yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Вәлмөхәмәтов Радик Сәфәрғәле улы

Вәлмөхәмәтов Радик Сәфәрғәле улы (12 февраль 1966 йыл) — йырсы. 2003 йылдан хәҙерге Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының «Йәдкәр» фольклор ансамбле солисы, 2005 йылдан — «Ихлас» эстрада төркөмө етәксеһе, 2007 йылдан «Эстрада легендалары» ретро-төркөмө вокалсыһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2011), күп кенә халыҡ-ара һәм республика йыр конкурстары лауреаты.

# Вәлмөхәмәтов Радик Сәфәрғәле улы
## Биографияһы

Радик Сәфәрғәле улы Вәлмөхәмәтов 1966 йылдың 12 февралендә Башҡорт АССР-ының Әбйәлил районы Ташбулат ауылында тыуған.
1991 йылда Өфө сәнғәт училищеһын (А. К.Мәсәлимова класы), 2001 йылда З. Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһын тамамлай (Р. М. Мусина класы).
1991 йылдан «Таусылар» мәҙәниәт һарайы ансамблендә йырлай. 2003 йылдан «Йәдкәр» фольклор ансамблендә эшләй, ә 2005 йылдан Башҡорт дәүләт филармонияһында «Ихлас» төркөмөнә етәкселек итә. 2007 йылдан йырсы «Эстрада легендалары» ретро-төркөмө составында сығыш яһай.
2008 йылда Р. Вәлмөхәмәтовтың «Тыуған яҡты һағынам» аудиоальбомы сыҡты.

# Вәлмөхәмәтов Радик Сәфәрғәле улы
## Яңғыҙ йырлау партиялары

Композиторҙар Хөсәйен Әхмәтов, Нур Дауытов, Заһир Исмәғилев, Салауат Низаметдинов, Рим Хәсәнов йырҙары; башҡорт халыҡ йырҙарын («Ильяс», «Сәлимәкәй», «Сибай», «Урал», «Эскадрон», «Хәтирә»), татар халыҡ йырҙары («Сәрмән», «Шахта») башҡара, «Урал моңо» (1993), «Яҙғы моңдар» (1995), «Туған тел» (2008; барыһы ла — Өфө), «Дуҫлыҡ йыры» (Нефтекама ҡалаһы, 1995) конкурстарында ҡатнаша.

# Вәлмөхәмәтов Радик Сәфәрғәле улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2011)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2003)
* Башҡорт йәштәренең «Урал моңо» республика конкурс‑фестивале лауреаты (1993)
* Башҡорт йырҙарын башҡарыусылар «Яҙғы моңдар» республика конкурсы (1995)
* Татар йырҙарын йәш башҡарыусыларҙың «Туған тел» конкурсы (2008)
* Башҡорт һәм татар йырҙарын башҡарыусыларҙың «Дуҫлыҡ йыры» халыҡ‑ара фестивале лауреаты (1995)
* Башҡорт халыҡ йырҙарын башҡарыусыларҙың «Ирәндек моңдары» төбәк конкурсы лауреаты (1997).
# Ишморатова Наилә Мәүлитйән ҡыҙы

Ишморатова Наилә Мәүлитйән ҡыҙы (28 сентябрь 1954 йыл) — ғалим-химик. Химия фәндәре кандидаты, ауыл хужалығы фәндәре докторы (2007), доцент. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2010).

