yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Аҙнай улусы

Азнай улусы — Рәсәй империяһы һәм РСФСР улусы. Өфө губернаһының Стәрлетамаҡ өйәҙенә һәм РСФСР составына инә, 1922 йылдан Стәрлетамаҡ кантоны. Үҙәге — Кәҫәпҡол ауылы (хәҙер Ишембай ҡалаһы биҫтәһе). Аҙнай улыҫы ерҙәре хәҙерге ваҡытта — Башҡортостан Республикаһының Ишембай һәм Салауат ҡалалары, Ишембай һәм Стәрлетамаҡ райондары территорияһы.
Аҙнай улыҫы XIX быуат уртаһында Юрматы башҡорт улусының тораҡ пункттарынан хасил була. 1919 йылда Юрматы кантоны, 1922 йылда — Стәрлетамаҡ кантоны составына инә. 1930 йылда бөтөрөлә.
Был территорияла Юрматы ырыуының Аҙнай түбәһе башҡорттары йәшәй.
Тәүге мәлдә Аҙнай улыҫына 20 тораҡ пункты индерелә: Әптек, Арлар, Байыҡ, Байгужа (улыҫ үҙәге), Биксән, Бурағол, Буранғол, Үрге Бурансы, Үрге һәм Түбәнге Көҫәпҡол, Этҡол, Кинйәбулат, Кинйәкәй, Бәләкәй Мәҡсүт, Һайран, Сәлих, Смаҡай, Тирмән-Йылға, Уразбай, Хажы.

# Аҙнай улусы
## Улыҫ составы

1906 йылда 22 тораҡ пункты, 1914 йылда 27 тораҡ пункты була. Аллағыуат улыҫын Аҙнай улыҫына ҡушҡас, ауылдар һаны 72-гә етә.
1926 йылға улыҫ составына түбәндәге тораҡ пункттары инә:
* Аҙнай ауылы — хәҙер Ишембай районының ауылы,
* Алаҡай ауылы — хәҙер Алаҡай Ишембай районы ауылы,
* м-ца Алексеева
* Аллағыуат ауылы — хәҙер СНОС территорияһына ҡарай, Салауат ҡалаһы,
* Кантюковка ауылы — тәүге Ишембай районы составында була, хәҙер — Стәрлетамаҡ районына ҡарай,
* Ҡанаҡай, икенсе исеме: Шипай ауылы — хәҙер Ишембай районы ауылы,
* Ҡарлар — хәҙер Бәләкәй Мәҡсүт ауылы, Ишембай районына ҡарай,
* 2-се Ҡараяр ауылы — Стәрлетамаҡ районына ҡарай,
* Ҡарлыкүл — Ҡарлыкүл
* Кәшәләкбаш утары — хәҙер Ҡашалаҡбаш ауылы, Ишембай районына ҡарай,
* Кинйәкәй ауылы — хәҙер Ишембай районының Кинйәкәй ауылы
* м-ца Кириллова — ?,
* Кожак ҡасабаһы — бөткән тораҡ пункты,
* Ҡоҙаҡай ауылы — сейчас Салауат ҡалаһы территорияһында,
* Кузьминский ауылы — хәҙер Кузьминовка (Ишембай),
* Кунказаева ауылы — хәҙер Урман-Бишҡаҙаҡ)
* Көҫәпҡол ауылы — хәҙер Көҫәпҡол (Ишембай)
* Күс артеле — Ишембай ҡалаһы составына Күс артеле атамаһы аҫтында инә.
1917 йылға тиклем Стәрлетамаҡ өйәҙенең Аҙнай һәм Илсек-Тимер улыҫтарында боронғоса ер һөрөп, тары, ҡара бойҙай һәм һоло сәсеп көн итәләр.
1906 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙа улыҫта йәшәүселәрҙең иген игеп, мал көтөп, шулай уҡ урман кәсебе һәм септә һуғыу менән шөғөлләнеп йәшәүҙәре билдәләнә. .
# Кесе Ашап

Кесе Ашап — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ирень йылғаһының һул ярына тамағынан 82 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Кесе Ашап
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сылва, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100812111100013378
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101337
* Бассейн коды — 10.01.01.008
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Үрек (Нөгөш ҡушылдығы)

Үрек — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Нөгөш йылғаһының уң ярына тамағынан 62 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 91 км.

