yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Оршедумка

Оршедумка — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кокшага йылғаһының уң ярына тамағынан 207 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Оршедумка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400712112100000619
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100061
* Бассейн коды — 08.01.04.007
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Кёзелиц

Кёзелиц (нем. Köselitz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 195 кеше йәшәй. Майҙаны — 19,07 км². Диңгеҙ кимәленән 122 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6869 һәм автомобиль коды — WB.
# Себета-Яха

Себета-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Нярма-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Себета-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112103000090547
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103009054
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Студент

Студент (талип; лат. studens — тырышып эшләүсе, уҡыусы) — юғары уҡыу йортонда, ҡайһы бер илдәрҙә урта уҡыу йортонда уҡыусы. Боронғо Рим һәм Урта быуаттарҙа өйрәнеү процессы менән мәшғүл булыусы һәр кемде «студент» тип атағандар. XII быуатта университеттар барлыҡҡа килгәс, был термин шунда белем алыусыларҙы һәм уларҙы уҡытыусыларҙы атау өсөн ҡулланыла башлай. Уҡытыусылар өсөн ғилми дәрәжәләр (магистр, профессор һ. б.) индерелгәндән һуң, студент атамаһы менән уҡыусылар ғына исемләнә.
Көндөҙгө бүлектә уҡыусы студенттар юғары уҡыу йортона даими рәүештә йөрөп, лекция тыңлай, семинар дәрестәрҙә ҡатнаша. Шуларҙың һөҙөмтәһе итеп һынау һәм имтихан тапшыралар, үҙҙәренең һөнәре буйынса курс эштәре башҡаралар, практика үтәләр. Һөнәрҙе үҙләштереү буйынса бөтә баҫҡыстарҙы үтеп бөткән студенттар диплом (сығарылыш квалификация эше) эшен башҡара. Барлыҡ илдәрҙә һәм һәр дәүерҙә үҙ асылыңды табыу, үҙ өҫтөңдә тырышып эшләү студент тормошоноң айырылғыһыҙ өлөшө булып тора. Был процесс үҙешмәкәрлектә ҡатнашыу, йәмәғәт һәм фәнни эшмәкәрлек менән булышыу һ.б. аша бойомға ашырыла.
Ситтән тороп уҡыу бүлегендәге студенттар өсөн ҡағиҙәләр икенсерәк. Улар өсөн ҡыҫҡартылған лекциялар курсы әҙерләнә. Күп осраҡта ситтән тороп уҡыусы студенттар уҡыу йортона имтихандар тапшырыу өсөн генә килә.
Бакалавр һәм магистратура (Болон процесы) баҫҡыстары буйынса уҡытыу алып барылған юғары уҡыу йорттарында студент һүҙе ике баҫҡыс студенттары өсөн дә ҡулланыла. Мәҫәлән: бакалавриат студенты, магистратура студенты. Бының менән бер рәттән бакалавриат һәм магистрант төшөнсәләре лә ҡулланыла.
2012 йылда Рәсәйҙә юғары белем алыусы студенттар 3 070 235 һанын тәшкил иткән.

# Студент
## Төшөнсәнең килеп сығыуы

Беренсе университеттар барлыҡҡа килгән мәлдә латин теле фәндең төп теле булып һанала. Студенттарҙы ул ваҡыттарҙа школяр (scholaris — уҡыусы, лат. schola — мәктәп) тип атап йөрөткәндәр. Был термин бөгөнгө көндә лә мәктәп уҡыусыларына, ҡайһы бер осраҡта үҙенең сикләнгән, ярлы белеме менән айырылып тороусы мәктәп уҡыусылара ҡарата ҡулланыла.
Яңы ваҡыттың башланғыс осоронда studiosus (лат. «ҡыҙыҡһыныусы») төшөнсәһе барлыҡҡа килә. Күпкә һуңғараҡ хәҙерге көндә лә юғары уҡыу йорттарында белем алыусыларҙы атау өсөн ҡулланылған studente һүҙе барлыҡҡа килә.
Рәсәйҙә 1918 йылға тиклем юғары уҡыу йортон тамамлаған, ләкин эш тәжрибәһе булмаған кешеләрҙе студент тип атағандар.

