yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Янголова-Яха

Янголова-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Вангута-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.

# Янголова-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300074353
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307435
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Эткүл (күл)

Эткүл күле — Силәбе өлкәһенең Этҡол районындағы шул уҡ исемле ауылдың эргәһендәге күл. Өҫкө майҙаны — 4,6 км², уртаса тәрәнлеге — 2,2 м, максималь тәрәнлеге — 3,4 метр.
Фараздарҙың береһе буйынса күлдең исеме башҡорт телендәге эт — «собака» һәм күл — «озеро» һүҙҙәренән килеп сыҡҡан, йәғни «эт күле». Шулай уҡ атаманың нигеҙендә башҡорттарҙа билдәле булған шәхси төрки ир-ат исеме Иткол (Этҡол) ятыуы мөмкин.
Эткүл күле 1742 йылда уҡ картаға төшөрөлгән булған. Күлдең һыҙаттары хәҙерге ваҡыттағы күлдекенә яҡын.
Ҡасандыр был күлгә Севастьянка йылғаһы ҡоя. Хәҙер ул ябылған, йылға һайыҡҡан һәм аҡмай. Әммә Эткүлдән көнбайыштағы — Геранькино, Моховое, Ершово, Шахматово һаҙлыҡтары ҡасандыр үҙ-ара тоташҡан һәм артыҡ һыуҙарын Севастьянка аша Эткүлгә ташлап торған булыуы мөмкин.
Күлдән Печенкино ауылы яғына ҡылымыҡ ағып сыға, ул Хохловатое күленә ҡоя.
Күлдә табан балыҡ һәм майма бар. Йыш ҡына ротан осрай.
Күлдә ҡамыш, күрән, һыу үләне, мөгөҙьяпраҡ, хара һымаҡтар (йәшел ылымыҡтар төркөмө) һәм башҡа ылымыҡтар үҫә.
Көнбайыш һәм төньяҡ яры буйлап Этҡол ауылы урынлашҡан. Көнсығыш ярында реликт ҡарағай урманы бар.
Күл төбөндә сапропель табылған — 14,3 млн куб.м.
# Төйлөгән районы

Төйлөгән районы (рус. Тюльганский район) — Ырымбур өлкәһендәге район.
2014 йылда районда 18 763 кеше йәшәгән, шул иҫәптән яртыһы – 9089 кеше — район үҙәгендә.

# Төйлөгән районы
## Этимология

Райондың исеме башҡорт телендәге төйлөгән (коршун) ҡошо исеменә тап килә. Район һәм ҡасаба гербында, флагында күмер тауы ташы менән төйлөгән һүрәтләнгән.

# Төйлөгән районы
## География

Район Октябрьский, Һаҡмар, Һарыҡташ һәм Башҡортостан менән сиктәш. Майҙаны — 1,9 мең км².

# Төйлөгән районы
## Милли состав

* урыҫтар — 74,3 %
* башҡорттар — 9,0 %
* татарҙар — 5,3 %
* ҡаҙаҡтар — 3,9 %
* украиндар — 3,8 %

# Төйлөгән районы
## Тарих

Район 1928 йылда Троицкий районы тип төҙөлә. Үҙәге — Троицкое ауылы. Район 1928—1934 йылда РСФСР-ҙын 'Средне-волжская өлкәһе составына инә. 1934 йылда Ырымбур өлкәһе төҙөлә. Район өлкәгә күсә. 1960 йылда район үҙәге Төйлөгән ҡасабаһына күсерелә. Район исеме — Троцкий районы тип ҡала. 1963 йылда район бөтөрөлә. Өлкәнең Октябрьский районы составына индерелә. 1965 йылда район яңынан «Төйлөгән районы» тип төҙөлә.

# Төйлөгән районы
## Билдәле шәхестәр
### Хәрби кешеләр

* Оргин Константин Петрович — Советтар Союзы Геройы.

# Төйлөгән районы
## Билдәле шәхестәр
### Фән

* Ураҡсин Зиннур Ғәзиз улы — башҡорт телсеһе, яҙыусы, филология фәндәре докторы.
* Ишбаев Кәрим Ғайса улы (1937 йылдың 9 феврале) — башҡорт теле белгесе, педагог.

