yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Кеше яҙмышы

«Кеше яҙмышы» — совет урыҫ яҙыусыһы Михаил Шолоховтың хикәйәһе. 1956 йылда яҙыла. Тәүге тапҡыр «Правда» гәзитенең 1956 йылдың 31 декабрь һәм 1957 йылдың 1 ғинуар һандарында баҫыла.

# Кеше яҙмышы
## Сюжеты

Бөйөк Ватан һуғышы башланғанлыҡтан, шофёр Андрей Соколовҡа ғаиләһенән айырылып фронтҡа китергә тура килә. Һуғыштың беренсе айҙарынан уҡ ул яралана һәм нацистар ҡулына эләгә. Әсирлек осоронда ул концлагерҙың барлыҡ ауырлыҡтарын башынан үткәрә, үҙенең ҡыйыулығы арҡаһында атып үлтерелеүҙән ҡотола һәм, ахырҙа, тотҡонлоҡтан фронт һыҙығы аръяғына, үҙебеҙҙекеләргә ҡасып китә. Тыуған төйәгенә фронттан ҡыҫҡа отпускыға ҡайтҡанында, ул яратҡан ҡатыны Ирина менән ике ҡыҙы ҡаланы дошман бомбаға тотҡан сағында һәләк булғандарын белә. Ул шунда уҡ фронтҡа китә, сөнки тыуған ҡалаһында ҡалырлыҡ көсө етмәй. Туған йәндәр араһынан уның йәш офицер улы ғына ҡалған була. Еңеү көнөндә Андрей улының һуғыштың һуңғы көнөндә һәләк булғанлығын белә.
Һуғыштан һуң яңғыҙ Андрей Соколов сит ерҙәрҙә эшләй. Унда ул етем ҡалған Ваня исемле бәләкәй малайҙы осрата. Уның әсәһе һәләк булған, ә атаһы хәбәрһеҙ юғалған. Соколов уға, һинең атайың мин, ти, һәм бының менән малайға (һәм үҙенә лә) яңы тормош башларлыҡ өмөт бирә.
   Бығаса күрелмәгән көслө һуғыш ҡойоно арҡаһында етемлеккә дусар ителгән ике кеше, ят ерҙәргә ырғытылған ике бөртөк… Алда уларҙы нимә көтә? Һәм ошо урыҫ кешеһе, һығылмаҫ ихтыяр көсөнә эйә ир-егет, йығылмаҫ һәм атаһы иңенә таянған улы ла, үҫеп еткәс, Тыуған иле саҡырһа, юлында осраған бөтә ауырлыҡтарға ла сыҙамлы булып, барыһын да еңеп сығасаҡ.

# Кеше яҙмышы
## Төҙөлөү тарихы

Хикәйә сюжеты ысынбарлыҡ реаль вакиғаларға нигеҙләнгән. 1946 йылдың яҙында һунарҙа Шолоховҡа бер кеше үҙенең ҡайғылы тарихын һөйләй. Был хәбәр Шолоховты ныҡ ҡыҙыҡтыра, һәм ул хикәйә яҙырға ҡарар итә: «Был турала хикәйә яҙам, мотлаҡ яҙам». 10 йылдан һуң, хикәйә Хемингуэй, Ремарк һәм башҡа сит ил яҙыусыларының хикәйәләрен яңынан уҡып сығып, Шолохов ете көн эсендә «Кеше яҙмышы» хикәйәһен яҙа.

# Кеше яҙмышы
## Экранлаштырылыуы

1959 йылда хикәйәне совет режиссёры Сергей Бондарчук экранлаштыра, төп ролде лә үҙе уйнай. Фильм "кеше яҙмышы" . 1959 йылда «Кеше яҙмышы» фильмы Мәскәү кинофестиваленең төп призына лайыҡ була һәм режиссёрға ҙур киноға юл аса.
# Шувалов һарайы

Шувалов һарайы — И. Шуваловтың елизавета бароккоһы стилендәге айырым йорто. Санкт-Петербургта Итальян урамы һәм Бәләкәй Баҡса мөйөшөндә урынлашҡан. Ҡалала Шувалов һарайҙарының береһе

