yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Хортобадь

Хортобадь (мадьярса Hortobágyi Nemzeti Park, [hortobaɟʲi nɛmzɛti pɒrk]) — Венгриялағы милли парк, ул Хайда-Бихар медьеһында Альфёльдта урынлашҡан, уның территорияһындағы ҙур булмаған ауыл да шул уҡ исемде йөрөтә.

# Хортобадь
## Дөйөм мәғлүмәттәр

Хортобадь милли паркы Тиса йылғаһынан көнсығышҡа табан һәм Дебрецен һәм Хайдушагтан көнбайышҡа табан 40 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Майҙаны — 800 кв. Километрҙан ашыу, ул Вегриялағы иң ҙур тәбиғәтте һаҡлау биләмәһе. Хортобадь — Венгрияның үҙенсәлекле иң өлкән милли паркы, ул 1973 йылда асыла. 1999 йылда Хорьобадь ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мәҙәни мираҫы исемлегенә индерелә.
1833 йылда төҙөлгән һәм оҙонлоғо 167 метрға еткән Туғыҙ аркалы күпер парктың төп символы булып тора. Туғыҙ аркалы күпер — Венгриялағы иң оҙон күперҙәрҙең береһе, әйткәндәй, ул йылға өҫтөндә түгел, ә һаҙлыҡ өҫтөндә төҙөлгән. Күпер менән йәнәш кенә чард (ҡунаҡхана йорто) урынлашҡан, ул яҡынса 300 йыл элек боронғо Тоҙ юлында төҙөлгән. Юл Буданан Трансильванияға тиклем һуҙыла. Чардта этнографик күргәҙмә урынлашҡан була.
Парк территорияһында бер нисә музейы эшләй:
* Хортобадтең крәҫтиән көнкүреше музейы
* «Хортобади кёрсин» музейында күргәҙмәһе менән «Һүрәттәрҙә Хортобадь милли паркы» һәм «Йыртҡыс ҡоштарҙы һаҡлау».
* «Салкахалми» ҡарауыл йорто

# Хортобадь
## Тәбиғәте

Парк территорияһы тигеҙлектә ята, дала һәм әсе тупраҡлы көтөүлектәр ҙә инә уға. Тупрағы, нигеҙҙә, аллювиаль ҡомдан тора. Ҙур булмаған һыу ятҡылыҡтары, һаҙлыҡтар һәм имән урмадары осрай. Далаға хас үҫемлектәр үҫә унда. Хортобадь — Пуста атамаһын йөрөткән иркен дала төбәгенең бер өлөшө, әммә был дала әлеге ваҡытта ауыл хужалығы маҡсатында ҡулланыла, шуға күрә кеше ҡулы теймәгән дала тәбиғәтен тик паркта ғына күрергә була.Хортобадтең климаты континенталь, ҡоро. Йыллыҡ яуым-төшөм күләме яҡынса 500 мм тәшкил итә. Йәйгеһен паркта бик эҫе, йыш ҡына көслө ел булып ала, ҡайһы берҙә хатта ҡойон барлыҡҡа килә. Йәйгеһен йыш ҡына мираждарҙы күҙәтергә мөмкин. Диңгеҙ кимәленән уртаса бейеклеге — 92 м. Иң юғары нөктәһе — Бюрёк убаһы (Bürök-halom), бейеклеге — 105 метр.
Хәҙерге милли парк биләмәһен халыҡ бик борондан көтөүлек итеп файҙалана. Азия буйволдары, венгр һоро һыйыр малы, «рацка» тоҡомло кәзә һәм һарыҡ беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған.
ХХ быуатта юғарыла атап үтелгән хайуандарҙың һаны бермә-бер кәмей, шуға күрә милли парк ойошторолғандан һуң улар һаҡ аҫтына алына. Хортобадь йылҡысылыҡ традициялары ла бик боронғо дәүергә барып тоташа. Мате ауылында йылҡы заводы бар, унда өс быуаттан ашыу «нониус» тоҡомло аттар үрсетелә. Йыл һайын июнь айында «сабыш аттары байрамы» үткәрелә. Был тамашаны ҡарарға бик күп туристар һәм ат яратыусылар йыйыла.
Паркта ҡоштарҙың 342 төрө йәшәй, ә152 төрө бында оя ҡора. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: паркта торна, туғаҙаҡ, селәр, бөркөттәр һәм башҡа ҡоштар бар.
XХ быуат башында венгр инженерҙары, Тиса йылғаһының иҫке улаҡтарын файҙалан, яһалма күлдәр селтәрен барлыҡҡа килтерә. Уларҙа балыҡ үрсетелә.
# Тугр

