yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Сугмутын-Еган (Котыг-Еган ҡушылдығы)

Сугмутын-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Котыг-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 88 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 56 км.

# Сугмутын-Еган (Котыг-Еган ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200039726
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203972
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Урыҫса-башҡортса геология терминдары һүҙлеге

Урыҫса-башҡортса геология терминдары һүҙлеге— геология терминдары һүҙлеге. Төҙөүсеһе- техник фәндәр докторы, геология-минералогия фәндәре кандидаты Э.М.Юлбарисов.
2019 йылда Өфөлә «Китап» нәшриәтендә тәүләп нәшер ителгән.
Башҡортостан биләмәһендә 1200 файҙалы ҡаҙылмалар ятҡылығы, 22 геологик ҡомартҡы асылған. Республикала геология, файҙалы ҡаҙылма байлыҡтарҙы сығарыу һәм эшкәртеү ныҡ үҫешкән. Һүҙлеккә ошо тармаҡтарға ҡараған 3 меңгә яҡын термин индерелгән. Шулай уҡ китаптағы ҡушымталарҙа минералдарҙы тышҡы билдәләре буйынса асыҡлау ысулдары терминдары, донъя кимәлендә билдәле ғалимдарҙың һәм фәнни-ғәмәли ҡаҙаныштары менән республика ер аҫтын өйрәнеүгә ҙур өлөш индергән геологтарҙың һәм эре тау-геология предприятиелары етәкселәренең исемлеге урын алған.
Һүҙлек тәржемәселәр, яҙыусылар, журналистар, телевидение һәм радио хеҙмәткәрҙәре, уҡытыусылар, уҡыусыларға, йәш геологтар хәрәкәте ағзаларына, студенттарға тәғәйенләнә.
# Круть-Балта

Круть-Балта — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Балта йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Круть-Балта
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200712115200006949
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200694
* Бассейн коды — 13.01.02.007
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Екатерина II һәйкәле (Краснодар)

Екатерина II һәйкәле — император Екатерина II монументы, Краснодар ҡалаһында 1907 йылда асылған, 1920 йылда большевиктар тарафынан емерелгән. 2006 йылда тергеҙелгән.

# Екатерина II һәйкәле (Краснодар)
## Композиция

Император ҡулында — скипетр һәм держава, ә ул үҙе батша порфираһы кейгән илаһи хикмәт эйәһе итеп кәүҙәләндерелгән. Һәйкәл постаментының үҙәк өлөшөн 1792 йылдың 1 (12) июлендә бирелгән Жалованная грамота тексы биләй 1 (12) июль 1792 йылда . Һулда кенәз Потемкин-Таврический хәрби һәм ғәскәри байраҡтар фонында һүрәтләнгән. Уң яғында Ҡара диңгеҙ казак ғәскәренең өс атаманы тора : Антон Головатый, Сидор Белый һәм Захарий Чепега. Һәйкәлдең артҡы яғында һуҡыр йыраусы Ккобзарь үҙен йөрөтөүсеһе менән, шулай уҡ Кубань казактары ҡатнашлығында Рәсәйҙең алыштарҙа еңеү исемлеге урынлашҡан.

# Екатерина II һәйкәле (Краснодар)
## Һәйкәл тарихы

Һәйкәл проектын билдәле рәссам һәм скульптор Михаил Микешин 1895 йылда Кубань казак ғәскәренең 200 йыллыҡ юбилейына эшләй. Микешиндың ваҡытһыҙ вафат булыуы арҡаһында, уның эшен скульптор Борис Эдуардс айырым ғәскәри төҙөлөш комиссияһы күҙәтеүе аҫтында башҡара. 1896 йылдың көҙөндә һәйкәлгә нигеҙ һалыу тантанаһы була, ә ул 1907 йылдың 6 майында ғына асыла.
Яңы һәйкәл Рәсәй рәссамдары союзы ағзаһы, билдәле скульптор Александр Аполлонов тарафынан элекке һәйкәлдең бронза моделе һүрәттәре, архив документтары һәм һыҙмалары буйынса эшләнә. Монумент Ростов дәүләт университетының художестволы иретеп ҡойоу оҫтаханаһында ҡойола, архитектура-скульптура атрибутикаһы Краснодар компрессор заводында эшләнә.
2011 йылда Екатерина II Краснодарҙағы һәйкәленең бәләкәйләтелгән күсермәһе Сочи ҡалаһында асыла.

