yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Нью-Шор

Нью-Шор — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вычегда йылғаһының уң ярына тамағынан 781 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Нью-Шор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000015067
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001506
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Иловатка (Аркадака ҡушылдығы)

Иловатка — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аркадак йылғаһының һул ярына тамағынан 94 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Иловатка (Аркадака ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер йылғаһы, инештән Ворона йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010200112107000005780
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000578
* Бассейн коды — 05.01.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Нерпъя

Нерпъя — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Пелым йылғаһының һул ярына тамағынан 336 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 95 км.

# Нерпъя
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200012069
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201206
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ғәбәсә сүрәһе

Ғәбәсә сүрәһе (ғәр. سورة عبس‎, Ҡашын йыйырҙы ) — Ҡөрьән Кәримдең 80 сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 42 аяттан тора.
# Башҡорттарҙа хайуандар һәм ҡоштар культы

Башҡорттарҙа хайуандар һәм ҡоштар культы — зоолатрия, кеше һәм тотем хайуан йәки ҡош араһындағы билдәле бер ҡәрҙәшлек тураһында күҙ алдына килтереүгә, уға тәбиғи булмаған үҙенсәлектәр биреүгә (ҡара: Тотемизм) нигеҙләнгән дини табыныу. Күп кенә халыҡтарҙа исламға тиклемге йәки христиан диненә тиклемге традицион элемент.
Хайуандар һәм ҡоштар культы, үҙгәреп, өлөшләтә һаҡланып ҡалған һәм мәҙәниәттең төрлө өлкәләрендә сағылыш таба. Төрлө формалары бар: хайуандарға табыныу, ҡурсалауға ышаныу, яҡлау, рухтар һәм илаһтар донъяһы менән айырым бәйләнеш һ.б., именлек символдары йәки фажиғәле ваҡиғаларҙың хәбәрселәре булған. Хайуандар кеше телен ишетә һәм аңлай, кешеләргә әйләнеүе мөмкин һәм киреһенсә, тип иҫәпләнгән. Ошо хөрәфәттәргә йола бейеүҙәре, хайуан йәки ҡош һүрәте төшөрөлгән битлектәр яһау, йола ваҡытында тире ябыныу йолаһы бәйле.
Был культ буйынса изге хайуан йәки ҡош итен, йомортҡаһын ашауҙы, ояларын туҙҙырыуҙы тыйыуҙа сағыла. Урал-Волга буйы халыҡтарының күбеһендә хайуандарҙың һәм ҡоштарҙың донъяны барлыҡҡа килтереүҙә ҡатнашыуы, ырыуҙар һәм ҡәбиләләрҙең барлыҡҡа килеүе, хайуандар менән кешеләрҙең никахы һәм уларҙың балалары тыуыуы тураһында риүәйәттәр, легендалар һәм мифтар. Шулай уҡ хайуандарҙың һөйәктәренә, тиреһенә, тештәренә айырым мөнәсәбәт бар. Уларҙы йәнлектәрҙе һүрәтләгән фигуралар менән бер рәттән бетеү итеп, халыҡ медицинаһында һ.б. ҡулланғандар. татуировка Тамғаларҙа (кешенең билдәле бер затҡа ҡарағанлығын раҫлаусы шартлы билдәләр; уларҙы ҡоралға, кейемгә, малға ҡуйғандар), татуировкаларҙа, орнаменттарҙа, биҙәүестәрҙә һ.б. хайуан (хайуандарға оҡшаған) һүрәттәре таралған.
Башҡорттар хайуандарҙан йылҡы, бүре, айыу, боланды; ҡоштарҙан торна, аҡҡош, кәкүк, ҡарға, бөркөттө һ.б. ҙурлаған. Башҡорт фольклорында ат изгелекле ҡурсалаусы, изгелек һәм бәхет символы; айыу — ярҙамсы һәм яҡлаусы; бүре — башҡорттарҙың ата-бабаларына күп бәлә-ҡазанан ҡотолорға һәм яңы Тыуған ил табырға ярҙам итеүсе; торна — ғаиләнең именлеген, етешлеген символлаштырған.