Тугр — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ем-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Тугр
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300028527
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302852
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Никарагуа (күл)

Никара́гуа (исп. Lago de Nicaragua, Lago Cocibolca, Mar Dulce, Gran Lago, Gran Lago Dulce, или Lago de Granada) — тектоник сығышлы Никарагуа дәүләтендәге эре сөсө һыулы күл. Никарагуаның майҙаны 8624 км², был Латин Америкаһынлағы майҙаны буйынса беренсе сөсө һыулы күл һәм Латин Америка күлдәре араһында икенсе урында (иң ҙур күл — Маракайбо күле). Төрлө мәғлүмәттәр буйынса донъя күлдәре араһында 19-сы йәки 20-се урында. Типитапа йылғаһы күлде Манагуа күле менән тоташтыра.
Никарагуа — акулалар тереклек иткән донъялағы берҙән бер күл. Ошо фактҡа нигеҙләнеп, Тымыҡ океандың яҡын булыуын иҫәпкә алып, ғалимдәр был диңгеҙ ҡултығы булған тип иҫәпләй. Ваҡыт үтеү менән диңгеҙгә сығыу юлы ябылған, ә акулалар хәҙергә көндә лә йәшәй.
Никарагуалылар күлде Lago Cocibolca или Mar Dulce (Шәрбәт диңгеҙ) тип атай. Диңгеҙҙәге кеүек бында ла көслө штормдар булғылай. Күлдә Ометепе (Ometepe) һәм Солентинаме (Solentiname) кеүек утрауҙар бар.
Күл Кариб диңгеҙе менән суднолар йөрөй торған Сан-Хуан йылғаһы менән тоташҡан, шуға ла күл буйындағы Гранада ҡалаһы, Тымыҡ океанға яҡыныраҡ булһа ла, Атлантика порты тип иҫәпләнә. Элегерәк күлдә пиратлыҡ осраҡтары булған.
Панама каналы төҙөлгәнгә тиклем күл аша Накарагуа каналы төҙөү пландары булған.
Панама каналы асылғас был план актуллеген юғалта. 2008 йылдың 18 декабрендә Рәсәй һәм Никарагуа президенттары осрашҡан ваҡытта был каналды төҙөү планы тураһында һөйләшеү була.
# Мәҙинә йәмәғәте

Мәҙинә йәмәғәте - Мәккәнән Мәҙинәгә һижрәт ҡылып, күскәндән һуң (622) Мөхәммәт Пәйғәмбәр булдырған беренсе дәүләт берәмеге.

