yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Аксельруд Григорий Абрамович

Аксельруд Григорий Абрамович (укр. Григорій Абрамович Аксельруд, 1919 йыл—2001 йыл) — совет һәм украин ғалимы, техник фәндәр докторы, профессор; Украинаның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1992).

# Аксельруд Григорий Абрамович
## Биографияһы

1919 йылдың 1 майында Киевта тыуа.
1944 йылда Мәскәү химик машиналар эшләү институтын тамамлай (хәҙер — Мәскәү дәүләт инженер экологияһы университеты). 1944—1949 йылдарҙа производствола эшләй. 1949 йылда Львов политехник институтында (хәҙер — «Львов политехникаһы» Милли университетында ассистент, 1950—1958 йылдарҙа — өлкән уҡытыусы, 1958—1967 йылда — доцент, ә 1967—1969 йылдарҙа профессор була. Григорий Абрамович 1969—1987 йылдарҙа «Химик етештереү процестары һәм аппараттары» кафедраһы мөдире булып, 1987—1995 йылдарҙа — «Химик инженерия һәм сәнәғәт экологияһы» кафедраһы профессоры. 1955 йылда «Ҡаты киҫәксәләрҙең иреү кинетикаһында гидродинамика ҡулланыу тураһында» темаһына — кандидатлыҡ, ә 1967 йылда — «Күҙәнәкле есемдәрҙән матдәләрҙе диффузион алыуҙың аналитик теорияһы» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. Уның етәкселегендә 60-тан ашыу кандидатлыҡ һәм 10 докторлыҡ диссертацияһы яҡлана.
1995 йылдан алып АҠШ-та йәшәй һәм 2001 йылдың 6 майында вафат була.

# Аксельруд Григорий Абрамович
## Ғилми эшмәкәрлеге

Ғалим ҡаты есем − шыйыҡса системаһында моделләштереү һәм ауырлыҡ алмашыу аппаратураһы иҫәбе ысулдарын эшләй. 1965—1987 йылдарҙа «Ҡаты фазалы системаларҙа ауырлыҡ алмашыныуы» йүнәлеше буйынса ғилми мәктәп ойоштора һәм етәкләй. Ҡаты есемдәрҙең иреү һәм һыҡтырылыу процестарының аналитикаһы, капилляр-күҙәнәкле мөхиттә күләм алмашыныуы теорияларын тәҡдим итә, капиллярҙарҙа гетероген процестарҙың үҙ-ара бәйләнешен тикшерә. Үҙенең шәхси теоретик күҙаллауҙарынан сығып, бер нисә технологик процесты һәм ысулды тәҡдим итә. Улар производствоға индерелә, атап әйткәндә ашлама эшләүҙә, органик синтез продукттары етештереүҙә, йыйылған һыуҙарҙы таҙартыуҙа, алюминь эшләүҙә һәм башҡа тармаҡтарҙа ҡулланыла.
Ҡаты фазалы системаларҙа йылылыҡ-масса алмашыныуы процестары өлкәһендә 500-ҙән ашыу фәнни мәҡәлә, методик ҡулланмалар һәм 8 монография авторы, уның эштәренең ҡайһы берҙәре поляк, венгр, болгар, инглиз телдәренә тәржемә ителгән; шулай уҡ бер нисә уйлап табыу авторы.
# Эм Виктория Вячеславовна

Виктория Вячеславовна Эм (20 ғинуар 2001 йыл) — Рәсәй регбисы, ЦСКА командаһы уйынсыһы, проп һәм үҙәк позицияла сығыш яһай.

