yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Чаньяраль

Чаньяраль (исп. Chañaral) — Чилилағы ҡала һәм диңгеҙ порты. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның һәм Чаньяраль провинцияһының административ үҙәге. Ҡала менән коммуна Чаньяраль провинцияһына ҡарай. Ҡала халҡы — 12 086 кеше (2002).
Коммунаның майҙаны — 5772 км². Халыҡ һаны — 13 410 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 2,3 кеше/км².

# Чаньяраль
## Географик урыны

Копиапо ҡалаһынан 124 саҡрым (117 км) төньяҡ-көнбайышта, тымыҡ океандың яр буйының, Эль-Саладо йылғаһының тамағында урынлашҡан.
Коммуна сиктәштәре:
* төньяҡта — Тальталь коммунаһы
* көнсығышта — Диего-де-Альмагро коммунаһы
* көньяҡта — Калдера һәм Копиапо коммунаһы
* көнбайышта — Тымыҡ океан

# Чаньяраль
## Күренекле (иҫтәлекле) урындар

Ҡаланан төньяҡтараҡ Пан-де-Асукар милли паркы урынлашҡан.

# Чаньяраль
## Транспорт

* Баркито диңгеҙ порты
* Чаньяраль аэропорты (Коды ICAO — SCRA)
* С-5 Арика Автомобиль юлы — Ла-Серена (Панамерикан таш юлы)
Автомобиль юлынан торамаларға (йәшәү пункттарына) хәтлем ара:
* Копиапо — 165 км
* Калдера — 90 км
* Диего-де-Альмагро — 67 км
* Тальталь — 117 км

# Чаньяраль
## Демографик мәғлүмәттәр

Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
| Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | 13543 |
| шул иҫәптән: | Ҡала халҡы | 13180 | Ҡала халҡы өлөшө, % | 97,32 |
| | Ауыл халҡы | 363 | Ауыл халҡы өлөшө, % | 2,68 |
| | Ир-егеттәр | 6968 | Ир-егеттәр өлөшө, % | 51,45 |
| | Ҡатын-ҡыҙҙар | 6575 | Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө, % | 48,55 |
| Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | 2,35 |
| Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халыҡ өлөшө | Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халыҡ өлөшө | Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халыҡ өлөшө | Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халыҡ өлөшө | Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халыҡ өлөшө | 5,67 |

# Чаньяраль
## Административ бүленеш

Коммуна 3 райондан тора:
| № | Район | Майҙаны км² | Халыҡ һаны (2002) | Ҡала халҡы | Ауыл халҡы | Халыҡ тығыҙлығы кеше/км² |
| 1 | Чаньяраль | 2187,4 | 12123 | 12086 | 37 | 5,54 |
| 2 | Саладо | 1710 | 1149 | 1029 | 120 | 0,67 |
| 3 | Фламенко | 1875 | 271 | 65 | 206 | 0,14 |
# Ентль-Игль

Ентль-Игль — Рәсәйҙәге йылға, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 400 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.

# Ентль-Игль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200047895
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204789
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Нага-Юган

Нага-Юган — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Сосьва йылғаһының һул ярына тамағынан 159 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Нага-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300028671
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302867
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Плёцкау

Плёцкау (нем. Plötzkau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1383 кеше йәшәй. Майҙаны — 23,91 км². Диңгеҙ кимәленән 61 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6425 һәм автомобиль коды — SLK.
# Каланцасс

Каланцасс — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уй йылғаһының һул ярына тамағынан 271 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Каланцасс
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010100312115300006157
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115300615
* Бассейн коды — 14.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Исламда фәрештә

Фәрештәләр — Аллаһтың вәкилдәре, күҙгә күренмәй торған зат. Уларҙың вазифаһы — Аллаһҡа ғибәҙәт итеү.
Аллаһы тәғәләнең бик күп фәрештәләре бар, уларҙың иҫәбе-хисабы юҡ. Улар Аллаһтың итәғәтле ҡолдары. Уның ҡушҡандарын һүҙһеҙ башҡарыусылар. Улар кешеләр кеүек түгел. Кәүҙә төҙөлөштәре юҡ. Нурҙан яратылғандар. Ғәҙәттә кеше күҙенә күренмәйҙәр.

