yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Күҙ (мәғәнәләр)

Күҙ (мәғәнәләр)
Күҙ һүҙенең ошондай мәғәнәләре бар:
* Күҙ - (лат. oculus) — кешенең һәм хайуандарҙың сенсор (күреү системаһы) ағзаһы.
* Күҙ - ҡарау, күҙәтеү өсөн эшләнгән тишек
* Күҙ -муйынсаҡтың, мәрйендең, энәнең еп үткәрә торған тишеге
* Күҙ - бәйләм бәйләгәндәге энә менән тартп сығарылған элмәк
* Күҙ - бәрәңге нең шытым урыны
* Күҙ - ҡар бөртөгө, ямғыр тамсыһы
* Күҙ - тәҙрәнең быяла өлгөһө

# Күҙ (мәғәнәләр)
## Күсмә мәғәнәлә

* Күҙ алдынан китмәү - онотолмау
* Күҙ асҡыһыҙ - бик көслө буран, дауыл, төтөн
* Күҙ асып йомғансы - бик шәп тиҙлек менән
* Күҙ бағыу - өмөт тотоу
* Күҙ буяу - тыштан яҡшы күрһәтеү
* Күҙ бәйләнеү - ҡараңғы төшөү
* Күҙ бәйләү, быуыу - арбау, гипноз
* Күҙ ағын әйләндереп - яман асыуланып ҡарау
* Күҙҙе ала алмау - һоҡланыу
* Күҙҙе астырмау - оялтып, тынғы бирмәү
* Күҙҙе ҡан баҫыу - донъяһын онотоп нимәгел ашҡыныу
* Күҙҙең яуын алыу - матурлыҡ менән сиктән тыш һоҡландырыу
* Күҙҙән тайыу - юҡҡа сығыу, юғалыу
* Күҙен дә йоммай - оялмай, тартынмай
* Күҙ йомоу - етешһеҙлекте күрмәмеш булыу
* Күҙ ҡорто - ымһындырғыс берәй нәмә
* Күҙ маңлайға менеү - аптырау
* Күҙ нурым - иркәләү һүҙе
* Күҙ өйрәнеү - оҙаҡ ваҡыттан нимәгәлер иғтибар итмәй башлау, күнегеү
* Күҙ тоҙҙай булыу - аптырау
* Күҙ төшөү - нимәнелер күреп ҡалыу; кемделер оҡшатыу, яратыу
* Күҙһабыны - еҫле һабын
* Ас күҙ - ҡомһоҙ
* Осло күҙ - тейешһеҙҙе күреп барған, осҡор
* Ут күҙе - яҡтылыҡ, ут
# Бобыльская

Бобыльская — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чачамга йылғаһының һул ярына тамағынан 105 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Бобыльская
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010600112115200026590
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202659
* Бассейн коды — 13.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Акхо мәсете

Акхо мәсете — Аджария Автономиялы Республикаһының Кеда муниципалитетында ысын мәғәнәһендә милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы.
Акхо ауылында боронғо ваҡытта христиан часовняһы, ағас сиркәү булған. XV быуатта ғосмандар баҫып алғандан һуң ҡорам һүтеп алына, ә сиркәү мәсет менән алмаштырыла. Риүәйәт буйынса мәсет төҙөгәндә сиркәү таштары ҡулланыла. Мәсет архитектураһы бында сиркәү булғанлығын раҫлай.
Акхо мәсетен 1817-1818 йылдарҙа һөнәрсе Хөсәйен төҙөй. Ул ике ҡатлы була, беренсе ҡатында подвал, ә икенсе ҡатында ғибәҙәт залы урынлаша. Мәсет 8,8 х 9,3 м ҙурлығында була. Ҡыйығына плитка һалына. Үҙәк бинаның түшәме эстән майлы буяу менән буялған. Мәсеттең дүрт яғында ла яндауырҙар була, көньяҡ яғы декорация менән биҙәлә. Төньяҡ яғында ҙур булмаған ярым түңәрәк балкон урынлаша.
Интерьерында биҙәлгән мөнбәре, кафедраһы һәм хоры иғтибарға лайыҡ. Ағас орнаменттары биҙәлгән. Акхо мәсетенең төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә манараһының аҫҡы өлөшө һаҡланған. Мәсет бында урынлашҡан мәсеттәрҙең иң боронғоһо булып тора. Ул әле лә эшләй.
2006 йылда Грузия президенты указына ярашлы Акхо мәсете милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡылар исемлегенә индерелә
# Кесе Надота

Кесе Надота — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Лемва йылғаһының һул ярына тамағынан 127 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Кесе Надота
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000066909
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006690
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кәлтә ауыл Советы (Иглин районы)

Кәлтә ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Иглин районы муниципаль районының административ- территориаль һәм муниципаль берәмеге.

