yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ҡурмас

Ҡурмас — башҡорт аш-һыуының традицион аҙығы.

# Ҡурмас
## Тарихы

Бүрәт, ҡаҙаҡ, монгол, сыуаш, татар, үзбәк һ.б. халыҡтарҙың аш-һыуында осрай. Башҡорттар ҡурмасты бойҙайҙан, арпанан, һирәкләп арыштан, борсаҡтан һ.б. эшләй. Бөтөн орлоҡтарҙы майланған ҡаҙанда ҡуралар йәки ҡыҙҙыралар. Ҡоро килеш ашайҙар, һаҡлыҡҡа әҙерләйҙәр. Иҙелгән ҡурмасты бутҡа (талҡан бутҡаһы), өйрә, талҡан эшләү өсөн файҙаланалар, бал йәки май менән бутап. сәй янына ҡуялар.

# Ҡурмас
## Ҡулланылышы

Ғәҙәттә ҡарғатуй, төрлө ер эшкәртеүгә бәйле йолалар һәм мосолман байрамдары үткәргәндә ризыҡ әҙерләү өсөн ҡулланылған.

# Ҡурмас
## Әҙерләү
### Ҡурмас, талҡан яһау өсөн ошо ҡорамалдар фарыз

Эре иләк, йәйпәк ҡаҙан, оҙон һаплы ағас ҡалаҡ, ҡул тирмәне.
Ҡурмас, ғәҙәттә, усаҡта, талғын утта, йәйпәк ҡаҙанда ҡурыла. Өс-дүрт ус бойҙай һалып, ағас ҡалаҡ менән болғап торорға кәрәк. 5 — 6 минуттан бойҙай үҙенән-үҙе сыртлап һикерешә башлай. Шул саҡ бер нисә бөртөгөн алып йә тешләп, йә бармаҡ араһына ҡыҫып, өлгөргәнлеген һынайҙар. Тешләгәндә сәсрәп китһә, бармаҡ араһында ыуалһа, тимәк, ҡурмас ҡурылып өлгөргән. Уны ҡаҙандан тиҙ генә һирпеп алырға ла киндер туҡымаға йәки ике-өс ҡат марляға йәйеп һалырға кәрәк.
Ҡурмасты талҡанға әйләндереү өсөн ағас йәки таш ҡул тирмәне алына. Талҡан һырымай торған туҡыма йәки ҡаты ҡағыҙ йәйеп, унда тирмәнде ултырталар. Тирмәндең өҫкө яртыһын алып, аҫҡыһына беркетелгән тимер үҙәгендәге «баҡа»һы өҫтөнә бер, кәрәк булһа — ике лезвие ҡалынлығындағы фольга ҡатлап һалына. Шул осраҡта ҡурмас он булып та, ярма булып та тартылмай, ә талҡан була. Был — буласаҡ талҡандың талҡыһы ғына (бына ошо талҡыны баҙарҙа талҡан тип һаталар ҙа инде). Талҡынды һыуға йәки һөткә, ҡаймаҡҡа һалып, тәменә ҡарап, шәкәр өҫтәйҙәр, һыйыр майы ҡуйылығында итеп, ашарҙан алда ғына болғаталар. Бына быныһы инде — талҡан.
Талҡанды сама менән — бер ашарлыҡ ҡына итеп болғатырға кәрәк, «һуңынан»ға ҡалдырһаң, ул тиҙ әсей (бигерәк тә һөт, ҡаймаҡта эшләнгәне тиҙ боҙола).
# Коутль-Игый

Коутль-Игый — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лямин йылғаһының һул ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Коутль-Игый
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200046959
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204695
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Мукшинка

Мукшинка — Рәсәйҙәге йылға. Удмурт Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Иж йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Мукшинка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иж башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101212111100026913
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102691
* Бассейн коды — 10.01.01.012
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Мозамбик боғаҙы

Мозамбик боғаҙы — Африка һәм Мадагаскар утрауын айырыусы Һинд океанының көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан.

