yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Маккензи (йылға)

Макке́нзи (ингл. һәм франц. Mackenzie — «ҙур йылға») — Канаданың иң ҙур йылғаһы.

# Маккензи (йылға)
## География

Оҙонлоғо 1738 км. 1789 йылда йылғаны тәү башлап тикшергән сәйәхәтсе Александра Маккензи хөрмәтенә аталған.
Маккензи йылға системаһының суднолар йөрөү юлдарының (Атабаска йылғаһындағы Уотеруэйстан Төньяҡ Боҙло океандың Бофорт диңгеҙе яр буйындағы Тактояктук портына тиклем) дөйөм оҙонлоғо 2200 км тәшкил итә.
Йылға буйындағы иң ҙур тораҡ пункттар: Аклавик, Инувик, Форт-Норман, Форт-Провиденс һәм Норман-Уэлс.
Иң ҙур ҡушылдыҡтары: Пил, Лиард, Оло Айыу, Арктик-Ред-Ривер, Каркаджу, Рут, Маунтин, Хэр-Индиан.
Маккензи йылғаһы Оло Ҡолдар күлендә башлана. Йылға бассейнына шулай уҡ Канаданың Вулластон, Клэр, Атабаска һәм Оло Айыу күлдәре инә. Тамағында уртаса һыу сығымы ≈10 700 м³/с тәшкил итә, был күрһәткес буйынса Төньяҡ Америкала Миссисипинан ҡалып икенсе урында биләй.
Канаданың үҙәк һәм төньяҡ райондарында йылғалар һәм күлдәр 5-тән 9 айға тиклем боҙ менән ҡаплана. Маккензи сентябрь — октябрьҙә туңа һәм май-июньдә асыла.
# Ғөбәйҙуллина Софья Әсғәт ҡыҙы

Ғөбәйҙуллина Софья Әсғәт ҡыҙы (24 октябрь 1931 йыл) — СССР һәм Рәсәй композиторы. 1991 йылдан Германияла йәшәй.

# Ғөбәйҙуллина Софья Әсғәт ҡыҙы
## Биографияһы

Софья (Сания) Әсғәт ҡыҙы Ғөбәйҙуллина 1931 йылдың 24 октябрендә Чистай ҡалаһында тыуа, бала сағы һәм йәшлеге Ҡазан ҡалаһында уҙа. Мәктәпте тамамлағас, Ҡазан консерваторияһына фортепьяно бүлегенә уҡырға инә. Бында ул Сәлих Сәйҙәшев, Нәжип Йыһанов, Альберт Леман, Семен Казачков, Леопольд Лукомский кеүек талантлы уҡытыусыларҙан белем ала.
1954 йылда Софья Ғөбәйҙуллина Мәскәүгә күсә, консерваторияны ла шунда тамамлай. Был йылдарҙа ул документаль, нәфис, мультипликацион фильмдарға музыка яҙа: «День ангела», «Маугли», «Анна Голубкова», «Чучело», «Кошка, которая гуляет сама по себе» һ.б.
1969-1970 йылдарҙа Мәскәү эксперименталь электрон музыка студияһында эшләй, 1975 йылда «Астрея» төркөмө менән хеҙмәттәшлек итә. 1992 йылда композитор Германияның Алпен-Унтерглиде ҡалаһына күсә.
Софья Ғөбәйҙуллинаның ижады күп төрлө дәүләт премиялары менән билдәләнә, композиторҙың исеме бөтә донъяға танылған.

# Ғөбәйҙуллина Софья Әсғәт ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* 1990 РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре
* 1992 РФ дәүләт премияһы
* 1998 Империале премияһы (Япония)
* 1995 Людвиг Шпор исемендәге премия (Германия)
* 1987 Монако кенәзе премияһы
* 1990, 1994 Сергей һәм Наталия Кусевицкийҙар исемендәге премия (АҠШ)
* 1991 Франко Аббиато премияһы (Италия)
* 1992 Ҡатын-ҡыҙ композиторҙарҙың VII халыҡ-ара фестивале премияһы (Гейдельберг)
* 1999 Библия һәм мәҙәниәт фонды премияһы (Германия)
* 1999 Леони Соннинг музыка премияһы (Дания)
* 2002 Polar Music премияһы (Стокгольм)
* 2000 Pour le merite ордены ағзаһы (Германия)
* 2001 Гёте миҙалы (Германия)
* 2002 «Хеҙмәттәр өсөн» орденының Ҙур Тәреһе, Германия
* 2002 «Германия Федератив Республикаһындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены (Германия)
* 2003 «Living Composer» (Франция)
* 2006 «Триумф» премияһы
* 2009 Йель университетының почётлы докторы
* 2010 Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй Федерацияһы)
* 2011 Ҡазандың почётлы гражданы
* 2016 «Дуҫлыҡ» ордены (Татарстан) — «музыка сәнғәтен үҫтереүгә индергән ҙур өлөшө һәм күп йыллыҡ ижади эшмәкәрлеге өсөн»
# Ету-Ёган

