yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Полтома

Полтома — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нюхча йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 59 км.

# Полтома
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000036043
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003604
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Оло Логайка

Оло Логайка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кеть йылғаһының уң ярына тамағынан 919 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Оло Логайка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010600112115200025326
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202532
* Бассейн коды — 13.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Герасимов Иван Семёнович

Герасимов Иван Семёнович (1894 йыл—1937 йыл) — дәүләт эшмәкәре.

# Герасимов Иван Семёнович
## Биографияһы һәм эшмәкәрлеге

Герасимов Иван Семенович 1894 йылда Өфө губернаһының Минзәлә өйәҙе Ново-Спасское ауылында тыуа.
1914 йылда Өфө гимназияһын тамамлай. 1914—1918 йылдарҙа Ҡазан университетының юридик факультетында уҡый. Уҡыу йортоноң 4 курсын тамамлағандан һуң 1919 йылға тиклемрепетитор булып эшләй.
1919 йылдың авгусынан 1920 йылдың декабренә тиклем Өфө хәрби комиссариатында сәйәси бүлек начальнигы урынбаҫары вазифаһында эшләй һәм Урал яны хәрби округының сәйәси идаралығы начальнигы урынбаҫары була.
1921—1922 йылдарҙа Өфө губернаһы халыҡ мәғарифының сәйәси ағартыу бүлеге мөдире була.
1922 йылдың июненән 1923 йылдың декабренә тиклем Башҡорт АССР-ының Юстиция Халыҡ комиссары булып эшләй. Шул уҡ ваҡытта, ярашлы, 1922 йылдың 30 авгусындағы БАССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарарына ярашлы, юстиция халыҡ комиссары вазифаһын һаҡлап, Башҡорт АССР-ы прокуроры итеп тәғәйенләнә. Халыҡ комиссары вазифаһында прокуратура органдарын булдырыу һәм автономиялы республикала башбаштаҡлыҡты булдырмау буйынса әүҙем эш алып бара.
1924—1926 йылдарҙа Вятка губернаһында прокурор вазифаһында эшләй.
1926 йылдың 31 авгусынан 1930 йылдың февраленә тиклем — Урал өлкәһе прокуроры. 1930 йылдың февраленән декабренә тиклем РСФСР прокуроры урынбаҫары вазифаһында эшләй..
1930 йылдың 18 декабрендә РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы эштәре идарасыһы итеп тәғәйенләнә.
1937 йылдың 28 июнендә ҡулға алына. 1937 йылдың 26 октябрендә атып үлтерелә. 1956 йылдың 16 июнендә аҡлана.
# Итҡусты Әбделмәнов

Итҡусты Әбделмәнов (1794—?) — хәрби эшмәкәр. [[[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.

# Итҡусты Әбделмәнов
## Биографияһы

Итҡусты Әбделмәнов Ырымбур губернаһы Ҡырҡ-Өйлө-Мең улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Дәүләкән районы) Көрмәнкәй ауылында йәшәгән. Зауряд-сотник булып хеҙмәт итә.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 12-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 12-се Башҡорт атлы полкы Куроедово ауылында 12-се һәм 7-се кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 16 октябрендә Түбәнге Новгородҡа бара. 1813 йылдың майында Түбәнге Новгород ополчениеһы менән бергә Варшава герцоглығына килә һәм Польша армияһы составына керә. 1813 йылдың 15 авгусынан Глогауҙы блокадалауҙа ҡатнаша һәм ҡәлғә бирелгәнсе уның составында һуғыша. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 12-се Башҡорт атлы полкы Парижға инә. 1814 йылдың декабрендә полк туған яғына юл тота.

