yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Вәлиев Ярулла Носратулла улы

Вәлиев Ярулла Носратулла улы (10 март 1921 йыл — 6 ғинуар 1981 йыл) — башҡорт журналисы, яҙыусы. 1966 йылдан СССР Яҙыусылар союзы, 1942 йылдан — КПСС ағзаһы. БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981).

# Вәлиев Ярулла Носратулла улы
## Биографияһы

Ярулла Носратулла улы Вәлиев 1921 йылдың 10 мартында Өфө губернаһы Өфө өйәҙе Бикмырҙа ауылында тыуған.
Үҙ ауылында башланғыс, күрше Үктәйҙә ете йыллыҡ мәктәпте тамалағандан һуң Өфө ҡалаһындағы Баһау Нуриманов исемендәге педагогия рабфагында уҡый.
1940 йылда Өфөләге уҡытыусылар белемен камиллашырыу институты ҡарамағындағы педагогик курстарҙы тамамлай.
1940 йылдан Бөрйән районы Иҫке Собханғол урта мәктәбендә уҡытыусы, һуңынан РОНО-ла инспектор булып эшләй.
1941 йылда «Еңеү юлында» (хәҙерге «Таң») гәзитендә тәүҙә яуаплы сәркәтип (секретарь) була, ә 1942 йылдан яуаплы редактор вазифаһын тапшыралар.
1944 йылда ВКП(б)-ның Бөрйән районы комитетының бүлек мөдире итеп тәғәйенләнә.
1946 йылда ВКП(б)-ың Башҡорт өлкә комитеты ҡарамағындағы бер йыллыҡ партия мәктәбендә белем ала. Шул уҡ йылда ситтән тороп К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институтты тамамлай.
1946—1947 йылдарҙа «Большевик» (хәҙерге «Йүрүҙәнь») гәзитендә яуаплы редактор була.
1947 йылдан «Ҡыҙыл Башҡортостан» гәзитендә бүлек мөдире һәм әҙәби хеҙмәткәр вазифаһын алып бара. 1949 йылда «Ҡыҙыл таң» гәзитендә эшләй.
1950—1954 йылдарҙа «Совет Башҡортостаны» гәзите хеҙмәткәре була.
1955 йылда « Ленин юлы» (ныне «Туймазинский вестник») гәзитендә бүлек мөдире, ә 1956 йылдан «Нефтяник Башкирии» гәзите хеҙмәткәре була.
1957 йылда Мәскәүҙә КПСС Үҙәк Комитеты янындағы Юғары партия мәктәбен тамамлай.
1957—1960 йылдарҙа «Совет Башҡортостаны» гәзите хеҙмәткәре була.
1960—1965 йылдарҙа «Һәнәк» журналында бүлек мөдире, ә 1966—1975 йылдарҙа «Совет Башҡортостаны» гәзитендә бүлек мөдире вазифаһын башҡара.

# Вәлиев Ярулла Носратулла улы
## Ижади эшмәкәрлеге

Ярулла Вәлиев күп прозаиктар кеүек әҙәбиәткә шиғырҙар яҙып аяҡ баҫа.
1938—1941 йылдар арауығында республика ваҡытлы матбуғатында уның исем-шәрифтәре менән баҫылған шиғырҙарын йыш осратырға була.
1947 йылдан журналистикаға ныҡлап тотона. 1963 йылда Башҡортостан «Китап» нәшриәтендә «Үҙебеҙҙең кеше» исемле тәүге хикәйәләр йыйынтығы, 1965 йылда «Хәйерле иртә, Исмәғил!» повесы айырым баҫма булып сыға.
Әҫәр әҙәбиәт һөйөүселәр, бигерәк тә мәғариф хеҙмәткәрҙәре араһында ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра.
1970 йылда — «Бөркөттәр оя ташламай» романы, ә 1976 йылда «Һин минең берҙән берем» повесы донъя күрә. Әҙип әҫәрҙәренең төп геройҙары — ергә ереккән хеҙмәтсәндәр.
# Каслей-Кадада

Каслей-Кадада — Рәсәй йылғаһы. Пенза өлкәһе, Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2064/724/91 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 55 км.