# Эм Виктория Вячеславовна
## Хоккейсы карьераһы

Виктория Эм «регби» йүнәлеше буйынса «Көньяҡ Тушино» 103-сө Олимпия резервы спорт мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе. Регбиға килгәнгә тиклем баскетбол һәи гандбол менән шөғөлләнгән. ЦСКА өсөн 2019 йылдан сығыш яһай. 2020 йылда регби буйынса Рәсәй Кубогына эйә. 2020 йылдың днекабрендә Рәсәй регби федерацияһы версияһы буйынса Рәсәйҙең иң яҡшы йәш уйынсыһы призына лайыҡ була.
2021 йылдың апрелендә ЦСКА составында регби-7 буйынса Рәсәй чемпионы була, әммә ВВА-ға ҡаршы финал уйынына (еңеү 15:0) эләкмәй: 5-се турҙа ҡатнаша (13-14 март), финал уйында ВВА-ға ҡаршы ынтылыш менән билдәләнә.
2019 йылда Польша ҡалаһы Яроцинда үткән Европа чемпионатында 18 йәшкә тиклемге Рәсәй йыйылма командаһы составында бронза призеры була, һәм 9 маташыу индерә (Польшаға һәм Швецияға ҡаршы төркөм этапта 4-шәр маташыу, Чехияға сирек финалда). 2021 йылда Мадридта Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһында регби-7 буйынса ике этаплы турнирында беренсе тапҡыр сығыш яһай (ингл. Madrid Sevens), Польша йыйылма командаһына ҡаршы уйында ынтылышта билдәләнә (еңеү 45:7). Рәсәй шул турнирҙа ике этапта ла еңеү яулай.

# Эм Виктория Вячеславовна
## Шәхси тормошо

Яратҡан фильмы — «1+1». Яратҡан китабы — Джек Лондондың «Зов предков». Апаһы Екатерина, шулай уҡ ЦСКА өсөн уйнай һәм үҙе Викторияны регби буйынса тәүге күнекмәләргә саҡыра.
# Болчары

Болчары — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Кондинское районындағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 2070 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628217, ОКАТО коды — 71116908001.

# Болчары
## Халыҡ һаны

| Йыл | Даими халыҡ һаны |
| 2002 | |
| 2008 | |
| 2010 | 2070 |

# Болчары
## Климат

Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
# Бөйөк Литва кенәзлеге

Бөйөк Литва кенәзлеге — Көнбайыш Двина менән Висла йылғалары араһында Литва ҡәбиләләре йәшәгән. Улар игенселек һәм һунарсылыҡ менән шөгөлләнгән. XII быуат аҙағында — XIII быуат башында уларҙа феодаль мөнәсәбәттәр барлыҡҡа килгән, ләкин тәүтормош-община ҡоролошоноң; тәртиптәре лә әлегә көслө булған. Немец рыцарҙарының ябырылыу ҡурҡынысы һәм уларҙан һаҡланыу кәрәклеге литва ҡәбиләләренең Бөйөк Литва кенәзлегенә берләшеүен тиҙләткән. Литва дәүләте. XIII быуат урталарында барлыҡҡа килгән, ә XIV быуаттың тәүге яртыһында кенәз Гедимин осоронда ул байтаҡҡа киңәйгән. Рустың көсһөҙләнеүенән файҙаланып, литва феодалдары элекке Киев дәуләтенен, көнбайышындағы һәм көньяғындағы ерҙәрен баҫып алған.
Украин һәм белорус халыҡтары барлыҡҡа килгән һәм уҫә барған ерҙәр, шулай уҡ Смоленск менән бергә Көнбайыш Русь Бөйөк Литва кенәзлеге власы аҫтында тороп ҡалган. Көнбайыш Русь, Украина һәм Белоруссия ерҙәре Литва дәүләтенең уҫешенә ҙур йоғонто яһаған. Бөйөк Литва кенәзлегендә урыҫ теле дәүләт теле һаналған, шулай уҡ закондарың да күп өлөшө Боронғо Рустағы закондар булған. Ләкин литва феодалдары урыҫ, белорус һәм украин ерҙәренең үҙ аллылығын бөтөрөргә тырышҡандар. Тора-бара был ерҙәрҙәге электән үк йәшәп килгән кенәзлектәр бөтөрөлгән, улар менән хәҙер Литва наместниктары идара итә башлаған. Бында католиктар православие сиркәүенә ҡарағанда өҫтөнлөк менән файҙаланған. Хатта украин һәм белорус феодалдары ла литва феодалдарына (шляхтаға) ҡараганда түбәнерәк кимәлдә булған. Юғары феодаль аҡһөйәктәрҙән совет — рада төҙөлгән, ул Бөйөк Литва кенәзенең власын сикләп торған. Шулай уҡ шляхта ваҡыт-ваҡыт съездарға — сеймдарға йыйылған.
XIV—XV быуаттарҙа Литвала эре феодаль ер биләүселек урынлашҡан, крепостнойлыҡ мөнәсәбәттәре уҫеш алган. Крәҫтиәндәр оброк түләргә тейеш булғандар һәм барщинала эшләгәндәр. Феодалдар үҙ крәҫтиәндәрен уҙҙәре хөкөм итеү хоҡуғына эйә булған. Вильнюс, Каунас, Тракай ҡалалары һөнәрселек менән сауҙаның эре үҙәктәренә әүерелгән. Литва сауҙагәрҙәре урыҫ ерҙәре менән һәр ваҡыт бәйләнештә булған.
# Суйда (музей-усадьба)

