yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Беленькая (Ветлуга ҡушылдығы)

Беленькая — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе,Марий Эл Республикаһы/Кострома өлкәһе,Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ветлуга йылғаһының уң ярына тамағынан 227 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Беленькая (Ветлуга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400212110000042987
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004298
* Бассейн коды — 08.01.04.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ябто-Юмбыды-Яха

Ябто-Юмбыды-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Юмбыды-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Ябто-Юмбыды-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300039577
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303957
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Хенералифе

Хенералифе (исп. Generalife, ғәр. Jannat al-'Arif‎ — «архитектор баҡсаһы») — Гранадаға XIII—XIV быуаттарҙа идара иткән Насри династияһы әмирҙәренең элекке ҡала ситендәге резиденцияһы.

# Хенералифе
## Тарихы

Хенералифе баҡсалары Серро-дель-Соль убаһында урынлашҡан; бер аҙ көнбайыштараҡ урынлашҡан Әл-Хәмрә ҡәлғәһе һәм ҡаланың урта быуат өлөшөн барлыҡҡа килтереүсе Әл-Байсин торлаҡ районы менән бергә Хенералифе «урта быуат осорондағы король ғәрәп резиденцияларының баһалап бөткөһөҙ миҫалы» булараҡ ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән

# Хенералифе
## Тасуирламаһы

Һарай һәм баҡсалар Мөхәммәт III (1302—1309) хакимлығы осоронда төҙөлгән һәм солтан Измаил I (1313—1324) осоронан һуң яңынан биҙәлгән. Комплекс үҙ эсенә Патио-де-ла-Асекианы ала (Patio de la Acequia — йылға ихатаһы), унда сәскә түтәлдәре, фонтандар, колоннадалар һәм павильондар, шулай уҡ Хардин-да-ла-Солтан (Jardín de la Sultana — солтан баҡсаһы) менән уратып алынған оҙон бассейн урынлашҡан, икенсе исеме — «кипарис ихатаһы». Солтан баҡсаһы Мосолман Испанияһының иң яҡшы һаҡланған баҡсаһы тип һанала. Бынан тыш, Хенералифе баҡсаһы — һаҡланып ҡалған иң боронғо мавр баҡсаһы.
Элек Хенералифе һарайы Әл-Хәмрә ҡәлғәһе менән йырын аша ябыҡ күпер менән берләшкән булған, хәҙер йырын уларҙы айырып тора.
Баҡса Ҡөрьәндәге ожмах образдарын тергеҙеүгә йүнәлтелгән баҡсасылыҡ сәнғәте шедевры булып тора. Баҡсаның хәҙерге өлөшө 1931 йылда Франциско Прието Морено тарафынан нигеҙләнә һәм 1951 йылда тамамлана. Юлдар традицион Гранада стилендә таш мозаика менән түшәлгән: аҡтары Дарро йылғаһынан, ә ҡаралары Гениййылғаһынан йыйылған.
# Илян-хеви

Илян-хеви — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Метлюта (Ори-цкали) йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Илян-хеви
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сулак йылғаһы , инешенән Чиркейск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07030000112109300000421
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 109300042
* Бассейн коды — 07.03.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 09
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Жужанна Кошут

Жужанна «Жужа» Эржебет (Элизавета) Паулина Кошут (мадьярса Kossuth Zsuzsanna „Zsuzsa“ Erzsébet Paulina, 19 февраль 1817({{padleft:1817|4|0}}-{{padleft:2|2|0}}-{{padleft:19|2|0}}), Шаторальяуйхей, Боршод-Абауй-Земплен — 29 июнь 1854({{padleft:1854|4|0}}-{{padleft:6|2|0}}-{{padleft:29|2|0}}) (37 йәш), Нью-Йорк, Нью-Йорк) — венгр шәфҡәт туташы, 1848—1849 йылдарҙа Венгрия революцияһы героиняһы.

