yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Саҡырыуҙар

Саҡырыуҙар — .йола фольклорының бер төрө, күренештәргә, тәбиғәт күренештәренә, тәбиғи көстәргә шиғри мөрәжәғәт итеү төрө, үтенеү, ялбарыу, магик мәғәнәгә эйә булған сәләмләү һәм саҡырыу һүҙҙәре. Рекламаланған тауарҙы маҡтауҙы үҙ эсенә алған ҡыҫҡаса рифмалы әйтем.
Саҡырыуҙар боронғо календарь йолаларға һәм арбауҙарға барып тоташа. Ул монолог формаһында әйтелә. Уларҙы бик күп мөрәжәғәттәрҙе, ҡабатлауҙарҙы һ.б. художестволы тасуирлау сараларын файҙаланыу айырып тора. Йышыраҡ 2 — 4 юллыҡ строфа формаһында йәшәй.
Башҡорттарҙың күп дини йолаларында кешенең хужалыҡ эшмәкәрлеге, тәү сиратта ауыл хужалығы, эре мөгөҙлө малсылыҡ менән аныҡ бәйләнеш бар. Ҡағиҙә булараҡ, уларҙың аныҡ датаһы булмаған һәм тәбиғәт көстәренә йоғонто яһауға һәм шуның менән иҡтисади эштәрҙә именлекте һәм уңыштарҙы тәьмин итеүгә йүнәлтелгән. Йолаларҙы үткәреүҙә бөтә ауыл халҡы йәки айырым ғаилә ағзалары, һирәгерәк, бер кеше ҡатнаша.

# Саҡырыуҙар
### Ямғыр теләү

Яҙғы-йәйге цикл йолалары комплексында төрлө исем аҫтында билдәле («ямғыр теләге», «ямғыр теләү», «ямғыр бутҡаһы», «теләк») ямғыр саҡырыу йолаһы мөһим урын биләй. Башҡорттарҙа ямғыр саҡырыу йолаһы бөтә ерҙә лә таралған булған. Ҡайһы бер урындарҙа «ямғыр теләү» йолаһы яҙ көнө — йәй башында баҫыу эштәре тамамланғандан һуң «Ҡарға бутҡаһы» байрамында ла уҙғарылған. Дөйөм табындан һуң байрамда ҡатнашыусылар ямғыр саҡырып доға ҡыла, һуңынан бер-береһен һыу менән ҡойондора. «Теләк» йолаһы тәбиғәткә рәхмәт әйтеп, киләһе йылда мул уңыш алыуҙарын һорап башҡарыла. Бутҡаның ҡалған өлөшөн ағастарҙа ҡарғаларға ашарға ҡалдыралар. Ләкин күпселек осраҡтарҙа ямғыр саҡырыу йолаһы («ямғыр теләге», «ямғыр теләү», «ямғыр саҡырыу», «теләк теләү») йолаһы ҡоролоҡта йәки оҙаҡ ваҡыт ямғыр булмаған осорҙа үҙ аллы йола булараҡ үткәрелгән.

# Саҡырыуҙар
### Ямғыр теләү
#### Миҫал

Ямғыр, яу, яу, яу! Иген үҫһен тау, тау, Ваба сире булмаһын, Астан халыҡ үлмәһен, Яу, ямғырым, яу, яу! Ҡара тәкә һуйырмын, Башын һиңә ҡуйырмын, Майын үҙем ашармын, Тояғын һыуға һалырмын, Ямғырҡайым, яу, яу! Майлы бутҡа бирермен, Тәтәй ҡашыҡ бирермен, Ямғырҡайым, яу, яу! Беҙ булайыҡ һау, һау! Яу иләктән, Яу силәктән! Яу! Яу!
Тағы ямғыр саҡырыу тураһында өҫтәп уҡығыҙ: Ямғыр теләү йолаһы Аманат журналы 19 май 2021
Йоланың был төрө төрки халыҡтарҙа ғына түгел, ә славян халыҡтарында ла бар. Шуға күрә уны боронғо һәм күп халыҡтарҙа таралған, тип иҫәпләп була.