«Суйда» — Рәсәй Федерацияһының Ленинград өлкәһендәге Гатчина районының Суйда ҡасабаһыда торған дүртенсе һанлы йортонда урынлашҡан музей-усадьбаһы. Был музей-усадьба «Музей агентлығы» составындағы Ленинград өлкә дәүләт мәҙәниәт учреждениеһының филиалы булып тора.
Музей-усадьба поместьеның элекке хужаһы, Рәсәй батшаһы Беренсе Петрҙың данлыҡлы ғәрәбе, Абрам Петрович Ганнибалдың — Александр Сергеевич Пушкиндың ҡартатаһы йәшәгән йортоноң флигелендә урынлашҡан. Был Суйдалағы усадьбаһын тәртипкә килтереп төҙөгәнгә тиклем, Абрам Петрович Ганнибалдың төп имениеһы булып хәҙерге Эстония территорияһында урынлашҡан Карьякула ауылы торған.
1986 йылда Суйда ҡасабаһында йәшәгән, тарихты яратҡан, тыуған яҡты өйрәнеүсе Андрей Вячеславович Бурлаков тарафынан йәмәғәт башланғысында Суйда ҡасабаһы тарихы музейы асылған, ләкин 1993 йылда музей ябыла. 1999 йылда властар тарафынан музей-усадьба Дәүләт музейы булараҡ тергеҙелә. Музейҙың беренсе директоры Андрей Вячеславович Бурлаков була. Ул музей директоры вазифаһын 2008 йылдың башына тиклем башҡара. Хәҙерге көндә музейҙың мөдире булып Авикайнен Ирина Владимировна эшләй.
Суйда ҡасабаһындағы музей Аврам Петрович Ганнибалдың тормошон һүрәтләй, музей-усадьбала Ганнибалдың үҙенең ысын тотонған әйберҙәре ҡуйылған: уның китапханаһынан алынған китаптар, бронза шәмдәлдәр, шкатулкалар, тәмәке төрөпкәһе, саф көмөш балғалаҡ һәм башҡа бик күп әйберҙәр. Музейҙағы бөтә экспонаттарҙы ла Ганнибалдың вариҫтары, шағир А. С. Пушкин ижадын өйрәнеүсе белгестәр, Суйда ҡасабаһында электән йәшәүсе оло кешеләр бүләк итеп тапшырған. Хәҙерге көндә Ленинград өлкәһендәге Суйда музей-усадьбаһында 1000-гә яҡын һаҡлау берәмеге бар. Риүәйәттәрҙә әйтелеү буйынса, 1991 йылда Александр Сергеевич Пушкиндың бүләһе данлыҡлы рус шағиры тотонған «А. С.» тип сигеп яҙылған монограммалы һәм селтәрле боронғо таҫтамалды музейға тапшырған.
1986 йылдан алып йыл һайын Ленинград өлкәһенең Суйда музей-усадьбаһында бөйөк рус шағирының иҫтәлегенә уның ижадын хөрмәт итеүсе Рәсәй кешеләре өсөн Пушкин байрамдары үткәрелә. 2006 йылдан алып йылына бер тапҡыр «Лукоморье» тигән тыуған яҡты өйрәнеү альманахы сығарыла.
# Балтас районы (Татарстан)

