# Сәғәт бүлкәте

Сәғәт бүлкәтенең ике төп төшөнсәһе бар:
* Географик сәғәт бүлкәте — Ер шары өҫтөндәге 15°-лы шартлы һыҙат (урта меридианға ± 7,5°). Нолле сәғәт бүлкәтенең уртаҡ меридианы булып Гринвич меридианы һанала.
* Административ сәғәт бүлкәте (Рәсәйҙә, 1919 йылдан 2011 йылға тиклем был төшөнсә сәғәт зонаһы төшөнсәһенә тура килмәгән, сөнки айырым территорияларҙа күрше сәғәт бүлкәттәре ваҡытын ҡулланыу рөхсәт ителгән) — ҡайһы бер ҡанундарға ярашлы, билдәле бер рәсми ваҡыт булдырылған ер ѳҫтѳ участкаһы. Ҡағиҙә булараҡ, административ сәғәт бүлкәте төшөнсәһенә тағы ла календар датаһы инә — был ваҡытта UTC−10:00 һәм UTC+14:00 бүлкәттәре, уларҙа бер үк тәүлек сәғәте булыуға ҡарамаҫтан, төрлө тип һанала.
Сәғәт бүлкәттәренең формалашыуы бер яҡтан Ерҙең үҙ күсәрендә әйләнеүенә, ә икенсе яҡтан яҡынса тигеҙ булған төбәк ваҡыты (уларҙың айырмалары бер сәғәткә бүленә) менән территорияларҙы (ваҡыт зоналары) билдәләүгә бәйле. Һөҙөмтәлә 24 административ сәғәт бүлкәте һәм улар әҙме-күпме булһа ла географик сәғәт бүлкәттәренә яҡын булырға тейеш тигән ҡарарға килгәндәр. Гринвич меридианы, нолле сәғәт меридианы, урта меридиан (UTC±00:00) иҫәпләү нөктәһе тип ҡабул ителгән.
Хәҙер ваҡыт Гринвич ваҡыты (GMT) урынына индерелгән Бөтә донъя координациялы ваҡыт (UTC) менән урынлаштырыла. UTC шкалаһы халыҡ-ара атом ваҡытының (TAI) тигеҙ үлсәмле шкалаһында нигеҙләнә һәм ҡулланыуға уңайлыраҡ булып тора. Сәғәт бүлкәттәре UTC-тан ыңғай (нолле меридиандандан көнсығышҡа) һәм кире (нолле меридиандан көнбайышҡа) яҡтарға үҙгәрә ала. UTC буйынса ваҡыт ҡышҡы һәм йәйге ваҡытҡа бер ваҡытта ла күсерелмәй.

# Сәғәт бүлкәте
## Бүлеү сиктәре принциптары

Бөтә сәғәт бүлкәттәре Бөтә донъя координациялы ваҡытҡа (UTC) бәйләнгән һәм 24 сәғәт бүлкәтенә шартлы бүленгән. Бер бүлкәттән икенсе бүлкәткә күскән ваҡытта, минут һәм секунд мәғәнәләре үҙгәрмәй тик сәғәт кенә алыштырыла. Ҡайһы бер дәүләттәрҙә төбәк ваҡыты бер нисә тулы сәғәткә генә түгел, ә тағы ла 30 йәки 45 минутҡа үҙгәрә.
Ер шарының 24 сәғәт бүлкәте теорияла һәр бүлкәттең урта меридиандан 7°30'-ҡа көнсығышҡа һәм көнбайышҡа үткән меридиандар менән сикләнергә тейеш. Гринвич меридианы тирәһендә бөтә донъя ваҡыты урынлашҡан. Ләкин ғәмәлдә, бер үк административ йәки тәбиғи берәмектә берҙәм ваҡыт һаҡлар өсөн ҡайһы бер урындарҙа бүлкәт сиктәре меридиандан күскән йәки юғалған.
Көньяҡ һәм төньяҡ полюстарҙа меридиандар бер урында ҡушыла, һәм шунлыҡтан бында сәғәт бүлкәте төшөнсәһенең мәғәнәһе юғала. Полюстарҙа бөтә донъя ваҡыты булырға тейеш тип һанала, әммә, мәҫәлән Антарктидалағы Амундсен-Скотт станцияһында Яңы Зеландияның ваҡыты ҡабул ителгән.

