yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Аҡболаҡ ҡасаба советы

Аҡболаҡ ҡасаба советы (рус. Акбулакский поссовет) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Аҡболаҡ районы ауыл биләмәһе.
Административ үҙәге — Аҡболаҡ ҡасабаһы.

# Аҡболаҡ ҡасаба советы
## Тарихы

2004 йылдың 2 сентябрендә Аҡболаҡ ҡасабаһының яңы статусы барлыҡҡа килә — ул ауыл советы биләмәһенең административ үҙәге итеп раҫлана. Ауыл биләмәһенең статусы һәм сиктәре Ырымбур өлкәһенең 2004 йылдың 2 сентябрендәге 1424/211-III-ОЗ номерлы «Ырымбур өлкәһе муниципаль берәмектәренә муниципаль район, ҡала округы, ҡала биләмәһе статусы биреү, муниципаль берәмектәрҙең сиктәрен билдәләү һәм үҙгәртеү тураһында» Закон менән билдәләнгән

# Аҡболаҡ ҡасаба советы
## Этимологияһы

Аҡболаҡ ҡасаба советы үҙәге — Аҡболаҡ ҡасабаһы элгәре Карамзин тигән атама ла йөрөткән. Ҡасабала йәшәүселәр быны, имеш, ҡасандыр бында Н. М. Карамзин булып киткәнгә ҡушылған, тип аңлатҡан. Имеш, ул сауҙагәрҙәр каруаны менән Ырымбур аша Хиуағамы, Бохарағамы китеп барғанда ошонан үткән. Мәгәр был фараздың бер нигеҙе лә юҡ, сөнки Н. М. Карамзин был яҡтарҙа буғанлығы тураһында бер сығанаҡ та юҡ. Карамзин атамаһы күпмелер ваҡыт станцияға ҡарата ҡулланылған, әммә үҙгәртелеүгә дусар булған.
Ул ваҡытта был төбәктә күпләп ҡаҙаҡтар йәшәгән, улар иһә атаманы дөрөҫ әйтә алмай, танымаҫлыҡ итеп боҙоп ьөтөргәндәр. Бер документта хатта Каризан тигән яҙма ла осрай. Хатта билдәле рус географы һәм сәйәхәтсеһе Петр Петрович Семёнов-Тян-Шанский Ак-булак (Карнизан) тип яҙып ҡалдырған.
Атаманы урындағы тәбиғәт үҙенсәлегенән, эргәлә аҡҡан йылға исеменән сығып, Аҡболаҡ тип үҙгәрткәндәр. Аҡболаҡ йылғаһы иһә үҙенең атамаһын һыуының төҫөнән алған, сөнки аҡбурлы тауҙарҙа баш алып, яҙғы ташҡындар ваҡытында аҡһылланып аға.
Әйткәндәй, был тарихи башҡорт ерҙәрендә атама башҡорт теленән сыҡҡан булыуы ла ихтимал, сөнки болаҡ һүҙе беҙҙә лә бар, бәләкәй йылға тигәнде аңлата.
# Оло Бачат

Оло Бачат — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2965/538 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 86 км.

# Оло Бачат
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200612115200005479
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200547
* Бассейн коды — 13.01.02.006
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Антышев Александр Николаевич

Антышев Александр Николаевич (20 февраль 1942 йыл) — тел белгесе. Филология фәндәре докторы (2002).

# Антышев Александр Николаевич
## Биографияһы

Александр Николаевич 1942 йылдың 20 февралендә БАССР-ҙың Оло Теләк районы Ҡыҙыл Октябрь ауылында (хәҙер Башҡортостандың Иглин районы Оло Теләк ауылы) тыуған.
Башҡорт дәүләт университетын 1964 йылда тамамлай һәм шунда уҡ хеҙмәт юлын башлай.
1977 йылдан алып Башҡорт дәүләт педагогия институтында — немец теле кафедраһы мөдире, 1987—1996 йылдарҙа — сит телдәр факультеты деканы. 1982—1986 йылдарҙа Лейпциг һәм Эрфурт педагогия институттарында (Германия) уҡыта. 1998 йылдан башлап Башҡорт дәүләт авиация институтында эшләй (2003 йылға тиклем — немец теле кафедраһы мөдире).
Фәнни тикшеренеүҙәре сағыштырма тел ғилеме проблемаларына, немец телендә һәм урыҫ телендә антропонимдарҙы өйрәнеүгә арналған.
60-ҡа яҡын фәнни хеҙмәт авторы.
Төп фәнни хеҙмәте: Имена. Немецкие антропонимы. Уфа, 2001.
# НямсАй-Яха

