yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Оло Крутая (йылға)

Оло Крутая — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Оло Крутая (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000052468
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005246
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Каруанһарай (төркөм)

Каруанһарай — башҡорт музыкаль эстрада—фольклор төркөмө, 1989 йылда ойошторола; тәүге сығышын 1990 йылдың 6 мартында Өфө дәүләт сәнғәт институтының ҙур залында яһай. Был төркөмдө туплау фекерен әле ике йыл элек үк институттың фольклор бүлегендә уҡыған Вилдан Яруллин, Артур Туҡтағоловтар күтәреп сыға. Һуңынан уларға Мәхмүт Нәҙершин, Әмир Тойғонов, Рәсүл Ҡарабулатов, Ғилман Ҡашҡаровтар ҡушыла.
«Карауанһарай»ҙың тәүге ҙур концерты 1991 йылда «Нефтселәр» мәҙәниәт һарайында үтә. Шул уҡ йылда ул Грозный ҡалаһында Бөтә Рәсәй йәштәр эстрада төркөмдәре конкурсында лауреат исеменә лайыҡ була.
1992 йыл Алматыла «Азия тауышы» фестивалендә төркөм дипломант була.
1994 йылда төркөм Төркиәлә үткән Бөтә донъя йәштәр фестивалендә ҡатнаша. Гастролдәрҙә Силәбе, Пермь, Төмән, Ырымбур өлкәләрендә, Татарстан һәм Чечен республикаларында була.
1995 йылдан башлап ансабль Башҡорт дәүләт филармонияһында эшләй.
# Хәбибуллин Ғабдрахман Сөләймән улы

Хәбибуллин Ғабдрахман Сөләймән улы (7 ғинуар 1903 йыл — 19 сентябрь 1969 йыл) — башҡорт опера йырсыһы. Башҡорт АССР-ының (1942) һәм РСФСР-ҙың (1949) атҡаҙанған, Башҡорт АССР-ының (1947) һәм РСФСР-ҙың (1955) халыҡ артисы.

# Хәбибуллин Ғабдрахман Сөләймән улы
## Биографияһы

Ғабдрахман Сөләймән улы Хәбибуллин 1903 йылдың 7 ғинуарында Томск ҡалаһында 12 балалы ҙур ярлы ғаиләлә тыуған. Бала саҡтан ҡара эшсе, ер ҡаҙыусы булып эшләй. Армияла хеҙмәт иткәндә «айырыуса батырлыҡ күрһәтә». Маньчжурия менән сиктә хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашҡаны өсөн командованиеның Маҡтау ҡағыҙы менән бүләкләнә.
1938 йылда П. И. Чайковский исемендәге Мәскәү дәүләт консерваторияһының Башҡорт студияһын (педагогы Е. А. Милькович) тамамлай. Эш урыны: 1931 йылдан башлап Себер крайы (Новосибирск ҡалаһы) сәнғәт Йорто агитация бригадаһы менән етәкселек итә, 1932 - 1933 йылдарҙа — Мәскәү үҙәк татар эшселәр театрында артист, 1938 - 1963 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының опера солисы. IV саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаты итеп һайлана (1955—1959). Ғаиләһе: ҡатыны Мәрйәм, дүрт улы: Сәйәх, Рауил, Шамил, Эдуард).

# Хәбибуллин Ғабдрахман Сөләймән улы
## Вокал партиялары

Судья («Һоҡланғыс тирмәнсе»; дебют, 1938), Цуниг («Кармен», Ж.Бизе), Спарафучилле («Риголетто», Дж. Верди), Дон Базилио («Севильский цирюльник», Дж. Россини), Кончак («Кенәз Игорь», А. П. Бородин), Ҡужаҡ («Ир-Тарғын» — «Ер-Таргын», Е. Г. Брусиловский), Солтанбәк («Аршин мал алан», Өзәир Ғаджибеков ]]), Серлебай («Айһылыу» — «Айхылу», М. М. Валеев һәм Н. И. Пейко), Мулла («Ҡоҙаса» — «Свояченица», З. Ғ. Исмәғилов) , Ҡолыя («Һаҡмар» — «Хакмар», Валеев, 1940), Тапҡыр-хан («Мәргән» — «Мэргэн», А. А. Эйхенвальд, 1940), Старшина («Ҡарлуғас»— «Карлугас», Н. К. Чемберджи, 1941), Ҡәһҡәһә («Аҡбуҙат»), Солтан («Азат», Р. А. Мортазин, 1949), Юлай Аҙналин («Салауат Юлаев»), Аяҙғол («Шәурә»). Башҡорт («Азамат», «Аҡһаҡ-ҡола», «Ирәндек», «Һырдарья», «Урал»), татар («Ҡара урман», «Райхан», «Сәскәләр ҡойола», рус һәм сит ил композиторҙары операларынан йырҙар, романстар, ариялар һәм дуэттар.

