yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ганза

Ганза берләшмәһе, Га́нза (нем. Hanse, бор. үр. нем. Hansa, һүҙмә һүҙ әйткәндә «төркөм», «берләшмә», лат. Hansa Teutonica) — XIV—XVI быуаттарҙа сауҙа ҡалаларын берләштергән союз. Берләшмә Балтик һәм Төньяҡ диңгеҙҙәрендәге бөтә сауҙаны ҡулында тотҡан һәм башҡа төбәктәрҙә уның монополиялары булған. Берләшмә 1241 йылда Любек менән Гамбург ҡалалары килешеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә.
Ганза — XIII—XVII быуаттарҙа булған иң оҙайлы халыҡ-ара сауҙа-иҡтисади берләшмә. Ирекле немец ҡалалары һәм Төньяҡ Европаның башҡа ҡалаларының берләшмәһе XIII—XVII быуаттарҙа сауҙагәрҙәргә булышлыҡ күрһәтеү өсөн хеҙмәт итә.

# Ганза
## Ағзалары

Башлыса Балтик һәм Төньяҡ диңгеҙҙәре бассейндарында урынлашҡан 200-ҙән ашыу эре һәм бәләкәй ҡалалар Ганза берләшмәһенең ағзалары булып торғандар. Дөйөм ҡағиҙәләр һәм ҡанундар төҙөү өсөн ҡала вәкилдәре даими рәүештә Любекта съездарға йыйылғандар.
Ганзаға инмәгән ҡалаларҙа берләшмәнең вәкиллектәре һәм филиалдары булған, улар араһында Брюгге, Берген, Новгород һәм Лондон иң ҙурҙары булып торған.
* Айнбек
* Берлин (1451 йылға тиклем)
* Бранденбург
* Бремен
* Бреслау (Вроцлав)
* Венден (Цесис)
* Виндау (Вентспилс)
* Висмар
* Вольмар (Валмиера)
* Гамбург
* Голдинген (Кулдига)
* Грайфсвальд
* Данциг (Гданьск)
* Дерпт (Тарту)
* Дортмунд
* Зост
* Каммин (Камень-Поморский)
* Кёзлин (Кошалин)
* Кёльн
* Кёнигсберг (Калининград)
* Киль
* Кокенгаузен (Кокнесе)
* Кольберг (Колобжег)
* Кракау (Краков)
* Кульм (Хелмно)
* Лемзаль (Лимбажи)
* Любек
* Люнебург
* Магдебург
* Мемель (Клайпеда)
* Мюнстер
* Пренцлау
* Ревель (Таллин)
* Рига
* Росток
* Рууп (Страупе)
* Торн (Торунь)
* Хамм
* Штаде
* Штеттин (Щецин)
* Штральзунд
# Шерчуль

Шерчуль — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Кемчуг йылғаһының һул ярына тамағынан 137 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.

# Шерчуль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200016985
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201698
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Батюшков һәйкәле

Шағир К. Н. Батюшков һәйкәле — рус. Памятник Батюшкову — рус шағиры Константин Батюшковтың скульптура момументы. Вологда ҡалаһында Кремль майҙанында ҡуйылған. Һәйкәл 1987 йылда скульптор Вячеслав Клыков проекты буйынса төҙөлгән. Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып иҫәпләнә.

# Батюшков һәйкәле
## Тарихы

Вологда ҡалаһының Кремль майҙанында 1987 йылда Сухона йылғаһы яры буйындағы сиркәү янында скульптор Вячеслав Клыков проекты буйынса Славян яҙыуы һәм мәҙәниәте көнөндә шағир Константин Николаевич Батюшковҡа һәйкәл асыла. Ваҡиға шағирҙың тыуыуына ике йәҙ йыл тулыу уңайына бағышлана. Һәйкәл бронзанан ҡойола..
Был хеҙмәт өсөн скульптор Вячеслав Клыков И. Е. Репин исемендәге дәүләт премияһына лайыҡ була. Һәйкәл төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора..

