yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Технеций

| 43 | Технеций |
| Tc97,907 ||
| 4d⁶5s¹ ||
Технеций (лат. Technetium, Tc) — Менделеевтың периодик таблицаһының 5-се осор, 7-се төркөм химик элементы. Тәртип номеры - 43.
Ябай матдә технеций — радиоактив күсемле металл, көмөшһыу-һоро төҫтә. Тотороҡло изотоптары булмаған иң еңел элемент. Иң беренсе синтезланған химик элемент.

# Технеций
## Символы

Технеций элементының символы - Tc (Технеций тип уҡыла).

# Технеций
## Тарих

Технеций 1937 йылда Перрье һәм Сегре тарафынан асыла.
1860-1871 йылдарҙа Дмитрий Менделеев тәҡдим иткән периодик таблицаның иң тәүге өлгөләрендә молибден (42-се элемент) һәм рутений (44-се элемент) араһында буш урын ҡала. 1871 йылда Менделеев был табылмаған элемент марганец аҫтындағы буш урынды аласаҡ һәм шундай уҡ химик үҙенсәлектәргә эйә буласаҡ тип фаразлай. Менделеев уға ekamanganese тип исем бирә тора (eka-, санскритса "бер үҙе" һүҙенән), сөнки фаразланған элемент билдәле марганец элементынан аҫтараҡ бер урында торорға тейеш була.
Атом физикаһы ((ядерная физика ) үҫешеү менән, ни өсөн техниций тәбиғәттә табылмауы асыҡлана: Маттаух-Щукарев ҡағиҙәһе буйынса, был элементтың тотороҡло изотоптары юҡ.
Технеций АҠШ-та Лоуренс исемендәге Милли лабораторияла дейтерий ядроһы тиҙләткес-циклотронында молибден сәбенән синтезланган, ә унан һуң Италияла Палермола табылған: 1937 йылдың 13 июнендә Италия тикшеренеүселәре К. Перрье һәм Э. Сегре «Nature» журналында әлеге сәптә 43-сө номерлы элемент барлығын күрһәтә.

# Технеций
## Исеменең килеп сығышы

Атама бор. грек. τεχνητός — яһалма тигәнде аңлата, "пионер", йәғни, тәүге булып элементтың синтез юлы менән асылғанын сағылдыра. «Технеций» исемен яңы элементҡа уны асҡан ғалимдар Перрье һәм Э. Сегре 1947 йылда тәҡдим итә.

# Технеций
## Тәбиғәттә

Ерҙә уран мәғдәненең эҙҙәрендә осрай, 1 кг уранға 5·10⁻¹⁰ г тура килә.
Спектроскопия ысулдары менән Андромеда һәм Кит йондоҙлоҡтарында ҡайһы бер йондоҙҙарҙың спектрҙарында техниций булыуы асыҡланған (техниций йондоҙҙар) (технециевые звезды).

# Технеций
## Ҡулланыу

Ядро медицинаһында баш мейеһе, йөрәк, ҡалҡан биҙе, үпкә, бауыр, үт ҡыуығы, бөйөр, һөлдә һөйәге, ҡан, шулай уҡ шештәрҙе өйрәнеү һәм диагностикалау өсөн киң ҡулланыла.
Пертехнетаттар (технеций кислотаһы тоҙо HTcO₄) коррозияға ҡаршы үҙенсәлеккә эйә, сөнки TcO ₄⁻ ионы тимер һәм ҡорос өсөн иң һөҙөмтәле коррозия ингибиторы булып тора.
# Медаевка (Штырма ҡушылдығы)

Медаевка — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Штырма йылғаһының уң ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Медаевка (Штырма ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500312110000036906
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003690
* Бассейн коды — 08.01.05.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Труба-Ю

Труба-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лагорта-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Труба-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300031128
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303112
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Порта

Порта (шулай уҡ Оттоман Портаһы, Сағыу Порта, Бейек Порта) — Ғосман империяһы хөкүмәтенең (бөйөк вәзир канцелярияһы һәм диван) дипломатия һәм халыҡ-ара мөнәсәбәттәр тарихында ҡабул ителгән атамаһы.
Термин ғосм. باب عالی‎ — Bâb-ı Âliباب عالی — Bâb-Âli ı — «бейек ҡапҡа» төшөнсәһенең франц. porte, итал. porta — «ишек», «ҡапҡа» мәғәнәһендәге калькаһынан яһалған.

