yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ҡаһирә университеты

Ҡаһирә университеты (ғәр. جامعة القاهرة‎ Gāmiʿat al-Qāhirah; элек Мысыр университеты һәм Фоат университеты) — Мысырҙа европа тибындағы иң элекке университет. Ғәрәп донъяһында иң элекке донъяуи университеттарының береһе булып тора; Әл-Әзһәр университетынан һуң илдең икенсе юғары уҡыу йорто.
Университет составына 20 факультет һәм бер нисә институт керә. Бында яҡынса 200 мең студент белем ала, 12 меңдән ашыу уҡытыусы уҡыта.

# Ҡаһирә университеты
## Тарихы

Мысыр милли фәнни эшмәкәрҙәр булышлығы менән 1908 йылдың 21 декабрендә шәхси университет булдырыла. Бөйөк Британия уның асыуына ҡамасаулауы билдәле. Был университет ғәрәп донъяһында европа тибындағы тәүге юғары уҡыу йорттарының береһе булып тора, быға тиклем бында дини уҡыу йорттарына өҫтөнлөк бирелә (айырым әйткәндә Ҡаһирәлә Әл-Әзһәр университеты эшләгән).
Университеттың тәүге ректоры колониализмға ҡаршы хәрәкәт эшмәкәре Әхмәт Лотфи Әл-Сәйет була. 1925 йылда дәүләт университеты итеп үҙәгртелә һәм халыҡ мәғарифы министрлығына буйһондорола. Уға король Фоат I исеме бирелә. 1952 йылдан хәҙерге исемен йөрөтә.

# Ҡаһирә университеты
## Филиалдары

1938 йылда Искәндәриә ҡалаһында университеттың филиалы асыла, ул 1942 йылда айырым университет итеп үҙәртелә. 1955 йылда университет филиалы Судандың баш ҡалаһы Хартумда, ә 1962 йылда — Әл-Мансур ҡалаһында асыла.

# Ҡаһирә университеты
## Бүлектәре

Хәҙерге ваҡытта университет составында 20 факультет һәм бер нисә институт бар:
* Инженерия факультеты
* Медицина факультеты
* Компьютер һәм информацион системалар факультеты
* Фармацевтика факультеты
* Ауыл хужалығы факультеты
* Тәбиғи фәндәр факультеты
* Иҡтисад һәм политология факультеты
* Киң коммуникациялар факультеты
* Археология факультеты
* Сәнғәт факультеты
* Коммерция факультеты
* Махсуслаштырылған мәғариф факультеты
* Шәфҡәт туташы эше факультеты
* Юридик факультет
* Физиотерапия факультеты
* Стоматология факультеты
* Ветеринария медицинаһы факультеты
* Дар Әл-Улум факультеты
* Мәктәпкәсә беле биреү факультеты
* Статистика институты
* Африканистика институты
* Яман шеште тикшереү милли институты
* Региональ һәм граждан планлаштырыу факультеты
* Мәғарифты өйрәнеү институты
* Лазер технологиялары милли институты
* Асыҡ мәғариф үҙәге
Университет ҡарамағында Суэцта Океанография институты, Хургадала биологик станция, Хелуанда астрономик обсерватория һ.б. эшләй.
# Добренька

Добренька — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Гордота йылғаһының уң ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Добренька
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010100412110000020705
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002070
* Бассейн коды — 09.01.01.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Устенка

Устенка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чагодоща йылғаһының һул ярына тамағынан 142 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Устенка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200112110000006887
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000688
* Бассейн коды — 08.01.02.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Электротехника

