yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Бер ҡалала гүзәл күрҙем (М.Өмөтбаев)

«Бер ҡалала гүзәл күрҙем» — шиғыр, башҡорт шағир-мәғрифәтсеһе, публицист, тарихсы, телдәр белгесе Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев 1887 йылда ижад иткән. Тәү башлап 1894 йылда Ҡазанда нәшер ителгән «Йәдкәр» китабында баҫыла.

# Бер ҡалала гүзәл күрҙем (М.Өмөтбаев)
## Тарихы

1887 йылдың март айында Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев Ҡырымға ваҡеф эштәре буйынса килә, Симферополь (Аҡмесджит) ҡалаһына урынлаша. Ул полковник Ғәни бай Булғаҡовтың зиннәтле һарайында йәшәй. Ғайса Хөсәйенов «Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев» тарихи-китабында уның Ғәни бәк Булғаҡовтың Бибикамал исемле бер ҡөрьән хафиздан тол ҡалған сибәр ҡәрҙәшенә ғашиҡ булыуын һәм шиғыр шул саҡ ижад ителгән тигән фекерҙе фаразлай. Төрлө хәбәрҙәргә ҡарамай мөхәббәтенә, ғаиләһенә, иренә тоғро Бибиғәбиҙә сабырлыҡ менән уның ҡайтыуын көтә, шиғри юлдар менән хаттар яҙа: «Һағынмаҡтай һары булды сырайым, Ҡауышмаҡсы насип итһен хоҙайым». Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев 1888 йылдың йәй башында Ҡырымдан ҡатыны, балалары янына Ибраһимға ҡайта.

# Бер ҡалала гүзәл күрҙем (М.Өмөтбаев)
## Идея-йөкмәткеһе

Мөхәмәтсәлим Өмөтбаевтың «Бер ҡалала гүзәл күрҙем» — мөхәббәт лирикаһынан иң көслө шиғырҙарының береһе. Ул сюжетлы шиғыр. Берәүҙең,лирик геройҙың, бер ҡалала «мәхүб дилбәр» күреүе әйтелә. Лирик геройҙы хайран иткән ҡыҙҙың сибәрлеге эпитеттар һәм сағыштырыуҙар менән һүрәтләнә. «Бите—буйы, биле шөбһә, йәшел ҡанат өҫтөндәге чиһрә» егетте үҙенә, ҡарата уның «ашағаны аш, йоҡоһо йоҡо булмай», төштәренә керә, күрешеү, ҡауышыу хаҡында уйлана. Бер ваҡыт, шул ҡаланан үтеп барғанда ҡыҙ йортона «осҡа еккән аҡ ял туры ҡайырып керҙе». Ҡыҙ уға Ләйлә кеүек шашып, ғашиҡ булыуын белдерә. Егет ҡыҙҙы күрергә, уның уйын белергә ашҡынып йөрөй. Хәҙер ҡыҙҙың үҙенә ғашиҡ булыуын белә. Ләкин был егеткә шатлыҡ килтермәй. Ҡыҙ түҙемһеҙлек менән егеттән яуап көтә. Егет бик тәьҫирләнә, тәрән кисерештәргә бирелә, араларындағы йылдар айырмаһына һылтанып, ҡыҙға яуап ҡайтармай, өнһөҙ ҡала, йөрәк ҡушыуына, хис-тойғоларға ҡарағанда, аҡыл, әҙәплелекте өҫтөн күрә. Һуңынан ул яуапһыҙ ҡалған мөхәббәт ғазаптарынан «япраҡ кеүек һарғайған» ҡыҙҙан хәсрәтле хат ала.

# Бер ҡалала гүзәл күрҙем (М.Өмөтбаев)
## Әһәмиәте һәм үҙенсәлелеге

Ғазаплы мөхәббәт кисерештәрен романтик та, драматик та һүрәтләгән был әҫәр уҡыусыны тулҡынландырыу һәм ныҡ ҡына уйландырыу көсөнә эйә. Шул яғы менән ул XVIII—XIX быуаттарҙағы башҡорт мөхәббәт лирикаһының иң яҡшы өлгөләре рәтендә. «Камзул», «ҡалпаҡ», «осҡа еккән аҡ ял туры», «яҡшы ат Аҡбәкәл» кеүек башҡорт халҡының көндәлек тормошонан ингән һүҙҙәр әҫәргә милли колорит өҫтәй.

