yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Басов Николай Геннадиевич

Басов Николай Геннадиевич (14 декабрь 1922 йыл — 1 июль 2001 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең ғалим-физигы, физика буйынса Нобель премияһы (1964), Ленин премияһы (1959) һәм СССР Дәүләт премияһы (1989) лауреаты. Ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы (1969, 1982).
Мәскәүҙән СССР-ҙың 9-11-се саҡырылыш Юғары Советының Союздар Советы депутаты.

# Басов Николай Геннадиевич
## Биографияһы

Николай Геннадиевич Басов Тамбов губернаһы Усмань ҡалаһында (хәҙер Липецк өлкәһе) тыуа. Атаһы — Геннадий Федорович Басов, әсәһе — Молчанова Зинаида Андреевна. Урыҫ. 1927 йылда ғаилә Усмандән Воронежға күсенә. 1936—1950 йылдарҙа ВЛКСМ ағзаһы. 1941 йылда Басов Воронеж урта мәктәбен тамамлағас, хәрби хеҙмәткә саҡырыла Куйбышев медицина академияһына ебәрелә. 1943 йылда фельдшер квалификацияһына эйә була һәм ғәмәлдәге армияға ебәрелә, 1-се Украина фронтында хеҙмәт итә.
Һуғыштан һуң Басов МИФИ-ға уҡырға инә, 1950 йылда диплом яҡлай. 1948 йылдан СССР Фәндәр академияһының Лебедев исемендәге Физика институтында (ФИАН) лаборант булып эшләй, диплом алғандан һуң да М. А. Леонтович һәм А. М. Прохоров етәкселегендә шунда эшләй. 1953 йылда — кандидатлыҡ, ә 1956 йылда «Молекуляр генератор» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1958—1972 йылдарҙа Басов — ФИАН директоры урынбаҫары, ә 1973—1989 йылдарҙа үҙе институты директоры вазифаһын биләй. 1963 йылда ул бында квант радиофизикаһы лабораторияһын ойоштора һәм вафат булғансы уны етәкләй. 1962 йылда Басов СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы итеп һайлана, ә 1966 йылдан — СССР Фәндәр академияһы академигы, һуңынан Фәндәр академияһы президиумына һайлана (1967—1990 йылдарҙа — СССР Фәндәр академияһы президиумы,1991 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһы президиумы ағзаһы).
СССР Фәндәр академияһы ғалимдарының 1973 йылда «Правда» гәзитенә «академик А. Д. Сахаровтың тәртибен ғәйепләп» яҙған хатына ҡул ҡуйған академиктарҙың береһе..
# Байсубин Рамаҙан Юламан улы

Байсубин Рамаҙан Юламан улы (Рамаҙан Юламанов; 1789—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.

# Байсубин Рамаҙан Юламан улы
## Биографияһы

Байсубин Рамаҙан Юламан улы Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Йылайыр районы) Ғәле ауылында йәшәгән.
1807 йылдың 1 ғинуарынан казак булып хеҙмәт итә. 1810 йылдың 18 ғинуарында зауряд-сотник званиеһын ала.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем8-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 8-се Башҡорт атлы полкы Яңы Воздвиженка ҡәлғәһендә 9-сы кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 6 октябрендә Һамар аша Түбәнге Новгородҡа бара. Кострома ополчение корпусы составында 8-се Башҡорт полкы Калиш ҡәлғәһенә һөжүм итеүҙә ҡатнаша. 1813 йылдың 9 сентябрендә 8-се полк Глогауҙы блокадалау өсөн тәғәйенләнгән Польша армияһының корпусына индерелә һәм ҡәлғә бирелгәнсе уның составында һуғыша. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 8-се Башҡорт атлы полкы Парижға инә. 1814 йылдың декабрендә полк туған яғына юл тота.
1810 һәм 1830 йылда Ырымбур сик һыҙығында хеҙмәт итә.

