yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Яугир-фәрештә (чехословактарға һәйкәл)

1927
Яугир-фәрештә — Таганрог ҡалаһының иҫке зыяратында Граждандар һуғышы ваҡиғаларына бағышланған һәм чехословак хәрби әсирҙәренә ҡуйылған һәйкәл.

# Яугир-фәрештә (чехословактарға һәйкәл)
## Һүрәтләнеше

1918 йылда Таганрогтағы Рус-Балтика заводында («Комбайндар заводы» акционер йәмғиәте) Беренсе донъя һуғышында әсирлеккә эләккән 1700 чех һәм словактар эшләй. Эшселәрҙең күпселеге һуғыш барышында большевиктар яғында көрәшеп, һәләк була. Уларҙың иҫтәлеген мәңгеләштереү өсөн 1927 йылда Я. Наврат проекты буйынса ҡыҙыл ҡомташтан һәйкәл эшләнә. Ҡәбер таштары өҫтөндә яугир-фәрештә тора. Уның бер ҡанаты һынған, икенсеһе менән ул һәләк булған яуҙаштарының ҡәберен ҡапларға тырыша. Бындай скульптура менән автор һәләк булыусылар менән ғорурланыуын белдерергә теләй. Фәрештә фигураһын яртылаш эшләү скульпторҙың һәйкәлде вәкәләтле, иҫтә ҡалырлыҡ итергә тырышыуын раҫлай.
Цоколь эргәһендәге пьедесталда рус һәм чех телдәрендә түбәндәге һүҙҙәр яҙылған:
   Из далекой страны мужей и дел великих уныло-грустный гений прилетел. Он опустился над братской могилой на прах сынов той измученной страны, из рук которых безжалостная смерть вырвала всепобедный меч Свободы.
Революцион романтизм стилдә яҙылған был текст өлөшләтә генә һаҡланған. Яугир-фәрештәнең башының да фрагменты юғалтылған: яҙын ҡар ирегәндә йомшаҡ ҡомташ ашала. Һәйкәл ваҡытлыса консервацияланған, әммә ул ашығыс рәүештә реставрация талап итә.
# Копейкин Игорь Валентинович

Копейкин Игорь Валентинович (8 июль 1920 йыл — 7 декабрь 2002 йыл) — эскадрилья элемтәһе начальнигы — 1-се полкы гвардия бомбардировка авиация корпусы 5-се гвардия авиация бомбардировка дивизияһы 35-се гвардия авиация бомбардировка полкының (1944 йылдың 26 декабрендә 1-се Балтик буйы фронты 3-сө һауа армияһы 5-се гвардия авиация бомбардировка корпусы тип үҙгәртелә) һауа уҡсыһы-радисы. Советтар Союзы Геройы. Отставкалағы полковник.

# Копейкин Игорь Валентинович
## Биографияһы

Игорь Валентинович Копейкин 1920 йылдың 8 июлендә, Башҡорт АССР-ының Әлшәй районы Аксенов ҡасабаһында, крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Урыҫ. 1943 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы. Урта белем ала.
1939 йылда Башҡорт АССР-ының Бәләбәй районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. 1941 йылдың июненән Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында.
Көнбайыш, Сталинград, Дон, Төньяҡ-Кавказ, 3-сө Белоруссия, 1-се Балтик буйы фронттарында һуғыша. 180 хәрби осош яһай, шуларҙың 48 осошон эскадрилья командиры менән флагман уҡсы-радист булып яһай.
Копейкин Игорь Валентинович дошмандың ике (Messerschmitt Bf.109) Mе-109-ын, төркөмдә һауа һуғышында 8 истребителен бәреп төшөрә. 1941—1942 йылдарҙа, 35-се гвардия авиация бомбардировка полкы колоннаһы составында, Смоленск, Великие Луки, Ржев, Калинин һәм Сталинград ҡалалары өсөн һуғышта тәүлегенә 6-ға тиклем осош яһай. Докудово аэродромын бомбаға тотоуҙа ҡатнаша, уңышлы бомбаға тотоу һөҙөмтәһендә дошмандың 23 самолёты юҡ ителә.
В. И. Копейкин 1946 йылда демобилизациялана. 1951 йылда ул Мәскәү дәүләт тимер юл транспорты инженерҙары институтын тамамлай.
1952 йылдан СССР дәүләт именлеге органдарында эшләй. 1983 йылдан полковник В. И. Копейкин — отставкала.
Герой-ҡала Мәскәүҙә йәшәй. 2002 йылдың 7 декабрендә вафат була. Мәскәүҙә Троекуров зыяратында ерләнгән (участок 9а).

