yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Халыҡ-ара балалар китабы көнө

Халыҡ-ара балалар китабы көнө 2 апрелдә, Х. К. Андерсендың тыуған көнөндә үткәрелә. 1967 йылда некоммерческой организацией Халыҡ-ара балалар һәм үҫмерҙәр әҙәбиәте буйынса совет (IBBY) коммерцияһыҙ ойошма тарафынан булдырылған. Был көндә IBBY ике йылға бер Х. К. Андерсен исемендәге премия тапшыра. Бүләк балалар өсөн яҙған яҙыусыға һәм балалар китаптарына һүрәттәр төшөрөүселәргә бирелә.
Халыҡ-ара балалар китабы көнөн үткәреү инициативаһын билдәле немец яҙыусыһы Йелле Лепман күтәреп сыға.
Йыл һайын был Халыҡ-ара көнгә IBBY-ның милли ойошмаларының берәйһе спонсорлыҡ ярҙамы күрһәтә. Шул ойошманың ниндәйҙер яҙыусыһы йәки рәссамы балаларға мөрәжәғәтнамә һәм ярашлы плакат авторы булып сығыш яһай. Артабан мөрәжәғәтнамәне һәм плакатты IBBY икенсе илдәрҙә файҙалана.

# Халыҡ-ара балалар китабы көнө
## Х. К. Андерсен исемендәге премияның Башҡортостандағы лауреаты

Башҡортостанда ла Х. К. Андерсен исемендәге премия лауреаты бар. Ул Әлибаев Сафуан Әфтәх улы - Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы (1986), Башҡортостан Республикаһының балалар һәм үҫмерҙәр әҙәбиәте өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге дәүләт премияһы (2013) лауреаты, ЮНЕСКО-ның Г. Х. Андерсен исемендәге Халыҡ-ара Маҡтаулы диплом эйәһе (1996), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1991), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2011).

# Халыҡ-ара балалар китабы көнө
## Шулай уҡ ҡара

* Всемирный день книг и авторского права
* Премия имени Х. К. Андерсена
* Всемирный день писателя
* Международный день детского телевидения и радиовещания
# Вэн-Яха (Надым ҡушылдығы)

Вэн-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Надым йылғаһының уң ярына тамағынан 222 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 63 км.

# Вэн-Яха (Надым ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15030000112115300048283
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304828
* Бассейн коды — 15.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Мәзитов

Мәзитов — фамилия.
* Мәзитов Ғәли Әхмәт улы (1912—1993) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Советтар Союзы Геройы (1944).
* Мәзитов Йәүҙәт Йыһанур улы (1943 т.) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1985).
* Мәзитов Урал Тәңребирҙе улы — Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1992).
# Вишрода

Вишрода (нем. Wischroda) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 496 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,96 км². Диңгеҙ кимәленән 269 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6647 һәм автомобиль коды — BLK.
# Пиштань (Юронга ҡушылдығы)

Пиштань — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе,Марий Эл Республикаһы,Кострома өлкәһе,Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юронга йылғаһының уң ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Пиштань (Юронга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400212110000043601
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004360
* Бассейн коды — 08.01.04.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Мәсет

