yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Әүлиә Челеби

Әүлиә Челеби (ғосманса اوليا چلبى}}, төрөксә Evliya Çelebi, 25 март (?), 1611—1682 (?)) — ғосман сәйәхәтсеһе, Ғосман империяһы һәм күрше дәүләттәр территорияларында (илдәрҙә) 40 йылдан ашыу сәйәхәт иткән.

# Әүлиә Челеби
## Биографияһы

1611 йылда Истанбулда ғосман һарай яны зәркән ювелир Дәрүиш Мәһмәт Зилля ғаиләһендә тыуған, бик шәп белем ала. Уның әсәһе сығышы менән Абхазиянан була. Әүлиә Челебиҙың әсәһенең ике туған ағалары бөйөк вәзир Мелек Әхмәт-паша, башдәфтәрдар (дәүләт казначейы) Мәхмәт Дефтердарзаде-паша һәм бөйөк вәзир Ипшир Мостафа паша була. Әүлиә Челебиҙың сәйәхәттәре Ғосмандар империяның төрлө өлөшөндә башлыса туғандарының тәғәйенләнеүе менән бәйле булған. Ҡаһирәләге йорто һәм граффитила исеме «Evliya-yı Gülşenî» (Гөлшәндән Әүлиә була) тип яҙылыуын өйрәнгәндән һуң, уның суфыйсылыҡ ордены Гөлшәнгә ҡушылыуы бик ихтимал тип уйларға ҡала. Истанбул буйынса тәүге сәйәхәтенән һуң, биналар, баҙарҙар, ғөрөф-ғәҙәт һәм мәҙәниәт тураһында яҙмалар төҙөгәндән һуң, ул 1640 йылда ҡаланан ситкә тәүге сәйәхәтенә юллана. Уның сәйәхәттәр тураһындағы бөтә яҙмалары ун томлы Сәйәхәтнамә (Сәйәхәттәр китабы) китабына йыйылған. Китапта арттырып яҙыуҙар булыуына ҡарамаҫтан, был яҙмалар XVII быуат Ғосман империяһының мәҙәни аспекттарын һәм йәшәү стилен ысынбарлыҡтағыса һүрәтләгән яҙмалар.

# Әүлиә Челеби
## «Сәйәхәттәр китабы» баҫмалары

Ғосман империяһы биләмәләренән үтеп барышлай Челеби Кавказға, һуңынан европа илдәре һәм дәүләттәре — Австрия һәм Венгрияға бара. 1665 йылда ул Ҡырымға (Ҡырым ханлығы) килә, унда ҡырым ханы Мәһмәд IV Гәраәй (1641—1644, 1654—1666) таныша. Хан ярандары менән Әүлиә Челеби Ор-Ҡапы (Or Qapı, Перекоп) ҡәлғәһенә килә, һәм шунан үҙенең ҡырым буйлап сәйәхәтен (1666—1667 йыл) башлай. Ул күрһәтә, 1660 йылда ҡырым татарҙарының Ор-Капы ҡәлғәһе янында төньяҡ сиге була ти, дала (Ҡырағай Ялан) шулай уҡ хан биләмәһе була, ләкин унда нуғайҙар: адил, шайдак, ормитьтар. күсенеп йөрөй. Улар көтөүҙәрен йөрөткән өсөн яһаҡ түләй һәм Ҡырымға май, бал, эре мөгөҙлө мал, һарыҡ, бәрәс һәм ясырь (урыҫ ҡолдары) килтергән. Ҡырымдан китеп, дон казактары ерҙәре аша ул буйынса Волга буйлап өҫкә күтәрелә, йәнәһе,Ҡазанға етә. Артабанғы сәйәхәтен Әүлиә Челеби Фракияға, Македонияға, Крит утрауына ҡыла. Мәккәгә хаж ҡылғандан һуң — Әүлиә Челеби Эвлия Мысырға юллана.
Мәрхүм булыуы тураһында аныҡ датаһы билдәле түгел, Әүлиә Челеби 1682 йылда Ҡаһирәлә вафат була.
# Ҡырым (мәғәнәләр)

Ҡырым — күп мәғәнәле һүҙ.

# Ҡырым (мәғәнәләр)
## Мәҡәләләр

* Ҡырым — Ҡара диңгеҙ төньяҡ киҫәгендә ярымутрау.
* Ҡырым (Әлшәй районы) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл.
# Өмәтәй Ураҙымбәтов

Өмәтәй Ураҙымбәтов — башҡорт старшинаһы. 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёвтың полковнигы.