# Саҡырыуҙар
### «Ҡояш саҡырыу» йолаһы

Ямғырҙар оҙаҡҡа һуҙылып китһә, элек башҡорттар «ҡояш саҡырыу» йолаһы үтәлгән йәки балалар һыу инеп сыҡҡас, өшөп китһәләр йә ҡыҙынырға кәрәк булһа, ҡояшҡа өндәшәләр:
Ҡояш апай, сыҡ, сыҡ! Һалҡын елкәй, кит, кит! Һимеҙ тәкә һуйырмын, Майын һиңә бирермен! «Ямғыр саҡырыу» йолаhы. Ямғыр яу, яу, яу, Майлы бутҡа бирермен, Тәтәй ҡашыҡ бирермен, Тәтәй ҡашыҡ баҙарҙа, Майлы бутҡа ҡаҙанда!

# Саҡырыуҙар
### Ҡот саҡырыу

Ул — күңел, йәшәү көсө саҡырыу йолаһы. Ҡотто өс мәртәбә ҡоялар һәм «Ҡотом, кил, ҡотом, кил!» тип яулыҡ болғап ҡот саҡыралар.

# Саҡырыуҙар
## Видеояҙмалар

* Ямғыр теләү йолаһын Күгәрсен районы халыҡ ансамбле башҡара
# Шингетти йәмиғ мәсете

Шингетти йәмиғ мәсете (ғәр. مسجد شنقيط‎, франц. Mosquée Shingetti) — 13-сө йәки 14-се йөҙ йыллыҡта Мавританияның Адрар өлкәһендә Шингетти ҡала-оазисын нигеҙләүселәр төҙөгән боронғо дини үҙәк.

# Шингетти йәмиғ мәсете
## Архитектураһы

Был боронғо структура манараһы, фаразлауҙар буйынса, мосолман донъяһында боронғолоғо буйынса икенсе урында торған һәм өҙлөкһөҙ файҙаланылған манара. Бина дүрт сығыу урынынан һәм Мәккәгә күрһәтеүсе михраб — символик ишек ҡуйылған уйымдан, асыҡ эске ихатанан тора. Дүрт бүлмәнән торған бинала үтеүе һәм ғибәҙәт структураһы менән ике ҡатлы иш — ишек символик, йәки михраб, күрһәтелгән Мәккә, эске һәм һарайында асыла. Уның иң үҙенсәлекле яғы — эзбизташтан һалынған таш, квадрат манара башняһы, шулай уҡ ҡалаға нигеҙ һалыусыларҙың мәлики мәҙһәбенең ҡәтғи инаныуҙарына тап килгәнсә биҙәүҙәрҙең булмауы. Мәсет һәм уның манараһын бик йыш Мавритания Ислам республикаһының милли эмблема тип иҫәпләйҙәр.
1970 йылда мәсет ЮНЕСКО тырышлығы менән тергеҙелә, әммә уға, ҡала менән бер рәттән, бушап ҡалыу хәүефе янай.
# Пухляков картиналар галереяһы

Пухляков картиналар галереяһы — Ростов өлкәһе Усть-Донецкий районының Пухляков утарындағы картиналар галереяһы.
Адресы: Ростов өлкәһе, Усть-Донецкий районы, Пухляков ауылы, Ҡала тыҡрығы, 14.

