yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Салауат (Башҡорт атлы дивизияһы гәзите)

«Салауат» — Петроградта Башҡорт айырым кавалерия дивизияһының сәйәси бүлеге нәшер иткән гәзит. Гәзит 1919 йылдың 21 сентябренән 1920 йылдың майына тиклем көн һайын сығып торған. Башҡа хәрби баҫмаларҙан хәрби темаға әҙәби әҫәрҙәр, шиғырҙар баҫылыу менән айырылып торған.
1919 йылда Совет власы яғына сыҡҡандан һуң, башҡорт ғәскәрен Петербургты Юденич ғәскәренән һаҡлау өсөн ебәрәләр. Петербургта, Ильяс Бораганскийҙың — ҡырым татарҙарының билдәле вәкиленең типографияһында башҡорт хәрбиҙәренән хәреф йыйыусылар төркөмө ойошторола һәм башҡорт атлы дивизияһы өсөн «Салауат» гәзите сығарыла башлай. Баҫма башҡорт һәм татар яугирҙарын ойоштороуға ҙур өлөш индергән. Был типографияла 1917 йылға тиклем төрки халыҡтарының тарихы һәм мәҙәниәте буйынса төрлө китаптар нәшер ителгән була. Мәҫәлән, 1909 йылда унда билдәле ҡаҙаҡ шағиры Абай Ҡонанбаевтың беренсе китабы донъя күрә, Рәсәйҙең Көнбайышты өйрәнеүсе ғалимдарының хеҙмәттәре нәшер ителә. Тыуған еренә — Ҡырымға ҡайтыу мөмкинлеге булмағас, И. Бораганский типографияһы менән Башҡортостандың Стәрлетамаҡ ҡалаһына күсенә. Был хаҡта үҙенең «Хәтирәләр»ендә Ә. В. Туған уның исемен атамай ғына телгә ала. Башҡортостанға килгәндән һуң, И. Бораганский бында нәшриәт эшен етәкләй. Барлыҡ материалдарын урындағы нәшриәткә тапшыра, нәшриәт эшен яйға һалырға ярҙамлаша. Һуңынан Өфөгә күсә һәм 72 йәштә булыуына ҡарамаҫтан, нәшерлек эшмәкәрлеген дауам итә.
Гәзиттә ҙүр күләмле мәҡәләләр бер һандан икенсе һанға бүлеп бирелгән.
Гәзит Бороганскийҙың «Нур» исемле типогафияһында баҫылған.

# Салауат (Башҡорт атлы дивизияһы гәзите)
## Сығанаҡ

* Салауат (Башҡорт атлы дивизияһы гәзите) // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: БР ДАҒУ «Башҡорт энциклопедияһы», 2015—2024. — ISBN 978-5-88185-143-9.
* Башҡортостан. Ҡыҫҡаса энциклопедия.(недоступная ссылка) (рус.)
* http://kiskeufa.ru/index.php?dn=news&to=art&id=2528
# Алфёров Анатолий Фёдорович

Алфёров Анатолий Фёдорович (1920 — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 62-се гвардия кавалерия полкы 3-сө эскадроны станковый пулемёт расчёты командиры. Гвардия кесе сержанты. Ҡыҙыл Байраҡ (1945), Ҡыҙыл Йондоҙ (1945) ордендары кавалеры.

# Алфёров Анатолий Фёдорович
## Биографияһы

Анатолий Фёдорович Алфёров 1920 йылда Өфө губернаһы Бөрө кантонында (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Бөрө районы) тыуған.
1940 йылда Бөрө районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла.
Гвардия кесе сержанты Алфёров Анатолий Фёдорович 112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһының 62-се гвардия кавалерия полкы 3-сө эскадроны станковый пулемёт расчёты командиры булып хеҙмәт итә.
* 1944 йылдың 18 вгусынан 20 авгусына тиклем гвардия ефрейторы — станковый пулемёт расчёты командиры Алфёров Анатолий Фёдорович Висла йылғаһы буйында оборонала ятҡанда дошман яғында бер йорт һәм һарай торғанын һәм шул йортҡа йөк тейәлгән машиналар килгәнен күрә. Ғүмеренә хәүеф янауына ҡарамаҫтан, алғы һыҙыҡҡа сығып, өс көн буйы дошман машиналары килеп-китеп йөрөгән йорт менән һарайҙы күҙәтә. Бында боеприпастар келәте булыуына шиге ҡалмаған иптәш Алфёров, үҙенең станковый пулемётынан ике тапҡыр бер-бер артлы оҙаҡ ут асып, йорт менән һарайҙы яндыра. Һөҙөмтәлә иптәш Алфёровтың фаразы дөрөҫ була: йорт һәм һарай ике сәғәт дауамында янды, һәм даими рәүештә граната һәм паторндар шартлағаны ишетелеп торҙо. 1920 йылғы, урыҫ, 1944 йылдан ВЛКСМ ағзаһы, БАССР Бөрө РВК тарафынан Ҡыҙыл Армия хеҙмәтенә саҡырылған..

