yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Кармен (опера)

«Кармен» (франц. Carmen) — романтизм осоронда йәшәп ижад иткән француз композиторы Жорж Бизеның (1838—1875) иң танылған oпeраһы. Дүрт акттан торған музыкаль әҫәрҙең либреттоһын шул заман француз яҙыусыһы Проспер Мерименың бер үк исемдәге новеллаһы мотивтары буйынса драматург һәм либреттолар яҙыусы Анри Мельяк менән Людовик Галеви (драматург һәм романсы) берлектә ижад иткән.

# Кармен (опера)
## Яҙылыу тариxы

Рoмантизм йылдарынан башлап күп һанлы яҙыусыларҙы, кoмпoзитoрҙарҙы һәм сәнғәт әһeлдәрeн Испания үҙeнә тартҡан. Шуларҙың бeреһe — француз яҙыусыһы Прoспeр Mеримe. Ғаиләһe Рoмантизм осoро менән бәйләнмәгән булһа ла, Meримe шул стилдә лә әҫәрҙәр ижад итеүгә ирeшә. Иң танылған әҫәрҙәрe араһында «Кoлoмба» һәм «Кармeн».
«Кармeн» сюжeтын донъяға танытҡан даһи иһә Бизe була. Ул Прoспeр Mерименың рoманын музыкаға күсeрә һәм oпeра фoрмаһында сәxнәләштeрә. Бизe «Кармeн» операһын яҙыуҙы 1873 йылда башлай, һәм бeрeнсe рeпeтициялар ҙа шул уҡ йылдың oктябрeнә тәғәйeнләнә. 1873 йылдың йәйeндә автoр бeрeнсe актты тамамлай, oпeра ҡуйылышы Oпéра-Кoмикуe тeатрында кисектерелә, һәм Бизe икeнсe oпeра яҙыуға күсә. 1873 йылдың октябрeндә Oпéра яна һәм Бизeның әҫәрe көн тәртибeнән төшөп ҡала.
Бeр нисә айҙан һуң Oпéра етәксeлeгe "Кармeн"ды 1874 йылдың авгусында ҡуйырға тәҡдим итә. Шунан Бизe oпeраны тиҙ арала (икe ай эсeндә) oркeстрлаштыра. Рeпeтициялар 1874 йылдың октябрeндә башлана һәм бeр нисә айға һуҙыла. «Кармeн» сәхнәгә беренсе тапҡыр Oпéра-Кoмикуe тeатрында 1875 йылдың 3 мартында ҡуйыла. Tәнҡитсeләр oпeраны бик оҡшатмаһалар ҙа, xалыҡ уны яҡшы ҡабул итә. Артабан опера бeр-бeр артлы ҡуйыла башлай: Венала, Брюсселдә, Санкт-Петербургта, Лондонда һәм Нью-Йоркта. Шулай итeп, «Кармeн» П. И. Чайковский әйтеүенсә, донъяның иң пoпуляр oпeраһына әүeрeлә.
# Сартин-Игол

Сартин-Игол — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға оз. Сарт-Эмтор ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Сартин-Игол
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200038231
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203823
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Киселёв Иван Александрович

Киселёв Иван Александрович (16 август 1920 йыл — 3 ғинуар 2008 йыл) — хәрби эшмәкәр, генерал-майор (1967). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан танкист. СССР-ҙың 3-сө саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1950—1954). Советтар Союзы Геройы (1945).

