yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Метль-Мех-Игль

Метль-Мех-Игль — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Балык йылғаһының һул ярына тамағынан 208 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Метль-Мех-Игль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200049103
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204910
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# «Юлдаш» татар-башҡорт ассоциацияһы, Швейцария

«Юлдаш» татар-башҡорт ассоциацияһы — Швейцарияның Женева ҡалаһында милли мәҙәниәтте һәм йолаларҙы һаҡлау маҡсатында 2015 йылда ойошторолған мәҙәни ойошма. Маҡсаты: ассоциация Швейцария татарҙарын һәм башҡорттарын берләштереү, мәҙәни саралар уҙғарыу, ассоциация ағзаларын һәм башҡа башҡорт-татар кешеләрен мәҙәни саралары һәм башланғыстар тураһында хәбәр итеү өсөн булдырылған. Ойошманың етәксеһе — Щеголова Регина Николаевна.
Берекмә вәкилдәре милли йолаларҙы һаҡлай һәм хөрмәт итә. Ойошма даими йыйыла, сәй эсеү, татар-башҡорт кулинария буйынса оҫталыҡ дәрестәре ойоштора. Һигеҙ йыл рәттән Һабантуй байрамын үткәрәләр, сараға 400-гә яҡын ҡунаҡ йыйыла. Женева властары башланғысты хуплай, байрам үткәреү өсөн сәхнә менән асыҡ майҙансыҡ урыны тәҡдим итә.
«Йыл һайын Европа һәм донъя кимәлендәге ҡатнашыусыларҙы, урта һәм бәләкәй бизнес вәкилдәрен, потенциаль инвесторҙарҙы һәм туристарҙы йәлеп итәбеҙ. Күләмле халыҡ-ара проекттар өсөн бөтә донъя буйынса әүҙем башҡорттарҙы BashkirGlobe ойошмаһына берләштерәү өсөн эшләйбеҙ. Киләһе йылдарҙа BashkirGlobe Беренсе Европа башҡорттары Йыйынын ойоштороу планлаштырыла. Донъяның төрлө илдәрендә йәшәгән ватандаштарыбыҙ ҡатнашырға сыҡырабыҙ» — тип белдерҙе Сибай ҡалаһында тыуып үҫкән, хәҙер Женевала йәшәүсе Айһылыу Янтурина-Дарлес.
# Паскевичтарҙың сиркәү-кәшәнәһе

Паскевичтарҙың сиркәү-кәшәнәһе — Гомель һарай-парк ансамбле составында сиркәү-кәшәнә.

# Паскевичтарҙың сиркәү-кәшәнәһе
## Тарихы

1870—1889 йылдарҙа архитектура академигы Е.Червинский етәкселегендә псевдорус стилендәг (проект А.Х Пель ҡатнашлығында төҙөлгән) Петропавловский соборы менән йәнәш гомель һарайы һәм паркы 1834 йылдан алып 1918 йылға тиклем биләгән Паскевичтар ғаиләһе ағзаларының ҡәбере өсөн төҙөлгән. Төҙөлөштө Петербург архитекторҙары М.Е.Месмахер һәм О.Э. Вегенерға тапшырғандар. Беренсеһе сиркәү-кәшәнәнең биҙәлеше өсөн яуаплы булған, икенсеһе төҙөү менән шөғөлләнгән.
1889 йылда сиркәүҙә генерал-фельдмаршал, кенәз И,Ф. Паскевичтың (1782—1856) һәм уның ҡатыны Елизавета Алексеевнаның, ҡыҙ фамилияһы буйынса Грибоедованың мәйетен күсереп ерләйҙәр. Башта И.Ф.Паскевич Варшавала вафат була, Ивановск ауылында ерләнгән була (хҙер Демблин ҡалаһы). Бында Могилёв өлкәһендәге Щеглицы имениеһынан уның олатаһының һәм оләсәһенең мәйетен күсерәләр.
1903 йылда Паскевич Федор Иванович (1823—1903) шулай уҡ сиркәү-кәшәнәлә ерләнә.
Сиркәү- кәшәнә Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында зыян күрә, әммә 1968—1975 йылдарҙа тергеҙелә. 2008—2016 йылдарҙа сиркәүҙә реставрация үткәрелә. Хәҙер был архитектура ҡомартҡыһы — Румянцев-Паскевичтарҙың һарай-парк комплексының өлөшө.

