yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Генеалогия

Генеало́гия йәки нәҫел-нәсәп тарихы (бор. грек. γενεαλογία — нәҫел-нәсәп тарихы, грексанан γενεάγενεά (genea) — «ғаилә» һәм λόγοςλόγος (logos) — «һүҙ, белем») — ғаиләләрҙең һәм ырыуҙарҙың килеп сығышы, күсәгилешлеге һәм үҙ-ара туғанлығы тураһындағы мәғлүмәттәрҙең системаға һалынған йыйылмаһы; киңерәк мәғәнәлә — туғанлыҡ бәйләнештәре тураһындағы фән.

# Генеалогия
## Өйрәнеү фәне

Генеалогия ярҙамсы тарихи дисциплина (ғәмәли тарихи дисциплина) булып тора һәм кешеләрҙең туғанлыҡ бәйләнештәрен, ырыуҙар тарихын, айырым кешеләрҙең килеп сығышын өйрәнеү, туғанлыҡ бәйләнештәрен урынлаштырыу, һәр быуынды һүрәтләү һәм нәҫел-нәсәп ағастарын төҙөү менән шөғөлләнә. Генеалогия геральдика, дипломатика һәм башҡа тарихи дисциплиналар менән бәйле.
XXI быуат башынан, фәнни прогресҡа ярашлы, кеше ДНК-һы анализын файҙаланған генетик генеалогия киң популярлыҡ ала бара. Был яңы ысул нәҫел-нәсәп ебенең дөрөҫлөгөн тикшереү менән шөғөлләнә һәм ошондай уҡ тикшеренеү үткән һәм үҙ һөҙөмтәләрен йәмәғәтселек иғтибарына тәҡдим иткән быға тиклем билдәле булмаған туғандарҙы табырға ярҙам итеү мөмкинлегенә эйә.

# Генеалогия
## Тикшеренеү объекты булараҡ ғаилә

Генеалогия тикшеренеүенең төп объекты булып ғаилә тора, ул төрлөсә булыуы ихтимал:
* бәләкәй ғаилә (моногам, бер генә быуындан тора), уртаҡ балаларын йәки икенсе яртыһының балаларын тәрбиләгән ата һәм әсә;
* бер нисә быуындан торған ғаилә, ғаиләлә башҡа туғандандар ҙа (йәғни өләсәйҙәр һәм олатайҙар, ейән-ейәнсәрҙәр) йәшәй;
* ҙур ғаилә, ул яҡын туғанлыҡ йәки алыҫ туғанлыҡ ептәре менән бәйләнгән ғаилә ағзаларынан тора.

# Генеалогия
## Программа менән тәьмин итеү

Программа менән тәьмин итеү мәғлүмәттәрҙе туплау, анализлау һәм баҫтырып сығарыу өсөн файҙаланыла.

# Генеалогия
## Күсмә мәғәнәһе

Күсмә мәғәнәлә был терминды ҡулланыу ниндәйҙер күренеште этаплап динамик үҫешендә күҙәтеүҙе күҙҙә тота. Ул сағында дөйөм хронология фонында теге йәки был уға хас сифаттарҙың үҙ-ара бәйләнеше күҙәтелә, мәҫәлән: «асыш генеалогияһы», «енәйәт генеалогияһы», «фән генеалогияһы», «хәрби генеалогия» һәм артабан да дауам итергә мөмкин.

# Генеалогия
## Шулай уҡ ҡара

* Список Российских и советских генеалогов
* Генеалогическое древо
* Адрес-календарь
* Памятная книжка
* Ревизские сказки
# Йырсы барҡылдаҡ

Йырсы барҡылдаҡ Һайраусы барҡылдаҡ (урыҫ. певчий дрозд).

# Йырсы барҡылдаҡ
## Ҡылыҡһырлама

Ҙурлығы сыйырсыҡтай. Яңғыҙ.ҙа, күмәкләшеп тә йөрөйҙәр, һырты тигеҙ көрәнһыу һоро. Кәүҙәһенең аҫ яғы буй-буй таптар менән сыбарланған аҡ төҫтә. Сыбар барҡылдаҡтан бәләкәйерәк булыуы менән айырыла.

