yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Куруткан

Куруткан — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Сумульта йылғаһының һул ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Куруткан
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100006404
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100640
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Кесе Сиҙәк (йылға)

Кесе Сиҙәк (рус. Малый Седяк) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сиҙәк йылғаһының уң ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Кесе Сиҙәк (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201312111100024403
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102440
* Бассейн коды — 10.01.02.013
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Һыулы Ҡыҙыл

Ҡоро Ҡыҙыл, иҫк. Һыулы Ҡыҙыл (рус. Сухой Кызыл) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға тамағы: Өршәк. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Һыулы Ҡыҙыл
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Охлебинин ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Өфөгә тиклем, Ҡариҙел (инешенән Шаҡша ҡасабаһына тиклем) һәм Дим (инештән Бочкарёво һыу үлсәү посына тиклем) йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201412111100019934
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101993
* Бассейн коды — 10.01.02.014
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Берёзовский Лог

Березовский Лог, Берпезовый Лог — 1986 йылда Башҡорт АССР-ы халыҡ депутаттарының Ҡариҙел ҡасаба Советында бөткән ауыл. Хәҙер Башҡортостан Республикаһы Ҡариҙел районы Магинск ауыл Советы территорияһында.

# Берёзовский Лог
## Тарихы

Березовский Лог ҡасабаһына 1931 йылда нигеҙ һалынған. Бында 8-се «БерЛог» махсус ҡасаба урынлаша.
1930 йылда тәүге Башҡортостандың биш районы Ауырғазы, Бөрө, Благовещен, Дүртөйлө һәм Ҡыйғына һөргөнгә ебәрелеүселәр һәм уларҙың ғаиләләре килә. Һөргөнгә килгәндәр махсус тораҡтар: комендатура, мунса, ашхана, магазин, дауахана һәм торлаҡ барактар төҙөй (нигеҙҙә, алты фатирға). Саҡ ҡына һуңыраҡ ғаиләләре килеү менән мәктәп, клуб һәм балалар баҡсаһы төҙөлә.
1952 йылдың 1 июненә ҡарата белешмәлә Берёзовский Лог юҡ.
1956 йылда ҡабаттан ойошторолған Магинск ауыл Советына Әсит, Березовый Лог һәм Магинск ҡасабаһы инә. 1969 йылда үҙгәртеп ҡороуҙарҙан һуң ҡасабалар Ҡариҙел ҡасабаһы Совет составына инә.
1969 йылдың 1 ғинуарына, 1972 йылдың 1 июленә, 1981 йылдың 1 сентябренә ҡарата Березовый Лог ҡасабаһы Ҡариҙел ҡасаба Советы составына инә, өҫтөнлөклө милләт булып татарҙар тора.
1969 йылдың 1 ғинуарына халыҡ һаны — 116.
Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1986 йылдың 12 декабрендәге № 6-2/396 «Ҡайһы бер тораҡ пункттарҙы иҫәп мәғлүмәттәренән төшөрөп ҡалдырыу тураһында» Указына ярашлы бөтөрөлә.

# Берёзовский Лог
## Географияһы

Березовский Лог ҡасабаһы Мага йылғаһы буйында, ҙур урман массивында урынлашҡан.

# Берёзовский Лог
## Инфраструктураһы

Урман хужалығы

# Берёзовский Лог
## Транспорт

Урман юлдары.
# Ерёмин Михаил Иванович

Ерёмин Михаил Иванович (17 май 1920 йыл — 9 май 1945 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсылар полкының йәйәүле разведка взводы разведчигы, рядовой. Советтар Союзы Геройы (1945).