# Киселёв Иван Александрович
## Биографияһы

Иван Александрович Киселёв хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуа. Урыҫ.
Тыуған ауылында ете йыллыҡ мәктәпте тамамлай, шунан Белорет ҡалаһындағы ФЗО мәктәбенә уҡырға инә. Белорет металлургия комбинатының ҡорос сымдар заводында эшләй. 1938 йылда Дәүләкән ауыл хужалығы техникумына уҡырға инә, ике курсын тамамлап өлгөрә.
1940 йылдың октябрь айында Башҡорт АССР-ының Дәүләкән район хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла. Хәрби хеҙмәттә сағында кесе лейтенант курстарын, 1943 йылда 2-се Харьков танк хәрби училищеһын тамамлай. 1943 йылдың майынан Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. 1943 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
Висла-Одер һөжүм операцияһы барышында айырыуса батырлыҡ күрһәтә. 1945 йылдың 15 ғинуарында уның взводы Юзефув тораҡ пункты районында, Польшаның Зволень ҡалаһынан 5 километр көнбайышҡараҡ, дошмандың сигенеп барған артиллерия колоннаһын һәм две автомашиналар колоннаһын юҡ итә. 1945 йылдың 18 ғинуарында Польшаның Лодзь ҡалаһы өсөн барған һуғышта И. А. Киселёв дошмандың ике танкыһын, дүрт орудияһын һәм бер нисә һалдатын юҡ итә.
Һуғыштан һуң СССР-ҙың Ҡораллы Көстәрендә хеҙмәт итеүен дауам итә. 1949 йылда Бронетанк ғәскәрҙәре хәрби академияһының команда факультетын һәм М. В. Фрунзе исемендәге Хәрби академия эргәһендәге академик курстарҙы тамамлай. Полк, артабан дивизия менән командалыҡ итә.
1950—1954 йылдарҙа СССР Юғары Советы депутаты.
СССР Министрҙар Советының 1967 йылдың 25 октябрендәге ҡарары менән полковник Киселёв Иван Александровичҡа «генерал-майор» званиеһы бирелә.
1981 йылда отставкаға китерҙән алда корпус командиры урынбаҫары вазифаһын биләй. Мәскәүҙә йәшәй.
2008 йылдың 3 ғинуарында вафат була. Мәскәүҙә Троекуров зыяратында ерләнә (7-се участка).

# Киселёв Иван Александрович
## Наградалары

* СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 27 февралендәге Указы менән «командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө итеп үтәгәне һәм шул ваҡытта батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәткәне өсөн» өлкән лейтенант Киселёв Иван Александровичҡа «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә һәм Ленин ордены менән «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 5157) тапшырыла.
Наградланған:
* ике Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән;
* Александр Невский ордены менән;
* ике 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән;
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән;
* «СССР Ҡораллы Көстәрендә Тыуған илгә хеҙмәт иткәне өсөн» III дәрәжәләге орден менән;
* «Почёт Билдәһе» ордены менән;
* миҙалдар менән.

# Киселёв Иван Александрович
## Хәтер

* 2005 йылда И. А. Киселевтың исеме Мәскәү ҡалаһы Хорошёв районыныңа Почёт таҡтаһына индерелә.
* 42-се мәктәп-интернаттың Хорошев районынан сыҡҡан Геройҙар музейында И. А. Киселевтың һуғыш һәм хеҙмәт батырлыҡтары яҡтыртылған стенд бар.
# Юрий Великанович һәйкәле

Юрий Великанович һәйкәле — Теодозия Брыж эшләгән һәм хәҙер юғалған Юрий Великанович һәйкәле, ул Львов ҡалаһында 1982 йылдың декабрендә ҡуйыла. 2017 йылда вандалдар тарафынан емерелә.

# Юрий Великанович һәйкәле
## Тарихы

Һәйкәлде скульптор Теодозия Брыжи төҙөгән, 1982 йылда «Тимер һыуҙар» паркына инеү урынында ҡуйылған.
Һәйкәл утыҙынсы йылдарҙағы испан республикасыһы формаһында таш өҫтөндә шиғырҙар менән ҡуйын дәфтәрен күкрәгенә ҡыҫҡан йәш егеттең еңел һәм нәфис скульптураһынан ғибәрәт.
Һәйкәл күп тапҡыр нацистарҙың вандализмына дусар була, улар һәйкәлдең башын ҡырҡа, ирендәре, күҙҙәрен буяй, унда свастика төшөрә һ.б.
2010 йылда улар һәйкәлдең башын ҡырҡып алалар
Вандализмдан һуң 2015 йылда һәйкәлде тергеҙеү өсөн һүтеп алалар, һәм таҙартып урынына ҡуялар.
2017 йылдың 2 декабрендә вандалдар һәйкәлде постаментынан китеп алалар һәм постаментҡа ҡыҙыл буяу менән «Комуняку геть» тип яҙып ҡуялар. Урынға Сихов районының полиция бүлексәһе хеҙмәткәрҙәре килә.
# Яңы Себенле

Яңы Себенле (рус. Новые Чебенки) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Почта индексы — 453380, ОКАТО коды — 80226828007.

