yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Светлый районы

Све́тлый районы — Ырымбур өлкәһенең көнсығышта ятҡан район. Районда Жетыкүл, Шалкар-Ега-Кара, Каракүл, Обалыкүл, Ташлыкүл, Биктас, Давленкүл тектоник күлдәре бар. Районда урыҫтар, ҡаҙағтар, башҡорттар, украиндар йәшәй.
Район территорияһында Ырымбур ҡурсаулығыныӊ филиалдары – “Бурт далаһы”, “Урал эргәһендә далаһы” урынлашҡан.

# Светлый районы
## Ҡоролош

* Актюбинский ауыл советы
* Восточный ауыл советы
* Гостеприимный ауыл советы
* Коскульский ауыл советы
* Озерный ауыл советы
* Светлинский поссовет
* Спутниковский ауыл советы
* Степной ауыл советы
* Тобольский ауыл советы
* Целинный ауыл советы

# Светлый районы
## Иҡтисад

Районда Бурукталь никель заводы – иң эре сәнәғәт ойошмаһы.
# Абзал

Абзал (рус. Абдан) — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ҡыялы Бүртә йылғаһына һул яҡтан тамағынан 46 км алыҫлыҡта ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км тәшкил итә.
Атамаһы Абзал антропонимынан булыуы ихтимал.

# Абзал
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округына ҡарай. Һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Орск ҡалаһынан Һаҡмар йылғаһына ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй һыу бассейны өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса: — Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000812112200004249
— Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200424
— Бассейн коды — 12.01.00.008
— ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
— ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Һарыбай (Оло Киңел ҡушылдығы)

Һарыбай — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Киңел йылғаһының уң ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 81 км.

# Һарыбай (Оло Киңел ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Киңел башынан тамағына тиклем, Көтөүлек йылғаһынан башҡа (инешенән Көтөүлек һыуһаҡлағысына тиклем).. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000812112100008531
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100853
* Бассейн коды — 11.01.00.008
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Хулути ҡәлғәһе

Хулути ҡәлғәһе — Грузияла Тетрицкари муниципалитетында Храми һыубаҫар туғайының өҫтөндә урынлашҡан һәйбәт һаҡланған ҡәлғә. XVIII быуаттың беренсе яртыһында Каплан Бараташвили иҫәбенә төҙөлгән . Орбелиани ырыуы ҡәлғәһе. Ул һәр береһе бишәр башняға эйә булған 2 өлөштән тора; Уларҙың тәғәйенләнеше беренсе осраҡта торлаҡ булһа. икенсе тәғәйенләнеше хәрби була. Бер яҡ башнялар алты ҡатҡа эйә, ә икенсе яҡтағы башняларҙың ете ҡаты бар. Һуңғы ҡаттар хәрби ваҡиғалар өсөн, ә ҡалғандары йәшәү өсөн тәғәйенләнгән. Бөтә ҡәлғә урындағы таштан төҙөлгән. Урыны менән ағас түшәмдәрҙең, каминдарҙы һәм күнкүреш элементтарының ҡалдыҡтарын күрергә мөмкин. Күп инеү-сығыу урындары һаҡланған.
Башня ныҡ бейек ҡаяла тора. Ҡәлғәгә һәм уның ихатаһына илле метр оҙонлоҡтағы туннель аша килергә мөмкин. Бер ҡатлы торлаҡ комплекстар, күрәһең, башҡарыусы ролен үтәгән, уларҙан Чаваль йылғаһы аша туннлеь буйлап башҡа башняларға барырға мөмкин булған. Был торалар менән башнялар араһында ҙур һыу ятҡылығы булған, улар өҫтөндә мунсалар урынлашҡан, ә стеналары янында ағастар үҫкән.
# Райхсбрюке

Райхсбрюке (нем. Reichsbrücke) — Венаның иң билдәле күпере. Ул Леопольдштадттағы Мексикоплац (Mexicoplatz) менән Дунай йылғаһының икенсе ярындағы Донауштадт менән тоташтыра, ә уртала Донауинзель утрауы аша үтә. Күпер үҙәк өлөшөнән Штефанплацтан килгән ҡаланың үҙәк һыҙығында урынлашҡан. Уның буйынса алты һыҙат автомобиль юлы, метроның беренсе тармағы һәм ике йәйәүле-велосипед һуҡмаҡтары үтә.