# Шувалов һарайы
## Тарих

Кесе Баҡса (1-се йорт) һәм Итальянский (25-се йорт) мөйөшөндәге участка XVIII быуат уртаһында И. И. Шуваловҡа (1727—1797) ҡараған. Был Кесе Баҡсаның тәүге исемен билдәләй — Шувалов тыҡрығы (1781—1798).
Айырым йорт 1753—1755 йылдарҙа архитектор С. И. Чевакинский тарафынан төҙөлә. Был йорттоң бүлмәләрендә Иван Иванович йыйған картиналар галереяһы урынлашҡан. 1770 йылдар уртаһында-интерьеры яңы хужаһы кенәз А. А. Вяземский өсөн үҙгәртеп ҡоролған.
XVIII быуаттың аҙағында бина дәүләт ҡарамағына күсә һәм 1917 йылға тиклем унда Рәсәй империяһының Юстиция министрлығы, ә һуңынан Ваҡытлы хөкүмәт урынлаша.
1918 йылдан бында Медицина профилактикаһы үҙәгенең Гигиена музейы урынлаша. Музейҙың экспозицияһы кешенең анатомияһы һәм физиологияһын, зарарлы ғәҙәттәр менән көрәште, енси тәрбиә, СПИД профилактикаһы, радиация гигиенаһы тураһында һөйләй.
# Мичаю (Чисква ҡушылдығы)

Мичаю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чисва йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Мичаю (Чисква ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000021272
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002127
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Әминә

Әминә (ғәр) — башҡорт ҡатын-ҡыҙҙар исеме.

# Әминә
## Этимологияһы

Әминә исеме башҡорт теленә ғәрәп теленнә килеп ингән. Мәғәнәһе тыныс тәбиғәтле; ышаныслы, тоғро тигәнде аңлата

# Әминә
## Билдәле шәхестәр

Аралбаева Әминә Кәшфи ҡыҙы (22 май 1928 йыл — 27 октябрь 2014 йыл) — башҡорт актёры, театр белгесе. 1950 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1999).
Әсфәндиәрова Әминә Ибраһим ҡыҙы (27 июль 1961 йыл) — сәнғәт белгесе, Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты ректоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2008).
Шафиҡова Әминә Ивний ҡыҙы (24 март 1974 йыл) — башҡорт дәүләт эшмәкәре, музыкант-пианист. 2012 йылдың ноябренән Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт министры. Башҡортостандың атҡаҙанған артисы (2002). Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2005)
Әминә Семие Онасья (шулай уҡ Эмине Семие һәм Эмине Вахиде исемдәре аҫтында билдәле, 28 март 1866 йыл — 1944 йыл) — төрөк яҙыусыһы һәм тәүге феминистарҙың береһе.
Бәкерова Әминә Ғәйфулла ҡыҙы (23 ноябрь 1932 йыл — 2013 йыл) — педиатр, 1963—1987 йылдарҙа Өфөнөң 1-се балалар поликлиникаһы табибы. Башҡорт АССР-ының 10-сы (1980—1985) һәм 11-се (1985—1990) саҡырылыш Юғары Советы депутаты. СССР-ҙың медицина хеҙмәткәрҙәре һөнәри союзының ХIII һәм ХVII съездары делегаты. СССР-ҙың халыҡ табибы (1982), Ленин ордены кавалеры (1978). Өфө ҡалаһының почётлы гражданы (2005).
Мөхитдинова Әминә Фәсәх ҡыҙы (татар. Әминә Мөхетдинова; 6 сентябрь 1893 йыл) — юрист, СССР-ҙың сәйәси эшмәкәре.
Ефимова Әминә Кәрим ҡыҙы (7 ноябрь 1917 йыл — 18 ноябрь 2000 йыл), химик-органик. БАССР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1967), БАССР-ҙың атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1981).
Әминә (Әминә ханым) Мәхмүт ҡыҙы Сыртланова (франц. Amina Hanum Syrtlanoff; ҡыҙ фамилияһы Шәйехәлиева йәки Шәйех-Әли; 1884 йыл]] — 1939 йылдан һуң Франция) — йәмәғәт эшмәкәре, шәфҡәт туташы, теософ, Le Humain Droit (№ 840) орденына ингән «Аврора» Париж масондары ложаһы оҫтаһы.
Әпсәләмова Әминә Ғәбделәхәт ҡыҙы (17 август 1958 йыл) — педагогика фәндәре докторы, ВАК доценты.
Әминә ҡатын (рус. Эмине-хатун) — Дулҡадир бейлеге хакимының ҡыҙы, ғосман солтаны Мәхмәт Беренсенең ҡатыны, солтан Морат Икенсенең әсәһе.
# Оло Шалдинка

