yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Химэдзи һарайы

Химэдзи һарайы (япон. 姫路城Химэдзидзё:$^?$) — Японияның һаҡланып ҡалған иң боронғо һәм туристар араһында иң популяр һарайҙарының береһе. 1993 йылда ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән. Һарай комплексына бөтәһе 83 бина инә, ғәмәлдә улар бөтәһе лә ағастан эшләнгән. Һарайҙың нигеҙе эргәһенән шул уҡ исемле ҡала һуҙылып киткән.

# Химэдзи һарайы
## Тарихы

Химэ (Хиого префектураһы, Харима өлкәһе) тауы итәгендә һарай төҙөү XIV быуат уртаһында (Муромати осоро) башлана. «Исемен ул бик матур ап-аҡ ҡошто хәтерләтеп эшләнгән үҙенә бер төрлө формаһы һәм ҡупшылығы өсөн алған» (ср. Ҡарға һарай). Химэдзи күп һандағы артабанғы быуын һарайҙар өсөн матур өлгө булып тора. Уның бейек таш фундаменты, ентекләп ағартылған стеналары, бойницалары, амбразуралары япон архитектураһы ысулдары арсеналына ныҡлап инә. 1333—1346 йылдарҙа төҙөлгән тәүге һарай бер самурай кланынан икенсеһенә, бигерәк тә 1467—1477 йылдарҙағы граждандар һуғышы осоронда, бер нисә тапҡыр күсә. XVI быуат аҙағына, хәрби башлыҡ Тоётоми Хидэёси ҡулына килеп эләккәндә, һарай үҙ-ара талаштарҙан шаҡтай туҙған була һәм капиталь ремонт үткәреү талап ителә. Тап 1601 һәм 1609 йылдар арауығында, өҫтәренән 45 метр бейеклеккә олғашып торған ете яруслы төп башняһы булған, хәҙерге бөтә ҡоролмалары барлыҡҡа килә.
Тоётоми ғаиләһе ниәтләп башлап ебәргән һарайҙы яңыртыу 1618 йылға тамамлана һәм ярҙамсы башняларҙың ҙур шәлкеме барлыҡҡа килеүгә һәм эргә-тирәләге территорияны үҙгәртеп ҡороуға килтерә. Һарай тирәләп киң баҡса бик күп тупиктары булған спираль рәүешендәге лабиринттарға бүленгән. Был һөжүм итеүселәрҙе сәғәттәр буйына түңәрәк буйлап аҙашып йөрөргә мәжбүр итеү өсөн эшләнгән, ә был ваҡытта улар өҫтөнән тэнсюҙан атыш барасаҡ.
Был уйлап сығарылған хәйлә бер ҡасан да һуғышта тикшереү үтмәгән, сөнки төҙөлөш тамамланыуға Японияның был өлөшөндә сағыштырмаса тыныс осор башлана. Артабанғы ике быуат эсендә һарайҙың ышығында Химедзи ҡалаһы үҫеп сыға. 1871 йылда Аҡ селән һарайы хужаларынан тартып алына һәм 23 иенгә һатыла. Икенсе бөтә донъя һуғышы аҙағына һарайҙың эргә-тирәһе америка авиацияһы бомбаға тотоуҙан зыян күрә, ләкин һарай үҙе имен ҡала.

# Химэдзи һарайы
## Химэдзи һарайы кинола

Һарай территорияһында күп кинотаҫмалар төшөрөлә. Тәүге фильмдарҙа («бондиандар», «Ике тапҡыр ғына йәшәйһең»), ул ракета ҡоралы эшләнгән серле ниндзя мәктәбе итеп күрһәтелә. Акира Куросава бында «Һуғышсы шәүләһе» һәм «Ран» фильмдары кеүек шедеврҙар төшөрә. 2003 йылда Химэдзиҙә төп ролдә Том Круз уйнаған «Һуңғы самурай» тарихи кинофильмы төшөрөлә.
# Пинзорта-Ю

Пинзорта-Ю — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Коротаиха йылғаһының уң ярына тамағынан 124 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.

