yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Дон дәүләт аграр университеты

Дон дәүләт аграр университеты" Төньяҡ Кавказдың юғары дәүләт белем биреү учреждениеһы . Ул Ростов өлкәһе Персиановка ҡасабаһында урынлашҡан. Элекке атамаһы - Дон ауыл хужалығы институты.
Дон дәүләт аграр университеты — Рәсәйҙең иң боронғо вуздарының береһе. Ул 1962 йылда Новочеркасск ветеринария-зоотехния институты (ойошторолған 1840 йылда), Азов-Черноморск ауыл хужалығы институты (ойошторолған 1907 йылда) бергә ҡушылыуҙан барлыҡҡа килә.

# Дон дәүләт аграр университеты
## Тарих

1907 йылдың 1(14) октябрендә Персияновкала Дон урта ауыл хужалығы училищеһы (ДАХУ) — Рәсәйҙең көньяғында бындай типтағы беренсе уҡыу йорто асылған.
1920 йылда училище М. В. Кривошлыков исемендәге ауыл хужалығы техникумы тип аталып йөрөтөлә башлай.
1918 —1922 йылдарҙа техникумы базаһында Дон ауыл хужалығы һәм мелиорация институы барлыҡҡа килә.
Бөйөк Ватан һуғышының тәүге көндәрендә үк институттың бик күп хеҙмәткәрҙәре, уҡытыусылары , студенттары үҙҙәре теләп фронтҡа китәләр. 1942 йылдың йәйендә Персияновка немец оккупацияһы аҫтында ҡала. Шуға ҡарамаҫтан институт иҫке корпусында эшләүен дауам итә.
Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғандан һүң ул Азов-Черноморск ауыл хужалығы институты тип атала.
1962 йылда РСФСР Министрҙар Советының 1960 йылдың 27 сентябрь ҡарары һәм РСФСР ауыл хужалығы Министрлығының 1962 йылдың 25 ғинуар ҡарары буйынса институт Новочеркасск ветеринария-зоотехния институты менән берләштерелә һәм уларҙың базаһында Дон ауыл хужалығы институты барлыҡҡа килә.
1993 йылдың 5 июлендә институт Дон дәүләт аграр университетытигән яңы статус ала.
2012 йылдың ноябрендә төбәк хакимиәте Азов-Черноморск агроинженер академияһын һәм Дон дәүләт аграр университетын , нәтижәһеҙ юғары уҡыу йорттары исемлегенә кергәнлектән, берләштерергә тәҡдим итәләр.

# Дон дәүләт аграр университеты
## Ректорҙары

1962 йылда ректор итеп профессор Пантелеймон Ефимович Ладан (1908—1983 йылдар) тәғәйенләнгән.
Унан һуң 1980 йылда инситут ректоры - профессор Владимир Иванович Степанов (1938—2002 йылдар).
2002 йылда Анатолий Иванович Баранов ректор булған.
2013 йылдың сентябренән ДонДАУ ректоры - Александр Иванович Клименко.

# Дон дәүләт аграр университеты
## Эшсәнлеге

СССР Юғары Советы Президиумы Указы нигеҙендә институт коллективы 1966 йылдың 27октябрендәге Дон дәүләт аграр университеты юғары квалификациялы ауыл хужалығы кадрҙары әҙерләгәне һәм аграр фәнен үҫтергәне өсөн Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
# Пензер-Яха (Лымбад-Яха ҡушылдығы)

Пензер-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лымбад-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Пензер-Яха (Лымбад-Яха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300039188
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303918
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ибейка

Ибейка — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1162/1437 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.

