# Туңғатар

Туңғатар (рус. Тунгатарово) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл. Туңғатар ауыл Советының административ үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 504 кеше. Почта индексы — 453714, ОКАТО коды — 80253884005.

# Туңғатар
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Учалы): 42 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Комсомольск): 1 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Ҡорама): 7 км
Район үҙәгенән төньяҡ-көнсығышҡа табан 42 км һәм Ҡорама тимер юл станцияһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 7 км алыҫлыҡта Уй йылғаһы буйында урынлашҡан.

# Туңғатар
## Топонимикаһы

«Тунғатар» һүҙе төнгө һаҡсы тигәнде аңлата. Хандар заманында был ауыл халҡы төнгө ҡарауылда торған.

# Туңғатар
## Тарихы

Туңғатар ауылына Себер даруғаһы Барын-Табын улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. Тәүге төпләнеүсе 1735—1737 йылғы башҡорт ихтилалында ҡатнашҡан улустың абруйлы кешеһе Туңғатар Ҡорҡасыҡов исеме ауылға бирелгән. Туңғатарҙың улдары, ейәндәре ошо ауылда йәшәгән. Ауыл тәүге тапҡыр 1785 йылда документтарҙа күрһәтелгән. 1795 йылда ауылда 48 йортта 268 кеше иҫәпкә алынған. 64 йылдан һуң 94 йорт иҫәпләнгән, унда 378 ир-ат һәм 339 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. 4-се Загорный кантоны Ҡаратабын улусының 1-се йортона Туңғатар ауылы ла ингән.
1841 йылда 89 йортта 733 ат, 120 һыйыр, 714 һарыҡ һәм 96 кәзә иҫәпләнгән. 502 кешегә 96 бот ужым һәм 984 бот яҙғы иген сәселгән. 1855 йылға Туңғатар 7-се Башҡорт кантонының үҙәге булған. Туңғатар ауылында, улус үҙәгендә, ике мәсет, ике башланғыс мәктәп һәм почта станцияһы эшләгән.
XX быуат башында был ауылды башҡорт антропологияһын һәм этнографияһын өйрәнеүсе Сергей Руденко күреп киткән. 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу ваҡытында ауылдың 239 йортонда йәшәгән 1198 кеше теркәлгән.

# Туңғатар
## Хәҙерге осор

Халҡы «Саңғалык диорит карьеры» ААЙ‑нда эшләй. Башланғыс мәктәп (Комсомол урта мәктәбе филиалы), амбулатория, клуб, китапхана, мәсет бар.

# Туңғатар
## Халыҡ һаны

Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
| Иҫәп алыу йылы һәм көнө | Бөтә халыҡ | Ир-егеттәр | Ҡатын-ҡыҙҙар | Ир-егеттәр өлөшө (%) | Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) |
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар) | 870 | | | | |
| 1920 йыл 26 август | 1198 | | | | |
| 1926 йыл 17 декабрь | | | | | |
| 1939 йыл 17 ғинуар | 970 | | | | |
| 1959 йыл 15 ғинуар | 733 | | | | |
| 1970 йыл 15 ғинуар | | | | | |
| 1979 йыл 17 ғинуар | | | | | |
| 1989 йыл 12 ғинуар | 601 | | | | |
| 2002 йыл 9 октябрь | 562 | | | | |
| 2010 йыл 14 октябрь | 504 | 249 | 255 | 49,4 | 50,6 |