# Бер ҡалала гүзәл күрҙем (М.Өмөтбаев)
## «Бер ҡалала гүзәл күрҙем»

* Бер ҡалала гүзәл мәхбүб дилбәр¹ күрҙем,
* Яҙ көнөндә сәбзә² менән гөлбәр³ күрҙем,
* Йәшел ҡанат өҫтөндә чиһрә^ күрҙем,
* Йәр булмаһа, хәсрәт уты үлтерер имде.
* Буйы-һыны, һис тә шик юҡ, килбәтлелер,
* Камзул менән ҡалпаҡ кейһә, зиннәтлелер,
* Арлы-бирле йөрөгәндә бик һиммәтлелер,
* Күргәндәрҙең йәндәрен киҫәр имде.
* Был аҡ ялдың мәшһүр исеме Аҡбәкәлдер,
* Беҙҙе белгән ир-аттарға хуш мәҡәлдер.
¹ Мәхбүб дилбәр — һөйкөмлө, күңелде биҙәүсе (ҡыҙ) ² сәбзә — йәшел үлән, йәшеллек ³ гөлбәр — гөл, генә,сибәр (ҡыҙ) ^ чихрә — йөҙ, ҡиәфәт
# Овраг Сосновый Дол

овр. Сосновый Дол (овр. Оло) — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе, Һамар өлкәһе, Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сызранка йылғаһының һул ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Овраг Сосновый Дол
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сызранка йылғаһы, инештән Сызрань ҡалаһына (ҡаланан юғарыраҡ) тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001312112100009165
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100916
* Бассейн коды — 11.01.00.013
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ведёхина Полина Юрьевна

Ведёхина Полина Юрьевна (6 ғинуар 1994 йыл, Волгоград) — Рәсәй гандболсыһы, Рәсәй йыйылма һәм «ЦСКА» командаһының һул ярымурта уйынсыһы. Рәсәйҙең спорт мастеры. 2015 йылда Йәйге Универсиада чемпионы. Өс тапҡыр Рәсәй чемпионы.

# Ведёхина Полина Юрьевна
## Биографияһы

2011 йылда Полина Волгоград «Динамо» составында өлкәндәр гандболында беренсе тапҡыр сығыш яһай. Беренсе миҙгелдә үк Ведёхина Рәсәй чемпионы була, шунан һуң тағы ике йыл рәттән аҡ-зәңгәрҙәр менән чемпион була. 2014/15 миҙгелендә «Динамо» составында «Дүрт финалсыла» ҡатнаша. 2017 йылдың йәйендә ул Тольятти «Ладаһына» күсә, уның менән ике тапҡыр Суперлиганың көмөш миҙалын яулай.
2019 йылдың йәйендә Ольга ПГК ЦСКА уйынсыһы була.
Волгоград архитектура-төҙөлөш университетын тамамлай.
Халыҡ-ара класлы Рәсәй спорт мастеры (2015 йылда Кореяла XXVIII Бөтә донъя йәйге Универсиадала еңеүе өсөн бирелә).

# Ведёхина Полина Юрьевна
## Йыйылма командаһында карьераһы

2011 йылда Рәсәй юниорҙар йыйылма командаһы составында Европа чемпионы. Киләһе йылда юниорҙар донъя чемпионатында «көмөш» яулай. Тағы ла бер Европа чемпионаты «алтынын» Ведёхина Полина 2013 йылда йәштәрҙең Рәсәй йыйылма командаһы составында яулай, ә бер йылдан һуң йәштәр донъя чемпионатында көмөш миҙал ала.
2015 һәм 2017 йылдарҙа донъя чемпионатында ҡатнаша. 2015 йылда Кореяла үткән XXVIII бөтә донъя Йәйге Универсиада еңеүсеһе .
# Нобелий

Нобелий (лат. Nobelium, No) — Менделеевтың периодик таблицаһының 7-се осор элементы. Тәртип номеры — 102.
Яһалма рәүештә алынған трансфермий химик элемент, актиноидтар төркөмөнән. Бер нисә тотороҡһоҙ изотобы бар, шуларҙың иң оҙайлы ваҡыт һаҡлана торғаны ²⁵⁹ No, ярым тарҡалыу осоро — 58 минут.

