yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ишембаев Ринат Сәхиулла улы

Ишембаев Ринат Сәхиулла улы (5 август 1976 йыл) — Рәсәй шашкасыһы, судья. Халыҡ‑ара шашка уйындары буйынса халыҡ‑ара мастер (2001).

# Ишембаев Ринат Сәхиулла улы
## Биографияһы

Ринат Сәхиулла улы Ишембаев 1976 йылдың 5 авгусында Иҫке Ишембай биҫтәһендә, элекке Ишембай ауылында тыуған. Ишембай ауылына нигеҙ һалған йөҙ башы Ишембай Аҡбирҙин тоҡомо.
«Башнефть» профессиональ шашка клубы тәрбиәләнеүсеһе (тренерҙары А. Э. Гетманский, Ю. В. Черток). Клуб составында Рәсәй чемпионы (2001, 2006), клуб составында Европа кубогын яулаусы (2001). Башҡортостан йыйылма командаһы составында Рәсәй чемпионы була. «Башнефть» шашка клубы составында күп тапҡыр Европа чемпионы һәм Рәсәй кубогына эйә була. Кадеттар (1989, 1990), йәштәр (1997, 1999) араһында Рәсәй чемпионы.

# Ишембаев Ринат Сәхиулла улы
## Белеме

* 1983—1993: Ишембайҙың 11-се урта мәктәбе;
* 1994—1999: Өфө дәүләт авиация техник университеты, информатика һәм робототехника факультеты.
# Шуделька

Шуделька — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2352 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 172 км.

# Шуделька
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010500112115200023868
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202386
* Бассейн коды — 13.01.05.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Юловка (йылға)

Юловка — Рәсәй йылғаһы. Пенза өлкәһе, Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2064/715 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.

# Юловка (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура йылғаһы, инештән Сура гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500112110000035444
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003544
* Бассейн коды — 08.01.05.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Бөртөклө есем

Бөртөклө есем — тоташ мөхиттең бер төрө, бер-береһе менән үҙ-ара контактлы мөнәсәбәттә механик энергияһын юғалтыусан күп күләмдәге айырым макроскопик ҡаты киҫәксәләрҙән тора.

# Бөртөклө есем
## Бөртөклө есемдәр физикаһы

Бөртөклө есемдәрҙең физикаһы йомшаҡ матдә физикаһына ҡарай, статика һәм бөртөклө мөхиттәр динамикаһы мәсьәләрен тикшерә. Ғәмәлдә был ҡом, тупраҡ, иген культуралары, цемент һ. б.осраҡтарға ҡағылырға мөмкин.
Физика йәһәтенән бөртөклө есемдәрҙең үҙенсәлектәре һәм уларҙың көсөргәнешле торошо ҡарала.Ғәмәли планда был ошондай иҫәп-хисаптар эшләргә мөмкинлек бирә:
* ҡоролма нигеҙҙәре ныҡлығы,
* юл өйөмдәре (откос) тотороҡлоғо,
* бөртөклө есемдәрҙең баҫымын билдәләү:
   * терәк диуарҙарға,
   * һаҡлағыс диуарҙарына,
   * ергә ҡаҙып ултыртылған ҡоролмаларға һ.б.
Ғәмәли иҫәп-хисап үткәреүҙе еңеләйтеү өсөн ярҙамсы таблицалар һәм графиктар ҡулланыла.

# Бөртөклө есем
## Бөртөклө төҙөлөш материалдары

Иретмәләр, бетондар өсөн һибелмә төҙөлөш материалдары ҡулланыла, улар мәғдән булмаған есемдәр тип атала. Шулай уҡ һибелмә материалдар территорияларҙы төҙөкләндереү, төҙөлөштә, һәм башҡа шундай маҡсаттарҙа файҙаланыла, башлыса, йәбешкәк төҙөлөш материалдары менән ҡулланыла. Төҙөлөштә бөртөклө материалдар – йыйылма атама: ваҡ таш, керамзит, ҡом, ҡырсын, бут ташы, термолит һәм башҡалар.