# Байсубин Рамаҙан Юламан улы
## Бүләктәре

* «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры
* «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» көмөш миҙалы кавалеры

# Байсубин Рамаҙан Юламан улы
## Ғаиләһе

Ҡатыны — Сәғиҙә; улдары — Фәйрүш һәм Әхмәтйәр.
# Күркә

Күркә (Meleagris Linnaeus, 1758) — тауыҡ һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған эре йорт ҡошо; ит өсөн үрсетелеүсе ҡош.
Башы һәм муйынының алғы өлөшө яланғас, суҡышы эре-эре сөйәлдер менән ҡапланған. Күкрәгенең алғы өлөшөндәге ҡайрыйҙары ҡыллы, шврт йөнлө. Ҡойроғо киң.
Ҡырағай хәлдә күркә (M. gallopavo) Төньяҡ Америка урмандарында, Миссури һәм Миссисипи йылғалары буйында осорай.
Күҙлекле күркә Үҙәк Америкала йәшәй.
# Әлифҡол

Әлифҡол (Әлипҡол; рус. Алифкулова) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы ауылы. Ғәшер ауыл биләмәһе составына керә.

# Әлифҡол
## Тарих

Ауылға терһәк ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Пермь губернаһы Шадринск өйәҙе составында була. Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡорт АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы Ҡоншаҡ районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы составында.

# Әлифҡол
## Халҡы

| 1816 | 1834 | 1859 | 1920 |
| 210 | 115 | 129 | 263 |
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (98 %) йәшәй.
# Анциферка

Анциферка — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Өпәйле йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Анциферка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, инештән Долгобродск һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200812111100020236
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102023
* Бассейн коды — 10.01.02.008
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Покров ирҙәр монастыры (Үрге Макеевка)

1894
Покров ирҙәр монастыры— Рәсәй Федерацияһы Ростов өлкәһе Кашар районы Үрге Макеевка ауылындағы ирҙәр монастыры. Мәскәү Патриархаты Урыҫ Православие Сиркәүе Шахты һәм Миллерово епархияһына ҡарай.
Адресы: Рәсәй, Ростов өлкәһе, Кашар районы, Үрге Макеевка ауылы.

# Покров ирҙәр монастыры (Үрге Макеевка)
## Тарих

Ростов өлкәһе Кашар районының Үрге Макеевка ауылында Изге Покров сиркәүен төҙөү XVIII быуаттың икенсе яртыһына тура килә. 1763 йылда хәҙерге ауыл территорияһын полковник Василий Иванович Иловайск һатып алған. Ауылды полковниктың ҡартатаһы хөрмәтенә Макеевка тип атағандар.
1784 йылда ауыл кешеләренең дини ихтыяждарын ҡәнәғәтләндереү маҡсатында Изге Хоҙай әсәһенең бөркәнсеге ғибәҙәтханаһын төҙөй башлағандар. Сиркәү полковник Василий Иванович Иловайскийҙың аҡсаһына һалынған. 1794 йылда ағас сиркәү, ҡыңғырауҙар йорто, ҡорам янындағы ҡойма төҙөлөп бөткән. Сиркәүгә йөрөүселәрҙең һаны яҡынса 6 мең кешегә еткән.
1894 йылдың 13 апрелендә ағас сиркәүҙә янғын сығыү арҡаһында йорт тулыһынса утта янып бѳтә. Шул уҡ йылда бағыусылар советы Дон Дини консисторияһына иҫке сиркәү урынында, уның янғындан зыянланмай ҡалған ҡыңғырауҙар манараһына һәм аш бүлмәһенә төкәтеп, яңы сиркәү төҙөргә рөхсәт һорап мөрәжәғәт иткән. План буйынса сиркәүҙе Изге Хоҙай әсәһе һәм христиан изгеләре Хрисанф менән Дарья хөрмәтенә ике тәхетле итеп төҙөргә булған. Төҙөлгән ағас ҡоролмалар әлегә тиклем һаҡланып ҡалған.
XX быуаттың 30-40-сы йылдарында сиркәүҙең өлкән руханийы игумен Паисий (Павлов) булған һәм сиркәүҙә ул ғибәҙәт ҡылыуҙарҙы үткәргән. Унан һуң дини табыныуҙар менән отец Григорий (Келеберда) етәкселек иткән. 1992—1995 йылдарҙа сиркәүҙең руханийы иеромонах Алипий (Филин) булған.
1995 йылда сиркәү мәхәлләһендә суфыйлыҡ башланған. Ростов епархияһы архирейы Митрополит Владимир (Котляров) Указы буйынса ауылда Изге-Покров суфыйҙар йорто ойошторола. Беренселәрҙән булып Неживое А. Б. исемен Алимға, Боков M. A. исемен Викентийға, Криничный. С. исемен Серафимға алыштырып суфыйлыҡҡа ингәндәр.
2003 йылда архиепископ Пантелеимон рөхсәте менән 20 суфыйға иҫәпләнгән корпус, хужалыҡ ҡоролмалары һалынған. 2004 йылдың авгусында благословение Мәскәү һәм бөтә Русь Изге Патриархы Алексий II фатихаһы менән был монастырь Изге Покров ирҙәр монастырына әйләнгән.
Изге Покров монастырынан алыҫ түгел урында Покров һыу сығанағы төҙөкләндерелеп, 2004 йылдың 17 майында Ростов һәм Новочеркасск Архиепискобы Пантелеимон тарафынан изгеләндерелгән. Сығанаҡҡа йыл һайын тәре походы һәм һыуҙы изгеләндереү ойошторола.

