yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Шарын-Сала

Шарын-Сала (балка Алдыңғы Хара) — Рәсәй йылғаһы. Ҡалмыҡ Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Улан-Зуха йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 58 км.

# Шарын-Сала
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терек йылғаһы, Дон һәм Волга йылғаларының ағымһыҙ тармаҡтары. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек бассейнынан РФ сигенә тиклем Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07040000112108200000576
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200057
* Бассейн коды — 07.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Блазновка

Блазновка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сарагожа йылғаһының һул ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Блазновка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200112110000006160
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000616
* Бассейн коды — 08.01.02.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Аллаяров Ғәзим Закир улы

Аллаяров Ғәзим Закир улы (19 декабрь 1912 йыл — 24 декабрь 1993 йыл) — партия эшмәкәре, журналист һәм яҙыусы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыуcы. 1941 йылдан — КПСС, 1973 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. КПСС-тың XXII съезы делегаты.

# Аллаяров Ғәзим Закир улы
## Биографияһы

* Ғәзим Закир улы Аллаяров 1912 йылдың 19 декабрендә Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Учалы районы) Ураҙ ауылында тыуған.
* 1933—1934 йылдарҙа Стәрлетамаҡ совет-партия мәктәбендә уҡый.
* 1934—1935 йылдарҙа Учалы МТС-ының сәйәси бүлек секретары, «Ударсы» гәзите хеҙмәткәре.
* 1939—1941 йылдарҙа Ҡыйғы районының «Социализмға» гәзитенең әҙәби хеҙмәткәре, мөхәррир урынбаҫары.
* 1941—1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, танкист була.
* 1945—1948 йылдарҙа КПСС-тың Ҡыйғы район комитетының партия кабинеты мөдире.
* 1947—1949 йылдарҙа Өфөлә Өлкә партия мәктәбендә уҡый.
* 1949 йылдан КПСС-тың Ҡыйғы, Матрай һәм Мәләүез район комитеттарының 2-се, 3-сө секретары.
* 1955—1962 йылдарҙа КПСС-тың Ҡырмыҫҡалы район комитетының 1-се секретары.
* 1962—1970 йылдарҙа КПСС-тың Бәләбәй район комитетының 1-се секретары.
* 1993 йылда Өфөлә вафат була.

# Аллаяров Ғәзим Закир улы
## Ижады

«Бер юлдан» тигән тәүге китабы 1965 йылда донъя күрә. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡиғаларын һәм тыл хеҙмәтсәндәре тормошон һүрәтләүсе «Хинган тауҙары аша» (1975), «Утлы ҡойон эсендә» (1978) повестары очерк характерында, йәғни документаль әҫәрҙәр. «Үргә табан» (1967), «Һынау» (1970), «Ай урағы» (1990) китаптарының темаһы — һуғыштан һуңғы йылдарҙа ауылдың көндәлек тормошо. «Алһыу таңдар атҡанда» (1985) повесы 30-сы йылдар комсомолдарына — Магнитогорск ҡалаһын төҙөүселәргә арнала.

# Аллаяров Ғәзим Закир улы
## Ордендары

* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (06.04.1985);
* Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1957; 1966);
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (20.01.1943)

# Аллаяров Ғәзим Закир улы
## Әҫәрҙәре

* Бер юлдан: Повесть. — Өфө, Башҡортостан китап нәшриәте, 1965. — 100 бит.
* Үргә табан. — Өфө, 1967.
* Һынау. — Өфө, 1970.
* Хинган тауҙары аша. — Өфө, 1975.
* Шифалы ямғыр: повесть һәм хикәйәләр. — Өфө, 1977.
* Утлы ҡойон эсендә. — Өфө, 1978.
* Ер һулышы: повестар. — Өфө, 1983.
* Алһыу таңдар атҡанда. — Өфө, 1985.
* Ырыҫлы ер. — Өфө, 2013.
# Асаев

Асаев — башҡорт, татар, бурәт, урыҫ һ.б халыҡтарҙағы ир-ат фамилияһы. Асай исеменән барлыҡҡа килгән, ул Исайя тигән йәһүд ир-ат исеменең диалект формаһы булып тора. Иврит теленән рус теленә «Хоҙайҙы ҡотҡарыу» тип тәржемә ителә.
Асаева — башҡорт, татар, бурәт, урыҫ һ.б халыҡтарҙағы ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

