yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ирлән

?Ирлән :
Сирийский золотистый хомячок :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Класс: | Һөтимәрҙәр |
| Отряд: | Кимереүселәр |
| Ғаилә: | Ирләндәр |
| Суб-ғаилә: | Ирлән |
Латинса исеме :
Cricetinae Fischer-Waldheim, 1817 :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 632545 NCBI 10026 |
Ирлән, алйырҙан рус. Хомяк) лат. Cricetinae)— игенгә һәм баҡса емештәренә зыян килтергән ала төҫтәге, өңдә йәшәй торған кимереүсе йәнлек;.

# Ирлән
## Ҡылыҡһырлама

Кәүҙә оҙонлоғо 5 - 34 см тирәһендә тирбәлә, ҡайһы бер төрҙәрҙең инәләре атаһына ҡарағанда эрерәк. Төҫө: арҡа тирәһе ҡуйы көлһыу, һоро, көрән; ҡорһаҡтары ҡара, аҡ, һоро. Ҡайһыларында арҡаһы буйлап ҡара һыҙат үтә. Ауыҙында моҡсайҙары була.

# Ирлән
## Йәшәү рәүеше

Ул башлыса ер йәнлеге. Моҡсайҙарына һауа тултырыа йөҙә лә ала. Үҫемлектәр менән туҡлана.Күберәген орлоҡ һәм игендәр менән. Ҡайһы бер төрҙәре бол (запас) йыя. Бик үрсемле. Бала табыу осоро 15-22 көн. Йылына 3-4 тапҡыр балалай.

# Ирлән
## Классификация

19 төрө билдәле Полная иллюстрированная энциклопедия. «Млекопитающие» Кн. 2 = The New Encyclopedia of Mammals / под ред. Д. Макдональда. — М.: Омега, 2007. — С. 444. — 3000 экз. — ISBN 978-5-465-01346-8.</ref>:
* Подсемейство Cricetinae
** Род Средние хомяки (Mesocricetus)
*** Сирийский хомячок (Mesocricetus auratus) популярен в качестве домашнего животного,
*** Хомяк Брандта (Mesocricetus brandti),
*** Хомяк Радде (Mesocricetus raddei),
*** Хомяк Ньютона (Mesocricetus newtoni),
** Род Мохноногие хомячки (Phodopus)
*** Джунгарский хомячок (Phodopus sungorus),
*** Хомячок Кэмпбелла (Phodopus campbelli),
*** Хомячок Роборовского (Phodopus roborovskii),
** Род Cricetus
*** Обыкновенный хомяк (Cricetus cricetus),
** Род Серые хомячки (Cricetulus)
*** Короткохвостый хомячок (Cricetulus alticola),
*** Барабинский хомячок (Cricetulus barabensis),
*** Тибетский хомячок (Cricetulus kamensis),
*** Длиннохвостый хомячок (Cricetulus longicaudatus),
*** Серый хомячок (Cricetulus migratorius),
*** Хомячок Соколова (Cricetulus sokolovi)
** Род Эверсмановы хомячки (Allocricetulus)
*** Монгольский хомячок (Allocricetulus curtatus),
*** Хомячок Эверсмана (Allocricetulus eversmanni)
** Род Cansumys
*** Канский хомяк (Cansumys canus)
** Род Tscherskia
*** Крысовидный хомячок (Tscherskia triton)
# Крутая (Кесе Кия ҡушылдығы)

Крутая (Садиюн) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Кия йылғаһының һул ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Крутая (Кесе Кия ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000312103000051431
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005143
* Бассейн коды — 03.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Куцурако

Куцурако — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Нуцурако йылғаһының уң ярына тамағынан 0,9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Куцурако
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сулак йылғаһы , инешенән Чиркейск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07030000112109300000889
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 109300088
* Бассейн коды — 07.03.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 09
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Закиров Илфат Индулис улы

