yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# В. Э. Бранттың айырым йорто

В. Э. Бранттың айырым йорто (Куйбышев урамы (Ҙур Дворян урамы), 4-се йорт) — Санкт-Петербургтағы модерн стилендәге архитектура ҡомартҡыһы.
1909 —1910 йылдарҙа айырым йорт архитектор Роберт-Фридрих Мельцер проекты буйынса Петербург эшҡыуары Брант Василий Эммануилович өсөн төҙөлә. Бина сүкелгән элементтар, горельефтар, витраждар менән биҙәлгән. Витраждар өҫтөндә шулай уҡ К. С. Петров-Водкин да эшләгән.
1917 йылдан һуң йортта 14-се балалар интернаты урынлаша. 1918 йылда бинаның өлөшө Петроград хеҙмәт коммунаһының ҡала хужалығы комиссары М.И. Калинин ҡарамағына тапшырыла. Бында Л. М. Михайлов-Политикус, И. Е. Котляков, М.М. Вольберг, Е.Г. Зиновьевтар йәшәй. Һуңыраҡ был бинала, торлаҡ биналарҙан тыш, Ленинград дәүләт нәшриәте, коммуналь йорттар тресының 31-се хужалығы урынлаша. 1929 йылда йортто ашҡаҙан-эсәк ауырыуҙары поликлиникаһы, ә артабан йәмәғәт туҡланыуының ғилми-тикшеренеү институты биләй. С.М. Кировтан һуң 1937 йылда институт хеҙмәткәрҙәре репрессиялана, ә үҙе — юҡ ителә. Бинаны ВКП(б)-ның Үҙәк комитеты эргәһендәге партия контроле комиссияһы, ВЛКСМ-дың Ленинград өлкә һәм ҡала комитеты биләй.
1957 йылда бина Кшесинскаяның күрше айырым йорто менән бергә Бөйөк Октябрь социалистик ревоюцияһы музейы филиалы итеп бирелә. Бина архитектор Н.Н. Надежин проекты буйынса яңынан төҙөлә: экспозициялар өсөн залдары булдырыла һәм яңы корпус-вестибюль төкәтеп төҙөлә.
Әлеге ваҡытта был бинала Рәсәйҙең сәйәси тарихы музейы урынлашҡан.
Айырым йортта Шерлок Холмс тураһында һәм «Мастер һәм Маргарита» фильмынан ҡайһы бер күренештәр төшөрөлә.
# Кабак (Ту ҡушылдығы)

Кабак — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ту йылғаһының һул ярына тамағынан 1,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Кабак (Ту ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Пшада йылғаһының көнбайыш сигенән Дедаркай йылғаһының көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06030000212109100000340
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 109100034
* Бассейн коды — 06.03.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 09
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ҡадирова Лена Ғәли ҡыҙы

Ҡадирова Лена Ғәли ҡыҙы ( 10 май 1938 йыл — 29 май 2002 йыл) — СССР һәм Рәсәй журналисы, шағир. Әстерхан өлкәһендә татар телен һәм мәҙәниәтен һаҡлау һәм үҫтереү активисы.

# Ҡадирова Лена Ғәли ҡыҙы
## Биографияһы

Лена Ғәли ҡыҙы Ҡадирова Татарстан Республикаһының Апас районында тыуып үҫкән. 1950 йылдар аҙағында Әстерханға күсеп китә, 1960 йылдан Нариман татар драма һәм комедия театрында эшләй, Х.Вахиттың «Беренсе мөхәббәт» спектаклендә Рәхилә ролендә дебют яһай. Уның эштәре «Химик» һәм «Волга» газеталарында, Әстерхандың иң иҫке «Идел» татар газетаһы, Ҡазандың «Татар иле» баҫмаларында баҫыла.
Астрахань өлкәһендә үҙгәртеп ҡороу йылдарында Төбәк халыҡтарының телдәрен һаҡлау һәм үҫтереү тарафтарҙары активлаша, уларҙы киң мәғлүмәт сараларында ҡулланыуҙы талап иткән, татар телендә радиотапшырыуҙар асылыуҙы башлап ебәргән Әстерханда һәм беренсе татар тапшырыуҙарын алып барыусы була. «Аҡ арна» газетаһына нигеҙ һалыусы һәм ҡаҙаҡ телендә радиотапшырыуҙар асыуға ирешкән Мәжлис Утенков менән бергә эшләй, төйәк телевидениеһында сығыш яһай. Ике йыл дауамында 1990 йылда С.Ғатауллинаның этномәҙәни активлығын күтәреү тулҡынында барлыҡҡа килгән «Ялҡын» фольклор ансамблен етәкләй.
2002 йылдың 29 майында алтмышынсы йәшендә Әстерханда вафат була. Әстерхандағы Үҙәк мосолман зыяратында ерләнгән.
# Севиче

