# Ҡытай календары

Ҡытай календары ике төр календары менән күрһәтелгән: ҡояш (ауыл хужалығы) һәм ҡояш-ай. Һуңғыһы ике вариантта билдәле: бигерәк тә Көнсығыш Азияла популяр булған Ся календары (ҡыт. 夏, Ся династияһы исеме буйынса аталған) — йылды яҙ миҙгеле буйынса һанай; һәм шулай уҡ Чжуань календары (ҡыт. 顓頊曆, Цинь династияһын нигеҙләүсе Чжуань-сюй исеме буйынса аталған) — йылды көҙ миҙгеле буйынса һанай.
Хәҙерге Ҡытайҙа шулай уҡ ҡулланышҡа григориан календары индерелгән, әммә ай календары, элекке замандағы һымаҡ, бөтә урындарҙа ла традицион байрамдарҙың ваҡытын билдәләү өсөн ҡулланыла: «Яҙ байрамы» (Ҡытай Яңы йылы), Көҙ уртаһы байрамы һәм башҡаларҙы, шулай уҡ теге йәки был ауыл хужалығы эш төрҙәрен башлау ваҡытын билдәләү өсөн файҙаланыла. Ай календары буйынса «Яҙ байрамы» (Яңы йыл) үҙгәреүсән һәм йыл һайын «Тәүге яңы ай» көнөнә тура килә. Яңы йылдың килеп етеүе тип ҡышҡы ҡояш торошонан (21—22 декабрь) һуң, 1645 йылдан 2644 йылға ҡәҙәр 21 ғинуарҙан иртәрәк һәм 21 февралдән һуң булмаған икенсе яңы ай һанала (мәҫәлән, 4713 ҡыҙыл маймыл йылы 2016 йылдың 8 февраленән 2017 йылдың 27 ғинуарына тиклем дауам итә). Ся календарына ярашлы, «Яҙ башланыу» йыл һайын 4, 5 йәки 6 февралгә тап килә.
Ся календарын мантик маҡсаттарҙа ла, мәҫәлән, никах тантанаһын уҙғарыуҙың, учреждениеларҙы асыуҙың һ.б. иң уңайлы көнөн һайлауҙа, шәхсән «яҙмыш картаһын» (мин шу 命书) иҫәпләүҙә ҡулланалар.
Ҡытайҙа григориан календарын «стандарт» (公曆 gōnglì), «көнбайыш» (西曆 xīlì) йәғни "ҡояш" (日曆 rìlì) календары тип атайҙар. Григориан календары индерелгәндән һуң уны шулай уҡ - яңы, ә ай календарын иҫке тип исемләйҙәр.

# Ҡытай календары
## Тарих
### Шан дәүере календары

Шан дәүеренең (б.э.т. XVI—XI бб.) күҙаллау һөйәктәрендәге (цзягувэнь) боронғо яҙыуҙарҙа йыл 12 ай айҙан тора тип һүрәтләнә. Календарь шылмаһын өсөн һәм уны йыл миҙгелдәренә, ҡояш торошона бәйләү маҡсатында уға эмпирик рәүештә 13-сө һәм 14-се айҙар өҫтәлмәләр булып торған.
Шул ваҡытта уҡ йылдарҙы һәм көндәрҙе иҫәпләү маҡсатында алтмыш йыллыҡ цикл ҡулланылған. Был традиция буйынса йыл ҡышҡы ҡояш торошонан һуң беренсе яңы айҙан башланған.

