yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Айыуханов Мәсғүт Баян улы

Айыуханов Мәсғүт Баян улы (28 август 1924 йыл — 10 март 2000 йыл) — ғалим-иҡтисадсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының почётлы академигы (1995), иҡтисад фәндәре докторы (1980), профессор (1982), БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1980).

# Айыуханов Мәсғүт Баян улы
## Биографияһы

Мәсғүт Баян улы Айыуханов 1924 йылдың 28 июлендә Башҡорт АССР-ының Бәләбәй кантоны Дәүләкән волосы Яңы Айыухан ауылында тыуған.
1955 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлай. 1961 йылдан институтта эшләй, 1980 йылдан 1990 йылдарға тиклем — Башҡортостан ауыл хужалығы институтының кафедра мөдире.
Айыуханов Мәсғүт Баян улы ауыл хужалығы сәнәғәте производствоһын ойоштороу өлкәһендә эшләй. Шулай уҡ Рәсәйҙең көнсығыш төбәктәрендә май бирә торған үҫемлектәр продукцияһын етештереү һәм эшкәртеү буйынса предприятиеләрҙе рациональ урынлаштырыу, малсылыҡтың аҙыҡ базаһын нығытыу, кооперация һәм интеграцияны камиллаштырыу проблемаларын хәл итеүгә өлөш индерә.
Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының почетлы академигы (1995), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының ауыл хужалығы Бүлегендә тора.

# Айыуханов Мәсғүт Баян улы
## Хеҙмәттәре

Йөҙҙән артыҡ фәнни хеҙмәт авторы. Шул иҫәптән:
* Көнбағыш — файҙалы культура. — Өфө, 1968.
* Май бирә торған үҫемлектәр етештереү. — Өфө, 1975.
* Хозрасчет в колхозах и совхозах. — Өфө, 1987.

# Айыуханов Мәсғүт Баян улы
## Бүләктәре

* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)
# Мишеҙе

Мишеҙе (рус. Мишида) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡармасан йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Мишеҙе
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Өфөнән Бөрө ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201512111100025156
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102515
* Бассейн коды — 10.01.02.015
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Төхвәтуллин Яҡуп Зәйнулла улы

Төхвәтуллин Яҡуп Зәйнулла улы (8 июнь 1923 йыл — 16 август 2010 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы. 1957—1968 йылдарҙа «Башкирэнерго» берекмәһенең 2-се Өфө йылылыҡ электр үҙәге (ТЭЦ) мастеры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). СССР-ҙың энергетика һәм электрификация отличнигы (1983).

# Төхвәтуллин Яҡуп Зәйнулла улы
## Биографияһы

Яҡуп Зәйнулла улы Төхвәтуллин 1923 йылдың 8 июнендә Башҡорт АССР-ының Бүздәк районы Шланлыкүл ауылында тыуған.
Махсус урта белемле, 1964 йылда Өфө электромеханика техникумын тамамлай.
1938—1940 йылдарҙа Өфө машиналар эшләү заводының 384-се фабрика-завод мәктәбендә уҡый. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1940 йылда электромонтер булып башлай, артабан төп щитта дежур итеүсе, Өфө ТЭЦ-ы ремонтлау буйынса мастеры, 1954 йылдан — ремонтлау мастеры, өлкән мастер.
Ете йыллыҡ планды үтәү осоронда (1959—1965) Я. 3. Төхвәтуллин бригадаһы коллективы 16 425 һумлыҡ иҡтисади һөҙөмтә биргән 40-ҡа яҡын тәҡдим яһай һәм производствоға индерә. Ете йыллыҡта бригадала хеҙмәт етештереүсәнлеге 60 процентҡа арта — энергосистема буйынса уртаса күрһәткестән 6 тапҡырға күберәк. 1963 йылда ул етәкләгән коллектив «Коммунистик хеҙмәт бригадаһы» исемен яулай.
Төхвәтуллин Яҡуп Зәйнулла улы трансформаторҙарға һәм май выключателдәренә май ҡойоу эшен еңеләйтеү өсөн тәғәйенләнгән насос эшләй һәм производствоға индерә, электр ванналары өсөн ҡулайлама уйлап таба.
Илдең энергетикаһын үҫтереү буйынса ете йыллыҡ пландарын үтәүҙәге уңыштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумы указы менән 1966 йылдың 4 октябрендә Я. 3. Төхвәтуллинға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1989 йылда пенсияға киткәнгә тиклем Өфөләге 2-се йылылыҡ электр үҙәгенең цех начальнигы урынбаҫары булып эшләй.
Төхвәтуллин Яҡуп Зәйнулла улы 2010 йылдың 16 авгусында вафат була.

