# Төркиәнең административ бүленеше

Административ-территориаль йәһәттән Төркиә 81 илгә (төрөк.төр. ilil — «өлкә») бүленә.

# Төркиәнең административ бүленеше
## Илдәр

Илгә дәүләт идаралығын вәли (төрөк.төр. valivali), йәғни губернатор, атҡара. Вәлиҙең резиденцияһы вилайәт (төрөк.төр. vilayetvilayet) тип атала. Әүәле ил вилайәт тип йөрөтөлгән.
Һәр ил илсәләргә (төрөк. ilçe), йәғни райондарға, бүленә. Илдең административ үҙәге уның үҙәк илсәһендә — мәркәз илсәлә (төрөк.төр. merkez ilçemerkez ilçe) урынлашҡан.
Ҡағиҙә булараҡ, илдәр уларҙың административ үҙәгенең атамаһын йөрөтә. Әммә башҡа төрлөләре лә бар: Хатай иле (административ үҙәге — Антакья ҡалаһы), [[Коджаәли|Ҡожаэли]] иле (административ үҙәге — Измит ҡалаһы) һәм Сакарья иле (административ үҙәге — Адапазары ҡалаһы).
1926 йылда Төркиә 57 илгә бүленгән була, 1939 йылда Һатай ҡушыла, 1947 йылда Артвин, Түнжәли, Ҡаракүз (хәҙерге Бингөл), Битлис һәм Һакәри, 1953 — Ушаҡ, 1954 — Сакарья һәм Адыяман, 1957 йылда Нәвшәһәр ойошторола. 1957—1989 йылдарҙа илдәр һаны үҙгәрешһеҙ була — 67. 1989 йылда Ҡырыҡҡале, Ҡараман, Байбурт һәм Аҡһарай, 1990 — Батман менән Ширнәк, 1991 — Бартын, 1994 — Ығдыр һәм Ардаһан, 1995 — Ялова, Ҡарабөк һәм Килис, 1997 — Османиә, 1999 Дүзжә барлыҡҡа килә.
Әлеге ваҡытта Төркиә территорияһы түбәндәге илдәргә бүленә:
Төркиәнең илдәре :
| № | Ил (башҡ.) | Ил (төрөк.) | Илдең майҙаны (км²) | Ил халҡы, (2009)(кеше) | Халҡының тығыҙлығы, (кеше/км²) | Адм. үҙәк | Адм. үҙәк халҡы, (кеше) | Код |
| 1 | Ағры | Ağrı | 11 315 | 537 665 | 47,52 | Ағры (Ҡаракөсе) | 79 764 | 04 |
| 2 | Адана | Adana | 14 256 | 2 062 226 | 144,66 | Адана (агл.) | 1 130 710 | 01 |
| 3 | Адыяман | Adıyaman | 7 572 | 588 475 | 77,72 | Адыяман | 178 538 | 02 |
| 4 | Айдын | Aydın | 7 922 | 950 757 | 120,01 | Айдын | 142 267 | 09 |
| 5 | Аҡһарай | Aksaray | 8 051 | 396 084 | 49,20 | Аҡһарай | 129 949 | 68 |
| 6 | Амасья | Amasya | 5 731 | 365 231 | 63,73 | Амасья | 74 393 | 05 |
| 7 | Анкара | Ankara | 25 615 | 5 017 914 | 195,90 | Анкара (агл.) | 3 203 362 | 06 |
| 8 | Анталья | Antalya | 20 599 | 1 719 751 | 83,49 | Анталья | 603 190 | 07 |
| 9 | Ардаһан | Ardahan | 5 495 | 133 756 | 24,34 | Ардаһан | 17 274 | 75 |
| 10 | Артвин | Artvin | 7 493 | 191 934 | 25,62 | Артвин | 23 157 | 08 |
| 11 | Афионҡараһисар | Afyonkarahisar | 14 532 | 701 326 | 48,26 | Афтонҡараһисар | 128 516 | 03 |
| 12 | Байбурт | Bayburt | 4 043 | 97 358 | 24,08 | Байбурт | 32 285 | 69 |
| 13 | Балыҡесир | Balıkesir | 14 442 | 1 076 347 | 74,53 | Балыҡесир | 215 436 | 10 |
| 14 | Бартын | Bartın | 1 960 | 184 178 | 93,97 | Бартын | 35 992 | 74 |
