yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Беләү

Беләү — топоним.
* Беләү (ауыл) — Ырымбур өлкәһе Медногорск ҡалаһы ҡала округындағы ауыл.
* Беләү (йылға) — Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районы биләмәләрендә аҡҡан йылға.
* Беләү (станция) — Ырымбур өлкәһе Медногорск ҡала округының тораҡ пункты
# Еналиев Сөләймән Бикмөхәмәт улы

Еналиев Сөләймән Бикмөхәмәт улы (1894 йыл — 14 сентябрь 1938 йыл) — күҙ табибы, һаулыҡ һаҡлау эшен ойоштороусы, ТАССР һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссары (1927-1928), Ҡаҙан медицина институты директоры (1935-1937).

# Еналиев Сөләймән Бикмөхәмәт улы
## Биографияһы

Сөләймән Бикмәхәмәт улы Еналиев 1894 йылда Пенза губернаһы Инсар өйәҙе Иса ауылында игенсе ғаиләһендә донъяға килә. 1909 йылда Тамбов губернаһы Темников өйәҙе Пели ауылында башланғыс мәктәп тамамлай. Ике йыл дауамында Өфөлә мәҙрәсәлә уҡый. Экстерн рәүешендә Чита ҡалаһы ир-ат уҡытыусы гимназияһын сығарылыш имтихандарын тапшыра. Аттестат алып, Чита ҡлаһында татар мәхәллә мәктәбендә уҡыта. 1915—1917 йылдарҙа - хәрби хеҙмәттә. Демобилизацияланғандан һуң Пенза губернаһы мәғариф бүлегенә инструктор итеп тәғәйенләнә, 1918 йылдан Инсар өйәҙ халыҡ мәғәрифы бүлеге мөдире. 1920 йылда — 1-се Пенза ирекле полкында ҡыҙылармеец.
2-се Мәскәү университетының медицина факультетында уҡый. Бер үк ваҡытта, уҡыуҙан айырылмайса, 1922-1923 йылдарҙа РСФСР мәғариф халыҡ комиссариатының татар-башҡорт бюроһы мөдире, һуңынан РКП (б) Мәскәү комитеты татар-башҡорт бюроһы мөдире, 1923-1925 йылдарҙа Мәскәү һөнәри белем биреү хакимлығы мөдире. 1925 йылда Ҡазанға юллана.
1926 йылдан алып ТАССР Һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссариатында хеҙмәт итә: башта халыҡ комиссары урынбаҫары, артабан — халыҡ комиссары. 1928—1937 йылдарҙа Ҡазан медицина институтында уҡыта, бер үк ваҡытта 1935 йылдан алып директор урынбаҫары, һуңғараҡ директор итеп тәғәйенләнә. 1931—1932 йылларҙа АҠШ-та (Сан-Франциско һәм Балтимор ҡалаларында) фәнни эштәр буйынса командировкала була. Еналиев институтты етәкләгән осорҙа морфология йорто, Маяковский урамындағы дөйөм торлаҡ төҙөлә.
1938 йылдың 5 сентябрендә НКВД тарафынан ҡулға алына. 5 көн дауам иткән «тикшереү саралары» булыу сәбәпле, һорау алғанда ныҡ туҡмалыуҙан 14 сентябрҙә вафат була. 1958 йылда аҡлана.

# Еналиев Сөләймән Бикмөхәмәт улы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Уның эшмәкәрлеге уҡытыу-тәрбиә эшен камиллаштырыуға, милли кадрҙарҙан табиптар әҙерләүгә, фәнни-тикшеренеү эшен активлаштырыуға һәм дауалау эшен яҡшыртыуға йүнәлдерелә. Хеҙмәттәре күҙ эсендәге барлыҡҡа килгән яңы шештәр иммунологияһына һәм цитопатологияһына ҡарай.
# Ыҡмель-Юльх

Ыҡмель-Юльх — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Епель-Петь-Ях йылғаһының һул ярына тамағынан 89 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

# Ыҡмель-Юльх
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200047741
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204774
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Вой-Вож (Помоз ҡушылдығы)