# Итҡусты Әбделмәнов
## Бүләктәре

* «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры
* «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» көмөш миҙалы кавалеры
# Шамун Фидаи

Ҡасим Мөхәммәтйән улы Шакирйәнов, Шамун Фидаи (15 июнь 1902 йыл — 1920 йыл) — башҡорт революционер-шағиры.
Биографияһы Шамун Фидаи 1902 йыл йылдың 15 июнендә Ырымбур ҡалаһында һөнәрсе ғаиләһендә тыуған. Ауыл мәҙрәсәһен тамамлағас, Өфөгә килеп «Ғәлиә» мәҙрәсәһендә белем ала. Мәҙрәсәләге «Милли көй, сәхнә һәм әҙәбиәт» түңәрәгендә актив ҡатнаша, шиғырҙар яҙа башлай.
Бөйөк Октябрь социалистик революцияһын Шамун Фидаи Өфөлә ҡаршылай. Ул революцияға тиклем үк Өфө коммунистары менән яҡындан бәйләнешкә инә һәм большевистик «Алға» газетаһында революцион шиғырҙарын, нәҫерҙәрен баҫтыра.
1919 йылда Өфөлә һәм Бәләбәй ҡалаларында 5-се Армияның политбүлеге органы «Ҡыҙыл яу» газетаһында эшләй, бер нисә тапҡыр фронтта була.
Шамун Фидаи 1920 йыл башында Ырымбурҙан Өфөгә ҡайта һәм «Йәш коммунист», «Йәш көс» тигән комсомол газеталарында редактор булып эшләй. Ул комсомолдың Өфө губерна комитетында ла яуаплы эштәр алып бара.
1920 йылда Ш. Фидаи комсомолдың III Бөтә Россия съезына делегат итеп һайлана. Ләкин ул съезға китер алдынан, июнь айында, таланған һәм йәберләтелгән кешеләр (кулактар) тарафынан үлтерелә.
Шамун Фидаиҙың әҙәби мираҫы ҙур түгел. Ул — «Алға», «Ҡыҙыл яу», «Йәш коммунист», «Ҡыҙыл юл» һәм башҡа газеталарҙа баҫылған тиҫтәләгән шиғырҙарҙан, нәҫерҙәрҙән һәм публицистик мәҡәләләрҙән ғибарәт.
Әммә ул әҫәрҙәр ялҡынлы комсомол шағирының Башҡортостанда революция һәм граждандар һуғышы йылдарының революцион һулышын, героик пафосын тойҙороуы менән ҡиммәт.
1972 йылда рус телендә «Йөрәк ялҡыны» исеме менән шиғырҙар йыйынтығы сығарыла.
# Баһауетдинова Фәнүзә Кинйәмырҙа ҡыҙы

Баһауетдинова Фәнүзә Кинйәмырҙа ҡыҙы (22 май 1965 йыл) — журналист, уҡытыусы һәм үҙешмәкәр йырсы. 1991 йылдан «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы мөхәррире һәм алып барыусыһы, шул иҫәптән 2010 йылдан «Ашҡаҙар» радиоһының өлкән мөхәррире. 2013 йылдан Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Журналистар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2015).

# Баһауетдинова Фәнүзә Кинйәмырҙа ҡыҙы
## Биографияһы

Фәнүзә Кинйәмырҙа ҡыҙы Баһауетдинова 1965 йылдың 22 майында Башҡорт АССР-ының Стәрлебаш районы Ибраҡай ауылында тыуған.
1972 йылда урындағы башланғыс мәктәптең беренсе синыфына уҡырға бара, артабан белем алыуын Стәрлебаш урта мәктәбендә дауам итә һәм, уны 1982 йылда уңышлы тамамлап, Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университетының химия факультетына уҡырға инә.
Юғары һөнәри белем алған йәш белгес үҙ аллы хеҙмәт эшмәкәрлеген 1987 йылдың сентябрендә Өфө ҡалаһындағы 20-се башҡорт мәктәбендә (хәҙер Фатима Мостафина исемендәге 20-се Өфө ҡала башҡорт гимназияһы) химия уҡытыусыһы булып башлай.

