yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Тырново кенәзе

Тырново кенәзе (болг. Княз Търновски) ― элек Болгария батшаларында беренсе балаға бирелә торған титул. Уны тик тәхет вариҫы ғына йөрөтә алған.
Тырново (Велико-Тырново) ― Болгарияның боронғо баш ҡалаһы. XII һәм XIV быуаттар араһында иң яҡшы нығытылған болгар ҡалаһы һәм Болгар батшалығының мөһим сәйәси, иҡтисади, мәҙәни һәм дини үҙәге була. XIV быуатта, Византия империяһы көсһөҙләнгәс, Тырново үҙенең Балҡан ярымутрауындағы көслө мәҙәни йоғонтоһо арҡаһында өсөнсө Рим роленә дәғүә итә башлай.
1393 йылда, өс ай ҡамауҙан һуң, Тырново һәм бөтә Болгар батшалығы Ғосман империяһы тарафынан баҫып алына. Болгар батшаһы Иван Шишман Тырново кенәзе титулын ҡабул итһә лә (болг. Господин Търновски), үҙенең резиденцияһын Никополь ҡәлғәһенә күсерә.
1593 йылда урта быуат династияһы Шишмандар нәҫеле вәкиле Теодор Баллина Тырново кенәзе титулын ҡабул итә. Ул шулай уҡ Ғосман империяһы хакимлығына ҡаршы Беренсе Тырново ихтилалы етәксеһе лә була. 1686 йылда династияның тағы бер вәкиле һәм Икенсе Тырново ихтилалы етәксеһе Ростислав Страшимирович был титулды ҡабул итә. 1835 йылда Өсөнсө Тырново ихтилалы ваҡытында уның юлбашсыһы Велхо Атанасов та был титулды ҡабул итә.
Болгария тәхетенән баш тартҡандан һуң, кенәз Александр Батенберг Тырново кенәзе титулына дәғүә итә һәм уны үлгәнсе ҡуллана.
1894 йылда Фердинанд I улы Борис, кронпринц, йәғни болгар тәхете вариҫы булараҡ, Тырново кенәзе титулын ала. Батша ғаиләһе 1946 йылда монархия ҡолатылғас та был титулды ҡулланыуҙы дауам итә. Тырново кенәзенең ҡатыны Тырново княгиняһы титулына эйә (болг. Княгиня Търновска).

# Тырново кенәзе
## Тырново кенәздәре исемлеге

| Исеме | Ҡасандан алып | Ҡасанға тиклем | Династия |
| Иван Шишман | 1393 | 1395 | Шишмановичтар |
| Теодор Баллина | 1593 | 1593 | Шишмановичтар |
| Ростислав Страшимирович | 1686 | 1686 | Шишмановичтар |
| Велхо Атанасов | 1835 | 1835 | Атанасовтар |
| Александр Баттенберг | 1886 | 1893 | Гессендар йорто |
| Борис III | 1894 | 1918 | Саксен-Кобург-Гота |
| Симеон II | 1937 | 1943 | Саксен-Кобург-Гота |

# Тырново кенәзе
## Монархия ҡолатылғандан һуң титулға дәғүәселәр

| Рәсеме | Исеме | Ҡасандан алып | Ҡасанға тиклем | Династия | Герб |
| | Кардам Болгарский | 1962 | 2015 | Саксен-Кобург-Гота | |
| | Борис | 2015 | — | Саксен-Кобург-Гота | |
# Йәғәфәров Ғибат Зиннәт улы

Йәғәфәров Ғибат Зиннәт улы (22 февраль 1924 йыл — 28 октябрь 2002 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, Ӏ дәрәжә Дан ордены, «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүсе

# Йәғәфәров Ғибат Зиннәт улы
## Биографияһы

Ғибат Зиннәт улы Йәғәфәров 1924 йылдың 22 февралендә БАССР-ҙың Йылайыр кантоны Үрге Нөгөш ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Үрге Нөгөш ауылы) тыуған.
Ғибат Йәғәфәров Бөрйән РВК-һы тарафынан 1942 йылдың 17 авгусында Ҡыҙыл Армия сафына алына. Һуғышта тәүҙә рядовой, һуңынан өлкән лейтенант дәрәжәһендә 268-се гвардия зенит артиллерия полкында хеҙмәт итә.
Ғибат Зиннәт улы Өфө Юғары партия мәктәбен тамамлай (1958).