Ету-Ёган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Надым йылғаһының һул ярына тамағынан 437 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 73 км.

# Ету-Ёган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15030000112115300047460
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304746
* Бассейн коды — 15.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Бампер (китап автобусы)

«Бампер» балалар китап автобусы — социаль эшҡыуарлыҡ өлкәһендәге проект, тәгәрмәсле китап магазины һәм китап клубы. Проекттың маҡсаты — хәҙерге балалар әҙәбиәтен һәр кемгә еткереү, шул иҫәптән эре йәшәү үҙәктәренән алыҫта йәшәүселәр өсөн дә.

# Бампер (китап автобусы)
## Тарихы

Проект Мәскәүҙә «Перекрёсток» үҫмерҙәргә психологик ярҙам итеү үҙәге базаһында барлыҡҡа килә. Үҙәктең етәксеһе Анна Тихомирова китап магазины асырға була, әммә аҡсаһы тик автобус һатып алырға ғына етә. Автобусты төрлө төҫтәге һүрәттәр менән биҙәргә үҙәктәге балалар ярҙам итә, автобустың эсендә уҡыу залы атмосфераһы булдырыла. Ҡорамалдар һатып алырға Михаил Прохоров фонды ярҙам итә.
2011 йылда «Рәсәй таянысы» менән бергә хәйриә туры сиктәрендә Краснодар крайында булалар. Оҙаҡ та үтмәй «Бизнес-Успех» конкурсында «Социаль-яуаплы эшҡыуар» номинацияһында беренсе урын алалар һәм «Creative Business Cup» ижади эшҡыуарлыҡ конкурсында финалист булалар.
2013 йылда проекттың эксперттары «Baby-НОС» әҙәби конкурсында жюри булалар — «НОС» балалар премияһы юрауынса.
2014 йылда проект ике яңы автобус һатып ала, иҫкеһе һәр ваҡыт боҙолған булған. Шул уҡ йылды проект күсмә балалар уҡыуы, Astrid Lindgren Memorial Award-2015 балалар премияһына наминант булалар. Ул Рәсәйҙән барғандар араһында дүртенсе урын ала, унда 61 илдән 197 ҡатнашыусы була, улар арһында Урсула Ле Гуин, Ульф Старк, Патрик Несс һымаҡ абруйлы ҡатнашыусылар ҙа була. Ощо ваҡытҡа автобус Рәсәйҙең 60 ҡалаһында булып, 80 мең километр юл үткән була.
2015 йылда китап автобусы Lipton ойойошмаһы үткрәгән Goodstarter социаль эшҡыуарлыҡ буйынса беренсе конкурсында еңеүсе булалар. Конкурста еңгән өсөн проектҡа 300 мең һум аҡса бирәләр.

# Бампер (китап автобусы)
## Эшмәкәрлеге

Китап автобусы интерактив һәм хәйриә үҙәге һымаҡ та, магазин һымаҡ та эшләй. Килемдән килгән аҡса балалар уҡыуын үҫтереү өсөн йүнәлтелгән социаль программаларҙы тормошҡа ашырыуға тотонола. Тағы ла аҡсаның бер өлөшө эш хаҡына, бензинға һәм автобусты ремонтлауға тотонола.
Китапты проект авторҙары төрлөл нәшриәттән алалар. Күпселектә ҙур булмаған нәшриәттәр менән эшләйҙәр, 80 процентҡа тиклем китаптар тап уларҙан алына. Анна Тихомирова һүҙҙәренсә автобуста үҙенсәлекле әҙәбиәт йыйналған, уҡыусы аудитория өсөн лайыҡлы.
   — проектҡа нигеҙ һалыусы Анна Тихомирова
Автобуста махсус ҡумта бар, унда һәр теләгән кеше һатып алған китабын һала ала, һуңынан ул китаптар балалар йорттарында тәрбиәләнеүселәргә бирелә. Һәр шундай тапшырыуҙа хикәйә һөйләп, балаларҙың әҙәби аң (ҡараш, белем) даирәһен киңәйтеү өсөн алып барыла. Ике аҙна эсендә проект ошондай китаптар йыйнай, һуңынан балалар йорттарына тапшырыла.

