yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Бәкеров Мират Самиҡ улы

Бәкеров Мират Самиҡ улы (1 май 1931 йыл — 30 декабрь 2007 йыл) — инженер-химик технолог, хужалыҡ эшмәкәре. 1961—1970 йылдарҙа Өфө химия заводының баш инженеры, 1970—1972 йылдарҙа — директоры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971), СССР-ҙың почётлы химигы (1971), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған химигы (1968).

# Бәкеров Мират Самиҡ улы
## Биографияһы

Мират Самиҡ улы Бәкеров 1931 йылдың] 1 майында Башҡорт АССР-ының Ибрай ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Башҡорт. 1954 йылда Одесса политехник институтын тамамлай), инженер-химик технолог.
Барлыҡ эш участкаларында үҙен юғары квалификациялы белгес, булдыҡлы, тәүәккәл ойоштороусы итеп таныта. Уның ҡатнашлығында заводта ҡеүәттәрҙе артабан арттырыу, иң яҡшы техник-иҡтисади күрһәткестәргә өлгәшеү һәм етештереү мәҙәниәтен күтәреү буйынса ҙур эштәр башҡарыла. М. С. Бәкеров етәкселеге аҫтында химия заводы дәүләт планын даими рәүештә арттырып үтәй. 1970 йылдың 17 ноябренә һигеҙенсе биш йыллыҡ йөкләмәһе үтәлә. 1970 йылда, 1965 йыл менән сағыштырғанда, завод етештергән продукция күләме ике тапҡырға арта, хеҙмәт етештереүсәнлеге 74 процентҡа арта.
М. С. Бәкеров технологик ҡоролмаларҙы реконструкциялауға һәм камиллаштырыуға ҙур иғтибар бирә, был ҡыҫҡа ваҡыт эсендә проект ҡеүәтен үҙләштереүгә генә түгел, ә уларҙы ҡапларға мөмкинлек бирә. Мәҫәлән, гербицид етештереү буйынса цехтар төркөмө проект ҡеүәтен 20-30 процентҡа ҡаплай. Стәрлетамаҡ химия заводында тоҙ кислотаһы етештергән, иң артта ҡалған цехтарҙың береһен реконструкциялауҙа әүҙем ҡатнаша. М. С. Бәкеровтың туранан-тура ҡатнашлығында бер нисә ҙур техник яңылыҡ индерелә. Шәхсән үҙе 30 рационализаторлыҡ тәҡдиме бирә, шуларҙың 19-ы етештереүгә индерелә, бынан йыллыҡ иҡтисади эффект 814 мең һум тәшкил итә. 13 авторлыҡ танытмаһына эйә.
1972 йылдың июлендә Иркутск өлкәһенең Усольск химия комбинаты директоры итеп тәғәйенләнә. 1976 йылда Мәскәүгә бөтә союз хлор сәнәғәте берекмәһе башлығы урынбаҫары итеп күсерелә. 1979—1986 йылдарҙа СССР минераль ашламалар етештереү буйынса Министрлығының «Союзхимзащита» Бөтә союз производство берекмәһе начальнигы булып эшләй. Бер нисә йыл Германияла, Галле ҡалаһында (нем. HalleHalle) эшләй.
13 уйлап табыуға авторлыҡ танытмаһына эйә.
Ҡатыны Людмила Бәкерова менән ике бала тәрбиәләп үҫтергәндәр.
Мәскәү ҡалаһында йәшәй. 2007 йылдың 30 декабрендә вафат була.