# Пухляков картиналар галереяһы
## Тарих һәм һүрәтләү

«Пухляков картиналар галереяһы» билдәле «Цыган» романының авторы, яҙыусы А . В. Калинин, Новочеркасск рәссамы Борис Плевакин, Мәскәү рәссамдары М. В. Савченков, В. К. Нечитайло һ. б. инициативаһы менән ойошторола. Уның фондың ҙурайтыуға Рәсәй атҡаҙанған рәссамы А. В. Тимофеев ҙур өлөш индерә.
1976 йылдың авгусында Ростов өлкәһе Усть-Донецкий районының Пухляков ауылында картиналар галереяһы асыла. Уның тәү фонды утыҙ рәсемдән тора. Улар Пенза, Мәскәү, Новочеркасск рәссамдарының яҙыусы А. В. Калининға бүләктәре. Тәүҙә галерея совхоз ҡунаҡханаһында була. 1985 йылда галерея Пухляков ауыл мәҙәниәт йортоноң уның өсөн әҙерләнгән залына күсә һәм хәҙерге ваҡытта шул йортта. 1992 йылдың октябренән галерея Ростов өлкәһе Дәүләт бюджет учреждениеһы "Раздор этнография музей-ҡурсаулығына" ҡарай.
Үҙ ваҡытында галерея өсөн Сәнғәт фонды рәссамдар Союзы, РСФСР рәссамдар Союзының Сәнғәт фондынан картиналар һайлап алына. Улар араһында билдәле Рәсәй рәссамдары, һынсылары графиктарының байтаҡ художество әһәмиәтле эштәре бар. Хәҙерге ваҡытта «Пухляков картиналар галереяһында» Рәсәй рәссамдарының йөҙләгән әҫәрҙәре тора. Рус рәссамы Иван Иванович Крыловтың 1900-сы йылдарҙа төшөргән пейзаж миниатюралары галереяға килеүселәрҙә ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра.
Галереяла рәссамдар И. Г. Фролов, Н. В. Овечкин, В. К. Нечитайло, А . С. Кулагин, М. В. Савченкова, В. А. Игошев, В. Ф. Шумилов, Н. И. Барченков, С. С. Скопцова, А. В. Тимофеев, Цзянь Ши Лунь; графиктар Ф. Д. Константинов, А. А. Пахомов, Б. А. Непомнящий; һынсы-анималистар Е. А. Лансере, скульпторҙар В. Б. Шелов-Коведяев, О . С. Кирюхин, М . Н. Демьяненко, Г. И. Сатаров һәм башҡаларҙың эштәре ҡуйылған.
Күргәҙмәләр залында даими рәүештә илебеҙҙең шәхси күргәҙмәләре үткәрелә.
# Һарауыс

Һарауыс — башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарының баш кейеме, маңлай биҙәүесе
Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары бик ҡупшы сигелгән кейем менән айырылып торған. Башҡорт ҡыҙҙарының оҫталығы төрлө биҙәктәр ҡулланыуы менән баһаланған. Сәйлән йәки ваҡ мәрйен, ялтырауыҡтар, ынйы, металл еп менән сигеү үҙенсәлекле сәнғәт камиллығына эйә булған. Ә ҡатын-ҡыҙҙың баш кейеме уның социаль статусы, ғаилә хәле күрһәткесе булған.

# Һарауыс
## Этимологияһы

«Һарауыс» һүҙе башҡорт телендә «һыр»- һырлау, биҙәкләү, буй йә ҡыя һыҙыҡ, бөрмә йәки йыйырсыҡ тигәнде аңлата. «Һырыу, һырыған, һырма» типсеү, күктәү, һырыу тигәнде аңлата. «Һарауыс» башҡорт телендәге «һырлау» — биҙәктәр, бәйләмдәр сығарыу мәғәнәле һүҙҙән килеп сыҡҡандыр. Йәғни «hырыуыс» — нағыш менән биҙәкләнгән туҡыма. Себер татарҙарының да ошондай уҡ «сарауц» тип аталған маңлай биҙәүесе бар. Е. Е. Нечвалода һәм башҡа тикшеренеүселәр Халыҡтарҙың бөйөк күсенеүенә тиклем таралған иран (тажик) «сар» — «баш» тамырлы бер нисә баш кейеме атамаһы менән бәйләй.

# Һарауыс
## Тарихы

Һарауыс — башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарының боронғо сигеү оҫталығы өлгөһө, традицион кейеме, йәш ҡыҙҙарҙың маңлай биҙәүесе. Һарауыс күп тикшеренеүселәрҙең иғтибарын йәлеп иткән. Е. Е. Никанорова XIX быуат аҙағында урыҫ ғалимдары Лоссиевский (1883), Назаров (1890) һәм Юлыев (1892) хеҙмәттәрендә һарауыс тураһында мәғлүмәт бар. Венгр ғалимы Дьюла Месарош (1909) та башҡорт һарауыстары менән ҡыҙыҡһынған.
1912 йылда ғалим С. И. Руденко ҡыпсаҡ-гәрәй башҡорттарынан һарауыстың ҡулланылышын яҙып алған: һарауыс маңлайға төшөп торған мәрйен суҡлы ҡашмау аҫтына биҙәгенең киң яғын өҫкә ҡаратып маңлайға ике яғына беректерелгән ептәре ярҙамында бәйләнгән.

