yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Үрге Нанбас

Үрге Нанбас (Үрге Нонбус, Нондус) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ежуга йылғаһының һул ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Үрге Нанбас
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000038535
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003853
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Октай Синаноғлу

Октай Синаноғлу (төр. Oktay Sinanoğlu; 25 февраль 1935 йыл — 19 апрель 2015 йыл) — Төркиә ғалимы, физик-химик һәм молекуляр биофизик.

# Октай Синаноғлу
## Биографияһы

Октай Синаноғлу 1935 йылдың 25 февралендә Италияның Бари ҡалаһында Нүзхәт Хашим менән Рүвейдә Синаноғлу ғаиләһендә тыуа. Октай Синаноғлуҙың атаһы Төркиә консуллығы хеҙмәткәре һәм яҙыусы була. Ул грек һәм рим мифологиялары тураһында китап яҙа. «Петрарка» тигән икенсе бер китабы 1931 йылда баҫылып сыға. 1938 йылдың июлендә Октай Синаноғлуҙың атаһы ғаиләһе менән бергә Төркиәгә ҡайтарыла. Октай Синаноғлуҙың һеңлеһе — төрөк йырсыһы Эсин Афшар (1936—2011).
1953 йылда Синаноғлу АҠШ-ҡа китә. 1956 йылда Берклиҙа Калифорния университетын тамамлай һәм бакалавр дәрәжәһен ала. Киләһе йылына Синаноғлу MIT-та магистр дәрәжәһен ала һәм Слоун стипендияһы лауреаты була. 1959—60 йылдарҙа физик химия өлкәһендә фәлсәфә докторы дәрәжәһенә өлгәшә.
1960 йылдан Йель университетында эшләй. 1963 йылдың 1 июлендә химия буйынса тулы профессор вазифаһын ала. Синаноғлу ХХ быуатта Йелдең иң йәш тулы профессоры, ә университеттың бөтә тарихында өсөнсө иң йәш тулы профессор була.
1964 йылда Синаноғлу Йелдә теоретик химия бүлексәһен аса. 1997 йылда Октай Синаноғлу Йель университетынан китә.
Йелдән киткән мәлдән алып 2002 йылға тиклем Йылдыз Техник университетында химия уҡыта.
1966 йылда Синаноғлу Төркиәнең Химия өлкәһендәге ғилми-техник тикшеренеүҙәр советы премияһы менән бүләкләнә.
Синаноғлу ике тапҡыр Нобель премияһына тәҡдим ителә.
2001 йылда Октай Синаноғлу тураһында «Төрөк Эйнштейны Октай Синаноғлу» тигән китап сыға, уның авторы — төрөк яҙыусыһы Әминә Чәйҡара.
2015 йылдың 10 апрелендә Дилек Синаноғлу иренең Майами дауаханаһына һалыныуы тураһында хәбәр итә. Ҡайһы бер мәғлүмәттәргә ҡарағанда, ул мәлгә Синаноғлу туҡланыу көпшәһе аша ғына тәғәмләнә. Октай Синаноғлу 2015 йылдың 19 апрелендә 80 йәшендә вафат була. Вафатының сәбәбе тураһында рәсми хәбәр бирелмәй. Синаоғлу, Шакирин мәсетендә йыназаһы уҡылып, Ҡараджаәхмәт зыяратында ерләнә.

# Октай Синаноғлу
## Биографияһы
### Шәхси тормошо

1963 йылдың 21 декабрендә Синаноғлу Паула Амбрустерға өйләнә. Был никахтан Синаноғлуҙың өс балаһы була.
Дилек Синаноғлу — икенсе ҡатыны. Игеҙәк балалары тыуа. Ғаилә Техаста һәм Истанбулда йәшәй.
# Ҡәйеп (ауыл)

Ҡәйеп (рус. Каипово) — Рәсәй Федерацияһы, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы юҡҡа сыҡҡан ауыл.

