yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Хорыней-Ты-Вис

Хорыней-Ты-Вис — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сейда йылғаһының уң ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Хорыней-Ты-Вис
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000066602
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006660
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Йүкәлекүл

Йүкәлекүл һүҙенең бер нисә мәғәнәһе бар.

# Йүкәлекүл
## Мәҡәләләр

* Йүкәлекүл (Ҡыйғы районы) — Башҡортостандың Ҡыйғы районындағы ауыл.
* Йүкәлекүл (Тәкәрлек ауыл советы, Дүртөйлө районы) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы Тәкәрлек ауыл биләмәһенә ҡараған ауыл.
* Йүкәлекүл (Һыуыҡҡул ауыл советы, Дүртөйлө районы) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы Һыуыҡҡул ауыл биләмәһенә ҡараған ауыл.
# Насиров Ғиниәт Ғәлиәкбәр улы

Насиров Ғиниәт Ғәлиәкбәр улы (5 ғинуар 1929 йыл — 11 июнь 1980 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы, 1941—1949 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Баймаҡ районының Карл Маркс исемендәге колхоздың звено етәксеһе, 1958—1961 йылдарҙа рәйес урынбаҫары. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948).

# Насиров Ғиниәт Ғәлиәкбәр улы
## Биографияһы

Насыров Ғиниәт Ғәлиәкбәр улы 1929 йылдың 5 ғинуарында Башҡорт АССР-ы Йылайыр кантонының Мырҙаҡай ауылында тыуған.
Белеме — урта махсус, 1954 йылда Стәрлетамаҡ ауыл хужалығы мәктәбен тамамлай.
1941 йылда Башҡорт АССР-ы Баймаҡ районының Карл Маркс исемендәге колхозында хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай. Шул уҡ йылда уны комсомол-йәштәр звеноһының бригадиры итеп тәғәйенләйҙәр.
Г. Г. Насыров етәкселегендәге звено, тәүге йылда уҡ (1941) беркетелгән участканан яҡшы уңыш алыуға өлгәшә. Киләһе йыл ерҙең уңышын күпкә арттырырға хәл ителә. Шулай, яҙ ике тапҡыр арҡыры-буй тырматыу үткәрелә, баҫыу сүп үләненән таҙартыла, серетмә етерлек күләмдә сығарыла, тырматыу менән культивация үткәрелә. 1943 йылда звено был майҙанда арҡыры-буй ысулы менән, сығышы 98 процент булған, сортҡа айырылған орлоҡ сәсә. Уңыш йыйыу үткәрелгән агротехниканың һөҙөмтәлелеген күрһәтә — 11 гектарҙан 30,7-шәр центнер, ә ҡалған майҙандан — 24-әр центнер уңыш йыйып алына.
1947 йылда, иген культураларынан рекордлы уңыш — гектарынан 30,7 центнер алғаны өсөн, 1948 йылдың 2 апрелендә СССР Юғары Советы Президиумы указы менән Ғиниәт Ғәлиәкбәр улы Насыровҡа Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
1948—1949 йылдарҙа Ғиниәт Ғәлиәкбәр улы Башҡорт АССР-ының Ауырғазы районы Талбазы ауылында ауыл хужалығы мәктәбендә уҡый. 1949—1952 йылдарҙа — Баймаҡ машина-трактор станцияһының участка агрономы. 1952 йылда Стәрлетамаҡ ауыл хужалығы мәктәбенә уҡырға ебәрелә. 1954—1961 йылдарҙа — Баймаҡ районы Карл Маркс исемендәге колхозда агроном, баҫыу эштәре белгесе, 1961—1980 йылдарҙа — Йылайыр районы «Башҡортостан» игенселек совхозында агроном-орлоҡсолоҡ белгесе, баш агроном, бүлексә агрономы булып эшләй.
1980 йылдың 11 июнендә Насыров Ғиниәт Ғәлиәкбәр улы вафат була.

# Насиров Ғиниәт Ғәлиәкбәр улы
## Наградалары

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948)
* Ленин ордены менән бүләкләнә.

# Насиров Ғиниәт Ғәлиәкбәр улы
## Хәтер

Башҡортостан Республикаһының Йылайыр районы Матрай ауылында, Баймаҡ ҡалаһында һәм Баймаҡ районының Ярат ауылында урам Г Г. Насыров исеме менән аталған.
Баймаҡ районы Ярат ауылында ауыл мәҙәниәт йорто бинаһына мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
# Носоловка

Носоловка — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе, Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сюверня йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Носоловка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ворона. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Хопер, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010200212107000006403
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000640
* Бассейн коды — 05.01.02.002
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Половинка (Вагеш ҡушылдығы)

Половинка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вагеша йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 3 км.

