yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Шараповка

Шараповка — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шиш йылғаһының һул ярына тамағынан 123 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Шараповка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010100312115300007086
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115300708
* Бассейн коды — 14.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Гардарики

Гардари́ки (Гарда́рике, Га́рдтар) (бор. сканд. noitalic|ᚴᛅᚱᚦᛅᚱᛁᚴᛁ, Garðaríki, норв. Gardarike, швед. Gårdarike) — Урта быуаттарҙа, XII быуаттан алып, шул иҫәптән скандинавия сагаларында Төньяҡ Европаға билдәле булған Рустең скандинав исеме.
Гардарики «ҡалалар иле» тип тәржемә ителә. Скандинавтар «Гардарики» тип башта, Любшанан һәм Иҫке Ладоганан (Alðeigja) башлап, Волхов йылғаһы буйында урынлашҡан ҡәлғәләр сылбырын хасил иткән төньяҡтағы, Үрге Волгала һәм башҡа ерҙәрҙәге ҡалалар һәм башҡа ерҙәрҙе атағандар. Скандинавия сагаларында Новгород (Holmgarðr) Гардарики иленең мөмкин булған баш ҡалаһы булараҡ ҡарала. Ваҡыт үтеү менән, «Гардарики» исеме менән скандинавтар бөтә Русте атай башлаған.

# Гардарики
## Этимологияһы

Һүҙ дәүләтте билдәләү өсөн хеҙмәт иткән X+ríki (дәүләт, ил) моделе буйынса формалашҡан. Топоним нигеҙендә праславян *gȏrdъ һүҙенә туғандаш һәм һинд-европа *gʰórd- 1) «ҡалҡан, ҡойма, нығытма», 2) һарай, кәртәләнгән арауыҡ, 3) һарай, биләмә, утар (Исландияла), йорт (Норвегияла), 4) «ҡала» — «ҡәлғә, нығытылған тораҡ» мәғәнәһенә эйә garð- тамыры ята. Скандинав "гард"ы һәм боронғо рус «городъ, градъ» һүҙҙәренең туғанлығы Гардарики топонимын формалаштырыуҙа ҙур роль уйнағандыр.

# Гардарики
## Хронологияһы

Гардарики — яҙма сығанаҡтарҙа X быуаттан ҡулланылған Garðar (уны Garðr — Константинополь йәки Miklagarðr -ҙы билдәләүҙең ҡыҫҡартылған формаһы менән бутарға ярамай), тәүге топонимды хронологик планда һуңыраҡ барлыҡҡа килгән атама яйлап ҡыҫырыҡлап сығара.
Гардарики топонимы тәүге тапҡыр XII быуаттың һуңғы сирегендәге географик хеҙмәттә осрай. Шулай уҡ ул XIII быуаттың тәүге өсөнсө өлөшө менән билдәләнгән король сагаларында, беренсе тапҡыр — VII быуаттың легендар дат королдәре тураһында хикәйәһендә, Һервёр тураһында сагала сағылыш тапҡан. Ф. А. Браун фекеренсә, Garðaríki формаһы (XII быуат аҙағынан алып) сагаларҙы яҙып алған исландтар ижады булып тора. Был осорҙан элгәре (X—XII быуаттарҙа) бөтә Скандинав ярымутрауында Русте билдәләгәндә Garðar формаһы ҡулланылған. IX—XII быуаттар скальдик шиғырҙарында, шулай уҡ таштағы рун яҙмаларында Русь тураһында белешмә шулай бирелгән
XIV быуат скандинав сығанаҡтарында Гардарики кенәзлектәре тип Хольмгард (Holmgarðr), Кэнугард (Kœnugarðr) һәм Палтескья (Pallteskja), шулай уҡ Альдейгьюборг (Aldeigjuborg), Смалескья (Smaleskja), Сурсдалар (Súrsdalar), Морамар (Móramar) һәм Радстофа (Ráðstofa) атала. Гельмольдтың «Славянская хроника»һында түбәндәге тасуирлама бирелгән:
   Дандар көнсығышта урынлашҡан мул, бай Русте Острогард тип атайҙар. Был урындарҙа башта һундар йәшәгәнлектән, уны Хунигард тип тә атайҙар <…> Уның төп ҡалаһы Киев (Хуэ).

