yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Шалҡанды (һырт)

Шалҡанды (рус. Шелканды), Күмләк арҡаһы — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Уй районының көнсығыш өлөшөндәге Уралтауҙың һыу бүлеүсе һырты.

# Шалҡанды (һырт)
## Урынлашыуы

Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Уй районының көнсығыш өлөшөндә, Белово, Ҡомлоҡ, Грибановка һәм Гусары ауылдары буйында урынлашҡан. Төньяҡ осонда ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы Ларин ҡарағайлығы (рус. Ларинский бор) барып сыға. Иң киң урыны 37 км, уртаса киңлеге 1 км самаһы. Иң бейек нөктәләре: диңгеҙ кимәленән 527, 528 и 539 м. Координаттары: 54.4125, 60.17333.

# Шалҡанды (һырт)
## Тәбиғәте
### Флора

Ере — һоро урман һәм ҡара тупраҡтарҙан тиерлек тора. Һырт тулыһынса япраҡлы һәм ылыҫлы урмандар менән ҡапланған. Күберәк ҡайын, уҫаҡ үҫә, урман араһындағы үҫемлектәрҙең күпселеген ҡыуаҡтар тәшкил итә, башлыса сейә үҫә). Ылыҫлыларҙың төп өлөшө — төрлө йәштәге ҡарағайлыҡтар.
Үлән күп төрлө — 300 ҙән артыҡ үҫемлек төрө иҫәпләнә. Өҫкө ярусты балтырған, ҡурай, абаға, кеүек бейек үләндәр; икенселә — йылантамыр, ҡытыршы сәңгәр сәскә, ҡыр ҡәнәфере, бесәй борсағы, туҡранбаш, һарына, меңъяпраҡ кеүек үләндәрҙән тора; иң түбәндә — ер еләге, үрмәле туҡранбаш, таш еләге, ҡыҙыл бөрлөгән һ. б алып тора.

# Шалҡанды (һырт)
## Тәбиғәте
### Фауна

Хайуандар донъяһы ла бай ғына: бурһыҡ, ҡуян, үрғуян, ҡыҙыл көҙән, илек, төлкө, мышы, көҙән; ҡоштар — ҡарға, һоро ҡоҙғон, әберсен, барҡылдаҡ, тумыртҡа, аҡ һәм һоро ағуна, ҙур сәпсек, бараба, һайыҫҡан, ҡор, шулай уҡ йыртҡыс ҡоштарҙан бөркөт, торомтай, өкө, ыласын, ҡарсыға һәм башҡалар төйәкләнгән.

# Шалҡанды (һырт)
## Тәбиғәте
### Шифалы һыуы

Шалҡанды һыртында урта өлөшөндә көньяҡ битләүендә таҙа һалҡын ҡушыла һыу (+4…+10 °С) сығанағы бар — был урында «Грибановский ключ» тигән эсәр һыуҙы һауыттарға ҡойоп, сауҙаға сығаралар.

# Шалҡанды (һырт)
## Этимологияһы

Силәбе өлкәһенең топонимикаһын өйрәнеп, китаптар сығарған географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә былай тип яҙа:
   От распространенного в прошлом у башкир мужского имени Шалканды, с основой шалкан — «репа» и имяобразующим аффиксом -ды. Название связано с древним культом растений у тюркских народов.http://old.toposural.ru/html/h.htm
Йәғни, уның фаразы буйынса, атама төрки телдәрҙәге «шалҡан» һүҙенән килеп сыҡҡан.
# Межница (Лидь ҡушылдығы)

Межница — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лидь йылғаһының уң ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.

# Межница (Лидь ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200112110000006948
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000694
* Бассейн коды — 08.01.02.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Даптен

Даптен — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Рассомаха йылғаһының һул ярына тамағынан 83 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Даптен
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010600112115200026460
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202646
* Бассейн коды — 13.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Үрге Рус Лооһы

Үрге Рус Лооһы (рус. Верхнерусское Лоо) — Краснодар крайы Сочи «ҡала-курорт» муниципаль берәмегенең Лазаревский районындағы ауыл. Солохауыл ауыл округы составына инә.

