yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Урал

Урал — Көнсығыш Европа һәм Көнбайыш Себер тигеҙлектәре араһында һуҙылған Рәсәй Федерацияһында һәм Ҡаҙағстандағы географик төбәк. Урал тау системаһы был төбәктең төп өлөшө булып тора.
Урал Европа менән Азия сиктәрендә урынлашҡан. Урал тауҙары һәм уға яҡын булған ҡалҡыулыҡтар төньяҡта Төньяҡ Боҙло океандан алып көньяҡта Ҡаҙағстандың ярым сүл райондарына тиклем һуҙылған.
Урал 5 географик зонаға бүленә — Поляр Урал, Поляр тирәһендәге Урал, Төньяҡ Урал, Урта Урал һәм Көньяҡ Урал.
Һыу айырғыс булған төп һырттан һәм киң уйһыулыҡтар менән айырылған һырттарҙан тора. Уралдың иң бейек түбәһе — «Исследовательский» һыртындағы «Народная» тауы (1859 м). Төньяҡ-көнбайышта Урал Пай-Хой һырты һәм Вайгач утрауы аша Яңы Ер утрауҙары тауҙарына күсһә, көньяҡта иһә бейеклеге 657 метрға тиклем еткән Мугоджары тауҙары теҙмәләре дауам итә.
Көньяҡ Уралда тау рельефының киңлеге 120 саҡрымға етә. "Уралып ятҡан Урал-тау" мөһим һыу айырғыс булып, Башҡортостан еренән 300 саҡрым самаһы һуҙыла. Иң бейек тауҙары — Ямантау (1640 м), Оло Ирәмәл (1582 м).
Урал — йәшәйеште тәьмин иткән һыуалыш сығанағы ла. Печора, Уса, Тубыл, Иҫәт, Тора һәм башҡалар — Төньяҡ Боҙло даръя бассейнына, Сулман менән Чусовая, Ағиҙел һәм Яйыҡ Хазар диңгеҙенә ҡарай. Күлдәре йәйрәп ята: Тауатуй, Арғужа, Уйылды, Иртеш, Ишкүл, Сыбаркүл, Торғаяҡ, Өргөн, Оҙонкүл, Яҡтыкүл.
Төньяҡ Уралда — тау тундраһы, көньяҡтараҡ — тау-тайга урмандары. Ылыҫлыларҙан кедр, ҡарағас, ҡарағай, аҡ шыршы, шыршы үҫә. Көньяҡ Уралда имән, ҡайын, йүкә, уҫаҡ, саған да бар.
Үҫемлектәр донъяһы ла, йәнлектәр донъяһы ла төрлө. Башҡортостан йәнлектәре генә лә бихисап: айыу, бүре, төлкө, мышы, ҡоралай, аҫ, бурһыҡ, һыуһар, әлгәнйәк, кеш, һеләүһен, тейен, шәшке, ҡуян, янут, ҡама, көҙән, йофар, йәтсә...
Ҡоштары иһә өс йөҙләп төр: бөркөт, шоңҡар, ҡыйғыр, ҡарсыға, ҡарағош, ябалаҡ, һупайҙы, тумыртҡа, кәкүк, ҡарлуғас, күгәрсен, һоро торна, ҡауҙы, бүҙәнә, ҡор, һуйыр, сел, сөрәгәй, сәпсек...
Үҫемлектәр һәм йәнлектәр донъяһын һаҡлау өсөн Урал биләмәләрендә Печора-Илич, Висим, Илмән, Башҡорт ҡурсаулыҡтары булдырылған.
# Әрмән фонтаны

Әрмән фонтаны — Феодосия ҡалаһында урта быуат фонтаны, Митридат тауы итәгендә, әрмән ҡорамы Изге Михаил һәм Гавриил ғибәҙәтханаһынан алыҫ түгел урынлашҡан

