yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Монорельс

Монорельс — ер өҫтөндә эстакада транспорты, рельс транспорты. Өфө метрополитены альтернативаһы булып тора.

# Монорельс
## Яҡшы яҡтар

* Традицион метрополитен һымаҡ автомагистралдәрҙә урын алмай
* Монорельс юлдың ҡапыл боролошо яҡшы үтә (башҡа рельс транспорты менән сағыштырғанда)
* Ҙур тиҙлек (теорияла)
* Яҡшы күренеш. Туристарҙы йәлеб итеү өсөн
* Түбән тауыш сығарыу
* Тиҙ төҙөү һәм ғаҡы арҙан (метрополитен менән сағыштырғанда)

# Монорельс
## Яҡшы яҡтар
### Насар яҡтар

* Ысын барлыҡта монорельс яй бара. Айырма: ALWEG, Hitachi һәм Bombardier, H-Bahn монорельстары
* Монорельстарға стандарттар юҡ. Айырма: Япония
* Монорельс стрелка күсеү ҡыйынлыҡтар тулдыра
* Ҙур бейектән төшөү
* Авария вакытында пассажирҙар вагондан сығыу сикләнгән
* Рельс ныҡ ныҡлыҡты ала
* Сайҡалыу
* Ҡыш ваҡытында тәртиптә тотоу (ер аҫстындағы метрополитен менән сағыштырғанда)
# Башҡортостан (поезд)

«Башҡортостан» — Рәсәй тимер юлдарының тиҙ йөрөшлө фирма пассажирҙар поезы (№ 039/040), көн аша йөрөй. Өфө — Мәскәү — Өфө маршруты буйынса йөрөй, айҙың йоп көндәрендә Өфөнән, ә таҡ көндәрендә Мәскәүҙән ҡуҙғала. Юлда ваҡыт 26 сәғәт тәшкил итә.
40 йылдан ашыу элек, 1965 йылдың көҙөндә «Башкирия» исеме аҫтында булдырылған. 1993 йылда поездың исеме «Башҡортостан» тип үҙгәртелә. Башта маршруты Ульяновск аша үткән була, әлеге ваҡытта — Һамар аша.

# Башҡортостан (поезд)
## Вагондар

Поезд составында 4 төр вагон:
* СВ (люкс) — йәйге осорҙа ғына;
* купелы;
* юғары комфортлы (бөтә уңайлыҡтары булған) купелы (өҫтәмә хеҙмәттәр менән) — йәйге осорҙа ғына;
* плацкартлы.
Купелы вагондар Тверь вагондар төҙөү заводының заманса вагондарына алмаштырылған. Вагондар «Рәсәй тимер юлдары» ААЙ унификацияланған дизайн-проектына ярашлы рәүештә берҙәм стилдә йыһазландырылған. Һыуытҡыс, микротулҡынлы мейес, пассажирҙар өсөн мәғлүмәт менән электрон таблоһы бар. Уларҙа тәүлек әйләнәһенә һәм барлыҡ юл участкаһында ла асыҡ биотуалет бар. Вагондарҙа ҡуйылған компьютер менән идара ителеүсе кондиционер, йылытыу системаһы, ниндәй сезон булыуға ҡарамаҫтан, автоматик рәүештә оптималь температура тота. Штаб вагонында инвалидтар өсөн айырым купе бар.

# Башҡортостан (поезд)
## Наградалары

* «Рәсәй тимер юлдары» ААЙ пассажирҙар ташыу Департаментының 2004 йылда Екатеринбургта үткән пассажирҙарҙы иң яҡшы хеҙмәтләндереү бөтә Рәсәй конкурсы сиктәрендә «Махсус форма кейемендә иң яҡшы фирма стиле» номинацияһында беренсе урын.
# Үрге Анма

Үрге Анма — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 2547 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 123 км.

# Үрге Анма
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200712115200013701
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201370
* Бассейн коды — 13.01.02.007
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Аксумлинка

Аксумлинка — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы Нурлат районы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Сәрмәсән йылғаһының һул ярына тамағынан 142 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Аксумлинка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Сәрмәсән башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000412112100004896
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100489
* Бассейн коды — 11.01.00.004
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Кыпа-Няргель-Кы

Кыпа-Няргель-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Няргель-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.

