yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Көркәк (һырт)

Көркәк (рус. Куркак) — Башҡортостан (Көньяҡ) Уралындағы һырт.
Учалы, Белорет, Әбйәлил райондары буйлап Маҙар йылғаһы тамағы киңлегенән Кесе Ҡыҙыл йылғаһына тиклем субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған. Оҙонлоғо 16 км, киңлеге 4—5 км тирәһе, абсолют бейеклеге 1008 м Көркәк (тау). Текә битләүле уҡмашҡан массивтарға ҡушылып буйға һуҙылған тау теҙемдәренән тора; 0,5—1,5 м бейеклектәге ҡалдыҡ тауҙар осрай.
Ирәндек свитаһының базальт һәм андезибазальт составлы лаваларынан һәм лавабрекчияларынан, туфтарынан тора. Тау һыртында Миндәк һәм Бәләкәй Ҡыҙыл йылғалары ҡушылдыҡтары башлана. Төньяҡ‑көнсығыш һәм көнсығыш битләүҙәрендә Оҙонгүл, Өскүл (Урал йылғаһы бассейны) һ.б. күлдәр бар; күлдәр янындағы тигеҙлектәр һәм уйһыулыҡтар һаҙлы.
Төньяҡ һәм көнбайыш ландшафтары күбеһенсә аҡһыл һоро урман тупрағындағы уҫаҡ, ҡарағай, ҡарағас ҡатыш ҡайын урмандарынан һәм ҡыяҡлы төрлө үлән үҫкән урман аҡландарынан ғибәрәт. Көньяҡ һәм көнсығыш битләүҙәрен көлһыуланған һәм йыуылған ҡара тупраҡтағы һәм ҡараға оҡшаш тупраҡтағы ҡылғанлы һәм төрлө үлән үҫкән далалар биләй. Теҙемдәрендә аҡһыл һоро өлгөрөп етмәгән урман тупрағы формалашҡан. Көркәк тауы — тәбиғәт ҡомартҡыһы.
# Париж милли операһы

Париж милли о́пераһы, ҡыҫҡаса Париж операһы (франц. Opéra National de Paris, Opéra de Paris) — Францияның баш ҡалаһы Парижда, классик опера һәм балет сәнғәтен үҫтереү менән шөғөлләнеүсе дәүләт учреждениеһы.
Хәҙерге ваҡытта Париж милли операһы ҡарамағында ике театр бинаһы бар — Гарнье операһы һәм Бастилия операһы:
* Гарнье операһы тип аталған театр 1975 йылдың 5 ғинуарында асыла, был бинала 1713 йылдан бирле балет мәктәбе эшләп килә.
* Бастилия опреаһы — Бастилияны алыуҙың ике йөҙ йыллығы алдынан — 1989 йылдың 13 июлендә асыла. Элек Париж крепосы урынлашҡан майҙанда төҙөлгән иң ҙур бина.
# Әзербайжан Паралимпия уйындарында

Әзербайжан Паралимпия уйындарында тәүге тапҡыр айырым команда менән 1996 йылда Йәйге Паралимпия уйындарында Атлантала ҡатнашты һәм ошо ваҡыттан алып бөтә Йәйге Паралимпия ҡатнаша килә. Әзербайжан Ҡышҡы Паралимпия уйындарында ғына ҡатнаша алманы. Быға тиклем Әзербайжан, СССР йыйылма командаһында һәм Берләштерелгән командаларҙа ҡатнашты. Әзербайжан спортсылары Паралимпия уйындарында 57 олимпия медалдәрен алды.

