yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ляшко Вениамин Иванович

Ляшко Вениамин Иванович (10 август 1925 йыл — 18 июль 1980 йыл) — СССР-ҙың хәрби эшмәкәре, генерал-лейтенант. 1972—1980 йылдарҙа Киев Юғары дөйөм ғәскәри команда училищеһы начальнигы.

# Ляшко Вениамин Иванович
## Биографияһы

Ляшко Вениамин Иванович 1925 йылдың 10 авгусында Маҡан ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Украин. 1943 йылдың ғинуар айынан Ҡыҙыл Армияла. Армияға хеҙмәткә Иркутск өлкәһенең Черемховский районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышында 1-се Балтик Буйы һәм Ленинград фронттары ғәскәрҙәре составында, миномет ротаһының миномет взводы командиры вазифаһында ҡатнаша. 1944 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
Һуғыш бөткәндән һуң һәм М. В. Фрунзе исемендәге Хәрби академияла уҡыуҙы тамамлағас, полк һәм П. И. Чапаев исемендәге гвардия мотоуҡсылар дивизияһы командиры булып хеҙмәт итә. 1972 - 1980 йылдарҙа — Н. В. Фрунзе исемендәге ике тапҡыр Ҡыҙыл Байраҡлы Киев юғары дөйөм ғәскәри команда училищеһы начальнигы. Ижтимағи-сәйәси тормошта әүҙем ҡатнаша. КПСС-тың XXIV съезына, Украина коммунистар партияһының XXV съезына делегат итеп һайлана, партияның Киев ҡала комитеты ағзаһы була, күп тапҡыр халыҡ депутаттарының урындағы советтарына депутат итеп һайлана$^{[асыҡлыҡ]}$.
1980 йылдың 18 июлендә ауырыуҙан вафат була. Киев ҡалаһында Лукьяновский хәрби зыяратында ерләнгән.

# Ляшко Вениамин Иванович
## Наградалары

* Ҡыҙыл Байраҡ ордены,
* II һәм I дәрәжә Ватан һуғышы ордены,
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены,
* III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәте өсөн» ордены,
* миҙалдар
* Украина ССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы
# Көмөш ташы

Көмөш ташы — Башҡортостан Республикаһының Стәрлебаш районы Өмөтбай (халыҡ телендә: Ҡалмаҡ) ауылы янындағы тау башында ятҡан ғәйәт ҙур аҡ таш.

# Көмөш ташы
## Риүәйәте

Күндерәк йылғаһы Ашҡаҙарға ҡойған ерҙә урынлашҡан Өмөтбай ауылы янындағы тау башында ағарып күренеп ултырған таштың атамаһы кеше исеменән барлыҡҡа килгән. Ташты Күндерәк йылғаһынан, 3 метр тәрәнлектән, Тимерғәле исемле егет күтәреп сығара, уға иптәштәре лә ярҙам итә (11 кеше). Ташты яр буйына алып сыҡҡандан һуң егеттәр төшкө ашҡа ҡайтып китә. Ә ҡатын-ҡыҙ Күндерәктә һыу төшөп ҡайтырға була. Көмөшбикә исемле киленсәк һыу төшөп сыҡҡандан һуң шул таш артына йәшеренеп кейенергә ниәтләй. Әммә таш уның өҫтөнә ауа ла ҡуя. Кешеләрҙе саҡырып, Көмөшбикәне ҡотҡаралар. Шул ваҡыттан алып уны Көмөш ташы тип атай башлайҙар һәм күмәкләп тау башына мендереп ултырталар.
Икенсе бер риүәйәт буйынса, ташты Тимерғәле исемле егет һыу төбөнән күтәреп сыға. «Был ташты 12 ат менән тау башына мендереп ҡуйғандар, Көмөшбикә ташы тип исем биргәндәр»..
# Путоран ҡурсаулығы

Путоран ҡурсаулығы (рус. Путора́нский госуда́рственный приро́дный запове́дник) — ҡурсаулыҡ Путоран яйлаһы сиктәрендә, Үҙәк Себер яҫытаулығының төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Таймыр ярымутрауынан көньяҡтараҡ урынлашҡан. Ҡурсаулыҡ майҙаны — 1 887 251 гектар, буфер зонаһы — 1773 300 гектар.

