yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Үҙән заводы

Үҙән заводы (Үрге Үҙән заводы) 1777 йылда Нуғай даруғаһының Тамъян һәм Түңгәүер улусы башҡорттарынан ҡуртымға алынған ерҙәрҙә, Үҙән йылғаһы буйында төҙөлә. Ҡағы тау округына ингән заводҡа хужаһы Е. Н. Демидов суйын иретеү һәм тимер етештереү заводы булараҡ нигеҙ һала.
1772 йылда Е. Н. Демидов Көхтөр суйын иретеү заводын төҙөй башлай. 1773 йылда Көхтөр йылғаһында яңы завод сафҡа инә, әммә эшләп өлгөрмәй: баш күтәргән пугачевсылар заводты баҫып алалар һәм үртәйҙәр. Пугачев ихтилалы баҫтырылғас, Евдоким Демидов Көхтөр заводын тергеҙмәй, ә Үрге Үҙән йылғаһында яңыһын төҙөргә була. Шулай итеп, 1777 йылдың 10 июлендә Үрге Үҙән заводы эшләй башлай һәм Демидов 4 завод комплексына хужа булып ала.
1777 йылдан 1782 йылға тиклем завод хужаһы Е. Демидов була.
Евдоким Демидовтың вафатынан һуң, 1782 (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1783 йылда) йылда завод уның улдары — И. Е. һәм С. Е. Демидовтарға күсә. 1784 йылдан — заводтың берҙән-бер хужаһы Иван Демидов. 1830 йылда Иван Демидов Үрге Үҙән заводын электән Демидовтың заводтарына ҡаныҡҡан Андрей Пашковҡа һата. Заводта бер ниндәй ҙә ремонт эштәре башҡарылмай, реконструкция үткәрелмәй тиерлек. Ҡайһы бер йылдарҙа завод продукцияһы етештерелмәгән саҡтар ҙа була (1863—1865).
1882 йылда бөлгөнлөккә төшкән әлеге завод һәм Ҡағы заводы «Вогау һәм К°» Сауҙа йортона һатыла. Сауҙа йортҡа нигеҙ һалған Максимилиан Вогау Рәсәйгә Германиянан XIX быуат уртаһында килә һәм бында бик уңышлы империя төҙөй. Вогау Урал металлургияһына бик күп аҡса бүлә, заводта реконструкция үткәрелеүе билдәле. 1890 йылдан — Белорет заводтары йәмғиәте хужа була; 1918 йылда национализациялана. Граждандар һуғышы ваҡытында завод емерелә. 1919 йылда Совнархоз ҡарамағына күсә, әммә бик ныҡ емерелеү арҡаһында эш туҡтатыла һәм башҡа тергеҙелмәй.
1777 йылда завод эшләй башлағанда 8 горны, 2 домна мейесе, 2 сүкеше, 1841 йылда — 6 һауа өрҙөргөс машинаһы, 4 әр крица горны һәм крица сүкеше, 2 домна мейесе, 1897 йылда 6 горны, 2 пар машинаһы, турбинаһы, домна мейесе була.
XIX быуат башында Үҙән заводында 962 заводҡа беркетелгән крәҫтиән иҫәпләнә.
Эшләү дәүерендә заводта барыһы 20,5 млн бот суйын иретелә: 1779 йылда — 7,8 мең бот тимер һәм 134,8 мең бот суйын етештерелә; 1800 йылда — 18,6 һәм 78,3 мең бот, 1823 йылда — 19,5 һәм 66,4 мең бот; 1855 йылда 155 мең бот, 1899 йылда — 528,1, 1917 й. 822,7 мең бот суйын иретелә.
1850 йылдарҙа пудлингылау индерелә.
Хәҙер завод ҡасабаһы урынында Белорет районының Үҙән ауылы урынлашҡан.
Үҙән заводы быуаһы (1777) — архитектура ҡомартҡыһы.
# Тисулька

Тисулька — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Серта йылғаһының һул ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Тисулька
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200018613
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201861
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Теләш

Теләш

# Теләш
## Башҡортостан ауылдары

* Теләш (Мәсетле районы)
* Теләш (Әбйәлил районы)
# Эткүл районы

Эткүл районы (Этҡол районы, рус. Еткульский район) — Силәбе өлкәһенең районы. Административ үҙәге — Эткүл ауылы.
Майҙан — 2525 км², ауыл хужалығы ерҙәре — 104,6 мең га.
Районда Ҡойылға аҡ мәрмәр яҡтылығы бар. Ошо мәрмәр менән Санкт-Петербургтағы Гостиный двор метро станцияһы, Христос Спаситель Храмы һәм башҡа иҫтәлекле йорттар биҙәлгән.

