yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Шамбы (хикәйә)

Шамбы — Антон Павлович Чехов хикәйәһе. 1885 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр 1885 йылдың 1 июлендә «Петербург гәзитенең » 177-се һанында А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға.

# Шамбы (хикәйә)
## Баҫмалар

А. П. Чеховтың «Шамбы» хикәйәһе 1885 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр 1885 йылдың 1 июлендә «Петербург гәзитенең » 177-се һанында А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға. 1886 йылда хикәйә «Пестрые рассказы» йыйынтығында баҫыла, А. Ф Маркс нәшер иткән яҙыусының әҫәрҙәр йыйынтығына индерелә.
Чехов тере саҡта хикәйә поляк һәм серб-хорват телдәренә тәржемәләнә.

# Шамбы (хикәйә)
## Яҙыуҙың тарихы

Яҙыусының ҡустыһы, Михаил Павлович Чехов хикәйәнең яҙылыуы тураһында былай тип хәтерләй: «Бик яҡшы иҫемдә Бабкинола һыу ингес ҡуйған саҡта унда эшләүсе балта оҫталары һыуҙа шамбыны күреп ҡалғаны».

# Шамбы (хикәйә)
## Тәнҡит

Тәнҡитсе Н. Ладожский хикәйәне 1886 йылда баһалап, былай тип яҙа: «Бала-саға» һәм — «Шамбы» хикәйәләре бик матур яҙылған».
Чехотың ижадын хәҙерге заман өйрәнеүселәре «Шамбыла» көлкө һәм ирония бик күп тип яҙа. Үҙ ваҡытында әҙәбиәт белгесе А. Дерман хикәйәне «виртуоз юмореска» серияһынан тип иҫәпләй. Хикәйә геройҙарының ҡиәфәте Чехов традицияларынса ирониялы, һәр бер персонаждың үҙенә генә хас һыҙаттары бар, уларҙың портреты көлкөлө, ирониялы планда бирелгән».

# Шамбы (хикәйә)
## Персонаждар

* Герасим, балта оҫтаһы, «бейек буйлы, ябыҡ ир, ерән бөҙрә сәсле».
* Любим, балта оҫтаһы, «ҡытай күҙле, өсмөйөшлө битле, йәш бөкөрө ир»
* Ефим, көтөүсе, «ныҡ бәлтерәгән, һыңар күҙле һәм салшайған ауыҙлы ҡарт».
* Василий, ылаусы, «бик шуҡ һәм әҙәпһеҙ йәш кеше»
* Андрей Андреич, бай ир.

# Шамбы (хикәйә)
## Сюжет

Хикәйәләге ваҡиға төҙөлөп ятҡан һыу ингес янында бара. Балта оҫталары Герасим менән Любим һыу эсендә бер сәғәттән артыҡ баҫып тора. Улар өйәңке тамыры аҫтындағы шамбыны ебәрмәҫкә тырыша. Байтаҡ ваҡыт үтеп китә. Балыҡты эләктереп ҡалыу уңышһыҙ бара. Шамбы тотоу өсөн көтөүен ташлаған көтөүсе Ефим дә уларға ҡушыла. Тик барыбер балыҡты тота алмайҙар. Быларҙы күреп ҡалған Андрей Андреич эштең нимәлә икәнен аңлап ала һәм ярҙамға ылаусы Василийҙы саҡырып килтерә. Василий ҙа һыуға төшә. Хәҙер шамбыны дүртәүләшеп эҙләйҙәр. Андрей Андреич та түҙмәй, һәм үҙе һыуға килеп инә. Ул да бер эш тә сығара алмай. Шунан Герасим балта алып килә. Любим өйәңкенең тамырын саба. Андрей Андреич, һыу эсендә һәрмәнеп, шамбыны таба. Барыһы ла ҡәнәғәт, улар шамбының ауырлығы күпме булыуын самалай. Ошо ваҡыт шамбы ҡойроғо менән ҡапыл киҫкен итеп һыуға һуға һәм йөҙөп китә.

