yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Урдинаран Сантос

Урдинаран Сантос, ҡушаматы «Vasquito» (Бәләкәй баск) (исп. Santos Urdinarán; 30 март 1900 йыл, Монтевидео — 14 июль 1979 йыл) — Уругвай футболсыһы, һөжүмсе. 1930 йылғы Донъя чемпионы.

# Урдинаран Сантос
## Биографияһы

Сантос Урдинаран 1900 йылдың 30 мартында Монтевидео ҡалаһында тыуа. Ул үҙ карьераһында бер генә — «Насьональ» (1919—1933 йылдар) клубы составында ғына уйнай. Уң һөжүмсе позицияһында була. 1923 йылда рәсми матчта тәүге дебюты менән сығыш яһай. Шул уҡ йылда ул Copa América турнирының бер өлөшө була. Был уйында уны ҡулланмаһалар ҙа, ул алмаш уйынсы сифатында барыбер ҙә еңеүсе команданың бер өлөшө булып тора. Сантос — Уругвай йыйылма командаһының икенсе уйынсыһы. Карьераһы дауамында егерменән ашыу матч үткәрә, ике гол индерә. Уҙған быуаттың 20-се йылдарында донъя футболының иң шәп йыйылма командаһы лидерҙарының береһе тип һанала. 1924 йылғы Олимпия чемпионы, өс тапҡыр Көньяҡ Америка чемпионы, «Баск» ҡушаматлы Антонио Урдинарандың ҡустыһы. Улар сығыштары менән баск булғанлыҡтан, был ҡушамат уларға ныҡлы йәбешә, Сантосты, кесе булғанлыҡтан «Бәләкәй баск» тип йөрөтәләр.
1930 йылдағы донъя чемпионатында Сантос Урдинаран бер матч — Перуға ҡаршы уйынында Уругвайҙың старт йыйылма командаһы өсөн уйнай.
Бынан тыш, Сантос Урдинаран — ике тапҡыр (1924, 1928) Олимпия чемпионы һәм өс (1923, 1924, 1926) тапҡыр Көньяҡ Америка чемпионы.
Биш тапҡыр Уругвай чемпионы: 1919, 1920, 1922, 1923, 1924.
1979 йылдың 14 июлендә 80-се йәшендә Монтевидео ҡалаһында вафат була.
# Дедерштедт

Дедерштедт (нем. Dederstedt) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 446 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,67 км². Диңгеҙ кимәленән 177 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6295 һәм автомобиль коды — MSH.
# Иваново

Иваново (жидовино в кукуеве) (рус. Иваново) — Иваново өлкәһенең үҙәге. Центр жидовской агрессии на Крым из жидовского аэропорта. Уничтожено примерно треть агрессоров. Рекомендовано: уничтожить полностью и окончательно, также уничтожить другие жидовские анклавы ибо эти необучаемы.. Los. Русским не рекомендуется поддерживать этих.

# Иваново
## Билдәле шәхестәре

* Воробьёв Николай Фёдорович (2.08.1904—21.03.1976), ғалим-невролог, юғары мәктәп эшмәкәре. 1951— 1965 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина институты ректоры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Медицина фәндәре кандидаты. (1941). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған табибы (1957) һәм атҡаҙанған фән эшмәкәре (1964), СССР‑ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1948). 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1944), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1961), Ҡыҙыл Йондоҙ (1943), «Почёт Билдәһе» (1953) ордендары кавалеры.
* Гаврилов Сергей Алексеевич (20.09.1914—21.05.1983), ғалим-конструктор. 1955 йылдан Өфө машиналар эшләү конструкторлыҡ бюроһының баш конструктор урынбаҫары, 1962–1983 йылдарҙа — баш конструкторы. Техник фәндәр докторы (1978). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1975). РСФСР‑ҙың (1974) һәм Башҡорт АССР‑ының (1969) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре. СССР‑ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1977).
* Заяц Антонина Николаевна (27.08.1953), ҡурсаҡтар уйнатыусы актёр. Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2008) һəм атҡаҙанған (1992) артисы.