# Эткүл районы
### Сиктәшлек

| Як | Район |
| Төньяҡ | Сосновка, Красноармейск районы (Силәбе өлкәһе) райондары, Силәбе, Копейск |
| Көнсығыш | Ҡурған өлкәһе (Сафакүл районы), Октябрьский районы |
| Көньяҡ | Уйылға районы |
| Көнбайыш | Сыбаркүл районы |
Шуның өҫтөнә, район эсендэ (анклав) Яманйылға районы урынлашҡан.

# Эткүл районы
## Тарих

Эткүл ҡәлғәһе башҡорт ерендә 1737 йылда нигеҙләнә.

# Эткүл районы
## Милли состав

Урыҫтар — 85 %, башҡорттар — 3,4 %, татарҙар — 2,7 %, украиндар — 3,3 %, немецтар- 2,3 %, белорустар — 1,3 %
# 1-се Украин фронты

Беренсе Украин фронты — Икенсе донъя һуғышында совет ғәскәрҙәренең оператив-стратегик берекмәһе. 1943 йылдың 20 октябрендә ВГК Ставкаһы бойороғона ярашлы көньяҡ-көнбайыш йүнәлештә 1943 йылдың 16 октябрендәге Воронеж фронтының исемен үҙгәртеү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән.
1945 йылдың 10 июнендә тарҡатыла, уның ялан идаралығы СССР-ҙың Ҡораллы Көстәре ғәскәрҙәренең үҙәк төркөмө тип үҙгәртелә.

# 1-се Украин фронты
## Үткәрелгән операциялар

* Киев һөжүм операцияһы (1943 йылдың 3 — 13 ноябре)
* Киев оборона операцияһы (1943 йылдың 13 ноябре — 22 декабре)
* Житомир-Бердичев операцияһы (1943 йылдың 24 декабре — 1944 йылдың 14 ғинуары)
* Корсунь-Шевченков операцияһы ( — 1944 йылдың 24 ғинуары −17 феврале)
* Ровно-Луцк операцияһы (1944 йылдың 27 ғинуары —11 феврале)
* Проскуров-Черновцы операцияһы (4 март — 1944 йылдың 17 апреле)
* Львов-Сандомир операцияһы (1944 йылдың 13 июле — 29 августы)
* Сандомир-Силезия операцияһы (1945 йылдың 12 ғинуары — 3 феврале)
* Түбәнге Силезия операцияһы (1945 йылдың 8 — 24 феврале)
* Үрге Силезия операцияһы (1945 йылдың 15 — 31 мартында)
* Берлин операцияһы (1945 йылдың 16 апрель —8 майы)
* Прага операцияһы (1945 йылдың 6 — 11 майы)

# 1-се Украин фронты
## Составы

Тәүге саҡта:
* 13-сө армия
* 27-се армия
* 38-се армия
* 40-се армия
* 47-се армия
* 60-се армия
* 3-сө гвардия танк армияһы
* 2-се һауа армияһы
Төрлө ваҡытта составына ингән берләшмәләр:
* 1-се гвардия армияһы
* 3-сө гвардия армияһы
* 5-се гвардия армияһы
* 6-се армия
* 18-се армия
* 21-се армия
* 28-се армия
* 31-се армия
* 52-се армия
* 59-се армия
* 1-се танк армияһы
* 2-се танк армияһы
* 4-се танк армияһы
* 6-сы танк армияһы
* 4-се гвардия танк армияһы
* 8-се һауа армияһы
* Поляк Ғәскәренең 2-се армияһы
* «За честь Родины» фронт гәзите, мөхәррире полковник Жуков Семен Иосифович; үзбәк телендә хәбәрсе-ойоштороусыһы булып үзбәк теле — старшина Яҡупов Фатых Илһам улы (1944 йылдан).

