yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Иркәбаев Ғәбделхәй

Ғәбделхәй Иркәбаев (1893—1919) — шағир, башҡорт милли хәрәкәтен ойоштороусыларҙың береһе, публицист. Башҡорт үҙәк шураһы ағзаһы.

# Иркәбаев Ғәбделхәй
## Биографияһы

«Рәсүлиә» мәҙрәсәһен тамамлай.
1917 йылдың майынан Башҡорт өлкә бюроһы ағзаһы, ә июлдән — Башҡорт үҙәк шураһы ағзаһы була.
Бөтә башҡорт ҡоролтайын (съездын) әҙерләүҙә һәм эшендә ҡатнаша.
1917 йылдың 17 декабрендә, башҡа III Бөтә башҡорттар ойоштороу ҡоролтайы делегаттары — Ғәбитов Хәбибулла Ғәбделҡаһир улы һәм башҡалар менән берлектә, «Тулҡын» ойошмаһына нигеҙ һала. Был ойошманың тәүге исеме «Йәш Башҡортостан йәштәре берлеге» («Союз молодёжи Башкурдистана») була.
1918 йылдың 30 ғинуарында беренсе Арғаяш кантоны депутаттары съезы үтә, был съезда 11 кешенән торған кантисполком һайлана. Улар араһында Ғабдулхай Иркәбаев, Хафиз Ҡушаев, Нуриәғзәм Таһиров, Ғариф Мөхәмәтйәров, Ғәле Сәлимйәнов һәм башҡалар була.
1918 йылдың июлендә Таһир Имаҡов менән бергә Бөрйән-Түңгәүер ирекле отрядын ойоштороуҙа ҡатнаша, аҙаҡ был отрядтың командир ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә.
1919 йылдың февралендә I Бөтә башҡорт хәрби съезында ҡатнаша. Артабан ул Башревкомдың матбуғат бүлегендә эшләй.
«Башҡорт иттифаҡи бюроһының мөхбире», «Башҡорт» һәм башҡа гәзиттәрҙә Ғ. Иркәбаев башҡорт халҡының үҙбилдәләнеш өсөн милли көрәшенә арналған мәҡәләләр, эссе һәм шиғырҙар баҫтыра.
1919 йылдың 28 мартында Башҡорт Армияһы РККА яғына сыҡҡас, Ғәбделхәй Иркәбаев Шәйехзада Бабич менән бергә 1-се Смоленск уҡсы полк ҡыҙылармеецтары тарафынан Башҡорт АССР-ы Йылайыр районының Йылайыр ауылында үлтерелә.
# Диваев

Диваев — төрки фамилия.
* Диваев Рафаил Үзбәк улы (1950 т.) — Башҡортостандың билдәле дәүләт эшмәкәре, милиция генерал-лейтенанты, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы.
* Диваев Рәшит Мансур улы (1929—2010) — агроном, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).
* Диваев Әбүбәкер Әхмәтйән улы (1855—1933) — башҡорт этнографы, төркиәтсе.
# Ем-Юган-Егарт

Ем-Юган-Егарт — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ем-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Ем-Юган-Егарт
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300030756
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303075
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ҡолсом

Ҡолсом (рус. Кульчумово) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Һарыҡташ районындағы ауыл.

# Ҡолсом
## Географик урынлашыуы

Һаҡмар йылғаһы буйында урынлашҡан.

# Ҡолсом
## Тарихы

Ҡолсом ауылы Ырымбур губернаһы Ҡыпсаҡ улусы составында була. Ауылға башҡорттарҙың ҡара ҡыпсаҡ ырыуы вәкилдәре нигеҙ һала. Документтарҙа тәүге тапҡыр 1795 йылда телгә алына.
1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Ҡыпсаҡ кантоны Бөрйән-Ҡыпсаҡ улусы составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына инә.
Аҙаҡ Урта Волга крайы (1928 йылдың 14 майынан — край составындағы Ырымбур округы) составына бирелә. 1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенең составына күсә. 1934 йылдан Ырымбур өлкәһе Һарыҡташ районы составында була.