# Пинзорта-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000088041
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008804
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сыра (Сылва ҡушылдығы)

Сыра — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сылва йылғаһының һул ярына тамағынан 167 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Сыра (Сылва ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сылва, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100812111100012661
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101266
* Бассейн коды — 10.01.01.008
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Жижилка

Жижилка — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2231/1122/204 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 64 км.

# Жижилка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010100412110000020910
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002091
* Бассейн коды — 09.01.01.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Александр Невский сиркәүе (Шахты)

Александр Невский сиркәүе — Ростов өлкәһенең Шахта ҡалаһындағы элекке православие ҡорамы.

# Александр Невский сиркәүе (Шахты)
## Тарихы

1888 йылда төҙөлгән сиркәү ағастан һәм бер тәхетле була. 1891 йылда биҙәктәр һалына. Раббы вознесениеһы придел 1906 йылда уға Вознесения Господня хөрмәтенә төкәтмә төҙөлә. 1896 йылғы мәғлүмәттәре буйынса, унда 2 рухани, 1 диакон 2 псаломсы була. Ҡорам биләмәһенә Аютинский, Новогрушевский, Попов һәм Максимовка утарҙары инә.
Граждандар һуғышынан һуң 1923 йылда ғибәҙәтхана ябыла, әммә урындағы халыҡтың ризаһыҙлығы арҡаһында ҡабаттан асыла. 1959 йылда сиркәү бөтөнләй ябыла һәм Шахты ҡалаһының башҡарма комитеты ҡарары менән емерелә.
Хәҙерге ваҡытта уны Шахтаның Фрунзе исемендәге ҡасабаһында Шахты епархияһының яңы Александр Невский сиркәүе төҙөлә. Ғибәҙәттәр ваҡытлы бинала үтә. Сиркәү башлығы — иерей Георгий Болоцков.
# Дальний Чебак

Дальний Чебак — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чебак йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Дальний Чебак
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400312115200022176
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202217
* Бассейн коды — 13.01.04.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Хоэнтрам

Хоэнтрам (нем. Hohentramm) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 253 кеше йәшәй. Майҙаны — 16,76 км². Диңгеҙ кимәленән 45 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38489 һәм автомобиль коды — SAW.
# Ун-Сорум-Юган

Ун-Сорум-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сорум-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Ун-Сорум-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200051311
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115205131
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Түбәнге Пырита-Яха

Түбәнге Пырита-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Поерянг йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Түбәнге Пырита-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15040000212115300054600
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305460
* Бассейн коды — 15.04.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Грошиха

Грошиха — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 5,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Грошиха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Кама ГЭС-ынан Воткин һыуһаҡлағысына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101012111100015100
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101510
* Бассейн коды — 10.01.01.010
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Дранда соборы

Дранда монастырының Успение соборы (абх. Нанҳәа иазку Дранда-ныха) — Абхаз православие сиркәүе соборы, Абхазияның Гулрыпш районы Дранда ауылының төньяҡ ситендә урынлашҡан.

# Дранда соборы
## Тарихы

Дранда соборы яҡынса VI—VII быуаттарҙа төҙөлгән. Урта быуаттарҙа ул епископтар резиденцияһы булып хеҙмәт иткән. төрөктәр иҙеүе ваҡытында ҡорамға ҙур зыян килә, ләкин ул кире тергеҙелә.
Рәсәй һәм грузин тарихсыһы, этнограф һәм археолог Дмитрий Бакрадзе 1860 йылда Дранда соборына бара, ул сиркәүҙең фрескалар менән биҙәлгәнлеген әйтә. Әммә ваҡыт үтеү менән улар тулыһынса емерелә, һәм ҡорамды реставрациялау ваҡытында тергеҙелмәй.
1880 йылда собор эргәһендә ирҙәр монастыры ойошторола, ул 1928 йылда ябыла.

