yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Паета-Яха (Юн-Яха ҡушылдығы)

Паёта-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Юн-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Паета-Яха (Юн-Яха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300038037
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303803
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Зоннеборн

Зоннеборн (нем. Sonneborn) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1250 кеше йәшәй. Майҙаны — 16,48 км². Диңгеҙ кимәленән 260 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99869 һәм автомобиль коды — GTH.
# Громов Александр Петрович

ромов Александр Петрович (29 март 1913 йыл — июль 1987 йыл) — эшсе. 1941—1976 йылдарҙа Өфө моторҙар эшләү заводы слесары. Башҡорт АССР-ының етенсе саҡырылыш (1967—1971) Юғары Советы депутаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

# Громов Александр Петрович
## Биографияһы

Александр Петрович Громов 1913 йылдың 29 мартында Ярославль өлкәһе Рыбинск районының Котово ауылында тыуа.
Башланғыс белемле. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1931 йылда 26-сы Рыбинск моторҙар эшләү заводында башлай.
1935—1937 йылдарҙа Ҡыҙыл Армия сафында хеҙмәт итә.
1937 йылда заводҡа ҡайтып, слесарь-йыйыусы булып эшләй. 1941 йылдың декабрендә эвакуацияланғандан һуң Өфө моторҙар заводында эшләй.
Предприятиела оҙаҡ йылдар эшләү дәүерендә А. П. Громов изделиеларҙы йыйыуҙы камил үҙләштерә, ул йыйған продукция юғары сифаты менән айырылып тора һәм бер дәғүәһеҙ ҡабул ителә. Тәүгеләрҙән булып реактив авиация двигателдәрен йыйыуҙы үҙләштерә. Заводта уға беренселәрҙән булып «коммунистик хеҙмәт ударнигы» исеме бирелә.
Ҙур эш тәжрибәһен А. П. Громов йәш эшселәр менән бүлешә, 50-гә яҡын слесарь-йыйыусыны оҫталыҡҡа өйрәтә.
1959—1965 йылдарҙа планды үтәүҙәге юғары ҡаҙаныштары һәм яңы техника булдырғаны өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 22 июлендәге Указы менән А. П. Громовҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
Башҡорт АССР-ының етенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1967—1971).
1976 йылда хаҡлы ялға сыға.
1987 йылдың июлендә вафат була.

# Громов Александр Петрович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966)
* Ленин ордены (1966)

# Громов Александр Петрович
## Хәтер

* А. П. Громов исеме Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһенең Почёт китабына индерелгән.
# Гиреви башняһы

Гиреви башняһы — Тушетия өлкәһенең Гиреви ауылынан 0,5 км көнбайышҡа табан ҡаяла урынлашҡан. Һуңғы урта быуатҡа ҡарай
Ул биш ҡатлы (4,2 х 3,9 м,бейеклеге 18,3 м), өҫ яғына ҡарай тарайған, сланецтан төҙөлгән. Көмбәҙ менән көпләнгән. Башняға инеү урыны беренсе ҡаттың көньяҡ стенаһында - ерҙән 2,1 метр бейеклектә. Беренсе ҡаттың аҫтында келәт урынлашҡан. Ишеге яҫы арка менән ҡапланған. Икенсе ҡаттың көньяҡ стенаһында форточка бар. Стеналарында симметрик урынлашҡан тәҙрә-бойницалар күренә, шуға күрә улар стеналарҙа сигелгән биҙәк кеүек күренә. Башня төҙөлгән таштар төҫтәре менән айырыла, һәм был өҫтәмә биҙәк булып тора. Ҡыйығы баҫҡыслы һалынған, уның аҫтында балкондары һәм бейек ишектәр урынлашҡан.
Башняның бөтә дүрт фасадында, өсөнсө һәм дүртенсе ҡаттары кимәлендә квадрат нишалар менән бүленгән ҙур булмаған ромбиктар урынлашҡан. Көнсығыш, көнбайыш һәм төньяҡ фасадтарҙа шундай дүрт ромбик, ә көньяҡ яғында өс ромбик урынлашҡан. Башняның түбәлеге ҡатлы пирамидаль.
Башня 2006 йылда Грузия президенты указына ярашлы, милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы исемлегенә индерелә.
# Тондым

Тондым — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кама йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 68 км.

