yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Шәрипҡол (мәғәнәләр)

Шәрипҡол — башҡорт ир-ат исеме. Топоним булараҡ та таралған.
* Шәрипҡол — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл.
* Шәрипҡол (Силәбе өлкәһе) — Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районында юҡҡа сыҡҡан ауыл.
* Шәрипҡол (күл) — Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районында күл.
# Лопси-Сос (Иоутынь ҡушылдығы)

Лопси-Сос — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Иоутынь йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Лопси-Сос (Иоутынь ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300023966
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302396
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Рәхмәтуллин Дәүләтбай Абдрахман улы

Рәхмәтуллин Дәүләтбай Абдрахман улы (15 сентябрь 1937 йыл — 1 ғинуар 2022 йыл) — башҡорт музыканты, ҡурайсы, йырсы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1974).

# Рәхмәтуллин Дәүләтбай Абдрахман улы
## Биографияһы

Дәүләтбай Абдрахман улы Рәхмәтуллин 1937 йылдың 15 сентябрендә Башҡорт АССР-ының (1993 йылдан Башҡортостан Республикаһы) Бөрйән районы Нәби ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Бәләкәйҙән етем ҡала һәм Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында күп ауырлыҡтар кисереп буй еткерә. 1955 йылда тыуған ауылындағы колхозда хеҙмәт эшмәкәрлеген йылҡы көтөүсеһе булып башлай. Үҙ бурыстарын намыҫ менән башҡара, бер нисә йыл эсендә юғары күрһәткестәргә өлгәшә.
Билдәле ҡурайсы 2022 йылдың 1 ғинуарында тыуған ауылында вафат булды.

# Рәхмәтуллин Дәүләтбай Абдрахман улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1974)
* 2015 йылдың июнендә Октябрьский ҡалаһында үткән Ҡурай байрамында Гран-при яулай.
# Сурь

Сурь (Сурья) — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вагран йылғаһының һул ярына тамағынан 123 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Сурь
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы , инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502412111200009923
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200992
* Бассейн коды — 14.01.05.024
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Башҡортостандың ете мөғжизәһе

Башҡортостандың ете мөғжизәһе — 2009 йылда башҡорт балына, «Урал батыр» эпосына, Шүлгәнташ мәмерйәһенә, Янғантауға, Салауат Юлаев һәйкәленә, ҡурайға, Красноусол минераль сығанаҡтарына «Башҡортостандың ете мөғжизәһе» тигән статус бирелә.

# Башҡортостандың ете мөғжизәһе
## Салауат Юлаев һәйкәле

Салауат Юлаев етәкләгән азатлыҡ көрәше — башҡорт халҡы тарихындағы иң сағыу ваҡиға.
1967 йылда Өфөлә Салауат Юлаев һәйкәле асыла. Был һыбайлы монументы С. Д. Тавасиев тарафынан һынландырылған, архитекторы — М.Ғ.Ғәйнетдинов.
Салауат һыны — Европалағы иң бейек һәйкәл. Рәсәйҙә ат һынындағы иң ҙур һәйкәл, бейеклеге – 9,8 метр, ауырлығы – 40 тонна. Һәйкәлдең образы республика гербында сағылыш тапҡан.

# Башҡортостандың ете мөғжизәһе
## Башҡорт балы

Башҡорт балы — баллы үҫемлектәрҙең сәскә һуттарынан бал ҡорттары йыйған биологик актив продукт.
Сифаты яғынан бөтә донъяла юғары баһалана. Башҡорт бал ҡортоноң да ҡиммәте ҙур. Башҡорттар бик борондан солоҡсолоҡ менән шөғөлләнгән.

# Башҡортостандың ете мөғжизәһе
## Ҡурай

Башҡорт халҡының милли музыка ҡоралы ҡурай үҙен ижад иткән халыҡтың быуаттарға олғашҡан тарихының шаһиты ул.
Ул һағышты ла, шатлыҡты ла, нескә лириканы ла, эпик юғарылыҡты ла көйләүгә һәләтле.
Ҡурайҙа уйнау оҫталығы быуындан-быуынға тапшырыла килә. Ҡурай Башҡортостан гербында урын алған.

