yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Энтль-Игль

Энтль-Игль — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Куль-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 147 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Энтль-Игль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200041450
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204145
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Мөхәммәт Юныс

Мөхәммәт Юныс (бенг. মুহাম্মদ ইউনুস; 28 июнь 1940 йыл) — Бангладеш банкиры, иҡтисад профессоры. Нобель тыныслыҡ премияһының 2006 йылғы лауреаты.

# Мөхәммәт Юныс
## Биографияһы

Мөхәммәт Юныс 1940 йылдың 28 июнендә Британия Һиндостаны Бенгал (хәҙерге Бангладештың) Читтагонг ҡалаһы янындағы Батуа ауылында тыуған.
1960 йылда Бангладеш республикаһының иң боронғо юғары уҡыу йортон — Дакка университетын бакалавр, 1961 йылда — магистр булып тамамлай. Белемен артабан АҠШ-та дауам итер өсөн 1965 йылда Фулбрайт программаһының лауреаты була һәм уның стипендияһын алыуға өлгәшә, ә 1971 йылда Вандербильт университетын (АҠШ) иҡтисад докторы дәрәжәһе менән тамамлай.
1970 йылдан алып 1972 йылға тиклем Теннеси штаты университетында (АҠШ) иҡтисад профессоры вазифаһында уҡыта. Һуңынан Бангладештың Читтагонг университетында иҡтисад фәндәренән уҡыта. 1976 йылда университет ҡарамағындағы үҫеш проекты етәксеһе итеп тәғәйенләнә.
1976 йылда Мөхәммәт Юныс тыуған төбәге — Бангладешҡа ҡайта. Илдең ярлы ауылдарының береһенә барғанда унда йәшәүселәрең фәҡирлектән сыға алмауҙарын күреп, бының сәбәптәрен асыҡлай: крәҫтиәндәр урындағы ростовщиктарҙан бик ҙур процентҡа һәм бигерәк тә ҡыҫҡа ваҡытҡа кредит алалалар икән. Һөҙөмтәлә улар үҙҙәре етештергәнде баҙарҙа һатып, аҡса эшләп өлгөрә алмай. Шуға ла, бурыстарын түләү өсөн, тауарҙарын бик осһоҙ хаҡҡа кредиторҙарына һатырға мәжбүр була. Мөхәммәт Юныс ярлы крәҫтиәндәрҙең бурысын ҡаплай һәм үҙе уларға бәләкәй сумма менән бик аҙ процентҡа, бер ниндәй залогһыҙ һәм яуаплылыҡты өҫтөнә алыусыларһыҙ кредит бирә башлай. Ул берҙән-бер шарт ҡуя: кредит алыусылар, ҡағиҙә булараҡ, ғаилә бизнесын киңәйтергә йәки асырға тейеш. Был осорҙа күптәре доктор Мөхәммәт Юныстың был ҡылған эшен мәрхмәтле сәйерлек тип иҫәпләй. Ләкин тиҙҙән шуныһы асыҡлана: ҡайтарылмаған кредиттың кимәле 3 проценттан кәм килеп сыға. Шулай итеп, Мөхәммәт Юныс микрокредит концепцияһын төҙөй һәм Grameen Bank асып 1983 йылда уның генераль директоры итеп һайлана.
1996 йылда Бангладеш Хөкүмәтенең кәңәшсеһе итеп тәғәйенләнә. Иҡтисади һәм социаль үҫеште түбәнге яҡтан ойоштороу буйынса тырышлығы өсөн Нобель тыныслыҡ премияһының 2006 йылғы лауреаты була.

# Мөхәммәт Юныс
## Ғаиләһе

1967 йылда үҙе һымаҡ Вандербильт университетында белем алған рус эмигранттарының ҡыҙы Вера Форостенко менән никахлаша. 1979 йылда уларҙың Моника исемле ҡыҙҙары тыуа, хәҙерге ваҡытта ул АҠШ-та опера йырсыһы. Тиҙҙән был никах тарҡала һәм Юныстың ҡатыны ҡыҙы менән бергә АҠШ-ҡа күсеп китәләр. Һуңыраҡ Мөхәммәт Юныс йәнә өйләнә.
# Викторов Виталий Васильевич

Викторов Виталий Васильевич (11 июль 1960 йыл) — анестезиолог- реаниматолог. Медицина фәндәре докторы (2002), профессор (2003). Рәсәй Федерацияһының (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының (2002) атҡаҙанған табибы.

