yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Йәшергән (йылға)

Йәшергән Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһының Миәкә һәм Стәрлебаш райондары биләмәләрендә аға. Йылға башы Башҡортостандың Миәкә районы Петропавловка ауылынан көнбайышта урынлашҡан. Йылға Тәтер йылғаһының уң ҡушылдығы булып тора, уның тамағы Тәтер йылғаһының тамағынан 55 км өҫтәрәк, Йәшергән ауылынан көньяҡта урынлашҡан. Йылға оҙонлоғо 13 км. Йылға буйындағы тораҡ пункттар: Йәшергән.

# Йәшергән (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201312111100024199
- Гидрологик өйрәнеү (гө) буйынса код — 111102419
- Бассейн коды — 10.01.02.013
- Гө буйынса том номеры — 11
- Гө буйынса сығарылыш — 1
# Пыжьяновка шарламаһы

Пыжьяновка шарламаһы — Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығында Башҡортостандың Бәләбәй районындағы Пыжьяновка (хәҙер бөткән) ауылы эргәһендә, Дәүләкән районы менән Бәләбәй райондарының сиген бүлеп тора.

# Пыжьяновка шарламаһы
## Тасуирламаһы

Һыу текә ҡаянан, 12 метр бейеклектән, төшә. Йәй һыу ағымы кәмей, һәм шарлауыҡ урынына ҡаянан ағып төшөүсе һыу ҡала.
Башҡортостандағы иң ҙур күл — Асылыкүлдән дүрт км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Шарлама һыуы артабан Дәүләкән районы Буранғол ауылы эргәһендә бер нисә шишмә ҡушылып киңәйә, йылға булып Асылыкүлгә ҡоя. Йылға «Шарлама йылғаһы» тип йөрөтөлә.
Пыжьяновка шарламаһы тибиғәт паркы биләмәһендә урынлашҡан.

# Пыжьяновка шарламаһы
## Этимологияһы

Шарлама, шарлауыҡ — текә ҡаянан, һикәлтәнән, киҫә ағып төшкән һыу. Шарламаны урындағы халыҡ Пыжьяновка ауылы исеме менән йөрөтә. Ерле халыҡ телендә Пыжьяновка — «Буржиян ауылы», «Буржиян шарламаһы».
# Атыш

Атыш — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан биләмәләрендә аға. Йылға Ләмәҙе йылғаһының уң ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Башта ер өҫтөндә ағып килеп, Атыш аҡланын барлыҡҡа килтерә.Унан карст араһына һеңә һәм ер аҫтынан аҡҡанында Ағуй йылғаһы менән ҡушыла. Унан 3—3,5 километр үткәс ер өҫтөнә сығып Атыш шарлауығын барлыҡҡа килтерә. Артабан диаметры 20 метр һәм тәрәнлеге ун метрға тиклемге күл барлыҡҡа килтереп, шунан йылға булып ағып сыға. 200 м тирәһе ағып барғас Ләмәҙе йылғаһына барып ҡушыла.
Атыш йылғаһы ер аҫтына киткән урынды Атыш-Сумған тип атайҙар.
Йылғаның һыуы барлыҡ ер аҫты шишмәләре кеүек һәр саҡ +4 °C температурала тора.
Атыш шарлауығынан һәм Атыш мәмерйәһенән тыш, был йылға Заповедная мәмерйәһе менән дә данлыҡлы.Был мәмерйәлә 20 мәмерйә айыуының баш һөйәктәре табылған.

# Атыш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200612111100019379
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101937
* Бассейн коды — 10.01.02.006
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Мәйәрҙәк (һырт)

Мәйәрҙәк — Башҡортостан (Көньяҡ) Уралындағы һырт.
Белорет районы буйлап Буғанаҡ һәм Яндыҡ йылғалары араһында субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған.
Оҙонлоғо яҡынса 14 км, киңлеге яҡынса 3—10 км, абсолют бейеклеге 929 м (Яндыҡ тауы). 700—900 м бейеклектәге 5 түбәһе айырылып тора (Шыршылы, Ыласынтау һ.б.). Битләүҙәре текә. Урта рифейҙың егәлгә свитаһы кварциттарынан ғибәрәт.
Тау битләүҙәрендә Буғанаҡ, Ҡаҙыш, Яндыҡ йылғалары (Ағиҙел йылғаһы ҡушылдыҡтары) һәм уларҙың ҡушылдыҡтары башлана; төньяҡ‑көнбайыш итәгендә Һүренйәк йылғаһы (Инйәр йылғаһы ҡушылдығы) аға. Ландшафы һоро тау‑урман һәм кәҫле‑көлһыу тау тупраҡтарындағы ҡарағай, ҡарағас һәм ҡайын урмандарынан тора.

