yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Чеба

Чеба — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының уң ярына тамағынан 240 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Чеба
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100006671
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100667
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Серб теле

Серб теле (сер. српски језик / srpski jezik) — славян телдәренең береһе. болғар, македон, словен, черногор, хорват һәм босний телдәре менән бер рәттән Көньяҡ славян төркөмсәһенә ҡарай. Һуңғы өс телде йыш ҡына серб теле менән берләштерәләр (серб-хорват теле); был осраҡта һәр береһен айырым алғанда серб, хорват, черногор һәм босний телдәре серб-хорват теленең региональ варианты тип һанала. Серб теленең хорват, черногор һәм босний телдәренән айырмаһы теҙмәһе — серб-хорват теле битендә.

# Серб теле
## Социолингвистик мәғлүмәттәр

Сербияла һәм Черногорияла (2006 й. саҡлы дөйөм конфедератив дәүләт булып торғандар), Хорватияның айырым көнсығыш райондарында, шулай уҡ Серб Республикаһының босний регионында серб телендә һөйләшәләр. Һөйләшеүселәр һаны — 11 млн кешегә яҡын. Һөйләшеүселәрҙең күпселеге — православ динле сербтар.

# Серб теле
## Яҙмаһы

Серб телендә яҙма сифатында ике алфавит файҙаланыла: кириллицаға нигеҙләнгәне («вуковица») һәм латиницаға нигеҙләнгәне («гаевица»). Сербия һәм Черногорияла СФРЮ булған периодта кириллица и латиница параллель өйрәнелгән, әммә кириллица Сербияла ҡулланылышта өҫтөнлөк алған һәм Черногорияның берҙән-бер алфавиты булған. Боснияла, киреһенсә, латиница йышыраҡ ҡулланылған. Хәҙерге Сербияла кириллица берҙән-бер рәсми яҙма булған (2006 й. статусы законлы рәүештә нығытылған), шулай ҙа латиница рәсми осраҡта ғына түгел, көндәлек тормошта ла йыш ҡулланылған. Һәр береһендә 30-ар хәреф бар; бер алфавит хәрефе менән икенсе алфавит хәрефе мәғәнә буйынса тап килә (ләкин, латин диграфтары бик һирәк кенә кириллица алфавитындағы айырым хәрефтәр парҙарына тура килгәнлектән, тексты тик бер яҡҡа ғына ябай автоматик үҙгәртеү мөмкин: конјункција, поджупан).
Ҡайһы бер серб курсив һәм ҡулъяҙма хәрефтәре (бәләкәй - г, д, п, т, баш - Б, Д, Н, «Граждан яҙмаһы» мәҡәләһен ҡара), кириллица нигеҙендә төҙөлгән хәҙерге алфавиттар менән сағыштырғанда, ғәҙәттә икенсе төрлөрәк яҙыла. Әммә был киң таралған компьютер баҫма системалары тарафынан кире ҡағыла: кириллица курсивы тик «урыҫ» яҙылышында бирелә.

# Серб теле
## Яҙмаһы
### Серб алфавиты

Хәрефтәр кирилл алфавиты вариантында тәртипкә һалынған.
| Кирил- лица | Лати- ница | Яҡынса уҡыу |
| А а | A a | [a] |
| Б б | B b | [б] |
| В в | V v | [в] |
| Г г | G g | [г] |
| Д д | D d | [д] |
| Ђ ђ | Đ đ | йомшаҡ [дж]* |
| Е е | E e | [э] |
| Ж ж | Ž ž | [ж] |
| З з | Z z | [з] |
| И и | I i | [и] |
| Кирил- лица | Лати- ница | Яҡынса уҡыу |
| Ј ј | J j | [й] |
| К к | K k | [к] |
| Л л | L l | [л] |
| Љ љ | Lj lj | [ль] |
| М м | M m | [м] |
| Н н | N n | [н] |
| Њ њ | Nj nj | [нь] |
| О о | O o | [о] |
| П п | P p | [п] |
| Р р | R r | [р] |
| Кирил- лица | Лати- ница | Яҡынса уҡыу |
| С с | S s | [с] |
| Т т | T t | [т] |
| Ћ ћ | Ć ć | йомшаҡ [ч]** |
| У у | U u | [у] |
| Ф ф | F f | [ф] |
| Х х | H h | [х] |
| Ц ц | C c | [ц] |
| Ч ч | Č č | ҡаты [ч]** |
| Џ џ | Dž dž | ҡаты [дж]* |
| Ш ш | Š š | [ш] |
# Мухин Виктор Сергеевич

Мухин Виктор Сергеевич (16 февраль 1938 йыл) — ғалим-механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2002), техник фәндәр докторы (1975), профессор (1978). РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1982), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1979), Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2007).