Севиче (исп. ceviche, seviche йәки sebiche) — балыҡ һәм диңгеҙ аҙыҡтарынан ашамлыҡ, тыуған иле Перу. Ашамлыҡ күп кенә Латин Америкаһы илдәре аш-һыуында таралған, тик рецептары ғына айырылырға мөмкин. Мәҫәлән, Колумбияла был ризыҡты әҙерләнгәндә томат пастаһы йәки кетчуп ҡулланыла.
Севиченың үҙенсәлекле рецебы 15 минут лайм һутында маринадланған төрлө сорттағы ваҡ итеп туралған сей балыҡтарҙан тора. Бынан һуң балыҡҡа дүңгәләкләп туралған ҡыҙыл һуған һәм ҡайһы саҡта рокото (Перу әсе боросо) өҫтәлә. Лайм һутындағы лимон кислотаһы иҫәбенә балыҡта булған аҡһымдарҙың денатурацияһы барлыҡҡа килә.
Рецепт ил һәм төбәккә бәйле үҙгәрергә мөмкин. Мәҫәлән, ҡайһы берҙә балыҡҡа төрлө диңгеҙ аҙыҡтары өҫтәлә, был осраҡта ризыҡ Ceviche mixto атамаһын ала. Әгәр балыҡ һәм моллюскылар сей көйө ҡулланылһа, башҡа диңгеҙ аҙыҡтары (һигеҙаяҡтар, кальмар һәм башҡалары) алдан бешереп алына. Иң киң таралған варианттарының береһе булып тора conchas Ceviche negras de —ҡара диңгеҙ севиче менән ҡара диңгеҙ ҡабырсаҡтары, Ceviche de ostras — устрица менән севич, шулай уҡ Ceviche con camarones — диңеҙ ҡыҫалаларынан севич. Башҡа ингредиенттар булып башлы һуған, сельдерей һабаҡтары, кинза, чили боросо тора.
Перуҙа севиче ғәҙәттә батат, ҡыҙҙырылған кукуруз йәки маниок менән бирелә, Эквадорҙа гарнир сифатында шулай уҡ дөгө йәки банан-плантайндан чипцы йәки еңел кукуруз бирелә. Афродизиак үҙенсәлектренә эйә булған севиче өсөн ҡулланылған маринад «Юлбарыҫ һөтө» исеме аҫтында айырым блюдо булараҡ бирелә.

# Севиче
## Төрлөләр

* Севичеға 2013 йылда Перу баш ҡалаһы Лимала һәйкәл асыла.
# Шәрипҡол (Силәбе өлкәһе)

Шәрипҡол (рус. Шарыпкулево) — Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районында юҡҡа сыҡҡан ауыл.

# Шәрипҡол (Силәбе өлкәһе)
## Географияһы

Шәрипҡол күле (элекке атамаһы Ағаткүл) буйында урынлашҡан булған.