# Баһауетдинова Фәнүзә Кинйәмырҙа ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2015).
# Еламбуй

Еламбуй — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Беүә йылғаһының һул ярына тамағынан 212 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Еламбуй
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Беүә башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101112111100015987
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101598
* Бассейн коды — 10.01.01.011
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Параллель

Параллель — экваторҙан тигеҙ алыҫлыҡта Ер шарын уратып алған фарази һыҙыҡ.
Ер шарында меридиан һәм параллель һыҙыҡтар ориентирлашыу өсөн кәрәк. Улар горизонттың төп яҡтарын күрһәтә. Параллель һыҙыҡтары көнсығыш- көнбайыш йүнәлешендә һуҙылған. Ерҙең иң ҙур параллеле — экватор тип атала. Экваторҙан полюстарға алыҫлаша барған һайын параллелдәр ҡыҫкара бара.
Глобуста параллель экваторҙан тигеҙ алыҫлыҡта ятҡан түңәрәк итеп төшөрөлә. Параллелдә бөтә нөктәләр бер киңлектә, төрлө оҙонлоҡта ята.
# Оло Ҡушым

Оло Ҡушым - (рус. Большой Кушум), үрге ағымында Ҡушым - Волга аръяғындағы йылға, Оло Ырғыҙ йылғаһының һул ҡушылдығы.

# Оло Ҡушым
## Географияһы

Йылға Һарытау өлкәһенең Ершовский һәм Балак райондары аша аға. Йылғаның оҙонлоғо — 107 км, һыуйыйғыс бассейны майҙаны — 1800 км².
Оло Ҡушым Ершовский районының төньяғындағы Ҡушым ярлауында баш ала. Оло Ҡушым ауылы янында Оло Ырғыҙ йылғаһының һул яғына барып ҡоя.
Төп ҡушылдыҡтары: уңдан — Пеньков Дол, һулдан — Полуденка, Миусс.

# Оло Ҡушым
## Тасуирламаһы

Түбәнге ағымында йырҙаһы бик бормалы. Бөгөлдәрендә ҙур булмаған һыубаҫар урмандар бар.
Ярында билдәле «Чапаевский» бальнеологик шифаханаһы урынлашҡан (элек "Столыпин минераль һыуҙары" тип аталған).

# Оло Ҡушым
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Ырғыҙ йылғаһы, Сулак һыуһаҡлағысы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001712112100010143.
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112101009
* Бассейн коды — 11.01.00.016
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Майрамадаг

Майрамадаг — Рәсәйҙәге йылға. Төньяҡ Осетия — Алания биләмәләрендә аға. Йылға Кубанка йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Майрамадаг
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ардон йылғаһы . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07020000112108200003443
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200344
* Бассейн коды — 07.02.00.001
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Көньяҡ Вайзица

Көньяҡ Вайзица — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вайзица йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Көньяҡ Вайзица
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300512103000040857
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004085
* Бассейн коды — 03.02.03.005
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Щучья Виска (Чеша ҡушылдығы)

Щучья Виска (Снатрейтозе, Сиатрейтозе) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Чеша йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Щучья Виска (Чеша ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000052727
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005272
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Псенафа

Псенафа — Рәсәйҙәге йылға. Адыгей Республикаһы,Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Лаба йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 101 км.

# Псенафа
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Лаба йылғаһы Чамлык йылғаһы менән ҡушылған урынған тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06020000912108100004309
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108100430
* Бассейн коды — 06.02.00.009
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Фонотов Михаил Саввич

Фонотов Михаил Саввич (3 август 1937 йыл — Донецк өлкәһе, Красная Поляна ауылы) — Көньяҡ Уралдың күренекле журналистарының береһе, яҙыусы, төбәкте өйрәнеүсе. «Рәсәйҙең алтын пероһы» менән бүләкләнгән (2009 йыл). РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1989), Журналистар союзы ағзаһы (1964 йылдан).

