# Эш биреүсе

Эш биреүсе — хеҙмәт хоҡуҡиәте субъекттарының береһе. Рәсәй Федерацияһы Хеҙмәт кодексының 20-се статьяһына ярашлы, эш биреүсе — хеҙмәткәр менән хеҙмәт мөнәсәбәттәренә ингән юридик шәхес, физик шәхес.

# Эш биреүсе
## Эш биреүсе физик шәхес тип танылалар

* тейешле тәртиптә индивидуаль эшҡыуар булып теркәлгән һәм эшҡыуарлыҡ эшмәкәрлеген юридик шәхес ойоштормайынса алып барған физик шәхестәр, шулай уҡ шәхси нотариустар, адвокат кабинеты асҡан адвокаттар һәм һөнәри эшмәкәрлеге федераль закондарға ярашлы дәүләт теркәүе һәм (йәки) лицензиялау үтергә тейешле һәм был эшмәкәрлекте тормошҡа ашырыу маҡсатында хеҙмәткәрҙәр менән хеҙмәт мөнәсәбәттәренә ингән башҡа кешеләр (артабан — эш биреүсе индивидуаль эшҡыуарҙар).
* шәхси хеҙмәтләндереү һәм йорт хужалығын алып барыуҙа ярҙам алыу маҡсатында хеҙмәткәрҙәр менән хеҙмәт мөнәсәбәттәренә ингән физик шәхестәр (артабан — индивидуаль эшҡыуар булмаған эш биреүсе физик шәхестәр).

# Эш биреүсе
## Эш биреүсенең хоҡуҡтары һәм бурыстары түбәндәгеләр тарафынан тормошҡа ашырыла

* эш биреүсе булып торған физик шәхес;
* юридик шәхестең (ойошманың) идаралыҡ органдары йә уның тарафынан Рәсәй Федерацияһы Хеҙмәт кодексы, башҡа федераль закондар һәм Рәсәй Федерацияһының башҡа норматив акттары, Рәсәй Федерацияһы субъекттарының закондары һәм башҡа норматив хоҡуҡи акттары, урынлағы үҙидаралыҡ органдарының норматив хоҡуҡи акттары, юридик шәхестең (ойошманың) ойоштороу документтары һәм локаль норматив акттары билдәләгән тәртиптә вәкәләтлек бирелгән башҡа кешеләр.

# Эш биреүсе
## Эш биреүсенең хоҡуҡтары һәм бурыстары түбәндәгеләр тарафынан тормошҡа ашырыла
### Түбәндәге физик шәхестәр эш биреүсе сифатында хеҙмәт договорҙары төҙөргә хоҡуҡлы:

* гражданлыҡ хоҡуҡи һәләтлелегенең тулы күләменә эйә булған ун һигеҙе йәше тулған кешеләр, шулай уҡ ун һигеҙ йәше тулмаһа ла, гражданлыҡ юридик һәләтлелеген тулы күләмендә алған көндән башлап;
* үҙ аллы килемгә эйә булған ун һигеҙ йәше тулған, ләкин суд менән юридик һәләтлелеге сикләнгән физик шәхестәр, бағыусыларының яҙма ризалығы менән үҙҙәрен хеҙмәтләндереү һәм йорт хужалығын алып барыуҙа ярҙам алыр өсөн хеҙмәткәрҙәр менән хеҙмәт договорҙары төҙөргә хоҡуҡлы;
* үҙ аллы килемгә эйә булған ун һигеҙ йәше тулған, ләкин суд менән юридик һәләтһеҙ тип табылған физик шәхестәр исеменән уларҙың опекундары был физик шәхестәрҙе хеҙмәтләндереү һәм йорт хужалығын алып барыуҙа ярҙам алыр өсөн хеҙмәт договорҙары төҙөй ала;
* ун дүрттән ун һигеҙ йәшкә тиклемге бәлиғ булмағандар, гражданлыҡ хоҡуҡи һәләтлелегенең тулы күләменә эйә бәлиғ булмағандарҙан тыш, үҙҙәренең хеҙмәт хаҡы, стипендияһы, башҡа килемдәре булһа һәм законлы вәкилдәренең (ата-әсәһе, опекундары, бағыусылары) яҙма рөхсәте менән хеҙмәткәрҙәр менән хеҙмәт договорҙары төҙөй ала.

