yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Саларҙар

Саларҙар (ҡыт. упр. 撒拉族, пиньинь: Sǎlá Zú; үҙатамаһы — салар, салыр) — Ҡытайҙағы төрки телле халыҡ, салыр төркмән ҡәбиләһе нәҫеле; Сюньхуа-Салар автономиялы районында һәм Цинхай провинцияһының башҡа райондарында, шулай уҡ Ганьсу һәм Синьцзян провинцияларында йәшәйҙәр. Һаны — 104 503 кеше (халыҡ иҫәбе, 2000). Салар теле ҡытай һәм тибет телдәре йоғонтоһон кисергән; хәҙерге ваҡытта латин нигеҙендәге яҙма тел ҡулланыла. Саларҙар антропологик яҡтан бер төрлө түгел, шулай ҙа монголоид тибы өҫтөнлөк итә. Дине буйынса — сөнни мосолмандар, бик аҙ өлөшө тибет буддизмына инана. Төп традицион шөғөлдәре — игенселек, малсылыҡ, баҡсасылыҡ, тимерселек һәм көршәк яһау һөнәрҙәре. Бәләкәй ғаиләләр өҫтөнлөк итә.

# Саларҙар
## Тарихы

Саларҙар бик ҙур боронғо салыр төркмән ҡәбиләһенең өлөшөн тәшкил итә, улар XIV быуатта сәлжүктәрҙән айырымланып, көнсығышҡа табан күсенә. Риүәйәттәргә ярашлы, саларҙар (салыр, салор, салғур) Сәмәрҡәнд янында йәшәгән, хәҙер уларҙың күбеһе Төркмәнстанда Ахал виләйәтендә, Серах этрапында йәшәй.
Саларҙар күп тапҡыр халыҡ ихтилалдарында ҡатнаша. 1781 йылғы ихтилал айырыуса билдәле, ул ваҡытта «джахрия» сектаһына нигеҙ һалыусы Ма Минсиндың салар мөриттәре үҙҙәренең ахуны Су Сашисань (苏四十三, «Су Ҡырҡ өс») етәкселеге аҫтында ҡулға алынған Маны ҡотҡарыу өсөн Ланьчжоуға тиклем барып етәләр. Цин хакимдәре Минсинды язалағандан һуң салар баш күтәреүселәре Ланьчжоуҙы ҡамауға алалар, әммә, Циндән өҫтәмә көстәр килгәс, уларҙың бөтәһен ҡырала.
Ҡытайҙағы Граждандар һуғышы осоронда салар крайы Ма Буфанға буйһона. 1949 йылда коммунистар Ма Буфанды ҡыйратҡандан һәм уның Ҡытайҙан ҡасыуынан һуң, уның һалдаттарының (уларҙы Ҡыҙыл Армия өйҙәренә таратҡан була) ҡайһы берҙәре коммунистарға ҡаршы көрәшен дауам итәләр. Ма Буфандың тоғро тарафдары Хань Иму (Han Yimu) 1958 йылда Сюньхуа өйәҙендә ихтилал ҡуптара, ошо уҡ ваҡытта Тибетта ҡытайҙарға ҡаршы ихтилал башлана. Ул үҙенең яугирҙарын, бөгөн- Синьхуа, иртәгә — Ланьчжоу, иртәнән һуң — Пекин, тип илһамландырған, тип һөйләйҙәр. Ихтилал баҫтырылғандан һуң Хань Ямуны судҡа һәм артабан язалау өсөн Пекинға алып киләләр. Бында ғына ул, йәнәһе, ҡаршы торған көстәрҙең ҡеүәтенә дөрөҫ баһа бирмәүен аңлаған һәм, Ҡытайҙа халыҡ Цинхайҙағы яктарҙан да күберәк икән, тип әйткән булған.