НямсАй-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Танлова йылғаһының һул ярына тамағынан 83 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# НямсАй-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15030000112115300048634
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304863
* Бассейн коды — 15.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Термоли

Термоли (итал. Termoli) — Италияның коммунаһы, Молизе төбәгенең Кампобассо провинцияһында урынлашҡан.
Халҡы 32331 кеше тәшкил итә (2008 йыл мәғлүмәттәре буйынса), халыҡ тығыҙлығы бер квадрат километрға 585 кешегә тигеҙ. Термоли 55 квадрат километр майҙанды биләй. Почта индексы — 86039. Телефон коды — 0875.
Термоли — Молизиҙағы берҙән-бер диңгеҙ порты: йыл әйләнәһенә Изоле-Тремити һәм Хорватияға бынан паромдар йөрөп тора.
Иҫтәлекле урындары: Кастелло-Свево (Svevo Castello) замогы, 13-сө быуатта Фридрих II тарафынан төҙөлгән; Божия Матерь соборы (della Purificazione Santa Maria, ҡыҫҡаса — Сан-Бассо), 11-се быуатта төҙөлгән. Соборҙа изге апостол Тимофейҙың, апостол Павелдың уҡыусыһы, изге ҡеүәтле тән ҡалдыҡтары тора. Уны дин әһеле Бьяджио д' Агостиньо 1945 йылдың 11 майында соборҙағы реконструкция эштәре ваҡытында табып ала. Соборға икенсе исем биреү Сан-Бассо изге ҡеүәтле тән ҡалдыҡтарын табыу менән бәйле, ул да шулай уҡ был ҡорамда һаҡлана. Термолиҙа шулай уҡ Балыҡ фестивале үткәрелә.
Изге Васс һәм апостол Тимофей ҡаланың ҡурсалаусыһы булып һанала.

# Термоли
## Демография

Халыҡ динамикаһы:

# Термоли
## Коммуна хакимиәте

* Телефон: 7121 0875 (fax 0875 712261)
* Электрон почта: sindaco@comune.termoli.cb.it
* Рәсми сайт: http://www.comune.termoli.cb.it/
# Плаксин Игорь Николаевич

Плаксин Игорь Никола́евич (8 октябрь 1900 йыл — 15 март 1967 йыл) — ғалим-педагог, тау инженеры, техник фәндәр докторы, профессор, СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1946). Заманса затлы металдар гидрометаллургияһына һәм файҙалы ҡаҙылмаларҙы байыҡтырыуға нигеҙ һалыусы. 3-сө дәрәжә ике Сталин премияһы лауреаты (1951, 1952).