# Һарауыс
## Тегелеше

Һарауыс — оҙонлоғо 25-40, киңлеге 8-16 см тәшкил иткән киндер туҡыманан тегелгән бәйләмес. Уның өҫкө һәм аҫҡы ситтәре ҡыҙыл, һирәгерәк көрән төҫтәге киндер туҡыма менән көпләнгән. Һарауыстың алғы өлөшөн төҫлө ебәк йәки йөн ептәр менән сигеп биҙәгәндәр. Тәүҙә трапеция формаһында һүрәттең контуры сигелгән, һуңынан фигураның эске өлөшөнә башлыса ҡыя сәнсем йәки иҫәпле шыма сигеү техникаһында геометрик, үҫемлек йәки зооморф йәки ҡош биҙәктәре сигелгән. Һарауысты мәрйен, сәйлән (бисер) менән дә биҙәгәндәр. Һүрәттең сит-ситтәре «сатраш» сигелгән йә башҡа төрлө биҙәлгән.
Киндерҙе, ғәҙәттә, кесерткәндән, һуңыраҡ киндерҙән етештергәндәр. Башҡорттар йөндө һәм сигеү ептәрен үҫемлектәрҙән алынған буяу менән буятҡан. Һуңғараҡ ебәк ептәрҙе һатып алғандар.
Һарауыс өҫтөнән ҡайһы бер ҡатындар таҫтар ураған һәм, бәлки, яулыҡ та ябынған. Беренсенән, сәсе, маңлайы ябыулы булған. Икенсенән, ҡашмау кейгән саҡта ҡатын-ҡыҙҙың башына тәңкәләр һәм мәрйендәрҙең даими рәүештә ҡағылып, маҙаһыҙлап тороуҙан һаҡлаған. Һәм өсөнсөнән, һарауыстың аҡ киндергә сигелгән ҡыҙыл биҙәге ҡурсалаусы хеҙмәтен дә үтәгән һәм матурлыҡ та булдырған, ҡашмауҙар һәм башҡа баш кейемдәре менән ярашҡан.
Ғәҙәттә, туй һәм сабый тыуыу йолаларын үтәгәндә бүләк итеп бирелгән. Башҡортостандың Урал аръяғында, көньяҡ-көнсығыш райондарында таралған.
Тәғәйенләнеше буйынса, һарауыс — «кейәүгә сығыу һәм ир ҡатыны, әсә булып үҫешеүенә бәйле йола әйбере».
# Триптис

Триптис (нем. Triptis) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 3729 кеше йәшәй. Майҙаны — 25,9 км². Диңгеҙ кимәленән 358 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7819 һәм автомобиль коды — SOK.
# Һырғанаҡ

?Һырғанаҡ :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Үҫемлектәр |
| Бүлексә: | Ябыҡ орлоҡлолар |
| Класс: | Ике өлөшлөләр |
| Тәртип: | Рауза сәскәлеләр |
| Ғаилә: | Ноҡот һымаҡтар |
| Ырыу: | Һырғанаҡ |
| Төр: | Һырғанаҡ |
Латинса исеме :
Hippophaë rhamnoides L. :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 503044 NCBI 193516 |
Һырғанаҡ (рус. облепи́ха круши́новая, лат. Hippóphaë rhamnoídes) —ноҡот һымаҡтар (Elaeagnaceae) ғаиләһенән ике өйлө ҡыуаҡ. Бейеклеге 4-6 м-ға етә. Май айында һарғылт сәскә ата, сентябрьҙә емеше өлгөрә.

