yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Шура (Баймаҡ районы)

Шура (рус. Шура) — бөткән ауыл. Башҡортостандың Баймаҡ районы хәҙерге Йомаш ауыл Советына ҡараған ауыл. Ауыл алтын-баҡыр сығарыу эштәренә бәйле барлыҡҡа килгән. 1950-се йылдарҙа ғәмәлдән сыҡҡан.

# Шура (Баймаҡ районы)
## Исеменең килеп сығышы

Совет власының тәүге йылдарында ауыл халҡы урындағы власть органын һайлай, йәғни шура (урыҫса совет). Әлеге исем менән ауыл йөрөтөлә башлай.

# Шура (Баймаҡ районы)
## Географик урыны

Шура ауылы Таналыҡ йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан була. Район үҙәге Баймаҡ ҡалаһынан төньяҡҡа табан — 5 км, Шура ауыл Советы составына ингән һәм уның үҙәге Мерәҫ ауылынан 5 км алыҫлыҡта ятҡан.

# Шура (Баймаҡ районы)
## Тарихы

XIX быуаттың урталарында хәҙерге Баймаҡ районы биләмәләрендә алтын-баҡыр мәғдәнен сығарыу буйынса эштәр әүҙемләшә. Бәхтегәрәй, Мерәҫ, Таналыҡ, Буранбай ауылдары башҡорттары мәғдән ятҡылыҡтарына һәм Баҡыр иретеү заводына яҡыныраҡ күсеп килә. Улар алтын-баҡыр мәғдәнен сығаралар, үҙ аттарында мәғдәнде Баймаҡ баҡыр иретеү заводына ташыйҙар. Шул уҡ ваҡытта ауыл халҡы ғәҙәттәгесә малсылыҡ менән шөғөлләнә һәм ҙур булмаған баҫыуҙарҙа иген сәсә.
1928 йылда ауылда 40 кеше йәшәй. Урындағы шураның тәүге рәйесе — С. Сирбаев, секретары — З. Сәйетҡолов. 1929 йылда крәҫтиәндәр «Навил» колхозына берләшәләр. Навил исеме В. И. Лениндың вариҫтары (наследники В. И. Ленина) тигәнде аңлата. Тиҙҙән Баймаҡ һәм торф ятҡылыҡтары араһында тар колеялы тимер юлы төҙөлә, шулай уҡ тәүге автомобилдәр барлыҡҡа килә. Ат менән йөктө ташыу хәжәте юҡҡа сыға. 1950-се йылдарҙа эш урындары юҡҡа сығыу арҡаһында ауыл халҡы эргә-тирәләге ауылдарға күсенеп ултыра. Бөрйән ырыуы башҡорттары.

# Шура (Баймаҡ районы)
## Билдәле кешеләре

— Сәйетҡолов Риза Зиннур улы (1927) — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, партия һәм дәүләт эшмәкәре.
# Йәзидиҙәр

Йәзидиҙәр (рус. Язидиты) — хәрижиҙәрҙең иң сикке фирҡәһе.

# Йәзидиҙәр
## Тарихы

Нигеҙ һалыусыһы — Йәзид ибн Ғәнис Әл-Хәрижи. Йәзид ибн Ғәнис хаҡ юлда тип юл башындағы мөхәккимиҙәрҙең әзрәҡиҙәргә тиклемен (ибәдиҙәрҙән башҡа) генә таный.

# Йәзидиҙәр
## Тарихы
### Үҙенсәлектәре

Ислам дине белгестәре был сектаны исламдан сыҡҡан тип иҫәпләй, сөнки йәзидиҙәр, уларҙың сектаһына нигеҙ һалыусы артынса, Аллаһ пәйғәмбәрҙе фарсыларға ебәрәсәк һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәр шәриғәтен ғәмәлдән сығарасаҡ тип белдерә.
Яңы пәйғәмбәргә, имеш, үәхи аша Изге Китап биреләсәк, ул диндә сәбиҙәр юлына баҫасаҡ.
# Ҡушаева Рабиға Йәнғол ҡыҙы

Ҡушаева Рабиға Йәнғол ҡыҙы (1901—1937) — ҡатын-ҡыҙҙар хәрәкәте эшмәкәре.