# Нобелий
## Символы

Нобелий элементының символы — No (Нобелий тип уҡыла).

# Нобелий
## Тарихы һәм атаманың килеп сығышы

102-се элементты табыу тураһында тәүге булып 1957 йылда Стокгольмда (Швеция) эшләгән ғалимдар төркөмө тарафынан иғлан ителә. Улар шулай уҡ Альфред Нобелдең хөрмәтенә элементты нобелий тип атарға тәҡдим итәләр. Ләкин һуңғараҡ был мәғлүмәттәр башҡа лабораториялар эше менән раҫланмай. 102-се элемент беренсе тапҡыр 1963—1967 йылдарҙа эксперименттар барышында Г. Н. Флеров төркөмө тарафынан Дубналағы Берләштерелгән ядро тикшеренеүҙәре институты тиҙләткесендә алынған. Уларҙан башҡа, шул уҡ ваҡытта элемент Берклиҙағы (АҠШ) Калифорния Университетында алынған. 1992 йылда халыҡ-ара фәнни йәмәғәтселек Дубна физиктарының 102-се элемент асыу өҫтөнлөгөн таный. СССР-ҙа был уңыш ғилми асыш тип таныла һәм 1963 йылдың 9 июлендә 34-се № өҫтөнлөгө менән СССР Дәүләт асыштары реестрына индерелә.
Совет тикшереүселәре Фредерик Жолио-Кюри хөрмәтенә яңы элементты жолиотий (Jl) тип атарға тәҡдим итәләр, ә америкалылар уға Нобелий (No) исемен бирәләр. Был исемдәрҙең икеһе лә (No һәм Jl) төрлө йылдарҙа, ИЮПАК ҡарары буйынса, 102-се элементҡа Альфред Нобелдең хөрмәтенә нобелий исеме билдәләнгәнсе, Элементтарҙың периодик таблицаһында баҫылып йөрөй.

# Нобелий
## Сығарып алыу

Төрлө ваҡытта төрлө нобелий изотоптары циклотрондарҙа ауыр элементтар сәптәрен еңел иондар менән аттырыу арҡаһында алынған. Сәп булып уран изотоптары, бер нисә трансуран элементтары (америций, кюрий, эйнштейний, плутоний, калифорния) йәки ҡурғаш ҡулланылырға мөмкин. Сәпкә аттырыр өсөн неон ²²Ne, кислород ¹⁸O, углерод ¹²С, кальций ⁴⁸Ca һәм башҡалар алына. Түбәндә изотоп ²⁵⁷No барлыҡҡа килтерә торған ядро реакцияһының миҫалы күрһәтелгән:
    $_{96}^{248}{\textrm {Cm}}+_{6}^{13}{\textrm {C}}\rightarrow_{102}^{257}{\textrm {No}}+4_{0}^{1}{\textrm {n}}.$
Әйтергә кәрәк, һәр бер изотоп бер нисә пар сәп -киҫәксә комбинацияһы менән алынырға мөмкин.
# Ташлы археологик комплексы

Ташлы археологик комплексы — Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районы Фёдоровка ауылынан йыраҡ түгел урынлашҡан бронза быуаты археологик ҡомартҡылары төркөмө.