Оло Шалдинка (Оло Шалдейка) — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Койва йылғаһының уң ярына тамағынан 150 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Оло Шалдинка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100712111100011177
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101117
* Бассейн коды — 10.01.01.007
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Эльберт Борис Яковлевич

Эльберт Борис Яковлевич (Бер Янкель Мееравич; 25 декабрь 1890(18901225) йыл — 19 декабрь 1963) — микробиология өлкәһендәге совет ғалимы. Медицина фәндәре докторы (1939), профессор (1949). Ҡырғыҙ ССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1942).

# Эльберт Борис Яковлевич
## Биографияһы

Борис Яковлевич Эльберт Дубно ҡалаһында (хәҙерге Украиналағы Ровно өлкәһе) тыуған. 1917 йылда Киев университетын тамамлай. 1919—1923 йылдарҙа Белорус санитар-бактеорологик ғилми-тикшеренеү институты директоры булып эшләй. 1925—1931 йылдарҙа — Белорус дәүләт университетының кафедраһы мөдире.
1931 йылдың 5 мартында ОГПУ тарафынан ҡулға алына. 1932 йылдың 29 ғинуарында БССР Енәйәт кодексының 69, 86 статьяларына ярашлы «БССР һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссариаты системаһында контр-революцион ҡоротҡос ойошмаһы ағзаһы» булараҡ 3 йылға холоҡ төҙәтеү лагерҙарына хөкөм ителә. РККА-ның Бактериологик институты директорының рынбаҫары Е. И. Демиховский хәтерләүенсә, Б. Я. Эльберт башта башҡа күренекеле микробиологтар менән Суздалгә ебәрелә, унда монастырь территорияһында ошо институттың бактериологик лабораторияһында эшләй — бактеорологик ҡорал эшләйҙәр. Шул уҡ ваҡытта, Демиховский һүҙҙәре буйынса, ғалимдар конвойҙан азат ителгән булалар, ҡалала йәшәгән ғаиләләре янына сығырға мөмкинлектәре була.
1948—1962 йылдарҙа Минск медицина институтында эшләй.
Суд коллегияһы 1956 йылдың 27 июленә БССР Юғары Судының суд коллегияһы тарафынан аҡлана.
1962—1963 йылдарҙа ҡабаттан Белорус дәүләт университетында кафедра мөдире итеп тәғәйенләнә.
Склерома, туберкулез, бруцеллез, туляремияны тикшереү буйынса эштәре өсөн 1946 йылда СССР . дәүләт премияһына лайыҡ була. Туляремияға ҡаршы вакцинаның авторы (Иркутск ғалимы Н. А. Гайский менән берлектә).

# Эльберт Борис Яковлевич
## Әҫәрҙәре

* Капсульные бактерии, 1950;
* Микробиология склеромы. М., 1954;
* Теория и практика иммунопрофилактики туляремии, 1956
* Руководство по микробиологии и эпидемиологии, 1957;
* Микробы и вирусы. 1960;
* Практическое пособие по медицинской микробиологии 1962;
* Микробиология важнейших инфекционных болезней в 2-х томах, 1962, 1965;
* Основы вирусологии, 1965;
# Хараж

Хара́ж - (ғәр. خراج‎) — Исламда башҡа дин кешеләренән, кафырҙарҙан ер менән файҙаланған өсөн алына торған дәүләт ер яһағы. Монголдар яулап алғас, Иранда харажды мал, малият-и арзи төшөнсәһе менән алмаштыралар, XV—XVII быуаттарҙа Урта Азияла һәм Иранда — мал-у джихат.