# Батюшков һәйкәле
## Тасуирлама

Һәйкәл композицияһы һәр береһе аллегорик мәғәнәгә эйә булған дүрт фигуранан тора: шағир Батюшков, уның аты, һыбыҙғы (свирель) тотҡан крәҫтиән ҡыҙы һәм Афина Паллада..
Батюшков ат алдында тора, ҡулына ҡағыҙ төргәге тотҡан. Ул өҫтөнә хәрби мундир, аяғына кавалерия итеге кейгән. Шағир 1812 йылға Ватан һуғышында ҡатнашҡан, яраланған һәм ике мәртәбә дәүләт наградаһы алған. Шиғриәт хаҡына ул хәрби хеҙмәттән китә, шуға күрә аты бойоғоп башын эйеп тора..
Һул яҡтағы айырым аҫҡуймала сһыбыҙғы уйнаған ялан аяҡлы крәҫтиән ҡыҙы һүрәтләнгән. Автор шиғриәт музаһын һүрәтләгән, сөнки Константин Николаевич халыҡ йырҙарында һәр ваҡыт илһәм сығанағы тапҡан.
Һәйкәлдең уң яғында торҡа (шлем) кейгән һәм ҡалҡан тотҡан дәһшәтле Афина алиһәһе төшөрөлгән. Ул Батюшковты хәрби шиғриәт донъяһына оҙата. Һуғыш Батюшковты иллюзияларҙан мәхрүм итә. Түбән төшөрөлгән ҡалҡан Батюшковтың юғары илаһи көстәр ҡурсыуынан сығыуын аңлата.
Постаментта «К. Батюшковҡа рәхмәтле нәҫелдән» тигән һүҙҙәр яҙылған.

# Батюшков һәйкәле
## Иҫтәлекле урын

Урындағы халыҡ ирония менән был һәйкәлгә «Ат һәйкәле» тигән исем биргән. Вологдалар ихтирам иткән иҫтәлекле урын. Муза һәм бойоҡ ат янына туй кортеждары фотоға төшөргә киләләр. Вандализм осраҡтары ла булғылай. Ҡайһы саҡта яуапһыҙ граждандар композицияның берәй өлөшөн айырып ала. Шулай, Афина һөңгөһөн, ат өҙәңге һәм йүгәнен юғалтҡан, шағир мемориаль таҡтаһыҙ, Муза һыбыҙғыһыҙ ҡала тора.
Күрергә килеүселәр араһында хөрәфәт тә бар: «Әгәр Музының аяғындаға баш бармаҡты ыуһаң, теләгең тормошҡа аша» икән. Шуға күрә Музаның аяғындағы баш бармағы алтын кеүек ялтырап тора..
# Самсоновская (Лев ҡушылдығы)

Самсоновская — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лев йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 74 км.

# Самсоновская (Лев ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200050017
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115205001
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Әҙ-Ҙәһәби

Шәмсетдин Әбү Ғабдуллаһ Мөхәммәт ибн Әхмәт әт-Төркмәни, күберәк әҙ-Ҙәһәби тип беләләр (1274, Кәфр-Бәтна, хәҙерге. Сүриә — 4 февраль 1348, Дамаск) — билдәле мосолман ғалимы — фаҡиһ, хәҙис белгесе, тарихсы, биограф, хафиз.

# Әҙ-Ҙәһәби
## Биографияһы
### Сығышы

Атаһы әҙ-Ҙәһәби, Әхмәт ибн Усман әт-Төркмәни (1243—1297) тәҡүә кеше һәм оҫта зәркәр (ювелир) булған: әҙ-Ҙәһәби ҡушаматы ла «алтын» тигәндән килеп сыҡҡан. Әҙ-Ҙәһәби рабиғел ахыр айының 3-өндә Һижрә буйынса 673 йыл (1274) Дамаск янындағы Кәфр-Бәтнә (ғәр. كفربطنا‎) ауылында тыуған .

# Әҙ-Ҙәһәби
## Биографияһы
### Бала сағы

Әҙ-Ҙәһәби мосолман фәндәренә иртә йәштән инеп китә. Ун йәшендә «Сәхих Мөслим» йыйынтығын өйрәнә башлай. 18 йәшендә Әҙ-Ҙәһәби шәриғәт дисциплиналарын өйрәнеүгә етди тотона. Тәүҙә атаһы, берҙән-бер бала булғанлыҡтан, уға башҡа ҡалаларға сәйәхәт итергә рөхсәт итмәй, әммә ахырҙа йомшара һәм өйөнән дүрт йылға ғына китергә рөхсәт итә. Әҙ-Ҙәһәби төрлө ҡалаларҙа бик күп шәйехтәрҙә булып сыға, (1295) Ҡаһирә һәм Искәндәриәгә бара, 1297 йылда хаж ҡыла һәм мосолмандар өсөн изге урындарҙы барып күрә.

