yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Воронин дачаһы

Воронин дачаһы — төбәк архитектура ҡомартҡыһы, Йәштәр ҡасабаһында Диңгеҙ буйы шоссеһы адресы буйынса урынлашҡан, 648-се йорт.

# Воронин дачаһы
## Тарихы

Ағас йорт архитектор петр Петрович Бук проекты буйынса төҙөлгән. Дачаның хужаһы әлеге ваҡытҡа тиклем ғалим, ботаник Воронин Михаил Степанович (1838—1903) тип һаналған. Әммә билдәле академиктың тулы аҙашы сауҙагәрҙәр улы Воронин Михаил Степанович булған. 1912 йылда ул Антти Ранканан юл эргәһендә магазин төҙөү өсөн ҙур булмаған участка һатып алған (участканың кадастр номеры 1-31). Бынан тыш, дача 1910 йылда, ғалим вафат булғандан һуң 7 йыл үткәс, төҙөлгән.
Йорт баҡсаһы менән ҡултыҡтың яры буйында урынлашҡан. Йорттоң декоратив биҙәү элементтары ағас архитектураның сәнғәт әҫәре булып тора. Фасадтарҙың дүрт яғынан йорт төрлө формаға эйә булған.
Ворониндың күршеләре яҙыусы Леонид Андреев, ирле-ҡатынлы Картавцевтар — Евгений Картавцев, Мария Крестовская булған. Воронин дачаһы Леонид Андреевтың «Ул» хикәйәһендә һүрәтләнә, сөнки уға ошо йортта студент сағында йәшәргә тура килә.
1958 йылда дача «Ҡара йылға» шифаханаһы биләмәһенә инә. Бинала административ хеҙмәттәр урынлашҡан.
Йорт 1991 йылда яна (Н.В. Григорьева буйынса 1993 йылда). Шулай булыуға ҡарамаҫтан, 2017 йылда ул Рәсәй Федерацияһы халыҡтарының мәҙәни мираҫ объекттарының Берҙәм дәүләт реестрына (тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары) төбәк әһәмиәтендәге архитектура ҡомартҡыһы сифатында индерелә.

# Воронин дачаһы
## Фотоһүрәттәре

* М.С.Воронин дачаһы
* М. С. Воронин дачаһы. 1910 й.М. С. Воронин дачаһы. 1910 й.
* Ҡунаҡ бүлмәһеҠунаҡ бүлмәһе
* БаҫҡысБаҫҡыс
* Йорт күренешеЙорт күренеше

# Воронин дачаһы
## Һәйкәл статусын билдәләүсе хоҡуҡи база

* Закон Санкт-Петербурга № 141-47 от 02.07.1997
* Указ Президента РФ № 452 от 05.05.1997
* Решение Исполкома Ленгорсовета № 963 от 05.12.1988
# Ҡыҫала (йондоҙлоҡ)

Ҡыҫала (йондоҙлоҡ) (лат. Cancer) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — Альтарф, яҡтылығы 3,53 була. Майҙаны буйынса урыны — 31.
# Күсмәева Мәрйәм Тимерхан ҡыҙы

Ҡусмаева Мәрйәм Тимерхан ҡыҙы (1 ғинуар 1952 йыл) — яҙыусы. Рәсәй һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союздары ағзаһы.

# Күсмәева Мәрйәм Тимерхан ҡыҙы
## Тормош юлы

Мәрйәм Тимерхан ҡыҙы Ҡусмаева 1952 йылдың 1 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Күгәрсен районы Хоҙайбирҙин ауылында уҡытыусы ғаиләһендә тыуа.
Балалыҡ, үҫмерлек йылдары атаһының тыуған яғы — Мәләүез ерендә үтә. Нөгөш урта мәктәбенән һуң Стәрлетамаҡ педагогия институтын, Мәскәүҙә Юғары комсомол мәктәбен тамамлай. Бер аҙ Өфөлә матбуғатта эшләй. Ғүмере буйы тыуған яғына тоғро ҡалып, Мәләүездә комсомол ҡала комитетында, «Октябрь юлы» гәзите мөхәрририәтендә, дәүләт органдарында етәксе вазифаларын башҡара, «Сатурн» телевидениеһында фәһемле тапшырыуҙар алып бара. Байтаҡ йылдар «Мәләүез таңдары» әҙәби берекмәһен етәкләй, ижадсыларға ярҙам итә. Фәтҡулла Комиссаровтың «Дауыл булып остом дауылдарҙа» китабын баҫмаға әҙерләй.