# Паскевичтарҙың сиркәү-кәшәнәһе
## Архитектураһы

Кәшәнә әкиәттәге бәләкәй замокты хәтерләтә. Әммә архитектор, күләме бәләкәй булыуға ҡарамаҫтан, ҡоролманың тулы композицияһына өлгәшкән. Сиркәү планы — 30 м² майҙан менән квадрат, композицияһы биш башлы сатырлы сиркәү рухында төҙөлгән. Көньяҡ фасадында баҫҡыс һәм аркалы портал менән инеү урыны төҙөлгән. Керамик колонналар, скульптура кокошниктары, түңәрәк биҙәктәр, кәрниз билбауҙары, алтын ялатылған көмбәҙҙәре һәм төҫлө керамикалар юғары кимәлдә башҡарылған. Фасадтарға үҫемлек орнаменты менән биҙәлгән майолик плиткалар матурлыҡ бирә. Декорҙы рәссам С.Садиков етәкселегендә урындағы оҫталар эшләгән.

# Паскевичтарҙың сиркәү-кәшәнәһе
## Кәшәнә

Ҡәберҙәр менән кәшәнә ер аҫтында урынлашҡан, инеү урыны павильонда күпмелер арауыҡта урынлашҡан. Төрбәлә ырыуҙың һигеҙ вәкиле ерләнгән.
# Хәмзә мәсете

2006
Хәмзә мәсете — Өфөләге мосолман дини ойошмаһы (Башҡортостан Республикаһы). Адресы: Өфө ҡалаһы, Юрий Гагарин урамы, 16-сы йорт.
Имам-хатип — Кәримбирҙиев Тулҡын хәҙрәт.
Мәсет Һупайлы биҫтәһендә урынлашҡан. Мәсет Хәмзә хажи Ғәлләмовтың шәхси аҡсаһына төҙөлгән. Проект авторы — Хәмзә хажи Ғәлләмов. Төҙөлөш ун йыл дауамында (1996—2006) барған, 2006 йылда Һупайлы һәм Октябрь районы мосолмандары тантаналы рәүештә асылған мәсеткә инә алдылар. Мәсет үҙенең ябайлығы менән айырылып тора: алыҫтан йәшел ҡыйығы, бейек булмаған манараһы, аҡ диуарҙары күренә. Мәсет заманса бейек йорттар араһында юғалып ҡалмай, ҡояш яҡтыһы төшкән бәләкәй утрау һымаҡ күҙ яуын ала. Бөгөнгө көндә комплексҡа мәсет һәм Никах йорто (2011) инә. Никах йортонда никах, балаға исем ҡушыу саралары үткәрелә.
Йома намаҙҙарында яҡынса 500 диниҙәр ҡатнаша. Ураҙа, Ҡорбан байрамдарында килеүселәрҙең һаны күпкә арта. Мәсеттә дәрестәр үткәрелә: дүшәмбе, шишәмбе көндәрендә — башлаусылар өсөн; шаршамбы, кесазна көндәрендә — дауам итеүселәр өсөн. Йәкшәмбе көнө мәктәпкәсә һәм уҡыусы балалар өсөн (бөгөнгө көндә 60 бала йөрөй) һәм ата-әсәләр өсөн ғаилә дәрестәре ойошторола. Йыл һайын балалар өсөн 2 байрам уҙғарыла: Мәүлит байрамы (Мөхәммәт (صلى الله عليه وسلم) Пәйғәмбәрҙең тыуған көнө) һәм Балаларҙы һаҡлау көнө (День защиты детей). Ҡөрьән сүрәләрен яттан уҡыу буйынса, шиғырҙар конкурстары, рәсем күргәҙмәләре үткәрелә. Рамаҙан айында мәсеттә ифтарҙар ойошторола. Бөтә ғибәҙәттәр, дәрестәр һәм саралар Әбү Хәнифә мәзхәбе буйынса үткәрелә.
2017 йылдың июненән алып «Познание» исемле мәсет гәзите сығарыла, гәзиттә мәсет яңылыҡтары һәм кәрәкле дини мәғлүмәттәр баҫтырыла.
2016 йылдың аҙағынан 2017 йылдың май айына тиклем мәсеттә ремонт үткәрелде. Мәсет бинаһы тыш яҡтан һәм эстән ремонтланды (электр яҡтылығы, тауыш аппаратураһы яңыртылды, иҙән йылытылды, комплекс яңы ҡойма менән уратылды). Киләсәктә тәһәрәтхана төҙөү, шулай уҡ комплекстың эргә-тирәһен тәртипкә килтереу планлаштырылған.
Проект буйынса «Хәмзә мәсете» берҙәм мосолман архитектура комплексына, мәсеттән тыш, мөһим биналар ингән була: административ бина, мәҙрәсә, аҙыҡ-түлек рәттәре, хәләл-кафе, Никах йорто. Хәмзә Искәндәр улы Ғәлләмовтың башҡа төрлө тормошҡа ашыраһы хыялдары ла була: аҙ тәьмин ителгән ғаиләләрҙә тәрбиәләнгән балалар өсөн интернат; мәйетте йыуыу, кәфенләү, йыназа уҡыу өсөн махсус бина. 2010 йылда Өфө властары мәсетте емерергә ниәтләүе тураһында мәғлүмәт була. Суд ҡарарына ярашлы «Хәмзә мәсете» комплексы территорияһында мәсет һәм Никах йорто ғына ҡалдырыла, башҡа бина-ҡаралтылар законһыҙ төҙөлгән, тип табыла һәм емерелә.
2019 йылдың 3 ноябрендә Хәмзә мәсетенең икенсе ҡатында янғын сыға. Янғын тураһында 21 сәғәт 48 минутта билдәле була. Бик тиҙ арала һүндереүгә ҡарамаҫтан, мәсеткә бик ныҡ зыян килтерелә. Ремонт үткәреү өсөн аҡса йыйыу тураһында иғлан ителә.
# Абдуллин Әхтәм Вәхит улы