# Саларҙар
## Дине

Саларҙар сөнни тибындағы ислам динен тоталар (хәнәфи-матуридит). Традицион йәшәү урындарынан тыш, улар дунған мосолмандары йәшәгән ҡалалрҙа йәшәй. Ислам белемен улар Jiezi ауылындағы Gaizi Mişit мәҙрәсәһендә алалар.
# Курга (Пинега ҡушылдығы)

Курга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының уң ярына тамағынан 245 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Курга (Пинега ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000038276
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003827
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Мухина Зинаида Григорьевна

Мухина Зинаида Григорьевна (28 сентябрь 1925 йыл — 16 апрель 2013 йыл) — СССР-ҙың хеҙмәт алдынғыһы. 1941 йылдан Машиналар эшләү министрлығының Ф. Э. Дзержинский исемендәге Пермь машиналар эшләү заводы токарь-көйләүсеһе. КПСС-тың XXII съезы делегаты (1961). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971). Пермь ҡалаһының почетлы гражданы.

# Мухина Зинаида Григорьевна
## Биографияһы

Зинаида Григорьевна Мухина 1925 йылдың 28 сентябрендә Свердловск өлкәһендә урыҫ ғаиләһендә тыуған.
1941 йылда үҙенең хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай. Молотов ҡалаһында 10-сы СССР-ҙың һуғыш припастары халыҡ комиссариаты заводында эшләй. Һуғыш йылдарында завод снарядтар, миналар һәм авиабомбалар өсөн шартлатҡыстар етештереү менән шөғөлләнә. Фронт бригадаһында преслау участкаһында эшләй. Грамоталар һәм рәхмәт хаттары менән билдәләнә.
Һуғыштан һуң заводтың исеме «СССР Машиналар эшләү министрлығының Ф. Э. Дзержинский исемендәге Пермь машиналар эшләү заводы» итеп үҙгәртелә. Токарь-көйләүсе булып эшләй. Һигеҙенсе биш йыллыҡта ете йыллыҡ норманы үтәй. Заводтың буласаҡ оҫталары өсөн остаз була.
СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 26 апрелендәге Указы менән машиналар төҙөүҙә айырым ҡаҙаныштары һәм юғары етештереүгә өлгәшкәне өсөн Зинаида Григорьевна Мухинаға Ленин ордены һәм "«Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып «Социалистик Хеҙмәт Геройы» юғары исеме бирелә.
Партияның XXII съезы делегаты була (1961). Пермь депутаттар ҡала советы депутаты, КПСС-тың Пермь ҡалаһы Дзержинский район комитеты бюроһы ағзаһы була.
Артабанғы йылда хаҡлы ялға сыға.
Пермдә йәшәй. 2013 йылдың 16 апрелендә вафат була, ҡаланың төньяҡ зыяратында ерләнгән.

# Мухина Зинаида Григорьевна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971)
* «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы (26.04.1971)
* Ленин ордены (26.04.1971)
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы
* башҡа миҙалдар.
* Пермь ҡалаһының почетлы гражданы.
# Бөйөк Луки дәүләт ауыл хужалығы академияһы

Бөйөк Луки дәүләт ауыл хужалығы академияһы — Псков өлкәһенең Бөйөк Луки ҡалаһындағы юғары уҡыу йортоф.

# Бөйөк Луки дәүләт ауыл хужалығы академияһы
## Дөйөм мәғлүмәттәр

Федераль юғары белем биреү дәүләт мәғариф учреждениеһы «Бөйөк Луки дәүләт ауыл хужалығы академияһы» 1957 йылдың 4 декабрендә тәүҙә Бөйөк Луки ауыл хужалығы институты булараҡ ойошторола, ә һуңынан 1995 йылда хәҙерге статусын ала.
Академия структураһында 4 факультет, 12 кафедра, 4 фәнни-тикшеренеү лабораторияһы, 18 компьютер класы, 16 һөнәр буйынса аспирантура, өҙлөкһөҙ белем биреү үҙәге, тәжрибә баҫыуы, фәнни китапхана, мәғлүмәт-консультация үҙәге, редакция-нәшриәт бүлеге, уҡытыу машина паркы, һаулыҡ һаҡлау пункты, ял базаһы һәм башҡалар эшләй.
2010 йылдың ноябрь айында дөйөм майҙаны 9898 м² булған яңы уҡыу-лаборатория корпусын төҙөү тамамлана, унда уҡыу һәм лекция аудиториялары һәм махсус лабораториялар ғына түгел, спорт һәм тамаша залы ла, тренажерҙар залы һәм ашхана, ветеринария клиникаһы һәм зоология музейы, хәрби һәм хеҙмәт даны музейы һәм ике конференц-зал урынлашҡан.

