yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Тансу Чилләр

Тансу Пенбе Чилләр (төр. Tansu Penbe Çiller, 24 май 1946 йыл) — төрөк иҡтисадсыһы һәм сәйәсмәне. Әлегә Төркиә премьер-министры вазифаһын үтәгән берҙән-бер ҡатын-ҡыҙ.

# Тансу Чилләр
## Вазифаларға килеүе

Роберт Колледждың Ҡыҙҙар иҡтисад мәктәбен тамамлай (Истанбул). Коннектикут университетында доктор дәрәжәһе ала, Йельс университетында постдоктор эҙләнеүҙәрен тамамлай. 1978 йылдан Босфор университетында уҡыта (Истанбул), 1983 йылдан — профессор (шунда уҡ). Шулай уҡ Истанбул банкыһында президент вазифаһын үтәй.

# Тансу Чилләр
## Сәйәси карьераһы

Бер нисә университетта профессор вазифаһында эшләгәндән һуң, 1990 йылдың ноябрендә сәйәсәткә ныҡлы ылығып китә, консерватив Дөрөҫ юл фирҡәһенә (Партии верного пути) инә. 1991 йылда Төркиә парламентына Истанбулдан депутат итеп һайлана, С. Демирелдең коалиция хөкүмәтендә иҡтисад министры вазифаһын биләй.
1993 йылдың 13 июненән — партия лидеры, Дөрөҫ юл фирҡәһе һәм Социал-демократик халыҡ фирҡәһенең коалиция хөкүмәтендә Төркиә премьер-министры була. Коалициянан социал-демократтар сыҡҡандан һуң, 1995 йылдың октябрендә, әҙселек хөкүмәте төҙөп ҡарай, әммә парламенттың яҡлауына өлгәшә алмай. Шунан һуң Социал-демократик халыҡ фирҡәһен «йотҡан» Республика халыҡ фирҡәһе ҡатнашлығында яңы кабинет төҙөүгә ризалаша.
1996—1997 йылдарҙа Төркиәнең сит ил эштәре министры һәм вице-премьеры вазифаһында эшләй. Күрд сепаратистары һәм Әрмәнстанды азат итеү әрмән йәшерен армияһына ҡаршы көрәшеү маҡсатында «Төпкөл дәүләт» тип аталған антидемократик енәйәтсел төркөмдәр менән эләмтәне көсәйтә. Был уның Сусурлук янъялынан һуң уның ультрамилләтсе бозкуртсы Абдулла Чатлыны маҡтап сығыуынан асыҡ күренә:
Был илебеҙ, был милләтебеҙ, был дәүләтебеҙ хаҡына атҡан, яраланған кешеләрҙе беҙ һәр саҡ ололап иҫкә аласаҡбыҙ.
1997 йылда хәрби түңкәрелештән һуң яңы кабинет төҙөп өлгөрмәҫтән вице-премьер вазифаһынан бушатыла.
Ул идара иткәндә Төркиә менән Евросоюз (ЕС) араһында таможня килешеүенә ҡул ҡуйыла.
Иң ҙур ҡаҙаныштарының береһе — Төркиә ғәскәрен заманса ҡоралланған армияға әйләндереү. Ул АҠШ-ты Күрд эшселәр фирҡәһен террор ойошма исемлегенә индереүгә күндерә, һуңғараҡ ЕС-ты ла ошондай ҡарар ҡабул иттереүгә өлгәшә.

# Тансу Чилләр
## Коррупцияла ғәйепләнеүе

Чилләр хөкүмәт башлығы булғанда Төрөк парламенты уны коррупция менән шөғөлләнеүҙә ғәйепләп, етди тикшереүҙәр үткәрә. Чилләр һәм элекке премьер Месут Йылмаз һуңғараҡ процедураларға мәлдәренә һәм иммунитеттары булыға бәйле, эҙәрлекләүҙән ҡотҡарыла. 1998 йылда парламент комиссияһы ғәйепләүҙәр эшен яба.
2002 йылдың ноябрендә һайлауҙа еңелгәндән һуң сәйәсәттән китә.

# Тансу Чилләр
## Ғаиләһе

Ире — Эзер Учуран Чилләр (Özer Uçuran Çiller). Ике балаһы бар.
# Еленя-Гура

Еленя-Гура (пол. Jelenia Góra, нем. Hirschberg) — Польшалағы ҡала, Түбәнге Силезия воеводствоһына инә. Ҡала повяты статусына эйә. майҙаны — 108,4 кв. км. Халыҡ һаны — 87 017 кеше (2006 йыл). 1945 йылға тиклем «Хиршберг» исеме аҫтында немец Силезияһы слставына ингән була. Потсдам килешеүенә ярашлы Польшаға тапшырыла (1945).