Абдуллин Әхтәм Вәхит улы (рус. Абдуллин Ахтям Вахитович) (1923—1943) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы составында һуғышҡан. Рядовой ҡыҙылармеец, ҡылыссы.

# Абдуллин Әхтәм Вәхит улы
## Биографияһы

Әхтәм Вәхит улы Абдуллин 1923 йылда БАССР-ҙың Бәләбәй кантонында (хәҙер — Туймазы районы) Туймазы эшселәр ҡасабаһында тыуған.
1941 йылда Туймазы районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына хеҙмәткә алына.
112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһы составында һуғыша. Рядовой ҡыҙылармеец Абдуллин Әхтәм Вәхит улы, 60-сы гвардия кавалерия полкының ҡылыссыһы.
1943 йылдың 18 февралендә Украина ССР-ы Ворошиловград өлкәһе (хәҙер — Луганск Халыҡ Республикаһы) биләмәһендә барған дәһшәтле һуғыш барышында һәләк була.
Ворошиловград өлкәһе Фащевка ауылында ерләнгән.

# Абдуллин Әхтәм Вәхит улы
## Хәтер

Абдуллин Әхтәм Вәхит улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Туймазы районында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
# Крутая (Мурза ҡушылдығы)

Крутая — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мурза йылғаһының һул ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Крутая (Мурза ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ница йылғаһы Реж һәм Нейва йылғалары ҡушылған урынған тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501912111200007248
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200724
* Бассейн коды — 14.01.05.019
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Субась (Пысса ҡушылдығы)

Субась — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пысса йылғаһының һул ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.

# Субась (Пысса ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000044459
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004445
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Морицбург (Саксония)

Морицбург (Саксония) (нем. Moritzburg (Sachsen)) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 8262 кеше йәшәй. Майҙаны — 46,37 км². Диңгеҙ кимәленән 166 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 01466-01468 һәм автомобиль коды MEI.
# Ғәләүетдинова Наилә Ғизетдин ҡыҙы

Ғәләүетдинова Наилә Ғизетдин ҡыҙы (3 ғинуар 1946 йыл) — хеҙмәт ветераны, 1965 йылдан Башҡортостан радиоһы һәм телевидениеһы дикторы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2020), Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1993).