# Алфёров Анатолий Фёдорович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1944)
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1945)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1945).

# Алфёров Анатолий Фёдорович
## Хәтер

Алфёров Анатолий Фёдоровичтың исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Бөрө районында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
# Аҡ ҡарсыға (йыр, риүәйәт)

Аҡ ҡарсыға (Яйыҡ)— башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.
Түбәнге Ғәбдрәшит ауылында Ғәлиәкбәр исемле бай йәшәгән. Бик бай булһа ла ҡарун булған: ялсыларын, көтөүселәрен ас тотҡан. Ғәлиәкбәр байҙың Яйыҡ буйындағы Сыртинск, Ҡыҙыл утарҙарында «знакумдары» булған. Купецтар ҡунаҡҡа килһә, бай уларҙы бер нисә көн ҡунаҡ итеп ятҡырған.
Берҙән-бер көндө Ғәлиәкбәр үлгән. Байлығы улы менән ҡыҙына тороп ҡалған. Улы ла купецтар менән кәйеф-сафа ҡороп йәшәй башлаған. Бер көндө быларға яусы килгән. Үрге Ғәбдрәшит ауылынан бер егет ҡыҙҙы кәләшлеккә һораған. Ләкин ағаһы ҡаршы төшкән, һунарсы егеткә һеңлеһен бирергә теләмәгән.
Бер аҙҙан тағы «знакумдар» килгән, кәйеф-сафа ҡороп ятҡандар. Егет бер йәш купец менән кәрт уйнап, һеңлеһен кәрткә отторған. Таң атыуға купец ҡыҙҙы алып китергә уйлаған, ләкин әсәһе менән туғандары бик үтенеп һорағанға ҡыҙға әҙерләнергә бер көн бирелгән. Ҡыҙ һөйгәне янына йүгергән. Ағаһы һиҙеп ҡалып, һеңлеһе артынан ат менән ҡыуа сыҡҡан, ҡайыш сыбыртҡы менән яра-яра өйөнә алып ҡайтҡан.
Ауыл халҡы йыйылып киткән:
«Атай-олатай йолаһында булмаған эште эшләйһең. Ауылға, туғандарыңа тап төшөрәһең. Ҡыҙҙы егет яғынан яусы ебәртеп, йола буйынса туй үткәртеп оҙатырбыҙ», — тип егеткә әйтеп ҡарағандар.
Йәш бай риза булмаған. Бөтәһе уға нәфрәт белдергән. Ҡыҙҙы арбаға ултыртып алып киткәндә ул егетен күреп ҡалған. «Аҡ ҡарсығаңды минең иҫтәлегем итеп һаҡла», — тигән дә ҡыҙ егеткә иҫтәлеккә сигелгән яулыҡ ырғытҡан.
Егет атына атланған да арба артынан сапҡан. Уның ҡарсығаһы булған. Егет яулыҡтың осона көмөш балдаҡ төйнәгән дә ҡарсығаның аяғына бәйләп осороп ебәргән. Ҡыҙ ҡарсығаға яулығын болғаған. Яулыҡ купец башына уралған. Ҡарсыға купец башына ҡунған. Купец ҡурҡышынан арбанан йығылып төшкән дә тәгәрмәс аҫтына эләгеп үлгән. Ҡыҙ менән егет ҡасҡан. Ләкин уларҙы йәш купецты үлтереүҙә ғәйепләп тотоп алғандар. Егетте Себергә, ҡыҙҙы купецтың хуторына оҙатырға хөкөм иткәндәр. Ә ҡарсығаны, ҡанаттарын ҡайырып, аяҡ аҫтына ташлағандар. Егет Себерҙә вафат булған, ә ҡыҙ Яйыҡҡа ташланған.
Ҡыҙ ауылдан киткән сағында ауылдаштары менән хушлашҡанда йыр йырлаған булған. Ул йыр халыҡ араһында “Аҡ ҡарсыға” исеме менән таралып киткән.

