yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Бүреле (Уйылға ҡушылдығы)

Бүреле — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уйылға йылғаһының уң ярына тамағынан 193 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Бүреле (Уйылға ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уйылға йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500112111200000998
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200099
* Бассейн коды — 14.01.05.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

# Бүреле (Уйылға ҡушылдығы)
## Этимологияһы

Шувалов Николай Иванович - Силәбе өлкәһенең күренекле географы, топонимисы йылға атамаһының барлыҡҡа килеүе тураһында үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә былай тип яҙа:
   Бурля, правый приток Увельки, бассейн Уя, левый приток Урала.От башкирского буре — «волк», -ле (-ля) — словообразовательный аффикс, т. е. «волчья».
Йәғни, йылға "Бүре" һүҙенә ялғау ҡушылыу юлы менән барлыҡҡа килгән һәм бүре булған төбәк йылғаһы икәнен аңлатҡан.
# Рось

Рось (укр. Рось) — Украиналағы йылға. Винница, Киев һәм Черкассы өлкәләре аша көньяҡҡа табан аға. Днепрҙың (Кирмәнсек һыуһаҡлағысы) һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 346 километр.
# Нерым-Еган (айка-Еган кушылдығы)

Нерым-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға айка-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Нерым-Еган (айка-Еган кушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200044925
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204492
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Олику-Онур-Яха

Олику-Онур-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Адер-Паюта йылғаһының уң ярына тамағынан 250 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Олику-Онур-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15040000212115300053924
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305392
* Бассейн коды — 15.04.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Азваж

Азваж — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Рубка йылғаһының уң ярына тамағынан 8,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Азваж
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300412111100036535
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103653
* Бассейн коды — 10.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ҡунаҡбаев Рауил Ғибат улы

Ҡунаҡбаев Рауил Ғибат улы (рус. Кунакбаев Равил Гибатович; 10 май 1956 йыл) — педагог, муниципаль хеҙмәт ветераны. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре.

# Ҡунаҡбаев Рауил Ғибат улы
## Биографияһы

Рауил Ғибат улы Ҡунаҡбаев 1956 йылдың 10 майында БАССР-ҙың Ейәнсура районы Үтәғол ауылында донъяға килгән.
Башҡорт дәүләт педагогия институтын тамамлаған (хәҙерге Башҡорт дәүләт педагогия университеты), география һәм биология уҡытыусыһы һөнәре алған.
Хеҙмәт юлын 1973 йылда Ейәнсура районының Яңыбай һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә физик культура уҡытыусыһы булып башлаған.
1974 йылдан 1976-ға тиклем армия сафында хеҙмәт итә.
1981 йылдан 1985 йылға тиклем Ейәнсура районы Үтәғол урта мәктәбенең кластан тыш һәм мәктәп эштәрен ойоштороусы булып эшләй.
1985 йылда — Ейәнсура районының Самаҙы һигеҙ йыллыҡ мәктәбе директоры.
1985—1987 йылдарҙа — КПСС-тың Ейәнсура район комитеты инструкторы.
1987—1990 йылдарҙа — Ейәнсура районының Калинин исемендәге колхозының партком секретары.
1990 йылдан — Ейәнсура районының халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире.
2000 йылда — Ейәнсура районы Яңы Павловка ауыл хакимиәте башлығы.
2000 йылда — Ейәнсура районының ауыл хужалығы идаралығы начальнигы урынбаҫары.
2000 йылдан — Ейәнсура район хакимиәтенең мәғлүмәт-аналитика бүлеге мөдире.
2002 йылдан — Ейәнсура районы хакимиәтенең эштәр идарасыһы.
2003—2005 йылдарҙа — Ейәнсура районы хакимиәте башлығының кадрҙар һәм социаль мәсьәләләр буйынса урынбаҫары. 2005 йылда Өфөлә яҡташтар осрашыуында Рауил Ғибат улы райондың ярайһы яҡшы һөҙөмтәләргә өлгәшеүе тураһында һөйләй, шулай уҡ тап Ейәнсура районынан йәштәр юғары уҡыу йорттарына уҡырға күпләп инеүен билдәләй һәм, диплом алғас, тыуған яҡҡа эшкә ҡайтырға саҡыра.
2006 йылдан — Ейәнсура муниципаль районы хакимиәте башлығының социаль сәйәсәт буйынса урынбаҫары.

