# Таҙтүбә (Дыуан районы)

{{Таҙтүбә (БМ)|Таҙтүбә}}
Таҙтүбә (рус. Тастуба) — Башҡортостандың Дыуан районындағы ауыл. Вознесенка ауыл Советы составына инә. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1148 кеше. Почта индексы — 452540, ОКАТО коды — 80223806002.

# Таҙтүбә (Дыуан районы)
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Мәсәғүт): 40 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Һилейә): 115 км
Таҙтүбә ауылы Мәләкәҫ йылғаһы буйында, район үҙәге Мәсәғүт ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 40 километр һәм Һилейә (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 115 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Таҙтүбә (Дыуан районы)
## Тарих

Таҙтүбә ауылына Троицк өйәҙе Һарт улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәренә 1787 йылғы керҙәшлек килешеүе буйынса индерелгән Пермь наместниклығы дәүләт крәҫтиәндәре нигеҙ һалған.
Әй йылғаһының һул ҡушылдығы Кәртйә һәм Суханка (Ҡорйылға?) йылғаһы буйындағы Таҙтүбә ауылы урыҫ дәүләт крәҫтиәндәре иң иртә урынлашҡан ауылдарҙың береһе.
Һарт улусы башҡорттары:
   «Наша вотчинная земля, состоявшая в соседственной смежности с вотчинническими башкирскими землями Кущинской и Дуванской волостей, неприкосновенна ни к помещичьим, ни к казенным землям, по обширному пространству принадлежащей нам земли и дабы оная не могла оставаться по необрабатыванию нашему впусте, мы, вотчинники, при­ пустили на землю сию по договору, в 1787 г. учиненному к заселению ж пятидесятью дворами Пермской губернии крестьян разных уездов и селению с сроком на 35 лет с платежом ежегодного нам оброка по 20 руб.; означен­ные крестьяне по переходе своем на оную землю и по причислении платежом государственных податей засели­лись деревнею под названием Тастубы и, умножаясь разновременно, вместо предложенных по договору 50, устроили ныне более 200 домов»
   По межеванию у жите­лей Тастубы оказалось всего 13611 десятин удобной и 450 неудобной земли. Межевая контора отнесла «эту землю в разряд отхожей», на что башкиры объявили протест, оставленный без внимания. Дело в том, что крестьяне к 1817 году прекратили арендную плату и прибли­жалось завершение 35-летнего срока припуска. Тяжба сторон продолжалась. Другие же группы переселенцев-пермяков заключили договора с башкирами Дуванской и Кущинской волостей. Количество крестьян, взявших землю у дуванцев, доходило до 125 душ в 1816 году (167 душ в 1834 году), у вторых — 546 и 656 душ мужского пола. В августе 1802 года башкиры Дуванской волости продали государственным крестьянам села Тастуба участок земли до 8 тысяч десятин, но купчая не оформлена в виду протеста части вотчинни­ков. Часть государственных крестьян Тастубы с высел­ком Старое Мусихино, переселившихся по договору 1787 года, за исключением живущих на особой даче (по VII ревизии 1816 года - 125, по VIII ревизии 1834 года — 167 душ мужского пола), еще раз заключила договор
1795 йылда Таҙтүбә ауылындағы 146 йортта 684, 357 ир-ат һәм 327 ҡатын-ҡыҙ дәүләт крәҫтиәне, 1834 йылда — 823 кеше йәшәгән. Цыгановский ҡасабаһы менән Мусихинский бүлендек ауылы 1870 йылда, Харинский бүлендек ауылы 1877 йылда барлыҡҡа килә (беренсеһендә 1109 йорт, Цыгановский ҡасабаһында 17 ихата). 11 йорттан торған Аптыш лог ауылы Таҙтүбәнең бер өлөшөн тәшкил иткән. Луканинский бүлендек ауылы (14 йорт) Бәләкәй Кошсо улусынан ҡуртымға алынған ерҙә барлыҡҡа килгән. Таҙтүбә ситендәге Зайцев бүлендек ауылы 1898 йылда 26 йорттан торған. Ауыл усадьбаһы 235 дисәтинәгә яҡын ерҙе биләгән.

# Таҙтүбә (Дыуан районы)
## Биләмә берәмектәренә инеүе

| Теркәү йылы | Улус, ауыл советы | Өйәҙ, кантон, район | Губерна, Республика | Дәүләт |
| 1816 | -се йорт | 8-се Башҡорт кантоны | Ырымбур губернаһы | Рәсәй империяһы |
| 1834 | -се йорт | 8-се Башҡорт кантоны | Ырымбур губернаһы | Рәсәй империяһы |
| 1847 | -се йорт | 8-се Башҡорт кантоны, Өфө өйәҙе | Ырымбур губернаһы | Рәсәй империяһы |
| 1859 | -се йорт | 8-се Башҡорт кантоны, Өфө өйәҙе | Ырымбур губернаһы | Рәсәй империяһы |
| 1895 | Һарт улусы | Өфө өйәҙе | Өфө губернаһы | Рәсәй империяһы |
| 1920 | Дыуан-Ҡошсо улусы | Мәсәғүт кантоны | Автономлы Башҡорт ССР-ы | РСФСР |
| 1926 | Ҡошсо улусы | Мәсәғүт кантоны | Автономлы Башҡорт ССР-ы | СССР |
| 1935 | Вознесенка ауыл Советы | Дыуан районы | Башҡорт АССР-ы | СССР |
| 1941 | Вознесенка ауыл Советы | Дыуан районы | Башҡорт АССР-ы | СССР |
| 1990 | Вознесенка ауыл Советы | Салауат районы | Башҡортостан Республикаһы | Рәсәй Федерацияһы |
| | | | | == Мәтәле ауылының |