# Екатерина II һәйкәле (Краснодар)
## Техник мәғлүмәт

Һәйкәлдең бейеклеге — 13,81 метр, бөтә комплекстың киңлеге 16 метр. Екатерина фигураһының ауырлығы 3 тонна, бейеклеге 4 метр. Скульптура композицияһына барлығы 25 тоннабронза, 12 тонна суйын, 250 кг алюмин һәм 80 грамм сусаль алтыны китә.

# Екатерина II һәйкәле (Краснодар)
## Урынлашыуы

Һәйкәл ҡаланың төп күсәре башында — Красная урамында, Екатерина скверында урынлашҡан. Һәйкәл ҡаршыһында Краснодар крайының Закондар сығарыу йыйылышы бинаһы тора. Уң яҡта 1853 йылда кенәз Александр Невский хөрмәтенә һалынған һәм уның исеме менән аталған ғәскәри собор, ул да, Екатерина һәйкәле кеүек, 2006 йылда тергеҙелгән.
# Лютик (ҡәлғә)

Лютик — Ростов өлкәһе Дон дельтаһының төньяҡ ҡылымығының һул ярында Недвиговка утарынан алыҫ түгел урынлашҡан ҡәлғә. XVII — XVIII быуаттарҙа Аҙау диңгеҙенә сығыу юлын ҡаплап, стратегик әһәмиәткә эйә булған. Ҡырым Рәсәй империяһы составына индерелгәндән һуң ҡәлғә бөлгөнлөккә төшә.

# Лютик (ҡәлғә)
## Тарихы
### Тәүге осор (1660—1695)

Ҡәлғәгә 1660 йылдың йәйендә Ҡырым ханы күрһәтмәһе буйынса нигеҙ һалына. Аҙау нығытмалары менән бер рәттән Лютик Дон дельтаһын рус йылға караптарынан һаҡларға тейеш була. Фортификация ҡоролмаһын төҙөүҙә төрөктәр, татарҙар, венгрҙар, валахтар, шулай уҡ рус әсирҙәре ҡатнаша, ул квадрат формала була, яҡынса 40*40 метр ҙурлыҡта һәм йырын менән уратып алына. Ҡәлғәнең мөйөштәрендә бейек биш ҡырлы манаралар урынлаша. Эстә торлаҡ ҡоролмалар (гарнизондың 500 кешеһен һыйҙыра алырлыҡ), ат аҙбары һәм таш мәсет була. Йылға аша казак кәмәләренә үтеү өсөн ҡамасаулаусы тимер сынйыр һуҙыла
1661 йылда казак отрядтары һәм 1686 йылда рус ғәскәрҙәре тарафынан ҡәлғәне штурмлау уңышһыҙ була

# Лютик (ҡәлғә)
## Тарихы
### Петр осоро (1696—1711)

Пётр I Аҙау походы ваҡытында Лютик мөһим стратегик пункт булып тора. Ҡәлғәне штурм менән ала алмайҙар, әммә 1696 йылдың 20 июлендә, Аҙауҙы тапшырғандан һуң, уның гарнизоны шулай уҡ ҡорал һала. Константинополь тыныслыҡ килешеүен төҙөгәндән һуң Аҙау эргәһендәге тораҡ пункттар һәм нығытмалар, шул иҫәптән Лютик, рәсми рәүештә Рәсәйҙән китә.
Рус инженерҙары тарафынан Лютиктың оборона ҡоролмаларын реконструкциялау үткәрелә, ләкин бөтә булған тырышлыҡтар Прут походының уңышһыҙлыҡтары менән юҡҡа сыға. Төркиә менән солох килешеүе шарттарын үтәп, Петр яңы нығытмаларҙы шартлатырға бойороҡ бирә.

# Лютик (ҡәлғә)
## Тарихы
### 1713—1739

Лютикта ҡабаттан төрөк ғәскәрҙәре урынлаша. Әммә хәрби хәрәкәттәр был өлкәлә тик 1735—1739 йылдарҙағы Рус-төрөк һуғышы ваҡытында яңынан башлана. 1736 йылдың 23 мартында Рәсәй армияһы частары генерал-майор фон Сперейтер командованиеһы аҫтында ҡәлғәне минималь юғалтыуҙар менән ала.
Тыныслыҡ килешеүе буйынса 1739 йылда Лютик ҡәлғәһе Рәсәйгә бирелә. Бында почта посы ойошторола.

