yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Атайсал (гәзит)

«Атайсал» — Башҡортостандың Сибай ҡалаһында башҡорт телендә нәшер ителгән ижтимағи-сәйәси гәзит.

# Атайсал (гәзит)
## Баҫма хаҡында

Гәзиттең ойоштороусылары — Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы һәм «"Башҡортостан Республикаһы" Нәшриәт йорто» дәүләт унитар предприятиеһы.
«Атайсал» 1990 йылдан «Сибайский рабочий» гәзитенә ҡушымта булараҡ «Йәншишмә» атамаһы менән сыға башлай, 1991 йылдан алып хәҙерге исемендә үҙ аллы баҫма булараҡ аҙнаға бер тапҡыр нәшер ителә. Сибай һәм Баймаҡ ҡалаларында, Баймаҡ, Хәйбулла Һәм Йылайыр райондарында тарала.

# Атайсал (гәзит)
## Гәзиттәге рубрикалар

* Яңылыҡтар
* Рәсми хәбәрҙәр
* Сәнәғәт
* Ижтимағи тормош
* Социаль мәсьәлә
* Эшҡыуарлыҡ
* Мәғариф
* Мәҙәниәт һәм сәнғәт
* Тарих
* Арҙаҡлы шәхестәр
* Уңғандар беҙҙең арала
* Йәмәғәт ойошмаларында
* Афарин!
* Беҙҙең юбиляр
* Әйтһәң―һүҙ, тѳртһәң―күҙ
* Фотоғәйепләү
* Ҡулыңдан һѳйѳн
* Күңел түренән
* Нисек йәшәйһең, ауыл?
* Ҡоролтай тауышы
* Кѳн ҡаҙағына
* Тура бәйләнеш
* Әҙәби мѳхит
* Бер фото тарихы
* Төбәк һулышы
* Тәрбиә
* Өлгөлө ғаилә
* Былар ҡыҙыҡлы
* Социаль мөхит
* Депутат хәстәре
* Ҡала тормошо
* Ҡаршылыҡтарҙы еңеп
* Иҡтисад
* Сәйәсәт
* Шәжәрә
* Йәшәйеш
* Сәләмәтлек
* Ер-һыу атамалары
* Ололарға ҡәҙер һәм хѳрмәт
* Замандаш
* Телгенәм―бергенәм
* Йүнселлек
* Матбуғат
* Йәшәү ҡәҙере
* Хеҙмәттә―хѳрмәт
* Спорт
* Шаңдау
* Ғәҙәттән тыш хәл
* Гәзит уҡыусылар ижады
* Хоҡуҡ
* Хәтер
* Ауыл мәҙәктәре
* Хужабикәгә
# Ляхмаер табыш йорто

Ляхмаер табыш йорто — Дондағы Ростовтың төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ йорто]] Ульянов урамы, 60/1 менән Ворошилов проспекты мөйөшөндә урынлашҡан. Ростов өлкәһе администрацияһының 09.10.1998 йылдың 411-се ҡарары нигеҙендә закон менән һаҡлана. 20.12.2016 йыл, 488-се ҡарар нигеҙендә һәйкәл биләмәләренең сиктәре лә раҫланған.

