yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Буторин Виктор Васильевич

Буторин Виктор Васильевич (26 сентябрь 1898 йыл — 7 март 1974 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугире. 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһының взвод командиры. Гвардия лейтенанты. Советтар Союзы Геройы (1944).

# Буторин Виктор Васильевич
## Биографияһы

Виктор Васильевич Буторин 1898 йылдың 26 сентябрендә Семипалатинск ҡалаһында хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған. Милләте буйынса урыҫ. 9 класс тамамлаған. 1918—1924 йылдарҙа Ҡыҙыл Армияла хеҙмәт итә, һуңынан ҡулланыусылар кооперацияһы системаһында эшләй.
1941 йылдың октябрендә ҡабаттан Ҡыҙыл армия сафтарына саҡырыла. 1943 йылдан — ғәмәлдәге армияла. Ошо уҡ йылда ВКП(б)-ға инә.
Гвардия өлкән сержанты Виктор Буторин Днепр йылғаһы өсөн алышта айырыуса ҡаһарманлыҡ күрһәтә. 1943 йылдың 21 сентябрендә Перше Травня ауылы (Украина, Чернигов өлкәһе, Городнянск районы) өсөн алыш ваҡытында ул, ике тапҡыр яраланған булыуына ҡарамаҫтан, ауыл тулыһынса азат ителгәнгә тиклем яу яланын ташламай.
СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 15 ғинуарындағы Указына ярашлы немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн һәм шул ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн гвардия лейтенанты Буторин Виктор Васильевич «Советтар Союзы Геройы» исеменә лайыҡ була һәм уға Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (3010-се һанлы) тапшырыла.
Һуғыш бөткәндән һуң лейтенант Буторин — запаста, Киевта йәшәй һәм эшләй. 1974 йылдың 7 мартында вафат була. Киевта Лукьянов хәрби зыяратында ерләнгән

# Буторин Виктор Васильевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Советтар Союзы Геройы (1944)
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы
* Ленин ордены
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* Миҙалдар

# Буторин Виктор Васильевич
## Хәтер

В. В. Буторкиндың исеме алтын хәрефтәр менән 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһының башҡа 78 Советтар Союзы Геройы исемдәре менән бер рәттән Башҡортостан Республикаһының Милли музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Совет урамы, 14) мәңгеләштерелгән, шулай уҡ уның исеме 112-се кавалерия дивизияһы музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Левитан урамы, 27) уйылып яҙылған.
# Аблай

Аблай — бер нисә исемдәш тораҡ пункттар атамаһы.

# Аблай
## Мәҡәләләр

* Аблай (Саҡмағош районы) — Башҡортостандың Саҡмағош районындағы ауыл.
* Аблай (Туймазы районы) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл.
# Ғабдулла Туҡай һәйкәле (Мәскәү)

Ғабдулла Туҡай һәйкәле — һәйкәл. Татар халыҡ шағиры, әҙәби тәнҡитсе, публицист, тәржемәсе һәм йәмәғәт эшмәкәре Ғабдулла Туҡай иҫтәлегенә ҡуйылған. Мәскәүҙә Новокузнецкий урамы һәм Кесе Татар тыҡрығы киҫелешендә урынлашған.