# Мәйәрҙәк (һырт)
## Этимологияһы

Топонимист-ғалим А. К. Матвеев үҙенең «Вершины каменного пояса. Названия гор Урала» хеҙмәтендә былай тип яҙған: «Башҡортостандың Белорет районында Ағиҙел йылғаһының уң ярында урынлашҡан һырт. «Башҡорт АССР-ы топонимдары һүҙлеге»ндә ҙәк - «тау» һәм мәғәнәһе билдәһеҙ мәйәр нигеҙенән торған формант билдәләнә. Топонимик экспедиция яҙмаларында Мәйәрҙәк - башҡорт ир-ат исеме тиелгән. Был халыҡ этимологияһына оҡшаған. Әрҙәк (ардак) компонентын ошо типтағы башҡа атамалар (ҡара: Елмерҙәк) менән бәйләү ышаныслыраҡ»
# Лун-Вож (Аныб-Ю ҡушылдығы)

Лун-Вож — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Аныб-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Лун-Вож (Аныб-Ю ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000016392
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001639
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Трапеция һөйәк

Трапеция һөйәк (лат. os trapezoideum, os multangulum minus, рус. кость-трапеция) — ҡул суғының дисталь рәтендәге һөйәк.
# Юхзен

Юхзен (нем. Juchsen) — Германиялағы, Саксония ерендәге . 2006 йылындағы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ла 1644 кеше йәшәй. Майҙаны — 27,53 км². Диңгеҙ кимәленән 340 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ның почта индексы 98631 һәм автомобиль коды SM.
# Октябрьск (Мәсетле районы)

Октябрьск (рус. Октябрьск) — Башҡортостандың Мәсетле районындағы ауыл. Әләгәҙ ауыл советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 394 кеше. Почта индексы — 452552, ОКАТО коды — 80242805008.

# Октябрьск (Мәсетле районы)
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Оло Ыҡтамаҡ): 27 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Әләгәҙ): 15 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Красноуфимск): 133 км

# Октябрьск (Мәсетле районы)
## Урамдар

Урам исеме:
* башҡ. Клуб (тыҡрығы) — рус. Клубный ( переулок )
* башҡ. Тыныслыҡ (урамы) — рус. Мира ( улица )
* башҡ. Йәштәр (урамы) — рус. Молодежная ( улица )
* башҡ. Пионер (урамы) — рус. Пионерская ( улица )
* башҡ. Баҡса (урамы) — рус. Садовая ( улица )
* башҡ. Совет (урамы) — рус. Советская ( улица )
* башҡ. Дала (урамы) — рус. Степная ( улица )
* башҡ. Үҙәк (урамы) — рус. Центральная ( улица )
* башҡ. Юбилей (урамы) — рус. Юбилейная ( улица )
# Добросмыслов Александр Иванович

Добросмыслов Александр Иванович (1854—1915) — Рәсәй тарихсыһы, этнограф. Ырымбур ғилми архив комиссияһының һәм Рус география йәмғиәтенең Ырымбур бүлегенең ағзаһы.

# Добросмыслов Александр Иванович
## Биографияһы

1854 йылда тыуған. Руханиҙар академияһын, артабан зооветеринария институтын тамамлай.
1868—1901 йылдарҙа Рәсәй империяһы Турғай өлкәһендә ветеринар табибы вазифаһын үтәй. 1898 йылда Турғай өлкә идаралығы кәңәшсеһе була.
1903 йылда — Турғай өлкәһенең крәҫтиән начальнигы. Тверь һәм Сембер ҡалаларында эшләй. 1905 йылда Ташкентҡа күсә.
Журналистика менән шөғөлләнә һәм 1899-1900 йылдарҙа «Тургайские областные ведомости» гәзитенең мөхәррире була.
Ырымбур крайы тарихы, башҡорт ихтилалдары һәм ҡаҙаҡ халҡының этнографияһы буйынса хеҙмәттәр авторы. Ырымбурҙа губерна архивын өйрәнеп, «Материалы по истории России» (2 томда, 1900—1902), «Тургайская область» (3 томда, 1900—1902) фәнни йыйынтыҡтарын баҫтыра.
1915 йылда Ташкент ҡалаһында вафат булған.

