yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Көньяҡ Урал тимер юлы

Көньяҡ Урал тимер юлы (рус. Южно-Ура́льская желе́зная доро́га(ЮУЖД)) — «Рәсәй тимер юлдары» ААЙ-һының 16 территориаль филиалының береһе, уның тимер юл ифраструктураһын Ҡурған, Ырымбур, Силәбе, өлөшләтә Омск, Һамар, Һарытау, Свердловск өлкәләрендә, Башҡортостан территорияһында файҙалана, шулай уҡ Рәсәй Федерацияһынан ситтә Төньяҡ Ҡаҙағстан өлкәһе территорияһында (Ҡурған - Петропавловск - Омск һыҙатында транзит участка) хеҙмәт күрһәтә Юл идаралығы - Силәбелә.

# Көньяҡ Урал тимер юлы
## Тарихы

ЮУЖД 1934 йылдың ғинуарында Пермь тимер юлы һәм Көньяҡ Урал райондары буйлап үткән линиялар айырылып сыҡҡан ваҡытта барлыҡҡа килгән. Ойошторолған ваҡытта 8 тимер юл бүлексәһенән — Златоуст, Силәбе, Ҡурған, Троицк, Кәртәле, Наҙы-Петровск, Өпәле, Синара (хәҙерге Каменск-Уральский) станцияларынан торған. Уның беренсе етәксеһе Иван Князев булған.
Хәҙерге ваҡытта юл составына 1860—1880 йылдарҙа төҙөлгән иң боронғо тимер юл линиялары инә. 1877 йылда Ырымбур — Һамар линияһын файҙаланыу башлана, 1892 йылда Силәбегә тиклем Һамар—Златоуст тимер юлы төҙөлөшө теүәлләнә, 1891 йылда Транссебер магистраленең бер өлөшө булған көньяҡ юл төҙөлөшө башлана. 1882 йылда Силәбенән Транссибтың көнбайыш өлөшө — Ҡурған линияһы төҙөлә башлай. 1895 йылда Силәбе — Екатеринбург (Ҡыштым, Үрге Өпәле, Полевской аша) линияһында юл һалыу тамамлана. 1911—1916 йылдарҙа Көнбайыш Урал тимер юлы (Бирҙәүеш—Лысьва) төҙөлә.
Юл 1930-сы йылдарҙа байтаҡ үҫеш ала. Ул ваҡытта Чурилов—Каменск-Уральский (станция)Синара, Кәртәле—Аҡмола линиялары төҙөлә. Икенсе сират юлдар һалына һәм Силәбе—Макушино автоблокировка менән йыһазландырыла. Юлға ФД, СО, ИС серияларының көслө паровоздары килә. 1940 йылда тамамланған реконструкция йөк әйләнешен 2,4 тапҡырға арттырырға мөмкинлек бирә.
1934—1959 йылдарҙа Ырымбур тимер юлы эшләгән була әле. 1959 йылда был юл Куйбышев тимер юлына тоташтырылған. Бер аҙ һуңғараҡ Кинель—Ырымбур—Илецк, Ырымбур—Орск—Айҙарәле Куйбышев тимер юлы Көньяҡ Урал тимер юлы составына тапшырыла.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында юл эшселәре бронепоездар, поезд-мунсалар, санитар поездар эшләгән.
1945 йылда Силәбе—Златоуст участкаһына, 1949 йылда — Златоуст—Кропачёво, 1957 йылда—Ҡурған—Макушино һәм Силәбе—Ҡурған, 1961 йылда Макушино—Исилкүл линияларына электр үткәрелгән. Силәбе—Свердловск, Силәбе—Троицк—Кәртәле—Магнитогорск участкаларында 1970-се йылдарҙың башына тепловоздар индерелгән. 1957 йылда Мейәс—Учалы—Межозерный линияһы файҙаланыуға тапшырыла. 1980 йылда Һаҡмар—Мораптал, 1981 йылда Красногвардеец—Новоперелюбская линияһы файҙаланыла башлай.
1971 йылда Көньяҡ Урал тимер юлы Октябрь Революцияһы ордены менән бүләкләнгән.
1991 йылға ҡарата юлдың оҙонлоғо 4934,9 км; 2011—2013 йылдарҙа Куйбышев тимер юлының Ырымбур төбәгендәге ҡайһы бер участкалары Ҡаҙағстан тимер юлына тапшырылған.
# Шёнау-Берцдорф