# Бәкеров Мират Самиҡ улы
## Наградалары

* СССР Юғары Советы Президиумы указы менән 1971 йылдың 20 апрелендә биш йыллыҡ план заданиеһын үтәгәндә өлгәшкән ҙур уңыштары, алдынғы хеҙмәт ысулдарын индергәне һәм юғары техник һәм производство күрһәткестәренә өлгәшкәне өсөн, Бәкеров Мират Самиҡ улына Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә, Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырыла.
* ике Ленин ордены (1965, 1971)
* Октябрь революцияһы ордены (1976)
* миҙалдар
* СССР халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең (ВДНХ) көмөш миҙалы.
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған химигы (1968).
* СССР-ҙың почетлы химигы (1971).
# Соломатина Зинаида Фёдоровна

Соломатина Зинаида Федоровна (1921 — 1974) — совет хәрби һәм граждандар осоусыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында «Як» самолетында 96 хәрби осош яһай. Демобилизациянан һуң Граждандар флотына күсә.

# Соломатина Зинаида Фёдоровна
## Биографияһы

Зинаида Федоровна Соломатина 1938 йылдан ВЛКСМ ағзаһы. Һуғышҡа тиклем Осоавиахимда осоу менән шөғөлләнә. 1942 йылдың авгусында Ҡыҙыл Армия составына күсерелә. 1943 йылдың февраленән — һауа көрәшенә ҡаршы авиация оборонаһы частарында хеҙмәт итә. 586-сы истребитель авиация полкы осоусыһы вазифаһында була. Һаҡланыусы объекттарҙы, ғәскәрҙәрҙең күсеүен ышыҡлау, айырыуса мөһим Ли-2 самолеттарын оҙатыу өсөн хәрби осоштар яһай. Сталинград һәм Украина күгендә дошман самолеттары менән бер нисә алыш үткәрә. Хәрби заданиеларҙы бик яҡшы үтәгәне өсөн бер нисә тапҡыр рәхмәт хаттары ала, II дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә.
Демобилизациянан һуң З.Ф.Соломатина Граждандар һауа флотына эшкә күсә. Башта еңел самолеттарҙа ауырыуҙарҙы ташый, консеваланған ҡан һәм медикаменттар килтерә. Һуңынан, Юғары осоу әҙерлеге мәктәбен тамамлағас, ауыр ике моторлы һауа караптарын йөрөтә башлай. Граждандар һауа флоты пилоты Зинаида Федоровна Соломатинаның Тыуған ил мәнфәғәттәре өсөн фиҙаҡәр хеҙмәте 1960 йылда Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме менән билдәләнә.

# Соломатина Зинаида Фёдоровна
## Наградалары

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1960)
* Ленин ордены (1960)
* Ватан һуғышы ордены, II дәрәжә (1944)
* «Почёт Билдәһе» ордены
# Карагай (Бича ҡушылдығы)

Карагай — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе,Омск өлкәһе,Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бича йылғаһының һул ярына тамағынан 142 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Карагай (Бича ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Ишим ҡушылған урынған Тобол йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишимдан Тоболға тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010400112115300012137
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301213
* Бассейн коды — 14.01.04.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Схалта ғибәҙәтханаһы

Схалта, Кинчаури — XII быуат сиркәүе, Схалта епархияның үҙәге. Грузияның Аджария республикаһындағы Хуло муниципалитетының Кинчаури ауылында урынлашҡан.

# Схалта ғибәҙәтханаһы
## Тасуирламаһы

Ғибәҙәтхана бейек тау террасаһында, Схалта йылғаһы һәм уның ҡушылдығы араһында тора. Сиркәү тирәләй майҙан стена менән уратып алынған. Стенала ҡапҡалар бар. Әлеге ваҡытта береһенең аркалы инеү урыны ғына һаҡланған, икенсеһе күптән емерелгән. Ныҡ емерелгән килеш ҡомартҡы беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған: бинаның күп өлөшөндә стеналары таш менән көпләнгән, эске стеналары ныҡ зыян күргән. Ете ҡырлы алтары сиркәүҙең көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. Көнбайыш һәм көньяҡ яғында төкәтмәләр булған, улар ваҡыт үтеү менән емерелгән. Схалта сиркәүе тулыһынса биҙәлгән. Улар башлыса алтарында, аркала һәм көнбайыш стенала һаҡланып ҡалған. Реставрация эштәренә тиклем ғибәҙәтхананың ҡыйығы булмай.
Ғибәҙәтхана тирәләй һуңғы урта быуат ауыл хужалығы ҡаралтылары, шул иҫәптән мөгәрәптәр урынлашҡан. Схалта йылғаһы аша быуат уртаһы күпере бар.

