yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Әминев Тельман Ғәзиз улы

Әминев Тельман Ғәзиз улы (рус. Аминов Тельман Газизович, 20 ғинуар 1936 йыл — 6 ғинуар 2021 йыл) — ғалим-химик. 1975 йылдан СССР, артабан Рәсәй Фәндәр академияһының Н. С. Курнаков исемендәге Дөйөм һәм органик булмаған химия институты ғилми хеҙмәткәре. Химия фәндәре докторы (2002), профессор, Рәсәй Тәбиғәт фәндәре Академияһының мөхбир ағзаһы.

# Әминев Тельман Ғәзиз улы
## Биографияһы

Тельман Ғәзиз улы Әминев 1936 йылдың 20 ғинуарында Салауат районы Малаяҙ ауылында тыуған. Әсәһе — Башҡорт АССР-ның халыҡ яҙыусыһы Зәйнәб Биишева. Атаһы — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры Ғәзиз Әминев.
1953 йылда Өфө ҡалаһының 10-сы урта мәктәбен алтын миҙал менән тамамлағандан һуң Мәскәү дәүләт университетының химия факультетынаына уҡырға инә, шунда уҡ аспирантура тамамлай.
Мәскәү физика-техник институтында хеҙмәт юлын башлай.
1966 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетында «Уран һәм плутонийҙың ҡайһы бер ҡушылмаларының магнитҡа һиҙгерлеге» тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлаған.
1975 йылдан алып Рәсәй Фәндәр академияһы Н. С. Курнаков исемендәге Дөйөм һәм органик булмаған химия институтында эшләй, хәҙер — магнит материалдары лабораторияһының төп ғилми хеҙмәткәре.
2002 йылда Рәсәй Фәндәр академияһының Н. С. Курнаков исемендәге дөйөм һәм органик булмаған химия институтында (Мәскәү) «Хром халькогенидтары синтезы һәм магнит үҙенсәлектәре» тигән темаға докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Көньяҡ Рәсәй дәүләт техник университетының дөйөм һәм органик булмаған химия кафедраһында ҡыҫҡа ваҡытта профессор булараҡ дәрестәр бирә (Новочеркасск политехник институты).
Тельман Әминев — ҡаты есемдең физик химияһы өлкәһендә танылған белгес. Уның фәнни эшмәкәрлеге ярымүткәргес электрониканың һәм компьютер техникаһының тиҙ үҫә торған яңы йүнәлеше — спинтрониканың физик-химик нигеҙҙәрен, ошо йүнәлештә магнит материалдары булдырыуға һәм тикшереүгә йүнәлтелгән. 2020 йылғы мәғлүмәттәрҙән күренеүенсә, әлеге ваҡытта фәнни эштәренең төп йүнәлеше — электрон һәм компьютер техникаһында артабанғы прогресс менән бәйле спинтроника һәм спинтронлы материалдар өлкәһендә фәнни эҙләнеүҙәр һәм уйлап табыуҙар. Беҙҙең эштәрҙең икенсе мөһим йүнәлеше — спин быяла һәм наномагнетизм — кеше хәтере, дарыу матдәләренең организмға аныҡ төбәп йүнәлтелеүе проблемаларына ҡағыла.
Тельман Ғәзиз улы 270-тән ашыу ғилми, уҡытыу-методик эштәр һәм уйлап табыуҙар авторы. Ул — РФФИ һәм ОХНМ проекттарының етәксеһе һәм бер нисә проектында ҡатнашыусы. Уның хеҙмәттәре белешмә әҙәбиәттә һәм ғилми монографияларҙа ныҡлы урын биләй.
Тельман Ғәзиз улы Әминев 2021 йылдың 6 ғинуарында Мәскәүҙә вафат булды.

