yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ботулизм

Ботули́зм (лат. botulus — колбаса) — ботулизм бактериялары токсины менән зарарланған ашамлыҡтан ағыуланыу; үтә етди ауырыу күренеше; ботулизм бактериялары токсины менән зарарланған ашамлыҡтан ағыуланыу; үтә етди ауырыу күренеше; нервы системаһы ҡаҡшай; аккомодация парезы, күҙ йөрөтөү, йотоу, тын алыу мускулдары фалижы күҙәтелә, кеше һәм хайуандарҙың киҫкен аурыуы.
Гастроэнтерит синдромы менән үҙенсәлекле көслө бактериаль инфекция, үҙәк һәм вегетатив нерв системаһын ныҡ зарарлауы (нерв күҙәнәктәренә экзотоксин тәъҫире менән бәйле). Ботулизм менән ауырыусы кеше тирә-йүндәгеләр өсөн ҡурҡыныс түгел.

# Ботулизм
## Ауырыуҙы өйрәнеү тарихы һәм билдәләре

«Ботулизм» термины Голландия ғалимы Э. ван Эрменгем тарафынан 1896 йылда керетелә. Ботулизмды китереп сығарыусы — клостридиум ботулинум (серологик А, В, С, D, Е, F, G тибындагы Clostridium botulinum) тупраҡта тарала, химик һәм физик тәъҫиргә бирешмәй: 7 төрҙәге термолабиль токсин — ғәйәт көслө тәбиғи нейротроп ағыу сығанағы; 0,3 мкг дозаһы кешене үлтерә.
Тупраҡ, йылы ҡанлы хайуандар, балыҡтар эсәклеге инфекцияның тәбиғи туплану урыны һәм сығанағы ролен үтәй. Бында ауырыу ҡуҙғатыусылар туплана һәм тиҙәк менән тышҡы мөхиткә эләгә. Инкубация осоро 2 сәғәттән алып 10 көнгә тиклем дауам итә. Ботулизм бактерияһы токсины нервы, мускулдар системаһын зарарлай. Кешенең ауырып китеү билдәләре ашҡаҙан һәм эсәклектең лайлалы тышсаһы аша ҡанға үтеп кергән ағыуҙар тәъҫиренән башлана; нерв системаһының айырым өлештәре зарарлана; ағыу ашҡаҙан-эсәк ферменттары тәъҫирендә тарҡалмай. Төп симптомдары: эсәктәр эшмәкәрлеге боҙолоу (уҡшыу, эс ҡатыу һ. б.), бит, күҙ алмаһы, тамаҡ, йотҡолоҡ мускулдары праличы. Ауырыу килеп сығыуҙың төп сәбәбе — өй шартларында консервланған аҙыҡтар (йәшелсә, еләк-емеш, бәшмәктәр), санитария нормаларын һәм ҡағиҙәләрен боҙоп әҙерләнгән ҡаҙылыҡ, ҡаҡланған ит, балыҡ һ. б., шулай уҡ тупраҡ менән бысранған аҙыҡ ҡулланыу. Ботулизм менән йорт хайуандары ла ауырый.

# Ботулизм
## Дауалау

Дауалау өсөн лаборатор тикшереү (бактериологик анализ, биопроба алымы һ. б.) алымдарҙы ҡулланалар. Дауалау өсөн медикоментоз (ботулизмға ҡаршы сыворотка, йөрәк, эс йомшартыусы дарыуҙар), ашҡаҙанды йыуҙырыу ысулдары ҡулланалар.
# Арчхи

Арчхи (Ағиҙел, Банхи) — Рәсәй йылғаһы. Төнбяҡ Осетия-Алания Республикаһы, Ингушетия Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Камбилеевка йылғаһының һул ярына тамағынан 83 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Арчхи
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терек РФ менән Грузия сигенән, Ардон йылғаһын индермәйенсә, Урсдон йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07020000212108200003558
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200355
* Бассейн коды — 07.02.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Воже-Мур

Воже-Мур — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Чемыш-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.