# Башҡортостандың ете мөғжизәһе
## «Урал батыр» эпосы

Эпос — башҡорт ауыҙ-тел ижадының иң боронғо ҡомартҡыһы.
Башҡорттарҙың «Урал батыр» эпосы донъя халыҡтары мәҙәниәтенең айырылғыһыҙ өлөшө һәм ҡомартҡыһы.
Эпосты 1910 йылда М. Буранғолов яҙып алған.

# Башҡортостандың ете мөғжизәһе
## Красноусол минерал сығанаҡтары

Ғафури районында диңгеҙ кимәленән 132—136 метрҙағы бейек үренән ағып сыға.
Был минерал сығанаҡтың төп дауалау факторҙары шунда: унда хлор-натрийлы, водородлы көкөрт матдәләре бар.
1944 йылда Красноусол шифаханаһы эшләй башлай.

# Башҡортостандың ете мөғжизәһе
## Шүлгән мәмерйәһе

Башҡортостандың Көньяҡ Уралдағы иң ҙур карст мәмерйәләренең береһе. Ул Бөрйән районында Ағиҙелдең уң яҡ ярында урынлашҡан.
Мәмерйә өс ҡатлы, дөйөм оҙонлоғо ике саҡрымдан ашыу. 1965 йылда Шүлгәнташ мәмерйәһе һәм уның тирә-яғы Рәсәйҙең тәбиғи ҡурсаулығы тип иғлан ителә.

# Башҡортостандың ете мөғжизәһе
## Янғантауҙың шифалы быуҙары

Бальнеологик киң профилле шифалы быулы тау Башҡортостандың Салауат районында урынлашҡан.
Ул Йүрүҙән йылғаһының уң яҡ яры буйында, диңгеҙ кимәленән 413 метр бейеклектә урын алған.
1944 йылда Янғантау курорты асыла. Янғантау шифаханаһы ун биш төрлө дауалау нигеҙендә Рәсәйҙә беренсе урында тора.
# Маячный (Ырымбур өлкәһе)

Маяҡлы (рус. Маячный) — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ҡасаба.

# Маячный (Ырымбур өлкәһе)
## Географияһы

Ҡасаба Яйыҡ ҡушылдығы Әлимбәт йылғаһы буйында, диңгеҙ кимәленән 305 метр бейеклектә урынлашҡан. Район үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһына тиклем ара 58 саҡрым тәшкил итә. Яҡындағы Урал ҡасабаһынан — 15 саҡрым. Ҡасабанан 15 саҡрым алыҫлыҡта Ырымбур-Орск трассаһы үтә. Яҡында урынлашҡан тораҡ пункттар: төньяҡта — 4-се ферма, көнсығышында — Айтыуар, көньяғында — Ольховка, Урал (Ырымбур өлкәһе)

# Маячный (Ырымбур өлкәһе)
## Климаты

Климаты уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0$^о$С -тән +4,8$^о$С-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуар, уртаса айлыҡ температураһы яҡынса −20,5$^о$С — 35 $^о$С. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, уның дауамлылығы уртаса 150 көн тәшкил итә.
* Уртаса йыллыҡ температура — +5 C°
* Уртаса йыллыҡ ел тиҙлеге — 5,5 м/с
* Уртаса йыллыҡ һауа дымлылығы — 68 %

# Маячный (Ырымбур өлкәһе)
## Этимологияһы

Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында атамаға ошондай аңлатма бирә:1960 йылғы исемлектә «Ҡыуандыҡ» совхозының 5-се фермаһы тип теркәлгән. Шулай уҡ өс яҡтан убалар уратып алынғанлыҡтан, Загорный тигән атамаһы ла булған. 1960-сы йылдарҙа уның эргәһендәге тауында урынлашҡан металл геодезия манараларына ҡарап, халыҡта Маяҡлы (Маячный) тип атай башлайҙар.