# Бөртөклө есем
## Бөртөклө иген культуралары

Был культураларҙың орлоҡтары аҙыҡ-түлек һәм мал аҙығы булараҡ ҡулланыла, он тартыу, ярма ярыу, ҡатнаш аҙыҡ сәнәғәте өсөн сеймал булып тора. Икмәк бешереүҙә, макарон һәм ҡамыр аштары, аҙыҡ концентраттары, консервалар, шулай уҡ һыра ҡайнатыу һәм спирт етештереүҙә ҡулланыла.
Бөртөклө иген культураларына ошолар инә: икмәк культуралары — арыш, бойҙай; мал аҙығы — арпа, һоло, кукуруз, сорго һәм башҡалар; ҡуҙаҡлылар — борсаҡ, нут, соя, фасоль һәм башҡалар; ярма культуралары — ҡарабойҙай, тары һәм башҡалар.
# Беглица мороно

Беглица мороно — Аҙау диңгеҙенең төньяҡ Рәсәй ярында, Таганрог ҡултығында, Таганрог ҡалаһынан яҡынса 25 км көнбайышта, һәм Кривая морононан 30 саҡрым көнсығышта, һыу ағыҙып килтергән ҡомло-ҡабырсаҡлы морон. Шулай уҡ морондан алыҫ түгел, төньяҡ-көнбайышта, Миус йылғаһы барлыҡҡа килтергән Миус лиманы (ҡултыҡ) урынлашҡан. Беглица мороно, административ-территориаль бүленеш буйынса, Ростов өлкәһенең Неклиновский районы биләмәһенә инә.
Моронда сөсө һыулы бер нисә бәләкәй күл бар, улар ғәҙәттә эҫе йәйге айҙарҙа ҡорой. Шулай уҡ моронда Орлов исемендәге балыҡсылыҡ колхозының ташландыҡ ҡаралтылары (бер нисә кирбес барак, яр буйы тулҡын бәрелеше менән емерелгән туҡтау урыны) һәм, морондоң ситке көнсығыш осонда, маяҡ бар. Морон менән яр араһындағы ҡултыҡ түңәрәк формаһында — һай һәм сөсө һыулы, күп өлөшөн ылымыҡ баҫҡан.

# Беглица мороно
## Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы

Беглица мороно территорияһының, тәбиғәт ҡомартҡыһы булараҡ, үҫемлектәр донъяһы бай — көпшәле үҫемлектәрҙең 142 биологик төрө теркәлгән. Шуның менән бергә, уларҙың күбеһе Ростов өлкәһенең Ҡыҙыл китабына ингән.
Шулай уҡ, ҡултыҡтың юғары тиҙлектә һайығыуы менән бәйле, морон тирәһендә балыҡ тотоу күптән тыйылған. Был сара бында йәшәүсе ҡырағай өйрәктәр һәм аҡсарлаҡтар колонияһы өсөн бик яҡшы шарттар тыуҙыра.

# Беглица мороно
## Туризм

Беглица морононоң эре торлаҡ пункттарҙан һәм юлдарҙан алыҫлығы, уның туристар араһында популярлығына булышлыҡ итмәй. Бында тик ауыл-ара арба юлы (түшәлмәгән юл) илтә, ул көслө ямғырҙарҙан һуң бөтөнләй үтә алмаҫлыҡҡа әйләнә. Моронда ниндәй ҙә булһа инфраструктураның булмауы арҡаһында палаткаларҙа ял итеү таралған. Әҙ һандағы туристарҙы ҡомло-ҡабырсаҡлы һыу инеү урыны (кварцлы ҡом һәм ҡабырсаҡ өлөшө 70 %-ҡа етә) һәм ләм менән дауаланыу процедуралары йәлеп итә. Шул уҡ исемдәге ҡултыҡтың төбөндә ҡом һәм балсыҡ ултырмаларынан торған ҡалын ләм ҡатлауы ята. Беглица мороно һыу күтәрелеү һәм ҡайтыу зонаһына (литораль) инә. Шуға ла, төбөндәге ләм ҡырсынташтан, ваҡ таштан , ҡомдан, органик ҡалдыҡтарҙан һәм ҡомло, балсыҡлы, ҡабырсаҡлы һаҙлыҡ тупрағынан тора. Дөйөм алғанда, ләменең һаулыҡ өсөн бөтә яҡлап файҙалы тәъҫире бар.. Тулы, яҡшы сифатлы һыу инеү өсөн морон тик һыу күтәрелгән ваҡытта ғына яраҡлы була. Ярҙан 100 метр алыҫлыҡта ғына һыу тәрәнлеге 1 м-ға етә. Диңгеҙҙең тәрән булмаған һыуы (урыны менән 50 см) бәләкәй балалары булған ғаиләләрҙе йәлеп итә. Һәр ваҡытта ла ел булыуы һәм бейек үҫемлектәрҙең булмауы сәбәпле, Беглица мороно дельтаплан һәм парапланда осоусылар араһында популярлыҡ яулай.
# Зорге урамы (Дондағы Ростов)