# Жужанна Кошут
## Биографияһы

Жужанна Кошут 1817 йылдың 19 февралендә Шаторальяуйхей ҡалаһында тыуған. Ул Лайош Кошуттың, 1848 йылда революция лидеры һәм дәүләт эшмәкәренең һеңлеһе була.
Ағалы-һеңлеле Кошуттар 1831 йылда холера пандемияһы ваҡытында Үрге Венгрияла (хәҙер — Словакия) эшләй. Карантинда улар пациенттарҙа була. Нәҡ шул ваҡытта Жужанна һуңынан үҙенә шул тиклем кәрәк булған туташлыҡ эше оҫталығына эйә була.
1841 йылда Рудольф Месленьиға (Rudolf Meszlényi) кейәүгә сыға. Улар Лайош Кошуттың Яҡлау советы ағзалары була. 1848 йыл башында өсөнсө балаһы тыуыр алдынан тол ҡала.
Ференц Флор етәкселеге аҫтында хәрби-медицина хеҙмәтен үҙгәртеп ҡорғандан һуң уның ағаһы Лайош Кошут Жужаннаны Венгрия госпиталдәренең өлкән шәфҡәт туташы итеп тәғәйенләй. Уға Венгрияла барлыҡ хәрби медицина системаһы өсөн яуаплылыҡты йөкмәтәләр, һәм ул 72 хәрби госпиталгә нигеҙ һала. Ул шулай уҡ 23 апрелдә ирекле башланғыста ҡатын-ҡыҙҙарҙы шәфҡәт туташтары булырға саҡыра һәм волонтер-шәфҡәт туташтарының эшен ойоштора. Шулай итеп, Флоренс Найтингейл Ҡырым һуғышы ваҡытында шундай уҡ эшмәкәрлек башларҙан 5-6 йыл алда хәҙерге туташлыҡ эшенә нигеҙ һалыусы була.
Венгрия ихтилалы баҫтырылғас, австриялылар уны ҡулға ала. Ул азат ителә, әммә властар яғынан эҙәрлекләүҙәргә дусар була. Жужанна Кошут абруйлы ханым рәүешендә Комарно ҡәлғәһенә үтеп инә һәм камерала чех сәйәси тотҡондары менән осраша. Аҙаҡ радикаль демократ, шағир, публицист һәм сәйәси эшмәкәр Йозеф Фрич Вацлав был турала иҫкә ала. 1851 йылда ул икенсе тапҡыр ҡулға алынғас, американдар ҡыҫыла һәм уның бер ҡасан да Венгрияға ҡайтмау шарты менән уны азат итеүгә өлгәшә. Бынан һуң ул АҠШ-ҡа күсенә. Ул Нью-йорк ҡалаһында йыл 1854 йылдың 29 июнендә 37 йәшендә үпкә ауырыуынан вафат була.

# Жужанна Кошут
## Хәтер

1989 йылда Венгрия почтаһы Жужанна Кошут һүрәте менән 5 форинт номиналында почта маркаһы сығара. Дизайндың авторы Андраш Суньоги.
2017 йылда, Жужанна Кошуттың тыуыуына 200-йыл айҡанлы венгр форинтының иҫтәлекле тәңкәләре сығарыла. Дизайндың авторы булып рәссам Ильдико Эрёш (Erőss Ildikó) тора, ул аверсында хәрби госпиталде һәм реверсында Жужанна Кошуттың портретын һүрәтләй.
# Мансуров Зөфәр Хәйретдин улы

Мансуров Зөфәр Хәйретдин улы (15 март 1909 йыл — 4 октябрь 1942 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған шағир, прозаик һәм тәржемәсе. СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Әҫәрҙәре 1934 йылда баҫыла башлай. 1941 йылда Ҡыҙыл Армия сафына алынып, Бөйөк Ватан һуғышында ил азатлығы өсөн ҡорбан була.

