yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Мачин тауҙары

Мачин тауҙары (шулай уҡ Мачин ҡалҡыулығы, Мэчин, Мачин; румын.: Мунций Мячин) — хәҙерге Румынияның Добруджа (Тулча) тарихи-мәҙәни өлкәһендә урынлашҡан боронғо, хәҙерге көндә ныҡ емерелгән тау сылбыры. Был ҡалкыулыҡтың көнбайыш һәм төньяғын Дунай йылғаһының түбәнге ағымы урап үтә. Көнсығыш яғы Ҡара диңгеҙ менән сикләнгән. Тау сылбыры ел эрозияһына, диңгеҙ һәм ҡоро ер өҫтөндәге температура кимәле үҙгәреүгә ныҡ емерелгән. Гранит тауҙар араһындағы уйһыулыҡтар балсыҡлы ултармалар менән тулған. Мачин тауҙарының төньяҡ өлөшө Мачин ҡалҡыулығына һәм көньяғы Прикопан ҡалҡыулығына айырыла. Бынан тыш, вағыраҡ рельеф формаларын бүлеп ҡарарға була. Тачин тауҙары Болгариның төньяғынлағы Лудогие платоһына барып тораша.

# Мачин тауҙары
## Характеристика

Мачин тауҙары 400 млн йылдар элек (кайназой эраһында) формалашҡан һәм Европалаға иң боронғо тау булып иҫәпләнә. Бейеклеге диңгеҙ кимәленән ни бары 467 м (Цуцуяту һәм Гречь тауы) булыуға ҡарамаҫтан, Дунай үҙәненән Мачин тау һырты кеүек күренә. Башҡа түбәләр — Приопча тауы (410 м.) һәм. Якова тауы (341 м.). Ҡоролоҡло дала ландшафта өҫтөнлөк алған. Уртаса яуым-төшөм кимәле 400—500 мм. Йылғалар аҙ һыулы һәм күп түгел: Таица (57 км), Телица (48 км), Слава (38,3 км). Июндең уртаса температураһы +22 (1968 йылда Юриловка ауылында максималь температура +38 °C); ғинуарҙың уртаса температураһы −1,5 °C һәм −1,9 °C. Йыш ҡына ел иҫә.

# Мачин тауҙары
## Тарихи әһәмиәте

Мачин ҡалҡыулығының төньяғында ҙур булмаған Мачин биҫтәһе бар. Был биҫтә 1787—1791 йылдарҙаға Урыҫ-төрөк һуғышы ваҡытында 1791 йылдың 28 июнендә (9 июль) Рәсәй тарихына инеп ҡалған. Ғосман империяһы ваҡытында Мачин тауҙары оборона ҡоролмаһы хеҙмәтен үтәгән. 1878 йылдан үҙаллы Румыния составында.
* ↑ Nationally designated areas (CDDA) (ингл.)
# Яңы Әхмәр

Яңы Әхмәр (рус. Новоахмерово) — Ырымбур өлкәһе Новосергиевка районы ауылы. Судьбодаровка ауыл биләмәһенә керә.

# Яңы Әхмәр
## Тарих

Революциянан һуң Башҡорт АССР-ының Туҡ-Соран кантоны составына керә, ә 1923 йылдан республиканың Бәләбәй кантоны ҡарамағында була. ВЦИК ҡарарына ярашлы 1924 йылдың 21 октябрендә Ҡаҙаҡ АССР-ы составына бирелә. 1934 йылдан Ырымбур өлкәһе ҡарамағында була.

# Яңы Әхмәр
## Халҡы

2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (84 %) йәшәй.

# Яңы Әхмәр
## Инфраструктура

Ауылда мәктәп, мәҙәниәт йорто, фельдшер-акушер пункты бар.
# Оло Эйек (Һаҡмар ҡушылдығы)

Оло Эйек — Башҡортостандағы йылға, Йылайыр районында башлана.
Башҡортостандың Йылайыр, Ейәнсура, Күгәрсен райондары, Ырымбур өлкәһе аша аға. Һаҡмарға уң яҡтан ҡушыла.