# Йырсы барҡылдаҡ
## Тауышы

Тауышы киҫкен тел шартлатҡан һымаҡ йәки: «тсии». Көслө генә сутылдап һайрай: Уны: «Сафураҡай, Сафураҡай (йәки Шәгүрәкәй, Шәгүрәкәй), көйләй-көйләй сәй ҡой, сәй ҡой», — тигәнгә оҡшаталар.

# Йырсы барҡылдаҡ
## Йәшәү рәүеше

Урмандарҙа йә шәй. Төрлө еләк, ағас һәм үлән орлоҡтары, бөжәктәр ме¬нән туҡлана- Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ағастарҙа оялай. Ҡара таплы 4—5 бөртөк зәңгәр төҫтәге йомортҡа¬һы була.
# Хандэй

Хандэй (Хандей) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Хандэй
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000052512
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005251
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Хәкимов Марат Нурый улы

Хәкимов Марат Нурый улы (10 июль 1952 йыл) — педагог, комсомол һәм дәүләт именлеге органдары хеҙмәткәре, подполковник (1996). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2009). Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы (1977) һәм Рәсәйҙең 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы (2000) менән бүләкләнеүсе.

# Хәкимов Марат Нурый улы
## Биографияһы

Марат Нурый улы Хәкимов 1952 йылдың 10 июлендә Башҡорт АССР-ының Ишембай районы Этҡол ауылында Бөйөк Ватан һуғышы ветераны ғаиләһендә тыуған.
1959 йылдан урындағы урта мәктәптең беренсе синыфына бара. Уҡыу йылдарында пионер отряды советы рәйесе, мәктәптең комсбюро ағзаһы була. Етенсе синыфты тамамлағандан һуң йәйге айҙарҙа колхозда мал аҙығы әҙерләүҙә даими ҡатнаша. 1969 йылда урта белем алғас, Башҡорт дәүләт университетының физика–математика факультетына уҡырға инә.

# Хәкимов Марат Нурый улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2009)
* Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы (1977)
* 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы (2000)
# Семикаракорск тарихи-тыуған яҡты өйрәнеү музейы

Семикаракорск тарихи-тыуған яҡты өйрәнеү музейы — Семикаракорск ҡалаһындағы музей.

# Семикаракорск тарихи-тыуған яҡты өйрәнеү музейы
## Музей тарихы

Музей 1997 йылда булдырыла. 2000 йылдан башлап ул мәҙәни һәм фәнни-ағартыу учреждениеһы булараҡ рәсми рәүештә асыла.
Музейҙың 16 меңдән артыҡ берәмек төп һәм ғилми-ярҙамсы фонды иҫәпләнә. Ул Ростов өлкәһе муниципаль музейҙары араһында иң ҙуры булып тора. Дүрт залында «Яҡташ-яҙыусы Борис Николаевич Куликовтың тормошо һәм ижады» әҙәби-монографик экспозиция йәйелдерелгән. Килеүселәр музей экспозицияһында һынлы сәнғәт, XIX быуат аҙағы — XX быуаттың беренсе яртыһында Семикаракорск станицаһының көнкүреше һәм этнографияһы, Семикаракорск районының хәрби һәм хеҙмәт даны тарихы менән танышырға мөмкин.
Музей янында өс әҙәби-тарихи берекмә эшләй — «Татьянин день» Кочетовская станицаһында, «Ватан тарихын һөйөүселәр клубы» һәм «Матурлыҡ һөйөүселәр клубы» Семикаракорск ҡалаһында (1962 йылдан алып). 2004 йылда Кочетовская станицаһында 1986 йылда асылған В. А. Закруткин мемориаль йорт-музейы музей составына структура бүлексәһе сифатында ҡушыла. Йорт-музейҙың фондында алты меңдән артыҡ экспонат иҫәпләнә.
2013 йылда Семикаракорск тарихи-тыуған яҡты өйрәнеү музейы, Ростов өлкәһенең 26 муниципаль музейы араһында беренсе булып, мәҙәниәт Министрлығы булышлығында төҙөлгән Рәсәй Федерацияһы Музей фондының дәүләт каталогына индерелгән.
Музей йыл һайын Бөйөк Ватан һуғышының иҫтәлекле даталарына арналған саралар үткәреп тора.

