yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Казанцев Юрий Васильевич

Казанцев Юрий Васильевич (7 декабрь 1935 йыл — 25 март 2011 йыл) — ғалим-геолог-нефтсе, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1995), геология-минералогия фәндәре докторы (1983). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1983).

# Казанцев Юрий Васильевич
## Биографияһы

Юрий Васильевич Казанцев 1935 йылдың 7 декабрендә Башҡорт АССР-ының хәҙерге Мәләүез ҡалаһында тыуған.
1959 йылда Криворог тау тоҡомдары институтын тамамлай һәм артабан Красноярск геология идаралығының геология- күсермә эштәре алыу партияһының начальнигы (1959—1965), «Башнефть» берекмәһенең Стәрлетамаҡ геология-эҙләнеүҙәр контораһының баш геологы (1965—1975), лаборатория мөдире (1975—2006), Рәсәй фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәге Геология институтының төп ғилми хеҙмәткәре (2006) булып эшләй.
Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының Ер тураһында фәндәрҙең бүлеге (секторы) буйынса ағза-корреспонденты (1995).
Юрий Казанцевтың эштәренең фәнни йүнәлештәре: структуралы геология, тектоника, нефть һәм газ геологияһы, сейсмотектоника. Ул Урал алды сите бөгөмөнөң тәңкәле-батынҡы төҙөлөшөн билдәләй; ситке бөгөмдәрҙең структураһы формалашыуының яңы моделен эшләй, был нефть һәм газдың урынлашыу законлылыҡтарын асыҡларға, эҙләнеү-разведка эштәренең алымдарын үҙгәртергә мөмкинлек бирә, улар ярҙамы менән бер нисә нефть ятҡылығы асыла (Бакрах, Архангель, Бөркөт һ.б. ятҡылыҡтар).
Ғалим шулай уҡ бөгөмдәрҙең фронталь өлөштәрендә мәғдән һәм нефть ятҡылыҡтарын урынлаштырып Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының геологик һәм тектоник карталарын төҙөй; Магнитогорск мегасинклинорийы тектоникаһының синформ стилен билдәләй һәм нефть-газлы өлкәләрҙәге тоҙло тектониканың барлыҡҡа килеү механизмын яңыса аңлата. Ул тәүгеләрҙән булып нефть һәм газ ятҡылыҡтарының юлдашы — ләм вулкандарының барлыҡҡа килеүенең һәм эшмәкәрлегенең яңы моделен тәҡдим итә.
Казанцев «Шарьяж һәм Волга-Урал өлкәһендә һәм Көнбайыш Себерҙә нефть һәм газ ятҡылыҡтарын эҙләү» һәм оҙайлы «Надвиг-2005» программалары авторҙарының береһе була.
«Геология. Известия Отделения наук о Земле АН РБ» журналының баш мөхәррире (1997).

# Казанцев Юрий Васильевич
## Хеҙмәттәре

Казанцев Ю. В. — автор более 250 научных работ, в том числе 15 монографий.
* Казанцев Ю. В. Структурная геология Предуральского прогиба. — М.: Наука, 1984.
* Казанцев Ю. В. Структурная геология Магнитогорского синклинория. — М.: Наука, 1992.
* Казанцев Ю. В. Структурная геология юго-востока Восточно-Европейской платформы. — Уфа: Гилем, 2001.
* Вклад геологов-нефтяников в развитие нефтедобывающей промышленности Башкортостана. Уфа: ДООО «Башнипинефть» ОАО АНК «Башнефть», 2003.
* Казанцев Ю. В. Строение Нефтекамско-Артинской зоны восточной окраины Восточно-Европейской платформы Уфа.
# Воя (Үрге Телза ҡушылдығы)

Воя — Рәсәй йылғаһы. Архангельск һәм Вологда өлкәләре биләмәләрендә аға. Воя Үрге Телза йылғаһына уң яҡтан уның тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Вояның оҙонлоғо 57 км.

