yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Йыуа

Йыуа, Айыу һуғаны, Урман йыуаһы (рус. черемша́, лук медве́жий, ди́кий чесно́к, калба́, лат. Állium ursínum) — Һуғандар (Allium) ырыуы Һуғандар (Alliaceae) ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән, бейеклеге 60 см-ға етә. Май-июль айҙарында сәскә ата, емеше июль-августа өлгөрә.
* Йыуа (Айыу һуғаны). О. В. Томе, «Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz», 1885 китабынан ботаник иллюстрация

# Йыуа
## Таралыуы

Йыуа Үҙәк Европала (Австрия, Бельгия, Чехия, Словакия, Германия, Венгрия, Нидерланд, Польша, Швейцария), Төньяҡ Европала (Дания, Финляндия, Ирландия, Норвегия, Швеция, Бөйөк Британия), Көньяҡ Европала (Румыния, Болгария, Югославия, Греция, Италия, Франция, Испания, Украина, Кавказда һәм Төркиәлә таралған.
Ҡырағай хәлдә тундра занаһында осратырға мөмкин. . Күләгәле урманда, йылға буйҙарында үҫә, баҡса культураһы булараҡ та үҫтерелә. 12–17°С-та үҫкән йыуа тәмле була, 20°С һәм ҡоро һауа шарттарында үҫкән йыуаның һәм башҡа һуған күльтураларының сифаты түбәнерәк була.

# Йыуа
## Төрҙәре

Башҡортостанда һәм республикаға сиктәш өлкәләрҙә йыуаның бер нисә төрө үҫә. Иң йыш осрай торғаны - талғыр йыуаһы, ҡарға йыуаһы, селек йыуаһы, ҡыуыш йыуаһы, әтмәкәй, оҫҡон, күл йыуаһы

# Йыуа
## Төрҙәре
### Һаҡлау статусы

Айыу һуғаны Брянск, Курск, Ленинград, Липецк, Мәскәү, Псков, Рязань, Смоленск өлкәләре һәм Ставрополь крайы, шулай уҡ Белоруссия, Латвия, Литва, Украина республикаларының Ҡыҙыл китабына индерелгән.

# Йыуа
## Химик составы

Йыуаның ҡыяғы, һабағы һәм һуғанбашынан көслө һарымһаҡ еҫе сыға, унда аллиин гликозиды һәм эфир майҙары булыуы арҡаһында шундай сифатҡа эйә. Үҫемлектә аскорбин кислотаһы күп (ҡыяғында 0,73 процентҡа тиклем, төбөндә — 0,10 процент). Бейек тауҙарҙа йыуала С витамины тәпәштәренә ҡарағанда күберәк була. Эфир майҙары составына винилсульфид, тиолдар һәм альдегид инә. Бынан тыш үҫемлектә аҡһым , фруктоза, минераль тоҙҙар, фитонцидтар, лизоцим, каротин бар.

# Йыуа
## Әһәмиәте һәм ҡулланылышы

Ит-һөт өсөн аҫралған малға йыуа ашатыу кәңәш ителмәй, иттең еҫенә йоғонто яһай, ә һөт — ҡыҙғылт-һары төҫкә инә, тәме үҙгәрә, әммә хайуандың үҙенә бер нисек тә насар тәьҫир итмәй.
Йыуа кеүек үҫемлектәрҙе баҡсала үҫтереп була.
Бал ҡорттары унан бал йыя, йыуа сәскәһе нектар сығара.
* Һулдан уңға: йәш үҫентеһе, сәскәлеге, сәскә бөрөһө, сәскәһә |||

# Йыуа
## Шулай уҡ ҡара

* Һарымһаҡ
* Һуған
* Оҫҡон

# Йыуа
## Видео

* YouTube сайтында Видео "Дикий лук - черемша" - Талғыр йыуаһы. Хәйбулла районы
* YouTube сайтында Видео Черемша польза и вред. Многолетнее травянистое растение
# Әхмәд Йүгнәки