# Ғабдулла Туҡай һәйкәле (Мәскәү)
## Тарихы

Һәйкәл Ғабдулла Туҡайҙың тыуыуына 125 йыл уңайы менән саралар программаһы сиктәрендә ҡуйыла. Туҡайға һәйкәл ҡуйыу Мәскәүҙә ҡала Думаһы тарафынан 2005 йылдың мартында — Ҡазан ҡалаһының мең йыллығын байрам иткәндә ҡул ҡуйыла. Шул ваҡытта һәйкәл өсөн Татар слободаһында урын билдәләнә. Әммә эш ошоноң менән туҡтап ҡала һәм тик 6 йылдан һуң ғына — , Мәскәү мэры Сергей Собянин һәм Татарсан Республикаһы Миңлеханов Рөстәм Татарстан Республикаһы һәм Мәскәү араһында сауҙа-иҡтисади, фәнни-техник һәм социаль-мәҙәни хеҙмәттәшлеккә ҡул ҡуйғас 2011 йылдың мартында яңынан башлана.
Һәйкәл бик ҡыҫҡа ваҡыт эсендә 4 апрелдән 25 апрелгә тиклем күп кешеләр һәм ойошмалар ҡатнашлығында эшләнә. Махсуслашҡан идаралыҡ менән көндөҙ ҙә,төнөн дә ер аҫты эштәре башҡарыла һәм һәйкәлде асыуға бер көн ҡалғас тамамлана. Һәйкәл гранит постаментта ултырған шағирҙың бронза фигураһынан ғибәрәт. Картушына рус телендә һүҙҙәр яҙылған:
   ТАТАРСКОМУ ПОЭТУ ҒАБДУЛЛЕ ТУҠАЮ
Һәйкәлдең авторы Рәсәйҙең атҡаҙанған рәссамы Салауат Щербаков. Һәйкәлде Татарстан Республикаһы Хөкүмәте Мәскәүгә бүләк итеп тапшыра.
2011 йылдың 26 апрелендә һәйкәл асыу тантанаһында рәсми кешеләрҙән Татарстан Республикаһы Дәүләт Советы рәйесе Фәрит Мөхәмәтшин, Мәскәң Думаһы рәйесе Владимир Платонов, Төркиә илсеһе Айдын Аднан Сезгин, Әзербайжан илсеһе Полад Бюль-бюль-оглы, Рәсәй мөфтөйҙәре Советы рәйесе Рауил Ғәйнетдин, шулай уҡ Рәсәй Федерацияһынын 10 -дан ашыу субъекттары вәкилдәре, илселәр һәм 10 -дан ашыу илселәр вәкилдәре һәм Мәскәүҙең йөҙләгән татарҙары ҡатнагша.
# Ҡара Абыҙ ҡаласығы

Ҡара Абыҙ ҡаласығы (рус. Кара-Абызское городище) — Башҡортостан Республикаһының Благовещен ҡалаһы эргәһендә урынлашҡан б.э.т. V быуаттан алып — б.э. VII быуатына ҡараған археологик ҡомартҡыһы.

# Ҡара Абыҙ ҡаласығы
## Тасуирламаһы
### Урынлашыуы

Ҡара Абыҙ ҡаласығы Башҡортостан Республикаһының Благовещен ҡалаһынан көньяҡҡа табан 2 км алыҫлыҡта Ағиҙел йылғаһының уң ярында урынлашҡан. Атама яҡындағы Ҡара Абыҙ күле исеменән алынған.

# Ҡара Абыҙ ҡаласығы
## Тасуирламаһы
### Табылдыҡтар

Ҡаласыҡ майҙаны 4000 м² тәшкил итә һәм 2 ур, соҡорҙар менән һаҡланған. Тышҡы ур таш менән нығытылған һәм балсыҡ менән һыланған.
Ҡаҙыныу эштәре ваҡытында табылған балсыҡ һауыттар ике: Ҡара Абыҙ һәм Бахмут мәҙәниәттәренә ҡарай:
Ҡара Абыҙ мәҙәниәтенә ҡарағандары — түңәрәк төплө, ҡыҫҡа муйынлы, муйыны тирәләй бәләкәй генә соҡорло биҙәк һәм һырҙар төшөрөлгән табаҡҡа оҡшаш һауыттар;
Бахмут мәҙәниәтенә ҡарҡарағандары — түңәрәк төплө, ҡыҫҡа муйынлы өҫтө тотош бәләкәй генә соҡорло биҙәктәр төшөрөлгән һауыттарҙан тора.
Табылдыҡтар араһында — бронза уҡ башаҡтары һәм кельт-балта, балсыҡ һәм таш орсоҡбаштар, тимер бысаҡтар, тире эшкәртеү өсөн һөйәктән яһалған ҡоралдар, мал һөйәктәре. Шулай уҡ XV быуатҡа ҡараған көмөш урыҫ тәңкәһе килеп сыҡҡан.
Артефакттарҙан күренеүенсә, ҡаласыҡ халҡы малсылыҡ, игенселек, һөйәктән әйберҙәр яһау, балыҡсылыҡ, һунарсылыҡ менән шөғөлләнгән. Башлыса һыйыр малы, йылҡы үрсеткәндәр. Ҡомартҡы Ҡара Абыҙ һәм Бахмут мәҙәниәттәре ҡәүемдәренең үҙ-ара йоғонто яһау процесын сағылдыра.
Ҡомартҡы материалдары материалдары Башҡортостан Республикаһының Археология һәм этнография музейында һаҡлана. Музей архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнгән Е. А. Поносова-Молло йортонда урынлашҡан.

