yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Рехмуков Фарид Измайлович

Рехмуков Фәрит Измаил улы(1926—2005) — СССР, Рәсәй архитекторы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған архитекторы (1974).

# Рехмуков Фарид Измайлович
## Биографияһы

1948 йылда Мәскәү архитектура институтын тамамлағандан һуң, Карел-Фин Совет Социалистик республикаһының Петрозаводск ҡалаһына республика проект контораһына (һуңғараҡ — «Карелпроект») эшкә ебәрелә.
1950 йылдар башында фәрит Рехмуков ВДНХ-лағы Карел-Фин Совет Социалистик республикаһының павильоны бинаһын проектлау буйынса Бөтә союз конкурсында еңеүсе була. Бина 1954 йылда төҙөлә, әлеге ваҡытта — Рәсәй Федерацияһының мәҙәни мираҫы объекты.
1954 йылдан алып Ф. И. Рехмуков — СССР архитекторҙар союзы ағзаһы, СССР-ҙың архитекторҙар союзы карел бүлексәһе идараһы рәйесе (1954—1956).
1955 йылдан алып — «Карелпроект» проектлау ойошмаһы директоры.
Төп эшенән айырылмайынса Петрозаводск архитектура-төҙөлөш техникумында һәм Петрозаводск дәүләт университетының сәнәғәт һәм граждандар төҙөлөшө факультетында уҡыта.
1962 йылдан алып Өфөлә «Башпроект» проектлау институтында баш архитектор булып эшләй. 1965—1986 йылдарҙа — Өфөнөң баш архитекторы.
Өфө һәм Петозаводскиҙың иң әһәмиәтле биналары проекттарының авторы йәки авторҙашы..

# Рехмуков Фарид Измайлович
## Ҡыҙыҡлы факттар

Өфөлә Рехмуков хөрмәтенә урам аталған.
# Ньюри

Ҡалып:НП-Северная Ирландия Ньюри (ингл. Newry, ирл. Iúr Cinn Tra) — Төньяҡ Ирландияла ҙурлығы буйынса дүртенсе (city) һәм Ирландия утрауында һигеҙенсе булған ҡала. Белфастан 60 километр, Дублиндан 108 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡала биләмәләре аша Кланрай йылғаһы аға. Ҡалаға нигеҙ 1144 йылда цистерциан монастыре менән йәнәш һалына, һәм ул Төньяҡ Ирландиялағы иң боронғо монастырҙарҙың береһе. 2001 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, ҡалала 27430 кеше йәшәй. 2002 йылда Елизавета Икенсенең ярты быуат батшалыҡ итеүе хөрмәтенә Ньюриға ҡала статусы бирелә.
Рәсәй Федерацияһы Мурманск өлкәһенең Кировск ҡалаһы Ньюри ҡалаһының туғанлашҡан ҡалаһы

# Ньюри
## Билдәле кешеләре

* 1977 йылдың 7 ғинуарында танылған режиссёр-аниматор Томм Мур Ньюриҙа тыуған.
# Шлегель (Тюрингия)

Шлегель (Тюрингия) (нем. Schlegel (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 360 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,28 км². Диңгеҙ кимәленән 620 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7366 һәм автомобиль коды — SOK.
# Падун (Поперечной ҡушылдығы)

Падун — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Поперечная йылғаһының уң ярына тамағынан 8,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Падун (Поперечной ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы , инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502412111200010615
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201061
* Бассейн коды — 14.01.05.024
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ғиззәтуллин Мәжит Нурислам улы

Ғиззәтуллин Мәжит Нурислам улы (20 октябрь 1937 йыл) — энергетик, Рәсәй Федерацияһы Яғыулыҡ-энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1994), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (1997).
# Оло Эҙәк

Оло Эҙәк — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/177/475/496 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 58 км.

# Оло Эҙәк
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201312111100024151
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102415
* Бассейн коды — 10.01.02.013
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Репруа

Репруа́ — донъялағы иң ҡыҫҡа йылға. Абхазияның Гагр районында урынлашҡан. Уның оҙонлоғо 18 метр.

