yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Вена (анатомия)

Вена — ҡанды йөрәккә алып килеүсе ҡан тамыры. Веналарға ҡан капиллярҙарҙан йыйыла. Веналар ҡан тамырҙарының веноз системаһына берләшә. Йөрәктән ҡанды алып китеүсе ҡан тамырҙары артериялар тип атала.
Бөтә веналар буйлап та веноз ҡан ғына аҡмай. Мәҫәлән, үпкә веналары буйлап йөрәккә кислородҡа байыған артериаль ҡан килә. Шулай уҡ, бөтә артериялар эсендә артериаль ҡан булмай. Упкә артериалары буйлап үпкәләргә веноз ҡан бара. Толҡаттың кендек венаһы аша ла артериаль ҡан аға.
Ҡан тамырҙары системаһында веналарҙың да капиллярҙар селтәре барлыҡҡа килтереп айырылыуы һәм кире йыйылыуы күҙәтелә. Мәҫәлән, бауырҙың порталь системаһында (ҡапҡа венаһы) һәм гипоталамуста.

# Вена (анатомия)
## Иң мөһим веналар

Иң мөһим веналар:
* Яремный вена (барлау венаһы)
* Үпкә венаһы
* Ҡапҡа венаһы
* Өҫкө ҡыуыш веналар
* Аҫҡы эсе ҡыуыш веналар
* Бағым (подвздошная) венаһы
* Бот веналары
* Тубыҡ аҫты веналары
* Аяҡтың ҙур тире аҫты венаһы
* Аяҡтың йәшерен кесе венаһы

# Вена (анатомия)
## Флебология

Медицинаның вена тамырҙарын өйрәнеү бүлеге флебология тип атала.. Вена ҡан тамырҙарының төҙөлөшөн, функцияларын, уларҙың сирҙәрен һәм патологик торошон, уларҙы диагностикалау, иҫкәртеү һәм дауалау ысулдарын өйрәнә
Веналарҙың көбө, артерия һымаҡ уҡ, бер нисә ҡатламдан тора:
* эндотелий (эске ҡатламы),
* йомшаҡ тоташтырғыс ҡатлам (артерияларҙа уның урынына фиброз ҡатлам),
* мускул һәм тығыҙ тоташтырғыс туҡыма.
Йөрәктән ҙур баҫым менән этеп сығарылған ҡанды ҡабул итеүсе артерияларға ҡалын, ныҡлы һәм һығылмалы көп (стена) кәрәк. Ә веналарҙың, киреһенсә, көптәре (стеналары) йоҡа була. Йыш ҡына уларҙа ҡандың хәрәкәте менән проблемалар барлыҡҡа килә. Сөнки йөрәктән алыҫайған һайын ҡан баҫымы түбәнәйә. Капиллярҙарҙа ҡан баҫымы атмосфера баҫымы менән тигеҙ тиерлек.
Шуға веналар буйынса: ҡан ағымын булдырыу өсөн әллә күпме ҡулайламалар системаһы бар:
* Беренсенән, веналарҙа ҡанды бер йүнәлештә генә — йөрәк яғына ғына үткәреүсе клапандар була
* Икенсенән, вена тамырҙарындағы мускул туҡымалары ҡыҫҡарыуы һөҙөмтәһендә күпмелер дәрәжәлә махсус веноз пульсы (вена ҡыҫҡарыуҙары тулҡыны) барлыҡҡа килә.
* Диафрагма ҡыҫҡарғанда үпкәләрҙең һуҙылыуы менән бер үк ваҡытта, өҫкө һәм аҫҡы ҡыуыш веналар ҡул һәм аяҡ ослоҡтарындағы тамырҙарҙан ҡанды һурып алалар. Шуға ла, ҡайһы берҙә диафрагманы веноз йөрәк тип тә атайҙар.
Баш һәм муйын өлкәһендәге веналарҙа клапандар аҙыраҡ. Уңайһыҙ торошта (поза) веналарҙа ҡан ағымы әкркенәйергә һәм кәрәгенән артыҡ йыйылырға мөмкин. Һөҙөмтәлә вена тамыры киңәйә бара. Таз веналарындағы киңәйеү геморрой тип атала.

