yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Айыуханов Закир Насир улы

Айыуханов Закир Насир улы (23 май 1889 йыл — 22 июнь 1961 йыл) — тел белгесе, педагог-методист. 1937—1959 йылдарҙа К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты уҡытыусыһы. 1959–1961 йылдарҙа СССР Фәндәр Академияһы Башҡортостан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының ғилми хеҙмәткәре. Башҡорт алфавитын төҙөүселәрҙең береһе, дәреслек һәм уҡытыу‑методик әсбаптар, шул иҫәптән «Әлифба»ның авторы.

# Айыуханов Закир Насир улы
## Биографияһы

* Закир Насир улы Айыуханов 1889 йылдың 23 майында Сембер губернаһы Татар Ҡалмайыры ауылында тыуа.
* 1910 йылда Ырымбурҙағы Хөсәйениә мәҙрәсәһен тамамлай.
* 1914 йылда Ҡаһирә университетын тамамлай.
* 1914 йылдан алып «Хөсәйениә» мәҙрәсәһендә уҡыта башлай.
* 1916 йылдан Өфөләге Ғәлиә мәҙрәсәһендә — уҡытыусы.
* 1918 йылдан Себер татар уҡытыусылар семинарияһында, татар педагогия техникумында Томск ҡалаһының башҡа уҡыу йорттарында уҡыта.
* 1926 йылдан алып Өфөләге В. И. Ленин исемендәге Республика башҡорт мәктәп-интернатының уҡыу-уҡытыу бүлеге мөдире һәм уҡытыусыһы.
* 1930 йылдан Башҡортостан ауыл хужалығы институты уҡытыусыһы.
* 1936 йылдан — Мәскәүҙең 523-сө татар урта мәктәбендә уҡыта.
* 1937 йылда Өфөгә килә һәм 1954 йылға тиклем Өфөнөң 14-се урта мәктәбе, бер үк ваҡытта К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты уҡытыусыһы.
* 1959—1961 йылдарҙа Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.
* 1961 йылдың 22 июнендә Өфөлә вафат була.

# Айыуханов Закир Насир улы
## Ғилми-методик эшмәкәрлеге

З. Н. Айыуханов башҡорт алфавитын эшләүҙә, башҡорт мәктәптәре өсөн дәреслектәр әҙерләүҙә ҡатнаша, ҡайһы бер шәжәрәләрҙе транскрипциялай һәм рус теленә тәржемә итә. Айыухановтың төп хеҙмәте — «Әлифба» — 25 тапҡыр ҡабаттан нәшер ителә. 17 дәреслек, уҡытыу-методик әсбап авторы һәм төҙөүсеһе.
# Сербия короллеге

Ҡалып:История Черногории
Сербия короллеге (серб.сер. Краљевина СрбијаКраљевина Србија) — 1882 йылда кенәз Милан IV Обреновичты мәсехләгәндән һуң Сербия кенәзлегенән барлыҡҡа килтерелгән балҡан дәүләте.

# Сербия короллеге
## Тарихы

1885 йылда серб-болгар һуғышы була, ул Сербия короллегенең еңелеүе менән тамамлана. 1903 йылда Александр Обренович ҡатыны Драга менән бергә Ҡарагеоргиевичтар яҡлы «Берләшеү йәки үлем!» (серб.сер. Уједињење или смртУједињење или смрт), башҡа төрлө «Ҡара ҡул» тип тә йөрөтөлгән, Дунай дивизияһы полковнигы Драгутин Дмитриевич (Апис) етәкселек иткән ойошма тарафынан атып үлтерелгәс, Пётр I Ҡарагеоргиевич король ителә.
1912—1913 йылдарҙа Сербия короллеге Беренсе Балҡан һуғышында ҡатнаша, һуғыш Лондон солох договорына ҡул ҡуйыу менән тамамлана, бының һөҙөмтәһендә короллектең биләмәләре ике тапҡырға тиерлек киңәйә.
1913 йылда Сербия короллеге Икенсе Балҡан һуғышында ҡатнаша, был һуғыш Бухарест солох договоры төҙөү менән тамамланып, короллектең сиктәре тағы ла киңәйә төшә.
1914 йылдан алып ахырына тиклем Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша, бынан һуң 1918 йылда серб короле Пётр I Ҡарагеоргиевич хакимлығы аҫтындағы Сербтар, Хорваттар һәм Словендар короллеге барлыҡҡа килә.