Балтас районы (татар. Балтач районы, рус. Балтасинский район) — Татарстандағы муниципаль район. Административ үҙәге — Балтас.
Районда 2010 йылда 33 872 кеше йәшәгән.
2010 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса райондың милли составы: татарҙар — 84,96 %, удмурттар — 11,9 %.
Балтас — ауыл хужалығы (аграр) район. Ауыл хужалығында төп тармаҡтар: һөт, ит, бал етештереү, игенселек, урмансылыҡ.
# Лимнология

Лимнология (грек. λίμνη – күл + λόγος – өйрәнеү) йәки күлдәрҙе өйрәнеү — күлдәрҙе, һыуһаҡлағыстарҙы һәм башҡа сөсө һыу ятҡылыҡтарын физик, химик һәм биологик ҡараштан өйрәнә торған гидрология бүлеге. Лимнология һыуҙың пигментацияһын, биологик төрҙәрҙен һәм һыуҙың химик составы үҙгәреүен өйрәнә.
Франсуа-Альфонс Форель Женева күлен өйрәнеүе менән лимнологияға фәненә башлап нигеҙ һала.

# Лимнология
## Дөйөм лимнология
### Физик үҙенсәлектәре

Һыу экосистемаларының физик үҙенсәлектәре температура, ағымдар, тулҡындар һәм тирә-яҡ мөхиттең башҡа миҙгел шарттары ҡушылыуы менән билдәләнә.
Һыу ятҡылығының морфометрияһы һыу ятҡылығының төрөнә (йылға, күл, шишмә, эстуарий) һәм тирә йүнендәге тупраҡ төҙөлөшөнә бәйле. Күлдәр, мәҫәлән, һыуының тәрәнлегенә бәйле төҙөлөшөнә һәм зоналарына ҡарап классификациялана.
Йылғалар һәм шишмәләр район геологияһына, шулай уҡ ағымының дөйөм тиҙлегенә ҡарап системалаштырыла.
Лимнология тарафынан өйрәнелгән һыу системаһының тағы бер төрө — эстуарийҙар. Эстуарий — йылғаны күлгә йәки диңгеҙгә алып барып тоташтырыусы һыу объекты.
Һаҙымат ерҙәр ҙурлығы, формаһы һәм төрө буйынса айырылалар. Уларҙың иң таралған төрө булып һаҙлыҡ тора. Был урындарҙа йыш ҡына миҙгелгә бәйле һыу менән тулылыҡ ныҡ тирбәлә: һайлыҡ барлыҡҡа килтерергә лә, кибергә лә мөмкин.

# Лимнология
## Дөйөм лимнология
### Яҡтылыҡтың йоғонтоһо

Яҡтылыҡ буйынса зоналарға бүленеш — һыу объектына ингән ҡояш нурҙарының уға нисек тәьҫир итеүе төшөнсәһе. Был зоналар һыу экосистемаһы сиктәрендә етештереүсәнлектең төрлө кимәлен билдәләй.
Мәҫәлән, һыу ятҡылығының яҡтылыҡ үтеп инә алған һәм флораһының күп өлөшө урынлашҡан тәрәнлегендә фотик йәки эвфотик зона урынлашҡан.
Ә инде яҡтылыҡ көсһөҙ булған йәки үтеп инә алмаған өлөшөндә үҫемлектәрҙең интенсив үҫеүе булмай тиерлек. Ундай урын афотик зона тип атала.

