yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Кусынь-Я

Кусынь-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вогулка йылғаһының уң ярына тамағынан 216 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

# Кусынь-Я
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300029098
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302909
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Алатауайыры ( Ишембай районы)

Алатауайыры (башҡ. Алатауайыры), Ташбүкән тип тә йөрөтөлгән— хәҙерге Ишембай районында булған, хәҙер юҡҡа сыҡҡан ауыл.Ҡолғона ауыл советына ингән.

# Алатауайыры ( Ишембай районы)
## Тарихы һәм географияһы

Ауыл 1930-йылдарға тиклем Алатауайыры йылғаһы буйында (Еҙем йылғаһы бассейны) булған. 1865—1896 йылдар араһында Юрматы волосы Ташбүкән (Үрге Ташбүкән һәм Түбәнге Ташбүкән) ауылы кешеләре тарафынан нигеҙ һалынған . 1896 йылда 20 йортта 72 кеше ,1906 йылда— 25 кеше йәшәгән. Халыҡ малсылыҡ, умартасылыҡ менән шөғөлләнгән, ағастан төрлө кәрәк-яраҡ яһаған. Алатауайыры Ташбүкәндән айырылып сыҡҡан Ҡалыу-Айыры, Урта-Айыры ауылдарына күрше булған. Ауылдың төп аймағы- Алатау-Айыры, Шауһөйәк, был аймаҡтың бер өлөшө Ташбүкәндә ҡалған.

# Алатауайыры ( Ишембай районы)
## Топонимика

Айыры (төрки. телдәрҙә, башҡорт телендә) —армыт, тау армыты. Алата́у— «ала тау» (төрлө төҫлө). Топонимдың башҡортса атамаһы башҡ. Алатауайыры) уртаҡлыҡ исемдәргә хас булмаған ике һүҙҙе ҡушып булдырылған.
# Молохта

Молохта — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Теза йылғаһының уң ярына тамағынан 106 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.

# Молохта
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Ковров ҡалаһынан тамағына тиклем, Уводь йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010301112110000033358
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003335
* Бассейн коды — 09.01.03.011
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Евынг-Урэй

Евынг-Урэй — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Пунга йылғаһының уң ярына тамағынан 125 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Евынг-Урэй
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300028893
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302889
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# 1744 йыл

II мең йыллыҡ :
XVI быуат — XVII быуат — XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат :
Хронологик таблица :
1744 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1744 MDCCXLIV |
| Юлиан стилендә | 1743—1744 (12 ғинуардан) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2496—2497 (2 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7252—7253 (12 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5504—5505 ה'תק"ד — ה'תק"ה |
| Мосолман календары | 1157—1158 |
| Боронғо әрмән календары | 1193 ԹՎ ՌՃՂԳ |
| Ҡытай календары | 4440—4441 癸亥—甲子 чёрная свинья — синяя мышь |
| Эфиопа календары | 1736—1737 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 1800—1801 |
| - Шака самват | 1666—1667 |
| - Кали-юга | 4845—4846 |
| Иран календары | 1122—1123 |
1744 йыл — шаршамбы көнөнән башланған йыл, кәбисә.
# Сырой Лопач

Сырой Лопач — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Байдач йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Сырой Лопач
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100006659
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100665
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Телюбай

Телюбай — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Каерлык йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Телюбай
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100006190
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100619
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ҡарамалы-Ғөбәй ауыл Советы (Туймазы районы)

Ҡарамалы- Ғөбәй ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Туймазы районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Ҡарамалы- Ғөбәй ауылы.