# Өмәтәй Ураҙымбәтов
## Биографияһы

Сығышы менән Себер даруғаһы Һарт улусы Һарт ауылы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Дыуан районы Әбдрәшит ауылы) башҡорттарынан. Һарт улусы старшинаһы итеп һайлана.
1771—1773 йылдарҙа Бар конфедераттарына ҡаршы Польша походында ҡатнаша. Был походҡа 3 мең башҡорт ебәрелә, уларҙан 300-әр кешенән торған 10 партия ойошторола. Өмәтәй Ураҙымбәтов 2-се партия менән командалыҡ итә, был партия составында Һарт, Мырҙалар, Ҡошсо, Дыуан, Әйле, Түбәләҫ улусы башҡорттары була.
1773 йылда Е. И. Пугачёвтың етәкселегендә Крәҫтиәндәр һуғышы тоҡанғас, шул уҡ йылдың декабрендә ихтилалға ҡушыла. Һарт улусы башҡорттарын үҙ отрядына мобилизациялай һәм артабан Салауат Юлаев ғәскәре составында һуғыша. 1774 йылдың уның ғәскәре составында 23—24 ғинуарында Көңгөр ҡалаһын ҡамауға алыуҙа һәм штурмлауҙа ҡатнаша.
1774 йылдың 6 һәм 8 майында — Үрге Эҫем заводы, 31 майҙа — Әйле улусының Әйле пристане янындағы алыштарҙа; 3 һәм 5 июндә Емельян Пугачёвтың Төп ғәскәре составында Себер даруғаһының Тырнаҡлы улусы Үрге Ҡыйғы һәм Ураҙмәт ауылдары эргәһендә янында Иван Михельсон командалағындағы батша ғәскәрҙәренә ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша.
1774 йылдың сентябрь-октябрендә Юлай Аҙналин отряды менән бергә Ҡытау-Ивановск заводын ҡамауға алыуҙа, шул уҡ йылдың 20 ноябрендә Ҡытау-Ивановск заводы янында подполковник И. К. Рылеев командалығындағы батша ғәскәрҙәренә ҡаршы алышта һуғыша.
1780 йылда Һарт улусы старшинаһы вазифаһын башҡарыуы билдәле. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
# Полым

Полым — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Башҡортостан Республикаһы, Удмурт Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сива йылғаһының һул ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Полым
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Воткин ГЭС-ынан Түбәнге Кама ГЭС-ына тиклем, Беүә (башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклемна тиклем), Иж, Ыҡ Ағиҙел йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101412111100015502
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101550
* Бассейн коды — 10.01.01.014
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Сунға (Әй ҡушылдығы)

Сунға — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Әй йылғаһының уң ярына тамағынан 239 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Сунға (Әй ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201012111100022228
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102222
* Бассейн коды — 10.01.02.010
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ахинян Григор Мушегович

Григо́р Муше́гович Ахиня́н (әрм. Գրիգոր Ախինյան; 20 апрель 1926 йыл — 6 март 1991 йыл) — әрмән композиторы, музыка педагогы, профессор (1989). Әрмән ССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1972) һәм халыҡ артисы (1990). 1968 йылдан КПСС ағзаһы.

# Ахинян Григор Мушегович
## Биографияһы

Ахинян Григор Мушегович 1926 йылдың 20 апрелендә ул ваҡыттағы Әрмән ССР-ының Караклис (хәҙер Ванадзор) ҡалаһында тыуған. 1957 йылда Ереван консерваторияһын композитор һәм педагог, СССР-ҙың халыҡ артисы (1977) Егиазарян Григорий Егиазаровичтың (1908—1988) композиция класы буйынса тамамлай.
1950—1960 йылдарҙа эстрада ансамбле менән етәкселек итә, һуңынан Р. О. Меликян исемендәге музыка училищеһында теоретик фәндәрҙән уҡыта. Григор Ахиняндың уҡыусыларының береһе — бөгөнгө көндә әүҙем ижад итеүсе композитор Эдуард Айрапетян.
1969 йылдан педагогик эшмәкәрлеген Ереван консерваторияһында дауам итә, 1981 йылда доцент, 1989 йылда профессор була.
1974 йылдан СССР Музыка фондының Әрмәнстан бүлексәһе идараһында рйес вазифаһын башҡара.
Уҡытыу һәм башҡа хеҙмәт эшмәкәрлеге менән бер рәттән ижад менән дә шөғөлләнә: романстар, йырҙар, спектаклдәргә һәм фильмдарға музыка яҙа.