# Бөйөк Луки дәүләт ауыл хужалығы академияһы
## Тарихы

1957 йылдың 4 декабрендә СССР Министрҙар Советы Ленинград ғәмәли зоология һәм фитопатология институты һәм Смоленск зооветеринария институты базаһында Бөйөк Луки ауыл хужалығы институты ойоштороу тураһында ҡарар ҡабул итә. Студенттарҙы, уҡытыусыларҙың һәм ҡорамалдарҙың бер өлөшөн Бөйөк Лукиға күсерергә тәҡдим ителә.
1957 йылдың декабрендә Смоленск зооветеринария институтынан студенттар һәм зоотехник факультет уҡытыусыларының бер өлөшө барлыҡ мөлкәте һәм ҡорамалдары менән Бөйөк Лукиға килә. Бөйөк Лукиға Смоленск зооветеринария институтының бөтә биш курсынан 441 студент, профессор-уҡытыусылар составынан 25 кеше күсә.
1958 йылдың ғинуарында Бөйөк Луки ауыл хужалығы институты уҡыу эшмәкәрлеген башлай, уның составындағы зоотехник факультет башта уның төп һөнәрен билдәләй. 1958 йылда Бөйөк Луки ҡалаһына Ленинград ғәмәли зоология һәм фитопатология институты хеҙмәткәрҙәре был институттың мөлкәте һәм ҡорамалдары менән килә. Уның базаһында Бөйөк Луки ауыл хужалығы институтында агрономдарҙың үҫемлектәрҙе һаҡлау буйынса белемен камиллаштырыу факультеты эшләй башлай.

# Бөйөк Луки дәүләт ауыл хужалығы академияһы
## Ректорҙары

* Сутормин Илья Федосеевич
* Ермолаев
* Куклин Александр Константинович
* Кондратьев Петр Михайлович
* Спасов Василий Прокофиевич
* Морозов Владимир Васильевич

# Бөйөк Луки дәүләт ауыл хужалығы академияһы
## Факультеттары

- Иҡтисад факультеты
- Инженер факультеты
- Малсылыҡ һәм агроэкология технологияһы факультеты
- Ситтән тороп уҡыу факультеты
- Урта профессиональ белем биреү бүлеге
# Чан-Шор

Чан-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Уса йылғаһының һул ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Чан-Шор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000065773
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006577
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кайдоло

Кайдоло — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының һул ярына тамағынан 290 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Кайдоло
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300412111100038119
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103811
* Бассейн коды — 10.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Воскресенский соборы (Арзамас)