# Ҡарамалы-Ғөбәй ауыл Советы (Туймазы районы)
## Тарихы

Ҡарамалы- Ғөбәй ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Туймазы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

# Ҡарамалы-Ғөбәй ауыл Советы (Туймазы районы)
## Билдәле шәхестәр

* Арыҫланов, Әмир Солтан улы (1926 йыл 25 сентябрь — 1987 йыл 23 февраль ) — рәссам, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған рәссамы (1986).
* Мәхмүтов Фәүир Шәрифулла улы (1939 йыл 2 август — 1988 йыл 21 июль) — «Востокнефтепроводстрой» тресы 5-се һанлы төҙөлөш идаралығының машинист торбалар һалыусы кран машинисы, Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры.
# Домашний Исток

Домашний Исток — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО/ Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нижа йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Домашний Исток
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000312103000041418
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004141
* Бассейн коды — 03.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Айыу-күбәләк

?Айыу-күбәләк :
Медведица-кайя (Arctia caja) :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Быуынтыҡ аяҡлылар |
| Класс: | Бөжәктәр |
| Отряд: | Тәңкә ҡанатлылар |
| Подотряд: | Көпшәтомшоҡлолар |
| Ғаилә: | Айыу-күбәләктәр |
Латинса исеме :
Arctiidae Leach, 1815 :
Подсемейства :
Arctiinae
Lithosiinae
Syntominae
Pericopinae :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 117297 NCBI 30225 |
Айыу-күбәләктәр (лат. Arctiidae, (рус. Медведицы ) — Тәңкә ҡанатлылар ғаиләһендәге төн күбәләктәре. 7 меңдән артыҡ төрө билдәле, Рәсәйҙең Европа өлөшөндә 50-ләп төрө осорай. Күбеһенсә асыҡ һәм сыбар төҫтәге күбәләктәр, ҡайһы берҙәренән тыш, уртаса ҙурлыҡтағы йыуан кәүҙәле булалар. Түше йыш ҡына асыҡ төҫтә, күренеп торған тимгелдәре һәм һыҙыҡтары бар. Ата заттарның мыйыҡтары тарак һымаҡ, хортумсыгы ҡыҫҡа. Күбәләк ҡорттары ҡуйы төк менән ҡапланған, күбеһенсә үләнсел үҫемлектәр менән туҡланалар. Күбәләктәр кис һәм төндә актив, һирәк төрҙәре көндөҙ оса, мәсәлән, ҡанлы айыу-күбәләк. Кайя айыу-күбәләге (Arctia coja L.) төндә утҡа осоп килә; йыш ҡына болон айыу-күбәләге (Diacrisia sannio L.) һәм баҡа япрағы айыу-күбәләге (Parasemia plantaginis L.) — дымлы болондарҙа йәшәйҙәр. Күп төрҙәре һирәгәйә бара.
Ауыл айыу-күбәләге (Epicallia villica L.), ҡанаттарының йәйеме 50-60 мм. Алғы ҡанаттары ҡара төҫтә, аҡ таптары бар, арттағылары һары төҫтә, ҡара таплы. Май-июнь-июль айҙарында оса, күбәләк ҡорттары ҡара төҫтә, баштары ҡыҙыл, баҡа япрағы, кесерткән һ.б. үләнсел үҫемлектәрҙә йәшәйҙәр.
Айыу-күбәләк Гераның (Caallimorpha quadripunctaria P.) ҡанат йәйеме 50—55 мм, алғы ҡанаттары ҡара төҫтә, ҡыйғас аҡ һыҙыҡлары бар, арттағы ҡанаты ҡыҙыл төҫтә, ҡара төрткөләре бар, июль-августта көндөҙ ҙә оса, күбәләк ҡорттары ҡара йәки һоро төҫтә, арҡаһында һары йәки ҡыҙғылт-һары һыҙығы һәм як-яғында ҡыҙғылт-һары сөйәлле һары һыҙыҡтары бар, баҡа япрағы, туҡранбаш, ҡарағат һ.б. үҫемлектәрҙә йәшәйҙәр
Хужабикә айыу-күбәләк (Pericallia matronula L.), ҡанат йәйеме 70—80 мм, ҡуйы көрән төҫтә, июнь-июлдә оса, ш.у. айыу-күбәләк Геба (Ammobiota hebe L.), бикә айыу-күбәләк (Panaxia dominula L.), ҡыҙыл таплы айыу-күбәләк (Utetheisa pulchella L.) һәм һары айыу-күбәләк (Arctia flavia) бар.
* Ауыл айыу-күбәләге (Pericallia matronula L.)
* Хужабикә айыу-күбәләге (Epicallia villica L.)
* Геб айыу-күбәләге (Ammobiota hebe L.)
* Ҡарышлауығы
# Кесе Лоха