# Репруа
## Тасуирлама

Ер аҫтындағы карст йылғаһы өҫкә сығып йылға барлыҡҡа килтерә һәм 18 метрҙан Ҡара диңгеҙгә ҡоя. Йылғаны 2500 м бейеклектә урынлашҡан Арабика платоһындағы һәм Ҡара диңгеҙ ярынан 12-15 км ситтәге мәмейәләрҙәге һыу туйына. Кавказ Ҡара диңгеҙ яры буйындағы иң һалҡын йылға.
Абхаз риүәйәте буйынса Рептуа — ер аҫты рухы ҡыҙының күҙ йәштәре.
# Оло Ляпка

Оло Ляпка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының уң ярына тамағынан 307 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Оло Ляпка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300312115200011890
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201189
* Бассейн коды — 13.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Һары (Ҡоншаҡ районы)

Һары (рус. Сары) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районындағы ауыл. Һары ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

# Һары (Ҡоншаҡ районы)
## Географик урынлашыуы

Теча йылғаһы буйында Ҡалды күленең төньяҡ-көнсығыш яр буйында, район үҙәге Ҡоншаҡ ауылынан 15 км урынлашҡан.

# Һары (Ҡоншаҡ районы)
## Тарихы

Һары — ҡатай башҡорттарының ауылы. Пермь губернаһы Екатеринбург өйәҙе составында була. Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 2-се башҡорт кантонының 2-се йортона ҡарай.
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡортостан АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы Ҡоншаҡ районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы составында.

# Һары (Ҡоншаҡ районы)
## Халҡы

| 1834 | 1869 | 1859 | 1920 |
| 318 | 518 | 744 | 822 |
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (73 %) йәшәй.

# Һары (Ҡоншаҡ районы)
## Билдәле шәхестәре

* Ғүмәров Фәрит Хафиз улы — тарих фәндәре кандидаты, "Башҡортостан тарихы буйынса хрестоматия" авторы.
# Таллий

Таллий (лат. Thallium, Tl) — Менделеевтың периодик таблицаһының 6-сы осор, 13-сө төркөм элементы. Тәртип номеры — 81.
Ауыр металдар төркөмөнә ҡарай. Ябай матдә таллий — йомшаҡ, бик ағыулы, көмөшһыу-аҡ төҫ менән көрәнһыу-зәңгәрерәк төҫмөрлө металл.

# Таллий
## Символы

Таллий элементының символы — Tl (Таллий тип уҡыла).

# Таллий
## Тарихы

Таллийҙы 1861 йылда инглиз ғалимы Уильям Крукс Гарц тау массивтарында урынлашҡан Абберод ҡалаһы янындағы көкөрт кислотаһы заводының ҡурғаш камераларында ҡалған шламды спектраль ысул менән тикшереп аса.
1862 йылда металлик таллий Уильям Крукс һәм француз химигы Клод-Огюст Лами тарафынан да үҙ аллы эҙләнгәндә табыла.

# Таллий
## Тарихы
### Исеменең килеп сығышы

Элемент үҙенең исемен спектрындағы йәшел һыҙаттар айҡанлы ала (бор. грек. θαλλός — йәш, йәшел тәлгәш).

# Таллий
## Тәбиғәттә

Таллий — тарҡау элемент. Сфалерит, цинк, баҡыр һәм тимер колчеданы, калий тоҙо һәм слюдаларҙа була. Таллий — ауыр металл. Уның ете генә минералы билдәле (круксит (Cu, Tl, Ag)₂Se, лорандит TlAsS₂, врбаит Tl₄Hg₃Sb₂As₈S₂₀, гутчинсонит (Pb, Tl)S • Ag₂S • 5As₂S₅, авиценнит Tl₂O₃), уларҙың барыһы ла бик һирәк осрай. Төп массаһы сульфидтар, иң әүәл — тимер дисульфиды менән бәйле.
Таллий биосферала еңел күсеп йөрөй. Тәбиғи һыуҙан уны күмер, балсыҡ, марганец гидроксиды, һыуы һеңдерә, парға эәйләнгәндә туплана (мәҫәлән, Сиваш күлендә 5·10⁻⁸ г/л тиклем). бар. Калий минералдарында (слюда, ялан шпаты), сульфид мәғдәндә: галенит, сфалерит, марказит (0,5-кә тиклем %), киноварҙа туплана.Ҡушылма булараҡ тәбиғи марганец һәм тимер оксидтарында була..
Таллийҙың уртаса йөкмәткеһе (ауырлығы буйынса):
* ер ҡабығында 4,5·10⁻⁵ %;
* ультранигеҙ 10⁻⁶ % тоҡомдарҙа;
* төп тоҡомдарҙа 2·10⁻⁵ %;
* диңгеҙ һыуында 10⁻⁹ %.
# Матуровка

Матуровка — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яхрома (старица) йылғаһының уң ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 5,5 км.