# Путоран ҡурсаулығы
## Тасуирламаһы

1988 йылдың 15 декабрендә нигеҙ һалына, штаты 28 кеше. Ҡурсаулыҡ хакимиәте Норильск ҡалаһында урынлашҡан (Красноярск крайы). 2013 йылдың 20 мартынан үҙ аллы учреждение булыуҙан туҡтай һәм Таймыр һәм Ҙур Арктика ҡурсаулыҡтары менән бергә «Таймыр ҡурсаулыҡтары» федераль дәүләт бюджет учреждениеһы составына инә.

# Путоран ҡурсаулығы
## Ҡурсаулыҡтың тәғәйенләнеше

Ҡурсаулыҡ булдырыуҙың төп маҡсаты:
* тау-тайга ландшафын һаҡлау;
* үҙенсәлекле үҫемлектәрҙе һаҡлау
* һирәк осрай торған төр хайуандар, шул иҫәптән ҡар тәкәһенең путоран төрөн (СССР һәм Рәсәйҙең Ҡыҙыл китаптарына индерелгән) һаҡлау;
* донъялағы иң ҙур ҡырағай төньяҡ боланы популяцияһын һаҡлау, ҡышлау урындары ҡурсаулыҡ биләмәһендә урынлашҡан.

# Путоран ҡурсаулығы
## Бөтә донъя мираҫы

2010 йылдың авгусында ЮНЕСКО ҡурсаулыҡ территорияһын Бөтә донъя мираҫы объекты тип таный, сөнки бвнда айырым тау массивында кеше аяғы баҫмаған тайга, урманлы тундра, арктик сүллек кеүек субарктик һәм арктик экосистемалар берләшә. Шулай уҡ тейелмәгән йылға һәм күл системалары бар. Боландарҙың миграцияһы айырыуса ҡыҙыҡһыныу уята.

# Путоран ҡурсаулығы
## Ғәҙәттән тыш хәлдәр

2021 йылдың 8 сентябрендә кинематографист Александр Мельник һәм Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы етәксеһе Евгений Зиничев Ҙур Иркиндин шарлауығында (Китабо-Орон) ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының уҡыу фильмын төшөрөү өсөн урын һайлағанда һәләк була.
# Пашта

Пашта — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вага йылғаһының һул ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Пашта
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000032480
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003248
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Масдорф

Масдорф (нем. Maasdorf) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 378 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,34 км². Диңгеҙ кимәленән 85 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6388 һәм автомобиль коды — ABI.
# Ветау

Ветау (нем. Wethau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1008 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,21 км². Диңгеҙ кимәленән 168 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6618 һәм автомобиль коды — BLK.
# Баралети сиркәүе

Баралети ғибәҙәтханаһы — Грузиялағы Ахалкалаки муниципалитетының Баралети ауылындағы XIII быуат грузин архитектураһы ҡомартҡыһы
Көнсығыш фасадындағы таштағы яҙыуға ярашлы, Баралети сиркәүе яҡынса 1213 йылда төҙөлгән. Әммә был дата боронғораҡ булған сиркәүҙең реконструкцияһына ҡарата ла булыуы мөмкин, сөнки был сиркәүҙең планы XI быуатта барлыҡҡа килә. Сиркәү һырлы таш блоктарҙан төҙөлгән ике ҡатлы базиликанан тора. Ҡыйығы таш черепица менән ябылған. Һәр фасадында бер тәҙрә бар. Стеналары кәрниздән. Үҙәк өлөшө пилястралар һәм аркалар менән уратып алынған ярым түңәрәк апсида, Көньяҡ яғы бәләкәйерәк ярым түңәрәк апсида менән тамамлана. XIX быуатта сиркәүҙең көнбайыш ситендә манара төҙөлә. Тышҡы күренешенең декоры ярлы, тик рельеф менән.
Баралети ҡорамы 2006 йылда Грузия президенты указына ярашлы, дәүләт әһәмиәтендәге мәҙәни ҡомартҡылар исемлегенә индерелә.
# Вдовина Нина Павловна