# Шамбы (хикәйә)
## Экранлаштырыу

1937 йылда «Белгоскино» киностудияһында Чеховтың «Шамбы» хикәйәһе буйынса фильм төшөрөлә (режиссёры — С. Сплошное).
1953 йылда М. Горький исемендәге Мәскәү киностудиһында А. П. Чеховтың «Шамбы», «Рыбье дело» һәм «Из записок вспыльчивого человека» хикәйәләре мотивтары буйынса «Шамбы» ҡыҫҡа метражлы төҫлө стереоскопик нәфис фильмы төшөрөлә. Сценарий авторы һәм режиссёр-ҡуйыусы - А. В. Золотницкий. Ролдәрҙә: А. А. Попов (Герасим), Владимир Борискин (Любим), Георгий Милляр (Ефим), Николай Чистяков (барин), Иван Рыжов (Василий), Т. Суродина (Наденька), Сергей Мартинсон (Николя), Марина Гаврилко, Иван Пельтцер, А. Юрьев, Николай Горлов, Пётр Репнин.
# Кишерка

Кишерка — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кижмола йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Кишерка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000023146
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002314
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Айтуған (исем)

Айтуған — башҡорт ир-ат исеме.

# Айтуған (исем)
## Этимологияһы

Айтуған «ай» һәм «тыуған» һүҙҙәренең ҡушылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән исем. Ай тыуғанда тыуған тигән мәғәнәлә.

# Айтуған (исем)
## Билдәле кешеләр

* Дәүләткирәев Айтуған Әхмәт улы (14 ноябрь 1972 йыл) — бейеүсе, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2014).
* Аҡманов Айтуған Ирек улы (16 май 1966 йыл) — ғалим-тарихсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (2003), профессор (2005).

# Айтуған (исем)
## Ауылдар

* Айтуған — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл.
* Айтуған — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл.
* Айтуған — Башҡортостандың Стәрлебаш районындағы ауыл.
* Айтуған-Дурасов — Башҡортостандың Федоровка районындағы ауыл.
# Кондратенко Прасковья Фёдоровна

Кондратенко Прасковья Фёдоровна (8 ғинуар 1928 йыл — ?) — Краснодар крайы Пластуновский районының «Ҡыҙыл Йондоҙ» колхозында ҡош ҡараусы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1957).

# Кондратенко Прасковья Фёдоровна
## Биографияһы

Прасковья Федоровна Кондратенко (ҡыҙ фамилияһы Меженная) 1928 йылдың 8 ғинуарында Төньяҡ-Кавказ крайының Кубань окургы Пластуновская станицаһында (хәҙер Краснодар крайының район үҙәге) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте буйынса урыҫ.
Ауыл мәктәбендә 6 синыфты тамамлағас, 1944 йылда урындағы «Дөрөҫлөк» колхозына эшкә урынлаша. 1951 йылда «Ҡыҙыл Йондоҙ» колхозының ҡошсолоҡ фремаһына эшкә урынлаша, 1952 йылда өйрәктәр ҡарай, һуңынан бригадир итеп тәғәйенләнә. 1953 йыл йомғаҡтары буйынса өйрәкселек колхоздары араһында иң яҡшы һөҙөмтәләр күрһәтә, һәр инә өйрәктән 75-әр йомортҡа алыуға өлгәшә. 1953 йылдан күп йылдар дауамында Бөтә Союз ауыл хужалығы күргәҙмәһендә даими ҡатнаша (ВСХВ).
СССР Юғары Советы Президиумының 1957 йылдың 31 октябрендәге Указы менән «ауыл хужалығын үҫтереүҙә ҡаҙаныштары һәм ауыл хужалығы продукцияһы етештереү буйынса юғары күрһәткестәргә өлгәшкәне өсөн» П. Ф. Меженнаяға, Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1971 йылда колхозда сусҡа фермаһы мөдире була. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Ленин ордены (31.10.1957), миҙалдар, СССР-ҙың халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе миҙалдары, шулай уҡ СССР ВСХВ-ның 7 миҙалы менән бүләкләнә (1953—1959).
# 1805 йыл