# Ахинян Григор Мушегович
## Музыкаль әҫәрҙәре

* «Человек из легенды» операһы (1970, Ереван)
* «Цовинар» / Ծովինար операһы (1973)
* «Героическая поэма» вокал-хор композицияһы (1983)
* «50 миллионов за голову» музыкаль комедияһы (1967)
* «Ахтамар» / Աղթամար балеты (1961)
* «Лореци Сако» балеты (1961, Ованес Туманян поэмаһы буйынса)
* «Ивушка» балеты (1963)
* «Тондракийцы» / Թոնդրակյաններ ораторияһы (1967, Ваагн Давтян шиғырҙарына)
* «Времена года» хореографик циклы
* «Саят-Нова» / Սայաթ-Նովա кантатаһы (1963, Егише Чаренец, Ованес Шираз һәм Ованес Туманя шиғырҙарына; бөтәһе 4 кантата, ижад итеү йылдары — 1963-тән 1985-кәсә)
* дүрт симфония (1969—1983)
* «Ликование» увертюраһы (1960)
* «Комитас» / Կոմիտաս поэма-рапсодияһы (1969)
* скрипка һәм оркестр өсөн концерт (1957)
* альт һәм оркестр өсөн концерт (1985)

# Ахинян Григор Мушегович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Әрмән ССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1972)
* Әрмән ССР-ының халыҡ артисы (1990).
# Зингунка

Зингунка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының һул ярына тамағынан 609 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Зингунка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300312111100034891
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103489
* Бассейн коды — 10.01.03.003
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Оло Запорная (Лысьва ҡушылдығы)

Оло Запорная (Запорная) — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лысьва (пруд Лысьвенский) йылғаһының һул ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Оло Запорная (Лысьва ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100712111100011986
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101198
* Бассейн коды — 10.01.01.007
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Селищня

Селищня — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Усьва йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Селищня
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100712111100011627
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101162
* Бассейн коды — 10.01.01.007
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ән-Нәжәф

Ән-Нәжәф (; ғәр. النجف‎; рус. Эн-Наджаф) — Ираҡтың көньяғында урынлашҡан ҡала, Бағдадтан 160 км көньяҡтараҡ.Риүәйәттәр буйынса, 791 йылда хәлифә Һарун әр-Рәшит тарафынан нигеҙ һалынған. Нәжәф провинцияһының административ үҙәге. 2003 йылда халыҡ һаны яҡынса 820 000 кеше тәшкил иткән.

# Ән-Нәжәф
## Географияһы

Бағдадтан көньяҡҡа 160 км һәм Хилла ҡалаһынан көньяҡҡа табан 60 км алыҫлыҡта, Евфрат йылғаһының уң ярында, диңгеҙ кимәленән 17 м бейеклектә урынлашҡан. Сәғүд Ғәрәбстанына илткән юлда сауҙа-транспорт үҙәге.

# Ән-Нәжәф
## Климаты

Ҡаланың климаты бик ҡоро, эҫе.
Ҡала климаты :
| Күрһәткес | Ғин | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Йыл |
| Уртаса максимум, °C | 14 | 18 | 23 | 30 | 36 | 41 | 42 | 42 | 39 | 33 | 23 | 17 | 29,8 |
| Уртаса минимум, °C | 7 | 9 | 13 | 19 | 23 | 28 | 29 | 29 | 27 | 21 | 13 | 8 | 18,8 |
| Яуым-төшөм нормаһы, мм | 3 | 1,3 | 1,3 | 1,3 | 0,5 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0,5 | 1 | 1 | 9,9 |

# Ән-Нәжәф
## Тарихы

Ираҡтың көньяғындағы иң ҙур шиғый мосолмандар ҡалаһы, уларҙың хәлифә һәм шиғыйҙарҙың беренсе имамы, Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең ике туған ҡустыһы һәм кейәүе Али ибн Әбү Талип ҡәберенә ғибәҙәт ҡылыу урыны. Ираҡта шиғыйҙарҙың сәйәси тормошо үҙәге. Был ҡалаға йыл һайын килгән мосолман ғибәҙәт ҡылыусылары һан буйынса Мәккә һәм Мәҙинәнән генә ҡалыша. Нәжәф боронғо Вавилон ҡалаһынан 30 км көньяҡҡа һәм боронғо Ур ҡалаһынан төньяҡҡа табан 400 км алыҫлыҡта нигеҙләнгән . Дөйөм фекер буйынса ҡалаға 791 йылда Ғәббәсиҙәр хәлифәһе Һарун әр-Рәшит нигеҙ һалған.

