yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Таншандә ер тетрәүе

Таншандә ер тетрәү (ҡыт. 唐山大地震) — 1976 йылдың 28 июлендә Ҡытай ҡалаһы Таншандә (Хәбәй провинцияһы) булған тәбиғәт фажиғәһе. Рихтер шкалаһы буйынса 8,2 йәки Канамори шкалаһы буйынса 7,5 магнитудалы Ер тетрәү. XX быуаттың иң ҙур тәбиғәт һәләкәттәренең береһе. Ҡытай Халыҡ Республикаһы властарының рәсми мәғлүмәттәре буйынса, һәләк булыусылар һаны 242 419 кеше тәшкил иткән.
Урындағы ваҡыт буйынса 03: 42 сәғәттә ҡала, гипоүҙәге 22 километр тәрәнлектә урынлашҡан көслө ер тетрәү арҡаһында, емерелә. Емереклектәр шулай уҡ Тяньцзиндә һәм көнбайышҡа табан ни бары 140 км алыҫлыҡта урынлашҡан Пекинда ла була. Ер тетрәү һөҙөмтәһендә яҡынса 5,3 миллион йорт емерелә йәки зыян күрә, уларҙа йәшәү мөмкин булмай. Иң көслөһө 7,1 магнитудалы булған бер нисә афтершоктар (төп ер тетрәүҙән һуң булған һәм уның менән сағыштырғанда көсһөҙөрәк булған һелкенеү) тағы ла күберәк ҡорбандарға килтерә.
Беренсе ер һелкенеүҙән бөтә ҡала ҡоролмаларының 90 проценттан ашыуы емерелә. 15 сәғәттән һуң уның артынан ҡеүәтле 7,1 магнитудалы афтершок килә, ул емереклектәрҙе таҙартыусы эшселәрҙе һәм беренсе тетрәүҙән һуң тере ҡалып, тоҙаҡҡа эләккәндәрҙе ерләй. Көслө афтершоктар 1 авгусҡа тиклем булып тора. Улар Рихтер шкалаһы буйынса 4,5 магнитудалы бөтәһе 130-ға яҡын теркәлә. Ер тетрәү эпицентрҙан һигеҙ йөҙ километрға тиклем алыҫлыҡта һиҙелә. Емерелеү масштабы һәм ҡорбандар һаны бығаса булмаған хәл була. Ғәмәлдә ҡала ер менән тигеҙләшә. Ҡайһы бер райондар бик күп ярыҡтар менән ҡаплана. Шундай ярыҡтарҙың береһе дауахана бинаһын һәм пассажирҙар менән тулған поезды йота.
Ҡорбандарҙың күплеге төп һөжүмдең төндә булыуы, бөтә кешеләрҙең дә тиерлек йоҡлап ятыуы һәм торлаҡтарҙың түбән сифатлы булыуы менән бәйле. Шанхай ҡала сейсмология идаралығы начальнигы Чжан Цзюнь фекеренсә, ҙур емерелеүҙәрҙең төп сәбәбе-төҙөлөштә сейсмик һаҡлау сараларының булмауы. Бындай саралар ҡала төҙөлөшө процесында — биналарҙы проектлауҙан алып реконструкциялауға тиклем-тормошҡа ашырылырға тейеш.
Хәҙерге ваҡытта Таншань үҙәгендә ер тетрәү тураһында стена, шулай уҡ ер тетрәүҙәргә арналған мәғлүмәт үҙәге хәтерләтә. Ул үҙенсәлекле музей, был тема буйынса Ҡытайҙың берҙән-бер музейы.
Таншандә ер тетрәү ҡорбандар һаны буйынса 1556 йылдағы Шэньсиҙағы ер тетрәүҙән ҡала тарихта икенсе урында тора.
Фажиғә режиссер Фэн Сяогандың «Ер тетрәү» нәфис фильмы сюжетының нигеҙенә ята.
# Матдәләр алмашыуы