# Ерёмин Михаил Иванович
## Биографияһы

Михаил Иванович Ерёмин 1920 йылдың 17 майында Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районы) Денисовка ауылында тыуған. Бала сағын Силәбе өлкәһенең Верхнеурал районы Дзержинка ауылында үткәрә. Тулы булмаған урта белем ала, колхозда эшләй. 1940 йылда Еремин Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына хеҙмәткә саҡырыла. 1942 йылдың апрель айынан Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында була. 1944 йылдың июленә ҡыҙылармеец Еремин 1-се Белорус фронтының 48-се армия 96-сы уҡсылар дивизияһы 331-се уҡсылар полкының йәйәүле разведка взводы разведчигы була. Белорус ССР-ын азат иткәндә батырлыҡ күрһәтә.
1944 йылдың 8 июлендә Ерёмин ике һалдат менән Брест өлкәһенең Барановичи районы Заболотье ауылы янындағы дошман тылына үтеп инә һәм миномет батареяһының расчеттарын юҡ итә, 6 минометты, 2 тягачты, 4 автомашинаны эләктерә, шулай уҡ 8 дошман һалдатын әсирлеккә ала. Ереминдың эш итеүе полктың уңышлы һөжүменә булышлыҡ итә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 24 мартындағы указы менән «командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта ҡаһарманлыҡ һәм батырлыҡ күрһәткәне өсөн» ҡыҙылармеец Михаил Еремин Советтар Союзы Геройы тигән юғары исемгә лайыҡ була. Ленин орденын һәм «Алтын йондоҙ» миҙалын ул алырға өлгөрмәй, сөнки артабанғы алыштарҙың береһендә ҡаты яралана һәм 1945 йылдың 9 майында госпиталдә вафат була. Польшаның Седльце ҡалаһында ерләнә.
Шулай уҡ Ҡыҙыл Йондоҙ һәм 3-сө дәрәжәле Дан ордендары, миҙал менән бүләкләнә.
# Ахияр (исем)

Ахияр (Әхиәр) — башҡорт һәм төрки мосолман ир-ат исеме.

# Ахияр (исем)
## Этимологияһы

Ахияр (Әхиәр) исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән һәм яҡшылыҡлы, игелекле тигәнде аңлата.

# Ахияр (исем)
## Билдәле шәхестәр

Әхиәр Хәким, Әхиәр Хәсән улы Хәкимов (23 август 1929 йыл — 27 декабрь 2003 йыл) — Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы (2001), тәржемәсе, тәнҡитсе-ғалим, филология фәндәре кандидаты (1967); Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1984). Дәүләкән районының почётлы гражданы. исемдәре Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы (2001).РСФСР-ҙың М. Горький исемендәге дәүләт премияһы (1989).РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1985).Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (1984).Ғәлимов Сәләм исемендәге премия (1980).Халыҡтар Дуҫлығы ордены (1984)."Ҡыҙыл Йондоҙ ордены" (1945)."Почёт Билдәһе" ордены (1979)."Батырлыҡ өсөн" миҙалы (1944).Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы .
Шафиҡов Әхиәр Талип улы (1905 йыл — 24 февраль 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры[1].
Юлмөхәмәтов Әхиәр Хәкимйән улы (12.01.1936-13.02.2009), хеҙмәт алдынғыһы. 1960—1997 йылдарҙа ауыл киномеханигы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1979), Ленин ордены кавалеры (1971).
Сәғитов Илдус Ахияр улы. Техник фәндәр кандидаттары.

# Ахияр (исем)
## Фамилиялар

Әхийәров Камил Шәйехмырҙа улы (19 февраль 1930 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең ғалим-педагогы, юғары мәктәп эшмәкәре. педагогия фәндәре докторы (1974), профессор (1976), Белем биреүҙе гуманлаштырыу халыҡ-ара академияһының ғәмәлдәге ағзаһы (1995), Рәсәй Мәғариф академияһының мөхбир ағзаһы.
# XVII быуат

II мең йыллыҡ :
XV быуат — XVI быуат — XVII быуат — XVIII быуат — XIX быуат :
Хронологик таблица :
Был тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып Википедия проектына ярҙам итә алаһығыҙ.
# Помыкалов Анатолий Сергеевич

Помыкалов Анатолий Сергеевич (29 ноябрь 1959 йыл) — спортсы. Еңел атлетика буйынса СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1989). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (2001).

