yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ариадна мәмерйәһе

Ариадна мәмерйәһе — Силәбе өлкәһенең Әшә районында урынлашҡан мәмерйә.

# Ариадна мәмерйәһе
## Һүрәтләмә

Ариадна мәмерйәһе Әшә районында, Эҫем йылғаһының уң ярында, Шалаш- Минйәр карст яҫы таулығында, 1738-се км тимер юл платформаһынан 5 км төньяҡ-көнбайышта, элекке Яңы-Шалаш ауылынан 1,5 км көньяҡ-көнбайышта урынлашҡан. Эзбизташ массивында һалынған горизонталь карст ҡыуышлығы. Мәмерйәгә инеү урыны 5 м бейеклектәге эзбизташлы яланғас ҡаяла, карст соҡоро төбөндә асыла.
Тура дүртмөйөш формаһындағы (0,4×0,5 м) инеү урыны артында 2 м бейеклегендә киртләс, артабан текә (50°) төшөү юлы киң галереяға (киңлеге 6 метрҙан 8 метрға тиклем, бейеклеге 2 метрҙан 5 метрға тиклем) килтерә. Галереяның буйынан буйына иҙәне түбәнән убылып төшкән ҙур киҫәктәр менән тулған. Ингән ерҙә һәм галереяның осонда ҙур өйөмдәр хасил булған. Ингән ерҙән 30 метрҙа, галереяның уң яҡ стенаһы эргәһендә өйөмдәр аҫтынан ер аҫты шишмәһе ағып сыға. 30 метрҙан һуң ул яңынан галереяның көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә өйөмдәр аҫтында юғала. Көньяҡ стенаһында тар, 10 м оҙонлоҡтағы, 60° мөйөшө аҫтында күтәрелә барыусы юл бар. Беренсе өйөмдән 15 м алыҫлыҡта, галереяның төньяҡ-көнсығыш стенаһында ҡабырға юлдар системаһы асыла. Юлдар 5-әр, 7-шәр һәм 8-әр метрлыҡ вертикаль киртләстәр менән кинәт 22 метрға тиклем бейеклеккә күтәрелә һәм ер өҫтөнә яҡыная. Был мәмерйә юлдары ябыҡ барып бөтә. Мәмерйәнең буйынан буйына түбәһенән һыу тама. Стеналарында һәм түбәһендә үҫемлек ҡалдыҡтары бар. Улар ҡар ирегәндә һәм ҡойма ямғырҙар осоронда ҡыуышлыҡты даими рәүештә һыу баҫыуын дәлилләй.
Төрлө формалағы аҡма-тамсылы кальцитлы ултырмалар (сталактиттар, сталагмиттар, ҡатламдар) күренә. Оҙонлоғо бер нисә тиҫтә сантиметрға тиклем еткән нәҙек һалам һымаҡ көпшәле сталактиттар ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыралар.
Мәмерйәне 1985 йылда «Ариадна» спелеотуризмының Златоуст секцияһы ағзалары (етәксеһе А. Ю. Мурзин) аса һәм өйрәнә. Улар мәмерйәгә Ариадна исемен биргәндәр ҙә инде.
Мәмерйә юлдарының дөйөм оҙонлоғо―131 метр
Уртаса киңлеге ―3,3 метр
Уртаса бейеклеге ― 3,4 метр
Максималь тәрәнлеге ― 30 метр
Иҙәненең майҙаны ― 434 квадрат метр
Күләме ― 1357 кубометр
# Әғзәмов

Әғзәмов — ир-ат фамилияһы. Әғзәм исеменән барлыҡҡа килгән. Төрки халыҡтарҙа киң ҡулланыла.
Әғзәмова — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

# Әғзәмов
## Билдәле йөрөтөүселәр

* Әғзәмов Ғилметдин Әғзәм улы (1903 йыл — 30 ғинуар 1991 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 62-се гвардия кавалерия полкы 82-мм миномёт батареяһының сүкеүсе тимерсеһе. Гвардия ҡыҙылармеецы, ефрейтор, прапорщик. Ҡыҙыл Йондоҙ (1945) һәм II дәрәжә Ватан һуғышы (1985) ордендары кавалеры.
* Эдуард Әғзәми (5 ноябрь 1937 йыл) — журналистика ветераны, яҙыусы, 1961 йылдан СССР Журналистар союзы, 1993 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары ағзаһы (1993). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988), Яңауыл ҡалаһы һәм районының почётлы гражданы (1997) һәм Ғәли Соҡорой исемендәге әҙәби премияһы лауреаты (1999).
* ↑ Шаймуратовцы Агзамов Гильмутдин Агзамович
# Сәмәнхоҙа

