yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Кривая Виска

Кривая Виска — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Индигская Виска йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Кривая Виска
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000055438
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005543
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Магура мәмерйәһе

Магура — Болгарияның Видин өлкәһендәге мәмерйә. Видин ҡалаһы янындағы Рабиша ауылы эргәһендә урынлашҡан.

# Магура мәмерйәһе
## Тарихы

Мәмерйә Рим империяһы һәм урта быуаттар осоронда уҡ билдәле булған һәм өйрәнелгән.

# Магура мәмерйәһе
## Спелеологик тасуирлама

Дөйөм оҙонлоғо 3 км. Мәмерйә оҙон һәм тәрән коридорҙарҙан тора, уны тулыһынса үтер өсөн уртаса 5 сәғәт кәрәк була. Магура мәмерйәһе үҙенең сталактиттары, сталагмиттары һәм сталактонлары менән билдәле. Иң ҙур сталактондың бейеклеге 20 метр, ә нигеҙенең диаметры 4 метр тәшкил итә. Иң ҙур сталагмиттың оҙонлоғо 11 метр, ә нигеҙенең диаметры 6 метр тәшкил итә.
Йыл әйләнәһенә мәмерйәлә +12 °C температураһы һаҡлана.

# Магура мәмерйәһе
## Таштағы һынлы сәнғәт

Мәмерйә шулай уҡташтағы һынлы сәнғәттең 700 өлгөһө менән билдәле. Уларҙа ҡатын-ҡыҙ һындары, һунарсылар, хайуандар, үҫемлектәр, ҡояш һәм йондоҙҙар һүрәтләнгән. Болгар тикшеренеүселәре буйынса бында Европалағы иң боронғо неолит осорондағы ҡояш календары төшөрөлгән, ул 366 көндән торған. Ғалимдар фекеренсә, кешеләр бында һуңғы палеолит осоронда (б.э.т. 100 000 — 40 000 йылдар) йәшәгән.

# Магура мәмерйәһе
## Хәҙерге ваҡыт

Мәмерйәлә шараптар һаҡлана. Иң ҙур Триумфаль залда (бейеклеге 30 м, киңлеге — 58, оҙонлоғо — 130 м) классик музыкаһы концерттары уҙғарыла. Туристар өсөн тотҡослы һәм яҡтыртылған һуҡмаҡ юлдар һалынған.
# Некрасов Николай Владимирович

Некрасов Николай Владимирович (18 декабрь 1900 йыл — 4 октябрь 1938 йыл) — СССР эсперантсыһы һәм эсперанто тәржемәсеһе, яҙыусы, шағир, журналист, тәнҡитсе. Сәйәси золом ҡорбаны.

# Некрасов Николай Владимирович
## БиографияҺы

Николай Владимирович Некрасов 1900 йылда Мәскәүҙә тыуа. 15 йәшендә эсперантоны өйрәнә. 1918—1919 йылдарҙа үҙ ҡулы менән сығарған Juna Mondo («Юный мир») баҫмаһының мөхәррире була. La Nova Epoko («Новая эпоха») әҙәби ревьюһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе һәм 1922—1930 йылдарҙа уның мөхәррире була. "Новая эпоха"ның эшмәкәрлеге араһында Франция мәғариф министры Леон Берарға яҙылған асыҡ хатты билдәләргә мөмкин. Ул 1922 йылдың июнендә француз уҡыу йорттарында «потенциаль хәүефле» булараҡ эсперантоны уҡытыуҙы тыя (хатта эсперантоның популярлығын арттырыу өсөн рәхмәт белдерелә һәм артабан бик күп революцион әҫәрҙәр баҫылған француз телен тыйырға кәңәш ителә). 1933 йылда «Новые проблемы языкознания» мәҡәләләр йыйынтығын мөхәррирләй.
1920 йылда рус телендә үҙенсәлекле шиғырҙарҙан торған ике китап баҫтырып сығара.
Тәү сиратта рус шиғриәт классикаһын эсперантоға тәржемә итеүсе булараҡ билдәле. Некрасовтың үҙенең шиғри мираҫы төрлө матбуғат баҫмаларында баҫыла. Уның ижадына Блок һәм Бальмонт кеүек рус символизмывәкилдәре йоғонто яһай.
1930 йылдар уртаһында Некрасов СССР-ҙағы эсперантистик хәрәкәттең башҡа ағзалары менән бергә Сталин терроры объекты була һәм 1938 йылдың 4 октябрендә атып үлтерелә. 1957 йылдың 26 ноябрендә аҡлана.