# Йәғәфәров Ғибат Зиннәт улы
## Биографияһы
### Хеҙмәт юлы

* 1939—1942 йылдарҙа «Ҡызыл Байраҡ» колхозында эшләй
* 1945 йылдан алып һәм 1951 йылға тиклем — Ғәлиәкбәр 7 йыллыҡ мәктәбе уҡытыусыһы
* 1946 йылдан алып ВЛКСМ-дың район комитеты 1-се секретары
* 1950 йылдан алып балалар йорто (Берәтәк ауылы) директоры
* 1953 — 54 йылдарҙа. КПСС райкомының ойоштороу һәм инструкторҙар бүлеге
* 1958 йыл — пропаганда һәм агитация бүлеге мөдире
* 1959 йыл — район советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары
* 1963 йылда Бөрйән районы (Белорет ҡалаһы) буйынса инспектор-парторг, һуңыраҡ. «Маяҡ» колхозы рәйесе (Белорет районы), партия комитетының инструктор-лекторы
* 1964 йылдан алып Бөрйән сәнәғәт комбинаты директоры
* 1965 йылдан КПСС-тың Бөрйән район комитетының ойоштороу бүлеге мөдире
* 1974 йылдан Иҫке Собханғол урта мәктәбе уҡытыусыһы
* 1977 йылдан алып район халыҡ мәғарифы бүлегенең ситтән тороп уҡыу бүлеге мөдире
* 1978 — 1984 йылдарҙа район көндөҙгө-ситтән тороп уҡыу урта мәктәбе директоры
Ғибат Зиннәт улы Йәғәфәров 2002 йылдың 28 октябрендә Иҫке Собханғол ауылында вафат була һәм Иҫке Собханғол ауылы зыяратында ерләнә.

# Йәғәфәров Ғибат Зиннәт улы
## Ғаиләһе

* Улы — Йәғәфәров Б. Ғ.

# Йәғәфәров Ғибат Зиннәт улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Ӏ дәрәжә Дан ордены (1985)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1944)
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы (1945)
* Владимир Ильич Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы «Намыҫлы хеҙмәт өсөн» миҙалы (1970)
* Хеҙмәт ветераны
# Мастакол

Мастакол — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Таз йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Мастакол
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кондома йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Томь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300112115200009882
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200988
* Бассейн коды — 13.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ара

Ара — бер ата-бабанан килгән ҡан-ҡәрҙәш быуындар; башҡорттарҙың ырыу-ҡәбилә ҡоролошонда туғандаш ғаиләләр төркөмө йәки ырыуы бүленеше.
Синонимдар: нәҫел, нәсәп, тоҡом, ырыу, зат, бауыр, тамыр, зат-зәүер, ором.

# Ара
## Ырыу башлығы

Ырыу башлығы һәр ваҡытта ла кеше генә түгел, ул шулай уҡ мифологик герой, алла йәки хатта хайуан да була алған. Һуңғыһында ырыуҙың тотемы (ырыу-ҡәбилә йәмғиәте осоронда табына торған хайуан) булып торған. Ырыу ойошмаһының ике төп төрө: линидж (был ырыу эсендә бөтә кешеләр ҙә башлыҡ менән туғанлыҡ ептәре аша бәйле) һәм клан (ырыу төркөмөнөң сығышы мифик йәки легендар ата-бабанан юл ала).
# Черемиска (Тулажка ҡушылдығы)

Черемиска — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе,Марий Эл Республикаһы,Кострома өлкәһе,Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тулажка йылғаһының һул ярына тамағынан 3,7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Черемиска (Тулажка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400212110000043335
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004333
* Бассейн коды — 08.01.04.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Чечендар

Чечендáр (чеч. но́хчий; но́хчо беренсе һанда) — Төньяҡ Кавказда йәшәүсе вайнах халҡы, Чечен Республикаһының төп халҡы.
Донъяла бөтәһе яҡынса 1 550 000 чечен йәшәй. 2010 йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса Рәсәйҙә бөтәһе 1431360 шишән халҡы вәкиле иҫәпкә алынған, шул иҫәптән 697972 ир һәм 733388 ҡатын-ҡыҙ.
# Аспазия (шағир)

Аспазия (латыш. Aspazija; ысын исеме Йоха́нна Эми́лия Лиза́шул Розенберг (латыш. Johanna Emīlija Lizete Rozenberga), кейәүгә сыҡҡас: Элза Плиекшане (латыш. Elza Pliekšāne); 16 март 1865 йыл — 5 ноябрь 1943 йыл) — латыш шағиры һәм драматургы. Латвия ССР-ының халыҡ шағиры Ян Райнистың ҡатыны.

