yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Әл-Фәләҡ сүрәһе

Әл-Фәләҡ сүрәһе (ғәр. Таң) – Ҡөрьәндәге 113-се сүрә, 5 аяттан тора. Әл-Мүғәүүизәтәйн сүрәләренә (Ән-Нәс менән бергә) керә. Сүрә Мәккәлә ингән, Мәҙинәлә тип әйтеүселәр ҙә бар.
Иңеү сәбәбе: Мөхәммәт салаллаһу ғәләйһи үә сәлләм сихыр арҡаһында ауырып китә. Шунан һуң ике фәрештә уға боҙом әйберҙәре ташланған ҡойоно күрһәтә. Ябраил фәрештә Мөхәммәт салаллаһу ғәләйһи үә сәлләмгә Әл-Мүғәүүизәтәйн сүрәләрен тапшыра. Һәр бәйләнгән төйөндө сискән һайын, уларҙы уҡып, Рәсүлуллаһ терелә.

# Әл-Фәләҡ сүрәһе
## Ғәрәпсәһе

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِِ
1 قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ
2. مِن شَرِّ مَا خَلَقَ
3. وَمِن شَرِّ غَاسِقٍ إِذَا وَقَبَ
4. وَمِن شَرِّ النَّفَّاثَاتِ فِي الْعُقَدِ
5. وَمِن شَرِّ حَاسِدٍ إِذَا حَسَدَ

# Әл-Фәләҡ сүрәһе
## Транскрипцияһы

Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!
1. Ҡуль әғүүҙү бираббил-фәләҡ.
2.Миң шәрри мәә халәҡ
3.Үә миң шәрри ғаасиҡин иҙәә үәҡаб
4.Үә миң шәррин-нәффәәҫәәти фил-ғүкәд
5. Үә миң шәрри хәәсидин иҙәә хәсәд

# Әл-Фәләҡ сүрәһе
## Мәғәнәһе

Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!
* Әйт: «Таң Раббыһы Аллаһыға һыйынамын,
* яралтылған нәмәләрҙең яуызлығынан,
* һәм донъяны ҡараңғы ҡаплап алған ваҡыт яуызлығынан,
* һәм төйөндәргә өрөүселәрҙең яуызлығынан,
* һәм көнләшеүсе кешенең көнләшеп ғәмәл ҡылыуынан Аллаһыға һыйынам».
# Римский-Корсаков һәйкәле

Н. А. Римский-Корсаков һәйкәле — күренекле рус композиторы, педагог, дирижер, йәмәғәт эшмәкәре, музка тәнҡитсеһе, «Бөйөк бишәү» ҡатнашыусыһы Н. А. Римский-Корсаковтың скульптура һәйкәле. 1952 йылда Санкт-Петербургта Театр майҙанында ҡырҡ йылған яҡын үҙе профессор булған Ленинград консерваторияһы ҡаршыһында ҡуйылған. Һәйкәл авторҙары скульпторҙар В. Я Боголюбов, В И. Ингал, архитекторы М. А. Шепилевский. Һәйкәл федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора.

# Римский-Корсаков һәйкәле
## Төҙөлөү тарихы

Скульпторҙар В.Я. Боголюбов һәм В.И. Ингал, Н.А. Римский-Корсаков һәйкәле өҫтөндә эште, 1944 йылда СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы композиторҙың йөҙ йыллығына Ленинградта һәйкәл ҡуйыу тураһында ҡабул иткәндән һуң, Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында уҡ башлай. 1945 йылда алдан проекты әҙер була. Башта скульпторҙар Римский-Корсаковты Глинка һәйкәле кеүек үк тулы кәүҙәлә һүрәтләргә планлаштыра, әммә һуңынан был уйҙан улар баш тарта. Скульптура 1950 йылда «Монументскульптура» заводында ҡойола. Постамент төҙөү өсөн Знаменский майҙанында 1937 йылда һүтеп алынған Александр III һәйкәленең гранит блоктарын, шулай уҡ Путсаари утрауынан гранитты ҡулланалар. Гранитты «Баррикада» һәм «Ҡыҙыл Байраҡ» заводында эшкәртәләр. Һәйкәл асыу тантанаһы 1952 йылдың 30 ноябрендә үтә.

