yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Йәштәр клуб командалары араһында донъя кубогы

Йәштәр командалары араһында донъя кубогы — йыл һайын үткәрелә торған шайба менән хоккей буйынса турнир. Ул 2011 йылдан башлап үткәрелә.2012 йылдан башлап Халыҡ-ара хоккей федерацияһы эгидаһы аҫтында үткәрелә башлай.

# Йәштәр клуб командалары араһында донъя кубогы
## Һөҙөмтәләр
### Чемпиондар һәм миҙалсылҙар

| Йыл | Үткәреү урыны | Финал | Финал | Финал | 3-ө урын өсөн уйын | 3-ө урын өсөн уйын | 3-ө урын өсөн уйын |
| Йыл | Үткәреү урыны | Еңеүсе | Иҫәп | 2-се урын | 3-сө урын | Иҫәп | 4-се урын |
| 2011 | Омск | Красная Армия | 7:2 | Энергия | Үткәрелмәне | Үткәрелмәне | Үткәрелмәне |
| 2012 | Омск | Садбери Вулвз | 2:0 | Ватерлоо Блэк Хокс | Линчёпинг | 1:0 ОТ | Динамо-Шинник |
| 2013 | Омск | Омские Ястребы | 2:0 | ХПК | Дубьюк Файтинг Сейнтс | 4:1 | Динамо-Шинник |
| 2014 | Өфө | Спартак | 2:1 Б | Толпар | Су-Сити Маскетирc | 4:3 ОТ | Динамо-Шинник |
| 2015 | Екатеринбург Түбәнге Тагил Үрге Пышма | Юргорден | 2:1 | Чайка | Чикаго Стил | 3:2 | Авто |
| 2016 | Түбәнге Кама Яр Саллы | Локо | 5:1 | Реактор | Снежные Барсы | 2:1 | Йокерит U20 |
| 2017 | Екатеринбург Үрге Пышма | Красная Армия | 4:3 | МОДО | Тршинец | 6:4 | Снежные Барсы |
| 2018 | Сочи | Локо | 3:2 | ХВ71 U20 | Оттава Кэпиталз | 2:1 Б | Ред Булл U20 |
| 2019 | Сочи | | | | | | |

# Йәштәр клуб командалары араһында донъя кубогы
## Һөҙөмтәләр
### Ҡатнашыуҙар статистикаһы
#### Командалар араһында

| Команда | | | | В |
| Локо | 2 | 0 | 0 | 2 |
| Юргорден | 1 | 0 | 0 | 1 |
| Омские Ястребы | 1 | 0 | 0 | 2 |
| Садбери Вулвз | 1 | 0 | 0 | 2 |
| Спартак | 1 | 0 | 0 | 1 |
| Красная Армия | 2 | 0 | 0 | 2 |
| Реактор | 0 | 1 | 0 | 1 |
| Чайка | 0 | 1 | 0 | 1 |
| Энергия | 0 | 1 | 0 | 2 |
| Толпар | 0 | 1 | 0 | 1 |
| ХПК | 0 | 1 | 0 | 1 |
| Ватерлоо Блэк Хокс | 0 | 1 | 0 | 1 |
| Снежные Барсы | 0 | 0 | 1 | 3 |
| Су-Сити Маскетирc | 0 | 0 | 1 | 1 |
| Дубьюк Файтинг Сейнтс | 0 | 0 | 1 | 1 |
| Чикаго Стил | 0 | 0 | 1 | 1 |
| Линчёпинг | 0 | 0 | 1 | 1 |
| Спарта U20 | 0 | 0 | 0 | 1 |
| Йокерит U20 | 0 | 0 | 0 | 3 |
| Слован U20 | 0 | 0 | 0 | 1 |
| ТПС U20 | 0 | 0 | 0 | 1 |
| Авто | 0 | 0 | 0 | 2 |
| Динамо-Шинник | 0 | 0 | 0 | 4 |
| ХК Рига | 0 | 0 | 0 | 7 |
| Мальмё Рэдхокс | 0 | 0 | 0 | 3 |
| Пираты | 0 | 0 | 0 | 1 |
| Кейп-Бретон Скримин Иглз | 0 | 0 | 0 | 1 |
| Ред Булл | 0 | 0 | 0 | 2 |
| Эспоо Блюз | 0 | 0 | 0 | 1 |
| Фрёлунда | 0 | 0 | 0 | 1 |
| Витковице Стил | 0 | 0 | 0 | 1 |
| ХИФК | 0 | 0 | 0 | 1 |
| Дания U20 | 0 | 0 | 0 | 1 |
| Норвегия U20 | 0 | 0 | 0 | 1 |
| КЮХЛ йыйылма командаһы | 0 | 0 | 0 | 1 |
| Форт-МакМюррей Ойл Бэронз | 0 | 0 | 0 | 1 |
| Оттава Кэпиталз | 0 | 0 | 1 | 1 |
| Татранские Волки | 0 | 0 | 0 | 1 |
| Давос | 0 | 0 | 0 | 2 |
| КРС Хэйлунцзян | 0 | 0 | 0 | 1 |
| Тршинец | 0 | 0 | 1 | 2 |
| МОДО | 0 | 1 | 0 | 1 |
| ХВ 71 | 0 | 1 | 0 | 1 |