# Башҡорттарҙа хайуандар һәм ҡоштар культы
## Башҡа халыҡтарҙа

Мариҙарҙың мифологияһында болан йәки мышы нәҫелде яҡлаусы булып сығыш яһай. Боландар өйҙө һаҡлаған, күҙ тейеүҙән һаҡлаған, уларҙы халыҡ медицинаһында ҡулланған Шочын ава (Ғүмер әсәһе) һәм Тун юмо (Башланғыстар Аллаһы) аллаларының төп атрибуты булған. Сигеүҙә болан образы киң таралыу ала. Мариҙарҙың дини ҡараштарында айыу һәм ат культтары ла мөһим урын биләгән.
Татарҙарҙа иң изге хайуандарҙың береһе — бүре. Традицион татар фольклорында бүре халыҡтың башлығы һәм ҡурсалаусыһы булып тора.
Ҡоштар культын яҙ башланыуға һәм яҙғы сәсеүҙең тамамланыуына арналған традицион календарь байрамдарҙа — һабантуйҙа, ҡатын-ҡыҙҙарҙың «Ҡарға бутҡаһы» байрамында һ. б. күҙәтергә мөмкин.
# Чумовица

Чумовица — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вонил йылғаһының һул ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Чумовица
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000012709
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001270
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Гәрәев Әмир Сәлимгәрәй улы

Гәрәев Әмир Сәлимгәрәй улы (18 февраль 1928 йыл — 2 ноябрь 2008 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, журналист. 1976 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы, «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1986).

# Гәрәев Әмир Сәлимгәрәй улы
## Биографияһы

Әмир Сәлимгәрәй улы Гәрәев 1928 йылдың 18 февралендә Башҡорт АССР-ының Ишембай районының Түбәнге Әрмет ауылында тыуған. Урта мәктәптә белем ала, колхозда эшләй. Тымыҡ океан флотында биш йыл хәрби хеҙмәттә булғандан һуң, 1953—1970 йылдарҙа «Совет Башҡортостаны» гәзитендә әҙәби хеҙмәткәр, бүлек мөдире, яуаплы секретарь булып эшләй, ситтән тороп Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. 1971—1975 йылдарҙа — Башҡортостан китап нәшриәтенең баш мөхәррире, 1975 йылдан — «Ағиҙел» журналының яуаплы секретары, аҙаҡ 1988 йылғаса баш мөхәррире булып эшләй.

# Гәрәев Әмир Сәлимгәрәй улы
## Ижади эшмәкәрлеге

Әмир Гәрәев — башҡорт әҙәбиәтенә үҙ темаһы менән килгән яҙыусы. Китаптары исемдәренән үк шуны ҡеүәтләй: «Беҙ диңгеҙгә китәбеҙ», «Аҡсарлаҡтар һыуға төшә», «Диңгеҙ елдәре», «Һандуғас сыбығы», «Мичман улы», «Диңгеҙ бүреһе»… Моряктар хаҡындағылар менән бер рәттән, ябай ер кешеләре һүрәтләнгән әҫәрҙәре, мәҫәлән, «Ҡарамалы яҙҙары», «Боролмала», «Һағыныу һағыштары» повестары, байтаҡ хикәйәһе уҡыусыларға таныш.

# Гәрәев Әмир Сәлимгәрәй улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «Почёт Билдәһе» ордены (1986)
# Московая Ряса

Московая Ряса — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Липецк өлкәһе, Рязань өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Становая Ряса йылғаһының уң ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Московая Ряса
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Воронеж йылғаһы Липецк ҡалаһына тиклем, Матыра йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010100512107000002658
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000265
* Бассейн коды — 05.01.01.005
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Төҙөлөш физикаһы

Төҙөлөш физикаһы (йәки мөхит физикаһы) – йорттарҙы яҡтыртыу, йылытыу, төҙәтеү барышта булған физик күренештәре өйрәнғән фән йүнәлештәрҙен берлеге.