# Ҡәйеп (ауыл)
## Географияһы

Ҡәйеп ауылы Ҡыуандыҡ ҡала округындағы Бохарсы йылғаһы буйында, ошо уҡ йылға буйындағы Яңы Һамар ауылынан 10 км үрҙәрәк урынлашҡан. Ә ул күршеһе, үҙ сиратында, округ үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһынан яҡынса 5 километр алыҫлыҡта төньяҡ-көнбайыштараҡ ултыра.

# Ҡәйеп (ауыл)
## Тарихы

Ҡәйеп ауылы 1871 йылда Ырымбур губернаһының «Список населенных мест» тигән белешмәһендә Һаҡмар буйындағы Ҡәйеп тигән башҡорт ауылы тип телгә алына. Шул уҡ ваҡытта уның йәнә ике атамаһы ла булған — Бохарсы (йылға исеменән) һәм Апанды, тип яҙа Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында.
1901 йылдағы китапта — Каипова, при р. Бухарче тип билдәләнә. Урындағы кешеләр һөйләүенсә, ауыл туғыҙ тапҡыр ултырған урынын алмаштыра. Бер мәл әлеге Яңы Һамар ауылының төньяҡ осо булған ерҙә ултырған.
Хәҙерге урынына 1927 йылдың июнендә күсеп ултырған булған.
1992 йылдың 1 ғинуарына ауылда даими йәшәгән кеше булмаған, документтарҙа дачалар ҡасабаһы тип теркәлгән.

# Ҡәйеп (ауыл)
## Этимологияһы

Ауылдың башҡортса атамаһы — Ҡәйеп (Каюп) тигән андронимдан, тип яҙған С. М. Стрельников. Т. Кусимова, С. Бикҡолова төҙөгән «Башҡорт исемдәре» һүҙлегендә Ҡәйеп исеме -ғәйеп, билдәһеҙ, йәшерен мәғәнәһендә, тип аңлатыла. Шул уҡ ваҡытта ғәйептән тыуған балаға ла ҡушылған булыуы мөмкин .

# Ҡәйеп (ауыл)
## Билдәле шәхестәре

* Муллаҡаев Мирғәли Байғол улы (Мирғәли Байғолов; 1790—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.
# Түбәнге Лазер-Яха

Түбәнге Лазер-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Түбәнге Лазер-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15040000212115300053283
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305328
* Бассейн коды — 15.04.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Абсолют монархия

Абсолют монархия (лат. absolutus — тулы, шартһыҙ) — дәүләттең тулы власы (закон сығарыу, башҡарыу, суд, ҡайһы саҡта дини) бер кеше ҡулында булған монархияла идара итеү формаһы. Монархия — диктатура һәм республиканан алда килгән идара итеү формаһы. Монархияны XVIII быуатҡа тиклем барлыҡҡа килгән барлыҡ дәүләт тә кисерә.

# Абсолют монархия
## Үҙенсәлектәре

Абсолют монархияла власть үҙәктә туплана, бюрократия аппараты, даими армия, полиция, социаль ҡатлам тармаҡтары үҫешә. Көнбайыш Европала абсолют монархияның иң көслө сағы XVII—XVIII быуатҡа тура килә. Рәсәйҙә абсолютизм XVIII—XX быуат башына тура килә.

# Абсолют монархия
## Хәҙерге заман

Хәҙерге заманда бер ниндәй шартһыҙ 6 дәүләтте абсолют монархия тип атап була: Бруней, Сәғүд Ғәрәбстаны, Оман, Ҡатар һәм Ватикан.
Берләшкән Ғәрәп Әмирлеге — 7 абсолют монархиянан торған федератив дәүләт.
Ватикан хәҙерге замандағы берҙән-бер теократик монархия.
# Ё (кирил хәрефе)

Ёё [йо] — Башҡорт алфавитының туғыҙынсы хәрефе.