# Половинка (Вагеш ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000002424
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000242
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Күлбаш (һаҙлыҡ)

Күлбаш — Учалы районынағы һаҙлыҡ, Озерный һәм Ҡаҙаҡҡол ауыл советтары сигендә урынлашҡан.
Оҙонлоҡ: 58°50′59.57″E (58.84988)
Киңлек: 53°58′46.54″N (53.979595)
Көньяғында ҙур күл Оҙонгүл. Төньяҡ өлөшөндә күл менән бергә әһәмиәтле тәбиғәт биләмәләре (ОПТ категорияһына ҡараған переспектив учреждениелар өсөн).
# Мальково

Мальково — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сура йылғаһының уң ярына тамағынан 176 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Мальково
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500412110000039210
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003921
* Бассейн коды — 08.01.05.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Салтыкова Федосия Петровна

Салтыкова Федосия Петровна (5 апрель 1927 йыл — 1 март 2007 йыл) — Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районында М. Горький исемендәге колхоздың сусҡа ҡараусыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы.

# Салтыкова Федосия Петровна
## Биографияһы

Салтыкова Федосия Петровна 1927 йылдың 5 апрелендә БАССР-ҙың Күгәрсен районы Яңы Һапаш ауылында тыуған.
1944 йылда Федосия Петровна Волостновка ете йыллыҡ мәктәбенең 6 класын тамамлай.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1944 йылда Күгәрсен районының М. Горький исемендәге колхозында башлай. 1956 йылдан алып сусҡа ҡараусыһы булып эшләй. Алдынғы ысулдар ҡулланыу арҡаһында, Ф. П. Салтыкова сусҡа балаһы үрсеме алыу һәм һаҡлау буйынса юғары күрһәткестәргә өлгәшә. Йыл һайын һәр инә сусҡаны 2-2,5 тапҡыр балалата. 1960—1965 йылдарҙа алынмалы уртаса ауырлығы 18 килограмға тиклем булған 1 953 сусҡа балаһы үҫтерә һәм һимертеүгә тапшыра. Өс йыл эсендә 13 инә сусҡаның һәр береһенән 25-әр бәрәс ала һәм һаҡлай.
Малсылыҡты үҫтереүҙә һәм ит етештереү һәм әҙерләүҙе арттырыуҙа өлгәшкән уңыштары өсөн, СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 28 мартындағы указы менән, Ф. П. Салтыковаға Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
1982 йылда пенсияға киткәнгә тиклем М. Горький исемендәге колхозда ферма мөдире, фасовкалаусы, ат ҡараусы, сусҡа фермаһында төнгө ҡарауылсы булып эшләй.
Салтыкова Федосия Петровна 2007 йылдың 1 мартында вафат була.

# Салтыкова Федосия Петровна
## Наградалары

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966)
* Ленин ордены (1966),
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалы,
* Район партия комитетының, район Советы башҡарма комитетының ундан артыҡ Маҡтау ҡағыҙҙары менән бүләкләнгән.
* «Башҡорт АССР-ының иң яҡшы сусҡа ҡараусыһы» билдәһе.
* Уның исеме республика Почёт китабына индерелгән.
# 2007 йыл

III мең йыллыҡ :
XIX быуат — XX быуат — XXI быуат — XXII быуат — XXIII быуат :
Хронологик таблица :
2007 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 2007 MMVII |
| Юлиан стилендә | 2006 — 2007 ( 14 ғинуар) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2759 — 2760 ( 4 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7515 — 7516 ( 14 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5767 — 5768 ה'תשס"ז — ה'תשס"ח |
| Мосолман календары | 1428 — 1429 |
| Боронғо әрмән календары | 1456 ԹՎ ՌՆԾԶ |
| Ҡытай календары | 4703 — 4704 (с 18 февраль) 丙戌 — 丁亥 красная собака — красная свинья |
| Эфиопа календары | 1999 — 2000 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 2063 — 2064 |
| - Шака самват | 1929 — 1930 |
| Иран календары | 1385 — 1386 |
2007 (ике мең етенсе) йыл — кәбисә булмаған йыл, григориан календары буйынса дүшәмбе көндө башлана. Был беҙҙең эраның 2007 йылы, 3 мең йыллыҡтың 7 йылы, XXI быуаттың 7 йылы, XXI быуаттың 1 ун йыллығының 7 йылы, 2000 йылдарҙың 8 йылы.

