yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Пяй-Ю

Пяй-Ю — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Море-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 195 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.

# Пяй-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000086771
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008677
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Морат (төшөнсәләр)

Морат — ир-ат исеме, күп мәғәнәле атама:
* Морат — 1704—1711 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе.
* Морат Рәмзи — башҡорт тарихсыһы.
* Морат Аджи — төрки донъяһын өйрәнеүсе.
* Морат (тау) — Башҡортостан Республикаһы Белорет районындағы түбә һәм тау саңғыһы комплексы.
* Морат (археологик ҡомартҡы) — Башҡортостан Республикаһының Учалы районы Оҙонгүл ауылынан йыраҡ түгел урынлашҡан б.э.т. XII—III мең йыллыҡтарға ҡараған археологик ҡомартҡыһы.
* Морат (Силәбе өлкәһе) — Силәбе өлкәһенең Арғаяш районында юҡҡа сыҡҡан ауыл.
# Мария Магдалина сиркәүе (Андреево-Мелентьево)

1815
Мария Магдалина сиркәүе— Мәскәү Патриархаты Урыҫ Православие Сиркәүенең Ростов һәм Новочеркасск епархияһының Андреево-Мелентьево ауылындағы православие сиркәүе.
Адресы: 346841, Ростов өлкәһе, Неклиновский районы, Андреево-Мелентьево ауылы, Еңеү урамы , 9-сы йорт.

# Мария Магдалина сиркәүе (Андреево-Мелентьево)
## Тарих

XIX быуаттың 20 йылдарында йөрөүселәрҙең, ауылдың Андреево-Мелентьево ауылы кешеләренең дини ихтыяждарын ҡәнәғәтләндереү маҡсатында Изге Мария-Магдалина сиркәүе төҙөлгән. Уны Ватан һуғышында Наполеонға ҡаршы һуғышҡан һәм 4-се дәрәжә Изге Георгий ордены менән бүләкләнгән отставкалағы инфантерия генералы алпауыт Андрей Мелентьевтың аҡсаһына төҙөгәндәр.
Кирбес сиркәүҙе ун йыл төҙөгәндәр, төҙөлөп бөткәс уны алпауыт ҡыҙы Марияның исеме менән изге Мария Магдалина сиркәүе тип атағандар.
1930 йылға тиклем сиркәүҙә ғибәҙәт ҡылғандар. Һуңынан ғибәҙәтхананы япҡандар, ә уның подвалында Таганрог ҡалаһының ябыҡ монастырҙарының береһенән килгән суфый ҡатын-ҡыҙҙар йәшәгән.
1948 йылда сиркәү яңынан асылып, 1960 йылға тиклем эшләп килгән. Сиркәүҙе ҡыйырһытыу йылдарында уның бинаһын төҙөлөш материалдары склады итеп файҙаланғандар. 80-се йылдарҙа бинала янғын сығып, сиркәүҙең таш стеналары ғына тороп ҡалған. Стеналағы фрескалар ҙа юҡҡа сыҡҡан. Ғибәҙәтхананы янғын ҡалдыҡтарынан таҙартҡан саҡта бина подвалында Федор һәм Андрей Мелентьевтарҙың сиркәүҙәге кәшәнәһен тапҡандар. Кәшәнәләге кешеләрҙең ҡалдыҡтары яҡшы хәлдә һаҡланып ҡалған, унда һуғышсыларҙың матур эполетлы мунддирҙары ла янмай ҡалған.
1992 йылдың сентябрь айында ауылда рәсми рәүештә сиркәү йәмғиәте теркәлгән. Емерелгән сиркәүҙе аҡрынлап тергеҙә башлағандар.
Сиркәүҙе тергеҙеүҙә бик күп кешеләр ҡатнашҡан."Сармат" колхозы, башында А. А. Геращенко торған район хакимиәте төҙөлөш эштәренә аҡсалата ярҙам күрһәткән. Тергеҙелә башлаған сиркәүҙә 4 айҙан һуң — 1993 йылдың 7 ғинуарында ғибәҙәт ҡылыу башланған.
1994 йылда сиркәүҙең ҡыңғырау манараһы төҙөлөп бөткән. Ҡыңғырауҙарҙы Воронеж ҡалаһының предприятиеларының береһендә ҡойғандар. 2000 йылда, Таганрог эшҡыуарҙары сиркәү иҙәне һәм иконостас өсөн мәрмәр плитәләр һатып алғандар. Хәҙерге ваҡытта сиркәү бинаһы тергеҙелгән. Унда йәкшәмбе мәктәбе, «Преображение» хәрби-патриотик клуб эшләй.