# Төхвәтуллин Яҡуп Зәйнулла улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966)
* Ленин ордены.
# Соңғорйылға

Соңғорйылға (иҫкесә Соңғор-Йылга; — Башҡортостанда Ишембай районы Урман-Бишҡаҙаҡ ауыл Советы биләмәһендәге гөрләүек, Һәләүек йылғаһының һул ҡушылдығы, Баймаҡ районында Һаҡмар һәм Көҫәбе йылғаһының һул ҡушылдығы.
Гөрләүектең оҙонлоғо — 4,60 км. Сәлих ауылынан көньяҡҡа табан 5 км алыҫлыҡта урман массивында башлана.. Төньяҡҡа табан аға, ауылдың көньяҡ өлөшөндә Һәләүек йылғаһына ҡоя.
Соңғорйылға гөрләүегенең тирә-яғында нефть сығарыу эштәре бара.

# Соңғорйылға
## Исеменең килеп сығышы

Исеме башҡорт телендәге соңғор диалектынан «йырын, соҡор» һәм башҡорт телендә «йылға» һүҙенән килеп сыҡҡан. Башҡортса Соңғорйылға һүҙенә ҡәрҙәш — Әбйәлил районының Ҡаҙмаш ауылы янындағы йылға, Йылайыр районының Мәҡсүт ауылы эргәһендәге йылға, Бөрйән районы (Әбедлмәмбәт ауылы), Учалы районының Наурыз ауылы янындағы бәләкәй йылғалар аталған. Шаран районында Соңғор ауылы, Стәрлетамаҡ районында Соңғор ҡасабаһы бар.
Тел белгесе А. К. Матвеев, Соңғор оронимының килеп сығышын аңлатып, был диалект тураһында былай тип яҙа:
   Башҡорт диалекты соңғор — «соҡор», «йырын»... Башҡорт һүҙе соңғор рус топонимдары формаларында сунгур тип даими бирелә (сағыштырығыҙ башҡорт исемдәре Соңғор, Соңғорйылға, Соңғор -тау һәм уларҙың русса бирелеше — Сунгур, Сунгуръелга, Сунгур-Тау — Башҡорт АССР-ы Зиянчура районындағы тау исеме).
# Ковырза

Ковырза — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Молома йылғаһының уң ярына тамағынан 206 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Ковырза
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300312111100035539
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103553
* Бассейн коды — 10.01.03.003
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Чуваковка

Чуваковка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Йоҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 6,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Чуваковка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Кама ГЭС-ынан Воткин һыуһаҡлағысына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101012111100014387
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101438
* Бассейн коды — 10.01.01.010
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Косенко Иларион Федорович

Иларион Федорович Косенко (19 август 1888, Зеньков — 10 октябрь 1950, Париж) — украин дәүләт эшмәкәре, Украина Халыҡ Республикаһының (УХР) почта һәм телеграфтар министры УХР, журналист. Шулай уҡ Францияла эмиграция йәшәгән ваҡытында йәмәғәт эшмәкәре.