# Райхсбрюке
## Тарихы

Хәҙерге Райхсбрюке урынындағы тәүге күпер 1872—1876 йылдарҙа төҙөлгән һәм Кронпринц Рудольфтың күпере (Kronprinz-Rudolph-Brücke) тип аталған. Был Венала Дунайҙың ағым урынын тәртипкә килтергәнгә тиклем була. Йылғаның үҙендә күпер ҡорос фермаларҙан ҡоролған, ә Дунайҙың ике ярындағы туғай өҫтөндә арка секцияһы үткән. 1919 йылда Австрия республика булып киткәс күперҙең атамаһы Райхсбрюке тип үҙгәртелгән.
1930-сы йылдарҙағы Бөйөк депрессия осоронда эшһеҙлекте кәметеү сараһы булараҡ шул уҡ урында аҫылмалы күпер төҙөргә ҡарар ителә. Эштең инженер яғы менән Зигфрид Тайс (Siegfried Theiß) һәм Ганс Йакш (Hans Jaksch), ә художестволы яғы менән Клеменс Хольцмайстер (Clemens Holzmeister) етәкселек иткән. Иҫке күпер ағым буйынса аҫҡа ҡарай 26 метрға (7 сәғәттән әҙерәк ваҡыт эсендә) шылдырылған, шулай итеп яңы төҙөлөш шул уҡ урында башҡарыла алған һәм хәрәкәткә ҡамасауламаған. Старый мост был сдвинут вниз по течению на 26 м (менее чем за 7 часов), так что новая стройка могла проходить на том же месте и не мешала движению. 1934—1937 йылдарҙа төҙөлгән яңы аҫылмалы күперҙә дүрт һыҙат автомобиль юлы, ике трамвай колеяһы һәм һәр яҡтан йәйәлеләр һуҡмағы булған.
Икенсе донъя һуғышы осоронда Венаның Дунай аша күперҙәре араһында Райхсбрюке берҙән-бер ҙур зыян алмай ҡала. Ҡаланы азат итеүсе совет ғәскәрҙәре Империя күперенә десант төшөргән һәм вермахттың сигенеүсе частарына уны шартлатырға юл ҡуймаған. Һөҙөмтәлә күперҙең исеме Ҡыҙыл Армия (Brücke der Roten Armee) тип үҙгәртелә. 1948 һәм 1952 йылдар араһында күпер реконструкциялана.

# Райхсбрюке
## Емерелеүе

1976 йылдың 1 авгусында йәкшәмбе көндә төнгө сәғәт 5 тула тигәндә күпер емерелгән, һөҙөмтәлә бер кеше һәләк булған. Шулай уҡ емерелгән ваҡытта күпер бер йөк ташыусы машинаны юҡ иткән һәм бер нисә карапҡа зыян килтергән. Караптар йөрөшө Донауканал аша йүнәлтелгән; тиҙ арала автомобиль һәм трамвай хәрәкәте өсөн ике ваҡытлы күперҙәр һалынған, улар артабанғы дүрт йыл эсендә файҙаланылған.
Яңы күперҙе проектлау һәм төҙөү өсөн халыҡ-ара тендер ойошторолған, уны «Иоганн Нестрой» проекты еңгән. Был проект XIX быуаттың Австрия драматургы һәм актёры хөрмәтенә аталған. Төҙөлөш 1978 йылда башланған, ә яңы күпер 1980 йылдың 8 ноябрендә асылған. Ике йылдан һуң, 1982 йылдың 3 сентябрендә, оҙаҡ дауам иткән һынауҙарҙан һуң, Райхсбрюке буйлап Вена метрополитенының беренсе линияһы поездары йөрөй башлаған.
# Джон Ломбе