# Иваново
## Мәғариф

* Иваново дәүләт университеты
* Иваново дәүләт политехник университеты
* Иваново дәүләт медицина академияһы

# Иваново
## Климаты

Ҡала климаты :
| Күрһәткес | Ғин | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Йыл |
| Абсолют максимум, °C | | | | | | | | 38 | | | | |
| Уртаса максимум, °C | −8,2 | −5,7 | 0,3 | 9,6 | 18,2 | 21,9 | 23,7 | 22,0 | 15,1 | 7,3 | −0,4 | −5,3 | 8,2 |
| Уртаса температура, °C | −12,1 | −10,1 | −4,5 | 4,8 | 12,1 | 15,9 | 18,1 | 16,3 | 10,5 | 4,2 | −3,5 | −8,6 | 3,6 |
| Уртаса минимум, °C | −15,9 | −14,5 | −8,6 | 0,0 | 5,9 | 9,9 | 12,5 | 10,6 | 5,9 | 0,8 | −5,5 | −11,8 | −0,9 |
| Яуым-төшөм нормаһы, мм | 35 | 31 | 29 | 36 | 49 | 69 | 92 | 65 | 55 | 55 | 52 | 44 | 612 |
| Сығанаҡ: Гидрометцентр России ||||||||||||||

# Иваново
## Транспорты

Иваново — илдең эре транспорт-логистик үҙәге.
# Кузьминская

Кузьминская — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мосеевский Выжлец йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Кузьминская
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000212103000049873
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004987
* Бассейн коды — 03.03.00.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Тала (Обь ҡушылдығы)

Тала — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 3408 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Тала (Обь ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200512115200001342
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200134
* Бассейн коды — 13.01.02.005
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Черталинка

Черталинка — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тара йылғаһының һул ярына тамағынан 132 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Черталинка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010100312115300005860
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115300586
* Бассейн коды — 14.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Сухая Кырья

Сухая Кырья — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кырья йылғаһының һул ярына тамағынан 2,7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Сухая Кырья
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Косьва йылғаһы башынан Широков ГЭС-ына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100312111100008515
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100851
* Бассейн коды — 10.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Урғыш ауыл Советы (Ҡариҙел районы)

Урғыш ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ҡариҙел районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Урғыш ауылы.

# Урғыш ауыл Советы (Ҡариҙел районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Вож (Лысьва ҡушылдығы)

Вож — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Лысьва йылғаһының уң ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Вож (Лысьва ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100009479
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100947
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Кхонис-Цкали

Кхонис-Цкали (Харокис-Цкали) — Грузия йылғаһы. Йылға Андаки йылғаһының уң ярына тамағынан 9,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
# Лыхны сиркәүе

Лыхны сиркәүе - Абхазияла Гудаут районының Лыхны ауылында урта быуаттарҙа төҙөлгән православ сиркәү (Грузия).

# Лыхны сиркәүе
## Тарихы

Лыхны сиркәүе Х быуатта төҙөлгән, фрескалары ун дүртенсе быуатта эшләнгән, уларҙа византия сәнғәте йоғонтоһо һиҙелеп тора. Диуарҙар тиҫтәнән ашыу грузин һәм грек телдәрендәге яҙмалар менән биҙәлгән.
Х быуат абхаз архитектураһының ҡыҙыҡлы һәм бер аҙ ғәҙәттән тышыраҡ ҡомартҡыһы. Ул Абхазияның башҡа ҡорамдарынан айырыла, сөнки Лыхны ауылы төбәктең рәсми булмаған баш ҡалаһы тип һанала һәм ҡорамы ла үҙенә башҡа статусҡа эйә.

