yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Орск (аэропорт)

Орск аэропорты — федераль әһәмиәттәге халыҡ-ара аэропорт, Ырымбур өлкәһе Орск ҡалаһының тирә-яғында, ҡаланың үҙәк өлөшөнән 17 км көньяҡтараҡ, РФ дәүләт сигенә яҡын урынлашҡан.
Орск-Новотроицк 320 меңдән ашыу кешеле сәнәғәт төйөнөнөң халҡын, шулай уҡ Ҡаҙағстандың Аҡтүбә ҡалаһы кешеләрен (Орскиҙан Аҡтүбәгә тиклем 134 км алыҫлыҡ) хеҙмәтләндерә.

# Орск (аэропорт)
## Дөйөм мәғлүмәттәр

Яһалма осоу-ултырыу һыҙаты 1987 йылда төҙөлгән. Ул төҙөлгән осорҙа, 1984 йылдан алып 1987 йылдар буйынса, граждандар һауа судноларын Орск-Первомайский хәрби аэродромы ҡабул иткән.
Совет осоронда Орск аэропортында Ырымбур берләшкән авиаотряды составының йәйге эскадрильяһы урынлашҡан. 1990 йылда уны Ан-24, ә 1991 йылдан алып Ту-134 самолеттары хеҙмәтләндерә.
2012 йылға тиклем Орск аэродромына көньяҡ-көнбайыш йүнәлешенән килгән самолеттарҙы аэродромға ултыртыуҙы хеҙмәтләндереүсе радиостанция Ҡаҙағстан республикаһы территорияһына ҡараған була. Рәсәй һәм Ҡаҙағстан демаркация комиссиялары эше арҡаһында ике ил араһындағы мәсьәлә тиң итеп хәл ителә: ике ил территориялары тиң итеп бүленә.

# Орск (аэропорт)
## Тарих

* 1958 — Орск ҡалаһында беренсе аэропорт ойошторлоа, уның составында Ан-2 һәм Як-12 самолеттары була.
* 1982 — Орскиҙа яңы аэропорт төҙөлә башлай (хәҙерге урын), һөҙөмтәлә Ла-410. самолеттарын аэропорт ҡабул итә ала.
* 1987 — яһалма осоу-ултырыу һыҙаты файҙаланыуға тапшырыла, һөҙөмтәлә Ту-134 самолеттарын ҡабул итәләр.
* 1990 — Орск летчиктары Ан-24 самолетын эксплуатациялай башлай.
* 1991 — Орск летчиктары Ту-134 самолеттарын Орск — Мәскәү рейсы буйынса йөрөтә башлай.
* 1993 — осоу-ултырыү һыҙатын реконструкциялау арҡаһында Орск аэропортына Ту-154 самолетының техник рейсы башҡарыла.
* 2011 — яһалма осоу-ултырыу һыҙаты ремонтлана, аэропорт эштәре 2011 йылдың 1 июненән 31 авгусҡа тиклем регламентҡа ҡуйыла— 15:00 −03:00 UTC-ҡа тиклем . Самолет 3-сө һәм 4-се класс самолеттары грунт осоу-ултырыу һыҙатына, вертолеттар — перронда ҡабул ителә.

# Орск (аэропорт)
## Ҡабул ителгән Һауа судноһы типтары

Ан-12, Ан-24, Ан-72, Ил-62, Ил-76, Л-410, Ту-134, Ту-154, Ту-204, Ту-214, Як-40, Як-42, Airbus A319, A320 Airbus, Boeing 737—300(-400,-500,-700,-800), Bombardier CRJ 100/200, Embraer E-190, Sukhoi Superjet 100 һәм еңел, бөтә төр вертолеттар. Осоу-ултырыу һыҙатының классификация һаны (PCN) 30/F/C/X/T.

