yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Үрге Яуыш ауыл Советы (Фёдоровка районы)

Үрге Яуыш ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Фёдоровка районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярышлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

# Үрге Яуыш ауыл Советы (Фёдоровка районы)
## Составы

Үрге Яуыш ауылы,
Гоголевка ауылы,
Гөмбәт ауылы,
Домрачевка ауылы.
# Шиликша

Шиликша — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вая йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Шиликша
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400212110000043267
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004326
* Бассейн коды — 08.01.04.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Шмириц

Шмириц (нем. Schmieritz) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 418 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,31 км². Диңгеҙ кимәленән 410 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7819 һәм автомобиль коды — SOK.
# Яңы Балтас

Яңы Балтас — бер нисә тораҡ пункттар атамаһы.

# Яңы Балтас
## Мәҡәләләр

* Яңы Балтас (Балтас районы) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл.
* Яңы Балтас (Краснокама районы) — Башҡортостандың Краснокама районындағы ауыл.
* Яңы Балтас (Саҡмағош районы) — Башҡортостандың Саҡмағош районындағы ауыл.
* Яңы Балтас (Татарстан) — Татарстандың Аҡтаныш районындағы ауыл.
# Күк мандаты

Күк мандаты (ҡыт. упр. 天命, пиньинь: tiānmìng, палл.: тяньмин) — ҡытай сәйәси мәҙәниәтенең хаким иткән династияны легитимлаштырыу сығанағы булараҡ файҙаланылған традицион үҙәк төшөнсәләренең береһе. Чжоу дәүеренән, беҙҙең эраға тиклем XI быуаттан, киң билдәле. Яҡынса йөҙ йыл элек (Му-ван хакимлығы, беҙҙең эраға тиклем 976—922 йй.) Чжоуҙа мандат хужаһына ҡарата файҙаланылған «Күк Улы» (天子) термины киң таралыу ала.
Хакимлыҡ иткән йорт, хаҡлы рәүештә Дэ изгелеген туплаған "күк ышанысы"н ҡулында тотоп, Күк менән монополь элемтә урынлаштыра. Традицион конфуциан тарихты әйрәнеү фәне саф күңеллелекте юғалтыуҙы власты юғалтыуҙың төп сәбәбе тип аңлата. Шуға күрә Ҡытайҙың классик әҙәбиәтендә яңы династияға нигеҙ һалыусылар һис шикһеҙ саф күңелле булып баҫа, династияның ҡолауын мандатты юғалтыуға килтергән хакимдың әхләҡи яҡтан тарҡалыуы менән бәйләйҙәр.
Күк мандатын юғалтыу бөтә ғәләм әһәмиәтендәге ваҡиға булып күҙ алдына килтерелә: уны катаклизмалары һәм мөғжизәләре булып торған килеш һүрәтләйҙәр.
«Мэнцзы»ға ярашлы, хакимдың әхләҡһеҙлеге уны ҡолатыуҙың сәбәбе була ала, йәғни Күк уға мәңге ихтыяр ҡуйып тормай. Был концепция хакимдарҙың ҡайһы берҙәренә оҡшамай, ә Мин династияһын булдырыусы император Хунъу хатта трактаттан шул туралағы тексты алып уҡ ташлай. Уның вафатынан һуң текстың йөкмәткеһе яңынан тергеҙелә.

# Күк мандаты
## Ҡыҙыҡлы факттар

* Шао премияһын тапшырыла торған миҙалда Күк мандатының исеме атала (ул премия 2004 йылдан алып астрономия, биология, медицина һәм математикалағы фәнни ҡаҙаныштар өсөн тапшырыла).
# Ханавэй-Яха (Юрибей ҡушылдығы)

Ханавэй-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Юрибей йылғаһының уң ярына тамағынан 340 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 61 км.

# Ханавэй-Яха (Юрибей ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300077637
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307763
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Угричка

Угричка — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Угра йылғаһының уң ярына тамағынан 388 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Угричка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010100412110000020460
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002046
* Бассейн коды — 09.01.01.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Тарбан (Улена ҡушылдығы)

Тарбан — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Улень йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Тарбан (Улена ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400112115200013985
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201398
* Бассейн коды — 13.01.04.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Юлдаш (мәғәнәләр)

Юлдаш — был һүҙҙең бер нисә мәғәнәһе бар.