# Помыкалов Анатолий Сергеевич
## Биографияһы

Анатолий Сергеевич Помыкалов 1959 йылдың 29 ноябрендә Өфө ҡалаһында тыуған.
Спорт менән Бөтә Союз һуҡырҙар йәмғиәтенең «Спартак» ирекле спорт йәмғиәтендә (тренеры П. З. Буйлов) шөғөлләнә.
СССР (1979), СССР йыйылма паралимпия командаһы (1981-1990), Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе (1992), Рәсәй (1993-1995) йыйылма командаларына инә.

# Помыкалов Анатолий Сергеевич
## Ҡаҙаныштары

* Күреү һәләте буйынса инвалидтар-спортсылар араһында 400 м-ға йүгереүҙә СССР рекордсыһы (1981 йыл);
* Күреү һәләте буйынса инвалидтар араһында 800, 1500, 5000 метрға йүгереүҙә 12 тапҡыр СССР чемпионы (1981, 1983, 1985, 1988);
* Европа чемпионатының көмөш призеры (1987, 1989);
* Паралимпия уйындарында Сеулда (Көньяҡ Корея. 1988) көмөш призер (800 м-ға йүгереүҙә) һәм бронза призеры (400 м һәм 1500 м-ға йүгереүҙә);
* Донъя (1994) һәм Европа (1989, 1995) чемпионаттарының көмөш һәм бронза призеры;
* 4 тапҡыр Бөтә донъя инвалидтар уйындары еңеүсеһе (1992).

# Помыкалов Анатолий Сергеевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (2001).
# Баймөхәмәтов Ринат Бикбулат улы

Баймөхәмәтов Ринат Бикбулат улы (28 март 1953 йыл) — СССР хоккейсыһы, һөжүмсе. Ҡурған хоккейы тәрбиәләнеүсеһе .

# Баймөхәмәтов Ринат Бикбулат улы
## Биографияһы

Баймөхәмәтов Ринат Бикбулат улы 1953 йылдың 14 мартында (документтары буйынса — 28 март) Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөла хәрби лётчик ғаиләһендә тыуа. Әсәһе уны өйҙә таба, Ринатты ике аҙнанан һуң ғына теркәйҙәр. Һуңынан атаһын Ҡурғанға күсерәләр, унда Ринат хоккей менән шөғөлләнә башлай.
Уйын карьераһын тамамлағандан һуң Германияның Гессен ерендәге Лимбург-ан-де-Лана ҡалаһының Limburger EG клубының икенсе дивизионында уйнай.
Хоккей карьераһын тамамланғандан һуң реабилитолог һәм массажист булып эшләй. Мәскәүҙә йәшәй.

# Баймөхәмәтов Ринат Бикбулат улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* СССР-ҙың спорт мастеры (1977).

# Баймөхәмәтов Ринат Бикбулат улы
## Ҡаҙаныштары

* Европа чемпиондары кубогының көмөш призеры — 1976/1977.
* СССР чемпионатының 2 тапҡыр бронза призеры— 1978/1979, 1979/1980.
* Шпенглер Кубогы эйәһе— 1980.

