yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Шохна (Горьковское ҡушылдығы)

Шохна — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Горький һыуһаҡлағысының һул ярына тамағынан 2456 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Шохна (Горьковское ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы), Унжа йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300412110000013544
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001354
* Бассейн коды — 08.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Матвеева Людмила Михайловна

Матвеева Людмила Михайловна (1 февраль 1957 йыл) — СССР һәм Рәсәй спортсыһы, ғалим-социолог. 1994 йылдан М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2013 йылдан спорт дисциплиналары кафндраһы мөдире. Социология фәндәре кандидаты (2004), профессор (2009). СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1985), еңел атлетика буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2005). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1998). Рәсәй Федерацияһының (2006) һәм Башҡортостан Республикаһының (2006) атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре. Дүрт тапҡыр донъя чемпионы, ике олимпия уйындары ҡатнашыусыһы (Сеул (1988), Барселона (1992).

# Матвеева Людмила Михайловна
## Биографияһы

Людмила Михайловна Матвеева 1957 йылдың 1 февралендә Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһында тыуған. Ул Салауат Юлаев исемендәге спорт клубында йүгереү менән шөғөлләнә. Беренсе тренеры — Федосеев С. А., 1974—1994 йылдарҙа тренеры Г. А. Ушков. Матвеева менән шулай уҡ тренер Г И. Алексеев эшләй.
1993 йылда Өфөлә М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетын тамамлай.
СССР (1984), БДБ (1992), Рәсәй (1993) йыйылма командаһы ағзаһы.
1994 йылдан Башҡорт дәүләт педагогия институтында уҡытыусы булып эшләй, ә 2000 йылдан — Башҡортостан физик культура институтында тренер-уҡытыусы факультеты деканы. БДПУ-ның спорт дисциплиналары кафедраһы профессоры, Башҡортостан физик культура институтында спорт һәм физик тәрбиәнең циклик төрҙәре теорияһы һәм методикаһы кафедраһы профессоры.

# Матвеева Людмила Михайловна
## Ҡаҙаныштары

* Шоссе буйлап (1986, 1988) һәм кросста (1988) йүгереүҙә донъя чемпионы;
* Кроста Европа Кубогын яулаусы (1993);
* Шоссе буйлап йүгереүҙә донъя чемпионатының (1985, 1987, 1990) һәм эстафетала донъя Кубогының (1986) көмөш призеры;
* Шоссе буйлап йүгереүҙә донъя чемпионатының бронза призеры (1991);
* Хәрби хеҙмәткәрҙәр араһында кроста команда зачетында донъя чемпионы (1993);
* 10000 м-ға йүгереүҙә СССР чемпионы (1988, 1990), кроста СССР кубогын яулаусы (1984);
* 5000 м-ға йүгереүҙә «Мемориал братьев Знаменских» халыҡ-ара ярыштар еңеүсеһе (1986, 1992);
* Олимпия уйындарында ҡатнашыусы (1988, 1992).

# Матвеева Людмила Михайловна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре
* Еңел атлетика буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры
* «Физик культура һәм спорт отличнигы» билдәһе
# Каскад (Ереван)

«Каскад» — Еревандағы архитектура-монументаль комплексы. Биш асыҡ террасанан барлыҡҡа килгән каскадты кәүҙәләндерә. 2009 йылдан комплекста художество музейы — Гафесчяндың сәнғәт үҙәге эшләй.
Ҡоролма 1980 йылда төҙөлә башлай. 2010 йылда өҫкө өлөшө тамамланмай ҡала.

