yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Неро

Неро (Ростов күле) — сөсө һыулы күл, көньяҡ-көнбайышта — Ярославль өлкәһе, Рәсәй.
Майҙаны — 54,4 км² самаһы. Оҙонлоғо 13 км, киңлеге 8 км, тәрәнлеге — 3,6 метр тиклем Һай күл. Уйһыу ярлы. Төбө сапропельменән ҡалын ҡаплаулы. Күл ноябрь айында туңа, апрель айында боҙҙан әрселә. Ҡатнаш туҡлана, башлыса ҡар менән.

# Неро
## Тарих

Яҡынса баһалау буйынса, күлгә 500 мең йәш. Рәсәй үҙәгендәге боҙлоҡ дәүеренән алда барлыҡҡа килгән күлдәрҙең береһе. Неро күле боронғо нер- йылға-күл атама-терминына барып тоташҡан, һәм шул уҡ тамырҙан Нерль.йылғаһы исеме барлыҡҡа килгән.
Бында беренсе төпләнеүселәр яҡынса 6 мең йыл элек килгән. Неро күле бассейны янында Фатьян мәҙәниәте ҡәберлектәре табылған: Сарский, Воронинский, Пужбольский, Карашский, Осокинский, Голузиновский, Халдеевский ҡәберлектәре. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, күлдең көньяҡ яры эргәһендәге Сарской ҡаласығында меря ҡәбиләләре була. <a href="./https://ru.wikipedia.org/wiki/IX_%D0%B2%D0%B5%D0%BA" rel="mw:WikiLink" data-linkid="215" class="cx-link" title="IX век">IX</a> быуатта күл эргәһенә көнсығыш славяндар килғән. Ростов ҡалаһы хөрмәтенә улар күлде Ростов күле тип атаған.
Неро күлендә бер нисә утрау бар: Львов («Урманлы утрау»), Раштыуа (был утрау монолит булып боҙлоҡ алды осоронда формалашҡан.), шулай уҡ башҡаВекса йылғаһы башындағы бер нисә исемһеҙ утрау. Неро күленә 8 йылға ҡушыла. : Сара, Ишма, Кучебешь, Мазиха, Варус, Чучерка, Уница, Сула. Ағын йылғаһы — Векса.
Балыҡсылыҡ: ҡорман, алабуға, суртан һәм башҡалар.
Неро күле буйында Ростов ҡалаһы (көнбайыш ярында) урынлашҡан, ҡала тибындағы Поречье-Рыбное ҡасабаһы, Угодичи, Ворж, Львы ауылдары ла күл буйында урынлашҡан.
Күлдә беренсе пароход «Емельян» 1883 йылда йөрөй башлаған.
# Тыкель-Корн-Игль

Тыкель-Корн-Игль — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Энтль-Моккун-Ях йылғаһының һул ярына тамағынан 89 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Тыкель-Корн-Игль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200041511
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204151
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Фелантьева

Фелантьева — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Куньяк йылғаһының һул ярына тамағынан 132 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Фелантьева
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010700112115300014835
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301483
* Бассейн коды — 14.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Тор-Ёш

Тор-Ёш — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Атлым йылғаһының уң ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.

# Тор-Ёш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300019276
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301927
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Муллова

Муллова — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шегарка йылғаһының уң ярына тамағынан 207 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Муллова
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200712115200013404
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201340
* Бассейн коды — 13.01.02.007
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ҡуһа (йылға)

Ҡуһа — рус. Куса - Рәсәйҙәге йылға. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға тамағы: КАС/ВОЛГА/1804/177/487/382/388. Йылға оҙонлоғо 59 км.

