yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Костинка

Костинка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының һул ярына тамағынан 801 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.

# Костинка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200017630
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201763
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Уң Лэрухэй-Яха

Прав. Лэрухэй-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лэрухей-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Уң Лэрухэй-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300040153
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304015
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Беспаленко Татьяна Ивановна

Беспаленко Татьяна Ивановна (1 март 1921 йыл — 12 июнь 2017 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948), Кубандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1996).

# Беспаленко Татьяна Ивановна
## Биографияһы

Татьяна Ивановна Беспаленко 1921 йылдың 1 мартында Кубань Халыҡ Республикаһы территорияһында, хәҙер Краснодар крайының Курған районында тыуған.
Кубанда колхоздар ойошторолғандан һуң, 1938 йылдан урындағы Ленин исемендәге колхоздың 6-сы баҫыусылыҡ бригадаһында эшләй. Бөйөк Ватан һуғышы тамаланғандан һуң Татьяна Беспаленко звеноны етәкләй, 1947 йылда йомғаҡтары буйынса звено 10 гектар майҙанда һәр гектарынан 32,23 центнер бойҙай уңышы ала..
СССР Юғары Советы Президиумының 1948 йылдың 6 майындағы Указы менән 1947 йылда юғары бойҙай һәм кукуруз уңышын алған өсөн звено башлағы Беспаленко Татьяна Ивановнаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
Ьаьбяна Беспаленконың дөйөм хеҙмәт стажы Михойловская станицаһының Ленин исемендәге колхозда (хәҙер «Михайловское» АСХО) 43 йыл тәшкил итә, шуларҙың 20 йылы дауамында звено башлығы булып эшләй.
Хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң Курганинск ҡалаһында йәшәй. 2017 йылдың 12 июнендә вафат була.

# Беспаленко Татьяна Ивановна
## Биографияһы
### Ғаиләһе

Улдары:
* Георгий — Махачкалала йәшәй;
* Николай — Курган шәкәр заводы мастеры;
* Александр — агроном, фермер.

# Беспаленко Татьяна Ивановна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948)
* Ленин ордены
* «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы
* миҙалдар
* Кубандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1996).

# Беспаленко Татьяна Ивановна
## Хәтер

2017 йылда Михайловская станицаһында Дан аллеяһында Беспаленко Татьяна Ивановнаның бюсы асыла
# Индустрия (Ырымбур өлкәһе)

Индустрия — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ҡасаба.

# Индустрия (Ырымбур өлкәһе)
## Географияһы

Ҡасаба округ үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһынан туранан яҡынса 26 километр көнбайыштараҡ, Һаҡмар йылғаһының һул ярында урынлашҡан.

# Индустрия (Ырымбур өлкәһе)
## Климаты

Индустрия ҡасабаһы климаты ошо төбәккә хас булғанса уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ сикләнә. Район буйынса уртаса температура +4,0$^о$С -тән +4,8$^о$С-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуарҙа уртаса айлыҡ температура яҡынса −20,5$^о$С — 35 $^о$С. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, ул яҡынса 150 көн ята.

# Индустрия (Ырымбур өлкәһе)
## Тарихы

Ҡасаба 1942 йылда барлыҡҡа килгән, Украинанан эвакуацияланған «Индустрия» совхозы исеме менән аталған. Уға тиклем бында «Заготскот» пункты һәм Мөхәмәтйәр ауылына ҡараған бер нисә йорт булған. 1960 йылдағы исемлектә «Индустрия» совхозының үҙәк усадьбаһы булараҡ телгә алынған.
2016 йылдың 1 ғинуарында Ырымбур өлкәһенең 2015 йылдың 6 мартындағы 3029 / 834-V һанлы Законына ярашлы Ҡыуандыҡ районы муниципаль берәмегенә, шулай уҡ уға ингән барлыҡ ауыл һәм ҡала биләмәләре Ҡыуандыҡ ҡала округы муниципаль берәмегенә берләштереү юлы менән үҙгәртелә.
2016 йылға тиклем ҡасаба Ҡыуандыҡ районының Мөхәмәтйәр ауыл Советына ингән, муниципаль берәмектәрҙе үҙгәртеп ҡороуҙан һуң Ҡыуандыҡ ҡала округы составында раҫланған.

