yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Пожевка (Пожва ҡушылдығы)

Пожевка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пожва йылғаһының һул ярына тамағынан 0,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Пожевка (Пожва ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100007796
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100779
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Дорожные Терси

Дорожные Терси — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Барда йылғаһының һул ярына тамағынан 156 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Дорожные Терси
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сылва, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100812111100012821
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101282
* Бассейн коды — 10.01.01.008
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Няр-Халытасе

Няр-Халытасе — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Табров-Яга йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Няр-Халытасе
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000085699
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008569
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кесе Залазна

Кесе Залазна — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Залазна йылғаһының һул ярына тамағынан 5,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Кесе Залазна
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300212111100029980
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102998
* Бассейн коды — 10.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Әт-Тәкәҫүр сүрәһе

Әт-Тәкәәҫүр сүрәһе (ғәр. سورة التكاثر‎) (Байығыуҙа ярышыу), Ҡөрьән Кәрим 102-се сүрәһе, 8 аяттан тора.
Риүәйәте:Бәни Ғәбде Мәнәф менән Бәни Сәһем ҡәбиләләре ғаиләләренең күплеге менән маҡтаныша торған булғандар. Бәни Ғәбде Мәнәф ҡәбиләһенең кешеләре күберәк булып сыҡҡан. Шунан икенсеһенекеләр яһилият ваҡытында күпләп үлгән туғандарҙы ла ҡушып һанарға тәҡдим иткәндәр. Шулай һанағандан һуң улар алға сыҡҡан. Аллаһы тәғәлә улар хаҡында ошо сүрәне иңдергән

# Әт-Тәкәҫүр сүрәһе
## Ғәрәпсәһе

سورة «التكاثر» 102
بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
1. أَلْهَاكُمُ التَّكَاثُرُ
2. حَتَّى زُرْتُمُ الْمَقَابِرَ
3. كَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ
4. ثُمَّ كَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ
5.كَلَّا لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْيَقِينِ
6. لَتَرَوُنَّ الْجَحِيمَ
7. ثُمَّ لَتَرَوُنَّهَا عَيْنَ الْيَقِينِ
8. ثُمَّ لَتُسْأَلُنَّ يَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِيمِ

# Әт-Тәкәҫүр сүрәһе
## Транскрипцияһы

Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!
1. Әлһәәкүмү-ттәкәәҫур.
2. Хәттәә зуртүмүл-мәҡаабир.
3. Кәлләә сәүфә тәғләмүүн.
4. Ҫүммә кәлләә сәүфә тәғләмүүн.
5. Кәлләә ләү тәғләмүүнә ғилмәл-йәҡиин.
6. Ләтәрауннәл-джәхиим.
7. Ҫүммә ләтүс'әлүннә йәүмә'иҙин ғәни-ннәғиим.

# Әт-Тәкәҫүр сүрәһе
## Мәғәнәһе

Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!
* Һеҙҙе байығыуҙа ярышыу [имандан] ситкә йүнәлдерҙе
* һеҙ ҡәберҙәргә барып, мәйеттәрҙе лә һанауға барып еттегеҙ.
* Юҡ һәм юҡ! Һеҙ беләсәкһегеҙ.
* Шунан, юҡ һәм юҡ! Һеҙ беләсәкһегеҙ!
* Юҡ һәм юҡ! Шикләнмәҫлек белем менән белһәгеҙ ине һеҙ.
* Һеҙ, һис шикһеҙ, тамуҡ ялҡынын күрәсәкһегеҙ.
* Шунан, һеҙ уны, һис шикһеҙ, асыҡ күҙ менән хатағыҙҙы күрәсәкһегеҙ.
* Шунан ошо көндө һеҙ, әлбиттә, [донъялағы] рәхәтлек тураһында һораласаҡһығыҙ.
# Глухая (Васюган ҡушылдығы)

Глухая — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Васюган йылғаһының һул ярына тамағынан 736 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Глухая (Васюган ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010800112115200029922
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202992
* Бассейн коды — 13.01.08.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Бородин Павел Валерьевич

Бородин Павел Валерьевич (2 октябрь 1972 йыл) — спортсы, тренер, судья. Биатлон буйынса Рәсәй чемпионаты призеры, арчери-биатлон буйынса Европа һәм донъя чемпионаттары призеры һәм чемпионы. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры.