# Еленя-Гура
## Иҫтәлекле урындары

* Собешув районында Хойник замогы ҡалдыҡтары урынлашҡан.
# Котпасый-Кикя

Котпасый-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Алага йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Котпасый-Кикя
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300064225
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306422
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Медоза

Медоза — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мера йылғаһының һул ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 72 км.

# Медоза
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы), Унжа йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300412110000013698
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001369
* Бассейн коды — 08.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кельбра (Кифхойзер)

Кельбра (Кифхойзер) (нем. Kelbra (Kyffhäuser)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 3648 кеше йәшәй. Майҙаны — 25,84 км². Диңгеҙ кимәленән 383 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6537 һәм автомобиль коды — MSH.
# Широково (Хант-Манси автономиялы округы)

Широково — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Сургут райондағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ? кеше йәшәй.
Почта индексы — 628401, ОКАТО коды — 71126000000.

# Широково (Хант-Манси автономиялы округы)
## Халыҡ һаны

| Йыл | Даими халыҡ һаны |
| 2002 | |
| 2008 | |
| 2010 | ? |

# Широково (Хант-Манси автономиялы округы)
## Климат

Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
# Октябрьск

Октябрьск — күп мәғәнәле топоним. Рәсәйҙәге 1917 йылғы Октябрь революцияһына бәйле ҡуланыуға индерелгән.
Шулай уҡ Октябрь һәм Октябрьский төшөнсәлерен ҡарағыҙ.

# Октябрьск
## Башҡортостан Республикаһында

* Октябрьск (Мәсетле районы) — ауыл
* Октябрьск (Учалы районы) — ауыл
# Катрин Камиллери

Катрин Камиллери (24 февраль 1970 йыл) — мальтиялы, юрист һәм Мальтаның ҡасаҡтар эштәре буйынса иезуит хеҙмәте директоры (JRS). Катрин һыу аша ҡасып килеүселәрҙең эше менән билдәле һәм 2007 йылда ҡасаҡтар өсөн Нансен премияһы менән бүләкләнә.

# Катрин Камиллери
## Тәүге йылдары һәм белем алыуы

Камиллери Катрин 1970 йылда Мальта утрауында тыуа. Унда ул юриспруденцияны өйрәнә һәм, студент саҡта уҡ, ҡасаҡтарҙың хоҡуҡтарын өйрәнеү һәм уларҙы яҡлау тикшеренеүҙәре менән шөғөлләнә. 2006 йылда Мальта университетын тамамлағандан һуң, Катрин бәләкәй юридик фирмала эшләй башлай, унда беренсе тапҡыр ҡасаҡтар менән бәйләнешкә инә.

# Катрин Камиллери
## Эше

2002 йылда, Мальтаға кәмәләр менән килеп, һыйыныу эҙләгән кешеләр һәм иҡтисади мигранттар һаны ҡырҡа арта. Тыуған иленә ҡайтҡас эҙәрләүҙәргә дусар буласаҡ Ливия ҡасағының депортацияһына юл ҡуймау буйынса тәүге эшенән һуң, уларҙың мәнфәғәтен яҡлауға Камиллериҙың ҡыҙыҡһыныуы арта.
Тәүге ваҡытта Катрин үҙ карьераһын ҡасаҡтар эштәре буйынса иезуит хеҙмәтендә ирекмән булараҡ башлай, артабан Камиллери тулы булмаған эш көнөнә урынлаша, һәм, ахыр сиктә, тулы эш көнөнә эшләй башлай. JRS Мальтала тотолғандарға даими рәүештә профессиональ юридик хеҙмәттәр күрһәтеүсе беренсе ойошма була.
1997 йылдан алып Камиллери Катрин Мальтаның административ үҙәктәрендә тотолған йөҙләгән кешегә юридик консультациялар бирә.
2007 йылда, Катриндың Урта диңгеҙ аша кәмәләрҙә ҡасып килеүсе кешеләрҙең хоҡуҡтары яҡлауын ихтирам итеп, Нансен премияһы (United Nations Refugee Award) менән бүләкләнә.
# Түбәнге Ҡарыш ауыл Советы (Балтас районы)

Түбәнге Ҡарыш ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһы Балтас районындағы муниципаль берәмек.

