yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Яҫы селәүсендәр

?Яҫы селәүсендә :
Турбеллярия Pseudoceros dimidiatus :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Бүлек: | Билатераль |
| Ярым бүлек: | Беренсел ауыҙлылар |
| Супертип: | Platyzoa |
| Тип: | Яҫы селәүсендәр |
Латинса исеме :
Plathelminthes Gegenbaur, 1859 :
Класс :
Ресничные черви (Turbellaria)
Моногенеи (Monogenea)
Ленточные черви (Cestoda)
Амфилиниды (Amphilinidea)
Гирокотилиды (Gyrocotyloidea)
Трематоды (Trematoda)
Аспидогастры (Aspidogastrea) :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр |
Яҫы селәүсендәр тибы(лат. Plathelminthes, әйки Platyhelminthes, рус. Плоские черви, бор. грек. πλατύς — киң, һәм ἕλμινθος) — сөсө һәм диңгеҙ һыуында йәшәй, бик күптәре кешенең һәм хайуандарҙың эсәк буйҙарыда паразитлыҡ итеп бик күп зарар килтерә торған, ябай төҙөлөштәге ялпаҡ селәүсендәр.
Яҫы селәүсендәр тибына өс ҡатлы, ике яҡлы симметриялы хайуандар керәләр. Уларҙың тән стенкаһы өс ҡатлау: экто-, энто- һәм мезодерма күҙәнәктәренән барлыкка килгән.
Хәҙерге ваҡытта яҫы селәүсендәрҙең 12,5 мең төрө билдәле. Улар бер нисә класка берләшкән: Керпексәле (төклө) селәүсендәр, Имгес селәүсендәр, йәки Трематодалар һәм Таҫма селәүсендәр.
Һуңғы ике класс эволюция процессында паразит йәшәү рәүешенә күскән һәм, төзөлөшөндәге үҙенсәлектәр менән, ирекле йәшәүсе төклө селәүсендәрҙән шаҡтай айырылып тора. Улар, бигерәк тә таҫма селәүсендәр, хужа организмынан ситтә йәшәргә мөмкинлек биреүсе күп кенә ағзаларын һәм системаларын юғалтҡандар.
Яҫы селәүсендәрҙең тәне өс ҡатлы. Ул эпителий менән (ирекле йәшәүселәрҙең — төклө эпителий) ҡапланған тире-мускул ҡапсыҡтан тора, эпителий аҫтында мускул ҡатлау урынлаша; тән ҡыуышлығы юҡ.
# Усманова Фәриҙә Ғәлимйән ҡыҙы

Усманова Фәриҙә Ғәлимйән ҡыҙы (рус. Усманова Фарида Галимьяновна; 26 декабрь 1918 йыл — 21 май 1983 йыл) — медицина хеҙмәте капитаны. Фронт хирургы — 1096-сы пушка артполкының өлкән табибы.