# Сәғәт бүлкәте
## Йәйге ваҡыт

Йәйге ваҡытҡа күсеү ҡулланылыуы өҫтәмә аңлашылмаусанлыҡ тыуҙыра. Йәйге ваҡытҡа күскән саҡта бөтә донъя ваҡыты менән сағыштырмаса үҙенең бүлкәтенең ваҡыты үҙгәрә. Йәйге ваҡытҡа күсеү бөтә төбәктәрҙә лә бер үк ваҡытта тормошҡа ашырылмай. Мәҫәлән, көньяҡ ярымшарҙағы илдәрҙә йәй булғанда, төньяҡ ярымшарҙа ҡыш була, һәм киреһенсә.

# Сәғәт бүлкәте
## Декрет ваҡыты

Декрет ваҡыты — «бүлкәт ваҡыты плюс бер сәғәт» ҡулланылған ваҡыт.

# Сәғәт бүлкәте
## Төрлө илдәрҙә бүлкәт ваҡыты

Ҡайһы бер илдәр бер нисә сәғәт бүлкәттәрендә урынлашҡан:
* Рәсәй — 11 сәғәт бүлкәтендә (2014 йылдың 26 октяберенән алып)
* Австралия (Норфолк, Лорд-Хау, Кокос утрауҙары менән бергә) — 7 сәғәт бүлкәтендә, йәйен 8 сәғәт бүлкәтендә;
* АҠШ— 6 сәғәт бүлкәтендә. Америкалы Самоа, Мидуэй , Пуэрто-Рико, Виргин утрауҙары һәм башҡа утраулы территориялары менән— 11 сәғәт бүлкәтендә;
* Данияның автономиялы территорияһы — Гренландия — 4 сәғәт бүлкәтендә;
* Канада — 6 сәғәт бүлкәтендә;
* Бразилия (Фернанду-ди-Норонья, Триндади һәм Мартин-Вас, Рокас һәм башҡа утрауҙар менән бергә), Мексика, Индонезия һәм Кирибати — 3 сәғәт бүлкәтендә;
* Испания (Канар утрауҙары менән бергә), Португалия (Азор утрауҙары менән бергә), Ҡаҙағстан, Монголия, Конго Демократик Республикаһы, Микронезия Федератив Штаттары — 2 сәғәт бүлкәтендә.
* Франция — 1 сәғәт бүлкәтендә. Диңгеҙ аръяғындағы территориялары менән бергә — 12 сәғәт бүлкәтендә.
* Бөйөк Британия — 1 сәғәт бүлкәтендә. Диңгеҙ аръяғындағы территориялары менән бергә — 8 сәғәт бүлкәтендә.
Башҡа дәүләттәр бер үк сәғәт бүлкәтендә урынлашҡан. Ҡытайҙа биш географик сәғәт бүлкәте булыуға ҡарамаҫтан, уның бөтә территорияһында ла берҙәм Ҡытай стандарт ваҡыты йөрөй.
Ике сәғәт бүлкәтенән күберәк ике административ-территориаль берәмек бар — Рәсәйҙәге Саха (Яҡутстан) Республикаһы һәм Канадалағы Нунавут территориһы, улар өсөшәр сәғәт бүлкәтенә бүленгән.
АҠШта һәм Канадала сәғәт бүлкәттәренең сиктәре йыш ҡына боролмалы формала була, һәм йыш ҡына штаттарҙы, провинцияларҙы йәки территорияларҙы бүлә, сөнки уларҙа территорияларҙың теләһә ниндәй бүлкәткә ҡарауы икенсе түбәндәге административ-территориаль берәмектә ҡабул ителә (графлыҡтар йәки округтар).
| Дәүләт | Сәғәт бүлкәттәренең һаны | UTC-ҡа иң яҡыны | UTC-тан иң алыҫы | Йәйге ваҡытҡа күсеү |
| Австралия | 7 , йәйен 8 | UTC+6:30 | UTC+11:30 | Күп өлөшөндә ҡулланыла |
| АҠШ | 6 | UTC-5 | UTC-10 | Күп өлөшөндә ҡулланыла |
| Бөйөк Британия | 8 | UTC+6 | UTC−8 | Ҡулланыла |
| Бразилия | 3 | UTC−4 | UTC−2 | Күп өлөшөндә ғәмәлдән сыҡҡан |
| Гренландия | 4, йәйен 3 | UTC+0 | UTC-4 | Күп өлөшөндә ҡулланыла |
| Дания | 5 | UTC+1 | UTC-4 | Ҡулланыла |
| Индонезия | 3 | UTC+7 | UTC+9 | Бер ваҡытта ла булмаған |
| Испания | 2 | UTC+1 | UTC | Ҡулланыла |
| Канада | 6 | UTC−3:30 | UTC−8 | Күп өлөшөндә ҡулланыла |
| Кирибати | 3 | UTC+12 | UTC+14 | Бер ваҡытта ла булмаған |
| Конго ДР | 2 | UTC+1 | UTC+2 | Бер ваҡытта ла булмаған |
| Ҡаҙағстан | 2 | UTC+5 | UTC+6 | Ғәмәлдән сыҡҡан |
| Мексика | 3 | UTC−6 | UTC−8 | Күп өлөшөндә ҡулланыла |
| Микронезия | 2 | UTC+10 | UTC+11 | Бер ваҡытта ла булмаған |
| Монголия | 2 | UTC+7 | UTC+8 | Ғәмәлдән сыҡҡан |
| Нидерланд | 2 | UTC+1 | UTC-4 | Ҡулланыла |
| Рәсәй Федерацияһы | 11 | UTC+2 | UTC+12 | Ғәмәлдән сыҡҡан |
| Португалия | 2 | UTC | UTC-1 | Ҡулланыла |
| Франция | 12 | UTC+12 | UTC-10 | Ҡулланыла |
| Чили | 2 | UTC-4 | UTC-6 | Ҡулланыла |
| Эквадор | 2 | UTC-5 | UTC-6 | Ғәмәлдән сыҡҡан |
| Яңы Зеландия | 2 | UTC+12 | UTC+12:45 | Ҡулланыла |

