yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Мандаринка (ҡош)

Мандари́нка (лат. Aix galericulata) — өйрәктәр ғаиләһендәге ҡош.

# Мандаринка (ҡош)
## Ҡылыҡһырлама

Мандаринка — ҙур булмаған, 0,4—0,7 кг ауырлыҡтағы өйрәк. Ата ҡоштоң ҡауышыу осоронда биҙәлеше төҫлө ҡауырыйҙар менән айырылып тора. Ата ҡоштоң башында бүреге бар һәм инә ҡоштар асыҡ төҫтере менән айырылып тора. Ҡоштоң башҡа исемдәре лә бар — «мандарин өйрәге» йәки «ҡытай өйрәге».

# Мандаринка (ҡош)
## Таралыуы

Мандаринка Көнсығыш Азияла таралған. Рәсәйҙә мандаринка Амур өлкәһендә, Сахалин өлкәһендә, Хабаровск өлкәһендә һәм Приморье крайында оялай. Ҡытай һәм Японияла оялай.

# Мандаринка (ҡош)
## Тереклек итеү рәүеше

Өйрәк урманлы тау йылғаларында, йылға буйындағы урмандарҙа тереклек итә. Мандаринка яҡшы йөҙә, һыу өҫтөндә ҡойроғон бер аҙ өҫкә күтереп ултыра. Һирәк сума. Етеҙ оса, ҡайһы саҡта тура өҫкә күтәрелә. Башҡа өйрәктәрҙән айырмалы булараҡ мандаринкана ағас ботағанда ҡунғанын йәки ҡаяла ултырғанын күрергә мөмкин. Мандаринка Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабына керетелгән, һунар тыйылған. Декоратив ҡош булараҡ парктарҙа үрсетәләр.

# Мандаринка (ҡош)
## Тереклек итеү рәүеше
### Туҡланыуы

Үҫемлек емештәре, сәтләүек һәм һыу үҫентеләре менән туҡлана. Шулай уҡ моллюскалар, селәүсендәр һем балыҡ ыуылдарағы менән туҡлана.
* Museum specimen
# Сюзьель

Сюзьель — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вишера йылғаһының уң ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Сюзьель
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000017221
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001722
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Көйәләр

?Көйәләр :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Буынтыкаяклылар |
| Класс: | Бөжәктәр |
| Суб-класс: | Ҡанатлылар |
| Надотряд: | Amphiesmenoptera |
| Отряд: | Lepidoptera |
| Ғаилә: | Күбәләктәр |
| Ырыу: | Көйәләр |
| Төр: | Ашлыҡ көйәһе |
Латинса исеме :
Халыҡ-ара исеме күрһәтелмәгән Һеҙ , latin=исеменн ҡалып эсенә яҙып ярҙам итә алаһығыҙ :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 117267 NCBI 7114 |
Көйәләр (лат. Sitotroga cerealella, рус. Sitotroga cerealella) − бөтөн донъяға таралған ваҡ ҡоротҡос күбәләк .
Ҡанат йәйеме 9−14 мм. Алғы ҡанаттары ҡара таплы, көмешһыу-һоро төҫтә, артҡы ҡанаттары һоро йәки ҡоңғорт. Ҡорттары 10 мм оҙонлоҡта, һарғылт-аҡ. Ашлык амбарҙларында, өйҙәрдә күп осорай. Ҡорттары ашлыкка, ашлык продукттарына, ҡабаҡ орлоғына зыян килтерә. Ҡуҙыға әүерелеп ҡышлай. Күбәләктләрҙең беренсе быуыны яҙ барлыҡҡа килә һәм 100 ләп күкәй һала. 1 йылда бер−ике быуын үҫеп етә.
# Левбердон

Левбердон, ҡайһы берҙә Лебердон (Дон йылғаһының һул яры) — Дондағы Ростов ҡалаһы Киров һәм Ленин райондарының Дон йылғаһының һул ярында урынлашҡан өлөшөнөң рәсми булмаған атамаһы, Дон йылғаһы яры буйлап яҡынса 10 километрға һуҙыла. Майҙанының 90%-ы рекреация комплексы булып тора (ял базаһы, ҡомло пляждар, кафе, ресторандар, төнгө клубтар), яҡынса 10 % майҙаны сәнәғәт предприятиеларына тура килә, уларҙың бер өлөшө ҡаланың үҙәк райондарынан сығарылған.