# Копейкин Игорь Валентинович
## Батырлығы

«Эскадрилья элемтәһе начальнигы — 35-се гвардия авиаполктың (1-се Балтик буйы фронты 3-сө һауа армияһы 1-се гвардия бомбардировка авиакорпусы 5-се гвардия бомбардировка авиадивизияһы) һауа уҡсыһы-радисы Копейкин 180 хәрби осош яһай. 1944 йылдың октябрендә гвардия старшинаһы Игорь, илленән артыҡ тапҡыр һауа һуғышында ҡатнашып, дошмандың шәхсән ике һәм төркөмдә һигеҙ самолетын бәреп төшөрә».
1945 йылдың 23 февралендә СССР Юғары Советы Президиумы указы менән, командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәткәне өсөн, гвардия старшинаһы Копейкин Игорь Валентиновичҡа Советтар Союзы Геройы исеме бирелә һәм Ленин ордены менән «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 5337) тапшырыла.

# Копейкин Игорь Валентинович
## Наградалары

* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (23.02.1945).
* Ленин ордены (23.02.1945).
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (05.09.1943).
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены.
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены.
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (06.11.1941).
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (17.01.1943).
* «Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы (1944).
* «Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы (1942).
* Башҡа миҙалдар.
# Фекленка

Фекленка — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Луть йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Фекленка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300212110000010958
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001095
* Бассейн коды — 08.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ело (Аргут ҡушылдығы)

Ело — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Аргут йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Ело (Аргут ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100004943
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100494
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Чехов урамы (Таганрог)

Чехов урамы — Таганрогтағы урам. Ҡаланың иң оҙон урамдарының береһе. Таганрогта тыуған бөйөк рус яҙыусыһы А. П. Чехов хөрмәтенә аталған.

# Чехов урамы (Таганрог)
## Географияһы

Урам Шевченко һәм Грек урамдары ҡушылған урындан, Таганрогтың диңгеҙ порты эргәһенән башлана. Үҙенең башланған урынынан урам, ҡаланың тарихи үҙәге аша төньяҡ-көнбайышҡа, Роза Люксембург һәм Александр урамдары араһынан Ҡыҙыл майҙанға һәм Үҙәк баҙарға тиклем һуҙыла. Уларҙы ике тармағы менән урап үтеп, сиратлап Комсомол һәм Гоголь тыҡрыҡтары менән киҫешә. Транспорт урамы менән киҫешкән урында Чехов урамы көнбайышҡа табан боролоп, Калинин, Жданов, Ломоносов, Фадеев һәм башҡа урамдар менән киҫешә. Чехов урамы Таганрогтың яңы «Простоквашино» биҫтәһендә тамамлана.
Урамдың оҙонлоғо — 7850 м.
Өйҙәргә номерҙар ҡуйыу Шевченко урамынан башлана.

# Чехов урамы (Таганрог)
## Урам исемдәре

Хронологик тәртиптә был урамдың элекке исемдәре — 5-се Буй, Сауҙагәрҙәр, Полиция, Александр. 1862 йылдан 1904 йылға тиклем император Александр I хөрмәтенә урам Александр урамы тип аталған. Яҙыусы исеме менән урам 1904 йылда, Чехов Антон Павлович вафат булған йылда аталған.