# Кыпа-Няргель-Кы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300066007
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306600
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Дынь-Ёль

Дынь-Ёль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Помоз йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Дынь-Ёль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000014046
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001404
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кульпин Валерий Дмитриевич

Кульпин Валерий Дмитриевич (27 ғинуар 1941 йыл) — хеҙмәт ветераны, нефтсе-геологы, хужалыҡ эшмәкәре. Рәсәй Федерацияһының почётлы нефтсеһе.

# Кульпин Валерий Дмитриевич
## Биографияһы

Валерий Дмитриевич Кульпин 1941 йылдың 27 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Ишембай ҡалаһында тыуған. 1968 йылда — Өфө авиация институтын, 1978 йылда — Төмән индустриаль институтын тамамлай.
1982—1987 йылдарҙа — СССР Нефть сәнәғәте министрлығының Көнбайыш Себер бүлеге начальнигы; 1987—1996 йылдарҙа — «Урайнефтегаз» берекмәһенең генераль директоры урынбаҫары; 1999 йылдан — «Самотлорнефтегаз» асыҡ акционерҙар йәмғиәте генераль директоры.
Көнбайыш Себер нефть сәнәғәтенең стратегик һәм оператив үҫеш пландарын эшләүҙә, импортлы газлифт комплексы, нефть промыслаһының коммуникацион селтәрҙәренә радиоканалдар, «РЭДА» ҡоралмаларының импортлы киҫеп алыу каналдарын, нефть промыслаһына тоҙ ултырыу һәм коррозия менән көрәш алымдарын индереүҙә ҡатнаша. Скважиналар ҡыуағына яңғын һүндереү системаһын ооштороуға ҙур өлөш индерә.

# Кульпин Валерий Дмитриевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Рәсәй Федерацияһыны почетлы нефтсеһе
* Халыҡ-ара тәбиғәт һәм йәмғиәт буйынса фәндәр академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы (1998),
* 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордендың миҙалы (2001).
# Веймар республикаһы

Ве́ймар Респу́бликаһы (нем. Weimarer Republik, Deutsches Reich Weimarer Republik (мәғл.)) — историяграфияла ҡулланылған 1919 йылдан 1933 йылға тиклем Германиянын исеме. Рәсми рәүештә был дәүләт һаман «Германия Дәүләте» (нем. Deutsches Reich) тип атала.
Беренсе Донъя һуғышынан һуң Германияла республика барлыҡҡа килә. 1919 йылда Веймар ҡалаһында милли йыйылыш була. Яңы конституция яҙыла.
# Соях

Соях — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Войкар йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.

# Соях
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300031340
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303134
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Шакша (Туношонка ҡушылдығы)

Шакша — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Туношонка йылғаһының һул ярына тамағынан 6,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Шакша (Туношонка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300212110000011276
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001127
* Бассейн коды — 08.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Минск (ҡунаҡхана, Минск)

«Минск» — Минск ҡалаһында Бойондороҡһоҙлоҡ майҙанында урынлашҡан ҡунаҡхана.
«Минск» ҡунаҡхана комплексының беренсе корпусы элек ҙур булмаған 9 номерлы «Ново-Берлин» ҡунаҡханаһы (архитекторы Курвуазье) торған урында 1959 йылда төҙөлгән (архитекторы Боданов, стиль — Сталин неоклассицизмы).
Икенсе корпусы 1969 йылда төҙөлә һәм эшләй башлай (архитекторҙары Г. Сысоев, Д. Кудрявцев, С Мусинский), 7 ҡаттан тоа, 324 урынлыҡ 105 номеры була.
1991 йылда беренсе корпус номерҙарына реконструкция үткәрелә. 1995 йылда «Минск» ҡунаҡхана комплексы Беларусь Республикаһы Президенты эштәр Идаралығы структураһына инә, ә 2001 йылда Беларусь Республикаһы тарихи-мәҙәни ҡиммәттәренең дәүләт исемлегенә индерелә.
2001 йылдың март айында — 2002 йылдың декабрендә «Минск» ҡунаҡхана комплексында реконструкция уҙғарыла. 2002 йылдың 17 декабрендә дәүләт комиссияһы объектты файҙаланыуға ҡабул итеү акттарына ҡул ҡуя.
2002 йылдың 18 декабрендә Беларусь Республикаһы министрҙар Советы янындағы стандартлаштырыу, метрология һәм сертификация комитеты, туризм һәм спорт министрлығы менән берлектә, Белоруссияла һәм Минск ҡалаһында беренсе тапҡыр, ҡунаҡханаға «4 йондоҙ» категорияһы бирә. 2002 йылдың 20 декабрендә, реконструкциянан һуң, А. Г. Лукашенко ҡатнашлығында ҡунаҡхананы рәсми асыу тантанаһы үтә.
* Файл:Belarus-Minsk-Hotel Minsk.JPG
* Файл:Our hotel in Minsk Belarus (3942217365).JPG
# Лохня