# Мозамбик боғаҙы
## География

Оҙонлоғо (1760 км) буйынса Ер шарында иң ҙур боғаҙ. Иң бәләкәй киңлеге — 422 км, тальвегтың иң бәләкәй тәрәнлеге — 117 м, иң ҙур тәрәнлеге — 3292 м.
Төньяҡтан көньяҡҡа йүнәлгән 1—1,5 узел тиҙлеге менән тотороҡло ағымы бар.
Утрауҙары: Нгазиджа, Мохели, Анжуан (өсөһөлә Коморҙар), Майотта, Бан-дю-Гейзер, Глорьёз, Жуан-ди-Нова, Европа, Бассас-да-Индия (барыһы ла Францияның биләмәләре).
# Марчас

Марчас — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Рязань өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вад йылғаһының һул ярына тамағынан 114 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Марчас
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем, Цна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010200412110000028340
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002834
* Бассейн коды — 09.01.02.004
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡалҡан (күл)

Ҡалҡан — Башҡортостандың Учалы районында урынлашҡан күл. Ҡалҡан ауылы янында урынлашҡан. Күлдә ҡыҙылғанат, суртан, сабаҡ, алабуға, ҡарабалыҡ, табан балыҡтары бар.
Яйыҡ йылғаһы бассейнына ҡарай. Ҡалҡан ауылынан төньяҡ‑көнсығышҡа табан 2,5 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Ҡалҡан (күл)
## Тасуирлама

Күл өҫтө майҙаны 1,8 км², оҙонлоғо 2,6 км, уртаса киңлеге 0,6 км, уртаса тәрәнлеге 2,9 м (иң тәрән урыны —4,7 м), һыу күләме 5,1 млн м³; һыу йыйыу майҙаны 9,0 км². Тектоник күл, ордовик (серпентинлашҡан дуниттар) тау тоҡомдарында барлыҡҡа килгән; соҡоро һуҙылған, төбө һөҙәк, сапропель менән (ҡалынлығы 1,5—3,5 м) ҡапланған, төньяҡ өлөшөндә улаҡтары бар. Тымыҡ күл, һыу кимәле юғары булғанда шишмә ағып сыға һәм Урал й. м‑н тоташтыра. Уртаса күп йыллыҡ һыу кимәленең үҙгәреүе 0,5 м тәшкил итә. Башлыса яуым‑төшөм һыуҙары менән туйына. Һыуы сөсө, сульфатлы‑натрийлы. Күл эвтрофик. Төньяҡ һәм көньяҡ ярҙары һөҙәк, аҙ беленә, көнсығышы — ҡалҡыу, көнбайышта — текә, күл эргәһендә Ҡалҡан тауы урынлашҡан. Көнсығыш өлөшөндә күлгә ярымутрау килеп инә. Күлдең тирә‑яғындағы ландшафт ҡайын‑ҡарағас урмандарынан һәм болонло далаларҙан тора. Яр буйҙарында көньяҡ ҡамышы, тар япраҡлы екән, сумған мөгөҙьяпраҡ, ябай һыу бөрсөгө һ.б. үҫә. Күлдә алабуға, ҡарабалыҡ, ҡыҙылғанат, сабаҡ, суртан, табан балыҡ, яр буйында аҡсарлаҡ, ала тумыртҡа, барҡылдаҡ, ҡурғай, кәкүк, өйрәк, ябай һандуғас йәшәй. Күлдең көньяҡ һәм төньяҡ өлөштәре һаҙлыҡлы.
# Әбү Дүжәнә

Әбү Дүжәнә Сәмәк ибн Хәршәт (ғәр. أَبو دجانة سماك بن خرشة‎; билдәһеҙ, Мәҙинә — 634, Йәмәмә) — Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) иң билдәле сәхәбәләренең береһе, ансар.
Бәҙер, Өхүд, Ур, Хүнәйнә һәм Хәйбәр һуғыштарында ҡатнаша, диндән тайпылыусыларға ҡаршы йыһатҡа бара.
633 йылда Йәмәмә янындағы «ялған пәйғәмбәр» Мөсәйлимәгә ҡаршы һуғышта шәһит китә.
# Ҡыҙыл көртмәле