Әхмәд Йүгнәки (XII-XIII бб.) — Әхмәд бине Мәхмүд әл-Йүгнәкиҙең тыуған ҡалаһы Сәмәрҡәндкә алыҫ түгел ерҙә урынлашҡан булған. Был мәғлүмәт әҙиптең «Һибәт әл-хаҡаиҡ» («Хәҡиҡәт бүләктәре») әҫәрендә сағыла.
«Һибәт әл-хаҡаиҡ» әҫәре төрки халыҡтарының уртаҡ әҙәби ҡомартҡыһы һанала. Әҫәр XII быуат аҙаҡтарында — XIII быуат баштарында ижад ителгән. Уның автор ҡулы менән яҙылған төп нөсхәһе беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып ҡалмаған. Бөгөнгә билдәле булған 8 күсермәһенең иң боронғоһо 1480 йылға ҡарай. Ул Истанбулда йәшәүсе Абдуразаҡ Бахши тарафынан төҙөлгән. Күсермәләрҙең уйғыр графикаһында ла, ғәрәп графикаһында ла яҙылғандары бар. Ғалимдар төп нөсхә уйғыр хәрефтәре менән яҙылған булырға тейеш, тип фараз итә.
Биш йөҙҙән артыҡ шиғри юлдан торған был әҫәр юғары синыф вәкилдәренә төбәп яҙылған. Автор байҙарҙы һәм батшаларҙы ғәҙеллеккә, инсафлыҡҡа һәм мәғрифәткә өндәй. Аҡыл һәм белем, Әхмәд Йүгнәки фекеренсә, кешенең яҙмышында хәл иткес роль уйнай. Белем эйәһе үлһә лә, исеме халыҡ хәтерендә мәңгелеккә ҡала. Былар барыһы ла Әхмәд Йүгнәкиҙең заманына күрә алдынғы ҡарашлы булғанлығын дәлилләй.
Әхмәд Йүгнәки поэтик үлсәмдәр менән ярайһы уҡ иркен эш итә. Ләкин боронғо төрки шиғриәте традицияларынан ситләшмәй.
# Һарға (Үт ҡушылдығы)

Һарға (рус. Сарга) — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Үт йылғаһының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Һарға (Үт ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысынан Павловка һыуһаҡлағысына тиклем, Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201112111100021305
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102130
* Бассейн коды — 10.01.02.011
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

# Һарға (Үт ҡушылдығы)
## Этимологияһы

Топонимдар белгестәре Н.И. Шувалов та,, А.К. Матвеев та Һарға (рус. Сарга) гидронимы һары һәм йылға тигән һүҙҙәрҙән, йәғни Һарыйылғанан ҡыҫҡарып барлыҡҡа килгән тип һанай.
# Вут-Курр-Юхль

Вут-Курр-Юхль — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вогулка йылғаһының һул ярына тамағынан 150 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Вут-Курр-Юхль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300029227
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302922
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Булавки

Булавки — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Липецк өлкәһе, Рязань өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ягодная Ряса йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Булавки
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Воронеж йылғаһы Липецк ҡалаһына тиклем, Матыра йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010100512107000002689
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000268
* Бассейн коды — 05.01.01.005
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Куб (Стреж ҡушылдығы)

Куб — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Стреж йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Куб (Стреж ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201612111100025773
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102577
* Бассейн коды — 10.01.02.016
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Борғандаҡ

?Вертишейка :
Борғандыҡ :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Суб-тип: | Умыртҡалылар |
| Класс: | Ҡоштар |
| Отряд: | Тумыртҡа һымактар |
| Ғаилә: | Тумыртҡалар |
| Ырыу: | Боғандыҡтар |
| Төр: | Борғандыҡ |
Латинса исеме :
Jynx torquilla Linnaeus, 1758 :
Ареал :
Оя ҡороу ареалы
     Миграции :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 178150 NCBI 189526 |
Борғандаҡ (рус. вертишейка, рус. Jynx torquilla) — бөтә палеарктика өлкәһендә йәшәй торған ваҡ ҡош. Диалекттарҙа борғандаҡ турғай, нәләт турғай, йылан турғай, сығырлы турғай.

# Борғандаҡ
## Ҡылыҡһырлама

Турғайҙан ҙурыраҡ. Ағас төптәрендә, япраҡ араларында йөрөүсе бик һаҡ ҡош. Өҙлөкһөҙ муйынын бер һуҙып, бер эскәрәк тартып, ян-яҡҡа борғолай, ҡайһы ваҡыт бөтә кәүҙәһен ҡалтырата. Дөйөм төҫө ҡара һәм көрән таптар менән сыбарланған һарғылт көрән. Башҡа ҡоштар менән бутауы мөмкин түгел. Төҫө, хәрәкәттәре бик үҙенсәлекле.