# Бородин Павел Валерьевич
## Биографияһы

Павел Валерьевич Бородин 1972 йылдың 2 октябрендә Башҡорт АССР-ының Өфө районы Михайловка ауылында тыуған. Башҡорт дәүләт университетын тамамлаған.
Эске ярыштарҙа Башҡортостан Республикаһы исеменән сығыш яһай. Леонид Александрович Мальцев етәкселегендә күнекмәләр үтә.
2000-се йылдарҙың икенсе яртыһында Хабаровск крайы өсөн сығыш яһай.
2001 йылда биатлон буйынса Рәсәй чемпионатында Башҡортостан һәм Төмән йыйылма командалары составында эстафетала көмөш миҙал яулай.
Артабан арчери-биатлон буйынса сығыштарға күсә, спорттың был төрө буйынса Рәсәй йыйылма командаһына инә. 2005 йылда Форни-Авольтриҙә донъя чемпионатында эстафетала донъя чемпионы һәм эҙәрлекләү ярышында көмөш призер була.
2007 йылда Мәскәү ҡалаһында үткән донъя чемпионатында спринтта алтын миҙал яулай.
2008 йылда Мәскәүҙә Европа чемпионатында масс-стартта көмөш призер була, эҙәрлекләү уҙышы һәм спринтта бронза награда яулай.
Арчери-биатлон буйынса Рәсәй чемпионаты кимәлендә 1999 йылда 12 км-ға шәхси ярышта бронза призер була.
Спорт карьераһы тамамланғас, Өфө ҡалаһындағы Олимпия резервы балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбендә тренер булып эшләй, шулай уҡ биатлон буйынса ярыштарҙа судьялыҡ итә.
# Десятка (Чулым ҡушылдығы)

Десятка — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының уң ярына тамағынан 186 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.

# Десятка (Чулым ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400312115200021780
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202178
* Бассейн коды — 13.01.04.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Цвота

Цвота (нем. Zwota) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1382 кеше йәшәй. Майҙаны — 21,84 км². Диңгеҙ кимәленән 600 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 8267 һәм автомобиль коды V.
# Контроль эш

Контроль эш — был тест буйынса белем, күнекмәләр, оҫталыҡ йәки физик мөмкинлектәр кимәле үлсәнә. Белем биреү эшмәкәрлеген бойомға ашырыуҙың һөҙөмтәлелеген билдәләү өсөн сара булараҡ файҙаланыла.
Контроль эш телдән, ҡағыҙҙа, компьютер ярҙамында, контролдә тотолған мөхиттә (мәҫәлән, ҡайһы бер физик тестар) йәки асыҡ мөхиттә (мәҫәлән, машина йөрөтөү буйынса имтихан) билдәле бер осорҙа контроль аҫтында үткәрелеүе мөмкин. Бер нисә һорауҙан, һорауҙарҙан, күнекмәләрҙән йәки эштәрҙән тороуы мөмкин.
Контроль эштәр ауырлығы буйынса айырылырға мөмкин — ниндәй ҙә булһа материалдарҙы ҡулланыу тыйылырға мөмкин, йә булмаһа бер нисә өҫтәмә ҡоралды, мәҫәлән, белешмәне йәки калькуляторҙы яуап биреү өсөн файҙаланырға мөмкин.

# Контроль эш
## Һөҙөмтәләр

Имтихандар, ҡағиҙә булараҡ, мәктәпкә һәм илгә ҡарап, 0-дән 10-ға, 1-ҙән 12-гә тиклем йәки L-дан А-ға тиклемге рейтингҡа эйә.
Бөйөк Британияла һәм АҠШ-та рейтинг A-нан F-ҡа тиклем алып барыла, унда A, B менән C — ыңғай баһалар һәм D, E менән F — ҡәнәғәтләнерлек булмаған баһалар бирелә. Рәсәйҙә биш баллы баһалау системаһы бар, унда «5» — «бишле», «4» — «яҡшы», «3» — «ҡәнәғәтләнерлек», «2» — «ҡәнәғәтләндерелмәгән», элек Рәсәй мәғариф системаһында «1» (берле) билдәһе ҡуйылды, ләкин ғәмәлдә был балл ҡулланылмай һәм Рәсәй мәктәптәрендә ҡуйылмай.