# Мәҙинә йәмәғәте
## Тарихы

Мөхәммәттең һәм башҡа мосолмандарҙың Мәккәлә йәшәүе хәүефле булыуы арҡаһында, улар Мәҙинәгә (Ясриб) күсенә -Һижрәт ҡыла. Был мәлгә Мәҙинәлә ислам ҡабул ителә һәм Мөхәммәттең с.ғ.с. ҡарамағына тотош ҡала һәм армия инә. Был ваҡиға мосолман дәүләтселегенең башы тип һанала, сөнки мосолмандар үҙҙәренә кәрәкле бойондороҡһоҙлоҡ ала. Күсенеү йылы ислам ай календарының (ай һижрәһе) беренсе йылы була.
622 йылда Мәҙинә халҡының күпселеге йәһүдтәр булған. Башта Мөхәммәт Ҡотдосто (Иерусалимды) намаҙҙа ҡибла тип иғлан итә һәм йәһүд ураҙаларын тота. Әммә йәһүдтәр уны таныуҙан баш тартҡандан һуң, Мөхәммәт с.ғ.с. ҡибланы Мәккә тарафына билдәләй һәм исламды хаҡ Ибраһим дине тип иғлан итә.
Ошо ваҡыттан алып Мөхәммәт с.ғ.с. исламдың айырым роле тураһында асыҡтан-асыҡ һөйләй, ул йәһүдтәр һәм христиандар тарафынан Аллаһ ихтыярын боҙоп күрһәтеүҙе төҙәтеү өсөн иңгән, ә үҙен һуңғы пәйғәмбәр тип иғлан итә. Мосолмандарҙың дөйөм намаҙының айырым көнө — йома билдәләнә (йома), Ҡәғбәнең изгелеге һәм уға хаж ҡылыуҙың тәү сираттағы әһәмиәте тураһында иғлан ителә. Ҡәғбә исламдың төп изге урынына әүерелә, Иерусалим урынына мосолмандар уға ҡарап намаҙ уҡый башлай.
Мәҙинәлә беренсе Әл-Ҡүбә мәсете, Мөхәммәт йорто төҙөлә, ислам ритуалының нигеҙҙәре — намаҙ ҡағиҙәләре һәм аҙан , тәһәрәт , ураҙа, зәкәт, мохтаждарға ярҙам итеү һәм башҡалар билдәләнә. Пәйғәмбәрҙең вәғәздәрендә мосолман йәмәғәтенең йәшәү ҡағиҙәләре принциптары — мираҫ, никахлашыу һ. б. теркәлә башлай. Спиртлы эсемлектәр ҡулланыу, ҡомарлы уйындар, сусҡа ите тыйыла. «Үәхиҙәр» ҙә Аллаһ илсеһенә айырым хөрмәт күрһәтеү талаптары барлыҡҡа килә.
623 йылдан Мәккәнең мөшриктәренә ҡаршы һуғыш алып бара. Был йәмәғәт — дәүләт түгел, ә полис тибындағы үҙидаралыҡ йәмәғәтенән тора.
Шулай итеп, Мәҙинәлә дини тәғлимәттең, ритуалдың һәм ислам йәмәғәте ойоштороуҙың төп принциптары формалаша. Был принциптар Ҡөрьәндә Һәм Мөхәммәттең үҙ һүҙҙәре, ҡарарҙары һәм ҡылыҡтарында сағылыш таба (сөннәт).

# Мәҙинә йәмәғәте
## Пәйғәмбәрҙең вафатынан һуң

Пәйғәмбәр үлгәндән һуң, Мәҙинә йәмәғәте урынында Хаҡ хәлифәт булдырыла. Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең исламда йәшәү дәүерен ғасыр әс-сәғәдәт (сәғәҙәт, бәхет быуаты) тип йөрөтәләр.
Пәйғәмбәрҙең вафатынан һуң йәмәғәткә уның урынбаҫарҙары — хәлифәләр етәкселек итә башлай. Хәлифә вазифаһына бер нисә кеше дәғүә итә. Беренсе хәлифә Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең иң яҡын көрәштәштәренең береһе — Әбү Бәкер була. Мөхәммәт Пәйғәмбәр үлгәндән һуң ул тере саҡта ислам ҡабул иткән ҡәбиләләрҙең күбеһе диндән сыға, һәм һайланған хәлифәләргә уларҙы кире ҡайтарырға тура килә.
Ислам фундаменталистары Мәҙинә йәмәғәтен прецедент тип атайҙар. Ул хәлифәлеккә дәүләтселек нигеҙе булып тора.
# Хәмитов Эдуард Шәйхулла улы

Хәмитов Эдуард Шәйхулла улы (22 сентябрь 1937 йыл — 28 декабрь 2023 йыл) — ғалим-педагог, юғары мәктәп эшмәкәре. 1983—2005 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия институты һәм М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты ректоры. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының почетлы академигы (1998), педагогия фәндәре докторы (2000), профессор (1991), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1977), Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1998).