# Чехов урамы (Таганрог)
## Урамында урынлашҡандар
#### Иҫтәлекле урындар

* Галерея «Piter» — Чехов урамы, 2.
* Көньяҡ федераль университеттың Таганрог технология институты (ТТИ ЮФУ) политехник музейы — Чехов урамы, 22 «Б.».
* Симонович йорто — Чехов урамы, 30.
* «А. П. Чехов йорто» музейы — Чехов урамы, 69.
* А. П. Чехов бюсы — Чехов урамы, 69.
* В. М. Петляков бюсы — Чехов урамы, 75.
* Сиротиндар йорто — Чехов урамы, 82.
* И. Д. Василенко музейы — Чехов урамы, 88.
* Антон Глушко бюсы — Чехов урамы, 105 (А.Глушко тыҡрығы менән киҫешкән урын).
* Греков йорто — Чехов урамы, 121.
* Александр сауҙа рәттәре — Чехов урамы, 98, Ҡыҙыл майҙан.
* А. П. Чехов һәйкәле — Ҡыҙыл майҙан.
* Элекке фашист лагерҙары тотҡондарына иҫтәлекле билдә — Ҡыҙыл майҙан.
* Архиерей йорто — Чехов урамы, 129.
* Изге троица храмы — Чехов урамы, 344/1.

# Чехов урамы (Таганрог)
## Урамында урынлашҡандар
#### Башҡа биналары һәм ҡоролмалары

* Көньяҡ федераль университетының Таганрог технология институты (ТТИ ЮФУ) «А» корпусы — Чехов урамы, 22.
* 2012 йылда емерелгән торлаҡ йорттоң төҙөлөш майҙаны — Чехов урамы, 57.
* Ҡала яны автовокзалы — Чехов урамы, 126 «А».
* Үҙәк баҙар — Гоголь тыҡрығы менән киҫешкән урын.
* «Русское поле» аҙыҡ-түлек баҙары — «Русское поле» биҫтәһе, Чехов урамы, 320.
* «Простоквашино» баҙары — «Простоквашино» микрорайоны, Чехов урамы, 351.
# Түбәнге Амбой

Түбәнге Амбой — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мет йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Түбәнге Амбой
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000019034
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001903
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Бингьол

Бингьол(төр. BingölBingöl , — хәҙерге Төркиә территорияһындағы иң боронғо ҡалаларҙың береһе. Халҡы — 167 000 кеше (2020 йыл). Шул исемдәге провинцияның баш ҡалаһы.
Ҡалала һәйкәлдәр бик күп, улар араһында — замок, мәсеттәр, мәҙрәсә, мунсалар, мавзолеҙар, шәхси йорттар.

# Бингьол
## галерея

* Çapakcur ViaductÇapakcur Viaduct
* Haserek ski facilities
* Gerendal LakeGerendal Lake
* Tarbasan LakeTarbasan Lake
# Ямская (Яйыҡ ҡушылдығы)

Ямская — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Яйыҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 2264 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Ямская (Яйыҡ ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, инештән Верхнеуральск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000112112200001597
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200159
* Бассейн коды — 12.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Шәтт әл-Ғәрәп

Шәтт-әл-Ғәрәп (ғәр. شط العرب‎; рус. Шатт-эль-Ара́б — һүҙмә-һүҙ «Ғәрәп яры»; фарсыса اروندرود‎ — Эрвендруд) — Ираҡтағы һәм Ирандағы йылға, Ираҡтың Эль-Курн ҡалаһы эргәһендә Тигр менән Евфрат ҡушылған урында барлыҡҡа килгән. Оҙонлоғо — 195 км. Бассейн майҙаны 1 млн км² ашыу (Тигр һәм Евфрат бассейндарын үҙ эсенә ала).
Уртаса һыу сығымы-1500 м³/с . Көньяҡ-көнсығышҡа табан, тәүҙә Ираҡ территорияһы буйлап, артабан Әбү әл-Хәсиб ҡалаһынан һуң — Ираҡ менән Иран араһындағы сик буйлап аға. Ираҡ ҡалаһы Фао янында Фарсы ҡултығына ҡоя.
Йылға инде тарихи осорҙа Фарсы ҡултығы кимәленең әкренләп түбәнәйеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Ул барлыҡҡа килгәнгә тиклем Тигр һәм Евфрат ҡултыҡҡа бойондороҡһоҙ рәүештә ҡойған.
Тигр һәм Евфрат бассейндары һыуҙарын ауыл хужалығы биләмәләрен һуғарыуға, электр энергияһы етештереүгә интенсив рәүештә тотоноу һәм һыуҙы таҙартып торған һаҙлыҡтарҙы киптереү урындағы экосистемаларҙы емерә, һыу тоҙлолоғоноң артыуына килтерә (2010 йылдарға ул 2 промилленән аша, ауыл хужалығы культураларынан бындай һыу тоҙға иң сыҙамлы финик пальмаһы сорттары өсөн генә яраҡлы).
# Ивица (Корочи ҡушылдығы)

