yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Палпунг

Палпунг (тиб. དཔལ་སྤུངས།,Dpal-spungs) — Кагью тибет буддизмы мәктәбенең Тай Ситу етәкләгән Кагью Кармен түбәнге мәктәбе монастыры. Был монастырь Ҡытай Халыҡ Республикаһының Сычуань провинцияһы Гардзе-Тибет автономиялы округының Деге өйәҙендә урынлашҡан. Палпунг исеме «тәғлимәт һәм практиканың данлы берҙәмлеге» тигәнде аңлата.
Тәүҙә Палпунг монастыры Бабанг тип аталған. Ул Дегенан бер ни тиклем алыҫлыҡта, Тибет сиге янында урынлашҡан. Монастырь XII быуатта нигеҙләнгән, йөҙ йылдар дауамында уның дини һәм сәйәси йоғонтоһо һиҙелерлек һәм абруйға эйә булған. Хәҙерге Палпунг Тхубтен Чокхор Линг монастыры Дегела урынлашҡан.
Шулай уҡ Палпунг монастыры бөтә донъяла таралған монастырҙар конгрегацияһы итеп ҡабул ителә.

# Палпунг
## Тарих

Хәҙерге Палрунг Тхубтен Чокхор Линг монастыры 1727 йылдар тирәһендә батша Денба Церинои тарафынан нигеҙләнгән тип фараз ителә. Был монастырь дүрт лама тармаҡтарының реинкарнацияһы урыны, атап әйткәндә, Ситу Ринпоче йәки Тай Ситу ламаһының урыны булып тора, бынан шулай уҡ Джамгон Конгтрул һәм Беру Кьенце ламалары ла сыҡҡан. Ҡорам комплексы Кармапалар менән тарихи бәйле булған: мәҫәлән, 16-сы Кармапа Рангджунг Ригпе Дордже Урта Тибеттағы Цурпху монастырының төп резиденцияһына китерҙән алда башта тәхеткә Палпунгта ултыра.
Монастырь сәскә атҡан осорҙа бында 1000 монах йәшәгән, бында өлкәнең бөтә яҡын тирәһе өсөн төп будда университет булған. Монастырь китапханаһында 324 000 текст һәм танкгтың 10 150-нән ашыу һүрәте һаҡланған. Монастырь типографияһы Дегелағы Паркханга типографияһынан һуң икенсе урынды биләп торған.
Монастырь 1950 йылдағы Мәҙәни революция барышында емерелә. 1958 йылдар монастырь дәүләт һағы аҫтына алына, ә 1982 йылда яңынан тергеҙелә һәм асыла. 1998—1999 йылдарҙа монастырь донъя әһәмиәтендәге ҡомартҡы иҫәбенә индерелә.

# Палпунг
## Тарих
### Һиндостандағы Палпунг һәм Палпунг конгрегацияһы

16-сы Тай Ситу Тибеттан алты йәшендә ҡасып китә. Ул Һиндостанда 16-сы Кармапаның уҡыусыһы булып белем ала. 22 йәшендә ул Һиндостандың Химачал-Прадеш штатында Палпунг Шераб Линг монастырын нигеҙләй.
Хәҙер был монастырҙа яҡынса 750 монах йәшәй. Монастырь ир һәм ҡатын-ҡыҙ монахтар өсөн өс йыллыҡ ретрит ойоштора.
Конгрегация Ҡытайҙың һәм Тибеттың барлығы 180 ҡорамын һәм монастырҙарын үҙ эсенә алып тора. Уларҙың тармаҡтары АҠШ-та, Европала, Азияла һәм Австралияла бар.
# Ринглебен (Гебезее)

Ринглебен (Гебезее) (нем. Ringleben (bei Gebesee)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 514 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,51 км². Диңгеҙ кимәленән 153 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99189 һәм автомобиль коды — SOM.
# Косарев Михаил Фёдорович

Косарев Михаил Федорович (3 декабрь 1931 йыл — 28 апрель 2017 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең ғалим-археологы. тарих фәндәре докторы, профессор.
Урал һәм Көнбайыш Себер археологияһы өлкәһендә белгес. Көнбайыш Себерҙә төрлө дәүерҙәге һәм төрлө мәҙәниәттәге археологик ҡомартҡыларҙы тикшереүсе, был төбәктең боронғо һәм урта быуат тарихын өйрәнеүгә палеогеографик һәм палеоэтнографик тикшереүҙәрҙе яҡлаусы. 220-ҙән артыҡ фәнни мәҡәлә, шул иҫәптән бер нисә монография авторы.