# Һырғанаҡ
## Таралыуы

Һырғанаҡ Евразияның уртаса климатында үҫә. Тәбиғәт шарттарында Урта Азияла, Кавказда, Себерҙә, Молдавияла осрай. Башҡортостанда емеше өсөн үҫтерелә.
* Һырғанаҡ. Якоб Штурм, «Deutschlands Flora in Abbildungen», 1796 китабынан ботаник иллюстрация
# Эредви базиликаһы

Эредви базиликаһы (груз. ბაზილიკა ერედვის წმინდა გიორგის), Шида-Картли районының Эредви ауылында урынлашҡан, Көньяҡ Осетияла, бәхәсле территорияла. Грузин православ сиркәүе. Биналағы яҙыуға ярашлы сиркәүҙе архитектор Тевдор Таллайсдзе төҙөгән. 906 йылда нигеҙе һалынған. Сиркәү өс нефлы базиликанан ғибәрәт, яңынан тергеҙелеүенә ҡарамаҫтан байтаҡ кимәлдә үҙенең архитектура үҙенсәлектәрен һаҡлап ҡалған. Сиркәү Грузияның милли әһәмиәттәге күсемһеҙ мәҙәни ҡомартҡылары исемлегенә индерелгән.

# Эредви базиликаһы
## Урынлашыуы һәм статусы

Эредви сиркәүе Эредви ауылында Тшинвали ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай 5 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Элегерәк Совет Грузияһының Көньяҡ Осетия автономия өлкәһенә ҡараған, 1991—1992 йылдарҙа Көньяҡ Осетиялағы һуғыштан һуң грузиндарҙың контроле аҫтында булған, 2008 йылда рус-грузин һуғышында рус һәм көньяҡ осетин көстәре баҫып ала

# Эредви базиликаһы
## Тарихы һәм архитектураһы

Эредви базиликаһы емерелгән замок комплексында урынлашҡан. Замок комплексы стенанан һәм төньяҡ-көнбайышта ике башнянан тора 13-14 быуат башняларының береһе һүтеп алынған, икенсеһе 18 быуатта яңынан төҙөлгән, һәм сиркәү кенәз Павленшвилиҙың шәхси милеге булған. Вахушти һүрәтләүенсә сиркәү «мөғжизәле» булған һәм француз география һүҙлегендә йыл һайын хаж ҡылыу урыны булған.
13 × 21 метр ҙурлыҡтағы базилика ҡырҡылған таштан эшләнгән һәм плитка менән ҡапланған. Урта быуат грузин архитектураһына хас булған өс нефлы сиркәү сәнғәт тарихсыһы Джорджи Стержинашвили тарафынан «өс фатирлы» базилика булараҡ билдәләнә.
Төп нефы сағыу пилястр менән ике тигеҙ өлөшкә бүленгән. Тәҙрәләр һәм ишектәр таш семәрҙәр һәм тәре менән биҙәлгән.

# Эредви базиликаһы
## Яҙыуы

Эредви базиликаһында урта быуат грузин алфавиты менән яҙылған яҙыу бар, ул көньяҡ стенала түңәрәк колоннаның өҫкө өлөшөндә урынлашҡан. Яҙыуҙа Король III замандаштарын һәм Константин кеүек дин әһелдәрен телгә ала. Яҙыуҙа шулай уҡ Константиндың экспедицияһы һүрәтләнә
# Сюрья

Сюрья — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/879/136/33 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Сюрья
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100007390
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100739
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Фәтих Мәхмәт мәсете

Фәтих мәсете менән бутамаҫҡа. Фәтих Мәхмәт мәсете йәки Шалдерван мәсете — Кюстендил ҡалаһындағы мосолман ғибәҙәтханаһы. Элекке йома мәсете. Әлеге ваҡытта эшләмәй һәм дәүләт әһәмиәтендәге мәҙәниәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән. Бинала музей ойоштороу идеяһы бар. Ҡала тарихында һаҡланып ҡалған берҙән-бер мәсет. Ғосман империяһы документтарынан һәм ул ваҡыттағы 17 быуат ҡалаһының һаҡланып ҡалған һүрәтенән күренеүенсә, Кюстендилда 17 мәсет булған.
Фәтих Мәхмәт мәсете Кюстендил ҡалаһының үҙәк өлөшөндә урынлашҡан, әммә емерелеү ҡурҡынысы аҫтында тора.

