yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Родниковка (Ыҡ ҡушылдығы)

Родниковка — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ыҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 470 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Родниковка (Ыҡ ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101312111100027841
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102784
* Бассейн коды — 10.01.01.013
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Харюзовка (Мурюка ҡушылдығы)

Харюзовка — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мурюк йылғаһының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Харюзовка (Мурюка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400312115200020578
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202057
* Бассейн коды — 13.01.04.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Лабазная (Паламыш ҡушылдығы)

Лабазная — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Паламыш йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Лабазная (Паламыш ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000024396
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002439
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ротлебероде

Ротлебероде (нем. Rottleberode) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1574 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,99 км². Диңгеҙ кимәленән 202 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6548 һәм автомобиль коды — MSH.
# Белорус-Александровка

Белорус-Александровка (рус. Белорус-Александровка) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 109 кеше. Почта индексы — 453036, ОКАТО коды — 80203834003.

# Белорус-Александровка
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Архангел): 30 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Благовещенка): 7 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Приуралье): 38 км
# Төрбә

Төрбә -(төр. türbe - рус. склеп; мавзолей; гробница; усыпальница) - илбаштары, уларҙың ғаилә ағзалары, юғары даирә түрәләр, атаҡлы кешеләр ҡәбере өҫтөнә һалына торған төрлө ҙурлыҡтағы һәм рәүештәге ҡоролма; кәшәнә. Османлы архитектураға ҡарай.

# Төрбә
## Ҡоролошо

Ҡағиҙә булараҡ, төрбә мәсет йәки дини комплекс биләмәләрендә эшләнә, әммә төкөтмә-төрбәләр ҙә осрай.
Төрбәне ғәҙәттә махсус үрмәле үҫемлектәр менән уратып алалар.
Ул ҙур булмаған бер бүлмә рәүешендә була, йыш ҡына ҡабырғалары алты-һигеҙ ҡырлы итеп һалына. Төрбәнең уртаһында бай биҙәлгән саркофаг ҡуйыла, әммә ҡәбер ғәҙәттә иҙән кимәленән түбәнерәк була. Саркофагтың баш яғына мәрхүмдең тәҡүәлеге, иманлылығы билдәһе итеп йыш ҡына ағастан йәки таштан салма һынландырып ҡуйыла.

# Төрбә
## Этимологияһы

Ислам илдәре архитектураһын өйрәнгән белгестәр фекеренсә, был төр архитектура төрөктәргә хас, йәғни, төрбә - төрки һүҙ (әзерб. türbə). Төркиҙәр уны мәңгелек йорт тип тә атайҙар.
Башҡорт телендә ғәҙәттә кәшәнә һүҙе ҡулланыла.

# Төрбә
## Тарихтан

Ҡытай ғалимдары мәғлүмәттәре буйынса, икенсе быуатҡа тиклем һундар төрбәнең төбөн ике ҡатлы итеп, алтын-көмөш һалып ҡалдырғандар.
"Төрбә" һүҙе боронғо легендаларҙа осрай, мәҫәлән, "Манас" эпосында был хаҡта:
"Altından rütubət sızmasın deyə,
Üstündən günəş istisi keçməsin deyə,
Tabutu sarayın içərisində yerləşdirdilər."
"Аҫтынан һыу үтмәһен, тиеп, Өҫтөнән ҡояш ҡыҙҙырмаһын, тиеп, Табуты һарайҙың эсенә ерләштерҙеләр."
тип әйтелә.
Боронғо төрбәләр өй рәүешлерәк һалынғаны мәғлүм. "Мәңгелек йорт" тигән ғибәрә лә бар. Шуға күрә ҡайһы бер төрбәләрҙең аҫ яғында ҡәбер, ә өҫкө өлөшөндә күскенселәр йоҡлап йөрөгән.
Шәрҡи мосафирҙар ҙа, көнбайыштыҡылар ҙа төрөк төбәктәрендә сатырға оҡшаған ҡоролмалар ҡуйылған ҡәберлектәр тураһында яҙған. Был хаҡта Ибн Фаҙлан да яҙған булған. Мосолман донъяһына боронғо ҡәберлектәр ғәҙәт-йолалары килеп инеүе сәлжүктәргә бәйле.
Артабан XI-XII быуаттарҙа төрбәләр композицион структуралы була башлай. Бына ни өсөн европа ғалимдары төрбәләрҙе Селчук ҡәберҙәре тип атай.
Күп ерҙәрҙә бындай ҡоролмаларға йәмәғәт ағзалары зыярат ҡылырға йөрөйҙәр.