# Кәлтә ауыл Советы (Иглин районы)
## Тарихы

Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

# Кәлтә ауыл Советы (Иглин районы)
## Тарихы
### 2004 йыл

Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһыныэ административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр, Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәрен үҙгәртеү һәм уларҙы үҙгәртеп ҡороу тураһындағы» Законы, ст. 1, ч.5 түбәндәге юлдар бар:
   5. Архангел районы Краснокуртовка ауыл Советы территорияһының бер өлөшөн (7,7 га) Иглин районы Кәлтә ауыл Советы территорияһы составына тапшырып, Архангел районының, Архангел районы Краснокуртовка ауыл Советының, Иглин районының, Иглин районы Кәлтә ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы үҙгәртергә.
# Порт-Саид

Порт-Саид (ғәр. بورسعيد‎, Буп-Саид) — Мысырҙың төньяҡ — көнсығышында урынлашҡан ҡала. Суэц каналының төньяҡ осонда Урта диңгеҙ порты. Порт-Саид губернаторствоһының административ үҙәге. Халыҡ һаны — 529 684 кеше (2004). Балыҡсылыҡты үҫтереү, химия, аҙыҡ — түлек һәм тәмәке сәнәғәттәре үҫешкән. Порты аша Мысыр мамыҡ һәм дөгө оҙата. Суэц каналын хеҙмәтләндереү, үткән карабтарға яғыулыҡ ҡойоу. Диңгеҙ курорты.
1859 йылда Урта диңгеҙҙе һәм тоҙло яр буйындағы Манзал күлен айырған ҡомло моронда ҡалаға нигеҙ һалына. Тәүҙә каналдың инфраструктура өлөшө булараҡ төҙөлә. Ирекле (duty-free) порт һымаҡ тиҙ үҫешә.
XIX быуатта төҙөлгән өйҙәр ҡалала күп һаҡланғандар.
АҠШ — ла урынлашҡан, әлее ваҡытта уның символы булып торған Азатлыҡ статуяһы, алдан ул Азия Яҡтылығы (Light Of The Asia) исеме аҫтында Порт -Саидта ҡуйылырға уйланыла, әммә ул саҡтағы ил хөкүмәте ҡарары буйынса, Франциянан конструкцияны алып килеүе һәм урынына ҡуйыу бик ҡиммәтле тип һанаған.
1956 йылда, Суэц һуғышы ваҡытында, Порт-Саид бер көн дауамында инглиз — француз дингеҙ десантының һөжүменә ҡаршылыҡ күрһәтеүе арҡаһында дан ҡаҙана; быға бәйле, ҡаланы ҡайһы берҙә «Мысыр Сталинграды» тип атайҙар. 1962 йылда Порт — Саид һәм Волгоград туғандаш ҡалалар булалар.

# Порт-Саид
## Билдәле шәхестәр

* Парфений III (1919—1996), Александрия һәм бөтә Африка Патриархы
* Скаленакис Георгиос (1926—2014) — билдәле чех һәм грек кинорежиссеры.

# Порт-Саид
## Климат

Ҡала климаты :
| Күрһәткес | Ғин | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Йыл |
| Уртаса максимум, °C | 17,4 | 17,9 | 19,4 | 22,5 | 25,1 | 28,2 | 30,0 | 30,3 | 28,8 | 26,7 | 23,0 | 19,4 | 24,1 |
| Уртаса температура, °C | 14,4 | 15,1 | 16,7 | 19,6 | 22,4 | 25,3 | 27,2 | 27,3 | 26,3 | 24,1 | 20,4 | 16,5 | 19,1 |
| Уртаса минимум, °C | 11,1 | 11,7 | 13,4 | 16,3 | 18,8 | 22,1 | 23,7 | 24,2 | 23,3 | 21,3 | 17,5 | 12,8 | 18,0 |
| Яуым-төшөм нормаһы, мм | 18 | 12 | 10 | 5 | 4 | 0 | 0 | 0 | 3 | 8 | 7 | 16 | 83 |

