yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Тбилиси милли паркы

Тбилиси милли паркы (груз.პარკი თბილისის ეროვნული) — Грузияның милли паркы.
Тбилисиҙан төньяҡҡа ҡарай 25 саҡрым алыҫлыҡта, Сагурамолағы-Иално һыртында, Мцхета ҡалаһы янында урынлашҡан. Парктың төп өлөшө Мцхета-Мтианет төбәгенә, бер өлөшө Квемо-Картли төбәгенә ҡарай. Иалной (1874 м), Сагурамо (1385 м) битләүҙәрендә, Сабадур һәм Иквлив тау теҙмәләрендә диңгеҙ кимәленән 600 метрҙан алып 1800 метрға тиклем бейеклектә ята. Площадь парка составляет 23 218 Га.

# Тбилиси милли паркы
## Тасуирламаһы

Парк биш өлөшкә бүленә: Сагурамо, Глдани, Марткопи, Гулелеби һәм Гардабани. Территорияның 90%-ын урман ҡаплаған. Ағастар араһында имән, граб, бук, кавказ грушаһы, саған, явор, миләш һәм башҡалар осрай. Паркта бөтәһе 700-гә яҡын үҫемлек төрө үҫә (уларҙың 675 төрө күп йыллыҡ). Ағастарҙың иң таралған төрө булып бук, имән, граб тора. Ағаслыҡ 122 16 гектарҙы, йәки 92,9% урман майҙанын биләй, ылыҫлы тоҡомдар өлөшө — 256 гектарҙа (1,52%), ҡалған 5,7% тоҡомдарға ҡорос ағас, саған, йүкә, ҡырағай груша, грабинник һәм башҡалар тура килә.
Паркта һаҡ аҫтына алынған һөтимәрҙәргә болан, һеләүһен, һоро айыу, ерән төлкө һәм сүл бүреһе ҡарай. Парк фаунаһы бер нисә эре хайуан, шул иҫәптән кавказ аҫыл боланынан ғибәрәт. Парк территорияһы буйлап Кура йылғаһы бассейнына ҡараған бер нисә йылға аға (Глданула, Тедзами, Лочини, Алихеви һәм Норио), уның территорияһында шулай уҡ күп һанлы күлдәр урынлашҡан (иң ҙурҙары Накерала Мамкоди). Эсәр һыу ббулып 76 шишмә иҫәпләнә
Парк биләмәһендә урынлашҡан иҫтәлекле урындар булып Джвари монастыры, Зедазени монастыры, Мамкод монастыры, Марткоп монастыры, Изге Григола сиркәү, Асур Сакдари сиркәүе емереклектәре, емерелгән Веджини һарайы, шулай уҡ Сагурамо ауылындағы Илья Чавчавадзеның йорт-музейы тора. Парк инфраструктураһы башҡа грузин милли парктарына ҡарағанда әҙ үҫешкән. Уның уңайлығы булып Тбилисиға яҡын урынлашыуы тора. Парк биләмәһендә өс велосипед маршруты булдырылған.

# Тбилиси милли паркы
## Тарихы

1973 йылда элек барлыҡҡа килгән Сагурамо милли ҡурсаулығы базаһында ойошторолған (1946 йылда нигеҙләнгән) һәм Грузияның иң боронғо милли паркы булып тора. 2000 йылдар башына иғтибарһыҙ ҡала, шунлыҡтан милли парк статусынан мәхрүм ителә. 2007 йылда Сагурамо дәүләт ҡурсаулығы базаһында үҙенең эшмәкәрлеген яңырта. Туристик инфраструктураһы булмауға ҡарамаҫтан, 2013 йылда велосипед тректарын билдәләү буйынса эштәр үткәрелә. Эштәрҙе Швейцария миссияһы ярҙамы менән «Йәшел Боржоми» ойошмаһы башҡара.
# Иҫке Мөхәмәт мәктәбе

Иҫке Мөхәмәт мәктәбе (Башҡортостан Республикаһы Ҡыйғы муниципаль районы Иҫке Мөхәмәт ауылының урта дөйөм белем биреү муниципаль дөйөм белем биреү бюджет учреждениеһы — рус. Муниципальное общеобразовательное бюджетное учреждение средняя общеобразовательная школа д. Старомухаметово муниципального района Кигинский район Республики Башкортостан) — дөйөм белем биреү учреждениеһы.