Джон Ломбе — XVIII быуаттаға инглиз эшҡыуары.
Ломбе 1693 йылдар тирәһендә Нориджда тыуа; туҡыусы улы була һәм Томас Ломбеның эйәрсен ҡустыһы була. Томас Ломбе вафат булғас уның эшен дауам итә, Нориджда һәм Лондонда ебәк сауҙагәре булараҡ билдәле була.
XVIII быуат башында ебәк ойоҡ бәйләү машиналары үҙәге Лондондан Медлиндсҡа күсә, был ваҡытта ебәк епкә һорау тәҡдимдән артып китә. Томас Ломбе ағаһы Джона менән уйлап табыусы һәм инженер Джорджем Сороколд Дербила төҙөгән ебәк фабрикаһына эшкә уңышһыҙ урынлашалар. Фабрика Дерби ҡалаһында Дервент йылғаһы буйында төҙөлә. Был эшселәрҙе һәм йәнһеҙ ҡеүәт биреүсе сығанаҡты бер ҡыйыҡ аҫтында эшләтеүсе беренсе фабрикалыр, моғайын.
Витторио Зонка (Vittorio Zonca) яҙмаһы буйынса, итальяндар станокта еп иләү технологияһын XVII быуаттан уҡ ҡулланған. Леонардо да Винчи һүрәттәрендә оҡшаған модельды табырға мөмкин, әммә Витторио Зонка яҙмалары тулыраҡ. Былар араһында бәйләнеш булыуа билдәһеҙ. Джонды ағаһы органсен ебен иләүсе итальян машинадарын өйрәнергә ебәрә. Органсин — иләнгән тәбиғи ебәк, ебәк туҡымаға ҡушыу өсөн киң ҡулланыла. Легенда буйынса Джон Италияла машина ярҙамында ебәк туҡыу магазинына эшкә урынлаша. Төнөн ул магазинға инеп, шәм яҡтыһында, машиналарҙың чертёжын ентекләп күсерә. 1716 йылда конструкцияны Англияға алып ҡайта.
1718 йылда Томас Ломбе патент алырға ирешә. Патент 14 йылға бирелә.

# Джон Ломбе
## Ломде фабрикаһы

Төп мәҡәлә Дерби ебәк фабрикаһы
Иҫке Дерби ебәк фабрикаһы урынына яңы фабрика төҙөргә Сокород эшкә алына. Фабрика төҙөү 1722 йылда, Джон вафат булыуға бер йыл ҡалғас, төҙөлөп бөтә. Легенда буйынса Сардиния короле Виктор-Амадей II Ломбе предприятиеһының уңыштарын ишетеп ағалы-ҡустылы Ломбены үлтерергә бер ҡатынды яллай. Джонды «шикле» ҡатын ағыулаған тигән тоҫмал бар.
Томас Ломбе 1727 йылда рыцарь була. 1732 йылда патент ваҡыты уҙа, уны оҙайтыу үтенесе кире ҡағыла. Был Ричард Аркрайтның мамыҡ фабрикаһы һәм Дервент фабрика үҙәненә оҡшаған беренсе уңышлы туктамай эшләй торған етештереүханаһы була.
Томас ҡаҙаныштарын таныу билдәһе итеп, үҙ машинаһының моделен әҙерләү өсөн, 14 00 фунт стерлинг бирелә; ебәк иләү машинаһы башҡа фабриканттарға ҡулланма булараҡ Лондон Тауэрена ҡуйыла. Ул 1739 йылда үлә, фабрика бинаһы Самюэл Ллойд һәм Уильям Уилсонға һатыла. Фабрика, өлөшләтә емерелгән бинала, 1890 йылға тиклем ебәк етештерә. Был бинала хәҙер Дерби музейы һәм сәнғәт галереяһы урынлашҡан.
# Табышҡа һалым