Вой-Вож — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Помоз йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Вой-Вож (Помоз ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000014039
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001403
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кулькар

Кулькар — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мый йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Кулькар
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100003482
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100348
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Горохова Галина Евгеньевна

Галина Евгеньевна Горохова (31 август 1938 йыл, (Мәскәү) - рапирала фехтовкалаусы совет фехтовальщигы, һуңыраҡ-фехтование буйынса тренер, өс тапҡыр олимпия чемпионы һәм 9 тапҡыр донъя чемпионы.
* СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1982),
* СССР-ҙың атҡаҙанған тренеры
* Рәсәй физик культураһының атҡаҙанған эшмәкәре (1997) [2] ,
* Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (1998).

# Горохова Галина Евгеньевна
## Биографияһы

Галина Горохова Мәскәү “Динамоһы” өсөн уйнай.
1973 йылда ҡыҙы Галина тыуғандан һуң Горохова ҡабаттан күнегеүҙәргә һәм СССР халыҡтары Спартакиадаһында сығыш яһарға әҙерләнә башлай, тик автоһәләкәткә осрай, ҡулы һына һәм уға спорт юлын тамамларға тура килә. 1975 йылда Галина Евгеньевна спортҡа ҡайтырға риза була, фехтовкалау буйынса СССР Дәүләт тренеры була һәм был вазифала 1992 йылдың декабренә тиклем эшләй.
1991 йылда Елена Горохова, башҡа ҡайһы бер спортсылар Т. Пресс, Л. Латынина, А. Виноградов, Т. Сарычева, А. Кавазашвили менән бер рәттән, СССР спортсылар союзын төҙөү инициаторҙарының береһе була һәм шул уҡ йылды Рәсәй спортсылар союзы президенты итеп һайлана.
СССР-ҙың 22 тапҡыр чемпионы (шул иҫәптән 7 тапҡыр-шәхси зачетта).
1964 йылдан КПСС ағзаһы. Тарих фәндәре кандидаты (1973). Диссертацияһының темаһы «Культурные связи СССР со странами Западной Европы на современном этапе 1965—1970 годов».
Хәҙерге ваҡытта Рәсәй спортсылар союзы президенты, Рәсәй Фехтование федерацияһы башҡарма комитеты ағзаһы, «Ватан геройҙары» төбәк-ара ветерандар ижтимағи ойошмаһы комитеты идараһы рәйесе, Мәскәүҙең «Москва молодая» балалар үҙәге идараһы рәйесе, Совет, Президиум һәм «Динамо» Бөтә Рәсәй физкультура-спорт йәмғиәтенең Ветерандар советы ағзаһы

# Горохова Галина Евгеньевна
## Бүләктәре

* 1960 - "СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры" исеме
* 1960 - "Хеҙмәт батырлығы өсөн" миҙалы - XVII һәм йәйге VIII ҡышҡы Олимпия уйындарында уңышлы сығыш яһауы, шулай уҡ ҙур спорт ҡаҙаныштары өсөн
* 1965 - "СССР-ҙың халыҡ-ара класслы спорт мастеры" исеме
* 1969 - "Хеҙмәт батырлығы өсөн" миҙалы - XIX йәйге Олимпия уйындарында ашығыс сығыштар һәм спорт ҡаҙаныштары өсөн
* 1970 - Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены - ауыр атлетика, көрәш, һыу полоһы, фехтовкалау, ат спорты һәм ҙур спорт ҡаҙаныштары буйынса 1970 йылғы Донъя чемпионатында уңышлы сығыш яһауы өсөн
* 1972 - "Хеҙмәт батырлығы миҙалы" - илдә физик культура хәрәкәтен үҫтереүҙәге уңыштары һәм XX йәйге Олимпия уйындарында Совет спортсыларының юғары ҡаҙаныштары өсөн
* 1989 - «Хеҙмәт ветераны» миҙалы - оҙаҡ ваҡытлы намыҫлы хеҙмәте өсөн
* 1997 - Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған физик культураһы эшмәкәре - дәүләткә хеҙмәт күрһәтеү һәм 1996 йылда XXVI йәйге Олимпия уйындарында юғары спорт ҡаҙаныштары өсөн
* 1997 - "Мәскәүҙең 850-йыллығы иҫтәлегенә" миҙалы
* 1998 - Рәсәй Федерацияһы Президентының рәхмәте - физик культура һәм спорт үҫешенә ҙур өлөш индергәне өсөн
* 2005 - Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн ордены, IV дәрәжә - милли спорт үҫешенә ҙур өлөш индереүе өсөн
* 2019 - Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн ордены, III дәрәжә - физик культура һәм спорт үҫешенә ҙур өлөш индергәне һәм күп йылдар намыҫлы хеҙмәте өсөн
# Макиавеллизм