# Хәбибуллин Ғабдрахман Сөләймән улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1949)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1942)
* РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1955)
* Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1947)
* Ленин ордены (06.1955)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1949)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1955)

# Хәбибуллин Ғабдрахман Сөләймән улы
## Хәтер

2003 йылдың 19 сентябрендә Өфө ҡалаһында, артист йәшәгән Ленин урамындағы 2-се һанлы йортҡа, уның исеме яҙылған мемориаль таҡта ҡуйылған.
# 1933 йыл

II мең йыллыҡ :
XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат — XXI быуат — XXII быуат :
Хронологик таблица :
1933 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1933 MCMXXXIII |
| Юлиан стилендә | 1932 — 1933 ( 14 ғинуар) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2685 — 2686 ( 4 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7441 — 7442 ( 14 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5693 — 5694 ה'תרצ"ג — ה'תרצ"ד |
| Мосолман календары | 1352 — 1353 |
| Боронғо әрмән календары | 1382 ԹՎ ՌՅՁԲ |
| Ҡытай календары | 4629 — 4630 (с 25 январь) 壬申 — 癸酉 чёрная обезьяна — чёрная курица |
| Эфиопа календары | 1925 — 1926 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 1989 — 1990 |
| - Шака самват | 1855 — 1856 |
| Иран календары | 1311 — 1312 |
1933 (бер мең туғыҙ йөҙ утыҙ өсөнсө) йыл — кәбисә булмаған йыл, григориан календары буйынса йәкшәмбе көндө башлана. Был беҙҙең эраның 1933 йылы, 2 мең йыллыҡтың 933 йылы, XX быуаттың 33 йылы, XX быуаттың 4 ун йыллығының 3 йылы, 1930 йылдарҙың 4 йылы.

# 1933 йыл
## Тыуғандар

* 10 май — Ғәфүров Марсель Абдрахман улы, Башҡортостандың рус телендә ижад иткән яҙыусыһы, журналист һәм тәржемәсе. Башҡорт АССР-ының (1976) һәм РСФСР-ҙың (1982) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, әҙәби премиялар лауреаты.
* 19 август — Аҡманов Ирек Ғайса улы, башҡорт ғалимы һәм тарихсыһы, тарих фәндәре докторы (1981), профессор (1984).
* 20 август — Мәжитов Нияз Абдулхаҡ улы, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (2006).
# Хәрби ҡаласыҡ (Ботлих районы)

Хәрби ҡаласыҡ (йәки урындағы тип аталған Ҡала) — хәрби ҡаласыҡ булып Дағстан Республикаһы районы Ботлих.
Сөнки ҡала исемдәре шулай булғас, яҡлап ҡала һуғыш, төрлө ебәрҙе аҙағында Рәсәй.

# Хәрби ҡаласыҡ (Ботлих районы)
## Географияһы

Ҡаласыҡ урынлашҡан Көнбайыш районының дағстан ботлихский була. Ботлихский районы үҙәге урынлашҡан.

# Хәрби ҡаласыҡ (Ботлих районы)
## Милләте

| Рус | Аварҙар |
| 52,8 % | 47,2 % |

# Хәрби ҡаласыҡ (Ботлих районы)
## Дин

| Православие | Ислам | Католицизм |
| 53 % | 45 % | 2 % |
# Коверкот

Коверко́т (ингл. covercoat «өҫкө кейем») — йөн йәки ярым йөн, шулай уҡ саржа үрелешле, асыҡ төҫтәге ваҡ нөктәләр рәүешендәге йөйҙәр һалынған биҙәкле кизе-мамыҡ туҡыма. Пальто һәм костюмдар тегеү өсөн ҡулланылған.