# Ҡолсом
## Халҡы

Ауыл башҡорттарының иҫәбе :
| 1795 | 1834 | 1866 | 1900 |
| 148 | 298 | 342 | 527 |
# Энтль-Пеу

Энтль-Пеу — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Негус-Ях йылғаһының һул ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Энтль-Пеу
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200048380
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204838
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Герпес

Герпес (грек. ἕρπης — тимрәү) — инфекцион ауырыуҙар төркөмө; герпес вирустары тыуҙырған һыулы күперткеләр ҡалҡыу менән билдәләнгән бер төркөм ауырыуҙар; үҙенсәлекле вирустар тыуҙырған һыулы күперткеләр ҡалҡыу менән характерлы бер төркөм тире ауырыуҙары.

# Герпес
## Тасуирлама

Кеше герпес тыуҙырыусы — Herpesviridae ғаиләһенә ҡараған ДНК‑лы вирустар, кеше организмында ғүмерлеккә урынлашыуға (персистирланыуға) һәм иммунитет дефициты фонында ауырыуҙың төрлө формаларын тыуҙырыуға һәләтле. Вирустың 8 тибы билдәле, кеше өсөн бөтәһе лә — ауырыу тыуҙырғыс. Ябай (тирене, лайлалы тиресәне, күҙ мөгөҙсәһен зарарлай) һәм уратма (нервы системаһын зарарлай) герпес айырыла. Ауырыу һауа, бәйләнеш йәки енси юл аша йоға

# Герпес
## Булышлыҡ иткән сәбәптәр

Иммунитеттың түбәнәйеүе, һалҡын тейеү, витаминдар етешмәүе, стресс. Йыш ҡына грипп, пневмония һ.б. ауырыуҙар фонында барлыҡҡа килә.

# Герпес
## Төп симптомдары

Тире ҡысыу йәки әрнеү, шешкән ирендәргә, танау япраҡтарына, ауыҙ ҡыуышлығы һәм енес ағзаларының лайлалы тиресәләренә үтә күренгән тупланып торған ваҡ күперткеләр сығыу, күперткеләр урынында ҡутыр барлыҡҡа килеү; уратма герпес: баш һәм нервылар йүнәлеше буйлап (ҡабырғалар араһы, боттар) ауыртыу, лимфа төйөрҙәре ҙурайыу, тән температураһы күтәрелеү, тирегә күперткеләр сығыу.

# Герпес
## Диагностика

Диагностика өсөн флюоресценцияланыусы антиесемдәр, иммунофермент анализ, полимераз сылбырлы реакция ысулдары ҡулланыла.

# Герпес
## Дауалау

Медикаментоз (вирустарға ҡаршы, шешеүгә ҡаршы, иммуномодулләүсе препараттар), вакцинотерапия, диетотерапия, физиотерапия. Ихтимал булған өҙлөгөүҙәр: тиренең һәм эске ағзаларҙың бактериаль инфекциялары, экзема, йөрәк-ҡан тамырҙары етешмәүсәнлеге, энцефалит һ.б.

# Герпес
## Иҫкәртеү

Иммунитетты күтәреү, һалҡын тейеүҙән, стрестан һаҡланыу һ.б. Башҡортостанда өлкән кешеләрҙең 80—90%‑ы ябай герпес вирусын йөрөтә.

# Герпес
## Ауырыуҙы өйрәнеүсе ғалимдар

Герпестың дауалау ысулдарын фәнни яҡтан тикшереү Медицина университетында (Д.Ә.Вәлишин, Д.Х.Хунафина һ.б.), 2‑се Республика клиник дауаханаһында ; Ә.Х.Стоянова, Л.А.Сәлихова), Күҙ ауырыуҙары институтында (Р.Ә.Батыршин, И.А.Грипась, М.А.Деребизова, В.Б.Мальханов, Н.Е.Шевчук һ.б.) алып барыла.
# Амбар-Ты-Вис

Амбар-Ты-Вис — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Падымей-Ты-Вис йылғаһының уң ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Амбар-Ты-Вис
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассены юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000087563
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008756
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Бөрйән-Түңгәүер ихтилалы

Бөрйән Түңгәүер ихтилалы — 1920 йылда Бөрйән-Түңгәүер кантоны, Тамьян-Ҡатай кантоны һәм Үҫәргән кантоны халҡының большевиктарға ҡаршы ҡораллы күтәрелеше.

