yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Аҡсәйет ауыл Советы (Тәтешле районы)

Аҡсәйет ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Тәтешле районындағы муниципаль берәмек
Административ үҙәге — Аҡсәйет ауылы.

# Аҡсәйет ауыл Советы (Тәтешле районы)
## Тарихы

Аҡсәйет ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Тәтешле районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

# Аҡсәйет ауыл Советы (Тәтешле районы)
## Билдәле шәхестәре

* Фәтхетдинов Салауат Зәки улы (1960 йыл, 10 ғинуар ) — популяр эстрада йырсыһы, Татарстан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1991), Татарстан Республикаһының халыҡ артисы (1995), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (2005), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2010).
# Түке

Түке — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районындағы ауыл. Түке ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

# Түке
## География

Ауыл Бәжәнә йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 40 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Түке
## Тарих

Түке — бүләр ырыуы башҡорттарының ауылы. XVII быуатта нигеҙләнгән. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Бүләр улусы Мышыға түбәһенә ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Поисево улусы составына керә.
1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы осоронда ауыл халҡы Е. И. Пугачёв яғында әүҙем сығыш яһай.
ХХ быуат башында мәсет, мәктәп, тирмән, икмәк магазины теркәлгән.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составына керә.

# Түке
## Халҡы

1795 йылда ир енесле 160 типтәр (сығышы менән йәнәй ырыуынан), 22 башҡорт; 1859 йылда — 55 башҡорт, 150 типтәр; 1870 йылда — 470 башҡорт; 1902 йылда — 334 башҡорт һәм хәрби званиелы керҙәштәр йәшәй.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1859 | 1870 | 1884 | 1897 | 1906 | 1913 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 | 2008 |
| 352 | 470 | 609 | 576 | 703 | 762 | 737 | 555 | 646 | 480 | 461 | 655 | 573 | 428 | 366 | 397 |

# Түке
## Инфраструктура

Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.

# Түке
## Билдәле шәхестәре

* Ноғман Хәмитов (1790—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
# Ломовка (Теша ҡушылдығы)

Ломовка — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Теша йылғаһының һул ярына тамағынан 95 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Ломовка (Теша ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Теша йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ока ҡушылдыҡтары бассейны Мокша йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010300212110000030656
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003065
* Бассейн коды — 09.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Улоул-Я

Улоул-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нюрум-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Улоул-Я
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300024420
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302442
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Мандельброт күплеге

Мандельброт күплеге — комплекс яҫылығында c күплеге нөктәләр өсөн итерация һаны эҙмә-эҙлелеге $z_{n+1}={z_{n}}^{2}+c$ ҡайҙа $z_{0}=0$ осраша. Йәғни мәҫәлән, шул c күплеге өсөн шул ысын R була, бөтәһе натураль n менән |zₙ|<R тигеҙһеҙлеге үтәп сыға.
Мандельброт күплеге береһе билдәле фракталдан, шулай уҡ төҫлө визуализацияларға арҡала, математикадаң ситенәға.
Беренсе тапҡыр Пьер Фату француз математигы менән үҙенсәлектәрген 1905 йылда. Бенуа Мандельброт профессоры был маҡсатҡа компьютер ҡулланған беренсе кеше менән булған.
# Туҡтаным (күл)

Туҡтаным — Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районындағы күл. Силәбе ҡалаһынан 80 км төньяҡ-төньяҡ-көнсығышта, Хәлит ауыл биләмәһе территорияһында урынлашҡан.

# Туҡтаным (күл)
## Этимологияһы

Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә аңлатыуынса, күлдең атамаһы борон киң таралған башҡорт халҡының ир-ат исеменән килеп сыҡҡан: Тукта, Тукталы, Туктабай, Туктамыш, һүҙҙең тамыры тукта — « аҙаҡҡы булып тыуған» мәғәнәһендә. Үтенеү-исемдәр, ата-әсәнең ғаиләлә артабан бала тыуыуын туҡтатыу теләген сағылдыра.
Икенсе фараз буйынса күл исеме «Туҡтайбыҙ» һүҙенән килеп сыҡҡан, йәнәһе күл янында туҡтаған башҡорттар шулай тип әйткәндәр, һәм исем ваҡыт үтеү менән үҙләшеп киткән.

