yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Нюналькы

Нюналькы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының уң ярына тамағынан 264 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Нюналькы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300070110
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307011
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Канци-Ях

Канци-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 467 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.

# Канци-Ях
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200047840
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204784
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Аптын-Юган

Аптын-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Шеркальская йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Аптын-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300019948
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301994
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Икенсе донъя һуғышы һалдаттарының зыяраты (Друскининкай)

Икенсе донъя һуғышы һалдаттарының друскининкай зыяраты (литва телендә Druskininkų II pasaulinio karo karių kapinė) — Икенсе донъя һуғышында һәләк булған совет һалдаттарының хәрби зыяраты. Кудиркос (лит. V. Kudirkos gatvė) урамынан төньяҡ-көнбайышҡа 0,35 километрҙа, Литвалағы Друскининкайҙың Друсконис күленең көньяҡ-көнбайыш ярында урынлашҡан. Зыярат Литва Республикаһының мәҙәни ҡиммәттәре регистрына индерелгән, дәүләт тарафынан һаҡлана (коды 4365). Көньяҡҡараҡ 50 метрҙа иҫке ҡала зыяраты, төньяҡ-көнбайышҡа 1,8 километрҙа — Беренсе бөтә донъя һуғышы һалдат зыяраты урынлашҡан.

# Икенсе донъя һуғышы һалдаттарының зыяраты (Друскининкай)
## Тарихы

1944 йылдың 14 июлендә Ҡыҙыл Армия Друскининкайға инә. һәм Операцияла 71-се һәм 36-сы уҡсы корпустары ҡатнаша. Яуҙа һәләк булған һәм хәрби госпиталдәрҙә вафат булған һалдаттар өс урында ерләнгән. Иң ҙур зыярат бар. Пагандағы Друскининкай урамы, 8 адресы буйынса иң ҙур зыяраты. Башҡа ҡәберҙәр ҡала паркында һәм Изге Дева Мария костёлы ҡаршыһындағы майҙанда урынлашҡан. Үрендә биш саталы ҡыҙыл йондоҙ ҡуйылған бәләкәй фанера обелисктар ҡәберлектәрҙе билдәләй. 1944—1945 йылдар ҡышында Вечюнай янындағы сиркәү зыяратында совет лётчиктары ерләнгән. 1945 йылда ҡала паркындағы, Друскининкай районының Друскининкай урамындағы ваҡытлыса айырым ҡәберлектәрҙән күсерелгән һәләк булған яугирҙарҙың мәйеттәре сиркәүҙең көнбайыш фасады алдында ерләнгән. Зыяраттың үҙәгендә монументаль таш обелиск төҙөлгән.
1962 йылдың ғинуарында Друскининкай ҡала советы башҡарма комитеты рәйесе Стасис Янилонис (литва телендә Stasys Janilionis) инициативаһы буйынса һалдат мәйете ҡалдыҡары зыярат Друсконис күле буйындағы иҫке зыярат янында яңы һалдат зыяратына күсереп ерләнгән.
1971 йылда урындағы зыярат тарихи ҡомартҡылар (код IV181) исемлегенә индерелгән, в 1992 году зарегистрировано в Регистре культурных ценностей Литовской Республики.
1987 йылда лавр таж рәүешендәге һәйкәл ҡуйылды, проект авторы — скульптор Витаутас Мартишиус (литва телендә Vytautas Martišius).

# Икенсе донъя һуғышы һалдаттарының зыяраты (Друскининкай)
## Тасуирламаһы

Планда зыярат тура мөйөшлө, оҙонлоғо 54 м һәм киңлеге 28 м. Көнбайыш һәм төньяҡ яҡтан бетон стена, ә көнсығыш яғына һәм көньяҡтан — металл кәртә менән уратып алынған, унан көньяҡта төп инеү урыны урынлашҡан. Зыярат буйындағы төп инеү урынында бетон юл һалынған. Бронза һәйкәл гранитный постамент тора. Зыяраттың төньяҡ өлөшө ситендә тура мөйөшлө постаментта дүрт ярым түңәрәк һымаҡ бөкләнгән артиллерия орудиеһына таянып торған лавр тажын һүрәтләгән бронза һәйкәл бар. Күмелгәндәр тураһындағы мәғлүмәттәр яҙылған ҡәбер ташындағы гранит плиталар төп юлдың ике яғынан да дүртәр рәт тигеҙ итеп бүлеп ҡуйылған.
Рәсми мәғлүмәттәр буйынса зыяратта 250 һалдат ерләнгән: 179 һалдат танылған һәм 71-е билдәһеҙ. Хәрби мираҫ институты исемдәре билдләнгән 122 һалдатты исемлеккә индерҙе..
2011 йылда Хәрби мираҫ институтисемдәре ыилдәләнгән б булмаусылар исемлегенә баҫтырып сығара.
# Академик экспедициялар

