yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Хәсән әл-Басри

Әбү Сәйет әл-Хәсән ибн Ясар әл-Басри (ғәр. الحسن البصري‎; Мәҙинә — һижрә йылы 728, Басра) — ислам дин һәм хәҙистәр белгесе, ислам дәрүиштәренең береһе (заһитлыҡ), суфыйлыҡҡа нигеҙ һалыусы.

# Хәсән әл-Басри
## Биографияһы

642 йылда Мәҙинәлә тыуған. Атаһының исеме 3 төрлө: Фирүз, Ясар йәки Жафар, ә әсәһенең исеме — Хәйрә тип телгә алына. Мөхәммәттең ҡатыны Өммө Сәләмә бинт Әбү Һүмәйәнең хеҙмәтсеһе булған тип хәбәр ителә
657 йылдан алып Басрала йәшәй. 663—665 йылдарҙа хәҙерге Афғанстан территорияһында хәрби походта ҡатнаша. Хәсән шулай уҡ Фарсыға ҡаршы һуғышта ҡатнаша, Хөрәсән наместнигы Раби ибн Зияд (Rabi ibn Ziyad al-Harithi) секретары була. Хәжәж ибн Йософ Ираҡ хакимы булған осорҙа (694 йыл) Ҡөрьән тексындағы хәрефтәрҙе диакритик билдәләр менән тәьмин итеү буйынса ойошторолған эштә ҡатнаша. Ғүмәр ибн Абдул-Азиз хәлифәлеге осоронда әл-Хәсән Басра ҡалаһы ҡаҙыйы була.
Хәсән әл-Басри тирәләй төркөмләнеүсе теологик түңәрәк Басраның һәм Өмәүиҙәр дәүләтенең интеллектуаль тормош үҙәге була, ә уға нигеҙ һалыусының абруйы шул тиклем ҙур ине, хатта сөнниҙәр ҙә, рационалистар ҙа (мөғтәзилиҙәргә нигеҙ һалыусы Вәсил ибн Ата тап ошо түңәрәктән сыҡҡан) һәм суфыйсылар ҙа уны үҙенең уҡытыусылары тип атаған.
Хәсән әл-Басри Басрала вафат булған һәм 110 һижрә (728 йылда) Басрала ерләнгән

# Хәсән әл-Басри
## Ҡараштары

Уның ҡараштары хаҡында аҙ һанлы мәғлүмәттәрҙән күренеүенсә, ихтыяр ирке тураһындағы мәсьәләлә ул кадариттарға хас күҙлектән сығып эш иткән һәм кешенең был донъяла башҡарған эштәре өсөн яуаплылығын раҫлаған. Мөржиғиҙәр тәғлимәте рухында ул, мосолман вафаты алдынан шәһәҙәттең беренсе өлөшөн әйтеп, ожмахында ҡотҡарылыуға һәм урынға өлгәшер, тип раҫлай. Ауыр гонаһ ҡылған мосолманды кем тип иҫәпләү мәсьәләһен күтәргәәндә хәрижиҙәр һәм мөржиғиҙәр позициялары араһындағы аралыҡ позицияһында торҙо: уларҙы мөнафиҡ тип иҫәпләй. Был позиция дин тәғлимәтенең аҡыл берҙәмлеген һаҡларға ынтылған һәм мосолмандар араһында ҡораллы конфликт тыуҙырған урта сәйәси ҡараштарына тап килә.
# Стемпковская Елена Константиновна

Елена Константиновна Стемпковская (1921 йылдың октябре — 1942 йылдың 26 июне) — Советтар Союзы Геройы, радист, кесе сержант.