# Аҡ ҡарсыға (йыр, риүәйәт)
## Йырҙың һүҙҙәре

Аҡ ҡарсығаҡайҙың, ай, башында
Күләгәһе юҡтыр ҡашында.
Янмаҫ ҡына инем, көймәҫ инем,
Йәнкәй-йәнеш юҡтыр ҡаршымда.
Аҡ таҫтамал алып, ҡулыма тотоп,
Йүгереп төштөм Ҡыҙыл буйына.
Ун ете лә йәшлек ҡыҙ бала инем,
Ағайым һатты купец улына.
Ишеккәйем алды, ай, күл генә,
Томбойоҡтар менән тулы икән.
Теләккәйең камил, ай, булмағас,
Был донъяҡайҙарға тыума икән.
# Белоруссияла ислам

Белоруссияла ислам XIV—XVI быуаттарҙа польша-литва татарҙары тарафынан индерелгән, хәҙерге ваҡытта илдең мосолман общинаһына шулай уҡ мосолман иммигранттары инә. 2009 йылғы йән иҫәбен алыу барышында дингә мөнәсәбәт хаҡында һорау ҡуйылмай, әммә иҫәп алыу һөҙөмтәһендә илдең этник составы билдәләнгән, уның буйынса ислам динен яҡынса 30000 кеше тота.

# Белоруссияла ислам
## Тарих

Ислам диненең хәҙерге Белоруссия территорияһында тәүге таралыу осоро XIV—XVI быуаттарға килә. Был осорҙа Бөйөк Литва кенәзлегенең бер нисә кенәздәре дәүләт сиктәрен һаҡлау хеҙмәтен үтәү өсөн Алтын Урҙанан һәм Ҡырымдан мосолман халҡын саҡыра. XIV быуат аҙағында 100 меңдән ашыу польша-литва татарҙары хәҙерге Белоруссия һәм Литва, шулай уҡ Польшаның төньяҡ-көнсығышына килеп урынлаша, улар иҫәбенә ялланған һаҡсылар, ирекле иммигранттар, һәм шулай уҡ хәрби әсирҙәр ингән.
Белорустар, поляктар, литвалар һәм урыҫтар менән милләт-ара никахтар ғәҙәти, әммә польша-литва татарҙарының тулы ассимиляцияһына килтермәй. Төрлө этник төркөмдәрҙән барлыҡҡа килеп, польша-литва татарҙары үҙ телдәрен юғалта һәм башлыса белорус, поляк һәм урыҫ телдәренә күсә. Әммә дини эштәрҙә ғәрәп теле ҡулланыла.

# Белоруссияла ислам
## Хәҙерге торошо

1994 йылда Бөтә Белоруссия мосолмандары конгрессы үтә, бында Беларусь Республикаһы мосолман диниә назараты ойошрола. Уны башта доктор Исмаил Александрович, ә 2005 йылдан — Әбүбәкер Шабанович етәкләй.
1997 йылда 23 мосолман общинаһы теркәлгән, шул иҫәптән 19 — Белоруссияның көнбайыш өлкәләрендә.
2007 йылда Белоруссияла 30 мосолман дини ойошмаһы иҫәпләнгән.