Метаболи́зм (грек. μεταβολή — «әүерелеү, үҙгәреш»), йәки матдәләр алышынуы — тере организмда тереклекте һаҡлау өсөн зарур булған химик реакциялар йыйылмаһы. Был процесстар организмдарға үҫергә һәм үрсергә, үз структураларын һаҡлап ҡалырга һәм тышҡы тәьсирҙәргә яуап ҡайтарырға ирек бирә. Метаболизм ғәҙәттә ике баҫҡыстан тора: катаболизм барышында ҡатмарлы органик матдәләр ябай матдәләргә тарҡала; анаболизм барышында энергия сығымдары менән аҡһымдар, шәкәр, майҙар һәм нуклеин кислотаһы кеүек матдәләр барлыҡҡа килә.
Матдә алышыныуы организм күҙәнәктәре һәм составының даимилығы ҡан әйләнеше ярҙамендә тәьмин ителеүсе күҙәнәк-ара шыйыҡса араһында урын ала.

# Матдәләр алмашыуы
## Аш һеңдереү

Крахмал, целлюлоза йәки аҡһым кеүек макромолекулалар күҙәнәктәр файҙалана алһын өсөн вағыраҡ берәмектәргә тарҡалырға тейеш. Ферменттарҙың бер нисә класы деградацияла ҡатнаша: протеазалар, гликозил-гидролаздар.
Микроорганизмдар үҙҙәре тирәһенә гидролитик ферменттар бүлеп сығара в пространство вокруг себя, хайуандар иһә бындвй ферменттарҙы махсус биҙҙәр күҙәнәктәре менән генә тарҡата ала Аминокислота һәм моносахаридтар күҙәнәктән тыш ферменттар йоғонтоһонда тарҡалып, күҙәнәктәргә күсә.

# Матдәләр алмашыуы
## Катаболизм

Катаболизм тип шәкәрҙәр, майҙар һәм аминокислоталарҙың сағыштырмаса ҙур булған молекулаларының тарҡалыуына килтергән метаболик процестар атала.

# Матдәләр алмашыуы
## Анаболизм

Анаболизм тип энергия сығымы менән барыусы ҡатмарлы молекулаларҙың биосинтезының метаболик процестары атала.
# Рамаҙан (ай)

Рамаҙан (ғәр. رمضان‎) йәки рамаза́н (төр. Ramazan) — һижри тәҡүим буйынса йылдың 9-сы айы. Шулай уҡ Рамаҙан — ураҙа айы. Рамаҙан айында ураҙа тотоу һижри йыл хисабы башланғандан һуң 17—18 ай үткәс, йәғни миләди 624 йылда индерелә.

# Рамаҙан (ай)
## Рамаҙан айында мосолмандарҙың бурыстары

Ислам ҡанундары буйынса, бәлиғ булған һәр мосолманға Рамаҙан айында ураҙа тотоу фарыз. Ураҙа таң беленә башлағандан алып ҡояш байығанға тиклем ашау-эсеүҙән тыйылып тороуҙан ғибәрәт. Белә-күрә әҙ генә булһа ла ризыҡ йотоу ураҙаны боҙа. Ундай осраҡта ураҙаны боҙған кешегә ҡаза һәм ҡәффәрәт тейеш. Ҡаза ул — көнөнә көн, ә ҡәффәрәт — бер көн ҡалған ураҙа өсөн 60 көн ураҙа тотоу. Әгәр уның ҡәффәрәткә көсө етмәһә, ул алтмыш фәҡирҙе бер көн, йәки бер фәҡирҙе алтмыш көн туйғансы ашатырға тейеш. Ауыҙ асҡанда яңылыш һыу йотолоп, ураҙа боҙолһа, ҡояш байығандыр тип уйлап ауыҙ асһаң, йәки ураҙа көслөк менән боҙолһа, ҡәффәрәт тейеш түгел. Изге Рамазан айының 26-сы көнөнән 27-һенә ҡарай төндә үтә торған байрам — Ҡәҙер кисе тип атала.

