yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Билала

?Билала :
Самец (на переднем плане), самка (справа), молодая птица (слева) :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Класс: | Ҡоштар |
| Отряд: | Ыласын һымаҡтар |
| Ғаилә: | Ҡарсығалар |
| Суб-ғаилә: | Көйгәнәктәр |
| Ырыу: | Көйгәнәктәр |
| Төр: | Билала |
Латинса исеме :
Circus pygargus (Linnaeus, 1758) :
Ареал :
Оялау урындары
     Ҡышҡы миграция :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 175439 |
Билала (лат. Circus pygargus) — Ҡарсығалар ғаиләһенең көйгәнәктәр ярым ғаиләһе. Был ярым ғаиләнең ҡоштары бар ҡитғаларҙа осрай. Дала, болон, һаҙлыҡтарҙа һәм ауыл хужалығы ерҙәрендә йәшәй.

# Билала
## Ҡылыҡһырлама
### Тауышы

«кьюү…кьюү..кьюү» ийәки «тюү…тюү…тюү». Инә ҡош «кхиит..ки-ки…кхиит…кхиит…ки-ки».
# Никитинка (Лозьва ҡушылдығы)

Никитинка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лозьва йылғаһының уң ярына тамағынан 331 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Никитинка (Лозьва ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200009182
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200918
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Мәрсин (провинция)

Мәрсин (төр. Mersin), 2002 йылға тиклем Ичель (төр. İçel) — Төркиәнең провинцияһы. Халҡы— 2 271 400 кеше (2009)

# Мәрсин (провинция)
## Административ ҡоролош

13 район:
* Акдениз (Akdeniz)
* Мезитли (Mezitli)
* Торослар (Toroslar)
* Енишехир (Yenişehir)
* Анамур (Anamur)
* Айдынджык (Aydıncık)
* Бозязы (Bozyazı)
* Чамлыяйла (Çamlıyayla)
* Эрдемли (Erdemli)
* Гюльнар (Gülnar)
* Мут (Mut)
* Силифке (Silifke)
* Тарсус (Tarsus)

# Мәрсин (провинция)
## Иҡтисад

Çukurova (Чукурова) аэропорты төҙөлә.
2010 йылдан Төкиәлә хәҙерге ваҡытта ике АЭС төҙөлә. Береһе япон фирмалары менән, икесеһе — Рәсәйҙен Росатом менән (Аҡҡойоу (Akkuyu) АЭС-ы, Мерсин провинцияһында).
# Динамо

* Динамо (стадион, Өфө) — Өфө ҡалаһындағы футбол стадионы.
* Динамо (хоккей клубы, Минск) — Минск ҡалаһының Континенталь хоккей лигаһында уйнаусы хоккей командаһы.
* Динамо (хоккей клубы, Рига, 2008) — Рига ҡалаһының Континенталь хоккей лигаһында уйнаусы хоккей командаһы.
# Енг-Сос

Енг-Сос — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сысконсын-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 90 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Енг-Сос
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300028305
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302830
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ырыҫбаев Рафиҡ Рәжәп улы

Ырыҫбаев Рафиҡ Рәжәп улы (Рысбаев Рафик Ражапович; 10 май 1951 йыл — 21 ноябрь 2020 йыл) — һаулыҡ һаҡлау өлкәһе ветераны, табип-педиатр, йәмәғәтсе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1986). Милләте — башҡорт.

