yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Морозов Юрий Алексеевич

Морозов Юрий Алексеевич (11 декабрь 1941 йыл) — археолог. Тарих фәндәре кандидаты (1977). РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1991).

# Морозов Юрий Алексеевич
## Биографияһы

Юрий Алексеевич Морозов 1941 йылдың 11 декабрендә Башҡортостан АССР-ының Өфө ҡалаһында тыуған. Археология фәненә уны тарих уҡытыусыһы Г. Н. Матюшин ылыҡтыра.
1960 йылда урта мәктәпте тамалағандан һуң Совет Армияһы сафында Ырымбур өлкәһендә һәм Венгрияла хеҙмәт итә.
1969 йылда Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетын тамамлай.
1971—1973 йылдарҙа һәм 1977 йылдан СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының археология бүлегендә эшләй: 1993 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1996—2004 йылдарҙа ғилми секретарь.
СССР Фәндәр академияһының Археология институты аспирантураһында өс йыл дауамында уҡый. 1977 йылда Мәскәүҙә «Ағиҙел-Яйыҡ йылғалары араһы бура мәҙәниәте ҡәбиләләренең тарихы» (рус. «История племен срубной культуры Бельско-Уральского междуречья») темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Өфө ҡалаһында Археология һәм этнография музейы асылыуына булышлыҡ итә, 1979—1993 йылдарҙа ошо музейҙың экспозиция залдары мөдире була.
1998—2004 йылдарҙа Рәсәй Археология йәмғиәте Башҡортостан бүлексәһенең ғилми секретары була.

# Морозов Юрий Алексеевич
## Фәнни эшмәкәрлеге

Морозов Юрий Алексеевич — 230‑ҙан ашыу фәнни хеҙмәт авторы. Фәнни тикшеренеүҙәре Урал буйының неолиты, энеолиты, бронза быуаты, Бура мәҙәниәтенә арналған. 300‑гә яҡын археологик ҡомартҡы, шул иҫәптән Абдулла ҡаласығын, Баръяҙы ҡаласығын, Ғүмәр тораһы II, Ишҡол ҡурғандарын, Ҡараяҡуп археологик комплексын, Ҡәҙер торамаһын, Литовка торамаһын, Мәҡсүт торамаһын, Таулыҡай ҡурғандарын, Иҫке Ябалаҡлы ҡурғандарын аса.

# Морозов Юрий Алексеевич
## Фәнни эшмәкәрлеге
### Хеҙмәттәре

* История племен срубной культуры Бельско-Уральского междуречья : диссертация … кандидата исторических наук : 07.00.06. — Москва, 1977. — 202 с.
* Погребальные комплексы эпохи бронзы Южного Приуралья (по материалам Старо-Ябалаклинского могильника). — Уфа, 1988.
* Некрополь эпохи бронзы Южного Приуралья / Ю. А. Морозов, В. С.Горбунов. — Уфа, 1991. (авторҙаш)
* Археологические памятники Башкортостана. — Уфа, 1996.
* Этнокультурные связи срубных племен Приуралья в эпоху развитой бронзы : (По материалам Петряевского могильника) / Ю. А. Морозов, Р. А. Нигматуллин; РАН, АН Респ. Башкортостан. Уфим. науч. центр. Ин-т истории, яз. и лит. — Уфа, 1998. — 39 с. (авторҙаш)
* Погребальные памятники срубной культуры бассейна реки Дёма (Башкирское Приуралье). — Уфа, 2003.
* Николаевские курганы («Елена») на реке Стерля в Башкортостане» / Ю. А. Морозов, Р. Б. Исмагилов, М. С. Чаплыгин). — Уфа, 2009. (авторҙаш)
* На берегах тысячелетий. — Уфа, 2011.
* Аитовское поселение эпохи бронзы в Башкирском Приуралье : [монография] // Российская академия наук, Уфимский научный центр, Институт истории, языка и литературы. — Уфа : УНЦ РАН, 2017. — 231 с. — ISBN 978-5-9613-0509-8.
# Ханчей-Яха (Часелька ҡушылдығы)

Ханчей-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Часелька йылғаһының уң ярына тамағынан 167 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 73 км.