# Баймөхәмәтов Ринат Бикбулат улы
## Сығыштары статистикаһы

| Миҙгел | Команда | Лига | Уйын | Г | П | Мәрәй | Штр |
| 1968/69 | «Зауралец» (Ҡурған) | СССР-ҙың 23-сө чемпионаты. Класс «Б». Өсөнсө зона | | | | | |
| 1969/70 | «Труд» (Ҡурған) | СССР-ҙың 24-се чемпионаты. Класс «Б». Дүртенсе зона | | | | | |
| 1970/71 | «Локомотив» (Омск) | СССР-ҙың 25-се чемпионаты. Икенсе лига. Көнсығыш зона | | | | | |
| 1971/72 | «Каучук» (Омск) | СССР-ҙың 26-сы чемпионаты. Икенсе лига. Көнсығыш зона | | | | | |
| 1972/73 | «Химик» (Омск) | СССР-ҙың 27-се чемпионаты. Икенсе лига. Көнсығыш зона | | 18 | | | |
| 1973/74 | «Химик» (Омск) | СССР-ҙың 28-се чемпионаты. Беренсе лига. | 45 | 22 | 5 | 27 | 12 |
| 1974/75 | «СКА» (Новосибирск) | СССР-ҙың 29-сы чемпионаты. Икенсе лига. Көнсығыш зона | | | | | |
| 1975/76 | «Бинокор» (Ташкент) | СССР-ҙың 30-сы чемпионаты. Икенсе лига. Көнсығыш зона | | | | | |
| 1976/77 | «Бинокор» (Ташкент) | СССР№ҙың 31-се чемпионаты. Беренсе лига | 49 | 28 | 4 | 32 | 39 |
| 1977/78 | «Бинокор» (Ташкент) | СССР-ҙың 32-се чемпионаты. Беренсе лига | 47 | 44 | 12 | 56 | 52 |
| 1978/79 | «Спартак» (Мәскәү) | СССР-ҙың 33-сө чемпионаты, Юғары лига | 35 | 12 | 6 | 18 | 21 |
| 1979/80 | «Спартак» (Мәскәү) | СССР-ҙың 34-се чемпионаты, Юғары лига | 24 | 8 | 6 | 14 | 10 |
| 1980/81 | «Спартак» (Мәскәү) | СССР-ҙың 35-се чемпионаты, Юғары лига | 4 | 1 | 0 | 1 | 2 |
| 1980/81 | «Салауат Юлаев» (Өфө) | СССР-ҙың 35-се чемпионаты, Юғары лига | 15 | 1 | 2 | 3 | 8 |
| 1981/82 | «Бинокор» (Ташкент) | СССР-ҙың 36-сы чемпионаты. Беренсе лига | 27 | 22 | 15 | 37 | 40 |
| 1982/83 | «Бинокор» (Ташкент) | СССР-ҙың 37-се чемпионаты. Беренсе лига | 69 | 32 | | | |
| 1983/84 | «Москвич» (Мәскәү) | | | | | | |
| 1984/85 | «Москвич» (Мәскәү) | | | | | | |
| 1985/86 | «Москвич» (Мәскәү) | | | | | | |
| 1986/87 | «Москвич» (Мәскәү) | | | | | | |
| 1987/88 | «Москвич» (Мәскәү) | | | | | | |

# Баймөхәмәтов Ринат Бикбулат улы
## Ғаиләһе

Улы банкта хәүеф-менеджмент департаменты етәксеһе булып эшләй; ҡыҙы — иҡтисадсы.
# Укратус

Укратус — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Туй йылғаһының уң ярына тамағынан 282 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.

# Укратус
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010100312115300007420
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115300742
* Бассейн коды — 14.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Нямдуэсь-Яха

Нямдуэсь-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сенгась-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.

# Нямдуэсь-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300046014
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304601
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Башҡорт корпусы

Башҡорт айырым корпусы менән бутамаҫҡа.
Башҡорт корпусы — Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы осорондағы Башҡорт армияһының хәрби формированиеһы.