# Йәштәр клуб командалары араһында донъя кубогы
## Һөҙөмтәләр
### Ҡатнашыуҙар статистикаһы
#### Илдәр араһында

| Страна | | | |
| Рәсәй | 6 | 3 | 0 |
| Канада | 1 | 0 | 1 |
| АҠШ | 0 | 1 | 3 |
| Финляндия | 0 | 1 | 0 |
| Чехия | 0 | 1 | 1 |
| Швеция | 1 | 2 | 1 |
| Ҡаҙағстан | 0 | 0 | 1 |
# Подольский Станислав Витальевич

Станислв Витальевич Подольский (укр. Станіслав Віталійович Подольський; 19 февраль 1987 йыл) — Украина футболсыһы. 2016 Йәйге Паралимпия уйындары чемпионы.
# Кост Екатерина Андреевна

Екатерина Андреевна Кост (1888 — 1975) — совет ғалимы-гематологы, медицина фәндәре докторы (1952), профессор (1953). РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы (1947).

# Кост Екатерина Андреевна
## Биографияһы

Екатерина Андреевна Кост 1888 йылда Мәскәүҙә тыуған
1913 йылда Мәскәү юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстарының медицина факультетын тамамлай.
1914 йылдан ординатор, ә 1921 йылдан Икенсе Мәскәү дәүләт университетының госпиталь терапевтик клиникаһында ассистент булып эшләй. 1943 йылдан — өҙлөкһөҙ профессиональ белемдең Рәсәй медицина академияһында клиник лаборатор диагностика кафедраһы мөдире. 1952 йылда «Гипо- и гиперпластические процессы при заболеваниях кроветворного аппарата» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, 1953 йылда профессор дәрәжәһен ала.
Е.А. Кост геморрагик диатездарға, ҡан барлыҡҡа килеүҙең гипо- һәм апластик процестарына арналған 80-дән ашыу ғилми хеҙмәт һәм 5 монография баҫтырып сығара.
Е. А. Кост 1955 йылдан «Лабораторное дело» (1955—1969) журналының ойоштороусыһы һәм яуаплы мөхәррире була, 1938 йылдан алып — СССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының яңы медицина техникаһын индереү буйынса комитеттың лаборатор комиссияһы рәйесе, 1947 йылдан — табип-лаборанттарҙың Бөтә Союз ғилми йәмғиәте рәйесе, 1966 йылдан — Болгарияның клиник лабораторияһы буйынса ғилми йәмғиәттең почетлы ағзаһы була. Е.А. Кост Ҙур медицина энциклопедияһының 2-се баҫмаһында «Внутренние болезни» мөхәрририәт бүлегенең мөхәррире була.

