yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Мейрид Корриган

Мейрид Корриган (ингл. Mairead Corrigan, кейәүгә сыҡҡас, Мейрид Магуайр, ингл. Mairead Maguire; 27 ғинуар 1944 йыл) — Бетти Уильямс менән берлектә тыныслыҡ буйынса 1976 йылғы Нобель премияһы лауреаты, Тыныс кешеләр берләшмәһен (Community of Peace People) ойоштороусыларҙың береһе. Был ойошманың эшмәкәрлеге Төньяҡ Ирландиялағы ҡанлы конфликтты тыныс көйләргә ярҙамлаша.

# Мейрид Корриган
## Биографияһы

Корриган католик белем ала. 1973 йылда СССР-ҙа була, коммунистик йәмғиәттә диндең урыны тураһындағы фильмды эшләүҙә ҡатнаша. 1976 йылдың 10 авгусында апаһының өс улы британ хәрбиҙәре менән ИРА яугирҙәре араһындағы атыштың осраҡлы ҡорбаны була. Балаларҙың әсәһе, Мейридтың апаһы Анна Магуайр, 1980 йылда Яңы Зеландияла үҙ-үҙенә ҡул һалып мәрхүм була.
Ҡәрҙәштәренең һәләкәте Мейридтың тормошонда боролош яһай. Шаңҡып ҡалған Корриган был фажиғәнең осраҡлы шаһиты Бетти Уильямс менән бергә Төньяҡ Ирландияла көс ҡулланыуға ҡаршы тыныс марш ойоштора. Тиҙҙән улар журналистка Кьяран Маккеон менән Тыныс кешеләр берләшмәһен ойоштора, уның эшмәкәрлеге шул уҡ йылды Нобель комитеты тарафынан билдәләнә. 1978 йылда берләшмәне ойоштороусыларҙың өсөһө лә, яңы әүҙемселәр үҙен күрһәтһен өсөн юл асып, вазифаһынан китә.
Бынан һуң, тыныслыҡ эшмәкәрлеген дауам итеп, Корриган донъяның 25-тән ашыу илендә була, сәйәси һәм дини лидерҙар менән осраша. 1990 йылда Pacem in Terris премияһына лайыҡ була. 1993 йылда алты Нобель премияһы лауреаты менән бергә Таиландҡа бара, унда Мьянмаға үтеп инеп, Нобелдең 1991 йылғы тыныслыҡ буйынса премияһы лауреаты Аун Сан Су Чжиҙың ҡулға алыныуына ҡаршы протест акцияһы ойошторорға тырыша.
Ғәззә секторының блокадала тотолоуына ҡаршы 2010 йылдың майында Корриган Ғәззә секторына юлланған Азатлыҡ флотилияһын оҙатып бара. Израиль Корриганға 10 йылға илгә инеүҙе тыя һәм, Тель-Авив аэропортына килеп төшкәс, уны депортациялай. 2014 йылдың мартында Корриган тыныслыҡты яҡлыусы арҡалаштары менән бергә Ҡаһирә аэропортында тотола һәм Мысырҙан ҡыуыла.
Ираҡтағы һуғышҡа ҡаршы хәрәкәттә ҡатнаша. «Оккупай» хәрәкәтен, Джулиан Ассанджды һәм Брэдли Мэннингты яҡлап сығыш яһай.

# Мейрид Корриган
## Шәхси тормошо

Атаһы Эндрю Корриган (Andrew Corrigan) — тәҙрә йыуыу буйынса подрядсы, әсәһе — йорт хужабикәһе. Корригандың биш ҡыҙ һәм ике малай ҡәрҙәше була. Изге Винсент башланғыс мәктәбендә (St. Vincent’s Primary School) белем ала, 1 йыл Мисс Гордондың коммерция колледжында (Miss Gordons Commercial College) уҡый. 16 йәшенән төрлө ойошмаларҙа стенографистка булып эшләй. 1981 йылдың сентябрендә ул һәләк булған апаһының элекке ире Джэки Магуайрға кейәүгә сыға. Өс балаға үгәй әсәй була, үҙенең ике балаһы тыуа.
# Һәүбән

Һәүбән — «Аҡбуҙат» ҡобайырының төп геройы, Сура батырҙың улы, Урал батырҙың ейәне.