# Схалта ғибәҙәтханаһы
## Тарихы

Күп кенә тикшеренеүселәр ҡомартҡының йәшен асыҡларға тырыша (Г. Клюге, Д. Бакрадзе, Н. Северов, Р. Меписашвили). Берәүҙәр уны X—XII быуаттар тип, башҡалары XIII быуат тип иҫәпләй.
Схалта ҡомартҡыһы тураһында мәғлүмәттәр аҙ. Был ҡомартҡы тураһында берҙән-бер боронғо документ Александр I ҡарай.
# Уралмаш

«Уралмашзавод» («Уралмаш» машиналар эшләү компанияһы ААЙ) — Екатеринбургтағы иң эре һәм билдәле предприятие. Машиналар эшләү сәнәғәте флагманы.
Быралау, тау сәнәғәте, металлургия, цемент етештереү, энергетика, төҙөлөш һәм транспорт тармаҡтары өсөн төрлө йыһаз сығара.
2007 йылда ОРМЕТО-ЮУМЗ менән берләшә.
Төп акционер — «Газпромбанк»: Берләштерелгән машиналар эшләү заводтары (Уралмаш-Ижора) аша.
1928 йылда Ленгипромез заводтын проектын сығара. 1933 йылда эшләй башлай.
# Авар имләһе

Авар имләһе — авар телендә яҙыу өсөн ҡулланылған тамғалар системаһы.

# Авар имләһе
## Тарих

Беренсе билдәле авар телендәге яҙмаларҙа грузин имләһе ҡулланылған. XV быуат башында ғәрәп яҙмаһы үтеп инә башлай, ләкин ул XIX б. аҙағында — XX башында ғына киң ҡулланыла. 1920 йылда ғәрәп яҙмаһы Дағыстан телдәренә яраҡлаштырып уҙгәртелгән.
Авар телендә кирил имләһенең беренсе вариантын 1861 йылда Тифлис (хәҙерге Тбилиси) ҡалаһында йәшәгән П. Услар эшләгән. Был имлә, бер ни тиклем үҙгәртелеп, 1861—1913 йылдарҙа ҡулланылған.
1930 йылда аварҙар Дағыстан телдәренә яраҡлаштырылған латин алфавитындағы Яңы Дағыстан Әлифбаһына (ЯДӘ; рус. Новый Дагестанский Алфавит, НДА) күсерелә. Был әлифба 1928 йылда КПСС-тың Дағстан Өлкә Комитеты тарафынан ҡабул ителә. 1932 йылда был әлифба реформалана.
1938 йылда (гәзит һәм китаптар 1 июлдән, ә мәктәптәр 1 сентябрҙән) аварҙар рәсми рәүештә кирил имләһенә күсерелә.
Таблицалағы мәғлүмәттәр:
* Хәҙерге авар кирил әлифбаһы.
* (IPA) ХАФӘ транскрипцияһы
* Башҡа Кавказ тураһындағы китаптарҙа ҡулланылған транскрипция варианттары
* 1928—1937 йылдарҙағы авар әлифбаһы
Был тел йәки тел белеме тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып Википедия проектына ярҙам итә алаһығыҙ.
# Вылкар-Вис

Вылкар-Вис — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Щучья йылғаһының һул ярына тамағынан 279 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.