Зорге урамы (Дондағы Ростов) — Дондағы Ростов ҡалаһының Совет районы биләмәһендә урынлашҡан урам. Коммунистик проспектынан башлана һәм Еременко урамы менән киҫешкән урында тамамлана. Йүнәлеше — көньяҡтан төньяҡҡа, Берҙәмлек урамы менән параллель. Урамда хәрәкәт һыҙаты 2-нән 4-кә тиклем үҙгәрә.

# Зорге урамы (Дондағы Ростов)
## Исеме

Урам исеме Советтар Союзы Геройы, совет разведчигы Рихард Зорге хөрмәтенә ҡушылған.

# Зорге урамы (Дондағы Ростов)
## Транспорт

Көнбайыш торлаҡ массивының магистраль урамы булып тора. 26, 67, 71, 94, 96-сы маршрут автобустары, шулай уҡ күп һанда маршрут таксиҙары хәрәкәте ойошторолған.

# Зорге урамы (Дондағы Ростов)
## Төҙөлөшө

Йоп яғында башлыса төрлө һандағы ҡатлы, Көньяҡ Федераль Университет ятаҡтарын да индереп, торлаҡ йорттар, шулай уҡ йәмәғәт-көнкүреш тәғәйенләнешендәге биналар ҙа бар. Таҡ яғында, торлаҡ йорттарҙан тыш, Г. Плевен исемендәге парк, Көньяҡ Федераль Университет факультеттары, Привоз баҙары, университеттың студенттар ҡаласығы яңы төҙөлөштәре, Талер сауҙа үҙәге урынлашҡан.

# Зорге урамы (Дондағы Ростов)
## Иғтибарға лайыҡ объекттар

* Совет районы хакимиәте
* Г. Плевен исемендәге парк
* Көньяҡ Федераль Университет факультеттарының һәм студенттар ҡаласығының бер өлөшө
# Тыньяр-Еган

Тыньяр-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вах йылғаһының уң ярына тамағынан 815 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Тыньяр-Еган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200037241
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203724
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Оло Надота

Оло Надота (Надота-Ю) — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Лемва йылғаһының һул ярына тамағынан 149 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Оло Надота
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000066800
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006680
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Байышев Фәнил Нафиҡ улы

Байышев Фәнил Нафиҡ улы (15 ғинуар 1956 йыл — 6 ғинуар 1993 йыл) — тел белгесе, шәрҡиәтсе. 1987 йылдан СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты хеҙмәткәре, 1992 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр. Ҡөрьәнде башҡорт телендә баҫтырып сығарыуҙа ҡатнашыусы (1993). Тарих фәндәре кандидаты (1992). Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1994, үлгәндән һуң).