Воскресенский соборы Арзамастағы Собор майҙанында өҫтөнлөклө урын биләй. Ул 1812 йылғы Ватан һуғышында рус халҡының еңеүе хөрмәтенә төҙөлгән.
Собор бинаһын төҙөү өсөн 5,5 млн дана кирбес, нигеҙ өсөн 1000 тонна бут ташы һәм 164 тонна тимер тотола. Собор проектын архитектор Михаил Коринф (1788-1851) төҙөгән, ул Арзамаста тыуған, билдәле Рәсәй архитекторы А. Н. Воронихиндың уҡыусыһы.
Мөһабәт ҡорам — баш ҡаланың төп биҙәүе — бейек ҡалҡыулыҡта тора, ул төп майҙан ансамблен тамамлап тора. Соборҙың биш башы һәм аҡ кубы ҡаланың барлыҡ ҡоролмалары араһында матур булып күренеп, тирә-йүндәге сиркәү биналарын үҙенә буйһондороп тора.
Бина квадрат өҫтөнә һалынған грек тәреһе рәүешендә. Бинаның оҙонлоғо һәм киңлеге бер тигеҙ һәм 30-ар сажин (63 м 90 см), тәрегә тиклемге уртаса бейеклеге — 22 сажин (46 м 86 см). Собор фронтонында библия сюжеттарына «Воскресение Христа» (көнсығыш фронтон), «Явление св. Троицы Аврааму» (көньяҡ фронтон), «Собор всех святых » (көнбайыш фронтон), «Покров Пр. Богородицы» (төньяҡ фронтон) фрескалары урынлашҡан.
Совет осоронда соборҙы шартлатырға уйлайҙар, ләкин, кешеләрҙең көслө асыуынан ҡурҡып, ғибәҙәтхананы ябып ҡына ҡуялар. 1944 йылда соборғы ҡайтанан асыу мәсьәләһен патриарх Сергий (Страгородский), Арзамаста тыуған кеше, күтәреп сыға, ул үҙе үлер алдынан Рәсәй Православие Сиркәүе эштәре буйынса Советтың рәйесе Г. Г. Карпов менән 1944 йылдың 4 майында әңгәмәләшә һәм унан «совет был процесты тиҙләтергә мөмкин тип һанаймы» тип һорай. 1947 йылда ғибәҙәтханала яңынан дингә табыныуҙар хеҙмәте үткәрелә башлаған.
«Нисбәт тигеҙлеге һәм тышҡы матур ҡиәфәте буйынса Арзамастағы Воскресенский соборының тиңдәштәре Мәскәү классик сиркәүҙәре араһында булмай, ул бары тик Санкт-Петербургтағы Стасов соборҙары менән генә сағыштырмалы», — тип яҙа 1926 йылда билдәле архитектор-реставрация яһаусы Н. Н. Померанцев.
2009 йылдың сентябрендә соборға Патриарх Кирилл килә.
2017 йылдың 13 авгусында Патриарх Сергийҙың (Страгородский) тыуыуына 150 йыл тулыуҙы байрам иткән саҡта Бөтә Русь һәм Мәскәү патриархы Кирилл Арзамас ҡалаһының Воскресенский кафедраль соборында литургия үткәрә.

# Воскресенский соборы (Арзамас)
## Иҫкәрмә

* ↑ Постановление Совета Министров РСФСР № 1327 от 30.08.1960
* ↑ Одинцов М.И. Деятельность Совета по делам Русской православной церкви в 1943-1958 гг. 2016 йыл 18 октябрь архивланған.
* ↑ Патриарх посетил Воскресенский кафедральный собор в Арзамасе 2012 йыл 18 июнь архивланған., (фото), Нижегородская епархия, 10 сентября 2009 года
* ↑ http://www.patriarchia.ru/db/text/4981044.html
# Ҡырым ханлығы
## Ханлыҡтың баш ҡалалары

Ҡырым йортоноң төп ҡалаһы булып Ҡырым ҡалаһы торған. Шулай уҡ Солхат исеме менән дә йөрөтөлгән. Хәҙерге Иҫке Ҡырым. Баш ҡала итеп уны Оран-Тимур 1266 йылда иғлан иткән. Атаманың килеп сығышы сығатай теленә барып тоташа, qırım — ям,соҡор, окоп, шулай уҡ сығатай теленән ингән башҡа фекерҙәр ҙә бар.Көнбайыш-Ҡыпсаҡса минең ҡалҡыулыҡ,(qır ҡалҡыулыҡ, -ım — 1-се заттың берлектәге аффиксы). Урҙанан айырылғас, баш ҡала икенсе урынға күсерелә һәм Ҡырө-Ер ҡәлғәһе һайлана. Аҙаҡ Салачик, ә 1532 йылдан яңынан тергеҙелгән Баҡсаһарай баш ҡала була.

