yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Кармалка

Кармалка — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сульмашка йылғаһының һул ярына тамағынан 7,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Кармалка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201612111100025711
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102571
* Бассейн коды — 10.01.02.016
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Пошнарка

Пошнарка — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сура йылғаһының уң ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Пошнарка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500412110000040407
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004040
* Бассейн коды — 08.01.05.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Метехи күпере

Метехи күпере (груз.მეტეხის ხიდი) — Тбилисиҙа Кура йылғаһы аша күпер, Иҫке Тбилиси һәм Метехиның тарихи райондарын тоташтыра. Ҡаланың иң боронғо кисеүе.

# Метехи күпере
## Урынлашыуы

Күпер Вахтанг Горгасали майҙаны менән Европа майҙанын тоташтыра.
Күпер менән йәнәш Метехи ғибәҙәтханаһы, Рике паркы, батша Вахтанг Горгасали.һәйкәле урынлашҡан.
Ағымдың өҫ яғында Тыныслыҡ күпере, түбәнерәк — 300 арагвинец күпере урынлашҡан (Ортачаль ГЭС буйлап).

# Метехи күпере
## Исеме

Күперҙең атамаһы Метехи районының исеме менән бәйле

# Метехи күпере
## Тарихы

Был урындағы күсеү Тбилисиға нигеҙ һалған ваҡыттан алып бар. Тбилиси тураһында яҙма сығанаҡтарҙа телгә алына, Вахушти Багратиониҙың Тбилисиҙың беренсе планында күрһәтелгән (1735).
Оҙаҡ ваҡыт был күпер йылға аша ҡалала берҙән-бер күпер булған. Стратегик мөһим объект булараҡ, Метехи күпере хәрби бәрелештәр ваҡытында ҡораллы көрәш объекты була һәм күп тапҡыр баҫҡынсылар менән дә, шулай уҡ ҡаланы һаҡлаусылар тарафынан да емерелә. Батша Баграт ваҡытында ғәрәптәрҙе ҡыуғанда ла, Йәлил-әд-Дин баҫып алғанда ла, 1795 йылда Мөхәммәт Шаһтың фарсы баҫып алыуында ла шулай була. Күперҙе төҙөгәндә ағасты ҡулланыу был йәһәттән был хәлде билдәләй, сөнки уны кәрәк булһа һүтеп алыуы ла һәм емерелһә тергеҙеүе лә еңел була. Был бейек яр терәктәрендә торған бер тороҡло күпер була.
Күпер янындағы территорияла сауҙа һәм келәт биналары төҙөлә, бында Константин һәм Елена сиркәүе, шиит Шаһ-Ғәббәс мәсете (1522 йылда Тбилисиҙы иран шаһы Исмәғил баҫып алғанда төҙөлә)
Сираттағы тапҡыр 1797 йылда тергеҙелгән күпер 1805 йылда ташҡын йылға арҡаһында емерелә. Кисеүҙе тергеҙгәндә йәнәш ике күпер — Метехи һәм Авлабар күперҙәре төҙөлә
1821 йылда Авлабар күпере инженер М.Г. Дестрем проекты буйынса яңынан төҙөлә. Күпер бер тороҡло таш терәктәрҙә 27,7 м тороҡ менән ағас аркалы була.
1870 йылда Метехи һәм Авлабар күперҙәре инженерҙар Ордиша һәм Заземан проекты буйынса металдан яңынан төҙөлә.
1950—1951 йылдарҙа ике иҫке күпер урынына бер яңы тимер бетон күпер төҙөлә (Вахтанг Горгасали, инженер Г. Чомахидзе, архитектор С. Демчинели). Күпергә инеү урынындағы дөйөм төҙөлөшкә диссонанс биреп торған ике пар бейек обелиск һуңғараҡ алып ташлана.
Яңы күперҙе төҙөгәндә күпергә йәнәш биләмәләге тарихи ҡоролма юҡҡа сыға ( Зубалашвили карауан-һарайы һәм Тбилиси шиит мәсете). Һуңғы ваҡыттарҙа ҡала властары Иҫке Тбилисиҙың был тарихи өлөшөн тергеҙеү тураһында иғлан итә.
2010 йылда күпер менән йәнәш Кураның һул ярында Рике паркын ойошторалар.