# Юлдаш (мәғәнәләр)
## Аңлатма

Юлдаш — исем.
* Юлда бергә барған кеше. Юлдаш булыу.
* Күсмә мәғәнәлә — Бер рух, теләкле кеше. Юлдаш табыу. Ғүмерлек юлдаш. Ышаныслы юлдаш. Тормош юлдашы тормош юлын бергә үткән, бергә йәшәгән кеше.

# Юлдаш (мәғәнәләр)
## Мәҡәләләр

* Юлдаш (радио) — радиоканал.
* Юлдаш (Учалы районы) — ауыл, Башҡортостандың Учалы районында урынлашҡан.
* Юлдаш (Ишембай районы) — ауыл, Башҡортостандың Ишембай районында урынлашҡан.
* Юлдаш (Фёдоровка районы) — ауыл, Башҡортостандың Фёдоровка районында урынлашҡан.
* Юлдаш (Балаҡатай районы) — ауыл, Башҡортостандың Балаҡатай районында урынлашҡан.
* Юлдаш (Ейәнсура районы) — Ейәнсура районы Этҡол ауылының икенсе атамаһы.
* Юлдаш (Ауырғазы районы) — ауыл, Башҡортостандың Ауырғазы районында урынлашҡан.
* Юлдаш (Ҡариҙел районы) — ауыл, Башҡортостандың Ҡариҙел районында урынлашҡан.
* Юлдаш (Әбйәлил районы) — ауыл, Башҡортостандың Әбйәлил районында урынлашҡан.
* Юлдаш (Ҡоншаҡ районы) — Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районындағы ауыл.
* Юлдаш (Наҙы-Петровск районы) — Силәбе өлкәһенең Наҙы-Петровск районындағы ауыл.
# Дәүләтшин Хәмзә Ғәббәс улы

Дәүләтшин Хәмзә Ғәббәс улы (9 сентябрь 1912 йыл — 16 июль 1999 йыл) — инженер-механик. Техник фәндәре докторы (1964), профессор (1965).

# Дәүләтшин Хәмзә Ғәббәс улы
## Биографияһы

Хәмзә Ғәббәс улы Дәүләтшин 1912 йылдың 9 сентябрендә Һамар губернаһы Пугачёв өйәҙе (хәҙерге Һамар өлкәһе Оло Глушица районы) Ташбулат-Күстән ауылында тыуған. Атаһы Дәүләтшин Ғәббәс Йәғәфәр улы — башҡорт тел ғилеменә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
1932 йылда Урал төҫлө металлдар институтына керә, ә 1933 йылда И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институтына уҡырға күсә.
1937 йылда И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институтын «нефть промыслары ҡоролмалары буйынса инженер-механик» һөнәре алып тамамлай.
1937 йылдан Ишембайҙа һөнәре буйынса эшләй.
1938 йылда Үзбәк ССР-ының Ташкент ҡалаһына эшкә йүнәлтеү ала. Бында 1939 йылда «Чирчикстрой» электрохимик комбинатының эксперименталь-конструктор бюроһының начальнигы булып эшләй, тәрәндәге насостарҙың сифатын яҡшыртыу буйынса тәҡдим яһай. Нефть сәнәғәте Наркоматы был рационализаторлыҡ тәҡдимде ҡабул иткәндән һуң, уны Мәскәүгә «Гипронефтемаш» нефть машиналар төҙөү дәүләт институтына баш инженер-конструктор булып эшкә ебәрелә.
1943 йылдың ноябрендә Мәскәү нефть институтының аспирантураһына уҡырға инә, бер үк ваҡытта институтта Нефть промыслары механикаһы кафедраһында ассистент, 1945 йылдан — уҡытыусы булып эшләй һәм Бөтә Союз фәнни-тикшеренеү институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр булып тора.
1948 йылда техник фәндәре кандидатлығына диссертация яҡлай. 1950 йылда доцент ғилми исеме бирелә.
1949—1954 һәм 1957—1964 йылдарҙа Өфө нефть институтының нефть промыслаһы механикаһы кафедраһы мөдире вазифаһын үтәй, 1950—1954 йылдарҙа бер үк ваҡытта тау һәм нефть факультеты деканы булып тора.
1964 йылда техник фәндәре докторы ғилми дәрәжәһен ала.
1964—1968 йылдарҙа Пермь политехник институтында уҡыта, бер үк ваҡытта 1965 йылдан институттың Нефть һәм газ ятҡылыҡтарын сығарыу кафедраһын етәкләй. 1968—1974 йылдарҙа Алматыла Ҡаҙаҡ политехник институтында эшләй.
1974—1976 йылдарҙа Төмән индустриаль институтында «Нефть һәм газ сәнәғәтенең машиналары һәм ҡоролмалары» кафедраһының мөдире вазифаһын башҡара.
1976—1979 йылдарҙа Фрунзе политехник институтында эшләй.