Лохня — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе, Калуга өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тарусса йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Лохня
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нара башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ока ҡушылдыҡтары бассейны, Мокша тамағына тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010100712110000022409
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002240
* Бассейн коды — 09.01.01.007
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сед-Ёль (Тимшер ҡушылдығы)

Сед-Ёль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тимшер йылғаһының уң ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Сед-Ёль (Тимшер ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000014305
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001430
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Соловьёв Сергей Леонидович

Сергей Леонидович Соловьев (12 апрель 1930 йыл — 9 март 1994 йыл) — СССР һәм Рәсәй геофизигы, сейсмолог, Рәсәй Фәндәр академияһы академигы (1991).

# Соловьёв Сергей Леонидович
## Биографияһы

1930 йылдың 12 апрелендә Новгородтатыуа.
1953 йылда Ленинград университетының физика факультетын тамамлай.
1956 йылда СССР Фәндәр академияһының Геофизика институты аспирантураһын тамамлай. Был институт тарҡатылғас, СССР Фәндәр академияһының Физика институтында эшләй. Е. Ф. Саваренский етәкселегендә кандидатлыҡ һәм 1970 йылда докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1961 йылдан СССР фәндәр академияһының Сахалин комплекслы ғилми-тикшеренеү институтының сейсмология бүлеген етәкләй (1965 йылдан шунда уҡ директор урынбаҫары була).
1968 йылда Мәскәүгә ҡайта һәм СССР Фәндәр академияһының Ер физикаһы институты лабораторияһында эшләй башлай.
1971 йылдан СССР Фәндәр академияһының Саха ғилми-тикшеренеү институты етәксеһе.
1978 йылдан СССР Фәндәр академияһы Океанология институтының сейсмология лабораторияһы мөлире (1985 йылдан шулай уҡ геофизика бүлеге мөдире).
Төп хеҙмәттәпе ер тетрәү, сейсмологиялылыҡ һәм сейсмология райондарына бүлеүҙе, Курил-Камчатка дуғаһының һәм яҡын-тирәләге акваторияның тәрән ҡоролошон, ер аҫты тетрәүҙәренең гидроаккустик тулҡынын классификациялауға бағышлана. Йыл әйләнәһенә Куриль утрауҙарында цунами тураһында күҙәтеү һәм иҫкәртеү хеҙмәтен, Охот диңгеҙенең, Сахалин шельфының һәм Курил-Камчатка тәрән һыу улағының комплекслы геологик-геофизик съемкаһын ойоштороусы. Тәрән һыу төбөнән сығыусы сейсмографтарҙы эшләүсе, «Атлас землетрясений в СССР» (1962), «Каталог цунами на западном побережье Тихого океана» (1974) һәм «Каталог цунами на восточном побережье Тихого океана» (1975) баҫмаларын төҙөүҙә ҡатнаша.
1 фән докторы һәм 12 фән кандидаты әҙерләнгән. 500-ләп фәнни эш, шул иҫәптән 10 монография, шулай уҡ 30 уйлап табыу авторы. 1994 йылдың 9 мартында Мәскәүҙә вафат була, Дон зыяратында ерләнгән..

# Соловьёв Сергей Леонидович
## Наградалары һәм премиялары

* ВДНХ-ның алтын миҙалы (1974, 1980)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1975)
* ВДНХ-ның көмөш миҙалы (1978)
* «Изобретатель СССР-ҙың уйлап табыусыһы» почет билдәһе (1985)
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы (1988)
* Тәбиғәт һәләкәттәрен өйрәнеү буйынса халыҡ-ара йәмғиәттең Адамс премияһы (1988) — за многолетний выдающийся вклад в изучение землетрясений, цунами и систем предупреждения о цунами
* СССР Фәндәр академияһының һәм Халыҡ мәғарифы һәм фән хеҙмәткәрҙәре профсоюзы президиумының Маҡтау ҡағыҙы (1990).