# Белоруссияла ислам
## Мәсеттәр

Белоруссия территорияһындағы тәүге мәсеттәр XIV—XV быуаттарҙа барлыҡҡа килгән. 1994 йылда Слонимда, ә 1996 йылда — Смиловичила мәсет асыла. 1997 йылдың июлендә Белоруссияға польша-литва татарҙарының килеүенә 600-йыллығына Новогрудокта мәсет асыу тантанаһы була. XIX быуатта Ивье ҡалаһында мәсет төҙөлә, ул белорус ағас архитектураһы ҡомартҡыһы булып тора. Шулай уҡ Гомель, Ивье, Слоним, Новогрудок, Клецк, Видзы һ.б. тораҡ пункттарҙа мәсет һалынған.
Белоруссияның баш ҡалаһындағы элекке мәсет 1962 йылда емерелә, ә 2016 йылда Минскта яңы мәсет асыла.
# Лачплесис

«Лачплесис» (латыш. Lāčplēsis, тәржемәһе — айыуҙы өҙгөсләүсе) — латыш героик эпосы, Андрей Пумпур халыҡ риүәйәттәре нигеҙендә тергеҙгән һәм, эпос өҫтөндә 15-йыл эшләгәндән һуң, 1888 йылда баҫтырып сығарған. Эпостың төп герой образы, Лачплесис, халыҡтың бөйөклөгөн, уның батырлығын кәүҙәләндерә. Ерен илбаҫарҙарҙан таҙартҡан кеше батырлығын сағылдыра.
Латвияла 11 ноябрҙә дәүләт байрамы, Лачплесис көнө — Латвияны азат итеү өсөн һәләк булған геройҙарҙың хәтер көнө билдәләнә. 1919 йылда был көндә Латвия Ригаға һөжүм итеүсе Бермондт-Авалов ғәскәренең һөжүмен кире ҡаға.
Пумпур әҫәренең тәүге тексы мотивтары буйынса бер нисә башҡа әҫәр ижад ителгән: Ян Райнистың «Ут һәм төн» драмаһынан алып (1905) «Лачплесис» рок-операһына тиклем (1988, Мар Залите либреттоһы, Зигмарс Лиепиньш музыкаһы).
Латвияла бер килке халыҡ ҡулланыуы тауарҙары Лачплесис исемен йөрөтә, мәҫәлән, «Лачплесис» һыраһы.
Юрмалала, Майори тимер юл станцияһы янында, аждаһаны тураҡлаусы ҡылыс күтәргән Лачплесис һәйкәле ҡуйылған. (Башта был фонтан була: аждаһа ауыҙынан һыу ағымы Лачплесис ҡалҡанына һиптерә, ә түңәрәк буйынса ҙур әрмәнделәр ултыра, уларҙан батырҙың аяҡтарына һыу һиптерелеп торған булған).

# Лачплесис
## Кинематографта

* «Лачплесис» (Латвия, 1930) — режиссёр Александр Рустейкистың тауышһыҙ киноһы. Кинокартина Латвия Республикаһы бойондороҡһоҙлоғоноң ун йыллыҡ юбилейына бағышланған була. Премьера 1930 йылдың 3 мартында үтә. Фильмда, XIII быуатта тевтон илбаҫарҙарына ҡаршы торған Латыш милли эпосы геройы Лачплесис менән XX быуатта Рәсәй хакимлығына ҡаршы көрәшсе булған хәҙерге заман геройы Янис Ванагс (латыш. Vanags; «ҡарсыға») араһында параллель үткәрелә .

# Лачплесис
## Филателия

* «Почта
* Почта маркаһы Лачплесис Латвия, 1995 йыл
* Лачплесис почта маркаһы СССР, 1989 йыл

# Лачплесис
## Шулай уҡ ҡара

* Спидола
# Урҙан

Урҙан, ҙур сыпҡай, сыбыҡай, оло сумҡа, тирҫаяҡ (лат. Чомга, лат. Podiceps cristatus) — сыпҡайҙар ғаиләһендәге һыу ҡошо.

# Урҙан
## Ҡылыҡһырлама

Өйрәктән бәләкәйерәк, яҡшы сумыусы һыу ҡошо. Ғүмерен башлыса һыуҙа үткәрә, ерҙән атлап йөрөй алмай. Яҙғыһын ата ҡоштоң түбәһендә ҡауырһындан ике мөгөҙ, ә сикәләрендә ерәнһыу ҡара «яҡа»лар үҫеп сыға. һырты ҡара таплы ҡара-көрән, елкәһе һәм ҡойроғо ҡара. Муйынының алғы яғы, түше, ҡорһағы көмөш кеүек тоноҡ йылмылдаҡлы аҡ. Башҡа сыпҡайҙарҙан ҙурлығы һәм яҙғы яҡалары менән айырыла.

