# Өсмөйөш галактикаһы

Өсмөйөш галактикаһы (M 33, 598 NGC) — Sc тибындағы спираль галактика һәм Ҡош юлына иң яҡын галактикаларҙың береһе (унан 850 килопарсек алыҫлыҡта ята). Урындағы төркөмдә ята һәм унда үлсәмдәре, массаһы һәм яҡтыртылышы буйынса Андромеда Галактикаһы һәм Ҡош юлынан һуң ул өсөнсө урынды биләй.
Ул дөйөм алғанда үҙ тибындағы галактикаларҙан параметрҙары буйынса айырылып тормай. M 33 диаметры 50—60 мең яҡтылыҡ йылына тигеҙ, был Ҡош юлының диаметрына ҡарағанда ике тапҡырға кәмерәк, унда 40 млрд йондоҙ бар, ә беҙҙең галактикала, төрлө баһалар буйынса, 100 миллиардтан 400 миллиардҡа тиклем йондоҙ иҫәпләнелә. Өсмөйөш галактикаһының төп өлөшөн уның дискы тәшкил итә. Галактиканың спираль тармаҡтары өҙөк-өҙөк һәм тығыҙ рәүештә бороп ҡуйылмаған. Әллә ни сағыу булмаған балдж, шулай уҡ гало күҙәтелә. Ядроһы сағыу һәм ыҡсым, унда үтә ҙур ҡара упҡын да юҡ.
Өсмөйөш галактикаһындағы йодоҙҙар тупланмаһы Ҡош юлындағы йондоҙҙар тупланмаһынан айырылып тора — улар беҙҙең Галактикалағына ҡарағанда яҡтылыҡтары һәм йәштәре буйынса тигеҙерәк урынлашҡандар, төрлө типтағы тупланмалар араһында аныҡ сиктәре юҡ. M 33 Өсмөйөш Галактикаһы H II өлкәлренә бай — галактикала уларҙың һаны 3000 самаһы, иң ҙур, иң сағыу һәм иң ауыры — NGC 604. Ҙурлығы һәм яҡтылығы буйынса Урындағы төркөмдә ул тик Оло Магеллан Болотондағы Тарантул Томанлығынан ғына ҡалыша.
Галактикала рентген сығанаҡтарының һәм үҙгәреүсән йондоҙҙарҙың күп һанда булыуы билдәле. Урындағы төркөмдә даими рентген сығанаҡтарының иң сағыуы — M33 X-8 — Өсмөйөш галактикаһы ядроһында урынлашҡан.
Өсмөйөш галактикаһын 1764 йылда Шарль Мессье аса, бәлки, 1654 йылға тиклем Джованни Баттиста Годиерна ла күҙәткәндер. Галактиканы өйрәнеүгә Эдвин Хаббл тос өлөш индерә: 1926 йылда ул ошо галактикаға арналған ентекле мәҡәлә баҫтыра, унда, атап әйткәндә, объекттың галактиканан ситтә хасил булыуын иҫбатлай.
M 33 Өсмөйөш йондоҙлоғонда күҙәтелә. Ябай күҙгә күренгән йондоҙ нурланышы +5,7ᵐ булған был галактика — ябай күҙгә күренгән иң алыҫ объекттарҙың береһе.