# Порта
## Тарихы

Бейек Порта Истанбул үҙәгендә солтан резиденцияһынан — Топҡапы һарай комплексынан урамдың икенсе яғында урынлашҡан бөйөк вәзир (төр. Bâb-i Âli, Баб-и Али) ихатаһына илткән ҡапҡа буйынса аталған
   Паша-капусу — Бейек Порта (син. Баб-и Али).
Атама XV быуаттан (Ғосман империяһының бөйөклөгө танылғандан һуң) ҡулланылған
   Бейек Порта — төрөк чиновниктары телендә төрөк солтанының резиденцияһы, шулай уҡ Төркиә хөкүмәте һәм, ниһайәт, төрөк монархияһы урынлашҡан урын. Бейек Порта тигән атаманы европалылар ҙа ҡабул иткән. Сағыу (Блистательная) Порта тигән һүҙбәйләнеш тә шул уҡ әһәмиәткә эйә.
# Полога

Полога — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Алсет йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Полога
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010600112115200027290
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202729
* Бассейн коды — 13.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Юламан (исем)

Юламан — башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарҙа ҡулланылған ир-ат исеме.

# Юламан (исем)
## Этимологияһы

Юламан — «юл» (башҡорт) һәм «аман» (ғәрәп) һүҙенән яһалған ир-ат исеме. Мәғәнәһе — «юл» һәм «ала», балаға бәхетле ғүмер юлы теләп ҡушылған исем.
* Бала юлда тыуһа йәки бала тыуғанда атаһы юлда булып ҡалһа, “юл” һүҙе менән исем ҡушылған: Юлдаш, Юламан, Юлдыбикә, Сәфәр, Рәжәп, Рамазан, Зөлхизә, Аҙнабай, Йомағол исемдәре баланың донъяға килеү мәлен күрһәтеүсән

# Юламан (исем)
## Билдәле шәхестәр

Юламан Ҡушаев (яҡынса 1729 — 1774 йылдар) — 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында генерал дәрәжәһендә ҡатнашыусы. Себер даруғаһы башҡорто, Ырымбур губернаһы Иҫәт провинцияһы Ҡара-Табын улусы старшинаһы,
Юламан Дәүләтов — (1776—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы. Ырымбур губернаһы Илекәй-Мең улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Әлшәй районы Тәүәтәй ауылында йәшәгән. Зауряд-сотник булып хеҙмәт итә

# Юламан (исем)
## Фамилияларҙа

Юламанов Әхиәр Мозафар улы — (15 декабрь 1929 йыл — 1978 йыл) — мәғариф хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ының Йылайыр кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы) Түбә ҡасабаһы тау эшсеһе ғаиләһендә тыуған.

# Юламан (исем)
## Топонимдарҙа

Юламан (Башҡортостан) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл.
Юламан (Ҡурған өлкәһе) — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһе Әлмән районы ауылы. Юламан ауыл советы составына инә.
Юламан ауыл Советы (Ауырғазы районы) — Ауырғазы районы составында булған, 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе.

# Юламан (исем)
## Күсмә мәғәнәлек

Мостай Кәримдең «Аяҡтарым юлда, күңелем йырҙа» шиғырында «юламан» уртаҡлыҡ исем (поэтик сара).
* Аяҡтарым юлда, күңелем йырҙа,
* Ерҙә мин бер шундай юламан...
# Мәтегисеү (йылға)

Мәтегисеү — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Авашла йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Мәтегисеү (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000612112200005774
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200577
* Бассейн коды — 12.01.00.006
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Мюльферштедт

Мюльферштедт (нем. Mulverstedt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 717 кеше йәшәй. Майҙаны — 23,18 км². Диңгеҙ кимәленән 220 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99947 һәм автомобиль коды — UH.
# Трезини һәйкәле (Санкт-Петербург)

Архитектор һәм инженер Доменико Трезини һәйкәле Санкт-Петербургта Трезини майҙанында Трезини йорто эргәһендә ҡаланың Василеостровский районының Университет яр буйы һәм Благовещен күпере менән йәнәш урынлашҡан.

