yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Пан Ги Мун

Пан Ги Мун (кор. 반기문, ханча: 潘基文, дөйөм латин транскрипцияһы — Ban Ki-moon; 13 июнь 1944 йыл) — Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының 8-се Генераль секретары (1.01.2007—31.12.2016), Корея Республикаһының сит ил эштәре һәм сауҙа министры (2004—2006).

# Пан Ги Мун
## Биографияһы

Пан Ги Мун 1944 йылдың 13 июнендә Япон империяһы Корея генерал-губернаторлығы Тюсэй-Хокудо провинцияһы Ымсон өйәҙенең Тюсю ҡалаһында (хәҙерге Корея Республикаһы Чхунчхон-Пукто провинцияһының Чхунджу ҡалаһында) тыуған. Корей теленән тыш инглиз, француз һәм япон телдәрен белә, рус телен өйрәнә.
1970 йылда Сеул милли университетын тамамлай, халыҡ-ара мөнәсәбәттәр өлкәһендә бакалавр дәрәжәһен ала. 1985 йылда Гарвард университеты янындағы Кеннеди исемендәге идаралыҡ мәктәбендә дәүләт иларалығы магистры дәрәжәһен ала.
37 йыл дауамында Корея Республикаһының сит ил эштәре һәм сауҙа министрлығында хеҙмәт итә. Корея Республикаһының Һиндостан, Австрия, Словения һәм АҠШ дәүләттәрендәге илселектәрҙә эшләй. 2004—2006 йылдарҙа Корея Республикаһының сит ил эштәре һәм сауҙа министры була.
2006 йылдың 13 октябрендә БМО Генераль Ассамблеяһы менән Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының 8-се Генераль секретары итеп тәғәйенләнә. БМО-ның эшмәкәрлеген ойоштороу һәм солохто яҡлау эштәре буйынса бер нисә мөһим реформалар үткәрә. Пан Ги Мун күбеһенсә иғтибарын глобаль йылыныуға һәм Дарфур регионы (Судан) мәсьәләрен хәл итеүгә йүнәлтә.
2011 йылдың 21 июнендә Пан Ги Мун Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Генераль секретары итеп икенсе биш йыллыҡ ваҡытҡа раҫлана.
2009 йылда Мальта университетының һәм Вашингтон штаты университетының, аҙаҡ Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институты мөхбир докторы исеме бирелә. 2012 йылғы йәйге Олимпия уйындарын асыу тантанаһында Олимпия флагын тотоп барыусыларҙың береһе була.

# Пан Ги Мун
## Бүләктәре

* «Эшендә күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (Корея Республикаһы, 1975, 1986, 2006)
* Австрия Республикаһы алдында күрһәткән хеҙмәте өсөн Почёт билдәһе (Австрия, 2001)
* Риу-Бранку ордены ҙур тәреһе (Бразилия, 2006)
* Ҡояш ордены ҙур таҫмаһы (Перу, 2006)
* I дәрәжәләге «Достык» ордены (Ҡаҙағстан, 2010)
* Хеҙмәттәре өсөн милли орден (Алжир)
* Хосе Матиас Дельгадо ордены (Сальвадор)
* Сикатун ордены ҙур тәреһе (Филиппины)
* Исмоил Сомони ордены (Тажикстан, 2010)
* Буркина-Фасо милли ордены ҙур тәреһе (2008)
* Кот-д'Ивуар милли ордены (2008)
* Изге Карл ордены ҙур тәреһе (Монако, 2013)
* Вена ҡалаһы ҙур алтын ордены (Австрия, 2013)
* Алтын Олимпия ордены (2013) һ. б.
# Көньяҡ Уньга

Көньяҡ Уньга — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уньга йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 55 км.