# Ғәләүетдинова Наилә Ғизетдин ҡыҙы
## Биографияһы

Наилә Ғизетдин ҡыҙы Ғәләүетдинова 1946 йылдың 3 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Архангел районы Тирәкле ауылында тыуған.
Үҙҙәрендәге мәктәпте тамамлағандан һуң Өфө сәнғәт училищеһына уҡырға инә. Был махсус урта уҡыу йортонда Рим Сыртланов курсы буйынса һөнәри белем ала.
1965 йылда йәш белгес Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы ҡарамағындағы Телевидение һәм радио комитетында, конкурс нигеҙендә диктор булып, хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай. Башҡортостан радиоһында «Шиғриәт минуттары», «Һеҙҙең өсөн, ветерандар», «Бөтә йөрәктән», «Ваҡыт даръяһы» әҙәби-музыкаль һ.б. тапшырыуҙарҙы алып бара.
Легендар диктор, радио һәм телевидение тапшырыуҙары алып барыусы, үҙенең үҙенсәлекле тауышы, фиғыл-ҡиәфәте менән бер нисә дәүер символына әйләнә.
Хаҡлы ялға сыҡҡас та яратҡан эшен дауам итә. 2020 йыл аҙағында «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була. Был туралағы Указға Рәсәй Президенты 7 декабрҙә ҡул ҡуя.

# Ғәләүетдинова Наилә Ғизетдин ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2020)
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1993)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1981)
# Афимья

Афимья — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тимшер йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Афимья
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000014343
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001434
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Грязнуха (Мамокша ҡушылдығы)

Грязнуха — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мамокша йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Грязнуха (Мамокша ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400712112100000695
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100069
* Бассейн коды — 08.01.04.007
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Вануату

Вануа́ту (Ҡалып:Lang-bi, франц. Vanuatu, ингл. Vanuatu; Ҡалып:Respell, Ҡалып:IPAc-en), рәсми атамаһы — Респу́блика Вануа́ту (Ҡалып:Lang-bi, франц. République du Vanuatu, ингл. Republic of Vanuatu) — Тымыҡ океандың Меланезия утрауҙарындағы дәүләт.
# Төньяҡ Үҙән (йылға)

Төньяҡ Үҙән,Ҡоро Үҙән (рус. Узян, Сухой Узян, Северный Узян) — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Белорет районы биләмәләрендә аҡҡан йылға.

# Төньяҡ Үҙән (йылға)
## Һүрәтләмә

Ағиҙел йылғаһының үрге ҡушылдығы. Йылғаның тамағы Ағиҙел йырҙаһының 1238-се километрында урынлашҡан. Уның һул ярынан килеп ҡушыла. Йылғаның оҙонлоғо — 30 км, һыу йыйыу майҙаны бассейны — 353 км².
Башланған урыны Уралтау һыртының өсөнсө армытында, Үҙәнбаш ауылынан көнсығышҡа табан 1 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Йылға тамағының диңгеҙ кимәленә ҡарата бейеклеге — 433 м. Ағым тиҙлеге сәғәтенә 0,6 метрға тиклем.
Иң ҙур ҡушылдыҡтары: Ҡатарыш (һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла), Һарына (уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла), Иҫергәп (уң ярына тамағынан 5,4 км өҫтәрәк ҡушыла), Сухоляд (һул ярына тамағынан 9,1 км өҫтәрәк ҡушыла) йылғалары һәм башҡалар.
Төбө ташлы, киңлеге 12-15 метрға тиклем. Кеше аяғы баҫмаған тиерлек урман эсенән тар ғына үҙән буйлап үтә. Һыубаҫар туғайҙарын болонға хас үҫемлектәр бергәлеге биләй. Үҙән ауылы янында урынлашҡан. Башҡа атамалары: Үҙән, Ҡоро Үҙән. Үрге Үҙән.
XVIII быуат уртаһында Белорет районы Үҙән ауылы үҙәгендә, Үҙән йырҙаһында Демидовтарҙың Үҙән заводы өсөн Үҙән һыуһаҡлағысы төҙөлә.