# Трезини һәйкәле (Санкт-Петербург)
## Тарихы

Доменик Трезиниға һәйкәл ҡуйыу идеяһы 1990 йылда тыуа. Скульптор — Павел Петрович Игнатьев һәйкәл өҫтөндә 1995 йылдан алып эшләй, был йәш скульпторҙың өйрәнеү заданиеһы була. Был өйрәнеү эшенән артабан ҙур проект килеп сыға. 1999 йылда Санкт-Петербург губернаторы Владимир Яковлев Трезини һәйкәле төҙөү тураһында бойороҡҡа ҡул ҡуя. Әммә оҙаҡ ваҡыт һәйкәл төҙөү өсөн аҡса таба алмайҙар, һәм 2000-се йылдар аҙағында Жорно Фонды финанслауҙы үҙ өҫтөнә ала, әммә барыбер һәйкәл барлыҡҡа килгәнгә тиклем 17 йылдан ашыу ваҡыт үтә. П.П. Игнатьев Трезинины тун кейгән 5,5 м бейклектәге бронза фигура рәүешендә һүрәтләй. Һәйкәл Мәскәү яны метал иретеү заводында ҡойола.
Трезини һәйкәле беренсе тапҡыр 2012 йылдың майында эксперттарға күрһәтелә, унан һуң һәйкәлгә төҙәтмәләр индерелә: Трезининың аяҡтары һәм аяҡ кейеме үтә ҙур, туны шыуып төшөп торған кеүек күренә Һәйкәлгә тағы бер нисә ай өҫтәмәләр талап ителә. Һәйкәл өсөн урын һайлау ҙа оҙаҡ ваҡытты ала.
2013 йылдың 17 декабрендә скульптура постаментҡа ҡуйыла. 2014 йылдың 19 февралендә һәйкәл асыу тантанаһында һәйкәл авторы, Санкт-Петербург хөкүмәте ағзалары, район хакимиәте чиновниктары, шулай уҡ Италия һәм Швейцария генераль консуллығы вәкилдәре ҡатнаша. Һәйкәлдән япманы асыу хоҡуғына «Яңынан асылыусы Трезини» конкурсы еңеүсеһе 18-се мәктәптең етенсе синыф уҡыусыһы Александрова Ксения эйә була.
# Перевянка

Перевянка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Летка йылғаһының уң ярына тамағынан 4,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Перевянка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300212111100031945
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103194
* Бассейн коды — 10.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Сулпан (мәғәнәләр)

* Сулпан — планета.
* Сулпан (балалар театры)
* Сулпан (Бишбүләк районы)
* Сулпан (Йәрмәкәй районы)
* Сулпан (Миәкә районы)
* Сулпан (Салауат районы)
* Сулпан (Стәрлетамаҡ районы)
* Сулпан (Өршәк ауыл советы, Ауырғазы районы)
* Сулпан (Талбазы ауыл советы, Ауырғазы районы)
* Сулпан (Әлшәй районы)
* Сулпан (Яңауыл районы)
# Көньяҡ Аньва

Көньяҡ Аньва — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Утьва йылғаһының һул ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Көньяҡ Аньва
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100001785
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100178
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Осем (Вятка ҡушылдығы)

Осем — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының һул ярына тамағынан 939 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Осем (Вятка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300212111100030634
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103063
* Бассейн коды — 10.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Из-Ёль

Из-Ёль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Маджа йылғаһының уң ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.

# Из-Ёль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000018358
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001835
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Крутая (Уксуная ҡушылдығы)

Крутая — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уксунай йылғаһының уң ярына тамағынан 107 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Крутая (Уксуная ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200412115200002319
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200231
* Бассейн коды — 13.01.02.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Килим

Килим — ҡулдан һуғылған шыма туҡыма, ике яҡлы балаҫ. Һәр келәмдең нигеҙе шулай уҡ килим тип атала.