Илфат Индулис улы Закиров (9 февраль 1970 йыл— 14 март 2000 йыл) — Рәсәй Федерацияһы Геройы, өлкән лейтенант, Чечен Республикаһында барған хәрби хәрәкәттә Кречет" махсус тәғәйенләнешле бүлектең штурм төркөмө командиры була.
Илфат Закиров 1970 йылдың 9 февралендә Ижевск ҡалаһында тыуған, 55-се ҡала мәктәбендә уҡыған. Хәрби хеҙмәткә саҡырылғанға тиклем Балалар һәм үҫмерҙәр мәктәбенең самбо буйынса тренеры була. 1988 йылда армия сафына алына, 1990 йылда запасҡа ҡайтарыла. Ижевск ҡалаһының 4-се Балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбенең тенер-уҡытыусыһы хеҙмәтен башҡара. Илфат дзюдо буйынса спорт мастерлығы кандидат..

# Закиров Илфат Индулис улы
### Хәрби хеҙмәте

1991 йылда Закиров уҡырға инә хеҙмәте органдары Закирова РФ Эске эштәр министрлығы Удмуртия буйынса Яза үтәү идаралығының махсус тәғәйенләнештәге отрядының снайперы була. 1995 йылда — Төньяҡ Кавказдағы «ҡыҙыу нөктәгә» беренсе командировка. Илфат махсус тәғәйенләнешле взвод командиры вазифаһын үтәй. 1999 йылдың август — сентябрендә Дағстанда чечен боевиктары менән һуғыша. 2000 йылдың ғинуарында өлкән лейтенант Закиров Ильфат өсөнсө тапҡыр командировкаға китә..

# Закиров Илфат Индулис улы
### Һәләк булыуы

2000 йылдың 14 мартында, Чечен Республикаһы Урус-Мартан районы Комсомольское ауылында федераль көстәре командованиеһының хәрби бойороғон үтәгәндә, ҡаты яраланған көйө, үҙенең подразделениеһына эвакуацияланыу мөмкинлеген биреп, атыуын дауам итә. Яраһы үлемесле була. Илфат иптәштәренең ғүмерен һаҡлау өсөн үҙ ғүмерен аямай. Ижевск ҡалаһында ерләнгән.
Рәсәй Федерацияһы Президентының 2001 йылдың 1 март Указы менән өлкән лейтенант Закиров Илфат Индулис улына үлгәндән һуң «Рәсәй Федерацияһы Геройы» исеме бирелә.

# Закиров Илфат Индулис улы
## Хәтер

2003 йылда Ижевск ҡалаһының яңы бер урамына Закиров исеме бирелә; Илфат уҡыған 55-се мәктәп уның исемен йөрөтә. В память об Ильфате Закирове в Ижевске с 2004 года проводится ежегодный Всероссийский турнир по дзюдо.
# Зальцмюнде

Зальцмюнде (нем. Salzmünde) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2486 кеше йәшәй. Майҙаны — 18,01 км². Диңгеҙ кимәленән 74 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6198 һәм автомобиль коды — SK.
# QS EECA University Rankings

QS EECA University Rankings — Европаның һәм Үҙәк Азияның үҫешеүсе илдәренең («emerging and central Asia Europe») юғары уҡыу йорттары рейтингы. Йыллыҡ рейтингты Quacquarelli Symonds (QS) инглиз агентлығы төҙөй.
Рейтинг 2014 йылдан алып төҙөлә һәм ошо төбәктәрҙең 350 иң яҡшы юғары уҡыу йортон үҙ эсенә ала (EECA).