# Вена (анатомия)
## Шулай уҡ, ҡарағыҙ

* Гемодинамика
* Венаның варикоз киңәйтеү
* Веналарҙың тәрән тромбозы
# Стелларатор

Стелларатор — идара ителеүсе термоядро синтезын башҡарыу өсөн тәғәйенләнгән реактор төрө. Атамаһы лат. stella — йондоҙ тигәндән яһалған, стеллараторҙа һәм йондоҙҙарҙың эсендә барған процестарҙың оҡшашлығына ишаралай. Л. Спитцер тарафынан 1950 йылда уйлап табылған, беренсе өлгөһө киләһе йылына уның етәкселегендә «Маттерхорн» йәшерен проекты сиктәрендә төҙөлә.

# Стелларатор
## Ҡоролошо һәм эш принцибы

Стелларатор — юғары температуралы плазманы тотҡарлаусы йомоҡ магнит ҡапҡаны ул. Стеллараторҙың токамактан төп айырмаһы шунда: плазманы торроидаль камераның эске стеналарынан айырыу өсөн магнит ҡыры тулыһынса тышҡы кәтүктәр тарафынан барлыҡҡа килтерелә, был уны өҙлөкһөҙ ҡулланырға мөмкинлек бирә. Уның көс һыҙаттары әйләнеп, үҙгәртелеп тора, һөҙөмтәлә был һыҙаттар тор тирәләй күп тапҡырҙар үтә һәм бер-береһенә һалынған йомоҡ тороидаль магнит өҫлөктәр системаһын хасил итә.
ХХ быуатта эшләнгән бөтә стеллараторҙарҙа әйләнештә үҙгәртелеү конфигурациялары бер-береһенә оҡшаш була, ошондай конфигурацияларҙың береһенә СССР-ҙа авторлыҡ танытмаһы алыуға ғариза бирелә, был конфигурация Торсатрон тип атала. Унда кәрәкле магнит ҡырын ике обмотка — винтлы һәм уны солғаған полоидаль обмоткалар — хасил итә. «Торсатрон» тибындағы конфигурация камиллыҡтан алыҫ тора. Шуға оҙаҡ ваҡыттар плазманы токамактарҙа тотҡарлау стеллараторҙағыға сағыштырғанда өҫтөн була. Әммә стелларатор-торсатрондарҙа плазманың тәртибен өйрәнеү артабан принципиаль яңы төрҙәге стеллараторҙар эшләү мөмкинлеген бирә.
Сутеллараторҙар XXI быуат башында компьютер технологияларының көсәйеүенә, атап әйткәндә, компьютер графикаһы программаларына бәйле яңы үҫеш ала. Улар ярҙамында стеллараторҙың магнит системаһы камиллаштырыла. Һөҙөмтәлә әйләнештә үҙгәртеүҙең өр-яңы конфигурацияһы барлыҡҡа килә — әгәр «торсатрон» конфигурацияһында кәрәкле магнит ҡыры ике обмотка — винтлы һәм полоидаль обмотка — ярҙамында хасил ителһә, яңы конфигурацияла магнит ҡыры модулле өс үлсәмле тороидаль кәтүктәрҙән торған бер обмотка ярҙамында ғына барлыҡҡа килтерелә, ә уларҙың ҡатмарлы кәкре формаһы үрҙә әйтелгән компьютер графикаһы программаларында хисаплана.

# Стелларатор
## Эш барышы

Тороидаль формалы вакуумлы һауытҡа (токамактан айырмалы стеллараторҙың азимуталь симметрияһы юҡ — магнитлы өҫлөк «йәмшек ҡулса» формаһына эйә) дейтерий һәм тритий тултырыла. Шунан плазма хасил ителә һәм йылытыла. Энергия плазмаға электромагнит нурланыш, йәғни циклотрон резонанс ярҙамында индерелә. Дейтерий менән тритий ядролары араһында кулон этәрелештәрен еңеү өсөн етерлек температураларға өлгәшкәс, термоядро реакциялары башлана.

