yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Манапова Сәмәрә Ноғоман ҡыҙы

Манапова Сәмәрә Ноғоман ҡыҙы (23 ғинуар 1947 йыл) — педагог. 1978—2002 йылдарҙа Бөрйән районы Иҫке Собханғол урта мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1996), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1989), уҡытыусы-методист (1991).

# Манапова Сәмәрә Ноғоман ҡыҙы
## Биографияһы

Сәмәрә Ноғоман ҡыҙы Манапова 1947 йылдың 23 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында тыуған.
1965 йылда Иҫке Собханғол урта мәктәбен тамамлай һәм Нәби башланғыс мәктәбендә башланғыс кластар уҡытыусыһы булып хеҙмәт юлын башлай. 1967 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының филология факультетына уҡырға инә. 1972 йылда институтты тамамлап, Нәби һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә уҡытыу эшен дауам итә. 1976 йылда Бөрйән районы мәғариф бүлегенә эшкә күсерелә. 1978 йылдан Иҫке Собханғол урта мәктәбендә башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй. Үҙенең предметын яҡшы белгән һәм эшен намыҫлы башҡарған Сәмәрә Ноғоман ҡыҙы уҡыусыларында тыуған теленә тәрән һөйөү тәрбиәләй, бик күп район һәм республика кимәлендә олимпиада призерҙары һәм еңеүселәре әҙерләй. Хеҙмәт кенәгәһендәге күп һанлы рәхмәттәр уның уңышлы хеҙмәт емештәре тураһында һөйләй. 2002 йылда хаҡлы ялға сыға.

# Манапова Сәмәрә Ноғоман ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «1974 йылда социалистик ярыш еңеүсеһе» билдәһе (БАССР-ҙың мәғариф министерствоһы һәм мәғариф, юғары мәктәп, фәнни учреждение работниктары профсоюзының Башҡортостан өлкә комитетының 1975 йылдың 14 апрелендәге Ҡарары)
* БАССР Мәғариф министрлығының Маҡтау грамотаһы («Уҡыусыларға белем һәм тәрбиә биреүҙә уңышлы хеҙмәте өсөн», 25 сентябрь 1975 йыл).
* «РСФСР халыҡ мәғарифы отличнигы» билдәһе (мәғариф системаһында емешле хеҙмәте өсөн, РСФСР Мәғариф министрлығы коллегияһының 58-се ҡарары, 1989 йыл)
* Уҡытыусы-методист (1991 йылда аттестация һөҙәмтәһе буйынса, БАССР Мәғариф министрлығының 1991 йылдың 16 июлендәге 453-сө ҡарары)
* Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығының Маҡтау грамотаһы (башҡорт теле һәм әҙәбиәте буйынса республика фәнни-практик конференцияһын әҙерләүҙә һәм үткәреүҙә әүҙем ҡатнашҡаны өсөн, 26.08.1992).
* Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы (мәғариф өлкәһендә күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәте өсөн, Башҡортостан Республикаһы Президенты М. Ғ. Рәхимовтың 1996 йылдың 23 майындағы 49398-се Ҡарары)
# Әтек (Свердловск өлкәһе)

Әтек (рус. Атиг) — ҡала тибындағы ҡасаба, Свердловск өлкәһенең Түбәнге Серге районында урынлашҡан.
Муниципаль берәмек составына ингән берҙән-бер тораҡ пункты булараҡ, Әтек эшселәр ҡасабаһы ҡала биләмәһе дәрәжәһенә эйә.

# Әтек (Свердловск өлкәһе)
## Географияһы

Ҡасаба Түбәнге Серге ҡалаһынан — 7 саҡрым һәм Екатеринбургтан 93 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Әтек аша Дружинино һәм Түбәнге Сергене тоташтырған автомобиль юлы менән Чусовская — Дружинино — Михайловск заводы — Бирҙәүеш (Әтек станцияһы) тимер юлы үтә.
Әтек Урал тауҙарының Көнбайыш битләүендә урынлашҡан. Ҡасаба аша Оло Әтек (Серге йылғаһының уң ҡушылдығы) йылғаһы аға, Әтек ҡасабаһы эсендә уның быуаһы бар.