# Ё (кирил хәрефе)
## Башҡорт алфавитында

Һуҙынҡы хәрефтәргә инә: а, е, ё, и, о, ө, у, ү, ы, э, ә, ю, я.
* Был яҙмалар йә хәреф тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
# Солтан Кабус мәсете

2001
Солтан Кабус мәсете йәғни Маскат йәмиғ мәсете — Оман солтанлығының баш ҡалаһы Маскатта урыынлашҡан төп йәмиғ мәсет.

# Солтан Кабус мәсете
## Тарихы

Үҙенең хакимлыҡ итеүенең беренсе көнөнән уҡ солтан Кабус бин Сәйет үҙенең подданыйҙарының материаль мәнфәғәттәрен генә түгел, ә рухи мәнфәғәттәрен дә ҡәнәғәтләндереүҙе ҡайғыртҡан: үҙ аҡсаларына бөтә Оман солтанлығы буйлап йөҙәрләгән мәсеттәргә нигеҙ һалына.
1992 йылда солтан Кабус бин Сәйет фарманына ярашлы, Оман солтанлығында үҙенең «бөйөк мәсете» булырға тейеш булған. 1993 йылда мәсет төҙөү проектына конкурс иғлан ителә, һәм 1995 йылда мәсет төҙөлөшө башлана. Төҙөлөш эштәре алты йыл һәм дүрт ай араны биләй. Ә 2001 йылдың майында Маскат ҡалаһында хәҙерге заман архитектураһының шедеврҙарның береһе — солтан Кабус йәмиғ мәсете үҙ ишектәрен аса.

# Солтан Кабус мәсете
## Архитектураһы

Йәмиғ мәсете Һиндостандан килтерелгән 300 000 тонна ҡомташтан төҙөлә.
Төп намаҙ ҡылыу залы квадрат формалы (74.4 x 74.4 метр), уның өҫтөндә 50 метр бейеклектә үҙәк көмбәҙ күтәрелгән. Көмбәҙ һәм төп манара (бейеклеге 90 метр) һәм дүрт ситке манаралар (бейеклектәре 45,5 метр) шулай уҡ мәсеттең төп визуаль үҙенсәлектәре булып тора. Төп намаҙ ҡылыу залы бер үк ваҡытта 6,5 меңдән ашыу кешене һыйҙыра ала, шул уҡ ваҡытта ҡатын-ҡыҙҙар намаҙ ҡылыу залы (ҙурлығы 31 х 18 метр) тик 750 кешене генә һыйҙыра ала. Тышҡы ғиәҙәт ҡылыу территорияһы 8 мең кешенә һыйҙыра ала, шулай итеп дөйөм алғанда мәсет 20 меңгә тиклем кешенә һыйҙыра ала.
Солтан Кабус йәмиғ мәсете 416 мең метр квадрат майҙанды биләй. Мәсет интерьеры аҡ һәм көлһыу мәрмәр менән ҡапланған. Керамик сәскә семәрҙәре арканы һәм башҡа урындарҙы биҙәй.
Бейеклектә урынлашҡан көмбәҙ ике ҡатлы: эсе яғы алтын менән латылған мозаика менән ҡапланған, тышҡы яғы ажур япмаһынан тора. Төп намаҙ ҡылыу залын 35 люстра яҡтырта; Австрияла етештерелгән иң ҙур люстраның диаметры 14 метр тәшкил итә, унда 1122 лампа бар, ә уның ауырлығы — 8 тонна. Һәр бер гәлсәр һәм Swarovski кристаллда яһалған люстраларҙа мәсеттең күп һанлы манаралары һүрәтләнгән.
Иранда эшләнгән фарсы балаҫы төп намаҙ ҡылыу залын биҙәй, уның ауырлығы 21 тонна тәшкил итә. Фарсы балаҫының биҙәктәре 28 төҫтән тора, шул уҡ ваҡытта уны яһағанда тик үҫемлек (тәбиғи) буяуҙары ҡулланылған. Фарсы балаҫының оҙонлоғо — 70 метр, ә киңлеге — 60 метр, ул һуңынан бер балаҫҡа тоташтырылған 58 өлөштән тора. Был балаҫты дүрт йыл дауамында ике сменалап эшләгән 600 ҡатын-ҡыҙ туҡыған. Балаҫты йәйеп һалыу бер нисә айға һуҙылған. Был донъялағы иң ҙур балаҫ тип иҫәпләнә.
# Кысьва

Кысьва — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Уролка йылғаһының уң ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.