# Римский-Корсаков һәйкәле
## Тасуирламаһы

Н. А. Римский-Корсаков партитураны уҡыуға сумған килеш ултырған ҡиәфәттә һүрәтләнә. Уның уң ҡулы еңелсә күтәрелгән һәм дирижерлыҡ башларға әҙер. Композиторҙың торошо тәбиғи, ҡарашы етди һәм иғтибарлы.
Шымартылған ҡыҙыл гранитан яһалған тура мөйөшлө постаменттың йөҙ өлөшөндә алтын билдәләр менән «Николай Андреевич / Римский-Корсаковҡа / 1844—1908» тип уйып яҙылған.
Скульптураның бейеклеге 3,3 метр, постаментының бейеклеге 3,5 м тәшкил итә.
# Ошель (Франция)

Ошель (франц. Auchel) — Франциялағы коммуна, О-де-Франс төбәге, Па-де-Кале департаменты, Бетюн округы, Ошель кантонына ҡараған ҡала. Ҡала Бетюн ҡалаһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 13 км-ҙа һәм Аррас ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышта 33 км-ҙа, А26 «Англия» автомагистраленән 5 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Ҡаланан төньяҡтараҡ һәм көнбайыштараҡ 60 км алыҫлыҡта Төньяҡ диңгеҙ яр буйы ята, Ошелдән көнсығыштараҡ 32 км алыҫлыҡта — Франция менән Бельгия сиктәре тора.
Халыҡ һаны (2014) — 10 773 кеше.

# Ошель (Франция)
## Иҫтәлекле урындары

Ошель ҡалаһында Тау музейы һәм Почта күгәрсендәре музейы асылған, сөнки Ошель ҡалаһы таусыларының күбеһе почта күгәрсендәрен үҫтереү менән шөғөлләнә. Урындағы Сен-Мартен сиркәүе XV быуатта, хакимиәт бинаһы — XVI быуатта төҙөлгән.

# Ошель (Франция)
## Иҡтисад

1851 йылда Ошель янында ҙур таш күмер ятҡылығы табыла, быль Ошель халҡының йылдам артыуына килтерә. 1950 йылда ҡалала 15 мең кеше йәшәй. 1960-сы йылдарҙа бер нисә шахта ябылғандан һуң, ҡала халҡының һаны ҡырҡа кәмей.
Халыҡ мәшғүллеге структураһы:
* ауыл хужалығы — 0,5 %
* сәнәғәт — 15,9 %
* төҙөлөш — 7,9 %
* сауҙа, транспорт һәм хеҙмәтләндереү өлкәһендә — 31,9 %
* дәүләт һәм муниципаль хеҙмәттәре — 43,8 %
Эшһеҙлек кимәле (2013) — 27,3 % (Франция буйынса дөйөм алғанда — 12,8 %, департаменты Па-де-Кала департаментында — 17,2 %). 1 кешегә уртаса килем (2013) — 14 703 евро тәшкил итә(дөйөм алғанда Францияла — 25 140, Па-де-Кала департаментында — 706 17).

# Ошель (Франция)
## Хакимиәте

Ошель мэры вазифаһын 2001 йылдан алып Демократтар һәм бойондороҡһоҙҙар союзы партияһы ағзаһы Ришар Жаретт (франц. Richard Jarrett) биләй. 2014 йылда муниципаль һайлауҙарҙа ул етәкләгән уң блок 1-се турҙың 51,18 % тауышын ала.

# Ошель (Франция)
## Демография

Халыҡ һаны динамикаһы, кеше

# Ошель (Франция)
## Туғанлашҡан ҡалалар

* Уэст-Мейлинг, Бөйөк Британия
* Туркев, Венгрия
* Изерлон, Германия
# Кетли Анна

Кетли Анна (мадьярса Anna Kéthly, 16 ноябрь 1889 йыл — 7 сентябрь 1976 йыл) — XX быуат уртаһындағы социал-демократик йүнәлештәге венгр сәйәсмәне. 1945—1948 йылдарҙа Венгрия социал-демократик партияһының парламент фракцияһы башлығы, 1956 йылғы мадьяр ихтилалы ваҡытында партияны тергеҙеүсе.

