yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Воронихин Николай Николаевич

Воронихин Николай Николаевич ( 18 июль 1882 йыл — 18 март 1956 йыл) — ғалим-миколог, фитопатолог, альголог һәм гидробиолог. Биология фәндәре докторы (1934), профессор (1939). В. Л. Комаров исемендәге премия лауреаты (1952).

# Воронихин Николай Николаевич
## Биографияһы

Николай Николаевич Воронихин Санкт-Петербургтың танылған педиатры Николай Алексеевич Воронихин ғаиләһендә тыуған. 1907 йылда Санкт-Петербург дәүләт университеты физика һәм математика факультетының тәбиғи фәндәр бүлеген тамамлай.
1907-1922 йылдарҙа Петроград (Ленинград) һәм Тифлистың юғары уҡыу йорттарында уҡыта.
1922 йылдан СССР Фәндәр академияһының Ленинградтағы В. Л. Комаров исемендәге Ботаника институтының Төп ботаника баҡсаһында өҙлөкһөҙ эшләй: гидробиология бүлеге мөдире, 1939 йылдан - саң-һеркәле үҫемлектәр бүлеге профессоры.
1934-1941 йылдарҙа «СССР-ҙың Европа Төньяғындағы континенталь һыу ятҡылыҡтарының ылымыҡтар флораһы»н, уларға билдәләүсе асҡыстар менән төҙөүсе.
Ҡырым, Кавказ Ҡара диңгеҙ буйында, Төньяҡ Кавказда, Грузия, Ленинград өлкәһе, Карелия, Кола ярымутрауында, Төньяҡ Уралда, Алтайҙа, Якутияла фәнни экспедицияларҙа ҡатнаша.
Ғүмеренең һуңғы йылдарында ул, алголог-флорист булараҡ, сөсө һыуҙарҙы өйрәнеү менән шөғөлләнә. СССР-ҙа беренсе сөсө һыу ылымыҡтары төрө белешмәһен төҙөүҙә ҡатнаша. 165-тән артыҡ фәнни баҫма авторы.
Ленинградта вафат була, Шувалов зыяратында ерләнгән .

# Воронихин Николай Николаевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1945)

# Воронихин Николай Николаевич
## Төп хеҙмәттәре

* Материалы к флоре грибов Кавказа, Тр. Ботанического музея, 1927
* Растительный мир океана, М.‒Л., 1945
* Растительный мир континентальных водоёмов, М.‒Л., 1953

# Воронихин Николай Николаевич
## Н. Н. Воронихин хөрмәтенә аталған таксондар

Воронихин хөрмәтенә зәңгәр-йәшел ылымыҡтар нәҫеле Woronichinia Elenk. — Воронихиния тип атала (был исемдән Woronichiniaceae Elenk. — Воронихиниевтар ғаиләһе исеме барлыҡҡа килгән).
Ғалим хөрмәтенә шулай уҡ төр рангтағы бер нисә таксон атала.
# Сауҙа рәттәре (Новогрудок)

Сауҙа рәттәре (бел. Гандлёвыя рады) — тарихи сауҙа-келәт комплексы, Белоруссияның Гродно өлкәһе Новогрудок ҡалаһында урынлашҡан. Классицизм архитектураһы ҡомартҡыһы. Адресы : Новогрудок ҡалаһы Минск урамы, 3. Беларусь Республикаһы дәүләт тарихи-мәҙәни ҡиммәттәре исемлегенә инә (Республика әһәмиәтендәге тарихи-мәҙәни ҡиммәттәр).

# Сауҙа рәттәре (Новогрудок)
## Тарих

Сауҙа рәттәре Санкт-Петербургта эшләнгән типовой проект буйынса кирбестән 1812 йылда төҙөлгән. Сәнәғәт магазины итеп файҙаланыу маҡсатында 1953 йылда реставрацияланған һәм өлөшләтә яңынан төҙөлгән. Шулай, мәҫәлән, эске планировкаһын үҙгәрткәндәр, өлөшләтә төп фасадын, ҡыйыҡ конструкциялар ын түбәнәйткәндәр, декоратив керамик плитәләр менән колоннадалары көпләнгән. Әлеге ваҡытта ҡаланың сауҙа ойошмаларытарафынан ҡулланыла.
Сауҙа рәттәренең ҙур корпусы майҙан уртаһында урынлашҡан булған, ул хәҙер юҡҡа сыҡҡан.