# Байышев Фәнил Нафиҡ улы
## Биографияһы

Фәнил Нафиҡ улы Байышев 1956 йылдың 15 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Балаҡатай районы Монас ауылында уҡытыусы ғаиләһендә тыуған. Һандалаш ауылында башланғыс мәктәп тамамлай, артабан Айҙаҡай, Яңы Балаҡатай мәктәптәрендә, Өфө ҡалаһының Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернатында уҡый. Айҙаҡай мәктәбендә урыҫ телен уҡыта, Совет Армияһында хеҙмәт итә.
Ленинград дәүләт университетының Көнсығыш факультетында белем ала, 1983 йылда институтты тамамлағандан һуң, 1983—1987 йылдарҙа Йәмән Республикаһында премьер-министрҙың һәм планлаштырыу буйынса кәңәшселәрҙең консультанттар төркөмөндә тәржемәсе булып эшләй. Инглиз, иврит, ғәрәп телдәрендә иркен аралаша.
1987 йылда Башҡортостанға ҡайта. 1987—1993 йылдарҙа Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында эшләй, 1992 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр.
Ризаитдин Фәхретдиновтың тормошо һәм эшмәкәрлеге буйынса хеҙмәттәр, Ҡөрьән һәм ғәрәп телен өйрәнеү өсөн методик ҡулланмалар авторы. Ҡөрьәнде башҡорт телендә баҫтырып сығарыуҙа ҡатнаша (1993, «Ҡөрьән Кәрим»), Дан Кинельский тәржемәһен ҡайтанан эшкәртеп сыға, баҫманың фәнни һәм дөйөм мөхәррире була.
Байышев Фәнил Нафиҡ улының ваҡытһыҙ вафаты сәбәпле, уның күп кенә фәнни эҙләнеүҙәре һәм ижади хыялдары аҙағына тиклем тормошҡа ашмай ҡала.
1994 йылда, Ҡөрьәнде башҡорт телендә сығарыуҙа ҡатнашҡаны өсөн, үлгәндән һуң Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһына лайыҡ була.
1993 йылда Өфөлә вафат була, Балаҡатай районының Айҙаҡай ауылында ерләнә.
1997 йылда Байышев Ф. Н. исеме Айҙаҡай төп белем биреү мәктәбенә бирелә.
2006 йылда Байышев Фәнил Нафиҡ улының исеме Балаҡатай район Ауыл-ара үҙәк китапханаһына бирелә. 2016 йылда китапханала Байышевтың тыуыуына 60 йыл тулыуы айҡанлы «Билдәле һәм билдәһеҙ Фәнил Байышев» исемле бағышлау-кисә үткәрелә. Ҡунаҡтар өсөн ғалимдың Йемендағы эшмәкәрлеге тураһында видеопрезентация әҙерләнә. Кисә барышында китапхана һәм РФА Өфө фәнни үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты араһында телекүпер үткәрелә.

# Байышев Фәнил Нафиҡ улы
## Хеҙмәттәре

* Общественно политические и нравственно-этические взгляды Ризы Фахретдинова. Уфа, 1996.
* Арабский язык для начинающих [Текст] : учебное пособие / Фаниль Нафикович Баишев, Ильгиз Зуфарович Гаффаров, Ишмухамет Гильмутдинович Галяутдинов. — Уфа : Китап, 1998.
# Әл-Мәидә сүрәһе

Әл-Мәидә сүрәһе (ғәр. المائدة‎, Аш табыны) — Ҡөрьән Кәримдең 5 сүрәһе. Мәҙинәлә иңгән сүрә, 120 аяттан тора.