# Лютик (ҡәлғә)
## Тарихы
### Һуңғы осор

Ҡырымда ғосман хакимлығы юҡҡа сыҡҡандан һуң Лютик стратегик әһәмиәтен юғалта һәм яйлап ташлана. Дон казактары араһынан урындағы халыҡ форт ҡалдыҡтарын үҙ ихтыяждары өсөн ҡуллана. Ҡомартҡының археологик өйрәнеүҙәре Лютик ҡәлғәһенә В.Ф. Чеснок етәкселеге аҫтында экспедиция ебәрелгәс кенә 1970 йылда башлана.
Хәҙерге ваҡытта ҡәлғә Танаис археологик музей-ҡурсаулығының өлөшө
# Боронғо ратуша (Целле)

Целле ҡалаһының боронғо ратушаһы (нем. Altes Rathaus Celle) — түбәнге саксон Целле ҡалаһы үҙәгендә урынлашҡан административ бина; 1999 йылға тиклем бинаһы — ҡаланың төньяҡ өлөшө ҡалаға нигеҙ һалынған 1292 йыл менән билдәләнә — ул дәүерҙә ҡала хакимиәттең төп резиденцияһы булған. Архитектура ҡомартҡыһы булып тора.
# Хапхльнутяй

Хапхльнутяй — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ампута йылғаһының уң ярына тамағынан 87 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 106 км.

# Хапхльнутяй
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200044093
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204409
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Еплен-Пеу

Еплен-Пеу — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 562 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Еплен-Пеу
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200047697
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204769
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Башҡорт теленең һүҙлеге

Башҡорт теленең һүҙлеге (1993) (рус. Словарь башкирского языка) — башҡорт теленең дөйөм ҡулланыу лексикаһының 2 томдан торған аңлатмалы норматив һүҙлеге . Ә.Ғ.Бейешев етәкселегендәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты тел белгестәре: И. М. Агишев, Г. Д.Зәйнуллина, З.Ҡ.Ишмөхәмәтов, Т. Х. Күсимова, З.Ғ.Ураҡсин, М. Х.Әхтәмов, У. М. Яруллина һ.б. тарафынан әҙерләнә.

# Башҡорт теленең һүҙлеге
## Баҫма тарихы

Башҡорт теленең тәүге һүҙлектәре XVIII быуаттың аҙаҡтарында төҙөлә. Улар күләме буйынса ҙур түгел һәм башлыса ҡулъяҙма хәлендә ҡала. 1920 йылдарҙа башҡорт теленең һүҙ байлығын йыйыу һәм һүҙлектәр төҙөү планлы рәүештә башлана. 1926 йылда Н. Таһировтың ҡыҫҡаса аңлатмалы һүҙлеге «Башҡорт теле лөғәте» нәшер ителә.
1930 йылдарҙа яҙыусы Төхфәт Морат башҡорт теленең аңлатмалы һүҙлеген төҙөү эше менән шөғөлләнә, Ләкин ул йыйған һүҙҙәр, аңлатмалар, авторҙың Бөйөк Ватан һуғышына алыныу сәбәпле, тамамланмай ҡала һәм баҫылып сыҡмай. Башҡорт лексикографияһында М А. Ҡулаевтың ижади эшмәкәрлеге айырым урын алып тора. Ул башҡортса-русса һүҙлек төҙөй, ләкин ҡулъяҙма килеш ҡала. М.Төхфәт һәм М. Ҡулаевтың ҡульяҙма материалдары 1993 йылда Мәскәүҙә нәшер ителгән башҡорт теленең фундаменталь аңлатмалы һүҙлегенә алына. Һүҙлек өҫтөндә Рәсәй Фәндәр Академияһы Урал бүлеге Башҡортостан ғилми үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының хеҙмәткәрҙәре эшләй. Авторҙар коллективы менән Ә. Ғ. Бейешев етәкселек итә.

# Башҡорт теленең һүҙлеге
## Төҙөлөшө

«Башҡорт теле һүҙлеге»нең нигеҙендә нормативлыҡ принцибы һалынған. 1981 йылда башҡорт әҙәби теле орфографияһына индерелгән үҙгәрештәр һәм тулыландырыуҙарҙы иҫәпкә алып төҙөлә. Башҡорт теленең хәҙерге лексик фондын сағылдырған 55 мең берәмектән тора. Унда һүҙҙең һәр бер мәғәнәһе, мәғәнә төҫмөрө айырым аңлатыла, ҡулланылыш үҙенсәлектәре билдәләнә. Һүҙҙәр алфавит-оя ысулы менән урынлаштырыла. Һүҙҙең мәғәнәләренә нәфис әҙәбиәт, ваҡытлы матбуғат, халыҡ йырҙарынан текстар, мәҡәлдәр һәм әйтемдәр файҙаланыла. Дөйөм ҡулланылыштағы һүҙҙәрҙән тыш, стилистик төҫмөрҙәге лексика, иҫкергән һүҙҙәр, диалектизмдар һәм фразеологизмдар туплана.
# Әхмәҙуллин Вафа Мостафа улы