# Метехи күпере
## Конструкцияһы

Күпер ике тороҡло аркалы. Яр буйында үтеп йөрөү урыны уң ярҙан булғанға күрә, күпер симметриялы түгел, йылға үҙәнен 43 метрлы арка ҡаплай, ә уң ярҙа юл үткәргес төҙөлә, уның тороғо (25,6 м) тимер бетон йыйынтыҡ менән ҡапланған.
Күпер автотранспорт өсөн дә, йәйәүлеләр өсөн дә тәғәйенләнгән. Автотранспорт хәрәкәте өсөн үтеп йөрөү урыны 6 һыҙатты үҙ эсенә ала. Яндауыр ҡоймалары суйындан, терәктәрҙә таш парапет менән тамамлана.
* Ағас Метехи күпере
* Авлабар күпере
* Күпер яндауырҙары һәм Метехи сиркәүе
# Романовка (Өфө)

Романовка — Өфө ҡалаһының Дим районы ауылы (2004 йылда алып).
Ауылға 1799 йылда Өфө өйəҙендə Романовскийҙарҙың алпауыт крəҫтиəндəре Анненский бəлəкəй ауылы булараҡ нигеҙ һалған. 1865 йылда 15 йортта 876 кеше йəшəгəн. Игенселек менән шөғөллəнгəндəр. 20 быуат башында Романовка ауылы булараҡ теркəлгəн. Халҡы: 1906 йылда — 99 кеше; 1920 йылда — 166; 1939 йылда — 170; 1959 йылда — 243; 1989 йылда — 167; 2002 йылда — 111 кеше. 1980 йылға тиклем — Өфө районының Авдон ауыл советы, 1980 йылдан — Өфө районының Жуков ауыл советы составында була.
2004 йылдан алып — Өфө ҡалаһы составында (Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендә ҡабул иткән 125-з һанлы (06.11.2007 редакцияһы) «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда үҙгәрештәр, Башҡортостан Республикаһының муниципаль берәмектәрен үҙгәртеп ҡороу һәм сиктәрен үҙгәртеү» тураһында законы (Башҡортостан Республикаһының дәүләт йыйылышы — Ҡоролтай — 16.12.2004 ҡабул иткән)) Закондың 46-сы пункты .. бирелгән схематик картаға ярашлы, Өфө районы Жуков ауыл советының Романовка ауылын Өфө ҡалаһының Дим районы биләмәһе составына тапшырып, Өфө районының Жуков ауыл советы, Өфө районы, Өфө ҡалаһы, Өфө ҡалаһы Дим районы сиктәрен үҙгәртергә…
Почта индексы — 450014, окато коды — 80401365001

# Романовка (Өфө)
## Урамдары

* Кустарев урамы
* Йылға урамы
* Ольховый урамы
* Чайная урамы
# Романтизм

Романтизм — XIX быуаттағы Европалағы мәҙәни ағым.

# Романтизм
## Сифаттары

* Тәбиғилек
* Халыҡсанлыҡ
Был сәнғәт буйынса тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып Википедия проектына ярҙам итә алаһығыҙ.
# Һәүәҙе

Һәүәҙе (урыҫ. Хауазе) — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Ишембай районындағы тау. Туристар өсөн иҫтәлекле урын. Маҡар ауылы эргәһендә, Маҡар — Ҡолғона юлында урынлашҡан (Р316-сы участка). 1-се һәм 3-сө километрҙар араһында туристар өсөн иҫтәлекле урындар — Салауат Юлаев мәмерйәһе, Кәлим осҡан ҡаяһы, тап шул урында Һикәҙе йылғаһы карст ҡатламынан урғылып сыға ла, йәй етһә, ер аҫтына кире инеп китә. Ошо ҡаяға ҡапма-ҡаршы ғына Күк-Ҡарауыҡ шарлауығы шарлап ағып ята. Был шарлауыҡ яҙын мул һыуҙарын тирә-йүнгә 10-15 метрға тиклем атып аға. Ошо тирәлә үк Ҡыҙылташ әрәмәлеге урынлашҡан.
Һәүәҙенең төньяҡ итәгенән Һыуалған йылғаһы аға, йылға ярынан ғына урман юлы үтә. Ә көнбайыш битләүенән Һикәҙе йылғаһы аға.