# Эш биреүсе
## Эш биреүсенең хоҡуҡтары

Рәсәй Федерацияһы Хеҙмәт кодексының 22-се статьяһының 1-се өлөшөнә ярашлы, эш биреүсе түбәндәгеләргә хоҡуҡлы:
* Хеҙмәт кодексы, башҡа федераль закондар менән билдәләнгән тәртиптә һәм шарттарҙа хеҙмәткәрҙәр менән хеҙмәт договорҙары төҙөргә, уларҙы үҙгәртергә һәм өҙөргә;
* коллектив һөйләшеүҙәр алып барырға һәм коллектив договорҙар төҙөргә;
* намыҫлы, һөҙөмтәле эш өсөн хеҙмәткәрҙәрҙе дәртләнерергә;
* хеҙмәткәрҙәрҙән уларҙың хеҙмәт бурыстарын үтәүен һәм эш биреүсенең мөлкәтенә (шул иҫәптән эш биреүселә булған һәм һаҡлығы өсөн ул яуаплы булған сит кеше мөлкәтенә), шулай уҡ башҡа хеҙмәткәрҙәрҙең мөлкәтенә һаҡсыл ҡарашта булыуын, эске хеҙмәт тәртибен күҙәтеүен талап итергә;
* хеҙмәткәрҙәрҙе Хеҙмәт кодексында һәм башҡа федераль закондарҙа ҡаралған тәртиптә дисциплинар һәм матди яуаплылыҡҡа тарттырырға;
* локаль норматив акттар ҡабул итергә (индивидуаль эшҡыуар булмаған эш биреүсе физик шәхестәрҙән башҡа);
* үҙ мәнфәғәттәрен яҡлау маҡсатында эш биреүселәр берекмәләрен ойошторорға һәм уларға инергә.