# Төҙөлөш физикаһы
## Нигеҙ билдәләмәләре

* яҡтыртылыш (рус. освещённость)
* Светотехника
* яҡтылыҡ (рус. яркость) - яҡтының көсө тығыҙлығы
* йылы тапшырыу (рус. теплопередача)
* Йорттон микроклиматы, йылыны һәм дымлылҡты тотоу
* Вентиляция-файҙаланылған һауаны йорттан алыу һәм уны тышҡы һауа менән алмаштырыу.
* Тауыш изоляцияһы
* Сағыштырма дымлылыҡ, Һауаның абсолют дымлылыҡ
* Ысыҡ нөктәһе
* Һауа фильтрацияһы Һауа үткәреүсәнлекғе параметр аша күрһәтелә. Һауа үткәреүсәнлекғе - 1 секунд ваҡытта, 1 м² аша үткән һауа массаһы. Иң күп Һауа фильтрацияһы тәҙрә һәм иҙән аша бара.
* Абсорбция –ҡоро материалға һыу индереү (ҡаршы десорбция)
* Акустика
Интерьерҙа яҡтылык мөхите проектлау маҡсаттары: торлаҡ йортта яҡтыртылыштын норматив билдәһен тотоу (айырыла: уҡыу һәм һыҙма йорттары, йоҡлау биналары һәм башҡа), ҡояш нурҙарҙы йотрҡа индереү.
Йортта тауыш изоляцияһын тотоу өсөн бер ҡатламалы, 350 кг/м² тығыҙлығы менән материалдар ҡулланыла (йәки күп ҡатламалы; ДВП, ДСП, ҡоро штукатурка, линолеум, иҙән һәм башҡа).
Төҙөлөш еүеш эксплуатация ваҡытында, 1-2 йылда китә. Йортта еуеш йыйылмау өсөн:
* конденсацияға ҡаршы пароизоляция эшләрғә
* һыуҙы тура юл буйынса индермәҫкә (дренаж, вентиляция, гидроизоляция)
* стенаның эске йөҙө темпераураһы «точка росы» күбәрерәк булырға тейеш
* күп ҡатлама конструкцияларҙа бер пар үткәреү коэфицентлы материалдарҙы алалар
* иҙән температураһы 23 градустан йылы булырға кәңәш ителә

# Төҙөлөш физикаһы
## Ысыҡ нөктәһе

Ысыҡ нөктәһе — газда булған һыу быуһы һыуға әйләнеп иткән температураһы (һауаның изобара процесста температура кәмей). Диаграммала һыу быуһының температуранан үзгәреп максималь күләме күрһәтелғән. Температура күбәрерәк булһа, парциаль баҫымы арта. Ысыҡ нөктәһе һауаның дымлылығы аша билдәләнә. Дымлылыҡ юғарыраҡ — ысыҡ нөктәһе һауаның факт температураһа яҡыныраҡ була.
Ысыҡ нөктәһе табыу формулаһы (Цельсий градус өсөн, юғары температуралар өсөн) :
    $T_{p}={\frac {b\ \gamma (T,RH)}{a-\gamma (T,RH)}},$
ҡайҙа
    Tₚ = ысыҡ нөктәһе,
    a = 17.27,
    b = 237,7 °C,
    $\gamma (T,RH)={\frac {a\ T}{b+T}}+\ln RH$,
    T = температура, градус Цельсия,
    RH = объём өлөштәрҙә сағыштырма дымлылыҡ (0 < RH < 1.0),
    ln — натураль логарифм.
Формуланың ±0.4 °C яңылышлығы ошо диапазондарҙа бар:
    0 °C < T < 60 °C
    0.01 < RH < 1.0
    0 °C < T$_р$ < 50 °C

# Төҙөлөш физикаһы
## Ысыҡ нөктәһе
### Ысыҡ нөктәһе һәм коррозия

Ысыҡ нөктәһе — коррозия ҡаршы эштәрҙә мөһим күрһәткес. Металдын өҫтөһөнөң температураһы ысыҡ нөктәһенән 3 градуска күберерәк булһа ошо шартта ғына уны буярға мөмкин.