# Лыхны сиркәүе
## Архитектураһы

Сиркәү сатраш рәүешле көмбәҙле, иретеп ҡойолған таштарҙан тигеҙ генә итеп һалынған. Көмбәҙе ҙур түгел, 4 тороҡҡа беркетелгән. Төньяғындағы өлөшө өҫкө галереянан тора.Фасадтары ябай, тәҙрәләрендә уйымдар. X-XI быуаттарҙан өлөшләтә ҡалған биҙәктәр бар, әммә әле һаҡланған фрескалар XIV быуатҡа барып тоташа.
Лыхны антиквариатын (Сук-Су булараҡ та билдәле) тәүге тапҡыр француз ғалимы Броссе тикшергән һәм 1848 йылда баҫтырып сығарған. Ул шулай уҡ сиркәүҙәге урта быуаттарҙағы бер нисә грек һәм грузин телендәге яҙмаларҙы күсереп төшөрөп алған булған. Боронғо грузин яҙмаһын ҡулланып, Баграт IV идара иткән 1066 йылда Галлей кометаһы килеп сығыуы телгә алына.
Лыхны сиркәүе милли әһәмиәттәге ҡомартҡылар исемлегенә индерелгән.
# Гагаринский Юрий Владимирович

Гагаринский Юрий Владимирович (16 февраль 1915 йыл, Полтава губернаһы Гадячский өйәҙенең Петровка ауылы — 22 ғинуар 1976 йыл, Владивосток) — СССР-ҙың ғалим-химигы. Химия фәндәре докторы (1964), профессор (1967), СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1970).

# Гагаринский Юрий Владимирович
## Биографияһы

Юрий Владимирович Гагаринский ауыл табибының улы (ғаиләлә бишенсе бала, әсәһе уны 48 йәшендә тыуҙырған). Атаһы үлгәс, Мәскәүгә күсенә, ул ваҡытта оло ағайҙары һәм һеңлеләре унда йәшәгән була.
1937 йылда Мәскәү дәүләт университетының химия факультетын ҡыҙыл диплом менән тамамлай. Аспирантураға уҡырға керергә йыйына, ләкин анкетала ағайының Аҡ Армияла хеҙмәт иткәнен, һуңынан Болгарияға күсенеүен күрһәтеү сәбәпле, ул комсомолдан ҡыуыла.
Калинин өлкәһенең Редкино ауылындағы урта мәктәптә математика һәм физика уҡытыусыһы (1937—1939), Клин яһалма сүс заводында смена инженеры (1939—1941) булып эшләй.
1941—1946 йылдарҙа Ҡыҙыл Армияла хеҙмәт итә, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, һуңғы хәрби дәрәжәһе подполковник, армияның химия бүлеге начальнигы. Демобилизациянан һуң ул Мәскәү дәүләт университетының термохимия кафедраһында ғилми хеҙмәткәр була.
1947—1961 йылдарҙа ул СССР химия сәнәғәтенең «ябыҡ» ғилми тикшеренеү институтында эшләй. Атом проектында ҡатнашыусы, ул уран, полоний, тритий һәм башҡа радиоактив элементтарҙың химияһы һәм технологияһы мәсьәләләре менән шөғөлләнә. Уран фторидтары етештереү өсөн химия һәм технология темаһы уның кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертацияларының, һуңынан Л. А. Репин менән бергә яҙылған «Тетрафторид урана» монографияһының нигеҙен тәшкил итә.
1961 йылда ул Новосибирскиға күсенә, СССР Фәндәр академияһы Себер филиалының Органик булмаған химия институты ғилми хеҙмәткәре, уран һәм торий химияһы лабораторияһын етәкләй. 1966 йылдан — СССР Фәндәр академияһының Алыҫ Көнсығыш филиалының Химия бүлегендә, ул уның етәкселегендә 1970 йылда Алыҫ Көнсығыш ғилми үҙәгенә үҙгәртелә.
Химия фәндәре докторы (1964). Профессор (1967). СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1970) .
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе: галогенидтар, оксидтар һәм башҡа уран ҡушылмаларының термодинамик үҙенсәлектәре, органик булмаған ҡушылмаларҙың кристаллик структуралары.