# Аспазия (шағир)
## Биографияһы

1865 йылдың 4 (16) мартында Залениек олоҫоноң Даукшас утарында тыуған.
1897 йылда донъя күргән үҙенең тәүге «Ҡыҙыл сәскә» шиғырҙар йыйынтығында һәм «Йәне тәне менән бирелгәндәр» (1894), «Көмөш япма» (1905) драмаларында Аспазия романтизмдың фәлсәфәүи һәм эстетик принциптарын тормошҡа ашыра. Ул эмансипацияны яҡлап сығыш яһай һәм иренең социал-демократик идеяларын хуплай.
1905 −1920 йылдарҙа ире менән бергә Швейцарияла эмиграцияла була. Уларҙың тыуған илгә ҡайтыуын йылы ҡабул итәләр һәм Риганың иң матур бульварының исеме улар хөрмәтенә үҙгәртелә.
Аспазия Ойоштороу йыйылышы составына һайлана, Латвия дәүләтселегенең барлыҡҡа килеүендә әүҙем ҡатнаша, ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтарын актив яҡлай.
«Ҡомло түбәләрҙәге оҙон юл» телефильмында ҡулланылған «Мейес артында сиңерткә йырлай» йыр тексы авторы булараҡ билдәле.
1933 йылдан алып йәшәгән Дубулта ҡасабаһында 1943 йылдың 5 ноябрендә вафат була. Ригала Райнис зыяратында ерләнгән.

# Аспазия (шағир)
## Хәтер

Шағир хөрмәтенә Ригалағы урам — «Аспазия бульвары» исемен йөрөтә.
# Шабельскийҙар йорто (Семибалки)

Шабельскийҙарҙың йорто шулай уҡ мәғлүм булғанса, Туркиндар йорто — Ростов өлкәһе Азов районы Семибалки ауылындағы йорт. Йорттоң баштағы хужалары бер нисә быуын алпауыт Шабельскийҙар була, аҙаҡ йортто Владимир Михайлович Туркин ҡуртымға ала.

# Шабельскийҙар йорто (Семибалки)
## Тарих

Павел Васильевич Шабельский Семибалки ауылында Черкасов бушлығының бер аҙ өлөшөн ул ерҙәрҙең элекке хужаһы Маргарит Мануилович Блазоның вариҫтарынан һатып алған. Павел Васильевичтан һуң йорт уның улы Катон Павлович ҡулына күсә. 1829-1830 йылдарҙа яңы хужа был ерҙәргә Орел өлкәһе Ушаков ауылынан 200 крәҫтиәнде күсереп килтерә. Уның Ново-Маргаритовка, Семибалки һәм Порт-Катон ауылдарында 17 807 дисәтинә ере булған. 1860-сы йылдарҙа ерҙең хужаһы — уның улы Николай Катонович Шабельский. Ул ауылға үҙ имениеһынан элек Харьков губернаһында йәшәгән 13 ғаиләне күсереп алып килгән. XIX быуаттың икенсе яртыһында алпауыт йорто төҙөлгән. Ул йорттоң нисек үҙгәреүе тураһында "Таганрог вестниғы "гәзитендә яҙылған. Мәҡәләлә Семибалки ауылындағы урамдарҙың киң , йорттарҙың йыйнаҡ, таҙа булыуы, ә алпауыт йортоноң тыйнаҡ стилле, иҫ киткес матур булыуы тураһында яҙылған. Шулай булыуға ҡарамаҫтан. йорт хужаһы бында йәшәмәгән, ә йортто үҙ милкенә күсергәс, уның идарасыһы итеп Владимир Михайлович Туркинды тәғәйенләгән. Туркин утарҙың эше менән шөғөлләнгән һәм крәҫтиәндәрҙе эш менән тәьмин иткән: Туркиндың балыҡ заводына крәҫтиәндәр тотҡан балыҡтарын балыҡ тотоу ҡоралдарына алмашҡа биргәндәр, ә ҡыш тотолған балыҡтарын крәҫтиәндәр үҙҙәренә алып ҡалғандар. Билдәле булғанса, 1912 йылда Туркин Семибалки ауылында ике класслы училище төҙөй. Ул үҙе хеҙмәтсе крәҫтиән ҡатыны Анна Сердюкҡа өйләнә. 1920-се йылдарҙа уларҙың улдары тыуған. 1924 йылда Туркиндың ғаиләһен, кулак ғаиләһе тип, һөргөнгә ҡыуғандар. Шабельскийҙарҙың хужалыҡ ҡоролмалары һәм сиркәүе юҡҡа сығарылған, бары тик алпауыт йорто ғына һаҡланып ҡалған. Был Шабельскийҙарҙың йортон йыш ҡына Туркин йорто тип атап йөрөткәндәр. 1956 йылға тиклем унда ғибәҙәт ҡылғандар , аҙаҡ йортто складҡа һәм конторға әйләндергәндәр. XXI быуатта Туркин йорто янында тирәктәр үҫеп ултыра, ә йорттоң алғы яғы крем төҫөнә буялған.