# Ҡуһа (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201012111100021597
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102159
* Бассейн коды — 10.01.02.010
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

# Ҡуһа (йылға)
## Этимологияһы

Гидронимдың килеп сығышы буйынса аныҡ ҡына фараздар булмаған ваҡытта Силәбе географы һәм топонимисы Шувалов Николай Иванович "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә шундай аңлатма яҙған булған: Куса, река, правый приток Ая; город районного подчинения, районный центр, основанный в 1778 г. со строительством железоделательного завода, 1943 г.— город. Обычно сближается с башкирским кусеу — «кочевать», «переходить с места на место». Однако полной убедительности в этом объяснении нет. Лингвисты (Р. З. Шакуров) отмечают, что слово куса необъяснимо из башкирского. Скорее всего, оно из иранского языка: куча — «поселок», «улица». В башкирском языке закономерен переход звука «ч» в «с». Топоним куча (куса) встречается в Башкортостане и других районах страны..
Мәгәр 1990-сы йылдарҙағы эҙләнеүҙәр һөҙөмтәһендә урыҫса Куса тип аталған гидронимдың сығышы асыҡланған: Ҡуһа – башҡорттарҙың диалект һөйләшендә «ҡамыш» тигәнде аңлата. Тимәк, Ҡуһа – ҡамышлы йылға тигән мәғәнә бирә, тип яҙған тел белгесе М.Ғ. Усманова.
# Тынзянг-Соим

Тынзянг-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Шеркальская йылғаһының уң ярына тамағынан 77 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Тынзянг-Соим
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300019863
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301986
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Муллаҡай Бикташев

Муллаҡай Бикташев (1781—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.

# Муллаҡай Бикташев
## Биографияһы

Муллаҡай Бикташев Ырымбур губернаһы Илекәй-Мең улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Бишбүләк районы) Аҙнай ауылында йәшәгән. Йорт старшинаһы булып хеҙмәт итә.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 13-сө Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 13-сө Башҡорт атлы полкы 12-се һәм 7-се кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 22 октябрендә Түбәнге Новгородҡа бара. 1813 йылдың майында Түбәнге Новгород ополчениеһы менән бергә Варшава герцоглығына килә һәм Польша армияһы составына керә. 1813 йылдың 5 авгусынан Глогауҙы блокадалауҙа ҡатнаша һәм ҡәлғә бирелгәнсе уның составында һуғыша. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 13-сө Башҡорт атлы полкы Парижға инә.
# Йөҙйәшәров Ғәли Кинйәғол улы

Йөҙйәшәров Ғәли Кинйәғол улы (1909 йыл (башҡа мәғлүмәттәр буйынса Мәҡсүт ауылы — 10 июль 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец.

# Йөҙйәшәров Ғәли Кинйәғол улы
## Биографияһы

Йөҙйәшәров Ғәли Кинйәғол улы 1909 йылда Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Ырғыҙлы ауылында, башҡа мәғлүмәттәр буйынса Мәҡсүт ауылында тыуған. Ҡыҙыл Армия сафына Бөрйән районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышында 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 294-се КГГ хеҙмәт итә. 1942 йылдың 10 июлендә хәбәрһеҙ юғала.
# Тихонов Григорий Матвеевич

Тихонов Григорий Матвеевич (10 апрель 1912 йыл — 13 февраль 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир. 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһы 62-се гвардия кавалерия полкының 3-сө ҡылыссылар эскадроны командиры. Гвардия лейтенанты. Советтар Союзы Геройы (1944).

