yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Фет Виктор Яковлевич

Фет Виктор Яковлевич — (ингл. Victor Fet, 9 май 1955 йыл — Америка (1987 йылға тиклем — төркмән) зоологы, Маршалл университеты (Гантінґтон, Көнбайыш Вирджиния) биология профессоры, урыҫ шағиры һәм драматургы.

# Фет Виктор Яковлевич
## Биографияһынан

Виктор Яковлевич Фет Кривой Рог ҡалаһында инженер ғаиләһендә тыуған. СССР Фәндәр Академияһы Себер бүлегенең ғилми хеҙмәткәре. Викторҙың бала сағы һәм үҫмерлеге Новосибирск менән бәйле. Новосибирск дәүләт университетының биология фәндәре факультетын тамамлаған (1976).
1976 йылда Төркмәнстан ҡурсаулығында эшләй. Санкт-Петербург та СССР Фәндәр Академияһының Зоология институты аспирантураһын тамамлай (1984) һәм биология фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә өлгәшә.
Уның эҙләнеү эштәре Төркмәнстандан ситтә лә ҡыҙыҡһыныу уята.
Үҙгәртеп ҡороу йылдарында төрлө сәбәптәр арҡаһында В. Я. Фет илдән сығып китергә мәжбүр була. 1988 йылда АҠШ-ҡа инергә рөхсәт көтөп, Италияла ваҡытлыса урынлаша. Ошо арала Советтар Союзының биләмәһендәге саяндар каталогын төҙөп өлгөрә.
1988—1990 йылдарҙа эшләй Вандербильт университетында — (Нэшвилл, Теннесси), 1990—1995 йылдарҙа — Игнатий Лойоли университетында (Яңы Орлеан), ә 1995 йылдан — Маршалл Университетында профессор булып эшләй.
Уның фәнни хеҙмәттәре күп ҡырлы — умыртҡаһыҙҙар биологияһынан башлап молекуляр биология, саяндарҙың арахнология һәм биологияһынан тыш, Болгария һәм Төркмәнстан биогеография һәм экологияһы буйынса фундаменталь монографияларының авторҙашы булып тора.
Даими рәүештә донъяның төрлө илдәренә экспедицияға йөрөй (мәҫәлән, Мексикала, Балҡан илдәре, Төркмәнстанда, Яңы Зеландияла булған).
Өйләнгән, улы һәм ҡыҙы бар.

# Фет Виктор Яковлевич
## Әҙәби эшмәкәрлеге

Шиғыр менән мауығыу студент йылдарында уҡ башлана. Ул күп яҙыша, шул иҫәптән 1976 йылда үҙе нигеҙ һалған студент театры етәксеһе була.
Виктор Фет айырыуса Төркмәнстанда йәшәгәндә емешле ижад итә: бында ул ғилми эҙләнеүҙәрен шиғриәткә индереп ебәрә, был ижадты «ғилми шиғриәт» тип атау дөрөҫ булыр инее.
Төркмәнстандан һуң Фет 1995 йылдан кеүек оҙаҡ ҡына күренмәй ҡала. Ҡайһы саҡта инглиз телендә яҙа, әммә күбеһенсә урыҫ телендә ижад итә. Уның ижадында фәнни тематика ҙурыраҡ урын ала бара. Атап әйткәндә, фәнни-фантастик поэма жанрына мөрәжәғәт итә: «Доллина доля, или Мутантний Мутон» тигән, үҙе билдәләгәнсә, антиутопик шиғри драмаһы болгар теленә тәржемә ителгән (болг. «самолет йәки Мутон Мутиралият Долинат», Театър, 2007, брой-лерҙар 01/03), шулай уҡ уның буйынса тапшырыу болгар радиоһында яңғыратылған.
Әҙәби тәржемә менән дә шөғөлләнә, мәҫәлән, билдәле инглиз яҙыусыһы Льюис Кэрроллдың «Снаркҡа һунар» тигән поэмаһын урыҫ теленә тәржемә иткән.
Виктор Яковлевия Фет шулай уҡ Льюис Кэрроллдың Элис Лиддел тураһында яҙған әкиәттәрен төрки телдәргә тәржемә итеүҙе ойоштора, үҙе консультант-мөхәррир булараҡ был эшкә йүнәлеш бирә. Шулай уҡ «Алиса в стране чудес» тигән әкиәтте башҡорт теленә әйләндереүҙе ойоштора, яҙыусы Гүзәл Ситдиҡова уның кәңәштәренә, тәҡдимдәренә таянып әҫәрҙе башҡорт теленә тәржемә итә. Китап 2017 йылда Ирландияла «Әлисәнең Сәйерстандағы мажаралары» тигән исем менән баҫылып сыға
# Ун-Соим (Сорум-Амн ҡушылдығы)