# Мария Магдалина сиркәүе (Андреево-Мелентьево)
## Дин әһелдәре

1992 йылдан алып Изге Мария Магдалина сиркәүенең өлкән руханийы — протоиерей Николай Николаевич Бандурин.

# Мария Магдалина сиркәүе (Андреево-Мелентьево)
## Изге әйберҙәр

* Изге Кукша Одесскийҙың изге һөйәктәре;
* Изге Мария Магдалинаның сиркәү иконаһы.
# СССР Яҙыусылар союзы

Советтар Союзының Яҙыусылар берләшмәһе (рус. Союз писателей СССР) — СССР профессиональ яҙыусылар ойошмаһы.
1934 йылда СССР яҙыусыларының беренсе йыйылышында ойошторола.
Яҙыусылар берләшмәһенең ғәмәлдәге маҡсаты — әҙәбиәттә партия контролен тотоу. Профессиональ яҙыусыға берлеккә кереү мәжбүри булған, ә берлектән сығыу иһә карьераны бөтөрөүгә китергән.
СССР-ҙың тарҡалыуынан һуң Берлек күп кенә башҡа ойошмаларға бүленә.

# СССР Яҙыусылар союзы
## Етәкселәр

Берләшмәһенең беренсе етәксеһе (1934—1936) Максим Горький була.
Унан һуң был вазифаны түбәндәгеләр биләй:
* Владимир Ставский (1936—1938)
* Александр Фадеев (1938—1944 һәм 1946—1954)
* Николай Тихонов (1944—1946)
* Алексей Сурков (1954—1959)
* Константин Федин (1959—1977)
* Георгий Марков (1977—1986)
* Владимир Карпов (1986—1991)
# Жеханов Андрей Ильич

Андрей Ильич Жеханов (1884 — 1924) — совет партия һәм дәүләт эшмәкәре. РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының яуаплы секретары (1922), РКП (б)-ның Царицын өлкә комитетының яуаплы секретары (1923—1924).

# Жеханов Андрей Ильич
## Биографияһы

Жеханов Андрей Ильич 1884 йылда Нижегород губернаһы Түбәнге Новгородта тыуған.
1905 йылта РСДРП(б)-ға инә, Мәскәүҙә эшләй. Революцион хәрәкәттә ҡатнашҡаны өсөн Түбәнге Новгородҡа һөрөлә.
1906 йылдан батша армияһы сафтарында хеҙмәт итә, 1908 йылда Орел губернаһына һөрөлә.
1914—1917 йылдарҙа Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша, фронтта революцион эштәрен алып барғаны өсөн эҙәрләүҙәргә дусар булған.
1917 йылда Петроградта РСДРП(б)-ның полк комитетының рәйесе була. 1917 йылдың 25 октябрендә Ҡышҡы һарайҙы штурмлауҙа ҡатнаша.
1918-1919 йылдарҙа Граждандар һуғышында Көнсығыш фронтта РККА сафтарында ҡатнаша.
1920-1922 йылдарҙа Түбәнге Новгородта партия эшендә була.
1922 йылдың апреленән сентябргә тиклем — РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының яуаплы секретары.
1922 йылдың ноябренән — РКП(б)-ның Царицын губерна комитетының ойоштороу бүлеге мөдире.
РКП(б)-ның XII съезы һәм XI бөтә Рәсәй советтары съезы делегаты була.
1923 йылдың июленән 1924 йылдың апреленә тиклем — РКП(б)-ның Царицын губерна комитетының яуаплы секретары.
1924 йылдың 5 майында (башҡа мәғлүмәттәр буйынса апрель айында) Мәскәүҙә үҙенә үҙе ҡул һала.
# Ваныш ауыл Советы (Борай районы)