# Үрек (Нөгөш ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нөгөш йылғаһы башынан Нөгөш һыуһаҡлағысына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200312111100017941
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101794
* Бассейн коды — 10.01.02.003
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

# Үрек (Нөгөш ҡушылдығы)
## Этимологияһы

Йылға атамаһы ихтимал башҡортса-булғарса үрек (хәҙерге башҡортса үҙәк), тип һанай топонимика белгестәре. Шулай уҡ "Үр" һүҙенән килеп сыҡҡан булыуы ла ихтимал.
# Сема (йылға)

Сёма — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сояльск күле - Соялка йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Сема (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000038771
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003877
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сурағолов Рәмил Мотаһар улы

Сурағолов Рәмил Мотаһар улы (Рәмил Чурағол, Рәмил Сурағол; 16 август 1962 йыл) — шағир һәм композитор, меңдән ашыу йыр авторы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2006), Татарстан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2010); Башҡортостандың, Рәсәйҙең Журналистар һәм Яҙыусылар союздары ағзаһы (1996), «Гәлсәр һандуғас» Республика телевизион эстрада йыр конкурс‑фестивале лауреаты (2002). Ҡырмыҫҡалы районының почётлы гражданы.

# Сурағолов Рәмил Мотаһар улы
## Биографияһы

Рәмил Мотаһар улы Сурағолов 1962 йылдың 16 авгусында Башҡорт АССР-ының Ҡырмыҫҡалы районы Иҫке Аҡташ башҡорт ауылында тыуған. Атаһы ете тел белгән, сығышы менән тархандарҙан булған; әсәһе — Плеханов исемендәге халыҡ хужалығы институтын тамамлай. Ауылда, бик күп әкиәттәр, риүәйәттәр, дастандар белгән өләсәләрендә үҫә.
Иҫке Шәрәй ауылы мәктәбендә һигеҙ класс, Өфө автотранспорт техникумын тамамлаған; «Башавторемонт» производство берекмәһендә, «Башавтотранс», Өфөнөң Ленин районы хакимиәте торлаҡ хужалығы тресында инженер, өлкән инженер булып эшләй.
1991 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын ситтән тороп тамамлай. «Толпар» (әҙәби хәҙмәткәр), «Аманат» журналдарында, «Өмөт», «Азатлык нуры», «Атна» гәзиттәрендә, «Саяр» театрында төрлө етәксе вазифаларҙа эшләй. 2004 йылдан — «Сурағол» нәшриәт йортоноң генераль директоры (Өфө)
Сәнғәткә индергән өлөшө өсөн «Гәлсәр һандуғас», «Алтын барыҫ» премиялары менән бүләкләнә. Яңы Аҡташ ауылында бер урам уның исемен йөрөтә 2021 йылда Рәмил Сурағолға Тәтешле районының Әнғәм Атнабаев исемендәге әҙәби премия лауреаты.

# Сурағолов Рәмил Мотаһар улы
## Биографияһы
### Ғаиләһе

Ғаиләле, улы, ҡыҙы бар.

# Сурағолов Рәмил Мотаһар улы
## Ижади эшмәкәрлеге

8—9 йәшендә яҙыша башлай. Тәүге шиғырҙары «Башҡортостан пионеры», «Йәш ленинсы», «Пионер», «Ялкын», «Трудовая слава» баҫмаларында нәшер ителә. Шиғырҙарына һағыныу, фәлсәфә, ихласлыҡ, тоғоролоҡ хистәре, Ватанға оло мөхәббәт, халыҡтар дуҫлығы темаһы хас.
Тәүге шиғри йыйынтығы «Бергәләп йырлайһы йырҙар бар!» (татар телендә) 1993 йылда сыҡҡан. 20 шиғри йыйынтыҡ авторы, уның һүҙҙәренә Н.Ә.Дауытов, Р.Ғ.Тимербаев, Р.Ғ.Хәкимов һ.б. тарафынан йырҙар яҙылған. 1000 -дән ашыу йыр яҙыла.

# Сурағолов Рәмил Мотаһар улы
## Ижади эшмәкәрлеге
### Китаптары

* Сурағол Р. Монңдар ҡайтhын ауылға (= Родные напевы): шигырзар. — Өфө: Китап, 2009. — 230+1 б. — 2500 экз. — ISBN 978-5-295-04881-4;
* Чурагул Р. Нам жить и дружить песней звонкой звеня! : [Стихи] (тат.) / [Вступ. ст. А.Атнабаева; Худож. Л.Гаянова]. — Уфа : Планета, 1993. — 96 с.;
* Сурағол Р. Үҫкәс генерал булам! — Өфө: Китап, 2004. — 9+7 б. — 2500 экз. — ISBN 5-295-03477-1 (балалар өсөн);
* «Йырлап йәшәйек ғүмергә!» (2011; татар телендә).