# Тихонов Григорий Матвеевич
## Биографияһы

Григорий Матвеевич Тихонов 1912 йылдың 10 апрелендә Ҡаҙағстанлың Кокшетау өлкәһе Князево ауылында (хәҙер Аҡмолла өлкәһе, Рузаев районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте буйынса урыҫ. 1940 йылдан — ВКП(б) ағзаһы. 7 класс тамамлай. Көньяҡ-Урал тимер юлында паровоз машинисы булып эшләй.
Ҡыҙыл Армияла 1934—1938 йылдарҙа һәм 1940 йылда хеҙмәт итә. 1939—1940 йылдарҙа Совет-фин һуғышында ҡатнаша. Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында — 1941 йылдың июненән алып. 1942 йылда кесе лейтенанттар курсын тамамлай.
62-се гвардия кавалерия полкы 3-сө ҡылыссылар эскадроны командиры гвардия лейтенанты Григорий Тихонов 1943 йылдың 19 сентябрендә Снов йылғаһы аша сыға, Украиналағы Чернигов өлкәһе Клочково ауылына һөжүм итә, ҡырҡлаған дошман һалдатын ҡыра.
21 сентябрҙә ҡурҡыу белмәҫ офицер-кавалерист үҙенең эскадроны менән «1 Май» совхозына бәреп инә, бында йөҙгә яҡын немец һалдаттары һәм офицерҙары юҡ ителә һәм яралана. Ивашовка ауылы янында Лейтенант Тихоновтың 3-сө эскадронына алты дошман танкы һәм пехотаһы һөжүм итә. Гвардия кавалеристары дошман атакаһын кире ҡаға.
1943 йылдың 28 сентябрендә гвардия лейтенанты Григорий Тихонов Нивки ауылы тирәһендә (Белоруссия, Гомель өлкәһе, Брагин районы) айырыуса ҡаһарманлыҡ күрһәтә. Уның эскадроны ҡулдан эшләнгән һалдарҙа Днепр аша сыға, унда плацдармды яулай һәм Нивки ауылына барып инә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 15 ғинуарындағы указына ярашлы немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне өсөн гвардия лейтенанты Григорий Матвеевич Тихоновҡа Советтар Союзы Геройы исеме бирелә һәм уға Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (5920-се һанлы) тапшырыла.
Герой исеме бирелгәндән һуң бер ай үткәс, 1944 йылдың 13 февралендә, алыштарҙың береһендә батырҙарса һәләк була. Белорус ҡалаһы Мозырҙә ерләнә.

# Тихонов Григорий Матвеевич
## Наградалары

* Советтар Союзы Геройының «Алтын Йондоҙ» миҙалы
* Ленин ордены
* Александр Невский ордены
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены

# Тихонов Григорий Матвеевич
## Хәтер

* Мозырь Дан ҡурғанында Герой иҫтәлегенә мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
* Г. М. Тихоновтың исеме алтын хәрефтәр менән 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһының башҡа 78 Советтар Союзы Геройы исемдәре менән бер рәттән Башҡортостан Республикаһының Милли музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Совет урамы, 14) мәңгеләштерелгән, шулай уҡ уның исеме 112-се кавалерия дивизияһы музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Левитан урамы, 27) уйылып яҙылған.
# Бернсдорф (Үрге Лужица)

Бернсдорф (Үрге Лужица) (нем. Bernsdorf) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 5957 кеше йәшәй. Майҙаны — 43,71 км². Диңгеҙ кимәленән 152 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 2994 һәм автомобиль коды BZ.
# Валентиновка (Стәрлетамаҡ районы)

Валентиновка (рус. Валентиновский) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 0 кеше. Почта индексы — 453155, ОКАТО коды — 80249868010.

# Валентиновка (Стәрлетамаҡ районы)
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Стәрлетамаҡ): 30 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Талалаевка): 4 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Ҡуғанаҡ): 3 км
# Кәкүккәй (йыр)

Кәкүккәй — башҡорт халыҡ йыры. Йырҙың икенсе исеме — "Еңгәкәй"

# Кәкүккәй (йыр)
## Риүәйәте

Борон заманда Бөрйән ырыуында бер байҙың ике улы булған. Оло улы, ҡатын алып, бер нисә йыл бик татыу йәшәгән. Тик балалары булмау ғына быларҙың эстәрен ҡырған. Шуға ла ирекәй бер ярлы ҡыҙын икенсе ҡатынлыҡҡа ала. Был ҡатын йәш кенә, бик һылыу була. Әмәлгә ҡалғандай, икенсе ҡатынынан да бала-саға булмаған.
Күпмелер үткәс, йәш килен үҙе менән тиң үҫеп килгән ҡәйнешенә ғашиҡ булған, уны бер көн күрмәй тopha ла, түҙә алмаҫлыҡ сиккә еткән. Ҡәйнеше сибәр ҙә, йырсы ла, оҫта ҡурайсы ла булған шул. Бер көн йәйләүҙә саҡта, егет атҡа тип йүгән тотоп сығып киткән икән, йәш килен, уны осратмаммы тип, күнәктәрен көйәнтәләп, йылғa буйлап һыуғa барған. Ҡәйнешен йылға буйында осратҡан. Ике ҡулынан тотоп алып, уны өҙөлөп яратыуын әйткән. Ҡәйнеше уңайһыҙланып оялған, ағаһынан ҡурҡҡан. Еңгәһенең ҡулынан ысҡынып, тиҙерәк йүгереп ҡайтҡыһы килгән. Ошо саҡ еңгәһе йырлап та ебәргән

