yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Смут-Хоули тариф акты

Смут-Хоули тариф акты (ингл. The Smoot-Hawley Tariff Act, 1930) - 1930 йылдың 17 июнендә Америка Ҡушма Штаттарында ғәмәлгә керетелгән акт. Был акт буйынса 20 000 - дән ашыу импорт тауарҙарына һалымдар ҡырҡа күтәрелә.

# Смут-Хоули тариф акты
## Актты ғәмәлгә керетеү сәбәптәре

Беренсе донъя һуғышынан һуңғы йылдарҙа Ҡушма Штаттарҙа етештереү кимәле үҫә, әммә килем һәм һатып алыу кимәле үҙгәрешһеҙ ҡала. Юта штаты сенаторы Рид Смут һәм и Орегон штатынан Вәкилдәр палатаһы Америкала етештерелгән тауарҙарҙың үтемлеген арттырыу өсөн сит ил тауарҙарына һалымды күтәреүсе акт тәҡдим итә. 1928 йылғы президентлыҡ кампанияһында Герберт Гувер ауыл хужалығы тауарҙарына һалымды күтәреп, фермерҙарға ярҙам итергә вәғәҙә иткән була. Гувер еңә һәм Конгрессҡа ауыл хужалығы тауарҙарына һалымды күтәреп, сәнәғәт тауарҙарына һалымдә кәметергә тәҡдим итә, әммә Конгрестағы күпселектең баҫымы аҫтында актҡа ҡул ҡуя.

# Смут-Хоули тариф акты
## Актҡа ҡаршылыҡ күрһәтеүселәр

1930 йылдың майында Пол Дуглас, Ирвинг Фишер, Фрэнк Тауссинг һәм Клэр Уилкокс етәкселеге аҫтында 1028 экономист президенттың был акттҡа вето һалыуын үтенеп яҙған хатҡа ҡул ҡуя. Автомобиль етештереүсе компания хужаһы Генри Форд Аҡ йортта был актты ахмаҡлыҡ тип атап, Гуверҙы актҡа вето һалырға күндерергә тырыша. 1932 йылғы президентлыҡ кампанияһында Франклин Рузвельт был актты АҠШ иҡтисадын ҡаҡшатыуында ғәйепләй.

# Смут-Хоули тариф акты
## Актты ғәмәлгә керетеү эҙемтәләре

Смут-Хоули акты 3200-ҙән артыҡ тауарға һалымды 60 процентҡа күтәрә. Ҡушма Штаттарҙың импорты 66 процентҡа, 1929 йылдағы 4, 4 миллиард долларҙан 1933 йылда 1,5 миллиард долларға кәмей, экспорты иһә 61 процентҡа, 5,4 миллиард долларҙан 2,1 миллиард долларға кәмей. Ҡайһы бер белгестәр иҫбатлауынса, Смут-Хоули актын ҡабул итеү һөҙөмтәһендә Бөйөк депрессия артабан тәрәнәйә.
1930 йылда был актҡа ҡул ҡуйылғанға тиклем үк башҡа илдәр уға яуап итеп Америка менән сауҙа мөнәсәбәттәренә үҙгәрештәр индерә. 1929 йылдың сентябренә тиклем Гуверт хакимиәте 23 сит ил партнерынан протест хаты ала, әммә был хаттарға күҙ йомола. 1929 йылда, Вәкилдәр палатаһы актты ҡабул иткәс, Америка тауарҙарына бойкот башлана, төрлө илдәрҙә Американан индерелгән тауарҙарға шулай уҡ һалымдар күтәрелә. Канада - Американың иң төп партнеры - 1930 йылда уҡ 16 тауарға яңы һалымдар керетә. Франция һәм Бөйөк Британия бүтән илдәр менән һатыу итеүҙе үҫештерә башлай. Германия башҡа Көнбайыш илдәр менән бәйләнеште бөтөнләй өҙә. Шулай итеп, Смут-Хоули акты донъя баҙарының ҡаҡшауына килтерә.