# Әтек (Свердловск өлкәһе)
## Тарихы

Хәҙерге Әтек ҡасабаһы урынында башҡорттар йәшәгән һәм уларҙың биләмәләре урынлашҡан булған тип фараз ителә. Беренсе урыҫ биләмәһе XVIII быуаттың 40-сы йылдарында Үрге Серге тимер етештереү заводын төҙөү менән бәйле барлыҡҡа килгән.
Завод эшләй башлағас, етештерелгән тимерҙе Ҡариҙел йылғаһына тиклем еткереү ихтыяжы килеп тыуа. Шуның менән бәйле Серге йылғаһы буйында юлаусылар йорттары барлыҡҡа килә башлай. Шуларҙың береһе Верхнеурал һәм Түбәнге Серге заводтары араһындағы юлдың уртаһында урынлашҡан Әтек ауылында асыла. Тәүҙә урындағы халыҡтың төп шөғөлө — йөк ташыу була, әммә 1790 йылда Әтектә М. П. Губин тарафынан тимер етештереү заводы сафҡа индерелеүе менән хәл үҙгәрә.
Шул йылдан Әтек эшселәр ҡасабаһына нигеҙ һалынған тип иҫәпләнә. Артабанғы йөҙ йыл дауамында кирбес етештереү ҡасабалағы халыҡтың төп шөғөлөнә әүерелә. Әммә 1891 йылда тимер ҡойоу заводы үҙ эшен туҡтата. Уның урынында 1897 йылда метиз етештереү ойошторола, ул хатта 1964 йылға тиклем эшләп килә.
1929 йылда Әтек ҡала тибындағы ҡасаба статусы ала. 1962 йылда балалар велосипедтары етештереүсе завод эшләй башлай, тик үҙгәртеп ҡороу осоронда, 1990 йылда, ул бөлгөнлөккә төшә һәм 2002 йылда банкрот тип иғлан ителә. Хәҙер ҡасабала бер нисә ҙур булмаған ағас эшкәртеүсе предприятиелар ғына ҡалған, ә ҡасаба халҡының күп өлөшө ситтә эшләй.
2017 йылдың 1 октябренән өлкәнең 35-ОЗ һанлы законына ярашлы, эшселәр ҡасабаһы статусынан ҡала тибындағы ҡасаба тип үҙгәртелә.
# Татар Сыуыҡсыуы

Татар Сыуыҡсыуы (Һыуыҡһыу) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҡтаныш районы ауылы. Татар Сыуыҡсыуы ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора.

# Татар Сыуыҡсыуы
## География

Ауыл Аҡтаныш ауылынан көнбайыштараҡ 28 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Татар Сыуыҡсыуы
## Тарих

Сыуыҡсыу (Һыуыҡһыу) — йәнәй ырыуы башҡорттарының ауылы. 1745 йылдан билдәле. Революцияға тиклем Башҡорт Сыуыҡсыуы тип телгә алына. Татарҙан ауылда керҙәштәр булмаһала, урыҫ сығанаҡтарында ауыл Татар Сыуыҡсыуы тип атала. Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Йәнәй улусына ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Семиостровная улусы составына керә һәм уның үҙәге була.
Ауыл башҡорттары — Миңлеғол Ҡанбаров һәм Рәхмәтулла Илъясов 6-сы башҡорт полкы составында 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнаша. ХХ быуат башында ауылда улус идаралығы, почта станцияһы, мәсет (1798 йылдан билдәле), мәктәп, ел һәм һыу тирмәне, баҙар теркәлгән.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була.