# Һәүбән
## Ҡылыҡһырлама

Һәүбән — ҡарт олатаһы Урал батырҙың данлы эштәрен дауам итеүсе, кешеләрҙең бәхете, социаль ғәҙеллек өсөн көрәшсе булып сығыш яһай. Атаһы Сура батырҙың саҡматаш мылтығынан атып, Һәүбән алтын өйрәк йәки һыу аҫты батшаһы Шүлгәндең ҡыҙы Нәркәс менән таныша. Егет, ҡыҙҙың кәңәштәренә ҡолаҡ һала, сабырлыҡ, ҡыйыулыҡ һәм батырлыҡ күрһәтеп, Аҡбуҙатты яулап ала.
Аты Аҡбуҙат һәм Урал батырҙың булат ҡылысы ярҙамында Һәүбән яуыз көстәрҙе ҡыйрата. Уның ихтыяры буйынса Шүлгән — гөбөргәйелгә, Кәһҡәһә — ярғанатҡа, дейеүҙәр һөйрәлеүселәргә һәм һөлөктәргә әүерелә. Һәүбән, Шүлгәндең күлен ҡылыс менән киҫә лә, ҡоро ер барлыҡҡа килтерә. Мәсем ханды үлтерә һәм уның ҡолдарына азат тормош бүләк итә, кәләше Нәркәстең атаһының көтөүҙәрен фәҡирҙәргә өләшеп бирә. Мәсем хан тарафынан ҡоллоҡҡа һатылған ете батырҙы азат итеп, уларҙы ете башҡорт ырыуы башлығы итеп ҡуя. Аҡҡоштарға — Һомай тоҡомдарына һунарҙы тыя.
Персонаж шулай уҡ «Минәй батыр менән Шүлгән батша» эпосында һүрәтләнә — әкиәттең төп геройы Шүлгән тотҡонлоҡта тотҡан 82 йәшлек Һәүбәнде азат итә.
# Кадаре Бесиана

Бесиана Кадаре (Besiana Kadare; йылда 1972, Тирана) — Албания дипломаты. Ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсе. 2021 йылдан Албанияның ЮНЕСКО ҡарамағындағы даими вәкиле. Элек Албанияның БМО ҡарамағындағы даими вәкиле һәм Кубала резидент булмаған илсеһе (20162021), Албанияның ЮНЕСКО ҡарамағындағы даими вәкиле (20112016).

# Кадаре Бесиана
## Биографияһы

1972 йылда тыуа. Яҙыусылар Исмаил (1936—2024) һәм Хелена Кадареларҙың (тыу. 1943) ҡыҙы.
Хәҙерге заман һәм сағыштырма әҙәбиәт ғилеме өлкәһендә магистр дәрәжәһенә эйә, шулай уҡ хәҙерге заман махсуслаштырылған әҙәбиәт өлкәһендә ул Париждың IV Сорбонна университетының юғары белем тураһындағы дипломына эйә.
Нью-Йоркта Албанияның Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы (БМО) ҡарамағындағы даими вәкиллегендә беренсе секретарь булып эшләй. 2005 йылда АҠШ-тың Халыҡ-ара үҫеш буйынса агентлығында (USAID) эшләй. 2008 йылда Албанияның Франциялағы илселегендә эшләй.
2011 йылда Парижда Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы (ЮНЕСКО) ҡарамағындағы Мәғариф, фән һәм мәҙәниәт мәсьәләләре буйынса Албанияның даими вәкиле итеп тәғәйенләнә. 2016 йылда Нью-Йоркта Албанияның Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы (БМО) ҡарамағындағы даими вәкиле һәм Кубала Албанияның резидент булмаған илсеһе вазифаһында эшләгән Ферита Ходжуны алмаштыра. 30 июндә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының генераль секретары Пан Ги Мунға Ышаныс Грамоталарын тапшыра.
2018 йылда Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы башҡарма комитетының өс агентлығы (БМО-ны үҫтереү программаһы (ПРООН), БМО-ның Халыҡ һаны өлкәһендәге фонды (ЮНФПА) һәм БМО-ның Проекттарҙы хеҙмәтләндереү буйынса идаралығы (ЮНОПС)) рәйесе урынбаҫары итеп һайлана. БМО Генераль ассамблеяһының 75-се сессияһында (2020 — 2021)рәйес урынбаҫары итеп һайлана. 2021 йылдың 1 октябрендә президент Илира Метаның декреты нигеҙендә Ферид Ходжа Албанияның БМО ҡарамағындағы даими вәкиле итеп тәғәйенләнә, ә Бесиана Кадаре уның урынына Парижда ЮНЕСКО ҡарамағындағы даими вәкил булараҡ тәғәйенләнә. 10 ноябрҙә ЮНЕСКО-ның Генераль директоры Одри Азулеға Албанияның Европа эштәре һәм сит ил эштәре буйынса министры Олты Джачка ҡатнашлығында Ышаныс грамоталарын тапшыра.
# Ҡондорош

