yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ҡотлоғәлләмов Ғарифулла Шәрифулла улы

Ҡотлоғәлләмов Ғарифулла Шәрифулла улы (5 октябрь 1965 йыл) — мәғариф, муниципаль һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 2017 йылдан Көньяҡ-көнбайыш район-ара халыҡты эш менән тәьмин итеү үҙәге директоры. Дәүләкән районы башҡорттары ҡоролтайы етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы.

# Ҡотлоғәлләмов Ғарифулла Шәрифулла улы
## Биографияһы

Ғарифулла Шәрифулла улы Ҡотлоғәлләмов 1965 йылдың 5 октябрендә Башҡорт АССР-ының Дәүләкән районы Сапай ауылында күп балалы колхозсы ғаиләһендә тыуған. Дәүләкән районы Ҡыҙрас урта мәктәбен тамамлағас, 1981 — 1985 йылдарҙа Бәләбәй ауыл хужалығын механизациялау һәм электрләштереү техникумында уҡый, техник-механик һөнәрен ала.
1985-1986 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә.
1986—1994 йылдарҙа Дәүләкән районы Сапай ауылы клубы мөдире булып эшләй, бер үк ваҡытта Башҡорт дәүләт университетының башҡорт теле һәм әҙәбиәте факультетында ситтән тороп уҡый.
1996 йылдың авгусынан алып 1998 йылдың 1 сентябренә тиклем Сапай муниципиаль башланғыс мәктәбе директоры.
1998—1999 йылдарҙа Дәүләкән районы Ҡыҙрас урта мәктәбе директоры.
1994—2006 йылдарҙа Ҡыҙрас ауыл Советы хакимиәте башлығы.
2006—2007 йылдарҙа Өфө политехник техникумының Дәүләкән ҡалаһы филиалы директоры.
2007 йылдың апреленән алып 2014 йылдың июленә тиклем Башҡортостан Республикаһы Дәүләкән муниципиаль районы администрацияһының мәғариф бүлеген етәкләй. 2014 йылда «Иң яҡшы муниципиаль хеҙмәткәр» конкурсы еңеүсеһе булып таныла.
2008 йылда Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһын тамамлай.
2014—2016 йылдарҙа Дәүләкән районы хакимиәте башлығының социаль һәм кадрҙар сәйәсәте буйынса урынбаҫары.
2017 йылдан Дәүләт ҡаҙна учреждениеһы филиалы көньяҡ-көнбайыш район-ара халыҡты эш менән тәьмин итеү үҙәге директоры.

# Ҡотлоғәлләмов Ғарифулла Шәрифулла улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәр

* «Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу буйынса күрһәткән ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы (2008)
* Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2010)
* «Иң яҡшы муниципиаль хеҙмәткәр» (2014)
* «2014 йылғы XXII ҡышҡы Олимпиада уйындары һәм XI ҡышҡы Паралимпиада уйындары» иҫтәлекле миҙалы, Сочи ҡалаһы (2014)
* 3-сө класлы Баш муниципиаль кәңәшсе.

# Ҡотлоғәлләмов Ғарифулла Шәрифулла улы
## Йәмәғәт эшмәкәрлеге

* Дәүләкән районы башҡорттары ҡоролтайы рәйесе

# Ҡотлоғәлләмов Ғарифулла Шәрифулла улы
## Ғаиләһе

Өйләнгән, ике ул, бер ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергән.
# Чайковская-Мошинская Янина Иосифовна

Чайковская-Мошинская Янина Иосифовна (25 апрель 1920 йыл — 5 май 2013 йыл) — музыка белгесе, композитор Борис Чайковскийҙың ҡатыны.

# Чайковская-Мошинская Янина Иосифовна
## Биографияһы

1920 йылдың 25 апрелендә тыуған. Крещениенан һуң Ионна исемен алған. Станислав-Вандың Мошинскаяның апаһы.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында тылда хеҙмәт иткән — Пермь эвакогоспиталендә санитарка булып эшләгән һәм, донор булараҡ, ауыр яралы яугирҙарҙың ғүмерен ҡотҡарған.
Һуғыштан һуң Мәскәү консерваторияһын тамамлай (В. А. Цуккерман һәм И. В. Способин класында уҡый). Музыка белгесе булараҡ радиола балалар музыкаһы редакцияһындә эшләй
Толмачта Изге Николай храмында прихожанка була. Йыйылған аҡсаларын ошо храмды тергеҙеүгә күсерә.
2013 йылдың 5 майында Мәскәүҙә вафат була. Ваганков зыяратында әрмән өлөшөндә ерләнгән.
Рәсәй әҙәбиәт һәм сәнғәт архивында Я И. Чайковская-Мошинский тураһында документтар һаҡлана.