# QS EECA University Rankings
## Методологияһы

Юғары уҡыу йорттары артабан күрһәтелгән 9 йомғаҡлау күрһәткесен барлыҡҡа килтергән 10 фактор буйынса баһалана. Һәр фактор дөйөм һөҙөмтәгә билдәле бер өлөш индерә. Йомғаҡлау күрһәткестәренә академик репутация (Academic reputation) — 30 процент; эш репутацияһы (Employer reputation) — 20 процент; уҡытыусылар һәм уҡыусылар нисбәте (Faculty/student ratio) — 10 процент; уҡытыусыларҙың тикшеренеү һөҙөмтәлелеге (elsevier Scopus мәғлүмәттәре нигеҙендә), (Papers per faculty) — 10 процент; халыҡ-ара фәнни-тикшеренеү хеҙмәттәшлеге (International research network) — 10 процент; интернеттағы активлыҡ (Web impact) — 5 процент, хеҙмәткәрҙәр — фән докторҙары (ғилми дәрәжәгә эйә) өлөшө, (Staff with a PhD) — 5 процент; юғары уҡыу йорто хеҙмәткәрҙәренең мәҡәләләренә һылтаныу кимәле (Scopus мәғлүмәт базаһы), (Citations per paper) — 5 процент; сит ил уҡытыусылары (2,5 процент) һәм сит ил студенттары (2,5 процент) һаны (International faculty and international students).
Йомғаҡлау мәғлүмәттәре таблицаға индеерлә һәм вуздарҙы сағыштырыу өсөн ҡулланыусы тарафынан һәр күрһәткес буйынса айырып ҡаралырға мөмкин.

# QS EECA University Rankings
## Рейтингта Рәсәй вуздары

QS EECA University Rankings 2020 рейтингында (2019 йылда төҙөлгән), Рәсәйҙән 105 юғары уҡыу йорто (354 юғары уҡыу йортонан) күрһәтелгән. Был төбәктә яҡшы дәғүәселек булыуы тураһында һөйләй.
Топ-10 исемлегенә дүрт Рәсәй университеты инә: М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты (1-се урын), Санкт-Петербург дәүләт университеты (2-се урын), Новосибирск дәүләт университеты (3-сө урын) һәм Томск дәүләт университеты (8-се урын).
# Йылболаҡтамаҡ ауыл Советы (Бишбүләк районы)

Йылболаҡтамаҡ ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Бишбүләк районындағы ауыл биләмәһе

# Йылболаҡтамаҡ ауыл Советы (Бишбүләк районы)
## Тарихы

Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Борзенков Яков Андреевич

Борзенков Яков Андреевич (22 октябрь (3 ноябрь) 1832 йыл — 25 декабрь 1883 йыл (6 ғинуар 1884 йыл) — Рәсәй империяһы анатомы, физиолог, зоология тарихсыһы, дарвинист, Мәскәү университетының ординар профессоры.

