yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Мәрҙәнов Рөстәм Хәбиб улы

Мәрҙәнов Рөстәм Хәбиб улы (9 май 1964 йыл) — дәүләт һәм банк системаһы эшмәкәре, ғалим-иҡтисадсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2015—2018 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Рәйесе. Башҡортостан Республикаһының 4-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1992). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (2004). Дуҫлыҡ (2011), «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2015) һәм Салауат Юлаев (2018) ордендары кавалеры.

# Мәрҙәнов Рөстәм Хәбиб улы
## Биографияһы

Рөстәм Хәбиб улы Мәрҙәнов 1964 йылдың 9 майында Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған. Өфө авиация институтын тамамлаған, инженер-иҡтисадсы. Иҡтисад фәндәре кандидаты, доцент.
* 1986 — Өфө авиация институтының иҡтисад һәм машиналар төҙөү производствоһын ойоштороу кафедраһы инженеры;
* 1986—1992 — аспирант, СССР Фәндәр Академияһы Башҡортостан филиалының Иҡтисад институтында фәнни хеҙмәткәр;
* 1992—1995 — Башҡорт дәүләт университетының производство менән идара итеү кафедраһында өлкән уҡытыусы;
* 1995—1998 — Башҡортостан Республикаһының Милли банкының сектор мөдире, идаралыҡ башлығы, рәйес урынбаҫары — идаралыҡ башлығы;
* 1998—2000 — Башҡортостан Республикаһы Иҡтисад һәм монополияға ҡаршы министрҙың беренсе урынбаҫары;
* 2000—2001 — Башҡортостан Республикаһы Милли банкы рәйесенең беренсе урынбаҫары, рәйес вазифаһын башҡарыусы;
* 2002—2013 — Башҡортостан Республикаһы Милли банкы Рәйесе;
* 2013—2015 — Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Рәйесенең беренсе урынбаҫары;
* 2015—2018 — Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Рәйесе.
2018 йылдың 3 декабрендә Башҡортостан Хөкүмәте премьер-министры Рөстәм Мәрҙәнов, икенсе эшкә күсеү сәбәпле, отставкаға китте. Уға «һәйбәт һәм ғәҙел эшләгәне» өсөн рәхмәт белдерелде һәм ул Салауат Юлаев ордены менән бүләкләнде. Рөстәм Хәбиб улы Рәсәй Федерацияһы Үҙәк банкының Урал баш идаралығы етәксеһе вазифаһына тәғәйенләнә.

# Мәрҙәнов Рөстәм Хәбиб улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Салауат Юлаев ордены (2018)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы
* «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены
* Дуҫлыҡ ордены
* Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Маҡтау ҡағыҙы.
# Валмиера

Валмиера (лат.Valmiera, русса тарихи атамаһы Вольмар, нем. Wolmar) — Латвияла республика ҡарамағындағы ҡала.
Халҡы һаны — 23,4 мең кеше (2015).

# Валмиера
## Географияһы

Ҡала Гауя йылғаһы ярында, Риганан 100 км һәм Эстония сигенән 50 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Валмиера
## Тарихы

Ҡаланың атамаһы Вольдемар (Владимир) исеменән барлыҡҡа килгән. Ҡала башта кемдең исемен йөрөткәнлеге тураһында бер нисә версия бар. Беренсе версия псков кенәзе Владимир менән бәйле, уны Рига епископы Альберт Идумеяла судья итеп тәғәйенләй. Икенсе версия Данияның короле Вальдемар тураһында һөйләй, ул күктән ебәрелгән байраҡ ярҙамында алышта еңеү яулай.
Быуаттар дауамында ҡаланың исеме документтарҙа төрлөсә яҙыла: Владимир, Володимер, Владимирец, Володимерец, Владимирец Ливонский, Wolmaria, Wolmahr, Waldemer, Wolmar һәм Вольмар. Мәҫәлән, Иван Грозный литва коменданты Александр Полубинскийға яҙған хатында ҡаланы «Владимир» тип атай (1577 йылда рус ғәскәренә ҡәлғәне тапшыра).
1491 йылдың 30 мартында ҡалала Вольмар килешеүе төҙөлә.
1819 йылдан алып 1949 йылға тиклем — Вольмар өйәҙенең административ үҙәге.