# Семикаракорск тарихи-тыуған яҡты өйрәнеү музейы
## Адресы

Музей түбәндәге адрес буйынса урынлашҡан: Ростов өлкәһе, Семикаракорск ҡалаһы, В. А. Закруткин проспекты, 25.
# Инфузориялар

Инфузориялар (лат. Ciliophora, рус. Инфузории) — Alveolata төркөмөнән протистар тибы; оҙонлоғо 10 мкн-дан 3 мм-ға тиклем булған бер күҙәнекле организмдар.
Һыуҙа йыш ҡына Tintinnidium, Halteria, Vorticella арыуы вәкилдәре осорай, биологик таҙартыу ҡоролмаларының ләмендә Tetrachymena pyriformis һәм Paramecium, Colpidium, Vorticella, Aspidisca ырыуы вәкилдәре ҡатнаша.
Инфузориялар башҡа бер күҙәнәкле хайуандарҙан органеллалары — хәрәкәт функцияһын башҡарыусы керпексәләр һәм ике ядроһы: ҙур ядро — макронуклеус һәм бәләкәй ядро — микронуклеус булыуы менән айырылып тора.
Инфузорияларҙең 2 аҫтибын билдәләйҙәр: иркен йөҙөүсе керпеклеләр (Ciliata) һәм беркетелеүсе имеүселәр (Suctoria), уларҙың ҡалынайған осонда ҡорбанын параличлай һәм үлтерә торған матдәләр бүлеп сығарыусы ау ҡармауыстары бар. Инфузорияләрҙың тәне тышҡы яҡтан пелликула менән ҡапланған цитоплазманан тора.
Цитоплазмала һыу балансын, һулышты көйләүсе һәм осмотик баҫымды көйләүсе 1—3 ҡыҫҡартыу вакуольдәре һәм 2 күҙәнәк ядроһы бар: макронуклеустар — тереклек процесстарын көйләүсе һәм микронуклеустар — енси процесста, йәғни нәҫел информацияһын тапшырыуҙа ҡатнашыусылар.
Инфузориялар бактериялар, иң түбән төҙөлөшлөләр һ.б. микроорганизмдар менән күҙәнәктең өҫкө яғында урынлашҡан ауыҙ тишеге (цитост) аша туҡлана. Аш һеңдереү процессы аш ҡайнатыу вакуолдәрендә бара.
Енесһеҙ (күзәнәктең икегә бүленеүе) һәм енси юл менән үрсей. Хәрәкәтләнә торған (йөҙәләр йәки һыуҙа, тупраҡта, ҡомда һ.б. дымлы биотопларҙа үрмәләйҙәр), шулай уҡ берегеп тереклек итеүсе формалары бар.
Улар берәмләп йәки колония булып таштарга, һыу үҫемлектәренә һәм хайуандарға урынлаша.
Паразитик формалары ла билдәле (умыртҡаһыҙ организмдарда ла, умырткалы хайуандарҙа ла йәшәй). Мәҫәлән, ихтиофтирус һәм триходиннар — балыҡ паразиттары.
Кешенең йыуан эсәгендә балантидия инфузорияләр йәшәй. Хайуандарҙың эсәк трактында тереклек итеүсе инфузориялар үҫемлек аҙығын эшкәртеүҙә ҡатнаша.
Инфузориялар тирә-яҡ мөхиттең органик бысраныуының индикаторы булып тора.
Бактериялар менән тукланып (ауырыу тыуҙырыусыларҙы да керетеп) һыуҙы таҙартыуҙа һәм сәләмәтләндереүҙә, ағым һыуҙарҙы биологик таҙартыуҙа мөһим роль уйнайҙар.
# Нюдя-Сэври-Яха

Нюдя-Сэври-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡара диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Нюдя-Сэври-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300038723
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303872
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Бөрйән (исем)

Бөрйән (Берйән) — башҡорт ир-ат исеме.Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.