# Әл-Мәидә сүрәһе
## Мәғәнәһе

1. Әй, иман килтергәндәр, антығыҙҙа (вәғәҙәгеҙҙә) тороғоҙ. Хайуандарығыҙ һеҙгә хәләл ризыҡ ителде. Аятта һа­налғандарҙан (харамдан) башҡаһы. Ихрамда булһағыҙ, аусы­лыҡ тыйыла. Хаҡтыр, Аллаһ Үҙе теләгәнен хөкөм итә. (Ант, вәғәҙә өс төрлө Ҡөръәндә яҙылғанса ғына эш ҡылырмын, тип Аллаһ ҡаршыһындағы ант. Аллаһ исеме менән әйтелгән нәҙерҙәр. Кешеләрҙең үҙ-ара ҡуйышҡан вәғәҙәләре, һүҙҙәре. Ихрам, йәғни харам, хаж ваҡытында ихрам бәйләү йолаһы бар. Ихрам бәйләгән кеше махсус кейем кейә. Ихрам ваҡытында хәләл ҡылынған кейектәрҙе ауларға ярамай.)
2. Әй, иман килтергәндәр, Аллаһ шәриғәтенең, харам айҙарҙың, ҡорбан салыуҙың, ғәрдәнлектәрҙең (биҙәлгәндәрҙең) һәм Раббынан сауҙа файҙаһы һәм Уның ризалығын эҙләп Бәйтүл-Харамға килгәндәрҙең дәрәжәһен төшөрмәгеҙ, уларҙы рәнйетмәгеҙ. Ихрамдан сыҡҡас та ау башларға мөмкин. Харам мәсетенә керетмәгәндәре өсөн һин асыу тотоп, асыуланма. Изгелек итеүҙә, яман эш ҡылыуҙан һаҡланыуҙа бер-берегеҙгә ярҙамлашығыҙ. Гөнаһ ҡылыуҙа, дошманлыҡ эштәрендә ярҙамлашмағыҙ. Гөнаһлы булып, Аллаһ ҡаршыһында яуап биреүҙән ҡурҡы­ғыҙ. Аллаһтың язаһы бик тә хәтәр булыр. (Харам айҙар - һуғышырға ярамай торған айҙар. Бәйтүл-Харам - харамлыҡ, ярамаған эш ҡылырға ярамай торған бина. Ғәрдәнлек - дини байрамдарҙа мосолманлыҡты, хажилыҡты айырып күрһәтеп тороусы биҙәнеү әйберҙәре: муйынсаҡ, алҡа һәм башҡалар. Ҡорбанға салынырға тейешле хайуандың, муйынына матурлау-биҙәү әйберҙә­ре, йәғни ғәрдәнлектәр тағыла, был осраҡта, әлбиттә, ҡорбан ғәрдәнлеге тураһында һөйләнә.)
3. Үләкһә, ҡан, сусҡа ите, Аллаһтан башҡа затҡа ба­ғышлап салынған, быуылып үлгән, (таш, күҫәк менән бәреп) үлтерелгән, бейеклектән йығылып үлгән, һөҙөп үлтерелгән, йәнлектәр ботарлаған хайуан итен - үлеп етмәгәндә салып ҡалынғандан тыш - табына торған таш һындарға бағышлап салынған иттәрҙе ашау һәм фал уҡтары (ырымланған уҡтар) менән үлсәү һеҙгә харам ителде. (Ундай иттәрҙе ашау) юлдан сығыу, тип атала. Бөгөн кәферҙәр һеҙҙе динегеҙҙән яҙҙырыу эшенән ваз кистеләр. Хәҙер уларҙан ҡурҡмағыҙ инде. Минең язамдан ҡурҡығыҙ. Бөгөн һеҙҙең динегеҙҙе мөкәм­мәл иттем, һеҙгә тигән ниғмәтемде тамам иттем һәм һеҙҙең өсөн әҙерләнгән Ислам динен хуп күрҙем. Кем дә кем ашарына ризыҡ таба алмайынса, аслыҡтан ашарға мәжбүр булһа, (харамды ла) ашай ала, гөнаһлы булмаҫ дәрәжәлә. Һис шикһеҙ, Аллаһ ярлыҡаусы һәм кисереүсеҙер.
# Оло Суготка

Оло Суготка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2450/20 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Оло Суготка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010500112115200022908
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202290
* Бассейн коды — 13.01.05.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Йәйғор күбәләк

Йәйғор күбәләк (Catocala fraxini) — шайтан күбәләктәре ғаиләһенә ҡараған бөжәк.
Евразияның киң япраҡлы урмандар зонаһында таралған. Ҡанаттарының ҡоласы 8—8,5 см, алғы ҡанаттары зәңгәрһыу һоро төҫтә, ҡуйы һоро, ҡара тулҡынлы һыҙатлы, артҡылары — ҡара, киң зәңгәр таҫмалы һәм аҡ сәсәкле. Инә күбәләк ағас ҡабығы ярығына һәм ботағына йомро йомортҡалар һала. Ҡарышлауығының оҙонлоғо 9 см яҡын, ҡуйы төклө, һоро. Ағас япрағы араһында йоҡа ҡурсаҡ көбөндә ҡурсаҡлана. Ҡурсағы эре, оҙонлоғо 5—6 см, ҡуйы көрән. Күбәләктең осоп сығыу ваҡыты июль—сентябрҙә. Башҡортостан Республикаһы шарттарында йылына 1 быуын үҫә. Йомортҡаһы ҡышлай. Эңерҙә һәм төндә әүҙем. Ағас һуты м‑н, ҡарышлауығы — тирәк, ҡорос ағас һ.б. япрағы м‑н туҡлана. Аҙ һанлы төр, Башҡортостан Республикаһының урман һәм урман дала зонаһы урмандарында осрай.
# Дриси Джавахаант ҡәлғәһе