# Воя (Үрге Телза ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000002943
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000294
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Чибирлейка

Чибирлейка — Рәсәй йылғаһы. Пенза өлкәһе, Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кадада йылғаһының уң ярына тамағынан 78 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Чибирлейка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура йылғаһы, инештән Сура гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500112110000035369
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003536
* Бассейн коды — 08.01.05.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡыҙғы

Ҡыҙғы (рус. Кизги) — Башҡортостан Республикаһының Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына халыҡ һаны 199 кеше булған. Почта индексы — 453039, ОКАТО коды — 80203816003.

# Ҡыҙғы
## Халыҡ һаны
### Милли составы

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәттәре буйынса башҡорттар 100 %тәшкил итә. 1906 йылда — 282 кеше, 1920 — 372, 1939 — 428, 1959 — 289, 1989 — 183, 2002 — 196, 2010 — 168 кеше.

# Ҡыҙғы
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Архангел): 29 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Баҡалды): 21 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Приуралье): 39 км

# Ҡыҙғы
## Тарихы

Тирәклеләрҙең Ҡыҙғы йылғаһы буйында утары булған. 1839 йылда 6 йорттан тора, 1850 йылда мәсете булған Ҡыҙғы ауылға (132 кеше) әүерелә. 1859 йылдағы X рәүиздә унда 157 кеше йәшәгән 25 йортта йәшәгән. 1897 йылға 274 кеше һәм 49 йорт була.

# Ҡыҙғы
## Урамдары

* З.Вәлиди урамы (рус. З.Валиди (улица))
* Йәштәр урамы} (рус. Молодежная (улица))
* Үҙәк урам (рус. Центральная (улица))

# Ҡыҙғы
## Матбуғатта

* Йәшлек. 23 март 2012 йыл, «Мәңгелек сер булып ҡалһын театр»
* * Башҡортостан. 25 март. Үҙе менән нур йөрөтә

# Ҡыҙғы
## Радио тапшырыуҙарында

* Фельдшер Әлфирә Ноғаманова. 21 ғинуар 2019 йыл

# Ҡыҙғы
## Билдәле шәхестәре

* Сиражетдинова Шәмсинур Мырҙабай ҡыҙы (1930—29.12.1986), театр актёры. 1947 йылдан хәҙерге Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры, 1949 йылдан — хәҙерге Ғималетдин Минһажев исемендәге Ҡыйғы башҡорт халыҡ театры, 1952 йылдан хәҙерге Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры актёры. 1951 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1974).
* Олег Ханов (11.08.1951), театр һәм кино актёры, режиссёр, РСФСР-ҙың атҡаҙанған, Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы, Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1981), Рәсәй Федерацияһы Театр эшмәкәрҙәре союзының А. Яблочкина исемендәге премияһы лауреаты (1995), профессор, Санкт-Петербург Фән һәм сәнғәт академияһының ағза—корреспонденты (2005), Станиславский исемендәге халыҡ-ара премия лауреаты (2014).
* Усманов Мәғәфүр Мәхмүт улы (26 март 1962 йыл) — башҡорт театр актёры. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2008). Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1995)
* Юнир Ғаяз улы Ноғоманов — бейеүсе, Башҡортостандың атҡаҙанған артисы
# Бедренко Николай Васильевич

Бедренко Николай Васильевич (9 сентябрь 1923 йыл — 3 июль 1985 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, һауа-десант батальоны сапёры, гвардия ефрейторы. Еңеү Парадында ҡатнашыусы. Советтар Союзы Геройы (1945).