# Сауҙа рәттәре (Новогрудок)
## Архитектура

Новогрудок сауҙа рәттәре һуҙылған трапеция формаһында төҙөлгән. Биналарҙың ҡыйығы ике япмалы, ҡабырғаларындағы һәм урталағы буй фасадтың фронтондары өсмөйөш формалы. Бинаның үҙәк һәм ике ҡабырға ишектәре бар. Көньяҡҡа ҡараған фасадында тура мөйөшлө тәҙрә уйымдары эшләнгән. Элек төп фасадта магазиндар ишектәре булған. Артҡы яғындағы фасад тәҙрә уйымдары менән яҡтыртылған. Бинаның төп фасадын галерея уратып тора, уларҙа дорик колонналар ярҙамында барлыҡҡа килтерелгән. Сауҙа рәттәренең эсендә — ҙур сауҙа залы һәм келәт биналары.
# Байгилде ауыл Советы (Нуриман районы)

Байгилде ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Нуриман районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Байгилде ауылы.

# Байгилде ауыл Советы (Нуриман районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

# Байгилде ауыл Советы (Нуриман районы)
## Билдәле шәхестәре

* Вәлиев Ярулла Носратулла улы (10 март 1921 — 6 ғинуар 1981) — башҡорт яҙыусыһы, Башҡорт АССР-ының һәм СССР-ҙың яҙыусылар союзы ағзаһы (1966), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981).
* Исмәғилев Рафаэль Ришат улы (25 март 1951) — агроном ғалим, ауыл хужалығы фәндәре докторы (1992), профессор (1993), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1998), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2000), Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2010), Башҡорт дәүләт аграр университетының игенселек һәм үҫемлекселек кафедраһы мөдире.

# Байгилде ауыл Советы (Нуриман районы)
## Иҫтәлекле урындары

* Билгеләр күле — гидрологик тәбиғәт ҡомартҡыһы; био төрлөлөгө юғары булған, үҫемлектәр һәм хайуандарҙың һирәк төрҙәре тереклек иткән шул исемдәге күл-һаҙлыҡ комплексының бер өлөшө. Биләмәлә торф сығарыу һәм хужалыҡ эшмәкәрлеге тыйылған.
# Беларусь телдәре