Шёнау-Берцдорф (нем. Schonau-Berzdorf) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1615 кеше йәшәй. Майҙаны — 27,84 км². Диңгеҙ кимәленән 220 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 2899 һәм автомобиль коды ZI.
# Рәсәй автомобилдәре

Рәсәй автомобильдары — Рәсәйҙә төҙөлгән автомобильдар. Ин өлкән автомбиль заводы Тольятти ҡалаһында урынлашҡан. Ул АвтоВАЗ исемен йөрөтә. Был заводта бөтә илгә таралған.

# Рәсәй автомобилдәре
## АвтоВАЗ
### Модель сафы

* ВАЗ-2101
* ВАЗ-2102
* ВАЗ-2103
* ВАЗ-2104
* ВАЗ-2105
* ВАЗ-2106
* ВАЗ-2107
* ВАЗ-2108
* ВАЗ-2109
* ВАЗ-21099
* ВАЗ-2110
* ВАЗ-2111
* ВАЗ-2112
* ВАЗ-2113
* ВАЗ-2114
* ВАЗ-2115
* ВАЗ-2121
# Копт теле

Копт теле — коптарҙың теле. Ул Афразия макро-ғаиләһенең Мысыр ғаиләһендәге һуңғы тел. Копт алфавиты грек алфавиты нигеҙендә төҙөлгән.
# Туҡтағолов Артур Бәҙри улы

Туҡтағолов Артур Бәҙри улы (2 ғинуар 1967 йыл) — йырсы, музыкант-аккомпаниатор. 1990 йылдан хәҙерге Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы, 2000 йылдан «Далан» фольклор-эстрада төркөмөнөң художество етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2009), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2022).

# Туҡтағолов Артур Бәҙри улы
## Биографияһы

Артур Бәҙри улы Туҡтағолов 1967 йылдың 2 ғинуарында Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районының Кесе Сурай ауылында тыуған. 1993 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын (педагогы Ғ. Ғиләжев) тамамлай.
1990 йылдан башлап «Каруанһарай» фольклор төркөмөндә эшләй, ә 2000 йылдан — Башҡорт дәүләт филармонияһының «Далан» эстрада төркөмө етәксеһе. Уны тамашасы дәррәү ҡаршы ала, сөнки был төркөм үҙенең шаян, дәртле көйҙәре, рухлы йырҙары менән бик тиҙ арала халыҡ күңелен әсир итә. Артур Туҡтағоловтың һәр йыры оптимистик рух һәм ыңғай энергия менән һуғарылған. Уның сәхнәләрҙе дер һелкетеп сығыш яһауы һәр кемдә һоҡланыу ҡатыш ғорурлыҡ хисе уята.
2022 йылда йырсы Салауат Юлаев ордены менән бүләкләнде.

# Туҡтағолов Артур Бәҙри улы
## Репертуарҙары

Бәхти Ғайсиндың, Заһир Исмәғилевтың, Рәмил Хәкимовтың, Р. М. Яхиндың йырҙары, башҡорт халыҡ йырҙары «Ир егет» («Джигит»), «Карауанһарай», «Әй һәйлүк» («Айхайлюк»), «Сәриә» («Сария»).
Туҡтағолов Артур Бәҙри улы йөҙҙән артыҡ йырҙың авторы һәм башҡарыусыһы. Шулар араһында Рәми Ғәрипов һүҙҙәренә яҙылған «Ай һай, Салауат» («Ай хай, Салават»), Дилә Булгакова һүҙҙәренә яҙылған «Атай йорто» («Отчий дом»), Сафуан Әлибай һүҙҙәренә яҙылған «Сал Урал» («Седой Урал») йырҙары.

