yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ғатауллин Раил Рәфҡәт улы

Ғатауллин Раил Рәфҡәт улы (3 март 1959 йыл) — ғалим-химик. 1987 йылдан Өфөләге Органик химия институты хеҙмәткәре, 2004 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр. Химия фәндәре докторы (2004), профессор (2006).

# Ғатауллин Раил Рәфҡәт улы
## Биографияһы

Раил Рәфҡәт улы Ғатауллин Башҡорт АССР‑ының Ҡыйғы районы Арыҫлан ауылында тыуған. 1985 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. Шул уҡ йылда «Химпром» етештереү берекмәһенә эшкә бара. 1986 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтына күсә. 1987 йылда — Органик химия институтында хеҙмәткәр, 2004 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр.
Фәнни эштәре биологик активлыҡҡа эйә азотлы яңы гетероциклик берләшмәләр алыу ысулдарын тикшереүгә һәм эшләүгә арналған. 170‑тән ашыу ғилми хеҙмәт һәм алты уйлап табыу авторы.

# Ғатауллин Раил Рәфҡәт улы
## Хеҙмәттәре

* Циклофункционализация 2‑алкениланилинов //Панорама современной химии. Современный органический синтез: сб.обзорных статей. М., 2003 (авторҙаш);
* Успехи в синтезе циклоалка[b]индолов //Журнал органической химии. 2013. Т.49. Вып. 2.
# Внина

Внина — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чагодоща йылғаһының һул ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 97 км.

# Внина
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200112110000007143
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000714
* Бассейн коды — 08.01.02.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Көнгәк заказнигы

Көнгәк заказнигы (рус. "Кунгак", заказник) — республика әһәмиәтендәге дәүләт зоология ҡурсаулығы. Һаҙ гөбөргәйеле йәшәгән мөхитте һаҡлау, хайуандарҙың ҡиммәтле һәм һирәк төрҙәре популяцияларын тергеҙеү маҡсатында ойошторола (2002).

# Көнгәк заказнигы
## Географик урыны

Мәләүез ҡалаһынан көньяҡ- көнбайышҡа табан 5 саҡрым алыҫлыҡта, Ағиҙел йылғаһының уң ярында урынлашҡан. Майҙаны 3,8 мең га, шуның 80%-ын урман тәшкил итә. Рельефы теҙемле-убалы, һыубаҫар туғайлы тигеҙлектәрҙән тора. Ҡурсаулыҡтың ҙур өлөшөн Көнгәк һырты (512 м) алып тора.

# Көнгәк заказнигы
## Тәбиғи үҙенсәлектәре

Махсус һаҡланған тәбиғәт биләмәһенең тәбиғи үҙенсәлектәре: Һырттың көнсығыш макробитләүендә ҡатнаш йүкә-саған-ҡайын урмандары, көнбайыш битләүендә — ҡоро имәнлектәр, ҡылғанлы, ҡылбашаҡлы, типсәкле далалы һәм ситендә дала ҡыуаҡлыҡтары булған ҡатнаш киң япраҡлы урмандар таралған. Заказникта үҫемлектәрҙең Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән һирәк төрҙәре: Гельм астрагалы, көмөш тәңкәғуҙаҡ, Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабына индерелгән Залесский ҡылғаны, кәрлә күбәләк сәскә, ҡаурый ҡылған үҫә.

# Көнгәк заказнигы
## Тәбиғи үҙенсәлектәре
### Хайуандар донъяһы

Америка шәшкеһе, аҫ, бурһыҡ, дала көҙәне, йылға ҡондоҙо, йәтсә, ҡабан, ҡор, ҡоралай, мышы, ондатра, төлкө, урман көҙәне, һары шәшке, һыуһар, ҡурпысыҡ, һуна өйрәк йәшәй. Заказникта Башҡортостандың Ҡыҙыл китабына индерелгән баҡса ҡомағы, Баҡыр йылан, дала ҡара йыланы, ҡама, оло ялман, орсоҡ йылан, һаҙ гөбөргәйеле, һоро ағуна йәшәй.