# Косенко Иларион Федорович
## Биографияһы

Петроград политехник университетынды юғары белем ала, инженер. Уҡып ҡайтҡандан һуң Украиналға ҡайта.
Киев почта-телеграф округында начальник булып эшләй. Хөкүмәт ағзалары комитеты ҡарамағындағы Матбуғат һәм пропаганда министрлығынан УХР-ҙың Подольела тулы хоҡуҡлы вәкиле. Каменец-Подольскийҙа көн һайын сыға торған «Беҙҙең юл» гәзите мөхәррире.
1920 йылдың майынан алып УХР-ның почта һәм телеграф министры вазифаһында эшләй..
1920 йыл аҙағында ғаиләһе менән Францияға күсеп китә. Парижда эмиграция ваҡытында әүҙем йәмәғәт эшмәкәре алып бара,аҙналыҡ «Тризуб» (1925-1940 йыл) гәзитен мөхәррирләй. 1926 йылда Францияла украиндарға ярҙам инициатива төркөмө составына инә.
1927 йылда редакциянан «Тризуб» китапхана советы составы ойошторола. Советҡа Прокопович Вячеслав (рәйес), Косенко Иларион, Александр Удовиченко, Иван Рудичев инәләр. «С. Петлюра исемендәге украин китапхаһы»ның директория советында рәйес вазифаһында була., немец оккупацияһы ваҡытында ла китапхана бинаһын ҡарап тора.
1929 йылдан — Украина эмигрант ойошмаларының генераль советы рәйесе урынбаҫары, 1930-сы йылдарҙа — Украина эмиграция советының генераль секретары, Украинала асығыусыларға ярҙам итеү комитеты рәйесе урынбаҫары, Кавказ, Төркөстан һәм Украина халыҡтары дуҫлыгы комитеты, системалы рәвештә бюллетеньдәрҙе, мәҡәләләрҙе, брошюраларҙы, Европа һәм Украина авторҙарының башҡа мәғлүмәти материалдарын баҫтырыусы "Франц-Орион" комитеты ағзаһы.

# Косенко Иларион Федорович
## Иҫкәрмә

* 1 2 Косенко Іларіон Федорович | Енциклопедія Сучасної України (билдәһеҙ). Дата обращения: 12 сентябрь 2020.
* ↑ HORYZONT (билдәһеҙ). Дата обращения: 12 сентябрь 2020.
# Межница (Тура ҡушылдығы)

Межница — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тура йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Межница (Тура ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, Тагил йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Ницца һәм Пышма йылғаһы йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502312111200008408
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200840
* Бассейн коды — 14.01.05.023
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ҡуйсаҡ (археологик ҡомартҡы)

Ҡуйсаҡ, (рус. Куйсак) — Силәбе өлкәһенең Еңгәй ҡасабаһынан алыҫ түгел урынлашҡан Һынташты мәҙәниәте археологик ҡомартҡылары комплексы, б.э.т. III—II мең йыллыҡтарға ҡарай.

# Ҡуйсаҡ (археологик ҡомартҡы)
## Тасуирламаһы
### Урынлашыуы

Ҡуйсаҡ археологик ҡомартҡылары Силәбе өлкәһенең Еңгәй ҡасабаһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 2,3 км алыҫлыҡта Еңгәй йылғаһы (Яйыҡ йылғаһы бассейны) уң ярында һәм уның уң ҡушылдығы Ҡуйсаҡ буйында урынлашҡан.

# Ҡуйсаҡ (археологик ҡомартҡы)
## Тасуирламаһы
### Табылдыҡтар

Ҡомартҡы нығытмалы тораманан, тораҡтан һәм ҡәберлектән тора.

# Ҡуйсаҡ (археологик ҡомартҡы)
## Тасуирламаһы
### Табылдыҡтар
#### Ҡуйсаҡ торамаһы

Дөйөм майҙаны 15,6 мең м². Диуарҙар һәм уратып ҡаҙылған соҡорҙар менән ҡурсаланған. Тышҡы һаҡ системаһы эскеһенә радиаль диуарҙар менән тоташҡан. Һаҡ диуарҙары буйлап эске яҡтан оҙон уртаҡ ҡабырғалы торлаҡтар урынлашҡан. Тышҡы ҡуласала — 20, эскеһендә 11 торлаҡ булған. Торлаҡтар бүрәнәләрҙән һәм кәҫтәрҙән һалынған. Тораманан көнсығышҡа һәм көнбайышҡа ҡарай тораҡтар табылған. Көньяҡ-көнсығыш диуар буйында — 10, көньяҡ-көнбайыш диуар буйлап 6 торлаҡ асыҡланған.