# Смут-Хоули тариф акты
## Һалымдарҙы кәметеү

Икенсе донъя һуғышы ваҡытында илдәр араһында сауҙа мөнәсәбәттәрен үҙгәртеү, күп яҡлы сауҙа килешеүҙәре төҙөү тураһында һөйләшеүҙәр алып барыла. Һөҙөмтәлә, 1944 йылғы Бреттон-Вуд конференцияһында 1945 йылдың декабренә сит ил тауарҙарына һалымдарҙы төшөрөү тураһында килешеүҙәр төҙөлә, артабан - Генераль сауҙа һәм тарифтар тураһында килешеү булдырыла.
# Шайбалы хоккей буйынса Финляндия йыйылма командаһы

Шайбалы хоккей буйынса Финляндия йыйылма командаһы (фин. Suomen jääkiekkomaajoukkue) — хоккей буйынса халыҡ-ара турнирҙарҙа Финляндия исеменән сығыш яһаусы хоккей буйынса йыйылма команда. Финляндия хоккей ассоциацияһы идара итә. Йыйылма команда тәүге тапҡыр 1928 йылда ойошторола. Халыҡ-ара хоккей федерацияһына тәүҙә Финляндияның конькиҙа йүгереү спорты ассоциацияһы, бер йылдан һуң илдең хоккей ойошмаһы инә.
Финляндия йыйылма командаһы — шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионатының дүрт тапҡыр чемпионы (1995, 2011, 2019, 2022) һәм туғыҙ тапҡыр вице-чемпионы, 2022 йылғы Олимпия уйындары чемпионы. Планетаның иң көслө йыйылма командаларының береһе. Шулай уҡ төп ҡаҙаныштарҙың береһе — 2004 йылғы донъя кубогы финалына сығыу. Хәҙер финдар Халыҡ-ара хоккей федерацияһы рейтингында беренсе урынды биләй. Рәсәй, Швеция, Финляндия, Чехия һәм АҠШ йыйылма командалары менән бер рәттән иң көслө командаларҙың береһе булып тора.
Ул бер үк йылда Олимпиадала һәм донъя чемпионатында еңгән икенсе команда. Быға тиклем Швеция 2006 йылда шулай еңә.
# Чулым теле

Чулым теле (үҙатамаһы — чулым тили, тила ӧс, татар тили) — чулымдар теле. Себер төрки телдәре, хакас төркөмөнә ҡараған төрки тармаҡ алтай телдәр ғаиләһе инә.
Шор теленә һәм ҡайһы бер хакас диалекттарына яҡын.
Чулым теле үҙәк Себерҙә таралған, төньяҡ алтай тауҙары, Чулым йылға бассейны эргәһенән. Шулай уҡ бөтә һөйләшеүселәр рус телен белә.
Чулым теле үлгән телдәр һәм ЮНЕСКОның юҡҡа сығарыусы Ҡыҙыл китабына индерелгән. Бәлки, 25 йыл дауамында ул тулыһынса юҡҡа сығасаҡ. 2010 йыл халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 355 чулымдарҙан 44 кеше генә чулым телендә һөйләшә.

# Чулым теле
## Яҙыу

XXI быуат башында чулым теле яҙылмаған телдәр рәтенә инә. Бер ваҡытта ла телдә уҡытыу башҡарылмаған. 2000-се йылдарҙа уны тергеҙеү хәрәкәте башлана, 2008 йылда беренсе рус-чулым һүҙлеге баҫтырыуға әҙер була.
Чулым алфавиты

# Чулым теле
## шулай уҡ

* Нижнечулымский һөйләше
* Среднечулымский һөйләше
* Сибирскотатарский теле
* Ҡатнаш төрки теле

# Чулым теле
## Иҫкәрмә

* ↑ Письменные языки мира. Языки Российской Федерации. — М.: Academia, 2003. — Т. 2. — ISBN 5-87444-191-3.
* ↑ Invention of Ös writing (Middle Chulym) (инг.)
* ↑ Чулымский говор в проекте Endangered Languages Project (тат.)
* ↑ Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года 2021 йыл 6 октябрь архивланған.
* ↑ Чулымцы возрождают родной язык 2013 йыл 20 октябрь архивланған.
# Мадмас (Яренга ҡушылдығы)

Мадмас — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яренга йылғаһының уң ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Мадмас (Яренга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000023450
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002345
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Хәтирә (йыр)

«Хәтирә» — башҡорт халыҡ йыры, ҡыҫҡа көй.