# Үрге Рус Лооһы
## Халыҡ һаны
### Милли составы

2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса:

# Үрге Рус Лооһы
## Инфраструктура

Төп социаль инфраструктура объекттары район үҙәгендә — Беренсе Харциз ауылында урынлашҡан.
# Туҙлыҡыуыш (Балтас районы)

Туҙлыҡыуыш (рус. Тузулукуш, Тузлу-Кушево) — бөткән ауыл. 1811 йылғы VI ревизияға тиклем барлыҡҡа килгән. Башҡорт АССР-ының Балтас районы Еләҙекүл ауыл Советы составында булған. 1986 йылда ғәмәлдән сығарылған.

# Туҙлыҡыуыш (Балтас районы)
## Исеменең килеп сығышы

Архив документтарында ауылдың исеме Имән Ишмәт Туҙлы (Имен Ишмет Тузла) тип күрһәтелгән. Шулай уҡ «Тузлу Куш тож» тип тә исемләнгән.
Туҙлыҡыуыш һүҙе ике өлөштән тора: туҙлы (туҙ) һәм ҡыуыш башҡорт һүҙҙәренән алынған (Ж. Ғ. Кейекбаев, 1956)
Туҙлыҡыуыш ауылдары Саҡмағош, Бәләбәй райондарында ла бар.

# Туҙлыҡыуыш (Балтас районы)
## Тарихы

1795 йылғы V ревизияла әлеге ауыл теркәлмәгән, әммә 1811 йылғы VI ревизия барышында ауылда 6 йортта 16 башҡорт, 11 мишәр йәшәгәне теркәлгән. Ә. З. Әсфәндиәров фекеренсә, «ауыл VI ревизия алдынан барлыҡҡа килгән. Мишәрҙәрҙе индергән ваҡыт билдәһеҙ».
1834 йылда ауылда 24 башҡорт һәм 24 мишәр хужалығы күрһәтелгән. 1897 йылғы иҫәп алыу барышында 26 йортта этник сығышы күрһәтелмәгән 131 кеше теркәлгән. Октябрь революцияһынан һуң, 1920 йылда 36 йортта 182 кеше йәшәгән, уларҙың күпселеге — башҡорттар.
Ауыл халҡы башлыса игенселек менән шөғөлләнгән. 1834 йылда 360 бот ужым бойҙайы һәм 400 бот ярауай бойҙай сәселгән. Хужалыҡтарҙа эре мал күрһәтелмәгән, йәмгеһе 19 һарыҡ, 8 кәзә теркәлгән. Шул уҡ ваҡытта бер нисә йорт хужаһы солоҡсолоҡ менән шөғөлләнгән (10 солоҡ, 10 умарта).
1952 йылда Киҙгәнбаш ауыл Советы биләмәһенә ингән Туҙлыҡыуыш ауылы Башҡорт АССР-ының Юғары Советы Президиумының «Ҡайһы бер тораҡ пункттарын иҫәп мәғлүмәттәренән алыу» исемле 6-2/396 һанлы Указына ярашлы ғәмәлдә булған ауылдар исемлегенән төшөрөлә.

# Туҙлыҡыуыш (Балтас районы)
## Географик урыны

* Еләҙекүл ауыл Советы үҙәгенә тиклем км,
* Иҫке Балтас район үҙәгенә тиклем — 18 км,
* иң яҡын урынлашҡан Көйәҙе тимер юлы станцияһынын 100 км
# Волос археология музейы

Волос археология музейы (грек. Αρχαιολογικό Μουσείο Βόλου) ― Греция, Фессалия периферияһы, Волос ҡалаһы музейы.1909 йылда Алексиос Афанасакис иғәнәһенә ойошторола. Грецияның иң боронғо археология музейҙарының береһе.