# Хараж
## Тарихы

Хараж кафырҙарҙан мосолмандар тарафынан яулап алынған илдәрҙә ер өсөн алына. Шулай итеп, мосолман буламағандар жизйә лә, хараж да түләй. Ислам динен ҡабул иткән кафыр жизйә түләүҙән азат ителгән, ләкин хараж түләү дауам иткән.
Исламдың ташланғыс тарихында ҡасан даня ҡағыла, Ғәрәп хәлифәлегендә хараж жизиә синонимы булараҡ ҡулланыла. Хәлифәлектең күпселек өлкәләрендә хараж системаһы, бәлки, византия нормаларына барып тоташалыр{.
Ислам хоҡуҡ белгестәре бер төптән булып, ер өсөн мосолман булмағандар - хараж, мосолмандар ғөшөр түләргә тейеш тигән фекер белдерә.
Ислам ҡабул итеүселәр арта барғанлыҡтан дәүләт бюджетына керемдәр нисбәте етди ҡыҫҡара, шуға күрә хараж түләнгән ерҙең статусы хужаһының диненә бәйле түгел тигән талап нығына.
Хәнәфи мәҙһәб буйынса, мосолмандар мосолман булмағандарҙан ер һатып алған хәлдә ғөшөр түгел, хараж түләргә тейеш. Ҡалған өс мәҙһәбтә бер үк ерҙән хараж да, ғөшөр ҙә түләнеүе мөмкин. Харажлы ерҙәрҙе ҡуртымға бирергә ярай.
Ғөшөр фәҡир мосолмандарға ярҙам күрһәтеү өсөн файҙаланыла, ә хараж дәүләт бюджетына бара.

# Хараж
## Хараж төрҙәре

Хараж өс төргә бүленә:
* әл-Мисәхә (муфадана), эшкәртелгән ер берәмегенән аныҡ ставкалар менән алына.
* аль-Мүвәззәфә (мүҡатаа, мүнәжизә), игенселек менән шөғөлләнергә мөмкин булған ерҙәрҙән түләү.
* аль-Мүҡасама, харажлы ерҙәрҙән алынған уңыштан түләү.
# Новоуральск (Ырымбур өлкәһе)

Новоуральск — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.

# Новоуральск (Ырымбур өлкәһе)
## Географияһы

Ауыл Жангызагашсай йылғаһы Яйыҡ йылғаһына ҡойған урында ,Ҡыуандыҡтан көньяҡ-көнбайыштараҡ 27 саҡрым, Орскиҙан көнбайышҡа табан 90 саҡрым, Ырымбурҙан көньяҡ-көнсығышҡа табан 160 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.
Ауылдың көньяҡ сигенән Ырымбурҙан Урал һәм Маяҡлы ҡасабаларына тиклем автомобиль юлдары үтә (Беляевка аша). Ауыл эргәһендәге күпер аша йылғаның уң ярынан Ҡыуандыҡҡа юл китә. Иң яҡын урынлашҡан Краснощёково ҡасабаһы янында Ырымбур — Орск автомобиль юлына йүнәлеш алына.

# Новоуральск (Ырымбур өлкәһе)
## Географияһы
### Климаты

Новоуральск ауылы климаты Ҡыуандыҡ районының күпселек урыны өсөн дә дөйөм. Бындағы климат уртаса континенталь, йылдың дүрт миҙгеле лә аныҡ ҡына айырыла. Температураның абсолют минимумы иң һалҡын ай-ғинуарҙа −45 °C; иң йылы ай июлдә температураның абсолют максимумы + 42 °C. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 300—550 мм, шуның 70 % яҙғы-йәйге айҙарҙа яуа. Ҡар ҡатламы ярайһы тотороҡло, йылына 150 ята.

# Новоуральск (Ырымбур өлкәһе)
## Географияһы
### Сәғәт бүлкәте

* МСК+2 (Өфө ваҡыты)
* Новоуральск ауылы, бөтә Ырымбур өлкәһе кеүек үк, МСК+2 (Өфө ваҡыты) сәғәт бүлкәтендә урынлашҡан. UTC ваҡытына ҡарата айырмаһы — +5:00 сәғәт.

# Новоуральск (Ырымбур өлкәһе)
## Тарихы

Ауыл ХХ быуаттың тәүге тиҫтә йыллығында барлыҡҡа килгән. 1960 йылғы исемлектәрҙә Ново-Уралец тип аталған — был хаҡта Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында яҙған.
Ҡыуандыҡ районынан Ҡыуандыҡ ҡала округына күсерелгәнгә тиклем Новоуральский ауыл Советы үҙәге булып торған.

# Новоуральск (Ырымбур өлкәһе)
## Этимологияһы

Ауылға исем Урал (Яйыҡ) йылғаһы буйынса бирелгән, сөнки шул йылға буйында ултыра. Элгәре уны рус. Уральский посёлок тип тә йөрөткәндәр. «Приуральский» совхозының үҙәк усадьбаһы булып торғанлыҡтан, халыҡ телендә Приуральск тигән исеме лә булған.