# Валмиера
## Халҡы

2015 йылдың 1 ғинуарына ҡарата үҙәк статистика идаралығы мәғлүмәттәре буйынса ҡала халҡының һаны 23 432 кеше тәшкил итә.

# Валмиера
## Халҡы
### Милли составы

1989 һәм 2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса мәғлүмәттәргә ярашлы һәм 2015 йылдың башындағы баһа буйынса милли составы:

# Валмиера
## Транспорты
### Тимер юл транспорты

Рига — Лугажи тимер юлы линияһында Валмиера станцияһы

# Валмиера
## Транспорты
### Автомобиль юлдары

Төп юлы A3 Инчукалнс — Валмиера — Валка (Эстония сиге) ҡала эсенән үҙәген урап үтә. Ҡаланан төбәк юлдар P16 Валмиера — Матиши — Мазсалаца, P17 Валмиера — Руиена — эстон сиге (Угурини), P18 Валмиера — Смилтене һәм P20 Валмиера — Цесис — Драбеши китә

# Валмиера
## Спорты

Баскетбол буйынса Латвия чемпионатында Валмиераны шул уҡ исемдәге команда күрһәтә
# Төртөк

Төртөк — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Дим йылғаһының һул ярына тамағынан 378 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Төртөк
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201312111100024465
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102446
* Бассейн коды — 10.01.02.013
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Кара-Кудюр

Кара-Кудюр — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Башкаус йылғаһының һул ярына тамағынан 77 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.

# Кара-Кудюр
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100112115100002705
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100270
* Бассейн коды — 13.01.01.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Тәшбиһ

Тәшбиһ (ғәр. تشبيه‎ — сағыштырыу, оҡшатыу‎; рус. ) — исламда Аллаһты кеше ҡиәфәтендә күҙаллау.

# Тәшбиһ
## Тарафдарҙары

Көнбайыш ислам белгестәре тәшбиһте антропоморфизм тип аңлай, ислам дин белгестәре был терминды киңерәк мәғәнәлә ҡуллана, «антропоморфистарға» Аллаһ тураһында әҙәми сифаттар шәкелендә фекер йөрөтөүселәрҙе индерә. Тәшбиһ идеяһы хәшәүиҙәр мөхитендә барлыҡҡа килгән, тип һанала. Тәшбиһте таратыусыларҙың тәүгеләре Мөҡтил ибн Сөләймән (ваф. 767), Ҡәхмәс ибн әл-Хәсән әл-Басри (ваф. 766), Дауыт әл-Жәүәриби, Әхмәт әл-Хүжәйми һәм башҡа дин белгестәре була

# Тәшбиһ
## Төрҙәре

Урта быуат мосолман доксографтар тәшбиһтең ике төрөн айыралар:
* мөжәссимиҙәр — Илаһи зат асылын есем итеп күреүселәр. Уларға «сиктән сыҡҡан» шиғыйҙар, шиғый-хишамиҙар, каррамиҙар һәм башҡалар инә;
* хәшәүиҙәр — Илаһи атрибуттарҙы есемдәрҙең сифаттарына оҡшатыусылар.
Дөйөм алғанда, тәшбиһ төшөнсәһе Аллаһты абстракт, атрибуттарҙан мәхрүм булған зат итеп күҙ алдына килтереүсе тәтил төшөнсәһенә ҡаршы ҡуйыла . Һуңғыһының вәкилдәре булып мөғтәзилиҙәр һанала.
# Битум

