yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Муйыл майы

Муйыл майы— башҡорт халҡының бик затлы ризыҡтарынан һанала.

# Муйыл майы
## Әҙерләү

Муйылды йыйып, йоҡа ғына ҡатлам итеп таратып һалыр кәрәк. Бының өсөн иң уңайлыһы — киндер сепрәк, уны киндер тоҡтарҙан эшләп алырға була. Нисек кенә булмаһын, аҫты һауа үткәрә торған урындан да йәтешлеһе юҡ. Күләгәле, еләҫ урында киптерәләр. Бына шундай урында емештәр гәрәбә кеүек матур кибә. Кипкән береһен сепрәк тоҡҡа («һулай торған») тултырып, үтәтма ергә элеп ҡуялар. Етерлек йыйылғас, яҫы һауыттарға таратып һалып, яңы ғына икмәге сыҡҡан мейескә ултыртырға (духовкала ла мөмкин). Таш һымаҡ кипкән емештәр генә тирмәндә еңел тартыла. Бөгөнгө көндә тирмәндәр юҡ тиерлек. Әммә онтағыс ҡоролмаларға ҡытлыҡ юҡ. Муйыл онон ваҡ иләктән үткәрергә, эреһен яңынан онтағысҡа кире һалалырға. Етерлек йыйылғас, яңы баҫылған һары майға ҡушып, ентекләп баҫырға да, йомғаҡтар эшләргә. Ҡунаҡ өҫтәленә зиннәтле һый, күстәнәскә бынамын тигән ризыҡ килеп сыға. Уны сыр киҫкән кеүек киҫеп һалырға. Икмәк өҫтөнә һалып, ҡатлама итеп ашарға ла, былай ғына сәйгә ҡушып эсергә лә була.

# Муйыл майы
## Дауа сифаттары

Муйыл майын әҙерләүе еңелдән түгел. Ә дауаһы инде һанап бөткөһөҙ. Муйыл емеше көслө тәбиғи антибиотик булып тора. Ашҡаҙан-эсәк буйындағы сит-ят микробтарҙы, шеш процестарын баҫа. Составындағы органик (лимон, алма һәм аскорбин) кислоталары организмдағы кислота-һелте нисбәтен көйләп кенә ҡалмай, иммун системаһын да нығыта. РР витаминына бай булыуы, холестерин күләмен тейешле миҡдарҙа тоторға булышлыҡ итһә, калийы артыҡ һыуҙан арындыра. Кальций менән калий икеһе бергә бөйөр эшмәкәрлеген, бүлеп сығарыу ағзаларының эшен сәләмәтлектә тоторға булышлыҡ итә. Яраларҙың бөтәшеүен тиҙләтә.
Һары май (аҡ май тип тә атайҙар), һөттөң (тимәк, май ҙа) үҫемлектәрҙән генә эшләнеүе күп нәмә тураһында һөйләй. Шуға һары май витаминдарға бик бай (А,Д,Е, К, С, В). Составындағы туйынған һәм туйынмаған май кислоталар (бөтәһе 150 төр тирәһе, шуның 20 -һе — организм дөрөҫ эшләһен өсөн алыштырғыһыҙ) миҡдары организм өсөн тейешле нисбәттә булыуы «артыҡ» холестериндан һаҡлай. Муйылдағы кальций холестерин күләмен тейешле миҡдарҙа тотоп, зарарлы тарҡалыу продукттарын сығарыуға булышлыҡ итһә, һөт майы кальцийҙың үҙен үҙләштерергә ярҙам итә. Халыҡ медицинаһында һары май тире ауырыуҙарынан, баш ауыртыуҙан, һыуыҡ тейеүҙән, тын юлдары сирҙәренән, шулай уҡ туберкулездан дауа итеп ҡулланыла, ашҡаҙан-эсәк яраларын бөтәштерә. Организмдары ҡаҡшаған, хәлһеҙләнгән кешеләр өсөн, бала имеҙеүсе һәм ауырлы ҡатындарға, балаларға алыштырғыһыҙ шифалы ризыҡ.
# Пож (Мыдмас ҡушылдығы)

Пож — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мыдмас йылғаһының уң ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.