# Соловьёв Сергей Леонидович
## Хәтер

1996 йылда Европаның Ер тураһындағы фәндәр союзы Сергей Соловьев исемендәге миҙал булдыра. Уның менән тәбиғәт һәләкәттәрен өйрәнеүгә өлөш индергән ғалимдар бүләкләнә.
Рәсәй Фәндәр академияһының Алыҫ Көнсығыш округы президиуиы тәбиғәт һәләкәттәре өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн академик С. Л. Соловьев исемендәге премия булдыра.
2011 йылдың 8 июнендә Рәсәй Фәндәр академияһының Алыҫ Көнсығыш округ Диңгеҙ геологияһы һәм геофизика институтына С. Л. Соловьевҡа иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйыла.
# Лумпциг

Лумпциг (нем. Lumpzig) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 561 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,7 км². Диңгеҙ кимәленән 225–301 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 4626 һәм автомобиль коды — ABG.
# Һарыһыу (күл)

Һарыһыу (әзерб. Sarısu) (Һары күл) — Әзербайжандағы бик ҙур күл, Имишли һәм Сабирабад райондары биләмәһендә урынлашҡан.
Күл Имишли (башҡортса Емешле) һәм Сабирабад райондары аша Кура (әзерб. Kür -Күр) йылғаһы буйлап көньяҡ-көнсығышҡа табан аға. Уның майҙаны 65,7 км², максималь оҙонлоғо — 22 км, максималь киңлеге — 3 км, тәрәнлеге 6 метрға етә. Был төбәктәге дүрт ҙур күлдең береһе, илдә иң ҙуры. Күлдең һыуы сөсө. Һарыһыу (Аҡкүл) тигән күлдән килгән ҡылымлыҡтан, ер аҫты һыуҙарынан һәм яуым-төшөмдән тулылана. Күлдән һыу Кура йылғаһына төшә. Һыуын Кураға ағыуҙы Мурадбейли һыу түгеүсе станцияһы көйләй.

# Һарыһыу (күл)
## Күлде уратҡан тәбиғәт

Имишли районынан башланған күл бында Мил (әзерб. Mil düzü) һәм Муған тигеҙлектәре аша ағып үтә. Мил тигеҙлеге диңгеҙ кимәлендә ята. Ярымсүллек. Һауаһы ҡоро, йәйҙәре эҫе. Тәбиғәте Муғандыҡына оҡшаған.
Күл бер осо менән барып сыҡҡан Сабирабад районы Муған (әзерб. Muğan düzü) тигеҙлегендә урынлашҡан. Тигеҙлек диңгеҙ кимәленән түбәндәрәк ята. Тупрағы көрәндең төрлө төҫөндә, ялан яҡҡа хас, урыны менән тоҙло. Бында үҫемлектәр донъяһы ярымсүллеккә ярашлы. Әрем, эфемерҙар, тоҙло ер үләндәре үҫә. Далаһында йәйрән, сысҡан, йылан һәм башҡа хайуандар осрай. Мамыҡ сәскән баҫыуҙар бар. Һуғарырға һыуҙы Һарыһыуҙан алалар.
Күл кеше йәшәгән райондарҙан шоссе менән айырылған, ул һыуҙы бысраныуҙан кәртәләп тора. Көньяҡ өлөшө элек нефть сығарғанда бысранып торған булған.
Һарыһыуҙың яр буйҙары һаҙмырт һәм һаҙлыҡтарҙан тора. Күлдәге һыу күләме яҡынса 60 млн м³. Яҙлы-көҙлө һыу кимәле күтәрелә. Ҡышҡыһын яҡынса 11 көн туңып тора. Һарыһыуҙың һыуы ныҡ ҡаты, көслө минералләшкән.
Күл һаҙанға һәм воблаға бай. Ҡоштар йылы яҡҡа киткәндә ошонда ҡунып китеүе менән әһәмиәтле (ҡоштарҙың миграцияһы). Күлдең уңайлы шарттары ҡышҡы осорҙа 300—350 меңләп ҡошто йәлеп итә.
Һарыһыу балыҡ тотоу һәм был яҡтың ҡоро тәбиғәтендә баҡсаларҙы һәм баҫыуҙарҙы һуғарыу — ирригация өсөн файҙаланыла.