Би́ту́м (лат. bitumen — тау ыҫмалаһы, нефть) — ыҫмалаланып торған углеводородлы йәбешкәк, тәбиғи һәм яһалма матдәләрҙең дөйөм исеме. «Битум» атамаһы өс мәғәнәлә йөрөй:
* генетик атама — нефть һәм нафтоидтар рәтендәге каустоболиттар (нефть, асфальттар һ.б.). Сығыштары үҙҙәрен һыйҙырыусы тоҡомдарға ҡарата икенсел. Улар өсөн эреүсәнлек мәжбүри билдә түгел;
* аналитик атама — битумоидтар — органик эреткестәр ярҙамында, тоҡомонан йә иһә хәҙерге ултырмаларҙан алына торған тәбиғи органик матдәләр тупланмаһы;
* техник атама — тәбиғи асфальттар, нефть, торф, күмер эшкәртеү продуктлары, техник сеймал булараҡ ҡулланыла.
Тәбиғи һәм яһалма (техник) битумдарға бүленә.
Тәбиғи битумдар — беренсел углеводородтарҙан торған тәбиғи органик ҡушылмалар; ҡаты, балауыҙ һамаҡ йә иһә аҙ ағышлы үҙле хәлдә булалар. 6 төп классҡа бүленә: мальталар, асфальт, асфальтит, керит, антраксолит һәм озокериттар. Ғәмәлдә, физик-химик процесстар һөҙөмтәһендә, нефть ятҡылыҡтарының тарҡалыу һәм яңыса формалашыу продукттарын тәбиғи битумға керетәләр. Тығыҙлығы 965-тән 1500 кг/м³ -ға тиклем. Тәбиғи асфальт битумдарының ҡайһы бер төрҙәре көкөрткә (10-15 % тан да артыҡ), металдарға (V, Ni, U, Co, Mo, Rb һ.б.) бай. Ванадийлы, уранлы һ.б. сәнәғәт битум сығанаҡтары билдәле. СССР-ҙа асфальт битумдары 1930-70 йылдарҙа Волга буйында, Көнбайыш Ҡаҙағстанда, Грузия, Коми Республикаһында, Карпат буйында һәм Урта Азияла сығарыла. Тәбиғи битум тупланмаһының стратиграфик ҡоласы бик киң — кембрийғаса осорҙан алып хәҙерге ултырмаларға тиклем таралған. Тәбиғи битум боронғо замандарҙан башлап ҡулланыла. Б.Э.Т. 3 мең йылдар элек Вавилонда һәм Мысырҙа тәбиғи битум ҡулланып эшләнгән ҡоролмалар булғаны билдәле. Һуңыраҡ тәбиғи битумды күп илдәрҙә төҙөлөштә, медицинала, лактар сифатында һ.б. маҡсаттарҙа ҡулланыу осраҡтары була. 18 быуат аҙағында Канадала тәбиғи битум сығанаҡтарын сауҙа ихтияждарынан сығып эшкәртергә тырышып ҡарағандар. 19 быуат уртаһында һәм АҠШ-та беренсе асфальт тротуарҙар һалына. Айырым ятҡылыҡтарҙағы запастар йөҙҙәрсә млн. тоннаға, битум тупланыу зоналарында — бер нисә млрд. тоннаға етә. Сәнәғәт үҫеше алға киткән һәм үҫеп килеүсе илдәрҙә битумдың иҫәпләнгән һәм перспектив запастары 580 млрд. тонна тәшкил итә (шуның 71%ы – Канадаға, 27%ы Венесуэлаға тура килә). Ер шарында йылына 100 млн. тоннанан артыҡ битум сығарыла. Рәсәйҙә уның төп ресурстары (90% самаһы) Көнсығыш Себерҙә. Аҙ күләмдә тәбиғи битумдар Һамар, Ульянов өлкәләрендә, Ҡаҙағстан, Урта Азия, Әзәрбайжанда осорай.
# Чебь-Ю

Чебь-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лем йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Чебь-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000018556
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001855
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Алағуз (исем)

Алағуз — башҡорт ир-ат исеме, шулай уҡ башҡа мосолман татар,ҡаҙаҡ төрки халыҡтарҙа бар.