# Дранда соборы
## Архитектура үҙенсәлектәре

Собор V—VIII быуаттарҙа Византия архитектураһында барлыҡҡа килгән тәре-көмбәҙле типҡа ҡарай. Көнсығыштан йәнәш торған биш ҡырлы апсидалар үҙ эсенә алтарҙы, диаконникты, ҡорбан салыу урынын ала, уларға ҡорамдың көнбайыш өлөшөндә нишалары булған ике ярым түңәрәк биналар тура килә. Көнбайыштан ҡорамды ишек тамалай. Ҡорамдың көмбәҙе тәпәш ун алты ҡырлы барабанда төҙөлгән.
2011 йылдың 10 февралендә Абхазия хөкүмәте Абхаз православие сиркәүенә соборҙы бушлай мөҙҙәтһеҙ ҡулланыуға тапшыра. Бының һөҙөмтәһе булып боронғо архитектураның ысын элементтарын юғалтыу тора, шул иҫәптән VI—VII быуаттарҙан һаҡланып килгән сиркәү төкәтмәһе ҡалдыҡтарының береһе юҡҡа сыға, уның урынына яңы бетон купель төҙөлә.

# Дранда соборы
## Өҫтәмә

2010 йылдың 6 декабрендә Абхазия Банкы 10 апсал номиналында иҫтәлекле тәңкәне әйләнешкә сығара, реверсында Абхазияның төрлө архитектура ҡомартҡылары, шул иҫәптән Дранда монастырының Успение соборы ла һүрәтләнгән.
# Мариненко Татьяна Савельевна

Мариненко Татьяна Савельевна (партизан псевдонимы «Василёк»; 25 ғинуар 1920 йыл, БССР-ҙың Витебск өлкәһе Полоцкий районы Сухой Бор ауылы — 2 август 1942 йыл, Витебск өлкәһе Полоцкий районы Жарцы ауылы) — совет партизаны, фашист ғәскәрҙәре ваҡытлыса баҫып алған БССР территорияһында хәрәкәт иткән СССР НКВД-һының «Неуловимые» партизан бригадаһы разведчигы һәм элемтәсеһе. Советтар Союзы Геройы (1965, үлгәндән һуң).

# Мариненко Татьяна Савельевна
## Биографияһы

Татьяна Савельевна Мариненко 1920 йылдың 25 ғинуарында Витебск өлкәһе Полоцкий районы Сухой Бор ауылында тыуған. 1939 йылда Полоцк педагогия училищеһын тамамлаған. Полоцкий районы Зелёнка урта мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында партизандарға даими рәүештә дошман гарнизондарының урынлашыуы, хәрби частарының хәрәкәт итеүе тураһында даими мәғлүмәт биргән. 1942 йылдың июль аҙағында хыянатсы ошағы арҡаһында фашистар Татьяна Мариненконы һәм уның 14 йәшлек ҡустыһы Лавренды һәм башҡа ауылдаштарын ҡулға ала. Һорау алғандан һуң 28 ауылдашын атып үлтерәләр. Фашистар өс тәүлек дауамында аяуһыҙ язаға дусар итеп, 1942 йылдың 2 авгусында партизан ҡыҙҙы, энеһе менән, атып үлтерә. Полоцкий районы Жарцы ауылында ерләнгән.

# Мариненко Татьяна Савельевна
## Хәтер

* 1965 йылда Т. С. Мариненко ҡәберенә обелиск ҡуйылған.
* Полоцк ҡалаһында урам һәм Зелёнка урта мәктәбе Татьяна Савельевна Мариненко исемен йөрөтә.
* «П. М. Машеров исемендәге Витебск дәүләт университеты» ВГУ белем биреү учреждениеһының Полоцк колледжы һәм Полоцк 8-се урта мәктәбе эргәһенә бюсы һәм мемориаль таҡтаташ.уйылған.