# Кост Екатерина Андреевна
## Наградалары

* Ике Ленин ордены
* Почёт Билдәһе ордены

# Кост Екатерина Андреевна
## Наградалары
### Исеме

* РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы (1947)
# София Подлипска

София Подлипска (15 май 1833, Прага — 17 декабрь 1897, шунда уҡ) — Австро-Венгрия чех яҙыусыһы, мөхәррир, журналист һәм тәржемәсе. Романдар яҙыусы Каролина Светлаяның кесе һеңлеһе.

# София Подлипска
## Биографияһы

София Подлипска үҙенең апаһы менән Прагала бай ғаиләлә тәрбиәләнә. Әҙәби эш менән шөғөлләнә, ҡатын-ҡыҙҙар ассоциацияһы эшмәкәрлегендә ҡатнаша («Минерва» ойошмаһында, Америка ҡатын-ҡыҙҙар ассоциацияһының ташланған һәм онотолған ҡатын-ҡыҙҙарҙы яҡлау йәмғиәтендә), 1858 йылда табип Подлипска Йозефҡа кейәүгә сыға. 1867 йылда тол ҡала һәм йәмәғәт тормошонда тағы ла әүҙемерәк эшләй башлай. Божена Немцова һәм ҡыҙы Людмиланың ире булып киткән Ярослав Врклицкий менән дуҫлаша.
«Osvěta», «Světozor», «Květy», «Rodinná kronika», «Zlatá Praha» журналдарында хеҙмәттәшлек итә. «Женская библиотека» баҫмаһын һәм уның «Souzvuk» альманахын мөхәррирләй. Бер нисә тарихи роман яҙа (башлыса чех тарихы,юғары ҡатлам вәкилдәрендә милли үҙаң уяныу тураһында), драмалар, хикәйәләр, әкиәттәр, балалар һәм урта йәштәге балалар өсөн баснялар, социаль йүнәлештәге әҫәрҙәр яҙа, уларҙа етемлек һәм ҡатын-ҡыҙҙың түбән социаль статусы проблемаларын күтәрә. Француз теленән Жорж Санд әҫәрҙәрен тәржемә итә. Төп әҫәрҙәре: «Osud a nadání» (1872), «Peregrinus» (1882, автобиографик әһәмиәткә эйә), «Jaroslav Sternberk», «Láska a nenávist», «Žiti nebo nežíti», «Pravo lasky», «Pozemský prach», «Přemysl Otokar II», «Mír» (1898) һәм 70-кә яҡын хикәйәләре.
ЭСБЕ ярашлы, «уның әҫәрҙәрендә Бернарден де С.-Пьеррҙың сентиментализм рухынан башлап реалистик социализмға тиклем әҙәби йоғонтолар алмашыныуы һиҙелә. Подлипская драмаһының әһәмиәте юҡ тиерлек». Подлипскаяның әҫәрҙәре йыйынтығы 1874—1886 йылдарҙа баҫылып сыға.
# Зимняя (Юрья ҡушылдығы)

Зимняя — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юрья йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Зимняя (Юрья ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300312111100034402
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103440
* Бассейн коды — 10.01.03.003
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Князев Иван Николаевич

Князев Иван Николаевич (12 июль 1924 йыл — 13 ноябрь 1999 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсылар полкы бронебойщигы. Кесе лейтенант (1946). Советтар Союзы Геройы (1943).