# Плаксин Игорь Николаевич
## Биографияһы

Игорь Николаевич Плаксин 1900 йылдың 8 октябрендә Өфө губернаһы Өфө өйәҙенең Өфө ҡалаһында тыуа.
1926 йылда Алыҫ Көнсығыш дәүләт университетын тамамлай, байыҡтырыу һәм гидрометаллургия өлкәһендә тау инженеры квалификацияһын ала.
1927 йылдан СССР Фәндәр академияһының Химия институтында академик Н. С. Курнаковтың лабораторияһында эшләй, унда затлы металдарҙың гидрометаллургияһы мәсьәләләрен тикшереү һәм физик химия, ҡаты есемдәр физикаһы һәм минералогия нигеҙендә байыҡтырыуҙың ҡатмарлы процестарын өйрәнеү менән шөғөлләнә.
1928 йылда Мәскәү тау академияһына доцент вазифаһына эшкә күсә, алтын һәм аҡ алтын металлургияһы курсы буйынса лекциялар уҡый.
1930—1962 йылдарҙа М.И. Калинин исемендәге Мәскәү төҫлө металдар һәм алтын институтында (хәҙер — Төҫлө металдар һәм алтын дәүләт университеты) алтын һәм платина металлургияһы кафедраһы һәм лабораторияһы мөдире булып эшләй.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында, 1941—1943 йылдарҙа, Файҙалы ҡаҙылмаларҙы механик эшкәртеү һәм байыҡтырыу институтының фәнни-техник бүлеге буйынса директор урынбаҫары булып эшләй, 1944 йылдан СССР Фәндәр академияһының Тау эше институты тәҡдиме буйынса үҙе ойошторған лабораторияны, һуңынан файҙалы ҡаҙылмаларҙы байыҡтырыу бүлеген етәкләй (биш лаборатория составында). Шулай уҡ С.М. Киров исемендәге Урал политехник институтының кафедра мөдире була.
1946 йылдың 4 декабренән — СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты — техник фәндәр бүлеге (тау эше һәм файҙалы ҡаҙылмаларҙы байыҡтырыу, металлургия).
1947 йылдан 1955 йылға тиклем — СССР Фәндәр академияһы Тау эше институты директоры урынбаҫары.
1949 йылда Д.М. Юханов менән берлектә «Гидрометаллургия»ның капиталь монографияһын баҫтыра, шуның өсөн Сталин премияһы лауреаты исеменә лайыҡ була.
20 йыл дауамында металлургия һөнәрҙәре буйынса Бөтә Рәсәй аттестация комиссияһының эксперт комиссияһы ағзаһы һәм рәйесе, ә ғүмеренең һуңғы йылдарында Юғары аттестация комиссияһы пленумы ағзаһы була
800-ҙән ашыу баҫма хеҙмәт һәм 50-нән ашыу уйлап табыу авторы
1967 йылдың 15 мартында вафат була. Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында (6-сы участка) ерләнә.
И.Н. Плаксин гидрометаллургияның һәм мәғдәндәрҙән затлы металдар алыуҙың фәнни нигеҙҙәрен эшләй, амальгамация процесын теоретик яҡтан нигеҙләй, цианлау процесын интенсивлаштырыуҙың һөҙөмтәле ысулын тәҡдим итә. Флотация ваҡытында газдарҙың минералдар менән тәьҫир итешеү теорияһын төҙөй, шулай уҡ бер нисә ҡатнаш ысул (флотоултырыу, өҫтәлдәрҙә флотогравитация) эшләй. 1977 йылдан йыл һайын Плаксин уҡыуҙары үтә.

# Плаксин Игорь Николаевич
## Бүләктәре

* Өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы (1951) — «Гирометаллургия» уҡыу әсбабы өсөн (1949)
* Өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы (1952) — файҙалы ҡаҙылмаларҙы байыҡтырыу ысулын эшләгән һәм индергән өсөн
* Ленин ордены (1953)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1944)
* миҙалдар
# Мотль Феликс

Мотль Феликс (нем. Felix Josef von Mottl — (24 август 1856) — 2 июль 1911, Мюнхен) — Австрия дирижёры һәм композиторы.