# Туҡтаным (күл)
## Географияһы

Күлдең көнбайыш ярында Хәлит ауылы, төньяҡ-көнбайышта — Таҡталым станцияһы урынлашҡан.
Географик координаталары: Киңлеге: 55°51′45.15″N (55.862541), оҙонлоғо: 61°46′37.7″E (61.777139).
Һыу өҫтө майҙаны — 4,8 км². Күлдең оҙонлоғо 3 км, киңлеге 2 км, максималь тәрәнлеге-2,6 м, уртаса тәрәнлеге 1,8 м. Һыу күләме — 8,64 млн м³. Күлдең һыуы сөсө, минераллашыуы 200-ҙән 800-гә тиклем мг/л, ҡатылығы — 1,65-тән алып 7,52-гә тиклем мг-экв/л. Күл яуым-төшөм иҫәбенә туҡлана.
Күл соҡоро ер ҡабығы түбәнәйеүҙән барлыҡҡа килгән, йәйкә формаһында. Төньяҡ-көнбайышта һаҙлыҡлы ҡултығы бар. Ташҡын ваҡытында һыу һаҙлыҡлы ер буйынса 4 км көньяҡ-көнсығыштараҡ ятҡан күршеләге Әйҙекүл күленә ағып төшә. Яҡын ятҡан күлдәр: Теләгәнде, Өйәлге, Тәрәнкүл, Әйҙекүл, Көнтыуҙы, Сосновое.
Иондар нисбәте буйынса һыуы гидрокарбонатлы класҡа, магнийлы төркөмгә ҡарай. Төбө тигеҙ, ләм ултырмаһы менән ҡапланған; ярҙары түбән, һөҙәк.
Яр буйын ҡаты үҫемлектәр (күрән, екән, ҡамыш) биләй; үҫемлектәр менән яҡынса 15%-ы ҡапланған.
Күлдә табан балыҡ, сабаҡ, алабуға балыҡтары бар. Халыҡтың яратҡан балыҡ тотоу урыны. Тотороҡһоҙ кислород режимы арҡаһында йыш ҡына балыҡтар тонсоғоп үләләр. Һыу көнкүреш һәм малсылыҡ ҡалдыҡтары, баҫыуҙарҙан аҡҡан һыу менән бысрана. Биогенлы һәм органик мәтдәләрҙең күп булыуы күлдең үҫемлектәр менән ҡапланыуына һәм газ режимының насарайыуына килтерә.

# Туҡтаным (күл)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса күл Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иҫәт йылғаһы Екатеринбург ҡалаһынан Тинес йылғаһы ҡойғанға тиклем (6). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500611111200015844
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 211201584
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Бийск

Бийск (рус. Бийск) — Алтай крайындағы ҡала. Халыҡ һаны буйынса Барнаулдан һуң өлкәлә икенсе урында тора.

# Бийск
## Географияһы

Обь йылғаһы ярында урынлашҡан.

# Бийск
## Иҡтисады

* Бийск олеум заводы
* Эвалар

# Бийск
## Билдәле шәхестәре

* Жданова Елена Александровна (23.10.1980), спортсы. 1995—2005 йылдарҙа күреү буйынса инвалид спортсыларҙың еңел атлетика буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы (1998) һәм атҡаҙанған (2001) спорт мастеры. Инвалидтарҙың бөтә донъя уйындары чемпионы (2003) һәм төрлө кимәлдәге башҡа чемпионаттар еңеүсеһе, призёры һәм рекордсыһы. 2-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры (2002). Өфөнөң 20-се балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе һәм күреү буйынса инвалидтарҙың «Луч» республика спорт-тергеҙеү үҙәге тәрбиәләнеүсеһе.
# Пистек

Пистек — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сол Сунзас йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Пистек
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300212115200008730
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200873
* Бассейн коды — 13.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Мөстәғәлиҙәр

Мөстәғәлиҙәр (ғәр. مستعلي‎), бохра, протоисмәғилиҙәр — Исмәғили мәҙһәб.