# Мухин Виктор Сергеевич
## Биографияһы

Виктор Сергеевич Мухин 1938 йылдың 16 февралендә Ярославль өлкәһе Рыбинск ҡалаһында тыуа.
1962 йылда Өфө авиация институтын тамамлай. Кандидатлыҡ диссертацияһын — 1967 йылда Мәскәү авиация технологиялары институтында, докторлыҡ диссертацияһын 1975 йылда Мәскәү авиация институтында яҡлай (специальность 05.07.05).
Эш урындары: Өфө моторҙар эшләү заводында станоксы, техник, инженер (1956—1967); 1968 йылдан Өфө авиация институтында өлкән уҡытыусы, доцент, профессор, 1975—2003 йылдарҙа машиналар эшләү технологияһы кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1982 йылдан алып фәнни эш буйынса проректор, 1983—88 йылдарҙа Өфө авиация институты эргәһендәге «Искра» махсус конструкторлыҡ-технологик бюроһы директоры, 1995—2006 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының Техник фәндәр бүлегенең академик-секретары.
Мухиндың ғилми эшмәкәрлек даирәһе: двигателдәр эшләү технологияһы; деталдәргә технологик форма биргәндә өҫкө йөҙ ҡатламы барлыҡҡа килеү механизмы, уның химик һәм структура‑фаза составының үҙгәреүе, ныҡлығының артыуы, кәмеүе һәм емерелеүе өлкәһендәге тикшеренеүҙәр, статик һәм юғары температураларҙағы динамик һынауҙарҙың киң диапазонында релаксацион процестарҙың законлыҡтары һәм һәм механизмын өйрәнеү.
Виктор Сергеевич Өфөлә авиация двигателдәренең файҙаланылыу үҙенсәлектәрен яҡшыртыу ысулдарын эшләү менән шөғөлләнгән фәнни мәктәп булдыра.
Мухиндың уҡыусылары араһында 6 фән докторы һәм 25 фән кандидаты бар. Өфө дәүләт авиация техник университетының техник фәндәр докторы ғилми дәрәжәһе биреү советы рәйесе.

# Мухин Виктор Сергеевич
## Хеҙмәттәре

Мухин Виктор Сергеевич — 250-ләп ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 22 уйлап табыу һәм патент авторы.
* К оценке длительной прочности материалов с учетом состояния поверхности.- Уфа: УАИ, 1985;
* К методике ускоренного определения оптимальных режимов обработки жаропрочных никелевых и титановых сплавов //Авиационная промышленность, приложение N 2, 1986;
* Модифицированные поверхности деталей ГТД по условиям эксплуатации. М.: Машиностроение, 1995 (соавтор).
* Интегрированные вакуумные ионно-плазменные технологии обработки деталей ГТД. Физические основы, моделирование, проектирование. Уфа: Гилем, 2001 (соавтор).
* Поверхность: технологические аспекты прочности деталей ГТД. М.: Наука, 2005.
* «Износ инструмента, качество и долговечность деталей из авиационных материалов». — Уфа: Башкнигоиздат, 1987.

# Мухин Виктор Сергеевич
## Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре

* БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1979)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1982)
* Фән һәм техника өлкәһендә Башҡортостан Республикаһының Дәүләт премияһы лауреаты (2007)
* СССР Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең ике алтын, бер көмөш һәм бер бронза миҙалы.
# .az

.az — Әзербайжан өсөн юғары кимәлдәге милли домен. Төрлө академия һәм мәғариф сайттары өсөн дә ҡулланыла.
# Ветваж-Юган

Ветваж-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Уң Хады-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Ветваж-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15030000112115300050828
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305082
* Бассейн коды — 15.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Белорет (станция)

Белоре́т — Куйбышев тимер юлы Башҡортостан бүлексеһенең Белореттағы тимер юл станцияһы. Ҡарлыман - Кәртәле участкаһына инә.
Йөк һәм пассажирҙар станцияһы.