# Кетли Анна
## Биографияһы

Кетли Анна 1889 йылдың 16 ноябрендә Австро-Венгрияла, Будапештта тыуа. Ул ярлы ғаиләләге туғыҙ баланың береһе була. 1917 йылда Венгр социал-демократик партияһына инә һәм уның әүҙем ағзаһы була. 1919 йылда Кетли партия комитетына һайлана. Артабанғы йылдарҙа « Népszava» партия гәзитенә йыш ҡына мәҡәләләр яҙа. 1922 йылда Социал-демократик партияһынан парламентҡа һайлана һәм 1944 йылдың мартында немец оккупацияһына тиклем парламентта партия вәкиле булып тора. Немецтар ингәс Будапешттан китә һәм Венгрияла ялған документтар буйынса йәшәй.
Икенсе донъя һуғышынан һуң ҡабат сәйәси йәһәттән әүҙемләшә һәм Венгрияның Социал-демократик партияһын үҙгәртеп ҡорорға ярҙам итә. 1945 йылдың апрелендә Ваҡытлы Милли йыйылыш ағзаһы итеп һайлана һәм шул уҡ йылдың ноябрендә үткән парламент һайлауҙарында социал-демократик фракция рәйесе булараҡ, шулай уҡ парламенттың вице-спикеры итеп һайлана. Һуғыштан һуңғы Венгрияла үҙ партияһының Венгр коммунистар партияһы һәм Венгр эшселәр партияһы менән ҡушылыуына ҡаршы була. 1948 йылдың мартында башланған власть өсөн эске көрәштә ул партия сафынан сығарыла һәм бер аҙҙан, парламентта үҙ урынын юғалтҡандан һуң, ике йыл өйҙәге тотҡонлоҡта ултыра.

# Кетли Анна
## Ҡулға алыу

1950 йылдың июнендә Кетли, социал-демократик партияның башҡа бер нисә ағзаһы менән коммунистар власы тарафынан ҡулға алына. 1954 йылдың ғинуарында, өс йылдан ашыу төрмәлә ултырғандан һуң, шпионлыҡта һәм дәүләткә ҡаршы йүнәлтелгән эшмәкәрлектә ғәйепләнә. Кетлиҙы ғүмерлеккә иркенән мәхрүм итеүгә хөкөм итәләр. Көнбайыштың социалистик партиялары баҫымынан һуң уны ярлыҡайҙар һәм азат итәләр, әммә ул даими күҙәтеү аҫтында була.

# Кетли Анна
## Мадьяр ихтилалы һәм ҡамғаҡ тормош

1956 йылдың 31 октябрендә, ихтилал осоронда Венгр социал-демократик партияһытергеҙелгәндән һуң, уның президенты партияһы була. 1 ноябрҙән Австрияның Вена ҡалаһында Халыҡ-ара Социалистик кәңәшмәлә ҡатнаша. Икенсе көндө, 2-се ноябрҙә, Венгрия хөкүмәте уны Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Генераль ассамблеяһына делегат итеп тәғәйенләй. 3 ноябрҙә уның төркөмө Имре Надя коалицион хөкүмәтенең министры итеп тәғәйенләнә, әммә икенсе көндө таңдан, 1956 йылдың 4 ноябрендә, Советтар Союзы Венгрияға баҫып инә һәм уға Нью-Йоркка осорға һәм БМО-ның Генераль Ассамблеяһына Венгрия исеменән мөрәжәғәт итергә ҡушыла. Ахырҙа ул Бөйөк Британияла, Лондонда урынлаша һәм социалистик баҫмаларға мәҡәләләр яҙыуға һәм мөхәррирләүгә тотона. 1962 йылда Венгрияның Юғары Суды уны хөкүмәткә ҡаршы эшмәкәрлеге өсөн ситтән тороп өс йылға төрмә срогына хөкөм итә. Анна Кетли 1976 йылдың 7 сентябрендә Бельгияла, Бланкенбергта вафат була.
1990 йылдың октябрендә кәүҙәһе Венгрияға алып ҡайтып ерләнелә. 1994 йылдың 7 июлендә Анна Кетли тулыһынса аҡлана.
# Ҡороусан

Ҡороусан (рус. Курасан) — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уй йылғаһының уң ярына тамағынан 324 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 79 км.