# Дәүләтшин Хәмзә Ғәббәс улы
## Фәнии хеҙмәттәре

* Глубиннонасосная добыча нефти. — М., 1966.

# Дәүләтшин Хәмзә Ғәббәс улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «1941—1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы
* Башҡорт АССР-ы Юғары Советының почёт грамотаһы
# Теньга

Теньга — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Урсул йылғаһының уң ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Теньга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100006220
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100622
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Александровский (Верхнеурал районы)

Александровский — Силәбе өлкәһенең Верхнеурал районындағы ҡасаба. Ҡарағай ауыл биләмәһе составына инә.

# Александровский (Верхнеурал районы)
## Географияһы

Райондың төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Үҙъйылға йылғаһы башында урынлашҡан. Төньяҡҡа табан 3 км алыҫлыҡта Гнилое күле урынлашҡан. Көнбайышҡа табан 3 км алыҫлыҡта Башҡортостан Республикаһы менән сик үтә. Район үҙәге Верхнеурал ҡалаһына тиклем ара 47 км.

# Александровский (Верхнеурал районы)
## Тарихы

1906 йылда Полоцкая станицаһы һыҙатында Александровский Новолинейный районының өҫтәмә ҡасабаһына нигеҙ һалына (элек бында Александров утары урынлашҡан, атамаһы шунан алынған).
1930 йылда «Красный уралец»колхозы ойошторола.

# Александровский (Верхнеурал районы)
## Халҡы

(1926 йылда - 243, 1966 йылда - 179, 1970 йылда - 192, 1983 йылда - 117, 1995 йылда - 234)

# Александровский (Верхнеурал районы)
## Урамдары

* Үрге урамы (рус. Верхняя улица)
* Тыныслыҡ урамы (рус. улица Мира)
* Түбәнге урамы (рус. Нижняя улица)
* Хеҙмәт урамы (рус. улица Труда)

# Александровский (Верхнеурал районы)
## Инфраструктураһы

* ФАП
# Ямбол

Ямбол (болг. Ямбол) — Болгариялағы ҡала. Ямбол өлкәһенең административ үҙәге, Ямбол общинаһына инә.

# Ямбол
## Сәйәси хәле

Ямбол общинаһының кметы (мэры) — Георги Иванов Славов (ГЕРБ) һайлауҙар һөҙөмтәһе буйынса община менән идара итә.

# Ямбол
## Тарихы
### Ҡала атамаһы

Ямболға 293 йылда рим императоры Диоклетиан нигеҙ һала, ул Diospolis (Διόςπόλις грекса «Зевс ҡалаһы») тип аталһа ла, император исемен дә сағылдыра. Исеме һуңыраҡ Diampolis (Διάμπόλις), Hiambouli (Ηιάμβόυλι, византия хроникаларында), Dinibouli (دنبلي; ғәрәп хроникаларында), Dbilin (Дбилин; болгар транскрипцияһы), Diamboli (Диамбоюлить) үҙгәрә, ахырҙа Ямбол булып китә.
Болгарҙар һәм славяндар урта быуаттарҙа Балҡанға күсеп килеү менән, ҡәлғәғә эйә булыу өсөн Болгар батшалығы һәм Көнсығыш Рим империяһы дәғүә итә. Шул ваҡыттан алып был мөһим болгар үҙәге була. Ғосман империяһы дәүерендә ҡаланы Yanbolu (Янболу) тип атайҙар.