# Князев Иван Николаевич
## Биографияһы

Иван Николаевич Князев 1924 йылдың 12 июлендә Өфө ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуған.
Башланғыс мәктәпте тамамлай. Өфөлә арматурасы-бетонсы булып эшләй.
1942 йылда Башҡорт АССР-ы Кушнаренко районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына.
1943 йылдан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 310-сы уҡсылар полкының бронебойщигы (Воронеж фронтының 13-сө армияһы 8-се уҡсылар дивизияһы) рядовой Н. И. Князев 1943 йылдың 11 сентябренән 15 октябренә тиклем һуғышта Десна, Днепр һәм Припять йылғаларын һуғышып аша сыҡҡанда батырлыҡ күрһәтә.
Һуғыштан һуң, 1946 йылдың авгусында кесе лейтенант Н. И. Князев инвалидлыҡ буйынса Ҡораллы Көстәр сафына сығарыла. Ставрополь крайының Светлоград ҡалаһында йәшәй.
1999 йылдың 13 ноябрендә вафат була.

# Князев Иван Николаевич
## Батырлығы

«Украинаның Чернигов өлкәһе Коропский районы Оболонье ауылы янында Десна йылғаһы ярында плацдарм өсөн һуғышта дошман танкыһын, ә Белоруссияның Гомель өлкәһе Брагин районы Чикаловичи ауылы янында Днепрҙа — дошмандың ике бронетранспортерын емерә».
СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 16 октябрҙәге указы менән, командованиеның заданиеһын өлгөлө үтәгәне һәм немец-фашист илбаҫарҙары менән алышта батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәткәне өсөн, ҡыҙылармеец Князев Иван Николаевичкә Советтар Союзы Геройы исеме бирелә һәм Ленин ордены менән «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 7613) тапшырыла.

# Князев Иван Николаевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Советтар Союзы Геройы 1943
* Ленин ордены 1943
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 7613) . 1943
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены,
* миҙалдар.
# Отрада ауыл Советы (Көйөргәҙе районы)

Отрада ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Көйөргәҙе районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Иҫке Отрада ауылы.

# Отрада ауыл Советы (Көйөргәҙе районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

# Отрада ауыл Советы (Көйөргәҙе районы)
## Билдәле шәхестәре

* Байбулатов Раил Фатхелислам улы (1937 йыл, 2 июнь — 2002 йыл, 22 июль ) — башҡорт яҙыусыһы, Башҡорт АССР-ы яҙыусылар союзы ағзаһы (1984), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997), С. Чекмарев исемендәге премия лауреаты (1991).
# Тайлашка (Лымбелька ҡушылдығы)

Тайлашка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лымбелька йылғаһының һул ярына тамағынан 208 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Тайлашка (Лымбелька ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010900112115200034053
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203405
* Бассейн коды — 13.01.09.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Оло Мунья

Оло Мунья — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Молмыс йылғаһының уң ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Оло Мунья
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100005102
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100510
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Коллинеар векторҙар

Коллинеар векторҙар
Әгәр ҙә ике вектор параллель тура һыҙыҡтарҙа йә бер тура һыҙыҡта ятһа, улар коллинеар булып иҫәпләнә. Коллинеар векторҙарҙың йүнәлеше ыңғай йә кире була ала.
* Был математика буйынса тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
# Ҡушъяулыҡ

Ҡушъяулыҡ — башҡорт ҡатын-ҡыҙының традицион баш кейеме, ҡатындарҙың башынан алып бөтә һынын ҡаплаған биҙәүестәр менән биҙәлгән япма.

# Ҡушъяулыҡ
## Тарихы

Француз яулығының тарихы шундай: тәүге яулыҡтарҙы Наполеон Францияһына ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнашҡан «төньяҡ амурҙары» тигән билдәле атама тағылған башҡорт атлылары дошманды еңеү билдәһе итеп алып ҡайтҡан. Ғәмәлдә шул эре сәскә һәм үҫемлек биҙәкле ҡыҙыл туҡыманан, ике яулыҡтан, башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары ҡушъяулыҡ тип аталған яулыҡ теккән. Уларҙы йышыраҡ өлкән быуын ҡатын-ҡыҙҙары ябынған.