# Әҙ-Ҙәһәби
## Биографияһы
### Күреү һәләтен юғалтыу һәм вафат булыу

Әҙ-Ҙәһәби олоғая бара әкренләп күреү һәләте кәмей башлай, уның шәкерте әл-Хөсәйни һүҙҙәре буйынса, 1340-ҙә, үлеренә ете йыл ҡалғас, бөтөнләй һуҡырая. Әммә ҡайһы бер тикшеренеүселәр, Әҙ-Ҙәһәби һуңыраҡ, 1343-тә һуҡырайған тип иҫәпләй.
Әҙ-Ҙәһәби Һижрә буйынса 748 йылда (1348 йыл) Зөлҡәғиҙә айының өсөнсө дүшәмбеһендә Дамаскыла вафат була һәм әл-Баб әс-Сәғир зыяратында ерләнә. Йыназа намаҙы Өмәүиҙәр мәсетендәуҡыла.

# Әҙ-Ҙәһәби
## Библиографияһы

Әҙ-Ҙәһәби хәҙистәр, тарих фәндәре темаһына, мөхәддистәр тураһындағы йөҙгә яҡын китап һәм тикшеренеүҙәр авторы.
* Сияр а’лам ан-нубала (ғәр.)баш.
* Тарих аль-Ислам ва вафаят аль-машахир уа-ль-а’лам (ғәр.)баш.
* Табакат/Тазкират аль-хуффаз
* Табакат аль-курра
* Мухтасар тахзиб аль-камаль
* аль-Кашиф
* ат-Таджрид фи асма ас-сахаба
* аль-Мизан фи-д-ду’афа
* аль-Мугни фи-д-ду’афа
* Тальхис аль-Мустадрак аль-Хаким
* Мухтасар Сунан аль-Байхаки
* аль-Улувв лиль-Алий ар-Рахман
* аль-Арба’ун фи сифат-Аллах
# Ходзь (Лаба ҡушылдығы)

Ходзь — Рәсәйҙәге йылға. Краснодар крайы,Адыгей Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лаба йылғаһының һул ярына тамағынан 180 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 88 км.

# Ходзь (Лаба ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Лаба йылғаһы башынан Чамлык йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06020000712108100003564
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108100356
* Бассейн коды — 06.02.00.007
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Сюрсовайка

Сюрсовайка — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ита йылғаһының һул ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Сюрсовайка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300112111100032776
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103277
* Бассейн коды — 10.01.03.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Хашури

Хашури (груз. ხაშური) — үҙәк Грузия ҡалаһы, Шида-Картли крайының Хашури муниципалитеты үҙәге.
Халҡы — 28 560 (2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу), 26 135 кеше (2014 йылғы халыҡ иҫәбен алыу).
Тимер (Тбилиси, Самтредиа, Вале линиялары) һәм автомобиль юлдары узелы.

# Хашури
## Тарихы

Ҡала үҫеше Тбилиси— Поти тимер юлы төҙөлөшө менән бәйле. 1872 йылдан 1872 йылға тиклем биләмә Михайлово атамаһы менән йөрөй, һуңынан Хашури исемен ала, 1931 йылда Сталиниси тип атала, аҙаҡ ҡабаттан элекке исеменә ҡайта. 1921 йылдан ҡала статусына эйә.
1921 йылдың мартында, Грузияны советлаштырыу ваҡытында, Хашуриҙа (Михайлово) ҡаты һуғыштар бара. 4 мартта Ҡыҙыл Армия авангарды (3-4 мең кеше) Михайловоға яҡынлаша, ә 5 мартта грузин армияһы позицияларына һөжүм ойошторола. Һөжүм кире ҡағыла, ә кисен Михайловоны һаҡлаусылар 3 бронепоезд ярҙамында контратака үткәрә. Улар өс пехота бригадаһы һәм кавалерия полкының һөжүмен кире ҡағыуҡа өлгәшә. Был ҡыйратыу совет командованиеһын Тбилиси менән тыныс һөйләшеүҙәр алып барырға саҡ мәжбүр итмәй. Әммә 6 мартҡа ҡараған төндә генерал Кониашлвили билдәһеҙ сәбәптәр менән позицияларҙы ҡалдырып, көнбайышҡа сигенә. Баш Командующий Квинитадзе сигенергә мәжбүр була. 6 мартта Ҡыҙыл Армияның көсәйтелгән төркөмө Михайловоны, һуңынан Сурам туннелен ала. Шулай итеп, грузин армияһына Сурам һырты линияһында Ҡыҙыл Армия һөжүмен тотоп тороу мөмкин булмай.