# Некрасов Николай Владимирович
## Ижади эштәре
### Шиғри тәржемәләре

* Kupra rajdanto (Медный всадник), Пушкин.
* Eŭgeno Onegin (Евгений Онегин), Пушкин, SAT.
* Dekdu (Двенадцать) һәм Najtingala ĝardeno (Соловьиный сад), Блок.
* Blanka cigno (Белый лебедь) һәм La mortaj ŝipoj (Мёртвые корабли), Бальмонт.
* Nubo en pantalono (Облако в штанах) һәм Suno (Солнце), Маяковский.
* Monna Liza, Михаил Герасимов.
* Socialismo, Patrino (Мать) Бежименский.

# Некрасов Николай Владимирович
## Ижади эштәре
### Проза тәржемәләре

* Ruĝa Stelo (Красная звезда) Александр Богданова, SAT, 1929.
* La Vojo de formiĝo kaj disvastiĝo de la lingvo internacia (The way of formation and spread of the international language), Эрнст Дрезен, SAT, 1929
* Historio de la mondolingvo (History of the world Language), Эрнст Дрезен.

# Некрасов Николай Владимирович
## Ижади эштәре
### Үҙ шиғриәте

* Fablo pri ĝilotinŝraŭbeto (Басня о маленьком винте с левой резьбой), Sennacieca Revuoла баҫыла.
* Testamento de Satano (Завет Сатаны).
* Verda flamo (Зелёное пламя)
* Krono de sonetoj pri Esperanto (Венок сонетов).
* Mi moskvano (Я, москвич), Internacia Literaturoла баҫыла.

# Некрасов Николай Владимирович
## Ижади эштәре
### Үҙ прозаһы

* Bibliografio de Esperantaj presaĵoj en USSR dum 12 jaroj de la revolucio 1917—1928 (1917—1928 йылдарҙа СССР-ҙа революцияның 12 йылында эсперантола баҫылған материалдар библиографияһы), Мәскәү, 1928.
* Tra USSR per Esperanto (СССР аша эсперанто тураһында).
* La Nova Epokoла Несколько әҙәбиәт тураһында эсперантола баҫылған бер нисә эссе. .
# Худ-Яга-Тывис

Худ-Яга-Тывис — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сед-Яга йылғаһының һул ярына тамағынан 81 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Худ-Яга-Тывис
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000086580
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008658
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Иҙелбаев

Иҙелбаев — фамилия.
* Иҙелбаев Ғабдулла Сәфәрғәли улы (1893—1918)— Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре.
* Иҙелбаев Мирас Хәмзә улы (1945 т.) — башҡорт әҙәбиәте белгесе, яҙыусы.
* Иҙелбаев Нәжип Сафа улы, Нәжип Иҙелбай (1912—1991) — шағир, драматург, тәржемәсе.
* Иҙелбаев Урал Мирас улы (1972 т.) — композитор.
# Уң Минчимкина

УңМинчимкина — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1415/5/6 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 114 км.