# Ҡунаҡбаев Рауил Ғибат улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре
# Эква-Я (Вор-Я ҡушылдығы)

Эква-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вор-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Эква-Я (Вор-Я ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300024635
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302463
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Аксаковнефть

«Аксаковнефть» — элекке нефть һәм газ сығарыу идаралығы, Башҡортостан Республикаһында газ һәм нефть сығарыу менән шөғөлләнә, «Ишембайнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы менән берләштерелгән.
Предприятиеның штаб-фатиры түбәндәге адрес буйынса урынлашҡан: Рәсәй Федерацияһы, Башҡортостан Республикаһы, Приют ҡасабаһы, Вокзал урамы, 13.

# Аксаковнефть
## Тарихы

«Аксаковнефть» 1955 йылда «Башнефть» берекмәһе составында Башҡорт АССР-ының Приют ҡасабаһында ойошторола.
Предприятие хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Бишбүләк, Бәләбәй, Йәрмәкәй, Миәкә һәм Әлшәй райондары һәм Ырымбур өлкәһенең Пономарёвка районы биләмәләрендә урынлашҡан Шкапов ятҡылығындағы, шулай уҡ Бәләбәй, Сатыев, Знаменский, Раевка, Шафран һ. б. нефть ятҡылыҡтарындағы нефть һәм газды сығарыу һәм эшкәртеү өсөн ойошторола. Бәләбәй ҡалаһы һәм Приют ҡасабаһы өсөн төп етештереү производствоһы булып тора.
Әлеге ваҡытта предприятие тарафынан яҡынса 230 миллион тонна нефть сығарылған, нефть сығарыуҙың максималь кимәле 1963 йылда теркәлгән — 11 400 мең тонна нефть.
1970 йылдан — нефть һәм газ сығарыу идаралығы.
1995 йылдан «Башнефть» акционер нефть компанияһы филиалы була.
2003 йылда «Аксаковнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы асыҡ акционерҙар йәмғиәте итеп үҙгәртелгән.
Предприятие «Приют нефтсеһе» гәзите баҫтырып сығара.
«Аксаковнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы ЯСЙ йыл һайын Башҡортостандың 15 ятҡылығында 1 миллион тонна нефть сығара һәм эшкәртә.
2012 йылға предприятие яҡынса 229 миллион тонна нефть сығарған һәм 3864 скважина быраулаған.
2005 йылда «Башнефть» «Башнефть-Ишембай» акционер нефть компаниялары ААЙ филиалы Аксаков нефть һәм газ сығарыу буйынса идаралыҡ (АУДНГ) итеп үҙгәртеп ҡорола.

# Аксаковнефть
## Социаль сәйәсәт

Предприятие составында стадион, спорт залы, ике профилакторий, ял базаһы, ҡала ситендәге балалар лагеры, поликлиника, ашхана бар, спорт — дзюдо, волейбол, футбол секцияларына ярҙам итә.

# Аксаковнефть
## Экология

Тирә-яҡ мөхитте бысратыуға юл ҡуймау маҡсатында предприятиела саралар күрелә: нефть резервуарҙары махсус коррозияға ҡаршы һаҡлағыстар менән көпләнгән, нефттең еңел фракцияларын тотоу буйынса ҡоролмалар эшләтелә, өҫкө һәм ер аҫты һыуҙарының бысраныу кимәле мониторингы үткәрелә.

# Аксаковнефть
## Предприятиеның билдәле хеҙмәткәрҙәре

* Хәбибуллин Мөбәрәкша Сафиулла улы (1955—1977) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
* В. П. Максимов — техник фәндәр докторы, Ленин премияһы лауреаты,
* Я. М. Каган — техник фәндәр докторы, СССР дәүләт премияһы лауреаты.
* Геология-минералогия фәндәре докторҙары Э. М. Хәлимов һәм Е. В. Лозин.