# Яңы Себенле
## Тарихы

Ауыл Түбәнге Себенле, Яманболаҡ булараҡ та билдәле булған. Ауылға 1840 йылда башҡа мәғлүмәттәр буйынса, ΧΥΙΙΙ быуат аҙағында Ырымбур өйәҙе Бөрйән‑Ҡыпсаҡ улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә шул уҡ өйәҙҙең Үрге һәм Түбәнге Себенле ауылдары (хәҙерге Ырымбур өлкәһенең Һаҡмар районы) кешеләре керҙәшлек килешеүе буйынса нигеҙ һала. 1866 йылда 50 йортта 474 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған, шулай уҡ улус идараһы урынлашҡан. 1900 йылда татар мәктәбе теркәлгән.

# Яңы Себенле
## Хәҙерге осор

Яңы Себенле ауылы — административ үҙәк. Ауылда башланғыс мәктәп (Ишемғол урта мәктәбе филиалы), балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет, магазиндар бар.

# Яңы Себенле
## Халыҡ һаны

Халҡы: 1900 йылда — 793 кеше, 1920 йылда 1360 кеше иҫәпләнгән. 1925 йылда (аслыҡ йылдарынан һуң) 125 кеше теркәлгән. Татарҙар, башҡорттар йәшәй (2002). 2009 йылда 666 кеше тәшкил иткән.
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1939 | 1119 | |
| 1959 | 566 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1970 | 742 | |
| 1979 | 763 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1989 | 595 | |
| 2002 | 683 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 2009 | 666 | |
| 2010 | 593 | |

# Яңы Себенле
## Халыҡ һаны
### Милли составы

2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — татарҙар (66 %) башҡорттар (33 %).

# Яңы Себенле
## Ревизия материалдарында

1850 йылда һәм 1859 йылда Яңы Себенле ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.

# Яңы Себенле
## Географик урыны

Яман йылғаһы (Ташлы йылғыһы ҡушылдығы) буйында урынлашҡан.
* Район үҙәгенә тиклем (Иҫәнғол): 23 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Ишемғол): 4 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Төйлөгән): 46 км

# Яңы Себенле
## Билдәле шәхестәр

* Сафин Вадим Фәтхи улы (11.04.1933) — ғалим-психолог, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Психология фәндәре кандидаты (1969), профессор (1992). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1993) һәм мәғариф отличнигы (1995), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1990), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2008).
* Булат Ишемғол (Ғабдрахман Закир улы Ғабдрахманов; (16.02.1900—10.07.1938) — комсомол, партия һәм матбуғат эшмәкәре, яҙыусы һәм журналист. Граждандар һуғышында ҡатнашыусы. 1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. I Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. Сәйәси золом ҡорбаны.

# Яңы Себенле
## Урамдары

* Әхмәтшин урамы (рус. улица Ахметшина)
* Б. Ишемғол урамы (рус. улица Б. Ишемгула)
* Йылға аръяғы урамы (рус. улица Заречная)
* Йәштәр урамы (рус. улица Молодежная)
* Үҙәк урам (рус. Центральная улица)
* Юбилей урамы (рус. Юбилейная улица)

# Яңы Себенле
## Тирә-яҡ мөхит

Йөрәктау тауы

# Яңы Себенле
## Видеояҙмаларҙа

* Зианчуринский р-н с.Новые Чебенки
* Новые Чебенки
* с. Новые Чебенки
# Юшатыр (гәзит)

Юшатыр — Күмертау ҡалаһы һәм Көйөргәҙе районының ижтимағи‑сәйәси гәзите.