Мәсет (ғәр. مسجد‎ «ғибәҙәт ҡылыу урыны») — мосолмандарға ғибәҙәт ҡылыу өсөн төҙөлгән архитектура ҡоролмаһы.
Күп осраҡта мәсет — айырым төҙөлгән көмбәҙле, ҡайһы саҡта эске ихатаһы булған, бина (Әл-Хәрам мәсете).
Манара мәсеткә төкәтмә итеп эшләнергә мөмкин. Манаралар һаны берҙән туғыҙға тиклем булыуы мөмкин (Әл-Хәрам мәсетендәге манараларҙан кәмерәк буларға тейеш).
Ғибәҙәт бүлмәһендә стеналарҙа рәсем юҡ, ҡөрьән сүрәләренән өҙөктәр булыуы мөмкин. Мәсет түрендә ҡиблаға ҡараған яғына михраб менән мөнбәр эшләнә. Мәсеттәрҙә мәҙрәсә эшләй.
Дөйөм алғанда, коллектив намаҙ ритуаль яҡтан таҙа һаналған теләсә ҡайһы йә иһә бында, хатта майҙанда ла уҡыта ала. Әммә тиҙ генә VIII быуат аҙағына табан уҡ мәсеттәрҙең үҙенсәлекле тышҡы күренеше формалаша.
Махсус доға бинаһынан һәм ишегалдына тыш (унда тәһәрәт алыу өсөн һыу алыу урыны булырға тейеш), күпселек мәсеттәрҙең бер йәки бер нисә манараһы ҙа була.
Мәсет эсендә, уның Мәккәгә ҡараған яғында михраб етештерелә. Ул намаҙ уҡыусылар менән баҫырға тип тарафты күрһәтеп тора.
Йәмиғ мәсете михрабтың уң яғында вәғәз һөйләүсе трибунаһы, йәғни минбәр урынлашҡан була. Мәҙинә ҡалаһында өгөт-нәсихәт ваҡытында Мөхәммәт Пәйғәмбәр беренсе ултырған минбәр бейек ябай урындыҡтан ғына ғибәрәт булып, уға ике баҫҡыс алып менгән. Ошо беренсе һәм берҙән-бер минбарынан беренсе өс хаҡ хәлифә лә файҙалана.
IX быуатта минбәр үрге һәм эстрада баҫма өҫтөндә урынлашҡан, өҫтө таҡта менән ябылған, доға ҡылыусыларға табан йүнәлгән бейек трибуна рәүешен ала. Мәсет иҙәндәренә, ҡағиҙә булараҡ, септә һәм келәм йәйелә.
Элегерәк шәһәрҙәрҙәге үҙәк мәсеттәрҙә, минбәр һәм михраб менән иңгә-иң терәп, рәшәткәнән эшләнгән павильон рәүешендәге айырым бүлеп алынған урын — маҡсура була. Ул хәлифә, батша йәки башҡа юғары дәрәжәле кешеләрҙе халыҡ төркөмөнән алыу өсөн етештерелә. Хәҙерге мәсеттәрҙә маҡсура осрамай әйтергә мөмкин.

# Мәсет
## Совет осоронда Башҡортостандағы мәсеттәр

Уҙған - ХХ быуаттың 20‑се йылдарында мәсеттәр аҙлап ябыла башлай, ә 30‑сы йылдарҙа иһә күпләп ябыла, дини мәхәлләләр юҡҡа сығарыла.
1945 йылда 12 мәсет эшләй (ҡалғандары келәт, иген һаҡлағыс, мәктәп, клуб, ятаҡ һ.б. итеп файҙаланыла). Архитектура йәһәтенән мәсеттәр үҙҙәренең йөҙөн, бөтөнлөгөн юғалта, барыһының да тиерлек манаралары ҡолатыла.
Һуғыштан һуңғы йылдарҙа — 20‑нән ашыу, 1987 йылда барлығы 17 мәсет кенә эшләп килә.
90‑сы йылдарҙан алып илдә лә, республикала ла дин тотоуға бәйле ҡануниәт үҙгәреш кисерә, яңы мәсеттәр һалына һәм иҫкеләре тергеҙелә башлай.
Башҡортостан Республикаһында 1996 йылға ҡарата 400‑ҙән ашыу, 2008 йылға — 500‑гә яҡын, 2013 йылда 1060 мәсет иҫәпләнә
# Академик Королёв урамы (Өфө)

Академик Королев урамы Өфө ҡалаһының Һупайлылағы Октябрь районы биләмәһендә урынлашҡан. Көнбайыштан көнсығышҡа ҡарай Ҡашҡаҙан күленән башлана һәм Өфө йылғаһы ярына һәм йылғаһына барып етеп тамамлана. Королев Сергей Павлович хөрмәтенә атала.
Урам Һупайлының дүрт төп транспорт магистраленең береһе булып тора, элек унда ҡала транспортының һуңғы туҡталҡаһы урынлашҡан булған.
Урамда «Йондоҙло» сауҙа үҙәге урынлашҡан.