# Күсмәева Мәрйәм Тимерхан ҡыҙы
## Ижады

Рус һәм башҡорт телендә яҙылған шиғырҙары республиканың төрлө баҫмаларында даими баҫыла, хикәйәләр яҙа, бер нисә китабы донъя күрә. 2003 йылда «Айҙың тулған мәле» китабы өсөн — Булат Рафиҡов исемендәге, ә 2012 йылда Фәтҡулла Комиссаров исемендәге премияға лайыҡ була.
# Сопь-Ю (Сопь-Ю ҡушылдығы)

Сопь-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сопь-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Сопь-Ю (Сопь-Ю ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000022934
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002293
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Вежа-Ю (Евва ҡушылдығы)

Вежа-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Евва йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.

# Вежа-Ю (Евва ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000047238
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004723
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Богдо-Баскунчак ҡурсаулығы

Богдо-Баскунчак ҡурсаулығы (рус. Богдинско-Баскунчакский заповедник) — Әстерхан өлкәһенең Аҡтүбә районында Баскунчак күле һәм Оло Богдо тауы эргәһендәге Рәсәй дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы. Рәсәй һәм Ҡаҙағстандың дәүләт сигенән алыҫ түгел урынлашҡан. Был ҡурсаулыҡ «Богдо тауы һәм Баскунчак күленең тирә-яғы» (16 483 га) һәм «Йәшел баҡса» (1995 га) кластерҙарынан тора.
Рәсәй Федерацияһында иң йәш ҡурсаулыҡтарҙың береһе: 1997 йылдың 18 ноябрендә ойошторола. Вәкиллек офисы Аҡтүбә ҡалаһында (Мелиораторҙар урамы, 19) урынлашҡан.

# Богдо-Баскунчак ҡурсаулығы
## Тарихы

Богдо-Баскунчак дәүләт тәбиғәт заказнигы 1993 йылда Әстерхан өлкәһе хакимиәте башлығының 1993 йылдың 25 ноябрендәге 196-сы ҡарары менән булдырыла (майҙаны 53 700 гектар).
1997 йылда Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 1445-се ҡарары менән дөйөм майҙаны 18 478 гектар тәшкил иткән Богдо-Баскунчак дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы ойошторола. Ул шулай уҡ исемле дәүләт тәбиғәт заказнигы ерҙәренең бер өлөшөндә барлыҡҡа килә. Яңы ғына төҙөлгән ҡурсаулыҡ составына инеүгә бәйле «Оло Богдо тауы», «Шарбулак төбәге» һәм «Йәшел баҡса» тәбиғәт ҡомартҡыларынан тәбиғәт ҡомартҡыһы статусы алына.
Шулай итеп, Баскунчак күле тирәһендә айырыуса һаҡланған ике тәбиғәт биләмәләре бар:
* 32 801,3 гектар майҙанлы төбәк әһәмиәтендәге Богдо-Баскунчак дәүләт тәбиғәт заказнигы. Әлеге ваҡытта дәүләт заказнигы территорияһын төбәк буйһоноуындағы махсуслаштырылған һаҡлау инспекцияһы көстәре һаҡлай.
* 18 478 гектар майҙанлы Федераль әһәмиәттәге Богдо-Баскунчак дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы.