# Борғандаҡ
## Тауышы

Тауышы яңғырауыҡлы:"кәй-кәй-кәй" йәки йылан һымаҡ ышылдай.

# Борғандаҡ
## Йәшәү рәүеше

Һирәк ағаслы урмандарҙа йәшәй. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ағас ҡыуыштарында оялай. 6-12 бөртөк аҡ йомортҡаһы була.
# Свеча (Кесе Какша ҡушылдығы)

Свеча — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Какша йылғаһының һул ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Свеча (Кесе Какша ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400112110000042339
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004233
* Бассейн коды — 08.01.04.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Афанасьев

Афанасьев — фамилия.
* Афанасьев Георгий Емельянович (28 февраль 1848 йыл — 15 декабрь 1925 йыл) — тарихсы, журналист, дәүләт эшмәкәре һәм юғары мәктәп уҡытыусыһы, тарих фәндәре докторы. 1918 йылда Советтарҙың Украина Халыҡ Республикаһының Сит ил эштәре министры була.
* Афанасьев Олег Львович (4 июль 1937 йыл, Дондағы Ростов) — яҙыусы, прозаик, публицист, Рәсәй Яҙыусылар Союзы ағзаһы (1991 йыл).
* Афанасьев Сергей Валерьевич (29 ғинуар 1987 йыл) — Рәсәй спортсыһы (янғын һүндереү спорты).
# Жданов Андрей Александрович

Жданов Андрей Александрович (14 (26) февраль 1896 йыл, Мариуполь, Рәсәй империяһы — 31 август 1948 йыл, «Валдай» шифаханаһы, РСФСР, СССР) — совет партия һәм дәүләт эшмәкәре.1939 йылдан — ВКП (б)-ның Үҙәк комитеты Политбюроһы ағзаһы (1935 йылдан алып кандидат), 1934 йылдан ВКП (б) Үҙәк комитеты секретары һәм 1930 йылдын ВКП (б) Оргбюроһы ағзаһы (1925 йылдан кандидат). Генерал-полковник (18 июнь 1944).
ВЦИК-тың һәм СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты ағзаһы, 1-се һәм 2-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты.

# Жданов Андрей Александрович
## Биографияһы

Халыҡ училищелары инспекторы Александр Алексеевич Ждановтың (1862—1909) ғаиләһендә тыуған. Әсәһе яғынан Мәскәү Рухани академия инспекторы Павел Платонович-Горскийҙың ейәне.
Уның атаһы Рәсәйҙә беренселәрҙән булып Апокалипсисты тикшерә һәм семинарияларҙа популяр булған Тәүрат тарихы буйынса лекцияларҙы тыуҙырыусы булған, шулай уҡ ул марксизм һәм социал-демократия идеялары менән мауығып китә. Атаһы Андрей улы өсөн беренсе уҡытыусыһы була һәм уға ҙур йоғонто яһай.
Атаһы вафат булғандан һуң, ғаилә — әсәһе, уның өс һеңлеһе һәм Андрей — Тверь губернаһына күсә. 1910 йылда реаль училищеһында уҡырға инә, уны гел бишлегә тиерлек тамамлай. 1915 йылдан большевиктар партияһы ағзаһы.
1916 йылдың июлендә хәрби хеҙмәткә Царицын студенттар батальонына саҡырыла, артабан Тифлиста пехота прапорщиктары училищеһында уҡый, 1917 йылдан Шадринск ҡалаһында 139-сы запас пехота полкында хеҙмәт итә.
1918 йылда Шадринскиҙа эсерҙарҙың «Народная мысль» гәзитен яптыра һәм «Путь к коммуне» совет гәзитен ойоштора.
1918 йылдың июнендә РККА-ға хеҙмәткә инә: Урал округ хәрби комиссариатының инспекторы, 3-сө армия сәйәси бүлегенең хеҙмәткәре, 1919 йылдың башында — Өфө губерна хәрби комиссариатында культура-ағартыу бүлеге мөдире һәм РККА-ның Көнсығыш фронты 5-се армияһы сәйәси бүлеге хеҙмәткәре.
8-се Бөтә Рәсәй Советтар съезында ВЦИК ағзаһы итеп һайлана
1922 йылдың апрель-июлендә Тверь губерна башҡарма комитеты рәйесе. Артабан 1934 йылға тиклем Түбәнге Новгородта партия крайкомының беренсе секретары.
1934 йылдан Мәскәүҙә партия эшендә, совет яҙыусыларының беренсе съезын ойоштороуыларҙың береһе. 1930 йылдан алып партияның абруйлы идеологы, Сталин һәм Киров менән берлектә тарихты уҡытыу һәм өйрәнеүҙең төп принциптары буйынса иҫкәрмәләр авторҙашы (1936 йылда нәшер ителә). "ВКП (б) тарихының ҡыҫҡа курсы"н төҙөүҙә ҡатнаша.
Кировты үлтергәндән һуң, 1934 йылдың 17 ғинуарынан 1945 йылдың 15 декабренә тиклем Ленинград өлкә комитетының һәм ВКП (б) ҡала комитетының 1-се секретары, Ленинград хәрби округы Хәрби советы ағзаһы (1935—1941)).
Ҙур террор йылдарында Жданов атыу исемлектәренә (расстрельные списки) ҡул ҡуйған Үҙәк комитеты Политбюроһының ағзаларының береһе була. 1937 йылдың көҙөндә Башҡорт партия ойошмаһында, шулай уҡ Татар АССР-да һәм Ырымбур өлкәһендә репрессиялар инициаторы була.
1939 йылдан (ВКП (б)-ның XVIII съезы) алып вафатына тиклем — Политбюро ағзаһы.
# Октябрь революцияһы һәм граждандар һуғышы геройҙарына һәйкәл

