yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Волохов Георгий Николаевич

Волохов Георгий Николаевич (1934 йыл, 23 август, Мәскәү) — Советтар Союзы Геройы (1981), СССР-ҙың атҡаҙанған лётчик-һынаусыһы, (1977), запастағы капитан.

# Волохов Георгий Николаевич
## Биографияһы

Георгий Николаевич Волохов 1934 йылдың 23 авгусында Мәскәүҙә хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған. 1951 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетына уҡырға инә һәм уны 1956 йылда тамамлай. Университетта уҡыу менән бер үк ваҡытта В. П. Чкалов исемендәге Үҙәк аэроклубта шөғөлләнә. 1956—1959 йылдарҙа ғилми-тикшеренеү институты-1 филиалында эшләй, инженер. «Буря» ҡанатлы ракетаһын төҙөүҙә һәм һынауҙа ҡатнаша.
1960 йылда Летчик-һынаусылар мәктәбен тамамлай (ШЛИ), 1961 йылдың июненән 1989 йылдың мартына тиклем С. В. Ильюшин исемендәге тәжрибә-конструкторлыҡ бюроһы лётчик-һынаусыһы.
Яңы (шул иҫәптән, хәрби) авиация техникаһын һынауҙа ҡатнаша. Самолеттар: Ил-62/3 (28.07.1965; 2-се осоусы), Ил-76 (25.03.1971; 2-се осоусы), Ил-76/2 (25.02. 1973; 2-се осоусы), Ил-86 (22.12.1976; 2-се осоусы), Ил-86-450 (1.06.1982; 2-се осоусы).
1965—1966 йылдарҙа максималь ауырлығы менән Ил-38, ҙур мөйөштәрҙә һәм тупраҡта Ил-76, киҫкен режимдарҙа Ил-62 һәм Ил-76МД, Ил-18 «Полоса» (бөтә траектория буйынса автоматик осош башҡарыу мөмкинлеге биргән навигация-пилотаж ҡорамалдар комплексы менән, тәжрибә) самолеттарын һынай.
1981 йылдың сентябрендә Волохов экипажы Ил-86-ла тиҙлеккә 18 авиация донъя рекорды ҡуя (йомоҡ 2000 км маршрутта 35, 40, 50, 60 һәм 65 т коммерция йөгө менән 970 км/сәғ, йомоҡ 1000 км маршрутта 35-тән 80 тоннаға тиклем коммерция йөгө менән 956 км/сәғ уртаса тиҙлек үҫтерә).

# Волохов Георгий Николаевич
## Әйткән фекерҙәре

һуңғы Ту-144 яҙмышы тураһында
«Был мәҙәниәт, техника һәйкәле, авиация пигы!.. Әгәр ҙә беҙ уны ҡотҡармаһаҡ, тергеҙеү мөмкин булмаясаҡ. Ул бит ҡулдан эшләнгән. Ул оҫталар ҙа, ул станоктар ҙа юҡ инде. Уны тимер-томор хаҡына һатыу — Рембрандт картинаһын киндер хаҡына һатыуға тиң !».

# Волохов Георгий Николаевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Советтар Союзы Геройы (29.10.1981), «Алтын Йондоҙ» миҙалы № 11462,
* Ленин ордены (29.10.1981),
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (02.10.1969),
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (23.12.1976), миҙалдар.
* СССР-ҙың атҡаҙанған лётчик-һынаусыһы, (18.08.1977).
* Мәскәү ҡалаһында Аэропорт муниципаль берәмегенең Почетлы гражданы.
# Түңгәүер

Түңгәүер — башҡорт ҡәбиләһе.