# Академик Королёв урамы (Өфө)
## Тарихы

1983 йылда биҫтәгә күсеп ултырыуҙар алдынан — шул ваҡытта уҡ, тағы бер һупайлы урамы беренсе космонавт Гагарин Юрий Алексеевич хөрмәтенә аталғанда, был урам үҙ исемен ала. Исемдәрҙең инициаторы булып Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе Вдадимир Унжаков һәм РСФСР-ҙың атҡаҙанған архитекторы, Өфөнөң баш архитекторы Рехмуков Фәрит була.
# Ҡарағанат

Ҡарағанат (урыҫ.обыкнове́нный жула́н, или сорокопут-жулан, лат. Lanius collurio Linnaeus, 1758) — турғайҙар отрядының ҡарағанаттар ғаиләһенән булған, Көнсығыш ярымшарҙа һәм Төньяҡ Америкала урманда йәшәүсе, бөжәктәр, шулай уҡ ҡайһы саҡтарҙа йыландар, сысҡандар һәм ваҡ ҡош балалары менән туҡлана торған, ҡойроғо һәм ҡанаты ҡара, ҡалған ере күк төҫтә булған ултыраҡ һәм күсмә йыртҡыс ҡош.

# Ҡарағанат
## Ҡылыҡһырлама

Сыйырсыҡтан бәләкәйерәк. Ғәҙәттә, ҡоро ботаҡтарҙа йәки сымдарҙа ултыра. Түбәһе һоро, арҡаһы көрән. Күҙҙәре аша үткән киң һыҙыҡ, ҡанаттары һәм ҡойроғо ҡара. Ҡойроғоноң ике яҡ ситенән аҡ һыҙыҡтар үтә. Кәүҙәһенең аҫ яғы, ҡойроҡ төбө алһыу аҡ. Ваҡ һайҫҡандан һәм алағанаттан бәләкәй кәүҙәһе, тигеҙ ҡара ҡанаттары менән айырыла. Тауышы көслө генә: «тек-тек» һәм ҡарлыҡҡан «шжаа-шжаа». Башҡа ҡоштарҙың тауыштарын сығарып һайрай.

# Ҡарағанат
## Йәшәүе

Урман ситтәрендә, ҡыуаҡлыҡтарҙа, баҡсаларҙа була. Ҡыуаҡтарҙа оялай. Күсмә ҡош. Киң генә таралған.

# Ҡарағанат
## Туҡланыуы

Башлыса төрлө бөжәктәр менән туйына.

# Ҡарағанат
## Үрсеүе

Ҡара көрән таплы 4-6 бөртөк йәшел йомортҡаһы була.
# 1705 йыл

II мең йыллыҡ :
XVI быуат — XVII быуат — XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат :
Хронологик таблица :
1705 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1705 MDCCV |
| Юлиан стилендә | 1704—1705 (12 ғинуардан) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2457—2458 (2 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7213—7214 (12 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5465—5466 ה'תס"ה — ה'תס"ו |
| Мосолман календары | 1116—1117 |
| Боронғо әрмән календары | 1154 ԹՎ ՌՃԾԴ |
| Ҡытай календары | 4401—4402 甲申—乙酉 синяя обезьяна — синяя курица |
| Эфиопа календары | 1697—1698 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 1761—1762 |
| - Шака самват | 1627—1628 |
| - Кали-юга | 4806—4807 |
| Иран календары | 1083—1084 |
1705 йыл — кесаҙна көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
# Гашева Руфина Сергеевна

Гашева Руфина Сергеевна (1921—2012) — 46-сы гвардия төнгө бомбардировка авиация полкының эскадрилья штурманы(325-се төнгө бомбардировка авиация дивизияһы, 4-се һауа армияһы 2-се Белорус фронты) , гвардия өлкән лейтенанты. Советтар Союзы Геройы (1945).

# Гашева Руфина Сергеевна
## Биографияһы

Руфина Гашева 1921 йылдың 14 октябрендә Пермь губернаһының Пермь өйәҙенда Верхнечусовские Городки ауылында (хәҙер Пермь крайының Чусовский районында ҡала тибындағы ҡасаба) уҡытыусы ғаиләһендә тыуған. 1922 йылда ғаилә әсәһенең Горький өлкәһе Чкалов районындағы тыуған Катунки ауылына күсеп килә. 1923 йылда, атаһы вафат булғандан һуң, Руфина әсәһе менән Уралға китә.
1930 йылда Гашева Руфина Мәскәүгә килә, унда биш йыллыҡты тамамлай. Шунда Гашева снайперҙар мәктәбенә уҡырға инә һәм комсомол сафына алына.
1941 йылда Руфина Гашева Мәскәү дәүләт университетында механика-математика факультетының ике курсын тамамлай. Өсөнсө курста, 1941 йылдың октябрь айында Гашева 46-сы гвардия төнгө бомбардировка авиация полкына тәғәйенләнеүгә өлгәшә. 1942 йылда Гашева Энгельс хәрби авиация пилоттар мәктәбе янында штурмандар курсын тамамлай.
1944 йылдың декабренә Гашева дошмандың тере көсөнә һәм хәрби техникаһына ҙур зыян килтереп, 823 хәрби осош яһай. Ике тапҡыр дошман зенитчигы тарафынан бәреп төшөрөлә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 23 февралендәге указы менән гвардия өлкән лейтенанты Руфина Сергеевна Гашеваға «немец илбаҫарҙары менән көрәш фронтында командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлыҡтары өсөн» Ленин ордены менән «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 4853) тапшырылып Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.