# Пож (Мыдмас ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000047122
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004712
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Оло Умытья

Оло Умытья — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Конда йылғаһының һул ярына тамағынан 795 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 86 км.

# Оло Умытья
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010600112115300015965
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301596
* Бассейн коды — 14.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Йосопов Рафас Миңлеғәли улы

Йосопов Рафас Миңлеғәли улы (18 октябрь 1939 йыл — 4 сентябрь 2012 йыл) — инженер-механик, хужалыҡ эшмәкәре. 1957—1999 йылдарҙа Мәсетле районы «Әй» совхозының, артабан республика Ауыл хужалығы министрлығының яуаплы хеҙмәткәре. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1989).

# Йосопов Рафас Миңлеғәли улы
## Биографияһы

Рафас Миңлеғәли улы Йосопов 1939 йылдың 18 октябрендә Башҡорт АССР-ының Мәсетле районы Оло Аҡа ауылында тыуған.
1957 йылда Оло Аҡа урта мәктәбен тамамлаған. Мәктәптән һуң «Әй» совхозының 5-се бүлексәһендә ябай эшсе булып эшләй.
1960 йылда Силәбе ауыл хужалығын механизациялау һәм электрофикациялау институтына уҡырға инә һәм 1965 йылда уңышлы тамамлай.
Шул уҡ йылды «Әй» совхозының үҙәк ремонт оҫтаханаһы мөдире итеп тәғәйенләйҙәр, артабан «Әй» совхозының баш инженеры итеп үрләтелә.
1976—1999 йылдарҙа республиканың Ауыл хужалығы министрлығының матди-техник тәьминат бүлегендә инженер булып эшләй.
2012 йылдың 4 сентябрендә Өфө ҡалаһында вафат була.

# Йосопов Рафас Миңлеғәли улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1989)
# Генералка (Бащелак ҡушылдығы)

Генералка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Бащелак йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Генералка (Бащелак ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200312115100009297
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100929
* Бассейн коды — 13.01.02.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Төхвәтуллин

Төхвәтуллин — фамилия.
* Төхвәтуллин Расфар Мөхлис улы (4.04.1933) — социология фәндәре докторы (2000), профессор (2001).
* Төхвәтуллин Фәрит Ғариф улы (4.01.1950) — техник фәндәре докторы (1998), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1978).
* Төхвәтуллин Фәтих Насир улы (1894—1938) — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. АБСР-ҙың Эске эштәре халыҡ комиссары (1919—1920).
* Төхвәтуллин Шакир Динислам улы (1894—1937) — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Башҡортостан автономияһының Дыуан кантоны башҡармаһы рәйесе (1918), Башҡорт АССР-ының Игенселек халыҡ комиссары.
* Төхвәтуллин Эдуард Дауыт улы (13.10.1971) — спортсы, еңел атлетика буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1993).
* Төхвәтуллин Яҡуп Зәйнулла улы (1923—2010) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
# Гульченко Моисей Николаевич

Гульченко Моисей Николаевич (4 март 1941 йыл) — биҙәү-ҡулланма сәнғәте рәссамы. 1972—1995 йылдарҙа Башҡорт ижади-берекмә комбинаты рәссамы. 1993 йылдан Рәсәй Федерацияһы Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2008).

# Гульченко Моисей Николаевич
## Биографияһы

Моисей Николаевич Гульченко 1941 йылдың 4 мартында Украин ССР-ы Кировоград өлкәһенең Яңы-Украинка ауылында тыуған.
1965 йылда А. И. Герцен исемендәге Ленинград дәүләт педагогия институтының художество-график факультетын тамамлай (1965).
1968 йылдан алып Өфөлә йәшәй. 1972—1995 йылдарҙа Башҡорт ижади-берекмә комбинатының рәссамы булып эшләй.
Биҙәү-ҡулланма һәм монументаль сәнғәт өлкәһендә эшләй: 1970—1980 йылдарҙа — ағас һырлау буйынса, 1980 йылдарҙан — художестволы керамика (панно, вазалар, һауыт-һабалар, бәләкәй формалы скульптуралар, бәләкәй һын яһау сәнғәте). Эш материалы — утҡа сыҙамлы балсыҡ (шамот), өҫкө япма өсөн фарфор ҡуллана.
Рәссамдың эштәре М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында, «Эстер» галереяһында (Екатеринбург), «Сәнғәт» галереяһында (Өфө), «Academia» сәнғәт галереяһында (Өфө) һаҡлана.