# Ташлы археологик комплексы
## Тасуирламаһы

Ташлы археологик комплексы б.э.т. 2‑се мең йыллыҡтың 2‑се яртыһына ҡарай. Хәйбулла районы Фёдоровка ауылынан төньяҡҡа табан 1,5—2 км алыҫлыҡта табылған. Ҡәберлек һәм тораманан торған ҡомартҡы Аҡъяр һыуһаҡлағысының һыубаҫар зонаһында, Ташлы йылғаһы ярында урынлашҡан.

# Ташлы археологик комплексы
## Тасуирламаһы
### Ҡәберлектәр

Йылғаның һул ярында урынлашҡан ҡәберлектә 6 ҡурған табылған, уларҙың диаметры 15—20 м, бейеклеге 0,3—0,5 м тәшкил итә. Бишәүһе тикшерелгән; өсәүһенең аҫтында аҫтында таштан эшләнгән ерләү ҡоролмалары табылған.
Ҡурғандарҙың береһе аҫтында түңәрәк диуар-нығытма асыҡланған. Уның эсендәге 9 ҡәбер тикшерелгән, урталағы ҡәберҙә мәйеттең таш йәшниктә ерләнгәне асыҡланған.
Икенсе ҡурған аҫтында бер нисә урында бүленгән 12 метрлыҡ таш нығытма табылған, уға тыш яҡтан бәләкәй таш әйләнә менән ҡойма төкәтелеп, улар эсенә башлыса парлап мәйеттәр ерләнгән. 21 ҡәбер тикшерелгән.

# Ташлы археологик комплексы
## Тасуирламаһы
### Көнкүреш әйберҙәре

Көнкүреш алып барылған уң яҡ ярҙа ярым ер өй, хужалыҡ соҡоро, усаҡ ҡалдыҡтары табылған. Табылған балсыҡ һауыт-һаба (керамика) Алакүл мәҙәниәтенә ҡарай.
Тораманың дөйөм майҙаны яҡынса 7 мең м², 81 м² майҙан ҡаҙып тикшерелгән. Эш ҡоралдары таштан һәм һөйәктән яһалған, баҡыр шлак киҫәктәре килеп сыҡҡан.
Бер аҙ табылдыҡтар Сарғары мәҙәниәтенә ҡарай.
Ҡомартҡы материалдары Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығының Күсемһеҙ мәҙәни мираҫ объекттарын һаҡлау һәм файҙаланыу буйынса ғилми-етештереү үҙәгендә һаҡлана.

# Ташлы археологик комплексы
## Тасуирламаһы
### Асыш авторы

Ташлы археологик комплексын 1997 йылда археолог, тарих фәндәре кандидаты, «Наследие» («Мираҫ») ғилми-тикшеренеү үҙәге ЯСЙ-һы директоры Никита Сергеевич Савельев асҡан һәм өтикшергән. Ул шулай уҡ БР Хөкүмәте ҡарамағындағы мәҙәни мираҫ объекттарын һаҡлау буйынса Республика ғилми-методик советы ағзаһы, Өфө археологик хәбәрҙәр ғилми журналы «Уфимский археологический вестник» редколлегияһының даими ағзаһы (ISSN 1814—1692). 1987 йылдан ғилми экспидицияларҙа ҡатнаша, 1997 йылдан экспедиция етәксеһе, 2009 йылдан башлап ҡаҙыныу ысулы менән фәнни эҙләнеүҙәр үткәрә.
Башҡортостан Республикаһы, Силәбе һәм Ырымбур өлкәләре территорияһы буйынса 70-тән ашыу экспедицияларҙа ҡатнашҡан һәм бик күп археологик ҡомартҡылар тапҡан. Улар араһында — Ташлы археологик комплексы.
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙар даирәһе: Евразия далаһының боронғо күсәбәләре, скифтар осоро, Көньяҡ Уралдың иртә тимер быуаты, археологик мираҫ объекттарын һаҡлау.
# Ашҡаҙар ауыл Советы (Стәрлетамаҡ районы)

Ашҡаҙар ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — деревня Яңы Федоровка ауылы.