Ҡондорош (рус. Кондуруш) — Рәсәйҙәге йылға, Башҡортостан Республикаһының Йылайыр һәм Баймаҡ райондары биләмәләрендә аға. Йылға тамағы Йылайыр йылғаһының уң яҡ яры буйлап 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км тәшкил итә.
Баймаҡ районы Ишмырҙа ауылы янында элекке йәйләү урыны Ҡондорош буйы исемен йөрөтә. I Бөрйән улусы, Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе (хәҙер Баймаҡ районы территорияһы) составына Ҡондорош исемле ауыл ингән. Ырымбур өлкәһе Һарыҡташ районында Кундуровка ауылы бар. 1800 йылғы рәүиз мәғлүмәттәрендә Кундуровка ауылы телгә алына, унда яһаҡлы татарҙар һәм хеҙмәтле казактар йәшәй, барыһы 230 кеше.

# Ҡондорош
## Этимологияһы

Л. Рашоньи Мағаш, Иҙәш, Ҡондорош, Бигәш атамаларын венгр теле менән бәйләй, уның ватандашы Д. Немет та этнонимия өлкәһендә башҡорт-венгр изоглостарын таба. Ж. Ғ. Кейекбаев венгрҙар менән бәйле атамалар төркөмөн тағы ла киңәйтә. Гидрономия өлкәһендә тикшеренеүҙәр башҡорт топонимияһында фин-уғыр сығышлы топонимдарҙың булыуын иҫбатлай.
Башҡорт теле белгесе М. Усманова фекеренсә, йылға атамаһы болғар-венгр ҡондор һүҙенән һәм -ош аффиксынан барлыҡҡа килгән.

# Ҡондорош
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Урал бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы инешенән Оло Эйек йылғаһына һыуҙарын ҡойғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй бассейны өлөшө)/
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәттәренә ярашлы:
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000512112200005089
— Кодтар буйынса гидрологик өйрәнеү (ГӨ)— 112200508
— Бассейн коды — 12.01.00.005
— ГӨ буйынса томы — 12
— ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ташлы (Ташлы районы)

Ташлы (рус. Ташла) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ташлы районының һәм Ташлы ауыл Советыныңадминистратив үҙәге.

# Ташлы (Ташлы районы)
## Географияһы

Ауыл өлкәнең көнбайышында, Герасимовка һәм Ташлы йылғаһының ҡушылған урынында, Иртәк йылғаһынан 2 км алыҫлыҡта, Сорочинскиҙан 78 км көньяҡ-көнбайышта, Ырымбур ҡалаһынан көнбайышҡа табан 160 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Төп автомобиль юлдары: Илек — Первомайский һәм Ташлы — Сорочинск
Башҡортостан Республикаһы һәм Ырымбур өлкәһендә аҡҡан, Яйыҡтың уң ҡушылдығы Таналыҡ йылғаһының уң ҡушылдығы. Ҡыуандыҡ районында баш ала ла, артабан Башҡортостан буйлап аға башлай.
Ташлы йылғаһы буйында Яңы Сембер ауылы һәм Яңы Ташлы утары урынлашҡан