# Төрбә
## Башҡортостан төрбәләре (кәшәнәләре)

Башҡорттар "төрбә" һүҙен бик ҡулланмайҙар, фарсынан ингән "кәшәнә" төшөнсәһенә өҫтөнлөк бирәләр. Архитектура яғынан да был ҡоролмалар Урта Азия ҡоролмаларына яҡын.
Тарихи Башҡортостан ерҙәрендә (күрше өлкәләрҙе лә индереп) тиҫтәләгән кәшәнә бар
# Саковка

Саковка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Көньяҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Саковка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000011641
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001164
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Уң Рассоха Оло Чецы

Уң Рассоха Оло Чецы — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Чеца йылғаһының уң ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.

# Уң Рассоха Оло Чецы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000212103000050695
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005069
* Бассейн коды — 03.03.00.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Нямюрха-Яга

Нямюрха-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Черная йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Нямюрха-Яга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000086108
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008610
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Проскокушка

Проскокушка — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Изылы йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Проскокушка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200612115200006315
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200631
* Бассейн коды — 13.01.02.006
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Шадью

Шадью — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лымва йылғаһының уң ярына тамағынан 107 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Шадью
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000017092
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001709
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Арька

Арька — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы/Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ежать йылғаһының һул ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Арька
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500412110000039548
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003954
* Бассейн коды — 08.01.05.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Керасынг-Я

Керасынг-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хартес йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Керасынг-Я
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300026677
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302667
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ҡуғанаҡбаш ауыл Советы (Стәрлебаш районы)

Ҡуғанаҡбаш ауыл Советы —Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Стәрлебаш районындағы муниципаль берәмек
Административ үҙәге —Ҡуғанаҡбаш ауылы.

# Ҡуғанаҡбаш ауыл Советы (Стәрлебаш районы)
## Тарихы

Ҡуғанаҡбаш ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Стәрлебаш районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Коен

Коен — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бердь йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.

# Коен
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200512115200005210
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200521
* Бассейн коды — 13.01.02.005
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Кулемет

Кулемет — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының уң ярына тамағынан 652 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Кулемет
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200017784
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201778
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ҡыңғырауҙар музейы (Валдай)

Ҡыңғырау музейы Новгород өлкәһенең Валдай ҡалаһында, Хеҙмәт урамында, XVIII быуаттың архитектура һәйкәле булған Ғазап кисереүсе бөйөк Екатерина сиркәүендә урынлашҡан. Асылғандан алып Новгород дәүләт берләшкән музей-ҡурсаулығы (НГОМЗ) составына инә.