# Иҫке Мөхәмәт мәктәбе
## Тарихы

Ҡыйғы районы Иҫке Мөхәмәт ауылында беренсе мәктәп 1927 йылда мәсет бинаһында асыла. Ул беренсе баҫҡыс белем биреү учреждениеһы була. Уҡытыусы булып Ғабдрахман Ғирфанов эшләй.
Оморҙаҡ байҙың мөлкәтен тартып алғас, уның өйҙәрен мәктәп итәләр. Балалар һаны күп булғанлыҡтан, уҡыусылар Миндиямал Ғәлимова һәм Бибифайза Иҫәнбаеваның ҡуртымға биргән йортода уҡытыла.
1949 - 1950 йылдарҙа мәктәп ете йыллыҡҡа әйләндерелә.
1955 йылда мәктәптең төп корпусы мәсет бинаһы төкөтөлөп киңәйтәләр. 1960 йылда белем усағы һигеҙ йыллыҡҡа әйләндерелә. 1987 йылдан мәктәп үҙгәртеп ҡорола һәм урта дөйөм белем биреү мәктәбе итеп үҙгәртелә, яңы мәктәп бинаһы төҙөлә. Яңы мәктәп төҙөңгә уның директоры Рафаил Нәби улы Йосопов ҙур көс һала. 2021 йылдан тулы булмаған дөйөм белем биреү мәктәбе тип үҙгәртелә.
# Отараева

Отараева — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Кемчуг йылғаһының уң ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Отараева
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200017081
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201708
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Караташ (йылға)

Караташ (Кара-Тас) — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Белый Июс йылғаһының уң ярына тамағынан 172 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 62 км.

# Караташ (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400112115200013893
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201389
* Бассейн коды — 13.01.04.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Тюкин Эдуард Автандилович

Тюкин Эдуард Автандилович (19 май 1978 йыл) — Рәсәй һәм Ҡаҙағстан ауыр атлеты, Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры, Олимпиада-2004 (Афина) бронза призеры

# Тюкин Эдуард Автандилович
## Биографияһы

Эдуард Автандилович Тюкин 1978 йылдың 19 майында Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған. Беренсе тренеры — Р. Сираев. Өфөнөң 15-се олимпия резервындағы махсус балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе һәм «Химпром» спортклубы тәрбиәләнеүсеһе (тренерҙары В. Г. Вагин, А. Ф. Яруллин). Өфөлә йәшәй һәм Ҡораллы Көстәр өсөн сығыш яһай. Спорт буйынса инструктор в/ч 77210.

# Тюкин Эдуард Автандилович
## Ҡаҙаныштары

* Үҫмер спортсылар араһында донъя чемпионы — 1997
* Үҫмер спортсылар араһында Европа чемпионы — 1997
* Рәсәй чемпионы — 1999, 2003, 2004
* Рәсәй Ҡораллы Көстәре чемпионы — 2010
* Европа чемпионатының көмөш призеры — 2004
* Донъя чемпионатының көмөш призеры — 2007
* Йәйге олимпия уйындарының бронза призеры — 2004
* «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены менән бүләкләнә
* Салауат Юлаев ордены менән бүләкләнгән.
# Петропавловка (Стәрлетамаҡ районы)

Петропавловка (рус. Петропавловка) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 6 кеше. Почта индексы — 453161, ОКАТО коды — 80249828002.

# Петропавловка (Стәрлетамаҡ районы)
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Стәрлетамаҡ): 32 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Бүреҡаҙған): 13 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Стәрлетамаҡ): 32 км
# Печенга

Печенга (1920—1944 йылдарҙа Петсамо, фин. Petsamo) — ҡала тибындағы ҡасаба. Мурманск өлкәһе Печенга районында урынлашҡан. Шул уҡ исемдәге ҡала биләмәһенә инә.

# Печенга
## Географияһы

Печенга йылғаһы буйында Мурманскиҙан 120 км төньяҡ-көнбайышта, Баренц диңгеҙенең Печенга иренендә урынлашҡан
Мурманск өлкәһенең янғын хәүефлеге янаған тораҡ пункттары исемлегенә индерелгән.

