yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Өмөтбаев Вил Ғайса улы

Өмөтбаев Вил Ғайса улы (18 февраль 1938 йыл — 12 декабрь 2020 йыл) — ғалим-тау инженеры. Техник фәндәр докторы (1997), профессор (2003). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1985), Рәсәй Федерацияһының Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1998).

# Өмөтбаев Вил Ғайса улы
## Биографияһы

Вил Ғайса улы Өмөтбаев 1938 йылдың 18 февралендә Башҡорт АССР-ының Әбйәлил районы Асҡар ауылында тыуған.
1961 йылда Өфө нефть институтын тамамлай, инженер-нефтсе.
1961—1965 йылдарҙа Көньяҡ Ҡаҙағстан нефть табыу экспедицияһында быраулаусы ярҙамсыһы, өлкән инженер, экспедицияның баш инженеры булып эшләй. 1965 йылдан алып БашНИПИнефттә — өлкән инженер, өлкән ғилми хеҙмәткәр, сектор мөдире, лаборатория мөдире. 1979—1982 йылдарҙа нефть ятҡылыҡтарын эксплуатациялау һәм эшкәртеү өлкәһендә эксперт сифатында Алжирҙа командировкала була. 1974 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын, 1997 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 2003 йылдан — алып ПТФ «Геофизика» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең баш ғилми хеҙмәткәре (Өфө), ремонт-изоляция эштәре алымдары һәм технологиялары буйынса белгес, скважиналарҙың геологик-техник торошон тикшереү һәм эшкә яраҡлылығын тергеҙеү методикаһы авторы.
Кандидатлыҡ һәм докторлыҡ дәрәжәләрен тапшырыуға ҡарар сығарыу буйынса идаралыҡ советы рәйесе. 2006 йылдан — Өфө дәүләт нефть техник университетында Дәүләт аттестация комиссияһы рәйесе (ГАК).
Вил Ғайса улы Өмөтбаев 2020 йылдың 12 декабрендә Өфө ҡалаһында фажиғәле рәүештә һәләк булды.

# Өмөтбаев Вил Ғайса улы
## Ҡаҙаныштары

* Скважиналарҙың ремонт- изоляция эштәре алымдарын һәм технологияһын әҙерләй.
* Скважиналарҙың геологик-техник торошоноң тикшереү методологияһын төҙөй, уларҙы тергеҙеү һәм эшкә яраҡлығы технологияһын булдыра.
* 200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 6 монография авторы, уйлап табыу буйынса 30-ға яҡын авторлыҡ таныҡлығы һәм патенты бар.
* 2006 йылдың май айында Рәсәй тәбиғи фәндәр академияһының Почетлы академигы итеп һайлана(РАЕН).
* 10-дан ашыу техник фәндәр кандидаты әҙерләй.

# Өмөтбаев Вил Ғайса улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Рәсәй Федерацияһының Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре
* Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы
* Рәсәй Федерацияһының Яғыулыҡ һәм энергетика, шулай уҡ СССР Нефть сәнәғәте министрлығының Почёт грамоталары
* Миҙалдар

# Өмөтбаев Вил Ғайса улы
## Ғилми хеҙмәттәре

* А. В. Блажевич, Е. Н. Умрихина, В. Г. Уметбаев. Ремонтно-изоляционные работы при эксплуатации нефтяных месторождений.- М.: Недра, 1981.
* В. А. Блажевич, В. Г. Уметбаев Справочник мастера по капитальному ремонту скважин. — М.: Недра, 1985
* .В. Г. Уметбаев, В. Ф. Мерзляков, Н. С. Волочков. Капитальный ремонт скважин. Изоляционные работы. — Уфа: РИЦ АНК «Башнефть», 2000
* В. Г. Уметбаев, В. Ф. Мерзляков. Капитальный ремонт как средство экологического оздоровления фонда скважин. — Уфа: БашНИПИнефть, 1995.
# Вильхельмсдорф (Заале)

Вильхельмсдорф (Заале) (нем. Wilhelmsdorf (Saale)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 232 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,27 км². Диңгеҙ кимәленән 427 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7389 һәм автомобиль коды — SOK.
# Люденшайд

Люденшайд (нем. Lüdenscheid) — Германиялағы ҡала, район үҙәге, Төньяҡ Рейн-Вестфалия ерендә урынлашҡан.
Арнсберг административ округына буйһона. Меркиш районы совтавына инә. Халҡы — 75 463 кеше (2010 йылдың 31 декабренә). Майҙаны — 86,73 квадрат кмлометр. Рәсми кодты — 9 62 05 032.

