yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Цюйфу

Цюйфу (ҡыт. упр. 曲阜, пиньинь: Qūfù, палл.: Цюйфу) — Шаньдун (ҠХР) провинцияһы Цзинин ҡала округының ҡала өйәҙе. Ҡала өйәҙенең исеме «Бөгөлгән уба» аңлата.

# Цюйфу
## Тарихы

Шан дәүерендә был урындар Янь (奄国) биләмәләре составына инә. Чжоу дәүерендә улар Лу батшалығы составына эләгә. Һуңынан Чу батшалығы Лу батшалығын яулап алғас, бында Лусянь өйәҙе барлыҡҡа килә (鲁县).
Цинь батшалығы тәүге тапҡыр Ҡытайҙы берҙәм дәүләткә берләштергән һуң, илде цзюнь-округтарына бүлә, бында Лусюэ округы ойошторола (鲁薛郡), уның идараһы Цюйфуҙа урынлаша.
Б.э.т. 154 йылда Көнбайыш Хань империяһы дәүерендә Лю Юй «Луский кенәз » титулын (鲁王) тала һәм Цюйфуҙы үҙенең биләмәләренең баш ҡалаһы итә.
584 йылда Суй династияһы осоронда Лусянь өйәҙе Вэньян (汶阳县) исеменә үҙгәртелә, ә 598 йылда — Цюйфу (曲阜县) исемен ала. 627 йылда Тан династияһы ваҡытында Сышуй өйәҙенә ҡушыла , әммә 634 йылда кире тергеҙелә.
1012 йылда Сун империяһы ваҡытында Цюйфу өйәҙе Сяньюань (仙源县) исеменә итеп үҙгәртелгән. Был ерҙәрҙе чжурчжән Цзинь империяһы яулағандан һуң, 1129 йылда уға Цюйфу өйәҙе исемен ҡайтара.
1511 йылда Мин империяһы заманында Лю-алтынсы һәм Лю-етенсе етәкселегендәге крәҫтиәндәр ихтилалылында Цюйфу емерелә. Ихтилал баҫтырылғандан һуң, Шаньдун провинцияһы губернаторына Конфуцмй кумирниһы тирәләй яңы үҙәк өйәҙе төҙөргә бойорола.
1945 йылда Цюйфу Сышуй өйәҙе берҙәм Цюйсы (曲泗县) өйәҙенә менән берләштерелә, ләкин берҙәм 1948 йылда ике өйәҙ тағы бүленә.
1950 йылда Шаньдун провинцияһы составында Тэнсянь (滕县专区) Махсус районы ойошторола, һәм өйәҙ уның составына инә. 1952 йылда Пинъюань провинцияһы тарҡатыла, уның составына ингән Махсус Хуси районы (湖西专区) Шаньдун провинцияһы составында тапшырыла. 1953 йылдың июлендә Махсус Хуси районы тарҡатыла; уның 4 өйәҙе Махсус Хэцзэ район составына тапшырыла, ҡалған райондар Махсус Тэнсянь районы менән бергә Махсус Цзинин (济宁专区) районына ҡушыла. 1958 йылда Цюйфу өйәҙе Цзыянин өйәҙенә ҡушыла.
1962 йылда Цзыян өйәҙе ҡабаттан Цюйфу өйәҙенән айырылып, «Яньчжоу» исемен ала. 1967 йылда Цзинин махсус районы Цзинин округы исеменә үҙгәртелә (济宁地区).
1983 йылдың 30 авгусында ҠЫТАЙ-ҙың Ҡала советы ҡарары буйынса Цзинин округы Цзинин ҡала округы итеп үҙгәртелә.
1986 йылдың июнендә Цюйфу өйәҙе Цюйфу ҡала өйәҙе булып үҙргәртелә.

# Цюйфу
## Административ бүленеше

Ҡала өйәҙе 4 урам комитетына, 6 ҡасабаға һәм 2 волосҡа бүленә.