# Әрмән фонтаны
## Тарихы

Фонтан Феодосияның әрмән халҡы тарафынан 1491 йәки 1584(1586) йылдарҙа Изге архангелдар Михаил һәи Гавриил әрмән ҡорамы эргәһендә Митридат тауы итәгендә төҙөлгән. Фонтан махсус эзбиз иретмәһе ҡушылған бут ташынан ҡоролған, призма формаһында үтәлгән. Уның көнсығыш өлөшө ослайып торған ниша һәм өҫтөндә өс семәрле розетка менән биҙәлгән. Һыу ағымы өҫтөндә әрмән телендә фонтандың төҙөлөү датаһы яҙылған мәрмәр плита урынлашҡан. XI быуаттан алып XIX быуат урталарына тиклем Әрмәнстанда киң таралған әрмән шишмәләренә хас булған архитектура формаһында төҙөлгән
УССР Министрҙар советының 1979 йылдың 6 сентябрендәге 442-се (уч.№ 1209) ҡарары менән; һәм Ҡырым өлкә башҡарма комитетының 1979 йыл дың 22 майындағы № 284-се ҡарары менән Әрмән фонтаны архитектура ҡомартҡыһы исемлегенә индерелә
# Һәйтәк

Һәйтәк һүҙенең бер нисә мәғәнәһе бар.

# Һәйтәк
## Мәҡәләләр

* Һәйтәк (Балтас районы) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл.
* Һәйтәк (Учалы районы) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл.
# Татар Димескәйе

Татар Димескәе (Димескәй; татар. Татар Димескәе, рус. Татарская-Дымская) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Бөгөлмә районы ауылы.

# Татар Димескәйе
## Атамаһы

Революцияға тиклем ауыл Димескәй тип атала.

# Татар Димескәйе
## География

Ауыл Димескәй йылғаһы буйында, Бөгөлмә ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 27 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Татар Димескәйе
## Тарих

Ауылға байлар ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Ауыл Байлар улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Димескәй улусы составына керә һәм уның үҙәге була.
XX быуат башында ауылда улус идаралығы, земство станцияһы, тимерлек, 3 һыу тирмәне, 2 мәсет, мәктәп теркәлгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан Баулы районы, 1963 йылдан — Бөгөлмә районы составында була.

# Татар Димескәйе
## Халҡы

1859 йылда ауылда 970 башҡорт һәм ҡаҙна крәҫтиәндәре иҫәпләнгән.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1795 | 1859 | 1889 | 1897 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 | 2008 |
| 449 | 971 | 1527 | 1865 | 2481 | 1994 | 1139 | 835 | 722 | 915 | 760 | 681 | 675 | 704 |
# Горслебен

Горслебен (нем. Gorsleben) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 558 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,78 км². Диңгеҙ кимәленән 130 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6577 һәм автомобиль коды — KYF.
# Ән-Нәбә сүрәһе

Ән-Нәбә сүрәһе (ғәр. سورة النبأ‎, Хәбәр ) — Ҡөрьән Кәримдең 78 сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 40 аяттан тора.
# Башфармация

«Башфармация» дәүләт унитар предприятиеһы — Башҡортостандың (Рәсәй) дарыуханалар һәм оптикалар селтәре.

# Башфармация
## Тарихы

1926 йылда Башҡорт АССР-ы һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссариатының Башҡорт аптека идаралығы — «Башаптекоуправление» ойошторола. 1935 йыл аҙағында «Башаптекоуправление» РСФСР-ҙың һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссариаты Баш Аптека идаралығының хужалыҡ иҫәбе бүлеге ҡарамағына күсә.
1969 йылда БАССР-ҙың Министрҙар Советы янында Дарыухана идаралығы төҙөлә. Уның составында, ауыл дарыуханалары менән ойоштороу методик һәм хужалыҡ-финанс етәкселеген тормошҡа ашырыу өсөн, үҙәк район дарыуханалары ойошторола (ЦРА).
1989 йылда, хужалыҡ итеүҙең яңы принцибына күсеү менән бәйле, республиканың дарыухана идаралығы «Фармация» Башҡортостан производство берекмәһе тип үҙгәртелә.
1993 йылда предприятие «Башфармация» махсуслаштырылған дәүләт производство предприятиеһы (СГПП «Башфармация») итеп үҙгәртелә.
2003 йылдан дәүләт унитар предприятиеһы статусына эйә (ГУП «Башфармация»).