# Ырыҫбаев Рафиҡ Рәжәп улы
## Биографияһы

Рафиҡ Рәжәп улы Ырыҫбаев 1951 йылдың 10 майында РСФСР-ҙың Чкалов өлкәһе Төйлөгән районы Мәҡсүт ауылында (хәҙер Ырымбур өлкәһе Төйлөгән районы Дәүләтҡол ауылы составында) тыуған.
1970—1976 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина институтының педиатрия факультетында уҡып, «табип-педиатр» һөнәре алған.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1976 йылдың 10 авгусында Сибай ҡалаһы ҡала дауаханаһында табип-интерн, педиатр булып башлаған.
1977 йылдың авгусынан — Сибай ҡалаһының балалар поликлиникаһында участка педиатры.
1978 йылдың мартынан — Сибай ҡалаһы балалар дауаханаһының дауалау бүлеге буйынса баш табип урынбаҫары.
1980 йылдың февраленән — Сибай ҡалаһының балалар поликлиникаһында участка педиатры.
1980 йылдың декабренән — Сибай район-ара туберкулезды дауалау диспансерының баш табибы. Тап уның етәкселеге осоронда, уның инициативаһы буйынса Сибай ҡалаһы һәм Урал аръяғы райондарының мәктәпкә тиклемге йәштәге балалары өсөн реабилитация бүлеге булдырыла, унда йыл һайын 500-гә яҡын бала, туберкулез йоҡторған йәки туберкулез ауырыулылар менән тығыҙ бәйләнештә булған, шулай уҡ йыш ауырығандар һөҙөмтәле дауалау үтә.
2000 йылдан — Ғ.Ғ.Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһында янғын хәүефһеҙлеге инженеры булып эшләй.
2020 йылдың 21 ноябрендә вафат булған.

# Ырыҫбаев Рафиҡ Рәжәп улы
## Йәмәғәт эшмәкәрлеге

1990 йылдан 2000 йылға тиклем Башҡортостан Республикаһының Үҙәк һайлау комиссияһы ағзаһы.

# Ырыҫбаев Рафиҡ Рәжәп улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

1998 йылда «Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған табибы» тигән маҡтаулы исем бирелгән. Башҡортостан Республикаһы Үҙәк һайлау комиссияһының Почет грамотаһы менән бүләкләнгән.
# Калинкин Иван Алексеевич

Калинкин Иван Алексеевич (23 июнь 1935 йыл) — эрзә совет шағиры һәм яҙыусыһы. 1976 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995). Мордовияның халыҡ яҙыусыһы һәм атҡаҙанған шағиры (1990). Мордва АССР-ының Дәүләт премияһы лауреаты (1990).

# Калинкин Иван Алексеевич
## Биографияһы

Иван Алексеевич Калинкин 1935 йылдың 23 июнендә Ульяновск өлкәһе Инза районындағы Чей (Челдаево) исемле эрзә ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Атаһы 1944 йылда Бөйөк Ватан һуғышында һәләк була. Әсәһе артабан йәшәү өсөн улы менән ул саҡтағы Мордва АССР-ының Оло Игнатов (рус. Большеигнатовский) районына күсеп килә. Улар Семёновка һәм Коммунарҙар ҡасабаларында һәм Оло Игнатов ауылында йәшәй.
Иван Оло Игнатов районының Спасск урта мәктәбен, һуңынан Ардатов мәҙәниәт-ағартыу мәктәбен тамамлай.
1956 йылда Совет Армияһында хәрби хеҙмәттә булып ҡайтҡандан һуң Иҫке Чамзино (рус. Старое Чамзино) ауылында клубы мөдире булып эшкә урынлаша.

# Калинкин Иван Алексеевич
## Йәмәғәт эшмәкәрлеге

* Мордовияның Юғары Советы депутаты.
* Рәсәй Федерацияһы Яҙыусылар союзы идараһы секретары.

# Калинкин Иван Алексеевич
## Китаптары

* Избранные произведения на мордовском-мокша языке в трех томах. Саранск, Мордовское книжное издательство, 2003.
** Том 1: Стихотворения, повесть «Кискань эрямо», очерк «Уцяска» (352 стр.)
** Том 2: Стихотворения, поэмы (224 стр.)
** Том 3: Стихотворный роман «Ава ды лей-» («Женщина и река») (232 стр.)