# Покров ирҙәр монастыры (Үрге Макеевка)
## Дин әһелдәре

Изге Покров ирҙәр монастырының өлкән руханийы — игумен Липей.
# Луцавсала

Лу́цавсала (латыш. Lucavsala, 1918 йылға тиклем — рус. Луцаусгольм, нем. Luzausholm) — Ригала Даугава йылғаһы утрауҙарының береһе, Кундзиньсала һәм Буллю утрауҙарынан ҡала ҙурлығы буйынса өсөнсө урында тора. Земгал биҫтәһенә ҡарай. Күрше Закюсала утрауы менән бергә Салас ҡала микрорайонын тәшкил итә.

# Луцавсала
## Тасуирламаһы

XVIII быуатта йылға ағымын көйләүсе дамбалар төҙөлгәндән һуң, бер нисә ваҡ утрауҙың Юмправсала утрауы менән ҡушылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Тупраҡтың өҫкө ҡатламы — балсыҡлы һәм ҡомло ҡатламдар, тәрәнерәк— аллювиаль ҡомдар. Йылғаның һул ярында урынлашҡан, унан Биекенгравис ҡылымығы (проток) менән айырылған. Күрше Закюсала утрауынан киңерәк Маза-Даугава (Кесе Даугава) ҡылымығы менән менән айырылған. Утрауҙың ҙурлығы: оҙонлоғо — яҡынса 2 км, киңлеге 0,8 км, диңгеҙ кимәленән бейеклеге 2 метрға тиклем. Утрауҙа башлыса шәхси йорттар төҙөлгән, шулай уҡ баҡсалар күп.
Утрау аша Утрау күпере үтә.
1891 йыл утрау ярында утрауҙы Төньяҡ һуғышы осоронда һаҡлаусыларға һәйкәл ҡуйылған.

# Луцавсала
## Транспорты

Троллейбус
* 4: Зиепниеккалнс — Югла 3.
* 19: Зиепниеккалнс — Петерсалас урамы.
Шулай уҡ утрау аша Елгавас урамындағы троллейбус паркына йүнәлгән йәки унан кире килгән бөтә троллейбустар үтә.
# Усец

Усец — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Минолга йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.

# Усец
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010900112115200034589
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203458
* Бассейн коды — 13.01.09.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Озёрная (Чарыш ҡушылдығы)

Озёрная — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чарыш йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.

# Озёрная (Чарыш ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200312115100010309
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115101030
* Бассейн коды — 13.01.02.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Каралька

Каралька — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға №6531 исемһеҙ ҡушылдығының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 273 км.

# Каралька
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300065321
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306532
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Сабатминда сиркәүе

Сабатминда сиркәүе - Грузияның Гурджаани муниципалитетындағы Карданахи ауылының көньяҡ-көнбайышы яғынан 700 метр самаһы алыҫлыҡта урынлашҡан архитектура ҡомартҡыһы.

# Сабатминда сиркәүе
## Тасуирламаһы

Сабатминда монастыры ике сиркәүҙән тора - Изге Саба бөйөк сиркәүе һәм Изге Николай сиркәүе, ул шулай уҡ милли ҡомартҡы статусына эйә.
Сабатминда сиркәүе XIII быуаттың тәүге яртыһында төҙөлгән. Бина башлыса кирбестән һалынған.
20-се быуаттың 80-се йылдарында бында реставрация эштәре башҡарылған, көмбәҙ һәм лавардин тергеҙелгән.
2006 йылда Сабатминда сиркәүе милли әһәмиәткә эйә булған дәүләт күсемһеҙ мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы тип танылған.
# Бородавка (Яя ҡушылдығы)

Бородавка — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яя йылғаһының уң ярына тамағынан 324 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Бородавка (Яя ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400312115200020301
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202030
* Бассейн коды — 13.01.04.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Тлоктлы-Еган

Тлоктлы-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға айка-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 130 км.

# Тлоктлы-Еган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200044864
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204486
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Беловодная

Беловодная — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы/ Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Бактас йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Беловодная
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010900112115200034466
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203446
* Бассейн коды — 13.01.09.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Андрусова

Андрусова — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Туртас йылғаһының уң ярына тамағынан 121 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Андрусова
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010700112115300013357
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301335
* Бассейн коды — 14.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Копавогур

Коупавогюр (исл. Kópavogur‎) — Халҡы һаны буйынса (Рейкьявик ҡалаһынан һуң) икенсе урынды биләгән ҡала һәм Исландия общинаһы. Төньяҡта Рейкьявик менән сиктәш, Исландияның 65 % халҡы йәшәгән агломерация составына инә. Коупавогюр баш ҡала төбәгенең бер өлөшө булып тора. Коупавогюр ҡалаһы башлыса торлаҡ райондарҙан тора, әммә бында коммерция майҙандары һәм ҙур етештереү эшмәкәрлек майҙандары ла бар. Исландияла иң бейек бина — Смараторг манараһы (башняһы), ул Коупавогюр үҙәгендә урынлашҡан.

# Копавогур
## Тарих

Коупавогюр 1662 йылдың тарихи осрашыу урыны булараҡ бик ҙур әһәмиәткә эйә. Был ваҡиға Исландияның Дания-Норвегияға тулыһынса индерелеүен раҫлап тора. Бында исланд халҡы исеменән епископ Бриньольфур Свейнссон һәм адвокат Анри Оддссон королдең абсолют монархия идереүенең Исландияға ла ҡағылышын раҫлаусы документҡа ҡул ҡуялар.

# Копавогур
## Иҫтәлекле урындары

* Коупавогюр сиркәүе
* Дигранескиркья
* Хьядлакиркья

# Копавогур
## Мәҙәниәт

* Гердарсафн сәнғәт галереяһы. Рәссам ҡатын Гердюр Хельгадоуттир исеме менән аталған сәнғәт галереяһы 1994 йылда асыла.

# Копавогур
## Туғанлашҡан ҡалалары

* Ҡалып:Флаг Гренландии Аммасалик (Гренландия)
* Клаксвик (Фарерские острова)
* Ҡалып:Флаг Аландских островов Мариехамн (Аландские острова, автономная территория в составе Финляндии)
* Норрчёпинг (Швеция)
* Оденсе (Дания)
* Тампере (Финляндия)
* Тронхейм (Норвегия)
# Сурб Акоб сиркәүе (Таганрог)

1901
Сурб Акоб сиркәүе — Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһында. Әрмән апостол сиркәүенә ҡарай.
Адресы: Рәсәй, Ростов өлкәһе, Таганрог ҡалаһы, Грек урамы. 62-се йорт.

# Сурб Акоб сиркәүе (Таганрог)
## Тарих

Дон ерҙәренә әрмәндәрҙең күсеп ултырыуы ике быуаттан артыҡ элек, 1779 йылдың 14 ноябрендә Екатерина II христиан халҡын Ҡырымдан Приазовьеға күсереү тураһындағы Указы иғлан ителгәндән һуң, башланған. 1779 йылда меңәрләгән әрмәндәр яңы йәшәү урыны Дондағы Нахичеванға, Таганрогҡа , Дон ауылдарына күсеп килгәндәр. ХХ быуат аҙағына Таганрогта меңгә яҡын әрмән йәшәгән. Уларҙың рухи ихтыяждарын ҡәнәғәтләндереү өсөн әрмән сиркәүҙәрен төҙөү кәрәк булған.
1895 йылда урындағы әрмән халҡы үҙҙәре өсөн сиркәү төҙөргә ҡарар иткән. Сиркәү өсөн ерҙе уларға тәмәке фабрикаһы хужаһы, әрмән милләтле сауҙагәр Яков Михайлович Серебряков хәйер иткәнӘрмән-григориан сиркәүен төҙөү мсьәләһен тикшереүҙә мәскәү сауҙагәре Шорников та ҡатнашҡан. Я. М. Серебряков Грек урамындағы үҙ утарын йорт ҡорамалары менән бергә төҙөлөш өсөн биргән (хәҙер Грек урамы, 60 -сы йорт).
1897 йылдың ноябрендә сиркәү төҙөү мәсьәләһе ҡабул ителгән һәм уны төҙөү өсөн аөса йыйыу башланған. Был ваҡытта ҡалалағы әрмәндәрҙең һаны һигеҙ йөҙ кешегә тулған. Күп итеп аҡса биреүселәр араһында бер туған Адабашевтар, Багдасаровтар, Мардиросов, Тер-Арутюнов, Оганесянц, Хальдрымянц һ.б. булған.
1897 йылда Нахичеван-Бессарабия консисторияһы Эчмиадзе Изге Синодына Таганрогта хоҙайға табыныу йортон төҙөтөүҙе һорап мөрәжәғәт иткән. 1899 йылдың 12 авгусында Рухи эштәр Департаменты Таганрогта Серебряков бүләк иткән ерҙә сиркәү һалырға рөхсәт биргән. Сиркәүгә нигеҙ ташын 1900 йылдың 21 майында һалып, урынын изгеләндергәндәр.
1901 йылдың октябрь айында сиркәү йорто төҙөлөп бөткән. Сиркәү боронғо әрмән-григориан стилендә эшләнгән булған. Сиркәүҙең ҡыйығы һәм ҡыңғырауҙар манараһы конус формаһындағы көмбәҙле.
Сиркәүҙе Изге Иаков хөрмәтенә бағышлағандар. 1908 йылдың апрелендә барлыҡ әрмәндәрҙең күҙ алдында сиркәүгә тәреләр ҡуйғандар, ә 1904 йылда иконостас ҡоролған. Аҡса етешмәү сәбәпле сиркәүҙең эсен йыһазландырыу бер аҙ туҡталып ҡалғылаған шулай ҙа был эш 1906 йылдың 19 мартында тамамланған. Сиркәүҙе изгеләндерергә Нахичевандан архимандрит Муше, дин әһелдәре, хор йырсылары килгән. Беренсе сиркәү старостаһы С. К. Адабашев, беренсе руханийы— Ованес Оксентьянц.
1913 йылдың бирле храмда сиркәү-мәхәллә мәктәбе эшләгән.
Совет власы йылдарында сиркәү мөлкәтен иҫәпкә алғандар. 1922 йылда Сурб Акоб сиркәүенең тәреһен, көмөш рамлы биш иконаһын, лампадаларын хөкүмәткә тартып алғандар.
1929 йылдың октябрь айында ҡала Советының 1151 ҡарары буйынса Таганрог ҡалаһындағы барлыҡ сиркәүҙәрҙе лә клубтарға һәм ашлыҡ һаҡлағыстарға әйләндергәндәр. Сиркәү 1930 йылдың авгусында емерелә башлаған. Аҙаҡтан йорт һүтелгән һәм уның урынында өс ҡатлы торлаҡ йорт төҙөлгән.

# Сурб Акоб сиркәүе (Таганрог)
## Әҙәбиәте

* Вартанян В. Г., Казаров С. С. Армянская-Апостольская Церковь на Дону // Ростов н/Д., 2001 Е. И.
* Российская и Ново-Нахичеванская епархия Армянской Апостольской Церкви. Исторический путь. М., 2013
# Бриз

Бриз (франц. brise) — диңгеҙ һәм ҙур күлдәрҙән яр буйынса иҫкән ел. Бриз йүнәлеше тәүлегенә ике мәртәбә үҙгәрә: көндәҙгө (йәки диңгеҙ бризы) диңгеҙ өҫтөнән ҡояшта йылынған ярға иҫә. Төнгә (йәки яр буйы бризы) кире йүнәлештә иҫә.
Бриз тиҙлеге ҙур түгел, секундына 1-5 метр, бик һирәк осраҡта ғына тиҙлеге юғарыраҡ.Бриз тропиктарҙа һәм урта һыҙаттарҙа торороҡло елһеҙ һауа торошо шарттарында ғына һиҙелерлек. Һауа ҡатламының вертикаль бейеклеге (ҡеүәте) — көндөҙ 1— 2 км, төндә бер аҙ әҙерәк. Юғарырыҡ бейеклектәрҙә кире күренеш — антибириз күҙәтелә. Бриз циркуляцияһы 10 — 50 км диңгеҙ һәм яр буйы өлкәһен үҙ эсенә ала. Диңге бризы көндөҙ һауа температураһын төшөрә һәм дымлылыҡта арттыра. Бриз йәй көнө йышырыҡ була, был ваҡытта ҡоро ер һәм һыу өҫтәндәге температура айырмаһы ҙурыраҡ була.
# В. М. Леонтьева һәйкәле (Ульяновск)

Валентина Леонтьева һәйкәле —Ульяновск ҡалаһының иҫтәлекле урындарының береһе.
СССР-ҙың халыҡ артисы Валентина Михайловна Леонтьева үлгәндән һуң, Ульяновск өлкәһе Хөкүмәте 2007 йылдың 22 майында уның хөрмәтенә һәйкәл ҡуйыу тураһында ҡарар ҡабул итә.
Тәүҙә, 2007 йылдың 1 авгусында, Ульяновск ҡурсаҡ театры янында бер-береһенә ҡапма-ҡаршы ҡуйылған ике эскәмйә барлыҡҡа килә, улар араһында «Валя инәй» онотоп ҡалдырған күҙлек торған өҫтәл менән айырылған. Эскәмйәләрҙең береһендә — яҙыу: «Иң ҡәҙерлеһе — кеше менән аралашыу. В. М. Леонтьева».
Киләһе йылда Ульяновск өлкәһенең Төҙөлөш министрлығы В. М. Леонтьева һәйкәленә үткәрелгән конкурсҡа һығымта яһай. Конкурстың еңеүсеһе — уның яҡташы Санкт-Петербургтың билдәле скульпторы Анциферов Николай. Билдәле булыуынса, һәйкәл телевидение тапшырыуҙарын алып барыусы В. М. Леонтьеваның тыуған көнө — 2008 йылдың 1 авгусында асыла. Был һәйкәл йылы аралашыу оҫтаһы булған Валентина Леонтьеваның символы булған «кавалерка» менән бергә берҙәм композицияны барлыҡҡа килтереп тора. Бронза скульптура Ирининский ятҡылығынан (Мәскәү өлкәһе) килтерелгән ике метрлы гранит постаментта тора. Һәйкәл, әле генә театрҙан сығып, скверҙа ял итеп һәм йылға буйына һоҡланып ҡарап ултырған Валентина Леонтьеваны кәүҙәләндерә.
# Псебе (Нечепсухо ҡушылдығы)

Псебе — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Нечепсухо йылғаһының һул ярына тамағынан 3,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Псебе (Нечепсухо ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Пшада йылғаһының көнбайыш сигенән Дедаркай йылғаһының көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06030000212109100000326
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 109100032
* Бассейн коды — 06.03.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 09
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Батҡанлыбаш

Батҡанлыбаш (рус. Батканлыбаш) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Еҙем йылғаһының уң ярына тамағынан 78 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Батҡанлыбаш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Стәрлетамаҡ ҡалаһынан Охлебинин һыу үлсәү посына тиклем, Эҫем йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200712111100018890
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101889
* Бассейн коды — 10.01.02.007
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1