Вдовина Нина Павловна (11 декабрь 1918 йыл — 2004 йыл) — СССР һәм Рәсәй педагогы, Карелия АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы.

# Вдовина Нина Павловна
## Биографияһы

Нина Павловна Вдовина 1918 йылдың 11 декабрендә Ярославль губернаһының (хәҙерге Вологда өлкәһе) Пошехонск өйәҙе Спас-Мякса улусы Петряево ауылында тыуған.
Кулак ҡыҙы булғанлыҡтан 1931 йылда Мякса РИК-ы ҡарары менән «синфи яҡтан социаль хәүефле» тип таныла һәм Мурманск өлкәһе Кандалакша районы Нивастрой махсус ҡасабаһына һөрөлә.
1936 йылда Беломорск ҡалаһы 1-се урта мәктәбенең 10 класын тамамлай, А. И. Герцен исемендәге Ленинград педагогия институтына (хәҙерге А. И. Герцен исемендәге Рәсәй дәүләт педагогия университеты) уҡырға инә. Юғары һөнәри белем алғас, 1941 йылдың авгусынан йүнәлтмә буйынса 1-се урта мәктәптә география уҡытыусыһы булып эшләй башлай, 1941 йылдың декабренән (хәҙер инде эвакуацияла) — Свердловск өлкәһе Слободо-Турин районы Сладково ауылының тулы булмаған урта мәктәбендә география уҡытыусыһы һәм уҡытыу бүлеге мөдире булып эшләй.
1944 йылда Карелия Мәғариф министрлығы Нина Павловнаны эвакуациянан саҡырып ала һәм ошо йылдың авгусынан Беломорск ҡалаһының 1-се урта мәктәбендә география уҡытыусыһы һәм уҡытыу бүлеге мөдире булып эшләй башлай. 1953 йылдың июнендә был урта мәктәптең директоры итеп тәғәйенләнә, унда 1974 йылдың 5 майында хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем эшләй.
Вологда өлкәһе Эске эштәр идаралығы тарафынан 1992 йылдың 9 майында аҡлана.
Беломорск ҡалаһында 2004 йылда вафат була.
Нина Павловна Вдовина тыуыуының 100-йыллығы менән бәйле Беломорск 1-се урта дөйөм белем биреү мәктәбендә уның иҫтәлегенә бағышланған дәрес үткәрелә.

# Вдовина Нина Павловна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн», «Өлгөлө хеҙмәте өсөн», «Хеҙмәт ветераны», «Хеҙмәт батырлығы өсөн. В. И. Ленин тыуыуының 100 йыллығы айҡанлы» миҙалдары, шулай уҡ юбилей миҙалдары менән бүләкләнгән.
* ВЛКСМ Үҙәк Комитетының «ВЛКСМ-ға 70 йыл» юбилей билдәһенә лайыҡ була.
* Карелия АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы.
* 1988 йылда «Беломорск ҡалаһының почетлы гражданы» исеменә лайыҡ була (йәш быуынды уҡытыуға һәм тәрбиәләүгә ҙур шәхси өлөш индергәне, әүҙем тормош позицияһы өсөн).
# Цимендорф

Цимендорф (нем. Ziemendorf) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 209 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,22 км². Диңгеҙ кимәленән 24 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39619 һәм автомобиль коды — SAW.
# Кесе Горносталья

Кесе Горносталья — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Кесе Горносталья
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000055759
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005575
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Энтль-Энка-Игль

Энтль-Энка-Игль — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Балык йылғаһының уң ярына тамағынан 130 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Энтль-Энка-Игль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200049127
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204912
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Мари тарихи-мәҙәни үҙәге

Мари тарихи-мәҙәни үҙәге — Башҡортостан Республикаһының мари халҡы күпләп йәшәгән Мишкә районында урынлашҡан тарихи-мәҙәни үҙәк. Төбәктә мариҙар район халҡының 71% тәшкил итә.