# Кысьва
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100004020
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100402
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Москудья

Москудья — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Беүә йылғаһының уң ярына тамағынан 104 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Москудья
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Беүә башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101112111100016311
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101631
* Бассейн коды — 10.01.01.011
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Сәриә (исем)

Сәриә — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Сәриә исеме бар.

# Сәриә (исем)
## Этимологияһф

Сәриә (Миңлесәриә) исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән үҙләштерелгән, «бәхетле», «миңле», «шишмә», «шат йыр», «аҫыл», «затлы» тигән мәғәнәләргә эйә.Бала бәхетле, шишмә кеүек шат йырлы ғүмерле, аҡыллы, аҫыл зат булып үҫеүен теләп ҡушылған.

# Сәриә (исем)
## Билдәле кешеләр

Ғүмәрова Сәриә Ибраһим ҡыҙы (15 декабрь 1935 йыл — 27 ғинуар 1995 йыл) — табип, йәмәғәтсе. 1959 йылдан «Ишембайнефть» НГДУ-һының медицина-санитария часы һәм ҡала дауаханаһы табибы. Ишембайҙың 10-сы саҡырылыш ҡала Советы депутаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы.
Миржанова Сәриә Фазулла ҡыҙы (24 декабрь 1924 йыл — 25 ноябрь 2000 йыл) — башҡорт тел белгесе, төркиәтсе, филология фәндәре докторы (1985), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1985).
Мәһәҙиева Сәриә Сәмиғулла ҡыҙы (1926—2011), журналист. 1971—2006 йылдарҙа «Башҡортостан ҡыҙы» журналының әҙәби хеҙмәткәре, бүлек мөдире һәм бүлек мөхәррире. СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районы Ибрай ауылынан.
# Пестерев Владимир Николаевич

Владимир Николаевич Пестерев (13 февраль 1940 йыл — 23 ноябрь 2003 йыл) — Төмән өлкәһенең «Сургутнефтегаз» производство берекмәһе «Быстринскнефть» газ сығарыу идаралығының скважиналарҙы капиталь ремонтлау быраулаусыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы.

