yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ҡала мәҙәниәт йорто (Таганрог)

Ҡала мәҙәниәт йорто — Таганрог ҡалаһында мәҙәниәт үҙәге.

# Ҡала мәҙәниәт йорто (Таганрог)
## Тарихы

Ҡала мәҙәниәт йорто 1909 йылда төҙөлгән концерт залы менән таш ротонда бинаһында урынлашҡан.
1896 йылда ҡала баҡсаһы ҡуртымсыһы Ханамиров баҡсаның үҙәк инеү урынында ағас ротонда төҙөй, ул ике йылдан һуң яна.
10 йылдан һуң был участкала ҡала аҡсаһына яңы ротонда төҙөлә. Ул матур колонналар менән аҡ таштан була. Тәҙрәләрҙең бөҙрә таштары һәм башҡа архитектура элементтары архитектор Б.И.Гершковичтың инде модала булмаған классик стилгә мауығыуын айырып әйтә. Бинаның формаһы ротонда билдәләмәһенә тап килмәһә лә (лат. rotundus — түңәрәк), таганроглылар был бинаны нәҡ шулай— «яңы ротонда» тип атайҙар. Ротонда ҡуртымға бирелә. 1910 йылдың июлендә унда асылған шәхси «Яңы мираж» театры, 1913 йылда — кинотеатр «Аполло» асыла. Концерт залы 200 кешене һыйҙыра алған, унда Александр Скрябин, Сергей Рахманинов, Александр Гречанинов кеүек билдәле гастролёрҙар сығыш яһай.
Революция һәм граждандар һуғышы осоронда «Аполло» кинотеатры ҡала тормошоноң сәйәси үҙәге була. Бында Хәрби-революцион комитет, Эшсе һәм крәҫтиән депутаттары советы, гәзит редакцияһы эшләй. Бинала мөһим ҡала йыйылыштары үтә. Мәҫәлән, 1920 йылдың ғинуарында комсомол ойоштороу мәсьәләһе буйынса йыйылыш үтә.
1918 йылдың апрелендә «Халыҡ йорто» асыла, 1920 йылдың мартында — «Луначарский исемендәге Пролетар клубы» асыла. 1926 һәм 1927 йылда бында Владимир Маяковский сығыш яһай. Клуб бинаһы икенсе бинаға күсерелгәндән һуң бында Халыҡ ижады йорто һәм Йәш тамашасы театры урынлаша. Йәш тамашасы театры һуғышҡа тиклем эшләй.
Оккупация ваҡытында зыян күргән бина 1950-се йылдар аҙағына тиклем консервацияла була. Һуңынан уны тергеҙеү башлана һәм Ҡала мәҙәниәт йорто өсөн реконструкция башлана. Элекке фундаментты һәм тышҡы һәм эске стеналарын ҡулланып икенсе ҡат өҫтәлеп төҙөлә, тамашасы залы киңәйтелә, биналары яңынан үҙгәртеп ҡорола. Ҡала мәҙәниәт йортоноң төҙөлөшө буйынса штаб начальнигы булып Жан Кожевников тора.. Яңы Ҡала мәҙәниәт йортоноң яңы бинаһы 1962 йылдың 29 апрелендә файҙаланыуға тапшырыла. Мәҙәниәт йортоноң асыу тантанаһы 1962 йылдың 9 авгусында үтә.
2012 йылдың ноябрендә Ҡала мәҙәниәт йортоноң күләмле 50-йыллығы юбилейы билдәләнә.

