# Кришна

Кришна (санскр. कृष्ण, kṛṣṇa) — индуизмдағы алла, вишнуизмда Вишнуҙың һигеҙенсе аватары, индуистарҙың иң популяр аллаларының береһе. Кришнаизмда Алланың иң тәүге ҙәм юғары сығанағы, барлыҡ аватарҙар сығанағы тип хөрмәтләнә.
Индуизм изге яҙмаларына ярашлы, беҙҙең эраға тиклем IV мең йыллыҡта Кришна Матхур ҡалаһында тыуып, рухи донъянан ергә төшә. Уның миссияһы булып дини принциптарҙы тергеҙеү һәм үҙенең дини уйындарын күрһәтеү тора. Кришнаның тормошо, ғәмәлдәре һәм тәғлимәте Пураны («Бхагават-пурана» һәм «Вишну-пурана»), «Харивамша» һәм «Маһабһаратам» кеүек изге яҙмаларҙа һүрәтләнә. Был текстарҙа Кришна күҙ алдына төрлө образдарҙа баҫа: һоҡланғыс һәм уйнсаҡ Алла-бала, шат һәм ғәмһеҙ һыйыр көтөүсе малай, идеаль һөйөклө, илаһи герой-яугир һәм юғары алла. Индуизм сәнғәтендә Кришна һөйгәне Радха компанияһында флейтала уйнаусы көтөүсе малай тип, йәиһә "Бхагавадгита"ла үҙенең дуҫы-витязь Арджунға фәлсәфәүи нәсихәттәр биреүсе йәш яугир-принц итеп һүрәтләнә.
Кришна культы тураһында иң иртә мәғлүмәттәр беҙҙең эраға тиклем V—IV быуаттарға ҡарай. IX быуатҡа кришнаизм Көньяҡ Һиндостанда киң тарала. Төньяҡ Һиндостанда XII быуатҡа кришнаизмдың төрлө традициялары формалаша һәм Джаганнатх (Орисста), Витхоб (Махараштрала) һәм Шринатхджи (Раджастханда) кеүек төбәк культы формалары барлыҡҡа килә. 1960 йылдарҙан башлап, кришнаизм шулай уҡ Көнбайышта, элекке СССР территорияһында нигеҙҙә Бхактиведанта Свами Прабхупад (1896—1977) нәсихәттәре һәм ул 1966 йылда нигеҙ һалған гаудия-вайшнавизм традицияһын кәүҙәләндергән «Халыҡ-ара Кришна аңы йәмғиәте» дини ойошмаһы арҡаһында тарала.

# Кришна
## Этимологияһы һәм исемдәре

Санскриттан туранан-тура тәржемә иткәндә кришна (kṛṣṇa) һүҙе «ҡара», «ҡараңғы» йә «ҡара-күк» тигәнде аңлата. Кришнаның ҡарасман булыуы уның автохтонлығы, йәғни арий сығышлы булмауын раҫлай. Һүҙ прусс телендәге kirsnan, рус. чёрный «ҡара», праслав. *čьrnъ, «ҡара», лит. keršas «сыбар» һүҙҙәргә оҡшаш. Муртиҙа Кришна бик йыш ҡара итеп һүрәтләнә (һирәк кенә — аҡ йәки күк), ә һынлы сәнғәттә күберәген зәңгәр йәки ҡуйы күк итеп эшләнә. "Брахми-самхит"та Кришнаның тире төҫө «зәңгәр төҫтәге болоттар» кеүек һүрәтләнә. Кришнаны болот төҫө менән сағыштырыу һинд шиғриәте өсөн траджицион булып тора.
Кришна шулай уҡ башҡа исемдәр һәм титулдар аҫтында ла билдәле, улар уның төрлө сифаттарын һәм атрибуттарын сағылдыра. Говинда һәм Гопатла Кришнаны һыйыр көтөүсе образында сағылдырған иң киң таралған исемдәре булып тора. Кришнаның исемдәренең ҡайһы берҙәре Һиндостан төбәктәренең атамаһы булып тора. Миҫал булып Джаганнатханы килтерергә мөмкин, ул Ориссала айырым популярлыҡ менән файҙалана.
Индуизмдың төрлө традициялары Кришна исемен төрлөсә аңлата. Мәҫәлән, «Вишну-сахасранама» комментаторҙары Вишнуҙың 1000 исеменең — шулай уҡ Кришна исемдәре булып торалар — һәр береһенә айырым ентекле аңлатма бирә. Был Удйогапарвала «Маһабһаратам» 5.71.4 «Кришна» исеме ике өлөшкә бүленә криш kṛṣ һәм был ṇa, унда криш бху bhū «зат», «ер», ә н ṇa нирврити nirvṛti «ләззәт» булараҡ аңлатыла. Гаудия-вайшнавизм традицияһында Кришна аңы хәрәкәтенә нигеҙ һалыусы Бхактиведанта Свами Прабхупад Кришна исеменә «вбарыһын да ылыҡтырыусы» тигән мәғәнә бирә. Юғарыла телгә алынған "Маһабһаратам"дың 5.71.4 тексы шулай гаудия-вайшнавизмдың төп изге китабы — "Чайтанья-чаритамрита"ла ла өҙөк итеп килтерелә. Бхактиведанта Свами Прабхупад үҙ комментарийҙарында бху bhū мәғәнәһен «ылыҡтырғыс йән эйәһе» тип аңлата, «барыһын да ылыҡтырыусы» мәғәнәһе ошонан да килеп сыға. «Вишну-сахасранама» комментаторҙары шуға оҡшаш аңлатма бирә. Мәҫәлән, Шанкраға ярашлы, Кришна — Вишнуҙың 57-се исеме һәм «белем һәм ләззәт асылы» тигәнде аңлата. "Брахмасамбандха-мантра"ла пуштимарга йолалары Кришна исеме барлыҡ гонаһтарҙы емерергә һәләтле, тип раҫлай.