yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Тилегәҙе

Тилегәҙе (рус. Тельгаза) — Рәсәй йылғаһы, Ырымбур өлкәһенең Шарлыҡ районы, Башҡортостан Республикаһының Көйөргәҙе һәм Федоровка райондары биләмәләрендә аға. Һайылмыш йылғаһына һул яғынан (тамағынан 106 километр алыҫлыҡта) ҡушыла.
Юлдаш, Парадеево, Богородское, Казанка ауылдары аша аға. Йылға оҙонлоғо 39 км тәшкил итә. Йылға башынан 15 километр алыҫлыҡта Тилегәҙе йылғаһына һуң ярҙан Шарлай йылғаһы һыуҙарын ҡоя.

# Тилегәҙе
## Исеменең килеп сығышы

Төрки сығышлы гидроним. Башҡортостан һыу объекттарында йылға мәғәнәһендәге -ғаҙы/-гәҙе — формантлы гидронимдар билдәле: Бағазы, Ырғаҙы, Ҡолағаҙы, Ҡорғаҙы, Ҡусағаҙы, Майғаҙы, Эҫемғаҙы, Тилегәҙе, Түрҫәгәҙе, Янғазы, Ярғаҙы, Йәүгәзе, Бурғаҙаҡ, Ҡорғаҙаҡ, Ырғыҙ.Яҙғы ташҡын ваҡытында ҡотороп ташыуы арҡаһында йылғаға тиле йылға мәғәнәле атама бирелеүе ихтимал.
Башҡорт тел белгесе М. Усманова фекере буйынса, йылғаның атамаһы Тиләгәҙе. Атамаһы б. э. т. I быуатта билдәле булған тиле/теле, тиеле төрки этнонимына һәм йылға мәғәнәһендәге ғаҙы/уғыҙ боронғо төрки һүҙенән алынған, йәғни, теле ҡәбиләһе йылғаһы.

# Тилегәҙе
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәренә ярашлы Урал бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы, йылға башынан алып Оло Эйек йылғаһына һыуҙарын ҡойғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй бассейны өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәттәренә ярашлы:
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000712112200006756
— Кодтар буйынса гидрологик өйрәнеү (ГӨ) — 112200675
— Бассейн коды — 12.01.00.007
— ГӨ буйынса томы — 12
— ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ҡыҙылғы (йылға)

Ҡыҙылғы (рус. Кузелга) — Рәсәй биләмәләрендә, Башҡортостанда аҡҡан йылға. Ағиҙел йылғаһының һул ҡушылдығы.

# Ҡыҙылғы (йылға)
## Тасуирлама

Ҡыҙылғы йылғаһының оҙонлоғо 32 км. Йылға Ауырғазы районындағы Мостафа ауылынан 4 км көньяҡ-көнбайышта башлана. Район буйлап төньяҡ-көнсығышҡа табан аға, артабан Ҡырмыҫҡалы районының уйһыулыҡтары буйлап үтә. Ағиҙел йылғаһының һыубаҫар туғайҙарынан килеп, Ҡабаҡ ауылы эргәһендә Ағиҙелгә ҡоя. Йылға тамағынан 643 км алыҫлыҡта Ағиҙелдең һул яҡ ярынан килеп ҡушыла.
Төп ҡушылдыҡтары: Сителга (лв), Таукей (пр.), Читла (лв).
Терәпә ауылында күләме 820 мең м³ булған быуаһы бар. Түбәнге ағымында йылғаны Өфө — Ырымбур тимер юлы киҫеп сыға.
Йылға буйындағы эре (150-нән ашыу кеше булған) ауылдар теҙмәһе — Терәпә/Зәйет/Гуровка, Түбәнге Ләкәнде, Мостафа, Федоровка, Үтәймулла, Үрге Төкөн.

# Ҡыҙылғы (йылға)
## Топонимикаһы

Ҡыҙылғы исеме Ҡыҙҙар йылғаһы тигәнде аңлата тигән фараз бар. Йәйҙәр етеп, Ағиҙел ярҙарына ҡайтып, ер кипкәс, ҡыҙҙар Ҡыҙылғы йылғаһы буйҙарының яландарына төшөр булғандар. Хәтфә йәшел үлән өҫтөндә уйнағандар, байрамдарын үткәргәндәр. Шунан йылғаға Ҡыҙҙар йылғаһы тип исем биргәндәр, ваҡыт үтә килә, Ҡыҙйылға Ҡыҙылғыға әйләнгән.