# Асаев
## Билдәле йөрөтөүселәр

* Асаев Рәйес Бәҙеғитдин улы — ауыл хужалығы һәм дәүләт эшмәкәре. 1965—2001 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Шишмә районындағы «Луч» колхозы рәйесе, 1993—1996 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы Дәүләт думаһы депутаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы.
* Асаев Реваз Николаевич (1923—2007) — осетин шағиры, Грузияның Куцахта ауылында тыуған.
* Асаева Гөлназ Рөстәм ҡыҙы — Башҡортостандың эстрада йырсыһы.
# Нахичеван Автономиялы Республикаһы

Нахчиван Автономиялы респу́бликаһы (әзерб. Naxçıvan Muxtar Respublikası) — Әзербайжан конституцияһы һәм үҙ конституцияһына ярашлы Әзербайжан Республикаһы составында автоном дәүләт, Әзербайжан Республикаһы эксклавы.
Территорияһы — 5,6 мең км². Халҡы — 400 000 кеше (2009), 99,1 % әзербайжандар. Баш ҡалаһы — Нахичевань ҡалаһы.

# Нахичеван Автономиялы Республикаһы
## Атамаһы

Нахчиван топоним упоминается в Клавдий Птолемей Географияһында "Наксуана" (грек. Ναξουὰνα, ингл. Naxuana) исеме менән телгә алына.
М. Фасмер аңлатыуынса Нахчива́н топонимы әрмән телендәге «Νaχič» шәхси исеменән һәм "avan" — "тораҡ, ауыл" һүҙенән килеп сыҡҡан. (һуңыраҡ төрки трансформация — Нахичеван йәки Нахчыван (дж → ч). 1990 йылдарҙа урыҫ телле әзербайжан сығанаҡтары һәм Геодези һәм картография буйынса федераль агентлыҡ (Роскартография) Нахчыва́н типонимын ҡуллана башлай. Башҡа сығанаҡтарҙа совет осорондағы Нахичева́нь топонимы ҡулланыла.

# Нахичеван Автономиялы Республикаһы
## География

Кавказ тауының көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. 75% тирәһе биләмәләр 1000 метр бейеклектә урынлашҡан. Төньяғында Даралагезский һырта, көнсығышында Зангезур һырты урынлашҡан. Республиканың иң бейек нөктәһе − Капыджик түбәһе, 3904 м. Көньяҡ-көнбайыш өлөшө Аракс йылғаһы буйлап 600—1000 м бейеклектә ята. Ғинуарҙың уртаса температураһы тигеҙлектә −3 °С һәм тауҙарҙа −14 °С-ҡа тиклем. Июльдә +28 һәм +25 °С (тау түбәләрендә +5 °С). Уртаса яуым-төшөм тигеҙлектә 200 мм һәм тауҙарҙа 600 мм.
# Туғыҙаҡ (Уйылға ҡушылдығы)

Туғыҙаҡ (рус. Тогузак) — Рәсәйҙәге йылға. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уйылға йылғаһының уң ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км тәшкил итә.

# Туғыҙаҡ (Уйылға ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уйылға йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500112111200001155
— Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200115
— Бассейн коды — 14.01.05.001
— ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
— ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Вом

Вом — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Юконда йылғаһының һул ярына тамағынан 171 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Вом
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010600112115300017617
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301761
* Бассейн коды — 14.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ибн Руста

Ибн Руста шулай уҡ Ибн Даста (Әбү Әли Әхмәт ибн Ғүмәр ибн Руста; IX быуат 2‑се яртыһы — X быуат башы) — ғәрәп сәйәхәтсеһе, географ.

# Ибн Руста
## Биографияһы

Яҡын һәм Урта Көнсығыш, Көнсығыш Европа буйлап сәйәхәт итә. «Китаб әл-әләғ ән-нәфисә» («Ҡиммәтле хазиналар китабы»; 903—927 йй.) хеҙмәте авторы. Көнсығыш Европа, Урта һәм Үҙәк Азия халыҡтарын, шул иҫәптән венгрҙарҙы (Боронғо венгрҙар), болғарҙарҙы, буртастарҙы, бәшнәктәрҙе, хазарҙарҙы тасуирлағанда Джейханиҙың, Ибн Хордадбехтың һ.б. һуңынан юғалған әҫәрҙәрен киң ҡуллана. Волга буйы Болғарының социаль—иҡтисади һәм мәҙәни үҫешен, башҡорт ҡәбиләләренең территорияһы таралыуы тураһында ентекләп яҙа.
# Фәррәхетдинов Рауил Ғоссаметдин улы

Фәррәхетдинов Рауил Ғоссаметдин улы (рус. Фаррахетдинов Равиль Гуссаметдинович; 3 май 1939 йыл) — совет сәнәғәт эшмәкәре. «Почёт» ордены кавалеры, БАССР халыҡҡа көнкүреш хеҙмәте күрһәтеүҙең атҡаҙанған хеҙмәткәре. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — башҡорт.