# Ишморатова Наилә Мәүлитйән ҡыҙы
## Биографияһы

Наилә Мәүлитйән ҡыҙы Ишморатова (ҡыҙ фамилияһы Сафуанова) 1954 йылдың 28 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Ҡандра районы Бикмәт ауылында тыуған.
1971 йылда Башҡорт дәүләт университетының химия факультетына уҡырға инә, уны 1976 йылда уңышлы тамамлай һәм СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы Органик химия институтына эшкә ебәрелә.
1994 йылда — өлкән ғилми хеҙмәткәр вазифаһына тәғәйенләнә.
Наилә Мәүлитйән ҡыҙының фәнни тикшеренеүҙәре бөжәктәрҙең түбән молекуляр биорегуляторҙарын (феромон һәм ювеноидтарын) синтезлауға, ауыл һәм урман хужалыҡтарында ҡулланыу өсөн уларҙың препаратив формаларын уйлап табыуға арналған.
Ғалим тарафынан шулай уҡ бал ҡортоноң синтетик юл менән алынған метаболиттары нигеҙендә умартасылыҡ һәм ветеринария өсөн препараттар сығарыуҙың фәнни йүнәлеше билдәләнә һәм үҫтерелә.
2007 йылда «ауыл хужалығы фәндәре докторы» дәрәжәһенә диссертация яҡлағандан һуң, төп ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. 250‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 14 уйлап табыу авторы.

# Ишморатова Наилә Мәүлитйән ҡыҙы
## Ғилми хеҙмәттәре

* Биологически активные препараты для пчеловодства и ветеринарии на основе синтетически полученных метаболитов медоносной пчелы (Apis mellifera L.) и методы их применения: автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора сельскохозяйственных наук: специальность 06.02.04 <Част. зоотехния, технология производства продуктов животноводства> / Ишмуратова Наиля Мавлетзяновна; Сибирский научно-исследовательский и проектно-технологический институт животноводства. - Новосибирск: 2006. - 48 с.; 21 см.
* Монотерпеноиды в химии оптически активных феромонов насекомых. М, 2012 (соавтор).

# Ишморатова Наилә Мәүлитйән ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2010).

# Ишморатова Наилә Мәүлитйән ҡыҙы
## Өҫтәмә мәғлүмәт

* Ире — Ишморатов Ғүмәр Йосоп улы (28.09.1951), ғалим-химик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1993), профессор (1997). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2003). А. Н. Несмеянов исемендәге премия лауреаты (1999).
# Росомаха (йәштәр туризмы үҙәге)

«Росомаха» Камчатка йәштәр туризмы үҙәге — социаль туризм проекты. Үҙәктең маҡсаты — бай булмаған кешеләрҙе, тәү сиратта йәштәрҙе Камчатка менән таныштырыу. Проекттың нигеҙләүсеһе — Рәсәй дәүләт туризм һәм хеҙмәтләндереү университетында туризм кафедраһының өлкән уҡытыусыһы Александр Мещанкин.

# Росомаха (йәштәр туризмы үҙәге)
## Тарих

Проект Александр Мещанкиндың диссертацияһынан үҫә. Диссертацияла ул йорт хужалыҡтарын социаль туризмға йәлеп итеү концепцияһы сығымдарҙы һәм хаҡтарҙы кәметергә булышлыҡ итеүен күрһәтә.
2009 йылда үҙ аҡсалары һәм кредит ресурстары ярҙамында Петропавловск-Камчатскийҙан алыҫ булмаған урында туристик үҙәктең тәүге бинаһын төҙөй. 2010 йылда Мещанкин Эшҡыуарлыҡҡа булышлыҡ итеү Камчатка крайы фондынан ҡунаҡ йортон йыһазландырыу өсөн грант ала. 2011 йылдан алып 2013 йылға тиклем социаль турҙарҙы субсидиялауға Камчатка крайы хөкүмәте менән яҡынса 10 млн. һум аҡса бүленә.
2011 йылда «Росомаха» Камчатка йәштәр туризмы үҙәге проекты өсөн Мещанкин «Беҙҙең киләсәк» төбәк социаль программалар фонды менән уҙғарылған «Социаль эшҡыуар-2011» бөтә Рәсәй конкурсының премияһы менән бүләкләнгән һәм биш йыл ваҡытҡа 1,5 млн. һум суммаға процентһыҙ займ ала. Был аҡсалар Камчатка тауҙарында махсуслаштырылған «Росомаха» туристик базаһын төҙөүгә йүнәлтелгән.