# Ҡыҙылғы (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса Кама һыу бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел, Стәрлетамаҡ ҡалаһынан Охлебинин ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем, Эҫем йылғаһы инмәй, йылғаның һыу аҫты бассейны — Ағиҙел. Бәләкәй йылға бассейны — Кама.
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200712211100018644.
# Оло Емельяшевка

Оло Емельяшевка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тавда йылғаһының уң ярына тамағынан 325 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 93 км.

# Оло Емельяшевка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200013035
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201303
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Кесе Тундровая (Тундровая ҡушылдығы)

Кесе Тундровая — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тундровая йылғаһының һул ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Кесе Тундровая (Тундровая ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200037104
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203710
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Сәүкә

?Сәүкә :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Класс: | Ҡоштар |
| Отряд: | Турғай һымаҡтар |
| Ғаилә: | Ҡарға һымаҡтар |
| Ырыу: | Ҡарғалар |
| Төр: | Сәүкә |
Латинса исеме :
Corvus monedula Linnaeus, 1758 :
Ареал :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 179746 NCBI 30423 |
Сәүкә (рус. Галка, лат. Corvus monedula) — ҡоҙғондар ғаиләһенә ҡараған буҙ башлы, ҡара кәүҙәле ҡош. Бөтә кешкгә билдәле. Һәр ваҡыт күмәкләшеп, ҡарғалар, ҡайһы ваҡыт күгәрсендәр менән бергә йөрөйҙәр. Суҡышы, маңлайы, тамағы, ҡанаттары һәм ҡойроғо ҡара. Башы, кәүҙәһенең ал яғы ҡуйы һоро. Күҙҙәре аҡ. Башҡа ҡоштар менән бутау мөмкин түгел.
Тауышы яңғырауыҡлы:"сәүк-сәүк" йәки "кйәә-кйәә". Һирәк ағаслы урмандарҙа, ауыл һәм ҡала эргәһендәге ағастарҙа, кеше торлағы булған урындарҙа йәшәй.
Бөжәктәр, үләкһә, кеше ташлаған аҙыҡ ҡалдыҡтары менән туҡлана. Ултыраҡ һәм бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөүсө ҡош. Ҡышҡыһын ҡалаларға килә. Бик киң таралған. Ояһы төрлө ерҙә: ағас баштарында һәм ҡыуыштарында, ерҙәге өңдәрҙә, ҡыйыҡ эсендә, тәҙрә баштарында, таш ярыҡтарында була.
Көрән таплы күкһел йәшел төҫтәге 4-6 бөртөк йомортҡа һала.
# Нарын-Еган

Нарын-Ёган — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Поколька йылғаһының уң ярына тамағынан 229 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Нарын-Еган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300064263
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306426
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Башнефть-Новойл

«Башнефть-Новойл» — ««Башнефть» Акционер нефть компанияһы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте филиалы — Өфө ҡалаһында урынлашҡан нефть эшкәртеү сәнәғәт предприятиеһы. 1951 йылда «Икенсе Баку» нефтен эшкәртеү өсөн төҙөлгән.
Адресы: 450037, Өфө ҡалаһы, Тыныслыҡ урамы, 14 йорт.
Элекке завод директорҙары: Борис Павлович Майоров, Георгий Фёдорович Ивановский — 1957—1965 йылдарҙа.
Предприятие ихтыяждары өсөн Черниковка-Восточная тимер юл станцияһы (Куйбышев тимер юлы, коды 654805) төҙөлә.