Ун-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сорум-Амня йылғаһының һул ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Ун-Соим (Сорум-Амн ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300021323
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302132
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Арыҫлан ауыл Советы (Шишмә районы)

Арыҫлан ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Шишмә районы муниципаль районының административ- территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

# Арыҫлан ауыл Советы (Шишмә районы)
## Составы

Арыҫлан ауылы,
Әмин ауылы,
Ирек ауылы,
Леонидовка ауылы,
Яңауыл ауылы.
# Шиловка (Иша ҡушылдығы)

Шиловка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Иша йылғаһының уң ярына тамағынан 135 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Шиловка (Иша ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100007265
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100726
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Плешаново (Ырымбур өлкәһе)

Плешаново — Ырымбур өлкәһендәге ауыл. Ҡыҙыл Гвардия районының һәм Плешаново ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

# Плешаново (Ырымбур өлкәһе)
## География

Ауыл Туҡ буйында, Кинель—Ырымбур линияһындағы Сорочиск тимер юл станцияһынан 57 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Плешаново (Ырымбур өлкәһе)
## Тарих

1890 йылда сауҙагәрҙәр Плешанов һәм Красиковтан ер йәмғиәте һатып алынған биләмәләрҙә немец-меннониттар тарафынан нигеҙләнә. Ауылдың атамаһы коммерсант, беренсе гильдия сауҙагәре Иван Михайлович Плеша́новтың фамилияһынан алынған.

# Плешаново (Ырымбур өлкәһе)
## Халҡы

Ауылда башлыса урыҫтар һәм башҡорттар йәшәй.

# Плешаново (Ырымбур өлкәһе)
## Мәҙәниәт

2009 йылда район үҙәге Плешановола Башҡорт мәҙәниәте үҙәге ойоторола. Район мәҙәниәт йортонда «Таң йондоҙо» һәм «Заман» фольклор коллективтары эшләй.
# Альтиплано

Альтипла́но (исп. altiplano, alto — «юғары» һәм plano — «яҫылыҡ») — Анд тауҙарындағы киң плато.

# Альтиплано
## География

Үҙәк Анд тауҙарында, Чили, Боливия, Перу һәм Аргентина сиктәрендә урынлашҡан.
# Мань-Щарк-Я

Мань-Щарк-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Щарк-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Мань-Щарк-Я
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300027803
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302780
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Оло Рәүәт

Оло Рәүәт (рус. Большой Реват) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Еҙем йылғаһының уң ярына тамағынан 96 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.

# Оло Рәүәт
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Стәрлетамаҡ ҡалаһынан Охлебинин һыу үлсәү посына тиклем, Эҫем йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200712111100018852
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101885
* Бассейн коды — 10.01.02.007
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Понгатывис

Понгатывис — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сямаю йылғаһының һул ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Понгатывис
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000086955
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008695
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Аҙнай

Аҙнай — күп мәғәнәле һүҙ.

# Аҙнай
## Мәҡәләләр

* Аҙнай бей — 1662—1664 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе.
* Аҙнай (Бишбүләк районы) — Башҡортостандың Бишбүләк районындағы ауыл.
* Аҙнай (Ишембай районы) — Башҡортостандың Ишембай районындағы ауыл.
# Ажарма

Ажарма — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы/ Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ванжиль йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Ажарма
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010900112115200033759
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203375
* Бассейн коды — 13.01.09.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Яромичу-Яха

Яромичу-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Салпада-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.

# Яромичу-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300077224
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307722
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Чиндат (Чет ҡушылдығы)

Чиндат — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кия йылғаһының уң ярына тамағынан 277 км өҫтәрәк Четь ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 97 км.

# Чиндат (Чет ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200019689
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201968
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Пьемонт теле

Пьемонт теле (пьемонт һөйләше; пьем. lenga piemontèisa) — галло-итальян телдәренең береһе, Италияның төньяҡ-көнбайыш өлөшөндәге Пьемонт провинцияһында таралған. Итальян диалекты тип һанала. Был телдә 2 миллион кеше һөйләшә.