# Гардарики
## Гардарикиҙың легендар конунгтары

* Гардарика конунгтары
# Селән

Селән (урыҫ.Серая цапля, лат. Ardea cinerea) - селәндәр ғаиләһендәге эре һаҙ ҡошо. Африкала һәм Евроазияла таралған.

# Селән
## Ҡылыҡһырлама

Ҡаҙҙан ҙурыраҡ. Түбәһе һәм һырты ҡара, ҡанаттары һоро. Яҙғыһын башында ҙур өлпөһө була. Суҡышы ҡара, аяҡтары ҡыҙғылт һары, күҙҙәре ҡыҙыл.Башҡа селәндәрҙән төҫө менән айырыла.Тауышы көслө:"ҡау-ҡау".Бик һирәк осрай.

# Селән
## Йәшәү урыны

Ағаслы һаҙлыҡтарҙа, һай күлдәрҙә йәшәй.Ағас ботаҡтарында оялай.Ояһы башҡа селәндәрҙекенә оҡшаған. Күсмә ҡош.

# Селән
## Туҡланыуы

Башлыса тәлмәрйендәр менән туҡлана, һирәкләп эре бөжәктәрҙе лә аулай.

# Селән
## Үрсеүе

3-5 аҡһыл йомортҡаһы була. 26 көндә себештәре моронлай. Ике ҡош та (аталы- инәле) алмашлап баҫа.
# Прелка

Прелка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ура йылғаһының уң ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Прелка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000036968
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003696
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Йөрәктау

Йөрәктау — шихан, Стәрлетамаҡ ҡалаһы эргәһендәге дүрт шихандың береһе, Стәрлетамаҡ районы биләмәһендә урынлашҡан.
Йөрәктау ҙа ошо тирәләге башҡа (Торатау, Шәкетау, Ҡуштау) шикелле 2008 йыл — шорт-лист проектында «Рәсәйҙең ете мөғжизәһе» (Шихан булараҡ) билдәләнгән

# Йөрәктау
## Физик-географик ҡылыҡһырлама

*Оҙонлоғо — 1 км,
*киңлеге — 850 м,
*бейеклеге — Ағиҙел йылғаһы кимәленән — 220 м, тупраҡ өҫтөнән — 200 м, океан кимәленән абсолют бейеклеге — 338 м.
*Ул конус һымаҡ формала. Һөҙәклеге 20-30 градус.
Ҡаялы баҫҡыстары юҡ. Аҫҡы өлөшө ҡойолоп төшкән таштар менән ҡапланған. Фотоиллюстрация 2016 йыл 6 март архивланған.
Тау нигеҙенең төньяҡ итәгендә шишмәләр бар. Шуларҙың береһе көкөртлө..
Эргәһендә генә Муҡша күле бар .

# Йөрәктау
## Тарих

1707 йылда Йөрәктау янында Күсем батыр етәкселегендәге баш күтәреүсе башҡорттар (улар Өфө башҡорттарынан, мишәрҙәрҙән, татарҙарҙан, сыуаштарҙан, сирмештәрҙән торған) һәм Аристов етәкселегендәге 900 һалдат, 700 һыбайлынан торған (уларға хөкүмәткә тоғро башҡорттар ҙа ҡушылған) Хохлов отряды араһында алыш булған.
Баш күтәреүселәр еңгән. Хохлов Табын ауылына ҡасҡан. 400 һалдат әсиргә алынған, башҡалары үлтерелгән..
# Мәсеҙе

Меседа — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Болан йылғаһының һул ярына тамағынан 4,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Мәсеҙе
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201112111100023200
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102320
* Бассейн коды — 10.01.02.011
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Мишель Платини

Мишель Платини Франсуа (франц. Michel François Platini; 21 июнь 1955 йыл) — Француз футболсыһы, спорт функционеры һәм тренер. 1984 йылғы Европа чемпионы. «France Football» баҫмаһы версияһы буйынса XX быуаттың иң яҡшы француз футболсыһы.
«Алтын туп» премияһы менән өс йыл рәттән (1983, 1984 һәм 1985) бүләкләнгән берҙән-бер футболсы. IFFHS версияһы буйынса XX быуаттың иң яҡшы футболсылары исемлегенә инә. 2011 йылда итальян футбол тарихында иң яҡшы сит ил уйынсыһы булып таныла.
2007 йылдың 26 ғинуарында УЕФА президенты итеп һайлана. 2015 йылдың 8 октябрендә ФИФА-ның Әхлаҡ буйынса Арбитраж палатаһы комитеты тарафынан 90 көнгә вазифаһынан ситләтелә. 2015 йылдың 21 декабрендә 8 йылға дисквалификациялана, 2016 йылдың февралендә был мөҙҙәт 6 йылға тиклем кәметелә, ә 2016 йылдың майында — 4 йыл тиклем.
2020 йылдың 22 ғинуарынан — Профессиональ футболсылар ассоциацияһының халыҡ-ара федерацияһы (FIFPro) президенты кәңәшсеһе.