# Ҡушаева Рабиға Йәнғол ҡыҙы
## Биографияһы

Рабиға Йәнғол ҡыҙы Ҡушаева 1901 йылда Һамар губернаһы Николаевск өйәҙе Имәләй улусы (хәҙерге Һамар өлкәһенең Оло Чернигов районы) Хәсән ауылында Янғол Йомағолов ғаиләһендә тыуған.
1916 йылда Һамар губернаһының Бөрйән (Үтәкәй) ауылында уҡытыусы булып эшләй.
1917 йылда Ырымбурҙа үткән I Бөтә башҡорт ҡоролтайында (съезы) Һамар губернаһының Пугачев (Николаевск) өйәҙенән делегат булып ҡатнаша. Съезда башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарына ир-егеттәр менән бер рәттән граждандар һәм сәйәси хоҡуҡтар бирелеү талабын ҡуйып актив сығыш яһай, уларҙы үтәү буйынса ун пункттан торған аныҡ саралар тәҡдим итә. Уның докладына ярашлы, ҡоролтай резолюцияһына тиң хоҡуҡлылыҡ буйынса пункттар индерелә.
Имәләй улусында, Һамар ҡалаһында, аҙаҡ Ырымбурҙа халыҡ араһында ағартыу эштәре алып бара. Ырымбурҙа Б. В. Мөкминованың мәҙрәсәһендә белем ала.
1919 йылда РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетында ҡатын-ҡыҙҙар эштәре буйынса бүлек начальнигы вазифаһында эшләй.
1920 йылдың сентябрендә Стәрлетамаҡ ҡалаһында үткән I Бөтә башҡорт эшсе-крәҫтиән ҡатын-ҡыҙҙар конференцияһын ойоштороусыларҙың береһе була. 1921 йылдың ноябрендә башҡорт милли кейемендә Мәскәүҙә Советтарҙың IX Бөтә Рәсәй съезында ҡатнаша, В. И. Ленин менән осраша. Ҡатын-ҡыҙҙарға арналған «Азад хатын» гәзитенең ойоштороусыһы һәм мөхәррире була.
1924 йылдың ноябрендә Өфөлә үткән I Бөтә башҡорт эшсе-крәҫтиән ҡатын-ҡыҙҙар съезын, шулай уҡ 1927 йылдың октябрендә уҙғарылған Бөтә башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары ҡоролтайын — Совет ағзалары съезын ойоштороуҙа һәм әҙерләүҙә ҡатнаша.
1927 йылда Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге Өфө балалар йортонда эшләй.
1929 йылдан алып Мәскәүҙә йәшәй. РСФСР Мәғариф халыҡ комиссариаты эргәһендә балалар йорттары буйынса бүлек инспекторы.
1937 йылдың йәйендә Ярославль тимер юлының Лось платформаһында электричка менән ҡайтып барғанында үлтерелә.

# Ҡушаева Рабиға Йәнғол ҡыҙы
## Ғаиләһе

* Ағаһы — Йомағолов Харис Йомағол улы (1888—1937) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, Башҡорт милли хәрәкәте лидеры, Башревком рәйесе(1919—1920).
* Ире — Ҡушаев Хафиз Ҡушай улы (1888—1937) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, БашЦИК рәйесе(1922—1929). 1922 йылдан никахта.
    Балалары:
       Миңһылыу, 1923 йылда дифтериянан вафат була.
       Таңһылыу (Динә), РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы, Пермь опера театры солисы.
       Ирек, ата-әсәләре һәләк булғандан һуң, 5 йәшендә балалар йортона тапшырыла. Уның артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

# Ҡушаева Рабиға Йәнғол ҡыҙы
## Хәтер

* «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, Башҡортостан юлдаш телевидениеһы 2017 йылдың 22 апрелендәге тапшырыуы Рәбиғә һәм Хафиз Ҡушаевтарға арнала.
# Порэль-Хэтыль-Кы

Порэль-Хэтыль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Худосей йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 63 км.