# Богдо-Баскунчак ҡурсаулығы
## Тарихы
### Ҡурсаулыҡ ойошторолоуҙың маҡсаты

Ҡурсаулыҡ ярым сүллек берләшмәләрен һәм Рәсәйҙең иң ҙур тоҙло күлдәренең береһе — Баскунчакты һаҡлау өсөн булдырыла.
Шулай уҡ Каспий уйһыулығының иң бейек нөктәһе булған Оло Богдо тауы (диңгеҙ кимәленән 149,6 м бейеклектә) һаҡлау аҫтында.
«Йәшел баҡса» биләмәһе Каспий буйы ярымсүллектәрендә урман үҫемлектәренең ярым мәҙәни оазисын һаҡлай.
Бында Себерҙең төньяғынан ҡышлауға осҡан ҡоштарҙың күсеү юлы үтә.
Оло Богдо тауы районы карстлы, 30 мәмерйә билдәле, иң оҙоно — 1,5 км тәшкил итә.

# Богдо-Баскунчак ҡурсаулығы
## Кинематографияла

Әстрхан өлкәһенең Богдо-Баскунчак тәбиғәт заказнигы биләмәһендә түбәндәге фильмдар төшөрөлә:
* «Скорость» — режиссёры — Светозаров Дмитрий Иосифович, төп ролдәрҙә Харатьян Дмитрий Вадимович һәм Баталов Алексей Владимирович.
* «ru:Бумажный солдат» — режиссёры — Герман Алексей Алексеевич. төп ролдәрҙә Мераб Нинидзе, Чулпан Хаматова (Нина)

# Богдо-Баскунчак ҡурсаулығы
## Фотогалерея

* Баскунчак — тоҙло күл
* Богдо тауы
* Бөркөт
* Ҡыҙыл тоҡом
* Тоҙ бағанаһы (Баскунчак ҡүле)
* Ҡурсаулыҡ күренеше
# Төй (йылға)

Төй — Башҡортостан һәм Пермь крайы биләмәләренән аҡҡан йылға, Ҡариҙелдең уң ҡушылдығы.

# Төй (йылға)
## География

Башҡортостан һәм Пермь крайы аша аға. Ҡариҙелгә ҡоя. Башлыса ҡар һыуы менән туйына. Уртаса йыллыҡ һыу сығымы 18,1 м³/с.
Төй йылғаһының оҙонлоғо 193 км, бассейнының майҙаны 3 700 км².

# Төй (йылға)
## География
### Ҡушылдыҡтары

* 0,9 км: Сарс йылғаһы
* 6,5 км: ручьи руч. Бильгишка
* 22 км: Биявашка йылғаһы
* 35 км: Урмия йылғаһы
* 45 км: Малаж йылғаһы
* 52 км: Бурминка (Төй ҡушылдығы) йылғаһы
* 70 км: Леун йылғаһы
* 80 км: Атер йылғаһы
* 119 км: Бизяр (Баяска) йылғаһы
* 124 км: Трунок йылғаһы
# Ҡараяр

Ҡараяр — топоним.

# Ҡараяр
## Мәҡәләләр

* Ҡараяр (Ҡариҙел районы) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл.
* Ҡараяр (Стәрлебаш районы) — Башҡортостандың Стәрлебаш районындағы ауыл.
* Ҡараяр (Ырымбур өлкәһе) — Ырымбур өлкәһенең Новосергиевка районындағы ауыл.
# Миңете (күл)

Миңете, Миңеште (рус. Миништы,Маништы, Министы, Миниты) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районындағы күл.

# Миңете (күл)
## Тасуирламаһы

Күл дөрөҫ түңәрәк формаға эйә. Төньяҡтан көньяҡҡа ул — 1,8 километрға, ә көнбайыштан көнсығышҡа 1,2 километрға һуҙылған. Уның һыу ятҡылығының дөйөм майҙаны яҡынса 2,16 квадрат километр тәшкил итә. Һыу ятҡылығының иң ҙур тәрәнлеге 2,7 метр иҫәпләнә, уны төньяҡ һәм көнсығыш яр буйҙарынан ағып төшкән шишмәләр һәм яуым-төшөм туйындыра.
Күл буйҙарының ландшафты төрлө: көньяҡта — Миңеште далаһы, көнсығыштараҡ һаҙлыҡ һыҙаттары һуҙыла, ә көнбайыштан урман зонаһы башлана.