# Башнефть-Новойл
## Идарасыһы

Генераль директоры — Шишкин

# Башнефть-Новойл
## Етештергән әйберҙәре һәм инновациялар

* Бөтә маркалы этилһыҙ автомобиль бензиндары (АИ-80, АИ-92, АИ-95, АИ-98)
* Авиация яғыулығы (ТС-1, РТ маркалы авиация кәрәсине)
* Ҡышҡы һәм йәйге дизель яғыулыҡтар
* 100 маркалы яға торған мазут
* Шыйыҡ газ
* Мотор майы, трансмиссион, индустриаль, гидравлик майҙар һ. б.
* Техник углерод өсөн сеймал
* Төҙөлөш, түбә һәм юл битумы

# Башнефть-Новойл
## Етештереү (цехтар)

* Электр тоҙҙан таҙартыу ҡоролмаларында нефть әҙерләү цехы (ЭЛОУ)
* АВТМ-1,2,9 (Атмосфера-вакуум май торбаһы) атмосфера менән ҡыуыу һәм вакуумлы дистилляция ысулы менән май фракциялары алына
* АВТ.-5 (Атмосфера-вакуум май торбаһы) атмосфера менән ҡыуыу һәм вакуумлы дистилляция ысулы менән вакуумлы газойль алына
* Риформинг (Л-35, Жекса)
* Термик крекинг (ТК-2,3)
* Май блогы (мотор, индустриаль, трансформатор, гидравлик һ. б. майҙар етештерелә)
* Кокслау (21-10)
* Көкөрт етештереү
* Изомерлаштырыу(Л--35 составында)
* Алкилациялау (25-4/2, СКА-көкөрт-кислота алкилация)
* АГФУ (абсорбция-газ фракциялаусы ҡоролма)
* 22/4 (икенсел ҡыуыу)
* ЛЧ 24/7 (кәрәсин, дизель яғыулығын һыу менән таҙартыу)
# Зап. Пяк-Яха

Зап. Пяк-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО/ Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Пяк-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Зап. Пяк-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300073691
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307369
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Диндән сығыу

Диндән сығыу (рус. Вероотсту́пничество) — үҙ динеңдән сығыу йәки принциптарыңдан ситләшеү.

# Диндән сығыу
## Тарихы

Христианлыҡтың иртә тарихында диндән сығыу тик Хоҙай ғына ярлыҡай алған гонаһтарҙың береһе тип ҡарала. III быуаттың икенсе яртыһында беренсе тапҡыр сиркәүҙә гонаһ ярлыҡау үткәрелә. Христианлыҡ дәүере Рим империяһында диндән сығыусыларға гражданлыҡ хоҡуҡтарынан мәхрүм итеү язаһы бирелгән. Урта быуаттарҙа Европала диндән баш тартыусыларҙы еретиктарға тиңләйҙәр һәм уларҙы ла шундай уҡ язаға дусар итәләр.

# Диндән сығыу
## Диндән сығыу
### Христианлыҡта

Апостасия (грек. Αποστασία — сигенеү) - христианлыҡтан ситләшеү, диндән сығыу. Диндән сығыу диндән тулыһынса баш тартыу, сиркәүҙән ситләшеп, догматтарын инҡар итеү йә клириктың үҙ бурыстарынан баш тартыуы, йәки сиркәү иерархияһына буйһонмауында сағыла. Сиркәү тәғлимәтен өлөшләтә инҡар иткән ерестән айырмалы рәүештә, апостасия уны тулыһынса инҡар итә.
Православие сиркәүҙәрендә апостасия хәлдәре һәм билдәләре ҡәтғи кодлаштырылмаған. Рәсәй империяһында апостасия дини енәйәт (ҡул һуҙыу) тип квалификациялана, «Енәйәттәрҙе иҫкәртеү һәм бөтөрөү тураһында устав» ҡәтғи рәүештә православныйҙарҙың икенсе дингә күсеүен тыя. Сиркәүҙән киткәндәрҙең хоҡуҡтары сикләнә, әммә енәйәт эҙәрлекләүенә дусар ителмәй, ә диндән сығыу — йәғни берәйһенең икенсе дингә күсеүенә килтергән ғәмәлдәр төрмәгә ябыу, һөргөнгә ебәреү юлы менән язаланған.