# Каслей-Кадада
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура йылғаһы, инештән Сура гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500112110000035314
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003531
* Бассейн коды — 08.01.05.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сыч (Выша ҡушылдығы)

Сыч — Рәсәй йылғаһы. Тамбов өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Выша йылғаһының һул ярына тамағынан 87 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Сыч (Выша ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цна йылғаһы, Тамбов ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010200312110000029843
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002984
* Бассейн коды — 09.01.02.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Яны-Менке-Я

Яны-Менке-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Сосьва йылғаһының һул ярына тамағынан 491 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.

# Яны-Менке-Я
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300025007
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302500
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Батыршин Хәмит Дауыт улы

Батыршин Хәмит Дауыт улы (1918 йыл — ?) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, ҡыҙылармеец. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкы 3-сө эскадроны 4 взводы ҡылыссыһы.

# Батыршин Хәмит Дауыт улы
## Биографияһы

Хәмит Дауыт (башҡа сығанаҡтар буйынса Улип) улы Батыршин 1918 йылда Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе (хәҙер Башҡортостандың Баймаҡ районы) Фәйзулла ауылында тыуған тыуған. Һуғыш башланғас, БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. Данлыҡлы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкы 3-сө эскадроны 4 взводында ҡылыссы булып хеҙмәт итә. 1942 йылдың 10 июлендә Курск өлкәһендәге ҡаты алыштар барышында хәбәрһеҙ юғала. Кире ҡайтармаҫлыҡ юғалтыуҙар исемлегендә Фәйзулла ауылында йәшәгән яугирҙың атаһы Батыршин Дауыт күрһәтелгән.

# Батыршин Хәмит Дауыт улы
## Хәтер

1949—1950 йылдарҙа Липецк өлкәһенең Икенсе Тербуны ауылында Башкавдивизияның 246 яугиры туғанлыҡ ҡәберендә ерләнә. Ҡәберлек өҫтөндә таш һәйкәл — дүрт ҡырлы киҫелгән пирамида ҡуйыла. 1961 йылдың 2 майынын 11 майына тиклем обелиск янында теҙ сүккән яугир скульптураһы ҡуйыла. 2018 йылдың 10 ноябрендә Башҡорт милли-мәҙәни «Аҡ тирмә» төркөмө (Мәскәү) башланғысы менән Рәсәй Федерацияһы ҡарамағындағы Башҡортостан Республикаһы тулы хоҡуҡлы вәкиллеге ярҙамында ҡәберлектәге һәйкәл яңыртыла: гипсобетон статуя урынында Урал оҫталары ижад иткән бронза һалдат фигураһы ҡалҡа, яңы обелискиҙа дивизия атлыларының тулы исемлеге яҙылды.
# Наушка

Наушка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Васюган йылғаһының уң ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 71 км.

# Наушка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010800112115200032960
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203296
* Бассейн коды — 13.01.08.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Высокогорный (Хабаровский крайы)

Высокогорный — Рәсәйҙәге Хабаровск крайының Ванинский районындағы ҡала тибындағы ҡасаба. Высокогорненский ҡала биләмәһенең административ үҙәге .
Сихотэ-Алинь (450 метр самаһы бейеклектә) таулы урынында, район үҙәге Ванинонан 140 километр төньяҡ-көнбайышта, Муля йылғаһы ярында урынлашҡан. Тимер юл станцияһы Комсомольск-на-Амуре — Советская Гавань линияһында тора.