# Ҡороусан
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, Уйылға йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500212111200000836
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200083
* Бассейн коды — 14.01.05.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Рома (Коптяковка ҡушылдығы)

Рома — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Коптяковка йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Рома (Коптяковка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000312103000041180
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004118
* Бассейн коды — 03.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кальва (Үрге айпа ҡушылдығы)

Кальва — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Үрге айпа йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Кальва (Үрге айпа ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000212103000050046
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005004
* Бассейн коды — 03.03.00.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Үзбәктәр

Үзбәктәр (үзб. Ўзбек, Ўзбеклар; Oʻzbek, Oʻzbeklar) — төрки халыҡ. Үзбәкстан Республикаһы халҡының күпселеген тәшкил итә. Элекке СССР-ҙың Урта Азияһында иӊ ҙур этник төркөм. Үзбәктәр Үзбәкстан халҡының 82 процентын тәшкил итә. Шулай уҡ үзбәк халҡы төньяҡ Афғанстан, көнбайыш Тажикстан, көньяҡ Ҡаҙағстан, көньяҡ Ҡырғыҙстан, көнсығыш Төркмәнстанда күпләп йәшәй. Үзбәк мигранттары Рәсәйҙә, Төркиәлә, Европа Берләшмәһендә һәм АҠШ-та йәшәй.

# Үзбәктәр
## Үзбәк милләтенә нигеҙ һалыусы ырыуҙар

Сығышы менән Дешт-Ҡыпсаҡтарҙан булған 92 ырыу үзбәк миләтенә нигеҙ һалған. Тарихсы Т.Солтанов билдәләүенсә, улар араһында Урта Азияла йәшәғән күпселек төрөк ырыуҙары була.
# Мирсәйетов Ғабдулла Сәйет улы

Мирсәйетов Ғабдулла Сәйет улы (2 февраль 1891 йыл — 1969 йыл) — мәғариф хеҙмәткәре, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы, Ленин ордены кавалеры.

# Мирсәйетов Ғабдулла Сәйет улы
## Биографияһы

Ғабдулла Сәйет улы Мирсәйетов 1891 йылдың 2 февралендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Дәүләкән районының) Бик-Ҡарамалы ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Башланғыс белем алып, ныҡышмалы эшләү һәм аң-белем кимәлен күтәреү һөҙөмтәһендә, ул яҡшы мөғәллим булыу хыялын аҡрынлап тормошҡа ашыра — 1907 йылда балалар уҡыта башлай. Әммә урядник, старосталар уға тыныс ҡына эшләргә ирек бирмәй.
Белемен артабан күтәреү маҡсатында ул 1909 йылда Өфөлә «Ғәлиә» мәҙрәсәһендә уҡый башлай, уны 1912 йылда тамамлай. Ауыл мәктәбендә шәкерттәр уҡытыуҙан тыш, мөғәллим табип та, агроном да була. Аң-белемгә, аҡыллы кәңәшкә һыуһаған, яҡшы һүҙгә сарсаған кешеләр мөғәллимгә бара, уның тормошто еңеләйтеү тураһындағы һүҙҙәрен тыңлай.
Октябрь революцияһынан һуң мөғәллим Ғабдулла Сәйет улы балалар уҡыта, кешеләрҙе мәҙәни-ағартыу сараларына йәлеп итә.
1930 йылда Дәүләкән кантон халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире итеп тәғәйенләнә. Кантон мәғариф әлкәһендә ҙур уңыштарға өлгәшә, балаларҙы уҡыуға йәлеп итеү буйынса республикала беренсе урын яулай, наҙанлыҡты бөтөрөү саралары ғәмәлгә ашырыла.
1932 йылда К.А.Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтына уҡырға инеп, уның тел һәм әҙәбиәт факультетын ситтән тороп тамамлай.
1934 йылда Ауырғазы район үҙәге Талбазы урта мәктәбендә эшләй башлай, бер үк ваҡытта халыҡ араһында күп төрлө эштәр башҡара.
1936 йылда урта мәктәп директоры итеп тәғәйенләйҙәр. Бында уның ойоштороу һәләте, педагогик таланты артабан үҫә, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Ауырғазы район халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире вазифаһын башҡара. 36 йыл уҡытыусы һәм мәктәп директоры, алты йыл халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире булып эшләгәндә өлгәшкән уңыштары өсөн 1948 йылда Ленин ордены менән бүләкләнә.
1956 йылда уға Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы исеме бирелә.
1969 йылда вафат була.