# Коверкот
## Тасуирламаһы

Коверкот ғәҙәттә һорғолт йәшел, көрән-көрәнһыу һәм зәңгәрһыу -«ҡорос» тондар өҫтөнлөк иткән төрлө төҫтәрҙә туҡыла, улар бер тонлы ҡара арҡау ептәренән һәм ике төҫлө ептән сиратылған ерлегенән тора.

# Коверкот
## Тарихы

Рәсәйҙә коверкот XIX быуат аҙағында барлыҡҡа килә. Пальто тегеүгә иң ныҡлы һәм сырышмай торған йөн коверкот тотонолған. Плащтарҙы мамыҡ ҡушылған ярым йөн коверкоттан теккәндәр. Кизе-мамыҡ коверкоттан кителдәр һәм костюмдар теккәндәр.
Штапель коверкотты сиратылған вискоза ебенән туҡығандар. Коверкот абруйлы кешеләр өсөн туҡыма һаналған, 1950-се йылдарҙа коверкот кейемде һәм велюр эшләпәләрҙе уңышлы совет хеҙмәткәрҙәре кейеп йөрөгән.

# Коверкот
## Әҙәбиәттә

В. М. Шукшиндың «Ресторанда булған хәл» исемле хикәйәһендә «огромный молодой человек в огромном коверкотовом костюме» — «ҙур коверкот костюм кейгән уҫлаптай йәш егет» һүрәтләнә
# Шығай ауылы эргәһендә ҡарт ҡарағас

Шығай ауылы эргәһендә ҡарт ҡарағас (рус. Старовозрастная лиственница у села Шигаево) — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Белорет районы биләмәһендәге ботаник (дендрологик) тәбиғәт ҡомартҡыһы. Ҡомартҡының майҙаны — 1,2 гектар.

# Шығай ауылы эргәһендә ҡарт ҡарағас
## Тасуирламаһы

Тәбиғәт ҡомартҡыһы Белорет районының Шығай ауылынан Сермән ауылына табан юл буйлап, Шығайҙан 2,25 км алыҫлыҡта (автомобиль юлынан 10 м уңда) урынлашҡан. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2005 йылдың 21 июлендәге 673-р һанлы бойороғо менән ҡарт ҡарағас ботаник (дендрологик) тәбиғәт ҡомартҡыһы статусына эйә була. Тәбиғәт ҡомартҡыһының сиктәре 61,8 метр радиуслы түңәрәк формаһында билдәләнгән, уртаһында һаҡланған ағас урынлашҡан. Әбйәлил районындағы йәше инструменталь билдәләнгән Ҡараһыйыр ҡарағасынан һуң Башҡортостан Республикаһының иң оло ҡарағасы. Ағас Төньяҡ Ҡыраҡа һыртының көнсығыш шлейфында, автомобиль трассаһы менән йәнәш ҡайын-ҡарағас урманы ситендә урынлашҡан. Һуңғы йылдарҙа ҡарағас тирәләй йәш ҡайынлыҡ барлыҡҡа килгән. Ағастың йәше 460 йылдан ашыу (тыуған йылы яҡынса 1550 йыл), күкрәк бейеклегендә диаметры 144 см, әйләнә оҙонлоғо — 4,5 м, бейеклеге — 20 м. Ҡарағастың осо 1899 йылда йәшен һуғыуҙан ҡорой. Үткән быуаттың 70-се йылдарына ағас иҫке осона параллель яңы ос барлыҡҡа килтергән, ләкин ул да ҡороған, күрәһең, уны ла йәшен һуҡҡандыр. Ҡарағастың үҙағасы тулыһынса һау-сәләмәт, ә был йәштә, ғәҙәттә, башҡа ҡарт ҡарағастарҙың үҙағасы ҡыуышлы була.

# Шығай ауылы эргәһендә ҡарт ҡарағас
## Әһәмиәте

Ҡарағас мөһим ғилми (дендрохронологик), танып белеү һәм эстетик әһәмиәткә эйә.
# Ичеть-Ю

Ичеть-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Старая Пив-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Ичеть-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000015753
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001575
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Вагиль

Вагиль — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тавда йылғаһының һул ярына тамағынан 650 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 117 км.