Октябрь революцияһы һәм граждандар һуғышы геройҙарына һәйкәл — Өфө ҡалаһында ҡуйылған монументаль скульптура.

# Октябрь революцияһы һәм граждандар һуғышы геройҙарына һәйкәл
## Тарихы

1975 йылдың 29 апрелендә Минһажев, 8 март һәм Октябрҙең 50-йыллығы урамдары араһындағы скверҙа ҡуйылған һәйкәл.
Пьедесталда өс фигуранан төркөм урынлаштырылған. Скульптура төркөмөнөң үҙәгендә эшсе-тимерсе фигураһы урынлашҡан, ул башы өҫтөндә винтовкаһы менән сүкеше кеүек киҙәнгән. Тимерсе фигураһынан уңда ҡыҙылармеец тора, тимерсенән һулда — крәҫтиән- атлы ғәскәр. Композицияға өлкән йәштәге яугир фигураһы индерелгән, ул тубығына таянған, бер ҡулы менән яраланған йөрәген ҡыҫҡан, ә икенсе ҡулына ҡорал тотҡан. Өс фигура — эшсе, крәҫтиән һәм ҡыҙылармеец — уны үҙҙәре менән һаҡлайҙар һәм алға ынтылалар.
Һәйкәл бронзанан эшләнгән, уның дөйөм бейеклеге 12 метр, фигураларҙың бейеклеге — 9 метр. Һәйкәлдең ауырлығы 95 тонна тәшкил итә.
Һәйкәлдең авторҙары: скульптор Лев Кузнецов, архитекторы А. В. Семенов, инженер-конструктор Коткин А.
Һәйкәл төҙөү өҫтөндә эш туғыҙ йыл дауамында алып барыла. 1978 йылда скульптор Кузнецов Л. В. Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты исеменә лайыҡ булған.

# Октябрь революцияһы һәм граждандар һуғышы геройҙарына һәйкәл
## Ҡыҙыҡлы факттар

Халыҡта һәйкәлдең исеме — «Биш минуттан ете». Был шуның менән бәйле: скульптура ҡаршыһында 19.00. сәғәттә ябылған аҙыҡ-түлек магазины урынлашҡан булған, һәм фигуралар һуңғы көсөнә магазинға ынтылған һатып алыусыларҙы иҫкәрткән булған.
# Магромсы

Магромсы — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 619 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 59 км.

# Магромсы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200047543
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204754
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Салауатова Сәмирә Сәлих ҡыҙы

Салауатова Сәмирә Сәлих ҡыҙы (18 октябрь 1948 йыл) — педагог-методист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре кандидаты (1992), профессор (2008). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1999), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1991), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2005).