# Ханчей-Яха (Часелька ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300067820
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306782
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Агуйдат

Агуйдат — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чичка-Юл йылғаһының һул ярына тамағынан 319 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.

# Агуйдат
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400312115200021490
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202149
* Бассейн коды — 13.01.04.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Люх-Ягун

Люх-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лимпас йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Люх-Ягун
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200042839
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204283
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Рәсүлев

Рәсүлев — фамилия.
* Рәсүлев Ғабдрахман Зәйнулла улы (1889—1950) — башҡорт дин эшмәкәре, мөфтөй. 1936—1950 йылдарҙа ДУМЕС дини идаралығының рәйесе.
* Рәсүлев Ғайса Фәтҡулла улы (1866—1921) — дин әһеле, ахун.
* Рәсүлев Зәйнулла Хәбибулла улы, Зәйнулла-ишан (1833—1917) — күренекле башҡорт дин әһеле, ишан.
* Рәсүлев Мөждәбә Муса улы (1897—1946) — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Бөрйән-Түңгәүер ихтилалы етәкселәренең береһе.
* Рәсүлев Талха Ғайса улы — башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре, Зәки Вәлидиҙең яҡын көрәштәштәренең береһе.
# Бүленмәүлек методы

Бүленмәүлек методы (рус. Метод неделимых) — геометрик фигураларҙың майҙанын йә геометрик есемдәрҙең күләмен иҫәпләү ысулдарының йыйылмаһы. Бүленмәүлек методы XVI быуаттың аҙағында барлыҡҡа килә.

# Бүленмәүлек методы
## Кәвәлйери принцибы

Яҫы фигуралар өсөн Кәвәлйери принцибы былай әйтелә: әгәр ике фигураны теләһә ниндәй бер тура һыҙыҡҡа параллель тура һыҙыҡтар менән киҫеүҙән тигеҙ хордалар барлыҡҡа килһә, был фигураларҙың майҙандары үҙ-ара тигеҙ була.
Арауыҡ фигуралары өсөн: әгәр арауыҡтағы ике фигураны теләһә ниндәй бирелгән яҫылыҡҡа параллель яҫылыҡтар менән киҫеүҙән тигеҙ ҙурлыҡтағы киҫемдәр яһалһа, был фигураларҙың күләмдәре тигеҙ була
Был теореманы итальян математигы Бонавентура Кәвәлйери иҫбатлаған.
# Кесе Чадый-Кы

Кесе Чадый-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чадый-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Кесе Чадый-Кы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300063839
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306383
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Еркәүек

?Еркәүек :
Сәскә атыусы үҫемлектең дөйөм күренеше, Германия :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Үҫемлектәр |
| Бүлексә: | Ябыҡ орлоҡлолар |
| Класс: | Ике өлөшлөләр |
| Тәртип: | Рауза сәскәлеләр |
| Ғаилә: | Рауза һымаҡтар |
| Ырыу: | Еркәүек |
| Төр: | Еркәүек |
Латинса исеме :
Filipendula ulmaria (L.) Maxim. :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 25171 NCBI 57917 |
Еркәүек, ерек ҡураһы, ерегүлән (рус. Лабазник, лат. Filipéndula) —рауза һымаҡтар ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек [[Ырыу (биология)|ырыуы], бейеклеге 2 м-ға етергә мөмкин. Июнь-июль айҙарында сәскә ата. Кәм тигәндә 16 төрө бар, Төньяҡ ярымшарҙың уртаса зонаһында үҫә

# Еркәүек
## Исеме

* Якоб Штурм, «Deutschlands Flora in Abbildungen», 1796 китабынан ботаник иллюстрация
Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа (мәҫәлән, «Флора СССР» баҫмаһында, 1934—1964) Filipendula ырыуы өсөн берҙән-бер урыҫса атамаһы — Лабазник килтерелә, ә таволга атамаһы Spiraea атамаһы өсөн ҡулланыла. Шул уҡ ваҡытта, башҡа күп кенә баҫмаларҙа Filipendula ырыуы өсөн урыҫ атамаһы булараҡ Таволга ла, Лабазник та күрһәтелгән, ҡайһы берҙә беренсе урында Лабазник тора, ә икенсе ерҙә — Таволга.