# Порэль-Хэтыль-Кы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300069398
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306939
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Еманча

Еманча — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе, Липецк өлкәһе, Белгород өлкәһе, Курск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Девица йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Еманча
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Задонск ҡалаһынан Лиски ҡалаһына тиклем, Воронежот (башынан Воронеж һыуһаҡлағысына тиклем) һәм Тихая Сосна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010100812107000002358
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000235
* Бассейн коды — 05.01.01.008
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Гуменка

Гуменка — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мокша йылғаһының һул ярына тамағынан 351 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Гуменка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010200112110000027605
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002760
* Бассейн коды — 09.01.02.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡаҙанболаҡ (йылға)

Ҡаҙанболаҡ — Рәсәй Федерацияһындағы йылға, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Ҡаҫмарт йылғаһының һул яғынан (тамағынан 56 км алыҫлыҡта) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км тәшкил итә.
Ҡаҙанболаҡ йылғаһы, Яутейгән (Шайтан) (Ейәнсура районы) тауҙарынан башланып, Ҡаҫмартҡа ҡоя. Был йылғаны Сусаҡтау башынан ҡараһаң, бер урында ҡаҙан рәүешендә бормаланып ятҡаны күренә. Баш исеме «ҡаҙан» шунан алынған. «Болаҡ» һүҙе хәҙерге башҡорт телендә ҡулланылмай. Шишмә, йылға үҙәне, йылға тигәнде аңлата.

# Ҡаҙанболаҡ (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Яйыҡ һыу бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы инеш башынан алып Оло Эйек йылғаһына ҡойғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы әҙерләгән РФ территорияһы һыу хужалығы районының геомәғлүмәт системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000512112200005621
- Гидрологик өйрәнеү буйынса коды (ГӨ) — 112200562
- Бассейн коды — 12.01.00.005
- ГӨ буйынса томы — 12
- ГӨ буйынса сығарылышы — 2
# А. М. Горький исемендәге Донья әҙәбиәте институты

Рәсәй Фәндә Академияһының А. М. Горький исемендәге донъя әҙәбиәте институты (ИМЛИ РАН) — 1932 йылда барлыҡҡа килгән Рәсәй Фәндәр академияһы ғилми-тикшеренеү институты Мәскәүҙә кенәз Гагариндың элекке усадьбаһында урынлашҡан.

# А. М. Горький исемендәге Донья әҙәбиәте институты
## Тарихы

1932 йылдың 17 сентябрендә СССР Үҙәк Башҡарма Комитеты Президиумының «Максим Горькийҙың әҙәби эшмәкәрлегенә 40 йыл тулыу уңайынан саралар тураһында»ғы ҡарары менән булдырыла. 1934 йылға тиклем — Максим Горький исемендәге Әҙәбиәт институты, СССР Үҙәк Башҡарма Комитеты Президиумының 1934 йылдың 27 авгусындағы ҡарарына ярашлы, А. М. Горький исемендәге әҙәбиәт институты. Л. Б. Каменев институттың тәүге директоры итеп үҙгәртелә.
1937 йылдың 14 февралендә Институт ҡарамағында А. М. Горький архивы һәм А. М. Горький музейы булдырыла. 1937 йылдың 1 ноябрендә музей күмәк халыҡҡа асыҡ була, ә 1938 йылдың 4 мартында — А. С. Пушкин Дәүләт музейы тип йөрөтөлә башлай. 1949 йылда ул Ленинградҡа күсерелә.
1938 йылдың 16 апрелендә, СССР Фәндәр академияһы составына ингәс, СССР Фәндәр академияһының А. М. Горький исемендәге донъя әҙәбиәте институты, артабан хәҙерге исемен — Рәсәй Фәндәр академияһының А. М. Горький исемендәге Донъя әҙәбиәте институты (ИМЛИ) ала. Доменико Жилярди проекты буйынса XIX быуаттың тәүге сирегендә төҙөлгән Гагариндарҙың элекке усадьбаһында, Поварская урамы, 25 адресы буйынса урынлашҡан.
1950 йылда ИМЛИ хеҙмәткәре Вера Степановна Нечаева В. Г. Белинскийҙың дүрт томлыҡ биографияһының тәүге томы (1949) өсөн В. Г. Белинский исемендәге академия премияһы лауреаты була. 1952 йылда Нечаева Институттың текстология секторы мөдире итеп тәғәйенләнә.
Мирбадалева Адэльма Сабировна 1961 — 2005 йылдарҙа Мәскәү ҡалаһындағы Рәсәй Фәндәр Академияһының А. М. Горький исемендәге Донья әҙәбиәте институтында 1977 йылдан алып өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1989 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр, 2000 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.
# Бүләкәй ауыл Советы (Фёдоровка районы)