# Матуровка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан Угличь ГЭС-ына тиклем (Угличь һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010100812110000003509
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000350
* Бассейн коды — 08.01.01.008
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Вой-Вож (Вежаю ҡушылдығы)

Вой-Вож — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вежаю йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Вой-Вож (Вежаю ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000013643
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001364
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кильчековская

Кильчековская — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының һул ярына тамағынан 816 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.

# Кильчековская
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200017616
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201761
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Рахманғол Иртуғанов

Рахманғол Иртуғанов (рус. Рахмангул Иртуганов) — 1771—1773 йылдарҙа Рәсәй ғәскәренең Уҫы даруғаһы поход старшинаһы, 1780 йылдан алып Ғәйнә улусы старшинаһы.

# Рахманғол Иртуғанов
## Биографияһы

Рахманғол Иртуғанов Уҫы даруғаһының Ғәйнә улусы башҡорто. Рәсәй империяһы ғәскәренең 1771—1773 йылғы Польшаға походында Рахманғол Иртуғанов Ғәйнә олоҫо Уҫы даруғаһының поход старшинаһы булараҡ ҡатанаша. Уның империяға тоғро хеҙмәттәре юғары баһалана: 1780 йылда ул Ғәйнә улусы старшинаһы итеп тәғәйенләнә.
1771 йылдың ноябрь айында Польша һәм Бөйөк Литва кенәзлеген берләштергән федератив дәүләт Речь Посполитаяға ебәрелгән Башҡорт ғәскәренең 1-се партияһы командиры була. Ошо уҡ йылдың 16 декабрендә составына Уҫы даруғаһының Ғәйнә һәм Ирәкте улустары, Ҡаҙан даруғаһының Һеңрән улустарынан тупланған 311 башҡорт менән походҡа сыға. 1772 йылдың апрель айынан алып декабргә тиклем Польша һәм Литва территорияһында хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша. 1773 йылдың март айында 277 башҡорттан торған партия Өфөгә ҡайтарыла.
1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы осоронда Рахманғол Иртуғанов Рәсәй хөкүмәтенә «тоғро» башҡорт булараҡ таныла. Е. И. Пугачев полковниктары Ейән Ҡуштанов менән Мөҡсин Мәҙийәров, поход старшинаһы Әҙел Әшмәновты ҡулға алып, хөкүмәт ғәскәре ҡулына тапшыра.
# Ғәлин Мәхмүт Харрас улы

Ғәлин Мәхмүт Харрас улы (1917 — 1995) — билдәле совет дәүләт эшмәкәре, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан.

# Ғәлин Мәхмүт Харрас улы
## Биографияһы

Ырымбур өлкәһе Орск өйәҙе (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы) Ишмөхәмәт ауылында 1917 йылда тыуған.

# Ғәлин Мәхмүт Харрас улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

Кавалер медали «За отвагу» (04.09.1942 г.), кавалер медали «За отвагу» (05.07.1943 г.), кавалер Ордена Красного Знамени (28.12.1943 г.), кавалер Ордена Красного Знамени (08.05.1944 г.), кавалер Ордена Александра Невского (28.10.1944 г.), кавалер Отечественной войны II степени (22.02.1945 г.), кавалер Ордена Отечественной войны I степени (06.04.1985 г.).
# Ырғайҙы

Ырғайҙы (рус. Аргайда) — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ҡыҙыл йылғаһының һул ярына тамағынан 131 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Ырғайҙы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002059
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200205
* Бассейн коды — 12.01.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

# Ырғайҙы
## Этимологияһы

Ырғайҙы атамаһы боронғо башҡорт телендәге ыр һәм боронғо башҡорт телендәге ғаҙы (үгүҙ) (йылға) тигән һүҙҙәрҙән ҡушылып яһалған. «Словарь топонимов Башкирской АССР» белешмәһендә был йылға тураһында ошондай аңлатма яҙылған: Ырғайҙы (Иргайды) — р., лев. пр. Бол. Кизила в Абз. р-не. На картах — Аргайды. От ыр ор* древне-тюрк. үгүз 'р е к а '
Башҡортостанда -ғаҙы ҡушымтаһы менән яһалған гидронимдар йыш осрай.
# Янгарей

Янгарей — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Коротаиха йылғаһының уң ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 123 км.