# Ямбол
## Тарихы
### Урта быуаттар

Ямбол — Көнсығыш Болгарияла Тунджа йылғаһы буйындағы ҡала. Андрианополдән Балҡандарға артылыш аша юлда урынлашып, ҡала Византия һәм Болгария араһындағы һуғыштарҙа, шулай уҡ дала илбаҫарҙары менән бәрелештәрҙә мөһим роль уйнай. Ҡаланы 705 йылда Юстиниан II Болгарияға тапшыра, әммә уны VIII быуат уртаһында Константин V баҫып ала, һәм 812 йылда Крум тарафынан кире ҡағыла. Иоанн I Цимисхий 971 йылда ҡаланы яулап алғандан һуң, ул ике быуат дауамында византиялылар ҡулында ҡала. 1049 йылда византия хәрби етәксеһе Константин Арианит Ямбол янында бәшнәктәр тарафынан ҡыйратыла, ә 1093/4 йылдарҙа ҡала ҡыпсаҡтарға бирелә, улар уны ҡыҫҡа ваҡытҡа ғына тота. 1190 йылдар тирәһендә ҡала Икенсе Болгар батшалығы составына инә. XIII быуат аҙағында Ямбол бер нисә тапҡыр ҡулдан-ҡулға күсә; XIV быуат дауамында ул болгар сиге эсендә ҡала, хәйер, ул ваҡытта ике тапҡыр уны ҡыҫҡа ваҡытҡа византиялылар биләй. Яҙыуҙа 1356/7 йылдарҙа Иван Александр тарафынан сиктәрҙе билдәләү өсөн колонналар ҡоролоуы тураһында әйтелә. 1373 йылда Ямболды төрөк- ғосмандар яулап ала.

# Ямбол
## Тарихы
### Хәҙерге ваҡыты

1986 йылдың башына ҡарата Ямбол сәнәғәт үҙәге булып тора, иҡтисадының нигеҙен ауыл хужалығы машиналарын эшләү предприятиелары, кизе-мамыҡ, тәмәке, синтетик сүс һәм емеш-еләк консерваларын етештереү сәнәғәте тәшкил итә.

# Ямбол
## Халҡы

2008 йылда ҡала халҡы 79 771 кеше тәшкил иткән.
* Йыл
* Халҡы
* 1985
* 993 89
* 1992
* 497 91
* 2000
* 771 87
* 2005
* 665 79
* 2010
* 174 77

# Ямбол
## Билдәле кешеләре

* Аврамов Никола (1897—1945) — болгар рәссамы.
* Папазов Жорж (болг. Панайотов Георги (1894—1972) — болгар һәм француз рәссамы-сюрреалисы, яҙыусы, тормошоноң күп өлөшөн Францияла йәшәй.
* Шейтанов Георгий (1896—1925) — болгар революционеры, анархист-коммунист.

# Ямбол
## Галереяһы

* Ямболда муниципалитет бинаһы
* Католик сиркәүе
* Ямболда «Изге Георгий» православие сиркәүе. 1737 йылда төҙөлгән.
* Ямболда «Изге Николай» сиркәүе.
* Ямболда безистен (ябыҡ баҙар).
* Ямболда «Ризалыҡ» китапханаһы, унда шулай уҡ «Невен Коканов» драма театры урынлашҡан. Авторы: Эмиль Манчев.
* Ямболда тарихи музей.
* Ямболда өлкә суды бинаһы
* Ямболда муниципалитет бинаһы
* «Диана» спорт залы, Ямбол.
* Тимер юл станцияһы, Ямбол.
# Ҡамыш (Чарыш ҡушылдығы)

Ҡамыш — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чарыш йылғаһының уң ярына тамағынан 305 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.

# Ҡамыш (Чарыш ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200312115100009846
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100984
* Бассейн коды — 13.01.02.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Катуяй-Яха

Катуяй-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Танлова йылғаһының һул ярына тамағынан 131 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Катуяй-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15030000112115300048511
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304851
* Бассейн коды — 15.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Аалто университеты

Аалто университеты (фин. Aalto-yliopisto, швед. Aalto-universitetet) — Хельсинки ҡалаһының өс юғары уҡыу йортон: Хельсинки Политехник институтын (1849 йылда нигеҙләнгән), Юғары иҡтисад мәктәбен (1904 йылда нигеҙләнгән), шулай уҡ Сәнғәт, дизайн һәм архитектура институтын (1871 йылда ойошторолған) берләштереү юлы менән барлыҡҡа килгән фин университеты. Фән, бизнес һәм сәнғәт араһында тығыҙ бәйләнеш дисциплина-ара өлкәләрҙә инновацион тикшеренеүҙәргә йүнәлтелгән.
2015 йылда абруйлы QS Quacquarelli Symonds компанияһының рейтингында университет донъяла иң яҡшы университеттар араһында 139-сы урынды һәм архитектура һәм сәнғәт өлкәһендә 17-се урынды биләй. Шулай уҡ Microsoft Research версияһы буйынса университет донъяла машина — компьютер фәндәренең киң бүлегенә уҡытыу буйынса 21-се урынды биләй Шулай уҡ университеттың Эшлекле администраторлыҡ итеү магистры программаһы «өс төрлө аккредитацияға» эйә, бының менән бөтә донъяла тик 74 бизнес-мәктәп кенә маҡтана ала.
Аалто университетын тамамлағандар һәм профессорҙары араһында Нобель премияһы лауреаты Арттури Виртанен, Фрэнк Розенблатт наградаһы лауреаты Теуво Кохонен, физик Гуннар Нордстрём, шулай уҡ исеме менән университет аталған бөтә донъяға билдәле архитектор Алвар Аалто бар.