# Гульченко Моисей Николаевич
## Эштәре

Монументаль-декоратив паннолары: «Готика» (1993), «Ночь» (2004; шамот, фарфор, ялтыр һыр).
«Космос», «Храмы» (икеһе лә — 1993), «Скифское золото» (1995), «Охлебинино» (1996), «Лучник», «Невеста» (2000; шамот (утҡа сыҙамлы балсыҡ), ангоб (шыйыҡ балсыҡ)).
«Турист» ҡунаҡханаһында декоратив колонналар (1978), «Нефтсе» Мәҙәниәт йортонда панно (1985; ағас, һырлау), «Башсбербанк» асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә иҙәнгә ҡуйыла торған вазалар (1993), Башҡорт драма театры фасадында картуш (1999; керамика) һ.б.

# Гульченко Моисей Николаевич
## Күргәҙмәләре

Рәссам 1972 йылдан төрлө күргәҙмәләрҙә ҡатнаша.

# Гульченко Моисей Николаевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2008).
# Аҡбейек (һырт)

Аҡбейек — тау һырты. Көньяҡ Уралда, Башҡортостан биләмәһендә урынлашҡан.

# Аҡбейек (һырт)
## Ҡылыҡһырлама

Белорет районы буйлап төньяҡ-көнсығыштан көньяҡ-көнбайышҡа табан субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған.
Оҙонлоғо 6 км, киңлеге 5 км тиклем, абсолют бейеклеге 969 м. Яйла һымаҡ бер нисә түбәнән тора. Төньяҡта яйлап Оло Ҡыраҡа һыртына, көньяҡта Суртанды һыртына күсә.
Тәрәнлеге 350-нән алып 400 м еткән күп һанлы тау араһы уйпатлыҡтары һәм уйһыулыҡтары менән йырғыланған. Палеозойҙың ультраһелтеле тоҡомдарынан, тау араһы уйпатлыҡтары ҡомташтарҙан, һәүерташтарҙан, эзбизташтан һәм ордовиктың, силурҙың һәм девондың төп эффузивтарынан тора. Һырттың көнбайыш битләүҙәрендә Оло Һарғая йылғаһы (Ағиҙел йылғаһы ҡушылдығы) башлана.
Ландшафтары һоро тау тупрағындағы асыҡ ылыҫлы һәм ваҡ япраҡлы ҡайын-уҫаҡ урмандарынан тора. Төньяҡ өлөшөндә ландшафтарҙың бейеклек бүлкәтлеге күҙәтелә: 500—550 м бейеклеккә тиклем битләүҙәрҙә ҡайын‑ҡарағай урмандары үҫә, өҫтәрәк өлгөрөп етмәгән ҡараға оҡшаш тау тупрағында ҡайын-ҡарағай-ҡарағас урмандары урынлашҡан; һырттың үрге өлөшөн лишайниктарҙан, петрофиттарҙан (ҡамғаҡ, ҡанүлән, ҡуян кәбеҫтәһе, ҡоторма һ.б.) торған ҡая үҫемлектәре биләй.

# Аҡбейек (һырт)
## Топонимика

Атамаһы алыҫтан бейек һәм аҡ төҫтә күренгән өсөн алынған.
# Аҡбута

Аҡбута — Башҡортостандың Мәләүез районы Иштуған ауыл Советындағы юҡҡа сыҡҡан ауыл.