# Ҡара Абыҙ ҡаласығы
## Асыш тарихы

1769—70 йылдарҙа Н. П. Рычков тарафынан тасуирлана. 1894 йылда Рәсәй империяһы археологы, этнограф, журналист һәм яҙыусы Ф. Д. Нефёдов, 1928 йылда СССР археологы һәм шәрҡиәтсеһе, Кама буйы археологияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе А. В. Шмидт, 1959 йылда Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһы академигы, тарих фәндере докторы, профессор, археолог Н. А.Мәжитов, 1977 йылда тарих фәндәре докторы, профессор В. А. Иванов өйрәнә.
# Нерег

Нерег (Нереч) — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Белый Лух йылғаһының һул ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Нерег
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300312110000016669
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001666
* Бассейн коды — 08.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кын-Ман-Шор

Кын-Ман-Шор — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Иван-Вож йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Кын-Ман-Шор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000011955
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001195
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Эйәр

Эйәр — рус. Седло́ - һыбай һәм йөк ташыу өсөн менге малдың һыртына һалына торған ҡулайлама, амуниция өлөшө.
Иң таралған төрө - ат эйәре, дөйә һәм фил өсөн эшләнгән махсус эйәрҙәр ҙә була.
Бик боронғо осорҙа ҡайыштар ярҙамында беркетелгән ат япмаһы ҡулланылған, ә хәҙерге эйәрҙәр бик ҡатмарлы итеп эшләнә һәм йыш ҡына үтә ҡыйбат тора. Ат һыртына насар яйлаштырылған биллекле эйәр аттың арҡаһын һуғыуы (яралауы) ихтимал. Был хатта башҡорт халыҡ йыры "Тәфтиләү"ҙә лә сағылыш тапҡан:
   Аҫтындағы эйәр атҡа тейәр,
   Эйәре лә белмәҫ, ат белә.
   Тәфтиләүҙең ҡылған, ай, ҡәһәрен
   Үҙе белмәһә лә, хал(ы)ҡ белә.
Эйәр — хайуандарҙы ҡурсыу һәм һыбайлы өсөн уңайлылыҡ булдырыу маҡсатына хеҙмәт итә. Дөрөҫ эшләнгән эйәрҙә һыбайлының ауырлығы мал һыртына тигеҙ баҫа.
Эйәрсе —рус. сёдельщик - эйәр эшләү оҫтаһы.

# Эйәр
## Башҡорт эйәрҙәре

Башҡорттарҙа атланып йөрөргә менге аттар һәм айырым яу аттары булған. Ә был аттар өсөн эйәрҙәрҙең төрлө эшләнешлеләре ҡулланылған, эш эйәре, яу эйәре, ҡунаҡҡа тотонола торған һәм башҡа төр эйәрҙәр булған. Эш эйәренән башҡалары биҙәп, ҡаш ҡуйып та эшләнгән. Мәҫәлән, Абдрахман йырынан:
   Унар ғына һумлыҡ, ай, ун аҡыҡ,
   Егет, һалдыр эйәр ҡашыңа.
   Атам дуҫы тиеп ышанма, егет,
   Атаң дуҫы етер башыңа.
# Гнилуха (Волчина ҡушылдығы)

Гнилуха — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волчина йылғаһының һул ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Гнилуха (Волчина ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200112110000005842
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000584
* Бассейн коды — 08.01.02.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Баязитова Рәсимә Рауил ҡыҙы

Баязитова Рәсимә Рауил ҡыҙы (27 март 1975 йыл) — Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы.