# Көнгәк заказнигы
## Тәбиғи үҙенсәлектәре
### Ҡоштары

БР һәм РФ-ның Ҡыҙыл китаптарына индерелгән бөркөт, диңгеҙ бөркөтө, көсөгән, өкө, европа бәрҙеһе, зөгәй осрай.
Көнгәк заказнигы территорияһында 1990 йылда биология фәндәре докторы Миһранов Марат Ғәлихан улы тарафынан фән өсөн әһәмиәтле тәңкәле ҡанатлыларҙың яңы төрө — Бутлеров әберсен күбәләге билдәләнә (малинница Бутлерова).
Ҡурсаулыҡ ресурс, фәнни һәм экологик әһәмиәткә эйә.
# Иҫке Ҡуян ауыл Советы (Баҡалы районы)

Иҫке Ҡуян ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Баҡалы районы составындағы административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы), 2008 йылда бөтөрөлгән. Почта индексы — 452651. ОКАТО коды — 80207852000. Баҡалы ауыл Советы менән берләштерелгән.

# Иҫке Ҡуян ауыл Советы (Баҡалы районы)
## Ауыл советы составында

Иҫке Ҡуян — административ үҙәк һәм Туҡбирҙе ауылы

# Иҫке Ҡуян ауыл Советы (Баҡалы районы)
## Тарихы

Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереүгә һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһындағы» Законы, ст. 1 п. 7). Баҡалы районы буйынса а) түбәндәге юлдар бар:
   Баҡалы ауыл Словеты сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
2008 йылға түбәндәге муниципаль берәмектәр менән сиктәш була: Яңы Ҡатай ауыл Советы, Килкабыҙ ауыл Советы, Михайловка ауыл Советы, Ахман ауыл Советы, Баҡалы ауыль Советы («Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы (ред. 19.11.2008) „Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы“ Законы»).
# Кесе Айдат

Кесе Айдат — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Айдат йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Кесе Айдат
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200019948
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201994
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Рәғиҙә

Рәғиҙә — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме.

# Рәғиҙә
## Этимологияһы

Рәғиҙә исеме төрки телле халыҡтарға ислам дине менән бергә ғәрәп теле аша ингән, бай, етешле; сабыр, тыныс мәғәнәһен аңлата.

# Рәғиҙә
## Билдәле шәхестәр

Янбулатова Рәғиҙә Сәйетғәли ҡыҙы (28 декабрь 1915 йыл — 13 октябрь 1997 йыл) — башҡорт совет театр актёры, шағир, драматург һәм тәржемәсе. 1938 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы, 1957 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1955), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1954) артисы.
Зарипова Рәғиҙә Лоҡман ҡыҙы (1 июнь 1962 йыл) — Өфө ҡалаһы 140-сы Башҡорт гимназияһының башланғыс кластар уҡытыусыһы, директор урынбаҫары, башланғыс класс уҡытыусыларының мәктәп методик берекмәһе етәксеһе. «Баш ҡала байлығы» Йәмәғәт премияһының X конкурсында «Өфө — әүҙем гражданлыҡ позициялы кешеләр ҡалаһы» номинацияһы лауреаты.
Асаинова Рәғиҙә Риф ҡыҙы (5 октябрь 1975 йыл) — башланғыс кластар уҡытыусыһы, Темәс урта мәктәбенең башланғыс кластар буйынса директор урынбаҫары.

# Рәғиҙә
## Мәҙәниәттә

Рәғиҙә — Д. Гурьяновтың «Запах легкого загара» драматик фаразлауы геройы.
# Нуттунен Мария Андреевна

Нуттунен Мария Андреевна (1911—1965) — СССР совхоздар министрлығының «Торосово» һөт тоҡомло совхозы бригадиры, Ленинград өлкәһе.