# Фонотов Михаил Саввич
## Биографияһы

Михаил Саввич Фонотов 1937 йылдың 3 авгусында Донецк өлкәһе, Красная Поляна ауылында тыуған.
1959 йылда Ростов университетының тарих-филология факультетын тамамлаған.
1960 йылда Силәбе өлкәһе Бредин районының «Путь Ильича» гәзитендә хәбәрсе булып эшләй башлай, 1964 йылға мөхәррир урынбаҫары вазифаһына күтәрелә.
1964 йылда Фонотов Верхнеуралдың «Челябинский рабочий» гәзитенә үҙхәбәрсе итеп йүнәлтелә.
1966 йылдан 1970 йылға тиклем Силәбе ҡалаһында әҙәби хеҙмәткәр булып эшләй.
1971 йылдан 1979 йылға тиклем «Комсомольская правда» гәзитенең Силәбеләге үҙ хәбәрсеһе була.
1980 йылда «Челябинский рабочий», гәзитенә кире ҡайта, 2016 йылға тиклем унда ижад итә.
Михаил Фонотов Силәбе, Көньяҡ Урал кешеләре, тирә-яҡ мөхит, тарих, архитектура, тәбиғәт һәм экология тураһында яҙа, күп сәйәхәт итә. Был юлъяҙмаларын китап сығара.

# Фонотов Михаил Саввич
## Төп әҫәрҙәре

М. С. Фонотов — аике тиҫтәгә яҡын китап авторы:
* «Мир открыт для добра» (1989),
* «Соловьиный остров» (2001) — за это произведение Михаил Фонотов удостоен премии имени Максима Клайна (2003).
* «Голубые зеркала Каменного пояса» (2004),
* «Мы и наше здоровье» (2006),
* «В поисках Рифея: книга для чтения» (2008) — неизвестные факты об основании Челябинска
* «Геометрия растений. Как природа изобретала зелёный мир» (2008),
* «У горы Извоз. Верхнеуральск: всё, что знаю» (2008),
* «Варненские родники» (2008),
* «Родная старина: Очерки истории Южного Урала» (2011),
* «Река Миасс и другие» (2012)
* Времена Антона (2013) — документально-биографическая повесть-размышление о воспитательно-педагогическом вкладе А. С. Макаренко. За это произведение писатель удостоен «медали Макаренко».
* «Парень из Верхней Санарки. Пётр Иванович Сумин — народный губернатор» (2016)

# Фонотов Михаил Саввич
## Башҡорт топонимикаһы буйынса мәҡәләләре

М. С. Фонотов Көньяҡ Урал топонимикаһын өйрәнә, уларҙың башҡорт теленән ингәндәрен теркәп бара. Мәҫәлән, ул Һилейә Башҡортостан яғынан килеп сығып Әйгә ҡойған Һилеяҙ тигән йылға атамаһынан алынған булыуы ихтимал тип фараз итә, топонимдың башҡорт телендәге «һил» һәм «уяҙ» тигән һүҙҙәрҙән тороуына төплө дәлилдәр килтерә Көньяҡ Урал төбәге, шул иҫәптән башҡорт атамалы географик объекттар тураһында бик күп мәҡәләләре интернетта баҫылған

# Фонотов Михаил Саввич
## Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре

* Дуҫлыҡ ордены (1998).
* « Хеҙмәт ветераны» билдәһе (1986)
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1989)
* «А. С. Макаренко» миҙалы (2013)
Журналистика буйынса бик күп маҡтаулы исемдәр бирелгән</ref>
# Рәсәй Федераль именлек хеҙмәтенең Санкт-Петербург институты

Рәсәй Федераль именлек хеҙмәтенең Санкт-Петербург институты — 1937 йылдың 26 сентябрендә нигеҙләнгән, Федераль именлек хеҙмәте өсөн офицер кадрҙарын әҙерләү һәм уларҙың белемен камиллаштырыу менән шөғөлләнгән юғары-хәрби уҡыу йорто.