# Салауатова Сәмирә Сәлих ҡыҙы
## Биографияһы

Сәмирә Сәлих ҡыҙы Салауатова 1948 йылдың 18 октябрендә Свердловск өлкәһенең Полевской ҡалаһында тыуған. 1971 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтын тамамлағандан һуң В. И. Ленин исемендәге Мәскәү педагогия институтында эшләй. 1972 йылдан алып Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалында уҡыта: 1983 йылдан башлап физика‑математика факультетының декан урынбаҫары, 1995 йылдан — математика һәм физика уҡытыу теорияһы һәм технологиялары кафедраһы, 2004—2009 йылдарҙа математика уҡытыу теорияһы һәм методикаһы кафедраһы мөдире.

# Салауатова Сәмирә Сәлих ҡыҙы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Фәнни тикшеренеүҙәре мәктәптә һәм юғары уҡыу йортонда математика уҡытыу теорияһына һәм технологияһына арналған. 200‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән юғары уҡыу йорттары уҡытыусылары һәм студенттары өсөн уҡыу һәм уҡытыу‑методик әсбаптар, авторы.

# Салауатова Сәмирә Сәлих ҡыҙы
## Хеҙмәттәре

* Теория и методика обучения математике с практикумом решения математических задач. Өфө, 2004;
* Система методической подготовки будущих учителей математики в условиях национального региона. Стәрлетамаҡ, 2007
* Технология как педагогическая категория. Подготовка будущих учителей математики к реализации технологического подхода. Стәрлетамаҡ, 2014.

# Салауатова Сәмирә Сәлих ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1999)
* РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1991)
* Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2005).
# Зеница (ҡала)

Зеница (босн. һәм хорв. Zenica Zenica, сер. Зеница) — Босния һәм Герцеговинаның халыҡ һаны буйынса дүртенсе урынындағыҡалаһы, шул уҡ исемдәге общинаның үҙәге, Босна.йылғаһы ярында урынлашҡан.

# Зеница (ҡала)
## Географияһы

Зеница Босна йылғаһы буйында урынлашҡан, шул йылға исеменән Босния һүҙе барлыҡҡа килгән. Зеница ҡалаһы диңгеҙ кимәленән 316 метр бейеклектә урынлашҡан.
* Майҙаны 500 квадрат километр.
* Оҙонлоҡ һәм киңлек: 44°12' һәм 17 °56'.
* Диңгеҙ кимәленән бейеклеге: 316 метр
* Уңдырышлы ерҙәр: 64,14 квадрат километр (12.69 %)
* Урман: 37,84 квадрат километр (60.90 %)
* Көтөүлектәр: 11,81 квадрат километр (2.34 %)
* Туғай: 72,63 квадрат километр (14.37 %)

# Зеница (ҡала)
## Демография
### Муниципалитет халҡы

Этник составы :
| Йыл | Сер | % | Боснийҙар | % | Хорваттар | % | Югославтар | % | Башҡалар | % | Барыһы |
| 1961 | 369 20 | 24,15 % | 177 31 | 36,97 % | 509 20 | 24,32 % | 755 10 | 12,75 % | - | -% | 341 84 |
| 1971 | 875 21 | 19,45 % | 204 61 | 54,43 % | 658 24 | 21,93 % | 2133 | 1,90 % | 2577 | 2,29 % | 447 112 |
| 1981 | 204 21 | 15,97 % | 930 66 | 50,42 % | 595 23 | 17,78 % | 536 17 | 13,21 % | - | -% | 733 132 |
| 1991 | 592 22 | 15,52 % | 377 80 | 55,21 % | 651 22 | 15,56 % | 651 15 | 10,75 % | 4306 | 2,96 процент | 577 145 |
2005 йылдың мәғлүмәттәре буйынса Зеница муниципалитет халҡының милли составы түбәндәгесә була: 85 % боснийлылар, 8 % хорваттар һәм 5 % сербтар.

# Зеница (ҡала)
## Демография
### Ҡала халҡы

Этник составы :
| Йыл | Сер | % | Боснийҙар | % | Хорваттар | % | Югославтар | % | Башҡалар | % | Барыһы |
| 1961 | 10 525 | 32,41 % | 5908 | 18,19 % | 9393 | 28,92 % | 5517 | 15,31 % | - | -% | 476 32 |
| 1971 | 779 12 | 24,93 % | 365 21 | 41,68 % | 250 13 | 25,85 % | 1945 | 3,79 % | - | -% | 263 51 |
| 1981 | 12 728 | 20,02 проценты | 146 22 | 34,84 % | 716 11 | 18,43 % | 437 14 | 22,71 % | - | -% | 569 63 |
| 1991 | 488 18 | 19,21 % | 166 43 | 44,85 % | 15 917 | 16,54 % | 748 14 | 15,32 % | 3919 | 4,07 % | 238 96 |

# Зеница (ҡала)
## Транспорт

Зеница Сараево (70 км алыҫлыҡта урынлашҡан көньяҡ-көнсығышта) аша автомобиль һәм тимер юлдары менән бәйләнгән, улар Босна йылғаһы үҙәнендә һалынған. Яҡын аэропорты — Сараево Халыҡ-ара аэропорты. Зеницанан тимер юл Плоча ҡалаһына тиклем һуҙылған.