# Бөрйән-Түңгәүер ихтилалы
## Тарих

Хәрби коммунизм сәйәсәте һәм 1‑се составтағы Башҡортостан Хәрби-революцион комитетының отставкаға китеүенә ризаһыҙлыҡ һөҙөмтәһендә тыуа. 2‑се составтағы Башҡортостан ХРК бойороғо буйынса Бөтә Рәсәй ҮБК‑ның, РСФСР ХКС‑ының, РКП(б) ҮК‑ның милли сәйәсәте, АСБР‑ҙа властың юғары органдарынан башҡорттарҙы сығарыуға ризаһыҙлыҡ белдергән Бөрйән-Түңгәүер кантоны Эшсе, крәҫтиән һәм ҡыҙылармеец депутаттары советтарының 1‑се съезы (1920 йылдың 25—28 июне Темәс ауылы) ҡатнашыусыларының бер өлөшөн ҡулға алыу баш күтәреүгә сәбәп була. Ихтилалға С. Ш. Мырҙабулатов, Ф. Б. Мәғәсүмов һәм Х. Ғ. Унасов етәкселек итә. Ҡатнашыусыларҙың төп өлөшөн башҡорттар тәшкил итә.
Июль—августа С. Ш. Мырҙабулатов, Ф. Б. Мәғәсүмов, Х. Ғ. Унасов, шулай уҡ Ғ. Айытбаев, З. Ғәлин, Ә. Ғ. Ишмырҙин, М. Мостафин, М. М. Рәсүлев, М. Сәғитов, Ф. Юламанов, Ғ. Я. Амантаев һәм башҡалар ҡораллы төркөмдәр ойоштора, улар сентябрҙә Башҡорт ҡыҙыл армияһына берләшә (командующийы Ф. Б. Мәғәсүмов, штаб начальнигы Б.Ланин, Реввоенсовет рәйесе С. Ш. Мырҙабулатов; 1‑се дивизия начальнигы Унасов, 2‑се дивизия — Юламанов). Баш күтәреүселәр Башҡортостан республикаһы РКП(б) ағзаларын властан ситләтеүҙе, 1‑се составтағы Башҡортостан ХРК‑ның элекке ағзаларын хөкүмәткә кире ҡайтарыуҙы, уның Бөтә Рәсәй ҮБК‑нан һәм РСФСР ХКС‑ынан бойондороҡһоҙ булыуын, хәрби коммунизм сәйәсәтен бөтөрөүҙе талап итә. Улар совет учреждениеларына, аҙыҡ‑түлек отрядтарына һәм иген һаҡлау пункттарына һөжүм итә. 1920 йылда 1 августа Темәскә ғәскәр менән килгән Башҡортостан үҙәк башҡарма комитеты, РКП(б)‑ның Башҡортостан өлкә комитеты һәм Башҡортостан ғәҙәттән тыш комиссияһы вәкиле В. Е. Поленов һәм Дезертирлыҡ менән көрәш комиссияһы рәйесе М.Руденко урындағы власть органдарының эшмәкәрлеген ваҡытлыса туҡтата, контрреволюцияға ҡаршы көрәш буйынса хәрби совет төҙөй һәм Бөрйән-Түңгәүер кантонында хәрби хәл индерә. башҡорттарҙы күпләп ҡулға алыу һәм язалау башлана, баш күтәреүселәргә теләктәшлек белдергән кешеләрҙән аманат алына, был ихтилалдың көсһөҙләнеүенә килтерә. Тамъян-Ҡатай һәм Үҫәргән кантондарына баш күтәреүселәр менән һөйләшеүҙәр өсөн М. Л. Мортазин ебәрелә. Сентябрь—октябрҙә Тамъян-Ҡатай кантонының Айыуһаҙ, Күсем, Ҡотой, Мораҡай һәм Юламан торама пункттары янында Башҡортостан ғәҙәттән тыш комиссияһы, Рәсәй республикаһы эске һаҡ ғәскәрҙәре һәм РККА подразделениелары менән һуғыштарҙа баш күтәреүселәр еңелә. 26 ноябрҙә Темәстә АСБР ҮБК һәм П. Н. Мостовенко етәкселек РКП(б)‑ның Башҡортостан өлкә комитеты вәкилдәре һәм башында Мырҙабулатов торған баш күтәреүселәр етәкселәренең бер өлөшө килешеү төҙөй, уға ярашлы Башҡорт ҡыҙыл армияһы Реввоенсоветы бөтөрөлә, ирекле рәүештә ҡорал һалған баш күтәреүселәргә амнистия гарантиялана, башҡорттарға ҡарата көс ҡулланыуҙа ғәйепле Поленов, Руденко һәм башҡалар суд ҡарауына бирелергә тейеш була. 1921 йылға ҡарай ихтилалда ҡатнашыусыларҙың күбеһе ҡорал һала. 1921 йылдың яҙында баш күтәреүселәрҙең бер өлөшө Ғ.Я. Амантаев һәм Мәғәсүмов етәкселегендә Охранюк-Черский хәрәкәтенә ҡушыла.
# Докучаев