# Һәүәҙе
## Исеме

Тауҙың атамаһы буйынса бер нисә фараз бар. Тау, башлыса, онталырға торған һәүерташтарҙан тора, шуға ла урындағы халыҡ, һәүерташ (тимгелләнеп, ҡатланып онталырға торған мурт таш) һүҙенән алынған, тип иҫәпләй. Тауҙың яҙ башында уҡ ҡарҙан әрселә башлауын иҫәпкә алып, уның атамаһын һәүер һүҙе менән дә бәйләйҙәр (ҡояш календары буйынса икенсе айҙың ғәрәпсә исеме).

# Һәүәҙе
## Топографик картаһы

Лист карты N-40-89. Масштаб: 1 : 100 000. Состояние местности на 1983 год. Издание 1985 г. Картаға яҙылмаған.
# Ҡайбышев Вадим Тимерйән улы

Ҡайбышев Вадим Тимерйән улы (16 июль 1960 йыл) — ғалим-хәрби табип, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина хеҙмәте полковнигы (2000). Медицина фәндәре докторы (2007), профессор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2000).

# Ҡайбышев Вадим Тимерйән улы
## Биографияһы

Ҡайбышев Вадим Тимерйән улы 1960 йылдың 16 июлендә Башҡорт АССР‑ының Мишкә районы Уръяҙы ауылында тыуған. 1984 йылда Куйбышев медицина институтының хәрби-медицина факультетын дауалау-профилактика эше һөнәре буйынса тамамлай. Диплом алғандан һуң 1984—2009 йылдарҙа Ҡораллы көстәр сафында хеҙмәт итә: ГДР‐ҙа Совет ғәскәрҙәре төркөмөндә полк медицина пункты һәм медицина хеҙмәте начальнигы, 1989 йылдан алып Волга буйы хәрби округының санитария‐эпидемиология отряды начальнигы булып эшләй. Запастағы медицина хеҙмәте полковнигы.
1992 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институты һәм Башҡорт дәүләт медицина университетында уҡыта, 1997 йылдан уҡыу буйынса кафедра начальнигы, 2010 йылдан һаулыҡ һаҡлауҙың мобилизацион әҙерләү һәм һәләкәттәр медицинаһы кафедраһы мөдире. «Стратегия и принципы управления психосоциальными факторами профессионального риска врачей» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.

# Ҡайбышев Вадим Тимерйән улы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Ҡайбышев Вадим Тимерйән улының фәнни эшмәкәрлеге Башҡортостан Республикаһында һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәрҙәренең һөнәри ауырыуҙарын, тормош сифатын, һаулыҡ торошон, хеҙмәттең психосоциаль факторҙарын өйрәнеүгә арналған. Ул 80‑дән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 1 уйлап табыу авторы.

# Ҡайбышев Вадим Тимерйән улы
## Хеҙмәттәре

* Медико‐психологическое сопровождение лиц экстремальных профессий. Өфө, 2011 (авторҙаш)

# Ҡайбышев Вадим Тимерйән улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2000);
«СССР-ҙың ҡораллы көстәренә 70 йыл» миҙалы;
1,2,3 дәрәжә «Хәрби хеҙмәттә ҡаҙаныштары өсөн» миҙалдары.
# Күк балыҡ

?Күк балыҡ :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Класс: | Ҡылыс һыртлылар |
| Отряд: | Карпообразные |
| Ғаилә: | Карп һымаҡтар |
| Ырыу: | Күк балыҡтар |
| Төр: | Күк балыҡ |
Латинса исеме :
Alburnus alburnus Linnaeus, 1758 :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 163663 NCBI 54556 |
Күк балыҡ, ялтырса, бәшкәләй, бәшкәләк, аҡ сабаҡ (лат. Alburnus alburnus, рус. Уклейка) — киң таралған карптар ғаиләһендәге балыҡ.