# Воже-Мур
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300020012
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302001
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Чорномин һарайы

Чорномин һарайы (укр. Чорноминський палац) — палац граф Чорномскийҙарҙың Винница өлкәһе Пещанка районы Чорномин ауылындағы һарайы. Ул Вашингтондағы Аҡ йортҡа оҡшаш. Архитектура ҡомартҡыһы Дәүләттең Милли мәҙәни ҡомартҡылар исемлегенә индерелгән.
1810—1820 йылдарҙа төҙөлгән. Төҙөлөш эштәре менән Одессалағы граф Воронцовтарҙың һарайын төҙөүе менән билдәле Франц Карлович Боффо шөғөлләнә.
Һарайҙың икенсе атамалары: "20 долларлыҡ банкноталағы һарай", "Ҡыйралған һөйөү веногы".
Хәҙер һарайҙа ауыл мәктәбе урынлашҡан, хеҙмәт флигелендә - урындағы дауахана.
# Гизель-Дон

Гизель-Дон — Рәсәйҙәге йылға. Төньяҡ Осетия — Алания биләмәләрендә аға. Йылға Ардон йылғаһының уң ярына тамағынан 0,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 80 км.

# Гизель-Дон
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ардон йылғаһы . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07020000112108200003504
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200350
* Бассейн коды — 07.02.00.001
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ташҡын (мәғәнәләр)

Ташҡын - башҡорт телендә ташып барыу, йәғни ғәҙәттәгенән артыҡ булып китеү халәтенә ҡарата ҡулланыла.

# Ташҡын (мәғәнәләр)
## Тәбиғәттә

* Ташҡын - ҡар, боҙ иреүе, оҙайлы көслө ямғырҙар һөҙөмтәһендә йылға ташыуы.

# Ташҡын (мәғәнәләр)
## Күсмә мәғәнәлә

* Ташҡын - ниндәйҙер ярһыу, ҡеүәтле көскә эйә булған күренеш, ғәмәл - революция ташҡыны, нәфрәт ташҡыны
* Ташҡын - ярһыу - хис, күңел торошо.
* Ташҡын йөрәк тулап китте.
* М. Тажи
* Ташҡын - сифат: ташҡын йылға
* Ҡарҙар ирегәс, Ағиҙел ташты.
* Урман болондо ташҡын һыу баҫты
* Н. Нәжми

# Ташҡын (мәғәнәләр)
## Әҙәбиәттә

* Тимер ташҡын - совет яҙыусыһы, беренсе дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1943), Александр Серафимович Серафимовичтың повесы.
# Һабын үләне

Һабын үләне, эт баҡраһы (рус. Мыльня́нка лека́рственная, лат. Saponária officinális, от лат. sapo — ҡәнәфер сәскәлеләр ғаиләһенән күп йыллыҡ ағыулы үлән үҫемлек, бейеклеге 90 см-ға етә. Июнь-август айҙарында алһыу йәки аҡ сәскә ата, август-сентябрҙә орлоғо өлгөрә.
* Якоб Штурм, «Deutschlands Flora in Abbildungen», 1796 китабынан ботаник иллюстрация

# Һабын үләне
## Таралыуы

Үҫемлек Европала, Кавказда, Көнбайыш Серерҙә таралған. Башҡортостанда Белорет, Баймаҡ, Ейәнсура районының туғайҙарында, әрәмәлектә, урман ситтәрендә осратырға мөмкин.
# Петропавловка (йылға)

Петропавловка — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Золотой Китат йылғаһының уң ярына тамағынан 135 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Петропавловка (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400312115200020646
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202064
* Бассейн коды — 13.01.04.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Воронов Николай Николаевич

Николай Николаевич Воронов (23 апрель (5 май) 1899 йыл — 28 февраль, 1968 йыл, Мәскәү, СССР) — совет хәрби етәксеһе, артиллерияның баш маршалы (1944 йыл 21 февраль), Советтар Союзы Геройы (1965 йыл 7 май). СССР Юғары Советы депутаты (1946—1950).
Рәсәйҙә һәм Испанияла Граждандар һуғышында ҡатнаша, Совет-поляк, «Ҡышҡы» һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнаша; РККА-ның Польша походында һәм Бессарабия менән Төньяҡ Буковинаның ҡушылыуында ҡатнаша. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һәм һуғыштан һуңғы йылдарҙа РККА Артиллерияһын етәкләй.