# Әзербайжан Паралимпия уйындарында
## Медаль зачёты
### Йәйге Олимпия уйындары медалдәре

| Игры | Алтын | Көмөш | Бронза | Барлығы | Урын |
| 1996 Атланта | 0 | 0 | 0 | 0 | - |
| 2000 Сидней | 0 | 1 | 0 | 1 | 60 |
| 2004 Афины | 2 | 1 | 1 | 4 | 45 |
| 2008 Пекин | 2 | 3 | 5 | 10 | 38 |
| 2012 Лондон | 4 | 5 | 3 | 12 | 27 |
| 2016 Рио-де-Жанейро | 1 | 8 | 2 | 11 | 48 |
| 2020 Лондон | 14 | 1 | 4 | 19 | 10 |
| Барыһы | 23 | 19 | 15 | 57 | |
# Шибаева Елена Алексеевна

Шибаева Елена Алексеевна (8 март 1923 йыл — 5 ноябрь 1999 йыл) — юрист, халыҡ- ара хоҡуҡ буйынса, шул иҫәптән халыҡ-ара ойошмалар хоҡуҡтары белгесе; Мәскәү дәүләт университетының юридик факультетын тамалаусы (1946); юридик фәндәр докторы (1969), МДУ юридик факльтеты халыҡ-ара хоҡуҡ кафедраһы профессоры (1972—1999); «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалына лайыҡ була (1946).

# Шибаева Елена Алексеевна
## Биографияһы

Елена Шибаева 1923 йылдың 8 мартында Владимир ҡалаһында тыуған, бер аҙҙан һуң Икенсе донъя һуғышынан һуң, 1946 йылда, Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының юридик факультетын тамамлай һәм аспирантураға уҡырға инә. 1953 йылда «Проблема права убежища в международном праве» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай — юридик фәндәр кандидаты була. 1954 йылдың февралендә Мәскәү дәүләт университетының юридик факультетында уҡытыусы була, кесе фәнни хеҙмәткәр, ассистент, өлкән уҡытыусы һәм доцент вазифаларын биләй һәм үҙенең вафатына тиклем МДУ-ла эшләй.
1970 йылда «Юридическая природа и правовое положение специализированных учреждений ООН» тигән темаға докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай — юридик фәндәр докторы булып китә. Ике йылдан һуң ул халыҡ-ара хоҡуҡ кафедраһында профессор позицияһын биләй; МДУ студенттарына халыҡ-ара хоҡуҡ буйынса лекциялар курсын, шулай уҡ уҡ — халыҡ-ара ойошмалар хоҡуҡтары буйынса махсус курс уҡый. Мәскәүҙә 1999 йылдың 5 ноябрендә вафат була.

# Шибаева Елена Алексеевна
## Эштәре

Елена Шибаева халыҡ-ара хоҡуҡта, шул иҫәптән халыҡ-ара ойошмаларҙың эшмәкәрлеге менән бәйле хоҡуҡи мәсьәләләрҙә махсуслаша. Ул йөҙҙән ашыу ғилми хеҙмәт авторы һәм авторҙашы булып тора:
* «Правовой статус межправительственных организаций» (1972)
* «Право международных организаций: вопросы теории» (1986)
* «Правовые вопросы структуры и деятельности международных организаций» (соавт., 1980).
# Илек ауыл Советы (Благовещен районы)

Илек ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Благовещен районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.

# Илек ауыл Советы (Благовещен районы)
## Тарихы

Ауыл биләмәһе Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Павадейшор

Павадейшор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Лызаю йылғаһының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Павадейшор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000072634
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103007263
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Турнесь-Йоль

Турнесь-Йоль — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Мокрая Сыня йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Турнесь-Йоль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300029941
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302994
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Оло Сортым

Оло Сортым — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Назым йылғаһының һул ярына тамағынан 150 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Оло Сортым
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200051427
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115205142
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Перепутная

Перепутная (Первопутка) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Пеша йылғаһының уң ярына тамағынан 120 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Перепутная
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000054417
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005441
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Рачейка

Рачейка — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе, Һамар өлкәһе, Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Томышевка йылғаһының һул ярына тамағынан 6,7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.