# Вагиль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200011505
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201150
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Багаев каналы

Багаев каналы — Рәсәйҙәге йылға. Волгоград өлкәһе, Ростов өлкәһе, Ҡалмыҡ Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға 112 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.

# Багаев каналы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Калач-на-Дону ҡалаһынан Цимлян һыуһаҡлағысына тиклем, Чир йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010300912107000010448
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107001044
* Бассейн коды — 05.01.03.009
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Тарка-Теда-Яха

Тарка-Тёда-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Олику-Пойлово-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.

# Тарка-Теда-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15040000212115300054259
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305425
* Бассейн коды — 15.04.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Пюрмай-Кы

Пюрмай-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ширта йылғаһының уң ярына тамағынан 162 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.

# Пюрмай-Кы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300064669
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306466
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Урна (Демьянка ҡушылдығы)

Урна — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Демьянка йылғаһының һул ярына тамағынан 764 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 336 км.

# Урна (Демьянка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010700112115300014194
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301419
* Бассейн коды — 14.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Иҫкейорт (Ишембай районы)

Иҫкейорт — Башҡортостандың Ишембай районының көнсығыш яғында ятҡан тау. Рәүҙәк һәм Кесе Рәүҙәк йылғалары араһында Сәфәртуйҙан көнсығыштараҡ урынлашҡан. Иң бейек түбәһе- 608,5 м. Иҫкейорт тауынан көньяҡ-көнсығыштараҡ Биктәр тауы (629 м) күренеп тора. Көньяҡта 6 км алыҫлыҡта Бөгөмәле тауы (672 м) ята. Иҫкейорттан төньяҡ-көнбайыштараҡ 5 км алыҫлыҡта элек Сәфәртуй ауылы булған.
Битләүҙәре һөҙәк. Тау тоҡомо ҡомташтар, аргиллиттар һәм венд ҡатнашмаларынан тора.
Тау өҫтөндә һоро урман тупрағында имән һәм йүкә ҡатнаш урман үҫә.
Тау атамаһы «иҫке» һәм «йорт» — «өй», «йәшәгән урын», «йәйләү урыны», элекке ауыл урыны тигәндән алынған.
# Краузе Оскар Фридрихович

Краузе Оскар Фридрихович (29 ноябрь 1932 йыл) — СССР һәм Рәсәй табибы, балалар хирургы.

# Краузе Оскар Фридрихович
## Биографияһы

Оскар Фридрихович Краузе 1932 йылдың 29 ноябрендә Магнитогорскиҙа тыуған. Оскарҙың ата-әсәләре (Вера Федоровна һәм Фридрих Оскарович). Беренсе биш йыллыҡтың эре предприятиеһын — Магнитогорск металлургия комбинатын төҙөү өсөн бында күсеп килә. 1942 йылда улар ҡулға алына һәм лагерға ебәрелә: әсәһе (советтарға ҡаршы агитация өсөн) Мариинский лагерына, 1950 йылда лагерҙа вафат була; атаһы (шпион һәм диверсант тип) хөкөм ителә, Карлагта була. Ул 1952 йылда азат ителә һәм Вологда өлкәһе Тарногский районына ебәрелә. Ул бында табип булып эшләй. Краузе Оскар атаһы менән бында йәшәй.
1950 йылда, мәктәпте тамамлағандан һуң, ул 2-се Мәскәү медицина институтында (хәҙер Н. И. Пирогов исемендәге Рәсәй милли тикшеренеү медицина университеты) педиатрия факультетына уҡырға инә. Уны тамамлағандан һуң, Тарногский Городокҡа ҡайта һәм үҙенең атаһын район педиатры вазифаһында алмаштыра.
Краузе 1961-1968 йылдарҙа тыуған илендә — Магнитогорскиҙа эшләй, унда балалар хирургы була. 1968 йыл аҙағында Череповецҡа күсеп килә — бында «Череповецметаллургстрой» тресының медсанчастендә 40 койкалыҡ балалар хирургияһы бүлеген ойоштора, бында өс ҙур булмаған бер нисә профиль: балалар травматология бүлеге һәм дүрт ҡала поликлиникаһында балалар ҡабул итеү пункты барлыҡҡа килә. 1981 йылдан 2001 йылға тиклем балалар дауаханаһының хирургия бүлеге мөдире булып эшләй. 20 йылдан ашыу ваҡыт дәүерендә Оскар Фридрихович Краузе 40-тан ашыу балалар хирургын әҙерләп сығара (шул иҫәптән 33 интерн), шулай уҡ бик күп ғилми-ғәмәли эштәр башҡара.
Бер үк ваҡытта йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә — ете йылдан ашыу Бөтә Рәсәй хирургтар йәмғиәтенең Череповец секцияһы рәйесе итеп һайлана. Әлеге ваҡытта пенсияла. Краузе ғаилә архивын ойоштороу буйынса эш алып бара.
О. Ф. Краузе «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы» исеменә лайыҡ була, «СССР-ҙың почетлы доноры» билдәһе, «СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау алдынғыһы» билдәһе менән бүләкләнгән. Череповец ҡалаһының почетлы гражданы.
# Хирургия (хикәйә)