# Алағуз (исем)
## Билдәле кешеләр

Алағуз Баҡынов (Алағузя Баҡынов) — 1710 йылда Баҡын(Алағуз) ауылында тыуған Дыуан улусы старшинаһы. Уның комадаһы 1771—1773 йылдарҙағы Поляк походыңда ҡатнашҡан. Салауат Юлаевтың көрәштәше. 1774 йылдың ғинуарында Красноуфимскиға һәм Ҡоңғөргә походта ҡатнаша.(Салауат Таймасов) китабы.

# Алағуз (исем)
## Фамилия

Алағузин Ҡабул — Баш күтәреусе. Дыуан улусы старшинаһы Алағуз Баҡыновтың улы. 1734 йылда Алағуз ауылында тыуған. 1774 йылдың ноябрендә Юлай Аҙналин менән бергә Силәбегә баш һалып килә. 1798 йылда Троицк өйәҙенең 3-сө башҡорт кантонында старшина булып хеҙмәт итә.
Алағузов Марат Ескали улы.- Полковник. Рәсәй федерацияһының Атҡаҙанған хәрби штурманы исеменә лайыҡ була 1992 йылда .
Алағузова Баян Маҡсат ҡыҙы —(1974 йылдың 9 ғинуарында) ҡаҙаҡ йырсыһы, ,телевидениела алып барыусы, актриса, продюсер, Shine Production компанияһы башлығы.
Турум Алағузов — композитор, дирижер, Ҡаҙағстан республикаһы композиторҙар союзы ағзаһы.
Тулумгузин Әбделхаҡ Алагуз улы.-10.11.1914 Мәләүез районы,Мөхәс ауылы. Лейтенат. Бөйөк ватан һуғышында германияны еңгән өсөн 1941—1945 медале.

# Алағуз (исем)
## Ауылдар

Алағуз — Башҡортостандың Ҡыйғы районындағы ауыл.

# Алағуз (исем)
## Топонимия

Алағузлы (рус. Алагузлы) — Башҡортостан Республикаһы Ишембай районындағы бәләкәй йылға, Кесе Шешәнәк йылғаһының уң ҡушылдығы.
# Маргиева Марина Сослановна

Марина Маргиева Сослановна (28 июнь 1986 йыл, СССР, Төньяҡ Осетия, Владикавказ) — Молдавияның сүкеш ырғытыусыһы. Үҙ илендә ҡатын-ҡыҙҙар араһында экс-рекордсмен. Европа чемпионаттары финалисы. 2008 һәм 2012 йылдарҙа Донъя чемпионаттары һәм Олимпия уйындарында ҡатнашыусы. Өҫтәүенә Молдавияның быға тиклем уңыштар яулап килгән билдәле сүкеш ырғытыусылары Залина һәм Сергей Маргиевтарҙың һеңлеһе.
Лондонда үткән Олимпиадала Маргиеваның һәм диск ырғытыусы Наталья Артыкты ҡанында тыйылған препарат мускулдар массаһын үҫеүенә булышлыҡ иткән станозолол табыла. Спортсылар ярыштарҙан ситләтелә. Ярыштар тамамланғандан һуң Маргиева тыйылған препараттар ҡабул итмәүе һәм дисквалификацияға ҡаршы сығыш яһарға әҙер булыуы хаҡында белдерә.
# Свердловск татар-башҡорт педагогия техникумы

Свердловск татар-башҡорт педагогия техникумы — 1919—1940 йылдарҙа Свердловск ҡалаһында эшләгән уҡыу йорто.