# Мари тарихи-мәҙәни үҙәге
## Тасуирламаһы

Мари тарихи-мәҙәни үҙәгендә бирелә йәшәүселәр өсөн заманса йыһазландырылған, бар талаптарға яуап биргән күп функциялы зал, интерактив музей, марий халҡы тарихын сағылдырған бүлмә, сувенир һәм милли музыка ҡоралдары эшләү буйынса оҫтахана булдырылған. Үҙәктә райондың ижади коллективтарына шөғөлләнеү өсөн дә мөмкинлектәр булдырылған. Конференц-зал 200 урынға иҫәпләнгән.

# Мари тарихи-мәҙәни үҙәге
## Тарихы

Үҙәк 2004 йылда асыла. Уның беренсе етәксеһе Валерий Байбулатов. 2016 йылдан алып Мари тарихи-мәҙәни үҙәген Алексей Ибулаев етәкләй.
2019-2020 йылдарҙа бинаны “Башҡортостандың 100 йыллығына 100 объект” проекты буйынса реконструкциялау эше башҡарылды. Хәҙерге Мари тарихи-мәҙәни үҙәк бинаһы 1987 йылда төҙөлгән кинотеатр зданиеһы. 2021 йылдың 19 февралендә Башҡортостан Республикаһы Халыҡтар дуҫлығы Йорто филиалы Мари тарихи-мәҙәни үҙәген асыу тантанаһы үтте.

# Мари тарихи-мәҙәни үҙәге
## Интерактив музей

Республикала беренсе мари мәҙәниәтенә арналған интерактив музей “Медиа РБ Инжиниринг” компанияһы төҙөгән һигеҙ инсталляциянан тора.
Беренсе инсталляция – “Ваҡыт таҫмаһы”. Бында мари халҡының тарихы, төп даталар, мари халҡының бөгөнгөһө менән танышырға мөмкин.
Киләһе инсталляция – импровизацияланған “Мари йорто тәҙрәһе” тип атала. Интерактив тәҙрәне асҡан һайын Мишкә мариҙарының төрлө милли байрамдарынан күренеш күрергә мөмкин.
Артабан “Мари аллалары Пантеоны” бүлеге. Мари халҡы донъяны барлыҡҡа килтергән Юмо аллаһына табына (Ҙур Аҡ Алла), икенсе аллаларға ла инана, тәбиғәт эйәһенә баш эйә, ағастарҙың илаһи көсөнә ышана. Бында улар тураһында тулыраҡ мәғлүмәт табырға мөмкин.
“Мари теле” инсталляцияһы мари теленең яңғырашы менән таныштыра. Бында мари халҡының милли йырҙары, мәҡәлдәре яңғырай.
Киләһе бүлек “Интерактив календарь” тип атала. Мари халҡының тормош-көнкүреше тулыһынса тәбиғәт менән бәйләнгән. Бында Һабантуй, Ҡорбан, Семик, Раштыуа, Масленица һ.б. байрамдар менән танышырға мөмкин. Алтынсы инсталляция – “Этнография”. Бында 16-19 быуаттарҙағы мари халҡының көнкүреш әйберҙәрен, тормоштарынан күренеште 3D форматы аша күрергә мөмкин.
Артабан - “Мишкә районы шәхестәре” бүлеге. Бында райондан сыҡҡан күренекле шәхестәр, уларҙың ижадтары тураһында һүҙ бара.
Һуңғы инсталляция “Мишкә районы” тип атала. Был бүлектә райондың тарихы, уның иҫтәлекле урындары һәм башҡа мәғлүмәт менән танышырға мөмкин. Интерактив музейҙан тыш крайҙы өйрәнеү музейы ла бар бында. Музейҙа мари халҡының тормош-көнкүрешенән экспонаттар, милли кейемдәр, һауыт-һаба, ҡорамалдар һәм башҡалар тупланған.
# Уң Пангода