# Мирсәйетов Ғабдулла Сәйет улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Ленин ордены (1948)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1956)
# Диңгеҙ кимәле

Диңгеҙ кимәле — донъя океанының ирекле йөҙө торошо, ниндәйҙер шартлы аҫылмалы үлсәү һыҙығында һыу өҫтө кимәле. Был торош гравитация законы, Ерҙең әйләнеүе, температура, тирбәлеүҙәр һәм башҡа факторҙар менән билдәләнә. «Яҡын арала», һыу ҡалҡыу, уртаса тәүлек, уртаса айлыҡ, уртаса йыллыҡ һәм уртаса оҙайлы йылдар диңгеҙ кимәле бар.
Ел тулҡындары, һыуыныу, диңгеҙ өҫтөн йылытыу һәм һыуытыу, атмосфера баҫымының тирбәлеүе, яуым-төшөм һәм парға әйләнеү, йылға һәм боҙлоҡ ағымы йоғонтоһонда диңгеҙ кимәле өҙлөкһөҙ үҙгәрә. Диңгеҙ өҫтөндәге был тирбәлеүҙәрҙән оҙайлы уртаса диңгеҙ кимәленә йоғонто яһамай. Оҙайлы уртаса диңгеҙ кимәленең торошо ауырлыҡ көсө һәм гидрометеорологик характеристикаларҙың (һыу тығыҙлығы, атмосфера баҫымы һ.б.) арауыҡ тигеҙһеҙлеге менән билдәләнә.).
Һәр нөктәлә даими булған оҙайлы уртаса диңгеҙ кимәле ҡоро ерҙәге бейеклектәрҙе иҫәпләгән кимәле итеп ҡабул ителә. Түбән һыу ҡалҡыулы диңгеҙҙәрҙең тәрәнлеген иҫәпләү өсөн, навигация талаптарына ярашлы, был кимәл нуль тип иҫәпләнә. Рәсәйҙә һәм элекке СССР, башҡа илдәреҙең күпселегендә, шулай уҡ Польшала, Ер өҫтө нөктәләренең абсолют бейеклектәре Балтик диңгеҙенең оҙайлы уртаса кимәленән иҫәпләнелә, улар Кронштадттағы нуль кимәленән билдәләнә.. Көнбайыш Европа илдәренең тәрәнлеге һәм бейеклеге Амстердам футштогы буйынса иҫәпләнә (Урта диңгеҙ кимәле Марсель футштогы буйынса үлсәнә). Канада һәм АҠШ өсөн Римуска, ә ҠХР өсөн Циндао ғалаһы янындағы диңгеҙ кимәле алына. Диңгеҙ кимәле һәм тирбәлеүен теркәү өсөн мареограф тигән прибор ҡулланыла
Һауа торошоноң глобаль үҙгәреүенә йоғонто яһаусы факторҙар күп (йәғни глобаль йылыныу) булыу сәбәпле, яҡын киләсәктә диңгеҙ кимәленең үҙгәреүен күҙаллауҙар һәм баһалау аныҡ түгел.

# Диңгеҙ кимәле
## Диңгеҙ өҫтө бейеклеге

Диңгеҙ өҫтө бейеклеге (ВМП) — был океан өҫтөнөң бейеклеге (йәки топография йәки рельефы). Тәүлек дауамында диңгеҙ ҡалҡыуына, Ерҙә эш иткән Ай менән Ҡояштың тирбәлеү көстәре иң ныҡ тәьҫир итә. Диңгеҙ кимәленең оҙайлы үҙгәреүенә океан циркуляцияһы йоғонто яһай.
Ғәҙәттә, океан циркуляцияһы уртаса тайпылыштарға максимум ± 1 м йоғонто яһай.
Диңгеҙ кимәленең иң әкрен үҙгәрештәре Ерҙең (геоидтарҙың) гравитацион ҡырының үҙгәреүе, ҡитғаларҙың яңынан бүлеүе, диңгеҙ төбөндә тауҙар барлыҡҡа килеүе менән бәйле.
Ерҙең гравитацион ҡыры тиҫтәләрсә йылдар һәм быуаттар буйынса сағыштырмаса тотороҡло булғанлыҡтан, диңгеҙ кимәленең үҙгәреүсәнлегенә океан әйләнеше ҙурыраҡ роль уйнай. Йылылыҡ һәм ел тәьҫире миҙгелле үҙгәрештәре океан әйләнешенә, ә был, үҙ сиратында, диңгеҙ кимәленә йоғонто яһай. Диңгеҙ кимәле вариациялары юлдаш альтиметрияһы (мәҫәлән, TOPEX/Poseidon, Yason 1 спутниктары) ярҙамында үлсәнә ала һәм, мәҫәлән, диңгеҙ кимәленең күтәрелеүен, йылылыҡ һәм геострофик ағымдарҙы иҫәпләү, океанда өйрөлмәләрҙе асыҡлау һәм өйрәнеү өсөн ҡулланыла.
# 1913 йыл