| 15 | Батман | Batman | 4 671 | 456 734 | 97,78 | Батман | 246 678 | 72 |
| 16 | Билежик | Bilecik | 4 181 | 194 326 | 46,48 | Билежик | 34 105 | 11 |
| 17 | Бингөл | Bingöl | 8 402 | 253 739 | 30,20 | Бингөл | 68 876 | 12 |
| 18 | Битлис | Bitlis | 8 413 | 388 678 | 46,20 | Битлис | 44 923 | 13 |
| 19 | Болу | Bolu | 10 716 | 270 654 | 25,26 | Болу | 84 565 | 14 |
| 20 | Бурдур | Burdur | 7 238 | 256 803 | 35,48 | Бурдур | 63 363 | 15 |
| 21 | Бурса | Bursa | 11 087 | 2 550 645 | 230,06 | Бурса (агл.) | 1 194 687 | 16 |
| 22 | Ван | Van | 20 927 | 1 022 330 | 48,85 | Ван | 284 464 | 65 |
| 23 | Ғазиантеп | Gaziantep | 7 194 | 1 285 249 | 178,66 | Ғазиантеп (агл.) | 853 513 | 27 |
| 24 | Гиресун | Giresun | 7 151 | 523 819 | 73,25 | Гиресун | 83 636 | 28 |
| 25 | Гүмүшһанә | Gümüşhane | 6 125 | 186 953 | 30,52 | Гүмүшһане | 30 270 | 29 |
| 26 | Денизли | Denizli | 11 716 | 950 029 | 81,09 | Денизли | 275 480 | 20 |
| 27 | Диярбаҡыр | Diyarbakır | 15 162 | 1 362 708 | 89,88 | Диярбаҡыр | 545 983 | 21 |
| 28 | Дүзче | Düzce | 1 065 | 314 261 | 295,08 | Дүзче | 56 649 | 81 |
| 29 | Зонғулдаҡ | Zonguldak | 3 470 | 615 599 | 177,41 | Зонғулдаҡ | 104 276 | 67 |
| 30 | Измир | İzmir | 11 811 | 3 370 866 | 285,40 | Измир (агл.) | 2 232 265 | 35 |
| 31 | Йозғат | Yozgat | 14 083 | 682 919 | 48,49 | Йозғат | 73 930 | 66 |
| 32 | Ҡайсери | Kayseri | 17 116 | 1 060 432 | 61,96 | Ҡайсери (агл.) | 536 392 | 38 |
| 33 | Ҡарабүк | Karabük | 2 864 | 225 102 | 78,60 | Ҡарабүк | 100 749 | 78 |
| 34 | Ҡараман | Karaman | 8 816 | 243 210 | 27,59 | Ҡараман | 105 384 | 70 |
| 35 | Карс | Kars | 9 594 | 325 016 | 33,88 | Карс | 78 473 | 36 |
| 36 | Ҡастамону | Kastamonu | 13 473 | 375 476 | 27,87 | Ҡастамону | 64 606 | 37 |
| 37 | Ҡаһраманмараш | Kahramanmaraş | 14 213 | 1 002 384 | 70,53 | Ҡаһраманмараш | 326 198 | 46 |
| 38 | Килис | Kilis | 1 239 | 114 724 | 92,59 | Килис | 70 670 | 79 |
| 39 | Ҡожаэли | Kocaeli | 3 635 | 1 206 085 | 331,80 | Измит | 195 699 | 41 |
| 40 | Конья | Konya | 40 824 | 2 192 166 | 53,70 | Конья (агл.) | 742 690 | 42 |
| 41 | Ҡырҡларели | Kırklareli | 6 056 | 328 461 | 54,24 | Ҡырҡларели | 53 221 | 39 |
| 42 | Ҡыршәһәр | Kırşehir | 6 434 | 253 239 | 39,36 | Ҡыршәһәр | 88 105 | 40 |
| 43 | Ҡырыҡҡале | Kırıkkale | 4 589 | 383 508 | 83,57 | Ҡырыҡҡале | 205 078 | 71 |
| 44 | Кутаһья | Kütahya | 12 119 | 656 903 | 54,20 | Кутаһья | 166 665 | 43 |
| 45 | Малатья | Malatya | 12 235 | 853 658 | 69,77 | Малатья | 381 081 | 44 |
| 46 | Маниса | Manisa | 13 120 | 1 260 169 | 96,05 | Маниса | 214 345 | 45 |
| 47 | Мардин | Mardin | 9 097 | 705 098 | 77,51 | Мардин | 65 072 | 47 |
| 48 | Мәрсин | Mersin | 15 737 | 2 271 400 | 144,34 | Мәрсин | 545 000 | 33 |
