yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Николай Чудотворец сиркәүе (Маньково-Березовская)

Николай Чудотворец сиркәүе (Свято-Никольский ғибәҙәтханаһы) — Ростов өлкәһенең Маньково-Березовская биҫтәһендә православие ғибәҙәтханаһы; Сальск һәм Волгодонск епархияһына ҡарай.
Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора.

# Николай Чудотворец сиркәүе (Маньково-Березовская)
## Тарихы

Башта биҫтәлә часовня торған, ә 1799 йылда ағас сиркәү төҙөйҙәр, сиркәү төҙөү өсөн аҡсаның яртыһын уға нигеҙ һалыусы — подполковник (һуңынан генерал-майор) Василий Иванович Маньков бирә, ул ғибәҙәтхана ҡыҙының исеме менән — Преподобная мученица Евдокия тип аталыуын теләгән. Сиркәүҙең нигеҙе итеп Распопинская станицаһындағы һүтеп алынған сиркәү була. Ағас сиркәү туҙғас, 1868 йылда таштан өс тәхетле яңы ғибәҙәтхана төҙөргә ҡарар итәләр, ул 1875 йылда төҙөлә һәм изгеләндерелә. Шулай уҡ ул Изге Евдокия исемен йөрөтә, уң төкәтмәһе — Святитель һәм Чудотворец Николайға бағышлана, һул төкәтмәһе изгеләндерелмәй ҡала, сөнки уны төҙөкләндереү өсөн аҡса етмәй Туҙған ағас сиркәү һүтеп алына һәм Арканцев утарына һатыла.
Яңы ғибәҙәтхана бейек булмай һәм экстерьеры ябай була — тәҙрәләре һирәк һәм тар, түбән күләмле һигеҙ ҡырлы була һәм егерме метрлыҡ манаранан тора, тимер ҡалай менән ябылған. Сиркүәҙең эске залы ике рәт колонна менән бүленгән. Биш йылдан һуң ғибәҙәтханаға биҙәктәр һалына 1878 йылда эргәһендә сиркәү-мәхәллә мәктәбе төҙөлә.
Ғибәҙәтхана Бөйөк ватан һуғышына тиклем хеҙмәт итә — һуғыш алдынан ул ябыла, өҫтө һүтеп алына. һыйҙырышлы ҙур бинаһы «Колхозсы байрағы» колхозының иген келәте итеп файҙаланыла. Ваҡыт үтеү менән Евдокия сиркәүе харабаға әйләнә. СССР тарҡалғандан һуң тергеҙелә башлай һәм Николай Чудотворец хөрмәтенә атала. Бик яй аяҡҡа баҫтырылған яңы ҡыйығы һәм көмбәҙе ғибәҙәтхананың тәүге ҡиәфәтен ныҡ боҙа
Хәҙерге ваҡытта сиркәү эшләп тора. Сиркәү башлығы —Ростов өлкәһенең Аҡсай ҡалаһындағы Божья Матерь Смоленская иконаһы ғибәҙәтханаһының өлкән священнигы булған протоиерей Андрей Александрович Мекушкин
# Кесе Епседей

Кесе Епседей — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Епседей йылғаһының һул ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.

# Кесе Епседей
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300033085
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303308
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Өфө реаль училищеһы

Рәсәй Федерацияһының мәҙәни мираҫ объекты № 0300000327№ 0300000327
Өфө реаль училищеһы — XX быуатта Өфө ҡалаһындағы урта махсус уҡыу йорто.