# 2007 йыл
## Ваҡиғалар

* Красноярск крайы, Таймыр автономиялы округы, Эвенк автономиялы округы Красноярск крайыға берләшелар.
* Камчатка өлкәһе, Коряк автономиялы округы Камчатка крайыға берләшелар.

# 2007 йыл
## Вафат булғандар

* Аскин Ғәйфетдин Ғәфиәт улы (1924—2007), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945).
* Мурат Насыров, рәсәй йырсы.
* Михаил Ульянов, рәсәй актёр.
* Борис Ельцин, беренсе рәсәй Президенты.
* Лучано Паваротти, итальян йырсы.
* 10 июль — Лотфуллин Әхмәт Фәтҡулла улы, СССР-ҙың халыҡ рәссамы (1989), РСФСР-ҙың халыҡ рәссамы (1982), Башҡортостандың атҡаҙанған рәссамы (1966), Салауат Юлаев исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты (1982).
* 25 июль — Сәйфуллин Таһир Сергеевич, дирижёр, Башҡортостандың халыҡ артисы (1995).
# Әбдиев Нәзир Закир улы

Әбдиев Нәзир Закир улы (10 июль 1934 йыл—16 июнь 2009 йыл) — опера йырсыһы (лирик-драматик тенор), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1974), Башҡортостандың халыҡ артисы (1990).

# Әбдиев Нәзир Закир улы
## Биографияһы

Нәзир Закир улы Әбдиев 1934 йылдың 10 июлендә БАССР-ҙың Ҡырмыҫҡалы районы Бүләкәй ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Тыуған ауылында урта белем алғандан һуң, 1961 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлай.
Артабан, 1965 йылға тиклем, Свердловск ҡалаһындағы Урал консерваторияһында И. П. Семёнова класында уҡый.

# Әбдиев Нәзир Закир улы
## Тормош һәм хеҙмәт юлы

1956—1958 йылдар — Башҡорт радиоһы хоры артисы.
1965 — 1994 йылдарҙа Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы. Әбдиевтең көслө, матур тембрлы тауышы, артист темпераменты ватан һәм сит ил опреа классикаһында сағыу образдар тыуҙырырға булышлыҡ итә.
Концерт репертуарында — операларҙан ариялар, башҡорт композиторҙарының йырҙары һәм романстары. А. Ф. Ведерников, С. Ф. Данилюк һәм башҡа йырсылар менән гастролдәрҙә йөрөй һәм сығыш яһай.
Башҡорт шағиҙары һүҙҙәренә 100-ҙән ашыу йыр һәм романс ижад итә. Бөтә Рәсәй театрҙар смотры һәм фестивалдәрендә дипломант була.
Исмәғилевтең «Салауат Юлаев» операһында йыр башлаусы Казак һәм яугир Моталлап, Салауат партияһын башҡара. 1968 йылдың 19 ғинуарында тәүге тапҡыр Салауат ролендә сығыш яһай, һәм музыка йәмәғәтселеге был ваҡиғаны ҙур ҡыҙыҡһыныу менән ҡаршылай. Спектаклгә рецензияларҙа Салауат партияһын хисле башҡарыуы, образдың драматик асылыуы һыҙыҡ өҫтөнә алына.. Әбдиев унан алда тыуҙырылған вокал-сәхнә ролен, үҙ геройының күп ҡырлы характерын һәм ҡатмарлы эске донъяһын тулы итеп асыу маҡсатында, башҡарыу оҫталығын даими камиллаштырыу өҫтөндә эшләй. Әбдиев башҡарған Салауат партияһы бөтә спектаклдең төп ижади уңышы тип таныла. 1988 йылғы постановкала (урыҫ теленә М. Лаписова тәржемәләй), Әбдиев ижад иткән тәүсығанаҡҡа яҡынлаштырып эшләнгән либретто нигеҙ итеп алына. Нәзир Әбдиев 1988 йылдың 27 апрелендә һуңғы тапҡыр Салауат ролен башҡара.