# Ҡуйсаҡ (археологик ҡомартҡы)
## Тасуирламаһы
### Табылдыҡтар
#### Ҡуйсаҡ ҡәберлеге

Ҡәберлек майҙаны 20 мең м², тораманан төньяҡта урынлашҡан. Ҡурғанлы ҡәберлектәр иҫәбенә инә, уның диаметры 6—25 м, бейеклеге 0,2—0,4 м тәшкил итә. 29 ҡурған табылған.
Ҡуйсаҡта бронза уҡ башаҡтары, бысаҡтар, шлак, таш суҡмар, балталар, ҡойоу формаһы һәм хайуан һөйәктәре табылған.
Табылдыҡтар араһында геометрик биҙәкле яҫы төплө һауыттар булған.
Ҡомартҡы материалдары Силәбе дәүләт университетынң археология музейында һаҡлана.

# Ҡуйсаҡ (археологик ҡомартҡы)
## Тасуирламаһы
### Асыш тарихы

Археологик ҡомартҡы 1987 йылда инженер-геолог, аэрофотодешифрировка белгесе Батанина Ия Михайловна тарафынан асыла.
1988 йылда А. И. Гутков, 1992—94 йылдарҙа Т. С. Малютина, 1994 йылда А. Д. Таиров өйрәнә.
# Башҡорт энциклопедияһы (мәғәнәләр)

Башҡорт энциклопедияһы түбәндәге мәғәнәләргә эйә:
* Башҡорт энциклопедияһы — 2005—2011 йылдарҙа урыҫ телендә нәшер ителгән энциклопедия.
* Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплексы) — Башҡортостан Фәндәр академияһы составындағы дәүләт автоном учреждениеһы.
# Утьма

Утьма — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мокза йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Утьма
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300212110000010897
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001089
* Бассейн коды — 08.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ғимаев Сергей Наил улы

Ғимаев Сергей Наил улы (1 ғинуар 1955 йыл, БССР‑ҙың Брест өлкәһе Пружаны ҡалаһы — 18 март 2017, Рәсәй, Тула) — совет хоккейсыһы һәм тренеры, комментатор.

# Ғимаев Сергей Наил улы
## Биографияһы

Ғимаев Сергей Наил улы — шайбалы хоккей буйынса атҡаҙанғаң спорт мастеры, күп тапҡырҙар СССР чемпионы, Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры, спорт комментаторы. «Салауат Юлаев» СДЮСШ тәрбиәләнеүсеһе. Салауат Юлаев исемендәге спорт клубы, ЦСКА (1976—1985) һәм СКА Ленинград (1985-86) командаларында уйнай. Күп тапҡыр СССР чемпионы (1978—1985), СССР Кубогын яулаусы (1977, 1979), Европа Кубогы (1979, 1980, 1983), «Известия» («Хәбәрҙәр») гәзит приздарына халыҡ‑ара турнирҙар еңеүсеһе (1982) һәм күп тапҡыр Европа чемпиондары Кубогын яулаусы (1976, 1978—1985). Спорт комментатор телеканалда Рәсәй-2. Почёт ордены менән бүләкләнгән (2003). Улы: Ғимаев Сергей Сергеевич — хоккейсы.
Сергей Ғимаев 2017 йылдың 18 мартында Тула ҡалаһында ветерандар матчы барғанда кинәт вафат булды .

# Ғимаев Сергей Наил улы
## Карьера
### Хоккейсы булғанда

* Салауат Юлаев
* 1974—1976 СКА (Куйбышев)
* 1976—1985 ЦСКА
* 1985—1986 СКА Ленинград

# Ғимаев Сергей Наил улы
## Спорт ҡаҙаныштары

* СССР чемпионаты (1978—1985)
* СССР Кубогын яулаусы (1977, 1979)
* Европа чемпиондары Кубогын яулаусы (1976, 1978—1985)
* Европа Кубогы (1979, 1980, 1983)
* «Известия» («Хәбәрҙәр») гәзит приздарына халыҡ‑ара турнирҙар еңеүсеһе (1982)

# Ғимаев Сергей Наил улы
## Награда һәм премиялары

* Почёт ордены (2003).