# Хәтирә (йыр)
## Тарихы

«Хәтирә» йырын тәүге тапҡыр 1934 йылда Солтан Ғәбәши яҙып ала, һәм Х. Ф. Әхмәтов яҙмаһында «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығында баҫтырыла. Артабанғы варианттары З. Ғ. Исмәғилев, Ф. Х. Камаев, Л. Н. Лебединский, Ғ. З. Сөләймәнов тарафынан яҙып алына.
Ғашиҡ булған егеттең монологы рәүешендә төҙөлгән шиғри текст шаян таҡмаҡ кеүек яңғырай. Йырҙа Хәтирә исемле ҡыҙҙың матурлығына дан йырлана. Көй лады мажор ауышлығы пентатоникаһына ҡоролған, төҙөлөшө ике бөгөлөштән тора: беренсе бөгөлөштөң ике тапҡыр ҡабатланған ике такты икенсе бөгөлөштөң ике ҡат ҡабатланған өс такты менән сағыштырыла.
Композитор Хөсәйен Әхмәтов йырҙы хор, тауыш һәм фортепиано өсөн, Д. Д. Хәсәншин a cappella хоры өсөн эшкәртә. Р. Ә. Мортазин «Хәтирә» көйөн 2‑се симфонияһында ҡулланған.

# Хәтирә (йыр)
## Йырҙың тексы

Ҡапҡа төбөндә тораһың, Нескә билең бөгәһең, Хәтирәм, Нескә билдәреңде бөгөп, Кем өсөн өҙөләһең, Хәтирәм.
Беҙ урамдан үткән саҡта, Ҡапҡаң булһын ҡағырға, Хәтирәм. Бер ҙә хәйлә табалмаһаң, Сыҡ тәҙрә ябырға, Хәтирәм.
Аллы-гөллө сәскә бирһәм, Ҡаҙарһыңмы түшеңә, Хәтирәм? Кис ятҡанда уйлап ятһам, Кермәҫһеңме төшөмә, Хәтирәм? Кермәҫһеңме төшөмә, Хәтирәм?.

# Хәтирә (йыр)
## Йыр башҡарыусылар

«Хәтирә» йырын Ишмулла Дилмөхәмәтов башҡарған. Радик Вәлмөхәмәтов, Сәйфулла Дилмөхәмәтов, Рәхмәтулла Бүләкәнов, Ғата Сөләймәнов һәм башҡа йырсыларҙың репертуарына инә. Халыҡтың хәтерендә мәңге һаҡланған, яратып башҡарылған йырҙарҙың береһе.
# Бершадь

Бершадь (укр. Бершадь) — Украинаның Винница өлкәһендәге ҡала, Бершадь районының административ үҙәге.
2017 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 12 902 кеше йәшәй.
# Нялинское

Нялинское — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Ханты-Мансийск райондағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 726 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628504, ОКАТО коды — 71129924001.

# Нялинское
## Халыҡ һаны

| Йыл | Даими халыҡ һаны |
| 2002 | |
| 2008 | |
| 2010 | 726 |

# Нялинское
## Климат

Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
# Владимир Даль һәйкәле

Владимир Даль һәйкәле («Даль — Луганск казагы» скульптура портреты) Луганск ҡалаһында күренекле лексикограф, этнограф һәм яҙыусы, «Йәнле рус йәнле теленең аңлатмалы һүҙлеген» төҙөүсе Луганск ҡалаһында тыуған, йәшәгән һәм эшләгән Даль Владимир Иванович һәйкәле.
Лугансктағы Владимир Даль һәйкәле беренсе һәм оҙаҡ ваҡыт донъяла берҙән-бер һәйкәл була, 2001 йылда Даль һәйкәле Рәсәй Ырымбурында барлыҡҡа килә (скульпторы Н. Г. Петина), Мәскәүҙә һәйкәл төҙөү планлаштырыла