# Әминев Тельман Ғәзиз улы
## Төп ғилми хеҙмәттәре

* Аминов Т. Г. Избранные работы по магнитным полупроводникам. — Москва, 2014.
* Физикохимия магнитного полупроводника CdCr2Se4 //Известия АН СССР. Неорганические материалы. — 2003. — Т.39. — № 10. — С.1159-1176;
* Исследование диаграмм состояния систем, включающих магнитно полупроводниковые шпинели CdCr2Se4, HgCr2Se4 и CuCr2Se4 //Магнитные полупроводники (Труды ФИАН, т.139). — М.: Наука, 1982. — С.135-149.
# Пембой

Пембой — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 207 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Пембой
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300212115300033510
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303351
* Бассейн коды — 15.02.03.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Архангельское (Сосновка районы)

Арха́нгельское — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Сосновка районындағы ауыл. Архангельское ауыл биләмәһенең административ үҙәге.
Ауыл аша Биргилде һәм Сура йылғалары аға. Иң яҡын тораҡ пункт — Самарка ауылы. Элекке атамаларының береһе буйынса — Туҡтыбай тимер юл платформаһы атала, ул ауылдан төньяҡ-көнбайышҡа табан 10 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Ауылда мәктәп, балалар баҡсаһы, ауыл клубы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәсет һәм сиркәү бар.

# Архангельское (Сосновка районы)
## Тарихы

XVIII быуат уртаһына ҡәҙәр Сура тамағы янында Туҡтыбай ауылы булған. Ауыл аша Өфө почта тракты үткән, шунлыҡтан XVIII быуат уртаһында бында (Сыбаркүл ҡәлғәһе дачаһында) рус. Туктубаевский (Токтубаевский) Ям почта станцияһын урынлаштыралар. Һуңыраҡ Биргилде йылғаһының һул яҡ ярындағы тораманы Туҡтыбай тип атай башлағандар. 1769 йылда Биргилде йылғаһының уң яр буйында Һамар губернаһы Сембер өйәҙе Архангельское ауылынан килтерелгән крепостной крәҫтиәндәр ауылына нигеҙ һалына.
1889 йлда ауылда 118 ихата, мәктәп, мәсет һәм сиркәү теркәлгән. 1920-се йылдарҙа Архангельское ауылнан йәнә 430 кешенән торған Туҡтыбай ҡасабаһы айырылып сыға. 1970-се йылдарҙа ауыл аша үткән Өфө почта тракты буйлап төҙөлгән М5 юлы төньяҡтараҡ күсерелә. 1990-сы йылдарҙа ауылда быуа.

# Архангельское (Сосновка районы)
## Халҡы

Архангельское — башҡорттарҙың компактлы йәшәү урыны (75 %). Ерҙәрҙе Ырымбур казак ғәскәренә биреү тураһында батша указы сыҡҡандан һуң, башҡорттарҙың бер өлөшө Архангельское ауылынан төньяҡҡа табан 20 километр алыҫлыҡҡа Мейәс йылғаһы буйына күсеп Туҡтыбай ауылына нигеҙ һалғандар.
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (63 %) йәшәй.
# И. Чавчавадзеның йорт-музейы

И. Чавчавадзеның йорт-музейы (груз. თბილისის ილია ჭავჭავაძის ლიტერატურულ-მემორიალური მუზეუმი) — тарихи-әҙәби йүнәлешле мәҙәниәт учреждениеһы. Тбилисиҙа (Грузия), Георгий Чубинашвили урамы, 22 адресы буйынса урынлашҡан.

# И. Чавчавадзеның йорт-музейы
## Экспозиция

Музейҙа күренекле грузин яҙыусыһы һәм йәмәғәт эшмәкәре Илья Чавчавадзеның (1837—1907) тормошо һәм ижады тураһында материалдар ҡуйылған. Эш бүлмәһе билдәле фотограф Дмитрий Ермаков төшөргән XIX—XX быуат сигендәге фотолар буйынса тергеҙелгән. Аш һәм ҡунаҡ бүлмәләре — Ольга Агладзе хәтирәләре нигеҙендә эшләнгән. Төрлө предметтар күрһәтелә — боронғо глобус, кәрәсин лампаһы, ҡара һауыты, «Иверия» тип яҙылған көл һауыты, Рафаэль Эристави бюсы һәм Михай Зичи биҙәлешендәге «Юлбарыҫ тиреһе ябынған витязь» баҫмаһы, Илья Чавчавадзеның ҡатыны Ольга Гурамишвилиҙың өҫтәле. Стеналарҙа — Грандың «Жак де Моле тамплиерҙар орденына ҡабул ителә», билдәһеҙ авторҙың «Ҡурҡыу», Верненың «Мазепа бүреләр араһында» картиналары, Шота Руставели һәм яҙыусының кабинетын биҙәгән яратҡан геройҙары — батша Ираклий II һәм Джузеппе Гарибальди портреттары. Шулай уҡ стеналарға Чавчавадзе ситл илдәргә сәйәхәте ваҡытында алып ҡайтҡан Азия һәм Африканың төрлө урындарының фотолары урынлаштырылған.
Чавчавадзеның боронғо юл һандығын (1900 йылдар) музейға Акакий Белиашвили тапшырған.