# Индустрия (Ырымбур өлкәһе)
## Халҡы

2002 йылда даими йәшәгән халыҡ һаны 260 кеше тәшкил иткән (татарҙар — 79 %), 2010 йылда 296.
# Офицерҙар йыйылышы (Выборг)

1809
Офицерҙар йыйылышы — Выборг ҡалаһындағы тарихи бина. XIX быуат башында рус классицизмы стилендә Выборг обер-офицерҙары өсөн торлаҡ йорт итеп төҙөлгән һәм 1870 йылда йорт офицерҙар йыйылышы өсөн Петр майҙанының мөйөшөндә үҙгәртеп төҙөлгән ике ҡатлы бина. Йорт архитектура һәйкәлдәре исемлегенә индерелгән.

# Офицерҙар йыйылышы (Выборг)
## Тарих

Ике ҡатлы обер-офицерҙар йорто классицизм стилендә 1809 йылда Короно-Санкт-Анна ҡәлғәһе территорияһында 1804 йылда төҙөлгән. XVII быуаттың икенсе яртыһында Рәсәй империяһының ҡораллы көстәренең хәрби частарында аҡрынлап үҙенсәлекле клуб ойошмалары - офицерҙар йыйылышы барлыҡҡа килә башлай, улар өсөн айырым бина урынлаштырыу йөкмәтелә. 1874 йылда « Выборг ҡәлғәһе һыҙмаһы буйынса ҡәлғәнең № 74 обер-комендант флигелендә дөйөм офицерҙар ашханаһы һәм хәрби хеҙмәткәрҙәр йыйылышы өсөн ҡулайламалар төҙөү тураһында» ҡарар ҡабул ителә.
Йорттоң беренсе ҡатында офицерҙар (хәрби) йыйылышы ихтыяждары өсөн ҡунаҡ бүлмәһе, ашхана, буфет, китапхана һәм уҡыу өсөн бүлмәләр булдырыла. Икенсе ҡатында ҙур концерт һәм балдар залы, бильярд бүлмәһе, уйын һәм аш бүлмәләре булдырыла.
1902 йылда раҫланған офицерҙар йыйылышы бинаһының проектына ярашлы, йорт киңәйтелә һәм унда ҡатын-ҡыҙҙар өсөн биҙәнеү бүлмәһе, кәңәшмәләр бүлмәһе, музыканттар өсөн махсус бүлмә булдырыла.
Выборг офицерҙар йыйылышы йыйылыш уйлап сығарған һәм гарнизон начальнигы раҫлаған ҡағиҙәләр нигеҙендә эшләй. Уның янында төрлө комитеттар эшләй, спорт ярыштары ойошторола, бал, бейеү кисәләре үткәрелә, шулай уҡ дауалау өсөн финанс ярҙамына бәйле булған саралар, ерләү, торлаҡ шарттарын яҡшыртыу саралары үткәрелә.
1917 йылдың февраль революцияһынан һуң был офицерҙар йыйылышы эшмәкәрлеген туҡтата, 1918 йылдың 2 мартынан алып 15 мартына тиклем бинала Выборгтың беренсе эшсе һәм һалдат депутаттары Советы тора. Билдәлелек алған депутаттары - Акулов Иван Алексеевич, Г З. Заонегин, И. Н. Половов, А С. Раков, М. Д. Свинцов.
Финляндияның бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителгәндән һуң йорт Финляндия ҡораллы көстәре ҡарамағына күсә, һәм Совет-фин һуғышына (1939-1944) тиклем унда фин гарнизонының офицерҙар йыйылышы урынлашҡан.
Артабан, Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғас, бинаны торлаҡ итеп яраҡлаштыралар (башта СССР оборона министрлығы хәрби хеҙмәткәрҙәре, һуңғараҡ «Маяк» тегеү фабрикаһы хеҙмәткәрҙәре өсөн). Унда тәүгеләрҙән булып Беренсе Выборг советы иҫтәлегенә таҡтаташ ҡуйыла. 1959 йылда Ленинград өлкә башҡарма комитеты ҡарарына ярашлы элекке офицерҙар йыйылышы бинаһы тарих һәм сәнғәт ҡомартҡылары исемлегенә индерелергә һәм һаҡланырға тейеш була. Әммә тегеү фабрикаһының 1990-сы йылдарҙа банкрот булыуы арҡаһында йорт авария хәлендә ҡала, ә унда йәшәүселәр икенсе урынға күсерелә.