# 1-се Украин фронты
## Командованиеһы

Ғәскәрҙәр командующийҙары:
* Армия генералы Ватутин Николай Федорович (октябрь 1943 — март 1944);
* Советтар Союзы Маршалы Жуков Георгий Константинович (март — май 1944);
* Советтар Союзы Маршал Конев Иван Степанович (1944 май — һуғыш аҙағына тиклем).
Хәрби советы ағзалары:
* генерал-лейтенант Хрущев Никита Сергеевич (октябрь 1943 — август 1944);
* генерал-майор, генерал-лейтенант Крайнюков Константин Васильевич (1943 октябрь — һуғыш аҙағына тиклем).
Штаб начальниктары:
* генерал-лейтенант Иванов Семен Павлович (октябрь — ноябрь 1943);
* генерал-лейтенант Боголюбов Александр Николаевич (ноябрь 1943 — апрель 1944);
* армия генералы Соколовский Василий Данилович (апрель 1944 — апрель 1945);
* армия генералы Петров Иван Ефимович (апрель 1945 — һуғыш аҙағына тиклем).
Сәйәси идаралығы начальниктары:
* генерал-майор Шатилов (1944);
* генерал-майор Яшечкин (1945);

# 1-се Украин фронты
## Хәтер

* Миколинда совет һалдаттарына һәйкәл.
# Шулма (Андога ҡушылдығы)

Шулма — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Андога йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 76 км.

# Шулма (Андога ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суда, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200212110000007999
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000799
* Бассейн коды — 08.01.02.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Котлунг-Ягун (Энтль-Ими-Ягун ҡушылдығы)

Котлунг-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Энтль-Ими-Ягун йылғаһының уң ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 58 км.

# Котлунг-Ягун (Энтль-Ими-Ягун ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200042730
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204273
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Нельша

Нельша — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нея йылғаһының һул ярына тамағынан 83 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 114 км.

# Нельша
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300312110000016355
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001635
* Бассейн коды — 08.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Прокоп (йылға)

Прокоп — Рәсәй йылғаһы. Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бакмас күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Прокоп (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чаны күле һәм Омь йылғаһы араһындағы ағымһыҙ һыу объекттары. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Обь һәм Иртыш йылғалары араһындағы тымыҡ район.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13020000612115200053190
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115205319
* Бассейн коды — 13.02.00.006
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Әхмәлетдинов Фазылйән Фазлый улы

Әхмәлетдинов Фазылйән Фазлый улы (15 апрель 1918 йыл — 29 апрель 1979 йыл) — 1939—1940 йылдарҙағы совет‑фин һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы, уҡсылар дивизияһының айырым разведка ротаһының отделение командиры, гвардия өлкән сержанты. Советтар Союзы Геройы (1945).

# Әхмәлетдинов Фазылйән Фазлый улы
## Биографияһы

Фазылйән Фазлый улы Әхмәлетдинов 1918 йылда Өфө губернаһы Өфө өйәҙе Әхмәт ауылында тыуған.
1938 йылдан алып Ҡыҙыл Армияһы сафында.

# Әхмәлетдинов Фазылйән Фазлый улы
## Батырлығы

Советтар Союзы Геройы исеме 1945 йылдың 24 мартында бирелә.

# Әхмәлетдинов Фазылйән Фазлый улы
## Наградалары

* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (24.03.1945)
* Ленин ордены (24.03.1945)
* Ике I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (01.07.1944; 1945)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (06.01.1944)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (31.08.1943)
# Сүкем батыр

«Сүкем батыр» — башҡорт эпосы (ҡобайыр).

# Сүкем батыр
## Тасуирлама

Эпоста XVI быуатта башҡорттарҙың Себер ханы Күсемгә ҡаршы барған милли-азатлыҡ көрәше тураһында бәйән ителә. Башҡорттар менән Сүкем батыр етәкселек иткән:
Ул сығышы менән һалйот ырыуы башҡорттарынан, Терһәк ауылында тыуып үҫкән. Сүкем батыр Мейәс йылғаһы буйындағы алышта һәләк булған.
«Сүкем батыр» ҡобайыры тәүге тапҡыр 1936 йылда Асҡар Йәнмырҙиндан яҙып алынған. Эпостың тағы бер варианты 1962 йылда Силәбе өлкәһе Арғаяш районында Сәфәрғәле Солтанбәковтан (1905 йылғы) фольклорсы С. Ә. Галин яҙып алған. «Башҡорт халыҡ ижады» китап серияһында баҫылып сыға.
# Тамис-Дон

Тамис-Дон — Рәсәйҙәге йылға. Төньяҡ Осетия — Алания биләмәләрендә аға. Йылға Ардон йылғаһының һул ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Тамис-Дон
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ардон йылғаһы . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07020000112108200003283
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200328
* Бассейн коды — 07.02.00.001
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Горбушина Светлана Николаевна

Горбушина Светлана Николаевна (13 ноябрь 1952 йыл) — педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Биология фәндәре кандидаты (1981), педагогия фәндәре докторы (2008).