# Ҡыңғырауҙар музейы (Валдай)
## Тарихы

Валдайҙың Ҡыңғырау музейы 1995 йылдың июнендә республика әһәмиәтендәге һәйкәл — Львов ротондаһы бинаһында (атап үтелгән сиркәү) асыла. Шуға тиклем бында Валдай ҡалаһының Крайҙы өйрәнеү музейы урынлашҡан була. 1980 йылда музей сиктәрендә «Валдай ҡыңғырауы» экспозицияһы асыла. Һуңынан ул айырым Ҡыңғырауҙар музейы булып бүленеп сыға һәм Рәсәйҙә бындай төрҙәге беренсе музей була.
Экспозицияла ҡыңғырауҙарҙың ғына түгел, Рәсәйҙә һәм башҡа илдәрҙә ҡыңғырау ҡойоу технологияһы тарихы буйынса ла материалдар бирелгән. Шулай уҡ ҡыңғырау ҡағыуҙың төрлө ысулдары тураһында ла һөйләнелә. Валдай ҡыңғырауы тарихына айырым иғтибар бүленә.
Экспозицияларҙы ҡарауҙан тыш, килеүселәргә ҡайһы бер ҡыңғырауҙарҙы ҡағырға ла рөхсәт ителә. Музейҙа билдәле ҡыңғырау сыңы яҙмалары коллекцияһы бар.
Музей шулай уҡ ҡыңғырауҙарҙың күсмә күргәҙмәләрен үткәрә. Мәҫәлән, Осташковта, Хвойнаяла; Валдайҙың үҙенән тыш Бөйөк Новгородта, Чудовола, Иҫке Руссала дуғаға ҡуйылған ҡыңғырауҙың 200-йыллығына арналған күргәҙмә үтә.
# Файрушин Иван Сергеевич

Файрушин Иван Сергеевич (15 декабрь 1950 йыл — 4 июль 2006 йыл) — график. 1996 йылдан Рәсәй Федерацияһы Рәссамдар союзы ағзаһы. Мәскәү халыҡ‑ара китап күргәҙмә‑йәрминкәһе (1981), бөтә Рәсәй “Китап сәнғәте” (“Искусство книги”; 1987), миниатюр китаптар (1991) конкурстары дипломанты.

# Файрушин Иван Сергеевич
## Биографияһы

Иван Сергеевич Файрушин 1950 йылдың 15 декабрендә БАССР‑ҙың Бөрө районы Бахтыбай ауылы тыуған. 1980 йылда Мәскәү полиграфия институтының баҫма продукцияның нәфис-техник биҙәү факультетын уңышлы тамамлағандан һуң “Китап” нәшриәтендә биҙәүсе булып эшләй башлай.
1993 йылдан алып “Восток” нәшриәтендә эшләй.
1994—95 йылдарҙа “Светлячок” журналында, 1998—2006 йылдарҙа “Бельские просторы” журналының художество мөхәррире булып эшләй.
Башлыса китап графикаһы өлкәһендә эшләй. Уның ҡатнашлығында С.Алексеевтың “Урыҫтар тарихынан йөҙ хикәйә” (“Сто рассказов из русской истории”; 1980), Ғ.Й.Рамаҙановтың “Байраҡ хаҡында поэма” (1987) китаптарын, “Сәләм һиңә, Башҡортостан" шиғырҙар йыйынтығын, “Башҡортостан халыҡтарының әкиәттәре” (“Сказки народов Башкортостана”; 1993), И.М.Гвоздикованың “Салауат Юлаев. Документаль сығанаҡтарҙы тикшереү” (“Салават Юлаев. Исследование документальных источников”; 1992) һәм “Башҡортостан Е.И.Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышы йылдарында һәм унан алда” (“Башкортостан накануне и в годы Крестьянской войны под предводительством Е.И.Пугачёва”; 1999) китаптарын, “Мостай Кәрим. Тормошо һәм ижады” (“Мустай Карим. Жизнь и творчество”; 2000) фотоальбомы биҙәлә.
Файрушин Иван Сергеевич 2006 йылдың 4 июлендә Өфөлә вафат була, тыуған ауылында ерләнә.
Эшләү дәүерендә “Башҡортостан”, “Слово” һәм башҡа нәшриәттәр менән хеҙмәттәшлек итә. 1979 йылдан алып Бәтә Союз һәм халыҡ-ара күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. Уның Эштәре М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында, Марий Эл Республикаһы Т. Евсеев исемендәге Милли музейы (Йошкар‑Ола) коллекцияларында, Рәсәйҙә шәхси коллекцияларҙа һаҡлана.
# Орлова Мария Андреевна

Орлова Мария Андреевна (23 ғинуар 1903 йыл — 5 февраль 1984 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы. Кострома өлкәһе Кострома районының СССР-ҙың Совхоздар министрлығының «Караваево» тоҡомло һөтсөлөк совхозы һауынсыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1950).