# Ҡушъяулыҡ
## Тегелеше

Ҡушъяулыҡ — ҡатындарҙың башынан алып бөтә һынын ҡаплаған биҙәүестәр менән биҙәлгән япма. Башҡорт телендә «ҡуш», «ике яҡлы» яулыҡ тигән һүҙҙәрҙең ҡушымтаһынан яһалған. Ҡушъяулык ҡайыу һәм тәңкәләр, уҡалар менән биҙәлгән киҫелмәгән ҡыҙыл кизе-мамыҡ ике яулыҡтан торған. Ҡушъяулыҡты тәңкә, сәйлән йәки мәрйен, ҡәнәфер орлоғо, тәңкә менән биҙәлеп эшләнгән ҡолаҡсуҡ беркетелгән һағалдырыҡ менән бәйләп ябынғандар. Көнсығыш Урал аръяғында һағалдырыҡты төрлө төҫтәге суҡтар һәм эйәксен — күкрәккә төшөп торған нағышланған таҫма менән матурлағандар.

# Ҡушъяулыҡ
## Ҡулланылыуы

Ҡушъяулыҡтың оҙон яғының маңлайға тура килгән уртаһы шыма йәки тамбур менән сигелгән сатин йә ситса туҡыма киҫәге менән биҙәлгән. Ҡурған кейем комплексында сигелгән биҙәктәр өҫтөнә сәйлән йәки ваҡ тәңкәләр тегелгән.
Ҡушъяулыҡ аҫтынан ҡалпаҡ кейгәндәр йәки, остары артҡа, елкәгә ҡаратып, ҡайырылып бәйләнгән уртаға бөкләнгән бәләкәй яулыҡ (баш бәйләмес, һыңар яулыҡ) ябынғандар. Кейгәндә, ҡушъяулыҡтың ситтәре бер аҙ бөгөлгән.
Ҡушъяулыҡ, ғәҙәттә, байрамдарҙа, туйҙарҙа кейелгән, ҡалым иҫәбенә ингән.
Эйәк аҫты таҫмаһы — һағалдырыҡ — ҡушъяулыҡ һымаҡ баш кейеме ҡабул ителгән бөтә биләмәлә был деталь иң үҙенсәлеклеһе һаналған. Ҡушъяулыҡтың алғы яғы тәңкәләр менән биҙәлгән таҫма ярҙамында беркетелгән. Бындай яулыҡты артҡа бәйләп кейергә мөмкин. Тағы ла ҡушъяулыҡты баш кейеме өҫтөнән япма кеүек кейгәндәр, йәғни уларға ышыҡланырға мөмкин булған. Уларҙың башы һәм яурындары мотлаҡ ҡапланырға тейеш булған. Йәш башҡорт ҡыҙҙары ғына башы ҡапланмаған килеш, толомдарына таҫма үреп йөрөү мөмкинлеге булған.

# Ҡушъяулыҡ
## Таралыуы

Башҡортостан Республикаһының төньяҡ-көнсығыш райондарында, Силәбе өлкәһенең Арғаяш, Сосновка, Ҡоншаҡ райондарында, Свердловск өлкәһендә, ҡау йәки селтәр рәүешендә тәңкәләр тегелгән муйынды ҡаплаған күкрәксә, һағалдырыҡ менән бергә, эйәк аҫтына ике-өс рәт тәңкә тегелгән һағалдырыҡ тағыу йәки Ҡурған өлкәһе ҡатын-ҡыҙ кейеменә хас ҡыҫҡа мәрйен селтәр байрам кейемендәге сағыу декоратив ансамбль булып сығыш яһаған.