# Вылкар-Вис
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300212115300034425
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303442
* Бассейн коды — 15.02.03.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Грек католиктары митрополиттары һарайы (Львов)

Грек католик митрополиттары һарайы — Львов (Украина) ҡалаһында архитектура ҡомартҡыһы. Изге Юра майҙанында, Святоюрский соборы ҡаршыһында урынлашҡан. XVIII быуаттың икенсе яртыһындағы һарай архитектураһы өлгөһө, үҙендә берләштерә һуңғы барокко менән классицизм элементтарын берләштерә.
Грек католик митрополиттары палатаһы 1761—1762 йылдарҙа архитектора К. Фессингер проекты буйынса XVI быуат ағас һарай урынына төҙөлә. XIX быуат башында митрополит палаталары реставрациялана. Уларҙың көнбайыш фасады алдында стена менән уратып алынған митрополит баҡсаһы һәм сәскә баҡсаһы булдырыла. Һарай бинаһының көнсығыш яғын түр ихата биләй.
Бина айырым тора, ул кирбестән, ике ҡатлы, планында тура мөйөшлө, төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай һуҙылған. Ҡыйығы дүрт яҡлы. Фасадтары ризалит менән биҙәлгән, үҙәк ризалит портик менән биҙәлгән һәм герблы фронтон менән тамамланған, ҡабырға ризалиттары пилястралар менән биҙәлгән. Яҫы пилястралар, шулай уҡ фронтон мөйөшөн һәм люкарналарҙы тамамлаусы вазалар ҡулланыу архитектор К. Фессингер өсөн хас.
Интерьерында рәссам С. Градолевский һәм С. Угницкий башҡарған XVIII быуат стена һынлы сәнғәтенең фрагменттары һаҡланған.
Униат сиркәүе эшмәкәрлеген тергеҙеү менән 1991 йылда һарай яңынан 2001 йылда кардинал Мирослав Любачевскийҙың — митрополиттың резиденцияһы була. Ишек янында митрополит Андрей Шептицкийҙың мемориаль плитаһы ҡуйыла (скульптор Ярослав Мотыга, 1991). Һарай 2001 йылда рим папаһы Иоанн Павел ІІ Львовҡа сәфәре ваҡытында уның резиденцияһы була.
# Ятья (Чишья ҡушылдығы)

Ятья — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чишья йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Ятья (Чишья ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200012649
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201264
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ҡәҙерғолов Илгиз Раян улы

Ҡәҙерғолов Илгиз Раян улы (4 ноябрь 1976 йыл) — ғалим-физик, юғары мәктәп эшмәкәре. 2017 йылдың февраленән 2021 йылдың 25 мартына тиклем Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһы ректоры. Физика-математика фәндәре докторы.

# Ҡәҙерғолов Илгиз Раян улы
## Биографияһы

Илгиз Раян улы Ҡәҙерғолов 1976 йылдың 4 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Ишембай районы Байғужа ауылында тыуған.
1993 йылда Кинйәбулат урта мәктәбен тамамлай һәм, физика буйынса республика олимпиадаһы призёры булараҡ, Башҡорт дәүләт университетының физика факультетына имтиханһыҙ ҡабул ителә. БДУ-ла уҡығанда Рәсәй Федерацияһы Президенты һәм бер уҡыу йылында Башҡортостан Республикаһы Президенты стипендиаты була.
1998 йылда университетты отличие менән тамамлай һәм хеҙмәт эшмәкәрлеген Молекула һәм кристалдар физикаһы институтында инженер-тикшеренеүсе булып башлай. Бер үк ваҡытта (1998—2001) Башҡорт дәүләт университетының аспирантураһында уҡый һәм билдәләнгәндән алда «Теоретик физика» һөнәре буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
2003 йылдан — Башҡорт дәүләт университетында: теоретик физика кафедраһының өлкән уҡытыусыһы һәм доценты.
2006 йылда Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Аппаратына мәғариф һәм фән бүлегенә баш белгес итеп саҡырыла.
2006—2009 йылдарҙа Зәйнәб Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһының уҡыу эштәре һәм йәмәғәтселек менән бәйләнеш буйынса проректоры булып эшләй.
2011—2012 йылдарҙа Зәйнәб Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһы ректоры.
2015 йыл — 2017 йылдың феврале — Башҡорт дәүләт университетының Нефтекама филиалы директоры.
2017 йылдың 22 февраленән — 2021 йылдың 25 мартына тиклем Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһы ректоры.