# Көньяҡ Уньга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300312115200011753
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201175
* Бассейн коды — 13.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Малай архипелагы

Мала́й архипела́гы (мал. Kepulauan Melayu) — донъяла иң ҙур архипелаг. Архипелаг составында Ҙур Зонд, Кесе Зонд, Молук, Филиппин һәм башҡа беләкәй утрауҙар. Яңы Гвинея архителагҡа инмәй, ул Океания составында, был мәҡәләлә мәғлүмәт Яңы Гвинея менән бергә. Иң ҙур утрау — Калимантан — 743 330 км² һәм Суматра — 473 000 км². Кеше иң күп йәшәгән утрау — Ява — 140 млн чел.
Утрауҙарҙа 330-ҙән артыҡ вулкан, 100-гә яҡына бөгөнгө көндә атыусан. Иң билдәлеһе — Кракатау.
Малай архипелагында тулыһынса тейәрлек Индонезия урынлашҡан, Малайзия (өлөшләтә), Бруней, Көнсығыш Тимор һәм Филиппин.
# Либшюцберг

Либшюцберг (нем. Liebschutzberg) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3234 кеше йәшәй. Майҙаны — 68,42 км². Диңгеҙ кимәленән 140 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 4758 һәм автомобиль коды TO.
# Фишбек (Эльба)

Фишбек (Эльба) (нем. Fischbeck (Elbe)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 672 кеше йәшәй. Майҙаны — 20,66 км². Диңгеҙ кимәленән 32 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39524 һәм автомобиль коды — SDL.
# Урта Дёля-Ю

Урта Дёля-Ю — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хулга йылғаһының уң ярына тамағынан 185 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.

# Урта Дёля-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300025724
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302572
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Туендат

Туендат — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кия йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.

# Туендат
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200019399
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201939
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Сәғитов Гәрәй Ғәйнетдин улы

Сәғитов Гәрәй Ғәйнетдин улы (рус. Сагитов (Гарай) Гарей Гайнутдинович (или Гайнетдинович) 1906 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985).

# Сәғитов Гәрәй Ғәйнетдин улы
## Биографияһы

Сәғитов Гәрәй Ғәйнетдин улы 1906 йылда элекке Башҡортостандың Боҙаяҙ районы (хәҙер Ауырғазы районы) Ишле ауылында тыуа. 1942 йылда Дәүләкән район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полының 2-се эскадронында ҡылыссы булып хеҙмәт итә. 1943 йылдың 6 октябрендә гвардияның 2-се эскадроны ҡылыссыһы ҡыҙылармеец Сәғитов Гәрәй Ғәйнетдин улы һөжүм итеү алыштарында автоматы менән дошмандың ике офицерын юҡ итә. Ул «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
Сәғитов Гәрәй Ғәйнетдин улы 1985 йылда Еңеүҙең 40-йыллығы айҡанлы юбилейлы II дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә.
# Кайтанак

Кайтанак — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының һул ярына тамағынан 524 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Кайтанак
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100003427
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100342
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Әхтәмов Әбүсүғүд Әбделхалиҡ улы

Әбүссүғүд Әбделхалиҡ улы Әхтәмов (рус. Абуссугут-Абдэль-Холикович Ахтямов) (1843 йыл -1920 йыл) — Рәсәй сәйәсмәне. Өфө губернаһынан I Дәүләт Думаһы депутаты, аграр комитетҡа инә. Өфө губернаторы ҡарамағында ышаныслы присяжный, суд тәфтишсеһе һәм айырым бурыстар башҡарыусы чиновник. Конституцион демократ, шулай уҡ мосолман фракцияһы бюроһы ағзаһы. Мосолман диниә назараты секретары.

# Әхтәмов Әбүсүғүд Әбделхалиҡ улы
## Иртә йылдары

1-се Ҡазан гимназияһында уҡый. 1871 йылда Ҡазан университетының Юридик факультетын тамамлай.
1881-1886 йылдарҙа Бәләбәй земство управаһы рәйесе. 1895-1901 йылдарҙа мосолман диниә назараты секретары. 1‑се мосолман съезын ойоштороусыларҙың береһе һәм 4‑се съезы делегаты. Почетлы мировой судья.