# Орлова Мария Андреевна
## Биографияһы

Мария Андреевна Орлова 1903 йылдың 23 ғинуарында хәҙерге Кострома өлкәһе Кострома районының Гридино ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа.
1928 йылда ире менән бергәауылға даими йәшәргә караваево ауылына күсенәләр, шунда һауынсы булып урынлаша. 1930 йылда хәҙер «костромская» булараҡ билдәле яңы тоҡом һыйырҙары сығарыла. «Караваево» тоҡомло һөтсөлөк совхозы селекция процесында актив ҡатнаша. Малдар менән эшләүҙә грамоталы ҡараш был яңы тоҡомдан һөт һауып алыу буйынса яңы һөҙөмтәләргә килтерә.
Бөйөк Ватан һуғышы осоронда малсылар көтөү менән эшләүен дауам итә. Яңы тоҡомдо һаҡлап ҡалыу өсөн мөмкин булғандың барыһын да эшләй. 1944 йылда яңы тоҡом «костромская» булараҡ раҫлана.
1948 йыл йомғаҡтары буйынса һәр һыйырҙан 4561 килограмм һөт һауып алына. 1949 йылда был күрһәткес 5978 килограммға етә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1950 йылдың 16 октябрендәге Указына ярашлы, ауыл хужалығындағы һәм малсылыҡтағы юғары рекордлы күрһәткестәре өсөн Орлова Мария Андреевнаға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә һәм Ленин ордены менән ««Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы» тапшырыла.
Мария Орлова ауыл хужалығында эшләүен артабан дауам итә.
1984 йылдың 5 февралендә вафат була.

# Орлова Мария Андреевна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1950)
* «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы (16.10.1950)
* Ленин ордены (16.10.1950)
* Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (25.08.1948, 12.07.1949)
* миҙалдар.
# Орхан Памуҡ

Фәри́т Орха́н Паму́ҡ (төр. Ferit Orhan Pamuk; 7 июнь 1952 йыл, Истанбул, Төркиә) — төрөк яҙыусыһы, сығышы менән черкес. Бер нисә милли һәм халыҡ-ара бүләктәр лауреаты, шул иҫәптән Әҙәбиәт буйынса Нобель бүләге (2006). Төркиә Йөмһүриәтендә генә түгел, ә бөтә донъяла танылған яҙыусы, әҫәрҙәре илленән ашыу телгә тәржемә ителгән.
Иң ҙур әҫәре — ғаилә хикәйәһе «Йәүҙәт бәй һәм улдары». Унда Истанбул ғаиләһенең бер нисә быуын тураһында һөйләнә.
Яҙыусының ижадының төп темалары — Мәғриб (көнбайыш) һәм Шәреҡ (көнсығыш), Ислам һәм Христиан дине, ғәҙәт-ғөрөф һәм замансалыҡ араһында ҡаршылыҡтары. Мәҫәлән, Хәҙерге Төркиәләге Исламсылыҡ һәм Мәғрибселек (Көнбайышсылыҡ) араһында ҡаршылыҡ — 2002 йылда сыҡҡан «Ҡар» китабының төп темаһы булып тора.
Памуҡтың китаптарындағы бөтә ваҡиғалар тиерлек Истанбулда үтә. 2003 йылда сыҡҡан «Истанбул: Хәтирәләр һәм Ҡала» китабы — бер береһе менән бәйле хикәйәләр йыйынтығы була һәм Истанбул тураһындағы хикәйәләү менән үҙхикәйәләүсе (автобиографик) көйҙәрҙе бәйләнәштерә.
Һуңғы сыҡҡан «Ғәйепһеҙлек музейы» китабы үткәндәрҙе сағылдырыусы әйберҙәргә бағышлана. Памуҡ әйтмешләй, ул, китабында һымаҡ, иҫке һәм боронғо әйберҙәр музейы өсөн йыйынтыҡ төҙөй.
Әлеге заманда Орхан Памуҡ үҙенең яңы «Пейзаждың өлөштәре» китабы өҫтөндә эшләй.