# Урҙан
## Тауышы

Тауышы ҡыҫҡа ғына: «кейк», «кйәйк» йәки «көйәк».

# Урҙан
## Йәшәү рәүеше

Үҫемлеккә бай күлдәр һәм йылға ятыуҙарында йәшәй. Балыҡ, тәлмәрйен, һыу бөжәктәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһы һыу өҫтөндә йөҙөп йөрөй йәки ҡамыштарға беркетелә. 3—4 бөртөк йәшкелт аҡ йомртҡа һала. Ҡиммәтле- ҡорһаҡ һәм түш тиреһе өсөн аулайҙар.
# Сергино (Октябрьский районы)

Сергино — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Октябрьск районындағы ҡасаба. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 1490 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628111, ОКАТО коды — 71121932001.

# Сергино (Октябрьский районы)
## Халыҡ һаны

| Йыл | Даими халыҡ һаны |
| 2002 | |
| 2008 | |
| 2010 | 1490 |

# Сергино (Октябрьский районы)
## Климат

Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
# Судрабкалныньш

Судрабкалныньш (лат. Sudrabkalniņš) — 6-сы Рига пехотаһы полкы яугирҙәре һәйкәле, ҙур булмаған Судрабкалныньш ҡалҡыулығында (Көмөш тау) Риганың Иманта биҫтәһендә, Слокас урамы һәм Курземес проспекты араһында урынлашҡан.
Участка майҙаны 0,3 гектар тәшкил итә. Йәшел зонаның ултыртылған үҫемлектәре араһында ҡараған, ябай ат каштаны һәм ҡара ҡарағай өҫтөнлөк итә.
Бермонд армияһы менән яуҙа 1919 йылдың ноябрь айында, 41 кешеһен юғалтып һәм яраланған 300 кешеһе менән, 6-сы Рига пехота полкы яугирҙәре Судрабкалныньш бейеклеген яулай һәм шуның менән алыш һөҙөмтәһен үҙ файҙаһына тамалай. Был алыш тураһында иҫтәлек итеп 11 ноябрь көнө байрам көнө булып иҫәпләнә һәм Лачплесис Көнө тип атал.
1937 йылдың 31 октябрендә күп кешеләр ҡатнашлығында юғары кимәлдә (Латвия президенты Карлис Улманис ҡатнашлығында) ноябрь һуғышы яугирҙары һәйкәле асыла. Авторҙары — архитектор Эрнестс Шталбергс һәм скульптор Карлис Зале. Стиле буйынса был һәйкәл Туғандар зыяраты мемориалын хәтерләтә.
Һәйкәлде төҙөгәндә Азатлыҡ статуяһынан артып ҡалған гранит һәм Даугавгрив ҡәлғәһенең һүтеп алынған валының таш киҫәктәре ҡулланыла.
1980 йылда һәйкәл яңыртыла, проект авторы — И. Р. Грейлиха. Башҡарылған эштәр һөҙөмтәһендә гранит баҫҡыстар һәм юл төҙөлә.
# Лём

Лём — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лымва йылғаһының һул ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Лём
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000017146
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001714
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡоро Ростань (Лямца ҡушылдығы)

Сухая Ростань — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лямца йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Ҡоро Ростань (Лямца ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега мороно йылғалары бассейны Унежма йылғаһы бассейнының көнбайыш сигенән Золотница йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнсығыш сигенә тиклем (Онеге йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000212103000004236
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000423
* Бассейн коды — 03.01.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Алабуға (ҡала)

Алабуға — Татарстан Республикаһындағы ҡала, Алабуға районының үҙәге.

# Алабуға (ҡала)
## Халҡы
### Милли составы (1 ғинуар 2013).

Урыҫтар — 51,7 %, татарҙар — 42,6 %, мариҙар — 0,2 %, сыуаштар — 1,0 %, удмурттар — 0,8 %, башҡа милләттәр — 3,7 %.
# Башҡорт (гәзит)