# Уң Минчимкина
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200045518
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204551
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Оло Вербовка

Оло Вербовка — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Рубежка йылғаһының һул ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Оло Вербовка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы бассейны (Рәсәй булеге) Һаҡмар йылғаһынан түбәнерәк, Илек йылғаһын керетмәй. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010001012112200010221
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112201022
* Бассейн коды — 12.01.00.010
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Поныш

Поныш (Сухая Поныш) — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чусовая йылғаһының һул ярына тамағынан 62 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Поныш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100712111100011337
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101133
* Бассейн коды — 10.01.01.007
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Повел (йылға)

Повёл — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кемпаж йылғаһының уң ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Повел (йылға)
## Сығанаҡтың үҙенсәлеге

Был йылға-ҡылымыҡ Повел үҙ сиратында Кемпаж йылғаһының ҡылымығы булып торған Кесе Кемпаждың ҡылымығы, йәғни был ике ҡылымыҡ Кемпаж менән Оло Кемпаж йылғаларын тоташтырып торған үҙенсәлекле күренеш.

# Повел (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300027445
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302744
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Оло Хан мәсете

Оло Хан мәсете (ҡырымтат. Büyük Han Cami) йәки Оло Һарай мәсете — Баҡсаһарайҙағы Хан һарайы мәсете.

# Оло Хан мәсете
## Тарихы

Оло хан һарайы мәсете һарай майҙанында төньяҡ ҡапҡанан көнсығышҡа ҡарай урынлашҡан. Был Ҡырымдың иң ҙур мәсеттәренең береһе һәм хан һарайының биналарының беренсеһе Мәсет 1532 йылда Сәхиб I Гәрәй тарафынан төҙөлгән, XVII быуатта мәсет уның исемен йөрөткән.
Мәсет бинаһы бик ҙур, аҫ яғынан өскөл аркадалы, ҡабырғаларында майолика биҙәктәр ҡуйылған булған. Мәсеттең ҡыйығы дүрт яҡлы һәм ҡыҙыл черепица менән ҡапланған. Башта ҡыйығы көмбәҙҙәр менән ҡапланған булған
Мәсеткә төп инеү урыны Серекһыу (Чурук-Су) йылғаһы яғынан урынлашҡан. Фасады шул яҡтан элек мәрмәр менән биҙәлгән булған. Мәсеттең көнсығыш стенаһы янында тәһәрәтхана менән шәдирван (фонтан) урынлашҡан. Диуарҙарҙа ғәрәп телендә бер нисә каллиграфик яҙыу һүрәтләнгән (Ҡөрьән аяттары), улар XVIII быуатта барлыҡҡа килгән. Шулай уҡ стеналағы каллиграфик яҙыуҙар араһында мәсетте ремонтлаған һәм биҙәгән Ҡырым Гәрәй исеме телгә алына: «Ғали йәнәптәре Ҡырым Гәрәй Хан тарафына фатиха булһын».
Мәсеттә бронза ярым айҙар (һилалдар) менән осланған өскөл ҡыйыҡлы ике ун ҡырлы манара бар. Манараларҙың бейеклеге — 28 метр. Өҫкә манаралар эсендәге бормалы таш баҫҡыстар алып бара. Манараларҙың башнялары шымартылған таш плиталарҙан төҙөлгән, улар бер-береһенә ҡурғаш өҫтәмәләре менән беркетелгән.
1736 йылда янғында мәсет зыян күрә. Сәләмәт II Гәрәй хан хакимлығы ваҡытында оҫта Үмәр тарафынан тергеҙелә. 1750-се йылдарҙа Арыҫлан Гәрәй мәсет ихатаһында мәҙрәсә аса, ул беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланмаған. Совет осоронда мәсет ябыла. Уның өҫкө өлөшөндә археология музейы бүлегенең экспозицияһы, ә аҫҡы өлөшөндә — лапидарий (архитектура деталдәре, һыныҡтары, яҙыуҙары һәм һүрәттәре булған таштар һаҡлағысы) урынлашҡан. Бөгөн мәсет диндарҙар өсөн асыҡ.

# Оло Хан мәсете
## Фотоһүрәттәр галереяһы

* Оло хан мәсете
* Манара
* Мәсет манаралары
* Стеналағы каллиграфик яҙыу
* Стеналағы каллиграфик яҙыу
* Ҡырым Гәрәй хөрмәтенә каллиграфик яҙыу
# Нюхаловка

Нюхаловка — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1162/1493 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 71 км.