?Ҡыҙыл көртмәле :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Үҫемлектәр |
| Бүлексә: | Ябыҡ орлоҡлолар |
| Класс: | Ике өлөшлөләр |
| Тәртип: | Арса сәскәлеләр |
| Ғаилә: | Арса һымаҡтар |
| Ырыу: | Вакциниум |
| Төр: | Ҡыҙыл көртмәле |
Латинса исеме :
Vaccinium vitis-idaea L. :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 505637 NCBI 180772 |
Ҡыҙыл көртмәле (рус. Брусни́ка, лат. Vaccínium vítis-idaéa) — күп йыллыҡ, йыл буйына йәшел ҡыуаҡ. Май-июнь айҙарында алһыу сәскә ата, август-сентябрҙә емеше өлгөрә.

# Ҡыҙыл көртмәле
## Таралыуы

Ҡыҙыл көртмәле ҡарағай һәм ҡатнаш урмандарҙа, ҡоролған торф ятҡылыктары булған ерҙә үҫә. Башҡортостандың Белорет, Бәләбәй, Дүртөйлө, Бөрйән һ.б. байтаҡ райондарында осратырға мөмкин.
* Сәскә атыусы ҡыҙыл көртмәле
# Маррандар

Маррандар йәки марандар (исп. marrar "аҙашыу», ғәр. محرّم‎ [мөхәррәм] "тыйылған")- Испания һәм Португалиялағы христиан динен ҡабул иткән йәһүдтәрҙе һәм уларҙың тоҡомдарын, дин тотоу иркенең ниндәй дәрәжәлә булыуына ҡарамаҫтан, (XIV-XV быуаттар аҙағы) атаған термин.

# Маррандар
## Тарихы

Испанияның идара итеүсе король ҡушаҡтары Фердинанд II Арагонлы һәм Изабелла Кастиль тарафынан 1492 йылда ҡабул ителгән указ Испанияның барлыҡ йәһүдтәренә өс ай эсендә суҡынырға, йә иһә илдән китергә бойора. Күпселек йәһүдтәр йә Португалияға (унда ла 5 йылдан һуң тарих ҡабатланған), унан - Европаның төньяғына, йә Италияға, Ғосман империяһына, Төньяҡ Африка илдәренә ҡасҡан. Әммә ҡайһы бер йәһүдтәр Испанияла, ә аҙаҡ Португалияла христиан булып киткән. 1502 йылда мосолмандар (маврҙар) ҙа, ә йөҙ йылдан ашыуыраҡ ваҡыт үткәс, христиан динен ҡабул иткән морискиҙар - маврҙарҙың тоҡомдары ла ошоға оҡшаш яҙмышҡа тарый.
Йыш ҡына маррандар һәм уларҙың тоҡомдары йәшерен рәүештә йәһүдилеккә тоғролоҡ һаҡлайҙар (тулыһынса йәки өлөшләтә). Йәһүд традицияһы маррандарҙы иң әһәмиәтле төркөм - әнүсим (йәһ. אֲנוּסִים‎ - көсләп суҡындырылғандар) тип ҡарай. Йәшерен рәүештә йәһүд динен тотоуын дауам иткән маррандар, морискиҙар кеүек үк, испан инквизицияһы эҙәрлекләүҙәренең төп объекты булып тора .
Киләһе бер нисә быуат дауамында, Испания һәм Португалия колонизацияһы ваҡытында күп кенә марандар Көньяҡ Америка һәм Кариб диңгеҙе утрауҙарында төпләнә. Уларҙың бер өлөшө голланд колонияларында һыйыныу урыны тапҡан сефард йәһүдтәренә ҡушыла. Әммә маррандарҙың төп өлөшө испан телле халыҡ араһында ҡушылып юғала.
Лид университеты тарафынан 2008 йылда үткәрелгән генетик тикшеренеүҙәр буйынса , хәҙерге Испания халҡының 20 проценты ирҙәр яғынан йәһүд сығышлы һәм 11 проценты ғәрәп һәм бербер сығышлы

# Маррандар
## Маррандар бөгөн

Бөгөн Порту ҡалаһында, Мальорка утрауында һәм Бразилияның төньяҡ-көнсығыш өлкәләрендә йәшәүселәрҙең ҡайһы берҙәре үҙҙәрен марран сығышлы һанай.
# Буранғолова Наилә Дамир ҡыҙы

Буранғолова Наилә Дамир ҡыҙы (15 апрель 1961 йыл) — педагог, йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы.