Докучаев — ир-ат фамилияһы. Докука, Докуня исеменән барлыҡҡа килеүе ихтимал. Моғайын, көйһөҙ, тынысһыҙ, ялҡытҡан («докучать») балаларға ҡушылғандыр.
Докучаева — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

# Докучаев
## Билдәле йөрөтөүселәр

* Докучаев Василий Васильевич (17 февраль (1) март 1846 — 8 ноябрь 1903 йыл) — күренекле геолог һәм тупраҡты өйрәнеүсе, тупраҡ географияһы һәм тупраҡты өйрәнеү мәктәбенә нигеҙ һалыусы.
* Докучаев Евгений Сергеевич (17 август 1940 йыл) — иҡтисадсы. Иҡтисад фәндәре докторы (1986), профессор (1989).
* Докучаева Алла Анатольевна (7 ғинуар 1935 йыл) — яҙыусы, журналист. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1984). (1959), Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (1997).
# Чека (Тара ҡушылдығы)

Чека — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тара йылғаһының уң ярына тамағынан 318 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 295 км.

# Чека (Тара ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010100312115300005679
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115300567
* Бассейн коды — 14.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ивер ҡатын-ҡыҙҙар монастыры (Дондағы Ростов)

Ивер ҡатын-ҡыҙҙар монастыры — Дондағы Ростов епархияһының Дондағы Ростов ҡалаһында Божья Матерь Ивер иконаһына бағышланған ҡатын-ҡыҙҙар монастыры.

# Ивер ҡатын-ҡыҙҙар монастыры (Дондағы Ростов)
## Тарихы

Монастырь тарихы 1903 йылда башлана.
Ростов идаралығы Черноморский монастыры монахинялары Екатерина һәм Александраның ҡатын-ҡыҙҙар өсөн монастырь төҙөү тураһында үтенесен үтәп, Дондағы Ростовтан алыҫ түгел ерҙән участка бүлеп бирә.
Ростов сауҙагәре С. И. Федоров монастырь төҙөү буйынса попечитель була.
Ҡатын-ҡыҙҙар монастырының башлығы игумения Анастасия була, уның етәкселеге аҫтында монастырҙа илле тирәһе монахиня йәшәй.
Бер нисә йылдан монастырь биләмәһендә ҙур булмаған ағас сиркәү һәм хөжрәләр төҙөлә.
1908 йылда ҡорам төҙөү тамалана, һәм ул Божья Матерь Ивер иконаһы хөрмәтенә изгеләндерелә.
Өлкән кешеләр һөйләүенсә 1914 йылдың йәй аҙағында батша кортежы Кавказ Минераль һыуҙарҙан ҡайтышлай изге монастырь эргәһендә туҡтап китә. Император Николай II вариҫы Алексий менән монастырға Божья Матерь Ивер иконаһына табынырға инә.
Беренсе донъя һуғышы осоронда монастырь оккупацияланған Польшанан 9-11 йәшлек етем ҡыҙҙар приюты булараҡ ҡулланыла.
Ҡыҙҙар бында 1920 йылдар башына тиклем йәшәгән һәм уҡыған.
Игуменья Анастасия 1919 йылда ғибәҙәтханаға ябылыу ҡурҡынысы янауы арҡаһында уны ауыл хужалығы артеле тип теркәтә.
Монастырь эргәһендә мал аҙбары, икмәк бешереү, аш-һыу бүлмәһе, балыҡ үрсетеү өсөн яһалма быуа һәм роза баҡсаһы булған.
Шуға ҡарамаҫтан, 1929 йылдарҙа сиркәү ябыла, ә игуменья һәм монахиняларҙы Себергә ҡыуалар, ғибәҙәтхананың мөлкәтен дәүләткә тапшыралар. Ҡорам ябылғас, уның биналарында төрлө ваҡыттарҙа клуб, балалар йорто, оҫтаханалар һәм келәттәр урынлаша.
Даими һәм ҡыҙыҡһынған хужа булмағанлыҡтан монастыь умарталығы ла юҡҡа сыға. Часовня, игумен өйө, хужалыҡ ҡаралтыһы һәм таш түшәлгән юлдары һүтеп алына.
80-се йылдар аҙағында митрополит Владимир инициатива төркөмө ойоштора, уның маҡсаты ғибәҙәтхананы Рус Православие сиркәүенә ҡайтарып биреү тора.
Ивер ҡатын-ҡыҙҙар монастыры 1991 йылдың 30 авгусында тергеҙелә.
1992 йылда монастырь бүләккә митрополит Владимирҙан (Сабодан) Пресвятая Богордица Ивер иконаһын ҡабул итеп ала.
Яйлап хөжрәләре төҙөкләндерелә, шишмә таҙартыла һәм кәртәләп алына. 1995 йыл аҙағына монастырь сиркәүе тергеҙелә. 2002 йылдың көҙөнә Ростов рәссамдары-реставрациялаусылары монастырҙың стеналарын биҙәй. Түбәнге ҡорамдың иконостасы яңыртыла.
2002 йылдың 17 ноябрендә Хаким Пантелеимон тергеҙелгән ҡорамды изгеләндерә
Монастырь биләмәһендә экскурсиялар үтә.