Электроте́хника — техниканың электр энергияһын эшләп сығарыу, таратыу, үҙгәртеү һәм ҡулланыу менән бәйле өлкәһе. Уға шулай уҡ — электрон компоненттар, электрон схемалар һәм ҡоролмаларҙы, техник системаларҙы уйлап сығарыу, эксплуатациялау һәм оптимизациялау ҙа инә.
Электротехника тип ғәмәлдә ҡулланыу өсөн электр һәм магнит күренештәрен ҡулланыуҙы өйрәнеүсе техника фәнен атайҙар. Электротехника XIX быуат аҙағында физиканан үҙаллы фән булараҡ айырылып сыҡҡан. Хәҙерге заманда фән булараҡ электротехника түбәндәге фән тармаҡтарынан тора: электромеханика, ТОЭ, светотехника, көс электроникаһы. Бынан тыш электротехникаға энергетиканы ла индерәләр, законға ярашлы классификация энергетиканы айырым техника фәне тип ҡарай. Электротехниканың көсһөҙ токлы электрониканан иң ҙур айырмаһы шунда - электротехника көслө ҙур габаритлы электрон компоненттар менән бәйле мәсьәләләрҙе өйрәнә( электр тапшырыу линиялары, электр приводтары); ә электрониканың төп компоненттары булып компьютерҙар һәм башҡа интеграль схемалар нигеҙендәге ҡоролмалар, шулай уҡ интеграль схемалар үҙҙәре тора. Икенсе мәғәнәлә электротехникала төп мәсьәлә — электр энергияһын тапшырыу булһа, аҙ көслө электроникала — информацияны тапшырыу тора.

# Электротехника
## Тарих

Яңы тарихта магнетизм һәм электричество күренештәрен тәү башлап өйрәнеүсе— инглиз ғалимы Уильям Гильберт (1544–1603). Рәсәйҙә тәүгеләрҙән булып, Михаил Васильевич Ломосносов электричество менән бәйле тәжрибәләр үткәрә башлай.
Электротехниканы үҫтереү нигеҙҙәре киң эксперименталь тикшеренеүҙәргә, электричество һәм магнетизм теорияһын булдырыуға бәйле. Электричество XIX быуатта вольт бағаналары уйлап сығарылғас, киң ҡулланыла башлай, был бығаса асылған закондарҙы ғәмәлдә ҡулланырға һәм уларҙы тәрәнерәк тикшерергә мөмкинлек бирә. Был осорҙа электротехника даими токта эшләй.
XIX быуат аҙағында алмаш ток ҡулланыла башлау һәм өс фазалы электр двигателен эшләп сығарыу электр энергияһын алыҫ араға тапшырыу мәсьәләһен хәл итергә мөмкинлек бирә, электричество төрлө ерҙә сәнәғәткә индерелә, ә электротехника бер нисә бүлектән торған хәҙерге рәүешен ала, башҡа яҡын фәндәр һәм техника өлкәләренә тәьҫир итә башлай.
* Thomas Edison, electric light and (DC) power supply networks
* Károly Zipernowsky, Ottó Bláthy, Miksa Déri, the ZBD transformer
* William Stanley, Jr., transformers
* Galileo Ferraris, electrical theory, induction motor
* Nikola Tesla, practical polyphase (AC) and induction motor designs
* Mikhail Dolivo-Dobrovolsky developed standard 3-phase (AC) systems
* Charles Proteus Steinmetz, AC mathematical theories for engineers
* Oliver Heaviside, developed theoretical models for electric circuits
# Правая Рассоха (йылға)

Правая Рассоха (Рассоха) — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Урта Маганакова йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Правая Рассоха (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300312115200010749
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201074
* Бассейн коды — 13.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Әбдүшев

Әбдүшев — башҡорт фамилияһы. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бындай фамилиялы кешеләр бар.
* Әбдүшев Рәфҡәт Абдулла улы (1923—1942) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкы пулемётсыһы.
* Әбдүшев Хәбибулла Бәхтигәрәй улы (1920—1988) — ауыл хужалығы алдынғыһы, трактор бригадаһы бригадиры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
# Хафизов Мөхәмәтулла Исмәғил улы

Хафизов Мөхәмәтулла Исмәғил улы (27 февраль 1951 — 13 июль 2020) — иҡтисадсы, дәүләт эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының 1-се класлы баш кәңәшсеһе.