# Усманова Фәриҙә Ғәлимйән ҡыҙы
## Биографияһы

Фәриҙә Ғәлимйән ҡыҙы Усманова 1918 йылдың 26 декабрендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһы-ның Благовар районы Иҫке Һынны ауылында РСФСР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы, өс һуғышта ҡатнашҡан, Ленин ордены кавалеры уҡытыусы Ғәлимйән Усманов ғаиләһендә тыуған. Ауылдың боронғо исеме — Илсенбәт, Ҡазан даруғаһы Ҡаңлы улусында аҫаба башҡорттар нигеҙ һалған.
1941 йылдың 24 июнендә Башҡортостан медицина институтын тамамлау тураһында диплом алған. 3 ағаһы кеүек үк, үҙ теләге менән фронтҡа киткән. 1941 йылдың 1 июленән Ҡыҙыл Армияла хеҙмәт иткән.
1943 йылдың 2 мартында Новгород ҡалаһында Фәриҙә Усманова брезент палаткала операция яһап торғанда, көслө бомбаға тотоу башлана. Эргәлә шартлаған граната ярсығы докторҙың арҡаһын йәрәхәтләй. Уның терелеүен өмөтһөҙ һанап, моргҡа алып барып ташлайҙар. Осраҡлы рәүештә үҙе ҡотҡарған һалдаттар күреп ҡалып, уны дауаларға алыуҙы талап итәләр. 24 йәшлек ҡыҙ ауыр йәрәхәттән терелә.
Артабан Ленинград, Латвия, Польша, Германия,Чехословакия ерҙәрендә яу тотоусыларҙы дауалай, меңдәрсә яралыны үлемдән ҡотҡара. Еңеүҙе Прагала ҡаршы ала. 1945 йылдың майында капитан Ф. Усманова Глац ҡалаһында (Германия), СССР-ҙың репатриацияға дусар булған граждандары өсөн госпиталь начальнигы итеп тәғәйенләнә.
Һуғыштан һуң Өфө ҡалаһының 1-се ҡала дауаханаһының хирургия бүлеге мөдире булып эшләй. Депутат итеп һайлана.
Ул үлемдән ҡотҡарған яҡташтары ла Фәриҙә Ғәлимйән ҡыҙының мәрхәмәтлелеген, үҙ эшенең оҫтаһы икәнен онотмай. Мәҫәлән, Учалынан Ғәзиз Әйүп улы Ғибадуллинды ҡотҡарған була ул. Уны бик ауыр хәлдә Фәриҙә Усманова таба һәм, дауалап, аяҡҡа баҫтыра. Ул хатта һәләк булғандар исемлегенә индерелгән булған. Әммә тыуған яғына ҡайтып, 44 йыл ғүмерен йәш быуынды тәрбиәләүгә бағышлай.
1983 йылдың 21 майында Өфөлә вафат булған. Өфө ҡалаһында Мосолман зыяратында ерләнгән.

# Усманова Фәриҙә Ғәлимйән ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

Ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943, 1944), «Мәскәүҙе обороналаған өсөн», «Ленинградты обороналаған өсөн», «Праганы алған өсөн», «Германияны еңгән өсөн» һәм башҡа хәрби миҙалдар менән бүләкләнгән. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләүҙе юллау хатында ошондай юлдар бар: "1944 йылдың 14 ғинуарынан алып 1944 йылдың 9 февраленә тиклем генә лә һөжүм операциялары ваҡытында медицина хеҙмәте өлкән лейтенанты Ф. Усманова 39 яралы һалдатты сафҡа баҫтыра, 126 яралы һалдатты һәм офицерҙы мөмкин булған бар шарттарҙы булдырып, дауалай"

# Усманова Фәриҙә Ғәлимйән ҡыҙы
## Видео

* Ҡаҙаҡҡол уҙамандары
# Хар-Юган (Лейв-Горт-Юган ҡушылдығы)

Хар-Юган — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лейв-Горт-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Хар-Юган (Лейв-Горт-Юган ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300029562
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302956
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ценс

Ценс (нем. Zens) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан .
2005 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ла 293 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,13 км². Диңгеҙ кимәленән 84 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39221 һәм автомобиль коды — SBK.
# Солонешная

Солонешная — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ануй йылғаһының уң ярына тамағынан 243 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Солонешная
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200312115100008429
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100842
* Бассейн коды — 13.01.02.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Озёрная (Журавлева ҡушылдығы)

Озёрная — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Журавлева йылғаһының һул ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Озёрная (Журавлева ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010600112115200026811
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202681
* Бассейн коды — 13.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Вурнарка

Вурнарка — Рәсәй йылғаһы. Сыуашстан биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Цивиль йылғаһының һул ярына тамағынан 110 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Вурнарка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цивиль йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга ҡушылдыҡтары Ҡуйылыһыу аралығында, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400412112100000315
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100031
* Бассейн коды — 08.01.04.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Раевка (йылға)

Раевка — Рәсәй йылғаһы. Тамбов өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2231/350/51/67/94 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 66 км.

# Раевка (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цна йылғаһы, Тамбов ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010200312110000029799
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002979
* Бассейн коды — 09.01.02.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Әбделмәнов Салауат Хөсәйен улы

Әбделмәнов Салауат Хөсәйен улы (10 октябрь 1937 йыл — 2002 йыл) — мәғариф хеҙмәткәре, Рәсәй Федерацияһының халыҡ мәғарифы отличнигы (1980), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1985).