# Чайковская-Мошинская Янина Иосифовна
## Борис Чайковский Фонды

2003 йылда Келла Валида Махмудовна һәм Иосифовна Янин Чайковская-Мошинская "Борис Чайковский ижади мираҫын һаҡлау фонды"н булдырырға ҡарар итә (10.07.2003 теркәлгән). Борис Чайковский әҫәрҙәре башҡарыусы музыкаттар: М. Лена Ростропович, В И. Федосеев, В А. Пикайзен, Н. Н. Шаховской, И. В. Бочков, Г А. Писаренко, Э. А. Москвитина, Лена. Евграфов, Г Ширинский, А Ер Францевшулай уҡ туғандаш эстетика композитор — А Я Эшпать, В Присс, М. Кусс, К. С. Хачатурян, В Яҡут, Р. С. Леденеть, О. Б Галахов, К. Ер ВолковГ. Чернов, А Ларин, А Рәсәй вульф һәм башҡа мәҙәниәт эшмәкәрҙәрефонд төҙөүҙә ҡатнашалар.
Борис Чайковский фонды — коммерция булмаған хәйриә ойошмаһы.

# Чайковская-Мошинская Янина Иосифовна
## Б. А. Чайковский исемендәге йәмғиәт

Янин Чайковская Иосифовна 2002 йылда-Мошинская, ҡайһы бер композиторҙар менән бергә (шул иҫәптән уҡыу Б А. Чайковский — Ю. Б Абдок, С М. Прокудин), музыка белгесетәре «Б. А. Чайковский исемендәге йәмғиәт» теркәй.
Йәмғәиәт Б. А. Чайковский әҫәрҙәренең тауыш яҙмаларын эшләй, ноталарын баҫтыра, концерттар һәм фестивальдәр ойоштора.
# Юнай

Юнай (рус. Юнаево) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Юнай ауылы Үтәғол ауыл Советына ҡарай. Почта индексы — 453394, ОКАТО коды — 80226840005.

# Юнай
## Тарихы

Үҫәргән башҡорто Нәҙерғәле Хәсән улы Аҡъюловтың яҙыуына ҡарағанда, Үҫәргәндең ике улы Болоҡ менән Таймаҫ урыҫ батшаһы Иван III (1425—1505) хакимлыҡ иткән осорҙа йәшәгән. Таймаҫтың ете улы булған: Шишәй, Бишәй, Аҫҡаҡ, Ҡунаҡ, Абаҙа, Сураш һәм Ҡыҙрас. Шишәй менән Бишәй хәҙерге Хәйбулла районы ауылдарын нигеҙләй. Аҫҡаҡтың улдары Бикбау, Үтәғол, Ҡыуат, Буранғол (Ырымбур өлкәһендә) ауылдарына нигеҙ һала. Ҡунаҡтың улдары Тирәкле, Сиреғол ауылдарында йәшәй. Абаҙа улдары Ҡаҙанболаҡ, Аҡбулат, Ергәйеш, Һунарсы, Сәңкем ауылдарында төпләнгән. Сураштың нәҫеле Абҙан, Юлдаш, дүрт Муйнаҡ ауылына, ә Сураштың Ейәнсура тигән улы Яңыбай, Юнай, Юлдыбай, Әлебай, Ғәббәс ауылдарына нигеҙ һалған. Ҡыҙрас улдары Аҫҡар, Таҙлар, Аҡҡондоҙ, Үрген, Ҡужанаҡ, Кинйәбулат ауылдарына төйәкләнгән Ауыл 1765 йылдан алып билдәле. Тәүге төпләнеүсенең исеме менән аталған, уның улы Шоңҡар Юнаев билдәле. 1795 йылда 5 йортта 36 кеше йәшәгән, 1866 йылда 46 йортта — 286 кеше. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. 1900 йылда мәсет, һыу тирмәне теркәлгән.
Юнай ауылында фельдшер‑акушерлыҡ пункты, клуб бар.