Макиавеллизм — итальян яҙыусы, сәйәсмән һәм аҡыл эйәһе Никколо Макиавеллиның фекерҙәренә нигеҙләнгән доньяға ҡараш.
Дәүләт идараһы менән бәйле фекерҙәрен Макиавелли нигеҙҙә Кенәз тигән китабында аңлата. Дәүләтте идара иткән кенәз хистәренә бирелмәйенсә, икеләнеүҙәре һәм йәлләүҙе белмәйенсә иҡтидарҙы ҡулында тоторға тейешлеген күрһәтә. Бер кешенең дәүләт тарафынан үлтерелеүе күп кешенең йәшәүенә сәбәп булыуын билдәләп кенәзгә кәңәштәр бирә. Был ҡараштың нигеҙендә «маҡсатына ирешеү өсөн теләһә ниндәй сараларға мөрәжәғәт итергә кәрәк» фекере урын алғаны һымаҡ күренә. Тик Никколо Макиавелли үҙенең республика тарафтары булғанын билдәләп фекерләүҙә кенәздең белгән кешеләр менән кәңәшләшеүен йыш билдәләй.
# Оло Сульча

Оло Сульча — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Ульянов өлкәһе, Һамар өлкәһе, биләмәләрендә аға. Йылға Татарстандың Сирмешән районында башлана. Нурлат районы Салдаҡай ауылы янында Оло Сәрмәсән йылғаһына ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 120 км.

# Оло Сульча
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Сәрмәсән башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000412112100004902
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100490
* Бассейн коды — 11.01.00.004
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Седа-Яха (Сармик-Седа ҡушылдығы)

Седа-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сармик-Седа йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Седа-Яха (Сармик-Седа ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15040000212115300052453
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305245
* Бассейн коды — 15.04.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Фазылова Рима Фәми ҡыҙы

Фазылова Рима Фәми ҡыҙы — Яңауыл районының почетлы гражданины.

# Фазылова Рима Фәми ҡыҙы
## Биография

1952 йылда тыуған. Асауҙыбаш һиғеҙйыллыҡ, Ямаҙы урта мәктәбендә уҡыған. Казан дәүләт педагогия университетының тарих-филология факультетын тамамлаған. 1975 йылда 25 һанлы Бәҙрәш СПТУда тарих һәм әҙәбиәт уҡытҡан, 1977 йылдан — училище завучы.
1991 йылдан хаҡлы ялға сыҡҡансы — Яңауыл районының мәҙәниәт бүлеге мөдире. Бөгөн Рима Фазылова район ветерандар советын етәкләй. «БАССРҙың атҡаҙанған һөнәри белем биреү уҡытыусыһы», «Рәсәйҙең һөнәри техник белем биреү отличнигы» исеменә лайыҡ, Рәсәй Федерацияһының Мәҙәниәт министрлығының «Мәҙәниәт өлкәһендә ҡаҙаныштары өсөн» күкрәк билдәһе бар.
# Харин Григорий Ефимович

Харин Григорий Ефимович (2 ғинуар 1924 йыл — 4 июнь 2005 йыл) — рәссам. 1976 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында һәм Еңеү парадында ҡатнашыусы. II дәрәжә Ватан һуғышы (1987) һәм ике Ҡыҙыл Йондоҙ (1943, 1944) ордендары кавалеры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1974).