# Хашури
## Иҡтисады

Тимер юл транспорты предприятиелары. Туҡыма-галантерея фабрикаһы, быяла һауыттар, механика, консерва заводтары, ит-һөт комбинаты. 1956 йылдан 4 шифахана эшләй.

# Хашури
## Мәҙәниәт

Тыуған яҡты өйрәнеү музейы, эшсе драма театры.
Хашури районында, Сурамиҙа, Леся Украинканың 1956 йылда нигеҙ һалынған музейы бар.

# Хашури
## Иҫтәлекле урындар

2000 йылда ҡалала ул ваҡытта бик аҙ урында булған Сталин һәйкәле тергеҙелә. Ул 2008 йылда алып ташлана.

# Хашури
## Фотоһүрәттәр

* Изге Варвара сиркәүе.
* Хашури Фонтан үҙәге.
# Поленцко

Поленцко (нем. Polenzko) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 301 кеше йәшәй. Майҙаны — 19,92 км². Диңгеҙ кимәленән 93 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39264 һәм автомобиль коды — ABI.
* Был Германия географияһы буйынса тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
# Йүкәле

Йүкәле (рус. Юкали) — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Ҡыҙыл йылғаһының уң ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Йүкәле
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Верхнеурал һыуһаҡлағысынан Магнитогорск һыуһаҡлағысына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000212112200001695
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200169
* Бассейн коды — 12.01.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

# Йүкәле
## Этимологияһы

Йылға атамаһы ярҙарында үҫкән йүкә урмандарына бағышлап бирелгән. Йүкә - баллы, хуш еҫле ваҡ һары сәскәле ағас
# Фрауэнприсниц

Фрауэнприсниц (нем. Frauenprießnitz) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 966 кеше йәшәй. Майҙаны — 18,47 км². Диңгеҙ кимәленән 320 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7774 һәм автомобиль коды — SHK.
# С (кириллица)

Сс [эс] — Башҡорт алфавитының егерме дүртенсе хәрефе.
* Был яҙмалар йә хәреф тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
# Ранштедт

Ранштедт (нем. Rannstedt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 181 кеше йәшәй. Майҙаны — 2,96 км². Диңгеҙ кимәленән 198 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99518 һәм автомобиль коды — AP.
# Тәйрүк нефть ятҡылығы

Тәйрүк нефть ятҡылығы— Рәсәйҙәге иң мөһим нефть ятҡылыҡтарының береһе. 1968 йылда Башҡорт АССР-ы Ишембай районы Кинйәбулат ауылынан алыҫ түгел асылған. Ятҡылыҡтың исеме Ишембай районындағы Тәйрүк йылғаһы исеменә бәйле.