# Мотль Феликс
## Биографияһы

Бала сағында уҡ Феликс Венаның малайҙар хорында йырлай. Ул Вена консерваторияһын тамамлаған. Антон Брукнерҙан музыка теорияһын, композицияны Феликс Дессофтан, дирижёрлыкты Йозеф Хельмесбергерҙан өйрәнгән, фортепианола Антон Доорҙан уйнарға өйрәнгән.
Мотль Феликс 1876 йылда Байрёйтта беренсе Вагнер фестивален әзерләүҙә әүҙем ҡатнаша. 1903 йылдан алып — Ҡалып:Мюнхен операһында музыка буйынса генераль директор (генеральмузикдиректор) булып эшләй башлай, бер үк вакытта Байрёйтта Р.Вагнерҙың (1886 йылда «Тристан һәм Изольда»), Лондонда (1898 йылда «Нибелунг балдағы» — «Ковент-Гарден» театрында), Мәскәүҙә һәм Петербургта (1910, 1911) концерт дирижёры булараҡ сығыш яһай.
Йәш сағынан үк Феликс Мотль музыка йәмғиәтенә үҙен Рихард Вагнер музыкаһын интерпретаторлаусыһы булараҡ таныта. Студент йылдарында уҡ Феликс Мотль Вена Вагнер йәмғиәтенең дирижёры булып тора. 1876 йыл ул Ганс Рихтерҙың ноталарының корректоры, төҙәтмәләр яһаусы коррепетиторы була. Байрёйт фестивалендә «Нибелунг балдағы» тетралогияһының беренсе тулы ҡуйылышында ярҙам итә. Артабан ул фестивалдә гелән дирижёр булып сығыш яһап килә. (1886—1906 йылдарҙа 69 спектакль, 1903 йылда Метрополитен-Операла американың «Парсифаль» премьераһын алып бара, шулай ук ​​Лондонда , Мәскәүҙә һәм Санкт-Петербург сәхнәләрендә сығыштар яһай. 1881 йылдан алып Мотль Феликс һарай театры дирижёры була һәм (1892 йылға тиклем) Карсруэ филармонияһы хорының да дирижеры була(хәҙер Баден дәүләт капеллһы), 1893 йылда генеральмузикдиректор булып китә, был вазифала үҙенең уҡытыусыһы-остаҙы Дессоффты алмаштыра. 1903 йылдан алып — Бавария һарай операһының баш дирижеры, 1904 йылдан алып X. Бусмайер менән берлектә Мюнхен музыкаль академияһы менән етәкселек итә, академия концерттарында дирижер булараҡ сығыштар яһай; 1907 йылдан башлап — Мюнхендың генеральмузикдиректоры. Байтаҡ Европа илдәрендә как опера һәм симфоник оркестры дирижеры булараҡ сығыштар яһай.
Феликс Мотель — бер нисә опера, ҡыллы квартет, йырҙар авторы.
1911 йылдың 21 июнендә Вагнерҙың «Тристан һәм Изольда» операһын ҡуйған саҡта музыканттар менән дирижёрлык иткәндә инфаркт кисерә, дауаханала вафат була.

# Мотль Феликс
## Хәтер

* Венаның Дёблинг районында бер урам Мотль (нем. Felix-Mottl-Straße) исеме менән атаған.
# Керь-Ю (Мезень ҡушылдығы)

Керь-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының һул ярына тамағынан 498 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Керь-Ю (Мезень ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000044299
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004429
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ерҙең уникаль булыуы гипотезаһы

Ерҙең уникаль булыуы гипотезаһы — Ферми парадоксыһына яуап итеп бирелгән гипотеза һәм ни өсөн Ер һымаҡ планетаны табыу мөмкинселеге әҙ тип әйтелә. Юғары үҫешкән тормош барлыҡҡа килеү өсөн Ергә оҡшаған планета булыуы шарт булып тора, ошо шарт Ерҙән башҡа цивилизацияларҙың булмауын аңлата. Ерҙең уникальлеге гипотезаһын беренсе мәртәбә палеонтолог Питер Уорд (ингл. Peter Ward) һәм астроном Дональд Браунли (ингл. Donald Brownlee) «Уникаль Ер: Ни өсөн юғары үҫешкән тормош Йыһанда киң таралмаған» (рус. Уникальная Земля: Почему высокоразвитая жизнь не является распространённым явлением во Вселенной, ингл. Rare Earth: Why Complex Life Is Uncommon in the Universe) китабында яҙып сыға. Уорд һәм Броунли Дрейк тигеҙләмәһенең ҡушымтаһын ҡулланып Йыһанда ҡылыҡһырламаһы Ер һымаҡ булған планета булыуы ғәҙәттән тыш һирәк осраҡ тип иҫбат итә.
# Әбләй

Әбләй — рус. Аблей - Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға.

