yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Лебединая (Вах ҡушылдығы)

Лебединая — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вах йылғаһының һул ярына тамағынан 876 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Лебединая (Вах ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200037135
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203713
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Солоновка (Иня ҡушылдығы)

Солоновка — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иня йылғаһының һул ярына тамағынан 401 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Солоновка (Иня ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200612115200005875
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200587
* Бассейн коды — 13.01.02.006
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Бригадере Анна

Анна Бригадер Кришьяновна (латыш. Anna Brigadere; 19 сентября [1 октября] 1861, Рәсәй империяһы, Курляндия губернаһы, Балляс утары — 25 июнь 1933, Тервать, Елгавский өйәҙе, Латвия) — латыш яҙыусыһы, драматургы.

# Бригадере Анна
## Биографияһы

1896 йылда яҙа башлай. Үҙ ижадында фольклор мотивтарына йыш мөрәжәғәт итә. Пьеса яҙыу-комедия һәм сатирик әкиәттәр, хикәйәләр һәм шиғырҙар («Марэд», «Ҡәйнә», «Еңеү») яҙа. Бригадере пьесалары йышыраҡ латыш театрында ҡуйыла (Рига). «Алла, тәбиғәт, эштәр» (Dievs, daba, darbs) уның автобиографик трилогияһы.

# Бригадере Анна
## Әкиәт - пьесалар

* «Спридитис» ( 1903) — 1982 йылда (йәнһүрәт) һәм 1985 йылда (фильм) төшөрөлгән.
* «Гундега Брусубард һәм принцесса короле» (1911)
* «Майя һәм Пайя» (1922)
* «Мөғжизәле ҡош Лолита» (1927)
# Бәрәкәл

Бәрәкәл — Һаҡмар йылғаһының ҡушылдығы. Башҡортостандың Йылайыр районы биләмәләрендә аға. Йылға Һаҡмар йылғаһының уң ярына тамағынан өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 76 км.

# Бәрәкәл
## Ҡушылдыҡтары

Объекттар тамағынан инешенә тиклем тәртип буйынса бирелгән .
* 0,3 км: Бәрәкәлтеле (һул)
* Уна (уң)
* Табузгай (уң)
* Репный (уң)
* Сосельный (уң)
* Есиней (һул)
* Псякчушкан (һул)
* Балчик (һул)
* 39 км: Әтек (һул)
* 46 км: Бармаҫ (уң)
* Кашкат (һул)
* Тарайгир (һул)
* Окур (һул)
* Бурзян (һул)

# Бәрәкәл
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан. Бәләкәй йылға бассейны — өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (бассейндың Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000512112200005133
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200513
* Бассейн коды — 12.01.00.005
* ГӨ буйынса һаны — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Оҫта ҡорт

Оҫта ҡорт (лат. Xylocopa valga) — Яңғыҙаҡ ҡорттар төрөнә ҡараған бал ҡорттары ғаиләһендәге Apidae бөжәк.

# Оҫта ҡорт
## Биологик яҙма

Яры ҡанатлылар отрядының ысын бал ҡорттары ғаиләһенә ҡараған бөжәк. Кәүҙәһе 2,0—2,8 см оҙонлоҡта (ата ҡорттар вағыраҡ), ҡара төҫтә, күкһел—миләүшә ялтырауыҡлы, оҙон һирәк төктәр менән ҡапланған. Мыйығы өҫ яҡтан ҡара төҫтә, аҫтан — ерәнһыу. Ҡорһағы йомро. Ҡанаттары ялтыр, күкһел—миләүшә төҫтә, алғы ситтәре асыҡ төҫтә.

# Оҫта ҡорт
## Үрсеүе

Ояһын ҡоро үҙағаста, иҫке ағас ҡаралтыларҙа һәм башҡа урындарҙа ҡора, уның күҙәнәктәренә тат, һеркә һәм йомортҡа һалына. Ҡарышлауыҡтары ҡурсаҡ көбөндә ҡурсаҡлана. Башҡортостан шарттарында йылына 1 быуын үҫә. Ҡарышлауыҡтары һәм йәш ҡорттар ҡышлай. Йәш ҡорттар яҙ көнө килеп сыға. Көндөҙ әүҙем.