# Ибейка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010100312115300006003
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115300600
* Бассейн коды — 14.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Егәҙе (йылға)

Егәҙе (башҡ.Егәҙе) — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға Йылға тамағы Еҙем йылғаһының һул яры буйлап 183 км өҫтәрәк. Йылға оҙонлоғо 41 км, һыу йыйыу бассейны майҙаны, 438 км². Тамағынан 25 км алыҫлыҡта, йылғаның уң ярынан өҫтәрәк Сей Әтәләмйылғаһы ҡушыла.
Егәҙе Еҙем йылғаһының үрге ағымында төп ҡушылдығы булып тора һәм уға тамағынан 183 км алыҫлыҡта йә үрге сығанағынан 25 саҡрым алыҫлыҡта һулдан ҡушыла. Ҡайһы берҙә уны тағы Ҙур Еҙем тип тә атайҙар. Шул уҡ ваҡытта ҡушылған ерҙә Егәҙенең дебеты Еҙемдән ҙурыраҡ булғанлыҡтан, Еҙемдәең үҙен Кесе тип атайҙар.

# Егәҙе (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса, Кама һыу бассейны округына ҡарай, йылғаның һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһын индермәй, Стәрлетамаҡ ҡалаһынан Охлебинин ауылы янындағы үлсәү посына тиклем Ағиҙел йылғаһы, йылғаның бәләкәй йылға бассейны— Ағиҙел. Йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы әҙерләгән РФ территорияһы һыу хужалығы районлаштырылыуы геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200712111100018685
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) коды буйынса — 111101868
* Бассейн коды — 10.01.02.007
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Филиппов Станислав Кириллович

Станислав Кириллович Филиппов (26.09.1945; Надежная, Краснодар крайы, Отраднено районы, РСФСР, СССР) - урыҫ һәм совет журналисты, яҙыусы һәм тыуған яҡты өйрәнеүсе. Кубандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Ике тапҡыр «Кубандың Алтын ҡәләм» журналисттар премияһы лауреаты, СКВО ғәсғәрҙәре менән идара итеүсе махсус грамота ияһы, «Хәтер, хәтер, безне баласаҡҡа саҡырма» документаль хикәйәләре өсөн Артем Боровиктың журналисттар премияһы лауреаты.

# Филиппов Станислав Кириллович
## Биографияһы

Станислав Филиппов 1945 йылдың 26 сентябрендә Краснодар крайының Отраднено районы Надежная станицаһында тыуған. Унан һуң ғаилә Карелияға, Надвоицы алюминсылар ҡасабаһына күсеп китә.
Ленинград тау институтында уҡый. Уны тамамлағандан һуң проект ойошмаһында, Петрозаводск дәүләт университетында, комсомолдың республика комитетында инженер булып эшләй, район газетаһының бүлек мөдире, һуңынан район башлығы урынбаҫары була. 1972 йылдан журналист һәм редакция-нәшриәт эшендә Филипповтың мәҡәләләре, очерктары һәм хикәйәләре «Кубань», «Москва» журналдарында донъя күрә.
Кубан яҙыусыһы Гарий Немченко повесы буйынса «Брат, найди брата» нәфис фильмын осетин студияһында бер нисә документаль фильм төшөрөүҙә ҡатнаша.
Бөйөк Ватан һуғышының иң һөҙөмтәле танкисты Дмитрий Лавриненконы мәңгеләштереү һәм уға үлгәндән һуң Советтар Союзы Геройы исемен биреү өсөн күп эш башҡара, уның тураһында «Беркайчан да үлмәҫ» повесты авторы. Шулай уҡ осоусы, кубанец-отрадненец Борис Капустин тураһында «Үлемһеҙлеккә 30 секунд ҡала», Марух кисеүен яҡлаусылар тураһында «Унда, сал тауҙар яғында», Ленинград блокадаһынан эвакуацияланған Отраднено һәм Удобна балалар йорттарында тәрбиәләнеүселәрҙең трагик яҙмышы хаҡында ла «Тәмуғ аша үткән» повестарын яҙа.
Россия Журналисттар союзы ағзаһы.
Отрадное «Ауыл тормошо» газетаһы баш мөхәррире була.
# Калленберг (Германиялағы ҡасаба)