# Шәрипҡол (Силәбе өлкәһе)
## Тарихы

Шәрипҡол — ҡатай башҡорттарының ауылы. Бала ҡатай ырыуы башҡорттары тарафынан нигеҙләнгән.
Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 2-се башҡорт кантонының 2-се йортона керә. 1811 йылғы ревизияла ауылда 19 йорт-ихатала 48 ир заты, шул иҫәптән сотник Шәрипҡол Ҡәйепҡолов (1750—?) һәм уның улдары Әбделфәйез, Мөхәмәтйәр, Мөхәмәтәмин иҫәпкә алынған.
1834 йылда ауылда 86 кеше, ә 1869 йылда 131 кеше (71 ир-егет һәм 60 ҡатын-ҡыҙ) иҫәпкә алынған.
1904 йылда ауылда 238 башҡорт йәшәгән. 1904 йылда Иҫке Әсән йәмғиәте составына Иҫке Әсән, Һары, Булат, Этбай, Шәрипҡол, Сөләймән, Оло Тәгеш, Кесе Тәгеш, Яңы Әсән, Назар ауылдары инә.
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡортостан АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы Ҡоншаҡ районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы составында.
1925 йылғы мәғлүмәттәр буйынса ауыл Башҡорт АССР-ының Арғаяш кантоны Ҡоншаҡ улусы составында була һәм 40 йорт-хужалыҡтан торған.
1970-1977 йылдарҙа ауыл юҡҡа сыҡҡан.

# Шәрипҡол (Силәбе өлкәһе)
## Халҡы

1920 йылда ауылда 49 йортта 212 кеше (113 ир-егет һәм 99 ҡатын-ҡыҙ) йәшәгән, барыһы ла — башҡорттар.
# Фазуллин Йыһанур Йосоп улы

Фазуллин Йыһанур Йосоп улы (1 май 1955 йыл) — ғалим-математик, юғары мәктәп эшмәкәре. Физика‑математика фәндәре докторы (2006), профессор (2007). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2014). Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2011).

# Фазуллин Йыһанур Йосоп улы
## Биографияһы

Йыһанур Йосоп улы Фазуллин 1955 йылдың 1 майында Башҡорт АССР-ы Баймаҡ районы Ҡолсора ауылында тыуған.
1978 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. 1984 йылдан ошо юғары уҡыу йортонда эшләй. 2010 йылдан математика һәм мәғлүмәт технологиялары факультеты деканы.

# Фазуллин Йыһанур Йосоп улы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Ғилми тикшеренеүҙәре һыҙыҡлы операторҙарҙың спектраль теорияһына һәм уның математик физикалағы ҡушымталарына арналған.
Ғалим тарафынан Гильберт арауығындағы үҙэйәртеүле абстракт операторҙарҙың болартыуҙары өсөн регулярланған эҙҙәрҙең формулаларын тикшереү һәм иҫбатлау ысулы табылған, уның нигеҙендә теләһә ниндәй (һайлап алынған) болартыуҙар өсөн яҡшыртылмай торған һөҙөмтә алынған; математика физиканың ике үлсәмле булған моделле болартыуҙары өсөн эҙҙәр формулаһы һәм башҡа сығарылған.
30‑ҙан ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2011).

# Фазуллин Йыһанур Йосоп улы
## Ғилми хеҙмәттәре

* Асимптотика собственных чисел и формула следа возмущения оператора Лапласа на сфере S2S2. В. А. Садовничий, З. Ю. Фазуллин. Матем. заметки, 77:3 (2005), 434–448
* Неядерные возмущения дискретных операторов и формулы следов Х. Х. Муртазин, З. Ю. Фазуллин Матем. сб., 196:12 (2005), 123–156
* Регуляризованный след двумерного гармонического осциллятора З. Ю. Фазуллин, Х. Х. Муртазин Матем. сб., 192:5 (2001), 87–124
# Абдулсаттар Абдуллатифов

Абдулсаттар Абдуллатифов (1787—?) — хәрби эшмәкәр. Рус-прусс-француз һуғышында, 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.