# Шабельскийҙар йорто (Семибалки)
## Һүрәтләү

Йорт план буйынса баҡсаға арты менән ҡаратып төҙөлгән. Өйҙөң алғы яғында аш әҙерләү бүлмәләре урынлашҡан. Уларҙың береһендә аҡ икмәк , икенсеһендә ҡара икмәк бешергәндәр. Утарҙың составына ат һарайы, ауыл хужалығы малдары өсөн һарайҙар, мал ҡуралары. каретниктар ингән. Уларҙан тыш ике иген амбары һәм идарасы йорто булған. Улар хәҙерге Мәҙәниәт йорто янында урынлашҡан булған. Йорттоң алғы яғы ике яруслы галереялы, улар колонна -бағаналар менән айырылып тора, галерея ярым түңәрәк формалағы йорт түбәһе терәлеп тора. Ҡунаҡ күтәрмәһе өс баҫҡыслы. Шул ваҡытта йәшәгән кешеләр әйтеүе буйынса, Туркиндар йәшәгән ваҡытта йорт эсендәге йыһаздар бик ябай булған.

# Шабельскийҙар йорто (Семибалки)
## Төрлө формалағы конденсаторҙар

* ↑ Экономия Туркина. 2017 йыл 23 февраль архивланған.
* ↑ Виктор Литвиненко. Из истории названий приазовский сел. Часть 2.
* ↑ Очерки истории Азова, Том 10. Азовский краеведческий музей, 2005, С. 215
# Мария Лялькова

Мария Лялькова (чех Marie Ljalková), ҡыҙ фамилияһы — Петрушакова (чех Petrušáková), икенсегә кейәүгә сыҡҡандан һуң — Ластовецка (чех Lastovecká; 3 декабрь 1920 йыл — 7 ноябрь 2011 йыл) — чех снайперы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Полковник.