# Владимир Даль һәйкәле
## Дөйөм мәғлүмәттәр

Владимир Даль һәйкәле 1981 йылда яҙыусының тыуыуына 180-йыллыҡ хөрмәтенә Инглиз урамында, хәҙер уның исемен йөрөтөүсе урамда, профессор А.Ю. Щербак исемен йөрөткән өлкә физиотерапия поликлиникаһы бинаһы (Даль урамы буйлап 7-се йорт) алдында ҡуйылған, архитектура ҡомартҡыһы — XIX быуат башында торлаҡ йорт, бында 1918 йылдың март айында К. Е. Ворошилов ойошторған 5-се Армияның штабы урынлаша.
Һәйкәл 1981 йылда ҡуйыла, һәйкәлдең авторы — билдәле украин скульпторҙары И.П. Овчаренко һәм В.Е. Орлов, архитекторы Г. Г. Головченко.

# Владимир Даль һәйкәле
## Тасуирламаһы

Һәйкәл гранит постаментта 4,5 метр бейеклектәге баҡыр менән ҡапланған бетон скульптуранан ғибәрәт. Пьедесталда рус телендә яҙылған яҙыу менән ҡара табличка урынлаштырылған: «Владимир Даль (Луганск казагы)».
Авторҙар Даль образына ижади ҡарағандар — ул, ҡулдарын китапҡа һалып, креслола ултыра, уның фигураһы бер нөктәгә йүнәлгән. Тамашасыны уның айырым деталдәре — лексикографтың сәсе һәм аяҡ кейеме, грифон ҡиәфәтендәге креслоһының танғысы һ.б. йәлеп итә.
# Мюнхенбернсдорф

Мюнхенбернсдорф (нем. Munchenbernsdorf) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 3031 кеше йәшәй. Майҙаны — 15,43 км². Диңгеҙ кимәленән 325 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7589 һәм автомобиль коды — GRZ.
# Пентмя-Яха (Лимбя-Яха ҡушылдығы)

Пентмя-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Лимбя-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 118 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Пентмя-Яха (Лимбя-Яха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300071575
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307157
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кривой (Черная ҡушылдығы)

Кривой — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Черная йылғаһының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Кривой (Черная ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000036104
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003610
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Айшә Эрзан

Айшә Эрзан (төр. Ayşe Erzan; 1949, Анкара) — төрөк физик-теоретигы.