# Бөрйән (исем)
## Этимология

Бөрйән — боронғо башҡорт ырыуы атамаһынан, бер йән тигәндән алынған

# Бөрйән (исем)
## Билдәле кешеләр

Байымов Бөрйән Сафа улы (7 февраль 1948 йыл — 26 ноябрь 2004 йыл) — (7 февраль 1948 йыл — 26 ноябрь 2004 йыл) — ғалим-фольклорсы, әҙәби тәнҡитсе, яҙыусы һәм журналист. Филология фәндәре кандидаты (1993). Сәғит Мифтахов исемендәге премия лауреаты (1987).

# Бөрйән (исем)
## Фамилия

Бурзянцев Александр Данилович (19 октябрь 1928 йыл — 25 май 1997 йыл) —рәссам, 1958 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1989), БАССР-ҙың халыҡ (1979) рәссамы һәм Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1986).

# Бөрйән (исем)
## Ауылдар

Бөрйәнйылға (рус. Бурзян-Елга) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл.
Сәтәй-Бөрйән (рус. Чятай-Бурзян) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл.
Бөрйән — Һамар өлкәһенең Оло Чернигов районындағы Үтәкәй ауылының икенсе атамаһы.
# Люскус

Люскус — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының уң ярына тамағынан 281 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Люскус
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300312115200011999
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201199
* Бассейн коды — 13.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Башҡорт ҡорто

Башҡорт ҡорто (рус. Башкирская пчела) — урта рус бал ҡорто тоҡомоноң башҡорт популяцияһы. Башҡа тоҡомдарҙан ҡуйы һоро төҫтә һәм ҙурыраҡ булыуы менән айырыла.

# Башҡорт ҡорто
## Үҙенсәлектәре

Эшсе ҡорттарҙың тән оҙонлоғо (миллиметрҙа) — 12 — 14, әре ҡорттоң — 15 — 17, инә ҡорттоҡо 20 — 25. Мороно ҡыҫҡа — 5,7 — 6,3 мм. Ауырлығы (миллиграммда): йәш ҡорттарҙыҡы (йомортҡа күҙәнәгенән сыҡҡанда) — яҡынса 105—110, әре ҡорттарҙыҡы — 210—250, аталанмаған инә ҡорттарҙыҡы — 190—200, аталанған инә ҡорттарҙыҡы — йомортҡа һалыу осоронда — 300-гә тиклем һәм унан да күберәк.
Башҡорт бал ҡорто айырыусан, айырыу торошо — 80-гә яҡын процент; инә ҡорт күҙәнәктәре һаны 5 — 7-гә, ҡайһы берҙә 20-гә етә.
Башҡорт бал ҡортоноң ҡышҡы һыуыҡтарға сыҙамлы, умартала осмайынса 6 — 7 ай тора ала, бал ҡорто ауырыуҙарына (варроатоз, Европа сереге, нозематоз һәм япраҡ балына ағыуланыу) бирешмәй.

# Башҡорт ҡорто
## Үҙенсәлектәре
### Бал йыйыуы

Монофлор типтағы (йүкә, ҡарабойҙай) бал йыйыуға яраҡлашҡан һәм күп миҡдарҙа бал йыя. Оя өҫтөндә өҫтәмә бал запасы туплау башҡорт бал ҡортоноң үҙенсәлеге булып тора. Төп бал йыйыу осоро етеү менән бал ҡорттары умарталарҙың 2-се корпусын йәки магазиндарҙы бал менән тултыра. Бал ҡорттары баллы кәрәҙ күҙәнәктәрен мисәтләгәндә бал һәм балауыҙ ҡапҡасы араһында һауа ҡатламы ҡалдыра (ҡоро мисәтләү). Бындай кәрәҙҙәр аҡ төҫтә була һәм балдың юғары сифатлы булыуын күрһәтә. Балауыҙ етештереүе һәм әҙерләгән һитә күләме буйынса башҡорт бал ҡорто бөтә тоҡомдарҙан да өҫтөн тора.