# Калинкин Иван Алексеевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995).
* «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.
* Мордовияның атҡаҙанған шағиры.
* Мордовияның халыҡ яҙыусыһы.
* Мордва АССР-ының Дәүләт премияһы лауреаты (1990).
# Витебск провинцияһы

Витебск провинцияһының — 1772-1776 йылдарҙа Рәсәй империяһының Могилев губернаһында административ-территориаль берәмек. Үҙәге — Витебск.

# Витебск провинцияһы
## Тарихы

Витебск провинцияһы Могилев губернаһы составында императрица Екатерина II 1772 йылдың 28 майындағы указы менән Речь Посполитаяла Бөйөк Литва кенәзлегенең Витебск воеводаһындағы территорияларҙың бер өлөшө, Речь Посполитаяның Беренсе бүлеүе ваҡытында Рәсәй составына инә.
1772 йылдың авгусында Рәсәйҙә Витебск ҡалаһын ошо провинция менән күрше Псков губернаһына тапшырыу тураһында ҡарар ҡабул ителә. 1772 йылдың 23 ноябрендә Рәсәй империяһы Сенаты указы баҫылып сыға, ул Псков һәм Могилев губерналарын провинцияларға бүлеүҙе раҫлай. Һөҙөмтәлә Псков губернаһы Опочка ҡалаһында үҙәге менән 5 провинциянан тора:
* 2 Рәсәй провинцияһы — Псков һәм Бөйөк Луки,
* 3 белорус провинцияһы: Полоцк, Витебск һәм Двина.
1773 йылдың 22 июлендә Витебск провинцияһын Велиж, Городок һәм Витебск ҡалаларында үҙәктәр менән өйәҙҙәргә бүлеү тураһында указ иғлан ителә.
1775 йылдың ноябрь айында яңы «Губерналар идара итеү өсөн учреждение» сыға, уға ярашлы провинциялар бөтөрөлә. Әммә, ысынында, 1776 йылдың авгусында Полоцк губернаһын ойошторғанда провинцияларға бүлеү була. 1777 йылда Полоцк губернаһын өйәҙҙәргә бүлеү тураһындағы указ иғлан ителә, әммә Полоцк губернаһына индерелә полоцк «Губерналарына идара итеү өсөн учреждениелар» 1778 йылдың 10 ғинуар указынан һуң 1778 йылдың майында ғына була.
Полоцк губернаһы шул ваҡытта 11 өйәҙ: Полоцк, Дриссен, Себеж, Невель, Динабург, Режица, Люцина, Витебск, Велиж, Городок һәм Сураж ойошторола. Речь Посполитаяны 3 бүлеүҙән һуң 1793 йылда Рәсәйҙең составынан ингән яңы территориялар аша 12-се Лепель өйәҙе ойошторола. 1796 йылда Витебск ҡалаһында үҙәге менән Белоруссия губернаһы барлыҡҡа килә, ә 1802 йылда Витебск ҡалаһында үҙәге менән Витебск губернаһы төҙөлә.

# Витебск провинцияһы
## Географияһы

Майҙаны 851 284 дисәтинә. 7 урын, 166 ауыл, 2910 бәләкәй ауылды үҙ эсенә ала, дәүләт биләмәһе булып Витебск иҡтисады һәм Бөйөк Литва кенәзлеге ваҡытынан алып 17 старосталыҡ тора, улар араһында иң эреләре Велиж, Усвят һәм Езерищен тора.