# Еркәүек
## Ботаник тасуирламаһы

Төҙ һабаҡлы һәм ҡыйғас, һирәгерәк бармаҡ һымаҡ япраҡлы күп йыллыҡ эре тамырһабаҡлы үләндәр.
Сәскәһе күп һанлы, ваҡ аҡ йәки алһыу төҫтә, һепертке башлы, йәйҙең беренсе яртыһында сәскә ата. Сәскә касаһы биш йәки алты телле, аҫҡы өлөшө юҡ. Сәскә эргәлеге ике ҡатлы.
Емеше — ваҡ ҡына күп төймәкәй.
Башлыса дым яратыусы үҫемлек. Бөтә төрҙәре лә һыуыҡҡа сыҙамлы.

# Еркәүек
## Таралыуы

Болондарҙа, һаҙлыҡтарҙа, йылға, күл буйҙарында үҫә. Европа һәм Көнбатын Азияла үҫә. Төняҡ Америкаға күсереп ултыртылған.

# Еркәүек
## Ҡулланылышы
### Дауала ҡулланыу

Тубылғыны дарыу итеп ҡулланыу аскорбин кислотаһының юғары (яҡынса 300 мг%) миҡдарҙа, дуплаусы матдәләр, салицил кислотаһы һәм уның сығарылмалары булыуы менән бәйле,.
Тубылғы төрлө характерҙағы баш һәм быуындар ауыртыуҙы баҫа. ОРЗ, грипп, герпес ваҡытында ҡулланыу бактерияларға һәм вирусҡа ҡаршы көслө тәьҫир бирә. Шулай уҡ шешеүгә һәм диабетҡа ҡаршы файҙаһы күҙәтелә.
Тубылғы халыҡ медицинаһында киң ҡулланыла. Сәскә төнәтмәһе йөрәк, бәүел ҡыуығы һәм бөйөр ауырыуҙары, тын ҡыҫылыу, дизентерия ваҡытында, бабасырға ҡаршы, тир һәм бәүел ҡыуыу сараһы булараҡ ҡулланыла. Көслөрәк төнәтмә ағыуланыуға ҡаршы препарат булараҡ ҡулланыла, мәҫәлән, алкоголь менән ағыуланғанда, хатта йылан саҡҡанда. Үлән ҡайнатмаһын антисептик булараҡ, яраларҙы, язва, бетсә, шешектәрҙе йыуыу өсөн, тире ауырыуҙары ваҡытында ҡулланалар. Шулай уҡ тубылғы косметикала ҡулланыла, атап әйткәндә, төнәтмәне сәс үҫеүен көсәйтеү маҡсатында файҙаланалар.

# Еркәүек
## Ҡулланылышы
### Аҙыҡ-түлектә ҡулланыу

Тубылғыны (сәскәлекте) сәй итеп эсергә йә уға ҡушып мөмкин, ул тәмле һәм бал кеүек хуш еҫле. Скандинавияла тубылғы сәскәләрен хуш еҫ биреү өсөн һыраға һәм шарапҡа ҡушалар. Йәш үҫентеләрҙе һәм тамырҙарын ашарға мөмкин.

# Еркәүек
## Ҡулланылышы
### Баҡсала ҡулланыу

Себен-серәкәйҙәрҙе, ләпәкте бик яҡшы ҡурҡыта.
# Седа (Сеньяга ҡушылдығы)

Седа — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сеньяга йылғаһының һул ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Седа (Сеньяга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000056268
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005626
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Бикбау бей

