# Жалайырҙар

Жалайырҙар — рус. Жалайыры - ҡаҙаҡтарҙың Оло йөҙгә (ҡаҙ. Ұлы Жүз) ингән тайфаларының (ҡәбиләләренең) береһе.

# Жалайырҙар
## Таралған ерҙәре

Төп таралып ултырған урындары башлыса - Алатау, Алтынәмәл һәм Малайһары буйҙарында, Етеһыу тау алды төбәгендә; Или йылғаһы (ҡаҙ. Иле) буйы — Ҡараталы, Балҡаш, Арҡарлы тауҙары араһында. Жалайырҙарҙың бер өлөшө Иле йылғаһының һул яры буйлап Иле Алатау итәгенә һәм Шу йылғаһының урта ағымына тиклем урынлашҡан булған.

# Жалайырҙар
## Һаны

Статистика иҫәбе материалдары буйынса 19-20 бб. араһында һаны жалайырҙар 100-110 мең кеше самаһы булған. 1899 йылғы йәниҫәп буйынса 17 мең тирәһе ғаилә тәшкил иткән. Мөхәммәтжан Танышбай улы Танышбаев (ҡаҙ. Muhametjan Tynyshbaıuly) — күренекле ҡаҙаҡ сәйәси һәм йәмәғәт эшмәкәре - мәғлүмәттәре буйынса уларҙың һаны 130 мең кешегә еткән. Темирғәлиев иһә 1911-1913 йылдарҙа 107 500 еншн тәшкил итә (ҡаҙаҡтарҙың 2.2% ). Ракишев иҫәбе буйынса Жалайыр һанының 485 мең булғандар

# Жалайырҙар
## Шәжәрәләр

Ҡаҙаҡ батыры Дикәнбайҙан урыҫ тарихсы-этнографы һәм шәрҡиәтсеһе Аристов Николай Александрович яҙып алған ҡаҙаҡ шәжәрәләре буйынса жалайырҙар булған Жансаҡал тоҡомо Жалайыр исемле кешенән киткән. Жансакал менән Аҡсаҡал - Уйсин тоҡомо. Боронғо генеалогияларҙа иһә Жансакал менән Жалайыр — бер үк кеше, Майҡы бей тоҡомо. Шәжәрәгә ярашлы, уның ысын исеме Ҡабылан.

# Жалайырҙар
## Ырыуҙары

Жалайыр 3 эре ырыуға бүленә: сырманаҡ, шуманаҡ, бирмәнәк ( Тынышпаевта - сиыршы -һыйырсы). Ораны — баҡтияр, ҡоблан, борибай (бүребай). Тамғаһы — III тараҡ.
| Сырманаҡ: арыкгыным, байшегир, балгалы, кайшылы, кушик; | Шуманаҡ: андас, мырза, карашапан, оракты, акбуйым (арыкбуйым), калпе, сыпатай; | Бирмәнәк: сиыршы (байбоген) - ҡайһы саө сырманаҡтарға индерәләр |

# Жалайырҙар
## Тарихы

Жалайыр ҡәбиләһе ҡаҙаҡ халҡы составына ингәнгә тиклем Үҙәк Азияның төрлө төбәктәрендә, башлыса Монголияла йәшәгән. 13-сө быуатта улар Монгол империяһы составына инә һәм Сыңғыҙханадың яулап алыу һуғыштарында ҡатнаша.
Иң данлы шәхестәре - Мүҡали (Муҡали-ғойон, Мухури, монг. Мухулай — Сыңғыҙхан ғәскәре командующийы , Төньяҡ Ҡытайҙы яулап алыуға етәкселек итә.
Монгол империяһы барлыҡҡа килгәндән һуң, жалайырҙар, Тынышпаев һүҙҙәре буйынса, 4 төркөмгә бүленә:
* 1-сеһе Монголия һәм Ҡытайҙа ҡала;
* 2-сеһе Сыүғыҙхандың өлкән улы Жучиҙың биләмәһе (Алтын Урҙа) составына кергән һәм, риүәйәт буйынса, көнсығышта Шу (Шуманаҡ) йылғаһының урта ағымында урынлашҡан;
* 3-сөһө Шыршыҡ (Чирчик) һәм Ангрен үҙәндәрен биләгән (сырманаҡ);
* 4-сеһе Хүләгү - монголдарҙың Персиялағы әмире биләмәһенә инә.
Икенсе төркөм (шуманаҡтар) 14-15 быуаттарҙа Аҡ Урҙа составына инә армияның төп өлөшөн тәшкил итә һәм Ырыҫ хан ғәскәренең төп өлөшөн тәшкил итә.
Жалайырҙарҙың 16 быуат аҙағы - 17 быуат башындағы иң сағыу вәкиле ҡаҙаҡтарҙың Тәүәккәл ханы туғаны Ҡәҙерғәли Жалайыри (ҡаҙ. Қадырғали Жалайыр) — ул Оло Нуғайҙар бейе Мөхәммәт Ураҙ бейҙең (1590—1598) кәңәшсеһе була. Урыҫтарға әсирлеккә эләккәс, ул Дәште Ҡыпсаҡ һәм Ҡаҙаҡ ханлығы тарихы тураһында «Джәми әт-тауарих» (рус. Джами ат-таварих, ғәр. : جامع التواريخ‎) әҫәрен яҙа.
18 быуат уртаһында Жалайырҙар Ҡопал өйәҙе (Етеһыу - ҡаҙ. Жетісу) йәйләүҙәрен биләй.
Жалайырҙарҙың ҡаҙаҡтар составына инмәгән башҡа өлөшө үзбәктәр, ҡырғыҙҙар, ҡарағалпаҡтар һәм (ихтимал, башҡорттар араһына) инеп ҡалған.

# Жалайырҙар
## ДНК

Жалайырҙар араһында С2-M217 гаплогруппаһы 38%, C2b1a2 - 2%, C2c1a1a1 - 1%, N1a1a - 22%. Шуманаҡтарҙа гаплогруппа С2-M217 йышыраҡ - 61%, ә сырманаҡтарҙа гаплогруппа N1a1a-M178 46%