# Әбләй
## Географияһы

Әбләй йылғаһы Тагил йылғаһының һул ярына тамағынан 360 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Әбләй
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тагил йылғаһы инешенән Черная йылғаһын индермәйенсәТүбәнге Тагил ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501412111200005140
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200514
* Бассейн коды — 14.01.05.014
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

# Әбләй
## Этимологияһы

Әбләй (Аблай) - башҡорт (төрки) андронимы, баланы яман көстәрҙән һаҡлау өсөн ҡушылған, сөнки дегәнәк тигәнде аңлатҡан
Әбләй - башҡорттарҙың ауыҙ-тел ижадында "Ҡара юрға" эпосындағы төп герой
# Ҫәғәләбиҙәр

Ҫәғәләбиҙәр (ғәр. ثعالبة‎‎; рус. Саалабиты) — Хәрижи ағымдарҙың береһе, Ҫәғәләбә ибн Ғәмир (ибн Мәшкәнә) тарафдарҙары (Ҫәғәләби ҡәбилә менән бутамаҫҡа).

# Ҫәғәләбиҙәр
## Тарихы

Ҫәғәләбә ибн Ғәмир (ғәр. ثعلبة بن عامر‎) башта Әбд әл-Кәрим ибн Ғажрәд һәм ғажрәдиҙәргә эйәрә, әммә һуңынан балалар мәсьәләһендә уның менән ҡараштары айырыла. Ул балаларҙы, улар хәҡиҡәтте инҡар итмәй һәм ғәҙелһеҙлеккә риза була башламайса тороп, иманһыҙ тип иҫәпләүгә ҡаршы була. Ул былай тигән: «Балалар етлеккәнсе һәм уларға ислам динен ҡабул итергә тәҡдим иткәнгә тиклем уларға шәфҡәтлелек йәки дошманлыҡ тураһында ҡарар ҡабул итергә ярамай. Әгәр ҙә ислам динен ҡабул итһәләр, яҡшы булыр, әгәр кире ҡаҡһалар, кафырға әүерелерҙәр»
Икенсе фараз буйынса Ҫәғәләбә ибн Ғәмирҙең һәм ҫәғәләбиҙәрҙең ғажрәдиҙәрҙән айырылыуына сәбәп булып мәһәр мәсьәләһендәге аңлашылмаусанлыҡ тора .

# Ҫәғәләбиҙәр
## Ҫәғәләби тармаҡтары

* Әхнәсиҙәр
* Мәбәдиҙәр
* Рушшәйдиҙәр, ғүшриҙәр
* Шәйбәниҙәр
* Мүкрәмиҙәр
* Мәғлүмиҙәр йәки мәжһүлиҙәр р.
* Бидғиҙәр (Бидғәт һүҙенән).
# Лабаган-Се

Лабаган-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Лабаган-Яга йылғаһының һул ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Лабаган-Се
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000086528
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008652
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Дунаев (Башҡортостан)

Дунаев (Кусаков) — Башҡортостан Республикаһының Краснокама районындағы юҡҡа сыҡҡан ауылы.

# Дунаев (Башҡортостан)
## Географик урыны

Нефтекама ҡалаһы үҙәгенән 9 км көньяк-көнсығышта, Ҡотло ауылынан 2,5 км алыҫлыҡта, Петнур ауылынан 3,5 км алыҫлыҡта,Ҡырым-Һарай ауылынан 4 км төньяҡ-көнсығышта, Ҡарый ауылынан 4 км төньяҡ-көнбайышта, Ижевсктан 114 км көньяҡ-көнсығышта һәм Өфөнән 177 км төньяҡ-көнбайышта урынлашҡан.