# Волос археология музейы
## Экспозиция

Музейҙа бик күп археологик табылдыҡтар бар, улар төрлө тикшеренеүселәр тарафынан Фессалия территорияһында XX быуат буйына табылған. Экспонаттар араһында ― неолит ваҡытына ҡараған кеше тораҡтарында табылған биҙәнеү әйберҙәре, ауыл хужалығы хеҙмәт ҡоралдары, йорт кәрәк-ярағы. Уларҙың барыһы ла тиерлек хәҙерге Димини һәм Сескло ауылдары тирәһендә табылған; балсыҡ статуэткалар һәм предметтар, төрлө геометрик стилдә яҙылған грек вазалары, шундай легендар булған аргонавтар экспедицияһы һәм Троян һуғышы тураһындағы грек мифологиялары дәүеренең артефакттары. Бында шулай уҡ үҙенсәлекле төҫтәре һаҡланып ҡалған классик осорҙоң ғәҙәти булмаған ҡушма статуэтка һындары, эллин дәүеренең рельефлы һирәк стелалары, шулай уҡ Грецияның иртә христиан һәм византия осоро рельефтары бар.
Ҡыҙыҡлы экспонаттар араһында археологик ҡаҙыуҙар урынында табылған мәйет һөлдәһе һәм уның янындағы зыянһыҙ күсерелгән предметтар, ҡәбер таштары һаҡлана. Археология музейынан алыҫ түгел урында, Димини һәм Сескло ауылдарында, шулай уҡ неолит осоронда йәшәгән кешеләрҙең тораҡтарының реконструкциялары ҡуйылған.
# Топкая (Хопер ҡушылдығы)

Топкая (Григорьевская) — Рәсәй йылғаһы. Волгоград өлкәһе,Воронеж өлкәһе,Тамбов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Хопер йылғаһының уң ярына тамағынан 277 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Топкая (Хопер ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер, Ворона йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Савала һәм Бузулук йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010200512107000007469
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000746
* Бассейн коды — 05.01.02.005
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Әйүбиҙәр

Әйүбиҙәр солтанлығы ({{курдса: Eyûbiyan; ғәр. لأيوبيون‎ - әл-Әйүбиүн; рус. Айюбиды), шулай уҡ Дәүләт Әл-Әкрәд (ғәр. دولة الأكراد‎) — Көнбайыш Азияла һәм Төньяҡ Африкала курд Әйүбиҙәр династияһы етәкселегендәге урта быуат мосолман дәүләте (солтанат).

# Әйүбиҙәр
## Тарихы

Әйүбиҙәр династияһының төп линияһы вәкилдәре Мысырға идара итә (1169—1252, 1174 йылдан Солтан титулы алып), шул уҡ ваҡытта Яҡын Көнсығыштың төрлө төбәктәрендә (Фәләстиндә, Сүриәлә, Ираҡта, Ғәрәбстанда, Кесе Азияла) идара иткән династияның алыҫыраҡ тармағы өсөн сюзерендар була.
Династияға нигеҙ һалыусы Сәләх әд-Дин Мысырҙағы төрки-сельджук ғәскәрҙәренә таянып, Фатимиҙарҙың исмәғили династияһын тар-мар итә. Әйүбиҙәрҙең власы Киренаикаға, Триполитанияға, Йеменгә, Сүриәгә, Үрге Месопотамияға тарала. Улар тәре йөрөтөүселәрҙе еңә, шиғыйҙарҙы эҙәрлекләй. Дини тормошта сөннилек хакимлығы нығына. Әйүп нәҫеленән сыҡҡандарҙың барыһының да үҙ аллы идараһында айырым провинциялары булған. 1238 йылда дәүләт уделдарға бүленә. 1250 йылда мәмлүктәр Әйүбиҙәрҙең һуңғы солтанын үлтереп, Мысырҙа власты баҫып алалар.
Әйүбиҙәр дәүләте күп һанлы уделдарға бүленә. Династия башлығы солтан титулын йөрөтә, династияның башҡа ағзалары — мәликтәр һәм әмирҙәр.

# Әйүбиҙәр
## Әйүбиҙәр

* Сәләх әд-Дин, 1169—1193
* Әл-Ғәзиз Уҫман, 1193—1198
* Әл-Мансур Насир әл-Дин Мөхәммәд, 1198—1200
* Әл-Ғәдил Сәйф әл-Дин Әбү Бәкер I, 1200—1218
* Әл-Камил, 1218—1238
* Әл-Ғәдил Сәйф әл-Дин Әбү Бәкер II, 1238—1240
* Әс-Сәлих Әйүб, 1240—1249
* Әл-Мүғәззәм Туран-Шаһ, 1249—1250
* Әл-Әшрәф Муса, 1250—1254
# Аҡыл буталышы (хикәйә)

Аҡыл буталышы — Антон Павлович Чехов хикәйәһе. Тәүге тапҡыр 1884 йылдың 16 июнендә «Ярсыҡтар» журналының 24-се һанында Нищегладск ҡалаһы йылъяҙмаһының бер киҫәге тигән өҫтәмә исем һәм А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫыла.