Белорус Республикаһы конституцияһына ярашлы, илдә дәүләт телдәре булып, белорус һәм рус теле һанала. Әммә телдәрҙе ҡулланыу дәрәжәһе төрлөсә. СССР ваҡытында рус теле белорус теленән өҫтөнлөк алған ситуация булдырыла. Әлеге көндә рус теле белорустарҙың бөтә өлкәләрендә лә өҫтөнлөк ала. Рус телендә бөтә рәсми документтар тултырыла, документ эше лә бөтә ойошмаларҙа ла рус телендә алып барыла һәм шулай уҡ бөтә киң мәғлүмәт саралары ла башлыса рус телендә эшләй.
Белоруссия граждандарының көндәлек тормошонда ла рус теле белорус теленән алда йөрөй. Баш ҡала Минскиҙа, бөтә үҙәк өлкәләрҙә һәм илдең эре ҡалаларында рус телендә аралашалар. Ә инде бәләкәйерәк ҡалаларҙа белорус, рус телен ҡатыштырып һөйләшәләр, был осраҡ трасянка тип атала. Трасянканы рәсми шәхестәр ҙә үҙ телмәрендә йыш ҡуллана. Ике телде рәсми рәүештә бергә ҡатыштырып һөйләү ҡайһы саҡта яҙылыуы, әйтелеүе буйынса рус теленең дә, белорус теленең дә нормаларына тура килмәгән ситуация барлыҡҡа килтерә. Саф белорус теле көнкүрештә, башлыса ауыл ерҙәрендә генә ҡулланыла. Ҡалаларҙа, Белоруссия Республикаһының баш ҡалаһында ул бары тик йәмғиәттең патриотик рухтағы интелегенция вәкилдәре тарафынан ғына файҙаланыла. Рәсми документтарҙа белорус телен башлыса Мәҙәниәт министрлығы ғына ҡуллана.
Төп милли төркөм араһында белорус теле поляктарҙа (көнкүрештә 40,% белорус телен, 50,9 % рус телен), белорустарҙа (26,1 % белорус телен, 69,8 % рус телен) йыш файҙаланыла. Шулай уҡ белорус теле йәһүдтәр (2,0 % /95,9 %), рустар (2,1 %/96,5 %) араһында ла бер аҙ файҙаланыла
Белоруссияла күрше Польша, Украина һәм Литва халҡының телдәрендә лә һөйләшәләр. Гродненск менән Брест өлкәһендә һәм шулай уҡ Минск өлкәһенең көнбайышында, йәғни 1939 йылға тиклем Польша составына ингән территорияларҙа поляк теле киң таралыу алған. Поляк теле рәсми тел булып һаналмаһа ла, ул киң мәғлүмәт сараларында ҡулланыла, поляк телендәге мәктәптәр асылған. Белоруссия бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң, поляк теленең роле күпкә үҫә төшә. Көнбайыш Белоруссия халҡының да күбеһе ниндәйҙер дәрәжәлә ошо телдә һөйләшә. Белоруссияла поляк теле үҫешен координациялаусы орган булып, Белоруссия поляктары союзы тора. Бында шулай уҡ, украин һәм литва телдәре лә киң таралыу алған. Украин теле Брест һәм Гомель өлкәһенең көньяҡ райондарында, ә литва теле көнсығыштағы Гродненск өлкәһенең ҡайһы бер райондарында файҙаланыла. Белоруссияла тел толерантлығы күҙәтелә. Милли әҙселек вәкилдәрен һиҙелерлек дискриминациялау билдәләнмәгән. Күп кенә белорустар аҫаба халыҡтың телен үҫтереүгә етәрлек кимәлдә көс һалмағаны өсөн хөкүмәтте ғәйепләй.
1995 йылдағы референдум һөҙөмтәләре буйынса урыҫ теленә белорус теле менән бер статус бирелә.
Белоруссияла 1999 һәм 2009 йылдарҙа телдәр нисбәте:
| | беларус | урыҫ | башҡалар |
| 1999 (туған тел) | 73,7 % | 21,9 % | 4,4 % |
| 1999 (көнкүреш теле) | 36,7 % | 62,8 % | 0,5 % |
| 2009 (туған тел) | 53, 2 % | 41,5 % | 5,3 % |
| 2009 (көнкүреш теле) | 23,4 % | 70,2 | 6,4 % |
# Хикәйәт

Хикәйәт (ғәр. حكاية‎ һөйләп биреү) — көнсығыш әҙәбиәтендә киң таралған бәләкәй сәсмә жанр; тарихи нигеҙ биреп һөйләнгән халыҡ әҫәре; легендаларға нигеҙләнеп яҙылған әҙәби әҫәр.
Ғәрәпсә һөйләп биреү тигәнде аңлата. Ул хикәйәнән хәл-ваҡиғаларыҙы бик ҡыҫҡа һәм тапҡыр итеп хикмәтләберәк хикәйәләүе менән айырылып тора. Уға фәлсәфәүи фекер әйтеү, өгөт-нәсихәт рухы ла хас.
Әүәлге ҡулъяҙма башҡорт әҙәбиәтендә хикәйәттәр үҙәк урынды биләй. Атаҡлы «Мәжмәғел хикәйәт» (Хикәйәттәр йыйынтығы) киң билдәле. Сәйеф Сараи «Гөлстан бит-төрки» дастанында хикәйәт жанрын киң ҡулланған.
Хәҙерге башҡорт әҙәбиәтендә,мәҫәлән, Зәйнәб Биишева «Һөнәрсе менән Өйрәнсек», «Мөхәббәт һәм нәфрәт» хикәйәттәрен легенда сюжетында ҡороп яҙған.
# Оло Куньяк

Оло Куньяк — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Демьянка йылғаһының һул ярына тамағынан 303 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 170 км.