Кесе Лоха — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Лоха йылғаһының уң ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Кесе Лоха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000010286
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001028
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сәйетгәрәев Арыҫлангәрәй Сәйетгәрәй улы

Сәйетгәрәев Арыҫлангәрәй Сәйетгәрәй улы (рус. Саитгареев Арслангарей Саитгареевич) 1902 йыл - ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, өлкән сержант.

# Сәйетгәрәев Арыҫлангәрәй Сәйетгәрәй улы
## Биографияһы

Сәйетгәрәев Арыҫлангәрәй Сәйетгәрәй улы 1902 йылда Башҡортостандың Дәүләкән районында тыуа. Дәүләкән район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. Көньяҡ-көнбайыш фронтта 112-се кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкы составында һуғыша. Полктың хәрби аҙыҡ-түлек взводының командиры ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә.
1942 йылдың 23-24 ноябрендә Сәйетгәрәев тапҡырлыҡ күрһәтеп һәм инициативалы эш итеп хәрби кәрәк -яраҡтар менән тәьмин итә, трофей арбаларҙы һәм сафтан сыҡҡан эйәһеҙ аттарҙы киң ҡуллана. Хәрби кәрәк-яраҡтар менән тәьмин итеүҙә бер ниндәй ҙә өҙөклөккә юл ҡуймай. Был хеҙмәте өсөн «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә
# Крабат (фольклор персонажы)

Крабат (нем. Krabat) — Сербия лужиҙары фольклоры персонажы, күп легендалар геройы, сихырсының уҡыусыһы темаһына әкиәттәрҙең төп геройы. Крабатның килеп килеп сығышы һәм авторлығы тураһында берҙәм версиялар юҡ.

# Крабат (фольклор персонажы)
## Халыҡтың күҙ алдына килтереүе
### Сербтар версияһы

Эльба, Одра һәм Нейс йылғалары араһында йәшәүсе лужи сербтары (сорбтар) аңлатмаһы буйынса ул сығышы буйынса крәҫтиәндәрҙән булған, ҡөҙрәтле сихырсыға уҡыусы булып эләгә. Әммә ул уҡытыусыһынан айырмалы булараҡ ыңғай персонаж була һәм сихыр ярҙамында крәҫтиәндәргә ярҙам итә. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, Крабат ысынында йәшәгән буған кеше, ул Иоханном Шадовитце исемле Саксония армияһында полковник званиеһында хеҙмәт иткән хорват кешеһе икән. Саксония курфюрсты Август 1691 йылда төрөктәр менән һуғышта күрһәткән ҡаҙаныштары өсөн уға Грос-Серхэн исемен бирә. Артабан серб фольклоры версияһында Шадовитце, тылсымлы китаптағы арбау ярҙамында сихырсыны еңгүсе көтөүсе ярҙамсыһынә әйләнә. Был ваҡығанан һуң шул китап ярҙамында ул крәҫтиәндәргә ярҙам итә.

# Крабат (фольклор персонажы)
## Халыҡтың күҙ алдына килтереүе
### Немецтәр версияһы

Немец версияһында Фаусте һәм Крабат тураһында легендалар үҙ-ара тығыҙ бәйләнгән. Фауст та Крабат кеүек үк алған белемдәрен һәм тылсымлы көстәрен үҙ ихтияжына ғына түгел, ә крәҫтиәндәргә лә ярҙам итеү өсөн дә ҡулланалар. Сихыр ярҙамында улар баҫыуҙарҙы уңдырышлы итәләр, һаҙлыҡтарҙы киптерәләр һәм ҡоролоҡ менән көрәшәләр. Крабан курфюрст Август тураһында ла онотмай, ваҡыты-ваҡыты менән уны ла мәрәкәләп ала.