# Юшатыр (гәзит)
## Ойоштороусылар

Күмертау ҡалаһы һәм Көйөргәҙе районының «Юшатыр» ижтимағи-сәйәси гәзите 2005 йылдың 5 майынан башлап сыға. Ойоштороусылар — Башҡортостан Республикаһы Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы, Башҡортостан Республикаһының «Республика Башкортостан» нәшриәт йорто дәүләт унитар предприятиеһы.
Гәзит аҙнаһына өс тапҡыр: шишәмбе, кесе йома, шәмбе көндәрендә сыға, күләме — 4 бит, форматы — А-3. Күмертау ҡалаһы һәм Көйөргәҙе районында тарала. Күмертау ҡала типографияһында баҫыла.

# Юшатыр (гәзит)
## Ҡаҙаныштары

* «Матбуғат алтын фонды», «Матбуғат-2008» Юбилей халыҡ-ара һөнәри күргәҙмәһенең отличие билдәһе менән бүләкләнгән.
* Гәзиттең яуаплы сәркәтибе, РФ һәм Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы ағзаһы Шаһманов Тәлғәт Ғиндулла улы «Шағәле Шаһман нәҫеле» китабы өсөн 2007 йылда Башҡортостан Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһына лайыҡ була.
# Волос ҡалаһы урамы

Волос ҡалаһы урамы — Дондағы Ростов ҡалаһында йәнәшәләге Антенная урамы, Киров һәм Чехов проспекттарында билдәле биналары менән урам.

# Волос ҡалаһы урамы
## Тарихы

Волос ҡалаһы урамы кино төшөрөү һәм Дондағы Ростов ҡалаһының барлыҡҡа килеү тарихы менән бәйле.
Урам Будённый проспектынан башлана һәм бер аҙ Гәзит тыҡрығын үтә биргәс, Ворошилов проспектына фасады менән сыҡҡан туғыҙ ҡатлы бинаға терәлә. Буденный проспекты мөйөшөндә хәҙерге «Гражданпроект» бинаһы урынында Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында имен ҡалмаған Айвазов бинаһы торған. Бинанан тик янған стена ҡалдыҡтары ғына ҡалған, ул шундай ҡиәфәттә 1960 йылдарға тиклем тора. Бында Вера Панованың «Юлдаштар» повесы буйынса «Иң әкрен поезд» кинофильмы төшөрөлә.
Был урам ҡасандыр бында һаңғырау-телһеҙҙәр өсөн Мәҙәниәт йорто булыуы менән билдәле, уның урынында хәҙер күп ҡатлы офис бинаһы урынлашҡан. Ә уның ҡаршыһында Бөйөк Ватан һуғышынан һуң «Ростовэнерго» тарафынан төҙөлгән балалар баҡсаһы урынлаша.
1898 йылда Баҙар урамы тип атала, быға тиклем Беренсе урам атамаһын йөрөтә. 1898 йылдың сентябрь айында урам хужалары ҡала думаһынан урам исемен үҙгәртеү тураһында һорай.
Урам халҡы уны Гимназия урамы тип үҙгәртеүҙе һорай, сөнки был урамға ҡабырға фасады менән ирҙәрҙең классик гимназияһы сыға. Хәҙер был урында 43-сө дөйөм белем биреү мәктәбе урынлашҡан.
1883 йылдан — ул ялланған биналарҙа урынлашҡан тулы һәм классик гимназия. 1890 йылда гимназия үҙенең бинаһына эйә була (ҡалаархитекторы Николай Дорошенко проекты буйынса). Гимназия эргәһендә изге Андрей Критскийға бағышланған йорт сиркәүе барлыҡҡа килә. Уның старостаһы булып был уҡыу йортон ойоштороуға күп көс һалған ҡаланың почетлы гражданы һәм гимназияның хөрмәтле бағыусыһы Гавриил Ильич Шушпанов тора.
1908 йылда гимназияның хөрмәтле бағыусыһы Владимир Иванович Асмолов була. Гимназияны ҡалала күптән инде йорт сиркәүе исеме менән Андреевский тип атайҙар.
1920 йылдан һуң урам Мәғариф урамы тип атала башлай, 1961 йылдың 20 ғинуарында Ростов башҡарма комитетының 732-се ҡарары менән Дондағы Ростов ҡалаһының грек ҡалаһы Волос менән туғанлашыуы хөрмәтенә ул Волос ҡалаһы урамы тип үҙгәртелә.
Дондағы Ростовта Волос урамы бар тигән Михаил Чернышевтың һүҙенә яуап итеп, Волос ҡалаһы мэры уларҙа Дондағы Ростов урамы бар тип яуап бирә, һәм ул тап ошо урамды йәшәгәнен әйтә.
# Алеева Татьяна Александровна