# Стемпковская Елена Константиновна
## Биографияһы

Елена Стемпковская хәҙер Белоруссияның Минск өлкәһе, Солигорский районы, Мазурщина ауылында ауылында Порт-Артур оборонаһында һәм Граждандар һуғышында ҡатнашҡан белорус крәҫтиәне Константин Максимович Стемпковский ғаиләһенә тыуған. Шунда ауыл мәктәбендә 7-се класты тамамлаған.
1930 йылдар аҙағында ғаилә ул саҡта мамыҡсылыҡ тармағын үҫтереүҙе башлап торған Үзбәкстандың Һырдаръя өлкәһе Баяут ҡасабаһына күсеп килә. Бында ул 8-се класҡа уҡырға бара. Дәрестән һуң синыфташтары менән бергә улар плантацияларҙа эшләй.
Мәктәпте тамамлағандан һуң, Ташкент педагогия институтына уҡырға инә. Педагогия институтын ҡалдырып, 1941 йылдың июнендә үҙ теләге менән Ҡыҙыл Армияла хеҙмәт итергә китә. Ташкентта 3 радиотелеграф курстарында әҙерлек үтә. 1942 йылдың ғинуарынан Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. 216-сы уҡсылар полкының уҡсылар батальонында (Көньяҡ-Көнбайыш фронты, 76-мин уҡсы дивизияһы) хеҙмәт итә.
1942 йылдың июль айында райондың ауыл Курск (хәҙерге Белгород) өлкәһенең Шебекинский районы Зимовенька ауылы районында батальон ҡамауға эләгә. Елена Стемпковская полк штабы менән радиоэлемтә тәьмин иткән була, корректировщик һәләк булғас, утты үҙенә саҡыра. Взвод составында ҡулсаны йырып сыҡҡан саҡта батальондың үҙебеҙҙекеләр янына китеүен тәьмин итә. Һөҙөмтәлә гитлерсылар ҡулына эләгә. Һорау алғанда, ҡанһыҙ язалауҙарына ҡарамаҫтан, хәрби серҙе һатмай. Күрһәткән батырлыҡтары өсөн Советтар Союзы Геройы исеменә (үлгәндән һуң) лайыҡ була Зимовенька ауылында ерләнгән.

# Стемпковская Елена Константиновна
## Наградалары

* СССР Юғары Советы Президиумының 1946 йылдың 15 майындағы указы менән (үлгәндән һуң) Советтар Союзы Геройы исеме бирелә;
* Ленин ордены (15.05.1946, үлгәндән һуң);
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (5.11.1942, үлгәндән һуң).

# Стемпковская Елена Константиновна
## Хәтер

* «Баяут-1» совхозының үҙәк усадьбаһында батырға һәйкәл ҡуйылған.
* Волгоград өлкәһенең «Көмөш Быуалар (Волгоград өлкәһе)» балалар лагерында бюсы ҡуйылған.
* Ташкент дәүләт педагогия институты студенттары исемлегенә индерелгән, уҡыу йорто бинаһына мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
* Мазурщина ауылы, Баяут −1 ҡышлағы мәктәптәренә, Ташкент ҡалаһының 89-сы мәктәбенә, Волгоград.ҡалаһының 16-сы техник училищеһына батыр Елена Стемпковская исеме бирелә.
* Шебекинский «Эфир» радиоклубы Стемпковская исемендәге диплом булдырған.
* Ташкент ҡалаһының Чиланзарский районындағы 217-се мәктәп Стемпковская исемен йөрөткән.
# Шаар Эржебет

Эржебет Шаар (мадьярса Schaár Erzsébet; 29 июль 1905 йыл — 29 август 1975 йыл) — Венгрия скульпторы, Михай Мункачи премияһы лауреаты (1962), Венгрия Халыҡ Республикаһының атҡаҙанған скульпторы (1972).

# Шаар Эржебет
## Биографияһы

Эржебет Шаар 1905 йылдың 29 июлендә Будафокта тыуа. Оҫта Жигмонд Кишфалудить-Штроблдә белем ала. Иң яҡшы йәш рәссам булараҡ, «Синей» (1932) премияһына лайыҡ була. Тап шул йылда үҙенең шәхси күргәҙмәһен ойоштора һәм белгестәрҙең иғтибарын йәлеп итә. 1935 йылда скульптор Тибор Вильтҡа кейәүгә сыға. Ҡатын-ҡыҙ фигуралары, мөхәббәтла пар һәм һәләк булған һалдаттар скульптуралары авторы. Тәбиғи ҙурлыҡтарғы скульптура эшләү өсөн еңел полистирол ҡуллана, ул еңел ҡырҡыла. 1970 йылда Будапешттың «Мючарнок» залында күргәҙмәһен үткәрә, ике йылдан һуң Антверпенда һәм Женевала күргәҙмәләре үтә. 1977 йылда, Шаар вафат булғандан һуң, күргәҙмәһе Дуйсбургта Вильгельм Лембрук музейында үтә. Авторҙары билдәле скульптуралары Будапештта, Кечкеметта, Мишкольцта, Печта, Тиханда һәм башҡа ҡалаларҙа һаҡлана. Әҫәрҙәренең байтаҡ өлөшө — Изге король Иштван исемендәге музейҙа.
# Буко