# Аксаковнефть
## Етәкселек

* Межлумов Оник Арсеньевич (1955—1964)
* Травниций Вениамин Николаевич (1964—1979)
* А. П. Сафронов
* Мөхөтдинов И. Р.
* Владимир Филиппович Мерзляков — «Аксаковнефть» нефть газ табыу идаралығы ЯСЙ генераль директоры; 1987—2005 йылдар
* Н. В. Панин — башҡарма директор
# Рипперсхаузен

Рипперсхаузен (нем. Rippershausen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 882 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,49 км². Диңгеҙ кимәленән 335 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98639 һәм автомобиль коды — SM.
# Кукуя (йылға)

Кукуя — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Черга №696 йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Кукуя (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100006985
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100698
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Һикеяҙ (Ҡыңғыр ҡушылдығы)

Һикеяҙ — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһының Мишкә районы биләмәһендә аға. Йылға Ҡыңғыр йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Һикеяҙ (Ҡыңғыр ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201612111100025520
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102552
* Бассейн коды — 10.01.02.016
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Кудрянка

Кудрянка (укр. Кудрянка) — Украиналағы йылға. Хмельницкий өлкәһенең Хмельницкий районы аша көньяҡҡа табан аға. Көньяҡ Бугтың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 25 километр. Бассейн майҙаны — 92,4 км².
# Грибанов

Грибанов — урыҫ ир-ат фамилияһы.
Грибанова — урыҫ ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

# Грибанов
## Билдәле йөрөтөүселәр

* Грибанов Евгений Никитич (1895—1941) — ғалим-физик, профессор.
* Грибанова Антонина Сергеевна (1932—1999) — СССР-ҙың еңел сәнәғәт алдынғыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).
# Иҙрискүл

Иҙрискүл рус. Идрискуль, Идряс-Куль — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Троицк районындағы күл.

# Иҙрискүл
## Географияһы

Иҙрискүл Силәбе өлкәһенең Троицк районында Уй һәм Мейәс йылғалары араһында, Борханкүл ауылынан йыраҡ түгел урынлашҡан.
Был күлдән Мейәс йылғаһы ағып сыға.

# Иҙрискүл
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса күл Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мейәс йылғаһы Силәбе ҡалаһынан алып йылғаның тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501011111200014734
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 211201473
* Һыу көҙгөһө майҙаны (км²): 0.56
* Ағып сыға: Мейәс йылғаһы
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
* Һыуйыйғыс майҙаны - юҡ

# Иҙрискүл
## Этимологияһы

Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Н. И. Шувалов гидронимды былай тип аңлата:
Йәғни, күлдең атамаһы Иҙрис тигән башҡорт исеменән килеп сыҡҡан.
# Шаһибәрәк (йыр)

«Шаһибәрәк» — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.

# Шаһибәрәк (йыр)
## Тарихы

Шаһибәрәк менгән көрән үк юрға, Аяҡтары һыймай киң юлға. Йәшлек менән ҡылған бар эшемде Ташлағыҙсы, ҡарттарым, бер юлға.
Саңҡ-саңҡ ҡына итеп, ай, ҡысҡырған, Шоңҡар ҡоштар тауҙың бөркөтө. Яҫы ғына яурын, киң күкрәкле Бикҡол ауылының егете
Ирәндеккәй тауҙың да итәгендә Япраҡ яра һары талдары.
Шаһибәрәк ҡасан ҡайта ла, тип үк Илашып көтә микән балалары
Бикҡол ғына ауылы, ай, ҙур ауыл, Урамдары уның тарауыл. Шаһибәрәк ҡайтып килер ине — Алды-арты уның ҡарауыл.
Беренсе тапҡыр С. Г. Рыбаков уны 1894 йылда Ырымбур губернаһы (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы) Орск өйәҙе Юлыҡ ауылында Абдрахман Дәүләтовтан яҙып ала һәм «Бараков» атамаһы аҫтында «Музыка и песни уральских мусульман с очерком их быта» китабында баҫтырып сығара. Йырҙы артабан Х. Ф.Әхмәтов, З. Ғ. Исмәғилев, А. С. Ключарёв, Л. Н. Лебединский, Ғ. З.Сөләймәнов, Н. Д. Шоңҡаров яҙып ала.

# Шаһибәрәк (йыр)
## Йөкмәткеһе

Бикҡол ауылында (Әбйәлил районы) тыуып үҫкән Рахманғол Биҡҡол улы Бараков 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнаша. Был һуғышта Рахманғол Бараков «Парижды алған өсөн» тигән көмөш миҙал менән наградлана. Уның бер улы Шаһи бик теремек, етеҙ булып, хаҡ эш өсөн, халыҡ мәнфәғәте өсөн тырышып йөрөгән егет була. Башҡорт ерҙәрен талаған заводчиктарға ҡаршы сығырға халыҡты әйҙәй. Ә түрәләргә был оҡшамай. Шуның өсөн улар уны тотоп алып, һәр төрлө ялалар яғып, «уғры» ҡушаматы тағып, һөргөнгә оҙаталар. Шаһи унан бер нисә тапҡыр ҡасып ҡайта. Ҡайтҡан һайын уны кире оҙаталар. Бер тотоп ебәргәндәрендә Шаһи ошолайтып йырлаған:
    Этҡара тигән дә сабынымда
    Сәнсеүле лә ҡалды һәнәгем.
    Бүтән һис берәүҙән дә күрмәйем,
    Сәйфелмөлөк, һинең һәләгең.
Архив мәғлүмәттәренән асыҡланыуынса, Сәйфелмөлөк Уразгилде улы Сәйетйәғәфәров ысынлап та Биҡҡолдан бик алыҫ булмаған Тупаҡ ауылында 1826 йылдан башлап 15-20 йыл старшина булған. Ә Этҡара тигән сабынлыҡ Биҡҡол менән Нияҙғол араһында ята. Тимәк, ошо Сәйфелмөлөк Шаһи Бараковты тотоп ебәргән.

# Шаһибәрәк (йыр)
## Характеристикаһы

«Шаһибәрәк» — фәлсәфәүи характерҙағы йыр. Йырҙың көйө киң диапазонлы (дуодецима), бай орнаментика һәм көйләүгә ҡоролған. Йырҙың башына көйҙөң децимеға күтәрелеү хәрәкәте хас, аҙаҡ әкренләп түбәнгә тоникаға ҡарай хәрәкәт итә. Формаһы — 2 һөйләмдән торған осор, һуңғыһы — вариация ҡабатланышы.

# Шаһибәрәк (йыр)
## Башҡарыусылар

Башҡарыусылар — М. А.Ҡаҙаҡбаев, Ф.Ә. Килдейәрова, А. А. Солтанов, В. Ғ. Хызыров, Ә.С.Шайморатова.

# Шаһибәрәк (йыр)
## Ҡулланыу

«Шаһибәрәкте» балалар хоры һәм фортепиано; скрипка һәм фортепиано өсөн — М. М. Вәлиев; тауыш һәм фортепиано өсөн З. Ғ. Исмәғилев эшкәрткән. «Шаһибәрәк» көйөн М. Вәлиев симфоник оркестр өсөн «Бейеү сюитаһында» ҡуллана.
# Лесной Тамбов

Лесной Тамбов — Рәсәй йылғаһы. Тамбов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2231/350/51/365 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 89 км.

# Лесной Тамбов
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цна йылғаһы, тамағынан Тамбов ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010200212110000028861
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002886
* Бассейн коды — 09.01.02.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Серафимович урамы (Дондағы Ростов)

Серафимович урам — Дондағы Ростовтың төп урамдарының береһе.

# Серафимович урамы (Дондағы Ростов)
## Тарихы

Ҡала үҙәгендә урынлашҡан һәм уның иң боронғо урамдарының береһе булып тора. Элек Ҡазан урамы тип аталған. Беренсе тапҡыр уның тураһында 1784 йылдың 28 декабрендә Дмитрий Донской ҡәлғә архивында телгә ала. 1840—1850 йылдар мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 14 урам була: 6 буй һәм 8 арҡыры, улар араһында Ҡазан урамы ла була.
Доломановский тыҡрығынан башлана һәм Оло Баҡса урамына параллель рәүештә Ворошилов проспектына тиклем һуҙыла.
Серафимович урамында урынлашҡан:
* М. Б Греков исемендәге Ростов сәнғәт училищеһы
* М. М. Ипполитов-Иванов исемендәге балалар музыка мәктәбе
* Mercury ҡунаҡханаһы (элекке XX быуат башындағы табыш йорто)
* Хәҙерге «Сауҙагәрҙәр һарайы» бизнес-үҙәге
* Ҡаланың Киров районы хакимиәте бинаһы
* Великанованың айырым йорто
* Приказчиктар клубы
* Рындзюн һыу менән дауалау йорто

# Серафимович урамы (Дондағы Ростов)
## Фотогалерея

* Серафимович урамындағы биналар
* Элекке приказчиктар клубы
* В. Л. Дмитренконың табыш йорто
* Собор тыҡрығы менән киҫешкән урында С. И. Великановтың табыш йорто
* Телеграф бинаһы,элекке А. Н. Фрумсондың табыш йорто
# Маты йылғаһы тамағы эргәһендәге ҡарағайлыҡтар

Маты йылғаһы тамағы эргәһендәге ҡарағайлыҡтар (рус. сосновые боры у устья реки Маты) — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Баҡалы районы биләмәһендә урынлашҡан ботаник дендрологик тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965). Һаҡлау зонаһының майҙаны — 26,6 гектар.

# Маты йылғаһы тамағы эргәһендәге ҡарағайлыҡтар
## Тасуирламаһы

Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советының 1965 йылдың 17 авгусындағы 465-се «Башҡорт АССР-ының тәбиғәт ҡомартҡыларын һаҡлау тураһында»ғы ҡарарына ярашлы, Башҡортостан Республикаһы Баҡалы районы Маты йылғаһы тамағы эргәһендәге ҡарағайлыҡтарға ботаник дендрологик тәбиғәт ҡомартҡыһы статусы бирелә.
Үҫемлектәр япмаһы булған киң япраҡлы-ҡарағай һәм киң япраҡлы-ҡайын-ҡарағай урмандары өҫтөнлөк итә. Икенсе яруста йыш ҡына йүкә осрай. Ҡарағайҙарының йәше — 100—150 йәш. Киң япраҡлы урмандар массивтары араһында үҫкән ошо интрозона ҡарағайлыҡтары — ҡасандыр Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығының киңерәк таралған ҡарағай урмандарының һуңғы фрагменттары.
Маты йылғаһы тамағы эргәһендәге ҡарағайлыҡтар тәбиғәт ҡорматҡыһы өс айырым массив булып урынлашҡан, реликт ҡарағай урмандары 6 өлөшөнән тора.
1-се ҡарағайлыҡ Баҡалы районы Иҫке Маты ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 7 километр алыҫлыҡта, Сөн һәм Маты йылғаларының һыу айырғысында урынлашҡан. Уның сиктәре:
* төньяҡтан — 55°12'15,88" (төньяҡ киңлек), 53°52'9,07" (көнсығыш оҙонлоҡ);
* көньяҡтан — 55°11'48,49" (төньяҡ киңлек), 53°51'57,87" (көнсығыш оҙонлоҡ).
2-се ҡарағайлыҡ Баҡалы районы Яңы Троицкий ауылынан көньяҡ-көнығышҡа табан 3 километр алыҫлыҡта Сөн йылғаһының уң яҡ яр буйында урынлашҡан. Уның сиктәре:
* төньяҡтан — 55°14'23,87" (төньяҡ киңлек), 53°51'15,42" (көнсығыш оҙонлоҡ);
* көньяҡтан — 55°13'51,69" (төньяҡ киңлек), 53°50'13,93" (көнсығыш оҙонлоҡ).
3-сө ҡарағайлыҡ Баҡалы районы Киләй ауылынан көнсығышҡа табан 1,5 километр алыҫлыҡта Сөн йылғаһының уң яҡ яр буйында урынлашҡан. Уның сиктәре:
* төньяҡтан — 55°16'48,94" (төньяҡ киңлек), 53°52'16,94" (көнсығыш оҙонлоҡ);
* көньяҡтан — 55°16'21,42" (төньяҡ киңлек), 53°51'55,24" (көнсығыш оҙонлоҡ).
Хужалыҡта файҙаланыу режимын һәм территорияны зоналарға бүлеүҙе билдәләгән документтар: . Һаҡлау режимы Башҡортостан Республикаһы хөкүмәтенең 11.04.2018 йылдың 11 апрелендәге 162-се ҡарары менән билдәләнгән. Ҡарағайлыҡтарҙа тыйылған эшмәкәрлек төрҙәре:
* теләһә ниндәй ағас ҡырҡыу (һайлап санитар ҡырҡыуҙан тыш);
* ағас ултыртыу;
* усаҡ тоҡандырыу;
* янғын хәүефе булған осорҙа килеү;
* мал көтөү;
* файҙалы ҡаҙылмалар эҙләү һәм сығарыу;
* ниндәйҙә булһа төҙөлөшөштәр;
* Һаҡланған үҫемлектәрҙең эстетик төрө боҙолоуға йәки юғалыуға килтереүе, шулай уҡ уның үҫеү шарттарында кире сағылыш табыуы мөмкин булған һәр төрлө эшмәкәрлек.
# Әлиә