# Диндән сығыу
## Диндән сығыу
### Исламда

Иртидәд (араб. ارتداد) — мөртәтлек, бер хәлдән икенсеһенә күсеү) — исламдан икенсе дингә күсеү, унда исламда иң ҙур гонаһтарҙың береһе. Иртидәд эшләгән кешене мөртәт тип йөрөтәләр. Ислам дине буйынса, исламға кире ҡайтмаған һәм тәүбә итмәгән мөртәт мәңгегә тамуҡтың иң тәрән кимәлдәрендә янасаҡ. Шәриғәт ҡануниәтенә ярашлы, диндән баш тартыу динһеҙлектең (көфөрлөк) иң ҡатмарлы формаларының береһе булып тора. Күпселек дини-хоҡуҡи мәктәптәрҙә (мәҙһәбтәрҙә) иҫәпләүҙәренсә, иртидәд мәленән алып быға тиклем кеше тормошонда булған изге эштәр буш һәм мәғәнәһеҙ булып ҡала. Шәриғәт, аңлы рәүештә эшләнгәнме йә әйтелгән һүҙ арҡаһында ышанмаусанлыҡҡа килгәнме икәнлегенә ҡарамаҫтан, диндән сығыуҙы исламдан тайпылыш һәм көфөрлөккә төшөү тип ҡабул итә. Хатта шаяртып ҡына әйтелгән һүҙҙәр ҙә шәриғәттә динде инҡар итеү һәм көфөрлөккә төшөү тип баһалана.
# Мадаха (йылға)

Мадаха (Москвина) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.

# Мадаха (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000051829
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005182
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Унъюган

Унъюган — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Октябрьск районындағы ҡасаба. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ? кеше йәшәй.
Почта индексы — 628128, ОКАТО коды — 71121904001.

# Унъюган
## Халыҡ һаны

| Йыл | Даими халыҡ һаны |
| 2002 | |
| 2008 | |
| 2010 | ? |

# Унъюган
## Климат

Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
# Аблаев Ибраһим Я.

Аблаев Ибраһим Я. (рус. Аблаев Ибрагим Я.) (1905—1942) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкы составында ҡылыссы булып хеҙмәт итә. Ҡыҙылармеец].

# Аблаев Ибраһим Я.
## Биографияһы

Ибраһим Аблаев 1905 йылда Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙенең (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Йылайыр районы) Аралбай ауылында тыуа.
Матрай район хәрби комиссариаты Ҡыҙыл Армия сафына саҡыра.
Яңы ойошторолған 112-се Башҡорт атлы дивизияһы 275-се кавалерия полкының ҡылыссыһы итеп билдәләнә.
1942 йылдың 10 июлендә Курск өлкәһе Озерки ауылы янында һәләк була.

# Аблаев Ибраһим Я.
## Хәтер

Яугир Аблаев Ибраһимдың исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Йылайыр районы Аралбай ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Курск өлкәһе Озерки ауылында ла баштарын һалған яугирҙәрҙың батырлығын онотмайҙар, хөрмәт итәләр.
# Кривуша (Ағиҙел ҡушылдығы)

Кривуша — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Кривуша (Ағиҙел ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300312111100035201
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103520
* Бассейн коды — 10.01.03.003
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Маслянка (Мысль ҡушылдығы)

Маслянка — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мысли йылғаһының уң ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Маслянка (Мысль ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ишим (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Ишим (бассейндың Рәсәй өлөшө), йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010300212115300011460
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301146
* Бассейн коды — 14.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ҡалыуайыры (йылға)

Ҡалыуайыры — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға.Ишембай районы Кәбәс ауылынан көнсығыштараҡ, 4 км алыҫлыҡта Оло Ҡалыу һырты итәгендә башлана. Еҙем йылғаһы бассейнындағы Оло Шешәнәк (Еҙем ҡушылдығы) йылғаһына уң яҡтан, тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
«Ҡалыу»- тау һырты. Башҡортса «айыры»- ҡушылдыҡ, йылға тармағы. Ҡалыу атамаһын был яҡтағы башҡорттар ҡасандыр ҡарт мулланы йәш ҡатыны һыртта ташлап ҡалдрған, йәки кемдер балаһын ҡалдырып киткән, имеш, тип һөйләй.
«Ҡала» һүҙе борон «бейек» мәғәнәһендә лә ҡулланылған (мәҫәлән, Ҡалатау- бейек тау, түбәһендә нығытмаһы булған тау). «Ҡалыу» дала яҡтарында йәшәгән башҡорттарҙа-«нимәнеңдер өҫтөнә һалыу», «өйөү». Ҡолғона, Ҡалыу-Айыры тирәһендәге бер нисә ауыл сығышы менән даланан монголдарҙан ҡасып килгән, бөрйәндәр менән ике быуын һуғышып йәшәгән ҡыпсаҡтар нәҫеленән.