# Ҡытай календары
## Тарих
### Чжоу дәүере календары

Чжоу дәүеренең (б.э.т. XI—III бб.) иртә яҙмалары, шул иҫәптән Чуньцю хроникаһы, йылды 12 ай айынан тора тип һүрәтләгән, йыл аҙағында эмпирик күҙлектән сығып, ун өсөнсө ай өҫтәлгән. Айҙарҙың оҙонлоғо алмашынып 29 һәм 30 көндән тора, ә ай аҙағында ҡайһы саҡта, айҙың башланыуын һәм күҙәтелгән яңы айҙы тап килтереү өсөн, йәнә бер көн өҫтәлгән.
Өҫтәмә көн һәм ай һайлауҙа башбаштаҡлыҡ элементы булғанға күрә, төрлө батшалыҡтарҙың календарҙары бер ни тиклем айырылған, әммә рәсми календарь булып Чжоу батшалығы календары иҫәпләнгән.
Йылдың башы бер айға артҡа шылдырылған, һәм ҡышҡы ҡояш торошона тиклемге яңы ай тулыу иҫәпләнгән. Әммә Чуньцю хроникаһына ярашлы, урыны менән (мәҫәлән Лу батшалығында) хатта б.э.т. VII быуатта, Шан дәүерендә һымаҡ, яңы йыл башланыуы ҡышҡы ҡояш торошонан һуң билдәләнгән һәм уның бер айға артҡа шылыуы б.э.т. 650 йылда булған тип фаразлайҙар.

# Ҡытай календары
## Тарих
### Цинь дәүере календары

Б.э.т. 221 йылда император Цинь Шихуанди Ҡытайҙы берләштергәс, берҙәм календарь урынлаштыра. Стихиялар өҫтөнлөгө нигеҙендә, йыл башы йәнә бер айға артҡа, ҡышҡы ҡояш торошо алдынан икенсе яңы айға (унынсы айҙың аҙағына) шылдырыла.
Цинь династияһы осоронда эклиптикалағы ҡояш торошо (йондоҙнамәнең 12 знагы аналогияһы), буйынса билдәләнгән 24 миҙгел ғәмәлгә индерелә, аҙаҡ улар ауыл хужалығы календарының нигеҙе була. Миҙгелдәр Ай хәрәкәтенә тура бәйләнмәгәндәр.

# Ҡытай календары
## Тарих
### Хань календарҙары

* Тайчу
Конфуциан ғалимдарының, шул иҫәптән Сыма Цяндең, күп йыллыҡ эштәре һөҙөмтәһендә хәҙерге заман төрөнә яҡын булған Ҡытай календары Хань династияһы императоры У-ди указына ярашлы б.э.т. 104 йылда ҡабул ителә Был календарь Тайчу (太初, Бөйөк Башланғыс) исемен ала, У-ди идара итеүенең яңы дәүере шул уҡ рәүештә аталған. Ошо календарға ярашлы йыл башы яҙ башына (Инь юлбарыҫ өсөнсө цикл знагына) күсерелгән, йылдың башланыуы ғинуар аҙағы — февраль башы яңы айға тура килгән, ә өҫтәмә ай айы ҡояш ай дауамында эклиптиканың ("йондоҙлоҡ билдәһенә", дөрөҫөрәге ике ауыл хужалығы миҙгеле) тейешле секторы сиктәренән сыҡмағанда индерелә, ай башы ҡояш менән айҙың уртаса хәрәкәте буйынса иҫәпләнә.
* Саньтун ли 三统历
Лю Синь етәкселегендәге комиссия тарафынан Ван Мандың (б. э . т. 9 - 23 йылдарҙа) реформалары аҙымы булараҡ эшләнә. Астрономик принциптар менән бер рәттән нумерологик принциптарҙы ла файҙалана.
* Хань ли
Көнсығыш Хань календары саньтун ли календарына төҙәтмәләр индерә. Беҙҙең эраның 85 йылында ҡабул ителә.
* Цяньсян ли 乾象历
Лю Хун 刘洪 (яҡынса 135—210) тарафынан тәҡдим ителгән календарь реформаһы проекты: Хань 220 йылда Хань империяһы тарҡалғандан һуң барлыҡҡа килгән батшалыҡтарҙың береһе менән ҡабул ителгән.

