yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Андреева Мария Андреевна (ғалим)

Андреева Мария Андреевна (19 июль 1924 йыл — 15 июнь 2005 йыл) — ғалим-гидролог. География фәндәре докторы, профессор, Рәсәй тәбиғәт белеме академияһы академигы (2002).
Ер өҫтө һыуҙары гидрологияһы, синоптик, тыуған яҡты өйрәнеү һәм география методикаһы өлкәһендә 190-ға яҡын хеҙмәт, улар иҫәбендә дәреслектәр һәм монографиялар авторы.

# Андреева Мария Андреевна (ғалим)
## Биографияһы

Мария Андреевна Андреева 1924 йылдың 19 июлендә Силәбе өлкәһе Сосновка районының Трифоново ауылында тыуа.
1942 йылда Силәбе педагогия училищеһын тамамлай, 1947 йылда — Силәбе педагогия институтының (хәҙер Көньяҡ Урал дәүләт гуманитар-педагогия университеты) география факультетын тамамлай. 1947—1955 йылдарҙа география уҡытыусыһы, һуңынан Силәбелә 18-се мәктәптең завуч булып эшләй. 1955—1962 йылдарҙа педагогик хеҙмәткәрҙәрҙең квалификацияһын күтәреү институтында география кабинеты мөдире була. 1962—1964 йылдарҙа Пермь дәүләт университетының ҡоро ер гидрологияһы кафедраһы аспиранты була. 1964 йылда «Физико-географические особенности озёр Челябинской области и их хозяйственное использование» темаһына кандидатлыҡ диссертация яҡлай һәм тыуған юғары уҡыу йортона эшкә ҡайта. 1974 йылда «Гидрологический режим озёр Среднего и Южного Урала и влияние на него атмосферной циркуляции» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай
1974—2001 йылдарҙа Мария Андреева физик һәм иҡтисади география кафедраһы мөдире булып эшләй; 2002 йылдан Силәбе дәүләт педагогия университетының география һәм географияны уҡытыу методикаһы кафедраһы профессор-консультанты була. Бер үк ваҡытта 1974—2000 йылдарҙа — Рус география йәмғиәтенең Силәбе бүлексәһе рәйесе, 1977—1987 йылдарҙа СССР Мәғариф министрлығының география буйынса ғилми-методик комиссияһы ағзаһы була. 1986 йылдан М.А. Андреева аспирантураны етәкләй, уның шәхси етәкселегендә туғыҙ кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана.
2005 йылдың 11 июнендә Силәбелә вафат була һәм шунда ерләнә
2020 йылдың 9 сентябрендә Көньяҡ Урал дәүләт гуманитар-педагогия университетының тәбиғи-технология факультетында (Бажов урамы, 48) Рус география йәмғиәтенең почетлы ағзаһы Мария Андреевна Андреева хөрмәтенә Рус география йәмғиәтенең иҫтәлекле таҡтаташын асыу тантанаһы уҙҙы. Ул бында 30 йылдан ашыу эшләне.

# Андреева Мария Андреевна (ғалим)
## Ҡаҙаныштары

* «Хеҙмәт батырлығы өсөн», «Хеҙмәт ветераны», «Бөтә Рәсәй тәбиғәтте һаҡлау йәмғиәтенең ҙур иҫтәлекле миҙалы» миҙалдары, шулай уҡ юбилей наградалары менән бүләкләнгән
* «РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы», «СССР-ҙың мәғариф отличнигы» һәм «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре» исемдәренә лайыҡ.
* «Рус география йәмғиәтенең почетлы ағзаһы» (1995).
* 2000 йылда үҙ эшмәкәрлегендә уңышҡа өлгәшкән өсөн Мария Андреева «Йыл ҡатын-ҡыҙы» тип Америка биография институтының Халыҡ-ара советы тарафынан донъяның 100 эшлекле һәм профессиональ ҡатын-ҡыҙы иҫәбендә тәҡдим ителә.
# Турунка

Турунка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының һул ярына тамағынан 838 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Турунка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300212111100031563
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103156
* Бассейн коды — 10.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Тынай

Тынай — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Туртас йылғаһының һул ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Тынай
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010700112115300013456
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301345
* Бассейн коды — 14.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Доронин Александр Макарович

Доронин Александр Макарович (7 ғинуар 1947 йыл, Петровка ауылы, хәҙер Большеигнатовский районы, Мордва Республикаһы) — моҡша прозаигы, шағир, публицист, журналист, баш мөхәррир.