# Мөстәғәлиҙәр
## Тарихы

1094—1095 йылдарҙа Фатими хәлифә әл-Мостансир өлкән улы Әбү Мансур Низарҙы түгел, ә кесеһе Әхмәт әл-Мөстәғәлиҙе үҙенең урынына вариҫ итеп тәғәйенләү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Әбү Мансур Низар яҡлылар уны, низариҙар мәҙһәбе ойоштороп, ысын хәлифә тип иғлан итә. Әл-Мөстәғәли яҡлылар мөстәғәлиҙәр мәҙһәбе төҙөгән.
Мөстәғәлиҙәр исмәғилилектең уртаса тармағына әйләнә, Мысыр>ҙа үҙ йәшәр урындарын булдыра. XI быуатта мөстәғәлиҙәрҙең күпселеге Һиндостанға күсенә. Фатимиҙар хәлифәлеге ҡолатылғандан һуң мөстәғәлиҙәрҙең рухи үҙәге Йәмәнгә, ә XVII быуат башында — Һиндостанға күсенә.
# Тунгусла (Бочанка ҡушылдығы)

Тунгусла — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бочанка йылғаһының һул ярына тамағынан 2,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Тунгусла (Бочанка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Есет йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Тура һәм Тавда йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502612111200004186
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200418
* Бассейн коды — 14.01.05.026
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ҡудашева Зөлфиә Иҙрис ҡыҙы

Ҡудашева Зөлфиә Иҙрис ҡыҙы (15 май 1956 йыл) — бейеүсе. Башҡортостан Республикаһының халыҡ (1995), БАССР‑ҙың атҡаҙанған (1989) артисы.

# Ҡудашева Зөлфиә Иҙрис ҡыҙы
## Биографияһы

Зөлфиә Иҙрис ҡыҙы Ҡудашева 1956 йылдың 15 майында Сибай ҡалаһында тыуған.
1971 йылда Сибайҙағы 7-се мәктәптә һигеҙ синыфты бөтөргәндән һуң Өфө ҡалаһының мәктәпкәсә педагогия училищеһына уҡырға инә һәм уны 1974 йылда тамамлай.
1974—1975 йылдарҙа Сибай ҡалаһы балалар баҡсаһында тәрбиәсе булып эшләй.
1975 йылдың авгусында Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһына эшкә килә.
2009 йылда Силәбе мәҙәниәт һәм сәнғәт академияһын тамамлай (педагогы В. И. Панфёров).
1975 йылдан алып (өҙөклөктәр менән) Башҡорт филармонияһының балет артисы, 1978—1980 йылдарҙа Башҡорт дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбле ейеүсеһе.
2012 йылдан башлап Өфөлә Һаулыҡ йәһәтенән мөмкинлектәре сикләнгән балалар һәм үҫмерҙәр өсөн реабилитация үҙәгендә эшләй.
2017 йылдан йырсы Нәзифә Ҡадированың ижад төркөмөндә бейеүсе.

# Ҡудашева Зөлфиә Иҙрис ҡыҙы
## Ижады

Сәнғәлә тыуҙырған бейеүҙәре хислелеге һәм сағыу темперамент менән айырылып торған, характер тыуҙырған бейеүсе. Репертуарында “Батмус менән бейеү”, “Йәшлек вальсы”, “Ҡабырсаҡ”, “Сәскәләр менән бейеү”, “Шаян килен”, шулай уҡ ғәрәп, корея, коряк, ҡалмыҡ, ҡытай, татар һәм башҡа донъя халыҡ бейеүҙәре бар.
“Октомбрия” (Кишинёв), “Октябрьский” (Санкт-Петербург), Мәскәүҙә “Рәсәй”, П.И.Чайковский исемендәге концерт залдарында, Эстрада театры сәхнәһендә сығыш яһай. Ҡарағалпаҡ АССР‑ында (1976) һәм ТАССР‑ҙа (1989) БАССР әҙәбиәте һәм сәнғәте көндәрендә, Сыуаш АССР‑ында БАССР мәҙәниәте көндәрендә (1981), Мәскәүҙә Башҡортостан Республикаһы көндәрендә (1997) ҡатнаша. Гастролдәрҙә булып, Рәсәй һәм сит илдәр (Голландия, Ҡытай, Перу, Сүриә, Финляндия һ.б.) сәхнәләрендә бейей. Бөтә Союз эстрада бейеүе фестивале лауреаты (Кишинёв, 1989).
# Джамна

Джа́мна, Яму́на, Джу́мна (һинд यमुना, yamunā, Ямуна, шулай уҡ һинд जमुना, Джамуна) — Һиндостандағы йылға. Гангтың иң оҙон һәм күп һыулы ҡушылдығы.