# Новоуральск (Ырымбур өлкәһе)
## Инфрастуктураһы

Ауылда икмәк пекарняһы, почта бүлексәһе, дауахана, магазиндар бар.
# Аинка

Аинка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Лебедь йылғаһының һул ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Аинка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100212115100000762
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100076
* Бассейн коды — 13.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ласкиҙың статуты

Ласкиҙың Статуты, йәки Статуттары (тулы исеме: łac. Commune Incliti Poloniae regni privilegium constitutionum et indultuum publicitus decretorum approbatorumque, «Przesławnego Królestwa Polskiego przywileje, konstytucje i zezwolenia urzędowe oraz uznane dekrety», йәғни «Данлы Польша Короллегенең привилейҙары, конституциялары, хөкүмәт рөхсәттәре һәм танылған декреттары») — Польша Короллегендәге барлыҡ ғәмәлдәге ҡануниәтте берләштергән рәсми документ, Польша ҡануниәтенең тәүге тулы кодификацияһы. Ул документты Ян Ласки, бөйөк таж канцлеры, Король менән Радомдағы Сейм 1505 йылда латин телендә яҙған.

# Ласкиҙың статуты
## Тарихы

Статуттың эсенә Мельник привилейы (przywilej mielnicki), дәүләттең төп власын Сенатҡа биргән акт, инмәгән. Йәмғиәттең иң көслө ҡаты (стратаһы) булып Ян Ласки хуплаған яңы магнаттар һәм урта шляхта китә.
1506 йылда Краковтағы Ян Һаллер баҫмаханаһында баҫылып сыҡҡас, Польшалағы бөтә судтарға ебәрелә. Был статутты ғәмәлгә индереү һөҙөмтәһендә дәүләт үҙәкләштерелә, шляхта вәкилдәре хөкөмдәрен элек-электән ҡабул ителгән ғәҙәт нигеҙендә түгел, ә хоҡуҡ нигеҙендә сығарырға мәжбүр була. Польшаны бүлеү дәүеренә тиклем үк был статут илдең хоҡуғының нигеҙҙәренең бере булған. Статут ике өлөшкә бүленгән булған.

# Ласкиҙың статуты
## Беренсе өлөш

Беренсе, рәсми хоҡуҡи статусы булған һәм король Александр Ягеллоньчик тарафынан имзаланған өлөш, йәмғиәүи һәм суд хоҡуғын үҙ эсенә алған. Иң мөһим өлөштәре — хронологик тәртиптә яҙылған ер һәм ғөмүми привилейҙары (przywileje ziemskie i generalne), король эдикттары һәм статуттар, Consuetudines terrae Cracoviensis исемле Краков еренең ғәҙәти хоҡуҡ йыйынтығы, сейм конституциялары, халыҡ-ара килешеүҙәр һәм трактаттар (Бөйөк Казимир статуттары, Польша-Литва иттифаҡтары һәм Польша-Ливония тыныслыҡ ҡағыҙҙары) һәм «Processus iuris» исемле суд һәм хөкөм башҡарыу тәртибе

# Ласкиҙың статуты
## Икенсе өлөш

Икенсе өлөштә немец хоҡуғы ҡағыҙҙары, мәҫ. Саксония еренең ғәҙәти хоҡуғы, Магдебург хоҡуғы ҡағыҙҙары һәм prawo lubeckie тип йөрөтөлгән хоҡуҡ ҡомартҡыһы. Ун дүртенсе быуатта яҙылған «Ғәҙел һәм ғәҙел булмаған һуғыш хаҡында» һәм Рим хоҡуғы тураһындағы трактат та был өлөшкә ингән булған. Был өлөш рәсми, формаль хоҡуҡи көскә эйә булмаған.
# Шумарь

Шумарь — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2231/87/14/68 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Шумарь
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Ковров ҡалаһынан тамағына тиклем, Уводь йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010301112110000033952
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003395
* Бассейн коды — 09.01.03.011
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Красный Созик

Красный Созик — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Соз йылғаһының уң ярына тамағынан 5,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Красный Созик
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300212111100030924
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103092
* Бассейн коды — 10.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Игум

Игум — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Яйва йылғаһының һул ярына тамағынан 98 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Игум
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100007420
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100742
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Васькина (Сосновка ҡушылдығы)

Васькина (Тиновка) — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сосновка йылғаһының уң ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Васькина (Сосновка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300412115200012599
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201259
* Бассейн коды — 13.01.03.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Мөҙәрисов Рәмил Зөфәр улы

Мөҙәрисов Рәмил Зөфәр улы (18 июль 1956 йыл) — ғалим-тарихсы. Тарих фәндәре докторы, профессор (2003). Юғары мәктәп уҡытыусыһы.