# Косарев Михаил Фёдорович
## Биографияһы

Михаил Федорович Косарев 1931 йылдың 3 декабрендә Алтай крайы Карасукский районы Ярок ауылында тыуған (хәҙер Новосибирск өлкәһендә).

# Косарев Михаил Фёдорович
## Биографияһы
### Белеме

1954 йылда Томск дәүләт университетының тарих-филология факультетын тамамлай, артабанғы биш йылда Новосибирск өлкәһендә халыҡ мәғарифы системаһында эшләй. 1962 йылда СССР Фәндәр академияһының Археология институты (хәҙерге РФА Археология институты) аспирантураһында уҡыуын тамамлай һәм бер йылдан һуң штатҡа алына.
1964 йылда «Урта Обь-Иртыш Бронза быуаты» тигән темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай, ә 1976 йылда — «Көнбайыш Себерҙең Бронза быуаты» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай..

# Косарев Михаил Фёдорович
## Биографияһы
### Эшмәкәрлеге

1950—1960 йылдарҙа М. Ф. КосаревТомск өлкәһендә археологик эштәр башҡара: Десятов ерҙегендә, Новокусковский һәм Лавровский торлаҡтарында, Шеломок-1 ҡалаһында ҡаҙыу эштәрен алып бара, шулай уҡ Парабель культ урынын, Самусь һәм Самусь-4 ҡәберлеген ҡаҙыуҙа ҡатнаша.
1981 йылдан — Урал-Себер археологияһы төркөмө етәксеһе, 1989—1994 йылларҙа — РАН Археология институтының таш һәм бронза быуаттар бүлеге мөдире булып эшләй.
Аспиранттар менән етәкселек итә (15 кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлайҙар); Воронеж, Урал, Омск һәм Томск дәүләт университеттарында махсус курстан алып бара.
2017 йылдың 28 апрелендә Мәскәүҙә вафат була.Мәскәү өлкәһе Солнечногорск райлны Перепечено ауылында ерләнгән..

# Косарев Михаил Фёдорович
## Иҫкәрмә

* ↑ Историческая энциклопедия Сибири (урыҫ) / под ред. В. А. Ламин — Новосибирск: 2009. — ISBN 5-8402-0230-4
* 1 2 Косарев М. Ф. «Основы языческого миропонимания»
* ↑ Диссертация доктора исторических наук
* ↑ 28 апреля 2017 года скончался Михаил Федорович КОСАРЕВ
# Тяэтль-Тяха

Тяэтль-Тяха — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ампута йылғаһының һул ярына тамағынан 69 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 59 км.

# Тяэтль-Тяха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200044192
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204419
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ноухо

Ноухо — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Корыльга йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Ноухо
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010900112115200033100
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203310
* Бассейн коды — 13.01.09.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Үрге Урдюга

Үрге Урдюга — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пёза йылғаһының һул ярына тамағынан 275 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 74 км.

# Үрге Урдюга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000212103000049408
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004940
* Бассейн коды — 03.03.00.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Әш-Шүра сүрәһе

Әш-Шура сүрәһе (ғәр. سورة الشورى‎, Кәңәш ) — Ҡөрьән Кәримдең 42 сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 53 аяттан тора.
# Шәүрә (опера)

Шәүрә — 1963 йылда Б. Бикбай либреттоһына композитор З. Исмәғилев яҙған башҡорт операһы.