# Ән-Нәжәф
## Иҫтәлекле урындары

Нәжәф шиғыйҙар өсөн дә, сөнниҙәр өсөн дә изге ҡала булып һанала. Баш ҡаланың төп архитектура ҡомартҡыһы — имам Али мәсете-кәшәнәһе..
Имам Али кәшәнәһендә һаҡланған әйберҙәр араһында — 550 Ҡөрьән манускрипты, шул иҫәптән имамдың үҙ ҡулы менән яҙылған дана. Бынан тыш, унда 420 ювелир биҙәүес — аҫыл таштар менән биҙәлгән таждар, муйынсаҡтар һәм аҫыл таштар менән биҙәлгән башҡа алтын әйберҙәр, 214 алтын шәмдәл һәм бахур һауыты, 325 келәмдән торған һирәк коллекция һаҡлана.
Имам Али кәшәнәһенән алыҫ түгел Вади әс-Сәләм — Донъя үҙәне — ғәйәт ҙур шиғый зыяраты урынлашҡан, унда мәрхүмдәрҙе ерләргә Ираҡтан ғына түгел, башҡа илдәрҙән дә алып киләләр. Шиғыйҙар өсөн ҡиәмәт көнөн көтөп, имам Али янында ерләнеү оло һанала. Шунда уҡ башҡа бер нисә күренекле ислам шәхестәренең ҡәберҙәре бар..
Күп быуаттар дауамында изге урын тирәләй бик күп дауаханалар, мәктәптәр, китапханалар, суфыйҙар зәүиәләре төҙөлгән, һәм ҡала шиғый теологияһы үҙәгенә әйләнгән. Саддам Хөсәйен идара иткән йылдарҙа уларҙың күбеһе бик ныҡ зыян күргән, сөнки Вади аша тура шоссе юлы һалына.
Нәжәф семинарияһы ислам донъяһында уҡытыуҙың мөһим үҙәктәренең береһе һанала. Аятолла Хомейни унда 1964 йылдан 1978 йылға тиклем уҡытҡан. 1970 йылдарҙа Ираҡта, Иранда һәм Ливанда барлыҡҡа килгән ислам хәрәкәтенең алдынғы эшмәкәрҙәренең күбеһе Нәжәфтә уҡыған
# Нанг-ПАй-Соим (Охть-Юган ҡушылдығы)

Нанг-ПАй-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Охть-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.

# Нанг-ПАй-Соим (Охть-Юган ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200051380
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115205138
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Люля

Люля — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сура йылғаһының уң ярына тамағынан 269 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.

# Люля
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500412110000038862
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003886
* Бассейн коды — 08.01.05.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Вальдзассен монастыры

Вальдзассен монастыры (ҡайһы берҙә Вальдзассенский аббатлығы; нем. Kloster Waldsassen, лат. Abbatia B.M.V. Waldsassi) — ирҙәр элекке цистериан аббатлығы, Баварияның Вальдзассен (Үрге Пфальц) ҡалаһы территорияһында урынлашҡан,Регенсбург епархияһына ҡарай; 1133 йылдар тирәһендә монастырына нигеҙҙе маркграфДипольд III фон Фобург һалған; 1543 йылда монастырь тәүге тапҡыр таратыла һәм өс быуын дауамында лютеран монастыры булып тора; ҡабаттан тергеҙелгәндән һуң 1803 таратыла.