# Туҡтағолов Артур Бәҙри улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2009)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1997)
* Салауат Юлаев ордены (2022)
# Сарак-Салды

Сарак-Салды — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Берёзовка йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Сарак-Салды
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Илек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000912112200009540
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200954
* Бассейн коды — 12.01.00.009
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Токио милли музейы

Токио милли музейы (япон. 東京国立博物館То:кё: кокурицу хакубуцукан$^?$) — Японияның иң боронғо һәм иң ҙур музейы. Токио ҡалаһының Уэно паркы биләмәһендә урынлашҡан. Яҡынса 100 мең квадрат метр майҙанда биш корпус урынлашҡан: Төп, Көнсығыш, Церемониаль, Хэйсэй һәм Хорю-дзи ғибәҙәтханалар хазиналары. Милли музей мөһабәт мәҙәни үҙәк булып тора.

# Токио милли музейы
## Музей корпустары

Төп корпус (япон. 本館Хонкан$^?$) — Милли музейҙың төп күргәҙмә галереяһы, 1938 йылда асылған. Архитекторы — Дзюн Ватанабэ. Бында һынлы һәм ҡулланма сәнғәт әҫәрҙәре, тарихи һәм этнографик материалдар, япон мәҙәниәтенең үҫеш юлдарын күҙәтергә мөмкинлек биргән һәм уның хас үҙенсәлектәре тураһында мәғлүмәт биргән япон мәҙәни ҡиммәттәре тупланған.
Церемониаль корпус (япон. 表慶館Хё:кэйкан$^?$). 1909 йылда асылған. Архитекторы — Такума Катаяма. Церемониаль корпус бөгөнгө көндә музей сиктәрендә мәғрифәтселек үҙәге булараҡ файҙаланыла, уның бинаһы Мэйдзи дәүеренең (1867—1912) көнбайыш стилендә күренекле архитектура ҡомартҡыһы булып тора. Унда төрлө ғилми йәмғиәттәр эшләй, семинарҙар уҙғарыла.
Көнсығыш корпусы (япон. 東洋館То:ё:кан$^?$). 1968 йылда асылған. Архитекторы — Ёсиро Танигути. Көнсығыш корпусында һынлы һәм ҡулланма сәнғәт әҫәрҙәре, шулай уҡ, Япониянан тыш, көнсығыш төбәгенең бөтә илдәренән археологик табылдыҡтар ҡуйылған, унда һәр ил мәҙәниәтенең үҙенсәлектәре менән танышырға һәм Япония менән мәҙәни бәйләнештәрҙе күҙәтергә мөмкин.
Хэйсэй корпусы (япон. 平成館Хэйсэйкан$^?$) һәм Хорю-дзи ғибәҙәтханаларының хазиналары корпусы (япон. 法隆寺宝物館Хо:рю:-дзи хо:моцукан$^?$). 1999 йылда асылғандар.

# Токио милли музейы
## Музейҙың барлыҡҡа килеү тарихы

Барыһы ла 1872 йылда Токионың Юсима-сэйдо ғибәҙәтханаһының Тайсэйдэн бинаһында уҙған күргәҙмәнән башлана, улар араһында — император ғаиләһенең шәхси әйберҙәренән башлап һарайҙың хазинаһынан һәм боронғо йыһаздарынан алып, илдең тәбиғи байлыҡтарын, уның флораһын һәм фаунаһын күрһәткән экспозициялар һәм тәбиғи аҙыҡ-түлек өлгөләренә тиклем төрлө мәҙәни мираҫ ҡомартҡылары була. Күргәҙмә ҙур уңыш ҡаҙанған, унда дөйөм алғанда йөҙ илле меңләп кеше ҡатнаша. Күргәҙмә ил тормошонда милли абруйҙы күтәреү күҙлегенән генә түгел, башҡалар өсөн дә әһәмиәтле ваҡиғаға әүерелгән. Ул илдең тәбиғәтен, уның тарихын яңыса, дөйөмләштереп күрергә мөмкинлек биргән, уникаль тәбиғәт байлыҡтарын яҡлау, бөтә кешелектең байлығы булып торған мәҙәни йолаларҙы һәм мираҫты һаҡлау кәрәклеге тураһында мәсьәлә ҡуйған. Күргәҙмәне әҙерләү һәм үткәреү өсөн махсус учреждение ойошторола, уны Мәҙәниәт һәм мәғариф министрлығы ҡарамағындағы музей тип атайҙар. Ул Токио Милли музейының өлгөһөнә әүерелгән дә инде.