# Бедренко Николай Васильевич
## Биографияһы

Никола́й Васи́льевич Бедре́нко 1923 йылдың 9 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Йылайыр кантоны Казанка утарында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ейәнсура районы) Казанка ауылы) тыуған. Рус. Башланғыс белемле. 1945 йылдан алып ВКП(б) ағзаһы. «Ҡаҫмарт» колхозында, Ейәнсура районының «Һарыҡсылыҡ» совхозында слесарь булып эшләй.
Ҡыҙыл Армияға 1942 йылдың мартында Башҡорт АССР-ының Ейәнсура районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла.
1942 йылдың авгусынан Бөйөк Ватан һуғышында. Воронеж, Төньяҡ-Көнбайыш, Сталинград, 2-се Украина һәм 2-се Алыҫ Көнсығыш фронттарында һуғышҡан, Сталинград алышында, Украинаны, Молдавияны, Румынияны, Венгрияны һәм Чехословакияны азат итеүҙә ҡатнашҡан. Ике тапҡыр ҡаты яралана, ике тапҡыр контузия ала.
Гвардия ефрейторы Н. В. Бедренко Тисасёллёш ҡалаһы районында (Венгрия) Тиса йылғаһын һуғышып аша сыҡҡанда батырлыҡ күрһәтә. 1944 йылдың 4-нән 5 ноябргә ҡарай төндә Николай Бедренко дивизия разведчиктары төркөмөн Тиса йылғаһының көнбайыш ярына аша сығара. Кәмә йылға уртаһына етеүгә, уларға ҡаршы пулемёт ут өйөрмәһе аса. Н. В. Бедренко, ут аҫтында манёвр яһап, ишеп ярға яҡынлай һәм, разведчиктар менән бергә ярға сығып, һуғышта ҡатнаша. Һөҙөмтәлә фронт буйынса 600 метр һуҙымында траншеяларҙан дошман ҡыуып сығарыла, был полк составын йылға аша сығарырға һәм биләгән плацдармда нығынырға, уны киңәйтергә мөмкинлек бирә.
3-сө уҡсылар полкы һуғышсыларын йылға аша сығарғанда, мина шартлауы һөҙөмтәһендә кәмә түңкәрелә. Н. В. Бедренко йөҙөп кәмәне ярға алып сыға, һыуын түгә һәм, боҙло һыуҙа лыс һыу булыуға ҡарамаҫтан, яугирҙәрҙе һәм боеприпастарҙы ташыуын дауам итә, төн эсендә утыҙ рейс яһай.
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 28 апрелендәге Указы менән ефрейтор Николай Васильевич Бедренкоға «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә, Ленин ордены һәм "Алтын йондоҙ" миҙалы тапшырыла(№ 7421).
Бедренко һуғышты Прагала тамамлай. Ул 1945 йылдың 24 июнендә Мәскәүҙә Ҡыҙыл майҙанда тарихи Еңеү Парадында ҡатнаша.
Н. В. Бедренко 1945 йылдағы Совет-Япон һуғышында ҡатнашҡан.
Һуғыштан һуң Н. В. Бедренко Ырымбур өлкәһенең Медногорск ҡалаһында йәшәй. 1950 йылда ул Ҡаҙағстанға, Алма-Ата өлкәһенең Талгар ҡалаһына күсеп бара, шофер булып эшләй. 1985 йылдың 3 июлендә вафат була.

# Бедренко Николай Васильевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Советтар Союзы Геройы (1945)
* «Алтын Йондоҙ» Миҙалы (№ 7421)
* Ленин ордены
* I дәрәжә Бөйөк Ватан һуғышы ордены (06.04.1985)
* Миҙалдар, шул иҫәптән:
** «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (04.06.1944)
** «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (20.09.1944)
** «1941-1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышында Фашист Германияһын еңгән өсөн» миҙалы
** «1941-1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә егерме йыл» юбилей миҙалы
** «1941-1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә утыҙ йыл» юбилей миҙалы
** «1941-1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә ҡырҡ йыл» юбилей миҙалы
# Лохтога

Лохтога — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кондоба йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Лохтога
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300312110000016553
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001655
* Бассейн коды — 08.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Баш һөйәклеләр

Баш һөйәклеләр (лат. Craniata) — хордалы хайуандар клады (йыш ҡына ярым тип рангында). Уға умыртҡалы хайуандар (Vertebrata), миногалар (Petromyzontida) һәм миксиналар (Myxini) индерелә (бынан алдараҡ һуңғы икеһе умыртҡалыларға ҡараған). Төркөмдөң төп үҙенсәлеге — уның баш һөйәге булыуы, тап ошо төркөмгә исем биргән дә инде.
# Әмәмбай

Әмәмбай — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ҡараған йылғаһының уң ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Әмәмбай
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002226
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200222
* Бассейн коды — 12.01.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