# Әбделмәнов Салауат Хөсәйен улы
## Биографияһы

Салауат Хөсәйен улы Әбделмәнов 1937 йылдың 10 октябрендә Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районы Байғусҡар ауылында тыуған.
1956 — 1961 йылдарҙа К.А.Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтында уҡый.
1961 йылда Хәйбулла районының Целинный һигеҙ йыллыҡ мәктәбенә эшкә ебәрелә. Бында ул математика уҡыта һәм директор урынбаҫары булып эшләй. Хәйбулла район комсомол комитетының икенсе секретары, бер аҙҙан беренсе секретары итеп һайлана.
Салауат Хөсәйен улы Әбделмәнов мәктәп эшенә яңынан ҡайта. Әбеш, Аҡъяр мәктәптәрендә директорҙың уҡытыу-тәрбиә эше буйынса урынбаҫары булып эшләй.
1966 йылда Башҡортостан уҡытыусылар белемен камиллаштырыу (хәҙер Башҡортостан мәғарифты үҫтереү) институтына методист, 1967 йылда Халыҡ мәғарифы министрлығына мәктәптәр инспекторы итеп күсерәләр. Мәктәптәр эшен өйрәнгәндә ул уҡытыусыларҙың белем сифатын күтәреүгә, матди базаны нығытыуға, уҡытыу-тәрбиә эшен яҡшыртыуға, мәктәп, ғаилә һәм йәмәғәтселек хеҙмәттәшлеген үҫтереүгә ҙур иғтибар бирә.
1970 йылда уҡытыусылар белемен камиллаштырыу институты директоры итеп тәғәйенләнә.
Уның етәкселегендә был йылдарҙа институт уҡытыусыларҙың белемен, методик оҫталығын юғары кимәлгә күтәреүсе ойошмаға, педагогик үҙәккә әйләнә.
1976 йылда Башҡортостан һөнәрселек-техник белем биреү идаралығы башлығы урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. Бында ул яңы эш — һөнәрселек-техник белем биреү системаһына дөйөм урта белем биреүҙе индереү мәсьәләләре менән шөғөлләнә.
1984 йылдың июненән Өфө ҡала Советы башҡарма комитетының халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире.
1990 йылда Салауат Хөсәйен улы Әбделмәнов республика Халыҡ мәғарифы министрлығына эшкә күсерелә, уның милли мәктәптәр бүлеге башлығы, кадрҙар бүлегенең педагогия училищелары буйынса баш белгесе вазифаларын башҡара. 1996 йылдың февралендә республиканың «Салют» балалар санаторийы эргәһендәге урта мәктәп директоры итеп тәғәйенләнә.
2002 йылда Өфөлә вафат була.

# Әбделмәнов Салауат Хөсәйен улы
## Йәмәғәт эшмәкәрлеге

Салауат Хөсәйен улы Әбделмәнов Башҡортостан Халыҡ мәғарифы министрлығы, уҡытыусылар белемен камиллаштырыу институты, РСФСР Педагогия йәмғиәтенең Башҡортостан бүлеге тарафынан ойошторолған фәнни-ғәмәли конференцияларҙы, педагогик уҡыуҙарҙы үткәреүҙә әүҙем ҡатнаша.

# Әбделмәнов Салауат Хөсәйен улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Рәсәй Федерацияһының халыҡ мәғарифы отличнигы (1980)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1985)
# Чирюг

Чирюг — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шелюг йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Чирюг
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000012891
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001289
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡыуыштау мәмерйәһе

Ҡыуыштау — мәмерйә, Башҡортостан Республикаһындағы Иглин районынының Кузнецовка ауылынан 1,5 км алыҫлыҡта Эҫем йылғаһы үҙәненең уң битләүендә урынлашҡан. Карст мәмерйәһе, көңгөр ҡатламының гипс һәм ангидриттарында барлыҡҡа килгән. 1965 йылдан тәбиғәт ҡомартҡыһы.