# Крабат (фольклор персонажы)
## Телгә алыуҙар

Германияла фольклор персонажы буларыҡ, Крабат тураһында легендалар күп яҙыусыларҙы илһамландыра. XX быуатта үҙ әҫәрҙәрен ошо персонажға бағышлаған беренсе авторҙарҙың береһе, сорб телендә яҙылған «Mišter Krabat» (1954) романы менән лужи яҙыусыһы була.
Әммә, немец яҙыусыһы Пройслер Отфридтың 1971 йылда сыҡҡан «Крабат, йәки боронғо тирмән легендалары]» әкиәти повестары Крабатҡа киңерәк танылыу килтерә.
Крабат тураһында дүрт фильм төшөрөлгән:
* de:Die Mühle schwarze (Film) - повесть буйынса ГДР фильмы.
* cs:učeň Čarodějův (film, 1977)
* Крабат. Сихырсы уҡыусыһы
* Rabe Siebente Der ("Етенсе өарға") - 2011 йылғы йәнһүрәт, авторы de:Jörg Herrmann
# Печаль-Кы (Каныль-Кы ҡушылдығы)

Печаль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Каныль-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 94 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Печаль-Кы (Каныль-Кы ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300066830
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306683
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ҡәнзи Абдулов

Ҡәнзи Абдулов — 1773—1775 йылдарҙағы Емельян Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Емельян Пугачёв полковнигы.
Уҫы даруғаһы Ғәйнә олоҫо башҡорто. Ихтилалға 1773 йыл аҙағында ҡушыла. 22 декабрҙә Әбдей Абдулов менән Уҫыға килә. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
# Кесе Пыя

Кесе Пыя — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пыя йылғаһының һул ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Кесе Пыя
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000212103000050763
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005076
* Бассейн коды — 03.03.00.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Байғаҙы ауыл Советы (Бөрйән районы)

Байғаҙы ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районындағы ауыл биләмәһе «Башҡортостан Республикаһында сиктәр, муниципаль берәмектәрҙең статусы һәм административ үҙәктәре тураһында»ғы Законға ярашлы, ауыл биләмәһе статусына эйә.[3].
# Кнубовец Леонид Яковлевич

Леонид Яков улы Кнубовец (07.03 1937; Ҡазан, ТАССР) — Түбәнге Кама нефть химияһы комбинаты проектының баш инженеры (1964 - 1986), шағир, Түбәнге Кама ҡалаһының почетлы гражданы.

# Кнубовец Леонид Яковлевич
## Биографияһы

Кнубовец Леонид Яковлевич 1934 йылдың 7 мартында ТАССРның Ҡазан ҡалаһында тыуған. 1951 йылда Ҡазан ҡалаһында урта мәктәпте, 1956 йылда химия-технология белгеслеге буйынса Ҡазан химия-технология институтын тамамлаған. Ҡазан СК заводында иң элек мастер, унан цех башлығы урынбаҫары булып эшләй.
1963 йылда Леонид Яковлевич Мәскәүгә күсеп китә, унда Гипрокаучук институтында эшләй, башта Түбәнге Кама нефть химияһы башҡортостан буйынса проекттың баш инженеры булып 22 йыл хеҙмәт итә (1964 йылдан алып 1986 йылға ҡәҙәр), шуның менән бергә институтының баш инженеры урынбаҫары булып эшләй. 1991 йылда Израилгә, ә һуңынан 1997 йылда Америка Ҡушма Штаттарына күсенә.
1982 йылдың 17 сентябрендә КПССтың Түбәнге Кама ҡала комитеты бюроһы һәм халыҡ депутаттары ҡала Советы башҡарма комитеты ҡарары менән Дубовец Леонид Яковлевич «Түбәнге Кама ҡалаһының Почетлы гражданины» исеменә лайыҡ була.
# Ичельма

Ичельма — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Русская йылғаһының һул ярына тамағынан 152 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.