# Ҡушъяулыҡ
## «Француз яулығы» бейеүе

Әбйәлил районынан Фәнил Әсәҙуллин сәхнәгә ҡуйған «Француз яулығы» бейеүен башҡарған Эльвина Ғәббәсова һәм Рифат Сәйетғәлин дуэты «Байыҡ» бейеү бәйгеһенең иң юғары баһаһына — гран-приға лайыҡ була.
# Кривая Софья Авсеевна

Со́фья Авсе́евна Крива́я (1894, Витебск губернаһы Городок биҫтәһе (местечко) — 1919, Өфө) — Уралда революция хәрәкәте ҡатнашыусыһы,аҡ чехтар фетнәһе һәм Колчак режимы осоронда большевик подпольеһы етәкселәренең береһе. Өфө төрмәһендә үлә.
Соня Кривая исеме Силәбе өлкәһендәге: Силәбе, Коркино, КоркиноТроицк ҡалаларындағы урамдарға бирелгән.

# Кривая Софья Авсеевна
## Биографияһы

Билдәле Силәбе революционеркаһы Рита Исааковна (Айзиковна) Костяновскаяның һеңлеһе. 1902 йылдан алып Силәбелә йәшәй. Атаһы - Авсей Кривой - төрлө эштә хеҙмәт итеүсе эшсе. Әсәһе - Хана Моисеевна Костяновская. Соня мәхәллә мәктәбен тамамлай, ҡыҙ балалар гимназияһына уҡырға инә. Үҙ аллы сәйәси белем алыу түңәрәгендә шөғөлләнә, күп кенә йәшерен эштәр башҡара, шул иҫәптән уҡыусы йәштәр араһында сәйәси тотҡондарға ярҙамға аҡса йыйыуҙы ойоштора. 14 йәшендә тәүге тапҡыр РСДРП(б) ойошмаһы менән бәйләнеш тотҡаны өсөн ҡулға алына, ләкин бәлиғ булмағанлыҡтан азат ителә. Гимназиянан ҡыуылғандан һуң, дарыуханала өйрәнсек, һуңынан фармацевт булып эшләй. 1915 йылда, медицина хеҙмәткәрҙәре профсоюзы етәкселеге ағзаһы булараҡ, РСДРП(б) сафына ҡабул ителә. Февраль революцияһынан һуң Троицкиҙа партия эшендә була, артабан Силәбелә ҡыҙыл гвардия отрядтарын ойоштороу буйынса штаб эшендә әүҙем ҡатнаша. «Дутовщина»ға ҡаршы көрәш осоронда - ҡыҙыл гвардия отряды комиссары һәм пулемётсыһы. Силәбе ҡалаһын аҡ чехтар баҫып алғандан һуң, РКП(б)-ның йәшерен ҡала комитеты составына инә, һалдаттар араһында агитация үткәрә, конспиратив һәм йәшерен осрашыу фатирҙары өсөн яуаплы була. Көрәштәштәре уны «йәшерен ойошманың әсәһе» тип атаған. 1919 йылдың февралендә (Омск ҡалаһында) Урал һәм Себер йәшерен ойошмалары вәкилдәренең съезы эшендә ҡатнаша. Һуңынан етәкселек ҡушыуы буйынса ихтилалға әҙерләү маҡсатында Себерҙәге бер нисә ойошмала була. 29 мартта Силәбегә ҡайтып килгәндә ҡулға алына. Һорау алыуҙарҙан һәм язалауҙарҙан һуң, Өфө төрмәһенә оҙатыла, 1919 йылдың 17 майынан 18-енә ҡаршы төндә һәләк була.
# Март

Март (Буранай)

# Март
## Байрамдар, тантаналар
### Халыҡ-ара

* 1 март — Бөтә Донъя граждандар оборонаһы көнө.
* 8 март — Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнө.
* 15 март — Халыҡ-ара ҡулланыусылар хоҡуҡтарын яҡлау көнө.
* 21 март — Халыҡ-ара ер көнө.
* 22 март — Бөтә донъя һыу ресурстары көнө.
* 23 март — Бөтә донъя метереология көнө.
* 24 март — Бөтә донъя туберкулезға ҡаршы көрәш көнө.
* 27 март — Халыҡ-ара театр көнө