# Зеница (ҡала)
## Туғанлашҡан ҡалалары

* Залаэгерсег
* Гельзенкирхен
* Темиртау
* Велес
* Хунедоара
* Лулео
# Бузарка

Бузарка (Язвица) — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чепца йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Бузарка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300112111100033971
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103397
* Бассейн коды — 10.01.03.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ифенроде

Ифенроде (нем. Ivenrode) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 510 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,55 км². Диңгеҙ кимәленән 150 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39343 һәм автомобиль коды — BK.
# Үҙъйылға (Уй ҡушылдығы)

Үҙъйылға (рус. Узельганка) — Рәсәйҙәге йылға. Силәбе өлкәһе, Ырымбур өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Уй йылғаһының һул ярына тамағынан 396 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км тәшкил итә.

# Үҙъйылға (Уй ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, Уйылға йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500212111200000713
— Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200071
— Бассейн коды — 14.01.05.002
— ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
— ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Барков Лев Митрофанович

Барков Лев Митрофанович (24 октябрь 1928 йыл — 9 февраль 2013 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, физик. 1984 йылдан СССР Фәндәр академияһы, 1991 йылдан — Рәсәй Фәндәр академияһы академигы.

# Барков Лев Митрофанович
## Биографияһы

Лев Митрофанович Барков 1928 йылдың 24 октябрендә Мәскәү ҡалаһында тыуған.
* 1952 — Мәскәү дәүләт университетының физика-техника факультетын (хәҙерге MIPT) тамамлай.
* 1952 йылдан — Атом энергияһы институтында эшләй.
* 1967 йылдан — СССР Фәндәр академияһының Себер филиалының атом физикаһы институтында эшләй.
* 1967 йылдан — Новосибирск университетында уҡыта (1973 йылдан профессор).
* 1972 — СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты.
* 1976—1979 йылдарҙа ул Новосибирск дәүләт университетының физика факультеты деканы, һуңынан 20 йыл дауамында ядро физикаһы (элементар киҫәксәләр физикаһы) кафедраһын етәкләй
* 1984 — СССР Фәндәр академияһы академигы (1991 йылдан — Рәсәй Фәндәр академияһы академигы).
Ғалим 2013 йылдың 9 февралендә Новосибирск ҡалаһында вафат була, «Көньяҡ» зыяратында ерләнгән.

# Барков Лев Митрофанович
## Фәнни эшмәкәрлеге

Төп эштәре уран-һыу системаларында нейтрондарҙы әкренләштереү һәм ишәйтеү процесстарын өйрәнеү буйынса. Ул пиондарҙың барлыҡҡа килеү һәм уларҙың матдә менән үҙ-ара тәьҫирләшеү процестарын тикшерә. Элементар киҫәксәләр үҙенсәлектәрен тикшереү өсөн ҡеүәтле импульслы магнит ҡырҙары булған яйланмалар булдырыу буйынса байтаҡ эш башҡара. М. С. Золотарев менән бергә эксперимент ойоштора, унда атомар бисмут парҙарында яҡтылыҡтың полярлаштырыу яҫылығы әйләнеше асыла, был иһә электрондарҙың көсһөҙ нейтраль тоҡтарға бәйле булған нуклондар менән үҙ-ара бәйләнеше барлығын күрһәтә.

# Барков Лев Митрофанович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Октябрь Революцияһы ордены (1971)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1975)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1982)
* СССР Дәүләт премияһы (1989)
* IV дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены (1998)
* Миҙалдар.
# Эслебен-Тойтлебен

Эслебен-Тойтлебен (нем. Eßleben-Teutleben) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылындағы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 349 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,65 км². Диңгеҙ кимәленән 210 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 99628 һәм автомобиль коды SOM.