Ваныш ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Борай районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Ваныш-Алпауыт ауылы

# Ваныш ауыл Советы (Борай районы)
## Тарихы

Ваныш ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Борай районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
2008 йылда Шуҡшан ауыл Советы ауыл биләмәһе менән берләштерелә.Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә:
# Зәрҡүм

Зәрҡүм — башҡорт мифологияһында яуыз йән эйәһе, ифрат ҙур йылан.
«Урал батыр» эпосы персонажы, йыландар батшаһы Ҡәһҡәһәнең улы. Мифик заттарға хас көскә эйә түгел, әммә хәйләкәр һәм мәкерле. Зәрҡүм нисек кенә булһа ла ҡоштар батшаһы Самрауҙың ҡыҙы Һомайҙы яулап алырға тырыша. Ун ике мөгөҙлө боланды йотоп, балыҡ, көшөл, матур егет һ. б. ҡиәфәтенә инә алыу һәләтенә эйә була. Урал батыр уны үлемдән ҡотҡарғас, Зәрҡүм батырҙы һарайға саҡыра һәм ҡотҡарыусыһын йыландарға өҙгөләргә ҡалдыра. Дейеүҙәр батшаһы Әзрәҡәгә Урал батыр менән алышта ярҙам итә, Шүлгәнде ҡустыһына ҡаршы ҡоторта. Шүлгән барлыҡҡа килтергән һыу баҫыу мәлендә Зәрҡүм Һомайҙы урларға маташа. Урал батырҙың алты йәшлек улы Нөгөш тарафынан үлтерелә.
Башҡорт мифологияһының Зәрҡүм, Ҡәһҡәһә һәм Әзрәҡә исемле персонаждары иран донъяһы менән бәйле. Атап әйткәндә, Әзрәҡә зороастрия текстарында Азарак формаһында теркәлгән, ә Зәрҡүм, фонетик вариантында «Зергам» иран телдәренән «арыҫлан» («лев») мәғәнәһендә тәржемә ителә. Башҡорт халҡының «Урал батыр» эпосындағы был персонаж Арыҫлан йондоҙлоғо символы булып тора. Башҡорт мифологияһындағы Ҡәһҡәһә — аждаһа һымаҡ әшәке һәм зыянлы заттарҙың ун ике башлы батшаһы һәм Ҡош юлын символлаштыра.

# Зәрҡүм
## Этимологияһы

Фарсы теленән килеп ингән һүҙ. Ике йөҙлө, алдаҡсы мәғәнәһендә.
# Имамзадә

Имамзадә (фарс. امام‌زاده; рус. Имамзаде) — «имам нәҫеле») — шиғый имамы нәҫеле. «Имамзаде» һүҙе шулай уҡ шиғыйҙарҙың имамзадә ерләнгән иҫкә алыу ҡорамын аңлата.

# Имамзадә
## Ҡулланылышы

Имамзадәләр шиғыйлыҡта хөрмәт ителә. «Имамзадә» титулын , ҡатын-ҡыҙҙарҙан һәм үҙҙәре имам булып киткәндәрҙән тыш, имамдарҙың улдары һәм ейәндәре йөрөтә ала.

# Имамзадә
## Географияһы

Ғибәҙәтханаларға зыярат ҡылыу өсөн шиғый ғибәҙәт ҡылыусылары үҙем йөрөй. Имамзадәләрҙең күп һанлы ғибәҙәтханалары Иранда, Ираҡта, Афғанстанда һәм Әзербайжанда урынлашҡан.