# Пестерев Владимир Николаевич
## Биографияһы

Владимир Николаевич Пестерев 1940 йылдың 13 февралендә Бөрө ҡалаһында тыуа. 1958 йылда Ишембай һөнәрселек училищеһын тамамлай һәм нефть сығарыу буйынса оператор һөнәрен ала.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1958 йылда Башҡортостандың нефть промылаларында башлай. «Башвостокнефтеразведканефть» тресының, Ҡалтасы быраулау контораһының, «Ишембайнефть» НПУ-һының, «Арланнефттең» скважиналарҙы тикшереү, нефть табыу буйынса операторы(1958—1962).
1962—1965 йылдарҙа Венгрияла хәрби хеҙмәт үтә.
1965 йылда демобилизацияланғандан һуң Төмән өлкәһенә күсә һәм шунан алып Көнбайыш Себерҙең нефть промыслаларында эшләй.
Үүҙен юғары квалификациялы белгес итеп күрһәтә. Бер бригада булып ике станокта эшләү инициаторы була. Был башланғыс «Сургутнефтегаз» предприятиеларына тарала. Һөҙөмтәлә йылына 102 мең эш хаҡы алған 4 быраулаусы бушай. Унынсы биш йыллыҡта В. Н. Пестерев эшләгән бригада планда ҡаралған 93 һәм йөкләмә буйынса 98 скважина урынына 112 скважинаны ремонтлап, планды 120,4 процентҡа үтәй. Алдынғы ысулдарҙы һәм алымдарҙы индереү һәҙәмтәһендә бригада ун беренсе биш йыллыҡта етештереү ваҡыты — 7,6, тиҙлек 3,9 процентҡа арта.
Бригадаһы 11-се биш йыллыҡ йөкләмәһен дүрт йыл эсендә башҡарып сыға, пландан тыш 25 нефть скважинаһын ремонтлай, һөҙөмтәлә өҫтәмә рәүештә 216 мең тонна нефть сығарыла һәм 1300 һумлыҡ электр энергияһы, ҡорамалдар һәм материалдар экономиялана. В. Н. Пестерев йәштәрҙең остазы булып та тора.
1985 йылда «Сургутнефтегаз» производство берекмәһенең «Быстринскнефть» нефть-газ сығарыу идаралығының скважиналарҙы капиталь ремонтлау быраулаусыһы итеп күсерелә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1986 йылдың 29 апрелендәге указы менән Владимир Николаевич Пестеревҡа Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә, Ленин ордены, «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырыла.
35 йылдан Төмәндең төньяғының ауыр шарттарында эшләй. Сорғот Солкинск, Правдинск, Холмогорск, Локосовск, Пойковск, Быстринск нефть ятҡылыҡтары скважиналарын сафҡа индерә. Бурауланған скважиналарҙы үҙләштереүҙә һәм, уларҙы механизациялауға күсереүҙә шәхсән ҡатнаша.
2000 йылда хаҡлы ялға сыға.
Ханты-Манси автономиялы округының Сорғот ҡалаһында йәшәй. 2003 йылдың 23 ноябрендә вафат була.

# Пестерев Владимир Николаевич
## Наградалары

Ленин, «Почет билдәһе», миҙалдар менән бүләкләнгән. Төмән өлкәһенең почетлы нефтсеһе. Сорғот ҡалаһының почетлы гражданы. В. Н. Пестеревтың исеме «Главтюменнефтегаз» тресының Почет китабына индерелгән.
# Ошья (Колва ҡушылдығы)

Ошья — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Колва йылғаһының һул ярына тамағынан 180 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Ошья (Колва ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100005867
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100586
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Лендава

Лендава (слов. Lendava, мадьярса Lendva, нем. Lindau), элек Донья-Лендава — Словенияның көнсығыш өлөшөндәге ҡалаһы Ҡала халҡы —3 395 кеше, бөтә общинаның халҡы — 11 420 кеше (2002 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса).
Лендава ҡалаһы Венгрия (ике километр самаһы) һәм Хорватия (биш саҡрым тирәһе, Мура йылғаһы буйлап үтә) сиктәренә бик яҡын урынлашҡан. Лендава ҡалаһында венгр халҡының байтағы йәшәй. Лендава венгр милли аҙсылыҡ үҙәге булып һанала. Лендава общинаһы рәсми рәүештә ике телле, венгр, словен телдәре, икеһе лә был дәүләттә бер үк хоҡуҡҡа эйә. Халыҡ иҫәбен алыу ваҡытында ҡалалағы 3917 кешенең Словения венгрҙары араһындағы 63 % кешеһе үҙенең этник сығышы венгр тип таныта.
1918 йылға тиклем Лендава Венгрия короллегенә ҡараған һәм уның Зала комитатына ингән. Беренсе донъя һуғышынан һуң Лендава Серб, хорват һәм словендар короллеге составына инә (артабан Югославия). 1941—1945 йылдарҙа Лендава венрҙар оккупацияһы аҫтында тора һәм аннексиялана. Югославияның тарҡалыуынан һуң, XX быуаттың 90-сы йылдарында — бойондороҡһоҙ Словения составында тора.
Ҡаланың төп иҫтәлекле урындары булып ҡала театры, Венгрия үҙәге бинаһы, билдәле архитектор Имре Маковец проекты буйынса төҙөлгән, һәм Изге Екатерина сиркәүе тора.
Лендавала Нафта футбол клубы төпләнгән, ул Словения беренселегенең юғары дивизионында сығыш яһай.