Уң Пангода — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Пангода йылғаһының уң ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Уң Пангода
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15030000112115300050026
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305002
* Бассейн коды — 15.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Песома

Песома — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вохтома йылғаһының һул ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Песома
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300312110000016294
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001629
* Бассейн коды — 08.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Шарп (Сосьва ҡушылдығы)

Шарп — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сосьва йылғаһының һул ярына тамағынан 563 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Шарп (Сосьва ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы , инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502412111200009732
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200973
* Бассейн коды — 14.01.05.024
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Жәһем ибн Сафуан

Әбү Мөхриз әл-Жәһем ибн Сафуан әт-Тирмизи (ғәр. أبو محرز الجهم بن صفوان الترمذي‎; Самарканд — 745, Мерв) - Жәбәри ислам дин белгесе, иртә кәләмдең жәһмилек ағымына нигеҙ һалыусы һәм эпонимы.

# Жәһем ибн Сафуан
## Биографияһы

Жәһем ибн Сафуан бәнү расиб ғәрәп ҡәбиләһенән, ҡоллоҡтан иреккә сығарылғандар араһынан була (мәүлә), Сәмәрҡәндтә тыуған, Термезда, ә һуңынан Әл-Күфәлә йәшәгән. Күфәлә ул дин белгесе Жәғәд ибн Дирһәм менән менән осраша, һуңынан уның идеяларын вәғәзләй башлай. Жәһем Хөрәсәндәге өмәүи наместник Насир ибн Сәйәргә ҡаршы 734—736 йылдарҙағы ихтилалда ҡатнаша. Һуңыраҡ Өмәүиҙәргә әсирлеккә эләгә һәм Мервта 745/746 (128 һижри йыл) йылдарҙа язалап үлтерелә.

# Жәһем ибн Сафуан
## Тәғлимәте

Жәһем ибн Сафуан тәғлимәте мөғтәзилилеккә нигеҙләнгән. Мөғтәзилиҙәр кеүек үк, Аллаһы Тәғәләнең күркәм исем сифаттарымәңге йәшәүен һәм Аллаһты күреү мөмкинлеген инҡар итә. Ул да, үҙенең остазы кеүек әл-Жәғәд ибн Дирһәм кеүек үк, Аллаһҡа антропоморф характеристика биреү мөмкин түгеллеге һәм Ҡөрьәндең яралтылыуы тураһындағы фекерҙе алға һөрә. Жәһем ибн Сафуан шулай уҡ киләсәк ваҡиғалар (хәрәкәттәр) сикһеҙ була алмай, тимәк, Ожмах һәм Тамуҡ та мәңгелек була алмай тип һанай.

# Жәһем ибн Сафуан
## Шәкерттәре

XI быуат башында Нехавенда жәһемселәр мәктәбе эшләй, был хаҡта башлыса күп һанлы «Кире ҡағыуҙар» буйынса билдәле (Әхмәт ибн Хәнбәл, Ибн Ҡотайба, Әд-Дәрими һ.б.).
Жәһем ибн Сафуандың уҡыусылары араһында Дирар ибн Ғәмер (ваф. 815), Бәшәр әл-Мүрәйси (ваф. 833) һәм уның уҡыусыһы әл-Хөсәйен ән — Нәжжәр була.
Жәһем ибн Сафуандың һәм уның яҡлыларының әҫәрҙәре һаҡланмаған.
Ваҡыт үтеү менән жәһемселәрҙең бер өлөшө әшғариҙарға ҡушылған.
# Түбәнге Елюга

Түбәнге Елюга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинегская Ентала йылғаһының һул ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Түбәнге Елюга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000035169
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003516
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Гайслер Зоя Павловна

Гайслер Зоя Павловна (22 ғинуар 1930 йыл) — биҙәү-ҡулланма сәнғәте рәссамы. 1980 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған рәссамы (1977).