# Абдулсаттар Абдуллатифов
## Биографияһы

Абдулсаттар Абдуллатифов (Абдулсаттар Абдуллатиф улы Ғүмәров) Ырымбур губернаһы Гәрә улусы (хәҙерге Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районы) Таҡталасыҡ ауылында йәшәгән. Зауряд-сотник булып хеҙмәт итә.
1807 йылда 3-сө Башҡорт полкы составында Рус-прусс-француз һуғышында ҡатнаша.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 5-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 5-се Башҡорт атлы полкы Бөгөлмә өйәҙе Ҡарабан ауылында 12-се, 11-се һәм 10-сы кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 29 авгусында Ҡазан менән Чебоксар аша Түбәнге Новгородҡа бара. 15 октябрҙән кенәз П. М. Волконский отряды составына керә, Сураж һәм Велиж ҡалаларында урынлаша. 1 ноябрҙән генерал-майор М. М. Свечин отряды составына инә. 1812 йылдың 14-16 ноябрендә Березина буйындағы алыштарҙа ҡатнаша. Артабан Витебскиҙа һәм Борисовта була. 1813 йылдың ғинуарында Данциг (Гданьск) ҡәлғәһен ҡамауҙа ҡатнаша. 1813 йылдың октябренән 1814 йылдың апреленә ҡәҙәр Минск губернаһында хеҙмәт итә, шул уҡ ваҡытта полктың бер өлөшө Лейпциг янындағы алышта ҡатнаша һәм һуғышты Парижда тамамлай.

# Абдулсаттар Абдуллатифов
## Бүләктәре

* «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры
* «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» көмөш миҙалы кавалеры
# Бәкерова Миңниса Миңлевәли ҡыҙы

Бәкерова Миңниса Миңлевәли ҡыҙы (27 декабрь 1947 йыл) — театр актёры. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1995)

# Бәкерова Миңниса Миңлевәли ҡыҙы
## Биографияһы

Миңниса Миңлевәли ҡыҙы Бәкерова 1947 йылдың 27 декабрендә Башҡорт АССР-ының Көйөргәҙе районы Тимербай ауылында тыуған.
1970 йылда Өфө сәнғәт училищеһын (Г. Г. Ғилязев курсы) тамамлай. Училищенан һуң Салауат башҡорт дәүләт драма театрында эшләй башлай. 1991 йылда Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театрына эшкә күсә. 1992—2007 йылдарҙа Стәрлетамаҡ ҡалаһында Башҡорт республика сәнғәт техникумында уҡыта. 1976 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы.
Ире — Башҡортостандың халыҡ артисы Филарит Бәкеров менән бик күп спектаклдәрҙә бергә уйнап, тамашасы һөйөүен яулайҙар.

# Бәкерова Миңниса Миңлевәли ҡыҙы
## Спектаклдәрҙәге ролдәре

Сәғит («Ҡара йөҙҙәр», Ғ. Әмири һәм В. Г. Ғәлимова М. Ғафуриҙың шул уҡ исемдәге повесы буйынса), Эсси («Иблес шәкерте» — «Ученик дьявола», Б. Шоу), Үлем («Ҡанлы туй» — «Кровавая свадьба», Ф.Гарси Лорка), Тауҡай («Онотолған доға» — «Забытая молитва», Ф. М. Бүләков), Гөлсибәр («Күктән төшкән бәхет» — «Счастье, упавшее с неба»; дебют, 1970), Хәтирә («Ҡыҙлы йорт» — «Дом с невестой»; икеһе лә — Н. Асанбаевтыҡы), Маһинур («Бәхтигәрәй» — «Бахтигарей», А. М. Мирзаһитов) һәм башҡалар. Артистың репертуарына комик ролдәр ҙә инә: Фатима («Хужа Насретдиндең биш ҡатыны», Х. Н. Хәмзә), Рәсимә («Буш сәңгелдәк», И. Х. Йомағолов).

# Бәкерова Миңниса Миңлевәли ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1995)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1982)
# Элькесе-Еган

Элькесе-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Локонто-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Элькесе-Еган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200038422
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203842
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ландех

Ландех — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лух йылғаһының һул ярына тамағынан 113 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 73 км.

# Ландех
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Ковров ҡалаһынан тамағына тиклем, Уводь йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010301112110000033808
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003380
* Бассейн коды — 09.01.03.011
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Амынья (Мулымья ҡушылдығы)

Амынья — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Мулымья йылғаһының һул ярына тамағынан 368 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Амынья (Мулымья ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010600112115300016245
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301624
* Бассейн коды — 14.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Есенин һәйкәле (Санкт-Петербург)

С А. Есенин һәйкәле Санкт-Петербургта Таврия баҡсаһында ҡуйылған.