# Белорет (станция)
## Рейстар

| № | Маршрут | № | Маршрут |
| 345 | Адлер — Нижневартовск | 346 | Нижневартовск — Адлер |
| 675 | Өфө — Сибай | 676 | Сибай — Өфө |

# Белорет (станция)
## Ҡала-ара электр поездары

* Белорет — Инйәр

# Белорет (станция)
## Вокзал

Белоретҡа тиклем тимер юлы 1956 йылда төҙөлә башлай.
1960 йылда Магнитогроск – Белорет участкаһы составында йөк станцияһы булараҡ асыла.
1967 йылда вокзал бинаһы сафҡа инә, ул тимербетон һәм кирбестән төҙөлгән.
1979 йылда Ҡарлыманға тиклем тимер юлы төҙөлап бөтә, һәм ошо йылдан Өфө-Сибай поезды йөрөй башлай.
# Гнадау

Гнадау (нем. Gnadau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 535 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,63 км². Диңгеҙ кимәленән 49 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39249 һәм автомобиль коды — SLK.
# Бёллем

Бёллем — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Лем йылғаһының һул ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Бёллем
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000018532
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001853
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Шарденьга

Шарденьга — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Көньяҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 108 км.

# Шарденьга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000013386
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001338
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ульт-Ягун

Ульт-Ягун — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Сургут райондағы ҡасаба. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 2250 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628430, ОКАТО коды — 71126950001.

# Ульт-Ягун
## Халыҡ һаны

| Йыл | Даими халыҡ һаны |
| 2002 | |
| 2008 | |
| 2010 | 2250 |

# Ульт-Ягун
## Климат

Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
# Ярбияга

Ярбияга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сеньяга йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 79 км.

# Ярбияга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000056343
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005634
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сага-Юнко

Сага-Юнко — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ярей-Яга йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.

# Сага-Юнко
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000086696
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008669
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Волчиха (Савиха ҡушылдығы)

Волчиха — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Савиха йылғаһының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Волчиха (Савиха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200312115200000941
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200094
* Бассейн коды — 13.01.02.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Мәсемтау

Мәсем — Бөрйән районында урынлашҡан Көньяҡ Уралдың тау массивы. Бейеклеге 1040,3 м. 1000 м-ға еткән Көньяҡ Уралдың көньяҡ сигендәге тау һырты. Бөрйән районының иң бейек нөктәһе. Баҙал тауының көнбайышында, «Алтынсолоҡ» заказнигы биләмәһендә, Ағиҙел йылғаһының уң ярында урынлашҡан. Баҙал һыртынан көнбайышҡа ҡарай, Шүлгәнташ мәмерйәһенән 16 км алыҫлыҡта ята.
Атамаһы ете башҡорт ҡәбиләһенең ханы — Мәсем исеменән алынған. Ошо тау итәгендә уның йәйләү урыны булған. Мәсем хандың исеме Аҡбуҙат һәм Бабсаҡ менән Күсәк бей эпостарында ла нығынып ҡалған. Ул мифик персонаж түгел. Исеме башҡорт шәжәрәләрендә урын алған тарихи шәхес.) ) Мәсемтау — туристар тарафынан иң теләп һайланған маршруттарҙың береһе.
«2008—2011 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районында туризм индустрияһын үҫтереү» исемле республикан программала Мәсемтауға айырым иғтибар бүленә. Сөнки, башҡорт эпостарында күп тапҡырҙар телгә алыныуы, һунар туризмы, атлы туризм өсөн сығанаҡ була алыуы, туристар өсөн экстремаль сәйәхәт ойоштороу мөмкинлеге менән уғата иғтибарға лайыҡ урындарҙың береһе.

# Мәсемтау
## Ҡылыҡһырлама

Мәсемтау һыртының оҙонлоғо — 28 км, киңлеге — 3—4 км, бейеклеге — 1040 м (Мәсемтауҙың иң бейек урыны).
Түбәһе тигеҙләнгән, һуҙылған. Көнсығыш битләүҙәре текә, көнбайышы — һөҙәк. Түбәһен урман ҡаплаған.
Тау тоҡомдары — урта рифейҙың егәлгә свитаһы кварциттарынан, кварцлы ҡомташтарҙан, күмерле сланцтарҙан ғибәрәт.
Мәсемтауҙан Күжә йылғаһы ҡушылдыҡтары башланғыс ала.