# Мария Лялькова
## Биографияһы

1920 йылдың 3 декабрендә Польшаның (хәҙер Украинаның Ивано-Франковск өлкәһе) Городенка ҡалаһында волынь чехтары ғаиләһендә тыуған. 12 йәшенә етем ҡалғас, уны тәрбиәгә бер туған инәһе үҙенә ала. Һуңынан Мария күрше Станиславов (хәҙер Ивано-Франковск) ҡалаһына күсә һәм бында техник училищела белем ала. Германия СССР-ға һөжүм иткәндән һуң, Ырымбур өлкәһе Быҙаулыҡ ҡалаһына эвакуациялана, бында РККА-ның 1-се чехословак айырым пехота батальоны формалаша. 1942 йылдың 1 мартында медицина курстарын һәм төп хәрби әҙерлекте үтеп, ошо подразделение хәрбиҙәре сафтарына ҡабул ителә. Һуңынан снайперҙар курсын үтә.
Уның беренсе тапҡыр һуғышҡа инеүе 1943 йылдың мартында Соколово янындағы алышта була. Был алышта Лялькова СВТ-40 винтовкаһынан 5 немец һалдатын (шул иҫәптән бер пулемётсыны) атып үлтерә), шул уҡ ваҡытта ул боҙҙа ятта. Тик төндә генә уны боҙға йәбешеп туңған хәлендә чехословак һалдаттары табып ала. Мария шулай уҡ Һул яр һәм Уң яр Украинаны азат итеү өсөн алыштарҙа ҡатнаша, улар барышында 30-ҙан кәм түгел немец һалдаттарын һәм офицерҙарын юҡ итә. 1-се чехословак танк батальонының баш шәфҡәт туташы сифатында Чехословакияны азат итеү өсөн алыштарҙа ҡатнаша. 1944 йылдың сентябрендә Көнсығыш Карпат операцияһы барышында Дукля артылышы янындағы алыштарҙа артиллерия снарядының шартлауы уның умыртҡаһын һындыра, ә 1,5 см ҙурлыҡтағы снаряд ярсығы башына эләгә, әммә Мария иҫән ҡала.
Һуғыштан һуң Михаил Ляльковҡа кейәүгә сыға. Тиҙҙән ул Чехословакияға китә һәм икенсегә Вацлав Ластовецка менән никалаша, фамилияһын алыштыра. Полковник званиеһын ала. Лялькова Прагала һәм Оломоуцта хәрби госпиталдәрҙә эшләй, артабан Брно ҡалаһында йәшәй. 1960-сы йылдар башынан 1990-сы йылдар аҙағына тиклем Брнола экскурсовод булып эшләй, рус телен яҡшы белгәнгә күрә СССР туристары өсөн иң ҡәҙерле экскурсовод була. Чехословакия легионер йәмғиәте (Икенсе донъя һуғышы ветерандары йәмғиәте) ағзаһы була, Көньяҡ Моравияла бер нисә спорт, мәҙәни ҙәм йәмәғәт сараларының ҡурсалаусыһы булараҡ сығыш яһай, мәктәптәрҙә лекциялар уҡый, балалар эше менән шөғөлләнә.
Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән батырлыҡтары өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, шулай уҡ Чехословакия хәрби тәреһе менән бүләкләнә. 2010 йылдың 28 октябрендә Чехия алдында күрһәткән фиҙакәр хеҙмәттәре өсөн II дәрәжә Аҡ арыҫлан ордены менән бүләкләнә, уға был награданы Чехия Республикаһы президенты Вацлав Клаус шәхсән тапшыра.
2011 йылдың 7 ноябрендә Брно ҡалаһында вафат була.

# Мария Лялькова
## Бүләктәре

СССР дәүләт наградалары:
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
Чехословакия дәүләт наградалары:
* Хәрби тәре
* Аҡ арыҫлан ордены (Чехия, 2010)
* Соколово хәтер миҙалы (1948)
# Литуэче

Литуэче (исп. Litueche) — Чилилағы ҡасаба. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның административ үҙәге. Ҡасаба менән коммуна Карденаль-Каро провинцияһына ҡарай. Ҡасаба халҡы — 2479 кеше (2002).
Коммунаның майҙаны — 618,8 км². Халыҡ һаны — 5628 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 9,1 кеше/км².

# Литуэче
## Географик урыны

Өлкәнең административ үҙәгенән 99 саҡрым (93 км) көнбайышта урынлашҡан.
Коммуна сиктәштәре:
* төньяҡта — Сан-Педро коммунаһы;
* көнсығышта — Лас-Кабрас коммунаһы;
* көньяҡ-көнсығышта — Ла-Эстрелья коммунаһы;
* көньяҡта — Марчиуэ коммунаһы;
* төньяҡ-көнбайышта — Навидад коммунаһы.
* көнбайышта — Тымыҡ океан.

# Литуэче
## Демографик мәғлүмәттәр

Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
| Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | 5628 |
| шул иҫәптән: | Ҡала халҡы | 2619 | Ҡала халҡы өлөшө, % | 46,53 |
| | Ауыл халҡы | 3009 | Ауыл халҡы өлөшө, % | 53,47 |
| | Ир-егеттәр | 3015 | Ир-егеттәр өлөшө , % | 53.5 |
| | Ҡатын-ҡыҙҙар | 2613 | Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө , % | 46.5 |
| Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | 9,1 |
| Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халҡы өлөшө , % | Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халҡы өлөшө , % | Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халҡы өлөшө , % | Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халҡы өлөшө , % | Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халҡы өлөшө , % | 0,66 |
# Кармак (Томь-Чумыш ҡушылдығы)

Кармак — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Томь-Чумыш йылғаһының һул ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Кармак (Томь-Чумыш ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200412115200001749
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200174
* Бассейн коды — 13.01.02.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# «Хәрби дан ҡалаһы» стелаһы (Таганрог)

«Хәрби дан ҡалаһы» стелаһы — Таганрогҡа Рәсәй Федерацияһының «Хәрби дан ҡалаһы» исемен биреүгә арналған мемориал.