# Есенин һәйкәле (Санкт-Петербург)
## Тарихы

1995 йылда шағир Сергей Есениндың тыуыуына йөҙ йыллыҡ юбилейы була. Был дата алдынан Сергей Есенин исемендәге хәйриә фонды Санкт-Петербургта Сергей Есенинға һәйкәл ҡуйырға ҡарар итә, был ҡалала шағир ғүмеренең һуңғы көндәрен үткәрә. Ошо уҡ фонд һәйкәлде проектлауға, әҙерләүгә һәм ҡуйыуға аҡса бүлә.
Һәйкәлде ҡуйыу өсөн Таврия баҡсаһы һайлана. Һәйкәлдең авторы булып скульптор А. С. Чаркин сығыш яһай. Һәйкәл өҫтөндә ул үҙенең оҫтаханаһында 1994 йылдың майында алып эшләй. Һәйкәлде эшләү өсөн ул өсөн һигеҙ төрлө эскизы әҙерләй, улар араһында шағир Есенин парк буйлап китеп барған, күл эргәһендә үләндә ятҡан һәм эскәмйәлә ултырғанды һүрәтләгән варианттары бар. Һөҙөмтәлә Есениндың эскәмйәлә ултырған варианты раҫлана.
Һәйкәл «Скульптура» комбинатында аҡ карел мәрмәренән эшләнә. Уның бейеклеге 2,5 м тәшкил итә. Һәйкәлдең плинты буйлап «Сергей Есенин» тигән ябай яҙыу гравёрланған. Постамент һоро граниттан эшләнгән, уның бейеклеге — 0,5 м
1995 йылдың 3 октябрендә һәйкәл асыла, ә 15 йылдан һуң вандализм арҡаһында яңынан тергеҙелә.
# Насретдин әл-Насыри әл-Башҡорди

Насретдин Әл-Насыри әл-Башҡорди (XIII быуат аҙағы — 1351 йыл) — Мысырҙа дәүләт эшмәкәре, алдынғы ҡарашлы ғалим һәм башҡорт шағиры.

# Насретдин әл-Насыри әл-Башҡорди
## Тарих

XIII—XIV быуаттарҙа алыҫ ғәрәп иле Мысырҙа төрки телле фән һәм мәҙәниәт киң үҫешә. Бының сәбәбе — Алтын Урҙа һарайындағы ығы-зығы, бигерәк тә тәхет өсөн ҡарыулашыу арҡаһында, Урал тауҙарынан, Волга һәм Яйыҡ йылғалары үҙәндәренән, Урта Азия һәм Ҡырым ярымутрауынан байтаҡ ғалим, әҙиптәрҙең Мысырға барып төпләнеүе. Шуға ла был дәүерҙә Мысырҙа, нигеҙҙә, төркиҙәрҙән торған (уғыҙҙар һәм ҡыпсаҡтар) мәмлүктәр династияһы барлыҡҡа килә (1250—1803 йылдарҙа Мысырҙа мәмлүк солтандары хакимлыҡ итә).
Беҙҙең дәүергә тиклем һаҡланған ҡулъяҙмаларҙа Әйле ырыуы башҡорттарының хандар династияһы, Дәшти Ҡыпсаҡта Башҡорт исемле хандың хакимлыҡ итеүе, шулай уҡ Иранда милләте башҡорт булған Ғазан хан генерал дәрәжәһенә тиклем күтәрелеүе тураһындағы яҙмалар бар. Шулай уҡ Болғар дәүерендә Яҡуб ибн Ноғман, Ҡол Ғәли, йәнә башҡа исемдәр башҡорт халҡының донъя тарихында үҙ урынының булыуын дәлилләй.
Насретдин Әл-Насыриға ла, урындағы властарҙың эҙәрлекләүенән ҡасып, сит илгә барып төпләнергә тура килә, һәм урындағы халыҡ араһында ғилеме һәм шиғриәте менән ихтирам яулай.
Билдәле тарихсы Морат Рәмзи Насретдин әл-Насыри тураһында түбәндәге фекерен әйтә:

# Насретдин әл-Насыри әл-Башҡорди
## Әл-Насыри тураһында

Уның шәхесе, ғилми һәм әҙәби эшмәкәрлеге ғәрәп әҙиптәре тарафынан юғары баһалана. Мәҫәлән, «Әддөрөр әл-камино» («Йәшерен ятҡан ынйылар») китабында Ибне Хажар әл Ғаскалани Насретдин Әл-Насыри тураһында (1372—1449) «иң ҙур дан һәм иң яҡты шөһрәтлек белдерәм» тигән һүҙҙәрҙе яҙып ҡалдырған. Шағирҙың замандашы Ибне Зәмләкәни лә уның шиғырҙарын юғары баһалаған фекерен яҙып ҡалдыра: «…ул әҫәрҙәрен үҙенең тәбиғи оҫталығы буйынса, шиғыр ҡағиҙәләрен һаҡламаҫтан яҙа ине…».