# Ляхмаер табыш йорто
## Тарих

Йорт ҡаланың тарихи өлөшөндә, үҙәктә урынлашҡан. Билдәле булғанса, XIX быуат аҙағында ул төҙөлгән булған, сөнки 1899 йылдың ғинуар айында Екатерина Петровна Ляхмаер уны һәм тағы бер участокты һатып ала. Уларҙың дөйөм майҙаны 940 квадрат метр тәшкил иткән. Ер участогында ул дүрт ҡатлы йорт һалдыра. Уның адресы: Канкринская, 70/9, Оло тыҡрыҡ. 1900 йылдың июлендә санитария комитеты Ляхмаер йорто ҡаланың санитар -эпидемиология хәүефһеҙлегенә ҡурҡыныс менән янай тип таба һәм был йорттағы барлыҡ фатирҙарҙа йәшәгән кешеләрҙе икенсе йорттағы фатирҙарға күсерергә ҡуша. Кешеләр күсенмәй был бинала ҡалалар һәм йорт тирәһен сүп-сарҙан таҙарталар. Шулай ҙа хужабикә 15 һум штрафҡа тарттырыла һәм сүп-сар таҙалау өсөн 40 һум аҡса сарыф итә. Йорт йылына 1030 һум табыш килтергән. 1907 йылдың апрель айында Екатерина Ляхмаерҙың ышаныслы кешеһе юрист Черников йортто 30 мең һумға алпауыт ҡатын Анна Ященковаға һата. Ященкова үҙ сиратында был йортто адвокат Черниковҡа һәм сауҙагәр Токаревҡа залогҡа(аманатҡа) бирә. Билдәле булғанса, 1910 йылдан йорт хужаһы — юрист Черников була.
# Ҡатыҡ

Ҡатыҡ (әзерб. qatıq, башҡ. ҡатыҡ, болг. катък, ҡаҙ. қатық, ҡырғ. катык, таж. қатиқ, татар. катык, төркм. gatyk, үзб. qatiq, уйғ. қатиқ) — әсетелгән һөттән эшләнгән эсемлек.

# Ҡатыҡ
## Әҙерләнеше

Айыртылмаған һөттө ҡайнатып, +40 °C тиклем һыуыталар, шунан өҫтөнә ойотҡо (һалҡын ҡатыҡ) ҡоялар. Йылы урында 6-8 сәғәттә әҙер була.
Ҡатыҡ(ойотҡан)— башҡорт халҡының төп һөт аҙыҡтарының береһе. Башҡорт халҡының тормошон малсылыҡтан башҡа күҙ алдына ла килтереп булмай. Һыйырлы көнөң -һыйлы" тигән мәҡәл тап шуны һөйләй ҙә. Һөт ризыҡтарын халыҡ ололап « аҡ» тип тә атай. "Аҡ"ты түгеү, әрәм-шәрәм итеү, тәләфләү -оло гонаһтарҙан һаналған һәм һанала. Ит-һөт ризыҡтары -башҡорттарҙың элек-электән төп ризыҡтары булған.Ә был продукттар тиҙ боҙола. Шуға ла, халыҡ быуаттар төпкөлөнән уларҙы һаҡлау серҙәрен, ысулдарын бөртөкләп йыйып килгән.

# Ҡатыҡ
## Әҙерләнеше
### Төрҙәре

* Бешкән һөттән ҡатыҡ-айыртылған һөттө ҡайнатып сығараһың. 20-30°С-ҡа тиклем һыуынғас, ойотмос ҡушып тыныс ҡына урынға ҡуяһың. Урыны артыҡ һыуыҡ та, артыҡ йылы ла булырға тейеш түгел. 8-12 сәғәт үтеүгә ҡатыҡ әҙер була. Был ҡатыҡ сей ҡатыҡтан ҡуйыраҡ була. Еләҫ урында бындай ҡатыҡ 3-4 көн сөсөлөген һаҡлай ала. Унан ары әсе ҡатыҡҡа әүерелә. Оҙағыраҡ ҡайнатҡанда һөттөң төҫө бер аҙ ҡыҙғылт булып китә.Ундайҙың ҡатығы ҡыҙғылыраҡ та, тағы ла ҡуйыраҡ та була.
* Сей ҡатыҡ-сей һөт (ҡайнамаған) ойоғандан барлыҡҡа килә. Шыйығыраҡ була. Шулай уҡ, еләҫ урында 3-4 көн эсергә яраҡлы һаҡлана ала. Тик унан ҡорот эшләп булмай.
* Әсе ҡатыҡ-бешкән һөттән эшләнгән ҡатыҡ 3-4 көндән һуң әсей башлай. Уны ҙур һауытҡа йыя бараһың.Иң уңайлыһы, дөрөҫө — ағас батман. Ул йүкәнән эшләнә. Бындай һауытта ҡатыҡ өҫтәп файҙалы матдәләр ала, һәйбәт һаҡлана. Эсенә ағас бешкәк ҡуйыла. Көн һайын, ә иң һәйбәте, көн эсендә бер нисә тапҡыр бешкәк менән болғатып тороу. Берҙән, өҫтөнә пәрҙә ултырмай. Икенсенән, ҡатыҡтың төйөрҙәре яйлап яҙыла бара.
* Эркет — эсе ҡатыҡтан барлыҡҡа килә.Оҙаҡ ултырыуҙан, күп бешеүҙән әсе ҡатыҡ яҙыла, төйөрҙәре бөтә.Был инде ҡорот эшләү өсөн әҙер ризыҡ булып тора. Эркеттән эшләнгән айран туҡлыҡлы, һыуһынды һәйбәт ҡандыра. Юлда алып йөрөүгә йәтеш. Эркет ашҡа тәмләткес, күп сирҙәрҙән дауа: ашҡаҙан-эсәкте паразиттарҙан таҙарта, аппетиты аса, организмды һәр төрлө шештәрҙән(шулай уҡ, яман шештәрҙән дә) һаҡлай, һалҡын алдырғанда, тире боҙолғанда дарыу булып тора.
# Матвеевка (Чумыша ҡушылдығы)