# Гашева Руфина Сергеевна
## Биографияһы
### Һуғыштан һуң

1952 йылда Сит ил телдәре хәрби институтын тамамлай. Бронетанк ғәскәрҙәренең хәрби академияһында 1957 йылға тиклем инглиз теле буйынса өлкән уҡытыусы булып эшләй. 1956 йылдан — майор дәрәжәһендә запаста.
Руфина Гашева запасҡа сыҡҡандан һуң һуң СССР оборона министрлығы нәшриәтендә өлкән өлкән контроль мөхәррире булып эшләй. Мәскәүҙә йәшәй һәм йәштәрҙе патриотик тәрбиәләүҙә ҡатнаша.
2012 йылдың 1 майында вафат була. Мәскәүҙә Востряков зыяратында ерләнә.

# Гашева Руфина Сергеевна
## Наградалары

* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 4853).
* Ленин ордены.
* Ике Ҡыҙыл Байраҡ ордены.
* Ике 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены.
* Ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены.
* «Кавказды обороналаған өсөн» миҙалы миҙалы
* «1941—1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы
* «Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы

# Гашева Руфина Сергеевна
## Хәтер

2018 йылда Мәскәүҙә Флот урамының 28-се йортона осоусы Руфина Гашеваға мемориаль таҡтаташ ҡуйыла.
# Яңы Нәдир

Яңы Нәдир — топоним.

# Яңы Нәдир
## Мәҡәләләр

* Яңы Нәдир (Башҡортостан) — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл.
* Яңы Нәдир (Татарстан) — Татарстандың Әлмәт районындағы ауыл.
# Васильев Павел Ефимович

Васильев Павел Ефимович (14 ғинуар 1909 йыл — 29 июль 1978 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәм 1945 йылғы совет-япон һуғышында ҡатнашҡан яугир, инженер-сапер батальоны командирының сәйәси эштәр буйынса урынбаҫары, капитан. Артабан партия һәм хужалыҡ эшмәкәре: хеҙмәтсәндәр депутаттарының Бишбүләк район Советы башҡарма комитеты рәйесе, КПСС-тың Бишбүләк район комитетының беренсе секретары. Башҡорт АССР-ының 3-сө һәм 4-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Советтар Союзы Геройы (1945). Ленин (1945), Ҡыҙыл Байраҡ (1943), Ҡыҙыл Йондоҙ (1943) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордендары кавалеры.

# Васильев Павел Ефимович
## Биографияһы

Павел Ефимович Васильев 1909 йылдың 14 ғинуарында Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Яңы Сиҙәк‑Васильевка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте — сыуаш. 1932 йылдан ВКП(б) ағзаһы. 1931 йылда Өфө педагогия техникумын тамамлай. Төрлө партия вазифаларында эшләй.
1941 йылдың июнендә Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла.
1941 йылдан Бөйөк Ватан һуғышында һәм 1945 йылғы совет-япон һуғышында ҡатнаша.
1945 йылдың 14 авгусында япондарҙың нығытылған Фуцзинь районын йырып сыҡҡанда Васильев 5 дотты штурмлауға әҙерләү менән етәкселек итә. Иң көслө доттың шартлауынан һуң Павел Ефимович тәүгеләрҙән булып бәйләнеш юлына үтеп инә һәм автоматтан 4 япон һалдатын юҡ итә һәм береһен әсирлеккә ала.
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 8 сентябре указы менән командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм япон милитаристарына ҡаршы яуҙа күрһәткән батырлыҡтары һәм ҡаһарманлығы өсөн капитан Васильев Павел Ефимовичҡа Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 7769) тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
Капитан П. Е. Васильев 1947 йылдың ғинуарында запасҡа сыға. Хеҙмәтсәндәр депутаттарының Бишбүләк район Советы башҡарма комитеты рәйесе, артабан КПСС-тың Бишбүләк район комитетының беренсе секретары булып эшләй. Башҡорт АССР-ының 3-сө һәм 4-се саҡырылыш Юғары Советы һәм Бишбүләк район Советы депутаты итеп һайлана.
1978 йылдың 29 июлендә вафат була, Башҡортостандың баш ҡалаһы — Өфөлә ерләнә.