# Сурағолов Рәмил Мотаһар улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2006)
* Татарстан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2010);
* «Гәлсәр һандуғас» Республика телевизион эстрада йыр конкурс‑фестивале лауреаты (2002);
* «Татар жыры — 93», «Татар жыры — 2001» (Ҡазан) телевизион конкурстары лауреаты;
* «Алтын барыҫ» премияһы лауреаты;
* Ҡырмыҫҡалы районының почётлы гражданы.
# Ғәбиҙуллина Әлфинә Таһир ҡыҙы

Ғәбиҙуллина Әлфинә Таһир ҡыҙы (12 май 1989 йыл) — уҡытыусы, филология фәндәре кандидаты

# Ғәбиҙуллина Әлфинә Таһир ҡыҙы
## Биографияһы

Әлфинә Таһир ҡыҙы Ғәбиҙуллина (Шәмиғолова) 1989 йылдың 12 майында Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Иҫке Мөсәт ауылында тыуған. Башланғыс кластарҙа Иҫке Собханғол мәктәбендә уҡый, 11-се класты Яңы Собханғол урта мәктәбендә тамамлай.
2006—2011 йылдарҙа Зәйнәб Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһында «Башланғыс кластар, башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы» һөнәре буйынса белем ала. Академияны ҡыҙыл дипломға тамамлай. 2011—2015 йылдарҙа — шул академияһының башҡорт теле кафедраһы ҡарамағындағы Рәсәй Федерацияһы халыҡтары телдәре (башҡорт теле) һөнәре буйынса аспиранты (ситтән тороп уҡыу бүлегендә).

# Ғәбиҙуллина Әлфинә Таһир ҡыҙы
## Биографияһы
### Хеҙмәт юлы

* 2011—2012 йылдарҙа — Бөрйән районы Аҫҡар ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбенең башланғыс кластар уҡытыусыһы;
* 2012—2013 йылдарҙа — Байназар ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбенең Мәһәҙей филиалында рус теле һәм әҙәбиәте, башҡорт теле уҡытыусыһы.
* 2014—2015 йылдарҙа — Өфө ҡалаһының 22-се урта дөйөм белем биреү мәктәбендә башланғыс кластар уҡытыусыһы;
* 2015—2016 йылдарҙа — Өфө ҡалаһының 29-сы урта дөйөм белем биреү мәктәбенең башҡорт теле уҡытыусыһы.
* 2020 йылдан Иҫке Собханғол ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбенең башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы.

# Ғәбиҙуллина Әлфинә Таһир ҡыҙы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Ғәбиҙуллина Әлфинә Таһир ҡыҙы халыҡ-ара, бөтә Рәсәй, төбәк-ара, вуз-ара ғилми-ғәмәли конференцияларҙа ҡатнаша. Тикшеренеүҙең төп положениелары 34 баҫмала, шул иҫәптән РФ Мәғариф һәм фән министрлығының Юғары аттестация комиссияһы тәҡдим иткән фәнни журналдарҙағы 4 мәҡәлә (Таулы Алтай, 2013, Түбәнге Новгород, 2014, Мәскәү, 2014, 2015), Скопус (Италия, Рим) мәғлүмәт базаһына индерелгән халыҡ-ара фәнни журналда яҙылған.

# Ғәбиҙуллина Әлфинә Таһир ҡыҙы
## Китаптары

* «Башҡортса-урыҫса кейем-һалым һәм биҙәүестәр лексикаһы һүҙлеге» (Өфө, 2015)
* «Башҡорт телендә кейем-һалым һәм биҙәүестәр лексикаһы» монографияһы (Өфө, 2020)
* «Русско-башкирский словарь лексики одежды и украшений» (Уфа, 2021).