# Айшә Эрзан
## Биографияһы

Айшә Эрзан 1949 йылда Төркиәнең баш ҡалаһы Анкарала тыуа. Истанбулда белем алғас, АҠШ-ҡа китә, унда 1970 йылда Брин-Мар колледжын тамамлап, бакалавр дәрәжәһен ала. Айшә Эрзан 1976 йылда Стоуни-Брукта Нью-Йорк штаты университетында физика өлкәһендә философия докторы дәрәжәһен ала.
Артабан Айшә Эрзан Анкараға ҡайта, бында Яҡын Көнсығыш техник университетында физика департаменты ағзаһы була. 1977 йылда Истанбул техник университетына эшкә инә. Ошо осорҙа Эрзан тыныслыҡ һәм ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтары өсөн хәрәкәттәрҙә ҡатнаша. 1980 йылда Төркиәлә булған дәүләт түңкәрелешенән һуң тыуған иленән китә. 1981—1990 йылдарҙа Эрзан төрлө тикшеренеү институттарында һәм университеттарҙа эшләй. 1981—1982 йылдарҙа Женева университетының теоретик физика департаментында эшләй. 1982—1985 йылда Эрзан Порту университетының (Португалия) саҡырылған ассистент-профессоры була. 1985—1987 йылдарҙа Эрзан — Марбург университетының теоретик физика департаментында Александр фон Гумбольдт стипендиаты. 1987—1990 йылдарҙа — Гронинген университетының ғилми хеҙмәткәре. Истанбул техник университетына ҡайтҡанға тиклем бер аҙ ваҡыт Эрзан Триестағы (Италия) Халыҡ-ара теоретик физика үҙәгендә ғилми хеҙмәткәр булып эшләп ала. Ғилми тикшеренеүҙәрен шулай уҡ Феза Гүрсей институтында ла дауам итә.
Айшә Эрзан 1995 йылда Төркиә Фәндәр академияһының берләшмә ағзаһы, ике йылдан ғәмәли ағзаһы була. Шунда саҡта Төркиәнең фәнни-техник тикшеренеүҙәр советының призына лайыҡ була. Бынан тыш Эрзан 2003 йылда Л’Ореаль — ЮНЕСКО-ның «Фәндәге ҡатын-ҡыҙҙар өсөн» премияһы һәм 2009 йылда Раммаль премияһы менән бүләкләнә. Айшә Эрзан — Бөтә донъя Фәндәр академияһы ағзаһы. Шулай уҡ Journal of Statistical Physics һәм European Physical Journal B фәнни журналдарының мөхәрририәтенә индерелгән.
# Николаев Василий Семёнович

Николаев Василий Семёнович (3 апрель 1907 йыл — 29 декабрь 1989 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, механизацияланған бригаданың мотоуҡсылар батальоны пулемётсыһы, гвардия рядовойы. 1942 йылдан ВКП (б) ағзаһы. Советтар Союзы Геройы (1944).

# Николаев Василий Семёнович
## Биографияһы

Василий Семёнович Николаев 1907 йылдың 3 апрелендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Семёнкин (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Саҡмағош районы Яңы Семёнкин) ауылында тыуған.
Сыуаш. Мәктәптә башланғыс белем ала. Һуғышҡа тиклем туған колхозында, ә һуңынан Төньяҡ Осетин АССР-ының Алагир ҡалаһында эшләй. 1941 йылдың июнь айында Алагир хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына.
Гвардия ҡыҙылармеецы Василий Николаев 1944 йылдың 10 мартына ҡарай төндә Березнеговатое-Снигирёвка операцияһы барышында батырлыҡ күрһәтә.
Демобилизацияланғандан һуң (1945) Төньяҡ Осетин АССР-ында эшләй, 1950 йылдан — Шаран районының Триключинский ауыл Советы рәйесе, «Юность» колхозында бригадир була. Шаран районынан (133-сө Шаран-Баш-Князевский һайлау округы) БАССР-ҙың 3-сө саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана, 1955 йылдан — Кемерово өлкәһенең Крапивинский районы Баинов ауылында йәшәй.
1989 йылдың 29 декабрендә вафат була.

# Николаев Василий Семёнович
## Батырлығы

«5-се гвардия механизацияланған бригада пулемётсыһы (3-сө Украина фронтының 28-се армияһы 2-се гвардия механизацияланған корпусы) гвардия ҡыҙылармеец Николаев Василий 1944 йылдың 10 мартына ҡаршы төндә бойороҡ ала: Днепр йылғаһын аша сығырға, уң яҡ ярҙа станковый пулемёт уты менән дошман атакаһын кире ҡағырға, башҡа подразделениеларҙың йылға аша сығыуына ҡамасаулыҡ иткән ут нөктәләрен юҡ итергә.
Бойороҡто үтәп, ҡыйыу пулемётсы үҙе һал төҙөй. Днепрҙың ҡаршы яҡ ярына сығып, унда пулемётын урынлаштыра, һәм ике сәғәт дауамында дошманға ярға яҡынлашырға мөмкинлек бирмәй, өс тиҫтәнән артыҡ гитлерсыны юҡ итә. Килеп еткән батальон менән бергә һөжүм итеп, Николаев беренселәрҙән булып Украинаның Херсон өлкәһендәге Берислав ҡалаһына бәреп инә, пулемёт уты менән подразделениегә хәрби бурысты үтәүгә булышлыҡ итә».
1944 йылдың 3 июнендә СССР Юғары Советы Президиумының указы менән, командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн гвардия рядовойы Николаев Василий Семенович «Советтар Союзы Геройы» исеменә лайыҡ була, уға Ленин ордены менән «Алтын йондоҙ» миҙалы (№ 5972) тапшырыла.