# Ташлы (Ташлы районы)
## Этимологияһы

«Ташлы» — таш тигән төрки һүҙҙән -лы ялғауы ҡушып яһалған. Ауыл атамаһын Ташлы йылғаһы исеменән алған

# Ташлы (Ташлы районы)
## Тарихы

Пугачев болаһы ваҡытында, 1774 йылда, ҡасаба әле булмаған. 1808-1809 йылдарҙа иһә картала 120 ауыл билдәләнгән булған.
XIX быуат аҙағына Ташлы 300 ихатаға тиклем артҡан. Ул Урал казак ғәскәренең Иртәк станицаһы Ташлы ҡасабаһы (Быҙаулыҡ өйәҙе, 1920 йылдан Ырымбур губернаһының Илек өйәҙе) булған. Ул ваҡытҡа казактар ауыл янындағы ерҙәрҙең байтаҡ өлөшөн үҙләштергән, алмағас баҡсалары ултыртҡан, бер нисә быуа, һыу тирмәне эшләгән.
Ташлы дәүләттә үткәрелгән бөтә реформаларҙы ла үткән, рәсәй-төрөк, Беренсе донъя һуғыштарын, Февраль һәм Октябрь революцияһын, граждандар һуғышын, фашизмға ҡаршы һуғышты кисергән, емереклектәрҙән сыҡҡан, үҫкән һәм киңәйә барған

# Ташлы (Ташлы районы)
## Халҡы

Хәҙерге ваҡытта Ташлыла — 68 урам һәм 20 тыҡрыҡ, 2891 хужалыҡ, 7969 кеше йәшәй.
# Акимов Иван Георгиевич

Акимов Иван Георгиевич (25 август 1907 йыл — 15 ноябрь 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугир. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 58-се гвардия кавалерия полкының штаб начальнигы. Гвардия капитаны. ВКП(б) ағзаһы. Ҡыҙыл Байраҡ (1943) һәм I дәрәжә Ватан һуғышы ордендары (1944, үлгәндән һуң) кавалеры.

# Акимов Иван Георгиевич
## Биографияһы

Иван Георгиевич Акимов 1907 йылдың 25 авгусында Рәсәй империяһының (хәҙер — Волгоград өлкәһе) Родниковский утарында тыуған.
1929 йылдың 14 сентябрендә Сталинград өлкәһе Ново-Анненск (икенсе сығанаҡтарҙа — Урюпинск) районы хәрби комиссариаты Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡыра.
Гвардия капитаны Акимов Иван Георгиевич 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 58-се гвардия кавалерия полкының штаб начальнигы булып хеҙмәт итә.
1943 йылдың 15 ноябрендә һәләк була.

# Акимов Иван Георгиевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (31.10.1943)
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (28.03.1944)

# Акимов Иван Георгиевич
## Хәтер

Акилов Иван Георгиевич Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларға һәм Рәсәй Федерацияһы Волгоград өлкәһе Новоаннинский районы Родниковский утарында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
# Октай Рифат

Октай Рифат (Oktay Rifat; тулы исеме Октай Рифат Хорозджу; 10 июнь 1914 йыл — 18 апрель 1988 йыл) — төрөк шағиры һәм драматургы. Яңы төрөк шиғриәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.