# Джамна
## Гидрография

Оҙонлоғо 1376 км, бассейн майҙаны 351 000 км².
Үҙәк Гималай тауҙарының көньяҡ битләүҙәренең Заскар һыртындағы Ямунотри боҙлоғонан (3255 м бейеклектә) ағып төшә.
Һиндостандың Харьяна һәм Уттар-Прадеш штаттары, баш ҡалаһы Нью-Дели, һәм шулай уҡ Матхура һәм Агра ҡалалары буйлап аға. Ямунанагар ҡалаһы тирәһендә көньяҡҡа борола һәм Һинд-Ганг тигеҙлегенә сыға. Аллаһабад ҡалаһында Ганг йылғаһына ҡоя.
Төп ҡушылдыҡтары: Тонс, Чамбал, Бетва, Синд һәм Кен.
Инештән 5 км алыҫлыҡта изге урындарға сәфәр ҡылыусы индуистарҙың популяр урыны Ямунотри һәм Калси ҡасабалары урынлашҡан, бында эҫе һыу сығанағы (90 °C), ғибәҙәтханалар һәм төрбә бар.
# Оло Кийзак

Оло Кийзак — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының һул ярына тамағынан 650 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Оло Кийзак
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300212115200008167
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200816
* Бассейн коды — 13.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Гнейс

Гнейс (от нем. Gneis) — кварц, шпат һәм слюданан торған тау тоҡомо; метаморфик тау тоҡомо; күләмле, ғәҙәттә, гранитоид составлы, буй-буй кристаллы сланец. Ҡатнашмалары булараҡ, гранаттар, дистен һ.б. осорай. Магматик (ортогнейстар тип атылыусы вулканик) һәм ултырма (парагнейстар) тоҡомдарынан ныҡ (тирән) метоморфизмы нәтижәһендә барлыҡҡа килә. Тығыҙлыгы 2650-2870 кг/м³, көпшәклелеге 0,5-3,0 %. Кембрийғаса боронғо комплекстларда йыш осорай. Ер тарихында гнейс хасил булыу процессы 2,5 млрд. йылдар элек булған. 2,7-3,1 млрд. йыл элек хасил булған, гранат ҡатнаш эндербит-гнейслар, пироксен-плагиоклаз, амфибол-пироксен-платоклас гнейслар, биотит-амфибол плато-гнейстар осорай. Гнейстарга, мәҫәлән, һелтеләләренә, һирәк осорай торған элементтарҙың (Ta, Nb, Be һ.б.) ҙур мәғдән сығанаҡтары тура килә. Гнейс тоҡомдар, башлыса, ваҡланған таш, бут ташы алыуҙа һәм тышлау ташы булараҡ ҡулланыла.
# Молюд-Вож

Молюд-Вож — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Молюд-Мусюр-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Молюд-Вож
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000067265
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006726
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Һағыҙаҡтар