# Әмәмбай
## Фаунаһы

Йылға тәрән түгел, шуға күрә балыҡсылар уның тамағына яҡыныраҡ ерҙә ҡармаҡ һала. Йылғала суртан, алабуға, сабаҡ, ҡорман,ҡарабалыҡ, опто, табан, алабуға тереклек итә

# Әмәмбай
## Этимологияһы

Гидроним башҡорт исеме - Аманбайҙан (Әмәмбай) килеп сыҡҡан. Һөйләштә йыш осрауынса, ҡушма һүҙҙәге "Н" өнө "М" булып киткән. Быны Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Н.И. Шуваловтың "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендәге аңлатма ла раҫлай:
* Амамбайка (Аманбайка), речка, правый приток, Большой Караганки, бассейн Урала, поселок, Кизильский район. От тюркского мужского имени Аманбай, где аман — «благополучный», «здоровый» и бай — «господин», «знатный», «богатый», -ка — русский суффикс.
# Лабунский Леонид Вячеславович

Лабунский Леонид Вячеславович (4 октябрь 1934 йыл — 21 март 2014 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы. Геология-минералогия фәндәре кандидаты (1970), иҡтисад фәндәре докторы (2004), профессор (2008).
50-нән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән методик әсбаптар һәм монографиялар, шулай уҡ бер нисә уйлап табыу авторы.

# Лабунский Леонид Вячеславович
## Биографияһы

Леонид Вячеславович Лабунский1934 йылдың 4 октябрендә Кемерово өлкәһенең Новокузнецк ҡалаһында Лабунский Вячеслав Адольфович һәм уның ҡатыны Ерохина Анастасия Ивановнаның ғаиләһендә тыуған.

# Лабунский Леонид Вячеславович
## Биографияһы
### Белеме

1958 йылда Свердловск тау институтын (хәҙер Урал дәүләт тау университеты) «тау инженеры-геологы» һөнәре буйынса тамамлай. 1970 йылда Днепропетровск тау институтында (хәҙер Днепр политехникаһы) «Условия формирования и закономерности распределения конкреционных образований во вскрышной толще Бородинского месторождения Канско-Ачинского бассейна» тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 2004 йылда ЦНИЭИкүмерҙә (Мәскәү) «Методология развития компетенций персонала горнодобывающего предприятия» тигән темаға докторлыҡ диссертацияһы яҡлай . 2008 йылда уға профессор дәрәжәһе бирелә. Леонид Лабунский үҙенең уҡытыусыһы тип геология-минералогия фәндәре докторы Я М. Черноусов, техник фәндәр докторы В. А. Галкин һәм иҡтисад фәндәре докторы А. С. Астаховты иҫәпләй.

# Лабунский Леонид Вячеславович
## Биографияһы
### Эшмәкәрлеге

Институтты тамамлағас Красноярск геология идаралығының Иванов экспедицияһында эшләй. 1966—1996 НИИОГР-ҙа (Силәбе) йылдарҙа тау тоҡомдарының карьер геологияһы һәм физикаһы лабораторияһы мөдире, төп ғилми хеҙмәткәр була. Леонид Вячеславович 2003 йылдан Силәбе дәүләт университетында эшләй, унда 2004 йылдан алып идаралыҡ факультетының менеджмент кафедраһында профессор була, «Менеджмент нигеҙҙәре» курсын уҡый. Ғүмеренең һуңғы йылдарында Магнитогорск дәүләт техник университетының сәнәғәт транспорты кафедраһында профессор булып эшләй.
Л. В. Лабунский СССР һәм СЭВ илдәренең күмер ятҡылыҡтары проблемаларын хәл итеү менән шөғөлләнә, шул иҫәптән уларҙың геологик төҙөлөшөн өйрәнә, шулай уҡ киҫелештәрҙә тау эштәрен алып барыуҙы ҡатмарлаштырған участкаларҙы асыҡлау технологиялары һәм гео-физик ысулдарҙы эшләү менән шөғөлләнә. Кана-Ачин күмер бассейнындағы Бородин, Переяславль, Абан һәм Березовский ятҡылыҡтарын, шулай уҡ Көньяҡ-Саха күмер бассейнындағы Эльгин ятҡылыҡтарында геология-разведка эштәрен үткәреүҙә һәм уларҙы үҙләштереүҙә инженер-геологик эштәр менән тәьмин итеүҙә ҡатнаша һәм етәкселек итә. Уның етәкселеге аҫтында бер нисә кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана.
2014 йылдың 21 майында вафат була.
Бөтә дәрәжәләрҙә «Шахтер даны» билдәһе, «Шахтер көнөнә 60 йыл» (2007) иҫтәлекле билдәһе һәм миҙалдар менән бүләкләнә.
# Барий