# Воронов Николай Николаевич
## Иртә биографияһы

Николай Николаевич Воронов1899 йылдың 23 апрелендә (яңы стиль буйынса 5 май) Санкт-Петербургта контора хеҙмәткәре Николай Терентьевич менән Валентина Андреевна Вороновтар ғаиләһендә тыуа. 1908 йылдың ноябрендә Валентина Андреевна үҙенә ҡул һала, балалар атай тәрбиәһендә ҡала.
Воронов шәхси реаль училищела уҡый, әммә финанс проблемалары арҡаһында 1914 йылда уҡыуын ташлай, ә 1915 йылда техник секретарь булып эшләй башлай. 1916 йылдың көҙөндә атаһы Николай Терентьевич Воронов рус армияһына мобилизациялана, һәм Н. Н. Воронов иңенә ғаиләне хәстәрләү бурысы ята.
1917 йылда Николай Воронов өлгөргәнлек аттестатына имтихандарҙы экстерн тапшыра.

# Воронов Николай Николаевич
## Хәрби хеҙмәте
### Граждандар һәм Совет-поляк һуғышында ҡатнашыуы

1918 йылдың майында Воронов 2-се Петроград команда артиллерия курстарына ҡабул ителә, уны тамамлағас Петроградтың запастағы мортир артиллерия дивизионының 2-се батареяһына взвод командиры итеп тәғәйенләнә. Был взыод 15-се армия ғәскәрҙәре составында Псков районында Николай Юденич ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнаша. Юденич менән алышта Воронов бер нисә тапҡыр шәхси батырлыҡ күрһәтә.
1919 йылда РКП(б)-ға инә; уны партияға тәҡдим итеүселәр араһында Матвей Захаров та була.
# Орск нефть техникумы

Орск нефть техникумы (ОНТ) — урта-махсус уҡыу йорто. Ырымбур өлкәһенең Орск ҡалаһында урынлашҡан. Росэнерго ведомство белем биреү учреждениеһы исемлегенә инә, Ырымбур өлкәһенең мәғариф министрлығы ҡарамағында тора. «Ҡара алтын» үҙ гәзите бар.