# Ҡала мәҙәниәт йорто (Таганрог)
## Ҡала мәҙәниәт йорто директорҙары

* 2012 йылдан хәҙерге ваҡытҡа тиклем — Б Шишкин
* 2011 йылдан алып 2012 йылға тиклем — О. Н. Иванов
* 2004 йылдан 2011 йылға тиклем— В И. Нестеренко
* 1997 йылдан 2004 йылға тиклем— Н. Г. Редькин
* 19?? йылдан 1996 йылға тиклем— О. Н. Зуева
* 19?? йылдан 19 йылға тиклем — Е Л. Подтыкайло
* 1962 йылдан 19?? йылға тиклем — К А. Погребняк
# Овраг Широкий

Широкий йырыны — Рәсәй йылғаһы. Һамар өлкәһе, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кондурча йылғаһының уң ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Овраг Широкий
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суҡ йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000612112100006119
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100611
* Бассейн коды — 11.01.00.006
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Шолга (Юга ҡушылдығы)

Шолга — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Көньяҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 91 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 7 км.

# Шолга (Юга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000011580
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001158
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ашнаҡсы өйләнә

Ашнаҡсы өйләнә — хикәйә. Антон Павлович Чехов 1885 йылда яҙған. Хикәйә тәүге тапҡыр 1885 йылдың 16 сентябрендә «Петербург гәзитенең» 254-се һанында А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға.

# Ашнаҡсы өйләнә
## Баҫмалар

А. П. Чеховтың «Ашнаҡсы өйләнә» хикәйәһе 1885 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр 1885 йылдың 16 сентябрендә «Петербург гәзитенең» 254-се һанында А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға, 1886 йылда хикәйә «Пестрые рассказы» йыйынтығында , ә 1889 йылда —«Детвора» йыйынтығында һәм А. Ф. Маркс нәшер иткән яҙыусының әҫәрҙәр йыйылмаһында ла сыға.
Чехов тере саҡта хикәйә болгар, дат, венгр, немец, поляк, румын, серб-хорват һәм чех телдәренә тәржемә ителә.

# Ашнаҡсы өйләнә
## Тәнҡит

Хикәйәне тәнҡит иғтибарһыҙ ҡалдырмай. Яҙыусы Л. Е. Оболенский хикәйәлә автор «бик һиҙгер, нескә күҙәтеүсәнлеге, кешеләрҙе ғәжәйеп рәүештә бер нисә һыҙыҡ йәки һүҙ менән һүрәтләй белеүе менән таң ҡалдыра»,- тип әйтә. К. Арсеньев: «Автор балалар психологияһын да бик оҫта яҙа», - ти.
Л. Н. Толстой «Ашнаҡсы өйләнә» хикәйәһен Чеховтың иң яҡшы хикәйәһе тип таба.

# Ашнаҡсы өйләнә
## Персонаждар

* Гриша, ете йәшлек малай
* Гришаның әсәһе, йорт хужабикәһе, бай ҡатын
* Пелагея, ашнаҡсы
* Данило Семеныч, ылаусы
* Аксинья Степановна, бала ҡараусы әбей