# Вальдзассен монастыры
## Тасуирлау һәм тарихы

Вальдзассен цистерциан монастыры арналған Дева Мария хөрмәтенә арналған, 1133 йылдар тирәһендә маркграф Дипольд III фон Фобург тарафынан нигеҙләнә — тәүге монахтар бында Фолькенрод монастырынан күсеп килә. Моримон аббатлығы менән бәйле булғалыҡтан, Вальдзассен монастыры 1147 йылда король Конрад III Гогенштауфен тарафынан «император ирекле» монастырына әйләнә. Монастырь үҙ биләмәләрен киңәйтеү буйынса әүҙем эшмәкәрлеген үҫтерә, шунлыҡтан хатта Хеб (Эгер) ҡалаһы етәкселеге менән конфликтҡа ла инә.
Монастырҙың киң ер милке өлөшләтә судья һәм администраторҙар вазифаһын башҡарыусы министериалдарға бирелә. 1142 йылда — Богемия кенәзе Владислав II, Прага епискобы Отто һәм Оломоуц епискобы Здик Йиндржих рөхсәте менән — Вальдзассен монастыры Богемияла Седлец цистерциан монастырын нигеҙләй. Вальдзассен монастыры 1185 йылда рим папаһы III Луцийҙан киң биләмәләрен раҫлаусы грамоталар ала. XV быуат аҙағына тиклем монастырь милкен аббаттар артабан арттырып килә.
Гусит һуғыштарында һәм Ландсхут мираҫы өсөн һуғышы барышында 1503—1505 йылдарҙа 1503—1505 монастырь талауға дусар була. Германияла крәҫтиән һуғышында, 1525 йылдың майында, монастырға буйһонған территорияларҙа ихтилал була: аббат Николаус Зебер ҡасҡандан һуң, баш күтәргән крәҫтиәндәр монастырға һөжүм итә һәм уны талай. 1569 йылда Вальдсассен монастыры лютеранлыҡҡа күсә һәм киләһе өс быуын дауамында шулай булып ҡала. 1617 йылда монастырь биналары бик аҙ ғына ваҡытҡа Пфальц курфюрсты Фридрих V резиденцияһы була.
Монастырь 1647 йылда швед ғәскәрҙәренән талана. Ҡабаттан католиклыҡ тергеҙелгәс, монастырға цистерциан монахтары 1661 йылда Фюрстенфельдтан килә. 1690 йылда Вальдзассен монастыры яңынан Вальдзассен аббатлығы статусына эйә була: мөлкәте һәм килем сығанаҡтары уға кире ҡайтарыла, әммә «император ирекле» статусын юғалта, сөнки ул саҡта хаким булып Бавария курфюрсты тора. 1681 йылда яңы сиркәү төҙөлә башлай, уның проектын Авраам Лойтнер һә ағалы-энеле Динценхофер эшләй; 1704 йылда яңы ғибәҙәтхананы изгеләндереү тантанаһы үтә. 1727 йылда монастырҙа китапхана төҙөү тамамлана.
# Ҡаранйылға (Яйыҡ ҡушылдығы)

Ҡаранйылға (рус. Каранелга) — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Яйыҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 2316 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Ҡаранйылға (Яйыҡ ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, инешенән Верхнеурал һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000112112200001535
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200153
* Бассейн коды — 12.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Крутиха (Барсук ҡушылдығы)

Крутиха — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Барсук йылғаһының һул ярына тамағынан 62 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Крутиха (Барсук ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ишим (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Ишим (бассейндың Рәсәй өлөшө), йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010300212115300011644
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301164
* Бассейн коды — 14.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Сүс

Сүс (ғәр. سوسة‎, Сүс‎; франц. Sousse) — Тунистың Урта диңгеҙ ярында урынлашҡан тарихи ҡомартҡыларға бай ҡала-порты. Ғәрәпсә Сүсәһ тип әйтелә.
Административ үҙәге — Сүс (виләйәт), 675 меңлек үҙ ҡала агломерацияһы һәм Сүс—Монастир—Мәхдиәнең 1,5 миллион полицентрик конурбацияға эйә төп үҙәк, ҙурлығы буйынса өсөнсө ҡала. Популяр диңгеҙ курорты. Халыҡ һаны — 271 мең кеше (2014). 1988 йылдан алып ҡаланың иҫке өлөшө (Мәҙинә (квартал)) Тунистағы ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә ингән.