# Стелларатор
## Әле эшләтелгән ҡайһы бер стеллараторҙар

* Large Helical Device (Япония)
* Wendelstein 7-AS (Германия)
* Wendelstein 7-X
* Ураган-3М (Харьков, Украина)
* Л-2М (Мәскәү, Рәсәй) 2016 йыл 20 октябрь архивланған.
* TJ-II (Мадрид, Испания)
# Черемша (Чусовая ҡушылдығы)

Черемша (Кесе Черемша) — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чусовая йылғаһының һул ярына тамағынан 401 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Черемша (Чусовая ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, Ревда ҡалаһынан Кын ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100612111100010317
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101031
* Бассейн коды — 10.01.01.006
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Первая Пеженга

Первая Пеженга — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Пеженга йылғаһының уң ярына тамағынан 6,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Первая Пеженга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300312110000014764
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001476
* Бассейн коды — 08.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Артюшков Евгений Викторович

Артюшков Евгений Викторович (26 декабрь 1937 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, геолог, геофизик, О. Ю. Шмидт исемендәге премия лауреаты (1984).

# Артюшков Евгений Викторович
## Биографияһы

Евгений Викторович Артюшков 1937 йылдың 26 декабрендә Мәскәүҙә инженер Виктор Георгиевич Артюшков ғаиләһендә тыуған. Е. В. Артюшковтың олатаһы, Георгий Петрович Артюшков, 1897 йылда Петербург технология институтын тамамлай, Реутов мануфактураһының, Дедовск кизе-мамыҡ мануфактураһының (1913—1918), Яхрома иләү фабрикаһының (1927) директоры, Мәскәү туҡыу сәнәғәте предприятиеларында иләү фабрикаларының техник етәксеһе һәм инженеры була.
1961 йылда Мәскәү дәүләт университетының физика факультетын тамамлай, унан һуң И. В. Курчатов исемендәге атом энергияһы институтында эшләй.
1967 йылда плазма физикаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1969 йылда ҡаты Ер физикаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһы яҡлай һәм СССР Фәндәр академияһының Ю. Шмидт исемендәге Ер физикаһы институтына эшкә күсә, хәҙерге ваҡытта — Рәсәй Фәндәр академияһының О. Ю. Шмидт исемендәге Ер физикаһы институты баш ғилми хеҙмәткәре.
1991 йылда Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана.
2016 йылда Рәсәй Фәндәр академияһы академигы итеп һайлана.

# Артюшков Евгений Викторович
## Фәнни эшмәкәрлеге

Геофизика, геология һәм геодинамика өлкәһендәге иң ҙур ғалим.
Геологик һәм геофизик мәғлүмәттәрҙе синтезлау нигеҙендә ер ҡабығының тектоник хәрәкәттәренең бер нисә мөһим законлыҡтарын һәм физик механизмын асыҡлай.
Мантияла конвекцияның яңы төрөн — «химик конвекция» тәҡдим итә. Был Ер өҫтөндә түбәнге мантияға ҡарата тотороҡло эҫе нөктәләрҙең оҙаҡ тороуын аңлатырға мөмкинлек бирә.
170-тән ашыу ғилми хеҙмәт авторы.

# Артюшков Евгений Викторович
## Фәнни эшмәкәрлеге
### Ижтимағи эшмәкәрлеге

* Литосфера буйынса Союз ара комиссияны ойоштороусыларҙың береһе һәм уның бюроһы ағзаһы
* Халыҡ-ара геодинамик проект бюроһы ағзаһы
* Литосфера программаһы буйынса Милли комитет рәйесе урынбаҫары
* Бер нисә халыҡ-ара симпозиумдар конвинеры

# Артюшков Евгений Викторович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Рәсәй федерацияһының Дәүләт премияһы (1997) — «Физическая тектоника» монографияһы өсөн.
* О. Ю. Шмидт исемендәге премия (1984) — «Геодинамика» монографияһы өсөн.
# «Йыуан һәм нәҙек» скульптура композицияһы (Таганрог)

2010
«Йыуан һәм нәҙек» скульптура композицияһы — Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһындағы А. П. Чеховтың «Йыуан һәм нәҙек» хикәйәһе геройҙарын һүрәтләгән һәйкәл. 2010 йылда һәйкәл асылған. Авторы — скульптор Давид Бегалов.