# Оло Эйек (Һаҡмар ҡушылдығы)
## Географик белешмә

Оҙонлоғо 341 км, бассейнының майҙаны 7 670 км².. Йылайыр платоһы буйлап ағышында йылға ярҙары текә, йырғыланып бөткән ҡаяларҙан ғибәрәт. Йылға тамағы диңгеҙ кимәленән 133 м.
Башҡортостандың Йылайыр районы,Йылайыр платоһы буйлап, Кананикольский ҡасабаһынан көньяҡ-көнсығышҡа 12 км алыҫлыҡта, Ейәнсура районы, Күгәрсен районы буйлап, шунан Ырымбур өлкәһе Һарыҡташ районы буйлап аға.
Йылға ирегән ҡар һыуы иҫәбенә тулылана. Йылға тамағынан 36 км алыҫлыҡта уртаса йыллыҡ һыу тотоноу (секундына)- 56,8 м³/с — 61 м³/с..
Оло Эйек ҡушылдыҡтары: Кесе Эйек — уң ҡушылдығы, Инәк, Оло Һүрәм- һул ҡушылдыҡтары.
Мораҙым тарлауығында шул уҡ исемдәге тәбиғи парк ойошторолған.

# Оло Эйек (Һаҡмар ҡушылдығы)
## Ҡушылдыҡтары

(тамағынан алып ара км)
* 14 км: Әселе (Оло Эйек ҡушылдығы) (һул)
* 38 км: Өҫкәлек (һул)
* 55 км: Дубовка (уң)
* 58 км: Оло Һүрәм (уң)
* 58 км: Старосейка (уң)
* 70 км: Бурунча (һул)
* 78 км: Ташлы (Оло Эйек ҡушылдығы) (уң)
* 89 км: Үрген (һул)
* 109 км: Һаҙ (йылға) (һул)
* 151 км: Күгәрсен (йылға) (һул)
* 163 км: Инәк (Оло Эйек ҡушылдығы) (һул)
* 165 км: Кукруй 3-й (һул)
* 171 км: Сабаҡлы (уң)
* 174 км: Наҡаҫ (уң)
* 186 км: Үрге Утар (һул)
* 201 км: Майҡы (Оло Эйек ҡушылдығы) (һул)
* 210 км: Көсөклө (Оло Эйек ҡушылдығы) (уң)
* 220 км: Кесе Эйек (уң)
* 229 км: Тасса (уң)?
* 242 км: Ыуары (Оло Эйек ҡушылдығы) (уң)
* 252 км: Оло Ҡушйылға (уң)
* 252 км: Кесе Ҡушйылға (Оло Эйек ҡушылдығы) (уң)
* 257 км: Ямашлы (Оло Эйек ҡушылдығы) (уң)
* 264 км: Әүәшле (Оло Эйек ҡушылдығы) (һул)
* 277 км: Бирҙәш (һул)
* 298 км: Ҡыуалат (һул)
* 310 км: Финагениха (уң)
* 319 км: Калмычиха (уң)
# Торновка (Вычгрда ҡушылдығы)

Торновка — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вычегда йылғаһының уң ярына тамағынан 69 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Торновка (Вычгрда ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000024280
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002428
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Мельникова Ирина Эдуардовна

Мельникова Ирина Эдуардовна (2 сентябрь 1970 йыл), педагог, музыкант, Өфөләге урта махсус музыка колледжының аккордеон классы буйынса уҡытыусыһы, директорҙың уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.

# Мельникова Ирина Эдуардовна
## Биографияһы

Ирина Эдуардовна Мельникова 1970 йылдың 2 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Күмертау ҡалаһында тыуған. 1989 йылда отличие менән Өфө сәнғәт училищеһын тамамлай һәм уҡыуын хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтында дауам итә. 1994 йылда ошо юғары уҡыу йортон, концерт башҡарыусыһы, аккордеон класы буйынса уҡытыусы, рус халыҡ музыка ҡоралдары оркестры дирижеры, ансамбль артисы квалификациялары алып, тамамлай. Юғары һөнәри белемле белгес йүнәлтмә буйынса Өфө сәнғәт училищеһына аккордеон класы буйынса уҡытыусы итеп эшкә ебәрелә. 2004 йылдан — төп вазифаһына өҫтәмә бер үк ваҡытта Өфөләге урта махсус музыка колледжының аккордеон классы буйынса уҡытыусыһы. 2013 йылдан ошо урта махсус уҡыу йорто директорының уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫары.