# Аҡыл буталышы (хикәйә)
## Баҫмалары

Хикәйә тәүге тапҡыр 1884 йылдың 16 июнендә «Ярсыҡтар» журналының 24-се һанында Нищегладск ҡалаһы йылъяҙмаһының бер киҫәге тигән өҫтәмә исем һәм А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫыла.
Чеховтың хикәйәләре А. Ф. Маркс баҫып сығарған Әҫәрҙәр йыйынтығына инә. Чехов тере саҡта әле хикәйә словак һәм швед телдәренә тәржемә ителә.
Хикәйәнең тәүге баҫмаһына цензор үҙгәрештәр индерә, һәм нәшриәтсе Лейкин уны үҙе теләгәнсә үҙгәртә — «сыуалыш» һүҙен «аҡыл буталышы» тигән төшөнсә менән алмаштыра. А. П. Чехов нәшриәтсенең хикәйәне өҫтәлмә исем менән баҫтырыуына ҡаршылығын күрһәтә: «Ни өсөн һеҙ Аким Данилычтың хатында („Аҡыл буталышы“) шундай фраза ҡыҫтырҙығыҙ: „Ә барыһы сыйырсыҡтар тубы арҡаһында килеп сыҡҡан…“ Хаттың төп өлөшө уһылданы… Ҡала башлығына, ни сәбәптән бола сыҡҡаны билдәһеҙ, һәм уға үҙенең администраторлыҡ батырлығын сыйырсыҡ кеүек әһәмиәтһеҙ сәбәп арҡаһында кәметеү кәрәк түгел… Ул бер ҡасан да боланы сыйырсыҡтар менән аңлатып тормаясаҡ… Уға „ажитация“ кәрәк…». Лейкин, цензура талаптарын тыңланым, тип аҡлана.
Хикәйәнең фабулаһы, А. Чеховҡа саҡлы ла, шулай уҡ матбуғатта һүрәтләнгән була.

# Аҡыл буталышы (хикәйә)
## Сюжеты

Хикәйәләге ваҡиғалар көндөҙ баҙар майҙанында бара. Шунан үтеп барыусы ике обыватель, казначей Евпл Серапионыч Почешихин һәм «Ватан улы» хәбәрсеһе Оптимов, эргәләренән осоп барған сыйырсыҡ тубына иғтибар итә. Туп протоиерей баҡсаһына килеп ҡуна. Ҡоштар тубы ҡайҙа ултырҙы, протоиерей отец баҡсаһынамы әллә дьякон Вратоадовтың баҡсаһынамы, тип фекер алышҡанда, уларҙың янына үтеп барыусылар: өс ҡарт богомолка, протоиерей Восьмистишиев үҙе, Евстигней дьячок, урындағы ял итеүселәр, приказчиктар йыйылып киткән.
Халыҡ — унда янғын-фәлән юҡмы тип тулҡынлана башланы. Аҡрынлап халыҡ өйкөлөштө. Ҡала башлығы городничий Аким Данилыч килгәс, йыйылған халыҡты ҡыуа башланы. Һыу һәм техникаһыҙ янғын һүндереүселәр пәйҙә булды. Йыйылған төркөм тулҡынланған мәлдә, күрше трактирҙа Мәскәүҙән алынған орган уйнай башланы. Орган тауышын ишеткән халыҡ төркөмө трактирға эркелде.
Кисен Аким Данилыч бакалея лавкаһында был ваҡиға тураһында «күҙ йәштәре менән ҡан ҡойошҡа саҡлы Еткермәүсе кешегә» рәхмәт хаты яҙа.
# Хёрзельберг

Хёрзельберг (нем. ) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан .
# Юрмаш (йылға)

Юрмаш — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Старая Старица күленең һул ярына ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 64 км.