# Доронин Александр Макарович
## Биография

1984 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
А. М. Горький исемендәге Әҙәби институтты тамамлай (Мәскәү, 1973).
Эрзя телле «Сятко» («Усаҡ») журналының баш мөхәррире булып эшләй.
2000 йылдан Мордва Республикаһы яҙыусылар союзы рәйесе.
Эре проза әҫәрҙәре авторы, шул иҫәптән «Кочкодыкесь — пакся нармунь» («Бүҙәнә — ялан ҡошо», 1993), «Баягань сулейть» («Ҡыңғырау сәскәләре күләгәһендә», 1995). Рус, мари, сыуаш, удмурт телдәренә тәржемә ителгән
# Пот-Ех (Лыхма ҡушылдығы)

Пот-Ех — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лыхма йылғаһының һул ярына тамағынан 190 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Пот-Ех (Лыхма ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300021941
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302194
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# QR-код

QR-код (ингл. quick response — шәп яуап) — матрица коды, ике үлсәүле штрих-коды, 1994 йылда «Denso-Wave» япон компания менән эшләнғән.

# QR-код
## Һүрәтләү

Японияла штрихкодттарҙын популяр булыуына сәбәпле, унда яҙылған мәғлүмәт ҡулланыусыларға биҡ аҙ тип күренерғә башланы. Ошо мәсьәләне хәл итеү өсөн QR-код тыуҙы. График һүрәттә күп мәғлүмәт кодировать итеү була.
Иҫке штрихкод йоҡа нур менән уҡыла, QR-код сенсор менән ике үлсәүле һүрәт тип уҡыла. Нөктәләр двоичный һандарға күсерелә. QR-кодттын кодировкалау шарттары:
* һандар— 7089 тамға;
* һандар һәм һәрефтәр (латиница) — 4296 тамға;
* двоичный коды — 2953 байт (следовательно, около 2953 букв кириллицы в кодировке windows-1251 или около 1450 букв кириллицы в utf-8);
* иероглифтар — 1817.
«QR code» "DENSO Corporation"ның лицензияланған саүҙа маркаһы була, ләғин кодтар кулланыуы бер ниндәй лицензион йыйымдарһыҙ була.
* QR-код юлдары тураһында
* Код маски и уровня коррекции, возможные XOR-маски
# Парциаль баҫымлыҡ

Парциа́ль баҫымлыҡ (лат. partialis — бер ни тиклем (ҡәҙәр), бер аҙ, өлөшләтә, лат. pars — өлөш) — газ ҡушымтаның айырым алып өлөштөн баҫымы.
Газ ҡушымтаның дөйөм баҫымы — бөтә уның компоненттарҙын парциаль баҫымдар дөйөмө.

# Парциаль баҫымлыҡ
## Дальтон закондары

Газ азоттан (N₂), водородтан (H₂) һәм аммиактан (NH₃) торғас дөйөм баҫымы:
    $P=P_{{\mathrm {N} }_{2}}+P_{{\mathrm {H} }_{2}}+P_{{\mathrm {NH} }_{3}}$, где:
$P\,$ = Газ ҡушымтаның дөйөм баҫымы
$P_{{\mathrm {N} }_{2}}$ = азоттын (N₂) парциа́ль баҫымы
$P_{{\mathrm {H} }_{2}}$ = водородтын (H₂) парциа́ль баҫымы
$P_{{\mathrm {NH} }_{3}}$ = аммиактын (NH₃) парциа́ль баҫымы
# Мәҡсүт

Мәҡсүт һүҙенең бер нисә мәғәнәһе бар.

