yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# XVI быуат

II мең йыллыҡ :
XIV быуат — XV быуат — XVI быуат — XVII быуат — XVIII быуат :
Хронологик таблица :
16-сы (XVI) быуат Григориан календары буйынса 1501 йылдан алып 1600 йылғаса һуҙыла.

# XVI быуат
## Төп ваҡиғалар

* Ҙур географик асыштар эпохаһы (XV—быуат башы XVII). Испанияның алтын быуаты (XVI—быуаттың беренсе яртыһы XVII быуаттар). Испандар Ацтек һәм Инктар империяһын баҫып ала. Европалылар Тымыҡ океанды аса (1513; Васко де Бальбоа).
* Италия һуғыштары (1499—1504, 1508—1516, 1521—1526, 1526—1530, 1536—1538, 1542—1544, 1551—1559).
* Осман империяһы һәм Венеция (1499—1503, 1537—1540, 1570—1573), Персия (1514—1555, 1578—1590), Габсбургтар (1526, 1530—1552, 1593—1606) араһындағы һуғыштар.
* Рәсәй-Литва һуғышы (1500—1503, 1507—1508, 1512—1522, 1534—1537, 1558—1583).
* Һинд океанында хакимлек итеү өсөн Португалия менән Египет араһында һуғыш (1505—1517) и Османской империей (1509, 1538—1557, 1538—1557, 1558—1566, 1580—1589).
* Һиндостанда беренсе европалылар колонияһы (1510; Португалдар Гоаны баҫып ала). Бөйөк Моголдар империяһы нигеҙләнә (1526).
* Реформация башланыуы (1517; Мартин Лютер). Протестантизм (1529; Шпайер протестацияһы). Англияла Реформация (1534; Ссупрематия тураһында акт). Кальвинизм (1536; Institutes of the Christian Religion).
* Европа һәм Япония араһында тауар һәм мәҙәни алмашыу башлана (1543). Феодаль тарҡаулыҡты бөтөргән Адзути-Момояма осоро (1568—1600).
* Иван Грозный (1547—1584) һәм Елена Глинская (1533—1538) хакимлек иткән осор.
* Рәсәй-швед һуғышы (1554—1557, 1590—1595).
* Ҡытайҙа португалдар беренсе сауҙа нөктәһен аса (1557; Макао). Ҡытайҙа ер тетрәү (1556).
* Англияла «Елизавета эпохаһы» (1558—1603).
* Францияла дини һуғыштар (1562—1598). Варфоломеев төнө (1572). Нант эдикт (1598).
* Төньяҡ ете йыллыҡ һуғышы (1563—1570).
* Нидерланд революцияһы (1568—1648; «Һикһән йыллыҡ һуғыш»).
* Польша короллеге һәм Бөйөк Литва кенәзлеге берләшеп Речь Посполитая (1569—1795) барлыҡҡ килә. Ливон конфедерацияһы (1435—1561) тарҡала.
* Португалия мираҫы өсөн һуғыш (1580—1583). Португалия һәм уның колониялары испан Габсбургтары хакимлегенә күсә (1581; Иберийская уния).
* Григориан календары индерелә (1582).
* Англия-Испанская һуғышы (1585—1604). «Еңелмәҫ армады» походы (1586—1588) Испанияның диңгеҙҙәге өстөнлөгөн тапшырырға мәжбүр итә.