II мең йыллыҡ :
XVII быуат — XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат — XXI быуат :
Хронологик таблица :
1805 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1805 MDCCCV |
| Юлиан стилендә | 1804—1805 (13 ғинуардан) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2557—2558 (3 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7313—7314 (13 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5565—5566 ה'תקס"ה — ה'תקס"ו |
| Мосолман календары | 1219—1221 |
| Боронғо әрмән календары | 1254 ԹՎ ՌՄԾԴ |
| Ҡытай календары | 4501—4502 甲子—乙丑 синяя мышь — синяя корова |
| Эфиопа календары | 1797—1798 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 1861—1862 |
| - Шака самват | 1727—1728 |
| - Кали-юга | 4906—4907 |
| Иран календары | 1183—1184 |
1805 йыл — шишәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
# Семирецкая

Семирецкая — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Старая йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

# Семирецкая
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000025027
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002502
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Тимкапауль

Тимкапауль — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Советск райондағы ҡасаба. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ? кеше йәшәй.
Почта индексы — 628250, ОКАТО коды — 71124000000.

# Тимкапауль
## Халыҡ һаны

| Йыл | Даими халыҡ һаны |
| 2002 | |
| 2008 | |
| 2010 | ? |

# Тимкапауль
## Климат

Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
# Конев Иван Степанович

Конев Иван Степанович (16 (28) декабрь 1897 йыл — 21 май 1973 йыл) — СССР полководецы, Советтар Союзы Маршалы (1944), ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы (1944, 1945), «Еңеү» ордены кавалеры (1945). КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1952—1973).

# Конев Иван Степанович
## Биографияһы
### Йәшлеге һәм Граждандар һуғышы

1897 йылдың 28 декабрендә Вологда губернаһы Никольский өйәҙе Лодейнола (хәҙер — Киров өлкәһе Подосиновский районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Урыҫ. 1906 йылда — сиркәү-мәхәллә мәктәбен, 1912 йылда Николо-Пушемский земство училищеһын тамамлай. 15 йәшенән Подосиновецта һәм Архангельскиҙа урман биржаһында миҙгелле эштәрҙә эшләй.
Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша. 1916 йылдың майында Рус император армияһына саҡырыла. Күнекмә артиллерия командаһын тамамлай, резерв ауыр артиллерия бригадаһында хеҙмәт итә (Мәскәү), һуңынан кесе унтер-офицер Конев 1917 йылда Көньяҡ-көнбайыш фронтҡа ебәрелә. 2-се ауыр артиллерия бригадаһының 2-се айырым ауыр артиллерия дивизионында һуғыша. 1918 йылдың ғинуарында демобилизациялана.
Шул уҡ йылда большевиктар партияһына инә, Вологда губернаһының Никольск ҡалаһында өйәҙ ҡала хәрби комиссары итеп һайлана. Һуң Ҡыҙыл Армия сафында Көнсығыш фронтта Урыҫ армияһы, Алыҫ Көнсығыш армияһы, һәм Байкал аръяғында, Алыҫ Көнсығышта япон интервенттарына ҡаршы һуғыша. 102-се «Грозный» юронепоезы комиссары була, уның ҡарамағына 4 орудие, 12 пулемет бирелә. Командала Балтик флотының 60 матросы була. Бронепоезд Көнсығыш фронтының 3-сө һәм 5-се армияларына инә. Омскиға һөжүм ваҡытында бронепоезды Иртыш боҙ аша сығарыуға командалыҡ итә. 1919 йылдың аҙағынан 2-се Верхнеудинск уҡсылар дивизияһының 5-се уҡсылар бригадаһы комиссары бул, 1920 йылдан — ошо дивизия комиссары, 1921 йылдан — Алыҫ Көнсығыш республикаһының Халыҡ-революцион армияһы штабы комиссары. РКП(б)-ның X съезының башҡа делегаттары менән бергә 1921 йылда Кронштадт ихтилалын баҫтырыуҙа ҡатнаша.
# Келья (Котылья ҡушылдығы)

Келья — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Котылья йылғаһының һул ярына тамағынан 2,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Келья (Котылья ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200012328
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201232
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Яптик-Яха

Яптик-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ҡара диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 92 км.