# Мишель Платини
### Тренер һәм функционер

1990 йылдғы Донъя чемпионатының һайлап алыу уйындарында Францияның йыйылма командаһы насар уйнағандан һуң, Мишель Платиниға командаға тренер булып килергә тәҡдим итәләр. Француздар Донъя кубогына сыға алмай, әммә 1992 йылғы Европа чемпионатының һайлап алыу уйындарында 8 уйында 8 еңеү яулайҙар (ситтәге ике уйында Испания менән Чехословакияны еңеүҙе лә индереп). . World Soccer Платиниҙы 1991 йылдың иң яҡшы тренеры тип атай. 1992 йылда Европа чемпионатының финал турниры Швецияла үтә һәм финалға сығыу өсөн Франция менән Дания көрәшә (быға тиклем француздар шведтар һәм инглиздәр менән тигеҙ иҫәпкә уйнай). Хәл иткес осрашыуҙа «зәңгәрҙәргә» хатта тигеҙ иҫәп тә ярап ҡалыр ине, әммә улар 1:2 иҫәбенә еңелә. Йыйылма команданың был уңышһыҙлығынан һуң Платини отставкаға ғына китеп ҡалмай,тренер карьераһын бөтөнләй туҡтата.
# Ишемғужин Евгений Измаил улы

Ишемғужин Евгений Измаил улы (19 июль 1939 йыл — 4 октябрь 2014 йыл) — тау инженеры. Техник фәндәр докторы (1989), профессор (1991), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998), СССР‐ҙың уйлап табыусыһы (1985).

# Ишемғужин Евгений Измаил улы
## Биографияһы

Евгений Измаил улы Ишемғужин 1939 йылдың 19 июлендә Пугачёв ҡалаһында тыуған.
1962 йылда Өфө нефть институтын (ӨНИ, хәҙерге Өфө дәүләт нефть техник университеты — ӨДНТУ) тамамлай. 1962—1965 йылдарҙа — Пермь өлкәһенең быраулау предприятиеларында: быраулаусы ярҙамсыһы, участка өлкән инженеры, етештереү-техник бүлегенең өлкән инженеры; 1965 йылдан — ӨНИ-лә (ӨДНТУ): өлкән уҡытыусы, доцент, профессор, тау-нефть факультеты деканы, уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректор.
1971 йылда техник фәндәр кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп «Исследование вопросов устойчивости ступенчатого низа бурильной колонны» темаһына диссертация яҡлай. 1989 йылда техник фәндәр докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп «Условия эксплуатации турбобуров и разработка мероприятий по повышению их надежности» темаһына диссертация яҡлай.
2014 йылдың 4 октябрендә Өфө ҡалаһында вафат була.

# Ишемғужин Евгений Измаил улы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Фәнни эшмәкәрлеге быраулау проблемаларына арналған. Уның ҡатнашлығында вертикаль, ауыш, горизонталь йүнәлешле нефть һәм газ скважиналарының кәкрәйеүен булдырмау саралары буйынса тикшеренеүҙәр үткәрелә. Ишемғужин Евгений Измаил улы осраҡлы функцияларҙы файҙаланыуҙың, спектраль‐корреляцион анализдың, сығарып ташлауҙар теорияһының, скважиналар быраулағанда тәрәндә эшләүсе ҡорамалдарҙы диагностикалау өсөн ихтималлыҡ‐статистик ысулдарҙың теоретик нигеҙҙәрен эшләй. Тикшеренеү һөҙөмтәләре Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәй Федерацияһының башҡа төбәктәренең нефть һәм газ сәнәғәте предприятиеларында индерелгән. Уйлап табыуҙарға 27 авторлыҡ танытмаһы һәм патенты бар. 120-нән ашыу баҫма хеҙмәт, шул иҫәптән 8 монография, авторы.