Әлиә — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа: үзбәк, ҡырғыҙ, ҡаҙаҡ халыҡтары араһында киң таралыш тапҡан ҡатын-ҡыҙ исеме.

# Әлиә
## Этимологияһы

Әлиә — ғәрәп теленән таралған ҡатын-ҡыҙ исеме. «Бөйөк» мәғәнәһен аңлата. XI—XII быуаттарҙан башлап башҡорттар араһында мосолман дине менән бергә ғәрәп исемдәре лә тарала башлай.

# Әлиә
## Башҡа телдәрҙә

Алия — рус телендә ҡулланылған исем.

# Әлиә
## Билдәле шәхестәр

* Молдағулова Әлиә Нурмөхәмбәт ҡыҙы — (ҡаҙаҡ ҡыҙы, шулай уҡ Лиә Курумгамб Молдағулова булараҡ билдәле 25 октябрь 1925 йыл — 14 ғинуар 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған совет снайперы, 2-се Балтик буйы фронты 22-се армияһының 54-се айырым уҡсылар бригадаһы ефрейторы. Советтар Союзы Геройы (1944, үлгәндән һуң).
* Бейсенова Әлиә Сәрсен ҡыҙы— (25 март 1932 йыл) — СССР һәм Ҡаҙағстан ғалимы. Ҡаҙағстан милли фәндәр академияһы академигы, география фәндәре докторы (1984), профессор (1985). Ҡаҙағстандың атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре (1987), Ҡаҙағстан Республикаһының дәүләт премияһы лауреаты (2013), Ҡаҙағстандың атҡаҙанған эшмәкәре (2014).
* Әминева Әлиә Мансур ҡыҙы — башҡорт шашкасыһы, Рәсәйҙең спорт мастеры.һәм илдең төп йыйылма командаһы ағзаһы. 2016 йылда Рәсәй чемпионы, 2012 йылда бронза призеры (блиц). Ҡыҙҙар араһында Европа (2002, 2007) һәм Рәсәй (2002—2010) чемпионы. Ҡыҙҙар араһында Европа беренселегенең көмөш призеры (2005, 2011, 2014)[1], күп тапҡыр Бөтә Рәсәй һәм халыҡ-ара турнирҙар еңеүсеһе. «Башнефть» клубы өсөн сығыш яһай.
* Исҡужина Әлиә Әхтәм ҡыҙы — Башҡорт дәүләт филармонияһының солист-вокалисы
* Мәзитова Әлиә Карам ҡыҙы — ғалим-химик
* Саматова Әлиә Марс ҡыҙы — Белорет районының 2-се Инйәр башҡорт мәктәбе уҡытыусыһы, яҙыусы, Яныбай Хамматов исемендәге премия лауреаты

# Әлиә
## Сәнғәттә

«Әлиә» йыры (Б.Гәжбаев һүҙҙәре, С.Байтереков көйө). Йырҙың һүҙҙәрен ҡаҙаҡсанан башҡорт теленә Гүзәл Ситдиҡова тәржемә иткән. 1977 йылда «Алтын Орфей» фестиваленең иң яҡшы йыры тип таныла. Йырҙы башҡарыусы Роза Рымбаева гран-приға лайыҡ була. Йырсы бөтә СССР-ҙа танылыу яулай, шул уҡ йылда «Әлиә» — «Йылдың иң яҡшы йыры» тип иғлан ителә.
# Ильчуга

Ильчуга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вага йылғаһының һул ярына тамағынан 474 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Ильчуга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000028285
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002828
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0