# Өфө реаль училищеһы
## Тарихы

Теүәл фәндәрҙе өйрәтеүсе уҡыу йорттарының кәрәклеге Өфөлә XIX быуат аҙағында барлыҡҡа килә. Быға ҡәҙәр Өфөлә мәҙрәсәләр, гимназиялар ғына эшләй, ләкин улар йәштәрҙең теүәл фәндәр буйынса тәрән белем алырға булған ихтыяжын ҡәнәғәтләндермәй.
1883 йылда Земство йыйылышында беренсе тапҡыр ҡалала реаль училище асыу тураһында һорау ҡуҙғатыла. Тик бер нисә йылдан һуң ғына Өфө Ҡала думаһы 1897 йылдың 24 октябрендә үткәрелгән ултырышында техник бүлеге булған реаль училище асыу тураһындағы мәсьәләне яңынан ҡарай. Ҡала идаралығына, ошо һорау буйынса Өфөләге ситуацияны ентекле өйрәнеп, доклад әҙерләргә ҡушыла.
1898 йылдың декабрендә Губернияның Земство йыйылышы реаль училище асыу өсөн 10 мең һум аҡса бүлә. Һәм училищела ауыл хужалығы бүлеген булдырыу тураһында ла һүҙ ҡуҙғатыла. 1899 йылдың 21 майында Ҡала Думаһы ултырышында училище өсөн урын тәғәйенләнә һәм 10 мең аҡса буленә.
Губерния Земствоһы 1900 йылдың 21 декабрендә йыл һайын реаль училище өсөн земство ҡаҙнаһынан берәр мең аҡса бүлеп торорға ризалаша. Ҡала идаралығы реаль училищеға Үҙәк һәм Ҙур Ҡазан урамдары сатында урынлашҡан йортто (Өфөнөң почётлы гражданы Василий Епифанович Поносовтың өйө) файҙаланырға рөхсәт итә.
1901 йылдың 4 июнендә Өфө губернаһының губернаторы төп бүлекте тәшкил иткән 5-се, 6-сы кластарҙан һәм өҫтәлмә кластарҙан торған «Өфө реаль училищеһын асыу тураһында юғары бойроҡ» сығара. Шулай уҡ реаль училище өсөн айырым биналар төҙөү планы эшләнә, бының өсөн 1902 йылда Халыҡ мәғарифы министырлығынан 67000 һум аҡса бүлеү ҙә ҡарала.
Реаль училище Поносов йортоноң 2-се һәм 3-сө ҡаттарында урынлаша, элек бында ломбард була. Училищеның 1-се класының ваҡытлыса мөдире итеп Өфө ирҙәр гимназияһы директоры Владимир Николаевич Матвеев тәғәйенләнә. Уҡырға инергә теләүселәрҙең күплеген иҫәпкә алып, 1901—1902 уҡыу йылда 30 һумлыҡ түләү хаҡы менән өҫтәлмә кластар асыла.
Реаль училищеның яңы бинаһы башҡа уҡыу йорттары менән бер рәттән (Туҡай — З.Вәлиди ур. кварталы) Софья баҡсаһында урынлашырға тейеш була, ләкин был ҡарар өфөлөләрҙә ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. Өфөлә йорттар тотоусы Н. Н. Хасабова Успенская урамындағы үҙенә ҡараған ерҙе ҡала ҡаҙнаһына һатырға ризалыҡ бирә.
Ике йыл эсендә яңы бина төҙөлә, 1905 йылда реаль училище бында күсә. Уҡыусылар өсөн дөйөм ятаҡ мәсъәләһе лә хәл ителә, ә ҡалған кредит училище эргәһендә китапхана ойоштороуға тотонола.
1907 йылда училищела 228 уҡыусы булһа, ә 1915 й. — 291 уҡыусы белем ала. Училищеның директоры Павел Иванович Свешников була. Шулай уҡ уҡытыусы булып С. М. Васильев, К. А. Егоров, П. Н. Степановтар эшләй. Училищены тамамлаусылар юғары уҡыу йортона инеү мөмкинлегенә лә эйә булалар.
1917 йылда, Октябрь Революцияһынан һуң, училище ябыла, бинаһына хөкүмәт учреждениеһы урынлаша, ә һуңынан — пединститут. 1930 йылдарҙа бинаға яңы ҡат өҫтәлә, ә 1942 йылда ул сәнәғәт предприятиеһына тапшырыла.
Хәҙер был йортта «Прогресс» Башҡорт производство ойошмаһы урынлашҡан.
# 1965 йылда йыһанға осороуҙар исемлеге

1965 йылдағы орбитаға осороуҙар исемлеге. Ҡыҙыл төҫ менән уңышһыҙ осороуҙар билдәләнгән. Осоусы йыһан аппараттары (ЙА) ҡалын итеп айырып билдәләнгән.
# Ишбирҙин Әхиәр Исмәғил улы

Ишбирҙин Әхиәр Исмәғил улы (рус. ИШБЕРДИН Ахиар (Ахия, Яхия) Исмагу(и)лович 1910 йыл — 14 ноябрь 1943 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия рядовойы, гвардия ҡыҙылармеецы.