# Рамаҙан (ай)
## Рамаҙан айы

Күңелдәргә шатлыҡ бирә
Изге Рамаҙан,
Оноттора бар ҡайғыны
И изге аҙан.
Нурҙан ғына тора кеүек -
Донъялар яҡты,
Уйлана белгән кешенең
Иманы артты.
(Гүзәл Ситдиҡова)
# Берёзка (йылға)

Берёзка — Рәсәйҙәге йылға. Владимир өлкәһе, Мәскәү өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2231/87/416 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Берёзка (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Орехово-Зуево ҡалаһынан Владимир ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010300712110000031757
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003175
* Бассейн коды — 09.01.03.007
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Филүс (исем)

Филүс — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.

# Филүс (исем)
## Этимологияһы

Филүс исеме фарсы теленән планета тигәнде аңлата.

# Филүс (исем)
## Билдәле кешеләр

Гәрәев Филүс Фазлиәхмәт улы (24 октябрь 1941 йыл — 1 апрель 1990 йыл) — йырсы (баритон). Башҡорт АССР-ының халыҡ (1987) һәм атҡаҙанған (1978) артисы.
Ҡалмырҙин Филүс Фәрүәз улы — Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы, Башҡортостандың атҡаҙанған артисы..
Ҡансурин Филүс Тәлғәт улы (11 ғинуар 1990 йыл) — Рәсәй хәрби хеҙмәткәре, ефрейтор, Төньяҡ Кавказда хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусы.
Филүс Каһиров — йырсы, Татарстан Республикаһының халыҡ артисы (2023).
Валеев Филүс Фәнит улы- йырсы, «Бәхетле» төркөмөнөң солисы.
Филүс Хисаметдинов (23 март 1950 йыл)- популяр йырҙар авторы, шағир Татарстандың баш ветеринар табибы булып эшләй.
Филүс һәм Илдус Рәҡимовтар — ҡул көрәше менән шөғөлләнәләр. Төрлө ярыштарҙа әүҙем ҡатнашалар, ГДЗС, янғын һүндереү буйынса ярыштарҙа һәм гер спорты призерҙары.
Шәңгәрәев Филюс — йырсы. Ҡариҙел районы.
Хантимеров Филүс Фәйруз улы — Башҡортостан Республикаһы Ауыл хужалығы министрлығының бүлек начальнигы.
# Акел

Акел — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Осипова йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Акел
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300312115200011456
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201145
* Бассейн коды — 13.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ғәләүетдинов Сәрүәр Әбүталип улы

Ғәләүетдинов Сәрүәр Әбүталип улы (25 сентябрь 1950 йыл) — уҡытыусы, шағир. 2005 йылдан Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы.