# Ғәбиҙуллина Әлфинә Таһир ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Филология фәндәре кандидаты (14 июль 2016)
* Башҡортостан Республикаһы гранттарына йәш ғалимдарҙың һәм йәштәр ғилми коллективтарының ғилми эштәре конкурсында еңеүсе, 2014 йыл;
* Башҡортостан Республикаһы гранттарына йәш уҡытыусылар конкурсы еңеүсеһе, 2016 йыл;
* «Өфө ҡалаһы ҡала округы Октябрь районы туған телдәрҙең иң яҡшы уҡытыусыһы» район конкурсы еңеүсеһе (2-се урын);
* «Тамға» Халыҡ-ара башҡорт милли кейеме оҫталары конкурсында 1 урын (2022)

# Ғәбиҙуллина Әлфинә Таһир ҡыҙы
## Матбуғатта

«Шоңҡар» журналы 12 октябрь 2022
# Ацкури (ҡәлғә)

Ацкури ҡәлғәһе (грузинса აწყური) — Грузияның Боржоми тарлауығындағы урта быуаттар ҡәлғәһе.

# Ацкури (ҡәлғә)
## Географияһы

Ацкури ҡәлғәһе Боржоми тарлауығының көньяҡтан ингән урынында, Мтквари (Кура) йылғаһының уң ярында, Самцхе-Джавахети төбәгендә, Боржоми ҡалаһынан 30 километр самаһы алыҫлыҡта урынлашҡан. Тбилисиға тиклем 140 км самаһы.

# Ацкури (ҡәлғә)
## Тарихы

Ацкуриҙа борондан йәшәгәндәр. Археологтар фекеренсә, бында бронза быуаты кешеләре беҙҙең эраға тиклем яҡынса 1700 йылдарында уҡ йәшәгән. Беҙҙең эраның беренсе быуатында уҡ бында ҡала булған, риүәйәттәр буйынса, бында апостол Андрей Первозванный булып киткән.
Ҡала борон ҙур булған, ҡаялағы ҡәлғә лә ҙур.
IX быуат тирәһендә ҡәлғә кеүегерәк төҫкә инә башлай. Х быуатта ҡәлғә төҙөлгән. Ул урта быуаттарҙа Грузияның оборонаһы өсөн бик мөһим нығытма булған.
Хәҙерге ҡәлғә — XIV—XVIII быуаттар төҙөлөштәре һөҙөмтәләре. Ацкури ғибәҙәтханаһы яғына ҡараған диуары — иң иртә төҙөлгән, ә күпер яғына ҡарағаны — төрөк осороноҡо.
Грузия батшалығы бөтөрөлөп, Рәсәй империяһы составына индерелгәс (1802), Ацкуриҙан төньяҡтараҡ 26 йыл тиерлек рус-төрөк сиге үтә. Төрөктәр шул яҡтан һөжүм итеп тора. Рәсәй командованиеһы лаздарҙан ҡәлғәне тартып алырға була һәм ҡаланың халҡы менән һөйләшеүҙәр үткәреп, атышһыҙ ғына уны яулап ала.
Шуның менән ҡәлғәнең тарихы тамамлана.
# Мерзлая (Бисера ҡушылдығы)

Мёрзлая — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бисер йылғаһының уң ярына тамағынан 2,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Мерзлая (Бисера ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100712111100011245
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101124
* Бассейн коды — 10.01.01.007
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Есто-Вис

Есто-Вис — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ния-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Есто-Вис
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000065674
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006567
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Хажин Ильяс Абдулғәни улы

Хажин Ильяс Абдулғәни улы (1902 йыл — 1966 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, шайморатовсы, гвардия ҡыҙылармеецы. III дәрәжә Дан ордены кавалеры (1945)

# Хажин Ильяс Абдулғәни улы
## Биографияһы
### Һуғышҡа тиклем

Ильяс Абдулғәни улы Хажин 1902 йылда хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы Ниғәмәт ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Үкһеҙ етем ҡалғас, бер туған ағаһы Әминев Һиҙиәт тәрбиәһендә үҫә. Йәше еткәс, хеҙмәт армияһына алынып, Үзбәкстанда эшләй. Армиянан ҡайтҡас, Таулыҡай ауылы ҡыҙы Күсәрбаева Мәҙинә Рәхмәтулла ҡыҙына өйләнә.

# Хажин Ильяс Абдулғәни улы
## Биографияһы
### Һуғыш осоро

1942 йылда Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиәндәр Ҡыҙыл Армияһы сафына алына.
Яңы ойошторолған 112-се башҡорт атлы кавалерия дивизияһына билдәләнә. 62-се кавалерия полкында ат йөрөтөүсе (коновод) һәм ездовой булып хеҙмәт итә.