Матвеевка (Оло Матвеевка) — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чумыш йылғаһының һул ярына тамағынан 227 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Матвеевка (Чумыша ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200412115200003118
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200311
* Бассейн коды — 13.01.02.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Лешукова йорто (Таганрог)

Лешукова йорто — Комсомол бульвары , 37-се һанлы йорт, ул Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһында урынлашҡан.

# Лешукова йорто (Таганрог)
## Тарих

1860 йылда барон Карл Рейкинг йорт хужаһы булған. Киләһе йорт хужаһы Рим подданный Петр де Росси була. Ул ҡатыны Тереза Николаевна менән 1873 йылда тыуған ҡыҙҙары Марияны тәрбиәләй. Улар сауҙагәр Баклажогло ғаиләһе менән дуҫ була һәм Бакложоглоның балалары Николай һәм Марияның крестный ата-әсәһе булып торалар. Петр Яковлевич Россиҙың атаһы — Яков Петрович Росси 1872 йылда итальян вице-консулы була, уның ҡустыһы Виктор Яковлевич азов мещаны Ульяна Андреевна Андропова менән никахлаша.
1880−1873 йылдар осоронда йорт мещан Константин Кузьминдыҡы була.кузьминов, мещан йорто. 1880-се йылдар уртаһында (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1890 йылда) йорт штабс-капитан ҡатыны Вера Солтанованыҡы була. 1898—1906 йылдарҙа йорт дворян Александр Иванович Коробьиндың милке булған. 1915 йылда йорт хужаһы тол ҡатын Елизавета Лешукова була.

# Лешукова йорто (Таганрог)
## Тасуирлама

Бер ҡатлы мөйөштәге йорт урыҫ классицизм стилендә төҙөлгән, стеналары штукатурланған. Йорт осондағы кәрниз сухариктар менән тамамланған. Цоколь ҡатының ҡабырға яғында дүрт тәҙрә тора. Йорт фасадының үҙәк майҙанында көмбәҙле тәҙрәләр, улар кронштейнда торған сандриктар менән биҙәлгән. Тәҙрә тупһалары аҫтындағы биҙәлгән кәрниздәрҙә дорик капителле парлы тура дүрт мөйөш формалы пилястрҙар тора. Улар йорт фасадын төрлө күләмдәге өс өлөшкә бүлгән.Ҡунаҡ күтәрмәһе өҫтөндә сүкеп эшләнгән сатыр йорттоң уң яғында пилястрҙар араһында тора. Уның аҫтында биҙәкле кескәй уйылмалар тора.
# Убалар

Убалар (рус. Убалары) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 294 кеше. Почта индексы — 453032, ОКАТО коды — 80203813011.