# Пьемонт теле
## Таралыу өлкәһе

Пьемонт теле Пьемонт провинцияһының үҙәк өлөшөндә таралған. Пьемонт өлкәһенең көнбайыш өлөшөндә окситан һәм арпитан телендә һөйләшәләр. Окситан, арпитан телдәре араһында айырма ҙур түгел. Уларҙың һөйләше, ҡайһы бер һыҙаттарын һаҡлап, пьемонт теле менән алмашына.

# Пьемонт теле
## Тарихы

Пьемонт телендә беренсе документтар 12 быуатта уҡ яҙылған. 17—18 быуатта үҫешкән әҙәби тел француз һәм итальян телдәре менән ярышып ихтирам яулай алмай. Шулай ҙа пьемонт телендә поэзия, драматургия, роман ижад итеү, фәнни эштәр яҙыу бер ваҡытта ла туҡтамай.
# Беларусь Республикаһының Милли банкыһы

Беларусь Республикаһының Милли банкы (бел. Нацыянальны банк Рэспублiкi Беларусь) — Беларусь Республикаһының үҙәк банкы һәм дәүләт органы.
Милли банк эшмәкәрлеген бойондороҡһоҙ башҡара һәм Беларусь Республикаһы Президентына ғына отчётлы булып тора, ул уның Уставын раҫлай, Парламент ризалығы менән Рәйесен һәм Идара ағзаларын тәғәйенләй.

# Беларусь Республикаһының Милли банкыһы
## Функциялары

Беларусь Республикаһы Банк кодексының 7-се статьяһына ярашлы, Беларусь Республикаһының Милли банкы:
* кредит мөнәсәбәттәрен һәм аҡса әйләнешен көйләй, иҫәп-хисап башҡарыу тәртибен билдәләй
* аҡса эмиссияһына хоҡуҡлы берҙән-бер ойошма булып тора
* Банк кодексы һәм Беларусь Республикаһының башҡа закон акттары менән ҡаралған бүтән функцияларҙы атҡара.

# Беларусь Республикаһының Милли банкыһы
## Төҙөлөшө

Бөгөн Милли банк үҙәк аппараттан, Минск ҡалаһы һәм өлкәләр (алты) буйынса баш идаралыҡтарҙан тора. Милли банктың структур подразделениеларына шулай уҡ уҡыу һәм хисаплашыу үҙәктәре менән үҙәк һаҡлағыс инә.
Милли банк ҡатнашлығында "Банк процессинг үҙәге" ААЙ, "Белорус валюта-фонд биржаһы" ААЙ һәм "Банк вкладтарын гарантиялы ҡаплау буйынса агентлыҡ" ДУ асылған, улар илдең түләү системаһы, валюта баҙары эшен һәм банктарҙағы вкладтарҙың һаҡланғанлығын тәьмин итә.
Милли банктың үҙәк аппараты урынлашҡан урын:
Мөстәҡиллек проспекты, 20, 220008, Минск, Беларусь Республикаһы.

# Беларусь Республикаһының Милли банкыһы
## Тарихы

Банк Халыҡ комиссарҙары советы тарафынан 1922 йылда Белоруссия республика банкы булараҡ ойошторола. Тиҙҙән ул СССР Дәүләт банкы буйһоноуына күсә. Банкты ҡайтанан ойоштороуҙар 1959 һәм 1987 йылдарҙа үткәрелә.
Беларусь банк системаһының һәм уның Милли банкының бойондороҡһоҙлоҡ тарихы, Советтар Союзы тарҡалып, ил суверенитет алғандан һуң башлана. 1990 йылдың декабрендә "Беларусь Республикаһының Милли банкы тураһында" һәм "Беларусь Республикаһында банктар һәм банк эшмәкәрлеге тураһында" закондар ҡабул ителә. Беларусь территорияһындағы бөтә банк учреждениелары илдең милке тип иғлан ителә, ә Белоруссия республика банкы - СССР Дәүләт банкы - базаһында Милли банк ойошторола.

# Беларусь Республикаһының Милли банкыһы
## Тарихы
### Милли банк идараһы рәйестәре

* Николай Владимирович Омельянович (1986 [СССР Дәүләт банкы Белконтораһы] — 1991)
* Станислав Антонович Богданкевич (1991—1995)
* Тамара Дмитриевна Винникова (1996—1997)
* Геннадий Станиславович Алейников (1997—1998)
* Пётр Петрович Прокопович (1998—2011)
* Надежда Андреевна Ермакова (2011—2014)
* Павел Владимирович Каллаур (2014 йылдан)
# Рудас

Рудас — Рәсәй йылғаһы. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пушма йылғаһының уң ярына тамағынан 108 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Рудас
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000011368
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001136
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Вась-Еган

Вась-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы/ Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Криволуцкий Пасал ҡылымығының һул ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Вась-Еган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010900112115200035944
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203594
* Бассейн коды — 13.01.09.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Рождество Христово ғибәҙәтханаһы (Балахна)

Рождество Христово ғибәҙәтханаһы — Балахналағы православие сиркәүе.

