yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Дёссель

Дёссель (нем. Dößel) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 360 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,24 км². Диңгеҙ кимәленән 149 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6198 һәм автомобиль коды — SK.
# Пахнутиха

Пахнутиха — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Какша йылғаһының һул ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Пахнутиха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400112110000042377
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004237
* Бассейн коды — 08.01.04.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Театр майҙаны (Дондағы Ростов)

Театр майҙаны — Дондағы Ростов ҡалаһының төп майҙаны. Дондағы Ростовтың Пролетар районында урынлашҡан. Майҙанда Төньяҡ Кавказ тимер юлы Баш идараһы, М. Горький исемендәге Ростов академия драма театры, Стелла-банк кеүек билдәле компанияларҙың офистары урынлашҡан. Төньяҡ-Кавказ тимер юлы идараһы бинаһы (элекке Владикавказ тимер юлы Идаралығы) XX быуат башы йәмәғәт архитектураһы ҡомартҡыһы булып тора. Ул рационалистик йүнәлеш традицияһындағы модерн стилендә төҙөлгән.
Шулай уҡ майҙанда Бөйөк Ватан һуғышында еңеүҙең 40-йыллығына ҡуйылған «Ҡаланы немец-фашист баҫып алыусыларынан азат итеүсе һуғышсыларға» мемориалы урынлашҡан. Һәйкәл 72 метр бейеклектәге, плащ-палатка кейгән грек алиһәһе Никаның стилләштерелгән алтын ялатылған һүрәте төшөрөлгән стела.
Театр менән йәнәшәлә фонтандар ансамбле урынлашҡан, скульптура композицияһының авторы — Вучетич Евгений Викторович. Фонтан квадрат формаһындағы бассейндан ғибәрәт, уртаһындағы постаментта дүрт атланттан торған скульптура төркөмө өҫкә һыу аттырған алдырҙы тотоп торалар. Төркөмдө ауыҙҙарынан горизонталь һыу аттырған тәлмәрйен һәм ташбаҡа фигуралары ултырған тумбалар уратып алған. Ҡалала, йәш скульптор был ер-һыу хайуандарының йөҙөнә ҡайһы бер ҡала башлыҡтарының йөҙ һыҙатын биргән, тигән легенда йәшәй. Скульптура һындары бетондан эшләнгән.
# Тентоккый-Няркыль-Чор

Тентоккый-Няркыль-Чор — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Няркыль-Чор йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

# Тентоккый-Няркыль-Чор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300065048
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306504
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Видзя

Видзя — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы/ Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сардя йылғаһының һул ярына тамағынан 3,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Видзя
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100003710
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100371
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ҙур ала тумыртҡа

Ҙур ала тумыртҡа (лат. Dendrocopos major) — тумыртҡалар ғаиләһендәге ҡош. Ҙур сыбар тумыртҡа, туҡран, туҡыртма. Сыйырсыҡтан ҙурыраҡ. Ҡара ҡанаттарында аҡ һыҙыҡтар бар, һырты ҡара. Кәүҙәһенең аҫ яғы аҡ. Түбәһе һәм ҡойроҡ аҫты сағыу ҡыҙыл. Суҡышынан аҫҡараҡ төшкән ҡара һыҙыҡ, ике; яҡтан килеп, елкәһендә тоташа. Ваҡ ала тумыртҡанан байтаҡ ҙур.
Тауышы яңғырауыҡлы әсе: «кик-кик-кик».
Урманда йәшәй. Ағастағы бөжәктәр, уларҙың ҡурсаҡтары менән туҡлана Ултыраҡ ҡош. Киң таралған. Ағас ҡыуыштарында оялай. 5—6 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, ҙур файҙа килтерә.
Урманда оя ҡороусы ваҡ ҡоштарға буш ағас ҡыуышы ҡалдырып, урман экологияһында мөһим роль уйнай. Көҙ һәм ҡыш ҡош үҫемлектәр менән туҡлана. Ылыҫлы тоҡомдары булған урмандарҙа уларҙың төп аҙығы — ҡарағай, шыршы һәм ҡарағас орлоҡтары. Тубырсыҡты суҡыу өсөн махсус бүленгән урын — ағас айырсаһы, ҡабыҡтағы ярыҡ файҙаланыла. Көньяҡ киң япраҡлы урмандарҙа тумыртҡа сәтләүек һәм һөйәкле емештәрҙе аҙыҡ итеп ҡулланалар.
Үрсеү миҙгеле март аҙағынан июнгә тиклем. Оя ҡороу алдынан ҡоштар шау-шыу күтәрә. Ике ҡош бер-бер артлы ике аҙна тирәһе баҫа. Ҡош балаларының башта тауышы ишетелмәй, әммә оянан осоп китеү алдынаш ҡысҡырыша башлайҙар. Июнь айында 3 аҙна самаһы булғас, оянан осоп сығалар.