# Хажин Ильяс Абдулғәни улы
## Биографияһы
### Һуғыштан һуң

Тыныс тормошҡа ҡайтҡас, Баймаҡ районы «Үрнәк» колхозында йылҡы фермаһы мөдире булып эшләй.
Һуғыш яраларынан оҙаҡ ауырый. 1966 йылда вафат була.

# Хажин Ильяс Абдулғәни улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* III дәрәжә Дан ордены (1945)
* ике «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1943)
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (1943)
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы (1945)
* «Кёнисбергты алған өсөн» миҙалы (1945)
* «Берлинды алған өсөн» миҙалы (1945)
* «Варшаваны азат иткәне өсөн» миҙалы (1945)

# Хажин Ильяс Абдулғәни улы
## Хәтер

* Хажин Ильяс Абдулғәни улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән «Они вернулись с победой. Списки военнослужащих, вернувшихся живыми с Великой Отечественной войны 1941—1945 гг.» баҫмаһының 2-се томында һәм Баймаҡ районы Ниғәмәт ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлектә бар.
# Лактоза

Лактоза йәки һөт шәкәре ( лат. lac «һөт») С₁₂H₂₂O₁₁ — һөт һәм һөт ризыҡтарында осраған зарарһыҙландырыу төркөмө углеводы. Лактоза молекулаһы глюкоза һәм галактоза молекулалары ҡалдыҡтарынан тора.

# Лактоза
## Химик үҙенсәлектәре

Үҙсәнлектәре дисахаридтарға һәм алдозға хас: ул озазон барлыҡҡа килтерә, кислоталы мөхиттә глюкозаға һәм галактозаға тиклем шыйыҡса, гидролизды тергеҙә.
Көслө һелтеле мөхиттә изомеризация, үҙгәртеп ҡороу һәм тарҡалыу продукттарының ҡатмарлы ҡатнашмаһын бирә, йомшаҡ шарттарҙа (1-3 M NaOH) лактоза изомеризацияһы продукты — лактулоза төп продукт булып тора.

# Лактоза
## Алыу

Лактоза һөт сывороткаһынан алына.

# Лактоза
## Ҡулланыу

Туҡлыҡлы матдәләрҙе әҙерләү өсөн ҡулланыла, мәҫәлән, пеницилин етештереүҙә. Фармацевтика сәнәғәтендә ярҙамсы матдә (тултырыусы) һәм лактулоза етештереүҙә сеймал сифатында ҡулланыла, осмотик лаксатив сифатында ҡулланыла.
Лактозаның күп миҡдары (яҡынса 85 %) сабыйҙар аҙығында осрай.

# Лактоза
## Лактоза түҙемһеҙлеге

Лактозаны дарыу маҡсатында ҡулланыуға ҡарамаҫтан, ҡайһы бер кешеләрҙә лактоза һеңдерелмәй һәм аш һеңдереү системаһында боҙолоуҙар тыуҙыра, шул иҫәптән диарея, ауыртыу һәм эстең күбеүе, һөт ризыҡтарын ашағандан һуң күңел төшөнкөлөгө һәм ҡоҫоу осрай. Был кешеләр ферментлы лактазаға эйә түгел йәки етерлек күләмдә етештерелмәй. Лактазаның маҡсаты — лактозаны уның өлөштәренә: глюкоза һәм галактозаға бүлеү, артабан уны нәҙек эсәге өлөшө һеңдерергә тейеш. Лактаза функцияһы етмәгәнлектән, лактоза эсәктә тәүге ҡиәфәтендә ҡала һәм һыу менән бәйләнә, был диареяға килтерә. Бынан тыш, эсәк бактериялары һөт шәкәренең ферментацияһына килтерә, һөҙөмтәлә эс күбеүенә килтерә.
Һөт шәкәренә түҙемһеҙлек ярайһы уҡ киң таралған. Шулай итеп, Швецияла һәм Данияла лактозаға түҙемһеҙлек өлкәндәрҙең яҡынса 3 %, Финляндияла һәм Швейцарияла — 16 %, Англияла — 20-30 %, Францияла — 42 %, АҠШ-та Көньяҡ-Көнсығыш Азияла һәм афроамерикандарҙа — 100 % тиерлек була. Лактозаға түҙемһеҙлек Африканың, Американың һәм Азияның ҡайһы бер илдәренең ерле халҡы араһында йыш осрай.Был төбәктәрҙә традицион һөт малсылығы булмауы менән бәйле. Мәҫәлән, Африкалағы масай, фулани һәм тасси ҡәбиләләрендә һөтлө мал үрсетелә, ә лактозаға түҙемһеҙлек был ҡәбиләләрҙең өлкән ағзаларында сағыштырмаса һирәк осрай. Рәсәйҙә был күренештең йышлығы уртаса 16-18 % тәшкил итә.