# Контроль эш
## Контроль эштәре төрҙәре

Контроль эш — ул тикшеренеүсе Д. Салинасҡа ярашлы бер нисә дөйөм характеристиканы күҙ уңында тотҡан белемде баһалауҙың иң ғәҙәти алымы (2002):
* шәхси башҡарыу;
* сикле ваҡыт;
* белешмә материалдарҙы файҙаланыу мөмкин түгел;
* күсереүҙе тыйыу;
* тыныслыҡта башҡарыла.
Контроль эштәр төрҙәре:
* асыҡ һорауҙар менән
* ябыҡ һорауҙар менән
* яуаптар һайлау мөмкинлеге менән
* телдән контроль эштәр.
# Хәлитов Бәхтиәр Әсфәндиәр улы

Хәлитов Бәхтиәр Әсфәндиәр улы; Бәхтиәр (7 ғинуар 1942 йыл) — башҡорт шағиры, ғалим-иҡтисадсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2005 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы.

# Хәлитов Бәхтиәр Әсфәндиәр улы
## Тормош юлы

Бәхтиәр Әсфәндиәр улы Хәлитов 1942 йылдың 7 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Күгәрсен районы Дәүләтҡол ауылында тыуған. Бәхтиәргә өс кенә ай булғанда, ғаилә әсәһенең тыуған яғы Ейәнсура районына күсенә. Атаһы Әсфәндиәр шиғырҙар яҙа, район гәзитендә баҫыла. Ул милицияла эшләй. Уның «Йәшел дуға» исемле берҙән-бер шиғри йыйынтығы баҫыла. Бәхтиәр Хәлитов Үрген ауылында урта мәктәпте тамамлай, шунан Таҙлар ауылында механизатор булып эшләй. 1962-1965 йылдарҙа армияла хеҙмәт итә. 1970 йылда Башҡорт дәүләт университетының физика һәм математика факультетын тамамлай. 1973-1976 йылдарҙа Мәскәүҙә СССР Фәндәр Академияһының аспирантураһында уҡый. Бакула Кибернетика институтында диссертация яҡлай, Өфөлә Ғилми тикшеренеү институттарында ғилми хеҙмәткәр, бүлек мөдире булып эшләй. Иҡтисад фәндәре кандидаты. Башҡорт дәүләт университетында иҡтисад фәненән уҡыта.

# Хәлитов Бәхтиәр Әсфәндиәр улы
## Ижады

* Шиғырҙары 1990-сы йылдарҙа республика баҫмаларында күренә башлай.
# Ризыҡ (Ислам)

Ризыҡ (ғәр. رزق‎; күплектә арзак) — Исламда — диванға индерелгән хеҙмәткәрҙәргә бирелгән ризыҡлата эш хаҡы. 638 йылдан, Ғүмәр ибн әл-Хәттаб хәлифә ваҡытынан, VIII быуат ахырынаса бирелә торған булған..
Мысырҙа ризыҡ 1 ирдабб (25 кг) бойҙай, 1 кист (1,5 л) шыйыҡ май менән аш һеркәһе, шулай уҡ күпмелер ит тәшкил иткән; Сүриәлә — 2 модия («джариба» = 18—19 кг) бойҙай, Ираҡта — 1 джариб ( 23 кг самаһы) бойҙай бирелгән. Диванға ингән яугирҙарҙың ғаилә ағзаларына, шулай уҡ паёк тәғәйенләнгән (дәүмәле билдәһеҙ).
IX—X быуаттарҙа ризыҡ тип күбеһенсә яугирҙарға түләнгән эш хаҡын атайҙар. Ғөмүмән, Урта Азияла сәмәниҙәр ваҡытында бөтә төр эш хаҡы ризыҡ тип аталған. Мысырҙа XII—XV быуаттарҙа — билдәле бер участкаларҙан аҙыҡлата түләнгән эш хаҡы. Ғосман империяһы XVI быуаттан — аҙыҡлата килем килтерә торған ер участкаһы, атап әйткәндә, ваҡыф ерҙәре.
Ҡөрьәндә Аллаһ кешегә биргән аҙыҡ-түлек ризыҡ тип атала. Аллаһы тәғәләнең күркәм исемдәренең береһе шуға күрә әр-Раззаҡ («ризыҡ», «ризыҡ биреүсе»).
# Тупрунка

Тупрунка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кама йылғаһының уң ярына тамағынан 1267 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Тупрунка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100001181
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100118
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Отюн-Игль

Отюн-Игль — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лооль-Ях йылғаһының уң ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Отюн-Игль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200047666
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204766
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Нед Тозун

Нед Тозун (ингл. Ned Tozun, Nedjip Tozun; 28 июль 1978 йыл) — Америка социаль эшҡыуары һәм менеджеры, донъяның ярлы ҡатламдарын ҡояш электроэнергетикаһы менән тәьмин иткән «D.light Design» (CEO, 2011) компанияһын ойоштороусыларҙың береһе һәм етәксеһе.