# Төйлөгән районы
## Билдәле шәхестәр
### Хужалыҡ эшмәкәрҙәр

* Ураҡсин Урал Ғәзиз улы — Башҡортостан Республикаһы Төҙөлөш һәм архитектура буйынса дәүләт комитеты рәйесе урынбаҫары.
* Самотаев Пётр Филиппович — механизатор, Социалистик хеҙмәт Геройы.

# Төйлөгән районы
## Ҡоролош

* ауыл биләмәһе «Алмалы ауыл советы»
* ауыл биләмәһе «Благовещенский ауыл советы»
* ауыл биләмәһе «Благодарновский ауыл советы»
* ауыл биләмәһе «Городецкий ауыл советы»
* ауыл биләмәһе «Екатеринославский ауыл советы»
* ауыл биләмәһе «Ивановский ауыл советы»
* ауыл биләмәһе «Ключевский ауыл советы»
* ауыл биләмәһе «Нововасильевский ауыл советы»
* ауыл биләмәһе «Разномойский ауыл советы»
* ауыл биләмәһе «Репьевский ауыл советы»
* ауыл биләмәһе «Ташлинский ауыл советы»
* ауыл биләмәһе «Троицкий ауыл советы», эллеке район үҙәге
* ауыл биләмәһе «Тугустемирский ауыл советы»;
* ҡала биләмәһе «Төйлөгән ҡасаба советы», район үҙәге
* ауыл биләмәһе «Чапаевский ауыл советы»
# Донъя диндәре

Донъя диндәре — күп илдәр һәм ҡитғаларҙа йәшәгән халыҡтар араһында киң таралған дин төрҙәре. Айырым илдәрҙә йәки ҡитғаларҙа ғына таралған дин төрҙәре менән бутарға ярамай. Донъя диндәре тип өс дин һанала. Түбәндә барлыҡҡа килеү ваҡыттары тәртибендә исемлек килтерелә.
* Буддизм
* Христианлыҡ
* Ислам
Был тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып Википедия проектына ярҙам итә алаһығыҙ.
# Шайга (Пижма ҡушылдығы)

Шайга — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пижма йылғаһының һул ярына тамағынан 256 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Шайга (Пижма ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300412111100036436
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103643
* Бассейн коды — 10.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Нетьева

Нетьева — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ликина йылғаһының уң ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Нетьева
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200009564
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200956
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Чистай районы

Чистай районы (татар. Чистай районы) — Татарстанда район. Административ үҙәк — Чистай ҡалаһы.
Майҙан — 1823 км².

# Чистай районы
## Халҡы

Халыҡ — 79,2 мең кеше. Шул иҫәптән: татарҙар — 59,6 %, урыҫтар — 34 %, сыуаштар — 4,9 %, башҡа милләттәр — 1,5 %.

# Чистай районы
## Ҡоролош

* Чистай
* Адельшинское ауыл биләмәһе
* Большетолкишское ауыл биләмәһе
* Булдырское ауыл биләмәһе
* Верхнекондратинское ауыл биләмәһе
* Данауровское ауыл биләмәһе
* Исляйкинское ауыл биләмәһе
* Каргалинское ауыл биләмәһе
* Кутлушкинское ауыл биләмәһе
* Кубасское ауыл биләмәһе
* Малотолкишское ауыл биләмәһе
* Муслюмкинское ауыл биләмәһе
* Нарат-Елгинское ауыл биләмәһе
* Нижнекондратинское ауыл биләмәһе
* Совхозно-Галактионовское ауыл биләмәһе
* Староромашкинское ауыл биләмәһе
* Татарско-Баганинское ауыл биләмәһе
* Татарско-Елтанское ауыл биләмәһе
* Татарско-Сарсазское ауыл биләмәһе
* Татарско-Толкишское ауыл биләмәһе
* Четырчинское ауыл биләмәһе
* Чистопольско-Высельское ауыл биләмәһе
* Чистопольское ауыл биләмәһе
* Чувашско-Елтанское ауыл биләмәһе
# Резникова Мария Егоровна

Резникова Мария Егоровна (20 май 1929 йыл) — совет ауыл хужалығы производствоһы алдынғыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).