# И. Чавчавадзеның йорт-музейы
## Тарихы

Андреевский (хәҙер — Григорий Чубинашвили) урамындағы Варвара Гвиниашвилиҙың йортон Илья Чавчавадзе 1900 йылда, өлкәнәйгәс һатып алырға ҡарар итә. Ошо осорҙа 1889—1901 йылдарҙа, ул Тбилисиҙа һеңлеһе Елизавета Сагинашвили йортонда йәшәй (ул ағаһының күп шәхси әйберҙәрен һаҡлай).
Һатып алынған йорт архитектор Симон Клдиашвили проекты буйынса үҙгәртелә, шул саҡта ҡунаҡ бүлмәһе һәм эш кабинеты булдырыла. Камин Италиянан алдырыла.
1902 йылда Чавчавадзе ҡатыны — Ольга Гурамишвили менән был йортҡа күсенә. Бында "әҙәби кесаҙна"лар үткәрелә, хужалар үҙҙәренең әҫәрҙәрен уҡый.
Чавчавадзе вафат булғанға тиклем йортҡа хужа була. Һуңынан уны тол ҡатыны Грузиндар араһында грамоталыҡты таратыу буйынса йәмғиәткә бирә.
Музей 1957 йылда, яҙыусының 120 йыллыҡ юбилейына ҡарата, асыла.
2016 йылда уны "Музейҙар берекмәһе"нә индереү планлаштырыла.
1987 йылда Иван Джавахишвили урамында Чавчавадзе музейы асыла. Музей комплексына башня, шарап мөгәрәптәре, иген келәте, һыу тирмәне һәм икмәкхана инә. 2018 йылда музей реставрациялана.
# Пожа (Мезень ҡушылдығы)

Пожа — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының уң ярына тамағынан 216 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.

# Пожа (Мезень ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000046217
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004621
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Церетели Василий Георгиевич

Василий Георгиевич Церетели (груз. ვასილ გიორგის ძე წერეთელი, 18 ғинуар 1862 йыл— 23 октябрь 1937 йыл) — грузия сәйәсмәне, табип һәм журналист.