# Юнай
## Халыҡ һаны

1900 йылда — 260 кеше, 1920 йылда 416 кеше иҫәпләнгән.. 2009 йылда 232 кеше тәшкил иткән
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1939 | 332 | |
| 1959 | 321 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1970 | 372 | |
| 1979 | 301 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1989 | 216 | |
| 2002 | 235 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 2009 | 232 | |
| 2010 | 183 | |

# Юнай
## Халыҡ һаны
### Милли составы

2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (98 %).

# Юнай
## Ревизия материалдарында

1816 йылда Юнай ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.

# Юнай
## Географик урыны

Юнай ауылы Ҡаҫмарт йылғаһы буйында урынлашҡан.
* Район үҙәгенә тиклем (Иҫәнғол): 81 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Ҡыуандыҡ): 46 км

# Юнай
## Урамдары

* Ҡаҫмарт урамы (рус. улица Касмарка)
* Үҙәк урам (рус. Центральная улица)

# Юнай
## Тирә-яҡ мөхит
### Ер-һыу атамалары

* Аҙимгән йылғаһы
* Ярсуйын тауы
* Соңғортау<ref>Башҡортостан Рсепубликаһының топонимдар һүҙлеге</ref>
# Санкин Алексей Вячеславович

Алексе́й Вячесла́вович Са́нкин (1 ноябрь 1958 йыл) — Рәсәй социаль эшҡыуары. Төп маҡсаты булып Рәсәй халыҡ уйынсыҡтарын популярлаштырыу булған Мәскәү ҡалаһындағы «Забавушка» интерактив халыҡ уйынсығы балалар музейының нигеҙләүсеһе һәм директоры.

# Санкин Алексей Вячеславович
## Биографияһы

Алексей Вячеславович Санкин 1958 йылдың 1 ноябрендә Мәскәү ҡалаһында тыуған. Юғары белемде В. И. Ленин исемендәге Мәскәү дәүләт педагогия университетында «Тарих» һөнәре буйынса ала. 1980-се йылдарҙа ВЛКСМ-дың Үҙәк Комитетында эшләй. 1990-сы йылдарҙа Санкин төрлө социаль проекттар менән шөғөлләнә һәм тиҙҙән үҙенең әүҙем эшҡыуарлыҡ эшмәкәрлеген башлай. Уның атаһы халыҡ уйынсыҡтарын коллекциялау менән ҡыҙыҡһынған һәм ул вафат булғандан һуң был коллекция балалар музейын асырға сәбәп булып торған. Башта спонсор аҡсаларын алып Алексей Санкин балалар өсөн интерактив элементтар менән күргәҙмә ойоштора. Күргәҙмә уңыш яулай һәм ул эшмәкәрлекте дауам итергә этәргес көс бирә.
Алексей Санкин музейҙы 1998 йылда «Традиция» халыҡ сәнғәтен һөйөүселәр йәмғиәте булараҡ аса. 2002 йылдың 12 февралендә Рәсәй Федерацияһының ун биш субъектарынан 20 кәсеп вәкилдәре Санкин үткәргән күргәҙмәлә ҡатнашалар. Шул уҡ йылдың 5 сентябрендә социаль эшҡыуарҙың инициативаһы буйынса «Халыҡ уйынсығының әйләнеп ҡайтыуы» (рус. «Возвращение народной игрушки») мәрхәмәтлелек акцияһы уҙғарыла. 2008 йылдың 16—18 сентябрендә Алексей Санкин менән ойошторолған музей «Кремль — балаларға» фестивалендә ҡатнаша.
2013 йылдың 17 майында Алексей Вячеславович Санкин Мәскәү өлкәһенең Балашиха ҡалаһында уҙғарылған «Мәскәү өлкәһенең халыҡ кәсептәре: кисә, бөгөн, иртәгә» (рус. «Народные промыслы Подмосковья: вчера, сегодня, завтра») исемле түңәрәк өҫтәлдә ҡатнаша.
# Чантырья

Чантырья — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Кондинское районындағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 742 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628233, ОКАТО коды — 71116924001.

# Чантырья
## Халыҡ һаны

| Йыл | Даими халыҡ һаны |
| 2002 | |
| 2008 | |
| 2010 | 742 |

# Чантырья
## Климат

Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
# Порубатка

Порубатка — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Үҙән йылғаһының уң ярына тамағынан 608 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Порубатка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кесе Үҙән. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кесе һәм Оло Узень йылғалары бассейны (бассейндарҙың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12020000112112200000245
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200024
* Бассейн коды — 12.02.00.001
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Свекеур

Свекеур — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лева йылғаһының уң ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.