# Резникова Мария Егоровна
## Биографияһы

1929 йылдың 20 майында Һамар өлкәһе Оло Чернигов районында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа.
1942 йылдан алып, дүрт класты тамамлағандан һуң, ун өс йәшенән Оло Чернигов районында колхозда эшләй башлай.
1952 йылда тормошҡа сыҡҡандан алып М. Е. Резникова ғаиләһе иренең тыуған яғына Краснодар крайының Лабинск районы Ҡыҙыл ҡасабаһына күсенә. М. Е. Резникова «Вознесенский» сусҡасылыҡ совхозының баҫыусылыҡ бригадаһында эшләй башлай.
Һуңыраҡ совхоздың сусҡа фермаһына эшкә күсә һәм тиҙҙән малсылыҡ тармағының алдынғы эшсеһе булып китә. 1970 йыл йомғаҡтары буйынса — 996 сусҡа бәрәсе, йәғни һәм инә сусҡанан 19,8 баш, үҫтереп, рекорд ҡуя. Бәрәстәрҙең һур береһенең ике айлыҡ саҡтағы ауырлығы пландан тыш 3,4 килограммға күберәк була.
1971 йылдың 8 апрелендә СССР Юғары Советы Президиумы указы менән «ауыл хужалығы производствоһын үҫтереүҙә өлгәшкән ҙур ҡаҙаныштары, дәүләткә ер эшкәртеү һәм малсылыҡ продукцияһын һатыу буйынса биш йыллыҡ планды үтәгәне өсөн» Мария Егоровна Резниковаға Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә, Ленин ордены, «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырыла.
Артабанғы йылдарҙағы эш йомғаҡтары буйынса СССР Юғары Советы президиумының 1973 йылдың 6 сентябрендәге указы менән И. Е. Резникова «хеҙмәт отличиеһы өсөн» икенсе тапҡыр Ленин ордены менән бүләкләнә.
1977 йылдан пенсияла, Краснодар крайының Ҡыҙыл ҡасабаһында йәшәй.

# Резникова Мария Егоровна
## Наградалары

* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (8.04.1971)
* Ленин ордены (8.04.1971, 6.09.1973)
# Иҫәнбирҙин Ғиззетдин Сабит улы

Иҫәнбирҙин Ғиззетдин Сабит улы (8 июль 1888 йыл — 1968 йыл) — яҙыусы.

# Иҫәнбирҙин Ғиззетдин Сабит улы
## Биографияһы

Ғиззетдин Сабит улы Иҫәнбирҙин 1888 йылдың 8 июлендә Саҡмағош районы Аблай ауылында тыуған. Ауылдары мәҙрәсәһендә башланғыс белем ала. 1910 йылда Өфө ҡалаһындағы Ғәлиә мәҙрәсәһендә уҡып сыға. Һәм уҡытыусы булып эшләй башлай. 1915 йылдан 1917 йылғаса Асҡар ауылында төбәк китапхана мөдире була. 20—30-сы йылдарҙа уҡытыусы булып эшен дауам итә. Шул уҡ осорҙа Үзбәкстандаҡы Андижан АГРО пединститутында ситтән тороп белем ала, К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтында ла уҡый. 1943—1957 йылдарҙа мәктәптә эшләй.
Беренсе китабы 1914 йылда баҫыла.
1968 йылда 80 йәшендә вафат була.

# Иҫәнбирҙин Ғиззетдин Сабит улы
## Китаптары

* «Ғиззетдин Иҫәнбирҙин шиғырҙары», шиғырҙар. — Өфө, Шәреҡ нәшриәте, 1914.
Был яҙыусы тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып Википедия проектына ярҙам итә алаһығыҙ.
# Тойю (Шомвуква ҡушылдығы)

Тойю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шомвуква йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Тойю (Шомвуква ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000021197
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002119
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Һарытал (йылға)

Һарытал (рус. Сарталка) — Рәсәйҙәге йылға, Ырымбур өлкәһенең Ҡыҙыл Гвардия һәм Грачевка биләмәләрендә аға. Туҡ йылғаһының уң яғынан 115 км алыҫлыҫта ҡушыла. Ҡорман ауылы тирәһендә, ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км тәшкил итә. Бассейн майҙаны — 84,5 км².
Ҡушылдыҡтары:
Һарытал йылғаһының ҡушылдығы бар — Шешкилә йылғаһы.