# Убалар
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Архангел): 26 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Максим Горький): 12 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Приуралье): 33 км
# Товолжан

Товолжан — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе, Липецк өлкәһе, Белгород өлкәһе, Курск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кобылья Снова йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Товолжан
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Задонск ҡалаһынан Лиски ҡалаһына тиклем, Воронежот (башынан Воронеж һыуһаҡлағысына тиклем) һәм Тихая Сосна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010100812107000002129
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000212
* Бассейн коды — 05.01.01.008
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ниғмәтуллин Мулланур Абдулхай улы

Ниғмәтуллин Мулланур Абдулхай улы (28 октябрь 1941 йыл — 11 февраль 2002 йыл) — башҡорт театр актёры, БАССР-ҙың халыҡ (1989) һәм атҡаҙанған (1978) артисы, Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1979).

# Ниғмәтуллин Мулланур Абдулхай улы
## Биографияһы

Мулланур Абдулхай улы Ниғмәтуллин 1941 йылдың 28 октябрендә Башҡорт АССР-ының Мәсетле районы Йонос ауылында тыуған. Ләмәҙтамаҡ урта мәктәбен 1960 йылда тамамлаған. 1966 йылда Өфө сәнғәт училищеһын (Илшат Йомағолов курсы буйынса) тамамлай һәм ике йыл Мәсетле район мәҙәниәт йортоноң художество етәксеһе була. 1968—2002 йылдарҙа Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театрында эшләй.
2002 йылдың 11 февралендә Сибай ҡалаһында мәрхүм була.

# Ниғмәтуллин Мулланур Абдулхай улы
## Ижады

* Ярынбай («Эх, Өфө ҡыҙҙары», И.Абдуллин)
* Сәлмән («Зәйтүнгөл», Н.Асанбаев)
* Мәхмүт («Йәйәүле Мәхмүт», М.Кәрим)
* Үтәғол («Башҡорт туйы», М. А. Буранғолов)
* Мөхәмәтша мулла («Ҡоҙаса», Б.Бикбай, З.Ғ. Исмәғилев)
* Ҡотлобай («Ҡартаямы ни һуң йөрәк?», Н.Ә. Ғәйетбаев),
* Тимербай («Эх, Байтимер дуҫ!», М. М. Кинйәбаев) һ. б.
1998 йылда Иң яҡшы артист премияһы лауреаты.

# Ниғмәтуллин Мулланур Абдулхай улы
## Маҡтаулы исемдәре

* БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1978)
* БАССР-ҙың халыҡ артисы (1989)
* Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы (1997)
# Эмиль (исем)

Эмиль — башҡорт теленә үҙләштерелгән ир-ат исеме. Төрки һәм башҡа телдәрҙә ҡулланыла.

# Эмиль (исем)
## Этимологияһы

Хәҙерге ваҡыт өсөн ғәҙәти булмаған һәм шул тиклем яңғырауыҡлы Эмиль исеменең тамыры боронғо Римға барып тоташа. Исемдең нигеҙе — латин формаһы Aemilius (Эмилиус, Эмилион), «Бер кемдән дә ҡалышмаған», «даими ярышыусы», «бәйләп тороусы», «ныҡышмал», булараҡ тәржемә ителә. Эмилий исемен, ҡағиҙә булараҡ, боронғо Римдә ҡушҡандар. Был исемдең башы Пифагорҙың улы Мамеркаға барып тоташа. Хәҙерге осорҙа ҡатын-ҡыҙҙарға Эмилия исеме ҡушалар. Руссаға Эмиль Емельян булараҡ яңғырай. Был исем Рәсәйгә ҡарағанда хәҙерге Европала киңерәк таралған.