# Кәкүккәй (йыр)
## Йырҙың тексы

Еңгә:
    Иртәнсәккәй тороп мин йырлаһам,
    Сыңғырап-сыңғырап китә лә һыу буйлап.
    Алһыу ҙа ғына йөҙлө бала инем,
    Мин һарғайҙым, уйҙарҙы күп уйлап.
Егет:
    Алып бирһәнә, еңгәм ҡурайымды,
    Мин «кәкүккәй» көйөн дә тартайым.
    Ебәрһәнә, еңгәм, беләккәйемде,
    Яр буйлап та йүгереп ҡайтайым.
# Горюхалиха

Горюхалиха — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Очер йылғаһының һул ярына тамағынан 9,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Горюхалиха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Кама ГЭС-ынан Воткин һыуһаҡлағысына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101012111100014486
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101448
* Бассейн коды — 10.01.01.010
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Шуамталағы саң манараһы

Шуамталағы яңы саң манараһы - (груз. ახალი შუამთის სამრეკლო) - Грузиялағы Шуамта монастырында урынлашҡан ҡыңғыраулыҡ, милли әһәмиәттәге ҡомартҡы.

# Шуамталағы саң манараһы
## Географияһы

Саң манараһы Телави муниципалитетының Вардисубани ауылындағы Шуамта монастырында эшләнгән.

# Шуамталағы саң манараһы
## Тасуирламаһы

Риүәйәттәр буйынса, уны Кахетия королеваһының аҫыраусыһы Тинатин төҙөткән. Сиркәү ҡыңғыраулығы XVI быуатта уҡ булған, был хаҡта Рәсәй илселәренең яҙмалары мәғлүм итә.
Саң манараһы дүрт ҡатлы итеп төҙөлгән. Аҫҡы өс ҡатында торлаҡ бүлмәләр булған. Дүртенсе ҡатта ҡыңғырауҙар ҡуйылған.
Бина 1833 йылда ташҡын ваҡытында емерелгән. 19-сы быуатта саң манараһы Рәсәй йоғонтоһонда үҙгәртелгән.
Шуамталағы яңы манара Грузияның милли әһәмиәткә эйә булған күсемһеҙ мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән.
2007 - 2008 йылдарҙа сиркәүҙә һәм манарала тергеҙеү эштәре башҡарылған. Реставрациянан һуң манара сиркәү ҡарамағына бирелгән.
# Лем (Вычгрда ҡушылдығы)

Лем — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вычегда йылғаһының һул ярына тамағынан 440 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 80 км.

# Лем (Вычгрда ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000018525
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001852
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сугултью-Еган

Сугултью-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Охогр-Игол йылғаһының уң ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Сугултью-Еган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200040166
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204016
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Зитцендорф (Тюрингия)

Зитцендорф (Тюрингия) (нем. Sitzendorf (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 890 кеше йәшәй. Майҙаны — 2,52 км². Диңгеҙ кимәленән 305 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7429 һәм автомобиль коды — SLF.
# Сейкарга-Яга (Черная ҡушылдығы)

Сейкарга-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Черная йылғаһының уң ярына тамағынан 225 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.

# Сейкарга-Яга (Черная ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000085514
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008551
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Долаговинда Шива ғибәҙәтханаһы

Долаговинда Шива ғибәҙәтханаһы - йәки шулай уҡ Вайдьянатһа Шива ғибәҙәтханаһы Һиндостанда Бһубанешварда Ратхагала Чоукта, Иҫке Ҡалала урынлашҡан. Төп Илаһ булып изге sanctum-да урынлашҡан түңәрәк йонипитһала Шива лингам тора. Был 15-16-сы быуат бинаһы хәҙер ҙә эшләй торған ғибәҙәтхана булып тора. Баш каһин булып Лакшмидаһара Праһараджа тора. Ғибәҙәтхана юл арҡылы яҡындағы Дола Мандапаға күрә Долаговинда Шива булараҡ мәғлүм. Асаба кешеләр ғибәҙәтхана Кешариҙарға (йәки башҡаса Сомавамши династияһе) ҡарай тейеп күрһәтә. Әмма архитектура схемаһы Сомавамшиҙарға ҡарауны иҫбатламай.
Чатурдаши, Шиваратри һәм Картика пурнима кебек ритуалдар башҡарыла.
# Ватраска