# Түбәнге Ҡарыш ауыл Советы (Балтас районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәре сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәр тураһында» законына ярашлы, ауыл биләмәһестатусына эйә. 2008 йылда Түбәнге Ҡарыш ауыл Советы составына Еләҙекүл ауыл Советы индерелә.
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге «Башҡортостан Республикаһында айырым ауыл Советтарын һәм тораҡ пункттарын ҡушыу айҡанлы Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошон үҙгәртеү тураһында», 1-се ст., 8-се п.) б) 49-з һанлы Законында былай тип яҙылған:
   Еләҙекүл ауыл Советының Еләҙекүл, Киҙгәнбаш, Нажар ауылдарын Түбәнге Ҡарыш ауыл советы составына индерергә. Тәҡдим ителгән схематик картаға ярашлы, Түбәнге Ҡарыш ауыл Советы сиктәрен раҫларға.
# Вайманьга

Вайманьга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вага йылғаһының һул ярына тамағынан 129 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Вайманьга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000032206
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003220
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Алтынбаев Ғәйфи Муса улы

Алтынбаев Ғәйфи Муса улы (15 март 1915 йыл — 8 август 1968 йыл) — совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.

# Алтынбаев Ғәйфи Муса улы
## Биографияһы

Ғәйфи Муса улы Алтынбаев 1915 йылда Ырымбур губернаһының Орск өйәҙе (хәҙер Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы) Тимер ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1930 йылда «Ҡыҙыл таң» колхозында ябай колхозсы булып башлай. 1930 йылдың октябренән 1931 йылдың мартына тиклем Иҫке Усман ауылында наҙанлыҡты бөтөрөү маҡсатында өлкәндәрҙе уҡыта. 1931 йылдың мартынан 1933 йылдың апреленә тиклем Ырымбур башҡорт педагогия техникумында уҡый. 1937 йылда Йоматау зоотехник техникумын тамамлай.
1937 йылдың октябрендә Ҡыҙыл Армия сафына алына. Ленинград ҡалаһындағы 4528-се хәрби часта кесе командирҙар мәктәбендә уҡый. Ленинград хәрби округының 4528-се хәрби часының 9-сы батареяһында политрук урынбаҫары булып эшләй. 1939 йылдың ноябренән 1940 йылдың мартына тиклем Төньяҡ-Көнбайыш фронт составында Карел муйынында аҡ финдар менән алыштарҙа ҡатнаша. 1940 йылдың октябрендә Совет Армияһынан демобилизациялана.
Армиянан һуң Бөрйән район Советына эшкә ебәрелә. 1942 йылдың июненән Киров өлкәһенең Брянск хәрби-политехник училищеһында уҡый. 1942 йылдың октябренән Брянск фронтының 5-се уҡсылар дивизияһының 27-се артиллерия полкының сәйәси частар буйынса батарея командиры урынбаҫары вазифаһын башҡара. 1944 йылдың мартында Ленинград фронтына ебәрелә. 1944 йылдың майынан 1945 йылдың декабренә тиклем Ленинград фронтының 159-сы уҡсылар полкы, 76 мм-лы пулемет батареяһының ут взводы командиры булып хеҙмәт итә.
1945 йылдың декабрендә Совет Армияһы сафынан демобилизациялана һәм Бөрйән районында Бөрйән районы хәрби комиссариатында хәрби бүлек начальнигы булып эшләй. 1946 йылдан алып БАССР ВКП(б) -ның Бөрйән район комитетының кадрҙар буйынса секретары булып эшләй. СССР халыҡ хужалығы ҡаҙаныштарының Бөтә Союз күргәҙмәһендә ҡатнашыуға өлгәшә. Мәскәүҙә КПСС ҮК эргәһендәге ике йыллыҡ Ленин курстарын тамамлай (1952).
1955 йылдан 1957 йылдың сентябренә тиклем «Башҡортостан» игенселек совхозының партия комитеты секретары, һуңынан КПСС-тың Йылайыр райкомында сәйәси ағартыу кабинеты мөдире булып эшләй.
1968 йылдың 8 авгусында вафат була һәм Иҫке Собханғол ауылы зыяратында ерләнә.