# Аҡбута
## Тарихы

Аҡбута ауылы Түбәнге Таш утары урынында барлыҡҡа килгән. Түбәнге Таш утарында халыҡ ат, эре мөгөҙлө мал, һарыҡ-кәзә көткән, умарта тотҡан була. Утар 1747 йылда тыуған йорт старшинаһы Аҡбута Булгаковҡа ҡараған (1816 йылда уға 69 йәш була). Яңы барлыҡҡа килгән ауыл Аҡбута Булгаковтың исеме менән атала. Уның балалары Абдулвәли, Абдулхалиҡ, Абдулмәжит, Ибниәмин була. (Асфандияров А. 3. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4)
1930 йылдан Мораҡ районы Ҡыпсаҡ улусы составында була (БАССР Үҙәк Башҡарма комитетының һәм Халыҡ Комиссарҙары советының 1930 йылдың 20 авгусындағы БАССР-ҙы административ райондарға бүлеү тураһындағы ҡарарына ҡушымта, Башҡортостан Республикаһын административ-территориаль бүленеше тарихы китабында (1708—2001). Документтар һәм материал йыйынтығы. Өфө: Китап, 2003. — 536-сы бит, 98-се бит). Аҡбута ауылы 2006 йылда Башҡортостан Республикаһының 2006 йылдың 21 июнендеге «Тораҡ пункттарҙың барлыҡҡа килеүе, берлешеүе, бөтөрөлөүе һәм статусы үҙгәреүе, административ үҙәктәрҙе күсереү менән бәйле рәүештә Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһындағы " 329-з Законы менән бөтөрөлә »
   9. Бөтөрөргә:

# Аҡбута
## Географик урыны

Алыҫлыҡ:
* район үҙәгенә тиклем (Мәләүез): 120 км,
* ауыл советы үҙәгенә (Иштуған) тиклем: 47 км
* яҡындағы тимер юл станцияһы (Мәләүез): 120 км

# Аҡбута
## Халҡы

1920 йылда утарҙа 113 ихатала 77 кеше, башлыса татарҙар һәм мишәрҙәр йәшәгән (Әсфәндиәров, 2009). 1972 йылда өҫтөнлөк иткән милләт — татарҙар.
# Саваксы

Саваксы — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кия йылғаһының һул ярына тамағынан 85 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Саваксы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200019313
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201931
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Янгтумп

Янгтумп — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Иоутынья йылғаһының уң ярына тамағынан 49 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Янгтумп
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300023928
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302392
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Аҙнағол Ырыҫҡолов

Аҙнағол Ырыҫҡолов (? — 1664 йыл, артабанғы яҙмышы билдәһеҙ) — 1662—1664 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе.

# Аҙнағол Ырыҫҡолов
## Тормош юлы

Аҙнағол Ырыҫҡолов, башҡорт ихтилалы (1662—64) етәкселәренең береһе. Себер даруғаһы Ҡыр‑Көҙәй улусы башҡорттарынан. Бикйән Туҡтамышев менән бергә шулай уҡ даруғаның көнбайышында баш күтәреүселәр хәрәкәтенә етәкселек итә. Хөкүмәт вәкилдәре менән ихтилалды туҡтатыу тураһында һөйләшеүҙәрҙән баш тарта. 1663 йылда яҙында ихтилалдың башҡа етәкселәре менән бергә батша ғәскәрҙәренә ҡаршы Себер хандары менән союз төҙөй. Өфө воеводаһының 1664 йылда 1 мартында яҙылған грамотаһында Аҙнағол Ырыҫҡолов ярлыҡау вәғәҙә ителә. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
   «…А тот де ево Ирки-муллы и людей ево живот грабили в Уфинском уезде башкирцы, ясачные люди Араслан-бек с товарыщи… И великий государь царь… Алексей Михайлович… колмытцкого Облая-тайги посла Ирки-муллу пожаловал, велел против челобитья ево послать на Уфу свою великого государя грамоту к стольнику и воеводе к Федору Сомову… у Араслан-бека с товарищи сыскать подлинно всякими сыски накрепко, и у Арасланка с товарыщи того грабежного живота обыскать, а что сыщут, и то о[т]дать с роспискою тому, ково для того на Уфу Ирки-мулла пришлет, а вором, которые тот живот грабили, учинить наказанье».
# Бүртә (ҡасаба)

Бүртә (рус. Буртинский (посёлок)) — Ырымбур өлкәһе Беляево районы ҡасабаһы. Бүртә ауыл советының административ үҙәге.

# Бүртә (ҡасаба)
## Тарихы

1966 йылда РСФСР Юғары Советы президиумы указы менән Бүртә совхозының үҙәк усадьбаһы Бүртә ҡасабаһы тип үҙгәртелә.