# Рачейка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сызранка йылғаһы, инештән Сызрань ҡалаһына (ҡаланан юғарыраҡ) тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001312112100009134
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100913
* Бассейн коды — 11.01.00.013
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Шалғыҙ йырау

Шалғыҙ йырау, йәки Шалғыйыҙ йырау — Нуғай Урҙаһы тарҡалыу осоронда йәшәгән һүҙ оҫтаһы.
16-сы быуаттың урталарында оҙайлы аслыҡ йылдарынан һуң нуғайҙарҙың бер өлөшө Волга тамағына, Кубань яғына күсенә. Шул ваҡытта башҡорттарҙың бер өлөшө лә эйәрә. Был күсенеү Урманбәт бей вафатынан һуң була. Шәжәрәләрҙә Урманбәт бей Урман беә тип яҙылған. Шалғыҙ йырау сығарған «Ун мең нуғай бөлгән көн, Урманбәт бей үлгән көн» тигән юлдарҙан билдәле. Был тулғау-хушлашыу ошо ваҡытта ижад ителгән.
Был тулғау ғалим Ч. Вәлиханов хеҙмәттәрендә лә телгә алына. «Был тулғау ҡаҙаҡтар һәм башҡорттар араһында ла йәшәй, уны йырсылары, йырауҙары йырлай», — тиелгән.
# Зонд боғаҙы

Зонд боғаҙы (индон. Selat Sunda) — Ява утрауын Суматра утрауынан айырыусы һәм Һинд океанын Тымыҡ океандың Ява диңгеҙе менән тоташтырыусы боғаҙ.

# Зонд боғаҙы
## География

Зонд боғаҙында вулканик сығышлы бихисап утрауҙар бар, улар араһында иң билдәлеһе — Кракатау утрауҙары, унда хәҙерге донъя тарихында 1883 йылда иң ҡеүәтле вулкан атылыуы булған.
Зонд боғаҙының төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә киңлеге 24 км һәм тәрәнлеге яҡынса 20 м тәшкил итә, был ҙур суднолар йөрөшөнә проблемалар тыуҙыра. Шунлыҡтан ҙур караптар, танкерҙар, утрауҙарҙы уратып башҡа юл аша үтергә тырыша.
Оҙонлоғо яҡынса 130 км, һыу артымдары 1,5 метрға барып етә.
1960-сы йылдарҙан Суматра һәм Ява утрауҙарын тоташтырыусы күпер төҙөү буйынса фекерләшеүҙәр бара.
# Эми Уайнхаус

Э́ми Джейд Уайнха́ус (ингл. Amy Jade Winehouse; 14 сентябрь 1983 йыл, Саутгейт (инг.)баш., Лондон — 23 июль 2011 йыл, Камден, Лондон) — инглиз йырсыһы, йырҙар авторы, үҙенең контральто-вокаль тауышы менән, шулай уҡ R&B, соул һәм джаз ҡатнашмаһын башҡарыусы булараҡ билдәле, 2000 йылдарҙа иң оҫта йырсы тип билдәләнгән.
Уайнхаус алкоголизм һәм наркоманияға бәйле булыуы менән төрлө ғауға үҙәгендә була һәм уның эше судта ҡарала. 2011 йылдың 23 июдендә, 27 йәшендә, алкоголдән ағыуланып үлә.
# Болотная (Велс ҡушылдығы)

Болотная — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы/ Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Велс йылғаһының уң ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Болотная (Велс ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100004303
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100430
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Тюлех

Тюлех — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лух йылғаһының һул ярына тамағынан 138 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Тюлех
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Ковров ҡалаһынан тамағына тиклем, Уводь йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010301112110000033778
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003377
* Бассейн коды — 09.01.03.011
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ялымъя

Ялымъя — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нерпъя йылғаһының уң ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Ялымъя
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200012076
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201207
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Күжә ( Нөгөш ҡушылдығы)

Күжә йылғаһы — Башҡортостандың Бөрйән районындағы йылғаһы. Нөгөштөң (Ағиҙел йылғаһы бассейны) һул ҡушылдығы.