# Нуттунен Мария Андреевна
## Биография

Ҡыҙ бала ғына сағынан яңы ғына ойошторолған «Торосово» совхозына эшкә килә. Фермала, тәжрибәле һауынсылар янында, еңел булмаған һауынсы хеҙмәтенең бөтә ысулдарына һәм нескәлектәренә өйрәнә. Тиҙҙән бригадир итеп тәғәйенләнә. Уның коллективы юғары һауым менән дан ала, ҡайһы бер һыйырҙар йылына 7 мең килограмм һөт бирә.
1941 йылдың йәйендә, фронт һыҙығы совхоз усадьбаһына яҡынлашҡас, көтөүҙе Вологда өлкәһенә ҡыуып алып барыуҙа ҡатнаша. Эвакуацияла булғанда, бригада хәрби частарға һәм балалар йорттарына һөт ебәрә. Ҡыйынлыҡтарға ҡарамаҫтан, тоҡом малын һаҡлап ҡалыуға ирешәләр, һуңынан ул «Торосово» совхозы малсылығында тоҡомдоң төп өлөшөн тәшкил итә.
Һуғыштан һуң яңынан малсылыҡ ҡаралтылары төҙөлә, мал ҡуралары йыһазландырыла, аҙыҡ әҙерләнә. Малдарҙың туҡланыу рационын һәм тәрбиәләү ысулдарын яҡшыртырға, һауынсыларҙың хеҙмәтен рациональ ойошторорға тырыша, ветеринария һәм зоотехниканы өйрәнә. Ул бөтәһенән элек фермаға килә һәм бөтәһенән дә һуңыраҡ өйөнә ҡайта. Һөт малдарын дөрөҫ тәрбиәләүгә, ҡиммәтле витаминлы аҙыҡтар әҙерләүгә, тоҡомдо яҡшыртыуға айырым иғтибар бүлә. «Говорят мастера сельского хозяйства» брошюраһында үҙенең тәжрибәһе, күҙәтеүҙәре, һығымталары менән уртаҡлаша. 1948 йылда инде уның бригадаһы һәр һыйырҙан уртаса 5916 килограмм һөт ала.
Һуңғы йылдарҙа Ломоносов районында «Лаголово» ҡош фабрикаһында эшләй. Санкт-Петербург ҡалаһында Богослов зыяратында ерләнгән.

# Нуттунен Мария Андреевна
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

- СССР Юғары Советы Президиумының 1949 йылдың 22 октябрендәге указы менән малсылыҡтан юғары артым алғаны өсөн Нуттунен Мария Андреевнаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
- Ленин ордены,
- ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены,
- миҙалдар.
# Тандошка

Тандошка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бия йылғаһының уң ярына тамағынан 238 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.

# Тандошка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100212115100000434
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100043
* Бассейн коды — 13.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Кесе Лагорта

Кесе Лагорта — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Войкар йылғаһының уң ярына тамағынан 110 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.

# Кесе Лагорта
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300030886
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303088
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кесе Ырғыҙ

Кесе Иргиз — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1150 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 235 км.

# Кесе Ырғыҙ
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кесе Ырғыҙ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001412112100009379
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100937
* Бассейн коды — 11.01.00.014
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Веж

Веж — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Локчим йылғаһының уң ярына тамағынан 201 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Веж
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000017702
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001770
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Әл-Фүжәйрә (әмирлек)

Әл-Фүжәйрә (Фүжәйрә) (рус. Фудже́йра; ғәр. الفجيرة‎, таң) — Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәренә ингән әмирлек.
* Баш ҡалаһы — Әл-Фүжәйрә.
* Майҙаны — 1166 км², халҡы — 137 940 кеше (2008 йыл).

# Әл-Фүжәйрә (әмирлек)
## Географияһы

Фүжәйрә әмирлеге, башҡаларынан айырмалы рәүештә, һинд океанының Оман ҡултығы ярында урынлашҡан. Уның биләмәләре Оман ҡултығы буйлап 90 километрҙан ашыу оҙонлоҡҡа һуҙылған. Фүжәйрә территорияһының күп өлөшөн яр буйҙарына терәлеп торған тиерлек тауҙар биләй.

# Әл-Фүжәйрә (әмирлек)
## Әмирлек тарихы

Әл-Фүжәйрә — Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәренә ингән иң йәш әмирлек. Башта әмирлек Шәржә (Шәрҡиә) составына инә. 1901 йылда урындағы шәйех Әл-Фүжәйрәнең Шәржәнән бойондороҡһоҙлоғон иғлан иткән була, әммә Англия уны 1953 йылда ғына таный. 1892—1971 йылдарҙа Әл-Фүжәйрә биләмәһе [[Килешеүле Оман] ]составына инә. 1971 йылдың 2 декабренән Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре составында.