# Мөҙәрисов Рәмил Зөфәр улы
## Биографияһы

Рәмил Зөфәр улы Мөҙәрисов 1956 йылдың 18 июлендә Өфө ҡалаһында тыуа. 1979 йылда Башҡорт дәүләт университетын «тарихсы» квалификацияһы буйынса тамамлай. 1979—1980, 1983—1989 һәм 1998—2005 йылдарҙа хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының ғилми хеҙмәткәре, 1989—1997 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия институты һәм М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетында уҡыта.
1987 йылда тарих фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп, «Развитие горнозаводской промышленности Южного Урала в первой половине XIX века» темаһына диссертация яҡлай. 2003 йылда тарих фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп, «Промышленность Южного Урала в первой половине XIX века: 1801-1861 гг.» темаһына диссертация яҡлай.
2005 йылдан — Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте ҡарамағындағы Финанс университетының Өфө филиалы уҡытыусыһы, «Философия, тарих һәм хоҡуҡ» кафедраһы профессоры.

# Мөҙәрисов Рәмил Зөфәр улы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Фәнни хеҙмәттәре тау сәнәғәте, алтын табыу сәнәғәте, тоҙ сығарыу кәсептәре, эшкәртеү сәнәғәте, Көньяҡ Уралдың эшселәр синыфы тарихына арналған. 80‑дән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән юғары уҡыу йорттары өсөн дәреслектәр авторы.

# Мөҙәрисов Рәмил Зөфәр улы
## Төп хеҙмәттәре

* Горнозаводская промышленность Южного Урала в первой половине XIX в. Уфа, 1998;
* Промышленность Южного Урала в первой половине XIX века (1801—1861). Уфа, 2003.
# Шәһәрстан

Шәһәрстан (фарсы. شهرستان‎ фарсы. شهر‎ — ҡала һәм фарсы. ستان‎ — урын), мәҙинә — Иран һәм Урта Азия ҡалаларының Урта быуаттарҙа ҡала эсендә, ләкин цитаделдең тышҡы яғында урынлашҡан бер өлөшө. Ғәҙәттә ҡала диуарҙарының, ҡайһы берҙә урамдарҙың геометрик яҡтан дөрөҫ һыҙаттарын ҡабатлаған.
Шәһәрстанда хөкүмәт учреждениелары, казармалар, кибеттәр, һөнәрселек оҫтаханалары, юлаусылар йорттары һәм торлаҡтары урынлашҡан. Тышҡы яғында сауҙа-һөнәрселек биҫтәләре (рабад), некрополдәр, каруанһарайҙар, усадьбалар, ҡайһы берҙә — цитадель булған.

# Шәһәрстан
## Планлаштырылыуы

Йыш ҡына шәһәрстан стеналары дөрөҫ дүртмөйөш формаһында булған. Ҡаланы ғәҙәттә сауҙа көмбәҙҙәре менән ҡапланған үҙәк сауҙа урамы киҫеп үтә. Үҙәк урамдарҙы бушатыу өсөн улар буйлап ҙур булмаған майҙандар — «кеҫәләр» төҙөлә , мәҫәлән, Бохарала Пои Калон ансамбле шундай.
Шәһәрстан ҡала кварталдары — һөнәрселек билдәләре буйынса күсеп ултырған мәхәлләләргә бүленә. Һәр мәхәлләлә үҙенең Һауыз һәм квартал мәсете була, ә халыҡ урындағы үҙидараны тормошҡа ашыра.
# Оло Елбаш

Оло Елбаш — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Елбаш йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Оло Елбаш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200512115200005043
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200504
* Бассейн коды — 13.01.02.005
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Оккын-Еган

Оккын-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кулын-Игол йылғаһының уң ярына тамағынан 227 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 101 км.

# Оккын-Еган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200038309
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203830
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2