Табышҡа һалым — ойошма (предприятие, банк, страховкалау компанияһы һ. б.) табышынан тотола торған тура һалым. Был һалымды һалыу өсөн табыш предприятие эшмәкәрлегенең килеменән ҡайтармалар һәм ташламалар суммаһын алып ташлап билдәләнә (әммә ул бер ҡасан да 15,5 проценттан кәм була алмай).
Ҡайтармаларға түбәндәгеләр инә:
* производство, коммерция, транспорт тотоноуҙары;
* бурыс буйынса проценттар;
* реклама һәм вәкиллек сығымдары, реклама сығымдары ике төргә бүленә:
   * һалым һалғанда тулыһынса иҫәпкә алына торған сығымдар ;
   * һалым һалғанда төшөмдөң 1 проценты күләмендә иҫәпкә алына торған сығымдар;
* ғилми-тикшеренеү эштәренә сығымдар;
* һалым түләүсе ойошманың хеҙмәткәрҙәрен уҡытыу, һөнәри әҙерләү һәм ҡайтанан әҙерләү сығымдары (хеҙмәткәрҙәрҙең дәүләт аккредитацияһы һәм лицензияһы булған Рәсәй белем биреү учреждениелары менән договор нигеҙендә уҡытылыуы шарт, шулай уҡ ойошма менән хеҙмәт договоры булған белгестәр генә уҡытыла ала).
Һалым һалым декларацияһы нигеҙендә нисбәтле (һирәгерәк прогрессив) ставкалар буйынса түләтелә.
# Герой-ҡалалар

Герой-ҡала — юғары дәрәжә билдәһе. Был маҡтаулы исемгә ССР Союзының 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында геройҙарса оборона менән дан ҡаҙанған ун ике ҡалаһы лайыҡ булған. Уларҙан тыш Брест ҡәлғәһенә «Герой-ҡәлғә» исеме бирелгән.

# Герой-ҡалалар
## Исем бирелеү тарихы

Тәү башлап 1945 йылдың 1 майында Юғары Баш командующийҙың № 20 бойороғо менән Ленинград, Сталинград, Севастополь һәм Одесса ҡалаларына герой-ҡала исеме бирелә. СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы Указы менән «"Киев оборонаһы өсөн" миҙалы индереү» менән 1961 йылдың 21 июнендә Киев ҡалаһына герой-ҡала исеме бирелә.
СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы Указы менән 1965 йылдың 8 майында «Герой-Ҡала» тигән почетлы исем раҫлана. .
1980 йылдың 18 июлендә Положение үҙгәртелә: унда почетлы исем урынына, юғары дәрәжә тамғаһы — «Герой-ҡала» тип яҙылған.
Был Положениела дәрәжә тураһында:

# Герой-ҡалалар
## Герой-ҡалалар һәм герой-ҡәлғә
### Герой-ҡалаларҙа һәйкәлдәр

* «Герой-ҡәлғә Брест» һәйкәле
* «Герой-ҡала Волгоград» һәйкәле
* «Герой-ҡала Киев» һәйкәле
* «Герой-ҡала Ленинград» һәйкәле
* «Герой-ҡала Минск» һәйкәле
* «Герой-ҡала Одесса» һәйкәле
* «Герой-ҡала Севастополь» һәйкәле
* «Герой-ҡала Керчь» һәйкәле

# Герой-ҡалалар
## Герой-ҡалалар һәм герой-ҡәлғә
### Герой-ҡалаларға арналған мемориалдар

* Герой-ҡала Смоленск аллеяһы
* Герой-ҡала Севастополь мемориалы
# Шәмсетдин (күл)

Шәмсетдин (Шәмсетдин анропонимынан; Шамшагин) — күл, тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965). Ағиҙел йылғаһының һул яҡ яры туғайындағы иҫке үҙәне (старица), Башҡортостандағы Бөрө районының төньяғында, район үҙәге Бөрө ҡалаһынан көнбайышыраҡ 1,5 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Күсәкәй ауыл советы һәм Бөрө ҡалаһы биләмәһенә инә.

# Шәмсетдин (күл)
## Дөйөм характеристикаһы

Күлдең оҙонлоғо 8,3 км тәшкил итә, киңлеге төрлө урындарында 150 метрҙан 400 метрға тиклем төрләнә, уртаса тәрәнлеге 6—7 м, максималь — 11,8 м. Күл оҙонса тулҡын формалы, көньяҡ-көнбайыштан төньяҡ-көнсығышҡа табан һуҙылған. Ташҡын ваҡытында Ағиҙелгә төньяҡ ярҙағы протока аша һыу ағып төшә, шулай уҡ көньяҡ ярҙағы протока аша Баҡакүлдән даими һыу килеп тора. Шәмсетдин күле янында бик күп башҡа ваҡ күлдәр бар (Баҡакүл, Подворное, Оло Баҡакүл һ. б.). Күл тирәһендә ҡарама — имән урмандары, ереклек һәм туғайҙар таралған. Күлдә балыҡтарҙың 20 төрө һәм төрлө йөҙгөс ҡоштар йәшәй.