# Сербия короллеге
## Халҡы

Балҡан һуғыштарына тиклем Сербия короллегендә 10 000-дән ашыу кеше йәшәгән 17 ҡала була. 1910—1912 йылдарҙа Сербия короллегенең иң ҙур ҡалалары:
* Белград — 100 000
* Призрен — 60 000
* Битола — 54 000
* Скопье — 50 000
* Ниш — 25 000
* Велес — 24 000
* Приштина — 20 000
* Прилеп — 20 000
* Крагуевац — 18 500
* Охрид — 18 000
* Лесковац — 14 300
* Тетово — 14 000

# Сербия короллеге
## Идараһы

Закондар сығарыу органы — Милли Йыйылыш, дәүләт башлығы — Король, башҡарма органы — Министрҙар Советы, округтарҙың вәкәләтле органдары — округ йыйылыштары (окружне скупштине), башҡарма органдары — округ комитеттары (окружни одбори), общиналарҙың вәкәләтле органдары — община йыйылыштары (општински збор), башҡарма органдары — община комитеттары (општински одбор), кметтар (кмет) уларҙың рәйестәре була.

# Сербия короллеге
## Идараһы
### Королдәре

* Милан I Обренович 1882—1889
* Александр Обренович 1889—1903
* Пётр I Карагеоргиевич 1903—1921
# Хорбург-Маслау

Хорбург-Маслау (нем. Horburg-Maßlau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 555 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,97 км². Диңгеҙ кимәленән 90 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6254 һәм автомобиль коды — SK (элек MQ, MER).
# Ғәммәр ибн Йәсир

Ғәммәр ибн Йәсир, Әбү әл-Яҡзан Ғәммәр ибн Йәсир әл-Мәзхажи (ғәр. عمار بن یاسر‎;рус. Аммар ибн Ясир; 570, Мәккә — 22 июль 657 Сиффин) — Мөхәммәт Пәйғәмбәр сәхәбәләренең береһе. Ул Пәйғәмбәр менән бергә Мәҙинәгә.күсенгән мөһәжирҙәрҙең береһе була .

# Ғәммәр ибн Йәсир
## Биографияһы

Тулы исеме: Әбү Яҡзан Аммар Ибн Ясир ибн Әмир Ибн Мәлик Әл-Мәзһажи.Атаһы сығышы менән Йәмәндән, һуңынан Мәккәгә күсеп китә. Ул Аллаһ Рәсүле менән бер йылда тыуған. Ғәммәр пәйғәмбәрлек иңгәнгә тиклем үк Мөхәммәттең дуҫы була. Әсәһенең исеме Сүмәййә бинт Хәйәт, ә атайһы — Йәсир ибн Әмир.
Ғәммәр ислам ҡабул итә. Уның менән бергә ата-әсәһе лә ислам ҡабул итәләр. Беренсе мосолмандарҙың күбеһе кеүек үк, Ғәммәрҙең ғаиләһе лә йәберләүҙәргә дусар була. Уның атаһы Мәккә кешеһе булмағанға, ә әсәһе Мәхзүмиттәрҙең хеҙмәтсеһе булыу сәбәпле, уларҙың хәле башҡа мосолмандар ҡарағанда ауырыраҡ була. Мәккәлеләр, уларҙы исламдан баш тарттырырға теләп, бик ҡаты язалайҙар, һәм, ахыр сиктә, Ғәммәрҙең ата-әсәһе үлтерелә. Әбү Йәһел үлтергән Сүмәййә - Ғәммәрҙең әсәһе - ҡатын-ҡыҙҙан Исламдағы беренсе шәһит һанала.
Ғәммәр үҙе лә бер нисә тапҡыр мәжүсиҙәр яғынан кәмһетеүҙәргә һәм язалауҙарға дусар була. Бер ваҡыт Ғәммәрҙе язалағанда ул үҙен күп илаһлы тип әйтә. Мөхәммәт пәйғәмбәр уға асыуланмаған, сөнки бының язалауҙар арҡаһында эшләгәнен белгән.
Ғәммәр Мәҙинәләге мәсеттәр төҙөлөшөндә ҡатнаша.
Ғәммәр беренселәрҙән булып Мәҙинәгә һижрәт итә. Ул унда ислам дәүләтенең нығыуына үҙ өлөшөн индерә. Әбү Бәкер һәм ибн әл-Хаттаб хәлифәте осоронда Бәҙерҙән Табуҡҡа тиклем шулай ул бөтә һуғыштарҙа ҡатнаша.
Хәлифә Әбү Бәкер идара иткән осорҙа ул Йәмәмәлә диндән баш тартыусыларға ҡаршы һуғыша. Ғүмәр заманында ул Әл-Күфәнең идарасыһы булып китә Әммә Күфә халҡы, ҡорайыштарҙан булмаған өсөн, уны лидер итеп ҡабул итмәй. Ике йылдан уны Әбү Муса ал-Әшғари алыштыра. Усман хәлифә идара иткән осорҙа ул сәйәси хәлде өйрәнеү өсөн Мысырға юллана һәм Усманға был провинцияла фетнә башланыуы тураһында хәүефле хәбәрҙәр менән ҡайта.