# Сүс
## Тарихы

Ҡаланың тарихы 2,5 мең йылдан ашыу. Борон Гадрумет Африканың тәүге финикия колонияһы һәм Карфаген дәүләтенең иң ҙур үҙәктәренең береһе була.
Өсөнсө Пун һуғышы ваҡытында Рим яҡлы булып көрәшкәнлектән, Сүс халҡына Рим граждандары хоҡуҡтары бирелә. Траян хакимлығы ваҡытынан — колония статусында. Диоклетиан заманында Бизацена провинцияһының баш ҡалаһы. Сүс Юстиниан хакимлығы ваҡытында Юстинианополь исеменә үҙгәртелә. Ғәрәптәр баҫып алғандан һуң, ҡала яңынан төҙөлә һәм Сүс исеме бирелә. Аглабидтар династияһы Кайруан хакимдары Сүс гаваненә ҙур әһәмиәт бирә. Улар Сүс Мәҙинәһен (иҫке ҡала) яҡшы ғына һаҡланған диуар (859) менән уратып ала һәм Сүстың Ҙур мәсетен (850) төҙөй. 1148 йылда Сүс Сицилия королевствоһына ҡушыла, уның составында 11 йыл була. XIX быуатта француздар урта быуат стеналарынан ситтә, диңгеҙгә яҡын яңы ҡалаға нигеҙ һала. 2015 йылдың 26 июнендә Сүс эргәһендәге, Эль-Кантауиҙағы (Эль-Кантауи портында) террористик актта 40-ҡа яҡын турист һәләк була.

# Сүс
## Транспорты

Ҡала Тунис һәм башҡа ҡалалар менән Тунис тимер юлы һәм автотрассалар менән бәйләнгән. Ҡалала диңгеҙ порты, үҙәк һәм ике периферия тимер юлы вокзалдары, ҡала-ара автобустар автовокзалы һәм ҡыҙыл буйлы маршрут таксиҙары (луажа) бар. Ҡаланы эргәләге Хабиб Бургиб исемендәге халыҡ-ара Монастир һәм Хаммамет—Энфида аэропорттары хеҙмәтләндерә. Ҡаланан Сүс—Монастир—Мәхдиә агломецияһының электричкаһы эшләй, ул Монастир-Бургиб аэропорты аша үтә, Сүс эсендә уның 5 станцияһы бар Ҡаланы автобустар (шулай уҡ ҡушылған), күк буйлы маршрурт такси — луажалар һәм таксиҙар хеҙмәтләндерә.

# Сүс
## Иҫтәлекле урындар

* Сүс Мәҙинәһе менән Касба һәм рибат — VIII—XIII быуат
* Сүстең Ҙур мәсете— IX быуат уртаһы
* Сүстең археологик музейы
* Католик [Изге Феликс сиркәүе (Сүс)]] (1914)
* Яр-променад һәм ял итеү караптары булған гавань-марина

# Сүс
## Туғандаш ҡалалар

* Тиес (франц. Thiès), Сенегал
* Любляна (слов. Ljubljana, нем. Laibach, итал. Lubiana), Словения
* Подебради (чех Poděbrady, нем. Podiebrad), Чехия
* Булонь (франц. Boulogne), Франция
* Брауншвейг (нем. Braunschweig, т.-нем. Bronswiek, Brunswiek, Brönswiek), Германия
* Марракеш (ғәр. مراكش‎), Марокко
* Константина (ғәр. قسنطينة‎, франц. Constantine), Алжир
* Атар (ғәр. أطار‎, франц. Atar), Мавритания
* Майами (ингл. Miami), АҠШ
* Салала (ғәр. صلالة‎), Оман
* Латакия (ғәр. اللاذقية‎), Сүриә
* Измир (төр. İzmir), Төркиә
* Вэйхай (ҡыт. ябайл. 威海, пиньин: Wēihǎi), Ҡытай
# Аралбаев

Аралбаев — фамилия.
* Аралбаева Ләйлә Ҡәҙим ҡыҙы (14 март 1977 йыл) — журналист, музыка белгесе. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығының мәҙәниәт буйынса күҙәтеүсеһе.
* Аралбаева Әминә Кәшфи ҡыҙы (22 май 1928 — 27 октябрь 2014) — башҡорт актёры, театр белгесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1999). СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1950).
# Урыҫ кискән

Урыҫ кискән — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Һөйөндөк йылғаһының һул ярына тамағынан 73 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.

# Урыҫ кискән
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002585
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200258
- Бассейн коды — 12.01.00.003
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Нойштадт (Фогтланд)

Нойштадт (Фогтланд) (нем. Neustadt/Vogtl.) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1077 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,98 км². Диңгеҙ кимәленән 610 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 8223 һәм автомобиль коды V.