Буко (нем. Buko) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 181 кеше йәшәй. Майҙаны — 15,82 км². Диңгеҙ кимәленән 111 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6869 һәм автомобиль коды — WB.
# Кесе Кондома

Кесе Кондома — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кондома йылғаһының һул ярына тамағынан 370 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Кесе Кондома
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кондома йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Томь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300112115200009387
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200938
* Бассейн коды — 13.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ҡайыҡ һөйәге

Ҡайыҡ һөйәге (лат. os scaphoideum, os naviculare manus, рус. Ладьевидная кость) — .
# Сосья

Сосья — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Цибин йылғаһының уң ярына тамағынан 7,7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Сосья
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100001938
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100193
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Хафизов Нәжибәк Шаһикамал улы

Хафизов Нәжибәк Шаһикамал улы (17 декабрь 1921 йыл — 1983 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт яҙыусыһы. Прозаик, драматург, сатирик. 1963—1967 йылдарҙа Башҡорт дәүләт филармонияһы директоры. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.

# Хафизов Нәжибәк Шаһикамал улы
## Биографияһы

Нәжибәк Шаһикамал улы Хафизов 1921 йылдың 17 декабрендә Башҡорт АССР-ының Учалы районы Яңы Ураҙ ауылында тыуған.
Ураҙ мәктәбен тамамлағандан һуң, 1937 йылда Башҡорт театр училищеһына уҡырға инә . 1941 йылда Ауырғазы драма театрында артист булып эш башлай.
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, Японияға ҡаршы һуғышта күрһәткән батырлығы өсөн матрос Хафизов орден һәм миҙалдар менән бүләкләнгән. Тәүге әҙәби әҫәрҙәре 1947—1948 йылдарҙа республика матбуғат баҫмаларында күренә башлай.
Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы буйынса идаралығында сәнғәт буйынса өлкән инспектор була. Башҡорт академия драма театры актеры булып эшләй.
Башҡорт АССР-ы телерадиокомпанияһында әҙәбиәт һәм сәнғәт бүлеге мөдире (1954 йылдан), «Һәнәк» журналы әҙәби хеҙмәткәре.
Башҡорт АССР-ы Яҙыусылар Союзының яуаплы секретары(1958—1961).
СССР Яҙыусылар Союзы янындағы Юғары әҙәби курстарҙа уҡый (1961—1963).
Башҡорт дәүләт филармонияһы директоры (1963 −1967). 1960—1970 йылдарҙа популяр булған «Кәтүк менән Бағанай» персонаждарын уйлап сығарған, улар өсөн ҡыҫҡа сәхнә әҫәрҙәре яҙған.
Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры директоры (1967—1978).
Рәсәй һәм Башҡортостан Яҙыусылар cоюзы ағзаһы. Прозаик. Сатирик. 20-нән ашыу пьеса авторы. Күп кенә бер актлы пьесалар авторы («Күршеләр», «Үҙ кеше», «Ҡунаҡта», «Дуҫтар», «Яңылышыу», «Бер көҙгө көндә» һ.б.)

# Хафизов Нәжибәк Шаһикамал улы
## Әҫәрҙәре

* Күршеләр. Өфө. Башҡортостан китап нәшрите. 1960, 84 бит.
* Алтын финиш (очерктар). Өфө. Башҡортостан китап нәшриәте.1962
* Командаһыҙ капитан (пьесалар).Өфө.Башҡортостан китап нәшриәте.1966,48 бит
* Һалҡын тулҡындар. Повесть. Өфө.1996
Башҡортсаға тәржемә иткән
1.Л. Н. Толстой. Живой труп
2.А. П. Чехов. Дядя Ваня.
3.В.Блинов. Беглец.
4.Дж. Лондон. Кража.
5. А.Арбузов,Е. Кравченко әҫәрҙәре
# Нерсма

Нерсма — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Суна №3798 йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Нерсма
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300412111100038034
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103803
* Бассейн коды — 10.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ҡыҙыл Еҙем

Ҡыҙыл Еҙем (рус. Красный Зилим) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 586 кеше. Почта индексы — 453033, ОКАТО коды — 80203825001.