# Тәйрүк нефть ятҡылығы
## Тарихы

Рәсәҙәге иң мөһим нефть ятҡылыҡтарының береһе. Ул 1968 йылда Башҡорт АССР-ы Ишембай районы Кинйәбулат ауылы янында асылған. Ул 1932 йылда асылған Ишембай ятҡылығынан ун саҡрым тиерлек алыҫлыҡта ята.
Был ваҡытта донъяла нефткә һорау артыуы СССР нефть табыу сәнәғәтен үҫтереү өсөн мөһим этәргес булып тора, сөнки ил ул саҡта тәбиғи байлыҡтар иҫәбенә йәшәй тиергә лә була. Илдә етештерелгән продукция донъя кимәлендә танылыу тапмай, ғәмәлдә экспортҡа башлыса ҡаҙылма байлыҡтар һәм ҡорал ғына сығарыла. Совет хөкүмәте нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеүгә айырыуса ҙур иғтибар бүлә. 1968 йылда асылған Тәйрүк нефть ятҡылығы— шундай мөһим объекттарҙың береһе.
Был ятҡылыҡ әле лә"Башнефть" берләшмәһе тарафынан эшкәртелә. Әммә Тәйрүк ятҡылығындағы нефть запасы әҙәйә бара. Хәҙерге ваҡытта Башҡортостандың Ишембай районындағы биш ятҡылыҡта нефть запасының әҙәйеүе күҙәтелә (Тәйрүк, Алаҡай, Ишембай, Көҫәпҡол, Цветаев). Был хәл Ишембай районы һәм ҡалаһы халыҡ мәшғүллеге үҙәге, урындағы властарҙы борсой, сөнки был ятҡылыҡтарҙа эшләгән хеҙмәткәрҙәргә эшһеҙлек янай. 1990 йылдарҙан алып, Ишембай ҡалаһы һәм районында йәшәгән бик күп кеше (башлыса нефтселәр һәм нефть эшкәртеүселәр) Себер тарафтарына эшкә юлланды, уларҙың күпмелер өлөшө шул яҡтарҙа төпләнеп ҡалды.
Ишембай ҡалаһы һәм уның янындағы геологтар һәм нефтселәр ҡасабалары Башҡортостанда нефть ятҡылыҡтары табылып, эшкәртелә башлаған осорҙа барлыҡҡа килгән. Ҡалалағы иң тәүге урамдарҙың береһе Геологтар урамы тип атала. Был ҡасабаларҙа йорттар башта ваҡытлыса тип төҙөлә, ләкин бер аҙҙан улар үҫә башлай, бында капиталь төҙөлөш рөхсәт ителә. 1940 йылда Ишембайға ҡала статусы бирелә, унда төҙөлөш баштан уҡ махсус эшләнгән проект буйынса бара, бөтә ҡала инфраструктураһы булдырыла (бер йылда, 1937—1938 йй, хатта 17 мәктәп төҙөлә). Яҡын тирәләге ауыл халҡы: «Беҙгә ҡалаға барып тороу кәрәкмәне, ҡала үҙе беҙгә килде»,-тип һөйләр була.
Нефть ташыу өсөн Өфө-Ишембай (1934) тимер юлы, Ағиҙелдең һул яҡ ярында нефть эшкәртеү заводы (1933—1989) төҙөлә.

# Тәйрүк нефть ятҡылығы
## Үҙенсәлектәре

Геология буйынса Шихан-Ишембай тау араһындағы иң түбән нөктәһендә урынлашҡан (седловина). Был ятҡылыҡ «Тәйрүк тибы» тигән терминды барлыҡҡа килтерә (Урал алды сик бөгөлөшөнөң көньяҡ өлөшөндә көмбәҙ кеүек риф йыйырсыҡтары).
Был пласт горизонты һәм йәше буйынса Арти-Һаҡмар һәм урта ташкүмер төрҙәренә бүлеп йөрөтөлә.
Тәйрүк ятҡылығы башҡаларҙан тик Арти ҡатламында (ярус) ҡом коллекторҙары осрауы менән айырылып тора (Арти ҡатламында йыуылыу эҙемтәләре (размыв) күҙәтелә. Эзбизташ һәм доломиттар — аҡһыл-һоро, күкһел-һоро ангидрит кристалдары ҡатламлы).
Арти-Һаҡмар горизонты 1021 метр тәрәнлектә ята, ҡатламдың ҡалынлығы 49 м. Тәүлек дебиты 2,7 мең м³.
Урта ташкүмер горизонты тәрәнлеге— 1138 метр, ҡатлам ҡалынлығы 140 м. Тәүлек дебиты 17 м³.
Был ятҡылыҡты эшкәртеүҙә профессор Камалетдинов Морат Абдулхаҡ улы ҡатнаша.
# Вәлишин Роман Ғәлиәскәр улы

Вәлишин Роман Ғәлиәскәр улы (Григорьевич) (13 декабрь 1937 йыл — 10 ноябрь 1979 йыл) — удмурт яҙыусыһы, журналист. 1975 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Удмурт АССР-ының Дәүләт премияһы лауреаты (1980).