# Борзенков Яков Андреевич
## Биографияһы

Яков Андреевич Борзенков (В. Н. Лясковский һүҙҙәре буйынса, фамилияһын үҙе, баҫымды беренсе ижеккә ҡуйып, Бо́рзенков тип әйтә; ҡайһы бер сығанаҡтарҙа Борзёнков тигән яҙылыш та осрай) подпоручик ғаиләһендә тыуған. 1845 йылдан Ришелье лицейында уҡый. 1851 йылдың йәйендә Мәскәү университетына күсә, унда 1855 йылда физика һәм математика факультетының тәбиғи фәндәр бүлеген кандидат исеме менән тамамлай.
1857 йылда ул магистр имтихандарын тапшыра һәм профессорлыҡҡа әҙерләнеү өсөн университетта ҡала. Профессор Н. А. Варнектың ауырыуы арҡаһында ул зоология һәм сағыштырма анатомияны уҡыта, башта медицина факультетында (1959 йылдың февраленән), артабан физика һәм математика факультетында (1959 йылдың ноябренән). Мәскәү университеты студенттарын Чарльз Дарвин теорияһы менән таныштырған беренсе профессор
1860 йылдың март айынан — Сағыштырма анатомия һәм физиология кафедраһы буйынса адъюнкт. 1862 йылдың апреленән 1864 йылдың август айына тиклем ул сит илгә ебәрелә: Вюрцбургта Альберт Кёлликер һәм Генрих Мюллер етәкселегендә аналыҡ гистологияһын өйрәнә.
Рәсәйгә кире ҡайтып, Борзенко Мәскәү университетында һәм Петр ауыл хужалығы һәм урман хужалығы академияһында лекциялар уҡый (1867—1870).
1869 йылда «Из истории развития яйца и яичника у курицы» магистрлыҡ диссертацияһын яҡлағандан һуң, ул Мәскәү университеты доценты булып раҫлана, һәм 1870 йылда, «Образование яичника у курицы и развитие его в первое время существования» докторлыҡ диссертацияһын яҡлағандан һуң, ул сағыштырма анатомияның экстраординар профессоры итеп һайлана. 1873 йылдың сентябренән Я. А. Борзенков Мәскәү Император университетының сағыштырма анатомия һәм физиология кафедраһы ординар профессоры.
Борзенков Мәскәү университетында умыртҡалыларҙың сағыштырма анатомияһы мәктәбен ойоштора, сағыштырма анатомия кабинетын йыһазлай һәм унда китапхана һәм музей булдыра. Борзенков — Мәскәү зоология баҡсаһын ойошторусыларҙың береһе.
Ул сағыштырма анатомияның төрлө өлкәләрен эшләй (мөгөҙморон мөгөҙөнөң гистологик төҙөлөшө, диңгеҙ хайуандары анатомияһы). Тикшеренеү нәтижәләрен ул бик һирәк баҫтыра, уларҙы тик лекцияларҙа ҡуллана. Ул ҡаты тәнҡитсе булараҡ дан ҡаҙана, лекцияларында лаконик, тәбиғәте буйынса өндәшмәүсән һәм кешеләр менән аҙ ҡатнашыусан була.
Ул ғаиләһеҙ, университет йортонда йыһазландырылған бүлмәләрҙә йәшәй. Ул хәйриә эшен йәшереп ярлыларға булышҡан.
Ваганков зыйаратында күмелгән (14-се участка).

# Борзенков Яков Андреевич
## Библиография

* Из истории развития яйца и яичника у курицы. — М., 1869;
* Образование яичника у курицы и развитие его в первое время его существования. — М., 1870;
* Исторический очерк направлений, существовавших в зоологических науках в XIX столетии. — М., 1881;
* Чтения по сравнительной анатомии. — М., 1884.
С. А. Рачинский менән берлектә Борзенков Дж. Лейстың «Physiology of Common Life» (Физиология обыденноq жизни. — М., 1861—1867) хеҙмәтен тәржемә иткән.
# Абушахманов

Абушахманов — ир-ат фамилияһы. Абушахман исеменән барлыҡҡа килгән. Төрки халыҡтарҙа киң ҡулланыла.
Абушахманова — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

# Абушахманов
## Билдәле йөрөтөүселәр

* Абушахманов Айрат Әхтәм улы (20 август 1974 йыл) — драма театры артисы, режиссёр. Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театрының баш режиссёры (2019 йылдан). «Алтын битлек» премияһы номинанты (2008, 2016). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2012). Театр эшмәкәрҙәре союзы (2006), Рәсәйҙең театр режиссёрҙары гильдияһы (2010) ағзаһы. «Туғанлыҡ» Халыҡ‑ара төрки телле театрҙар фестивале лауреаты (2006, 2012). Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге Дәүләт (2020), Д. Сиразиев исемендәге театраль (2009) премиялар лауреаты.
* Абушахманов Әхтәм Әхәт улы (10 март 1948 йыл) — башҡорт театр һәм кино актёры, Башҡортостан Республикаһының Театр эшмәкәрҙәре берлеге рәйесе. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1989) һәм БАССР-ҙың халыҡ (1984) артисы. Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1983).
* Абушахманов Ринат Әхтәм улы (1980 й.) — балет артисы.
# Яломан

Яломан — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Яломан йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Яломан
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100005919
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100591
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Сүкеш һөйәк