# Аалто университеты
## Тарихы

Университет 2010 йылдың 1 ғинуарында Хельсинки политехник институтын, Юғары иҡтисад мәктәбен һәм Хельсинкиның сәнғәт һәм дизайн Юғары мәктәбен берләштереү юлы менән барлыҡҡа килгән.
2012 йылда AppCampus өс йыллыҡ программаһы сиктәрендә Microsoft һәм Nokia компаниялары университетҡа мобиль ҡушымталар һәм смартфондар өсөн хеҙмәт күрһәтеүҙе, шулай уҡ Nokia,телефондары системаһы өсөн, мәҫәлән, Symbian өсөн операция системаларын эшләүгә һәр береһе туғыҙышар млн евро инвестициялай
Университеттың технологик тикшеренеү үҙәгендә 3D-баҫма мөмкинлектәр Финляндияла фин бизнесына күп мөмкинлек асасаҡ тип иҫәпләйҙәр.
2014 йылда иҡтисад программаһы менән бәйле университет техник хеҙмәткәрҙәр һанын күпкә ҡыҫҡартты, ә 2015—2018 йылдар осоронда бер нисә йөҙ уҡытыусыларҙы һәм хеҙмәткәрҙәрҙе эштән бушатасаҡ.
# Ҡырғыҙ аш-һыуы

Ҡырғыҙ аш-һыуы (рус. Киргизская кухня,ҡырғ. ҡырғыҙ ашканасы) — ҡырғыҙҙарҙың милли аш-һыуы. Башҡа күсмә төрки халыҡтарҙың аш-һыуына уның технологиялары, аҙыҡ-түлек ассортименты буйынса бик яҡын.

# Ҡырғыҙ аш-һыуы
## Төбәктәрҙәге айырмалыҡтар

Илдең көньяғында һәм төньяғында туҡланыуҙа ҡайһы бер айырмалыҡтар бар. Төньяҡ һәм көньяҡ ҡырғыҙҙарҙың традицион ризыҡтарында һәм өҫтөнлөк биреүҙәрендә был айырмалар территориаль бүленешкә, шулай ук төрлө халыҡтар менән күршелеккә бәйле. Төньяҡ өлкәләрҙә төп байрам ризығы — бишбармаҡ, шул ук ваҡытта көньяҡта күрше Азия халыҡтарынан алынған былауға өҫтөнлөк бирәләр. Сәйләүҙә лә айырма бар - төньяҡта һөтлө ҡара сәй популяр, самауыр менән эсеү ҙә киң таралған. Көньяҡта сәйгә һөт ҡушмайҙар, үзбәктәр кеүек йәшел сәй эсәләр. Ашамлыҡтарҙың башҡа төрҙәрендә лә айырмалыҡтар бар.

# Ҡырғыҙ аш-һыуы
## Ит

Ит милли ҡырғыҙ аш-һыуында айырым урын алып тора. Тантаналар, дини йәки ғаилә байрамдары, табындары уңайынан тәкә һәм/йәки башҡа мал салына. Һарыҡ, һыйыр, йылҡы һәм як ите файҙаланыла, йылҡы ите иң яҡшыһы һанала. Таулы төбәктәрҙә аусылар кейек тә тоталар. Ҡырғыҙҙарҙың ит әҙерләү милли ысулдары төрлө һәм күсмә шарттар менән бәйле. Ит күп осраҡта һыуҙа бешерелә. Һарыҡ түшкәһе балта ҡулланмайса бысаҡ менән генә бүленә. Елекле һәр һөйәктең (ҡырғ. жилик, устукан) үҙ тәғәйенләнеше бар һәм ҡунаҡтарға дәрәжәһенә ҡарап һалына.