Әхмәҙуллин Вафа Мостафа улы (22 февраль 1922 йыл — 16 ноябрь 1998 йыл) — педагог, партия органдары хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында һәм Чехословакияның Ҡаршылыҡ хәрәкәтендә ҡатнашыусы. «Высокие Татры» партизан отряды командиры. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1989), СССР-ҙың мәғариф отличнигы (1970). Ике беренсе (1945, 1985) һәм икенсе (1975) дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры. Чехословакияның почётлы гражданы (1945).

# Әхмәҙуллин Вафа Мостафа улы
## Биографияһы

Вафа Мостафа улы Әхмәҙуллин 1922 йылдың 22 февралендә Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Мәсетле районы) Һөләймән ауылында тыуған.
* 1940 йылда хәрби хеҙмәткә алына.
* 1942 йылдан Украинала хәрәкәт иткән партизандар отрядында взвод командиры.
* 1944 йылдың август айында бер төркөм хәрбиҙәр менән Словак илендә башланған ҡораллы күтәрелешкә ярҙамға ебәрелә. Шул йылдың сентябрь айында «Бейек Татр» исемле партизандар отрядын ойоштора. 1945 йылдың февраль айына тиклем «Бейек Татр» отряды 36 хәрби бәрелеш үткәрә.
* 1945 йылда хәрби хеҙмәттән ҡайтарылғанға тиклем Украинаның Ужгород өлкәһендә район эске эштәр бүлегендә етәксе урынбаҫары булып эшләй.
* 1946—1949 йылдар Ҡорғат ете йыллыҡ мәктәбендә уҡытыусы.
* 1949—1951 йылдар Әбдрәхим ете йыллыҡ мәктәбендә директор.
* 1951—1952 йылдар Яңы Мишәр ете йыллыҡ мәктәбендә уҡыу — уҡытыу бүлеге мөдире.
* 1952—1954 йылдар КПСС-тың Мәсетле район комитетында эшләй.
* 1954—1956 йылдар Ләмәҙтамаҡ урта мәктәбендә уҡытыусы, уҡыу — уҡытыу бүлеге мөдире.
* 1956—1960 йылдар Нуриманов исемендәге колхозда партия ойошмаһы секретары.
* 1964—1984 йылдар Ләмәҙтамаҡ урта мәктәбендә уҡытыусы, уҡыу-уҡытыу бүлеге мөдире.
1954 йылда Мәсәғүт уҡытыусылар институты, 1964 йылда Стәрлетамаҡ педагогия институтын тамамлаған.
1998 йылдың 16 ноябрендә Өфө ҡалаһында вафат була. Мәсетле районы Ҡотош ауылы зыяратында ерләнгән.

# Әхмәҙуллин Вафа Мостафа улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Ике 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (08.05.1945; 06.04.1985);
* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1975);
* 1939 йылғы Чехословакия тәреһе ордены (1945);
* «Батырлыҡ өсөн» (1945) миҙалы;
* «Партизан һуғышында ҡатнашыусы» миҙалы (1981);
* «Словак милли ҡораллы күтәрелешенә 20 йыл» миҙалы (1964);
* ЧССР-ҙың хөрмәтле гражданины (1945);
* БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1989);
* БАССР-ҙың иң яҡшы мәғарифәтсеһе (1970);
# Ҡансаҡ (һырт)

Ҡансаҡ — Башҡортостан (Көньяҡ) Уралындағы һырт.
Ишембай һәм Мәләүез райондары буйлап Үрек һәм Нөгөш йылғалары киңлек ағымы араһында меридиональ йүнәлештә һуҙылған. Оҙонлоғо 20 км, төньяҡ өлөшөнөң киңлеге 8 км яҡын, үҙәк — 6 км, көньяҡ — 7 км тирәһе. Абсолют бейеклеге 726 м (Аҡҡыр тауы), 15‑кә яҡын түбәһе (Аҡҡолаҡ, Олотау һ.б.) айырыла.
Кәмбрәк һәм Тылғыҫҡа[ йылғалары (Үрек (Нөгөш ҡушылдығы) ҡушылдығы) үҙәндәре менән һырт 3 өлөшкә бүленгән: төньяҡ, үҙәк һәм көньяҡ. Битләүҙәре һөҙәк. Көнсығыш итәге күп һанлы һыҙалар һәм уйпатлыҡтар менән йырғыланған.
Көньяҡ өлөшөндә таш һибелмәләре осрай. Девон эзбизташтарынан һәм доломиттарынан тора. Тау битләүҙәрендә Икебаш йылғаһы,Кәшәлә йылғаһы (Нөгөш ҡушылдыҡтары) уң ҡушылдыҡтары, Тылғыҫҡан йылғаһы һ.б. башлана.
Өҫтө тау һоро урман тупрағындағы киң япраҡлы урмандар менән ҡапланған.
# Кесе Ивдель