# Октай Рифат
## Биографияһы

Октай Рифат 1917 йылдың 10 июнендә Трабзон ҡалаһында тыуған.
1936 йылда Анкарала лицей тамамлағандан һуң, Анкара университетының хоҡуҡ факультетында, шунан Францияла Париж университетының сәйәси белем факультетында уҡый. Тыуған иленә ҡайтҡас, матбуғат департамантында эшләй.
Октай Рифат — бер нисә пьеса авторы. Шулай уҡ күп кенә Европа шағирҙары әҫәрҙәрен төрөк теленә тәржемә итеүсе. Уның шиғриәтенең төп геройы- уның замандашы. Был осорҙа яҙылған әҫәрҙәрендә ул йәмғиәттә булған етешһеҙлектәрҙе тәнҡитләй (" Тормош, мөхәббәтһәм берәҙәклек тураһында шиғырҙар " (1945), «Матурлыҡҡа мәҙхиә» (1945), «Түбән ‒ юғары» (1952), «Ҡарға һәм төлкө» (1954)).
1941 йылда Орхан Вәли Ҡаныҡ һәм Мәлих Жәүдәт Андай менән бергә «Өс таған» әҙәби төркөмөн ойоштора.
1949 йылда Вәли Ҡаныҡ һәм Мәлих Жәүдәт Андай менән бергә яҙыусы- революционер Назим Хикмәтте төрмәнән сығарыуҙы талап итеп өс көнлөк ас тороу акцияһы үткәрә.
Һуңыраҡ Октай "Өс таған"дың әҙәби платформаһынан ситләшә, «Икенсе яңы» тип аталған модернист-шағирҙар төркөмөндә билдәле шағир булып таныла. Был төркөм шиғриәте ысынбарлыҡ һәм социаль йүнәлештән баш тартып, формаль тәжрибә юлын һайлай.1950-1960 йылдарҙа яҙылған шиғырҙарында ул ҡала тормошон, уның социаль ҡапма-ҡаршылыҡтарын күрһәтә.

# Октай Рифат
## Әҫәрҙәре

* Тормош, мөхәббәтһәм берәҙәклек тураһында шиғырҙар (1945)
* Матурлыҡҡа мәҙхиә (1945)
* Аҫҡа, өҫкә (1952)
* Ҡарға һәм төлкө (1954)
* Ғашиҡ баҫҡысы (1958)
* Азатлыҡтың ҡулдары бар (1966)
* Шиғырҙар (1969)
* Яңы шиғырҙар (1973)

# Октай Рифат
## Рус телендә

* Из современной турецкой поэзии. М.: Прогресс, 1975. — С.77-176.
# Бурбей

Бурбей — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тулом йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Бурбей
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000012419
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001241
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Таҙғара (тау)

Таҙғара (рус. Тазгара-тау) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ ҡала округындағы тау.

# Таҙғара (тау)
## Географияһы

Таҙғара тауы хәҙер инде юҡҡа сыҡҡан Түбәнге Үтәғолдан 3 км төньяҡ-көнбайыштараҡ Янбайбала йылғаһы ҡушылдығы Ҡәҙер йылғаһы буйында урынлашҡан. Йыраҡ түгел Ҡәҙер тауы ла бар..

# Таҙғара (тау)
## Климаты

Тау урынлашҡан төбәк климаты Ҡыуандыҡ районының күпселек урыны өсөн дә дөйөм. Бындағы климат уртаса континенталь, йылдың дүрт миҙгеле лә аныҡ ҡына айырыла. Температураның абсолют минимумы иң һалҡын ай-ғинуарҙа −45 °C; иң йылы ай июлдә температураның абсолют максимумы + 42 °C. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 300—550 мм, шуның 70 % яҙғы-йәйге айҙарҙа яуа. Ҡар ҡатламы ярайһы тотороҡло, йылына 150 көн ята.

# Таҙғара (тау)
## Тарихы

Төбәк риүәйәттәргә, топонимдарға бай. Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында бәйән итеүенсә, бынан йыраҡ түгел бер-береһенә күрше булып, 5 кенә км алыҫлыҡта ике Үтәғол — Үрге һәм Түбәнге — көн иткән. 1871 йылғы картала улар икеһе лә булған. Мәгәр 1980-се йылдарҙа икеһе лә юҡҡа сыҡҡан.
Ҡәҙер йылғаһы иһә ҡырғыҙ-ҡайсаҡтар менән алышта яраланған башҡорт батыры Ҡәҙер хөрмәтенә аталған. Хәйер, Ҡәҙер исемле бай исеменән тип тә һөйләйҙәр, тип һөйләгән информаторҙар. Ҡәҙер йылғаһы ҡойған Янбайбала йылғаһы Шайтантауҙа баш ала. Риүәйәт ителеүенсә, бында Янбай исемле бала донъяға килгән булған.