# Свердловск татар-башҡорт педагогия техникумы
## Тарихы

1919 йылда Екатеринбург ҡалаһында Мосолман педагогия техникумы булараҡ асыла. Ул шулай уҡ «өс йыллыҡ мосолман йәки татар-башҡорт курстары» исемен йөрөткән. Уҡыу йортона элекке политехникум бинаһының тик 4 кабинеты бүленгән. Бынан тыш бында рус педтехникумы, сәнәғәт-иҡтисади техникум, иҫәп-бухгалтер курстары һәм машинопись курстары урынлашҡан. Финанс аҙ бүленгәнлектән техникум ҙур матди-техник ҡыйынлыҡтар кисергән, студенттар (уларҙың өстән бер өлөшөнән күберәге етемдәр йортонан килгән) бәләкәй генә стипендия алып, йыш ҡына өҫкө һәм аяҡ кейеменә мохтаж булған, ағас барактарҙа йәшәгән. Әммә РСФСР-ҙы Мәғариф халыҡ комиссары А. Луначарскийҙың шәхсән ҡыҫылышы арҡаһында, техникумдың финанс хәле яҡшырған. Студенттар ике аҙнаға бер тапҡыр «Пролетарская мысль» гәзитен сығарған, татар-башҡорт клубында сәйәси, музыкаль-хор, әҙәби һәм драма түңәрәктәренә йөрөгән.
Свердловск татар-башҡорт педагогия техникумы 4 бүлектән торған:
* мәктәп, 1-се баҫҡыс мәктәптәре өсөн хеҙмәткәрҙәр әҙерләгән;
* мәктәптән тыш, район пионер бюроһы хеҙмәткәрҙәрен әҙерләгән;
* мәктәпкәсә бүлек, бында мәктәпкәсә белем биреүсе ойоштороусы методистар уҡыған;
* сәйәси ағартыу, мәғариф йәки мәҙәни-ағартыу учреждениелары өсөн ойоштороусы методистарҙы, шулай уҡ пропогандалаусы-агитаторҙарҙы әҙерләгән.
1939 йылдың башына ҡарай техникумдың өс курсында 395 кеше белем алған һәм ошо уҡ йылда 109 сығарылыш уҡыусыһы башланғыс мәктәп уҡытыусыһы һөнәренә эйә булған.
1939 йылда татар-башҡорт техникумының 1-се курсына абитуриенттар алынмаған. 1940 йылда А. М. Горький исемендәге педагогия техникумы менән берләштерелгән.
# Уима (Демьянка ҡушылдығы)

Уима — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Демьянка йылғаһының һул ярына тамағынан 211 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Уима (Демьянка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010700112115300014927
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301492
* Бассейн коды — 14.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ҡариҙел аша күпер (Пугачёв урамы)

Ҡариҙел йылғаһы аша күпер, Таш кисеү (Ҡариҙел аша күпер) — Өфө ҡалаһында Өфө йылғаһы (Ҡариҙел) аша автомобилдәр һәм йәйәүлеләр өсөн һалынған М5 трассаһы йүнәлешендә күпер. Күпер Өфө (Ҡариҙел) йылғаһының Ағиҙел йылғаһына ҡойған ерҙә урынлашҡан. Ҡаҙан ханлығында, Волга (Иҙел) йылғаһы тап ошо урында башлана тип һаналған.

# Ҡариҙел аша күпер (Пугачёв урамы)
## Конструкцияһы

Күпер ҡаланан Нуғай, Жилин райондарына, М5 федераль трассаһына сығыу проблемаларын бөтөрҙө, «Өфө-Аэропорт» юлында көсөргәнешлекте кәметте.
Һәр йүнәлештә һәр береһенең киңлеге 4 метр самаһы булған ике һыҙат эшләй. Өфөлә тәүге тапҡыр яңы күпергә махсус ҡаплау — полимербитумлы асфальтобетон түшәлә. Был — Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының Нефть-химия эшкәртеү институты һәм «Башкиравтодор» дәүләт унитар предприятиеһының бергәләп эшләгән асышы.