Ватраска — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы/Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Урга йылғаһының уң ярына тамағынан 82 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Ватраска
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500412110000040254
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004025
* Бассейн коды — 08.01.05.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Әнәс ибн Мәлик

Әнәс ибне Мәлик ибн Нәҙар әл-Хәзрәжи әл-Әнсари (ғәр. أنس بن مالك بن النَّضر الخزرجي الأنصاري‎; 612, Басра — 709, Мәккә) — Мөхәммәт Пәйғәмбәр ғәләйһиссәләмдең атаҡлы сәхәбәһе. Мәҙинә ырыуы Бәни әл-Хәзрәж сығышлы. Мөхәммәт Пәйғәмбәр ғәләйһиссәләм уға Әбү Хәмзә ҡушаматы бирә. Танылған мөхәҙҙис (хәҙистәр башҡарыусы) 2286 хәҙис тапшырыуы менән дә танылған.

# Әнәс ибн Мәлик
## Биографияһы

Мәҙинәлә миләди 612 йылда тыуған. һижрәттән һуң уны әсәһе Үмм Сүләймә Мөхәммәт Пәйғәмбәр ғәләйһиссәләмдең хеҙмәтсе итеп алыуын һорай. Хеҙмәтсегә мохтажлығы булмаһа ла, Пәйғәмбәр етем малайҙы йәлләп, үҙенә ала. Әнәс ибн Мәлик Мөхәммәт Пәйғәмбәр ғәләйһиссәләмдең йомоштарын үтәй һәм бер үк ваҡытта дин белеме лә ала башлай. Был ваҡытта уға 10 йәш була. Пәйғәмбәр уны үҙ балаһы кеүек ҡарай һәм дингә өйрәтә
Беренсе ғазауаттарҙа Әнәс үтә йәш булыуы арҡаһында ҡатнашмай. Бәҙер һуғышында ул мосолман яугирҙарға ярҙам күрһәтеп йөрөй.
Балиғлыҡ йәшенә еткәс Хәйбәр, Һүнәйен яуҙарында, Мәккәне яулауҙа, Таифты ҡамауҙа ҡатнаша.
Беренсе хәлифә Әбү Бәкер (раҙыйаллаһу ғәнһү) ваҡытында, Бәһрәйндә зәкәт йыйыусы була. Әбү Бәкер вафат булғас, Мәҙинәгә ҡайта.
Ғүмәр (раҙыйаллаһу ғәнһү) хәлифәлеге осоронда Ислам хоҡуҡиәте мәсьәләләре менән шөғөлләнә башлай һәм был эшен ғүмере буйы дауам итә
Бер ни тиклем ваҡыттан ул Бәсрәгә күсә, унда халыҡты Ислам нигеҙҙәренә һәм хоҡуҡиәткә өйрәтә башлай. Фарсыларға ҡаршы һуғыштарҙа, Туштар ҡалаһын алыуҙа ҡатнаша.
Хәлифәттә фетнә башланғас, ул бер яҡҡа ла ҡушылмай.
Мөхәммәт Пәйғәмбәр ғәләйһиссәләм Әнәс ибне Мәлик өсөнғ «Йә Аллаһ! Уның балаларын һәм милкен арттыр, уға оҙон ғүмер бир һәм хаталарын кисер», — тип доға ҡылған була. Әнәс бин Мәликтең (раҙыйаллаһу ғәнһү) 80 улы һәм 2 ҡыҙы була, хатта баҡсаһы йылына ике тапҡыр емеш бирә торған булған. Ул Бәсрәнән 4 саҡрым алыҫлыҡтағы Таиф тигән ерҙә 103-мө, 110-мы йәшендә вафат була һәм шунда ерләнә.