# Шәмсетдин (күл)
## Һаҡлау

1965 йылдың 17 авгусынан Башҡортостан Республикаһының тәбиғәт ҡомартҡыһы булып тора. Һаҡлаулы тәбиғәт биләмәһе 320 га тәшкил итә.
Һаҡлау объекттары:
* Үҫемлектәрҙең һирәк осрай торған төрҙәре (кесе томбойоҡ, һары ирис, ябай гетеропедия (ылымыҡ) һ. б.) һәм Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән хайуандар (мөншөгөр, балыҡсы ҡарсыға, аҡ ҡойроҡло орлан һ. б.).
Махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре (ООПТ) тәғәйенләнеше:
* Бөтә тәбиғәт клмплексын һаҡлау һәм рациональ файҙаланыу.
* Рекреацион тәғәйенлеше.
2007 йылда көнбайыш ярының һәйбәт күренгән морононда (УГАЭС «Ивушка» ял базаһы тулыһынса биләгән ерҙәр) боронғо ултыраҡ эҙҙәре асыла. Ултыраҡҡа «Шәмсетдин — 1» исеме һәм археологик ҡомартҡыһы статусы.

# Шәмсетдин (күл)
## Әһәмиәте

Фәнни, рекреацион, эстетик һәм тәбиғәтте һаҡлау әһәмиәтендәге матур күл. Күл буйында ошо уҡ исемле ял йорто һәм бер нисә дауалау-һауыҡтырыу учреждениелары урынлашҡан (2007 йылдың 10 сентябренә тиклем ВЦСПС-тың Ял йорто ауылы тип исемләнә) . Бөрө ҡалаһында йәшәүселәрҙең популяр ял итеү һәм һәүәҫкәр балыҡ тотоу урыны.
# Табын кантоны

Табын кантоны (рус. Табынский кантон) — Башҡортостан кантоны.
Административ үҙәге — Оло Үтәш (1919—1920) һәм Еҙем-Ҡаран (1920—1922) ауылдар.

# Табын кантоны
## Тарихы

1917 йылдың декабрендә III Бөтә башҡорт ойоштороу ҡоролтайы «Башҡортостандың автономиялы идараһы тураһында» ҡарарын ҡабул итә, уға ярашлы Башҡортостан мөхтәриәте туғыҙ кантондан тора: Барын-Табын, Бөрйән-Түңгәүер, Ете ырыу, Иҫкен-Ҡатай, Ҡыпсаҡ, Ҡыуаҡан, Тамъян, Туҡ-Соран һәм Үҫәргән. 1919 йылдың башына ҡарата Башҡортостан мөхтәриәте 13 кантондан тора: Арғаяш, Бөрйән-Түңгәүер, Дыуан, Ете ырыу, Көҙәй, Ҡошсо, Ҡыпсаҡ, Табын, Тамъян-Ҡатай, Туҡ-Соран, Үҫәргән, Юрматы һәм Ялан.
1919 йылдың 20 мартындағы «Үҙәк Совет власы менән Башҡорт хөкүмәте араһында Башҡорт совет автономияһы тураһында килешеү»гә ярашлы республика территорияһы 13 кантондан тора, уның араһында Бөрйән-Түңгәүер кантоны ла була.
Кантон составына Стәрлетамаҡ өйәҙенең (Архангел (бер өлөшө), Бишҡайын, Богоявленск, Боҙаяҙ, Дыуан-Табын, Кесе Табын, Кәлсер-Табын, Меркетле улустары) һәм Өфө өйәҙенең (Бишауыл-Уңғар, Биштәкә улустары) улустары инә.
1922 йылдың 5 октябрендә кантон бөтөрөлә, уның территорияһы Стәрлетамаҡ кантоны һәм Өфө кантоны составына инә.

# Табын кантоны
## Халҡы

1920 йылда — 140 348 кеше (1920).

# Табын кантоны
## География

Майҙаны — 5 872 км² (1922). Төньяҡ-көнсығышта — Көҙәй кантоны, көнсығышта — Тамьян-Ҡатай кантоны, көньяҡта Юрматы кантоны, төньяҡ-көнбайышта Өфө губернаһы менән сиктәш була.