# Татар Сыуыҡсыуы
## Халҡы

1795 йылда 197 аҫаба башҡорт; 1816 йылда — 305 башҡорт (уларҙың 6-һы күп ҡатынлы); 1848 йылда — 391 башҡорт; 1859 йылда — 293 керҙәш (типтәр); 1912 йылда — 929 керҙәш башҡорт йәшәй.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1859 | 1870 | 1884 | 1897 | 1906 | 1913 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 | 2008 |
| 336 | 404 | 504 | 778 | 972 | 929 | 983 | 1041 | 922 | 822 | 883 | 909 | 988 | 936 | 875 | 866 |

# Татар Сыуыҡсыуы
## Инфраструктура

Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.
# Рыкша

Рыкша — Рәсәй йылғаһы. Сыуашстан биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/1939/31 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.

# Рыкша
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цивиль йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга ҡушылдыҡтары Ҡуйылыһыу аралығында, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400412112100000469
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100046
* Бассейн коды — 08.01.04.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ғәлимов Баязит Сабирйән улы

Ғәлимов Баязит Сабирйән улы (26 май 1942 йыл — 10 февраль 2024 йыл) — ғалим-философ, юғары мәктәп эшмәкәре. 1989—1996 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректоры, артабан 2005 йылға тиклем — беренсе проректоры. Философия фәдәре докторы (1989), профессор (1990). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997), Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1997). Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалеры (1986).

# Ғәлимов Баязит Сабирйән улы
## Биографияһы

Баязит Сабирйән улы Ғәлимов 1942 йылда Башҡорт АССР-ының Маҡар районы (хәҙерге Ишембай районы) Кинйәбулат ауылында тыуған.
Башланғыс белемде тыуған ауылында ала. 1953—1959 йылдарҙа Ишембай ҡалаһындағы 3-сө башҡорт мәктәбендә (хәҙерге Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт гимназия-интернаты) буласаҡ профессор, тарихсы Рим Йәнғужин менән бер класта уҡый.
Башҡорт дәүләт университетының физика- математика факультетын 1965 йылда тамамлай. БДУ-ның философия кафедраһы аспирантураһын 1969 йылда тамамлағандан һуң шул уҡ кафедрала фәнни эш менән шөғөлләнеүен дауам иә.
1989 йылдан Башҡорт дәүләт университетының уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректоры, 1996 йылдан — беренсе проректоры, 2005 йылдан — баш ғилми секретарь.
Бер уҡ ваҡытта 1995 йылдан — университеттың философия кафедраһы мөдире .
Ғалим 2024 йылдың 10 февралендә Өфө ҡалаһында вафат булды.

# Ғәлимов Баязит Сабирйән улы
## Фәнни эшәкәрлеге

Фәнни тикшеренеүҙәре философияның нигеҙләнеш проблемаларына арналған- донъяға фәнни ҡараш, Башҡортостан философия үҫеше тарихы.
Кандидатлыҡ диссертацияһы — «Гносеологическая функция категории асимметрии» (1969). Докторлыҡ диссертацияһы — «Принцип развития в основаниях научной картины природы (методологические проблемы)» (1989).
Философия фәндәре докторы (1989), профессор (1990). Психология фәндәре халыҡ-ара академияһының мөхбир ағзаһы (1996), Рәсәй Тәбиғи фәндәре академияһының ағза-корреспонденты (1997).
«20-се быуаттың 2000 иң күренекле ғалимы» («2000 выдающихся учёных 20-го столетия») йыйынтығына индерелгән.