# Бүртә (ҡасаба)
## Этимологияһы

Ҡасаба исеме Яйыҡ йылғаһы ҡушылдығы — Бүртә йылғаһы исеменән алынған..
Бүртә йылғаһының үҙенә атама башҡорт телендәге аҡ менән ҡара ҡатнаш йылҡы төҫөнән алып ҡушылған тигән фараз бар. Бынан тыш атама Ырымбур өлкәһе далаһына ла бирелгән. Мәгәр 18-се быуатта башҡорт ерҙәренә күпләп күсеп ултыра башлаған ҡырғыҙ-ҡайсаҡтар башҡорт телендәге асыл атамаларҙы үҙҙәренекенә үҙгәртеп бәткән. Ҡаҙаҡ телендә йылғаның атамаһы Бур+тә тип әйтелә, был аҡбур тигән мәғәнәлә алынған. Башҡорттар йылғаға биргән атама Бирҙе булған}}.
Был хаҡта Ырымбур топонимдар белгесе Б. А. Моисеев «Местные названия Оренбургской области. Историкотопонимические очерки» тигән китабында ошолай тип яҙа:
* В 1-й половине XVIII века под давлением своих врагов (зюнгарцев) киргиз-кайсаки перекочевали с востока на запад и северо-запад и оказались у границ Российского государства. В 1731—1732 гг. киргиз-кайсаки приняли российское подданство и стали кочевать с разрешения царского правительства по левобережью Урала, по территории, которая простиралась на юго-восток и юг от Урала и Илека, то есть по землям, которые до недавнего времени считались башкирскими. Башкиры были недовольны этим и бунтовали. Киргиз-кайсаки, кочуя по бывшим башкирским землям, начинают заменять башкирские названия рек, гор, озёр и т.д. другими, киргизскими названиями (такая замена произошла во многих случаях, но не во всех). Так, название Буртя́ киргиз-кайсаки дали нескольким левым притокам Урала. Оно отмечено в разных вариантах: Бурте́
* , Буртя, Бурта, Бурт и образовано от тюркского бур («мел»), переводится как «река Мелова́я», так как на территории, где протекают реки
* под названием Буртя, имеются залежи мела, известняков, то есть названия даны по природным особенностям.
# Сәңгелдәк (йыр)

Сәңгелдәк йыры — башҡорт халыҡ йыры, лирик-драматик характерҙағы оҙон көй.

# Сәңгелдәк (йыр)
## Тарихы

«Сәңгелдәк йыры»ның легендаһын һәм вариантын тәүге тапҡыр 1972 йылда Кәрим Мөхәмәҙи улы Дияров Күгәрсен районында йәшәүсе М. Сөләймәнованан яҙып ала.
Йыр 1988 йылда «Сал Уралдың моңдары» тип аталған китапта баҫылып сыға.
Был йыр иң нескә хистәр һәм хәсрәт тойғоһо менән һуғарылған.
Йырҙың риүәйәте батша армияһына хәрби хеҙмәткә алынған ирен һағынып, уның хәлен ҡайғыртыусы, сабый балаһын сәңгелдәктә бәүетеүсе йәш әсәнең кисерештәрен күҙ алдына баҫтыра.
Йырҙа ҡатындың тормош иптәшенән оҙаҡҡа айырылыу һағышы һәм тәҡдиренә төшкән һынауҙарға түҙеү кәрәклеген аңлауы ярылып ята.
Мажор пентатоникаһында төҙөлгән йырҙың көйө бай биҙәлгән, фраза аҙағында түбәнәйә барған талғын хәрәкәте тынысландырыу мөмкинлеген бирә.
Был йырҙы, композитор Урал Иҙелбаев аранжировкалауында, йырсы Дияна Ишниязова оҫта башҡара.