# Әбдиев Нәзир Закир улы
## Репертуары

* Аҡмырҙа — «Шәүрә», З. Ғ. Исмәғилев (дебют, 1965)
* Зәйнулла партияһын тәүге башҡарыусы — «Ағиҙел тулҡындары», З.Ғ. Исмәғилев (1967)
* Айбулат «Дауыл», Р. А. Мортазин (1969)
* Ильяс «Замандаштар», Х. Ф. Әхмәтов, 1970)
* Салауат Юлаев «Салауат Юлаев» З. Ғ. Исмәғилев
* Хозе «Кармен», Ж. Бизе
* Дон Карлос «Дон Карлос», Джузеппе Верди
* Кенәз «Русалка», А. С. Даргомыжский
* Юлтый «Урал илселәре»
* Биржан «Биржан һәм Сара», Моҡан Төлебаев)
* Марк «Торналар оса», А. А. Нестеров

# Әбдиев Нәзир Закир улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1974)
* Башҡортостандың халыҡ артисы (1990).
* Драма, музыкаль һәм балалар театрҙарының Бөтә Рәсәй смотры дипломанты (Өфө, 1967; З. Исмәғилевтең «Гөлзифа» операһында Зәйнулла партияһы).
* Музыкаль театрҙар спектаклдәре Бөтә Рәсәй фестивале дипломанты (Өфө, 1970; «Дауыл» операһында Айбулат партияһы).
# Сурб Амбарцум сиркәүе (Чалтырь)

1867
Сурб Амбарцум сиркәүе — Ростов өлкәһе, Мяснников районы, Чалтырь ауылындағы ғибәҙәтхана. Әрмән апостол сиркәүенә ҡарай.
Адресы: Рәсәй, Ростов өлкәһе, Мясников районы, Чалтырь ауылы, 6-сы һыҙат урамы.

# Сурб Амбарцум сиркәүе (Чалтырь)
## Тарих

Сурб Амбарцум (изге Вознесение хөрмәтенә) Чалтырь ауылында 1790 йылда төҙөлгән император Екатерина II (14 ноябрь, 1779 йыл) Указы буйынса Ҡырымдан был ауылға күсеп килгән әрмәндәр сиркәүе.
Таш сиркәү янында ағастан һалынған ҡыңғырауҙар манараһы булған. Ваҡыт үтеү менән сиркәү иҫкергән, манараһы ҡыйшайған. 1862 йылда ауылдың мәхәллә кешеләре Әрмән апостол сиркәүенең Яңы Нахичеван һәм Бессарабия епархияһына иҫкергән сиркәү урынына яңы сиркәү төҙөүҙе һорап мөрәжәғәт иткәндәр. Төҙөлөштөң сметаһы төҙөлгән.
1860 йылда яңы сиркәү төҙөлөшө башланған. Уны мәхәллә кешеләре йыйған аҡсаға таганрог архитекторы Н. Моратов проекты буйынса классицизм стилендә төҙөгәндәр. Иҫке сиркәү урынында сиркәү-мәхәллә йортон һалғандар.
1883 йылда сиркәүҙә реставрация үткәрелгән, уның барышында изгеләрҙең тәреһен ҡуйыу өсөн ун ике постамент, төрлө төҫтәге витражлы өс яңы ишек ҡуйылған. Сиркәү территорияһын тимер ҡойма менән уратҡандар.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында сиркәү ябылған. 1944 йылда сиркәүҙе яңынан асҡандар. 1990 йылда уға әрмәндәрҙең изге символы — хачкар ҡуйылған. Ул 1279 йылдан алып Әрмәнстандың Эчмиадзе ҡалаһының Изге сиркәүендә торған хачкарҙың күсермәһе булған. Пьедесталындағы яҙмала әрмәндәрҙең төрөктәр тарафынан ҡырылыу (геноцид) иҫтәлегенә 1915 йылда ҡуйылған хачкарҙың күсермәһе булған тип яҙылған һүҙҙәр бар.