# Төньяҡ Үҙән (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса, Төньяҡ Үҙән Кама бассейны округына инә.
Һыу хужалығы участкаһы Ағиҙел йылғаһынан Ар ташынан алып Йомағужа һыу һаҡлағысынан тиклем урынды ала.
Ағиҙел йылғаһы йылғаһының аҫ бассейнына инә(2)
Йылғаның бассейны — Кама(1)
Ағиҙел йылғаһы бассейны (2)
Гидрологик өйрәнеү буйынса код 111101704
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200212111100017041
# Хафиз

Хафиз (ғәр. حافظ‎ «ятҡа бикләүсе», «һаҡлаусы») — Ҡөрьәнде ятҡа бикләп, уны һаҡлаусы.

# Хафиз
## Хафизлыҡ

Ҡөрьәнде тулыһынса ятлап алып, Изге Китаптың йөкмәткеһен һаҡлап тороусы был кешеләрҙе мосолмандар Ҡөрьән хафиз («хафиз әл-Ҡүрьән») тип атай, улар мосолмандарҙың айырым дини ҡатламы һанала.
Күплектә — «хафаза» тип атала.
Хафиз тип шулай уҡ тиҫтәләрсә мең хәҙисте, уны тапшырыусыларҙы, шулай уҡ хәҙисте тапшырған кешеләрҙең шәхси сифаттарын, уларҙың ышаныслылығын, тоғро һүҙлелеген, хата-кәмселектәрен яттан белгән мөхәҙистәрҙе лә (хәҙис белгестәрен) атайҙар.

# Хафиз
## Тарихынан

Ҡөрьәнде ятҡа бикләүҙең, йәғни ятлап алыуҙың Ислам ҡомартҡыларын һәм тәүсығанаҡтарын һаҡлап ҡалыуҙа әһәмиәте бик ҙур. Ҡөрьән сүрәләре һәм аяттары, хәҙистәр Мөхәммәт Пәйғәмбәр үҙе тере сағында уҡ махсус ятлап алыныла башлаған һәм артабан быуындан-быуынға тапшырыла барған.
Ҡөрьәндең үҙгәрешһеҙ һаҡланып килеүендә хафиздарҙың хеҙмәте ҙур. Ҡөрьәнде һәм хәҙистәрҙе ятлап алыу традицияһы бөгөнгәсә һаҡланып килә.

# Хафиз
## Билдәле хафиздар

Билдәле Ҡөрьән хафиздар иҫәбенә ошо шәхестәр инә
* Әбд әр-Рахман ибн Мәхди (һижри 198 йылда вафат),
* Ибн Әбу Шәйбә (һижри 235 йылда вафат),
* Ибн Әсәкир (һижри 571 йылда вафат),
* Ғабдулла ибн Әбд әр-Рахман әд-Дәрими (һижри 255 йылда вафат),
* Ибн Әбу Хәтим әр-Рази (һижри 327 йылда вафат),
* Ибн Әбд әл-Бәрр (һижри 463 йылда вафат).
# Кебаб

Кебаб, ҡабаб, кабоб, кябаб йәки ҡауап, шулай уҡ kebap, kebob, kibob, kebhav, kephav, kebabie, cevap (фарс. کبابکباب, kabâb — «ҡурылған ит») — Яҡын Көнсығыш, Кавказ арты һәм Үҙәк Азия илдәрендә ҡурылған иттән әҙерләнгән аш-һыу.
Инглиз телле илдәрҙә кебабты шампурҙа бирелгән шиш-кебаб (шашлык), йәки дёнер-кебаб (шаурма) — вертикаль шештә ҡыҙҙырылған ҡатлы ит киҫәктәре тип аңлайҙар. Яҡын Көнсығыш илдәрендә кебаб төрҙәре күберәк: ҡурылған кебаб, грилдә кебаб, быҡтырылған ит һәм фарштан ашамлыҡтар; был аш-һыу төрө тәрән һәм ваҡ тәрилкәлә, йә сэндвич рәүешендә бирелә. Ғәҙәттә кебаб өсөн һарыҡ ите ҡулланыла, әммә урындағы йолаларға ҡарап, шулай уҡ һыйыр, кәзә, тауыҡ, сусҡа ите; балыҡ һәм диңгеҙ аҙыҡтары; вегетариан кебаб өсөн тофу һәм фалафель алына. Кебаб тип шулай уҡ быҡтырылған иттән әҙерләнгән тас-кебаб (bowl kebab) ашамлығын атайҙар. Мысырҙа кебаб-халла тип һуған менән быҡтырылған һыйыр итен йөрөтәләр.