# Ғәммәр ибн Йәсир
## Биографияһы
### Вафаты

Али ибн Әбү Талип хәлифә ваҡытында Ғәммәр уның хакимлығын таный, һәм граждандар һуғышы ваҡытында хәлифә яғында һуғыша. 657 йылдың 22 июлендә Сиффин янындағы һуғыштаһәләк була (һижри 37 й. ,4 сәфәр ).
# Пхали

Пха́ли (ҡайһы берҙә: мхали) (груз. ფხალი) — грузин аш-һыуы, иң популяр һәм арзан ризыҡтарҙың береһе, унда вариативлыҡ принцибы ҡулланыла (бер рецепт төрлө ингредиенттар).

# Пхали
## Әҙерләү

Пхали нигеҙе теләһә ниндәй йәшелсә йәки үлән: кесерткән япраҡтары, экала (һүҙмә-һүҙ сәнскеле, сассапариль булараҡ билдәле); йәш редис ботваһы, сөгөлдөр һабаҡтары, төҫлө кәбеҫтә; япраҡлы сөгөлдөр, йәки мангольд, шулай уҡ ит, балыҡ йәки субпродукттар.
Төп ингредиент ваҡ итеп ҡырҡыла, ҡайнатыла, турағыс аша үткәрелә, бланшировкалана йәки йылы эшкәртеүһеҙ алына (мәҫәлән, үләндәр, ҡайһы бер йәшелсәләр). Пхалиға грек сәтләүеге, әсе борос, һарымһаҡтан әҙерләнгән ҡырҡыу тәмле соус өҫтәлә, кинза, һуған, хмели-сунели, тоҙ һәм шарап уксусы.
Пхали сифатында бирелә ит ризыҡтарына ҡабымлыҡ (закуска) йәки гарнир сифатында бирелә. Йәшелсә һәм үлән нигеҙен минималь йылылыҡ менән эшкәртеү уның бөтә витаминдарын тиерлек һаҡлап ҡалырға мөмкинлек бирә. Соус башланғыс продукттың тәм характеристикаһын яҡшы яҡҡа үҙгәртергә мөмкинлек бирә.
Тау формаһында өйөлгән пхали салатникта йәки тәрилкәлә йәки «кәтлит» рәүешендә бирелә. Байрам өҫтәле өсөн массанан соҡорайтылған ҙур булмаған шарҙар барлыҡҡа килә, уларға гранат емештәре һалына һәм сәтләүек майы ҡойола.

# Пхали
## Варианттары

Бер нисә продукттан торған һәм сәтләүек ҡабымлығынан торған пхали ассорти варианты— пхалиулиҙар таралған. Шулай итеп, тиҙ арала бер нисә ризыҡ әҙерләнә, өҫтәлдә улар эффектлы күренә.
Гурияла пхали, аджар аш-һыуынан үҙләштернелгәнлектән, дөгө менән әҙерләнә. Хевсурети районында пхалиули төрлө үләндәрҙән әҙерләнә һәм һарымһаҡ, һуған, тәмләткестәр һәм үткер тәмләткестәр менән тулыландырыла.

