yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Аңлы

Аңлы (рус. Анлы) — Рәсәйҙәге йылға. Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Киңелгә ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Аңлы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Киңел башынан тамағына тиклем, Көтөүлек йылғаһынан башҡа (инешенән Көтөүлек һыуһаҡлағысына тиклем). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000812112100008074
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100807
* Бассейн коды — 11.01.00.008
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

# Аңлы
## Этимологияһы

Йылғаның атамаһы буйынса төрлө фараздар бар — "Возможна связь гидронима с тюркским ан — «карстовый провал, провальное углубление, колодец», тип аңлатыла «Самарская топонимика» һүҙлегендә (Авторҙар Барашков В. Ф., Дубман Э. Л., Смирнов Ю. Н.).
Мәгәр тарихи башҡорт ерҙәрендәге был йылғаның атамаһы боронғо башҡорт телендәге аң һүҙенән барлыҡҡа килгән: Аң — ҡырағай йәнлек, кейек . Йәғни, кейек-йәнлеккә бай йылға.
# Небаровка

Небаровка — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шача йылғаһының һул ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Небаровка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы), Унжа йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300412110000014022
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001402
* Бассейн коды — 08.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ишбирҙе (Күсей ауыл Советы)

Ишбирҙе (рус. Ишберда) — бөткән ауыл. Башҡортостандың Баймаҡ районы Күсей ауыл Советы cоставындағы элекке эшселәр ҡасабаһы. 1811 йылда барлыҡҡа, 1950 йылда ғәмәлдән сыҡҡан.

# Ишбирҙе (Күсей ауыл Советы)
## Исеменең килеп сығышы

Ауылға тәүге төпләнеүсе йорт старшинаһы Ишбирҙе Мөхәмәтшәрипов исеме бирелгән.

# Ишбирҙе (Күсей ауыл Советы)
## Географик урыны

Ирәндек һыртының көнсығыш битләүендә район үҙәге Баймаҡтан — 81 км, Күсей ауыл Советы үҙәгенән 5 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Иң яҡын тимер юлы станцияһы Әлмөхәмәткә тиклем — 25 км.

# Ишбирҙе (Күсей ауыл Советы)
## Тарихы

1811 йылда Иҙрис ауылы башҡорттары (15 ғаилә) Ишбирҙе ауылын нигеҙләгәндәр. Ауылға йорт старшинаһы Ишбирҙе Мөхәмәтшәрипов (1764 йылда тыуған) исеме бирелгән. Уның улдарының исемдәре билдәле: Мөхәмәтйән, Мөхәмәтша, Мөхәмәтрәхим. Шулай уҡ улар менән бергә Ишбирҙенең ағаһы Байғотло күсенгән. 1834 йылда 20 йортта — 142 кеше, 1859 йылда 21 йортта 124 кеше йәшәгән. Ауыл халҡы Урал тауҙары битләүҙәрендә, Ирәндек һырттарында йәйләгән. 1834 йылда йәмғеһе 243 йылҡы малы, 184 һыйыр, 150 һарыҡ һәм 15 кәзә малы теркәлгән. 19-сы быуат аҙағында хәҙерге Баймаҡ районы ерҙәрендә бер нисә сәсмә һәм мәғдән алтын ятҡылыҡтары табыла. Ауыл халҡы алтын йыуыу эшендә ҡатнаша.
1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ҡасабала 38 йорт булған, унда 176 кеше йәшәгән.
Совет осоронда алтын сығарыу эштәре ҡабаттан тергеҙелә. 1924 йылда алтын йыуыу бегун фабрикаһы төҙөлә. Бынан тыш бер нисә старателдәр артелдәре ойошторола. Ҡасаба күҙгә күренеп үҫешә. Әммә 1940-сы йылдар аҙағында алтын ятҡылыҡтарының запастары бөтөү арҡаһында, рудник ябыла. Ҡасаба халҡы эргә-тирәләге ауылдарға күсә.

# Ишбирҙе (Күсей ауыл Советы)
## Билдәле кешеләр

— Ҡылысбай Биккузин — 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусы
# Эсперанто алфавиты

Эсперанто алфавиты, эспер. Aboco de Esperanto — эсперанто телендәге яҙыу өсөн ҡулланылған тамғалар системаһы.