Башҡорт — ижтимағи-сәйәси гәзит.
1917 йылдың 20 июленән Ырымбур ҡалаһында, 1918 йылдың 6 июленән Силәбе ҡалаһында аҙнаһына бер тапҡыр иҫке башҡорт телендә баҫыла.
Гәзит башҡорттарҙың үҙаллы милли автономияһы өсөн көрәш лозунгы аҫтында сыға.
Территориаль-милли автономия, ер, ирек өсөн көрәш мәсьәләләре үҙәктә тора. Башҡорттарҙың Беренсе һәм Икенсе ҡоролтайҙарын әҙерләү һәм үткәреү хаҡында материалдар ҙур урын ала. Рәсәй күләмендә, Башҡортостанда, Өфө, Ырымбур губерналарында, төбәк шураларҙа барған хәл-ваҡиғаларҙы даими сағылдыра бара.
Гәзит биттәрендә Ә. Вәлиди, С. Мираҫ, Х. Ғәбитов, Ф. Сөләймәнов, З. Камали һ. б. сығыш яһай.
1918 йылдың 20 авгусында Башҡорт хөкүмәте ҡарарына ярашлы «Башҡорт тауышы» гәзите менән «Башҡортостан хөкүмәтенең теле» гәзитенә берләштерелә.
Мөхәррирҙәре — Х. Ғәбитов, Ә. Инан, С. Мираҫ.
# Сыбар ҡурҙай

?Сыбар ҡурҙай :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Класс: | Ҡоштар |
| Отряд: | Тарғай һымактар |
| Ғаилә: | Ҡупшыҡайҙар |
| Төр: | Сыбар ҡурҙай |
Латинса исеме :
Acrocephalus schoenobaenus (Linnaeus, 1758) :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 558428 NCBI 52609 |
Сыбар ҡурҙай, ҡамыш турғайы, ҡамыш сыпсығы. (рус. Камышевка-барсучок, лат. Acrocephalus schoenobaenus) — турғайҙар отрядындағы ҙур булмаған ҡошсоҡ.

# Сыбар ҡурҙай
## Ҡылыҡһырлама

Турғайҙан бәләкәйерәк. Үлән һәм ҡамыш араларында осоп йөрөүсе бәләкәй генә ҡошсоҡ, һырты ерәнһыу сыбар. Ҡанат ҡауырһындарының ситтәре аҡһыл һары, уртаһы ҡара. Түбәһенән өс -буй ҡара һыҙыҡ үтә, ҡашы аҡ. Ҡорһағы һәм түше аҡһыл-ерән. Башҡа ҡурҙайҙарҙан ҡара һыҙыҡлы түбәһе менән айырыла.

# Сыбар ҡурҙай
## Тауышы

Тауышы көслө генә: «шиҡ-шиҡ».

# Сыбар ҡурҙай
## Йәшәү рәүеше

Сырылдап һайрай, башҡа ҡоштарҙың да тауышын сығара, һыуға яҡын ҡамышлыҡ, бейек үлән, тал араларында йәшәй. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһы ҡамыш йәки үлән һабаҡтарында була. Ҡара һәм көрән таптар менән сыбарланған 4—5 бөртөк аҡ йомортҡа һала.

# Сыбар ҡурҙай
## Таралыуы

Ул бөтә Европала тиерлек апрелдән октябргә тиклем осрай. Уның ҡышлау урындары Сахаранан көньяҡта. Осош ваҡыты һәм йүнәлеше тыумыштан булған һәләттәр менән билдәләнә. 6000 км самаһы төнгө осоу өсөн ҡош май запасы туплай.

# Сыбар ҡурҙай
## Туҡланыуы

Сыбар ҡурҙай бөжәктәр, үрмәкселәр, ваҡ моллюскылар һәм еләктәр менән туҡлана.

# Сыбар ҡурҙай
## Үрсеүе

Енси яҡтан бер йылдан өлгөрә. Инкубацияның төп осоро май айынан июлгә тиклем. Ояһын ҡуйы үҫемлектәр араһында ҡора. Инә ҡош 4 — 6 йомортҡа һала. Йомортҡаларҙы икеһе лә алмашлап — 12-нән 14 көнгә тиклем баҫа. Йәш ҡоштар 10 — 12 көндән һуң үҙ аллы булып китә.
# Трипена

Трипена (нем. Tryppehna) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 278 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,65 км². Диңгеҙ кимәленән 64 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39291 һәм автомобиль коды — JL.
# Юрятин

Юря́тин — Борис Пастернактың «Доктор Живаго» романының ҡайһы бер ваҡиғалары булған уйлап сығарылған ҡала.