# Исламда фәрештә
## Иң мәшһүр фәрештәләр

* Ябраил — Аллаһтың әмерҙәрен Пәйғәмбәрҙәргә еткереп тороусы фәрештә.Аллаһ менән Пәйғәмбәр араһындағы илсе
* Микаил — тәбиғәт эштәрен яйға һалыусы фәрештә.
* Ғазраил— йән алыусы фәрештә
* Исрафил — Ҡиәмәт көнөн кешеләргә еткереүсе фәрештә.
Бөйөк фәрештәләрҙән тыш тағы ла төрлө вазифалар үтәүсе фәрештәләр бар:
* Кирамән һәм Катибин — улар кешеләрҙең ғәмәлдәрен яҙа. Уң яуырындағыһы — сауаптарҙы, һул яуырындағыһы — гонаһтарҙы теркәп бара.
* Мөнҡәр менән Нәнҡир — вафат булып, ҡәбергә күмелгәс һорау алырға килеүсе фәрештәләр.
* Хәфаза фәрештәләре кешеләрҙе төрлө бәләләрҙән һәм ҡазаларҙан һаҡлай.
# Секстант (йондоҙлоҡ)

Секстант (йондоҙлоҡ) (лат. Sextans) — бәләкәй генә тоноҡ экваториаль йондоҙлоҡ, күк йөҙөндә 313,5 кв. градус майҙанды биләй, ябай күҙ менән күрелгән 34 йондоҙҙан тора. Иң яҡты йондоҙо — α Sex, яҡтылығы 4,49 була. Майҙаны буйынса урыны — 47.

# Секстант (йондоҙлоҡ)
## Күҙәтеү

Рәсәйҙеңи теләгән бер урынында күҙәтергә мөмкин. Айырыуса +80° киңлегенән көньяҡҡараҡ һәм -80° киңлегенән бер аҙ төньяҡҡараҡ бик яҡшы күренә. Күҙәтеү өсөн иң уңай ай — март.

# Секстант (йондоҙлоҡ)
## Тарихы

Яңы йондоҙлоҡ. Ян Гевелий тарафынан 1690 йылда «Уранография» күк атласына индерелә. Йондоҙлоҡтоң «Күк йөҙө Секстант» атамаһы 1679 йылда Гевелий обсерваторияһы менән бергә янған ғалимдың яратҡан астрономик инструменты хөрмәтенә бирелә. Тап шуға ла Гевелий уны арыҫлан менән Гидра араһына, ул заман астрологтары фекеренсә, утлы тәбиғәт йондоҙлоҡтары араһына урынлаштыра.
COSMOS галактикалары яланында Секстант йондоҙлоғонда Ҡояштан 2 миллиардтан ашыу яҡтылыҡ йылы алыҫлығында (ҡыҙыл шылыу z ≈ 2,5) табылған, ул 5000-дән ашыу прото-сверхскопление Гипериона галактикаларҙан тора, массаһы 4,8×10¹⁵ Ҡояш массаһынан.
# Оло Чеж

Оло Чеж — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Велва йылғаһының һул ярына тамағынан 173 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Оло Чеж
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100008151
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100815
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Арцалинех

Арцалинех — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Казикумухское Койсу йылғаһының уң ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Арцалинех
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сулак йылғаһы , инешенән Чиркейск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07030000112109300001206
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 109300120
* Бассейн коды — 07.03.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 09
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Хүрүфилек

Хүрүфилек (ғәр. حُرُوفِيَّة‎ — «хүрүфүн», йәғни, хәрефтәр; рус. Хуруфизм) — дини-фәлсәфәүи, мистик тәғлимәт, сиктән тыш шиғый ғәләт фирҡәләре иҫәбенә инә .

# Хүрүфилек
## Тасуирламаһы

Хүрүфилек тәғлимәте буйынса Ҡөрьән ғәрәп һәм фарсы алфавиттары хәрефтәре системаһы аша аңлатылырға тейеш, улар шулай уҡ уларға хас цифрлы билдәләр аша аңлатыла (әбжәдилек). Хүрүфиҙәрҙә7 һаны изге һан тип һанала.