# Ғимаев Сергей Наил улы
## Хәтер

* 2017 йылдың 30 май көнөндә Сергей Ғимаевтың исеме Туймазылағы боҙло комплексҡа бирелә.
* 2017 йылдың 15 сентябрендә КХЛ директорҙары кәңәшмәһендә Сергей Ғимаевтың исеме Иң яҡшы уйнаған ветеран хоккейсыға биреләсәк бүләккә тапшырыла.
# Переправа (йылға)

Переправа — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кара диңгеҙенә ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Переправа (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — яр һыҙатының 15.02.03 гидрографик берәмеге эсендәге, Рәсәй Федерацияһының һыу территориялары һәм эске диңгеҙ һыуҙарындағы Кара диңгеҙе утрауҙары (Аҡ утрауын да индереп). Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020310012115300080478
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115308047
* Бассейн коды — 15.02.03.100
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Косовола туризм

Өлөшләтә танылған Косово Республикаһы Көньяҡ-Көнсығыш Европала, Балҡан ярымутрауында, Косово географик төбәгендә урынлашҡан. Сербия конституцияһына ярашлы, Косово Республикаһы территорияһы Сербия Республикаһының бер өлөшө булып тора һәм уның составына Косово һәм Метохия автономиялы крайы булараҡ инә, әммә ғәмәлдә Косово Сербия властары тарафынан контролдә тотолмай.
Косовоның туристик объекттарына иллирия, дардан, рим, византия, серб һәм ғосман осоро археологик мираҫы, традицион албан аш-һыуы, архитектураһы, дини мираҫ, йолалар һәм тәбиғәт ландшафттары ҡарай. Төбәктең күп кенә ҡомартҡылары Косово һуғышы (1998—1999) ваҡытында емерелә.
«New York Teimes» 2011 йылда йөрөргә кәрәк булған урындар рейтингында Косовоны 36-сы урынға ҡуя. Шул уҡ йылда Косово донъя туризмының үҫешен баһалаған Skyscanner эҙләү системаһында яҡынса 40 урынға күтәрелә.

# Косовола туризм
## Статистика

Косово Республикаһының статистика агентлығы ҡунаҡханалар тураһында 2008 йылдан башлап квартал һайын үтәлгән статистик мәғлүмәттәрҙе баҫтырып сығара. Ҡунаҡханаға килеүселәрҙең квартал һайын уҙғарылған төндәре һаны: 2008 йылда 10 000-дән 13 000-гә тиклем, 2009 йылда 14 000-дән 24 000-гә тиклем, 2010 йылда 16 000-дән 22 000-гә һәм 2011 йылда 11 000-дән алып 22 000-кә тиклем етә. Статистика агентлығы мәғлүмәттәре буйынса, ҡунаҡханаларға килеүселәрҙең дөйөм һаны 2016 йылдың өсөнсө кварталында 36 872 кешегә етә, шуларҙың 29,23 проценты — урындағы халыҡ, ә 70,77 проценты сит граждандары.
Түбәндәге таблицала 2011 йыл мәғлүмәттәре буйынса иленә ҡарап, резидент булмаған килеүселәр һаны күрһәтелгән:
| Урын | Ил | Һандар һаны |
| 1 | Германия | 2750 |
| 2 | Италия | 1938 |
| 3 | АҠШ | 1628 |
| 4 | Бөйөк Британия | 1251 |
| 5 | Хорватия | 871 |
| 6 | Австрия | 500 |
| 7 | Франция | 301 |
| 8 | Нидерланд | 278 |
| 9 | Бельгия | 43 |
| 10 | Греция | 37 |
| | Бөтәһе | 9597 |

# Косовола туризм
## Проблемалар

Сербия Косовоны үҙ территорияһының бер өлөшө тип ҡарай. Шуға күрә паспорттарында Косово Республикаһы штамптары булған туристарға Сербияға инеү тыйыла.
# Графтио Генрих Осипович

Генрих Осипович Графтио (14 [26] декабрь 1869, Динабург — 30 апрель 1949, Ленинград) — рәсәй инженер-энергетигы, тимер юлдарҙы электрлаштырыу буйынса белгес, СССР-ҙа беренсе гидроэлектростанцияларҙы төҙөүсе, СССР Фәндәр Академияһы академигы (1932).