# Левбердон
## Үҫеш перспективаһы

2018 йылғы футбол буйынса донъя чемпионаты үткәреү сиктәрендә, Дондың һул яры буйында, яҡынса Богатян ауышлығы ҡаршыһында, 45 000 кеше һыйҙырышлы футбол стадионы төҙөү планлаштырыла. Стадион менән йәнәш, Гребной каналдың көнсығыш яғы буйлап, Ростов өлкәһенең яңы Хөкүмәт бинаһы һәм спорт ҡоролмалары төҙөлөшө ҡаралған; ә биналар һәм ҡоролмалар төҙөү өсөн ҡом алыуҙан барлыҡҡа килгән карьер базаһында — яңы канал төҙөү планлаштырыла.
Шулай уҡ Дон йылғаһының һул яҡ ярында, Ворошилов күпере буйлап офистар һәм ҡунаҡханалар урынлаштырыу ҡаралған, ә Батайск ҡалаһы йүнәлешендәге юлдың көнбайыш яғында, Гребной канал ҡаршыһында — яңы Ростов ипподромы төҙөләсәк.
Бер үк ваҡытта, «МЕГАМАГ» сауҙа-күңел асыу үҙәге төҙөлөшөнөң икенсе этабын проектлау алып барыла, ул үҙенә бер нисә магазинды, шул иҫәптән «Ашан» гипермаркетын һыйҙырасаҡ.

# Левбердон
## Левбердон сәнғәттә

1988 йылда, ул ваҡытта совет телевидениеһының йәштәр редакцияһында эшләүсе режиссёр һәм телетапшырыуҙар алып барыусы ростовлы Иван Кононов, «Левый берег Дона» тип аталған йыр яҙа.
«Рус шансоны» жанрында популяр башҡарыусы Константин Ундров башҡарған һәм яҙҙырған йыр ростовлыларға, шулай уҡ бөтә Рәсәй халҡына бик оҡшай — Ундров башҡарыуында «Левбердон» миллионлы тираж менән пластинкаларҙа һәм кассеталарҙа тарала. Бер ни тиклем ваҡыт үткәс, «Левбердон» Михаил Шуфутинский репертуарына күсә.

# Левбердон
## Иҫтәлекле урындары

Үҙәк ҡала пляжы — пляж, Ворошилов күперенән бер аҙ юғарыраҡ урынлашҡан .
# Сучья

Сучья — Рәсәй йылғаһы. Орёл өлкәһе, Липецк өлкәһе, Курск өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сосна йылғаһының уң ярына тамағынан 258 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Сучья
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосна йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Хоперге қосылу құйылысына дейінгі Дон ҡушылдығының су алаптары, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010100212107000000893
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000089
* Бассейн коды — 05.01.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сидоров Георгий Маркелович

Сидоров Георгий Маркелович (21 ғинуар 1961 йыл) — инженер, нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы өсөн ҡалыплашмаған ҡорамалдарҙы ғилми иҫәпләү, проектлау, эшләү һәм монтажлау өлкәһендә ғалим һәм уйлап табыусы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы акаадемигы. Техник фәндәр докторы (1999), профессор (2012). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (2004). Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендәге премияһы (2015) һәм Башҡортостан Республикаһының фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы (2013) лауреаты.