# Офицерҙар йыйылышы (Выборг)
## Иҫкәрмә

* ↑ Знакомьтесь, Выборг
* ↑ Знакомьтесь, Выборг
# Фробург

Фробург (нем. Frohburg) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 10859 кеше йәшәй. Майҙаны — 108,06 км². Диңгеҙ кимәленән 176 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 4654 һәм автомобиль коды L.
# Пётр I һәйкәлдәре

Бөйөк Петр тураһындағы иҫтәлек күп кенә Европа һәм Рәсәй ҡалаларында мәңгеләштерелгән. Иң билдәле һәйкәлдәрҙең береһе Рәсәй империяһындағы «Баҡыр һыбайлы» һәйкәле. Ул элекке Ленинград, хәҙерге Санкт-Петербург ҡалаһында тора. Һәйкәлде 10 йылдан ашыу эшләгәндәр. Петр скульптураһын К. Б. Растрелли эшләгән., ул Баҡыр һыбайлынан элек төҙөлгән булған, әммә Михайловский замогына һуңыраҡ ҡуйылған. Күләме буйынса Петр I иң ҙур һәйкәле 1997 йылда Мәскәүҙә Мәскәү-йылғаһы ярында ҡуйыла, скульпторыЗ. Церетели).
* Петр I һәйкәле . Ригалағы һәйкәл. 1915 йылда ҡуйылған. Скульпторы Шмидт-Кассель
* Петр I һәйкәле. Кронштадт, 1841 йылда нигеҙ һалына. Скульпторы Жак
* Петр I һәйкәле . Петрозаводск, императорҙың 200-йыллығына ҡуйылған
* Һәйкәл бөйөк Петр таганрог ҡала. Төҙөлә 1903 йыл. Скульпторы М. Антокольский
* Мәскәүҙә Петр I һәйкәле. Төҙөлә 1997 йыл. Скульпторы Зураб ЦеретелиМәскәүҙә Петр I һәйкәле. Төҙөлә 1997 йыл. Скульпторы Зураб Церетели
* Петр I һәйкәле. соч. . 2008 йыл. Джингл һәм скульптор В. А. Бутаев