# Мариненко Татьяна Савельевна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* 1965 йылдың 8 майында Татьяна Савельевна Мариненкоға үлгәндән һуң «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
# Нәсибуллин Рәсим Мөхлис улы

Нәсибуллин Рәсим Мөхлис улы рус. Насибуллин Расим Мухлисович; (15 июнь 1960 йыл) — рәссам, график. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2008). Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы, Рәсәйҙең ЮНЕСКО ҡарамағындағы ижади союзы ағзаһы

# Нәсибуллин Рәсим Мөхлис улы
## Биографияһы

Рәсим Мөхлис улы Нәсибуллин 1960 йылдың 15 июнендә Башҡорт АССР-ының Йәрмәкәй районы Рәтамаҡ ауылында тыуған.
Урта мәктәпте тамамлағандан һуң 1972—1976 йылдарҙа Өфөләге Рәсәй урта художество сәнғәт мәктәбендә уҡый.
Артабан Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтының рәсем сәнғәте бүлексәһенә (хәҙер — Сәнғәт институты филиалы) уҡырға инә һәм уны 1982 йылда тамамлай.
1982 йылдан республика, зона, төбәк һәм Бөтә Рәсәй күргәҙмәләрендә ҡатнаша. Әҫәрҙәре ҡуйылған музейҙар һәм картиналар галереялары: М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы (Өфө), «Марс» заманса сәнғәт үҙәге (Мәскәү), Өфө рәсем сәнғәте галереяһы, РФА Геология һәм файҙалы ҡаҙылмалар музейы (Өфө), «Ҡазан» милли-мәҙәни үҙәге (Ҡазан).
1995 йылдан «Артыш» ижади берекмәһе ағзаһы.
1998 йылдан Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы
33 йылдан артыҡ хәҙерге Өфө дәүләт нефть техник университетының архитектура кафедраһы доценты вазифаһында эшләй.
Хәҙерге ваҡытта Севастополь ҡалаһында йәшәй һәм эшләй

# Нәсибуллин Рәсим Мөхлис улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2008)
# Поеж

Поеж — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Белый Лух йылғаһының уң ярына тамағынан 88 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Поеж
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300312110000016638
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001663
* Бассейн коды — 08.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кирпичников Пётр Иванович

Петр Иванович Кирпичников (1903—1980) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, инженер-техник хеҙмәттәр генерал-майоры (24.01.1944).