Сүкеш һөйәк (лат. Malleus, рус. молоточек) — урта ҡолаҡтағы бәләкәй һөйәк. Урта ҡолаҡта өс ишетеү һөйәге бар. Сүкеш һөйәк барабан ярыһына тейәлгән, өҙәңге һөйәк — эске ҡолаҡҡа барған оваль тәҙрә ярыһына тейеп тора. Һандал һөйәк улар араһында урынлашҡан.
Был һөйәктәр организмдағы иң бәләкәй һөйәктәр, уларҙың ауырлығы 0,5 грамм самаһы.
# Масаловка

Масаловка — Рәсәйҙәге йылға. Липецк өлкәһе, Тамбов өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Байгора йылғаһының уң ярына тамағынан 82 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Масаловка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Матыра йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010100412107000002949
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000294
* Бассейн коды — 05.01.01.004
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Әбдиев

Әбдиев — фамилия.
* Әбдиев Рифғәт Фәйез улы (1926—2019) — ғалим-философ, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Философия фәндәре докторы (1996)
* Әбдиев Әхмәтйән Әбделғәлләм улы — табип. Башҡорттарҙан тәүге медицина докторы (1862).
# Терновка (Ташла ҡушылдығы)

Терновка — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы,Ростов өлкәһе,Краснодар крайы,Ҡалмыҡ Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ташла йылғаһының уң ярына тамағынан 5,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Терновка (Ташла ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Егорлык йылғаһы Новотроицк һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010500612107000016959
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107001695
* Бассейн коды — 05.01.05.006
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Шәғәлиев Рамаҙан Нурғәли улы

Шәғәлиев Рамаҙан Нурғәли улы (1 февраль 1935 йыл — 20 февраль 2010 йыл) — башҡорт шағиры, музыкант. 1959—1995 йылдарҙа Силәбе ҡалаһының хәҙерге «Мечел» мәҙәниәт һәм техника һарайының «Айгөл» татар һәм башҡорт үҙешмәкәр халыҡ коллективы, 1962—2007 йылдарҙа Аҡмулла исемендәге Силәбе өлкә әҙәби берекмәһе етәксеһе. 1986 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1989). Бөтә Союз халыҡ ижады фестивале лауреаты (Мәскәү, 1987). Аҡмулла исемендәге (2002), Ҡадир Даян исемендәге (2005) премиялар лауреаты. Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районының почётлы гражданы.

# Шәғәлиев Рамаҙан Нурғәли улы
## Биографияһы

Рамаҙан Нурғәли улы Шәғәлиев 1935 йылдың 1 февралендә Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районы Мөслим ауылында икмәк бешереүсенең күп балалы ғаиләһендә тыуа. Рамаҙан алты бала араһында өсөнсө була. Олатаһы Хәлил малайҙы скрипкала уйнарға өйрәтә.
Урта мәктәпте тамамлағас, Рамаҙан Троицк татар-башҡорт педагогия училищеһында уҡый, әммә аҡса етмәү сәбәпле, дәрестәрен ҡалдырып, Силәбеләге Силәбе машиналар эшләү заводына ФЗУ-ға уҡырға инә. Крансы булып эшләй. Беренсе эш хаҡына уҡ баян һатып ала, артабан бер ҡасан да унан айырылмай.
1959 йылда Силәбе киске музыка мәктәбен тамамлап, шул уҡ йылды «Мечел» акционерҙар йәмғиәтенең мәҙәниәт йортонда башҡорт театры ойоштора (хәҙер — «Айгөл» йыр һәм бейеү ансамбле). 1975 йылда «Айгөл» йыр һәм бейеү ансамбленә менән «Халыҡ ансамбле» тигән маҡтаулы исем бирелә.
1958 йылда гәзит һәм журналдарҙа баҫыла башлай, Өфө һәм Силәбенең шиғри йыйынтыҡтарында һәм альманахтарҙа сыға. 1962—2007 йылдарҙа Силәбеләге өлкә әҙәби берекмәһе етәксеһе була. «Откровенно говоря» тип аталған беренсе шиғырҙар йыйынтығы 1973 йылда рус теленә тәржемә ителеп баҫылып сыға.