# Васильев Павел Ефимович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Советтар Союзы Геройы (1945)
* Алтын Йондоҙ миҙалы (08.09.1945)
* Ленин ордены
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1943)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (30.11.1943)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (23.05.1943)
* миҙалдар
# Карпия

Карпия — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лозьва йылғаһының һул ярына тамағынан 439 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Карпия
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200008963
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200896
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Оло Дындовский Таз

Оло Дындовский Таз — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Дындовский Таз йылғаһының уң ярына тамағынан 96 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Оло Дындовский Таз
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300063501
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306350
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# «Казак даны ҡурғаны» мемориаль комплексы

«Казак даны ҡурғаны» мемориаль комплексы ― Рәсәйҙең Ростов өлкәһе, Волгодонск ҡалаһында урынлашҡан скульптура композицияһы.

# «Казак даны ҡурғаны» мемориаль комплексы
## Тарихы һәм һүрәтләнеше

Мемориаль комплекс 2008 йылдың 4 ноябрендә асыла. Волгодонскка ингән ерҙә, Сухо-Соленовск ҡултығының иҫке һәм яңы ҡаланы бүлеп торған текә уң ярында урынлашҡан. Комплекс авторҙары — яҙыусы Владимир Карпенко менән скульптор, Рәсәй Яҙыусылар берлеге ағзаһы Егор Дердиященко.
Мемориаль комплекста төп урын Яков Бакланов һәйкәленә бирелә. 8 йәшендә Яков атаһының полкы менән Бессарабияға юллана. Был буласаҡ Рәсәй империяһы геройының поход тормошоноң башы була. Бакланов походтарҙа 30 йылдан ашыу ҡатнаша.
Легендар казак генералы Яков Бакланов ― милли герой, һуғышта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн алтын ҡорал менән бүләкләнә , Изге Анна хәрби орденының тулы кавалеры исеменә лайыҡ була.
Архитектура-скульптура композицияһы, йәнәһе, казак шашакаһы менән урталай бүленгән 10 метр бейеклегендәге ҡурғандан ғибәрәт. Тап шундай сабыу Кавказ һуғышының билдәле геройы, бер һелтәүҙә дошманын эйәргәсә урталай сапҡан атаман Яков Бакланов хөрмәтенә «бакланов сабыуы», тип атала. Төрөктәр уны — Батман-Клас (ярты ботлоҡ ҡылыҡлы батыр), ә кавказдар Баклю, тип йөрөткән.
Шулай уҡ урталай сабылған ҡурған казактарҙың «ҡыҙылдар»ға һәм «аҡтар»ға бүленеүен символлаштыра.
Скульптура композицияһы артында бетондан эшләнгән биш метрлы ҡурған тора, уның киҫелешендә Дон казактарының бөтөн йәшәйеш тарихын күрергә мөмкин. Тарихтың һәр этабы рельефлы итеп һүрәтләнгән.
Бетон плитала данлыҡлы биш Дон атаманының (Сары-Азман, Ермак, Платов, Булавин һәм Денисов) барельефы ҡуйылған. Шулай уҡ унда Донда төрлө ваҡытта йәшәгән ҡәбиләләрҙең (скифтар, сарматтар, һундар, аландар, казылар һ.б.)атамалары соҡоп яҙылған. Шулай уҡ тарихи даталар, батшаларҙың һәм тарихсыларҙың, ҡорамдарҙы емереү картиналары күрһәтелгән.
Ҡурған менән Бакланов һәйкәле араһында, юл ығайы ғына шапка һәм казак эйәре «ташланған». Уға билдәле Дон яҙыусыһы М. Шолохов тарафынан яҙылған легендар «Тымыҡ Дон» романынан цитата мәңгеләштерелгән.
Бынан тыш, скульптура композицияһына өс кимәлле, айырым ултырыусы бина инә. Унда картиналар галереяһы, Дон казактары музейы һәм үҙенең Кремдәге аҙашын өс тапҡырға артып киткән Царь-колокол урынлашҡан.
# Марета-Яха (Танлова ҡушылдығы)

Марета-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Танлова йылғаһының һул ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 106 км.