# Мансуров Зөфәр Хәйретдин улы
### Әҫәрҙәре

* Салют. Шиғырҙар һәм тәржемәләр.Өфө,1941 йыл
* «Сүлдәр эсендә» исемле поэмаһы һәм шиғырҙары («Йыр сафта ҡала» коллектив йыйынтыҡта, Өфө, 1960 йыл).
Ҡара йөҙҙәр бөтмәҫ һәм төкәнмәҫ
Асыу ҡаҡлай икән илемә;
Сәғәт, минут һайын ынтыла икән
Тап һалырға Совет еремә. Ҡояш яҡтыһылай илебеҙҙе
Ҡанлы күҙҙәр көн дә күрәләр,
Тик ҡорос стенаны үтәлмайҙар,
Юлдар ҡыҙыу сиккә терәлә!
Өфөлә Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге милли китапханала Башҡорт дәүләт университеты талиптары өсөн башҡорт шағир — фронтовиктарға бағышланған «Һеҙҙең ҡаһарманлыҡ — мәңгегә беҙҙең йөрәктәрҙә» исемле әҙәби композиция формаһындағы асыҡ дәрес үтте (2015). Талиптар ябай уҡыусыға билдәһеҙ булған, Бөйөк Ватан һуғышында ғүмерен биргән башҡорт шағирҙары тураһында йөкмәткеле докладтар әҙерләнеләр. Ғәли Әхмәти, Зиннәт Ҡотип, Хөрмәт Хәйри, Әхмәт Шакири, Нур Исмағилов, Сабир Кинйәкәй араларында Зөфәр Мансуровтың исеме лә яңғыраны.
# Тонбаш

Тонбаш — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Коченьга йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Тонбаш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — йылғаның башынан алып Төньяҡ Двина Вычерга йылғаһына ҡойғанға тиклем, Юг һәм Сухона йылғаларын индермәйенсә (инештән Кубен гидроузлына тиклем). Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100312103000008848
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000884
* Бассейн коды — 03.02.01.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Яхъя Яҡшыев

Яхъя Яҡшыев (тыуыу һәм вафат көндәре билдәле түгел) — Ҡыр-Көҙәй улусы старшинаһы.

# Яхъя Яҡшыев
## Биографияһы

Яхъя Яҡшыев хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Салауат районы Яхъя ауылында йәшәгән. Уның ҡарамағында 151 йорт була. Ауылға нигеҙ һалыусы, йәғни ауыл улус старшинаһы Яхъя Яҡшыев исеме менән аталған.
1773 йылдан башлап Себер даруғаһында Емельян Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиән һуғышында ҡатнашкан. 1774 йылдың яҙында Белорет заводынан Пугачёв Указын ала, ихтилалға ҡушыла. Яхъя Яҡшыев Салауат Юлаев һәм Юлай Аҙналиндың көрәштәше була. Урындағы халыҡты мобилизациялау, фураж һәм аҙыҡ-түлек алыу, юлдарҙы һаҡлау менән шөғөлләнә. Эҫем, Йүрүҙән, Ҡытаутамаҡ заводтарына һөжүм итеүҙә ҡатнаша. Ихтилал 1774 йылдың көҙөнә тиклем дауам итә. 1774 йылдың 11 ноябрендә Юлай Аҙналин һәм башҡа башҡорт старшиналары менән Силәбе ҡәлғәһенә подполковник И. Л. Тимашев янына килә. Артабанғы яҙмышы билдәле түгел.
# Пальник-Шор (Чедь-Ю ҡушылдығы)

Пальник-Шор — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чедь-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Пальник-Шор (Чедь-Ю ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000017955
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001795
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Роиха

Роиха — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Койда йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Роиха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000312103000041296
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004129
* Бассейн коды — 03.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# 1957 йыл

II мең йыллыҡ :
XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат — XXI быуат — XXII быуат :
Хронологик таблица :
1957 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1957 MCMLVII |
| Юлиан стилендә | 1956 — 1957 ( 14 ғинуар) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2709 — 2710 ( 4 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7465 — 7466 ( 14 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5717 — 5718 ה'תשי"ז — ה'תשי"ח |
| Мосолман календары | 1377 — 1378 |
| Боронғо әрмән календары | 1406 ԹՎ ՌՆԶ |
| Ҡытай календары | 4653 — 4654 (с 31 январь) 丙申 — 丁酉 красная обезьяна — красная курица |
| Эфиопа календары | 1949 — 1950 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 2013 — 2014 |
| - Шака самват | 1879 — 1880 |
| Иран календары | 1335 — 1336 |
1957 (бер мең туғыҙ йөҙ илле етенсе) йыл — кәбисә булмаған йыл, григориан календары буйынса шишәмбе көндө башлана. Был беҙҙең эраның 1957 йылы, 2 мең йыллыҡтың 957 йылы, XX быуаттың 57 йылы, XX быуаттың 6 ун йыллығының 7 йылы, 1950 йылдарҙың 8 йылы.