# Орск нефть техникумы
## Тарих

СССР Министрҙар Советының 1948 йылдың 4 октябрендә сыҡҡан «Нефть һәм газ сәнәғәте предприятиелары өсөн инженер һәм техниктарҙы етештереүҙе арттырыу буйынса саралар» тураһындағы № 3774 ҡарарына ярашлы Орск нефть техникумы ойошторола. Орск нефть эшкәртеү заводы техникумға Суворов урамындағы 32-се йорттоң бинаһын бирә, уны дәрестәр алып барырлыҡ итеп ремонтлай һәм йыһазландыра. Ике һөнәр буйынса белгестәр әҙерләү башлана: механик һәм технолог, артабан химик-аналитик һәм ремонтсыларҙы әҙерләй башлайҙар.
1950 йылдың 1 сентябре техникумының тәүге студенттарҙы ҡабул итә. техникумдың беренсе директоры итеп Владимир Степанович Акимов тәғәйенләнә. 1970 йылда техникум үҙ адресын Ленин проспекты, 81-се йортона, яңы бинаға алмаштыра. Техникум 1993 йылда «Иҫәпләү техникаһын һәм автоматлаштырылған системаларҙы программалар менән тәьмин итеү», 2003 йылда «Нефть-газ эшкәртеү сәнәғәтендә иҡтисад һәм бухгалтер иҫәбе», 2005 йылда— «тирә-яҡ мөхитте һаҡлау һәм тәбиғи ресурстарҙы рациональ файҙаланыу», 2007 йылда «Банк эше» белгестәрен әҙерләй башлай.
1992 йылда техникумдың исеме Орск химик-механик техникум итеп үҙгәртелә, әммә 2007 йылда элекке исеме кире ҡайтарыла. 2012 йылдан алып техникум коллективы менән Татьяна Борисовна Кочеткова етәкселек итә.
Мәғариф өлкәһендә күҙәтеү буйынса федераль хеҙмәттең лицензия һәм аккредитацияһын техникум 2008 йылда ала.
Байтаҡ сығарылыш студенттары күп төрлө сәнәғәт предприятиелары һәм учреждениелары етәкселәре, квалификациялы эшсе — үҙ эшенең оҫтаһы булып эшләй, күптәр фән, ижад һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге өлкәһендә хеҙмәт итә. «Орскнефтеоргсинтез» Акционерҙар йәмғиәте хеҙмәткәрҙәренең яртыһынан ашыуы техникумда уҡып сыҡҡан кешеләр һәм улар предприятиела уңышлы эшләүен дауам итә.
2010 йылда техникум Ырымбур өлкәһе мәғариф министрлығы тәҡдиме нигеҙендә «Рәсәйҙең алдынғы мәғариф учреждениеһы» милли реестрына индерелгән.

# Орск нефть техникумы
## ОНТ һөнәрҙәре

* 18.02.09 — газ һәм нефть эшкәртеү
* 240138 — химик ҡушылмалар сифатының аналитик контроле
* 150131 — сәнәғәт ҡорамалдарын монтажлау һәм техник эксплуатациялау
* 140102 — йылылыҡ менән тәьмин итеү һәм йылылыҡ техника ҡорамалдары
* 200201 — тәюиғәт хужалығы комплекстарын рациональ файҙаланыу
* 230115 — компьютер системаһы программалаү.
* 080114 — иҡтисад һәм бухгалтер иҫәбе
* 080110 — банк эше
* 080115 — «янғын хәүефһеҙлеге»
Ете төп белем биреүҙең аккредитациялы программаларынан тыш (банк эшенән башҡа) техникумда өҫтәмә программа — техникум һөнәрҙәре буйынса квалификация күтәреү программаһы эшләй.

# Орск нефть техникумы
## Атаҡлы тамамлаусылар

* Сорокин Виталий Андреевич — Советтар Союзы Геройы, хәрби лётчик.
* В. Буканов, 1981 йылда тамамлаған, Афғанстанда һәләк булғандан һуң, Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнгән.
# Тоҙло тау биттәре

Тоҙло тау биттәре — төбәк әһәмиәтендәге комплекслы тәбиғәт мираҫы. Ростов өлкәһе Мясников районында урынлашҡан. Тәбиғәт мираҫы статусы Ростов өлкәһенең 15.05.2014 йылдағы 349-сы Хөкүмәт ҡарарына ярашлы бирелгән.