# Марета-Яха (Танлова ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15030000112115300048801
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304880
* Бассейн коды — 15.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Котле-Я

Котле-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Пупу-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 36,9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Котле-Я
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300027384
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302738
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Оло Атюс

Оло Атюс — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Атюс йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Оло Атюс
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы , инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502412111200010097
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201009
* Бассейн коды — 14.01.05.024
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Абовян урамы (Ереван)

Абовян урамы (әрм. Աբովյան փողոց) — Еревандың Кентрон районында үҙәк урам, баш Республика Майҙанынан алып Александр Мясникян проспектына тиклем. Ҡаланың иҫтәлекле урыны.

# Абовян урамы (Ереван)
## Тарихы

1920 йылда күренекле әрмән шағиры Хачатур Абовян хөрмәтенә атала. Бынан алда (1868—1920 йылдарҙа) булған исеме — Астафьевский — Эриван губернаторы Михаил Астафьев (1860—1920) хөрмәтенә бирелә.
1868 йылға тиклем Крепостной тип атала.
Еревандың иң боронғо урамдарының береһе, Александр Таманяндың (1924) генераль планы буйынса ҡала төҙөкләндерелгән ваҡытта һаҡлана, урам киңәйтелә, турылана.
Г.Амирян йортонда (№ 10) 1928 йылдың 26 июлендә Максим Горький төн үткәрә (мемориаль таҡтаташ ҡуйылған)
1933 йылда был урам йүнәлеше буйынса Еревандың беренсе трамвай линияһы үтә.
Был урамдағы биналарҙы төҙөкләндереүҙә танылған Әрмән эшҡыуары һәм билдәле йәмәғәт эшмәкәре Хачатур Сукиасян ҡатнаша.

# Абовян урамы (Ереван)
## Төҙөлөшө

Изге Анна сиркәүе (Саят-Нова проспекты, 15)
Ереван медицина университеты (Корюн урамы, 2)
Урындағы ҡара туфтан (тау тоҡомо) эшләнгән «ҡара йорттар» урамға билдәлелек өҫтәй.

# Абовян урамы (Ереван)
## Иҫтәлекле урындар

Хачаторы Абовян һәйкәле (1950, скульпторы Сурен Степанян) Аветика Исаакян һәйкәле Ҡарабале һәйкәле (1991) скульпторы Левон Токмаджян) 19-сы быуаттағы бинала ишектәр 14-се йорт - Николай Буниатянға мемориаль таҡтаташ

# Абовян урамы (Ереван)
## Карабала тураһында легенда

1930 йылдарҙа Калабаның билдәле эксцентригы, ошо урамда ҡыҙҙарға тере сәскәләр бүләк итеп ваҡыт үткәрә.

# Абовян урамы (Ереван)
## Билдәле кешеләре

1-се йорт - Туманян (мемориаль таҡта) 3 / 1 йорт - Каро Алабян Д д д 8 - Әрмәнстандың КП (б) үҙәге беренсе секретары А Ханджян (мемориаль таҡтаташ) 13-сө йорт - СССР-ҙың һәм армдың атҡаҙанған тренеры. ССР А. Мнацаканян (мемориаль таҡтаташ) 20-се йорт - СССР-ҙың халыҡ артисы М. Симонян (мемориаль таҡтаташ) 21-се йорт — Әрмән ССР-ының халыҡ артисы А. Багдасарян (мемориаль таҡтаташ) 22-се йорт - А. Мартиросов (мемориаль таҡтаташ) 31-се йорт - кинорежиссер һәм актер А. Мартиросян (мемориаль таҡтаташ) 32-се йорт - тарихсы һәм лингвист Г. Капанцян (мемориаль таҡтаташ), биолог В. Казарян, Рәсәй табип-тикшеренеүсеһе Ә.Кечек (мемориаль таҡта), рәссам Габриэль Гюрджян (мемориаль таҡтаташ) 39-сы пункт - академик Мхитар Джрбашян, Эдуард Агаян
42-се йорт - рәссам С. Агаджанян (мемориаль таҡта) 48-се йорт - СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры Р. Манукян (мемориаль таҡтаташ)