# Ҙур ала тумыртҡа
### Тауышы

Ярайһы уҡ шарылдаҡ ҡош. Уның тауышы йылдың теләһә ҡайһы ваҡытында һәм төрлө осраҡтарҙа ишетелә: парлашыу алдынан, территориаль бәхәс, ҡурҡыу, оя күрһәтеү. Ҡыш тумыртҡаның әүҙемлеге йыш ҡына тубырсыҡтарҙы ваҡлағанда арта. Ата һәм инә заттарҙың тауышыы бер-береһенән айырылмай, шулай ҙа ата заттар, ғөмүмән, йышыраҡ һәм көсөргәнешле ҡысҡыра. Ҡайһы ваҡыт тулҡынланған ҡош был тауышты бер нисә тапҡыр тиҙ-тиҙ генә яңғырата Йыш ҡына ҡайһы бер модификациялы киҫкен һәм айырым «ҡыйҡ» й!ки "кр-кр-кр… тигән тауыштарҙы ишетергә мөмкин. Һауа Яҡшы торошо яҡшы булғанда уларҙың тауышын 1,5 км алыҫлыҡта ишетергә була.

# Ҙур ала тумыртҡа
## Таралыуы
### Ареал

Палеарктиканың күпселек өлөшөндә киң таралған. Африкала Алжирҙың, Тунистың көньяғында Оло Атласҡа тиклем, Мароккола, Канар утрауҙарында Тенерифе һәм Гран-Канария утрауҙарында йәшәй. Ирландияның бейек райондарынан, Скандинавияның төньяғынан һәм Рәсәй Арктикаһынан, шулай уҡ Украинаның дала зонаһынан һәм Рәсәйҙең көньяғынан башҡа, Европала бөтә ерҙә лә тиерлек таралған. Балҡан ярымутрауының көньяҡ өлөшөндә һәм Бәләкәй Азияла спорадик рәүештә таулы урындарҙа осрай. Урта диңгеҙ утрауҙары Сицилияла, Корсикта һәм Сардинияла бар. Кавказда, Кавказ аръяғында һәм Төньяҡ Иранда Каспий диңгеҙенә яҡын урынлашҡан биләмәләрҙә айырым участка бар.
# Люк-Пай

Люк-Пай — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Нижневартовск районындағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ? кеше йәшәй.
Почта индексы — 628650, ОКАТО коды — 71119000000.

# Люк-Пай
## Халыҡ һаны

| Йыл | Даими халыҡ һаны |
| 2002 | |
| 2008 | |
| 2010 | ? |

# Люк-Пай
## Климат

Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
# Тихманица

Тихманица — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лепша йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Тихманица
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000002554
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000255
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Фондеранцев Герасим Ефимович

Фондеранцев Герасим Ефимович (1899 йыл — 1982 йыл, июнь) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры. Майор Гәрәй Нафиҡовтан һуң 294-се полк командиры. Подполковник. Ленин, Ҡыҙыл Байраҡ (1943), Александр Невский (1943), III дәрәжә Суворов, Монголия Халыҡ Армияһына 50 йыл (1971) һ.б. ордендар кавалеры.