# Добросмыслов Александр Иванович
## Публикациялары

* Башкирский бунт в 1735, 1736 и 1737 гг. // Труды ОУАК. Вып. VIII. Оренбург, 1900.
* Заботы Екатерины II о просвещении киргизов // Труды ОУАК. Вып. IХ. Оренбург, 1900. С. 51-63.
* О переселении жителей в Тургайскую область. 1893.
* Животноводство Тургайской области. Оренбург, 1895.
* Материалы по истории России. Сборники указов и других документов, касающихся управления и устройства Оренбургского края. Т. 1-2. Оренбург 1900.
* Тургайская область. Исторический очерк // Изв. Оренб. отд. РГО. Вып. 15. 1900. С. 1-124. Вып. 16. 1901. С. 123—124.
* Тургайская область. Исторический очерк. Т. 1-2. Тверь, 1902. — 524 с.
* Судебное строительство Тургайских киргизов 18—19 вв. Казань, 1904.
* Каменные бабы, найденные в Тургайском уезде Тургайской области // Изв. Об-ва археол., ист. и этногр. при Казанском ун-те. Т. 20. Вып. 4. 1904. С. 199.
* О пожертвовании в музей Комиссии 3 каменных баб из г. Тургая // Протоколы заседаний за 1901—1907 гг. и отчет за 1907 г. Оренб. Ученой Архивной Комиссии. Оренбург. 1909. С. 28.
* К истории наших сношений с Хивой. Донесение переводчика Гуляева и канцеляриста Чучалова канцелярии Оренбургского губернатора о прибытии их в Хиву, о событиях, происходивших в это время в Хивинском ханстве и о стеснениях, каким они подверглись по распоряжению Хана // Протоколы заседаний Туркестанского кружка любителей археологии. Год 14. 1910. С. 69-90.
* Ташкент в прошлом и настоящем. Ташкент. 1912.
* Города Сырдарьинской области (Казалинск, Перовск, Туркестан, Аулиеата, Чимкент). 1912.
# Албан аш-һыуы

Албан аш-һыуы (алб. Kuzhina shqiptare) — албандарҙың милли аштары. Урта диңгеҙ буйы аш-һыуы төркөмөнә ҡарай, төрлө халыҡтарҙың, шул иҫәптән итальян һәм төрөк аш-һыуы йоғонтоһонда формалаша. Албан аш-һыуына ит һәм балыҡ аштары бешергәндә ҡара борос һәм мәтрүшкә, бөтнөк, базилик, розмарин кеүек Урта диңгеҙ буйы үләндәрен ҡулланыу хас. Чили боросо менән һарымһаҡ та тотонола.
Йәшелсә табындан һис ҡасан өҙөлмәй. Йәшелсәне башлыса илдең Урта диңгеҙ буйы төбәктәрендә үҫтерәләр һәм урындағы баҙарҙарҙа һаталар, ерле халыҡ яңы йыйып килтерелгән йәшелсәне иртән сығып ала, әммә баҙарҙар көнө буйы эшләй. Албандарҙың төп ризығы — ланч, ланчта төп ашамлыҡ булып gjellë (быҡтырылған ит) тора һәм ул төрлө йәшелсә менән әҙерләнә, табынға йәнә яңы өҙөлгән томат, ҡыяр, йәшел боростан турама һәм зәйтүн бирелә. Турамаға тоҙ, зәйтүн майы, һеркә һәм/йәки лимон һуты һибелә.
Бешеренгәндә ит киң ҡулланыла, һуғымдың эсәк-ҡарыны менән башы деликатес һанала. Һөт ризыҡтары аш-һыуҙың мөһим өлөшө булып тора, уларҙы икмәккә ҡушып ашайҙар йә иҫерткес эсемлектәр, атап әйткәндә, раки менән ҡулланалар. Диңгеҙ ризыҡтары башлыса һыу буйы төбәктәрендә һәм ҡалаларында (Дуррес, Влёра, Шкодер, Лежа һәм Саранда) таралған.