Бикбау бей — үҫәргән ҡәбиләһе башлығы була. Башҡорт халҡының Нуғай Урҙаһына ҡаршы барған оҙайлы көрәштәрен ойоштороусы, әйҙәүселәрҙең береһе.
«Үҫәргән тәуарихы»нда Бикбауҙың атаһы Тәтегәс тип күрһәтелгән.
Башҡорт халҡының Шәжәрәләр яҙмалары һәм башҡа төрлө тарихи сығанаҡтарҙан асыҡланыуынса Ҡарағужаҡ бей Мөшәүәли, Иҫке бей, Шәғәле Шаҡман менән берлектә көньяҡ-көнсығыш башҡорттарының Мәскәү дәүләтенә үҙ ирке менән инеүе тураһында һөйләшеүҙәрҙә лә ҡатнаша. Килешеү төҙөгәндән һуң ул дәүләттең Рәсәй подданныйлығын раҫлаусы жалованная грамотаһын йәғни ярлыҡ ала. Иван Грозный Бикбау бейгә тархан (кенәз) титулы бирә.
Башҡортостан Республикаһы Ейәнсура районы Бикбау ауылының атамаһы Бикбау бейҙең исеменән килеп сыҡҡан тигән фараз да йәшәй.
# Ҡурғаш (Яйыҡ ҡушылдығы)

Ҡурғаш — Рәсәй йылғаһы.Башҡортостан Республикаһы Учалы районы биләмәләрендә аға. Йылға Яйыҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 2381 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Ҡурғаш (Яйыҡ ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, инештән Верхнеурал һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000112112200001412
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200141
* Бассейн коды — 12.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ҡаҙмаш

Ҡаҙмаш (рус. Казмаш) — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан, Белорет районы Ямантау яны биләмәләрендә аға. Йылға Инйәр йылғаһының һул ярына тамағынан 183 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Элгәре Ҡаҙмаш тамағында урмансылар ҡасабаһы булған.Хәҙер Оло Инйәрҙең һул ярында ҙур яландар ғына ҡалған. Карталарҙа күрһәтелгән юлдар һирәк файҙаланыла, күптәрен ҡыуаҡтар алған һәм улар юҡҡа сыҡҡан. Мәҫәлән, Еҙем яғына киткән юл шундай яҙмышҡа дусар булған. Һыу ҡайтҡанда башлыса йылға буйлап, ярҙан-ярға сығып хәрәкәт итәләр

# Ҡаҙмаш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200612111100019560
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101956
* Бассейн коды — 10.01.02.006
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

# Ҡаҙмаш
## Фоторәсемдәре

* Айыс ауылы янында Ҡаҙмаш аша баҫма

# Ҡаҙмаш
## Ҡаҙмаш турист маршрутында

Инйәр йылғаһының ҡушылдыҡтарынан Ҡаҙмаш йылғаһын да кәмәсе спортсылар үҙ итә. Яҙғы һыу ташыуында ҡар һыуҙары уның ағымын тулыландыра һәм көсәйтә , ауышлығы 10-15 м\км тәшкил итә. Үрге ағымында лапы йыйылып, ҡамасау тыуҙыра. Һуңғы 6 саҡрымында үҙән киңәйә, ярҙары буйынан урманлы терраса һуҙыла, насар ғына юл бар. 6-8 м киңлектәге йылға ташлы йырҙанан аға, шаршылар йыш осрай. Һул ярынан 100 м бейеклеккә еткән ҡаялар теҙелгән. 10 майҙан һуң ташҡын ҡайта һәм кәмә менән төшөү мөмкин түгел
# Редупликация

Редупликация (һуңғы осор латин. reduplicatio — ике тапҡыр ҡабатлау) — тотош һүҙҙең, уның берәй ижегенең йә нигеҙенең (тулыһынса йә өлөшләтә) ҡабатланыуынан торған фономорфологик күренеш.
Редупликацияның тулы осрағы булып ҡабатлау — тотош һүҙҙең ҡабатланыуы — тора (рус. еле-еле, очень-очень, башҡ. ҙур-ҙур , күп-күп), ҡушма һүҙ яһауға яҡын торған күренеш. Тамыр икеләтелгәндә һуҙынҡыһы үҙгәреү ихтимал (бор. грек. [dí-dōmi] — бирәм, δέ-δωκα [dé-dōka] — бирҙем).