# Мельникова Ирина Эдуардовна
## Уҡыу-методик һәм музыкаль–мәғрифәтселек эшмәкәрлеге

* Махсус дисциплиналар буйынса уҡыу программаларын төҙөүсе;
* Балалар музыка мәктәптәре һәм балалар сәнғәт мәктәптәре өсөн аккордеон буйынса уҡыу программаһы рецензенты;
* Мәҙәниәт һәм сәнғәт йүнәлешендәге махсус урта уҡыу йорттарының III Бөтә Рәсәй «Йәш таланттар» конкурсының ойоштороу комитеты ағзаһы.
* III Бөтә Рәсәй «Аккордеониссимо» конкурстарының баһалама ағзаһы.
* Йәш музыканттарҙың ҡала һәм республика конкурстарының баһалама ағзаһы (2011).
# Аҡбуҙат

Аҡбуҙат
* Аҡбуҙат (мифология) — башҡорт мифологияһында ҡанатлы ат.
* Аҡбуҙат (эпос)— башҡорт халыҡ эпосы.
* Аҡбуҙат (ипподром) — Өфө ҡалаһында урынлашҡан ипподром.
* Аҡбуҙат (журнал) — башҡорт телендәге мәктәпкәсә йәштәге һәм кесе мәктәп йәшендәге балалар өсөн айлыҡ журнал.
* Аҡбуҙат (опера) — башҡорт әкиәти-тарихи операһы
* Аҡбуҙат (һәйкәл)
# Урман деүете

?Лесной конёк :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Суб-тип: | Умыртҡалылар |
| Класс: | Ҡоштар |
| Суб-класс: | Яңы аңҡаулылар |
| Отряд: | Турғай һымаҡтар |
| Подотряд: | Һайраусы ҡоштар |
| Ғаилә: | Сәпсектәр |
| Ырыу: | Деүеттәр |
| Төр: | Урман деүете |
Латинса исеме :
Anthus trivialis (Linnaeus, 1758) :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 178500 NCBI 45804 |
Урман деүете, дәүәт, тәүәт, һаҙ деүете (урыҫ. лесной конек)— турғай һымактар отрядындағы ҡош.

# Урман деүете
## Ҡылыҡһырлама

Турғай ҙурлығында. Ерҙән йүгереп йөрөүсе ваҡ ҡош. Һайрағанда осоп ярым түңәрәк яһай ҙа тағы ботаҡҡа йәки ергә ҡуна. һырты буй ҡара һыҙыҡлы ҡуйы көрән. Күҙҙәре өҫтөндә аҡ ҡаштары бар. Ҡойроғоноң ике яғынан аҡ һыҙыҡ үтә. Аҡһыл тамағында, түшендә һәм ҡорһағының алғы өлөшөндә киң ҡара-көрән һыҙыҡтар бар. Деүеттән кәүҙәһенең аҫ яғы сыбар булыуы менән айырыла.

# Урман деүете
## Тауышы

Тауышы яңғырауыҡлы; «деүет» йәки «зин-зин-зин». һайрауы һыҙғырыуҙан һәм сутылдауҙан тора: «тйү-тйү-тйү-ти-ти-ти-тсий-тсай-тсий».

# Урман деүете
## Йәшәү рәүеше

Урман ситтәрендә, ҡыуаҡлы аҡландарҙа йәшәй. Ваҡ бөжәктәр, үлән орлоҡтары менән туҡлана. Күсмә ҡош. Бик киң таралған. Ерҙә оялай. Ерәнһыу көрән таплы 4—6 бөртөк аҡ йомортҡаһы була.
# Кесе Туртас

Кесе Туртас — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Туртас йылғаһының һул ярына тамағынан 241 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 232 км.

# Кесе Туртас
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010700112115300013395
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301339
* Бассейн коды — 14.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Тугияны

Тугияны — Рәсәйҙәң Хант-Манси автономиялы округы — Юграның Белоярский районындағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 95 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628176, ОКАТО коды — 71111915004.

# Тугияны
## Халыҡ һаны

| Йыл | Даими халыҡ һаны |
| 2002 | |
| 2008 | |
| 2010 | 95 |

# Тугияны
## Климат

Клитаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.

# Тугияны
## Тағы ҡарағыҙ

* Хант-Манси автономиялы округының тораҡ пункттары исемлегә
# Лансанг

Лансанг; Лан Санг; Лан Санг Хом Кхао — «Миллион фил һәм аҡ зонт короллеге» (пали: शिसत्तनखनहुत् Sisattanakhanahut, лаос. ລ້ານຊ້າງ, һүҙмә-һүҙ «миллион фил») — тарихта тәүге лао феодаль дәүләте.

# Лансанг
## Тарихы

XIV быуаттың беренсе яртыһында хәҙерге Лаос территорияһында бихисап кенәзлектәр-мыонгылар булған, улар номиналь рәүештә йә Кхмер империяһына, йә Сукхотаи батшалығына буйһонған. Туған (төньяҡ лаос мыонгыларҙан иң ҙур) кенәзлегенән ҡыуылған принц Тао Пи Фаның улы Фа Нгум кхмер һарайында үҫә, кхмер короленең ҡыҙына өйләнә һәм 1349 йылда 10 меңлек кхмер ғәскәре менән Лаосҡа баҫып инә.
Фа Нгум көньяҡ лаос кенәзлектәрен яулап ала, артабан көнсығыш Лаосҡа табан йүнәлә һәм хатта Вьетнамға бәреп инә. Вьеттар уның менән дуҫлыҡ һәм сиктәр тураһында килешеүгә ҡул ҡуйғас, ул төньяҡ Лаосҡа үҙенең нәҫел биләмәләренә барып инә. 1353 йылда Фа Нгум барлыҡҡа килгән яңы дәүләттең Лансангтың короле итеп иғлан ителә.
1354 йылда Фа Нгум Меконг йылғаһы аша үтә һәм шулай уҡ лаолар йәшәгән Ланна кенәзлегенә. Ланна хакимы Фа Нгумға килә һәм солох тәҡдим итә. Фа Нгум тарафынан яуланған ерҙәр Лансанг дәүләте составына керә. 1356 йылда Фа Нгум вьентьян ғәскәрен тар-мар итә һәм алышта ил хакимын үлтерә. 1357 йылда Фа Нгум Аютияға баҫып инә. Король Рама Тибоди I бүләктәр биреп, уның менән килешеү төҙөй.
1622—1637 йылдарҙа Лансангта нәҫел көрәше һәм үҙ-ара талаш-һуғыштар тоҡана, улар Сулигна Вонгса хакимлығы осоронда тамамлана.
Сулигна Вонгса хакимлығы осоронда күпселек күрше дәүләттәр менән территориаль бәхәстәр рәтләнә, тышҡы сауҙа бәйләнештәре киңәйтелә, шул иҫәптән Голландия менән сауҙа бәйләнештәре яйға һалына.
Тиҙҙән Сулигна Вонгса вафат булғандан һуң Лансанг 3 короллеккә (Луангпхабанг, Вьентьян һәм Тямпасак), шулай уҡ бер нисә ваҡ кенәзлектәргә тарҡала.
# Ғүмәров Айытбай Әхмәт улы

Ғүмәров Айытбай Әхмәт улы (26 ноябрь 1942 йыл) — ғалим-хирург, юғары мәктәп уҡытыусыһы, медицина фәндәре докторы, профессор (1987), Рәсәй Федерацияһының (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының (2002), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1991).

# Ғүмәров Айытбай Әхмәт улы
## Биографияһы

Айытбай Әхмәт улы Ғүмәров 1942 йылдың 26 ноябрендә Баймаҡ районының Сындәүләт (хәҙер бөткән) ауылында ишле ғаиләлә тыуған. Айытбайға ете йәш тулған саҡта атаһы вафат булып ҡала, әсәһе бер үҙе биш баланы үҫтерә, тәрбиәләй. Ауылда мәктәп булмауы арҡаһында башланғыс кластарҙа Кәрешкә ауылында уҡый, йәйәүләп көндә 14 саҡрым ер үтә. 5-7 кластарҙы — Байыш ауылында, артабан өлкән кластарҙа Баймаҡ 1-се һанлы мәктәбендәбелем ала. Бала, үҫмер сағы һуғыштың тәүге ауыр йылдарына тура килә.
Мәктәпте тамамлағандан һуң электрик булып эшләй. 1960 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтының дауалау факультетына уҡырға инә. Студент йылдарында бик әүҙем тормош алып бара, спорт менән етди шөғөлләнә, 1-се разрядлы саңғысы була.
Институттан һуң (1967) Баймаҡ ҡалаһына хирург булып эшкә ҡайта. 1972 йылдан алып — бүлек мөдире. Ҡатмарлы операциялар эшләй.
1973 йылда Ленинград педиатрия медицина институтының балалар хирургияһы кафедраһында эргәһендәге аспирантураға инә. Диссертацияһының темаһы — «Балаларҙың эсәктәренә зыян эшләүҙе дауалау». Өфөлә балалар хирургия кафедраһында эшләп алғас, ҡабаттан Ленинградҡа китә һәм докторантураға уҡырға инә. «Яңы тыуған балалрҙың диафрагмаль бүҫерен хирургиик юл менән дауалау» теманы докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1989 йылдан әлеге көнгә тиклем Башҡорт дәүләт медицина университетында балалар хирургияһы кафедраһы мөдире, Башҡортостан Республикаһының Һаулыҡ һаҡлау министрлығының штаттан тыш баш хирургы вазифаһын башҡара.
Фәнни хеҙмәттәре балалар ауырыуҙарын диагностикалау һәм хирургик дауалау ысулдарын эшләүгә арналған. А. Ғүмәров етәкселегендә балаларҙа тыумыштан пилоростеноз булғанда лапароскопик операциялар яһау, бөйөрҙө күсереп ултыртыу, талаҡты лапароскопик алып ташлау һәм перитонитты дауалау методикалары эшләнгән һәм дауалау практикаһына индерелгән.
400-ҙән ашыу фәнни эше, 18 уйлап табыу авторы. Башҡортостан балалар хирургияһы үҙәге етәксеһе (1989 йылдан алып), Башҡортостан Республикаһының Балалар хирургтары ассоциацияһы президенты (1991 йылдан алып).