# Оло Куньяк
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010700112115300014828
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301482
* Бассейн коды — 14.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Туколанда

Туколанда — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Русская йылғаһының һул ярына тамағынан 169 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 57 км.

# Туколанда
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300070479
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307047
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Пыхтол-Еган

Пыхтол-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вонтэр-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Пыхтол-Еган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200040494
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204049
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Хендо-Сю

Хендо-Сю — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Байдарата мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Хендо-Сю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300036033
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303603
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Юта

Юта (ингл. Utah) — АҠШ штаты. Таулы штаттарға ҡарай, Ҡаялы тауҙар төбәгендә урынлашҡан. Вайоминг, Колорадо, Аризона, Невада һәм Айдахо менән сиктәш. Баш ҡалаһы — Солт-Лейк-Сити. Огден һәм Прово — ҙур ҡалалар. «Юта» атамаһы халыҡ исеменән килеп сыҡҡан, юттар телендә «тау кешеләре» тигәнде аңлата. Штаттың тәртип номеры — 13. 1896 йылдың 4 ғинуарында төҙөлгән. Элек Юта территорияһы исеме менән йөрөгән. Штаттың ҡушаматы — Умарта-штат.
2011 йылғы мәғлүмәт буйынса Юта штатында 2 817 222 кеше йәшәй, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат км-ға 12,81 кеше. АҠШ штаттары араһында халыҡ һаны буйынса урыны — 34.
Майҙаны 219 887 кв.км, шуның 3,25 % һыу майҙаны.
Юта транспорт үҙәге булып тора, бында информацион технологиялар һәм ғилми тикшеренеүҙәр, тау мәғдәндәре сығарыу, дәүләт хеҙмәттәре, туризм үҫешкән.
# Ҡәбәлә

Ҡәбәлә (әзерб. Qəbələ) — Әзербайжандың төньяғында урынлашҡан ҡала, Ҡәбәлә үҙәге. 1973 йылға тиклем ҡасаба була. Халҡы — 13 мең кеше (2013).
Ҡала майҙаны — 1,548 км².

# Ҡәбәлә
## Тарихы

Ҡәбәлә боронғо Кабала ҡалаһынан 15 саҡрым төньяҡ-көнсығышта һәм Ляки тимер юл станцияһынан 63 саҡырымда урынлашҡан. Бер ваҡыт ул Кавказ Албанияһының үҙәге була, һуңынан яйлап Ширваншаһтар дәүләте һәм Шекин ханлығы составына инә.

# Ҡәбәлә
## Географияһы

Ҡала Баҙар-Йорт тарлауығының һәм Туфан тауының түбәнге өлөшөндә, Оло Кавказ тауҙары алдында, Дамирапаранчай йылғаһының уң ярында, Ляки тимер юл станцияһынан (Баҡы — Тбилиси линияһы) 63 километр төньяҡ-көнсығышта урынлашҡан.