Сәмәнхоҙа,йәки Сәмәнхуда́т (фарс. سامان‌خدا) — Сәмәниҙәр династияһын башлаған кеше . VIII быуатта тыуған. Әбү Бәкер Наршаһи һәм Хәмзә Исфахани мәғлүмәтенсә, ул Бәлх провинцияһының Сәмән ауылынан булған,Шамсетдин әл-Мөҡәддәси иһә уны Сәмәрҡәнд янындағы Сәмән ҡышлағынан тип һанай. XVII быуаттағы Сәғдиә әҫәрендә уның ысын исеме Арҡуҡ тип атала, Фирғәнәлә тыуған, шунан үҙе Сәмән ауылына нигеҙ һалған тигән мәғлүмәт бирелә. VIII быуат башында Хөрәсән губернаторы Әсәт ибн Абдаллаһ әл-Ҡасриға килә ( 723-727 идара итә). Сәмәнхоҙа ул ваҡытта Зороастризм инанысында була. Мәгәр Әсәт ибн Абдаллаһ әл-Ҡасриҙың иманлылығы шундай ныҡ тәьҫир итә, ул Исламға күсә һәм губернатор иҫтәлегенә улына ла Әсәт тип ҡуша.
Хәлифә әл-Мәмүн ғәрәптәргә ҡаршы баш күтәреүҙе баҫтырыуҙағы ярҙамдары өсөн (806—810 йыл), Сәмәндең улдарына ла, ейәндәренә лә 819 йылда Мәүерәннәһерҙең барлыҡ мөһим өлкәләренә идара итеү хоҡуғы бирә

# Сәмәнхоҙа
## Шәжәрәһе

| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | Бахрам Гушнасп | Бахрам Гушнасп | Бахрам Гушнасп | Бахрам Гушнасп | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |
| | | | | | | | | | | | | | | | | | | Мардансина | Мардансина | Мардансина | Мардансина | Мардансина | Мардансина | неизвестно | неизвестно | неизвестно | неизвестно | неизвестно | неизвестно | | | | | | | | | | | Бахрам Чубин | Бахрам Чубин | Бахрам Чубин | Бахрам Чубин | Бахрам Чубин | Бахрам Чубин | Гурдия | Гурдия | Гурдия | Гурдия | Гурдия | Гурдия | Гурдуя | Гурдуя | Гурдуя | Гурдуя | Гурдуя | Гурдуя |
| Нушрад | Нушрад | Нушрад | Нушрад | Нушрад | Нушрад | Михран Бахрам-и Чубин | Михран Бахрам-и Чубин | Михран Бахрам-и Чубин | Михран Бахрам-и Чубин | Михран Бахрам-и Чубин | Михран Бахрам-и Чубин | Шапур | Шапур | Шапур | Шапур | Шапур | Шапур | | | | | | | | | | | | |
| | | | | | | Сиявахш | Сиявахш | Сиявахш | Сиявахш | Сиявахш | Сиявахш | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |
| | | | | | | Сиявахш | Сиявахш | Сиявахш | Сиявахш | Сиявахш | Сиявахш | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | Тугмас | Тугмас | Тугмас | Тугмас | Тугмас | Тугмас | | | | | | | | | | | | | | | | | | |
| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | Джутман | Джутман | Джутман | Джутман | Джутман | Джутман | | | | | | | | | | | | | | | | | | |
| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | Сәмәнхоҙа | Сәмәнхоҙа | Сәмәнхоҙа | Сәмәнхоҙа | Сәмәнхоҙа | Сәмәнхоҙа | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |
# Бәрҫеүән

Бәрҫеүән — топоним.
* Бәрҫеүән (ауыл) — Башҡортостандың Благовар районында ауыл.
* Бәрҫеүән (йылға) — йылға, Ағиҙел ҡушылдығы.
# Сәлмән

Сәлмән — башҡорт ир-ат исеме.

# Сәлмән
## Этимологияһы

Сәлмән исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән. Тыныс тигәнде аңлата.