# Яптик-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300042665
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304266
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Цинцкаро ҡомартҡыһы

Цинцкаро ҡомартҡыһы — көнсығыш Грузияла, Тетрицкаро муниципалитетының Цинцкаро ҡасабаһындағы грузин архитектураһы ҡомартҡыһы. Ҡорамдың көньяҡ яҡта тәҙрәһе менән төкәтмәләре бар. Сиркәү ҙур асыҡ-һоро төҫтәге таштарҙан төҙөлгән. Көньяҡ тәҙрәһе семәрләп эшләнгән. Төҙөлөшөндә раковина һәм аркалар ҡулланылған. VIII-IX быуаттарҙа төҙөлгән
Төньяҡ ишеге ерҙән бер метр бейеклектә. Бина ныҡ зыян күргән, көмбәҙенең бер өлөшө, манараһы тулыһынса емерелгән
Сиркәүгә 2006 йылдың 7 ноябрендә Грузия президентының указына ярашлы милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы статусы бирелә
# Корыль-Кы

Корыль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ТАЗ/354/106 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 87 км.

# Корыль-Кы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300069718
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306971
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кликвяж

Кликвяж — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ацвеж йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Кликвяж
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300412111100036658
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103665
* Бассейн коды — 10.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Һарайғыр (Ыҡ ҡушылдығы)

Һарайғыр (рус. Сарай-Гир) — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ыҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 529 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Һарайғыр (Ыҡ ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101312111100027681
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102768
* Бассейн коды — 10.01.01.013
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

# Һарайғыр (Ыҡ ҡушылдығы)
## Этимологияһы

Йылғаның исеме «Һары айғыр» тигән зоонимдан барлыҡҡа килгән, йәғни «һары» һәм «айғыр» тигәндән хасил булған ҡушма һүҙ*.
# Бирйән һырты

Бирйән һырты — Башҡортостандың Көньяҡ Урал теҙмәләрендәге көньяҡтан төньяҡҡа йөҙ саҡрымға һуҙылған бер оҙон һырттың өлөшө булып тора. Ул Оло Бирйән һәм Кесе Бирйән тигән өлөштәрҙән тора.

# Бирйән һырты
## Урынлашыуы һәм тәбиғәте

Көньяҡта Оло Бирйән Инйәр йылғаһына етеп өҙөлә, артабан уны көньяҡта Елмерҙәк һырты дауам итә. Төньяҡта Оло Бирйән һырты Ләмәҙе йылғаһына килеп етеп тамамлана һәм уны артабан Ҡараһырт дауам итә. Төньяҡтан Бирйәндән һырттар таралып китмәй, бейек булмаған убалар уның армыттары булып ҡына тора. Көнсығыштан Оло Бирйән Кесе Бирйән менән сикләшә.
Оло Бирйән менән Ҡара һырттар осрашҡан ерҙә Ләмәҙе йылғаһы аға. Бындағы шаршыларҙы йылға туристары бик ярата.
Һырттың икенсе яғынан Инйәр менән Елмерҙәкте айырып Инйәр йылғаһы аға. Бында йылға үҙәндәре бик матур һәм тайга рәүешендәге урмандар менән ҡапланған.
Бирйән һыртының иң бейек түбәһе диңгеҙ кимәленән 921 метр бейеклектә. Һырт ҡатнаш урмандар менән ҡапланған. Оло Бирйәндә ташлыҡтар күп, таш йылғалар, ҡаялар осрай. Һыртта болонлоҡтар бар.