# Эсперанто алфавиты
## Әлифба

Эсперант әлифбаһы 28 хәрефтән тора A, B, C, Ĉ, D, E, F, G, H, Ĥ, I, J, Ĵ, K, L, M, N, O, P, R, S, Ŝ, T, U, Ŭ, V, Z
| Хәреф | Исем | Транскрипция | Башҡорт аналогы |
| A a | a | [a] | a |
| B b | bo | [b] | б |
| C c | co | [ts] | ц |
| Ĉ ĉ | ĉo | [tʃ] | ч |
| D d | do | [d] | д |
| E e | e | [ɛ] | е |
| F f | fo | [f] | ф |
| G g | go | [g] | г |
| Ĝ ĝ | ĝo | [dʒ] | дж, төрөксә c |
| H h | ho | [h] | һ |
| Ĥ ĥ | ĥo | [x] | х |
| I i | i | [i] | и |
| J j | jo | [j] | й |
| Ĵ ĵ | ĵo | [ʒ] | ж |
| K k | ko | [k] | к |
| L l | lo | [l] | л |
| M m | mo | [m] | м |
| N n | no | [n] | н |
| O o | o | [ɔ] | о |
| P p | po | [p] | п |
| R r | ro | [r] | р |
| S s | so | [s] | с |
| Ŝ ŝ | ŝo | [ʃ] | ш |
| T t | to | [t] | т |
| U u | u | [u] | у |
| Ŭ ŭ | ŭo | [w] | у (ауыл) |
| V v | vo | [v] | в |
| Z z | zo | [z] | з |
# Сулица (Куйбышев һыу һаҡлағысы ҡушылдығы)

Сулица — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Куйбышев (Свияжский залив) һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 5,9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.

# Сулица (Куйбышев һыу һаҡлағысы ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400712112100003122
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100312
* Бассейн коды — 08.01.04.007
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Тур-Пат-Я

Тур-Пат-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Сосьва йылғаһының уң ярына тамағынан 190 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.

# Тур-Пат-Я
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300028145
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302814
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кузнецк ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)

Кузнецк ауыл биләмәһе — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһендә Арғаяш районындағы муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Кузнецк ауылы

# Кузнецк ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)
## Тарихы

Ауыл биләмәһенең статусы һәм сиктәре 2004 йылдың 12 ноябрендә Силәбе өлкәһе «Арғаяш муниципаль районының һәм уның составындағы ауыл биләмәләренең статусы һәм сиктәре тураһындағы» 292-ЗО Законы менән билдәләнгән.
# Тузухсу

Тузухсу — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының һул ярына тамағынан 795 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Тузухсу
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300212115200007344
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200734
* Бассейн коды — 13.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Бреч

Бреч (нем. Bretsch) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 627 кеше йәшәй. Майҙаны — 33,18 км². Диңгеҙ кимәленән 37 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39606 һәм автомобиль коды — SDL.
# Кесе Әмже

Кесе Әмже — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Тол йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Оҙонлоғо — 42 км.

# Кесе Әмже
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Кама ГЭС-ынан Воткин һыуһаҡлағысына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101012111100015018
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101501
* Бассейн коды — 10.01.01.010
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Меллеп

Меллеп (Мерлеп) — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бенжереп йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Меллеп
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200412115200002012
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200201
* Бассейн коды — 13.01.02.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# ҺулМатериковая

ҺулМатериковая — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ларь-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# ҺулМатериковая
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200039054
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203905
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Минск күперҙәре

Минск Күперҙәре
Минскта һыу системаһы ҙур булмағанлыҡтан күперҙәр аҙ (ҙур булмаған парк ҡоролмаларын иҫәпкә алмағанда яҡынса 120). Ҡағиҙә булараҡ, был күперҙәр Свислочь йылғаһы йәки юлдар аша (юл үткәргестәр) һалынған. Күпер полотноһының майҙаны — 140 мең м².