# Маячный (Ырымбур өлкәһе)
## Тарихы

Ырымбур дебет шәле менән дан тота. «Загорный» совхозы ла кәзә дебете етештереүгә ҡулайлаша. Совхоздың беренсе директоры Владимир Михайлович Гречников һөйләүе буйынса, «Загорный» 1971 йылда «Ильин», «Ҡыуандыҡ», «Горный» совхоздарының алыҫ бүлексәләре һәм элекке дәүләт малсылыҡ биләмәһе иҫәбенә барлыҡҡа килгән. Унда, район үҙәгенән алты тиҫтә саҡрым алыҫлыҡта, Ҡаҙағстан менән сиктәш урында, игенселек өсөн яраҡлы булмаған убалы урындар, һәм үҙләштерелмәгән көтөүлек майҙандарында кәзәләр үрсетеү өсөн иң ҡулай шарттар була. Кәзәләрҙең һаны хатта 30 меңгә етә. Тик уҙған быуаттың 90-сы йылдарында совхоз көрсөккә төшә.
1966 йылда «Ҡыуандыҡ» совхозының 5-се һанлы фермаһы РСФСР Юғары Советы президиумы Указы менән Маяҡлы тип үҙгәртелә.

# Маячный (Ырымбур өлкәһе)
## Иҫтәлекле урыны

Маяҡлы ҡасабаһынан 10 км алыҫлыҡта «Ырымбур» ҡурсаулығының «Айтыуар далаһы»һы биләмәһенең бер өлөшө урынлашҡан.
# Башакүл

Башакүл (рус. Башакуль) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ҡасаба. Хоҙайбирҙе ауыл биләмәһе составына инә.

# Башакүл
## Халҡы

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (66 %) йәшәй.
# Тыхта (Иня ҡушылдығы)

Тыхта — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иня йылғаһының уң ярына тамағынан 294 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Тыхта (Иня ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200612115200006070
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200607
* Бассейн коды — 13.01.02.006
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Коврига-Яга

Коврига-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Коврига-Яга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000056091
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005609
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кесе Ирыч

Кесе Ирыч — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының уң ярына тамағынан 603 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

# Кесе Ирыч
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000044053
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004405
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Штютцербах

Штютцербах (нем. Stutzerbach) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1473 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,37 км². Диңгеҙ кимәленән 620 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98714 һәм автомобиль коды — IK.
# Чакула

Чакула — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вычегда йылғаһының уң ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Чакула
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000024259
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002425
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Нидертребра

Нидертребра (нем. Niedertrebra) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 824 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,98 км². Диңгеҙ кимәленән 138 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99518 һәм автомобиль коды — AP.
# Словенияның милли галереяһы

Словенияның милли галереяһы (слов. Narodna galerija Slovenije) Люблянала — Словенияның төп художество музейы
Словения милли галереяһы 1918 йылда, Словендар, Хорваттар һәм Сербтар Короллеге ойошторолғас барлыҡҡа килә. Тәүҙә галерея Любляна Кресияһы һарайында урынлаша, әлеге урынына 1919 йылда күсә.

# Словенияның милли галереяһы
## Бинаһы

Әлеге бина 1896 йылда мэр Иван Хрибар ваҡытында төҙөлә. Бина проектын чех архитекторы Франтишек Скарброут әҙерләй. Башта бина Словения мәҙәни үҙәге Халыҡ йорто тарафынан төрлө мәҙәни берекмәләрҙе урынлаштырыу өсөн файҙаланыла. Галерея бинаһы Тиволи паркы менән йәнәш урынлашҡан.
1990 йылдар башында словен архитекторы Эдвард Равникар проекты буйынса галереяның яңы корпусы төҙөлә. 2001 йылда архитекторҙар Юрий Садар һәм Бостьян Вуга проекты буйынса ҙур быяла галерея төҙөлә, ул бинаның ике яғын да тоташтыра.