Барий (лат. Barium, Ba) — Менделеевтың периодик таблицаһының 6-сы осоро, 2-се төркөм элементы. Тәртип номеры — 56.Атом һаны 56. Ябай матдә барий — йомшаҡ, яҡшы сүкелеүсән, һелтеле металл, көмөш-аҡ төҫтә. Юғары химик активлығына эйә; ағыулы.

# Барий
## Символы

Барий элементының символы — Ba (Барий тип уҡыла).

# Барий
## Тарихы

Барий 1774 йылда BaO оксиды рәүешендә Карл Шееле һәм Юһан Ган тарафынан асыла..
1808 йылда инглиз химигы Гери Дэви барийҙың дымлы гидроксидын терегөмөш катоды менән электролизлап, барий амальгамаһын килтереп сығара; йылытҡанда терегөмөш парға әйләнеп бөткәндән һуң, унда металлик барий тороп ҡала.

# Барий
## Исеменең килеп сығышы

Атамаһы бор. грек. βαρύς — «ауыр» һүҙенән алынған.

# Барий
## Тәбиғәттә

Ер ҡабығында барий йөкмәткеһе массаһын буйынса 0,05 % тәшкил итә; диңгеҙ һыуында барий — 0,02 мг/л. Барий әүҙем, һелтеле металдар һәм минералдарҙың кесе төркөмсәһенә инә. Төп минералдары: барит (BaSO₄) һәм витерит (BaCO₃).
Барийҙың һирәк осрай торған минералдары: цельзиан йәки барий ялан шпаты (барий алюмосиликаты), гиалофан (ҡатнаш калий һәм барий алюмосиликаты), нитробарит (барий нитраттар) һ.б.

# Барий
## Хаҡы

Металлик барий 99,9 % таҙалыҡтағы ҡойолмаларының хаҡы 30 доллар 1 кг самаһы.

# Барий
## Хаҡы
### Ағыулылығы

Барий һәм уның ҡайһы бер ҡушылмалары аҙыҡта һәм һыуҙа ПДК-нан артып киткәндә ағыулы булыуы ихтимал. Эсергә яраҡлы һыуҙа барийҙың рөхсәт ителгән иң сикке концентрацияһы 0,7 мг/дм³ тәшкил итә. Рәсәйҙә санитар-гигиеник нормативтарға ярашлы зарарлы матдәләр токсикологик лимитлау билдәһе буйынса нормалаштырыла; хәүефлелек класы - 2 (хәүефлелеге юғары матдәләр).
# Әт-Тәфтәзәни

Сәғдеддин Мәсүд ибн Үмәр әт-Тәфтәзәни (рус. Сад ад-дин Macуд ибн Умар ат-Тафтазани, ғәр. سعد الدين التفتازاني‎; ‏1 март 1322 йыл, Тәфтәзән, Хөрәсән — 10 ғинуар 1390 йыл, Сәмәрҡәнд)— ғәрәп мосолман философы, Кәләм ағымының һуңғы осорондағы күренекле вәкиле. Уның логика, юриспруденция, поэтика, грамматика, математика, риторика буйынса китаптары һәм Ҡөрьән тәфсире уҡыу әсбаптары булараҡ ҙур ихтыяж менән файҙалана.