# Пхали
## Атамалары

XIX быуат уртаһында Тифлис ресторандарында күп һанлы урыҫ килеүселәре өсөн, боронғо «пхали» атамаһының яңғырашын ауырлыҡ менән әйткәнлектән, ризыҡтың исемен «мхали» тип үҙгәртәләр.
# Ял

Ял(урыҫ. Грива) — ҡайһы бер һөтимәр хайуандарҙың елкәһен, арҡа буйын ҡаплап тороусы оҙон сәс. Ул ата һәм инә хайуандарҙы айырыу билдәһе булып та тора. Уның төрлө формалары бар: ҡабарып тороусы, һәм бөтә башты ҡаплап тороусы, умыртҡа һөйәге буйлап матур ғына булып тура ғына тороусы.

# Ял
## Ялдың төрлө формалары

* Ат ялы
* Көньяҡ диңгеҙ арыҫландары ялы
* Арыҫландар ялы
* Гну антилопаһы ялы
* павиандарҙағы ял
* Жирафтарҙағы ял
* Гиендарҙағы ялы
* Бизондарҙағы ялдар
* Яллы бүреләр ялы
# Сәфәр (исем)

Сәфәр — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.

# Сәфәр (исем)
## Этимологияһы

Сәфәр исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән үҙләштерелгән. Бер нисә мәғәнәгә эйә: беренсеһе — юл, сәйәхәт; икенсеһе — Һижрә-Ай календарында 2-се айҙың исеме (шул айҙа тыуған балаға ҡушылған исем)

# Сәфәр (исем)
## Билдәле кешеләр

Агишев Сәфәр Аҡбулат улы 1913 — 10 июль 1942) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 275-се гвардия кавалерия полкында хеҙмәт итә. Кесе лейтенант.
Мусин Сәфәр Ғайсар улы (5 ноябрь 1948 йыл) — хеҙмәт ветераны, 1965—2007 йылдарҙа Салауат ҡалаһының «Салаватстрой» төҙөлөш тресының балта оҫтаһы, ташсыһы, мастеры (1995 йылдан). Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры (1975, 1977, 1986). Фёдоровка районының почётлы гражданы.
Сәфәр хан (Сәйет Йәғәфәров) — 1681—1684 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе. Башҡорт старшинаһы, мулла.

# Сәфәр (исем)
## Фамилияла

Сәфәров Марс Ғиләж улы (18 апрель 1937 йыл) — ғалим-химик-органик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1979), профессор (1982). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1986), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1998). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1986).
Сәфәров Валерий Фидан улы (21 июнь 1950 йыл) — ғалим-архитектор, педагог. 1979 йылдан Өфө нефть институты һәм Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 2007—2012 йылдарҙа «БашНИИстрой» институтының баш архитекторы. Тарих фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған архитекторы, Рәсәй Федерацияһының почётлы архитекторы.
Сәфәров Альберт Тәлғәт улы (5 май 1958 йыл, Өфө) — СССР биатлонсыһы, биатлон буйынса совет һәм Рәсәй тренеры, биатлонда Рәсәй тренеры һәм эшмәкәре, функционеры. Ишембай биатлон мәктәбенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Башҡортостан Республикаһы Биатлон федерацияһының экс-рәйесе.Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2000), СССР-ҙың спорт мастеры (1979) һәм биатлон буйынса халыҡ-ара категориялы судья (2003) Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1999).

# Сәфәр (исем)
## Ауылдар

•Сәфәр (Учалы районы) (рус. Сафарово) — Башҡортостан Республикаһының Учалы районындағы ауыл. •Сафар (Миәкә районы) — Башҡортостан Республикаһының Миәкә районындағы ауыл. •Сафар (Шишмә районы) — Башҡортостан Республикаһының Шишмә районындағы ауыл. • Иҫке Сәфәр — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҡтаныш районындағы ауыл. • Яңы Сәфәр — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Мөслим районындағы ауыл.
# Ҡыҙрасов Юлай Фәүҡәт улы

Ҡыҙрасов Юлай Фәүҡәт улы (1 октябрь 1975 йыл) — дәүләт һәм бизнес эшмәкәре, «КМ-Инвест» яуаплылығы сикләнгән ширҡәтенең башҡарма директоры, иҡтисад фәндәре кандидаты, Башҡортостан Республикаһының 7-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты (2023 йылдан).