# Ҡәҙерғолов Илгиз Раян улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм фән министрлығының Маҡтау ҡағыҙы (2009)
# Гудаури курорты

Гудаури (груз. გუდაური) — Грузияның Казбег муниципалитетындағы Оло Кавказ һыртының көньяҡ битләүендә урынлашҡан ауыл, ҙур булмаған туризм һәм тау саңғыһы курорты үҙәге, Хәрби-Грузин юлында, диңгеҙ кимәленән 2150 м бейеклектәге Сатраш Крестовый артылышынан алыҫ түгел (хәрби юлдағы иң бейек тау тораҡ пункты). Рәсәй империяһында күҙәтеүҙәр алып барылған урында Кавказдың иң һыуыҡ тораҡ пункты һаналған.
Гудауриҙан Тбилисиға алыҫлыҡ яҡынса 120 км тәшкил итә һәм автомобилдә 2 сәғәткә яҡын ваҡытты биләй.

# Гудаури курорты
## Тарихы

Гудаури һәм Сатраш артылышы тураһында иҫкә алыу сығанаҡтарҙа, бында мөһим транспорт магистрале менән бәйле, XVIII—XIX быуаттарҙан уҡ (Николай Александрович Нефедьев, М. Ю. Лермонтов, Александр Дюма һ. б.) осрай. Хәрби-Грузин юлын үҙгәртеп ҡороуҙы реконструкция башлау менән Гудаури ҡалаһының рус хакимиәте Гудаури юл станцияһы ойошторған.
Гудаури-Коби участкаһындағы туннелдең, Гудаури I почта станцияһының, М. Ю. Лермонтовтың, күренеше һәм тасуирламаһы менән [Аҡ Арагви йылғаһы үрендә Гудауриға ҡаршы яҡтағы тарлауыҡ яғында урынлашҡан мистик һарай-ҡәлғәне иҫкә төшөргән, «Арагва йылғаһы ярындағы емереклектәр» һүрәте һаҡланған. Александр Дюма үҙенең яҙмаларында бормаланыусы Млет серпантинын һүрәтләй.
Әҙәбиәт белгестәре фекеренсә, Лермонтовтың «Демон» әҫәре геройы кенәз Гудалдың исеме сығанаҡтарының береһе булып та Гудаури тороуы мөмкиндер.
Гудаури тау саңғыһы курорты үҫеше 1975—1985 йылдарҙа башланған һәм әлеге көнгә тиклем дауам итә. Саңғы миҙгеле декабрҙә башлана һәм апрелгә тиклем дауам итә, ҡыш көнө ҡар ҡатламының ҡалынлығы уртаса 1.5 метрға етә. Трассалар күтәргестәр менән йыһазландырылған, түбәнге станция 1990 метр бейеклектә, үргеһе — 3307 метр бейеклектә (иң бейек нөктәләре Садзел тауы һәм Кудеби тауы).

# Гудаури курорты
## Спорт һәм күңел асыу

* Тау саңғыһы һәм сноуборд мәктәбе.
* Спидрайдинг — мәктәп һәм күнекмә урындары.
* Сноукайтинг.
* Инструктор менән парапланда осош яһау, осорға өйрәнеү.
* Фрирайд мәктәбе.
* Скитуринг.
* Хелиски.