# Ишбирҙин Әхиәр Исмәғил улы
## Биографияһы

Ишбирҙин Әхиәр Исмәғил улы 1910 йылда Башҡорт АССР-ының Ғафури районы Һабай ауылында тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына Ғафури районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышында 7 гвардия кавалерия корпусының 16 гвардия кавалерия дивизияһы 58-се гвардия кавалерия полкында пулеметсы булып хеҙмәт итә. Һуғышта күрһәткән батырлығы өсөн гвардия рядовой Ишбирҙин Әхиәр Исмәғил улы 1943 йылдың 6 октябрендә Ҡыҙыл Йондоҙ орденына лайыҡ була. 1943 йылдың 14 ноябрендә Белоруссия ССР-ының Полесский өлкәһе Александровка ауылы эргәһендә хәбәрһеҙ юғала. Беларусь Республикаһының Гомель өлкәһе Малодуша ауылы эргәһендәге туғандар ҡәберлегендә ерләнгән булырға мөмкин.
# Түләков Рәйес Ғөссәм улы

Түләков Рәйес Ғөссәм улы (псевдонимы Рәйес Түләк; 14 октябрь 1959 йыл — 31 март 2007 йыл) — башҡорт шағиры, уҡытыусы, журналист. 1992 йылдан Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (1995).

# Түләков Рәйес Ғөссәм улы
## Биографияһы

Рәйес Ғөссәм улы Түләков 1959 йылдың 14 октябрендә БАССР-ҙың Баймаҡ районы Буранбай ауылында тыуған.
Башланғыс белемде 1-се Этҡол урта мәктәбендә алғандан һуң Сыңғыҙ һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә уҡый, 10-сы класты Беренсе Этҡол ауылында тамамлай. 1977—1979 йылдарҙа СССР Ҡораллы Көстәренең Һауа—десант ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итә,запасҡа ҡайтарылғас, колхозда малсы булып эшләй.
1987 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлап, Баймаҡ районының төрлө ауыл мәктәптәрендә уҡыта.
1993 йылдан алып Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзының Сибай яҙыусылар ойошмаһында яуаплы секретарь булып эшләй. 1994 йылдан — Сибай педагогия колледжында, 1996 йылдан Сибай институтында уҡыта.
2000 йылдан башлап «Тамаша» журналында, «Башҡортостан» гәзитендә һәм башҡа матбуғат баҫмаларында хеҙмәткәр булып эшләй.
2007 йылдың 31 мартында Өфөлә вафат була.

# Түләков Рәйес Ғөссәм улы
## Ижады

Рәйес Түләков башҡорт шиғриәтенә «Ирәндек таңдары» (1988) исемле шиғырҙар китабы менән аяҡ баҫа. Уның шиғырҙарының төп идея-тематикаһы — Башҡортостан яҙмышы, уға исем биргән милләттең бөгөнгөһө һәм киләсәге. Рәйес Түләковтың «Ҡашмау йәки „Йүгәнем бар — атым юҡ“» (1992), «Егет һүҙе» (1997), «Буранбайҙың яҙған хатын уҡып» (2002), «Мең дә бер кис» (2007) китаптарына тупланған ижадында башҡорт характерының бөтөн яҡтары: саялығы ла, сәмһеҙлеге лә, мәғәнәлелеге лә, мәғәнәһеҙлеге лә, моңлолоғо ла, моңһоҙлоғо ла үҙенсәлекле сағылыш таба. Шағир башҡорт образын яңыса, заманса тыуҙырырға ынтыла. Шиғри әҫәрҙәре халыҡ рухы, халыҡ өсөн янып-һыҙланыуҙарға ҡоролған.