# Бампер (китап автобусы)
## Тәнҡит

Проектҡа ҡараш төрлө. Проект авторҙары һүҙҙәренсә, улар йыш ҡына хәйриә эшмәкәрлеге менән үҙҙәренә реклама эшләйҙәр һәм күберәк аҡса эшләргә тырышалар тип ғәйәпләйҙәр.
Үҙҙәренең проекын авторҙар уникаль ти, сөнки ул үҙенә китап магазины социаль проект элементтарын ала: донъяла башҡа китап автобустары бар, әммә улар йә магазин, йә библиотека.
# Шәфәҡ Пейви

Шәфәҡ Пейви (10 июль 1976 йыл, Анкара) — төрөк дипломаты, сәйәсмән һәм публицист. Оппозициялағы Халыҡ-Республика партияһынан Истанбул провинцияһы вәкиле булған Төркиәнең Бөйөк милләт мәжлесе ағзаһы. Төркиә парламентына һайланған беренсе инвалид- ҡатын-ҡыҙ, инвалидтар хоҡуғы буйынса Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы Комитетының ағзаһы. 2012 йылда АҠШ Дәүләт департаментының Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙарҙың батырлыҡ премияһына лайыҡ була.

# Шәфәҡ Пейви
## Биографияһы

Шәфәҡ Пейви 1976 йылдың 10 июлендә Анкарала тыуған. Ата-әсәһе — Şahin һәм Ayşe Önal, билдәле яҙыусы һәм журналист. 1994 йылда Пейви ире менән Швейцарияға күсенә, унда кино һәм сәнғәт өйрәнә. 1996 йылда Цюрихта поезд һәләкәтендә Пейви һул аяҡ менән һул ҡулын юғалта. Бер йыл үткәс, ул белемен дауам итеү өсөн Лондонға китә. Лондонда Вестминстер университетында халыҡ-ара мөнәсәбәттәрҙе өйрәнә һәм Лондон иҡтисад мәктәбендә аспирантураны тамамлай.

# Шәфәҡ Пейви
## Карьераһы

Уҡыуҙы тамамлау менән Пейви ҡасаҡтар буйынса Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы баш комиссары идаралығында эшләй, Алжир, Мысыр, Иран, Ливан һәм Сүриә кеүек илдәрҙә тышҡы бәйләнештәр һәм гуманитар ярҙам өсөн яуаплы була. Венгрияла Үҙәк Европала БМО UNHCR пресс-секретары сифатында, аҙаҡ кеше хоҡуҡтары буйынса БМО баш комиссары идаралығында департамент етәксеһе була
Пейви шулай уҡ аҙнаһына бер сыға торған ике телле Истанбул әрмән-төрөк «Агос» гәзитенең күҙәтеүсеһе булып эшләй, өс китап яҙа, Гарвард университеты, Лондонда Сәнғәттәрҙең Король академияһы һәм Норвегия дизайнер советы менән берлектәге проекттарҙы тормошҡа ашыра. Уның һәм әсәһе Айшә Онал менән берлектә тимер юл һәләкәте тураһында яҙылған 13 Numarali Peron (платформа № 13) китабы, Төркиәлә бестселлер була. Пейви «Иранда ҡасаҡтарҙың хоҡуғы» китабын яҙғанда Нобель тыныслыҡ премияһы лауреаты Ширин Эбади менән хеҙмәттәшлек итә.
Сит илдә ун биш йыл йәшәгәндән һуң, Пейви, 2011 йылда Төркиәгә ҡайта һәм парламентына кандидатураһын ҡуя. 2012 йылда Берләшкән Милләттәр Ойошмаһында эшен ҡалдырып, ул Истанбул провинцияһынан (Мәрмәр диңгеҙ төбәгенән) һәм халыҡ-республика партияһынан төрөк парламенты депутаты итеп һайланып, беренсе инвалид ҡатын-ҡыҙ — төрөк парламенты ағзаһы була. Үҙенең депутатлыҡ эштәре сигендә ул Төркиә комитеты —ЕС — Урта диңгеҙ берлегенең Евро-урта диңгеҙ Парламент Ассамблеяһы комитеты, энергетика, һыу һәм тирә-яҡ мөхит буйынса комитет ағзаһы, шулай уҡ төрөк парламентынан Көньяҡ Корея һәм Норвегия диңгеҙ берлегенең парламент ассамблеяһы менән дуҫлыҡ йәмғиәтенең ағзаһы һәм вице-рәйесе була. Артабан ул илдең экологик һәм социаль сәйәсәте өсөн яуаплы итеп тәғәйенләнә.