# Графтио Генрих Осипович
## Биографияһы

Тимер юлсы ғаиләһендә тыуған, сығышы менән Нидерландтан, дворян нәҫеленән. 1888 йылда Симферополь гимназияһын тамамлай Атаһы үлгәндән һуң, ғаилә Одессала йәшәй ("Тирасполь урамы, Трандафилов йорто "), 1892 йылда Новороссийск университетының физика-математика факультетында уҡып сыға һәм Санкт-Петербургҡа юллана. 1896 йылда ул Тимер юл инженерҙары корпусын тамамлай һәм 1900 йылға тиклем сит илдә була — ул Европа һәм АҠШ гидроэлектростанцияләрын һәм электр тимер юлдарын өйрәнә.
1900—1917 йылдарҙа тимер юл проекттары эшләй һәм үҙе үк төҙөү, тимер юлдарҙы электрлаштырыу менән шөғөлләнә, Петербург ҡала властары ҡушыуы буйынса трамвай хәрәкәте ойоштора. Уның етәкселегендә өс пар турбиналы электр станцияһы, биш электроподстанция, өс вагон паркы, 100 километрҙан ашыу электр сымлы контакт линиялары һәм 100-ҙән ашыу моторлы трамвай вагондары йыһазландырылған.
1907 йылдан Петербург электротехник институтында уҡыта, 1921 йылдан — ошо институттың профессоры.
Власть алмашыныуынан һуң, 1918 йылдың яҙында, ул илдең тимер юл магистралдәрен электрлаштырыу менән шөғөлләнгән Электрожелдор етәксеһе булып китә.
Ике йылдан һуң В. И. Ленин үҙе төҙөгән дәүләт Рәсәй электрификация комиссияһы әүҙемселәренең береһе була, һәм ГОЭЛРО-ның «Электрификация һәм транспорт» һәм «Кавказ районы электрофикацияһы» планының бүлектәрен яҙа.
1921 йылдың 11 мартында Петроград ЧК-һы тарафынан «Свирьстрой» етәкселеге менән ҡулға алына. «Эштә ҡатнашмау» резолюцияһы менән «төп белгес» булараҡ Ленин һәм Кржижановскийҙың шәхси ҡатнашыуы арҡаһында азат ителә.
1924—1925 йылдарҙа — Ленинград электротехник институты директоры
Волхов ГЭС-ы (1918—1927) төҙөлөшөндә ҡатнаша, Ижевск ГЭС-ы төҙөлөшөнә етәкселек итә (1927—1936). Графтио илдең барлыҡ гидроэлектростанциялары өсөн проекттар эшләгәндә, шул иҫәптән Днепрогэс төҙөгәндә, кәңәшсе була. 1941—1945 йылдарҙа ул илдең көнсығышында гидроэнергетика үҫеше буйынса бик күп эш башҡара. Тыныс йылдар башланғас, Һуғыш ваҡытында емерелгән Днепр һәм Түбәнге Удинск гидроэлектростанцияларын төҙөү һәм реконструкциялауҙа ҡатнаша. Ул гидроэлектростанциялар төҙөлөшөндәге эшен фәнни эҙләнеүҙәр менән бергә алып бара.

# Графтио Генрих Осипович
## Вафаты

1949 йылдың 30 апрель Ленинградта вафат була. Большеохтинский зыяратында ерләнгән. Уның ҡәберендәге һәйкәлгә ғүмере дауамында эшләгән эштәре биҙәкләп яҙылған.

# Графтио Генрих Осипович
## Бүләктәре

* Ленин ордены һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнгән.
* 1932 йылда, бөтә баҫҡыстарҙы үтеп тормай, Фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы итеп һайланған.