# Вәлишин Роман Ғәлиәскәр улы
## Биографияһы

Роман Григорьевич (Ғәлиәскәр улы) Вәлишин 1937 йылдың 13 декабрендә Башҡорт АССР-ының Ҡалтасы районы Үрге Тиктәм ауылында тыуған. Бик иртә эшләй башлай. Мәктәпте тамамлағандан һуң бер нисә йыл колхозда эшләй. 1956 йылда, педагогия училищеһын тамамлағандан һуң, Удмурт педагогия институтының тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инә, 1961 йылда тамамлай. Тәүҙә уҡытыусы булып эшләй, ә һуңынан УАССР-ҙың Грахов районы Лолошур-Возжинка урта мәктәбендә директор була. Артабан, 1970 йылға тиклем, «Сельская новь» район гәзитендә мөхәррир урынбаҫары һәм мөхәррир булып эшләй, 1978 йылға тиклем — «Советская Удмуртия» гәзите редакцияһында әҙәби хеҙмәткәр, әҙәбиәт һәм мәҙәниәт бүлеге мөдире, 1978 йылдан — «Молот» журналы мөхәррире һәм УАССР Яҙыусылар Союзы әҙәби консультанты. 1975 йылдан алып СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы була.

# Вәлишин Роман Ғәлиәскәр улы
## Ижади эшмәкәрлеге

«Беренсе аҙым» исемле студенттар йыйынтығында баҫылған уның тәүге хикәйәһе 1958 йылда яҙылған. 1959 йылда уның «Зор Бере» хикәйәһе (башҡортса «Ямғырҙан һуң») республика йәштәр гәзите үткәргән әҙәби конкурста икенсе урын менән билдәләнде.
Валишин Романдың тәүге хикәйәләр йыйынтығы — «Вальс» — 1966 йылда «Удмурт» нәшриәтендә сыҡҡан, ике хикәйәләр китабы барлыҡҡа килә: «Выль лымы» (башҡ. «Саф ҡар», 1971) һәм «Шишмәләр» (1973). Ә бер йылдан һуң тәүге повесы «Инвожо уйшоре но пиштэ» (башҡ. «Инвожо төн уртаһында ла яҡтырта») сыға. 1976 йылда повесть Мәскәү «Современник» нәшриәтендә рус телендә сыға. Шул уҡ ваҡытта «Удмурт» нәшриәте уның «Тәүге көҙ» китабын баҫтырып сығара, китапҡа повесть һәм өс хикәйәһе индерелә. 1978 йылда, Р. Вәлишин үҙе тере саҡта, һуңғы китабы — «То: л гурезь» (башҡ. «Елдәр тауы») сығарыла, китапҡа шулай уҡ «Чимали» (башҡ. «Һәпәләк») повесы инә, 1980 йылда «Елдәр тауы» рус теленә тәржемә ителә.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында тыл хеҙмәтсәндәренең тормошон, тыуған иленә һөйөүен һәм фиҙәкәрлеген күрһәткән «Елдәр тауы» (1978, удмурт телендә) повесын Вәлишин яҡташтарына — ҡалтасыларға — арнаған.
Тыуған Үрге Тиктәм ауылында мәҙәниәт йорта бинаһында мемориаль таҡтаташ ҡуйылған һәм музей асылған.

# Вәлишин Роман Ғәлиәскәр улы
## Наградалары

1980 йылда «То: л гурезь» повесы үлгәндән һуң Удмурт АССР-ның дәүләт премияһына лайыҡ була.
# Йәрмөхәмәтов

Йәрмөхәмәтов — фамилия.
* Йәрмөхәмәтов Зиннур Ғөбәйҙулла улы (1948 й.) — иҡтисадсы.
* Йәрмөхәмәтов Зөлҡәрнәй Әнәс улы (1917—1999) — уҡытыусы.
* Йәрмөхәмәтов Рөстәм Зиннур улы (1976 й.) — иҡтисадсы.
# Рогозина (Кузюг ҡушылдығы)

Рогозина — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кузюг йылғаһының уң ярына тамағынан 104 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Рогозина (Кузюг ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300312111100035331
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103533
* Бассейн коды — 10.01.03.003
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Тяньхэ-2

Тяньхэ-2 (ҡыт. ғәҙәти 天河二號, ябайл. 天河二号, пиньин: Tiānhé-2, һүҙмә-һүҙ: «Ҡош юлы-2») — Ҡурғау технологиялар милли университет һәм Inspur компанияһы тарафынан төҙөлгән суперкомпьютер. 2013 й. 1 ноябренё торошло доньяла иң ҡеүәтле компьютер. Төҙөлөшө 200—300 миллион долларға төшкән. Ҡеүәте 33,86 петафлопс.
# Румын кирил алфавиты

Румын кирил алфавиты — 1860 йылдар башында рәсми рәүештә латин алфавитына күскәнгә тиклем, румын телендә яҙыу өсөн ҡулланылған алфавит (әммә, 1920 йылдарҙа ла кирил алфавитында ҡайһы бер текстар баҫыла).