# Янгарей
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000088430
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008843
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡыуатов Дамир Мөҙәрис улы

Ҡыуатов Дамир Мөҙәрис улы (рус. Куватов Дамир Мударисович) (20 июль 1933 йыл — 31 октябрь 2012 йыл) — совет һәм партия эшмәкәре, 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

# Ҡыуатов Дамир Мөҙәрис улы
## Биографияһы

Ҡыуатов Дамир Мөҙәрис улы 1933 йылдың 20 июдендә Башҡорт АССР-ының Хәйбулла районы Аҡъюл ауылында тыуған. Милләте буйынса башҡорт, юғары белемле — 1957 йылда Одесса технологик институтын тамамлаған.
Хеҙмәт юлын 1957 йылда тнститутты тамамлағас Бөрө, Мәләүз, Өфө, Сибай икмәк ҡабул итеү преприятиеларында етәксе вазифаларында башлай. 1982 йылдан 1994 йылдың майына тиклем «Башкортостанхлебпродукт» производство берләшмәһендә генераль директор булып эшләй. Башҡортостан Республикаһының икмәк продукттары системаһы етәксеһе Дамир Мөҙәрис улы Ҡыуатов эшләгән осорҙа элеваторҙарҙың ҡеүәте реконструкциялана, яңы предприятиелар төҙөлә, ашлыҡ киптереү процессын камилләштырыу буйынса бик ҙур эш башҡарылуы факты асыҡланды.
Ейәнсура районы, 205-се Иҫәнғол һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана.
Ҡыуатов Дамир Мөҙәрис улы 2012 йылдың 31 октябрендә Өфөлә вафат була, Өфөлә ерләнгән.

# Ҡыуатов Дамир Мөҙәрис улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

Октябрь Революцияһы ордены, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған аҙыҡ-түлек индустрияһы хеҙмәткәре маҡтыулы исеме.
# Киләй Тәнекәев

Киләй Тәнекәев (рус. Килей Таникеев) — 1662—1664 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе.

# Киләй Тәнекәев
## Биографияһы

Киләй Тәнекәев сығышы менән Ҡазан даруғаһы башҡорттарының затлы нәҫеленән. Ҡырғыҙ (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Илеш районы Иҫке Ҡырғыҙ) ауылында йәшәгән. Ҡырғыҙ ырыуы башҡорттары шәжәрәһендә телгә алына: Ҡушыҡ бей — Күккүҙ бей — Тәнеш — Байҡы — Тәнекәй хажи — Киләй — Ҡолман — Урманғол (Айханҡол) — Сәлимбәкер.
1662 йылда башҡорт ихтилалы тоҡанған, унда Ҡазан даруғаһы башҡорттары ла әүҙем ҡатнашҡан.
Өфө өйәҙе воеводаһы А. М. Волконский билдәләүенсә, 1663 йылдың яҙында Әтегәш менән Киләй Тәнекәев һәм Бүләр улусының Мәннән Сартов етәкселегендәге баш күтәргән башҡорттар Өфө өйәҙенең Минзәлә ҡәлғәһе тирәһендә, Ҡазан өйәҙендә һәм башҡа ерҙәрҙә хәрәкәт иткән.
1664 йылда А. М. Волконский, Ҡазан даруғаһының башҡорт ихтилалсылары етәкселәренә — Киләй Тәнекәев, Ҡарабаш, Тәгәш (Әтегәш Таҡалов), Биксура һәм башҡаларға ихтилалды туҡтатырға саҡырыу менән мөрәжәғәт иткән. Әммә көстәр нисбәте баш күтәреүселәр файҙаһына була. Хөкүмәт ғәскәрҙәре ихтилалсыларҙы ҡыйрата алмаған. Һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә ихтилал туҡтатылған, уның барышында хөкүмәт башҡорттарҙың төп талаптарын ҡәнәғәтләндергән. Һуңғылары тәҡдиме буйынса ул А.М. Волконскийҙы Өфө воеводаһы вазифаһынан төшөрә, уның урынына Ф. И. Сомов йәнә воевода итеп тәғәйенләнә. Хөкүмәт башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғын рәсми раҫлай һәм яһаҡ йыйғанда башбаштаҡлыҡтарҙы бөтөрөргә вәғәҙә бирә.
1664 йылда Киләй Тәнекәев көрәште туҡтата һәм шул уҡ йылда Минзәлә ҡәлғәһендә аманат булараҡ тотола, бында ул икенсе аманатты — Йәлдәк улусынан Китап Баймырҙинды алыштырған. Шулай уҡ Киләй менән бергә Итув (Яков) Тәнекәев аманатҡа алынған.
# Өршәк

Өршәк (рус. Уршак) — Башҡортостандағы йылға, Стәрлебаш районында башлана.
Башҡортостандың Стәрлебаш, Миәкә, Стәрлетамаҡ, Ауырғазы, Дәүләкән, Шишмә, Өфө райондары аша аға. Өфө ҡалаһының көньяғында Ағиҙелгә һул яҡтан ҡушыла.
Оҙонлоғы 193 км, бассейнының майҙаны 4230 км².
# Түбәнге Мгла

Түбәнге Мгла — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мгла йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Түбәнге Мгла
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000312103000050953
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005095
* Бассейн коды — 03.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сираева Сәүиә Ғимаҙислам ҡыҙы

Сираева Сәүиә Ғимаҙислам ҡыҙы (5 ғинуар 1934 йыл) — театр актёры. 1987 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2007), Башҡорт АССР-ының (1989) һәм Татарстан Республикаһының (2001) халыҡ артисы. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2019). Нуриман районының һәм Өфө ҡалаһының почётлы гражданы (2021).