# Студент
## Рәсәй хоҡуғында

«Рәсәй Федерацияһында белем алыу» Федераль законының 33-сө статьяһының 3-сө пунктында студент төшөнсәһе түбәндәгесә аңлатыла: «урта һөнәри белем биреү, бакалавр, специалист, магистратура программаларын үҙләштереүсе физик шәхес».
# Споттисвуд Уильям

Уильям Споттисвуд (ингл. William H. Spottiswoode, 11 ғинуар 1825 йыл — 27 июнь 1883 йыл) — Англия математигы һәм физигы.

# Споттисвуд Уильям
## Биографияһы

1878 йылдан 1883 йылға тиклем Лондон Король йәмғиәте Президенты.
1870–1872 йылдарҙа Лондон математика йәмғиәте Президенты.
1856 йылда Көньяҡ Урал төбәгенең Екатеринбург төбәгендә, атап әйткәндә, хәҙерге Златоуст урынлашҡан төбәктә лә булған. Был сәйәхәте тураһында ул "1856 йылдың көҙөндә Рәсәйҙең көнсығышында тарантаста сәйәхәт " тигән китап яҙған
Уның был сәйәхәте Мәскәү - Владимир - Ҡазан - Пермь - Екатеринбург - Златоуст - Һатҡы - Өфө - Ырымбур - Әстерхан ҡалалары аша үтә. Был китабында сәйәхәтсе бер нисә һөйләм менән генә Златоуст тирәһендә алтын сығарылыуы, алтындың йылға тамағында йыуҙырылыуы һәм был урындарҙың Алтынтамаҡ (золотое устье) тип аталыуын яҙған

# Споттисвуд Уильям
## Әҫәрҙәре

* «Meditationes analyticae» 1847 г.
* «Tarantasse journey in Eastern Russia» (1857)
* «Relations of mathematics to other sciences» (1878) (в русском переводе Н.А. Конопацкого - "О связи математики с другими науками")
* «Polarisation of light» (1879).
* «A Tarantasse Journey through Eastern Russia in the autumn of 1856. By William Spottiswoode», M.A., F.R.S. London Longman, Brown, Green, Longmans, & Roberts. (1857)

# Споттисвуд Уильям
## Видео

* Башкирское происхождение названия города Златоуст( Алтын Тамак)
# Тинес

Тинес (рус. Те́ча) — Силәбе һәм Ҡурған өлкәләрендә аҡҡан йылға. Силәбе өлкәһендәде Ирташ күленән башлана, Ҡурған өлкәһендә Иҫәт йылғаһына ҡоя.
Өлкән ҡушылдыҡтары: Мишеләк, Өйөҙйылға, Баҫҡаҙыҡ.

# Тинес
## Йылғаның исеме

«Тинес» — йылғаның ысын башҡорт исеме. Урыҫса ул «Теча» тип атала.

# Тинес
## Фажиғә

1949—1956-сы йылдарҙа радиоактив матдәләр байыҡтырған Маяҡ ойошмаһынан йылғаға радиоактив матдәләр ағып төшә. 1957-се йылда Маяҡта шартлау булып, радиоактив матдәләр шаҡтай күп күләмдә күләмдә йылғаға эләгә. Был фажиғәгә килтерә: йылға буйындағы күп ауылдарҙа (шул иҫәптән Силәбе өлкәһенең Арғаяш һәм Ҡоншаҡ райондарының күп башҡорт ауылдарында) кешеләр яман шеш сирҙәре менән ауырый башлай.
# Уң Бехтемир

Уң Бехтемир — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бехтемир йылғаһының уң ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Уң Бехтемир
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100212115100001332
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100133
* Бассейн коды — 13.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Басманов Гавриил Иванович

Басманов Гавриил Иванович (18 август 1920 йыл — 1 март 1945 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсылар ротаһы элемтәсе-радисы, рядовой. Советтар Союзы Геройы (1943).