# Ғәләүетдинов Сәрүәр Әбүталип улы
## Биографияһы

Сәрүәр Әбүталип улы Ғәләүетдинов 1950 йылдың 25 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Ҡолғана ауылында тыуған.
Буласаҡ шағир өләсәй тәрбиәһендә бала саҡтан халыҡ моңдарын тыңлап, халыҡ йолаларын күреп үҫә. Өләсәһе бик күп әкиәттәр, риүәйәттәр, хикәйәттәр, легендалар, мәҡәлдәр, әйтемдәр белгән була.
Мәктәп йылдарынан уҡ Сәрүәр Ғәләүетдинов шиғырҙар яҙа башлай. Уның шиғырҙары «Ленинсы», «Башҡортостан», Бөрйәндең «Таң», Әбйәлилдең «Осҡон» гәзиттәрендә баҫыла.
Совет Армияһы сафында хеҙмәт иткәндә, журналистика буйынса курс тамамлай, шиғырҙар яҙыуын да ташламай. Шиғырҙары «Литературная газета» һәм «Известия Башкортостана» гәзиттәрендә донъя күрә.
Армиянан һуң тыуған яҡтарына әйләнеп ҡайта, колхозда бригадир булып эшләй. 1993 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлап, оҙаҡ йылдар ауыл мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй.
Шиғырҙары «Йәш көстәр» альманахында (1981, 1982, 1983) баҫылып сыға.
2005 йылда «Һәнәк» журналының, «Башҡортостан» гәзитенең лауреаты була.
Сәрүәр Ғәләүетдиновтың бик күп шиғырҙарына Нур Дауытов, Ғ. Дәүләтбирҙин, Н. Абдуллина, А. Ғайсин, Р. Ханнанов тарафынан халыҡ араһында киң таралған йырҙар яҙылған.
«Күңелемдә эйәрле ат» исемле тәүге китабы 1993 йылда донъя күрә. 2010 йылда «Былбылдар һайрағанда» тигән китабы баҫылып сыға.
Сәрүәр Ғәләүетдиновтың ижады башҡорт ауылының йылъяҙмаһын сағылдыра. Уның әҫәрҙәре тәрән йөкмәткеле, башынан аҙағынаса халыҡсан рух менән һуғарылған. Ауыҙ-тел ижады нигеҙендә ғөрөф-ғәҙәттәргә, йолаларға таянып яҙылған әҫәрҙәре тәрән фәлсәфәүи йөкмәткеһе менән айырылып тора.

# Ғәләүетдинов Сәрүәр Әбүталип улы
## Китаптары

* Алдаҡсы бүҙәнә : Йомаҡтар/ С.Ә. Ғәләүетдинов. — Өфө: Китап, 1996. — 32 бит.
* Ауылым тарихы — халҡым тарихы : документаль-публицистик белешмә/ С.Ә. Ғәләүетдинов. — Учалы, 2015. — 38 бит.
* Былбылдар һайрағанда : Шиғырҙар/ С.Ә. Ғәләүетдинов. — Өфө: Китап, 2010. — 184 бит.
* Күңелемдә эйәрле ат : Шиғырҙар/ С.Ә. Ғәләүетдинов. — Өфө: Китап, 1993. — 30 бит.
* Моң тылсымы : Шиғырҙар/ С.Ә. Ғәләүетдинов. — Өфө: Китап, 2006. — 32 бит.
* Семәрле беләҙек. Ажурный браслет. : Йомаҡтар/ С.Ә. Ғәләүетдинов; Рус теленә тәржемәсеһе Усманов Б. Н.. — Өфө: Китап, 2015. — 80 бит.
* Серҙәремде систем. Шиғырҙар/ С.Ә. Ғәләүетдинов. — Өфө: Китап, 2001. — 40 бит.

# Ғәләүетдинов Сәрүәр Әбүталип улы
## Уның тураһында әҙәбиәт

* Бәшәров. Ф. Төпкөлдән сыҡҡан шағир // Башҡортостан. — 2008. — 10 июнь. — 4-се бит.
* Моң тылсымы ташламаһын // Таң. — 2009. — 1 окт. — 3 -сө бит.
# Кулиг