# Туңғатар
## Халыҡ һаны
### Милли составы

2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, ауыл халҡы — башҡорттар (98 %).
Халыҡ һаны буйынса аңлатма төрлө йылдарҙа иҫәп алыу тәртибенең айырмалығы булыу сәбәпле халыҡ һанының үҙенсәлегенә иғтибар итегеҙ.
    1939 йыл — бар булған халыҡ һаны.
    1989, 2002, 2010 йылдарҙа — даими йәшәгән урыны булып иҫәпләнгән халыҡ һаны
Ауылдағы халыҡ һаны буйынса мәғлүмәтте халыҡ иҫәбе буйынса алыу урынлы. Бөтә ил күләмендә үткән 1897, 1920, 1939, 1959, 1970, 1979, 1989, 2002, 2010 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса мәғлүмәттәр бар һәм асыҡ ҡулланыуҙа табырға була. Ҡайһы бер китаптарҙы электрон төрҙә асып ҡарап була. 1926 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса һәр ауыл тураһында мәғлүмәт осрағаны юҡ әле. Унан башҡа Өфө виләйәтендә 1865, 1879, 1886 йылдарҙа урындағы халыҡ иҫәбе алынған. Тағы ла ревиз яҙмалары аша мәғлүмәт бар.
* 1859 һәм 1865 йыл — Населенные пункты Башкортостана. Ч.I. Уфимская губерния, 1877. — Уфа:Китап, 2002. — 432 с. ISBN 5-295-03188-8 (ч. I). ISBN 5-295-03133-0.
       Өфө виләйәте ауылдарында халыҡ һаны буйынса мәғлүмәт 1859 һәм 1865 йылдарға ҡарата бар.
* 1866 йыл — Список населенных мест. Ч. II. Оренбургская губерния, 1866. — Уфа: Китап, 2006. — 260 с. ISBN 5-295-03815-7 (ч. II). ISBN 5-295-03133-0.
       Ырымбур виләйәте ауылдарында халыҡ һаны буйынса мәғлүмәт 1866 йылға ҡарата бар.
* 1897 йыл — Перепись населения. т.45 кн.01 Уфимская губерния. Н.А.Тройницкий (ред.)(С.-Петербург, 1901)
       Был китапта Өфө виләйәте ауылдары буйынса мәғлүмәт бар. 500 кешенән күберек булған ауылдар исемлеге.
* 1920 йыл — Населенные пункты Башкортостана. Ч.III. Башреспублика, 1926. — Уфа. Китап, 2002. — 400 с. ISBN 5-295-03091-1 (ч. III). ISBN 5-295-03133-0.
       Был китап 1926 йылға ҡарата төҙөлгән, әммә халыҡ иҫәбе 1920 йылға ҡарата бирелгән.
* 1939 йыл — БАССР. Административно-территориальное деление на 1 июня 1940 года – Уфа:Государственное издательство, 1941. – 387 с.
       Был китапта 1939 йылғы иҫәп алыу буйынса һәр ауыл буйынса мәғлүмәт бар.
* 1989 һәм 2002 йылдар — Башҡортостан Республикаһы ауылдарында 1989 һәм 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны.
* 2010 йыл — Численность и размещение населения Республики Башкортостан по данным Всероссийской переписи населения 2010 года. Статистический сборник. (рус.)
* Население Башкортостана: XIX-XXI века: статистический сборник / Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республики Башкортостан. — Уфа:Китап, 2008. — 448 с.: ил. ISBN 978-5-295-04439-7
       1897 йылғы халыҡ иҫәбенән башлап ҡалалар, ҡала төрөндәге ҡасабалар, райондар, район үҙәктәре буйынса халыҡ һаны бар.

# Туңғатар
## Ревизия материалдарында

1859 йылда Туңғатар ауылында ла рәүиз (йәниҫәп) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.

# Туңғатар
## Билдәле шәхестәре

* Әминев Ғималетдин Мортаза улы (рус. Аминев Гималетдин Муртазинович; ? − 25.02.1943) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 148-се гвардия артиллерия миномёт полкында пулемёт начальнигы. Ҡыҙылармеец
* Кәримова Рәсимә Сәғит ҡыҙы (12.03.1939—21.06.2017), Башҡортостан радиоһы һәм телевидениеһының 1959—1999 йылдарҙағы дикторы. РСФСР-ҙың (1984) һәм Башҡорт АССР-ының (1974) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры (2014).
* Сиражетдинов Сәлим Билал улы (рус. Сиражетдинов Салим Билалович, (1913—24.05.1978) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы. III дәрәжә Дан ордены кавалеры (1945), «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1943) менән бүләкләнгән.
* Сиражетдинов Иршат Фәрит улы (19.06.1954—15.12.2012), режиссёр. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1989).
* Янбаев Марат Салауат улы (рус. Янбаев Марат Салаватович; 10.04.1947) — СССР һәм Рәсәй хужалыҡ эшмәкәре, «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы кавалеры. 1990 йылдың 11 октябрендә Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
2021 йылдың 28 августында Туңғатар ауылында Табын ырыуҙарының 5-се йыйыны үтте

# Туңғатар
## Урамдары

* Ирәндек урамы (рус. Ирандыкская улица)
* Йәштәр урамы (рус. Молодежная улица)
* Пионер урамы (рус. Пионерская улица)
* Быуа урамы (рус. Прудная улица)
* Уй урамы (рус. Уйская улица)

# Туңғатар
## Тирә-яҡ мөхит

* Ер-һыу атамалары:
* Үлектәр шишмәһе
* Әүлиә һыуы йылғаһы

# Туңғатар
## Башҡорт халыҡ ижады информаторҙары

* Этимгән. 1966 йылда Учалы районы Туңғатар ауылы Йәрмөхәмәтов Абдулла Әлмөхәмәт улынан (1878 йылғы) А. Камалов яҙып алған. Башҡорт халыҡ ижады. ΙΙ том. — Ғилми архив, ф. 3, оп. 63, д. 56, л. 65; БХИ, РЛ, № 138; БПЛ, № 66; БИТ, IIЛ, № 169.