# Оҫта ҡорт
## Туҡланыуы

Ҡуҙаҡлылар, ирен сәскә һымаҡтар, роза һымаҡтарҙың таты һәм һеркәһе менән туҡлана. Үҫемлектәрҙе һеркәләндереүсе. Үҙағаста бөжәктең бер нисә ояһы булғанда уның структураһы боҙола.

# Оҫта ҡорт
## Таралышы

Башлыса Көнбайыш һәм Үҙәк Евразияла, Африканың төньяғында таралған. Далала, урманлы далала, урман аҡландарында, урман ситтәре буйлап, торлаҡ янында тереклек итә. Башҡортостандың Урал алдында (Әлшәй, Баҡалы, Ғафури, Өфө, Саҡмағош райондары) осрай. Башҡортостандың һәм Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.
# Му-Пант-Юган

Му-Пант-Юган — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кемпаж йылғаһының уң ярына тамағынан 244 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Му-Пант-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300027117
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302711
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Павлинич Сергей Петрович

Павлинич Сергей Петрович (23 июнь 1954 йыл) — ғалим-инженер‑механик, хужалыҡ эшмәкәре һәм юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2004—2013 йылдарҙа Өфө двигателдәр эшләү заводының техник директоры. Бер үк ваҡытта 2009 йылдан — Өфө дәүләт авиация техник университетының кафедра мөдире. Техник фәндәр докторы (2009). Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2007) һәм атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (2006).

# Павлинич Сергей Петрович
## Биографияһы

Павлинич Сергей Петрович — 1954 йылдың 23 июнендә Башҡортостан Республикаһының Октябрьский ҡалаһында тыуған. 1976 йылда Өфө авиация институтын тамамлаған, инженер-механик һөнәрен ала. Хеҙмәт юлын Өфө моторҙар эшләү берекмәһенең баш металлургы бүлегендә инженер булып башлай. Артабан — цех начальнигы, техник бүлек начальнигы, иретеп йәбештереүсе 16-сы цех начальнигы урынбаҫары, баш металлург, баш инженер урынбаҫары, газ-энергетика ҡорамалдарын монтажлау, монтажлау һәм файҙаланыу буйынса техник директор урынбаҫары; «Өфө-АвиаГаз» ябыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры.
2007—2011 йылдарҙа — берекмәнең генераль директорының беренсе урынбаҫары.
2011-2012 йылдарҙа — берекмәнең идара итеүсе директор урынбаҫары.
2012 йылдан — холдингтың етештереү һәм техник үҫтереү буйынса «Берләштерелгән двигателдәр эшләү корпорацияһы» акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры урынбаҫары.
2016 йылда «Кузнецов» акционерҙар берекмәһе йәмғиәтенең идарасы директоры итеп тәғәйенләнә. Техник фәндәр докторы, машина эшләү технологиялары буйынса диссертация советы ағзаһы, профессор,Өфө дәүләт авиация техник университетының «Машиндар һәм ҡойоу производствоһы технологияһы» кафедраһы мөдире.
Өфө моторҙар эшләү берекмәһенең «Звёздное небо» («Йондоҙло күк») автор йыры фестивале авторҙарының береһе.

# Павлинич Сергей Петрович
## Фәнни эшмәкәрлеге һәм хеҙмәттәре

Фәнни эшмәкәрлеге сериялы етештереү шарттарында технологик ҡойоу процестарын һәм газ турбиналы двигателдәрҙең көрәксәләрен ремонтлауҙы камиллаштырыуға; авиация двигателдәрен һәм энергетика етештереүҙә ион‑плазма нанотехнологияларын файҙаланыуға арналған. 60‑ҡа яҡын фәнни хеҙмәт һәм 35 уйлап табыу авторы.
* Электрохимические и электрофизические процессы реновации. М., 2005 (авторҙаш);
* Модульная сборка газотурбинных двигателей. Өфө, 2007 (авторҙаш);
* Инструментальные материалы для штампов горячего деформирования. Өфө, 2008 (авторҙаш).