# Ғәлимов Баязит Сабирйән улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Халыҡтар Дуҫлығы ордены (1986)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997)
* Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1997)
# 1843 йыл

II мең йыллыҡ :
XVII быуат — XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат — XXI быуат :
Хронологик таблица :
1843 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1843 MDCCCXLIII |
| Юлиан стилендә | 1842—1843 (13 ғинуардан) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2595—2596 (3 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7351—7352 (13 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5603—5604 ה'תר"ג — ה'תר"ד |
| Мосолман календары | 1259—1260 |
| Боронғо әрмән календары | 1292 ԹՎ ՌՄՂԲ |
| Ҡытай календары | 4539—4540 壬寅—癸卯 чёрный тигр — чёрный заяц |
| Эфиопа календары | 1835—1836 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 1899—1900 |
| - Шака самват | 1765—1766 |
| - Кали-юга | 4944—4945 |
| Иран календары | 1221—1222 |
1843 йыл — йәкшәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
# Тызыл (Тызыл ҡушылдығы)

Тызыл — Рәсәйҙәге йылға. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тызыл йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Тызыл (Тызыл ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баксан, Черек йылғаһыҙ . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07020000712108200004680
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200468
* Бассейн коды — 07.02.00.007
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Мурашка (йылға)

Мурашка (укр. Мурашка) — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Бар, Жмеринка, Шаргород һәм Чернивци райондары аша көньяҡҡа табан аға. Мурафаның һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 68 километр. Бассейн майҙаны — 444 км².
# Һыу ҡыуҙырғыс башня (Винница)

Һыу ҡыуҙырғыс башня — Винница ҡалаһының Европа майҙанында тарихи ҡоролма, 1912 йылда төҙөлгән. Күҙәтеү башняһы һәм каланча кеүек ҡулланылған. 1985 йылда тергеҙелгән һәм музей функцияһын үтәй. 1983 йылдың 17 февраленән урындағы әһәмиәткә эйә булған ҡомартҡы статусына эйә. 2000 йылдан ҡала Советы ҡарарына ярашлы, башня ҡала символикаһы исемлегенә индерелгән.

# Һыу ҡыуҙырғыс башня (Винница)
## Тарихы

1912 йылда Григорий Артынов проекты буйынса ҡала үҙәгендә һыу ҡыуҙырғыс башня төҙөлә, ул янғын һүндереү каланчаһы функцияһын да башҡара, уның өсөн өҫкө ҡаты ҡулайлаштырыла.
Винницала беренсе һыу үткәргес (уларҙың эшен ошо башня тәьмин итә) оҙонлонғо 1,3 км һәм тәүлегенә 600 м³ һыуҙы етештереүгә һәләтле була. Көньяҡ Буг һыуҙары менән туҡланып, ул тимер торбалар буйлап насостар аша ҡаланы тәьмин итә, һыу системала фильтрлана һәм ҡала билмәһенә өс һыу колонкаһы аша ебәрелә.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында ул Винницаның иң бейек бинаһы булараҡ, төп функцияларынан тыш, күҙәтеү пункты булып та хеҙмәт итә.
Һуғыштан һуң башня үҙенең тәүге тәғәйенләнешен юғалта һәм торлаҡ йорт итеп йыһазландырыла. Унда ҡала һыу каналы хеҙмәткәрҙәренең ғаиләләре йәшәй, был 1980 йылға тиклем дауам итә.
1983 йылдың 17 февралендә урындағы әһәмиәткә эйә булған башня ҡомартҡы статусын ала. Евгений Пантелеймонов проекты буйынса реконструкциялана. 1985 йылда уны, архитектура объекты булараҡ, Өлкә тыуған яҡты өйрәнеү музейы ҡарамағына тапшыралар. Ошо мәлдән башня - каланча залдарында революцион һәм хәрби дан Мемориалы музейы экспозицияларының бер өлөшө урынлаштырыла.
Ә 1993 йылдан музей экспозицияһы 1979—1989 йылдарҙа Афған һуғышында һәләк булған яугирҙарҙың Мемориаль иҫтәлектәре менән тулыландырыла, уларҙың хаттары, шәхси әйберҙәре, фотоһүрәттәре һәм обмундированиеларының өлөштәре ҡуйыла.