# Лактоза
## Лактоза опероны

Лактоза опероны — күп кенә бактерияларҙа глюкозаға һәм галактозаға лактозаны һындырыу өсөн кәрәкле ферменттарҙы кодлаусы гендар эҙмә-эҙлелеге, йәғни шәкәрҙе утилләштереү өсөн. Был оперонды өйрәнеү молекуляр генетика үҫешендә мөһим роль уйнай.

# Лактоза
## Иҫкәрмә

* ↑ Nahla Tariq. The Chemical Isomerization of Lactose to Lactulose by Using Sodium Hydroxide as Batch Reaction. Pak. J. Chem. 5(3): 1-07, 2016
* ↑ The Search Engine that Does at InfoWeb.net
* 1 2 «Лечащий Врач», № 1 2005 2011 йыл 17 июнь архивланған.
# Ҡунаҡбай Йомаев

Ҡунаҡбай Йомаев (? — ғинуар 1774) — 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёвтың полковнигы.

# Ҡунаҡбай Йомаев
## Биографияһы

Сығышы менән Себер даруғаһы Ирән улусы (хәҙерге Пермь крайы Октябрьский районы) Сарсбаш (Оло Сарс) ауылы башҡорттарынан.
Е. И. Пугачёв етәкселегендә Крәҫтиәндәр һуғышы барышында, 1774 йылдың ғинуарында үҙенең отряды менән баш күтәреүселәр яғына сыға. Емельян Пугачёв уға полковник званиеһын бирә. 1774 йылдың ғинуарында башҡа ихтилал етәкселәре Ҡәнзәфәр Усаев һәм Мәүлит Айытов отрядтары менән берлектә Ҡазан губернаһының Пермь провинцияһы Әшит ҡәлғәһен алыуҙа ҡатнаша. Пермь провинцияның Тиса заводы эшселәрен һәм Торговиж бастругы халҡын ихтилалсыларҙың ғәскәренә мобилизациялай.
1774 йылдың ғинуарында Пермь провинцияһы Көңгөр ҡалаһын ҡамауға алғанда һәләк була.
# Дижон соборы

Изге Венигн соборы (франц. Cathédrale Saint-de Bénigne Dijon) — Дижонда кафедраль собор, Францияның милли ҡомартҡыһы, баш ҡаланың төп иҫтәлекле урындарының береһе. ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекты исемлегенә инә.

# Дижон соборы
## Тарихы

Собор 1280 һәм 1325 йылдар араһында готика стилендә яҡынса V-VI быуаттарҙа төҙөлгән һәм янғындарҙан һәм ер тетрәүҙәрҙән зыян күргән тәүге сиркәү урынында төҙөлгән. 1393 йылдың 9 апрелендә Бургундия территорияһында ғазаплы үлем ҡабул иткән иртә христианлы изге Венигн хөрмәтенә изгеләндерелгән. Урындағы билдәле ғаиләнән сыҡҡан Гуго Аркский етәкселегендә ҡоролма сағыштырмаса тиҙ арала төҙөлә, әммә уның үлеменән һуң, 1300-сө йылдарҙа төҙөлөш барышы яйлай.
Аббатлыҡ Француз революцияһы ваҡытында секуляризациялана, әммә сиркәү тик 1792 йылда Дижон епархияһы соборы булып китә, Дижонды, ротондаһы юҡ ителһә лә 2002 йылда архиепархия статусын ала.
Соборҙа Изге Венингтың мәйетең өлөшө һаҡлана һәм унда Изге Филипп III ерләнә.