# Баязитова Рәсимә Рауил ҡыҙы
## Биографияһы

Рәсимә Рауил ҡыҙы Баязитова 1975 йылдың 27 мартында Башҡортостандың Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында тыуған. Рәсимә 1981 йылда Байназар урта мәктәбенең 1-се класына уҡырға бара. Мәктәп йылдарында предмет олимпиадаларында ҡатнаша, бейеү түңәрәгендә шөғөлләнә. Волейбол һәм саңғы секцияларына йөрөй. 1992 йылда мәктәпте тамамлағас, Башҡорт дәүләт университетының башҡорт филологияһы һәм журналистикаһы факультетына уҡырға инә. 1997 йылда, университетты уңышлы тамамлап, ҡулына диплом ала. 1996 йылдан Байназар урта мәктәбендә башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эш башлай.
Рәсимә Баязитованың уҡыусылары район һәм республика олимпиадаларында призлы урындар яулай. Байназарова Гүзәлиә 2006/2007 уҡыу йылында һәм Төлкөбаева Гүзәлиә 20018/2019 уҡыу йылында башҡорт теле һәм әҙәбиәте буйынса республика олимпиадаһында еңеүсе булдылар. Ул уҡытып сығарған уҡыусыларҙың күптәре филология факультеттарына уҡырға инеп, үҙ һөнәре буйынса эшләп йөрөйҙәр. Мәктәптә «Ҡаурый ҡәләм» түңәрәген етәкләй. Уҡыусыларының ижади эштәре республика ваҡытлы матбуғатында донъя күрә килә. Күп уҡыусылары «Йәншишмә» гәзитенең һәм «Аманат» журналының «Йәш хәбәрсе» исемен йөрөтәләр: Дәүләтшина Сәлимә (2017), Буранбаева Зилиә (2017), Алтынбаева Зәлиә (2018), Ҡарағолов Азамат (2019), Моратшина Заһиҙә (2020), Айытбаева Илүзә(2020), Мостафина Әлфинә(2021), Әйүпова Вәсилә(2021). Уҡыусылары Дәүләтшина Сәлимә (2017) һәм Алтынбаева Зәлиә (2018) «Йәншишмә» балалар һәм үҫмерҙәр гәзитенең Ғәбиҙулла Зарипов премияһын йөрөтә.
1996 йылда Баязитов Азамат Роберт улы менән тормош ҡоралар. Бер ул тәрбиәләп үҫтерәләр.

# Баязитова Рәсимә Рауил ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «Башҡорт теле һәм әҙәбиәте йыл уҡытыусыһы — 2004» регион-ара конкурсының «Халыҡ педагогикаһын оҫта ҡулланыусы» номинацияһында еңеүсе
* «Башҡорт теле һәм әҙәбиәте йыл уҡытыусыһы — 2013» төбәк-ара конкурсының «Өлгөлө дәрес» номинацияһында еңеүсе
* Рәсәй Федерацияһының Иң яҡшы уҡытыусыһы конкурсы еңеүсеһе (победитель конкурса лучших учителей Российской Федерации), 2009 йыл
Читайте на WWW.UFA.KP.RU: https://www.ufa.kp.ru/daily/24326/518146/
* Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы, 2009 йыл
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы, 2019 йыл
# Оло Сирья

Оло Сирья — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Молмыс йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Оло Сирья
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100005133
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100513
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Эмтер-Пете-Еган

Эмтер-Пете-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ларь-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Эмтер-Пете-Еган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200039023
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203902
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Сукчар

Сукчар — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ай-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.

# Сукчар
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300065567
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306556
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ҡалыу (һырт)

Ҡалыу — Башҡортостан (Көньяҡ) Уралындағы һырт, Оло Ҡалыу һырты армыты. Ишембай районы Кәбәс ауылы киңлегенән алып Нөгөш йылғаһының уң яры буйлап Ишембай һәм Бөрйән райондары аша Яланайры йылғаһы тамағы киңлегенә тиклем меридиональ йүнәлештә һуҙылған.
Оҙонлоғо 26 км, киңлеге 4 км, абсалют бейеклеге 771 м. 700 м тиклем бейеклектәге бер нисә түбәһе бар.
Төньяҡ һәм көньяҡ өлөштәрҙән тора. Төньяҡ өлөшөнөң рельефы тигеҙ; көньяҡ өлөшө йырғыланған, үҙәндәр, биләндәр, ваҡытлыса һыу ағымы йырҙалары менән ҡатмарланған.
Көнсығыш битләүҙәре текә, төньяғы һөҙәк. Елмәрҙәк свитаһы ҡомташтарынан, алевролиттарынан һәм һәүерташтарынан тора. Һырттан Нөгөш йылғаһының күп ҡушылдыҡтары башлана. Ландшафтары һоро урман тупрағынындағы, кәҫле көлһыу тупраҡтағы ҡатнаш урмандарҙан тора. Һырттың көньяҡ өлөшө «Алтын Солоҡ» заказнигында урынлашҡан.
# Четь (Кия ҡушылдығы)

Четь — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кия йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 432 км.