# Буранғолова Наилә Дамир ҡыҙы
## Биографияһы

Наилә Дамир ҡыҙы Буранғолова 1961 йылдың 15 апрелендә Башҡорт АССР-ының Салауат районы Малаяҙ ауылында тыуа. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң, Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтына уҡырға инә. 1986 йылда юғары һөнәри белем алғас, башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй башлай. Үҙе лә йыр-моңға ғашиҡ булараҡ, уҡыусыларында халҡыбыҙ сәнғәтенә һөйөү тәрбиәләй. Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы, хеҙмәт стажы 30 йылдын артыҡ. 2005 йылда Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһын тамамлай.

# Буранғолова Наилә Дамир ҡыҙы
## Йәмәғәт эшмәкәрлеге

1995 — 2005 йылдарҙа Өфө ҡалаһы Дим районы башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты ағзаһы, 2005 йылдан уның рәйесе була. 1-се һәм 2-се Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты, Башҡортостан Республикаһы халыҡтары ассамблеяһының 1-се съезы делегаты. Башҡорт халыҡ һәм композиторҙар йырҙарын башҡарып төрлө конкурстарҙа һәм телетапшырыуҙарҙа ҡатнаша, призлы урындар яулай.

# Буранғолова Наилә Дамир ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының Маҡтау грамотаһы (2009 йыл).
* Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы.
* Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығының Маҡтау грамотаһы.
* Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитетының Маҡтау грамотаһы.
# Волмисная

Волмисная — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Соз йылғаһының һул ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Волмисная
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300212111100030870
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103087
* Бассейн коды — 10.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Бикән

Бикән (рус. Биткино) — Свердловск өлкәһенең Әртә ҡала округына ҡараған тарихи башҡорт ауылы.

# Бикән
## Халыҡ һаны

2010 йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 183 кеше йәшәй, шул иҫәптән 84 ир һәм 99 ҡатын-ҡыҙ.
2002 йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 217 кеше йәшәгән.