# Шәғәлиев Рамаҙан Нурғәли улы
## Китаптары

... Пусть отступлюсь я невзначай, Ты накажи меня сурово, Лишь с Родиной не разлучай
И не лишай родного слова!
Һөйгәнемдән айырһаң, айыр әйҙә, Ҡанатымды ҡайырһаң, ҡайыр әйҙә. Тик айырма мине тыуған илемдән, Мәхрүм итә күрмә туған телемдән.
* Күңелле тау. Балалар өсөн шиғырҙар китабы: (Силәбе, 1991),
* Йәнлектәрҙең бишек йырҙары (Өфө, 1993)
* Откровенно говоря: Стихи. Челябинск, ЮУКИ, 1973 — 96 с., 5 000 экз.;
* Твоя черемуха: Стихи. Челябинск, ЮУКИ, 1979. — 72 с., 5 000 экз.;
* Безымянные звезды: Стихи. Уфа, 1981;
* Йәнлектәрҙең бишек йырҙары: шиғырҙар. Өфө, 1983;
* Страна озер: Стихи. Уфа, 1994;
* Короче говоря: Стихи. Уфа, 1998.

# Шәғәлиев Рамаҙан Нурғәли улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1989)
* Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990)
* Аҡмулла исемендәге премия лауреаты (2002)
* Ҡоншаҡ районының почётлы гражданы
# Белиджи

Белиджи — ҡала тибындағы ҡасаба. Дербент районының Дағстандың Дербент районында урынлашҡан.
Белиджи ҡасабаһы муниципаль берәмеген ҡала биләмәһе статусы менән барлыҡҡа килтергән, составында берҙән-бер тораҡ пункты булған ҡасаба.

# Белиджи
## Географик урыны

Белиджи ҡасабаһы Дербент ҡалаһынан 20 км көньяҡтараҡ урынлашҡан.
Ҡасаба янында туранан-тура Белиджи ауылы терәлеп тора. Был ауылда айырым муниципаль берәмек ойошторолған. Белиджи ҡасабаһында 11 251 кеше йәшәй (2018 йыл мәғлүмәттәре буйынса).

# Белиджи
## Тарих

Белиджи ҡасабаһына нигеҙ 1899 йылда һалынған. Ҡала тибындағы ҡасаба статусына — 1965 йылдан алып эйә булып тора.

# Белиджи
## Инфраструктураһы

Белиджи ҡасабаһында биш дөйөм белем биреү мәктәбе эшләй:
* А. Исрафилов исемендәге гимназия № 1
* Белиджи академия мәктәбе № 1
* № 3 урта мәктәбе
* № 2 урта мәктәбе
* № 1 тулы булмаған урта мәктәбе
* № 2 тулы булмаған урта мәктәбе
* Спорт мәктәбе № 1
* Балалар ижады йорто
* Музыка мәктәбе
* Профессиональ лицей № 8
* Рәсәй Дәүләт педагогия институты
* Мәҙәниәт йорто

# Белиджи
## Транспорт

Ҡасабала Төньяҡ-Кавказ тимер юлдарының Белиджи тимер юл станцияһы урынлашҡан.