# Ашҡаҙар ауыл Советы (Стәрлетамаҡ районы)
## Тарихы

Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Ҫ

Был мәҡәлә латин Ç, ç хәрефе тураһында түгел. Бының өсөн Ç (латин хәрефе) тигән мәҡәләне ҡарағыҙ.
Ҫ, ҫ, башҡортса исеме: ҫэ — кирил хәрефе, Башҡорт алфавитының егерме бишенсе хәрефе. Шулай уҡ был хәреф сыуаш телендә ҡулланыла, унда ул 22-се уранды тора. Был хәреф нигеҙе — С хәрефе.

# Ҫ
## Әйтелеше

* Башҡортса:
Башҡа телдәрҙәге аналогтары:
    боронғо грексә θ
    боронғо йәһүдсә ת
* Сыуашса:
Башҡа телдәрҙәге аналогтары:
    Татарса Ч/Ç
# Мәмбәт

Мәмбәт — күп мәғәнәле һүҙ.
* Мәмбәт (исем) — башҡорт ир-ат исеме.
* Мәмбәт (ҡая) — Көньяҡ Уралда, Башҡортостандың Ғафури районында Еҙем йылғаһы буйындағы ҡая.
* Мәмбәт (Ҡыуандыҡ) — Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡалаһы эсендәге ауыл.
* Мәмбәт (Хәйбулла районы) — Башҡортостандың Хәйбулла районындағы ауыл.
# Хәйретдин

Хәйретдин— башҡорт һәм башҡа төрки халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ир-ат исеме.

# Хәйретдин
## Этимологияһы

Хәйретдин — ғәрәпсә мәғәнәһе: алланың иң яҡшы кешеһе. Был исем менән мосолмандарҙа ир балалар исемләнә.

# Хәйретдин
## Билдәле шәхестәр

Хәйретдин Мөжәй (төп исеме Хәйретдинов Мозаһит Хәйретдин улы; 26 март 1901 йыл — 4 сентябрь 1944 йыл) — шағир һәм прозаик. 1938 йылда Хасан күле эргәһендә совет‑япон ҡораллы конфликтында һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, әсирлектә һәләк булған хәрби хеҙмәткәр, полковник. Хәрби тотҡондарҙың туғандаш берлеге, антифашистик йәшерен ойошма етәкселәренең береһе (1943—1944).

# Хәйретдин
## Фамилияларҙа

Хәйретдинов Әлфәт Фазлетдин улы (16 сентябрь 1938 йыл — ?) — СССР һәм Рәсәй урман белгесе. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1991), профессор (1991). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған урман белгесе (1998), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре (2011), Башҡорт ССР‑ының атҡаҙанған урман белгесе (1990).
Хәйретдинов Ғәлей Ғәләүетдин улы (4 ғинуар 1958 йыл) — хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре. 2009—2017 йылдарҙа Салауат районы хакимиәте башлығы. Башҡортостан Республикаһының хеҙмәтләндереү тармағының атҡаҙанған хеҙмәткәре (2005).
Хәйретдинов Фәүзин Нуретдин улыҡыҙылармеец, гвардия рядовойы, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, шайморатовсы. «Ҡыҙыл Йондоҙ» ордены (1944), «Хәрби ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы менән наградланған (1943)
Хәйретдинов Ринат Мәғәфүр улы(әҙәби псевдонимы Ринат Хәйри) (19 ғинуар 1950 йыл — 5 сентябрь 1990 йыл) — башҡорт шағиры һәм журналисы, 1986 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы, Ғәлимов Сәләм исемендәге премия лауреаты (1990).

# Хәйретдин
## Әҙәби герой

Хәйретдин ҡарт — Яныбай Хамматовтың «Бөртөкләп йыйыла алтын» романындағы образ.
# Ҡушма һөйләм

Ҡушма һөйләм — ике йәки бер нисә ябай һөйләмдән төҙөлгән һөйләм ҡушма һөйләм тип атала.

# Ҡушма һөйләм
## Миҫалдар

Аҡрын ғына ел иҫә, башаҡтар ҡыштырлаша, улар гуйә уҙ-ара серләшә (өс ябай һөйләмдән тора, сөнки грамматик нигеҙе өсәү).