# Башфармация
## Милекселәре һәм етәкселеге

Берҙән-бер акционеры булып Башҡортостан Республикаһының ер һәм мөлкәт мөнәсәбәттәре Министрлығы йөҙөндә, Башҡортостан Республикаһы тора (дәүләт өлөшө 100 %).
Генераль директоры Салауат Ибраһим улы Рәхмәтуллин.

# Башфармация
## Предприятие структураһы

Предприятие составында 173 дарыухана, 200-ҙән ашыу киоск һәм дарыухана пункты, 7 «Оптика» магазины, 4 күмәртә склады һәм 1 автохужалыҡ бар.

# Башфармация
## Эшмәкәрлеге

Предприятие эшмәкәрлегенең төп төрҙәре — дарыу препараттарын, медицина тәғәйенләнешендәге әйберҙәр һәм дарыухана ассортиментындағы башҡа медицина тауарҙарын күмәртәләп һәм ваҡлап һатыу.
# Дона

Дона (нем. Dohna) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 6145 кеше йәшәй. Майҙаны — 28,57 км². Диңгеҙ кимәленән 130–150 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 1809 һәм автомобиль коды PIR.
# 1-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы

1-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы (1918—1919) — Рәсәйҙә Граждандар һуғышы ваҡытында Башҡорт армияһының хәрби ойошмаһы.

# 1-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы
## Ойошторолоуы һәм тарихы

Дивизия Башҡорт хәрби шураһының 1918 йылдың 13 август бойороғо буйынса 1-се Башҡорт пехота дивизияһы булараҡ Верхнеурал һәм Силәбе өйәҙҙәрендә ойошторола. Дивизия составына 2-се, 3-сө һәм 5-се Башҡорт пехота полктары инә.
1-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы Халыҡ армияһы (Комуч) составында була, 1918 йылдың сентябренән — Башҡорт айырым корпусына инә.
1918 йылдың октябрь айында дивизия составына тарҡатылған 2-се Башҡорт уҡсылар дивизияһының частары инә: 1-се һәм 4-се Башҡорт уҡсылар полктары, ә 1918 йылдың ноябрендә — 6-сы Башҡорт уҡсылар полкы.
1918 йылдың 20 ноябренән 10-сы Башҡорт уҡсылар дивизияһы, 1918 йылдың декабренән — 9-сы Башҡорт уҡсылар дивизияһы тип атала башлай. Ә 1919 йылдың 9 ғинуарында элекке атамаһы кире ҡайтарыла.
1918 йылдың декабренән дивизия Ырымбур айырым армияһының составында була, ә 1919 йылдың 26 ғинуарынан Башҡорт ғәскәренең командующийы Ә. Ә. Вәлидовтың бойороғо буйынса яңы ойошторолған Башҡорт корпусының составына инә. 3-сө Башҡорт уҡсылар полкы был составҡа индерелмәй. 5-се һәм 6-сы Башҡорт уҡсылар полктары 2-се Башҡорт уҡсылар дивизияһының составына индерелә.
1919 йылдың ғинуарында дивизия составына Ғ. С. Иҙелбаев исемендәге 2-се Башҡорт кавалерия полкының 2 эскадроны инә.
Дивизия полктары Екатеринбург (июль—август 1918 йыл), Верхнеуральск (июль—август 1918 йыл), Орск (сентябрь 1918 йыл), Волга буйы (октябрь 1918 йыл), Аҡтүбә (октябрь—ноябрь 1918 йыл), Стәрлетамаҡ (декабрь 1918 йыл — октябрь 1919 йыл) фронттарында һуғышалар.
1-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы, Башҡорт Хөкүмәте һәм ғәскәре Советтар яғына сыҡҡас, тарҡатыла.