Кесе Ивдель — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ивдель йылғаһының уң ярына тамағынан 90 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Кесе Ивдель
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200009083
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200908
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Алтынбаев Рәнис Рәйес улы

Алтынбаев Рәнис Рәйес улы (18 август 1976 йыл) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, ғалим, ҡурайсы-педагог, йырсы. 2011—2022 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт министры урынбаҫары. Филология фәндәре кандидаты (2013). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2019).

# Алтынбаев Рәнис Рәйес улы
## Биографияһы

Рәнис Рәйес улы Алтынбаев 1976 йылдың 18 авгусында Башҡорт АССР-ының (хәҙер Башҡортостан Республикаһы) Белорет районы Инйәр эшселәр ҡасабаһында (2004 йылдың 17 декабренән Инйәр ауылы) тыуған.
1994 −1995 уҡыу йылында ошо уҡ райондың Шығай ауылы мәктәбендә музыка уҡытыусыһы булып эшләй.
1995 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтынауҡырға инә һәм уны «ҡурай класы уҡытыусыһы» һәм «халыҡ музыка ҡоралдары ансамбле етәксеһе» һөнәрҙәре буйынса 2000 йылда тамамлай.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген Башҡортостан Республикаһының Мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министрлығының Республика халыҡ ижады үҙәгендә әйҙәүсе белгес булып дауам итә. Артабан Үҙәктең милләт— һәм төбәк—ара бәйләнештәр бүлеге етәксеһе була.
2007 йылда Нефтекама дәүләт филармонияһы директоры итеп тәғәйенләнә.
2008 йылда ситтән тороп Башҡорт дәүләт университетының юридик факультетын тамамлай һәм «юрист» һөнәренә эйә була.
2011 йылдың июненән Рәнис Алтынбаев Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт министры урынбаҫары итеп тәғәйенләнә һәм 2022 йылдың 15 февраленә тиклем ошо вазифала эшләй. Артабан Өфөләге «Торатау» конгресс-холының директор урынбаҫары.
2019 йылдың мартында Рәнис Алтынбаевҡа «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исем бирелде.

# Алтынбаев Рәнис Рәйес улы
## Ғилми эшмәкәрлеге

2013 йылда Ҡазан ҡалаһында ҡатай башҡорттары ижадын өйрәнеүгә арналаған «Фольклор башкир-катайцев (эпическое, лирическое и обрядовое творчество)» тигән темаға диссертация яҡлай һәм «филология фәндәре кандидаты» тигән ғилми дәрәжә ала.

# Алтынбаев Рәнис Рәйес улы
## Гәзит һәм журналдарҙа баҫылған мәҡәләләре

* Рәнис Алтынбаев. Ҡатай башҡорттары фольклоры. «Ағиҙел» журналы, 2012, № 8.

# Алтынбаев Рәнис Рәйес улы
## Йәмәғәт эшмәкәрлеге

Рәнис Алтынбаев — әүҙем йәмәғәтсе. 2002 йылда Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуҙа ҡатнаша. 2010 йылда III Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (Конгресы) делегаты итеп һайлана.

# Алтынбаев Рәнис Рәйес улы
## Ижади эшмәкәрлеге

Шағир, йырҙар ижад итеүсе һәм һәүәҫкәр йырсы булараҡ, Рәнис Алтынбаев һуңғы йылдарҙа төрлө быуын тамашасылары араһында киң билдәлелек яулай бара.

# Алтынбаев Рәнис Рәйес улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2019).
* «Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуҙы үткәреүҙәге хеҙмәттәре өсөн» билдәһе (2003)
* Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығының Почёт грамоталары.
# Йылайыр (Урман Йылайыры)

Йылайыр (Урман Йылайыры) — Башҡортостандағы йылға. Һаҡмар йылғаның уң ҡушылдығы.