# Четь (Кия ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200019429
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201942
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Австрияла туризм

Австрия — актив, мәҙәни һәм «йәшел» туризм иле. Туризм Австрия иҡтисадының мөһим өлөшөн тәшкил итә.Хәҙерге көндә илдең тулайым эске продуктының 9 % туризм биләп тора.
Австрияға сәйәхәт Венаға барыуҙан, пабтарға инеүҙән һәм Вена вальсы музыкаһын тыңлауҙан тора. Шулай уҡ туристар өсөн иң популяр урын — Зальцбург, Инсбрук ҡалалары, Альп тауҙары менән уратылған Тиролдең баш ҡалаһы. Илдең көнбайыш өлөштәрен алып торған Форальберг өлкәһендә матурлығы менән дан ҡаҙанған Боден күле бар.

# Австрияла туризм
## Туризмдың иҡтисадҡа йоғонтоһо

Бөгөн Австрияның иҡтисадында туризмдың өлөшө бик ҙур. Туризм өлкәһендә төп килем сығанағы ғәҙәттәге кире сауҙа сальдоһын ныҡ ҡаплай. Туризмдың үҫеш сығанағы, уға тотолған сығымдар һәм туризм балансы сальдоһы бөтә күрһәткестәре буйынса Швейцария күрһәткестәре менән бер рәттә тора: 1964—1990 йылдарҙа туризм өсөн сығымдар бик шәп темптар менән 28 тапҡыр артты, туризм килемдәре — 11 мәртәбә, туристик баланстың ыңғай сальдоһы — 6 тапҡыр артты.
Туристик баланстың актив сальдоһы һуғыштан һуңғы йылдарҙа Австрия өсөн сауҙа балансы дефицитын ҡаплаусы төп сығанаҡ булып тора. Тик 1970—1980 йылдарҙа туризмға ингән финанс керемдәре түбәнәйә бара.
| Йылдар | 1955 | 1960 | 1964 | 1969 | 1975 | 1980 | 1985 | 1990 |
| Процент | 33 % | 58 % | 91 % | 116 % | 96,4 % | 49,1 % | 74,8 % | 74,2 % |
Туризмдың Австрияла үҫешеүе түбәндәге факторҙар менән бәйле:
* бай рекреация ресурстарының күп булыуы;
* үҫеш алған инфраструктураның булыуы;
* илдәге иҡтисади һәм сәйәси тотороҡлолоҡ;
* илдең сеймал һәм яғыулыҡ ресурстарының күп булмауы;
* сауҙа балансының дефициты;
* уңышлы географик урыны.
Австрияла һәр бер эшкә яраҡлы бишенсе гражданин туризм һәм ҡунаҡсыллыҡ (яҡынса 330 000 кеше) сфераһында эшләй. 2013 йылда туранан-тура өҫтәлгән ҡиммәт күләме иҡтисад өлкәһенең 5,8 % тәшкил иткән. (ВВП — 18 млрд евро). Австрия туризм баҙары ҙурлығы буйынса Европала алтынсы булып тора, донъяла — ун беренсе урында. Бер туристан килгән керем буйынса Австрия беренсе урында — 1750 евро.

# Австрияла туризм
## Туристик үҙәктәре

Ғөмүмән алғанда, Австрия Альпын бер нисә районға бүлергә мөмкин. Улар тауҙар битләүҙәренең характеры, трассаларҙың ҡатмарлылыҡ кимәле, популярлығы, сервисе, инфраструктураның үҫеше һәм тәбиғәт үҙенсәлектәре буйынса бер-береһенән байтаҡ айырылып тора.
# Төхвәтуллин Шакир Динислам улы

Төхвәтуллин Шакир Динислам улы (16 декабрь 1894 йыл — 7 декабрь 1937 йыл) — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Башҡортостан автономияһының Дыуан кантоны башҡарма комитеты рәйесе (1918), Башҡорт АССР-ының ауыл хужалығы халыҡ комиссары.