# Ҡытай календары
## Варианттар

Башҡа көнсығыш календарҙары йә тулыһынса ҡытайҙыҡына тап килә (корей), йә күбеһенсә ҡытайҙыҡына оҡшаш, әммә бер ни тиклем айырмалары була (вьетнам календарында — йондоҙлоҡ циклда Ҡуян Бесәй менән алыштырылған; тибет календарында — зодиак буйынса хайуандарҙың исемдәре бер ни тиклем үҙгәртелгән; япон календарында — иҫәпләү принцибы үҙгәртелгән, шунлыҡтан башҡа календарҙар менән сағыштырғанда йылдарҙа айырмалыҡтар барлыҡҡа килә).
Ҡытай (ҡытай-уйғыр) календары элементтары монгол баҫып алыуҙары арҡаһында мосолман халыҡтары араһында таралыу ала. Айырым әйткәндә, монгол теленән төрөк (ғосман) һәм фарсы телдәренә тәржемә ителгән хайуан атамалары хронологик яҙмаларҙы, рәсми һәм тарихи документтарҙы алып барыу өсөн урта быуаттарҙан яңы тарихҡа тиклем фарсы һәм төрөк телдәре таралған территорияларҙа — Кесе Азиянан Һиндостанға ҡәҙәр ҡулланылған. Иранда ай календары менән крәҫтиәндәр һәм һалым йыйыусылар 1925 йылда тыйылыуына тиклем файҙаланған.

# Ҡытай календары
## Ҡытай ауыл хужалығы календары

Был календарь йылды Ҡояштың эклиптикалағы торошо буйынса 24 ауыл хужалығы сезонына бүлеүҙе билдәләй. Сезондар бер нисектә Айҙың хәрәкәтенә бәйләнмәгән.
| Эклиптик оҙонлоҡ | Тәржемә | Ҡытай атамаһы | Япон атамаһы | Корей атамаһы | Вьетнам атамаһы | Григориан календарында яҡынса көнө |
| 315° | Яҙ башы | 立春 личунь | 立春 риссюн | 입춘 (立春) ипчхун | Lập xuân лэп сюан | 4—5 февраль |
| 330° | Ямғыр һыуы | 雨水 юйшуй | 雨水 усуй | 우수 (雨水) усу | Vũ thủy ву тхюи | 19—20 февраль |
| 345° | Ҡарышлауыҡтар уяныу осоро | 驚蟄 (惊蛰) цзинчжэ | 啓蟄 кэйтицу | 경칩 (驚蟄) кёнъчхип | Kinh trập кинь чап | 5—6 март |
| 0° | Яҙғы көн һәм төндөң тигеҙләнеүе | 春分 чуньфэнь | 春分 сюмбун | 춘분 (春分) чхунбун | Xuân phân сюан фан | 20—21 март |
| 15° | Асыҡ һәм яҡты | 清明 цинмин | 清明 сэймэй | 청명 (清明) чхёнъмён | Thanh minh тхань минь | 4—5 апрель |
| 30° | Икмәк ямғырҙары | 穀雨 (谷雨) гуюй | 穀雨 коку: | 곡우 (穀雨) когу | Cốc vũ кок ву | 20—21 апрель |
| 45° | Йәй башы | 立夏 лися | 立夏 рикка | 입하 (立夏) ипха | Lập hạ лап ха | 5—6 май |
| 60° | Бәләкәй муллыҡ | 小滿 (小满) сяомань | 小満 сё: ман | 소만 (小滿) соман | Tiểu mãn тьеу ман | 21—22 май |
| 75° | Икмәк башаҡланыуы | 芒種 (芒种) манчжун | 芒種 бо: сю | 망종 (芒種) манъджон | Mang chủng манг тюнг | 5—6 июнь |
| 90° | Йәйге ҡояш торошо | 夏至 сячжи | 夏至 гэси | 하지 (夏至) haji | Hạ chí ха ти | 21—22 июнь |
| 105° | Бәләкәй селлә | 小暑 сяошу | 小暑 сё: сё | 소서 (小暑) сосо | Tiểu thử тьеу тхы | 7—8 июль |
| 120° | Ҙур селлә | 大暑 дашу | 大暑 тайсё | 대서 (大暑) дэсо | Đại thử дай тхы | 23—24 июль |
| 135° | Көҙ башы | 立秋 лицю | 立秋 риссю: | 입추 (立秋) ипхчху | Lập thu лап тху | 7—8 август |
| 150° | Селлә бөтөүе | 處暑 (处暑) чушу | 処暑 сёсё | 처서 (處暑) чхосо | Xử thử сьы тхы | 23—24 август |
| 165° | Аҡ ысыҡтар | 白露 байлу | 白露 хакуро | 백로 (白露) пэкхро | Bạch lộ бать ло | 7—8 сентябрь |
| 180° | Көҙгө көн һәм төндөң тигеҙләнеүе | 秋分 цюфэнь | 秋分 сю: бун | 추분 (秋分) чхупун | Thu phân тху фан | 23—24 сентябрь |
| 195° | Һалҡын ысыҡтар | 寒露 ханьлу | 寒露 канро | 한로 (寒露) халло | Hàn lộ хан ло | 8—9 октябрь |
| 210° | Бәҫ яуыуы | 霜降 шуанцзян | 霜降 со: ко: | 상강 (霜降) санъган | Sương giáng шыонг зянг | 23—24 октябрь |
| 225° | Ҡыш башы | 立冬 лидун | 立冬 ритто: | 입동 (立冬) ипдон | Lập đông лап донг | 7—8 ноябрь |
| 240° | Бәләкәй ҡарҙар | 小雪 сяосюэ | 小雪 сё: сэцу | 소설 (小雪) сосоль | Tiểu tuyết тьеу тует | 22—23 ноябрь |
| 255° | Ҙур ҡарҙар | 大雪 дасюэ | 大雪 тайсэцу | 대설 (大雪) дэсоль | Đại tuyết дай тует | 7—8 декабря |
| 270° | Ҡышҡы ҡояш торошо | 冬至 дунчжи | 冬至 то: дзи | 동지 (冬至) тонъджи | Đông chí донг ти | 21—22 декабрь |
| 285° | Бәләкәй һыуыҡтар | 小寒 сяохань | 小寒 сё: кан | 소한 (小寒) сохан | Tiểu hàn тьеу хан | 5—6 ғинуар |
| 300° | Ҙур һыуыҡтар | 大寒 дахань | 大寒 дайкан | 대한 (大寒) дэхан | Đại hàn дай хан | 20—21 ғинуар |