# Белиджи
## Урам

Ҡасаба урамдары:
| 3 Интернационал 9 Май А. Алиев А. Исрафилов А. Фатахов Агасиев Агасиев (тыҡрыҡ) Айдинбеков Арухов Ахниг Ахтын Бауахана Буйнак В. Терешкова В. Эмиров Көнсығыш Гагарин Газ Дагсоюз Дахадаев Дербент Баҡса Е. Эмин Тимер юл Завод | Завод (тыҡрыҡ) Зазинский Йәшел К. Меджидов Кавказ Кара-су Касумкент Комсомол Кооператив Космонавтар Курах Лезгинцев . Ленинград Лермонтов Урман М. Гусейнов Магарамкент Макаренко 1 (тыҡрыҡ) Макаренко 2а (тыҡрыҡ) Махачкала Маяковский Тыныслыҡ | Тыныслыҡ 1-се (тыҡрыҡ) Тыныслыҡ 2-се (тыҡрыҡ) Тыныслыҡ 3-сө (тыҡрыҡ) Мухтадира О. Кошевой О. Кошевой (тыҡрыҡ) Октябрьский Октябрьский (тыҡрыҡ) ПМК-483 Первомайский Первомайский (тыҡрыҡ) Пионер Пионер (тыҡрыҡ) Почта Буй Буй 3-сө Пролетар Пушкин Шишмә Рутуль С. Кючхюрский С. Стальский СПТУ-8 | Совхоз Садиҡ Баҡса Сәлихов Самур Самур 1 (тыҡрыҡ) Самур 2 (тыҡрыҡ) Төньяҡ Төньяҡ 1-се Төньяҡ 2-се Төньяҡ 3-сө Совет Т. Хрюг Тельман Толстой Уссухчай Уҡытыусы Хпеджский Чапаев Мәктәп Шоссе (тыҡрыҡ) Штуль Көньяҡ Тимер юл тупигы Г. Гасанов |
# Акчелбак

Акчелбак — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Түбәнге Терсь йылғаһының һул ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Акчелбак
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300312115200010954
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201095
* Бассейн коды — 13.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Әфлисун

Әфлисун, әфлисун ағасы емеше (лат. Citrus sinensis, рус. Апельсин) — һутлы емеш, мандарин менән помело гибриды; цитрус үҫемлектәргә ҡараған оҙонсараҡ япраҡлы мәңге йәшел көньяҡ ағасы һәм уның ҡыҙғылт һары һутлы емеше.
Тәү булып Европаға португалия диңгеҙ сәйәхәтселәре тарафынан алып килтерелә. Әфлисун ағасы бик тиҙ рәүештә Европала тарала.
# Дуйсбург филармония оркестры

Дуйсбург филармония оркестры (нем. Duisburger Philharmoniker, до 2001 г. Дуйсбургский симфоник оркестры, нем. Duisburger Sinfoniker) — герман симфоник оркестры, Германияның Рейн-Вестфалия федераль ерендәге Дуйсбург ҡалаһында урынлашҡан. Оркестрҙың тыған көнө итеп 1877 йылдың 1 авгусы иҫәпләнә. Был көндә дирижер Герман Брандт ҡала капельмейстеры итеп тәғәйенләнә һәм ул Дюссельдорф ҡалаһында 1872 йылда үҙе ойошторған оркестрҙы Дуйсбургҡа күсереп алып килә. Ошо оркестр менән ул Дуйсбург ҡалаһында эшмәкәрлеген башлап ебәрә. Был оркестр ХХ быуат башында Германия оркестрҙары тарихы биттәрендә иң ҙур һәм шәп оркестр булып яҙылып ҡала: оркестр Антон Брукнерҙың Туғыҙынсы симфонияһының премьераһын бирә, ә оркестрҙың дирижерҙары булып был ваҡытта Макс Регер һәм Рихард Штраустар эшләй.

# Дуйсбург филармония оркестры
## Оркестр етәкселәре

* Герман Брандт (1877—1893)
* Юлиус Штайнингер (1893—1899)
* Вальтер Йозефсон (1899—1920)
* Пауль Шайнпфлюг (1920—1928)
* Ойген Йохум (1930—1932)
* Отто Фолькман (1933—1944)
* Георг Людвиг Йохум (1946—1970)
* Веллер Вальтер (1971—1972)
* Мильтиадес Каридис (1975—1981)
* Лоуренс Фостер (1982—1987)
* Александр Лазарев (1988—1993)
* Бруно Вайль-дер Бруно (1994—2002)
* Джонатан Дарлингтон (2002—2013)
* Джордано Беллинкампи ( 2013 г.)