# Ичельма
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300070516
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307051
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Архангел (Шаран) баҡыр иретеү заводы

Архангел (Шаран) баҡыр иретеү заводы — Башҡортостанда, хәҙерге Шаран районының Шаран ауылы биләмәһендә урынлашҡан, 1754—1795 йылдарҙа эшләгән баҡыр иретеү заводы. Ә 1836 йылда завод ҡаралтылары һәм ҡорамалдары һүтелгән.

# Архангел (Шаран) баҡыр иретеү заводы
## Географик урыны

Завод Шаран йылғаһы буйында (Сөн йылғаһы ҡушылдығы, Ағиҙел йылғаһы бассейны), Өфө ҡалаһынан 130 саҡрым көнбайышта, Өфө өйәҙендә, Шаран ауылының төньяҡ-көнбайыш ситендә, юл һәм Шаран йылғаһы киҫешкән урында урынлашҡан.

# Архангел (Шаран) баҡыр иретеү заводы
## Завод тарихы
### Нигеҙ һалыныуы

Заводҡа Красильников Григорий Семенович (1726—?) Шаран йылғаһы буйында, Ҡазан юлы Ҡыр-Илан улусы ауылы башҡорттарынан һатып алған ерҙә нигеҙ һала.
Завод төҙөргә рөхсәт 1752 йылдың 5 авгусында бирелгән. 1752—1754 йылдарҙа завод төҙөлә. 1754 йылдың 22 авгусында завод тәүге тапҡыр баҡыр иретә.

# Архангел (Шаран) баҡыр иретеү заводы
## Завод тарихы
### XVIII

Заводтың түбәндәге ҡорамалдары була: ике фабрикаһы, уларҙың беренсеһендә 4 баҡыр иретеү мейесе, ә икенсеһендә — 2 гармахер горны, штык горны, 5 төйгөслө ваҡлағыс тирмән; тимерлек, күрекле оҫтахана булған. Заводҡа 114 мең дисәтинә ер, 122 рудник ҡараған, шуларҙың мөһимдәре Уязинский руднигы — 150 саҡрым алыҫлыҡта, 100 саҡрымда Сылнинский руднигы һәм 30 саҡрымда Сакатовский руднигы. Рудала баҡыр миҡдары 4 % тәшкил иткән.
1774 йылда, Пугачев ихтилалы ваҡытында, завод емерелә, крәҫтиәндәрҙең бер өлөшө баш күтәреүселәр яғына сыға. Завод 1776 йыл уртаһында ғына тергеҙелә.
Заводта 1782 йылда 97 крепостной кешеһе һәм эшсе эшләгән, шуларҙан 47 кеше заводта эшләй, ҡалғандары — ярҙамсы эштәрҙә. Заводтың үҙенең урман дачаһы булмай, эшсе көстәр ҙә етешмәй, рудниктарҙың алыҫлығы, мәғдәндә баҡырҙың әҙ булыуы — былар бөтәһе заводты килемһеҙ итә, 1795 йылда производство туҡтатыла.

# Архангел (Шаран) баҡыр иретеү заводы
## Завод тарихы
### XIX быуат

1809 йылда завод хужаларының ҙур бурыстары менән бәйле, Сенат заводты аукционға ҡуйырға була, тик һата алмай, сөнки һатып алыусылар табылмай. 1836 йылда тик торған завод тулыһынса юҡ ителгән, уның ҡаралтылары һәм ҡорамалдары асыҡ алыш-бирештә (аукцион) ташып алыуға һатылған.

# Архангел (Шаран) баҡыр иретеү заводы
## Завод тарихы
### XXI быуат

Әлеге ваҡытта заводтан быуаһының ҡалдыҡтары ғына ҡалған, улар юлдар, күперҙәр төҙөүгә тотонолған. Быуаның һыуы ағыҙылған, ләкин уның контуры әле беленә. Цехтар урынында шиномонтаж урынлашҡан.