# Ашнаҡсы өйләнә
## Сюжет

Ете йәшлек Гриша өйҙәрендәге аш бүлмәһендә ниндәй хәлдәр булғанын ҡарап, күҙәтеп йөрөй. Бүлмәлә ашнаҡсы Пелагея, бала ҡараусы Аксинья Степановна һәм ылаусы Данило Семеныч. Бала ҡараусы ылаусыны һыйлай, уға бер рюмка араҡы ла һалып бирә. Ылаусы,эшенә һылтанып, баш тарта. Бала ҡараусы ашнаҡсы Пелагеяны ылаусыға өйләндерергә теләй.
Гриша ололарҙың һүҙен тыңламаһын өсөн, әсәһе уны балалар бүлмәһенә оҙата. Малай күргәне һәм ишеткәне хаҡында уйлана. Ул ашнаҡсының һәм башҡа кешеләрҙең нишләп өйләнгәндәрен аңлай алмай. Уның уйынса, байҙарға ғына өйләнергә кәрәк, ә бер ҙә ҡыҙыл танаулы ылаусыға түгел.
Шул арала ныҡ тулҡынланған Пелагея бүлмәне йыйыштырыу менән булыша. Бала ҡараусы һаман ҡырҡ йәше лә тулмаған ылаусыны Пелагеяға маҡтауын дауам итә, ә Пелагеяны күҙәтеп ултырыусы Гриша ашнаҡсыға өйләнеү оят һымаҡ тойолғандай итә.
Икенсе көндә лә гел өйләнеү тураһында һүҙ бара, Гришаның әсәһе, «ылаусы минең йортта йәшәмәйәсәк, сөнки мин уның аш бүлмәһендә ултырыуын теләмәйем», ти.
Ял көндәренең береһендә туй башланып китә. Малай аш бүлмәһендә яңы ситса күлдәк кейгән Пелагеяны ылаусы менән бергә торғандарын күрә. Уларҙы никах менән унтер ҡотлай һәм фатихаһын бирә, шунан бар халыҡ ишек алдына сығып китә. Сиркәүҙә никах уҡығандан һуң, кер йыуыу бүлмәһендә кешеләр гармунда уйнай һәм йыр йырлай, ә Гришаның әсәһе туй арҡаһында самауыр ҡуйырға ла кеше булмағанлыҡтан һуҡрана. Иртәгеһен иртә менән ашнаҡсы һәр саҡтағыса аш бүлмәһендә эшләп йөрөй. Унда килеп ингән ылаусы Гришаның әсәһенә рәхмәттәр уҡый һәм Пелагея менән икеһе лә уға атай-әсәләренә ҡараған кеүек ҡарауҙары хаҡында әйтә. Быларҙы күҙәткән Гриша, нишләп ылаусы Пелагеяны үҙ милкенә алды икән тип, аптырай. Уға кешеләр өсөн ҡорбан ителгән ашнаҡсы шул тиклем йәл булып китә, шунлыҡтан Гриша, келәткә инеп, иң ҙур алманы алып сыға ла уны Пелагеяға һуҙа.
# Мориц (Саксония-Анхальт)

Мориц (Саксония-Анхальт) (нем. Moritz (Sachsen-Anhalt)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 343 кеше йәшәй. Майҙаны — 16,18 км². Диңгеҙ кимәленән 67 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39264 һәм автомобиль коды — ABI.
# Оло Ирыкша

Оло Ирыкша — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кундыш йылғаһының һул ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Оло Ирыкша
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400712112100000923
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100092
* Бассейн коды — 08.01.04.007
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Янардағ (тау)

Янардағ (әзерб. Yanar Dağ, янар тау) — тәбиғи мәңгелек ут, Әзербайжандағы бер уба итәгенән боронғо замандарҙан алып янып тора.
Ун метр тирәһендәге оҙонлоҡтағы һыҙаттан бер метр тирәһенә күтәрелеп ялҡын сығып тора. Янардағ — Баҡы ҡалаһынан йыраҡ түгел, 25 км самаһы алыҫлыҡта Каспий диңгеҙе менән Апшерон ярымутрауы (әз. Абшерон) йүнәлешендәге эзбизташлы уба. Бөгөн донъяла газдың тәбиғи рәүештә сығып янып торған һирәк урындарҙың береһе, уларҙың күбеһе Әзербайжанда. Янардағтың мәңгелек уты Апшерон ярымутарауы ере аҫтындағы газ ятҡылығынан сығып яна. Ул боронғо замандарҙа уҡ яна башлаған. Был хаҡта Марко Поло һәм Александр Дюма мәғлүмәт ҡалдырған. Ҡараңғы ваҡытта ул алыҫтан балҡып күренеп тора. Ямғыр, ҡар яуғанда ла, көслө елдән дә һүнмәй. Бында Ирандан һәм Һиндостандан утҡа табыныусылар (зороастризм) килеүсән.
Янардағтан алыҫ түгел утҡа табыныусыларҙың боронғо ҡәлғәһе лә бар. Унда ла тәбиғи рәүештә ут сығып тора, утты бик матурлап таштар һалып эшләгәндәр.
Башҡортостанда ла янар тау — Янғантау бар. Уның боронғонан ҡайнарлығы кәмей бара тиҙәр. Шифалы быуы кешеләргә дауа бирә, шуға күрә унда шифахана төҙөлгән.