# Мәҡсүт
## Мәҡәләләр

* Мәҡсүт (исем) — ир-ат исеме.
* Мәҡсүт (Бөрйән районы) — Башҡортостандың Бөрйән районындағы ауыл.
* Мәҡсүт (Бәләбәй районы) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл.
* Мәҡсүт (Йылайыр районы) — Башҡортостандың Йылайыр районындағы ауыл.
* Мәҡсүт (Күгәрсен районы) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл.
* Мәҡсүт (Стәрлебаш районы) — Башҡортостандың Стәрлебаш районындағы ауыл.
* Мәҡсүт (Стәрлетамаҡ районы) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл.
* Мәҡсүт (Туймазы районы) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл.
* Мәҡсүт (Һарытау өлкәһе) — Һарытау өлкәһенең Пугачёв районындағы ауыл.
* Мәҡсүт (Ырымбур өлкәһе) — Ырымбур өлкәһенең Төйлөгән районындағы ауыл, әлеге ваҡытта Дәүләтҡол ауылы составында.
# Мичиган (күл)

Мичига́н (ингл. Lake Michigan) — АҠШ-тағы күл, Бөйөк күлдәрҙең береһе.

# Мичиган (күл)
## География

Үрге күлдән көньяҡтараҡ урынлашҡан. Гурон күле менән Макино боғаҙы аша, Миссисипи йылғаһы менән — Чикаго—Локпорт каналы аша тоташҡан.
Майҙаны — яҡынса 57 750 км² (Бөйөк күлдәр араһында майҙаны буйынса өсөнсө урында), оҙонлоғо яҡынса 500 км, киңлеге яҡынса 190 км. Диңгеҙ кимәленең бейеклеге — 177 м, максималь тәрәнлеге — 281 м. Йыл эсендә дүрт ай дауамында боҙ менән ҡаплана. Күлдәге утрауҙар — Бивер, Төньяҡ Маниту, Көньяҡ Маниту.
Мичиган күле АҠШ-тың Мичиган, Индиана, Иллинойс һәм Висконсин штаттарының яр буйҙарын йыуа. Күл буйындағы иң ҙур ҡалалар: Чикаго, Эванстон, Хайланд-Парк, Милуоки, Грин-Бей, Гэри һәм Хэммонд.
Күлдең атамаһы оджибва индеецтары телендәге mishigami («ҙур һыу») һүҙенән барлыҡҡа килгән. Күлде европаларға 1634 йылда француз сәйәхтсеһе Жан Николе аса.
# Шельмас

Шельмас — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Васина йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Шельмас
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000024921
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002492
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Усыс

Усыс — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Туй йылғаһының уң ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Усыс
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010100312115300007758
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115300775
* Бассейн коды — 14.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Алапаевск

Алапаевск — Рәсәйҙең Свердловск өлкәһендәге ҡала, Муниципаль берәмек «Алапаевск ҡалаһы» ҡала, округының административ үҙәге.
Алапаиха ауылы 1639 йылда нигеҙләнгән, шул исемдәге йылға яры янында, йылғаның Нейва йылғаһына ҡушылған урында. Алапаевск 1781 йылда Екатерина II указы буйынса ҡала статусын ала һәм Пермь губернаһының Алапаевский өйәҙе үҙәге була. 1783 йылда уның беренсе үҙ гербы булдырыла.

# Алапаевск
## Географияһы

Урта Урал тауҙарының көнсығыш битләүендә, Нейва йылғаһы буйында (Обь бассейны), уға Алапаиха йылғаһы ҡушылған ерҙә, Свердловск өлкәһенең үҙәгендә, Екатеринбург ҡалаһынан, 146 км төньяҡ-көнсығышта , 1847 км алыҫлыҡта Мәскәүҙән 1847 км һәм Санкт-Петербургтан 2483 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Екатеринбург — Түбәнге Тагил — Алапаевск, Екатеринбург — Артемовский — Алапаевск — Серов тимер юлы төйөнө. Алапаевск — Мурзинка — Петрокаменский- Түбәнге Тагил автомобиль юлдары менән тоташҡан.
Климаты уртаса-һалҡын. Уртаса һауа температураһы — 1,9 °C. Уртаса йыллыҡ яуым — төшөм күләме- 496 мм.
Март айы- иң ҡоро ай, яуым-төшөм — 15 мм. Июлдә яуым-төшөм һаны- уртаса 89 мм.
Июль — йылдың иң йылы айы, уртаса температура 18,7 °C. Йылдың иң һыуыҡ айы- ғинуар — −15.6 °C.