# Күжә ( Нөгөш ҡушылдығы)
## Тасуирлама

Йылға оҙонлоғо 40 км, бассейн майҙаны 224 км². Көньяҡ Уралдың таулы урмандары аша аға.
Йылғаның башы Баҙал һыртының урта өлөшөнөң көнбайыш битләүендә, Яңы Мөсәт ауылынан 6,5-7 км төньяҡ-көнбайышта. Ағымының дөйөм йүнәлеше — көнбайыш-көньяҡ-көнбайыш. Түбәнге яртыһы «Шүлгән-Таш» ҡурсаулығы буйлап аға. Нөгөш йылғаһының һул ярына тамағынан 115 км өҫтәрәк, Үрге Нөгөш ауылынан 6 км көньяҡ-көнбайыштараҡ (түбән) ҡушыла.
Төп ҡушылдығы — Ҡайраҡлы (һул, 10 км оҙонлоғонда).
Бассейнда тораҡ пункттар юҡ.
Гидрология
Йылға башлыса ҡар менән туҡлана. Ағым тиҙлеге 0,8 м/с тиклем. Үҙәне ташлы, киңлеге 10 м-ға тиклем. Бассейны япраҡлы урман һәм ылыҫлы тайга зонаһында урынлашҡан. Һыубаҫар туғайҙарында ҡыуаҡлыҡтар һәм болон үҫемлектәре осрай.

# Күжә ( Нөгөш ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәр буйынса Кама бассейны округына ҡарай. Һыу хужалығы участкаһы — Нөгөш йылғаһы башынан Нөгөш һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел. Йылға бассейны — Кама.
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200312111100017897.
# Фәс (мәғәнәләр)

Фәс - күп мәғәнәле һүҙ.
* Фәс ҡалаһы - Марокконың империя сағынан ҡалған дүрт иң боронғо ҡалаһының береһе һәм Африканың төньяғындағы иң ҙур ислам мәҙәниәте һәм мәғрифәте үҙәге.
* Фәс - шәреҡ илдәрендә, төньяҡ Африкала һәм башҡа ҡайһы бер төбәктәрҙә ҡулланылған бейек таҡыя рәүешендәге баш кейеме, Фәс ҡалаһы атамаһынан алынған.
Күсмә мәғәнәлә шаяртып башҡа төр баш кейемдәренә ҡарата ла ҡулланыла.

# Фәс (мәғәнәләр)
## Оҡшаш һүҙҙәр

* Фәсеү йәки фәстереү - арттырып, ҡабартып һөйләү
# Бөтә халыҡ Ҡайғы көнө (Германия)

Бөтә халыҡ ҡайғы көнө, Халыҡтың матәм көнө (нем. Volkstrauertag) — Адвент көнө (13 -19 ноябрь) алдынан, һуңғының алдындағы (предпоследний) йәкшәмбелә, Германияла һуғыш һәм дәүләт ирекһеҙләүе ҡорбандарын иҫкә алыу көнө