# Викторов Виталий Васильевич
## Биографияһы

Виталий Васильевич Викторов 1960 йылдың 11 июлендә Башҡорт АССР-ының Миәкә районы Һыуыҡҡул-Михайловка ауылында тыуа. 1987 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлағандан һуң Республика балалар психоневрология үҙәгендә табип-анестезиолог-реаниматолог, анестезиология-реаниматология бүлеге мөдире булып эшләй, 1999 йылдың 12 ғинуарынан алып бында Ашығыс медицина ярҙамы дауаханаһында балалыҡ буйынса баш табип урынбаҫары булып эшләй.
2001 йылдан башлап ғәмәли һаулыҡ һаҡлау өлкәһендәге эште педагогик һәм фәнни-методик эшмәкәрлек менән бер рәттән дипломдан һуң белем биреү институтының педиатрия һәм балалар хирургияһы кафедраһында ассистент (2001-2003 йылдар) һәм профессор (2003-2011 йылдар) сифатында алып бара.
2002 йылдың июленән Өфө ҡалаһының 17-се ҡала балалар клиник дауаханаһының баш табибы итеп тәғәйенләнә. Бер үк ваҡытта 1990 йылдан БДМУ-ның дипломдан һуң белем биреү институтында эшләй. 2011 йылда педиатрия һәм балалар хирургияһы кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2012 йылдан алып институт директоры вазифаһын башҡара.
Викторовтың бөтә хеҙмәт эшмәкәрлеге Өфө ҡалаһы дауалау учреждениеларында эшләү менән бәйле. 2003 йылдың 1 авгусынан әлеге ваҡытҡа тиклем Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәтенең Һаулыҡ һаҡлау идаралығы начальнигы булып эшләй.

# Викторов Виталий Васильевич
## Фәнни эшмәкәрлеге

Фәнни эшмәкәрлеге абдоминаль хирургияла операция яһағанда һәм операциянан һуңғы осорҙа ағзаларҙың һәм организм системаларының функциональ етешмәүсәнлеген, сепсис аҙып китеүгә морфофункциональ һәм генетик бирешеүсәнлекте өйрәнеүгә арналған. Викторов тарафынан септик процесты һәм шокты интенсив дауалау ысулдары камиллаштырылған һәм дауалау практикаһына индерелгән. 200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 5 монография, Рәсәй Федерацияның 5 уйлап табыуы, 12 уҡыу ҡулланмаһы баҫтыра.
Ғилми етәксе сифатында 5 медицина фәндәре кандидатын әҙерләгән. Әлеге ваҡытта уның етәкселегендә 1 кандидатлыҡ һәм 1 докторлыҡ диссертациялары үтәлә.

# Викторов Виталий Васильевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

Фәнни-ғәмәли эшмәкәрлек өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн дәүләт наградаларына лайыҡ була: 2002 йылда уға «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы» тигән маҡтаулы исем бирелгән, 2008 йылда — «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы», Черен Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының «Һаулыҡ һаҡлау отличнигы» билдәһе, Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы, Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы ағза-корреспонденты, Абхазия дәүләт университетының почетлы профессоры, юғары йәмәғәт категориялы табип-реаниматологы.

# Викторов Виталий Васильевич
## Төп хеҙмәттәре

Экстренная колопроктология. Уфа, 2001 (автор.).
# Санта-Круз (Калифорния)

Санта-Круз (ингл. һәм исп. Cruz Santa) —Калифорния штатындағы иң эре ҡала, ул Санта-Круз округының административ үҙәге. 2010 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Санта-Круз ҡалаһында бөтәһе &&&&&&&&&&060049.&&&&&060 049 кеше йәшәй. Ҡала Монтерей ҡултығынан көньяҡҡа табан Сан-Франциско ҡалаһынан 115 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Санта-Круз ҡалаһында Калифорния университеты (UCSC, Cruz University of California Santa) эшләй.
2007 йылда урындағы бар хужаһы Джесс Авшаломов (ингл. Jesse Avshalomov), Санта-Круз ҡалаһында һыра байрамына нигеҙ һала, был байрам көнө тиҙ арала Халыҡ-ара һыра көнө тип билдәләнә башлай.