# Печенга
## Тарих
### Иртә тарихы

Печенга районында саамдар йәшәгән.
Рәсәйҙә Печенга 1532—1533 йылда Новгород архиепискобы Макарий фатихаһы менән, преподобный Трифон Печенгский православие ҡорамын һәм Печенга йылғаһы янында Изге Троица хөрмәтенә монастырь төҙөгәс билдәле була. 1589 йылда шведтар монастырҙы емерә. Монастырь урынында преподобный Трифон сиркәүе төҙөлә.
Рәсәй империяһында Печенга Архангелогородский губернаһы составына инә, ә һуңыраҡ — Вологда губернаһы, Архангельск губерналары составында тора.

# Печенга
## Тарих
### Финляндия составында

Финляндия хөкүмәте 1918 йылдың 15 майында Совет Рәсәйенә ҡаршы һуғыш иғлан итә, Печенга артабан Финляндияға тапшырыла (1920 йылғы Тарту килешеүе буйынса)
1921 йылда районда никель ятҡылыҡтары табылған , 1934 йылда ул биш миллион тоннаға баһалана. 1935 йылда француз һәм канада компанияһы никель сығара башлай.

# Печенга
## Тарих
### Финляндия составында
#### Совет-фин һуғышы 1939—1940

Совет-фин һуғышында (1939—1940 йй.), СССР Печенга районын баҫып ала, ләкин һуғыш бөткәс, уны, Рыбачий ярымутрауынан тыш, Финляндиға кире ҡайтара.

# Печенга
## Тарих
### Бөйөк Ватан һуғышы

1941 йылда һуғыш башланғас, Печенга немец-фин ғәскәрҙәре тарафынан Мурманскиға һөжүм итеү өсөн ҡулланыла. Петсамо-Киркенесский операцияһы һөҙөмтәһендә 1944 йылда Ҡыҙыл Армия Печенганы баҫып ала һәм ваҡытлыса тыныслыҡ тураһында килешеү нигеҙендә, 1944 йылдың 19 сентябрендә Печенга РСФСР-ҙың Мурманск өлкәһенә инә.

# Печенга
## Тарих
### Һуғыштан һуңғы һәм хәҙерге Печенга

РСФСР Юғары Советы Президиумы указы менән 27 ноябрь, 1945 йылда Печенга эшселәр ҡасабаһы тип үҙгәртелә. Ҡасаба совет ососронда хәрбиҙәр идаралығы аҫтында була.
1990-сы — 2000 йылда Печенга һәм яҡындағы ҡасабалар көрсөк кисерә.
Ҡасаба власы күптән тугел генә граждандар власть структураларына бирелә, әммә әлегә тиклем торлаҡ һәм көнкүреш биналарының күпселек өлөшө хәрбиҙәр ҡулында.

# Печенга
## Тарих
### Билдәле кешеләр

Печенгала Советтар Союзы Геройы Владимир Басков (1913), америка актрисаһы Майла Нурми (1921), яҙыусы һәм рәссам Андрей Монастырский (1949) һәм Рәсәй Геройы Игорь Уразаев (1960) тыуған.
Печенга ҡасабаһының № 5 мәктәбендә рәсәй рок-музыканты, Рәсәйҙең халыҡ артисы Владимир Кузьмин уҡыған.
# Волчевка (Баранча ҡушылдығы)

Волчевка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Баранча йылғаһының уң ярына тамағынан 7,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Волчевка (Баранча ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тагил йылғаһыТүбәнге Тагил ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501512111200005354
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200535
* Бассейн коды — 14.01.05.015
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Кагнып

Кагнып — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 336 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Кагнып
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200048694
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204869
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Өхүд һуғышы

Өхүд һуғышы (ғәр.غزوة أحد, транслит. Ġazwat ʾUḥud) — Һижрәттең өсөнсө йылының 3-сө шәүүәл айында (625, 23 март) Мөхәммәт Пәйғәмбәр етәкселегендәге мосолмандар һәм Әбү Суфыян етәкселегендәге ҡорайыштар араһында килеп сыҡҡан һуғыш. Өхүд тауындағы һуғыш ҡорайыштарҙың Бәҙер һуғышында еңеүҙәре өсөн реванш алырға тырышыу булып тора.