# Ҡалыуайыры (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Стәрлетамаҡ ҡалаһынан Охлебино һыу үлсәү посына тиклем, Эҫем йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Ҡушылдыҡтары: уң яҡтан- Ҡамышлыайыры, Таллыайыры, һул яҡтан- Уртаайыры йылғалары. Йылға буйында Ҡолғона (87 км от Ишимбая), Ҡалыуайыры (93 км) ауылдары урынлашҡан.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200712111100018784
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101878
* Бассейн коды — 10.01.02.007
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Оло Ем-Юган

Оло Ем-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ем-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Оло Ем-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300030749
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303074
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# А. А. Кондратьев һәйкәле

1958
А. А. Кондратьев һәйкәле — скульптуралы монумент Рәсәйҙең , Граждандар һуғышы геройы, комсомолец А. А. Кондратьевҡа ҡуйылған. Һәйкәл 1958 йылда Санкт-Петербург ҡалаһында Свердлов яр буйы һәм Арсенал урамдары киҫелешендәге скверҙа урынлашҡан. Һәйкәлдең авторҙары — скульптор Гавриил Давидович Гликман һәм архитектор Ю. Я Мачерет.

# А. А. Кондратьев һәйкәле
## Тарих

Һәйкәл Ленинград ҡала башҡарма комитеты ҡарары нигеҙендә ҡуйылған. Ул Граждандар һуғышында ҡатнашыусы комсомолец А. А. Кондратьев хөрмәтенә ҡуйылған. Был комсолец аҡгвардееецтар ҡамауына эләгеп, әсирлектә ҡалырға теләмәйенсә, үҙ-үҙенә ҡул һалған кеше. Һәйкәлдең Выборг яғында ҡуйылыуы А. А. Кондратьевтың был районда беренсе комсомол ячейкаларын төҙөүе менән бәйле. Һәйкәл өҫтөндә эшләгәндә скульптор Г. Д. Гликманға Кондратьевтың атаһы ярҙам итә, тап ул һәләк булған улының фотоһүрәттәрен скульпторға килтереп бирә. Ленинград ҡалаһының «Монументскульптура» заводында А. А. Кондратьевтың бронза скульптураһы ҡойола. Һәйкәл асыу тантанаһы 1958 йылдың 12 апрелендә уҙғарыла.
1977 йылда был һәйкәл төбәк әһәмиәтендәге монументаль сәнғәт ҡомартҡыһы тип таныла. 2000 йылдан алып һаҡлау аҫтында тора.

# А. А. Кондратьев һәйкәле
## Тасуирлама

Дүрт ҡабырғалы тура мөйөшлө ҡыҙыл гранит пьедесталға егеттең скульптураһы баҫтырып ҡуйылған. Ул френч һәм галифе кейгән, ҡабырғаһында маузер кобураһы. Егет бер ҡулын арҡаһында тотоп тора, уның кәүҙәһенең торошо ирекле. Әйтерһең дә, ул хәрби хәрәкәттәр картаһын өйрәнгән дә хәҙер инде ҡарар ҡабул итергә әҙер тора. Комсомолецтың образында бер ниндәй ҙә геройлыҡ күренмәһә лә, скульптор Г. Д. Гликман уның эске ихтыяр көсөн һәм сыҙамлылығын кәүҙәләндерә алған. Һәйкәл шул заманға ярашлы реалистик манерала башҡарылған.
Постаменттың алғы яғында уйып яҙылған: «Граждандар һуғышы геройы / комсомолец-комиссар / Саша Кондратьев / 1900-1918». Һулдан скульптураның плинтында ҡултамға : «ск. Г. Д. Гликман 1956-1957 йылдар». А. А. Кондратьев һәйкәленең скульптураһы бейеклеге 2,2 метр тәшкил итә, постаментының бейеклеге — 1,6 метрға тиң.