# Сидоров Георгий Маркелович
## Биографияһы

Георгий Маркелович Сидоров 1961 йылдың 21 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Ауырғазы районы Таштамаҡ ауылында тыуған.
* 1980: Стәрлетамаҡ химия-технология техникумын «Химия һәм нефть һәм газ эшкәртеү заводтарын йыһазландырыу» һөнәре буйынса отличие менән тамамлай һәм Өфө нефть институтына уҡырға инә;
* 1985: Өфө нефть институтын отличие менән тамамлай һәм «Химик производство машиналары һәм аппараттары» һөнәре буйынса инженер-механик квалификацияһы ала;
* 1985—1988: Өфө резина-техник изделиелар заводында эшләй: смена мастеры, ҡалыплашмаған ҡорамалдар участкаһы начальнигы;
* 1988—2005: инженер, Өфө нефть институтының «Химик технология процестары һәм аппараттары» кафедраһы ғилми хеҙмәткәре, төп ғилми хеҙмәткәре;
* 1993: «Разработка и внедрение энергосберегающей технологии фракционирования нефти» темаһына диссертация яҡлай, ғилми етәксеһе — техник фәндәр докторы, профессор А. А. Кондратьев. «Техник фәндәр кандидаты» ғилми дәрәжәһе бирелә;
* 1999: «Разработка и внедрение энергосберегающей технологии фракционирования нефтяных смесей с использованием сложных колонн с частично связанными потоками» темаһына диссертация яҡлай. «Техник фәндәр докторы» ғилми дәрәжәһе бирелә;
* 2005—2007: «Каустик» асыҡ акционерҙар йәмғиәте баш инженерының технологиялар һәм үҫеш буйынса урынбаҫары, Стәрлетамаҡ ҡалаһы;
* 2008—2009: Өфө трансформатор заводы проекты етәксеһе;
* 2009—2012: «Каскад» фәнни-инженерҙар үҙәге директоры урынбаҫары;
* 2012: Өфө дәүләт нефть техник университетының «Нефть һәм газ технологияһы» кафедраһы профессоры.

# Сидоров Георгий Маркелович
## Ғилми хеҙмәттәре

Профессор Г. М. Сидоров — 150-нән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 38 уйлап табыу авторы һәм авторҙашы.

# Сидоров Георгий Маркелович
## Танылыуы

* 2015: Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендә премияһы лауреаты — яҡшыртылған экологик үҙсәнлектәргә эйә булған юғары октанлы автомобиль бензины етештереүҙең инновацион, энергия һәм ресурстарҙы һаҡсыл тотоноусы технологияһын уйлап тапҡаны һәм сәнәғәттә үҙләштергәне өсөн;
* 2004: Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы;
* 2013: Башҡортостан Республикаһы Дәүләт премияһы лауреаты — «Яҡшыртылған экологик характеристикалы автомобиль бензины алыу технологияһы» эше өсөн.
# Барановский Аркадий Игоревич

Барановский Аркадий Игоревич (12 август 1977 йыл) — юрист, йәмғиәт эшмәкәре, тотҡондарҙы социаль-психологик адаптацилау уникаль методикаһының авторы, Рәсәй социаль эшҡыуары, элекке тотҡондар өсөн социаль һәм коммерциялы «Ирекле дебют» һәм «Ҡайтыу» проекттарының нигеҙләүсеһе һәм генераль директоры, «Йәһүд мәрхәмәтлелек комитеты» фондының «Тотҡондарға ярҙам» проектының етәксеһе.

# Барановский Аркадий Игоревич
## Биографияһы

Арка́дий И́горевич Барано́вский 1977 йылдың 12 авгусында Мурманск өлкәһенең Мурманск ҡалаһында тыуған. 1990—1993 йылдарҙа Израильда йәшәй, аҙаҡтан Рәсәйгә ҡайта, 1995 йылдан алып Мәскәүҙә йәшәй. Бында Маймонид исемендәге дәүләт классик академияһының юридик һәм философия факультеттарында юғары белем ала. 1996—1998 йылдарҙа «Ор Самеах» һәм «Эш а-Тора» халыҡ-ара уҡыу үҙәктәрендә йәһүд тарихы, фәлсәфәһе һәм этикаһы буйынса семинарҙарҙа тыңлаусы була. 1999 һәм 2000 йылдар араһында Йәһүд кантор сәнғәте мәктәбендәге курстарҙы тамамлай. 2000 йылда Маймонид исемендәге дәүләт классик академияһының аспирантураһына уҡырға инә. Шулай уҡ өс йыл дауамында Иудаика юғары академияһында уҡый. Социаль проекттар менеджеры (Юғары иҡтисад мәктәбенең дипломы) һәм Тораны каллиграф-күсереп яҙыусы («Мишмерет СТаМ» дипломы) булып тора.
2008 йылда элекке тотҡондарҙы социаль-психологик реабилитациялау менән шөғөлләнеүсе «Ҡайтыу» (рус. «Возвращение») проектын ойошторған. Уның базаһында 2010 йылда Аркадий Барановский «Ирекле дебют» театрына нигеҙ һала. "Халыҡ-ара йәһүд гәзите"ндә (рус. «Международная еврейская газета») баш мөхәррир вазифаһын башҡара.
Аркадий Барановский бер нисә китаптар, шул иҫәптән 2005 йылда баҫылып сыҡҡан «Моше Бен Маймон (презентация)» брошюраһы һәм 2011 йылда нәшер ителгән «Маймонид. Учитель и целитель» китабының авторы.
# Ломовка (Каслей-Кадад ҡушылдығы)