# Ивер ҡатын-ҡыҙҙар монастыры (Дондағы Ростов)
## Монастырҙа башлыҡтар

* Анастасия (1920 й. тирәһе) — игуменья;
* Архимандрит Модест (Михаил Потапов) (1991—1993);
* Неонила (Сергиенко) (1993 июнь — 1996 август) мон;
* Рахиль (Ковалева) (1996 — хәҙерге ваҡыт) — игуменья.

# Ивер ҡатын-ҡыҙҙар монастыры (Дондағы Ростов)
## Галереяһы

* Ивер ҡатын-ҡыҙҙар монастыры биләмәһе
* Ивер ҡатын-ҡыҙҙар монастыры биләмәһе
* Ивер ҡатын-ҡыҙҙар монастыры биләмәһенә инеү урыны
* Изге Троица соборы
* Ивер ҡатын-ҡыҙҙар монастыры. XX быуат башы фотоһүрәте
# Хәйҙәр паша мәсете

Хәйҙәр паша мәсете (элекке Изге Катарина мәхәллә сиркәүе), өлөшләтә танылған Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһының баш ҡалаһы булған Никосияла урынлашҡан. Мәсет Кирлизаде Сокак урамында урынлашҡан.

# Хәйҙәр паша мәсете
## Тарихы

Хәйҙәр паша мәсете башта готика стилендәге архитектура булараҡ католик ғибәҙәтхана (изге Катарина сиркәүе) була. Ул утрауҙа Лузиньян династияһы хакимлығы ваҡытында XIV быуатта Никосиялағы Сәлимиә мәсете (Изге София Соборы) өлгөһөндә төҙөлә. Һуңыраҡ сиркәү киңәйтелә һәм ҡатын-ҡыҙҙар католик монастыры сифатында хеҙмәт итә.
Утрауҙы ғосман төрөктәре баҫып алғандан һуң сиркәү мәсеткә әйләндерелә, 1571 йылда уға манара төкәтмәһе төҙөлә. Уға төрөк хәрби начальниктарының береһе Хәйҙәр паша хөрмәтенә яңы исем бирелә. Һуңыраҡ мәсет бинаһы ЗАГС бинаһы, келәт, спорт залы сифатында хеҙмәт итә. 1986 һәм 1991 йылдар араһында ул реставрациялана һәм күргәҙмә залы сифатында асыла.
* Хайдар-паша мәсете
* Хайдар-паша мәсете планы. 1918 йыл.
# Алексеев урманы (Ростов өлкәһе)

Алексеев урманы (Ростов өлкәһе) — Матвеев-Курган районында, Крынка менән Миус йылғалары ҡушылған ер эргәһендәге урман. Майҙаны 1000 гектарҙан ашыуыраҡ. Тупраҡ һәм һыу эрозияһынан һаҡлаусы объект булараҡ, өлкә әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡылары исемлегенә индерелгән.