# Цюйфу
## Цюйфу Конфуцианлыҡ үҙәге булараҡ

Цюйфу — Египетта һәм Америкла Конфуций кеүек билдәле булған философ Кун-цзының тыуған ере. Цюйфуҙа Уҡытыусы Кундың өс иң мөҡәддәс нәмәһе: Конфуций һарайы йәки Яньшэнгун һарайы, Конфуций ғибәҙәтханаһы һәм Конфуций үҙе һәм уның мең нәҫеле ерләнгән Кунлинь ҡәберлеғе бар. Был объекттар ЮНЕСКО-ның Бөтә Донъя мираҫы исемлегенә инә.
* Старинные домики потомков Конфуция
* План храма Конфуция в 1912
* Звери кошачьей породы у могилы Кун Чжэньганя (потомка Конфуция в 64-м поколении) — часть стандартного набора хранителей захоронений феодальных правителей Цюйфу
* Шоу цю, родина легендарного Жёлтого императора
* Южные ворота городской стены
* Вход на кладбище Кунлинь, где похоронен Конфуций и его потомки
# Каракан

Каракан — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Новосибирск һыу һаклағысы (Обь) йылғаһының уң ярына тамағынан 3047 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 86 км.

# Каракан
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200512115200004251
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200425
* Бассейн коды — 13.01.02.005
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# «Фашизм ҡорбандарына» мемориалы (Ериковск)

1975
«Фашизм ҡорбандарына» мемориалы — Ростов өлкәһе Дубовский районы Ериковск утарындағы мемориаль комплекс.

# «Фашизм ҡорбандарына» мемориалы (Ериковск)
## Тарихы

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында, 1942 йылда Ериковский утары эргәһендә фашистар совет хәрби әсирҙәре өсөн лагерь булдыра.
Хәрби әсирҙәрҙе юҡ итеү өсөн фронт һыҙаты йәнәшәһендә немецтар башта күсмә лагерҙар ойоштора, икенсе этап булып тимер юл станциялары эргәһендә даими оҙатыу лагерҙарын булдырыу («Дулаги» — немец телендә «Durch lager»), артабан Германия территорияһында һәм союздаш илдәрҙә «Шталаги» ойошторола. Лагерь ҡарап Ериковский «Дулаг». Был «Дулаг-124», ысын мәғәнәһендә концентрацион лагерь була.
Беренсе хәрби әсирҙәрҙе немецтар оккупациянан һуң шунда уҡ утарҙың һөт-тауар фермаһына оҙата. Утарҙа барактар төҙөлә башлай. Хәрби әсирҙәр сыбыҡтарҙан үрелгән ике ҡатлы һикеләрҙә йоҡлай, күптәр, урын етмәгәнлектән, урамда ҡала. Уларҙы конвой һағында вафат булыусыларҙы һөйрәп сығара һәм 6х4 метр ҙурлыҡтағы дөйөм ҡәберлеккә ташлай.
Лагерһа туҡтауһыҙ мунса яғыла, ундахәрби әсирҙәр йыуына ала. Әммә мунсанан бер кем дә иҫән-һау әйләнеп ҡайтмай.
Немец етәкселеге үҙҙәре өсөн күңел асыу ойоштора — әсирҙәргә немец формаһын кейҙереп, уларға эттәрҙе һөсләтәләр, әммә эттәр әсирҙәргә ташланмай. Әгәр әсирҙә совет хәрби формаһы булһа, эттәр шунда уҡ ташлана. Әсирҙәргә совет ғәскәрҙәре алып сығып өлгөрмәгәс, яндырып киткән көйгән иген ашаталар. Һарайҙарҙа 200-ҙән күберәк кеше була, ҡайһы берҙә әсирҙәргә ултырып йәки баҫып йоҡларға тура килә. Ямғыр ваҡытында барактарҙың береһе емерелә һәм барлыҡ әсирҙәр емереклектәр аҫтында ҡала.
Ериковск концлагерындағы команда постарын немецтар биләй, уларға Төньяк Кавказдан сыҡҡан казактар, украиндар, латыштар һ.б. буйһона.
1942 йылдың декабрендә немецтар хәрби әсирҙәрҙе сығара башлай. Сигенгәндә сирҙәрҙе дүрт өлөшкә бүлеп, Зимовники ҡасабаһына ҡыуалар. 1943 йылдың ғинуарында Дубовский районы фашистарҙан азат ителә, хәлһеҙ тотҡондар госпиталгә дауаланырға ебәрелә.
Лагерь ойошторолғандан алып унда яҡынса 18 мең кеше әсирлектә тотола. Язалауҙан, ябығыуҙан, ауыр хеҙмәттән көн һайын 100—200 кеше вафат була, барлығы яҡынса 5 мең кеше, шул иҫәптән Дубовский районының 46 гражданы, вафат була һәм атыла.
«Дулаг-124» лагерында хәрби әсирҙәр ерләнгән урында 1987 йылда «Фашизм ҡорбандарына» тип аталған мемориал төҙөлә. Монументтың авторҙары — Ленинград архитекторҙары М. Ш. Хададзе менән Ю. А. Степанюк. Уның эргәһендә парк булдырыла. Мемориалдың нигеҙен күккә баҡҡан өс әсирҙең аҡ скульптураһы тәшкил итә. Улар эргәһендә концлагерь ҡоролмаһы. Ҡабырғала — надзирателдәр вышкаһы. Мемориал ҡойма һәм сәнскеле тимерсыбыҡ менән уратылған. Ҡойма эргәһендәге плитаға: «1942. Концлагерь ҡорбандар иҫтәлегенә. Совет яугирҙарына», — тип яҙылған.
Йыл һайын мемориал территорияһында Еңеү көнөнә һәм һуғыш йылдарында һәләк булыусылар иҫтәлегенә бағышланған митинг, еңел атлетика кросы үткәрелә.
# Сесы-Хоба-Ель