# Сәлмән
## Билдәле кешеләр

Биктимеров Сәлмән Ғәлиәхмәт улы (14 август 1913 йыл — 24 февраль 1971 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир, өлкән сержант. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 60-сы гвардия кавалерия полкы ҡылыссылар эскадроны отделениеһы командиры. Советтар Союзы Геройы (1944).
Ярмуллин Сәлмән Шакирйән улы (24 сентябрь 1969 йыл) — журналист, 1991 йылдан Журналистар союзы ағзаһы. 2006 йылдан «Аманат» журналының баш мөхәррире. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2018). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2009) һәм мәғариф отличнигы (2009). Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы (1998) һәм Шәйехзада Бабич исемендәге республика йәштәр дәүләт премияһы (2005) лауреаты.

# Сәлмән
## Фамилияла

Сәлмәнов Рафиҡ Вафа улы (15 сентябрь 1917 йыл — 4 июль 2003 йыл) — башҡорт композиторы. 1961 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың (1989) һәм Башҡорт АССР-ының (1983) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
Сәлмәнов Ғатау (рус. Сальманов Гатау 1913 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой.
Сәлмәнов Салауат Рафиҡ улы (30 апрель 1952 йыл) — башҡорт совет һәм Рәсәй композиторы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Гнесиндар исемендәге Рәсәй музыка академияһын тамамлаған(1979). Башҡортостан республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2008). Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһы композиторҙар союзы ағзаһы. Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтында доцент. Башҡортостан Республикаһы халыҡтарының ЮНЕСКО эштәре буйынса Башҡортостан Республикаһы комитеты ҡарамағындағы материаль булмаған мәҙәни мираҫты һаҡлау буйынса комиссия ағзаһы.
Сәлмәнова Айһылыу Рафиҡ ҡыҙы — композитор һәм педагог, танылған музыкаль династия вәкиле. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
# Холуная (Вятка ҡушылдығы)

Холуная — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының һул ярына тамағынан 1266 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Холуная (Вятка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300212111100029775
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102977
* Бассейн коды — 10.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Пожевка (Чермоза ҡушылдығы)

Пожевка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чермоз йылғаһының һул ярына тамағынан 2,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Пожевка (Чермоза ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100009189
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100918
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Пыжа (Филипповка ҡушылдығы)

Пыжа — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Филипповка йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Пыжа (Филипповка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300112111100033940
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103394
* Бассейн коды — 10.01.03.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Камыш-Самарка

Камыш-Самарка — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яйыҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 1202 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Камыш-Самарка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы бассейны (Рәсәй булеге) Һаҡмар йылғаһынан түбәнерәк, Илек йылғаһын керетмәй. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010001012112200007344
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200734
* Бассейн коды — 12.01.00.010
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Бузима

Бузима — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы/ Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кама йылғаһының уң ярына тамағынан 1364 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Бузима
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100001051
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100105
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Оло Куют

Оло Куют — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бия йылғаһының уң ярына тамағынан 166 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.

# Оло Куют
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100212115100000946
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100094
* Бассейн коды — 13.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Шашҡан (ҡасаба)

Шашҡан (рус. Чашкан) — Рәсәй Ырымбур өлкәһе Соль-Илецк ҡала округының элекке Григорьевка ауыл Советы биләмәһендәге ҡасаба.

# Шашҡан (ҡасаба)
## Географияһы

Шашҡан ҡасабаһы Соль-Илецк ҡала округынан көнсығыш-көньяҡ-көнсығышҡа табан туранан яҡынса 21 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Шашҡан (ҡасаба)
## Климаты

Климаты ҡырҡа-континенталь, һалҡын ҡырыҫ ҡышлы, йәйен эҫе, ҡыштан йәйгә күсеү осоро ҡыҫҡа, атмосфера яуым-төшөмө етерлек түгел. Ҡышын территория материктан килгән һыуыҡ һауа массаларының йоғонтоһо аҫтында була, ә йәйгеһен Ҡаҙағстандың ярымсүл яҡтарынан континенталь «эҫе» һауа килә, һөҙөмтәлә йыл һайын тиерлек ҡоролоҡ осоро күҙәтелә. Уртаса йыллыҡ һауа температураһы +5,0°С. Иң һалҡын айҙарҙың уртаса айлыҡ һауа температураһы: −13,0$^о$С (ғинуар, февраль). Иң эҫе уртаса айлыҡ һауа температураһы: +22,6 $^о$С (июль). Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм күләме 339 мм. Йылы осорҙағы яуым-төшөм иң күбе булып тора (апрель-октябрь) — дөйөм алғанда168 мм тәшкил итә. һалҡын осорҙа (ноябрь-март) яуым-төшөм 153 мм самаһы була.