# Табын кантоны
## Кантон башҡармаһы (ревкомы) рәйестәре

* Шаһибәк Үзбәков (1918)
* Ишмырҙин Сөләймән Ғәләүетдин улы (1920)
# Гэри Купер

Гэри Купер (ингл. Gary Cooper, Фрэнк Джеймс Ку́пер; Frank James Cooper, 7 май 1901 йыл — 13 май 1961 йыл) — йөҙ фильмда уйнаған , иң яҡшы ирҙәр роле өсөн ике «Оскар» (1942, 1953) һәм Америка киноһының үҫешенә дөйөм өлөш индергәне өсөн почётлы «Оскар» алған (1961) Америка актёры.

# Гэри Купер
## Биографияһы

Монтана штатында ер хужаһы ғаиләһе ранчоһында тыуа һәм белемен шәхси Британия мәктәбендә ала. 1926 йылдан алып тауышһыҙ кинола төшә — күбеһенсә вестерндарҙа, сөнки ифрат оҫта һыбай йөрөй. Купер ҡатнашлығында беренсе тауышлы фильм Оуэн Уистерҙың ошо уҡ исемле романы буйынса ҡуйылған «Виргинлы» (1929) була. Был картинала Купер репликаларын һаран, өҙөк — өҙөк манерала әйтә һәм ошо һөйләү манераһы артабан да уның башҡаларҙан айырмалы һыҙаты булып ҡала.
1930 йылдар дауамында Купер вестерндарҙа һәм мажаралы таҫмаларҙа Кларк Гейбл менән Голливудтың беренсе йөрөмтәл ир исеме өсөн ярышып төшә (мәҫәлән, «Бенгал уланының эштәре һәм көндәре», 1935 йыл). Ингрид Бергман, Марлен Дитрих, Грейс Келли һәм Патриция Нил (Купер баҫымы арҡаһында уға буласаҡ баланан ҡотолорға тура килә) менән уның романтик бәйләнештәре тураһында имеш — мимештәр йөрөнө. 1942 йылда алды ул үҙенең беренсе «Оскар» ын — "Сержант Йорк фильмы өсөн — ала.
Икенсе Донъя һуғышы осоронда Купер йыш ҡына Көньяҡ тымыҡ океан фронтында концерттар бирә. Америка һалдаттары араһында ҙур уңыш менән «Янки ғорурлығы» (1942 год) картинаһы файҙалана. Был фильмда ул билдәле бейсболсыны уйнай. Шул уҡ ваҡытта тәнҡитселәр, Куперҙың бик күп киноға төшөүен һәм «ярты көскә» генә уйнауын һыҙыҡ өҫтөнә ала башлайҙар.
Һуғыштан һуң Купер уйнаған фильмдарҙың күпселеген вестерндар тәшкил итә. Маккартизм дәүерендә актерҙың ҡараштары ярайһы уҡ консерватив булып китә, ҡатынының йоғонтоһо арҡаһында ул католицизмға күсә. 1953 йылда ул «Теп — теүәл төш мәле» фильмындағы роле өсөн икенсе «Оскар»ға лайыҡ була.
Ғүмеренең аҙаҡҡы йылдарында Купер простата рагы менән яфалана, әммә диагнозын йәшерергә тырыша. Бик күп ваҡытын ул үҙенең дуҫы Эрнест Хэмингуэйҙың ранчоһында үткәрә. Вафатына бер нисә ай ҡалғанда уның дуҫы Джимми Стюарт Купер исеменән «Оскар» премияһын алған саҡта уның ҡаты ауырыуына ишара яһай. Актерҙың 60 йәшен билдәләгәндән һуң биш көн үтеүгә Купер вафат булып ҡала. «Мин беләм, нимә генә булһа ла — барыһы ла Аллаһы Тәғәлә ҡөҙрәтендә. Мин киләсәктән ҡурҡмайым» — тип ул үлеренә бер нисә көн ҡалғас әйтә.