# Алтынбаев Ғәйфи Муса улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалы
* «Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» миҙалы
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы
# Алташ

Алташ — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы/ Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кия йылғаһының алқабында ер аҫтына кереп юғала ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Алташ
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200018545
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201854
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Әмин (Ҡоншаҡ районы)

Әмин (Кесе Аҡсыуаш; рус. Аминева) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы ауылы. Һары ауыл биләмәһе составына керә.

# Әмин (Ҡоншаҡ районы)
## Тарих

Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡорт АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы Ҡоншаҡ районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы составында.

# Әмин (Ҡоншаҡ районы)
## Халҡы

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (90 %) йәшәй.

# Әмин (Ҡоншаҡ районы)
## Билдәле шәхестәре

* Хәмитова Хәбибъямал Бикмөхәмәт ҡыҙы (1890—2011) — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһендә йәшәгән оҙон ғүмерле башҡорт ҡатыны.
# Тәфсир (мәғәнәләр)

Тәфсир ошо мәғәнәләрҙә ҡулланылыуы ихтимал:
* Тәфсир — Ислам дин ғилеме дисциплинаһы.
* Тәфсир — Танахтың (Библия) ғәрәпсәгә тәржемәһе.
Башҡорт телендә «тәпсир» варианты ла ҡулланыла.
# Вой-Пемданъю (Кымбажью ҡушылдығы)

Вой-Пемданъю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кымбажью йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Вой-Пемданъю (Кымбажью ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000069092
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006909
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Мадага-Сандивей

Мадага-Сандивей — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сандивей йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Мадага-Сандивей
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000072702
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103007270
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Горькореченская

Горькореченская — Рәсәй йылғаһы. Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тубыл йылғаһының һул ярына тамағынан 868 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Горькореченская
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы ҡушылған урындан Курган ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500312111200002181
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200218
* Бассейн коды — 14.01.05.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Брайтенштайн (Гарц)

Брайтенштайн (Гарц) (нем. Breitenstein (Harz)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 507 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,74 км². Диңгеҙ кимәленән 487 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6547 һәм автомобиль коды — MSH.
# Оло Балыҡ

Б. Балык — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1353/2 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 243 км.

# Оло Балыҡ
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200049097
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204909
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Геосфера

Геосфе́ралар ( грек. γῆ — Ер һәм σφαῖρα — шар) — Ер планетаһын барлыҡҡа килтереүсе сферик ҡыртыштар (тоташ һәм өҙөк-өҙөк).
Геосфералар Ер үҙәгенән эҙмә-эҙлекле сиратлаша, арауыҡта һәм билдәле ваҡытта киҫешә (бер-береһенә үтеп инә), бер геосфера икенсеһенә күсә, әммә барлыҡҡа килеүендә һәм эшмәкәлегендә үҙаллыҡ һаҡлай. Геосфералар бер-береһе менән бәйле һәм тотороҡло динамик система барлыҡҡа килтерә.

# Геосфера
## Тарихы

Геосфераларҙың синтетик концепцияһын һәм Ер тураһында тәүге дөйөмләштерелгән мәғлүмәттәрҙе геолог Эдуард Зюсс туплаған, күпмелер идеяларҙы географ Альфред Геттнер әйткән.
Рәсәйҙә глобаль масштабта тәбиғәттең зоналылығын Докучаев Василий Васильевич фәнни өйрәнеп, мәғлүм иткән.

# Геосфера
## Типтар

Бер нисә төп геосфераны айырып ҡарарға мөмкин:
| Геосфера | Барлыҡҡа килеү млрд лйыл элек | Үҙенсәлектәре |
| Литосфера | 4.0 | Силикат ҡыртыш (вултырма тоҡомдар барлыҡҡа килеүе — 3.8 млрд йыл) |
| Гидросфера | 4.0 | Һыу ҡыртышы |
| Педосфера | 1.0 | Тупраҡ ҡыртышы (геосфералар төйөнө, ҡоро ерҙә һәм һыу төбөндә биокос система) |
| Биосфера | 3.5 | Тормош ярыһы (тере матдә) |
| Атмосфера | 4.0 | Газ ҡыртышы |
| Ионосфера | 3.5 | Атмосфераның өҫкө ионлы ҡатламы (айырып билдәләнә) |
| Магнитосфера | 3.5 | Ерҙең магнит яланы (башҡа геосфераларҙың һаҡлау ҡатламы) |