# Алексеев урманы (Ростов өлкәһе)
## Һүрәтләмә

Тәүге тапҡыр урманға нигеҙ 1840 йылда һалына. Таганрог ҡалаһының етәксеһе (градоначальник) сығарған ҡарар буйынса, 33 десятина тирәһе ерҙә үҫентеләр ултыртыла.
Урманға башлап ултыртҡанда алпауыт Фурсов та ҡатнаша. Сөнки ағастарҙы уның биләмәләренән алып атаман Алексей Иловайскийҙың поместьеһына тиклем ултыртып сығалар. Атаман хөрмәтенә ауылға ла, урманға ла Алексеев исеме бирелә.
Алексей Иловайский 1775–1796 йылдарҙа атаман булып торған Алексей Иванович Иловайскийҙың ейәне була. Ейәне Алексей Васильевич Иловайский, хәрби эштәрҙән бигерәк, Донда халыҡтың тормош шарттарын тотороҡландырыуға күберәк иғтибар бүлә.
Атаман А. В. Иловайский, үҙе идара иткән 1821—1826 йылдарҙа урман буйынса мелиорация эшендә байтаҡ хеҙмәт күрһәтә.
1992 йылда Алексеев урманында 150 йәште үткән байтаҡ имәндәр барлығы асыҡлана. Улар барыһы ла ныҡ була. Уртаса бейеклектәре 25-30 м, ә сатырҙарының диаметры 20 метрҙан ашып китә.
Алексеев урманына Таганрогтан тимер юл аша бер сәғәттә барып етеп була. Шуға ла ул, туристарҙың күпләп килеп ял итеү урыны.
Хәҙерге ваҡытта урман ҡырҡыла, сүп-сар менән тула бара. Туристар ағымы йылдан йыл арта бара. Бигерәк тә, Таганрог менән Дондағы Ростовтан күп киләләр.
Күҙәтеү алып барырға бурыслы хеҙмәт органдары урманға тейешле иғтибарҙы бүлеп еткермәй. Совет заманынан алып, урмандың бер ҙә таҙартылғаны юҡ. Аунап ятҡан ағастар бәшмәк ауырыуҙары таратыусы һәм ҡоротҡостар үрсетеүсе сығанаҡ булып ята бирә.
# Моченец

Моченец — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лала йылғаһының һул ярына тамағынан 164 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Моченец
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000013041
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001304
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ғүмәров

Ғүмәров — башҡорт һәм татар фамилияһы.
* Ғүмәров Вил Бәшир улы (2.04.1949—22.06.1994), шағир.
* Ғүмәров Вәрис Зыяҡай улы (7.11.1928—27.08.2007), ғалим-табип, юғары мәктәп хеҙмәткәре. Медицина фәндәре кандидаты (1970). СССР Журналистар союзы ағзаһы. 1970—1992 йылдарҙа Башҡортостан дәүләт медицина институты уҡытыусыһы, 1992—2000 йылдарҙа «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәтенең әйҙәүсе мөхәррире. СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1996).
* Ғүмәров Ғариф Мортаза улы (10.12.1891—18.08.1974), башҡорт яҙыусыһы, тәржемәсе. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1955). РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1971). Беренсе донъя һәм граждандар һуғышында ҡатнашыусы. 1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
* Ғүмәров Илдар Ибраһим улы (1958) — Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1999).
* Ғүмәров Исхаҡ Идрис улы (1912—1993) — подполковник, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
* Ғүмәров Рауил Ғатаулла улы (1911—2003) — рәссам, БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
* Ғүмәров Рәмил Ғәтүф улы (25.04.1953—8.04.2018), төҙөүсе, 1995—2018 йылдарҙа Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденлы «Башнефтепромстрой» тресының генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе, «Рәсәйҙең почётлы төҙөүсеһе» һәм «Нефтекама ҡалаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» (2013) маҡтау билдәләре эйәһе.
* Ғүмәров Фәйзи Муллағәли улы (1926) — шағир.
* Ғүмәров Фәрит Хафиз улы (1929—2000) — ғалим-тарихсы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2000).
* Ғүмәров Әхмәт-Ясауи Әҙеһәм улы (1895—1937) — дәүләт эшмәкәре. Башҡорт АССР-ының эске эштәр буйынса халыҡ комиссары (1921—1922).
* Ғүмәрова Лилиә Салауат ҡыҙы (16.12.1976) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, педагогия фәндәре кандидаты.
* Ғүмәрова Сәриә Ибраһим ҡыҙы (1935—1995) — табип, йәмәғәтсе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1973).
* Ғүмәрова Фәхирә Мөхәмәтшәрип ҡыҙы (1921—1996) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
# Булунгу-Су