# Юрятин
## Пермь — Юрятиндың өлгөһө

Юрятиндың өлгөһө булып Пермь ҡалаһы тора, уның янында 1916 йылда Всеволодо-Вильва ҡасабаһында Борис Пастернак бер нисә ай йәшәй. Был фактты ситләтелгән раҫлау булып романда һүрәтләнгән «Юрятин ҡала китапханаһы» һәм «фигуралар менән йорт» тора, уларҙа Пермь ҡалаһында йәшәүселәр Смышляев йортон таный ала (XX быуат башында бында ысынлап та ҡала китапханаһы урынлаша, хәҙерге заманда — Пушкин исемендәге ҡала китапханаһы) һәм Грибушин йорто (хәҙер унда Рәсәй Фәндәр академияһының Урал бүлексәһенең Пермь ғилми үҙәге урынлашҡан).
Пермь ҡалаһында «Юрятин» мәҙәниәт үҫеш фонды булдырыла, ә 2006 йыл, «Доктор Живаго» романының 50 йыллығы һәм яҙыусының ҡалаға килеүенә 90 йыл тулыу йылы, Пастернак йылы тип иғлан ителә.
2006 йылдың июлендә Всеволодо-Вильвала яҙыусының йәшәгән йортонда Борис Пастернактың йорт-музейына нигеҙ һалыу тантанаһы үтә.

# Юрятин
## Юрятиндың әҙәби шәхсиәттәре

* Громеко Анна Ивановна, ҡыҙ ваҡытындағы Крюгер, «фабрикант-тимерсе һәм Уралдың Юрятин янындағы ҙур урман дачаһында ташландыҡ табышһыҙ рудник хужаһы» ҡыҙы. Ул үҙенең бала сағы тураһында һөйләй: «Уралдың Рыньве йылғаһында, олатаһының Варыкин имениеһында үткәргән».
* Романдың төп героиняһы — Лара. Юрятин уның тыуған ҡалаһы була. Ул унда ире Петр менән уҡыуын дауам итеү өсөн бара.

# Юрятин
## Юрятиндың васифы

Ҡала «урта һәм түбәнге ағымында суднолар йөрөй торған ҙур Рыньве йылғаһы буйында тора һәм Урал тимер юлдары линияһында урынлашҡан. Юрятинда ҡыштың яҡынлашыуы кәмә хужаларының уларҙы йылғанан ҡалаға арбаларҙа күтәреүе менән билдәләнә. Шунда уларҙы үҙҙәренең ихаталарына алып китәләр, унда кәмәләр яҙға тиклем асыҡ һауала ҡышлайҙар. Ихаталарҙың төпкөлөндә ер өҫтөндә аҡһыл төҫтәге боролған кәмәләр Юрятинда башҡа урындарҙа көҙгө торналар осошо йәки беренсе ҡарҙы аңлатҡан».
# Алазани

Алазани йәки Алазань (груз. ალაზანი (алазани), әзерб. Qanıx (Ганых), авар. Алазан, чеч. Алаз, цахур телендә — Ду) — Грузияның көнсығышындағы һәм Әзербайжандың көнбайышындағы йылға, ике республика араһында өлөшләтә сик барлыҡҡа килтерә. Хәҙерге көндә Мингечаур һыуһаҡлағысына ҡоя, элегерәк Кура йылғаһының иң ҙур һул ҡушылдығы һаналған. Алазани йылғаһының оҙонлоғо — 351 км, һыу йыйыу майҙаны — яҡынса 10 800 км². Оло Кавказдың көньяҡ битләүенән башлана.

# Алазани
## Гидрографияһы

Үрге ағымында тау йылғаһы ҡылыҡһырламаһына эйә, тауҙан сыҡҡан ерендә киң Кахетин үҙәне буйлап аға, шулай уҡ йылғаның аллювияль ташылдыҡтары Алазань-авторан һәм Алазань- Агричай тигеҙлеген барлыҡҡа килтергән. Ҡар, ямғыр, боҙлоҡ һәм ер аҫты һыуҙары иҫәбенә тулылана.
Түбәнге ағымындағы уртаса йыллыҡ һыу сығымы яҡынса 98 м³/с. Йылғаның һыуы дымландырыу эшендә киң ҡулланыла. Үҙәнбитләүҙәрендә Грузияның йөҙөм үҫтереү буйынса төп райондарының береһе урынлашҡан.
Алазани йылғаһы ҡушылдыҡтарының береһе — Катехчай йылғаһы.