# Орск (аэропорт)
## Эшмәкәрлек күрһәткестәре

Пассажир: :
| йыл | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 |
| мең пассажир | 77,5 | 80,9 | 65,7 | 26,3 |
| Сығанағы: |||||||||

# Орск (аэропорт)
## Авиакомпаниялар һәм йүнәлештәр

2018 май
| Авиакомпанияһы | Тәғәйенләнеш пункттары | Самолеттар төрҙәре |
| Pegas Fly | Мәскәү (Шереметьево) | 190 Embraer |
# Хоҙайбирҙе (Силәбе өлкәһе)

Хоҙайбирҙе (рус. Худайбердинский) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ҡасаба. Хоҙайбирҙе ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

# Хоҙайбирҙе (Силәбе өлкәһе)
## Халҡы

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса урыҫтар (44 %), башҡорттар (42 %) йәшәй.
# Рәмиев Мәзит Кәлимулла улы

Рәмиев Мәзит Кәлимулла улы (3 ғинуар 1930—11 июнь 1999) — инженер‑технолог. Техник фәндәр кандидаты (1980). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1985), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1980), СССР‑ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1982).
Рәмиев Мәзит Кәлимулла улы 1930 йылдың 3 ғинуарында БАССР‑ҙың Стәрлетамаҡ кантоны Ергән ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Мәләүез районы) тыуған. 1963 йылда Өфө авиация институтын (хәҙер Өфө дәүләт авиация техник университеты, УГАТУ) тамамлай. 1961 йылдан алып ИПТЭР‑ҙа эшләй: 1972 йылдан башлап өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1978 йылда — лаборатория мөдире, 1987 йылда — төп ғилми хеҙмәткәр. 1961-1999 йылдарҙа -нефть һәм нефть продуктларын йыйыу, әҙерләү һәм транспортлау буйынса Бөтә Рәсәй фәнни-тикшеренеү институтында (ВНИИСПТнефть) эшләй. Нефть үткәргестәр өсөн изоляция материалдарын һәм һаҡлағыс конструкцияларҙы тикшереү һәм эшләү менән шөғөлләнә.
1980 йылда техник фәндәр кандидатына дәғүә итеп, «Разработка технологии защиты магистральных нефтепроводов от почвенной коррозии с применением покрытия "Пластобит"» темаһына диссертация яҡлай.
Рәмиев Мәзит Кәлимулла улының фәнни тикшеренеүҙәре нефть үткәргестәрҙе коррозиянан һаҡлауға арналған. Рәмиев ҡатнашлығында үткәргес торбаларҙы изоляциялау технологиялары, “Пластобит” тибындағы изоляция ҡаплауҙары, УИМ‑14, УИМ‑20НРС, УИМ‑273, УИМ‑720, УИМ‑1020, УИМ‑1220 РС изоляция машиналары уйлап табылған. Асыштары Башҡортостан Республикаһының, Рәсәй Федерацияһының үткәргес торба транспорты предприятиеларында индерелгән.
Рәмиев Мәзит Кәлимулла улы 35‑тән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 12 уйлап табыу авторы. СССР Министрҙар Советы (1983), И.М.Губкин исемендәге (1983) премия лауреаты.
Мәзит Кәлимулла улы 1999 йылдың 11 июнендә Өфөлә вафат була.
# Глушарин Иларий Казимирович

Глушарин Иларий Казимирович ( 25 ғинуар 1895 йыл, Слупцы — 22 август 1900 йыл, Өфө) — актёр, режиссёр. 1936—1938 һәм 1944—1961 йылдарҙа хәҙерге Башҡортостан Республикаһы рус дәүләт академия драма театры артисы һәм режиссёры. 1937 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. 1943 йылдан КПСС ағзаһы. 1946—1952 йылдарҙа Бөтә Рәсәй театр йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһе рәйесе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1945). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1955).