# Лимнология
## Дөйөм лимнология
### Һыу объекттарының температура стратификацияһы

Яҡтылыҡ зонаһына оҡшаш йылылыҡ зоналары буйынса йылылыҡ стратификацияһы — һыу объекты участкаларын төркөмләүҙең бер ысулы.
Һыу ятҡылығының асығыраҡ урындары күберәк яҡтылыҡ ала. Һөҙөмтәлә бындай ҡатлам ҡатламда температура юғарыраҡ була.
Тәрәнлек артҡан һайын температура экспоненциаль рәүештә түбәнәйә. Шуға һыуҙың иң юғары температураһы өҫкө өлөшөндә теркәлә, тәрәнгә төшкән һайын түбәнәйә бара.
Һыу объекттарының термик стратификацияһында өс төп кимәл бар:
Эпилимнион — һыу ятҡылығының өҫкө йөҙө. Ундағы һыу даими ел әйләнешенә дусар ителә, шулай ҙа, ҡағиҙә булараҡ, ер өҫтөнә яҡын булыуы арҡаһында бер тигеҙлектә йылы була.
Һыу бағанаһы эсендәге температураның түбәнәйеүен кисергән аҫтағы ҡатламын йыш ҡына термоклин тип атайҙар. Был зонаның тағы бер атамаһы — металлимнион.
Гиполимнион — һыу ятҡылығының иң түбән ҡатламы. Өҫтөндә һыу массаһы шул кимәлдең йылыныуын сикләгәнгә күрә, унда һыуҙың һалҡынлығы бер тигеҙлектә һаҡлана.

# Лимнология
## Шулай уҡ, ҡарағыҙ

* РАН-дың күлдәрҙе өйрәнеү институты
** Океан биологияһы
** Океанология
** Лимнологик катастрофа
** Һыу пигментацияһы
# Хэнтэй-Даур ҡалҡыулығы

Хэнтэй-Даур ҡалҡыулығы (Хэнтэй- Чикой ҡалҡыулығы ) — Рәсәйҙең Байкал аръяғы крайында , бер яҡтан Монголия дәүләт сиге, икенсе яҡтан Чика һәм Онон йылғалары араһында урынлашҡан таулыҡ.
Ҡалҡыулыҡтың:
дөйөм оҙонлоғо —350 саҡрымдан ашыу,
иң ҙур киңлеге —140 километрға тиклем.
Иң юғары урындары—1500-2200 метр тәшкил итә.
Иң юғары нөктәһе —Быстрин Голец тауы (2519 м).
Ҡалҡыулыҡ составына түбәндәге һырттар инә: Мензин, Асин, Буркал , Эсутай, Чикокон, Жергокон, Перевальный, Хэнтэй, Онон-Бальджин, Чатангин, Становик.
Шулай уҡ , ҡалҡыулыҡта Алтан-Кырин уйпатлығы урынлашҡан.
Ҡалҡыулыҡ палеозой формацияһы тау тоҡомдарынан тора. Тау һырттары менән осланып торған неотектоник көмбәҙ булып тора.
Рельефында тектоник ярыҡтар системаһы менән тулы горизонталь һәм вертикаль бүлгеләнгән таулыҡтар өҫтөнлөк итә.
Таш йылғалы һәм суҡылы текә битләүҙәр күп, бигерәк тә йылға үҙәндәре буйында. Йыш ҡына бындай битләүҙәр 40 градусҡа тиклем иңкеү һәм бейеклектәре 500 метрға етә.
Ҡайһы бер һырттарҙа һәм йылға үҙәндәрендә плейтоцен боҙлоҡ эҙҙәре һаҡланған.
Ландшафттың төп типтары - тау тайгаһы, яланғас тау алдарындағы һирәк ағаслыҡтар, яланғас тауҙар.

# Хэнтэй-Даур ҡалҡыулығы
## Шулай уҡ

* Олекминский Становик

# Хэнтэй-Даур ҡалҡыулығы
## Сығанаҡ

* Хэнтэй-Даурское нагорье (рус.). ez.chita.ru. Проект «Энциклопедия Забайкалья». Дата обращения: 19 января 2019. Архивировано 24 сентября 2018 года.
* Кулаков В.С. География Забайкальского края. — Учебное пособие. — Чита: Экспресс издательство, 2009. — С. 59, 60. — 308 с. — ISBN 9785956601266.
# Ғәлләмов Хәмзә Искәндәр улы

Ғәлләмов Хәмзә Искәндәр улы (2 апрель 1931 йыл — 16 июнь 2015 йыл) — Рәсәй Үҙәк Диниә назараты ҡарамағындағы Башҡортостан Республикаһы мосолмандарының төбәк диниә назараты рәйесе, мөфтөй, Өфө ҡалаһындағы «Хәмзә-Хажи» мәсете етәксеһе, «Имам хәҙрәт Хәмзә хажи» хәйриә фонды етәксеһе.