# Миңете (күл)
## Географияһы

Силәбенән — 79 саҡрым, Ҡоншаҡ ҡалаһынан — 23 саҡрым, Златоустан 220 саҡрым алыҫлыҡта ята.
Һыу көҙгөһө буйынса Ҡоншаҡ һәм Ҡыҙыл Армия райондары араһындағы сик үтә.
Яҡындағы тораҡ пункты — Усольцево ауылы, күлдең көнсығышында 10 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Ике саҡрым арыраҡ, көнбайыштараҡ ҙур һыу ятҡылығы — Һағышты күле урынлашҡан.
Координаттары: 55°37’10"N 61°52’5"E

# Миңете (күл)
## Этимологияһы

Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә ошондай аңлатма бирә:
* Миниты, озеро, Кунашакский район. От распространенного у башкир и татар древнего тюркского мужского имени Миниты, с основой мин (и) — «родинка». Родинка у новорожденного считалась счастливой приметой. Частица -ты — имяобразующий аффикс..
Йәғни, атама башҡорт сығышлы, ул «миңле» тигән һүҙҙән яһалған ниндәйҙер андронимдан алынған. Урыҫ телендә күл бер нисә төрө атама менән йөрөй, йышыраҡ Миништы — Миңеште тигәне ҡулланыла
# Гурово-Илавецке

Гурово-Илавецке (пол. Górowo Iławeckie}; нем. Landsberg) — Польшалағы ҡала, Варминьский-Мазурский воеводствоһына, Бартоши повятына инә. Гминаның ҡала статусына эйә. 3,32км² майҙанды биләгән. Халыҡ һаны — 4021 кеше (2018 йыл).

# Гурово-Илавецке
## Тарих

XIII быуатта Тевтон ордены менән ҡулға алынған, Натания прустарының ерендә ҡала барлыҡҡа килгән. Был ерҙәр Геркус Монтас исеме, прустар баҫҡынсыларына ҡаршы восстаниеның етәксеһе менән бәйле булған, ул 1273 йылда яҡындағы урмандарҙа һәләк була.
Ҡалаға комтур Бальги Генрих фон Муро 1335 йылдың 5 февралендә кульм ҡала хоҡуғында нигеҙ һала .
1414 йылда, "ас һуғыш" ваҡытында, ҡаланы поляктар баҫып ала һәм емерә, 54 кеше һәләк була һәм алып кителә. 1440 йылдан, нигеҙ һалынғандан алып Пруссия союзына инә. 1456 йылда граждандар һуғышы осоронда емерелә.Икенсе Торуньский тыныслыҡ буйынса орден власы аҫтында ҡала. 1482 йылда ялланыусылар башлығына Николаус фон Таубенхеймға уның алдында ордендың бөтә йөкләмәләрен үтәү өсөн бирелә. 1528 йылда герцог Альбрехт залогты кире ала һәм 1535 йылда трухзес Фридрих фон Вальдбургҡа поляктарға ҡаршы Һыбайлылар һуғышында (1519-1526) уңыштары өсөн бүләккә бирелә. Ландсберг иммедиатизация тиклем уныҡы була, 1810 йылда Вильденхофф поместьеһына ҡарай, унда тәүҙә Вальдбургтар ултыра, һуңынан Швериндар. Ландсберг, Прейсиш-Эйлау районында бөйөк Штейн-Гарденберг реформаларына тиклем берҙән - бер шәхси биләмәлә ҡалған ҡала була.
1655 йылда янғын ҡалаға ҙур зыян килтерә. 1710 йылда Бөйөк Чума ваҡытында яҡынса 1000 кешенән 767 вафат була. Кәүҙәләр Чума зыяратында ерләнгән булған, һуңынан ул урын газ заводына күсә.
1718 - 1779 йылдарҙа Ландсберг гарнизон ҡалаһы була, унда, күбеһенсә, гранадерҙар ротаһы урынлашҡан. 1807 йылдың 17 февралендә Наполеон Бонапарт Ландсбергтың приход руханиһының йортонда туҡталды.
XIX быуатта ҡала әкренләп үҫешә бара. Яңы гарнизонға фатир бирелә, шоссе һәм 1898 йылда — тимер юл линияһы үткәрелә. 1908 йылда газ заводы асыла, коммуналь һыу менән тәьмин 1910 йылда, электр энергияһы менән 1924 йылда һәм 1928 — телефон. 1927 йылда ҡаланың яңы мәктәбе уҡытыу эшмәкәрлеген башлай.
Башта ҡала Landstrasse тип атала, һуңынан Landsberg (немец теленән тәржемә иткәндә «ер тау»). Ҡала округ үҙәгенән йыраҡ урынлашмаған Preussisch Eylau (польски Pruska Iławka, хәҙер Багратионовск, Калининград өлкәһе). 1945 йылда Польша составына ингәндән һуң яңы исем биреү кәрәклеге тыуа. Яңы исем биреү буйынса комиссия яңы,"тау" һүҙенә бәйле исемгә, округ үҙәгенең тарихи исемен ҡуша.