# Күк балыҡ
## Ҡылыҡһырлама

Саҡ ҡына йәшкелт күгелйем. Ҡабырғалары менән ҡорһағы һарғылт аҡ. Түш йөҙгөстәре һарғылтыраҡ.Башҡа яғы буҙ төҫтә. Башы ослайған, ауыҙы өҫкә күтәрелгән, арт юл ҡанаты аҡ төҫтә. Ҡөйроғо бик йоҡа, үтә күренеп тора. Ҙурлығы 30 см-ғаса.

# Күк балыҡ
## Таралышы

Азов диңгеҙе, Балтик диңгеҙе, Ҡара диңгеҙ бассейыны йылғаларында, Каспий диңгеҙенең төньяҡ өлөшө йылғаларында һәм Аҡ диңгеҙҙең ярҙары буйлап үрсей. Шулай уҡ Рәсәйҙең Европа өлөшө йылғаларында осрай.

# Күк балыҡ
## Йәшәү рәүеше

Күлдәрҙә, йылғаларҙа, һыу һаҡлағыстарҙа, шулай йылға тамаҡтарында төҙлөраҡ булған ерҙәрҙә лә йәшәй. Күмәкләп йөрөйҙәр. Һыуҙың өҫкө ҡатламын үҙ итә. Планктон менән туҡлана. Шулай уҡ һыу өҫтөнә ҡолап төшкә ваҡ бөжәктәр һәм сәскә һеркәһе менән дә туҡлана.
Ыуылдырығын май аҙаҡтарынан июль башынаса сәсә.

# Күк балыҡ
## Файҙаланыу

Кәсепселек (промысла) өсөн ҡулланылмай. Башҡа ваҡ балыҡтар булмағанда, эрерәк балыҡтарҙы ылыҡтырыу өсөн әҙерәк файҙаланалар.
# Юлмөхәмәтов Миндибай Бәхтиәр улы

Юлмөхәмәтов Миндибай Бәхтиәр улы (рус. Юлмухаметов Миндибай Бахтиярович; 15 май 1947 йыл) — ғалим-педагог, мәғариф эшмәкәре. 1987—2007 йылдарҙа Башҡортостандың мәғариф министры урынбаҫары. Педагогия фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре, Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре.

# Юлмөхәмәтов Миндибай Бәхтиәр улы
## Биографияһы

Миндибай Бәхтиәр улы Юлмөхәмәтов 1947 йылдың 15 майында Башҡорт АССР-ы Учалы районы Ильинка ауылында эшсе ғаиләһендә тыуған.
1966 йылда урта мәктәпте тамамлағандан һуң, ул Башҡорт дәүләт университетының филология факультетына уҡырға инә. БДУ-ла Радищев исемендәге стипендия алып уҡый, уны ҡыҙыл дипломға тамамлай.
1971 йылда Иманғол урта мәктәбендә башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй. Артабан Ҡунаҡбай урта мәктәбе директоры итеп тәғәйенләйҙәр.
1986 йылда Миндибай Бәхтиәр улы Юлмөхәмәтов Башҡортостан уҡытыусылар белемен камиллаштырыу институтының туған телдәр кабинеты мөдире итеп алына. Бында ул республика мәктәптәрендә туған тел һәм әҙәбиәт уҡытыу методтарын һәм алымдарын камиллаштырыу буйынса әүҙем эшләй, туған телдәр уҡытыуҙы яҡшыртыу программаһын төҙөй, имтихан билеттары һәм башҡа ҡулланмалар әҙерләй.
1987 йылда Башҡортостан Халыҡ мәғарифы министрлығына мәктәптәр инспекторы итеп тәғәйенләнә һәм шул уҡ йылда мәғариф министры урынбаҫары вазифаһына күсерелә.
1988—2005 йылдарҙа Мәғариф министрлығының аттестация комиссияһы рәйесе.
1988 йылдан «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналының мөхәрриәт ағзаһы.
2007 йылдан Башҡортостан Республикаһы ғилми-методик уҡытыу үҙәгенең директор урынбаҫары.