# Минск күперҙәре
## Тарихы

Һаҡланып ҡалған берҙән-бер һуғыштан алда төҙөлгән юл үткәргес — Мәскәү урамы өҫтөндәге Көнбайыш күпер. 1908 йылда төҙөлгән бетон күпер Мәскәү урамын Чкалов урамы менән тоташтыра. 1982—1984 йылдарҙа ҡырҡа үҙгәртеп (яңынан тиерлек) төҙөлә.
Брежнев осоронда ҡоролмаларҙың мәңгелек һәм ышаныслы булыуына баҫым яһала.
2014 йылда 10 юл төйөндәре (күперҙәр) төҙөлөү планлаштырыла. Ҡалалағы иң оҙон эстакада күпере (460 м, Жуков һәм Дзержинский проспекттары киҫешкән ерҙә) төҙөлөшө тамамланған инде. Эстакада 2012 йылдың 2 июлендә Беларусь Республикаһының бойондороҡһоҙлоҡ көнөнә асыла.

# Минск күперҙәре
## Исемлеге

* Захарьев күпере (Бойондороҡһоҙлоҡ проспекты, Янка Купала урамынан Еңеү майҙанына тиклем) — М. П. Парусников һәм П. Баданов проекты буйынса 1952 йылда төҙөлгән.
* Күперҙәр (йәйәләр эсендә тарихи исемдәре килтерә) Первомайский (Весёлый), Богданович (Хлусов), Янка Купала урамдарында (Полицейский), әле реконструкцияланғандар.
* Йәйәүлеләр күперҙәре
** Күҙ йәше утрауына күпер
** Милли китапхана янындағы күпер
** Еңеү паркында.
** Свислочь йылғаһы аша өс күпер планлаштырылған (Минск ҡалаһын Троицк биҫтәһе менән тоташтырыу өсөн)
# Пирикити Алазане

Пирикити Алазане (Квахидис-цкали) (груз. პირიქითი ალაზანი) — Грузия йылғаһы. Грузия биләмәләрендә аға. Йылға Ғанди Ҡуйһыуы йылғаһының һул ярына тамағынан 144 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.
# Оло Кәҫле

Оло Кәҫле (Оло Кәһте) (рус. Большие Касли - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Кәҫле районындағы күл.

# Оло Кәҫле
## Этимологияһы

М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының башҡорт теле кафедраһы профессоры Шәкүров Р.З. башҡ. Кәҫле атамаһы (диалек. Кәһте) "кәҫ" һүҙенән килеп сыҡҡан тип фараз итә. (башҡ. Ҡаҙлы тигән һүҙҙән килеп сыҡҡан тигән фекерҙәр ҙә бар.

# Оло Кәҫле
## Географияһы

Кәҫле районының көнбайыш өлөшөндә , Кәҫле ҡалаһы янында урынлашҡан. Оло Кәҫле күле тирәләй бәләкәй һәм уртаса ҙурлыҡтағы күлдәр күп: бында Кирете, Һуңкүл, Оло һәм Кесе Киҫегәс, Оло Алакүл, Алабуға, Ҡотташы һәм Кесе Кәҫле урынлашҡан.

# Оло Кәҫле
## Тасуирламаһы

Оло Кәҫле күле ағымлы, тар ғына ҡылымыҡтары аша Оло Киҫегәс һәм Кирете күлдәре менән, киң булмаған яһалма каналдар аша - Ирташ һәм Алабуға күлдәре менән тоташа, һәм Кәҫле күлдәре каскадының бер быуыны булып тора.
Күлдә ошондай балыҡтар: суртан, алабуға, сабаҡ, табан, этеш, шамбы, рипус, алабалыҡ, ҡарабалыҡ һәм башҡалар тереклек итә.
Ярҙары һөҙәк, тәпәш, бер төҫлөпәк, аҙ йырғыланған. Оло Кәҫле күле һыуйыйғысы рельефы убалы-ҡырлалы, үҫемлектәр донъяһы көньяҡ тайга ярымзонаһына ҡарай, унда ҡайын һәм ҡарағай өҫтөнлөк итә. Һыу күләме яҡынса 120 миллион куб. м тәшкил итә. Һыуы сөсө, кислородҡа бай, гидрокарбанат-кальцийлы типҡа ҡарай. Күл һыуында микроэлементтар комплексы бар, фосфор миҡдары юғары, шуға бәйле йәйге осорҙа һыу өҫтө йәшелләнә - фитопланктон ныҡ үрсей. Һыуҙың минераллашыуы - 160-180 мг/л. Һыу сифатына тәбиғи һәм антропоген факторҙар (хужалыҡ-көнкүреш һыуҙарын тейешенсә таҙартмау) йоғонтоһо көслө.
# Кэтыль-Кы

Кэтыль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Часелька йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 97 км.