# Харин Григорий Ефимович
## Биографияһы

Григорий Ефимович Харин 1924 йылдың 2 ғинуарында Куйбышев өлкәһенең Петровский районы Лозовка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 30-сы йылдарҙа Хариндар ғаиләһе Өфөгә күсеп килә.
1942 йылдан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Орел, Смоленск, Витебск ҡалаларын азат итеүҙә, Инстербург, Пиллау һәм Көнигсберг ҡалаларын алыуҙа ҡатнаша. Бер нисә тапҡыр яралана. Хәрби хеҙмәттәре өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ орденына (ике тапҡыр), Ватан һуғышы орденына, маршал Иван Баграмяндың рәхмәт белдереүенә, күп миҙалдарға лайыҡ була. Ҡыҙыл майҙанда Еңеү парадында ҡатнаша. Һуғыш тамамланып ике йыл үткәс демобилизациялана һәм Өфөгә әйләнеп ҡайта. 1949 йылда ул М. И. Калинин исемендәге Мәҙәниәт йорто янындағы рәсем сәнғәте студияһында рәссам Г. В. Огородовта шөғөлләнә башлай.
1970 йылда Мәскәүҙә Н. К. Крупская исемендәге Бөтә Союз ситтән тороп уҡыу халыҡ мәҙәниәте университетының рәсем сәнғәте факультетын тамамлай (НОУ ситтән тороп уҡыу халыҡ сәнғәте университеты).
Григорий Ефимович Өфө ҡалаһында йәшәй һәм эшләй. Училищела уҡыта, һуңынан Өфө моторҙар эшләү заводында рәссам-биҙәүсе булып эшләй.
2005 йылдың 4 июнендә Өфөлә вафат булып ҡала.
Рәссамдың картиналары М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында (Өфө), МРСИ (Джерси-Сити, АҠШ), Алла Булянская галереяһында (Мәскәү, ЦДХ), «Academia» сәнғәт галереяһында (Өфө, УГАЭС), «Сәнғәт» галереяһында (Өфө), «Мираҫ» галереяһында (Өфө), Нефтекама «Мираҫ» картиналар галереяһында (Башҡортостан Республикаһындағы Нефтекама ҡалаһы), «Янғантау» картиналар галереяһында (Башҡортостан Республикаһының Салауат районы, «Янғантау» шифаханаһы) һаҡлана.

# Харин Григорий Ефимович
## Эштәре

Григорий Ефимович Харин йөҙҙән ашыу картина тыуҙыра, шулар иҫәбендә «Урал», «Ҡыҙылтүштәр», «Өфө иртәһе», «Ҡыҙыл тал сәскә ата» «Зәңгәр кис», «Изумрудный полдень», «Муллаҡай пристане», «Таш сәсмәһе», «Инйәр йылғаһы», «Ҡара ҡарғалар килделәр», «Йәйге көн», «Һайыҫҡандар боҙ өҫтөндә», «Март» пейзаждары.

# Харин Григорий Ефимович
## Күргәҙмәләр

Григорий Ефимович Харин — 1959 йылдан алып республика, зона һәм сит ил күргәҙмәләрендә ҡатнаша. 1975 йылда башҡорт рәссамдары әҫәрҙәренең ГДР-ҙағы күргәҙмәһендә, 1975, 1976 йылдарҙа — Япониялағы күргәҙмәләрендә ҡатнаша.
Шәхси күргәҙмәһе — 1974 һәм 2005 йылдарҙа.

# Харин Григорий Ефимович
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943, 1944)
II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1987)
БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1974)
# Рәсәй Федераль именлек хеҙмәтенең Калининград сик буйы институты

Рәсәй Федерацияһы Федераль именлек хеҙмәтенең Калининград сик буйы институты — юғары профессиональ белем биреү федераль дәүләт ҡаҙна мәғариф учреждениеһы, Рәсәй сик буйы хеҙмәтенең боронғо хәрби-уҡыу йорттарының береһе.
Институт сик буйы, техник, оператив белгестәре әҙерләү менән шөғөлләнә.
Уҡыу йортонда барлығы 150-нән ашыу фән кандидаты һәм докторы эшләй. 1998 йылдан техник, юридик һәм педагогик йүнәлеш буйынса фәнни һәм педагогик кадрҙарҙы әҙерләүсе адъюнкттура эшләп килә.