# Дунаев (Башҡортостан)
## Тарихы

1811 йылда — Ырымбур губернаһы Бөрө өйәҙенең Касевский улусы (1865 йылдан алып — Өфө губернаһы) составында. 1811 йылдағы ревизия буйынса Дунаев ауылында 43 ир енесендәге кеше йәшәгән. 1816 йылдағы ревизия буйынса — 94 кеше (40 ир-ат һәм 54 ҡатын-ҡыҙ). 1834 йылда Дунаевта 154 удел крәҫтиәне (67 ир-ат һәм 87 ҡатын-ҡыҙ) булыуы иҫәпкә алынған. 1850 йылда — 185 кеше (87 ир-ат һәм 98 ҡатын-ҡыҙ). 1869 йылда — 46 хужалыҡ, 262 кеше (130 ир-ат һәм 132 ҡатын-ҡыҙ). Ауылда часовня, 4 тирмән (1 һыу һәм 3 ел тирмәне) эшләй. 1920 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу буйынса — Бөрө кантонының Калегин улусы составында; 103 хужалыҡта 528 кеше (258 ир-ат һәм 270 ҡатын-ҡыҙ) була. Урыҫтар күпселекте тәшкил итә. 1925 йылда Дунаевта 102 хужалыҡ була.

# Дунаев (Башҡортостан)
## Топографик карталар

* Лист карты O-40-133. Масштаб: 1 : 100 000. Состояние местности на 1982 год. Издание 1983 г.
# Аҡъюлов

Аҡъюлов — ир-ат фамилияһы. Аҡъюл исеменән барлыҡҡа килгән. Төрки халыҡтарҙа киң ҡулланыла.
Аҡъюлова — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

# Аҡъюлов
## Билдәле йөрөтөүселәр

* Аҡъюлов Әхмәтбаҡый Фәхретдин улы (1860—1936) — әүлиә, аҡыл эйәһе, Ырымбур мосолмандар Диниә назараты имам-хатибы (1890), мөғәллим, хажи.
* Аҡъюлов Сәйфүн Сәғәҙәткирәй улы (18 февраль 1958 йыл) — хоҡуҡ һаҡлау органдары ветераны, отставкалағы эске хеҙмәт полковнигы. 2011—2018 йылдарҙа Язаны ғәмәлгә ашырыу буйынса Федераль хеҙмәттең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралыҡ етәксеһе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы. II дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштар өсөн» орденының миҙалы һәм Салауат Юлаев ордены кавалеры (2014).
* Аҡъюлов Рәхим Вәлиулла улы (1906-) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкында пулемёт эскадроны пулемётсыһы.
# Вагим-Яун

Вагим-Яун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Пим йылғаһының уң ярына тамағынан 170 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 83 км.

# Вагим-Яун
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200045723
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204572
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Монисто

Монисто — ынйы, тәңкә, айыл, сәйлән, муйынсаҡ, төрлө төҫтәге таштар, мәрйендәр менән биҙәлгән һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың социаль статусын күрһәткән традицион биҙәүес. Алтын, көмөш, аҫыл таштарҙан яһалған монисто, тейелгеһеҙ запас тип аталған башҡа ҡиммәтле әйберҙәр кеүек үк, хужаһының «һәр осраҡҡа» эшләнгән.