# Түләков Рәйес Ғөссәм улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы (1995).

# Түләков Рәйес Ғөссәм улы
## Китаптары

* Ирәндек моңдары. Өфө, 1988 й.;
* Ҡашмау йәки «Йүгәнем бар — атым юҡ». Өфө, «Китап», 1992;
* Егет һүҙе. Өфө, «Китап», 1997 й.;
* Буранбайҙың яҙған хатын уҡып… Өфө, «Китап», 2002 й.;
* Мең дә бер кис. Өфө, «Китап», 2007 й;
* Йырлы йәндә ҡояш байымай. Өфө, «Китап», 2010 й.
# Карпов Михаил Яковлевич (яҙыусы)

Карпов Михаил Яковлевич (4 ноябрь 1898 йыл — 16 июль 1937 йыл) — совет яҙыусыһы, Граждандар һуғышында ҡатнашыусы. 1918 йылдан — ВКП(б) ағзаһы, СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Сәйәси золом ҡорбаны.

# Карпов Михаил Яковлевич (яҙыусы)
## Биографияһы

Карпов Михаил Яковлевич 1898 йылдың 4 ноябрендә Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙенең Тимашевка ауылында тыуған. Юғары белемде Ленинград коммунистик университетында ала, унда 1922—1925 йылдарҙа уҡый.
1930 йылдарҙа Мәскәүҙә «Земля советская» журналының мөхәррире һәм һәм СССР-ҙың телевидение һәм радиотапшырыуҙар буйынса Дәүләт комитеты хеҙмәткәре булып эшләй. Шулай уҡ «Звезда», «Резец», «Литературная Неделя», «Работница и Крестьянка», «Красный Журнал для Всех», «Ленинская Правда», «Красная Газета» һ. б. баҫмаларҙа эшләй
Советтарға ҡаршы террористик ойошмала ҡатнашыуҙа ғәйепләнеп, СССР Юғары судының Хәрби коллегияһы ҡарары менән 1936 йылдың 4 ноябрендә ҡулға алына. 1937 йылдың 15 июлендә атыуға хөкөм ителә, был ҡарар 1937 йылдың 16 июлендә үтәлә. Яңы Дон зыяратының 1-се ҡәберлегендә ерләнә.
1957 йылдың 30 апрелендә СССР Юғары судының Хәрби коллегияһы тарафынан аҡлана.

# Карпов Михаил Яковлевич (яҙыусы)
## Ижады

1925 йылда Карповтың 1921—1923 йылдар осоро араһында яҙылған дебютлы хикәйәләр һәм повестар йыйынтығы баҫылып сыға. «Апрельские прели» (1925) хикәйәләр йыйынтығы, «Карбуш» (1926) һәм «Дар Урала» (1925) повестары, «Пятая любовь» (1927) һәм Башҡортостандағы граждандар һуғышын һүрәтләгән «Непокорный» (1930) романдары, шулай уҡ баҫылып сыҡмаған «Аҙнаево» романы (айырым бүлектәре 1934 йылда Өфөлә «Литературный альманах» журналында сыға) авторы булып сығыш яһай. Бынан тыш, М. Карпов радиотапшырыуҙар өсөн «Башкирская литература» йыйынтығын төҙөй (1934).
# Чаусс

Чаусс — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2912 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Чаусс
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200712115200006642
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200664
* Бассейн коды — 13.01.02.007
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Безымянная

Безымянная — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы/ Түбәнге Новгород өлкәһе, Сыуаш Республикаһы/ Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Рудня йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Безымянная
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500212110000038116
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003811
* Бассейн коды — 08.01.05.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Хорнемская

Хорнемская (Хорномская) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының һул ярына тамағынан 514 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.

# Хорнемская
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000035817
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003581
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Егетәк ауылы мәсете

Егетәк ауылы мәсете — ағас мәсет, Башҡортостандың архитектура ҡомартҡыһы. Туймазы районы Собханғол ауыл Советының Егетәк ауылында урынлашҡан.