# Порт-Саид
## Шулай уҡ ҡара

* Порт — Саид стадиондағы ҡан ҡойош.
# Большие Топки

Большие Топки — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы/ Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Речка йылғаһының һул ярына тамағынан 237 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Большие Топки
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200312115100010408
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115101040
* Бассейн коды — 13.01.02.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Сэнг-Кикя

Сэнг-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кыпа-Корыль-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Сэнг-Кикя
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300069756
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306975
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Тензометрия

Тензометрия (латин теленән лат. tensus — көсөргәнеш и metron — үлсәү) — конструкцияла булған көсөргәнеште иҫәпләү ысулы. Көсөргәнеште тензодатчик менән иҫәпләйҙәр.
Тензодатчик — резистор(ингл. resistor, лат. resisto — ҡаршылыҡ күрһәтеү). Уның ҡаршылығы көс һалған ваҡытта айырыла. Тензодатчикты тикшерелгән ҡоромалға йәки әйбергә беркәтәләр. Ҡоролма йәки әйберҙең формаһы үҙҙәргән ваҡытта тензодатчика был терклеп бара. Ялһыҙ, блок, күпер, ярты күпер схема буйынса тенхорезисторҙар ҡулланыла.
Көсөргәнеште теркәү өсөн эшләнгән махсус ҡоролнәмә тензостанция тип атала. 1980-се йылдарға тиклем ул үҙе яҙыусы комплекс һымаҡ булған. Датчик сигналдарҙы ҡағыҙҙа теркәп барған. Компьютерҙар барлыҡҡа килгәс тензостанцияның эшләү ысылы үҙгәрә. Хәҙер тензодатчик бер ваҡытта сигналдарҙы теркәү һәм тикшереп бара, хәүефле хәбәр булһа иҫкәртеү бирә, кәрәк булһа ҡағыҙға баҫтырыу мөмкинлеге бар.
Тензорезистор эше ток үткәргестәрҙең эске ҡаршылығы үҙгәрә алыу үҙенсәлегенә нигеҙләнә (тензоэффект). Тензорезисторҙын иҫ элементы бигерәк йоҡа проволканан (D=10….25 мкм) йәки фольгонан (йыуанлыҡ 10….25 мкм) эшләйҙәр.
1-се рәссамда тензорезисторҙарҙын иҫ элементтары күрһәтелғән. Иҫ элементы ҡағыҙ подложка менән крепиться итә.Ҡағыҙ подложка тикшереү объектына йәбештерелә. Шулай уҡ көс һалыу ваҡытта объект һәм тензодатчик бергә деформ итәләр. Берләштергән слой (клей, цемент) механик преобразователь функциялары эшләтә. Ул объектын деформацияны иҫ итә һәм тензодатчикка бирә. Биреү коэффициенты слойҙын йыуанлығынан, форма, ҡатылығы һәм сдвиг модуле менән бәйле.
Тензорезисторҙын сығыу сигналы -относительное изменение омического сопротивления ∆R/R.
Тензорезисторҙын изменение выходного сигнала к вызывающей его относительной деформации E=∆l/l.
Тензоиҫ коэффициенты: К=(∆R/R)/E. Ошо коэффициент неизменный для одной партии датчиков.
R — тензорезисторҙын номиналь ҡаршылығы
∆R — приращение сопротивления тензорезистора при изменении его длины на ∆l
L — тензорезисторҙын эш оҙонлоғо, базаһы.
Проволканың оҙонлоғо һәм диаметры үҙгәрғәс, омик ҡаршылығы үҙгәрә.

# Тензометрия
## Һылтанма

* Конструкция тензодатчика; 2012 йыл 4 ғинуар архивланған.
# В. С. Калинников һәйкәле (Орёл)

Василий Калинников һәйкәле — Орёл губернаһында тыуған рус композиторы Василий Калинниковтың скульптор Леонид Бугай һәм архитектор Владимир Блинов эшләгән һәйкәле.