# 1957 йыл
## Ваҡиғалар

* 6 март — Гана бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә.
* 31 август — Малайзия бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә.
* 29 сентябрь — Силәбе өлкәһендә урынлашҡан «Маяҡ» предприятиеһында радиация аварияһы булды (Ҡыштым аварияһы).
* 1 октябрь — Бразилия Президенты илдең баш ҡалаһын 1960 йылдың 21 апреленән Рио-де-Жанейронан Бразилиа ҡалаһына күсереү хаҡындағы Законға ҡул ҡуя.
* 4 октябрь — СССР-ҙа беренсе яһалма Ер юлдашы осорола.

# 1957 йыл
## Тыуғандар

* 21 февраль — Николай Расторгуев, Рәсәй йырсы.
* 1 март — Миңлеханов Рөстәм Нурғәли улы, Татарстан Республикаһының икенсе Президенты (2010 йылдан).
* 3 март — Салауат Низаметдинов, тыумыштан һуҡыр башҡорт композиторы, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы (1988) лауреаты.
* 4 март — Фәниә Ғәбиҙуллина, журналист, шағир һәм яҙыусы, Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2008).
* 10 март — Усама бен Ладен, Аль-Каида юлбашсыһы.
* 16 май — Юрий Шевчук, Рәсәй йырсыһы.
* 13 июнь — Ринат Дасаев, совет футболсыһы.
* 29 июнь — Гурбангулы Бердымухамедов, Төрөкмәнстан президенты.
* 10 июль — Юрий Стоянов, Рәсәй актёры.
* 13 сентябрь — Сәлиә Мырҙабаева, Башҡортостандың дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, юғары квалификация категорияһындағы табип-генетик, Рәсәй Федерацияһының 5-се һәм 6-сы саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы,
* 8 декабрь — Михаил Касьянов, Рәсәй сәйәсмән.

# 1957 йыл
## Вафат булғандар

* 1 февраль — Фридрих Паулюс, Гитлер армияһының генерал-фельдмаршалы.
* 8 февраль — Джон фон Нейман, венгер-немец математик һәм физик.
# Рабаковка

Рабаковка — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/240/128 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Рабаковка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Беүә башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101112111100016229
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101622
* Бассейн коды — 10.01.01.011
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Türkvizyon-2017

Turkvizyon-2017 йыр конкурсы (ярышы).
2017 йылда Turkvizyon йыр конкурсы (ярышы) бишенсе тапҡыр үтәсәк. Конкурс йыл һайын үтә һәм, ҡағиҙә буйынса, TURKSOY тарафынан һайланған, төрки донъяһының мәҙәни баш ҡалаһында үтергә тейеш. Ләкин 2015 йылда Төркмәнстан , 2016-ла Әзербайжан, ниндәйҙер сәбәптәр арҡаһында, ярышты үҙҙәрендә үткәреүҙән баш тарттылар. Шул сәбәптән 2015 һәм 2016 йылдарҙа конкурс Төркиәлә үтә. TURKSOY ойошмаһы ҡарары буйынса, Ҡаҙағстандың Туркестан ҡалаһы 2017 йылда төрки донъяһының мәҙәни баш ҡалаһы итеп һайланды. Әлегә, Turkvizyon-2017 ярышының Ҡаҙағстан ерендә үтәсәге-үтмәйәсәге тураһында мәғлүмәт юҡ.

# Türkvizyon-2017
## Форматы

Конкурс ярымфинал һәм финалдан тора. Ярымфиналда ҡатнашыусы илдәрҙең 12-һе генә конкурстың финалында еңеүгә дәғүә итәсәк. Конкурста еңгән йырсы алтын статуэтка һәм аҡсалата премия ота. Икенсе һәм өсөнсө урынды алыусылар ҙа аҡсалата премия ала.

# Türkvizyon-2017
## Нәшриәт

Конкурсҡа нигеҙ һалыусы Төркиәнең TMB TV каналы.