# Сурб Амбарцум сиркәүе (Чалтырь)
## Архитектура

Амбарцум сиркәүе Нахичеван сиркәү архитектураһына хас булған элементтар менән тәре формаһында дөрөҫ пропорциялары һаҡланып төҙөлгән. Уның тәрегә оҡшатып төҙөлөүе алғы яғында бер ниндәйҙә төкәтмәләре булмауҙан ғибәрәт.
Йорт һигеҙ мөйөшлө көмбәҙ менән ослайып барып бөткән, тәҙрәләре икешәрләп ҡушылып һалынған, улар бер-береһенән колонна барабандары сиктәре менән айырылып торған. Ишеге өҫтөндә дүрт колоннала портик һәм ишек башында тәреләр эшләнгән.
Дүрт яруслы ҡыңғырауҙар манараһы Несветай ауылындағы Карапет сиркәүенеке кеүек. Уның ҡабырғаһында бер нисә бәләкәй бүлмәләр урынлашҡан.
Манараның юғары ҡаттары Нахичевандағы төп ғибәҙәтхана ҡыңғырауҙар манараһындағыға оҡшатып төҙөлгән.

# Сурб Амбарцум сиркәүе (Чалтырь)
## Дин әһелдәре

Мәхәллә руханийы — Тер-Тадеос (Лусеген Гайбарян).

# Сурб Амбарцум сиркәүе (Чалтырь)
## Әҙәбиәте

* Вартанян В. Г., Казаров С. С. Армянская-Апостольская Церковь на Дону // Ростов н/Д., 2001.
* Халпахчьян О. X. Архитектура Нахичевани-на-Дону // Ер. 1988.
* Шахазиз Е. Новый Нахичеван и новонахичеванцы / Перевод с армянского Ш. М. Шагиняна // Ростов-на-Дону, 1999.
* Российская и Ново-Нахичеванская епархия Армянской Апостольской Церкви. Исторический путь. М., 2013.
# Бернкастель-Кус

Бернкастель-Кус (нем. Bernkastel-Kues) — Германияла, Рейнланд-Пфальц федераль ерендәге ҡала.
Бернкастель-Витлих районы составына инә. Бернкастель-Кус идаралығына буйһона. Халыҡ һаны 6506 кеше тәшкил итә (2010 йылдың 31 декабренә ҡарата). Бернкастель-Кус ҡалаһы 23,66 квадрат километр маййҙанды биләй. Рәсми коды — 2 008 07 31.

# Бернкастель-Кус
## Тарих

Бернкастель-Кус ҡалаһында Мозель йылғаһы аша беренсе даими таш күпер төҙөлә, ул Трирҙан Кобленцҡа барған юлда тора.
Бернкастель ҡалаһы (Bernkastel) ҡасандыр Трир епископлығына ҡараған һәм император I Рудольф тарафынан 1291 йылда иреклек алған. Ҡалаға үҙ исемен биргән боронғо замок (kastel) VII быуатта төҙөлгән һәм Урта быуаттарҙа бер кемгә лә бирешмәгән ҡәлғә булып һаналған. Ул XIX быуатта һәм ХХ быуат башында император Вильгельм II һарайына ҡараған булған. Замок манараһынан ҡарағанда Мозель йылғаһының һәм Тифенбах үҙәненең матур күренеше асыла.
1905 йылдың 1 апрелендә ҡалаға Мозель йылғаһының аръяғында ятҡан йөҙөм ағастарына бай Кус (Kues) ауылы ҡушыла. Был ауылда билдәле теолог һәм философ Николай Кузанский тыуған (1874 йылда уҡ Бернкастель һәм Кус күпер менән тоташҡан була).

# Бернкастель-Кус
## Фотогалерея

* Рыночная площадь
# Ҡасим (Өфө районы)

Ҡасим (элекке исеме — Ҡасим, Никольский) — Өфө районы Князев ауыл Советы составына ингән ҡасаба, 1988 йылда Өфө ҡалаһы составына индерелә. Хәҙер Шакша биҫтәһендә урынлашҡан. 1952 йылда ауыл Шаҡша ауыл Советына инә, ауыл Советы үҙәгенән — Шаҡша станцияһы ҡасабаһынан — 4 километр өҫтәрәк урынлаша.