# Хафизов Мөхәмәтулла Исмәғил улы
## Биографияһы

Мөхәмәтулла Исмәғил улы Хафизов 1951 йылдың 27 февралендә Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы Борисовка ауылында тыуған.
1971—1973 йылдарҙа «Восход» совхозының өлкән бухгалтеры булып эшләй.
1973—1984 йылдарҙа — ВЛКСМ комитеты секретары, казначей, СССР Эске эштәр министрлығы Эске ғәскәрҙәренең финанс хеҙмәте начальнигы.
1984—1986 йылдарҙа — Ырымбур өлкә башҡарма комитеты ҡарамағындағы һаулыҡ һаҡлау идаралығының контроль-ревизия бүлеге начальнигы.
1986—1988 йылдарҙа — Агросәнәғәт комплексы хеҙмәткәрҙәре профсоюзы өлкә комитетының инструктор-ревизоры. Силәбе өлкәһе Агросәнәғәт комплексының бухгалтер иҫәбе һәм отчёты бүлексәһе начальнигы урынбаҫары.
1988 йылда Бөтә Союз ситтән тороп уҡыу финанс-иҡтисад институтының иҡтисад факультетын тамамлай.
1988—1989 йылдарҙа Көньяҡ Урал тимер юлының «Гранит карьерҙары» етештереү берекмәһенең баш бухгалтеры, 1989—1993 йылдарҙа «Форум» акционерҙар йәмғиәтенең баш бухгалтеры була.
1993—1994 йылдарҙа — «Замоскворецкий» халыҡ-ара коммерция банкының Силәбе филиалы директоры.
1994—1996 йылдарҙа — «Галантус» Рәсәй-Ҡытай берлектәге предприятиеһының финанс директоры.
1996—1997 йылдарҙа — «Челябинский агрегатный завод» ААЙ-енең финанс буйынса директоры.
1997—1998 йылдарҙа Силәбе өлкәһе Хөкүмәте рәйесенең ярҙамсыһы вазифаһын үтәй.
1998—2012 йылдарҙа Силәбе өлкәһендә Башҡортостан Республикаһының беренсе даими вәкиле.
2000 йылда — Башҡортостан Республикаһының 1-се класлы баш дәүләт кәңәшсеһе.
Уның ярҙамы менән Силәбе ҡалаһында башҡорт һәм татар яҙыусыларының — «Силәбе шишмәләре» («Челябинские родники», 2002) исеме аҫтында әҫәрҙәре йыйынтығы,
— «Һөйөнсө» («Радость», 2003) баҫылып сыҡты.
— «Литературная антология челябинских башкир» (2005) йыйынтығы баҫмаға әҙерләнде.

# Хафизов Мөхәмәтулла Исмәғил улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* 1979 — 3-сө дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәре сафтарында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы
* 2001 — Силәбе өлкәһе хакимиәтенең Почёт грамотаһы
* 2012 — Башҡортостан Республикаһы Почёт грамотаһы
# Скизерли йорто (Таганрог)

Скизерли йорто —архитектура, тарих һәм мәҙәниәт һәйкәле, Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһы Тургенев тыҡрығы, 3 -се һанлы йортта урынлашҡан.

# Скизерли йорто (Таганрог)
## Тарих

1840-сы йылдарҙа Таганрог ҡалаһының Тургенев тыҡрығында Таганрог ике ҡатлы бина архитектор Патрико проекты буйынса төҙөлә. Уның беренсе хужаһы — төрөк подданыйы ҡатыны Мария Рафаиловна Ксантопорсова. Был адреста торған йорттоң ҡайһы бер ҡоролмалары Паласовтыҡы булып иҫәпләнгән. 1860-сы йылдарҙа йорт титулярный советниктың тол ҡатыны Надежда Ивкова милкендә була. XIX быуат аҙағында йорттоң хужаһы алышына: Таганрог ҡалаһының шәхси маҡтаулы гражданины Василий Власович Скизерли йорт хужаһына әйләнә. Йорттоң бер аҙ өлөшө Рәсәй страховкалау һәм ҡул йөктәрен транспортлау йәмғиәте ихтыяждары өсөн файҙаланыла. Бинаның хаҡы — 12 мең һум. Йорт 1920 йылға тиклем Скизерли милкендә була. 1992 йылда йорт архитектура һәйкәле тип таныла һәм закон менән һаҡлана.