# Мәсемтау
## Топографические карты

* Карта бите N-40-XXVIII. Масштаб: 1 : 200 000. Указать дату выпуска/состояния местности.
# Оло Рошня

Оло Рошня — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы,Ингушетия/Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Рошня йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Оло Рошня
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, инештән Грозный ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07020001112108200005772
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200577
* Бассейн коды — 07.02.00.011
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Лумпунчик

Лумпунчик — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лобань йылғаһының һул ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Лумпунчик
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300512111100039863
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103986
* Бассейн коды — 10.01.03.005
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Биография

Биогра́фия (боронғо грекса βίος «тормош» + γράφω «яҙам»; туранан-тура. «тормошто яҙыу») — кеше тормошон һүрәтләү, был эште башҡа кешеләр башҡара йәки кеше үҙе яҙа ала (автобиография).
Биография кешенең тарихи, милли һәм социаль бәйлелегендә шәхестең психологик тибын билдәләргә мөмкинлек биреүсе тәүге социологик мәғлүмәт сығанағы булып тора.
Биография ижтимағи ысынбарлыҡ, мәҙәниәт һәм уның дәүерендәге көнкүреш менән бәйле кеше тарихын яңынан барлыҡҡа килтерә. Биография ғилми, художество, популяр һәм башҡа төрлө була ала.

# Биография
## Шулай уҡ ҡара

* Фильм-биография
* Биографика
* Житие
* Психологические типологии
# Шудог

Шудог — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Нёб-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Шудог
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000017375
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001737
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Өфө мосолман зыяраты

Өфө мосолман зыяраты — Өфөлә, Ағиҙелдең үрге ярында урынлашҡан мосолман зыяраты; Алтай һәм Кесе Ахтыр урамдарына сиктәш. Кәмендә биш ҡәберлек ҡатламы билдәле. Зыярат майҙанында Ғофран мәсете эшләй.
Ҡала тарихын өйрәнеүселәр фараз итеүенсә, йылға ярындағы ҡәберлек XIX быуаттың 30-сы йылдарында барлыҡҡа килә. Ҡағыҙҙа тәүтапҡыр 1852 йылда телгә алына — был осорҙа Өфөлә зыяраттар өсөн ер тәғәйенләнә. Архив сығанаҡтары бәйән итеүенсә, 1892—1897 йылдарҙа ҡәберлекте ҡала ситенә сығарыу өсөн комиссия ойошторола, әммә һуңыраҡ ул зыяраттың бороңғолоғона һылтанып, уны урынында ҡалдырырға ҡара итә.
Оҙаҡ йылдар буйы зыярат тәбиғәт ҡомартҡыһы булып тора. Көньяҡҡа ҡараған тау битендә ташлы дала өсөн хас булған утыҙҙан ашыу үҫемлек төрө үҫкән, шул иҫәптән һирәк һәм реликт үҫемлектәр ҙә: сысҡан ҡойроғо, терескен үләне һ.б. Хәҙерге мәлдә уларҙың күбеһе юҡҡа сыҡҡан.

# Өфө мосолман зыяраты
## Зыяратта ерләнгән шәхестәр

* Заһир Исмәғилев (1917—2003) — күренекле башҡорт композиторы
* Рәми Ғарипов (1932—1977) — күренекле башҡорт шағиры, тәржемәсе һәм журналист, Башҡортостандың халыҡ шағиры (1992), Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1988, үлгәндән һуң). 1960 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
* Мостай Кәрим (1919—2005) — Башҡортостандың халыҡ шағиры.
* Ҡудашева Фәриҙә Йәһүт ҡыҙы (1920—2010) — Башҡортостандың һәм Татарстандың халыҡ йырсыһы.
* Таһир Күсимов (1909—1986) — Советтар Союзы Геройы
* Ғәбдрахман Рәсүлев (1889—1950) — күренекле башҡорт дин әһеле.
* Әхнәф Ибраһим улы Харисов (1914—1977) — башҡорт яҙыусыһы, тел һәм әҙәбиәт белгесе, филология фәндәре докторы (1972), профессор (1972), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре.

# Өфө мосолман зыяраты
## Ҡыҙыҡлы факттар

Өфө мосолман зыяратында һәм Өфөнөң Сергиево зыяратында күренекле шәхестәр ерләнгәнен иҫәпкә алып, 2012 йылда зыяраттарға тарихи-мемориаль статусы бирелә. .
# Оло Лекма(Лекма ҡушылдығы)

Оло Лекма — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лекма йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Оло Лекма(Лекма ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300212111100031921
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103192
* Бассейн коды — 10.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ҡәнзәфәр Усаев

Ҡәнзәфәр Усаев, (1738, Нуғай даруғаһы, Саҡмағош ауылы — 10 июль 1804, Балтик Порты, хәҙерге Палдиски, Эстония) — Е. И. Пугачевтың күренекле көрәштәше.