# Павлинич Сергей Петрович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһынның атҡаҙанған машина эшләүсеһе (2006 йыл);
* Башҡортостан Республикаһының фән һәм техника буйынса дәүләт премияһы лауреаты (2007);
* «Газпром» йәмғиәтенең Маҡтау Грамотаһы менән бүләкләнгән (2010);
# Сейәтүккән

Сейәтүккән (рус. Сэйэ-Туккэн) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районындағы йылға.

# Сейәтүккән
## Географияһы

Сейәтүккән йылғаһы Һаҡмар йылғаһының һул ҡушылдығы, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы Оло Сурай (Сурай) ауылынан йыраҡ түгел аҡҡан йылға.

# Сейәтүккән
## Тарихы

Йылға тарихы административ-территориаль йәһәттән яҡындағы Оло Сурай (Сурай) ауылы тарихынан айырылғыһыҙ. Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы составында булған был ауыл документтарҙа тәүге тапҡыр 1765 йылда (йәки 1795 йылда) теркәлеп ҡалған.
Октябрь революцияһынан һуң ауыл бер Башҡортостанға, бер Ырымбур өлкәһенә күсеп, кантон атамалары ла үҙгәреп ала. 1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны иҫәбендә була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составында булып сыға. 1930 йылдың 20 авгусынан кантон бөтөрөлөп, Ейәнсура районы ойошторола һәм ауыл уның етәкселегенә күсә. 1934 йылда Оло Сурай яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһе ҡарамағына бирелә. 1934—1959 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Ейәнсура районы составында була. Әйткәндәй, 1938—1957 йылдарҙа өлкә үҙе лә исем алыштырып, Чкалов өлкәһе тип аталып ала. 1959 йылдан ауыл Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы ҡарамағында

# Сейәтүккән
## Этимологияһы

Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында атамаға ошондай аңлатма бирә: Гидроним башҡорт телендәге сейә һәм түккән һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән. Оло Сурай ауылы янындағы үҙәндә ҡыр сейәһе ҡыуаҡлыҡтары үҫә. Риүәйәттәр бәйән итеүенсә, бер мәл был урында ҡурҡыштан кемдеңдер йыйған сейәһе түгелгән булған.
# Тыл хеҙмәтсәндәренә һәм һуғыш балаларына һәйкәл (Октябрьский)

Тыл хеҙмәтсәндәренә һәм һуғыш балаларына һәйкәл — Октябрьский ҡалаһының Еңеү паркының мемориаль комплексы янында «Һалдат уйҙары» тыл хеҙмәтсәндәренә һәм һуғыш балаларына ҡуйылған һәйкәл.

# Тыл хеҙмәтсәндәренә һәм һуғыш балаларына һәйкәл (Октябрьский)
## Тарихы

Буласаҡ монументтың нигеҙ ташы 2015 йылдың 7 майында һалынғандан һуң, «Халыҡ һәйкәле» төҙөү өсөн аҡса йыйыу акцияһы иғлан ителеү һөҙөмтәһендә ҡала предприятиелары һәм граждандарынан 4 миллион һумдан ашыу акса йыйыла. Һәйкәл авторҙары — металл буйынса рәссам Насыров Сабир һәм скульптор Вячеслав Кузнецов. Композицияла һынландырылған ҡатын-ҡыҙ бер ҡулына башаҡтар тотҡан, икенсеһенә бала күтәргән, уларҙың өҫтөнә нефть фонтаны аға, ул Девон ятҡылығы асылыуын символлаштыра. Скульптура Түбәнге Тагил иретеп ҡойоу заводында эшләнгән. Һәйкәлде Башҡортостан башлығы Рөстәм Хәмитов һәм Социалистик Хеҙмәт Геройы, ҡаланың почетлы гражданы Ләйлә Мәрҙәншина аса.
# Садко каналы

Садко каналы — Рәсәйҙәге йылға. Волгоград өлкәһе, Ростов өлкәһе, Ҡалмыҡ Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға 112 км по правому берегу разделяется на распределители, отдел. 112 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Садко каналы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Калач-на-Дону ҡалаһынан Цимлян һыуһаҡлағысына тиклем, Чир йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010300912107000010455
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107001045
* Бассейн коды — 05.01.03.009
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ай-Синк-Ях

Ай-Синк-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Синк-Ях йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Ай-Синк-Ях
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200048236
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204823
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Лабокша (Суда ҡушылдығы)

Лабокша — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Суда йылғаһының уң ярына тамағынан 121 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.