Калленберг (Германиялағы ҡасаба) (нем. Callenberg) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 5377 кеше йәшәй. Майҙаны — 39,82 км². Диңгеҙ кимәленән 241– 484 m метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 9337 һәм автомобиль коды GC.
# Чукша (Лаж ҡушылдығы)

Чукша — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лаж йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Чукша (Лаж ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300412111100037495
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103749
* Бассейн коды — 10.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Айытбаев Хәбетдин Хәбрахман улы

Айытбаев Хәбетдин Хәбрахман улы (рус. Аитбаев Хабутдин Хабрахманович; 1910-5.08.1942) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. 294-се кавалерия полкының 4-се эскадроны кавалерисы. Ҡыҙылармеец.

# Айытбаев Хәбетдин Хәбрахман улы
## Биографияһы

Хәбетдин Хәбрахман улы Айытбаев 1910 йылда Өфө губернаһы Өфө өйәҙенең (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Архангел районы) Оҙондар ауылында тыуған.
Архангел районы хәрби комиссариаты Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡыра.
Ҡыҙылармеец Айытбаев Хәбетдин Хәбрахман улы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 294-се кавалерия полкының 4-се эскадроны кавалерисы була.
1942 йылдың 5 авгусында Курск өлкәһе, Больше-Полянский районында хәбәрһеҙ юғала.

# Айытбаев Хәбетдин Хәбрахман улы
## Хәтер

Айытбаев Хәбетдин Хәбрахман улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Архангел районы Оҙондар ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Шулай итеп, оҙаҡ йылдар дауамында ул хәбәрһеҙ юғалған тип иҫәпләнә. 1996 йылда эҙәрмәндәр һуғыш барған урындарҙа ҡыҙылармеецтарҙың һөйәктәрен тапты. Барлығы 671 яугир исемен белә алдылар. Айытбаев Хәбетдин Хәбрахман улы буйынса тулы мәғлүмәт юҡ.
# Аҡмулла (опера)

Аҡмулла — композитор Заһир Исмәғилевтың Ишмулла Дилмөхәмәтов либреттоһына 1986 йылда яҙылған операһы.
Композиторға опера яҙыу уйы 1981 йылда Аҡмулланың 150 йыллығын байрам иткәндә килә. Заһир Исмәғилевтың «Аҡмулла» операһы ике күренештән тора. Операның премьераһы Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында 1996 йылдың 5 октябрендә була.
    Музыкаль етәксеһе һәм дирижеры — М. А. Әхмәтзарипов;
    Режиссерҙары — Р . А. Вәлиуллин;
    Балетмейстеры — А . Х. Зөбайҙуллин;
    Хормейстеры — Э . Х. Ғайфуллина;
    Сценограф Р . М. Арыҫланов.
Беренсе постановкала төп партияларҙа: Й. Ә. Әбделмәнов (Аҡмулла), Ә. С. Хәмбәлиева (Аҡсәскә), С. Ф. Сөләймәнов (Камалетдин), Ф. З. Сәлихов (Хәҙрәт), С. Ә. Асҡаров (Буранғол), Х. Ә. Ишбулдин (Батуч).
Операны икенсе сәхнәләштереү 2006 йылдың 14 сентябрендә була. Постановканы ҡуйыусы музыкаль етәксе — Р. Лютер, ҡуйыусы режиссёр И. Ғәбитов, художник — Р. Арыҫланов, хормейстеры — Э. Ғәйфуллина, А. Белогонова.
Шағир Аҡмулла сығышы менән Дим буйында йәшәүсе мең башҡорттарынан. Операның авторҙары дим һөйләшенең фонетик үҙенсәлектәрен әҫәрҙә ҡулланырға уйлай. Артабан был уйҙан баш тарталар, операны әҙәби башҡорт теленә әйләндерәләр.