# Орхан Памуҡ
## Китаптары

* Cevdet Bey ve Oğulları («Йәүҙәт бәй һәм улдары» (1979 йыл)
* Sessiz Ev («Тауышһыҙ өй» (1983 йыл)
* Beyaz Kale («Аҡ ҡәлғә» (1985 йыл)
* Kara Kitap («Ҡара китап» (1990 йыл)
* Yeni Hayat («Яңы тормош» (1994 йыл)
* Benim adım Kırmızı («Минең исемем Ҡыҙыл» (1998 йыл)
* Öteki Renkler («Бүтән төҫтәр» (1999 йыл)
* Kar («Ҡар» (2002 йыл)
* İstanbul: Hatıralar ve Şehir («Истанбул. Хәтирәләр һәм Ҡала» (2003 йыл)
* Masumiyet Müzesi («Ғәйепһеҙлек Музейе» (2008 йыл)
# Мораҙым мәктәбе (Бөрйән районы)

Мораҙым мәктәбе — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Байназар ауыл Советы биләмәһендәге уҡыу йорто. Мораҙым ауылында урынлашҡан. Бөрйән районы Байназар урта дөйөм белем биреү мәктәбенең Мораҙым филиалы

# Мораҙым мәктәбе (Бөрйән районы)
## Тарихы

1935 йылда башланғыс мәктәп булараҡ асыла. 19878 йылда — тулы булмаған урта, 1994 йылдан — төп мәктәп, ә 2010 йылдан алып Байназар урта дөйөм белем биреү мәктәбенең Мораҙым филиалы статусында. Беренсе уҡытыусы — Ә. Ф. Әйүпов.
1963 йылда ағас бинала урынлаша. 1996 йылда яңы мәктәп төҙөлә. Уҡытыу башҡорт телендә алып барыла. 1988 йылдан алып Мораҙым мәктәбен 215 уҡыусы, шул иҫәптән бишәүһе отличие менән тамамлай.

# Мораҙым мәктәбе (Бөрйән районы)
## Етәкселәре

* Аҫылғужин Фәйзрахман Хәйбрахман улы

# Мораҙым мәктәбе (Бөрйән районы)
## Уҡытыусылары

* Аҫылғужин Фәйзрахман Хәйбрахман улы 1947 йылдың 1 мартында Бөрйән районы Үрге Нөгөш ауылында тыуған. Ул 1 — 4 кластарҙы тыуған ауылында, 4 — 6 кластарҙа — Ғәлиәкбәр мәктәбендә уҡый. Иҫке Собханғол мәктәбен 1965 йылда тамамлай.
Хеҙмәт юлын Берәтәк мәктәбендә башлай. Унан һуң ике йыл Үрге Нөгөш, өс йыл — Мәндәғол мәктәптәрендә уҡыта. 1970 йылда ситтән тороп Белорет педагогия училищеһын тамамлай. 1974 йылдан алып хаҡлы ялға сыҡҡансы Мораҙым мәктәбендә эшләй. 18 йыл мәктәп директоры була. Хеҙмәт стажы — 42 йыл. Ул — хеҙмәт ветераны.
* Аҫылғужина (Сәйетбатталова) Сәриә Мансур ҡыҙы Иҫке Собханғол ауылында тыуған. Иҫке Собханғол мәктәбен 1965 йылда тамамлай. Хеҙмәт юлы тормош иптәше Аҫылғужин Фәйзрахман Хәйбрахман улы менән бәйле. 1971 йылда ситтән тороп Белорет педагогия училищеһын тамамлай. Хеҙмәт стажы — 38 йыл. Ул — хеҙмәт ветераны, Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы.

# Мораҙым мәктәбе (Бөрйән районы)
## Видеояҙмалар

* «Аманат» журналы, 18 ноябрь, 18 НОЯБРЬ , 16:57
«Еҙ үксә» бейеу төркөмө. Бөрйән районы, Мораҙым мәктәбе