# Свекеур
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010600112115300016962
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301696
* Бассейн коды — 14.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Сверкунья

Сверкунья — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Андоба йылғаһының һул ярына тамағынан 95 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Сверкунья
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кострома йылғаһы Исады һыу үлсәү посына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300112110000013073
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001307
* Бассейн коды — 08.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Скрипникова Нина Васильевна

Нина Васильевна Скрипникова (1919—?) — совет ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Социалистик Хеҙмәт Геройы.

# Скрипникова Нина Васильевна
## Биографияһы

Нина Васильевна Скрипникова 1919 йылдың 1 апрелендә Винсада утарында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған, хәҙер Ставрополь крайы Предгорный районы
1923 йылда ғаилә Кубанға күсеп килә һәм Венцы-Заря ауылына урынлаша, хәҙер Краснодар крайы Гулькевич районы. 13-сө мәктәптең биш синыфын тамалай, атаһы ауырыу сәбәпле, ғаиләлә өлкән бала булараҡ, мәктәпте ҡалдырып, әсәһенә ғаиләне ҡарашырға ярҙам итеү өсөн эшкә сығырға мәжбүр була. Нина хеҙмәт эшмәкәрлеген урындағы сусҡасылыҡ совхозының баҫыусылыҡ бригадаһында башлай. Комсомол ячейкаһы инә. Әүҙем ҡыҙ булараҡ 1936 йылда Дондағы Ростов- Мәскәү маршруты буйынса комсомол велосипед ярышында ҡатнаша, уның өсөн исемле сәғәт менән бүләкләнә. Ҡайтыу менән комсомол ойошмаһы секретары итеп һайлана һәм шофёрҙар курсына ебәрелә. Машина йөрөтөү хоҡуғын алғандан һуң уға «ГАЗ-АА» автомобиле беркетелә
Нина Скрипникова Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы. Хәрби юлын Хоста (хәҙер Сочи районы) урынында госпиталдә санитар инструктор булып башлай, һуңыраҡ хәрби шофер була. автомиашинала һуғышты Кавказдан алып Чехословакияға тиклем үтә, еңеүҙе шунда ҡаршылай. Демобилизациянан һуң, 1945 йылдың октябрендә, тыуған совхозына ҡайта һәм баҫыусылыҡ бригадаһында эшләүен дауам итә. Иген культуралары үҫтереүсе звеноны етәкләй, 1947 йылдың эш йомғаҡтары буйынса ул 8 гектар майҙанда һәр гектарынан 30,5 центнер бойҙай уңышы йыйып ала.
СССР Юғары Советы Президиумының 1948 йылдың 6 апрелендәге указы менән 1947 йылда совхоздың дәүләткә ауыл хужалығы продукттары тапшырыу планын үтәү буйынса бойҙайҙан юғары уңыш алыуы һәм 1948 йылда яҙғы сәсеү өсөн орлоҡ менән тәьмин итеүе өсөн Нина Васильевна Скрипниковаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
Пенсия йәшенә еткәндән һуң, Н.В.Скрипникова 1969 йылда совхоз баҫыусылыҡта эшләүен дауам итә һәм 1982 йылда хаҡлы ялға киткәнсе эшләй. Производство менән бер рәттән, йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә, — хеҙмәтсәндәр депутаттары ҡасаба советының 1-се саҡырылыш (1937) депутаты итеп һайлана.
Шулай уҡ 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985) һәм миҙалдар, шул иҫәптән «Хәрби хеҙмәттәре өсөн», «Кавказды обороналаған өсөн» һәм «Будапештты алған өсөн» миҙалдары менән бүләкләнә.
# Чурсь-Ю

Чурсь-Ю — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ула йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Чурсь-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000011849
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001184
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Шыршы турғайы

?Шыршы турғайы :
Самцы клеста-еловика в Национальном лесу Deschutes, Орегон (США) :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Класс: | Ҡоштар |
| Отряд: | Турғай һымаҡтар |
| Ғаилә: | Вьюрковые |
| Ырыу: | Клесты |
| Төр: | Шыршы турғайы |
Латинса исеме :
Loxia curvirostra Linnaeus, 1758 :
Подвиды :
Включает 8 подвидов (см. текст) :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 179259 NCBI 64802 |
Шыршы турғайы (Клест-еловик ). Тәресуҡыш, нарат сыпсығы.