# Аҡмулла (опера)
## Сюжеты

Операла башҡорт шағиры мәғрифәтсеһе Мифахетдин Аҡмулланың тормош юлының төп ваҡиғалары сағылдырыла. Шағир йәш сағында (23 йәш), урта йәштәрҙә һәм ҡарт ваҡытында (63 йәштә) күрһәтелә. Ишмулла Дилмөхөмөтов операла ысын булған һәм уйлап сығарылған исемдәрҙе ҡатнаштыра. Операның төп геройы — шағирҙың атаһы Камалетдин Исҡужин. Атаһы менән бәхәсләшкәндән һуң шағир ил гиҙергә мәжбүр була.
Либреттола Аҡмулла шиғырҙарына яҙыла. Әҫәрҙә милли калорит сағылыш таба.
Тыуған иленән ситтә йөрөгән күренештәрҙә ҡаҙаҡ халыҡ моңдары ишетелә.
Беренсе күренештә Дим буйы башҡорттары туйы күрһәтелә. Аҡсәскә, Аҡмулланың әйләнеп ҡайтҡанын көтә алмайынса, байға кейәүгә сыға. Ситтә йөрөгән Аҡмулла әйләнеп ҡайта. Ул һөйгән ҡатыны менән иҫәнләшә, Буранғол бай уны мыҫҡыл итә башлай. Артабанғы күренештәрҙә Аҡмулланың образы асыла. Уны үлтерәләр. Үлем алдынан башҡарылған Аҡмулланың «Һуңғы һулышым, килергә ашыҡма» арияһы халҡы менән хушлашыу булып яңғырай.
Операның икенсе редакцияһында күренештәр мәсеткә мәҙин саҡырған аҙан тауыштары менән башлана.

# Аҡмулла (опера)
## Бүләктәре

Операны ҡуйыусы композиторға һәм төп партияны башҡарыусы Эмиль Әбдүлмәновҡа Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия тапшырыла.
# Наусниц

Наусниц (нем. Nausnitz) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 70 кеше йәшәй. Майҙаны — 1,42 км². Диңгеҙ кимәленән 220 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7616 һәм автомобиль коды — SHK.
# Суворов урамы (Ялта)

Суворов урамы (русса: Суворовская улица), Ҡырым Республикаһының Ялта ҡалаһындағы урам. Ул бөйөк рус хәрби етәксеһе, хәрби теоретигы һәм рус хәрби һуғыш оҫтаһы, генералисимуса Александр Васильевич Суворов (1730—1800) хөрмәтенә аталған. Суворов урамы Сеченов һәм Краснорейский урамдарынан башланып китә һәм Красноварский урамы менән киҫешкән ерҙә тамамлана. Урамдың оҙонлоғо — 570 метр.

# Суворов урамы (Ялта)
## Йөкмәткеһе

Үҙенсәлектәре Ялта ҡалаһының Суворов урамы Сеченов һәм Краснорейской урамдары киҫешкән урында башлана, Ливадия урамын киҫеп үтә һәм Красноварский урамы менән киҫешкән урында тамамланып ҡала. Урамда 54 бина иҫәпләнә. Суворов урамының оҙонлоғо — 570 метр тәшкил итә.
Суворов урамының почта индексы — 298607.

# Суворов урамы (Ялта)
## Тарих

Был урам рус хәрби һуғыш оҫтаһы, рус хәрби етәксеһе һәм хәрби теоретигы генераллиссимус Александр Васильевич Суворов (1730—1800) исеме хөрмәтенә уның исеме менән аталған. Суворов тарихҡа талантлы генерал булараҡ инеп ҡалған (ул 60-тан ашыу алышта еңеүсе булған) һәм хәрби аҡыл эйәһе, 18-се быуаттың иң ҡыйыу хәрби эшмәкәре булған[2].