# Фондеранцев Герасим Ефимович
## Биографияһы

Герасим Фондеранцев 1899 йылда Украинаның хәҙерге Кировоград өлкәһе Александрийский районы Яңы Прага ауылында тыуған. 1918 йылда Украиналағы Николаев ҡалаһы РВК-һы тарафынан армияға алынған. 1918 йылдан 1920 йылға тиклем Ҡыҙыл Армия сафында граждандар һуғышында ҡатнашҡан.
1929-сеы йылда Байкал аръяғында 45-се кавалерия дивизияһының эскадрон командиры була, Ҡытайҙағы КВЖД тимер юлы өсөн һуғышта ҡатнаша.
1941 йылдың 7 сентябренән Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1941 йылдың 20 сентябренән Вязьма янында оборонала торорға тейешле 45-се кавалерия дивизияһының 52-се кавалерия полкы командиры була (дивизияның иҫән ҡалған яугирҙары Вязьма янындағы ҡамауҙан сыға).
1942 йылда 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында һуғыша.
1942 йылдың ноябрендә Сталинград өсөн барған ҡаты алыштар ваҡытында дивизия күп юғалтыуҙар кисерә, 275-се кавалерия полкы командиры Таһир Тайып улы Күсимов һәм 313-се кавалерия полкы командиры Ғариф Дәүләт улы Маҡаев ҡаты яралана, дивизия командры М.М.Шайморатов бойороғо менән 294-се һәм 275-се полк бергә ҡушыла. Декабрҙә берләштерелгән отряд командиры итеп Герасим Евграфович Фондеранцев тәғәйенләнә.
Полктың лейтенант А.Атаев етәкселегендәге беренсе эскадроны яугирҙары 1943 йылдың 21-22 ғинуарында Белая Калитва ҡалаһы (Ростов өлкәһе) янындағы бик мөһим бер ҡалҡыулыҡты дошманға бирмәй алыша (30 батыр ҡалҡыулығы).
1943-се йылдың февралендә Донецк һәм Ворошиловград (Луганск) өлкәләренә дошман тылына рейд ваҡытында Фондеранцев 294-се кавалерия полкын етәкләй.
1944 йылдың 14 ғинуарында йәрәхәтләнә.
Бөйөк Ватан һуғышынан һуң отставкаға тиклем Белоруссияның бер өлкәһендә хәрби коамиссар булыа эшләй.
Подполковник.
1982 йыл июнендә вафат булған.

# Фондеранцев Герасим Ефимович
## Наградалары

* Ленин ордены (1944)
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1918,1943)
* Александр Невский ордены (1943)
* III дәрәжә Суворов ордены (1943)
* Ҡыҙыл Армияға 20 йыл миҙалы (1918)
* Монголия Халыҡ Армияһына 50 йыл (1971)
# Дворник Александр Александрович

Дворник Александр Александрович (22 сентябрь 1950 йыл — 4 сентябрь 2020 йыл) — рәссам, педагог, йәмәғәтсе. 1991 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы рәссамы. 1974—1999 йылдарҙа Өфөләге 3-сө балалар художество мәктәбе директоры. 1998—2000 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Рәссамдар союзы идараһы рәйесе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990).

# Дворник Александр Александрович
## Биографияһы

Александр Александрович Дворник 1950 йылдың 22 сентябрендә Өфөлә тыуған.
1979 йылда Түбәнге Тагил дәүләт педагогия институтының (Түбәнге Тагил дәүләт социаль-педагогия академияһы) художество-графика факультетын тамамлай. Һүрәтте реализм стилендә төшөрә.
1974—1999 йылдарҙа Өфөлә 3-сө балалар художество мәктәбе директоры булып эшләй. 1998—2000 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Рәссамдар союзы идараһы рәйесе була.
Рәссамдың картиналары Башҡорт дәүләт художество музейы, С. Т. Аксаковтың йорт-музейы, Ә. З. Вәлиди исемендәге Милли китапхана, «Абрамцево» музей-ҡурсаулығы, Рәсәй һәм сит илдәрҙә шәхси тупланмалар коллекцияларында һаҡлана.
Александр Александрович Дворник 2020 йылдың 4 сентябрендә Өфөлә вафат булды.

# Дворник Александр Александрович
## Ижады

С. Т. Аксаковтың әҫәрҙәре мотивтары буйынса картиналары: «Детство в Багрове» (1981), «Аксаково. Пруд» (1984), «Дожди смывают жёлтый лист» (1988).
Картиналар полотнолары «Крепостной Зилаир» (1995), «Сакмар» (1997), «У подножья Шайтан-Тау» (2000).
Пейзаждар серияһы «Иртә» (1994), «Көҙгө таңдар» (1998).
«Салауат ере» эштәр циклы («Первоцвет», «Үләндәр моңо», «Йүрүҙән»; 2002).