# Каскад (Ереван)
## Тарихы

Архитектор А. О. Таманян әҙерләгән «Төньяҡ каскад» 1924 йылда уҡ генераль планда проектлана. Документҡа ярашлы, Канакер убаһы битләүҙәре аша һикәлтәле баҫҡыстар, шарлауыҡ һәм сәскә түтәлдәре үтеүе күҙаллана. Каскад ҡаланың төньяҡ һәм үҙәк өлөшөн бәйләп торорға тейеш була.
1960 йылдарҙа каскад итәгенә алып килгән Таманян урамы эшләнелә. Өҫкө өлөштә, буласаҡ каскад буйынса Әрмәнстанда совет власы урынлаштырылыуҙың 50-йыллығы хөрмәтенә 50 метрлыҡ обелиск ҡуйыла (архитекторҙары Дж. Торосян, С Гюрзадян). Шунда уҡ үҙәтеү майҙансыҡтары эшләнә.
Каскад проектын 1970 йылдар башында архитекторҙар Дж. Торосян, С Гюрзадян, А. Мхитарян эшләй. Уларҙың планына ярашлы, уба итәгендәге Таманян урамынан обелискка һәм күҙәтеү майҙанына тиклем баҫҡыстарҙан торған эспланада эшләнергә тейеш була. Каскадта биш интервал-терраса планлаштырыла, улар асыҡ һауалағы музейҙы күәҙәләндерә, уларға эскалаторҙар илтә. Террасаларҙа сәскә түтәлдәре, фонтандар һәм бассейндар урынлаштырыу планлаштырыла, уларҙан Ереван һәм Арарат тауы күренештәре асылырға тейеш була.
Каскад төҙөлөшө 1980 йылда башлана. Йыл һуңында, Спитакта ер тетрәү, СССР тарҡалыуы һәм Ҡарабах һуғышына бәйле, төҙөлөш эштәре туҡтатыла.
2002 йылда әрмән сығышлы Америка меценаты Джерард Гафесчян инициативаһы менән комплексты төҙөү, реставрациялау һәмтөҙөкләндереү эштәре тергеҙелә. 2009 йылдың 17 ноябрендә "Каскад"та художество музейы — Гафесчяндың сәнғәт үҙәге асыла. 2011 йылда бинаның өҫкө ярусында Шарль Азнавурҙың йорт-музейы эшләй башлай.
# Бочкор Андреа Гейзовна

Бочкор Андреа Гейзовна (венгр Andrea Bocskor; 11 август 1978({{padleft:1978|4|0}}-{{padleft:8|2|0}}-{{padleft:11|2|0}}) (46 йәш), Берегово, Карпат аръяғы өлкәһе) — венгр сәйәсмәне. «Фидес — Венгрия союзы граждандары» партияһынан Европа парламенты депутаты (2014 йылдан алып). Карпат аръяғы венгр халҡының мәнфәғәтен яҡлай. Береговола (Карпат аръяғы өлкәһе) йәшәй. Венгр, инглиз, урыҫ һәм украин телдәрен белә.

# Бочкор Андреа Гейзовна
## Биографияһы

Бочкор Андреа Гейзовна 1978 йылдың 11 авгусында Карпат аръяғы өлкәһе Береговола тыуған. Карпат аръяғы венгр институтының филология бүлеген «инглиз теле» һөнәре буйынса тамамлай (2002). Аҙаҡ, Будапешт университетында уҡый. Ференца Ракоци II исемендәге Карпат аръяғы Венгрия институтында уҡытыу менән шөғөлләнә. 2013 йылда Украина Фәндәре милли академияһының Украина тарихы институтында диссертация яҡлап, тарих фәндәре докторы булып китә.
2014 йылда «Фидес — Венгр союзы граждандары» исемлеге буйынса Европа парламентына депутат итеп һайлана. Бочкор Европа парламентының тарихта Украина гражданлығына эйә булған беренсе вәкиле булып тора. Европа парламентында Бочкор Карпат аръяғының венгр общиналары проблемалары менән шөғөлләнә. 2014 йылдың авгусында Украинаның «Азатлыҡ» партияһынан халыҡ депутаты Тарас Осауленко Украинаның хәүефһеҙлек хеҙмәтенә Бочкорҙың «шпионлығына» ҡарата эшмәкәрлеген тикшереү үтенесе мөрәжәғәт итә. 2019 йылда Бочкор Европарламентҡа ҡабаттан ағза итеп һайлана. Бочкор мәғлүмәттәре 2020 йылда «Тыныслыҡ урынлаштырыусы» сайты базаһына индерелә. Бынан һуң Венгриянан Еврокомиссар Оливер Варгей Украина-ЕС Ассоциацияһы советы ултырышында Украина яғынан «Тыныслыҡ урынлаштырыусы» сайтының эшмәкәрлеген туҡтатыуҙы талап итә.
# Ли Нин

Ли Нин (ҡыт. упр. 李宁, пиньинь: Lǐ Níng, 8 сентябрь 1963 йыл, Лючжоу, Гуанси-Чжуан автономиялы район) — Ҡытай гимнасы һәм эшҡыуары, өс тапҡыр олимпия чемпионы (1984).