# Сәңгелдәк (йыр)
## Йырҙың һүҙҙәре

Йоҡла, йән киҫәгем, бәүетәмен,
Талғанғаса ике беләгем.
Әллүки, бәәллүки,
Талғанғаса ике беләгем.
Иҫән генә йөрөп, һауҙар ҡайтһын,
Ғәзиз атаң — ошо теләгем.
Әллүки, бәллүки,
Ғәзиз атаң — ошо теләгем.
Китте атаң, балам, биш йыл түгел,
Утыҙ биш йыл хеҙмәт итергә.
Әллүки, бәллүки,
Утыҙ биш йыл хеҙмәт итергә.
Иламайса нисек түҙһен күңел,
Иҫ китерлек оҙаҡ көтөргә,
Әллүки, бәллүки,
Иҫ китерлек оҙаҡ көтөргә.
Киткән саҡтарында һине атаң Ҡулдарына алып һикертте.
Әллүки. Бәллүки, Ҡулдарына алып һикертте.
Ҡалаһың һин бит, балам, йән киҫәгем,
Тине, күҙ йәштәрен һил итте.
Әллүки, бәллүки,
Тине, күҙ йәштәрен һил итте.
# Вульферштедт

Вульферштедт (нем. Wulferstedt) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 844 кеше йәшәй. Майҙаны — 16,18 км². Диңгеҙ кимәленән 93 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39387 һәм автомобиль коды — BK.
# Агапкина Татьяна Алексеевна

Татьяна Алексеевна Агапкина (22 ғинуар 1958(19580122)) — СССР һәм Рәсәй фольклорсы-слависы, этнолингвист. Филология фәндәре докторы. Фәндәр академияһы Славистика институтының этнолингвистика һәм фольклор бүлегенең әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәре.. «Индрик» нәшриәтенең баш мөхәррире.

# Агапкина Татьяна Алексеевна
## Биографияһы

Әсәһе, Тамара Петровна Агапкина, филолог, полонист, Славян белеме институты, славян әҙәбиәте секторында эшләй.
1980 йылда Мәскәү дәүләт университетының филология факультетын тамамлай, 1981—1983 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университетының фольклор кафедраһы ҡарамағындағы көндөҙгө аспирантурала уҡый. Унда 1985 йылда көнсығыш славяндарҙың йола поэзияһында «Яҙҙы ҡаршылау» темаһына диссертацияһын «Фольклористика» һөнәре буйынса яҡлай.
1984 йылдың ғинуарынан Славистиканы өйрәнеү институтының этнолингвистика һәм фольклор бүлегендә эшләй (кесе ғилми хеҙмәткәр, һуңынан өлкән ғилми хеҙмәткәр, төп ғилми хеҙмәткәр). 2004 йылда «фольклористика» белгесе буйынса филология фәндәре докторы дәрәжәһен («Славян халыҡ календарының Мифопоэтик нигеҙҙәре» Яҙғы-йәйге цикл") ала. 2000 йылдан «Индрик» нәшриәтенең баш мөхәррире булып эшләй.

# Агапкина Татьяна Алексеевна
## Фәнни эшмәкәрлеге

Рәсәйҙә, шулай уҡ Украинала, Белоруссияла, Болгарияла, Сербияла, Словенияла, Францияла һәм Америкала баҫылып сыҡҡан 500-гә яҡын хеҙмәт (монографиялар, студиялар, мәҡәләләр, архив һәм ялан материалдары хеҙмәттәре) авторы.
Эштәренең яртыһынан ашыуы — 5 томлыҡ «Славян боронғолыҡтары» энциклопедияһы (1995—2012), шулай уҡ «Славян мифологияһы» энциклопедик һүҙлеге (М., 1995; 2002; 2010; Белград, 2001.) булып тора.
«Славяндарҙың традицион рухи мәҙәниәте» («Индрик» нәшриәтендә) серияһын ойоштороусыларҙың һәм авторҙаштарҙың береһе, 40-ҡа яҡын автор монографияһын баҫтырып сығарған
Монографиялары
Календарь йырҙарының этнографик бәйләнеше. Көнсығыш славяндарҙың йолаларында һәм фольклорында яҙҙың осрашыуы. М., 2000.
Славян халыҡ календарының мифопоэтик нигеҙҙәре Яҙғы-йәйге цикл. М., 2002.
Көнсығыш славян дауалау имләүҙәре сағыштырма яҡтыртыуҙа: образдар. Сюжетика һәм донъя образы. М., 2010.
Славян халыҡ традицияһында ағастар Китап славян фольклорын, мифологик күҙаллауҙарҙы, ағастар һәм ҡыуаҡтар менән бәйле ғөрөф-ғәҙәттәрҙе һәм тәртип ҡағиҙәләрен комплекслы тикшереүҙән ғибәрәт.
Авторҙашлыҡта
Полесье им-томдары (1970—1990 йылдар яҙмаларында) / Сост., текстар әҙерләү һәм иҫкәрмәләр. Т. А. Агапкина, Е. Е. Левкиевская, А. Л. Топоркова. М., 2003.
Көнсығыш славян заговорҙары: сюжеттарҙың һәм мотивтарҙың функциональ күрһәткесе өсөн материалдар. аннотациялы библиографияһы / автор-төҙөүселәр Т. А. Агапкина, А. П.,Топорков М., 2014.
# Голубкин

