yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Бағраш (йылға)

Багряшка (Багряжка) — Рәсәй йылғаһы. Һамар өлкәһе, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Игарка йылғаһының уң ярына тамағынан 7,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Бағраш (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суҡ йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000612112100005723
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100572
* Бассейн коды — 11.01.00.006
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ғәрәп Берлеге

Ғәрәп Берлеге (ғәр. التحالف العربي‎, ингл. Arab Alliance) — ғәрәп илдәренең хәрби-сәйәси ойошмаһы, 1955—1956 йылдарҙағы Суэц кризисы алдынан Мысыр президенты Ғәмәл Әбдел Насер тәҡдиме менән Үҙәк договор ойошмаһына яуап итеп ойошторола.

# Ғәрәп Берлеге
## Ағзалары

1956 йылдың июленә ҡарата берлек составына тулы хоҡуҡлы ағза булып түбәндәге илдәр инә:
* Мысыр
* Иордания
* Ҡалып:Флагификация/Йеменское Мутаваккилийское Королевство Йемен
* Сәғүд Ғәрәбстаны
* Сүриә

# Ғәрәп Берлеге
## Бурысы

Берлек уға ингән илдәрҙең Бөйөк Британия, Франция, Израиль һәм башҡа илдәр яғынан янаған хәрби хәүефкә ҡаршы тороуҙы тәьмин итеү өсөн ойошторола.

# Ғәрәп Берлеге
## Төҙөлөшө

Берлеккә берләштерелгән командование һәм Ғ. Ә.Насер йөҙөндә юғары баш командующий етәкселек итә. Ҡатнашҡан илдәрҙең һәр береһе үҙенең ҡораллы көстәрен берлектең берләштерелгән командованиеһы ҡарамағына тапшыра.

# Ғәрәп Берлеге
## Тарихы

Хәрби берлекте төҙөүгә әҙерлек 1954 йылда Мысырҙа башлана. «Ғәрәп Берлеге» һүҙбәйләнеше (барлыҡҡа килгән ойошманың атамаһы булараҡ) Мысыр хөкүмәтенең үҙәк матбуғаты биттәрендә 1954 йылдан күренә башлай (атап әйткәндә, уны үҙенең өндәмәһендә милли ориентация министры Сәләх Сәлем) ҡуллана.
Берлектең йәҙрәһен Мысыр менән Сүриә тәшкил итә, улар Сәғүд Ғәрәбстаны менән хәрби берлекте 1955 йылдың аҙағында төҙөй. Шунда уҡ Йәмәндең дә ыңғай ҡарашы беленә. Иордания, был дәүләттәрҙең союздашы статусында икәнлеген белдерһә лә, хәрби йәһәттән нейтраллек биләй һәм уны хәрби берлеккә 1956 йылдың июлендә генә йәлеп итә алалар.
Асылда, хәрби ойошма булараҡ, Берлек ул замандағы ваҡиғаларҙа хәл иткес роль уйнамай, һәм, тарҡатыу тураһында формаль ҡарар булмаһа ла, йәшәүҙән туҡтай.
# Лор-КАй-Ягун (Вуя-Ян ҡушылдығы)

Лор-КАй-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вуя-Яны йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Лор-КАй-Ягун (Вуя-Ян ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200048816
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204881
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Һөйәрсәк тауы

Һөйәрсәк (рус. Хоярсак) — Ағиҙел йылғаһының уң яҡ ярындағы тау, Юлдаш ауылы янынан аҡҡан Юрғаш йылғаһының уң яҡ ярында, Кинйәкәй һәм Юлдаш ауылдары араһында урынлашҡан. Башҡортостан Республикаһы Ишембай районында урынлашҡан.
Тауҙың бейеклеге 360 м. Тауҙа ағас һәм ҡыуаҡлыҡтар юҡ. Тау бик текә.Тау ҡомташ улырмалары, алевролит, рифей һәүерташтарынан тора.
Унан алыҫ түгел Ҡолан тауы (325,9 м.), Ҡыҙыл таш (424 м.), Талы (382 м.), Ергәнтау (376 м.), Баш-Алатау һырты (367 м.), Чубарецкая тауы (354 м.), Һарытау (278 м.) урынлашҡан.
Тау итәге элек бер- береһен яратып йөрөгән йәштәр йәшерен осраша торған урын булған имеш,шунлыҡтан халыҡ тауҙы Һөйәрсәк тип атап йөрөткән.
Тауҙы был тирәләге ауыл башҡорттары Ҡыҙҙар тауы тип тә атай.