# Таҙғара (тау)
## Этимологияһы

Тауҙың атамаһы таҙғара тигән ҡоштан алынған. Күрәһең, был тауҙы улар төйәк иткән. Ҡарсығалар ғаиләһенә ҡараған ҡош, урыҫса рус. орел-могильник..
Ике томлыҡ "Башҡорт теленең һүҙлеге"ндә ошондай аңлатма бирелә: Таҙғара — башы һәм елкәһе ҡауырыйһыҙ (шуға күрә таҙ инде), көрән төҫлө, емтек ашай торған, бөркөт ҙурлыҡ күсмә ҡош. Ағас баштарына оялай.
# Ун-Нанг-Поших

Ун-Нанг-Поших — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тапры-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Ун-Нанг-Поших
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300021736
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302173
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ҡаҙағстан Республикаһы геология музейы

Ҡаҙағстан геология музейы— Алма-Ата (Ҡаҙағстан) геология музейы.

# Ҡаҙағстан Республикаһы геология музейы
## Тарихы

1942 йылда академик Ҡаныш Сатпаев тәҡдиме буйынса Фәндәр академияһының Ҡаҙаҡ филиалы институты янында геология музейы ойошторола. Музей эшенең практик әһәмиәте мәғдән руда һәм минералдар өлгөләрен йыйыу һәм һаҡлауға ҡайтып ҡала. Бөгөнгө көнгә Ҡаҙағстан ерҙәрен сәнәғәт үҙләштереү һөҙөмтәһендә уларҙың һаны байтаҡҡа кәмегән. Был музей бер нисә йыл дауамында, экспонаттарының һаны һәм төрлөлөгө буйынса, элекке Советтар Союзы геология музейҙары араһында алдынғы урындарҙы биләне. Былресурстар ғына түгел, ә тикшереү өсөн ҡиммәтле өлгөләр ҙә биргән Бөйөк Ватан һуғышы осоронда Ҡаҙаҡ ССР-ының ер аҫты байлыҡтарын интенсив эшкәртеү менән бәйле.
1969 йылда Ҡаҙағстандың Минераль сеймал институты һәм Ҡаҙаҡ геофизтресы геологик йыйылмалары нигеҙендә Геология министрлығының даими эшләүсе ғилми-техник Күргәҙмәһе ойошторола.
1997 йылда Ҡаҙағстан геология министры С. Ж. Дауҡаевтың Күргәҙмәгә тулы ҡанлы музей статусын биреү тураһындағы башланғысы хуплана. Был киң йәйелдерелгән яңынан ҡороу үткәрелгәндән һуң ғына мөмкин була. 1997 йылдың 26 авгусында элекке Мәғариф Йорто бинаһында Ҡаҙағстан Республикаһының яңыртылған Геология музейы беренсе музейға килеүселәрҙе ҡабул итте. Музейҙы асыу тантанаһында Ҡаҙағстан Республикаһы Президенты Н.Ә. Назарбаев һәм Татарстан Республикаһы Президенты М. Ш. Шәймиев.Ҡаҙағстан республикаһы геология музейы</ref>ҡатнашты.
Музей эргәһендә яҡшы сувенир булырлыҡ ҡиммәтле таштар һәм эшләнмәләр менән сауҙа итеү салоны ойошторолған. Шулай уҡ музей Иле Алатауы (Алма-Ата Алатауы) арты һырттары буйлап геологик турҙар ойоштороу менән шөғөлләнә.

# Ҡаҙағстан Республикаһы геология музейы
## Экспозицияһы

Музей экспозицияһы килеүселәр үҙҙәрен ер аҫтында кеүек хис иттерерлек итеп төҙөлгән. Был эффект биҙәү һәм үҙенсәлекле яҡтыртыу иҫәбенә өлгәшелгән. Күргәҙмә залдарына инеү шахтёр күтәрмәһе клеть итеп стилләштерелгән лифт ярҙамында башҡарыла. Таш стеналары, ағас нығытма крепь фрагменттары, рельс юлындағы вагонеткалар тау эшләнешен выработка күрһәтеү мөмкинлеген бирә. Кесе залдың аҙағында, бейек постаментҡа ҡуйылған бюст эргәһендә менән Ҡаҙағстан файҙалы ҡаҙылмаларының төп ятҡылыҡтары рельефлы картаһы эргәһендә бейек постаментҡа К. И. Сатпаевтың — Ҡаҙағстан геологияһы мәктәбенә нигеҙ һалыусы һәм Ҡаҙағстан фәндәр академияһының тәүге президентының бюсы ҡуйылған.
Ҙур залда Ҡаҙағстан ере ҡуйынынан ҡаҙып алынған минералдар һәм мәғдән өлгөләре коллекцияһы, шулай уҡ Ҡаҙағстандың үҙенә генә бер төрлө уникаль аҡыҡ агат коллекцияһы ҡуйылған. Залдың бөтә майҙансығындағы подиумдар һәм тумбаларҙа илдең төрлө ятҡылыҡтарынан килтерелгән эре габаритлы мәғдән һәм минералдар өлгөләре урынлаштырылған.
# Яңы Устиновка