# Башҡорт корпусы
## Ойошторолоуы һәм тарихы

Башҡорт ғәскәре командующийы Ә. А. Вәлидовтың 1919 йылдың 26 ғинуарындағы фарманына ярашлы Ырымбур өйәҙенең Ермолаевка ауылынан йыраҡ түгел ерҙә тарҡатылған 9-сы Башҡорт уҡсылар дивизия полктарынан (3-сө Башҡорт уҡсылар полкынан башҡа) төҙөлә.
Башҡорт корпусы составына инделәр:
* 1-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы (1-се, 2-се һәм 4-се Башҡорт уҡсылар полктары);
* 2-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы (5-се, 6-сы Башҡорт уҡсылар һәм 1-се, 2-се Башҡорт кавалерия полктары).
Башҡорт корпусы Ырымбур һәм Стәрлетамаҡ ҡалалары араһындағы фронт линияһында оборона тота. РККА-ның 1-се армияһы уға ҡаршы тора.
Башҡорт Хөкүмәтенең 1918 йылдың 16 февралендәге фарманына ярашлы башҡорт корпусы частәренең РККА яғына күсеүе башлана. Башҡорт частары һәм Ҡыҙыл Армия аҡтарға ҡаршы берләшкән хәрби ғәмәлдәрен башлай. Әммә барыһы ла күсеү менән ризалашмай һәм аҡтар яғында үҙенең отрядтары менән Муса Мортазин, Мөхәмәтғәбделхәй Ҡорбанғалиев, Ғәлимйән Таған һ. б. тороп ҡала.
РККА-ның 1-се армияһына күскән саҡта корпус составында булалар:
* 1-се Башҡорт уҡсылар полкы — 800 кеше,
* 2-се Башҡорт уҡсылар полкы — 715 кеше,
* 4-се Башҡорт уҡсылар полкы — 650 кеше,
* 5-се Башҡорт уҡсылар полкы — 720 кеше,
* 6-сы Башҡорт уҡсылар полкы — 650 кеше,
* 1-се Башҡорт кавалерия полкы — 540 кеше,
* 2-се Башҡорт кавалерия полкы — 1100 кеше,
* Башҡорт запастағы полк — 570 кеше,
* Махсус Үҫәргән кавалерия батальоны — 210 кеше,
* Каруанһарай командаһы — 285 кеше,
* Комендант, ҡараул, конвой, этап, обоз, элемтә, сапер командалары һәм Башҡорт хөкүмәте янындағы айырым комендант ротаһы — барлығы 6 556 кеше.
1919 йылдың март башында РККА ның 1-се армия командованиеһы Башҡорт корпусын тарҡата.

# Башҡорт корпусы
## Корпус командующийҙары

* Ә. А. Вәлидов (1919 йылдың ғинуарынан);
* Ваҡытлыса вазифаны башҡарыусы И. С. Алкин (1919 йылдың февраль уртаһынан).
# Йырсы безелдәк

?Йырсы безелдәк :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Класс: | Ҡоштар |
| Отряд: | Турғай һымаҡтар |
| Ғаилә: | Һылыуҡас турғайҙар |
| Ырыу: | Безелдәктәр |
| Төр: | Соловьиный сверчок |
Латинса исеме :
Locustella luscinioides (Savi, 1824) :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 560838 NCBI 68490 |
Йырсы безелдәк (рус. Йырсы безелдәк,лат. Locustella luscinioides) — турғайҙар отрядендәге ҡош.

# Йырсы безелдәк
## Ҡылыҡһырлама

Турғайҙан бәләкәйерәк. Оҙонсараҡ кәүҙәле, киң ҡа¬натлы бик һаҡ "ҡош. Ҡойроғоноң осо түңәрәкләнеп бөтә. Һырты ҡара-көрән, кәүҙәһенең аҫ яғы ерәнһыу һоро. Күҙҙәре өҫтөндәге ҡаштары һәм яурындарындағы таптары аҡ төҫтә. Башҡа безелдәктәрҙән ҡауырһындарында ҡара таптары булмауы һәм яурындарындағы аҡ таптары менән айырыла.

# Йырсы безелдәк
## Тауышы

Һайрауы — яңғырауыҡлы сутылдау, ул киҫкен «кррр» тип бөтөп ҡуя.