# Türkvizyon-2017
## Урыны

Конкурс Астана, Алматы, Туркестан ҡалаларының береһендә үтеүе мөмкин.
* "Барыс-Арена", Астана
* Sariarka велодромы, Астана
# Сугульда-Чор (Пюль-Кы ҡушылдығы)

Сугульда-Чор — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пюль-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Сугульда-Чор (Пюль-Кы ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300064102
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306410
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кыпа-Кыке

Кыпа-Кыке — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кыпа-Корыль-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Кыпа-Кыке
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300069763
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306976
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Круш (Мисс ҡушылдығы)

Круш — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мисс йылғаһының уң ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Круш (Мисс ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010100312115300007826
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115300782
* Бассейн коды — 14.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кумистави

Прометей мәмерйәһе (груз.პრომეთეს მღვიმე), шулай уҡ Кумистави ммерйәһе булараҡ билдәле (гурз.ყუმისთავის მღვიმე), цхалтуб мәмерйәһе йәки Цхалтуб-Глиана мәмерйәһе (груз.ღლიანის მღვიმე) — Грузияның көнбайышында, Цхалтубо ҡалаһы янында карст мәмерйәһе, тәбиғәт ҡомартҡыһы (Халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау союзы классификацияһы буйынса III категория). Мәмерйәнең дөйөм оҙонлоғо яҡынса 11 км тәшкил итә, шуларҙың 1060 метр оҙонлоғо кешеләр өсөн асыҡ.

# Кумистави
## Тарихы

Мәмерйә ҙур арка рәүешендә күптән билдәле булһа ла 1983 йылдың 15 июлендә Багратиони Вахушти исемендәге география институты эксепдицияһы тарафынан табыла. 1985 йылдан мәмерйәне экскурсия объекты булараҡ йыһазландыра башлайҙар. 1989 йылда мәмерйәлә экскурсия маршруты һалына, сығыу урынында 150 метрлыҡ туннель төҙөлә, ваҡытлыса яҡтыртыу ҡорамалдары ҡуйыла һәм ер өҫтө биналарын төҙөү башлана. 1990 йылда экскурсион мәмерйәнең йыһазландырыу проекты ябыла.
2007 йылдың мартында мәмерйәгә француз экскурсион мәмерйәләренең идарасылары саҡырыла, улар экскурсион объект булараҡ мәмерйәнең торошон һәм проектты тамамлау өсөн тейешле эштәрҙең күләмен баһалай. Грузияның президенты Михаил Саакашвили уны 2010 йылда ҡарап сыға һәм уны Прометей мәмерйәһе тип атарға кәрәк тей, сөнки Прометей тап ошо районда тауға бығаулап ҡуйыла. Йыл дауамында мәмерйә төҙөкләндерелә - биналар өҫтәлә, уларҙың төҙөлөшө 1989 йылда башлана, мәмерйәгә электр линияһы үткәрелә, Цхалтубонан алып юл һәм инеү-сығыу юлдары төҙөлә. Немец фирмаһы GermTec GmbH & Co. KG мәмерйәлә 15 экскурсион зона бүлә, уларҙың һәр береһе динамик яҡтыртыу менән йыһазландырыла. Зоналар араһындағы участкалар статик яҡтылыҡ менән яҡтыртыла.
2011 йылдың 26 майында ул килеүсе кешеләр өсөн асыла. Мәмерйә асылыу алдынан ҡабаттан килгән Саакашвили яңы иҫтәлекле урындың Грузияла туристик бизнестың үҫешенә булышлыҡ итеүенә ышаныс белдерә, быға тиклем Грузияла тейешле итеп тик ике төҙөкләндерелгән мәмерйә — «күптән түгел генә биҙәлгән Сатаплиа мәмерйәһе, һәм оккупанттар ҡиәфәтендә ҡара көстәр тарафынан биләп алынған Яңы Афон» тип өҫтәй. Инеү янында күп йылдар мәмерйәне һаҡлаусы урындағы кешегә һәйкәл ҡуйылған.

# Кумистави
## Характеристика

Мәмерйәнең дөйөм оҙонлоғо яҡынса 11 км тәшкил итә 1060 метр оҙонлоғо килеүселәр өсөн асыҡ. Мәмерйә каналы киң, аҙ тармаҡлы, һарҡындылар менән бай биҙәлгән , бигерәк тә алыҫ өлөшөндә. Иҙәне балсыҡ. Көмбәҙенең максималь бейеклеге - 21 м.
Мәмерйә өсөн 15-17 °С кимәлендә даими һауа температураһы хас °С.
# Успение ҡорамы (Аҡсай)