# Ҡыҙыл Еҙем
## Халыҡ һаны

1906 йылда — 1328.; 1920 — 1862; 1939 — 1390; 1959 — 1061; 1989 — 580; 2002 — 556; 2010 — 534 кеше йәшәгән.
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу сараһында өҫтөнлөк иткән милләт — урыҫтар (92 %)

# Ҡыҙыл Еҙем
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Архангел): 15 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Приуралье): 21 км

# Ҡыҙыл Еҙем
## Урамдары

* Баҙар урамы (рус. Базарная (улица))
* Блюхер урамы (рус. Блюхера (улица))
* Дауахана урамы (рус. Больничный (улица))
* Йәшел урам (рус. Зеленая (улица))
* Крәҫтиән урамы (рус. Крестьянская (улица))
* Яңы урам (рус. Новая (улица))
* Яңы тыҡрыҡ (рус. Новый (переулок))
* 1 Май урамы (рус. Первомайская (улица))
* Төньяҡ урам (рус. Северная (улица))
* Үҙәк урам (рус. Центральная (улица))
* Мәктәп урамы (рус. Школьная (улица))
* Мәктәп тыҡрығы (рус. Школьный (переулок)

# Ҡыҙыл Еҙем
## Тарихы

Еҙем йылғаһы буйындағы Еҙем ауылының барлыҡҡа килеүе Архангел заводына бәйле.
1795 йылда Еҙем ауылында 385 ир-ат һәм 437 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. XIX быуат уртаһында ауыл Урыҫ Еҙеме тип атала башлай. X ревизия мәғлүмәттәре буйынса, унда 458 ир-ат булған. Уларҙың һәр береһе өсөн 2,25 сутый ер тура килгән. 1896 йылда 645 ир-ат һәм 691 ҡатын-ҡыҙ йәшәй: улар араһында 80 — 90 йәштә — 8 кеше, 90-99 йәш — 3, 100—109 йәш — 1 кеше.
Сиркәү эргәһендә мәхәллә мәктәбе була. Еҙем ауылында кибеттәр, он тартыу тирмәне һәм мөгәзәй булған.
Бөтә Рәсәй ҮБК-ның 1929 йылдың 10 июлендәге ҡарары менән Еҙем ауылы Ҡыҙыл Еҙем тип үҙгәртелде..

# Ҡыҙыл Еҙем
## Видеофильмдар

* Башҡортостандың йырсы өләсәйҙәре. Архангел районы Еҙем ауылының «Рус биҙәктәре» фольклор ансамбле. 9 февраль 2021 йылYouTube сайтында Видео
* «Рус биҙәктәре» фольклор ансамбле

# Ҡыҙыл Еҙем
## Билдәле шәхестәре

* Усков Валерий Иванович (24.10.1958—10.2013), журналист һәм йәмәғәт эшмәкәре. СССР Журналистар союзы ағзаһы. 2001—2013 йылдарҙа Мишкә районының «Дружба» гәзите мөхәррире. Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре, Мишкә районының почётлы гражданы (2014, үлгәндән һуң).
# Сылбырлы күпер (Кутаиси)

Сылбырлы күпер - (груз. ჯაჭვის ხიდი) - Имеретияның административ үҙәге Кутаиси (груз. ქუთაისი) ҡалаһындағы Риони йылғаһы аша һалынған иң боронғо күпер.

# Сылбырлы күпер (Кутаиси)
## Тарихы

Күпер Кутаиси ҡалаһының боронғо өлөшөндә – Джачвисхиди (Сылбырлы күпер) тигән биҫтәһендә урынлашҡан. Ҡала үҙе Риони йылғаһының ике ярына, ҡая ташлы урында урынлашҡан һәм бер нисә күпере бар. Уның атамаһы «куато» - «ташлы» тигән һүҙҙән килеп сыҡҡан да инде. Ҡала шартлы рәүештә боронғо һәм яңы өлөштәргә бүлеп йөрөтөлә.
Был тарихи ҡала урынлашҡан урында күперҙең боронғо - бишенсе быуаттан ҡалған өлөштәре табылған.
Төп терәк өлөштәре 1770 йылда төҙөлгән булған, ул саҡта күперҙе Аркиели тип атап йөрөткәндәр.Сылбырлы тип күперҙе 1850 йылдан атай башлағандар, шул йылда нәүбәттәге реконструкциянан һуң уның ағастан эшләнгән өлөштәрен сылбырлап тағып ҡуйғандар.
1869 йылда фургон үтеп, күпер емерелеп төшә. 1884-85 йылдарҙа күперҙе тергеҙәләр. Ағас өлөштәрен алып ташлап, металл конструкциялар ҡуялар Металл өлөштәрен Англияла эшләтеп алалар.
Хәҙерге күпер 1995 йылда тергеҙелгән. Ул Риони йылғаһы аша йәйәүлеләр һәм автомобилдәр үтеп йөрөгән күпер булып тора, йылғаның ике яғында йәйрәп ятҡан ҡала биҫтәләрен тоташтыра. тора.