# Албан аш-һыуы
## Ҡабымлыҡтар

* Аҡ икмәк (алб. Bukë gruri) йәки кукуруз икмәге (алб. Bukë misri) албан өҫтәлендә һәр саҡ була.
Албан мәҙәниәтендә икмәк мөһим урын алып тора, атап әйткәндә, албан теленән "ашай-ашай йөрөү" тигән фраза "икмәк ашай-ашай йөрөү" (për të ngrënë bukë) рәүешендә яңғырай.
* Тауыҡ эсәк-ҡарыны (mëlci pule).
* Баклажандан әҙерләнгән ҡабымлыҡтар
# Линчиха

Линчиха — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шетьяс йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Линчиха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000024884
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002488
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Көньяҡ Эптаси-Яха

Көньяҡ Эптаси-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Эптаси-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Көньяҡ Эптаси-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300072960
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307296
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Фаяз

Фаяз — төрки телле халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтар ҙа был исемде балаһына теләп ҡуша.

# Фаяз
## Этимологияһы

Фаяз исемен башҡорттар ислам дине йоғонтоһонда ҡуша башлаған, ғәр. — бәрәкәт биреүсе, йомарт мәғәнәһенә эйә.

# Фаяз
## Билдәле кешеләр

Фараджов Фаяз Гасым улы (әзерб. Fərəcov Fəyyaz Qasım oğlu , 1921 йыл — 19 май 1998 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, һуғыш ветераны.
Мазитов Фаяз Харис улы (15 май 1954, Ғафури районы Ҡауарҙы ауылы) — медицина фәндәре докторы. 1978 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлаған. 2001 йылдан — «Красноусольск» санаторийы дәүләт унитар предприятиеһы директоры. Рәсәй Федерацияһы һаулыҡ һаҡлау алдынғыһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы, Ғафури муниципаль районы Советы рәйесе урынбаҫары. Ғафури районының Почётлы гражданины (2010)

# Фаяз
## Фамилиялар

Фаязов Радик Рәдиф улы (1960), ғалим-хирург. 1999 йылдан Башҡорт дәүләт медицина университетында эшләй. Федераль Йыйылышының Федерация Советы ағзаһы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.

# Фаяз
## Атаһының исеме

Ҡарамышева Таңһылыу Фаяз ҡыҙы (1948 йыл) — башҡорт шағирәһе. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
Алтынова Нәйлә Фаяз ҡыҙы (9 июнь 1951 йыл, Өфө ҡалаһы), дәүләт хеҙмәте ветераны, ғалим-философ. 1994 йылдан — Башҡортостан Республикаһының Үҙәк һайлау комиссияһы секретары. Бөтә Союз ситтән тороп уҡыу финанс-иҡтисад институтын тамамлаған, фәлсәфә фәндәре кандидаты 1970-1994 йылдар — БАССР Юғары Советы Президиумы ойоштороу бүлегенең, БАССР Юғары Советы Секретариатының яуаплы хеҙмәткәре. БР мәҙәниәте атҡаҙанған хеҙмәткәре.
Хафизов Нәриф Фаяз улы (1935 — 27 март 2003 йыл), дәүләт эшмәкәре.
Халиҡова Лилиә Фаяз ҡыҙы — Башҡортостандың атҡаҙанған артисы, халыҡ-ара конкурс лауреаты, халыҡ-ара һәм асыҡ республика конкурсы лауреаты.
Йоносова Фәйрүзә Фаяз ҡыҙы — Асҡын районы гәзите мөхәррире, Асҡын районы башҡорттары ҡоролтайы рәйесе.
# Хабито-Сё

Хабито-Сё — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/НАДЫМ/153/128 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 69 км.

# Хабито-Сё
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15030000112115300050071
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305007
* Бассейн коды — 15.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Лястьма

Лястьма — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Рязань өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вад йылғаһының һул ярына тамағынан 109 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Лястьма
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем, Цна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010200412110000028357
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002835
* Бассейн коды — 09.01.02.004
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Зимбабвела ислам

Зимбабвела ислам динен тотоусылар әллә ни күп түгел, уны был ил халҡының 1 проценттан кәмерәк өлөшө тота.