# Хәмитов Эдуард Шәйхулла улы
## Биографияһы

Эдуард Шәйхулла улы Хәмитов 1937 йылдың 22 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Борай районы Яңы Киҙгән ауылында тыуған.
1958 йылда Бөрө дәүләт педагогия институтын тамамлай һәм шунда үҙенең хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай.
1964—1966 йылдарҙа Куйбышев дәүләт педагогия институтында өлкән уҡытыусы, ә һуңыраҡ деканы булып эшләй.
1966—1969 йылдарҙа Өфө нефть институтында доцент, кафедра мөдире булып эшләй.
1969—1972 йылдарҙа М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетында доцент, кафедра мөдире һәм декан булып эшләй. Ә 1972—1983 йылдарҙа уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректор вазифаһын биләй.
1983 йылдан алып 2005 йылға тиклем — Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты ректоры.
2005—2007 йылдарҙа — Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышы Дәүләт думаһы депутаты.
2008 йылдан алып М. Аҡмулла исемендәге БДПУ ректоры кәңәшсеһе.
Уның ҡыҙы Эльза М. Аҡмулла исемендәге БДПУ-ның художество-графика факультеты профессоры.

# Хәмитов Эдуард Шәйхулла улы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Профессор Хәмитовтың төп фәнни йүнәлештәре — педагогик белем биреү, физика уҡытыу методикаһы. Ул 60 фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптән монографиялар һәм уҡыу әсбаптары, шулай уҡ Башҡортостан мәғарифын үҫтереү концепцияһын һәм программаһын эшләүсе ғилми коллектив етәксеһе.

# Хәмитов Эдуард Шәйхулла улы
## Фәнни эшмәкәрлеге
### Һайланма әҫәрҙәре

* Контингент гуманитарного вуза: теория, подходы, практика формирования. — Челябинск: Факел, 1999.
* Профессиональная педагогическая подготовка в переломные периоды развития общества. — Уфа: Китап, 2001. (авторҙаш).
* Стратегия развития образования в евразийском пространстве. — Уфа: БГПУ, 2002 (авторҙаш).
# Дёрниц

Дёрниц (нем. Dörnitz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 258 кеше йәшәй. Майҙаны — 17,37 км². Диңгеҙ кимәленән 87 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39291 һәм автомобиль коды — JL.
# Ел тирмәне

Ел тирмәне — ел энергияһы иҫәбенә механик эш башҡара торған аэродинамик ҡоролма. Ғәҙәттә, ҡоролма заводтарҙа, тирмәндәрҙә, башняларҙа ҡуйыла. Елдән алынған энергияны күп тармаҡта ҡулланырға мөмкин. Он йәки тәмләткестәр тартыу, һыу һурҙырыу һәм ағас бысыу кеүек эштәрҙе башҡара. Хәҙерге заман ел ҡоролмалары электр энергияһын етештерә. Улар ел электр станцияһы тип атала.

# Ел тирмәне
## Тарихы

Ел ярҙамында эшләй орган (музыка инструменты) тураһында Б. Э. 1 быуатында грек инженеры Герон яҙып ҡалдырған. Был ел энергияһын ҡуллана торған беренсе машина була. Б. Э. 60 йылдарында көнсығыш Персияла вертикаль күсәрле ел тирмәндәре файҙаланыла. 1180 йылдарҙа төньяҡ-көнбайыш Европала горизонталь күсәрле ел тирмәндәрен эшләтәләр. Был төр бөгөн дә йыш ҡулланыла.

# Ел тирмәне
## Тарихы
### Боронғо тарихы

Беренсе ел тирмәндәре оҙон вертикаль күсәрле, дурт мөйөшлө ҡалаҡлы (лопасть) булған. Бындай тирмәндәр 9-сы быуатта Персияла булғаны билдәле. Хәлиф Ғүмәрҙеңел тирмәне турыһында хәҡиҡәт бар (Б. Э. 634—644 йылдары). Был тарихтың ысынмы-бушмы икәне билдәһеҙ. Ел тотоу өсөн алтынан ун икегә тиклем елкән ҡуйғандар. Елкәндәр ҡамыштан йә етендән эшләнгән туҡыманан тегелгән. Ошондай ел ҡоролмалары 13 быуатта Ҡытайҙа ла булған. Был ҡоролмалар һуғарыу өсөн файҙаланылғпн. Был төр Европа ҡоролмаларынан бик ныҡ айырылған.