# Егетәк ауылы мәсете
## Тарихы

1912—1914 йылдарҙа мәхәллә кешеләре аҡсаһына төҙөлгән. Үҙенең йөҙ йыл йәшәү дәүерендә мәсеттең манараһы һәм эске йыһаздары һәйбәт һаҡланып ҡалған. Ғибәҙәттәр бында 1936 йылға тиклем башҡарылған. Ун йыл ярым ғына бында рухи тормош гөрләгән. Ҡалған ваҡытта уның төп маҡсаты кешеләрҙе ислам мәҙәниәте һәм ғөрөф-ғәҙәттәренә йәлеп итеү була. Һуңынан бында ебәк иләү цехы, иген һаҡлағыс, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында лазарет, ә һуғыштан һуңғы йылдарҙа пионер лагеры урынлаша.
Замандаштарҙың иҫтәлектәре буйынса, изге урын үҙ аураһын "аллаһыҙ" йылдарҙа ла һаҡлап ҡалған - яралы һалдаттар аяҡҡа тиҙ баҫҡан, ә балалар өйҙәренә сәламәт һәм киң күңелле булып ҡайтҡандар.
Динде эҙәрлекләү осоронда манараны бер нисә тапҡыр емерергә маташалар, ләкин ауыл халҡы изге урынды һаҡлап ҡала алған. Беҙҙең көнләргә тиклем мәсеттең эске йыһаздары һаҡланып ҡалған. Үткән быуаттың 50-се йылдарынан алып бында ҡабаттан намаҙҙар үтә башлай. 2012 йылда мәсеттә капиталь ремонт үткәрелә.
Хәҙерге ваҡытта Егетәк мәсете Башҡортостан Республикаһының архитектура ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән.
# Налима-Ты-Вис

Налима-Ты-Вис — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Мокрая Сыня йылғаһының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.

# Налима-Ты-Вис
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300029903
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302990
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Дупница

Дупница (болг. Дупница) — Болгарияның Кюстендилский өлкәһендәге ҡалаһы, Дупница общинаһының административ үҙәге.

# Дупница
## Географик урыны

Джерман йылғаһы ярҙарында, Рила тауы итәгендә, Софиянан көньяҡҡа табан 65 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Дупница
## Тарих

Болғар кенәздәре Аарон һәм Самуил ғәскәрҙәре араһында ҡалаһынан алыҫ түгел урында 987 йылдың 14 июнендә алышта була, унда Самуил еңә, ә Аарон үлтерелә. Был алыш"Дупница янындағы һуғыш" тип аталған.
Икенсе донъя һуғышы 1944 йылдың 4 ғинуарында АҠШ Хрби һауа көстәренең бомбардировщиктары B-17 Дупницаны бомбаға тота, ҡорбандар һаны 50 кеше тәшкил итә, улар үлтерелә һәм 40 кеше яралана.
1948 йылда уның исеме Станок-Димитров тип үҙгәртелә, был исем унда тыуып үҫкән Станке Димитров хөрмәтенә бирелгән; 1949—1950 йылдарҙа ҡала Марек (Станке Димитровтың партия псевдонимы) тип атала, әммә 1950 йылда исеме ҡабаттан Станке-Димитров тип үҙгәртелә.
1975 йылда халыҡ һаны 45 мең тәшкил итә. Дупница ҡалаһы тәмәке эшкәртеү үҙәгенә әйләнә; бында тағы ла фармацевтика, приборҙар эшләү, тегеү сәнәғәте һәм емеш-еләк консервалау предприятиелары була. Ҡаланың тирә-яғында күмер сығарыла һәм ТЭС «Бобов-Дол» ғәмәлдә була.
1982 йылда халыҡ һаны 44 мең тәшкил итә. Ҡалала тәмәке етештерелә,фармацевтика, приборҙар эшләү, тегеү сәнәғәте һәм емеш-еләк консервалау предприятиелары эшләй..
1990 йылда ҡаланың элекке Дупница исеме кире ҡайтарыла .
* Йыл
* Халыҡ
* 1985
* 41 930
* 1992
* 41 398
* 2000
* 39 570
* 2005
* 37 105
* 2010
* 36 008

# Дупница
## Сәйәси хәл

Дупница общинаһының кметы (мэры) — Атанас Александров Янев, һайлауҙар һөҙөмтәһе буйынса бер партияға ла ҡарамаған, бойондороҡһоҙ ҡала башлығы.

# Дупница
## Туғанлашҡан ҡалалары

* Брянск, Рәсәй
# Байгилде ауыл Советы (Дүртөйлө районы)

Байгилде ауыл Советы — Дүртөйлө районы составындағы 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы). Почта индексы — 452306. ОКАТО коды — 80224808000. Иҫке Яндыҙ ауыл Советы менән берләштерелә.
1997 йылда ойошторола.