# Ли Нин
## Биографияһы

1963 йылдың 8 сентябрендә Лючжоуҙа чжуан ғаиләһендә тыуған. Уның атаһы музыка уҡытыусыһы булған, шуға күрә улында бик иртә музыкаль һәләтен үҫтерергә тырышҡан. Тауыш ярылары йәрәхәтләнгә күрә Ли Нин бер нисә көн йырлай алмай торған һәм ошо арала турникта шөғөлләнергә була. Ошонан башлап ул гимнастика менән бик әүҙем шөғөлләнә башлай, һәм 1971 йылда 8 йәшендә үк спорт гимнастикаһы буйынса Гуанси-Чжоу автономиялы район командаһына эләгә.
1980 йылдан Ҡытай йыйылма командаһы составында сығыш яһай. 1982 йылда Загребта 6-сы спорт гимнастика буйынса донъя кубогында ете алтын миҙалдың алтыһын яулай, ошо ҙур еңеүенән һуң ул «гимнастика принцы» титулына лайыҡ була.
Айырыуса ҙур уңыштарға 1984 йылдағы йәйге олимпия уйындарында өлгәшә, был ярыштарҙа ул 6 миҙал яулай, шул иҫәптән 3 алтын (ирекле күнегеүҙәр, кондә күнегеүҙәр һәм ҡулсала күнегеүҙәр) һәм 2 көмөш миҙал.
1988 йылда Ли Нин спорт карьераһын тамамлай, ә 1990 йылда үҙенең исеме аҫтында «Li Ning Company Limited» компанияһына нигеҙ һала, компания Ҡытайҙа спорт кейеме һәм аяҡ кейеме етештерә. Ли Нин директорҙар советы рәйесе булып тора.
Ли 2000 йылда ҡытай спортсылары араһынан беренсе булып, Халыҡ-ара гимнастика даны залына индерелә.
Пекинда олимпиаданы асыу тантанаһында Ли Нин стадион ҡыйығы башына «осоп» менә һәм һауала тростар ярҙамында бер түңәрәк «югереп үтеп» олимпия утының факелын яндыра.
Ли Пекин университетында юридик фәндәре һәм МВА бакалавры дипломын ала (2002). Әлеге мәлдә Гонконгта тороу өсөн таныҡлыҡ программаһы буйынса йәшәй.
Ҡытайҙың көньяғында уның шәхси гимнастика мәктәбе бар.

# Ли Нин
## Шәхси тормошо

1993 йылда данлыҡлы гимнастка Чэнь Юнъянгә өйләнә.
# Аллабирҙин Ирек Латип улы

Аллабирҙин Ирек Латип улы (29 май 1940(19400529)) — СССР һәм Рәсәй зоотехнигы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1999).

# Аллабирҙин Ирек Латип улы
## Биографияһы

Аллабирҙин Ирек Латип улы 1940 йылдың 29 майында Башҡортостан АССР-ының Йәрмәкәй районы Тарҡаҙы ауылында тыуған. Йәрмәкәй ауылы урта мәктәбен тамамлаған.
1964 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған.
1964—1967 йылдарҙа Йәрмәкәй районының «Спартак» совхозында зоотехник булып эшләй.
1967 йылдан Баҡалы районы хужалыҡтарында зоотехник булып эшләй. 1970—1972 йылдарҙа Баҡалы районының «Волга» колхозы баш зоотехнигы вазифаһын башҡара.
1972 йылдан Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институтының эшләй. Башта ошо институттың малсылыҡ бүлегендә кесе ғилми хеҙмәткәр була. 1977 йылдан Башҡортостан малсылыҡ һәм мал аҙығы етештереү ғилми-тикшеренеү һәм проект-технология институты өлкән ғилми хеҙмәткәр була.
1980 йылдан Новосибирск ҡалаһында Себер малсылыҡ проект-технология институтының ғилми-тикшеренеү институтында кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1991—2007 йылдарҙа Рәсәй Ауыл хужалығы фәндәре академияһы Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институтының мал аҙығы технологияһы һәм ауыл хужалығы хайуандарын ашатыу лабораторияһы мөдире, малсылыҡ бүлегенең баш ғилми хеҙмәткәре була.
1999 йылда Ырымбур ҡалаһында Бөтә Рәсәй ит малсылығы ғилми-тикшеренеү институтында докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының малсылыҡ өлкәһендә бойондороҡһоҙ эксперты.