# Төҙөлөш физикаһы
## Ысыҡ нөктәһе
### Ысыҡ нөктәһе һәм коррозия
#### Температуралар таблицаһы

Ысыҡ нөктәһе билдәләре (°С) төрлө шарттар өсөн:
# Ғүмәров Әхмәт-Ясауи Әҙеһәм улы

Ғүмәров Әхмәт-Ясауи Әҙеһәм улы (рус. Гумеров Ахмет-Ясави Адигамович; 17 (29) сентябрь) 1895 йыл — 8 декабрь 1937 йыл) — дәүләт эшмәкәре. Башҡорт АССР-ының эске эштәр буйынса халыҡ комиссары (1921—1922).

# Ғүмәров Әхмәт-Ясауи Әҙеһәм улы
## Биографияһы

Ғүмәров Әхмәт-Ясауи Әҙеһәм улы 1895 йылдың 17 (29) сентябрендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Илеш районы) Иҫке Айыу ауылында тыуған. Шул уҡ ваҡытта башҡа сығанаҡтарға ярашлы, уның тыуған ере — Стәрлетамаҡ өйәҙенең Шәрәй ауылы тип күрһәтелгән. Милләте башҡорт.
Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша, подпоручик, полк командиры була. Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы осоронда большевиктар яғында була.
1921 йылдың ноябренән 1922 йылдың июленә тиклем — Башҡорт АССР-ының эске эштәр буйынса халыҡ комиссары.
1925 йылдан Бәләбәй кантоны прокуроры ярҙамсыһы була. Һуңыраҡ Башҡорт дәүләт нәшриәтендә тәржемәсе-мөхәррир булып эшләй.
1937 йылдың 27 июлендә респрессияға тарттырылып, ҡулға алына. 58-2, 58-7, 58-8, 58-10, 58-11 статьялары буйынса хөкөм ителә. 1937 йылдың 8 декабрендә атыла.
1956 йылдың июлендә аҡланған.
# Бланка Телеки

Графиня Бланка фон де Сек Телеки (нем.Von Szék Blanka de Teleki, венгр. Teleki Blanka; 5 июль, 1806, Лангендорф — 23 октябрь 1862, Париж) — венгр рәссамы, скульптор, Телеки нәҫеленән ҡатын-ҡыҙҙарҙың хоҡуҡтарын яҡлаусы һәм уҡытыусы.

# Бланка Телеки
## Биографияһы

Бланка Телеки 1806 йылдың 5 июлендә Лангендорф ҡалаһында (хәҙер Сатулунг, Марамуреш административ- территориаль берәмеге, Румыния) тыуған. 1828 йылда Венгрияла балалар баҡсаһына нигеҙ һалған Тереза Брунсвиктың ҡыҙ туғаны. Ғаиләнең нәҫел поместьеһы хәҙерге Сату-Маре административ-территориаль берәмегендә урынлашҡан.
Бланка сәнғәт эшмәкәре карьераһын һайлай. Ул һынлы сәнғәтте Мюнхен һәм Париж ҡалаларында Леон Конье оҫтаханаһында, ә скульптураны Будапештта Иштван Ференциҙа өйрәнә.1846 йылда Телеки ҡатын-ҡыҙҙар белеме тураһында үҙенең идеяларын баҫтырып сығара, ҡыҙҙар өсөн Будапештта беренсе мәктәп аса, шуның менән Венгрияла мәктәпкәсә белемде үҫтереү буйынса инәһенә ҙур хеҙмәт күрһәтә. Ике йылдан һуң Бланка үҙенең уҡыусылары менән ҡатын-ҡыҙҙар һәм ир-аттарҙың хоҡуҡтарын тигеҙләү буйынса тарихта беренсе булған петицияға ҡул ҡуйырға саҡыра, ҡатын-ҡыҙҙарға һайлау хоҡуғы һәм юғары белем алыу хоҡуғын биреүҙе талап итә. 1848 йылда революцияла ҡатнаша һәм ҡулға алына, суд ҡарары буйынса хөкөм ителә һәм төрмәгә Клара Леэвейға оҙатыла (һуңғыһы 1856 йылда азат ителә).
Төрмәлә Бланка ҙур булмаған скульптуралар төҙөй (шул иҫәптән автопортреттар ҙа), уларҙың береһен йәнәһе Францияға Жюль Мишлеға ебәрә. 1857 йылда азат ителә һәм Парижда йәшәргә китә. Шунда 1862 йылдың 23 октябрендә вафат була.
# Бендеры