# Ҡырым ханлығы
## География

Ҡырым ханлығы составына Днепр һәм Днестр арауығындағы, Азов буйы һәм өлөшләтә Ҡобан тҡбәге ерҙәре кергән. Был ерҙәр ярымутраға ҡарағанда бик күп әһәмиәтле майҙан биләгән. Ханлыҡ сиктәре тураһында, (шулай уҡ төньяҡ сиктәре лә керә) ҡырым, урыҫ һәм украина сығанаҡтарында билдәләнгән. Әммә теүәл генә тикшеренеү эштәре хәҙерге көнгәсә алып барылмаған һәм күтәрелмәгән.
Ҡырым хандары сауҙагәрлекте үҫтереү менән ҡыҙыҡһынған, был тармаҡ ҡаҙнаға бик әһәмиәтле табыш килтергән. Ҡырымдан сығарылған тауарҙар араһында сей тире, һарыҡ йөнө, юғары сифатлы күн (сафяндар), һарыҡ тиреһенән тегелгән тундар, көрән һәм ҡара йәш бәрәс тиреләре. Шулай уҡ Посполития һәм Урыҫ батшалығының баҫып алынған ерҙәренән алынған ҡолдар. Был ҡолдарҙы Ғосман империяһы һатып алған.
Ханлыҡҡа кергән ерҙә төп ҡәлғә булып Үр ҡәлғәһе торған. Ул ҡапҡа ролен үтәгән. Арбат, Керчь ҡәлғәләре Ҡырымды һаҡлаусы ҡәлғәләр булып торған. Төп сауҙа порттары булып Гезлев и Кефе торған.
Баҡсаһарай — ханлыҡтың 1428 йылдағы баш ҡалаһы, Аҡмәсет солтан ҡәлғәһе резиденцияһы булған.

# Ҡырым ханлығы
## Тарихтағы ерҙәре картаһы

* Ҡыпсаҡтар XI—XII века
* Алтын Урҙа 1243—1438
* Ҡырым ханлығы 1441—1783

# Ҡырым ханлығы
## Ижтимағи тормош

Ҡырым ханлығының дәүләт дине булып ислам ҡабул ителгән. Ҡайһы бер нуғай ҡәбиләләре генә шаманлыҡҡа табынған. Ҡырым татарҙары һәм нуғайлылар менән бергә ислам динен ҡырымда йәшәүсе төрөктәр һәм черкестар ҙа ҡабул иткән.
Даими мосолман булмаған халыҡ өсөн христианлыҡтың төрлө деноминациялары рөхсәт ителгән: православтарға (эллин телле һәм төрөк телле гректар), грегориандарға (әрмәндәр), әрмән католиктарына, рим католиктарына (италяндар, генуэзц тоҡомдарына), шулай уҡ йәһүдтәргә һәм ҡараимдарға.
# Үрге Шунда

Үрге Шунда — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Унжа йылғаһының һул ярына тамағынан 362 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Үрге Шунда
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300312110000014863
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001486
* Бассейн коды — 08.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Вәлиев Баҡый Вәли улы

Вәлиев Баҡый Вәли улы (28 декабрь 1916 йыл — 2007 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры. 58-се гвардия кавалерия полкы разведка взводы командиры. Гвардия лейтенанты. 1943 йылдың февралендәге дошман тылына рейдтан дивизия байрағын алып сыҡҡан. I (1985) һәм II дәрәжә (1943) Ватан һуғышыы, Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1944) кавалеры.

# Вәлиев Баҡый Вәли улы
## Биографияһы

Баҡый Вәли улы Вәлиев 1916 йылдың 28 декабрендә Баймаҡ районы Үрге Таулыҡай ауылында тыуған. 1937 йылдың 10 ноябрендә Баймаҡ (Йылайыр тигән яҙыу ҙа осрай) РВК тарафынан армияға алына. 1937 йылдан 1944 йылдың 11 апреленә тиклем Ҡыҙыл Армия сафында хеҙмәт итә. Совет-фин һуғышында (1939—1940) ҡатнаша.
112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының Таһир Күсимов етәкселек иткән 275-се кавалерия полкы (58-се гвардия кавалерия полкы) разведка взводы командиры.
1943 йылдың 10 — 23 февралендә дошман тылына, Дебальцево станцияһы янына яһаған рейдтан сыҡҡанда уға дивизия командиры Миңлеғәле Шайморатов дивизия байрағын ҡамауҙан алып сығырға бойора. Баҡый Вәлиев был бойроҡто теүәл үтәй һәм дивизия байрағы дошман ҡулына эләкмәй, дивизия хәрби берәмек булараҡ һаҡланып ҡала.
1944 йылдың 11 апрелендәге Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләү тураһында бойороҡта Овадное өсөн барған алышта ПТР-ҙан дошмандың танкыларға ҡаршы пушкаларына үҙе атып, эштән сығарҙы, бер нисә дошман һалдатын юҡ итте тиелә.
Баҡый Вәлиев дивизияла ҡурайсы булараҡ та билдәле була. Көслө дошман уты аҫтында Днепрҙы сыҡҡанда ул ҡурайын юғалта. Полк командиры Таһир Күсимов быға ныҡ ҡайғыра һәм уға яңынан ҡурай яһарға ҡуша. Бәреп төшөрөлгөн дошман самолетының еҙ көпшәһенән Баҡый Вәлиев яңы ҡурай яһап ала. Ауыр алыштарҙан һуң Дон буйында ялға туҡтағас, Ғайфулла Сарбаев ҡурай тарта, ә Баҡый Вәлиев үҙе сығарған йырҙы йырлай.
1944 йылдың 31 авгусында яралы булыу сәбәпле демобилизациялана. Һуғыштан һуң Сибай ҡалаһында йәшәй.
2007 йылда Сибай ҡалаһында вафат булған.