# Румын кирил алфавиты
### Алфавит
#### Аңлатмалар

* ↑ алфавит тәртибе дөрөс түгел.
* 1 2 3 4 Первый вариант начертания используется в начале слов, второй — в середине и конце: Є/Е, Ѻ/О, Ѹ/У, IA/Ѧ.
* ↑ Ѕ в практике печати используется только как числовой знак, хотя встречаются утверждения о том, что это полноценная буква, соответствующая ḑ в переходном алфавите и dz в латинице.
* ↑ Й вряд ли является отдельной буквой азбуки; знак краткости использовался в ее классическом варианте также над буквами Ю и Ѡ, в позднем варианте — над У и I.
* ↑ И и І в словах, заимствованных из греческого и через греческий, употребляются на местах эты и иоты соответственно, а в румынских словах и в славянских заимствованиях ставятся по тому же принципу, как в дореволюционном русском: І перед гласными, И перед согласными и в конце слова.
* ↑ Как числовой знак (400) используется исключительно ижица. Иногда встречающиеся противоположные утверждения практикой реальной печати не подтверждаются.
* ↑ Ѡ и О различаются не только в заимствованных, но и в собственно румынских словах.
* ↑ Буква «ын» (внешне напоминает стрелку ↑), используемая для передачи предлога/префикса în, îm («в»); является видоизменением одного из юсов (вероятно, большого: Ꙟ пишется в начале слов, а Ѫ — в середине и конце, так что эта пара знаков подобна перечисленным во втором примечании). Добавлена в Юникод только с версии 5.1, коды U+A65E и U+A65F, и поэтому может некорректо отображаться в устаревших версиях шрифтов.
* 1 2 3 4 Ѯ, Ѱ, Ѳ и Ѵ используются для точной передачи греческого написания заимствованных слов (особенно имен и названий).
# Атмосфера баҫымы

Атмосфера баҫымы — атмосфера тарафынан уның эсендәге предметтарға һәм Ер өҫтөнә яһалған баҫым.

# Атмосфера баҫымы
## Белешмә

Атмосфераның һәр бер нөктәһендә өҫтәге һауаның ауырлығы менән билдәләнә, юғарыға табан кәмей. Атмосфера баҫымы Ер өҫтөндә урындан урынға һәм ваҡыт арауығында үҙгәреүе, юғары һәм түбән баҫым өлкәләренең формалашыуы атмосфералағы йылылыҡтың таралыуына бәйле. Атмосфера баҫымы тигеҙһеҙ горизонталь таралыуы һауа ағымдары килеп сығыуын, ел режимын билдәләй. Барометр менән үлсәнә, т.б. мм йәки гектопаскалдәрҙә (гПа) күрһәтелә. Уртаса (нормаль) атмосфера баҫымы итеп диңгеҙ кимәлендәге (0° С т‑рала 45° киңлектә) баҫым алынған, ул т.б. 760 мм (1013,3 гПа) тап килә. Атмосфера баҫымы режимында ваҡытлы (йыллыҡ һәм тәүлек йөрөш) һәм ваҡытлы булмаған (антициклон һәм циклон тәьҫире һөҙөмтәһендәге үҙгәрештәр) тирбәлеүҙәр күҙәтелә.

# Атмосфера баҫымы
## Башҡортостанда

Башҡортостанда (Өфө—Дим метеостанцияһы мәғлүмәттәре буйынса) уртаса йыллыҡ атмосфера баҫымы т.б. 754 мм (1005,4 гПа) тәшкил итә, ғинуарында — т.б. 756 мм (1007,7 гПа), июлдә — т.б. 748 мм (997,6 гПа). Иң юғары А.б. (т.б. 780 мм, йәғни 1050,7 гПа) 1969 йыл ғинуар, иң түбәне (т.б. 718 мм, йәғни 960,1 гПа) 1975 йылдың ғинуары теркәлгән.