# «Хәрби дан ҡалаһы» стелаһы (Таганрог)
## Тасуирлама

Иҫтәлекле «Хәрби дан ҡалаһы» архитектура-скульптура иҫтәлекле стелаһы ҡуйыу ҡарары Бөтә Рәсәй асыҡ «Еңеү» конкурсын ойоштороу комитеты раҫлаған һөҙөмтәләр буйынса ҡабул ителә. Тәҡдим ителгән типовой композицияның авторы — Рәсәйҙең атҡаҙанған архитекторы И. Перфильев, Рәсәйҙең атҡаҙанған рәссамы С. А. Щербаков була.
Иҫтәлекле стеланың ослайған өлөшөнә Рәсәй Федерацияһы гербы ҡуйылған дорик ордерының гранит колоннаһынан ғибәрәт. Колонна квадрат майҙандағы постаментҡа баҫтырылған. Постаменттың алғы өлөшөндә Рәсәй Федерацияһы Президентының ҡалаға «Хәрби дан ҡалаһы» исемен биреү тураһындағы Указы тексы, артҡы яғында ҡала гербы ҡуйылған картуш тора. Майҙан мөйөштәрендә гранит тумбалар, уларҙа Таганрогҡа маҡтаулы исем биреү сәбәбе менән бәйле скульптура барельефтары урынлаштырылған.
Таганрогтағы мемориаль комплекстың типовой проектына коляскала йөрөгән инвалидтар өсөн пандустар эшләү өҫтәлгән.

# «Хәрби дан ҡалаһы» стелаһы (Таганрог)
## РФ Президенты Указы

* УКАЗ
* Президента Российской Федерации
* О присвоении г. Таганрогу почётного звания
* Российской Федерации «Город воинской славы»
* За мужество, стойкость и массовый героизм, проявленные
* защитниками города в борьбе за свободу и независимость Отечества,
* присвоить г. Таганрогу почётное звание Российской Федерации
* «Город воинской славы»
* Президент Российской Федерации
* Д. Медведев
* Москва, Кремль
* 3 ноября 2011 года

# «Хәрби дан ҡалаһы» стелаһы (Таганрог)
## Мемориал асыыу

2015 йылдың 8 майында «Хәрби дан ҡалаһы» стелаһын асыу тантанаһы үткәрелә. Был мөһим тарихи ваҡиғала Таганрог Бөйөк Ватан һуғышы ветерандары, ҡала халҡы, предприятие вәкилдәре, ойошмалар, йәмәғәт берекмәләре һәм йәштәр, шулай уҡ Рәсәйҙең атҡаҙанған архитекторы стела проекты авторы Игорь Воскресенский ҡатнаша. Тантанала стела итәгенә сәскәләр һалына.
# Бад-Брамбах

Бад-Брамбах (нем. Bad Brambach) — Германиялағы, Саксония ерендәге община. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса общинала 2074 кеше йәшәй. Майҙаны — 43,83 км². Диңгеҙ кимәленән 604 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был общинаның почта индексы 8648 һәм автомобиль коды V.
# Ойлаталь

Ойлаталь (нем. Eulatal) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3527 кеше йәшәй. Майҙаны — 47,31 км². Диңгеҙ кимәленән 275 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 04651, 04643 һәм автомобиль коды L.
# Ишле ауыл Советы (Ауырғазы районы)

Ишле ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ауырғазы районындағы муниципаль берәмек.

# Ишле ауыл Советы (Ауырғазы районы)
## Тарихы

Ауыл Советы «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Крицкий Иван Романович

Крицкий Иван Романович (25 июнь 1951 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре. 1994 йылдан «Ишембайнефть» акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Республика ҡала һәм райондарының социаль һәм иҡтисади үҫеш мәсьәләләре комиссияһы ағзаһы.