# Сәғәт бүлкәте
## Сәғәт бүлкәттәренең исемлеге

Ҡояш ваҡыты :
| Самоа | 19:39 |
| АҠШ Гавайҙар | 20:39 |
| Гамбия | 21:39 |
| Питкэрн Утрауҙары | 22:39 |
| АҠШ Аризона | 23:39 |
| Гватемала | 00:39 |
| Ямайка | 01:39 |
| Сент-Люсия | 02:39 |
| Бразилия | 03:39 |
| Көньяҡ Георгия утрауы | 04:39 |
| Кабо-Верде | 05:09 |
| Буркина-Фасо | 06:39 |
| Конго Республикаһы | 07:39 |
| Бурунди | 08:39 |
| Джибути | 09:39 |
| Маврикий | 10:39 |
| Башҡортостан | 11:39 |
| Бангладеш | 12:09 |
| Лаос | 13:39 |
| Филиппин | 14:39 |
| Палау | 15:39 |
| Папуа — Яңы Гвинея | 16:39 |
| Вануату | 17:39 |
| Тувалу | 18:39 |
| 06:39(UTC) |||
* UTC−12 — дата алышыныу һыҙығы (Yankee)
* UTC−11 — Америка Самоаһы (X-ray)
* UTC−10 — Гавай утрауҙары (Whiskey)
* UTC−9 — Аляска (Victor)
* UTC−8 — Төньяҡ америкалы тымыҡ океан ваҡыты (АҠШ һәм Канада) (Uniform)
* UTC−7 — Тау ваҡыты (АҠШ, Канада), Мексика (Tango)
* UTC−6 — Үҙәк ваҡыт (АҠШ, Канада) Үҙәк америка ваҡыты, Мексика (Sierra)
* UTC−5 — Төньяҡ америкалы көнсығыш ваҡыты (АҠШ һәм Канада), Көньяҡ Америка ваҡыты (Колумбия, Перу), Эквадор) (Romeo)
* UTC−4:30 — Венесуэла
* UTC−4 — Атлантик ваҡыт (Канада), Боливия, Чили) (Quebec)
* UTC−3:30 — Ньюфаундленд
* UTC−3 — Көньяҡ Америкалы көнсығыш ваҡыты (Бразилия, Аргентина, Гайана), Гренландия (Papa)
* UTC−2 — Урта атлантик ваҡыт (Oscar)
* UTC−1 — Азор утрауҙары, Кабо-Верде (November)
* UTC+0 — Көнбайыш Европа ваҡыты (Ирландия, Бөйөк Британия, Португалия, Марокко, Либерия) (Zulu)
* UTC+1 — Үҙәк Европа ваҡыты (Нидерланды, Германия, Швейцария, Бельгия, Австрия, Дания, Испания, Франция, Италия, Швеция, Сербия, Словакия, Венгрия, Польша, Словения, Чехия, Босния һәм Герцеговина, Македония, Хорватия), Көнбайыш Африка үҙәк ваҡыты (Alpha)
* UTC+2 — Калининград ваҡыты (Калининград), — Көнсығыш Европа ваҡыты (ҡышын, йәйен — UTC+3; Греция, Румыния, Литва, Украина, Молдавия, Латвия, Болгария, Эстония, Финляндия), Египет, Израиль, Ливан, Ливия, Төркиә, КАР (Bravo)
* UTC+3 — Мәскәү ваҡыты, Белоруссия ваҡыты (Минск), Көнсығыш Африка ваҡыты (Кения, Эфиопия, Эритрея, Танзания, Сомали, Уганда, Судан, Мадагаскар), Ираҡ, Йемен, Кувейт, Сәғүд Ғәрәбстаны, Катар (Charlie)
* UTC+3:30 — Тегеранское ваҡыты (Иран)
* UTC+4 — Һамар ваҡыты (Һамар өлкәһе, Удмурт Республикаһы), Әзербайжан, Әрмәнстан, Грузия, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре, Оман (Delta)
* UTC+4:30 — Афғанстан
* UTC+5 — Екатеринбург ваҡыты (Башҡортостан, Ырымбур өлкәһе, Пермь крайы, Силәбе өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе), Көнбайыш Ҡаҙағстан, Пакистан, Тажикстан, Төрөкмәнстан, Үзбәкстан (Echo)
* UTC+5:30 — Һиндостан, Шри-Ланка
* UTC+5:45 — Непал
* UTC+6 — Омск ваҡыты, Көнсығыш Ҡаҙағстан, Ҡырғыҙстан, Бангладеш, Бутан) (Foxtrot)
* UTC+6:30 — Мьянма
* UTC+7— Красноярск ваҡыты, Көньяҡ-Көнсығыш Азия (Таиланд, Индонезия, Вьетнам) (Golf)
* UTC+8 — Иркутск ваҡыты, Монголия, Малайзия, Гонконг, Ҡытай, Сингапур, Тайвань, Көнбайыш Австралия ваҡыты (Hotel)
* UTC+8:45 — Австралияның биш ҡалаһы
* UTC+9 — Яҡут ваҡыты, Корея Халыҡ-Демократик Республикаһы, Корея Республикаһы, Япония (India)
* UTC+9:30 — Үҙәк Австралия ваҡыты (Аделаида, Дарвин)
* UTC+10 — Владивосток ваҡыты, Көнсығыш Австралия ваҡыты (Брисбен, Канберра, Мельбурн, Сидней), Тасмания, Көнбайыш Тымыҡ океан ваҡыты (Гуам, Папуа — Яңы Гвинея) (Kilo)
* UTC+10:30 — Австралияның өлөшө
* UTC+11 — Урта Колыма ваҡыты, Үҙәк Тымыҡ океан ваҡыты (Соломон Утрауҙары, Яңы Каледония) (Lima)
* UTC+11:30 — Норфолк утрауы (Австралия)
* UTC+12 — Камчатка ваҡыты, Маршалл Утрауҙары, Фиджи, Яңы Зеландия (Mike)
* UTC+12:45 — Чатем архипелагы (Яңы Зеландия)
* UTC+13 — Самоа, Тонга
* UTC+14 — Лайн утрауҙары (Кирибати)
* Йәйәләр эсендә ваҡыт зоналарының аббревиациялары күрһәтелгән.