Академик экспедициялар — Рәсәй империяһының тәбиғәтен һәм халыҡтарын өйрәнеү һәм тасуирлау өсөн комплекслы фәнни экспедициялар. 1760 йылдан М. В. Ломоносов инициативаһы һәм планы буйынса Санкт-Петербургтағы Император фәндәр һәм художество академияһының География департаменты тарафынан ойошторола.

# Академик экспедициялар
## Беренсе экспедиция

Беренсе Академик экспедиция тип Бөйөк Төньяҡ экспедиция барышында Академик отрядтың эшмәкәрлеген атайҙар. Уның барышында Аляска, Алеут утрауҙары, Тымыҡ океан ярҙары һәм башҡа ерҙәр өйрәнелә һәм картаға төшөрөлә.
* С. П. Крашенинников Камчатка ярымутрауын өйрәнә,
* Г. Ф. Миллер һәм И. Г. Гмелин Себерҙең тарихы, географияһы, этнографияһы, флораһы һәм фаунаһы тураһында мәғлүмәттәр йыйған.

# Академик экспедициялар
## Икенсе экспедициялар серияһы

1768 йылдан 1774 йылға тиклем М. В. Ломоносов программаһын дауам итеп бер нисә академик экспедициялар уҙғарыла, уларҙың маҡсаты — Рәсәй империяһын барлыҡ яҡтан өйрәнеү була.
Экспедицияла П. С. Паллас етәкселегендә биш отряд була, уларҙың етәкселәре:
* Паллас Петер Симон
* Лепёхин Иван Иванович
* Георги Иоганн Готлиб, Гюльденштедт Иоганн Антон
* Гмелин Самуил Готлиб
* Фальк Иоганн Петер.
Рәсәйҙең Европа өлөшө, Волга буйы, Урал, Кавказ, Каспий диңгеҙе буйы, Көнбайыш һәм Көнсығыш Себер өйрәнелә, тикшерелгән региондарҙың тәүге фәнни тасуирламалары баҫылып сыға.
1769—1770 йылдарҙа И. И. Лепёхин, П. С. Паллас, И. П. Фальк етәкселегендәге Ырымбур физик экспедицияһы тарихи Башҡортостанды комплекслы өйрәнә. Был экспедицияла шулай уҡ И. И. Георги, Н. П. Рычков һәм башҡалар ҡатнаша. Экспедиция барышында алынған географик, геологик, топографик һәм башҡа мәғлүмәттәр, сәнәғәт һәм ауыл хужалығы торошон анализлау нигеҙендә төбәктең иҡтисади мөмкинлектәренә фәнни баһа бирелә. Экспедициялар барышында тау тоҡомдары коллекцияһы төҙөлә, Көньяҡ Уралдың үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһын өйрәнеү башлана. Паллас һәм Рычков Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығын тасуирлай. Шулай уҡ экспедиция барышында археологик, тарихи һәм этнографик материал туплау алып барыла, башҡорттарҙың һәм башҡа халыҡтарҙың көнкүреше, йолалары һәм дини ҡараштары, хужалығы, малсылыҡ, игенселек һәм кәсеп үҙенсәлектәре тураһында мәғлүмәттәр туплана.
1769 йылда рус армияһы поручигы Х. Л. Эйлер, академия адъюнкты Л. Ю. Крафт ктәкселегендәге Ырымбур астрономик экспедицияһы Өфө, Ырымбур, Орск ҡәлғәһе һәм башҡа торама пункттарҙың географик координаталарын билдәләй, шулай уҡ географик һәм метеорологик күҙәтеүҙәр уҙғара.
# Мазунин мәҙәниәте

Мазунин мәҙәниәте — Ҡама йылғаһының урта ағымындағы, Ағиҙел йылғаһының түбәнге һәм урта ағымындағы III—V быуаттар археологик мәҙәниәте. Мазунин ҡәберлеге исеменән алынған. Көньяҡ Удмуртиялағы ҡәберлектәрҙе ҡаҙыу нигеҙендә 1950 йылдарҙа В. Ф. Генинг тарафынан билдәләнгән.
Мазунин мәҙәниәте урындағы пьяноборский археологик мәҙәниәтенең дауам итеүсеһе.
Мазунин мәҙәниәте һәйкәлдәренең ике - ҡама һәм ағиҙел - төркөмө билдәләнә. VI—VII быуаттарҙа ағиҙел варианты нигеҙендә бахмутин мәҙәниәте барлыҡҡа килгән.
Тикшеренеүселәр мазунин мәҙәниәте халҡының фин-уғыр сығышлы булыуын билдәләй.