# Эш биреүсе
## Эш биреүсенең бурыстары

Рәсәй Федерацияһы Хеҙмәт кодексының 22-се статьяһы 2-се өлөшөнә ярашлы, эш биреүсе бурыслы:
* хеҙмәт ҡануниәтен һәм хеҙмәт хоҡуҡиәте нормаларын эсенә алған башҡа норматив хоҡуҡ акттарҙы, локаль норматив акттарҙы, коллектив договор, килешеүҙәр һәм хеҙмәт договорҙары шарттарын үтәргә;
* хеҙмәткәргә хеҙмәт договорында ҡаралған эште бирергә;
* хеҙмәтте һаҡлауҙың дәүләт норматив талаптарына ярашлы хеҙмәт хәүефһеҙлеген һәм хеҙмәт шарттарын тәҡдим итергә;
* хеҙмәткәрҙәрҙе хеҙмәт бурыстарын үтәү өсөн кәрәкле ҡорамалдар, ҡоралдар, техник документация һәм башҡа саралар менән тәьмин итергә;
* хеҙмәткәрҙәрҙе тигеҙ ҡиммәтле хеҙмәт өсөн тигеҙ түләү менән тәьмин итергә;
* хеҙмәткәрҙәргә тейешле эш хаҡын тулы күләмдә, Рәсәй Федерацияһы Хеҙмәт кодексына ярашлы, коллектив договор, эске хеҙмәт тәртибе ҡағиҙәләре, хеҙмәт договорҙары менән ҡаралған мөҙҙәттә түләргә;
* коллектив һөйләшеүҙәр алып барырға, Рәсәй Федерацияһы Хеҙмәт договоры менән билдәләнгән тәртиптә коллектив договор төҙөргә;
* хеҙмәткәрҙәрҙең вәкилдәренә коллектив договор, килешеү төҙөү һәм уларҙың үтәлешенә контроллек итеү өсөн кәрәкле тулы һәм дөрөҫ мәғлүмәт бирергә;
* хеҙмәткәрҙәрҙе уларҙың хеҙмәт эшмәкәрлегенә туранан-тура ҡағылышы булған локаль норматив акттар менән таныштырып ҡултамғаларын алырға;
* хеҙмәт ҡануниәтен һәм үҙ эсенә хеҙмәт хоҡуҡиәте нормаларын алған башҡа хоҡуҡи норматив акттарҙың үтәлешенә дәүләт күҙәтеүен һәм контролен тормошҡа ашырырға вәкәләте булған федераль башҡарма власть органының һәм тәғәйен эшмәкәрлек өлкәһендә контроль һәм күҙәтеү функцияларын башҡарыусы башҡа федераль башҡарма власть органдарының фармандарын ваҡытында үтәргә, хеҙмәт ҡануниәтен һәм хеҙмәт хоҡуҡиәте нормаларын үҙ эсенә алған башҡа норматив хоҡуҡи акттарҙы боҙған өсөн һалынған штрафтарҙы түләргә;
* профсоюз органдарының, хеҙмәткәрҙәр тарафынан һайланған башҡа вәкилдәрҙең хеҙмәт ҡануниәтен һәм хеҙмәт хоҡуҡиәте нормаларын үҙ эсенә алған башҡа акттарҙы боҙоу тураһындағы күрһәтмәләрен ҡарарға, асыҡланған боҙоуҙарҙы бөтөрөү буйынса саралар күрергә һәм был органдарға һәм вәкилдәргә күрелгән саралар тураһында хәбәр итергә;
* хеҙмәткәрҙәрҙең Рәсәй Федерацияһы Хеҙмәт кодексында, башҡа федераль закондарҙа һәм коллектив договорҙа ҡаралған формаларҙа ойошмаға идара итеүҙә ҡатнашыуын тәьмин итерлек шарттар тыуҙырырға;
* хеҙмәткәрҙәрҙең хеҙмәт бурыстарын үтәү менән бәйле көнкүреш ихтыяждарын тәьмин итергә;
* федераль закондар менән билдәләнгән тәртиптә хеҙмәткәрҙәрҙе мотлаҡ социаль страховкалауҙы тормошҡа ашырырға;
* хеҙмәткәрҙәргә уларҙың хеҙмәт бурыстарын үтәүенә бәйле килтерелгән зыянды түләргә, шулай уҡ Рәсәй Федерацияһы Хеҙмәт кодексы, башҡа федераль закондар һәм Рәсәй Федерацияһының башҡа норматив хоҡуҡи акттары менән билдәләнгән тәртиптә һәм шарттарҙа мораль зыянды ҡапларға;
* һәр хеҙмәткәрҙең ғәмәлдә эшләгән ваҡытына иҫәп алып барырға;
* хеҙмәт ҡануниәте һәм хеҙмәт хоҡуҡиәте нормаларын үҙ эсенә алған башҡа норматив хоҡуҡи акттар, коллектив договор, килешеүҙәр, локаль норматив акттар һәм хеҙмәт договорҙары менән ҡаралған башҡа бурыстарҙы үтәргә.
Бынан тыш эш биреүсе тейеш:
* ғәскәри иҫәпте алып барырға (эш биреүсе физик шәхестәрҙән тыш) — «Ғәскәри бурыс һәм хәрби хеҙмәт тураһында»ғы Закон);
* мотлаҡ дәүләт страховкалауы буйынса (берҙәм социаль һалым) һалым түләүсе һәм килем һалымы буйынса һалым агенты бурыстарын үтәргә, һалымдар түләүҙе һәм декларациялар биреүҙе лә индереп.
* дәүләт бюджеттан тыш фондтарына идара итеү органдарында теркәлергә.

# Эш биреүсе
## Айырыуса ҙур эш биреүселәр

2010 йылғы мәғлүмәттәр буйынса донъяның иң ҙур эш биреүселәре:
    АҠШ-тың Оборона министрлығы — 3.2 млн кеше
    Ҡытай Халыҡты азат итеү армияһы — 2.3 млн кеше
    Walmart — 2.1 млн кеше
    McDonalds (франчайзинг магазиндарын да индереп) — 1.7 млн кеше
    Ҡытайҙың Милли нефть компанияһы — 1,7 млн кеше
    Ҡытай Милли электр бүлеү компанияһы — 1,6 млн кеше
    Бөйөк Британияның Милли һаулыҡ һаҡлау хеҙмәте — 1.4 млн кеше
    Һиндостан тимер юлдары (2006 йылғы мәғлүмәт) — 1.4 млн кеше
    Foxconn — 1,23 млн кеше
    Рәсәй тимер юлдары (2009 йылғы мәғлүмәт) — 1 млн кеше
    Ҡытай Почтаһы — 0.9 млн кеше.