Булунгу-Су — Рәсәйҙәге йылға. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чегем 1-се йылғаһының уң ярына тамағынан 84 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Булунгу-Су
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баксан, Черек йылғаһыҙ . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07020000712108200004819
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200481
* Бассейн коды — 07.02.00.007
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Притцкер премияһы

Притцкер премияһы— йыл һайын архитектура өлкәһендә ҡаҙаныштар өсөн яҙылған премия. Ул донъяла киң танылған, һәм уны Нобель премияһы аналогы булараҡ ҡабул итәләр. Мәғлүм булғанса, архитектура буйынса Нобель премияһы юҡ, шуға күрә, Питер ғаиләһе (Hyatt мосафирханалар хужаһы) 1979 йылда архитектура буйынса премия ойошторҙо. Премияны алыу ҙур уңыш булып һанала. Премияның матди күләме — 100 мең АҠШ доллары.
Бүләктең халыҡ-ара жюриһы йыл һайын үҙгәрә, һәм донъяның иң абруйлы архитекторҙары, архитектура тәнҡитселәре һәм эшмәкәрҙәренән ҡушыла. Еңеүсе йәшерен тауыш биреү нәтижәһендә билдәләнә. Тантананы үткәреү урыны шулай уҡ үҙгәрә, ул Принтер премияһы лауреаттарының эштәрен күрһәтеүсе күргәҙмә менән уҙа. Утыҙ йыл эсендә премия Вашингтондың Милли галереяһында, Нью-Йорктың «Метрополитен» музейында, Версаль һарайында, Раһа карманында, Вашингтондың Аҡ йортонда, Румдың Капитолий тауында тапшырылды. Шулай уҡ премия Иерусалим, Лос-Анжелес, Бильбао, Берлин, Мехико, Мадрид, Питербур һәм башҡа ҡалаларҙа тапшырылған.
Премияны тапшырыуҙың төп критерийҙарының береһе — архитектур идеяларының инновацион төҫмөрө.

# Притцкер премияһы
## Притцкер премияһы лауреатлары

* 1979 — Филип Джонсон (АҠШ)
* 1980 — Луис Барраган (Мексика)
* 1981 — Джеймс Стерлинг (Бөйөк Британия)
* 1982 — Кевин Рош (АҠШ)
* 1983 — Юй Мин Бэй (АҠШ)
* 1984 — Ричард Мейер (АҠШ)
* 1985 — Ханс Холляйн (Австрия)
* 1986 — Готфрид Бём (Германия)
* 1987 — Кензо Танге (Япония)
* 1988 — Гордон Боншафт (АҠШ) һәм Оскар Нимейер (Бразилия)
* 1989 — Фрәңк Гери (АҠШ)
* 1990 — Альдо Росси (Италия)
* 1991 — Роберт Вентури (АҠШ)
* 1992 — Альваро Сиза (Португалия)
* 1993 — Фумухико Маки (Япония)
* 1994 — Кристиан Портзампарк (Франция)
* 1995 — Тадао Андо (Япония)
* 1996 — Рафаэль Манео (Испания)
* 1997 — Сверре Фен (Норвегия)
* 1998 — Ренцо Пьяно (Италия)
* 1999 — Норман Фостер (Бөйөк Британия)
* 2000 — Рэм Кулхас (Нидерланд)
* 2001 — Жак Герцог һәм Пьер де Мерон (Швейцария)
* 2002 — Глен Маркатт (Австралия)
* 2003 — Йорн Утцон (Дания)
* 2004 — Заха Хадид (Бөйөк Британия)
* 2005 — Том Мейн (АҠШ)
* 2006 — Паулу Мендес да Роша (Бразилия)
* 2007 — Ричард Роджерс (Бөйөк Британия)
* 2008 — Жан Нувель (Франция)
* 2009 — Петер Цумтор (Швейцария)
* 2010 — Кадзуо Седзима һәм Рюэ Нисидзава (Япония)
* 2011 — Эдуарду Соуту де Моура (Португалия)