Кулиг — егеүле ат саналарында сәфәр йөрөү. Кугиг ваҡытында бер нисә санаға егелгән ат ҡатнаша (процессия). Был Польшала карнавалдың һуңғы айында (Польшала "запуста" тип атала) үткәрелә торған күңел асыу сараһы. Был сарала музыка уйнай, йырҙар йырлайҙар һәм усаҡ янында күңел асалар. Кисен факел яҡтыһында саналарҙа йөрөйҙәр.
XVI быуаттан XX быуат башына тиклем саналарҙа йөрөү тик магнаттар һәм урта дворяндар араһында ғына бик популяр күңел асыу сараһы булған. Улар араһында Польша бүленгәндән һуң патриотик ҡарашлы шәхестәр булған, кугигты ойоштороусылар бүленеүгә ҡаршы, поляк милли традицияларын тергеҙеү сиволы булараҡ берләшкәндәр. Саналар процессияһы башында Арлекин тип аталған башлыҡ булған. Уның бурысы — баҫып алыусыларға ҡаршы хәрби хәрәкәттәр башланған осраҡта дошманлашып йәшәгән поляк дворян ғаиләләрен бурләштереү маҡсатында маршрутты планлаштырыу булған. Ҡайһы саҡта санала сәфәр бер нисә көн дауам иткән ..
Кулигтың мәҙәни әһәмиәте лә бар, сәфәр барышында краковяк, мазурка , полонез, куявяк, оберек кеүек поляк халыҡ бейеүҙәре, шулай уҡ региональ полька һәм драбант бейеүҙәре башҡарыла. Шул уҡ ваҡытта танго, вальс кеүек сит бейеүҙәрҙен башҡарыу тыйыла, был кешегә сәфәрҙән ситләштереү менән янайҙар. Шулай уҡ фрак кейеп санаға ултырырға ярамай.
Хәҙерге ваҡытта трактор йәки автомобилгә трос, арҡан менән н бер нисә сана тағып йөрөүҙе лә кулиг тип атайҙар. Был күңел асыу сараһы уҡыусы балалар араһында киң таралған.Ғәмәлдә бының ысын кугил менән бәйләнеше юҡ тиәрлек.
# Сәхәүетдинов Венер Ғәзиз улы

Сәхәүетдинов Венер Ғәзиз улы (1 ғинуар 1939 йыл — 6 ғинуар 2019 йыл) — ғалим-хирург, юғары мәктәп һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1981—1986 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина институты ректоры. Башҡортостан Республикаһының 1—3‑сө саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, 1995—1999 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Президент Советы ағзаһы. 2015 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1997), медицина фәндәре докторы (1979), профессор (1980). Рәсәй Федерацияһының (1991) һәм Башҡорт АССР‑ының (1985) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1994), Рәсәй Федерацияһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1999), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1987). Почёт (1998), «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2012) ордендары кавалеры.

# Сәхәүетдинов Венер Ғәзиз улы
## Биографияһы

Венер Ғәзиз улы Сәхәүетдинов 1939 йылдың 1 ғинуарында Башҡорт АССР-ы Мәләүез районы элекке Кинйәбай ауылында тыуа.
1962 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай. 1962—1966 йылдарҙа, юғары белемле белгес булараҡ, Сибай ҡала дауаханаһында табип-хирург булып эшләй. 1966—1968 йылдарҙа СССР Медицина фәндәре академияһы аспирантураһында уҡый.
1969 йылдан алып Башҡорт дәүләт медицина институтында ассистент, декан, кафедра мөдире, 1982—1989 йылдарҙа бер үк ваҡытта ректор булып эшләй.
1995 йылда Өфө ҡалаһының 51-се Йылға аръяғы һайлау округынан Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайға депутат итеп һайлана.
Фәнни эштәре йүнәлештәре: остеомиелитты, йыуан эсәк патологияһын хирургик дауалау, үпкә һәм эренле шешек ауырыуҙары хирургияһы.
Уның тарафынан республикала хирургия мәктәбе ойошторолдо. Һигеҙ фән докторы, 40 фән кандидаты — ғалимдың уҡыусылары.
Сәхәүетдинов Венер Ғәзиз улы 2019 йылдың 6 ғинуарында вафат булды һәм Мәләүез районында ерләнде.