Алеева Татьяна Александровна (ҡыҙ фамилияһы Дуденкова), 1 март 1991 йыл — Рәсәй ауыр атлеты, Европа һәм Рәсәй чемпионаттары призёры, Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры.

# Алеева Татьяна Александровна
## Биографияһы

Татьяна Андреевна Алеева 1991 йылдың 1 мартында Кемерово өлкәһенең Кедровка ауылында тыуған. Тренер Ирина Чирюкина балаларҙы секцияға йыйыу өсөн Дуденкова уҡыған класҡа килә. Бөтә класс тиерлек күнекмәләр башлай. Әммә бер айҙан секцияла тик Дуденкова ҡала. Ата-әсәһе уның күнекмәләренә ҡаршы була, сөнки бәләкәй һеңлеһе Аняны ҡарашырға кәрәк була. Татьяна һеңлеһен секцияға үҙе менән бергә алып йөрөй. Һуңыраҡ Таня ауыр атлетика буйынса спорт мастерына кандидат нормативын үтәй.
Тиҙҙән Дуденкова Кемерово ҡалаһы, ә һуңынан Кемерово өлкәһе чемпионы була. 2005 йылда ауыр атлетика буйынса Магнитогорск ҡалаһында үткән II Йәйге спартакиаданың көмөш призеры була. 2006 йылда Рәсәй беренселегенең икенсе призеры була һәм Рәсәй спорт мастеры нормативын үтәй. 2007 йылда Рәсәй уҡыусыларының III Йәйге спартакиадаһы еңеүсеһе була һәм Ленинск-Кузнецкий ҡалаһында олимпия резервы училищеһына уҡырға инә. Училищела буласаҡ ире, ауыр атлет Евгений Алеев менән осраша. 2008 йылда уларҙың ҡыҙҙары тыуа.
2019 йылда Европа чемпионатында континенталь беренселектә Татьяна йәнә юғары ҡаҙанышын ҡабатлай һәм суммала 214 кг күрһәтеп, көмөш миҙал яулай. Этәреү күнегеүендә ул кесе көмөш миҙал яулай (120 кг).

# Алеева Татьяна Александровна
## Спорт һөҙөмтәләре

* 2009 йылда юниорҙар араһында ауыр атлетика буйынса Рәсәй беренселеге — 1 !;
* 2010 йылда юниорҙар араһында ауыр атлетика буйынса рәсәй беренселеге — 1 !;
* 2011 йылда юниорҙар араһында ауыр атлетика буйынса Рәсәй беренселеге — 1 !;
* 2011 йылда юниорҙар араһында ауыр атлетика буйынса Европа беренселегендә — 1 !;
* 2011 йылда ауыр атлетика буйынса Рәсәй чемпионаты — 2 !;
* 2012 йылда Баҡыла гран-при— 1 !;
* 2014 йылда ауыр атлетика буйынса Рәсәй кубогы — 2 !;
* 2016 йылда ауыр атлетика буйынса Рәсәй кубогы — 1 !;
* 2016 йылда ауыр атлетика буйынса Рәсәй чемпионаты — 2 !;
* 2017 йылда ауыр атлетика буйынса Рәсәй чемпионаты — 2 !;
# Эгер (ҡала)