# Гурово-Илавецке
## Һәйкәлдәре

Варминьский-Мазурский воеводствоһының һаҡланыусы һәйкәлдәр рееестрына индерелгән:
* XIV быуат ҡалаһының иҫке ҡала планлаштырыуы
* Ҡала костелдары,1367, XVII, 1866, 1911 й.
* Изге Йөрәк Костелы 1892-1895 й.й
* XIX быуат аҙағындағы Лютерандар- аугсбург зыярат часовняһы.
* XIX быуат йәһүд зыяраты
* XIV быуат уртаһындағы ҡала диуары
* Ратуша XV , 1655,XIX быуат
* Окружной,10 урамында XIX/XX быуатындағы йорт
* XIX быуат аҙағындағы Ратушная майҙанында,4-се йорт
* 1908 й. газ заводы

# Гурово-Илавецке
## Фотоһүрәттәр

* Рынок
* Ратуша
* Костёл
* Улица
* Schloss Wildenhoff um 1860, Sammlung Alexander Duncker
# Урта Припять

Урта Припять (бел. Сярэдняя Прыпяць) — Белоруссияла 1999 йылда Брест өлкәһе Столин, Пинск, Лунинец райондары һәм Гомель өлкәһе Житкович районытерриторияларында барлыҡҡа килгән республика ландшафт заказнигы. Заказник Европала уйһыу һаҙлыҡтарының, йылғаларының, ҡылымыҡтарының һәм һыубаҫар туғайҙарының һуңғы ҙур тәбиғи комплексы, төп орнитологик территорияһы һәм Рамсар биләмәһе.

# Урта Припять
## Тарихы

Заказник Беларусь Республикаһы Министрҙар Советының 1999 йылдың 19 июлендәге 1105-се һанлы ҡарары буйынса «Низовье Ясельды», «Устье Лани» һәм «Низовье Случи» дәүләт биологик заказниктары базаһында дөйөм майҙаны 90447 гектар территорияла булдырылған. Министрҙар Советының 2013 йылдың 22 ноябрендәге 1008-се ҡарарына ярашлы, заказник майҙаны 2615,15 гектарға ҙурайтылып, 93062,15 гектарға тиклем арта.