# Ҡыҙрасов Юлай Фәүҡәт улы
## Биографияһы

Юлай Ҡыҙрасов 1975 йылдың 1 октябрендә Өфө ҡалаһында билдәле дәүләт эшмәкәре Фәүҡәт Ҡыҙрасов ғаиләһендә тыуа. 1998 йылда Башҡорт дәүләт университетынан иҡтисадсы һөнәрен алып сыға. Шул уҡ йылда Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһын тамамлай. Юрист һөнәренә эйә була
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1994 йылда «Европацентр — 93» ММПКО-һыннда йөк ташыусы булып башлай, һуңынан шунда уҡ сауҙа буйынса менеджер, сауҙа бүлеге етәксеһе (1997), коммерция директоры (1998) була. 1997 йылда БашКредитБанк Республика Инвестиция Кредит Банкыһында Проектлау финанслауы идаралығының халыҡ-ара бәйләнештәр төркөмө белгесе булып эшләй.
1998 йылдан — «Гольфстрим» яуаплылығы сикләнгән ширҡәт менеджеры, 1999 йылда — «Гольфстрим-косметик» яуаплылығы сикләнгән ширҡәт директоры.
1999 йылдан 2009 йылға тиклем «Стройцентр» яуаплылығы сикләнгән ширҡәттең башҡарма директоры, 2009 йылда — «Аҡ сарлаҡ» яуаплылығы сикләнгән ширҡәттең башҡарма директоры. 2002 йылда Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө фәнни үҙәгендә эшлекле хакимиәт оҫтаһы квалификацияһын ала.
2009 йылдан алып «КМ-Инвест» яуаплылығы сикләнгән ширҡәттең башҡарма директоры. 2013 йылда «МИРБИС» Мәскәү халыҡ-ара юғары бизнес мәктәбендә дәүләт һәм муниципаль идара итеү менеджеры һөнәренә эйә була. 2014 йылда Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡарамағындағы Рәсәй халыҡ хужалығы һәм дәүләт хеҙмәте академияһын тамамлай. 2023 йылдан — Башҡортостан Республикаһының 7-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.

# Ҡыҙрасов Юлай Фәүҡәт улы
## Ғаиләһе

Өйләнгән, ҡыҙ һәм ул тәрбиәләй.

# Ҡыҙрасов Юлай Фәүҡәт улы
## Хәйриә эшмәкәрлеге

Мәғариф өлкәһендәге социаль әһәмәитәле проекттарға, мохтаждарға ярҙам итә.

# Ҡыҙрасов Юлай Фәүҡәт улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «2017 йыл меценаты» дипломы (Өфө ҡалаһы хакимиәтенең почетлы исеме).
* «2015 йыл меценаты» лауреаты.
# Чермода

Чермода — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тунтор йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Чермода
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Кама ГЭС-ынан Воткин һыуһаҡлағысына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101012111100015001
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101500
* Бассейн коды — 10.01.01.010
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Осницкая

Осницкая — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Березовское күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Осницкая
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга Үрге Волга бейшлотынан Зубцов ҡалаһына тиклем , Вазуза йылғаһы башынан Вазуза һыуһаҡлағысына тиклем индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010100412110000000458
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000045
* Бассейн коды — 08.01.01.004
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ғәниев Камил Сәмиғулла улы

Ғәниев Камил Сәмиғулла улы (10 ғинуар 1922 йыл — 7 декабрь 1992 йыл) — СССР-ҙың хәрби эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Армия командующийы, генерал-лейтенант (1984). Ленин, Ҡыҙыл Байраҡ, ике 1-се дәрәжә Ватан һуғышы, ике Ҡыҙыл Йондоҙ, 3-сө дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәт иткән өсөн» ордендары кавалеры.