# Йырсы безелдәк
## Йәшәү рәүеше

Асыҡ урындағы ҡыуаҡтарҙа, ялан аша үткән йылға ярҙарындағы шырлыҡтарҙа йәшәй. Аҙығы — төрлө бөжәктәр, үлән орлоҡтары. Үлән һабаҡтарында, ҡыуаҡтарҙа оялай. Ҡара-көрән төртөктәр менән һипкелләнгән 4—6 бөртөк көрәнһыу һары йомортҡаһы була.
# Кабурчак (Кондома ҡушылдығы)

Кабурчак — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кондома йылғаһының уң ярына тамағынан 212 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Кабурчак (Кондома ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кондома йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Томь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300112115200009585
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200958
* Бассейн коды — 13.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Нек (Барда ҡушылдығы)

Нек — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Барда йылғаһының һул ярына тамағынан 192 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Нек (Барда ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сылва, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100812111100012814
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101281
* Бассейн коды — 10.01.01.008
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Сигари-Яха

Сигари-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Покотыль-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Сигари-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300066984
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306698
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ноғоманова Флүрә Ғәлимйән ҡыҙы

Ноғоманова Флүрә Ғәлимйән ҡыҙы (18 февраль 1936 йыл — 18 февраль 2021 йыл) — йырсы (меццо-сопрано), юғары мәктәп уҡытыусыһы. БССР-ҙың халыҡ (1991), БАССР-ҙың атҡаҙанған (1980) артисы. Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1976).

# Ноғоманова Флүрә Ғәлимйән ҡыҙы
## Биографияһы

Флүрә Ғәлимйән ҡыҙы Ноғоманова 1936 йылдың 18 февралендә БАССР-ҙың Ҡырмыҫҡалы районы Күлләр ауылында тыуған. Райондың төпкөл ауылында көн күргән Ноғомановтар ғаиләһе йыр-моңға маһир ғаилә була. Күмәк балалы ғаиләлә «Тәфтиләү», «Ҡаһым түрә», «Еҙ бүртә», «Һаҡмар», «Ғилмияза» йырҙарын тыңлап-ишетеп үҫә Флүрә. Һуғыштан һуңғы осорға тура килгән йәш үҫмер бала Флүрә лә йырларға ярата. Бейеүгә лә ул оҫта була, Стәрлетамаҡтағы мәҙәни-мәғрифәт училищеһы сәхнәһендә һабаҡташы Фәнзил Сөләймәнов менән «Дуҫлыҡ» бейеүен башҡара, хатта Фәйзи Ғәсҡәров уны ныҡышмал рәүештә ансамбленә саҡыра. Әммә йырға һөйөү өҫтөнлөк ала.
Флүрә Ноғоманова Өфө сәнғәт училищеһына уҡырға инә. Ғүмер буйы оло ихтирам менән ифрат талапсан уҡытыусыһы Миләүшә Ғәли ҡыҙы Мортазинаны иҫкә ала, балаларҙа тәбиғәттән бирелгән тауышты, моңдо боҙмайынса тышҡа сығарыу өсөн уның намыҫлы һәм фиҙакәр хеҙмәтен оло баһалай. Үҙе лә уҡытыусыһынан үрнәк алып, йәш йырсыларҙы әҙерләгәндә ошо алымдарҙан тайпылмаҫҡа тырыша, уҡыусыларын үҙ балалары һымаҡ яҡын күреп, һәр ваҡыт ярҙам ҡулын һуҙа.
Артабан Ҡазан консерваторияһында белем ала (1967 йылда тамамлай; Н. Н. Лучинина класы), 1972 йылға тиклем һәм 1983—2011 йылдарҙа Өфө сәнғәт училищеһында уҡыта, 1972—1983 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы.
Киң диапазонлы көслө тауышҡа эйә, башҡарыу манераһы хис-тойғоло булыуы менән айырылып тора.