# Юлмөхәмәтов Миндибай Бәхтиәр улы
## Дәреслектәре һәм уҡытыу программалары

Миндибай Бәхтиәр улы Юлмөхәмәтов — мәғариф министрлығында эшләгән йылдарҙа дәреслектәр, методик ҡулланмалар яҙыуҙа һәм баҫтырып сығарыуҙа әүҙем ҡатнашҡан авторҙарҙың береһе. Уның авторҙашлығында:
* «Синыфтан тыш уҡыу китабы», 5-се синыф өсөн;
* «Синыфтан тыш уҡыу китабы», 6-сы синыф өсөн;
* «Балалар баҡсалары өсөн башҡорт теле буйынса программа»;
* «Йәйғор» уҡыу китабы;
* «Тормош һабаҡтары» исемле яңы предметтың һәр синыф өсөн программаһы һәм дәреслектәре;
* Примерная образовательная программа по предмету «Башкирская литература» для 5-11 классов общеобразовательных организаций с родным (башкирским) языком обучения" (автор: Юлмухаметов Миндибай Бахтиярович)

# Юлмөхәмәтов Миндибай Бәхтиәр улы
## Ғилми-тикшеренеү эштәре

1997 йылда Мәскәүҙә «Башҡорт мәктәбенең V—IX синыфтарында туған тел һәм әҙәбиәт дәрестәре араһындағы үҙ-ара бәйләнештәрҙе тормошҡа ашырыу» темаһына диссертация яҙа һәм уны уңышлы яҡлай.

# Юлмөхәмәтов Миндибай Бәхтиәр улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре,
* Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре,
# Немич

Немич — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кеум йылғаһының уң ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 76 км.

# Немич
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010700112115300015061
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301506
* Бассейн коды — 14.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Мүк һаҙлығы (Краснокама районы)

Николо-Берёзовка ауылы янында Мүк һаҙлығы (рус. Болото Моховое в окрестностях села Николо-Березовка) — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Краснокама районы биләмәһендә урынлашҡан ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы (2009). Һаҡлау зонаһының майҙаны — 13 гектар.

# Мүк һаҙлығы (Краснокама районы)
## Тасуирламаһы

Танышһаҙ һаҙлығы Башҡортостан Республикаһы Краснокама районы хәҙер юҡҡа сыҡҡан Майлы Морон ауылынан көнсығышҡа табан 1 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2009 йылдың 7 июлендәге «Республика әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡылары тураһында» 259-сы ҡарарына ярашлы Николо-Берёзовка ауылы янында Мүк һаҙлығы ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы статусына эйә була.
# Нюзан-Я

Нюзан-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Пупу-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Нюзан-Я
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300027421
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302742
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Иҫке Чат

Иҫке Чат (Иҫке Сат, Ҡажмаҡты Чат; рус. Старый Чад) — Пермь крайының Барҙы районындағы башҡорт ауылы, Барҙа ауыл биләмәһенә керә. Почта индексы — 618150, ОКАТО коды — 57204807003.
Ауыл район үҙәге Барҙы ауылынан яҡынса 10 км көнбайыштараҡ урынлашҡан.

# Иҫке Чат
## Халыҡ һаны

2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 131 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 63 ир һәм 68 ҡатын-ҡыҙ.
2005 йылда ауылда 195 кеше йәшәгән.