# Сәхәүетдинов Венер Ғәзиз улы
## Хеҙмәттәре

500-ҙән ашыу фәнни (шул иҫәптән 10 монография, 40 уйлап табыу) авторы.
* Хирургическое лечение хронической неспецифической пневмонии в хирургической клинике. Ереван, 1971 (соавтор).
* Остеомиелит. М.: Медгиз. 1985.
* Светя другим сгораю, Уфа, 2012 г., изд. «Гилем» АН РБ, 493 стр.
* Как все начиналось, история БГМУ, Уфа, 2013 г., изд. «Гилем» НИК «Башкирская энциклопедия», 142 стр.
* Моя философия жизни, Уфа, 2015 г., изд. «Гилем» НИК «Башкирская энциклопедия», 284 стр.
* Национальная электронная библиотека Республики Башкортостан. В. Г. Сахаутдинова

# Сәхәүетдинов Венер Ғәзиз улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены (2012)
* Почёт ордены (1993)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре
* БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1983)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы
# Кавардаков Владимир Александрович

Кавардаков Владимир Александрович (22 май 1937 йыл — 22 август 2018 йыл) — совет һәм партия эшмәкәре, 1991 йылдан КПСС-тың Асҡын райкомының беренсе секретары. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Аҙыҡ-түлек һәм аграр мәсьәләләр буйынса комиссия ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған инженеры.

# Кавардаков Владимир Александрович
## Биографияһы

Кавардаков Владимир Александрович 1937 йылдың 22 майында Башҡорт АССР-ының Асҡын районы Асҡын ауылында тыуған. Милләте рус, юғары белемле — 1966 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған.
Хеҙмәт юлын, 1955 йылда, ауыл хужалығы механизацияһы училищеһен тамамлағас, комбайнер булып башлай.
1956—1959 йылдарҙа хәрби хеҙмәттә була. Армиянан һуң институтта уҡый. Юғары белем алғас, райондың «Сельхозтехника» берекмәһендә өлкән, баш инженер, управляющий, атамаһы үҙгәртелгәндән һуң ремонт-техник предприятиеһе директоры була. 1991 йылдан КПСС-тың Асҡын райкомының беренсе секретары.
Асҡын районы, 157-се Асҡын һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының аҙыҡ-түлек һәм аграр мәсьәләләр буйынса комиссия ағзаһы.
Ветеран 2018 йылдың 22 авгусында Асҡын ауылында вафат була.

# Кавардаков Владимир Александрович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы инженеры
* «Почёт Билдәһе» ордены
* миҙалдар,
* Райондың почётлы гражданы (2019, үлгәндән һуң).
# Һалымдың юридик составы элементтары

Һалымдың юридик составы элементтары тупланмаһы һалым түләүсенең һалым буйынса йөкләмәләрен билдәләй. Мөһим элементтар һәм факультатив элементтар айырып ҡарала.
Мөһим элементтар — һалымдың юридик составының элементтары, уларҙан башҡа һалым йөкләмәһе һәм уны үтәү тәртибе аныҡ тип иҫәпләнә алмай.
Рәсәй Федерацияһы Һалым кодексының 17-се статьяһы түбәндәгене нығыта:
Һалым түләүселәр һәм һалым түләү элементтары аныҡланған осраҡта ғына һалым билдәләнгән тип иҫәпләнә, түбәндәгеләр һалым түләү элементтары булып тора:
* һалым һалыу объекты
* һалым базаһы
* һалым осоро
* һалым ставкаһы
* һалымды иҫәпләү тәртибе
* һалымды түләү тәртибе һәм мөҙҙәте
Факультатив элементтар — һалымдың аныҡлығына йоғонто яһамай торған элементтар. Рәсәй Федерацияһы Һалым кодексының 17-се статьяһы 2-се пункты түбәндәгеләрҙе факультатив элементтарға индерә:
* һалым льготалары
* һалым хоҡуғын боҙған өсөн яуаплылыҡ
* һалымдың дөрөҫ тотолмаған суммаларын тотоу һәм ҡайтарыу тәртибе.
# Чугор (Уролка ҡушылдығы)

Чугор — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Уролка йылғаһының һул ярына тамағынан 97 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Чугор (Уролка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100003917
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100391
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Три Сестры (Рәсәй)