# Әт-Тәфтәзәни
## Биографияһы

Әт-Тәфтәзәни 1322 йылда Тәфтәзән ауылында, Ниса ҡалаһы янында (Хөрәсән, хәҙерге Төркмәнстан) тыуған. Атаҡлы дин белгестәренән белем алған (вафаты — 1365 йыл). Утыҙ йыллап мосафирлыҡта йөрөй, Мәүәрәннәһерҙең төрлө мәҙрәсәләрендә уҡыта. Гератта һәм Гиджуванда эшләй. Йәнебәк хан (рус. Джанибек) саҡырыуы буйынса Һарай ҡалаһында, артабан Ширазда шаһ һарайында эшләй. Уны Аҡһаҡ Тимера Сәмәрҡәндкә саҡырып ала, һәм ул шунда вафатына тиклем тороп ҡала.
1390 йылда баҡыйлыҡҡа күсә.

# Әт-Тәфтәзәни
## Библиография

* Шәрх рисәлә әш-шәмсиә (Ҡояш трактатына шәрехләмә);
* Рисәлә фи зәүиә әл-мүсәлләс (Өсмөйөш мөйөштәре тураһында трактат);
* Шәрх әл-ғәҡәид ән-нәсәфиә (Ән-Нәсәфи инаныстарына шәрехләмә);
* Тәхзиб әл-мантиҡ үә-л-кәләм (Логикаға һәм кәләмгә өйрәтеү).
# Тляком-Коим-Ягун

Тляком-Коим-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 441 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Тляком-Коим-Ягун
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200048519
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204851
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Мәҙәниәт хеҙмәткәре көнө (Рәсәй)

Мәҙәниәт хеҙмәткәре көнө- Рәсәй мәҙәниәте хеҙмәткәрҙәренең һөнәри байрамы. Йыл һайын 25 мартта билдәләнә. Киңерәк мәғәнәлә мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәренә ижади һөнәрҙәр вәкилдәре, сәнғәт эшмәкәрҙәре, шулай уҡ Бөтә донъя мираҫын һаҡлаусылар һәм популярлаштырыусылар инә.

# Мәҙәниәт хеҙмәткәре көнө (Рәсәй)
## Тарихы

2007 йылда шул саҡтағы мәҙәниәт министры Соколов Александр Сергеевич үҙенең сығышында Рәсәй Федерацияһының бер нисә төбәгендә Мәҙәниәт хеҙмәткәре көнө үткәрелә, тик улар бер көндә булмай, тип әйтә. Ул әлеге байрамға дәүләт статусы биреү кәрәклеген әйтә.
Шул уҡ йәйҙә Рәсәй Президенты Путин Владимир Владимирович 27 август көнө « Мәҙәниәт хеҙмәткәре көнө» үткәреү тураһында указға ҡул ҡуя. Был көн Рәсәй матбуғаты көнө, халыҡ-ара һәйкәлдәр һәм тарихи урындар көнө, халыҡ-ара музейҙар көнө, яҙыусы көнө, театр көнө, халыҡ-ара китап һәм авторлыҡ хоҡуғы көнө һәм башҡа шундай даталар билдәләүселәр өсөн дөйөм һөнәри байрамға әүерелә.
Мәҙәниәт хеҙмәткәре көнө, ялға ғына эләкмәһә, эш көнө булып тора.
# Никитина Тамара Васильевна

Тамара Васильевна Никитина (1930) — совет сәнәғәте хеҙмәткәре, Социалистик Хеҙмәт Геройы.