# Ғәниев Камил Сәмиғулла улы
## Биографияһы

Камил Сәмиғулла улы Ғәниев 1922 йылдың 10 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Бәләбәй кантоны Үрге Бишенде ауылында тыуған. Милләте башҡорт.
Түбәнге Троицк ауылында йәшәгән. 1943 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
1939 йылдан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһында хеҙмәт итә. 1941 йылдың июленән Көнбайыш фронтта һуғыша.
1943 йылда — Көнбайыш фронтта 104-се танк дивизияһы 145-се танк батальонының элемтә взводы командиры, өлкән лейтенант. 1942 йылда яралана.
Көнбайыш фронты 33-сө армияһы ғәскәри берләшмәһенең 1942 йылдың 22 сентябрендәге 529-сы приказы нигеҙендә 104-се танк дивизияһы 145-се танк батальонының элемтә взводы командиры өлкән лейтенант Ғәниев «Һуғыштағы батырлыҡтары өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
Көнбайыш фронты 33-сө армияһы ғәскәри берләшмәһенең 1942 йылдың 7 сентябрендәге 963-сө приказы нигеҙендә 104-се танк дивизияһы 145-се танк батальонының элемтә взводы командиры өлкән лейтенант Ғәниев Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
2-се Белорус фронты 5-се армияһы ғәскәри берләшмәһенең 1944 йылдың 17 ғинуарындағы 4-се приказы нигеҙендә 43-сө гвардия танк бригадаһының 2-се батальоны командиры урынбаҫары Ғәниев 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә.
2-се Белорус фронты 49-сы армияһы ғәскәри берләшмәһенең 1944 йылдың 31 июлендәге 19-сы һанлы приказы нигеҙендә 43-сө гвардия танк бригадаһының 2-се полкы командиры урынбаҫары гвардия капитаны Ғәниев Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.
Һуғышты гвардия майоры званиеһында тамамлай, И. В, Сталин исемендәге БТ һәм МВ Хәрби Академияһы тыңлаусыһы була.
Уҡыуҙы тамамлағандан һуң — 3-сө Белорус фронтының 101-се гвардия танк полкы командиры урынбаҫары.
Төркөстан хәрби округында хеҙмәт итә. Генераль штабтың Хәрби академияһын тамамлай.
5-се армия (2-се формирование) командующийы итеп тәғәйенләнә.
Артабан Урта Азия хәрби округы командующийының 1-се урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. Медеолағы шыуғынды бөтөрөү ваҡытында Алма-Ата ҡалаһын ҡотҡарыу буйынса эштәр начальнигы вазифаһын да башҡара.
1985 йылда 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә.
Генераль штабтың Хәрби академияһында факультет начальнигы итеп тә тәғәйенләнә.
РСФСР-ҙың 7-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана.
1992 йылдың 12 декабрендә Мәскәүҙә вафат булған.

# Ғәниев Камил Сәмиғулла улы
## Наградалары

* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1942);
* «Һуғыштағы батырлыҡтары өсөн» миҙалы (1942);
* Ике тапҡыр 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1944, 1985);
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1944);
* «1941-1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы.
# Һарайғыр ауыл биләмәһе

Һарайғыр ауыл Советы — Ырымбур өлкәһе Матвеевка районы, Һарайғыр ауыл биләмәһе. Административ үҙәге — Һарайғыр ауылы.

# Һарайғыр ауыл биләмәһе
## Биләмә тарихы

Ауыл Һарайғыр йылғаһы буйында урынлашҡан. Уға 1739 йылда Тамбов губернаһынан килгән крәҫтиәндәр нигеҙ һалған. Башта тәүге күсенеп килеүсе исеме менән Михайловка ауылы тип аталған. Һуңынан был исем Һарайғыр тип үҙгәртелгән: риүәйәткә ярашлы, айғыр исеменән алынған. Мәгәр, ауылдың Һарайғыр йылғаһы буйында ултырғанын иҫәпкә алғанда, исем гидронимдан алынғанға оҡшай.
Ауыл ҙурая һәм унда 1803 йылда 2000-гә яҡын кеше йәшәй.
1892 йылда Һамар-Златоуст тимер юлы һалыныу менән 3 саҡрым алыҫлыҡта тимер юл вокзалы һәм тимер юл эшселәре өсөн бер нисә торлаҡ йорт төҙөлә. Һуңыраҡ вокзалдан алыҫ түгел ағайлы-энеле Яковлевтар 3-6 сорт он етештергән эре өс ҡатлы тирмән төҙөгәндәр.
1918—1920 йылдарҙа граждандар һуғышы ваҡытында Һарайғыр бик мөһим хәрби объект була, сөнки бында көнсығыш фронтына оҙатыр өсөн ғәскәр тупланған.
1962—1964 йылдарҙа урта мәктәп һәм үҙәк усадьбала интернат бинаһы төҙөлгән.
2005 йылдың 9 мартында Ырымбурҙың 1904/312-III номерлы законы нигеҙендә Һарайғыр ауыл Советы ауыл биләмәһе төҙөлә, муниципаль берәмек сиктәре билдәләнә.
# Гэмбаку көмбәҙе