# Люденшайд
## Халҡы

* Йыл
* Халыҡ
* 1995
* 81 155
* 2000
* 173 81
* 2005
* 379 79
* 2010
* 946 75

# Люденшайд
## Гербы

Ҡала гербында Люденшайдты рәсми рәүештә ҡурсалаусы тип иҫәпләнелгән изге Медард Нуайонский һүрәтләнгән.

# Люденшайд
## Туғанлашҡан ҡалалар

* Франция: Ромийи-сюр-Сенат (1991)
* Рәсәй Федерацияһы: Таганрог (1991)
# Зарипов Рәхим Закир улы

Зарипов Рәхим Закир улы (16 март 1908 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия лейтенанты.

# Зарипов Рәхим Закир улы
## Биографияһы

Зарипов Рәхим Закир улы 1908 йылдың 16 мартында Башҡортостан Республикаһының Бүздәк районы Килем ауыл Советы Оҙонҡулбаш (?) ауылында тыуған. Ҡыҙыл Армияға 1941 йылдың 12 авгусында Шаран район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкында; 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 62-се гвардия кавалерия полкында элемтә взводы командиры була.
1943 йылдың 28 февралендә Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, 1943 йылдың 22 декабрендә II дәрәжә Ватан һуғышы ордены, 1945 йылдың 15 июнендә I дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә. Ул шулай уҡ «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы (1945), «Берлинды алған өсөн» миҙалы (1945), «Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы (1945), 1985 йылда юбилей I дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә.

# Зарипов Рәхим Закир улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943)
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1943),
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены(1945, 1985)
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы (1945),
* «Берлинды алған өсөн» миҙалы (1945),
* «Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы (1945).
# Юл (Чулышман ҡушылдығы)

Юл — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чулышман йылғаһының уң ярына тамағынан 103 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Юл (Чулышман ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100112115100002033
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100203
* Бассейн коды — 13.01.01.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Чобану Ион Константинович

Чобану Ион Константинович (молд. Ion Constantin Ciobanu; 6 ноябрь 1927 йыл — 2001 йыл) — молдаван совет яҙыусыһы

# Чобану Ион Константинович
## Биографияһы

Ио́н Константи́нович Чоба́ну 1927 йылдың 6 ноябрендә Румыния короллегенә ҡараған Бессарабиялағы Будэй ауылында (хәҙерге Молдавияның Теленешт районы) тыуған.
1947 йылдан КПСС ағзаһы. 1951 йылда — Мәскәүҙә Үҙәк комсомол мәктәбен, 1959 йылда УССР Яҙыусылар союзы ҡарамағындағы Әҙәбиәт курстарын тамамлай. Мәктәптә, нәшриәттә эшләй, 1961—1965 йылдарҙа — Молдавия ССР-ы Яҙыусылар союзы идараһы рәйесе.
СССР-ҙың 6—9-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты була.

# Чобану Ион Константинович
## Ижады

«Кодры» романы авторы (1952—1957, рус теленә тәржемәһе, 1958) — үткән заманда молдован халҡының ауыр тормошон, халыҡтың азатлыҡ өсөн көрәшен, Совет дәүләте менән ҡушылыуын киң һүрәтләй. Икенсе билдәле романы «Күперҙәр» (1966, рус теленә 1968 йылда тәржемә ителгән) — молдован ауылының һуғыштан һуңғы һәм һуғыштан алдағы осор тормошо күрһәтелә. Уның дауамы — «Кукоара» романы (1975).

# Чобану Ион Константинович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Октябрь Революцияһы ордены (26.10.1987)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (8.07.1960)
* Халыҡтар дуҫлығы ордены (26.10.1977)
* Миҙалдар
* Молдавия ССР-ның Дәүләт премияһы («Күперҙәр» романы өсөн, 1978)
* Молдавияның халыҡ яҙыусыһы (1984)

# Чобану Ион Константинович
## Хәтер

* «Күперҙәр» романы буйынса 1973 йылда фильм төшөрөлдө. Фильмда Волонтир Михай Ермолаевич һәм Боярский Михаил Сергеевич ҡатнаша.
* 2007 йылда Чобануға арнап Молдовияның почта маркаһы сығарыла.