# Ҡырғыҙ аш-һыуы
## Икмәк һәм ҡамыр аштары

Ҡырғыҙ табынын икмәкһеҙ һәм ҡамыр аштарыһыҙ күҙ алдына килтереп булмай. Улар ҙа төбәгенә ҡарап айырыла. Күмәс кеүек икмәктәрҙе тандырҙа бешерәләр. Төньяҡта махсус дүркел формаларҙа бешерәләр.Ҡамыр аштары бик күп төрлө

# Ҡырғыҙ аш-һыуы
## Һөт һәм һөтлө ризыҡтар

Һөт һәм һөтлө ризыҡтар киң ҡулланыла. Һөттө һаумал килеш тә, ойотоп та файҙаланалар — ҡаймаҡ, айран, кефир, ҡорот, ҡымыҙ, эремсек, һары май, чёбёгё һәм башҡалар.

# Ҡырғыҙ аш-һыуы
## Иллюстрациялар

* Көлсәтәй (ҡырғ. Күлчөтай)
* Ҡаҙы-ҡарта (ҡырғ. Казы-карта)
* Сөсөк (ҡырғ. Чучук)
* Ҡурҙыҡ (ҡырғ. Куурдак)
* Дымдама (ҡырғ. Дымдама)
* Итле урама (ҡырғ. Оромо)
* Манты (ҡырғ. Манты)
* Чүчпара (ҡырғ. Чүчпара)
* Ашлянфу (ҡырғ. Ашлянфу / Ашлямфу)
* Бишбармаҡ (ҡырғ. Нарын)
* Чыз-быз (ҡырғ. Чыз-быз)
* Бауырһаҡ (ҡырғ. Боорсок)
* Ҡаттама (ҡырғ. Каттама)
* Тандыр нан (ҡырғ. Тандыр нан)
# Чернухин Иван Фомич

Чернухин Иван Фомич (11 ғинуар 1913 йыл — 13 май 1984 йыл, Ворошиловград) — 1941 йылдың декабрендә Өфөлә 1-се Белоруссия фронтының 7-се гвардия кавалерия корпусының 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы булараҡ төҙөлгән 16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһының 60-сы гвардия кавалерия полкы взводы командиры ярҙамсыһы, гвардия старшинаһы.

# Чернухин Иван Фомич
## Биографияһы

1913 йылдың 11 ғинуарында Погореловка (хәҙер Белгород өлкәһе Корочан районының Погорелово ауыл биләмәһе үҙәге) ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Урыҫ. 1967 йылдан КПСС ағзаһы. Башланғыс белемле. Колхозда эшләй.
1942 йылдан Ҡыҙыл Армия сафында. 1942 йылдың декабренән хәрәкәт итеүсе армияла. 60-сы гвардия кавалерия полкы взводының командиры ярҙамсыһы гвардия старшинаһы Иван Чернухин, 1945 йылдың 18 ғинуарында баш дозорҙа булып, беренселәрҙән Пилица йылғаһын кисеп сығып, дошман траншеялары аша үтә һәм алға табан хәрәкәт итеп, Польшаның Томашув ҡалаһына барған юл сатын яулай.
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 6 апрелендәге Указы менән немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн гвардия старшинаһы Иван Фомич Чернухинға Советтар Союзы Геройы исеме бирелә, Ленин ордены һәм "Алтын Йондоҙ"миҙалы тапшырыла.
Һуғыштан һуң демобилизациялана. Ворошиловград ҡалаһында йәшәй һәм эшләй. 1984 йылдың 13 майында вафат була. Луганскиҙа ерләнгән.

# Чернухин Иван Фомич
## Наградалары

Ленин, 2-се дәрәжә Ватан һуғышы, ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, миҙалдар менән бүләкләнгән.

# Чернухин Иван Фомич
## Хәтер

* И. Ф. Чернухиндың исеме Башҡортостан Республикаһының Милли һәм 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы музейҙарында 112-се башҡорт кавалерия дивизияһының башҡа 78 Советтар Союзы геройы исеме менән бергә иҫтәлекле таҡтаташҡа алтын хәрефтәр менән яҙылған.
* Белгород өлкәһенең Прохоровка ҡала тибындағы ҡасабаһындағы Геройҙар аллеяһына уның бюсы ҡуйылған.
# Бодельвиц

Бодельвиц (нем. Bodelwitz) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 614 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,6 км². Диңгеҙ кимәленән 280 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7381 һәм автомобиль коды — SOK.