# Ҡушма һөйләм
## Ҡағиҙә

Ҡушма һөйләм эсенә ингән ябай һөйләмдәрҙе мәғәнә һәм интонация уртаҡлығы берләштерә.
Ҡушма һөйләм эсенә ингән ябай һөйләмдәр үҙ-ара теҙеү йәки эйәртеү юлы менән бәйләнеп киләләр. Мәҫәлән: 1) Аҡ ҡайындар һары кулдәк кейгән, ҡыҙыл яулыҡ болғай уҫаҡтар. (Р. Хәкимйәнов.) 2) Һыуҙар шулай аға бирер, ҡарамай ярҙарына, тик куңел ҡайтмай буламы ғумере яҙҙарына! (И. Ильясова.) Ике һөйләм дә теҙеү юлы менән бәйләнгән, улар — теҙмә ҡушма һөйләм. Тәүгеһе — теркәуесһеҙ теҙмә ҡушма һөйләм, икенсеһе — теркәуесле теҙмә ҡушма һөйләм. Теҙмә ҡушма һөйләм эсендәге ябай һөйләмдәр үҙ-ара теркәуес йәки интонация ярҙамында бәйләнә. Шуға ҡарап, теҙмә ҡушма һөйләмдәр ике төрлө була: теркәүесле һәм теркәүесһеҙ теҙмә ҡушма һөйләмдәр.
1) Ҡышын урман елһеҙ шаулаһа, буран булыр. 2) Болот нисек кенә кукте ҡапламаһын, ҡояш уның өҫтөндә балҡый. Был һөйләмдәр икеһе лә эйәртеуле ҡушма һөйләм, сөнки улар эсендәге ябай һөйләмдәр үҙ-ара эйәртеү юлы менән бәйләнгән.
# Чирок (Емец ҡушылдығы)

Чирок — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе,Омск өлкәһе,Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Емец йылғаһының һул ярына тамағынан 107 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Чирок (Емец ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Ишим ҡушылған урынған Тобол йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишимдан Тоболға тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010400112115300012571
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301257
* Бассейн коды — 14.01.04.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Хоҙайбирҙе (Белорет районы)

Хоҙайбирҙе (рус. Худайбердино) — 1986 йылда бөтөрөлгән Башҡорт АССР-ы Белорет районының Егәҙе ауыл Советы ауылы. Елмерҙәк һырты янындағы Кейәү Аты Үлгән йылғаһы буйында урынлашҡан. Ауыл ике урамдан (Мостафин һәм Ғ. Хоҙайбирҙин урамдары) торған.

# Хоҙайбирҙе (Белорет районы)
## Тарихы

Ауылдың атамаһы антропонимик характерҙа. Рәүиз материалдары буйынса Әсфәндияров күсенеүсе тураһында ла, уның улдары тураһында мәғлүмәттәр таба алмай.
V рәүиз мәғлүмәттәре буйынса ауыл 80 кешеһе менән 22 хужалыҡтан торған. 55 йылдан һуң 39 йортта 250 кеше йәшәй. 1920 йылда 56 йортта 277 кеше йәшәгән. Ауылдың ярым күсәк халҡының 150 аты, 100 һыйыры, 58 һарығы булған. 40 умарта, 8 солоҡ тотҡан.
Совет осоронда ир-аттар урман киҫеүсе, ағас йығыусы, ботаҡ ҡырҡыусы, ыҫмала һәм сайыр йыйыусы булып эшләгән, ҡатын-ҡыҙҙар башлыса хужабикә булған.
1952 йылда — Хоҙайбирҙе ауыл советына ингән ауыл район үҙәге — Белорет ҡалаһынан 138 км, ауыл советы үҙәге — Ботай ауылынан 13 км һәм Белорет тар колеялы тимер юлының Туҡан станцияһынан 22 алыҫлыҡта булған.
Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1986 йылдың 12 декабрендәге Н 6-2/39Н 6-2/396 « Ҡайһы бер торак пункттарҙы иҫәпкә алыу мәғлүмәттәренән төшерөп ҡалдырыу тураһында» Указы менән бөтөрөлә