Э́гер (мадьярса EgerEger; нем. ErlauErlau) — Венгрияның төньяғында, Бюкк һәм Матра тау массивтарының көньяҡ битләүенә яҡын урынлашҡан ҡала, Хевеш медьеһының административ үҙәге. Халҡы 54 527 кеше (2014 йылдың 1 ғинуарына).
Ҡала Эгер крепосы, термаль сығанаҡтары (бальнеологик курорт), тарихи биналары (шул иҫәптән илдең төньяғындағы төрөк манараһы), шулай уҡ «Эгер үгеҙе ҡаны» тип аталған ҡыҙыл шарабы менән танылған. Ҡала атамаһы венгр телендәге g(e)r (кәртәләп алынған урын, ҡала) һүҙенә бәйле.
Эгер — католик архиепархияһы үҙәге. Ҡалала йәшәүселәрҙең күбеһе — католиктар (латин йолаһындағы, шулай уҡ грек католиктары); шулай уҡ православныйҙар, протестанттар һәм йәһүдтәр бар.

# Эгер (ҡала)
## Географияһы һәм транспорты

Ҡала Будапештан төньяҡ-көнсығышҡа табан яҡынса 130 километрҙа урынлашҡан. Эгерға Будапешт — Мишкольц магистраленән тимер юлы һуҙыла. Ҡала Будапешт һәм күрше ҡалалар менән даими йөрөгән автобус маршруты һәм тимер юлы менән тоташҡан. Будапештҡа 2—2,5 сәғәт тирәһендә барып етеп була.

# Эгер (ҡала)
## Тарихы

Эгер ҡалаһы урынында иң боронғо замандан тораҡ пункты булған. Иртә Урта быуат осоронда төбәктә герман ҡәбиләләре көн иткән, уларҙан һуң был урынға аварҙар килгән. Уларҙы ҡырып һалғандан һуң Эгер тирәләй славяндар килеп төпләнә. X быуатта ҡала венгрҙар ҡулында ҡала. Изге Иштван Эгерҙа епископлыҡҡа нигеҙ һала. Ҡалала беренсе собор Крепость убаһында урын ала, хәҙерге ваҡытта унда Эгер крепосы урынлашҡан. Ҡала собор тирәләй үҫә башлай һәм илдең иң мәһим дини үҙәге булып ҡала. XIII быуатта Крепость убаһында ҡеүәтле крепость төҙөлә.
Ҡаланың ныҡ үҫешкән осоро XIV—XVI быуаттарға тура килә. Матьяш Корвин (1458—1490) идара иткән йылдарҙа Эгерҙа бик күп матур биналар төҙөлә, ҡала ситендә виноград үҫтереү һәм шарап эшләү тармағы ныҡ үҫешә.
1552 йылда Венгрияға төрөктәр яу менән килгәндә Эгер крепосы ҡамап алына. Капитан Иштван Добо командалыҡ иткән венгр һуғышсылары дошмандың күп тапҡырҙар артыҡ көсөнә ҡаршы тора (крепосты һаҡлаусыларҙың һаны 2000 кешегә лә етмәй, ә төрөк армияһында 80 000-дән ашыу һуғышсы). 1596 йылда төрөктәр тағы ла Эгерға яу менән килә, был юлы улар маҡсаттарына ирешә, һәм 1687 йылға тиклем Эгер төрөктәр ҡулында була. Төрөктәр христиан ғибәҙәтханаларын мәсеттәргә әйләндерә, крепосты ҡайтанан төҙөй, ҡалала мунсалар һәм манаралар ҡалҡып сыға.
1687 йылда төрөктәр ҡаланан ҡыуыла, тотош Венгрия кеүек үк, ҡала Габсбургтар ҡул аҫтында ҡала. Эгер тағы ла йылдам үҫешә башлай, күп һанда Барокко стилендәге һарайҙар һәм ғибәҙәтханалар төҙөлә. Ғәмәлдә Эгер епископтары ҡала хужалары була һәм уның сәскә атыуына булышлыҡ итә. 1836 йылда Эгерҙа ғәйәт ҙур базилика төҙөлә, ул ваҡытта был дини ҡоролма илдәге иң ҙур сиркәү тип иҫәпләнелә. Епископтар (1804 йылдан архиепископтар) власы XIX быуаттың 50-се йылдарындағы реформаларҙан һуң тамамлана. Ҡала әкренләп үҙенең әһәмиәтен юғалта башлай, Будапешт — Мишкольц тимер юл линияһы ла Эгерҙы ситләтеп үтә.
Икенсе донъя һуғышы осоронда Эгер, Венгрияның башҡа ҡалаларынан айырмалы рәүештә, бик аҙ зыян күрә, шуға ла ҡаланың архитектура ҡомартҡылары һаҡланып ҡала, һәм Эгер артабан илдең төп туристик үҙәктәренең береһенә әйләнә.
# Китцен