# Ишемғужин Евгений Измаил улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

— Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998).
— СССР‐ҙың уйлап табыусыһы (1985).

# Ишемғужин Евгений Измаил улы
## Хеҙмәттәре

* Работа бурильной колонны в скважине. М., 1973 (авторҙаш);
* Теоретические основы надёжности буровых и нефтепромысловых машин. Өфө, 1981;
* Нелинейные колебания элементов буровых машин. Өфө, 1999.
* Нелинейные колебания элементов буровых машин : Учеб. пособие для студентов спец. 0508. Ишемгужин, Евгений Измайлович
* Регрессионный анализ и планирование эксперимента при оценке надежности буровых и нефтепромысловых машин : Учеб. пособие. Ишемгужин, Евгений Измайлович.
* Ремонт бурового и нефтепромыслового оборудования : Учеб. пособие. Ишемгужин, Евгений Измайлович
# Маян (күл)

Маян — Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районындағы күл.

# Маян (күл)
## Этимологияһы

Күлдең исеме монгол, бурят топонимдәре менән ҡәрҙәш: баян — «бай үҙән», йәғни мул үләнле һәм яҡшы һыу сығанағы булған ерҙәр тигән мәғәнәлә. Был монгол йоғонтоһо төрки ҡәбиләләр составына ингән башҡорт ҡәбиләләрендә лә сағыла: Маянһылыу һәм Баянһылыу — ҡаҙаҡ һәм башҡорт халыҡ эпосы геройының исеме.

# Маян (күл)
## Географияһы

Свердловск өлкәһе сиктәренә яҡын торған Ҡоншаҡ районының төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Яҡын торған торлаҡ пункттары: Муры, Сәркәй һәм Разъезд № 2. Төньяҡтараҡ Ҡораҡлы-Маян күле, 1743 йылда Иҫәт провинцияһының ландкартаһында Маян бер күл итеп билдәләнә. Һуңыраҡ был һыу ятҡылығының һыуы кәмеп, бер күлдән ике күл барлыҡҡа килә.
# Тельгте

Тельгте (нем. Telgte) — Германиялағы, ерҙең Төньяҡ Рейн-Вестфалия федераль ерендәге ҡала.
Тельгте ҡалаһы Мюнстер административ округына буйһона. Ҡала Варендорф районы составына инә. Германияның Тельгте ҡалаһында халыҡ һаны 19 114 кеше тәшкил итә (2010 йылдың 31 декабренә ҡарата алынған мәғлүмәттәр буйынса).Ҡаланың майҙаны — 90,6 км². Тельгте ҡалаһының үҙәге диңгеҙ кимәленән 54 метр бейеклектә ята. Тельгте ҡалаһының бюргермейстеры — Вольфганг Пипер. Тельгте ҡалаһында байтаҡ иҫтәлекле урындар бар, шуларҙың береһе — Изге Клеменс сиркәүе һәм уның янындағы готик капелла. Ҡала ике өлөштән тора: Яңы ҡала һәм Иҫке ҡала, Иҫке ҡала аша тын ағымлы Эмс йылғаһы аға. Ҡаланың рәсми коды — 05 5 70 044. Телефон коды — 49 2504.

# Тельгте
## Фотоһүрәттәр

* Изге Клеменс сиркәүе алдындағы капелла
* Эмс йылғаһы ярында урынлашҡан Иҫке ҡаланың күренеше

# Тельгте
## Туғанлашҡан ҡалалары

* Ступино (Рәсәй)
* Поляница-Здровать (Польша)
* Томбол (Техас), АҠШ
# Байдук (Оло Кочмес ҡушылдығы)

Байдук — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кочмес йылғаһының һул ярына тамағынан 79 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Байдук (Оло Кочмес ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000068576
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006857
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Бишбалта биҫтәһе

Бишбалта биҫтәһе йәки Адмираллыҡ биҫтәһе (tat.lat. Bişbalta bistäse(недоступная ссылка), русса Адмиралтейская слобода) - Ҡаҙан шәһәрендәге тарихи ҡала яны. Волга буйы Болғары, Ҡазан ханлығы, Ҡазан парталағы (1552 - 1708) осорҙарында был өлөшө Ҡазан Бишбалта ауылы, Бишбалта кирмәне, Бишбалта биҫтәһе тип атала. Петр I хакимлегенән һуң Ҡазан губернаһы дәүерендә (1708 - 1920) Адмираллыҡ биҫтәһе тип исемләнә. Совет заманынан Ҡаҙандың Киров районына керетелә. Хәҙер ике исеме - Адмираллыҡ биҫтәһе (русса Адмиралтейская слобода), Бишбалта биҫтәһе ҡулланыла.