# Зимбабвела ислам
## Тарихы

Ислам Көнсығыш Африка яр буйҙарынан Зимбабве территорияһына ғәрәп сауҙагәрҙәре һәм ҡолдар менән сауҙа итеүселәр менән бергә үтеп инә башлай. Археолог Дж. Т. Бент фекеренсә, нәҡ ғәрәптәр — урта быуат дәүләте Мономотапа Оло Зимбабвеның төп ҡалаһын төҙөүселәр (яҡынса 1130 йыл). Оман династияһына Әл-Сәйет хакимлығы осоронда Занзибар солтанатында ҡолдар менән сауҙа итеүсе ғәрәптәр үҙҙәренең Танзания, Малави һәм Мозамбик яр буйҙарында урынлашҡан базаларынан Зимбабве биләмәләренә килеп етә. Йөҙәр йылдар буйына Зимбабве һәм күрше илдәрҙән дүрт миллиондан ашыу ҡол урлана һәм Һиндостан менән Ғәрәп иленә һатыла>. Күп кенә мосолмандар Замбияға колониаль дәүерҙә килә. Улар, нигеҙҙә, Һиндостан һәм Пакистан кешелре була. Күп кенә мосолмандар Маникаленд төбәгендә алмаз шахталары асылғандан һуң Төньяҡ һәм Көнбайыш Африканан килеп төпләнә. Күрше Малавиянан мосолмандар Яо ҡәбиләһенән күсенә. Илдең төп халҡының бик аҙы ғына ислам динен ҡабул итә. 1992 йылда мосолман радикализмы таралыуҙан ҡурҡып, Зимбабве хөкүмәте мосолмандарға асыҡ рәүештә ғибәҙәт ҡылыуҙы тыя.

# Зимбабвела ислам
## Халыҡ һаны һәм таралыуы

Зимбабве халҡының күпселеге христиан динен тота һәм традицион инаныуҙарға ышана, ә ислам әҙселектең дине булып ҡала. Төрлө мәғлүмәттәр буйынса, ислам динен башлыса Азия, Төньяҡ һәм Көнбайыш Африка илдәренән күсеп килгән 50000 — 200000 мигрант тота, улар халыҡтың 1 проценттан кәмерәк өлөшөн тәшкил итә. Зимбабве Конституцияһы дин тотоу иреклеген бирә. Илдә сит ил миссионер төркөмдәре бар. Бөтә эре ҡалаларҙа тиерлек мәсеттәр эшләй. Мәсеттәр Африка мосолман агентлығы иҫәбенә финанслана, ә Африка үҙ сиратында Кувейттан аҡса ала.
# Ильяс (йылға)

Ильяс (рус. Ильяска) — Рәсәйҙәге йылға. Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл районы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ҡараған йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.

# Ильяс (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002240
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200224
* Бассейн коды — 12.01.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

# Ильяс (йылға)
## Этимологияһы

Киң билдәле географ, топонимист Шувалов Николай Иванович — Силәбе өлкәһенең топонимикаһын ғына түгел, ғөмүмән, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән шәхес — гидронимдың килеп сығышы тураһында ошолай тип яҙа: Ильяска, речка, правый приток Караганки, бассейн Урала; Ильяс, гора, Кизильский район. От распространенного у мусульманских народов персидского мужского имени Ильяс, в значении стойкий «непобедимый».
«Башҡорт исемдәре» белешмә китабында Ильяс исеме боронғо йәһүд һәм ғәрәп телдәренән ингән исем тип аңлатыла. Ул бик ныҡ, еңелмәҫ тип тәржемә ителә
# Маликов Зәки Рамаҙан улы

Маликов Зәки Рамаҙан улы (7 ғинуар 1923 йыл — 9 май 2011 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры

# Маликов Зәки Рамаҙан улы
## Биографияһы

Зәки Рамаҙан улы Маликов 1923 йылдың 7 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Йылайыр кантоны (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районы) Байназар ауылында тыуған.
Зәки Рамаҙан улы 1942 йылдың май айында Бөрйән районы хәрби комиссариаты тарафынан хәрби хеҙмәткә алына һәм Стәрлетамаҡ ҡалаһына Риганан эвакуацияланып килгән хәрби пехота училищеһына уҡырға ебәрелә. Сержант званиеһы бирелә һәм сентябрь айында ашығыс рәүештә фронтҡа ебәрелә. Һуғышта 201-се уҡсылар дивизияһының 92-се уҡсылар полкы һәм 87-се уҡсылар дивизияһының 264-се гвардия уҡсылар полкы составында була. Сталинград ҡалаһын азат итеүҙә ҡатнаша, Ростов тирәһендә һуғышта була. 1943 йылдың 5 ғинуарында ҡаты яралана һәм госпиталдә дауалана. Сентябрь айынан Ленинград фронтының Волхов төркөмөндә йәнә һуғышҡа инә. Блокаладағы Ленинградты азат итеп, Латвияға тиклем ҡыуыша. Еңеүҙе шунда ҡаршылай. Һуғыш тамамланыуға ҡарамаҫтан, 1945 йылдың 25 сентябренә тиклем Тажикстан сиктәрендә була.
Хәрби хеҙмәттән 1950 йылда демобилизациялана.
Маликов Зәки Рамаҙан улы 2011 йылдың 9 майында вафат була.