# Шәүрә (опера)
## Тасуирламаһы

«Шәүрә» операһы 3 күренештә, 1963 йылда композитор З. Ғ. Исмәғилев Б. Бикбайҙың ошо исемдәге поэмаһы буйынса яҙған опера. Поэма, үҙ сиратында, башҡорт халыҡ йыры «Шәүрә» йыры легендаһы мотивтары буйынса ижад ителгән.
1963 йылдың 21 декабрендә Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры сәхнәһендә операның премьераһы була.
    Дирижеры — И. М. Альтерман;
    Ҡуйыусы режиссеры — М. Х. Хисмәтуллина;
    Балетмейстеры — И. Х. Хәбиров;
    Хормейстеры — Л. Х. Исхаҡова;
    Сценографы — М. Н. Арыҫланов.
Операның төп партияларын артистар: С. К. Ғәлимова (Шәүрә), С. Д. Хөснийәров (Аҡмырҙа), М. А. Әхмәтйәнов (Яубикә), М. Г. Галеев (Саха), Хисмәтуллина (Көбәк), Г. С. Хәбибуллин (Аяҙғол) башҡара.
1992 йылдың 9 февралендә операның 2 актлы 2-се редакцияһының премьераһы була. Ул да Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында ҡуйыла.
1997 йылда опера Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры сәхнәһенә композиторҙың 80 йәшен байрам иткәндә ҡабаттан сығарыла (дирижеры М. А. Әхмәтзарипов).
    Дирижеры — В И. Платонов;
    Режиссеры- Р. А. Вәлиуллин;
    Балетмейстеры — Ш. А. Тереғолов;
    Хормейстеры — Э. Х. Ғәйфуллина, А Р. Белогонова;
    Ҡуйыусы рәссам — Г. Ш. Имашева.
2-се редакциялағы төп партияларҙы опера артистары: Гәрәева (Шәүрә), Сәлихов (Аҡмырҙа), С. М. Куклина (Яубикә), Кучуков (Сәхи), С. Ф. Сөләймәнов (Көбәк), С. А. Асҡаров (Аяҙғол) башҡара.
Музыка башҡорт халыҡ йырҙарына (оҙон көй, ҡыҫҡа көй, һыҡтау) яҡын милли колоритта яҙылған.

# Шәүрә (опера)
## Сюжеты

Опера сюжеты мөхәббәте хаҡына ырыу йолаларына буйһонмаған башҡорт ҡатын-ҡыҙы тураһында бәйән итә.
Шәүрә һәм уның һөйгәне Аҡмырҙа левират йолаһына (тол ҡатын, ире вафат булғас, тәү сиратта, уның бер туғандарына кейәүгә сығырға тейеш) буйһонорға һәм яратмаған кешеһе менән никахҡа инергә теләмәй. Шәүрә һөйгәнен үҙҙәренең бәләһендә ғәйепләй.
Ҡатындың башына күңелһеҙ уйҙар килә, ул үҙенә ҡул һалырға уйлай. Үҙ ғүмерен ҡыйырҙан алда ул тыуған яғы, уның тәбиғәте менән хушлаша. «Сеңләү» йырын башҡарғанда ул үҙенә сәсергә тырыша, шул ваҡытта аҡһаҡал Аяҙғол килеп сыға һәм аҡыллы кәңәштәре менән ҡатынды тынысландыра, Аҡмырҙа тере тип унда өмөт уята.
Талсыбыҡты ат итеп уйнаған ғәмһеҙ малай Ирғәле Шәүрәнең күңелен күтәрергә тырыша, уның күңелһеҙлегенең сәбәбе менән ҡыҙыҡһына һәм ҡолондарҙы ҡарарға алып китә. Аяҙғол менән Ирғәле Шәүрәгә һөйгәне менән айырылышыуҙа терәк була, уларҙың туйын ойоштороуҙа ярҙам итә.
Опера аҙағында ғашиҡтар бергә булыу өсөн тауҙарға китә. Уларҙы эҙәрлекләүселәр Аҡмырҙаны яралай һәм ул алған яраларынан үлә.
# Ғүмәров Асман Ибраһим улы

Ғүмәров Асман Ибраһим улы (1903 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия сержанты.

# Ғүмәров Асман Ибраһим улы
## Биографияһы

Ғүмәров Асман Ибраһим улы 1903 йылда Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районында тыуған. Ҡыҙыл Армияға Баймаҡ район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 294-се гвардия кавалерия полкында 3-сө взвод командиры ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә.
1942 йылда һуғыш яланында күрһәткән батырлығы өсөн «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (батырлыҡ күрһәткән көндәре: 22.11.1942,25.11.1942) менән бүләкләнә. «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР) менән наградлау ҡағыҙында уның ҡаһарманлығы тураһында ошондай юлдар яҙылған:
* 3-сө ут взводы командиры ярҙамсыһы сержант Ғүмәров Асман Ибраһим улын, 1942 йылдың 22 ноябрендә һуғышта 45 мм орудиенан дошмандың пехотаһы менән 3 автомашинаһын яндырҙы. 1942 йылдың 25 ноябрендә утҡа тотоу ваҡытында һөжүмгә күскән дошманды утҡа тотто һәм шуның менән дошмандың пехотаһын тотҡарланы һәм дошмандың 70-кә яҡын һалдатын һәм офицерын юҡ итте.