# Горбушина Светлана Николаевна
## Биографияһы

Светлана Николаевна Горбушина 1952 йылдың 13 ноябрендә Өфө ҡалаһында тыуған. Урта белем алғандан һуң Башҡорт дәүләт университетына уҡырға инә һәм уны 1975 йылда тамамлай, һөнәре буйынса — биолог-биохимик. Хеҙмәт юлын «Иммунопрепарат» ғилми-производство берекмәһендә үҙ профиле буйынса башлай һәм оҙайлы ваҡыт бында эшләп, тәжрибә туплай (1975—1991). 1991 йылдан алып Өфөнөң 2-се балалар поликлиникаһында эшләй, артабан, 1994 йылдан башлап, Башҡорт дәүләт педагогия институтында уҡыта. Докторлыҡ диссертацияһының темаһы: «Мировоззренческие детерминанты формирования культуры здоровья будущего учителя». 2008 йылда Өфө дәүләт авиация техник университетына эшкә күсә, бында ул — стандартизациялау һәм сертификациялау кафедраһы профессоры.

# Горбушина Светлана Николаевна
## Фәнни эшмәкәрлеге

Фәнни хеҙмәттәре йәшәйеш хәүефһеҙлеге, белем биреү өлкәһендә һаулыҡ һаҡлау һәм сифатты тикшереү, иммуно- һәм -вакцинопрофилактика проблемаларына арналған.
100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Төп ғилми хеҙмәттәре
Мировоззренческие детерминанты здорового образа жизни в системе профессиональной подготовки будущего учителя. М., 2004;
Педагогическая профилактика табакокурения среди девушек-учащихся в системе начального профессионального образования. Уфа, 2008.
# Менчушка

Менчушка — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Сәрмәсән йылғаһының уң ярына тамағынан 147 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Менчушка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Сәрмәсән башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000412112100004889
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100488
* Бассейн коды — 11.01.00.004
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Верхоянск

Верхоянск (рус. Верхоянск, саха Верхоянскай) — Россия Федерацияһының Саха Республикаһында урынлашҡан ҡала.
Халыҡ һаны — 1150 кеше

# Верхоянск
## Тарихы

Верхоянск бастругы 1638 йылда казактар тарафынан хәҙерге ҡаланан 90 км көньяҡ-көнбайыштараҡ урында нигеҙләнгән. 1775 йылда, һалым йыйымын еңелләштереү өсөн, хәҙерге ҡала урынына күсерелгән.
Ҡала статусын 1817 йылдан башлап йөрөтә.
1860-йылдарҙан Октябрь революцияһына тиклем — сәйәси һөргөн урыны.

# Верхоянск
## Халҡы

Милләттәр (2010): сахалар (83,8%), урыҫтар (6,7%), эвендар (6,6%), эвенктар (1,5%), украиндар (1,5%)

# Верхоянск
## Иҡтисады

Төп тармағы — ауыл хужалығы (малсылыҡ, йылҡысылыҡ, болансылыҡ), ҡиммәтле тире-күн кәсебе.

# Верхоянск
## Тышҡы һылтанмалар

* Верхоянск «Минең ҡала» энциклопедияһында
# Сагун-Ягун (Ингу-Ягун ҡушылдығы)

Сагун-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ингу-Ягун йылғаһының һул ярына тамағынан 166 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Сагун-Ягун (Ингу-Ягун ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200042921
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204292
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Пукач (Вятка ҡушылдығы)

Пукач — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының һул ярына тамағынан 744 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Пукач (Вятка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300212111100032331
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103233
* Бассейн коды — 10.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Өфө ҡалаһының 48-се башҡорт лицейы

48-се башҡорт лицейы — Өфө ҡалаһының Орджоникидзе районында урынлашҡан дөйөм белем биреү мәктәбе.
Мәктәп 1997 йылда асыла.