# Һарытал (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Түбәнге Волга бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һамар йылғаһы — Сорочинск гидроузелынан Елшән ауылы янындағы һыу үлсәү посынан алып Һамар ҡалаһына (ҡаланан үрҙәрәк) тиклем. Йылға бассейны — Волга йылғаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001012112100007089.
# Петерсберг (Заале-Хольцланд)

Петерсберг (Заале-Хольцланд) (нем. Petersberg (Saale-Holzland-Kreis)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 283 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,38 км². Диңгеҙ кимәленән 250 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7616 һәм автомобиль коды — SHK.
# Барнуковка

Барнуковка — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Алай йылғаһының уң ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Барнуковка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терешка, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001912112100010530
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112101053
* Бассейн коды — 11.01.00.019
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Тугомы-Яга (Ай-Пим ҡушылдығы)

Тугомы-Яга — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ай-Пим йылғаһының һул ярына тамағынан 199 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.

# Тугомы-Яга (Ай-Пим ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200045815
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204581
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Немыд (Шежамка ҡушылдығы)

Немыд — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шежамка йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Немыд (Шежамка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000022903
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002290
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡыҙыл күпер (сик буйы)

Ҡыҙыл күпер - (рус. Красный мост, әзерб. Qırmızı Körpü, груз. წითელი ხიდი, Tsiteli Khidi) — мост через реку [] в ной приграничной полосе между Грузия һәм Әзербайжан араһындағы нейтраль сик һыҙатында Храми йылғаһы аша һалынған күпер. Тбилиси менән Гәнжә араһындағы юлда урынлашҡан. XVII быуатҡа ҡараған урта быуат архитектураһы булараҡ ҙур әһәмиәткә эйә ҡомартҡы. Күпер 1998 йылда TRACECA программаһы буйынса яңыһы төҙөлгәнгә тиклем файҙаланылған.

# Ҡыҙыл күпер (сик буйы)
## Атамаһы

Ҡыҙыл атамаһын урыҫтар кирбес төҫөнә ҡарап биргән, әзербайжандар Сынык көрпү, грузиндар— Кaатехи хиди , ә әрмәндәр — Каотрац кормунг тип атаған - был Һынған күпер тигәнде аңлатҡан, йәғни элеккеһен емереп һалынғанын күрһәткән.

# Ҡыҙыл күпер (сик буйы)
## Тарихы

Билдәле булыуынса, был урында XII быуатта уҡ күпер булған, уның ҡалдыҡтары йылға ағымы буйынса түбәнерәк һаҡланып ҡалған. Ҡыҙыл күпер XVII быуатта грузин батшаһы Ростом хакимлығы ваҡытында төҙөлгән. Күперҙе һалыу, биҙәү техникаһы иртә фарсы күперҙәренә яҡын. 1647 йылда күпер реконструкцияланған.
1960-сы йылдарҙа Әзербайжан яғы ярында «Дуҫлыҡ» рестораны төҙөлгән. Грузин яғы ярындағы терәгендә урындағы совхоз эшселәр өсөн ҡаралты эшләп, файҙаланған. 1990-сы йылдарҙа күпер янында ҙур баҙар төҙөлгән,ул 2006 йылда ябылған.

# Ҡыҙыл күпер (сик буйы)
## Конструкцияһы

Күпер дүрт тороҡло, аркалы. Тороҡтар ошолай төҙөлгән: 8,2+16,1+8+26,1 м. Аркалар кирбестән һалынған, терәүҙәренең нигеҙҙәре, аралыҡтағы терәүҙәр юнылған алгет андезиты менән көпләнгән. Күперҙең дөйөм оҙонлоғо 175 м, киңлеге: уртаһында — 4,3 м , менгән ерҙә 11,7 м.
Күпер тимпандары эстән буйлай өс көмбәҙле галерея менән еңеләйтелгән. Уларҙың осондағы терәктәрҙә йылғаға сыға торған балконлы бүлмә бар, унда галереяларҙан баҫҡыстар һалынған. Ул бүлмә йә ҡарауылсыға, йә күперҙән үткәнгә аҡса йыйыусыға тип тәғәйенләнгән булғандыр. Күпер терәүҙәре эсендә ике каруанһарай төҙөлгән булған. Сыуаллы бүлмәләрҙең майҙаны 300 кв. м. .
# Нововолынск

Нововолынск (укр. Нововолинськ) — Украинаның Волынь өлкәһендәге өлкә әһәмиәтендәге ҡала.
2017 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 52 624 кеше йәшәй.
# Посол (Вор-Я ҡушылдығы)

Посол — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вор-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.