# Түңгәүер
## Тарих

Түңгәүерҙәр көньяҡ һәм төньяҡҡа бүленә. Көньяҡ­та­ғы­лар Һаҡмар буйында, Урал аръяғында далала йәшәһә, төньяҡтағылар Ағиҙел буйында урын­лашҡан һәм тар ғына һыҙат булып шулай уҡ Урал арьяғына барып сыға.
ХVIII — ХIХ быуаттарҙағы документтарҙа түңгәүерҙәрҙе ялан-түңгәүерҙәр (көньяҡ) һәм урман-түңгәүерҙәргә (төньяҡ) бүлгәндәр. Уларҙың төп тамғаһы ярым айға оҡшаған. Түңгәүер этнонимы монголдар ырыуына барып тоташа. Был исемде Кунгратбейҙең улы Дингаур менән бәйләйҙәр. Күрәһең, Түңгәүер ҡәбиләһенең этник нигеҙе кунграттар менән бәйле булырға тейеш. Кунграттар иһә боронғо монгол нәҫеленә барып сыға. Ул үҙ заманында төркиләшкән һәм үзбәктәрҙең, башҡа төрки халыҡтарҙың этник составын формалаштырыуҙа ҡатнашҡан. Түңгәүерҙәр көнсығышта монгол ҡәбиләләренән иртә айырылған.
Түңгәүерҙәрҙең боронғо ҡомартҡылары уларҙың Уралға күсеп килгәнгә тиклем Һырдаръя буйҙарында йәшәүе хаҡында аныҡ күрһәтә. Аҡһаҡалдарҙың раҫлауынса, Көньяҡ Уралға улар бүре артынан эйәреп килгән. Түңгәүерҙәр араһында ғына түгел, көньяҡта йәшәгән үҫәргәндәрҙә лә бүре хаҡында хикәйәт киң таралған. Йәнәһе, бик боронғо замандарҙа башҡорттарҙың ата-бабалары Һырдаръя буйында йәшәгән һәм һуңынан ул төбәкте ташлап китергә мәжбүр булған. Күсенгәндә улар сикһеҙ далаларҙа аҙашҡан. Шул мәлдә уларға бүре осраған. Ул кешеләрҙе үҙенә яҡын да ебәрмәгән, ташлап та китмәгән. Аҡһаҡалдарҙың әмере буйынса, халыҡ ошо бүре артынан төньяҡҡа табан юлын дауам иткән. Бик күп төн һәм көндәрҙән һуң улар Урал тауҙарына юлыҡҡан. Халыҡ хәтерендә һаҡланыуынса, түңгәүерҙәрҙең ата-бабалары элек Башҡортостандың көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан. С. Мирасовтың шәжәрәһе буйынса түңгәүерҙәр Ҡармасан һәм Сәрмәсән буйҙарында төпләнгән. Улар был тирәлә ХIII быуатҡа тиклем күсенеп йөрөгән. Нөгөш һәм Ағиҙел буйҙарында тау-урман араһына урынлашҡан. Түңгәүерҙәрҙең күпселеге Һаҡмарҙың үрге ағымында һәм Урал аръяғында мәңгелеккә тороп ҡалған. Уларҙың бер төркөмө Кәрәлек буйына күсеп ултырған.
Урал алды һәм Көньяҡ Уралда түңгәүерҙәрҙең йәшәү рәүешенә ҡыпсаҡтар ҙур йоғонто яһаған. Түңгәүерҙәрҙең күрше халыҡтар менән бәйләнеше ярайһы уҡ киң барған.
# Уң Вануйто

Уң Вануйто — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Вануйто йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Уң Вануйто
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300212115300035361
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303536
* Бассейн коды — 15.02.03.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Петр I һәйкәле (Кронштадт)

Петр I һәйкәле — скульптуралы монумент, 1841 йылда Кронштадттың Петр паркында урынлашҡан. Монументтың авторы — скульптор Т. Жак. Һәйкәл Рәсәйҙең федераль әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты.