# Редупликация
## Белдергән мәғәнәләре

Донъяның төрлө телдәрендә редупликация төрлө мәғәнә белдерә:
* грамматик:
** һинд-европа тәүтелендә тамыр аблауты һәм зат ялғауҙары системаһы менән бергә перфект мәғәнәһен бирә;
** бәләкәйләтеү мәғәнәһе (банту төркөмө яунде телендә nda 'йорт', ondenda 'бәләкәй йорт');
** малай телендә редупликация күплек мәғәнәһен бирә (orang — кеше, orangorang — кешеләр);
** урду телендә редупликация айырыуса йыш осрай(ябай һөйләш телендә — йышыраҡ хис-тойғоларҙы белдереү, деталдәргә иғтибар йүнәлтеү өсөн): мәҫәлән, редупликация билдәһеҙ алмашҡа йышлыҡ рәүеше мәғәнәһен бирә (کبھی kabhi — ҡасандыр бер ваҡыт, کبھی کبھی kabhi-kabhi — ҡайһы бер ваҡытта);
* лексик, шул иҫәптән эш-хәрәкәттең йә сифаттың артыуы йә кәмеүе:
** эш-хәрәкәттең йә сифаттың күбәйеүе: рус. ходишь-ходишь, башҡ. эшләйһең-эшләйһең;
** эш-хәрәкәттең йә сифаттың кәмеүе: малагаси телендә fotsi-fotsi 'аҡһыл').
Ҡытай телендә редупликация исем һүҙҙәргә «һәр, бөтә…» мәғәнәһен өҫтәй (人 rén — кеше，人人 rénrén — һәр кеше, бөтә кеше， 天 tiān — көн, 天天 tiāntiān — һәр көн), сифат һүҙгә — артыҡлыҡ дәрәжәһе мәғәнәһен (漂亮 piàoliang — матур, 漂漂亮亮 piàopiàoliàngliàng — бик матур), ҡылымға эш-хәрәкәттең ҡыҫҡалығы мәғәнәһен бирә (看 kàn — ҡарау, 看看 kànkàn — ҡараш ташлау, ҡарап алыу).
Редупликация шулай уҡ өноҡшаштар һәм идеофондар барлыҡҡа килтереүҙә ҡатнаша.
Редупликация телмәргә эмоциональ төҫмөр биреү өсөн дә хеҙмәт итә — мәҫәлән, башҡорт телендә (ҡып-ҡыҙыл, әбей-һәбей, мулла-монтағай).
# Долле (Оре)

Долле (Оре) (нем. Dolle (Landkreis Börde)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 571 кеше йәшәй. Майҙаны — 50,17 км². Диңгеҙ кимәленән 91 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39517 һәм автомобиль коды — BK.
# Стәрлетамаҡ мәҙрәсәһе

Стәрлетамаҡ мәҙрәсәһе — Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ ҡалаһында (хәҙерге ваҡытта Башҡортостан Республикаһы) эшләүсе мәҙрәсә. Мәҙрәсә бинаһы Совет урамы, 80 йортта урынлашҡан. Тарихи бина 19 быуаттың 2‑се яртыһында төҙөлөп бөтә, архитектура ҡомартҡыһы булып тора.

# Стәрлетамаҡ мәҙрәсәһе
## Тарихы

Дәүләттеке булмаған дини ини юғары уҡыу йорто 19 быуаттың тәүге яртыһында мосолман сауҙагәрҙәре хәйриә аҡсаһына төҙөлә башлай, Ырымбур мосолман диниә назаратының Стәрлетамаҡ йәмиғ мәсете ҡарамағында була. Уҡытыу-тәрбиә эше менән мәҙрәсә мөҙәрисе, мәсеттең имам‑хатибы етәкселек итә. Урта баҫҡыс мәҙрәсәнең өлкән, уртансы кластарын тамамлаған һәм ҡабул итеү имтихандарын уңышлы тапшырған ир-егеттәр ҡабул ителгән. Уҡыу бушлай ойошторола. Уҡыу мәҙҙәте – 6—11 йыл. Уҡытыу яңы ысул буйынса алып барыла . Уҡыу программаһына ғәрәп теле, ислам нигеҙҙәре, Ҡөрьән тәфсире, хәҙистәрҙе өйрәнеү, логика (мантыҡ), фикһ, Рәсәй тарихы, урыҫ теле, әҙәбиәт, тәбиғәтте өйрәнеү, арефмитика һ.б. инә. Мәҙрәсәнең 5 сауҙа кибете булған, уны сауҙагәр Г.Мәжитов бүләк иткән.