# Шәфәҡ Пейви
## Бүләктәре

* АҠШ Дәүләт департаментының халыҡ-ара батырлыҡ премияһы
* Халыҡ-ара йәштәр палатаһының Тыныслыҡ премияһы
* Британия милли донъяуи йәмғиәте премияһы (2014)

# Шәфәҡ Пейви
## Баҫмалары

* 13 Peron Numaralı (Yazarları: Önal Ayşe/Pavey Şafak) (1996) ISBN 9753252773
* Nereye Benimdir Gidersem Gökyüzü (2011) ISBN 9786055411107
# Гарей

Гарей — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Ульянов өлкәһе, Һамар өлкәһе, биләмәләрендә аға. Йылға Мараса йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Гарей
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Сәрмәсән башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000412112100005169
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100516
* Бассейн коды — 11.01.00.004
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Пёль

Пёль (нем. Pohl) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2697 кеше йәшәй. Майҙаны — 36,59 км². Диңгеҙ кимәленән 370 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 8543 һәм автомобиль коды V.
# Кучаган

Кучаган — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ата йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Кучаган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100212115100000625
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100062
* Бассейн коды — 13.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Мәскәй (йылға)

Мәскәй (рус. Маскайка) — Рәсәйҙәге йылға. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ҡамбулат йылғаһының уң ярына тамағынан 2,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км тәшкил итә.

# Мәскәй (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уйылға йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500112111200001070
— Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200107
— Бассейн коды — 14.01.05.001
— ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
— ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ихлас (мәсет)

2001
«Ихлас» мәсете — Өфө ҡалаһындағы мосолман дини ойошмаһы (Башҡортостан Республикаһы).

# Ихлас (мәсет)
## Тарихы

«Ихлас» мәсете 1997 йылда Өфө ҡалаһы Киров районының мосолман дини ойошмаһына элекке «Луч» кинотеатры бинаһы тапшырылғандан һуң булдырылған. Бина үҙгәртеп төҙөлә һәм 2001 йылдың 6 июлендә мәсет тантаналы рәүештә асыла. Мәсетте асыуҙа имам-хатип Ғәлләмов Мөхәммәт Мостафа улының индерелгән өлөшө ифрат ҙур.
Хәҙерге ваҡытта мәсеттең төп бинаһында реконструкция эштәре алып барыла, 40 метрлыҡ ике манара төҙөлә. 6 мең китаплыҡ мосолман китапханаһы асылыуға әҙерләнә.
2004 йылдан алып «Ихлас» нәшриәте эшләй, бында бер нисә тиҫтә дини брошюралар һәм китаптар нәшер ителгән. 2009 йылдан алып «Ихлас» мәсете янында «Илаһилар» ижади төркөмө эшләй, уның ҡатнашыусылары дини мөнәжәттәр, башҡорт һәм татар йырҙарын башҡаралар.