# Гэри Купер
## Ҡыҙыҡлы факт

* Ирвинг Берлиндың Голливудтың рәсми булмаған гимны булып һаналған билдәле «Puttin' on the Ritz» йырында Гэри Купер телгә алына.
# Хисмәтуллин Ҡаһарман Ильяс улы

Хисмәтуллин Ҡаһарман Ильяс улы (рус. Хисматуллин Кагарман Ильясович) (1916 йыл — 28 ноябрь 1942 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, лейтенант. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 294-се кавалерия полкының огневой взводы командиры. .

# Хисмәтуллин Ҡаһарман Ильяс улы
## Биографияһы

Ҡаһарман Ильяс улы Хисмәтуллин 1916 йылда Башҡортостандың Баймаҡ районы 1-се Этҡол ауылында тыуған. 1941 йылдың 19 декабрендә Үзбәк ССР-ы Сәмәрҡәнд районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. ВЛКСМ ағзаһы. Юғары белемле. Хәрби юлын 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында башлай, 294-се кавалерия полкының огневой взводы командиры булып хеҙмәт итә. 294-се кавполк составында 1942 йылдың 1 майынан 10 октябренә тиклем хәрби юл үтә, артабан Ҡаһарман Хисмәтуллинды Оборона Халыҡ Комиссарриатының кадрҙар буйынса Баш идаралығына күсерәләр. 1942 йылдың 19 ноябрендә яуҙа һәләк була һәм Рәсәй Федерацияһы Ростов өлкәһе Обливская станицаһында һуңғы төйәген таба. Биләгән вазифалар исемлеге документтарында Баймаҡ ҡалаһы, Арыҡ урамы, 14 йорт тигән яҙыу бар. Сәмәрҡәнд ҡалаһында ҡатыны Бәхтиева Нәғимә Сәфиулла ҡыҙы күрһәтелгән.
# Вдовин Сергей Иванович

Вдовин Сергей Иванович (28 ғинуар 1935 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, техник фәндәре докторы (1987), профессор (1989).
100-ҙән ашыу фәнни баҫма, шул иҫәптән монографиялар, космос ракетаһы етештереү технологиялары буйынса дәреслектәр һәм уҡыу әсбаптары (авторҙаш), шулай уҡ 20-гә яҡын уйлап табыу авторы.

# Вдовин Сергей Иванович
## Биографияһы

Сергей Иванович Вдовин 1935 йылдың 28 ғинуарында Алтай крайының Кытманово ауылында тыуған.
1958 йылда Мәскәү юғары техник училищеһын (МВТУ, хәҙер Н. Э. Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университеты) тамамлай. Йүнәлтмә буйынса 1958—1972 йылдарҙа «Южмаш» (Днепропетровск, Украина ССР-ы) производство берекмәһендә бүлектең баш технологы булып эшләй.
Һуңынан ғилми-уҡытыу эшмәкәрлегенә ҡушыла. 1972—1994 йылдарҙа Днепропетровск дәүләт университетының (хәҙер Олесь Гончар исемендәге милли Днепр университеты) физика-техник факультетында етештереү технологияһы кафедраһында эшләй; 1995 йылдан — Орёл техник университеты профессоры.
Хәҙерге ваҡытта «Машиналар һәм ҡорамалдарҙың технологик процестары», «Автопласт» секцияһы кафедраһы профессоры булып тора (2016 йылға тиклем үҙ аллы кафедра була), «табаҡлы штамповка технологиялары», «Һығылмалылыҡ теорияһы» һәм «Компьютер графикаһы» предметтарын уҡыта. С. И Вдовиндың фәнни эшмәкәрлеге металдарҙы баҫым менән эшкәртеү һәм технологик процестарҙы ЭВМ ҡулланып автоматлаштырыу менән бәйле.

# Вдовин Сергей Иванович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «Фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн. В. И. Ленин тыуыуының 100 йыллығы айҡанлы» миҙалы һәм академик М. К. Янгель исемендәге СССР космонавтика федерацияһы миҙалы менән бүләкләнгән.
* Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең мәғариф өлкәһендәге премияһы лауреаты (2002, юғары профессиональ белем биреү уҡыу йорттары өсөн «Повышение качества инженерно-технического образования на основе преемственности и межвузовской интеграции научных школ технологов-машиностроителей» фәнни-ғәмәли эшләнмәһе өсөн).
# Таңһылыу

Таңһылыу — мосолман, шул иҫәптән башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары исеме.