# Байгилде ауыл Советы (Дүртөйлө районы)
## Географияһы

Усман, Ҡаҙкүл күлдәре, Ағиҙел, Яубазы йылғалары

# Байгилде ауыл Советы (Дүртөйлө районы)
## Ауыл Советы составы

Байгилде ауылы— административ үҙәге, Йәлдәк, Ҡаҙы-Йәлдәк ауылдары

# Байгилде ауыл Советы (Дүртөйлө районы)
## Тарихы

Башҡортостан Республикаһының 1997 йылдың 21 февралендәге «Башҡортостан Республикаһы Дүртөйлө районының Байгилде ауыл Советын ойоштороу тураһындағы» 78-з һанлы Законы белдерә:
   Башҡортостан Республикаһының Дүртөйлө районы Иҫке Яндыҙ ауыл Советын бүлеү юлы менән Байгилде ауылында административ үҙәген урынлаштырып, Башҡортостан Республикаһының Дүртөйөлө районы Байгилде ауыл Советын ойошторорға. Образовать Байгильдинский сельсовет Дюртюлинского района Республики Башкортостан с центром в селе Байгильдино путём разделения Староянтузовского сельсовета Дюртюлинского района Республики Башкортостан.
   Статья 2 Башҡортостан Республикаһының Дүртөйлө районы Байгилде ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы билдәләргә.
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы, ст.1 п.:)20) г)
   Байгилде ауыл Советының Байгилде, Йәлдәк, Ҡаҙы-Йәлдәк ауылдарын Иҫке Яндыҙ ауыл Советы составына индерергә. Иҫке Яндыҙ ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.

# Байгилде ауыл Советы (Дүртөйлө районы)
## Географик урыны

2008 йылға Борай һәм Бөрө райондары, Яңы Кәңгеш ауыл Советы, Иҫке Яндыҙ ауыл Советы муниципаль берәмектәр менән сиктәш: («Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы").
# Айҙаров Камал Ғимаҙи улы

Камал Ғимаҙи улы Айҙаров (1891—1944) — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре. «Башкниготорг» директоры (1930—1937).

# Айҙаров Камал Ғимаҙи улы
## Биографияһы

Камал Ғимаҙи улы Айҙаров 1891 йылда Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙенең (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Стәрлетамаҡ районының) Ҡунаҡбай ауылында тыуған. Милләте — башҡорт.
1920-се йылдар уртаһынан Башҡорт АССР-ының Халыҡ мәғарифы комиссариатында мөһим вазифалар биләй. 1930-сы йылдар башынан «Башгиз» нәшриәтендә эшләй. Күп кенә башҡорт әҙиптәренә, шул иҫәптән: Мәжит Ғафуриға, Дауыт Юлтыйға, Афзал Таһировҡа, Имай Насыриға, Төхфәт Йәнәбигә, Булат Ишемғолға әҫәрҙәрен нәшер итеү буйынса әүҙем булышлыҡ күрһәтә.
Уның башланғысы һәм туранан-тура ҡатнашлығында 1936 йылда «Башгиз» нәшриәте ике үҙ аллы ойошмаға — Башҡорт АССР-ының Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы Башҡортостан дәүләт нәшриәте («Башгосиздат») һәм Халыҡ мәғарифы комиссариаты ҡарамағындағы «Башкниготорг»ҡа бүленә. Һуңынан Камал Айҙаров «Башкниготорг» директоры вазифаһын башҡара. Уның булышлығы арҡаһында Өфөлә заман талаптарына тура килгән ҡорамалдар менән йыһазландырылған яңы баҫмахана (типография) сафҡа индерелә. Был сығарылған продукцияһының сифаты һәм һаны артыуына мөһим йоғонто яһай.
Камал Айҙаров 1937 йылдың 26 ноябрендә ҡулға алына, СССР Енәйәт кодексының 58-10 һәм 58-11 статьялары буйынса ғәйепләнеп, 5 йылға төрмәгә ябылыуға хөкөм ителә. 1956 йылдың 3 декабрендә аҡлана.