# Урта Припять
## Дөйөм мәғлүмәт

Заказник Полесьеның төп һыу артерияһы — Припять йылғаһының (Ясельда тамағынан Ствиги тамағына тиклем) урта ағымында булдырылған. Участканың оҙонлоғо яҡынса 120 километр, киңлеге 4 километрҙан 14 километрға тиклем.
Төп биотоптары: урмандар — 35 %, ҡыуаҡтар — 8 %, болондар—30 %, уйһыу һаҙлыҡтар— 20 %, йылғалар һәм уларҙың яр буйҙары— 4 %, ауыл хужалығы ерҙәре— 2 %, күлдәр һәм башҡа тәбиғи һыу ятҡылыҡтары— 1 %.

# Урта Припять
## Үҫемлек донъяһы

Территорияның яҡынса 92%-н тәбиғи үҫемлектәр биләгән майҙандар тәшкил итә. Заказник территорияһында һыубаҫар урмандар һәм болондар күп. Урмандар араһында ҡара ереклек һәм имәнлектәр өҫтөнлөк итә. Заказник территорияһында болондарҙың бөтә төрҙәрен дә табырға мөмкин: бик һаҙланғанынан алып структураһы буйынса далаларға яҡынлашҡан ҡороларына тиклем. Шулай уҡ һыубаҫар туғайҙа типик уйһыу һаҙлыҡтар бар, улар Европала юғалыу ҡурҡынысы аҫтында булған биотоптар барлыҡҡа килтерә. Иң ҙур һаҙлыҡтар Припять йылғаһының ҡушылдыҡтары Ясельда һәм Стыр (элекке атамаһы Стырь) тамаҡтарында тупланған
Заказник территорияһында 725 төр үҫемлек үҫә, шуларҙың 11 төрө Беларусь Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.

# Урта Припять
## Хайуандар донъяһы

Заказник территорияһында һирәк осрай торған һыу эргәһендәге имеҙеүселәр һанын һаҡлау өсөн яҡшы шарттар бар. Бында ер-һыу хайуандары һәм һөйрәлеүселәрҙең 16 төрө осрай, улар араһында: европа һаҙлыҡлы ташбаҡаһы (Emys orbicularis), ябай ағас тәлмәрйене — квакша (Hyla arborea), ҡамыш әрмәндеһе (Bufo calamita).
«Урта Припять» заказнигы майҙанында Припяттә һәм иҫке үҙән-күлдәрҙә йәшәүсе балыҡтарҙың 37 төрө осрай. Припять йылғаһы Европала һирәк осрай торған һәм юҡҡа сығыу ҡурҡынысы янаған күп кенә ҡош төрҙәренең популяцияһын һаҡлау өсөн халыҡ-ара әһәмиәткә эйә. Ҡоштарҙың 182 төрө билдәләнгән, шуларҙың 52 — һе Беларусь Республикаһының Ҡыҙыл китабына ингән, ә 5 төрө глобаль юғалыу ҡурҡынысы аҫтында: алабаш ҡурҙай (Acrocephalus paludicola), ҙур ҡарағош- подорлик (Aquila clanga), тартай (Crex crex), зырҡыуыт- дупель (Gallinago media), мәрйенгүҙ-белоглазый нырок (Aythya nyroca) һәм сәңкелдәк ҡаҙ- пискулька (Anser erythropus). Оя ҡороу ваҡытында 155 төр ҡош күҙәтелә, шуларҙың 39-ы һаҡ аҫтына алынған.
# Шафиҡ Әминев-Тамъяни

Әминев-Тамъяни Шафиҡ (тулы исеме Әминев Шафиҡ Әмин улы; 19 март 1858 йыл — 1936 йыл) — башҡорт сәсәне.