Бендеры [Бендеры], Бендер (молд.молд. /рум. Бендер / Bender / Bender (Бендер), укр. Бенде́ри (Бэндэры); фарс. йылғалағы туҡталыш) — Днестр буйы Молдова Республикаһы тарафынан танылмаған ҡала, рәсми сиктәре Молдованың рәсми биләмәһендә урынлашҡан, Днестр йылғаһындағы төп порт, Днестр буйы тимер юлының мөһим тимер юл селтәре. СССР-ҙағы тарихи ҡала (1986), Хәрби данға лайыҡ ҡала (2012).
Молдова һәм бигерәк тә Румынияла ҡаланың боронғо исеме ҡулланыла — Тигина (рум. Tighina).
Ҡаланың үҙәген, нигеҙҙә, XIX быуат аҙағы — XX быуат башында төҙөлгән йорттар тәшкил итә, ҡала ситендә заманса 5, 9 ҡатлы һәм иң бейеге — 14-16 ҡатлы торлаҡ комплекстары урынлашҡан. Ҡалала тарихи һәм архитектура һәйкәлдәре күп.

# Бендеры
## Этимология

XV быуат уртаһына ҡараған молдова грамоталарында Тягянякяча, Тигина атамалары ҡулланыла. Төрлө тарихи документтарҙа Тунгаты, Тунгаль, Тягянякяч, Тягянякячоу, Тягин, Тигинов, Тигичул вариациалары бар. Былар — бер үк исемдең төрлө тарихи осорҙа төрлө халыҡтарҙа әйтелеше.
«Тигина» атамаһының килеп сығышы тураһында бер нисә аңлатма бар. Шуларҙың береһе татар литва йәки поляк экспансияһынан ҡасҡан татар кенәзе Тигин булыуы ихтимал. Икенсеһе, славян аңлатмаһы, ҡала тәңгәлендәге Днестр йылғаһы аша уңайлы кисеүгә бәйле. X быуатта был урынды славяндарҙың тиверец ҡәбиләһе төйәк иткән. «Тянуть», «толкать», «тункать» һүҙенән килеп сығыуы ихтимал. Ҡаланың бөгөнгө атамаһы, йәғни «Бендеры», «мин теләйем» төшөнсәһенә бәйле тигән легенда йәшәй. Йәнәһе, был фразаны ҡалаға хужа булырға теләгән төрөк солтаны Сөләймән әйткән.
Әүәлерәк «Бендеры» атамаһын «йылға буйындағы нығытма» тип тәржемәләү яҡлы булғандар. Һуңыраҡ уны фарсы теленән «гавань», «порт» йәки «йылға буйында туҡталыш» (фарс. بندر) һүҙенән килеп сығыуына бәйләйҙәр. Иранда «бендер» һүҙенә бәйле күп урындар бар. Улар араһында Бендер-Аббас һәм Бендер-Энзели. Былар барыһы ла порт-ҡалалар.
«Бендеры» атамаһы рәсми рәүештә 1541 йылда раҫлана. Октябрь революцияһына тиклем ҡала думаһы уны Тигин тип үҙгәртергә ҡарар итә. Әммә Бессарабия губернаһы етәкселеге уны раҫламай.
1919 йылда Бессарабия Румынияға ҡушылғас, Бендеры атамаһы Тигинға үҙгәртелә. Шулай ҙа урындағы халыҡ элеккесә атап йөрөтә. 1940 йылда Бессарабия СССР-ға ингәс, ҡалаға тәүге атамаһы ҡайтарыла. Совет осоронда уны төрлөсә үҙгәртеү тәҡдиме була, мәҫәлән, Ткаченко, Днестровск һәм башҡалар.
# 1808 йыл