# Санта-Круз (Калифорния)
## Туғанлашҡан ҡалалары

| Илдәр | Ҡала |
| Рәсәй Федерацияһы/ Украина | Алушта |
| Никарагуа | Хинотепя |
| Венесуэла | Пуэрто-ла-Крус |
| Италия | Сестрить-Левант |
| Япония | Синг |
| Испания | Санта-крус-де-Тенерифе |
# Теңкелдәк төйөт

?Теңкелдәк төйөт :
Диңгеҙ полубаһында :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Суб-тип: | Умыртҡалылар |
| Класс: | Ҡоштар |
| Суб-класс: | Яңы аңҡаулылар |
| Отряд: | Турғай һымаҡтар |
| Подотряд: | Һайраусы турғайҙар |
| Ғаилә: | Һылыуҡастар |
| Ырыу: | Төйөттәр |
| Төр: | Теңкелдәк төйөт |
Латинса исеме :
Phylloscopus collybita (Vieillot, 1817) :
Ареал :
Оя ҡороу арауығы(күсмә)
     Оя ҡороау арауығы(ярым күсмә)
     Йыл әйләнәһенә йәшәү арауығы
     Ҡышҡы ареал ареал :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 562129 NCBI 48150 |
Теңкелдәк төйөт (рус. ruпе́ночка-тенько́вка ,лат. Phylloscopus collybita) — һылыуҡастар ғаиләһенән булған ваҡ урман ҡошо.

# Теңкелдәк төйөт
## Ҡылыҡһырлама

Төҫө сағыу булмаған, ҡыҫҡа ҡойроҡло, түңәрәкләнгән ҡанатлы ҙур булмаған тәбәнәк ҡош. Кәүҙәһе 10—12 см, ата ҡош ауырлығы 7—8 г, инә ҡош 6—7 г.
# Дален (Саксония)

Дален (Саксония) (нем. Dahlen) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 4642 кеше йәшәй. Майҙаны — 71,68 км². Диңгеҙ кимәленән 158 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 4774 һәм автомобиль коды TO.
# Бәкәтин

Бәкәтин ырыуы (рус. Бакатин, Бикатин, Бекатин, Мякотин) — ҡатай төркөмөнә ингән башҡорт ырыуы. Тамғаһы «Т» («яғылбай»), ораны — «туҡһаба» («туҡһабалылар»), ағасы — «ҡарама», ҡошо — «яғылбай».

# Бәкәтин
## Ырыу уҙғанлығы

Башҡорт шәжәрәләр буйынса бәкәтин ырыуының нигеҙеүсе Иштәк (Байлар һәм Йүрмиҙең атаһы) улы Бәкәтүн булған. Бәкәтиндәр күсешкәне Башҡортостандың көньяҡ-көнбайышына болғарҙарҙың әллә борон башҡорт ырыулыҡтары менән ителгән булғайны. Бер-ике быуат осоронда бәкәтиндәр менән йүрми, юрматы, байлар, үҫәргән, тамъян, бөрйән ырыулыҡтары Башҡортостандың көньяҡ-көнбайышында (унда ҡатайҙар бик оҙаҡ килгәненән элек) йәшәй торғайнылар. 13—14-нсе быуаттарҙа ҡатайҙар менән Пермдәге Себергә күсешкәндәр ҙә һуңынан Урал арҡаһына. 16-17-нсе быуаттарҙа бәкәтиндәр Себер Ханлығының ҡушымлығына ингәндәр. Уның бөткәндән һуң бәкәтиндәр өлөшө менән Көсөм татарҙары көнсығышҡа китеп күсешҡандәр, ә икенсе өлөшө ҡатай ырыулығына инеп 17-нсе быуаттың 30-нсы йылдарында башҡа башҡорт ырыуҙары менән Рәсәй иллегенең ҡушымлығына ингәндәр.

# Бәкәтин
## Бәкәтиндәр һаны ла таралыуы урынлығы

19-нсы быуат башында бәкәтиндәрҙең биш ауылдарында (Сабит ауылы, Алабуға ауылы, Һаттыҡ ауылы, Тауҙаҡ-Берҙәнеш ауылы, Норош ауылы) 867 кеше йәшәгән булған. 1859-нсы йылда бәкәтиндәр 1267 булғайны. Бәкәтиндәр йәшәгән йерҙәрендә 47 күл һаналған булған. Әле уларҙың түбәһендә Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ һәм Кәҫле райондары урынлашып ята. 1957-нсе йылда булған өҙөксәлек шартламанан һуң бөтә бәкәтиндәрҙе башҡа йоғошһоҙ ерҙәргә күсергәйнеләр.