# Скизерли йорто (Таганрог)
## Һүрәтләү

Ике ҡатлы ҙур йорт таш нигеҙҙә тора. Йорт башына парапет ҡуйылған. Бинаның ал яғында йортто тамамлап торған акант япраҡтары менән биҙәлгән фризлы кәрниз. Өс мөйөшлө һәм нурҙар рәүешендәге сандриктар һәм филенкалар тәҙрәләр өҫтөндә тора. Йорттоң бәләкәй ҡапҡаһы өҫтөндә таш арка, ә ҙур ҡапҡа ярым колонналар менән биҙәп эшләнгән.
# Куликов Павел Александрович

Куликов Павел Александрович (23 декабрь 1904 — 1970) — шағир, журналист. 1930—1943 йылдарҙа «Советская Башкирия» (хәҙер «Республика Башкортостан») гәзите хеҙмәткәре. 1942 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.

# Куликов Павел Александрович
## Биографияһы

Павел Александрович Куликов 1904 йылдың 23 декабрендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Краснокама районы Николо-Берёзовка ауылында бурлак ғаиләһендә тыуған.
10 йәшенән шәхси һөнәрселек оҫтаханаларында эшләй башлай, 15 йәшендә (1919) үҙ теләге менән Ҡыҙыл Армияғана китә. Хеҙмәт иткән саҡта полк элемтә мәктәбен, артабан комсостав һәм хәрби-сәйәси курстарын тамамлай.
1923 йылда һаулығы насарайыуы айҡанлы демобилизациялана. Ҡайтҡандан һуң тегеүселәр коллективында актив эш алып бара (хәҙер 8-се Март исемендәге фабрика).
1930 йылда әүҙем рабкор булараҡ «Красная Башкирия» республика гәзите аппаратына эшкә алына, 1943 йылға тиклем төрлө вазифаларҙы биләй, ҡайҙа эшләһә лә көнүҙәк очерктар яҙа. Бер үк ваҡытта Мәскәүҙә журналистика юғары курсында уҡый. Рәсәй телеграф агентлығының Башҡортостан бүлегендә корреспондент булып эшләй.
Һуңғы йылдарында БАССР-ҙың Яҙыусылар союзында әҙәби фондтың уполномоченныйы була, рус яҙыусылары секцияһы менән етәкселек итә. 1931 йылдан КПСС ағзаһы.

# Куликов Павел Александрович
## Ижады

1930 йылдарҙа шиғырҙар, очерктар һәм хикәйәләр яҙа башлай, тәүге шиғырҙар йыйынтығы «Инеш» («Вступление») 1939 йылда баҫылып сыға. 1942 йылда СССР Яҙыусылар союзына ҡабул ителә.
Куликовтың ижады Бөйөк Ватан һуғышы осоронда әүҙемләшә. 40-сы йылдарҙа төрлө республика гәзиттәрендә баҫылған шиғырҙары «Ватан һулышы»(«Дыхание Родины» (1949) йыйынтығында берләштереп сығарыла. 1951 йылда балалар өсөн «Ныҡ балалар» («Крепыши») поэмаһын яҙа. Шулай уҡ ул «Күтәрелештә» («На подъеме»), «Костер янында» («У костра») пьесалары, «Балалар» («Дети»), «Тельняшка», «Түҙмәне» («Не выдержал»), «Кеше урамдан килде» («Человек пришел с улицы»)хикәйәләре авторы, был әҫәрҙәре «Советская Башкирия» гәзитендә һәм әҙәби альманахта нәшер ителә. П. Куликовтың айырым шиғырҙары башҡорт теленә тәржемә ителгән, шулай уҡ ул үҙе лә башҡорт шағирҙарын рус теленә тәржемә иткән.

# Куликов Павел Александрович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы
* Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почет грамотаһы
# Сауыҙ торалары

Сауыҙ торалары (рус. Саузовские стоянки) — Башҡортостан Республикаһының Краснокама районы Сауыҙ ауылынан йыраҡ түгел урынлашҡан неолит — энеолит дәүеренә ҡараған археологик ҡомартҡыһы.