Хирургия — А. П. Чехов хикәйәһе. 1884 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр «Осколки» журналында 1884 йылдың 11 авгусында баҫыла.

# Хирургия (хикәйә)
## Баҫмалар

А. П. Чеховтың «Хирургия» хикәйәһе 1884 йылдың авгусында баҫыла. Тәүге тапҡыр аҙналыҡ юмористик әҙәби-нәфис «Осколки» журналының 32-се һанында 1884 йылдың 11 авгусында «Сценка» исеме менән А. Чехонте ҡултамғаһы аҫтында баҫыла.
1886 йылда хикәйә «Пестрые рассказы» йыйынтығына, артабан тағы ла стиль яғынан үҙгәртелеп, А. Ф. Маркс баҫҡан Чехов әҫәрҙәре йыйылмаһына индерелә. Был йыйылма өсөн А. П. Чехов хикәйәләге ябай һөйләү теленә хас һүҙҙәрҙе әҙәби телдәге һүҙҙәр менән алмаштыра.
Чехов тере саҡта хикәйә болгар, поляк һәм серб-хорват телдәренә тәржемә ителгән.

# Хирургия (хикәйә)
## Сюжет

Хикәйә медицина белемле Чеховтың тормош тәьҫораттары буйынса яҙылған. М. П. Чехов хикәйәнең сюжетың Чеховтың 1884 йылда Воскресенск ҡалаһында йәшәгән һәм Чикин земство дауаханаһында табип булып эшләгән сағы менән бәйләп иҫкә ала. Яҙыусы П. Сергеенко сюжеттың барлыҡҡа килеүен ағалы-энеле Антон һәм Александр Чеховтарҙың актерлыҡ импровизацияһы менән бәйләй.
Хикәйәләге ваҡиға земство дауаханаһында бара. Бер ваҡыт дауахана табибы өйләнергә китә, ә уның урынында ауырыуҙарҙы фельдшер Курятин ҡабул итә. Ошо көндәрҙең береһендә сиркәү дьягы Вонмигласов дауаханаға килә. Уның теше бик ныҡ һыҙлай башлаған була. Дьяктың тешен ҡарағандан һуң, Курятин уны һурып алырға була. Дьякты ҡысҡыртып оҙаҡ ыҙалағандан һуң, фельдшер боҙоҡ теште һындыра. Ошо процедура ваҡытында фельдшер менән пациент пыр туҙып талашып китә.
# Һынлы сәнғәт теорияһы һәм тарихы институты