# Росомаха (йәштәр туризмы үҙәге)
## Эшмәкәрлеге

«Росомаха» Камчатка йәштәр туризмы үҙәге «50-гә 50» схемаһы буйынса эшләй: ҡунаҡтарҙың яртыһын йәштәр, пенсионерҙар, балалар менән ғаиләләр тәшкил итә, уларға путёвкалар льготалы хаҡтар менән һаталар; ә икенсе яртыһын хәлле (VIP һәм урта синыф) клиеттар тәшкил итә.
Туристарҙың социаль сегментына 30 процентлы ташлама ҡаралған.
«Росомаха» Камчатка йәштәр туризмы үҙәге төбәкте өйрәнеүсе студенттарға спонсорлыҡ ярҙамын тәҡдим итә.
Йәйен «Росомаха» Рәсәй Федерацияһының башҡа төбәктәренән һәм сит илдәрҙән килгән туристарҙы ҡабул итә, ә ҡышҡы миҙгелдә башлыса, тәбиғәт ҡосағында ял итергә теләгән, урындағы кешеләр килә. Бында йылына уртаса дүрт меңгә тиклем турист ял итә, уларҙың яртыһын «льготалылар» тәшкил итә. 2014 йылда коляскала йөрөүсе кешеләр өсөн ҡулайлаштырылыған ҡунаҡ йортон төҙөү башлана.

# Росомаха (йәштәр туризмы үҙәге)
## Бүләктәре

* 2011 йыл: Александр Мещанкин «Беҙҙең киләсәк» төбәк социаль программалар фондының «Социаль эшҡыуар» номинацияһындағы премия менән бүләкләнә
* 2012 йыл: II йыл һайын уҙғарылған «Йәй-2012» туристик продукттарҙың күргәҙмә-йәрминкәһенең дипломы
* 2013 йыл: VII Халыҡ-ара Intourmarket туристик күргәҙмәһенең сертификаты
# Сидур

Сидду́р йәки сиду́р (йәһ. סידור‎, никудлы имләһендә סִדּוּר, уҡыу: [sı'ḑur] (Sidur, Сидур) ) — йәһүҙилек доға китабы.
Сидурҙарҙың бер нисә нусах (доға традицияһы) бар (сефард, ашкеназ һ.б.). Һәр көндә ҡулланыу өсөн һәм байрам көндәрендә ҡулланыу өсөн сидурҙар бар. Хәҙерге диаспорала сығарылған сидурҙарҙа ике йәки өс текст сыға: йәһүд/арамей телендә доға тексы, был региондағы йәһүҙиҙәр араһында иң йыш ҡулланылған телгә тәржемәһе һәм (ғәҙәттә) был тел хәрефтәре менән яҙылған транслитерация.
# Нанкагуа

Нанкагуа (исп. Nancagua) — Чилилағы ҡала. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның административ үҙәге. Ҡала менән коммуна Кольчагуа провинцияһына ҡарай. Ҡала халҡы — 6846 кеше (2002).
Коммунаның майҙаны — 111,3 км². Халыҡ һаны — 16774 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 150,71 кеше/км².

# Нанкагуа
## Географик урыны

Өлкәнең административ үҙәгенән 69 км көньяҡ-көнбайышта һәм провинцияның административ үҙәгенән 28 км көнбайышта урынлашҡан.
Коммуна сиктәштәре:
* төньяҡта — Сан-Висенте-де-Тагуа коммунаһы;
* көнсығышта — Пласилья коммунаһы;
* көньяҡ-көнсығышта — Чимбаронго коммунаһы;
* көньяҡ-көнбайышта — Чепика коммунаһы;
* көнбайышта — Санта-Крус коммунаһы;

# Нанкагуа
## Демографик мәғлүмәттәр

Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
| Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | 16774 |
| шул иҫәптән: | Ҡала халҡы | 8985 | Ҡала халҡы өлөшө, % | 53,56 |
| | Ауыл халҡы | 7789 | Ауыл халҡы өлөшө, % | 46,44 |
| | Ир-егеттәр | 8598 | Ир-егеттәр өлөшө , % | 51.2 |
| | Ҡатын-ҡыҙҙар | 8176 | Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө , % | 48.8 |
| Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | 150,71 |
| Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халҡы өлөшө , % | Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халҡы өлөшө , % | Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халҡы өлөшө , % | Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халҡы өлөшө , % | Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халҡы өлөшө , % | 1,98 |