# Ҡытай календары
## Ҡытай циклик календары

Ҡытай циклик календары алтмыш йыллыҡ циклды ҡуллана, 10 йыллыҡ («күк олондары») һәм 12 йыллыҡ («ер ботаҡтары») циклдар комбинацияһынан тора.
Циклда йыл ике иероглиф менән билдәләнә: [күк олоно] һәм [ер ботағы]. Ҡайһы саҡта «ер ботағын» ғына күрһәтәләр.

# Ҡытай календары
## Ҡытай циклик календары
### Григориан календары йылы буйынса циклдың номерын иҫәпләп сығарыу

* Хәҙерге заман ысулы:
       2006 年 − 3 = 60 × 33 + 23; 2006 ≈ 34-се цикл, 23-сө йыл
* Традицион ысул:
       2006 年 + 2397 = 60 × 73 + 23; 2006 ≈ 74-се цикл, 23-сө йыл
* Бик боронғо ысул:
       2006 年 + 2697 = 60 × 78 + 23; 2006 ≈ 79-сы цикл, 23-сө йыл
* Тағы бер ысул:
       2006 年 + 2637 = 60 × 77 + 23; 2006 ≈ 78-се цикл, 23-сө йыл

# Ҡытай календары
## Ай календары буйынса дөрөҫ даталар

(Даталар КК.АА.ЙЙ форматында бирелгән, йылдың тәүге 2 цифрҙары күрһәтелмәгән)