Дриси Джавахаант ҡәлғәһе – Грузияла Каспи муниципалитетының Чкопиани ауылынан көнбайыштараҡ 400 метр алыҫлыҡта, Тедзами йылғаһының һул ярында, ҡая башында урынлашҡан. Комплекс ҡәлғәнән, сиркәүҙән, башнянан һәм һарайҙан тора. Үҫешкән феодал дәүеренә ҡарай.
Комплекс ҡоймаһының бормалы-бормалы биҙәге булған. Төҙөүселәр ҡаялы морондоң бөтә мөмкинселектәрен ҡулланған. Төньяҡта башня, ә көньяҡта һарай торған, хәҙерге ваҡытта ул туҙған. Башня квадрат формала. Был ҡәлғәнең иң бороноғо өлөшө булырға тейеш, сөнки XV быуаттан һуң дүртмөйөш башняларҙы бөтөнләй төҙөмәгәндәр. Башняның аҫҡы яғы ҡырсынташтан, өҫ яғы таштан төҙөлгән. Сиркәүҙән тыш ҡалған бөтә биналар ҡомташтан һәм һуйырташтан ҡоролған. Сиркәүе туфтың яҡшы эшкәртелгән йәшел төҫтәге плиталары менән төҙөлгән. Инеү урыны көнбайыш стенала. Комплексҡа шулай уҡ ауыл хужалығы ҡаралтылары инә, улар ныҡ зыян күргән.
Һарайға ҡоро ерҙән урмандың көнсығыш яғынан күтәрелергә мөмкин, шулай уҡ көнбайыш яҡтан да барырға мөмкин, әммә ул яҡтан юл күпкә ҡатмарлыраҡ. Ҡәлғәнән көнсығыш яҡта, ауыл ҡаршыһында, йырын. Чколиани ауылының ҡапма-ҡаршы яғында ҙур булмаған сиркәү тора, уға көньяҡтаныраҡ инәләр.
# Оло Лахсын

Оло Лахсын — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 645 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 64 км.

# Оло Лахсын
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300022238
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302223
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Лобастов Сергей Андрианович

Лобастов Сергей Андрианович (5 апрель 1926 йыл — 1999 йыл) — СССР-ҙың еңел атлеты, 1952 йылда 50 километрға спорт йөрөшө буйынса Олимпия уйындарында ҡатнашыусы (4:32.34,2 — бишенсе урын). СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1957). СССР-ҙың һәм РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры. Совет Армияһының отставкалағы подполковнигы.
Өфөлә тыуғандарҙан беренсе булып «СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры» исеменә лайыҡ булған кеше. Был 1957 йылдың башында була.