# Нанкагуа
## Иң ҙур торамалар (йәшәү пункттары)

* Нанкагуа (ҡала) — 6846 кеше
* Кунако(ҡасаба) — 2418 кеше
# Барҙы

Барҙы (Барда, Барҙа, Ҡажмаҡты; рус. Барда) — Пермь крайы Барҙы районындағы башҡорттар нигеҙ һалған ауыл.

# Барҙы
## Тарихы

Барҙы районы музейында, Барҙы ауылына 1740 йылда нигеҙ һалынған, тигән мәғлүмәт бар. Был кәм тигәндә 100—150 йылға кәметелгән, йәиһә икенсе райондағы Барҙыға ҡараған һан был. Барҙының йәшен билдәләү өсөн уға нигеҙ һалыусыларҙы белергә кәрәк. Халыҡ телендә уларҙы «ун бер Әхмәт» тип йөрөтәләр. Маркс урамы элек Барҙыла «Әхмәттәр урамы» тип аталған. Әлегә беҙгә был данлыҡлы кешеләрҙең тик береһенең генә исеме билдәле. Ул – Ғәйнә улусының атаҡлы старшинаһы Туҡтамыш Ишбулатовтың олатаһы Байбулат. Был исем Ғабдулла Һөйәрғолов һөйләп яҙҙырған шәжәрә-риүәйәттән билдәле. Әммә унда Байбулаттың Барҙыға нигеҙ һалыуы тураһында әйтелмәй. Барҙыға нигеҙ һалыусыларҙың береһе — Байбулат үҙен: «Беҙ Болғар иленән, Кама аръяғынан», — тип әйтә торған булған.

# Барҙы
## Ойконимия

Ғәйнәне ойошторған Барҙы атамаһына килһәк, уның мәғәнәһен урыҫ ғалимы А. Матвеев, балыҡ исеме «бәрҙе»нән алынған, тип яҙа. Әммә был аңлатманы етдигә һанап булмай. Ғәйнә кеүек, Барҙының да эҙе тәрәнгә барып тоташа. Был исемде йөрөткән ауылдар ҙа байтаҡ. Әзербайжанда район үҙәге, Урта Азияла ауыл, Пермь өлкәһенең Кишерть районында шундай исемле ауыл һәм йылға, Ҡариҙел йылғаһы буйында Барҙы һырты бар. Элекке Дыуан улусында Юғары Бартым, яһаҡлы сирмештәр йәшәгән Яңы һәм Түбәнге Барҙы ауылдары булған. Иҫке төрки телендә яҙылған китаптарҙа «вә-әл-әрдә», «вә-әл-әрди», «фи-әл-әрди» һүҙҙәре осрай. Һуңғыһындағы «фи» киҫәген «б»ға алыштырһаң (ғәрәп телендә шулай әйтелә), йәнә «Бәрҙе» килеп сыға. Ләкин был һүҙ «бәрҙе» балығын түгел, ә хөкүмәт йәки етәксе орган тигән мәғәнәне бирә. Шунан сығып, беҙ Барҙы (бөгөнгөһө генә түгел, ә археологик иҫтәлеккә әүерелгәндәрен дә индереп) үҙе тирәһендәге төбәк өсөн мәркәз ролен үтәгән, тип әйтә алабыҙ.
Барҙы атамаһының этимологияһын «барҙы-барлы» рәүешле лә аңлатып була. Был осраҡта ул барлыҡ-байлыҡҡа эйә кеше тигән мәғәнәне, ҡәбилә-ырыу исемен белдерә. Барҙы, Ҡаҙмаҡты һәм Барҙы районында аҡҡан Тол йылғаһы тураһында, уларҙың исемдәре хаҡында күп бәхәс алып барыла. 1980 йылда Өфөлә «Башҡорт халыҡ ижады. Риүәйәттәр, легендалар», 1983 йылда Ҡаҙанда «Пермские татары», 1987 йылда «Татар халыҡ ижады. Риүәйәттәр һәм легендалар» тигән китаптар баҫылып сыҡты.