Бүләкәй ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Фёдоровка районы муниципаль районының административ- территориаль һәм муниципаль берәмеге. Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярышлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

# Бүләкәй ауыл Советы (Фёдоровка районы)
## Составы

Үрге Алаштан ауылы ,
Түбәнге Алаштан ауылы,
Бүләкәй ауылы.
# Вегелебен

Вегелебен (нем. Wegeleben) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 2815 кеше йәшәй. Майҙаны — 51,76 км². Диңгеҙ кимәленән 103 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38828 һәм автомобиль коды — HZ.
# Кесе Певк

Кесе Певк — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Локчим йылғаһының һул ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Кесе Певк
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000018204
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001820
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Дьяконов

Дьяконов — ир-ат фамилияһы.
Дьяконова — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

# Дьяконов
## Билдәле йөрөтөүселәр

* Дьяконов Владислав Дмитриевич (22 апрель 1928 йыл — 14 август 2017 йыл) — СССР-ҙың авиация производствоһын ойоштороусы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1980).
* Дьяконов Юрий Александрович (21 сентябрь 1918 йыл — 24 апрель 2010 йыл) — рус совет прозаигы.
# Урта Хадыта

Урта Хадыта — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 93 км.

# Урта Хадыта
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15040000212115300053092
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305309
* Бассейн коды — 15.04.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Удыч (йылға)

Удыч (укр. Удич) — Украиналағы йылға. Черкассы өлкәһенең Христиновка районы һәм Винница өлкәһенең Теплык һәм Бершадь райондары аша көньяҡҡа табан аға. Көньяҡ Бугтың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 56 километр. Бассейн майҙаны - 681 км².
# Дукмасованың утар йорто (Новочеркасск)

Дукмасованың айырым йорто — Ростов өлкәһенең Новочеркасск ҡалаһында Просвещение урамы, 123 адресы буйынса урынлашҡан архитектура ҡомартҡыһы һәм регион әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты. 1992 йылдың 17 декабрендәге 325-се ҡарарға ярашлы закон менән һаҡлана.

# Дукмасованың утар йорто (Новочеркасск)
## Тарихы

Был йорт XX быуат башында төҙөлгән булған. Ул саҡта йорттоң хужаһы Е. Дукмасова була. Тарихи сығанаҡтарҙа уның тураһында ентекле мәғлүмәт һаҡланмаған. Тикшеренеүселәр йортто өйрәнгәндә, йорт ҡыҙыл кирбесле модерн стилендәге бик яҡшы сифатлы һаҡланған ҡоролма тигән һығымтаға киләләр. Урамдың буйынан буйына шул осорҙоң ғәҙәти булмаған архитектура элементтары ингән өйҙәр һаҡланып ҡалған.
Йорттоң фасады бик әҙ һандағы элементтар менән биҙәлгән. Йортҡа инә торған ишек башында аркалы мотив урынлашҡан, ишектең ян яҡтарында ярымколонналар. Шундай уҡ арка мотивы тәҙрәләрҙең дуға рәүешле йөҙлөктәрендә, йәйә һымаҡ формалы фронтондарҙа сағыла. Баш ябыуы металдан. Ишеге — ағастан, семәрле. 1992 йылда йорт архитектура ҡомартҡыһы һәм регион әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты тип танылған.

# Дукмасованың утар йорто (Новочеркасск)
## Һүрәтләнеш

* Йорт фасады
* Йорт — Новочеркассктың архитектура ҡомартҡыһы
# Атйетәр (Силәбе өлкәһе)

Атйетәр — Силәбе өлкәһенең Сыбаркүл районындағы ауыл. Бишкил ауыл биләмәһенә керә.