# Алазани
## Ҡыҙыҡлы факттар

* Үҙән хөрмәтенә боҙ-борсаҡҡа ҡаршы ракета Алазань (шул иҫәптән модификациялы Алазань-2М, Алазань-6, Алазань-9) тип исемләнгән.
# Ҡырғыҙстан байрағы

Ҡырғыҙ Республикаһының дәүләт байрағы (ҡырғ. Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик туусу) — Ҡырғыҙ Республикаһының дәүләт символы. Ҡырғыҙ Республикаһының 1992 йылдың 3 мартындағы Жогорку Кенеш (Юғары Кәңәш) ҡарары менән раҫлана.

# Ҡырғыҙстан байрағы
## Тасуирламаһы

Ҡырғыҙстандың дәүләт байрағы — ҡыҙыл тура мөйөшлө туҡыма, уның уртаһында алтын төҫтәге нурҙарын (ҡырҡ нур) тигеҙ таратыусы түңәрәк ҡояш түңәрәге урынлашҡан. Ҡояш түңәрәге эсендә ҡыҙыл төҫтәге ҡырғыҙ тирмәһенең төндөгө һүрәтләнгән.

# Ҡырғыҙстан байрағы
## Мәғәнәүи йөкмәткеһе

Ҡырғыҙ халҡының орнаменталь мәҙәниәтендәге ҡояш яҡтылыҡты, асыҡлыҡты, йәшәү сыҙамлығын аңлата. Ялҡын теленә оҡшаш ҡырҡ нур — халыҡ булып берләшкән ҡырҡ ырыуҙы аңлата.
Төндөк — даирә шәклендәге төҙөлөш, ҡырғыҙҙарҙың "боҙ өйө"нөң (ҡырғыҙ тирмәһенең атамаһы) түбәһендә яҡтылыҡ биреүсе тәҙрә булып тора. Төндөктөң түңәрәк рамаһы ике яғы менән тәре рәүешендә тоташтырылған бирсәләрҙән тора. Төндөк күк менән ерҙе тоташтыра һәм йорт усағының билдәһе итеп ҡабул ителә. Бынан тыш, ул илдә йәшәгән бөтә халыҡтарҙың берҙәмлеген, шулай уҡ төрки халыҡтарҙың исламға тиклемге дине — тәңреселекте символлаштыра.

# Ҡырғыҙстан байрағы
## Техник спецификацияһы

Ҡырғыҙстан Республикаһының дәүләт байрағы һәм уның һүрәте, ҙурлығына ҡарамаҫтан, Ҡырғыҙстан президенты резиденцияһында һаҡланыусы дәүләт байрағы эталонының төҫлө һәм схемалы һүрәттәренә тап килергә тейеш. Дәүләт байрағы төҫтәре ҠР дәүләт байрағының техник спецификацияһында күрһәтелгән төҫтәргә тап килергә тейеш.
Төҫлө моделдәр :
| Төҫө | PANTONE | CMYK | RGB | HEX |
| Ҡыҙыл | PANTONE 1788 °C | 0-100-100-0 | 255-0-0 | #ff0000 |
| Һары (алтын) | PANTONE Yellow C | 0-0-100-0 | 255-255-0 | #ffff00 |

# Ҡырғыҙстан байрағы
## Тарихи флагтар

* Төркөстан АССР-ының 1919—1921 йылдарҙағы флагы
* Төркөстан АССР-ының 1921—1924 йылдарҙағы флагы
* Ҡырғыҙ АССР-ы флагы (1926—1936 йылдар)
* Ҡырғыҙ ССР-ы флагы (1938-1952 йылдар)
* Ҡырғыҙ ССР-ы флагы (1952—1991 йылдар)
* Ҡырғыҙстан флагы (1991—1992 йылдар)
* Ҡырғыҙстан флагы (1992 йылдан)
# Шербак

Шербак — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ишетка йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Шербак
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300412111100037655
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103765
* Бассейн коды — 10.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1