# Лабокша (Суда ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суда, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200212110000007555
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000755
* Бассейн коды — 08.01.02.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кадь (Яйва ҡушылдығы)

Кадь — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Яйва йылғаһының һул ярына тамағынан 230 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 76 км.

# Кадь (Яйва ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100007048
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100704
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Суртын-Я

Суртын-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Воль-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 72 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Суртын-Я
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300025342
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302534
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Бызовка

Бызовка — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1162/1567 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Бызовка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010100312115300005365
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115300536
* Бассейн коды — 14.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Йософ Гәрәй

Йософ Гәрәй, Гәрәев Йософ Ибраһим улы (7 март 1904 йыл — 22 март 1988) — башҡорт яҙыусыһы, тәржемәсе. 1936 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. 1937—1939 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Яҙыусылар союзы идараһының яуаплы секретары.

# Йософ Гәрәй
## Биография

Гәрәев Йософ Ибраһим улы 1904 йылдың 7 мартында Өфө губернаһының Бәләбәй өйәҙе Базғыя ауылында тыуған. Башланғыс белемде тыуған ауылында ала. Ике йыл Шаран мәктәбендә, унан һуң Бәләбәйҙә уҡытыусылар семинарияһында укый.
1923 йылдан башлап Бәләбәй кантонының Саҡмағош, Баҡалы улустары ауыл мәктәптәрендә уҡыта,
1928—1929 йылдарҙа Бәләбәй кантоны халыҡ мәғарифы бүлеге инспекторы булып эшләй. Эшсе-Кәрҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафында хеҙмәт итә.
1931—1936 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Мәғариф халыҡ комиссариатының инспектор-методисы.
1936 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институты уҡытыусыһы.
1937—1939 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Яҙыусылар союзының яуаплы сәркәтибе.
1940 йылда ҡулға алына һәм репрессияға дусар ителә. 1950 йылға тиклем тотҡонлоҡта тотолған. 1957 йылда аҡлана. 1958 йылда Өфөгә килә.

# Йософ Гәрәй
## Ижады

1925 йылда Йософ Гәрәйҙең тәүге шиғырҙары республика гәзиттәрендә донъя күрә. Шиғырҙарында илебеҙ үҫешен, индустриалләштереүҙең тиҙ темпын һәм колхоз хәрәкәтен тасуирлай.
1932 йылда уның «Тимер» тип аталған беренсе китабы баҫылып сыға.
«Гөләйфә» поэмаһында аталарының яңы тормош өсөн көрәшен дауам итеүсе йәш быуын тураһында һөйләй. «Батырҙар осоуы», «Бәхет биргәнеңә, рәхмәт, илем» йыйынтыҡтарына ингән шиғырҙарын үҙ заманы ваҡиғаларына бағышланған.
1963 йылда Башҡортостанда Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменә лайыҡ булған тәүге ҡатын-ҡыҙға арналған «Банат Батырова» документаль повесын яҙа.
Балалар өсөн Йософ Гәрәй ундан артыҡ китап яҙа:
* «Көсөк нисек өрөргә өйрәнде» (1963), урыҫ теленә тәржемәһе — «Как щенок научился лаять» (1975)
* «Зирәк ҡуян» (1969) — «Мудрый заяц»)
* «По щучьему велению»
* «Телле сәскәләр» (1977) — «Говорящие цветы» һ. б.
«Йәйғор аша» (1974) — «Сквозь радугу») һәм «Яҡташтарға хат» (1984) — «Письмо землякам») йыйынтыҡтарына ингән әҫәрҙәренә фәлсәфә һәм кешелеклек хас.
Шиғыр һәм проза әҫәрҙәре яҙыу менән бергә, Йософ Гәрәй тәржемә эше менән дә шөғөлләнә. Уның тәржемәһендә А. С. Пушкин, Н. В. Гоголь, И. А. Гончаров, А. П. Чехов, А. М. Горький, Д. А. Фурманов, В. Гюго, С. Я. Маршак һәм башка яҙыусыларҙың әҫәрҙәре башҡорт телендә айырым китап булып баҫылып сыҡты.
Шулай уҡ Йософ Гәрәй башҡорт теле һәм әҙәбиәте буйынса яңы дәреслектәр, программалар һәм методик ҡулланмалар әҙерләүҙә ҡатнаша.
1971 йылда Йософ Гәрәйҙең һүҙҙәрҙең килеп сығышын аңлатҡан, этимология мәсьәләләре буйынса тикшеренеүгә арналған «Был һүҙҙәр ҡайҙан?» китабы донъя күрә.
1988 йылдың 22 мартында Өфөлә вафат булған, тыуған төбәгендә ерләнгән.