# Март
## Байрамдар, тантаналар
### Рәсәй

* 10 март — Рәсәй Федерацияһы архивтары көнө.
* 11 март — Геодезия һәм картография хеҙмәткәрҙәре көнө.
* 18 март — Сауҙа, халыҡҡа көнкүреш хеҙмәте күрһәтеү һәм торлаҡ-коммуналь хужалыҡ хеҙмәткәрҙәре көнө.
* 25 март — Рәсәй Федерацияһының мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре көнө
* 27 март — Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығының Эске ғәскәрҙәре көнө.
* 29 март — РФ Ҡораллы Көстәренең юридик хеҙмәт белгестәре көнө.

# Март
## Байрамдар, тантаналар
### Башҡортостан

* 17 март — Башҡортостан Республикаһы именлек органдары хеҙмәткәрҙәре көнө.
* 27 март — Советтарҙың V Бөтә башҡорт съезы Башҡорт АССР-ының тәүге Конституцияһын раҫлаған көн.
* 31 март — Федератив договорға һәм Федератив договорға Башҡортостан Республикаһынан Ҡушымтаға ҡул ҡуйылған көн.
# Соколовка (Антебес ҡушылдығы)

Соколовка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Антебес (Оло Антибес) йылғаһының уң ярына тамағынан 70 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Соколовка (Антебес ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200018880
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201888
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Байков Андрей Матвеевич

Андрей Матвеевич Байков (1831—1889) — XIX быуаттың икенсе яртыһында Дондағы Ростов ҡалаһы башлығы.
Был осорҙа Ростовта тротуарҙар һалына, беренсе урам фонарҙары ҡуйыла, йәмәғәт транспорты эшләй башлай, ҡарт-ҡоролар (ғәриптәр) йорто, гәзит, үҙ-ара кредит ойошмаһы, биржа булдырыла. Янғын һүндереүсе команда, яр буйы урамдары һәм баҡсалар барлыҡҡа килә. Тап Байков ҡала һыу каналын төҙөүҙе башлап ебәрә Ҡалала тәүлегенә 100 мең биҙрәлек эҫе һыу менән тәьмин итеү булдыра.

# Байков Андрей Матвеевич
## Биографияһы

1831 йылда Харьковта тыуа. Сығышы менән Петербург дворяндарынан, Харьковтағы математика профессоры улы, хоҡуҡ фәне училищеһын иң яҡшы уҡып тамамлаусы. Дон баш ҡалаһы менән 14 йыл дауамында (1862 йылдан 1869 йылға тиклем һәм 1884 йылдан 1889 йылға тиклем) етәкселек итә.
1871 йылдың мартынан алып артабанғы ун йылды Байков Кавказда үткәрә. Минерал Һыуҙарҙы ҡуртымға ала. Байков Кавказда үткәргән йылдарында Ессентуки ҡалаһында европа кимәлендәге ҡунаҡхана (Байковтың милке) төҙөй һәм шешәләргә минераль һыу тултырып һатыуҙы ойоштора. Байков Владикавказ округы буйынса почетлы мировой судья булып китә. Уның хеҙмәттәрен дәүләт бүләктәре менән баһалайҙар.
1884 йылда Байков яңынан Ростов ҡалаһы башлығы була. 1889 йылда, инде ҡаты ауырыу хәлдә, ул Мерано ҡалаһына дауаланырға китә. Әммә сит ерҙә ул бер ай ҙа йәшәй алмай. 1889 йылдың 18 сентябрендә Андрей Матвеевич Байков вафат була. Дондағы Ростовта ерләнә. Хәҙерге ваҡытта ҡала башлығының ҡәбере урынында спорт Һарайы урынлашҡан. Андрей Матвеевич ысынлап та булған берҙән бер һаҡланып ҡалған бина, ҡала думаһы ултырыштары бинаһы — Үҙәк баҙарҙағы Максимов йорто. Байков генерал ҡыҙы Колодкина Прасковья Яковлевнаға өйләнә, уларҙың Ольга исемле ҡыҙҙары була.