# 1-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы
## Дивизия начальниктары

* подполковник Тереғолов (1918 йыл августынан);
* ваҡытлыса вазифаны башҡарыусы Савельев (1918 йылдың сентябренән);
* генерал-лейтенант Х. И. Ишбулатов (1918 йылдың ноябренән);
* генерал-майор Г. А. Савич-Заболоцкий (1918 йылдың ноябренән);
* штабс-капитан Ә. Ғ. Ишмырҙин (1919 йылдың февраленән).
# Елизавета институты (Мәскәү)

Елизавета институты — рус. Елизаветинский институт — Мәскәүҙә дворян, хәрбиҙәр, сауҙагәрҙәр һәм дин әһелдәре ҡыҙҙары өсөн ябыҡ уҡыу йорто. Ул бер ҡасан да затлы ҡыҙҙар институттары категорияһына ҡарамаған һәм түбәнерәк ҡатламдарға тәғәйенләнгән булған.

# Елизавета институты (Мәскәү)
## Нигеҙләнеүе

Башта ул «Мәскәү Эшһөйәрлек йорто» булған; 1825 йылда губернатор ҡатыны кенәзбикә Т. В. Голицына нигеҙ һала. Йорт иғәнәләр һәм хәйриә аҡсаһына йәшәй: Александр I йыллыҡ билдәләгән сумма 13 мең һум; сауҙагәр Губин иғәнәһе — 150 мең һум; Мәскәү ҡалаһы йәмғиәте лә йыл һайын күпмелер сумма бүлә.

# Елизавета институты (Мәскәү)
## Тарихы

Уҡыу йорто фәҡир ҡыҙҙарға, башлыса етемдәргә тәрбиә биреү маҡсатында ойошторолған. Тәүгеләрҙән булып 7-11 йәшлек 24 ҡыҙ тәрбиәләнә, улар бында егерме йәше тулғансы тәрбиәләргә тейеш булған. Һуңғараҡ етемдәр генә түгел, уҡыу өсөн түләү индергән яҡшы ғаиләләрҙән ҡыҙҙар ҙа ҡабул ителә башлай. Ҡыҙҙарға элементар белем бирелә, ә өҫтәмә түләү менән музыкаға һәм бейеүҙәргә өйрәтәләр. 1833 йыл1833 йылда уҡыусылар һанын арттырырға рөхсәт ителә. 1847 йыл1847 йылда Мәскәү Эшһөйәрлек йорто императрица Елизавета Алексеевне иҫтәлегенә Елизавета училищеһына үҙгәртелә.
Училищела 6 ғилми класс була, уларҙа Закон Божий, рус, француз, немец, математика, тарих, география, музыка, йырлау һәм бейеү дәрестәре бирелә. Елизавета Институтында офицерҙарҙың һәм хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең, бай булмаған ғаиләләр балалары уҡый, шуға күрә сығарылыш уҡыусылары уҡытыусылар, гувернанткалар булып киткән.
Институтта фортепиано синыфтарында күпмелер ваҡыт С. В. Рахманинов етәксе булған; М. Левин, Э. Метнер, А. Гедике, А. В. Никольский уҡытҡан. Рәсем дәресен 1891—1893 йылдарҙа С. В. Малютин алып барған.
1917 йылдан һуң Елизавета институты мәғариф халыҡ комиссариаты ведомствоһына күсә.Институттың тарихи хоҡуҡ вариҫы булып Профинтерн исемендәге Мәскәү өлкә педагогия техникумы эшмәкәрлекте дауам итә, ә 1931 йылдан- Н. Т. Крупская исемендәге Мәскәү өлкә педагогия институты, ул 2002 йылда Мәскәү өлкә дәүләт университеты булып китә. Йорт Радио урамы 10-сы йорт адресы буйынса урынлашҡан.