| 49 | Муғла | Muğla | 12 716 | 715 328 | 56,25 | Муғла | 43 845 | 48 |
| 50 | Муш | Muş | 8 023 | 453 654 | 56,54 | Муш | 67 927 | 49 |
| 51 | Нәвшәһәр | Nevşehir | 5 438 | 309 914 | 56,99 | Нәвшәһәр | 67 864 | 50 |
| 52 | Нигде | Niğde | 7 318 | 348 081 | 47,57 | Нигде | 78 088 | 51 |
| 53 | Орду | Ordu | 5 894 | 887 765 | 150,62 | Орду | 112 525 | 52 |
| 54 | Османиә | Osmaniye | 3 189 | 458 782 | 143,86 | Османиә | 173 977 | 80 |
| 55 | Ризе | Rize | 3 792 | 365 938 | 96,50 | Ризе | 78 144 | 53 |
| 56 | Сакарья | Sakarya | 4 895 | 756 168 | 154,48 | Адапазары | 283 752 | 54 |
| 57 | Самсун | Samsun | 9 474 | 1 209 137 | 127,63 | Самсун | 363 180 | 55 |
| 58 | Сивас | Sivas | 28 129 | 755 091 | 26,84 | Сивас | 251 776 | 58 |
| 59 | Сиирт | Siirt | 5 465 | 263 676 | 48,25 | Сиирт | 98 281 | 56 |
| 60 | Синоп | Sinop | 5 858 | 225 574 | 38,51 | Синоп | 30 502 | 57 |
| 61 | Истанбул | İstanbul | 5 170 | 11 622 257 | 2248,02 | Истанбул (агл.) | 8 803 468 | 34 |
| 62 | Текирдағ | Tekirdağ | 6 345 | 623 591 | 98,28 | Текирдағ | 107 191 | 59 |
| 63 | Тоҡат | Tokat | 9 912 | 828 027 | 83,54 | Тоҡат | 113 100 | 60 |
| 64 | Трабзон | Trabzon | 4 495 | 975 137 | 216,94 | Трабзон | 214 949 | 61 |
| 65 | Түнжели | Tunceli | 7 406 | 93 584 | 12,64 | Түнжәли | 25 041 | 62 |
| 66 | Ушаҡ | Uşak | 5 174 | 322 313 | 62,29 | Ушаҡ | 137 001 | 64 |
| 67 | Һаҡкәри | Hakkâri | 7 729 | 236 581 | 30,61 | Һаҡкәри | 58 145 | 30 |
| 68 | Һатай | Hatay | 5 678 | 1 448 418 | 255,09 | Антакья | 144 910 | 31 |
| 69 | Чанаҡҡале | Çanakkale | 9 887 | 464 975 | 47,03 | Чанаҡҡале | 75 810 | 17 |
| 70 | Чанҡыры | Çankırı | 8 411 | 270 355 | 32,14 | Чанҡыры | 62 508 | 18 |
| 71 | Чорум | Çorum | 12 833 | 597 065 | 46,53 | Чорум | 161 321 | 19 |
| 72 | Шанлыурфа | Şanlıurfa | 19 091 | 1 443 422 | 75,61 | Шанлыурфа (Урфа) | 385 588 | 63 |
| 73 | Ширнак | Şırnak | 7 296 | 353 197 | 48,41 | Ширнак | 52 743 | 73 |
| 74 | Ығдыр | Iğdır | 3 584 | 168 634 | 47,05 | Ығдыр (Игдир) | 59 880 | 76 |
| 75 | Ыспарта | Isparta | 8 733 | 513 681 | 58,82 | Ыспарта (Испарта) | 148 496 | 32 |
| 76 | Әдирнә | Edirne | 6 241 | 402 606 | 64,51 | Әдирнә | 119 298 | 22 |
| 77 | Элязығ | Elazığ | 9 181 | 569 616 | 62,04 | Элязығ | 266 495 | 23 |
| 78 | Әрзинжан | Erzincan | 11 974 | 316 841 | 26,46 | Әрзинжан | 107 175 | 24 |
| 79 | Әрзурум | Erzurum | 24 741 | 937 389 | 37,89 | Эрзурум | 361 235 | 25 |
| 80 | Әскишәһир | Eskişehir | 13 904 | 706 009 | 50,78 | Эскишәһәр | 482 793 | 26 |
| 81 | Ялова | Yalova | 403 | 168 593 | 418,34 | Ялова | 70 118 | 77 |
| | Бөтәһе | | 781 978 | 71 977 744 | 92,05 | | | |