# Графтио Генрих Осипович
## Иҫтәлеге

Ил буйынса төрлө төбәктәрҙәге урамдарға, төрлө объекттарға, шул иҫәптән Түбәнге Свирь ГЭС-ына уның исеме бирелгән.

# Графтио Генрих Осипович
## Иҫтәлеге
### Башҡортостанда

* Графтио исеме белән шулай уҡ Башкортостандың Нуриман районындағы Павловка ауылындағы урамға бирелгән.
# Волга буйы дәүләт технология университетының ботаника баҡса-институты

Волга буйы дәүләт технология университетының ботаника баҡса-институты (БСИ ПГТУ) " Йошкар-Ола ҡалаһы ҡала округы сиктәрендә урынлашҡан. 1927 йылда беренсе дендрологик питомник булараҡ йәш республика биләмәһендә нигеҙ һалына. 1932 йылда ҡалала Волга буйы урман техник институты асыла, дендрологик питомник институтҡа уҡытыу базаһы булараҡ тапшырыла. 1939 йылдың 28 апрелендә питомник базаһында дендрарий — урман хужалығы өсөн белгестәр әҙерләү өсөн яңы уҡыу-ғилми база булдырыу проекты ҡарала һәм хуплана.
Федераль кимәлдә айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәһе булып тора. Тәбиғәт һаҡлау режимы — урындағы һәм интродуцияланған (индерелгән) үҫемлектәрҙең тейелмәй торған участкалары булған заказной (ҡурсылған). Баҡсаның майҙаны — 72,77 га, коллекцияһы — 4100-ҙән ашыу таксон. Ботаника баҡсаһының тәбиғәте — зона-региональ характерҙағы биогеоценоз фрагменты, ҡала округы сиктәрендә ҡиммәтле тәбиғәт ҡомартҡыһы.
Адресы: 424030, Рәсәй, Марий Эл, Йошкар-Ола ҡалаһы, Тыныслыҡ урамы, 2"б",
Йөрөй: троллейбус № 2, 4, 8; автобус № 4; маршрут такси № 21,34

# Волга буйы дәүләт технология университетының ботаника баҡса-институты
## Лабораториялары

- дендрология — лабораторияларҙың иң боронғоларының береһе. Үҙ эсенә ала: дендрарий, фрутицетум, популетум, салицетум, ландшафт төркөмдәре, интродукцион питомник һәм парник хужалыҡтары.
- сәскәселек — түбәндәге экспозициялар инә: декоратив күпйыллыҡтар, күләгәле баҡса, альп таусығы, розарий һәм ландшафт төркөмдәр.
- тропик һәм субтропик үҫемлектәр — тропик, субтропик һәм суккулент үҫемлектәр коллекцияларын индерә.
- генетика, селекция һәм орлоҡсолоҡ —уға «Ҡырағай емешлеләр» һәм «Селекция участкаһы» экспозициялары инә
- дарыу, һирәк осраған һәм юҡҡа сыға барған үҫемлектәр — Ботаника баҡсаһында иң йәш лабораторияларҙың береһе. Лабораторияға өс экспозиция инә: «Дарыу үҫемлектәре», «Һирәк һәм юғала барған төрҙәр» һәм «Арса баҡсаһы»
- индереүҙәр — емеш-еләк һәм цитрус культуралары экспозицияһы, шулай уҡ 0,84 гектар майҙанда сауҙа питомнигы инә
- уҡыу-тикшеренеү лабораторияһы
- художестволы үреү цехы — тал сыбығынан ағас каркастар, үткерләнгән бысаҡ һәм ҡайындан һәм имәндән ерлек ҡулланып сәнғәт һәм көнкүреш тәғәйенләнешендәге йыһаздар үреү. Тал сыбығынан үреү буйынса бер әҙәбиәттә лә һүрәтләнмәгән оригиналь толом уйлап табылған («шатовская коса»).
# Малашка

Малашка — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пехорка йылғаһының һул ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 4,3 км.

# Малашка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мәскәү йылғаһынан Заозерье ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Коломна ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ока ҡушылдыҡтары бассейны, Мокша тамағына тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010101812110000024140
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002414
* Бассейн коды — 09.01.01.018
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0