II мең йыллыҡ :
XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат — XXI быуат — XXII быуат :
Хронологик таблица :
1913 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1913 MCMXIII |
| Юлиан стилендә | 1912 — 1913 ( 14 ғинуар) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2665 — 2666 ( 4 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7421 — 7422 ( 14 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5673 — 5674 ה'תרע"ג — ה'תרע"ד |
| Мосолман календары | 1331 — 1332 |
| Боронғо әрмән календары | 1362 ԹՎ ՌՅԿԲ |
| Ҡытай календары | 4609 — 4610 (с 10 февраль) 壬子 — 癸丑 чёрная мышь — чёрная корова |
| Эфиопа календары | 1905 — 1906 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 1969 — 1970 |
| - Шака самват | 1835 — 1836 |
| Иран календары | 1291 — 1292 |
1913 (бер мең туғыҙ йөҙ ун өсөнсө) йыл — кәбисә булмаған йыл, григориан календары буйынса шаршамбы көндө башлана. Был беҙҙең эраның 1913 йылы, 2 мең йыллыҡтың 913 йылы, XX быуаттың 13 йылы, XX быуаттың 2 ун йыллығының 3 йылы, 1910 йылдарҙың 4 йылы.

# 1913 йыл
## Тыуғандар

* 1 ғинуар — Баймырҙин Ғаяз Исламетдин улы, лётчик, гвардия майоры (1943), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).
* 4 ғинуар — Иғдәүләтов Зәйни Сирай улы, БАССР-ҙың халыҡ (1970) артисы.
* 21 июнь — Шәйхетдинов Ғимай Фәсхетдин улы, Бөйөк Ватан Һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).
* 14 август — Биктимеров Сәлмән Ғәлиәхмәт улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).
* 15 сентябрь — Үтәғолов Зөбәй Тәхфәт улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1943).
* 16 сентябрь — Иҙрисов Ғилемхан Иҙрис улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945).
* 10 октябрь — Зәғәфүрәнов Фәйзрәхман Зәғәфүрән улы, совет дәүләт һәм сәйәсәт эшмәкәре. Башҡорт АССР-ы Юғары Совет Президиумы рәйесе (1950—1967). Совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
# Ночная (Куданга ҡушылдығы)

Ночная — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Куданга йылғаһының һул ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Ночная (Куданга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000010132
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001013
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Еловик (Ута ҡушылдығы)

Еловик — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ута йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Еловик (Ута ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200018866
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201886
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Эберсбах (Дёбельн)

Эберсбах (Дёбельн) (нем. Ebersbach) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2009 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1 079 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,75 км². Диңгеҙ кимәленән 237 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 4720 һәм автомобиль коды DL.
# Кандаш

Кандаш — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Туш-кем йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Кандаш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100112115100001500
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100150
* Бассейн коды — 13.01.01.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ғаҡидә

Ғаҡидә (ғәр. عقيدة‎) — мосолман дине тәғлимәте, имандың асылыу формаһы, «инаныу символы». Ислам буйынса донъяға ҡараш; дини ҡараш. Диндең төп элементтары, йәғни иман нигеҙҙәре билдәләгән ҡағиҙәләр тупланмаһы.
Кеше, тормош һәм ғаләм тураһында, уларҙан алда булғанды һәм уларҙан һуң буласаҡтар тураһында, улар менән алдағылар араһындағы һәм улар менән аҙаҡ буласаҡтар араһындағы мөнәсәбәттәр тураһындағы киң фекер. Кешенең ниндәйҙер принциптарҙы үҙ итеүе, шул принциптар буйынса йәшәргә тырышыуы – был уның аҡидаһы. Уның холоҡ-фиғеленә йоғонто яһаған, уның теге йәки был күренешкә ҡарата фекерен билдәләгән ҡағиҙәләр тупланмаһы ла – был да уның аҡидаһы. Сөнки бөтөн фекерҙәр, уға эйә булған кешеләрҙең тормошона, йәшәү рәүешенә юл күрһәтә һәм кешенең донъяға ҡарашын билдәләй. Кеше бөтөн ваҡиғаларға шул күҙлектән ҡарай.
Күп кенә диндәрҙең билдәле нигеҙҙәрҙән барлыҡҡа килгән аҡидаһы булһа ла, ҡайһы берҙәрендә тулы аҡида төшөнсәһе юҡ. Дөрөҫ ғаҡидә (аҡида) — динде дөрөҫ итеп аңлау Аллаһҡа дөрөҫ итеп ышанып, йәшәү принциптарын бары тик Ҡөрьәндән һәм Сөннәттән алыу.