# Бикән
## Тарихы

1834 йылда үткәрелгән ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылда 153 башҡорт йәшәгән. 1859 йылғы ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылда 183 аҫаба башҡорт һәм 61 керҙәш йәшәгән.
Ауылда мәсет булған.
Архив сығанаҡтарҙа ауылда йәшәүселәрҙең хужалығы тураһында ла мәғлүмәт һаҡланған. Мәҫәлән, 1842 йылда ауылда йәшәүсе 153 башҡорт 1320 бот ярма икмәк сәскән.
Профессор Ә.З.Әсфәндиәров 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған:
* Башкиры д. Биткино по VIII ревизии 1834 г.
* Старшина Хисматулла Бигашев 32 лет, умер в 1818 г.
* Есаул Мутал Мухаметов 50 лет, умер, сыновья Курбангалий 23, умер в 1816 г., Шагимурза 23 (его Мубаракша 6 месяцев).
* Султангалий Муталов 36 лет, сыновья Ахмадей 18, Сулейман 15, Ахметдин 13, Мухаметша 13, Ахметхан 2, Мухаметхафиз 6 месяцев.
* Тухватулла Муталов 35 лет, сын Гизатулла 15 лет.
* Урядник Шагиахмет Муталов 27 лет (сыновья Кутлиахмет 9, Нурахмат 5 лет).
* Мулла Каримгул Суянгулов 50 лет, умер в 1833 г., сыновья Мухаметшарип 13, умер в 1818 г., Мухаметвалий 26 (сын Ахмадий 5), Шарафитдин 20 лет.
* Мухамандияр Каримгулов 44 лет, сыновья Мухаметзарип 6, Мухаметшарип 1 неделя.
* Мухаметфазыл Каримгулов 29 лет, сын Ахматжан 5 лет.
* Мухаметсафый Каримгулов 6 лет, крестился в 1834 г., Камалитдин 4, Замалитдин 2 лет.
* Азанчи Рафик Мустафин 62 лет, сын Абдулмазит 19 (сын Мухаметзакир 1 год).
* Хамзя Мустафин 62 лет, умер в 1824 г.
* Сайфулла Шарипов 65 лет, сын Абдулгафар 38 (сын Абдулкадыр 15), брат Мадияр 30 лет, умер в 1826 г.
* Валит Сайфуллин 43 лет, сыновья Абдулфаиз 25 (сын Абдулзамин 4), Абдулнафик 13 лет.
* Шарип Чурагулов 62 лет, умер в 1827 г., сын Зайнулла 27 (сыновья Агалиулла 5, Хабибулла 2 лет).
* Рахимкул Бикташев 43, сыновья Исламгул 6, Давлетбай 6 лет.
* Ярмухамат Бикташев 38 лет.
* Исламутдин Абдулмазитов 34 лет, сыновья Мухаметсадык 16, Тазендан 5, Ахмалетдин 2 лет.
* Гузаир Хамзин 54 лет, сыновья Мухамадей 24, Мухаматамин 21, Набиулла 21, Зубаир 12, Мухаметбарый 6 месяцев.
* Урядник Галиша Хамзин 47 лет.
* Назмитдин Абдулманов 30 лет.
* Зайнитдин Абдулманов 27 лет, сын Давлетша 4 лет.
* Бигаш Биткинин 66 лет, умер в 1819 г., сыновья Калимулла 26, Мухаметкарим 7, умер в 1822 г.
* Нигматулла Бигашов 31 год, умер в 1832 г., сыновья Хисамитдин 18, Кималитдин 5, Ахметша 3 лет.
* Ибатулла Бигашов 28, сыновья Хамидулла 4, Хабидулла 1 год.
* Рахматулла Мухаметов 32 лет, умер в 1832 г., сыновья Гималитдин 21, Асатулла 11 лет.
* Мухаметшарип Султанбаев 46 лет, брат Зайнитдин 18, умер в 1825 г.
* Всего в д. Биткино мужского пола 65, женского — 79 душ.
# Бикҡолов Шакир Сәлим улы

Бикҡолов Шакир Сәлим улы (15 ғинуар 1932 йыл — 18 май 1983 йыл) — шағир. 1968 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.

# Бикҡолов Шакир Сәлим улы
## Биографияһы

Шакир Сәлим улы Биҡҡолов 1932 йылдың 15 ғинуарында БАССР‑ҙың Әбйәлил районы Хәлил ауылында тыуған.
К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институтын (1955), М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институты ҡарамағындағы Юғары әҙәби курстарҙы (Мәскәү, 1975) тамамлаған. 1957 йыл Шишмә районының Түбәнге Хәжәт мәктәбе директоры, 1958—73 йылдарҙа Башҡортостан китап нәшриәтенең өлкән мөхәррире, 1975 йылдан алып БАССР‑ҙың ТВ һәм радиотапшырыуҙар буйынса дәүләт комитеты мөхәррире. Уның шиғырҙарында тыуған ергә, йәштәрҙең патриотлығына дан йырлана. Балалар өсөн «Ҡыҙыл ҡар яуғас» (1974) шиғырҙар йыйынтығы авторы. С. Я. Маршак, С. В. Михалков, К. И. Чуковский һ. б. әҫәрҙәрен башҡорт теленә тәржемә итә.

# Бикҡолов Шакир Сәлим улы
## Хәтер

Уның тыуған ауылында мәктәп бинаһына мемориаль таҡтаташ ҡуйылған, урамға уның исеме бирелгән.