# Церетели Василий Георгиевич
## Биографияһы

Василий Георгиевич Церетели 1862 йылдың 18 ғинуарында Цхрукветиҙа тыуа. Кенәз сығышлы. Ағаһы — Михаил Церетели (1878—1965).
Урта белемде Кутаиси ҡалаһында ала, 1884 йылда Новороссийск университетының тәбиғи фәндәр факультетына уҡырға инә. 1887 йылда университеттан ҡыуыла («Халыҡ ихтыяры» ойошмаһы ағзаһы һәм Варлам Черкезишвили менән бәйләнештә була).
Тыуған иленә ҡайтҡас, Батумиҙа биш йыл самаһы «Черноморский вестник» рус телле гәзите мөхәррире булып эшләй.
1898 йылда Киев университетының медицина факультетын тамамлай.
Уҡыуын тамамлап, Чиатурҙа Тифлис һәм Тианоситта табип булып эшләй, 1908 йылдан Кутаисиҙа — Кутаиси поликлиникаһы етәксеһе һәм Кутаиси гимназияһында гигиена уҡытыусыһы була.
Был йылдарҙа әүҙем публицистик эшмәкәрлек менән шөғөлләнә. Йыш ҡына хаттары Дроэба, Иверия, The Leaflet, Imereti, Georgia гәзиттәрендә баҫыла. 1912 йылда «Имерети» гәзитенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе, ә һуңынан уның мөхәррире була. 1916—1917 йылдарҙа — популяр «Родина» һәм «Наша страна» гәзиттәре мөхәррире. Грузин телендә «Фәнни-фәлсәфәүи терминология» китабын туплай һәм баҫтыра.
Әүҙем сәйәси эшмәкәрлек алып бара, 1900 йылдар һуңында Грузин социал-федералистик партия ағзаһы була, ә 1917 йылда уның туранан-тура ҡатнашлығында Милли-демократик партияға нигеҙ һалына. Ул 1905 йылда Илья Чавчавадзе төҙөгән программаға нигеҙ булып тора. Церетели был партияла иң билдәле фигураларҙың береһе була.
1890 йылдар аҙағында — Грузия грамоталылыҡ йәмғиәте ағзаһы.
1917 йылда Грузияның милли йыйылышына һайлана.
1918 йылдың 26 майында Грузияның Бойондороҡһоҙлоҡ декларацияһына ҡул ҡуя.
Грузия советлаштырылғандан һуң (1921) илдә ҡала. 1921—1926 йылдарҙа Кутаисиҙа табип булып эшләй. 1926 йылда Тбилисиҙа йәшәй һәм эшләй. 1930 йылға тиклем «Джансахкомис моамбе» медицина журналын мөхәррирләй.
75 йәшендә вафат булды. Тбилисиҙың Верейский зыяратында ерләнгән. 1980 йылдар аҙағында зыяраттың ҙур өлөшө уның эргәһендә биналар төҙөлөүгә бәйле, күсерелә. Василий Церетели ҡәбере юғала.
Улы — Георгий Церетели, ғалим-шәрҡиәтсе, Грузин ССР-ы Фәндәр академияһы академигы.
# Кыпа-Кюэль-Кы

Кыпа-Кюэль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Воргэ-Кюэль-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.

# Кыпа-Кюэль-Кы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300066496
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306649
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Урбах (Тюрингия)

Урбах (Тюрингия) (нем. Urbach (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 939 кеше йәшәй. Майҙаны — 25,26 км². Диңгеҙ кимәленән 180 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99765 һәм автомобиль коды — NDH.
# Хмильнык һарайы

Граф Ксидо һарайы — Хмильныкта иҫтәлекле урын, 1911-1915 йылдарҙа академик Фомин проекты буйынса боронғо замок диуарҙары янында матур Буга яры өҫтөндә төҙөлгән. Төрлө осорҙарҙың эклетик стиле берләшмәһен тәшкил итә. Әгәр һарайға төрлө яҡтан ҡараһаң, уның шул уҡ йорт икәненә ышаныуы ауыр. Йылға яғынан мөйөштәрендә башнялар менән ренессанс һарайы панорамаһы асыла, ә бына төп инеү урынында колонналар менән бинаның түр фасады — классицизм архитектураһы өлгөһө.