# Монисто
## Тарихы

Иң боронғо муйын биҙәүесе муйынсаҡ рәүешендә тәреле һәм тәңкәле сылбырҙан йәки бауҙан тора. Йылъяҙмаларҙа һәм боронғо грамоталарҙа монисто ғәҙәттә ҡатын-ҡыҙҙар исемдәре менән телгә алына. Батша һәм империя осоронда Рәсәйҙә ҡунаҡта Булған Көнбайыш Европа сәйәхәтселәре үҙҙәренең хәтирәләрендә «славян ҡатын-ҡыҙҙары аҡсаны бөтә йортҡа ҡарағанда муйынында күберәк йөрөтә» тип яҙа.
Төрлө формала була. Һүҙ боронғо һинд-европа тамыры "*monī- " һүҙенән килеп сыҡҡан, ул муйын тигәнде аңлата (шул уҡ тамырҙан боронғо һинд һүҙе "mаnуā" елкә һәм инглизсә «mane — » «ял» («грива») килеп сыҡҡан).
Тәңкәләрҙән яһалған муйынсаҡтарҙы борон ювелирҙар түгел, ә тимерселәр эшләгән. Тимер изделиелар бик юғары баһаланған һәм киң популярлыҡ яулаған.
Һәр тимерлек индивидуаль булған һәм бер төр изделиеларға махсуслашҡан. Бында барыһы ла оҫтаның ижади һәләтенә һәм урындағы халыҡтың ихтыяжына бәйле була. Шуға күрә төрлө урындарҙа эшләнгән биҙәүестәр айырылып торған һәм үҙенсәлекле һыҙаттарға эйә булған. Бер генә уртаҡлыҡ бар: биҙәүестәрҙә металл өҫтөнлөк итә башлай. Ә ата-бабалар ырымға ышанған кешеләр булғанлыҡтан һәм үҙҙәрен һәр төрлө яуызлыҡтан һаҡлаған, биҙәүестәр ҙә яуыз көстәрҙән һаҡланыу өсөн хеҙмәт итергә тейеш булған.
Монистоларҙа күп күләмдә тәңкә сулпылар өҫтөнлөк итә. Кулондар һәр бер хәрәкәттә һәм бер-береһенә ҡағылып, шалтыраған. Тауыш, йәки шалтырау яман көстәрҙе ҡурҡытыуы мөмкин тип ҡабул ителгән был боронғо мәжүси хөрәфәткә ышаныу һуңғараҡ христиандар йолаһына әүерелә, унда ҡыңғырау яңғырашы йәнде дауалай һәм бөтә организмға ыңғай йоғонто яһай, тип һаналған.
XVI быуатта Рәсәйҙә монисто һәм муйынсаҡ ябай сигеү биҙәүестәренә күсә. Башлыса донъяның төрлө халыҡтары ҡатын-ҡыҙҙары кейемдәге муйынсаҡ рәүешендә, уны биҙәү өсөн яҫы металл фурнитура булараҡ ҡулланыла.
# Моховое (күл)

Моховое — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе,Омск өлкәһе,Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1162/729/529 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Моховое (күл)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Ишим ҡушылған урынған Тобол йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишимдан Тоболға тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010400112115300012496
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301249
* Бассейн коды — 14.01.04.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Нгой-Яха

Нгой-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Торасовей ҡултығы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.

# Нгой-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300035722
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303572
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Туповар һырты

Туповар (Тапыуар-тау) — Башҡортостан Республикаһы (Рәсәй) Әбйәлил районындағы тау һырты. Иң бейек нөктәһе — 625,2 метр. Бейеклеге буйынса икенсе урында торған түбәһе үҙәктән көньяҡтараҡ ята. Уның бейеклеге 571метр.
Магнитогорск ҡалаһынан.31 км өҫтәрәк алыҫлыҡта, саңғы трассаһы эргәһендә урынлашҡан.
Туповар һырты дала үҫемлектәре һәм башлыса һирәк кенә Ҡайын ҡайындан торған урман менән ҡапланған.Битләүҙәре һөҙәк.
Һыртының оҙонлоғо 2 км тирәһе. Көньяҡтан төньяҡҡа табан һуҙылған. Төньяҡта Каранъялык.һыртынан айырып Ҡаран йылғаһы барлыҡҡа килтергән тар үҙәк үтә.
Һыртының төньяҡ битләүенән , Ҡаран йылғаһы үҙәге буйлап Таштимер — Ташбулат автомобиль юлы һалынған. Ә көнсығыш битләүе буйлап Туповар һыртының түбәһенә грунт юлы күтәрелә.
Көнсығыш битләүҙә Муктыкул күле менән Иҫке Ҡыштау (Искикиштау) аҡланы урынлашҡан.Туповар һыртынан көньяҡтараҡ Ҡоръятмаҫ (Курятмас) һырты ята Араларын 425 метр бейеклектә Ҡужан һәм Салауат (Туповар эргәһендә) ҡасабалары урынлашҡан киң уйпатлыҡ һәм Мусын йылғаһы айырып тора. Өс һырт та бер һыҙат булып урынлашҡан һәм Көньяҡ Урал яйлаһының көнсығыш тау айырсалары (армыттар) булып тора.