# Маликов Зәки Рамаҙан улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы (9 май 1945)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (30 июль 1944)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (14 май 1945)
* «Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы
# Богданов Иван Антонович

Богданов Иван Антонович (8 декабрь 1926 йыл — 23 сентябрь 2004 йыл) — партия, хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1972—1986 йылдарҙа халыҡ депутаттарының Салауат ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. Салауат ҡалаһының почётлы гражданы (1998).

# Богданов Иван Антонович
## Биографияһы

Иван Антонович Богданов 1926 йылдың 8 декабрендә Башҡорт АССР-ының Күгәрсен районы Мораҡ ауылында тыуған. Бөйөк Ватан һуғышы ветераны — 17 йәшендә армияға саҡырыла һәм Японияға ҡаршы һуғышта ҡатнаша.
1960 йылда Өфө юғары партия мәктәбен тамамлағандан һуң, Салауат ҡалаһында 18-се нефть химияһы комбинатында оператор булып эшкә урынлаша. 1965 йылда уны цех начальнигы итеп тәғәйенләйҙәр, ә 1967 йылда комбинаттың нефть химияһы производствоһы заводы тәүге партия ойошмаһының төп эшенән азат ителгән сәркәтибе итеп һайлайҙар.
1971 йылда Иван Антонович Салауат ҡалаһының Халыҡ контроле комитеты рәйесе итеп тәғәйенләнә. 1972—1986 йылдарҙа халыҡ депутаттарының Салауат ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе булып эшләй.
Хаҡлы ялға киткәндән һуң, 1987 йылда Салауат пассажирҙар автотранспорт предприятиеһына эшкә саҡырыла, унда 10 йыл граждандар оборонаһы штабы начальнигы була.
1998 йылда И. А. Богдановҡа «Салауат ҡалаһының почётлы гражданы» исеме бирелә.
2004 йылдың 23 сентябрендә вафат була. Салауат ҡалаһының Яңы зыяратында ерләнгән.
И. А. Богдановтың ҡатыны Лидия Григорьевна пенсияға сыҡҡансы ҡаланың «Выбор» гәзите редакцияһында корректор булып эшләй. Богдановтар ҡыҙ һәм ул тәрбиәләп үҫтерә.

# Богданов Иван Антонович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены,
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены,
* «Почёт Билдәһе» ордены,
* «В. И. Лениндың тыуыуының 100 йыллығы уңайынан фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы,
* «Фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы
* тағы ла 8 миҙал.
* Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Маҡтау ҡағыҙы.

# Богданов Иван Антонович
## Башҡарма комитет рәйесе вазифаһында эшмәкәрлеге

Богданов Салауат ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе булып эшләү дәүерендә ун балалар баҡсаһы, һигеҙ мәктәп, Пионерҙар һарайы, Космонавтар проспектында ҡалала тәүге туғыҙ ҡатлы йорттар төҙөлә.
Яңы сәнәғәт предприятиелары сафҡа инә: «Оптика-механика заводы», «Кардан», комбинатта яңы объекттар файҙаланыуға тапшырыла. Нәҡ шул осорҙа Салауатта иҫке торлаҡ фондына реконструкция үткәреү буйынса ҙур эштәр башҡарыла: барак тибындағы йорттар һүтелә, ваҡытлыса ҡасабалар бөтөрөлә, ҡала урамдарының йөҙө үҙгәрә. 70-80-се йылдарҙа Салауат ҡалаһында «Нефтехимик» стадионында Спорт һарайы, «Октябрь» кинотеатры, яңы автовокзал, «Алмас» һәм «Строитель» Мәҙәниәт һарайҙары төҙөлә, Салауат Юлаев бульварында, Ленин урамы дауамында яңы йорттар барлыҡҡа килә.