# Ҡасим (Өфө районы)
## Тарихы

Ҡасим Аксаковтарҙың имениеһы була. Ауыл тураһында билдәле булған беренсе документ — «Өфө канцелярияһы подьячийының тол ҡатыны Наталья Афанасьевна Курагинаның улдары менән Өфө гарнизоны подполковнигы Дмитрий Сидорович Шинкеев менән үҙ биләмәһен, крәҫтиәндәрен һәм хужалыҡ кешеләрен һатыу-һатып алыу тураһында 1728 йылдың 30 ғинуарында» төҙөлгән ҡағыҙ. Был документҡа ярашлы, милек хужаһы «Ҡасим ауылын усадьбалары, төрлө ҡорам төҙөлөштәре һәм тирмәне, һөрөнтө ерҙәре һәм бесәнлектәре, Шаҡша йылғаһындағы башҡа ерҙәре менән» 200 һумға һата.
РСФСР Юғары Советы Президиумының 1988 йылдың 14 ғинуарындағы «Башҡорт АССР-ы Өфө ҡалаһы составына Ҡасим ауылын индереүҙе раҫлау тураһында» 8131-IX указында:
   Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы тарафынан күрһәтелгән планға ярашлы дөйөм майҙаны 396,9 гектар тәшкил иткән Өфө районы Князев ауыл Советына ҡараған Ҡасим ҡасабаһын Өфө ҡалаһы составына индереүҙе раҫларға,
— тиелә.

# Ҡасим (Өфө районы)
## Демографияһы

«Өфө губернаһы биләмәләренең 1870 йыл өсөн тулы исемлеге» белешмәһендә шундай мәғлүмәт килтерелә: 28 хужалыҡта 122 кеше йәшәй. 1896 йылда ауылда 30 хужалыҡ һәм 237 кеше була (125 ир-ат, 112 ҡатын-ҡыҙ). 1902 йылда Ҡасим ауылында 26 хужалыҡ һәм 149 кеше иҫәпләнә. 1906 йылда 208 кеше йәшәй: 112 ир-ат һәм 96 ҡатын-ҡыҙ.

# Ҡасим (Өфө районы)
## Кәсепселек

XIX быуатта умартасылыҡ менән шөғөлләнәләр. Быуат аҙағында сиркәү, училище, иген запасы магазины, бакалея кибете, һыу тирмәне, ҡаҙна шарап кибете була. XX быуат башында төп шөғөл — игенселек.

# Ҡасим (Өфө районы)
## Билдәле шәхестәре

* Салманов Григорий Иванович (12 февраль 1922 йыл — 3 апрель 1993 йыл) — совет хәрби етәксеһе, армия генералы (1979 йыл). КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1981—1986).
# Тольятти

Тольятти (рус. Тольятти) — Һамар өлкәһеның төньяҡ-көнсығышында, Волга йылғаһының һул ярында урынлашҡан, Һамар өлкәһе ҡалалары араһында ҙурлығы һәм әһәмиәте буйынса икенсе урында торған ҡала.

# Тольятти
## Билдәле шәхестәр

* Андрей Разин (23.10.1973), Рәсәй хоккейсыһы һәм тренеры. Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры.

# Тольятти
## Халыҡ һаны

1754 йылдан 2024 йылға тиклем халыҡ һаны буйынса статистика :
| Йыл | Халыҡ һаны |
| 1754 | 5695 |
| 1781 | 3082 |
| 1840 | 3381 |
| 1856 | 4200 |
| 1858 | 4703 |
| 1859 | 2269 |
| 1863 | 4652 |
| 1890 | 5165 |
| 1897 | 5969 |
| 1910 | 6381 |
| 1913 | 9900 |
| 1920 | 10 332 |
| 1923 | 5671 |
| 1926 | 6473 |
| 1939 | 9345 |
| 1946 | 12 000 |
| Йыл | Халыҡ һаны |
| 1959 | 61 281 |
| 1962 | 88 000 |
| 1964 | 123 400 |
| 1967 | 150 000 |
| 1970 | 250 853 |
| 1973 | 371 000 |
| 1975 | 451 000 |
| 1976 | 451 000 |
| 1979 | 502 036 |
| 1982 | 547 000 |
| 1984 | 600 000 |
| 1985 | 592 000 |
| 1986 | 592 000 |
| 1987 | 627 000 |
| 1989 | 630 543 |
| 1990 | 640 000 |
| Йыл | Халыҡ һаны |
| 1991 | 655 000 |
| 1992 | 666 000 |
| 1993 | 678 000 |
| 1994 | 689 000 |
| 1995 | 701 000 |
| 1996 | 708 000 |
| 1997 | 712 000 |
| 1998 | 715 000 |
| 1999 | 720 300 |
| 2000 | 722 900 |
| 2001 | 724 300 |
| 2002 | 702 879 |
| 2003 | 702 900 |
| 2004 | 703 900 |
| 2005 | 704 800 |
| 2006 | 704 900 |
| Йыл | Халыҡ һаны |
| 2007 | 705 300 |
| 2008 | 705 500 |
| 2009 | 720 346 |
| 2010 | 719 632 |
| 2011 | 719 500 |
| 2012 | 719 596 |
| 2013 | 719 149 |
| 2014 | 718 127 |
| 2015 | 719 646 |
| 2016 | 712 619 |
| 2017 | 710 567 |
| 2018 | 707 408 |
| 2019 | 702 831 |
| 2020 | 699 429 |
| 2021 | 684 709 |
| 2024 | 667 956 |