Сесы-Хоба-Ель — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сухой Полуй йылғаһының һул ярына тамағынан 103 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Сесы-Хоба-Ель
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300032613
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303261
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Вәлиев Сәғит Сабит улы

Вәлиев Сәғит Сабит улы (31 октябрь 1957 йыл) — ғалим-инженер‑электромеханик, 1980 йылдан Өфө авиация институты һәм Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы, 2009 йылдан — информатика кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (2006), профессор (2007).

# Вәлиев Сәғит Сабит улы
## Биографияһы

Сәғит Сабит улы Вәлиев 1957 йылдың 31 октябрендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған. 1980 йылда Өфө авиация институтын тамамлағандан һуң шунда уҡ эшләй башлай (2009 йылдан алып информатика кафедраһы мөдире).

# Вәлиев Сәғит Сабит улы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Вәлиев Сәғит Сабит улының фәнни эшмәкәрлеге идара итеүҙең интеллектуаль системаларын эшләүгә арналған. Сәғит Сабит улы ҡатнашлығында ҡатмарлы техник объекттар менән идара итеү ысулдары һәм алгоритмдары уйлап табылған, улар авиация сәнәғәте предприятиеларында индерелгән. 200‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 8 уйлап табыу авторы.

# Вәлиев Сәғит Сабит улы
## Фәнни хеҙмәттәре

* Проблемы проектирования и развития систем автоматического управления и контроля ГТД. М., 1999 (авторҙаш);
* Нейрокомпьютеры в авиации (самолёты). М., 2004 (авторҙаш).
# Сипайловтар

Сипайловтар - 17-се быуатта Смоленск шляхтаһынан күсеп килгән дворян нәҫеле вәкилдәре.

# Сипайловтар
## Тарихы

Смоленск шляхтаһы - Смоленск халҡын Бөйөк Литва кенәзлеге яулап алғас, уның составында саҡта барлыҡҡа килгән өҫтөнлөклө категория. Смоленск шляхтаһы составына шулай уҡ Польша офицерҙары ла кергән, уларға король Смоленскиҙа ер биргән... 1654 йылда урыҫ ғәскәрҙәре тарафынан Смоленск яулап алынғандан һуң 600 шляхтич батша Алексей Михайловичҡа хеҙмәткә күсә .400-ҙән артыҡ шляхтич Башҡортстанға оҙатылған, ҡалғандары Смоленскиҙа ҡалған. XVIII быуат аҙағына улар тулыһынса урыҫлашып, ябай провинциаль дворяндарға әүерелә.