# Әл-Фүжәйрә (әмирлек)
## Әмирлек тарихы
### Әл-Фүжәйрәнең әш-Шәрҡи затынан шәйехтәре (1971 йылдан — әмирҙәр)

* 1876—1936 йылдар — Хамад I бин Абдаллаһ
* 1936—1974 йылдар — Мөхәммәд бин Хамад
* 1974 йылдан — Хамад бин Мөхәммәд әш-Шәрҡи (Хамад бин Мөхәммәд II]]

# Әл-Фүжәйрә (әмирлек)
## Иҡтисады

Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәрендә байлыҡ һәм сәскә атыуҙың төп сығанағы — нефть юҡ, уның ҡарауы бик уңайлы урынлашҡан һәм йылдам үҫешкән диңгеҙ порты бар. Балыҡсылыҡ һәм ауыл хужалығы, хәҙер инде туризм Әл-Фүжәйрәләге иҡтисади эшмәкәрлектең төп төрҙәре булып тора.

# Әл-Фүжәйрә (әмирлек)
## Туризм

Әмирлек яр буйындағы ҡомлоҡтары, тау морондары, матур тарлауыҡтары, күп төрлө минераль сығанаҡтары һәм йәшеллектәре менән дан тота, шул арҡала туристар араһында популяр. Әмирлектә иҫтәлекле урындар күп. Шәржә — Әл-Фүжәйрә автотрассаһы буйында урынлашҡан йома баҙарында туристарға төрлө илдәрҙә етештерелгән келәмдәр, сувенир һәм көршәкселәр етештергән милли һауыт-һаба, башҡа әйберҙәр тәҡдим ителә. Бында XVII быуатта төҙөлгән бик боронғо мәсет бинаһы ла бар. Әмирлектең төньяғында Диббә Әл-Фүжәйрә тип аталған балыҡсылар ҡаласығы бар, бында көпшә ҡабып, битлек, акваланг менән йөҙөү өсөн иң яҡшы урын булып тора. Әл-Фүжәйрәнең элекке әмире һарайы — Әл-Хәйли ҡәлғәһе баш ҡаланан 8 км көньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан. Илдең иң көнсығыш форты — Әл-Битнә (1735 йыл). Емерелгән фортлы, бәләкәй генә күлле һәм пальмалы Вади-Дәфт тигән урын бар.
# Кентас

Кентас — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Устья йылғаһының һул ярына тамағынан 388 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Кентас
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000029527
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002952
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Борченко Мария Яковлевна

Борченко Мария Яковлевна (20 сентябрь 1927 йыл — июль 2008 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1949).

# Борченко Мария Яковлевна
## Биографияһы

Мария Яковлевна Борченко 1927 йылдың 20 сентябрендә Алтай крайының Новоегорьевское ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Һигеҙ класты тамамлағандан һуң, 1943 йылдан урындағы И. В. Сталин исемендәге колхозға ябай колхозсы булып эшкә инә, ә 1946 йылдан — ошо уҡ колхозда иген культураларын үҫтереү буйынса звено етәксеһе итеп тәғәйенләнә.
1948 йылда эш һөҙөмтәләре буйынса М. Я. Борченко звеноһы Егорьевский районында «Альбидум 3700» сортлы яҙғы бойҙайҙан колхозда иң юғары уңышты ала — егерме гектар майҙанда 29,1 центнер.
СССР Юғары Советы Президиумының 1949 йылдың 20 майындағы Указы менән «1948 йылда арыш һәм бойҙайҙан юғары уңыш алғаны өсөн» Борченко Мария Яковлевнаға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1950 йылдан 1953 йылға тиклем Барнаул крайы ауыл хужалығы мәктәбендә колхоз етәксеһе кадрҙарын әҙерләү буйынса уҡый, уны тамамлағандан һуң агроном һөнәре ала. 1953 йылдан Ҡалман машина-трактор станцияһында агроном булып эшләй, һуңынан Егорьевский машина-трактор станцияһында эшселәр комитеттың рәйесе була. 1965 йылда Егорьевский район Советы башҡарма комитетының ауыл хужалығы идаралығына инженер итеп тәғәйенләнә.
Төп эшмәкәрлегенән тыш хеҙмәтсәндәр депутаттарының Алтай край Советы депутаты итеп һайлана.
1986 йылдан пенсияға сыҡҡандан һуң, Барнаул ҡалаһында йәшәй. 2008 йылдың июлендә вафат була.