# Ғәлләмов Хәмзә Искәндәр улы
## Биографияһы

1948 йылда Асы ете йыллыҡ мәктәбен тамамлай.
1953 йылда Өфө сәнғәт училищеһы дипломын ала.
1961 йылда Ташкент хәрби-педагогия училищеһын тамамлай.
1978 йылда Башҡорт дәүләт университетының география факультетын тамамлай.
Хеҙмәт юлын Инйәр урман сәнәғәте хужалығында башлай.
1962—1972 йылдарҙа БАССР Мәҙәниәт министрлығының уҡыу йорттары бүлеге мөдире.
1972—1975 йылдарҙа Өфө ҡалаһының 8-се балалар музыка мәктәбе директоры.
1977—1991 йылдарҙа рәссам-биҙәүсе, республика райондарында Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугирҙарға обелиск-һәйкәлдәр төҙөй.
1995 йылда Белорет районы һәм Өфө ҡалаһы Октябрь районы мосолмандарының Мөхтәсибиәт идаралығы имам-мөхтәсибе.
Хәйриә менән шөғөлләнә. 1968 йылда үҙ аҡсаһына Асы ауылында мәсет комплексы төҙөй. Комплексҡа ата-әсәһе хөрмәтенә һалынған «Искәндәр үә Фәхерниса» мәсете, ситтән килеүселәр өсөн йорт, шулай уҡ аҙ тәьмин ителгән пенсионерҙар өсөн дауалау-һауыҡтырыу пансионаты инә.
Инйәр ҡасабаһында «Тәүбә» мәсете төҙөй (1999 йыл).
Уҫманғәле ауылында «Ибраһим үә Хәмзә» мәсетен һалдыра (2001). Бирҙеғол ауылында мәсет төҙөүҙә ярҙам күрһәтә.
Башҡортостан Республикаһының Өфө районындағы Булгаково ауылында ҡатыны хөрмәтенә «Асия хажиә», Өфө ҡалаһының Һупайлы биҫтәһендә «Хәмзә» мәсетен һәм «Искәндәр» мәҙрәсәһен үҙ эсенә алған мәсет комплексын төҙөй.
Эшмәкәрлеге өсөн Белорет районының Асы, Сермән, Ишембай районының Байғужа, Ғүмәр, Дүртөйлө районының Семилетка, Нуриман районының Иҫке Исай ауылдарының почетлы гражданы тип таныла.
* «Хәмзә-Хажи» мәсете
* «Хәмзә-Хажи» мәсете
* «Хәмзә-Хажи» мәсете
# Әбләй (үҙән)

Әбләй (рус. Аблай) — үҙән, Рәсәйҙәге Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районында урынлашҡан.

# Әбләй (үҙән)
## Урынлашыуы

Әбләй үҙәне Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районындағы Ейәнсура ауылы янында, Һаҡмар йылғаһы буйында ята. Үҫәргән башҡорттары йәшәгән төбәк.
Ейәнсура ауылы 1930 йылдың 20 авгусына тиклем Башҡортостандың Үҫәргән, Йылайыр кантондары составында була, 1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенә ( бирелә.

# Әбләй (үҙән)
## Этимологияһы

Ырымбур өлкәһендәге География институтының Социаль-иҡтисади география бүлегенең «Ырымбур өлкәһе тәбиғәте» фәнни-популяр порталында килтерелгән мәғлүмәттәрҙән күренеүенсә,үҙәндең атамаһы антропонимдан — Әбләй тигән башҡорт исеменән килеп сыҡҡан
* «Тарихи Башҡортостан топонимияһы» порталы
# Сәлмәнов Ғатау

Сәлмәнов Ғатау (рус. Сальманов Гатау 1913 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. 1943 йылдың 22 февралендә хәбәрһеҙ юғала.