II мең йыллыҡ :
XVII быуат — XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат — XXI быуат :
Хронологик таблица :
1808 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1808 MDCCCVIII |
| Юлиан стилендә | 1807—1808 (13 ғинуардан) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2560—2561 (3 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7316—7317 (13 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5568—5569 ה'תקס"ח — ה'תקס"ט |
| Мосолман календары | 1223—1224 |
| Боронғо әрмән календары | 1257 ԹՎ ՌՄԾԷ |
| Ҡытай календары | 4504—4505 丁卯—戊辰 красный заяц — жёлтый дракон |
| Эфиопа календары | 1800—1801 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 1864—1865 |
| - Шака самват | 1730—1731 |
| - Кали-юга | 4909—4910 |
| Иран календары | 1186—1187 |
1808 йыл — йома көнөнән башланған йыл, кәбисә.
# Ҡотҡор

Ҡотҡор (рус. Куткурка) — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Йүрүҙән йылғаһының һул ярына тамағынан 297 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Ҡотҡор
## Топонимикаһы

Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының ауыҙ-тел ижадын өйрәнгән географ, топонимист Н. И. Шувалов үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә йылға исеме тураһында ошоларҙы яҙа: Куткурка, речка, левый приток Юрюзани. От распространенного у башкир и татар мужского имени Коткуркы, где кот — «душа», «счастье», куркы — «робость», «боязливость»

# Ҡотҡор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201112111100023217
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102321
* Бассейн коды — 10.01.02.011
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Хәсәнов Дамир Йосоп улы

Хәсәнов Дамир Йосоп улы (1938—2005) — «Нефтепроводмонтаж» тресының иретеп йәбештереүсеһе, Социалистик Хеҙмәт Геройы.

# Хәсәнов Дамир Йосоп улы
## Биографияһы

1938 йылдың 24 декабрендә Башҡорт АССР-ының Благовар районы Ҡашҡалаша ауылында тыуа.
1958 — 1960 йылдарҙа Свердловск ҡалаһында Совет армияһы сафында стройбатта хеҙмәт итә. Батальондың комсомол комитеты составына, һуңынан партияға инә.
Хәрби хеҙмәттән һуң «Бохара—Урал» газ торбалары һалыу төҙөлөшөнә китә. Ырымбур өлкәһендә трассала буласаҡ тормош иптәшен — Валентина Афанасьевнаны осрата. Уларҙың ике балаһы — улы һәм ҡыҙы тыуа.
«Нефтепроводмонтаж» тресынын 74-се төҙөлөш-монтаж идаралығында иретеп йәбештереүсе булып эшләй. «Уренгой—Үҙәк» газ торбаларын һалғанда хеҙмәт ҡаһарманлығы күрһәтә.
Хаҡлы ялға сыҡҡас уҡытыу — производство комбинатында эшләй, йәштәрҙе иретеп йәбештереүсе һөнәренә өйрәтә.
Хәсәнов Дамир Йосоп улы 2005 йылда Өфө ҡалаһында вафат була.

# Хәсәнов Дамир Йосоп улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1984, илдең мөһим газ торбаларын һалыуҙагы шәхсән индергән ҙур өлөшө, «Уренгой — Үҙәк-1» газ үткәргесен һуҙыуҙа күрһәткән хеҙмәт ҡаһарманлығы өсөн) .
* Ике Ленин ордены (1980, 1984),
* Халыҡтар дуҫлығы ордены (1973) һәм миҙалдар.
* СССР Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе миҙалы.
# Бостон (туҡыма)

Бостон (франц. boston - АҠШ-тың Бостон ҡалаһы исеменән) — саф йөн туҡыма, саржа ысулы менән һуғыла. Меринос тоҡомло һарыҡтың елкә өлөшөнән алынған йөндән иләнгән, урта һәм юғары номерлы нәҙеклектә, 2 йәки күберәк ҡатлап сиратылған ептән һуғылған туҡыма.
Бостон башлыса ҡарағусҡыл төҫтәргә: күк, ҡара, көрән шыма итеп буяп сығарыла.
Сыҙамлылығы юғары булыуы менән айырылып тора.