# Крицкий Иван Романович
## Биографияһы

Иван Романович Крицкий 1951 йылдың 25 июненндә Украинаның Ивано-Франковск өлкәһе Угоржеки ауылында тыуған. Милләте украин, юғары белемле — 1973 йылда Ивано-Франковск нефть һәм газ институтын, 1986 йылда Өфө нефть институтын тамамлаған.
Хеҙмәт юлын 1973 йылда «Нижневартовскнефть» нефть һәм газ табыу идаралығында слесарь булып башлай, артабан технолог, участка начальнигы булып эшләй. 1977—1993 йылдарҙа «Ишембайнефть» нефть һәм газ табыу идаралығында өлкән механик, промысл начальнигы булып эшләй. 1994 йылдан «Ишембайнефть» акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры.
Ишембай ҡалаһы 87-се Май һайлау округы буйынса Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Юғары Советтың Республика ҡала һәм райондарының социаль һәм иҡтисади үҫеш мәсьәләләре комиссияһы ағзаһы.
# Баскаков Николай Александрович

Баскаков Николай Александрович (22 март 1905 йыл — 23 март 1996 йыл) — төрки телдәр белгесе, филология фәндәре докторы (1951), профессор (1969).

# Баскаков Николай Александрович
## Биографияһы

Николай Александрович Баскаков 1905 йылдың 22 мартында элекке Вологда губернаһы (хәҙерге Архангельск өлкәһе) Сольвычегодск ҡалаһында тыуған.
1929 йылда Мәскәү университетын тамамлай. Шул уҡ йылда үҙе уҡып сыҡҡан уҡыу йортонда — Мәскәү дәүләт университетында төрки филологияһы кафедраһын ойоштора.
1930—1931 йылдарҙа Н. А. Баскаков төрки телдәрҙе өйрәнеү өсөн Ҡарағалпаҡ Республикаһында командировкала була.
1934 йылдан йәш ғалим РСФСР-ҙың Яңы алфавит буйынса Үҙәк комитетында эшләй. 1937 йылдан — СССР халыҡтары телдәре һәм яҙмаһы институтында хеҙмәт итә.
1950 йылдан — СССР Фәндәр Академияһының Тел ғилеме институтының (Мәскәү) төрки телдәр секторы хеҙмәткәре.
Н. А. Баскаков 1996 йылдың 23 мартында Мәскәүҙә вафат була.

# Баскаков Николай Александрович
## Ғилми эшмкәрлеге

Мәскәү дәүләт университетында уҡығанда уҡ Николай Александрович Баскаковтың телдәр өйрәнеүгә һәләте ҙур булыуы асыҡлана. Ул төрки телдәрен өйрәнеүҙе үҙ алдына төп маҡсат итеп ҡуя. Тел белеме институтында хеҙмәт иткәндә төрки телдәренең тарихы, диалектологияһы, лексикографияһы буйынса ҙур хеҙмәттәре донъя күрә. Ул шулай уҡ ҡарағалпаҡ, ноғай, алтай телдәренең морфологияһы, синтаксисы буйынса ғилми тикшеренеү эштәре алып бара.
Н. А. Баскаков төрки-рус теле һүҙлектәре төҙөү өҫтөндә күп эшләй.
Ғилми эштәре дөйөм төрки лингвистикаһы проблемаларына, хәҙерге төрки телдәр һәм уларҙың диалекттары үҫеше законлылыҡтарына арналған. Н. А. Баскаков төрки телдәрҙең төрки халыҡтар үҫешенең төп осорҙарына бәйле яңы классификацияһын «Төрки телдәрҙе өйрәнеүгә инеш» («Введение в изучение тюркских языков, 1969»)]; төрки телдәрҙең грамматик төҙөлөшөнөң типологик характеристикаһын эшләй. Төрки телдәр лексикаһын өйрәнеү менән шөғөлләнә, башҡорт, бәшнәк, ҡырғыҙ, ҡыпсаҡ, тыва, хакас этнонимдары тураһында мәғлүмәттәрҙе үҙ эсенә алған тарихи-этимологик хеҙмәттәр серияһын яҙа. Николай Александрович Баскаков 640 ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 32 китап авторы.

# Баскаков Николай Александрович
## Хеҙмәттәре

* Историко-типологическая характеристика структуры тюркских языков. М., 1975.
* Историко-типологическая морфология тюркских языков. М., 1979.
* Историко-типологическая фонология тюкрских языков. М., 1988.

# Баскаков Николай Александрович
## Маҡтаулы исемдәре, наградалары

* Төрөкмән ССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1962)
* Ҡаҙаҡ ССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1967)
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1967)
* Ҡарағалпаҡ АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1962)
# Хюбиц

Хюбиц (нем. Hübitz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 377 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,83 км². Диңгеҙ кимәленән 210 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6308 һәм автомобиль коды — MSH.