# Атйетәр (Силәбе өлкәһе)
## География

Ауыл Бишкиль йылғаһы буйында урынлашҡан. Ауыл биләмәһе үҙәге Бишкил ҡасабаһына тиклем аралыҡ — 2 км, район үҙәге Сыбаркүл ҡалаһына тиклем аралыҡ — 40 км.

# Атйетәр (Силәбе өлкәһе)
## Халҡы

2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (67%), урыҫтар (24%), татарҙар (9%) йәшәй.

# Атйетәр (Силәбе өлкәһе)
## Урамдар

Ауылдың урам селтәре 3 урамдан һәм 1 тыҡрыҡтан тора.

# Атйетәр (Силәбе өлкәһе)
## Билдәле шәхестәре

* Фәйзуллин Хисаметдин Шәрип улы (1890—1938) — хәрби эшмәкәр. Сәйәси золом ҡорбаны.
# Кесе Уктым

Кесе Уктым — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уктым йылғаһының һул ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 94 км.

# Кесе Уктым
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000023368
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002336
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Гервиш

Гервиш (нем. Gerwisch) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2651 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,61 км². Диңгеҙ кимәленән 46 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39175 һәм автомобиль коды — JL.
# Хәсән

Хәсән — ир-егет исеме. Шулай уҡ топоним булараҡ таралған.
* Хәсән (исем) — ир-егет исеме.
* Хәсән (Ауырғазы районы) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл.
* Хәсән (Баймаҡ районы) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл.
* Хәсән (Ейәнсура районы) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы юҡҡа сыҡҡан утар.
* Хәсән (Мәләүез районы) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл.
* Хәсән (Һамар өлкәһе) — Һамар өлкәһенең Оло Чернигов районындағы ауыл.
* Яңы Хәсән — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл.
# Шуварда

Шуварда — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Атмисс йылғаһының уң ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Шуварда
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010200112110000027001
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002700
* Бассейн коды — 09.01.02.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Пентмя-Яха (йылға)

Пентмя-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Сякута-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Пентмя-Яха (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300072595
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307259
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# П. Е. Осипенко исемендәге урам (Таганрог)

П. Е. Осипенко исемендәге урам — Таганрог ҡалаһындағы Таганрог металлургия заводы районындағы урам.

# П. Е. Осипенко исемендәге урам (Таганрог)
## Географияһы

Островский урамы һәм Завод урамы араһында урынлашҡан. Оҙонлоғо 900 м. Өйҙәргә номерҙар ҡуйыу Островский урамынан башлана.

# П. Е. Осипенко исемендәге урам (Таганрог)
## Тарихы

Башта П. Е. Осипенко исемендәге урам Межевой урамы тип атала, сөнки был урам генерал-лейтенант, Таганрог нығытмаһының 3-сө коменданты Иван Петрович Касперов һәм сәнәғәтсе, Таганрог күн заводына нигеҙ һалыусыларҙың береһе булған Иван Амвросиевич Скараманганың ер биләмәләре сиге буйлап үткән. Ҡаланың был райондары XIX быуат аҙағында металлургия һәм күн заводтары эшселәре тарафынан төҙөлгән. Ул райондар шулай тип аталалар ҙа — Касперовка һәм Скараманговка.
Урам көнсығыштан «Колонка» тип аталған районды сикләп тора, унда 1896 йылда төҙөлгән коттедждарҙа металлургия заводының бельгия инженерҙары ғаиләләре йәшәгән.
П. Е. Осипенко исемендәге урамда металлургия заводы янындағы сквер, «металлургия заводы эшселәренең полиция менән бәрелеш урыны булараҡ», тарихи мираҫ булып тора һәм мәҙәни мираҫ объекттары дәүләт реестрына индерелгән.
1920-се йылдарҙа Межевая урамы ҡыҫҡа ғына ваҡыт араһында ҡыҙыл командир Рудольф Сиверс исемен йөрөтә
Урамға Таганрог металлургия заводы директоры, Социалистик Хеҙмәт Геройы Павел Ефимович Осипенко исеме 1998 йылдың декабрендә бирелә. Урам башында П. Е. Осипенко хөрмәтенә иҫтәлекле таҡта ҡуйылған.
П. Е. Осипенко исемендәге урамда күп фатирлы йорттар һәм металлургтарҙың торлаҡ йорттары, шулай уҡ Таганрог ҡалаһы эске эштәр идаралығының 3-сө полиция бүлеге (П. Е. Осипенко исемендәге урам, 64) урынлашҡан.