# Нюхаловка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010100312115300005426
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115300542
* Бассейн коды — 14.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ләм (хикәйә)

Ләм — А. П. Чехов хикәйәһе. 1886 йылда яҙылған, беренсе тапҡыр 1886 йылдың 29 октябрендә «Новое время» гәзитенең 3832-се һанында баҫылған.

# Ләм (хикәйә)
## Тарихы

«Ләм» хикәйәһе ике бүлектән тора. А. П. Чехов тарафынан 1886 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр 1886 йылдың 29 октябрендә «Новое время» гәзитенең 3832-се һанында Ан. Чехов ҡултамғаһы аҫтында баҫылған. 1888 йылда хикәйә, автор тарафынан үҙгәртелеп, «Хикәйәләр» йыйынтығында баҫылып сыға.
Чехов тере саҡта хикәйә немец, словак һәм француз телдәренә тәржемә ителә.

# Ләм (хикәйә)
## Сюжет

Хикәйәлә поручик Сокольскийҙың «М. Е. Ротштейн вариҫтары» араҡы заводы хужаһы Сусанна Моисеевна Ротштейн өйөнә, уның ике мең өс йөҙ һум бурысын түләүҙе талап итеп, визит менән килеүе һүрәтләнә. Сусанна, поручикты матурлығы менән әүрәтеп, поручиктағы бурыс ҡағыҙҙарын үҙ ҡулына төшөрә. Хикәйәлә поручиктың ҡустыһы Алексей Иванович Крюков Сокольскийға векселдәр менән булған хәлде һөйләп аңлата.

# Ләм (хикәйә)
## Анализ

Күңел аҙҙырыусы йәһүд ҡатын Сусанна Ротштейнды яҙыусы үҙенең һөйгәне Дуня Эфрос менән булған ярһыу мөнәсәбәттәре һөҙөмтәһендә яҙған тигән имеш-мимештәр йөрөй. Йәһүд ҡыҙы Дуня Эфрос менән Чехов ташлаша, тик яҡшы мөғәләмәлә ҡала. Дуняға яҙыусының дуҫы, йәһүд юрист һәм нәшриәтсе Ефим Коновицер өйләнә. Революциянан һуң Дуня Эфрос Францияға эмиграцияға китә. 1943 йылда 82 йәшлек Эфросты Париждағы ҡарттар йортонан депортациялайҙар.
Ирек һөйөүсе араҡы заводы хужабикәһе, аҙғын ҡатын Сусанна образы тәнҡитселәр һәм тәржемәселәр тарафынан прессала оҙаҡ ваҡыт фекер алышыуҙарға дусар ителә.
# Ғизетдин (исем)

Ғизетдин — башҡорт ир-ат исеме.

# Ғизетдин (исем)
## Этимологияһы

Ғизетдин — башҡорттарға ғәрәп теленән килеп ингән исем. Диндең бөйөклөгө тигәнде аңлата.

# Ғизетдин (исем)
## Билдәле кешеләр

Муллағолов Ғизетдин Ғилметдин улы (1910 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия рядовойы[2]. 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985) кавалеры, «Батырлыҡ өсөн», «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» (1943), «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» (1945) миҙалдары менән бүләкләнгән.
Ирғәлин Ғизетдин Дәүләтғәле улы (1 апрель 1931 йыл) — совет дәүләт һәм партия эшмәкәре, архивист, журналист, Рәсәй тарихсыһы, «Башҡорт энциклопедияһындағы» энциклопедик мәҡәләләр авторы. КПСС-тың Өфө ҡала комитеты секретары (1982—1985), Башҡортостан республикаһы йәмәғәт берекмәләренең үҙәк дәүләт архивының директоры (1985—1999). Тарих фәндәре кандидаты. «Башкортостан укытыусыһы» журналының баш мөхәррире (1966—1969 йылдар). КПСС ағзаһы, СССР журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһы министрҙар кабинеты ҡарамағындағы архив эштәре буйынса идаралығының ғилми советы ағзаһы. Халыҡ мәғарифы алдынғыһы, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.