# Хмильнык һарайы
## Һарай тарихы

Кәүҙәле матур Рәсәй дворяны Константин Ксидо Хмильныкҡа 19 быуат аҙағында офицер дәрәжәһендә Ҡазан пехота полкына хеҙмәт итергә килә. Хәрби эштәр араһында Ксидо донъяуи балдарҙы ҡалдырмай, унда модалы эшләпә кейгән күп кенән йәш ҡыҙҙарҙың башын әйләндерә. Күренекле кавалерға ьтик бер генә нәмә етмәй — ул хәлле кешеләрҙән булмай. Шулай итеп, бәлки, Ксидо хәрби жалованьела ғына ҡалыр ине, әгәр ул үҙенең матурлығын «һатмаһа». Урындағы һылыуҡайҙар араһындағы билдәлелеген ҡалдырып, Ксидо, Летичевела, йәнәшәләге полкта хеҙмәт итеүсе Бунин кәңәше буйынса йәш булмаған графиня Левашоваға тәҡдим яһай. Урындаға тыуған яҡты өйрәнеүсе Николай Иващук уны "ныҡ йәмһеҙ" тип тасуирлай, өҫтәүенә Екатерина Левашова һаңғырау-телһеҙ була. Был етешһеҙлекте графиня йомарт бирнә менән ҡаплай — Хмильныктағы милеген иҫәпкә алмайынса 28 тирә- яҡ ауылдарҙы бүләк итә. Аҡса һәм граф титулы өсөн офицер ныҡлы никах менән яуап бирә, ә алынған аҡсаларға 1911 йылда ғаилә замогы төҙөй
Йылға яғынан һарай, ҡәлғәне хәтерләтһен өсөнө, таш плиткалар менән көпләнә, ә икенсе яҡтан аҡ колонналар һәм балкондар менән бай йорто стиле кеүек эшләнә. Һуңғы планы ниндәй булғаны — билдәһеҙ. Ксидо бик төҙөлөш менән шөғөлләнмәгән, сөнки Хмильнык резиденцияһы күберәк дача булған. Граф күбеһенсә Петербургтә йәшәгән, ә революциянан һуң көнбайышҡа күсеп киткән. 1943 йылда граф Ксидо ҡабаттан Хмильныкҡа килә. Йәнәһе Чехиянан, артабан кире ҡайта, тик үҙенең һарайы буйлап бер аҙ йөрөй һәм элекке ялсыһы менән осраша. Ксидоға ул саҡта 70 йәш тирәһе була.
Һарай һәм ҡәлғә тураһында тарихи мәғлүмәттәр Хмильнык тыуған яҡты өйрәнеү музейында һаҡлана, уны һаҡланып ҡалған таш ҡәлғәнең башняһында Николай Иващук йәмәғәтселек башланғысында ойоштора.
# Ербаш

Ербаш — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Выла йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Ербаш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500412110000040346
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004034
* Бассейн коды — 08.01.05.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Покау

Покау (нем. Pockau) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3990 кеше йәшәй. Майҙаны — 36,04 км². Диңгеҙ кимәленән 428 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 9509 һәм автомобиль коды MEK.
# Потымец

Потымец — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хугот йылғаһының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.

# Потымец
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300019498
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301949
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кируна (коммуна)

Кируна (швед. Kiruna kommun, фин. Kiirunan kunta, с-саамск. Girona gielda) — Швецияның иң төньяғындағы коммуна, Норрботтен ленында тора. Шул уҡ исемдәге ҡала — коммунаның үҙәге. Коммунаның майҙаны 20 715 км² тәшкил итә. Халыҡ һаны — 22 967 кеше (2011 йыл мәғлүиәттәре буйынса). Коммуна 1971 йылдың 1 ғинуарында ойошторолған.

# Кируна (коммуна)
## Географияһы

Кируна Швецияның төньяғында урынлашҡан. 20 551,42 км² майҙанлы был коммуна илдең иң ҙур коммунаһы (Швеция дөйөм майҙанының яҡынса 4,6 %). Норвегия (көнбайыш һәм төньяҡ-көнбайышта), Финляндия (төньяҡта һәм төньяҡ-көнсығышта), шулай уҡ Швецияның Паяла (көнсығышта) һәм Елливаре (көньяҡта) коммуналары менән сиктәш.
Көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә Кебнекайсе (диңгеҙ кимәленән 2106 метр) тауы урынлашҡан —Лапландия һәм Швецияның иң юғары нөктәһе. Кируна территорияһында 6000-дән ашыу күл бар, уларҙың иң ҙуры — Турнетреск. Төп йылғалары : Каликсэльвен, Турнеэльвен һәм Лайниоэльвен, Муониоэльвен, ул финляндия менән сик барлыҡҡа килтерә. Коммуна территорияһында Абиск һәм Вадвечокк милли парктары бар.
Коммунала Эсрейндж ракета полигоны урынлашҡан.