# Хоҙайбирҙе (Белорет районы)
## Хәтер

Хоҙайбирҙе ауылынан сыҡҡан яҙыусы һәм журналистар — Нәсибулла Ғүмәров, Ғимранов Исмәғил, Нурислам һәм Рамаҙан Шәйхуловтар, Нәбиулла Төхвәтуллиндар тарафынан Хоҙайбирҙе ауылы халҡына, тәбиғәтенә һәм тарихына арналған әҫәрҙәр яҙыла. Улар араһында Шәйхулов Нурисламдың «Шаулай Еҙем», «Һағындырыр һандуғас», «Суҡмуйыл» повестары, Рамаҙан Шәйхуловтың «Тамамланмаған этюд» китабы, Г. Мостафинаның «Елмерҙәк әсирҙәре» повесы бар.

# Хоҙайбирҙе (Белорет районы)
## Билдәле кешеләре

Вәлиев Камил Абдрахман улы (23 февраль 1934 йыл, БАССР Белорет районының Хоҙайбирҙин ауылы — 26 март 2000 йыл, Өфө) — Рәсәй башҡорт ғалимы. Доктор.
# Туғыҙтимер (ауыл)

Туғыҙтимер (рус. Тугустемир —Ырымбур өлкәһеТөйлөгән районындағы ауыл, Туғыҙтимер ауыл Советының административ үҙәге.

# Туғыҙтимер (ауыл)
## Географияһы

Төйлөгән район үҙәгенән төньякҡа табан 22 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Туғыҙтимер (ауыл)
## Тарихы

Туғыҙтимер — башҡорт телендәге шул ике һүҙҙән яһалған топоним.
1794 йылдан, подполковник Никифоров Туғыҙтимер исемле ауыл янында ер һатып алған мәлдән бирле телгә алына. 1790-сы йылдарҙың икенсе яртыһында Никифоров бында Рәсәйҙең үҙәк губерналарынан крәҫтиәндәр килтереп урнаштырған. 1800 йылда ауылда 30 хужалыҡта 200 кеше йәшәгән. 1840—1867 йылдарҙа ауыл бер нисәалпауыт ҡулында булған, шул иҫәптән Виктор Звенигородский тигәне лә бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланған ҙур йорт төҙөгән булған. XIX быуаттың икенсе яртыһында мөлкәт икенсе бер хужаға күсә. Ипполит Данилович Шотт тигән был кеше ауыл тарихына ҡарағай урманы ултыртыу һәм шарап етештереү, быяла заводы асыу менән инеп ҡалған. Ауылда 1854 йылда сиркәү төҙөлә. Уны Звенигородскийҙың ҡатыны Екатерина иҫтәлегенә Святая Великомученица Екатерина сиркәүе тип атағандар.
Ауылға башта Никифоровка, аҙаҡ Михайлов тигән алпауыт исеме менән Михайловка тип исем биргән булғандар.
Совет власы урынлашҡас, хеҙмәтсән халыҡ үҙ ауылдарын алпауыт Михайлов исеме менән атауҙан баш тарталар, тарихи Туғыҙтимер исемен ҡайтаралар. Ә ул исем йылға атамаһынан килеп сыҡҡан булған, һәм уның тураһында урындағы халыҡ араһында күп риүәйәттәр һаҡланған..