# Рәсәй Федераль именлек хеҙмәтенең Санкт-Петербург институты
## Төп тарихы

1937 йылдың 26 сентябрендә СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарары һәм СССР НКВД-һы бойороғо менән Ленинград ҡалаһында Дәүләт именлеге баш идаралығы системаһында дәүләт именлеген органдары өсөн оператив хеҙмәткәрҙәр әҙерләү буйынса СССР НКВД-һының Дәүләт именлеге баш идаралығында (ГУГБ) Ленинград махсус мәктәбе ойошторола. 1942 йылдан алып Бөйөк Ватан һуғышы һәм Ленинград блокадаһы осоронда мәктәптең төп уҡытыусылар составы СССР НКВД-һы ГУГБ-ның махсус подразделениелары өсөн кадрҙарҙы һәм Ленинград фронтындағы «Смерш» контрразведка баш идаралығы хәрби контрразведканың оператив хеҙмәткәрҙәрен өйрәтеүгә иғтибар йүнәлтә.
1946 йылдан Ленинград махсус мәктәбендә, 1946 йылдан — Дәүләт именлеге министрлығында дәүләт именлегенең территориаль органдары хеҙмәткәрҙәре уҡый. 1952 йылда СССР Дәүләт именлеге министрлығы бойороғо буйынса Ленинград махсус мәктәбе Дәүләт именлеге министрлығының 401-се мәктәбе тип алата, 1953 йылдан — СССР Эске эштәр министрлығы, 1954 йылдан — СССР Министрҙар советы ҡарамағындағы КГБ тип атала.
СССР Министрҙар советының 1984 йылдың 9 июлендәге ҡарары һәм СССР КГБ-һының бойороғо менән 401-се мәктәп базаһында СССР КГБ-һының Ленниград юғары мәктәбе асыла. 1992 йылдан — Именлек министрлығына ҡарай, 1993 йылдан — Федераль контрразведка хеҙмәтенә. Курстар тышҡы күҙәтеү өлкәһендә квалификациялы оператив кадрҙар ҙәерләү һәм уларҙың белемен камиллаштырыу менән шөғөлләнә, уҡыу ваҡыты бер йыл бул.
1995 йылдың 20 февралендә Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте ҡарары менән РФ Федераль контрразведка хеҙмәтенең юғары курстары Рәсәй Федераль именлек хеҙмәте хеҙмәткәрҙәренең Санкт-Петербург квалификацияны күтәреү һәм кадрҙар әҙерләү институты тип үҙгәртелә. 2007 йылдың 11 сентябрендә Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте ҡарары институт Рәсәй Федераль именлек хеҙмәтенең Санкт-Петербург институты тип үҙәгәртелә һәм юғары хәрби белем биреү йорто булып китә.

# Рәсәй Федераль именлек хеҙмәтенең Санкт-Петербург институты
## Етәкселәре

* 1954—1964 — полковник А. Г. Товстуха
* 1964—1970 — генерал-майор П. П. Волков
* 1972—1985 — генерал-майор А. К. Зайцев
* 1985—1987 — генерал-майор А. И. Комаров
* 1995—2018 — генерал-майор Лавров Игорь Константинович
* 2018 йылдан — генерал-майор А. С. Дорожка

# Рәсәй Федераль именлек хеҙмәтенең Санкт-Петербург институты
## Билдәле тамамлаусылар

* Путин Владимир Владимирович
# Кельвай

Кельвай — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вала йылғаһының һул ярына тамағынан 104 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Кельвай
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300512111100039344
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103934
* Бассейн коды — 10.01.03.005
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Чемровка

Чемровка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 3635 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 123 км.

# Чемровка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200312115100007705
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100770
* Бассейн коды — 13.01.02.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Аҡһыу (Әзербайжан)

Аҡһыу (әзерб. Ağsu; рус. Ахсу) — Әзербайжан ҡалаһы һәм административ үҙәге, Күрдамир тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 35 км алыҫлыҡта, Аҡһыу йылғаһы буйында урынлашҡан.

# Аҡһыу (Әзербайжан)
## Этимологияһы

Әзербайжан телендә исеме һүҙмә-һүҙ «аҡ һыу» тигәнде аңлата.