# Ел тирмәне
## Был нисек эшләй

Ел ҡалаҡтары йәки елкәндәр ел ярҙамында хәрәкәткә килә. Кардан валы механизмдары әйләнеү көсөн бороп ебәрә. Он тарта торған ҡоролмала ел тирмән ташын әйлендерә. Әйләнгән таш араһына эләккән иген бөртөтәре ватыла, тартыла. Һыу һурҙыра торған ел ҡоролмаларында әйләнеп торған вал поршенды хәрәкәткә килтерә. Цилиндр эсендә йөрөгән поршень һыу һура һәм ҡыҫып сығара. Электр энергияһы етештерә торған ҡоролмаларҙа вал бик күп механизмдар менән бәйләнгән, был электр генераторының әйләнеү тиҙлеген арттырырға булышлыҡ итә.

# Ел тирмәне
## Ел тирмәне мәҙәниәттә һәм әҙәбиәттә

Мигель де Сервантес «Дон Кихот» әҫәрендә Дон Кихоттың ел тирмәндәре менән көрәшеүе хаҡында яҙа. Ул уларҙы шәфҡәтһеҙ гигант тип уйлай. Шуға күрә, Ла-Манч ел тирмәндәре бөтә донъяға билдәле. Ел тирмәне менән сығыштырыу елғыуар, файҙаһыҙ тигәнде аңлата. «Moulin Rouge» (Мулен Руж) тигәнде француз теленән тура тәржемә иткәндә Ҡыҙыл Ел Тирмәне тигәнде аңлата.
# Башкирова Елена Дмитриевна

Елена Дмитриевна Башкирова (1958) — совет һәм израиль пианисы.

# Башкирова Елена Дмитриевна
## Биографияһы

1958 йылда пианист һәм педагог Дмитрий Александрович Башкиров һәм скрипкасы Вера Михайловна Башкирова ғаиләһендә тыуған.
Мәскәү консерваторияһын тамамлаған. 1978 йылда ире менән бергә СССР-ҙан эмиграцияға сыға. 1988 йылда ул Даниэль Баренбоймға кейәүгә сыға һәм Израилдә йәшәй башлай. Берлинда Мегаполис-ансамбленә һәм Халыҡ-ара иерусалим камера музыка фестиваленә нигеҙ һалыусы (һуңыраҡ — фестивалдең художество етәксеһе булып китә).
Иерусалим фестиваленең художество етәксеһе сифатында Елена Башкирова камера музыкаһы концерттарын ойоштора, улар йыл һайын сентябрь айында бөтә донъяға билдәле артистар ҡатнашлығында үткәрелә. Фестивалдең ансамбле менән ул Европа һәм АҠШ буйлап гастроләрҙә йөрөй; Берлин, Дюссельдорф, Париж, Лиссабон, Вена, Лондон, Будапешт, Нью-Йорк ҡалаларында сығыш яһай

# Башкирова Елена Дмитриевна
## Биографияһы
### Шәхси тормошо

Беренсе ире — скрипкасы Гидон Кремер.
1988 йылда израиль пианисы Баренбойм Даниэлгә кейәүгә сыға.
Уларҙың ике улы тыуа:
* кесе улдары — Михаил, скрипкасы;
* өлкән улдары — Давид, немец хип-хоп төркөмөнең менеджеры.
# Петрич (ҡала)

Петрич (болг. Петрич) — Болгарияның Благоевград өлкәһендәге ҡала. Петрич общинаһының административ үҙәге. Благоевград ҡалаһының үҙәгенән яҡынса 70 км көньяҡтараҡ урынлашҡан. 2011 йылда халыҡ иҫәбен алыу буйынса мәғлүмәттәргә ярашлы ҡалала 28 902 кеше йәшәгән. Петрич — халыҡ һаны буйынса Благоевградтан һуң өлкәлә икенсе ҡала. Болгарияның көньяҡ-көнбайышында Петрич һөҙәгендә, Греция һәм Македония сигенән алыҫ түгел, Беласица тауҙарының төньяҡ битләүҙәрендә ята. Ҡала эргәһендә Струмешницы йылғаһының ҡушылдығы Луда Мара йылғаһы аға.
Бейеклеге диңгеҙ кимәленән 130-305 метр, урта диңгеҙ буйы климаты хас. Уртаса йыллыҡ температура +13,9 °C, уртаса ғинуар температураһы +2,6 °C, июлдә уртаса температура +25,6 °C. Уртаса яуым — төшөм күләме - 670 мм, ҡышын максимум — 204 мм, ә йәйен — 103 мм. Ҡышын ҡар юҡ тиерлек, ә йәй шаҡтай эҫе.