# Ғаҡидә
## Этимологияһы

«Ғаҡидә» («аҡида») һүҙе ғәрәп теленән туранан-тура «инаныу», «инаныу тәртибе» тип тәржемә ителә. Ғәрәпсә был термин «(ғ)әҡада» һүҙенән килеп сыҡҡан, йәғни «бәйләп ҡуйыу». Исламда был термин «йөрәгеңде нимәгәлер ныҡлап бәйләп ҡуйыу» мәғәнәһендә ҡулланыла.

# Ғаҡидә
## Иман шарттары

Сөнниҙәрҙең аҡидаһы имандың алты шартына нигеҙләнгән:
1. Аллаһы Тәғәләгә инаныу;
2. Аллаһтың фәрештәләренә инаныу;
3. Аллаһтың китаптарына инаныу;
4. Аллаһтың пәйғәмбәрҙәренә инаныу;
5. Ахирәт көнөнә инаныу;
6. Тәҡдиргә, йәғни яҡшылыҡ һәм яманлыҡ Аллаһы Тәғәләнән булыуына, үлгәндән һуң терелеү ҙә хаҡ икәнлегенә инаныу.
# Александрина Прасковья Фёдоровна

Прасковья Фёдоровна Александрина (27.09.1917, Рәсәй империяһы Дон Ғәскәре өлкәһе, Икенсе Дон округы, Трухин утары — 19.12.1976) — өҫкө ш/у 22-4 бис комплексының тау мастеры, Украин ССР-ы,Красный Луч ҡалаһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1960). Кпсс-тың XXII съезы делегаты (1961).

# Александрина Прасковья Фёдоровна
## Биографияһы

1917 йылда Рәсәй империяһы Дон Ғәскәре өлкәһе Икенсе Дон округы Трухин утарында тыуған.
5 класс тамамлай. 15 йәшенән фермала эшләй. Хисапсылар курсын тамамлап, колхозда эшләй. Комсомол путёвкаһы буйынса Белокрытва ҡалаһына шахтаға китә. Һуғыш ваҡытында әсәһе янына Һарытау ҡалаһында йәшәй. Март 1943 йылдың мартында Һарытауҙан Белокрытваға ҡайта. Колхозда эшләй. Һуңынан шахтаға китә. Өс йыл навальщица, бутчица булып эшләй. Красный Лучта 22-се шахтала 1947 йылда уны Коммунистар партияһы сафына ҡабул итәләр. Тау мастерҙары курстарын тамамлай һәм тау мастеры булып эшләй башлай.
1959 й. ер аҫтында эшләгән бөтә ҡатын-ҡыҙҙарҙы ла өҫкә күсереү тураһында ҡарар сыға. П. Ф. Александрина 22/4-бис шахтаһының өҫкө комплексында тау мастеры булып эшләй.
Социалистик Хеҙмәт Геройы (1960). Кпсс-тың XXII съезы делегаты (1961). Украина Компартияһының Краснолучский ҡала комитеты ағзаһы (1960, 1961).1966 йылдан хаҡлы ялда. Ҡала ҡатын-ҡыҙҙары почёт китабына индерелгән (3.12.1967).
# Ҡыҙыл ҡурай (гәзит)

«Ҡыҙыл ҡурай» — ижтимағи-сәйәси гәзит. Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты һәм РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты органы. 1921 йылдың 18 февраленән 23 мартҡа тиклем, «Башҡортостан хәбәрҙәре» гәзитен нәшер итеү туҡталып торған саҡта, Стәрлетамаҡ ҡалаһында аҙнаһына 1 тапҡыр иҫке башҡорт телендә сыға. Барлығы 5 һаны донъя күрә. Гәзиттә РКП(б) органдарының эшмәкәрлеге яҡтырьыла, сәйәси, иҡтисади һ.б. темаларға мәҡәләләр баҫыла. Мөхәррире — Дауыт Юлтый.