# Басманов Гавриил Иванович
## Биографияһы

Гаврии́л Ива́нович Басма́нов 1920 йылдың 18 авгусында Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙеПокровка ауылында тыуған. Милләте урыҫ. Тулы булмаған урта белемле. 1945 йылдан Советтар Союзы Коммунистар партияһы (ВКП(б)) ағзаһы. 1935—1938 йылдарҙа Стәрлетамаҡ районың «Согласие» колхозында эшләй.
1938 йылда Стәрлетамаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла. Сик буйы ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итә. 1940—1942 йылдарҙа Стәрлетамаҡ ҡалаһында суд эштәрен башҡарыусы булып эшләй. 1942 йылдың башында Стәрлетамаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан яңынан Ҡыҙыл армияға саҡырыла. 1942 йылдың мартынан алып Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында ҡатнаша.
Ҡыҙылармеец Г. И. Басманов 1943 йылдың 23—25 сентябрендә Гомель өлкәһе Комарин ауылының төньяғында беренселәрҙән булып Днепр йылғаһының көнбайыш ярына сыға һәм командование менән бәйләнеш урынлаштыра. Һан яғынан артыҡ булған дошман менән ҡаты һуғыштарҙа Г. И. Басманов үҙен ҡыйыу һалдат итеп күрһәтә. Разведчиктарҙың ҙур булмаған төркөмө менән немецтарҙың тылына үтеп инеп Г. И. Басманов командованиеға дошман тураһында мөһим мәғлүмәттәр еткерә. Ҡайтып килешләй разведчиктар бер төркөм вермахт һалдаттарына тап була һәм улар менән алышҡа инә. Г. И. Басманов гранаталар менән 10 немецты юҡ итә, үҙебеҙҙең позицияға йырып сығыуға өлгәшә һәм яу ҡырынан яралы һалдатты алып сыға.
1943 йылдың 16 октябрендә Гавриил Иванович Басмановҡа Советтар Союзы Геройы исеме бирелә һәм Ленин ордены менән «Алтын Йондоҙ» миҙалы (3927-се һанлы) тапшырыла..
1944 йылда ауыр яраланғандан һуң Г. И. Басманов армиянан китергә мәжбүр була һәм тыуған яғына әйләнеп ҡайта. 1945 йылдың 1 мартында үлеп ҡала.

# Басманов Гавриил Иванович
## Наградалары

* Советтар Союзы Геройының «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 3927)
* Ленин ордены
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (17.08.1943)
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (13.07.1943)

# Басманов Гавриил Иванович
## Хәтер

* Тыуған яғында, Стәрлетамаҡ районы Наумовка ауыл советы Покровка ауылы, хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Стәрлетамаҡ районы, ерләнгән.
* Стәрлетамаҡ районы Наумовка ауыл советы Покровка ауылында Басмановҡа бюст ҡуйылған.
* Покровка һәм Наумовка ауылы мәктәптәре биналарында мемориал таҡтаташтар ҡуйылған.
* Покровка ауылы урамдарының береһе Герой исемен йөрөтә.
# Шаламов йорто

Шаламов йорто — Вологдала Сергей Орлов урамындағы 15-се йорт, София соборы артында урынлашҡан ике ҡатлы айырым йорт, XVIII быуат аҙағында төҙөлгән. Баштан уҡ Вологда епархияһына ҡарай һәм София соборы хеҙмәтселәренең торлаҡ бинаһы булараҡ ҡулланыла. Был йортта 1907 йылдың 18 июнендә (5 июнь) дин әһеле ғаиләһендә Варлам Тихонович Шаламов, күренекле «Колымские рассказы» хикәйәһенең авторы тыуған, унда Мәскәүгә киткәнгә тиклем 1924 йылдың октябрендә йәшәгән
1990 йылда бинаға ингән урында мемориаль таҡта 2017 йыл 24 сентябрь архивланған. ҡуйылған. Уның авторы — Федот Сучков, Мәскәү скульпторы, Варлам Шаламовтың дуҫы.