# Әхтәмов Әбүсүғүд Әбделхалиҡ улы
## Выборг өндәмәһе һәм һуңғы йылдары

1906 йылдың 10 июлендә Выборг ҡалаһында Думаны таратыуға ҡаршылыҡ билдәһе итеп “Халыҡ вәкилдәренән – халыҡҡа” өндәмәһенә («Выборг өндәмәһе») ҡул ҡуя. Был эш буйынса ғәйепләү процесында ҡатнаша, әммә ғәйебе раҫланмағас, аҡлана. 1919 йыл һуңында — 1920 йыл башында Әхтәмов өлкән улының ғаиләһе менән Петропавловскиға күсенә һәм 1920 йылда шунда вафат була.

# Әхтәмов Әбүсүғүд Әбделхалиҡ улы
## Ғаиләһе

* Өлкән улы Ибниәмин Санкт-Петербург университетының физика-математика факультетын таммалай, Өфө губернаһынан IV Дәүләт Думаһы депутаты.
* Икенсе улы Ибраһим — һул сәйәси эшмәкәр, меньшевик.
# Кэндзо Тангэ

Кэ́ндзо Та́нгэ (яп. 丹下 健三 Тангэ Кэндзо:, 4 сентябрь 1913 йыл — 22 март 2005 йыл) — япон архитекторы. 1987 йылда архитектура өсөн Притцкер премияһына лайыҡ була. 20-се быуаттың иң әһәмиәтле архитекторҙарының береһе, традицион япон стилдәрен модернизм менән берләштереп, биш континенттағы ҙур биналарҙы проектлай. Уның карьераһы егерменсе быуаттың бөтә икенсе яртыһын солғап ала, Токиола, Японияның башҡа ҡалаларында һәм бөтә донъя буйлап төрлө ҡасабаларҙа үҙенсәлеге менән айырылып торған бик күп биналар төҙөй. Ул шулай уҡ Токио һәм уның яҡын тирә-яғын төҙөү буйынса һоҡландырғыс пландар авторы Танге архитектуралағы метаболизм хәрәкәтенең әүҙем йоғонто яһаусы.
Эшмәкәрлегенең башланғыс йылдарынан уҡ Швейцария модернисы Ле Корбюзье (6.10.1887—27.08.1965) йоғонтоһонда ижад итә башлай. 1949 йылда Хиросималағы Тыныслыҡ мемориаль паркының дизайны буйынса үткәрелгән конкурста еңеп, халыҡ-ара танылыу ала. 1950-се йылдарҙа Хәҙерге архитектураның халыҡ-ара конгресына (CIAM) ағза итеп ҡабул ителә. Был ойошманың «10-сы команда» исеме менән билдәлелек алған йәш архитекторҙар төркөмөнә ҡушылмай, шулай ҙа уның 1960 йылда эшләнгән Токио ҡултығы планы был командаға һәм метаболистар хәрәкәтен башлаған төркөмгә оло йоғонто яһай.
Урбанизм өлкәһендәге ғилми тикшеренеүҙәре архитекторҙы Икенсе донъя һуғышынан һуң тәҡдим ителгән реконструкция проекттарына идара итеү өсөн өҫтөн хәлгә ҡуя. Уның идеялары Токио һәм Скопье өсөн эшләнгән проекттарҙа әүҙем ҡулланыла. Тангэның эштәре бөтә донъя архитекторҙарының тотош быуынына йоғонто яһай.
Традицион япон эстетикаһы һәм структур принциптары нигеҙендә «халыҡ-ара стилдә» (Токио муниципалитетын, 1952-1957) һәм «хай-вак» «юғары технологиялы» стилдә (Fuji Television штаб-фатирын, 1996) проектлай.