# Рәсәй Федераль именлек хеҙмәтенең Калининград сик буйы институты
## Тарихы

1995 йылда Новгород өлкәһе Кстов ҡалаһына күсерелгән А. А. Жданов исемендәге Ленин орденлы, Ҡыҙыл байраҡлы инженер ғәскәрҙәрен әҙерләүсе Калининград юғары инженер училищеһының техник базаһында нигеҙләнә (КВИУИВ).
Институтын булдырыу тураһындағы бойороҡҡа 1995 йылдың 26 декабрендә ҡул ҡуйыла.
1996 йылда беренсе курсҡа курсанттар йыйыла.
2003 йылға тиклем институт РФ Федераль сик буйы хеҙмәтенә ҡарай һәм үҙ аллы ведомство булараҡ, «Рәсәй Федерацияһы Федераль сик буйы хеҙмәтенең Калининград хәрби институты» тип атала.
Төрлө осорҙарҙа уҡыу йортон 500-ҙән 2500 тиклем курсант тамамлай. Көслө профессор-уҡытыусылар составы юғары кимәледәге белем һәм практик күнекмәләр бирә.
2012 йылда, хәйриә ярҙамында, уҡыу йорто курсанттары һәм хеҙмәткәрҙәре көсө менән Рус православие сиркәүенең Илья Муромец ҡорамы тергеҙелә. Изге Идлья Муромец сик буйы һаҡсыларын ҡурсалаусы булып тора. Епископ Серафим Балтийскиә сиркәүҙе изгеләндерә. Йола буйынса был көнгә Ҡорам барамы тәғәйенләнә. Был йолаға 1894 йылда Рәсәй империяһының финанс министры һәм сик һаҡсыларының айырым корпусы шефы Сергей Витта, тейешле бойороҡҡа ҡул ҡуйып, нигеҙ һала.

# Рәсәй Федераль именлек хеҙмәтенең Калининград сик буйы институты
## Начальниктары

Әлеге ваҡытта институт начальнигы булып генерал-майор Александр Александрович Морусов тора.
# Һарытау өлкәһе

Һарытау өлкәһе (рус. Саратовская область) — Волга буйы федераль округы составындағы Рәсәй Федерацияһы субъекты. Административ үҙәк — Һарытау ҡалаһы. Көньяҡта —Волгоград өлкәһе, көнбайышта — Воронеж һәм Тамбов өлкәләре, төньяҡта — Пенза, Һамар, Ульяновск һәм Ырымбур өлкәләре менән сиктәш, көнсығышта Рәсәйҙең Ҡаҙағстан менән дәүләт сиге үтә.
1936 йылдың 5 декабрендә Һарытау крайын үҙгәртеп ҡороу һөҙөмтәһендә ойошторолған.

# Һарытау өлкәһе
## Билдәле шәхестәре

* Ишемғужин Евгений Измайлович (19.07.1939—4.10.2014), ғалим-тау инженеры, юғары мәктәп эшмәкәре. 1993—2004 йылдарҙа Өфө дәүләт нефть техник университетының уҡыу эштәре буйынса проректоры. Техник фәндәр докторы (1989), профессор (1991), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1985). Пугачёв ҡалаһынан.
* Кувыкин Степан Иванович (7.11.1903—16.09.1974), инженер-нефтсе, СССР-ҙың хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре, 1942—1957 йылдарҙа «Башнефть» берекмәһе начальнигы, 1965—1970 йылдарҙа СССР нефть сәнәғәте министры урынбаҫары. Техник фәндәр кандидаты (1957). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948),БАССР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1957). СССР-ҙың 3—6-сы саҡырылыш, РСФСР-ҙың 2-се саҡырылыш Юғары Советтары депутаты. Ике тапҡыр (1946, 1950) Сталин премияһы лауреаты, дүрт Ленин (1942, 1948, 1953, 1965), өс Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1944, 1945, 1957) һәм «Почёт Билдәһе» (1973) ордендары кавалеры.