# Барҙы
## Халҡы
### Милли составы

Милли состав (2002): башҡорттар — 62,6%, татарҙар — 31,3%, урыҫтар — 5,0%.

# Барҙы
## Билдәле шәхестәр

* Баһадиршаһ Сөйәрғол (Баһадиршаһ бин Сөйәрғол әл-Ғәйнәүи әл-Ҡажмаҡты) — башҡорт дин әһеле, мөфәссир. Урал-Волга буйында беренсе булып төрки телендә Ҡөрьәндең етенән бер өлөшөнөң тәфсирен яҙа.
* Биктимерова Лилиә Рафаил ҡыҙы (1981 т.) — йырсы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2012).
* Итзимас Абдуллов — 1737—1738 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе.
* Туҡтамыш Ишбулатов — билдәле сәнәғәтсе, Уса юлының Ғәйнә улусы старшинаһы, башҡорттар араһынан сыҡҡан тәүге Уложенная комиссия (1767—1768 йй.) депутаты.
* Уразова Гүзәл Асҡар ҡыҙы — йырсы. Татарстан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2009).
* Әдүтов Рафаэль Мәсғүт улы (1948 т.) — публицист, педагог, йәмәғәт эшмәкәре.
# Һуҡыр кесерткән

?Һуҡыр кесерткән :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Үҫемлектәр |
| Бүлексә: | Ябыҡ орлоҡлолар |
| Класс: | Ике өлөшлөләр |
| Тәртип: | Баллыбабай сәскелеләр |
| Ғаилә: | Баллыбабай һымаҡтар |
| Ырыу: | Һуҡыр кесерткән |
| Төр: | Һуҡыр кесерткән |
Латинса исеме :
Lamium album L. (1753) :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 32538 NCBI 53159 |
Һуҡыр кесерткән (рус. Ясно́тка бе́лая, глуха́я крапи́ва, лат. Lámium álbum) — баллыбабай һымаҡтар ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 1,5 м-ға етә. Май-август айҙарында аҡһыл-һары сәскә ата, июнь-сентябрҙә емеше өлгөрә.

# Һуҡыр кесерткән
## Таралыуы

Һуҡыр кесерткән — баҡсаларҙа, ҡойма тирәһендә, юл буйында үҫеүсе сүп үләне. Башҡортостандың бөтә райондарында ла осратырға мөмкин.
# Ниливой-Яха

Ниливой-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Турма-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 57 км.

# Ниливой-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300045048
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304504
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Тайменка (Кемчуга ҡушылдығы)

Тайменка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кемчуг (Оло Кемчуг) йылғаһының һул ярына тамағынан 231 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Тайменка (Кемчуга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200016855
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201685
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Нодтей

Нодтей (Костылиха, Надтей) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 81 км.

# Нодтей
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000052420
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005242
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Өсөнсө йәмиғ мәсете (Өфө)

Өфө ҡалаһының өсөнсө йәмиғ мәсете (татар. Өфө шәһәренең өченче җамигъ мәчете, урыҫ. Третья собо́рная мече́ть Уфы́, тюркс. اوفا شهرینڭ اوچنچی جامع مسجیدی) — Өфөнөң 1903 йылда асылып 1940 йылда ябылған өсөнсө мәсете.