# В. С. Калинников һәйкәле (Орёл)
## Тасуирлама

Василий Сергеевич Калинников Орел губернаһының Мценский өйәҙе Воины ауылында тыуған. Белемде Орел дини семинарияһында, артабан Мәскәү филармония йәмғиәтенең Музыкаль-драматик училищеһында алған.
1990 йылда Василий Калинниковҡа һәйкәл конкурсында скульптор Леонид Бугай һәм архитектор Василий Блинов еңеүсе була. Конкурстан һуң 20 йыл үткәс кенә финанс мөмкинлектәре барлыҡҡа килә һәм һәйкәл ҡуйылып, тирә-яҡ территорияһы төҙөкләндерелә. Һәйкәлдең бронза өлөшө ЯСЙ «ЛитАрт» (Жуковский ҡалаһы) һәм ЯСЙ «Отменное литье» (Түбәнге Тагил ҡалаһы) тарафынан эшләнә. Һәйкәл XIX быуаттың «модерн» стилендә башҡарылған, һәйкәлдәге композиторҙың һыны ижад илһамлығы килеү аҫтында ярым фигуралы итеп, балан ботағы ышығында һүрәтләнгән, аҫта — һыбыҙғыла уйнап ултырған малайҙың һыны. Дөйөм алғанда ҡаланың скверында монумент урынлаштырыу ҡала һәм өлкә бюджетына 7 миллион 500 мең һумға төшкән. Һәйкәл асыу тантанаһы 2009 йылдың 3 авгусында Калинников исемендәге скверҙа, Калинников ҡалаһының балалар музыка мәктәбе № 1 янында үткәрелә.
# Рәтамаҡ ауыл Советы (Йәрмәкәй районы)

Рәтамаҡ ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Йәрмәкәй районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Рәтамаҡ ауылы.

# Рәтамаҡ ауыл Советы (Йәрмәкәй районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Олеховка

Олеховка — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Берёзовка йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Олеховка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000025188
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002518
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Жвакин

Жвакин (рус. Жвакино) — Башҡортостандың Мәсетле районындағы ауыл. Абдулла ауыл советына ҡарай. Почта индексы — 452555, ОКАТО коды — 80242801002.

# Жвакин
## Халыҡ һаны

| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1939 | 38 | |
| 1959 | 18 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1970 | 98 | |
| 1979 | 40 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1989 | 13 | |
| 2002 | 11 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 2009 | 4 | |
| 2010 | 1 | |

# Жвакин
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Оло Ыҡтамаҡ): 30 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Абдулла): 5 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Красноуфимск): 85 км

# Жвакин
## Урамдар

Урам исеме:
* башҡ. Үҙәк (урам) — рус. Центральная ( улица )
# Журавлик

Журавлик — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Серебряная йылғаһының уң ярына тамағынан 91 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Журавлик
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, Ревда ҡалаһынан Кын ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100612111100010867
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101086
* Бассейн коды — 10.01.01.006
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Нивин Юрий Серафимович

Нивин Юрий Серафимовичн (17 апрель 1945 йыл — 11 июль 2007 йыл) - Карелия Республикаһының атҡаҙанған табибы, рәссам, Карелия Республикаһы гербы авторы.