# Янардағ (тау)
## Шулай уҡ ҡара

* Янар тау — Австралиялағы тау.
* Янар тауҙар — Рәсәйҙә Амур өлкәһендә төтәп торған ташкүмер тауҙары.
* Химера (тау) — Төркиәләге янар тау, тәбиғи ер аҫты газы факелдары.
* Янғантау (башҡ. Янғантау — «янып торған тау») — Рәсәй, Башҡортостандағы тау.
# Имай Насыри

Имай Насыри, Насиров Имаметдин Низаметдин улы (30 сентябрь 1898 йыл — 29 март 1942 йыл) — башҡорт яҙыусыһы дәүләт һәм матбуғат эшмәкәре, журналист. 1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Граждандар һуғышында ҡатнашыусы. Сәйәси репрессия ҡорбаны.

# Имай Насыри
## Биографияһы

1898 йылда 30 сентябрендә Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Түбәнге Уҫылы ауылында тыуған.
1910—1914 йылдарҙа Стәрлетамаҡ мәҙрәсәһендә уҡыған.
1925, 1926 — «Ағиҙел» журналының баш мөхәррире.
1925—1931 — «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналының баш мөхәррире.
1937 йылда Имай Насыри репрессиялана. 1942 йылда төрмәлә вафат була.
Репрессия ҡорбаны булараҡ 1956 йылда аҡлана.
# Түбәнге Ҡунаҡбай

Түбәнге Ҡунаҡбай (шулай уҡ Ҡалҡаман) (рус. Нижний Кунакбай) — Ырымбур өлкәһе Новосергиевка районы ауылы. Судьбодаровка ауыл биләмәһенә керә.

# Түбәнге Ҡунаҡбай
## Тарих

Революциянан һуң Башҡорт АССР-ының Туҡ-Соран кантоны составына керә, ә 1923 йылдан республиканың Бәләбәй кантоны ҡарамағында була. ВЦИК ҡарарына ярашлы 1924 йылдың 21 октябрендә Ҡаҙаҡ АССР-ы составына бирелә. 1934 йылдан Ырымбур өлкәһе ҡарамағында була.

# Түбәнге Ҡунаҡбай
## Халҡы

2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (100 %) йәшәй.
# Салаир (Иня ҡушылдығы)

Салаир — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иня йылғаһының һул ярына тамағынан 565 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Салаир (Иня ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200612115200005455
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200545
* Бассейн коды — 13.01.02.006
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Мәндән ауыл Советы (Әлшәй районы)

Мендяновский сельсовет — Түбәнге Әүрез ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Әлшәй районы муниципаль районындағы административ-территориаль һәм муниципаль берәмек. «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статустары һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законға» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Йыланыш (Мәсетле районы)

Йыланыш (рус. Еланыш) — Башҡортостандың Мәсетле районындағы ауыл. Дыуан-Мәсетле ауыл советына ҡарай. Почта индексы — 452565, ОКАТО коды — 80242820004.

# Йыланыш (Мәсетле районы)
## Халыҡ һаны

| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1939 | 265 | |
| 1959 | 276 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1970 | 208 | |
| 1979 | 203 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1989 | 185 | |
| 2002 | 221 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 2009 | 265 | |
| 2010 | 195 | |

# Йыланыш (Мәсетле районы)
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Оло Ыҡтамаҡ): 30 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Дыуан-Мәсетле): 2 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сулея): 96 км