# Тондым
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010600112115300018089
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301808
* Бассейн коды — 14.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Европа Виадрина университеты

Европа Виадрина Университеты (нем. Europa-Universität Viadrina in Frankfurt (Oder)) — Германияның көнсығышында, Бранденбург ерендә , Франкфурт-на-Одере ҡалаһында урынлашҡан Европаның иң беренсе университеттарының береһе.

# Европа Виадрина университеты
## Тарихы

1506 йылда Реформация дәүерендәге немец гуманисы Вимпина Конрад ҡарары менән асылған университет. Вимпина Конрад университеттың беренсе ректоры була.
Название «Виадрина» һүҙе лат. Viadrina һүҙенән килеп сыҡҡан, «Одерҙа» тигәнде аңлата.
Виадрина университеты асылғас, унда Германия, Польша, Швеция, Норвегия һәм Даниянан килген 900 студент белем ала. Ул ваҡытта Одерҙағы франкфуртта 5 мең кеше йәшәй һәм ҡала хаклы рәүештә университетлы тип атала.
1811 йылда университет Вроцлав ҡалаһына күсерелә (ул ваҡытта ҡалала Наполеон Францияһы хакимлек итә, 1814 йылдан ҡалала Пруссия хакимлеге урынлаша)
Броцлав ҡалаһына күскәнсе Виадрина университетында 55 000 тирәһе кеше белем ала. Университет үҙенең эшмәкәрлеген туҡтата.
Билдәле университет тамамлаусылары араһында Ульрих фон Гуттен, ТомасМюнцер, Вильгельм һәм Александр Гумбольдты, Карл Филипп Эммануил Бах, Генрих фон Клейст һ. б.
180 йыл үткәс 1991 йылдың 15 июлендә Виадрина университеты яңынан асыла һәм беренсе уҡыу йылын башлай.
* Университет биналары
* 2006 йылда университет үҙенең 500 йыллығын байрам итә
* Аудимакс йорто

# Европа Виадрина университеты
## Факультеттар

* Юридик
* Иҡтисад
* Мәҙәниәт
* Был юғары уҡыу йорттарының тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
# Байдач

Байдач — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы/ Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Низьва йылғаһының һул ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.

# Байдач
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100006628
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100662
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Агрыз (Березовка ҡушылдығы)

Агрыз — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы/ Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Березовка йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Агрыз (Березовка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сылва, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100812111100012623
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101262
* Бассейн коды — 10.01.01.008
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ничлава

Ничлава (укр. Нічлава) — Украиналағы йылға. Тернополь өлкәһенең Гусятын, Чорткив һәм Борщив райондары аша көньяҡҡа табан аға. Днестрҙың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 83 километр.
# Ряшина Соломея Демидовна

Соломея Демидовна Ряшина (14 август 1924 — 26 апрель, 2003) — совет машиналар эшләү алдынғыһы, СССР Юлдар министрлығының Красноярск паровоз-вагон ремонтлау заводында иретеп йәбештереүсе, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).