# Мазунин мәҙәниәте
## Сығанаҡ

* Мазунин мәҙәниәте // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: БР ДАҒУ «Башҡорт энциклопедияһы», 2015—2024. — ISBN 978-5-88185-143-9.
# Пуньжа

Пуньжа — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Икса йылғаһының һул ярына тамағынан 143 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Пуньжа
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010500112115200023646
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202364
* Бассейн коды — 13.01.05.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Һаҙйылға (Туҡ бассейны)

Һаҙйылға (Сазъелга ,Саз-Елга, Су-Елга)— Ырымбур өлкәһе Пономарёвский менән Красногвардейский районы сигендәге йылға. Торған йылғаһы ҡушылдығы. Торғон (Торғанныҡ) йылғаһының уң яғынан барып, Үтәй ауылы янында уға ҡоя (Торған йылғаһы ағышының 30 км). Йылға оҙонлоғо — 15 км.
Башы Ибрай ауылынан төньяҡ- көнсығыштараҡ, Үтәй ауылынан төньяҡта бейеклеге 277 м булған тау итәгендә. Торғанныҡ (Торған) йылғаһына барып ҡушылғансы бер нисә тапҡыр юҡҡа сыға ла, бер аҙҙан тағы ер өҫтөндө күренеп, бер аҙ аға. Шуға күрә карталарҙа ул өҙөк-өҙөк булып күрһәтелгән. «Һаҙйылға» атамаһы ғәҙәттә һаҙҙан башланған, йәки юлдында һаҙмат урныдар аша үткән йылғаларға бирелә.

# Һаҙйылға (Туҡ бассейны)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры буйынса йылға Түбәнге Волга бассейны округына, Сорочинск гидроузелынан Елшән һыу үлсәү посына тиклем Һамар һыу хужалығы участкаһына ҡарай. Бәләкәй һыу бассейны— юҡ. Йылға бассейны йылғаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысынан алып Каспийға тиклем Волга йылғаһы..

# Һаҙйылға (Туҡ бассейны)
## Дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры буйынса йылға Түбәнге Волга бассейны округына, Сорочинск гидроузелынан Елшән һыу үлсәү посына тиклем Һамар һыу хужалығы участкаһына ҡарай. Бәләкәй һыу бассейны— юҡ. Йылға бассейныйылғаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысынан алып Каспийға тиклем Волга йылғаһы.. :
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001012112100006938
* Гидрологик өйрәнеү коды (ГӨ) — 112100693
* Бассейн коды— 11.01.00.010
* ГӨ буйынса том һаны— 12
* ГӨ буйынса сығарылышы— 1
# Абдуллаһ әл-Харари

Әбу́ Абдуррахма́н Абдулла́һ ибн Мөхәммәт әл-Харари́ әл-Хәбәши (ғәр. عبد الله الهرري‎; һижри 1910 йыл, Харэр, Эфиопия — һижри 2.9.2008 йыл, Бейрут, Ливан) — ислам теологы. 1983 йылда AICP — Association of Islamic Charitable Projects (ислам хәйриә проекттары ойошмаһына, ғәр. — ‏جمعية المشاريع الخيرية الإسلام) нигеҙ һала. Тарафдарҙары һәм шәкерттәре белдереүе буйынса, атаһы — Мөхәммәт яғынан уның шәжәрәһе Бәнү Шәйбә нәҫеленә һәм әсәһе Фатима аша — беренсе хәлифә Әбү Бәкергә барып тоташа.

# Абдуллаһ әл-Харари
## Биографияһы

Әбу Абдуррахман Абдуллаһ ибн Мөхәммәт ибн Юсуф ибн Абдуллаһ әл-Харари әш-Шиби әл-Абдари 1910 йылда Эфиопия ҡалаһы Харар төбәгендә тыуған. 1950 йылда Ливанға күсеп килә. 1983 йылда ислам хәйриә проекттары ойошмаһын аса. Ул рифәғилек һәм ҡадирилек тәриҡәттәренә ҡарай. Үәһһәбилеккә ҡаршы эҙмә-эҙлекле көрәшсе була.
2008 йылдың 2 сентябрендә 98 йәшендә вафат була.
Тәриҡәт Әр-Рифәғилекте шәйех Абдур-Рохман Әс-Сабсабий Әл-Хәмуий һәм шәйех Таһир Әл-Ҡәйәлийҙән, шәйех Әхмәд Әл-Ирбинийҙән — Әл-Ҡадирилек тәриҡәтен алған.