# Ноғоманова Флүрә Ғәлимйән ҡыҙы
## Төп партиялары

Марта («Фауст», Ш.Гуно), Ана («Биржан һәм Сара», М. Т.Түлебаев), Лаура («Иоланта»), Полина («Пики дамаһы»; икеһе лә — П. И. Чайковский) һәм башҡалар.
Милли спектаклдәрҙә үҙенсәлекле, төрлө характерлы образдар ижад итә: Гөлмәриә («Ағиҙел тулҡындары»; дебют, тәүге башҡарыусы, 1972), Яланбикә («Дауыл»), Шәмсиә («Ҡоҙаса», З.Ғ.Исмәғилев), Ҡуйһылыу, Ҡарасәс («Урал илселәре»), Көнбикә («Салауат Юлаев»). Концерт репертуарында башҡ. халыҡ йырҙары («Ағын һыу», «Ашҡаҙар», «Ғайса ахун», «Ғилмияза», «Ильяс», «Хисам», «Элмәлек»), башҡорт композиторҙары әҫәрҙәре. СССР-ҙың халыҡ артисы Т. А. Милашкина менән сығыш яһай. Ленинградта БАССР мәҙәниәте көндәрендә ҡатнаша (1969). СССР буйлап гастролдәрҙә була.
Уның уҡыусылары араһында билдәле йырсылар — Башҡортостандың халыҡ артисы — Ф.Ә. Килдейәрова, Й. Ә. Әбделмәнов, Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Р. Р. Әминева, Л. Ғ. Әхмәтйәнова һәм башҡалар.
Флүрә Ноғоманова үҙенең тыуған көнөндә — 2021 йылдың 18 февралендә Өфөлә вафат булды.

# Ноғоманова Флүрә Ғәлимйән ҡыҙы
## Өҫтәмә мәғлүмәт

* Йырсының ире — Ғәбитов Фәрит Фатих улы, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре.
* Ҡыҙы Шәүрә, Рудольф Нуриев исемендәге Башҡорт хореография колледжының пианист-концертмейстеры.
# Ғәлиәскәров Рифғәт Хажиәкбәр улы

Ғәлиәскәров Рифғәт Хажиәкбәр улы (рус. Галиаскаров Рифгат Хазиакбарович; 11 март 1948 йыл) — ауыл һәм урман хужалығы, муниципаль орган хеҙмәткәре. 1985 йылдан Ҡариҙел район агросәнәғәт берекмәһе рәйесе, 1992 йылдан «Урғыш» совхозы директоры, 1994 йылдан район хакимиәте башлығы; 2002—2008 йылдарҙа Ҡариҙел урман хужалығы директоры. Башҡорт АССР-ының ХII саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты (1991—1995) һәм Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш (1995—1998) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Вәкилдәр Палатаһы депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1998).

# Ғәлиәскәров Рифғәт Хажиәкбәр улы
## Биографияһы

Рифғәт Хажиәкбәр улы Ғәлиәскәров Башҡорт АССР-ының Ҡариҙел районы Байҡыбаш ауылында 1948 йылдың 11 мартында тыуған.
1980 йылда Силәбе ауыл хужалығын механизациялау һәм электрлаштырыу институтын тамамлаған.
1982 йылда Свердловск Юғары партия мәктәбе дипломын алған.
Хеҙмәт юлын 1967 йылда техник училищела уҡығандан һуң Өфө химия заводында аппаратсы булып башлай.
1967—1970 йылдарҙа армия сафында хеҙмәт итә.
Хеҙмәттән ҡайтҡас, слесарь, өлкән механик, ҡыуғын контораһының профком рәйесе булып эшләй.
1977—1984 йылдарҙа «Сельхозтехника» район берекмәһендә баш инженер, рәйес.
1984—1989 йылдарҙа «Искра» колхозы рәйесе, Ҡариҙел район агросәнәғәт берекмәһе советы рәйесе.
1989 йылдан 1994 йылға тиклем Ҡариҙел районының «Урғыш» совхозы директоры.
1994 йылда Ҡариҙел районының хакимиәт башлығы итеп тәғәйенләнә
2005 йылдан Ҡариҙел районының «Байҡы» яуаплалығы сикләнгән йәмғиәт етәксеһе.

# Ғәлиәскәров Рифғәт Хажиәкбәр улы
## Ғаиләһе

Өйләнгән, ҡатыны менән ике ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр.