yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Баһауетдин (исем)

Баһауетдин — башҡорт ир-ат исеме.

# Баһауетдин (исем)
## Этимологияһы

Баһауетдин исеме башҡорттарға ғәрәп теленән килеп ингән. Баһау (матур, шәп) һәм дин (ир-ат исеме ялғауы) һүҙҙәре ҡушылып төҙөлгән исем. Шәп кеше тигәнде аңлата.

# Баһауетдин (исем)
## Билдәле кешеләр

Нуриманов Баһауетдин Йәләлетдин улы (2 май 1893 йыл — 11 август 1918 йыл) — Башҡортостандағы инҡилаб хәрәкәте етәкселәренең береһе, Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында әүҙем ҡатнашыусы.
Баһауетдин Әдүтов (рус. Багаутдин Адутов; 1788 йыл — ?) — зауряд-есаул, кантон начальнигы. 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусы.

# Баһауетдин (исем)
## Фамилияла

Баһауетдинов Йәһүҙә Ғилметдин улы (3 ғинуар 1922 йыл — 20 март 2000 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы. 1950—1985 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Благовар районының «Октябрь» колхозы бригадиры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Баһауетдинов Рәйес Ғөбәйҙулла улы (15 ғинуар 1926 йыл — 12 июнь 2018 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1962—1986 йылдарҙа Стәрлетамаҡ районының Салауат исемендәге колхоз рәйесе. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған зоотехнигы (1980), райондың почётлы гражданы (1999).
Баһауетдинов Мөхтәр Хәйҙәр улы (Хәйретдин улы); 1921 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, полк батареяһы разведчигы, гвардия старшинаһы.
Баһауетдинов Фәтих Йәһүҙә улы (30 март 1951 йыл) — ғалим-тупраҡ белгесе. 1976 йылдан СССР Фәндәр Академияһының Башҡортостан филиалы Биология институты хеҙмәткәре, 1984 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр; 1997 йылдан Башҡорт дәүләт аграр университеты уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (1997), профессор (1998).
Баһауетдинов Абдулхаҡ Хәйретдин улы (рус. Багаутдинов Абдулхак Хайретдинович; 1915 йыл — 12 август 1942 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, лейтенант. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкы саперҙар взводы командиры.
Баһауетдинов Мансур Баһауетдин улы (1905 йыл — ?) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, гвардия капитаны. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы кавалерия полкының ветеринар хеҙмәте начальнигы, 2-се ранг ветврачы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1943).
Баһауетдинов Марат Риф улы (рус. Багаутдинов Марат Рифович; 24 июль 1947 йыл) — совет һәм хужалыҡ эшмәкәре, Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Баһауетдинов Рәшит Ишбулды улы (1 ғинуар 1963 йыл) — Башҡортостан Республикаһының 4-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, эшҡыуар. «Рассвет» компаниялар төркөмөнөң генераль директоры.
Баһауетдинов Ғәмил Әмир улы (рус. Багаутдинов Гамиль Амирович; 10 март 1951 йыл) — ауыл хужалығы һәм йәмәғәт эшмәкәре. «Өфө» тәжрибә участкаһы директоры. Өфө районы 260-сы Михайловка һайлау участкаһы буйынса Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
# Керкини (һыуһаҡлағыс)

Керкини (грек. Λίμνη Κερκίνη) — төньяҡ Грециялағы һыуһаҡлағыс, Серре өлкәһенең төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан. Грек-болгар сигенән 47 км алыҫлыҡта ята; 20 километр көньяҡ-көнбайышҡа ҡарай өлкәнең баш ҡалаһы Серре урынлашҡан, көнсығышҡа табан 10 км алыҫлыҡта Сидирокастро ҡалаһы ята. Һыуһаҡлағыс 1932 йылда Стримонас йылғаһында һыу баҫыуҙарҙы булдырмау һәм баҫыуҙарҙы һуғарыу өсөн төҙөлә. 1983 һәм 1987 йылдарҙа уның гидротехник эштәрен арттыралар. Уның өҫкө майҙаны 109,96 км² тәшкил итә, ә һыу йыйыу бассейны майҙаны — 11 520 км² самаһы. Һыуһаҡлағыс территорияһы Рамсар конвенцияһы биләмәһе һәм төп орнитология территорияһы булып тора, тәбиғәтте һаҡлау Natura 2000 зоналарының селтәренә инә.
Һыуһаҡлағыс Керкини һәм Мавровуни тау массивтары араһындағы элек һаҙланған аллювиаль тигеҙлекте биләй. Һыуһаҡлағысты күбеһенсә Струма йылға туҡландыра, күлгә ҡойған уртаса һыу сығымы 65-83 м³/с тәшкил итә. Төньяҡ-көнбайышта уға Керкинитис йылғаһы һәм бер нисә ҙур булмаған шишмә ҡоя. Һыу ятҡылығында яуым-төшөмдөң тупланма тиҙлеге йылына 1,7 миллион кубометр тәшкил итә.
Һыуһаҡлағыс районында 785 төр көпшә үҫемлектәре билдәләнә. Һыу ятҡылығының орнитофаунаһы бик бай — 300-ҙән кәм булмаған ҡош төрө (Грецияла йәшәгән 407 төрҙән), уларҙың икәүһенә, бөҙрә пеликанға (Pelecanus crispus) һәм бәләкәй бакланға (Phalacrocorax pygmaeus), бөтә ерҙә лә юғалыу хәүефе янай. Фауна шулай уҡ 28 һөтимәрҙәр төрөн, 12 төр һөйрәлеүселәрҙе, 9 төр амфибияларҙы, 8 төр умыртҡаһыҙҙарҙы, 27 төр балыҡты үҙ эсенә ала.
# Мемлебен

Мемлебен (нем. Memleben) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 716 кеше йәшәй. Майҙаны — 16,76 км². Диңгеҙ кимәленән 120 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6642 һәм автомобиль коды — BLK.
# Язъек

Язъек — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ирбисту йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Язъек
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100005506
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100550
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Белая (Кагальник ҡушылдығы)

Белая —Рәсәйҙең Ростов өлкәһе биләмәләрендә ағыусы йылға. Белая йылғаһы Кагальник йылғаһының һул ярына йылға тамағынан 77 км өҫтәрөк килеп ҡушыла. Йылғаның оҙонлоғо — 73 км, һыу йыйыу бассейнының майҙаны — 503 км2.

# Белая (Кагальник ҡушылдығы)
## Тасуирлама

Белая йылғаһы Ростов өлкәһе Морозов районының Александр утарынан төньяҡтараҡ башлана. Цимлян һәм Морозов районы сиктәре буйлап аға, Цимлян районы Ломовцев утарын киҫеп үтә һәм артабан Ростов өлкәһенең Константин районы аша аға. Суворов утары, Белоковыльный ҡасабаһы һәм Белянский утарҙары янынан үтә, артабан ул күл барлыҡҡа килтерә һәм аҙаҡ Кагальник йылғаһына һул ҡушылдыҡ булып ҡоя.

# Белая (Кагальник ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Дон бассейны округына ҡарай, йылға һыу хужалығы участкаһы - Дон йылғаһы. Йылғаның бассейны — Дон йылғаһы (һыу бассейнының Рәсәйҙәге өлөшө).
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010301012107000010635.

# Белая (Кагальник ҡушылдығы)
## Иҫкәрмә

* ↑ Государственный водный реестр РФ: Река Белая (билдәһеҙ).
# Котлия (Лозьва ҡушылдығы)

Котлия — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лозьва йылғаһының һул ярына тамағынан 508 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Котлия (Лозьва ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200008789
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200878
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Каруанһарай (мәғәнәләр)

Каруанһарай — сауҙагәрҙәр һәм юлсылар өсөн төҙөлгән йорттар комплексы.

# Каруанһарай (мәғәнәләр)
## Мәҡәләләр

* Каруанһарай — Ырымбур ҡалаһындағы тарихи-архитектура комплексы.
* Каруанһарай (гәзит) — Ырымбур өлкәһе гәзите.
* Каруанһарай (мәҙрәсә) — Ырымбурҙағы мәҙрәсә.
* Каруанһарай (мәсет) — Ырымбурҙағы мәсет.
* Каруанһарай (ойошма) — Ырымбурҙағы башҡорт йәмәғәт ойошмаһы.
* Каруанһарай (Өфө) — Өфөләге архитектура ҡомартҡыһы.
* Каруанһарай (төркөм) — Башҡортостандың музыкаль эстрада-фольклор төркөмө.
* Ҡаруанһарай — башҡорт халыҡ йыры.
# Валявин Геннадий Георгиевич

Валявин Геннадий Георгиевич (25 декабрь 1938 йыл — 16 октябрь 2017 йыл) — инженер-технолог. Техник фәндәр докторы (1987). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (1996), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1979).

# Валявин Геннадий Георгиевич
## Биографияһы

Геннадий Георгиевич Валявин 1938 йыл дың 25 декабрендә Башҡорт АССР-ының Йылайыр районы Йылайыр ауылында тыуа. 1966 йылда Өфө нефть институтының технология факультетын тамамлай.
1966 йылда нефть химияһы эшкәртеү проблемалары институтында (ИПНХП) эшләй: кесе ғилми хеҙмәткәр, өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1976 йылдан лаборатория мөдире. 1978—1987 һәм 1994—2000 йылдарҙа бүлек мөдире, 1987—1994 директор урынбаҫары вазифаһын башҡара.
2000 йылдан Өфө дәүләт нефть техник университеты нефть һәм газ технологияһы кафедраһының әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәре.
1986 йылда «техник фәндәр докторы» ғилми исеменә дәғүә итеп, «Закономерности физико-химических явлений в нефтяных дисперсных системах и схемы глубокой переработки нефти на базе термических процессов» темаһына диссертация яҡлай.

# Валявин Геннадий Георгиевич
## Фәнни эшмәкәрлеге

Фәнни эшмәкәрлеге төрлө нефть сеймалының термик әүерелештәре кинетикаһын һәм механизмын, юғары температураға еткерелгән нефть системаларының физик-химик механикаһын өйрәнеүгә арналған. Валявин ҡатнашлығында анизотропик структуралы коксты сәнәғәттә етештереү технологияһы эшләнгән, ул Яңы Өфө һәм Красноводск (Төркмәнстан) НЭЗ‑дарында индерелгән; 21 яйлатып кокслаштырыу ҡоролмаһы төҙөлгән һәм үҙгәртеп ҡоролған (Ангарск, Атырау, Баҡы, Фирғәнә һ.б. ҡалалар), БР һәм РФ‑тың башҡа төбәктәрендәге нефть эшкәртеү заводтарында термик крекинг һәм висбрекинг процестары индерелгән
Валявин етәкселегендә Рәсәй Федерацияһында тәүге тапҡыр нефть эшкәртеү тәрәнлеген 95 %‑ҡа еткергән яйлатып кокслаштырыу технологияһы эшләнгән һәм «Уфанефтехим» ААЙ‑нда индерелгән.
350‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 85 уйлап табыу авторы.
СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1979).

# Валявин Геннадий Георгиевич
## Төп хеҙмәттәре

* Физико-химические особенности термолиза сложных углеводородных систем. Эксперимент. Теория. Технология [Текст] = Physico-chtvical features of pyrolysis of hydrocarbon complex systems. Experiment, theory, engineering / Г. Г. Валявин, М. Ю. Доломатов, А. И. Ылясов, Н. Ф. Юрченко; под редакцией д.х.н., проф. Доломатова М. Ю. — Санкт-Петербург : Недра, 2017. — 350 с. : ил., табл.; 21 см; ISBN 978-5-905153-92-1: 1000 экз.
* Современные и перспективные термолитические процессы глубокой переработки нефтяного сырья [Текст] : научное издание / Г. Г. Валявин [и др.]; ред. С. А. Ахметов ; УГНТУ, каф. ТНГ, НИЧ. — СПб. : Недра, 2010. — 224 с.

# Валявин Геннадий Георгиевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе
* СССР-ҙың уйлап табыусыһы
# Леплейка

Леплейка — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Терешка йылғаһының һул ярына тамағынан 238 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Леплейка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терешка, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001912112100010288
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112101028
* Бассейн коды — 11.01.00.019
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Чубуклинка

Чубуклинка — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шумышка йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Чубуклинка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Түбәнге Кама һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем, Вятка йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101512111100029522
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102952
* Бассейн коды — 10.01.01.015
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Уэнт-ПАй-Лемын

Уэнт-ПАй-Лемын — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лямин 2-се йылғаһының уң ярына тамағынан 178 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Уэнт-ПАй-Лемын
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200046140
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204614
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Айвазян Артур Суренович

Айвазян Артур Суренович (әрм. Արթուր Այվազյան; 14 ғинуар 1973 йыл, Ереван, Әрмән ССР-ы) — спортсы, бәләкәй калибрлы һәм пневматик спорт винтовкаһынан атыу буйынса сығыш яһай. Атҡаҙанған спорт мастеры. Буйы 176 см, ауырлығы 82 кг.

# Айвазян Артур Суренович
## Биографияһы

1985 йылда еңел атлектиканан киткәндән һуң, Ереван ҡала спорт-атыу клубында Әрмәнстандың атҡаҙанған тренеры Роберт Акопян етәкселегендә пуля менән атыу буйынса шөғөлләнә башлай. Әрмән ССР-ы йыйылма командаһы ағзаһы була.
1990 йылда Львов дәүләт физик культура институтына уҡырға инә, тиҙҙән УССР, СССР йыйылма командаһы ағзаһы була. 1995 йылда юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң, Украина армияһына (спорт ротаһы) хәрби хеҙмәткә саҡырыла һәм һаман да шунда хеҙмәт итә (2008 йылдан —Украина сик буйы ғәскәрҙәре өлкән лейтенанты). 1997 йылда Симферополгә күсенә, Вадим Клименко етәкселегендә күнекмәләр башлай, Ҡырымдың «Динамо» спорт йәмғиәте федерацияһы ағзаһы була. Хәҙерге тренеры — Богдан Клименко.

# Айвазян Артур Суренович
## Спорт ҡаҙаныштары

* 1993 йыл — Европа чемпионаты (Брно) — 3-сө урын.
* 1994 йыл — Донъя чемпионаты (Милан) — команда сығышында 1-се һәм 2-се урындар.
* 1998 йыл — Донъя чемпионаты (Барселона) — команда сығышында 1-се урын.
* 1998 йыл — Донъя кубогы этабы (Буэнос-Айрес) — 1-се урын.
* 1999 йыл — Европа чемпионаты (Арнем) — команда күнегеүҙәрендә 1-се урын.
* 1999 йыл — Европа чемпионаты (Бордо) — команда күнегеүҙәрендә 1-се урын, шәхси зачетта 3-сө урын.
* 2000 йыл — Донъя кубогы этабы (Милан) — шәхси зачетта МВ-6 күнегеүендә 1-се урын .
* 2000 йыл — Донъя кубогы этабы (Мюнхен) — шәхси зачетта МВ-6 күнегеүендә 2-се урын.
* 2000 йыл — XXVII Йәйге Олимпия уйындары (Сидней) — МВ-6 күнегеүендә 5-се урын.
* 2004 йыл — XXVIII Йәйге Олимпия уйындары (Афины) — 7-се урын.
* 2007 йыл — Европа чемпионаты — индивидуаль ярышта 3-сө урын.
* 2008 йыл — XXIX Йәйге Олимпия уйындары (Пекин) — 50 метрҙан ятып шәхси атыуҙа 1-се урын. Квалификацияла уҡ Артур Айвазян беренсе һөҙөмтәне күрһәтә — 600 мөмкинлектән 599 мәрәй йыя, ә финал серияһында 103,7 мәрәй йыя (дөйөм — 702,7).

# Айвазян Артур Суренович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Өсөнсө дәрәжә «Ҡаҙаныштары өсөн» ордены (4.09.2008) — Пекинда (Ҡытай) үткән XXIX Йәйге Олимпия уйындарындағы юғары спорт һөҙөмтәләренә өлгәшкән, күрһәткән батырлығы, фиҙакәрлеге һәм еңеүгә ихтыяры, Украинаның халыҡ-ара кимәлдә абруйын күтәргәне өсөн.
* Симферополь ҡалаһының почётлы гражданы (2008) — физик культура һәм спорт үҫешенә ҙур шәхси өлөш индергәне, спорт оҫталығы, юғары спорт һөҙөмтәләренә өлгәшкәне өсөн.
# Туҡтаров Варис Рәфҡәт улы

Туҡтаров Варис Рәфҡәт улы (9 июнь 1959 йыл) — ғалим-зооинженер, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (2001), профессор (2002). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2015).

# Туҡтаров Варис Рәфҡәт улы
## Биографияһы

Варис Рәфҡәт улы Туҡтаров 1959 йылдың 9 июнендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Стәрлебаш районы Ҡарағош ауылында тыуа. Совет Армияһы сафында хеҙмәт иткәндән һуң Башҡортостан ауыл хужалығы институтының зооинженерия факультетына уҡырға инә. Юғары уҡыу йортон 1986 йылда тамамлай һәм ошонда уҡ кафедрала производство мастеры вазифаһында эшләй башлай. Бөтә Рәсәй ветеринар санитария, гигиена һәм экология фәнни-тикшеренеү институты аспирантураһын тамамлағандан һуң умартасылыҡ һәм зоология кафедраһына ассистент булып күсә. 1993 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. Өс йылдан һуң Бөтә Рәсәй ветеринар санитария, гигиена һәм экология фәнни-тикшеренеү институты докторантураһына саҡырыла. 2000 йылда биология фәндәре докторы дәрәжәһен ала.
Әлеге ваҡытта Башҡорт дәүләт аграр университетының Биотехнологиялар һәм ветеринар медицина факультетының Биология, Умартасылыҡ, шәхси зоотехния һәм хайуандарҙы үрсетеү кафедраһы профессоры.

# Туҡтаров Варис Рәфҡәт улы
## Ғилми эшмәкәрлеге

Варис Рәфҡәт улының фәнни эшмәкәрлеге бал ҡорттарының ауырыуҙарын диагностикалау һәм дауалауҙың заманса ысулдарын эшләү һәм ҡулланыуға индереүгә, шулай уҡ уларҙы тирә-яҡ мөхиттең басраныуын билдәләүсе индикатор сифатында ҡулланыуға бәйле. Был йәһәттән уның етәкселегендә ветеринар экологияның яңы — апиморниторинг ысулы эшләнә. В. Р. Туҡтаров эшсе ҡорттарҙың айырымланған май күҙәнәктәрен алыуҙың яңы ысулы тәҡдим ителә һәм патентлана. Бал ҡорттарының бактериаль сирҙәрен дауалау өсөн юғары һөҙөмтәле апифлоцид препараты эшләнә һәм файҙаланыла. 200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 4 уйлап табыу авторы.

# Туҡтаров Варис Рәфҡәт улы
## Йәмәғәт эшмәкәрлеге

В. Р. Туҡтаров кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертациялары яҡлау буйынса диссертация советы рәйесе.

# Туҡтаров Варис Рәфҡәт улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2015) XVII Халыҡ-ара «Агрокомплекс — 2007» махсуслаштырылған күргәҙмәһенең 1-се дәрәжә димломы (2007).
# Салауат районының почётлы граждандары

Салауат районының почётлы граждандары — райондың социаль-иҡтисади һәм мәҙәни үҫешенә, йәш быуынды тәрбиәләүгә, мәғарифты үҫтереүгә һәм халыҡ һаулығын һаҡлау өлкәһенә ҙур өлөш индергән, оҙаҡ йылдар производствола, йәмәғәт, хәйриә эшмәкәрлегендә һәм башҡа өлкәләрҙә әүҙем эшләгән, халыҡ араһында абруй ҡаҙанған граждандарҙы дәртләндереү сараһы.

# Салауат районының почётлы граждандары
## Тарихы

«Салауат районының почетлы гражданы» исеме район Советының 2010 йылдың 24 июнендәге 156-сы ҡарары менән булдырыла. Ошо йылдар эсендә был маҡтаулы исемгә 15 кеше лайыҡ була.
Дөйөм исемлек :
| № | Фамилия, исем, атаһының исеме | Йәшәү йылдары | Ҡасан бирелгән |
| 1 | Искәндәрова Хәнифә Сираж ҡыҙы | 1928 — 2020 | 2010 йыл, 2 декабрь |
| 2 | Кәримова Мәрйәм Ғатаулла ҡыҙы | 1935 — 2015 | 2010 йыл, 2 декабрь |
| 3 | Мөхәмәтдинов Радил Ҡыяметдин улы | 1936 йыл, 2 май | 2010 йыл, 2 декабрь |
| 4 | Аҡбашев Рәшит Шаһабетдин улы | 1933 — 2015 | 2012 йыл, 22 май |
| 5 | Әхмәтханов Артур Фәрүәз улы | 1962 — 2019 | 2012 йыл, 22 май |
| 6 | Вәхитов Риф Хәйрулла улы | 1940 йыл, 4 сентябрь | 2012 йыл, 22 май |
| 7 | Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы | 1932 — 1977 | 2012 йыл, 22 май |
| 8 | Йосопов Харис Монасип улы | 1929 — 2009 | 2012 йыл, 22 май |
| 9 | Чванов Михаил Андреевич | 1944 йыл, 25 июль | 2014 йыл, 29 август |
| 10 | Ҡолмөхәмәтов Энгельс Вәрис улы | 1951 йыл, 1 октябрь | 2015 йыл, 30 ноябрь |
| 11 | Әлибаев Сафуан Әфтәх улы | 1941 — 2014 | 2015 йыл, 30 ноябрь |
| 12 | Хәмиҙуллина Миңлегөл Фәрхит ҡыҙы | 1931 йыл, 1 июль | 2015 йыл, 30 ноябрь |
| 13 | Хәсәнов Зекерйән Әхтәм улы | 1934 - | 2015 йыл, 30 ноябрь |
| 14 | Яруллин Хәмит Ғатаулла улы | 1935 — 2015 | 2015 йыл, 30 ноябрь |
| 15 | Ғәниева Лиза Ибраһим ҡыҙы | 1942 йыл, 14 март | 2017 йыл, 27 март |

# Салауат районының почётлы граждандары
## Өҫтөнлөктәре

Салауат районының почетлы граждандары исеменә лайыҡ булыусылар: район территорияһында үткәрелгән барлыҡ мәҙәни-киң күләмле сараларға бушлай инә ала; урындағы үҙидара органдары, муниципаль предприятиелар һәм ойошмалар етәкселәренә сиратһыҙ инеү хоҡуғына эйә; ай һайын 200 һум аҡсалата түләү ала.
# Сывъю (Нившера ҡушылдығы)

Сывъю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Нившера йылғаһының уң ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.

# Сывъю (Нившера ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000016903
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001690
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ковакса

Ковакса (Кавакса) — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сережа йылғаһының һул ярына тамағынан 133 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.

# Ковакса
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Теша йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ока ҡушылдыҡтары бассейны Мокша йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010300212110000030755
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003075
* Бассейн коды — 09.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Плоссиг

Плоссиг (нем. Plossig) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 264 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,12 км². Диңгеҙ кимәленән 74 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6922 һәм автомобиль коды — WB.
# Песьянка (Волманга ҡушылдығы)

Песьянка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волманга йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Песьянка (Волманга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300312111100035256
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103525
* Бассейн коды — 10.01.03.003
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Арда (Волга ҡушылдығы)

Арда — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы/ Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Волга йылғаһының һул ярына тамағынан 2009 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.

# Арда (Волга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Ока йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы), Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400312110000044102
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004410
* Бассейн коды — 08.01.04.003
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0