# Ғизетдин (исем)
## Фамилияла

Ғизетдинов Мәхмүт Фәттәх улы (25 май 1927 йыл — 10 июль 2006 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы. 1966—1997 йылдарҙа Братск алюмин заводы бригадиры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973).
Ғәзетдинов Мирсәлих Ғәзетдин улы (1902 йыл — 10 июль 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы.
Ғәзетдинова Илһөйәр Ибраһим ҡыҙы (3 май 1951 йыл) — театр актёры. 1982 йылдан СССР-ҙың Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. 1972 йылдан Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (2003), Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1990) һәм Татарстан Республикаһрының халыҡ артисы (1997). Мәжит Ғафури исемендәге премия лауреаты. Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалеры.
# Плюшар Александр Иванович

Александр Иванович Плюшар (франц. Pierre Paul Alexandre Joseph Pluchart; 1777(1777), ru:Валансьен, Франция — 15 (27) август 1827, ru:Онфлёр, Франция) — типограф, литограф, рәссам, Александр I осоронда Санкт-Петербургта нәшриәтсе.

# Плюшар Александр Иванович
## Биографияһы

1805 йылда ru:Брауншвейгтан Сит Ил эштәре Министрлығы типографияһына етәксе итеп саҡырыла.
1805 йылдың 23 декабрендә Сит ил Коллегияһы типографияһы директоры булып эш башлап, Плюшар 1808 йылдың 29 декабрендә Сенат типографияһы директоры булып китә, 1814 йылдың аҙағында ул шунда хеҙмәт итә әле, XIV класлс чинына һәм губерна секретары дәрәжәһенә эйә була.
Типография эшен яҡшы белгән, литограф һәм рәссам булараҡ Плюшар үҙе Петербургта типография аса. Унда европа һәм рус телдәрендә төрлө китаптар баҫыла, улар уңышлы һатыла һәм Плюшар китап кибете булдыра.
Вафатынан һуң ҡатыны һәм улы Адольф уның эшен дауам итәләр.

# Плюшар Александр Иванович
## Ғаиләһе

Плюшарҙың ғаилә ағзалары - ҡатыны Генриетта һәм ике улы Адольф һәм Евгений. Евгений фотограф һәм рәссам, һынлы сәнғәт академигы булып китә, Исаак соборын биҙәүҙә ҡатнаша. Адольф типограф һөнәрен Францияла ала һәм типографя эшен атаһынан мираҫ итеп ала, үҙенең тамамланмаған 17 томлыҡ «Энциклопедический лексикон» баҫмалары менән билдәле. Тап бына ул "Башҡорттарҙың бөркөт менән һунар итеүе" тигән рәсемде эшләгән дә инде.
# Ай-Тоталым

Ай-Тоталым — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тоталым йылғаһының уң ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Ай-Тоталым
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200047369
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204736
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Һыҙғы (ауыл)

Һыҙғы (Сыҫҡы, Иҫкауыл; рус. Сызги) — Рәсәй Федерацияһы Свердловск өлкәһенең Красноуфимск округындағы ауыл. Һыҙғы ауыл советының административ үҙәге.

# Һыҙғы (ауыл)
## Географик урынлашыуы

Юва йылғаһының ике яҡ ярында округ үҙәге Красноуфимск ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 20 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Һыҙғы (ауыл)
## Тарихы

Округтың иң боронғо тораҡ пункты булып тора, XVII быуат уртаһына тиклем һыҙғы ырыуы башҡорттары нигеҙләнгән. Тәүге тапҡыр 1760 йылда телгә алына. Себер даруғаһы Һыҙғы улусының үҙәге була. Һыҙғы ауылы кешеләре тарафынан Табанлыкүл (Озерки) һәм Боғалыштамаҡ ауылдарына нигеҙ һала.
1834 йылда ауылда 235 башҡорт һәм 40 типтәр, 1859 йылда — 410 башҡорт һәм 46 типтәр, 1863 йылда 410 башҡорт һәм 46 типтәр теркәлгән.
1920 йылғы тәүге совет йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, ауылда 187 ихатала 1086 кеше, шул иҫәптән 156 ихатала 936 башҡорт, 28 ихатала 136 татар, 2 ихатала 8 типтәр, 1 ихатала урыҫтар йәшәгән.