# Ҡыуыштау мәмерйәһе
## Тасуирлама

Мәмерйәнең оҙонлоғо 1094 м, киңлеге яҡынса 5 м, бейеклеге 2 м, көньяҡ-көнбайыш йүнәлештә тәрәнәйә бара Ҡыуыштау мәмерйәһе буйлап эстән шундай уҡ атамалы шишмә аға.
Мәмерйә ауыҙынан (киңлеге 7 м, бейеклеге 2,5 м) Алдағы зал башлана. Уның оҙонлоғо 30 м, киңлеге 20 м, бейеклеге 3 м. Артабан Түңәрәктәр залы (киңлеге 20 м, бейеклеге 6 м) урынлашҡан. Ул тәпәш кенә тар ауыҙлы Төп коридорға алып инә. Оҙонлоғо 350 метр, киңлеге 3-10 метр, бейеклеге 2,5-6 метр булған Төп коридорҙың тармаҡтары Сысҡан залын булдыра. Бында быуа ярғанаҡтарыйәшәй. Ундағы Туристар залының оҙонлоғо 40 м, киңлеге 18 м, бейеклеге 10 м самаһы. Уға Ҡыуыш залы тоташа. Бында торлаҡ булыуын таш нигеҙ һәм ағас түшәм ҡалдыҡтары раҫлай. Төп зал мәмерйәнән сығыу юлы менән тамамлана.
# 1-се Нянь-Яха

1-Нянь-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО/ Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Яромичу-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# 1-се Нянь-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300077248
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307724
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Андрийчук Василий Гаврилович

Андрийчук Василий Гаврилович (укр. Андрійчук Василь Гаврилович; 13 ғинуар 1938 йыл) — СССР һәм Украина ғалимы. Иҡтисад фәндәре докторы, профессор, Украина милли академияһының үҫемлекселек, аграр иҡтисад һәм аҙыҡ-түлек бүлеге академигы.
150-нән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 14 дәреслек һәм монография авторы.

# Андрийчук Василий Гаврилович
## Биографияһы

Василий Гаврилович Андрийчук 1938 йылдың 13 ғинуарында Украина ССР-ы Винница өлкәһе Шаргородская Слобода ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Урта мәктәпте тамамлағас, ауыл хужалығы техникумында уҡыуын дауам итә. Агроном һәм колхоз иҡтисадсыһы булып, ә аҙаҡ — ауыл партия район комитетында эшләй. 1966 йылда Украина Компартияһы Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбен тамамлай һәм 1992 йылда — Санкт-Петербург халыҡ-ара менеджмент институтын тамамлай 1969 йылда ул Д. С. Колротченко исемендәге Киев халыҡ хужалығы институтында «Внутрирайонное планирование закупок сельскохозяйственной продукции и его роль в укрепление экономики колхозов» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1987 йылда Ленинград иҡтисад университетының ғалимдар советы ултырышында «Производственный потенциал и эффективность его использования в сельском хозяйстве» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Юғары партия мәктәбен тамамлағас, 1966—1969 йылдарҙа ул Украина Компартияһы Шаргородский район комитетының ойоштороу бүлеге инструкторы булып эшләй. 1969 йылдан алып Киев халыҡ хужалығы институтында (хәҙер Адим Гетьман исемендәге Киев милли университеты) иҡтисад һәм ауыл хужалығын ойоштороу кафедраһында (хәҙер аграр менеджмент кафедраһы) ассистент, өлкән уҡытыусы, доцент, профессор (1988 йыл) булып эшләй. Әлеге ваҡытта менеджмент һәм агробизнес иҡтисады кафедраһы профессоры). Украина Юғары Радаһының сәйәсәт һәм ер мөнәсәбәттәре буйынса штаттан тыш комитет кәңәшсеһе.
Василий Гаврилович агро иҡтисадта яңы фәнни йүнәлеш эшләй: етештереү потенциалы проблемаларынының теоретик-методолгик нигеҙләүгә ҙур өлөш индерә Бер нисә иҡтисад фәндәре кандидатын әҙерләй.
Ул шулай уҡ ауыл хужалығын капиталлаштырыу проблемаларын фәнни нигеҙҙә эшкәртеүҙе башлаусы. Ғалимдарың иң ҙур ҡаҙанышы булып заманса уҡытыу китабын сығары тора. Уның «Аграр предприятиелар иҡтисады» дәреслеге халыҡ-ара конкурста еңеүсе була. Был эшенең төп нигеҙҙәре уның «Агросәнәғәт комплексы предприятиелары иҡтисады» яңы дәреслегенә индерелгән.