# Вәлиев Баҡый Вәли улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1944)
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1943)
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы.
# Мерәсем (йылға)

Мерәсем (рус. Мрясимка (Мрясим-Эче)) — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан биләмәләрендә аға. Йылға Өрөш йылғаһының һул ярына тамағынан 3,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Мерәсем (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысынан Павловка һыуһаҡлағысына тиклем, Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201112111100023712
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102371
* Бассейн коды — 10.01.02.011
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Северная (Стәрлетамаҡ районы)

Северная (рус. Северная) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 340 кеше. Почта индексы — 453147, ОКАТО коды — 80249860007.

# Северная (Стәрлетамаҡ районы)
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Стәрлетамаҡ): 25 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Октябрьский): 3 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Стәрлетамаҡ): 37 км
# Саха фетнәһе

Саха фетнәһе йәки Саха походы Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында һуңғы эпизод булып тора. Хәрби ғәмәлдәр 1921 йылдың сентябренән 1923 йылдың июненә тиклем дауам итә һәм Рәсәй Алыҫ Көнсығышындағы Аян-Май районында туплана.

# Саха фетнәһе
## Тарихы

Әлеге етди фетнә хәҙерге Хабаровск крайының төньяғында (ул ваҡытта Якутия) ҡуба. 1922 йылдың мартында Чурапчала баш күтәреүселәр Ваҡытлыса яҡут өлкә халыҡ идаралығы булдыралар. 23 мартта Коробейниковтың «Яҡут халыҡ армияһы» Якутск ҡалаһын баҫып ала, ҡыҙыармеецтар гарнизоны өлөшләтә ҡыйратыла, өлөшләтә әсирлеккә төшөрөлә, шулай уҡ 6 пулемет тартып алына.
Апрель айында баш күтәреүселәр, ярҙам һорап, Владивостокта урынлашҡан Ваҡытлы Приамурье хөкүмәте менән бәйләнешкә инәләр (совет тарихнамәһендә «Ҡара буфер исеме аҫтында билдәле»). 27 апрелдә Советтар Якутия АССР-ын булдырыу тураһында иғлан итә һәм ихтилалды баҫтырыу маҡсатында экспедиция юллай. 1922 йылдың йәйендә аҡтар Якутск ҡалаһынан бәреп сығарыла, һәм аҡтар Тымыҡ океан ярҙарына тиклем сигенеп, Охотск һәм Аян порт ҡалаларын баҫып алғандан һуң, Владивостоктан ярҙам һорайҙар.
30 августа Тымыҡ океан флотилияһы ихтилалсыларға ярҙам күрһәтеү маҡсатында Владивостоктан юлға сыға, уның составында — генерал Анатолий Пепеляев етәкселегендәге 750 ирекмән (Себер ирекле дружинаһы) . Өс көн үткәс, Пепеляев отряды Аян портына аяҡ баҫа һәм Якутскиға табан хәрәкәт итә башлай. Октябрь аҙағында Пепеляев Нелькан ҡалаһын яулап ала, әммә ошо уҡ ваҡытта Ҡыҙыл Армия аҡтарҙы Владивостоктан ҡыҫырыҡлап сығарыуы тураһында билдәле була.
Советтар Союзы барлыҡҡа килгән ваҡытта Аян, Охотск һәм Нелькан ҡалалары ингән бәләкәй бер районды Пепеляев үҙ контроле аҫтында тота һәм был район берҙән-бер аҡтар ҡулында ҡалған Рәсәй территорияһы була. Февралдә Пепеляевкә ҡаршы большевиктар отряды ебәрелә, уны Иван Строд етәкләй. 12 февралдә улар Сасыл-Сасыы тирәһендә Пепеляев дружинаһын еңәләр, ә март айында аҡтар Амғанан тулыһынса ҡыуып сығарыла.
1923 йылдың 24 апрелендә «Ставрополь» һәм «Индигирка» караптары Владивосток ҡалаһынан Аянға Степан Вострецов етәкселегендә ҡыҙылармеецтар отряды юлға сыға. Отряд Аянға килеп етеүгә Пепеляев үҙенең дружинаһын Нельканға эвакуациялаған була. Аҡ армияның ҡалдыҡтары башта — Охотскиҙа, һуңғараҡ, 18 июндә, Аянда ҡаты бәрелештәр барышында еңеләләр. Генерал Пепеляев, ҡан ҡойоштан ҡасып, һалдаттарына әсирлеккә бирелергә бойора. Генерал үҙе, шулай уҡ 103 аҡ офицер һәм 230 һалдат тотоп алына һәм Владивостокка ебәрелә. Генерал-майор Вишневский етәкселегендәге бер нисә тиҫтә ирекмәнде япон балыҡсылары ҡотҡарып алып ҡала.
Ҡайһы бер бирелергә теләмәгән баш күтәреүселәр яҡут тайгаһына инеп юғала һәм артабан советтарға ҡаршы ихтилалдарҙа ҡатнаша (1924—1925 йылдарҙағы Тунгус ихтилалы, 1927—1928 йылдарҙағы Конфедералистар ихтилалы), һөҙөмтәлә көрәшен туҡтатырға мәжбүр булалар.
# Ушанов Юлай Ғиниәт улы