# Һыу ҡыуҙырғыс башня (Винница)
## Архитектураһы

Әлеге ваҡытта башня үҙенең тәүге күренешен һаҡлап ҡалған тиерлек. Был ете ҡатлы һигеҙмөйөшлө, периметрында һуҙылған башня ҡоролмаһы (минималь күсәре — 4 м, максималь — 7 м); беренсе ҡаты постамент эффектын булдыра, ҡыҙыл кирбестән торған ҡалған биш ҡаты бер-береһе менән пилястралар һәм ялған аркалар менән бүленгән, бинаны өҫкө ҡоролма-башня менән көмбәҙ тамамлай. Ҡоролманың дөйөм бейеклеге — 28 метр.
Урта быуат башняларының һыҙаттарын каланчаларҙың тар тәҙрәләре, минималь биҙәүҙәр һәм кирбес стеналарҙың ҡеүәте күрһәтеп тора.
Башняның баштағы проекты менән һәм реконструкциянан һуң булған ҡиәфәте араһында төп айырма — ике метрлы циферблат менән сәғәттең урынлашыуы: элек ул башняның көмбәҙле өҫкө ҡоролмаларының дүрт яғында булған, ә реконструкциянан һуң бер ҡатҡа аҫта урынлаштырыла һәм сәғәт һайын ҡала халҡын һәм ҡунаҡтарҙы матур сың менән сәләмләй.
# Азатлыҡ радиоһының татар-башҡорт хеҙмәте

Азатлыҡ радиоһының татар-башҡорт хеҙмәте (тат. Азатлык Радиосы, Azatlıq Radiosı; баш. Азатлыҡ Радиоһы, Azatlıq Radiohi) — татар һәм башҡорт телдәрендә тапшырыуҙар алып барған халыҡ-ара радиостанция. Үҙен татар телендәге технологик яҡтан иң алдынғы интернет-ресурс итеп күрһәтә.
Совет власы осоронда СССР-ҙан ситтә татар телендә берҙән-бер киң мәғлүмәт сараһы була. Тәүге тапҡыр 1953 йылдың 9 декабрендә эфирға сыға.
Азатлыҡ шәхси компания булараҡ эш итә һәм АҠШ Конгресы тарафынан финанслана.

# Азатлыҡ радиоһының татар-башҡорт хеҙмәте
## Радио мөдирҙәре

* Нияз Мәҡсүди (1953—1954)
* Шиһап Ниғмәти (1954—1979)
* Ғариф Солтан (1979—1989)
* Фәрит Ағи (1989—2006)
* Рим Ғилфанов (2006 — х. в.)
# Штригисталь

Штригисталь (нем. Striegistal) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 5266 кеше йәшәй. Майҙаны — 87,02 км². Диңгеҙ кимәленән 240–373 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 9661 һәм автомобиль коды MW.
# Юха

Юха — башҡорт мифологияһында аҡмай ятҡан һыуҙарҙа, күлдәрҙә өс йөҙ йыл йәшәгән йылан. Ул кеше кейәфәтенә лә керә ала. Кем дә кем аҡмай ятҡан һыуҙан, күлдән һыу эсә — шул кеше ауырыр булған. Эсенә юха кергән тип дауалағандар.
Башҡорт халыҡ ижадынан тыш, Юха образы Зәйнәб Биишеваның «Тылсымлы ҡурай» драматик поэмаһында ла бик оҫта һүрәтләнгән.
# Новый Белокатай (гәзит)