# Елизавета институты (Мәскәү)
## Урынлашыуы

Вознесенск урамындағы усадьба (хәҙер Радио урамы, 10А , 1-се бина) Эшһөйәрлек йорто өсөн Н. Н Демидов тарафынан бүләк итеп бирелгән. Башта бында XVIII быуат башында И. Ф. Ромодановскийҙың И. Ф. йүкә урманы паркы һәм быуаһы булған усадьбаһы урынлашҡан. Унан һуң йортто М. Г. Головкин алған, ә XVIII быуатXVIII быуат уртаһында Н. А. Демидов хужа булғанда барокко стилендә йорт төҙөлгән, ә биләмәһе ике тапҡырға иркенерәк булып киткән. Институт янында шулай уҡ йорт Троицк ҡорамы булған.
# Зәйнулла Рәсүлев исемендәге мәсет

Зәйнулла Рәсүлев исемендәге мәсет (Троицкиҙың өсөнсө йәмиғ мәсете ) — Силәбе өлкәһе Троицк ҡалаһындағы таш мәсет.
Сауҙагәр Ғайса Яушев аҡсаһына 1863—1864 йылдарҙа төҙөлә. Мәсет имамдары аталы-уллы Рахманҡуловтар була. Шулай уҡ йыш ҡына йома вәғәзен V мәсет имамы Зәйнулла Рәсүлев үткәрә. 1930—1944 йылдарҙа тәғәйенләнеше буйынса файҙаланылмай, клуб һәм театр була. 1943 йылда манараһы һүтелә. 1944 йылда диндарҙарға кире ҡайтарылған бина 1980 йылдар башында авария хәлендә була. 1988 йылда башланған реставрация эштәре тамамланмай ҡала. 2002 йылда төҙәтеү яңынан башлана, әммә мәсет манараһы әлегәсә тергеҙелмәгән. 2008 йылдан иман йорто Зәйнулла Рәсүлев исемен йөрөтә.
Мәсет адресы: Октябрь урамы, 122-се йорт. Архитектура ҡомартҡыһы булараҡ муниципаль һаҡ аҫтында тора (1992).
# Ут ҡорамы (Грузия)

Ут ҡорамы - (груз. ცეცხლის ტაძარი) - Грузияның Кахети төбәгендәге Кварел муниципалитеты биләмәһенең Шильда ауылындағы милли мәҙәниәт ҡомартҡыһы (тарихи Тушетия төбәге).

# Ут ҡорамы (Грузия)
## Тасуирламаһы

Ғилми экспедиция ут ҡорамын тикшергәндә ҡомартҡының нигеҙе генә ҡалыуын аныҡлаған. Бинала төҙөлөш ике ҡатлам булыуы билдәләнгән. Өҫкө өлөшө нығытма булып тора, түбәнге өлөшөндә ут ҡорамы булған.
Түбәнге ҡатламдың архитектура майҙаны ансамблдең тура мөйөшлө үҙәге тирәләй урынлашҡан. Тура мөйөшлө бина квадрат тип әйтерлек (9,5х8 м). Көньяҡ-көнбайышында (2,8х1,6 м) плиталарурынлашҡан. Кирбестән яһалған иҙәндәр булыр. План квадрат рәүешендә бөтә ансамбле (м. 50х50). Көньяҡ-көнбайыш мөйөштә 2,8х1,6 м майҙанлы плита һаҡланған. Тотош ансамблдең нигеҙе - квадрат рәүешле (50х50 м.).
Архитектура комплексын Кахетияның Леван Чилашвили ис. Дәүләт музейының археологик экспедициһы өйрәнгән һәм был эште 1997 йылда тамамлаған. Улар объектты «Ут ҡорамы» тип билдәләгән .
2017 йылдың 13 сентябрендә Ут ҡорамы милли әһәмиәткә эйә булған дәүләт күсемһеҙ мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы тип танылған.
# Яҡын Көнсығыш