# Йософ Гәрәй
## Китаптары

* Иҫтәлектәр. Мәскәү, Центриздат, 1930, 32 бит.
* Гөләйфә. Поэма. Өфө, 1937, 40 бит.
* Бәхет бирҙең, рәхмәт, илем! Балалар өсөн шиғырҙар һәм йырҙар, Өфө, 1939, 40 бит.
* «Сәскә яһайбыҙ» (1939)
* «Шиғырҙар» (1964)
* «Йәйғор аша» (1974)
* «Яҡташтарға хат» (1984)
* Башҡорт шиғриәте антологияһы. — Өфө: Китап, 2001. — 815 бит. — ISBN 5-295-02743-0
# Андриасов Михаил Андреевич

Андриасов Михаил Андреевич (1 август 1914 йыл — 25 апрель 1984 йыл) — рус совет яҙыусыһы, журналист һәм публицист.

# Андриасов Михаил Андреевич
## Биография

Миллерово ҡалаһында әрмән ғаиләһендә тыуған .
Бик иртә яҙа һәм, иң мөһиме, баҫыла башлай: 1925 йылда яҙмалары «Ленинские внучата» гәзитендә сыға. 1932 йылда, 18 йәше тулғас, профессиональ журналистика менән шөғөлләнә, «Большевистская смена», «Молот», «Красный кавалерист», «Красная звезда» гәзиттәре менән хеҙмәттәшлек итә, ә инде киләһе йыл «За индустриализацию» үҙәк гәзитенең штатына Аҙау-Ҡара диңгеҙ крайы буйынса корреспондент булып алына.
1936 йылда Ҡыҙыл Армия сафына алына, унан һуң матбуғатта хеҙмәтен дауам итә.
Бөйөк Ватан Һуғышы ваҡытында Андриасов «Боец РККА», фронт гәзитенең, һуңынан "Комсомольская правда"ла махсус хәбәрсе була, өлкән лейтенант. 1944 йылда ауыр яралана.
Һуғыштан һуң Одесса хәрби округының «Защитник родины» гәзитендә өлкән әҙәби хеҙмәткәр була.
1947 йылда Гукас Мадояндың ҡаһарман батальоны тураһында «Шесть дней» хикәйәһе сыға, ул артабан бик билдәле була һәм күп тапҡыр яңынан баҫтырыла. Һуңынан уның күбеһенсә очерктарҙан торған «Автомат Юры Тарасова», «Господствующая высота», «Легенда о золотом коне», «Придонская быль», «Сын солдата», «Племя отважных», «Штурм ледяного вала», «На донской земле», «Атоммаш зовет», «Молодость наша опаленная» китаптары сыға.
1958 йылда Андриасовты СССР Яҙыусылар союзына ҡабул итәләр.
1984 йылдың 25 апрелендә Дондағы Ростовта вафат була.