# Рождество Христово ғибәҙәтханаһы (Балахна)
## Тарих

XVI—xvii быуаттарҙа был урында Рождество ҡатын-ҡыҙҙар монастыры тора, ул 1764 йылда бөтөрөлә. Сатырлы ағас сиркәү беренсе тапҡыр 1620 йылда телгә алына. Рухани Алексей сиркәүҙең төҙөүсеһе була, уны шулай уҡ Список тип йөрөтәләр. Китапҡа 1674—1676 йылда индерелгән яҙыуҙа изгеләндерелмәгән монастырҙың таш ҡорамы иҫкә алына. Сиркәүҙең беренсе бағыусыһы Мәскәү Успение соборы протопопы Кондрат Ильин була.
1937 йылда сиркәү ябылғандан һуң, уның биналарында Балахнин ҡала һатыу ойошмаһы келәттәре тора, улар 1988 йылдың көҙөндә бынан күсерелә. 1989 йылда сиркәү яңынан эшләй башлай. Унда ғибәҙәт ҡылыу һәм төҙөкләндереү эштәре яңынан тергеҙелә.
Йәмиғ сиркәүе Балахнин благочиниеһына ҡарай. Унда балалар йәкшәмбе мәктәбе эшләй, Изге Троица сиркәүе мәхәлләһе балалары бында уҡый. 2010 йылдың авгусынан һәр ай һайын «Вестник православия» гәзите сығарыла.

# Рождество Христово ғибәҙәтханаһы (Балахна)
## Архитектура

Биш башлы ғибәҙәтхана ҙур куб формаһында. Башта уның ҡыйыҡтары ялтырауыҡ йәшел черепица менән ҡапланған була. Әммә черепица туҙғанлыҡтан, сиркәүҙе тергеҙгәндә иҫке черепицаны һаҡлап булмай. Төп бинаның дүрт башы баҡыр менән ҡаплана, ә береһе ― тимер менән ябыла.
Ике ҡанаты ла шулай уҡ ябай куб формаһындағы төкәтмә итеп эшләнгән.
Арка өҫтөндәге уйылған ярым түңәрәк соҡорҙарҙа дини темаларға фрескалар ҡуйылған, ә миһраб үҙәгендәге һәм солеялағы иҙәнгә шыма кафель түшәлгән; ҡорамдың төп өлөшөндәге иҙән ХVIII быуатта эшләнгән суйын плитәләр менән ҡапланған.
XVII быуат уртаһында сиркәү менән бергә төҙөлгән ҡыңғырау манараһы 1931 йылда һүтелә. 2011 йылда ул яңынан тергеҙелә.
# Ҡалды (күл)

Ҡалды (рус. Калды) — Рәсәй Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районындағы күл.

# Ҡалды (күл)
## Тасуирламаһы

Һыуы тоҙ тәме итә. Һыуйыйғыс майҙаны — 16700 га. Иң тәрән урыны — 7 м. Үтәҙеклеге — 3 м. Урыны менән яр буйын ҡамышлыҡтар биләй. Һыу көҙгөһө майҙаны — 17,9 км².
Күлдә сәнәғәт кимәлендә балыҡ тотола. Ҡалдының диаметры 4,5 километр самаһы.
Сөсө, үтә күренмәле һыу. Күлдең һыуы йылы.

# Ҡалды (күл)
## Географияһы

Ҡалды күле Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районында, Свердловск тракты буйында урынлашҡан.
Силәбегә тиклем араһы — 60 км, Ҡоншаҡҡа — 20 км, Екатеринбургҡа — 140 км.
Координаттары: 55°40′11″N 61°18′17″E
Күл буйҙарында Оло Тәгеш (Таскино), Сөләймән, Һары ауылдары урынлашҡан. 4 километр алыҫлыҡлыҡта балыҡсылар яратҡан Сабаҡкүл ята.

# Ҡалды (күл)
## Флораһы һәм фаунаһы

Ҡалдының төбө лә, яры кеүек, ҡомло, бик һирәк урында ләм һәм екән осрай. Көньяҡ-көнбайыш ярында урман.
Күлдә табан, алабуға, сабаҡ, ҡорман тереклек итә. Ҡыҫалалар бар В озере водятся раки. 2008 йылдың йәйендә үрсемгә бағыр балығы ебәрелгән.

# Ҡалды (күл)
## Этимологияһы

Күлдең атамаһы килеп сығышын Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә был атама ике башҡорт ырыуы араһында күл өсөн талашыуы арҡаһында ҡушылған тигән легенданы килтерә, имеш, был төбәкте ҡалдырып киткән ырыу күлгә «Ҡалды» атамаһы биргән. Әммә топонимсы был версияның дөрөҫлөгөнә шикләнә һәм башҡорттарҙың «ҡалды» һүҙе менән яһалған ир-ат исеменән килеп сығыуын фаразлай:
   Но вероятнее всего, топоним от башкирского мужского имени Калды в значении «оставшийся»
Ысынлап та, халҡыбыҙҙа бала оҙон ғүмерле, йәшәмеш булһын өсөн ҡушылған йола исемдәре булған, улар иҫәбендә — Ҡалды һәм Ҡалдыбай

# Ҡалды (күл)
## «Ҡалды» йырының һүҙҙәре

Ҡалды ғына тауы, ай, ҡалд(ы) инде,
Һар(ы) баш, һар(ы) баш үлән алды инде.
Йән һөйгән дә йәрем ҡаршы алды, -
Йәнкөйөктөң йәнен алды инде.
Ҡалды ғына тауы бигерәк бейек,
Өҫтәренән атлай аҡ кейек.
Йән һөйгән дә йәрем ҡулына алды,
Ятып ҡалды бахыр йәнкөйөк…
Уға яуап итеп, егет былай тип йырлаған:
Күгәрепкәй ятҡан Ҡалды тауын
Тур(ы) аттарға менеп ураным.
Йәштән һөйгән йәрҙе алам тибүк,
Яуыз байға ҡулым янаным…

# Ҡалды (күл)
## Видео

* YouTube сайтында Видео Ҡалды. Мөхәммәт Түлебаев. Ҡурай
* YouTube сайтында Видео Озеро Калды с высоты. Южный Урал. дрон DJI Mavic Pro

# Ҡалды (күл)
## Шулай уҡ ҡара

* Ҡалды (йыр)
# Ғәббәс (исем)

Ғәббәс — төрки телле халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ир-ат исеме.

# Ғәббәс (исем)
## Этимологияһы

Ғәббәс — «һуғышсан», «көрәшсән», «яусы» мәғәнәләрен аңлатҡан мосолман ир-ат исеме.

# Ғәббәс (исем)
## Билдәле шәхестәр

Ғәббәс Дәүләтшин (24 сентябрь 1892 йыл — 7 декабрь 1937 йыл) — башҡорт телсеһе, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусы. 1929—1937 йылдарҙа Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты ағзаһы. Сәйәси золом ҡорбаны.
Ғәббәс I — Сәфәүиҙәр нәҫеленән Фарсы шаһы, реформатор һәм полководец.
Ғәббәс ибн Ғәбд әл-Моталлип (ғәр. العباس بن عبد المطلب‎; (566 йыл, Мәккә) — 653, Мәҙинә) — Мөхәммәт Рәсүлулланың атаһының бер туғаны, Ғәбд әл-Моталлиптың күп һанлы улдарынан туғыҙынсыһы.
Ғәббәс II (Иран шаһы) (перс. عباس دوم; азерб. II abbas səfəvi; 31 декабрь 1632 йыл — 1667 йыл) — 1642 йылдың майынан Сәфәүиҙәр династияһынан Иран шаһы.
Ғәббәс Мәһәҙи улы Ғафуров (31 декабрь 1908 йыл — 11 апрель 1995 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби табип, медицина хеҙмәте майоры. Ҡыҙыл Байраҡ (1953) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1947) ордендары кавалеры. Башҡортостандың беренсе халыҡ шағиры Мәжит Ғафуриҙың ағаһының улы.

# Ғәббәс (исем)
## Фамилияларҙа

Ғәббәсов Әхмәҙулла Әхмәт улы (1902 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец.

# Ғәббәс (исем)
## Топоним

Ғәббәс — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл.
# Кесе Килдек

Кесе Килдек — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Сурень йылғаһының һул ярына тамағынан 81 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Кесе Килдек
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000612112200006160
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200616
* Бассейн коды — 12.01.00.006
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Варес-Юган

Варес-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ай-Варес-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Варес-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300019573
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301957
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3