# Бикҡолов Шакир Сәлим улы
## Китаптары

* «Әсә күңеле» (1960)
* «Ерем яҡтыһы» (1965)
* «Тамырҙарым» (1970)
* «Ҡыҙыл ҡар яуғас» (1974)
* «Япраҡтар шауы» (1980)
* Һиңә әйтер һүҙем: шиғырҙар һәм поэма. Өфө, 1981
* Волнам навстречу: стихи. Уфа, 1972
* Разноцветный ветер: стихи. М., 1978
# Кесе Татарка (Чарыш ҡушылдығы)

Кесе Татарка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чарыш йылғаһының һул ярына тамағынан 441 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Кесе Татарка (Чарыш ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200312115100009228
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100922
* Бассейн коды — 13.01.02.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Фәрхәт

Фәрхәт — ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтар ҙа балаһына был исемде теләп ҡуша.

# Фәрхәт
## Этимологияһы

Фәрхәт (Фәрғәт) исеме төрки телле халыҡтарға ислам дине менән бергә фарсы, ғәрәп телдәре аша ингән, фарсы теленән тәржемә иткәндә зирәк, еңелмәҫ тигән мәғәнәгә эйә.

# Фәрхәт
## Билдәле кешеләр

Имашев Фәрхәт Рифҡәт улы (2 ноябрь 1966 йыл) — кикбоксинг буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры, БР-ҙың күренекле спортсыһы. Өфө дәүләт авиация техниу университеты тәрбиәләне ноябрь үсеһе (тренерҙары: Г.И. Мокеев, Э.Н. Нурмөхәмәтов, Р.С. Саяпов, В.Д. Чистонов). Кикбоксинг буйынса Рәсәй командаһы ағзаһы (1992–1998). Донъя чемпионы (1994), профессионалдар араһында БДБ илдәре чемпионы (1992—1993); Европа чемпионы (1996), Азия чемпионы (1995, 1997), Рәсәй чемпионы (1992–1996), Донъя кубоктарының көмөш призёры (1997, 1999), кикбоксинг буйынса донъя чемпионаттарының бронза призёры (1992, 1995). Сават буйынса Европа һәм Рәсәй чемпионы (1996, 1998).
Хатмуллин Фәрғәт Раһип улы — Башҡортостан Республикаһы Архангель районы башлығы (2008 йылдан). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (2007).
Ҡасимов Фәрғәт Фәтҡулла улы — Көньяҡ Урал дәүләт аграр университетының «Физик тәрбиә» кафедраһы доценты, кикбоксинг буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры. Рәсәй Кикбоксинг федерацияһының беренсе Вице-президенты, халыҡ-ара категориялы судья. Рәсәй, Европа, Донъя чемпионаттары судьяһы тәжрибәһенә эйә.
Фәтҡуллин Фәрхәд Наил улы (2 ноябрь 1979 йыл) — синхрон тәржемәсе, фрилансер. «Йыл викимедиасыһы — 2018».

# Фәрхәт
## Мәҙәниәттә

Фәрхәд — Фәрхәд һәм Ширин (Навои поэмаһы) геройы.
Фәрхәт — төрөк шағиры Назим Хикмәттең «Фәрхәд һәм Ширин» поэмаһына нигеҙләнеп яҙылған либреттоһы буйынса Ариф Мәликов Киров исемендәге Ленинград опера һәм балет театрында ҡуйған Мөхәббәт тураһында легенда (балет)тың төп геройы.
Фәрхәт — төрөк шағиры Нәзим Хикмәт «Мөхәббәт тураһында йыр» әҫәре буйынса Башҡорт дәүләт академия драма театрында ҡуйылған спектаклдең төп геройы.
Фәрхәт — «Мөхәббәт тураһында ҡисса» балетындағы төп герой.
Фәрхәт — Фәрит Богданов «Атылған йондоҙ» (1992) әҫәрендәге герой.
# Нуғайҙар