Яҡын Көнсығыш (ғәр. شرق أدنى‎‎, фарс. خاور نزدیک, йәһ. הַמזרח הַקָרוֹב‎, төр. Yakın Doğu) — Көнбайыш Азиялағы һәм Төньяҡ Африкалағы регион исеме. Был исем европалылар тарафынан иң яҡын күрше көнсығыш регионына бирелгән.
Төп халыҡ: ғәрәптәр, фарсылар, төрөктәр, курдтар, йәһүдиләр. Халыҡтың ҙур өлөшө — мосолман, ләкин Яҡын Көнсығыш христианлыҡтың сыҡҡан урыны. Яҡын Көнсығыш Европанан һәм Американан Азияға юл булып тора.
Климат ғәҙәттә ҡоро, бер нисә ҙур йылға бар һәм һуғарыу өсөн ҡулланыла. Нефть күп табылған төбәк.

# Яҡын Көнсығыш
## Яҡын Көнсығыштағы дәүләттәре

* Ираҡ
* Ливан
* Израиль
* Иордания
* Сүриә
* Төркиә
* Ҡыбрыз
* Йемен
* Оман
* Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре
* Иран
* Ҡатар
* Бахрейн
* Мысыр
* Кувейт
* Сәғүд Ғәрәбстаны
# Неополь

Неополь — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кама йылғаһының һул ярына тамағынан 1601 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 67 км.

# Неополь
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100000306
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100030
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Хлопчельник

Хлопчельник — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Липецк өлкәһе, Рязань өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лесной Воронеж йылғаһының һул ярына тамағынан 69 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Хлопчельник
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Воронеж йылғаһы Липецк ҡалаһына тиклем, Матыра йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010100512107000002528
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000252
* Бассейн коды — 05.01.01.005
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Әхмәҙиә

Әхмәҙиә — төрки телле халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ир-ат исеме.

# Әхмәҙиә
## Этимологияһы

Әхмәҙиә — «мосолман» мәғәнәһен аңлатҡан мосолман ир-ат исеме.

# Әхмәҙиә
## Фамилиялар

* Әхмәҙиев Вафа Исхаҡ улы (1937—1983) — башҡорт шағиры, әҙәбиәт белгесе. Филология фәндәре кандидаты (1970).
* Әхмәҙиев Риф Барый улы (13 февраль 1954) — башҡорт әҙәбиәте белгесе, шағир, филология фәндәре докторы (2004), профессор (2010)
* Әхмәҙиев Тамимдар Хажиғәли улы (1923—2001) — тарихсы. Тарих фәндәре кандидаты (1969). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1983).
* Әхмәҙиев Фәрит Вафа улы (11 март 1968) — яҙыусы, тәржемәсе, журналист, ғалим. Философия фәндәре кандидаты (2009).
* Әхмәҙиева Гөлназ Ғафир ҡыҙы (6 апрель 1960) — педагог, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2000).

# Әхмәҙиә
## Атаһының исеме

* Ғәйнизаров Зәбих Әхмәҙи улы (8 май 1923 йыл — 28 ғинуар 1997 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, ҡыҙылармеец. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкы яугиры, пулеметсы. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985) кавалеры кавалеры.
* Низаметдинов Салауат Әхмәҙи улы (3 март 1957 йыл — 29 июль 2013 йыл) — композитор. 1983 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР‑ының (1988) һәм Рәсәй Федерацияһының (2003) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы (1988) лауреаты.
* Үтәғолова Зөһрә Әхмәҙи ҡыҙы (15 август 1961 йыл — БАССР-ҙың Бөрйән районы Асҡар ауылы) — журналист, уҡытыусы, шағирә, БР яҙыусылар союзы һәм РФ Яҙыусылар союзы ағзаһы (2014)
# Вайлар

Вайлар (нем. Weilar) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 899 кеше йәшәй. Майҙаны — 14,29 км². Диңгеҙ кимәленән 318 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 36457 һәм автомобиль коды — WAK.
# Танулуо-Яха

Танулуо-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Танулуо-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300075480
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307548
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Сасовка