# Бәкәтин
## Y-тереяҙманы тикшереү

Бер бәкәтин R1a тигән ырыулыҡтан булып сыға, R1a-Z280 тигән аралыҡтан (нуғайҙарҙан сығышлылыр), CTS3402 тигән тармаҡтан (Иҙел-Ҡарпатлы тармаҡ. Урыҫ-сиҙилле тармағынан 4800 йылдар самаһы айырыуынан бирле), 12-тапҡырһанлы ҡырһанлығы 13 25 16 11 11-15 12 12 10 13 11 30. Башҡа биш тикшерелгән бәкәтиндәр N1a1 (N1a1-Y24361) тигән ырыулыҡтан булып сыға. Ике лә бәкәтин O3a-M134 тигән тармаҡтан килеп сығалар.
# Хәкимова Римма Хәмит ҡыҙы

Хәкимова Римма Хәмит ҡыҙы (2 сентябрь 1971 йыл) — маммолог, терапевт. Медицина фәндәре кандидаты, Небраска штатының һәм Омаха ҡалаһының Почетлы гражданы.

# Хәкимова Римма Хәмит ҡыҙы
## Биографияһы

Хәкимова Римма Хәмит ҡыҙы 1971 йылдың 2 сентябрендә Башҡортостан Республикаһының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған. 1988 йылда 115-се урта мәктәптең физика-математика класын миҙал менән тамамлай. Шул уҡ йылда Башҡорт дәүләт медицина институтының дауалау факультетына уҡырға инә. Уҡыу йылдарында студенттарҙың «Онкология» фәнни түңәрәгендә әүҙем рәүештә тикшеренеү эштәре менән шөғөлләнә, студенттарҙың фәнни йәмғиәте Советы ағзаһы булып тора. 1989 йылдан тикшеренеүҙәрҙең һөҙөмтәләре тураһында студенттар һәм йәш ғалимдарҙың Бөтә Союз фәнни конференцияларында докладтар менән сығыш яһай. Институтта уҡыуын туҡтатмайынса, 1990 йылдан Республика онкология диспансерында хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай, тәүҙә санитарка, ә аҙаҡ химиотерапия бүлегендә медсестра булып эшләй.
1994 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын ҡыҙыл диплом менән тамамлай һәм 21-се ҡала клиник дауаханаһы базаһында «хирургия» һөнәре буйынса йыллыҡ интернатура үтә. Онкология буйынса махсуслашыу үткәндән һуң 33-сө поликлиниканың 1-се ҡатын-ҡыҙҙар консультацияһында маммолог булып эшләй башлай. 1995 йылдан бер үк ваҡытта, профессор Ш. Х. Ганцев саҡырыуы буйынса, Башҡорт дәүләт медицина университетының онкология кафедраһында фән буйынса лаборант булып эшләй башлай. 1999 йылда медицина фәндәре докторы, профессор Ганцев Шамил Хәнәфи улы етәкселеге аҫтында «Оптимизация ранней диагностики рака молочной железы на амбулаторно-поликлиническом этапе» темаһына диссертация әҙерләй һәм уңышлы яҡлай. Өфө ҡалаһында ҡатын-ҡыҙҙар консультацияһы янындағы беренсе маммология кабинеты эшен анализлау диссертация материалы булып хеҙмәт итә. Шул ваҡытта онкологияла профилактик йүнәлешкә ҡыҙыҡһыныу барлыҡҡа килә.
2000 йылда профессор А. М. Ханов «Онкология ауырыуҙарын иҫкәртеү клиникаһында» маммология кабинетын ойошторорға саҡыра, ул ваҡытта уның проекты саҡ эшләнә башлаған була. 2001 йылда Хәкимова Р. Х. шәхси медицина клиникаһында эш башлай һәм тәүҙә уны дауалау-консультатия эше буйынса директор урынбаҫары, ә аҙаҡ баш табибы вазифаһында етәкләй, шул уҡ ваҡытта табип маммолог практик эшен дауам итә. Һөт биҙҙәре ауырыуҙарын диагностикалау һәм дауалауҙың бөтә заманса ысулдарын үҙләштергән.
IX Бөтә Рәсәй «Женщина-директор года» конкурсыны «Лидеры нового поколения» номинацияһында еңеүсе. «Open the World» (Рәсәй — АҠШ) программаһында ҡатнашыусы, Небраска штатының Почетлы гражданы, Омаха ҡалаһының Почетлы гражданы. 2009 йылда Рәсәй Федерацияһының уңышлы, абруйлы һәм танылған эшмәкәрҙәре иҫәбенә инә, биографияһы «Женщины-предприниматели Республики Башкортостан. Лидеры нового времени» каталогына (2007), «Современники России» федераль энциклопедияһына (2009) ингән.