# Абдуллаһ әл-Харари
## Хеҙмәттәре

* Шарху альфияти с-Суюти фи Мусталахи ль-хадис
* Касидатун фи ль-итикади такау фи Ситтина Байтан
* Ас-сирату ль-мустаким фи т-таухид
* Ад-далилу ль-кавим аля с-сирату ль-мустаким фи т-таухид
* Бугйати т-Талиб Лимарифати ль-ильми д-дини ль-ваджиб
* Ат-таккубу ль-хасис аля ман таана фима сахха мина ль-хадис
# Черюг

Черюг — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Луза йылғаһының уң ярына тамағынан 246 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Черюг
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000012594
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001259
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡыя башня (Риека)

Ҡыя башня (хорв. Kosi toranj) — Хорватияның Риека ҡалаһында Непорочная Дева Мария сиркәүенең манараһы булған венеция төҙөлмәле ауыш башня. Башня сиркәүҙең төп инеү урыны эргәһендә урынлашҡан, ләкин башҡа стиль һәм башҡа ваҡыттың айырым ҡоролмаһы булып тора. Башня 1377 йыл менән билдәләнә
Ваҡыт үтеү менән башня бер аҙ ҡырыная һәм урында «Ҡыя башня» (хорва. Kosi toranj) исемен ала

# Ҡыя башня (Риека)
## «Ҡыя» башня-манараның барлыҡҡа килеү тарихы

Был башня урынлашҡан урында беҙҙең эраның I быуатында йылғаға яҡынлығы менән бәйле шәхси термаль комплекс урынлаша. Шул саҡта бында рим ауылы була
Иҫке термаль комплекс IV быуатҡа тиклем тора һәм шул уҡ урында яңы термаль комплекс төҙөлә
Беҙҙең эраның V һәм VI быуаттарында термаль комплекстың өлөшө Христиан культы урыны өсөн бирелә
XX быуаттың беренсе яртыһында башняның өҫтөндә бейек осло көмбәҙ булған, күрәһең, башняның ҡырынайыуы сәбәбе менән ул тергеҙелмәй
# Шәкүров

Шәкүров — фамилия.
* Шәкүров Рәшит Закир улы (1937 й.) — башҡорт шағиры, тел һәм әҙәбиәт белгесе, публицист. Башҡортостандың халыҡ шағиры (2021).
* Шәкүров Флорес Ибраһим улы (1949 й.) — хужалыҡ эшмәкәре.
# Кучевыш

Кучевыш — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Силәбе өлкәһе, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ыйыҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Кучевыш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201012111100022532
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102253
* Бассейн коды — 10.01.02.010
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Чечен теле

Чечен телé (үҙатамаһы: Нохчийн мотт, Noxçiyn mott) — Нах-Дағстан төркөмөнә ҡараған тел, ике миллион кеше һөйләшкән, чечен халҡының туған теле. Чечен Республикаһында һәм Дағстанда дәүләт телдәренең береһе булып тора.
# Мәмерйә сиркәүҙәре (Иваново)

Ивановола мәмерйә сиркәүҙәре (болг. Ивановски скални църкви, Ивановски манастир) — ҡаяларҙа уйып эшләнгән сиркәүҙәр, хөжрәләр комплексы. Русе ҡалаһынан (Болгария) 21 км көньяҡтараҡ урынлашҡан, Иваново ауылы менән йәнәш, Русенский Лом йылғаһының каньонынан 32 метр бейеклектә ята. 1979 йылда комплекс ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелә.