# Пётр I һәйкәлдәре
## Санкт-Петербург

Санкт-Петербург — Петр I-ҙың иң әһәмиәтле ижад емеше. Шунлыҡтан уға Санкт-Петербургта бер нисә һәйкәл асылыу ғәжәп түгел.
Сенат майҙанында, Санкт-Петербургта ҡуйылған. Һәйкәл исеме менән А. С. Пушкиндың поэмаһы аталған
Һәйкәл өҫтөндә эшләгән авторҙар коллективы:
* Петрҙың аттағы һынын скульптор Этьен Фальконе (1768—1770) эшләгән.
* Петр башын Фальконеның уҡыусыһы Мари-Анна Колло эшләгән.
* Йыланды Фальконе уйы буйынса Федор Гордеев яһаған.
* Статуя ҡойоу оҫта Емельян Хайлов етәкселеге аҫтында башҡарылған (1778 йылда).
* Архитекторы- Юрий Матвеевич Фельтен.
Для пьедестала памятника из окрестностей Лахты 26 сентября 1770 года был доставлен гигантский гранитный валун «Гром-ка́мень». В честь перевозки камня была выбита памятная медаль с надписью «Дерзновению подобно». Памятник был торжественно открыт 7 августа 1782 года.
О композиции памятника:
   — Э. Фальконе
О композиции памятника:
   Монумент мой будет прост… Я ограничусь только статуей этого героя которого я не трактую ни как великого полководца, ни как победителя, хотя он, конечно, был и тем и другим. Гораздо выше личность созидателя, законодателя…
Петрҙың аттағы һыны Бартоломео Карло Растрелли тарафынан эшләнгән.
Бынан тыш, Петропавловский ҡәлғәһендә Михаил Шемякин эшләгән һәйкәл ҡуйылған.
Петр I һәйкәл-бюстары Яхт-клуб территорияһында (1873, фараз буйынса Рашетт Ж. моделе; 1989 йылда күсермәһе менән алмаштырылған), Петр I өйө алдында (1875, архитекторы. Э. И. Жибер, скульптор Н. Ф. Жилль моделе буйынса, 1760). 1910 йылда 1909 йылдарҙа Адмиралтейский яр буйында скульптура композициялары ҡуйыла: «Пётр I спасает погибающих в Лахте в 1724 г.» һәм «Пётр I обучается в г. Саардаме в Голландии корабельному делу в 1697»), улар скульптор Л. А. Бернштам моделдәре буйынса эшләнгән һәм император Николай II бүләк ителгән. «Царь-плотник» һәйкәленең күсермәһе 1913 йылда Йәйге баҡсала торған.
Октябрь революцияһынан һуң, 1918-31-се йылдарҙа батша һәйкәлдәренең күбеһе нәфислек ҡиммәттәре аҙлыҡтан һүтеп алына.
# Тайсуған

Тайсуған — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Әлмәт районындағы ауылы. Тайсуған ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

# Тайсуған
## География

Ауыл Дала Зәйе йылғаһы буйында, Әлмәт ҡалаһынан көньяҡ-көнсығыштараҡ 14 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Тайсуған
## Тарих

Тайсуған (Тайсуйған) — юрмый ырыуы башҡорттарының ауылы. 12-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Микул улусы составына керә.
ХХ быуат башында ауылда 2 һыу тирмәне, бакалея кибете, 2 мәсет, мәҙрәсә, мәктәп теркәлгән. Тайсуған мәҙрәсәһендә билдәле дин әһелдәре, шул иҫәптән Батырша белем алған.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылда Әлмәт районына составына инә.

# Тайсуған
## Халҡы

1834 йылда ауылда ир затлы 309 йән башҡорт; 1859 йылда — 402 башҡорт, 508 типтәр; 1901 йылда — 848 башҡорт, 1020 типтәр йәшәй.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1859 | 1889 | 1897 | 1910 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 | 2008 |
| 1163 | 1450 | 1775 | 2008 | 2282 | 2258 | 1909 | 1514 | 1558 | 1506 | 1249 | 1014 | 1170 | 1306 |

# Тайсуған
## Инраструктура

Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.
# Кык-Юра-Шор

Кык-Юра-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Тар-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Кык-Юра-Шор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000087419
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008741
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Тундра аръяғы крәҫтиәндәре