# Сираева Сәүиә Ғимаҙислам ҡыҙы
## Биографияһы

Сәүиә Ғимаҙислам ҡыҙы Сираева 1934 йылдың 5 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Нуриман районы Иҫке Исай ауылында тыуған.
1952 йылда Өфө дәүләт театр-художество училищеһын (Х. Бухарский курсы) тамамлай.
Училищены тамамлағас, 1953 йылға тиклем Башҡорт дәүләт филармонияһында эшләй, шунан 1960—1963 йылдарҙа — Салауат башҡорт дәүләт драма театры артисы, 1964 йылдан Башҡорт дәүләт академия драма театрында, 1989 йылдан — Өфө йәш тамашасылар театрында, 1993 йылдан — Өфө «Нур» татар дәүләт театрында.
Сәүиә Сираева — комик һәм үткер характерлы ролдәр актёр.
Режиссер булараҡ, ул «Нур» театрында Сәйфи Ҡудаштың «Урман әкиәте» спектаклен ҡуя (1999).
«Ай ҡыҙы» телевизион фильмында (2001-02; «Башҡортостан» телерадиокомпанияһы) Мәрйәм ролендә төшә.
1987 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы.
2021 йылдың апрелендә сәхнә оҫтаһына «Өфө ҡалаһының почетлы гражданы» исеме бирелде.

# Сираева Сәүиә Ғимаҙислам ҡыҙы
## Спектаклдәрҙәге ролдәре

Йыһан («Башмағым»), Сабира («Ҡыҙ урлау» — «Похищение девушки», Мостай Кәрим), Сәимә (Аманулла, «Йөнлө мөғжизә») , Гөлниса («Рәйсә» Н. Асанбаев; дебют, 1960, Салауат башҡорт драма театры), Гөлирә («Аманатҡа хыянат», Ф. В . Богданов), Таифа («Өс аршын ер» А. М. Гилязов), Разия («Яңғыҙ ҡатын», Т. Ғ. Миңнуллин), Сихырсы (Н. М. Ғиматдинованың шул уҡ исемле әҫәре буйынса), Сәйҙә («Үлтер мине, күгәрсенем!», Г. Несин).

# Сираева Сәүиә Ғимаҙислам ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Салауат Юлаев ордены (2019)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (2007)
* Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1989)
* Татарстан Республикаһының халыҡ артисы (2000)
* Нуриман районының почётлы гражданы.
* Өфө ҡалаһының почётлы гражданы (2021).
# Кветера

Кветера сиркәүе (груз.კვეტერა) —Кахетияның тарихи ҡала-ҡәлғәһендәге грузин православ сиркәүе
Кветера сиркәүе X быуаттың беренсе яртыһында төҙөлгән. Был грузин архитектура стилендәге сағыштырмаса ҙур булмаған сиркәү көмбәҙ менән тамамлана. Көмбәҙ квадрат арауыҡта ҡуйылған барабанға таяна. Дүрт яғынан көмбәҙ аҫты арауыҡҡа апсидалар йәнәш тора. Мөйөштәр буйлап улар араһында ҙур булмаған түбән соҡалталар бар. Шулай итеп, был тетраконх тибындағы тәре-көмбәҙле ҡорам. Ҡорамдың фасадтарындә биҙәктәр күп түгел, был кахетин сиркәүе өсөн хас, уларҙың күп өлөшө тигеҙ урынлашҡан аркалар менән биҙәлгән.
Кветера ҡалаһы Кахетия кенәзлеге үҙәктәренең береһе була. Вахушти Багратиони мәғлүмәттәре буйынса Кветера, һәр хәлдә, б.э. VIII быуатында барлыҡҡа килгән, уның тураһында шулай уҡ XI быуат яҙма документтарында телгә алына.
# Нозьма (Пеза ҡушылдығы)

Нозьма — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пеза йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Нозьма (Пеза ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы), Унжа йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300412110000014183
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001418
* Бассейн коды — 08.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0