# Башҡорт ҡорто
## Һаҡланып ҡалған урындары

Тәбиғи һәм яһалма йәшәү урындарында (ағас ҡыуышы, солоҡ, түмәр умарта) һәм Бөрйән районында, уның менән сиктәш Белорет, Йылайыр, Ишембай, Күгәрсен, Мәләүез райондарында, шулай уҡ Тәтешле һәм Яңауыл райондарында ҡайһы бер умарталыҡтарҙа һаҡланып ҡалған.
Башҡорт бал ҡорто 20-се Халыҡ-ара умартасылыҡ конгресында (Бухарест ҡалаһы, 1965) көмөш миҙалға лайыҡ була.

# Башҡорт ҡорто
## Өйрәнеү

Башҡорт бал ҡортоноң биологик һәм морфологик үҙенсәлектәрен өйрәнеүҙе В. И. Ленин исемендәге Бөтә Союз ауыл хужалығы фәндәре академияһы (В. В. Алпатов, А. Г. Кожевников) ғалимдары алып бара. Башҡорт дәүләт аграр университетында (М. Ғ. Ғиниәтуллин, Ә. Ғ. Маннапов, Д. Т. Шакиров, И. В. Шәфиҡов), Башҡортостандың бал ҡорто һәм апитерапия буйынса ғилми-тикшеренеү үҙәгендә (Ә. М. Ишемғолов, Р. З. Исҡужин, Н. В. Хәйруллин), Шүлгәнташ ҡурсаулығында (М. Н. Косарев, Г. А. Чиглинцев һәм башҡалар) комплекслы тикшеренеүҙәр алып барыла.
# Янбай (исем)

Янбай — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа осрай.

# Янбай (исем)
## Этимологияһы

Янбай. Фарсы «ян» һәм башҡорт «бай» һүҙҙәренән төҙөлгән ҡушма исем.

# Янбай (исем)
## Билдәле шәхестәр

Янбаева Гөлфиә Гәрәй ҡыҙы (16 октябрь 1953 йыл) — башҡорт журналисы һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1981 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997). Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге (2006) һәм Рәми Ғарипов исемендәге (2012) премиялар лауреаты. Бөтә донъя башҡорттары (III, IV) Ҡоролтайы (Конгресы) делегаты, башҡарма комитеты кәңәшмәһе ағзаһы һәм башҡарма комитет рәйесе урынбаҫары.
Янбаев Марат Салауат улы (рус. Янбаев Марат Салаватович; 10 апрель 1947) — СССР һәм Рәсәй хужалыҡ эшмәкәре, «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы кавалеры. 1990 йылдың 11 октябрендә Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Янбаев Юлай Әғләм улы (21 ғинуар 1962 йыл) — ғалим-биолог, юғары мәктәп эшмәкәре. Башҡорт дәүләт университеты ректорының уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫары. Башҡортостан Фәндәр Академияһында ғилми хеҙмәткәре.
Янбаев Шакир Мәхийән улы (19 ноябрь 1925 йыл — 3 июнь 2005 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт яҙыусыһы, журналист. 1968 йылдан КПСС, 1972 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985).

# Янбай (исем)
## Топонимдар

Яңы Янбай (рус. Новоянбаево) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл. Балтас р‐нындағы ауыл. Иҫке Янбай (рус. Староянбаево) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 325 кеше[1].
# Седова Галина Георгиевна

Седова Галина Георгиевна (2 май 1924 йыл) — СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау алдынғыһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1978).