# Кэндзо Тангэ
## Карьераһы

Хиросиманы 1945 йылда бомбаға тотҡандан һуң ҡаланы төҙөкләндереү менән етәкселек итә. Тыныслыҡ мемориаль паркыны һәм ундағы бер нисә бинаны: музейҙы, ҡала йыйылышы йортон төҙөй.
Уның эштәре араһында — Дева Мария католик соборы һәм Олимпия үҙәге (икеһе лә Токиола, 1964 йылда тамамланған). Беренселәрҙән булып Олимпия үҙәге һәм Токиолағы Изге Мария соборы, Эхиме префектураһында конгресс-холда таяуҙар-тышлыҡтарҙан төҙөлөш констркуцияһын ҡуллана.
1960 йылдар уртаһынан Тангэ һәм уның архитектура бюроһы ҡыҙыҡһыныуҙар үҙәгендә — ҙур ҡала планировкаһы (ер тетрәүҙән һуң яңы Скопье үҙәге, Нигерияның баш ҡалаһы Абуджа, Болонья һәм Неаполдең эшлекле кварталдары) тора. Притцкер премияһы лауреаты (1987).
* Проекттары
* Ёёги милли стадионы (1964) — структур экспрессионизм өлгөһө милли стадионы (1964)
* Grand Prince Akasaka отеле Тиёдала махсус район, Токио (1982) (2011-13 йй. һүтеп алына.)
* OUB Centre Сингапур (1986)
* UOB майҙаны, Сингапур (1992)
* Fuji Television бинаһы, Одайбала, (Токио )(1996)
* Кагавала префектура бинаһы, Япония (2000)
* Македонияның Милли Банкы
* Сидзуокта матбуғат үҙәге
# Карл Либкнехт исемендәге ҡасаба

Карл Либкнехт исемендәге ҡала тибындағы ҡасаба Рәсәй Федерацияһының Курск өлкәһе Курчатов районында урынлашҡан]].
Карл Либкнехт исемендәге ҡасабаһы шул уҡ исемдәге ҡала биләмәһе статуслы муниципаль берәмеген барлыҡҡа килтергән һәм үҙ составына берҙән-бер тораҡ пункты кергән ҡасаба..
Халыҡ — 7908 кеше (2017 йыл мәғлүмәттәре буйынса).
Ҡасаба Сейм йылғаһының һул ярында урынлашҡан (Десна йылғаһының ҡушылдығы). Тимер юл станцияһы: Курск — Иркутск тимер юл линияһындағы Блохино станцияһы.

# Карл Либкнехт исемендәге ҡасаба
## Тарих

Тораҡ пункты 400 йылдан ашыу йәшәй. 1606 йылда Пенка йылғаһының ярында нигеҙләнгән. Тораҡ пункты элек Пены тип йаталған була, ләкин Карл Либкнехт хөрмәтенә уның исеме менән аталған. Бөйөк Ватан һуғышы алдынан ҡасабала Карл Либкнехт исемендәге ремонт-механика оҫтаханаһы (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — завод) була, һуғыш башланыу менән ул бөтә персоналы менән бергә ҡыҫҡа ваҡыт эсендә 1941 йылда Ҡырғыҙ ССР-ына эвакуациялана. Сокулукский районынан эвакуацияланған оҫтахана ҡорамалдары базаһында Краснооктябрьский ҡала тибындағы ҡасабала тыл хеҙмәтсәндәренең героик тырышлығы менән ҡыҫҡа ваҡыт эсендә Сокулукский заводы «Торгмаш» төҙөлә, ул бөтә илгә билдәле продукция : тағылма-цистерналар АЦПТ-0,9, ялан кухняһы КП-125М, автоцистерна 806 (АЦА-4.2-53А) ГАЗ-53-12 шассиһында һәм башҡа бик күп нәмәләр — сығара.
Ҡала тибындағы ҡасаба статусын 1930 йылда ала.