# Гайслер Зоя Павловна
## Биографияһы

Зоя Павловна Гайслер 1930 йылдың 22 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Өфө кантоны Шыланны ауылында тыуған.
1958 йылда М. И. Калинин исемендәге Мәскәү художество-сәнәғәт училищеһын тамамлай.
1950 йылдан алып Өфөлә художество-сәнәғәт артелдәрендә эшләй, 1963—1992 йылдарҙа «"Ағиҙел" башҡорт художество промыслалары» производство берекмәһендә эшләй.
Зоя Павловна Башҡорт АССР-ында беренсе булып республиканың биҙәү-ҡулланма сәнғәтенә өбөрөлө келәм туҡыусылыҡты индерә, стилистика эшләй һәм милли келәм өлгөләрен булдыра.
Рәссамдың эштәре Башҡортостан Республикаһының музейында, «Ағиҙел» (Өфө) дәүләт унитар предприятиеһында, Мәскәүҙә биҙәү-ҡулланма һәм халыҡ сәнғәтенең Бөтә Рәсәй музейында һаҡлана.

# Гайслер Зоя Павловна
## Эштәре

Н. С. Хрущев (1960) һәм В. И. Ленин (1974) портреттары менән келәмдәр, «Совет Башҡортостаны» (1960), «Ер һылыуҡайы» (1971) келәмдәре, шыма йөнлө келәмдәр: «Башҡортостан йондоҙҙары» (1971), «Ҡояшлы Башҡортостан» (1972), «Еңеүҙең 40 йыллығы» (1985) һ. б

# Гайслер Зоя Павловна
## Күргәҙмәләре

Гайслер Зоя Павловна республика, зона, төбәк, төбәк-ара, бөтә рәсәй, бөтә союз күргәҙмәләрендә 1960 йылдан алып ҡатнаша, халыҡ-ара күргәҙмәләрҙә 1978 алып йылдан ҡатнаша.

# Гайслер Зоя Павловна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* БАССР-ҙың атҡаҙанған рәссамы (1977).
* Мәскәүҙә халыҡ художество кәсептәре изделиеларының Бөтә Рәсәй художество күргәҙмәһе дипломанты (1960, 1971, 1978, 1979).
# Байғужа һоро күмер ятҡылығы

Байғужа һоро күмер ятҡылығы (рус. Байгузинское месторождение бурых углей) — Башҡортостандың Ишембай районы Байғужа ауыл советындағы һоро күмер ятҡылығы. Файҙаланылмай.

# Байғужа һоро күмер ятҡылығы
## Географияһы

Ишембай ҡалаһынан 9 км көнсығыштараҡ.
Ауыл советы биләмәһендә 1943 йылда Кинйәбулат нефть ятҡылығы, Байғужа глауконит ҡомо ятҡылығы, Байғужа һоро күмер ятҡылығы, Байғужа кварц ҡомо ятҡылығы асылған

# Байғужа һоро күмер ятҡылығы
## Тасуирламаһы

Көньяҡ Урал күмер бассейнының 54 ятҡылығының береһе һуңғы олигоценда (төйлөгән свитаһы) формалаша башлаған иртә миоцен осоронда (көйөргәҙе свитаһы) максимумға еткән һәм һуңғы миоценда (ушҡатлы свитаһы) формалашҡан. Күмерле формациялар формалашыу процесы ҡыҙыл төҫтәге пермь ултырмаларынан торған нигеҙҙә барлыҡҡа килгән.
# Купленка

