, «Стерлитамакский рабочий» гәзите эргәһендә ойошторолған «Юнкор» исемле йәш корреспонденттар түңәрәгендә шөғөлләнә, гәзиттәргә ҡыҫҡа мәҡәләләр яҙа. Йәйге каникулдарҙы ағаһы менән ауылда үткәрәләр, атаһы балаларын ауыр эштән ҡурҡмаҫҡа, ҡасмаҫҡа өйрәтә. Зәйтүнәгә хатта комбайнсы ярҙамсыһы булып йөрөргә тура килә. Эшкә һәләтлелек һәм түҙемлек сифаттары уға университетта уҡыған саҡта төҙөлөш отряды комиссары булғанда ла һәм артабан тормошта ла ярҙам итә.
1977 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлай. Ошо уҡ йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтында эшләй башлай. Башта урыҫ теле кафедраһында — ассистент, артабан — өлкән уҡытыусы, доцент. 1999 йылдан алып — ситтән тороп уҡыу һәм иҡтисади мәсьәләләре буйынса, 2006 йылдан ситтән тороп уҡыу һәм социаль мәсьәләләр буйынса проректор вазифаһын биләй. 2006 йылдың декабренән Өфө дәүләт авиация техник университетының Стәрлетамаҡ ҡалаһындағы филиалында эшләй: башта — директор урынбаҫары, ә 2010 йылдан башлап гуманитар һәм социаль иҡтисади фәндәр кафедраһы мөдире. Аспирантурала Мәскәү дәүләт педагогия университетында уҡый, докторлыҡ диссертацияһын Екатеринбургта яҡлай.

# Дударева Зәйтүнә Мөхтәр ҡыҙы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Ғалим булараҡ Дударева З. М. оҙайлы йылдар дауамында фәнни тикшеренеүҙәрен башҡорт теле һәм урыҫ теле материалында когнитив лингвистика проблемаларына арнай, башҡорт һәм урыҫ телдәренең ваҡыт мәғәнәһе лексикаһын өйрәнә. Бындай сағыштырыу эше бик мауыҡтырғыс, сөнки ваҡыт төшөнсәһе халыҡтың менталитетын һәм философияһын сағылдыра.
70-тән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Төп ғилми хеҙмәте:
Контрастивное исследование концептуальной сферы «Время» в русской и башкирской языковых картинах мира. Екатеринбург; Стерлитамак, 2004.