# Карл Либкнехт исемендәге ҡасаба
## Иҡтисад

* Бетон заводы
* Тимер ҡоролмалары эшләү заводы.
* Машиналар төҙөү заводы (ябылған)
* Шәкәр комбинаты (ябылған)
# Шумлева

Шумлева — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Керженец йылғаһының уң ярына тамағынан 122 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Шумлева
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Ока йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы), Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400312110000034790
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003479
* Бассейн коды — 08.01.04.003
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Вальдьери

Вальдьери (итал. Valdieri) — Италия коммунаһы. Был коммуна Пьемонт төбәгенең Кунео провинцияһында урынлашҡан.
Вальдьери коммунаһының халҡы 971 кеше тәшкил итә (2008 йылда халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса). Коммунаның бер квадрат километр майҙанындағы халыҡ тығыҙлығы 6 кеше тәшкил итә. Вальдьери коммунаһы 153 квадрат километр майҙанды биләй. Коммунаның мэры - Эммануил ПАрраноне. Был коммуна территорияһында термаль һыуҙар сығанағы күп. Янында Вальдьери -Терме шиаханаһы ла бар. Коммунаның почта индексы — 12010. Телефон коды — 0171.
Вальдьери коммунаһының ҡурсалаусы-яҡлаусыһы - изге Мартин.

# Вальдьери
## Демография

Халыҡ динамикаһы:

# Вальдьери
## Коммунаның хакимиәте

* Телефон: 0171 97109
* Электрон почта: valdieri@ruparpiemonte.it
* Рәсми сайт: http://www.comune.valdieri.cn.it/
# Языков ауыл Советы (Благовар районы)

Языков ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Благовар районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.

# Языков ауыл Советы (Благовар районы)
## Тарихы

Ауыл биләмәһе Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә статусына эйә.
# Кивач (ҡурсаулыҡ)

Кивач (карел. Kivaččun luonnonpuisto, фин. Kivatsun luonnonpuisto) — дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы, объекты булып шул уҡ исемле шарлауыҡ тора.
Ҡурсаулыҡ Карелия Республикаһының Кондопож районы территорияһында урынлашҡан.

# Кивач (ҡурсаулыҡ)
## Тарихы

Кивач — Рәсәйҙәге иң боронғо ҡурсаулыҡ, 1931 йылдың 11 июнендә СССР Фәндәр академияһы эргәһендәге рус төньяғының тәбиғәтен һаҡлау һәм хужалыҡтың ғәмәли мәсьәләләрен хәл итеү өсөн ойошторолған. Һуғыштан һуңғы йылдарҙан алып әлегә тиклем ҡурсаулыҡ тәбиғәтте һаҡлау ғына түгел, ғилми-тикшеренеү һәм экологик-аң-белем таратыу бурыстарын үтәй. Бында Карелияның тәбиғәт комплекстарын өйрәнеү буйынса эштәр даими алып барыла. Майҙаны 10 930 гектар. Ҡурсаулыҡ тирәләй дөйөм майҙаны 6 213 гектар булған һаҡлау зонаһы булдырылған.

# Кивач (ҡурсаулыҡ)
## Ландшафты

Ҡарағай һәм шыршы урмандары менән ҡурсаулыҡта урман ландшафты өҫтөнлөк итә. Тәбиғи иҫтәлекле урын булараҡ, шарлауыҡ менән бер рәттән, Сопох ҡарағайлығы телгә алына, унда бор, унда өс ярым быуатҡа тиклемге ағастар һаҡланып ҡалған. Кристаллик теҙмәләр араһындағы уйпатлыҡтарҙа бәләкәй урман күлдәре урынлашҡан. Иң ҙур һаналған Падозеро ҡурсаулығында диңгеҙ сығышындағы утрауҙар күп.

# Кивач (ҡурсаулыҡ)
## Флора һәм фаунаһы

Климаты оҙайлы, ҡышын һалҡынса һәм ҡыҫҡа йәй менән характерлана. Уртаса йыллыҡ һауа температураһы - 2,4 °C. Һалҡындар булмаған осор оҙайлығы 104-тән 153 көнгә тиклем тәшкил итә. Вегетация осоро оҙайлығы - 90 көн
Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм миҡдары 650 мм. Ҡар япмаһы менән көндәр уртаса 166 (11 ноябрь - 25 апрель) көн тәшкил итә, ҡайһы ваҡыт 200 тиклем. Уртаса айлыҡ температура ғинуарҙа -11.4 °С, июлдә +15.6 °С . Яҙ һәм, бигерәк тә, көҙөн һауа торошо тотороҡһоҙ. Тәүге ҡар япмаһын ятыу уртаса 26 көн дауам итә. 19 октябрҙә - 12 декабрҙә ҡар ятыуы күҙәтелә.