# Нивин Юрий Серафимович
## Биографияһы

Юрий Серафимович Нивин 1945 йылдың 17 апрелендә Карел-Фин ССР баш ҡалаһы Петрозаводск ҡалаһында (хәҙерге Карелия Республикаһы) Киров тимер юлы башлығы урынбаҫары һәм уҡытыусы ғаиләһендә тыуған. Бала сағында йәш техниктар станцияһы түңәрәгендә шөғөлләнә, өлкән синыфтарҙа Петрозаводскиҙағы «Юность» радиостанцияһында репортер һәм диктор була, контрабас һәм трубала уйнай, рәсем менән мауыға.
Петрозаводск дәүләт университетының медицина факультеты студенты булараҡ, Карел АССР Рәссамдар сәнғәт союзының фондында сәнәғәт дизайны өлкәһендә эшләй башлай. Юрий Дивидтың ағастан сувенирҙар-Кировта һәм Петрозаводскийҙа «Советский Север» зона күргәҙмәләрендә, Мәскәү манежында «Советская Россия» экспозицияларында, Монреалдә «Экспо-67» бөтә Донъя күргәҙмәһендә ҡатнаштылар. Карелия этнография материалы нигеҙендә ул Петрозаводскиҙы «Карелия сувенирҙары»фабрикаһы өсөн ән күп сувенир продукцияһы булдырған. 1968 йылда СССР Рәссамдар берлегенә ҡабул ителә.
1968 йылдан, университетты тамамлағас, ҡырҡ йыл дауамында В.А. Баранов исемендәге республика дауаханаһында физиотерапия бүлеге мөдире булып эшләй.
«Карельский сувениры» фабрикаһының баш рәссамы булараҡ, этнографик материалды өйрәнеү нигеҙендә 80 миллиондан артыҡ сувенир эшләгән, улар фабрика өсөн оригинал товар билдәһе лә була.
Республика статусы үҙгәреүгә бәйле рәүештә, Карелия АССР Юғары Советы Президиумы 1991 йылдың 25 декабрендә Карелияның дәүләт флагын, гербын һәм гимнын булдырыу буйынса конкурс үткәреү тураһында Ҡарар ҡабул итә. Геральдик ярышҡа йөҙҙән артыҡ дәғүә ҡылыусы инә. Конкурстың финал өлөшөнә ике проект уҙа. Уларҙың береһе Костомукшалы Добрынин тарафынан тәҡдим ителгән, аҫылда, Ухта Республикаһы гербын 20-се йылдарҙа өр-яңынан торғоҙған проект була. Икенсе финал проектының авторы - петрозаводсклы табип һәм рәссам Юрий Нивин.
Нивин геральдиканы өйрәнгән, ике йылы республика гербы, герб флагы, алтын тегеү техникаһында штандарт, бүләкләү документтары комплекты һ.б. төҙөүгә киткән, китапханаларҙа, шул иҫәптән Ленинград өлкәһендә лә эшләгән. 1993 йылда уның эш нәтижәләре КР парламенты ултырышында раҫланған.
Карелия Республикаһының атҡаҙанған табибы һәм Карелия Республикаһы дәүләт хакимиәтенең 14 атрибуты: Карелия Республикасы гербы, герб флагы, Софрино сәнғәт оҫтаханаларында алтын тегу техникаһы менән эшләнгән диуар штандарты, хөкүмәт трибунаһы, церемониаль өҫтәл, «Карелия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» билдәһе һ.б. авторы булараҡ танылған.
2007 йылдың 11 июлендә Карелия Республикаһы Петрозаводск ҡалаһында вафат була.
# Мочаги

Мочаги — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе, Ырымбур өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Караталаят йылғаһының һул ярына тамағынан 156 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Мочаги
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, Увелька йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500212111200000379
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200037
* Бассейн коды — 14.01.05.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Бүләр

Бүләр — башҡорт ҡәбиләһе.

# Бүләр
## Ырыу составы

* ҡәҙер
* мышыға

# Бүләр
## Тарихы

Этник яҡтан Волга болғарҙарына барып тоташа. Х быуат ҡәбиләнең бер өлөшө Паннонияға күсенә. XIII—XIV быуаттарҙа бүләрҙәр Кама буйы урмандарында һәм Ялан Зәй йылғаһы (Кама йылғаһы ҡушылдығы) буйында, артабан Ыҡ (Кама йылғаһы ҡушылдығы) һәм Сөн йылғалары үҙәндәрендә төпләнә, бында байлар, гәрә, ирәкте, йылан, йәнәй ҡәбиләләре менән күрше була. Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан һуң ҡәбиләнең аҫаба ерҙәре Ҡазан даруғаһының Бүләр улусын тәшкил итә. Бында, П. И. Рычков мәғлүмәттәре буйынса, XVIII быуат уртаһында 231 йорт иҫәпләнә. XVIII—XIX быуаттарҙа аҙағында бүләрҙәр йәшәгән ерҙәр Бәләбәй өйәҙенә, Бөрө өйәҙенә һәм Минзәлә өйәҙенә, идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 5-се (10-сы, 11-се), 11-се (12-се) башҡорт кантондарына (1798—1854) ҡарай.