# Чобану Ион Константинович
## Әҫәрҙәре

* Тэрия словей мэестрите. — Кишинэу, 1971.
* Кукора. — М.: Худож. лит, 1979.
* Подгоряне. — М.: Сов. писатель, 1984. — 400 с.
* Кодры; Голоса над водой: Роман, рассказы. — Кишинёв: Лит. артистикэ, 1986. — 446 с.
* Мосты. — 4-е изд. — Кишинёв: Лумина, 1989. — 332 с.
# Фернандес Лоренсо

Лоренсо Фернандес (20 май 1900 йыл, Монтевидео — 16 ноябрь 1973 йыл, Монтевидео) — Уругвай футболсыһы, ярымһаҡсы. Уругвай йыйылма командаһы уйынсыһы. 1928 йылғы Олимпия чемпионы, 1930 йылғы Донъя чемпионы, 1926 һәм 1935 йылдарҙағы Көньяҡ Америка чемпионы.

# Фернандес Лоренсо
## Биографияһы

1930 йылдағы Донъя чемпионатында Лоренсо Фернандес илдең йыйылма командаһы составында 4 уйын үткәрә. Команда уңышлы сығыш яһап, чемпион исемен яулай.
Уругвайҙың «Капурро», «Монтевидео Уондерерс», «Пеньяроль», «Ривер Плейт» (Монтевидео) футбол клубтары өсөн уйнай. 31 матч үткәрә һәм 4 гол индерә. 2-3-5 системаһында ярымһаҡсы позицияһында уйнаһа ла, 1929 йылда Көньяҡ Америка чемпионатында Перуға ҡаршы матчта һул һөжүмсе Педро Сеаны алмаштыра һәм хет-трик эшләй.
Футболсы карьераһы тамамланғас, тренер булып эшләй, 1941—1942 йылдарҙа «Пеньяроль» клубын етәкләй.

# Фернандес Лоренсо
## Титулдары

* Уругвай чемпионы (5): 1923 (ФУФ), 1928, 1929, 1932, 1935
* Донъя чемпионы (1): 1930
* Олимпия чемпионы (1): 1928
* Көньяҡ Америка чемпионы (2): 1926, 1935
* Липтон кубогы эйәһе (2): 1927, 1929
* Ньютон кубогы эйәһе (2): 1929, 1930
# Вуч-Вож

Вуч-Вож — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Лек-Елец йылғаһының уң ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Вуч-Вож
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000066084
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006608
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Се-Яха (йылға)

Сё-Яха (Зелёная) — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 159 км.

# Се-Яха (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300045147
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304514
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кесе Наужи

Кесе Наужи — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Наужи йылғаһының уң ярына тамағынан 5,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Кесе Наужи
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Шепси йылғаһының көнбайыш сигенән Псоу йылғаһына тиклем (РФ һәм Грузия сиге). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06030000312109100000486
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 109100048
* Бассейн коды — 06.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 09
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Няхар-Яха

Няхар-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Байдарата мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 63 км.

# Няхар-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300038501
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303850
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Тискос

Тискос — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Койва йылғаһының һул ярына тамағынан 121 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Тискос
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100712111100011191
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101119
* Бассейн коды — 10.01.01.007
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Хафиз (исем)

Хафиз — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Хафиз исеме осрай.

# Хафиз (исем)
## Этимологияһы

Хафиз исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән. Ҡурсалаусы, һаҡлаусы, яҡлаусы, хәтере яҡшы, Ҡөрьәнде яттан белеүсе тигәнде аңлата.