# Суворов урамы (Ялта)
## Географияһы

Был географик объект Ҡырым ярымутрауында урынлашҡан. Хәҙерге көндә Рәсәйҙең Ҡырым Республикаһы ҡалаһында тора. 2014 йылға тиклем Украина составында була. Ҡырым ярымутрауы халҡы референдум үткәреп, 2014 йылда Рәсәйгә ҡушыла, шунлыҡтан хәҙерге көндә был территория өсөн Рәсәй менән Украина араһында ҙур бәхәстәр алып барыла. Ялта ҡалаһы, Рәсәй административ бүленеше буйынса, Рәсәй Федерацияһының субъекты булып тора. Шулай уҡ был ярымутрауҙағы Севастополь ҡалаһы ла Рәсәй Федерацияһы субъекты. Украинаның административ бүленеше күрһәткестәре буйынса, Ҡырым ярымутрауы Украинаның Ҡырым Автономиялы Республикаһына ҡарай.
# Халиҡов Айҙар Шәрифйән улы

Халиҡов Айҙар Шәрифйән улы (рус. Халиков Айдар Шарифьянович; 26 май 1961 йыл) — энергетик, хужалыҡ эшмәкәре, муниципаль хеҙмәткәр. 2005—2008 йылдарҙа Сибай ҡалаһы хакимиәте башлығы. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — башҡорт.

# Халиҡов Айҙар Шәрифйән улы
## Биографияһы

Айҙар Шәрифйән улы Халиҡов 1961 йылдың 26 майында Бүрәт АССР-ында тыуған.
Юғары белемле — 1978 йылдан сәнәғәт предприятиеларын, ҡала һәм ауыл хужалығын электр менән тәьмин итеүсе һөнәре буйынса Г. И. Носов исемендәге Магнитогорск тау-металлургия институтында (хәҙер — Магнитогорск дәүләт техник университеты) уҡып, 1983 йылда тамамлап сыҡҡан.
Хеҙмәт юлын институтты тамамлағас, 1983 йылда Башҡортостан баҡыр-көкөрт комбинатының энергия цехы ҡорамалдарын ремонтлау буйынса электромонтер булып башлап ебәргән, унда 1985 йылға тиклем эшләгән.
1985—1985 йылдарҙа — Башҡорт АССР-ының Сибай ҡалаһында Башҡортостан баҡыр-көкөрт комбинатының баш энергетигы бүлеге инженеры.
1985—1986 йылдарҙа — Сибай урман сәнәғәте хужалығында комсомол комитеты секретары.
1986—1987 йылдарҙа — Сибай ҡалаһы тау-байыҡтырыу фабрикаһының эзбизташ бүлексәһе электромонтеры.
1987—1990 йылдарҙа — Башҡортостан баҡыр-көкөрт комбинатының байыҡтырыу фабрикаһында энергетик.
1990—1990 йылдарҙа — Башҡортостан баҡыр-көкөрт комбинатының партком секретары урынбаҫары.
1990—1994 йылдарҙа — Башҡортостан баҡыр-көкөрт комбинаты байыҡтырыу фабрикаһының баш энергетигы.
1990 йылда Халиҡов Айҙар Шәрифйән улы Сибай ҡалаһы, 123-сө Ирәндек һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының сәнәғәт, энергетика, транспорт, элемтә, информатика, төҙөлөш һәм архитектура буйынса комиссияһы ағзаһы булған.
1994—1997 йылдарҙа — Сибай электр селтәрҙәре район-ара предприятиеһының баш инженеры.
1997—2000 йылдарҙа — «Башкирэнерго» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең Сибай электр селтәрҙәренең ҡулланыу бүлеге етәксеһе.
2000—2001 йылдарҙа — «Газ-сервис» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең «Сибайгаз» филиалы директоры.
2001—2003 йылдарҙа — «Башкирэнерго» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең ҡояш энергеияһы ҡулланыу электр станцияһы директоры.
2003—2005 йылдарҙа — «Башкирэнерго» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең кадрҙар, режим һәм социаль мәсьәләләр буйынса генераль директоры урынбаҫары.
2005—2005 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының Сибай ҡалаһы хакимиәте башлығы.
2006 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Сибай ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы

# Халиҡов Айҙар Шәрифйән улы
## Ғаиләһе

Өйләнгән, ғаиләһендә ике ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр.
# Пурля