# Гудаури курорты
## 2018 йылдың 16 мартында канат юлында ғәҙәттән тыш ваҡиға

2018 йылдың 16 мартында курорттың (электр көсөргәнеше кәмеүе арҡаһында) канат юлдарының береһе туҡтай, һәм, һуңынан, күтәргес операторы хатаһы арҡаһында, канат юлы (яҡынса икеләтә артҡан тиҙлек менән) кире йүнәлештә хәрәкәт итә башлай һәм, кешеләр ултырған урындыҡтар ҙа ҙур тиҙлек менән тауҙан төшә башлай. Бер урындыҡ боролошта күтәргестең таяуына бәрелеп һына һәм ошо кәртәгә башҡа креслолар ҙа барып һуғыла башлай. Саңғысыларҙың күбеһе, таяуға барып һуғылмаҫ элек, һикереп төшөп өлгөрә, икенселәре боролған саҡта креслоларынан ырғытылған. Күтәргес ватыла башлауға яҡынса ике минут үтеүгә юл туҡтатыла. Һөҙөмтәлә 11 кеше етди зыян күрә.
# Туйкос

Туйкос — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ручь йылғаһының уң ярына тамағынан 4,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Туйкос
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100001556
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100155
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Лопатник (йылға)

Лопатник, Лопатинка (молд. Lopatnic, укр. Лопатник) — Көнсығыш Европалағы йылға. Ике дәүләт — Украина һәм Молдова биләмәләренән, тәүгеһенең Черновцы өлкәһе, икенсеһенең Бричаны һәм Единец райондары аша көньяҡ йүнәлештә аға. Прут йылғаһының уң ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 57 километр.
# Үрге Яна һырты

Үрге Яна һырты (рус. Верхоянский хребет, Верхоянская горная система, саха Үөһээ Дьааҥы сис хайата) — Саха Республикаһының төньяҡ-көнсығышындағы тау теҙмәһе.

# Үрге Яна һырты
## География

Оҙонлоғо яҡынса 1200 км (Лена йылғаһы дельтаһынан Томпо йылғаһына ҡәҙәр). Киңлеге 100 километрҙан 250 километрға тиклем.
Үрге Яна һыртының көньяҡ-көнсығыш дауамы Сетте-Дабан һырты (саха Сэттэ Дабаан) тип атала, ул рельефы һәм геологик төҙөлөшө менән айырыла. Үрге Яна һыртының төньяҡ осон Туора-Сис һәм Хараулах (саха Хара Уулаах) һырттары тәшкл итә, уларҙың бейеклеге 1000—1250 метрҙан кәмерәк. Һырттың меридиональ өлөшөндә урынлашҡан Орулган һырты (саха Орулҕан) бейек тауҙарҙан тора (уртаса бейеклеге — 2100—2300 м, иң юғары нөктәһе — 2389 м). Орулган һыртынан көнсығышҡа табан тар һәм оҙон Кулар һырты бүленеп сыға (бейеклеге — 1300 метрға тиклем).
Һырт Лена һәм Алдан, Омолой, Яна һәм Индигирка йылғалары бассейндарының һыу айырғысы булып тора.
Һыртта башланған йылғалар: Мэңкэрэ, Соболоох-Майан, Үндүлүҥ, Дээнискэ, Томпо, Бытантай, Дулгалах (саха Дулҕалаах), Сартаҥ, Нельсере һ. б.

# Үрге Яна һырты
## Климат

Климаты һалҡын, ҡырҡа континенталь. Уртаса температураһы: ғинуарҙа — минус 36—38°С, июлдә — плюс 12—14°С. Ҡыҫҡа йәйге осорҙа йыллыҡ тиерлек яуым-төшөм була. Иң күп яуым-төшөм (йылына 600 мм) Орулган (саха Орулҕан) һыртының көнбайыш битләүҙәрендә күҙәтелә. Күп йыллыҡ туң тау тоҡомдары бөтә урындарҙа таралған, ул тыуыш сығыуына сәбәпсе булып тора.
Иң бейек тау һырттарының түбәләрендә һалҡын арктик сүллек урынлашҡан. Түбәнерәк ваҡ ташлы һәм балсыҡлы тупраҡта һирәк-һаяҡ тау-тундра үҫемләктәре барлыҡҡа килә, тағы ла аҫтараҡ улар кедр слатнигы, түшәлмә ҡайын, ҡыуаҡлы ерек һәм поляр тал менән алышына. Һырттың көньяғында тау битләүҙәренең түбәнге өлөшө (800—1200 метрға тиклем) ҡарағас урмандары менән ҡаплаған.
# Илашты (күл)