# Өхүд һуғышы
## Тарихы

Мөшриктәр 3 мең кешенән, шул уҡ һандағы дөйәнән һәм 200 аттан торған ғәскәр йыялар. 700 һуғышсының көбә кейеме була. Байраҡ тотоусы итеп Ғәбдед-Дар нәҫеле һуғышсыларын билдәләйҙәр. Ғәскәрҙәр юлға ҡуҙғала һәм Мәҙинә тирәһенә етә. Өхүд һәм Ғәйнәйн тауҙары янында лагерь булып урынлашалар. Был ваҡиға 16-сы шәүүәлдә йома көндө була.
Мөхәммәт Пәйғәмбәр, ҡорайыштарҙың ғәскәрҙәре яҡынлашыуын белгәс, ҡала тирәһенә күҙәтеүселәр урынаштыра, ә улар Ғәйнәйн һәм Өхүд тауҙары янына килеп туҡтағас, кешеләрҙе кәңәшмәгә саҡыра. Мөхәммәд Пәйғәмбәр ҡала ерҙәренән китмәйсә генә һаҡланырға кәрәк тип уйлай, ләкин ул йәштәрҙең һүҙҙәре менән килешә һәм асыҡ ерҙә һуғышырға ҡарар итә.
Мосолмандар ғәскәре өс төркөмгә бүленә: мөһәжирҙәр, аусиҙәр һәм хәзрәжиҙәр. Мөһәжирҙәрҙең байрағын Мусғәб ибн Ғүмәр, аусиҙарҙыҡын — Үсәйд ибне Хуҙәйер, ә хәзрәжиҙәр әләмен — әл-Хәббәб ибнел-Мүнзир тотоп бара. Ғабдулла ибне Ғүбәйй 300 кешеһе менән ғәскәрҙәрҙе ташлап киткәс, мосолман һуғышсыларының һаны 700 ҡала.
Мөхәммәт Пәйғәмбәр Ғабдулла ибне Жүбәйер әл-Әнсари етәкселегендә 50 уҡсыны Өхүд тауы битенә урынаштыра. Уларға мосолман ғәскәрҙәренең тылын һаҡларға һәм, һуғыштың нисек барыуына ҡарамаҫтан, урындарын ташламаҫҡа бойороҡ бирелә.

# Өхүд һуғышы
## Тарихы
### Һуғыш барышы

Ғәскәрҙәр осраша. Мөшриктәрҙең байраҡ тотоусыһы Талха Әбу Талха, алға сығып, мосолмандарҙы икәү генә һуғышыуға саҡыра. Уға ҡаршы Зубәйр ибнел-Ғәүүам сыға һәм еңеүгә өлгәшә. Шунан һуң ҡаты һуғыш тоҡана. Ҡорайыштарҙың атлы ғәскәре менән етәкселек итеүсе Хәлит ибн әл-Вәлит өс тапҡыр мосолмандар тылына сығарға теләй, ләкин Өхүд тауы битләүендә урынлашҡан уҡсылар быға юл ҡуймайҙар.
Мосолмандар ҡорайыштарҙың байраҡсыларына төп иғтибарҙы йүнәлтәләр: уларҙан 11 кеше үлтерелә байраҡ һәм ергә төшә. Шунан һуң мөшриктәрҙе бөтә яҡлап ҡыҫыу башлана. Бигерәк тә Әбу Дүжжәнә һәм Хәмзә таҫыллы көрәшәләр. Ҡорайыштар ҡаса, ә мосолмандар уларҙы эҙәрлекләй башлай.
Был ваҡытта, мосолмандарҙың еңеүҙәрен күреп, уҡсыларҙың күбеһе әмерҙе боҙа һәм Өхүд тауынан төшә башлай. Бының менән Хәлит ибн әл-Вәлит файҙалана һәм, ҡалған 10 уҡсыны үлтереп, мосолман ғәскәрҙәренең тылына сыға, уларҙы ҡамап ала башлай. Ҡасып барған мөшриктәр кире боролалар, ә мосолман ғәскәрҙәре ҡаса башлай.