# Аҡһыу (Әзербайжан)
## Тарихы

Әзербайжан ғалим-мәғрифәтсеһе Ғаббас-Ҡолой-аға Баҡыханов үҙенең «Гөлистан-и Ирам» тигән китабында 1735 йылда Иран шаһы Надир-шаһ Шәмәхәнән Аҡһыу йылғаһы буйына халыҡты күсереп, яңы ҡалаға нигеҙ һалған тип яҙа.
Рус финансисы һәм иҡтисадсыһы Ю. А. Гагемейстер үҙенең тикшеренеүендә Аҡһыу халҡы тураһында: Аҡһыу ауылында, киреһенсә, башлыса Шәмәхә ҡалаһы өсөн емеш-еләк һәм йәшелсә үҫтерәләр, — тип хәбәр итә.
Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлегендә (1890) түбәндәге мәғлүмәт килтерелгән: «Ах-су — дер. Бакинской г., шемах. у., двор. 73, жителей 285. Мечеть, почт. станц., значительный базар. Развалины Новой Шемахи, построенной Надир-шахом в 1730 г. вместо разрушенной им Старой Шемахи.».

# Аҡһыу (Әзербайжан)
## Яңы тарихта

Хәҙерге ваҡытта ҡаланың исеме ҡайһы бер сығанаҡтарҙа Яңы Шәмәхә тип күрһәтелә.
2019 йылдың октябрендә Әзербайжан президенты бойороғо буйынса Аҡһыу районытарихи территорияһы «Аҡһыу урта быуат ҡалаһы» Дәүләт тарихи-мәҙәни ҡурсаулығы тип иғлан ителгән.

# Аҡһыу (Әзербайжан)
## Халҡы

1886 йылғы ғаилә исемлеге материалдары буйынса, Аҡһыу Баҡы губернаһы Шәмәхә өйәҙе составына инә, бында 70 төтөн (һалым торба һанынан түләнгән) һәм 320 кеше иҫәпләнә һәм бөтәһе лә әзербайжандар (ул саҡтағы терминология буйынса « татарҙар»), шуларҙың 196 кешеһе — сөнни мосолмандар, ә 24-е шиғый.
1921 йылғы Әзербайжан ауыл хужалығы иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, халҡы 425 кеше (120 хужалыҡ). Әзербайжан төркиҙәре (әзербайжандар) өҫтөнлөклө милләт тип күрһәтелгән.

# Аҡһыу (Әзербайжан)
## Иҫтәлекле урындары

* Дәүләт символдары музейы
# Ғөзәйер (исем)

Ғөзәйер — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа осрай.

# Ғөзәйер (исем)
## Этимологияһы

Ғөзәйер- көс, ярҙам тигән мәғәнәләрҙе аңлатҡан мосолман ир-ат исеме.

# Ғөзәйер (исем)
## Билдәле шәхестәр

Йәнтилин Ғөзәйер Йыһанур улы — дәүләт эшмәкәре, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, БАССР Юғары Советының 7-се 8-се саҡырылыш депутаты.

# Ғөзәйер (исем)
## Фамилиялар

Ғөзәйеров Морат Баҡый улы (22 октябрь 1950 йыл) — ғалим-инженер-электромеханик, юғары мәктәп һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1973 йылдан Өфө авиация институты һәм Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1999 йылдан университеттың уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректоры, 2003—2014 йылдарҙа ректоры, бер үк ваҡытта электротехниканың теоретик нигеҙҙәре кафдраһы мөдире. Башҡортостан Республикаһының 3-сө һәм 4-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. 2003 йылдан «Вестник УГАТУ» журналының баш мөхәррире. Техник фәндәр докторы (1998), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2007) һәм атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1997), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006) һәм Рәсәй Хөкүмәтенең мәғариф өлкәһендәге премияһы лауреаты (2011).
Ғөзәйеров Радик Миңлемулла улы (14 февраль 1963 — 27 май 1982) Башҡорт АССР-ы, Күгәрсен районы, Үрге Бикҡужа ауылы. Афған һуғышында һәләк булған башҡорт егете, гранатометчик. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.