# Өсөнсө йәмиғ мәсете (Өфө)
## Тарихы

Өфөнөң Новгород слободаһы мосолмандары 1899 йылдың 29 ихтыяждарын ҡәнәғәтләндереү өсөн таштан Йәмиғ мәсете төҙөү тураһында үтенес менән мөрәжәғәт итә. 1900 йылдың 23 ноябрендә уларға ҡорам төҙөү өсөн участка бүленә. 1903 йылда мәсет асыла. 1902 йылдың 13 декабрендә имам-хатиб итеп Боғорослан өйәҙенең Баҡай ауылы крәҫтиәне Мөхәммәтсабир әл-Хәсәни һайлана. Унан һуң, 1924 йылда имам-хатиб итеп йәдитселек йүнәлешендәге билдәле мосолман дин белгесе, Зыя (Зыятдин) Камали тәғәйенләнә.
1940 йылда мәсет ябыла, бинаһы Ленин район советы башҡарма комитетына мәктәп итеп бирелә. Әле был бинала Спорт комплексы эшләй.
Бинаға һүтеп алыу хәүефе янай.
Мәсет бинаһы «Хәсәниә» мәҙрәсәһе һәм имам Сатаев йорто менән бер рәттән Өсөнсө йәмиғ мәсете тарихи-архитектура ансамбленә инә.

# Өсөнсө йәмиғ мәсете (Өфө)
## Имам-хатиптары

* М. Мөхәммәтйәнов,
* М. Хәсәнов (1903 йылдан),
* М. Камалетдинов (1924 йылдан).
# Грязнушка (Грязнуха ҡушылдығы)

Грязнушка — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Грязнуха йылғаһының уң жағалауынан12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Грязнушка (Грязнуха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чамлык йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06020000812108100003983
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108100398
* Бассейн коды — 06.02.00.008
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Шагом-Юган

Шагом-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 845 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Шагом-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300019962
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301996
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Алёна Мун

Алёна Мун, тулы исеме Алёна Мунтяну (рум. Aliona Munteanu, 25 май 1989 йыл, Молдавия, Кишинёв) — молдаван йырсыһы, 2013 йылда «Евровидение» йыр конкурсында «O mie» йыры менән Молдавия исеменән сығыш яһаусы.

# Алёна Мун
## Карьераһы

2010 йылда Алёна Мун «Йондоҙҙар Фабрикаһы 2» милли музыкаль шоуында ҡатнаша һәм 3-сө урын ала. «Йондоҙҙар Фабрикаһы 2» -ла ҡатнашҡандан һуң «Thumbs Up» төркөмөн булдырҙы. 2012 йылда ул Баку ҡалаһында «Евровидение — 2012» Паша Парфенийҙың бек-вокалисткаһы булараҡ сығыш яһағайны. Паша Парфений был конкурста «Lautar» йыры менән 11 урын алды.

# Алёна Мун
## Карьераһы
### Евровидение — 2013

2013 йылдың 14 майында Мальмёла «Евровидение»ның беренсе ярым финалында Украина, Ирландия, Рәсәй, Белоруссия, Литва, Эстония, Нидерланд, Бельгия һәм Дания илдәре вәкилдәре менән бер рәттән конкурстың финалына сыға.
Конкурстың финалында 2013 йылдың 18 майында Алёна Мун 3 һаны аҫтында Литва ҡатнашыусыһынан һуң сығыш яһаны. Һөҙөмтәлә, Алёна 11 урын биләне (шул уҡ урынды 2012 йылда Молдова вәкиле Алёнаның продюсеры, композитор һәм пианист Паша Парфений ҙә биләгән ине).

# Алёна Мун
## Клиптары

* Aliona Moon — Chloe mie — Eurovision 2013 Moldova (official video)
* Aliona Moon — Loc pentru dragoste (official video)

# Алёна Мун
## Ҡыҙыҡлы факттар

Жюри «Евровидение — 2013» конкурсында Молдова вәкиленең исемен әйтеп өлгөрмәй, йырсыны плагиатта ғәйепләнеләр. Баҡтиһәң, Алёнаның кейеме американ йырсыһы Кэрри Андервудтың «Грэмми» церемонияһы ваҡытында төрлө төҫкә инеп емелдәгән күлдәген бик ныҡ хәтерләткән икән.
# Сыбаркүл

Сыбаркүл — топоним.