# Төркиәнең административ бүленеше
## Илсәләр

Илдәр (провинциялар) илсәләрҙән (райондарҙан) тора. 2013 йылда илсәләрҙең һаны 957 тәшкил итә. Һәр илдең административ үҙәгендә илсә мәркәзе (төрөк.төр. merkez ilçemerkez ilçe) урынлашҡан. Күп илсәләр улустарға (бужаҡтарға) бүленә.

# Төркиәнең административ бүленеше
## Муниципаль ҡоролошо

2013 йылда урындағы үҙиаралыҡ реформаһы була. Уның һөҙөмтәһендә Төркиәнең муниципаль ҡоролошо дүрт кимәллегә әйләнә:
* Метрополь муниципалитеттар (төр. Büyükşehir belediyeleri Büyükşehir belediyeleri — «Ҙур ҡала муниципалитеттары») — 750 000-дән ашыу кеше йәшәгән илдең административ үҙәге булған 30 ҡала сиктәрендәге муниципалитеттар. Метрополь муниципалитеттар Анкарала, Истанбулда, Измирҙә, Антальяла, Бурсала, Коньяла, Манисала, Мәрсиндә, Эрзерумда һәм башҡа эре ҡалаларҙа бар. Был муниципаль берәмектәр башында ҡала халҡы һайлап ҡуйған ҡала башлыҡтары (төрөк.төр. Büyükşehir Belediye BaşkanıBüyükşehir Belediye Başkanı, Бөйөкшәһәр беледийә башҡаны) тора.
* Баш ҡала муниципалитеттары — 750 000 кешенән кәмерәк халыҡлы илдәрҙең административ үҙәктәрендәге муниципалитеттар.
* Илсә муниципалитеттары — илсәләр һәм ҙур ҡалаларҙың илсәләре сиктәрендәге муниципалитеттар.
* Ҡала муниципалитеттары — ҡалалар һәм ҡала биләмәләре сиктәрендәге муниципалитеттар (төрөк.төр. beldebelde).
Муниципалитет (төрөк. belediye, беледийә) башында халыҡ һайлаған башлыҡ — беледийә башҡаны (төрөк.төр. belediye başkanıbelediye başkanı) тора. төр. belediye

# Төркиәнең административ бүленеше
## Статистик маҡсаттағы төбәктәр

Рәсми булмаған статистик маҡсаттарҙа илдәр 7 төбәккә төркөмләнгән:
* Мәрмәр диңгеҙ төбәге (Marmara Bölgesi)
* Үҙәк Анатолия төбәге (İç Anadolu Bölgesi)
* Ҡара диңгеҙ төбәге (Karadeniz Bölgesi)
* Көнсығыш Анатолия төбәге (Doğu Anadolu Bölgesi)
* Эгей төбәге (Ege Bölgesi)
* Урта диңгеҙ төбәге (Akdeniz Bölgesi)
* Көньяҡ-Көнсығыш Анатолия төбәге (Güneydoğu Anadolu Bölgesi)