# Мәмерйә сиркәүҙәре (Иваново)
## Тарихы

Комплекста монахтар XIII быуатта күсеп ултыра башлай. Монастырҙың иң үҫешкән ваҡытында унда 40-ҡа яҡын сиркәү һәм яҡынса 300 һөжрә иҫәпләнә. XVII быуаттан һуң монастырҙа кеше йәшәмәй һәм ҡоролмаларының күп өлөшө бөлгөнлөккә төшә.
Мәмерйә сиркәүҙәренән иң һаҡланғандары:
* Господев Дол сиркәүе— фреска һынлы сәнғәте менән биҙәлгән, йәнәш урынлашҡан монах бүлмәләрендә яҙыуҙар табылған, унда болгар батшаһы Иван Тертер ғүиеренең ҡалған өлөшөн ошо монастырҙа үткәргән һәм ошонда ерләнгән тип яҙылған;
* Йәшерен сиркәү — батша Иван Ассен II төҙөгән, ҡулдарына ғибәҙәтхананы тотоп торған уның һүрәте бер фрескны биҙәй;
* «Сиркәү» — батша Иван Александр нигеҙ һала (XIV быуаттың икенсе яртыһында), стеналар библия сюжетына фрескалар менән биҙәлгән, улар боҙолған Ренессанс стилендә башҡарылған;
* Эске сиркәү.

# Мәмерйә сиркәүҙәре (Иваново)
## Фрескалар

Комплекстың биш сиркәүендә XIII—XIV быуат фрескалары һаҡланған, улар урта быуат болгар стенаға рәсем төшөрөү сәнғәтенең уникаль өлгөһө булып тора. Фрескаларҙа антик йоғонто һиҙелерлек — әүәләү биҙәктәре, колонналарҙың, кариатидаларҙың шәрәм һүрәттәре бар.
* Иван Александр
* «Пилат хөкөмө»
# Шарлюг

Шарлюг — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Луза йылғаһының уң ярына тамағынан 537 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Шарлюг
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000011726
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001172
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ғабдуллаһ ибн Ғүмәр

Әбү Ғабду-р-Рахман Ғабдуллаһ ибн Ғүмәр әл Ҡорайши, раҙыйаллаһу ғәнһү (ғәр. ابن عمر‎; 614, Мәккә, хәҙерге Сәғүд Ғәрәбстаны — 693, шунда уҡ)- Мөхәммәт Пәйғәмбәр ғәләйһиссәләмдең атаҡлы сәхәбәһе, Хәлифә Ғүмәр ибн әл-Хәттаб раҙыйаллаһу ғәнһүнең улы, Ибн Ғүмәр булараҡ билдәле.

# Ғабдуллаһ ибн Ғүмәр
## Биографияһы

Мәккәлә 614 йылда тыуған. Бик йәшләй Ислам ҡабул иткән һәм Мәҙинәгә һижрәт ҡылған.
Дингә ныҡ биреләнлеге менән айырылып торған. Бик күп хәҙистәр тапшырған мүхәддис (хәҙистәр тапшырыусы). Мөхәммәт Пәйғәмбәр ғәләйһиссәләмгә бик тоғро булған һәм уның өлгөһөндә йәшәргә тырышҡан. Ун өс кенә йәшлек үҫмер сағында Үхүд һуғышында ҡатнашырга теләгән,әммә йәше етмәгән тип уны ҡайтарып ебәргәндәр.
Ун һигеҙ йәшендә "ур янында һуғыш"та, Мүтә, Тәбуҡ яуында, Мәккәне яулауҙа ҡатнашҡан.
Мөхәммәт Пәйғәмбәр ғәләйһиссәләмдең вафатынан һуң Хәлифәттең сәйәси тормошонда әүҙем ҡатнашҡан. Төньяҡ Африканы, Тәбәристанды һәм Хорасанды яулау һуғыштарында ла булған (648)(651).
Бай булһа ла ул бик тыйнаҡ ғүмер иткән һәм малынан ярлыларға саҙаҡа таратҡан.
Хәлифә Усманды үлтерелгәс, Ибн Ғүмәр Али ибн Әбү Талипты хәлифә итеп таный, үҙе Хәлифәткә хәлифә булыуҙан баш тарта. Беренсе Фетнә мәлендә бер яҡҡа ла ҡыҫылмай, әммә Али яҡлы була.
Мүәвиә хакимлыҡҡа килгәс, Истанбулды яулауҙа ҡатнаша. Ираҡта рәхимһеҙ хәлифәһе Әл-Хәжжәжгә ҡаршы сыға.
Ғабдуллаһ ибн Ғүмәр бик белемле, мәғлүмәтле шәхес булған. Ҡөрьәнде һәм уның тәфсирҙәрен яҡшы белгән, Пәйғәмбәр хәҙистәрен тапшырған. Ғабдуллаһ хәҙистәр тапшырғанда һәр һүҙе иҫтә ҡалғанды ғына һөйләгән, ялған инеүҙән бик ҡурҡҡан. Ислам хоҡуҡиәте һәм ҡанундары фикһы белгесе булған.