# Өсмөйөш галактикаһы
## Үҙенсәлектәре
### Төп характеристикалары

Өсмөйөш галактикаһы (M 33, NGC 598) — Sc тибындағы спираль галактика (Хаббл классификацияһы буйынса). M 33 Урындағы төркөмдә урынлашҡан һәм Ҡош юлына иң яҡын галактикаларҙың береһе — уға тиклемге ара 850 ± 20 килопарсек тәшкил итә. 50-гә яҡын галактиканы туплаған Урындағы төркөмдә M 33 үлсәме, яҡтыртылышы һәм массаһы буйынса өсөнсө урынды биләй. Был күрһәткестәр буйынса ул Ҡош юлынан һәм Андромеда Галактикаһынан ғына ҡалыша. Был өс галактика ― Урындағы төркөмдә берҙән-бер спираль галактикалар.
Дөйөм алғанда, М 33 һуңғы типтағы спираль галактикалар араһында параметрҙары айырылып тормай. Уның диаметры уртасанан ҙурыраҡ һәм 50-60 мең яҡтылыҡ йылын (15-18 кпк) тәшкил итә, был яҡынса төркөмдөң ике иң ҙур галактикаһынан ике тапҡырға кәмерәк. V һыҙатында абсолют йондоҙ дәүмәле —19,04ᵐ. Галактика үҙәгенән 23 кпк сиктәрендәге ҡара материяны иҫәпкә алып, дөйөм массаһы — 7,9·10¹⁰ M⊙, был массанан 11 проценты йондоҙҙарға һәм газға тура килә. Өсмөйөш галактикаһында 40 миллиард йондоҙ, был Ҡош юлындағына ҡарағанда байтаҡҡа кәмерәк ― төрлө баһалар буйынса, 100 миллиардтан 400 миллиардҡа тиклем.
М 33-төң V һыҙатында күренгән йондоҙ дәүмәле +5,72ᵐ тәшкил итә, төҫ күрһәткес B−V 0,6ᵐ-ға тигеҙ. Галактика дискының йөҙө картина яҫылығына ҡарата, 56° градуслы мөйөш хасил итеп, ауышҡан, галактиканың күренгән дискыһының ҙур күсәре 23 градуслы позицион мөйөштә тора. Галактиканың төньяҡ-көнсығыш өлөшө көньяҡ-көнбайыш өлөшөнә ҡарағанда Ергә яҡыныраҡ урынлашҡан.

# Өсмөйөш галактикаһы
## Үҙенсәлектәре
### Структураһы

Өсмөйөш Галактикаһы — спираль галактикаларҙың һуңғы төрө: уның спираль тармаҡтары асылған һәм тығыҙ итеп бороп ҡуйылмаған, ә балджы сағыу түгел, шуға күрә Хаббл классификацияһында ул Sc, хатта Scd төрөнә ҡаратыла. Өсмөйөш галактикаһында бар юҡ, ә спираль тармаҡтар галактиканың тап үҙәгендә башлана, һәм де Вокулер классификацияһында ул SAc(s) булараҡ билдәләнә. M 33-тә яҡтыртылыштың галактик класы II—III-кә[комм. 1] тигеҙ.
M 33-төң төп өлөшө — галактик диск, һәм ул радиусы буйынса 8 килоперсектан да кәм булмаған арала ята. Өсмөйөш галактикаһында бик күп һанда өҙөк-өҙөк спираль тармаҡтар бар, шуға күрә ул флоккулент тибына ҡарай.
Диск ҡалын һәм йоҡа дискҡа бүленә.
Йондоҙҙарҙың 4 проценты гало галактик галоға ҡарай, айырым йондоҙҙар үҙәктән 40 кпк алыҫлығында күҙәтелә. Оҙаҡ ваҡыт галактикала балдждың булыу-булмауы билдәле түгел ине: тикшеренеүҙәр йә уның барлығын күрһәтә, йә бөтөнләй булмауын раҫланы., Спитцер космик телескобынан алынған мәғлүмәттәр буйынса, галактикала балдж бар, әммә ул бик бәләкәй — уның радиусы 4 кпк-ға тигеҙ, ә яҡтыртылышы галактиканың дөйөм яҡтыртылышының 4 процентына тигеҙ.
Өсмөйөш галактикаһының ядроһы сағыу һәм ыҡсым. Ядроның төҫө бер төрлө генә түгел: ядроның үҙәгенә ҡарай төҫ нығыраҡ зәңгәрләнә бара. Ядро радиусы 0,14 парсек тәшкил итә, һәм ул эллиптик формала. Ядрола дисперсия тиҙлеге — 21 км/сәғ. Ядро ике өлөштән тора: беренсеһенең йәше 1 миллиард йыл (дөйөм массаһы ― 8·10⁵ M⊙) тәшкил итһә, икенсеһенең йәше 40 миллион йыл (дөйөм массаһы — ·10⁴ M⊙). Йәш йондоҙҙар күбеһенсә үҙәккә табан тартылған, шуға ла үҙәк зәп-зәңгәр булып күренә. Галактиканың ядроһында иң ҡеүәтле даими M33 X-8 рентген нурланышы бар. М 33 үҙәгендә үтә ауыр ҡара упҡын
юҡ.