# Эмиль (исем)
## Билдәле кешеләр

Мусин Эмиль Марат улы (2 март 1968 йыл) — журналист, 2006 йылдан Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар союздары ағзаһы, Башҡортостан Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты (2011), 2001 йылдан «Туймазинский вестник» ижтимағи-сәйәси гәзите хеҙмәткәре.
Золя Эмиль (франц. Émile Zola; 2 апрель 1840 йыл — 29 сентябрь 1902) — француз яҙыусыһы, публицист һәм сәйәси эшмәкәр.
Борель Эмиль (франц. Félix Edouard Justin Émile Borel; 7 ғинуар 1871 йыл, Сент-Африка — 3 февраль 1956 йыл, Париж) — Франция математигы, сәйәсмән.
Эмиль Кубек (рус. Еміл Кубек; 1847 йылдың 23 ноябрь (ҡырпағай) көнөндә Штефуров касабаһында тыуған, 1940 йылдың 17 июль (майай) көнөндә АҠШтағы Пенсильвания штатының Маганой-Сити ҡалаһында вафат) − русин яҙыусыһы, тел белгесе, публицисы, грек католик священнигы. Иң күренекле проза әҫәре — Марко Шолтыс, русин ерҙәрендә йәшәү тураһында роман. Әҫәрҙәге ваҡиғалар 1870-се йылдарҙан 1915 йылғаса Маковица (рус. Маковіця) ерендә бара. Эмиль Кубек яҙған күренекле тел белеме әҫәре − 30 мең тирәһе һүҙ индергән дүрт телле «Иҫке славянса-венгерса−русинса-немецса һүҙлек» (рус. Старославяньско-мадярьско-русько-нїмецькый словник). Был китап 1960 йылда Ужгород ҡалаһының УНІО нәшриәтендә баҫылған.
Ғарифуллина Аида Эмиль ҡыҙы (30 сентябрь 1987 йыл) — татар опера һәм эстрада йырсыһы. Татарстандың атҡаҙанған артисы (2013).
Талипов Эмиль Мансур улы — Татарстандың М. Йәлил исемендәге республика премияһы лауреаты (2013). Татарстандың атҡаҙанған артисы (2018)
# Урта Поды

Урта Поды — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ныда йылғаһының һул ярына тамағынан 101 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.

# Урта Поды
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15040000212115300052620
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305262
* Бассейн коды — 15.04.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Буръяҡ (йылға)

Буръяҡ (рус. Бурачка) — Рәсәйҙәге йылға. Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кинель йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Буръяҡ (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Киңел башынан тамағына тиклем, Көтөүлек йылғаһынан башҡа (инешенән Көтөүлек һыуһаҡлағысына тиклем).. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000812112100008630
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100863
* Бассейн коды — 11.01.00.008
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

# Буръяҡ (йылға)
## Этимологияһы

Ҡыҫҡа ғына был йылға ямғырҙар, ташҡын ваҡытында буръяҡлана. Атама уның ошо сифатынан сығып бирелгән
Урыҫ телендәге Бурачка атамаһының килеп сығышын ошо рәүешле фараз итеүҙәр осрай: Название могла получить за буровато-красноватый (свекольный, бурый) цвет воды в дождливые периоды года, обусловленые почвенными смывами.
# Абдуллин Айтмөхәмәт Абдулла улы

Абдуллин Айтмөхәмәт (Айтжан) Абдулла улы (ҡаҙ. Айытмұхамед Абдуллаұлы Абдулин; 29 ноябрь 1924 йыл, Олотау ҡасабаһы, Петропавловск өйәҙе, Акмола губернаһы, Ҡырғыҙ АССР-ы, РСФСР — 12 июнь 2010 йыл, Алматы, Ҡаҙағстан) — геолог-эҙләүсе, геология-минералогия фәндәре докторы, профессор (1973), Ҡаҙағстан милли фәндәр академияһы академигы (1979). Бөйөк Ватан һәм совет-япон һуғыштарында ҡатнашыусы, запастағы полковник.