# Фәррәхетдинов Рауил Ғоссаметдин улы
## Биографияһы

Рауил Ғоссаметдин улы Фәррәхетдинов 1939 йылдың 3 майында Башҡорт АССР-ының Илеш районы Яңы Күктау ауылында тыуған. Юғары белемле — 1971 йылдарҙа С. М. Киров исемендәге Ленинград Урман-техник академияһында уҡып сыҡҡан.
Хеҙмәт юлын 1960 йылда Салауат индустриаль техникумын тамамлағандан һуң ағас бысыу буйынса мастер вазифаһында башлай.
1961—1964 йылдарҙа Совет Армияһы сафтарында хеҙмәт итеп ҡайтҡан.
1964—1971 йылдарҙа мебель предприятиеларныда инженер вазифаларында эшләгән.
1971 йылдан «Башмебельбыт» етештереү предприятиеһында — баш инженер урынбаҫары, баш инженер, директор булып хеҙмәт иткән. Артабан Өфө мебель етештереү аренда фабрикаһында генераль директор вазифаһында эшләгән.
1990 йылда Фәррәхетдинов Рауил Ғоссаметдин улы Өфө ҡалаһының Ленин районы, 29-сы Нижегородка һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы — һуңғы саҡырылышы депутаты итеп һайлана.
Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының халыҡ ҡулланыуы тауарҙары, сауҙа, халыҡҡа коммуналь-көнкүреш һәм башҡа хеҙмәттәр күрһәтеү комиссияһы ағзаһы була.

# Фәррәхетдинов Рауил Ғоссаметдин улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

Фәррәхетдинов Рауил Ғоссаметдин улы — БАССР халыҡҡа көнкүреш хеҙмәте күрһәтеүҙең атҡаҙанған хеҙмәткәре, 1990 йылдың 11 июнендә СССР-ҙың «Почет» ордены менән бүләкләнгән

# Фәррәхетдинов Рауил Ғоссаметдин улы
## Ғаиләһе

Өйләнгән, ғаиләһендә ул һәм ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр.
# Лямпа (Барда ҡушылдығы)

Лямпа — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Барда йылғаһының уң ярына тамағынан 131 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Лямпа (Барда ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сылва, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100812111100012869
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101286
* Бассейн коды — 10.01.01.008
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Суралейка

Суралейка — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Меня йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Суралейка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500412110000039098
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003909
* Бассейн коды — 08.01.05.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Экранас (футбол клубы)

«Экранас» (лит. Futbolo klubas Ekranas) — Литва футбол клубы, Экранас исемле ҡалала урынлашҡан. 1964 йылда барлыҡҡа килгән.

# Экранас (футбол клубы)
## Тарих

1964 йылда барлыҡҡа килгән. <..> Ғәмәлдән 2015 йылда.

# Экранас (футбол клубы)
## Ҡаҙаныштары

* Литва Чемпионы (7): 1992/93, 2005, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012
* Литва вице-чемпионы (4): 1990, 2003, 2004, 2006
* Литва чемпионатының бронза призеры (4): 1994, 1998, 2002, 2007
* Литва кубогы эйәһе (5): 1985, 1998, 2000, 2010, 2011
* Литва кубогы финалсыһы (6): 1972, 1994, 2003 (r), 2006, 2012

# Экранас (футбол клубы)
## Сығыштар статистикаһы (1991—2020)

| Миҙгел | Кимәл | Лига | Урын |
| 1991. | 1. | А лига | 4. |
| 1991.–1992. | 1. | А лига | 5. |
| 1992.–1993. | 1. | А лига | 1. |
| 1993.–1994. | 1. | А лига | 3. |
| 1994.–1995. | 1. | А лига | 8. |
| 1995.–1996. | 1. | А лига | 7. |
| 1996.–1997. | 1. | А лига | 5. |
| 1997.–1998. | 1. | А лига | 3. |
| 1998.–1999. | 1. | А лига | 4. |
| 1999. | 1. | А лига | 5. |
| 2000. | 1. | А лига | 4. |
| 2001. | 1. | А лига | 4. |
| 2002. | 1. | А лига | 3. |
| 2003. | 1. | А лига | 2. |
| 2004. | 1. | А лига | 2. |
| 2005. | 1. | А лига | 1. |
| 2006. | 1. | А лига | 2. |
| 2007. | 1. | А лига | 3. |
| 2008. | 1. | А лига | 1. |
| 2009. | 1. | А лига | 1. |
| 2010. | 1. | А лига | 1. |
| 2011. | 1. | А лига | 1. |
| 2012. | 1. | А лига | 1. |
| 2013. | 1. | А лига | 3. |
| 2014. | 1. | А лига | 6. |
| 2015. | x | x | x |

# Экранас (футбол клубы)
## Билдәле уйынсылар

* Андрюс Величка
* Эдгарас Чеснаускис
# «Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» миҙалы

«Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» миҙалы — СССР-ҙың дәүләт наградаһы
1956 йылдың 20 октябрендә СССР Юғары Советы Президиумы указы менән булдырыла. Миҙал проекты авторы — рәссам Н. Н. Филипповка.