# Хафиз (исем)
## Билдәле кешеләр

Ҡушаев Хафиз Ҡушай улы (15 октябрь 1888 йыл — 27 сентябрь 1937 йыл) — башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре, Башҡортостандың дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1919 йылдан ВКП(б) ағзаһы. БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитетының 3-cө рәйесе. Сәйәси золом ҡорбаны.
Хафиз Ширази, Хажи Шәмс әд-Дин Мөхәммәт Хафиз Ширази (фарс. خواجه شمس‌الدین محمد حافظ شیرازی, ҡайһы бер сығанаҡтарҙа Шәмсиддин Мөхәммәт Хафиз Ширази тип иҫкә алына[1]) (яҡынса 1325—1389/1390) — танылған фарсы шағиры һәм суфыйсылыҡ тарафдары, донъялағы бөйөк лириктарҙың береһе.
Сыртланов Хафиз Вәли улы (рус. Сыртланов Хафиз Валеевич; 14 май 1902 йыл — 2 ғинуар 1984 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия старшинаһы.
Сәлихов Хафиз Мирғазәм улы (татар. Хафиз улы Салихов Миргаҗәмб улы; 5 сентябрь 1950, СССР, РСФСР, Әлмәт, Сәрмән районы, Татар АССР-ы,) — Рәсәй дәүләт эшмәкәре. V сағырылыш Дәүләт Думаһы депутаты. Татарстан Республикаһының саүҙа һәм тышҡы иҡтисади хеҙмәттәшлек министры (1998—2001). Татарстан Республикаһы еңел атлетика федерацияһы президенты (2011 йылдан башлап). Физика-математика фәндәре докторы.
Хәбибуллин Мөхәммәтхафиз (Хафиз бай) — 1-се гильдиялы сәүҙәгәр, меценат.
# Мансур Таймаҫов

Мансур Таймаҫов — 1773—1775 йылдарҙағы Е. И. Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёвтың полковнигы. Тархан.

# Мансур Таймаҫов
## Биографияһы

Сығышы менән Иҫәт провинцияһы Ҡаратабын улусы Таймаҫ ауылы (хәҙерге Силәбе өлкәһе Арғаяш районы) башҡорто. Тархан Таймаҫ Шәимовтың улы. Ҡаратабын улусы старшинаһы вазифаһын башҡара.
1773 йылдың йылдың октябрендә Верхнеурал ҡәлғәһендә капитан Дубинин отряды составында була. 1773—1775 йылдарҙағы Е. И. Пугачёв етәкселегендәге ихтилалға 1773 йылдың ноябрендә ҡушыла.
1774 йылдың 1 февралендә Мортаза Йортомов менән берлектә Силәбе ҡәлғәһе янында И. А. Деколонг етәкселегендәге хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы алышта ҡатнаша. Баҙарғол Юнаев һәм Байғаҙы Ҡоҙамышев отрядтары менән берлектә Иҫәт провинцияһында һуғыша. 1774 йылдың аҙағында ғәйебен танып килә.
Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
# Вильно (йәһүд) уҡытыусылар институты

Вильно йәһүд уҡытыусылар институты — Рәсәй империяһының Вильно уҡыу округы территорияһында урынлашҡан педагогик уҡыу йорто (уҡытыусылар институты), Вильно ҡалаһында, 1873 йылда йәһүд общинаһы аҡсаһына асыла.

# Вильно (йәһүд) уҡытыусылар институты
## Тарихы

Рәсәй империяһының Вильно губернаһы рус, белорус һәм йәһүд халыҡтары йәшәгән хәҙерге Литваның көньяҡ-көнсығышындағы өйәҙҙәренең бер өлөшөн һәм Белоруссияның бөтә биләмәһен тиерлек үҙ эсенә алған. Шуға бәйле хәҙерге Вильнюста урынлашҡан институттың тарихы Белоруссия һәм Литва мәғариф учреждениелары үҫеше контекстында ҡарала.
1870-се йылдар башына Вильно губернаһында мәктәптәр үҫеше, уҡытыусы кадрҙары әҙерләүсе уҡыу йорттары булмау сәбәпле, тотҡарлана. Губерна тәҡдим иткән бөтә проекттар бюрократик системала оҙаҡ йылдарға тотҡарланып ҡалған, ә йыш ҡына сәйәси ҡаршылыҡтарға ла осраған. Һөҙөмтәлә беренсе проекты 1863 йылда кенәз А. П. Ширинский-Шихматов тарафынан тәҡдим ителгән православие динле граждандарҙы уҡытыу маҡсатында дәүләт финансланған уҡытыусылар институтын Вильнола 1876 йылда— шәхси инициаторҙар тырышлығы менән ошонда өс йыл элек йәһүд уҡытыусылар институты эшләй башлағандан һуң ғына асыуға өлгәшелә.
Йәһүд уҡытыусылар институты 1873 йылда раввин училищеһы нигеҙендә ойошторола һәм урта уҡыу йорто статусына эйә була. Унда уҡытыу рус телендә алып барыла, һәм уны тамамлаусылар фәҡәт йәһүд башланғыс училищеларында ғына уҡытыу хоҡуғына эйә булған. Брокгауз һәм Ефрондың Энциклопедик һүҙлегендә унда уҡыусылар һаны 61 кеше тәшкил итә тип күрһәтелә.