Ломовка — Рәсәй йылғаһы. Пенза өлкәһе, Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Каслей-Кадада йылғаһының һул ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.

# Ломовка (Каслей-Кадад ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура йылғаһы, инештән Сура гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500112110000035321
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003532
* Бассейн коды — 08.01.05.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Мыртова

Мыртова — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Имшагал йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Мыртова
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010100312115300006973
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115300697
* Бассейн коды — 14.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Йомортҡа (ризыҡ)
## Йомортҡа төрҙәре

Йышыраҡ тауыҡ, үрҙәк (өйрәк), ҡаҙ йомортҡаһы ашарға тотонола. Шулай уҡ күркә, бүҙәнә, страус һәм башҡа ҡоштарҙың да йомортҡалары ашарға яраҡлы һанала. Ҡоштарҙыҡынан тыш, ташбаҡа (гөбөргәйел) йомортҡаһы ла, аҙыҡ булараҡ, ҡулланылыуы билдәле. Тауыҡтың төрөнә ҡарап, уларҙың йомортҡалары ла төрлө төҫтә була. Әммә йомортҡаның сифаты уның ҡабығының төҫөнә ҡарап баһаланмай.
| Йомортҡаның төрө | Йомортҡаның уртаса ауырлығы, г | Йомортҡаның һатыуға яраҡлы минималь ауырлығы, г |
| Тауыҡ | 55 | 35 |
| Бүҙәнә | 10-12 | 10 |
| Үрҙәк | 95 | 75 |
| Ҡаҙ | 200 | 160 |
| Күркә | 75 | 60 |
| Фазан | 60 | |
| Страус | 1000 | 650 |
| Эму | 780 | |
| Цесарка, мысыр тауығы | 43-48 | 36 |

# Йомортҡа (ризыҡ)
## Тауыҡ йомортҡаһын маркировкалау

Рәсәй стандарттары буйынса тауыҡ фабрикаһында етештерелгән йомортҡаның һәр береһендә билдә ҡуйылған булырға тейеш. Беренсе хәреф һаҡлау срогын күрһәтә:
* «Д» хәрефе диетик йомортҡаға ҡуйыла, 7 көн эсендә ҡулланылырға ярай;
* «С» хәрефе ҡуйылғаны (столовое яйцо) 25 көнгә тиклем яраҡлы;
Икенсе билдә, ауырлығына ҡарап, йомортҡаның категорияһын күрһәтә:
* Өсөнсө категория (3) — 35- 44,9 г.
* Икенсе категория (2) — 45 — 54,9 г.
* Һайлап алынған (О) — 65 — 74,9 г.
* Юғары категория (В) — 75 г күберәк.
Шулай итеп, маркировка буйынса, «СВ» — ашханалар өсөн юғары категориялы йомортҡа, «Д1» — беренсе категориялы диетик йомортҡа. Тауыҡ йомортҡаһының категорияһынан тыш, етештереүселәр уларға төрлө сифаттар ҙа өҫтәй ала. Мәҫәлән, һатыуға йомортҡаның һарыһын сағыуыраҡ төҫтәгеһен, йә булмаһа, селен һәм йод менән байытылған ике һарылыһын тәҡдим итеүҙәре мөмкин.