# Токио милли музейы
## Коллекция

Әлеге ваҡытта Токио Милли музейы коллекцияһында йөҙ егерме мең самаһы һаҡлау берәмеге иҫәпләнә. Улар араһында һынлы сәнғәт, каллиграфия, скульптура кеүек төрлө сәнғәт әҫәрҙәренән тыш, металдан изделиелар, ҡорал, хәрби кейемдәр, керамика, лак изделиелары, туҡымалар, архитектура ҡомартҡылары макеттары ғына түгел, археологик табылдыҡтар, тарихи һәм этнографик материал, бик күп тематик баҫмалар һәм фотоматериалдар ҙа бар.
# Якоть

Якоть — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дубна йылғаһының һул ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Якоть
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан Угличь ГЭС-ына тиклем (Угличь һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010100812110000003264
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000326
* Бассейн коды — 08.01.01.008
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Дрозофила

?Дрозофила :
Drosophila sp. :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Быуантыҡ аяҡлылар |
| Класс: | Бөжәктәр |
| Отряд: | Ике ҡанатлылар |
| Ғаилә: | Емеш себендәре |
| Ырыу: | Дрозофилдар |
Латинса исеме :
Drosophila :
Виды :
Drosophila busckii
Drosophila gaucha
Drosophila inmigrans
Drosophila melanogaster
Drosophila simulans
Drosophila suboscura
Drosophila gibbinsi :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 146212 NCBI 7215 |
Дрозофи́ла (лат. Drosophila бор. грек. δρόσος — ысыҡ, дым + φιλέω — яратыусы) — емеш себендәре ғаиләлеге ырыуынан себендәр.
Тораҡ, йәшелсә, емеш-еләк келәтендә тереклек итеүсе синантроп төрҙәре ғәҙәти һанала. Үҫемлектәр һуты, серек органик матдәләр, личинкалар, микроорганизмдар менән туҡлана. Дрозофилалар йәшәү ареалы киңәйеүе йәшелсә, емеш-еләкте кешеләрҙең күсереүе менән бәйле. Оло заттары ҡышлай. Айырыуса емеш себендәре melanogaster drosophila киң таралған. Төҫө −һоро, оҙонлоғо 3 мм-ға яҡын, күҙҙәре - асыҡ ҡыҙыл.
Дрозофилалар генетиканың классик объекты булып тора.

# Дрозофила
## Сығанаҡ

* Татар энциклопедияһы 2013 йыл 7 декабрь архивланған. (тат.)
# Ленин майҙаны (Поставы)

Ленин майҙаны (бел. Плошча Леніна) — Поставы ҡалаһының тарихи үҙәгендәге төп майҙан. Красноармейская, Ленин, Совет һәм 17-се Сентябрь урамдары киҫелешендә урынлашҡан.

# Ленин майҙаны (Поставы)
## Тарихы һәм архитектураһы

Тарихи Баҙар майҙаны тип аталған. Баштағы төҙөлөшө ағастан булған. 1760 —1780 йылдарҙа итальян архитекторы Дж.Сакко ҡатнашлығындағы майҙанда барокко стилендә берҙәм ансамблдә торлаҡ һәм йәмәғәт биналары төҙөлгән. Майҙан үҙәгендә сауҙа рәттәре урынлашҡан. Майҙандың көнбайыш өлөшө уртаһында ике ҡатлы бина булған, унда суд һәм канцелярия урынлашҡан. Унан симметрик рәүештә һөнәрселәрҙең алты йорто, ә мөйөштәрҙә табип йорто һәм ҡунаҡхана урынлашҡан. Көнсығыш өлөшөндә XVIII быуаттың ағас сиркәүҙәре, ә улар араһында манара менән ике ҡатлы мәктәп бинаһы булған. Майҙандың көньяҡ өлөшөндә ике ҡунаҡхана һәм ике кафе урынлашҡан. Майҙандың төньяҡ өлөшөндә австерия һәм һөнәрселәрҙең тағы өс йорто урынлашҡан. Ансамблдең төп өлөшө 1950 йылдарға тиклем һаҡланған, бер нисә бина, шул иҫәптән сауҙа рәттәре һүтеп алынған. Майҙандың көньяҡ өлөшөндә район башҡарма комитетының дүрт ҡатлы бинаһы төҙөлгән.