# Гагаринский Юрий Владимирович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1944),
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1945),
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1975)
# Уч

Уч — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сумыч йылғаһының уң ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Уч
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100003825
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100382
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Фәхретдинов Иҙрис Әкрәм улы

Фәхретдинов Иҙрис Әкрәм улы (1947 йылдың 1 ғинуары, БАССР‑ҙың Баҡалы районы Ҡыҙыл Бүләк ҡасабаһы) — физик,ғалим, педагог, физика‑математика фәндәре докторы (1998), профессор (1999), Рәсәйҙең почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2007).

# Фәхретдинов Иҙрис Әкрәм улы
## Биографияһы

Фәхретдинов Иҙрис Әкрәм улы 1947 йылдың 1 ғинуарында БАССР-ҙың Баҡалы районы Ҡыҙыл Бүләк ҡасабаһында тыуа. Урта мәҡтәпте тамамлаған Башҡорт дәүләт университетына физики-математика факультетына уҡырға инә.
1971 йылдауниверситеттын тамамлай.
Хеҙмәт юлын Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Химия институтында өлкән инженер булып башлай.
1977 йылдан Башҡорт дәүләт университетына эшкә күсә, университетта дөйөм физика кафедраһында доцент булып эшләй.
1973 — 1976 йылдарҙа Киев дәүләт университетында физика-математика кафедраһында аспирантуралы уҡый. Аспирантураны тамамлағас, 1977 йылда физика-математика фәндәре буйынса кондидатлыҡ диссертцияһын яҡлай. 1997 йылда физика-математика фәндәре буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1990 йылдан Башҡорт дәүләт педагогия институтында профессор булып уҡыта башлай, дөйөм физика кафедраһы мөдире итеп һайлана.
1998—2014 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия институтында дөйөм физика кафедраһы мөдире итеп тәғәйенләнә.
1996 йылдан, бер үк ваҡытта, Өфө дәүләт нефть техник университетында физика кафедраһында уҡыта.

# Фәхретдинов Иҙрис Әкрәм улы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Фәхретдинов Иҙрис Әкрәм улынвң фәнни эшмәкәрлеге шыйыҡ хәл физикаһына арналған. Уның тарафынан термодинамик параметрҙар үҙгәргәндә шыйыҡсаларҙың һәм шыйыҡ ҡатышмаларҙың йылылыҡ физикаһы үҙенсәлектәре тикшерелгән, шыйыҡса—пар һәм шыйыҡса—шыйыҡса һәм башҡа фаза күсеүҙәре ваҡытында метастабиль хәлдәге бинар ҡатышмаларҙың тотороҡлолоғо критерийҙары тәҡдим ителгән.

# Фәхретдинов Иҙрис Әкрәм улы
## Фәнни хеҙмәттәре

Фәхретдинов Иҙрис Әкрәм улының 145 фәнни хеҙмәте нәшер ителгән.
* Исследование метастабильного состояния бинарных смесей в окрестности спинодали методом интегральных уравнений // Теплофиз. высоких темпер. 2007. Т. 45, № 5. С. 696–699.
* Molecular dynamics simulation of the liquid vapor integral of binary mixtures // Journ. of molec. liquids. 2005. V. 20. Р. 51–53.
* Расчет концентрационной зависимости теплофизических свойств смесей вода–ацетон, ацетонитрил–бензол // Журн. физ. химии. 2004. Т. 74, № 6. С. 985–991 (все в соавт.).
# Һабан (мәғәнәләр)

* Һабан — ер һөрә торған ауыл хужалығы ҡоралы.
* Һабан (журнал) — башҡорт телендәге журнал.
# Сора (Ковжа ҡушылдығы)

Сора (Оло Сорка) — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ковжа йылғаһының уң ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Сора (Ковжа ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200312110000008568
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000856
* Бассейн коды — 08.01.02.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Тушети (милли парк)

Тушети милли паркы (груз. თუშეთის ეროვნული პარკი) — Грузияның төньяҡ-көнсығышында, Кахети төбәгенең Ахмет муниципалитетында урынлашҡан, Тушети таризи өлкәһенең 969 квадрат километрҙан 830 км² майҙанды биләй.