# XVI быуат
## Тыуғандар

* 1508 йыл — Глинская Елена Васильевна.
* 1519 йыл — Генрих II (Франция короле).
* 1530 йыл — Иван Грозный.
* 1533, 14 октябрь — Анна Мекленбург-Гюстровская — Курляндии герцогы Готхарда фон Кетлера ҡатыны.
* 1551 год, 19 сентябрь — Генрих III, Валуа династияһынан Францияның һуңғы короле.
* 1553 год, 13 декабрь — Генрих IV Великий, Бурбонов дан династияһынан Францияның беренсе короле.
# Семёнкин ауыл Советы (Ауырғазы районы)

Семёнкинский сельсовет — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Ауырғазы районындағы муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Семенкин ауылы

# Семёнкин ауыл Советы (Ауырғазы районы)
## Тарихы

Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Измөхәмбәтов Баҡтыҡужа Сәләхетдин улы

Измөхәмбәтов Баҡтыҡужа Сәләхетдин улы (1 сентябрь 1948, Денгиз районы, Гурьев өлкәһе) — Ҡаҙағстандың дәүләт эшмәкәре, Ҡаҙағстан Республикаһы Парламентының Түбәнге палата депутаты, РОО "Ветерандар ойошмаһы" Үҙәк советы Рәйесе.

# Измөхәмбәтов Баҡтыҡужа Сәләхетдин улы
## Биографияһы

Баҡтыҡужа Сәләхетдин улы Измөхәмбәтов 1948 йылдың 1 сентябрендә Гурьев өлкәһенең (Атырау өлкәһе) Денгиз районында (хәҙер Ҡорманғазы районы) уҡытыусылар ғаиләһендә тыуған. Байулы ҡәбиләһенең адай ырыуынан . 1966 йылда 11-се синыфты тамамлай һәм Өфө нефть институтына уҡырға инә. Был уҡыу йортон 1971 йылда тамамлай.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген «Эмбанефть» берекмәһендә быраулаусы булып башлай. Ҡаҙаҡ ғилми-тикшеренеү нефть институтында төрлө вазифалар биләй.
1981 йылдан 1987 йылға тиклем Йемен Республикаһында командировакала була.
Атырау тәжрибә-методик экспедицияһында баш технолог, начальник була.
1991—1993 йылдарҙа Геология һәм ер аҫты байлыҡтарын һаҡлау министрлығында етәксе вазифаларҙа эшләй.
«Казахтуркмунай» берлектәге предприятиеһының, «Казмунайтениз» диңгеҙ нефть компанияһының генераль директоры итеп тәғәйенләнә, «КазМунайГаз» Милли нефть компанияһының идара итеүсе директоры, Ҡаҙағстан Республикаһының энергетика һәм минераль ресурстарының беренсе вице-министры.
2006 йылдың ғинуарынан 2008 йылдың авгусына тиклем —Ҡаҙағстан Республикаһының Энергетика һәм минераль ресурстар министры.
2008 йылдың авгусынан 2012 йылдың ғинуарына тиклем Көнбайыш-Ҡаҙағстан өлкәһендә аҡым була.
2012 йылдың 20 ғинуарында Парламенттың түбәнге палата депутаттары Ҡаҙағстан Республикаһының Парламентының Түбәнге палата вице-спикеры вазифаһына депутат Измөхәмбәтов Баҡтыҡужа өсөн тауыш бирәләр.
2012 йылдың 15 авгусында Ҡаҙағстан Республикаһы Президенты Указы менән Атырау өлкәһенең аҡымы итеп тәғәйенләнә. 2016 йылдың 25 мартында Ҡаҙағстан Республикаһы Түбәнге палата депутаты, шулай уҡ Ҡаҙағстан Республикаһы Парламентының Түбәнге палата рәйесе итеп һайлана. Инглиз һәм төрөк телдәрен белә.
2016 йылдың 21 июнендә "Ветерандар ойошмаһы" республика йәмәғәт ойошмаһы Үҙәк советы Президиумының сираттан тыш ултырышында "Ветерандар ойошмаһы" РОО Үҙәк советы рәйесе итеп һайлана

# Измөхәмбәтов Баҡтыҡужа Сәләхетдин улы
## Ғаиләһе

Улы: Измөхәмбәтов Салауат Баҡтыҡужа улы (25 ноябрь 1971 йыл) — Ҡаҙағстан шахматсыһы, гроссмейстер (1996).