# Андриасов Михаил Андреевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «Почёт Билдәһе» ордены (1974)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (6.11.1947)
* «Кавказды обороналау өсөн» миҙалы
* «1941-1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы
* башҡа миҙалдар
* «Огонек» журналы премияһы (1971)

# Андриасов Михаил Андреевич
## Китаптары

* Фёдор Токарев / М. Андриасов, В. Ватин. — Ростов н/Д: Ростиздат, 1941. — 63 с. — 5000 экз.
* Сын Зангезура. — Ереван: Армгиз, 1943. — 23 с. — 5000 экз.
* Шесть дней: [Документальная повесть о стрелковом батальоне Г. Мадояна]. — Ростов н/Д: Ростиздат, 1947. — 120 с.
* Вешенские были : [о М. А. Шолохове]. — М.: Современник, 1975. — 191 с. — 10 000 экз.
# Яҡупов Миңлеғәле Миңләхмәт улы

Яҡупов Миңлеғәле Миңләхмәт улы (26 октябрь 1932 йыл — 20 февраль 2010 йыл) — башҡорт журналисы. 1959—1979 йылдарҙа «Башҡортостан пионеры» гәзите мөхәррире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы.
«Ҡыҙыл флагтар менән осланған тау», «Мәңгелек ут», «Үткән ғүмер иҫтәлектәре», «Йөҙ башы, ауыл, ҡала — Ишембай», «Кем тиран-диктатор һәм кем мөртәт», «Беҙ — ленинсылар» китаптары авторы.

# Яҡупов Миңлеғәле Миңләхмәт улы
## Биографияһы

* 1947—1953 — Стәрлетамаҡ, 2-се балалар йорто мәктәбе (интернаты). Яҡуповтың 2009 йылда сыҡҡан «Беҙ — ленинсылар» китабы — Ленин исемендәге етем балалар өсөн 1924 йылда асылған тәүге башҡорт мәктәбе тураһында;
* БДУ- ның филология факультеты.
Башҡортостан радиоһының Стәрлетамаҡ, Салауат, Ишембай буйынса хәбәрсеһе; «Башҡортостан пионеры» гәзитенең баш мөхәррире, БАССР -ҙың Телевидение һәм радиотапшырыуҙар буйынса дәүләт комитеты рәйесе урынбаҫары, «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналының фән бүлеге мөдире, «Ватандаш» журналының яуаплы секретары.

# Яҡупов Миңлеғәле Миңләхмәт улы
## Ғаиләһе

Ҡатынын иртә юғалтҡандан һуң, ике улын һәм ҡыҙын яңғыҙы тәрбиәләп үҫтерә. Улы Ғәлим (3.09.1972, Өфө) — журналист, дәүләт эшмәкәре, 2020 йылдың 4 мартынан Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты етәксеһе.

# Яҡупов Миңлеғәле Миңләхмәт улы
## Баһалама

Яҡташы Сахиулла Нәсибулла улы Ишембаев: «Миңлеғәле Яҡупов бик бөхтә, изге күңелле тынғыһыҙ кеше булып иҫтә ҡалған. Ул бер ҡасан да Ишембай ауылы тураһында онотмай, һәр ваҡыт яҡташтарының тормошо менән ҡыҙыҡһына һәм ауылдың барлыҡҡа килеүе һәм үҫеше, Ишембай ҡалаһы, Ишембай Аҡбирҙин нәҫлҫн тарихын һаҡлау буйынса күп эшләне. Йыш ҡына тыуған яғына ҡайтып, яҡташтары менән аралашты. Айырыуса ул Ишембай ҡалаһына 2005 йылда тыуған ҡалаһы тураһында китап әҙерләгән мәлдә йыш килде. Шул саҡта мин уның менән танышып, осрашыуҙарҙа оҙатып йөрөнөм. ихтирамлы һөйләшә, һәр кемгә хөрмәт менән ҡарай ине».

# Яҡупов Миңлеғәле Миңләхмәт улы
## Библиография

* Миңлеғәле Яҡупов. Үткән ғүмер иҫтәлектәре: [Хикәйә, очерк] / Миңлеғәле Яҡупов. Өфө: Башҡортостан 1993. 157,[1] ил. 21 см
* Миңлеғәле Яҡупов. Ишембай: йөҙ башы, ауыл, ҡала: Ишимбаевтар, Аҡбирҙиндар, Әйүповтар, Вилдановтар, Исхаҡовтар, Мостафиндар, Мөхәмәтғәлиевтар, Мөхәмәтйәновтар, Сәлимйәновтар, Хәлиловтар, Яҡуповтар. Өфө: Башҡортостан 2005. 126-се б. 22 см