# Өхүд һуғышы
## Тарихы
### Мөшриктәрҙең еңеүе

Мәккә кавалерияһының көтөлмәгән һөжүме мосолмандар сафында буталыш тыуҙыра. Күп кенә мосолмандар үлтерелә, һәм уларға сигенергә тура килә. Мәккәләр мосолмандарҙы эҙәрлекләмәй, ә Мәккәгә ҡайта һәм еңеү тураһында иғлан итә , артабан асыҡланыуынса, Мөхәммәттең с.ғ.с. беренсе һәм һуңғы еңелеүе була.
# Талипов Нәжип Талип улы

Талипов Нәжип Талип улы (1912 — 23 февраль 1943) — Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, рядовой, ҡыҙылармеец.

# Талипов Нәжип Талип улы
## Биографияһы

Талипов Нәжип Талип улы 1912 йылда Башҡорт АССР-ның Мишкә районы Мәүлит ауылында тыуған. Өйләнгән, тормош иптәше Зөбәржәт Мөхәмәтзыя ҡыҙы

# Талипов Нәжип Талип улы
## Хәрби юлы

Ҡыҙыл Армия сафына Мишкә районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. Данлыҡлы 112-се һанлы башҡорт кавалерия дивизияһына эләгә. Ул 60-сы ҡылыссылар гвардия кавалерия полкында хеҙмәт итә. 1943 йылдың февралендә Украинаның Луганск өлкәһе Юлино Ворошиловград станцияһы (хәҙерге Днепропетровск өлкәһе) янында рейдта ҡатнаша. Был рейд та күп кенә ҡыҙылармеецтар хәбәрһеҙ юғала. Улар араһында Талипов Нәжип Талип улы ла була. Башҡорт кавалерия дивизияһын ойоштороусы, уның командиры Шайморатов Миңлеғәле Минһажетдин улы ла ошо ҡаты бәрелештә һәләк була. 1943 йылдың 23 февраленән хәбәрһеҙ юғалғандар исемлегенә индерелә.
# Лукашевич Татьяна Николаевна

Лукашевич Татьяна Николаевна (21 ноябрь 1905 йыл, Екатеринослав — 2 март 1972 йыл, Мәскәү) — СССР кинорежиссёры, сценарист.

# Лукашевич Татьяна Николаевна
## Биографияһы

1927 йылда Дәүләт кинематография техникумының (буласаҡ ВГИК) режиссёр факультетын тамамлай. А. Ходатаевтың «Одна из многих» һәм Борис Барнеттың «Москва в Октябре» картиналарында режиссёр ассистенты булып эшләй. 1928 йылда тәү башлап «Война империалистической войне» фәнни-популяр фильмының режиссёры булараҡ сығыш яһай. 1929 йылда «Межрабпомфильм» киностудияһында үҙ сценарийы буйынса «Преступление Ивана Караваева» нәфис фильмын ҡуя. 1932 йылдан — «Мосфильм» киностудияһы режиссёры.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Татьяна Лукашевич «Воентехфильм» студияһында эшләй, унда бер нисә документаль һәм фәнни-популяр фильм ҡуя. «Суд чести» һәм «Заговор обречённых» картиналары өҫтөндә эшләгәндә икенсе режиссёр булараҡ ҡатнаша.
Әммә уға үҙ аллы ҡуйған нәфис фильмдары һәм фильм-спектаклдәре: «Подкидыш», «Свадьба с приданым», «Аттестат зрелости», «Слепой музыкант» һәм башҡалар дан килтерә. Уның таҫмаларының күбеһе балаларға йәки үҫмерҙәргә, оло тормошҡа аяҡ баҫыусыларға бағышлана.
1972 йылда 67-се йәшендә вафат була, Мәскәүҙә Востряковский зыяратында ерләнгән.

# Лукашевич Татьяна Николаевна
## Фильмдары
### Нәфис

* «Преступление Ивана Караваева» (1929);
* «Весенние дни» (1934, совм. с Рубеном Симоновым);
* «Гаврош» (1937);
* «Подкидыш» (1939);
* «Учитель танцев» (1952);
* «Анна Каренина» (1953);
* «Свадьба с приданым» (1953, совм. с Борисом Равенских);
* «Аттестат зрелости» (1954);
* «Крылья» (1956);
* «Они встретились в пути» (1957);
* «Заре навстречу» (1959);
* «Слепой музыкант» (1960);
* «Ход конём» (1962);
* «Остров Колдун» (1964).