# Һарытау өлкәһе
## География
### Географик урыны

Һарытау өлкәһе Рәсәйҙең Европа өлөшөнөң көньяҡ-көнсығышында, Түбәнге Волга буйының төньяҡ өлөшөгдә урынлашҡан. Көнбайыштан көнсығышҡа — 575 км-ға, төньяҡтан көньяҡҡа 330 км-ға һуҙылған. Өлкә аша Волга йылғаһы аға, ул уны ике өлөшкә — Һул яр буйы һәм Уң яр буйы өлөштәренә бүлә.

# Һарытау өлкәһе
## Халҡы

Рәсәй дәүләт статистика комитеты мәғлүмәттәренә ярашлы өлкәнең халыҡ иҫәбе 2 487 529 кеше (2016) тәшкил итә. Халыҡ тығыҙлығы — 24,57 чел./км² (2016). Ҡала халҡы — 75,35 % (2015). Демографик күрһәткестәр буйынса Һарытау өлкәһе Рәсәйҙә 70-се урынды биләй.
Һарытау һәм Һамар өлкәләрендә Ырғыҙ-Кәмәлек башҡорттары йәшәй. Һарытау өлкәһендә башҡорттар күпләп Перелюб районының Байғондо, Күҙәбай, Күсембәт, Ҡунаҡбай, Пугачёв районының Бобровый Гай (Бәгәнәш, Ҡондоҙло), Мәҡсүт (Бишул) һ. б. торама пункттарҙа йәшәй.

# Һарытау өлкәһе
## Административно-территориаль ҡоролошо һәм урындағы үҙидаралыҡ
### Урындағы үҙидаралыҡ

Өлкәлә урындағы үҙидаралыҡ 439 муниципаль берәмектән тора. Шуларҙан: 4 ҡала округтар, 38 муниципаль райондар, 42 ҡала торамалар, 355 ауыл торамалар (2010).
2005 йылға ҡарата өлкәлә барлығы 1805 тораҡ пункттар, 18 ҡала иҫәпләнә.

# Һарытау өлкәһе
## Административно-территориаль ҡоролошо һәм урындағы үҙидаралыҡ
### Ҡала округтары

* Һарытау ҡалаһы муниципаль берәмеге
* Светлый ЯАТБ ҡала округы
* Михайловский ЯАТБ муниципаль берәмеге
* Шихандар ЯАТБ
# Үрге Пелдус

Үрге Пелдус — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пёза йылғаһының һул ярына тамағынан 121 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Үрге Пелдус
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000212103000049965
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004996
* Бассейн коды — 03.03.00.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Схвило замогы

Схвило замогы —Шида Картли биләмәһендәге урта быуат һарайы (хәҙер Каспи муниципаль районы). Һарай бейек тау һыртында урынлашҡан
XIV XIV быуатта төҙөлгән. Һарай тарихы феодаль нәҫелдәре Зевдгенидтарҙың (Амилахварни) фамилияһы менән бәйле. XIV быатта улар ят ерҙәргә эйә була. Бында уларҙың резиденцияһы була.
XVII быуаттың 30-сы йылдарында король Ростомға һөжүм итә һәм уны ҡыйрата. XVII быуаттың 40-сы йылдарында Картли губернаторы Амилахвариҙың бастионы була, ул иран агрессияһына ҡаршы көрәшә. XVIII быуат аҙағына тиклем ҡәлғә Амилахвари нәҫеленең ҡалаһы була. Артабан ҡәлғә үҙенең әһәмиәтен юғалта.
Схвило замогы- планында дүрт мөйөшлө башнялар менән ике биш ҡатлы ҡеүәтле ҡоролма. Инеү урындары ихатанан һәм уға терәлеп торған ағас баҫҡыс менән инергә була. Ҡоймаларының ике метр ҡалынлыҡтағы стеналары 14 метр бейеклектә бер нисә ярусҡа эйә һәм киртләс тештәр менән тамамлана. Тештәр аҫтында бойницалар урынлашҡан. Ҡоролмалар араһында ике ҡатлы сиркәү айырылып тора. Унан алыҫ түгел ерҙә һыу өсөн резервуар урынлашҡан.
# Сулак һыуһаҡлағысы