# Ҡәбәлә
## Топографик карталар

* Карта бите K-38-XXX. Масштаб: 1 : 200 000. Указать дату выпуска/состояния местности. (Картала — Куткашен)

# Ҡәбәлә
## Климаты

Ҡәбәлә климаты :
| Күрһәткес | Ғин. | Фев. | Март | Апр. | Май | Июнь | Июль | Авг. | Сен. | Окт. | Нояб. | Дек. | Йыл |
| Уртаса максимум, °C | 4,4 | 5,0 | 9,4 | 17,3 | 21,1 | 26,0 | 29,5 | 28,6 | 24,8 | 17,4 | 11,4 | 7,0 | 16,8 |
| Уртаса температура, °C | −0,5 | 0,1 | 4,0 | 10,5 | 15,6 | 19,6 | 21,9 | 22,3 | 17,4 | 11,7 | 5,9 | 2,0 | 10,8 |
| Уртаса минимум, °C | −3,9 | −2,8 | 1,0 | 6,7 | 11,2 | 15,4 | 18,2 | 17,4 | 13,9 | 8,5 | 3,0 | −1,4 | 7,2 |
| Яуым-төшөм нормаһы, мм | 43 | 50 | 72 | 73 | 101 | 97 | 53 | 55 | 51 | 102 | 57 | 41 | 795 |
| Сығанаҡ: World Climate ||||||||||||||
# Мостяк

Мостяк — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Избалык йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Мостяк
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терешка, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001912112100010479
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112101047
* Бассейн коды — 11.01.00.019
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Барабанов Александр Трифонович

Барабанов Александр Трифонович (1928—2018) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, техник фәндәре докторы, профессор, Америка математика йәмғиәте ағзаһы (1990).
Юғары аныҡлыҡтағы перспективалы ракета ҡоралдарын эшләүҙә ҡулланылған идара ителеүсе объекттар һәм кинематика мәсьәләләр сиселеше өлкәһендә билдәле ғалим. 300-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптән 7 монографияһы, шулай уҡ 10-дан ашыу уйлап табыуға авторлыҡ таныҡлығы бар.

# Барабанов Александр Трифонович
## Биографияһы

1928 йылдың 9 апрелендә Севастополь ҡалаһында тыуған.
1952 йылда Ленинград хәрби-механик институтын (хәҙер Балтик «Военмех» дәүләт техник университеты ) һәм 1958 йылда Ленинград университетын (хәҙер Санкт-Петербург дәүләт университеты) тамамлай.
«Военмехты» тамамлау менән ошо уҡ уҡыу йортонда асситент, доцент булып эшләй. 1955 йылда аспирантураны тамамлай һәм кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. Университетты тамамлағас, 1959 йылдан алып 1967 йылға тиклем өлкән ғилми хеҙмәткәр, лаборатория, Ғилми-тикшеренеү институтының теоретик тикшеренеүҙәр һәм моделләштереү бүлегендә начальник булып эшләй, карапҡа ҡаршы ҡанатлы П-6 ракетаһының идара итеү системаһы буйынса борт аппаратураһының баш конструктор урынбаҫары була. 1963 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1968 йылда Александр Трифонович Севастополь приборҙар төҙөү институтына эшкә күсә (хәҙер Севастополь дәүләт университеты), унда техник кибернетика кафедраһы ойоштора һәм утыҙ йыл дауамында уны алыштырғыһыҙ етәкләй. Уның етәкселегендә кафедра инженер кадрҙары әҙерләү өлкәһендә, фәнни-тикшеренеү һәм белем биреү-педагогик эшмәкәрлектә алдынғы урындарҙы биләй. 2015 йылдан кафедра менән «Информатика һәм техник системаларҙа идара итеү» тип атала. Ғалим университетта 50 йылдан ашыу эшләй.
Барабанов Александр Трифонович «Стационар булмаған һәм функциональ ҡатмарлы системалар һәм процестар» фәнни мәктәбен ойоштора һәм уны етәкләй, 36 техник фәндәр кандидаты әҙерләй, уларҙың күбеһе университетта эшләүен дауам итә. Ҡырым федераль университетының «Динамические системы» журналы мөхәрририәте коллегияһы ағзаһы була.
2018 йылдың 19 сентябрендә Севастополь ҡалаһында вафат була

# Барабанов Александр Трифонович
## Ҡаҙаныштары

* «Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ» ордены (1963), «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалдары (1981) һәм III дәрәжә «Ҡаҙаныштар өсөн» украин ордены менән бүләкләнә.
* Украинаның Мәғариф һәм фән министрлығының «Фәнни ҡаҙаныштары өсөн» билдәһенә лайыҡ була
* 2018 йылдың апрелендә уға «Севастополь дәүләт университетының атҡаҙанған профессоры» тигән исем бирелә.
# Кирмянка

Кирмянка — Рәсәй йылғаһы. Татарстан биләмәләрендә аға. Йылға Омарка йылғаһының һул ярына тамағынан 8,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.