# Сәлмәнов Ғатау
## Биографияһы

Сәлмәнов Ғатау 1913 йылда хәҙерге Башҡортостандың Дүртөйлө районы Йәрмиә ауылында тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына Дүртөйлө районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 235-се армияның запас уҡсылар полкында; 46-сы армияның 705-се айырым автотранспорт ротаһында; 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының яҡынса 148-се гвардия артиллерия-миномет полкында повозочный булып хеҙмәт итә. 1943 йылдың 22 февралендә Украинаның Ворошиловград өлкәһе (хәҙер Луганск өлкәһе) Иваново районының Юлино-2 станцияһы янында ҡыҙыу барған яуҙа хәбәрһеҙ юғала.
# Карасса

Карасса — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел теңіздегі Двинская кірмесінің уң ярына тамағынан 78 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Карасса
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300512103000039523
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003952
* Бассейн коды — 03.02.03.005
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Тлянты-Коим

Тлянты-Коим — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 325 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Тлянты-Коим
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200048021
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204802
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Әбделғәлләм Ғәҙелшин

Әбделғәлләм Ғәҙелшин (1782—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.

# Әбделғәлләм Ғәҙелшин
## Биографияһы

Әбделғәлләм Ғәҙелшин Ырымбур губернаһы Ҡобау улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Туймазы районы) Арыҫланбәк ауылында йәшәгән. Йорт старшинаһы булып хеҙмәт итә.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 5-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 5-се Башҡорт атлы полкы Бөгөлмә өйәҙе Ҡарабан ауылында 12-се, 11-се һәм 10-сы кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 29 авгусында Ҡазан менән Чебоксар аша Түбәнге Новгородҡа бара. 15 октябрҙән кенәз П. М. Волконский отряды составына керә, Сураж һәм Велиж ҡалаларында урынлаша. 1 ноябрҙән генерал-майор М. М. Свечин отряды составына инә. 1812 йылдың 14-16 ноябрендә Березина буйындағы алыштарҙа ҡатнаша. Артабан Витебскиҙа һәм Борисовта була. 1813 йылдың ғинуарында Данциг (Гданьск) ҡәлғәһен ҡамауҙа ҡатнаша. 1813 йылдың октябренән 1814 йылдың апреленә ҡәҙәр Минск губернаһында хеҙмәт итә, шул уҡ ваҡытта полктың бер өлөшө Лейпциг янындағы алышта ҡатнаша һәм һуғышты Парижда тамамлай.

# Әбделғәлләм Ғәҙелшин
## Бүләктәре

* «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры
* «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» көмөш миҙалы кавалеры
# Пласт районы

Пласт муниципаль районы — Силәбе өлкәһе үҙәгендә рйаон.

# Пласт районы
## Халҡы

Халыҡ иҫәбе — 26,38 мең кеше.

# Пласт районы
## Ҡоролош

| № | берекмә | Үҙәк | Тораҡ пункттар һаны | Халыҡ һаны (2002), кеше |
| 1 | Пласт ҡала берекмәһе | Пласт | 1 | 17 467 |
| 2 | Борисовское ауыл биләмәһе | Борисовка | 6 | 3 070 |
| 3 | Демаринское ауыл биләмәһе | Демарино | 6 | 1 965 |
| 4 | Кочкарское ауыл биләмәһе | Кочкарь | 4 | 1 772 |
| 5 | Степнинское ауыл биләмәһе | Степное | 2 | 2 099 |
# Гаспра (һарай)

«Гаспра» һарайы (Голицын һарайы, графиня Панина һарайы) — Ҡырымда, Гаспра ҡасабаһы территорияһындағы һарай ансамбле. «Ясная поляна» шифаханаһы булараҡ файҙаланыла.