# Фәтих Мәхмәт мәсете
## Тарихы

Балҡан ярымутрауын тулыһынса үҙ контроле аҫтына алыу өсөн Босния короллеген баҫып алыу кампанияһын ойошторған солтан Мәхмәт II, 1463 йылда ғосман армияһы башында Константин ере аша үткән. Урындағы коллекционер хараж Мәхмәт Хан (Хараж Ҡара Мәхмәт бин Али) ҡаланың икенсе йома мәсетен уға бағышланған һәм уның хөрмәтенә аталған ғосман солтанына бүләк иткән.
Серб ерҙәрен яулап алыу кампанияһынан ҡайтҡас, һәм Босния Ғосман империяһына ҡушылғандан һуң, Мәхмәт II Осогов монастырына килә (Мәхмәт II шулай уҡ православие дине ҡурсалаусыһы булараҡ сығыш яһай), ә 6 йылдан һуң (1469 йылда) һәм болгар ерҙәре бер идаралыҡ (Ғосман империяһы) аҫтында берләшкәндән һуң изге Иоанн Рильскийҙың мәйете Бөйөк Тырновонан Рила монастырына күсерелгән (көнбайыш болгар ерҙәрен «яҡшылыҡҡа яҡынлатыу өсөн» Мара Бранкович быға булышлыҡ иткән).
1478 йылда Венеция адмиралы Томазо Малипьеро дождан солох төҙөүгә бойороҡ алған һәм яҙ аҙағында Шкодерҙан (1478—1479 йылдарҙа Шкодерҙы ҡамау барышында һәм 1479 йылда Константинополь килешеүе төҙөү тураһында һөйләшеүҙәр алып барғанда) Кюстендилға килә, унда был ваҡытта ғосман солтаны Мәхмәт II менән өс вәзирҙән торған дивандың (хөкүмәт) лагеры урынлашҡан була.
1499 йылда Фәтих Мәхмәт вафат булғандан һуң, сәйәхәтсе рыцарь Кюстендил аша үтә һәм үҙенең яҙмаларында ғосман солтаны бында үҙенең һәрәмен тотоуын билдәләгән.

# Фәтих Мәхмәт мәсете
## Архитектураһы

Манараның конструкцияһы ҡыҙыл кирбестән яһалған алты мөйөшлө орнамент менән айырылып тора һәм Кюстендилда һаҡланып ҡалған берҙән-бер орнамент булып тора.
Кюстендил үҙәгендәге археологик ҡаҙыныуҙар күрһәтеүенсә, элек бөтә мәсеттәр ҙә сиркәү булған.
# Ландина

Ландина — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кума йылғаһының уң ярына тамағынан 160 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 53 км.

# Ландина
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010600112115300017396
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301739
* Бассейн коды — 14.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ириска (Бергамак ҡушылдығы)

Ириска — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бергамак йылғаһының уң ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Ириска (Бергамак ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010100312115300005921
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115300592
* Бассейн коды — 14.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Сизим-Целебей-Шор

Сизим-Целебей-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нядей-Ты-Вис йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Сизим-Целебей-Шор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000087594
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008759
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Шмидефельд-ам-Ренштайг

Шмидефельд-ам-Ренштайг (нем. Schmiedefeld am Rennsteig) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1772 кеше йәшәй. Майҙаны — 18,43 км². Диңгеҙ кимәленән 700 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98711 һәм автомобиль коды — IK.
# Ҡоро Селишка

Сухая Селишка — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вьясс йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Ҡоро Селишка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500312110000036418
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003641
* Бассейн коды — 08.01.05.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Алай (Терешка ҡушылдығы)

Алай — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Терешка йылғаһының уң ярына тамағынан 98 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 87 км.

# Алай (Терешка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терешка, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001912112100010516
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112101051
* Бассейн коды — 11.01.00.019
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Мурза (Ница ҡушылдығы)

Мурза — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ница йылғаһының һул ярына тамағынан 129 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 61 км.

# Мурза (Ница ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ница йылғаһы Реж һәм Нейва йылғалары ҡушылған урынған тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501912111200007224
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200722
* Бассейн коды — 14.01.05.019
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Үлемһеҙлек бейеклеге

1967
Үлемһеҙлек бейеклеге — 1967 йылда Белая Калитва ҡалаһының Атаев ҡасабаһында, Төньяҡ Двинаның уң ярында асылған мемориаль комплекс.