# «Йыуан һәм нәҙек» скульптура композицияһы (Таганрог)
## Тарихы

А. П. Чеховтың «Йыуан һәм нәҙек» хикәйәһе яҙыусы ижадының иртәрәк осорға ҡараған әҫәре, 1883 йылда яҙылған. Хикәйәлә Николай тимер юл вокзалдарының береһендә ике синыфташтың осрашыуы тасуирлана. Уларҙың береһе, Михаил, һимеҙ, тормошонан ҡәнәғәт кеше. Икенсе иптәше, Порфирий, Чехов тарафынан нәҙек, ябыҡ, ҡатыны һәм улы тураһында хәстәрлеккә сумған итеп һүрәтләнә.
Дуҫтарҙың әңгәмәһенән асыҡланыуынса, Порфирий коллеж асессоры (рангтар тураһындағы Табелдә VIII класс гражданлыҡ чины), ағастан портсигарҙар эшләй һәм йәшереп кенә уларҙы һата. Михаил иһә — Тайный советник (рангтар тураһындағы Табелдә IV класс гражданлыҡ чины, армияла генерал-лейтенант дәрәжәһенә һәм флотта вице-адмирал дәрәжәһенә тап килә).
Йәмғиәттәге урындары асыҡланыу менән Порфирийҙың үҙен тотошо үҙгәрә. Чехов былай тип яҙа: «Нәҙек ҡапыл ағарынды, ҡатып ҡалды, әммә тиҙҙән уның йөҙө киң йылмайыу менән ян-яҡҡа йәйелде; уның күҙҙәренән һәм йөҙөнән осҡондар сәселгән һымаҡ булды. Ул үҙе бөршәйҙе, бөкрәйҙе, бәләкәсәйеп ҡалды». Порфирий үҙенә хас булған дәрәжәне ололау хисен еңә алмай. Чехов хикәйәһендә, кешеләрҙең үҙ-үҙен тотошона уларҙың йәмғиәттә биләгән социаль хәле йоғонтоһон, һәм шуның менән бәйле фекерләү стереотибын күрһәтә.
Дуҫтарҙың осрашыуы, 2010 йылдың 13 майында, Таганрог ҡалаһының Гоголь тыҡрығында, «Чеховтар кибете» музейы эргәһендә асылған «Йыуан һәм нәҙек» һәйкәленең скульптура композицияһында күрһәтелә. Һәйкәл бронзанан эшләнгән һәм тәпәш пьедесталға урынлаштырылған. Унда Михаил һәм Порфирий, Порфирийҙың улы һәм ҡатыны һүрәтләнгән. Хикәйәлә геройҙарҙың тышҡы ҡиәфәте һүрәтләнмәһә лә, Ростов скульпторы Давид Бегалов геройҙарҙың йәмғиәттәге хәлен уларҙың һыны аша һүрәтләй. Бәләкәй генә, ялағайланыусы чиновник, түбәнселек һәм ихтирамын белдереп, кәкерәйгән торошта һүрәтләнә. Тайный советниктың ҡул таяғы менән яҡшы костюмдағы һыны, ресторандағы туҡлыҡлы төшкө аштан һуң, үҙ-үҙенән ҡәнәғәтлек һәм үҙенә ышанғанлыҡ тойғоһон күрһәтә. Порфирийҙың ҡатыны менән улы элекке дуҫтарҙың һөйләшеүен ҡыҙыҡһынып тыңлайҙар.
# Микрофон

Микрофон (грек. μικρός — бәләкәй, φωνη — тауыш) — тауыш тулҡындарын электр тулҡындарына әйләндерә торған прибор; тауышты көсәйтә торған прибор; тауышты алыҫҡа тапшырыу йәки көсәйтеү өсөн тауыш тирбәлеүҙәрен электрик тирбәлеүҙәргә әүерелдереү приборы; тауыш тирбәлеүен электр тирбәлеүенә әйләндерә һәм алыҫ араларға тауыш ишеттерә торған акустик прибор.
# Кесе Панас

Кесе Панас — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вах йылғаһының уң ярына тамағынан 415 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Кесе Панас
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200038941
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203894
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Пилежма

Пилежма — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Паденьга йылғаһының уң ярына тамағынан 128 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Пилежма
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000031902
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003190
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кесе Шолга

Кесе Шолга — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шолга йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Кесе Шолга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000011603
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001160
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Борисова Валентина Васильевна

Борисова Валентина Васильевна (16 апрель 1953 йыл) — әҙәбиәт белгесе. Филология фәндәре докторы (1997), профессор (1997). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2001), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2009).