# Байков Андрей Матвеевич
## Хәтер

* Ростовта Байков исеме алдылар — Байков урамы (хәҙерге Республиканская урамы), бульвар, пароход һәм утар (хәҙерге ит комбинаты районы).
* Генеральная йырыны аша һалынған күперҙе, был инженер ҡоролмаһы менән хайран ҡалған ҡала халҡы, Байков күпере тип атай.
* 2006 йылда ҡалала Андрей Матвеевич хөрмәтенә бюст ҡуйыла (ОАО «Водоканал» бинаһында).
* Ростовта Байковҡа һәйкәл ҡуйыла.
# Мамонда

Мамонда (Мамка) — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Бәләкәй Иҙәк йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.

# Мамонда
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Павловка һыуһаҡлағысынан Шаҡша биҫтәһендәге һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201212111100024060
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102406
* Бассейн коды — 10.01.02.012
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Япта-Недарма-Яха

Япта-Недарма-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Недарма йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

# Япта-Недарма-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300043952
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304395
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ҡыуыш

Ҡыуыш — күсмә тормош менән йәшәгән башҡорттарҙың ваҡытлыса торлағы. Волга буйы, Көнсығыш Европа (ике яҡлы ҡыйыҡлы), Көнбайыш Себер һәм Урал (конус формаһындағы) халыҡтарында таралған булған.
Ҡыуыштыр йәки ике яҡлы ҡыйыҡлы йәки конус формаһында булған. Улар тура килгән ағастарҙан: ҡайындан, уҫаҡтан, ҡарағайҙан ҡоролған.
Ике яҡлы ҡыйыҡлы ҡыуыштың һөлдәһе (каркасы) өҫтө-өҫтөнә һалынып бәйләнгән 2—3 пар урҙанан, арҡыры һалынған горизонталь һәм вертикаль оҙон ботаҡтарҙан торған; конус формаһындағы ҡыуыш 3 йәки 4 йыуан (оҙонлоғо 4 метр тирәһе, бер яҡ осо уртаға ҡаратып бөгөлөп бәйләнгән) һәм 10—15 нәҙек урҙаларҙан эшләнгән. Ҡыуыштың ҡыйыҡ ролен ағас ҡайырыһы, туҙ, транса, үлән, кейеҙ үтәгән.
Ҡыуыш ныҡлы булһын өсөн, уның аҫ яғын баҫрау һәм кәҫ менән тығыҙлап баҫтырғандар, бау йәки тал сыбығы менән бәйләгәндәр, ян-яғынан ҡоршап ҡуйғандар.
Торлаҡҡа инер урынды кейеҙ шаршау, таҡта йәки рамға тарттырылып нығытылған туҙ менән ҡаплағандар. Ҡыуышта, күпселек осраҡта, ер иҙән ҡалдырылған, унда үлән, кейеҙ, балаҫ йәйгәндәр. Ҡайһы ваҡыт таҡта иҙән дә түшәгәндәр.
Ике яҡлы ҡыйыҡлы ҡыуыштар - Башҡортостандың төньяғында һәм көнбайышында, конус формаһындағылар Урал аръяғы, үҙәк һәм көньяҡ райондарҙа таралған булған.
Һуңғараҡ Ҡыуыштарҙы бесән, ураҡ мәлендә төҙөгәндәр, шулай уҡ быҙауҙарҙы, бәрәстәрҙе ябып ҡуйыу өсөн дә, аҙыҡ-түлекте һаҡлау өсөн дә тотонғандар. Кешеләр уны томра ваҡытта эҫенән һаҡланыу өсөн дә ҡорғандар.