# Петрич (ҡала)
## Тарихы

Археологик ҡаҙыныуҙар һөҙөмтәләре буйынса яҡын тирә биләмәләрендә бер нисә боронғо фракия ултыраҡтары асыҡланған. Петрич урынында беренсе ултыраҡтар X—XI быуаттарҙа барлыҡҡа килгән, ә әһәмиәтле тораҡ пункты һәм төбәк үҙәге булараҡ ул XII—XIV быуаттарҙа була.
Беренсе Болгар батшалығы составына Петрич крайы 837 йылда Персиан хандың Византия менән һуғышы һөҙөмтәһендә инә.

# Петрич (ҡала)
## Туғандаш ҡалалар

* Истра, Рәсәй
* Миовени, Румыния
* Серре, Греция

# Петрич (ҡала)
## Билдәле кешеләре

* Александр Унев — болгар уҡытыусыһы һәм Эске- македон-одрин революцион ойошмаһы эшмәкәре. 1907—1908 уҡыу йылында Петрич училищеһында француз теле уҡытыусыһы булған. Бында ойошманың етәкселек органы префектураһын етәкләй
* Ванга (31.01.1911—11.08.1996) — күрәҙәсе.
* Кирил Терзиев (1993 р-ны) — көрәшсе, Олимпиада-2008 бронза призеры
* Эвелина Николова (1993) — ҡатын-ҡыҙҙар ирекле көрәше буйынса болгар спортсыһы
# Үрге Двойник (Двойники ҡушылдығы)

Үрге Двойник — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Двойник йылғаһының һул ярына тамағынан 0,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Үрге Двойник (Двойники ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары/ Канин Нос морононан/ Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000056428
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005642
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡурыуҙы

Ҡурыуҙы— Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Байназар ауылындағы тау.

# Ҡурыуҙы
## Ҡурыуҙы тауы

Байназар ауылы ҡаршыһындағы был тау башында элемтә вышкаһы урынлашҡан, битләүендә Ғәтифә паркы тип исемләнгән ағаслыҡ үҫеп килә. Ә аҫтараҡ халыҡ яңы өйҙәр төҙөгән. Ҡурыуҙы тауының итәгендә ауылға терәлеп тигәндәй зыярат, Бөйөк Ватан һуғышы яугирҙәренә бағышланған обелиск урынлашҡан.

# Ҡурыуҙы
## Этимологияһы

Ҡурыуҙы тауының атамаһы Бөрйән районы ерлегендә яҙып алынған Бабсаҡ бей һәм Күҫәк бей эпосынан алынған. Борон замандарҙа Бөрйән һәм Ҡыпсаҡ ырыуҙары араһында низағ килеп сыҡҡан. Бөрйән батыры Ҡарағөләмбәт Бабсаҡ бейҙе үлтерә. Бабсаҡ бейҙең улы Күҫәк бей атаһының ҡонон ҡайтарып, Ҡарағөләмбәтте Байназарға алып килеп, ауыл ҡаршыһындағы тауҙа ҡаҙанға һалып ҡура. Шунан бирле был тауҙың исеме Ҡурыуҙы булып ҡалған.

# Ҡурыуҙы
## Географик һүрәтләнеше

Ҡурыуҙы тауының көньяҡ-көнсығыш битләуе Байназар ауылына ҡарай. Тауҙы көнсығыш яҡлап Тәрәнуя, көнбайыштан Келәтбар уяһы сикләп тора. Ҡурыуҙы тауы төньяҡтан Арҡа яланына барып тоташа.