# Сипайловтар
## Тарихы
### Өфө тармағы вариҫтары

Смоленск шляхтаһынан күсеп килгән Сипайловтар Өфөлә ерегеп тороп ҡалған.
1654 йылда Кама аръяғы сик һыҙығында Зәй ҡәлғәһенә урынлашалар.
Билдәлеләре: Михаил Петрович Сипайлов (1766—?) һәм Яков Петрович Сипайлов (1769—?) - прапорщиктар, Ырымбур сик буйы батальондарында хеҙмәт итәләр;
Василий Андреевич Сипайлов (1776—?) - губерна секретары (1804), 1795—98 йылдарҙа Ырымбур губерна идараһында, һуңғараҡ Ырымбур енәйәт суды палатаһында хеҙмәт итә;
Егор Иванович Сипайлов (1792—?) - губерна секретары (1817), 1809 йылдан алып Бөгөлмә городничий идараһында, 1812 йылда — Бөгөлмә өйәҙ судында хеҙмәт итә; 1820 йылда Бөгөлмә земство судына дворяндар заседателе, бер үк ваҡытта 1821 йылда Бөгөлмә өйәҙ судына өйәҙ судьяһы итеп һайлана;
Михаил Дмитриевич Сипайлов (1802—?), коллегия асессоры (1846); 1816 йылдан башлап Минзәлә земство судында хеҙмәт итә, 1824 йылдан — Бөрө земство судында дворяндар заседателе, 1829 йылдан — Өфө ҡала полицияһында хосуси пристав, 1835 йылдан — Ырымбур ҡаҙна палатаһының махсус эштәр чиновнигы, 1842 йылда — Өфө земство судында өлкән заседатель, 1844 йыл — Өфө округы нач. ярҙамсыһы.
Сипайловтар нәҫеле Ырымбур губернаһының дворян нәҫел тарихы китабының 2‑се киҫәгенә яҙылған.

# Сипайловтар
## Ер биләмәләре

Генераль ыҙанлау буйынса Сипайлов нәҫеле Минзәлә өйәҙендә 1143 дисәтинә ергә, Бөгөлмә өйәҙендә Васильевка ауылына һәм алпауыт Залесовтар менән берлектә 806 дисәтинә ергә, Өфө өйәҙендә Загорное ауылына (хәҙерге Һупайлы) һәм 760 дисәтинә ергә эйә булған.
# Ельцовка (Обь ҡушылдығы)

Ельцовка — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 2980 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Ельцовка (Обь ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200712115200005270
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200527
* Бассейн коды — 13.01.02.007
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Шарловка 3-я

Шарловка 3-сө — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шарловка йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Шарловка 3-я
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200016633
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201663
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Алтай телдәре