# Төхвәтуллин Шакир Динислам улы
## Биографияһы

Шакир (Мөхәмәтшакир) Динислам улы Төхвәтуллин Өфө губернаһы 1894 йылдың 16 декабрендә Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе Мырҙалар улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Салауат районы) Арҡауыл ауылында тыуған. Милләте башҡорт.
Башланғыс белемде ауыл мәҙрәсәһендә ала. Артабан Өфөлә «Ғәлиә» мәҙрәсәһендә уҡый. Һуңынан ярты йыл дауамында батша армияһында хеҙмәт итә.
1917 йылда Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәтенә ҡушыла. 1918 йылда Башҡортостан автономияһының Дыуан кантоны башҡармаһы рәйесе, кантондың хәрби башлығының ярҙамсыһы вазифаларын башҡара. Ирекле отрядтар ойоштороуҙа ҡатнаша, башҡорт регуляр частарына халыҡты мобилизациялау менән шөғөлләнә.
1919 йылдың ғинуарынан Башҡорт хөкүмәтендә эшләй. 1919 йылдың 16 февралендә Башҡорт корпусының штабы Шакир Төхвәтуллинды махсус уполномоченный булараҡ 5-се Башҡорт уҡсылар полкына башҡорт командованиеһының Ҡыҙылдар яғына күсеү тураһындағы приказды иғлан итеү өсөн ебәрә. 5-се полк һалдаттары уны I Бөтә Башҡорт хәрби съезына делегат итеп һайлай.
1919 йылдың февраленән Башревкомдың агитацион-мәғлүмәти бүлеге мөдире Сәйетгәрәй Мағазовтың урынбаҫары вазифаһын башҡара. Март айында Аллабирҙе Йәғәфәров менән бергә Өфөлә көнсығыш фронттың аҙыҡ-түлек буйынса баш комиссары ҡарамағында эшләй, республика халҡын икмәк менән тәьмин итеү эше менән шөғөлләнә.
1919 йылдың авгусында Дыуан кантоны хәрби комиссары итеп тәғәйенләнә һәм кантревком ағзаһы итеп һайлана. 1920 йылдың ғинуарынан Арғаяш кантоны хәрби комиссары вазифаһын үтәй. 1920 йылдың майында РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты Президиумы ағзалығына кандидат итеп һайлана.
1920 йылдың 19 майында Мәскәү үҙәк властары бер яҡлы ҡабул иткəн «Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһының дəүлəт ҡоролошо тураһында» ҡарары менән риза булмауын белдерə һәм башҡа хөкүмәт ағзалары менән берлектә отставкаға китә. 1920 йылдың июнендә Төркөстанға юллана.
1921 йылда Башҡортостанға ҡайта, АСБР Халыҡ мәғарифы комиссариатында эшләй. Һуңынан Мәскәүҙә Милләттәр эштәре буйынса халыҡ комиссариатында (Наркомнац) Башҡортостан вәкиленең урынбаҫары вазифаһында була. 1924—1925 йылдарҙа ВЦИК Президиумы янындағы АСБР вәкиленең урынбаҫары булып эшләй.
1925 йылдың Башҡортостанға эшкә ҡайта, Башҡорт АССР-ының ауылхужалығы халыҡ комиссары вазифаһын башҡара. Әммә тиҙҙән Вәлидов хөкүмәтендә аҡтар яғындағы эшмәкәрлеге өсөн РКП(б)-нан сығарыла. Һуңынан «Башкоопхлебсоюз» ойошмаһында элемтә бюроһы сәркәтибе булып эшләй башлай.
1930 йылдың 19 ғинуарында ҡулға алына, 58-13 статья буйынса ғәйепләнеп 5 йылға иркенән мәхрүм ителә. 1991 йылдың 14 февралендә аҡлана.
1937 йылдың 19 октябрендә йәнә ҡулға алына. 58-2, 58-6, 58-7, 58-8, 58-10, 58-11 статьялар буйынса ғәйепләнә һәм 1937 йылдың 7 декабрендә атыла. 1956 йылдың 30 июнендә аҡлана.