# Кэтыль-Кы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300068247
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306824
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Бадья (Кобра ҡушылдығы)

Бадья — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кобра йылғаһының уң ярына тамағынан 231 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Бадья (Кобра ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300212111100030740
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103074
* Бассейн коды — 10.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Вотма-Юган

Вотма-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ванзеватская ҡылымығының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 82 км.

# Вотма-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300022283
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302228
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Бец-ор

Бец-ор — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кара Койсу йылғаһының һул ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Бец-ор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сулак йылғаһы , инешенән Чиркейск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07030000112109300001152
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 109300115
* Бассейн коды — 07.03.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 09
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Хөснийәров Сәлих Дәүләт улы

Хөснийәров Сәлих Дәүләт улы (27 август 1915 йыл — 30 июль 1992 йыл) — йырсы-тенор, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1959), РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1976).

# Хөснийәров Сәлих Дәүләт улы
## Биографияһы

Хөснийәров Сәлих Дәүләт улы 1915 йылдың 27 авгусында Өфө губернаһы Минзәлә өйәҙе Таҡталасыҡ улусының (хәҙер Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районы) Тләкәй ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
* 1933—1936 йылдарҙа Ҡазан сәнғәт техникумының вокал бүлегендә уҡый.
* 1952 йылда П. И. Чайковский исемендәге Мәскәү дәүләт консерваторияһының башҡорт студияһын Н. Н. Сперанский һәм М. В. Владимирова класында уҡып тамамлай.
* 1941—1967 йылдарҙа Башҡорт опера һәм балет театрында солист булып эшләй. Был йылдарҙа ул П. И. Чайковскийҙың «Евгений Онегин» операһында Ленский, А. П. Бородиндың «Князь Игорь» операһында Владимир Игоревич, Дж. Вердинҙың «Травиата» операһында Альфред, З.Ғ. Исмәғилевтың «Шәүрә» операһында Аҡмырҙа партияларын башҡара. Башҡорт радио һәм телевидениеһында эстрада йырҙарын башҡарып тыңлаусыларҙың мөхәббәтен яулай.
* 1960—1964 йылдарҙа Башҡорт опера һәм балет театры директоры була.
* 1967—1977 йылдарҙа Башҡорт дәүләт филармонияһы директоры булып эшләй. Башҡорт радио һәм телевидениеһында эстрада йырҙарын башҡара, Башҡортостан ауылдары буйлап гастролдәрҙә йөрөй.
* 1959 йылда «Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы» исеменә лайыҡ була.
* 1976 йылда уға «РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» тигән исем бирелә.
Хөснийәров Сәлих Дәүләт улы 1992 йылдың 30 июлендә вафат була һәм Өфө ҡалаһының Көньяҡ(мосолман) зыяратында ерләнә.
# Майғаҙы (Ҡанҡанды ҡушылдығы)

Майғаҙы — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәһендә аға. Йылға Ҡанҡанды йылғаһының уң ярына тамағынан 2,9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Майғаҙы (Ҡанҡанды ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201012111100022341
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102234
* Бассейн коды — 10.01.02.010
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Сәхәүетдинова Руза Хәйҙәр ҡыҙы

Сәхәүетдинова Руза Хәйҙәр ҡыҙы (25 июнь 1937 йыл) — композитор, Рәсәй Федерацияһының (2003) һәм Башҡорт АССР-ының (1990) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1994), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2013), эстрада йырҙарын башҡарыусыларҙың «Гәлсәр һандуғас» республика теелевизион фестиваль-конкурсы (2004), Миәкә районының Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премияһы (1993) һәм 1-се Башҡорт республика гимназия-интернатының Рәми Ғарипов исемендәге премияһы (2002) лауреаты.