# Йыланыш (Мәсетле районы)
## Билдәле шәхестәр

* Абдуллин Мәүлитбай Миңтаһир улы (2.12.1952), агроном, ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (2000).
* Абдуллин Шәфәғәтулла Миңтаһир улы (1.05.1957), ветеренария врачы, ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Ветеренария фәндәре кандидаты (1999).
* Бәҙретдинов Рәмил Рафаил улы (17.01.1958), ғалим-санитар табибы, курортолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. Медицина фәндәре докторы (2007), профессор. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре (2006), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1992) һәм атҡаҙанған төҙөүсеһе (2004), Рәсәй Федерацияһының (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының (1992) һаулыҡ һаҡлау отличнигы. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2010).
* Ханова Зәйтүнә Ҡәнзәфәр ҡыҙы (1956 т.) — журналист, публицист. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993).
# Сомалиленд

Сомалиленд — Сомали ярымутрауының төньяғында урынлашҡан танылмаған дәүләт, Британияның элекке колонияһы. Булмаған Сомали дәүдәтенең өлөшө тип таныла. Баш ҡалаһы — Харгейса ҡалаһы.

# Сомалиленд
## Дөйөм тасуирлама

Сомалиленд территорияһында (138 мең. км²) Сомали халҡының өстән бере йәшәй (3 млн тирәһе кеше, 2003 йыл). Юридик яҡтан провинция әлегә тиклем Сомали өлөшө тип һанала, Һуңғы йылдарҙа һуғыш барыу сәбәпле күсмә хөкүмәт илдең күп өлөшөн контрольдә тотмай. Сомали халҡының яртыһы күсмә тормошта йәшәгән малсылар. сомали, ғәрәп һәм инглиз телдәре рәсми телдәр. Барлыҡ Сомалиленд халҡы — сөнни мосолмандар.
2003 йылда үткәрелгән референдум һөҙөмтәләре буйынса , халыҡтың 99 % -ҡа яҡын өлөшө бойондороҡһоҙлоҡ һәм яңы Сомаленд Конституцияһы яҡлы.
# Ғәзизов Хәтиб Шәрифйән улы

Ғәзизов Хәтиб Шәрифйән улы (1 май 1949 йыл, Башҡорт АССР‑ының Борай районы Берләҫ ауылы) — инженер-механик, ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2003), профессор.

# Ғәзизов Хәтиб Шәрифйән улы
## Биографияһы

Хәтиб Шәрифйән улы Ғәзизов 1949 йылдың 1 майында Башҡорт АССР‑ының Борай районы Берләҫ ауылында тыуған. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң Өфө авиация институтына уҡырға инә һәм уны 1971 йылда инженер-механик һөнәре алып тамамлай. 1971 йылдан Өфө авиация институтында (хәҙер Өфө дәүләт авиация техник университеты): материалдарҙың ҡаршылығы кафедраһы профессоры. 1980 йылда техник фәндәр кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп «Неосесимметричная деформация оболочек двигателей при эволюциях летательного аппарата» темаһына диссертация яҡлай,ә 2003 йылда техник фәндәр докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп «Разработка теории и методов расчета динамики, жесткости и устойчивости составных оболочек вращения» темаһына диссертация яҡлай.

# Ғәзизов Хәтиб Шәрифйән улы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Фәнни эшмәкәрлеге деформацияланыусы ҡаты есем механикаһына арналған. Хәтиб Шәрифйән улы Ғәзизов “рамлы” контурҙың, күп ҡатламлы конструкцияларҙың һәм башҡаларҙың ҡушма көплөктәре әйләнешенең иҫәпләү алымдарын уйлап таба, улар авиация двигателдәрен эшләүҙә, түбән температураларҙа күләмле штамплау инструменттарын яһағанда ҡулланыла. Фәнни хеҙмәттәре көплөктәрҙең һыҙыҡһыҙ теорияһына, деформацияланыусы ҡаты есем механикаһының һанлы ысулдарына арналған. 70-тән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 5 уйлап табыу авторы.
Уйлап табыусы Ғәзизов Хётиб Шәрифйән улы түбәндәге патенттар авторы:
- Күп ҡырлы изделиеларҙы ултыртыу өсөн ҡаты иретмәле матрица. Уйлап табыу металдарҙы баҫым ярҙамында эшкәртеүгә ҡағыла һәм гайка кеүек күп ҡырлы продукция әҙерләгәндә ҡулланыла ала.
- Ярым ҡыуыш эсле стерженлы киртләсле деталдәр эшләү ысулы. Уйлап табыу металдарҙы баҫым менән эшкәртеүгә ҡағыла һәм вал, сигәләр, шип корпусы кеүек киртләсле формалағы ярым ҡыуыш эсле стерженлы деталдәр эшләгәндә ҡулланыла ала.