# Кирмянка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000312112100003500
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100350
* Бассейн коды — 11.01.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# 1706 йыл

II мең йыллыҡ :
XVI быуат — XVII быуат — XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат :
Хронологик таблица :
1706 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1706 MDCCVI |
| Юлиан стилендә | 1705—1706 (12 ғинуардан) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2458—2459 (2 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7214—7215 (12 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5466—5467 ה'תס"ו — ה'תס"ז |
| Мосолман календары | 1117—1118 |
| Боронғо әрмән календары | 1155 ԹՎ ՌՃԾԵ |
| Ҡытай календары | 4402—4403 乙酉—丙戌 синяя курица — красная собака |
| Эфиопа календары | 1698—1699 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 1762—1763 |
| - Шака самват | 1628—1629 |
| - Кали-юга | 4807—4808 |
| Иран календары | 1084—1085 |
1706 йыл — йома көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
# Малын районы

Малын районы (укр. Малинський район) — Житомир өлкәһендәге район. Район үҙәге — Малын ҡалаһы.
2018 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 18 562 кеше йәшәй.
# Лундан

Лундан — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Рязань өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Парца йылғаһының һул ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Лундан
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем, Цна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010200412110000028494
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002849
* Бассейн коды — 09.01.02.004
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Куштавка

Куштавка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Суда йылғаһының һул ярына тамағынан 99 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Куштавка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суда, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200212110000007630
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000763
* Бассейн коды — 08.01.02.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Каменистая (Сарана ҡушылдығы)

Каменистая — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Саран йылғаһының һул ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Каменистая (Сарана ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300065635
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306563
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Белем көнө

Белем көнө — 1 сентябрь, Советтар Союзында һәм Рәсәй Федерацияһында 1984 йылдан 3018-Х һанлы (01.10.80) «Байрам һәм хәтер көндәре» исемле һәм 9724-XI һанлы (01.11.88) «Байрам һәм хәтер көндәре тураһындағы СССР ҡанундарына үҙгәрештәр индереү» исемле СССР Юғары Советы Президиумы Указдарына ярашлы дәүләт байрамы булып билдәләнә.
       1 сентябрь бөгөн
       Ҡояш әле ҡайнар.
       Япраҡтар һарғаймағандар
       Ағастар әле байҙар.

# Белем көнө
## 2006 йыл 1 сентябрь

* Башҡортостан Республикаһы Президенты Мортаза Рәхимовтың ҡотлауы
* Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-министры Дәүләкәндә мәктәптәр асыуҙа ҡатнашты 2007 йыл 11 март архивланған.
* Был байрам тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
# Париж йәмиғ мәсете

1926
Париждағы йәмиғ мәсете — Францияның баш ҡалаһы Париждың V округында латин кварталында урынлашҡан йәмиғ мәсете. Мәсет Луврҙан 2,6 км көньяҡ-көнсығышта Үҫемлектәр баҡсаһы янында урынлашҡан. Бер гектар самаһы ерҙе биләгән мәсет Франциялағы иң ҙүр мәсет һанала.
# Низьма (Мезень ҡушылдығы)

Низьма — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының һул ярына тамағынан 347 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 123 км.

# Низьма (Мезень ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000045197
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004519
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Оло Листвянка

Оло Листвянка — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шайдуриха йылғаһының уң ярына тамағынан 2,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Оло Листвянка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, Ревда ҡалаһынан Кын ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100612111100010409
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101040
* Бассейн коды — 10.01.01.006
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1