Ивица (Мокрая Ивица) — Рәсәй йылғаһы. Белгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Короча йылғаһының һул ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Ивица (Корочи ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Донец (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Северский Донец (һыу бассейнының Рәсәй бүлеге), йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010400112107000010870
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107001087
* Бассейн коды — 05.01.04.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Лямин 3-сө

Лямин 3-сө — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лямин йылғаһының һул ярына тамағынан 268 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 83 км.

# Лямин 3-сө
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200046485
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204648
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Аккары

Аккары — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 807 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Аккары
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200047277
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204727
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Сыбар ҡаҙ

Сыбар ҡаҙ, ҡыр ҡаҙы (урыҫ. Гуменник)— йорт ҡаҙы ҙурлығында һыу ҡошо.
Күмәкләшеп йәки парлашып йәшәйҙәр. Бащы, муйыны, һырты ҡара-көрән. Ҡанаттарында һәм түшенең аҫ яғында нәҙек аҡ һыҙыҡтар бар. Ҡорһағы һәм ҡойроҡ аҫты аҡ. Суҡышы ҡара, унда алһыу, ҡыҙғылт һары һәм ҡыҙыл Ъыҙыҡтар бар. Аяҡтары ҡыҙғылт һары. Ала ҡаҙҙан ҡарараҡ' төҫө һәм „ һыҙыҡлы суҡыштары менән айырыла.
Тауышы яңғырауыҡлы: «ҡыйғаҡ» йәки «ҡо-ғоңҡ».
Урмандағы күлдәрҙә һәм йылғаларҙа йәшәй. Үлән, төрлө орлоҡ, һыу үҫемлектәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. Бик һирәк осрай. Беҙҙә яҙлы-көҙлө үтешләй генә туҡталып китә. Беҙҙең яҡтарҙа оя ҡормай. Ите һәм мамығы әсән аулайҙар.
# Салауат батыр (йыр)

Салауат батыр (йыр) (рус. Салават батыр (песня) — 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында Е. Пугачев ғәскәрендә полковник. Туған халҡының яҙмышын, ҡайғы-хәсрәтен күңеленә һеңдергән батыр.

# Салауат батыр (йыр)
## Тарихы

Бик күп йырҙарҙа Пугачев менән Салауат образдары бергә ҡуйыла, йәғни уларҙың берҙәмлегенә, бер юлдан барыуҙарына баҫым яһала. Салауат халыҡ хәтерендә оҫта етәксе, хәтәр эштәргә әйҙәүсе батыр булып һаҡлана. Шуға ла йырҙарында ла Пугачевҡа ҡушылыуҙың ни тиклем ғәҙәттән тыш ваҡиға булыуына иғтибарҙы йүнәлтә, бындай эштәрҙе тик Салауат кеүек иргә таянып эшләү мөмкинлегенә ишара яһала. Ихтилал фажиғәле тамамлана, һәм Салауат, батшабикәнең ярлыҡау бирәсәге тураһындағы вәғәҙәһенән баш тартып, каторгаға китеүҙе өҫтөн күрә. Халыҡ уның был аҙымын күңел төшөнкөлөгөнә бирелмәйенсә, көрәште дауам итергә кәрәклек тип ҡабул итә. Шулай итеп, Салауат батыр Тыуған иле, Уралы алдында изге бурысын үтәгән батыр булараҡ халыҡ йөрәгендә, халыҡ күңелендә һаҡлана. Салауат батыр Тыуған илендә үлемһеҙ булып ҡала.