# Лендава
## Туғанлашҡан ҡалалары

* Залаэгерсег, Венгрия
* Ленти, Венгрия
# Нәзиров Әсғәт Динислам улы

Нәзиров Әсғәт Динислам улы (9 март 1914 йыл — 23 июль 1942 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, өлкән лейтенант, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының артиллерия дивизионы штабы начальнигы ярҙамсыһы

# Нәзиров Әсғәт Динислам улы
## Биографияһы

Әсғәт Динислам улы Нәзиров 1914 йылдың 9 мартында Башҡорт АССР-ы Ҡырмыҫҡалы районы Алайғыр ауылында тыуған 1937 йылдың 1 октябрендә Новосибирск хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. Чкалов зенит-артиллерия училищеһын тамамлай. Ватан һуғышының беренсе көндәренән үк фронтта була. 1941 йылдың декабрендә 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһына саҡырыла. Дивизияның артиллерия көсөн ойштороуҙа актив ҡатнаша. 101-се айырым атлы-артиллерия дивизион штабы начальнигы булып хеҙмәт итә. Липецк өлкәһенең Тербуни-2 ауылы эргәһендә барған һуғышта һәләк була. Орёл өлкәһе Ҙур Колодезь ауылында (хәҙер Липецк өлкәһе) ерләнә

# Нәзиров Әсғәт Динислам улы
## Әҙәбиәттә

Әсғәт Динислам улы Нәзиров тураһында Әхтәм Ихсан 112-се Башҡорт атлы дивизияһының 1941—1945 йылдарҙағы Ватан һуғышында күрһәткән ҡаһарманлыҡтарын һүрәтләгән «Саҡма тояҡ аттарҙа» китабында былай тип яҙа:
* Боевой заданиены үтәгәндә геройҙарса һәләк булған Әсғәт Нәзировты ҙур хөрмәт менән ерләнеләр. Ул хәрби белемле , уңған һәм сос артиллерист ине.Мәрхүм Нәзировты күмгән көндө политрук Низамовтың кәйефе насар ине.Эңерҙә бер төркөм комсомолецтар менән осрашты, уларға Нәзировтың көндәлеген уҡыны.
# Весь (ҡәүем)

Весь — Балтик буйы фин ҡәбиләһе, унан вепстар һәм өлөшләтә карелдар, төньяҡ урыҫтарҙың ҡайһы бер төркөмдәре килеп сыҡҡан. Ҡәүем Ладога, Онега һәм Аҡ күл араһындағы һәм уларҙан көньяҡтараҡ ерҙәрҙе биләп торған.

# Весь (ҡәүем)
## Весь һәм вису

X быуат— XIV быуатбыуаттарҙағы ғәрәп географтары, Иҙел-Кама Болғарыныңтөньяғында, югралар менән иңгә-иң вису тигән ҡәүем йәшәй тип яҙып ҡалдырған. Әхмәт ибн Фаҙлан һәм әл-Ғәрнатикитаптарында вису менән арв тигән ҡәүемдәр бер рәттән телгә алынған. Болгар сауҙагәрҙәре висуҙар менән сауҙа итәләр, тимер эшләнмәләргә алмаштырып, мех алып ҡайталар. «Вису» атамаһы аҫтында тап бына весь ҡәүеме күҙ алдында тотола тигән фараз бар.
Әхмәт ибн Фаҙлан һүрәтләүҙәренән уның был төбәккә яҙ көнө, ҡайындар япраҡ яра башлаған, уның һыуын йыйған миҙгелдә килгәнен аңлап була.
   Я видел у них неизвестное мне дерево необыкновенной вышины: ствол его без листьев, а вершина его подобна пальмовой, листья его тонки, но собраны вместе. Они приходят к известному им месту в стволе этого дерева, пробуравливают его и подставляют сосуд, в который течёт из пробуравленного отверстия жидкость, превосходящая мёд; если человек пьёт её много, то пьянеет как от вина
. Бында эт өрөүе буйынса йылдың уңыш биреүен юрауҙарын, йыландарҙың күп булып ағастарҙа аҫылып тороуын, әммә кешегә зыян һалмауын, ағастан йәшел, әсе алма йыйыуҙарын, һәм ҡыҙҙарының шуны ашап йыуанайыуын һүрәтләй. Илдәрендә бойҙай һәм арпа күп булыуына ҡарамаҫтан, уларҙың төп ризығы - тары һәм йылҡы ите. Алған баҫыу уңыштарынан батша уларҙан бер нәмә лә алмай; ә ниндәйҙер илгә һөжүм итергә ҡушһа, табыштан өлөш ала. Уларҙа балыҡ майынан башҡа май юҡ, улар зәйтүн һәм кунжут май урынына шуны ҡулланалар, тип яҙған ул