# Нед Тозун
## Биографияһы

Нед Тозун Стэнфорд университетында компьютер фәндәре өлкәһендә бакалавр дәрәжәһен, ә аҙаҡтан МВА дәрәжәһен ала (2007).
2005 йылдың март айынынан башлап со-ойоштороусыһы булып сығыш яһай һәм 2006 йылдың декабренә тиклем Namewaves, Inc. компанияһының баш техник директоры (СТО) булып эшләй.
2003 йылдың ғинуарынан башлап 2007 йылдың ғинуарына тиклем балаларға музыкаль альбомдар эшләүҙә һәм һатыуҙа шөғөлләнгән Made For You Music, Inc. компанияһының со-ойоштороусыһы һәм етәксеһе булып эшләй.
Стэнфордта уҡыған ваҡытта Сэм Голдман менән таныша, ә Сэм Африкала йәшәгән ваҡытындағы күҙәтеүҙәрен һөйләп бирә һәм ярлы илдәрҙә йәшәгән халыҡтар өсөн булған яҡтырта торған приборҙар эшләү һәм уларҙы таратыу пландары менән бүленә.
2007 йылда Нед Тозун Сэм Голдман менән бергә «D.light Design» компанияһын ойоштора һәм уның президенты була. 2011 йылдың март айында етәкләүҙән китеп тора, ул стратегик менеджмент өлкәһендә компанияла эшләй башлай.

# Нед Тозун
## Наградалары һәм премиялары

2013 йылда Forbes Нед Тозунды һәм Сэм Голдманды 30 иң яҡшы социаль эшҡыуарҙар исемлегенә керетә.
2014 йылда Нед Тозун, Донн Тайс һәм Сэм Голдман, D.light Design компанияһында үҙ эштәре өсөн Шваба фонды уларҙы йыл социаль эшҡыуарҙары исемлегенә керә.
# Мелле (Германия)

Мелле (нем. Melle) — Германиялағы ҡала, Түбәнге Саксония ерендә урынлашҡан.
Мелле ҡалаһы Германияның Түбәнге Саксония федераль ерендәге Оснабрюк районы составына инә. Мелле ҡалаһында 46 141 кеше йәшәй (2010 йылдың 31 декабренә ҡарата мәғлүмәттәр буйынса) 46 352 кеше йәшәй. Германияның был ҡалаһы кеше һаны буйынса артыҡ ҙур булмаған ҡала булып тора. Мелле ҡалаһының майҙаны 254 квадрат километр тәшкил итә. Мелле ҡалаһының үҙәге диңгеҙ кимәленән 76 метр бейеклектә тора. Хәҙерге көндә ҡала башлығы булып Андре Бергхеггер эшләй. Мелле ҡалаһының рәсми коды — 4 03 59 024.
Ҡала 8 районға бүленә .
* Йыл
* Халыҡ
* 1990
* 40 870
* 1995
* 43 489
* 2000
* 45 189
* 2005
* 46 417
* 2010
* 46 352

# Мелле (Германия)
## Туғанлашҡан ҡалалары

Торжок (Рәсәй)
Гент
Екабпилс, Латвия
# Польной Воронеж

Польной Воронеж — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Липецк өлкәһе, Рязань өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Воронеж йылғаһының һул ярына тамағынан 342 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 178 км.

# Польной Воронеж
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Воронеж йылғаһы Липецк ҡалаһына тиклем, Матыра йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010100512107000002375
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000237
* Бассейн коды — 05.01.01.005
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Анда (Онега ҡушылдығы)

Анда (Андозерка, Шанда) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Онега йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Анда (Онега ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассены юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000003995
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000399
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кәфен

Кәфен йәки кәфән (рус.саван, кафан), — исламда мәрхүмдәр кейеме. Шәһиттәрҙән башҡа бөтә мосолмандарҙы ла кәфенләйҙәр .