# Бөтә халыҡ Ҡайғы көнө (Германия)
## Тарихы

1919 й. Германияның хәрби ҡәберҙәрҙе тәрбиәләү буйынса Халыҡ союзы Беренсе донъя һуғышында һәләк булғандарҙы хәтерләү көнөн билдәләргә тәҡдим итә. Ул Рейхстагта 1922 йылда беренсе тапҡыр билдәләнде, ә 1926 йылдан башлап ул Бөйөк постың икенсе йәкшәмбеһендә бөтә ил буйынса билдәләнде.
1934 й., нацистар властҡа килгәндән һуң, был көн Батрыҙарҙы хәтерләү көнө (Heldengedenktag) тип аталды, 1939 йылдан ул йыл һайын 16 мартта, ә 1945 йылда һуңғы тапҡыр билдәләнде.
1948 йылдан Көнбайыш Германияла Беренсе донъя һәм Икенсе донъя һуғышы ҡорбандарын хәтерләй торған Бөтә халыҡ ҡайғы көнөн билдәләй башланылар, ә 1952 йылдан, традиция буйынса үлем, ваҡыт һәм мәңгелек тураһында уйлай торған Адвента алдынан, һуңғының алдындағы (предпоследний) йәкшәмбелә билдәләнә башланды. Хәҙер ул һуғыш ҡорбандарын ғына түгел, дәүләт ирекһеҙләүе, көс ҡулланыуы ҡорбандарын да хәтерләүгә арнала.
Был көндө Германия Президенты хөкүмәт ағзалары һәм сит ил дипломаттары алдында телмәр тота. Бынан һуң Германия Гимны һәм Der gute Kamerad йыры яңғырай. Бөтә тораҡ пункттарҙа ла мемориалдарға венок һалыу тантанаһы үткәрелә.
# Юртов Авксентий Филиппович

Юртов Авксентий Филиппович (4 март 1854 йыл — 20 апрель 1916 йыл) — эрзә мәғрифәтсеһе, педагог, этнограф. Кириллицаға нигеҙләнгән тәүге эрзә әлифбаһын төҙөүсе.

# Юртов Авксентий Филиппович
## Биографияһы

Авксентий Филиппович Юртов 1854 йлдың 4 мартында хәҙерге Татарстан Республикаһының Әлмәт районына ҡараған Калейкино ауылында эрзә крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Бала саҡтан татар телен белгән, Ҡазан үҙәк керәшен татар мәктәбен тамамлаған.
Ҡазан башҡа милләттәр (инородческая) уҡытыусылар семинарияһына уҡырға инә, шәрҡиәтсе Ильминский Николай Ивановичтың уҡыусыһы була. Юртов эрзә һәм муҡшы телдәрен өйрәнә, фольклор йыя.
1872 йылда эрзә теленә «Иҫке Ғәһет тарихы»н тәржемә итә («Истории Ветхого Завета»). Шул уҡ йылда семинарияны тамамлай, әҙерлек класында уҡыта, артабан семинария янындағы мордва училищеһында эшләй.
1883 йылда Һамар һәм Өфө губерниялары ауылдарында халыҡ училищеларында уҡыта. Мордва теленә тәржемәләр менән шөғөллән. Мәктәптәрҙә эрзә һәм муҡшы телдәрендә уҡытыуҙы индерә. 1883 йылда Ҡазанда «Образцы мордовской народной словесности» 2018 йыл 17 май архивланған. тигән китабын сығара.
1884 йылда Н. И. Ильминсий етәкселегендә «Букварь для мордвы-эрзи с присоединением молитв и русской азбуки» тигән китап яҙа. Был әлифба Волга буйы халыҡтары әлифбаларын төҙөү тәжрибәһенән сығып яҙыла. Унда урыҫ графикаһы элементтары ҡулланыла, әммә автор оригиналь- диакритик -билдәләр индерә. Төп текстан тыш китапҡа мордва халыҡ ауыҙ-тел ижады өлгөләре һәм эрзә телендә доғалар индерелә. Һуңғараҡ Юртов эрзә яҙмаһын һәм грамматикаһын камиллаштырыу өҫтөндә эшләй.
1891 йылда Юртов священник саны ала һәм башҡаса уҡытыу менән шөғөлләнмәй. Ул Өфө губернаһы Андреевка ауылында йәшәй.
1916 йылдың 20 апрелендә Өфө губернаһы Өфө өйәҙе Андреевка ауылында вафат була (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы).