«Новый Белокатай» («Яңы Балаҡатай») — ижтимағи-сәйәси гәзит. Ойоштороусылары — Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы, Башҡортостан Республикаһының «Яңы тормош» гәзите редакцияһы ҡаҙна предприятиеһы.
Балаҡатай районының Яңы Балаҡатай ауылында аҙнаһына 2 тапҡыр урыҫ һәм башҡорт («Яңы Балаҡатай») телдәрендә сыға. 1931 йылдың сентябренән алып урыҫ телендә «Знамя колхозника» («Колхозсы байрағы»), 1961 йылдан — «Заря коммунизма» («Коммунизм таңы»), 1963 йылдан башлап «Коммунист» исеме аҫтында урыҫ һәм башҡорт телдәрендә нәшер ителә, 1965 йылдан — «Новая жизнь» һәм «Яңы тормош», 2006 йылдан хәҙерге исемдәрен ала.
# Әхмәҙиә мәсете (Үскүдар)

Әхмәҙиә Мәсете (төр. Ahmediye Camii; рус. Мече́ть Ахмедие́) — шулай уҡ Кефче Деде Мәсете (төр. Kefçe Dede Camii) булараҡ билдәле. Мәсет Истанбулдың Азия өлөшөндә Үскүдар районы Әхмәҙиә биҫтәһендә урынлашҡан.
Мәсет архитектор Мәхмәт Таһир-аға (төр. Mehmed Tahir Ağa) тарафынан ғосман стилендә төҙөлгән. Төҙөлөш 1721 йылда башланған һәм бер йыл ғына дауам иткән. Мәсеткә ике тапҡыр ремонт яһалған (1861 һәм 1885) һәм 1965 йылда тулыһынса реставрацияланған.
Башта мәсет берҙән-бер бина булыр тип уйланылған, әммә һуңыраҡ эргәһендә зыярат барлыҡҡа килгән һәм өҫтәлмә ҡаралтылар төҙөлгән (имарәт, фонтан, мәктәп, мәҙрәсә, китапхана). 2008 йылға тиклем мәсет урынлашҡан район "Кефче Деде " исемен йөрөтә; мәсеттең икенсе исеме лә шунан алынған.
# Седанг (короллек)

Седанг короллеге - (ҡитға исеме) лағы дәүләт.
# Әптекәй

Әптекәй (рус. Аптикеево) — бөткән ауыл. Башҡортостандың Баймаҡ районы Юлыҡ һәм Йомаш ауыл Cоветтары биләмәләренә тура килгән. Әптекәй утары 1761 йылда барлыҡҡа килгән. Әптекәй ауылы халҡы биш ауылға нигеҙ һалған.. 1956 йылда ғәмәлдән сыҡҡан

# Әптекәй
## Исеменең килеп сығышы

М. Ғ. Усманова «Имя отчей землий» китабында яҙылыуынса, ауылдың атамаһы Әптекәй исеменән алынған. Ырыу аралары билдәле йүкә, тәгәй, һуйырҙар. Шулай уҡ Баймаҡ районында Әптекәй (Әптек) исемле күл бар.

# Әптекәй
## Географик урыны

Ауыл Советы үҙәгенән көньяҡ-көнсығышҡа табан дүрт километр алыҫлыҫта Ташый йылғаһының Һаҡмарға ҡушылған бик матур ерҙә (Сәйғәфәр ауылынан 3 км) урынлашҡан була.