# Һыҙғы (ауыл)
## Халҡы

| 1834 | 1869 | 1909 | 1920 | 1928 |
| 244 | 439 | 901 | 1086 | 582 |

# Һыҙғы (ауыл)
## Билдәле шәхестәре

* Кисүбаев Мөхит Әхрәр улы — актёр, Татар АССР-ының халыҡ артисы.
# Бутҡа

Бутҡа — һыуҙа (йәиһә һөттә), ҡайһы бер айырым осраҡта тоҙ, шәкәр, тәмләткестәр, емеш-еләк һәм кипкән емештәр, ҡайнатмалар ҡушып, бөртөклөләрҙән бешерелгән ашамлыҡ ул.
Бутҡа рус халыҡ аш-һыуында (кухняһында) киң таралған; күп илдәрҙә традицион иртәнге аш. Традиция (йола) буйынса бутҡаны балсыҡ һәм суйын һауыттарҙа мейестә бешергәндәр, хәҙер шулай уҡ кәстрүлдә кухня плитаһында йәки СВЧ-мейестәге махсус һауытта бешерәләр.
Рәсәйҙә армияла, бигерәк тә поход шарттарында, иң йыш әҙерләнгән эҫе ашамлыҡ төрө ул бутҡа булған. Шунандыр ҙа, армиялағы ашнаҡсыны йыш осраҡта «бутҡа бешереүсе» («кашевар») тип атау киң таралған. Ә һалдаттар үҙҙәре ҡайһы бер бутҡа төрҙәренә жаргон атамалар биргән, мәҫәлән, арпа бутҡаһын армияла үҙенсәлекле тышҡы күренеше менән хәрби жаргонса шрапнель йәки болт тип йөрөтөләр. Шулай уҡ армияла арпа һәм һоло бутҡаларын кирзуха тиҙәр, арпа бутҡаһын тағы наркоман бутҡаһы (бөртөклөнөң рус телендәге атамаһын боҙоп әйткәндән — пёрловая) тип тә атайҙар.
Бутҡа шулай уҡ балалар туҡланыуының айырылғыһыҙ өлөшө булып тора.
Бутҡаға һөт, зәйтүн емеше, брынза, аҙ миҡдарҙа майлы сыр, аҡ май, йөҙөм, ҡураға, киптерелгән емеш-еләк һәм башҡа файҙалы һәм тәмле өҫтәмәләр ҡушып ашарға була.