# Абдуллин Айтмөхәмәт Абдулла улы
## Биографияһы

Айтмөхәмәт Абдуллин 1953 йылда Алматы ҡалаһында С. М. Киров исемендәге Ҡаҙаҡ дәүләт университетында геология факультетын тамамлай.
Шул уҡ йылда К. И. Сатпаев исемендәге геология фәндәре институтында инженер булып хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай. Ошонда кесе ғилми хеҙмәткәрҙән институт директоры (1971—1995) һәм Ҡаҙағстан фәндәр академияһы вице-президентына (1988—1995) тиклем ғилми хеҙмәткәрлектең бөтә баҫҡыстарын үтә.
«Мугоджар комплекс тикшеренеүҙәре һәм Урал, Тянь-Шань менән Үҙәк Ҡаҙағстан тектоник структураларының бәйләнеше мәсьәләләре» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1979 йылда Ҡаҙағстан Республикаһы милли фәндәр академияһының академигы исеменә лайыҡ була.
1951 йылдан алып 1991 йылға тиклем КПСС ағзаһы.
300‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 10 монография авторы.
Башҡортостан Фәндәр Академияһының почётлы академигы (1995). Ҡаҙаҡ ССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1979).
Айтмөхәмәт Абдулла улының фәнни тикшеренеүҙәре Ҡаҙағстан һәм уның менән сиктәш территорияларҙың геолологик төҙөлөшө проблемаларына арналған. Ҡомкүл нефть һәм газ ятҡылығын асыуҙа ҡатнаша.
Ҡаҙағстан Республикаһы юғары советының 12‑се саҡырылыш депутаты.
Көньяҡ Каролина (АҠШ) һәм К. И. Сатпаев ис. Ҡаҙаҡ милли техник университеттарының профессоры, бер нисә сит ил ғилми ойошмаларының ағзаһы, Тараз, Ҡыҙылурҙа, Көньяҡ Ҡаҙағстан дәүләт университеттарының почетлы профессоры.

# Абдуллин Айтмөхәмәт Абдулла улы
## Ғилми хеҙмәттәре

* «Мугоджар комплекс тикшеренеүҙәре һәм Урал, Тянь-Шань һәм Үҙәк Ҡаҙағстан тектоник структураларының бәйләнеше мәсьәләләре» рус. «Комплексные исследования земной коры Мугоджар и проблемы связи тектонических структур Урала, Тянь-Шаня и Центрального Казахстана»), Алмата, 1978.

# Абдуллин Айтмөхәмәт Абдулла улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Октябрь Революцияһы ордены (1984)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1978)
* Курмет ордены
* Отан ордены
* 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)
* Ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943, 1944)
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы
* «Кёнигсбергты алған өсөн» миҙалы
* «Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы
* Академик К. И. Сатпаев исемендәге премия лауреаты
* СССР-ҙың Дәүләт премиялары лауреаты (1978, 1985)
* Ҡаҙағстан Республикаһының Дәүләт премияһы лауреты (1978)
* Ҡаҙаҡ ССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1979)
* Ҡаҙаҡстан Республикаһының геологтары милли комитеты президенты
* Ҡаҙағстандың почётлы инженеры
* Ҡаҙағстан ер аҫтын почётлы өйрәнеүсе
* Халыҡ-ара геология конгресының алтын билдәһе
* «Совет геологияһын үҫтергәне өсөн», «СССР ятҡылыҡтарын тәүге асҡан өсөн» дипломдары һәм билдәләре
# Төрөк әҙәбиәте

Төрөк әҙәбиәте — Төркиә мәҙәниәтенең бер өлөшө. Төрөк әҙәбиәтен халыҡ әҙәбиәте, диуан әҙәбиәте, суфыйҙар әҙәбиәте һәм милли әҙәбиәт тәшкил итә.

# Төрөк әҙәбиәте
## Иртә осор

Диуан әҙәбиәте юғары ҡатлам өсөн булдырыла, ә ашуғтар әҙәбиәте халыҡ ижады һыҙаттарын һаҡлай, ул мистика һәм исламдың схоластик идеяларынан азат була. Был айырымлыҡ дәүләт телендә (лингвистикала) лә сағылыш таба. Сәлжүктәр һәм Ғосман империяһында ике төп тел була: ғәрәп (дин һәм фән теле) һәм «Ғосман» теле (рәсми һәм әҙәби тел), ә төрөк теле оҙаҡ ваҡыт халыҡтың һөйләш теле булып ҡала.