# Кирпичников Пётр Иванович
## Биографияһы

1903 йылда Түбәнге Новгород губернаһының Семенов ҡалаһында тыуған.
1918—1921 йылдарҙа «Центропечать» Семенов өйәҙе агентлығы экспедиторы.
1922 йылдан 1928 йыл буйынса Түбәнге Новгород пристандәрендә һәм Ленинград портында йөк ташыусы, Ленинград вагон-төҙөлөш заводында слесарь ярҙамсыһы булып эшләй.
1933 йылда Ф. Энгельс исемендәге Ленинград халыҡ хужалығы институтын тамамлай.
1933 йылдан Ленинград өлкә башҡарма комитеты һәм ҡала советы План комиссияһының иҡтисадсыһы, тау-химия һәм төҙөлөш сәнәғәте төркөмө етәксеһе, сәнәғәт секторы мөдире, рәйес урынбаҫары.
1939 йылдан СССР Госпланының Ленинград һәм Ленинград өлкәһе буйынса вәкиле.
1940 йылдан СССР Госплан рәйесе урынбаҫары, һуғыш осоронда (бер үк ваҡытта) Дәүләт оборона комитетының ҡоралланыу мәсьәләләре буйынса вәкиле урынбаҫары, һуңынан — Госплан оборона сәнәғәте идаралығы начальнигы, оборона продукцияһы сығарыуҙы контролдә тота.
СССР Халыҡ комиссарҙары Советының 1944 йылдың 24 ғинуарындағы 83-сө ҡарары менән Кирпичниковҡа «инженер-техник хеҙмәттәр генерал-майоры» хәрби званиеһы бирелә.
СССР Министрҙар Советының 1946 йылдың 13 майындағы № 1017—419 сс «реактив ҡоралланыу мәсьәләләре» ҡарары менән СССР Министрҙар Советы янында реактив техника буйынса махсус комитет булдырыла. Кирпичников был Комитет ағзаһы итеп тәғәйенләнә. 1947 йылдың 10 майында СССР Министрҙар Советының № 1454—388 ҡарарына ярашлы реактив техника буйынса махсус комитет СССР Министрҙар Советы янындағы Икенсе баш идаралыҡ итеп үҙгәртелә, Кирпичников унда элекке вазифаһында эшен дауам итә.
1949 йылдан халыҡ хужалығы өсөн квалификациялы эшселәр әҙерләү буйынса ойошмаларҙа эшләй, СССР хеҙмәт резервтары Министрлығының коллегия ағзаһы.
1954 йылдан СССР Министрҙар Советы янындағы Хеҙмәт резервтары баш идаралығы начальнигы урынбаҫары, 1959 йылдан РСФСР Министрҙар Советы янындағы производство-техник белем биреү баш идаралығы начальнигы, 1965 йылдан 1970 йылға тиклем — РСФСР Министрҙар Советының профессиональ-техник белем биреү буйынса дәүләт комитеты рәйесе.
1970 йылдың октябренән алып ғүмеренең аҙағына тиклем РСФСР Министрҙар Советы аппараты кәңәшсеһе булып тора.
Урта белемле эшсе кадрҙар әҙерләүгә күсеү менән бәйле, профессиональ-техник белем биреүҙе реформалау процессына; ПТУ-ларҙы йыһазландырыуға һәм уҡыу биналары төҙөүгә ҙур өлөш индерә.
РСФСР Юғары Советының 7-се саҡырылыш депутаты (1967—1971).
1980 йылда вафат була. Новодевичье зыяратында ерләнгән (уч. № 7, 4-се рәт, 10-сы урын).

# Кирпичников Пётр Иванович
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

- Ленин ордены
- I дәрәжә Кутузов ордены (16.09.1945)
- II дәрәжә Кутузов ордены (18.11.1944)
- өс Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (шул иҫәптән 29.05.1944)
- Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
- миҙалдар
# 1739 йыл

II мең йыллыҡ :
XVI быуат — XVII быуат — XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат :
Хронологик таблица :
1739 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1739 MDCCXXXIX |
| Юлиан стилендә | 1738—1739 (12 ғинуардан) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2491—2492 (2 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7247—7248 (12 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5499—5500 ה'תצ"ט — ה'ת"ק |
| Мосолман календары | 1151—1152 |
| Боронғо әрмән календары | 1188 ԹՎ ՌՃՁԸ |
| Ҡытай календары | 4435—4436 戊午—己未 жёлтый конь — жёлтая овца |
| Эфиопа календары | 1731—1732 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 1795—1796 |
| - Шака самват | 1661—1662 |
| - Кали-юга | 4840—4841 |
| Иран календары | 1117—1118 |
1739 йыл — кесаҙна көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
# Сәғитов Абдрахман Бикмөхәмәт улы

Сәғитов Абдрахман Бикмөхәмәт улы (1 ғинуар 1898 йыл — октябрь 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған уҡытыусы, мәғариф һәм йәмәғәт эшмәкәре. Өлкән лейтенант. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1939).