# Шаламов йорто
## Музей

Әлеге ваҡытта йортта В.Т.Шаламовтың мемориаль музейы (1907-1982) урынлаша, ул 1991 йылда бинаның беренсе ҡатында Шаламовтар йәшәгән көньяҡ яғында асыла. Музей менән бер үк ваҡытта йортта Вологда өлкә картина галереяһы урынлаша. Музей асылғандан алып йорт Шаламовтың әҙәби мираҫы ҡиммәтле булғандарҙың йөрөү урыны була.
Музей экспозицияһы осор документтарын, авторҙың баҫмаларын, уның шәхси әйберҙәрен — сәғәт һәм ялан сумкаһын -ҙ эсенә ала, уларҙы музейға Ирина Павловна Сиротинская тапшыра. Музейҙың символы булып Колыманан алып киленгән ҡарағас тора. 2008 йылда музей фонды В.Т. Шаламовтың тере ваҡытындағы портреты тора, ул Вологда өлкә картиналар галереяһындә күрһәтелә.
Йыл һайын музейҙа әҙәби кисәләр үткәрелә, ул яҙыусының тыуған көнөндә, 18 июндә һәм 17 ғинуарҙа хәтер көнөндә үткәрелә.
# Бахвалов Николай Сергеевич

Бахвалов Николай Сергеевич (29 май 1934 йыл, Мәскәү — 29 август 2005 йыл, Мәскәү) — СССР һәм Рәсәй ғалим-математигы, иҫәпләү математикаһы белгесе. Рәсәй Фәндәр академияһы академигы.

# Бахвалов Николай Сергеевич
## Биографияһы

Николай Сергеевич Бахвалов Мәскәү университетының физика һәм математика факультеты профессоры С. В. Бахвалов ғаиләһендә тыуған.
1950 йылда Мәскәүҙәге 310-сы урта мәктәпте тамамлай.
1955 йылда Мәскәү дәүләт университетының механика һәм математика факультетын һәм 1957 йылда унда аспирантураны тамамлай.
Физика-математика фәндәре кандидаты (1958). Диссертация темаһы: «О составлении уравнений в конечных разностях при приближенном решении задачи Дирихле для уравнения Лапласа» (фәнни етәксеһе С. Л. Соболев).
Физика һәм математика фәндәре докторы (1964). Диссертацияһының темаһы «Об оптимальных на классах функций способах интегрирования с заданным числом узлов».
1966 йылда «профессор» фәнни исеме ала.
Мәскәү дәүләт университетының механика һәм математика факультеты иҫәпләү математикаһы кафедраһы профессоры (1966—1970).
Мәскәү дәүләт университетының иҫәпләү математикаһы һәм кибернетика факультеты Иҫәпләү математикаһы кафедраһы профессоры (1970 — 1981).
1981 йылдан Мәскәү дәүләт университетының механика һәм математика факультетының иҫәпләү математикаһы кафедраһы мөдире һәм СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты.
1991 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһы академигы.
Халыҡ-ара фәндәр академияһының Юғары мәктәбе академигы.
СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1985). «Почёт Билдәһе» (1980), Почёт (2005) ордендары менән бүләкләнгән. 1994 йылда «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре» исеме бирелә.
Николай Сергеевич Бахвалов 2005 йылдың 29 августында 71 йәшендә вафат була. Уны Перловский зыяратында ерләйҙәр (1 ур.)

# Бахвалов Николай Сергеевич
## Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе

Иҫәпләү һәм ғәмәли математика, һан ысулдары, алгоритмдарҙы оптимизациялау, функциялар теорияһы, төрлө составлы мөхит механикаһының, айырым алғанда композит материалдарҙың математик проблемалары, тулҡын физикаһы мәсьәләләре.

# Бахвалов Николай Сергеевич
## Баҫмалары

* Бахвалов Н. С. Численные методы, 2 изд. М. 1975.
* Бахвалов Н. С., Панасенко Г. П. Осреднение процессов в периодических средах — математические задачи механики композиционных материалов. 1984
* Бахвалов Н. С., Жидков Н. П., Кобельков Г. М. Численные методы. 2003
* Бахвалов Н. С. (ред), Воеводин В. В. (ред) Современные проблемы вычислительной математики и математического моделирования. 2005 — в 2-х томах
# Квеллендорф

Квеллендорф (нем. Quellendorf) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1027 кеше йәшәй. Майҙаны — 20,41 км². Диңгеҙ кимәленән 79 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6386 һәм автомобиль коды — ABI.
# Сибай һыу объекттары