# Йылайыр (Урман Йылайыры)
## География

Йылайыр районы Ҡыҙыл Ҡушаҡ утарынан төньяҡ‑көнсығышҡа табан 4 км алыҫлыҡта Уралтау һыртының көньяҡ битләүендә башлана. Йылайыр һәм Хәйбулла райондары буйлап төньяҡтан көньяҡҡа табан аға. Һаҡмарға ҡоя. Ҡар һыуы менән туйына. Уртаса йыллыҡ һыу сығымы 2,5 м³/с. Йылайыр ауылы эргәһендә һыуһаҡлағыс төҙөлгән.
Йылайыр йылғаһының оҙонлоғо 158 км, бассейнының майҙаны 1210 км².

# Йылайыр (Урман Йылайыры)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Урал бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы инешенән Оло Эйек йылғаһына һыуҙарын ҡойғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй бассейны өлөшө)

# Йылайыр (Урман Йылайыры)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре
### Ҡушылдыҡтары

* 17 км: Оло Уҙалы (уң)
* 51 км: Ҡурғашлы
* 78 км: Оло Шар (уң)
* Сатлы (һул)
* Йылы (һул)
* 78 км: Ямашлы (һул)
# Лохома

Лохома — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының һул ярына тамағынан 664 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 77 км.

# Лохома
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000034964
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003496
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Мөҙәрисова Нурия Ғәлихан ҡыҙы

Мөҙәрисова Нурия Ғәлихан ҡыҙы (7 ноябрь 1963 йыл) — спортсы, педагог. Ғәмәли‑хәрби күпбәйгеләр (полиатлон) буйынса 1987—1991 йылдарҙа СССР-ҙың, 1992—1995 йылда Рәсәйҙең йыйылма командалары ағзаһы. Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (1996), Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1999). Күп тапҡырҙар Европа, СССР, РСФСР һәм Рәсәй чемпионы, шул кимәлдәге ярыштарҙың көмөш һәм бронза призёры.

# Мөҙәрисова Нурия Ғәлихан ҡыҙы
## Биографияһы

Нурия Ғәлихан ҡыҙы Мөҙәрисова (ҡыҙ фамилияһы Нуретдинова) 1963 йылдың 7 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Илеш районы Иҫәнбай ауылында тыуған. Урта мәктәпте тамамлағас, Стәрлетамаҡ ҡалаһына килә, «Сода» производство берекмәһендә эшләй башлай.
1981 йылдан башлап спорт менән етди шөғөлләнә. 1982 йылда РСФСР беренселегендә «спорт мастеры» һөҙөмтәһе күрһәтә. 1990 йылда Чернигов ҡалаһында Бөтә Союз чемпионатында иҫ киткес шәп сығыш яһай: хәрби-практик ҡаршылыҡтар һыҙатында һәм атыу ярышында беренсе, хәрбиләштерелгән кросста — өсөнсө урын ала.
1994 йылда Силәбе физик культура институтын тамамлай. Стәрлетамаҡтың «Содовик» спорт клубы һәм РОСТО (Рәсәй оборона спорт-техник йәмғиәте) спорт-техник клубы тәрбиәләнеүсеһе. Тренеры — Миңлеғәли Мөҙәрисов (ире).
Стәрлетамаҡ физик культура техникумы уҡытыусыһы.

# Мөҙәрисова Нурия Ғәлихан ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм һәм башҡа бүләктәре

* Европа чемпионы (2 тапҡыр, 1995), СССР (4 тапҡыр, 1988-90), РСФСР (1986; 3 тапҡыр, 1987 һәм 1988; 1990-91), Рәсәй (2 тапҡыр, 1992; 1994) һәм РСФСР халыҡтары спартакиадаһы (1986, 1990)
* Европа кубогын яулаусы (1992; 2 тапҡыр, 1994; 3 тапҡыр, 1995), СССР (5 тапҡыр, 1988—1991), РСФСР (1983; 2 тапҡыр, 1985, 1986, 1988 — 89; 2-тапҡыр, 1990; 1991) һәм Рәсәй (5 тапҡыр, 1992-95)
* Европа чемпионатының көмөш һәм бронза призеры (1994)
* Европа Кубогының көмөш призеры (1992, 1994)
* СССР, РСФСР һәм Рәсәй чемпионаттарының күп тапҡыр көмөш һәм бронза призеры.
* СССР (1987—1991), Рәсәй (1992-95) йыйылма командаһы ағзаһы.