# Килим
## Тарихы

Килим боронғо Фарсияла (хәҙерге Иран) баш ала. Билдәле булыуынса, тап ошо дәүләт территорияһында яҡынса 2500 йыл элек беренсе көнсығыш келәме (фарсы теленән тәржемә иткәндә «гилим» йәки төрөксә «килим» — «тупаҫ эшләнгән юрған») һуғылған. Беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып ҡалған иң боронғо әйберҙе оҫталар яҡынса 2000 йыл элек эшләгән. Уны рус археологы таба С. Руденко 1949 йылда Себерҙә археологик ҡаҙыныуҙар ваҡытында таба, ул ҡырағай хайуандар һүрәтләнгән йөн туҡыманан ғибәрәт була. Әлеге ваҡытта был боронғо туҡыусыларҙың эше Эрмитажда һаҡлана. Һуңыраҡ килимдәр киң таралыу ала һәм Европа илдәрендә көнкүрешкә күсә (етештереү Польшала, Болгарияла таралған). Элекке СССР илдәре территорияһында иң билдәлеләре — молдаван һәм украин, төркмән һәм үзбәк килимдәре. Әйткәндәй, Башҡортостанда ла һуғалар уны, был шөғөл һуңғы ваҡытта тағы ла әүҙемерәк тарала бара
Йөндән һуғылған килимдәр киң таралған, мәҫәлән, Ҙур совет энциклопедияһында килим тап йөндән яһалған ике яҡлы өбөрөһөҙ балаҫ булараҡ билдәләнгән. Ләкин кизе-мамыҡтан, нәфис ебәктән (фарсыларҙа) йәки ебәк өҫтәп тә һуғалар, шулай уҡ тупаҫ киндерҙән һәм етен ептән эшләнгән килимдәр ҙә осрай. Технологиялар үҫешеү менән акрил, нейлон, вискоза кеүек синтетик материалдар ҡуллана башлайҙар.

# Килим
## Заманса технология

Боронғо замандарҙан алып етештереү технологияһы үҙгәрмәгән тиерлек.
Килим һүҙе башҡорт теленә лә күсеп килгән (дөрөҫ әйтелеше — келәм), келәм тигәнде аңлата, башлыса фарсы келәмдәрен билдәләүсе булып хеҙмәт итә һәм "өбөрөләп, биҙәкләп йөндән һуғылған ҡаралды әйбере"н атайҙар.
Ҡайһы бер һөйләштәрҙә балаҫты ла шулай атайҙар.
Килимдәр интерьерҙы биҙәү, иҙән һәм стена япмалары булып хеҙмәт итә, өй йылыһы һәм уңайлылыҡ атмосфераһын булдыра, килимдән ҡапсыҡтар һәм сумкалар тегәләр, килим фрагменттары өҫ кейемен һәм хатта ҡатын-ҡыҙ аксессуарҙарын һәм бижутерияһын биҙәй.
# Ҡантүк

* «Айыҡ ауыл» конкурсы еңеүсеһе
Ҡантүк (рус. Кантюковка) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 214 кеше. Почта индексы — 453167, ОКАТО коды — 80249848004.

# Ҡантүк
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Стәрлетамаҡ): 22 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Наумовка): 13 км
* Яҡындағы тимер юл станциялары (Стәрлетамаҡ): 22 км
(Салауат): 9,68 км
* Яҡындағы автовокзалдар: (Салауат): 9,45 км,(Ишембай): 7 км

# Ҡантүк
## Дин

* Суфия мәсете — Стәрлетамаҡ районы Ҡантүк ауылындағы был мәсет республикалағы иң матур мәсеттәрҙән иҫәпләнә. Ул яһалма күл янында урынлашҡан һәм мәрмәр, мозаика менән биҙәлгән, алтын ҡулланылған. Уны ошо ауылдан сыҡҡан Ҡазан ҡалаһы трансгаз газпромы ООО-һы генераль директоры Рәфҡәт Кантүков бағымсылыҡ ярҙамы күрһәтеп төҙөткән. Мәсеткә ул әсәһенең исемен бирҙерткән.

# Ҡантүк
## Билдәле кешеләре

Ҡантүков Рәфҡәт Әбделхәй улы]( 1953, 23 август) — Ҡазан ҡалаһы трансгаз газпромы ООО-һы генераль директоры, Татарстан Республикаһының Дәүләт советы депутаты, Рәсәй Федерацияһының Технологик фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы.
# Кесе Тошемка

Кесе Тошемка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Северная Тошемка йылғаһының һул ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Кесе Тошемка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200008826
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200882
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Аллаяр суфый

Аллаяр суфый (1644—1721) — үзбәк шағиры, фәйләсүф, Мәүераннахрҙа суфый тәғлимәте вәкиле.