# Хәкимова Римма Хәмит ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

— «Ученые России» Интернет-энциклопедияһы ҡатнашсыһы
— Небраска штатының һәм Омаха ҡалаһының Почетлы гражданы
# Урень (йылға)

Урень — Рәсәйҙәге йылға. Ульяновск өлкәһе,Һамар өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1657 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.

# Урень (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысы Камское Устье ҡала тибындағы ҡасабаһынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем, Оло Черемшан йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000512112100004628
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100462
* Бассейн коды — 11.01.00.005
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Иноземцев Алексей Михайлович

Иноземцев Алексей Михайлович (13 март 1912 йыл — 27 октябрь 1967 йыл) — Белорет металлургия заводының мартен цехында ҡорос иретеүсе, Социалистик Хеҙмәт Геройы. Совет-фин һуғышында ҡатнашыусы.

# Иноземцев Алексей Михайлович
## Биографияһы

Иноземцев Алексей Михайлович 1912 йылдың 13 мартында Пенза өлкәһенең Наровчат ауылында тыуа.
Белеме — башланғыс. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1930 йылда Әстерхан өлкәһе Гурьев ҡалаһы балыҡ промыслаһында балыҡсы булып башлай. 1933 йылдан Белорет металлургия заводының мартен цехында ҡорос иретеүсе ярҙамсыһы вазифаһында эшләй. 1939—1940 йылдарҙа совет-фин һуғышында ҡатнаша. Ҡыҙыл Армия сафынан мобилизацияланғандан һуң металлургия комбинатының мартен цехына кире ҡайта, 1943 йылдан иретеүсе булып эшләй.
Беренсе класлы белгес булып, юғары сифатлы ҡорос һәм суйындың иретмәһен үҙләштереп, продукция алыу процесын даими камиллаштыра, иретмә тапшырыу срогын ҡыҫҡартыуға өлгәшә. 1958 йылдың беренсе яртыйыллығында А.М. Иноземцев бригадаһы пландан тыш 111 тонна ҡорос ҡоя. 1948—1957 йылдарҙа Белорет металлургия комбинаты коллективы ҡорос иретеүҙе ике тапҡырға арттыра, хеҙмәт етештереүсәнлеге һиҙелерлек арта, һәм металл һәм метиздарҙың үҙҡиммәте кәмей. Был өлкәлә А.М. Иноземцевтың ҡаҙаныштары байтаҡ.
Ҡара металлругия үҫеше эшендәге ҙур уңыштары өсөн 1958 йылдың 19 июлендә СССР Юғары Советы Президиумының указы менән А. М. Иноземцевҡа Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
Белорет металлургия комбинатында 1962 йылға тиклем эшләй.
1967 йылдың 27 октябрендә Иноземцев Алексей Михайлович вафат була.

# Иноземцев Алексей Михайлович
## Бүләктәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1958)
* Ленин ордены (1958), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1954) ордены менән бүләкләнгән
# Умрау һөйәге

Умрау һөйәге (лат. clavicula, рус. ключица) — ҡалаҡ һөйәге менән түш һөйәген тоташтырып торған һөйәк, юғары ослоҡ һөлдәһе өлөшө; ҡулды күкрәк ситлеге менән тоташтыра.
# Шуха

Шуха — Рәсәйҙәге йылға. Краснодар крайы,Адыгей Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кубань йылғаһының ҡамышлы урыны ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Шуха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Варнавинский Сбросной канал. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06020002012108100006191
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108100619
* Бассейн коды — 06.02.00.020
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Һөргөндә

Һөргөндә ― урыҫ яҙыусыһы А. П. Чехов хикәйәһе, 1892 йылда яҙылған.