Три Сестры (Рәсәй) — Рәсәйҙең Свердловск өлкәһе Урал тауҙарынан көнсығышҡа табан аҡҡан Пышма йылғаһының һул ярындағы ҡая. Ҡая Уралдағы боронғо Курьи ауылы ситктәрендәге «Курьи» шифаханаһы территорияһына инә. Түбәһендә «Храм Воздуха» тип аталған ротонда тора. Геоморфологик, ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы, популяр ял итеү урыны.Ҡая ротондаһы менән Курьи ауылының һәм Уралдың иң билдәле символдарының береһе булып тора.

# Три Сестры (Рәсәй)
## Этимологияһы

Ҡая үҙенең исемен тау итәгендә йылға өҫтөнә сығып торған өс бөйөк суҡаҡ формаһы өсөн алған. Тағы легенда буйынса шундай фараз бар: өс ҡыҙ,апалы-һеңлеле бер егеткә ғашиҡ булалар.Үҙ бәхетен ҡалған икәүҙең бәхетһеҙлегенән ҡормаҫ өсөн, улар өсәүләшеп ҡаянан йылғаға ташланалар

# Три Сестры (Рәсәй)
## Тасуирламаһы

Ҡая бейеклеге 40 метрға тиклем еткән ҙур текә башня һымаҡ суҡаҡтарҙан ғибәрәт. XIX быуат аҙағында ҡая түбәһендә ротонда тибындағы беседка төҙөлә.Шуның арҡаһында ул тағы ла ҙур танылыу ала. Бер башня суҡағында йылға яры кимәленән бер нисә метр бейеклектә мәмерйә ҡыуышлығы бар. Ҡаяның яр буйы итәктәре ҡарағай урманы менән ҡаплаған. Ҡаянан Пышма йылғаһының ҡаршы яҡ ярында ятҡан Курьи ауылының күренеше асыла. 200 метр алыҫлыҡта. Шайтан Ултырғысы ҡаяһы ята.
Три Сестры ҡаяһы 2021 йылдың 17 ғинуарынан Свердловск өлкәһенең Хөкүмәт Ҡарары № 41- ПП менән геоморфологик һәм ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы, тип иғлан ителде. Ошо уҡ хоҡуҡи акт менән Сухоложск урман һаҡлау хужалығына территория объектын һаҡлау йөкмәтелде. Айырыуса һаҡланған тәбиғәт территорияһы 5 гектар майҙанды тәшкил итә. Тәбиғәт ҡомартҡыһын һаҡлау өсөн тейешле санитар торошто булдырыу, шулай уҡ яҡын территорияларҙа усаҡ яндырыуҙы тыйыу күҙәтеләсәк.

# Три Сестры (Рәсәй)
## Һауа Ҡоролмаһы

Ҡая түбәһендәге ротонда «Храм Воздуха» ампир стилендә аҡ мәрмәрҙән төҙөлгән. Нигеҙе бар, ул һигеҙ тура мөйөшлө колонналарҙан тора, тау итәге яғынан колонналар араһында барьерлы ҡоймалар ; ҡыйығы конус формаһында, күк төҫтәге тимер ҡалай менән ябылған. Ротонда ҡаялы нигеҙҙә тора. Яр яғынан ҡарағай урманы менән уратылған. «Курьи» шифаханаһынан ротондаға тиклем түшәлгән аллея алып бара. XIX быуат аҙағында, «Курьи».шифаһанаһы нигеҙләнгәндән һуң,, беседка төҙөлә.Күренекле урыҫ яҙыусыһы Д. Н. Мамин-Сибирякка Курьила шифаханаһында ял итергә тура килгән. Ул йыш ҡына Өс Апалы-Һеңлеле ҡая түбәһенә күтәрелгән, тирә-яҡтың матурлығы менән һоҡланған. Бында алған тәьҫорттары менән үҙенең бер бәләкәй «Зверство» тигән хикәйәһендә уртаҡлаша
# Оло Яшка