# Насретдин әл-Насыри әл-Башҡорди
## Вафаты

Насретдин Әл-Насыриҙың тыуған йылы билдәле түгел, әммә баҡыйлыҡҡа күскән мәле тураһындағы мәғлүмәт йылы, айы, көнөнә тиклем ҡағыҙға теркәлгән: башҡорттоң аҫыл улы һижрә йыл иҫәбе меңән 752 йылдың сәфәр айы 13-сө көнөндә (миләди иҫәбе менән 1351 йылдың 11 апрелендә) Дамаск ҡалаһында вафат була.
«Сәнжар әл-Башҡорди менән Насретдин Әл-Насыри, — тип яҙа профессор Ә. И. Харисов, — үҙҙәрен тыуған ерҙәрендә түгел, ә ғәрәп илендә таныта. Быға уларҙың мәмлүклеге һәм юғары ҡатламға күтәрелеүе сәбәпсе булған».
# Бенневиц

Бенневиц (нем. Bennewitz) — Германиялағы, Саксония ерендәге община. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса общинала 5106 кеше йәшәй. Майҙаны — 46,42 км². Диңгеҙ кимәленән 117 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был общинаның почта индексы 4828 һәм автомобиль коды MTL.
# Восточный Тазмер

Восточный Тазмер — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Западный Тазмер йылғаһының һул ярына тамағынан 1,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Восточный Тазмер
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100007611
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100761
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Половинка (Иртыш ҡушылдығы)

Половинка — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иртыш йылғаһының уң ярына тамағынан 1248 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Половинка (Иртыш ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010100312115300007215
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115300721
* Бассейн коды — 14.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Греков урамы (Мәскәү)

Греков урамы — Мәскәүҙең төньяғындағы урам, Төньяҡ Медведковола (Төньяҡ-Көнсығыш административ округы) урынлашҡан. Күренекле тарихсы Борис Дмитриевич Греков хөрмәтенә аталған. Ул СССР Фәндәр академияһының Тарих институтын ойоштороусы һәм директоры. Урам 1968 йылда Медведково тарихи районында күпләп бейек йорттар төҙөлөүе ваҡытында барлыҡҡа килә.

# Греков урамы (Мәскәү)
## Урынлашыуы

Урам Төньяҡ-Көнсығыш административ округында, Төньяҡ Медведково районында урынлашҡан. Шокальский (башланғыс) үткәүеле һәм Студенный үткәүеле араһында Киң урам менән киҫешә.
Ике яҡлы (һәр йүнәлештә бер һыҙаттан) хәрәкәт бар. Урам юлы асфальт менән ҡапланған. Урамдың оҙонлоғо бер километр самаһы. Киң урам менән киҫешкәнсе, ҡала яны автобустары һәм маршрут таксиҙары күпләп йыйылғанлыҡтан, пик сәғәттәрендә күп һанлы тығындар барлыҡҡа килә.
Урамда, Медведково метро станцияһы янында ҡала яны транспортының күп маршруттарының һуңғы станцияһы урынлашҡан. Шуға күрә унда хәрәкәт бик ҡатмарлы.
# Острамондра

Острамондра (нем. Ostramondra) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 581 кеше йәшәй. Майҙаны — 18,37 км². Диңгеҙ кимәленән 187 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99636 һәм автомобиль коды — SOM.
# Ҡыҙыл байраҡ

Ҡыҙыл байраҡ — Башҡортостандың беренсе халыҡ шағиры Мәжит Ғафури шиғыры. 9-сы кластың Башҡорт әҙәбиәте дәресе программаһына индерелгән. 1917 йылдың 18 апрелендә ижад ителә.