# Шыршы турғайы
## Ҡылыҡһырлама

Турғай ҙурлыҡ. Туп булып йөрөйҙәр. Осҡанда тауышланалар, ағастарға ҡунһалар, тынып ҡалалар. Суҡыштарының остары ҡайсыланып тора. Ата ҡоштоң дөйөм төҫө ҡыҙғылт һары, ҡанаттары, ҡойроғо ҡара-көрән. Инә ҡоштоң һырты һорғолт йәшел, кәүҙәһенең аҫ яғы һарғылт һоро, ҡорһағы һары. Башҡа ҡоштар менән бутарлыҡ түгел.

# Шыршы турғайы
## Тауышы

Тауышы яңғырауыҡлы: «кли-кли-кли». Сырҡылдап һәм һыҙғырып һайрай.

# Шыршы турғайы
## Йәшәү рәүеше

Ылыҫлы урмандарҙа йәшәй. Башлыса шыршы һәм ҡарағай орлоҡтары менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош, һирәк осрай. Ояһы ағаста була. Көрән таплы йәшкелт зәңгәр төҫтәге 3—4 бөртөк йомортҡа һала.
# Краснов Георгий Васильевич

Краснов Георгий Васильевич (30 ғинуар 1937 йыл — 3 сентябрь 2012 йыл) — сыуаш яҙыусыһы, прозаик һәм драматург, педагог, журналист. Сыуаш Республикаһының халыҡ яҙыусыһы.

# Краснов Георгий Васильевич
## Биография

Георгий Васильевич Краснов 1937 йылдың 30 ғинуарында хәҙерге Сыуаш Республикаһының Ядрин районы Салугин ауылында тыуған. Цивильск сельхозтехникумын, М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының журналистика факультетында уҡый. Хәрби хеҙмәтен Германияла уҙа. Воркута шахтаһында хеҙмәт һала, колхозда агроном була.
Чебоксарға күсеп барып, сыуаш радиоһы баш мөхәррире һәм Телерадиокомитет рәйесе урынбаҫары, Сыуаш республикаһы Яҙыусылар союзы идараһының яуаплы секретары, «Тыван Атыл» журналының баш мөхәррире, Яҙыусылар союзы идараһы рәйесе булып эшләй.
1969 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Артабан Г. С. Лебедева исемендәге Сыуаш милли лицейында уҡыта. 1995 йылдан Сыуаш дәүләт университеты профессоры.
Георгий Васильевич лирик, мажаралы, фантастик жанрҙарҙа ижадын һынай. Ул ун роман, ун пьеса, күп кенә повест һәм хикәйә авторы.

# Краснов Георгий Васильевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Сыуашстан комсомолының М. Сеспель исемендәге премияһы (1979)
* СССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1984).

# Краснов Георгий Васильевич
## Китаптары

Сыуашса:
* «Çамрăк хастарлăхпа» [Йәшлек дәрте менән] (1965),
* Башҡа китаптары
* «Асамлă çăлкуç» [Тылсымлы шишмә] (1966)
* «Инçетри сасăсем» [Тауыштар Йыраҡ] (1967)
* «Сарамат пĕкки» [Таңдағы Салауат] (1971)
* «Катăк чĕлĕм» [Етешһеҙлек торба] (1971)
* «Кăмăл туртăмĕ» [Теләк] (1972)
* «Çамрăклăх пĕрре килет» [Йәшлек бер генә килә] (1974)
* «Ĕмĕр тикĕс килмәт» [Ғүмер ике килмәй] (1979)
* «Кĕвĕçĕкене кĕве çиет» [Барыһы да мәхәббәттә] (1981)
* «Телей пате виçĕ çухрăм» [Бәхеткә өс саҡрым] (1983)
* «Çитетпĕр хĕрĕхе, иртетпĕр хĕрĕхрен» [Ҡырҡ йылға киләбеҙ] (1985)
* «Хĕр çурасас умĕн» [Яусы алдында ҡыҙ] (1987)
* «Пуçсăр юлаусыны эскадронĕ» [Башһыҙ һыбайлылар эскадроны] (1990)
* Русса:
* «Треста трубка» [Ярыҡ торба] (1975)
* «Молодость сәғәтте повторится» [Йәшлек бер генә килә] (1978)
* «Тают снега» [Ҡарҙар эри] [М.: Современник, 1980.]
* «Операция „Сломанная трубка“» (М.: Детская литература, 1982)
* «Все от любви» [Барыһы да мәхәббәттә] (1986).
* Башҡа телдәрҙә:
* "Формула «Илвми левэх» [Фантастик повесть] [Минск: Мастацкая литература, 1976.]
* «Бескозырка» [Мажарауи повесть] [Фрунзе: Мэктеп, 1985.]
# Себер һумы