# Хүрүфилек
## Тарихы

Хүрүфилекте Фазуллаһ Нәғими Әстрәбади — Нәғими барлыҡҡа килтергән. Нәғими 1393 йәки 1394 йылда Нахичеванда язалап үлтерелгән.
Уның тағы бер күренекле вәкиле — Нәғимиҙең уҡыусыһы, шағир һәм мистик Имаметдин Нәсими — Нәсими (1417 йылда Алеппола үлтерелгән).

# Хүрүфилек
## Хүрүфилектең төп положениелары

Хуруфизм тәғлимәтендә ғәләттәргә лә, суфыйлыҡҡа ла хас элементтарҙың яраш килеүе күҙәтелә. Был тәғлимәттең төп положениелары араһында:
1) Пантеизм
2) Кеше — фәрештәләрҙән юғарыраҡ торған юғары зат, ә иң мөһиме — хәрефтәр тураһындағы фәнде аңлау һәләте бирелгән.
3) Изге текстарҙы, хәрефтәрҙең һанлы билдәләрен ҡулланып, фарсы теле һәм ғәрәп алфавиты (Ҡөрьәндә) аша аңлатыу. Был положение исмәғилилектән, әммә хүрүфиҙәр был алымды артабан үҫтерә .
4) Ғаләмдең мәңгелеклеге һәм циклылығы тураһындағы тәғлимәт. Циклдар бер-береһенә тап килмәй, ә бер-береһенең дауамы булып тора.
5) Мистик булараҡ, һандарға ҙур әһәмиәт бирелә. Нәғими кеше йөҙөндәге 7 һыҙыҡты (4 күҙ, 2 ҡаш, 1 сәс) сағыштыра, улар шулай уҡ Ҡөрьәндең 7 аяттан торған беренсе сүрәһе һәм 7 планета, 7 сфера, 7 көн менән тиңләштерелә.

# Хүрүфилек
## Билдәле фекерҙәштәре

* Нәсими
* Ғәлә үл-Ғәли
* Мозаффар үд-Дин Йыһаншаһ-хан
# Шумшевашка

Шумшевашка — Рәсәй йылғаһы. Сыуашстан биләмәләрендә аға. Йылға Сорма йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Шумшевашка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цивиль йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга ҡушылдыҡтары Ҡуйылыһыу аралығында, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400412112100000148
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100014
* Бассейн коды — 08.01.04.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Юстик

Юстик — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кокса йылғаһының һул ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Юстик
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100003793
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100379
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Вормсдорф

Вормсдорф (нем. Wormsdorf) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 549 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,69 км². Диңгеҙ кимәленән 146 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39365 һәм автомобиль коды — BK.
# Һигеҙенсе Март ауыл Советы (Йәрмәкәй районы)

Һигеҙенсе Март ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Йәрмәкәй районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Бекетов ауылы.

# Һигеҙенсе Март ауыл Советы (Йәрмәкәй районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Ниәтшин Тимерйән Әбдрәхим улы

Ниәтшин Тимерйән Әбдрәхим улы (10 июнь 1946 йыл) — башҡорт шағиры.