# Посол (Вор-Я ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010600112115300016092
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301609
* Бассейн коды — 14.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Эстон милли хәрәкәте

Эстон милли хәрәкәте (тарихтан ғәҙәттә уяныу осоро булараҡ билдәле эст. Ärkamisaeg) — эстондарҙың үҙҙәрен, үҙбилдәләнешкә хоҡуҡлы милләт булыуын аңлауҙың тарихи, сәйәси һәм мәҙәни процессы. Ул яҡынса 1850 йылдарҙа, эстондар ҙур хоҡуҡтар алғас, башлана һәм 1918 йылға, Эстонияның бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителгәнсе дауам итә. Ҡайһы берҙә 1987—1988 йылдарҙағы Совет Эстонияһындағы ваҡиғаларҙы ла шулай атайҙар.
Эстондарҙың милли үҙаңы XIX быуатта барлыҡҡа килә, этник үҙенсәлектәрен аңлауҙың айырым билдәләре алдан да күҙәтелә. XVIII быуат аҙағында Эстонияла элекке maarahvas атамаһы менән бергә eestlane үҙатамаһы киң тарала. Был ваҡытта Эстония Рәсәй империяһында була. Тәүраттың эстон телендәге тәржемәһе 1739 йылда эшләнә, ә эстон телендә брошюралар һаны 1750 йылда 18 булһа, 1790 йылдарҙа 24-кә етә. Быуат аҙағына оло йәштәге эстон крәҫтиәндәренең яртыһынан ашыуын уҡый белә. Беренсе университет белеме алған һәм үҙҙәрен эстондар тип атаусылар Фельман Роберт Фридрих (1798—1850), Кристьян Яак Петерсон (1801—1822) һәм Фридрих Рейнхольд Крейцвальд (1803—1882) була. Власть элитаһы немец телле һәм мәҙәниәтле булып ҡала. Балтиканың немец яҙыусыһы Меркель Гарлиб (1769—1850) эстондарға башҡа халыҡтар менән тиң итеп ҡараған естофилдарҙың береһе була. Ул эстон милли хәрәкәтенең әйҙәүсеһе лә, XIX быуат урталарында Балтика немецтарының тормошон үҙенә өлгө итеп ала. Әммә быуат уртаһында Карл Роберт Якобсон (1841—1882), Якоб Группа һәм Иоганн Вольдемар Яннсен (1819—1890) кеүек эсон лидерҙары амбицииоз булып китә һәм был ваҡытта милли хәрәктәрре уңышлы барған финдар йүнәлешенә, шулай уҡ күрше латыштарғы һәм уларҙың младолатыш хәрәкәтенә ынтыла.
1862 йылда «Калевипоэг» героик эпосын баҫтырыу һәм 1869 йылда тәүге йыр фестивален ойоштороу әһәмиәтле мәҙәни ҡаҙаныш була. 1860 йылдар аҙағында эстондар немец мәҙәни һәм сәйәси гегемонияһы менән ризалашырға телмәй. 1880 һәм 1890 йылдарҙа руслаштырыуға тырышыға тиклем уларҙың Рәсәй империяһына ыңғай мөнәсәбәтте күҙәтелә.
# Баграт ҡорамы

Баграт ҡорамы — Кутаисила 1003 йылда берләшкән Грузия батшалығының төп соборы булараҡ Баграт III хакимлығы ваҡытында төҙөлгән һәм Богородица Успение хөрмәтенә изгеләндерелгән ҡорам.
Ҙурлығы һәм пропорциялары буйынса мөһабәт ғибәҙәтхана ҡавказ аръяғы төҙөлөшө тарихында яңы һүҙ була, ул һыр һәм мозаика менән биҙәлгән һәм Грузияның урта быуат тарихында айырым роль уйнай. Атап әйткәндә, нәҡ бында Давид IV Төҙөүсе таж кейә.
1691 йылда төрөктәр һөжүме ваҡытында дары шартлауы соборҙың көмбәҙен һәм ҡыйығын емерә, артабан ул тергеҙелмәй. 1770 йылда рус генералы Тотлебендың артиллерияһы Кутаиси ҡәлғәһен һәм Баграт ҡорамының бөтә көнсығыш өлөшөн юҡ итә.
1994 йылда Баграт ҡорамы ЮНЕСКО исемлегенә бөтә донъя мираҫы объектә булараҡ индерелә, 2001 йылда әленән-әле емереклектәрҙә ғибәҙәттәр үткәреүсе Грузин православие сиркәүенә тапшырыла.