# Измөхәмбәтов Баҡтыҡужа Сәләхетдин улы
## Наградалары

* Ҡаҙағстан нефтенең 120-йыллығына Ҡаҙағстан Республикаһының президенты Касым-Жомарт Токаев ҡулынан нефть-газ тармағында айырым ҡаҙаныштары өсөн Отан орденын ала (5 сентябрь 2019 йыл)
* «Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті – Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев» ордены (2013 йыл)
* Курмет ордены (1999)
* II дәрәжә «Барыс» ордены (2006 йыл)
* «Ҡаҙағстан Республикаһының бойондороҡһоҙлоғона 20 йыл» юбилей миҙалы (2011 йыл)
* III дәрәжә «Ҡаҙаныштар өсөн» ордены (Украина, 25 февраль 2008 йыл) — Украина һәм Ҡаҙағстан араһында дуҫлыҡты нығытыуҙа шәхси өлөшө, Украина-Ҡаҙағстан хеҙмәттәшлеген үҫтереүе өсөн
* Хеҙмәттәшлек» ордены (МПА СНГ 2016 года)
# Тилермән

Тилермән (рус. Дурнишник обыкновенный, Дурнишник зобовидный, лат. Xanthium strumarium) — бер йыллыҡ үлән үҫемлек. Төрө Тилермәндәр (Xanthium) ғаиләһе Астралар (Asteraceae).

# Тилермән
## Ҡылыҡһырлама

Бер йыллыҡ ағыулы үлән үҫемлек; бейеклеге 15-80 см. Июль айында сәскә ата, августа орлоғо өлгөрә.

# Тилермән
## Таралышы

Сүп үләне булараҡ, юл буйында, ташландыҡ ерҙә, йылғаларҙың ҡомло урындарында үҫә. Республикабыҙҙың бар райондарында ла таралған, шулай ҙа Өфө, Благовещен, Дүртөйлө, Яңауыл райондарында айырыуса йыш осрай.

# Тилермән
## Cоставы

Уларҙың составында алколоидтар, йод микроэлементы, С витамины, минераль тоҙҙар һәм башҡа биологик актив матдәләр бар.

# Тилермән
## Халыҡ медицинаһы

Тилермән үләненән әҙерләнгән ҡайнатма ҡалҡан биҙе шешкәндә, нервылар ҡаҡшағанда, биҙгәк тотҡанда тирләттереү өсөн ҡулланырға кәңәш ителә.

# Тилермән
## Сеймал әҙерләү

* Сәскәлектәре
* Япраҡтары
Үлән сәскә атҡанда әҙерләнә, тамыры көҙгөһөн ҡаҙып алына. Дауалар күләгәлә һәм ҡоро урында киптерелә. тамырҙары киптерер алдынан һалҡын һыу менән йыуыла. Кипкән дауалар ғәҙәттәгесә һаҡлана.
# Кәбиров Марат Миҙхәт улы

Кәбиров Марат Миҙхәт улы (15 ғинуар 1956 йыл — 16 март 2016 йыл) — спортсы, тренер. 1977—1979 йылдарҙа бокс буйынса СССР йыйылма командаһы ағзаһы. 1996—2011 йылдарҙа Өфөләге 22-се балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең уҡытыусы-тренеры. СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1979).

# Кәбиров Марат Миҙхәт улы
## Биографияһы

Марат Миҙхәт улы Кәбиров 1956 йылдың 15 ғинуарында Өфө ҡалаһында тыуған. Бокс менән «Нефтяник» спорт клубында шөғөлләнә, тренеры В. Ш. Вәлиуллин.
1983 йылда П. Ф. Лесгафт исемендәге Ленинград физик культура институтын тамамлай.
СССР йыйылма командаһы ағзаһы (1977—1979).
1996 йылдан башлап Өфө ҡалаһында 22-се балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбендә бокс буйынса тренер-уҡытыусы булып эшләй.