# Төрөк әҙәбиәте
## Эпостар

Төрки халыҡтар бер нисә төркөмгә бүленеп йөрөтөлә, улар араһында иң ҙурҙары- уғыҙҙар һәм ҡыпсаҡтар. Төрөктәр сығышы буйынса һәм тел үҙенсәлектәре буйынса уғыҙ төркөмөнә ҡарай. Был төркөмгә шулай уҡ төркмәндәр һәм әзербайжандар ҙа инә. "Ҡорҡот ата китабы" («Китаб-и дэдэм Коркут») был халыҡтарҙың уртаҡ әҙәби ҡомартҡыһы. Был китап уғыҙ ҡәбиләләренең уртаҡ тарихи үткәнен тасуирлай. IX—XV быуаттарҙа халыҡ араһында йәшәп килгән эпик хикәйәттәрҙең әҙәби яҡтан эшкәртелгән тупланмаһы. «Ҡорҡот ата китабы» күп телдәргә тәржемә ителгән. Ул әҙәбиәт белгестәре өсөн генә түгел, ә тарихсылар һәм этнографтар өсөн дә мөһим тикшеренеү сығанағы булып тора. Рәсәйҙә был китапты өйрәнеүҙе В. В. Бартольд (1869—1930) башлап ебәрә.
Халыҡ араһында киң таралған тағы бер эпос- "Көр уғлы" («Һуҡыр улы»). Был бер ғәйепһеҙ һуҡырайтылған атаһы өсөн дошмандарҙан үс алған батыр Рушен Али тураһындағы тарих.
1936 йылда Назим Хикмәт (1901—1963) «Шәйх Бәдретдин дастаны» тигән әҫәрен баҫтырып сығара. Ул хәҙерге заманда яҙылһа ла, боронғо эпостар традицияһын дауам итеп, ғәҙелһеҙлеккә ҡаршы көрөш темаһына бағышланған. Был эпоста Анатолия шәйехтәренең солтан Мәһмәд I ҡаршы баш күтәреүе һүрәтләнә.
1955 йылда Йәшәр Кемали баҫтырып сығарған «Ҡарсыға Мемед» («Инсе Мемед») романын да белгестәр урта быуаттарҙағы эпос традицияларында яҙылған тип иҫәпләй.

# Төрөк әҙәбиәте
## Эпостар
### Халыҡ ижады

Романтик «хикәйәләр», әкиәттәр һәм мәҫәлдәр (Хужа Насреддин, хайуандар тураһында), мәҡәлдәр,әйтемдәр, йомаҡтар, таҡмаҡтар — мани, «тюркюи кошма» (лирик) һәм «хулы ташлама» (трагик).
# Ҡырым ҡаласығы (Ростов өлкәһе)

Ҡырым ҡаласығы — Хазар ҡағанаты осорондағы, неолит ваҡытындағы тораҡ. Ростов өлкәһе Усть-Донецк районының Ҡырым хуторы эргәһендә урынлашҡан.