# Словенияның милли галереяһы
## Галереяһы

* Билдәһеҙ автор: Иисусты хөкөм итеүсе Пилат һымаҡ Влад III Цепеш (XV быуат)
* Пьетро Либери: "Антик күеренеш" (XVII быуат)
* Иосип Томинц: "Автопортрет" (1830 йй.)
* Павел Кюнль: "Люблянала балыҡсылар кварталы" (1847)
* Юрий Шубиц: "Һунар алдынан" (XIX быуат)
* Ивана Кобильца: "Ҡарт ҡатын кофе менән" (XIX быуат)
* Иван Грохар: "Сәсеүсе" (1907)

# Словенияның милли галереяһы
## Экспозицияһы

Галереняның даими экспозицияһы Урта быуаттан алып XX быуат башына тиклем сәнғәт әйберҙәрен тәҡдим итә. Барокко стилендәге Робба фонтаны 2006 йылда реставрациянан һуң үҙәк быяла галереяға урынлаштырыла.
Галереяла билдәле словен һәм европа оҫталарының, шул иҫәптән түбәндәге оҫталарҙың эштәре күрһәтелә:
| Ажбе Антон Биролли Ренато Валь Корнелис де Виж-Лебрен, Мари Элизабет Луиза Де Гаус, Ладислао Гауэрман Фридрих Грохар Иван Жувене Жан Заец Иван Йорданс Якоб Кампильи Массимо Карлоне Джованни Андреа | Зегерс Жерар Кобильца Иван Малявин Филипп Андреевич Метцингер Валентин Пинас Якоб Симеон Стернен Матей Томинц Иосип Кесе Франс Франкен Шубиц Янез Шубиц Иван Якопич Рихард Янсенс Абрахам |
# Осерен-Риварет

Осерен-Риварет (франц. Osserain-Rivareyte) — коммуна во Францияның коммунаһы, Аквитания төбәгендә урынлашҡан. Департаменты — Атлантик Пиреней. Коммуна Пеи-де-Бидаш, Остибар һәм Амикюз кантондары составына инә. Коммунаның округы — Байонна.
Коммунаның Insee коды — 64435.

# Осерен-Риварет
## Географияһы

Коммуна Париждан 660 км көньяҡ-көнбайышта, көньяҡта Бордонан 165 км-ҙа, По ҡалаһынан көнбайышҡа табан 50 км алыҫлыҡта урынлашҡанк.
Коммунаның биләмәләрендә Сезон йылғаһы аға.

# Осерен-Риварет
## Географияһы
### Климат

Бында йылы океан климаты. Ҡыш йомшаҡ, йылы, ғинуар айының уртаса температураһы — +5°с — +13°с , ә −10 °c бик һирәк була. Ноябрҙән апрелгә тиклем йылына 15 көн ҡар яуа. Йәйҙең максималь температураһы яҡынса 20-30 °C, ә 35 °C эҫелек бик һирәк була. Яуым-төшөм һаны юғары, йыл буйына яҡынса 1100 мм. Елһеҙ һауа торошо хас, көслө елдәр бик һирәк.

# Осерен-Риварет
## Халыҡ

2010 йылда коммуна халҡы 234 кеше тәшкил итә.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ: INSEE) :
| 1962 | 1968 | 1975 | 1982 | 1990 | 1999 | 2010 |
| 283 | 256 | 255 | 260 | 266 | 221 | 234 |

# Осерен-Риварет
## Иҫтәлекле урыны

* Изге Мария Магдалина сиркәүе (1857 йыл)

# Осерен-Риварет
## Фотогалерея

* Осерен-Риварет
* Коммуна картаһы.
# Ҡананикольский ауыл Советы (Йылайыр районы)

Ҡананикольский ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Йылайыр районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Ҡананикольский ауылы.

# Ҡананикольский ауыл Советы (Йылайыр районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Лукум

Лукум йәки Лоҡом (төр. rahat-lokum — «уңайлы киҫәктәр») — шәкәр (шәкәр-лукум), онға (рәхәт-лукум) крахмал һәм сәтләүек (фисташка, баҙам, кокос һ. б.) ҡушып эшләнгән тәм-том. Иң киң таралғаны рәхәт-лукум, ул «лукум» тип кенә атала.