# А. А. Кондратьев һәйкәле
## Иҫкәрмә

* 1 2 Энциклопедия Санкт-Петербурга. Кондратьеву А. А., памятник 2017 йыл 1 сентябрь архивланған.
* ↑ Е. В. Шудрова Памятник Александру Кондратьеву 2020 йыл 16 февраль архивланған. // Государственный музей городской скульптуры
* ↑ Скульптура и скульпторы Санкт-Петербурга, 1703—2007. — С. 151
* ↑ Решение исполкома Ленгорсовета № 757 от 24.10.1977
* ↑ Распоряжение губернатора Санкт-Петербурга № 227-р от 06.03.2000
* ↑ Лисаевич И. И., Бехтер-Остренко И. Ю. Памятники деятелям науки и культуры // Скульптура Ленинграда — Ленинград: Искусство, 1963.
* ↑ Калинин Б. Н., Юревич П. П. Памятники Ленинграда и его окрестностей : справочник. — 2-е изд.. — Л.: Лениздат, 1965. — С. 76. — 431 с.
* ↑ Исаченко В. Г. Памятники Санкт-Петербурга. Справочник. 2004. — С. 190.
# Сермюдъяга

Сермюдъяга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Сермюдъяга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000052338
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005233
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Атэль-Яха

Атэль-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Прав. Хетта йылғаһының уң ярына тамағынан 183 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Атэль-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15030000112115300049921
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304992
* Бассейн коды — 15.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Түбәнге Мәмбәт

Түбәнге Мәмбәт (рус. Нижнее Мамбетово) — бөткән ауыл. Башҡортостандың Баймаҡ районы Ишмырҙа ауыл Советына ҡараған ауыл. 1816 йылда нигеҙлгән, 1959 йылда ғәмәлдән сыҡҡан.

# Түбәнге Мәмбәт
## Исеменең килеп сығышы

Ауылдың атамаһы (антропоним) тәүге төпләнеүсе Мәмбәт Әбдрәшитовтың исеменән алынған.

# Түбәнге Мәмбәт
## Географик урыны

Түбәнге Мәмбәт ауылы район үҙәге Баймаҡтан — 14 км, Ишмырҙа ауылынан 6 км алыҫлыҡта Таналыҡ йылғаһының ҡушылдығы Ыуарыш йылғаһы буйында урынлашҡан булған. Ауыл эргәһенән Баймаҡ-Йылайыр автотрассаһы үткән.

# Түбәнге Мәмбәт
## Тарихы

19-сы быуаттың беренсе яртыһында нигеҙләнгән. Мырҙаҡай, Йомаш һәм Ярат ауылдарынан 1816 йылда Мәмбәт ауылына нигеҙ һалалар. Тәүге төпләнеүсеһе Мәмбәт Әбдрәшитов булған. Уның менән бергә балалары һәм ейәндәре күсенгән. Ауыл халҡы ғәҙәттәгесә малсылыҡ менән шөғөлләнә, шулай уҡ иген сәсәләр. Бынан тыш Ыуарыш руднигында төҫлө металдар мәғдәнен сығарыу эшендә булалар. 1920 йылда ике Мәмбәт ауылы күрһәтелә: Үрге һәм Түбәнге Мәмбәт. Түбәнге Мәмбәттә ул осорҙа 48 йортта 339 кеше йәшәгән.
Ишмырҙа ауыл Советына Ишмырҙа, Богачевка, Үрге һәм Түбәнге Мәмбәт ауылдары, Байҡара рудниктары, Әбей-һаҙы инә. Һуңғараҡ Үрге һәм Түбәнге Мәмбәт ауылдары Аҡморон ауыл Советы составына тапшырыла. 1930-сы йылдарҙың аҙағында тимер мәғдәненең һаҡламдары бөтә һәм рудник ябыла. Ауыл халҡы Үрге Мәмбәткә һәм башҡа эргә-тирәләге ауылдарға күсә. Хәҙерге ваҡытта Үрге Мәмбәт ауылы билдәле, үҙгәртеп ҡороуға тиклем әлеге ауыл «Баймаҡ» совхозына инә. 1959 йылда Түбәнге Мәмбәт ауылы иҫәп мәғлүмәттәренән алына.
# Ширгисвальде

Ширгисвальде (нем. Schirgiswalde) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 2 865 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,48 км². Диңгеҙ кимәленән 342 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 2681 һәм автомобиль коды BZ.