# Аллаяр суфый
## Биографияһы

Аллаяр суфый 1644 йылда Бохара ханлығы составында булған Минглар ауылында (Сәмәрҡәндтан көнбайышҡа табан 90 саҡрым алыҫлыҡта) тыуған. Ул сығышы менән үзбәк утарча ырыуынан. Уның атаһы Аллакули дини белемле кеше булған һәм үҙенең улына дини белем биреүгә айырым иғтибар бүлә. Аллаяр суфый урындағы мәктәпте тамамлағас, белем алыуҙы Бохара мәҙрәсәһендә дауам итә. Бында ул Нәҡшбәндиә шәйехтәренең (Хужа Мөьмин, Мөхәммәт Ғәзни, Пири Камил Шәйех Суфи Навруз Бухари, Пири Камил Шәйех Хәбибулла) мөрите була.
Аллаяр суфый тормошо һәм эшмәкәрлегенең күпселек ваҡыты Аштархан хакимдары хакимлыҡ иткән дәүерҙә үтә: Әбуләзиз-хан (1645—1680), Сөбханкулихан (1680—1702), Үбәйҙулла-хан II (1702—1711) һәм Әбулфәйез-хан (1711—1747). Ул 25 йәшендә Бохарала һалым йыйыусыларҙың (таможня хеҙмәте) башлығы итеп тәғәйенләнә. Ғүмеренең күп өлөшөн шағир Кәттәҡурған ҡалаһында үткәрә. Ғүмеренең аҙағында ул күп сәйәхәт итә. Уның ағайы Фәрхәд бер осор Кәттәҡурғандың губернаторы була.
Аллаяр суфыйҙың үзбәк телендә яҙылған суфый фәлсәфәһенә бағышланған данлыҡлы шиғри әҫәре «Ҫабат әл‑ғажизин» («Көсһөҙҙәр ныҡлығы», «Саботул ожизин») һуңыраҡ Бохара, Коканд һәм Хива мәҙрәсәләре өсөн уҡыу әсбабы булып китә. Әҫәре бер нисә тапҡыр Төркиәлә, Пакистанда, Сауд Ғәрәбстанында һәм Рәсәйҙә (Ҡазан) яңынан баҫылып сыға. Аллаяр суфый шулай уҡ фарсы-тажик һәм ғәрәп телдәрендә яҙа.

# Аллаяр суфый
## Биографияһы
### Үлеме

Аллаяр суфый 1721 йылда Сөрхандарья өлкәһе Алтынсай районының Катта Вахшивор ауылында вафат була. Был ауылда әлегә тиклем уның тоҡомдары йәшәй.

# Аллаяр суфый
## Аллаяр суфый тураһында риүәйәттәр

Риүәйәт буйынса Аллаяр суфый Кәттәҡурған ҡалаһына нигеҙ һалыусы була.
Легендаларҙың береһендә ҡаланың барлыҡҡа килеү тарихы әмир чиновниктарына — үзбәк утарча ырыуы вәкилдәре — Фәрхәд-Аталык, Алла Назарбай һәм Аллаяр суфыйға ҡайтарып ҡалдырыла. Легендала һөйләнеүенсә, Аллаяр суфый төҙөлөш өсөн урын һайлай һәм шәйехтән фатиха алырға китә. Фәрхәд-Аталык, ағайының ҡайтҡанын көтмәйенсә, өйөп яһалған ҡурғанда — убала ҙур ҡәлғә төҙөргә тотона.
Аллаяр суфый әйләнеп ҡайтҡас, ҡурғанда ҙур ҡала күрә, һәм төҙөлөш унһыҙ башланыуына бик ныҡ асыуланып, күрше Гузар беклығына китә, шунда вафат була. Ошонан ултыраҡ Кәттәҡурған исеме аҫтында билдәле була, йәғни ҙур ҡәлғә. Тәүҙә бында Фәрхәд-Аталык үҙе хеҙмәтселәре һәм ғаиләһе менән йәшәгән. Артабан ҡурғанда һәм унан алыҫ түгел туғандары һәм ырыуҙаштары килеп төпләнә, улар Фәрхәдте үҙҙәренең бегы (бек-хаким) итеп таныйҙар. Ваҡыт үтеү менән ауыл үҫә, ҡурған яңы өйөмдәр менән ҙурая, диуар менән уратып алына, һәм нығытма Урҙа тип атала башлай.
# Апси-Я

Апси-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лепля йылғаһының һул ярына тамағынан 103 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.

# Апси-Я
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300023614
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302361
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3