# Кәбиров Марат Миҙхәт улы
## Ҡаҙаныштары

* СССР чемпионатының көмөш призеры (1979)
* РСФСР чемпионатының бронза призеры (1977—1979)
* СССР-ҙың спорт комитеты призына халыҡ-ара турнир еңеүсеһе (1979).
* СССР беренселегенең бронза призеры (1975) үҫмер спортсылар араһында.
# Станиславский урамы (Дондағы Ростов)

Станиславский урамы — Дондағы Ростов ҡалаһының төп урамдарының береһе
Ҡаланың үҙәгендә урынлашҡан һәм иң боронғо урамдарҙың береһе булып һанала. 5-се Дон корпусы майҙанынан башлана һәм Театр проспекты менән тамамлана. Станиславский урамы буйлап трамвайҙар йөрөй.

# Станиславский урамы (Дондағы Ростов)
## Тарихы

XIX быуат башында ҡалала был үҙәк урам булған. Башта Почта урамы тип атала. Был иң йәнле урамдарҙың береһе була, унда ҡалала беренсе почта станцияһы урынлашҡан була. Кешеләрҙең һәм пассажирҙарҙың тупланыуы, күп һанлы почта һәм пассажир кареталарының булыуы, шулай уҡ артлы саналар ҡалаға айырым колорит биреп торған. Һуңынан ул Иҫке Почта урамы, ә 1938 йылда Станиславский урамы тип атала.
2017 йылда Станисавская урамының күләмле реконструкцияһы башлана һәм 2018 йылда тамамлана

# Станиславский урамы (Дондағы Ростов)
## Фотогалерея

* Урам күренештәре
# Медведева Елена Александровна (1921)

Медведева Елена Александровна (21 апрель 1921 йыл — 22 февраль 2005 йыл) — дерматовенеролог. Медицина фәндәр докторы (1969), профессор (1969). БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1972). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.

# Медведева Елена Александровна (1921)
## Биографияһы

Медведева Елена Александровна 1921 йылдың 21 апрелендә Новосибирск ҡалаһында тыуа. 1943 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлағандан һуң 2-се Украина фронтында хәрби табип булып хеҙмәт итә. 1946—1959 йылдарҙа Башҡортостан тире-венерология ғилми-тикшеренеү институтында эшләй, 1960—1992 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина инстиутында: 1967—1989 йылдарҙа дерматовенерология кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 9 йыл медицина институтының уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректоры булып эшләй. Ул дерматовенерология кафедраһын үҫтереүгә ҙур өлөш индереп кенә ҡалмай, шулай уҡ институтта уҡыу процесын оптималләштереүҙең заманса алымдарын индереүгә лә булышлыҡ итә.
1967—1988 йылдарҙа республикала микологтар мәктәбен ойоштора. Был йылдарҙа кафедраның һәм клиниканың матди-техник базаһы нығытыла. Республика эске эштәр идаралығынан тыш, Өфөлә 300 койкалыҡ ҡала тире-венерология диспансеры асыла, Затонда яңы Республика тире-венерология диспансеры төҙөлә башлай. 1988 йылдан алып дерматовененерологтарҙың Бөтә Союз ғилми йәмғиәтенең почётлы ағзаһы.
1970-1993 йылдарҙа БАССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығында штаттан тыш баш дерматовенерологы.
Елена Александровна 1943—1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Һуғышта ҡатнашҡаны һәм намыҫлы хеҙмәте өсөн бик күп миҙалдар менән бүләкләнә.