# Имамзадә
## Биҙәлеше

Ҡорамдар ғәҙәттә нәзәкәтле архитектураға һәм матур интерьерға эйә. Йыш ҡына бик күп көҙгөләрҙән төшкән яҡтылыҡ уйынын, сәнғәти башҡарылған һырланған ағас биҙәктәрен күрергә мөмкин.
# Үрге Таурачек

Үрге Таурачек — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Песчаная йылғаһының уң ярына тамағынан 185 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Үрге Таурачек
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200312115100007965
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100796
* Бассейн коды — 13.01.02.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ниуэ

Ниуэ - (ҡитға исеме) лағы дәүләт.
# Органик регламент

Органик регламент (франц. Règlement Organique, рум. Regulamentul Organic) — органик закон Дунай кенәзлектәре (Валахия һәм Молдавия) беренсе конституция, ул 1828—1829 йылдарҙағы Урыҫ-төрөк һуғышының тамамланыуын белдереүсе Адрианополь тыныслыҡ килешеүе буйынса, 1831—1832 йылдарҙа үҙ көсөнә инә.
Регламент ул ерҙәрҙә урыҫ администарцияһы башлығы булған Павел Дмитриевич Киселёв тарафынан индерелә. Килешеү шарттары буйынса, закон сыҡарыусы власть һәр кенәзлектә боярҙарҙан һәм бай ер биләүселәрҙән торған депутаттар йәмғиәте йыйылыштарына буйһона. Башҡарыусы власть руханиҙар, боярҙар һәм ер биләүсе депутаттарҙан торған үҙенсәлекле йыйылыш ҡулында була. Етәксе административ постар боярҙарға бирелә. Шулай уҡ эске таможня системаһы бөтөрөлә, администация Судтан айырыла һәм язалауҙар рөхсәт ителмәй.
# Таҡталасыҡ

Таҡталасыҡ — топоним.
* Таҡталасыҡ (Башҡортостан) — Башҡортостандың Краснокама районындағы ауыл.
* Таҡталасыҡ (Татарстан) — Татарстандың Аҡтаныш районындағы ауыл.
# Ентль-Курус-Ях

Ентль-Курус-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 385 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 130 км.

# Ентль-Курус-Ях
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200047918
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204791
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Саул улы

«Саул улы» йәки «Шауль улы» (мадьярса Saul fia) — 2015 йылғы венгр фильм-драмаһы, ундағы ваҡиғалар 1944 йылда Освенцим концлагерында бара; режиссёр Ласло Немештың беренсе тулы метражлы фильмы. Төп ролдә һәүәҫкәр актёр Геза Рёриг төшкән.
Фильмдың премьераһы 2015 йылдың 15 майында Канн кинофестивалендә була, ул унда «Гран-при» яулай. 2016 йылдың февралендә картина сит телдәге иң яҡшы фильм номинацияһында «Оскар» премияһына лайыҡ була(Венгриянан тәҡдим ителә, ул туғыҙ картинанан торған шорт-листҡа, ә һуңынан биш дәғүәсе араһына инә).

# Саул улы
## Сюжеты

Фильмдағы ваҡиғалар 1944 йылдың октябрендә Освенцим концлагерында (Аушвиц-Биркенау) бара. Саул Ауслендер (Геза Рёриг) зондеркомандаға — нацистарҙың газ камераларында кешеләр үлтереү, уларҙың кәүҙәләрен һәм кейем-һалымын яндырыу кеүек эш-йомоштарын башҡара торған тотҡон йәһүдтәр төркөмөнә инә. Саул нацист табибының газ камераһында иҫән ҡалған малайҙы үлтереүенең шаһиты була һәм ул малайҙы үҙ улы тип уйлай. Ул малайҙы йәһүд доғалары менән ерләргә кәрәк тип таба һәм бының өсөн раввин табырға тырыа. Тиҙҙән зондеркоманда ағзалары нацистарҙың бөтәһен дә юҡ итергә йыйыныуы тураһында белеп ҡала. Улар ҡасырға әҙерлек башлай. Саул да ошо эшкә йәлеп ителә. Тотҡондар концлагерҙан тышҡа сығыуға өлгәшә. Саул малайҙың мәйетен тоҡҡа һалып алып сыға.