# Сауыҙ торалары
## Тасуирламаһы
### Урынлашыуы

Торалар Башҡортостан Республикаһының Краснокама районы Сауыҙ ауылынан көнбайышҡа табан 1,2 км алыҫлыҡта Сауыҙ күле буйында урынлашҡандар.

# Сауыҙ торалары
## Тасуирламаһы
### Табылдыҡтар

Сауыҙ торалары 3 нығытылмаған тораманан ғибәрәт.
Беренсе — I — дөйөм майҙаны 4000 м², уның яҡынса 700 м² ере ҡаҙып тикшерелгән. Квадрат рәүешендә 5 ҡаралты табылған, майҙаны яҡынса 65 м², иҙәндә усаҡтары булған. Улар бурап эшләнгән, тип фараз ителә.
Балсыҡ һауыттар Яңы Ильин рәүешле: ҡалын тышлы, шамот һәм ҡом ҡушып эшләнгән, тешле мөһөр эҙҙәре менән биҙәлгән. Шулай уҡ Гарин мәҙәниәте:йоҡа тышлы, үҫемлек ҡалдыҡтары ҡушып эшләнгән һауыттарынан табылған.
Яу йә һунар ҡоралдары: кремний уҡ башаҡтары, бысаҡтар, бысаҡ йөҙҙәре, баҡыр һөңгөләр; эш ҡоралдары: кремнийтан эшләнгән арҡыры балталар, ҡырғыстар, баҡыр беҙ) табылған. Хайуан һөйәктәре лә килеп сыҡҡан.
Икенсе — II — 1000 м² ер ҡаҙып тикшерелгән. Усаҡтары, хужалыҡ соҡорҙары булған 3 яртылаш ер өй асыҡланған. Яу йә һунар ҡоралы: оҙонса, яҫы кремний уҡ башаҡтары, бысаҡтар; эш ҡоралдары: кремний ҡырғыстар, арҡыры балталартабылған. Бында ла хайуан һөйәктәре сыҡҡан.
Өсөнсө — III — 300 м² ере ҡаҙып тикшерелгән. Усаҡлы торлаҡ табылған. Ҡалын тышлы балсыҡ һауыттар тешле мөһөр менән биҙәлгән.

# Сауыҙ торалары
## Тасуирламаһы
### Тораны асыусылар һәм өйрәнеүселәр

Сауыҙ тораһы 1954 йылда археологтар И. К. Голунова һәм В. И. Забелина тарафынан асыла. 1955—56 йылдарҙа О. Н. Бадер , 1962—63 йылдарҙа Г. Н. Матюшин , 1980—81 йылдарҙа А. А. Выборнов, Г. Т. Обыдённова, М. Ф. Обыдённов өйрәнә.
# Малые Подборцы күле

Малые Подборцы күле — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2231/87 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 686 км.

# Малые Подборцы күле
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы башынан Пирогово һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010300312110000031157
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003115
* Бассейн коды — 09.01.03.003
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Енгожок

Енгожок — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чемал йылғаһының уң ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Енгожок
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100006756
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100675
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ярын-Сегэ-Яха

Ярын-Сегэ-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.

# Ярын-Сегэ-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15040000212115300053719
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305371
* Бассейн коды — 15.04.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Нияп

Нияп — Рәсәй йылғаһы. Ҡурған өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тубыл йылғаһының һул ярына тамағынан 520 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 77 км.

# Нияп
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Курган ҡалаһынанЕсет йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500412111200002579
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200257
* Бассейн коды — 14.01.05.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ямалетдинова Фирүзә Ислам ҡыҙы

Ямалетдинова Фирүзә Ислам (Исламетдин) ҡыҙы (Фәтхетдинова) (28 март 1960 йыл, СССР, РСФСР, ТАССР, Сүпрәле районы, Иҫке Кәкерле) — татар яҙыусыһы, шағирә, журналист, «Ҡазан утлары» журналы мөхәррире, Фәтих Хөсни һәм Һыҙый Таҡташ исемендәге әҙәби премиялар, Сажидә Сөләймәнова премияһы лауреаты (2006), Татарстандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2020).