# Юрмаш (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Охлебинино ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Өфөгә тиклем, Ҡариҙел (инешенән Шаҡша ҡасабаһына тиклем) һәм Дим (инештән Бочкарёво һыу үлсәү посына тиклем) йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201412111100024129
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102412
* Бассейн коды — 10.01.02.014
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Толмоксу

Толмоксу — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мута йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Толмоксу
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200312115100008245
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100824
* Бассейн коды — 13.01.02.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Оло Әҙәм

Оло Әҙәм — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Силәбе өлкәһе, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Арша йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Оло Әҙәм
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201012111100021771
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102177
* Бассейн коды — 10.01.02.010
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Решемка

Решемка — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Горький һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 2413 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Решемка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы), Унжа йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300412110000013780
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001378
* Бассейн коды — 08.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Уң Туха

Уң Туха — Рәсәйҙәге йылға. Адыгей Республикаһы,Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Туха йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Уң Туха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Белая (Кубань ҡушылдығы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06020001112108100004953
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108100495
* Бассейн коды — 06.02.00.011
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Архитектурала Босния стиле

Архитектурала Босния стиле XX быуат башында Вена сецессионының традицион архитектураһы нигеҙендә урындағы традициялары менән берлектә үҫешкән.
Ул күп йәһәттән скандинав милли романтизмына оҡшаш. Босния стилен архитекторҙарҙың йәш быуыны вәкилдәре үҫтерә, мәҫәлән, чех Йосип Поспишил, словен Рудольф Теннис һәм австриялы Эрнст Лихтблау. Улар Веналағы сәнғәт Академияһында Карл фон Хазенауэрҙан һәм Отто Вагнерҙан архитектура сәнғәте серҙәрен өйрәнгән. Әммә был стиль Сараево ҡалаһының баш архитекторы Йосип Ванцаш тарафынан аныҡлана, йәш архитекторҙарҙың күбеһе уның етәкселегендә эшләй.
Босния стилен урындағы традицияларға һәм рухҡа һиҙгерлеге өсөн маҡтаһалар ҙа, тикшеренеүселәр Гунцбергер-Макас һәм Дамлянович-Конли уның босния халыҡ архитектураһының ислам компонентына нигеҙләнгәнлеген, йыш ҡына хәҙерге замандан түгел, ә тарихтан илһам алыуын раҫлай. Шулай итеп, уларҙың фекеренсә, неомавритан стиленән босний стиленә күсеү «бер историцистик коллажды икенсеһе менән алмаштырыу» була, ул саҡта панислам мотивтары дөйөм халыҡ мотивтары менән алмаштырыла, ғосман архитектураһын хәҙерге заман архитектураһы менән ике мәғәнәлә бәйләй һәм был мотивтарҙы хаталы рәүештә босний архитектураһы тип күрһәтә, Шул уҡ ваҡытта улар Балҡандағы бөтә ғосман территорияларында осрай. Шуға күрә босния стилен, авторҙар әйтеүенсә «иң яҡшыһы — милли романтизмдың өлөшө булараҡ ҡабул итеү», әммә был стилдә эшләгән архитекторҙар үҙҙәре босния милләтенән түгел. Сөнки ул элеккесә Көнбайыш һәм Үҙәк Европанан үҙенсәлектәренә иғтибарын йүнәлткәнгә күрә, буйһоноу ғәҙәти булмаған ориенталистик стиль кеүек үк неомавритан да булып ҡала.

# Архитектурала Босния стиле
## Босния стиленең үҫеше

Боснияла идара иткән осорҙа австро-венгр властары был илдең архитектураһында Европа стилдәрен көсләп индерергә һәм тергеҙергә тырыша, шулай итеп, унда үҙ миссияһының маҡсатын билдәләй. Башта XIX быуаттың икенсе яртыһындағы Веналағы иң күренекле биналарға хас тарихи стилдәрҙе индерергә тырышалар. Боснияла сит ил стилендә, тәү сиратта, тарихсылыҡ стилендә, биналар төҙөлә, шул уҡ ваҡытта биналар төҙөүҙең халыҡ босний ысулдары иғтибарһыҙ ҡалдырыла йәки бик аҙ ҡулланыла.
Босния һәм Герцеговина халҡының күп милләтле структураһы менән осрашып, Австрия властары тарихи стилдәрҙең береһен һайлағанда сәйәси составты иҫәпкә алыу кәрәклеген аңлай. Башлыса босниялылар йәшәгән райондарҙа төҙөлөш өсөн архитекторҙар неомавритан стилен ҡулланалар. Ваҡыт үтеү менән был стиль башҡалар кеүек үк яраҡһыҙ булып сыға, сөнки ул урындағы архитектура мираҫы нигеҙендә архитектура фекеренең һәм практикаһының үҫеше һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килмәгән.
XIX—XX быуаттар сигендә архитекторҙар һәм инженерҙар араһында ысын Босния стилен булдырыу теләге тыуа.
# Юта-ацтек телдәре