# Ниәтшин Тимерйән Әбдрәхим улы
## Биографияһы

Тимер Ниәтшин 1946 йылдың 10 июнендә Башҡорт АССР-ының хәҙерге Көйөргәҙе районы Илкәнәй ауылында тыуған. Рәми Ғарипов исемендәге мәктәп интернатында уҡый.
1968 йылда Куйбышев (хәҙерге Һамар) политехник институтын тамамлай, һөнәре буйынса инженер-злектрик.
Хеҙмәт юлын 1969 йылда Ҡарман ГРЭС-ында электрон ҡорамалдарҙы көйләүсе булып башлай. 6 йыл Өфө нефть институтының Стәрлетамаҡ филиалында өлкән уҡытыусы, 12 йыл Кумертауҙағы режимлы "Искра" заводында роботтар көйләү һәм камиллаштырыу менән шөғөлләнә, КБ етәксеһе вазифаһын атҡара. Донья үҙгәргәс коммерсант, маркетолог, журналист та булып өлгөрә. 2000 - 2009 йылдарҙа хеҙмәтте һаҡлау буйынса төбәк ара дәүләт инспекторы булып 2 ҡала һәм 4 районда ошо өлкәне тикшереп хаҡлы ялға сыға.
Шиғриәткә ынтылыш интернатта, әҙәби түңәрәк етәксеһе Сажида Зайлалова ярҙамында асыла ла 35 йылға туҡталып ҡала. Ижадҡа һикһәненсе йылдарҙа ғына ныҡлап тотона. 1989 йылда бер нисә йәш авторға ҡушылып«Һүҙ һорайым» исемле бересе китабы донъя күрә. 1993 йылда Таңһылыу Карамышева менән берлектә "Уянған өмөт" исемле икенсе китабы сыҡҡас яҙыусылар Союзына алына.(1994).
2012 йылда китап нәшриәтендә "Әйтер инем" исемле өсөнсө йыйынтығы донья күрә. Үҙнәшер ысулы менән 2006 "Әрем тәме", 2011 русса-башҡортса "Минең мәлдәрем" (Мои мгновения) китаптарын баҫтыра. Һуңғы йыйынтыҡҡа Күмертау шағиры Виктор Уразбаев тәржемәһендә 100 -ҙән ашыу шиғыр ингән. "Күп милләтле Санкт-Петербург" яҙыусылар ойошмаһы етәксеһе академик, шағирә Әлмирә Бикҡолова менән ижади аралашыу һөҙөмтәһендә "Дуҫлыҡ осҡондары" исемле йыйынтыҡта, "Невский Альманах" журналында күп кенә әйберҙәре баҫыла. 2008 - се йылда ошо ойошмаға ағза итеп алына. Һуңғы йылдарҙа күренекле замандаштарыбыҙ Зиннур Исхаков, Рафаиль Гибадуллин тураһында русса 2 проза әҫәре яҙа.
Кеше һәм яҙыусы булараҡ Тимерҙе ике үтә яуаплы бурыс алға әйҙәй. көс бирә, илһам өҫтәй. Беренсеһе - быуаттар һынауын еңеп сыҡҡан, Рәсәйҙә һәм Европала дан ҡаҙанған башҡорттоң бөгөнгө боталсыҡ, аяуһыҙ заманда ғорур, лайыҡлы йәшәргә тейешлеге. Икенсеһе - башҡорттоң асылын тергеҙеү, һаҡлау һәм үҫтереү, киләһе быуындарға Аманат итеп тапшырыу.
Был яҙыусы тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып Википедия проектына ярҙам итә алаһығыҙ.
# Һатлыҡов Хөснөтдин Бәҙретдин улы

Һатлыҡов Хөснөтдин Бәҙретдин улы (рус. Сатлыков Хуснутдин Бадретдинович) (1905 йыл — 1981 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. Ҡыҙыл Байраҡ (1943), Ҡыҙыл Йондоҙ (февраль, май 1945) ордендары кавалеры.

# Һатлыҡов Хөснөтдин Бәҙретдин улы
## Биографияһы

Һатлыҡов Хөснөтдин Бәҙретдин улы 1905 йылда хәҙерге Башҡортостандың Күгәрсен районы Яҡшембәт ауылында тыуа. 1941 йылда Күгәрсен район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 14-се саперҙар эскадронында сапер булып хеҙмәт итә.

# Һатлыҡов Хөснөтдин Бәҙретдин улы
## Биографияһы
### Батырлығы

Гвардия рядовойы Һатлыҡов Хөснөтдин Бәҙретдин улы взвод составында Пилица йылғаһының (Польша) көнбайыш ярына беренселәрҙән булып сыға һәм дошман уты аҫтында сым кәртәләр аша өс рәт үтеү урыны эшләй, юлда дошмандар һалған 12 минаны зарарһыҙландыра. Шуның менән башта килгән полк көстәренә алға барыуҙы тәьмин итә. Был батырлығы өсөн Һатлыҡов Хөснөтдин Бәҙретдин улы Ҡыҙыл Йондоҙ орденына лайыҡ була.
Ветеран 1981 йылда вафат була.

# Һатлыҡов Хөснөтдин Бәҙретдин улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1945)
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1943)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1943)
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы (1945)
* «Берлинды алған өсөн» миҙалы (1945)
* «Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы (1945)
# Налима-Ю

Налима-Ю — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Мань-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 113 км.

# Налима-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300026547
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302654
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кесе Леушинка

Кесе Леушинка — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Леушинка йылғаһының һул ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Кесе Леушинка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010600112115300016887
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301688
* Бассейн коды — 14.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Зеленая (Полиц ҡушылдығы)

Зелёная — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Полица йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Зеленая (Полиц ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000028452
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002845
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Канан (Нюрих ҡушылдығы)

Канан — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нюрих йылғаһының уң ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.

# Канан (Нюрих ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010600112115300015682
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301568
* Бассейн коды — 14.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Өйрәктәр

?Өйрәктәр :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Суб-тип: | Умыртҡалылар |
| Класс: | Ҡоштар |
| Надотряд: | Новонёбные |
| Отряд: | Ҡаҙ һымаҡтар |
| Ғаилә: | Өйрәктәр |
Латинса исеме :
Anatidae :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр |
Өйрәк (рус. утки) — ер йөҙөнөң күпселек өлөшөндә һыуҙа һәм һыу буйында йәшәй, төрлө үҫемлек һәм бөжәк аҙыҡ менән туҡлана, ите һәм йөнө (ҡауырһыны) өсөн күпләп аулана торған ҡоштар ғаиләһе; аяғы, муйыны ҡыҫҡа, суҡышы яҫы, бармаҡ аралары ярылы өйрәктәр ғаиләһенә ҡараған һыу ҡоштары.
Рәсәйҙә өйрәктәрҙең 30 төрө билдәле. Өйрәктәрҙең ауыл хужалығында әһәмиәте ҙур.

# Өйрәктәр
## Төрҙәре

* Ҡыҙыл өйрәк(ҡара ерәнсәй)
* Ҡылғойроҡ(беҙғойроҡ)
* Һуна өйрәк(күгәл, күгән,һона үрҙәк)
* Һоро өйрәк
* Һыҙғыраҡ сөрәгәй(сөрәгәй, сүрәгәй.сөрәкә,сөрәкә өйрәк)
* Керелдәк сөрәгәй(Сөрәгәй сүрәгәй.сөрәкә,сөрәкә өйрәк)
* Ҡашҡалаҡ (ҡашҡа өйрәк, ҡашҡалдаҡ, ҡашҡалтай)
* Ҡашыҡморон(көрәкморон,һоөһоө, һуһыҡ, хухуҡ)
* Ерәнсәй сумғыс
* Мәрйенгүҙ(аҡкүҙ сумғыс, һыргүҙ, мәрейнкәй өйрәк)
* Сумғыс өйрәк(сумғалаҡ, сумаса, сумҡа өйрәк, сумғош)
* Ала өйрәк(аласабан)
* Ҡарабаш өйрәк
* Ҡарасабан(ҡара өйрәк, торпан)
* Эяла(эйалла,Ияла)
* Боған(буған)
* Аҡсабан(аҡ өйрәк, аҡсабыр, аҡсумғыс)
* Ҡушы(беле,ҡушбаш өйрәк, балыҡсы өйрәк)
* Беле(ҡушы, ҡушбаш, ҡушбаш өйрәк, балыҡсы өйрәк)
* Аҡбаш өйрәк (күктомшоҡ.сыбар өйрәк)
# Бәхет (хикәйә)

«Бәхет»— Антон Павлович Чеховтың хикәйәһе. 1887 йылда яҙылып, 1887 йылдың 6 июнендә «Новое время» гәзитенең 4046-сы һанында Ан. Чехов ҡултамғаһы менән баҫыла.