# Стәрлетамаҡ мәҙрәсәһе
## Мөҙәристәре

* Ш.З.Нагаев
* К.Ш.Нагаев
* Х.Хәбиров
* Г.К.Нагаев.
# Садиҡов Фәнис Ғилман улы

Садиҡов Фәнис Ғилман улы (1 февраль 1936 йыл) — ғалим-балалар хирургы. Медицина фәндәре докторы (1990), профессор (1992). БАССР‑ҙың атҡаҙанған табибы (1986), СССР‑ҙың (1986) һәм Башҡортостан Республикаһының (2006) һаулыҡ һаҡлау отличнигы.

# Садиҡов Фәнис Ғилман улы
## Биографияһы

Садиҡов Фәнис Ғилман улы 1936 йылдың 1 февралендә Башҡорт АССР-ының Әлшәй районы Ниғмәтулла ауылында тыуған. 1960 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлағандан һуң Яңауыл район дауаханаһында хирург булып эшләй башлай. 1968 йылдан алып Республика клиник дауаханаһы эргәһендәге санитария авиацияһында эшләй. 1968—1970 йылдарҙа Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһының балалар хирургия бүлеге мөдире була. 1970—2015 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина институты һәм Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1984 йылдан — педиатрия факультеты деканы, 1990—2011 йылдарҙа Дипломдан һуң белем биреү институтының педиатрия һәм балалар хирургияһы кафедраһы мөдире. 1990—2011 йылдарҙа Дипломдан һуң белем биреү институтының педиатрия һәм балалар хирургияһы кафедраһы мөдире.
1978—1989 йылдарҙа балалар хирургияһы кафедраһының доценты булып тора, ҙур тикшеренеү һәм уҡытыу эшен алып бара, кафедраның уҡыу бүлеге мөдире вазифаларын башҡара, сәламәтлек һаклау органдары менән дауалау — уртаҡ эшкә, балаларҙы диагностикалауҙың һәм дауалауҙың заманса методтарын индереүгә күп иғтибар бирә.
Деканатта эшләгән йылдарҙа Садиҡов Ф. Ғ. педиатрия факультетының 3000-дән артыҡ студентын уҡытыу һәм тәрбиәләүҙә ҡатнаша, университетта йәмәғәт эшенә ҙур ғтибар бирә, БДМУ ҡабул итеү комиссиһы рәйесе булып эшләй, университетты тамамлаусыларҙы һөнәри йүнәлеш биреү менән шөғөлләнә.
Садиҡов Фәнис Ғилман улының фәнни эшмәкәрлеге ҡалҡан биҙе ауырыуҙарын иртә диагностикалау, хирургик дауалау ысулдарын эшләүгә һәм камиллаштырыуға, хирургик ауырыуҙарҙың анемия осрағында клиникаһын өйрәнеүгә, балалар хирургияһында иммунокоррекция мәсьәләләренә һ.б. арналған. Садиҡов ҡатнашлығында аутоиммун тиреоидитты диагностикалау ысулы эшләнә. 350‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 1 уйлап табыу авторы.

# Садиҡов Фәнис Ғилман улы
## Хеҙмәттәре

* Лихорадочные состояния у детей. Уфа, 2005 (авторҙ.);
* Атлас хирургических болезней детского возраста. Уфа, 2007 (авторҙ.);
* Рентгенодиагностика хирургических болезней у детей. Уфа, 2008 (авторҙ.).
# Сел үләне (үҫемлек)

Сел үләне(лат. Fritillária) — ырыу күп йыллыҡ үләндәр ғаиләһенә ҡараған үҫемлек. Ләлә һымаҡтар.
Ҡырағай сел үләненең йөҙ илле төрө билдәле] .