Юта-ацтек телдәре — АҠШ-тың көньяҡ-көнбайышынан Үҙәк Америкалағы Никарагуаға ҡәҙәр таралған индей телдәренең ғаиләһе.

# Юта-ацтек телдәре
## Классификация

* Төньяҡ (шошон) ғаилә төркөмө
** хопи тармағы
** нумий (нымый) тармағы:
*** үҙәк төркөм: команче (команч), панаминт (тимбиша), шошони (шошон)
*** көньяҡ төркөм: кавайису, юте (көньяҡ паюте)
*** көнбайыш төркөм: моно (моначе), павиотсо (төньяҡ паюте)
** такий тармағы:
*** серра төркөмө: †габриэлино, †китанемук, серрано, †ваньюме, †николеньо
*** купан төркөмө: луисеньо (-хуаненьо), кауилья, купеньо
*** классификацияланмаған: татавиам (?), †гьямина (?)
** тюбатулабаль
* Көньяҡ (сонор-ацтек) ғаилә төркөмө
** тепиман (пиман) тармағы:
*** үрге пиман (пима-папаго о’одхам), түбәнге пиман (пима-бахо уре), төньяҡ тепеуа, көньяҡ тепеуа, †тепекано
** таракаит тармағы:
*** тараумар төркөмө: гуарихио, тараумара
*** каит төркөмө: яки, †акахе (аяхе), †тауэ, майо
*** опат төркөмө: †опата, †эудеве, †батук (?)
*** тубар
** корачоль-ацтек тармағы
*** корачоль (кора) төркөмө: кора, уичоль, (†текошкин, †текуэше, †кока, †касканский)
*** ацтек (науаская, нава) төркөмө
**** почутек (почутла) (†)
**** шочистлауак (†)
**** асылда ацтек телдәре
***** науатль Сьерра-де-Пуэбла
***** көнсығыш төркөмсәһе: пипиль, истмо, пинотль
***** көнбайыш-үҙәк төркөмсәһе: классик, үҙәк, көнбайыш, уастекан, коатепек, тотольтепек науатле
** классифицияланмаған: †басироа, †басопа, †кавимето, †кавамето.
# Әтер (Төй ҡушылдығы)

Әтер (рус. Әтер) — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Төй йылғаһының һул ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.

# Әтер (Төй ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысынан Павловка һыуһаҡлағысына тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201112111100022838
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102283
* Бассейн коды — 10.01.02.011
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Географик киңлек

Географик киңлек — сферик координаталар системаһында Ер йөҙөндәге нөктәнең торошон билдәләүсе координата; меридиандың билдәле бер нөктә һәм экватор араһындағы өлөштөң градустарҙа күрһәтелгән дәүмәлене.
Параллелдәр һәм меридиандар ярҙамында географик объекттың урынын билделәү өсөн географик киңлек һәм географик оҙонлоң тигән төшөнсәләр индерелгән.
Географик киңлектәр экваторҙан иҫәпләнә. Экваторҙағы барлыҡ географик нөктәләр бер үк географик кинлектә, йәғни 0° киңлектә урынлашҡан. Төньяҡ ярымшарҙа барлыҡ нөктәләр 0°-тан 90°-ҡа тиклемге төньяҡ киңлектә, ә Көньяҡ ярымшарҙа ятҡан барлыҡ нөктәләр — (минус) 0°-тан 9минус) 90°-ҡа тиклем көньяк киңлектә ята.
# Рясня (Тьма ҡушылдығы)

Рясня — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тьма йылғаһының һул ярына тамағынан 128 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Рясня (Тьма ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Зубцов ҡалаһынан Тверь ҡалаһына тиклем, Тверца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010100612110000001767
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000176
* Бассейн коды — 08.01.01.006
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0