# Лобастов Сергей Андрианович
## Биографияһы

Сергей Андрианович Лобастов 1926 йылдың 5 апрелендә Өфөлә тыуған. 1949 йылда урта мәктәпте тамамлағандан һуң Чкалов (Ырымбур) хәрби лётчиктар училищеһына уҡырға китә. Ул уҡыу эскадрильяһының йәмәғәт башланғысында комсомол ойошмаһы секретары була. Сәләмәтлек торошо буйынса (артериаль ҡан баҫымы юғары, йөрәктәге физик кәмселек) уҡыуҙы ҡалдырырға ҡушалар. Унан киткәс, В. И. Ленин исемендәге Ҡыҙыл Байраҡ орденлы Ленинград спорт һәм физик культураның хәрби институтына уҡырға китә.
Ленинград физик культура хәрби институтын тамамлай (1953). Сергей яйлап, аҙым артынан аҙым физик ауырлыҡтарҙы арттырып, йөрөштә спорт оҫталығын күтәреп, ауырыуын тулыһынса еңә. Ныҡышмалылығы һәм эш һөйөүсәнлеге уға Бөтә союз һәм халыҡ-ара аренала уңыш килтерә. Ул еңел атлетика менән Зиновий Иссуринда шөғөлләнә.
Армияның спорт клубы (Ленинград) өсөн спорт йөрөшөндә сығыш яһай, 1953 йылдан — Армияның үҙәк спорт клубы өсөн (Мәскәү). 50 километрға спорт йөрөшөндә СССР чемпионы (1950, 1951), СССР чемпионатының 2-се призеры (1957). СССР халыҡтарының I йәйге спартакиадаһында 1956 йылда алтынсы була. Беренсе донъя рекорды 4:05.12 менән уның уҡыусыһы рядовой Григорий Климов була. Спорт йөрөшөндә 10 000 метрға (46.21,8) Европа чемпионатының 3-сө призеры (1954) була. Күп тапҡыр донъя рекордсмены.
Олимпия уйындарында ҡатнашыусы (1952). Армияның спорт клубы беренсе спартакиадаһында еңеүсе. 1953 йылдан — спорт йөрөшө буйынса Үҙәк спорт клубының баш тренеры (Мәскәү).
СССР-ҙың йыйылма командаһы тренеры була, оҙайлы осор — Совет Армияһы еңел атлетикаһы буйынса баш тренер. Уның етәкселеге аҫтында илдең һалдаттары һәм совет спортсылары уңыштарға ирешә, уның өсөн Лобастов СССР-ҙың һәм РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры исеменә лайыҡ була.
1999 йылда вафат була. Мәскәүҙә Ваганьков зыяратында ерләнгән.
# Вәлиев Мөхәмәтнур Мөхәмәдулла улы

Вәлиев Мөхәмәтнур Мөхәмәдулла улы (14 ғинуар 1938 йыл — 6 июль 2015 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең хужалыҡ эшмәкәре. 1978—2002 йылдарҙа «Баштрансгаз» йәмғиәтенең генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының 1-се һәм 2-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты (1995—2003). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәре (1996), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры. Бокс буйынса СССР спорт мастеры. Нуриман һәм Хәйбулла райондарының почётлы гражданы.

# Вәлиев Мөхәмәтнур Мөхәмәдулла улы
## Биографияһы

Мөхәмәтнур Мөхәмәдулла улы Вәлиев 1938 йылдың 14 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Нуриман районы Ҡыҙыл Шишмә ауылында тыуған.
1962 йылда — Өфө нефть институтын, 1985 йылда СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы Халыҡ хужалығы академияһын тамамлаған.
1962 йылдан алып хеҙмәт эшмәкәрлегенең бөтә баҫҡыстарын үтә: оператор булып эшләй, өлкән мастер, контроль-үлсәү приборҙары һәм автоматика буйынса инженер (КИПиА), өлкән инженер, КИПиА хеҙмәте начальнигы, «Уралтрансгаз»дың баш инженеры, «Баштрансгаз» производство берекмәһе директоры, «Уралтрансгаз»дың Башҡортостан идаралығы начальнигы, «Газпром» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең «Баштрансгаз» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте генераль директоры була, йәғни ғүмер буйы «Баштрансгаз» берекмәһендә эшләй.
Сирек быуатҡа яҡын, 2002 йылдың апреленә тиклем, предприятие етәксеһе була, шунан хаҡлы ялға сыға.
Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың 1-се һәм 2-се саҡырылыш депутаты итеп һайлана (1995—2003 йылдар).

# Вәлиев Мөхәмәтнур Мөхәмәдулла улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәре (1996)
* «Намыҫлы хеҙмәт өсөн» миҙалы
* «Мәскәүҙең 850 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе
* Рәсәй Федерацияһы Энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре
* Газ сәнәғәтенең почётлы хеҙмәткәре
* РСФСР халыҡ мәғарифы отличнигы
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ мәғарифы алдынғыһы
* Хәйбулла районының почётлы гражданы
* Нуриман районының почётлы гражданы
* Петр фән һәм сәнғәт академияһы академигы
* Бокс буйынса СССР спорт мастеры
# Жүлфә (Әзербайжан)

Жүлфә (әзерб. Culfa, әрм. Ջուղա, фарс. جلفا) — Әзербайжандың көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан ҡала.