# Ғәзизов Хәтиб Шәрифйән улы
## Хеҙмәттәре

* Метод конечных элементов в геометрически нелинейных задачах теории тонких упругих оболочек. М., 2002 (авторҙаш);
* Элементы тензорного исчисления, Уфа, 2006 (авторҙаш);
* Термоупругие напряжения в соединениях и элементах конструкций. 2‑е изд., доп. М., 2008 (авторҙаш).
* Динамика и жесткость вращающихся роторов ГТД / Х. Ш. Газизов; М-во образования Рос. Федерации, Уфим. гос. авиац. техн. ун-т. - [Препр.]. Өфө 2002.
# Аҙнағолов Венир Ғәлимйән улы

Аҙнағолов Венир Ғәлимйән улы (8 февраль 1947 йыл) — партия, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, ғалим. Сәйәсәт фәндәре кандидаты. Башҡорт АССР-ының 11-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Башҡортостан Республикаһы 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты, Башҡортостан Республикаһының 1-се һәм 2-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре

# Аҙнағолов Венир Ғәлимйән улы
## Биографияһы

Венир Ғәлимйән улы Аҙнағолов 1947 йылдың 8 февралендә Башҡорт АССР-ының Күгәрсен районы Хоҙайбирҙе ауылында тыуған. 1966 йылда урта мәктәпте тамамлағас, колхозда хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай.
1966—1968 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә.
1968—1969 йылдарҙа Күмертауҙа ДОСААФ-тың район комитеты рәйесе булып эшләй.
Башҡортостан ауыл хужалығы институтын, Свердловск Юғары партия мәктәбен тамамлаған.
1974 йылдан алып 1978 йылға тиклем Хоҙайбирҙин исемендәге колхозда баш агроном, партком секретары була.
1978 йылда КПСС-тың Әбйәлил район комитетының — икенсе, 1987 йылда беренсе секретары итеп һайлана.
1991 йылдан 2000 йылға тиклем — Күгәрсен район Советы рәйесе, Күгәрсен районы хакимиәте башлығы.
2000 йылдан Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Секретариаты етәксеһе.
Артабан «Газ-сервис» ЯСЙ-ның профсоюз комитеты рәйесе.

# Аҙнағолов Венир Ғәлимйән улы
## Йәмәғәт эшмәкәрлеге

* Башҡортостан Республикаһының ун икенсе саҡырылыш халыҡ депутаты итеп һайлана, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышының Вәкилдәр Палатаһы депутаты.

# Аҙнағолов Венир Ғәлимйән улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре
* Күгәрсен районының почетлы гражданы
* Салауат Юлаев ордены
* I дәрәжә Бөйөк Петр ордены
* II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» миҙалы
* «Өлгөлө хеҙмәте өсөн» миҙалы
* «Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуҙы үткәреүҙәге ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы .
# Себета-Яга

Себета-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Тарипат-Яга йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.

# Себета-Яга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000089086
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008908
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Әмиров Рәсим Зәкәриә улы

Әмиров Рәсим Зәкәриә улы (28 февраль 1923 йыл — 2 декабрь 1995 йыл) — терапевт, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почетлы академигы (1991), медицина фәндәре докторы (1968), профессор (1970). СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1977).