# Ряшина Соломея Демидовна
## Биографияһы

Соломея Демидовна Ряшина 1924 йылда Красноярск крайының Подсопки ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Һуғышҡа тиклем Куйбышев исемендәге колхозда эшләй.
1943 йылдан Ҡыҙыл Армияла, зенит частарында хеҙмәт итә. 1946 йылды демобилизациялана һәм Красноярск ҡалаһында фотоҡағыҙ фабрикаһына эшкә урынлаша.
1949 йылда паровоз-вагон ремонтлау заводында иретеп йәбештереүсе өйрәнсеге булып эшләй башлай. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә һөнәрҙе тулыһынса үҙләштерә, артабан шәхси келәймәһе менән эшләй башлай. Ул хеҙмәт етештереүсәнлеген күтәреүгә йүнәлтелгән бер нисә инициативаның авторы булып тора. Ленин орденына тәҡдим ителә (1960 йыл).
Һигеҙенсе биш йыллыҡ заданиеларын уңышлы үтәп сыға, йөкләмәләрҙе арттырып үтәй.
СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 4 майындағы указы менән машиналар эшләүҙә юғары производство күрһәткестәре өсөн Ряшина Соломея Демидовнаға Ленин ордены менән ««Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы» тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
Красноярск крайы һәм ҡала советының депутаты була.
Красноярск ҡалаһында йәшәй. 2003 йылдың 26 апрелендә вафат була. Красноярскиҙа Бадалык зыяратында ерләнә.

# Ряшина Соломея Демидовна
## Наградалары

Хеҙмәт уңыштары өсөн лайыҡ була:
* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (04.05.1971)
* ике Ленин ордены (07.03.1960, 26.04.1971)
* башҡа миҙалдар.
* Красноярск ҡалаһының почётлы гражданы.
# Левая Саб-Яха

Сол Саб-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Саб-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 125 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Левая Саб-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300045901
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304590
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Тау һырты

Тау арҡаһы (йәки тау һырты) тип урындағы эре йыйырсыҡтар (тауҙар) тарафынан хасил булып, байтаҡҡа һуҙылған һәм айырылып торған берҙәм күсәр һыҙығы атала. Тау арҡаһының формаһы, оҙонлоғо һәм бейеклеге уның барлыҡҡа килеү ваҡытынан һәм үҫешеү тарихынан, шулай уҡ уны тәшкил иткән тоҡомдарҙан тора.
Тау арҡаһы, ҡағиҙә булараҡ, һыу айырғыс һыҙыҡ булып тора.
Тау арҡалары йыйылмаһы тау системаһын тәшкил итә.
* Был география терминдәре буйынса тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
# Талмыр

Талмыр — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иптияр йылғаһының уң ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 98 км.

# Талмыр
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010700112115300014545
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301454
* Бассейн коды — 14.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Антон Глушко тыҡрығы (Таганрог)

Антон Глушко тыҡрығы — Таганрогтың тарихи үҙәк өлөшөндә урынлашҡан тыҡрыҡ.

# Антон Глушко тыҡрығы (Таганрог)
## Географияһы

Антон Глушко тыҡрығы Грек һәм Шевченко урамдары араһында урынлашҡан. Оҙонлоғо 2040 метр. Өйҙәргә номерҙар ҡуйыу Грек урамынан башлана.

# Антон Глушко тыҡрығы (Таганрог)
## Тарихы

РСДРП(б)-ның Таганрог ҡала комитеты беренсе рәйесе, революционер-большевик А. К. Глушко хөрмәтенә 1929 йылда исеме Антон Глушко тыҡрығы тип үҙгәртелгән.
Башта тыҡрыҡ Етенсе арҡыры тип аталған, аҙаҡ — Полиция тыҡрығы, һуңынан — Полтава тыҡрығы.