# «Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» миҙалы
## Миҙал тураһындағы положение

«Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» миҙалы менән Ҡаҙағстан, Себер, Урал, Иҙел һәм Төньяҡ Кавказ райондарында сиҙәм һәм ҡалдау ерҙәрҙе үҙләштереү яҡшы эшләгәне өсөн колхозсылар, совхоз, МТС, төҙөлөш һәм башҡа ойошмаларҙың совет, партия, профсоюз һәм комсомол хеҙмәткәрҙәре бүләкләнә.
«Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» миҙалы менән, ҡағиҙә булараҡ, сиҙәм һәм ҡалдау ерҙәрҙе үҙләштереү райондарында ике йылдан да кәм эшләмәгән хеҙмәткәрҙәр тәҡдим ителә.
«Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» миҙалы СССР Юғары Советы Президиумы исеменән бүләкләнеүселәрҙең йәшәү урыны буйынса автономиялы республикалар Юғары Советтары Президиумы рәйестәре, рәйес урынбаҫарҙары һәм ағзалары һәм Хеҙмәтсәндәрҙең край, өлкә, район һәм ҡала советы депутаттары тарафынан тапшырыла.
Миҙал менән бергә бүләкләнеүсегә бүләкләү тураһында таныҡлыҡ тапшырыла.
«Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» миҙалы күкрәктең һул яғына тағыла һәм, башҡа ордендар һәм миҙалдар булғанда, «Донбасс күмер шахталарын тергеҙгән өсөн» миҙалы артынан тағыла.
# Россау (Саксония)

Россау (Саксония) (нем. Rossau) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3704 кеше йәшәй. Майҙаны — 53,29 км². Диңгеҙ кимәленән 318 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 9661 һәм автомобиль коды MW.
# Барадла мәмерйәһе

Барадла мәмерйәһе (словак. Aggtelek-Baradla) — Словакия (Словакия Карст) һәм Венгрия (Агтелек Карст) сигендә мәмерйәләр системаһы. Турыһынса өйрәнелгән мәмерйәләр системаһы һәм оҙаҡ йылдар туристар өсөн асыҡ мәмерйә. Венгрия яғынан да, Словакия яғынанда инеү юлы бар.

# Барадла мәмерйәһе
## Тасүирлама

Мәмерйә карст төҙөлөшлө, оҙонлоғо 25,5 км, шулай уҡ Домика мәмеййәһенең 5,3 километр өлөшөн дә ала. Мәмейәгә инеү Агтерек ауылы янында ҡая төбөндә башлана. Мәмейәнең төп каналы 7 км, шулай уҡ 10 метр киңлектә 7-8 метр бейеклектә тоташҡан залдары бар. Залдарҙың күпселеге ҡаҫҡа.
Иҫ китмәле матур тамаша хасил иткән төрлө төҫтәге һәм төрлө формалағы декоратив сталактиттар мәмейәнең мөһим өлөшө булып тоа. Һыу баҫҡан ваҡытта ер аҫты һыуҙары төп тармаҡ аша үтә. Мәмерйәгә инеү боронғо замандан уҡ билдәле булған, бында неолит эҙҙәре лә һаҡланған.
Яҙма сығанаҡтарҙа мәмерйә беренсе мәртәбә 1549 йылда телгә алына. Джозеф Сарторий 1794 йылда беренсе мәртәбә мәмерйәне тикшерә. 1825 йылда 1,8 километр өлөшө генә тикшерелгән булған. 1802 йылда тикшерелгән өлөшөнөң картаһы баҫыла.1825 йылда инженер Имре Васс тағы ла 5 километр өлөшөн тикшереп, тулы тасүирламаһын нәшер иткән. Был хеҙмәт венгр һәм немец телдәрендә нәшер ителгән.
Туристар өсөн беренсе экскурсия 1806 йылда ойошторола. 1890 йылда Ҡыҙыл күлгә юл төҙөлә, һәм 1927—1928 йылдарҙа был территорияны төҙөкләндереү эштәре башлана.
1995 йылда Барадла мәмерйәһе, Агтелек һәм Словакия карст мәмерйәләре менән бергә ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы тип иғлан телде. 2001 йылдан бөтә мәмерйәләр һыу йыйыу майҙаны һәм Домикавалски һаҙлыҡтары менән бергә халыҡ-ара әһәмиәттәге ҡурсалау урыны тип билдәләнә.
Агтелек Милли Паркы — бер нисә йәйәүле маршруты булған йыл әйләнеһенә эшләй торған иҫтәлекте урын.
# Сада (Лекма ҡушылдығы)