# Медведева Елена Александровна (1921)
## Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары

Фәнни эшмәкәрлеге венерик, йоғошло тире ауырыуҙарының микологияһы, эпидемиологияһы һәм иҫкәртеү проблемаларына; кешенең зооноз дерматофиттар тыуҙырған ауырыуҙарын, балаларҙа һәм үҫмерҙәрҙә гонорея менән сифилисты, республикала бәшмәк ауырыуҙарының таралыуын өйрәнеүгә арналған. Медведева ҡатнашлығында микроспория һәм трихофитияның яңы тыуҙырыусылары асыҡлана. Медведева эпидемик ауырыуҙарҙы күҙаллауҙың законлыҡтарын һәм алымдарын билдәләй, микозды тыуҙырыусыларҙы айырып күрһәтә, уны дауалау алымдарын тәҡдим итә.
Башҡортостан дерматовенерологтары йәмғиәте рәйесе (197—1993). 400-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Эшләй башлағандан алып уның етәкселегендә 8 кандидатлыҡ һәм 2 докторлыҡ диссертацияһы яҡлана.
# Еджыд-Ю

Еджыд-Ю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Сыня йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.

# Еджыд-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000071781
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103007178
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Морец

Морец — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Үҙән йылғаһының уң ярына тамағынан 597 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Морец
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кесе Үҙән. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кесе һәм Оло Узень йылғалары бассейны (бассейндарҙың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12020000112112200000269
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200026
* Бассейн коды — 12.02.00.001
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Свердловск тимер юлы

Свердловск тимер юлы (СвТЮ) (рус. Свердло́вская желе́зная доро́га (СвЖД)) — Рәсәй тимер юлдары асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең 16 территориаль филиалының береһе, Урал һәм Көнбайыш Себерҙең тимер юл инфраструктураһын хеҙмәтләндерә. Юл Рәсәйҙең Европа өлөшөндәге үҙәк һәм төньяҡ-көнбайыш райондарынан Себергә, Ҡаҙағстанға, Алыҫ Көнсығышҡа поездар үткәреүҙе тәьмин итә. Юл идаралығы Екатеринбургта урынлашҡан.

# Свердловск тимер юлы
## Тасуирламаһы

Горький (Чепца, Дружинино), Көньяҡ Урал (Михайловск заводы, Полевск, Нижняя, Колчедан), Көнбайыш Себер (Называевск) тимер юлдары менән сиктәш. Рәсәйҙең Европа һәм Азия өлөштәрен тоташтыра, көнбайыштан көнсығышҡа мең ярым километрға һуҙыла һәм төньяҡ йүнәлештә Поляр түңәрәкте киҫеп үтә.
Пермь крайы, Свердловск, Төмән өлкәһе, Ханты-Манси һәм Ямал-Ненец автономиялы округы транспорт системаһының нигеҙе булып тора, 11 млн кеше йәшәгән 1,8 млн км² майҙанды хеҙмәтләндерә.
Свердловск тимер юлы 1500-гә яҡын подъезд юлдарын хеҙмәтләндерә (2006 йылға улар 1332 була), уның хеҙмәттәре менән 12 000-дән ашыу сәнәғәт предприятиеһы файҙалана. Файҙаланыу оҙонлоғо (01.01.10) — 7152,2 км, дөйөм оҙонлоғо — 13 852,5 км. Свердловск тимер юлы төбәгендә тау мәғдәне, ташкүмер, ағас эшкәртеү сәнәғәте һәм төҙөлөш материалдары етештереүҙе хеҙмәтләндерә торған ваҡ тармаҡтар үҫешкән.
«Ямал тимер юл компанияһы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте менән берлектә Трансполяр магистраленең (Коротчаево — Яңы Уренгой — Пангоды) ғәмәлдәге участкаһын файҙаланалар.
Юл Ленин ордены (1971), Октябрь революцияһы ордены (1978) бүләкләнгән.
2019 йылдың апреленән юл етәксеһе — Иван Николаевич Колесников. Был — Рәсәй тимер юлдары тарихында, филиалды белеме буйынса инженер түгел, ә иҡтисадсы һәм финансист етәкләгән беренсе осраҡ.