Оло Яшка (Яшкин) — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пача йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Оло Яшка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300412115200012346
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201234
* Бассейн коды — 13.01.03.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Мировой судья

Мирово́й судья́ (франц. justice de paix, ингл. justice of the peace) — мировой судтар функцияһын үтәү вәкәләте булған шәхестәр. Мировой судтар сикле юрисдикцияға эйә һәм әһәмиәте ҙур булмаған эштәрҙе ябайлаштырылған процедура менән ҡарай.

# Мировой судья
## Тарихы

Англия Короллегендә мировой судьялар Эдуард III заманында тәғәйенләнә башлай. Улар йәмәғәттә тәртипте күҙәтергә тейеш була. Был 1361 йылда була.
XV быуатта мировой суд барлыҡ урындағы суд-полиция функцияларын һәм урындағы хужалыҡ идаралығын үҙ эсенә алып бөтә. Мировой судьялар баштан уҡ король кешеләре була.
1888 йылда закон ҡабул ителеп, мировой судьяларҙа тик суд функциялары ғына ҡала.
АҠШ-та мировой судьялар институты Англия өлгөһөндә алына.
Францияла мировой судьялар 1790 йылда индерелә

# Мировой судья
## Мировой судтарҙың функциялары һәм ябайлаштырылған суд эшмәкәрлеге

Килеп сыҡҡан ғына ваҡытында мировой судтарға хөкөм сығарыу ғына түгел, урындағы идара вәкәләттәре лә бирелгән була. XVIII быуатта күпселек илдәрҙә, шул иҫәптән Рәсәй империяһында тик юридик функциялар ғына ҡалдырыла. Мировой судтың төп маҡсаты яза биреү түгел, ә ғәҙеллек төшөнсәһенән сығып яҡтарҙы яраштырыу тора.
Ябайлаштырылған процедура присяжныйҙарһыҙ ғына үткәрелеүе мөмкин. 1980 йылда ҡабул ителгән британ законы буйынса, ғәйепләнеүсе яҙма рәүештә ғәйебен таныһа, мировой судта уға приговор сығарыла ала.

# Мировой судья
## Рәсәйҙә мировой судтар

Рәсәй Империяһында тәүге мировой судтар 1864 йылда барлыҡҡа килә, быны либераль реформалар үткәреп, Александр II индерә. 1880-се йылдарҙан Александр Икенсенең реформаларына ҡарата тәнҡит арта, был бигерәк тә мировой судтарға ҡарата көслө була. Шул арҡала күп урындарҙа улар эшмәкәрлеген туҡтата. Яңынан тулы күләмдә 1912 йылда ғына тергеҙелә. 1917 йылдың 22 ноябрендә (5 декабрҙә) РСФСР Совнаркомы 1-се һанлы Суд тураһында декретта мировой судтарҙы бөтөрөү тураһында ҡарар сығара.

# Мировой судья
## Рәсәй Федерацияһында мировой судьялар

1990-сы йылдарҙа халыҡ судтары, хатта составтары ҙурайтылған шарттарҙа ла, эштәрҙе ҡарап өлгөрә алмай башлай. Шул сәбәпле мировой судтарҙы тергеҙергә ҡарар ителә.
1992 йылдың 9 декабрендә (РФ-тың № 4061-1 Законы) шул саҡтағы Конституцияға мировой судтар булдырыу тураһында үҙгәртеү индерелә.
1993 йылғы Рәсәй Конституцияһында мировой судьялар институты нығытылмай.
1998 йылдың 11 ноябрендә «Рәсәй Федерацияһының мировой судьялары тураһында» Федераль закон ҡабул ителә, шунан һуң тотош Рәсәй буйынса, шул иҫәптән Башҡортостанда ла мировой судьялар эшмәкәрлеген башлай.