# Саул улы
## Ролдәрҙә

Мәғлүмәттәр Канн кинофестивале өсөн әҙерләнгән буклеттағыға ярашлы килтерелде.

# Саул улы
## Премьераһы һәм күрһәтеү

«Саул улы» фильмының донъя премьераһы 2015 йылдың 15 майында Канн фестивалендә була.
Венгрияла ул 2015 йылдың 11 июнендә прокатҡа сыға.
2015 йылдың 18 декабрендә АҠШ-та сикләнгән прокаты башлана.

# Саул улы
## Тәнҡит

Тәнҡитселәр картинаны юғары баһалай. Rotten Tomatoes сайтында 87 тәнҡитсенең 96 проценты кинотаҫмаға ыңғай баһа бирә. Metacriticта фильм 39 рецензия нигеҙендә 89 % рейтинг ала. На Metacritic фильм имеет рейтинг 89 % на основании 39 рецензий.
Британ кино тәнҡитсеһе Питер Брэдшоу фекеренсә, тәьҫир итеү көсө буйынса "Сауылдың улы"н Элем Климовтың «Иди и смотри» һәм Лайоша Кольтаиҙың «Без судьбы» фильмдары менән сағыштырырға мөмкин.

# Саул улы
## Наградалар

* «Гран-при» Каннского кинофестиваля, Франция, май 2015
* Приз «Бронзовая лягушка» фестиваля кинооператорского искусства «Камеримидж» (Матьяш Эрдей), Быдгощ, Польша, ноябрь 2015
* Премия Международного кинофестиваля в Стокгольме за лучшую режиссуру (Ласло Немеш), Швеция, ноябрь 2015
* Премия Национального совета кинокритиков США за лучший фильм на иностранном языке, декабрь 2015
* Премия «Золотой глобус» за лучший фильм на иностранном языке, США, январь 2016
* Премия «Оскар» за лучший фильм на иностранном языке, США, февраль 2016
# Мяланга

Мяланга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға 2 йылғаһының һул ярына тамағынан км өҫтәрәк Сывтуга ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

# Мяланга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000003490
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000349
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Цицишвили замогы

Цицишвили замогы - Грузияның Мцхета муниципалитеты Квемо Ничби ауылындағы архитектура ҡомартҡыһы.

# Цицишвили замогы
## Тасуирламаһы

Ҡасабаның төньяғында, Ничурба йылғаһының уң ярында, тау битләүендә урынлашҡан. XVII быуатта төҙөлгән.
Ҡәлғәне Цицишвили ғаиләһе һалдыртҡан. Комплекс башня ҡоймаһынан, һарайҙан, сиркәүҙән һәм мунсанан тора. Йәнә емерек ҡойма һәм мунса булған. Төҙөлөш материалы итеп таш ҡулланылған.
Ихатала өс ҡатлы башня, ишеге икене ҡаттан. Өҫкө ҡаттары емерелеп төшөргә тора.
Мунса тау итәгенең төньяҡ-көнсығыш яғында. Уртала - бассейн.
Цицишвили замогы 2019 йылдың 29 майында Грузия хөкүмәте ҡарары менән милли әһәмиәткә эйә булған күсемһеҙ мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы тип танылған.
# Ханавэй-Яха (Няву-Яха ҡушылдығы)

Ханавэй-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Няву-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 72 км.

# Ханавэй-Яха (Няву-Яха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300079389
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307938
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Вахштедт

Вахштедт (нем. Wachstedt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 525 кеше йәшәй. Майҙаны — 17,46 км². Диңгеҙ кимәленән 475 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37359 һәм автомобиль коды — EIC.
# Нерута-Яха (Морда-Яха ҡушылдығы)

Нерута-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Морды-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 167 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 95 км.