# Витебск провинцияһы
## Идаралығы

Воевода менән идара ителә (Сологуб Юзеф Антоний), унда Витебск провинциаль канцелярия эшләй.
Провинция хәрбиләштерелгән була, йәғни элекке хәрби бүлеү принцибы буйынса территорияларҙы полктың « хәрбиләштерелгән» комиссариаттарына бүлә (бер нисә йөҙ, рота территорияларына).
Провинция губерна канцелярияһына һәм Опочка ҡалаһындағы губернаторға буйһона. Провинция провинциаль канцелярия менән идара ителә. Уға комиссариаттар буйһона. Комиссариаттар үҙәгендә комиссариат идаралары урынлаша. Уларға билдәле бер территорияның халҡы буйһона. Комиссариаттың Дәүләт төп берәмеге булып дәүләт хәрби биҫтәләр тора. Уларҙа башлыса ғәскәри кешеләр йәшәй.
# Пюнгседа-Яха

Пюнгседа-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ид-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Пюнгседа-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15040000212115300052491
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305249
* Бассейн коды — 15.04.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Вой-Вож (Сар-Вожа ҡушылдығы)

Вой-Вож — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сар-Вож йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.

# Вой-Вож (Сар-Вожа ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000022583
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002258
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Оло Тырым

Оло Тырым (Белый Тырым) — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Койва йылғаһының һул ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.

# Оло Тырым
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100712111100011276
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101127
* Бассейн коды — 10.01.01.007
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Меттналь-Кикя

Меттналь-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ширта йылғаһының һул ярына тамағынан 202 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Меттналь-Кикя
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300064645
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306464
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Устиновка (Чубаровка ҡушылдығы)

Устиновка — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чубаровка йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Устиновка (Чубаровка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ница йылғаһы Реж һәм Нейва йылғалары ҡушылған урынған тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501912111200007323
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200732
* Бассейн коды — 14.01.05.019
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Цёльниц

Цёльниц (нем. Zollnitz) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 761 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,2 км². Диңгеҙ кимәленән 229 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7751 һәм автомобиль коды — SHK.
# Оло Баҡал

Оло Баҡал — Рәсәйҙәге йылға. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Һатҡы йылғаһының һул ярына тамағынан 7,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Оло Баҡал
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201012111100021894
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102189
* Бассейн коды — 10.01.02.010
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Тамды

Тамды — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Илек йылғаһының һул ярына тамағынан 347 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.

# Тамды
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Илек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000912112200008253
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200825
* Бассейн коды — 12.01.00.009
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Варданян Вардуи

Варданян Вардуи (әрм. Վարդուհի Վարդանյան; 27 июнь 1976 йыл, Ереван — 15 октябрь 2006 йыл, Севан-Мартуни) — әрмән эстрада йырсыһы.

# Варданян Вардуи
## Белеме

* 1993 — Әрмәнстандың Хор йәмғиәте ҡарамағындағы музыка мәктәбен тамамлай.
* 1994 — Валерий Брюсов исемендәге сит телдәр институтын тамамлай.
* 2003 — Комитас исемендәге Ереван консерваторияһын тамамлай.

# Варданян Вардуи
## Музыкаль карьераһы

* 1994 — «Джаз-поп» ансамбле менән бергә Свердловскиҙа үткән халыҡ-ара конкурста «гран-при»ға лайыҡ була.
* 1995 — Әрмәнстан Дәүләт театрында эшләй.
* 1996 — «Ялта—Мәскәү транзит» йәш башҡарыусылар конкурсында ҡатнашып, махсус булдырылған иң яҡшы башҡарыусы призына лайыҡ була.
* 1999 — Әрмәнстанда «Йыл йырсыһы» тип таныла. Шул уҡ йылда Беларустә «Алтын шлягер» конкурсында 2-се урын ала.
* 2000 — Болгарияла «Дискавери» конкурсында «гран при» ала һәм «Тамашасы һөйөүе» махсус призына лайыҡ була. Шул уҡ йылда Македонияла тағы ла «гран-при» алыуға өлгәшә.
* 2000 — Халыҡ-ара «Славян баҙары» конкурсында ҡатнашып, икенсе урынды яулай.
* 2001 — Йәш башҡарыусыларҙың «Дуҫтар диңгеҙе 2001» Ялта — Украина Халыҡ-ара конкурсында ҡатнаша һәм икенсе урын ала.