Сасовка — Рәсәй йылғаһы. Тамбов өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Алешня йылғаһының һул ярына тамағынан 2,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Сасовка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цна йылғаһы, Тамбов ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010200312110000030054
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003005
* Бассейн коды — 09.01.02.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кучаковка

Кучаковка — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тара йылғаһының һул ярына тамағынан 473 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Кучаковка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010100312115300005594
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115300559
* Бассейн коды — 14.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ҡыйышҡы (күл)

Ҡыйышҡы (Аксаковское) (Яндекс-карталарҙа: Киишкинское, унан да алда — Киишки) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы күл, Ағиҙел үҙәнендә урынлашҡан. Тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965 йылдан). Күл — Ағиҙел йылғаһының иҫке үҙәне, йылға менән күл ер аҫтынан тоташа. Эргәлә Сәйлекүл күле ята.
Һаҡлау зонаһы майҙаны 24,1 км². Күл неоген тоҡомдарында (балсыҡ, ҡом, ҡырсынташ) барлыҡҡа килгән. Һаҡлау объекты: тарихи һәм мәҙәни әһәмиәте булған күл.
ООПТ тәғәйенләнеше: 1. Күлде һаҡлау, уның экосистемаларын һәм эстетик күренешен тергеҙеү. 2. Мәҙәни — тарихи әһәмиәте.
Сергей Тимофеевич Аксаковтың бала сағы Иҫке Ҡыйышҡы ауылы янында (ул ваҡытта Сергеевка тип аталған) үткән. Үҙенең «Детские годы Багрова-внука» мемуар китабында Аксаков ауылдың барлыҡҡа килеү тарихын һәм үҙенең тыуған күленең тирә яғын тасуирлай:
Ҡыйышҡы күле төрлө боролоштар менән…өс саҡрымдай һуҙылып ята; киңлеге уның шундай тигеҙһеҙ: ҡайһы урындарҙа етмеш сажинға етә, ҡайһы берҙә ярты саҡрым. Ҡаршы ятҡан яры һөҙәк ауышлыҡ менән һыуға төшкән урманлы ҡалҡыулыҡ; һул яҡтан күл бик яҡын ғына тар тармаҡ менән тамамлана, яҙ көндәрендә, ташҡында, уға Ағиҙел йылғаһы һыуын ҡоя; бөгөл артынан уң яҡта күлдең осо-ҡырыйы күренмәй ине, уның буйында беҙҙең утарҙан ярты саҡрымда, мин телгә алған, күлдән шулай уҡ Киишки тип исемләнгән бик ҙур мишәр ауылы урынлашҡан ине. Әлбиттә, урыҫтар уны ла, күлде лә һәм яңы Сергеевка урыҫ ауылын шулай уҡ ябай ғына "Кишки"тип йөрөттөләр — һәм күлгә лә был уның оҙон ҡыйшайған һуҙымын билдәләгән исем бик килешә ине. Таҙа, үтә күренмәле һыу, урыны менән бик тәрән, аҡ, ҡомло төбө, һыуҙа көҙгөлә кеүек сағылдырылған…төрлө-төрлө ҡарурман…
Хәҙерге ваҡытта яр буйында имәндәр юҡ, талдар, миләш, балан һәм башҡа ҙур булмаған ағастар үҫә. Күлдең күләме бик ныҡ бәләкәсәйгән, хәҙер уның оҙонлоғо 2,5-3 км һәм киңлеге яҡынса 100 м[5].
Күлдең аръяғында иртә тимер быуатының (беҙҙең эраға тиклем 8 быуат — беҙҙең эраның 4 быуаты) боронғо ҡәберлек бар. Районда карст борғаҡтары таралған[6].

# Ҡыйышҡы (күл)
## Топонимикаһы

Күлдең атамаһы «ҡыйыш» башҡорт һүҙенән алынған.
# Ляба-Яха (Пяседай-Яха ҡушылдығы)

Ляба-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пяседай-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Ляба-Яха (Пяседай-Яха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300041303
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304130
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3