# Үлемһеҙлек бейеклеге
## Тарихы

Комплекс 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының лейтенант Аннаклыч Атаев етәкселек иткән 8-се кавкорпусының кавалерия эскадроны яугирҙарына бағышлана.
1943 йылдың ғинуарында Белая Калитваны азат итеү өсөн барған алыштарҙа эскадрон яугирҙары тирә яҡ территориянан бейегерәк булып айырылып торған бейеклектә нығына һәм автоматтар менән ҡроралланған, тиҫтәләрсә танк, артиллерия һәм миномет уты ярҙам иткән пехота батальонына ҡаршы һуғыша. Тигеҙ булмаған алышта атаевсылар 300 дошман һалдатын, бик күп хәрби техниканы юҡ итә. Ике тәүлек - 21, 22 ғинуарҙа дошмандың 7 һөжүмен кире ҡағып, һуңғы һулышҡаса тора. Шулай итеп улар нацистар баҫып алған ҡаланы азат итеүгә үҙ өлөшөн индерә. Лейтенант А. Атаев СССР Юғары Советы Президиумы ҡарары менән үлгәндән һуң исеме Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була, уның һуғышсылары, шулай уҡ үлгәндән һуң, I дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән наградлана.
Тәүҙә һәйкәл өс стела һәм Мәңгелек уттан тора. Һуңыраҡ, Еңеүҙең 40 йыллығына арнап, ике стела араһына ҡулына лавр веногы тотҡан хәсрәтле Ватан-Әсә скульптураһы урынлаштырыла. Диуарҙың ярымтүңәрәгенә геройҙарҙың исеме соҡоп яҙылған иҫтәлекле плиталар урынлаштырылған, тотош мемориал буйынса "Үлгәндәрҙең иҫтәлегенә лайыҡлы булығыҙ" тигән яҙыу һуҙылған. Хәҙер был 79,9 бейеклеген халыҡ "Үлемһеҙлек бейеклеге" тип атай.
# Ломиса сиркәүе

Ломиса сиркәүе ( Грузия: ლომისა), изге Георгийға арналған урта быуат Көнсығыш Грузияның христина ғибәҙәтханаһы. Был ябай таш сиркәү IX йәки X быуаттарҙа төҙөлгән, диңгеҙ кимәленән яҡынса 2200 м бейеклектә ята. Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡыһы

# Ломиса сиркәүе
## Урынлашыуы

Душети муниципалитетының Квемо Млета ауылынан көньяҡҡа ҡарай ете саҡрым, Петиттан төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай 18 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан

# Ломиса сиркәүе
## Архитектураһы

Ломиса-ябай сиркәү, күләме 14,5 × 7,8 м, таштан төҙөлгән. Баштағы бинаһы IX йәки X быуаттарға ҡарай. Көньяғында һәм төньяғында һуңыраҡ төҙөлгән ике төкәтмәһе бар. Сиркәүҙең ҡайһы бер өлөштәре харабаға әйләнгән. Интерьеры тарихы дауамында бер нисә тапҡыр реконструкциялана. Бина бер нисә ҡоролманың харабалары менән уратып алынған. Сиркәүҙең көмбәҙле түшәмдәре аркаға таянып тора.

# Ломиса сиркәүе
## Тарихы

Сиркәү интерьерында XVI-XVI быуаттарҙың грузин телендәге текстары менән имәндән ағас ишек һаҡланған. Сиркәүҙә шулай уҡ иҫке тимер сынйыр һаҡланған, уны диндарҙар муйынына тағып алалар һәм теләктәренең ҡабул булыуын һорайҙар
Ломисала урындағы халыҡ һуғыш һәм тыныслыҡ һорауҙары буйынса йыйыла торған булған.
Сиркәүҙең иҫән ҡалған ҡайһы бер әйберҙәре һаҡлау өсөн хәүефһеҙ һәм уңайлы булған Тбилиси музейҙарына тапшырыла.

# Ломиса сиркәүе
## Ломисала фестиваль

Ломиса сиркәүендә йыл һайын "Ломисоба" булараҡ билдәле фестиваль үтә. Йыл һайын, Пасханан һуң етенсе аҙнаның шаршамбыһында төрлө төбәктәрҙән Ломиса сиркәүенә хаж ҡыла киләләр. Сиркәүҙән алыҫ түгел үҙәнгә йөҙләгән һарыҡты ҡорбанға алып киләләр.