# Николаев Василий Семёнович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Советтар Союзы Геройы (03.06.1944).
* Ленин ордены (03.06.1944).
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (06.04.1985).
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (18.10.1943).
* Миҙалдар.
# Ишбулатов Хажиәхмәт Исхаҡ улы

Ишбулатов Хажиәхмәт Исхаҡ улы (16 март 1851 йыл — 1921 йыл) — Рәсәй империяһы һәм Рәсәйҙә Граждандар һуғышы осороноң хәрби эшмәкәре. Генерал-лейтенант (1918). Беренсе бөтә донъя һәм Граждандар һуғыштарында ҡатнашыусы.
Башҡортостандың һәм Рәсәйҙең күренекле дәүләт һәм хәрби эшмәкәре. Башҡорт. 1918—1920 йылдарҙа Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәтендә ҡатнашыусы.

# Ишбулатов Хажиәхмәт Исхаҡ улы
## Биографияһы

Хажиәхмәт Исхаҡ улы Ишбулатов Өфө губернаһының Өфө өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Благовар районы Өйҙөрәкбаш ауылында 1851 йылдың 16 мартында тыуған. Атаһы Исхаҡ Мөхәммәтрәхим улы — 3-сө Мишәр кантонының хәрби старшинаһы.
1866 йылда Ырымбур кадет корпусын тәмамлай. 1900—1904 йылдарҙа — Орск пехота полкында. 1908 йылда генерал-майор чинында отставкаға сыға. Беренсе донъя һуғышы башланғас, 1915 йылда яңынан хәрби хеҙмәткә саҡырыла.
1916 йылдың 18 апреленән 152-се запас пехота полкы командиры. 1918 йылдың 8 ғинуарынан 1-се Мосолман уҡсылар бригадаһы командиры. 1917 йылда — Бәләбәй гарнизоны башлығы.
1918 йылда башҡорт милли хәрәкәтенә ҡушылып. 1918 йылдың 28 сентябренән 1-се Башҡорт пехота дивизияһы башлығы, һуңынан Башҡорт айырым корпусы командиры. Октябрҙә генерал-лейтенант званиеһы бирелә. 1918 йылдың 28 ноябренән — Башҡорт милли ғәскәре башлығы.
1921 йылда Стәрлетамаҡ ҡалаһында вафат була.

# Ишбулатов Хажиәхмәт Исхаҡ улы
## Наградалары

* 3-сө дәрәжә ҡылыслы Изге Станислав ордены;
* 3-сө дәрәжә Изге Анна ордены;
* 2-се дәрәжә Изге Станислав ордены;
* 2-се дәрәжә Изге Анна ордены;
* 4-се дәрәжә Изге Владимир ордены.

# Ишбулатов Хажиәхмәт Исхаҡ улы
## Хәтер

* Башҡортостан Республикаһының Благовар районы Өйҙөрәкбаш ауылында бюст ҡуйылған.

# Ишбулатов Хажиәхмәт Исхаҡ улы
## Ғаиләһе

    Ҡатыны — Бибизәйнәп, Бохара сауҙагәре Камалбай Йәҙгәровтың ҡыҙы.
    Улдары
       Сәйетгәрәй (1904—1983), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Өфө моторҙар эшләү заводы хеҙмәткәре.
       Рөстәм (1905—1938) — хәрби эшмәкәр. Ҡара диңгеҙ флоты һыу аҫты кәмәләре дивизионының командиры. 3-сө ранг капитаны.
    Ҡыҙы — Миәссәр (1907—1964), Мәскәү медицина институтының ике курсын тамамлай, Ҡырымда йәшәй, 1926 йылда Башҡортостанға ҡайта.
# Надо-Яха (Нгарка-Хорта-Яха ҡушылдығы)