# Шашҡан (ҡасаба)
## Тарихы

Ҡасаба эргәлә урынлашҡан бер ҡатлы тимер юл станцияһы буйынса атама алған. Уға рәсми рәүештә атамаһын 1966 йылда бирелгән. 1932 йылда «Григорьев» МТС-ы ойошторолған булған, 1934-35 йылдарҙа уның янында ҡасаба барлыҡа килгән.

# Шашҡан (ҡасаба)
## Этимологияһы

Шашҡан атамаһын ҡасаба тимер юл станцияһынан алған булһа, уныһы үҙ сиратында Этшашҡан (Шашҡан) тигән йылғаның исемен үҙләштергән. Йылға, ысынлап та, көслө ағымлы, ташҡынлы, ярҙарынан сығып, юлындағы бар нәмәне ағыҙып алып китеүсән. Шуға ла башҡорттар уға эт кеүек ҡоторған, шашҡан мәғәнәһендә исем дә биргән тип яҙа Ырымбур топонимдар белгесе Б. А. Моисеев «Местные названия Оренбургской области. Историко-топонимические очерки» тигән китабында. Тора-бара атаманың тәүге — Эт (Ит) тигән өлөшө төшөп ҡалған һәм Шашҡан атамаһы ғына ҡалған.
Әйткәндәй, Этшашҡан атамаһы юғалмаған, һаман да йылға исемендә лә, уның менән бәйле күренештәрҙә лә (мәҫәләп, Этшашҡан ярлауы) һаҡланып килә.

# Шашҡан (ҡасаба)
## Халҡы

2002 йылда даими рәүештә йәшәүселәр 633 кеше тәшкил иткән (урыҫтар 80 %) , 2010 йылда ла —633.
# Ҡалҡаманов Мөхлис Сәләхетдин улы

Ҡалҡаманов Мөхлис Сәләхетдин улы (1901 йыл — ?) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, ҡыҙылармеец. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкы яугиры.

# Ҡалҡаманов Мөхлис Сәләхетдин улы
## Биографияһы

Мөхлис (исеменең башҡа яҙылышы Мөхлин) Сәләхетдин улы Ҡалҡаманов 1901 йылда Башҡортостандың хәҙерге Баймаҡ районы Иҫке Сибай ауылында тыуған. Ҡыҙыл Армияға БАССР-ҙың Баймаҡ район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла, һуғышҡа Иҫке Сибай ауылынан китә, ҡатыны — Фатима Ҡалҡаманова. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкында хеҙмәт итә. 1942 йылдың 10 июлендә Курск өлкәһе (хәҙер Луганск өлкәһе) Икенсе Тербуны ауылы тирәһендәге тиңһеҙ алыштар барышында хәбәрһеҙ юғала.

# Ҡалҡаманов Мөхлис Сәләхетдин улы
## Хәтер

* 1949—1950 йылдарҙа Липецк өлкәһенең Икенсе Тербуны ауылында Башкавдивизияның 246 яугиры туғанлыҡ ҡәберендә ерләнә. Ҡәберлек өҫтөндә таш һәйкәл — дүрт ҡырлы киҫелгән пирамида ҡуйыла. 1961 йылдың 2 майынын 11 майына тиклем обелиск янында теҙ сүккән яугир скульптураһы ҡуйыла. 2018 йылдың 10 ноябрендә Башҡорт милли-мәҙәни «Аҡ тирмә» төркөмө (Мәскәү) башланғысы менән Рәсәй Федерацияһы ҡарамағындағы Башҡортостан Республикаһы тулы хоҡуҡлы вәкиллеге ярҙамында ҡәберлектәге һәйкәл яңыртыла: гипсобетон статуя урынында Урал оҫталары ижад иткән бронза һалдат фигураһы ҡалҡа, яңы обелискиҙа дивизия атлыларының тулы исемлеге яҙылды.
112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы эҙҙәре буйынса ойошторолған автоуҙыш сиктәрендә хәбәрһеҙ юғалған 31 яугирҙың исемдәре асыҡлана, улар араһында Ҡалҡаманов Мөхлин(с) Сәләхетдин улы исеме.
# Тайхвиц

Тайхвиц (нем. Teichwitz) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 110 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,06 км². Диңгеҙ кимәленән 331 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7570 һәм автомобиль коды — GRZ.
# Санкен-Яун

Санкен-Яун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лямин йылғаһының һул ярына тамағынан 96 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 62 км.