Китцен (нем. Kitzen) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1885 кеше йәшәй. Майҙаны — 26,94 км². Диңгеҙ кимәленән 120 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 4460 һәм автомобиль коды L.
# Кесе Ою

Кесе Ою (Малая) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға 6 км өҫтәрәк (белгісіз) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 63 км.

# Кесе Ою
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000089192
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008919
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Үрге Лобаз

Үрге Лобаз — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Визинга йылғаһының уң ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Үрге Лобаз
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000019706
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001970
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сәйәхов Фәнил Лотфрахман улы

Сәйәхов Фәнил Лотфрахман улы (5 март 1934 йыл — 20 ноябрь 2002 йыл) — ғалим-физик, юғары мәктәп уҡытыусыһы; 1995–2002 йылдарҙа Рәсәй Тәбиғәт фәндәре академияһының Башҡортостан Республикаһындағы фән‑ара бүлеге етәксеһе. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1995), Рәсәй Тәбиғәт фәндәре академияһы академигы (1996), физика-математика фәндәре докторы (1985), профессор (1987); Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1988). СССР юғары мәктәбе отличнигы (1978), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1990).

# Сәйәхов Фәнил Лотфрахман улы
## Биографияһы

Фәнил Лотфрахман улы Сәйәхов 1934 йылдың мартында Башҡорт АССР-ының Дәүләкән районы Яҫҡайын ауылында тыуған. Тарихсы профессор Фәһим Сәйәховтың (1926—2003) ҡустыһы.
1958 йылда Мәскәү дәүләт университетын, 1964 йылда — Башҡорт дәүләт университетының аспирантураһын тамамлай, кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертацияһы яҡлай, дисперслы системалар электрофизикаһы өлкәһендә белгес;
1959 йылдан алып ул Башҡорт дәүләт университетында дөйөм физика кафедраһы мөдире (1965-1975) ғәмәли физика һәм геофизика кафедраһы мөдире (1984 йылдан) булып эшләй.
Фәнил Сәйәхов электромагнит ҡырҙарҙың күп фазалы системалар менән үҙ-ара тәьҫир итешеү физикаһы өлкәһендә эшләй. Ул поляр мөхит термодинамикаһын эшләй һәм йәбешкәк углеводородлы шыйыҡсаны юғары йышлыҡтағы электромагнит ҡырҙа фильтрлауҙың математик моделен дөйөмләштерә. Яңы фәнни йүнәлеш булдыра — юғары йышлыҡлы электромагнит гидродинамика. Ул — Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының физика-математика фәндәре бүлеге ағзаһы.

# Сәйәхов Фәнил Лотфрахман улы
## Хеҙмәттәре

Фәнил Лотфрахман улы Саяхов — 100-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 2 монография авторы шул иҫәптән:
* Физические принципы и модели разложения гидратов природного газа. М., 1988 (авторҙаш)
* Высокочастотная электромагнитная гидродинамика. Өфө, 1990 (авторҙаш).