# Эш биреүсе
## Айырыуса ҙур эш биреүселәр
### Эш биреүсе асыҡ компаниялар араһында иң ҙурҙары

2014 йылға ҡарата эш биреүсе асыҡ компаниялар араһында иң ҙурҙары:
| Wal-Mart Stores (АҠШ) — 2,200,000 Hon Hai Precision Industry (Тайвань) — 1,290,000 Randstad Holding (Нидерланд) — 595,730 Volkswagen Group (Германия) — 572,800 PetroChina (Ҡытай) — 544,083 Yum! Brands (АҠШ) — 539,000 Tesco (Бөйөк Британия) — 537,784 Compass Group (Бөйөк британия) — 506,699 Deutsche Post (Германия) — 480,006 Agricultural Bank of China (Ҡытай) — 478,980 ICBC (Ҡытай) — 441,902 McDonald’s (АҠШ) — 440,000 IBM (АҠШ) — 431,212 Sodexo (Франция) — 427,921 Gazprom (Рәсәй) — 417,000 United Parcel Service (АҠШ) — 395,000 Jardine Matheson (Ҡытай) — 390,000 Kroger (АҠШ) — 375,000 Sinopec (Ҡытай) — 368,953 Target (АҠШ) — 366,000 Home Depot (АҠШ) — 365,000 Carrefour (Франция) — 363,989 Siemens (Германия) — 362,000 Coal India (Һиндостан) — 357,926 China Construction Bank (Ҡытай) — 348,955 Toyota Motor (Япония) — 333,498 Nestle (Швейцария) — 333,000 Hitachi (Япония) — 326,240 Finatis (Франция) — 321,386 Hewlett-Packard (АҠШ) — 317,500 General Electric — 307,000 Sberbank (Рәсәй) — 306,123 China Telecom (Ҡытай) — 306,545 Bank of China (Ҡытай) — 305,675 Berkshire Hathaway (АҠШ) — 302,000 | Panasonic (Япония) — 293,742 China Railway Group (Ҡытай) — 289,343 EXOR (Италия) — 287,343 Metro Group (Германия) — 278,594 Tata Consultancy Services (Һиндостан) — 276,196 Daimler (Германия) — 275,384 Accenture (Ирландия) — 275,000 PepsiCo (АҠШ) — 274,000 Wells Fargo (АҠШ) — 264,900 Lowe’s (АҠШ) — 262,000 Hutchison Whampoa (Ҡытай) — 260,000 HSBC (Бөйөк Британия) — 254,066 JPMorgan Chase (АҠШ) — 251,196 Citigroup (АҠШ) — 251,000 Onex (Канада) — 250,000 Walgreens (АҠШ) — 248,000 China Railway Construction (Ҡытай) — 244,523 AT&T (АҠШ) — 243,000 Bank of America (АҠШ) — 242,000 ArcelorMittal (Люксембург) — 232,000 Deutsche Telekom (Германия) — 228,596 State Bank of India (Һиндостан) — 228,296 Nippon Telegraph and Telephone (Япония) — 227,168 China Unicom (Ҡытай) — 222,530 General Motors (АҠШ) — 219,000 China Resources Enterprise (Ҡытай) — 217,000 HCA Holdings (АҠШ) — 215,000 United Technologies (АҠШ) — 212,000 Femsa (Мексика) — 209,232 CVS Caremark (АҠШ) — 208,000 Sumitomo Electric (Япония) — 206,323 Toshiba (Япония) — 206,087 Peugeot (Франция) — 204,287 Ping An Insurance Group (Ҡытай) — 203,366 Veolia Environnement (Франция) — 202,800 Wesfarmers (Австралия) — 200,000 |