# Ямалетдинова Фирүзә Ислам ҡыҙы
## Биографияһы

Фирүзә Исламетдин ҡыҙы Ямалетдинова — Фәтхетдинова 1960 йылдың 28 мартында Иҫке Кәкерле ауылында тыуған. Ауыл мәктәбендә уҡыған йылдарында уҡ район гәзитендә уның үҙе яҙған шиғырҙары баҫыла һәм ул гәзит уҡыусылар араһында өмөтле ҡәләм эйәһе булараҡ танылыу ала. Тыуған ауылы мәктәбендә урта белем алғас, ул Ҡазан дәүләт университетының журналистикаға факультетына уҡырға инә. Саллы ҡалаһына күсеп килә.
Яр Саллыла 21- се мәктәптә уҡытыусы булып эшләп ала, шунан үҙ һөнәре буйынса, журналист эшенә күсә: Саллылағы «Таң йолдызы» гәзитенең баш мөхәррире вазифаһын үтәй. Һуңыраҡ «Мәйдан» журналында әҙәбиәт һәм сәнғәт бүлеген етәкләй.
2007 йылда ул Ҡазанға күсеп килә. Башта «Ватаным Татарстан» гәзите редакцияһында, унан Татарстан китап нәшриәтендә эшләй. Һуңғы ваҡытта Фирүзә Ямалетдинова «Ҡазан утлары» журналы редакцияһында шиғриәт бүлеге мөхәррире булып эшләй.
Фирүзә Ямалетдинова әҙәбиәттең шиғыр һәм проза жанрҙарында берҙәй оҫталыҡ менән ижад итә. Уның әҫәрҙәре республиканың төрлө ваҡытлы матбуғат биттәрендә урын ала. 2002 йылда Яр Саллы типографияһында ике шиғырҙар йыйынтығы баҫылып сыға. «Яшен күзләре» исемле беренсе йыйынтығында уның 89 шиғыры урын алған. 58 шиғыр әҫәрҙәрен үҙенә һыйҙырған икенсе йыйынтығы «Уйлы җил» тип атала. 2004 йылда Татарстан китап нәшриәтендә Фирүзәнең «Толымло ай» тигән өсөнсө йыйынтығы донъя күрә. Был китаптарҙа авторҙың тормошҡа һәм кешеләргә булған ихлас мәхәббәте, тыуған халҡына, тыуған еренә тәрән ихтирамы, кеше һәм халыҡ яҙмышы, мөхәббәт, көндәлек тормош-йәшәйеш тураһында фәлсәфәүи — лирик шиғырҙары тупланған.
Һуңғы йылдарҙа Фирүзә Ямалетдинова проза өлкәһендә үҙен һынай. 2007 йылда Татарстан китап нәшриәтендә уның «Догалы корт» исемле повестар һәм хикәйәләр китабы. баҫылып сыға. Был әҫәрҙәрҙә автор замандаштарының йәмғиәттәге үҙгәрештәр осоронда кисергән уй-хистәре, әхлаҡи зыян-табыштары тасуирлана.

# Ямалетдинова Фирүзә Ислам ҡыҙы
## Бүләктәре, маҡтаулы исемдәре

* Фәтих Хөсни исемендәге әҙәби премия
* Һаҙый Таҡташ исемендәге әҙәби премия
* 2006 ― Сәжидә Сөләймәнова исемендәге премия ― "2007 йылда Татарстан китап нәшриәтендә баҫылып сыҡҡан"Догалы корт" исемле повестар һәм хикәйәләр китабы өсөн"
* 2020 ― Татарстандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре ― «татар әҙәбиәтен үҫтереүгә ҙур өлөш индереүе һәм күп йыллыҡ һөҙөмтәле хеҙмәте өсөн»
# Командор ҡурсаулығы

Командор ҡурсаулығы (рус. Командорский заповедник) — Рәсәйҙәге иң ҙур диңгеҙ биосфера ҡурсаулығы. Уның һаҡланыусы һыу майҙаны 3 миллион гектарҙан ашыу тәшкил итә — шул уҡ территорияны, мәҫәлән, Бельгия биләй. Ҡурсаулыҡ Тымыҡ океандың төньяҡ өлөшөндә, Евразия менән Төньяҡ Америка араһында, Командор утрауҙарында һәм уның эргә-тирәһендәге акваторияла урынлашҡан. Һирәк осрай торған үҫемлектәр, шул иҫәптән эндемиктар күп.