# Ихлас (мәсет)
## Мәсеттең бөгөнгө көнө

Хәҙерге көндә мәсет Алмалыҡ тораҡ районының 1-се һәм 2-се микрорайондары эргәһендә 4 бинанан торған комплекстан ғибәрәт. Төп бинаның түр ишеге алдында ярым ай формаһында Ислам диненә монумент ҡуйылған.
«Ихлас» берләшмәһендә үҙҙәренең нәшриәте, телестудияһы бар. Мәсет янында мәктәп һәм Ислам нигеҙҙәре, Ҡөрьән уҡыу, ғәрәп графикаһы курстары эшләй. Бында балалар һәм оло йәштәгеләр ҙә шөғөлләнә.
2012 йылдың 19 авгусынан алып мәсет сайтында даими тура ғибәҙәттәр онлайн-трансляцияһы ойошторола.
«Ихлас» мәсете рухи ғына түгел, мәҙәни үҙәк булып та тора. Мәсеттә даими рәүештә ғибәҙәттәр үткәрелә, рәсәй һәм сит ил дини эшмәкәрҙәрҙең һәм Ислам дине буйынса белгестәрҙең, мәҙәниәт, сәнғәт һәм фән вәкилдәренең сығыштары йыш ойошторола. «Ихлас» мәсете йыл һайын Сәғүд Ғәрәбстанына хаждар ойоштора.

# Ихлас (мәсет)
## Мәсет адресы

450103, Рәсәй, Башҡортостан Республикаһы, Өфө, Сочи урамы, 43 -сө йорт.
# Сумраполь-Кикя

Сумраполь-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Воргэ-Кыталь-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 58 км.

# Сумраполь-Кикя
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300066168
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306616
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Абдуллов Ғибәт Абдулла улы

Абдуллов Ғибәт Абдулла улы(рус. Абдуллов Гибат Абдуллович) (20.05.1916-) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 62-се кавалерия полкының 1-се ҡылыссылар эскадронында хеҙмәт итә. Гвардия ҡыҙылармеецы, ефрейтор. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.

# Абдуллов Ғибәт Абдулла улы
## Биографияһы

Ғибәт (Ғибәтулла) Абдулла улы Абдуллов 1916 йылдың 20 майында Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе (XX быуат башында Мәләүез районы Арыҫлан ауыл Советы биләмәһе) Яңауыл ауылында тыуған һәм фронтҡа 1942 йылдың 9 ғинуарында саҡырылған тигән мәғлүмәт бар «Шайморатовсылар» сайтында.
Абдуллов Ғибәт 1941 йылдың ғинуарында Башҡорт АССР-ы Мәләүез районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына хеҙмәткә алына, һәм декабрь айынан башлап һуғыш хәрәкәттәрендә ҡатнаша.
1942 йылдың 29 ғинуарында 3032 һәм 3780 эвакогоспиталдәрендә ятып дауалана һәм уға хәрби хеҙмәткә ярамай тигән 463/696 һанлы танытма ла бирелә.
Гвардия ҡыҙылармеецы Абдуллов Ғибәт Абдулла улы, Белорус фронты 7-се кавалерия корпусына буйһонған 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 62-се кавалерия полкының 1-се ҡылыссылар эскадроны ҡылыссыһы була, йыш ҡына разведкаға йәлеп ителә.
Архив документында Ғибәт Абдулла улының батырлығы былай тасуирлана:
* 1943 йылдың 19 сентябрендә Клочково ауылын алыу буйынса алыш алдынан гвардия ҡыҙылармеецы Абдуллов, разведка взводы командиры менән бергә, полкты йылға аша сығарырға яраҡлы кисеү тапты. Улар беренсе булып Клочково ауылына бәреп инде, өс дошман һалдатын әсирлеккә алды һәм дошмандың ут нөктәләре урынлашҡан урындарҙы билдәләне. Хәрби операциялар барышында иптәш Абдулов алдынғылар иҫәбендә һәм башҡа разведчиктарҙы үҙенең артынан эйәртеүсе өлгө булып тора.
Башҡорт кавалерия дивизияһы составында 1941 йылдың 21 июленән башлап 1943 йылдың 23 ноябренә тиклем яу юлы үтә.
Абдуллов Ғибәт Абдулла улы шулай уҡ Волкинский районы хәрби комиссариатына ҡараған 208-се фронт запас уҡсылар полкында ла хеҙмәт итә.
1985 йылда, Бөйөк Еңеүҙең 40 йыллығы уңайы менән, II дәрәжә Ватан һуғышы ордены бирелгән осорҙа Абдуллов Ғибәт Абдулла улы Мәләүез районы Муллағол ауылында йәшәй тиелә.