# Ғүмәров Айытбай Әхмәт улы
## Төп фәнни хеҙмәттәре

* Клиника, диагностика, особенности хирургического лечения, осложнения кист и доброкачественных опухолей яичников у девочек. Уфа, 1997 (авторҙаш);
* Врождённые диафрагмальные грыжи у детей. 2-е изд., перераб. и доп. Уфа, 2000 (авторҙаш);
* Мениски коленного сустава: морфология, современные методы диагностики их повреждений. Уфа, 2010 (авторҙаш)..
# Себеркә

Себеркә (рус. Сибирки) — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһенең Шадринск районындағы ауыл. Юлдус ауыл биләмәһенә керә.

# Себеркә
## Тарихы

Себеркә — терһәк башҡорттарының ауылы. Пермь губернаһы Шадринск өйәҙе составында була.

# Себеркә
## Халҡы

| 1816 | 1834 | 1859 |
| 125 | 157 | 269 |
1859 йылда 269 башҡорт йәшәгән.
# Учула

Учула — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мундыбаш йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Учула
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кондома йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Томь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300112115200009806
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200980
* Бассейн коды — 13.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Кольда

Кольда — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Акыль-Чор йылғаһының һул ярына тамағынан 114 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Кольда
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300064935
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306493
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# XIV быуат

II мең йыллыҡ :
XII быуат — XIII быуат — XIV быуат — XV быуат — XVI быуат :
Хронологик таблица :
Был тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып Википедия проектына ярҙам итә алаһығыҙ.
# Нехайтеяга

Нехайтеяга (Нехайто-Яга) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Рыбная йылғаһының уң ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Нехайтеяга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000052260
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005226
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Харде-Яха

Харде-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡара диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Харде-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300041433
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304143
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Зәкәрийә

Зәкәрийә ибн Азан (ғәр. زكريا‎) — израиль халҡына ебәрелгән Ислам пәйғәмбәре. Библиялағы рухани Захария бер тип һанала. Ҡөрьән 7 тапҡыр телгә алынған. Яхъя (Иоанн Креститель) пәйғәмбәрҙең атаһы.

# Зәкәрийә
## Пәйғәмбәрлек эшмәкәрлеге

Уның тулы исеме: Зәкәрийә ибн Азан ибн Мүслим ибн Садун.Зәкәрийә пәйғәмбәр ваҡытында Әл-Ҡудс (Иерусалим) ҡорамында тәүлек әйләнәһенә ғибәҙәттәр ҡылына. Был ҡорам хеҙмәткәрҙәре Һарун затынан була. Шул осорҙа Израилдә пәйғәмбәр булмаған, исраил улдары Аллаһы тәғәләнән пәйғәмбәр ебәреүҙе ялбарып, көн-төн уҡынған, һәм Аллаһ Зәкәрийәне пәйғәмбәр итеп тәғәйенләгән. Зәкәрийә иман юлына өндәгән, тик бик күптәр уны инҡар иткән, һанламаған.Мәрйәм Инәнең улы Ғайса пәйғәмбәр тыуғандан һуң Бәни Исраил (Израиль) халҡы Зәкәрийәнең өйөнә баҫып инеп, уны Мәрйәм менән зина ҡылыуҙа ғәйепләп, үлтерәләр.