# Бүләр
## Ҡәбилә ерҙәре

Бүләр ҡәбиләһенең аҫаба ерҙәре хәҙерге Башҡортостандың Илеш, Йәрмәкәй, Саҡмағош, Баҡалы райондары, Татарстандың Аҡтаныш, Аҙнаҡай, Минзәлә, Мөслим райондарына тура килә.
# Окос (Тимшор ҡушылдығы)

Окос — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тимшор йылғаһының һул ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Окос (Тимшор ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100003529
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100352
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# 102-се башҡорт гимназияһы (Өфө)

102-се башҡорт гимназияһы — Өфө ҡалаһының Дим районында урынлашҡан дөйөм белем биреү мәктәбе.
# Ваҡ Нөгөш

Ваҡ Нөгөш — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы/ Силәбе өлкәһе, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ыҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 84 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Ваҡ Нөгөш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201012111100022587
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102258
* Бассейн коды — 10.01.02.010
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Дендрология

Дендрология (от бор. грек. δένδρον «ағас» + λόγος «ғилем») — ботаника фәненең ағастарҙы өйрәнеү буйынса тармағы.
Дендрология ағастарҙан тыш, ҡыуаҡлыҡтарҙы, ярым ҡыуаҡлыҡтарҙы, ағасланған лианаларҙы, шулай уҡ, түшәлеп үҫкән ағас үҫемлектәрҙе (стланик) һәм мендәр кеүек (подушкообразные) ҡабарып үҫкән үҫемлектәрҙе өйрәнә.
Дендрология буйынса белем урман хужалығы белгестәре, шулай уҡ, йәшелләндереү өлкәһендәгебелгестәр өсөн бигерәк тә мөһим.
Дендрология өлкәһендә эшләүсе ғалимдарҙы дендрологтар тип атайҙар.
Иң билдәле рәсәй ғалимдарының береһе-дендролог — Владимир Сукачев (1880—1967).
Ул фитоценоздар тураһында тәғлимәткә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
Биогеоценология фәненә нигеҙ һалыусы.

# Дендрология
## Шулай уҡ

* Дендрохронология
* Древесиноведение

# Дендрология
## Иҫкәрмә

* 1 2 Булыгин, 1991
# Нагаев Валерий Сәлим улы

Нагаев Валерий Сәлим улы (28 ғинуар 1949 йыл) — ғалим-педагог. Башҡортостандың халыҡ мәғарифы отличнигы (1984), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1992), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1997), педагогия фәндәре кандидаты (1998).

# Нагаев Валерий Сәлим улы
## Биографияһыы

Валерий Сәлим улы Нагаев 1949 йылдың 28 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Ауырғазы районы Исмәғил ауылында механизатор ғаиләһендә тыуған.
1966 йылда Ишле урта мәктәбен тамамлай һәм Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының физика-математика факультетына уҡырға инә.
1971 йылда Ауырғазы районы Ибрай урта мәктәбендәә физика уҡытыусыһы булып эш башлай.
1974 йылда Исмәғил урта мәктәбендә уҡыта.
1975 йылдың июлендә Исмәғил урта мәктәбе директоры итеп тәғәйенләнә.
1984 йылдың авгусынан Валерий Сәлим улы Нагаев Ауырғазы район халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире вазифаһында.
Мәғариф идаралығы етәкселегендә ул 30 йылдан ашыу эшләй. Валерий Сәлим улы районда мәғариф системаһын яңы сифатҡа күтәреү өсөн күп саралар күрә. Район мәғариф идаралығы башлығы Валерий Сәлим улы. Нагаев етәкселегендә мәктәптәрҙә предметтарҙы тәрән һәм профилле өйрәнеү синыфтары булдырыу буйынса маҡсатҡа йүнәлешле эш башҡарыла, альтернатив программалар буйынса уҡытыу ғәмәлгә индерелә. Идаралыҡ башлығы шулай уҡ мәктәптәрҙә эксперимент үткәреүгә һәм уны һөҙөмтәле ойоштороуға етди ҡарай.
Валерий Сәлим улы Нагаев мәктәптәргә идара итеү мәсьәләләре буйынса ғилми-тикшеренеү эштәре алып бара. 1998 йылда диссертация яҡлап, педагогия фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә лайыҡ була. 1997 йылда Рәсәй Педагогия һәм социология фәндәре академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана.

# Нагаев Валерий Сәлим улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының халыҡ мәғарифы отличнигы (1984)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1992)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1997)
* Ауырғазы районының почётлы гражданы (2018)