Себер һумы (Ваҡытлы Себер хөкүмәтенең казначей билдәһе, «сибиркалар») — Бөтә Рәсәй Ваҡытлы хөкүмәте, Ваҡытлы Бөтә Рәсәй хөкүмәте һәм Юғары Хаким адмирал А. В. Колчактың 1918—1919 йылдарҙа Омскиҙағы Рәсәй хөкүмәте тарафынан эҙмә-эҙлекле рәүештә сығарылған һәм Волга, Урал, Себер, Байкал аръяғы, Алыҫ Көнсығыш һәм Маньчжурияла киң таралыу тапҡан аҡса берәмеге.
Колчакты Рәсәйҙең Юғары хаким итеп иғлан иткәнгә тиклем үк Ваҡытлы Себер хөкүмәттең Себер дәүләт казначейының биш процентлы ҡыҫҡа сроклы йөкләмәләр — 500, 1000 һәм 5000 һумлыҡ облигациялар һәм 1, 5, 10 һумлыҡ казначей билдәләре — сығара. А. В. Колчак осоронда уларға 3 һәм 300 һум номиналы менән казначей билдәләре өҫтәлә.
Ваҡытлы Бөтә Рәсәй хөкүмәте (Директория) үҙенең аҡсаларында 1917 йылғы Ваҡытлы хөкүмәт мисәтенән күсереп, «билибин» ике башлы бөркөттө урынлаштыра (батша тажы, скипетр, держава, гербтар булмай).
А. В. Колчак идара иткән осорҙа казначей билдәләрендә дәүләт гербы икенсе төрлө вариантта һүрәтләнә. Бөркөт баштары өҫтөндә Георгий тәреһе һәм «Сим победиши» девизы урынлашҡан, ҡулдарына ҡылыс һәм дәүләттең территориаль бөтөнлөгөн сағылдырған монархия эмблемаһы — держава (тәре менән уратылған шар) һалынған, түшенә Георгий Победоносец һүрәте төшөрөлгән Мәскәү гербы ҡайтарыла.
Власҡа килгәс, Колчак хөкүмәте Ваҡытлы Себер хөкүмәтенең аҡсаһын таный һәм уның өлгөһө буйынса үҙенең казначей билеттарын һәм ҡыҫҡа сроклы йөкләмәләрен сығара; 1919 йылдың көҙөндә Америкала етештерелгән аҡсалар сығарыла — 50 тин бон, һәм аҡса суррогаттары (1917 йылғы Отоу займынан Эске 4,5 % I, II һәм III разрядлы облигациялар һәм купондар). Көндәлек тормошта Ваҡытлы Себер хөкүмәтенең һәм Колчак хөкүмәтенең аҡса билдәләрен (казначей билдәләре, ҡыҫҡа сроклы йөкмәткеләр, американ илле тинлектәре, облигациялар һәм купондар) «себер» йәки «омск» тип исемләнә. Колчак власын ҡолатҡандан һуң 1920 йылда Себерҙә кассаларҙағы күләмде тулыландырыу өсөн «омск» аҡсаларының эмиссияһын Иркутск Политцентры (5-25 ғинуар) һәм уны һуңынан алмаштырған Иркутск хәрби-революцион комитеты (26 ғинуар- 17 февраль) башҡаралар. Совет Себер территорияһында себер аҡсаларының бөтә төрҙәре ғәмәлдән сығарыла һәм 1919 йылдың сентябренән 1920 йылдың февраленә тиклем ҡулланыуҙан алына.
* 50 тин. Аверс
* 50 тин. Реверс
* 50 тин. Ҡултамғалы реверс
* 1918 йылғы 1 һум. Аверс
* 1918 йылғы 5 һум. Аверс
* 1918 йылғы 5 һум. Реверс
* 1919 йылғы 3 һум. Аверс
* 1919 йылғы 3 һум. Реверс
* 1918 йылғы 10 һум. Аверс
* 1918 йылғы 10 һум. Реверс
# Кутоп-Юган (Мозям ҡушылдығы)

Кутоп-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Мозям йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Кутоп-Юган (Мозям ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300022184
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302218
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3