# Борисова Валентина Васильевна
## Биографияһы

Валентина Васильевна Борисова 1953 йылдың 16 апрелендә Башҡорт АССР-ының Бишбүләк районы Бишбүләк ауылында тыуған. 1976 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай һәм 1982 йылдан алып шунда уҡ уҡыта, 1984 йылдан — Павлодар педагогия институтында, 1993 йылдан — Башҡорт дәүләт педагогия институтында (урыҫ әҙәбиәте кафедраһы мөдире).

# Борисова Валентина Васильевна
## Фәнни эшмәкәрлеге

Фәнни эшмәкәрлеге С. Т. Аксаков, Ф. М. Достоевский, А. С. Пушкин ижадын өйрәнеүгә арналған. 150-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Төп ғилми хеҙмәттәре
«Калмыцкая» сказка в романе А. С. Пушкина «Капитанская дочка» //Фольклор народов РСФСР. Уфа, 1988;
Вып.15. Национальное и религиозное в творчестве Ф. М. Достоевского. Уфа, 1997.

# Борисова Валентина Васильевна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Бөтә Рәсәй гуманитар фәндәр өлкәһендә фундаменталь тикшеренеүҙәр буйынса проекттар конкурсы лауреаты (1997);
* Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2001);
* Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2009).
# Шиғый-ун икеселәр

Шиғый-ун икеселәр йәки иҫнәғәшәриҙәр (ғәр. الشيعة الإثني عشرية‎) — Иран, Әзербайжан, Ираҡ, Бахрейн һәм Ливанда киң таралған шиғый ислам йүнәлеше.

# Шиғый-ун икеселәр
## Тасуирламаһы

Улар башҡа илдәрҙә лә осрай. Был йүнәлеш тарафдарҙары, үҙҙәренең рухи етәкселәре итеп, Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ике туған ҡустыһы һәм яҡын сәхәбәһе — Али ибн Әбү Талип нәҫеленән 12 имамды таныйҙар. Улар инаныуынса, ун икенсе имам бәләкәй ваҡытында, 873—874 йылдарҙа, юғала һәм уның Мәхди булараҡ ҡайтыуын көтәләр. Риүәйәттәр буйынса, ул Мәккәлә (Ҡәғбә янында) пәйҙә булырға тейеш.
Бөгөнгө көндә исламдың был тармағында 150-нән 200 миллионға тиклем диндар иҫәпләнә.

# Шиғый-ун икеселәр
## Рәсәйҙә

Рәсәйҙә шиғый-ун икеселәр — әзербайжандар, таттар, шулай уҡ лезгиндәрҙең бер өлөшө (Мискинджа ауылы һәм Дербент — Дағстанда). Шиғыйҙарҙың «фарсы» мәсеттәре XIX быуатта Әстерханда һәм Владикавказда төҙөлә. Әлеге ваҡытта общиналар Рәсәйҙең Мәскәү («Инам» мәсете һәм Иран илселеге ҡарамағындағы мәсет), Санкт-Петербург, Екатеринбург, Әстерхан ("Баҡы"мәсете) кеүек ҙур ҡалаларында теркәлгән.
# Бизенка

Бизенка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы/ Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чернушка йылғаһының һул ярына тамағынан 4,4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Бизенка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100000696
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100069
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Бабошкина Вера Иудовна

Вера Иудовна Бабошкина (1911—1961) — һауынсы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1958).