# Сылбырлы күпер (Кутаиси)
## Шулай уҡ ҡара

* Алтын һарай
# Брайтенхайн

Брайтенхайн (нем. Breitenhain) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 166 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,57 км². Диңгеҙ кимәленән 320 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7806 һәм автомобиль коды — SOK.
# Васйылға (Ыйыҡ ҡушылдығы)

Васйылға — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы/ Силәбе өлкәһе, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесейек йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Васйылға (Ыйыҡ ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201012111100022358
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102235
* Бассейн коды — 10.01.02.010
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Конго уйпатлығы

Конго уйпатлығы йәки соҡоро — Үҙәк Африкала (диаметры яҡынса 1000 км) яҫы түбәнәйеү, 300—500 метр бейеклектә. Киртләс яйла һәм яҫы таулыҡтар менән уратып алынған; Африка платформаһының синеклизаһына тап килә. Конго (Заир) йылғаһы менән дренажлана.
Үҫемлектәр: тотош ҡаплаған дымлы ҡуйы мәңге йәшел һәм япраҡ ҡойоусы мәңге йәшел тропик урмандар.

# Конго уйпатлығы
## Географияһы

Майҙаны яҡынса 1 миллион км² тәшкил итә; уның оҙонлоғо төньяҡтан көньяҡҡа һәм көнбайыштан көнсығышҡа ҡарай — яҡынса 1000 км. Төп йылға — Конго (Луалаба), уның күп һанлы ҡушылдыҡтары — Ломами, Чуапа, Убанги, Касаи (Ква) бар. Шулай уҡ уйпат территорияһында күп күл һәм һаҙлыҡтар бар.

# Конго уйпатлығы
## Геологияһы

Структураһы йәһәтенән Конго уйпаты үрге докембрияла урынлашҡан Африка платформаһының синеклизаһына тап килә. Платформаның кристаллик фундаментының ер аҫты (500—1000 метрҙан ашыу тәрәнлектә ята.) сығынтыһы синеклизаны ике уйпатҡа — төньяҡ һәм көньяҡҡа бүлә, уларҙың үҙәк өлөшөндә фундамент 3000 м. ашыу тәрәнлеккә төшә. Синеклиза үрге протерозой, үрге палеозой һәм мезозой ултырма тоҡомдарының ҡеүәтле ҡатламы тарафынан башҡарылған, өҫкө йөҙөндә сағыштырмаса ҡеүәтһеҙ йомшаҡ кайнозой ултырмалары менән ҡапланған.

# Конго уйпатлығы
## Рельефы

Конго уйпатлығы яруслы төҙөлөш менән айырыла. Иң түбән (300-400 м) һәм йәш (голоценлы) ярус киң, күп осраҡта уйпаттың үҙәк өлөшөндә берҙәм яҫы, әленән-әле һыу аҫтында ҡалған аллювиаль тигеҙлектәргә ағып төшкән күп йылғаларҙың һаҙлыҡлы һыубаҫар үҙәндәрен барлыҡҡа килтерә. Юғарыраҡ антропоген террасалар һәм плиоценантропоген киртләс һымаҡ яйлалар күҙәтелә, улар төньяҡ һәм көнбайышта 500 метрҙан ашыу бейеклектәге, көньяҡ һәм көнсығышта 1000 м ашыу булған ситтәге яҫы таулыҡтарға күтәрелә.