# Глушарин Иларий Казимирович
## Биографияһы

Иларий Казимирович Глушарин 1916 йылдан — Мәскәүҙең төрлө драма коллективтары актёры. 1918—1936 йылдарҙа актёр, Беларусь, Рәсәй, Украина тетартҙары режиссёры. 1938 йылдан Йәш тамашасы театрының художество етәксеһе, 1941—1944 йылдарҙа — Рус драма театры (Өфө) Бәләбәй филиалының художество етәксеһе. 1936—1938 һәм 1944—1961 йылдарҙа Рус драма театрының актёры, режиссёры. 1946—52 йылдарҙа Бөтә донъя сауҙа ойошмаһының Башҡортостан бүлексәһе рәйесе. 1937 йылдан СССР-ҙың Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы.
«Социаль геройҙар» амплуаһында үҙен сағыу күрһәтә : Артур Риварес (С.Прокопьевтың шул уҡ исемле Э. Л. Войнич романындағы «Овод» романы буйынса), Платон Кречет (А. Е. Корнейчуктың шул уҡ исемле драмаһы), Незнамов («Без вины виноватые» , А.Островский). Әһәмиәтле ролдәре араһында — Сирано («Сирано де Бержерак» Э Ростан), Борис Годунов («Смерть Иван Грозного» А. К. Толстой), Нинкович («Госпожа министерша», Нушич Бранислав). Глушариндың режиссерлыҡ ижады оригиналлеге, уйланылған сәнғәт концепцияһының үҙенсәлеге, стиле һәм жанрының билдәләнеше менән айырылып тора. Уның спектаклдәре театр тәнҡитселәренең юғары баһаһын һәм тамашасыларҙың таныуын ала: урыҫ драма театры —К. М. Симоновтың «Русский вопрос» (1947), У. Шекспирҙың «Много шума из ничего» У.Шекспира (1950), А. Н. Афиногеновтың «Машенька», (1951); ТЮЗ-да В. И. Штоктың — «Дом № 5», В.Катаевтың «Белеет парус одинокий» В. П. Катаева (1939) һ. б. «Это было так», «Кто виноват?», «Во имя жизни» пьесаларының авторы.
# Бураты

Бураты — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға юғала ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Бураты
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100005193
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100519
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Киров өлкәһе

Ки́ров өлкәһе — Рәсәй Федерацияһы субъекты, Волга буйы федераль округы составына инә.
Административ үҙәге — Киров ҡалаһы.

# Киров өлкәһе
## География

Киров өлкәһе төньяҡта — Коми Республикаһы һәм Архангельск өлкәһе, көнбайышта — Түбәнге Новгород, Вологда һәм Кострома өлкәләре, көньяҡта — Марий Эл һәм Татарстан республикалары, көнсығышта — Пермь крайы һәм Удмуртстан менән сиктәш. Майҙаны — 120 374 км².

# Киров өлкәһе
## Тарих

Киров өлкәһе 1936 йылда Киров крайынан Удмурт АССР-ын бүлеп сығарыу һөҙөмтәһендә ойошторола.

# Киров өлкәһе
## Халҡы

Рәсәй Дәүләт статистикаһы федераль хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса, өлкә халҡы 1 297 474 (2016) кеше тәшкил итә. Халыҡ тығыҙлығы — 10.78 кеше/км² (2016). Ҡала халҡы — 75.98 % (2015).

# Киров өлкәһе
## Халҡы
### Милли состав

2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы:
* урыҫтар — 1 199 691 кеше,
* татарҙар — 36 457 кеше,
* мариҙар — 29 598 кеше,
* удмурттар — 13 639 кеше,
* украиндар — 7 718 кеше,
* милләтен күрһәтмәгәндәр — 35 585 кеше.
Киров өлкәһендә 1989 йылда — 624, 2002 йылда — 510 башҡорт йәшәгәне теркәлгән.

# Киров өлкәһе
## Билдәле шәхестәр

* Туснолобов Степан Сергеевич (27.10.1918—24.12.1986), нефтсе, Дүртөйлө быраулау идаралығының элекке быраулаусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир, уҡсылар полкының танкыға ҡаршы дивизионында орудие командиры, өлкән сержант. Дан орденының тулы кавалеры. 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1966), Ҡыҙыл Йондоҙ һәм Почёт Билдәһе ордендары кавалеры. Нолин районы Белогорье ауылынан.