# Бабошкина Вера Иудовна
## Биография

Вера Иудовна Бабошкина 1911 йылдың 20 авгусында Устье ауылында (хәҙер — Смоленск өлкәһенең Сычёвский районы) тыуған. Иртә йәштән батрак булып эшләй башлай, аҙаҡ ата-әсәһе хужалығында эшләй. Мәктәптең ике класын тамамлай. 1930 йылда колхозға эшкә инә. Күпмелер ваҡыт Ленинградта йәшәй, унда төҙөлөштә эшләй; 1935 йылда тыуған ауылына ҡайта. Колхоздың һөт-тауар фермаһында һауынсы булып эшләй. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында оккупацияла була, аза ителгәндән һуң ауыл хужалығын тергеҙеүҙә ҡатнаша.
«Сычевка» совхозында һауынсы булып эшләп, Бабошкина рекордлы һөт һауып алыуға өлгәшә — йыл һайын үҙенә беркетелгән һәр һыйырҙан 5-6 мең килограмм һөт һауып ала.
СССР Юғары Советы Президиумының 1958 йылдың 10 мартындағы Указы менән «Малсылыҡты үҫтереүҙә, һөт етештереүҙә һәм әҙерләүҙе арттырыуҙа өлгәшкән уңыштары өсөн» Бабошкина Вера Иудовнаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
Бер нисә тапҡыр СССР-ҙың ВДНХ күргәҙмәләрендә ҡатнаша, алты миҙал менән бүләкләнә. Йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә, халыҡ депутаттарының район совтеы депутаты булып һайлана. 1961 йылдың 15 февралендә вафат була, Сычёвкала ерләнә.
# Ғурабә

Ғурабә йәки Әл-Ғурабә (ғәр. الغرباء‏‎, әл-ғурабәғ) — имам Әхмәт, Мөслим һәм Ибн Мәджәһ йыйынтыҡтарында риүәйәт иткән хәҙистә телгә алынған һүҙ. Был һүҙ ысын мосолмандарҙың йәмғиәттә нисек ҡабул ителеүен һүрәтләй. Ғәрәп теленән ғурабә һүҙҙе сәйер тип тәржемә итергә була.

# Ғурабә
## Аңлатма

   Пәйғәмбәр, салләЛлаһу ғәләйһи үә сәлләм: “Ислам дине кешеләр араһында сәйер (бер күренеш) булып башланды һәм заман аҙағында ла шулай сәйер булып яңынан ҡайтыр”, тигән.
Йәғни ғурабә, сәйерҙәр ул – дингә ҡайтыу сәбәпле үҙҙәре йәшәгән халыҡ араһында "мулла" булған, төрлө гонаһтар ҡылыуҙан тыйылып мәсеткә йөрөй, һаҡал үҫтерә, ҡатын-ҡыҙ хижәп кейеп, яулыҡ ябынып йөрөй башлай һәм был күренеш башҡалар күҙлегенән сәйер булып күренә.
# Ивака (Вильва ҡушылдығы)

Ивака — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Вильва йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Ивака (Вильва ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100007406
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100740
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Мокруша (Суетка ҡушылдығы)

Мокруша — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Суетка йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Мокруша (Суетка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200512115200004015
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200401
* Бассейн коды — 13.01.02.005
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ҡорохтан

Ҡорохтан, ҡыр күркәһе, һыу күркәһе, һуғышсан сәпсәү(турухтан), ҡорохтан, күркәбаш, яр көйөлдөһө (лат. Philomachus pugnax, рус. Турухтан) — Европаның һәм Азияның һаҙлыҡлы тундра өлөшөндә оялай, Африкала, Азияның көньяғында ҡышлай, бөжәктәр менән туҡлана, яҙғы ҡауышыу ваҡытында аталары төҫтәрен үҙгәртә һәм улар үҙ-ара еңешә торған ҡоштар.

# Ҡорохтан
## Ҡылыҡһырлама

Күгәрсендән бәләкәйерәк. Оҙон аяҡлы һәм оҙон суҡышлы сәп¬сәү. Күмәкләшеп йөрөйҙәр, һырты ерән һәм аҡһыл таптар менән сыбарланған ҡара-көрән, ҡорһаҡ яғы ҡыҙғылт һары, ҡойроҡ аҫты аҡ. Яҙғыһын ата ҡоштарҙың муйы¬нында төрлө төҫтәге ҡауырһындан яҡалар, ә баштарында бүректәр барлыҡҡа килә, биттәре ҡаты һөйәлдәр менән ҡаплана. Башҡа сәпсәүҙәр менән бутарлыҡ түгел.

# Ҡорохтан
## Тауышы

Тоноҡ ҡына тырылдай.

# Ҡорохтан
## Йәшәү рәүеше

Еүеш болондарҙа, туғайҙарҙа, һаҙлыҡта йәшәй. Төрлө бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһы ерҙә. Көрәнһыу таплы 3—4 бөртөк йәшкелт һары йомортҡаһы була. Ҡайһы бер урындарҙа ите өсөн аулайҙар.