# Свердловск тимер юлы
## Структураһы

Свердловск тимер юлы түбәндәге төбәктәрҙе хеҙмәтләндерә: Түбәнге Тагил, Пермь, Екатеринбург, Төмән, Сорғот.
2010 йылдың 30 сентябренә тиклем бүлексәләре булған. 2010 йылдың 1 октябренән төбәктә бөтә бүлектәре лә төбәктәргә үҙгәртелгән, Свердловск бүлексәһе Екатеринбург төбәге тип атала башлаған.
Свердловск тимер юл юлында 419 станция.
# Искирь

Искирь — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тунтор йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Искирь
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Кама ГЭС-ынан Воткин һыуһаҡлағысына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101012111100014981
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101498
* Бассейн коды — 10.01.01.010
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Маяҡ (гәзит)

«Маяҡ» — ижтимағи-сәйәси гәзит.

# Маяҡ (гәзит)
## Ойоштороусылары

Ойоштороусылары Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы, Башҡортостан Республикаһының «Илишинформцентр» редакция-нәшриәт комплексы дәүләт-унитар предприятиеһы.

# Маяҡ (гәзит)
## Тарихы

Илеш районының Үрге Йәркәй ауылында аҙнаһына 3 тапҡыр башҡорт, урыҫ һәм татар телдәрендә сыға. 1935 йылдың мартынан татар телендә «Еңеү таңы», шул уҡ йылдың июненән «Сталинсы», 1961 йылдан — «Коммунизм байрағы», 1963 йылдан — «Уңыш өсөн» исеме аҫтында нәшер ителә; 1965 йылдан алып татар телендә «Маяҡ», 2003 йылдан шул уҡ исем менән урыҫ, 2006 йылдан алып башҡорт телдәрендә сыға.
Маяҡ (гәзит) // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: БР ДАҒУ «Башҡорт энциклопедияһы», 2015—2024. — ISBN 978-5-88185-143-9.
# Шубинка (йылға)

Шубинка — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға №74 исемһеҙ күл ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Шубинка (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Орск ҡалаһынан Һаҡмар йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000812112200004744
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200474
* Бассейн коды — 12.01.00.008
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Гроскохберг

Гроскохберг (нем. ) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан .
# Килейек

?Килейек :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Класс: | Ҡоштар |
| Отряд: | Турғай һымаҡтар |
| Подотряд: | Һайраусы турғайҙар |
| Ғаилә: | Ҡупшыҡайҙар |
| Төр: | Килейек |
Латинса исеме :
Sylvia curruca (Linnaeus, 1758) :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 563190 |
Килейек (рус. славка-завирушка, лат. Sylviidae)— турғайҙар отрядындағы ҙур булмаған ҡошсоҡ.

# Килейек
## Ҡылыҡһырлама

Турғайҙан бәләкәйерәк. Ағас һәм ҡыуаҡ ботаҡтарында һикергеләп йөрөүсе теремек ҡош. Түбәһе һоро, һырты, ҡойроғо көрәнһыу һоро, Ҡанаттарының осонда нәҙек ар-ҡырыл һыҙыҡтар бар. Күҙҙәре аша-киң ҡара һыҙыҡ үтә. Кәүҙәһенең аҫ яғы алһыу аҡ. һоро килейектән ерән ҡауырһындары булмауы менән айырыла.

# Килейек
## Тауышы

Тауышы тоноҡ ҡына: «сыҡ-сыҡ».