Һынлы сәнғәт теорияһы һәм тарихының ғилми-тикшеренеү институты — Рәсәй художество академияһы учреждениеһы (РАХ)
Рәсәй һынлы сәнғәт академияһының һынлы сәнғәт теорияһы һәм тарихы ғилми-тикшеренеү институты 1947 йылда һынлы сәнғәт өлкәһендә төп ғилми-ижади үҙәге булараҡ СССР Художество академияһының ролен көсәйтеү өсөн булдырылған. Ойошторолған ваҡыттан алып бында пластик сәнғәт, заманса художестволы процесс (ватан һәм сит ил) тарихына фәнни тикшеренеүҙәр алып барыла. Институт йылына 20-30 баҫма (китаптар, монографиялар, ғилми йыйынтыҡтар, альбомдар, дәреслектәр, популяр әҙәбиәт) сығара.
1992 йылдан — Рәсәй Фәндәр академияһы составында, 2015 йылдан Рәсәй Федерацияһының Мәҙәниәт министрлығы ҡарамағына күсә.
Институт директорҙары — СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы К. Ф. Юон(1948—1950), СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты Н. Г. Машковцев (1950—1951, в.в.б.), СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты А. И. Замошкин (1951—1954), Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзалары А. К. Лебедев (1963—1988), (1988—2013) В. В. Ванслов (1988—2013) һәм А. В. Толстая (2013—2016), 2016 йылдың мартынан институтты Рәсәй Фәндәр академияһы ағза-корреспонденты Н. В. Толстая етәкләй.
Институт хеҙмәткәрҙәре араһында: Рәсәй художество академияһының 3 академигы һәм 4 ағза-корреспонденты, 19 докторы һәм 36 фән кандидаты.
Ғилми белгестәрҙең эшмәкәрлеге бүлектәрҙә тупланған:
— XX—XXI быуаттарҙағы Рәсәй сәнғәте — XVIII—XIX быуаттағы рус сәнғәте — Боронғо һәм заманса сиркәү сәнғәте — Монументаль сәнғәт һәм архитектура проблемалары — Халыҡ һәм декоратив сәнғәт — Дизайн — Эстетика теорияһы һәм проблемалары — Художестволы тәнҡит — Сит ил сәнғәте — Рәсәй рәссамдарының һүҙлеге — Сәнғәтте мәғлүмәтләштереү — Редакция-нәшриәт
Институтта аспирантура, докторлыҡ һәм кандидатлыҡ диссертацияларын яҡлау буйынса диссертация советы, ғилми семинарҙар эшләй.
Институттың 4 ғилми семинарында Рәсәй ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты, башҡа сәнғәт һәм культурология институттары, университеттар, музейҙар, реставрация оҫтаханалары хеҙмәткәрҙәре ҡатнаша. Семинарҙар исемлеге:
— Боронғо Русь һынлы һәм биҙәү сәнғәтен өйрәнеү; — Боронғо Русь архитектуранын өйрәнеү буйынса; — Сәнғәт һәм эстетика теорияһы проблемалары буйынса; — XX быуаттың көнбайыш сәнғәтен өйрәнеү буйынса семинар.
Институт монография һәм коллектив хеҙмәттәр, дәреслектәр, мәҡәләләр йыйынтыҡтарын әшер итә. Иң мөһим коллектив эштәре араһында — «Все­об­щая ис­то­рия ис­кусств» (1-6 т., 1956—1966), «Па­мят­ни­ки ми­ро­во­го ис­кус­ст­ва» (1-8 сығарылыш, 1967-88), «Ис­то­рия ис­кус­ст­ва на­ро­дов СССР» (1-9 т., 1971—1984), «Ху­дож­ни­ки на­ро­дов СССР» библиографик һүҙлек (1-4 т., 1970—1995).
# Мансур (Силәбе өлкәһе)

Мансур (рус. Мансурова) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы ауылы. Хәлит ауыл биләмәһе составына керә.

# Мансур (Силәбе өлкәһе)
## Тарих

Тәүге тапҡыр 1766 йылда телгә алына. Революцияға тиклем Мансур ауылы Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Ҡара Табын улусы составында була.
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡорт АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы Ҡоншаҡ районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы составында.

# Мансур (Силәбе өлкәһе)
## Халҡы

| 1795 | 1834 | 1866 | 1900 |
| 42 | 119 | 857 | 876 |
2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (97 %) йәшәй.
# Пухменьга

Пухменьга — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сить йылғаһының һул ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Пухменьга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100112103000005948
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000594
* Бассейн коды — 03.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Тугутка (Иртыш ҡушылдығы)

Тугутка — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иртыш йылғаһының һул ярына тамағынан 332 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Тугутка (Иртыш ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010700112115300013906
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301390
* Бассейн коды — 14.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3