# Ҡыҙыл байраҡ
## Мәжит Ғафуриҙың инҡилаптан һуңғы йылдарҙағы ижады

Февраль революцияһынан һуңғы осорҙа Мәжит Ғафуриҙың ижад үҫешен иң тулы күрһәткән әҫәре уның «Ҡыҙыл байраҡ» шиғыры булды.
«Ҡыҙыл байраҡ» шиғыры Өфөләге «Ирек» гәзитенең 1917 йылдың 20 апреле һанында баҫылған. Ул шулай уҡ «Ҡыҙыл байраҡ» йыйынтығының ике баҫмаһына ла индерелгән. 1950 йылғы баҫмала шиғырҙың байтаҡ һүҙе үҙгәртелгән. «Ҡыҙыл байраҡ» шиғыры алты томлыҡтың беренсеһендә лә баҫылып сыҡҡан.

# Ҡыҙыл байраҡ
## «Ҡыҙыл байраҡ» шиғыры

Ҡыҙыл байраҡ
| Ҡара һин алға! Күрәмһең унда Ҡыҙыл байраҡты — Буялған ҡанға. Көслө эшселәр Күтәргән уны, Буялған уға Шәһиттәр ҡаны. Хөрлөк, тигеҙлек Уның шиғары, Һәммә байраҡтан Тора юғары. Шунда хәҡиҡәт, Шунда сын иман. Ҡуҙғал, эшселәр! — Таң ҡалһын йыһан. | Иткән тәжәссем Халыҡтың көсө, Был ҡыҙыл байраҡ Шуның билдәһе Ҡуҙғал, эшселәр, Дошман еңелһен, Көс кемдикәнен Бар донъя белһен. Ҡара көстәргә Ҡаршы торған ул, Бирҙе был юлда Миллион ҡорбан ул. Бөтә ҡара көс Унан еңелде, Шуныңсөн бөгөн Юғары эленде. | Бөгөн батша ул Бөтә донъяға, Уға ниндәй көс Ҡаршы тора ала? Йығылды инде Башҡа әләмдәр, Еңелде инде Залим әҙәмдәр. Әй, ҡыҙыл байраҡ, Нур бир йыһанға! Әйҙә, эшселәр, Алға вә алға! |

# Ҡыҙыл байраҡ
## Төп фекере һәм художество алымдары

«Ҡыҙыл байраҡ» шиғыры бөтә ил күләмендә оло ваҡиға итеп ҡабул ителгән әҙәби күренеш. Ул яңы заман тыуыуын хәбәр итеүсе тәүге шиғри ҡарлуғастарҙың береһе. Шағир тарихи үҫештең төп көсө — эшсе синыфы тураһында көслө поэтик һүҙ әйтә алды. Революцион күтәрелеште ошондай ҡолас менән сағылдырған шиғырҙан һуң башҡорт поэзияһының гражданлыҡ яуаплылығы тағы ла артты. Тәүге строфанан уҡ шиғырға киң һулыш, көрәш күтәренкелеге килеп инә.
Әҫәрҙә шиғриәт өсөн өр-яңы марш ритмы, замандың етеҙ ынтылышы хасил була. Үҫтерелә барыусы оран-ҡушымталарҙа урамдарға сыҡҡан халыҡ ташҡыны, эшсе демонстрацияларҙың ғәйрәте күҙ алдына баҫа. Тәү ишетеүҙән үк хәтерҙә ҡалған был һүҙҙәр замандың йөрәк тибешен бирә.

# Ҡыҙыл байраҡ
## «Мәжит Ғафури шиғырҙарын уҡыйбыҙ» конкурсы

2020 йылда, шағирҙың 140 йәшен билдәләгән көндәрҙә, Башҡортостан мәҙәниәт минстрлығы, Башҡортостан Яҙыусылар союзы, Мәжит Ғафуриҙың халыҡ-ара йәмәғәт фонды «Мәжит Ғафури шиғырҙарын уҡыйбыҙ» конкурсы иғлан итте. Күп кеше ҡатнашты һәм башҡорт халыҡ шағирына булған ихтирамын күрһәтте.