# Шафиҡ Әминев-Тамъяни
## Биографияһы

Шафиҡ Әмин улы Әминев 1858 йылдың 19 мартында Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе Тамъян-Түңгәүер олоҫоӘбделғәзе ауылында тыуған.
Башта ауыл мәҙрәсәһендә, унан Троицкийҙа һабаҡ алған. Ҡышын уҡырға аҡса йүнләр өсөн, йәйгеһен ҡаҙаҡ далаларына китеп балалар уҡытҡан. Шул йылдарҙа ата-әсәһе вафат булғанлыҡтан уҡыуын ҡалдырырға мәжбүр булған. Сөнки кесе туғандарын ҡарарға кәрәк булған.
Ул күпмелер тау араларында игенселек менән шөғәлләнеп ҡарай. Иген уңмағас, урман, төрлө кәсеп эшенә тотона. Дегет ҡайната, һал ағыҙа.
Ул бик уҡымышлы, бай телле була. Уңғанлығы, аҡылылығы, ғәҙеллеге арҡаһында халыҡ араһында абруй яулай. Уны мулла тип йөрөткәндәр.
1936 йылда вафат була.
# Ҡотоҡ-Сумған

Ҡотоҡ-Сумған мәмерйәһе — Башҡортостан милли паркы биләмәһендә урынлашҡан мәмерйә, тәбиғәт ҡомартҡыһы. Башҡортостандың Мәләүез районында Ағиҙел менән Нөгөш йылғалары араһында Нөгөш ҡасабаһынан 20-25 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Ҡотоҡ-Сумған
## Мәмерйәне өйрәнеү тарихы

Тәүгеләрҙән булып был мәмерйә тураһында геологтар А. Олли һәм Р. Алксне яҙып сыға. Был турала улар 1960 йылда урындағы халыҡтан белеп ҡала. Эсенә былай ғына төшөп булмаҫын аңлап, эсенә таш ташлайҙар һәм тәрәнлеге 120 — 150 метр тип самалайҙар.
Мәмерйәгә башлап 1965 йылда Башҡорт дәүләт университетының Е. Богданович һәм И. Кудряшов етәкселегендәге спелеологик экспедицияһы төшә.
Улар менән бергә тикшеренеү эштәрендә өс йыл буйына (1965 — 1967 ) Өфөнөң арҙаҡлы гражданины яҙыусы, спелеолог һәм йәмәғәт эшмәкәре М. Чвановтың спелеология секцияһы ла ҡатнаша. Һөҙөмтәлә мәмерйәнең 5000 метр арауығындағы эске өлөшө өйрәнелә.
Аҙаҡҡараҡ был эште свердловск спелеологтары А. Рыжков һәм Ю. Лобанов етәкселегендә Свердловск спелеологтары дауам итә.1968 — 1972 йылдар эсендә улар мәмерйәнең 8000 метр оҙонлоғондағы өлөшөнең планын төҙөйҙәр.
Сираттағы тикшереү 1980 йылда Усть-Каменогорск спелеологтары тарафынан башҡарылып, күмелеп ҡалған юлдар табыла.Мәмерйәнең яңы ҡыуышлыҡтары табыла. Өйрәнелгән мәмерйә юлдарының оҙонлоғо 9860 метрға барып етә.
# Позера (Северная Гбача ҡушылдығы)

Позёра — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Северная Гбач йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Позера (Северная Гбача ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000038894
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003889
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Миттельзёммерн

Миттельзёммерн (нем. Mittelsommern) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 227 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,08 км². Диңгеҙ кимәленән 290 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99955 һәм автомобиль коды — UH.
# Угдым-Ю

Угдым-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вычегда йылғаһының һул ярына тамағынан 527 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 116 км.

# Угдым-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000017382
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001738
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Минеевка

Минеевка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пыжуг йылғаһының һул ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Минеевка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000010941
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001094
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кимрка

Кимрка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Угличское һыуһаҡлағысының һул ярына тамағынан 2948 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Кимрка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан Угличь ГЭС-ына тиклем (Угличь һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010100812110000003592
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000359
* Бассейн коды — 08.01.01.008
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кесе Кәрҙе

Кесе Кәрҙе — рус. Малая Карзя - Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Силәбе өлкәһе, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аҡа йылғаһының уң ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Кесе Кәрҙе
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201012111100022693
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102269
* Бассейн коды — 10.01.02.010
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Урлеп

Урлеп — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сары-Чумыш йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Урлеп
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200412115200001947
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200194
* Бассейн коды — 13.01.02.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2