# Килейек
## Йәшәү рәүеше

Сырылдап һайрауына яңғырауыҡлы «киле-киле-киле» тигән өндәр ҡушыла. Төрлө урмандарҙа, ҡыуаҡлыҡтарҙа йәшәй. Бөжәктәр, көҙгөһөн еләк ашай. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ағас ботаҡтарында, ҡы¬уаҡтарҙа оялай. Ҡара-көрән таплы 4—6 бөртөк һорғолт аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.
# Старый Иголкинский банк

Старый Иголкинский банк — Рәсәйҙәге йылға. Әстерхан өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Каспий диңгеҙенә ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Старый Иголкинский банк
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга ( дельта ) Үрге Лебяжье һыу үлсәү посынан тамағына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010002512112100011880
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112101188
* Бассейн коды — 11.01.00.025
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Се-Яха (Морда-Яха ҡушылдығы)

Сё-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Морда-Яха ҡушылдығы йылғаһының уң ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 229 км.

# Се-Яха (Морда-Яха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300039300
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303930
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Түбәнге Инегень

Түбәнге Инегень — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының һул ярына тамағынан 373 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Түбәнге Инегень
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100005087
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100508
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Козловаж

Козловаж — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Боковая йылғаһының уң ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 9,2 км.

# Козловаж
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300412111100036832
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103683
* Бассейн коды — 10.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# 5-се Башҡорт уҡсылар полкы

5-се Башҡорт уҡсылар полкы (рус. 5-й Башкирский стрелковый полк) — 1918 йылдың июль аҙағында Башҡорт хәрби советы приказы буйынса Верхнеурал өйәҙе башҡорттарынан 5-се Башҡорт пехота полкы булараҡ ойошторола.

# 5-се Башҡорт уҡсылар полкы
## Тарихы

1918 йылдың 25 октябренән 5-се Башҡорт уҡсылар полкы, 20 ноябрҙән Юғары баш командующий штабының приказы буйынса 40-сы Башҡорт уҡсылар полкы, 1919 йылдың 9 ғинуарынан Башҡорт ғәскәрҙәре штабы приказына ярашлы Бишенсе Башҡорт уҡсылар полкы тип атала. Полкта 500-гә яҡын яугир иҫәпләнә. 1918 йылдың авгусынан 1-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы, 1919 йылдың ғинуарынан 2-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы составына инә.
Граждандар һуғышы осоронда Верхнеурал, Аҡтүбә һәм Стәрлетамаҡ фронттарында Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына (РККА) ҡаршы һуғыша. Башҡорт хөкүмәте һәм ғәскәре Совет республикаһы яғына сыҡҡас, 5-се Башҡорт уҡсылар полкы таратыла.
Полк командирҙары:
* прапорщик Ғ. Ғ. Тағанов (1918 йылдың июленән полк командиры вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы)
* подполковник Цветков (1918 йылдың авгусынан 1919 йылдың ғинуарына тиклем)
* штабс‑капитан Ҡ. Н. Низаметдинов (1918 йылдың октябренән)
* поручик Мозафаров (1918 йылдың декабренән).
Полк муллаһы — Бәхтийәров (1918 йылдың 8 ноябренә тиклем).
# Перхули

Перхули - (груз. ფერხული)- Грузияның милли мәҙәниәт әһәмиәтендәге ҡомартҡыһы.

# Перхули
## Тасуирламаһы

Грузин халҡының башлыса ир-ат башҡара торған бейеүе, әйлән-бәйләне. Кәмендә 20 вариант араһынан "ҡатлы" перхули иң популяр формаларының береһе булып тора, уны бер төркөм бейеүселәр икенсе төркөмдөң яурынына баҫып бейей. Музыка ритмы 3/4.
Перхулиҙың йәнә бер төрө 4/4 күләмендәге көйгә әкрен тиҙлекте етеҙе менән сиратлаштырып бейейҙәр. Сванетияның төньяҡ-көнбайыш төбәгендә перхули варианттары бигерәк бай
Бейеү 2013 йылда Грузияның милли мәҙәниәт әһәмиәтендәге ҡомартҡыһы исемлегенә индерелгән
# Йөксө (йондоҙлоҡ)

Йөксө (йондоҙлоҡ) (лат. Auriga) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — Аль Анз, яҡтылығы 2,99 була. Майҙаны буйынса урыны — 21.