Һағыҙаҡ — ярыҡанатлылар ғаиләһенә кергән буй-буй һыҙатлы, ҡара төҫтөге саға торған бөжәктәр; осоусы ҡорттар.
Тыраж, тараш, һары һағыҙаҡ (лат. Vespa, (рус. Шершни ) — ярыҡанатлылар ғаиләһенә кергән буй-буй һыҙатлы, ҡара төҫтөге саға торған бөжәктәр;осоусы ҡорттар; ҡараһыу йәки һарғылт төҫтәге ярыҡанатлы, саға торған эре бөжәк; оҙонлоғо 26-30 мм самаһы, бал ҡорттарына ныҡ зыян килтерә ; Европала һәм Себерҙә йәшәй, һоро ҡағыҙ һымаҡ матдәнән оя яһай, саға, сағыуы кешеләр, бигерәк тә балалар өсөн ҡурҡыныслы була торған эре һағыҙаҡ.
20-гә яҡын төрө билдәле, киң таралғандар; Рәсәйҙә 5—7 төрө йәшәй. Ояһы шар һымаҡ формала, диаметры 25 см тирәһе, ағас ҡыуышлыҡтарында, сыйырсыҡ ояларында, ағас ҡоролмаларҙа оя ҡора. Ояны ҙур һағаҙаҡтар ҡағыҙға оҡшаған материалдан яһайҙар. Был материал ҡайындың йәш ботаҡтарынан кимереп әҙерләнә. Ҡыш сыҡҡан аталанган инә зат үҙе тыуған оянан файҙалана йәки яңыһын төҙөй. Башта ул яңы ояның стенаһын «ҡағыҙ» менән тышлай, унан һуң аҫҡа ҡарап торған күзәнәкләрҙән кәрәҙ яһай. Ғаилә ҙурайғас, беренсе кәрәҙгә икенсеһе эленә һәм шулай дауам итә. Эре ояларҙа 6 ҡатҡа ҡәҙәр кәрәҙ була, был ояның диаметры ярты метрга етергә мөмкин. Ата заттар августта күренә башлай һәм ҡушылғаннан һуң тиҙ генә үләләр. Етлеккән ҙур һағаҙаҡтар төрлө аҙыҡ менән туҡлана. Личинкаларын туйындырыу өсөн инә ҙур һағаҙаҡтар һәм эшсе божандар эре себендәрҙе, бал ҡорттарын, һирәк кенә яңғыҙ ҡырағай умарталарҙы тоталар. Умарталыҡтар янына урынашып, умартасылыҡҡа һиҙелерлек зыян килтерергә мөмкиндәр. Ҙур һағаҙаҡ уғы кеше өсөн ҡурҡыныс.
# Хяный-Кикя

Хяный-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Акыль-Чор йылғаһының һул ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Хяный-Кикя
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300064980
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306498
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Сарайка

Сарайка — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сылвица йылғаһының уң ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Сарайка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100712111100011047
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101104
* Бассейн коды — 10.01.01.007
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Торонтайыш ауыл Советы (Әлшәй районы)

Торонтайыш ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Әлшәй районы муниципаль районындағы административ-территориаль һәм муниципаль берәмек.
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статустары һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Дозморка

Дозморка — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шежамка йылғаһының уң ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Дозморка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000022897
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002289
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Оло Юшатыр (йылға)

Оло Юшатыр — йылға, Һайылмыш йылғаһының (Һаҡмар йылғаһы бассейны) уң ҡушылдығы. Күмертау ҡалаһы составындағы Маяҡ ауылынан төньяҡҡа табан 2 км алыҫлыҡта башлана. Башҡортостан Республикаһының Көйөргәҙе районы, Ырымбур өлкәһе буйлап төньяҡ-көнсығыштан көньяҡ-көнбайышҡа ҡарай аға һәм Һайылмышҡа (тамағынан 55 км алыҫлыҡта) ҡоя. Оҙонлоғо 92 км, бассейн майҙаны 3393 кв.км. Ҡатнаш, башлыса, ҡар һыуы менән туйына. Тамағында уртаса йыллыҡ һыу сығымы 13,7 куб/с. Бассейн өҫтө убалы, тәпәш ҡалдыҡ тауҙар бар. Ландшафы йыуылған һәм типик ҡара тупраҡтағы төрлө үләнле-ҡыяҡлы далаларҙан тора; һөҙәк һыу айырғыстарҙа ҡайын сауҡалыҡтары осрай. Бассейндың күп өлөшө һөрөлгән. Йылғала 2 быуа төҙөлгән. Башҡортостан территорияһындағы ҡушылдыҡтары: уң — Ҡунаҡбай, Ҡаҙлайыр, Оло Көйөргәҙе; һул — Ҡуяныш, Туғыҙтимер, Кесе Юшатыр һ. б.
# Гафний

| 72 | Гафний |
| Hf178,49 ||
| 4f¹⁴5d²6s² ||
Гафний (лат. Hafnium, Hf) — Менделеевтың периодик таблицаһының 6-сы осор, 4-се төркөм элементы. Тәртип номеры — 72.
Ябай матдә — ауыр, ҡыйынлыҡ менән иреүсән көмөшһыу-аҡ металл. Гафнийҙың ике модификацияһы бар.