# Высокогорный (Хабаровский крайы)
## Тарих

Высокогорный ҡасабаһына 1943 йылдың октябрендә нигеҙ һалынған, ә 1947 йылдың 8 ғинуарындағы СССР Министрҙар Советы ҡарарына ярашлы Комсомольск-на-Амур—Советская Гавань тимер юл линияһы менән берлектә Алыҫ Көнсығыш тимер юлдары составына индерелә һәм Приморье крайынан Хабаровск ҡалаһына тапшырыла. Был 1949 йылда РСФСР-ҙың Юғары Советы Президиумы Башҡарма комитеты һәм Совет-Гавань район советы ҡарары менән Муля станцияһында Башҡарма комитет һәм Ҡасаба советы ойошторола, ә станция Муля эшселәр ҡасабаһы статусын ала, ул Советская Гаваны ҡала яны зонаһына инә. 1955 йылдың 10 июнендә Муля эшселәр ҡасабаһы Высокогорный эшселәр ҡасабаһы итеп үҙгәртелә. 1972 йылда, Ванинский районы барлыҡҡа килгәс, ҡасаба уның составына индерелә.

# Высокогорный (Хабаровский крайы)
## Иҡтисад

* Высокогорный ҡала биләмәһе территорияһында бер нисә тимер юл предприятиелары урынлашҡан: ТЧ-10 локомотив депоһы, сигнализация һәм ШЧ-10 элемтә дистанцияһы. НГЧ-8 граждандар ҡоролмалары дистанцияһы, һыу менән тәьмин итеү ВоДч-4 дистанцияһы, ПЧ-18 юл дистанцияһы, янғын һүндереү поезы (ВОХР), 2-се класлы тимер юл станцияһы.
* Ҡала тибындағы ҡасаба биләмәһендә урман тармаҡ предприятиеһы «Арҡайым» эшләй.

# Высокогорный (Хабаровский крайы)
## Мәҙәниәт һәм белем биреү

Ҡала биләмәһендәге мәҙәниәт тармағы хеҙмәткәрҙәренең дөйөм һаны — 26,5 берәмек тәшкил итә.
Ҡала Мәҙәниәт йортонда 25 ижади клубтары тотороҡло эшләй, уға 392 кеше йөрөй. Уларҙың 14-е 14 йәшкә тиклемге балалар өсөн (245 бала ҡатнаша).
Ҡасабала 2 дөйөм белем биреү учреждениеһы эшләп килә: 920 мәктәп уҡыусыһы урта белем ала һәм балалар баҡсаһы, блалар сәнғәт мәктәбе эшләй.
Ҡала биләмәһендә Высокогорненский китапханаһы бар.

# Высокогорный (Хабаровский крайы)
## Һаулыҡ һаҡлау

Халыҡты медицина хеҙмәтләндереүен дәүләт бюджет һаулыҡ һаҡлау учреждениеһы «Ванинский үҙәк район дауаханаһы» тормошҡа ашыра, унда 6 әйләнәһенә эшләүсе стационар, ашығыс медицина ярҙамы хеҙмәте, поликлиника эшләй.

# Высокогорный (Хабаровский крайы)
## Бәйләнеш

Ҡасабала цифрлы телевидениеһы эшләй, ул үҙ эсенә каналына 8 каналды алған («Беренсе канал», «Россия 1», « Россия 2», «Россия К», «Рәсәй 24», НТВ, «Петербург—Бишенсе канал» һәм «Карусель»), шулай уҡ телефон бәйләнеше һәм интернет менән файҙаланыу бар. Бынан тыш, ауыл халҡы кәрәҙле элемтә хеҙмәттәре менән файҙалана (Beeline, МегаФон, МТС). Барлыҡ өс оператор ҙа 3G яңы стандарты буйынса эшләй. 2017 йылда «МТС» 4G эшләй башлаған.

# Высокогорный (Хабаровский крайы)
## Сығанағы

* [ высокогорный] — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә
* terrus.ru — база данных России
* Паспорт посёлка на сайте Ванинского района — информация частично устарела
# Ёль (Локчима ҡушылдығы)

Ёль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Локчим йылғаһының һул ярына тамағынан 119 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Ёль (Локчима ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000018020
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001802
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Суркуль

Суркуль — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы, Ҡарасай-Черкес Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кума йылғаһының һул ярына тамағынан 664 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 119 км.

# Суркуль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кума башынан Подкумок йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек, Дон һәм Волга йылғалары араһындағы тымыҡ райондар.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07010000312108200001624
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200162
* Бассейн коды — 07.01.00.003
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Әжәкүл

Әжәкүл — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҡтаныш районы ауылы. Аҡтанышбаш ауыл биләмәһе составына керә.

# Әжәкүл
## География

Ауыл Ағиҙел буйында пристань булып тора, ул Аҡтаныш ауылынан төньяҡ-көнбайыштараҡ 5 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ауыл эргәһендә Әжәкүл күле урынлашҡан.

# Әжәкүл
## Тарих

Әжәкүл — гәрә ырыуы башҡорттарының ауылы. 1722 йылдан билдәле. Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Гәрәй улусына ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл башта Шәрип, ә артабан Таҡталасыҡ улусы составына керә.
Ауыл мәсете тураһындағы тәүге мәғлүмәт 1831 йылға ҡарай, 1870 йылда уның ҡарамағында мәктәп теркәлә. ХХ быуат башында земство мәктәбе эшләй.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була.
Коллективизация осоронда «Урал» колхозы ойошторола, 1958 ул «Үҙәк» колхозына ҡушыла.

# Әжәкүл
## Халҡы

1795 йылда — 225 йән башҡорт һәм 6 йән типтәр; 1816 йылда — 305 йән башҡорт; 1834 йылда — 363 йән башҡорт (уларҙың 6-һы — ике ҡатынлы, 1-һе — өс ҡатынлы); 1848 йылда — 351 йән башҡорт; 1859 йылда — 404 башҡорт; 1912 йылда — 580 башҡорт йәшәй.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1795 | 1859 | 1870 | 1884 | 1906 | 1913 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2000 |
| 231 | 409 | 443 | 441 | 411 | 580 | 590 | 934 | 538 | 446 | 323 | 303 | 359 | 373 |

# Әжәкүл
## Инфраструктура

Игенселек, малсылыҡ үҫешкән, комбикорм заводы эшләй. Ауылда мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
# Кустак (Урманка ҡушылдығы)

Кустак — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Урманка йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Кустак (Урманка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010100312115300006362
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115300636
* Бассейн коды — 14.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Крутолапова

Крутолапова (рус. Крутолапова) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл, Яратҡол ауыл биләмәһенә керә.

# Крутолапова
## Халыҡ һаны

2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 56 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 28 ир-ат һәм 28 ҡатын-ҡыҙ. 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауыл халҡының күпселеген башҡорттар (63 %) тәшкил итә, урыҫтар 24 %, татарҙар — 13 %.
# Ключевая Чизма

Ключевая Чизма — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чизма йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Ключевая Чизма
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, Ревда ҡалаһынан Кын ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100612111100010836
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101083
* Бассейн коды — 10.01.01.006
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Лепс (ҡасаба)

Лепс (ҡасаба) (нем. Leps) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 316 кеше йәшәй. Майҙаны — 21,9 км². Диңгеҙ кимәленән 67 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39264 һәм автомобиль коды — ABI.
# Луиза Рэйнер

Луи́за И́нгрэм Рэ́йнер (ингл. Louise Ingram Rayner, 21 июнь 1832 йыл — 8 октябрь 1924 йыл) – Бөйөк Британия рәссамы. Ижад техникаһы – акварель.

# Луиза Рэйнер
## Биографияһы

Луиза Рэйнер 1832 йылдың 21 июнендә Англияның Дербишир графлығы Һатай Matlock Bath ауылында тыуған. Атаһы – Самюэль Рэйнер, әсәһе – Анна Рэйнер (Мансер), улар икеһе лә билдәле рәссам: Самюэль 15 йәшендә Король Академияһы күргәҙмәһендә ҡатнашҡан. Луизаның дүрт апаһы һәм ағаһы ла рәссам булған. 1842 йылға тиклем Рэйнер ғаиләһе тыуған ауылында йәшәй, һуңыраҡ Лондонға күсенә.
1910 йылда Луиза Танбридж Уэллста йәшәгән апаһына күсеп бара, артабан Көнсығыш Сассекс графлығындағы Ст-Леонардс-он-Си (ингл. St Leonards-on-Sea ҡалаһында көн итә һәм шунда 1924 йылдың 8 октябрендә вафат була.

# Луиза Рэйнер
## Һынлы сәнғәтте өйрәнеү

15 йәшендә Луиза атаһы ярҙамы менән һынлы сәғәтте өйрәнә башлай. Атаһынан тыш, Луизаға Джордж Каттермоль, Эдмунд Ниманн, Дэвид Робертс, Фрэнк Стоун (ингл. George Cattermole, Edmund Niemann, David Roberts, Frank Stone; барыһы ла ғаилә дуҫтары һәм рәссамдар) һынлы сәнғәтте өйрәнергә ярҙам итә. Күргәҙмәлә ҡатнашҡан иң беренсе һүрәте – "Хэддон ғибәҙәтханаһы интерьеры" (ингл. The Interior of Haddon Chapel, 1852 йылғы Король Академияһы Күргәҙмәһе)

# Луиза Рэйнер
## Акварель техникаһы

1860 йылда Луиза Райнер акварель техникаһын ҡуллана башлай. Был техникала ижад ителгән әҫәрҙәре Ҡатын-Ҡыҙ Рәссамдары Йәмғиәте (ингл. Society of Lady Artists), Король Академияһы, Король Акварель Йәмғиәте (ингл. Royal Watercolour Society), Британия Рәссамдары Король Йәмғиәте (ингл. the Royal Society of British Artists) һәм башҡа ойошмалар күргәҙмәләрендә ҡатнаша.
# Ислам Биби

Ислам Биби (пушту اسلام بی بی; 1974, Кундуз, Республика Афганистан — 2013, Лашкаргах, Исламская Республика Афганистан) — Гельманд провинцияһында Лашкар-Гах полиция бүлегенең ҡатын-ҡыҙ офицерҙар отрядын етәкләгән афған полицияһы лейтенанты.

# Ислам Биби
## Биографияһы

Ислам Биби 1974 йылда Афғанстандың төньяҡ-көнсығышында Ҡондоҙ провинцияһында тыуа. 1990 йылдарҙа бер ни тиклем ваҡытҡа Иранға күсергә мәжбүр була. Һуңынан Биби иленә кире ҡайтып, 2005 йылдан полиция участкаһында эшләй башлай. Ваҡыт үтеү менән ул өлкән лейтенант званиеһын ала. Шуныһы иғтибарға лайыҡ — ул 10 йәштән үткәс кенә уҡый башлай ашыу ул уны ҡасан булһа.
32 ҡатын-ҡыҙға етәксе булып, ул бик күп хәүефле операцияларҙа ҡатнаша һәм ҡалаға үтеп ингән Талибан төркөмө ағзаларын уңышлы ҡулға ала. Уның өсөн көндәлек эш талиптарға һәм ҡәбилә кенәздәренә ҡаршы көрәш кенә түгел, шәхси ғаиләһендә урынлаштырылған тәртиптәргә ҡаршы көрәш тә була..
Уның ғаиләһе полицияла эшләүенә ҡаршы була. Ислам хоҡуҡ һаҡлау органдарында эшләй башлағандан һуң ике йыл үткәс, телефондан шылтыратып янай башлайҙар.
Ислам Биби кейәүгә сыға һәм алты бала таба (ике малай һәм дүрт ҡыҙ).
2013 йылдың 3 июле иртәһендә Ислам Бибиҙы билдәһеҙ боевиктар атып үлтерә. Шуға тиклем ул бүлексәгә шылтыратып, эшкә хәүефһеҙ барып етер өсөн транспорт саҡырта. Уға мәсьәләне үҙенә хәл итергә ҡушалар, йәғни полицияла эшләгән ҡайныһы килеп уны мотоциклда эшкә алып барырға тейеш була. Уны өйөнән 50 метр алыҫлыҡта атып үлтерәләр. Һөжүм ваҡытында туғандарының береһе яралана. Бер шаһит белдереүенсә, ул өс тапҡыр атыу тауышын ишетә, башҡалар иһә 10 тапҡыр ти. Ҡатын алған яраларынан дауаханала вафат була.
# Молоканка (Урта Егорлык ҡушылдығы)

Молоканка — Рәсәйҙәге йылға. Ҡалмыҡ Республикаһы, Ростов өлкәһе, Ставрополь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Урта Егорлык йылғаһының уң ярына тамағынан 115 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Молоканка (Урта Егорлык ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Маныч йылғаһы башынан Пролетарь һыуһаҡлағысына тиклем, Калаус һәм Егорлык йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010500712107000017306
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107001730
* Бассейн коды — 05.01.05.007
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Гросшвайдниц

Гросшвайдниц (нем. Gro?schweidnitz) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1363 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,3 км². Диңгеҙ кимәленән 304 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 2708 һәм автомобиль коды ZI.
# Табек

Табек — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пайдугина йылғаһының һул ярына тамағынан 290 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Табек
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010600112115200028105
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202810
* Бассейн коды — 13.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Лозенраде

Лозенраде (нем. Losenrade) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 163 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,88 км². Диңгеҙ кимәленән 19 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39615 һәм автомобиль коды — SDL.
# Юғары Тәкермән

Юғары Тәкермән (Үрге Тәкермән) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Минзәлә районы ауылы. Юғары Тәкермән ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора.

# Юғары Тәкермән
## География

Ауыл М7 федераль трассаһы янында, Минзәлә ҡалаһынан көнбайыштараҡ 30 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Юғары Тәкермән
## Тарих

Юғары Тәкермән (Иҫке Тәкермән) — байлар ырыуы башҡорттарының ауылы. 1709 йылдан билдәле тип иҫәпләнә. Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Байлар улусы Салағош түбәһенә ҡарай. 11-се башҡорт кантоны составында була. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс Күсәкәй улусы составына керә.
1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы осоронда ауыл кешеләре ихтиласыларҙың яғында әүҙем сығыш яһай.
1917 йылға ҡарай ауылда 4 мәсет булған, мәҙрәсә һәм мәктәп теркәлгән.
Коллективизация осоронда ауылда Туҡай исемендәге һәм «Урал» колхоздары ойошторола, улар 1931 йылда «Сталь» («Ҡорыч») хужалығына берләшә, 1959 йылда эреләтелгәндән һуң уға М. Жәлил исеме бирелә.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Минзәлә районы составында була.

# Юғары Тәкермән
## Халҡы

1795 йылда ауылда ир енесле 182 йән башҡорт һәм 16 типтәр; 1816 йылда — 287 башҡорт (шуларҙың 5-һе — ике ҡатынлы, 1-һе — өс ҡатынлы), 120 типтәр, 3 татар; 1834 йылда — 414 башҡорт (шуларҙың 2-һе — ике ҡатынлы) һәм 172 типтәр; 1859 йылда — 408 башҡорт, 59 типтәр һәм керҙәш башҡорт, 6 татар йәшәй.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1859 | 1870 | 1897 | 1906 | 1913 | 1920 | 1926 | 1938 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2000 |
| 1204 | 1376 | 1762 | 2110 | 2404 | 2266 | 1298 | 1459 | 926 | 841 | 753 | 541 | 489 |

# Юғары Тәкермән
## Инфраструктура

Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.
# Ҡумыҙ (мәғәнәләр)

Ҡумыҙ (башҡ. ҡумыҙ, татар. кубыз, удм. кубыз):
* Ҡумыҙ — башҡорттарҙың боронғо телле милли музыка ҡоралы.
* Ҡыл ҡумыҙ — төрки ҡәбиләләрендә киң таралған һыҙғыслы-ҡыллы уйын ҡоралы.