# Әптекәй
## Тарихы

XIX быуат башында электән булған утары урынында Әптекәй ауылы барлыҡҡа килә. Тарихсы һәм тикшеренеүсе Әнүәр Әсфәндиәровтың фаразлауынса, ауылды В Йомаш ауылы башҡорттары нигеҙләгән. 1812 йылда тағы өс ғаилә Әптекәйгә күсеп килә. 1816 йылғы VII ревизия мәғлүмәттәре буйынса Хоҙайназар (48 йәштә), Аҡназар (39 йәштә), Мөхәмәтрәхим һәм Мөхәмәтәмин Әптекәевтәр ошо ауылда теркәлгән. Тимәк, уларҙың атаһы Әптекәй исемле булған. Ул ваҡытта 39 йортта 185 кеше йәшәгән. X ревизия 31 йортта 170 кешене теркәгән. Ауыл халҡы башлыса малсылыҡ менән шөғөлләнгән, һәр хәлдә 39 йорттан 30 арба йәйләүгә сыҡҡан. Лайымбирҙе, Оло Бешәҙе һәм Ташйылға буйында йәйләгәндәр. 39 йортҡа (202 кеше) 253 йылҡы малы, 270 һыйыр, 100 һарыҡ, 78 кәзә тура килгән, йәғни, сағыштырмаса етеш йәшәгәндәр. 20 дисәтинә ерҙә 18 бот ужым бойҙайы, 280 ярауай бойҙай сәскәндәр.
1826 йылда Байбулат Биккинин исемле уҙаман улдары Урмантай, Етебай, Үтәүле, Иштәкбай менән Темәс ауылына күсерелә.
Совет осоронда, 1920 йылда, ауылда 57 йортта 336 кеше йәшәгән. 1926 йылда ауыл халҡы «Сулпан» артеленә берләшә. 1930 йылда артелде «Һаҡмар» колхозына ҡушалар. Колхоз үҙәге Йомаш ауылында була. 1956 йылдан һуң Әптекәй ауылдар исемлегендә теркәлмәй.
Ә. З. Әсфәндиәров шулай уҡ әлеге ауылда һирәк осрай торған исемдәргә иғтибар итә: Балта, Бүлтирәк, Брәле. Хәҙерге ваҡытта Баймаҡ районында ошо исемдәрҙән алынған фамилиялар бар: Балтиндар, Брялиндар, Байбулатовтар, Урмантаевтар, Иштәкбаевтар.

# Әптекәй
## Әптекәй халҡы нигеҙләгән ауылдар

Тәңребирҙе, Баймырҙа, Ибраһим (икенсе исеме Күктүбә), Ишмырҙа, Арман ауылдарына нигеҙ һалына Аҫаба башҡорттар, батша власының буш ятҡан башҡорт ерҙәренә ситтән килгән урыҫ, татар халҡына ер бүлеп биреүен алдан иҫкәртеп, ерҙе биләп ҡалырға тырышалар.

# Әптекәй
## Билдәле кешеләр

— Ишдәүләт Рысымбәтов 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашҡан.

# Әптекәй
## Әптекәй йыйыны

2011 йылдың 25 июнендә Әптекәй ауылының элекке урынында ауылдың 250 йыллығына арналған йыйын уткәрелде. Йыйын сиктәрендә Әптекәй аҫабалары нигеҙлеген ауылдар исемлеге язылга стелланы асылды, әрүәхтәр рухына доғалар бағышланды, милли уйындар, ат сабышы, көрәш ойошторолдо. Байрам «Беҙ айыҡ тормош яҡлы» девизы аҫтында үтте. Ауыл тарихын тергеҙеүҙә, йыйынды әҙерләүҙә Рауил Әхмәҙулла улы Назаров күп көс һала, «Әптекәйҙә — ил яҙмышы» исемле китап яҙа. Шәжәрә байрамы бик юғары кимәлдә үтә.
# Дёрна

Дёрна — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Холохольня йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Дёрна
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Зубцов ҡалаһынан Тверь ҡалаһына тиклем, Тверца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010100612110000001668
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000166
* Бассейн коды — 08.01.01.006
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Похалуиха

Похалуиха — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мугай йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Похалуиха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тагил йылғаһыТүбәнге Тагил ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501512111200005705
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200570
* Бассейн коды — 14.01.05.015
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Самбек бейеклегендәге Дан мемориалы

Самбек бейеклегендәге Дан мемориалы — Ростов өлкәһенең Неклиновск районында, Самбек ҡасабаһынан алыҫ түгел, «Таганрог» маҡтаулы исеменә лайыҡ булған 130-сө һәм 416-сы уҡсылар дивизияһының яугирҙары хөрмәтенә ҡуйылған мемориаль комплекс.