# Варданян Вардуи
## Бәхетһеҙ осраҡ

2006 йылдың 15 октябрендә Әрмәнстандың Севан-Мартуни трассаһында автоһәләкәттә һәләк була.

# Варданян Вардуи
## Шәхси мәғлүмәт

Тормошта була. 1998 йылда Рубен исемле улы тыуа.

# Варданян Вардуи
## Һайланма дискография

* Disarray 2014 йыл 19 август архивланған.
* Только Ты 2014 йыл 19 август архивланған.
* Իմն ես 2014 йыл 19 август архивланған.
# Оло Соран

Оло Соран — Ырымбур өлкәһе йылғаһы.

# Оло Соран
## География

Йылға Дөйөм (Төп) Һырт тауынан башлана, Һамар йылғаһына ҡоя. Ырымбур биләмәләрендә Переволцкий, Новосергиевский, Сорочинский райондары аша көнсығыштан көньяҡ-көнбайышҡа табан аға. яҡ яры ткеә, һул яғы- һөҙәк. Йылға Һамар йылғаһының уң ярына тамағынан 373 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 155 км. Бассейн майҙаны 2200 км²

# Оло Соран
## Ҡушылдыҡтар

уң ҡушылдыҡтар
һул ҡушылдыҡтар

# Оло Соран
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Һамар йылғаһы. Йылға бассейны — Волга, диңгеҙ бассейны — Каспий.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000912112100006444
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100644
* Бассейн коды — 11.01.00.009
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Сталинға, Рузвельтҡа һәм Черчиллгә һәйкәл (Ялта)

Иосиф Сталинға, Франклин Рузвельтҡа, Уинстон Черчиллгә һәйкәл — «Оло өсәү» лидерҙары — И. В. Сталин, Ф. Рузвельт һәм У.Черчиллгә — Ливадия ҡасабаһында ҡуйлған һәйкәл.

# Сталинға, Рузвельтҡа һәм Черчиллгә һәйкәл (Ялта)
## Урынлашыуы

Һәйкәл Ҡырымдың Ялта төбәгендә, Ялта ҡалаһынан 3 километр алыҫлыҡта, Ҡара диңгеҙ ярында, Ливадия ҡасабаһында, Рәсәй императорҙарының элекке көньяҡ резиденцияһы булған Ливадия һарайы эргәһендәге скверҙа урынлашҡан.