# Ленин майҙаны (Поставы)
## Иғтибарға лайыҡ биналары һәм ҡоролмалары

XVIII быуатта төҙөлгән майҙан ансамбленән элекке табип йорто (№ 4), һөнәрселәрҙең өс йорто (№ 5, 9, 15), торлаҡ йорт (№ 13, һөнәрселәрҙең ике йортон берләштергән), ҡунаҡхана (№ 11) һаҡланып ҡалған. Ансамбль Беларусь Республикаһының тарихи-мәҙәни ҡиммәттәренең Дәүләт исемлегенә инә (код 212Г000575). Майҙанда XIX быуат аҙағында төҙөлгән Изге Николай сиркәүе урынлашҡан (22-се йорт). 1956 йылда майҙандың үҙәгендә В. И. Ленин һәйкәле ҡуйылған.
# Та Һа сүрәһе

Та Һа сүрәһе (ғәр. طه‎, Та һа ) — Ҡөрьән Кәримдең 20 сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 135 аяттан тора.

# Та Һа сүрәһе
## Ғәрәпсәһе

سْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ .بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ (1
114) فَتَعَالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ ۗ وَلَا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضَىٰ إِلَيْكَ وَحْيُهُ ۖ وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْمًا

# Та Һа сүрәһе
## Транскрипцияһы

1) Бисмилләәһир-рахмаанир-рәхиим
114) Фата-’ала-ЛЛахул-Маликул-Хакк! Уа ла та’-жал бил-Кур-ани мин-кабли ай-йукда илайка уахйух; уа кур-Рабби зидни ’илма

# Та Һа сүрәһе
## Мәғәнәһе

1) Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!
114) Алла, хаҡ батша, бар нәмәнән дә юғары! Уны үәхи итеү тамам булғанға тиклем Ҡөрьән менән ашыҡма, һәм: «Раббым, белемемде арттыр!» — тип әйт.
# Нярпорыль-Кы

Нярпорыль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Хэтыль-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.

# Нярпорыль-Кы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300068759
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306875
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Самсон (Берндағы фонтан)

«Самсон» фонтаны (нем.Simsonbrunnen) Швейцарияның Берн ҡалаһындағы Крамгассе тыҡрығында урынлашҡан. XVI быуат берн фонтандарының иң билдәлеһе тип һанала.

# Самсон (Берндағы фонтан)
## Тарихы һәм биҙәлеше

1527 йылда ағас фонтан төҙөлә, ә 1544 йылда таш фонтан менән алмаштырыла. Фонтандың бассейны һигеҙ мөйөшлө формала. Фигураһын скульптор Ганс Гинг проектлаған.
Фонтан фигураһы данлыҡлы арыҫландың ауыҙын өҙөп тороусы библия геройы Самсон һынынан ғибәрәт. XVI быуатта Самсон көс кәүҙәләнеше булған һәм боронғо грек геройы Геракл менән тиңләштерелгән.
Был фонтан итселәрҙең иғәнәһенә төҙөлөүе ихтимал. Башта фонтан Schaalbrunnen (Шаальбруннен) тип аталған ( Schaal (Шааль) — берн диалектында мал һуйыу урынының боронғо атамаһы), 1687 йылдан фонтан «Итсе» тип аталған (нем. Metzgernbrunnen), ә 1827 йылдан фонтан хәҙерге исемен ала.
1973 йылдың колоннаһын һәм фигураһын күсермәһенә алмаштыралар. Оригиналы Берндың Тарихи музейында һаҡлана.
# Кесе Визинга

Кесе Визинга — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сысола йылғаһының һул ярына тамағынан 135 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 156 км.

# Кесе Визинга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000019607
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001960
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Суфиян

Суфиян— башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ир-ат исеме.

# Суфиян
## Этимологияһы

Суфиян — «суфый», «тыйнаҡлы», «тотанаҡлы» мәғәнәләрен аңлатҡан мосолман ир-ат исеме.