Сибай һыу объекттары — Сибай ҡалаһы биләмәһендә урынлашҡан тәбиғи һәм яһалма сығышлы һыу ятҡылыҡтары.
Сибай ҡалаһы биләмәһе буйлап өс йылға — Худолаз (Төйәләҫ), Ҡарағайлы һәм Ҡамыш-Үҙәк аға. Бөтә йылғалар ҙа бысранған, айырыуса Ҡарағайлы. Бында быуа (Балыҡсы йорто), һыуһаҡлағыс, ике дамп, Төйәләҫ ауылында Худолаз күле бар.
Худолаз, Урал йылғаһының уң яғындағы ағымы, көнсығыш ситтә һәм Төйәләҫ ауылы аша аға.
Ҡала биләмәһе буйлап Ирәндек һыртының көнсығыш ситендә башланған Ҡарағайлы йылғаһы аға. Һыу ағымының оҙонлоғо 28 км. Бынан яҡынса 10 км алыҫлыҡта йылға ике ҡултыҡҡа бүленә, улар ҡала ситендәге Төйәләҫ йылғаһына барып тоташа. Ҡултыҡтарҙың береһе Ҡамыш-Үҙәк исемен йөрөтә.
Сибай ҡалаһы ҡала округының һыу менән тәьмин итеү сығанағы булып, Ҡыҙыл һәм Ҡарағайлы йылғалары ер аҫты һыуҙары тора. Кизильский һыу ятҡылығы Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл районында урынлашҡан.
Һыу ҡоймаларын санитар һаҡлау зонаһында ҡырсынташ сығарыу буйынса карьер, ауыл хужалығы малдары өсөн фермалар, коллектив баҡсалар урынлашҡан. Ҡарағайлы санитар-һаҡлау зонаһында торлаҡ йорттар, һарайҙар, иҫке үәм яңы ерләү зыяраты, сүп-сар урындары урынлашҡан
# Сүриә төркмәндәре

Сүриә төркмәндәре йәки сүриә төрөктәре йәки сүриә төркмәндәре (төр. Suriye Türkmenleri, Suriye Türkleri) —хәҙерге Сүриә территорияһында йәшәгән төрки халыҡ.

# Сүриә төркмәндәре
## Төркмәндәрҙең хәҙерге Сүриә ерҙәренә килеүе

Төркмәндәр Сүриәгә XI быуаттан иртәрәк килә. Уларҙың бында күсенеүе сәлжүктәр менән Византия империяһының Манцикерт янындағы алышынан һуң көсәйә (1071). Бынан һуң Триполи, Дамаск, Латакия, Алеппо, Хама, Хомс һәм Кунейтра ҡалаларында төпләнгән төркиҙәр Сүриәне тулыһынса үҙ контроленә ала.
1072 йылда сәлжүк солтаны Мелик Шаһ I төркмән ғәскәрҙәре ярҙамында Төньяҡ Сүриәне һәм Фәләстиндең бер өлөшөн баҫып ала. XII быуатта Сәләх әд-Дин берләштергән төркмән ҡәбиләләре төбәк өсөн тәре йөрөтөүселәргә ҡаршы көрәшкә ҙур өлөш индерә. XIII быуат уртаһында мәмлүк дәүләте был территорияла үҙ власын урынлаштыра. Ғосман империяһы осоронда хәҙерге Сүриә территорияһына, атап әйткәндә, Алеппо, Хама, Латакия, Хомс һәм уларҙың өлкәләренә хаж ҡылыусы төрөк хаж ҡылыусыларының мәнфәғәттәрен яҡлау өсөн юлланалар.
1337 йылда Сүриә төркмәндәре Шамда (Сүриә) Дулкадиридтар бейлеген ойоштора. 1516 йылда Мардж Дабиҡ янындағы алышта ғосмандар мәмлүктәрҙе тар-мар итәләр, һәм был биләмәлә 400 йылға Ғосман власы урынлаштырыла. Урындағы халыҡҡа төркиҙәрҙең мәҙәниәте көслө йоғонто яһай. 1914 йылғы Беренсе донъя һуғышының аҙағына тиклем Сүриә төркиҙәрҙең мәҙәни, социаль, иҡтисади йоғонтоһо аҫтында үҫешә.
1936 йылдан алып Сүриә төрөкмәндәренә туған телендә һөйләшеү һәм туған телдә әҙәбиәт сығарыу тыйыла. Һәр төрлө мәҙәни хоҡуҡтан мәхрүм ителгән төркмән аҙсылығы төрөкмән телендә белем биреү хоҡуғынан да мәхрүм ителә. Сүриә төркмәндәренә үҙ тауыштарын биреү өсөн түңәрәктәр һәм партиялар, берекмәләр булдырыу тыйыла. Әммә Бәшәр Әсәд осоронда төп хоҡуҡтар һәм Сүриә төркмәндәренең бойондороҡһоҙ үҫеше өлкәһендә һиҙелерлек йомшартыуҙар яһала.