# Никитина Тамара Васильевна
## Биографияһы

Тамара Васильевна Никитина 1930 йылдың 21 апрелендә Мәскәү өлкәһе Кимры округы Шиломка ауылында, (хәҙер Тверь өлкәһе) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1932 йылда ғаилә Мәскәү өлкәһе Пушкин районына күсеп килә.
1946 йылда ауыл мәктәбен тамамлағандан һуң Ҡыҙыл Армия һәм Флот исемендәге фабрикаға туҡыусының өйрәнсеге булып уҡырға инә. Һөнәрҙе тиҙ үҙләштерә, күп һанлы туҡыу станоктарын хеҙмәтләндереү буйынса юғары планды үтәй, станоктарҙа техник туҡыма — өс ҡатлы кирза һәм йөнтәҫ киндер туҡыма етештерә
Ете йыллыҡ эш йомғаҡтары буйынса Ленин ордены менән бүләкләнә. Һигеҙенсе биш йыллыҡта күп туҡыу станоктарын хеҙмәтләндереүҙә юғары күрһәткестәргә өлгәшә һәм Республика Еңел сәнәғәт министрлығының хеҙмәтселәре араһында социалистик ярышта күп тапҡыр еңеүсе була, «Мастер — оҫта ҡулдар» маҡтаулы исеменә лайыҡ була.
1971 йылдың 5 апрелендә СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән биш йыллыҡ заданиелар планын ваҡытынан алда үтәгәне һәм еңел сәнәғәттең туҡыма, трикотаж, аяҡ-кейемдәре, тегеү әйберҙәрен һәм башҡа продукцияны етештереүҙе үҫтереүҙәге ижади өлөшө өсөн Тамара Васильевна Никитинаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
Производство менән бер рәттән, йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә — 8-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты итеп һайлана; КПСС ағзаһы була, КПСС-тың XXV съезы делегаты итеп һайлана.
Хаҡлы ялға сыҡҡас, Мәскәү өлкәһенең Пушкин районы Царёво ауылында йәшәй 2015 йылдың апрелендә 85 йәше тулыу айҡанлы ҡотлауҙар ҡабул итә.

# Никитина Тамара Васильевна
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Ике тапҡыр Ленин ордены менән бүләкләнә (1966, 1971)
* Социалистик Хеҙмәт Геройы
* «Красноармейск ҡалаһының почётлы гражданы» исеменә лайыҡ була.
* 2007 йылда Мәскәү өлкәһе губернаторынан «Ватанға эскерһеҙ һәм фиҙаҡәр хеҙмәт итеүе өсөн» тамғаһы ала.
# Ризыҡ

Ризыҡ — ашарға яраҡлы бер-нисә әйберҙе ҡушып эшләнгән кеше ашай торған ашамлыҡ. Ғәҙәттә, «ризыҡ» һүҙен мал-тыуар, ҡош-ҡорт аҙығы өсөн ҡулланмайҙар.
Беренсе итеп бирелгән (һурпалар, аштар), икенсе итеп бирелгән (гарнир ҡушылған ит, балыҡ, бутҡалар һ.б.), өсөнсө итеп бирелгән (һуттар, татлы десерттар) ризыҡтар төрөнә бүленә.
Шулай уҡ «ризыҡ» тип милли аш-һыу төрөнә ҡараған берәй ашамлыҡ та аталыуы ихтимал (мәҫәлән, «Гуляш — мадъяр милли ризығы»).
Ризыҡ әҙерләү ысулдары тураһындағы яҙыуҙы «Кулинар рецепт» тип атайҙар.
Башҡорт теленең диалект һөйләштәрендәге «тамаҡ», «тәғәм», «аш» һүҙҙәрендә лә «ризыҡ» мәғәнәһе бар.
* Был аш йә эсемлектәр тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
# Симәк

Симәк — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Мөслим районындағы ауыл. Симәк ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

# Симәк
## Географик урынлашыуы

Ауыл Мышыға йылғаһы бассейнында, Мөслим ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 24 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Симәк
## Тарихы

Симәк — бүләр ырыуы башҡорттарының ауылы. 1701 йылдан билдәле. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Бүләр улусы Мышыға түбәһе составында була. 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Поисево улусы составына керә.
1870 йылда мәсет, мәктәп, һыу тирмәне, хужалыҡ магазины теркәлгән.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Мөслим районы, 1963 йылдан — Сарман районы, 1965 йылдан — йәнә Мөслим районы составына керә.

# Симәк
## Халҡы

1795 йылда ир енесле 63 башҡорт, 47 типтәр; 1834 йылда — 231 башҡорт; 1859 йылда — 306 башҡорт йәшәй. Керҙәштәр сығышы менән байлар ыруы башҡорттарынан булған.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1859 | 1870 | 1897 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 | 2008 |
| 306 | 340 | 543 | 734 | 655 | 743 | 441 | 377 | 353 | 385 | 315 | 269 | 257 |

# Симәк
## Инфраструктура

Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.