# Сәхәүетдинова Руза Хәйҙәр ҡыҙы
## Биографияһы

Руза Хәйҙәр ҡыҙы Сәхәүетдинова 1937 йылдың 25 июнендә Тажик ССР-ы Сталинабад (Дүшәмбе) ҡалаһында тыуған.
Бөйөк Ватан һуғышынан һуң ата-әсәһе менән Башҡортостандың Шишмә ҡасабаһына күсеп ҡайта. Мәктәпте тамамлағандан һуң, Руза башҡорт дәүләт филармонияһына эшкә килә — Фәйзи Ғәскәров етәкселек иткән халыҡ бейеүҙәре ансамблендә бейей, эстрада бригадаларында эшләй. Сибай ҡалаһы Мәҙәниәт йортонда художество етәксеһе була.
1971 йылда Өфө сәнғәт училищеһын тамамлай.
1970-се йылдарҙан башлап, Руза Хәйҙәр ҡыҙы йырҙар ижад итә. Был осорҙа Башҡортостан телевидениеһында тауыш режиссеры булып (1980—1984), уның йырҙары йырсылар тарафынан яратып башҡарыла,ә халыҡ уларҙы яратып ҡабул итә .
1971—1980 йылдарҙа Өфө ҡалаһында 100-сө мәктәптә музыка уҡытыусы булып эшләй. Хор етәксеһе була, мәктәп эргәһендәге хор студияһын да алып бара. 1980—1984 йылдарҙа Башҡортостан Дәүләт телерадио комитетында тауыш режиссёры була.
Руза Сәхәүетдинова йырҙары Фәрит Бикбулатов, Нәзифә Ҡадирова, Флүрә Килдейәрова, Тәнзилә Үҙәнбаева, Фәнүнә Сиражетдинова, Фәнәүи Сәлихов кеүек билдәле Башҡортостан йырсылары башҡарыуында яңғырай. Татарстанда ла Р. Сәхәүетдинова йырҙары Ренат Ибраһимов, Хәйҙәр Бегичев һәм башҡа йырсылар репертуарында була.
Р. Сәхәүетдинова музыка ҡоралдары һәм хор өсөн әҫәрҙәр яҙа, шулай уҡ Мостай Кәрим, Рауил Бикбаев, Сафуан Әлибаев, Рәми Ғарипов, Муса Сиражи, Тамара Ғәниева шиғырҙарына йырҙар һәм романстар ижад итә.
Руза Хәйҙәр ҡыҙы спектаклдәр, радиопостановкалар өсөн музыка яҙа, СССР-ҙа билдәле булған «Мелодия» Бөтә Cоюз фирмаһы уның грампластинкаларын сығара.
1991 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. Союзға ингәндә рекомендацияны уға СССР композиторҙары Союзы рәйесе Тихон Хренников үҙе бирә.

# Сәхәүетдинова Руза Хәйҙәр ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1990).
* Миәкә районының Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия лауреаты (1993).
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1994).
* 1-се Башҡорт республика гимназия-интернатының Рәми Ғарипов исемендәге премияһы лауреаты (2002).
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2003).
* Эстрада йырҙарын башҡарыусыларҙың «Гәлсәр һандуғас» республика телевизион конкурс‑фестивале лауреаты (Өфө, 2004).
* Салауат Юлаев ордены (2013).
# Тиле шалҡан

Тиле шалҡан (рус. Сурепка обыкновнная, лат. Barbaréa vulgáris)— әүернә сәскәлеләр ғаиләһенә ингән һары сәскәле ҡый үләне.
* Тиле шалҡан. О. В. Томе, «Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz», 1885 китабынан ботаник иллюстрация Өҫтә һулда — сәскәнең диаграммаһы.
* Тиле шалҡандың Европа илдәрендәге таралышы.
* Канада һәм АҠШ штаттарында тиле шалҡандың таралышы.
* Тиле шалғандың Европола һәм Көньяҡ Америкала таралышы.