# Вильно (йәһүд) уҡытыусылар институты
## Директорҙары һәм уҡытыусылары

Первым директором института в 1873—1878 годах был статский советник Иван Зоровавелевич (Павлович) Гвайта. Его служебную характеристику, а также этническое происхождение зафиксировал в своих воспоминаниях географ Ю. Д. Талько-Грынцевич, столкнувшийся с Гвайтой ещё будучи первоклассником Ковенской гимназии:
   Математику у нас вел итальянский онемеченный еврей Гвайта из Митавы. Он хорошо владел русским языком и как человек очень ловкий старался лавировать между поляками и правительством
Институт студенттары билдәләүенсә, Гвайта «тәрбиәләнеүселәр хәтерендә яғымлы, атайҙарса хәстәрлекле начальник, үҙе етәкләгән уҡыу йортоноң тормошо һәм көнкүреше нескәлектәренә саф немец бөхтәлеге (ул лютеран була), үҙенең бурыстарын педант тырышлыҡ һалып башҡарыуы һәм башҡаларҙан да шундай уҡ мөнәсәбәт талап итеүе менән һаҡланған».
1878 йылда Гвайтаны Белосток реаль училищеһы директоры итеп билдәләйҙәр; был вазифаһында 1882 йылдың 1 февралендә вафат була. Вильнола уның вариҫы Е. Г. Котельников була, уны Я. Б. Каценельсон (1880—1884 йылдарҙа институтта уҡыған), Гвайтанан айырмалы рәүештә, «антисемит һәм садист» тип атай.

# Вильно (йәһүд) уҡытыусылар институты
## Билдәле тамамлаусылар

* С. Р. Мильштейн (институт эргәһендәге башланғыс училищены тамамлай)
* Э. М. Хайкин — Минскиҙағы Шәхси ир-ат йәһүд реаль училищеһы директоры.
* А. И. Вайнштейн — Бунд рәйесе.
# Ғариф (ислам)

Ғариф (ғәр. عارف‎‎; рус. Ари́ф) — суфыйлыҡта — ғәмәли белемле кеше; белем эйәһе; суфыйлыҡ иерархияһында урын тотҡан шәхес. Ғариф термины тәүге осорҙа ҡайһы бер хәрби йәки гражданлыҡ хеҙмәтендәге түрәләргә ҡарата ҡулланылған.

# Ғариф (ислам)
## Ғәскәрҙә

Мәҙинә хәлифәләре һәм Өмәүиҙәр осоронда ғарифтар ҡәбиләләрҙән һалым йыйып, уларҙы хәлифә тәғәйенләгән мусаддиҡҡа тапшыра. Сәйф ибн Ғүмәр хәбәр итеүенсә, Ҡадисия янындағы һуғыштан һуң Күфә ғәскәрҙәре күп һанлы блоктарға бүленә (ғирафа), һәр береһенең етәксеһе булып ғариф торған.
Өмәүиҙәр хакимлығы осоронда армиялағы казначейҙы шулай атағандар (Византия хакимлығындағы optio-ға тап килә). Ул ғирафа ағзалары араһында «ярҙам» бүлеү өсөн яуаплы була, ярҙам алыусылар һәм уларҙың ғаиләләр реестрын (диван) алып барырға тейеш була. Ул шулай уҡ үҙенең ғирафа эсендә хәүефһеҙлек өсөн яуаплы булған, һәм, ихтимал, башҡа вазифалары ла булғандыр, мәҫәлән, ғирафа ағзалары араһында бәхәстәрҙе хәл итеү.
Әр-Рәшит хәлифә ваҡытында ғарифтың ун бишкә тиклем яугиры була, ә Испанияла, әл-Хакам осоронда, ул йөҙ һыбайлы командиры (йөҙ башы) булараҡ телгә алына.
Һижрәнең тәүге ике быуатында, граждандар өлкәһендә ғариф етем һәм никахһыҙ тыуған балаларҙың мәнфәғәттәре өсөн яуаплы була. XII быуаттан ғарифтар мөхтәсибтәргә ярҙамсы сифатында телгә алына.