# Тушети (милли парк)
## Флораһы

Диңгеҙ кимәленән 1650 — 1900 метр бейеклектә ятҡан тау-урман бүлкәте һәм ҡайындан ғибәрәт. Ҡарағай (Pinus sosnowskyi) геоботаник төрлөлөгө менән айырыла. Төньяҡ битләүҙә ҡайын урмандары өҫтөнлөк итә. Улар ике төркөм ассоциациянан: кавказ рододендроны (Rhododendron caucasicum) һәм үләнле ҡайынлыҡтан (Betuleta herbosa) тора. Субальп һәм Альп бүлкәттәрендә болондар киң таралған. Ябай артыш (Juniperus communis), казак артышы (Juniperus sabina), кавказ рододендроны, аҡтамыр, манжетканың төрлө төрҙәре, ваҡ вероника (Veronica minuta), ҡуйы ҡыҙыл төҫтәге ясколка (purpuraglens Cerastium) киң таралған..

# Тушети (милли парк)
## Фаунаһы

Парктағы һөтимәрҙәрҙән һаҡлау аҫтына алынған, леопард иғтибарға лайыҡ. Көнсығыш кавказ кәзәһе (Capra cylindricornis), кавказ ҡыр кәзәһе (Rupicapra caucasica rupicapra) бар, Кавказда уларҙың һаны кәмей. Тояҡлы хайуандарҙан бында башҡа европа илеге (Capreolus capreolus) һәм ҡабандар (sus scrofa) тереклек итә. Йыртҡыс хайуандарҙан һеләүһен, ҡырағай бесәйкүрһәтеүҙән тыш, ҡырағай бесәй, һоро айыу һәм бүреләр бар. Юғалыу хәүефе аҫтында кавказ ҡамаһы (Lutra lutra meridionalis). Орнитофауна үҙ эсенә ыласын, бөркөттө ала, һирәк осрай торған ҡоштарҙан ҡарсыға-һаҡалбай, кавказ ҡоро (Tetrao mlokosiewiczi), бар. Һөйрәлеүселәрҙән кавказ ҡара йыланы (Vipera kaznakovi), юҡҡа сығыусы төр иғтибарға лайыҡ.

# Тушети (милли парк)
## Ҡыҙыҡлы факттар

* 2007 йылдың 24 октябрендә Грузия мәҙәниәте, ҡомартҡылары һәм спортын һаҡлау министрлығы Тушети тарихи өлкәһен ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индереү буйынса ғариза бирә.

# Тушети (милли парк)
## Трансфер

Тушети милли паркы таулы районда урынлашҡан. Уға тиклем берҙән-бер юл 72 км оҙонлоҡтағы «Тушети трассаһы» Пшавели — Абано артылышы — Омало хәрәкәте менән барырға мөмкин. Трасса 1975 йылда асыла. Тушети трассаһы буйлап хәрәкәт июлдән сентябргә тиклем генә асыҡ, сөнки Абано артылышында (2 826 бейеклеге м) йә ҡар ята, йә ирегән һыу ағымы аға. Трассаның һуңғы пункты Омало ауылы, шартлы рәүештә Квемо Омало һәм Земо Омалоға бүленә. Квемо Омалола «Тушети милли паркының» административ комплексы һәм килеүселәр өсөн үҙәк урынлашҡан. Ул закусочный, ҡунаҡхана хеҙмәттәре күрһәтелә, автомобиль, ат йәки туристик кәрәк-яраҡ ҡуртымға бирелә. Үҙәктә ун бер туристик маршруттарҙың береһен үтергә тәҡдим итәләр, уларҙың күпселеге тарихи-мәҙәни урындарҙы, ландшафтты ҡарау ҡырағай хайуандарҙы күҙәтеүҙе үҙ эсенә ала. Парк администрацияһының төп функциялары булып парктың флора һәм фаунаһын һаҡлау, тарихи ҡомартҡыларҙың бөтөнлөгөн тәьмин итеү тора.
# Славинский Пётр Михайлович