# Седова Галина Георгиевна
## Биографияһы

Галина Георгиевна Седова 1924 йылдың 2 майында Удмурт АССР-ының Сарапул ҡалаһында тыуған.
1942 йылдан Бөйөк Ватан һуғышы осоронда Г. Г. Седов исемендәге Ижевск дәүләт медицина институтында уҡыуын хәрби госпиталдә эшләүе менән бергә алып бара, шулай уҡ уңыш йыйыу осоронда баҫыуҙа ла эшләргә тура килә уға.
1947 йылда Ижевск дәүләт медицина институтын тамамлағандан һуң Пычас районы һаулыҡ һаҡлау бүлеге мөдире, Сарапул ҡалаһының 3-сө ҡала хәстәханаһы поликлиникаһы һәм терапевтик бүлеге мөдире һәм баш табибы булып эшләй. 1960 йылдан 1982 йылға тиклем — Сарапул электрогенераторҙар заводының медицина-санитария часының баш табибы булып эшләй, бер үк ваҡытта терапевтик бүлектең ординаторы вазифаһын да башҡара.
СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 20 июль Указы менән Г. Г. Седова Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
Ҡаланың дауалау-профилактика учреждениелары араһында барған социалистик ярышта электрогенераторҙар заводы медсанчасы даими рәүештә беренсе урындар яулай. Удмуртия Һаулыҡ һаҡлау минстрлығы 1978 йылдың эш йомғаҡтары буйынса был медсанчасты республиканың иң яҡшы дауалау-профилактика учреждениеһы тип таный.
СССР Юғары Советы Президиумының 1978 йылдың 23 октябрь Указы менән «халыҡ һаулыҡ һаҡлауын үҫтереүҙәге ҙур уңыштары өсөн» Галина Георгиевна Седова «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеменә лайыҡ була, уға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырыла.
Төп эшмәкәрлегенән тыш Г. Г. Седова КПСС-тың Сарапул ҡала комитеты ағзаһы һәм хеҙмәтсәндәр депутаттарының ҡала Советы депутаты була.
1982 йылдан — хаҡлы ялда. Сарапулда йәшәй.

# Седова Галина Георгиевна
## Биографияһы
### Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1978)
* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (23.10.1978)
* Ленин Ордены (23.10.1978)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ Ордены (20.07.1971)
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы
* Удмурт АССР-ының атҡаҙанған табибы
* Сарапул ҡалаһының почетлы гражданы (1995 — «ҡала һаулыҡ һаҡлау системаһын үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне өсөн»)
# Аюла

Аюла — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының һул ярына тамағынан 195 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Аюла
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100006787
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100678
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Крячевка

Крячевка — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Борисово күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Крячевка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300212110000013225
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001322
* Бассейн коды — 08.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Дарлингероде

Дарлингероде (нем. Darlingerode) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2368 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,47 км². Диңгеҙ кимәленән 265 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38871 һәм автомобиль коды — HZ.
# Аугсдорф

Аугсдорф (нем. Augsdorf) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 589 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,51 км². Диңгеҙ кимәленән 188 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6308 һәм автомобиль коды — MSH.
# Варкута

Варкута — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь (Надымская Обь) йылғаһының уң ярына тамағынан 73 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.

# Варкута
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300212115300035408
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303540
* Бассейн коды — 15.02.03.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Телепенка

Телепенка — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кострома йылғаһының уң ярына тамағынан 103 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Телепенка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кострома йылғаһы Исады һыу үлсәү посына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300112110000012496
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001249
* Бассейн коды — 08.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Нензота-Яха (йылға)

Нензота-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 120 км.

# Нензота-Яха (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300043174
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304317
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Шәһәр (йылға)

Шәһәр — рус. Шигир - Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ҡариҙел йылғаһының һул ярына тамағынан 893 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Шәһәр (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, инештән Долгобродск һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200812111100020137
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102013
* Бассейн коды — 10.01.02.008
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

# Шәһәр (йылға)
## Этимологияһы

Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Н. И. Шувалов гидронимды былай аңлата: Шигир, Шигирка, речка, левый приток Уфы, Нязепетровский район. От распространенного в прошлом у башкир тюркского мужского имени Шигир, Шагыр..
Шулай итеп, атама Шәһәр тигән башҡорт ир-ат исеменән алынған булып сыға (Шувалов яҙған вариантҡа башҡа исемдәр тап килмәй). Әле лә Шәһәров фамилияһы бар.
"Башҡорт исемдәре" белешмә китабында Шәһәр исеменә ошондай аңлатмалар бирелә: 1 (фарс.) - билдәле, данлыҡлы; 2 - ҡала