# Кивач (ҡурсаулыҡ)
## Флора һәм фаунаһы

Ҡурсаулыҡ биләмәһендә 216 ҡош төрө теркәлгән. Уның территорияһында 569-ға яҡын көпшәле үҫемлектәр осрай. Ҡурсаулыҡ фаунаһында 47 төр һөтимәрҙәр бар. Уларҙан 3 төр һөйрәлеүселәр һәм 5 ер-һыу хайуан төрө бар. Ҡурсаулыҡ территорияһында даими 18 төр балыҡ тереклек иткәне билдәле. Фауна төрҙәре тайга төрҙәре өҫтөнлөк итә, һәм ситендә урман ертишкесен, бүҙәнәне, ҡыр тауығын, тартайҙы, торомтайҙы, һарығошто, тәлмәрйен һәм башҡаларҙы осратырға мөмкин.

# Кивач (ҡурсаулыҡ)
## Килеү

Туристарҙың ойошҡан төркөмдәренә Европала билдәле Кивач шарлауығы һәм башҡа маршруттарға барырға рөхсәт ителде. Йыл һайын ҡурсаулыҡта йөҙҙән ашыу кеше була. Йыл һайын ҡурсаулыҡта йөҙ меңдән ашыу кеше була. Ҡурсаулыҡ территорияһына һәм «Кивач» шарлауығына инеү — билеттар буйынса. Ҡурсаулыҡта антропоген факторҙың йоғонтоһон, шул иҫәптән сикләнгән һәм контролдә тотоусы туризмдың, тәбиғәт комплекстарының йоғонтоһон өйрәнәләр, был йоғонтоноң көсһөҙләнеүе буйынса саралар әҙерләнә.
# Олон (мәғәнәләр)

Олон - йышыраҡ төп өлөш мәғәнәһендә ҡулланыла

# Олон (мәғәнәләр)
## Ботаникала

* Олон - үҫемлектәрҙең төп вегетатив органы, ағас йәки ағас һымаҡтарҙың (мәҫ. пальма) һабаҡтары.

# Олон (мәғәнәләр)
## Көнкүрештә

* Олон- төрлө ҡорамалдарҙың өлөштәре беркетелгән үҙәк - арба олоно, һабан олоно
* Олон - башаҡ, ҡайырһын ҡуйылмаған уҡ һабағы
* Олон- һөлгөнөң биҙәкһеҙ урта өлөшө
* Олон - ҡашмау ҡойроғо (ҡара - оңғо)
* Олон - бысаҡ йәки башҡа ҡоралдың һапҡа ултырта торған өлөшө (ҡара - һурпыс)
# Елховка (Барыш ҡушылдығы)

Елховка — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Барыш йылғаһының һул ярына тамағынан 213 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Елховка (Барыш ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500312110000037057
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003705
* Бассейн коды — 08.01.05.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Баһауетдинов Мансур Баһауетдин улы

Баһауетдинов Мансур Баһауетдин улы (1905 йыл — ?) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, гвардия капитаны. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы кавалерия полкының ветеринар хеҙмәте начальнигы, 2-се ранг ветврачы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1943).

# Баһауетдинов Мансур Баһауетдин улы
### Биографияһы

Мансур Баһауетдин улы Баһауетдинов 1905 йылда хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Дәүләкән районының Искәндәр ауылында тыуған. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, Ҡыҙыл Армия сафына алына. Хеҙмәткә Дәүләкән районының хәрби комиссиариаты тарафынан саҡырыла. 8-се кавалерия корпусы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкының ветеринар хеҙмәте начальнигы вазифаһында хеҙмәт итә.