# Ғүмәров Асман Ибраһим улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР) (1942)
# Ромоданка

Ромоданка — Рәсәй йылғаһы. Татарстан биләмәләрендә аға. Йылға Актай йылғаһының уң ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Ромоданка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000312112100004491
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100449
* Бассейн коды — 11.01.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# З

Зз [зэ] — Башҡорт алфавитының ун беренсе хәрефе.
* Был яҙмалар йә хәреф тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
# Степан Шаумян һәйкәле (Ереван)

Степан Шаумян һәйкәле 1931 йылда Ереванда Шаумян майҙанында ҡуйылған. Монументтың авторы — скульптор С.Д. Меркуров һәм архитектор И.В. Жолтовский. Һәйкәл революционер һәм сәйәси эшмәкәр Степан Шаумянға (1878—1918) арналған. Был Ереванда ҡуйылған беренсе рәсми һәйкәл. Ул Кентрон административ округының тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары исемлегенә индерелгән
Һәйкәл Шаумян майҙаны композицияһында мөһим роль уйнай. Ул уның төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, бульвар фонында урынлашҡан. Элек был урында 1920 йылдарҙа һүтеп алынған Рус православие сиркәүенең Никольский соборы торған.
Һикәлтәле постаментта торған Шаумян фигураһы алһыу гранитта баҫып тора. Степан Шаумян уны атыу мәлендә һүрәтләнгән. Скульптура революционер образын яҡшы асып бирә, ул хәрәкәт менән һуғарылған һымаҡ.
Скульптураның арт яғында ете тура мөйөшлө базальт пилон урынлашҡан. Скульптура һәм пилон һикәлтәле дөйөм стилобатта тора. Улар бер-береһенә тәбиғи өҫтәмә булып тора. Они являются органичными дополнениями друг друга.
# Кесе Колаба

Кесе Колаба (ингл. Woman ' s old Island) — Һинд океанындағы утрау, элек Бомбейҙың ете утрау архипелагы составына ингән һәм Һиндостан территорияһында урынлашҡан 1838 йылда Колаба дамбаһы төҙөлә, ул Бомбейҙың бөтә утрауҙарын бер-береһе менән тоташтырған.

# Кесе Колаба
## Географияһы

Кесе Колаба утрауы шулай уҡ Әбей утрауы булараҡ билдәле, ул Һиндостанда Мумбаи ҡалаһын тәшкил иткән ете утрауҙың береһе һәм Иҫке Бомбейҙың тарихи өлөшө булып тора.
Колаба исеме португалдар килгәнгә тиклем утрауҙа йәшәгән ерле халыҡтың Kolabhat колис телендәге һүҙҙән килеп сыҡҡан. Колаба тип аталған территория башта ике утрауҙан: Колаба һәм Кесе Колаба (йәки Әбей утрауы) утрауынан торған.
Колаба утрауы Бомбейҙың ете утрауының береһе булған, уның менән португалдар идара иткән. Португалия Кесе Колаба утрауына бер нисә тиҫтә йыл, уны 1762 йылда Урта Колабала Изге Причастие сиркәүенә португал милеген һаҡлап ҡалыу шарты менән инглиздргә тапшырғанға тиклем хужа була. 1838 йылда төҙөлгән Колаба дамбаһы һуңғы утрауҙы Бомбейҙың материк өлөшө һәм Колаба утрауы менән тоташтыра.
# Ирка (Шуда ҡушылдығы)

Ирка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шуда йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Ирка (Шуда ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300412111100037204
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103720
* Бассейн коды — 10.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Самтависи

Самтависи (груз. სამთავისი) — Грузин Православ Сиркәүе Самтависи һәм Касп епархияһының кафедраль ҡорамы, Касп муниципалитетының Самтависи ауылында урынлашҡан,Шид-Картли крайы баш ҡалаһы Горинан 30 саҡрым алыҫлыҡта ята, Бөтә донъя мираҫы исемлегенә кандидат
Урта быуат грузин архитектураһының иң билдәле ҡомартҡыларының береһе. 1030 йылдарҙа архитектор Илларион Самтавнели тарафынан төҙөлгән. Ҡорам тәре-көмбәҙле ҡоролма, планында квадрат формала, был архитектура арауығының һыйымталлығын тәьмин итә һәм формаларының өҫкә йүнәлеү динамикаһын көсәйтә. Ҡорам Грузияла бай орнаментлы декор ҡулланылған беренсе собор була (ҙур орнаментлы тәре, семәрле тәҙрә ҡапҡастары һәм уның аҫтындағы орнамент квадрат композициянан тора). Ҡорамда XVII быуат сиркәү биҙәктәре фрагменттары һаҡланған.
# Биктимеров

Биктимеров — фамилия.
* Биктимеров Сәлмән Ғәлиәхмәт улы (1913—1971) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).
* Биктимеров Әнүәр Нурислам улы (1920—2000) — селекционер, ауыл хужалығы фәндәре кандидаты, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
# Юнэй-Яха

Юнэй-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Юнэй-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300044904
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304490
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ағиҙел (йылға)

Ағиҙел ((тыңлау) (мәғл.); шулай уҡ Иҙел; рус. Белая; татар. Агыйдел (i)) — Башҡортостандағы иң ҙур йылға һәм төп һыу юлы.