# Аллабирҙин Ирек Латип улы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Ирек Аллабирҙин — 120‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 6 уйлап табыу авторы.

# Аллабирҙин Ирек Латип улы
## Фәнни эшмәкәрлеге
### Хеҙмәттәре

* Использование консервантов при силосовании зелёных кормов. — Казань, 2001 (авторҙаш).
# Мадач-Яга

Мадач-Яга (Мадачаго) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Черная йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Мадач-Яга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000086122
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008612
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Товатыль-Кы (Пюль-Кы ҡушылдығы)

Товатыль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пюль-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Товатыль-Кы (Пюль-Кы ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300068964
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306896
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Мурь-Ю

Мурь-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чуб йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Мурь-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000022613
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002261
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Валериан

Валериа́н, бесәй үләне (лат. Valeriána) — валериандар ғаиләһенән бер һәм күп йыллыҡ үлән һәм ҡыуаҡсыл үҫемлектәр ырыуы. Төньяк ярымшарҙың һәм Көньяк Американың уртаса һәм һалҡын бүлкәттәрендә 200 -ҙән артыҡ төрө таралған.
Урман буйҙарында, һаҙлыҡ, йылға һәм күл ярҙарында үҫә. Ҡыҫҡа тамыр системаһы һәм күп һанлы шнур һамаҡ эйәрсен тамырҙары булған 50-150 см оҙонлоҡтағы күп йыллыҡ үлән үҫемлек. Һабағы ныҡ, тура тороусан, өҫкө өлөшөндә тармаҡланған. Япраҡтары ҡаурый һамаҡ теләнгән, ҡырҙары эре тешле. Сәскәләре - ваҡ, хуш эҫле, алһыу йәки аҡ, ҡалҡан һамаҡ йәки һеперткеле сәскә төркөмөнә йыйылған. Емеше - бүрексәле оҙонса орлоҡса. Июнь-июльдә сәскә ата. Емештәре августа өлгөрә. Орлоҡтан һәм вегетатив ысул менән үрсей. Составында алкалоид, гликозид, дуплау матдәләре, шәкәр, органик кислоталар, эфир майҙары кергән тамырҙарын һәм тамыр системаһын тынысландырыу сәйе яһауҙа файҙаланалар. Медицинала нерв системаһы боҙолғанда, ашҡаҙан-эсәк ҡыуышлығы ҡыҫылғанда ҡулланыла. Декоратив, баллы үҫемлек.
# Прасат Пһном Кром