# Петр I һәйкәле (Кронштадт)
## Тарих

Рәсәй императоры Николай I ҡушыуы буйынса Петр I -ға Кронштадтта һәйкәл ҡуйыу өсөн француз скульпторы Т. Жак саҡырыла һәм ул һәйкәлде әҙерләй башлай. Һәйкәл нигеҙенә ул 1836—1837 йылдарҙа яһалған скульптураны ала. 1939 йылда һәйкәл постаментының проекты раҫлана. Батшаның һәйкәле Сәнғәт академияһы президенты А. Н. Оленин күҙәтеүе аҫтында эшләнә. Батшаның бронза скульптураһы Сәнғәт академияһының оҫтаханаһында П. К. Клодт тарафынан ҡойола. Һәйкәлдең дөйөм хаҡы 100 мең һум тәшкил итә. Һәйкәл асыу тантанаһы 1841 йылдың 27 июнендә була — Полтава һуғышының йыллығына тап килтерелә.
1860 йылда һәйкәл тирәләй Петр паркы булдырыла.

# Петр I һәйкәле (Кронштадт)
## Тасуирлама

Һәйкәлдә Петр I баҫҡан килеш һүрәтләнгән. Уның өҫтөндә Преображенский полкы мундиры һәм бейек ботфорт. Ул уң ҡулына ҡынынан һурып алынған, аҫҡа табан төшөрөлгән шпага тотҡан. I Петрҙың башы өҫкә табан еңелсә күтәрелеп тора. Скульптура шымартылған ҡыҙыл граниттан эшләнгән фигуралы тумбаға баҫтырып ҡуйылған, тумбаның мөйөштәре XVIII быуат рухында орнамент менән биҙәлгән.
Постаменттың алғы яғында соҡоп алтын хәрефтәр менән яҙылған: «Петру Перъвому / Основателю / Кронштадта / 1841 Года». Юғарыла — Полтава һуғышы йылының медальоны «1709». Постаменттың арт яғында «Баҡыр һыбайлы» һәйкәле өлгөһөндә башта латин теленән тәржемәләп яҙып ҡуйылған була. Әммә 1860 йылда уның урынына яңы яҙыу ҡуйыла: «Оборону Флота / и / сего места / держать до последней / силы и живота / яко наиглавнейшее дело, / Из Указа Государя 1720 г. Мая 18 д.».
Скульптураның бейеклеге — 4,55 метр, постамент бейеклеге — 4 метр.
Һәйкәл тирәләй кәртә тотолған: сынйырҙар менән тоташтырылған пушкаларҙың кәбәктәре ерҙән сығып тора. Совет осоронда был кәртә юғалған.

# Петр I һәйкәле (Кронштадт)
## Иҫкәрмә

* ↑ GeoNames (ингл.) — 2005.
* ↑ Постановление Правительства РФ № 527 от 10.07.2001
* ↑ Постановление Правительства РФ № 527 от 10.07.2001
* 1 2 3 4 Энциклопедия Санкт-Петербурга. Петру I, памятник (г. Кронштадт, Петровский парк) 2020 йыл 3 июль архивланған.
* 1 2 3 4 Сокол К. Г. Монументальные памятники Российской империи. 2006. — С. 39
# Скроминка

Скроминка — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Липецк өлкәһе, Рязань өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Воронеж йылғаһының уң ярына тамағынан 278 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Скроминка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Воронеж йылғаһы Липецк ҡалаһына тиклем, Матыра йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010100512107000002733
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000273
* Бассейн коды — 05.01.01.005
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сентябрь

Һарысай, сентябрь (лат. septem — ете) — григориан календары буйынса туғыҙынсы ай. 30 көнлөк дүрт айҙың береһе.

# Сентябрь
## Этимологияһы

Һарысай атамаһы һары+ай һүҙҙәренән төҙөлгән. Был айҙы һары тип атайҙар, сөнки һарысайҙа үлән һәм ағастар япраҡтары һарғая.

# Сентябрь
## Байрамдар, тантаналар
### Рәсәй

* 1 сентябрь — Белем көнө.