# Әмиров Рәсим Зәкәриә улы
## Биографияһы

Рәсим Зәкәриә улы Әмиров 1923 йылдың 28 февралендә БАССР-ҙың Бүздәк районы Бүздәк ауылында тыуған. Ейәнен тәрбиәләү менән уның БАССР-ҙың Әлшәй районы Ниғмәтулла ауылында йәшәгән олатаһы менән өләсәһе шөғөлләнгән.
Мәктәпте тамамлағандан һуң 1-се Мәскәү медицина институтына уҡырға инә һәм уны бик яҡшы тамамлай, һуңынан Бөтә Союз ҡолаҡ институты аспирантураһын физиология һөнәре буйынса тамамлай, ионлаштырыусы нурланыштың еҫ һиҙеү һәләтенә тәьҫире эҙемтәләрен өйрәнеү менән шөғөлләнә.
1952 йылдан алып Мәскәүҙәге Үҙәк оториноларингология ғилми-тикшеренеү институтында эшләй. 1960 йылдан алып А. Н. Бакулев исемендәге йөрәк-ҡан тамыры хирургияһы ғилми-тикшеренеү институтында, 1964 йылдан — СССР-ҙың Медицина фәндәре академияһы эргәһендәге туҡланыу ғилми-тикшеренеү институтында эшләй, 1985 йылдан физиология һәм курортология Үҙәк фәнни-тикшеренеү институтының клиник физиология бүлеге мөдире.
Медицина фәндәре докторы (1964), профессор (1970). Үҙе тәҡдим иткән электрокардиотопография ысулы ярҙамында йөрәктең электр ҡырын өйрәнеүгә ҙур өлөш индерә, йөрәк потенциалын карталаштырыу методикаһын эшләй. «Йөрәктең электр ҡырын тикшереү ысулы» уйлап таба, был йөрәк потенциалын карталаштырыу өсөн «Кардиаг» аппаратты эшләргә мөмкинлек бирә. Был хеҙмәте өсөн уға «СССР-ҙың уйлап табыусыһы» билдәһе тапшырыла.
1995 йылда Р. З. Әмиров Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почетлы академигы итеп һайлана (Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының медицина фәндәре бүлексәһе).

# Әмиров Рәсим Зәкәриә улы
## Хеҙмәттәре

Йөрәк потенциалын карталаштырыу ысулын уйлап тапҡаны өсөн 11 авторлыҡ таныҡлығы ала.
Әмиров Рәсим Зәкәриә улы етәкселегендә 38 диссертация яҡлана, шуларҙың 4 докторлыҡ һәм 34 кандидатлыҡ диссертациялары.
Р. З. Әмиров электрокардиология буйынса халыҡ-ара журнал мөхәрририәте составына инә.
1989 йылда ул 1990 һәм 1991 йылдарға Элект-Президент итеп һайлана, ә 1987 йылда (Вашингтон, Дюрен һәм Кливленд) университеттарына, 1990 йылда — Барселона ҡалаһына (Испания) университеттарҙа лекция уҡыу өсөн саҡырыла.

# Әмиров Рәсим Зәкәриә улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Чехия физиологы Эдвард Бабактың иҫтәлекле миҙалы һәм дипломы — Чехословакия академияһы наградаһы
* Электрокардиографияға нигеҙ һалыусы В. Эйнтховен миҙалы (1977).

# Әмиров Рәсим Зәкәриә улы
## Библиография

Р. Зәкиров — баҫылып сыҡҡан 200-ҙән артыҡ ғилми мәҡәлә һәм өс монография авторы:
* Электрокардиография, М., 1965 г.;
* Интегральные топограммы потенциалов сердца, М. Наука, 1973; Electrocardiotopographie. — Akademie-Verlag-Berlin, 1974 (немец телендә).
* Интегральные топограммы потенциалов сердца, М. 1973
# Ланкурсята-Яха

Ланкурсята-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Часелька йылғаһының уң ярына тамағынан 242 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 55 км.

# Ланкурсята-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300067660
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306766
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3