# Санкен-Яун
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200046874
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204687
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Мехат

Мехат — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Парабель йылғаһының уң ярына тамағынан 267 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Мехат
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Кеть йылғаһы ҡушылған урынған Васюган йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кеть, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010700112115200029253
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202925
* Бассейн коды — 13.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Десна (Көньяҡ Буг ҡушылдығы)

Десна (укр. Десна) — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Козятын, Калиновка, Липовец һәм Винница райондары аша көньяҡҡа табан аға. Көньяҡ Бугтың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 80 километр. Бассейн майҙаны - 1400 км².
# Илһамов Тамерлан Айсар улы

Илһамов Тамерлан Айсар улы (22 июнь 1994 йыл — 4 июль 2022 йыл) — гвардия зенит ракета полкының зенит батареяһы хәрби расчет командиры, гвардия прапорщигы. Рәсәй Федерацияһы Геройы (2022).

# Илһамов Тамерлан Айсар улы
## Биографияһы

Тамерлан Илһамов 1994 йылдың 22 июнендә Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районы Асҡар ауылында тыуған. 2009—2011 йылдарҙа Советтар Союзы Геройы, генерал-майор Таһир Кусимов исемендәге урындағы гимназияла уҡый. 2011 йылда Башҡорт дәүләт университеты (хәҙер — Өфө фән һәм технологиялар университеты) Сибай филиалының юридик факультетына уҡырға инә. 2012 йылдың декабрендә үҙ теләге менән хәрби хеҙмәткә китә, 2014 йылдың мартында хәрби хеҙмәт үтеүе тураһында контрактҡа ҡул ҡуя. Гвардия зенит ракетаһы полкының зенит ракетаһы батареяһы хәрби расчетының командиры булып хеҙмәт итә. Сүриәлә, Таджикстанда була. Бер үк ваҡытта Сервноводскиҙа аграр-техник колледжда «ауыл хужалығын механизациялау» һөнәре буйынса белем ала һәм уны 2019 йылда тамамлай.

# Илһамов Тамерлан Айсар улы
## Хәрби эшмәкәрлеге

2022 йылдың 24 февраленән үҙенең подразделениеһы составында Украиналағы махсус хәрби операцияла ҡатнаша. Рәсәй киң мәғлүмәт саралары белдереүенсә, Илһамовтың расчеты 4 июлдә хәрби дежурство ваҡытында, Украина хәрби көстәренең авиаһөжүме Рәсәй хәрби позицияларына барып етмәһен өсөн, уларға ҡаршы ут аса һәм һөжүмде үҙенә ҡабул итә. Дошмандың 9 ракетаһын бәреп төшөрәләр, әммә позиция алмаштырғанда 2 ракета беҙҙең ЗРК-ға эләгә. Илһамовһәм уның хеҙмәттәштәре һәләк була.
2022 йылдың 13 июлендә Әбйәлил районында тыуған Аскар ауылында ерләнә.
Үлгәндән һуң Рәсәй Президенты Указына ярашлы (ябыҡ указ), Рәсәй Геройы исеме бирелә.
Награда Өфөлә Илһамовтың ата-әсәһенә тапшырыла.