# Ғариф (ислам)
## Суфыйлыҡ

Суфыйыҡта ғарифтар — рухи юлды белеүселәр һәм тәжрибәнән тыш белем эйәләре.Аллаһтың рәсүлдәре генә хаталарҙан һәм гөнаһтарҙан азат булғанға күрә, суфыйҙар ғарифтарҙың да хата яһай алыуҙарын таный. Суфыйҙар фекеренсә, ғарифтың рухи юлдағы хатаһы ижтиһад процесындағы мөжтәһидтең хатаһына оҡшаш.
# Ангина

Анги́на, киҫкен тинзиллит, тамаҡ шешеү (лат. angina — буылу) — тамаҡ һәм айырыуса аңҡау миндалиналарының шешеүе менән билдәләнгән йоғошло ауырыу; ҡаты йәки дауамлы йоғошло ауырыу, йотҡолоҡтоң лимфа дүңгәләге, аңҡау миндалдарының ялҡынһыныуы. Уны бактериялар (В-гемолитик стрептококктар, стафилококктар һәм уларҙың төрлө ҡушылмалары), вирустар, кандида төрөндәге бәшмәктәрҙең коктар менән берләшүе, ҡайһы сағында башҡа микроорганизмдар килтереп сығара.

# Ангина
## Ангинаны өйрәнеү тарихы

Ангина билдәләре Гиппократ (б.э.т. 5 — 4 быуаттар), Цельс (1-се быуат), Әбүғәлисина (11-се быуат) хеҙмәттәрендә үк тасуирланған. Медицинала бактериологик тикшеренеү ысулдарын ғәмәлгә керетеү ангинаны, микробтарға һәм ауырыуҙың барлыҡҡа килеү урынына ҡарап, түбәндәге формаларга бүленеү мөмкинлеге бирә: катараль, лакунар, фолликуляр, фибриноз, некротик, флегмоноз, септик һ.б. Ангина киң таралған ауырыуҙар төрөнә керә. Ангина менән балалар һәм 30 — 40 йәштәге кешеләр йыш ауырый. Ауырыу сығанағы булып сәләмәт, ләкин ангина бактериялары йөрөтөүселәр һәм уның көсәйеп киткән ваҡытындағы ауырыуҙар һанала. Ауырыу килтереп сығарыусы микробтар һауа-тамсылар юлы менән тарала. Йоғошло ауырыуҙың барышы организмға ситтән кергән микробтар һанына һәм организмдың һаҡланыу механизмының активлығына бәйле. Ауырыуға ҡаршы иммунитет юҡ. Микробтар бүлеп сығарған күп һанлы токсиндар йөрәкте, бөйөрҙәрҙе, үҙәк нерв системаһын, ишетү органдарын һ.б. зарарлай.

# Ангина
## Дауалау

Дауалау өсөн антибиотиктар, фаготерапия, гамма-глобулинотерапия, фитотерапия ысулдары ҡулланыла. Махсус профилактика —стафилококклы анатоксин, стафилококклы фага (ауыҙ һәм танау ҡуышлығын һауыҡтырыу) ысулы менән В. Е. Григорьев һәм Р. Г. Исхакова тәҡдим иткән схема буйынса алып барыла (Ҡазан медицина академияһы, 1989). Профилактикаһы үҙенсәлекле — ауырыусыларҙы уҙ ваҡытында айырып дауалау, бактерия йөрөтөүсөләрҙе асыҡлау һәм лайлалы тышсаларҙы һауыҡтырыу: танау эсен ҡорт елеме ҡушып яһалған вазелин, ауыҙ ҡыуышлығын В. Е. Григорьев, Р. Г. Исхакова методикаһы (1989) буйынса ҡорт елеменең спирттағы эремәһе менән эшкәртеү. Уларҙың методикаһы РФ Сәләмәтлек һаҡлау министрлығы приказына керетелә һәм ғәмәли медицинада ҡулланыла, был иһә ауырыуҙар һаны кәмеүгә килтерә; был ысул менән дауалау-һауыҡтырыу 3 — 5 йылға гарантия бирә.
# Кургусуль

Кургусуль — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Урюп йылғаһының уң ярына тамағынан 145 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Кургусуль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400112115200015538
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201553
* Бассейн коды — 13.01.04.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2