# Командор ҡурсаулығы
## Тарихы

Командор ҡурсаулығы 1993 йылдың 23 апрелендә ойошторола. 2010 йылдан С. В. Мараков исемен йөрөтә. Рәсми атамаһы — С. В. Мараков иемендәге «Командор дәүләт тәбиғәт биосфера ҡурсаулығы» федераль дәүләт бюджет учреждениеһы.

# Командор ҡурсаулығы
## Географияһы

Командор утрауҙарында урынлашҡан, 4 ҙур утрауҙы — Берингты, Медныйҙы, Топорковты һәм Арий Каменды, 60-тан ашыу ваҡ утрауҙы һәм Беринг диңгеҙе һәм Тымыҡ океан акваторияһын үҙ эсенә ала.
Командор утрауҙары — Тымыҡ океандың төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан архипелаг. Иң юғары нөктә — Стеллер тауы (755 м). Майҙаны 3 648 679 га (36486,79 км²), шул иҫәптән 3 463 300 га (34633 км²) — диңгеҙ акваторияһы. 2 биләмәһе бар.

# Командор ҡурсаулығы
## Климаты

Бында ҡыш йомшаҡ, йәй һалҡын. Һауа торошоноң тотороҡһоҙ осоро уртаса 127—140 көн тәшкил итә.

# Командор ҡурсаулығы
## Флораһы

383 төр үҫемлек һәм 37 көпшәле үҫемлек төрсәһе үҫә. Утрауҙар көнсығыш өлөшөндә 93 төр үҫемлектең һәм ҡурсаулыҡтың көнбайыш өлөшөндә 10 төрҙөң таралыу сиге булып тора.

# Командор ҡурсаулығы
## Фаунаһы

Ҡурсаулыҡ һыуҙарында 250 төр балыҡ осрай. Шулай уҡ бында диңгеҙ ҡоштары (бөтәһе 213 төр, шул иҫәптән юҡҡа сыҡҡандары) оялай, имеҙеүселәрҙең 25 төрө бар. Диңгеҙ һөтимәрҙәренең тупланған урындар күп.
Командор ҡурсаулығы — Рәсәйҙә киттарҙы күҙәтеү йыл әйләнәһенә алып барылған берҙән-бер урын. Бында уларҙың 21 төрө теркәлгән — был донъя популяцияһының 25%-ы.

# Командор ҡурсаулығы
## Иҫтәлекле урындар

Ҡурсаулыҡ территорияһында тарихи-мәҙәни мираҫ объекттары, шулай уҡ тәбиғәт ҡомартҡылары урынлашҡан:
* 1741—1742 йылдарҙа Витус Беринг экспедицияһының туҡталҡаһы, Берингтың ҡәбере.
* Стеллер аркаһы — базальт ҡая ҡалдыҡтары. Тәбиғәт ҡомартҡыһы. Быға оҡшашы Ҡырымда бар, «диңгеҙ йыланы» тип атала. Ул һүнгән Карадаг янартауы итәгендә диңгеҙҙә.
* Буян ҡултығы — геологик ландшафт ҡомартҡыһы. Бик күп биҙәү таштары — йәшмә, сердолик, халцедон осрай.
* Командор ҡултығы — тәбиғәт ҡомартҡыһы.
* Арий Камень утрауы — Һөмбаш һымаҡтар ыуылдырыҡ сәскән урын һәм һөтимәрҙәрҙең тупланыу урыны.
Һуңғы дүрт объект, Командор ҡурсаулығында булыу сәбәпле, махсус һаҡланған тәбиғәт биләмәһе статусын юғалтҡан.