# Ҡырым ҡаласығы (Ростов өлкәһе)
## Тарихы

Ростов өлкәһендә электән халыҡ тығыҙ йәшәгән. Биләмәләрҙең күпселеге йылға ярҙарында ултырған. Бер үк урында кешеләр төрлө тарихи осорҙарҙа урынлашҡан. Таш быуат һәйкәлдәренең күпселеге шулай уҡ йылғаларҙың бейек ярында ултыра. Неолит дәүерендәге ҡаласыҡтарҙың берһе Ростов өлкәһенең Усть-Донецк районынындағы Ҡырым хуторы эргәһендә табыла. Ҡаласыҡ Дон йылғаһының (хәҙер Сухой Донец) элекке йырынының уң яҡ бейек ярындағы үҙәндә була. Бынан тирә-яҡ яҡшы күренә һәм биләмәне һаҡлау өсөн бик мөһим була.
Ҡырым хуторы эргәһендә табылған ҡаласыҡ урынында «Хазар проекты» программаһы сиктәрендә археологик экспедиция ҡвҙыныу эштәре алып бара. Ҡаласыҡ боронғо комплексты кәүҙәләндерә һәм уның эсенә хәҙер Кочетовская утрауы, Төньяҡ Донец тамағындағынан алып Раздорская станцияһына тиклем урынлашҡан боронғо биләмәләр инә. Археология ҡомартҡыһыбеҙҙең эраға тиклем VIII—XI быуатҡа ҡарай. Был урында урынлашҡан тораҡ һәм биләмәләр Семикаракорск хазар ҡәлғәһенә буйһона һәм ҡәлғә гарнизонын кәрәк-яраҡ менән тәьмин итеп тора.
Ҡаласыҡ һәм уның урынында табылған әйберҙәр тураһында В. М. Пудавов менән биолог Богачев яҙып сыға. Бында ҡыҙыҡлы объекттарҙан эшкәртелгән таштар, таш юл, керамика элементтары, керамика һыу торбалары табыла.
Ҡаласыҡ территорияһында шулай уҡ неолит осорондағы предметтар табыла. Улар араһында: балсыҡ яндырыу мейестәре, шарап өсөн ергә соҡоп ултыртылған керамик һауыттар. Ҡаласыҡ халҡы яйлап күсмә тормоштан ултыраҡ тормошҡа күсә бара. Неолит осоронда улар балсыҡ менән һыланған ҡамыштан эшләнгән ярымер торлаҡтарҙа йәшәй. Табылған әйберҙәр салт-маяц мәҙәниәтенә (булғарҙар һәм аландар) ҡарай.
Ҡаласыҡ территорияһында шулай уҡ 140 ҡәбер булған зыярат табыла. Көньяҡ федераль университет студенттары һәм ғалимдары экспедициялары ваҡытанда һөйәкте игәү деталдәре, тирмән ташы, туҡыу станогы предметы, тимерҙе эшкәртәкндән ҡалған юнысҡы, салт-маяц мәҙәниәтенең керамика өлөштәре һ.б. табыла.
# Пищальников Владислав Тимофеевич

Пищальников Владислав Тимофеевич (4 август 1924 йыл — 2012 йыл) — Башҡортостан радио һәм телевидениеһының беренсе тауыш режиссёры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1974).

# Пищальников Владислав Тимофеевич
## Биографияһы

Владислав Тимофеевич Пищальников 1924 йылдың 4 авгусында Башҡорт АССР-ының Сәрлетамаҡ ҡалаһында тыуа. 1961 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.
1960-сы йылдарҙа Мәскәүҙең Дәүләт тауыш яҙыу йортонда стажировка үтә. Бер үк ваҡытта Ленинградта режиссёрҙар курстарында уҡый. 1939 йылдан алып инструменталь ансамблдә музыкант була. 1942 йылдан алып Башҡортостан радиоһының тауыш режиссёры. 1959 йылда Башҡортостан телевидениеһында тауыш режиссёры, ә 1962—1987 йылдарҙа Башҡортостан телевидениеһының музыкаль тапшырыуҙар редакцияһында режиссёр булып эшләй.
Башҡортостан радиоһында эшләгән сағында М. Вәлиевтың С. Мифтахов либреттоһына «Һаҡмар», Р. Мортазиндың Р. Янбулатова либреттоһына «Дауыл», З. Исмәғилевтың Б. Бикбай либреттоларына «Салауат Юлаев», «Ҡоҙаса» һәм башҡа операларҙы беренсе тапҡыр радио аша тапшыра. Телевидениела эшләү дәүерендә «Огонек», «Башҡортостан сәнғәте оҫталары», «Халыҡ ижады» телетапшырыуҙар программалары, башҡа бик күп телеспектаклдәр, фильмдар, концерттар, спектаклдар программаларының етәксеһе була. Башҡорт радио һәм телевиениеһының саҡырыу тауышы авторы. 1989 йылдан В. Т. Пищальников — Х. Әхмәтов исемендәге Башҡортостан дәүләт филармонияһының музыкаль-әҙәби лекторийы мөхәррире.

# Пищальников Владислав Тимофеевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1974)