# Ағиҙел (йылға)
## География

Кама йылғаһының һул яҡ ҡушылдығы. Урал тауы итәгенән башлана. Оҙонлоғо — 1430 км, бассейнының майҙаны — 141900 км². Көмөштәй аҡ был йылға Ирәмәл тауы тирәһенән баш ала. Үрендә һаҙамыҡлы үҙәндәрҙән үтә, Тирлән ҡасабаһынан түбәндәрәк ҡырҡа тарая, иңкеүҙәре текәрә. Белорет, Бөрйән ерҙәренән Урал тауҙары, ҡаялар араһынан аға. Уң ҡушылдығы Нөгөштө юлдаш итеп китә биргәс, иркен туғайлыҡтарға барып сығыр ерҙәрҙә үҙәне яйлап киңәйә. Ҡариҙел ҡушылғандан һуң Ағиҙел тигеҙлектәрҙән йәйрәп аға, иркен туғайҙарҙа ағымында боролмалар, бөгөлдәр яһап, тармаҡланып та киткеләй. Күп урында уң яҡ яры ҡалҡыуыраҡ.
Иң ҙур ҡушылдыҡтары:
* уң яҡтан: Нөгөш, Эҫем, Ҡариҙел, Бөрө, Тере Танып;
* һул яҡтан: Ашҡаҙар, Өршәк, Дим, Ҡармасан, Сәрмәсән, Баҙы, Сөн.
Йылға тамағынан Өфөгә тиклем суднолар даими, Мәләүез пристаненә хәтлем өҙөклөк менән йөрөй.
Борон-борондан ҡан-ҡәрҙәштәребеҙ Ағиҙел буйлатып торлаҡ ҡороп, түлләп, ишәйеп, ҡотайып донъя көтә. Ағиҙел буйында бихисап ауылдар, Белорет, Мәләүез, Салауат, Ишембай, Стәрлетамаҡ, Өфө, Благовещен, Бөрө, Дүртөйлө, Ағиҙел ҡалалары урынлашҡан.

# Ағиҙел (йылға)
## Гидроним

Урта быуаттарҙа Волга йылғаһы Иҙел тип аталған, әммә ул хәҙерге Ҡариҙел һәм Ағиҙел йылғалары ҡушылған урында (Өфө ҡалаһы янында) башланған.
Башҡорт халыҡ ижадында һәм йәнле һөйләштә йылға Иҙел тип тә йөрөтөлә. «Урал батыр» ҡобайырында «Көмөштәй бер аҡ йылға», «Иҙел батыр таҡҡан, ай, Аҡ йылғаһы» тигән юлдар бар.
Боронғо төрки халыҡтарында Иҙел «һыу, йылға» тигәнде аңлата. Ағиҙелдең русса «Белая» тигән аты башҡортсанан туры күсермә: 1627 йылда сыҡҡан "Ҙур һыҙма китабы"нда һәм башҡа тарихи яҙмаларҙа Ағиҙел «Белая Воложка» тип атала.
# Мырҙалар

Мырҙалар — Әйле ырыу-ҡәбилә берләшмәһенә ҡараған башҡорт ҡәбиләһе.

# Мырҙалар
## Ырыу составы

* аҡсыуаш,
* балтағол,
* барҡылдаҡ,
* бишәй, бүреҫ,
* йәтимдәр,
* ҡаҙаҡ,
* ҡоҙғон,
* ҡотлосура,
* ҡырҙы,
* манғул,
* миндияр,
* сипай,
* сулпы,
* сырҙы,
* таҙ,
* тауир,
* таулы,
* тунғатар,
* шайтан
# Арахнология