# П. Е. Осипенко исемендәге урам (Таганрог)
## Иҫтәлекле урындары

* Һәләк булған металлургтарға һәйкәл. Завод урамы һәм П. Е. Осипенко исемендәге урам мөйөшө.
* В. И. Ленинисемендәге мәҙәниәт һәм техника һарайы. Завод урамы һәм П. Е. Осипенко исемендәге урам мөйөшө.
* «1905 йыл революцияһы иҫтәлегенә һәйкәл». Завод урамы һәм. П. Е. Осипенко исемендәге урам мөйөшө
* 1-се йәшерен большевиктар комитеты урынлашҡан йорт — П. Е. Осипенко исемендәге урам, 42.
# Ҡара торна

Ҡара торна- журавель красавка

# Ҡара торна
## Ҡылыҡһырлама

Ҡаҙҙан ҙурыраҡ. Дөйөм төҫө Күкһел һоро. Башы, муйыны, ҡанат остары, аяҡтары ҡара, суҡышы һары. Башының ике яғында оҙон аҡ ҡауырһындар бар, улар сәс толомдарына оҡшап торалар. Башҡа торналар менән бутау мөмкин түгел. Парлашып йәшәйҙәр.

# Ҡара торна
## Тауышы

Тауышы яңғырауыҡлы: «торрой-роҡ, торрой-роҡ».

# Ҡара торна
## Йәшәү рәүеше

Яландарҙа, таҡырҙарҙа йәшәйҙәр. Күсмә ҡош. һирәк осрай. Йәш үлән һаба¬ғы һәм тамырҙары, бөжәктәр менән туҡлана, һирәкләп сысҡандар ҙа аулай. Ояһын күрәндән күл, һаҙлыҡтарҙағы түңгәктәргә, утрауҙарға эшләй. Унда ҡыҙғылт көрән таплы 2 бөртөк һарғылт һоро йомрртҡаһы була.
* Был орнитология тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
# Туң (мәғәнәләр)

Туң (мәғәнәләр)
Туң һүҙе ошондай мәғәнәләрҙә ҡулланыла:
* Туң -һыуыҡтан ҡатҡан: туң ер, туң иҙән, туң ит, туң еләк
* Туң - яғымһыҙ, кешегә ҡаты, йылы хисе булмаған әҙәм
* Туң - аңрараҡ, аңлауы самалы кеше
* Туң - һыуытып, аяҡ аҫты боҙланған мәл

# Туң (мәғәнәләр)
## Һүҙбәйләнештәр, "туң" һүҙенән яһалған исемдәр

* Туңғатар - (рус. Тунгатарово) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл.
* Туңдырма - туңдырып яһалған татлы ризыҡ.
* Туңғаҡ - һыуытып, аяҡ аҫты туңған мәл
* Туңлыҡ - тупраҡтың туң хәле. Ер шарындағы меңәр йылдар буйы тупрағы 0 °C-тан күтәрелмәгән урындар рус. вечная мерзлота .
* Туңғаҙаҡ - әҙ генә туңған
* Ҡара туңғаҡ - ҡар яумайса туңған тупраҡ
* Туңға һөрөү - көҙөн ерҙе яҙғы культуралар өсөн һөрөп ҡалдырыу

# Туң (мәғәнәләр)
## Әйтемдәр

* Алты ай ҡыштың алты туңы була
* Байҙың ете тун, ярлының ите туң
* Ерҙең туңы йылыға ирей, күңел туңы йырға ирей
# Кьяловка

Кьяловка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кулой йылғаһының һул ярына тамағынан 83 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Кьяловка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000028728
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002872
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0