# Борченко Мария Яковлевна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1949)
* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (20.05.1949)
* Ленин ордены (20.05.1949)
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы
# Ишетка

Ишетка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының һул ярына тамағынан 386 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Ишетка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300412111100037648
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103764
* Бассейн коды — 10.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Обервайд

Обервайд (нем. Oberweid) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 531 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,19 км². Диңгеҙ кимәленән 500 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98634 һәм автомобиль коды — SM.
# Ундер

Ундер — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2231/87/135/45 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Ундер
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Ковров ҡалаһынан тамағына тиклем, Уводь йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010301112110000033488
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003348
* Бассейн коды — 09.01.03.011
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Айченок

айченок — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ая йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Айченок
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100007142
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100714
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Кыус-Ях

Кыус-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Салым йылғаһының һул ярына тамағынан 523 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Кыус-Ях
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200049691
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204969
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Әл-Баҡый

Әл-Ба́ҡый (ғәр. البقيع‎) йәки Йәннәт әл-Ба́ҡый — Мәҙинәләге (Сәғүд Ғәрәбстаны) зыярат. Пәйғәмбәрҙең Ән-Нәбәүи мәсететенән көньяҡ-көнсығышҡа табан урынлашҡан. Зыяратта Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең бик күп туғандары, ансарҙар һәм сәхәбәләр ерләнгән.

# Әл-Баҡый
## Тарихы

Мөхәммәт Пәйғәмбәр 622 йылдың сентябрендә Мәккәнән Мәҙинәгә килгән сағында сәнскәк ҡаплаған ер киҫентеһе була. Ән-Нәбәүи мәсетен төҙөгән мәлдә Мөхәммәт Пәйғәмбәр был ерҙе ике етем балаға инселәп һатып ала. Әл-Баҡыйла беренсе ерләнгән кеше ансар Әсәәд ибн Ҙәрәрә була.
624 йылда Бәҙер һуғышында Рәсүлдең ҡыҙы Руҡая ауырып үлә. Бәҙерҙән ҡайтыуына зыяратта Усман ибн Мәзүн ерләнә.
Өсөнсө хаҡ хәлифә Усман ибн Әффан башта әл-Баҡый эргәһендәге йәһүд зыяратына ҡуйылған була. Өмәүиҙәр хәлифәһе Мүәвиә I ике зыяратты ҡушырға һәм Усмандың ҡәбере өҫтөнә яңы көмбәҙ ҡуйырға ҡуша.
1925 йылда король Ғабдул-Әзиз ибн Сәғүд бойороғо менән зыяраттағы барлыҡ кәшәнәләр алып ташлана.

# Әл-Баҡый
## Зыяратта ерләнгән билдәле кешеләр

* Ғәббәс ибн Ғәбдел-Моталлип — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең туғаны.
* Ғәйшә бинт Әбү Бәкер — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең өсөнсө хәләл ефете, беренсе хаҡ хәлифә Әбү Бәкер ҡыҙы.
* Сафия бинт Һүәй — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең хәләл ефете, Бәнү Нәдир ҡәбиләһенән.
* Хәсән ибн Али — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ейәне.
* Зәйн әл-Ғәбидин — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең бүләһе, дүртенсе шиғый имамы.
* Мөхәммәт әл-Бәкир — бишенсе шиғый имамы.
* Йәфәр (Джәфәр) әс-Садиҡ]] — алтынсы шиғый имамы, имам әш-Шәфиғи, Мәлик ибн Әнәс һәм Әхмәт ибн Хәнбәлдең уҡытыусыһы.
* Әнәс ибн Мәлик — мәлики мәҙһәбкә нигеҙ һалыусы.
* Имам Шамил — Дағстандың һәм Чечняның имамы.
# Сондушка

Сондушка — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шиченское күле - Шиченга йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Сондушка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100112103000005740
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000574
* Бассейн коды — 03.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0