# Ҡариҙел аша күпер (Пугачёв урамы)
## Тарихы

2008 йылдың 9 октябрендә күпер асыла. Күперҙе Башҡортостан һәм Силәбе өлкәһенең төҙөлөш ойошмалары («Уралмостострой» ябыҡ акционерҙар йәмғиәте (Силәбе ҡалаһы)) төҙөгән.
# Лохтурга

Лохтурга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чуплега йылғаһының һул ярына тамағынан 73 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Лохтурга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000038979
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003897
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Әхмәрова Флүрә Дәүләтхан ҡыҙы

Әхмәрова Флүрә Дәүләтхан ҡыҙы (14 ноябрь 1928 йыл — 20 март 2004 йыл) — педагог-методист, тыуған яҡты өйрәнеүсе, йәмәғәт эшмәкәре. Өфөнөң тыуған яҡты өйрәнеүселәр йәмғиәтен ойоштороусы һәм уның тәүге рәйесе. РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1964).

# Әхмәрова Флүрә Дәүләтхан ҡыҙы
## Биографияһы

Флүрә Дәүләтхан ҡыҙы Әхмәрова 1928 йылдың 14 ноябрендә БАССР-ҙың Бөрө кантоны Үрге Ҡарыш ауылында (Башҡортостан Республикаһының Балтас районы) тыуған. Өфө ҡалаһының 3-сө гимназияһын тамамлаған.
1950 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтын тамамлай. Институтты тамамлағандан алып 1989 йылға тиклем Ҡандра районы, Татар АССР-ының Шереметьев районы, Өфө ҡалаһында 47-се, 96-сы мәктәптәрендә уҡытыусы, Өфө халыҡ мәғарифы бүлегенең методик кабинеты мөдире булып эшләй. 1974 йылдан алып 20 йыл Өфөләге «Салют» балалар шифаханаһында завуч булып эшләй.
30 йыл самаһы тыуған яҡты өйрәнеү менән шөғөлләнә. 1997—2004 йылдарҙа Өфө тыуған яҡты өйрәнеүселәр клубын ойоштороусы һәм рәйесе була. Тыуған яҡты өйрәнеүсе булараҡ Ленин темаһы (Ульяновтар ғаиләһе туғандары менән хат алышыу ойоштора, В. И. Ленин, А. И. Рыков, А. Д. Цюрупаның туғандары менән бәйләнеш урынлаштыра), Башҡортостанда революцияға тиклемге хәйриә һәм белем биреү тарихы менән ҡыҙыҡһына.
«Ғәлиә», «Усмания» мәҙрәсәләре, Өфө мосолман ҡатын-ҡыҙҙар йәмғиәтенең рәйесе Мәрйәм Солтанова, ғалим Б. И. Николаевский, публицист В. Л. Бурцев тураһында мәҡәләләр яҙа. Башҡортостан менән М. Ю. Лермонтов, А. С. Пушкин, Л. Н. Толстойҙың бәйләнеше тураһында, Эверсманндар-Базилевтар-Железновтар, Усмановтар, Залежскийҙар, Солтановтар һәм Рәсәйҙең башҡа заттары тураһында яңы мәғлүмәттәр аса. «Халыҡ дошмандары» мөһөрө тағып исемдәре телгә алыуҙан тыйылған Муса Мортазин, Афзал Таһиров, Риза Әбүбәкеров, Фәтих Ҡотлояровтарҙың исемдәрен халыҡҡа ҡайтарҙы.
Табылған тыуған яҡты өйрәнеү материалдарын Флүрә Дәүләтхан ҡыҙы республика мәктәптәрендә уҡытыуҙа ҡуллана.
Хеҙмәтсәндәрҙең Совет районы советының етенсе һәм һигеҙенсе саҡырылыш депутаты, Өфө ҡала советының туғыҙынсы саҡырылыш депутаты итеп һайлана.
2004 йылдың 20 мартында Өфө ҡалаһында вафат була.
2004 йылдан алып Флүрә Әхмәрова исемендәге Өфө ҡалаһы тыуған яҡты өйрәнеү йәмғиәтен уның ҡыҙы, журналист Иҡсанова Гөлнара Альфред ҡыҙы етәкләй.