Тундра аръяғы крәҫтиәндәре — Таймыр ярымутрауындағы (Көнсығыш Себер) борондан Дудинка һәм Хатанга йылғалары буйлап йәшәгән урыҫтарҙың этнографик төркөмө.
XVI—XVII быуаттарҙа Пясидаға (ул осорҙа Таймыр шулай йөрөтөлгән) Рәсәйҙең Европа өлөшөнән тәүге урыҫ күскенселәре күсеп киләләр. Үҙәк һәм Көнсығыш Поморьенан килгән кешеләр Таймыр-Турухан районында һәм Ангара йылғаһының түбәнге ағымында даими рәүештә йәшәгән халыҡҡа нигеҙ һалалар.
Бер аҙ ваҡыт үтеү менән Хатангалағы һәм Пясиндағы Таймырҙың эске район урыҫ халҡының эске тормош ҡоролошо эвенктар һәм сахаларҙың был ерҙәр өсөн рациональ булған һыҙаттарын үҙләштерә. Тундра аръяғы крәҫтиәндәре күршеләренең көслө йоғонтоһо аҫтында була, улар менән никахҡа инәләр, шулай уҡ яҡуттарҙың телен ҡабул итәләр.
Эвенктарҙың, яҡуттарҙың һәм урыҫ тундра аръяғы крәҫтиәндәренең үҙ-ара бәйләнештәре һөҙөмтәһендә XVIII — XIX быуаттың беренсе яртыһында долган этносы барлыҡҡа килә. Шуға күрә ҡайһы бер тикшеренеүселәр тундра аръяғы крәҫтиәндәрен долган этносы составы өлөшөйәки хатта долган этносының нигеҙе тип һанайҙар.
XX быуат аҙағына тундра аръяғы крәҫтиәндәре тулыһынса тиерлек уларҙы уратҡан урыҫ халҡы менән ҡушыла. 2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса әлеге этнографик төркөмгә үҙҙәрен 8 кеше индерә.
# Бөйрәкәй (йыр)

Бөйрәкәй —— башҡорт халыҡ йыры.

# Бөйрәкәй (йыр)
## Риүәйәте

Борон заманда Ирәндек тауының көнбайыш итәгендә урынлашҡан ауылдарҙың береһендә (ололарҙың һөйләүенсә, Мерәҫ ауылында) әллә ни мал-мөлкәте булмаһа ла, етеш кенә ғаилә йәшәгән. Бик тә татыу көн иткән ир менән ҡатындың берҙән-бер генә һылыу ҡыҙҙары булған. Өҫтәүенә ул уңған да икән, ти. Был ҡыҙ бала үҫeп буйға еткәс, үҙенең эш һөйөүсәнлеге менән ҡартайған ата-әсәһенә бигерәк ҙур һөйөнөс булған. Уның yңғaн да, һылыу ҙа булыуына һоҡланмаған кеше юҡ икән, ти. Был ҡыҙ hәp көн иртән һыйырҙары Бөйрәкәйҙе һауып, уны Ирәндеккә үрешкә ҡыуған, кис һайын үрештән ҡаршы барып алыр булған.
Күрше ауылдың мөһабәт кәүҙәле һылыу ғына бер егете, был һылыу ҡыҙҙы бер күреүҙә үк яратып, yғa ғашиҡ булған. Һәp көн иртә менән дә, кис тә һылыу ҡыҙҙы күрмәй түҙә алмаған. Ҡыҙ ҙа ғашиҡ булып, улар араһында оло мөхәббәт тыуып китә. Һылыу ҡыҙ Бөйрәкәйҙе үрешкә ҡыуғанда ла, кис үрештән ҡаршы барып алғанда ла була тopғaн осрашыуҙарҙы был ике йәш йөрәк түҙемһеҙлек менән көтөп алған. Күрешкәндә һөйләшеп һүҙҙәре бөтмәҫ булған. Тойғолары йыр-моң булып та бәреп сыҡҡан. Уларҙың йырҙары хатта халыҡ араһында таралып өлгөрә. Ике аралары саф мөхәббәткә таянып, бер кемдән дә ҡурҡмай, 6epehe алмаҡ, икенсеһе бармаҡ булып, уҙ ара ныҡлы вәғәҙә бирешәләр. Вәғәҙәләрен егет тә, ҡыҙ ҙа ата-әсәләренә еткерә. Ике яҡтың да ата-әсәләре балаларының саф мөхәббәттәренә ҡаршы килмәй. Ғәҙәт-йола буйынса ҡоҙалашып-туғанлашып та ҡуялар. Был ике ғашиҡ йөрәк икеһе бергә бик татыу, оҙаҡ йәшәгәндәр, бәхетле булғандар, hәp ваҡыт эштәре уң булып ҡына торған, ти.