# Сентябрь
## Байрамдар, тантаналар
### Башҡортостан

26 сентябрь — башҡорт халҡының XVII—XVIII быуаттарҙағы милли-азатлыҡ хәрәкәтендә һәләк булған милләттәштәребеҙҙе хәтергә алыу һәм ҡайғы көнө. Был көндә беҙҙең ғәййәр Салауат Юлай улы батырыбыҙ вафат булған.

# Сентябрь
## Байрамдар, тантаналар
### Мосолман

Ислам тәҡүимендәге календарь йылы григориан календарындағынан яҡынса 10 тәүлеккә ҡыҫҡараҡ. Шуға күрә айҙар тап килмәй. Ләкин мосолман тәҡүимендә айҙарҙың һаны шулай уҡ 12-гә тигеҙ. Һижри тәҡүименең етенсе айы — Рәжәб айы. Был ай — Харам айҙарҙан. Рәжәб айы Рамаҙан айына әҙерлек башланыуы булып тора. Ҡайһы бер ғөләмә, бер йылды ағас менән сағыштыра, унда Рәжәб айы — япраҡтар өлгөрөү ваҡыты, Шәғбән айында емеш күренә, ә Рамаҙан айында кешеләр был емештәрҙе йыя башлай.

# Сентябрь
## Ваҡиғалар
### Башҡортостан

17 (28) сентябрҙә Пугачев ихтилалы башлана. Был ихтилал башҡорт халҡына яңы батырҙарҙы бүләк итә, Башҡортостан тарихында ҙур эҙ ҡалдыра.
# Дьяков

Дьяков — ир-ат фамилияһы. Исемдән, ҡушаматтан, шөғөлдән йәки йәшәгән урындан килеп барлыҡҡа килгән тигән фараз бар.
Дьякова — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

# Дьяков
## Билдәле йөрөтөүселәр

* Дьяков Владимир Анатольевич (14 июнь 1919 йыл — 16 ноябрь 1995 йыл) — ғалим-тарихсы, славян тарихы белгесе. Тарих фәндәре докторы (1966).
* Дьяков Леонид Владимирович (20 декабрь 1932 йыл — 5 февраль 2017 йыл) — СССР һәм Рәсәй шағиры.
# Нелка-Юган

Нелка-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Войкар йылғаһының уң ярына тамағынан 71 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 73 км.

# Нелка-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300031234
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303123
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Пур-Еган

Пур-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Мег-Тыг-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 93 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Пур-Еган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200038750
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203875
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Төньяҡ-Пльзень

Төньяҡ-Пльзень (чех Okres Plzeň-sever) — Чехия Республикаһы Пльзень крайындағы 7 райондың береһе булып тороусы ҡала-район. Административ үҙәге — Пльзень ҡалаһы (был ҡала район составына инмәй).
Төньяҡ-Пльзень ҡала-районының майҙаны — 1 286,79 квадрат километр. Халҡының һаны 74 856 кеше тәшкил итә. Был районда 98 муниципалитет иҫәпләнә, шуларҙың 10-ы ҡалала урынлашҡан.

# Төньяҡ-Пльзень
## Географияһы

Төньяҡ-Пльзень ҡалаһы Пльзень крайының төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан. Край сиктәрендә көньяҡтан Пльзень ҡалаһы һәм Көньяҡ-Пльзень, көнсығыштан Рокицани, көнбайыштан Тахов райондары менән сиктәш тора. Төньяҡ-көнсығышта Урта Чехия крайының Раковник районы менән, төньяҡта Лоуниҙың Устецк районы; төньяҡ-көнбайышта Карловы Вары һәм Карловы Вары крайының Хеб районы менән сикләшә..
Райондың төньяғында ер соҡоуҙан барлыҡҡа килгән Одлезельск күле бар, ул 1872 йылда барлыҡҡа килгән.

# Төньяҡ-Пльзень
## Ҡалалары һәм халҡы

Халыҡтың уртаса тығыҙлығы — 58,17 кеше/км²; райондың 41,46 % халҡы ҡалаларҙа йәшәй. Туғандаш ҡалаһы — Деггендорф.

# Төньяҡ-Пльзень
## Сығанағы

* ЧР Эске эштәр министрлығының мәғлүмәте
* ↑ Český statistický úřad Počet obyvatel v obcích – k 1. 1. 2024 (чеш.) — Praha: ČSÚ, 2024.
* 1 2 Český statistický úřad https://www.czso.cz/csu/czso/vysledky-scitani-2021-otevrena-data (чеш.)
* ↑ https://www.czso.cz/csu/czso/okresy-ceske-republiky-2016 — 1969.
* ↑ Kódování okresů pro SPZ (1960 – 2002)
# Гойта

Гойта — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы,Ингушетия/Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сунжа йылғаһының уң ярына тамағынан 97 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.

# Гойта
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, инештән Грозный ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07020001112108200005789
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200578
* Бассейн коды — 07.02.00.011
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Хрипунов

Хрипунов (рус. Хрипуновский) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы утар. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 13 кеше. Почта индексы — 453156, ОКАТО коды — 80249840005.

# Хрипунов
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Стәрлетамаҡ): 23 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Усть-Зиган): 6 км
# Восточный Ыҡтым

Восточный Ыҡтым — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ыҡтым йылғаһының һул ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Восточный Ыҡтым
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100003345
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100334
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# А. Д. Дувакинаның шәхси ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы

А. Д. Дувакинаның шәхси ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы — төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты. Уҡыу йорто Ростов өлкәһенең Новочеркасск ҡалаһында, Атаман урамы, 42 адресы буйынса төҙөлгән бинала урынлаша. Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа ҡыҙҙар өсөн Алексеевск приюты булараҡ теркәлә.

# А. Д. Дувакинаның шәхси ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы
## Тарихы

Шәхси гимназияны асыу датаһы төрлө сығанаҡтарҙа 1880 йылдан алып 1889 йылға тиклем күрһәтелә. Асыҡ уҡыу йорто булған гимназяла урта хәлле һәм башҡа ҡатлам балалары белем ала. 1921 йылда гимназия беренсе һәм икенсе баҫҡыс уҡыу йорттарын берләштергән икенсе дөйөм асыҡ совет мәктәбе итеп үҙгәртелә. Бер ни тиклем ваҡыттан һуң бында сәнәғәт-иҡтисад, элеватор һәм ветеринар техникумы урынлаша. XXI быуатта гимназия урынлашҡан бинала Рәсәй Федерацияһының Ауыл хужалығы һәм аҙыҡ-түлек министрлығының агробизнес һәм белгестәргә яңы һөнәр биреү институты уҡыусылар ҡабул итә. 1992 йылдан йорт архитектура ҡомартҡыһы һәм мәҙәни әһәмиәтле объект булып һанала.

# А. Д. Дувакинаның шәхси ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы
## Һүрәтләнеше

Ике ҡатлы бинаны төҙөү уҡыу йортон рәсми асҡындан күпкә алдараҡтамамлана. Бина ампир стилендә башҡарыла. Был хаҡта симметрик урынлаштырылған тәҙрәләр, стеналарҙың яҫы пилястралар ярҙамында бүленеүе һөйләй. Төп инеү урыны төҙөлөш барышында үҙктән ситкәрәк күсерелә. Элек күтәрмә урынында япмалы сатыр тора. Йорт фасады ҡәтғи декор һәм элементтарҙы урынлаштырыу рационаллеге менән айырыла. Йорттоң өҫкө ҡатын, беренсе ҡат менән сағыштырғанда, күберәк декоратив элементтар биҙәй.
# Сехнерка

Сехнерка — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Киря йылғаһының уң ярына тамағынан 84 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Сехнерка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500412110000038961
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003896
* Бассейн коды — 08.01.05.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Нобиц

Нобиц (нем. Nobitz) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3561 кеше йәшәй. Майҙаны — 27,93 км². Диңгеҙ кимәленән 179 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 4603 һәм автомобиль коды — ABG.
# Була (ҡала)

Була (нем. Buhla) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 554 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,81 км². Диңгеҙ кимәленән 314 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37339 һәм автомобиль коды — EIC.
# Маликов Мөжәүир Суфиян улы

Маликов Мөжәүир Суфиян улы (1 июнь 1926 йыл — 7 май 2004 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы һәм совет-япон һуғыштарында ҡатнашыусы, II дәрәжә Ватан һуғышы, Жуков ордендары кавалеры, хеҙмәт ветераны

# Маликов Мөжәүир Суфиян улы
## Биографияһы

Мөжәүир Суфиян улы Маликов 1926 йылдың 1 июнендә Башҡорт АССР-ының Йылайыр кантоны (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районы) Байназар ауылында тыуған.
Мөжәүир Суфиян улы 1944 йылдың 20 сентябрендә Бөрйән районы хәрби комиссариаты тарафынан хәрби хеҙмәткә алына. 390-сы гвардия үҙйөрөшлө-артиллерия һәм 5-се запас танк полкында хеҙмәт итә. Хәрби дәрәжәһе — өлкән лейтенант.
Мөжәүир Суфиян улы Маликов, һуғыш бөткәс тә, хәрби хеҙмәтен дауам итә һәм 1950 йылдың 17 октябрендә демобилизациялана.

# Маликов Мөжәүир Суфиян улы
## Биографияһы
### Хеҙмәт юлы

* 1952—1955 — киномеханик;
* 1961 йылдан — «Ағиҙел» колхозында, Бөрйән районының «Сельхозтехника» производство берекмәһе баш инженер;
* 1972 йылдан Байназар урта мәктәбендә техник әҙерлек уҡытыусыһы.
Маликов Мөжәүир Суфиян улы 20104 йылдың 7 майында вафат була һәм Байназар ауылы зыяратында ерләнә.

# Маликов Мөжәүир Суфиян улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)
* Жуков ордены
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы (1984)
# Гросфаргула

Гросфаргула (нем. Großvargula) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 727 кеше йәшәй. Майҙаны — 15,19 км². Диңгеҙ кимәленән 166 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99958 һәм автомобиль коды — UH.
# Ҡарасанаҡ

Ҡарасанаҡ — рус. Карсанак - Рәсәй йылғаһы.

# Ҡарасанаҡ
## Географияһы

Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ҡариҙел йылғаһының һул ярына тамағынан 846 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Ҡарасанаҡ
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Долгобродск гидроузеленән Нязепетровск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200912111100020297
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102029
* Бассейн коды — 10.01.02.009
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

# Ҡарасанаҡ
## Этимологияһы

Атама Ҡараса антропонимына -наҡ һүҙ яһаусы аффикс ярҙамында барлыҡҡа килгән тип фараз ителә. Ҡараса антропонимы менән ҡушылып барлыҡҡа килгән гидронимдар Башҡортостанда тағы бар. Мәҫәлән, Ҡарасайылға. "Башҡорт АССР-ы топонимдары һүҙлеге" был атаманы ла Ҡараса антропонимы менән бәйләй.
Шул уҡ ваҡытта Ҡараса һүҙенең йәнә бер нисә мәғәнәһе бар:
* Ҡараса (ҡарасай) - көҙгө ҡара һыуыҡ миҙгеле, башҡорт милли календарында октябрь айына тура килә.
* Ҡараса - ҡара өйрәк
# Вангута-Яха (Нгарка-Марета-Яха ҡушылдығы)

Вангута-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО/ Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нгарка-Марета-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.

# Вангута-Яха (Нгарка-Марета-Яха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300077910
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307791
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Каттым-Еган

Каттым-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тром-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.

# Каттым-Еган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200043331
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204333
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2