Гэмбаку көмбәҙе (япон. 原爆ドームГэмбаку до:му$^?$, «Купол атомного взрыва», «Атомный купол») — Икенсе донъя һуғышына тиклем Хиросиманың Сауҙа-сәнәғәт палатаһының күргәҙмә үҙәге була (ингл. Promotion Hiroshima Prefecture Industrial Hall).

# Гэмбаку көмбәҙе
## Тарихы

1945 йылдағы атом бомбардировкаһы һөҙөмтәһендә ныҡ зыян күргән, әммә шартлау үҙәгенән ни бары 160 метрҙа ғына булыуына ҡарамаҫтан, һаҡланып ҡалған. Бина шартлыу тулҡынынан бер ни тиклем емерелә һәм яна, был ваҡытта уның эсендә булыусылар барыһы ла һәләк була. Һуғыштан һуң Көмбәҙ артабан емерелмәһен өсөн нығытыла һәм атом фажиғәһенә бәйле иң билдәле экспонат булып ҡала. 1996 йылда, Ҡытай һәм Америка властары ҡаршы булыуға ҡарамаҫтан>, Гэмбаку көмбәҙе ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән.
Бина 1915 йылда чех архитекторы Ян Летцель тарафынан япондар өсөн ул ваҡытта ғәҙәти булмаған Европа стилендә проектлана. Һуғышҡа тиклем унда сауҙа һәм сәнәғәт күргәҙмәләре үтә, һуғыш башланыу менән төрлө административ офистар урынлаштырыла.
Атом көмбәҙе эргәһендә, Ота йылғаһының икенсе яғында Тыныслыҡ мемориаль паркы тора. Ул эпицентр үҙәгендә булған утраҙа урынлашҡан. Паркта Мемориаль музей, бер нисә нисә һәйкәл, ритуал ҡыңғырауы һәм кенотаф — атом бомбаһынан һәләк булыусыларҙың дөйөм ҡәбер ташы бар.
# Селек

?Селек :
Селек. :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Үҫемлектәр |
| Бүлексә: | Ябыҡ орлоҡлолар |
| Класс: | Ике өлөшлөлңр |
| Тәртип: | Күбәләк сәскәләр |
| Ғаилә: | Күбәләк сәскәләр |
| Суб-ғаилә: | Күбәләк сәскәләр |
| Ырыу: | Селек |
Латинса исеме :
Caragana Fabr. :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 26528 NCBI 20483 |
Селек (рус. Карага́на, лат. Caragána) — ҡуҙаҡлылар ғаиләһенән ҡыуаҡ үҫемлек. Бейеклеге 0,5-1,5 м тирәһе. Май-июнь айҙарында һары сәскә ата, июль-августа орлоғо өлгөрә.

# Селек
## Таралыуы

Селек Рәсәйҙең Европа өлөшөндә, Себерҙә, Урта Азияла һәм Алыҫ Көнсығышта үҫә. Үҫемлек тау битләүҙәрендә үҫергә ярата.
# Поникаровка

Поникаровка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волманга йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Поникаровка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300312111100035270
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103527
* Бассейн коды — 10.01.03.003
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ягель (Ула ҡушылдығы)

Ягель — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ула йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Ягель (Ула ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000011870
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001187
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Курья (Карасука ҡушылдығы)

Курья — Рәсәй йылғаһы. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Карасук йылғаһының уң ярына тамағынан 115 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 72 км.

# Курья (Карасука ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тополь күле һәм Бурла йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Обь һәм Иртыш йылғалары араһындағы тымыҡ район.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13020000412115200052744
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115205274
* Бассейн коды — 13.02.00.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2