# Сәғитов Абдрахман Бикмөхәмәт улы
## Биографияһы

Абдрахман Бикмөхәмәт улы Сәғитов 1898 йылдың 1 ғинуарында хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Федоровка районы Юлдаш ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Уға 11 йәш тигәндә — атаһы, бер аҙҙан әсәһе үлеп китә, ә ағаһы беренсе донъя һуғышында була. Етем малай Ырымбур яҡтарында хеҙмәтсе, ялсы булып йөрөй, тормоштоң әсеһен-сөсөһөн күреп үҫә.
1917 йылдың майында Абдрахман Сәғитов Ваҡытлы хөкүмәт армияһына алына, Октябрь революцияһынан һуң ҡорал тотоп Ырымбурға ҡайта, шул тирәләге аҡ казактарға ҡаршы һуғыша. 1918 йылдың майында йәш егет ағалы-энеле Кашириндар отрядына ҡушылып, атаман А. И. Дутовҡа ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша һәм данлыҡлы В. К. Блюхер рейдында ауыр юл үтә.
1922 йылда Абдрахман Сәғитов Ырымбур педагогия техникумына уҡырға инә. Йәше 24-тә булһа ла, ул 15-16 йәшлек үҫмерҙәр менән бер парта артына ултырып, тырышып уҡый. Уның тыныс тормошта белем алыуға һыуһауы фән нигеҙҙәрен еңел үҙләштерергә ярҙам итә.
1927 йылда А. Б. Сәғитов Йылайыр кантонына эшкә бара. Кантон халыҡ мәғарифы бүлеге йәш белгесте Темәс терәк мәктәбенә директор һәм уҡытыусы итеп билдәләй. Ул Темәс колхоз йәштәре мәктәбе, һуңынан тулы булмаған урта мәктәп директоры булараҡ, ҙур эштәр атҡара. Мәктәп методик үҙәккә әйләнә.
Темәс мәктәбе эргәһендә емеш-еләк һәм йәшелсә баҡсаһы, малайҙар өсөн оҫтахана, ҡыҙ балалар өсөн тегеү-сигеү түңәрәге булдырыла. Мәктәп директоры ауыл кешеләре араһында наҙанлыҡты бөтөрөү, уларҙы яңы тормош төҙөүселәре итеп тәрбиәләү бу¬йынса күп яҡлы эш алып бара, колхозда бригадир, партия ойош¬маһы сәркәтибе вазифаларын башҡара.
Талантлы педагог, оҫта етәксе булып танылған А. Б.Сәғитов Түбә урта мәктәбе директоры, Баймаҡ район халыҡ мәғарифы бүлеге инспекторы, бүлек мөдире булараҡ, Темәс, Түбә урта мәктәптәренең яңы биналарын төҙөтә, уларҙың уҡытыу-матди базаларын нығытыу буйынса эшлекле саралар күрә.
1939 йылда Абдрахман Бикмөхәмәт улы Сәғитовтың педагогик хеҙмәте юғары баһалана — ул Баймаҡ районы халыҡ мәғарифы хеҙмәткәрҙәренән беренсе булып Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә. Был бүләкте уға М. И. Калинин тапшыра.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, ул, фронтҡа ебәреүҙе һорап, ғариза яҙа. 1942 йылдың мартында ул армия сафына алына, Сәмәрҡәнд ҡалаһында Мәскәүҙән күсерелгән М. В. Фрунзе исемендәге академияның алты айлыҡ курсын тамамлағас, өлкән лейтенант фашист илбаҫарҙарына ҡаршы алышҡа инә. Яугир Кавказ, Донбасс, Киев өсөн барған ауыр һуғыштарҙа ҡатнаша һәм 1943 йылдың октябрендә Мелитополь өсөн барған алышта батырҙарса һәләк була.

# Сәғитов Абдрахман Бикмөхәмәт улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1939)
# Төньяҡ Шудья

Төньяҡ Шудья — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шудья йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Төньяҡ Шудья
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100005270
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100527
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Хора-Юган

Хора-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Куноват йылғаһының һул ярына тамағынан 322 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 5 км.

# Хора-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300022546
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302254
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кыс-Еган

Кыс-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вах йылғаһының уң ярына тамағынан 662 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 205 км.

# Кыс-Еган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200037678
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203767
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2