Нуғайҙар (нуғ. ногайлар, noğaylar) — башлыса Төньяҡ Кавказда һәм Дағстанда, Түбәнге Волга буйының көньяғында йәшәүсе төрки телле халыҡ. Антропологик яҡтан көньяҡ себер расаһына ҡарайҙар. Нуғайҙарҙың антропологик тибында монголоид һәм европеоид элементтары бар. Нуғай теле алтай телдәр ғаиләһенең төрки группаһының ҡыпсаҡ төркөмсәһенә керә. Нуғай телендә ҡарануғай һәм кубан диалектары бар, шулай уҡ ставрополь һәм әстерхан нуғайҙарының телдәре үҙенсәлекле. Диндәре башлыса ислам.
Рәсәйҙә 2021 йылғы йәниҫәп буйынса — 109 мең кеше. 2010 йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса Рәсәйҙә барлығы 103 660 нуғай иҫәпкә алынған булған
Нуғай әҙәби теле ҡарануғай диалекты һәм нуғай һөйләше нигеҙендә төҙөлгән. Яҙма XVIII быуаттан 1928 йылға тиклем ғәрәп графикаһы, 1928—1938 йылдарҙа латин графикаһы, 1938 йылдан кириллица графикаһы нигеҙендә.
# Ҡәмәр (исем)

Логотип Викисловаря      Викиһүҙлектә мәҡәлә бар      «Ҡәмәр (исем)» :
Ҡәмәр (рус. Камар) — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме.

# Ҡәмәр (исем)
## Этимология

Исемдәре этимологияһы Ҡәмәр ғәрәп теленән.
Резида Сөләймәнова:
ҠӘМӘР [ғәр.] Ай; айҙай матур
Кусимова Таңһылыу:
ҠӘМӘР ғәр. — ай; ай кеуек; ман тур
# Исмет Муезинович

Исмет Муезинович (босн. Ismet Mujezinović; 2 декабрь 1907 йыл — 7 ғинуар 1984 йыл) — босний һәм югослав рәссам-графигы. Босния һәм Герцеговинаның Фән һәм сәнғәт академияһы ағзаһы.

# Исмет Муезинович
## Биографияһы

1929 йылда Загребта Нәфис сәнғәт академияһын тамамлай. Артабан стенаға төшөрөлгән рәсем сәнғәтендә махсуслаша.
1931—1933 йылдарҙа Сорбоннала сәнғәт тарихын өйрәнә. Франциянан тыуған иленә ҡайтҡас, 1933 йылдан Загреб һәм Сплитала (1935 йылдан алып) художество академияларында хеҙмәт итә. 1936 йылдан алып даими рәүештә Сараевола йәшәй.
1941 йылдан алып Югославияла Халыҡ-азатлыҡ көрәшендә ҡатнаша.

# Исмет Муезинович
## Ижады

Һүрәттәр, акварелдәр, гравюралар һәм картиналар авторы. Бер нисә тарихи картиналар ижад итә, шул иҫәптән, Югославия халыҡтарының фашистар менән көрәше тураһында.
Беренсе шәхси күргәҙмәһе Сараевола 1926 йылда ойошторола. 1930 йылда тәүге тапҡыр үҙенең эштәрен Белградта ҡуя.
Үҙенең картиналарын Югославияла һәм сит илдәрҙә күрһәтә. Нәфис сәнғәт мәктәбенә, «Artisticum» рәссамдар төркөмөнә һәм Босния һәм Герцеговина рәссамдар ассоциацияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
# Тонга (Сосьва ҡушылдығы)

Тонга (Кесе Тонга) — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сосьва йылғаһының уң ярына тамағынан 330 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Тонга (Сосьва ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы , инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502412111200009718
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200971
* Бассейн коды — 14.01.05.024
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Кын (Васюган ҡушылдығы)

Кын — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Васюган йылғаһының һул ярына тамағынан 826 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 71 км.

# Кын (Васюган ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010800112115200029830
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202983
* Бассейн коды — 13.01.08.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Хахельбих

Хахельбих (нем. Hachelbich) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 610 кеше йәшәй. Майҙаны — 23,68 км². Диңгеҙ кимәленән 190 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99706 һәм автомобиль коды — KYF.
# Матчтан һуңғы пенальти

Матчтан һуңғы пенальти (рәсми — ун бер метрлыҡ билдәнән тибеү, рәсми булмаған — пенальти серияһы) — футбол уйыны ҡағиҙәләренә ярашлы, тигеҙ иҫәп булған осраҡта матчта йәки матч серияһында еңеүсене билдәләргә мөмкинлек биргән процедураларҙың береһе.