# Таҙтүбә (Дыуан районы)
## Таҙтүбә ауылының XIX быуатта артабанғы үҫеше

Таҙтүбә ауылында 1816 йылда 671, 1834 йылда — 823 кеше. 1859 йылда 1028 йән иҫәпләнә. 1865 йылда 428 йортта 2066, 1870 йылда 428 йортта 2066 кеше, 1895 йылда 383 йортта — 2232 кеше йәшәгән.
Игенселек, умартасылыҡ, ылаусылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Сиркәү, училище, күн, шәм, 2 һабын етештереү, 3 май һығыу заведениеһы, 6 һыу тирмәне, 17 сауҙа кибете, почта станцияһы булған. Йәрминкә үткәрелгән.

# Таҙтүбә (Дыуан районы)
## Ауылдың XX быуаттағы һәм хәҙерге үҫеше

1906 йылда Таҙтүбә ауылы Мусихинский ҡасабаһы (хәҙер — Вознесенка ауылы) менән бергә иҫәпкә алынған, унда 1823 һәм 1896 йылдарҙа төҙөлгән 2 сиркәү, 3 сиркәү-мәхәллә мәктәбе, 2 класлы министрлыҡ мәктәбе, земство мәктәбе, земство дауаханаһы, һелтеле матдә етештереүсе поташ завод, канат һәм һабын ҡайнатыу заведениеһы, 9 һыу тирмәне, мануфактура, бакалея һәм галантерея кибеттәре, запас иген һаҡлау мөгәзәйе булған. Йәрминкәләр үткәрелгән. Кәсепселек киң таралған.
Үҫешкән игенселек, өс баҫыулы сәсеү әйләнеше булған. Баҫыуҙарҙы тиреҫ менән ашлағандар, бер дисәтинәгә 300 йөк тирҫ сығарғандар. 100 һуҡҡыс, 20 америка һуҡҡыстары һәм елгәргестәр булған. XIX быуат аҙағында 6 һыу тирмәне булған.
Май аҙағына тиклем баҫыуҫа мал йөрөгән, артабан сентябргә тиклем мал ауыл янында, иген урылғандан һуң, ҡамылда утлаған. Үҙҙәре әҙерләгән бесән етрлек булһын өсөн, ҡуртымға сабынлыҡтар алғандар.
1905 йылда 617 йортта — 4639, 1920 йылда 494 ике йортта — 2785 кеше. Ауылдың үҙ сиратында күп кенә бүлендек ауылдары булған. Ул ауылдарҙың шулай уҡ бүлендек ауылдары булған.
Әлеге ваҡытта Таҙтүбә ауылында урта мәктәп, балалар баҡсаһы, врач амбулаторияһы, Мәҙәниәт йорто, китапхана бар.