# Сәғәт бүлкәте
## Рәсәй һәм СССР

1884 йылда уҙған Халыҡ-ара меридианаль конференцияһында Рәсәй империяһының вәкиле булған астроном Отто Васильевич Струве үҙенең отчетында сәғәт бүлкәттәренә бүленеү проектына кире баһалама биргән. Рәсәй империяһының хөкүмәте халыҡ-ара системаға ҡушылмаған, һәм Рәсәйҙә Октябрь революцияһына тиклем сәғәт бүлкәттәре булмаған.
1919 йылда РСФСР-ҙың Халыҡ комиссарҙары советы илде 11 сәғәт бүлкәттәренә бүлгән, Европа өлөшөндә һәм Көнбайыш Себерҙә уларҙың сиктәре йылғалар һәм тимер юлдар менән билдәләнгән. Ғәмәлдә РСФСР һәм ССРБ территорияларында сәғәт бүлкәттәре системаһы 1924 йылда ҡабул ителгән. 1956, 1980 һәм 1992 йылдарҙа төбәк топографияһын һәм административ сиктәрен иғтибарға алып сәғәт бүлкәттәре сиктәре яңынан үҙгәртелә. 2010 йылдың 28 мартында Рәсәй Федерацияһының 5 субъектының төбәк ваҡытын күрше көнбайыштараҡ урынлашҡан сәғәт бүлкәтенә күсерелә.
2011 йылда «Ваҡыт билдәләү тураһындағы» («Об исчислении времени») ҡанунына ярашлы сәғәт бүлкәте төшөнсәһенә тура килмәгән сәғәт зонаһы исемле төшөнсә индерелгән. 2011 йылдың 31 авгусында Рәсәй Хөкүмәте ҡабул иткән ҡарарға ярашлы илдә 9 сәғәт зонаһы урынлаштырыла.
2014 йылдың 1 июлендә был ҡарарға үҙгәртеүҙәр индерелгән, уларға ярашлы сәғәт зоналары составы үҙгәрә һәм гел ҡышҡы ваҡыт ҡабул ителә. 2014 йылдың 26 октяберендә Рәсәйҙә һуңғы тапҡыр сәғәттең телдәрен бер сәғәткә артҡа шылдыралар.