# Гаспра (һарай)
## Төҙөлөшө

Ҡырымда, Кориез биләмәһендә урыҫ аҡһөйәктәренән тәүге төпләнеүселәрҙән үҙенең мистик эҙләнеүҙәре менән билдәле княгиня Анна Сергеевна Голицына була. Уны ошо ынтылышында фамилиялашы, император Александр I ҙур йоғонто яһаусы Александр Николаевич Голицын таяныс була (1773—1844).
Үҙенең фекерҙәше һорауы буйынса Анна Сергеевна 1831—1836 йылдарҙа уның өсөн ялға сыҡҡандан һуң йәшәргә һарай өсөн төҙөлөштәрҙе ҡарай. Хужаһы хөрмәтенә биләмә Александрия йәки Кастель (ингл. castle — «замок») тигән атама ала. Бай йорто өсөн өлгө булып бер үк ваҡытта тиерлек шул уҡ архитектор Вильям Гунт төҙөгән Алупка һарайы тора.
Голицын һарайы Европа урта быуаты, бигерәк тә готика менән арбалған романтизм дәүере архитектураһы зауығы өлгөһө булып тора ала. Алупка һарайы кеүек, Гаспра һарайы урындағы һоро эзбизташтан һалынған. Уны ослайып торған тәҙрә һәм дөйөм майҙаны 144 квадрат метр, бейеклеге 20 аршин булған, тештәр менән тамалғанған һәм үрмәле гөл менән сырмалған ҙур өс ҡатлы һигеҙ ҡырлы ҡабырға башнялары айырып тора. Паркты булдырыу менән баҡсасы Людвиг Кремер шөғөлләнә.
1843 йылда Голицын, ниһайәт, дәүләт хеҙмәтенән отставкаға сыға һәм Гаспраға йәшәргә килә, әммә бер йылдан инсульт кисерә. Ғүмеренең һуңына тиклем ул кейәүгә сыҡмаған ҡарт апаһы Елизавета Кологривова тәрбиәһендә була. Үҙенең вариҫтары тип Голицын апаһын һәм энеһен иғлан итә, ләкин улар уның вафатынан һуң бер нисә йыл ғына йәшәй. Гаспраның беренсе хужаһы Георгий монастырында ерләнә.

# Гаспра (һарай)
## Графиня Панина һарайы

Ҡырым һуғышынан һуң бөлгөнлөккә төшкән биләмәне бөйөк кенәз Николай Николаевич Старший һатып ала. Әммә билдәһеҙ сәбәп буйынса Гаспра 1865 йылда граф Владимир Васильевич Левашов һәм уның ҡатыны Ольга Викторовнаға, тыумыштан графиня Панинаға һатыла.
XIX быуат аҙағында Ольга Викторовна биләмәне туғаны Софья Владимировна Панинаға тапшырттыра. Йәш графиня башняның түбәһен ҡабаттан яптыра, фасад һәм ҡыйыҡты яңырттыра, оранжерея һәм ҡунаҡтар өсөн өйҙәр төҙөтә. Гаспра биләмәһе ҡабаттан сәскәгә күмелгән баҡсаға әйләнә.
Графиня Панина, эшҡыуарлыҡ һәләтенә эйә булып, һарайҙы хәлле кешеләргә дача итеп тапшыра. Бында 1901 йылдың сентябренән 1902 йылдың июленә тиклем «Хажи Морат» повесын яҙған ваҡытта Лев Толстой йәшәй. Уға ҡунаҡҡа А. П.. Чехов, М.. Горький, А. Куприн, Ф. Шаляпин килеп йөрөй. Рәсәйҙән китер алдынан Гаспрала В. Набоков була.
Октябрь революцияһынан һуң һарай дәүләткә бирелә. 1922 йылда ул шифахана итеп бирелә, хәҙер — «Ясная поляна» әсәләр балалар шифаханаһы. 1923 йылда Беларусь халыҡ шағиры Янка Купала бында «Ҡырым» шиғырҙар циклын яҙа.
Һарай бинаһында дауаланыу өсөн килгән Л. Н. Толстойҙың музей бүлмәһе һаҡлана. Толстой заманында һарайҙың 8 тышҡы ишеге, 19 «готика» һәм 8 балкон тәҙрәһе, 8 голланд мейесе һәм 4 камин, 4 ал яҡ, 12 йәшәү бүлмәһе була. бүлмәлә йәшәй. Аҫта дүрт иркен бүлмә ҙур хол менән тоташа. Л. Н. Толстой ваҡытын йәшел селтәр менән үрелгән гарнитур, бик күп диван, ултырғыс, кресло, өҫтәл, кушеткалар торғанбыяла менән көпләнгән террасала үткәрә.
# Сюверня

Сюверня — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе, Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ворона йылғаһының һул ярына тамағынан 382 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 58 км.

# Сюверня
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ворона. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Хопер, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010200212107000006380
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000638
* Бассейн коды — 05.01.02.002
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0