# Бөйрәкәй (йыр)
## Йырҙың тексы

Иртәнсәккәй тороп мин ҡараһам,
Мөңрәй-мөңрәй килә бөйрәкәй, бөйрәкәй.
Бөйрәкәйҙе һауған һылыу ҡыҙҙы
Өҙөлөп-өҙөлөп һөйә йөрәккәй, йөрәккәй.
Ирәндеккәй тауы, ай, зәңгәр күк,
Ҡырҡты ла ғына тауы тома күк, бөйрәкәй,
Күҙ күрмәгән ерҙә йөрөһә лә,
Күҙ алдымда баҫып тора күк, бөйрәкәй.
# Поодай

Поодай — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чульча йылғаһының уң ярына тамағынан 62 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Поодай
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100112115100002118
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100211
* Бассейн коды — 13.01.01.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Позняк Алла Сергеевна

Позняк Алла Сергеевна (7 февраль 1936 йыл, Дондағы Ростов — 16 сентябрь 2016 йыл, шунда уҡ) — хеҙмәт алдынғыһы. 1953—1995 йылдарҙа «Красный обувщик» артеле (артабан «Донобувь» берекмәһе) эшсеһе. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1986).

# Позняк Алла Сергеевна
## Биографияһы

Алла Сергеевна Позняк 1936 йылдың 7 февралендә Дондағы Ростовта тыуған.
Мәктәптә һигеҙ класс тамамлай. 1953 йылдан аҙаҡ «Донобувь» берекмәһенә үҙгәртелгән «Красный обувщик» артелендә эшләй. Эшсе йәштәр мәктәбен тамамлай. Юғары етештереүсәнле ҡорамалдарҙы камил үҙләштереп, Позняк шәхси келәймә менән эшләй башлай.
Унынсы биш йыллыҡта ике биш йыллыҡ задание үтәргә йөкләмә ҡабул итә, был бурысты уңышлы үтәй. Был ҡаҙанышын ун беренсе биш йыллыҡта ла ҡабатлай.
СССР Юғары Советы Президиумының 1986 йылдың 23 майындағы Указы менән, «ун беренсе биш йыллыҡ заданиеларын һәм социалистик йөкләмәһен ваҡытынан алда үтәгәне, халыҡ ҡулланыу тауарҙары сифатын яҡшыртыуға ҙур шәхси өлөш индергәне һәм хеҙмәт батырлығы» өсөн, Алла Позняк, Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы алтын миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
Әүҙем йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә. КПСС ағзаһы була, депутат итеп һайлана. 1978 йылдан КПСС-тың Дондағы Ростов ҡала комитеты ағзаһы. 1971 йылдан 1990 йылға тиклем халыҡ депутаттарының Ростов ҡала Советы депутаты итеп һайлана.
1995 йылда хаҡлы ялға сыҡҡас, Дондағы Ростовтың Совет районы ветерандар Советында эшләй, ә 1997 йылдан Ростов ҡалаһы Социалистик Хеҙмәт Геройҙары советының яуаплы секретары вазифаһын биләй.
Дондағы Ростовта йәшәй.

# Позняк Алла Сергеевна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (23.05.1986)
* Ленин ордены (23.05.1986)
* «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы (23.05.1986)
* ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* миҙалдар.
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн. В. И. Ленин тыуыуының 100 йыллығы айҡанлы» юбилей миҙалы (1970).
* КПСС-тың Ростов өлкә комитеты ҡарары менән Позняк Алла Сергеевнаға «Өлкәнең иң яҡшы хеҙмәткәр-остазы» исеме бирелә (1979).
# Урай-Пат-Я

Урай-Пат-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Висим йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.