# Тоҙло тау биттәре
## Һүрәтләү

Тоҙло тау биттәре өлөшләтә киң япраҡлы урманлы, соҡор һәм йырындарҙа үҫә (Байрачный урман). Улар дала ландшафтына төрлөлөк биреп тора һәм уның флораһын байтаҡҡа байыта. Тау йәшәгән Урындағы төп Тоҙло йылғаһының яр биттәре бай флоралы, унда бик һирәк осрай торған урман үҫемлектәре һәм хайуандары бар(мәҫәлән, урман умырзаяһы). Бында 375 -кә яҡын үҫемлек төрө бар, шуларҙың 12 төрө Ростов өлкәһенең Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Тоҙло тау биттәре тәбиғәт ҡомартҡыһы булып тора, ул өлкә әһәмиәтенә эйә. Ул Азов яны яр буйы тигеҙлегендә , Донец һыртының көньяҡ -көнсығыш итәгендә урынлашҡан. Тоҙло тау бите ике өлөштән тора: беренсеһе Тоҙло йылғаһының уң яҡ ярында , Карпо-Николаевка ауылынан көнбайышында, иенсеһе — Стоянов утраынан төньяҡ-көнсығышында, Тоҙло йылғаһының һул яҡ ярында.
Үҫемлектәр зонаһы буйынса был тәбиғәт ҡомартҡыһы ҡылғанлы дала зонаһына ҡарай. Бында украин ҡылғаны, иң матур ҡылған һәм тар япраҡлы ҡылған үҫә.
Тоҙло йылғаһының үҙәнендә 375 төр үҫемлек теркәлгән, шуларҙың 251-е тау биттәрендәге дала үҫемлектәренә инә. Бында 12 төр һирәк осрай торған һәм айырыуса һаҡлауҙы талап иткән үҫемлектәр бар. Улар барыһы ла Ростов өлкәһенең һаҡлана торған үҫемлектәре исемлегенә ингән: сальвиния плавающая, аир болотный, Шренк һәм Биберштейн ләләһе, дауа козлятнигы, дала гиацинты һәм сморчок бәшмәге (СССР Ҡыҙыл китабына 1984 йылда ингән).
Территорияһында йылғыр кеҫәртке, туҙ баш йыланы (ябай һәм һыу), ағыуһыҙ йылан (полоз), фазан, ҡыр өйрәге, ябай торомтай, һаҙ көйнәге, золотистая щурка һәм яр буйы ҡарлуғасы, һарығош-үтәбикә, ремез, һайыҫҡан, ҡара ҡарға, ставки, һандуғас, ялан турғайы бар. Бында төрлө хайуандар: төлкө, таш һыуһары, дала көҙәне, үр ҡуяны, йәтсә осрай. Шулай уҡ бик күп умыртҡаһыҙ йәнлектәр Ҡыҙыл китапҡа индерелгән.
Тоҙло тау биттәре тәбиғәт ҡомартҡыһы комплексы тәбиғтте һаҡлау һәм фәнни әһәмиәткә эйә.

# Тоҙло тау биттәре
## Әҙәбиәте

* «О памятниках природы Ростовской области». Постановление Администрации Ростовской области от 19 октября 2006 года № 418.
* Миноранский В. А., Демина О. Н. Особо охраняемые природные территории Ростовской области. Ростов-на-Дону, 2002.
# Һарғая мәктәбе

Һарғая мәктәбе — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Ҡолғана ауыл советы биләмәһендәге уҡыу йорто. Бөрйән районы Һарғая ауылында урынлашҡан. Бөрйән районы Байназар ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбенең филиалы.

# Һарғая мәктәбе
## Тарихы

Һарғая мәктәбе 1930 йылдарҙа Башҡортостан ҡурсаулығы хеҙмәткәрҙәре балаларын уҡытыу өсөн Көньяҡ Үҙән башланғыс мәктәбе булараҡ асыла. Мәктәп ағас мәктәптә урынлаша, һуңынан ул музей итеп үҙгәртелә. Уҡытыу урыҫ телендә алып барыла.
2002 йылда ағастан яңы мәктәп төҙөлә (2020 йылда үҙгәртеп ҡорла). 2019 йылдан — Байназар ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбенең филиалы. 2 уҡыу кабинеты һәм ашханаһы бар.

# Һарғая мәктәбе
## Мәктәпте тамамлаусы билдәле шәхестәр

* Егупов С. М. — полковник
* Ҡасимова Вәсилә Әхәт ҡыҙы — биология фндәре кандидаты
# Чепура

Чепура — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Паньжа йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Чепура
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010200112110000027292
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002729
* Бассейн коды — 09.01.02.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Оло Карен

Оло Карен — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Салым йылғаһының уң ярына тамағынан 198 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.