# Юртов Авксентий Филиппович
## Башҡортостанда

Эрзә мәғрифәтсеһе, беренсе эрзә-урыҫ һүҙлеген һәм грамматикаһын төҙөгән Авксентий Юртов хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Ҡырмыҫҡалы районының Андреевка ауылында йәшәгән. Эрзә, сыуаш, татар фольклорын йыйып, китап яҙған.
1891 йылда ул Андреевка ауылының Михайло‑Архангел сиркәүе священнигы булған, уның янында 1895 йылда өс класлы сиркәү-приход мәктәбе асҡан. Мордва теленә дини китаптар тәржемә иткән, Өфө губернаһының суҡындырылған мордваларының йолаларын һәм инаныстарын өйрәнеп, яҙып сыҡҡан. Өфө губернаһының Енғалыш ауылында (Шишмә районы) земство мәктәбе менән китапхана асыуҙы юллашҡан.

# Юртов Авксентий Филиппович
## Хәтер

* 1992 йылда Юртов хөрмәтенә Саранскиҙағы бер урамға уның исеме бирелгән.
* Ҡырмыҫҡалы районының Илтирәк ауылындағы мәктәп янында Юртов музейы бар, ҡәберенә һәйкәл ҡуйылған.

# Юртов Авксентий Филиппович
## Әҫәрҙәре

* Букварь для мордвы-эрзи с присоединением молитв и русской азбуки, Каз., 1884;
* Погребальные обряды и поверья крещеной мордвы Уфимской губ., «Известия по Казанской епархии», 1887, № 8, с. 227—29.
# Ҡом һайыҫҡаны

?Ҡом һайҫҡаны :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Класс: | Ҡоштар |
| Отряд: | Ржанка һымаҡтар |
| Ғаилә: | Ҡоҙғондар |
| Ырыу: | Ҡом һайҫҡаныу |
| Төр: | Ҡом һайҫҡаны |
Латинса исеме :
Haematopus ostralegus Linnaeus, 1758 :
Ареал :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 176469 NCBI 31908 |
Ҡом һайҫҡаны( урыҫ.Кули́к-соро́ка) (лат. Haematopus ostralegus)— ҡоҙғондар ғаиләһенә ҡараған оҙон ҡойроҡл оҡыҙыл аяҡлы, ҡыҙыл суҡышлы ҡара-ала ҡош.

# Ҡом һайыҫҡаны
## Ҡылыҡһырлама

Сыйырсыҡтан ҙурыраҡ. Ғәҙәттә, башын батырыңҡырап, һыңар аяғында тора. Яҡшы йөҙә, сума. Кәүҙәһенең өҫ яғы ҡара. Түшенең аҫҡы яғы, ҡорһағы, ҡойроҡаҫты, ҡанаттарындағы һыҙыҡтар, күҙҙәренең аҫты сағыу аҡ. Суҡышы, күҙ ҡабаҡтары ҡыҙғылт һары. Аяҡтары ҡыһыл. Башҡа сәпсәүҙәр менән бутау мөмкин түгел.

# Ҡом һайыҫҡаны
## Тауышы

Тауышы яңғырауыҡлы: "кип-кип" йәки "клип- клип".

# Ҡом һайыҫҡаны
## Туҡланыуы

Ҡусҡарҙар, бөжәктәр, уларҙың ҡурсаҡтары менән туҡлана. Аҙығын башлыса таштарҙы әйләндереп таба.

# Ҡом һайыҫҡаны
## Йәшәү урыны һәм үрсеүе

Ҡырсынлы һәм ҡомло һөҙәк ярҙарҙа йәшәй.Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ҡомлоҡта йәки ҡырсын таштарҙа оялай. Ҡара көрән таптар менән сыбарланған 2-4 бөртөк көрәнһыу һоро йомортҡаһы була.
{{|de}} {{|sv}}
# 1962 йылда йыһанға осороуҙар исемлеге

1962 йылдағы орбитаға осороуҙар исемлеге. Ҡыҙыл төҫ менән уңышһыҙ осороуҙар билдәләнгән. Осоусы йыһан аппараттары (ЙА) ҡалын итеп айырып билдәләнгән.
# Есто-Шор

Есто-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Есто-Вис йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Есто-Шор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000065698
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006569
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ошкаож

Ошкаож — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кус йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Ошкаож
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000023344
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002334
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0