# Баһауетдинов Мансур Баһауетдин улы
### Биографияһы
#### Батырлығы

Мансур Баһауетдинов, полктың ветхеҙмәт начальнигы булараҡ, аттарға ветеринария ярҙамы күрһәтеү эшендә фиҙаҡәрлеге һәм һуғыш яланында яраланған аттарҙы эвакуациялағанда күрһәткән батырлығы өсөн 1943 йылдың 6 февралендә Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.

# Баһауетдинов Мансур Баһауетдин улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943)
* «Ленинградты обороналаған өсөн» миҙалы
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы

# Баһауетдинов Мансур Баһауетдин улы
## Әҙәбиәттә

Әхтәм Ихсан шәхси күҙәтеүҙәре һәм тарихи документтар нигеҙендә ижад иткән «Саҡма тояҡ аттарҙа» китабында Мансур Баһауетдиновты ла телгә ала. Унда яҙыусы ветеринария хеҙмәте начальнигы Мансур Баһауетдиновтың аттарҙы ауыр хәлдән ҡотҡарыу өсөн бөтә ветеринария врачтарын, фельдшерҙарҙы эшкә ылыҡтырыуы һәм сирле хайуандарҙы лазаретҡа оҙатыуы тураһында яҙа.
# Рогец

Рогец (нем. Rogätz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2214 кеше йәшәй. Майҙаны — 23,86 км². Диңгеҙ кимәленән 39 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39326 һәм автомобиль коды — BK.
# Ибраһим сүрәһе

Ибраһим сүрәһе (ғәр. إبراهيم‎, Ибраһим ) — Ҡөрьән Кәримдең 14 сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 52 аяттан тора.
# Иманғол

Иманғол һүҙенең бер нисә мәғәнәһе бар.

# Иманғол
## Мәҡәләләр

* Иманғол (Туймазы районы) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл.
* Иманғол (Учалы районы) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл.
# Ғүмәров Фәйзи Муллағәли улы

Ғүмәров Фәйзи Муллағәли улы (3 март 1926 йыл — 27 июль 2002 йыл) — комсомол һәм партия органдары хеҙмәткәре, журналист һәм шағир. Бөйөк Ватан һәм 1945 йылғы совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 1965—1987 йылдарҙа Стәрлебаш район гәзите мөхәррире. 1957 йылдан — СССР Журналистар союзы, 1971 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1986). Стәрлебаш районының Аҡмулла исемендәге премияһының беренсе лауреаты (1995).

# Ғүмәров Фәйзи Муллағәли улы
## Биографияһы

Фәйзи Муллағәли улы Ғүмәров 1926 йылдың 3 мартында Башҡорт АССР-ы Стәрлетамаҡ кантоны Иҫке Хәлекәй ауылында тыуған.
Урындағы мәктәптә уҡый. Армия сафында һигеҙ йыл хеҙмәт итә. Япон самурайҙарына ҡаршы һуғышта ҡатнаша. 1947—1951 йылдарҙа «Силәбе-40» ҡалаһында заводта эшләй. Артабан Стәрлебаш районының комсомол һәм партия органдары хеҙмәткәре гәзите редакцияһында эш башлай. 1956—1958 йылдарҙа «Һәнәк» журналында, «Ҡыҙыл таң» гәзитендә хәбәрсе була.
1958—1962 йылдарҙа Ленинград ҡалаһында партияның юғары мәктәбендә журналист һөнәре буйынса уҡый һәм алдағы өс йылда Туймазы ҡалаһы һәм районы гәзитендә мөхәррир урынбаҫары була. 1965 йылда Стәрлебаш районы «Ленин юлы» гәзитенә мөхәррир булып ҡайта һәм был вазифала 1987 йылға тиклем эшләй.
Фәйзи Ғүмәров районда 1994 йылда булдырылған М. Аҡмулла исемендәге премияның беренсе лауреаты.
Ижади эшмәкәрлеге 50-се йылдарҙа башлана. Әҙип ижадының төп йүнәлеше — сатира һәм юмор. Уға «Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исем бирелә. 1971 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.