# Һөйәрсәк тауы
## Туризм

Тауҙан Ергәнтау һәм Салауат ҡалаһы күренеп тора. Тауҙан йыраҡ түгел туристик базалар һәм йәйге ял лагерҙары урынлашҡан.

# Һөйәрсәк тауы
## Үҫемлектәр донъяһы

Һөйәрсәк тауында Ҡыҙыл китапҡа индерелгән ҡылған, ер еләге, һары һәм күк умырзая үҫә.
# Ҡарамалы (Ҡалмаш ҡушылдығы)

Ҡарамалы (рус. Карамала) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡалмаш йылғаһының уң ярына тамағынан 7,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Ҡарамалы (Ҡалмаш ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201312111100024977
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102497
* Бассейн коды — 10.01.02.013
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Горелая (Тетеркина ҡушылдығы)

Горелая — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тетеркина йылғаһының уң ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Горелая (Тетеркина ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300064850
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306485
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Гера музейы

Гераның ҡала музейы (нем.Stadtmuseum Gera) — Гера ҡалаһында музей, ҡаланың иң үҙәгендә Хайнрихштрассе урамында урынлашҡан; 1724—1739 йылда төҙөлгән бинаның үҙендә музейға тиклем госпиталь, етемдәр приюты, психиатрия дауаханаһы һәм төрмә урынлаша.1914 йылда асылған музей Икенсе донъя һуғышы ваҡытында яна, 1956 йылда иҫке урында ҡабаттан асыла.

# Гера музейы
## Тарихы һәм тасуирламаһы
### Беренсе асылыуы

Хәҙерге Гера музейы урынлашҡан ерҙә элек Изге Мария дауаханаһы урынлаша, 1445 йылғы документтарҙа беренсе тапҡыр телгә алына, госпиталь бинаһы 1639 йылда яна. Етемдәр приюты был урында 1724—1739 йылдарҙа барлыҡҡа килә; бинаның подвалында холоҡ төҙәтеү йортоноң төрмә камералары урынлаша, шул уҡ ваҡытта башҡа ҡаттарында етемдәр һәм психик ауырыу кешеләр өсөн бүлмәләр урынлаша. 1824 йылда приют ябыла, ә етем балаларҙы урта синыфлы ҡала халҡы йорттарына урынлаштыра башлайҙар. Әммә 1886 йылға тиклем бина тотҡондар урыны һәм эш йорто булараҡ хеҙмәт итә, һуңынан ундағы айырым фатирҙарҙы ҡуртымға бирәләр.
1878 йылда ҡала властары Иоганн Кристиан Витальевичтың ҡала музейын булдырыу буйынса башланғысын хуплай. Яңы музейҙың коллекциялары яйлап туплана: тәбиғәт һәм мәҙәниәт тарихы бүлегенә экспонаттар өҫтәлә. Беренсе донъя һуғышы алдынан, 1914 йылдың 12 апрелендә, Хайнрихштрассе урамындағы бина асыла; яңы бина музейҙың тулыһынса коллекцияларын күрһәтеү мөмкинлегенә эйә була: был маҡсатта элекке приюттың интерьеры яңынан үҙгәртеп ҡорола, уның барышында тар бүлмәләр киңәйтелә һәм ҙур күргәҙмә залдарына әйләнә.

# Гера музейы
## Тарихы һәм тасуирламаһы
### Икенсе донъя һуғышы һәм яңынан асылыуы

Икенсе донъя һуғышы ваҡытында, 1945 йылдың 6 апрелендә, Гера бомбаға тотолғанда йорт тулыһынса янып бөтә. Ҡалала торлаҡ етмәү сәбәпле, музей администрацияһы бинаны тиҙ тергеҙеүгә өмөт итмәй. Шулай ҙа 1947 йылда музей бинаһы ваҡытлыса Н иколайберг урамы, 3-сө йорт адресы буйынса урынлаша — был музейҙың мәктәп белеме биреүҙә мөһимлеге өсөн эшләнә. 1950 йылда бында ҡала тарихы буйынса ҙур булмаған күргәҙмә асыла. 1951 йылдан алып 1956 йылға тиклем осорҙа Шрайбер йортонда яйлап Тәбиғи тарих музейы асыла, унда шулай уҡ музей коллекцияһының бер өлөшө урынлаша.
Гера ҡалаһы музейы ҡабаттан 1956 йылда асыла: сәнғәт һәм мәҙәниәт тарихы буйынса коллекцияһы элекке бинаһына ҡайта. Шул ваҡыттан алып музей килеүселәргә ҡала тарихын боронғо замандан башлап таныштыра, шулай уҡ экспонаттар Көнсығыш Тюрингия тарихын һөйләй. Ҡаланың иҡтисади тормошона арналған коллекцияларҙың бер өлөшө урындағы заманса сәнәғәт һәм коммерция предприятиеларының үҫешен индереп, төбәктең текстиль етештереү тарихына акцент яһай. XXI быуатта йәнәшәләге «Elster-Forum» сауҙа үҙәген төҙөү менән бер рәттән, музейҙың комплекслы реконструкцияһы үтә, ул 2005 йылдың 20 майында тамамлана. Башҡа үҙгәрештәр араһында, музейға инеү урыны XX быуатта нисек булған, шулай көньяҡтан үҙәк урам яғына ҡарай күсерелә. Шулай уҡ күргәҙмә концепцияһы ла үҙгәрештәр кисерә: хәҙер музей ҡаланың 1945 йылдан һуңғы тарихын да һөйләй. Музей йыл һайын 10 меңдән алып 16 меңгә тиклем кеше ҡабул итә.
# Чевью

Чевью — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ёлва йылғаһының һул ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Чевью
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000021852
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002185
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ингилойҙар

Ингилойҙар (груз. ინგილოები; әзерб. İngiloylar) — грузиндарҙың Әзербайжандың төньяҡ-көнбайышында йәшәгән этнографик төркөмө. Грузин теленең ингилой диалектында һөйләшәләр.
Дингә мөнәсәбәтле ингилойҙар нәсрани һәм сөнни мосолмандарға бүленә. Мосолман ингилойҙар Балакән һәм Закатала райондарында йәшәй, ә нәсраниҙары Гах районында көн итә. Тәүгеләре Закатала районының Әлиәбад һәм Мосул ауылдарында, шулай уҡ Балакән районы Ититала ауылдарында , ә икенселәре — Ках районының Ках-Ингилой, Бөйөк Алатемир, Ках-Баш, Әлибәкли, Мешабаш, Зегем, Хәләф-Тала, Гарамеша һәм Гымыр ауылдарында ойошоп, тупланып йәшәй. XIX быуат аҙағында — XX быуат башында сыҡҡан Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге (ЭСБЭ) мәғлүмәттәренә ҡарағанда, Закатала округында 3703 грузин (4,98 %) һәм 8727 ингилой (11,72 %) йәшәгән.
Урыҫ хакимиәте вәкилдәре правослау миссионерҙарҙы ингилойҙарға ебәреп торған, әммә уларҙы дошман күреп ҡаршы алғандар. ЭСБЭ мәғлүмәттәренә ҡарағанда, Кавказда правослау христианлыҡты тергеҙеү йәмғиәтенең миссионерлыҡ эшмәкәрлеге йоғонтоһонда ингилойцҙар 1860 йылда Исламдан христианлыҡҡа күскәндәр, 12 приход барлыҡҡа килгән, әммә 1863 йылда 9 приход яңынан Исламға ҡайта, шул уҡ ваҡытта 1892 йылда 62 кешене суҡындыра алғандар.

# Ингилойҙар
## Әзербайжанда грузиндар һаны динамикаһы

Әлибәйли ауылында Гах дәүләт грузин драма театры эшләп килә. Грузин телендә «Шалала» гәзите сыға.
Яҙыусы Якоб Гогебашвили «Батша Ираклий һәм ингилой ҡыҙы» тигән тарихи хикәйә яҙған. 2009 йылда «Әзербайжантелефильм» студияһында «Ингилойҙар» тигән документаль фильм төшөрөлгән, ул Әзербайжандың ошо аҫаба халҡының тарихына, мәҙәниәтенә, ғәҙәт-йолаларына бағышланған.
Ингилойҙарҙың күпселеге Әзербайжан халҡы иҫәбен алғанда «әзербайжан» тип яҙылған.

# Ингилойҙар
## Әзербайжандың билдәле ингилойҙары

* Джанашвили Моисей Георгиевич — грузин тарихсыһы, филолог, педагог, Хеҙмәт Геройы (1932).
* Муратов Анатолий Олегович (1900—1964) — совет хәрби начальнигы, гвардия генерал-майоры.
123

# Ингилойҙар
## Шулай уҡ ҡара

* Аджарҙар — грузиндарҙың этнографик төркөмө. 70 % правослау, 30 % мосолман (башлыса Төркиә менән сиктәш төбәктәрҙә йәшәгән оло йәштәге кешеләр).
* Лаздар — Төркиәләге башлыса мосолман картвель этник төркөмө.
* Ферейдандар — Ирандағы мосолман грузиндар.
* Чвенебури — Төркиәләге мосолман грузиндар.

# Ингилойҙар
## Видео

* YouTube сайтында Видео Zaqatala rayonu Mosul Kəndi, İngiloylar
* YouTube сайтында Видео Традиции народа ингилой
# Сор (йылға)

Сор — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Үрге Анма (Оло Соровская) йылғаһының уң ярына тамағынан 73 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Сор (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200712115200013725
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201372
* Бассейн коды — 13.01.02.007
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Чаньяраль (провинция)

Чаньяраль провинцияһы (исп. Provincia de Chañaral) — Чилиҙың Атакама өлкәһенә ингән провинция. Административ үҙәге — Чаньяраль.
Үҙенә 2 коммуна берләштерә.
Майҙаны — 24 436,2 км². Халыҡ һаны — 32 132 кеше. Халыҡ тығыҙлығы — 1,31 кеше/kм².

# Чаньяраль (провинция)
## Географик урыны

Провинция Атакама өлкәһенең төньяғында урынлашҡан.
Провинцияның сиктәштәре:
* төньяҡта — Антофагаста провинцияһы
* көнсығышта — Катамарка провинцияһы (Аргентина)
* көньяҡта — Копиапо провинцияһы
* көнбайышта — Тымыҡ океан

# Чаньяраль (провинция)
## Административ бүленеш

Үҙенә 2 коммуна берләштерә.
* Чаньяраль. Админ. үҙәге — Чаньяраль.
* Диего-де-Альмагро. Админ. үҙәге — Диего-де-Альмагро.

# Чаньяраль (провинция)
## Демографик мәғлүмәттәр

Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
| Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | 32132 |
| шул иҫәптән: | Ҡала халҡы | 30854 | Ҡала халҡы өлөшө, % | 96,02 |
| | Ауыл халҡы | 1278 | Ауыл халҡы өлөшө, % | 3,98 |
| | Ир-егеттәр | 16999 | Ир-егеттәр өлөшө, % | 52,90 |
| | Ҡатын-ҡыҙҙар | 15133 | Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө, % | 47,1 |
| Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | 1,31 |
| Өлкә халҡына ҡарата, провинция халҡы өлөшө | Өлкә халҡына ҡарата, провинция халҡы өлөшө | Өлкә халҡына ҡарата, провинция халҡы өлөшө | Өлкә халҡына ҡарата, провинция халҡы өлөшө | Өлкә халҡына ҡарата, провинция халҡы өлөшө | 13,45 |
| Ил халҡына ҡарата, провинция халҡы өлөшө | Ил халҡына ҡарата, провинция халҡы өлөшө | Ил халҡына ҡарата, провинция халҡы өлөшө | Ил халҡына ҡарата, провинция халҡы өлөшө | Ил халҡына ҡарата, провинция халҡы өлөшө | 0,21 |

# Чаньяраль (провинция)
## Иң ҙур торамалар (йәшәү пункттары)

| № | Торама | Категория | Халыҡ һаны (2002) | Ир-егеттәр | Ҡатын-ҡыҙҙар | Майҙаны км² |
| 1 | Чаньяраль | ҡала | 12086 | 6041 | 6045 | 7,34 |
| 2 | Эль-Сальвадор | ҡала | 8697 | 4555 | 4142 | 3,35 |
| 3 | Диего-де-Альмагро | ҡала | 7951 | 4168 | 3783 | 4,05 |
| 4 | Эль-Саладо | ҡасаба | 1029 | 546 | 483 | 1,11 |
| 5 | Порталь-дель-Инка | ҡасаба | 1026 | 577 | 449 | 3,37 |
| 6 | Инка-де-Оро | ауыл | 352 | 200 | 152 | |
# Машаллаһ

Мә шәъ Аллаһ (ғәр. مَا شَاءَ ٱللَّٰهُ‎) һүҙе «Аллаһ ошолай теләгән», «Аллаһ биргән» тип тәржемә ителә. Ул, ғәҙәттә, һоҡланыу, ниндәй ҙә булһа яҡшылыҡ өсөн Аллаһты маҡтағанда әйтелә.
Был һүҙҙе булған, уҙған хәл тураһында әйтәләр. Киләсәк хәл хаҡында Иншаллаһ һүҙен ҡулланалар.
# Нико Пиросмани

Нико́ Пиросма́ни (груз. ნიკო ფიროსმანი; ысын исеме Николай Арсланович Пиросманашвили (Пиросманишвили), груз. ნიკოლოზ ასლანის ძე ფიროსმანაშვილი; 1862, Мирҙан Тифлисҡа губернаһы, Рәсәй империяһы— 5 май 1918 йыл, Тифлис, Грузия демократик республикаһы) —Рәсәй империяһының үҙе һүрәт төшөрөргә өйрәнгән рәссам, сәнғәттә примитивизм (Һынлы сәнғәттә, кешелек донъяһының башланғыс дәүерендәге сәнғәт әҫәрҙәренә эйәреп, һүрәтләү сараларын ябайлаштырыуға ынтылған йүнәлеш) үҙләштерә.

# Нико Пиросмани
## Биографияһы

Күп кенә биография факттары раҫланмаған, йә булмаһа уның һүҙҙәренән билдәле, йәки үлеменән һуң билдәле булып ҡала.
Пиросмани 1862 йылда Мирзаани (Кахетия) ауылында крәҫтиән ғаиләһендә дүртенсе һәм һуңғы бала булып тыуа (ағаһы Георгий, апайҙары Мәриәм һәм Пепуца). 1870 йылда атаһы үлеп, аҙаҡ әсәһе менән ағаһы ла был донъянан китә. Нико Пиросмани ғаиләһендә бер үҙе генә булып, Шулавери ауылында ҡалып атайына эш биргән Баҡы фабрикаһы хужаһының тол ҡатыны Эпросине Калантаровала йәшәй. Калантаровалар ғаиләһендә яҡынса ун биш йыл йәшәй. Тәүҙә Шулаверила торһалар, аҙаҡ Эпросиненың улы Георгий менән 1870 йылдарҙа Тбилисиға күсәләр. Бер ҡайҙа ла белем алмаһа ла, грузинса һәм русса уҡырға өйрәнә. Бер нисә ай типографияға өйрәнеп алып, Элизабед Ханкаламова (Каланантрованың апайы) күсә, ә акҙаҡ уның ағайына.1876 йылдарҙа Пиросмани Мирзаани ауылына ҡайтып ваҡытлыса ғына көтөүсе булып эшләп ала.
Ҡайһы саҡтарҙа кибеткә һүрәт төшөргән рәссамдарҙан өйрәнә. 1880 йылда Гиго Зазиашвали һәм Тифлисе менән декоратив биҙәк оҫтаханаһын асалар. Һөйләүҙәре буйынса Пиросманашвили менән Зазиашвали беренсе заказ буйынса вывеска эшләйҙәр, башҡа заказдар булмай.
1890 йылда тимер юлдарҙа туҡтатыусы кондуктор булып эшләй. 1894 йылдың 17 ғинуарында үҙ теләге менән китә. Аҙаҡ Дмитрий Алугишвили менән һөт кибете асып, ике вывеска эшләй „Аҡ һыйыр“ һәм „Ҡара һыйыр“. Ләкин һатыу эше менән ныҡ ҡыҙыҡһынмаған, күп саҡта Мирзаани ауылына туғандарына ҡайтып киткән. 1890 йылдарҙың аҙағында Алугишвили йәшәүе өсөн уға көнөнә 1 һум биреп торған. 1900 йылда Пиросмани һатыу эшен туҡтатып үҙенә живопись менән аҡса эшләгән.

# Нико Пиросмани
## Ижады

Пиросманиның ижади эштәре араһында иң күбе вывескалар тәшкил итеп тора. Тблисила 20 быуат башында был жанр бик популяр булған. Вывескала ғәҙәттә рус һәм грузин телдәрендәге яҙыуҙар күрергә була. Күп саҡта был яҙыуҙарҙа хаталар ҙа осрай, ләкин рәссам уларға ҙур иғтибар бирмәгән. Күбеһенсә вывескалар ҡара төҫлө фонда эшләнгән.
Ҡара төҫлө фондар Пиросманиның портреттарында ла сағыла. Портретты ул күп ваҡыттарҙа фооларға ҡарап төшөргән. Мәҫәлән: Илья Зданевич (1913) һәм Александр Гарановтың портреттары. Зданиевичтың портреты 3 көн эсендә генә эшләнгән. Пиросмани һүрәттәрен бик тиҙ эшләп, яҡшыртырға, йә булмаһа хаталарын төҙәтергә тырышмаған.
Рәссам анималистик обрадарға ҙур иғтибар бүлгән. Уның хайуан төшөрөлгән һүрәттәре ысынға оҡшап китә. Ладо Гудиашвали әйтеүенсә, хатта хайуандарҙың күҙҙәрен авторҙыҡына оҡшата.
Иң билдәле эштәре — „Урам һепереүсе“ (1904); „Утын“ һатыусы»; «Балыҡсы ҡаялар араһында» (1906); «Айлы төндәге айыу» (1905); «Гумно» (1915); «Болан» (1916); «Өс кенәздең эскелек мәжлесе», «Маргарита» (1909), «Жираф».
# Юртинская

Юртинская — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ануй йылғаһының уң ярына тамағынан 211 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Юртинская
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200312115100008450
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100845
* Бассейн коды — 13.01.02.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Әрәмә (ағаслыҡ)

Әрәмә (рус. Урема, урёма, пойменный лес) - ғәҙәттә туғайҙа, дымлы, уйпат ерҙә үҫкән ағаслыҡ

# Әрәмә (ағаслыҡ)
## Тасуирламаһы

Әрәмә - ваҡытлыса һыу баҫыусан, һаҙмырт, йылға үҙәндәрендә үҫә торған урмандар, ҡыуаҡлыҡтар. Бындай урындарҙағы ағаслыҡтар урман зонаһынан (тайгала 70-80%) дала зонаһына (3-10%) табан кәмей бара. Был тәбиғи факторҙарға, шулай уҡ был йүнәлештә төбәктең үҙләштерелеүенә, ауыл хужалығы тәғәйенләнешле ерҙәрҙе таҙартыу интенсивлығына бәйле. Әрәмәләр тундра, далалар һәм ярым сүл йылғалары буйында ла үҫеп, төп ағас сығанағы булып тора.
Әрәмәлектәрҙең составы һыу шарттарына яраҡлылығына һәм башҡа тоҡом ағастар менән һыйыша алыуына; һыу баҫыу режимына, һыуҙың химик составына, ташҡында ярға яғылған тупраҡтың гранулометрик составы, миҡдарына бәйле.
Иң уйһыу, түбән ятҡан йылға буйҙарында оҙайлы ваҡыт (60 тәүлектән артыҡ) һыу баҫыу шарттарында, артыҡ дымлы тупраҡтарҙа төрлө тоҡом тал биләй. Артыҡ дымлы, уңдырышлы тупраҡлы урындарҙа бонитеттың I—III синыфына ингән ҡара ерек урын ала.
Тайга зонаһында, 15-45 көн дауамында һыу баҫҡан майҙандарҙа талдар ҡайынға һәм уҫаҡҡа юл бирә.
Сүллектә һәм ҡоролоҡло төбәктәрҙә - Урта Азияла һәм Ҡаҙағстанда ағас һәм ҡыуаҡ үҫемлектәре һыу баҫыуҙарында һыҙат булып һәм ҙур йылғаларҙың дельталарында туплана, уларҙа тал, тирәк, тамарикс һәм башҡа төрҙәр әрәмәлектәр барлыҡҡа килтерә.
Ғөмүмән, әрәмәләрҙә ҡатнаш ҡуйы булмаған ағаслыҡтар, ҡыуаҡтар өҫтөнлөк итә. Улар тауар структураһы сағыштырмаса түбән һәм санитария йәһәтенән дә сифатһыҙыраҡ булыуы менән айырылып тора. Был әрәмәлектәрҙе һуңғы 2-3 быуат эсендә интенсив ҡырҡыу, уларҙа 3-6-сы быуын генерация таралыуы, артыҡ күпләп мал көтөү, ҡоротҡос бөжәктәр һәм бәшмәк ауырыуҙары зыян килтереүе, йылғаларҙағы гидротехник ҡоролмалар менән бәйле һыу режимындағы үҙгәрештәр менән бәйле.

# Әрәмә (ағаслыҡ)
## Әһәмиәте

Әрәмәлектәрҙе I төркөм урмандарына индерәләр. Уларҙың аккумулятив, эрозияға ҡаршы, климатты үҙгәртеүсе һәм башҡа бик күп башҡа файҙалы функциялары бар. Әрәмәләр ауыл хужалығының һыу баҫыусан ерҙәрен ҡом ағымынан һаҡлай һәм уларҙың етештереүсәнлеген арттыра, һыу ҡулланыу тотороҡландырыла, балыҡтар һәм башҡа хайуандар үрсеүенә өсөн уңайлы шарттар тыуҙырыла, кешеләрҙең ял итеүе өсөн яйлы.
# Бостон асыҡ китапханаһы

Бостон асыҡ китапханаһы (ингл. Public Boston Library) — АҠШ-тың иң ҙур һәм һәр кем йөрөй алырлыҡ китапханаларының береһе. Китапхана бинаһы — Америкала неоренессанс архитектураһы миҫалдарының иң яҡшыларының береһе. Китапхана Бостондың үҙәгендә, Бэк-бэй районында урынлашҡан.
Америкала шәхси берәмектәрҙең финанс ярҙамы менән файҙаланған беренсе муниципаль китапхана. Бында АҠШ-та тәүге тапҡыр китаптарҙы һәм башҡа материалдарҙы өйгә биреп ҡайтарыу рөхсәт ителгән. Хәҙер китапхана дәүләттән финанс ярҙамы ала.
Китапханаға төп инеү ишеге өҫтөндә «Бөтәһе өсөн дә бушлай» тигән яҙыу тора. Ул шулай уҡ фәнни китапханалар Ассоциацияһы ағзаһы булып тора (Төньяҡ Америка фәнни китапханаларын берләштереүсе коммерция булмаған ойошма). Донъяның иң ҙур китапханалары исемлегенә ярашлы ул 14-се урынды биләй.
Америка китапханалар ассоциацияһына ярашлы, Бостон йәмәғәт китапханаһы фондының ҙурлығы буйынса, Конгресс Китапханаһы һәм Нью-Йорк асыҡ китапханаһынан ҡала, АҠШ-тың өсөнсө китапханаһы булып тора. Ул 22,4 миллион берәмек китап тупланмаһына эйә. Китапханала сәнғәт тарихы һәм америка тарихы буйынса ҙур фонд тупланған.
Китапхана коллекцияһында 1,7 миллиондан артыҡ һирәк осрай торған китаптар һәм ҡулъяҙмалар: урта быуат ҡулъяҙмалары, Шекспирҙың тәүге баҫмалары, Джордж Тикнор коллекциялары, Даниэль Дефоның төп коллекциялары, Джон Адамстың шәхси китапханаһының төп өлөшө, Натаниэль Боудитчтың математиканан һәм астрономиянан китапханаһы һәм башҡалар бар. Был китапханала бөтә китаптарҙы ла абсолют алыу мөмкинлеге. Китапхана хеҙмәткәрҙәре китап уҡыусы билеты һорамай. Бында урыҫ әҙәбиәтенең ғәйәт ҙур йыйынтығы тупланған.