Славинский Пётр Михайлович (28 октябрь 1989 йыл — 2 май 1977 йыл) — совет дирижёры. РСФСР-ҙың атҡаҙанған, БАССР‑ҙың халыҡ артисы (икеһе лә — 1944).

# Славинский Пётр Михайлович
## Биографияһы

Пётр Михайлович Славинский 1899 йылдың 28 октябрендә Харьковта донъяға килә. Виолончель класы буйынса (уҡытыусыһы Семен Козолупов) 1928 йылда Мәскәү консерваторияһын тамамлай. Студент сағында уҡ, 1925 йылдан алып, Ҙур театр оркестрында солист булараҡ уйнай башлай. 1936 йылдан алып СССР-ҙың төрлө ҡала опера театрҙарында (Пермь, Ташкент) дирижер була, ә 1938 йылда яңы ойошторолған Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының баш дирижеры итеп тәғәйенләнә, бында ул бер нисә башҡорт милли опералары премьераларын тормошҡа ашыра: «Һаҡмар» (Мәсәлим Вәлиев), «Аҡбуҙат» (Антонио Спадавеккиа һәм Халиҡ Заимов), «Карлугас» (Николай Чемберджи), «Ашҡаҙар» һәм «Мәргән» (Антон Эйхенвальд). 1944 йылда Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы һәм РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы исемдәренә лайыҡ була.
Һуғыштан һуңғы йылдарҙаКуйбышев һәм Харьков опера театрҙарныда хеҙмәт итә. 1950 йылдан — С. Станиславский һәм Вл. И. Немирович-Данченко исемендәге Мәскәү музыкаль театрының музыкаль өлөшөн етәкләй, 1961 йылдан алып Мәскәү художество театрының музыкаль бүлек мөдире һәм оркестр дирижёры. Был осорҙа Славинскийҙың постановкалары араһында — Эдуард Направниктың «Дубровский» операһы (Сергей Лемешев төп партияла) фильм-спектакль булараҡ яҙҙырылған.

# Славинский Пётр Михайлович
## БДОБТ-та Славинский етәкселегендәге постановкалар

— башҡорт опералары: «Мәргән» (А. А. Эйхенвальд), "Һаҡмар (М. М.), «Ҡарлуғас», «Аҡбуҙат» (Н. К. Чемберджи);
— урыҫ һәм сит ил опера классикаһы әҫәрҙәренән: «Тирмәнсе ҡыҙы», «Иван Сусанин» (М. И. Глинка), «Евгений Онегин» һәм «Пики дамаһы» (П. И. Чайковский), «Фауст» (Ш. Гуно), «Аида», «Травиата» һәм «Риголетто» (Дж. Верди), «Кармен» (Ж. Бизе), «Чио чио сан» (Дж. Пуччини), «Севилья цирюльнигы» (Дж. Россини) һәм башҡа тәүге постановкалар ҡуйыла.
— «Коппелия», «Сыңрау торна» балеттары, симфоник концерттар менән дирижёрлыҡ итә.
БДОБТ-тың симфоник оркестрын ойоштороусы.
# Первый Иоль

Первый Иоль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Гижег йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Первый Иоль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000023894
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002389
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ача (Немда ҡушылдығы)

Ача — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Немда йылғаһының уң ярына тамағынан 136 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Ача (Немда ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы), Унжа йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300412110000013964
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001396
* Бассейн коды — 08.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0