# Иҫке Чат
## Тарихы

Тарихи сығанаҡтарҙа ауыл Үрге Ҡажмаҡты тип тә исемленә.
Профессор Ә.З.Әсфәндиәров фекеренсә Иҫке Чат ауылын Барҙы ауылынан сығыусылар нигеҙләгәндәр. Ауылға шулай уҡ башҡа ауылдарҙан да күсеп килеүселәр булған. Мәҫәлән, Ә.З.Әсфәндиәров 1834 йылғы VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып баҫтырған ауылда йәшәүселәр исемлегендә Удик (Елпачиха), Усть-Тунтор , Ҡуян ауылдары вәкилдәре лә бар.
1834 йылғы VIII ревизия мәғлүмәттәрендә ауыл «әҙ йортло» тип билдәләнгән. Ул йылда ауылда 39 ир һәм 26 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән.
1859 йылғы ревизия ваҡытында ауылдың 55 йортонда 118 ир-ат һәм 110 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән.
Шулай уҡ тарихи сығанаҡтарҙа ауылда йәшәүселәрҙең хужалығы тураһында ла мәғлүмәттәр һаҡланған. Мәҫәлән, 1842 йылда ауылдың 12 йортонда 20 ат һәм 80 һыйыр иҫәпкә алынған. Ул йылда ауыл халҡы бөтәһе 600 бот икмәк сәскән.
1850 йылда ауылда мосолман мәктәбе эшләп килгән, 1868 йылда был мәктәптә 20 малай һәм 15 ҡыҙ белем алған.
Профессор Ә. З. Әсфәндиәров 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған:
* Башкиры д. Верхне-Казмакты (Старый Чат) по VIII ревизии 1834 г.
* Габидулла Солтанбаков 42 лет, причислен из д. Барда в 1831 г., сыновья Хамидулла 19, Хайрулла 12, Мухаметхафиз 8, Шарафутдин 2 лет.
* Ибатулла Абдулхаиров 36 лет, причислен из д. Барда в 1831 г., сын Гибадулла 8 лет.
* Хамидулла Ахтямов 28 лет, причислен из д. Барда в 1831 г., брат Ибатулла 26, сын Гизатулла 3 лет.
* Габдулмазит Сайфулмулюков 27 лет, причислен из д. Барда в 1831 г., сыновья Габдулкамал 4, Габдулхаким 6 месяцев.
* Гилязитдин Мукминов 39 лет, причислен из д. Усть-Тунторово, шурин Мавхутдин Шамсутдинов 7 лет.
* Зайнутдин Шарафкулов 28 лет, причислен из д. Елпачиха в 1822 г., сыновья Гайнулла 5, Мухаметхафиз 6 месяцев.
* Мухамадий Габсалямов 41 года, причислен из д. Барда в 1831 г., сыновья Давлетша 12, Камалитдин 4, Шарафитдин 6 месяцев.
* Калимулла Сайфуллин 31 года, причислен из д. Барда в 1831 г., сыновья Мухамитдин Мушараф 12, Мухаметзариф 6, Мухаметгалий 4, Фазлиахмат 6 месяцев.
* Залялитдин Шамсутдинов 28 лет, причислен из д. Барда в 1831 г.
* Гайнулла Нигматуллин 40 лет, причислен из д. Барда в 1831 г., сыновья Мухаметзариф 10, Мухаметфазыл 1,5 года.
* Сафиулла Султанбаков 40 лет, причислен из д. Барда в 1833 г., сыновья Давлятша 13, Ахматша 11, Замалитдин 10, Мухаметсадык 1,5 года.
* Мухаматша Тимирбаев 43 лет, причислен из д. Кояново в 1833 г., сыновья Гиниятулла 12, Давлятша 3 лет.
* Всего в д. Верхне-Казмакты мужского пола 39, женского — 26 душ.

# Иҫке Чат
## Климат

Климаты — уртаса континенталь. Ҡыш һыуыҡ һәм буранлы, ҡар ҡатламы берәр метрҙан артып китә ала. Яуым-төшөм күләменең күпселек өлөшө июнь-август айҙарына тура килә.
# Кесе Адакъю

Кесе Адакъю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Уса йылғаһының уң ярына тамағынан 174 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.

# Кесе Адакъю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000070135
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103007013
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Четверть Виска

Четверть Виска — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мосеевский Выжлец йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Четверть Виска
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000212103000049880
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004988
* Бассейн коды — 03.03.00.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сима (Кубена ҡушылдығы)

Сима — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кубена йылғаһының һул ярына тамағынан 133 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 53 км.

# Сима (Кубена ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100112103000005832
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000583
* Бассейн коды — 03.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Солда (Вага ҡушылдығы)

Солда — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вага йылғаһының һул ярына тамағынан 309 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Солда (Вага ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000029398
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002939
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0