# Гафний
## Символы

Гафний элементының символы — Hf (Гафний тип уҡыла).

# Гафний
## Асылыу тарихы һәм атаманың килеп сығышы

Гафнийҙы башта һирәк ер элементтары араһынан эҙләйҙәр. Дания физик-теоретигы Нильс Борҙың квант-механикаһы нигеҙендә иҫәптәре буйынса һирәк ер элементтарының һуңғыһы 71-се элемент булып тороуы асыҡланғас ҡына гафний элементы — цирконий аналогы икәне аңлашыла.
Н. Бор һығымтаһына нигеҙләнеп, 1923 йылда Дирк Костер һәм Дьёрдь де Хевеши рентгеноспектраль ысул буйынса норвег һәм гренланд циркондарын анализлайҙар. Был тәжриәбәләр нигеҙендә улар 72-се элемент асылыу тураһында иғлан итә һәм уға ҡала хҡрмәтенә гафний тигән исем бирә (лат. Hafnia — Копенгагендың латинса исеме). 1949 йылда элементтың «гафний» исеме Халыҡ-ара комиссия тарафынан раҫлана.

# Гафний
## Асылыу тарихы һәм атаманың килеп сығышы
### Донъя ресурстарында — гафний

2007 йылда 99%-лы гафний хаҡы килограмы өсөн уртаса алғанда $780 тәшкил итә (infogeo.ru мәғлүмәттәре буйынса)
Гафнийҙың бөтә донъя ресурстарын гафний ике окисенә күсереп иҫәпләгәндә, 1 миллион тоннанан бер ни тиклем артып китә. Был ресурстарҙы бүлеү структураһы яҡынса түбәндәгесә күренә:
* Австралия — 630 мең тоннанан ашыу,
* КАР — 287 мең тонна тиерлек,
* АҠШ — 105 мең тоннанан саҡ ҡына ашыу ,
* Һиндостан — 70 мең тонна самаһы,
* Бразилия — 9,88 мең тонна.
# Цхмориси күпере

Цхмориси күпере — Грузияла Аджарияның Кеда муниципалитетындағы Цхмориси ауылынан алыҫ түгел урынлашҡан Аджарисцкали йылғаһы аша урта быуат таш күпере.

# Цхмориси күпере
## Тасуирламаһы

Цхмориси күпере 1895 йылда ташҡындан емерелә. Бөгөн күперҙең терәге йылғаның һул яғында урынлашҡан.
# Ассам теле

Википедияла
ассам телендә бүлек бар
Ассам теле (үҙ атамаһы অসমিয়া [асамия]) — индо-европа ғаиләһенең индо-арян төркөмө теле. Һиндостандың төньяҡ-көнсығышындағы Ассам штатында һәм күрше дәүләттәрҙә йәшәгән яҡынса 15 миллион кешегә туған теле. Ҡулайлаштырылған бенгал алфавиты нигеҙендә яҙыла.
Ассам теле бенгаль теле һәм ория теленә яҡын. Өс тел дә Пракриттың көнсығыш диалекты Магадханан килеп сыҡҡан. Ассам телендә һаҡланып ҡалған иң боронғо төргәктәр XIV быуатҡа, батша Дурлабнараян хакимлығына ҡарай. Ассам теленә ул йәшәгән осорҙа тибет-бурман һәм австроазиатик телдәр ҙур йоғонто яһай.

# Ассам теле
## Фонология

Ассам фонетик системаһы һигеҙ һуҙынҡынан, ун дифтонгтан, егерме бер тартынҡынан тора.
Һуҙынҡы :
| | Алғы рәт | Алғы рәт | Урта рәт | Урта рәт | Артҡы рәт | Артҡы рәт |
| | МФА | Яҙыу | МФА | Яҙыу | МФА | Яҙыу |
| Үрге күтәрелеш | i | ই/ঈ | | | u | উ/ঊ |
| Баҫылмаған өҫкө күтәрелеш | | | | | ʊ | ও |
| Урта-үрге күтәрелеш | e | এ' | | | o | অ' |
| Урта-түбәнге күтәрелеш | ɛ | এ | | | ɔ | অ |
| Түбәнге күтәрелеш | | | a | আ | | |