# Геосфера
## Типтар
### Өҫтәмә геосфералар

Ҡайһы бер ғалимдар кеше эшмәкәрлеге менән бәйле икенсел геосфераларҙы билдәләй:
* антропосфера — Анучин Дмитрий Николаевич, 1902; Родоман Борис Борисович 1979 һүрәтләгән
* ноосфера — Вернадский Владимир Иванович һүрәтләгән
* социосфера — Ефремов Юрий Константинович, 1961, һүрәтләгән
Шулай уҡ ошолар айырылып тора:
* Биогеосфера
* Гляциосфера һәм Криосфера
* Океаносфера.
* Педосфера
* Күмелеп ҡалған биосфера
* Стратисфера.
Тәбиғәт шарттары Һәм процестары йыйылмаһы буйынса үҙенсәлекле ҡатламдар айырымлана:
* Географик ҡыртыш
* Экосфера
Ерҙең геосфера тураһында тәғлимәт үҙ эсенә геосферологияны, ноосферологияиндерә һәм башҡаларҙы ала. Һәр геосфера, төрлө кимәлдә, айырым фәндәр йәки фәнни йүнәлештәр ярҙамында өйрәнелә.

# Геосфера
## Шулай уҡ ҡара

* Ер
* Күк сфераһы
# Пуралн-Еган

Пуралн-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Аган йылғаһының уң ярына тамағынан 331 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 70 км.

# Пуралн-Еган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200043881
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204388
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Баженов һәм Казаков һәйкәле

Казаков һәм Баженов һәйкәле — скульптура композицияһы, Мәскәүҙә рус архитекторҙары М. Ф. Казаков һәм В. И. Баженовҡа арналған һәйкәл. 2007 йылда асылған.
Торған урынының адресы: Мәскәү ҡалаһы, Дольская урамы,1-се йорт (Царицыно усадьбаһы).

# Баженов һәм Казаков һәйкәле
## Тарих

Баженов Василий Иванович (1738—1799) — рус архитекторы, архитектура теоретигы, рәссам, классицизм вәкиле, масон, урыҫ псевдоготика һөйөүсеһе. Рәсәй академияһы ағзаһы, сәнғәт академияһының вице-президенты. В. И. Баженов Царицыно һарай комплексын, Боровицкий убаһындағы Ҙур Кремль һарайын һәм башҡа биналарҙың проекттарын эшләгән.
Матвей Федорович Казаков (1738—1813) — рус архитекторы, император Екатерина II идара иткән йылдарҙа Мәскәү үҙәген палладиан стилендә төҙөкләндерә. Рус псевдоготика вәкилдәренең береһе. Мәскәүҙә Ҙур Царицыно һарайы проектын эшләгән.
2007 йылдың 1 сентябрендә Царицыно музей-ҡурсаулығында архитекторҙар Матвей Федорович Казаковҡа һәм Василий Иванович Баженовҡа һәйкәл асыла. Скульптура композицияһы ҡуйыу урыны Ҙур һарай янындағы майҙансыҡта, галерея-ҡойма янында, һайлана. Һәйкәлдең авторы-скульптор Леонид Михайлович Баранов һәм архитекторы М. М. Посохин. Екатерина резиденцияһын улар төрлө ваҡытта проектлауға ҡарамаҫтан (башта Баженов, аҙаҡ Казаков), улар бер һәйкәлдә һүрәтләнә.
Скульптура композицияһы Ҙур һарай һәм Икмәк йорто араһында урынлашҡан. Архитекторҙар үҙҙәренең дәүерендәге кейемдә, сәстәре лә шул замандағыса, улар ҡаралтылар проекты тураһында фекер алышҡан итеп күрһәтелгән. Василий баженов уң ҡулына һыҙмалар төргәге тотҡан, Матвей Казаков — шпага менән эшләпәһен ҡултыҡ аҫтына ҡыҫтырған. Архитекторҙар араһында ҡоролманың тимер макеты ҡуйылған. Композиция тәпәшәк киң түңәрәк постаментҡа баҫтырылған.
Автор статуяһында архитекторҙарҙың портреттарын оҡшаш итеп һүрәтләгән. Һәйкәл ҡуйылғандан һуң уларҙың салбарҙары, аяҡ кейеме тонировкаланған. Баженовтың мундир ҡыҙыл төҫкә, ә Казаковтыҡы — йәшел төҫтә.
Граниттан эшләнгән постаментта: «Архитекторҙар Василий Баженов, Матвей Казаков»-тип яҙылған.

# Баженов һәм Казаков һәйкәле
## Техник мәғлүмәт

Скульптура композицияһы бронзанан эшләнгән, түңәрәк постаменты — гранит.