Алтай телдәре — төрки телдәрҙе, монгол телдәрен, тунгус манжур телдәрен, шулай уҡ корей һәм япон телдәрен берләштереүсе, телдәрҙең гипотезаға нигеҙләнгән ҙур ғаиләһе. Алтай телдәре генетик ҡәрҙәшлеге тураһындағыдағы гипотеза Н.А. Баскаков, З.Гомбоц, М.З. Зәкиев, Ж.Ғ. Кейекбаев, Е.Д.Поливанов, Н.Н. Поппе, Г.И.Рамстедт, М. Рясянен һ.б. хеҙмәттәрендә урын алған. Был телдәрҙең дөйөм лексик, фонетик һәм морфологик оҡшашлыҡтары (сингармонизм, агглютинация), зат категорияларының, предлогтарҙың юҡлығы, затһыҙ ҡылым формаларының (сифат ҡылым,хәл ҡылым) ҡулланылышы, билдәлелек һәм билдәһеҙлек категорияһы, эйәлек категорияһының булыуы, бәйләүестәрҙең ҡулланылыуы алда аталған телдәрҙе берләштереүгә нигеҙ булып һанала. Һөйләмдә һүҙ тәртибе дөйөм ҡағиҙәләргә нигеҙләнә: эйәрсән һүҙ эйәртеүсе һүҙҙең алдынан; эйә һөйләм башында, хәбәр һөйләм аҙағында килә һ.б. Тәү тел системаһы тулыһынса асыҡланмау сәбәпле,гипотеза иҫбатланмай ҡала килә.
Алтай телдәре лексикаһында, һүҙҙең фонетик төҙөлөшөндә (сингармонизм) һәм күп кенә грамматик категорияларҙың (агглютинация, тартым, һөйләм төҙөлөшө) уртаҡлығында типологик оҡшаш билдәләр күҙәтелә. Алтай телдәрендә һүҙҙең тамыры тотороҡло ауаз составы һәм мөстәкиллеге менән айырылып тора. Һүҙ яһалышы һәм үҙгәреше тамырһа берҙәй ҡушымталар ялғау юлы менән (агглютинация) башҡарыла. Алтай телдәре өсөн ал ҡушымталар характерлы түгел. Барлыҡ алтай телдәренә дә тиәрлек сингармонизм хас. Алтай телдәрендә зат категорияһы юҡ, уларҙың күпселегендә тартым категорияһы бар. Затланышһыҙ ҡылым формалары (сифат ҡылым, хәл ҡылым һ.б.) йыш ҡулланыла. Алтай телдәрендә эйә - һөйләм башында, хәбәр һөйләм аҙағында килә. Һөйлемдә һүҙ тәртибе ғөмөми ҡағиҙәләргә нигеҙләнә: эйәреп килеүсе һүҙ алдағы һүҙгә бәйле. Шуға күрә алтай телдәрендә предлогтар түгел, ә бәйлектәр файҙаланыла. Алтай халыҡтарының телен, тарихын, этнографияһын һәм фольклорын өйрәнә торған фән тармағы алтаистика тип атала.
# Мәрҙәнов Хәмитйән Ғилемйән улы

Мәрҙәнов Хәмитйән Ғилемйән улы (13 март 1927 йыл — 20 ноябрь 2020 йыл) — статистика органдары ветераны, иҡтисадсы. Туймазы районы статистика бүлегенең элекке начальнигы. Социалистик иҫәп отличнигы (1967), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (1985). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1976).

# Мәрҙәнов Хәмитйән Ғилемйән улы
## Биографияһы

Хәмитйән Ғилемйән улы Мәрҙәнов Дүртөйлө районы Наҙытамаҡ ауылында 1927 йылдың 13 мартында тыуған. Башланғыс мәктәпте үҙ ауылында тамамлай. Артабан уҡыуын Әсән ете йыллыҡ һәм Дүртөйлө ун йыллыҡ мәктәбендә дауам итә.

# Мәрҙәнов Хәмитйән Ғилемйән улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* СССР Министрҙар Советы Рәхмәте (1960)
* БАССР-ҙың Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы (1966)
* Социалистик иҫәп отличнигы (1967)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1976)
* СССР Министрҙар Советы Рәхмәте (1979)
* БАССР-ҙың атҡаҙанған иҡтисадсыһы (1985)
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы (1985)
* «Дәүләт статистикаһын үҫтереүҙәге өлөш өсөн» түш тамғаһы (2017)
# Тагр-Еган

Тагр-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Мохтиг-Яун йылғаһының һул ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.

# Тагр-Еган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200043577
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204357
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Пронина Надежда Петровна

Пронина Надежда Петровна (1924 йыл — 18 ғинуар, 1942 йыл) — совет разведчигы, задание үтәгәндә һәләк була.

# Пронина Надежда Петровна
## Биографияһы

Пронина Надежда Петровна 1924 йылда Курск губернаһы, Липовский ауылында тыуа. Ғаиләлә иң кесе ҡыҙы була. Уның бала сағында ғаилә Подольскиға күсенә. 1-се мәктәптә уҡый, ата-әсәһе ауырыу сәбәпле, институтҡа уҡырға инеү планын ҡалдырып тора һәм Подольский механика заводында эшләй башлай. Эш урынында үҙен идеялы комсомолка итеп күрһәтә һәм уны, һуғыш башланғанға тиклем, разведка мәктәбенә уҡырға саҡыралар.