# Лукум
## Атамаһы

Төрөк телендә тәмлекәс рәхә(т) — ләззәт, йәки уңайлыҡ, хозурлыҡ; һәм лукум — киҫәктәр (күплек һаны) лоҡма (киҫәк) атамаһы менән йөрөтөлә. Атаманы ғәрәп теленән иһә rahat al-hulqum (راحة الحلقوم / rāḥatu ʾl-ḥulqūm), «күк өсөн мәрәкә» тип тәржемә итергә мөмкин. Ғәрәп телендә рәхәт-лукум, ғәҙәттә, рәхә(т) (ғәр. راحة‎ аҙағы ة(т) яҙыла, ләкин уҡылмай), лукум һүҙе өҫтәлмәй. Лукум шулай уҡ Балҡан ярымутрауында ла ғәҙәти ашамлыҡ.

# Лукум
## Тарихы

Һыу, шәкәр, крахмал, рауза таждарының иҙмәһенән эшләнгән тәм-том 500 йылдан ашыу бар.
Истанбулда XVIII быуатта Али Мөхөтдин Хажи Бәкер исемле батша һарайы кондитеры солтанға был тәмлекәсте тәҡдим итә. Хажи Бәкер лукумға сәтләүек өҫтәп, бер нисә яңы төр уйлап сығара.
1897 йылда Хажи Бәкерҙең ейәне Мәһмүд Мөхөтдин рәхәт-лукумды Европа халҡына Брюсселдә үткән күргәҙмәлә тәҡдим итеп, алтын миҙал яулай һәм килешеүҙәр төҙөп ҡайта. Хәҙерге ваҡытта (2013 йылға ҡарата) лукум 50-нән артыҡ илдә, шул иҫәптән Көнсығыш Азияла, Европала (Рәсәй, Украина, Беларусь һ. б.), Латин һәм Төньяҡ Америка илдәрендә етештерелә.

# Лукум
## Төрҙәре

Лукумдың төрҙәре ҡушылған эслегенә, формаһына ҡарап, бер нисә төркөмгә бүленә:

# Лукум
## Төрҙәре
### Формаһы һәм ҙурлығы буйынса

* Куб формаһындағы лукум (ғәҙәти лукум)
* Балалар лукумы (төрлө хайуандар формаһында эшләнгән)
* Рулетлы лукум
* Ҡырҡылған лукум
* Бөтөн лукум
* Ғәрәп лукумы (параллелепипед формаһындағы ҙур лукум).
* Ике ҡатлы лукум

# Лукум
## Төрҙәре
### Эслеге буйынса

* Емеш-еләкле лукум (шәкәр урынына емеш-еләк һуты өҫтәлә, шуға төҫө лә, тәме лә төрлө була).
* Сәтләүекле лукум (фундук, арахис йәки фисташка)
* Сәскә таждары ҡушылған лукум
* Аҡ лукум (уны әҙерләгәндә тик шәкәр, крахмал һәм һыу ҡулланыла)
* Баллы лукум
* Инжирлы лукум
* «Вәзир» лукумы

# Лукум
## Әҙерләү

Был тәм-том крахмал, патока һәм шәкәрҙән, сәтләүек йәки емеш-еләк һуты өҫтәп әҙерләнә. Әҙерләнгән ҡатышманы ике көнгә ҡалдырып торалар. Әҙер лукум һауа үтмәҫлек итеп һаҡлана.
# Спивак Григорий Вениаминович

Спивак Григорий Вениаминович (2 ноябрь 1900 йыл, Николаев — 20 ноябрь 1989 йыл, Мәскәү) — совет физигы, физика-математика фәндәре докторы, М. В. Ломоносов исемендәге премия лауреаты (1972).