# Баграт ҡорамы
## Тергеҙелеүе

Икенсе президент срогына яңынан һайланғандан һуң президент Михаил Саакашвили инаугурация тантанаһында ғибәҙәтхананы «тәүге ҡиәфәтендә» тергеҙеү тураһында вәғәҙә бирә. Реставратор һәм сәнғәт белгестәре яғынан тәнҡиткә яуап итеп, президент былай тип белдерә: «Был мәсьәлә буйынса мин үҙ фекеремде үҙгәртмәйем. Баграт тергеҙелергә һәм Грузия алдында бөтә матурлығында баҫып торорға тейеш».
2010 йылдың июлендә ЮНЕСКО ҡомартҡы янында төҙөлөштәрҙе туҡтатыуҙы талап итә һәм уны хәүеф аҫтындағы бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерә, әммә шуға ҡарамаҫтан сиркәүҙе реконструкциялау буйынса эштәр дауам итә. 2012 йылдың көҙөнә соборҙы тергеҙеү планлаштырыла. 2012 йылдың 17 июнендә бөтә Грузия катиликосы-патриархы Илия II алып барылған эштәрҙе туҡтатырға һәм бөтә тергеҙеү бөтә деталдәрен ЮНЕСКО белгестәре менән килешеп эшләргә саҡыра.
2012 йылдың 17 авгусында Баграт ҡорамы көмбәҙендә 300 кг ауырлыҡтағы бронза тәре ҡуйыла. Тәре архитектор Ваня Гремелашвили эскизы буйынса эшләнә. Тәрене Кутаисиның бөтә нөктәһенән дә күрергә мөмкин. Тантанала булған президент Михаил Саакашвили ҡормады тергеҙеү бөтә грузин халҡының хыялы, ә ҡорам үҙе берҙәм Грузияның символы булып тора, тип белдерә. 2017 йылда ЮНЕСКО Баграт соборын Бөтә донъя мираҫы объекттары исемлегенән төшөрөп ҡалдыра, сөнки уның реконструкцияһы бөтөнлөгөнә һәм төп нөсхәһенә зыян килтерә.
# Сәпсәү һымаҡтар

Сәпсәү һымаҡтар (лат. Charadriiformes, рус. Ржанкообразные) — бөтә ер йөҙөндә осрай, һыу буйында йәшәй торған, көйөлдөләр менән аҡсарлаҡтарҙы эсенә алған ҡоштар отряды; тышҡы ҡиәфәте, мирфологияһы менән айырылап торған, бөтә бонъяға таралған, һыуҙа һәм һыу эргәһендә йәшәүсе ҡоштар отряды. Ҙурлығы буйынса бәләкәй һәм уртаса, ауырлығы буйынса ҡом көйөлдөләре (Calidris minutilla) 19-30 г һәм диңгеҙ аҡсарлағы (Larus marinus). 1,3-2 кг-ға етә. Күмәк колонияла йәшәүселәр ҙә, айырым йәшәуселәр ҙә бар. Поляр сарлаҡтың (Sterna paradisaea) миграция юлы 28 мең км-ға етә, шулай уҡ тау зырҡыуыты (Gallinago solitaria) ултыраҡ рәүештә тереклек итә.
Көйөлдө оҙон аяҡлы, оҙон төҙ нәҙек суҡышлы, һоро сыбар төҫлө, йылға-күл буйында йәшәүсе, ҡош. Был ҡош Башҡортостанда киң таралған, һыу буйҙарында тереклек итә. Оҙон аяҡлы, аҫҡа табан кәкерәйгән оҙон суҡышлы, өйрәктән ҙур. Был ҡош яҡшы йөҙә, кәрәк саҡта сума. Төҫө — ҡара, буй-буй ерән һорғолт һыҙыҡлы. Ҡойроғоноң өҫтө һәм ҡорһағы аҡ төҫтә. Аяҡтары күкһел һоро. Тауышы «көйөөөөл, көйөөөөөл, өл-өл-өл». Шырлыҡтарҙа, һыулы болондарҙа йәшәй. Ваҡ балыҡ, бөжәк, көҙөн еләк-емеш менән туҡлана. Көйөлдө ояһын ерҙә ҡора. Көрән таптар менән ҡапланған йәшкелт-һоро төҫлө дүрт йомортҡа һала. Көйөлдө — һунар ҡошо, уны ите өсөн аулайҙар.
# Темра

Темра — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кадат йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Темра
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400112115200015767
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201576
* Бассейн коды — 13.01.04.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2