# Ғабдуллаһ ибн Ғүмәр
## Вафаты

Һижри 693 йылда хажға барғанда уны үлемесле яралайҙар. Ихтимал, үлтереүсене әл-Хәжжәж ебәргән булғандыр.
# Ильмис (Ирмес ҡушылдығы)

Ильмис — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ирмес йылғаһының һул ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Ильмис (Ирмес ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нерль башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010300812110000032647
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003264
* Бассейн коды — 09.01.03.008
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Бикәев Солтан Хәмит улы

Бикәев Солтан Хәмит улы (25 декабрь 1916 йыл — 8 октябрь 2006 йыл) — совет-фин һуғышында (1939—1940) һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, танкист, полковник (1975). Мәскәүҙә үткән Еңеү Парадында ҡатнашыусы. 1967—1992 йылдарҙа Өфөләге 2-се ҡала типографияһы директоры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1977), СССР матбуғаты отличнигы (1977), Советтар Союзы Геройы (1943).

# Бикәев Солтан Хәмит улы
## Биографияһы

Солтан Хәмит улы Бикәев 1916 йылдың 25 декарендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Туҡтар-Әбдрәшит ауылында тыуған.
1936 йылдан — Ҡыҙыл Армияла.
1941 йылдың июненән Көньяҡ, Көньяҡ-Көнбайыш, Кавказ аръяғы, Ялан һәм 2-се Украина фронттарында хеҙмəт итə.
1945 йылдың 24 июнендә Мәскәүҙә Еңеү Парадында ҡатнаша.

# Бикәев Солтан Хәмит улы
## Батырлығы

Советтар Союзы Геройы исеме 1943 йылдың 20 декабрендә бирелә.

# Бикәев Солтан Хәмит улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Советтар Союзы Геройы (20.12.1943)
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (20.12.1943)
* Ленин ордены (20.12.1943)
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (06.04.1985)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (?)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (20.02.1943)
* БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1977)
* СССР матбуғаты отличнигы (1977)
# Оло Висим (Висима ҡушылдығы)

Оло Висим — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Висим йылғаһының һул ярына тамағынан 214 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Оло Висим (Висима ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300024734
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302473
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ермак-Камень

Ермак-Камень йәки Камень-Ермак — Урта Уралдағы Пермь крайының Көңгөр районындағы ҡурсаулығы биләмәләрендәге ҡая массивы.

# Ермак-Камень
## Географик урыны

Сылва йылғаһының уң ярындағы Чикали станцияһы ҡаршыһында урынлашҡан. Эзбизташтарҙан тора. Түбәләре төрлө бейеклектә. Улар Ермак, Ермачиха Ермачёнок тип йөрөтөлә.. Ермак-Камень комплексы «Предуралье» заказнигына инә.Заказник 1943 йылда Пермь дәүләт университеты уҡытыусылары һәм студенттары тарафынан ғилми эштәр алып барыу өсөн ойошторола. Был 250 миллион йылдар элек боронғо Пермь крайының рифтәре. Ермак-Камень ҡаялары — тәбиғәт ҡомартҡыһы һәм популяр туризм урыны. Ермак-Камень — альпинизм һәм ҡаяға үрмәләү буйынса ярыштар үткәрә торған урындарҙың береһе. Йыл һайын 9 майҙа альпинизм техникаһы буйынса һәм ҡаяға үрмәләүҙә Пермь беренселегенә, ә сентябрь аҙағында октябрь башында — «Памяти друзей» ярышы үткәрелә.

# Ермак-Камень
## Тасуирламаһы

Ермак һәм Ермачиха ҡаялары — былар бейек һәм текә ҡаялар. Түбәләре ҡарағай урманы менән ҡапланған. Улар 40 һәм 30 метр бейеклектә. Ермачёнок ҡаяһы түбәнерәк — 15 метр бейеклектә, осло формала, уның урманы һәм үҫемлектәре юҡ тиерлек.

# Ермак-Камень
## Этимологияһы

Легенда буйынса 1581 йылда Ермак Тимофеевич үҙенең дружинаһы менән тәүҙә Чусыу йылғаһы буйлап хәрәкәт итә. Аҙаҡ ул Сылва йылғаһы буйында ҡышларға ҡала. Был легенда ысынбарлыҡҡа тап килмәй. Ермак был яҡтарҙа булмаған. Данлыҡлы атаман һәм уның дружинаһы хәтеренә халыҡ ҡаяларға исемен биреп мәңгелләштергән