# Сыбаркүл
## Мәҡәләләр

* Сыбаркүл (ҡала) — Силәбе өлкәһендәге ҡала.
* Сыбаркүл (Салауат районы) — Башҡортостандың Салауат районындағы ауыл.
* Сыбаркүл (күл, Башҡортостан) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы күл.
* Сыбаркүл (күл, Силәбе өлкәһе) — Силәбе өлкәһенең Сыбаркүл районындағы күл.
# Ход-Дон

Ход-Дон — Рәсәйҙәге йылға. Төньяҡ Осетия — Алания биләмәләрендә аға. Йылға Садон йылғаһының һул ярына тамағынан 2,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 5,4 км.

# Ход-Дон
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ардон йылғаһы . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07020000112108200003221
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200322
* Бассейн коды — 07.02.00.001
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Смирнов Виталий Борисович

Cмирнов Виталий Борисович (13 апрель 1937 йыл, Сталинград, РСФСР — 25 ғинуар 2019 йыл, Мәскәү, Рәсәй Федерацияһы) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, филология фәндәре докторы, профессор, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре, рус журналистикаһы һәм әҙәбиәте тикшеренеүсеһе, тәнҡитсе һәм яҙыусы.

# Смирнов Виталий Борисович
## Биографияһы

Виталий Борисович Смирнов 1937 йылдың 13 апрелендә Сталинград ҡалаһында тыуа, РСФСР.
1959 йылда илология факультетын тамамлай, Н. Г. Чернышевский исемендәге Һарытау дәүләт университетының филология факультетын тамамлай. Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң Һарытау гәзиттәрендә журналист булып эшләй.
1965 йылда филология фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеү өсөн диссертаця яҡлай. Диссертацияһының темаһы: "Глеб Успенский в «Отечественных записках». Шулай уҡ «Глеб Успенский и Салтыков-Щедрин (Глеб Успенский в „Отечественных записках“)». монографияһын яҙа.
1967 йылда яңы ғына төҙөлгән Башҡорт дәүләт педагогия институтының рус һәм сит ил әҙәбиәте кафедраһы мөдире итеп тәғәйенләнә.
1980 йылда Ленинградта СССР Фәндәр академияһының Рус әҙәбиәте институтында «Литературная история „Отечественных записок“ (1868—1884): „Отечественные записки“ в общественно-литературном процессе 70 — 80-х годов» темаһына докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. Шул уҡ йылда Волгоградҡа күсенә, бында Волгоград дәүләт университетында уҡытыусы эшмәкәрлеген башлай. Рус һәм сит ил әҙәбиәте, журналистика һәм әҙәбиәте кафедраһы мөдире вазифаһын башҡара, һуңынан — журналистика кафедраһы мөдире.
Рәсәй Журналистар союзы һәм Яҙыусылар союзы ағзаһы була. 1994 йылдарҙа «Отчий край» илююстрациялы әҙәби-нәфис журналының баш мөхәррире була.
400-гә яҡын ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 13 китап һәм монография авторы. 1860—1880 йылдарғаҙы ижтимағи-әҙәби процестың хәрәкәт иттереүсе рус «йыуан» журнал феномены тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә .
Санкт-Петербург Гуманитар фәндәр академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була, Бөтә Рәсәй «Сталинград» әҙәби премия лауреаты.

# Смирнов Виталий Борисович
## Библиографияһы

* "Н. А. Некрасов и журнальная поэзия «Отечественных записок», Уфа, 1972
* «Литературная история „Отечественных записок“. 1868—1884», Пермь, 1974
* «Отечественные записки» и русская литература 70-х — 80-х годов", Волгоград, 1997
* «Ф. М. Достоевский и русская демократическая журналистика 70-х — 80-х годов», Волгоград, 1996
* «Скабичевский — литературный критик», Волгоград, 1999)
* «Больше века назад. Избранные статьи о русской литературе XIX века», Волгоград, 1997
* «Время рассудит», Волгоград, 2001; роман-воспоминание «Житие святого Глеба», и др.