# Һөргөндә
## Баҫма

«Һөргөндә» хикәйәһе тәүге тапҡыр 1892 йылдың 9 майында «Всемирная иллюстрация» журналында (№ 20) баҫылып сыға. Үҙгәртеп эшләнелгән версияһы Чеховтың «Повести и рассказы» йыйынтығында 1894 йылда баҫыла. Һуңғараҡ «Һөргөндә» хикәйәһе А. Ф. Маркс нәшер иткән яҙыусының әҫәрҙәр йыйынтығының һигеҙенсе томында 1899―1901 йылдарҙа баҫыла.

# Һөргөндә
## Яҙыуҙың тарихы

Хикәйәнең сюжетына Чеховтың Себергә сәйәхәте һәм Сахалинда булыу тәьҫораттары ингән. Айырым әйткәндә, яҙыусының 1890 йылдың 4-се йәки 5-се майында Ишим йылғаһын паромда сығыуы тураһында , ә артабан 7 майҙа көндөң насар торошо арҡаһында Иртыш йылғаһын аша сыға алмай, паромсы өйөндә төн үткәреүе хаҡында һүҙ бара. Был турала Чехов 16 майҙа үҙ туғандарына һәм яҡын дуҫы, балалар яҙыусыһы Мария Владимировна Киселёваға хат яҙа. Был турала ул «По Сибири» тигән хикәйәләр йыйынтығында ла телгә ала.
Сахалинда булған саҡта Чехов «Матур» ҡушаматлы кәмәсене осрата. Үҙен бәхетле кеше тип һанаған «Матур» яҙыусыны үҙенең толстойҙыҡыса фәлсәфәһе менән ғәжәпкә ҡалдыра. Моғайын, ошо кеше хикәйә геройы Семён Толковыйҙың прототибы булғандыр.

# Һөргөндә
## Сюжет

Төнгө ут янында элекке тотҡонлоҡта булған ике кеше менән һөйләүсе ултыра. Исеме лә билдәһеҙ йәш татар үҙенең ҡатынын иҫенә төшөрә, ул рәхимһеҙлеге өсөн был донъяны күрә алмай. «Мәғәнәле» ҡушаматлы Семен ҡарт уның был һүҙҙәренә ерәнеп ҡарай, сөнки ул үҙен шул тиклем ныҡ сыныҡтырған, ул хатта «яланғас көйө ерҙә ятып йоҡлай һәм үлән менән дә туҡлана ала».
Мәғәнәле дворян Василий Сергеевичтың эмиграцияла булғанда юғары күтәрелеүҙәрҙән һәм түбәнгә йығылыуҙарҙан торған тарихын һөйләй. Уның янында Мәғәнәле үҙен юғары зат итеп тоя, сөнки ул үҙенең бар теләктәрен дә юҡ иткән һәм ул бар нимәнән дә азат һәм шуға күрә бәхетле. Йәш татар бик ҡыйыу уға ҡаршы төшә һәм: «Һинең бер теләгең дә булмағас, һин үлек», - ти.

# Һөргөндә
## Тәнҡитселәрҙең баһаламаһы

Иероним Ясинский үҙ мемуарҙарында Всемирная иллюстрация журналының баш мөхәррире Петр Быков хикәйәгә бик ныҡ һоҡлана, тип билдәләй. Тәнҡитсе Евгений Ляцкий 1904 йылда яҙған мәҡәләһендә Чеховтың был хикәйәһен яҙыусы әҫәрҙәре араһындағы иң яҡшы әҫәр тип таба.
Шул уҡ ваҡытта «Һөргөндә» хикәйәһе яҙыусының замандаш тәнҡитселәре тарафынан бөтөнләй иғтибарға алынмай ҡала, бары тик байтаҡ йылдар үткәс кенә, урыҫ һәм сит ил әҙәбиәтселәре хикәйәгә юғары баһа ҡуя. {0}[13]{/0}} (1936) «Чехов ысынлап та иҫ киткес яҙыусы. Уның «Һөргөндә» и «Ҡасаҡ» хикәйәләренең әҙәбиәттә бер ниндәй ҙә аналогтары юҡ», ― тип Яңы Зеландия яҙыусыһы Кэтрин Мэнсфилд 1920 йылдың декабрендә яҙа.
# Я-Седа-Яха