Пурля (Комель) — Рәсәй йылғаһы. Тамбов өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Выша йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Пурля
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цна йылғаһы, Тамбов ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010200312110000029904
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002990
* Бассейн коды — 09.01.02.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Верда

Верда (нем. Werda) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1586 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,58 км². Диңгеҙ кимәленән 696 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 8223 һәм автомобиль коды V.
# Бүләкәй

Бүләкәй — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Күндерәк йылғаһының уң ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Бүләкәй
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Салауат ҡалаһынан Стәрлетамаҡҡа тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200512111100018267
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101826
* Бассейн коды — 10.01.02.005
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Сорванский Танюй

Сорванский Танюй — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Сорванское күле- исемһеҙ №5553 йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Сорванский Танюй
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000055544
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005554
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Фистбол

Фистбол (ингл. Fistball, «ҡул тубы») — командалы спорттың популяр төрө. Үләнле майҙанды (50х20 метр үлсәмендәге) йылым йәки таҫма ярҙамында ҡап урталай бүлгән ерҙә уйнала торған уйын.
Унда командалар йылымдың ике яғынан урын алып, уның аша туп ырғытып уйнайҙар. Уйын ҡағиҙәһе буйынса, ҡаршы яҡтың биләмәһенә төшөрөр өсөн, тупты йылым аша ҡул менән бәреп ырғыталар. Ә үҙ яҡтарында тупҡа ҡулдары менән бер тапҡырҙан артыҡ тейергә тейеш түгелдәр.
Уйынсыларға тупҡа өс тапҡырға тиклем генә ҡул менән тейергә ярай, һәм уларға һәр бәреүҙән йәки пастан һуң туптың бер тапҡыр ғына ергә төшөрөлөүе рөхсәт ителә Уйын биш сетта еңеү яулағанға ҡәҙәр дауам итә, һәр сетта 11 мәрәй уйнатыла.
Фистболға оҡшаш спорт төрө тәүге тапҡыр беҙҙең эраның 240 йылдарында Рим императоры Гордиан III телмәрендә телгә алына. Уйындың тәүге рәсми ҡағиҙәләре 1555 йылда Италияла нәшер ителә, шуның арҡаһында был уйынды ҡайһы берҙә «итальян ҡаҡма туп уйыны» тип тә атайҙар.

# Фистбол
## Ҡағиҙәләре

Ҡағиҙә булараҡ, фистбол буйынса ярыштар асыҡ һауала үткәрелә, һирәк кенә осраҡтарҙа бина эсендә үткәрелергә мөмкин.
Уйын майҙаны 20х50 метрлыҡ биләмәлә үткәрелә. Ул ҡап урталайға яҫылығы 6 сантиметр булған һыҙыҡ менән бүленә. Әлеге һыҙыҡтан 2 метр юғарылыҡта бау йәки йылым һуҙыла.
Уйын яланының ике яғынан да ике һыҙыҡ үткәрелә. Ул йылымдан өс метр алыҫлыҡта һыҙылған булырға тейеш.
Уйын өсөн туп күндән эшләнә. Әйләнәһенең максималь оҙонлоғо 68 сантиметр. Ауырлығы 380 грамм 0,75 барға ҡәҙәр һауа тултырыла.
Уйын биш сетта еңеү яулағанға ҡәҙәр дауам итә. Һәр сетта 11 мәрәй уйнатыла. (волейбол ҡағиҙәләренә оҡшаш).