# Кәфен
## Тасуирламаһы

Кәфенде аҡ төҫтәге материянан яһауға өҫтөнлөк бирелә, уртаса хаҡы — мәрхүмдең етешлегенә күрә. Ул яңы булырға тейеш, әммә был мөмкин түгел икән, йыуылған булыуы ла ихтимал.
Кәфендең минималь үлсәме — мәрхүмдең бөтә тәнен ҡаплаған бер киҫәк туҡыма
Кәфен ир-егет өсөн ҡамис (оҙон күлдәк), изар (киң таҫма) һәм лифафәнән, ҡатын-ҡыҙ өсөн ҡамис, изар, лифафә, баш яулығы һәм күкрәктәре өҫтөнән бәйләнгән аҡ туҡыманан ғибәрәт..
Малайҙарҙы бер киҫәк туҡымаға төрөп ерләйҙәр, әммә 3 киҫәк тә эшләргә мөмкин, ҡыҙҙарҙы 3 ҡат- ахирәт күлдәге һәм ике киҫәк туҡымаға төрәләр.
Кәфенгә еҫлемайҙар һибеү яҡшы.
Үле тыуған йәки төшкән баланы ерләү өсөн бер ҡат туҡымаға төрәләр.
# Түңәрәк өҫтәл (Венгрия)

Венгр Түңәрәк өҫтәлдәре (мадьярса Kerekasztal-tárgyalások) — Венгрия Халыҡ Республикаһында хакимлыҡ иткән власть һәм оппозиция араһындағы билдәле бер тәртипкә һалынған һөйләшеүҙәр, улар быға тиклем ҡулланылған Польша моделе буйынса 1989 йылдың йәйендә һәм көҙөндә булып үтә. Һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһе — тулыһынса ирекле, күп партиялы парламент һайлауҙары үткәреү тураһында килешеү, был һайлауҙар илдә дәүләт ҡоролошоноң алмашыныуына килтерә.
1988 йылда Венгр социалистик эшселәр партияһының Генераль секретары Янош Кадар үҙ посынан отставкаға киткәс, ил етәкселеге идара итеүҙең авторитар режимынан баш тартыуҙың зарури булыуын аңлай. 1980-се йылдар аҙағында Венгрияла ниндәй ҙә булһа ойошҡан оппозиция булмай, әммә сәйәси климаттың алмашыныуы ярайһы уҡ тиҙ арала оппозицион йүнәлештәге берекмәләрҙең барлыҡҡа килеүенә сәбәпсе була, улар араһында «Венгр демократик форумы» һәм «Ирекле демократтар союзы» кеүек берекмәләрҙе айырып атап үтергә мөмкин. Йәш оппозицион хәрәкәт режим тарафынан баҫтырылмай, киреһенсә, уның теге йәки вәкиле лидерлыҡ өсөн көрәштә уларҙы бик оҫта файҙалана. 1989 йылдың башына венгр оппозицияһы дөйөм һаны 15 000 самаһына еткән һәм үҙ-ара ҡатмарлы мөнәсәбәтте һаҡлаған берекмәләрҙән тора. Берекмәләр илдең сәйәси тормошона әллә ни ҙур йоғонто яһамай. Властар сәйәси реформа үткәреүҙе планлаштырыуҙары тураһында иғлан итеү менән хәл кардиналь рәүештә үҙгәрә. Оппозицияның тарҡау булыуына иҫәп тотоп, шул арҡала уларҙы манипуляция эшләү өсөн уңайлы механизм ғына тип иҫәпләп, власть илдең демократлаштырылыуынан бер ниндәй ҙә хәүеф-хәтәр көтмәй.
Венгрияның коммунистик етәкселеге махсус ултырышта Үҙәк Комитет секретары Дёрд Фейтиға, оппозиция структуралары менән бәйләнешкә инеп, консультациялар өсөн власҡа уңайлыраҡтарын табыуҙы йөкмәтә. Ә оппозиция «Оппозицион түңәрәк өҫтәл» булдырыу тураһында ҡарар ҡабул итә, бының менән улар властарға берҙәм структура менән килешергә тура киләсәген ишаралай. Власть ваҡиғаларҙың шул йүнәлештә үҫеүе ҡабул итә һәм «Милли түңәрәк өҫтәл» ултырышында ҡатнаша, әммә һөйләшеүҙәрҙә компартияның йоғонтоһо булған структураларҙың (профсоюздар һәм башҡалар) гражданлыҡ йәмғиәте вәкилдәрен айырым көс булараҡ файҙаланырға тырыша. Ләкин оппозиционерҙар һөйләшеүҙәр ике яҡлы характерҙа булыуын һәм унда идара итеүсе партиянан башҡа көстәр ҡатнашмаясағын аңғарта.
Һөйләшеүҙәрҙә биш төп мәсьәлә буйынса килешеүгә өлгәшелә: Конституцияны үҙгәртеү, Конституцион суд булдырыу, күп партиялы система эшмәкәрлеген юлға һалыу, Милли йыйылышты күп партиялы система ҡулланып һайлау, енәйәт-процессуаль кодексына партия һәм дәүләт аппаратын айырыуға йүнәлтелгән үҙгәрештәр индереү. Ирекле һайлауҙар 1990 йылдың март башына тәғәйенләнә, дөйөм ойоштороу һәм процессуаль мәсьәләләрҙе хәл итеү шулай уҡ түңәрәк өҫтәл артында аныҡлана.
# Шах-Азиз Смбат Симонович