Купленка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пангур йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Купленка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200009342
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200934
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Тарихтағы иң абруйлы 100 кеше (китап)

Тарихтағы иң абруйлы 100 кеше (ингл. The 100: A Ranking of the Most Influential Persons in History) — АҠШ астрофизигы Майкл Харттың 1978 һәм 1992 йылдарҙа баҫылған китаптарының исеме (ингл. Michael Hart H.).
Китап ҡыҫҡаса биографиялар йыйынтығынан тора. Унда төп исемлектән тыш башҡа абруйлы исемдәр ҙә килтерелә, уларҙың ҡайһы берҙәренең биографияһы ла бирелә, әммә улар төп исемлектәгеләргә ҡарағанда күпкә ҡыҫҡараҡ күләмдә.
# Шверте

Шверте (нем. Schwerte) — Германиялағы ҡала, Төньяҡ Рейн-Вестфалия ерендә.
Буйһонған административ округы Арнсберг админитратив округына буйһона. Унн районы составына инә. Халыҡ һаны — 48259 кеше (2010 йылдың 31 декабренә). 56,2 км² майҙанды биләй. Рәсми кодты — 05 9 78 028.
* Йыл
* Халыҡ
* 1995
* 899 50
* 2000
* 192 51
* 2005
* 175 50
* 2010
* 523 48

# Шверте
## Туғанлашҡан ҡалалар

* Кава де Тиррени, Италия
* Яңы Сонч, Польша
* Ҡалып:Флаг Россия Пятигорск, Россия
# Морат (тау)

Морат (рус. Мраткино) — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Белорет районындағы түбә һәм тау саңғыһы комплексы.

# Морат (тау)
## Географияһы

Морат тауы Уралтау һыртында Белорет ҡалаһы ситендә урынлашҡан. Тау ҡарағай урманы менән ҡапланған. Был түбәлә "Морат" тау саңғыһы комплексы эшләп килә. Был спорт комплексы Көньяҡ Уралда иң боронғоларҙан һанала. Туристар араһында бик популяр урын булып һанала, сөнки "Абҙаҡ" һәм "Металлург-Магнитогорск" тау саңғыһы үҙәктәрендәге хаҡтар менән сағыштырғанда бында күпкә арзаныраҡ. Шулай уҡ тау түбәһенән тирә-яҡҡа матур күренештәр асыла. Әрүәкрәз, Ямантау, Кирәл, Еләкташ, Яланғас, Белорет ҡалаһы һәм башҡалар күренә.

# Морат (тау)
## Географик урыны

* Өфөгә тиклем —256 км
* Магнитогорск ҡалаһына тиклем—83 км
* Белорет станцияһына тиклем — 9 км

# Морат (тау)
## Этимологияһы

Тауҙың атамаһы "Морат" антропонимынан килә.

# Морат (тау)
## "Морат" тау саңғыһы комплексы

"Морат" тау саңғыһы үҙәге Белорет ҡалаһы эсендә (Башҡортостан Республикаһы) шул уҡ исемдәге тауҙар битләүендә барлыҡҡа килә. Әлеге ваҡытта 8 трасса эшләп килә, иң оҙоно — 1495 м, иң ҡыҫҡаһы — 300 м. Был трассалар Башҡортостандан ғына түгел, башҡа төбәктәрҙән дә, хатта сит илдән дә туристар һәм тау саңғысыларын йәлеп итә.
Морат тауы битләүҙәрендә 8 трасса һалынған, уларҙың береһе - балаларға иҫәпләнгән , дүрт трасса тәжрибәле спорсылар өсөн тәғәйенләнгән; 4 күтәргестәр (канат юлдары) бар. Шулай Слаломлы трассаһының ауышлығы урыны менән 75 процентҡа етә, был слалом спортын ҡатмарлы һәм ҡыҙыҡлы итә. Трассала хатта профессионалдар араһында ярыштар уҙғарырға мөмкинлек бирә.