# Самбек бейеклегендәге Дан мемориалы
## Һәйкәл

Комплекс авторҙары — Баҡы скульпторы Э. Шамилов һәм Ростов архитекторҙары В. И. һәм И. В. Григорҙар.
Һәйкәл бейеклектең иң юғары нөктәһенә, ауыл ситендә, ваҡыт емергән окоптар, пулемёт оялары, блиндаждао эргәһенә ҡуйыла.
Һәйкәл дағаға оҡшаш, уртанан өҙөлгән, ошо ерҙәрҙе дошмандан азат итеүсе ике уҡсылар дивизияһын кәүҙәләндергән ике бетон диуарҙан ғибәрәт. Ул -Ростов өлкәһе территорияһындағы иң ҙур һәйкәл.

# Самбек бейеклегендәге Дан мемориалы
## Тарихы

1980 йылдың 7 майында һәйкәлде асыуҙа Әзербайжан ССР-ы Компартия Үҙәк комитетының беренсе секретары Гейдар Әлиев етәкселегендә делегация ҡатнаша.

# Самбек бейеклегендәге Дан мемориалы
## «Самбек бейеклеге» Хәрби-тарихи музей комплексы

2014 йылда «Самбек бейеклеге» хәрби-тарихи музей комплексын эшләү буйынса пландар тураһында билдәле була. Ул Таганрог эргәһендә, Самбек ауылы районында яҡынса 5 мең гектар участканы биләйәсәк. Комплексҡа экспозиция-мемориаль зонанан (музей бинаһы, хәрби техниканы күрһәтеү майҙаны, һәләк булғанбатырҙар иҫтәлегенә мемориал, «Хәрби-ялан лагеры» интерактив майҙансығы), килеүселәрҙе ҡабул итеү һәм хеҙмәтләндереү (парковка майҙансығы, кассалар, туҡланыуҙы ойоштороу урындары һ. б.) зонаһынан тыш, административ-хужалыҡ өлөшө һәм күсмә галереяны үҙ эсенә алырға тейеш.
2015 йылдың 6 майына музей комплексы нигеҙенә беренсе таш һалыу тантанаһы планлаштырыла. «Һуғыштың һуңғы эҙе» йәмәғәт ойошмаһының эҙәрмәндәр отряды Игорь Третьяков етәкселегендә 2015 йылдың апрелендә буласаҡ төҙөлөш майҙанында Бөйөк Ватан һуғышы осоронан ҡалған 78 миллиметрлы 59 немец снаряды таба. Бер нисә көндән, «Самбек бейеклеге» хәрби-тарихи музей комплексы урынында шартлаусы предметтар табылыуға бәйле, сара билдәһеҙ ваҡытҡа күсерелә» тип иғлан ителә.
2015 йылдың 30 авгусында, Таганрогты азат итеү көнөндә, музей комплексы төҙөлөшө урынында музей ташы һалына.
Музей экспозицияһы туплау бурысы Таганрог музей-ҡурсаулығына йөкмәтелә. 2015 йылдың авгусында «Самбек бейеклеге» музейына ярҙам йөҙөнән Хәйриә фонды эшләй башлай.
# Ҡабан арты мәсете

1926
Ҡабан арты мәсете, Ислам динен ҡабул итеүгә 1000 йыллыҡ мәсете, Юбилей мәсете — Ҡазандың тарихи мәсттәренең береһе. Мәсет 1924-26 йылдарҙа, Волга буйы Булгарияһы ханы Алмуш ислам динен ҡабул итеүҙең 1000 йыллығына төҙөлгән.
Мәсет төҙөүгә рөхсәтте Сталин үҙе биргән. Төҙөлөш халык аҡсаһына, 1914 йылда А. Е. Печник төҙөгән проект буйынса башҡарыла.
Үҙәк Башҡарма комитеты ҡарары нигеҙендә мәсет 1930 йылдың 6 февралендә ябыла. 1991 йылда мәхәлләгә ҡайтарып бирелә.