# Дворник Александр Александрович
## Күргәҙмәләр

Александр Александрович Дворник 1974 йылдан алып күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. Шәхси күргәҙмәләрее Өфөлә (1987, 1991), Камо ҡалаһында (Әрмәнстан, 1990), «Абрамцево» музей-ҡурсаулығында (1998), Белорет ҡалаһында (2002) үтә.
# Люлих (Клязма ҡушылдығы)

Люлих — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Клязьма йылғаһының һул ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Люлих (Клязма ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Ковров ҡалаһынан тамағына тиклем, Уводь йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010301112110000033914
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003391
* Бассейн коды — 09.01.03.011
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ғарифуллин Артур Сирен улы

Ғарифуллин Артур Сирен улы (Әхмәт хәҙрәт; 24 март 1986 йыл) — Рәсәй мосолман дин әһеле. Рәсәй мосолмандары Үҙәк Диниә назараты составындағы Алыҫ Көнсығыш мосолмандары Диниә назараты рәйесе, Алыҫ Көнсығышта Рәсәй Баш мөфтөйөнөң тулы хоҡуҡлы вәкиле.

# Ғарифуллин Артур Сирен улы
## Биографияһы

Ғарифуллин Артур Сирен улы 1986 йылдың 24 мартында Германия Демократик Республикаһы Магдебург ҡалаһында тыуған. Атаһы Совет армияһында хәрби хеҙмәт иткән. Ата-әсәләре сығышы менән Ҡыҙылъяр ауылынан (хәҙерге Татарстандың Баулы районы).
1989 йылда уның ғаиләһе Башҡорт АССР-ының Октябрьский ҡалаһына күсә, бында ул 10-сы һанлы урта мәктәптә башланғыс белем ала. Үҫмер сағында грек-рим көрәше менән мауыға һәм 2001 йылда спорт мастерына кандидат званиеһын ала.
Октябрьский ҡалаһында Ислам институты ҡарамағында дини белем ала башлай, артабан 2003 йылда Төркиәгә Истанбулға уҡырға йүнәлтелә.
2007 йылда уҡыуҙы тамамлап Рәсәйгә ҡайта һәм аттестация үтеп, Өфөлә Рәсәй ислам университетының 3-сө курсына уҡырға инә,һәм уны 2011 йылда уңышлы тамамлай. Шулай уҡ 2007 йылда Мәскәү юриспруденция институтына уҡырға инә һәм уны 2013 йылда тамамлай.
2007 йыл аҙағында Мәскәү ҡалаһында ВДНХ-ла Рәсәй мосолмандары Үҙәк Диниә назараты резиденцияһында имам булараҡ дини эшмәкәрлеген башлай.
2009 йыл башында Рәсәй Баш мөфтөйө приказы буйынса Өфөлә Ләлә-Тюльпан йәмиғ мәсетенең имам-хатибы итеп тәғәйенләнә. Бер йыл үткәс, бер үк ваҡытта Рәсәй ислам университетында уҡыта башлай. 2011 йылда Рәсәй ислам университетының теология-педагогика факультеты деканы итеп тәғәйенләнә һәм был вазифаны 2014 йылдың майына ҡәҙәр үтәй.
2013 йыл аҙағында Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының магистратураһына уҡырға инә һәм 2016 йылда уны персоналдың профессиональ үҫеше менән идара итеү технологы һөнәре буйынса тамамлай.
2014 йылдың майында Рәсәй Баш мөфтөйө приказы менән Алыҫ Көнсығышта Баш мөфтөйҙөң тулы хоҡуҡлы вәкиле итеп тәғәйенләнгән.
2015 йылдың майынан — Рәсәй мосолмандары Үҙәк Диниә назараты составындағы Алыҫ Көнсығыш мосолмандары Диниә назараты рәйесе.
Хабаровск крайы Йәмәғәт палатаһы ағзаһы.

# Ғарифуллин Артур Сирен улы
## Ғаиләһе

Өйләнгән, өс ул тәрбиәләй.
# Алъяпҡыс

Алъяпҡыс (йәки алъябыу) — аш-һыу араһында йөрөгәндә, ҡара эштә өҫ кейеме бысранмаһын өсөн уйлап сығарылған. Ҡайһы бер сығанаҡтар 1208 йылда уйлап сығарылған тип һанай.)