# Салауат батыр (йыр)
## Йырҙың тексы

    Яндар ҙа тарттым, уҡ аттым,
    Беләккәйем ергә таянып.
    Иҫ китәрлек эштәр эшләнек,
    Салауат тигән иргә таянып.
    Салауаттың менгән кир аты
    Батыр ғәскәрҙәргә юл башлай.
    Кир ат өҫтөндәге Салауат
    Яуға дәртләндереп йыр башлай.
    Урал тауҡайҙары ҡая-таш
    Сал бөркөттәр өсөн ояға.
    Салауат китте, тип шатланмағыҙ,
    Унан ғәййәр тыуыр донъяға.
    Салауат бара ат уйнатып
    Батыр ғәскәрҙәре башында.
    Баярҙарҙы ҡырған Салауат,
    Исемкәйе Урал ташында, —
    Салауатҡай тартҡан ҡурайҙың
    Ике баш ҡынаһы ҡурғашлы.
    Салауаттың күргән ғазаптары
    Ерҙән алып күккә олғашты.
    Сал бөркөткәй ташҡа оя яһар,
    Балаларын атып алһаң да.
    Салауаттай ирҙәр баш эймәҫтәр,
    Аяҡ-ҡулына бығау һалһаң да.
    Салауат батыр менән Юлайҙың
    Тимер бығауҙары сыңлайҙыр.
    Каторгала ятҡан Салауат
    Тыуған илен һағынып йырлайҙыр.
Йырҙа халыҡ ил кисергән тарихты, шул тиклем ғазаптарҙан һуң да төшөнкөлөккә бирелмәүе хаҡында бәйән итә. Шулай итеп, ул күңелен йыуатҡан, килер быуындарға йыр-моң аша амантын әйтеп ҡалдыра килгән.
# Каттис Альстрём

Каттис Альстрём (швед. Katarina Sofie «Kattis» Ahlström, 9 июнь 1966 йыл) — швед журналисы, телевидение алып барыусыһы, балалар хоҡуғын яҡлаусы BRIS ойошмаһының элекке генераль секретары.

# Каттис Альстрём
## Биографияһы

Катарина Софие «Каттис» Альстрём 1966 йылдың 9 июнендә Швецияның Гётеборг ҡалаһында тыуған, Люндта табип Ханс Альстрем (1939—2005) һәм Анн-Кристин Альстрём Экберг (1939—2005) ғаиләһендә үҫә. Уның оло апаһы — Габриэлла Альстрём һәм ҡустыһы — Фредрик Альстрём бар.
Бала саҡтан классик музыкант булыу тураһында хыяллана; Каттис виолончелдә һәм фортепианола уйнай, шулай уҡ университетта музыка өйрәнә, әммә ҡулының йәрәхәтләнеүе арҡаһынада икенсе йүнәлеште алырға мәжбүр була.
Үҙ карьераһын Клаэс Окесон (Claes Åkeson) менән бергә швед телевидениеһында «7-нән 9-ға тиклем» күңел асыу программаһы алып барыусыһы булып башлай.
2000 йылдан алып Андерс Лундин (Anders Lundin) менән бергә Глобен стокгольм аренаһында Евровидение тапшырыуын алып бара.
2003—2005 йылдарҙа ул «TV-huset» (ТВ-йорт) программаһын алып бара, 2005 йылда ошо программа өсөн ул Kristallen «Иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ-телевидение алып барыусыһы» премияһына лайыҡ була. Melodifestivalenда һәм телевидениела хәйриә гала-концерттарҙа конферансье булараҡ эшләй.
2009 йылда ул телевидениеға TV4 Плюс каналындағы «Kattis & Company» программаһына ҡайта, шулай уҡ 2009—2011 йылдарҙа «Kattis & Company» гәзитенең баш мөхәррире булып эшләй. 2006—2010 йылдарҙа популяр «Icakuriren» көндәлек журналының баш мөхәррире булаKattis & Co skrotas (швед.), Dagens Media. 8 март 2018 тикшерелгән.</ref>.
2012—2015 йылдарҙа балалар хоҡуғын яҡлаусы BRIS ойошмаһының генераль секретары вазифаһын башҡарыусы (швед. Samhället Barnens rätt i), шулай уҡ Lilla barnets fond (Бәләкәй балалар фонды), Rädda Barnen (Балаларҙы ҡотҡарығыҙ) фондтарында һәм ООН-дың ЮНФПА халыҡтар йәшәү өлкәһе фондында ҡатнаша.
2015 йылдың көҙөндә Нобель лауреаттрына арналған Nobelstudion программаһының дүрт сығарылышын үткәреү өсөн Каттис SVT кналына ҡайта.
# Дмитриевка (Лала ҡушылдығы)

Дмитриевка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лала йылғаһының уң ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Дмитриевка (Лала ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000013119
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001311
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Зундхаузен

Зундхаузен (нем. Sundhausen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 387 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,06 км². Диңгеҙ кимәленән 241 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99947 һәм автомобиль коды — UH.
# Янбаев Рәхмәт Янбай улы

Янбаев Рәхмәт Янбай улы (рус. Янбаев, Рахмет Янбаевич) (1901 — 13 декабрь 1942 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, рядовой. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, минометсы.