Сада — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лекма йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Сада (Лекма ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300112111100033407
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103340
* Бассейн коды — 10.01.03.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Мазулька

Мазулька — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2542/1131 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

# Мазулька
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200015957
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201595
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Альтенбойтен

Альтенбойтен (нем. Altenbeuthen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 227 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,87 км². Диңгеҙ кимәленән 495 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7338 һәм автомобиль коды — SLF.
# Бальштедт

Бальштедт (нем. Ballstadt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 691 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,86 км². Диңгеҙ кимәленән 270 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99869 һәм автомобиль коды — GTH.
# Акишевка

Акишевка — Рәсәй йылғаһы. Волгоград өлкәһе,Воронеж өлкәһе,Тамбов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Хопер йылғаһының уң ярына тамағынан 148 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.

# Акишевка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер, Ворона йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Савала һәм Бузулук йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010200512107000007568
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000756
* Бассейн коды — 05.01.02.005
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Көрәк (Эҫем ҡушылдығы)

Көрәк — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Эҫем йылғаһының һул ярына тамағынан 186 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Көрәк (Эҫем ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200612111100019041
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101904
* Бассейн коды — 10.01.02.006
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Холодная (Сузун ҡушылдығы)

{{Река
Холодная — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға [[Сузун (Обь ҡушылдығы)|Сузун]] йылғаһының һул ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Холодная (Сузун ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200512115200003742
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200374
* Бассейн коды — 13.01.02.005
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Яңаҡһөйәклеләр

Яңаҡһөйәклеләр (лат. Gnathostomata) — умыртҡалы хайуандарҙың бер төркөмө (умыртҡалыларҙың 99 %). Балыҡтар һәм дүрт аяҡлылар өҫ класына бүленә.

# Яңаҡһөйәклеләр
## Этимология

Яңаҡһөйәклеләр бор. грек. γνάθος (гнатос, яңаҡ) + бор. грек. στόμα (стома, ауыҙ) — баш һөлдәһендә ҡапма -ҡаршы ҡуйылған өҫкө һәм аҫҡы яңаҡтары булғанлыҡтан шундай атама алғандар. Латинса атамаһы яңаҡ һәм ауыҙ һүҙҙәренән яһалған.

# Яңаҡһөйәклеләр
## Төп билдәләре

* Яңаҡһөйәклеләрҙең баш һөлдәһе ике өлөштән: мейе ҡумтаһынан һәм бит өлөшөнән тора. Бит өлөшө өҫлө-аҫлы пар яңаҡтарҙан тора.
* Өҫкө һәм аҫҡы яңаҡтары бер-береһенә ҡапма-ҡаршы ҡуйылған. Яңаҡтарҙа һәр береһе үҙ ҡаҙнаһы менән тештәр урынлашҡан.
* Парлы ослоҡтары бар.
* Эске ҡолаҡта өсөнсө (горизонталь) ярым түңәрәк канал бар.
* Күҙәнәк кимәлендә айырмалары булып, нейрондарында миелен япма (ҡатлам) булыуы тора. Шулай уҡ, антигендарҙы таныу өсөн V(D)J антиесемдәр сылбырын рекомбинациялаусы адаптив иммун системаһы бар.
Яңаҡһөйәклеләр һыуҙа, ҡоро ерҙә йәшәй. Уларҙың айырым бер өлөшө һауала осоуға һәм ер аҫтында көн итеүгә яраҡлашҡан. Яңаҡһөйәклеләр инфратибына
* Кимерсәкле балыҡтар
* Һөйәкле балыҡтар
* Ер-һыу хайуандары
* Һөйрәлеүселәр
* Ҡоштар
* Һөтимәрҙәр кластары инә.
# Кутоп-Назым

Кутоп-Назым — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Назым йылғаһының уң ярына тамағынан 389 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Кутоп-Назым
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200050871
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115205087
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ника (йылға)

Ника — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Суготка йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Ника (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010500112115200022915
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202291
* Бассейн коды — 13.01.05.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2