Прасат Пһном Кром (Кхмер телендә: ប្រាសាទភ្នំក្រោម) ул Камбоджала Сием Реап провинцияһында Пном Кром түбәһендә урынлашҡан Ангкор ғибәҙәтханаһы. Ғибәҙәтхана 9-ынсы быуат аҙағында Батша Ясоварман I хөкөмө ваҡытында (беҙҙең эраның 889 йылы – беҙҙең эраның 910 йылы) төҙөлгән булған һәм Шива, Вишну һәм Брахмаға бағышланған.$^{:65}$$^{:113}$
Көнсығышҡа табан йүнәлгән булып, уба түбәһе ғибәҙәтханаһы тирәләй латерит блоктарҙан төҙөлгән стена. Стеналар түбәһе кәрниз буйлап бара. Ҡапҡалар стеналарҙы дүрт кардиналь йүнәлештәрҙең һәрбереһен икегә бүлә. Атап әйткәндә көнсығыш ҡапҡа эсендә ҙур булмаған дүрт йорт, улар төньяҡ-көньяҡ йүнәлешендә рәт итеп төҙөлгән, ул фараз ителгәнсә крематорий булараҡ ҡулланылған. Стеналар эсендә төньяҡ һәм көньяҡ яҡтарҙа өс зал, улар хәҙер емерек. Ғибәҙәтхананың өс манараһы бар, шулай уҡ улар төньяҡтан көньяҡҡа табан һуҙыла. Улар платформа өҫтөндә, уға ете дәрәжәле баҫҡыс аша барырға була. Көньяҡ манара Брахмаға бағышланған, үҙәге Шиваға һәм төньяғы Вишнуға. Уның планы Пном Бокҡа идентик, ул фараз ителгәнсә шул уҡ ваҡытта төҙөлгән булған. Улар ҡомташтан төҙөлгән булған; уларҙың киҫелешенең һәм детализацияһе тоташтырғыстарҙың эрозияһына күрә юғалтылған булған булырға мөмкин, бик насар хәлдә, унда гирляндалар һәм эскә табан ҡарай торған макаралар бар. Октагональ колонкалар ишек юлдарын биҙәйҙәр. Пһном Кром Ангкор төбәгендә Ясоварман хөкөмө ваҡытында төҙөлгән өс уба өҫтөндәге ғибәҙәтханаларҙың береһе. Башҡа икеһе өҫтәрәк Пһном Бахет һәм Пһном Бок тора.

# Прасат Пһном Кром
## Шулай уҡ ҡарарға мөмкин

* Пһном Кром
# Ныдыб

Ныдыб — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сысола йылғаһының уң ярына тамағынан 406 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 82 км.

# Ныдыб
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000018624
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001862
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Пужма

Пужма — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вала йылғаһының уң ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Пужма
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300512111100039580
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103958
* Бассейн коды — 10.01.03.005
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Яңытаң (Ырымбур өлкәһе)

Яңытаң (рус. Жанатан, ҡаҙ. Жаңатаң) — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.

# Яңытаң (Ырымбур өлкәһе)
## Географияһы

Яңытаң округ үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһынан көньяҡтараҡ, туранан 28 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Яңытаң (Ырымбур өлкәһе)
## Климаты

Ауылдың климаты, Ҡыуандыҡ районына хас булғанса, уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0$^о$С -тән +4,8$^о$С-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуарҙа уртаса айлыҡ температураһы яҡынса −20,5$^о$С — 35 $^о$С. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, уның дауамлылығы уртаса 150 көн тәшкил итә.

# Яңытаң (Ырымбур өлкәһе)
## Тарихы

Ауылға 1930-1931 йылдар арауығында ойошторолған ҡаҙаҡ колхоз үҙәге булараҡ нигеҙ һалынған. 1957 йылда Яңытаң ауылындағы колхоз «Ҡыуандыҡ» совхозының бер бүлексәһенә әйләндерелә. 2016 йылдың 1 ғинуарында Ырымбур өлкәһенең 2015 йылдың 6 мартындағы 3029 / 834-V һанлы Законына ярашлы Ҡыуандыҡ районы муниципаль берәмегенә, шулай уҡ уға ингән барлыҡ ауыл һәм ҡала биләмәләре Ҡыуандыҡ ҡала округы муниципаль берәмегенә берләштереү юлы менән үҙгәртелә. 2016 йылға тиклем Ҡыуандыҡ районының Урал ауыл Советына ингән, муниципаль берәмектәрҙе үҙгәртеп ҡороуҙан һуң Ҡыуандыҡ ҡала округы составында раҫланған.

# Яңытаң (Ырымбур өлкәһе)
## Этимологияһы

Колхозды тәүҙә «яңы ҡанун, яңы тормош» тигән мәғәнәлә «Жанатан» (ҡаҙаҡ телендәге яңы һәм таң һүҙҙәренән) тип атайҙар. Артабан 1937 йылда «Кзыл-Юлдуз» йәки «Кзыл- Жулдуз» колхозы тип үҙгәртелә (башҡорт теленә "Ҡыҙыл йондоҙ" тип тәржемә ителә)..