# Андрийчук Василий Гаврилович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* 1987 йылда СССР ВДНХ-ның бронза миҙалы менән бүләкләнә.
* Украина Мәғариф һәм фән министрлығының «За научные достижения» билдәһенә (2006) һәм Украина Милли аграр фәндәр академияһының Почетлы билдәһенә (2007) лайыҡ була.
* Шулай уҡ Украина Аграр сәйәсәт министрлығының «Почет билдәһе» (2004), «Украинаның мәғариф отличнигы» билдәһе (2001) һәм «Пётр Могила» (Нагрудний знак «Петро Могила»)" (2011) тамғаһы менән бүләкләнә.
* «Украинаның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре» почетлы исеменә лайыҡ (2008).
# Джело (Чаган-Узун ҡушылдығы)

Джело — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чаган-Узун йылғаһының һул ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Джело (Чаган-Узун ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100005537
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100553
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Кропштедт

Кропштедт (нем. Kropstädt) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1315 кеше йәшәй. Майҙаны — 32,13 км². Диңгеҙ кимәленән 107 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6895 һәм автомобиль коды — WB.
# Мильтерн

Мильтерн (нем. Miltern) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 395 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,57 км². Диңгеҙ кимәленән 34 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39590 һәм автомобиль коды — SDL.
# Абдуллин Рәфил Сәйфулла улы

Абдуллин Рәфил Сәйфулла улы (12 сентябрь 1946 йыл) — ғалим-инженер-механик. Техник фәндәр докторы (2000), профессор (2003); Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006), Башҡортостан Республикаһы Инженерҙар академияһының ағза корреспонденты.

# Абдуллин Рәфил Сәйфулла улы
## Биографияһы

Рәфил Сәйфулла улы Абдуллин 1946 йылың 12 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Ғафури районы Ҡарлы ауылында тыуа.
1968 йылда Салауат индустрия техникумын, 1975 йылда Өфө нефть институтын тамамлай
1968 йылдан Салауат машиналар эшләү заводында инженер-технолог булып хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай.
1973 йылдан өлкән мастер, 1978 йылдан «Салауатнефтемаш» производство берекмәһендә аппараттар цехы начальнигы булып эшләй.
1982 йылда «Гидромаш» заводы директоры урынбаҫары.
1982 йылдан башлап «Кардан» заводы директоры урынбаҫары, 1986 йылдан — «Салаватнефтеоргсинтез» производство берекмәһенең төҙөлөш материалдары һәм конструкциялары заводының баш инженеры, 1992 йылдан — «Техинком» ғилми-производство берекмәһе директоры.
2009 йылдан алып Өфөлә Энергоресурстарҙы транспортлау проблемалары институтында (ИПТЭР) баш ғилми хеҙмәткәр.

# Абдуллин Рәфил Сәйфулла улы
## Фәнни эшмәләрлеге

Фәнни эшмәкәрлеге нефтехимия предприятиелары ҡорамалдарының эшләүен технологик тәьмин итеү менән бәйле. Абдуллин Рәфил Сәйфулла улы механик яҡтан бер төрлө булмаған ҡорамалдарҙың эшкә яраҡлылығын тәьмин итеү ысулдарын уйлап таба, улар «Газпром нефтехим Салават», «Салаватнефтемаш» акционер йәмғиәттәрендә индерелгән. 100‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, 3 монография авторы.
# Сурек

Сурек — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вала йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Сурек
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300512111100039641
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103964
* Бассейн коды — 10.01.03.005
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Сәләбиҙәр (Бәрдә)

Сәләбиҙәр (рус. Чалабилар, әзерб. Çələbilər ) - Әзербайжан Республикаһының Бәрдә районы Утыҙикеләр (әзерб. Otuzikilər) административ-берәмегенең ауылы.