# Сел үләне (үҫемлек)
## Атамаһы

Латин телендә ырыу атамаһы Fritillaria һөйәк уйыны уйнағанда һөйәктәр ырғытыу һауыты мәғәнәһендә килеп сыҡҡан лат. fritillus.
Башҡорт телендә был үләнде беҙ ҡыңғырау сәскәһе тип кенә йөрөтә инек. Тик ҡыңғырау сәскәләре бик күп. Һәр береһенең үҙ исеме булырға тейеш. Шулай итеп, был үҫемлектең китапҡа ингән исеме — сатраш сел үләне.
Нимәне аңлата икән ул? Сатраш тип шахмат, шашка уйынын әйтәләр. Сатраш тигән һүҙ шаҡмаҡлы тигәнде аңлата, урыҫса клетчатый. Ысынлап та, был сәскәнең 150 төрө араһында сатрашлылары ла бар. Төҙөлөшө менән дә сатрашҡа тап килеп тора. Ә һүҙҙең тәүге өлөшөн сатыр тип алғанда, сәскәнең төҙөлөшө сатырға (зонтикка) оҡшап тора. Ә ни өсөн сел үләне тип атауҙары аңлашылмай.
Был үлән — ағыулы. Араһында ашарға яраҡлылары ла бар. Камчаткалағы сатраш сел үләненең һарымһаҡҡа оҡшаған тамырын йыйып, епкә теҙеп киптергәс, күпләп Америкаға оҙатыр булғандар. Америка индеецтары уны себер дөгөһө тип атағандар. Сөнки уның тамыры крахмалға бай. Рәсәйҙә лә, Башҡортостанда ла был үҫемлек Ҡыҙыл китапҡа индерелгән. Башҡортостанда күберәк Урал аръяғында үҫә.
Традицион медицинала был үләнде ҡулланмайҙар. Халыҡ арһында шифалы үлән һынала. Шулай ҙа, был үлән ағыулы булғаны өсөн генә түгел, ә юғалып барған үҫемлек булараҡ, дарыу үләне тип тә йыйырға ярамай.

# Сел үләне (үҫемлек)
## Ботаник яҙма

Сел үләне ҡышлаусы һәм өлөшләтә ер аҫты һуғандары ярҙамында үрсеүсе күп йыллыҡ үҫемлек. Һабағы бер нисә (ике—дүрт—алты һәм унан да күберәк) итле киң тәңкәләрҙән тора, ҡайһы бер төрҙәрҙә ҡушылмаған (ярым туникатлы), башҡаларында тотош йәки яртылаш ҡушылған (туникатлы); ҡайһы бер тәңкәләрҙә яңы һабаҡтарға үҫешкән бөрөләре бар. Улар типик эфемероидтар. Йыл һайын яңырып торған һуғандары, аҫҡы тәңкәләрҙән тора, ғәҙәттә, ҡаплау тәңкәләре юҡ. Ырыуҙың ҡайһы бер вәкилдәренең һуған һымаҡ, йомшаҡ, күп һанлы ваҡ тәңкәләре бар; камчатка сел үләненең һәм башҡа көнсығыш азия урман төрҙәренең тәңкәләре ныҡ ҡабарынҡы һәм дөгө бөртөксәләренә оҡшаш. Улар төбөнән еңел айырыла һәм тиҙ тамыр йәйә. Һуғанынан ер өҫтөндә һабаҡ үҫә, һабағы буйлап тар һыҙыҡлы япраҡтар сыға. Сәскә эргәһендәге япраҡтары төҙ.
# Үрге Ҡыйғы ауыл Советы (Ҡыйғы районы)

Үрге Ҡыйғы ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ҡыйғы районы ауыл биләмәһе.
Административ үҙәге — Үрге Ҡыйғы ауылы.

# Үрге Ҡыйғы ауыл Советы (Ҡыйғы районы)
## Тарихы

Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге № 126-з «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәре сиктәре, статусы һәм административ муниципаль берәмектәр үҙәктәре тураһында» законына ярашлы.