# Яңытаң (Ырымбур өлкәһе)
## Халҡы

2002 йылда даими йәшәгән халыҡ һаны-198 кеше (ҡаҙаҡтар 84 %) , 2010 йылда 104.
# Таһиров

Таһиров — әзербайжан, башҡорт һәм татар фамилияһы. мәғәнәһә ғәр. ‎ саф, пак, гонаһһыҙ тигәнде аңлата
* Таһиров Афзал Мөхөтдин улы (1890—1937) — башҡорт яҙыусыһы; БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты (БашЦИК) Рәйесе (1931—1937).
* Таһиров Илгиз Тайфур улы (1984) — театр актёры.
* Таһиров Нуриәғзәм Таһир улы (1888—1937) — башҡорт милли-азатлыҡ хəрəкəте эшмәкәре, Башҡорт хөкүмәте ағзаһы, телсе, юрист.
* Таһир Таһиров, Ахунйәнов Таһир Исмәғил улы (1923—2013) — дәүләт, партия һәм йәмәғәт эшмәкәре, яҙыусы, журналист. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
* Таһиров Тойғон Нуриәғзәм улы (11.12.1924) — ғалим-геолог. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Тажикстан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре. Нуриәғзәм Таһировтың улы.
* Таһирова Майя Афзал ҡыҙы (1931—2003) — балет артисы, педагог, РСФСР-ҙың атҡаҙанған, Башҡортостандың халыҡ артисткаһы.
* Таһирова Әнисә Абдулла ҡыҙы (1941 т.) — танылған башҡорт шағиры, тиҫтәләгән сонет һәм элегиялар авторы, тәржемәсе.
# Чебалсу

Чебалсу — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Когасунуг йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Чебалсу
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300212115200008600
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200860
* Бассейн коды — 13.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Быуа ҡусҡары

?Быуа ҡусҡары :
Быуа ҡусҡары (Lymnaea stagnalis) :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Моллюскалар |
| Класс: | ҡорһағаяҡтар |
| Суб-класс: | Ҡусҡарҙар |
| Надотряд: | Heterobranchia |
| Отряд: | Яланғас ҡусҡарҙар |
| Подотряд: | Сидячеглазые |
| Ғаилә: | Быуа ҡусҡарҙары |
Латинса исеме :
Lymnaeidae Rafinesque, 1815 :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 76483 NCBI 6521 |
Быуа ҡусҡарҙары (лат. Lymnaeidae) — күлдәрҙә йәшәй торған, ҡабырсағы ослайып бормаланған ҡусҡар .
Ҡорһаҡаяҡлы моллюскалар класынае үпкәле ҡусҡарҙар ғаиләһе. Һыү үҫемлектәре үҫкән сөсө һыу ятҡылыҡтарында тереклек итә. Ғәҙәти төрҙәре: ябай быуа ҡусҡары (Lymnaea stagnalis) (ҡабырсығының оҙонлоғо 60 мм -ға етә); һаҙ-быуа ҡусҡары (L. palustris) (һуҙынҡы конус һымаҡ ҡабырсыклы); оҙонса түңәрәк быуа ҡусҡары (L. ovata) (киң ауыҙлы); ҡолаҡ һымаҡ ҡусҡар (L. auricularia). Быуа ҡусҡарҙары шыуышу өсөн яйлашҡан яҫы табанлы киң аяҡтары ярҙамендә хәрәкәтләнә. Атмосфера һауаһын һулый, уның өсөн уларға һыуу өҫтөнә күтәрелергә һәм һулыш тишеме аша һауа алырга тура килә. Гермафродиттар. Күкәйҙәрен һыу үҫемлектәренә − үтә күренмәле дерелдәүек һымаҡ каҙылыҡты хәтерләтеүсе ояларга һала. Была ҡусҡарҙар һыулыҡтарҙың ваҡытлыса кибеүен һәм туңыуын кисерергә һәләтле. Һыу үҫемлекләре менән туҡлана, уларҙың туҡымаларын махсус органдары − «ҡырғыслары» ярҙамында ҡырып ала, шулай уҡ үле һыу организмдары, ваҡ умыртҡаһыҙҙар менән туйына. Үҙҙәре, айырыуса ваҡ төрҙәре, балыҡтар өсөн аҙыҡ ролен үтәй.

# Быуа ҡусҡары
## Сығанаҡ

* Татар энциклопедияһы 2013 йыл 7 декабрь архивланған. (тат.)