# Архангел (Шаран) баҡыр иретеү заводы
## Заводтың етештереүсәнлеге

Завод 1754—1760 йылдарҙа йыл һайын 731 бот, 1761—1770 йылдарҙа — 1039 бот, 1771—1780 йылдарҙа — 1166 бот, 1781—1790 йылдарҙа — 692 бот, 1791—1795 йылдарҙа — 190 бот баҡыр иреткән. Бөтә эшләү дәүерендә завод бөтәһе 35 мең бот (574 тонна) баҡыр иреткән.
# Кесе Шуйка

Кесе Шуйка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Никодимка йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

# Кесе Шуйка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000003292
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000329
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Халинь-Я

Халинь-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сартынь-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Халинь-Я
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300027773
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302777
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Янченко Николай Александрович

Николай Александрович Янченко (укр. Микола Олександрович Янченко; 1959, Винница өлкәһе Канава а.) — украин эстрада йырсыһы һәм композиторы, Украинаның халыҡ (2016) һәм атҡаҙанған артисы (2007).

# Янченко Николай Александрович
## Биографияһы

Николай Александрович Янченко 1959 йылда Винница өлкәһе Тывров районы Канава ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Башланғыс һәм урта белемде Канава, Колюхов, Сутисок уҡыу йорттарында ала. Тульчин мәҙәниәт-ағартыу училищеһын тамамлағас, драма коллективы режиссёры специальносын ала. 20 йылдан ашыу Винница өлкәһе Черневцы районы Моевка ауылында мәҙәниәт йортоноң художество етәксеһе булып эшләй. Ижади йәштәрҙең кураторы була һәм төрлө художестволы проекттар һәм музыкаль коллективтар ойоштороуҙы рухландыра, атап әйткәндә, «Любимая, любимый» вокаль дуэты шулай барлыҡҡа килә. Винница өлкә советының бер нисә саҡырылыш депутаты. Өлкә советының мәҙәниәт, рухи һәм тарихи мираҫ буйынса даими комиссияһы ағзаһы.
Украинаның бәләкәй ауылдарын һаҡлау өсөн сығыш яһай. 2008 йылдың 2 авгусында Канавала Илья пәйғәмбәр көнөндә йыл һайын үткәрелә торған «Мамина піч» («Әсәй мейесе») тигән этно-йыр фестивален ойоштора, йыл һайын уны үҙе алып бара, унда йыл да меңәрләгән тамашасы һәм билдәле ижади коллективтар һәм йырсылар йыйыла, классик украин йыр репертуарын башҡарыусы Украина халыҡ артисы Николай Свидюктан башлап үҙ төркөмө «Strong Time» менән рок вокалисы Александр Онофрийчукҡа тиклем төрлө жанрҙа һәм йүнәлештә сығыш яһаусылар ҡатнаша.
Винница ҡалаһында йәшәй.

# Янченко Николай Александрович
## Ижады

Әүҙем йырлау һәм композиторлыҡ эшмәкәрлеген 1993 йылда башлай. Тәүге йыр йыйынтығы — «Моївське весілля». Бөтәһе 100-ҙән ашыу йыр яҙған, улар араһында «Наливай, кума», «Дай Бог», «Перелаз» тигәндәре айырыуса популяр булып киткән. Аудиоальбодарының күбеһе Винницалағы «Мед» фирмаһы (етәксеһе — В. И. Маринчук) менән хеҙмәттәшлек һөҙөмтәһендә донъя күрә, был фирма Винница ерендә «йәшел туризм»ды үҫтереүгә үҙ өлөшөн индерә.
Музыкаль әҫәрҙәренең төп темаһы — тыуған ергә һөйөү, этник үҙлелекте, украинлыҡтың сығанаҡтарын, изгелек, инаныс, һөйөү, ата-әсәгә хөрмәт кеүек мәңгелек ҡиммәттәрҙе раҫлау.

# Янченко Николай Александрович
## Маҡтаулы исемдәре

* Украинаның халыҡ артисы (22.08.2016);
* Украинаның атҡаҙанған артисы (21.02.2007).