# Лукашевич Татьяна Николаевна
## Фильмдары
### Документаль һәм фәнни-популяр

* «Война империалистической войне» (1928);
* «Уход за больными»;
* «Советская Чувашия».

# Лукашевич Татьяна Николаевна
## Бүләктәре

- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (7 март 1960 йыл) — Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнөнөң 50 йыллығы уңайынан һәм Советтар Союзы ҡатын-ҡыҙҙарының коммунистик төҙөлөштә әүҙем ҡатнашҡанлығын билдәләп, һәм уларҙың йәш быуынды тәрбиәләү буйынса Совет дәүләте алдындағы хеҙмәттәре, хеҙмәттә юғары күрһәткестәргә өлгәшкәне һәм емешле йәмәғәт эшмәкәрлеге өсөн
# Йәнбәков

Йәнбәков — фамилия. Фарсы һәм башҡорт теле һүҙәренән — йән + бәк (ҡ) төҙөлгән; «бәхетле бәк» (түрә, башлыҡ, бей) тип аңлатыла.
* Йәнбәков Арыҫлан Әсғәт улы (1980—2011) — башҡорт йырсыһы, актёр, режиссёр һәм телетапшырыуҙар алып барыусы.
* Йәнбәков Венер Әхмәт улы (1938—2014) — башҡорт шағиры һәм журналисы.
* Йәнбәков Исхаҡ Шәйхетдин улы (1907—1942) — Совет-фин, Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы.
* Йәнбәков Рамаҙан Фәтхулла улы (1934—2019) — башҡорт йырсыһы, Башҡорт АССР-ның халыҡ артисы (1982).
* Йәнбәков Рәмил Әхмәт улы (1952—2017) — башҡорт шағиры, публицист һәм йәмәғәт эшмәкәре.
* Йәнбәков Әсғәт Ҡотлоғужа улы (1953—2012) — башҡорт актёры, Башҡорт АССР-ның халыҡ артисы (1991).
# Катай (Ижма ҡушылдығы)

Катай — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе,Марий Эл Республикаһы,Кострома өлкәһе,Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ижма йылғаһының уң ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Катай (Ижма ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400212110000043496
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004349
* Бассейн коды — 08.01.04.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Пәрәнжә

Пәрәнжә — (синоним - бурка, һирәгерәк - чадра (шаҙра), ҡатын-ҡыҙ күлдәге) мосолман илдәрендә , атап әйткәндә, Үҙәк Азияла һәм Яҡын Көнсығышта ялған оҙон еңле еләнгә ҡылдан үрелгән селтәр чачван ҡушып тегелгән ҡатын-ҡыҙ өҫ кейеме.

# Пәрәнжә
## Тарихынан

Пәрәнжә термины фарсы теленән "фәрәжи" тигәндән килеп сыҡҡан (үзбәк әйтелеше "пәрәнжи", төрөк әйтелеше — "фередже"). "фәрәжи" Һүҙе башта ирҙәр кейеме тигәнде аңлатҡан. XVI быуатта уны инде ир-ат та, ҡатын-ҡыҙ ҙа үҙенсә итеп кейә башлаған. Пәрәнжә кейеү мәҙәниәте Урта азияла XIX быуат аҙағы — XX быуат башында иң юғары үҫеш ала.
Йыш ҡына пәрәнжәне мосолман ҡатын-ҡыҙҙарының йөҙөн ҡаплаған башҡа төр ябыуҙар никаб, чадра менән бутайҙар.
# Урта Теш

Урта Теш — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Теш йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Урта Теш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кондома йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Томь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300112115200010000
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201000
* Бассейн коды — 13.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Грузин теле

Грузин теле (ქართული ენა картули эна) — Грузияның рәсми теле, картвель төркөмө теле, грузин халҡының әҙәби һәм милли теле.
Грузин теле фонетик принциплы грузин алфавиты яҙмаһына нигеҙләнгән. Һөйләшеүселәр һаны (1993 йыл мәғлүмәттәре) — Грузияла яҡынса 4 миллион кеше һәм бер нисә йөҙ мең кеше башҡа илдәрҙә, күбеһенсә Рәсәй, АҠШ һәм Төркиәлә.