# Абдуллов Ғибәт Абдулла улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943)
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)

# Абдуллов Ғибәт Абдулла улы
## Хәтер

Абдуллов Ғибәт Абдулла улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Мәләүез районы Яҡтыкүл ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
# Лотфуллин Әхмәт Фәтҡулла улы

Лотфуллин Әхмәт Фәтҡулла улы (рус. Лутфуллин Ахмат Фаткуллович) — (4 февраль 1928 йыл — 10 июль 2007 йыл) — СССР-ҙың (1989) һәм РСФСР-ҙың халыҡ (1982), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған рәссамы (1966). Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1982). Үҙенең художество стилен, үҙенең «доминанта»һын — башҡорт неореализмын булдыра.

# Лотфуллин Әхмәт Фәтҡулла улы
## Биографияһы

Әхмәт Фәтҡулла улы Лотфуллин 1928 йылдың 4 февралендә Башҡорт АССР-ы Тамъян-Ҡатай кантоны Асҡар ауылында тыуған. Бала сағы һуғыш йылдарына тура килә.
1943—1945 йылдарҙа Магнитогорск һөнәрселек училищеһында уҡый.
1945—1948 йылдарҙа Ленинград ҡалаһының 9-сы архитектура-художество училищеһында уҡый.
1949—1951 йылдарҙа Өфө театр-художество училищеһында А. Э. Тюлькин, Б. Ф. Лалетин кластарында уҡый.
1951—1954 йылдарҙа Литва ССР-ы Дәүләт художество институты студенты.
1957 йылда Өфөлә тәүге шәхси күргәҙмәһе уҙғарыла. 1957—1998 йылдарҙа — Бөтә Рәсәй һәм республика әһәмиәтендәге күргәҙмәләрҙә ҡатнаша.
1966 йылда «БАССР-ҙың атҡаҙанған рәссамы» исеме бирелә. 1970 йылда РСФСР Юғары Советы һәм Министрҙар Советының Почёт грамотаһы менән тәбрикләнә. 1971 йылда «Ауылда байрам. 1930-сы йылдар» картинаһы өсөн СССР Художество академияһы дипломы менән бүләкләнә.
1976 йылда Францияға ижади сәфәр яһай. Мәскәүҙә шәхси күргәҙмәһе була. 1977 йылда ижади ҡаҙаныштары өсөн РСФСР Юғары Советы һәм Министрҙар Советының Почёт грамотаһы менән бүләкләнә. 1978 йылда «РСФСР-ҙың атҡаҙанған рәссамы» исеменә лайыҡ була. Өфө, Магнитогорск, Ҡазан ҡалаларында күргәҙмәләре эшләй.
1982 йылда «РСФСР-ҙың халыҡ рәссамы» маҡтаулы исеме, шул уҡ йылда Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелә.
1987 йылда юғары ижади ҡаҙаныштары өсөн КПСС Үҙәк Комитеты, СССР Министрҙар Советы, ВЦСПС һәм ВЛКСМ Үҙәк Комитетының Почёт грамотаһы менән бүләкләнә.
1988 йылда СССР Художество академияһы ағза-корреспонденты итеп һайлана. 1989 йылда «СССР халыҡ рәссамы» исеменә лайыҡ була.
1992 йылда Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының Почётлы ағзаһы итеп һайлана. 1997 йылда Рәсәй Художество академияһының мөхбир ағзаһы итеп һайлана. 1998 йылда Өфөнөң М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында шәхси күргәҙмәһе ойошторола.
2007 йылдың 10 июлендә Өфөлә вафат була. Үҙенең васыяты буйынса Белорет районы Абҙаҡ ауылында ерләнгән.
# Ҡотан мәктәбе

Ҡотан мәктәбе — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Ырғыҙлы ауыл советы биләмәһендәге уҡыу йорто. Бөрйән районы Ҡотан ауылында урынлашҡан.

# Ҡотан мәктәбе
## Тарихы

Ҡотан мәктәбе 1930 йылда башланғыс мәктәп булараҡ асыла. 1989 йылдан — төп мәктәп, ә 2009 йылдан — Ҡотан башланғыс мәктәп-балалар баҡсаһы статусында.
Мәктәп бер ҡатлы кирбес бинала урынлашҡан (1999 йылда төҙөлә, 2016 йылда үҙгәртеп ҡорола). 2022 йылға ҡарата 14 мәктәпкәсә тәрбиәләнеүсе һәм 15 уҡыусы тәрбиәләнә һәм белем ала. Уҡытыу-тәрбиә эштәре башҡорт һәм урыҫ телдәрендә алып барыла.