Надо-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нгарка-Хорты-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Надо-Яха (Нгарка-Хорта-Яха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300076111
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307611
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Бельтертуюк

Бельтертуюк — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының уң ярына тамағынан 264 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Бельтертуюк
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100006619
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100661
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Колотова Валентина Максимовна

Колотова Валентина Максимовна (23 ғинуар 1948 йыл — 29 март 2002 йыл) — СССР-ҙың туҡыу сәнәғәте алдынғыһы, РСФСР Туҡыу сәнәғәте министрлығының Киров ҡалаһындағы «Заря» тегеү берекмәһенең тегенсе-мотористкаһы, Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры(1986).

# Колотова Валентина Максимовна
## Биографияһы

Валентина Максимовна Колотова 1948 йылда Киров өлкәһенең Кирово-Чепецкий районы Ростригино ауылында (хәҙер юҡ) тыуған. 1966 йылда Лянгасово ҡасабаһында 23-сы мәктәпте тамамлағас, Киров ҡалаһындағы «Заря» тегеү берекмәһенең 1-се цехына тегенсе уҡыусыһы булып хеҙмәт юлын башлай. Һөнәрен тиҙ арала үҙләштереп, продукцияны сифатлы еьтештерергә , ҡатын-ҡыҙҙарҙың ебәк эске кейемен тегеү буйынса бөтә операциялар комплексын өйрәнә. Смена нормаһын 140-160 %-ҡа еткереп үтәй. Туғыҙынсы биш йыллыҡ планын 4 йыл 2 ай эсендә тамамлай, ә киләһе йыл планын 4 йыл эсендә тамамлай.
1975 йылдың 21 апрелендәге СССР Юғары Советы Президиумының Указына ярашлы Валентина Максимовна Колотованы III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены менән бүләкләйҙәр.
1981 йылдың 17 мартындағы СССР Юғары Советы Президиумының Указына ярашлы Валентина Максимовна Колотованы II дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены менән бүләкләнә.
11-се биш йыллыҡта Валентина Максимовна Колотова 4 йыллыҡ эсендә генә һигеҙ йыллыҡ норма үтәп сыға. 1985 йылда яңы машинала эшләп, йыллыҡ норманы 146,6 %-ҡа үтәй.
1986 йылдың 23 майындағы СССР Юғары Советы Президиумының Указына ярашлы Валентина Максимовна Колотова социалистик йөкләмәләрен һәм планын ваҡытынан алда үтәүе һәм туҡыу сәнәғәтендә яңы технологиялар менән эшләүгә индергән шәхси өлөшө өсөн I дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены менән бүләкләнә. Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры була.
Первомайский район Советының депутаты итеп һайлана, КПСС-тың XXVII съезына делегат була. 1988 йылда Колотова хеҙмәт коллективы советы рәйесе итеп һайлана. Бер үк ваҡытта төп эшен - тегенсе-мотористлыҡ эшен дә үтәй.
Киров ҡалаһында йәшәй. Оҙайлы ҡаты ауырыуҙан һуң 2002 йылдың 9 мартында вафат була.

# Колотова Валентина Максимовна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* I дәрәжә Хеҙмәт даны ордены(23.05.1986);
* II дәрәжә Хеҙмәт даны ордены (17.06.1981);
* III дәрәжә Хеҙмәт даны ордены (21.04.1975);
* миҙалдар.
# Таих

Таих — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лух йылғаһының һул ярына тамағынан 161 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Таих
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Ковров ҡалаһынан тамағына тиклем, Уводь йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010301112110000033730
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003373
* Бассейн коды — 09.01.03.011
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Шиятоша

Шиятоша — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шия йылғаһының уң ярына тамағынан 6,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Шиятоша
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Сәрмәсән башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000412112100005237
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100523
* Бассейн коды — 11.01.00.004
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1