# Таҙтүбә (Дыуан районы)
## Халыҡ һаны

Таҙтүбә ауылында урыҫтар йәшәй (2002).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
| Иҫәп алыу йылы һәм көнө | Бөтә халыҡ | Ир-егеттәр | Ҡатын-ҡыҙҙар | Ир-егеттәр өлөшө (%) | Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%) |
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар) | | | | | |
| 1920 йыл 26 август | 2785 | | | | |
| 1926 йыл 17 декабрь | | | | | |
| 1939 йыл 17 ғинуар | 1692 | | | | |
| 1959 йыл 15 ғинуар | 1636 | | | | |
| 1970 йыл 15 ғинуар | | | | | |
| 1979 йыл 17 ғинуар | | | | | |
| 1989 йыл 12 ғинуар | 1234 | | | | |
| 2002 йыл 9 октябрь | 1259 | | | | |
| 2010 йыл 14 октябрь | 1148 | 551 | 597 | 48,0 | 52,0 |
Халыҡ һаны буйынса аңлатма төрлө йылдарҙа иҫәп алыу тәртибенең айырмалығы булыу сәбәпле халыҡ һанының үҙенсәлегенә иғтибар итегеҙ.
    1939 йыл — бар булған халыҡ һаны.
    1989, 2002, 2010 йылдарҙа — даими йәшәгән урыны булып иҫәпләнгән халыҡ һаны
Ауылдағы халыҡ һаны буйынса мәғлүмәтте халыҡ иҫәбе буйынса алыу урынлы. Бөтә ил күләмендә үткән 1897, 1920, 1939, 1959, 1970, 1979, 1989, 2002, 2010 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса мәғлүмәттәр бар һәм асыҡ ҡулланыуҙа табырға була. Ҡайһы бер китаптарҙы электрон төрҙә асып ҡарап була. 1926 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса һәр ауыл тураһында мәғлүмәт осрағаны юҡ әле. Унан башҡа Өфө виләйәтендә 1865, 1879, 1886 йылдарҙа урындағы халыҡ иҫәбе алынған. Тағы ла ревиз яҙмалары аша мәғлүмәт бар.
* 1859 һәм 1865 йыл — Населенные пункты Башкортостана. Ч.I. Уфимская губерния, 1877. — Уфа:Китап, 2002. — 432 с. ISBN 5-295-03188-8 (ч. I). ISBN 5-295-03133-0.
       Өфө виләйәте ауылдарында халыҡ һаны буйынса мәғлүмәт 1859 һәм 1865 йылдарға ҡарата бар.
* 1866 йыл — Список населенных мест. Ч. II. Оренбургская губерния, 1866. — Уфа: Китап, 2006. — 260 с. ISBN 5-295-03815-7 (ч. II). ISBN 5-295-03133-0.
       Ырымбур виләйәте ауылдарында халыҡ һаны буйынса мәғлүмәт 1866 йылға ҡарата бар.
* 1897 йыл — Перепись населения. т.45 кн.01 Уфимская губерния. Н.А.Тройницкий (ред.)(С.-Петербург, 1901)
       Был китапта Өфө виләйәте ауылдары буйынса мәғлүмәт бар. 500 кешенән күберек булған ауылдар исемлеге.
* 1920 йыл — Населенные пункты Башкортостана. Ч.III. Башреспублика, 1926. — Уфа. Китап, 2002. — 400 с. ISBN 5-295-03091-1 (ч. III). ISBN 5-295-03133-0.
       Был китап 1926 йылға ҡарата төҙөлгән, әммә халыҡ иҫәбе 1920 йылға ҡарата бирелгән.
* 1939 йыл — БАССР. Административно-территориальное деление на 1 июня 1940 года – Уфа:Государственное издательство, 1941. – 387 с.
       Был китапта 1939 йылғы иҫәп алыу буйынса һәр ауыл буйынса мәғлүмәт бар.
* 1989 һәм 2002 йылдар — Башҡортостан Республикаһы ауылдарында 1989 һәм 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны.
* 2010 йыл — Численность и размещение населения Республики Башкортостан по данным Всероссийской переписи населения 2010 года. Статистический сборник. (рус.)
* Население Башкортостана: XIX-XXI века: статистический сборник / Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республики Башкортостан. — Уфа:Китап, 2008. — 448 с.: ил. ISBN 978-5-295-04439-7
       1897 йылғы халыҡ иҫәбенән башлап ҡалалар, ҡала төрөндәге ҡасабалар, райондар, район үҙәктәре буйынса халыҡ һаны бар.

# Таҙтүбә (Дыуан районы)
## Билдәле шәхестәр

* Ившин Аркадий Игнатьевич (24.03.1933—29.03.1988), ауыл хужалығы эшмәкәре, 1961—1988 йылдарҙа Башҡортостандың Дыуан районы «Искра» колхозы рәйесе. БАССР-ҙың 9‑сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Октябрь Революцияһы (1973), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971, 1976) һәм Халыҡтар дуҫлығы (1981) ордендары кавалеры.
* Быстрых Фёдор Павлович (23.12.1901, Рәсәй империяһы, Өфө губернаһы , Златоуст өйәҙе, Таҙтүбә ауылы (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Дыуан районы) — 02.05.1976, Свердловск, РСФСР, СССР) — совет тарихсыһы Ҡалып:Историк, тарих фәндәре докторы (1960), профессор (1961).

# Таҙтүбә (Дыуан районы)
## Урамдары

* Үрге Колхоз урамы (рус. Верхняя Колхозная (улица))
* Яр буйы урамы (рус. Набережная (улица))
* Совет урам (рус. Советская (улица))
* Ившин майҙаны (рус. Ившина (площадь))
* Түбәнге Колхоз урамы (рус. Нижняя Колхозная (улица))
* Ҡояшлы урам (рус. Солнечная (улица))
* Урман урамы (рус. Лесная (улица))
* Яңы урамы (рус. Новая (улица))
* Үҙәк урамы (рус. Центральная (улица))

# Таҙтүбә (Дыуан районы)
## Тирә-яҡ мөхит
### Ер-һыу атамалары

Тауҙар:
Йылғалар:
* Әй, Кәртйә, Ҡорйылға (Суханка)
Шишмәләр: Шишмәгүл
Ялан-бесәнлектәр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Тәбиғәт һәйкәәле:
Оло Таҙтүбә тауы түбәнге пермь риф ултырмаларынан барлыҡҡа килгән. 1985 йылда тәбиғәт һәйкәле тип иғлан ителгән.
Ҡарашар (Черношарские) һаҙлығы, бында ерек, тал ағастары үҫә. «Шар» топонимдарҙа һаҙ мәғәнәһендә осрай.