# Бишбалта биҫтәһе
## Тарих
### Бишбалта кирмәне

Бишбалта ауылы янында ҡарағай һәм имән урмандары булған. Шуға күрә болғарҙар бында көймәләр яһай башлайҙар. Ҡазан ханлығы ваҡытында болғар-татарҙар көймәләр Тазик (Тажик) ҡом утрауында (Бишалты ҡаршыһында булған) яһайҙар.
Адмираллыҡ Бишбалта ауылы эргәһендә урынлаша, тиҙҙән уның тирә-яғында эшселәрҙең йәшәгән биҫтәһе барлыҡҡа килә. Адмиралы баш биҫтәһендә Волга флоты, Каспий диңгеҙ флоты яһала ине. Көймәләр яһағанда татарҙар, урыҫтар, сыуаштар, мариҙар эшлиләр.
Казан ханлыгы буйсындырылган һуң бер ярым быуат узгач, 1718 йылда Русия патшалыгы хакиме Петр I Санкт-Петербургтан һуң илдең башҡа адмираллығын Ҡазан янында нигеҙләргә бойора
Тазик утрауын урыҫтар Ҡунаҡ утрауы (Гостиный) тип атайҙар. Хәҙер шул утрауҙа урынлашҡан Маркиз тип исемләнә.
1722 йылда Россия империяһы хакиме Петр I үҙе Ҡазанға килеп Адмираллыҡ биҫтәһен тикшерә һәм күңеле булып ҡала. Йәғни Ҡаҙандың Адмираллыҡ биҫтәһеннән Фарсы походы башлана.

# Бишбалта биҫтәһе
## Дан һәм күсереү

Ҡазан Адмираллығы 1718-1829 йылдарҙа эшләй. Бик күп хәрби, сауҙа көймәләре яһалған. Ҡаҙанда яһалған көймәләр бөтә Россия һуғышында ҡатнашалар.
1829 йылда Адмираллыҡ Әстерханға күсерелә. Күсереүҙең төп сәбәбе - Каспий диңгеҙенә яҡын булыуы.
1920 йылда Адмиралы биҫтәһе халҡы 7798 кешене тәшкил иткән, шулардың 5399ы (69,2%) - урыҫ, 2150-һе (27,6%) - татар булған.
Адмираллыҡны бетергәнгә ҡарамаҫтан, был ҡала яны Адмираллыҡ биҫтәһе йәки Бишбалта биҫтәһе тип йөрөтөлә.

# Бишбалта биҫтәһе
## Адмираллыҡ биҫтәһе бөгөн

2005 йылда ҡала урамдарына үткән тарихи исемдәр кире ҡайтарыу тураһында Т.* Ш. Исхаков имзалаған приказ менән үҙәк биҫтәнең Клара Цеткин урамы исеме Бишбалта урамы итеп үҙгәртелде. Әммә ҡала хакимиәте алышынғас, 2006 йылда бойороҡ кире алынды.
Хәҙер Ҡаҙан мэрияһы тарихи Адмиралы биҫтәһен торғоҙорға ниәтләй. Адмиралы биҫтәһендә яңартылған тимер юл "Адмираллы бистәсе" (русса "Адмиралтейская слобода") тукталышы бар.