# Ҡурыуҙы
## Үҫемлектәр донъяһы

Ҡурыуҙы тауының башында имәнлек урынлашҡан. Тау артынан был имәнлек ҡатнаш урманға әйләнеп, яланға барып тоташа. Тауҙың ауылға ҡарап торған битләүендә элек ҡайынлыҡ булған, ләкин Бөйөк Ватан һуғышы осоронда ул аяуһыҙ утынға ҡырҡылған. Әлеге мәлдә тау битләүендә берәм-һәрәм генә ҡайындар үҫеп ултыра.
# Синагога

Синагога Иерусалим Ҡорамы бөтөрөүҙән һүң йәһүҙилектең төп ғибәҙәт урыны булып тора. Православие сиркәүенән айырмалы рәүештә синагога ҡорам түгел, ҡорбан килтереүҙәр өсөн бер генә урын Иерусалим Ҡорамы булып тора. Яңы Иерусалим Ҡорамы булдырыу өсөн бер генә урын бар — Иерусалимдағы Ҡорам тауы.

# Синагога
## Этимология

Башҡорт телендәге синагога һүҙе урыҫ теленән алынған, урыҫ һүҙе грек. συναγωγή(synagogé) "йыйылыш" һүҙенән килә. Йәһүд телендә синагоганың ике исеме бар: йәһ. בית כנסת‎‎, никудлы имләһендә בֵּית כְּנֶסֶת‎, уҡыу: [beit 'k(ə)neset] (Beiţ Knes(s)eţ, бейт-кнессет) "йыйылыш йорто" һәм йәһ. בית התפילה‎ "доға йорто". Икенсе исем Талмудта бер генә тапҡыр осрай.
# Глухая (Пача ҡушылдығы)

Глухая — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пача йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Глухая (Пача ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300412115200012360
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201236
* Бассейн коды — 13.01.03.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Силогор

Силогор — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пильва йылғаһының уң ярына тамағынан 87 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Силогор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100003666
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100366
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Систых-Чул

Систых-Чул (Систыхчул, Черёмуховая) — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Черный Июс йылғаһының һул ярына тамағынан 104 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Систых-Чул
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400112115200014357
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201435
* Бассейн коды — 13.01.04.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Арг-е Бам

Арг-е Бам (фарс. ارگ بم, «Бам ҡәлғәһе») — самандан яһалған иң боронғо һәм иң ҙур фарсы балсыҡ ҡәлғәһе. Был донъялағы иң ҙур балсыҡ ҡоролмаһы Бөйөк ебәк юлында Ирандың Бам ҡалаһында (Керман провинцияһы).
Ҡомартҡы төрлө осор архитектура ҡатламдарынан, шул иҫәптән һуғыштан һуңғы реставрацион эштәр һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән өлөштәрҙән тора. Бам цитаделенең иң боронғо ҡатламын «Ҡыҙ ҡәлғәһе» тәшкил итә, уны төҙөү VII быуатта, бәлки Сәсәниҙәр тарафынан уҡ башланған. Ҡәлғә эсендә — бер нисә XII быуат кәшәнәләре һәм 38 дозор башнялары, шулай уҡ Сәфәүиҙәр наместнигының резиденцияһы һәм XVIII быуат йәмиғ мәсете урынлашҡан. Боҙ алыу һәм һаҡлау өсөн тәғәйенләнгән бина уникаль булып тора. Арг-е Бам стеналары бер нисә тапҡыр яңынан төҙөлә, уларҙы 10-15 метр киңлектәге ур урата.
XII быуатта төрки күсмә халыҡтары, артабан монголдарҙың ябрылыуҙары һөҙөмтәһендә Бамдың алтын осоро тамамлана. Бам цитаделе яныра башланыуы Аҡһаҡ Тимер хакимлығы дәүеренә тура килә. Уның сәскә атыуына ер асты ирригация каналдары — кәриздәр булышлыҡ итә, уларҙың иң боронғолары беҙҙең эраға тиклем уҡ ҡоролған.
2003 йылғы Бамдағы ер тетрәүе ҡаланың 26 мең кешеһенең ғүмерен өҙә һәм 80 % ҡоролмаларын ныҡ емерә. Цитаделдең торошо менән боросолоп, ЮНЕСКО тиҙ арала Бамды һәм уның мәҙәни ландшафтын Бөтә донъя мираҫы ҡомарҡылары рәтенә индереп шул уҡ ваҡытта Юҡ ителеү янауында булған ә донъя мираҫы исемлегенә керетә (был исемлектән 2013 йылда сығарыла).
# Муен-Лор-Юган

Муен-Лор-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Моур-Вош-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Муен-Лор-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300020265
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302026
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3