# Туғыҙтимер (ауыл)
## Халҡы

2002 йылдағы халыҡ һанын алыу мәғлүмәттәре буйынса 793 кеше (урыҫ 81 %), 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙа 595 кеше йәшәгән.
# Урта Иевка

Урта Иевка — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Иевка йылғаһының һул ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Урта Иевка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000055650
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005565
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Токмас

Токмас (Малиновка) — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сухона йылғаһының һул ярына тамағынан 213 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Токмас
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — йылғаның башынан алып Төньяҡ Двина Вычерга йылғаһына ҡойғанға тиклем, Юг һәм Сухона йылғаларын индермәйенсә (инештән Кубен гидроузлына тиклем). Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100312103000008886
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000888
* Бассейн коды — 03.02.01.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Иҫәнгилде (күлдәр)

Иҫәнгилде - (рус. Исенгильды) - тигән атама йөрөткән күлдәр Рәсәй Федерацияһының Силәбе өлкәһендә заманында өсәү булған. Бынан тыш, өлкәнең Варна районында Иҫәнәй (рус. Исеней) күле булғанын башҡорт халҡының фольклорын һәм топонимияһын оҙаҡ йылдар өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә яҙа.
* Исенгильды, три озера; Исеней, озеро, Варненский район. От распространенных у казахов и башкир тюркских мужских имен Исенгильды и Исеней, где исен — «живой», «здоровый», кильде — «пришел», «появился», -ей — именной аффикс.
Йәғни, топонимист күл исемдәре Иҫәнгилде тигән башҡорт ир-ат исеменән алынған тип аңлата. Әммә был күлдәрҙең бөгөнгө хәле матбуғатта телгә алынмай. Виртуаль ресурстарҙа ла Силәбе өлкәһендә бындай атамалы күлдәр осрамай.
Әйткәндәй Шувалов Н. И. бик күп йылға-күлдәрҙең атамаларын ир-ат исеме менән бәйләй.
# Чугуш (Яман Юшатыр ҡушылдығы)

Чугуш — Рәсәйҙәге йылға, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яман Юшатыр йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Йылға башының географик координаталары 52°23′52″ с. ш. 56°10′49″ в. д. HGЯO
Йылға тамағының географик координаталары 52°23′56″ с. ш. 56°02′30″ в. д. HGЯO

# Чугуш (Яман Юшатыр ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округына ҡарай. Йылғаның һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы, Оло Эйек йылғаһы ҡойғандан алып йылға тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Аҫбассейны юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (бассейндың Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000712112200006909
— Гидрологик өйрәнеү (гө) буйынса код — 112200690
— Бассейн коды — 12.01.00.007
— Гө буйынса томы — 12
— Гө буйынса сығарылыш — 2
# Селтыт-Сос

Селтыт-Сос — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тапсуй йылғаһының уң ярына тамағынан 162 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Селтыт-Сос
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300024321
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302432
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Оҙонаяҡ сәпсәү

?Оҙонаяҡ сәпсәү :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Класс: | Ҡоштар |
| Отряд: | Ржанка һымаҡтар |
| Ғаилә: | Беҙсуҡышлылар |
| Ырыу: | Оҙонаяҡ көйөлдөләр |
| Төр: | Оҙонаяҡ сәпсәү |
Латинса исеме :
Himantopus himantopus Linnaeus, 1758 :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр |
Оҙонаяҡ сәпсәү, ағасаяҡ, ҡыҙылаяҡ, ялпылдаҡ, япылдаҡ, япаяп (рус. Ходулочник),(лат. Himantopus himantopus)—— Рәсәйҙең көньяғында тоҙло һыу буйҙарында йәшәй торған бик оҙон аяҡлы көйөлдөләр.
Ҡарға ҙурлыҡ. Түбәһе, һырты, ҡанаттары ҡара; ҡорһаҡ яғы, ҡойроғо аҡ. Нәҙек төп-төҙ суҡышы ҡара-көрән. Ҡыҙыл төҫтәге аяҡтары бик оҙон. Инә ҡош тоноғораҡ төҫтә. Беҙ-суҡыштан төҙ суҡышы, оҙон ҡыҙыл аяҡтары менән айырыла. Тауышы көслө генә: «яп-яп-яп». Ялан һәм далалар-ҙағы күл-һаҙлыҡтарҙа йәшәй, һыу йәнлектәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. һирәк осрай. Ғәҙәттә, күмәкләшеп оялайҙар. Ояһын ерҙе соҡоп эшләй. Унда ҡара-көрән таплы 4 бөртөк һорғолт көрән йомортҡаһы була.