# Алапаевск
## Тарих

Беренсе тапҡыр Алапаиха йылғаһы янындағы тораҡ 1639 йылда Верхотур баяры Бужанинов Андрей улы менән бәйле телгә алына.
1696 йылда Алапаиха тирәһендә -Нейва йылғаһы буйында тимер мәғдәне табыла.
1702 йылда Алапаиха йылғаһы янында ҡаҙна тимер ҡойоу заводы төҙөлә башлай. Ошо ваҡыттан алып Алапаиха ауылы завод ҡасабаһы була.
9 сентябрь 1941 йыл. Өлкә партия комитеты ҡарарына ярашлы Алапаевск ҡалаһы өлкә буйһоноуындағы ҡала булып китә.
Алапаевск Свердловск өлкә хеҙмәтсәндәр депутаттары ҡала советы . 1963 йылдың 1 февралендә Алапаевск ҡлаһының хеҙмәтсәндәр депутаттары советы Свердловск өлкә хеҙмәтсәндәр депутаттары ҡала советына тапшырыла.
Менән 20 май, 1918 йылда бар мәктәптәр һәм төн менән… Алапаевск Напольный 17 на 18 июлендә император ғаиләһе ағзаларына ине зверский убита . Романов: бөйөк кенәз Сергей Михайлович, бөйөк княгиня Елизавета Федоровна, ҡан кенәзе император Константин Константинович, Иоанн Константинович, Игорь Константинович, кенәз Владимир Палея, Федор Ремез (бөйөк кенәз Сергей Михайлович эштәр идарасыһы) һәм Варвар (Яковлев) (келейница Елизавета Федоровна).

# Алапаевск
## Алапаевскиҙың иҫтәлекле урындары

Бөйөк рус композиторы П. И. Чайковский үҙенең бала сағын Алапаевскиҙа үткәргән. Алапаевск осороноң йоғонтоһо менән композиторҙың әҫәрҙәре бәйле, мәҫәлән, «Балалар альбомы». Городилин инициативаһы менән композитор Чайковскийҙың бала сағында йәшәгән йортта композиторҙың музейы булдырылған. .

# Алапаевск
## Алапаевскиҙың иҫтәлекле урындары
### Алапаевск металлургия заводы

Бөгөнгө Алапаевск үҙәгендә иҫке металлургия заводының һыҙаттары һаҡланып ҡалған..

# Алапаевск
## Транспорт
### Ҡала райондары

* Үҙәк районы
* Төньяҡ районы
* Октябрьский районы
* Нейво-Алапаиха районы
* Эшселәр районы
* Максим Горький районы
* Станкозавод районы
* «Стройдормаш» заводы районы
* «ДОК» районы
# Сиротиндар йорто (Таганрог)

Сиротиндар йорто — мәҙәни мираҫ объекты. Ул Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһы, Чехов урамындағы 82-се йорт . Архитектура һәйкәлдәре категорияһына ҡарай.

# Сиротиндар йорто (Таганрог)
## Тарих

XIX быуаттың беренсе яртыһында Таганрогта бер ярым ҡатлы йорт төҙөлә. 1870-се йылдарҙа өй шағир Николай Щербинаның апаһы М. Ф. Сиротинаның милке була. Шағир был өйҙә йыш ҡына ҡунаҡ булған.
Яҙыусы Антон Павлович Чехов Сиротиндарҙың улы Владимир менән бергә уҡыған. Улар бик дуҫ булған. Чехов та был йортҡа йыш ҡына мәктәптә уҡыған ваҡытында килеп йөрөгән. 1881 йылда Мәскәүҙән ҡайтҡанда ул был йортта була. В. А. Сиротин казак сотниғы була, уның ҡатынының исеме — Мария. 1890-сы йылдарҙан алып йорт хужаһы — Мария Сиротина. Владимир һәм Мария айырылышҡан, һәм ул икенсе тапҡыр иргә сыға һәм яңы никахта Стейгер фамилияһын ҡабул итә.
1915—1918 йылдарҙа йортта хужа булып Иван Акимович Регетти тора. Ул Ҡала йәмәғәт идаралығының сауҙа депутаты булған.
301(18.11.1992 йылдың) ҡарары буйынса Сиротиндар йорто архитектура һәйкәле булып тора һәм мәҙәни мираҫ объекттарына ҡарай.
# Чаткыч Омер

Чаткыч Омер (тур. Ömer Çatkıç ; 15 октябрь 1974, Эскишехир, Төркиә) — төрөк футболсыһы, ҡапҡасы. Төркиә йыйылма командаһы составында Донъя Чемпионаты −2002 һәм Конфедерациялар Кубогы-2003 турнирҙарының бронза призеры.

# Чаткыч Омер
## Клуб карьераһы

Омер Чаткычтың барлыҡ профессиональ футбол карьераһы төрөк клубтарында үтә. Ул футбол менән 1992 йылда «Эскишехирспор» клубында шөғөлләнә башлай. 1998 йылдан 2004 йылға тиклем футболсы «Газиантепспор» клубында уйнап килә. Омер Чаткыч артабан «Генчлербирлиги» клубы составында дүрт йыл дауамында уйнап тора, шунан һуң инде Газиантеп ҡалаһы клубында уйнап сыҡҡандан һуң, Бурса ҡалаһының «Бурсаспор» клубына уйнарға ҡайта. Омер Чаткыч 2008 йылдан алып Төркиәнең «Антальяспор» клубы уйынсыһы.

# Чаткыч Омер
## Милли йыйылма командала уйнауы

Төркиә милли йыйылма командаһында Омер Чаткыч 1999 — 2005 йылдарҙа уйнай, ошо осор эсендә ул 19 матчта ҡатнаша, башлыса йыйылма команданың запас ҡапҡасыһы булып тора. Омер Чаткыч был вазифала торған саҡта төп голкипер вазифаһын башҡарыуҙа бары тик легендар Речбер Рюштюнан ғына уҙа алмай килә. Төркиә милли йыйылма командаһына Омер Чаткыч халыҡ-ара турнирҙарҙа ҡатнашыу өсөн саҡырылған була, ул Евро-2000, шулай уҡ Донъя чемпионаты - 2002 һәм 2003 йылғы Конфедерациялар Кубогында ҡатнаша, шуларҙа футбол ҡапҡасыһы ике матчта уйнай һәм ике тапҡыр туп үткәрә.

# Чаткыч Омер
## Ҡаҙаныштары

* Төркиә
** Европа чемпионаты-2000-дә сирек финалға етә
** 2002 йылғы Донъя чемпионатының бронза призеры
** 2003 йылғы Конфедерациялар Кубогының бронза призеры

# Чаткыч Омер
## Иҫкәрмә

* ↑ Ömer Catkic // Transfermarkt.com (билдәһеҙ) — 2000.
* ↑ ÖMER ÇATKIÇ (билдәһеҙ). ТФФ. Дата обращения: 13 март 2010. Архивировано 20 апрель 2012 года.
# Нурмөхәмәтов Әнүәр Әбүбәкер улы

Нурмөхәмәтов Әнүәр Әбүбәкер улы (9 май 1943 йыл—17 март 2009 йыл) — театр актёры, режиссёр, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1969 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1983), Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы лауреаты (1980).

# Нурмөхәмәтов Әнүәр Әбүбәкер улы
## Биографияһы

Әнүәр Әбүбәкер улы Нурмөхәмәтов 1943 йылдың 9 майында Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Яңы Усман ауылында тыуа. Әнүәр Әбүбәкер улы 1965 йылда — Өфө сәнғәт училищеһын (Ш. Р.Рәхмәтуллин, Р. С. Сыртланов курсы), 1975 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын (Ғ. Ғ. Ғиләжев курсы) уңышлы тамамлай.
1965 һәм 1968 йылдарҙа — Салауат драма театры актёры, 1975 йылда — режиссёры, 1978 йылдан баш режиссёры, 1987—2004 йылдарҙа «Башҡортостан» ТРК-ның телевидение студияһы режиссёры, баш режиссёры, художество етәксеһе, бер үк ваҡытта 1990—1996 йылдарҙа Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы булып эшләй.
Башҡорт драма театры һәм Сибай драма театры сәхнәләрендә спектаклдәр ҡуйған. Төп ролдәре: Айтуған («Утлы өйөрмә»; дебют, 1965), Артур («Һалдат улы», икеһе лә — Ә. М. Мирзаһитов), Василий («Туй көнө» — «В день свадьбы», В. С. Розов) һ.б. образдар. Нурмөхәмәтов режиссёр эштәренә художество кәүҙәләнешенең ябайлығы, заман темаларына тартылыу, әүҙем гражданлыҡ позицияһы хас. Салауат башҡорт драма театрында — Ф. А. Әсәновтың «Тол ҡатын», Т. Ғ. Миңнуллиндың «Дуҫтар йыйылған ерҙә», Ф. Ә.И ҫәнғоловтың шул уҡ исемле романы буйынса «Арыш башағы»; Башҡорт драма театрында — Ә. Һ. Бикчәнтәевтең «Йәшенле таң» (дебют, 1974), М. Фәйзиҙең «Аҫылйәр»; Сибай башҡорт драма театрында Г. Д. Хугаевтың «Андро менән Сандро» («Андро и Сандро») пьесаһы б‑са «Күрше хаҡы» спектаклдәрен ҡуя. «Ырыуымдың бишек йыры» (1992), «Мине Матросов тип эҙләгеҙ» (2001), «Шәһит Хоҙайбирҙин» («Шагит Худайбердин»; 2006) документаль һәм «Миҙал» (2000) нәфис, шул иҫәптән күп сериялы «Һарығолаҡ» (1990, 1995), «Ай ҡыҙы» (2001, 2002; бөтәһе лә — «Башҡортостан» ТРК‑һы), фильмдары режиссёры.
Бер үк ваҡытта Өфө дәүләт сәнғәт институтында уҡыта. Уның башланғысы менән бында нәфис тапшырыуҙар режиссерҙарын әҙерләү буйынса махсус курс асыла.
2009 йылдың 17 мартында Өфө ҡалаһында вафат була.

# Нурмөхәмәтов Әнүәр Әбүбәкер улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
* Ғәлимов Сәләм исемендәге премия лауреаты (1980).

# Нурмөхәмәтов Әнүәр Әбүбәкер улы
## Шулай уҡ уҡығыҙ

* Таң гәзите. 10 май 2023 йыл Табып алынған малай
# Преображенка (Ҡурған өлкәһе)

Преображенка — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһе Сафакүл районындағы ауыл. Һарт-Әбдрәш ауыл советы составына инә.

# Преображенка (Ҡурған өлкәһе)
## Географияһы

Мостай күле һәм Сутарман һаҙы араһында, ауыл биләмәһе үҙәге Һарт-Әбдрәш ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 5 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Преображенка (Ҡурған өлкәһе)
## Халҡы
### Милли составы

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләренә ярашлы, халыҡтың милли структураһында урыҫтар 58%, башҡорттар 40% тәшкил итә.
# Йосопова Бәҙәр Әхмәт ҡыҙы

Йосопова Бәҙәр Әхмәт ҡыҙы (21 декабрь 1901 йыл — 30 август 1969 йыл) — театр актёры. 1936 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1944), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1940) һәм атҡаҙанған (1935) артисы. Башҡорт театрына нигеҙ һалыусыларҙың һәм тәүге актёрҙарының береһе. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1955) һәм «Почёт Билдәһе» (1944) ордендары кавалеры.

# Йосопова Бәҙәр Әхмәт ҡыҙы
## Биографияһы

Бәҙәр Әхмәт ҡыҙы Йосопова 1901 йылдың 21 декабрендә Ырымбур губернаһы Орск өйәҙенең Орск ҡалаһында тыуған.
1915 йылда Орск уҡытыусылар курсын тамамлай һәм 1918 йылға ҡәҙәр татар мәктәбендә уҡыта.
1919—1929 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының төрлө мәктәптәрендә эшләй һәм Мәғариф халыҡ комиссариаты бүлектәрендә төрлө вазифалар башҡара.
1926—1969 йылдарҙа Башҡорт дәүләт драма театры актрисаһы. 1946—1949 йылдарҙа Бөтә Рәсәй театр йәмғиәте Башҡортостан бүлексәһенең яуаплы сәркәтибе, ә 1952—1961 йылдарҙа ошо ойошманың рәйесе була.

# Йосопова Бәҙәр Әхмәт ҡыҙы
## Ижади эшмәкәрлеге

1916 йылда «Йәмғиәти хәйриә» идаралығы ҡарамағындағы «Йәштәр союзы» (рус. «Союз молодёжи») эргәһендәге һәүәҫкәр театр сәхнәһендә «Юғалған ҡатын» (рус. «Потерянная женщина») драматик этюдында Люси псевдонимы менән тәүге тапҡыр сығыш яһай. 1918 йылда Орскиҙа Мирхәйҙәр Фәйзиҙең «Ауыл байрамы» пьесаһында төп роль булған Мәғрүфкамал ролен башҡара. Ғәлиәбаныу («Ғәлиәбаныу», М. Фәйзи) ролен тәүге башҡарыусы. Барлығы 120‑нән ашыу төрлө пландағы ролдәрҙә уйнай. Шулай уҡ ҡобайырҙар, башҡорт халыҡ йырҙары һәм бейеүҙәре менән концерттарҙа һәм спектаклдәрҙә сығыш яһай. Бөйөк Ватан һуғышы осоронда фронтҡа концерттар менән сыға.

# Йосопова Бәҙәр Әхмәт ҡыҙы
## Ижади эшмәкәрлеге
### төп ролдәре

* Ғәлиәбаныу («Ғәлиәбаныу», М. Фәйзи);
* Мәғрүфкамал («Ауыл байрамы», М. Фәйзи);
* Әминә («Салауат», В. Мортазин-Иманский);
* Елизавета («Ҡарағол», Д. Юлтый);
* Таңһылыу («Ашҡаҙар», М. А. Буранғолов);
* Анна Андреевна («Ревизор», Н. В. Гоголь);
* Кручинина («Ғәйепһеҙ ғәйеплеләр» — «Без вины виноватые», А. Н. Островский);
* Огудалова («Бирнәһеҙ ҡыҙ» — «Бесприданница», А. Н. Островский);
* Эмилия («Отелло», У. Шекспир);
* Любовь Яровая («Любовь Яровая», К. А. Тренёв);
* леди Мильфорд («Мәкер һәм мөхәббәт» — «Коварство и любовь», Фридрих Шиллер);
* Лушка («Күтәрелгән сиҙәм» — «Поднятая целина», М. А. Шолохов);
* Үлмәҫбикә («Һаҡмар», С. М. Мифтахов);
* Кубра («Ҡаһым түрә, йәки 1812 йыл», Б. Бикбай);
* Елена Кошевая («Йәш гвардия» — «Молодая гвардия», А. А. Фадеев);
* Масрура («Ҡара йөҙҙәр», М. Ғафури);
* Сәрби («Башмаҡтар», Х. К. Ибраһимов);
* Шәмсинур («Ул ҡайтты», Ә. Ҡ. Атнабаев) һ. б.

# Йосопова Бәҙәр Әхмәт ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1940)
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1944)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1935)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1955)
* «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1944)

# Йосопова Бәҙәр Әхмәт ҡыҙы
## Хәтер

* 2002 йылда Өфөләге Актёрҙар йортона Бәҙәр Йосопова исеме бирелгән.
* Өфөлә Бәҙәр Йосопова йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
* Башҡортостан Республикаһы Театр эшмәкәрҙәре союзы тарафынан Бәҙәр Йосопова исемендәге премия булдырылған.
# Лукерья

Лукерья — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уста йылғаһының һул ярына тамағынан 124 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

# Лукерья
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400212110000043298
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004329
* Бассейн коды — 08.01.04.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0