# Алъяпҡыс
## Тарихы

Алъяпҡыс Боронғо Мысыр һүрәттәрендә үк күренә, дәүләт хеҙмәтендә эшләүселәрҙең алдына бөрмәләп бәйләп ҡуйылған тире йә ҡамыш һабаҡтарынан яһалған япма тағылған. Боронғо Рәсәйҙә, башҡорт халҡында алъяпҡыс ҡатын-ҡыҙҙың эш кейеме генә түгел, ҡупшы кейемдәр һанына ла ингән. Урыҫ ҡыҙҙары төрлөсә нағышлап биҙәгән аҡ алъяпҡыстар таҡҡан, башҡорт ҡыҙҙары иһә ғәҙәттә ҡара йә кер күтәрмәле туҡымаға биҙәктәр сигеп теккән. Алъяпҡыс урыҫ халҡында уңдырышлылыҡ билдәһе һаналған, төрлө йолаларҙа ҡулланылған, һәм барса ҡатын-ҡыҙ таға торған булған. Бәләкәс балаларҙы алъяпҡысҡа төрөп йөрөтөү яҡшыға юралған һәм бәхетле оҙон ғүмер теләү билдәһе һаналған.
Ул халыҡта шулай уҡ туй көнөндә никахланышыусылар йәшәр йорт тупһаһына алъяпҡыс һалғандар, уға баҫып үтеү шулай уҡ уңыш килтерә тип һаналған. Бойҙай сәсер алдынан алъяпҡысҡа иген һалып, мөйөштөрен төйнәп бәйләгәндәр, был мул уңышҡа юралған. Әлеге көндә был йола һаҡланмаған.

# Алъяпҡыс
## Башҡорт халҡында алъяпҡыс

Башҡорт халҡында алъяпҡыс көнкүреш эштәрендә генә түгел, ҡайһы бер төбәктәрҙә ҡупшы кейем элементы булараҡ та ҡулланылған. Төньяҡ-көнсығыш һәм көнсығыш Урал аръяғы башҡорттарында, ҡатай ырыуы ҡатын-ҡыҙының байрам кейемдәренә сигеүле алъяпҡыс өҫтәлгән. Ҡатай алъяпҡыстары ҡайып сигелә (тамбур), ерлегенә ҡара туҡыма алына.
* Башҡорт милли кейеме байрамында (2016 йыл) Балаҡатай районы күргәҙмәһе

# Алъяпҡыс
## Төрҙәре

* Аш-һыу араһына кейә торған алъяпҡыс
* Йорт хужабикәһе алъяпҡысы
* Ашнаҡсы алъяпҡысы
* Сәстараш алъяпҡысы
* Тимерсе алъяпҡысы
* 14 век
* 1620-1700 годы
* 1822 год
* 1848 год
* 1909 год
* 1952 год
* 1953 год
* 1989 год

# Алъяпҡыс
## Мәктәп формаһы

Алъяпҡыс — Рәсәй империяһында һәм совет мәктәп формаһы өлөшө, ҡыҙҙар көндәлеккә ҡара алъяпҡыс, байрамға аҡ алъяпҡыс таҡҡан. Мәктәп алъяпҡысы ғәҙәттә билдән түбән итәкте алдын ҡаплаған туҡыма киҫәгенән, билдән өҫтә ҡулбаш аша үткәрелгән бау беркетеп тегелә. Ул бауға ҡупшы "ҡанаттар" ҙа ҡушып тегәләр.

# Алъяпҡыс
## Масон алъяпҡысы (запон)

Масон алъяпҡысы — запон бер ниндәй биҙәкһеҙ, тик ябай итеп тегелә. Һуңғараҡ аҡ һарыҡ тиреһе менән алмашынған, әле лә шулай ҡала. Масонлыҡҡа алынған һәр кем аҡ алъяпҡыс ала һәм ложала мотлаҡ тағырға тейеш.
* Боронғо һәм ғәмәлдәге шотланд уставы
* Йорк уставы
* Төҙәтелгән шотланд уставы
* Шрёдер ритуалы
* Швед уставы
# 2-се Нянь-Яха

2-Нянь-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО/ Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Яромичу-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# 2-се Нянь-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300077231
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307723
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Покаль-Кы

Покаль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Худосей йылғаһының уң ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 113 км.