# Сүриә төркмәндәре
## Сүриә төркмәндәренең бөгөнгө хәле

Әлеге ваҡытта Сүриә төрөкмәндәре башлыса Латакия һәм Алеппо провинцияларында йәшәй. Сирияла Граждандар һуғышы башланыу менән уларҙың вәкилдәре Дамаскиҙа үҙәк хөкүмәткә ҡаршы һуғыша. 2011 йылда Төркиәлә «Сүриә төркмәндәр хәрәкәте», ә бер йылдан һуң Төркиәнең рәсми властары тарафынан хупланған «Сүриә төркмән платформаһы» ойошторола.
Сүриә төркмәндәре башлыса аяҡ кейеме эше менән шөғөлләнә, уларға Алеппоның аяҡ кейеме заводтары ҡарай, был заводтарҙа эшләүселәр ҙә ошо милләт вәкилдәре.
Шулай уҡ улар араһында мәҙәниәт эшмәкәрҙәре, ғалимдар, сәйәсмәндәр, хәрбиҙәр бар. Мәҫәлән, Сүриәнең элекке оборона министры Хәсән әт-Төркмәни (Төрк. Hasan Türkmen) — Сүриә төркмәндәрҙең береһе.

# Сүриә төркмәндәре
## Теле

Сүриә төркмәндәре теле — төркмән теле диалекты, ғәрәп теле һиҙелерлек йоғонто яһаған. Сүриә төркмәндәренә Төркмәнстандың Балҡан виләйәте һәм Иран төркмәндәре теле яҡыныраҡ.Сүриә-төркмән диалекттары, уларҙың грамматик, фонетик һәм лексик үҙенсәлектәре һәм һөйләүселәр һаны тураһында ентекле мәғлүмәт юҡ.

# Сүриә төркмәндәре
## Билдәле вәкилдәре

* Хәсән әт-Төркмән (Хасан ат-Туркмани) — Сүриәнең 4-се оборона министры.
# Паю-Яха (Арка-Епоко-Яха ҡушылдығы)

Паю-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Арка-Епоко-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Паю-Яха (Арка-Епоко-Яха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15040000212115300053375
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305337
* Бассейн коды — 15.04.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ә. Рудаки исемендәге тел һәм әҙәбиәт институты

Ә. Рудаки исемендәге Тел һәм әҙәбиәт институты (таж. Институти забон ва адабиёт ба номи А. Рӯдакии, фарс. انستیتوت زبان و ادبیات رودکی) — Дүшәнбеләге Тажикстан Фәндәр академияһының тикшеренеү институты. Был Тажикстан Фәндәр академияһының иң боронғо ғилми хеҙмәт институттарының береһе һәм тажик телен һәм әҙәбиәтен өйрәнеү менән шөғөлләнгән иң боронғо институт.