# Киров өлкәһе
## Административ-территориаль бүленеш

2006 йылдан алып өлкә территорияһында 371 муниципаль берәмек, шул иҫәптән 6 ҡала округы, 39 муниципаль район, 53 ҡала биләмәһе һәм 273 ауыл биләмәһе бар.
# Мерькова

Мерькова — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Виледь йылғаһының уң ярына тамағынан 125 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Мерькова
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000024716
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002471
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Анзак

Анзак — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы/ Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сынзас йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Анзак
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь инешенән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300212115200008419
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200841
* Бассейн коды — 13.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Арғауыҙ

Арғауыҙ (рус. Аргауз) — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан биләмәләрендә аға. Йылға Эҫем йылғаһының һул ярына тамағынан 108 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Арғауыҙ
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200612111100019225
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101922
* Бассейн коды — 10.01.02.006
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Сеүәтә (йондоҙлоҡ)

Сеүәтә (йондоҙлоҡ) (лат. Crater) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — α Crt, яҡтылығы 3,57 була. Майҙаны буйынса урыны — 53.
# Белиц

Бе́лиц (нем. Beelitz) — Көнсығыш Германиялағы ҡала, Бранденбург еренең Потсдам-Миттельмарк районына инә.
Майҙаны- 180,07 км². Рәсми коды — 12 0 69 017. Беренсе донъя һуғышы һәм Икенсе донъя һуғышы осоронда госпиталь хәрбиҙәрҙе дауалау буйынса махсуслаша. Икенсе донъя һуғышынан һуң Германия Демократик Республикаһы территорияһына ҡарай, Советтар Союзынан ситтә иң ҙур хәрби совет госпитале була. Ҡала 12 ҡала районына бүленгән. 1991 йылда СССР-ға китерҙән алда Белиц совет хәрби госпиталендә Эрих Хонеккер йәшәгән.

# Белиц
## Халҡы

Ҡалала 11 900 кеше йәшәй (31.12.2010).
* Год
* Население
* 2005
* 12 376
* 2010
* 11 980
# Рифат (исем)

Рифат — башҡорт ир-ат исеме.

# Рифат (исем)
## Этимологияһы

Рифат исеме төрки телле халыҡтарға ислам дине менән бергә ғәрәп теле аша ингән, ғәрәпсәнән — аҡыллы, зирәк, төрки телдәренән — «юғары тороусы, юғары дәрәжә» тигән мәғәнәгә эйә..

# Рифат (исем)
## Билдәле кешеләр

Октай Рифат (Oktay Rifat; тулы исеме Октай Рифат Хорозджу; 10 июнь 1914 йыл — 18 апрель 1988 йыл) — төрөк шағиры һәм драматургы. Яңы төрөк шиғриәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
Мәүлитов Рыфат Рәхмәтулла улы (20 март 1926 йыл — 26 март 2000 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, инженер-технолог, юғары мәктәп эшмәкәре. Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир-ағзаһы (1991), техник фәндәр докторы, профессор (1975). 1961—1991 йылдарҙа Өфө авиация институты ректоры. РСФСР‑ҙың (1990) һәм Башҡорт АССР‑ының (1972) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре. Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971, 1981) һәм ике «Почёт Билдәһе» (1967, 1976) ордендары кавалеры.
Вәлиәхмәтов Рифат Миңләхмәт улы (4 февраль 1938 йыл — 25 июнь 2014 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалим-педагогы, педагогия фәндәре кандидаты, профессор, Башҡорт дәүләт педагогия университетының физик культура факультетын ойоштороусы.
Харисов Рифат Самат улы (1946 йыл) — комсомол һәм партия органдары, сәнәғәт тармағы ветераны. 1970 йылдан Өфө агрегат-етештереү берекмәһенең инженер-технологы, 1973 йылдан — ВЛКСМ комитеты секретары урынбаҫары һәм секретары, 1980 йылдан — партком секретары, 1985 йылдан — баш инженер урынбаҫары; 1989—2010 йылдарҙа Өфө «Электроаппарат» заводының баш конструктор урынбаҫары һәм баш конструкторы, завод директоры урынбаҫары.