# Дижон соборы
## Тасуирламаһы

Бина иртә готик стилдә, әммә уның алғы фасады, дөрөҫөрәге, роман стилендә төҙөлгән. Ике башняһы, улар араһында балюстрадалар менән биҙәлгән инеү урыны, ҡабырға башнялары шаҡтай ҙур. Был өлөшө 19 быуатта яңынан үҙгәртеп ҡоролған. Улар артында орнаменттар һәм скульптуралар менән биҙәлгән манараның матур шпиле күтәрелә. Ул тарихи ваҡыттарҙан үҙгәрешһеҙ тиерлек һаҡланған. Дижон ғибәҙәтханаһы ҡалала иң бейек ҡоролма. Уның бейеклеге 93 метр тәшкил итә.
# Синьга (Бочанка ҡушылдығы)

Синьга — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бочанка йылғаһының уң ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Синьга (Бочанка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Есет йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Тура һәм Тавда йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502612111200004162
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200416
* Бассейн коды — 14.01.05.026
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Янченко

Яубаҫаров — фамилияһы.
* Янченко Вячеслав Михайлович (19 март 1938 йыл) — Граждандар авиацияһы Төньяҡ-көнбайыш идаралығының «Ту-104» һауа судноһы экипажы командиры, Советтар Союзы Геройы (1973).
* Янченко Николай Александрович (укр. Микола Олександрович Янченко; 1959, Винница өлкәһе Канава а.) — украин эстрада йырсыһы һәм композиторы, Украинаның халыҡ (2016) һәм атҡаҙанған артисы (2007).
# Әхмәтов Роберт Сәлим улы

Әхмәтов Роберт Сәлим улы - (рус. Ахметов Роберт Салимович - 5 май 1941 йыл) - Рәсәй Федерацияһы һаулыҡ һаҡлау отличнигы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты

# Әхмәтов Роберт Сәлим улы
## Биографияһы

Роберт Сәлим улы Әхмәтов 1941 йылдың 5 майында БАССР-ҙың Дәүләкән районы Яҫҡайын ҡасабаһында тыуған.
Суйынсы урта мәктәбен тамамлағандан һуң 1958-1960 йылдарҙа Салауат ҡалаһында слесарь-инструментальщик булып эшләй.
1960-1963 йылдарҙа сик буйы ғәскәрендә хеҙмәт итә.
Армия хеҙмәтен тамамлағандан һуң, 1963 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтының дауалау факультетына уҡырға инә һәм уны 1969 йылда тамамлап сыға.
1969-1974 йылдарҙа республиканың Һаулыҡ һаҡлау министрлығы йүнәлтмәһе буйынса Кушнаренко үҙәк район больницаһында хирург булып эшләй.
1974-1976 йылдарҙа БДМИ-ның госпиталь хирургияһы кафедраһы ҡарамағындағы клиник ординатураһында уҡый.
1976-1980 йылдарҙа 6-сы ҡала клиник больницаһында йөрәк хирургияһы бүлексәһендә кардиохирург булып эшләй.
1980-2002 йылдарҙа 15-се ҡала клиник больницаһында баш табип.
2002 йылдан башлап 50-се Өфө ҡала поликлиникаһында хирург булып эшләй. Поликлиника ветерандар советы рәйесе булып тора. «Медик» ветерандар һәм пенсионерҙар советы ағзаһы.

# Әхмәтов Роберт Сәлим улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары

* Рәсәй Федерацияһы һаулыҡ һаҡлау отличнигы
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы
* «Дәүләт сиктәрен һаҡлауҙа отличие өсөн» миҙалы
* "Фашистик германияны еңеү көнөнөң 25 йыллығы" миҙалы
# Оран

Оран (һөрән) — саҡырыу, өндәү. Башҡорттар хәүеф янағанда йәки яу ваҡытында ырыуҙаштарын бер урынға саҡырыу өсөн файҙаланған. Онгон һәм тамға менән бер рәттән ул ырыу-ҡәбиләнең иң изге атрибуттарының береһе һаналған. Оран ярҙамында бөтә ырыуға зыян килтерелеүе мөмкин, тип иҫәпләнгән, шуға күрә уны башҡа ырыу һәм ҡәбилә кешеләренән йәшереп тотҡандар. Йыш ҡына Оран итеп ырыу башлығының исемен файҙаланғандар.
Мәҫәлән, Бөрйән, Ҡыпсаҡ (көнсығыш), Үҫәргән ҡәбиләләрендә (ҡайһы бер ырыуҙарында) — «Тоҡсаба»; әйлеләрҙә — «Салауат»; Ҡаңлы, Ҡыпсаҡ (көнбайыш), Меңле ҡәбиләләрендә — «байһонғор»; үҫәргәндәрҙең ҡайһы бер ырыуҙарында — «Мөйтән» һ. б.