# Йомортҡа (ризыҡ)
## Йомортҡаны әҙерләү ысулдары

Йоморо килеш һыуҙа бешереү. Ошолай бешергәндә, ҡабығы сатнаһа, ағып сыҡмаһын өсөн һыуға тоҙ һалалар. Был ысул менән бешергән йомортҡаны, әрсеп, шул килеш ашайҙар, йә булмаһа, сэндвич, төрлө турамаларҙа ҡулланалар:
* Йомортҡаны 2-3 минут ҡына ҡайнатһаң, шыйыҡ килеш ашала;
* Йомортҡаны 5-6 минут бешерһәң, уртаса ҡатылыҡта була;
* 8-9 минут ҡайнатылғаны ныҡ бешкән йомортҡа һанала;

# Йомортҡа (ризыҡ)
## Йомортҡаны әҙерләү ысулдары
### Эҫе табала ҡыҙған майға, йәки һыуыҡ табалағы майға һытып бешереү;

* Йомортҡаны һытып, ҡайнап торған һыуға ағыҙып бешереү пашот тип атала;
* Һарыһын, йәки бөтә йомортҡаның үҙен шәкәр менән туғып бешереү (гоголь-моголь), йә булмаһа, ағын ғына шәкәр менән туғып бешереү (суфле);
* Коктейлдәргә өҫтәү;
* Кәтлиттәргә һәм гренкаларға ҡушып бешереү;
* Йомортҡаның һарыһына икмәк вағын бутап бешереү;
* Йомортҡаның туғып күпертелгән ағы безе һәм бисквит ҡамырының төп ингредиенты һанала;
* Йомортҡаны һытып, һөт менән туғып, духовкала ҡурыу;
# Аризона

Аризона (ингл. Arizona) — АҠШ штаты. Штаттың тәртип номеры — 6. 1912 йылдың 14 февралендә төҙөлгән. Элек Небраска территорияһы исеме менән йөрөгән. Штаттың ҡушаматы — Ҙур коньон штаты.
2011 йылғы мәғлүмәт буйынса Аризона штатында 6 482 505 чел кеше йәшәй, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат км-ға 21,96 кеше. АҠШ штаттары араһында халыҡ һаны буйынса урыны — 16.
Майҙаны 295 254 кв.км, шуның 0,32 % һыу майҙаны.
# Аҡсурина Фирүзә Исхаҡ ҡыҙы

Аҡсурина Фирүзә Исхаҡ ҡыҙы (21 ғинуар 1949 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең ғалим-биологы. 1992—1995 һәм 2001—2012 йылдарҙа Башҡорт дәүләт аграр университетында уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (2001), профессор (2007).

# Аҡсурина Фирүзә Исхаҡ ҡыҙы
## Биографияһы

Фирүзә Исхаҡ ҡыҙы Аҡсурина 1949 йылдың 21 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Саҡмағош районы Иҫке Ҡалмаш ауылында тыуа.
1967—1969 йылдарҙа Саҡмағош районы мәктәптәрендә уҡытыусы булып эшләй.
1974 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлай. 1978 йылда Мәскәү ветеринария академияһында уҡып сыға.
1974 йылдан алып Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институтында өҙөклөк менән эшләй: 1990—1991 йылдарҙа өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1995 йылдан — лаборатория мөдире, 1995 йылдың ноябренән — фәнни эштәр буйынса директор урынбаҫары, 1997 йылдан башлап төп ғилми хеҙмәткәр вазифаһы буйынса эшләй.
1975—1977 йылдарҙа Әлшәй районындағы Аксёнов ауыл хужалығы техникумында уҡыта. 1978—81 йылдарҙа Татарстандың Минзәлә совхоз‑техникумында эшләй.
1985—1990 йылдарҙа Дәүләкән районы «Коммунар» колхозы рәйесе булып хеҙмәт итә. 1992—1995 һәм 2001—2012 йылдарҙа Фирүзә Исхаҡ ҡыҙы Башҡорт дәүләт аграр университетында уҡытыу эшен алып бара.
2001 йылда «биология фәндәре докторы» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай. 2007 йылда Фирүзә Аҡсуринаға профессор вазифаһы бирелә.
Аҡсуринаның ғилми эшмәкәрлеге ауыл хужалығының малдарын үрсетеү, ит йүнәлешле һыйыр малы булдырыу һәм башҡа мәсьәләләргә бағышланған.
Ул 100‑ҙән артыҡ ғилми эш авторы була.