# Зәкәрийә
## Мәрйәмде тәрбиәләү

Зәкәрийә Бәни Исраилдең бик тәҡүә һәм зирәк аҡыллы кешеһе булған. Ул буласаҡ пәйғәмбәр әсәһе Мәрйәмде бәләкәй сағында тәрбиәгә йәрәбә буйынса ала. Уның ярҙамында Мәрйәм Тәүратты өйрәнә. Зәкәрийә Мәрйәмдең әсәһе яғынан яҡын апаһының ире була. Шул рәүешле Яхья пәйғәмбәр менән Ғайса пәйғәмбәр туған булып сыға.
Зәкәрийә Мәрйәм менән булған бик күп тылсымлы нәмәләргә шаһит була. Мәҫәлән, йәй көнө уның табынында - ҡышҡы , ә ҡышҡыһын йәйге емештәр күрә. Ҡайҙан алдың тигән һорауға Мәрйәм, Аллаһы тәғәлә ебәрҙе, тип яуаплай торған булған .

# Зәкәрийә
## Яхъяның тыуыуы

100 йәшендә Зәкәрийәнең балалары булмаған һәм ул Аллаһы тәғәләнән тоҡом биреүҙе һорап ғибәҙәт ҡыла торған булған. Бер мәл Зәкәрийә михрабта Аллаһы тәғәләгә ғибәҙәт ҡылған ваҡытында уға фәрештәләр килеп уның Яхья тигән пәйғәмбәр улы тыуасағын хәбәр итә. Зәкәрийә быға ышанмай һәм берәй кирәмәт биреүҙе һорай. Аллаһ уны өс көнгә телһеҙ итә.
Шунын һуң Зәкәрийәнең Яхъя улы тыуа. Яхъя пәйғәмбәр Ғайса пәйғәмбәрҙән ярты йыл алда тыуа һәм уға халҡы араһында вәғәздәр һөйләргә ярҙам итә.

# Зәкәрийә
## Зәкәрийә Ҡөрьәндә

* Баһаламалар: 6:85, 19:2, 19:7-8, 21:90
* Бала теләүе: 3:38, 19:3-6, 21:89
* Теләге ҡабул булғаны: 3:39-40, 19:7-9, 21:90
* Өс көнгә телдән яҙыуы: 3:41, 19:10-11
# Комарҙар һарайы

Комарҙар ғаиләһе һарайы Мурованые Куриловцыла урынлашҡан.

# Комарҙар һарайы
## Архитектураһы

Бина тигеҙ булмаған ландшафтта урынлашҡан. Һарайҙың төп фасады ике ҡатлы, ә паркҡа сыҡҡан яғы — өс ҡатлы. Фасадтары өс ризалит менән симметриялы. Төп фасадтың үҙәк ризалиты ионик ордерҙың дүрт бағаналы портигы менән биҙәлгән һәм өс мөйөшлө фронтон менән тамамлана. Беренсе ҡат кимәлендә һарайҙың бинаһы буйлап бағаналарҙа галереялар китә, улар өҫтөндә ризалиттарҙа фигуралы таш консолдәрҙә балкондар урынлашҡан. Артҡы фасад алдында иң түбәнге ҡаттағы оранжереяла киң терраса урынлашҡан. Эске бүлмәләҙең планы — уртаһында урынлашҡан зал менән. 1960 йылдарҙа һарай ҡайтанан әҙ генә үҙгәртелә (вестибюле һәм икенсе ҡат тәҙрәләренең күләме һәм кимәле).

# Комарҙар һарайы
## Йылъяҙма

17 быуат уртаһында Һарай яны кешеһе Николай Чуриланың һәм Зофия Лянцкоронскийҙарҙың ҡыҙы София Коссаковский Николайға кейәүгә сыға - шулай итеп Куриловцы Коссаковскийҙар ғаиләһенә күсә.
Речь Посполитаяны өсөнсө тапҡыр бүлгәнгә тиклем Куриловцының хужаһы булып Пилява гербының Потоцкийҙарынан Катажина Косскаковская тора. Речь Посполитая бүленгәндән һуң (1569-1795) Куриловцыны Рәсәй хөкүмәте конфискациялай һәм Екатерина II Куриловцыны Комарҙарға тапшыра.
Станислав Комар дүрт ҡаласыҡтың һәм 10 000 подданныйы менән 36 ауылдың хужаһы булып тора. Үҙенең имениеларында Куриловцыны буласаҡ резиденция итеп һайлай. Чурилов замогы реставрацияға дусар булмаһа ла, ул уның нигеҙендә яңы һарай төҙөй.
* Комарҙарҙан Дельфина
* Потоцкий Коссаковскийҙарҙан Катерина