# Бостон (туҡыма)
## Ыңғай һәм кире сифаттары

әҙер изделиеларҙың төрлө деформацияларға юғары тотороҡлоғон тәьмин итә;
туҙыуға сыҙамлылығы юғары, шул арҡала әйберҙәр оҙаҡ ваҡыт, хатта уларҙы әүҙем файҙаланғанда ла, эстетик йөҙөн һаҡлай;
үҙенең тығыҙлығы, шулай уҡ йөн үҙенсәлектәре иҫәбенә туҡыма йылылыҡтан һаҡлай ала;
экологик яҡтан таҙалыҡ - был материал составына синтетик матдәләр инмәй;
бактерияларға ҡаршы һәм гигиена характеристикалары бик шәп ;
туҡыма һауа үткәреүсәнлеге түбән булыу иҫәбенә ел үткәрелмәй тиерлек - был уны төрлө өҫ кейеме тегеү өсөн ҡулланырға мөмкинлек бирә;
гигроскопиклыҡ;
туҡыма ваҡыт үтеү менән ҡырылмай;
Ошо материалдан тегелгән кейемде кер йыуыу машинаһында йәки ҡул менән йыуырға мөмкин, ә йыһаздарҙың күбеһе таҙартыуға тапшырыла.
Бостонды көйә төшөүҙән тик ныҡ һаҡлау зарур. Тағы ла бер етешһеҙлек шуға ҡайтып ҡала: изделиеларҙың өҫкө йөҙө ялтырай башламаһын һәм матурлығын һаҡлап ҡалһын өсөн тейешле сара күреп торорға кәрәк
# Виза-Ёль

Виза-Ёль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тимшер йылғаһының һул ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.

# Виза-Ёль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000014299
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001429
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Бер туған (нәшриәт)

Бер туған — Германияла Әлиә Тайсина нигеҙләгән нәшриәт йорто. Шул уҡ исемдәге журнал.

# Бер туған (нәшриәт)
## Тарихы

Берлиндағы Татар-башҡорт мәҙәни үҙәге ағзаһы Әлиә Тайсина журналдың тарихын былай тип һөйләне: «2004 йылда "Бер туған" нәшриәтен асыу өсөн ҙур булмаған дәүләт субсидияһын алдым. "Бер туған" журналын сығара башлағанға тиклем ул минең менән бергә йәшәгән улым Андрей Тайсин компьютер дизайны буйынса верстальщик һәм белгес булып эшләй ине. Минең дә журналист һәм редакция эшендә бай тәжрибә тупланған ине. Өҫтәүенә, Берлиндағы өс рәссам: Рәис Хәлилов, Шамил Ғимаев, Нурия Хадеева, Татар-башҡорт мәҙәниәте үҙәге ағзалары, буласаҡ нәшриәттең китаптарын иллюстрациялау теләге менән янып йәшәйҙәр ине.»
2002 йылдан «Германияла татарҙар» исемле журнал нәшер ителә. 2003 йылда журнал исеме «Бер туған» тип үҙгәртелә, артабан был исем нәшриәткә бирелә.Журнал Германияла йәшәүсе башҡорттар һәм татарҙарҙың ижтимағи һәм мәҙәни тормошон яҡтырта. Журналда материалдар рус, немец, татар, башҡорт телдәрендә бирелә. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, "Бер туған" журналы баҫмаһын 2010 йылда туҡтатырға тура килә, нәшриәт эшен дауам итә. Нишриәттә немец һәм Рәсәй авторҙарының китаптары баҫыла.
Нәшриәттә Әлиә Тайсина тәржемәһендә немец телендә Ғабдулла Туҡайҙың «Шүрәле» әҫәре донъя күрә. Артабан башҡорт һәм татар әкиәттәре немец теләндә баҫтырыла. 2011 йылдың яҙында "Урал батыр" ҙың икенсе эшкәртелгән баҫмаһын немец телендә нәшер итәләр. Шулай уҡ "Аҡбуҙат" эпосы тәржемәһе әҙер. Нәшриәттә Шамил Ғимаевтың яңы төҫлө һүрәттәре менән биҙәрлән "Урал батыр" һәм "Аҡбуҙат" баҫмаларына әҙерләнә.