# Янбаев Рәхмәт Янбай улы
## Биографияһы

Рәхмәт Янбай улы Янбаев 1901 йылда Башҡортостандың Баймаҡ районы Иҫке Сибай ауылында тыуған. 1942 йылдың 20 мартында БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. Данлыҡлы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында минометсы хеҙмәт итә. Хәрби юлы 1942 йылдың 1 майында башлана һәм 22 ноябрҙә тамамлана. Рәхмәт Янбаев умрау аҫты һөйәге артерияһы ауыр яраланып, госпиталдә дауалана. 2670-се эвакогоспиталдә алып барылған документта теркәлгәнсә, яраларынан мандымай 1942 йылдың 13 декабрендә һәләк була, Тамбов өлкәһе, Ржаска станцияһы зыяратында ерләнгән., шулай уҡ Иҫке Сибай ауылында Буденный урамы, 19 йортта йәшәгән ҡатыны Янбаева Байбикәмә (шулай яҙылған) күрһәтелгән.

# Янбаев Рәхмәт Янбай улы
## Хәтер

* Янбаев Рәхмәт Янбай улының исеме Баймаҡ районының электрон Хәтер китабына индерелгән
# Овынь-Ева

Овынь-Ева — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Атлым йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Овынь-Ева
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300018606
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301860
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ҡулсатыр (фонтан-шутиха)

«Ҡулсатыр» фонтан-шутиха— Петергоф һарай-парк ансамблендәге фонтан-шутихаларҙың береһе, Түбәнге паркта, Монплезирской аллеяһында урынлашҡан.

# Ҡулсатыр (фонтан-шутиха)
## Төҙөлөү тарихы

«Ҡулсатыр» фонтан-шутиха 1796 йылда архитектор Ф. Броуэр һәм фонтандар оҫтаһы И. В. Кейзер тарафынан эшләнә. Уның төҙөүгә һарайҙың Ҡытай менән мауығыуы йоғонто яһаған, тип иҫәпләнә, был шулай уҡ Царское Селола «ҡытай» ҡоролмаларының барлыҡҡа килеүендә лә сағыла. XIX быуаттың 60-сы йылдарында фонтандың ҡыйығын тырҡыш бәшмәге формаһында эшләйҙәр. Шул ваҡыттан алып фонтан-шутиха бер быуат тиерлек «Ҡулсатыр» тип түгел «Бәшмәк» тип атала. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында фонтан емерелә. 1949 йылда ҡабат тергеҙгән ваҡытта уның тәүге ҡиәфәтен һәм атамаһын ҡайтарырға ҡарар ителә. Петергофтың оло йәштәге кешеләре һаман да «Бәшмәк» атамаһын ҡуллана.

# Ҡулсатыр (фонтан-шутиха)
## Тасуирлама

Фонтан парк ҡунаҡтарын шаяртыу маҡсатында эшләнгән. Формаһы буйынса ҡулсатырҙы хәтерләтә: ҙур бағана ағастан һырлап эшләнгән ярым көмбәҙле киң йәшел ҡыйыҡты тотоп тора. Бағананы кресло рәүешендәге эскәмйәләр уратып алған. Ҡунаҡтар күренмәҫлек итеп йәшертелгән 160 торбанан һыу атылып, пәрҙә барлыҡҡа килтергәнгә тиклем ҡулсатыр аҫтына йүгереп инеп өлгөрөргә тейеш. Икенсе версия буйынса, байрамса кейенгән ҡунаҡтарҙы сатыр аҫтындағы эскәмйәләргә ултырталар. Ҡапыл һыу атыла башлағас, улар фонтан эсенән һыу шаршауын йырып ҡына сыға ала.
* Фонтан-шутиха «Ҡулсатыр», 2016