Шах-Азиз Смбат Симонович (Шахазизян) (әрм. Սմբատ Շահազիզ; 17 сентябрь 1841 йыл — 5 ғинуар 1908 йыл) — әрмән шағиры, публицист һәм педагог.

# Шах-Азиз Смбат Симонович
## Биографияһы

Шах-Азиз Смбат Симонович 1840 йылдың 17 сентябрендә Эриван губернаһы Эчмиадзинск өйәҙендә Аштарак ҡалаһында дин әһеле ғаиләһендә тыуа; алты баланың иң кесеһе була.
10 йәшенә тиклем — өйҙә, шунан өйәҙ мәктәбендә уҡый, һуңынан Мәскәүгә Лазарев институтына ебәрелә. Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң унда хәҙерге һәм классик әрмән телдәрен уҡытырға ҡалдырыла, бер үк ваҡытта үҙенең белемен артабан дауам итергә әҙерләнә. 1867 йылда ул Санкт-Петербург университетында шәрҡиәт (көнсығыш телдәре буйынса) кандидаты дәрәжәһен ала. Бынан һуң утыҙ биш йыл дауамында эшләгән Лазаревский институтында уҡытыуын — 1897 йылда хаҡлы ялға киткәнгә тиклем дауам итә.
1893 йылда ул мохтаж яҙыусылар өсөн Абовско-Назарский фонды булдыра. 1898 йылда Мәскәүҙә 1894—1896 йылдарҙа әрмәндәрҙе күпләп үлтереү (Хамидия үлтереше) һөҙөмтәһендә етем ҡалған балаларҙы тәрбиәләү буйынса комитет ойоштора. Батша Рәсәйенең әрмәндәргә ҡаршы режимы позицияһын һәм уның Төркиә дипломатияһыныъ ике йөҙлөлөгөн фашлай.
1908 йылдың 5 ғинуарында Мәскәүҙә вафат була, Әрмән зыяратында ерләнә.

# Шах-Азиз Смбат Симонович
## Ижады

Смбат студент йылдарында яҙа башлай һәм әрмән шағирҙарыы Рафаэль Патканян, Хачатур Абовян йоғонтоһо аҫтында була. 1861 йылдан «Юсис апайл» («Северное сияние», Степан Назарян нигеҙ һала) журналы менән 1864 йылда баҫманың эшмәкәрлеге туҡтатылғанға тиклем хеҙмәттәшлек итә. 1860 йылда Шах-Азиз үҙенең тәүге «Азатутян жамер» («Часы свободы») хәҙерге һәм классик әрмән телдәрендә яҙылған утыҙ өс шиғыр ингән шиғырҙар йыйынтығын баҫтыра.
Уның шиғри әҫәрҙәре: «Часы досуга» (1858, шиғырҙар йыйынтығы), «Скорбь Леона» (1865, поэма); прозаһы: «Голос публициста» (1881), «Воспоминания по поводу праздника Вардана» (1901), «Несколько слов моим читателям» (1903).

# Шах-Азиз Смбат Симонович
## Хәтер

* Ащтарактың 2-се мәктәбе Смбат Шах-Азиз исемен йөрөтә (2014 йылда асыла).
* Уның тыуыуына 150 йыл тулыу уңайынан СССР-ҙа почта конверты сығарылған.
* Әрмән шағиры Шах-Азиз Смбат тураһында рус телендә беренсе монографияны Юрий Веселовский яҙа.
* Уның әҫәрҙәрен рус теленә Ольга Чюмина, Изабелла Гриневская, Лев Уманец, Сергей Головачевский һәм башҡалар тәржемә итә.