# Әхмәрова Флүрә Дәүләтхан ҡыҙы
## Ижады

Әхмәрова Флүрә Дәүләтхан ҡыҙы — башҡорт мәктәптәренең башланғыс кластары өсөн рус теле дәреслектәре, уҡытыу-методик әсбаптар авторы.
Педагогика һәм тыуған яҡты өйрәнеү буйынса китаптары:
* «Не будет гражданин достойный к Отчизне холоден душой»,
* «Эмигрант поневоле В. Л. Бурцев»,
* «Ты сам свой высший суд: какой оставишь след ты на земле?»,
* «Мне не в чем каяться, Россия, пред тобой»,
* «Патриотическое воспитание подрастающего поколения»,
* «След земной».
# Арлан нефть ятҡылығы

Арлан нефть ятҡылығы — Волга-Урал нефть-газ сығарыу провинцияһы сиктәрендә Башҡортостандың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан, нефть запасы буйынса иң ҙур сығанаҡ.
Республиканың Краснокама, Ҡалтасы, Дүртөйлө һәм Илеш райондары һәм өлөшләтә Удмурт Республикаһы территорияһында урынлашҡан. Үҙ эсенә Арлан, Яңы Хажи, Николо-Березовка һәм Вятск майҙандарын ала.
1955 йылдың 25 ноябрендә ноябрендә асыла, 1958 йылда эшкәртелә башлай. 2010 йылға ятҡылыҡтан 500 млн тонна нефть сығарыла, 9,8 мең скважина быраулана. Иң беренсе скважина булып мастер Сәхәпов етәкселегендә Әшит ауылынан йыраҡ булмаған (Нефтекама ҡалаһынан 15 км) 3-сө скважина һанала.

# Арлан нефть ятҡылығы
## Геология

Оҙонлоғо — 100, киңлеге 25 километрға тиклем етә. Төп запастары (башланғыс запастарҙың 75 проценты) түбәнге карбондың терригон ҡомло ҡатламында, 1400—1450 метр тәрәнләгендә тупланған.
Башланғыс нефть запастары 1,2 млрд тонна тип баһалана.

# Арлан нефть ятҡылығы
## Эшкәртеү технологияһы

Арлан нефть ятҡылығында Рәсәйҙә беренсе тапҡыр йәбешкәк нефтте ҡатламдарҙан алыу өсөн һыу ебәреү ҡулланыла башлай. Нефть сығарыусы скважиналарҙың эше механизацияланған. Барлығы яҡынса 8 мең скважина бар. Сығарылған нефттең 93 процентын һыу алып тора. Ятҡылыҡтан йылына 12 млн тонна нефть сығарылған ваҡыттар ҙа була. $^{[сығанағытүгелкүрһәтелгән789көн]}$

# Арлан нефть ятҡылығы
## Нефттең характеристикаһы

Тығыҙ (840—894 кг/м³), йәбешкәк (30 мПа×с), көкөрт күләме ҙур (3 процентҡа тиклем), түбән газлы (1 тонна нефткә 18 м³ газ тура килә).
«Арланнефть», «Саҡмағошнефть» Нефть-газ сығарыу идаралыҡтары, «Башнефть-Добыча» яуаплылығы сикләнгән ширҡәте, «Белкамнефть» 1-се Нефть-газ сығарыу идаралығы асыҡ акционерҙар йәмғиәте тарафынан ҡулланыла.
# Кесе Камлак

Кесе Камлак — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Камлак йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Кесе Камлак
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100007050
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100705
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Көньяҡ Нея

Көньяҡ Нея — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Видз-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Көньяҡ Нея
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000019126
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001912
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Тылвей

Тылвей — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Явзора йылғаһының уң ярына тамағынан 82 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Тылвей
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000036616
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003661
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# 1958 йылда йыһанға осороуҙар исемлеге

1958 йылдағы орбитаға осороуҙар исемлеге. Ҡыҙыл төҫ менән уңышһыҙ осороуҙар билдәләнгән. Осоусы йыһан аппараттары (ЙА) ҡалын итеп айырып билдәләнгән.