# Суфиян
## Билдәле шәхестәр

Суфиян Ғаяз улы Сафуанов (2 октябрь 1931 йыл — 30 ноябрь 2009 йыл) — әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1963 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Филология фәндәре кандидаты (1962), профессор. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1981), В. П. Бирюков (1988) һәм Фәтих Кәрим (2007) исемендәге премиялар лауреаты.
Суфиян Шәмсетдин улы Поварисов (29 август 1924 йыл — 3 июль 2016 йыл) — яҙыусы, тел һәм әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1976 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Филология фәндәре докторы (1991), профессор (1993). Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы (2011), Башҡортостан Республикаһының (1992) һәм Татарстан Республикаһының (2004) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәр биреү хеҙмәткәре (1997). Фәтих Кәрим (1984) һәм Ғәлимйән Ибраһимов (1998) исемендәге премиялар лауреаты. 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), 3‑сө дәрәжә Дан (1948) ордендары кавалеры.

# Суфиян
## Фамилиялар

Суфиянов Суфый Хажи улы (29 декабрь 1914, Айһай-Мөрсәләй ауылы, Ырымбур губернаһы — 24 ғинуар 1999, Айһай-Мөрсәләй ауылы, Күгәрсен районы, Башҡортостан Республикаһы) — 79‑сы гвардия уҡсылар полкы рота командиры (26‑сы уҡсылар дивизияһы, 11‑се гвардия армияһы, 3-сө Белоруссия фронты), Советтар Союзы Геройы (1945).
Суфиянов Сабит Әбүсуфиян улы әҙәби псевдонимы Әбүс (27 декабрь 1904 йыл — 10 ғинуар 1974 йыл) — башҡорт журналисы, шағир. Сәйәси золом ҡорбаны.
Суфиянова Сафура Рафиҡ ҡыҙы (1 июль 1930 йыл — 19 октябрь 2001 йыл) — малсылыҡ алдынғыһы. 1959—1989 йылдарҙа Әлшәй районының «Заветы Ленина» колхозы һауынсыһы. КПСС-тың XXV съезы делегаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971). Башҡорт АССР-ының иң яҡшы һауынсыһы (1963).
Суфиянова Нәсимә Фәтих ҡыҙы (1949—?) — башҡорт тел белгесе. Филология фәндәре кандидаты (1993). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007).
Суфиянов Әһлиулла Ғибәт улы (25 февраль 1927 йыл — 5 февраль 2009 йыл) — сәнәғәт алдынғыһы, 1952—1964 йылдарҙа Ҡаҙағстандағы Зыряновск ҡурғаш комбинатының проходчиктар бригадиры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1961).
# Михайловка ауыл Советы (Фёдоровка районы)

Михайловка ауыл Советы— Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Фёдоровка районы муниципаль районының административ- территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярышлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

# Михайловка ауыл Советы (Фёдоровка районы)
## Составында

Михайловка ауылы,
Батыр ауылы,
Юлдаш ауылы.
# Мария Бах

Баронесса Мари́я Эми́лия фон Бах (нем. Marie Emilie Freiin von Bach; 11 март 1896 йыл, Вена — 26 февраль 1978 йыл, шунда уҡ) — Австрия пианисы, скрипкасы, композитор һәм рәссам..