Сулак һыуһаҡлағысы — Рәсәйҙең Һарытау өлкәһендә, Оло Ырғыҙ йылғаһындағы һыуһаҡлағыс.
Һыу өҫтө майҙаны — 20 км², күләме — 0,115 км³. Һыуһаҡлағыс оҙонлоғо 150 км, иң ҙур киңлеге 0,2 км, уртаса киңлеге 133 м, максималь тәрәнлеге 9 м, уртаса тәрәнлеге 5,7 м, яр буйы оҙонлоғо 345 км.
Һыуһаҡлағыс аша 1967—1972 йылдарҙа төҙөлгән Е. Е. Алексеевский исемендәге Һарытау һуғарыу-һыу үткәреү каналы үтә. Һыуһаҡлағыстың (йылғаның) режимына ҡоролоҡло континенталь климат ҙур тәьҫир яһай. Сулак һыуһаҡлағысын тулыландырыу урындағы ағып төшкән һыу һәм Һарытау каналының үҙағышлы өлөшө менән килтерелгән Волга һыуы иҫәбенә бара. Һарытау каналы Һарытау һыуһаҡлағысынан Балаково ҡалаһы янында башлана, Балаково районы ерҙәре буйлап үтә һәм Сулак һыуһаҡлағысына ҡоя.
Каналдың был 42 км оҙонлоҡтағы үҙағышлы өлөшө Уң яр буйы тип атала. Артабан Сулак һыуһаҡлағысынан каналдың 35 км оҙонлоҡтағы Һул яҡ яр буйы башлана, ул артабан үҙенең юлын Волга аръяғы далалары буйлап дауам итә. Һыуһаҡлағыста һыуҙың иң түбән кимәле ғәҙәттә август-сентябрь айҙарына тура килә. Ҡышҡы осорҙа һыу кимәленең үҙгәреше һиҙелерлек түгел. Көҙ сентябрь уртаһында башлана һәм ноябрь башына тиклем дауам итә. Һыуһаҡлағыста боҙ туңыуҙың уртаса оҙайлылығы 120-150 көн. Боҙҙоң иң ҙур ҡалынлығы февраль-март айҙарында күҙәтелә һәм 80-100 см тәшкил итә. Һыу ятҡылығы апрелдең беренсе декадаһы башында асыла. Боҙ китеү оҙайлылығы — иң күбе 14 көн (Пугачев ҡалаһы), башлыса 1 көндән 8 көнгә тиклем. Яҙғы ташҡын боҙ торғанда ҡайһы берҙә йылға асылыуҙан күп алда башлана. Ташҡындың уртаса оҙайлылығы ай самаһы.
Ихтиофауна (йыл миҙгеленә бәйле рәүештә) 8 ғаиләгә ҡараған 25-30 төрҙән тора. Күпселеген һаҙандар ғаиләһе (ҡорман, сабаҡ, опто, ажау, ҡарабалыҡ, алтын табан балыҡ, көмөш табан балыҡ, аҡ сабаҡ һәм башҡалар) һәм алабуғалар ғаиләһе (һыла, алабуға, шырт балыҡ) тәшкил итә, ҡалған ғаиләләрҙең (суртан һымаҡтар, йәйен һымаҡтар, үгеҙбалыҡ һымаҡтар, эт балығы, энәбалыҡ һымаҡтар, сельдтар ғаиләһе) һәр береһенән 1-2 төр бар.
Сулак һыуһаҡлағысы балыҡтарҙың ыуылдырыҡ сәсеү һәм селбәрәләрҙең көрәйеү урыны https://www.tursar.ru/page-joy.php?j=2410.
# Сукуша

Сукуша — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Городенка йылғаһының уң ярына тамағынан 5,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Сукуша
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мәскәү йылғаһынан Заозерье ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Коломна ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ока ҡушылдыҡтары бассейны, Мокша тамағына тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010101812110000024485
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002448
* Бассейн коды — 09.01.01.018
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0