# Спивак Григорий Вениаминович
## Биографияһы

Григорий Вениаминович Спивак 1927 йылда Мәскәү университетының физика-математика факультетын тамамлай. 1931 йылдан ошонда уҡытыусы булып эшләй.
1935 йылда диссертация яҡламайынса «физика-математика фәндәре докторы» ғилми дәрәжәһенә лайыҡ була. Шул уҡ йылда профессор исеме бирелә. Мәскәү дәүләт университетының физика факультетында электрон һәм ион процестары кафедраһында эшләй.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Свердловскиҙа эвакуацияла Мәскәү дәүләт университеты профессорҙары Спивак һәм Э. М. Рейхрудель Свердловскиҙа ҡыҙҙырма электр лампаларын регенерациялау цехы ойошторалар, уларҙы етештереү өсөн ауыр кафедраль вакуум насостары һәм урындағы предприятиелар тәьмин иткән ҡорамалдар ҡулланыла. «Мин иҫке лампаларҙы тергеҙеү техникаһын үҙләштереүсе инженерға әйләндем, — тип хәтерләй профессор Григорий Вениаминович Спивак, — был ниндәйҙер мәғәнәлә кешенең хәҙер инде иҫкергән йөрәген яңыһына алмаштырыуға оҡшаш ине. Лампа колбаһында өҫтән ҙур булмаған тишек яһала һәм уның аша махсус, ярайһы уҡ аҡыллы инструмент менән янған ептең «аяҡтары» ысҡындырыла, һуңынан яңы еп индерелә һәм ул индереү урынына беркетелә. Артабан лампа ғәҙәти эшкәртеүгә һәм күнекмәгә китә. Бындай «хирургик» механизмды «Уралмаш» тиҙ үҙләштерҙе, мин Мәскәүҙән гетероген вольфрам ептәр алып килдем, һәм — эш ҡайнаны!». Бөтә ил мохтажлыҡ кисергән лампаларҙы регенерациялау цехы рекордлы ваҡытта — 12 көн эсендә эшләй башлай. Лампалар Урал заводтарына һәм Совет Армияһы өсөн ҡорал эшләүсе башҡа предприятиеларға китә. Артабан цех Свердловск тау идаралығы шахталары өсөн ярайһы уҡ ҡатмарлы, шартлауҙан һаҡлаусы лампалар етештереүҙе үҙләштерә. Цехты ойоштороу тәжрибәһе һәм лампа етештереү технологияһы артабан илдең төрлө ҡалаларындағы оборона сәнәғәте предприятиеларына тапшырыла
Профессор, электрон оптика һәм осцилография кафедраһы мөдире (1947—1953), физика факультетының электроника кафедраһы мөдире (1966—1985). Физик электроника, электрон микроскопия, газ-кинетик проблемалар буйынса лекциялар уҡый.
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе: газдарҙа электр зарядһыҙланыу, газ кинетик проблемаларын хәл итеү, физик электроника, электрон микроскопия.
Газдарҙа электр зарядһыҙланыуын һәм уларҙағы элементар процестарҙы өйрәнеүгә, газ кинетик проблемаларын хәл итеүгә, физик электроникаға, электрон микроскопияһына һәм төрлө ғәмәли ҡулланылыштарға арналған 300-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы. 30 авторлыҡ танытмаһы ала. «Явление разрыва доменных стенок в ферромагнетиках под воздействием магнитных полей» фәнни асыш авторҙашы (1975).
«Исследование импульсного перемагничивания тонких плёнок» тигән хеҙмәттәр циклы өсөн автор коллективы составында М. В. Ломоносов исемендәге премия лауреаты (1972) .
# Тоякэтый-Мачий-Кикя

Тоякэтый-Мачий-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының һул ярына тамағынан 768 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Тоякэтый-Мачий-Кикя
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300066045
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306604
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кумсара

Кумсара — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Казара йылғаһының һул ярына тамағынан 3,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.

# Кумсара
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суда, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200212110000008057
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000805
* Бассейн коды — 08.01.02.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# 1816 йыл

II мең йыллыҡ :
XVII быуат — XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат — XXI быуат :
Хронологик таблица :
1816 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1816 MDCCCXVI |
| Юлиан стилендә | 1815—1816 (13 ғинуардан) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2568—2569 (3 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7324—7325 (13 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5576—5577 ה'תקע"ו — ה'תקע"ז |
| Мосолман календары | 1231—1232 |
| Боронғо әрмән календары | 1265 ԹՎ ՌՄԿԵ |
| Ҡытай календары | 4512—4513 乙亥—丙子 синяя свинья — красная мышь |
| Эфиопа календары | 1808—1809 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 1872—1873 |
| - Шака самват | 1738—1739 |
| - Кали-юга | 4917—4918 |
| Иран календары | 1194—1195 |
1816 йыл — дүшәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә.