yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Василий Лупу

Василий (Василь) Лупу (Лупул) (рум. Vasile Lupu; 1595—1661, Истанбул) — Молдаван кенәзлегендә 1634 йылдың апреленән 1653 йылдың 13 апреленә тиклем, 1653 йылдың 8 майынан 16 июленә тиклем господарь.

# Василий Лупу
## Биография

Василий Лупу — болгар, Арнауть-Долно Арбанаси-Пороище ауылында (хәҙер Болгарияла) тыуған.
Ул бөйөк ворник титулына эйә, молдаван тәхетенә ул төрөктәр ярҙамында ултыра. Порта менән яҡшы мөнәсәбәттә була, солтан алдындағы бурысын үтәп бара. Урындағы баярҙарға һәм руханиҙарға таяна. Лупу идара иткән мәлдә ил иҡтисад һәм мәҙәни өлкәһендә ярайһы уңыштарға өлгәшә, әммә уңайлыҡ байҙарға ғына ҡағыла, ә халыҡ уның заманында ауыр шарттарҙа көн итә. Йыш ҡына улар йәшәгән урынын ташлап китә.
Василий Лупа Польша менән яҡшы бәйләнеш тота. Уның ҡыҙы Мария Литва гетманы Януш Радзивиллда кейәүҙә була (бөйөк Литва гетман). Ул шулай уҡ Валахия менән Трансильванияға ла үҙ идаралығын индермәксе була, хатта солтандан быға махсус фарман ала. 1637 йылда Валахияға поход менән сыға, әммә унда трансильвания һәм валах ғәскәрҙәре уға ҡаршы сыға. 1639 йылда Нэнишор ауылы янындағы һуғышта (Бухарест яны) молдаван ғәскәрҙәре тар-мар ителә. Артабанғы йылдарҙа кенәзлектәр араһында мөнәсәбәт тыныс булған, әммә В. Лупа менән М. Басараб араһындағы мөнәсәбәт һуңғы йылдарҙа тағы һуғышҡа килтерә.
1630—1640 йылдарҙа Аҙау өсөн рус-төрөк аралары киҫкенләшә, был Молдаван кенәзлеге менән Рәсәй бәйләнешен нығыта. 1637 йылда Аҙауҙы казактар ала һәм 1642 йылға тиклем ҡәлғәне төрөктәрҙән һаҡлап тора. Төрөк армияһында солтан ҡушыуы буйынса молдаван отрядтары ла була, әммә Лупу һәр саҡ Мәскәүҙе Төркиә, Ҡырым һәм Польша. Был йәшерен ярҙам Рәсәй өсөн бик кәрәкле була.
# Яңы Ҡабан ауыл Советы (Краснокама районы)

Яңы Ҡабан ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Краснокама районындағы муниципаль берәмек. Яңы Ҡабан ауыл Советы Яңы Нуғай ауыл Советы, Сауыҙбаш ауыл Советы, Илеш районы муниципаль районы менән сиктәш.
Административ үҙәк — Яңы Ҡабан ауылы.
Почта индексы 452941

# Яңы Ҡабан ауыл Советы (Краснокама районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

# Яңы Ҡабан ауыл Советы (Краснокама районы)
## Ауыл биләмәһе составы

Милли составы: башҡорттар, татарҙар
# Горелик йорто

Горелик йорто (Октябрь урамы, 82) — Донецк ҡалаһының архитектура һәм ҡала төҙөлөшө ҡомартҡыһы. 1901—1905 йылдар араһында сауҙагәр Горелик өсөн төҙөлгән. Бинаның фасады модерн стилендә төҙөлгән. Бина мөйөшө осло көмбәҙле ҡырлап яһалған башнялы. Башняла элек ғибәҙәт ҡылыу урыны урынлашҡан. Бина башҡа биналар араһында үҙенең сәйер һыҙатлы балкондары, тәҙрә ҡыҫандары, фасадының йыйнаҡ декоры һәм крамик плитканан торған көпләнеүе менән айырылып тора.
1917 йылда Октябрь революцияһына тиклем большевиктарҙың йәшерен типографияһы урынлашҡан.
Совет власының тәүге йылдарында Горелик йортонда ҙур бейеү залы менән шул заманда популяр булған Тудоровскийҙар клубы урынлаша. Һуңынан бинала радиоцентр урынлаша. 1946 йылдан бинала урындағы сәнәғәттең өлкә идаралығы урынлаша.
Фараз ителеүенсә, Горелик йортоноң балконында биш меңлек аудитория өсөн үҙенең шиғырҙарын Владимир Маяковский уҡыған.
1977 йылда архитектор А. Мищенко айырым йорттоң көнбайыш өлөшөнә төкәтмә төҙөй. Төкәтмә бинаның дөйөм стилен боҙмай.
2014 йылға тиклем Горелик йортонда «Спецшахтобурение» берекмәһе һәм төбәк «Приватбанок» идаралығы урынлаша.
# Китаказе (эсминец)

«Китаказе» (япон. 北風 Төньяҡ елдәре) —V7 проектындағы япон эсминецтары, «Акидзука» төрөндәге караптың камиллаштырылған төрө. «Акидзука» төрө менән сағыштырһаҡ, ул көсәйтелгән торпедалы ҡорал менән һәм ҙур тиҙлеккә эйә.
Был караптарҙы төҙөү Сасеболда планлаштырыла, әммә Япония был йәһәттән еңелеүенең дауам итеүенә сабыр итә. Һөҙөмтәлә был караптар төҙөлмәй ҡала.
# Мань-Накоси-Я

Мань-Накоси-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Паль-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Мань-Накоси-Я
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300027605
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302760
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Юравый

Юравый — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пыль-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Юравый
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000044015
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004401
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Фехельде

Фехельде (нем. Vechelde) — коммуна. Ул Германия Федератив Республикаһының Түбәнге Саксония федераль ерендәге коммунаһы.
Фехельде коммунаһы Пайне районы составына ҡарай. Фехельде коммунаһында 16 094 кеше йәшәй, (2010 йылдың 31 декабренә ҡарата мәғлүмәттәр буйынса). Коммунала йәшәүсе халыҡтыңың күбеһе дәүләт теле булған немец телендә һөйләшә һәм христиан (католик) динен тота. Илдәге кеүек үк евро аҡса берәмеге ҡулланыла. Германия Федератив Республикаһының был коммунаһы иҡтисади яҡтан үҫешкән район. Фехельде коммунаһының майҙаны 75,89 квадрат километр тәшкил итә, коммунаның үҙәге диңгеҙ кимәленән 74 метр бейеклектә ята. Фехельденең коммуна башлығы — Хартмут Мароц. Коммунаның рәсми коды — 007 57 1 03.
Фехельде коммунаһы 17 ауыл округына бүленгән.
* Йыл
* Халыҡ
* 1990
* 429 14
* 1995
* 15 023
* 2000
* 866 15
* 2005
* 231 16
* 2010
* 16 086
# Протопопов Владимир Васильевич (депутат)

Протопопов Владимир Васильевич (22 ғинуар 1948 йыл, Резекне ҡалаһы, Латвия ССР-ы) — хужалыҡ эшмәкәре, ғалим-инженер. 1993—1998 йылдарҙа Нефтекама автомобиль заводының генераль директоры. Рәсәй Федерацияһының 2-се саҡырылыш (1998—1999) Дәүләт думаһы депутаты. 1990 йылдың 11 октябрендә Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың Дәүләт суверенитеты тураһында декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе.

# Протопопов Владимир Васильевич (депутат)
## Биографияһы

Владимир Васильевич Протопопов 1948 йылдың 22 ғинуарында Латвия ССР-ының Резекне ҡалаһында тыуған.
Тольятти политехник институтын, Мәскәү станок ҡорамалдары институтында аспирантура тамамлаған, инженер-механик, техник фәндәр кандидаты.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1964 йылда Армавир машина эшләү заводында токарь булып башлаған.
Алты йылдан һуң Тольятти ҡалаһында Волга автомобиль заводында (ВАЗ) эшкә күсә, унда 1970—1979 йылдарҙа төрлө инженер вазифаларын биләй. Артабан Кама авомобиль заводына (КамАЗ) күсеп, 1979—1987 йылдарҙа Яр Саллы ҡалаһында эшләй. 1987 йылдан — Түбәнге Кама автосамосвалдар заводы директоры (1993 йылда хосусилаштырылғандан һуң — «Түбәнге Кама автомобиль заводы» акционерҙар йәмғиәте). 1993—1998 йылдарҙа — «Нефтекама автомобиль заводы» (НефАЗ) акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры.
Бер үк ваҡытта 1992 йылдан Башпромбанк директорҙар советы ағзаһы.
БАССР-ҙың 9-сы һәм 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы депутаты итеп һайлана. 1997 йылда 1997 йылдың авгусында вафат булған РФ Дәүләт Думаһы депутаты Әлзәм Төхвәтулла улы Сәйфуллин урынына депутатлыҡҡа кандидат итеп күрһәтелә. 1998 йылдың 8 февралендә 3-сө Бөрө бер мандатлы һайлау округынан Дәүләт Думаһы депутаты итеп һайлана.
1998 йылдың 19 мартынан — Дәүләт Думаһында милек, хосусилаштырыу һәм хужалыҡ эшмәкәрлеге буйынса комитет ағзаһы.

# Протопопов Владимир Васильевич (депутат)
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Халыҡтар Дуҫлығы ордены.
* «Хеҙмәт отличиеһы» миҙалы
# Вольмирштедт

Вольмирштедт (нем. Wohlmirstedt) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 944 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,96 км². Диңгеҙ кимәленән 42 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6642 һәм автомобиль коды — BLK.
# Европий

Европий (лат. Europium, Eu) — Менделеевтың периодик таблицаһының 6-сы осор элементы. Тәртип номеры - 63. Атом массаһы 151,964 а. лантаноидтар төркөмөнә ҡарай, шулай уҡ тәбиғәттә һирәк осрай торған элемент. Ябай матдә европий башҡа лантаноидтар кеүек үк — йомшаҡ көмөшһыу-аҡ металл, һауала еңел окислана.

# Европий
## Символы

Европий элементының символы - Eu (Европий тип уҡыла).

# Европий
## Тарихы

Һуңғараҡ европий тип танылған спектраль һыҙаттарҙы беренсе булып Крукс (1886) һәм Лекок де Буабодран күҙәткәндәр (1892). Демарсе 1896 йылда элементтың спектрын күрә, ә 1901 йылда элементты бүлеп алыуға өлгәшә, уға Европа хөрмәтенә европий тип исем бирә.

# Европий
## Тәбиғәттә

Европий лантаноидтар составына инә, АҠШ, Ҡаҙағстан, Рәсәй, Австралия, Бразилия, Һиндостан, Скандинавия ерҙәрендә йыш осрай. Донъяла иң ҙур ятҡылыҡтары Кенияла. Байтаҡ запастары Тымыҡ океан утрауҙары янында тәрән һыуҙағы һирәк осрай торған минералдар ятҡылыҡтарында, Японияның Минамитори иҡтисади зонаһында урынлашҡан.

# Европий
## Сығарып алыу

Металлик европийҙы Eu₂O₃ матдәһен углерод йәки лантан вакуумында тергеҙеп, шулай уҡ EuCl₃ расплавын электролизлап алалар.

# Европий
## Хаҡы

Европий лантаноидтарҙың иң ҡыйбаттарының береһе булып тора. 2014 йылда ЕВМ-1 европий металл хаҡы - 1 килограмына 800-2000 тиклем АҠШ доллары тәшкил иткән, ә европий оксидының таҙалығы 99,9 % булғанда — 1кг 500 доллар тирәһе.

# Европий
## Һыу сифатына йоғонтоһо

Европий һыуҙа үҙен кальций һымаҡ тота. Европийҙың аҙ минераллашҡан тәбиғи һыуҙарҙа максималь күҙәтелә торған концентрациялары 1 мкг/л-дан кәмерәк ( диңгеҙ һыуҙарында — 1,1·10⁻⁶ мг/л) тәшкил итә. Бындай концентрацияларҙа һыу сифатына йоғонтоһо ҙур түгел. Һыуҙа рөхсәт ителгән иң сикке концентрацияһы (ПДК) бары тик Рәсәй нормалары менән генә көйләнә һәм эсергә яраҡлы һыу өсөн-0,3 мг/л тип билдәләнгән.

# Европий
## Һаулыҡ өсөн хәүефлеге

Европийҙа токсиндар аҙ. Европийҙың кеше организмына тәьҫире һөҙөмтәләре тураһында ниндәй ҙә булһа мәғлүмәттәр юҡ.

# Европий
## Иҫкәрмә

* ↑ Meija J., Coplen T. B., Berglund M., Bièvre P. D., Gröning M., Holden N. E., Irrgeher J., Loss R. D., Walczyk T., Prohaska T. Atomic weights of the elements 2005 (IUPAC Technical Report) (ингл.) // Pure and Applied Chemistry — IUPAC, 2016. — Vol. 88, Iss. 3. — ISSN 0033-4545; 1365-3075; 0074-3925 — doi:10.1515/PAC-2015-0305
* 1 2 3 Эмсли Д. Nature's Building Blocks: An A-Z Guide of the Elements (New Edition) — Издательство Оксфордского университета, 2011.
* ↑ Wieser M. E., Coplen T. B., Wieser M. Atomic weights of the elements 2009 (IUPAC Technical Report) (ингл.) // Pure and Applied Chemistry — IUPAC, 2010. — Vol. 83, Iss. 2. — P. 359–396. — ISSN 0033-4545; 1365-3075; 0074-3925 — doi:10.1351/PAC-REP-10-09-14
* 1 2 EUROPIUM (ингл.)
* ↑ периодическая система химических элементов — 1869.
* 1 2 3 4 5 (unspecified title) — ISBN 0-8493-0485-7
* ↑ Европий // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том). — СПб., 1890—1907. (рус.)
* ↑ Полезные ископаемые Кении
* ↑ The tremendous potential of deepsea mud as a source of rare-earth elements
* ↑ Периодическая таблица элементов — Европий
# Кесе Бича

Кесе Бича — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе,Омск өлкәһе,Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бича йылғаһының һул ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 150 км.

# Кесе Бича
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Ишим ҡушылған урынған Тобол йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишимдан Тоболға тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010400112115300012199
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301219
* Бассейн коды — 14.01.04.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кушмара

Кушмара — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пижма йылғаһының һул ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Кушмара
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300412111100037242
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103724
* Бассейн коды — 10.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Чермжа

Чермжа — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лоза күле (Куность йылғаһының бастауы) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.

# Чермжа
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200312110000008728
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000872
* Бассейн коды — 08.01.02.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Бишуңғар ҡурғандары

Бишуңғар ҡурғандары — Сармат мәҙәниәтенә ҡараған археологик ҡомартҡы.
Беҙҙең эраға тиклем III—II быуатҡа ҡарай.

# Бишуңғар ҡурғандары
## Топонимика

Мәҙәниәттең атамаһы ҡурғандар урынлашҡан ерҙәге Бишауыл-Уңғар ауылы исеменән алынған.

# Бишуңғар ҡурғандары
## Урыны

Ҡурғандар Ҡырмыҫҡалы районы Бишауыл-Уңғар ауылынан 2 км көньяҡтараҡ, Ҡарлыман йылғаһының һул ярында урынлашҡан.

# Бишуңғар ҡурғандары
## Өйрәнеү тарихы

Бишуңған ҡурғандарын 1960 йылда А. П. Шокуров (ШОКУРОВ Анисим Павлович, археолог, крайҙы өйрәнеүсе, коллекционер, рассәм, шағир, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы) аса.
1966, 1968, 1972 йылдарҙа А. Х. Пшеничнюк (Анатолий Харитонович Пшеничнюк, археолог. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре) ете ҡурғанды тикшерә.
1991 йылда В. Н. Васильев тарафынан ике ҡурған өйрәнелә. 3-12 ҡәберлеге булған 23 ҡурған булыуы билдәләнелә.
А. П. Шокуров мәғлүмәттәре буйынса ҡурғандар һаны — 30.
Ҡаҙып тикшерелгән туғыҙ ҡурғанда барыһы 58 ҡәбер табылған.

# Бишуңғар ҡурғандары
## Ҡурғандарҙың төҙөлөшө

Тупраҡ өйөп эшләнгән ҡәберлектәргә ҡарай. Ҡурғандарҙың диаметры 16- 25 м, бейеклеге 0.4 −0,7 м арауығында.
Өйрәнелгән ҡурғандарҙың һәр береһендә З — 12 ҡәбер табылған.
Уртаға 1 йәки 2 ҡәбер ҡуйып, ҡалғандары түңәрәк буйлап урынлаштырылған.
Мәйеттәр 1,5-2 метр тәрәнлектәге тура мөйөшлө ҡәбер соҡорҙарына салҡан ятҡырып, башы менән көньяҡҡа ҡаратып ерләнгән.
Ҡайһы бер ҡәберҙәрҙә 0,2 м киңлектәге баҫҡыстар, оҙон стена буйлап таяуҙар ҡуйылған. Яндырылған балсыҡ ҡатламдары булған ҡәберҙәр ҙә бар.
Шулай уҡ, керамик һауыттар табылған. Улар түңәрәк һәм яҫы төплө туҫтаҡ рәүешендә әүәләп яһалған. Араларында йәйпәк һәм кубок рәүешендәге хуш еҫле үләндәр яндыра торған һауыттар ҙа бар.
Урта Азияла көршәксе түңәрәгендә ҡыҙыл балсыҡтан яһалған һауыт-һаба ла табылған.
Ҡәберҙәргә ҡабарынҡы ситле түңәрәк бронза көҙгө, бронза һәм тимер өс йәпле уҡ башаҡтары, бронза һәм алтындан дүңгәләк рәүешендәге сикә суҡтары, ике яғы ла үткер тимер ҡылыстар һәм осо ураҡ һымаҡ бөгөллө хәнйәрҙәр, таш, мәрйен һәм быяла муйынсаҡтар һалынған.
Ҡомартҡылар Көньяҡ Уралда һинд-иран ҡәбиләләре төйәкләнеү менән бәйләнгән.
Табылған ҡомарҡылар Археология һәм этнография музейында һаҡлана.

# Бишуңғар ҡурғандары
## Ҡыҙыҡлы мәғлүмәт

Сарматтарҙың Бишуңғар курғанында табылған, беҙҙең эраға тиклем III—II быуатҡа ҡараған көршәктәге тамға бөрйән ҡәбиләһе башҡорттары тамғаһы менән тулыһынса тап килә.
# Липовандар

Липовандар (румын. Lipoveni, филипповсылар, филиппондар, дунактар) — поплыҡ йүнәлешендәге старообрядсылар һәм урыҫтарҙың этнографик төркөмө.

# Липовандар
## Тарихы

XVII быуат аҙағында — XVIII быуат башында Никондың сиркәү реформаларынан һуң улар Молдаван кенәзлегенә, буласаҡ Буковинаға, күсенәләр. Версияларҙың береһе буйынса «липовандар» атамаһы боҙоп әйтелгән «филиповсылар» һүҙенән алынған, икенсе версия буйынса — липовандар йәшенеп йөрөгән йүкә(липа) сауҡалыҡтарынан. Тәүге тапҡыр әлеге һүҙ 1733 йылғы Австрия документарында телгә алына. Һуңғараҡ липовандарға Румынияла тороп ҡалған уларҙың диндәштәре — игнат-казактар ҡушыла.
Ваҡытында идара Чаушеску хакимлыҡ иткән осорҙа липовандарҙы мәжбүри ассимиляциялау дәүләт сәйәсәте үткәрелә — уларға румын фамилиялары бирелә, мәктәптә уҡытыу тик румын телендә алып барыла һәм башҡалар.
Әлеге ваҡытта липовандарҙың күпселеге Румынияла (төньяҡ-көнбайыш Добруджала, Ботошани, Сучава, Яссы, Васлуй, Нямц, Бакэу, Галац, Брэила һәм башлыса Тулча жудецтарында) көн күрә. Румыниялағы липован халҡы йәшәгән эре тораҡ пункттары: Гиндерешть, Журиловка, Бретешть, Маноля, Липовень, Климеуц, Каркалиу, Сарикей, Слава-Черкезе (Слава Черкесская), Слава-Русэ, Периправа, Сфиштофка (Свистовка), Мила 23. Украинала — (Килия, Вилково, Измаил һәм тирә-яҡ ауылдар (Иҫке Некрасовка, Яңы Некрасовка). Шулай уҡ липовандар общиналары Молдованың ҡайһы бер ҡалаларында (Кишинев, Кагул, Оргеев, Бельцы) йәшәйҙәр, башлыса липован ауылдары бар (Кунич, Покровка). Молдавские и многие румынские липоване двуязычны, свободно владеют русским и румынским языками, Молдова һәм күп кенә румын липовандары ике телле, урыҫ һәм румын телдәрендә иркен һөйләшәләр, шулай уҡ Украинала — украин телендә. Болгарияла өлөшләтә липован ауылдары бар (Казашко һәм Татарица ауылдары).
Әлеге ваҡытта Румынияла липовандарҙың һаны рәсми мәғлүмәттәр буйынса 37 мең кеше һәм рәсми булмаған мәғлүмәттәр буйынса — 100 мең кеше иҫәпләнә. 1990 йылда Бухарестта «Урыҫ липовандары общинаһы» ойошторола, община ике телле «Зори-Zorile» гәзитен һәм «Китеж-град» журналын сығара.

# Липовандар
## Репатриация

Һуғыштан һуң эш көсө етмәү сәбәпле совет хөкүмәте сит илдә йәшәгән үҙенең элекке граждандарына тыуған илгә ҡайтырға тәҡдим итә. 1947 йылдың көҙөндә Рәсәйҙән Румынияға Никон сиркәү реформалары осоронда күсенеп киткән урыҫ липовандары ике румын ауылынан (Каменка һәм Серикей) «Карл Маркс» пароходында Одесса аша Әстерханға тиклем юлланалар. Күскенселәр депортацияланған ҡалмыҡтар меннән бергә Тюменевкала йәшәй башлайҙар. 1947 йылдың 2 ноябрендә күскенселәрҙең дөйөм йыйылышында «Яңы тормош» колхозын ойошторорға һәм Тюменевка ауылы исемен Речное тип үҙгәртергә ҡарар итәләр.
# Шәрәфетдинова Нәзирә Хәмзә ҡыҙы

Шәрәфетдинова Нәзирә Хәмзә ҡыҙы (рус. Шарафутдинова Назира Хамзиновна; — 2 июнь 1949 йыл) — ғалим-гигиенист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1998), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2014), атҡаҙанған табибы (2002) һәм һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2006), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2004).

# Шәрәфетдинова Нәзирә Хәмзә ҡыҙы
## Биографияһы

Нәзирә Хәмзә ҡыҙы Шәрәфетдинова — 1949 йылдың 2 июнендә Башҡортостан Республикаһының Октябрьский ҡалаһында тыуған. 1977 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай, 1982 йылда — аспирантурала уҡый. 1983 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институтында Һаулыҡ һаҡлау һәм социаль гигиенаны ойоштороу кафедраһы ассистенты , 1993 йылдан алып — өлкән уҡытыусы, 1995 йылдан — доцент. 1998 йылдың ғинуарынан медицина фәндәре докторы. 2000 йылдан дипломдан һуң белем биреү курсы специальносы буйынса «һаулыҡ һаҡлау ойоштороу һәм йәмәғәт һаулығы» кафедраһы мөдире вазифаһына һайлана. 2007 йылдан — йәмғиәт һаулығы һәм һаулыҡ һаҡлауҙы ойоштороу сестринский менеджмент курс эштәре менән кафедраһы мөдире һәм бер үк ваҡытта 2000—2003 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина университетының дипломдан һуң белем биреү институтында директор урынбаҫары вазифаһын башҡара.

# Шәрәфетдинова Нәзирә Хәмзә ҡыҙы
## Фәнни эшмәкәрлеге һәм хеҙмәттәре

Ғалимдың фәнни тикшеренеүҙәренең төп йүнәлештәре Башҡортостан Республикаһында халыҡ һаулығы торошон өйрәнеүгә, дауалау-иҫкәртеү учреждениелары эшенең һөҙөмтәлелеген күтәреүгә, һаулыҡ һаҡлауҙы фәнни нигеҙләүгә арналған. Нәзирә Хәмзә ҡыҙы етәкселегендә 1 докторлыҡ һәм 28 кандидат диссертацияһы яҡланған. Республика, Рәсәй кимәлендә уҙғарылған симпозиумдарҙа һәм конференцияларҙа әүҙем ҡатнаша. 600-гә яҡын фәнни хеҙмәт авторы.
* Медико-демографические показатели здоровья сельского населения в Республике Башкортостан. Өфө, 2010 (авторҙаш);
* Болезни системы кровообращения как причина формирования сверхсмертности городского населения. Өфө, 2013 (авторҙаш);
* Репродуктивное здоровье городских женщин: рождаемость, аборты, гинекологическая заболеваемость на примере г. Уфы. Өфө, 2013 (авторҙаш).

# Шәрәфетдинова Нәзирә Хәмзә ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2014);
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2002);
* Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2006);
* Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2004);
* «Рәсәй ғалимдары» интернет-энциклопедияһы ҡатнашыусыһы.
# Пермь тимер юлы

Пермь тимер юлы (рус. Пермская железная дорога) — Рәсәй империяһында, һуңынан РСФСР һәм СССР-ҙа ҡаҙна тимер юлы.
1900 йылда Пермь-Төмән (1897 йылға тиклем - Урал тау сәнәғәте тимер юлы) һәм Пермь-Котлас юлдарын берләштергәндә ойошторолған.
Юлдың төп линиялары 1878−1916 йылдарҙа төҙөлгән. Юл Вологда, Пермь, Ырымбур, Вятка, Тубыл губерналары биләмәләре буйлап үтә. Юл Себер һәм Уралды үҙәк Рәсәй менән тоташтырған.

# Пермь тимер юлы
## Тарихы

Пермь - Екатеринбург юлы трассаһы буйлап юл һалыу буйынса тикшеренеү эштәре 1871 йылдан алып барыла. 1874 йылда "Урал тау сәнәғәте тимер юлы йәмғиәте" акционерҙар компанияһы ойошторолған. Юл төҙөлөшө барышында 646 яһалма ҡоролма, шул иҫәптән 316 күпер һәм тоннель төҙөлгән. Төҙөлөштә Пётр Ионович Губонин ҡатнаша
1899 йылда Пермь-Котлас тимер юлын һалыу башлана.
1900 йылда Пермь-Төмән менән Пермь-Котлас тимер юлдары берләштерелеп, Пермь тимер юлы барлыҡҡа килә.
1919 йылдың сентябрендә Пермь тимер юлына Көнбайыш Урал, Богословская, Төньяҡ Көнсығыш Урал һәм Омск (өлөшләтә) тимер юлдары ҡушылған. 1920 йылдың 1 июненә юлдың оҙонлоғо 3891 саҡрым, йәғни 4151 км тәшкил иткән
Юл даими рәүештә үҫешә, идара ителеү йәһәтенән дә төрлө үҙгәрештәр кисерә.
СССР Совнаркомының 1933 йылдың декабрендәге13 2673-сө "Тимер юлдарҙы бүлеү тураһында" ҡарарына ярашлы, 1934 йылдың апрелендә юл икегә бүленгән. Бер өлөшө Пермь (Пермь, Чусыу, Красноуфимск, Свердловск, Төмән, Тагил райондары) составында ҡалған, әммә идралыҡ Свердловскиға бирелгән, бер өлөшө яңынан ойошторолған Көньяҡ Урал тимер юлының (Силәбе, Ҡурған, Троицк, Златоуст райондары) Силәбе идаралығына күсерелгән, унда Һамар-Златоуст тимер юлының да бер өлөшө бирелгән.
СССР Совнаркомының 1936 йылғы 11 март ҡарары менән Пермь тимер юлына Л. М. Каганович исеме бирелә, 1943 йылда Свердловск тимер юлы тип үҙгәртелә
1953 йылда Пермь һәм Свердловск тимер юлдары берләштерелеп, Свердловск идаралығы ҡарамағындағы Свердловск тимер юлы составына индерелә.

# Пермь тимер юлы
## Комментарий

* ↑ В 1934-м же году в соответствии с Постановлением ВЦИК от 17.01.1934 года была упразднена Уральская область с образованием Свердловской, Челябинской, Обско-Иртышской областей.