# Пронина Надежда Петровна
## Биографияһы
### Бөйөк Ватан һуғышы

1941 йылдың сентябрендә Надежда фронтҡа 43-сө армияның разведкаһына китә. Малоярославец—Тарутино—Медынь—Калуга квадратында разведка мәғлүмәттәре йыя, тылда нисә тапҡыр булды. 1942 йылдың 17 ғинуарында сираттағы заданиены үтәү барышында Надежда Пронина менән Мария Синельникованы немецтар ҡулға ала һәм Калуга өлкәһенең немец комендатураһы урынлашҡан Корчажкино ауылына килтерәләр. Разведчиктарҙы язалайҙар һәм 18 ғинуарҙа иртән ауыл ситендә сығарып аталар. Ауыл халҡы разведчицаны урындағы мәктәп янында ерләй. 1955 йылда Надежда Пронина Полотняный завод ҡасабаһында туғандар ҡәберлегенә күсереп ерләнә. Һәләк булыусыларҙың исемдәре бары тик 1963 йылда ғына билдәле була һәм иҫтәлекле таҡтаташта уның лда исеме яҙыла.
# Индигская Виска

Индигская Виска — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Индига йылғаһының уң ярына тамағынан 103 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.

# Индигская Виска
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000055377
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005537
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Латипов Ғәкил Ильяс улы

Латипов Ғәкил Ильяс улы (13 август 1919 йыл — 23 сентябрь 1978 йыл) — совет партия һәм хужалыҡ эшмәкәре. Ленин ордены кавалеры (1957). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.

# Латипов Ғәкил Ильяс улы
## Биографияһы

Ғәкил Ильяс улы Латипов 1919 йылдың 13 авгусында Һамар губернаһы Пугачёв өйәҙе (хәҙерге Һарытау өлкәһенең Перелюб районы) Күҙәбай ауылында тыуған.
1938—1940 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районында уҡытыусы булып эшләй.
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, күрһәткән батырлаҡтары өсөн ордендар һәм миҙалдар менән бүләкләнә.
1940-сы йылдар уртаһынан Баймаҡ районында партия эшендә була.
1952 йылдан Учалы район Советы башҡарма комитеты рәйесе вазифаһын үтәй.
1959 йылдан тәнәфес менән Хәйбулла район Советы башҡарма комитеты рәйесе вазифаһын башҡара. 1962 йылдың март-ноябрендә КППС-тың Хәйбулла район комитетының 1-се секретары була.
1969—1978 йылдарҙа Өфөлә Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы ҡарамағындағы Торлаҡ хужалығы идаралығында эшләй.
Башҡорт АССР-ының 5-7 саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
1978 йылдың 23 сентябрендә Өфө ҡалаһында вафат була.

# Латипов Ғәкил Ильяс улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Ленин ордены (1957)
* 2-се дәрәжәләге Ватан һуғышы ордены (1945)
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы (1945)
* «Венаны алған өсөн» миҙалы (1946)
* «Будапештты алған өсөн» миҙалы (1947)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1966)
* миҙалдар
# Васюк Григорий Иванович

Васюк Григорий Иванович (1 октябрь 1934 йыл) — совет һәм хужалыҡ эшмәкәре, Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — украин.