# Сәләбиҙәр (Бәрдә)
## Этимологияһы

Ауыл мәүләүиҙәр тәриҡәте башлығы Сәләби тигән кеше нәҫелдәре тарафынан барлыҡҡа килтерелгән, шуға күрә Сәләбиҙәр тип аталып киткән, йәғни атама этнотопоним булып тора. Сәләби һүҙе дини һәм донъяуи термин булып, хакимдарҙың, шаһзадәләрҙең исемдәренә ҡушып әйтелгән, яҙыусылар, шағирҙар, белгестәр мәғәнәһендә лә ҡулланылған.1933 йылда Жәбраил округында Таутыумаҫ әзерб. Dağtumas вилайәтендә шулай уҡ Сәләбиҙәр исемле ауыл теркәлгән. Иранда - Селәби, Ҡырымда Сәләбиҙәр (Плодова) тип аталған урындар бар. Рәсәйҙә лә Силәбе ҡалаһы билдәле.

# Сәләбиҙәр (Бәрдә)
## Тарихы

Ҡарабах тигеҙлегендә урынлашҡан. Сәләбиҙәр Әзербайжанға XVI быуаттың икенсе яртыһында Кесе Азиянан күсеп килгән. Һажи Ҡараман , Сәләбиҙәрҙең атаҡлы бер юлбашсыһы, XVI-XVII быуаттарҙа Жәбраил территорияһына күсеп килә, башта Нифталиҙар менән Нусус ауылдары араһында урын һайлай, һуңынан Сәләбиҙәр ауылына урынлаша. Һажи Ҡараман шунда ерләнә, ә төрбәһе изгеләштерелә.
Сәләбиҙәр ауылында мәсет һижри 1088 йылда (милади 1678 йыл) Мөхәммәд ибн Һажи Ҡараман Әхмәтле тарафынан төҙөлә. Ғүмеренең аҙағына тиклем ул был ауылда аҡһаҡал, изге эштәр ҡылыусыһы, мохтаждарҙы һыйындырыусы булған..

# Сәләбиҙәр (Бәрдә)
## Тарихы
### Сәләби келәме

Ҡарабахтағы ошо төбәктең боронғо өбөрөлө келәмдәрен "Сәләби"тип атайҙар. Дөрөҫөндә, һатып алыусылар һәм келәм менән сауҙа итеүселәр тарафынан боҙолоп, Европала "Челабирт" ("Chelabirt") булараҡ билдәлелек алған. Был келәмдең тәүләп барлыҡҡа килгән урыны Бәрҙәнән көнсығышҡа табан 10 км алыҫлыҡта урынлашҡан Сәләбиҙәр ауылы булған. Низами Гәнжәүиҙең (1141-1209) «Шәрәф-намә» поэмаһында Искәндәр Зөлҡәрнәйҙең Бәрдәгә килеүен һүрәтләгәндә «Сәләби» тигән келәм һуҡҡан ауыл кешеләре тураһында яҙа . Сәләбиҙәр ауылындағы оҫталар келәмдең структураһын, составын камиллаштыра бара. һуңғараҡ был келәмдәр Таулы Ҡарабахта, Аранда, бигерәк тә Ҡаҙаҡ ҡалаһында һәм XIX быуаттың келәм етештергән башҡа урындарында таралып, төрлө исем аҫтында популярлаша. "Сәләби" келәменең урта ерлеге композицияһы оло бер биҙәктән (гөлдән) йәки бер-бер артлы теҙелгән бер нисә ҙур биҙәктән (гөлдән) тора. Улар, ғәҙәттә, 80-150 см дәүмәлле була. Сәскәләр, ғәҙәттә, 16 таж япраҡлы итеп эшләнгән, әммә һуңғараҡ технологик процесстар үҙгәреү сәбәпле, улар үҙенең тәүге ҡиәфәтен юғалта башлаған, урындағы стиль нигеҙендә уның тышҡы күренешендә үҙгәрештәр булған. Баҡыла Бибиһәйбәт мәсетендә һаҡланған XVIII быуат келәме өсөн дә шундай уҡ аңлатма һәм аналогия лә хас. Тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, урта өлөштә ҙур бер биҙәк ситтәрәк бер нисә ҙур биҙәк төшөрөлгәненән матурыраҡ күренә. Бының шулай икәнен Лондондағы Виктория һәм Альберт музейында һаҡланған XIX быуатҡа ҡараған келәм өлгөһөндә күрергә мөмкин