# Бишбалта биҫтәһе
## Адмиралы биҫтәһе юғалтыуы

1956 йылда бала сәбәпле шуҡлығы Екатерина II Ҡазанға килгән Тверь корабы янып бетә.
# Саккун-Тох

Саккун-Тох — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Саккун-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Саккун-Тох
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200043454
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204345
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Бестужев тоҡомло һыйыр малы

Бестужев тоҡомло һыйыр малы — 18-се быуат аҙағында — 19-сы быуат башында Сембер губернаһында (хәҙерге Ульянов өлкәһе) С.П. Бестужев тарафынан шортгор, голланд, симменталь һ.б. токомдарҙы ерле током менән ҡушылдырып, яңы тоҡом сығарыла. Эре, оҙонса буйлы, таҙа кәүҙәле, ныҡ һөйәкле мал. Бестужев тоҡомло һыйыр малы Башкортстанда, Татарстанда, Һамар һәм Ульянов өлкәләрендә күпләп аҫырала. Хайуандар асыҡ ҡыҙыл һәм ҡараһыу ҡыҙыдың төрлө төҫтәрендә. Кәүҙәһенең аҫҡы өлөшөндә, имсәк һәм маңғайында аҡ төҫтәге тамғалары осрай. Үгеҙҙәр 750-900, һыйырҙар 500-550 кг ауырлыҡта. 3000-4500 кг һөт һауып алына, һөттөң майлылығы - 3,8 - 4,1%. Тиҙ үҫеп етеүсе тоҡом. Һимертеү осоронда йәш үгеҙҙәр, 1 кг артымға 8 - 8,6 аҙыҡ берәмлеге сарыф итеп, тәүлеккә 700-850 г арта. Һуғым малының 60% ит алына. 1970-80 йылдарҙа ТР хужалыҡтарындағы барлыҡ малдың 29%ын бестужев токомло һыйыр малы тәшкил итә. 2000 йылдың 1 ғинуарына бестужев токомло һыйыр малы һаны 9,5 мең баш (2,6%). 2005-тән алып был тоҡом Татарстанда үрсетелмәй, уны яҡшыраҡ һаналған айршир һәм голштин тоҡомдары алмаштыра.
# Утя

Утя — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Хобда йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Утя
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Илек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000912112200009199
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200919
* Бассейн коды — 12.01.00.009
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ожегов һүҙлеге

«Слова́рь ру́сского языка́» — дөйөм ҡулланыу лексикаһының аңлатмалы норматив һүҙлеге. Совет лингвисы С. И. Ожегов тарафынан төҙөлгән.
АЖУ’Р, -а, м. 1. В бухгалтерии: такое ведение дел, при к-ром каждая операция регистрируется немедленно после её совершения (спец.) 2. Ажурная вышивка, строчка, вязка. Воротник с ажуром. ♦ В ажуре (разг.) — в полном порядке. Все дела в ажуре.

# Ожегов һүҙлеге
## Тарихы һәм баҫмалары

Авторҙың иҫән сағында Һүҙлектең алты баҫмаһы нәшер ителә. Беренсеһе 1949 йылда сыға, 50 мең һүҙҙән тора. Икенсеһе (1952) һәм дүртенсеһе (1960 йыл, 53 мең һүҙ) төҙәтеүҙәр һәм өҫтәмәләр менән донъя күрә.
9-сынан (1972) 23-сөгә (1991) тиклемге баҫмалары Н. Ю. Шведова редакцияһында сыға, ул 9-сы баҫмаға төҙәтеүҙәр һәм өҫтәмәләр индерә (57 мең һүҙ), 13-сөгә һәм 16-сыға (1981 һәм 1984) төҙәтеүҙәр яһай, 21-се баҫмаға (1989 йыл, 70 мең һүҙ) төҙәтеүҙәр һәм өҫтәмәләр индерә. 1992 йылда һүҙлек «Толковый словарь русского языка» (75 мең һүҙ) тигән атама ала һәм унда беренсе тапҡыр Н. Ю. Шведова авторҙаш итеп күрһәтелә. (1997) С. И. Ожегов менән Н. Ю. Шведованың берлектәге дүртенсе баҫмаһы (1997) 5 меңдән ашыу өҫтәмә менән баҫылып сыға. Һүҙлекте артабан камиллаштырыу һөҙөмтәһе булараҡ Н.Ю. Шведова редакцияһында һәм төп авторлығында «Толковый словарь русского языка с включением сведений о происхождении слов» (2007 йыл, 82 мең һүҙ) нәшер ителә.
24-сенән 28-сегә (2014) тиклемге баҫмалар профессор Л. И. Скворцов редакцияһында сығарыла.
# Сулуайры

Сулуайры — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Коир йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Сулуайры
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100004936
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100493
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ершовая Речка (Колик-Еган ҡушылдығы)

Ершовая Речка — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Колик-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 77 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Ершовая Речка (Колик-Еган ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200040562
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204056
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2