# Мария Бах
## Биографияһы

Мария музыкаль ғаиләлә тыуа: уның атаһы, Роберт Бонавентура Майкл Венцель фон Бах, адвокат була, шулай уҡ һынлы сәнғәт һәм музыка менән шөғөлләнә, әсәһе, Элеонора Жозефа Мария Терезия Огюст Бах, композитор һәм йырсы була. 1897 йылда ғаилә Баденға күсеп килә. Ҡыҙ биш йәштән шәхси педагогта музыка менән шөғөлләнә башлай, бер үк ваҡытта фортепиано һәм скрипкала уйнарға өйрәнә. Атаһының йорт оркестрында икенсе скрипка була. Музыка мәктәбен пианист булараҡ тамамлай, 1919 йылдан 1925 йылға тиклем Вена музыка академияһында уҡый, унда уның уҡытыусылары Йозеф Маркс (композиция), Пауль де Конна (фортепиано) һәм Иван Бутников (дирижер) була.
Марияның манераһы һуңғы романтиктар, Мусоргский, Скрябин һәм Стравинский йоғонтоһо аҫтында формалаша. 1921 йылда тенор һәи оркестр өсөн «Шутовские песни» (нем. Narrenlieder) циклы менән композитор булараҡ тәүге тапҡыр сығыш яһай. 1920-30 йылдарҙа ул фортепиано квартеты, фортепиано квинтеты, виолончель һәм фортепиано өсөн соната, башҡа камера һәм вокал музыкаһын яҙа
1952 йылда итальян рәссамы Артуро Чьячеллиға кейәүгә сыға, һәм шулай уҡ һынлы сәнғәт менән шөғөлләнә башлай, башлыса пейзаж яҙа. Һуңынан эштәрен күргәҙмәләргә ҡуя башлай, хатта музыкант булыуға ҡарағанда ла, ҙурыраҡ танылыу ала.
1978 йылдың 26 февралендә сығып торған көнкүреш газының ағыуланып һәләк була.
# Пиштань (Рутка ҡушылдығы)

Пиштань — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Рутка йылғаһының уң ярына тамағынан 108 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Пиштань (Рутка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Ока йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы), Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400312110000043983
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004398
* Бассейн коды — 08.01.04.003
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Яңы Ҡормаш (Татарстан)

Яңы Ҡормаш — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҡтаныш районы ауылы. Татар Сыуыҡсыуы ауыл биләмәһе составына керә.

# Яңы Ҡормаш (Татарстан)
## География

Ауыл Шәбеҙ йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан көнбайыштараҡ 24 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Яңы Ҡормаш (Татарстан)
## Тарих

Яңы Ҡормаш — бүләр ырыуы башҡорттарының ауылы. XIX быуатта Иҫке Ҡормаш ауылы кешеләре тарафынан нигеҙләнгән. Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Байсары улусы составына керә.
ХХ быуат башында ауылда мәсет (1893—1894 йй. төҙөлгән), мәҙрәсә-мәктәп теркәлгән.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була.

# Яңы Ҡормаш (Татарстан)
## Халҡы

1859 йылда ауылда ир енесле 166 йән аҫаба башҡорт; 1870 йылда — 404 башҡорт; 1906 йылда — 736 башҡорт һәм типтәр йәшәй. Типтәрҙәр сығышы менән байлар ырыуы салағош түбәһе аҫаба башҡорттарынан (хәҙерге Әгәрже районы Вәрзи ауылынан).
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1859 | 1870 | 1884 | 1897 | 1906 | 1913 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 |
| 336 | 404 | 504 | 600 | 736 | 838 | 801 | 692 | 901 | 674 | 573 | 667 | 551 | 439 | 399 |

# Яңы Ҡормаш (Татарстан)
## Инфраструктура

Игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ үҫешкән. Ауылда мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
# Бишитәк

Бишитәк, Бешәтәк, Биштау, (рус. Большой Шатак) — тау түбәһе, Башҡортостан (Көньяҡ) Уралындағы Баштау һыртының иң юғары нөктәһе.
Белорет районы Исмаҡай ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 4,5 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Абсолют бейеклеге 1271 м, оҙонлоғо яҡынса 1,2 км, киңлеге 0,8 км.
Рельефында денудация йөҙө билдәләнә, уның өҫтөнән 5—8 м бейеклектәге ҡая ҡалдыҡтары күтәрелә. Урта рифейҙың Машаҡ свитаһы тоҡомдарынан (базальт, ҡомташ,конгломерат һәм балсыҡлы һәүерташ) тора.
Ландшафтары ҡарағай-ҡайын һәм ҡайын-уҫаҡ, көнбайыш битләүендә ҡарағас урмандарынан ғибәрәт, унда тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965) булған 600 йәшлек ағастар һаҡланып ҡалған. Битләүҙәрендә үҫемлектәрҙең һирәк төрҙәре үҫә: себер патринияһы,шырт төклө еҙүлән, ябай телүлән һ.б.

# Бишитәк
## Этимологияһы

Тауҙың исеме уның төҙөлөшөнә бәйле — уның биш итәге бар. Урыҫ телендә ул үҙгәрә барып Шатак тигән трансформация алған.