# Кируна (коммуна)
## Тораҡ пункттар

Биләмәлә 200-ҙән ашыу кеше йәшәгән 7 тораҡ пункттары урынлашҡан:
| # | Йәшәү пункты | Халыҡ |
| 1 | Кируна | 18 154 |
| 2 | Виттанги | 789 |
| 3 | Юккасъярви | 519 |
| 4 | Сваппавара | 394 |
| 5 | Куттайнен | 364 |
| 6 | Каресуандо | 313 |
| 7 | Эвр-Соппер | 220 |

# Кируна (коммуна)
## Халыҡ

2011 йыл аҙағындағы мәғлүмәттәр буйынса халыҡ һаны 22 967 человек. Уртаса тығыҙлығы — 1,2 кеше/км². Фин, саам теле һәм меянкиель телдәре коммунаның аҙсылыҡ телдәре статусына эйә.
Халыҡ һаны динамикаһы :
| Йыл | 1880 | 1890 | 1900 | 1910 | 1920 | 1930 | 1940 | 1950 | 1960 | 1970 | 1980 | 1990 | 2000 | 2010 |
| Халыҡ | 3266 | 3604 | 4314 | 12 728 | 783 14 | 661 19 | 427 19 | 348 20 | 194 28 | 639 30 | 705 29 | 149 26 | 314 24 | 22 944 |

# Кируна (коммуна)
## Билдәле шәхестәр

* Берье Сальминг — элекке швед хоккейсыһы

# Кируна (коммуна)
## Туғанлашҡан ҡалалар

* Архангельск, Россия
# Айырығойроҡ

Айырығойроҡ, йәки асалы ҡойроҡ (лат. Diplura, рус. Двухвостки ) — йәшерен яңаҡ һөйәкле алты аяҡлы бөжәктәр отряды. 976 төрө билдәле, шуларҙың 170-е Төньяҡ Америкала һәм 30 төрө Австралияла тереклек итә. Хәҙерге фаразлау буйынса айарағойроҡтар һуңғы ташкүмер осоронда барлыҡҡа килгән..
Һөт һымаҡ аҡ йәки һарғылт төҫтә, ҡайһы ваҡыт көрән төҫтәге һуңғы ҡорһаҡ сегменттары менән ҡаты хитинлашҡан ваҡ бөжәк. 2-8 мм ҙурлыҡта, ҡанатһыҙ, ҡорт һымаҡ, һығылмалы, ҡорһаҡ осонда оҙон сығынтыһы пары − церков бар. Кимереүсе ауыҙ аппараты булған йомро башлы, бөтә аяҡтары да бер тигеҙ. Еңеләйтелгән, тулы булмаған әүерелеш кисерә. Ҡабығын ювениль йәштә генә түгел, енси етлегү хәлендә лә һала. Ерҙә, урман түшәмәһендә, серегән ағаста, таштар аҫтында йәшәй. Тарҡалған үҫемлек ҡалдыҡлары, бөжәктәр һ.б. тупраҡ хайуандары, бәшмәк киҫәктәре, споралар, һыу үҫемлектәре менән туҡлана; ҡайһы ваҡыт ваҡ тупраҡ буынтыҡ аяҡлыларына һөжүм итә.
# Элле-Пигал

Элле-Пигал — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Мег-Тыг-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 111 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

# Элле-Пигал
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200038620
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203862
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ҡушҡаяҡ

Ҡушҡаяҡ, Кәшкийәк — Рәсәйҙәге йылға, Әй йылғаһының һул ҡушылдығы. Башҡортостан Республикаһы Дыуан һәм Мәсетле райондары биләмәләрендә аға. Йылға Әй йылғаһының тамағынан 168 км өҫтә һул ярына, Мәсетле районы Ҡаранай ауылы янында ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Ҡушҡаяҡ
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201012111100022365
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102236
* Бассейн коды — 10.01.02.010
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

# Ҡушҡаяҡ
## Йылға буйында урынлашҡан ауылдар

Башҡортостан Республикаһы Мәсетле районы Ҡаранай, Бурансы, Түбәнге Туҡбай ауылдары урынлашҡан.

# Ҡушҡаяҡ
## Ҡушылдыҡтары

Уң яҡтан Әнйәк, Япраҡлы.
# Чикты (Жасатер ҡушылдығы)

Чикты — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Жасатер йылғаһының уң ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Чикты (Жасатер ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100004486
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100448
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Порыль-Кикя

Порыль-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кыпа-Келиль-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 73 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Порыль-Кикя
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300066366
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306636
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кары-Ягун

Кары-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кол-Кочен-Ягун йылғаһының уң ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Кары-Ягун
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200048601
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204860
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2