# Нерута-Яха (Морда-Яха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300039126
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303912
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Альперов Дмитрий Сергеевич

Альперов Дмитрий Сергеевич (25 октябрь 1895 йыл — 16 октябрь 1948 йыл) — СССР-ҙың цирк артисы, клоун.

# Альперов Дмитрий Сергеевич
## Биографияһы

Дмитрий Сергеевич Альперов Мәскәүҙә йәшәгән билдәле клоун Сергей Сергеевич Альперовтың улы (1859—1923).
Үҙенең ижади эшсәнлеген акробат-эксцентрик булараҡ башлай. Шунан һуң атаһы С. Альперовтың клоундаларында партнер булып ҡатнаша.
Һуңғараҡ, атаһы менән уртаҡ тел таба алмау сәбәпле, 1914 йылдан үҙаллы рәүештә клоун-сатирик булараҡ сығыш яһай башлай.
Уның ижади эшсәнлегенең ҙур өлөшө Мәскәүҙә уҙа. Уның амплуаһы — дөйөм алғанда, ерән һәм аҡ клоун ролдәре. Башта клоун Макс (М. И. Федоров), унан һуң Мишель (М. П. Калядин) һәм, аҙаҡ килеп, Н. Л. Лавров манежда уның партнерҙары була.
Бигерәк тә совет осоронда Дмитрий Альперов клоунада йүнәлешендә уңышҡа өлгәшә. Альперов илдәге сәйәси ваҡиғаларға битараф ҡалмай, шуға күрә уның сатираһы һәр ваҡыт көн ҡаҙағына һуға.
1929 йылда Владимир Захарович Масстың сценарийы буйынса «Махновщина» һәм 1930 йылда Владимир Маяковскийҙың «Мәскәү тиҙ яна» (рус. «Москва быстро горит») пантомималары ҡуйылышында башҡарыусы һәм режиссёр-ҡуйыусы булараҡ ҡатнаша.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Дмитрий Альперовтың һүҙе дошмандарға нәфрәтле һәм киҫкен яңғырай.
«Иҫке цирк аренаһында» (1936) китабы авторы.
1948 йылдың 16 октябрендә Мәскәүҙә вафат булған. Ваганьков зыяратының 4 участкаһында ерләнгән.
# Шығай

Шығай — топоним.

# Шығай
## Ауылдар

* Шығай (Балаҡатай районы) — Башҡортостандың Балаҡатай районындағы ауыл.
* Шығай (Белорет районы) — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл.
* Шығай (Силәбе өлкәһе) — Силәбе өлкәһе Сосновка районындағы ауыл.

# Шығай
## Йылғалар

* Шығай (Егән ҡушылдығы) — Башҡортостандағы йылға, Егән ҡушылдығы.
* Шығай (Ҡармасан ҡушылдығы) — Башҡортостандағы йылға, Ҡармасан ҡушылдығы.
# Калтрык

Калтрык — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тельбес йылғаһының һул ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Калтрык
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кондома йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Томь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300112115200009837
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200983
* Бассейн коды — 13.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Арғы Тағанай

Арғы Тағанай — Көньяҡ Урал тауҙары системаһына ингән Оло Тағанай һыртының иң киң түбәһе һәм иң төньяҡ нөктәһе.
Бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 1112 метр. Силәбе өлкәһе Златоуст ҡалаһынан 25 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
1932 -2005 йылдар арауығында тау түбәһендә «Тағанай-тау» метеостанцияһы эшләп килә.Хәҙерге ваҡытта уның бинаһында туристик приют урынлашҡан .