# Айҙаров Камал Ғимаҙи улы
## Ғаиләһе

Ҡатыны — Шәкирә Мөхәмәтғәлим ҡыҙы (1901—1995) — меценат, мәғрифәтсе Мөхәмәтғәлим Ҡыуатовтың ҡыҙы.
# Мөллә (йылға, Иҫәт күленә ҡоя)

Ҡалып:Underlinked
Мөллә (рус. Мулянка) — йылға, Рәсәй Федерацияһының Свердловск өлкәһендә Среднеуральск ҡалаһының көньяҡ ситенән аға, Среднеуральск ҡала округы һыҙатына инә. Йылға Иҫәт күленең көньяҡ-көнбайыш яғынан үтә.
Ул 262 метр самаһы бейеклектә ятҡан Мөллә һаҙлығында башлана.. 251,6 метр бейеклектә күлгә килеп ҡушыла, ҡойған урынында 10,4 метр бейеклектәге шарлауыҡ хасил була.
Йылғаның киңлеге әллә ни ҙур түгел. Йәйге осорҙа резина кәмәлә үтеү ҡыйын. Мөллә йылғаһы тамағында балыҡ тотоу өсөн эшләнгән яһалма быуа ята, бында балыҡ (карп, суртан, алабуға, һөмбаш һәм буффало) тотоу буйынса түләүле хеҙмәттәр күрһәтелә.
Мөллә йылғаһы аша автомобиль һәм тимер юл күперҙәре һалынған, түбәндәрәк йәйәүлеләр өсөн дә күпер бар.

# Мөллә (йылға, Иҫәт күленә ҡоя)
## Этимологияһы

Йылға исеме борон ошо төбәктә төпләнеп йәшәгән башҡорттарҙың теленән алынған. Яҙғы ташҡын һыуҙары мәлендә ҡышын әҙерләнгән ағасты ошо йылға буйлап ағыҙыр булғандар. Һалға бәйләнмәйенсә ағыҙылған ҡыуғын ағасы Мөл, мөллә тип аталған.. Миҫал:
Рәсәй реестрының дәүләт каталогындағы һаны — 0095565.
# Абрамзон Леонид Семёнович

Абрамзон Леонид Семёнович (21 февраль 1934 йыл — 25 ноябрь 1986 йыл) — СССР-ҙың ғалим-инженер-механигы. Техник фәндәре докторы (1985).

# Абрамзон Леонид Семёнович
## Биографияһы

Леонид Семёнович Абрамзон 1934 йылдың 21 февралендә Украина ССР-ының Харьков ҡалаһында тыуа.
1957 йылда Мәскәүҙә И. М. Губкин исемендәге нефть институтын тамамлай.
Шул йылдан алып 1971 йылға тиклем Леонид Семёнович Башҡортостан нефть эшкәртеү ғилми тикшеренеүҙәр институтында эшләй.
1971—1986 йылдарҙа ул Өфө нефть институтының «Гидравлика һәм гидромашиналар» кафедраһы уҡытыусыһы булып эшләй.
1985 йылда Леонид Семёновичҡа Техник фәндәр докторы исеме бирелә.
Леонид Абрамзондың ғилми эшмәкәрлеге үҙле һәм ҡатыусан нефть һәм нефть продукттарын ҡыуыу гидромеханикаһына, йылылыҡ алмашыныу мәсьәләләрен тикшереүгә, шуларҙы йөрөтөү һәм һаҡлауҙың иң ҡулай технологияларын уйлап табыуға бағышланған.
140‑тан ашыу ғилми хеҙмәт (шулар араһында 6 монография) һәм 5 уйлап табыу авторы.

# Абрамзон Леонид Семёнович
## Ғилми хеҙмәттәре

* Эжекторная выкачка нефтепродуктов с высокой упругостью паров. Мәскәү, 1961 (авторҙ.)
* Трубопроводный транспорт высоковязких и высокозастывающих нефтей. Мәскәү, 1968 (авторҙ.)
* Динамика вязкой несжимаемой жидкости. Расчёт простых и сложных трубопроводов. Өфө, 1980 (авторҙ.)
# Арыҫланғол

* Оло Арыҫланғол — Башҡортостандың Хәйбулла районындағы ауыл.
* Бәләкәй Арыҫланғол — Башҡортостандың Хәйбулла районындағы ауыл.