# Ҡотан мәктәбе
## Ҡаҙаныштары

* Бөйөк Еңеүҙең 70 йыллығына арналған Республика һәүәҫкәр художество ижады дипломанты
* Уҡыу йортон яңы уҡыу йылына яҡшы әҙерләгән өсөн Маҡтау ҡағыҙҙары (2019, 2020)
# Мәккә шәрифе

Мәккә шәрифе ( рус. Шериф Мекки, ғәр. شريف مكة‎) йәки Хижәз шәрифе (ғәр. شريف الحجاز‎) — Мәккә шәрифлеге юлбашсыһы титулы, быуындан-быуынға ике изге ҡала Мәккә һәм Мәҙинәне һаҡлап тороусылар титулы. Шәриф термины ғәрәп телендә «аҫыл зат» тигәнде аңлата һәм башта Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ейәне Хәсән ибн Али нәҫеленә генә бирелә. Шәрифтең бурыстарына ике ҡаланы һәм уларҙың тирә-яғын һаҡлап тороу, хажиҙарҙың хәүефһеҙлеген тәьмин итеү инә.
# Рафидиҙәр

Рафидиҙәр (күпл. ғәр. رافضة, روافض‎, берл. رافض‎ — кире ҡағыусы; рус. Рафидиты) — шиғыйҙарҙың сөнниҙәр тарафынан бирелгән киң таралған ҡушаматтарының береһе.

# Рафидиҙәр
## Ҡушаматтың барлыҡҡа килеүе

Шиғыйҙар тарафынан ҡайһы бер хәлифләрҙең законлылығын ҡабул итмәүе арҡаһында барлыҡҡа килгән. Әлеге ваҡытта Өмәүиҙәр һәм Ғәббәсиҙәр династияһының законлы булыуын танымаған имамдарҙы «рафидиҙәр» тип йөрөтәләр. Шиғыйҙар үҙҙәре, рафидиҙәр «яуызлыҡты кире ҡаҡҡан берҙән-бер диндарҙар» тип раҫлап, ҡушаматҡа ыңғай мәғәнә бирә.

# Рафидиҙәр
## Тарихы

Мөртәтлек белгесе Ибн Таһир әл-Бағдади (980—1037) Ғабдуллаһ ибн Сәбә эйәрсендәре — сәбәғиҙәрҙе беренсе рафидиҙәр тип иҫәпләй. Икенсе риүәйәт буйынса, был терминды беренсе булып «артыҡ сикке» шиғый әл-Мөғирә ибн Сәйет ҡуллана, ул алтынсы имам Жәғәфәр әс-Садиҡ яҡлыларҙы шулай тип атай, сөнки улар Мәҙинәлә ихтилал күтәргән Мөхәммәт ибн Ғабдуллаһтың имамлығын таныуҙан баш тарта.
Һуңғы осор Өмәүиҙәр һәм тәүге Ғәббәсиҙәр заманының ислам тарихсыһы Әбү Михнәф власть өсөн өмәүиҙәргә ҡаршы көрәштә Зәйед ибн Ғәлиҙе яңғыҙ ҡалдырған шиғыйҙарҙы рафидиҙәр тип атай. Зәйди йүнәлеше барлыҡҡа килгәндән һуң, күбеһенсә тәүге ике хәлифәнең, шулай уҡ Өмәүиҙәр һәм Ғәббәсиҙәрҙең идараһын танымаған имамиҙарҙы рафиди тип атай башлағандар.
Рафидиҙәр йәмәғәтте эҙәрлекләүҙәрҙән һаҡлау өсөн таҡиә (үҙ динен йәшереү) практикаһын рөхсәт итә. Улар шиғыйҙар ағымына, бигерәк тә шиғый-ун икеселәргә (иҫнәғәшәриҙәргә) ҙур йоғонто яһай.
Сөнниҙәрҙә «рафидиҙәр» атамаһы кире мәғәнәгә эйә, әммә шиғыйҙар был ҡушаматты маҡтаулы итеп күрә: улар үҙҙәрен яуызлыҡты «кире ҡаҡҡан» берҙән-бер кешеләр тип атай.
# Кесе Сумульта

Кесе Сумульта — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Сумульта йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 56 км.

# Кесе Сумульта
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100006497
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100649
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1