# Антон Глушко тыҡрығы (Таганрог)
## Антон Глушко тыҡрығында урынлашҡан
### Биналар һәм ҡоролмалар

* № 8 — Слученко йорто. Урындағы әһәмиәткә эйә архитектура ҡомартҡыһы.
* № 13 — Таганрог тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы (Алфераки һарайы). Антон Глушко тыҡрығы һәм Фрунзе урамы мөйөшөндә урынлашҡан. Музей бинаһы федераль әһәмиәттәге архитектура ҡомартҡыһы статусына эйә.
* № 15 — Лукиндар йорто (Таганрог) торлаҡ йорт (1827 йыл). Урындағы әһәмиәткә эйә архитектура ҡомартҡыһы. Был йортта 1-се атлы армияны ойоштороу буйынса идаралыҡ урынлашҡан була.
* № 19 — «Октябрь» кинотеатры (элекке) — Антон Глушко тыҡрығы һәм Александр урамы мөйөшө. Урындағы әһәмиәткә эйә архитектура ҡомартҡыһы.
* № 40 — Н П Маркевич-Евтушевский торлаҡ йорто (1861—1863 йылдар). Был йортта Чеховтар ғаиләһе йәшәгән. Урындағы әһәмиәткә эйә архитектура ҡомартҡыһы.
* № 44 — А. А. Дуров музейы.
* № 46 — торлаҡ йорт. Урындағы әһәмиәткә эйә архитектура ҡомартҡыһы.
* № 66 — торлаҡ йорт (1885—1886 йылдар). Бында «Народная воля» йәшерен типографияһы урынлашҡан була. Урындағы әһәмиәткә эйә тарих ҡомартҡыһы.
* № 74 — торлаҡ йорт (1882—1883 йылдар). Унда ҡаланың үҙәк народоволецтар түңәрәге йыйыла торған булған. Урындағы әһәмиәткә эйә тарих ҡомартҡыһы.
* № 101 — торлаҡ йорт. Бында эшсе һәм һалдат депутаттары советының беренсе рәйесе А. К. Глушко йәшәгән. Урындағы әһәмиәткә эйә тарих ҡомартҡыһы. Йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

# Антон Глушко тыҡрығы (Таганрог)
## Антон Глушко тыҡрығында урынлашҡан
### Һәйкәл

* К. А. Глушко һәйкәле (1958 йылда ҡуйылған). Антона Глушко тыҡрығы һәм Чехов урамы мөйөшөндә урынлашҡан .Урындағы әһәмиәткә эйә монументаль сәнғәт ҡомартҡыһы.

# Антон Глушко тыҡрығы (Таганрог)
## Антон Глушко тыҡрығында урынлашҡан
### Юҡҡа сыҡҡан биналар һәм ҡоролмалар

* «Победа» йәйге кинотеатры (1946 йылдың 4 июлендә асылған. 1980-се йылдарға тиклем йәшәй.) — А. Глушко тыҡрығы, 9.
* Петр һәм Павел сиркәүе — Мясниницкая майҙаны. 1935 йылда юҡ ителгән.
# Куркоткин Семён Константинович

Куркоткин Семен Константинович (31 ғинуар (13 февраль) 1917 йыл — 16 сентябрь 1990 йыл, Мәскәү) — совет хәрби етәксеһе, Советтар Союзы маршалы, Советтар Союзы Геройы (1981). КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1976—1989).

# Куркоткин Семён Константинович
## Биографияһы

Куркоткин Семен Константинович 1917 йылдың 31 ғинуарында (13 февраль) Мәскәү өлкәһенең Раменское районында Запрудная ауылында кәрҫтиән ғаиләһендә тыуа. Урыҫ. 1936 йылда Мәскәү индустриаль-педагогия техникумын тамамлай .

# Куркоткин Семён Константинович
## Һуғышҡа тиклемге хеҙмәте

Ҡыҙыл армия сафында 1937 йылдың 1 сентябренән. Үҙ теләге менән Мәскәү өлкәһенең Звенигород военкоматы аша инә. 1939 йылда Орел бронялы танкы училищеһын тамамлай. Әммә командалыҡ эше урынына 1939 йылдың сентябренән 1940 йылдың октябренә тиклем рота политругы итеп хәрби-сәйәси эшкә ҡушыла. Хәрби-сәйәси училищеға ебәрелә, уны 1941 йылда тамамлай.