# Таңһылыу
## Этимологияһы

Таңһылыу ҡушма исем, ике үҙ аллы һүҙҙән яһалған (таң һәм һылыу), таңда тыуған бала мәғәнәһендә.

# Таңһылыу
## Билдәле шәхестәр

Кусимова Таңһылыу Хажим ҡыҙы (30 ғинуар 1927 йыл — 1999 йыл) — башҡорт тел белгесе, антропонимист. Филология фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре..
Ҡарамышева Таңһылыу Фаяз ҡыҙы (псевдонимы Таңһылыу Ҡарамыш (3 март 1948 йыл) — башҡорт шағиры. 1984 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2001). Рәми Ғарипов исемендәге премия лауреаты.
Ҡаймирасова Таңһылыу Ғимал ҡыҙы (4 ноябрь 1923 йыл — 27 май 2016 йыл) — тау инженер‑геологы. Геология-минералогия фәндәре кандидаты (1972). СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1977).
Таңһылыу Рәшитова (Сәғиҙә Фәрәй ҡыҙы Рәшитова) (1905 йылдың 1 ғинуары — 1988 йылдың 21 феврале) — башҡорт театр актёры, 1924—1970 йылдарҙа хәҙерге Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актрисаһы, милли театрыбыҙ йондоҙҙарының береһе, йәмәғәт эшмәкәре. Иң тәүге башҡорт артистарының береһе[1]. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1944). Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1940). 1939—1945 йылдарҙа Өфө ҡала Советы депутаты.
Ҡушаева Таңһылыу Хафиз ҡыҙы (5 апрель 1925 йыл — 17 август 1996 йыл) — башҡорт совет балет артисы, педагог, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1956). Уны шулай уҡ Динә тип тә белгәндәр һәм ҡәберендә уның ике исеме лә ҡуйылған.
Баһауетдинова Таңһылыу Сәйфетдин ҡыҙы (11 июнь 1967 йыл) — уҡытыусы, журналист.
Ғәйнуллина Таңһылыу Фәтих ҡыҙы (28 октябрь 1948 йыл Сибай) — башланғыс кластар уҡытыусыһы, педагог-психолог, Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Журналистар союзы ағзаһы, «Халыҡ мәғарифы отличнигы» (1990), «Хеҙмәт ветераны» һәм «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы (1990) менән бүләкләнгән. «Сибай һөйләй» (2007), «Яҙмыштарҙа йәйғор төҫтәре» (2012), «Шаһитлы сер» (2017) китаптары авторы.
# Шаушка

Шаушка — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кирга йылғаһының уң ярына тамағынан 7,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Шаушка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ница йылғаһы Реж һәм Нейва йылғалары ҡушылған урынған тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501912111200007309
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200730
* Бассейн коды — 14.01.05.019
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Бәрхәт гөл

Бәрхәт үлән, бәрхәт гөл (лат. Tagétes) — астралар ғаиләһенән бер йәки күп йыллыҡ үләнсел, декоратив үҫемлек. 35 төрө билдәле. Төрлө форма һәм ҙурлыҡтағы (2-10 см диаметрҙа) тура бәрхәт гөлө, ауыш бәрхәт гөлө, ҡатмарлы һәм ҡатмарһыҙ, ойошма сәскәле, йоҡа япраҡлы бәрхәт гөлө сорттары үҫтерелә.
Рәсәй территорияһында Мексика бәрхет гөлө (Tagétes patula) − һары, ҡыҙғылт йәки ҡыҙғылт-һары сәскәле, үҙенсәлекле эҫле, тәбәнәк буйлы үҫемлек киң таралған. Башлыса, йорт янында һәм күмәк баҡсаларҙа үҫтерелә. Бәрхәт гөлөн орлоҡтан үрсетәләр, апрель башында теплицаға сәсәләр, май аҙағында үҫентеләрҙе асыҡ грунтка күсереп ултырталар.
Июльдән көҙгө ҡырауҙарға тиклем сәскә ата. Клумба, бордюр, газондарҙағы декоратив төркөмдәр өсөн файҙаланалар.