# Илһамов Тамерлан Айсар улы
## Наградалары һәм ҡаҙаныштары

* Рәсәй Федерацияһы Геройы (2022)
* «Ҡаһарманлыҡ өсөн» миҙалы (2022)
* 2-се дәрәжә «Хәрби фиҙаҡәрелеге өсөн» миҙалы (2017)
* «Сүриәләге хәрби операцияла ҡатнашыусы» миҙалы (2017)

# Илһамов Тамерлан Айсар улы
## Хәтер

2022 йылдың 1 сентябрендә Әбйәлил районының Аскар ауылында Советтар Союзы Геройы Тагир Кусимов исемендәге гимназия бинаһына Рәсәй Геройы Тамерлан Илһамовҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйыла.
Өфө фән һәм технологиялар университетының (БДУ) Сибай филиалына Тамерлан Илһамов исемен биреү планлаштырыла.
«Марка» акционерҙар йәмғиәте Тамрлан Илһамов, хәрби күренеш һәм «Алтын йондоҙ» миҙалы төшөрөлгән почта маркаһы сығара (2022).
# Өфө ҡаласыҡтары

Өфө ҡаласыҡтары (рус. Уфимские городища) — Башҡортостан Республикаһының баш ҡалаһы Өфө территорияһында урынлашҡан б.э.т. IV — б.э. XIV быуаттарға ҡараған археологик ҡомартҡылары

# Өфө ҡаласыҡтары
## Тасуирламаһы
### Урынлашыуы

Өфө ҡаласыҡтары Башҡортостан Республикаһының баш ҡалаһы Өфө биләмәләрендә бер нисә урында: Өфө ҡаласығы I (Шайтан ҡаласығы), Өфө ҡаласығы II, Өфө II, Өфө ҡаласығы III Зәки Вәлиди, Воровский, Яңы күпер, Октябрь Революцияһы, Пушкин, Туҡай урамдары тирәһендә урынлашҡан.

# Өфө ҡаласыҡтары
## Тасуирламаһы
### Табылдыҡтар

Өфө ҡаласығы I — Шайтан ҡаласығы булараҡ билдәле. Ҡара Абыҙ мәҙәниәте археологик ҡомартҡыһы. Б.э.т. IV—III быуаттарға ҡарай. «Йәшел сауҡалыҡ» шифаханаһы территорияһында Лысая тауында урынлашҡан. XVIII быуатта П. С. Паллас тарафынан тасуирланған. 1878 йылда Ф. А. Нефёдов, 1910—12 йылдарҙа В. В. Гольмстен һәм Д. Н. Эдинг, 1973 йылда Ю. А. Морозов өйрәнгән.
Өфө ҡаласығы II һәм Өфө ҡаласығы III берҙәм археологик комплекс тәшкил итә.
Өфө ҡаласығы IV Салауат Юлаев һәйкәле янында урынлашҡан. 1967 йылда археолог, тарих фәндәре кандидаты А. Х. Пшеничнюк асҡан. Табылған балсыҡ һауыттар Ҡара Абыҙ мәҙәниәте һауыттары ярсыҡтарынан тора. Уҡ башаҡтары, балсыҡ орсоҡбаштар һәм хайуан һөйәктәре табылған.
Өфө ҡаласығы V Өфө спорт һарайы янында урынлашҡан. 2002 йылда тарих фәндәре кандидаты, Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының археологик тикшеренеүҙәр бүлеге хеҙмәткәре Овсянников Владимир Владиславович тарафынан асыла һәм өйрәнелә.
Керамика Ҡара Абыҙ мәҙәниәте һәм Бахмут мәҙәниәте һауыттары ярсыҡтарынан тора.
Өфө тамағы ҡаласығы Өфө йылғаһының уң ярындағы моронда йылға тамағынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 1,5 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
1959 йылда СССР һәм Рәсәй ғалим-археологы, СССР Фәндәр академияһы Археология институты өлкән ғилми хеҙмәткәре. тарих фәндәре докторы аса Г. Н. Матюшин аса, 1990 йылда тарих фәндәре кандидаты, Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының археологик тикшеренеүҙәр бүлеге хеҙмәткәре Овсянников Владимир Владиславович өйрәнә.
Ҡаласыҡ майҙаны яҡынса 7 мең м², ур һәм тәрәнлеге 0,5 м, киңлеге 3 м соҡор менән һаҡланған.
Табылған балсыҡ һауыттарҙың ярсыҡтары Ҡара Абыҙ мәҙәниәтенә ҡарай.
Артефакттар халыҡтың Өфө территорияһына тимер быуат һәм иртә Урта быуат дәүерендә килеп ултырыуын раҫлай.
Өфө ҡаласыҡтары материалдар БДУ, Тарих музейы (Мәскәү), ТТӘИ, Археология һәм этнография музейы, Ғилми-производство үҙәге, Милли музей фондтарында һаҡлана..