Яңы Устиновка (рус. Новоустиновка) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 201 кеше. Почта индексы — 453030, ОКАТО коды — 80203810002.

# Яңы Устиновка
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Архангел): 5 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Архангел): 7 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Приуралье): 12 км
# Вожаель (Понъю ҡушылдығы)

Вожаёль — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Понъю йылғаһының һул ярына тамағынан 0,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Вожаель (Понъю ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000071019
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103007101
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Боярка (Чусовая ҡушылдығы)

Боярка — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы/ Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Боярка (Чусовая ҡушылдығы) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Боярка (Чусовая ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100712111100012075
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101207
* Бассейн коды — 10.01.01.007
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Таҙлар ауыл Советы (Борай районы)

Таҙлар ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Борай районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Яңы Таҙлар ауылы

# Таҙлар ауыл Советы (Борай районы)
## Тарихы

Таҙлар ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Борай районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
2008 йылда Яңы Киҙгән ауыл советы ауыл биләмәһе менән берләштерелә.
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә:
   Таҙларауылында административ үҙәге менән «Таҙлар» атамаһын һаҡлап, Таҙлар һәм Яңы Киҙгән ауыл Советтарын берләштерергә.
   Яңы Киҙгән ауыл советының Яңы Киҙгән, Иҫке Киҙгән ауылдарын Таҙлар ауыл Советы составына индерергә.  Таҙлар ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
# Марета-Яха (йылға)

Марета-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

# Марета-Яха (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300076159
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307615
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ленинград АЭС-2

Ленинград АЭС – Рәсәйҙә 2007 йылдан төҙөп алынған атом энергостанцияһы (Атомэнергопроект проекты буйынса). Проект буйынса 2019 йылда сафҡа индереләсәк.
Электр энергия менән Латвия, Литва, Эстония, Финляндия илдәрҙе һәм Ленинград өлкәһен тъәминь итәсәк.
# Ғәфүр ауыл Советы (Туймазы районы)

Ғәфүр ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Туймазы районындағы муниципаль берәмек.

# Ғәфүр ауыл Советы (Туймазы районы)
## Тарихы

Ғәфүр ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Туймазы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

# Ғәфүр ауыл Советы (Туймазы районы)
## Иҫтәлекле урындары

* Крестовоздвиженский ғибәҙәтханаһы —ағас архитектура ғибәҙәтханаһы, Башҡортостандың иҫке культ ҡоролмаларының береһе. 1884—1886 йылдарҙа төҙөлгән. Совет власы йылдарында Өфө епархияһының көнбайыш өлөшөндәге берҙән-бер эшләп килгән православие ғибәҙәтханаһы. 1930 йылда ябыла, 1946 йылда диндарҙарға тапшырыла. 2 тәхеткә бар.
* Өҫән бағаналары — тәбиғәттең геологик ҡомартҡыһы, Өҫән йылғаһы үҙәне буйлап һуҙылған битләү арҡаһында урынлашҡан — Оло Нөгөш йылғаһы тамағынан Айтаҡтамаҡ ауылы тирәһендәге түбәнәйеүгә тиклем күрергә була. Арҡаның абсолют бейеклеге 220 м тәшкил итә, Ҡыҙылташ ауылы эргәһендә 107 м.тиклем етә. Айырым өҫән "бағаналарының" ҙур булмаған мәмерйәләре бар. Иң ҙуры Ҡыҙылташ ауылы янында урынлашҡан.