# Весь (ҡәүем)
## Археологик ҡомартҡылар

Археологтар, ғәҙәттә, Көнсығыш Европа тигеҙлегенең төньяғындағы V—VI быуаттарға тиклемге Дьяков археологик мәҙәниәте ҡомартҡыларын весь (белозеро һәм егон) һәм мерей ҡәүемдәренә ҡайтарып ҡалдыра.
Ғалимдар йыш ҡына IX-XIII быуаттарға ҡараған Ладога буйы көньяҡ-көнсығышындағы ҡурғандар мәҙәниәтен туранан-тура весь ҡәүеменә бәйләйҙәр. Был мәҙәниәт таралған төбәктәр - Сясь, Тихвинка, Капша, Паша, Воронежка, Оять, Свирь, Олонка, Тулокса, Видлица һәм Онега күле, Ладога буйы төньяҡ ярҙары. Ҡурғандар үҙҙәре көмбәҙ рәүешле 0,6-3 м бейеклектәге, диаметры 5-12 м убасыҡтарҙан тора, унда ҡәберҙәр булған. Эс яғы торлаҡ структураһын ҡабатлай, мейес һәм көнкүреш әйберҙәре ҡәберҙәрҙе донъяуи тормоштоң дауамы итеп ҡабул итеү инанысына тура килә. Мәйеттәрҙе яндырып ҡуйылған боронғораҡ ҡәберҙәрҙә скандинав сығышлы ҡайһы бер әйберҙәр бар. Оять йылғаһы буйындағы гидронимияны өйрәнеү боронғолоҡ буйынса саамдарҙан ҡала вепстар килә икәнен асыҡлаған.

# Весь (ҡәүем)
## Иҫкәрмә

* ↑ Из "Записки" Ахмеда ибн-Фадлана ибн-Аббаса ибн-Рашида ибн-Хаммада (писал в 20-х годах X века)
* ↑ Из "Записки" Ахмеда ибн-Фадлана ибн-Аббаса ибн-Рашида ибн-Хаммада (писал в 20-х годах X века)
* ↑ Кочкуркина С. И. Древние вепсы по археологическим материалам (билдәһеҙ). vepsia.ru. 2011 йыл 3 сентябрь архивланған.
# Юмбей-Яха

Юмбей-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кара диңгеҙенә ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Юмбей-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — яр һыҙатының 15.02.03 гидрографик берәмеге эсендәге, Рәсәй Федерацияһының һыу территориялары һәм эске диңгеҙ һыуҙарындағы Кара диңгеҙе утрауҙары (Аҡ утрауын да индереп). Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020310012115300080423
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115308042
* Бассейн коды — 15.02.03.100
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Лунг-Еган (Колик-Еган ҡушылдығы)

Лунг-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Колик-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 185 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 194 км.

# Лунг-Еган (Колик-Еган ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200040340
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204034
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Футчик

Футчик — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Түбәнге Майга йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Футчик
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000030998
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003099
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0