Арахноло́гия (бор. грек. ἀράχνη «үрмәксе» и λόγος — «өйрәнәм») — зоологияның үрмәксе һымаҡтарҙы өйрәнеүсе бүлеге.
Арахнология составына үрмәкселәрҙе өйрәнеүсе фән аранеология, талпандарҙы өйрәнеүсе акарология, шулай уҡ үрмәксе һымаҡтарҙың ваҡ төркөмдәрен (саяндар, бесән сапҡыстар, фаланга-үрмәкселәр) тикшереүсе башҡа фәндәр инә.
Боронғо грек мифында Арахна исемле иләүсе ҡыҙҙы Афина алиһәһе үрмәксегә әйләндерә. Арахнология исеме артабан шунан аланған.
# Хатидзё утрауы

Хатидзё утрауы (япон. 八丈島) — Японияла урынлашҡан утрау; Токио махсус районынан 287 км көньяҡтараҡ Филиппин диңгеҙендә урынлашҡан Япония утрауҙарының вулкан утрауы. Был Идзу архипелагы төркөмөндәге ете утрауҙың иң көньяҡтағыһы һәм айырым урынлашҡаны.
Мицунэ утруҙары берекмәһенең үҙәге, Наканого, Каситатэ, и Окаго кеүек башҡа берекмәләр Токио Метрополисындағы Хатидзё ҡалаһының административ өлөшө булып тора. 2009 йылда 8363 кеше йәшәгән. Шулай уҡ, Хатидзё утрауы Фудзи-Хаконэ-Идзу милли паркы эсендә урынлашҡан.

# Хатидзё утрауы
## Геология

Хатидзё утрауы вулкандан бурлыҡҡа килгән утрау, оҙонлоғо 14,5 км, иң киң урыны 8 км. Утрау ике һүнгән вулкандан барлыҡҡа килгән. Хигаси-яма ( 東山 ), шулай уҡ Михара-яма ( 三原山 ) вулканының бейеклеге 701 м (2300 фут) беҙҙең эраға тиклем 100.000 йылдан беҙҙең эраның 1700 йылдарына тиклем әүҙем булған. Ниси-яма ( 西山 ), шулай уҡ Хатидзё-Фудзи ( 八丈富士 ) вулканы утрауҙағы иң бейек нөктә һәм Идзу утрауҙарындағы иң бейек түбә булып тора. Уның бейеклеге 854 метр (2802 фут).
# Шепшенга (Кичменьга ҡушылдығы)

Шепшенга — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кичменьга йылғаһының һул ярына тамағынан 83 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Шепшенга (Кичменьга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000010835
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001083
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Икпенте-Яха

Икпенте-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО/ Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сол Юрибей ҡушылдығының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Икпенте-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300078382
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307838
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Мишә (йылға)

Меша — Рәсәй йылғаһы. Татарстан биләмәләрендә аға. Йылға Куйбышев (Кама ҡултығы) һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 204 км.

# Мишә (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама тамағынан Камское устье ҡасабаһына тиклем Куйбышеа һыуһаҡлағысының Кама учаскаһы, Шишмә һәм Волга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000312112100004194
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100419
* Бассейн коды — 11.01.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Әстерхан өлкәһе

Әстерхан өлкәһе (рус. Астраханская область) — өлкә, Рәсәй Федерацияһы төбәге. Көньяҡ федераль округына инә. Административ үҙәге — Әстерхан ҡалаһы.

# Әстерхан өлкәһе
## Дәүләт ҡоролошо

Әстрәхан өлкәһе Уставына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.

# Әстерхан өлкәһе
## Дәүләт ҡоролошо
### Башҡарма власы

Әстерхан өлкәһе Губернаторы — Әстрәхан өлкәһе башлығы һәм Әстрәхан өлкәһенең иң юғары вазифалы кешеһе. Әстерхан өлкәһе Хөкүмәте етәксеһе. Әстрәхан өлкәһе Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Әстрәхан өлкәһе Уставы менән билдәләнгән.

# Әстерхан өлкәһе
## Дәүләт ҡоролошо
### Суд власы

Әстерхан өлкәһе суд системаһы составында:
* Әстерхан өлкәһе өлкә суды, Рәсәйҙен юғары судының түбәнге инстанция суды
* Әстерхан өлкәһе арбитраж суды, Рәсәйҙен юғары судының түбәнге инстанция суды

# Әстерхан өлкәһе
## Дәүләт ҡоролошо
### Закондар сығарыу власы

Өлкә парламенты — Әстерхан өлкәһе дәүләт думаһы.

# Әстерхан өлкәһе
## Иҡтисады

Әстерхан өлкәһендә “Капустин Яр” ксомодромы урынлашҡан.