# Фистбол
## Ярыштар

Фистбол буйынса халыҡ-ара төп ярыштар булып 4 йылға бер тапҡыр үткәрелә торған Донъя чемпионаты тора.
Ир-егеттәр араһындағы беренсе донъя чемпионаты 1958 йылда Австрияла үтә. Көнбайыш Германия йыйылма командаһы спортсылары иң тәүгеләрҙән булып донъя чемпионы исемен яулай.
Ҡатын-ҡыҙҙар араһындағы беренсе донъя чемпионаты 1994 йылда Аргентинала үткәрелә. Германия спортсылары беренсе тапҡыр донъя чемпионы тигән исемгә лайыҡ була.
Ир-аттар араһында ла, ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһында ла алдынғы урындарҙы Австрия, Бразилия һәм Германия тотоп килә.
2017 йылда Германия командаһы чемпион булды.
# Нөктәле өтөр

Нөктәле өтөр — тыныш билдәһе.

# Нөктәле өтөр
## Нөктәле өтөрҙөң ҡуйылыу осраҡтары

* теркәүесһеҙ теҙмә ҡушма һөйләмдәге ябай һөйләмдәр араһында
* ҡатнаш ҡушма һөйләмдәге эйәртеүле ҡушма һөйләмдәр араһында.
* теркәүесһеҙ тиң киҫәкле ябай тарҡау һөйләмдәрҙә. Мәҫәлән:
* Арыҫландай ирҙәрҙе
* Йыуаш ҡуйҙай итер хан,
* Илеңде алыр ҡулыңдан,
* Ғәскәр алыр улыңдан;
* Тартып алыр малыңды,
* Иҫәпкә алыр барыңды;
* Боғаҙламай эсер ҡаныңды,
* Үлтермәй алыр йәнеңде, ау,
* Үлтермәй алыр йәнеңде. (Ҡобайыр)
* тиң хәл әйтемле ябай тарҡау һөйләмдәрҙә. Мәҫәлән:
* Киң юлда һуңғы биш йылда
* Кемдәрҙер килә, донъя тетрәтеп,
* Уттар яуҙырып, күктәр күкрәтеп;
* Ерҙе нурлатып, тормош үҙгәртеп;
* Дуҫты көлдөрөп, дошман илатып;
* Меҫкен ҡарттарҙың йөрәген һыҙлатып,
* Ҡолаҡ төбөндә моңдар сыңлатып... (М. Ғафури.);
* теҙмә ҡушма һөйләмдәрҙә. Мәҫәлән:
Берәүҙәр туй үткәрә, икенселәре тыуған көндәрен билдәләй; өсөнсөләр, һаҡалдарын һыйпап, һанаулы ҡалған йылдарҙың ҡәҙерле минуттарын кисерә. (Р. Низамов.);
Теҙмә ҡушма һөйләмдәрҙә нөктәле өтөр ҡуйылһын өсөн, өтөр менән айырылған тиң киҫәктәр, йә айырымланған эйәрсән киҫәктәр йәки хәл әйтемдәре бирелеү талап ителә.
* күп эйәрсәнле ҡушма һөйләмдәрҙә. Мәҫәлән:
Күк йөҙөндә аҙ ғына ла болот әҫәре юҡ ваҡытта, бөтә дала үҙенең күкрәгенә ал, ҡыҙыл, зәңгәр сәскәләр ҡаҙап байрам иткәндә; һауала, ағас башында, ҡурай өҫтәрендә, талдарҙың ботаҡтарында һандуғастар, ялан турғайҙары уҙышып-уҙышып һайрағанда, байып барған ҡояшҡа ҡарап һоҡланаһың, уны яратаһың. (Б. Ишемғолов.);
* ҡатнаш ҡушма һөйләмдәрҙә. Мәҫәлән:
* Ай, тыуған ер, тыуған ер
* Олатайҙар торған ер;
* Йылҡылары сыңырлап,
* Һыйырҙары мөңрәп,
* Ҡуй-һарығы ҡуңырап,
* Көтөү-көтөү йөрөгән ер;
* Ятып ҡалған бер бәрәс
* Йөҙ ҡуй булып үрсер ер;
* Тороп ҡалған яңғыҙ тай
* Өйөр булып йөрөр ер;
* Атам кейәү булған ер,
* Әсәм килен булған ер;
* Кендегемде киҫкән ер,
* Тәмле һыуың эскән ер. («Урал батыр».)