# Кебаб
## Этимология

Фарсы һүҙе кебаб арамей һүҙе כבבא (kabbābā), һуңғыһы, үҙ сиратында, аккадий телендәге kabābu һүҙенән килеп сыҡҡан, йәғни «яндырырға, күмерләндерергә» тигәнде аңлата. Фарсынан kabāb һүҙен Урта быуатта ғәрәптәр һәм төрөктәр «кебаб» тип йөрөткән.
«Кебаб» һүҙе йыш ҡына фарсы китаптарында ваҡланған ҡуҙы йәки тауыҡ ите киҫәктәренән эшләнгән ит шарҙарын аңлата. Ҡош итенән кебаб Саади Гулистан китабында телгә алына. Хәҙерге заманда кебаб тип шиш-кебабты атайҙар, шул уҡ ваҡытта элегерәк shiwā` شواء һүҙе ғәрәп теленән «грилдәге итте» аңлатҡан.

# Кебаб
## Кебаб төрҙәре

* Дёнер-кебаб төрөктәрҙә (шаурма ғәрәптәрҙә, гирос (gyros) гректарҙа)
* Шиш-кебаб (шашлык; хоровац әрмәндәрҙә, сувлаки гректарҙа, сате Индонезияла һ.б.)
* Люля-кебаб
* Кьебапи (чевапчичи)
* Тава-кябаб
* Зиринчли-кебаб
* Адана-кебаб (ингл.)
* Бейти-кебаб (ингл.)
* Чаг-кебаб (ингл.)
* Искендер кебаб
* Кёфте-кебаб (ингл.)
* Джудже-кебаб (ингл.)
* Кебаб кубиде (ингл.)
* Чапли-кебаб (ингл.)
* Сикх-кебаб (ингл.)
* Тандыр кавап (кауап)
# Сират күпере

Сират (الصراط|юл|ас-сира́т) — ислам эсхатологияһында йәһәннәм өҫтөнә ҡоролған күпер. Сират күпере йоҡа: сәс һәм ҡылыс йөҙөнөң ослолығынан артмай.

# Сират күпере
## Ҡөрьәндә

«Сират» һүҙе Ҡөрьәндә «тура юл» мәғәнәһендә ҡырҡтан ашыу осрай (ғәр. الصراط المستقيم‎ — ас-сирата ль-мөстәҡим).. Шиғый-ун икеселәр иҫәпләүенсә, «сират әл-мөстәҡим» — ул Алисыларҙың тоғролоғо һәм ысын күңелдән бирелгәнлеге.
Риүәйәткә ярашлы, Ҡиәмәт көнөндә бөтә кешеләр Сират күпере буйлап үтергә тейеш. Тәҡүә мосолмандар тиҙ генә «йәшен тиҙлегендә» күпер аша ожмахҡа Кәүсәр шишмәһенә күсәсәк , ә кафырҙар һәм гонаһлылар, уның аша үтә алмаясаҡ, тамуҡҡа ҡолап төшәсәк.
Исламдағы сират күпере зороастризмдағы Чинват күперенә оҡшаш. Зороастризмда изге илаһ Вай Чинват күпере буйлап үҙе билдәләгән урынға — тәҡүә зороастриясыларҙың йәнен үткәрә.

# Сират күпере
## Шиғыйҙарҙа Сират күпере

Шиғый ун икенселәрҙең Ҡиәмәт көнө концепцияһына ярашлы, яуап көнөндә күперҙең уң яғында Мөхәммәт пәйғәмбәр буласаҡ, ә һулдан — Али ибн Әбү Талип. Шиғыйҙар был фекерҙе Ҡөрьән шиғырына нигеҙләй: «Һәр үҙ һүҙле тиҫкәре иманһыҙҙарҙы икәүләп тамуҡҡа (гееннаға) ташлағыҙ».
Шиғыйҙарҙың инаныуҙарына ярашлы, ожмахҡа Әли ибн Әбү Талиптан фарман (ҡарар) алыусылар ғына үтәсәк.
# Үрге Әй

Үрге Әй — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе Һатҡы районы ауылы. Әйле ауыл биләмәһе составына инә.