Успение ғибәҙәтханаһы — Ростов өлкәһенең Аҡсай ҡалаһындағы Рус православие сиркәүе. Мәскәү Патриархатының Новочеркасск һәм Ростов епархияһына ҡарай.
Аҡсай станицаһында ғибәҙәтхана төҙөү халыҡтың артыуы һәм казак ғәскәренең үҙ ғибәҙәтханаһын булдырыу ихтыяждары менән бәйле.
Изге Успение ҡорамын төҙөү 1822 йылдың 15 сентябрендә башлана. Сиркәүҙе архитектор Абросимов проекты буйынса сауҙагәрҙәр аҡсаһына төҙөйҙәр. Төҙөлөш өс йыл дауам итә, һәм шәхси иғәнәләргә йыйылған 135 000 һум аҡса тотонола.
Ғибәҙәтхана билдәле архитектор М.А. Абросимов проекты буйынса ампир стилендә төҙөлә. Сиркәүҙе изгеләндереү йолалары 1825 йылда үтә.
Сиркәүҙең дөйөм күләме 38х16 метр тәшкил итә, өҫкө кәрнизенең бейеклеге — 10 метр. 1842 йылда Новочеркасск казагы Григорий Пудавов таш фундаментта ғибәҙәтхананың тимер кәртәләрен эшләй.
Успение сиркәүенең иконостасын 1837 йылда Мәскәүҙән Яков Шер эшләй. Иконостас 17х5 м ҙурлыҡта була. 1837 йылда иҫке иконостасты яңыһы менән алмаштыралар. Сиркәү интерьеры майлы буяуҙар менән биҙәлгән, биҙәктәрҙең сюжеты Иҫке һәм Яңы Ғәһедтән алынған. 1892 йылда сиркәү-мәхәллә мәктәбе асыла.
Ғибәҙәтхана 22 метр бейеклектәге өс ҡатлы манараға эйә.
Сиркәүгә ике ҡатлы таш йорт беркетелгән. Был йортта сиркәү-мәхәллә мәктәбе урынлаша. Чапаев урамындағы был бина һаҡланған. 1930 йылда бында ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы Николай Дмитриевич Гулаев уҡыған. Әлеге ваҡытта бында балалар ижады йорто урынлашҡан. Сиркәү янында кәшәнә-сиркәү булған
1930 йылдарҙа сиркәү ябыла. Бөйөк Ватан һуғышынан һуң сиркәү бинаһы «Сельхозтехника» ремонт заводына тапшырыла. Әммә эске интерьерының өлөшө беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған. 1995 йылда сиркәүҙең икенсе ҡаты диндарҙарға кире ҡайтарыла.
1995 йылдың 28 авгусында Изге Богородицаның Успение байрамына реконструкцияланған ғибәҙәтханала ғибәҙәттәр башлана. Реставрация эштәре лә тап ошо йылда башлана. Ростов дәүләт төҙөлөш университетының студенты Р.Рязанов сиркәүҙе тергеҙеү буйынса проект өҫтөндә эшләй башлай. 1998 йылдың йәйендә студент отрдятары үҙәк көмбәҙҙең барабанын төҙөү буйынса эштәр алып бара. 1999 йылға көмбәҙ тергеҙелә.
2000 йылда манараһы реставрациялана һәм реконструкциялана. 2001 йылда көмбәҙ һәм тәре урынлаштырыла.

# Успение ҡорамы (Аҡсай)
## Руханиҙар

1871 йылдан 1910 йылға тиклем алты аҡсай епискобы хеҙмәт итә. 1924 йылда 10 епископ була. Улар араһында Августин, Флориан, Иоанн Протопопов, Модест, Митрофан гринев һәм башҡалар. Билдәле сиркәү әһелдәре Никанор һәм епископ Захария (Лобов). Дин таратыусы Захария Лобов һәм Николай Попов ғазаплы үлем ҡабул итә. Рус православие сиркәүенең Архиерей соборы ҡарары менән улар ҡанунлаштырыла.

# Успение ҡорамы (Аҡсай)
## Ҡомартҡылары

* 1851 йылғы иҫәп буйынса сиркәүҙә уртаһына 356 яхонт һәм 89 зөбәржәт һибелгән алтын менән ялатылған 1815 йылғы Инжил китабы була.
* «Иоанн Предтечаны башһыҙландырыу» иконаһы