# Сталинға, Рузвельтҡа һәм Черчиллгә һәйкәл (Ялта)
## Төҙөлөү тарихы

1945 йылдың 4-11 февралендә Ливадия һарайында Ялта конференцияһы — Бөйөк Ватан һуғышында Гитлерға ҡаршы коалиция илдәре — СССР, АҠШ һәм Бөйөк Британия лидерҙарының һуғыштан һуңғы тыныслыҡ урынлаштырыуға арналған икенсе осрашыуы (1943 йылда үткән Тәһран конференцияһынан һуң) үтә. Һәйкәл ошо ваҡиға иҫтәлегенә ҡуйыла.
Бронза композиция — Сталинға, Рузвельтҡа һәм Черчиллгә 10 тонна самаһы ауырлығындағы һәйкәлде Рәсәй скульпторы Зураб Церетели 2005 йылда Мәскәүҙә эшләй. Уны Ливадияла, Ялта конференцияһының 60 йыллығына ҡуйырға теләйҙәр. Быға Украинаның Ҡырымда бүлексәләре булған бер нисә сәйәси партия вәкилдәре ҡаршы сыға. Улар Сталинды украиндарҙың геноцидында, шулай уҡ ҡырым татарҙары ла Сталинды ҡырым-татарҙарын депортациялауҙа ғәйепләй. Һәм 2005 йылда һәйкәл ҡуйылмай. 2014 йылдың ноябрендә монумент Ҡырымға тапшырыла.
2015 йылдың 4-5 февралендә Ҡырымда Гитлерға ҡаршы коалиция илдәре лидерҙарының осрашыуына 70 йыл тулыуға арналған «Ялта 1945: үткәне, бөгөнгөһө, киләсәге» тип аталған халыҡ-ара фәнни конференция үтә; конференция тамамланғас, 5 февралдә Рәсәй гимны аҫтында һәйкәл асыла. Тантанала Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының алтынсы саҡырылыш Дәүләт Думаһы Рәйесе Сергей Нарышкин сығыш яһап, нәҡ бында, Ливадия һарайында, етмеш йыл элек Сталин, Рузвельт һәм Черчиллдең ҡарары менән, Икенсе Бөтә донъя һуғышы тамамлана һәм һуғыштан һуңғы тормош башлана, глобаль мөнәсәбәттәр һәм глобаль хәүефһеҙлек системаһы барлыҡҡа килә, тип билдәләй.
Шул уҡ ваҡытта ҡырым татарҙары Мәжлесе ағзаһы Абдураман Эгиз 1944 йылда ҡырым татарҙарын депортациялауҙа ғәйепле Сталиндың фигураһы булған һәйкәлде ҡуйыуҙы «мыҫҡыллау» тип белдерә. Мәжлес башлығы Рефат Чубаров фекеренсә, һәйкәл Ҡырымдың Рәсәй составына инеүен хуплаусыларҙың ҡәбер ташы булырға тейеш. Ҡырым татарҙары эше буйынса Украина президентының вәкиле Мостафа Джемилев монументты провокация тип атай. Журналист, ҡырым татары Айдер Муждабай, был ваҡиғаны Израилдә Гителрға һәйкәл ҡуйыу менән сағыштыра.
# Крутая (Северная ҡушылдығы)

Крутая — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Крутая (Северная ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300412115200012643
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201264
* Бассейн коды — 13.01.03.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Әл-Һүмәзә сүрәһе

Әл-Һумәзә сүрәһе (ғәр. سورة الهمزة‎ ) (Ғәйбәтсе), Ҡөрьән Кәримдең 104-се сүрәһе, 9 аяттан тора.

# Әл-Һүмәзә сүрәһе
## Ғәрәпсәһе

بِسۡمِ اللّٰہِ الرَّحۡمٰنِ الرَّحِیۡمِ

# Әл-Һүмәзә сүрәһе
## Транскрипцияһы

Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!
* Үәйлүл-ликүлли һумәзәтил-лүмәзәһ
* Әлләҙии джәмәғә мәәләү-үә ғәддәдәһ
* Йәхсәбү әннә мәәләһү әхләдәһ
* Кәлләә ләйүм-бәҙәннә фил-хутамәһ
* Үә мәә әдраакә мәл-хутамәһ
* Нәәру-ллаһил-мүүҡадәһ
* Әлләтии тәтталиүу ғаләл әф'идәһ
* Иннәһәә ғәләйһим мүьсадәһ
* Фии ғәмәдим-мүмәддәдәһ

# Әл-Һүмәзә сүрәһе
## Тәржемәһе

   Шәфҡәтле, рәхимле Аллаһ исеме менән...
   * Һәр ғәйбәтсегә, хурлаусыға ҡайғы!
   * Байлыҡ йыйып, уны әҙерләп ҡуйыусыға!
   * Ул байлығы уны мәңге [үлемһеҙ] ҡалдырыр тип уйлай.
   * Юҡ һәм юҡ! Һис шикһеҙ, Әл-Хутамаға ырғытыласаҡ ул.
   * Ә Әл-Хутаманың нимә икәнен һиңә ҡайҙан белергә?
   * Алланың ялҡынлы уты ул,
   * йөрәктәр өҫтөнән күтәрелә ул.
   * Уларҙың өҫтөндә ул көмбәҙ кеүек,
   * оҙон бағаналарҙа.