# Ә. Рудаки исемендәге тел һәм әҙәбиәт институты
## Тарих

Тел институтын булдырыу тарихы Тажик Совет Социалистик Республикаһы ойошоуы йылдарына барып тоташа. 1932 йылдың 17 мартында СССР Президиумы ҡарары менән Тарих һәм Тел факультеты булдырыла. 1940 йылда, уның нигеҙендә, СССР Фәндәр академияһының Тажик филиалына айырым ғилми институт булып кергән Тарих, Тел һәм әҙәбиәт институты төҙөлә.
Тажикстан ССР Фәндәр академияһы ойошҡандан һуң, 1951 йылдың 14 апрелендәге Тажикстан Министрҙар Советы фарманы менән дүрт фәнни тармаҡ менән үҙ тел һәм әҙәбиәт институты булдырыла: тел, классик әҙәбиәт, совет әҙәбиәте һәм һүҙлектәр. 1955 йылда Садреддин Айни музейы институтның филиалы булараҡ ойошторола. 1958 йылда Әбү Абдулла Рудакиҙың 1100 йыллығы уңайынан, был институт шағир исеме менән атала. 2011 йылдың 4 февралендә Тажикстан Республикаһы Фәндәр академияһының Көнсығышты өйрәнеү һәм яҙма мираҫ институты Тел һәм әҙәбиәт институты менән ҡушыла һәм Рудаки һәм Тел, әҙәбиәт, Көнсығышты өйрәнеү һәм яҙма мираҫ институты исемен ала. 2017 йылда Көнсығышты өйрәнеү һәм яҙма мираҫ бүлеге Тел институтынан тағы бер ҡат айырыла, институт һәм боронғо исем аҫтында эшсәнлеген дауам итә.
# Долгополиха

Долгополиха (Б.Пр) — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2677/285 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 84 км.

# Долгополиха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300312115200011920
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201192
* Бассейн коды — 13.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Беловка (Ырымбур районы)

Беловка — Ырымбур ҡалаһының тарихи районы. Атамаһы Белов тигән сауҙәгәрҙең фамилияһынан алынған. Ул XX быуат башында ошо урында «Вокзал»ға төкөтмә төҙөй, унда һәр кис музыка уйнанаған.
Беловканың архитектура ансамбле XVIII-IXX быуаттарҙа төҙөлгән йорттарҙан тора.
Административ яҡтан Көньяҡ округының Үҙәк районында урынлашҡан.

# Беловка (Ырымбур районы)
## Иҫтәлекле урындар

* Советская урамы, 2 йорт. Эллекке Ырымбур губернаһынын Хәрби губернаторҙарҙың штабы. Ошо йортта 1920—1923 йылдарҙа Ҡаҙағстандын беренсе Хөкүмәте урынлашҡан, был осорҙа Ырымбур Ҡаҙағстандын беренсе баш ҡалаһы булып торған. Ошо йортта шулай уҡ Муса Йәлил эшләгән. Хәҙерге көндә Ырымбур дәүләт педагогия университеты корпусы.
* Набережная урамы, 29 йорт. Хәҙерге көндә Ырымбурҙын тарихы музейы. Элекке Гауптвахта. Алдында Александр Пушкин һәйкәле.
* XVIII быуатта ҡуйылған Елизавета ҡапҡалары.
* «Европанан Азияға» исемле Яйыҡ аша элмәк канат юлы.
* 1953 йылдын 7 ноябрендә асылған Валерий Чкаловҡа һәйкәл
* Генерал–майор Бикбулатов менән һалынған Зауральная рощаһы.
* Набережная урамы, 14 йорт. Ошо йортта беренсе космонавт Юрий Гагарин уҡыған. Уға мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
* Советская урамы, 5 йорт. Хәҙерге көндә Ырымбур дәүләт медицина академияһының баш корпусы. Алдында бөйөк урыҫ табибтары Н. И. Пирогов, И. П. Павлов, С. П. Боткин, Н. А. Семашко бюстары ҡуйылған.
* Беренсе уҡытыусаға һәйкәл. 2012 йылда асыла.
* Табын Божья Матерь иконаның Храмы.
* Колокол скульптураһы.
* Хәрби дан һәйкәле.
* Неплюев кадет корпусы йорто.
* А. С. Пушкин һәм В. И. Даль һәйкәле.
* М. Горький исемендәге драма театры

# Беловка (Ырымбур районы)
## Беловка урындары

* Эллекке Гауптвахта. Алдында Александр Пушкин һәйкәле.
* Яйыҡ йылғаһы аша күпер
* М. Горький исемендәге драма театры
* Яйыҡ яры
* Яйыҡ яры
* Яйыҡ яры
* Виктор Черномырдин һәм Морис Дрюон Беловкала