# Аҡсурина Фирүзә Исхаҡ ҡыҙы
## Ғилми хеҙмәттәре

* Повышение эффективности производства говядины в мясном и молочном скотоводстве в условиях Республики Башкортостан. Өфө, 2003
* Управление производством в мясоперерабатывающих предприятиях АПК в рыночных условиях. Өфө, 2007 (авторҙ.)
# Сарлопы

Сарлопы — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Юрочная йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Сарлопы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — яр һыҙатының 03.04.00 гидрографик берәмеге эсендәге, Рәсәй Федерацияһының һыу территориялары һәм эске диңгеҙ һыуҙарындағы Баренц диңгеҙендәге утрауҙар, Колгуев утрауын керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040010012103000091559
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103009155
* Бассейн коды — 03.04.00.100
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Йокмокк (коммуна)

Йокмокк (швед. Jokkmokks kommun) Швецияның төньяғында Норрботтен ленындағы (муниципалитет) коммуна. Коммунаның атамаһы саам сығышына эйә һәм бер үк исемле Йокмокк ҡалаһының, коммуна үҙәгенең географик урынын сағылдыра; лула-саам һүҙенән jåhkåmåhkke «йылға бөгөлөшө», «йылға боролошо» тип тәржемә итеп була
Коммуна саам мәҙәниәте үҙәктәренең береһе булып тора
Йокмокк коммунаһы бөтә Швеция коммуналары араһында майҙаны буйынса икенсе урынды биләй (19 477 км²), был Словения кеүек илдәрҙең майҙанынан саҡ ҡына бәләкәй. коммунаның халҡы 5 меңдән ашыу кеше тәшкил итә, өҫтәүенә, һуңғы 60 йыл эсендә ул ике тапҡырға кәмегән. Халыҡ тығыҙлығы — бик түбән, ни бары 0,3 кеше/км²

# Йокмокк (коммуна)
## Географияһы

Коммуна Скандинавия тауҙары битләүендә, швед Лапландияһында урынлашҡан. Коммунаның күп өлөшө — борондан саам болан үрсетеүселәре төпләнгән төбәк, ул Сарек, Муддус, Падьеланта һәм Стура-Шёфалетт милли парктарын үҙ эсенә алған Лапония исеме аҫтында ЮНЕСКО-ның мираҫ объекты булараҡ һаҡлау аҫтына алынған.
Коммунаның төньяҡта ятыуы арҡаһында бында бөтә ҡыш дауамында төньяҡ балҡышын күҙәтергә мөмкин, ә июнь һәм июль айҙарында поляр көндәр күҙәтелә.

# Йокмокк (коммуна)
## Иҫтәлекле урындары һәм ваҡиғалары

Йокмокк саам баҙары арҡаһында билдәле, бында ул 400 йыл дауамында февралдең тәүге ял көндәрендә үткәрелә. Был ваҡиға күптән инде сауҙагәҙәр йыйылышы булыуҙан туҡтаған, хәҙер был ваҡиға музыка концерттары, лекциялар һәм башҡа нәмәләр менән бер аҙна буйына һуҙылған мәҙәни саралар.
Туристарҙы шулай уҡ йыл әйләнәһенә асыҡ милли парктар йәлеп итә.
2012 йылдың 18—19 июнендә Йокмоккта швед саамдарының Милли конгресы үтте.

# Йокмокк (коммуна)
## Халҡы һаны үҙгәреүе

* 1950 й. — 10 744
* 1960 й. — 11 533
* 1970 й. — 7993
* 1980 й. — 7087
* 1990 й. — 6726
* 2000 й. — 6019
* 2008 й. — 5305

# Йокмокк (коммуна)
## Туғандаш ҡалалар

* Ловозеро
# Петрушиха (Чумыша ҡушылдығы)

Петрушиха — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чумыш йылғаһының һул ярына тамағынан 314 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Петрушиха (Чумыша ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200412115200002593
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200259
* Бассейн коды — 13.01.02.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Рельеф формаһы

Рельеф формалары — ер өҫтө, океан һәм диңгеҙҙәр төбө тигеҙһеҙлектәре; Төрлө ҡалҡыу, түбән урындары булған ер өҫтө, диңгеҙ, океан төбө.