Ушанов Юлай Ғиниәт улы (17 ғинуар 1946 — 3 февраль 2002), балет артисы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1971). Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1974)

# Ушанов Юлай Ғиниәт улы
## Биографияһы

Юлай Ғиниәт улы Ушанов 1946 йылдың 17 ғинуарында Өфө ҡалаһында билдәле театр актёры, режиссёр, ҡурайсы, бейеүсе һәм йырсы Ғиниәт Ушановтың ғаиләһендә тыуған. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, атаһы ул бер йәшлек кенә сағында вафат булып ҡала
1961—1964 йылдарҙа Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры ҡарамағындағы балет студияһында уҡый. Пермь хореография училищеһын тамамлағандан һуң (1967) 1988 йылға тиклем Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында эшләй, 1991 йылдан — Р. Нуриев исемендәге Башҡорт хореография училищеһында (хәҙер — Р. Нуриев исемендәге Башҡорт хореография колледжы) уҡыта.
Ульяновск (1968) һәм Ленинград (1969) ҡалаларында үткән Башҡорт АССР-ы мәҙәниәте көндәрендә, Ҡарағалпаҡ АССР-ында үткән Башҡортостан әҙәбиәте һәм сәнғәте көндәрендә (1976) ҡатнаша.

# Ушанов Юлай Ғиниәт улы
## Вафаты

Юлай Ғиниәт улы 2002 йылдың 3 февралендә вафат була һәм Кушнаренко районының Шәрип ауылында ерләнелә.

# Ушанов Юлай Ғиниәт улы
## Иҫтәлеге

2013 йылда ун туғыҙынсы Нуриев фестивалендә Лилиана Кози — Миландың Ла Скала этуале, легендар Рудольф Нуриевтың партнеры ла була. Шунда уның ҡырҡ йыл әүәл, 1973 йылда, Өфөлә Юлай Ушанов менән «Аҡҡош күле» спектаклендә Одетта ролендә бейегәнлеге асыҡлана, Юлай Ушанов принц Зигфрид ролендә була. Шул иҫтәлекле ваҡиғанан фото балет концертмейстеры Гөлсөм Байковала һаҡланған була
# Өстоманды

Өстоманды (рус. Устуманды) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡағы йылғаһының һул ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Өстоманды
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Арский Ташы һыу үлсәү посынан Йомағужа һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200212111100017171
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101717
* Бассейн коды — 10.01.02.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1