# Һарыһыу (күл)
## Һарыһыу атамаһы гидронимдарҙа

Ҡаҙағстанда Ҡарағанда, Кызылорда һәм Көньяҡ Ҡаҙағстан өлкәләре аша аҡҡан Һарыһыу тигән йылға бар. Төркиәнең Анталья ҡалаһында шулай уҡ ҙур булмаған йылға Һарыһыу тип атала. Уның да һыуы һары. Атама ҡаланың ошо йылға аҡҡан бер биҫтәһенә лә бирелгән. Чечняла, Ҡырымда ла шундай атамалы йылға һәм төбәк бар.
# Бәзәкә

Бәзәкә — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Менделеевск районы ауылы. Бәзәкә ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора.

# Бәзәкә
## География

Ауыл Түбәнге Кама һыуһаҡлағысы буйында, Менделеевск ҡалаһынан көнсығыштараҡ 12 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Бәзәкә
## Тарих

Бәзәкә — байлар ырыуы башҡорттарының ауылы. Вятка губернаһы Алабуға өйәҙе Байлар улусының Бәзәкә түбәһенә ҡарай. 11-се башҡорт кантоны составында була. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Салағош улусы составына керә.
ХХ быуат башында ауылда 2 мәсет (1860 һәм 1875 йылдарҙа төҙөлгән) теркәлгән.
1920 йылдан Вотяк автономиялы өлкәһе (хәҙерге Удмуртия), 1921 йылдан — Татар АССР-ының Алабуға кантоны, 1928 йылдан — Татар АССР-ының Саллы кантоны составында була. 1930 йылдан — Алабуға районы, 1935 йылдан — Бөндөж районы, 1963 йылдан — Алабуға районы, 1985 йылдан — Менделевск районы составында була.

# Бәзәкә
## Халҡы

1795 йылда ауылда ир енесле 334 йән башҡорт һәм типтәр; 1816 йылда — 316 йән башҡорт; 1834 йылда — 434 йән башҡорт йәшәй.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1859 | 1892 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2000 |
| 1552 | 1877 | 2708 | 2179 | 2248 | 1611 | 1533 | 1656 | 1222 | 781 | 725 |

# Бәзәкә
## Инфраструктура

Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.

# Бәзәкә
## Билдәле шәхестәре

* Шәмсетдин Усманов — 6-сы башҡорт полкы составында 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнаша. «1812 йыл» көмөш миҙалы менән бүләкләнгән.
* Зәки Ғимранов — Ҡазан коммуналь-төҙөлөш институты директоры (1930—1933).
# Вон-Еган (йылға)

Вон-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Мен-Сав-Энтор күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Вон-Еган (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200043393
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204339
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Маслянка (йылға)

Маслянка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кама һыуһаҡлағысы (Обвин ҡултығы) 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Маслянка (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100009844
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100984
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Солман

Солман — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Уролка йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Солман
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100004051
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100405
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Һырғанаҡ

?Һырғанаҡ :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Үҫемлектәр |
| Бүлексә: | Ябыҡ орлоҡлолар |
| Класс: | Ике өлөшлөләр |
| Тәртип: | Рауза сәскәлеләр |
| Ғаилә: | Ноҡот һымаҡтар |
| Ырыу: | Һырғанаҡ |
| Төр: | Һырғанаҡ |
Латинса исеме :
Hippophaë rhamnoides L. :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 503044 NCBI 193516 |
Һырғанаҡ (рус. Облепи́ха круши́новая, лат. Hippóphaë rhamnoídes) —ноҡот һымаҡтар (Elaeagnaceae) ғаиләһенән ике өйлө ҡыуаҡ. Бейеклеге 4-6 м-ға етә. Май айында һарғылт сәскә ата, сентябрьҙә емеше өлгөрә.

# Һырғанаҡ
## Таралыуы

Һырғанаҡ Евразияның уртаса климатында үҫә. Тәбиғәт шарттарында Урта Азияла, Кавказда, Себерҙә, Молдавияла осрай. Башҡортостанда емеше өсөн үҫтерелә.
* Һырғанаҡ. Якоб Штурм, «Deutschlands Flora in Abbildungen», 1796 китабынан ботаник иллюстрация
# Ольховая (Калитва ҡушылдығы)

Ольховая — Рәсәйҙәге йылға. Ростов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Калитва йылғаһының һул ярына тамағынан 133 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 119 км.

# Ольховая (Калитва ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Калитва йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Северский Донец (бассейндың рәсәй өлөшө), йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010400612107000014309
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107001430
* Бассейн коды — 05.01.04.006
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0