# Рельеф формаһы
## Төп формалары

Тау — тигеҙ ерҙәр араһында айырылып торған бейеклек йәки ҡалҡыу урын, тау һыртындағы түбә.
Тау һырты — ике яҡлап битләүҙәре булған, оҙонға һуҙылған бейеклек.
Уба — һөҙәк битләүле һәм түбәһе йомро ҡалҡыулыҡ.
Үҙән — ер өҫтө үр яҡтан түбәнгә ауышайған буйға һуҙылған соҡор.
Һөҙәк соҡор (котловина) — рельефтың йомро һәм саҡ ҡына һуҙылған соҡоррло формаһы.
Йырын — оҙонға һуҙылған, йыш ҡына тармаҡланған кире рельеф формаһы. Йырындың битләүҙәре текә, арҡыры киҫелеше V формаһында була.

# Рельеф формаһы
## Классификация

ыРельеф формаһын түбендеге классификацияға бүлергә мөмкин:
* ҙурлығы буйынса (рельефтың планетар формаһы, рельефтың мегаформаһы, рельефтың макроформаһы, рельефтың мезоформыһы, рельефтың микроформыһы, рельефтың наноформыһы);
* килеп сығышы буйынса (тектоник, вулкан, эрозия, боҙлоҡ, карст, һ. б.);
* йәше буйынса;
* формаһы буйынса (ыңғай формалы рельеф, кире формалы рельефа).
# Хеклинген

Хеклинген (нем. Hecklingen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 7534 кеше йәшәй. Майҙаны — 95,34 км². Диңгеҙ кимәленән 75 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39444 һәм автомобиль коды — SLK.
# Диканова Татьяна Александровна

Диканова Татьяна Александровна (19 ноябрь 1949 йыл, Мәскәү) — юрист-криминолог, прокурор күҙәтеүе буйынса белгес; сығарылыш М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының юридик факультетын тамамлаған (1971); юридик фәндәр докторы тмаможнялағы енәйәттәргә ҡаршы көрәш проблемалары тураһында докторлыҡ диссертацияһын яҡлаған (2000); законлылыҡ һәм хоҡуҡ тәртибен нығытыу проблемалары ғилми-тикшеренеү институтының һалым һәм таможня органдары эшмәкәрлегендә законлылыҡтың үтәлешен прокурор күҙәтеү бүлеге мөдире; профессор, Рәсәй Федерацияһы Генераль Прокуратураһы Академияһының прокурор күҙәтеү проблемалары бүлеге мөдире; прокуратураның почетлы хеҙмәткәре.

# Диканова Татьяна Александровна
## Биографияһы

Татьяна Александровна Диканова 1949 йылдың 19 ноябрендә Мәскәүҙә тыуған.

# Диканова Татьяна Александровна
## Ғилми хеҙмәттәре

Татьяна Александровна Диканова бер йөҙҙән ашыу ғилми баҫмалар авторы һәм авторҙашы булып тора, улар үҙ эсенә бер нисә тиҫтәләгән монография, уҡыу әсбаптары һәм дәреслектәрҙе ала. Т.атьяна Александровна Диканова нигеҙҙә Рәсәй Федерацияһындағы прокурор күҙәтеүе һәм криминологияһы менән шөғөлләнә:
* «Контрабанданы тикшереү» (М., 1999);
* «Таможня эше тураһында норматив акттар йыйынтығы» (М., 1999);
* «Диңгеҙ транспортлы дәүләттәрҙең хужа булараҡ хоҡуҡтарын яҡлау» (М., 2000);
* «Транспортта һәм таможня эшендә закондар үтәлеүен прокурор күҙәтеүе аҫтында тотоу» (М., 2001);
* «Транспорт хәүефһеҙлеген тәьмин итеү һәм терроризмға ҡаршы көрәш» (М., 2003)
# Черняй (Неня ҡушылдығы)

Черняй — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Неня йылғаһының һул ярына тамағынан 127 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.

# Черняй (Неня ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100212115100001080
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100108
* Бассейн коды — 13.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1