# Бутҡа
## Бутҡа төрҙәре

* Ҡарабойҙай бутҡаһы — ҡарабойҙай ярмаһынан әҙерләнгән бутҡа, рус, белорус, украин һәм поляк аш-һыуының (кухняһының) популяр ашамлығы;
* Борсаҡ бутҡаһы — диетик продукт, күп ашамлыҡ ҡиммәтенә эйә һәм туҡлыҡлы (калориялы);
* Манный бутҡаһы — беренсе ашамлыҡтарға һибеү өсөн (засыпка), йә манныйҙан яһалған сумар булараҡ ҡулланыла; икенсе ашамлыҡтарҙа — бутҡа, ҡоймаҡ, запеканка (ҡыҙҙырыла), биточка (ҡуйы бешерелгән манный ярмаһынан табала ҡурып әҙерләнә), котлет; татлы ашамлыҡтар өсөн — татлы манный (гурьев) бутҡаһы, суфле, пудинг, мусс һәм башҡалар; бәлеш (манник) әҙерләү өсөн; шулай уҡ ит фаршына ҡушыу өсөн;
* Һоло бутҡаһы — иртәнге аш булараҡ, ябай ғына ысул менән әҙерләнгән, һәр ваҡыт ҡул аҫтында ғына булған файҙалы ашамлыҡ. Шотланд халҡы өсөн һоло бутҡаһы — бөтөн илдең төп ашы тип күрһәтерлек;
* Арпа бутҡаһы — бешерелгән арпа ярмаһынан һөттә йәки һыуҙа әҙерләнгән ашамлыҡ;
* Эшкәртелмәгән арпа ярмаһы бутҡаһы (ячневый) — түңәрәкләп шымартылмаған (шлифовка, полировка) арпанан әҙерләнә, шуның өсөн күҙәнәклеккә (клетчатка) бик бай;
* Тары бутҡаһы — тышы һыҙыртылған тары ярмаһынан бешерелә;
* Дөгө бутҡаһы;
* Кукуруз бутҡаһы (Мамалыга, Полента);
* Машлы (ваҡ ноҡот борсағынан) бутҡа;
* Талҡан бутҡаһы;
* Бойҙай бутҡаһы;
* Яҫмыҡ бутҡаһы;
* «Дубинушка» бутҡаһы — кәстрүлгә ҡатлап һалынып, төрлө ярманан һәм йәшелсәләрҙән әҙерләнгән бутҡа;
* Гурьев бутҡаһы.
# Гөлфиә

Гөлфиә — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме. Татар ҡатын-ҡыҙҙары исеме.

# Гөлфиә
## Этимологияһы

Гөлфиә исеме башҡорт теленә ислам дине йоғонтоһонда килеп ингән, фарс. — гөлгә оҡшаш мәғәнәһен аңлата.

# Гөлфиә
## Билдәле шәхестәр

Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы (10 сентябрь 1948 йыл) — Башҡортостандың халыҡ шағиры (2015) журналист, шағир һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1978—1999 йылдарҙа «Башҡортостан ҡыҙы» журналының баш мөхәррире, 1990—1995 йылдарҙа РСФСРҙың 12-се саҡырылыш (артабан Рәсәй Федерацияһының) Юғары Советы һәм Башҡортостан Республикаһының 3-сө саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. 1974 йылдан СССР Яҙыусылар һәм 1979 йылдан СССР Журналистар союздары ағзаһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1984), Башҡорт АССР-ының (1989) һәм Рәсәй Федерацияһының (2005) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге дәүләт премияһы (2006) һәм Миәкә районының Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премияһы (2000) лауреаты. Башҡортостандың мәғариф отличнигы (2000).
Янбаева Гөлфиә Гәрәй ҡыҙы (16 октябрь 1953 йыл) — башҡорт журналисы һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1981 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997). Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге (2006) һәм Рәми Ғарипов исемендәге (2012) премиялар лауреаты. Бөтә донъя башҡорттары (III, IV) Ҡоролтайы (Конгресы) делегаты, башҡарма комитеты кәңәшмәһе ағзаһы һәм башҡарма комитет рәйесе урынбаҫары.
Исхакова Гөлфиә Заһит ҡыҙы (Вәлиева) (15 февраль 1957 йыл, ТАССР, Әлмәт районы, Кәләй) — мәҙәниәт хеҙмәткәре, ансамбль етәксеһе, шағирә, Удмуртияла (Воткинск) йәшәп, татар телендә ижад итә. Татарстан (2007) һәм Удмурт Республикаһы (2007) яҙыусылар, РФ журналистар (2014) союзы ағзаһы. Сәжидә Сөләймәнова (2016), Риза Шәфи (2008) исемендәге премиялар лауреаты.
Динисламова Гөлфиә Әлфәт ҡыҙы (1963) — Башҡортостан Республикаһы Ағиҙел ҡалаһы мәктәбе уҡытыусыһы, Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы, мәғариф алдынғыһы.