# Конго уйпатлығы
## Климаты

Уртаса айлыҡ температура 23-25 градустан алып 26-21°С тиклем, йыллыҡ яуым-төшөм суммаһы 1500-2000 мм һәм ашыуыраҡ.
# Есанки-Се

Есанки-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО/ Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға 3-сө Есан-То күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Есанки-Се
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300077101
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307710
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Исхаҡова Әйшә Яҡуп ҡыҙы

Исхаҡова Әйшә Яҡуп ҡыҙы (3 (15) апрель 1888, Санкт-Петербург — 1931) — Ҡырым татарҙары педагогы, этнограф, Ҡырым халыҡтары мәҙәниәтен өйрәнеүсе, Ҡырымдың төрки-мосолман ҡатын-ҡыҙҙар хәрәкәте эшмәкәре.

# Исхаҡова Әйшә Яҡуп ҡыҙы
## Биографияһы

Әйшә Яҡуп ҡыҙы Исхаҡова 1888 йылдың 3 (15) апрелендә Санкт-Петербургта тыуа.
Ул Ҡырым татарҙары араһында билдәле уҡытыусы һәм профессиональ мәктәптәр ойоштороусы була. 1917 йылда Симферополдә Зыярат урамында (хәҙер Крылов) ҡыҙҙар өсөн шәхси Ҡырым татарҙары прогимназияһын аса, уның директоры була, шулай уҡ беренсе Ҡырым татарҙары балалар баҡсаһы аса. Ярымутрауҙа 1917—1918 йылдарҙағы революцион ваҡиғаларҙа ҡатнаша, Мосолман партияһы, Ваҡытлы Мосолман Башҡарма комитеты ағзаһы һәм Беренсе Ҡоролтай делегаты була. Милли фирҡә партияһының эшмәкәрлегендә ҡатнаша. 1917 йылдың йәйендә Ҡырымдың Үҙәк мосолман ҡатын-ҡыҙҙар комитеты рәйесе була. Шул уҡ йылдың сентябрендә федералистарҙың Киев конгресында (Рәсәй халыҡтары съезы) «Рәсәй милли аҙсылыҡтарының ҡатмарлы һәм хоҡуҡһыҙ хәле тураһында» доклад менән сығыш яһай, Ҡырым татарҙары Уҡытыусылары союзына делегат итеп ебәрелә.
1920 йылдарҙа Таврида Үҙәк музейының татар этнографияһы бүлексәһендә ғилми хеҙмәткәре булып эшләй. 1926 йылдың 1 февралендә музейҙың этнография бүлеге мөдире итеп раҫлана һәм был вазифала Н. Л. Эрнсты алмаштыра. Эрнст менән берлектә өй кәрәк-яраҡтары, милли кейемдәр һәм этнография бүлеге фондтарынан ауыл хужалығы ҡоралдары йыйыу, өйрәнеү, системалаштырыу менән шөғөлләнә. Симферополь сиғандарының, Ҡырым татарҙарының көнкүрешен тикшерә. 1926 йылдың сентябрендә СССР археологтарының бөтә Союз конференцияһында һәм Керчта музей хеҙмәткәрҙәренең IV Бөтә Ҡырым конференцияһында ҡатнаша. 1927 йылда Исхаҡова етәкселегендә Симферополь һәм Перекоп ҡырым сиғандарын өйрәнеү буйынса этнографик экспедициялар үткәрелә. 1928 йылда музейҙан эштән бушатыла.
1926 йылдың 28 февраленән — Таврия тарих, археология Һәм этнография йәмғиәте ағзаһы (ТОИАЭ). 1927 Йылдың 3 октябрендә Йәмғиәттең 62-се ултырышында «Симферополь сиғандары-гурбеттары» докладын уҡый. 1931 йылдың 15 ғинуарында ТОИАЭ ның һуңғы ултырышында ҡатнаша. Артабанғы яҙмышы һәм үлем ваҡыты билдәле түгел.
# Яхля

Яхля — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Тап йылғаһының уң ярына тамағынан 457 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Яхля
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010600112115300016573
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301657
* Бассейн коды — 14.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Оло Хехеган-Яга

Оло Хехеган-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Черная йылғаһының һул ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Оло Хехеган-Яга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000086085
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008608
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кесе Глубокая

Кесе Глубокая — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Косец йылғаһының уң ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Кесе Глубокая
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010900112115200034404
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203440
* Бассейн коды — 13.01.09.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Хадам

Хадам — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Тазов мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Хадам
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15040000212115300054648
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305464
* Бассейн коды — 15.04.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3