# Бирйән һырты
## Этимологияһы

Һырт атамаһының килеп сығышын төрлөсә фараз итәләр. Барлыҡ варианттар ҙа башҡорт теленән аңлатыла. Белорет районындағы Инйәр ҡушылдығы Бирйән йылғаһы атамаһын, мәҫәлән, былай аңлаталар: атама бир (ҡылым) һәм йән һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән. Йылға сыҡҡан һыртта Һынташ тигән ҡая бар. Ололар һөйләүенсә, ул борон башҡорттарҙың табыныу урыны булған. Һынташ — бейеклеге ҡырҡ метр самаһындағы ҡая. Йыраҡтан ҡарағанда бәһлеүән кешегә оҡшатырға була. Ҡаяның бер яғынан башына тиклем менеп була. Элегерәк уның башында тәңкәләр ҡалдырып китер булғандар. Күрәһең, уның төбөндә ҡорбан салғандарҙыр. Бирйән атамаһы шул һынға салынған ҡорбандың йәнен биргәндән килеп сыҡҡан тип фараз итәләр.
Һыртҡа күтәрелеү йән биргәндәй булырлыҡ ауыр булғандан тип тә аңлатыу бар. Шулай уҡ бүре һәм йән һүҙҙәре менән бәйләү осрай.

# Бирйән һырты
## Кесе Бирйән

Кесе Бирйән — Оло Бирйән армыты. Ләмәҙе йылғаһының ҡушылдығы Бәҙәреш тамағы киңлегенән Белорет районы буйлап Ләмәҙе йылғаһы ҡушылдығы Оло Осарлы йылғаһына тиклем субмеридиональ рәүештә һуҙылып киткән. Оҙонлоғо 10 км, киңлеге 3—4 км, иң бейек түбәһе 811 м. Ҡомташтарҙан, елмерҙәк свитаһының бирйән ярым свитаһы гравелиттарынан тора. Ландшафттары аҡһыл-көлһыу һәм көрәнһыу тупраҡта үҫкән киң япраҡлы-ҡарағусҡыл ылыҫлы урмандарҙан тора. Көнбайыш итәгенән Оло Осарлы йылғаһы, ә көнсығышынан Инйәр йылғаһы ҡушылдығы Ҡуҫағаҙы баш ала
# Пуче-Тарка

Пуче-Тарка — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Мудуй-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 209 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Пуче-Тарка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300073318
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307331
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Теллур

Теллур (лат. Tellurium, Te) — Менделеевтың периодик таблицаһының 5-се осор, 16-сы төркөм элементы. Тәртип номеры — 52.Металлоид.

# Теллур
## Символы

Теллур элементының символы — Te (Теллур тип уҡыла).

# Теллур
## Тарихы

Теллур 1782 йылда Франц Йозеф Мюллер тарафынан асыла.
Трансильванияла алтын мәғдәне ятҡылыҡтары тау инспекторы булып эшләп йөрөгән Йозеф Франц Мюллер (аҙаҡ ул барон фон Райхенштейн булып йөрөй) Австро-Венгрия территорияһында яңы элемент таба. 1798 йылда Мартин Генрих Клапрот теллурҙы айырып ала һәм уның мөһим үҙенсәлектәрен билдәләй.

# Теллур
## Исеменең килеп сығышы

Латинса tellus, эйәлек килештә telluris, Ер тигәндән алынған исемде Мартин Клапрот тәҡдим иткән.

# Теллур
## Тәбиғәттә

Ер ҡабығындағы ауырлығы күләме 1·10⁻⁶ % тәшкил итә. 100-гә яҡын теллур минералдары билдәле. Иң йыш осрай торған теллуридтар — баҡыр, ҡурғаш, цинк,көмөш һәм алтын теллуридтары . Теллурҙың изоморф ҡатнашмалары сульфидтарҙа күп күҙәтелә .Минералдар араһында теллур айырым әһәмиәткә эйәләре: алтаит (PbTe), сильванит (AgAuTe₄), калаверит (AuTe₂), гессит (Ag₂Te), креннерит [(Au, Ag)Te], петцит (Ag₃AuTe₂), мутманнит [(Ag, Au)Te], монбрейит (Au₂Te₃), нагиагит ([Pb₅Au(Te, Sb)]₄S₅), тетрадимит (Bi₂Te₂S). Теллурҙың кислородлы берләшмәләре осрай, мәҫәлән, ТеО₂ — теллур охраһы.