# Куркоткин Семён Константинович
## Бөйөк Ватан һуғышы

Бөйөк Ватан һуғышында 1941 йылдың авгусынан — Карелияла 7-се айырым армия уҡсылар дивизияһының айырым разведка батальонының танк ротаһы политругы була. 1942 йылдың ғинуарында военкомдарҙы әҙерләү курстарына йүнәлтелә, уны тамалағас, 1942 йылдың майында Воронеж фронтына ебәрелә. Унда — танк батальоны командиры, 1942 йылдың октябренән — айырым танк батальоны командиры, 1942 йылдың декабренән айырым танк полкы командиры урынбаҫары вазифаларында һуғыша.
1943 йылда Юғары офицерҙар составын камиллаштырыу ҡыҫҡа сроклы академик курстарҙы тамамлай. 1943 йылдың июненән — Воронеж һәм 1-се Украина фронттарында танк бригадаһы командиры урынбаҫары, 1944 йылдың декабренән һуғыш аҙағына тиклем — шул уҡ танк бригадаһы командиры вазифаһын башҡарыусы. Бригада менән командалыҡты алыш барышында, командир сафтан сыҡҡас, үҙ яуаплылығына ала. Ғөмүмән, һуғыш йылдарында батыр алыша, бер нисә тапҡыр яралана, 6 хәрби орден менән бүләкләнә. Уның етәкселегендә бригада Ҡыҙыл Байраҡлы исемен ала.
# Ағурҙа

Ағурҙа, Тупаҡ (рус. Агурда) — Башҡортостандың Ейәнсура районы Байыш ауыл Советына ҡараған ауыл. Почта индексы — 453392, ОКАТО коды — 80226806002.

# Ағурҙа
## Географик урыны

Ауыл Ҡаҫмарт йылғаһы буйында урынлашҡан
* Район үҙәгенә тиклем (Иҫәнғол): 107 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Байыш): 10 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Ҡыуандыҡ): 76 км

# Ағурҙа
## Тарихы

Ауылға Нуғай даруғаһы Үҫәргән улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала, 1795 йылдан (14 йортта 62 кеше) алып Ағурҙа (тәүге төпләнеүсе Ағурҙа Ҡусҡаров исеменән) исеме менән билдәле. Шулай уҡ Мурҙа исеме менән теркәлгән. 1866 йылда 45 йортта 222 кеше йәшәгән. Мәсет булған.

# Ағурҙа
## Хәҙерге осор

Ағурҙа Байыш ауыл Советына ҡарай, бөгөнгө көндә ауылда башланғыс мәктәп, фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб, магазин бар.

# Ағурҙа
## Халыҡ һаны

Ағурҙала 1900 йылда — 306 кеше, 1920 йылда 376 кеше йәшәгән. 1925 йылда (аслыҡ йылдарынан һуң) 88 кеше генә теркәлгән.
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1939 | 178 | |
| 1959 | 144 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1970 | 180 | |
| 1979 | 163 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1989 | 112 | |
| 2002 | 116 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 2009 | 101 | |
| 2010 | 89 | |

# Ағурҙа
## Халыҡ һаны
### Милли составы

2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (97 %).

# Ағурҙа
## Билдәле шәхестәре

* Латипова Фәүзиә Шәғәле ҡыҙы (11.03.1947) — журналист. Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Журналистар союзы азаһы (1996). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993), Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты (2002).

# Ағурҙа
## Урамдары

* Үҙәк урам (рус. Центральная улица)

# Ағурҙа
## Ер-һыу атамалары

Тауҙар
* Шайтантау
* Оҙонғырла тауы
Йылғалар
* Ҡаҫмарт йылғаһы
* Ерекле йылғаһы
* Ҙур Мунсағәле йылғаһы

# Ағурҙа
## Видеояҙмаларҙа

* YouTube сайтында Видео Агурда
# Ғилман Хоҙайбирҙин

Ғилман Хоҙайбирҙин — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында 1-се Башҡорт атлы полкының йөҙбашы.

# Ғилман Хоҙайбирҙин
## Биографияһы

Хорунжий Ғилман Хоҙайбирҙин 1811 йылдың 10 майында армияға бара.
1811 йылда 9-сы кантон башҡорттарынан 1-се Башҡорт атлы полкы ойошторола, июндә полк Сембергә килә һәм Серпуховҡа ебәрелә. Курск губернаһында ҡышлай. 1812 йылдың 2 ғинуарында Луцк ҡалаһында 2-се армия командующийы П. И. Багратион 1-се һәм 2-се Башҡорт атлы полктарын ҡарап сыға. 1812 йылдың мартында 1-се Башҡорт полкы Рәсәй империяһының көнбайыш сиктәрендә Платовтың корпусы составына кордон хеҙмәтен үтәй. Ватан һуғышы башланғас, Платов казактары менән бергә 2-се Көнбайыш армияның сигенеүен ҡаплай.
Ғилман Хоҙайбирҙин 1-се Башҡорт атлы полкы составында 1812 йылдың 15 июнендә Гродно янындағы алышта батырсылыҡ күрһәтә.
1812 йылдың 1 июлендә — Мир, 5 июлдә — Несвиж, 18 июлендә — Романов, 12 августта — Смоленск, 1812 йылдың 3-5 сентябрҙә — Можайск янындағы алыштарҙа ҡатнаша.
1813 йылдың 13 ғинуарында Данциг (Гданьск) ҡәлғәһен ҡамауҙа батырлыҡ күрһәтә. 1813 йылдың 12 мартында — Несвиж, 29 мартта — Линбург янындағы алыштарҙа ҡатнаша.
1813 йылдың 15-16 авгусында Ютербок янындағы алышта ҡатнаша һәм бында күрһәткән батырлығы өсөн 1813 йылдың 6 декабрендә йөҙбаш (сотник) званиеһын ала.
1813 йылдың 21-22 авгусында Винтербург эргәһендә була. 1814 йылдың мартында Парижды алыуҙа ҡатнаша.
1813 йылда 1-се Башҡорт атлы полкы командаһы Лейпцигтағы «Халыҡтар һуғышы»нда ҡатнаша. 1813 йылдың октябрендә был полк шулай уҡ Лейпцигтағы «Халыҡтар һуғышы»нда ҡатнашҡан 4-се, 5-се һәм 14-се Башҡорт полктары менән бергә Дрезден гарнизонына ҡаршы һуғышҡан 2-се, 15-се һәм 18-се Башҡорт полктарына ярҙамға ебәрелә. 1813 йылдың 10 ноябрендә 1-се Башҡорт атлы полкы Дефентер ҡәлғәһе, 8-9 декабрҙә — Бреда ҡәлғәһе, 1814 йылдың 24-25 февралендә — Лаон ҡалаһы янындағы алыштарҙа ҡатнаша.
Яҡшы хеҙмәте өсөн 1813 йылдың 13 июлендә бригада командиры генерал-майор Бенкендорф һәм 1814 йылдың 28 декабрендә полк командиры есаул Иҡсан Әбүбәкировтан маҡтаулы ҡағыҙҙар ала.

# Ғилман Хоҙайбирҙин
## Бүләктәре

* «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» көмөш миҙалы кавалеры
* «1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры
# Селычка

Селычка — Рәсәйҙәге йылға. Удмурт Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/124/222 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Селычка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иж башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101212111100026944
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102694
* Бассейн коды — 10.01.01.012
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Масленая

Масленая — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кобра йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Масленая
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300212111100031372
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103137
* Бассейн коды — 10.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Косвей

Косвей (Косвий, Косьей) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Покшеньга йылғаһының һул ярына тамағынан 137 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.

# Косвей
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000037682
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003768
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Тимонинская

Тимонинская — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Улуй йылғаһының һул ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Тимонинская
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200016190
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201619
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2