# Сәғәт бүлкәте
## Рәсәй һәм СССР
### Асыҡ диңгеҙҙә сәғәт бүлкәттәре

1920 йылға ҡарата асыҡ диңгеҙҙәге бөтә караптарҙа ла дөрөҫ (астрономик) төбәк ваҡыты ҡулланылған. Асыҡ диңгеҙҙә ваҡытты һаҡлау буйынса инглиз-француз конференцияһында бөтә караптарға ла сәғәт бүлкәттәре ваҡытын тотоу тәҡдим ителгән. Капитанға сәғәт бүлкәттәре сиктәрен үткән саҡта карап сәғәтен үҙ ҡарары менән күсерергә рөхсәт ителгән. Был ҡағиҙәләр һәм ваҡыт бүлкәттәре 1920 һәм 1925 йылдар араһында күпселек флотилиялар менән ҡабул ителгән.

# Сәғәт бүлкәте
## Рәсәй һәм СССР
### Зулу системаһы

1950-се йылдарҙа ваҡыт зонаһына таусирламаһына бер хәрефле суффикс өҫтәлгән — нолле бүлкәткә Z, көнсығыш бүлкәттәргә A-M (I хәрефенән башҡа) һәм көнбайыш бүлкәттәргә — N-Y. I хәрефе (башҡа сығанаҡтарҙа J хәрефе күрһәтелгән) диңгеҙҙә ҡулланылмаған төбәк ваҡыты файҙаланыла. Суффикстарҙы фонетик алфавит менән уҡыуы мөмкин, мәҫәлән Z хәрефе— Зулу (Гринвич буйынса ваҡыт). Ошонан «зулу ваҡыты» йәки «зулу буйынса ваҡыт» термины барлыҡҡа килә.

# Сәғәт бүлкәте
## Рәсәй һәм СССР
### GMT, DST, Зулу һәм гражданлы сәғәт бүлкәттәре яраҡлыштырыу системаһы

| GMT | DST | Зулу | Фонетик | CTZ |
| +0:00 | +0:00 | z | Зулу (Zulu) | UTC |
| +0:00 | +1:00 | - | - | GMT, WET |
| -1:00 | +0:00 | a | Альфа (Alpha) | WAT |
| -2:00 | -1:00 | b | Браво (Bravo) | AT |
| -3:00 | -2:00 | c | Чарли (Charlie) | - |
| -4:00 | -3:00 | d | Дельта (Delta) | AST |
| -5:00 | -4:00 | e | Эхо (Echo) | EST |
| -6:00 | -5:00 | f | Фокстрот (Foxtrot) | CST |
| -7:00 | -6:00 | g | Гольф (Golf) | MST |
| -8:00 | -7:00 | h | Хотел (Hotel) | PST |
| -9:00 | -8:00 | j | Джулетт (Juliet) | YST |
| -10:00 | -9:00 | k | Кило (Kilo) | AHST, CAT, HST, EAST |
| -11:00 | -10:00 | l | Лима (Lima) | NT |
| -12:00 | -11:00 | m | Майк (Mike) | IDLW |
| +1:00 | +2:00 | n | Новембер (November) | CET, FWT, MET, MEWT, SWT |
| +2:00 | +3:00 | o | Оскар (Oscar) | EET |
| +3:00 | +4:00 | p | Папа (Papa) | BT |
| +4:00 | +5:00 | q | Квебек (Quebec) | ZP4 |
| +5:00 | +6:00 | r | Ромео (Romeo) | ZP5 |
| +6:00 | +7:00 | s | Сьерра (Sierra) | ZP6 |
| +7:00 | +8:00 | t | Танго (Tango) | WAST |
| +8:00 | +9:00 | u | Юниформ (Uniform) | CCT |
| +9:00 | +10:00 | v | Виктор (Victor) | JST |
| +10:00 | +11:00 | w | Виски (Whiskey) | GST |
| +11:00 | +12:00 | x | Икс-рэй (X-ray) | - |
| +12:00 | +13:00 | y | Янки (Yankee) | IDLE, NZST, NZT |