# Покаль-Кы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300069299
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306929
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ғәзизов Йәҙгәр Хәйҙәр улы

Ғәзизов Йәҙгәр Хәйҙәр улы (рус. Газизов Ядкар Хайдарович; 2 март 1947 йыл ) — ауыл хужалығы, совет органдары һәм муниципаль хеҙмәт ветераны. 1981 йылдан Миәкә район Советы башҡарма комитеты рәйесе, район Советы рәйесе урынбаҫары, 1992 йылдан район хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.

# Ғәзизов Йәҙгәр Хәйҙәр улы
## Биографияһы

Йәҙгәр Хәйҙәр улы Ғәзизов 1947 йылдың 2 мартында Ырымбур өлкәһе Александровка районы Яңы Солтанғол ауылында тыуған.
Юғары белемле — 1970 йылда Куйбышев ауыл хужалығы институтын тамамлаған.
Хеҙмәт юлын Башҡорт АССР-ы Миәкә районы «Сельхозтехника» берекмәһендә яңы техника буйынса инженер вазифаһында башлай. Артабан автогараж мөдире, управляющий урынбаҫары, баш инженер, управляющий булып эшләй.
1981—1991 йылдарҙа халыҡ депутаттарының Миәкә район Советы башҡарма комитеты рәйесе.
1992 йылдан Миәкә районы хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары. Миәкә районы 243-сө Елдәр һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана.
Өйләнгән, ғаиләһендә ҡыҙ һәм ул үҫтергәндәр.

# Ғәзизов Йәҙгәр Хәйҙәр улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре
* «Почёт Билдәһе» ордены
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы
# Полдневица (Якшанга ҡушылдығы)

Полдневица — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Якшанга йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Полдневица (Якшанга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400112110000041455
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004145
* Бассейн коды — 08.01.04.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Арса һымаҡтар

Арса һымаҡтар (лат. Ericaceae) — арса сәскәлеләр рәтенән ике өлөшлөләр ғаиләһе үҫемлеге. Ырыуының дөйөм һаны — 150-нән ашыу, төрҙәре — дүрт меңдән ашыу. Был ғаилә дала һәм сүлдәрҙән башҡа бар ер шарының бар урындарында (тропиктарҙа — ғәҙәттә тауҙарҙа) үҫә.

# Арса һымаҡтар
## Хужалыҡта әһәмиәте һәм ҡулланыу

Арса һымаҡтарҙың ҡайһы бер төрҙәре генә хужалыҡта әһәмиәткә эйә, былар Вакциниум ырыуының ашарға яраҡлы емештәре: ҡара көртмәле, күк көртмәле, ябай һәм эре емешле мүк еләге, мүк көртмәлеһе һәм ҡыҙыл көртмәле. Был үҫемлектәрҙең еләктәре шул килеш тә, эшкәртелеп тә ашарға яраҡлы; уларҙан ҡайнатма, джем, сироп, шарап етештерәләр. Ҡайһы бер төрҙәрен сәнәғәт масштабында махсус плантацияларҙа үҫтереү ҡулланыла. Арса шотландтарҙың эль тип аталған милли көслө һыраһын ҡайнатыуҙа файҙаланыла.
Арса һымаҡтарҙың ҡайһы бер төрҙәре дауалау үҙенсәлектәренә эйә.
Ҡайһы берҙәренең һабаҡтары һәм япраҡтары (ҡара, күк көртмәлеләр, тоалҡан емеш, һаҙанаҡ, шулай уҡ рододендрон)тире дуплау һәм буяу өсөн ҡулланыла.
Ағыулы арсалар (рододендрон, һаҙанаҡ) инсектицид булараҡ билдәле.

# Арса һымаҡтар
## Ырыуҙары

Роды семейства Вересковые См. также этот список в более полном виде, с указанием подсемейств и триб: Роды семейства Вересковые.
# Солёная (Псекупс ҡушылдығы)

Солёная — Рәсәйҙәге йылға. Краснодар крайы,Адыгей Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Псекупс йылғаһының уң ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Солёная (Псекупс ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубань йылғаһы Усть-Лабинск ҡалаһынан Пролетарь һыуһаҡлағысына тиклем, Белая (Кубань ҡушылдығы) һәм Пшиш йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06020001312108100005453
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108100545
* Бассейн коды — 06.02.00.013
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Йәзбә (йондоҙлоҡ)

Йәзбә (йондоҙлоҡ) (лат. Circinus) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — α Cir, яҡтылығы 3,2 була. Майҙаны буйынса урыны — 85.