# Васюк Григорий Иванович
## Биографияһы

Григорий Иванович Васюк 1934 йылдың 1 октябрендә БАССР-ҙың баш ҡалаһы Өфөлә тыуған.
1961 йылда Өфө авиация институтын тамамлаған.
Хеҙмәт юлын 1954 йылда башлаған.
1955 - 1958 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итеп ҡайтҡас, лаборатория технигы, өлкән техник, инженер констуктор булып эшләгән.
1967 йылдан Өфө агрегат етештереү берекмәһендә төрлө вазифалар биләгән.
1986 - 1988 йылдарҙа Киев агрегат етештереү берекмәһендә констуктор бүлеге етәксеһе.
1988 йылдан Өфө агрегат етештереү берекмәһенең генераль директоры.
1955 - 1958 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итеп ҡайтҡас, лаборатория технигы, өлкән техник, инженер констуктор булып эшләгән. Эшендә уңыштар ҡаҙанып, ул тиҙ үк коллективта абруй яулай һәм 1967 йылдан Өфө агрегат етештереү берекмәһендә төрлө вазифалар биләй.
1986 - 1988 йылдарҙа Киев агрегат етештереү берекмәһендә констуктор бүлеге етәксеһе.
1988 йылда тәжрибәле белгесте Өфөгә саҡырып алып, агрегат етештереү берекмәһенең генераль директоры итеп тәғәйенләйҙәр. . Предприятие эшмәкәрлегенең төп йүнәлеше – авиация техникаһы өсөн агрегаттар, етештереүгә тәғәйенләнеше тауарҙар, атом һәм газ сәнәғәте өсөн продукция сығарыу. Ул авиация сәнәғәте тармағының алдынғы предприятиеларының береһе булып тора. 1994 йылда машиналар эшләү өлкәһендә ҙур ҡаҙаныштары өсөн Өфө агрегат производство берекмәһе генераль директоры Григорий Иванович Васюкҡа "Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе" тигән маҡтаулы исем бирелә.

# Васюк Григорий Иванович
## Ғаиләһе

Өйләнгән, ғаиләлә ул тәрбиәләп үҫтергәндәр

# Васюк Григорий Иванович
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* «Почет Билдәһе» ордены
# Әй фонтаны

Әй фонтаны (рус. Айский, Еланлинский, Лаклинский) — Ҡыйғы районы Йыланлы ауылынан 2 км алыҫлыҡта Әй йылғаһының уң ярында атылып сыҡҡан. Ул Салауат районындағы Лаҡлы ауылынан да 4,5 км алыҫлыҡта урынлашҡан булыуы сәбәпле ошо ауылдар исеме менән дә атайҙар.

# Әй фонтаны
## Тарихы

Фонтан Ҡыйғы районы Ләүйылға (рус. Леуза) ауылында йәшәгән Владимир Иванович Поляковтың отҡорлоғо арҡаһында барлыҡҡа килгән. Ул ауыл мәктәбе директоры булып эшләгән, географиянан уҡытҡан.
1981 йылда Һатҡы руда идаралығы был төбәктә боксит ятҡылыҡтары эҙләй. Ерҙе 81 метр тәрәнлеккә тиклем быраулап төшкәс, артезиан һыуы йырҙаһына эләгәләр. Фонтан атылып сыға, әммә ул 50 см самаһы бейеклеккә генә атыла.
2001 йылда Ҡыйғы районы инвалидтарының турист слёты ваҡытында баһаламасылар ағзаһы булараҡ ҡатнашҡан Владимир Иванович торбаға бөкө тығырға тәҡдим итә һәм ер аҫты һыуҙары баҫымы һөҙөмтәһендә фотан бейеклеге 8-10 метрға етә. Хәҙер иһә һыу бағанаһы 5,5 метр тирәһенә күтәрелә.
2011 йылда Владимира Поляков ҡуйған бөкөнө алмаштыралар.
Фонтан бигерәк тә ҡыш көнө ҡаты һыуыҡтарҙа иҫ киткес матур һыҙатланышлы боҙ селтәрҙәре, төрлө һындар барлыҡҡа килтереүе менән иғтибарҙы тарта.
Һыу температураһы Цельсий буйынса +7 градус. Һыуы ифрат таҙа, лабораторияла үткәрелгән тикшереү унда бер ниндәй ҙә зарарлы матдәләр булмауын асыҡлаған.

# Әй фонтаны
## Фонтан яҡлау талап итә

Сығанаҡ йылдан-йыл туристарҙың иғтибарын күберәк йәлеп итә һәм тирә-яғында сүп-сар ҙа арта бара. Вандалдар ундағы бөкөнө тартып сығарып йәки таштар һалып һыу килеүен туҡтатҡан осраҡтар ҙа булған. Урындағы битараф булмаған ирекмәндәр унда таҙартыу эштәре алып бара, әммә был урын юғарыраҡ кимәлдә ҡурсыуға мохтаж.