# Үрге Әй
## Топонимикаһы

Силәбе өлкәһе топонимист-ғалимы Шувалов фекеренсә:
* Әйле ауылы, Һатҡы районы. 1778 йылда боронғо башҡорт торама-ултырағы урынында урыҫ һәм мордва күскенселәре тарафынан нигеҙләнгән. Башҡорт ҡәбилә берләшмәһе «әйле» атамаһын йөрөтә
* Оригинал текст  (рус.)
* Айлино, село, Саткинский район. Основано на месте башкирского поселения-стойбища в 1778 г. русско-мордовским и переселенцами. Называется по именованию башкирского племенного объединения «айле» т
Ауылдың атамаһы ла шул Әй йылғаһы исеменән алынған.

# Үрге Әй
## Тарихы

Үрге Әй ауылына 1913 йылда Вятка губернаһы күскенселәре нигеҙ һала. Халҡы ауыл хужалығы, һунарсылыҡ, балыҡ тотоу менән шөғөлләнгән. Коллективлаштырыу йылдарында Ленин исемендәге колхоз ойошторола. Хужалыҡта 500 баш эре мал, 60 ат, умарталар була. Сәсеү майҙаны 1200 га ерҙе биләй, уңыш гектарынан 20—25 центнер тәшкил итә. 1957 йылда колхоз «Әйле» йәшелсә-һөтсөлөк совхозының 2-се бүлексәһенә инә. Үрге Әй ауылында малсылыҡ биналары, ағас бысыу цехы төҙөлә, һыу үткәргес һалына, үҙәк урамға асфальт түшәлә. 1992 йылда совхоз ӘЯАО тип үҙгәртелә, 1997 йылда — «Әйле» ЯАО ( 2002 йылда уның базаһында «Магнезит» ярҙамсы хужалығы ойошторола)

# Үрге Әй
## Географияһы

Үрге Әй ауылды райондың төньяҡ өлөшөндә, Әй йылғаһының яры буйында (ауылдың исеме лә шунан) урынлашҡан. Рельефы — яҫы таулыҡ (Өфө яйлаһының көньяҡ-көнсығыш өлөшө), иң яҡын бейеклек — 290 м. Ландшафты — тау урмандары зонаһы, ауылдан төньяҡ- көнбайышҡа табан Мәсәғүт урман-дала утрауы урынлашҡан.
Ауылдың тирә-яғында тәбиғәт ҡомартҡыһы — Әүеркәй Соҡоро мәмерйәһе бар.
Үрге Әй ауылын күрше тораҡ пункттар менән грунт юлдары бәйләй. Район Үҙәге Һатҡыға тиклем 40 км, ауыл биләмәһе үҙәгенә тиклем (Әй ауылы) — 5 км.

# Үрге Әй
## Халҡы

Халҡы 175 кеше. (1995 йылда — 284).
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны 2010 йылда ауылда 156 кеше тәшкил иткән (82 ир-ат һәм 74 ҡатын-ҡыҙ).

# Үрге Әй
## Урам селтәрҙәре

Ауыл урам селтәре 2 урамдан тора.
# Атау (йылға)

Атау (рус. Атавка) - Рәсәй йылғаһы.
Башҡортостан биләмәләрендә аға. Йылға Йүрүҙән йылғаһының уң ярына тамағынан 111 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Атау (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысынан Павловка һыуһаҡлағысына тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201112111100023538
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102353
* Бассейн коды — 10.01.02.011
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

# Атау (йылға)
## Этимологияһы

Башҡорт телендәге атау һүҙенән.
* Атау - 1. (диал) Утрау. 2.Аҡлан.
Шул уҡ ваҡытта Башҡортостанда Атау тигән күл дә бар, ул Атау (Ғатау) тигән антропонимдан алынған.
# Фроловка (Лама ҡушылдығы)

Фроловка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лама йылғаһының һул ярына тамағынан 88 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Фроловка (Лама ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Тверь ҡалаһынан Иваньков ГЭС-ына тиклем (Иваньков һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010100712110000002732
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000273
* Бассейн коды — 08.01.01.007
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0