# Бәхет (хикәйә)
## Баҫма

А. П. Чеховтың «Бәхет» хикәйәһе 1887 йылда яҙылып, 1887 йылдың 6 июнендә «Новое время» гәзитенең 4046-сы һанында Ан. Чехов ҡултамғаһы менән баҫыла, 1888 йылда Я. П. Полонскийға бағышлау менән «Хикәйәләр» йыйынтығында баҫыла, А. Ф. Маркстың баҫмаһына инә. Хикәйә Чеховтың көньяҡҡа барып йөрөгәндә йыйған материалдары, авторҙың тәрбиәсеһе Агафья Александровна Кумская хәтирәләре буйынса яҙылған. Таганрог округында хикәйәлә телгә алынған, легендаларға сорналған Саур-Могила урынлашҡан.
Чехов тере саҡта хикәйәһе немец, серб-хорват, словак һәм чех телдәрендә баҫыла.

# Бәхет (хикәйә)
## Тәнҡит

Хикәйәне замандаштары һоҡланыулы баһалаған. Яҙыусының туғаны Ал. П. Чехов авторы былай тип яҙа: «Һай, дуҫҡай, үҙеңдең һуңғы "дала" өмәң менән шау-шыу сығарҙың. Әҫәрең — иҫ киткес шәп. Тик уның тураһында ғына һөйләйҙәр. Маҡтау — көсөргәнешле. Докторҙар ауырыуҙарға тынысландырыу дарыуы урынына әҫәр баҫылған таушалған № тәҡдим итә».
Хикәйәне тәнҡитсе И. И. Левитан баһалай, ул Чеховҡа былай тип яҙа: «...һин мине пейзажист булараҡ хайран иттең. Мәҫәлән: «Бәхет» хикәйәһендә дала, ҡурған, һарыҡ картиналары һоҡландырғыс».
Әммә тәнҡитсе К. Арсеньев хикәйәне индерелгән булмай шул әҫәрҙәрҙе, «йөкмәткеһе менән дә Чехов әфәнде очерктарының төп көсөн айырым матурлығы менән билдәләрлек яғынан да артыҡ ярлы».
В. Гольцев «Бәхет» хикәйәһендә яҙыусының пантеистик ҡарашы «ҡайғылы төҫ» ҡабул итә, тип билдәләй.
Киңәйтелгән фекерҙе И. В. Джонсон әйтте. Ул билдәләүенсә, был осорҙа бар. Чеховтың «өҫтә ятҡан, үҙенә айырым ҡиммәте булған юморы» ғалим методын хәтерләткән «тормошто рәссамдарса вайымһыҙ тамаша ҡылыу» кеүек яңы фаза менән алмашына.

# Бәхет (хикәйә)
## Сюжеты

Төндәрҙең береһендә дала юлында ике һарыҡ көтөүсеһе, һикһән йәш тирәһендәге ҡарт һәм Санька исемле йәш егет өс мең тирәһе һарыҡ көтөүен ҡарауыллай. Уларҙан йыраҡ түгел ир-егет һәм уның аты — Маҡар экономияһынан урман ҡарауылсыһы Пантелей ҙа бар. Ҡарт Пантелей менән ен-бәрей, был урында күмелгән күп хазиналар, сихырланған байлыҡтар тураһында һөйләшеп китәләр. Хазиналар 1812 йылда Рәсәйҙән сигенгән француздарҙан тартып алынған, имеш. Әңгәмәселәрҙе хазиналарҙы эҙләү идеяһы ҡыҙыҡһындыра. Хазиналарҙы улар ергә күмелгән бәхет менән бәйләйҙәр. Урман ҡарауылсыһы былай ти: «Терһәк яҡын да бит ни, ләкин тешләп булмай... Бәхет бар ҙа бит ни, уны эҙләрлек аҡыл юҡ». Ә ҡарт хатта «байлыҡ тапһа, уны ни эшләтерен дә белмәй».
Таң атҡанға саҡлы туйғансы һөйләшкән әңгәмәселәр айырылып китә. Уларҙың һәр береһе бәхет хаҡында уйланыуын дауам итә. Йәш булғанлыҡтан, Саньканы бәхет үҙе ҡыҙыҡһындырмай, «кеше бәхетенең кәрәкмәгән һәм аңлашылмаған, әҙәм ышанмаҫлыҡ һәм әкиәткә оҡшауы» уйландыра. Һарыҡтар ҙа ни хаҡталыр уйға батҡан.