# Арғы Тағанай
## Атаманың килеп сығышы

Арғы Тағанай атамаһының икенсе өлөшө тауҙың «Тағанай» милли паркының биләмәһендә урынлашыуына һәм Оло Тағанай һырты атамаһына бәйле.
Тағанай топонимынының килеп сығышы башҡорт телендә булған таған — «аҫлыҡ, треножник» һәм ай — «луна») һүҙҙәренә бәйле тип фараз итәләр. Йәғни,«Ай өсөн аҫлыҡ» мәғәнәһен бирә
Топонимист Г..Е. Корнилов «Тағанай» атамаһы башҡортса тыуған ай тауы («йәш ай тауы») һүҙҙәре менән бәйле тип һанай.
Крайҙы өйрәнеүсе В.В. Поздеев тағанай — һинд-европа һүҙе тип раҫлай (һүҙҙе өлөштәргә бүлә: тамыры таг — «сығынты, ос, тау түбәһе», боронғо эйәлекте, урынды белдереүсе суффикс -ан һәм сифат суффиксы -ай )

# Арғы Тағанай
## Геологик төҙөлөшө

Арғы Тағанай түбәһе өс ҡыраздан тора.
Көнбайыш ҡыразы кристалл һәүерташтар тоҡомонан һалынған. Төньяҡтан ҡыразды һирәкләп ҡая суҡаҡтары булған ҡайынлы шыршы урмандары уратып алған. Көньяҡтан урман әкренләп тау тундраһына күсә бара.
Үҙәк һырты тулыһынса кварциттан тора. Көнсығыш һырты һәүерташтарҙан өйөлгән конус формаһындағы ҡалдыҡ тауҙарҙан ғибәрәт.
Төньяҡ-көнсығыш яғынан Арғы Тағанай яйлап ҡына Йөрмә һыртына барып ҡушыла.

# Арғы Тағанай
## Климаты

Арғы Таганыйҙың төп үҙенсәлектәрҙең береһе — бик көслө елдәре.
Түбәһендә йыллыҡ уртаса ел тиҙлеге 10,3 м/с-ҡа етә, ә теркәлгән иң юғары тиҙлеге — 50 м/с-тан ашыу
Был төбәктә аяҙ көндәр һирәк була. Йыл эсендә уртаса 132 көн буран батшалыҡ итә, 240 көн томанлы була.

# Арғы Тағанай
## «Тағанай-тау» метеостанцияһы

1932 йылдың 20 авгусында Арғы Тағанайҙың түбәһендә 1108 м бейеклектә метеорология станцияһы төҙөлә. Был Уралда иң бейек метеостанция була.
1932 йылдың декабрендә станцияға Икенсе Халыҡ-ара поляр йылы (ингл. International Polar Year — IPY, йәки русса Международный полярный год —МПГ) атамаһы бирелә.
Халыҡ-ара поляр йылы — Антарктида һәм Арктикала поляр төбәктәрҙе тикшеренеүҙә халыҡ-ара тырышлыҡтарын берләштереүгә йүнәлтелгән программа булып тора.
Метеостанция хеҙмәткәрҙәре һауа температураһын, яуым-төшөм күләмен, елдең тиҙлеген, болоттарҙы, атмосфера баҫымын тикшереү өсөн күҙәтеү алып бара. Бөтә мәғлүмәттәр радио тапшырыуҙары аша Свердловскиға, Урал гидрометеохеҙмәт идаралығына тапшырылып бара.
Етмеш йыл эсендә алып барылған эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә «Тағанай-тау» метеостанцияһы тарафынан һауа торошо рекордтары теркәлгән. Шул иҫәптән төбәктәге максималь (+38) һәм минималь (-50) температура асыҡланған.

# Арғы Тағанай
## Иҫкәрмә

* ↑ Достопримечательности: Дальний Таганай (билдәһеҙ). Дата обращения: 14 июль 2014. Архивировано 15 июль 2014 года. 2014 йыл 15 июль архивланған.
* ↑ В.В.Поздеев. Топонимика Южного Урала. — Челябинск, 2013.
# Ғафир сүрәһе

Ғафир сүрәһе (ғәр. سورة غافر‎, Ярлыҡаусы ) — Ҡөрьән Кәримдең 40 сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 85 аяттан тора.