# Теллур
## Физиологик тәьҫире

Теллур һәм уның осоусан берләшмәләре ағыулы. Организмға эләккәндә күңел болғаныуы, бронхит, пневмония (үпкә ялҡынһыныуы) килтереп сығара. Һауалағы ПДК-һы төрлө ҡушылмалар өсөн 0,007-0,01 мг/м³, һыуҙа 0,001-0,01 мг/л миҡдарында тирбәлә. Теллурҙың канцерогенлығы раҫланмаған..
Ағыуланған осраҡта, теллур организмдан бик насар еҫле теллур ҡушылмалары формаһында сығарыла. Уларҙың еҫе һарымһаҡҡа оҡшаған, шуға күрә организмға ҙур булмаған күләмдә теллур ингәндә лә, кеше һулышынан һарымһаҡ еҫе сыға башлай, һәм был теллур менән ағыуланыуҙың мөһим билдәһе.
# Оло Ағарҙаш

Оло Ағарҙаш (рус. Большо́й Агардя́ш - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡарабаш ҡала округындағы күл.

# Оло Ағарҙаш
## Географияһы

Оло Ағарҙаш Силәбе өлкәһенең Ҡарабаш ҡала округында ятҡан, көнбайышында Аткөс йылғаһына инеш биргән күл. Көнбайыштан һәм төньяҡтан бер нисә ваҡ шишмә (Безымянка, Лебяжка һәм башҡалар) ҡушыла. Көньяҡ-көнсығыш яры буйлап урындағы әһәмиәттәге Ҡарабаш — Ҡыштым автомобиль юлы үтә. Аткөс йылғаһы ағымы буйынса күлдән көнсығышҡа табан 1 км алыҫлыҡта 29-сы км тип аталған кеше йәшәмәгән утар бар.
Көньяғынан ярға яҡын зур тау массивы килеп терәлгән.
Силәбенән - 120 километр, Екатеринбургтан 125 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Координаттары - 55°32'57"N 60°15'21"E

# Оло Ағарҙаш
## Тасуирламаһы

* Майҙаны — яҡынса 350 гектар.
* Уртаса тәрәнлеге — 4-5 м, иң тәрән урыны — 5 м.
* Һыу көҙгөһө - 306,2
Күлдең һыҙатланышы түңәрәк, көнбайыштан һыуҙы икегә бүлеп ярымутрау өңөп ингән, ике ҡултыҡ барлыҡҡа килгән (Серебрянская Нога һәм Беркутинская Нога)
Ярҙары ныҡ һаҙлыҡлы.

# Оло Ағарҙаш
## Тасуирламаһы
### Флораһы һәм фаунаһы

Күлде уратып периметры буйынса ҡатнаш (шыршы, ҡайын), ә көньяғынан япраҡлы урмандар уратып алған. Яр буйҙарында екән үҫә.
Күлдә суртан, ябай һыла, ҡарабалыҡ, алабуға, аҡ сабаҡ тереклек итә.

# Оло Ағарҙаш
## Этимологияһы

Оло Ағарҙаштан ағып сыҡҡан исемһеҙ бәләкәй шишмә Кесе Ағарҙаш күле менән тоташып, уларҙы иш-ҡуш яһай. Силәбе дәүләт университеты уҡытыусыһы Ғ.К. Вәлиев атаманың балыҡҡа килеүен былай аңлата:
   Большой Агардяш, и его правый безымянный ручей, протекающий через Малый Агардяш, слившись, образуют озерную пару, что и подтверждают башкирские названия Ағарҙаш с аффиксом совместности -даш//-дəш//-ҙаш//-ҙəш//-таш//-тəш:. Русская передача аффикса с мягким согласным -д- (-дяш) говорит о возможном произношение слова башкирами в палатальном варианте: -Әгəрҙəш
Йәғни, халыҡ телендә гидроним Ағарҙаш булып та, Әгәрҙәш булып та йөрөүе ихтимал.

# Оло Ағарҙаш
## Шулай уҡ ҡара

* Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге