# Пльзень

Пльзень (чех Plzeň, нем. Pilsen) — ҙурлығы буйынса Чехияның дүртенсе ҡалаһы. Статутлы, киң вәкәләттәре булғанмуниципалитетлы, Пльзень крайының административ үҙәге һәм районы булған Пльзень ҡалаһы. Шулай уҡ ҡалала Төньяҡ Пльзень һәм Көньяҡ Пльзень роайондарының административ үҙәктәре тора. Пльзень ҡалаһы, Мже, Радбуза, Углава һәм Услава йылғалары бергә ҡушылып, Бероунка йылғаһын барлыҡҡа килтергән ерҙә урынлашҡан.
Пльзень — Көнбайыш Богемияның сәнәғәт, коммерция, мәҙәни һәм административ үҙәге. Шулай уҡ һыра ҡайнатып эшләү үҙәге.
1993 йылдың 31 майынан алып Пльзень ҡалаһы Пльзень рим-католик епархияһының үҙәге булып тора.

# Пльзень
## Ҡала тарихы

Ҡала дүрт йылға ҡушылған урында нигеҙләнгән була: Углава, Радбуза, Мже, Услава йылғалары ҡушылған ерҙә чех короле Вацлав II тарафынан 1295 йылда нигеҙләнә. Праганан алыҫ булмауы уның бик йылдам үҫешеп китеүенә сәбәпсе булып тора. Пльзень ҡалаһы элекке ҡаласыҡ урынынында түгел, ә король указы буйынса тигеҙлектә төҙөлә. План буйынса ҡала Европала иң ҙур үҙәк майҙанлы бер нисә кварталға бүленә. Уның иҫке урамдары тура мөйөш яһап киҫешә. Ул йылдарҙа майҙан сауҙа урыны ғына булып ҡалмай — майҙан янында зыярат, күп һыу запаслы бер нисә күл, Изге Варфоломей соборы торған урын да була. Пльзендың ҡаҙып инелгән тарихи ер аҫты шулай уҡ айырым иғтибарға лайыҡ, уның дөйөм оҙонлоғо 24 километр тәшкил итә.
1419 йылдан алып — ҡала гуситтар хәрәкәттәренең төп үҙәге була.
Грюнвальд һуғышынан һуң Польша короле Ягайло һуғышта ҡатнашҡан чех яугирҙарына дөйә бүләк итә. Пльзень герб һүрәтендә әлеге ваҡытта ла дөйә һүрәте һаҡлана.
1953 йылдың 1 июнендә Пльзендә Чехия коммунистар партияһы режимына ҡаршы эшселәр ихтилалы үтә — был Көнсығыш Европала 1950-се йылдарҙа антикоммунистик сығыштарҙың беренсеһе була .

# Пльзень
## Иҫтәлекле урындары

* Изге Варфоломей готика кафедраль соборы (1292), манара бейеклеге 102 метрға етә, шулай итеп ул Чехияла иң бейек собор булып тора. Күҙәтеү манараһы майҙансығына 301 баҫҡыс күтәрә.
* Вознесение Девы Марии сиркәүле францискандар монастыры
* Ренессанс стилендәге ратуша, XVI быуатта төҙөлгән
* Барокко стилендәге доминикан монастыры. Унда изге Анна сиркәүе (1711—1714) тора; 1805—1807 йылдарҙа. бында мәктәп була, беҙҙең көндәрҙә бында дәүләт китапханаһы урынлашҡан дәүләт.
* Й. К. Тыл исемендәге театр
* Оло синагога һәм Иҫке синагога
* Пльзень ҡаҙылған тарихи ер аҫты
* Көнбайыш Чехия музейы
* Балалар тимер юлы
* Зоопарк һәм «Динопарк».
* Prazdroj Plzeňský һыра ҡайнатыу заводы

# Пльзень
## Географияһы һәм климаты

Климаты уртаса океан климат, һалҡынса. Яуым-төшөм күләме аҙ (уртаса йыллыҡ күләме 531 мм), йыл дауамында ул тигеҙ рәүештә бүленеп яуа Һәр икенсе көндө уртаса яуым-төшөм була, ә йәшен булған көндәр 19-ҙы тәшкил итә. Яҡты көн кимәле — 1700 сәғәт. Ҡыш һалҡын, әммә яҡын-тирәлә ятҡан райондарға ҡарағанда йылыраҡ. Ҡышҡы осор уртаса 51 тотороҡһоҙ көн дауам итә. Түбән температура −20 °C-тан (-4 °F) артыҡ түгел. Эҫе көндәр температураһы 30 °C (86 °F) әлеге көндә тайпылышһыҙ үҫә, әммә һыуыҡ Атлантик фронты йоғонтоһо һөҙөмтәһендә эҫе көндәр һалҡын һәм ямғырлы көндәр менән сиратлашып тора. Йәйен төндәрен һалҡын була, хатта насар, дымлылығы юғары була. Ноябрь уртаһынан алып март аҙағына тиклем ҡышҡы һыуыҡтар дауам итә. Берҙән-бер стихиялы бәлә-ҡаза булып 33 °C (91 °. F.) киҫкен ҡоролоҡ менән оҙайлы ҡойма ямғырҙар, һыу баҫыуҙар тора.

# Пльзень
## Ҡаланың административ бүленеше

Пльзень ҡалаһы ун районға бүленә:
* 1 Пльзень-Болевец
* 2 Пльзень—Слованы
* 3 Пльзень—Боры
* 4 Пльзень
* 5 Пльзень—Кршимице
* 6 Пльзень—Литице
* 7 Пльзень—Радчице
* 8 Пльзень—Чернице
* 9 Пльзень—Малесице
* 10 Пльзень—Лгота

# Пльзень
## Иҡтисад

1995 йылдан һуң ҡалаға сит ил инвестициялары күбәйә. Пльзень төбәгенең тулайым килеменең өстән ике өлөшөн Пльзень ҡалаһы килтерә, Пльзень ҡалаһы Чехияның элеккесә иң бай ҡалаларының береһе. 1859 йылда Пльзендә нигеҙләнгән Škoda компанияһы Австро-Венгрия һәм Чехословакия иҡтисадын үҫтереүгә ныҡ йоғонто яһай. Көнсығыш илдәре Компания етештергән тауарҙар башлыса Көнсығыш блок илдәренә йүнәлтелгән була, әммә Бәрхәт революция арҡаһында баҙарҙың тотороҡһоҙлыҡҡа әйләндереүе уның продукция етештереүен бер аҙ түбәнәйә.
Шулай уҡ Пльзендә Чехияның иң ҙур һыра заводы эшләй.
Күп кенә сит ил компаниялары, шул иҫәптән Рanasonic һәм Daikin Пльзень ҡалаһында етештереү базалары урынлаштырған.

# Пльзень
## Белем биреү

Пльзень Көнбайыш Чехияның академик тормош үҙәге булып тора. Көнбайыш Чехия университеты хоҡуҡ, инженер һәм ғәмәли фәндәр буйынса белгестәр әҙерләй. Пльзендә Карлова университетының медицина факультеты һәм Метрополь университетының бүлексәһе эшләй.

# Пльзень
## Туғанлашҡан ҡалалары

* Санта-Андре, Бразилия
* Так, Япония
* Екатеринбург, Россия
* Измир, Төркиә
* Бирмингем, Алабай, АҠШ
* Регенсбург, Германия
* Винтертур, Швейцария
* Льеж, Бельгия
* Хенгеть, Нидерландтар