# Грузин теле
## Тарихы

Хронология буйынса яҙма грузин теленең үҫеше түбәндәге дәүерҙәргә бүленә:
* боронғо: V—XI быуат;
* урта: XII—XVIII быуат;
* яңы: XIX быуаттан алып.
Ҡайһы бер тикшеренеүселәр һуңғы ике осорҙо айырмай, сөнки яңы грузин теленә тик лексиканың ғына бер аҙ үҙгәреүе хас.
Боронғо грузин теле нигеҙендә картли һөйләше ята.
Грузин тарихсыһы Леван Чилашвили, 1990-сы йылдарҙың икенсе яртыһында Некреси ауылында мәжүси ғибәҙәтханаларҙы өйрәнгәндә, ҡәбер ташының ярсығын таба (һуңыраҡ уны «некрес яҙыуы» тип атайҙар), тарихсылар билдәләүенсә, ул иң һуң булһа — б. э. III быуатына ҡарай. Дональд Рейфилд раҫлауынса, грузин яҙыуының христианлыҡҡа тиклем барлыҡҡа килеүе икеле һәм археологик ҡомартҡылар менән дәлилләнмәй. Стивен Рапп билдәләүенсә, алфавиттың ул осорға ҡарауы шикле.
476—483 йылдар — беренсе әҙәби әҫәр — «Изге батшабикә Шушаниктың ыҙалары», авторы Якоб Цуртавели.
864 — датаһы аныҡ күрһәтелгән иң боронғо ҡулъяҙма («Мравалтави»).
1629 — грузин телендәге беренсе баҫма (Римда).
1709 — Грузиялағы грузин телендә беренсе баҫма («Инжил»).
1819 — грузин телендәге беренсе матбуғат баҫмаһы («Сакартвелос газети»).
Хәҙерге грузин әҙәби телен үҫтереүгә Илья Чавчавадзе, Акакий Церетели, Я. С. Гогебашвили, Важа Пшавела һиҙелерлек өлөш индергән.
Совет власы йылдарында Грузия ССР-ы Конституцияһының 156 статьяһында телдең дәүләт статусы асыҡ күрһәтелгән.
Грузин телендә яҡынса 10-12 мең урта быуат ҡулъяҙмалары һаҡланған.

# Грузин теле
## Диалекттар

Грузин теле үҙ эсенә бер нисә диалектты ала: картли, кахетин, имеретин, пшав, рача, аджар, мохев, тушин һ. б.

# Грузин теле
## Грамматика

Һүҙҙәр ете килеш менән үҙгәрә. Исемдәрҙең зат буйынса айырмалары юҡ. Бер эйәле алмаштан башҡа ике эйәле һәм өс эйәле алмаш менән ҡулланалар.

# Грузин теле
## Грамматика
### Морфология
#### Исем

Груин телендәге бөтә исемдәр килеш буйынса ике төркөмгә бүленә. Беренсе төркөмгә нигеҙенең аҙағы тартынҡыға бөткән исемдәр ҡараһа, икенсе төркөмгә — һуҙыңҡыға бөткәндәре. Һәр төркәм көслө һәм йомшаҡ килешкә айырыла.

# Грузин теле
## Грамматика
### Морфология
#### Ҡылым

Грузин теле — агглютинатив тел. Ҡылымды төҙөр өсөн, бер-береһе менән билдәле префикс, суффикстар ҡушыла. Бер һүҙ эсендә һигеҙ морфемаға тиклем була ала. Миҫал: «აგეშენებინათ» («һеҙгә төҙөргә кәрәк булған») һүҙе түбәндәге морфемаларҙан тора, уларҙың һәр береһе ҡылымға ваҡыт һәм модаллек сифатын өҫтәй: ა-გ-ე-შენ-ებ-ინ-ა-თ. Грузин яҙыуы V быуаттың беренсе сирегендә барлыҡҡа килгән. Иртә быуаттарҙа — мргловани (асомтаврули), IX быуаттан — нусхури (нусха-хуцури, хуцури, сиркәү); ә XI быуаттан — мхедрули (мхедрули-хели, саэро йәки гражданлыҡ) яҙмалары ҡулланылған.
Заманса грузин алфавит 33 хәрефтән тора, һәр ҡайһыһы бер өнгә тиң: 5 һуҙынҡы һәм 28 тартыңҡы өн.