Голубкин — ир-ат фамилияһы.
Голубкина — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

# Голубкин
## Билдәле йөрөтөүселәр

* Голубкина Анна Семёновна (1864—1927) — скульптор.
* Голубкина Лариса Ивановна (1940) — актриса.
# Иҫәт күле

Иҫәт — Екатеринбург ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 25 километрҙа ятҡан күл-һыуһаҡлағыс в 25 км на северо-запад от города Екатеринбурга, на берегу озера стоит город Среднеуральск. Площадь водной поверхности — 24 км², Среднеуральск ҡалаһы күл буйында ултыра. Майҙаны — 24 км2, оҙонлоғо — 8 км, уртаса киңлеге — 2,8 км, уртаса тәрәнлеге — 2,5 м, иң тәрән урыны — 3,5 м.
Күлгә бик күп йылғалар, йылғасыҡтар һәм шишмәләр ҡоя — Шитов йылғасығы. Күлдән бер йылға — Иҫәт ағып сыға. Күлдең һай ҡултыҡтары күп — Аҡҡош, Йылы, Черемшан, Мөллә — бөтәһе лә күлдең көнсығыш ярында. Һыу кимәле билдәһе — 252,2 м.
Йылғаның бер нисә бәләкәй утрауы бар: Соловец, Ҡыҙыл (формаһына ҡарап, элегерәк «Мономах кәпәсе» тип тә аталған), Таш (элек «Бәләкәй карап» тип аталған).
Күл буйында түбәндәге тораҡ пункттар урынлашҡан: Среднеуральск ҡалаһы, Иҫәт ҡасабаһы, Коптяктар һәм Мырҙа.
Исәт күле балыҡҡа бай, күлдә алабуға, чебак, ҡорман, ҡарабалыҡ, юста, сабаҡ һәм суртан балыҡтары осрай. Аҡ амур һәм көҙгөлө карп балыҡтары ла был урындың климат шарттарына яраҡлашҡан.

# Иҫәт күле
## Тарихы

1850 йылда Иҫәт йылғаһы башында ер өйөп быуа төҙөй башлайҙар. Тик 1946 йылда ғына быуаға бетон «күлдәк» кейҙерелә. Шуның иҫәбенә һыу кимәлен күтәреүгә өлгәшелә. Күл һыуын Урта Урал ГРЭС-ы ҡуллана.
Археологтар күл яры буйлап тиҫтәнән ашыу боронғо кешеләрҙең йәшәгән урындарын таба, улар тимер быуатҡа тиклем неолит дәүерендә йәшәгән, тип фаразлана. Утрауҙарҙың береһендә охра ҡулланып төшөрөлгән боронғо һүрәттәр ҙә була, ләкин һыу кимәле күтәрелеү менән улар һыу аҫтында ҡала.

# Иҫәт күле
## Заказник

Күлдең ярҙары бик матур, күл тауҙар менән уратып алынған. Тәбиғи һыу ятҡылығын, Урал аръяғының көньяҡ-тайга типик ландшафын һаҡлау маҡсатында, 2001 йылдың 17 ғинуарында Свердловск өлкәһе Хөкүмәтенең № 41-ПП ҡарары менән урман менән уратып алынған Иҫәт күле ландшафт заказнигы тип иғлан ителә. Айырыуса һаҡланған тәбиғәт территорияһының майҙаны 4738 гектар тәшкил итә.
* Иҫәт күле панорамаһы