# Рифат (исем)
## Атаһының исеме

Ишмөхәмәтов Рөстәм Рифат улы (7 октябрь 1977 йыл) — Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының VI саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты, парламенттың Конституцион ҡануниәт һәм дәүләт ҡоролошо комитеты ағзаһы («Берҙәм Рәсәй» фракцияһы).
Әйүпова Регина Рифат ҡыҙы (14 октябрь 1995 йыл) — спортсы. 2004 йылдан рус һәм халыҡ-ара шашка буйынса Рәсәй йәштәр (юниорҙар) йыйылма командаһы ағзаһы.
Әйүпова Руфина Рифат ҡыҙы (17 март 1999 йыл) — Рәсәй спортсыһы (рус һәм халыҡ-ара шашка). 2012 йылда халыҡ-ара шашка буйынса донъя чемпионы (Белоруссия). 2013 йылда халыҡ-ара шашка буйынса Европа чемпионы (Польша). 2013 йылда халыҡ-ара шашка буйынса донъя чемпионатының көмөш призёры (Франция), халыҡ-ара шашка буйынса Рәсәй чемпионатының бронза призёры (шәп шашка), мини-кадеттар араһында халыҡ-ара шашка буйынса донъя чемпионы (11-14 йәш) (2012 ғинуар, Слоним), «Азия балалары» халыҡ-ара спорт уйындарының көмөш призёры (Якутск).
Мостафа Рифат Хисаржыклы оғлу -Төркиәнең сауҙа палаталары һәм тауар биржалары берлеге президенты

# Рифат (исем)
## Мәҙәниәттә

Рифат — «Колорадо штатынан ҡуңыҙ» спектаклендәге герой.
# Хёрзельгау

Хёрзельгау (нем. Horselgau) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1269 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,53 км². Диңгеҙ кимәленән 300 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99880 һәм автомобиль коды — GTH.
# Ках

Ках (әзерб. Qax, Кахи, груз. კახი) — ҡала, Әзербайжандың Ках районы административ үҙәге. Оло Кавказдың көньяҡ битләүе итәгендә, Курмухчай йылғаһы буйында урынлашҡан.

# Ках
## Халҡы

1921 йылда Әзербайжан Ауыл хужалығы иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса Ках-Мугал ауылында 1044 кеше йәшәгән, халыҡтың күпселеге әзербайжандарҙан торған, сығанаҡта мугалдар тип күрһәтелгән.
2009 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Әзербайжанда әзербайжан гражданлығы булған 10 000 самаһы грузин йәшәй. Илдең дөйөм халҡынан был 0,1 процент самаһы. Грузиндарҙың күпселеге Закаталы һәм Ках райондарында йәшәй
# "Башкирский Ранний" виноград сорты

Башкирский ранний — виноград сорты, Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты селекционеры Л.Н. Стреляева сығарған.

# "Башкирский Ранний" виноград сорты
## Сорттың тасуирламаһы

Иртә өлгөрөүсе «Башҡортостан» виноградының сәскәһе ҡатын-ҡыҙ енесле. Бик иртә сәскә ата. Башҡа иртә сәскә атыусы Альфа, Зилга кеүек сорттар менән берлектә ултыртабыҙ. Яһалма өҫтәмә һеркәләндереү үткәрелә.
Тәлгәштәре ваҡ, көпшәк, уртаса ауырлығы 27,7 г.
Емештәре, ваҡ, йоморо, ҡара-миләүшә, ауырлығы яҡынса 0,8 г., тышы тығыҙ. Һутлы йомшаҡ, тәме әскелтем. Уртаса уңыш гектарынан 140 центнер, максималь — 190.
Шәкәрлелеге 14,3 %, әселеге литрына 1 грамм. Күп тармаҡлы, емеш ботаҡтары 6-ға етә. 1,5 метрға 2,5 метр аралығында ултыртыла.
Ҡоротҡостарға һәм ауырыуҙарға юғары кимәлдә тотороҡло сорт.
Һыуыҡтарға бирешмәй, түбән температураларға яҡшы яраҡлашҡан. Урал төбәге өсөн тәҡдим ителгән.
# Куяченок

Куяченок — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Куяча йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Куяченок
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200312115100007996
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100799
* Бассейн коды — 13.01.02.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Степко-Вож

Степко-Вож — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Лыа-Юйылғаһының һул ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Степко-Вож
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000070210
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103007021
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ун-Потын-Соим

Ун-Потын-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Амня йылғаһының уң ярына тамағынан 266 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Ун-Потын-Соим
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300021347
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302134
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Эффельдер-Рауэнштайн

Эффельдер-Рауэнштайн (нем. Effelder-Rauenstein) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылындағы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3692 кеше йәшәй. Майҙаны — 41,73 км². Диңгеҙ кимәленән 395 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 96528 һәм автомобиль коды SON.
# Сетовка (Северка ҡушылдығы)