# Тольятти
## Мәғариф

* Тольятти дәүләт университеты
* В. Н. Татищев исемендәге Волга дәүләт университеты
# Штайнбах (Вартбург)

Штайнбах (Вартбург) (нем. Steinbach (Wartburgkreis)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1208 кеше йәшәй. Майҙаны — 15,06 км². Диңгеҙ кимәленән 390 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 36448 һәм автомобиль коды — WAK.
# Надежда Петрович

Надежда Петрович (сер. Nadežda Petrović / Надежда ПетровићNadežda Petrović / Надежда Петровић; 12 октябрь 1873 йыл — 3 апрель 1915 йыл) — серб рәссамы.

# Надежда Петрович
## Биографияһы

1873 йылда Чачакта сәнғәт менән бәйле кешеләр ғаиләһендә тыуа. 1884 йылда ғаилә Белградҡа күсенә, унда Надежда ҡатын-ҡыҙҙар Юғары училищеһын тамамлай (1891) һәм рәссам Джордже Крстичтың уҡыусыһы була. 1898 йылда Мюнхенда Антон Ажбанан, һуңынан Юлиус Экстерҙан (1901—1903) һабаҡ ала. 1900 йылда Белградта уның шәхси күргәҙмәһе ойошторола. 1903—1910 йылдарҙа Петрович Сербияла эшләй, Югославияның бик күп күргәҙмәләрендә ҡатнаша, Люблянда (1910) икенсе шәхси күргәҙмәһен ойоштора. 1910—1912 йылдарҙа Римда һәм Парижда Югославия рәссамдары күргәҙмәләрендә ҡатнаша.1912 йылда Белградта үҙенең һынлы сәнғәт мәктәбен аса. Шул уҡ йылда, шәфҡәт туташы булып, балҡан, артабан Беренсе донъя һуғыштарында ҡатнаша. 1915 йылда, фронтта сағында тиф йоҡтороп, Валевола вафат була.

# Надежда Петрович
## Ижады

Петрович ижады серб һынлы сәнғәте өсөн бик әһәмиәтле булып тора. Ул серб сәнғәтенә заманса европаса үҫеш йүнәлештәрен индерә. 15 йыл эшләү дәүерендә рәссам реализмдан импрессионизмға һәм фовизмға тиклемге юлды үтә. Петрович сағыу һәм хәрәкәтсән төҫтәрҙе файҙалана, күп кенә әҫәрҙәрендә асыҡ ҡыҙыл һәм йәшел төҫтәр өҫтөнлөк итә, уға киң һәм көслө характерлы буяу алымы хас.
Петрович портреттар һәм пейзаждар төшөрә, патриотик тойғоларҙан сығып серб пейзаждарын һәм натура өсөн сербтарҙы һайлай. Уның ижадын дүрт осорға бүләләр: беренсеһе — Мюнхен осоро (1898—1903), рәссам Ажбала, һуңынан Экстерҙа уҡый; икенсеһе — серб осоро (1903—1910); өсөнсөһө — Париж осоро (1910—1912); дүртенсеһе — хәрби осор (1912—1915). Петрович пейзаждары араһында айырым фрагменттар ҙа, панорамалар ҙа бар. Беренсе типҡа «Ҡороған ағас» (1902), икенсеһенә «Ресниктағы күренеш» (1904) һәм «Ҡырағай пиондар яланы» (1913). Рәссам панорамалы пейзаждарында арауыҡты полотноның бөтә киңлегендә йәйелдерергә тырыша.
# Икенде (мәғәнәләр)

Икенде
* Икенде — мосолман намаҙы, һәр нәмәнең күләгәһе үҙенән ике тапҡыр оҙонайғандан алып, ҡояш байый башлағанға тиклем дауам итә.
* Икенде ашы — төштән һуңғы аш.
# Лямпа Кутимская

Лямпа Кутимская — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кутим йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Лямпа Кутимская
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100004525
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100452
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1