Илашты (Силач) — рус. Сила́ч - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең төньяғындағы күл, Снежинск ЗАТО-һының көньяғында, Вишнёвогорск ҡалаһынан көнсығышында урынлашҡан.

# Илашты (күл)
## Географияһы

Силәбегә тиклем алыҫлығы - 120 км, Екатеринбургҡа тиклем – 130, Кәҫлегә - 12 км
Географик координаттар: оҙонлоғо - 60°44′54.56″E (60.74849), киңлеге - 56°0′12.87″N (56.003576).
Илашты Силәбе өлкәһенең төньяғында урынлашҡан, ул ағар күлдәр: Илашты, Һуңкүл, Оло Кәҫле, Ирташ сылбырына инә.
Был һыу ятҡылыҡтары системаһы 20 км-ға һуҙылып киткән:

# Илашты (күл)
## Тасуирлама

Илашты күленең майҙаны 18,4 км². Иң тәрән урыны - 4 м, уртасаһы — 2,5 м . Боҙ ҡалынлығы 90 сантиметрға еткән ҡыштар була.
Төбө башлыса ләмле, ҡомло урындары бар, сығып торған таштары осрай.
Ҡылымыҡ аша Һуңкүл менән тоташҡан .

# Илашты (күл)
## Флораһы һәм фаунаһы

Ярын ҡатнаш урмандар ҡаплаған.
Күлдә суртан, алабуға, сабаҡ, табан, ҡарабалыҡ, опто, шырт балыҡ, шамбы, рипус тереклек итә.
Күлдең көнбайыш өлөшөндә утрау бар.

# Илашты (күл)
## Этимологияһы

Күл атамаһының рус. Силач тигән варианты барлыҡҡа килеүе тураһында Силәбе өлкәһе географы, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә, От видоизмененного в русском языке башкирского названия небольшой речки Илашты (по древнему тюркскому мужскому имени Илашты, распространенному в прошлом у башкир), впадающей в озеро тип яҙа.Шулай ҙа күл атамаһы башҡорт телендәге "илашыу булған урын" мәғәнәһендә ҡушылған булғандыр.
# Цандер Фридрих Артурович

Фри́дрих Арту́рович Ца́ндер (нем. Friedrich Zander; 23 август 1887 йыл — 28 март 1933 йыл) — СССР ғалимы һәм уйлап табыусыһы, ракета техникаһы пионерҙарының, атап әйткәндә, шыйыҡ яғыулыҡта эшләүсе тәүге совет ракетаһы «ГИРД-X» эшләүселәрҙең береһе.

# Цандер Фридрих Артурович
## Биографияһы

Фридрих Цандер 1887 йылдың 23 авгусында ул саҡтағы Рәсәй империяһының Лифляндия губернаһына ҡараған Рига ҡалаһында Балтика немецтары Георг Артур (Артур Константинович) Цандер һәм уның ҡатыны Матильда Хелена Готтшальк ғаиләһендә тыуған.
# Пресна

Пресна — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Везлома йылғаһының һул ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Пресна
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Ока йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы), Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400312110000034134
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003413
* Бассейн коды — 08.01.04.003
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Коньга (йылға)

Коньга — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2189/308/211 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Коньга (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Кеть йылғаһы ҡушылған урынған Васюган йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кеть, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010700112115200028997
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202899
* Бассейн коды — 13.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2