Сетовка — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Северка йылғаһының һул ярына тамағынан 9,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Сетовка (Северка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мәскәү йылғаһынан Заозерье ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Коломна ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ока ҡушылдыҡтары бассейны, Мокша тамағына тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010101812110000024508
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002450
* Бассейн коды — 09.01.01.018
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Шурап

Шурап — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2542/339/268/30 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Шурап
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400312115200020448
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202044
* Бассейн коды — 13.01.04.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Таганрог хәрби осоусылар мәктәбе

В. П. Чкалов исемендәге Таганрог хәрби осоусылар мәктәбе — Ҡыҙыл Армия революцион комиссариаты Хәрби Һауа көстәре өсөн осоусылар составын әҙерләү хәрби уҡыу йорто.

# Таганрог хәрби осоусылар мәктәбе
## Тарих

Осоусылар мәктәбе 1939 йылда ойошторола. Унда Ҡыҙыл Армия Хәрби Һауа көстәре өсөн лётчиктар әҙерләй башлағандар. Әҙерлек курсы кәмендә 1 йыл тәшкил иткән.
Осоштар Ут-2, Р-5 һәм СБ самолеттарында алып барылған. Летчиктар уҡыу ваҡытында яҡынса 25 сәғәт осорға тейеш булалар. Хәрби мәктәптән лётчиктар сержант званиеһында сығарылған. Һуңынан хәрби мәктәп Омск ҡалаһына күсерелә , тулы составы менән Омск авиация училищеһына инә. Элекке Таганрог хәрби осоусылар мәктәбе шулай итеп айырым уҡыу полкы сифатында 50-се йылдарҙа Омск өлкәһе Марьяновка ҡасабаһы базаһында тора.
Август 1941 йылдың авгусында лётчиктар мәктәбенең етәксеһе — полковник Куриленко, хәрби комиссары — полк комиссары Иванов булған.

# Таганрог хәрби осоусылар мәктәбе
## Исемдәре

Әҙәбиәттә түбәндәге исемдәр аҫтында телгә алына:
* Таганрог хәрби-авиация мәктәбе
* Таганрог лётчиктар авиация мәктәбе
* Таганрог лётчиктар хәрби-авиация мәктәбе

# Таганрог хәрби осоусылар мәктәбе
## Ҡыҙыл армия Хәрби Һауа көстәре өсөн лётчиктар әҙерләү

Эшмәкәрлек күрһәткестәре: Ҡыҙыл Армия Хәрби Һауа көстәре өсөн яҡынса 1 000 лётчик уҡытып сығарылған.

# Таганрог хәрби осоусылар мәктәбе
## Танылған уҡыусылары

1940 йыл
Прохоров Евгений Петрович — Советтар Союзы Геройы
Шикунов Федор Иванович — Советтар Союзы Геройы
1941 йыл
Ветров Виктор Митрофанович — Советтар Союзы Геройы
Волгин Василий Леонтьевич — Советтар Союзы Геройы
Егоров Василий Михайлович — Советтар Союзы Геройы
Еремин Иван Андреевич — Советтар Союзы Геройы
Карпов Александр Алексеевич — Советтар Союзы Геройы
Клопов Петр Семенович,
Коробчак Николай Иванович — Советтар Союзының Атҡаҙанған хәрби осоусыһы (илдә беренселәрҙән булып,)
Макаренко Алексей Иосифович — Советтар Союзы Геройы
Александр Миронов Ильич — Советтар Союзы Геройы
Полукаров Николай Тихонович — Советтар Союзы Геройы
Рогожин Алексей Арсентьевич — Советтар Союзы Геройы
Сибиркин Петр Андреевич — Советтар Союзы Геройы
Тихонов Борис Николаевич — Советтар Союзы Геройы
Николай Харитонов Николаевич — Советтар Союзы Геройы
Хрущев Иван Максимович — Советтар Союзы Геройы
Шевкунов Анатолий Константинович — Советтар Союзы Геройы
1942 йыл
Голубничий Иван Поликарпович — Советтар Союзы Геройы
Коркоценко Дмитрий Игнатьевич — Советтар Союзы Геройы
Шумаков Георгий Евгеньевич — Советтар Союзы Геройы