# Оло Карен
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200050178
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115205017
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Лоевка

Лоевка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының уң ярына тамағынан 1039 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Лоевка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300212111100030283
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103028
* Бассейн коды — 10.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Глаубиц

Глаубиц (нем. Glaubitz) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2016 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,97 км². Диңгеҙ кимәленән 119 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 1612 һәм автомобиль коды RG.
# Семженьга (Вела ҡушылдығы)

Семженьга (Семжиньга, Меженга) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вель йылғаһының уң ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Семженьга (Вела ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000029251
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002925
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сәйетов Ғәли Сәйет улы

Сәйетов Ғәли Сәйет улы (рус. Саитов Гали Саитович 1917 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, өлкән сержант. I дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985).

# Сәйетов Ғәли Сәйет улы
## Биографияһы

Сәйетов Ғәли Сәйет улы 1917 йылда хәҙерге Башҡортостандың Балтас районы Бейгилде ауылында тыуа. 1941 йылдың 22 июлендә Балтас районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 294‑се кавалерия полкында отделение командиры булып хеҙмәт итә. Хәрби званиеһы — өлкән сержант. 1985 йылда Сәйетов Ғәли Сәйет улы юбилейлы I дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә. Сәйетов Ғәли Сәйет улының артабанғы яҙмышы тураһында мәғлүмәттәр юҡ.
# Нюй-Яха

Нюй-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ланкурсята-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Нюй-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300067677
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306767
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Нирын-Сос

Нирын-Сос — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сысконсын-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 144 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Нирын-Сос
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300028213
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302821
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Хаҡ (мәғәнәләр)

Хаҡ һүҙе ошондай мәғәнәләргә эйә:
* Хаҡ — Аллаһы Тәғәләнең күркәм исем сифаттарының береһе.
* Хаҡ Хәлифәт — (ғәр. الخلافة الراشدية‎‎ — Рәшидиә Хәлифәте — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең вафатынан һуң 632 йылда төҙөлгән Хаҡ хәлифәт тоғро идара ителгән хәлифәт мәғәнәһендәге атама.
* Хаҡ — дөрөҫ, ысын, ялғанһыҙ һүҙ.
* Хаҡ — ғәҙел, тоғро: ир егеткәй ҡайҙа йөрөһә лә ҡылған эше уның хаҡ булыр.
* Хаҡ — ысын мәғәнәлә; шикһеҙ: хаҡ мосолман
* Хаҡ — хоҡуҡ, нимәлер эшләргә ирек:уҡырға хаҡым бар; кешелек хаҡы.
* Хаҡ — сауҙала билдәләнгән баһа, аҡса нисбәте
* Хаҡ — эшләгән эшкә, түккән көскә ҡуйылған түләү миҡдары.
* Хаҡ — сит кеше әйбере, өлөшө: кеше хаҡын ашау; кеше хаҡына инмәү
* Хаҡ — йәмғиәттә тотҡан урынына ярашлы хөрмәт, ҡәҙер: күрше хаҡы; бала хаҡы.

# Хаҡ (мәғәнәләр)
## Күсмә мәғәнәлә

* Ҡәләм хаҡы — әҫәр өсөн түләү, гонорар.
* Тамаҡ хаҡы — тамаҡ хаҡына эшләү.
* Хаҡ бесеү — һатыулашыу
* Хаҡы һуҡыр бер тин — әһәмиәтһеҙ
* Хаҡына — (рус. ради — һөйөү хаҡына, туған хаҡына
* Йәнеңде Хаҡҡа тапшырыу — вафат булыу
# Шёнбург (Заале)

Шёнбург (Заале) (нем. Schönburg (Saale)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1036 кеше йәшәй. Майҙаны — 14,83 км². Диңгеҙ кимәленән 151 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6618 һәм автомобиль коды — BLK.
# Мурсейяга

Мурсейяга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Рыбная йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Мурсейяга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000052284
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005228
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Читаль-Кы

Читаль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Худосей йылғаһының уң ярына тамағынан 221 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 74 км.

# Читаль-Кы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300068988
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306898
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3