# Ҡәнзәфәр Усаев
## Биографияһы
### Йәш сағы

Тыуған ере хаҡында ике төрлө версия бар: хәҙерге Саҡмағош районы һәм Ҡырмыҫҡалы районындағы хәҙер бөтөрөлгән, Боҙаяҙ ауылы янында урынлашҡан Саҡмағош ауылы. Себер даруғаһының Ҡарыш улусы Ҡарышбаш ауылындағы Батырша мәҙрәсәһендә (Ғабдулла Галиев) уҡый (хәҙерге Башҡортостан республикаһының Балтас районы). 1757 йылдан Боҙаяҙ ауылында мулла була, 1762 йылдан — мишәр сотнигы.

# Ҡәнзәфәр Усаев
## Биографияһы
### Пугачев ихтилалында ҡатнашыуы

1773 йылдан Крәҫтиән һуғышында (1773—1775) ҡатнаша, Кинйә Арыҫлановта писарь булып хеҙмәт итә, Ырымбур,Екатеринбург һәм Өфө янындағы алыштарҙа ҡатнаша. 1773 йылда Ҡәнзәфәр Усаев старшина Йәғәфәр Ҡусюмов менән Емельян Пугачевтың ғәскәренә ҡушыла, ошо йылдың уҡ декабрендә Пугачев Ҡәнзәфәргә полковник дәрәжәһен бирә. 1774 йылдың 6 ғинуарында Ҡәнзәфәр Асыт нығытмаһын ҡамай, 9 ғинуарҙа — Кунгурҙы (хәҙер Пермь крайы). 18 ғинуарҙа уға үҙенең отряды менән Салауат Юлаев ҡушыла һәм улар берләштергән көстәр менән Кунгур ҡалаһын һөжүмләйҙәр. 1774 йылдың 3 июнендә Пугачев Ҡәнзәфәр Усаевҡа һәм Салауат Юлаевҡа бригадир чинын (генерал) бирә. Усаев Пугачевҡа мажаралар эҙләүсе «цесаревич Павелдың илсеһе» — А. Т. Долгополовты алып килә.

# Ҡәнзәфәр Усаев
## Биографияһы
### Каторгала

1774 йылдың 4 авгусында ҡулға алына һәм Бөгөлмә ҡалаһында торған батша армияһы полковнигы Кожинға тапшырыла. Сыбыртҡы менән язалауға, келәймә һуғыуға һәм мәңгелек һөргөнгә хөкөм ителә. Болотный майҙанында Пугачевты язалағанда хөкөм ителгәндәр араһында була. 1775 йылдың 31 ғинуарында Ҡәнзәфәр Усаев Салауат һәм уның атаһы Юлай Аҙналин менән бергә Балтик портына каторгаға алып барып еткерелә (хәҙерге Эстония). 1804 йылдың 10 июлендә вафат була.

# Ҡәнзәфәр Усаев
## Хәтер

* Саҡмағош ауылында урам
* С. П.Злобиндың «Салауат Юлаев», В. Я. Шишковтың «Емельян Пугачев» китаптары геройы
* Ҡәнзәфәр Усаев иҫтәлегенә Өфөлә еңел атлетика йүгереү
* Боҙаяҙ ауылында һәйкәл
# Айыутапҡан

Айыутапҡан (рус. Медведь нашелАйыутапҡан) — Башҡортостандың Ишембай районындағы бәләкәй йылғаһы,Алағузлы йылғаһының һул ҡушылдығы. Оҙонлоғо яҡынса 4 км (карта буйынса баһалана).
Бүлте исемле урындан Айыутапҡанға урындағы әһәмиәткә эйә булған юл илтә, Айыутапҡанға картала исеме аталмай тамғаланған бер нисә йылға ҡушыла.

# Айыутапҡан
## Исеме

Атамаһы башҡ. Айыу - медведь һәм боронғо төрөк башҡ. тапҡан тапҡан - нашёл (Ишембай энциклопедияһы, 2015, С. 65) һүҙҙәренән килеп сыҡҡан.
# Кожай-Семёновка ауыл Советы (Миәкә районы)

Кожай-Семёновка ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Миәкә районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Кожай-Семёновка ауылы.

# Кожай-Семёновка ауыл Советы (Миәкә районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.