# Өфө ҡалаһының 48-се башҡорт лицейы
## Лицейҙа уҡыған билдәле шәхестәр

* Юлъяҡшин Радик Мөхәрләм улы — йырсы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2017).
# Ҡатай (Төйлән ҡушылдығы)

Ҡатай — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Төйлән йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Ҡатай (Төйлән ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201312111100024878
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102487
* Бассейн коды — 10.01.02.013
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Вениб-Ёль

Вениб-Ёль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сысола йылғаһының уң ярына тамағынан 307 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Вениб-Ёль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000018907
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001890
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Хорҙа йырлаусы (хикәйә)

Хорҙа йырлаусы — Антон Чеховтың 1886 йылда яҙылған хикәйәһе.

# Хорҙа йырлаусы (хикәйә)
## Баҫмалар

Хикәйә тәүге тапҡыр Околки журналының 14-се һанында 1886 йылдың 18 июлендә баҫыла. Әҫәр башта Певичка ("Йырсы") тип аталып, «А. Чехонте» ҡултамғаһы менән сыға. Хикәйәнең ҡабаттан эшләнгән варианты Санкт-Петербургта 1893 йылда донъя күргән «Путь-дорога» хәйриә антологияһына индерелә.
Нәшерсе Адольф Маркс 1899—1901 йылдарҙа яҙыусының әҫәрҙәр йыйынтығының икенсе томын баҫтырып сығарыр алдынан автор тексҡа бер ни тиклем үҙгәрештәр индерә. Әҫәрҙе мөхәррирләү ваҡытында Чехов әҫәрҙәге герой ҡатынға үҙенең мөнәсәбәтен үҙгәртә. «Аҙғын ҡатын тормошон һүрәтләүсе юмористик әҫәрҙе ул кәмһетелгән кешенең күңелһеҙ тарихына әйләндерә».
Чехов тере саҡта хикәйә венгр, немец, поляк һәм словак телдәренә тәржемә ителә.

# Хорҙа йырлаусы (хикәйә)
## Ҡыҫҡаса сюжеты

Бер көндө йырсы Пашаның өйөндәге антресолдә уны өҙөлөп яратыусы Николай Петрович Колпаков ултыра. Дачалағы кешеләрҙең уйланып ултырыуын йомош менән килгән бер серле ҡатын бүлдерә. Был ҡатын дачалағы икенсе бүлмәлә үҙенән йәшеренеп ултырған ирен Пашанан сығартыуҙы талап итә, һуңынан иренең Пашаға бүләк иткән барлыҡ бүләктәрен, минең байтаҡ аҡсамды ирем һиңә алып китте, тип кире таптыра. Паша уға алтын беләҙек менән ҡыҙыл яҡут ташлы йөҙөктө бирергә ҡарар итә. Тик был биҙәүестәр ҡатындыҡы булмай сыға. Һуңынан ҡатын был һәм башҡа биҙәүестәрҙе лә үҙенә ала.
Былар барыһы ла Колпаков күҙ алдында эшләнелә. Йырсы Пашаның шундай түбәнселеккә төшөүен күргән Копаков: «Юҡ, мин бының өсөн һис ҡасан да үҙемде ғәфү итмәйәсәкмен! Ғәфү итмәйәсәкмен! Минән ситкә кит, алама ҡатын!» — тип ерәнеү менән Пашаға ҡысҡыра һәм ҡалтыранған ҡулдары менән уны ситкә этәрә. «Минең ҡатын һинең алдыңда тубыҡланырға теләне һәм… кем алдында? Һинең алдыңда! Эй, Хозайым!»- ти ҙә, күргәненә үҙенең ҡарашын белдереп, Пашаны ҡалдырып сығып китә.
# Тайстунген

Тайстунген (нем. Teistungen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2487 кеше йәшәй. Майҙаны — 25,94 км². Диңгеҙ кимәленән 200 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37339 һәм автомобиль коды — EIC.
# Лям-Я

Лям-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Няис йылғаһының һул ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Лям-Я
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300023980
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302398
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Уразай

Уразай — топоним.

# Уразай
## Мәҡәләләр

* Уразай (Аҙнаҡай районы) — Татарстандың Аҙнаҡай районындағы ауыл.
* Уразай (Аҡтаныш районы) — Татарстандың Аҡтаныш районындағы ауыл.
* Уразай (Балтас районы) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл.
* Уразай (Ҡариҙел районы) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл.
* Уразай (Әгерже районы) — Татарстандың Әгерже районындағы ауыл.
# Сардык (Лумпун ҡушылдығы)

Сардык — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лумпун йылғаһының һул ярына тамағынан 120 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Сардык (Лумпун ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300512111100038989
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103898
* Бассейн коды — 10.01.03.005
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1