Я-Седа-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нурма-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 93 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Я-Седа-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300046212
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304621
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ғисмәтуллин Абдулла Төхвәтулла улы

Ғисмәтуллин Абдулла (Ғабдулла) Төхфәтулла улы (14 март 1883 йыл — 10 июнь 1938 йыл) — ғалим, совет дәүләт эшмәкәре. Башҡортостан халыҡ мәғәрифы комиссары, Башҡорт АССР-ының Үҙәк статистика идаралығы етәксеһе. Сәйәси репрессия ҡорбаны.

# Ғисмәтуллин Абдулла Төхвәтулла улы
## Биографияһы

1883 йылда Ҡаҙағстандың Ҡостанай ҡалаһында тыуған. Атаһы башҡорт, әсәһе ҡырғыҙ милләтенән. Атаһы яғынан олотаһы, ата-әсәһе мәғрифәтселәр.
Биш йыллыҡ мосолман мәктәбен, ике йыллыҡ дәүләт мәктәбен, дүрт йыллыҡ юридик факультетты тамамлаған. Башҡорт, татар, рус, ғәрәп, төрөк, һарт телдәрен яҡшы белгән.

# Ғисмәтуллин Абдулла Төхвәтулла улы
## Хеҙмәт юлы

1917 йылдан һуң Абдулла Төхфәтулла улының эшмәкәрлеге большевиктарҙың идара ойошмалыр менән бәйле икәне, 1920 йылдан РКП (б) ағзаһы булыуы билдәле. Совет Рәсәйе хөкүмәтенең Халыҡ мәғәрифы комиссариатында музыка бүлеге мөдире, Төркөстан-Башҡорт дивизияһында журналист, Шәреҡ институты ректоры, Милләт эштәре буйынса Халыҡ комиссариатының ғилми хеҙмәткәре. Һуңғы урында Иосиф Сталин бергә эшләгән.
1924 йылдан Ғисмәтуллин Башҡорт АССР-ы Госпланы рәйесе урынбаҫары вазифаһына тәғәйенләнә. 1926—1928 йылдарҙа Халыҡ мәғәрифе буйынса Халыҡ комиссары. 1929 йылдың йәйенән Башҡорт АССР-ының Үҙәк статистика идаралығы етәксеһе. Башҡортостанда 1937 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙы ойоштороусы.
Сәйәси ҡорбандар исемлегендә «Башпищепром»дың бүлек етәксеһе итеп күрһәтелгән, әммә архивтағы шәхси анкеталар буйынса был мәғлүмәт раҫланмай.

# Ғисмәтуллин Абдулла Төхвәтулла улы
## Сәйәси репрессия ҡорбаны

1937 йылдың 27 февралендә ВКП(б) Үҙәк Комитеты Пленумы репрессияларҙы киң күләмдә башлап ебәрәргә фатиха биреүсе ҡарар ҡабул итә. Ғисмәтуллин, беренсе ҡулға алыныусылар исемлегендә булып, 28 февраль — 1 март төнөндә ҡулға алына.
1938 йылдың 10 июнендә 58-се статья буйынса юғары язаға хөкөм ителә һәм шул уҡ көндә атыла. «Харбинда (Ҡытай) урынлашҡан аҡ эмигранттар милли үҙәге менән бәйләнештә булыуҙа», «сит ил разведкаларын шпион материалдары менән тәьмин итеүҙә», «контрреволюцион милли ойошма ағзаһы булыҙә» ғәйепләнә.
1957 йылдың 22 авгусында СССР Юғары судының хәрби коллегияһы тарафынан 1938 йылғы нахаҡ ҡарар ғәмәлдән сығарыла.

# Ғисмәтуллин Абдулла Төхвәтулла улы
## Ғәиләһе

Ҡатыны Зәйнәб биш йылға хөкөм ителә. Ҡыҙы Нәиләнең, улы Надирҙың яҙмышы билдәһеҙ.
# Потрашечная

Потрашечная — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лебаутский Сор күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.

# Потрашечная
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010700112115300013791
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301379
* Бассейн коды — 14.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3