# Урай-Пат-Я
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300024901
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302490
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Чируха (Обь ҡушылдығы)

Чируха — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 3217 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Чируха (Обь ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200512115200003780
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200378
* Бассейн коды — 13.01.02.005
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Николай Өлзей-оол

Николай Өскеевич Өлзей-оол (Ользей-оол; тыв. Николай Өскеевич Өлзей-оол; 1916 йыл, 20 февраль (7 февраль) — 1994) — СССР һәм Рәсәй тыва театр һәм кино актеры. РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1975), Тыва АССР-ның халыҡ артисы(1964).

# Николай Өлзей-оол
## Биографияһы

Николай Өлзей-оол Рәсәйҙә ,1916 йылдың 7 февралендә Тываның Бай-Тайга кожууны Бай-Тал ауылында мал ҡараусы арат ғаиләһендә тыуған. Ҡыҙыл ҡалаһында мәктәп тамамлаған, алтын приискыларында эшләгән. Ревсмол активисы булған, 1930-сы йылдар башында Бай-Тал арбан советы рәйесе булған (арбан - Тыва һәм Монголияның тарихи административ-берәмеге, ун хужалыҡты берләштерә). 1935 йылда Советтар Союзы коммунистик партияһы сафына кергән. 1936 йылда, Ҡыҙылда В. Кок-оол исемендәге милли музыка-драма театры асылыу менән үк, Өлзей-оол уның труппаһына инә. 1945 йылда урындағы театр студияһын тамамлай.

# Николай Өлзей-оол
## Биографияһы
### Сәхнә ижады

Үҙен драма актеры булараҡ яҡшы яҡтан күрһәтә. Уның театр ролдәре күп төрлө һәм араларында ил, донъя классикаһы әҫәрҙәре буйынса ла ҡуйылғандары була (мәҫәлән, Железнов («Васса Железнова», Миллер («Мәкер һәм мөхәббәт»)).
Тыва халыҡ йырҙарын оҫта башҡарған. Уның йырҙарынан «Ореховая тайга» иң ныҡ популяр була, уны йыш ҡына радио аша тапшыралар. Милли музыка ҡоралдарында (бызанчи, игил, хомус) уйнай.
Ете фильмда төшкән. Киноэкранда 1959 йылда режиссер Андрей Аполлон төшөргән «Зәңгәр йылға кешеләре» фильмында дебют яһай, ул унда төп ролдәрҙең береһе - Кауай-оол ҡарт ролен башҡара. Был Тыва актёрлары төшөрөлгән беренсе фильм була. Өлзей-Оол ҡатнашлығында кинотаҫмаларҙан иң ҙур уңыш ҡаҙанғаны «Одесса киностудияһы» төшөргән «Что там, за поворотом?» фильмы була, ул 1980 йылда прокатҡа сыҡҡан. Был картина Тыва һуғышсылары иҫтәлегенә һәм быуындар элемтәһенә арналған.

# Николай Өлзей-оол
## Ғаиләһе

Улы — Сергей Өлзей-оол музыкант булып китә, «АЯЛГА» төркемендә йырлай, һуңынан В. М. Хәлилов исемендәге Тыва дәүләт филармонияһы менән етәкселек итә.

# Николай Өлзей-оол
## Хәтер

* Николай Өлзей-оол исеме Бай-Тайга кожууны Тээли ауылы мәҙәниәт йортона бирелгән.
* Николай Өлзей-оол «XX быуат Тываһының күренекле кешеләре» китабына индерелгән .
* Николай Өлзей-Холдың 100 йыллығына уның хөрмәтенә Тывала кино аҙнаһы үткәрелә.

# Николай Өлзей-оол
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1975)
* Тыва АССР-ның халыҡ артисы (1964)
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә утыҙ йыл» юбилей миҙалы
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә ҡырҡ йыл» юбилей миҙалы