yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Лобачей-Яга (Вельт ҡушылдығы)

Лобачей-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Вельт йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Лобачей-Яга (Вельт ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000056060
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005606
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ғөбәйҙулла (исем)

Ғөбәйҙулла — башҡорт һәм башҡа төрки халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ир-ат исеме.

# Ғөбәйҙулла (исем)
## Этимологияһы

Ғөбәйҙулла — «алла ҡоло», «кесе, кинйә» мәғәнәләрен аңлатҡан мосолман ир-ат исеме.

# Ғөбәйҙулла (исем)
## Билдәле шәхестәр

Ғөбәйҙулла Яманғолов — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Ғөбәйҙулла Дәүләтшин (Ғөбәйҙулла) Әхмәткирәй улы; (17 декабрь 1893 йыл — 10 июль 1938 йыл) — СССР-ҙың партия һәм дәүләт эшмәкәре, яҙыусы. Беренсе донъя һәм Граждандар һуғышында ҡатнашыусы. СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Сәйәси золом ҡорбаны.
Ғөбәйҙулла Илешев (10 октябрь 1927 йыл — 7 август 2009 йыл) — ғалим-тарихсы, партия органдары хеҙмәткәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Тарих фәндәре докторы (1985), профессор (1988). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1989).

# Ғөбәйҙулла (исем)
## Фамилияларҙа

Ғөбәйҙуллина Софья Әсғәт ҡыҙы (24 октябрь 1931 йыл) — СССР һәм Рәсәй композиторы. 1991 йылдан Германияла йәшәй.
Ғөбәйҙуллина Фәрзәнә Хәйбулла ҡыҙы (14 октябрь 1945 йыл) — башҡорт балалар яҙыусыһы, тәржемәсе һәм педагог-методист. 1996 йылдан Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2011), Рәсәй Федерацияһының халыҡ мәғарифы отличнигы (1993). Башҡортостан Республикаһының Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге дәүләт премияһы (2021) һәм Көйөргәҙе районы хакимиәтенең Баязит Бикбай исемендәге премияһы (2014) лауреаты.
Ғөбәйҙуллин Миңлеғәли Хәбибулла улы (28 октябрь 1923 йыл — 8 март 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында, кәүҙәһе менән дошман амбразураһын ҡаплап, батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар полкының пулемёт взводы командиры, гвардия лейтенанты. Советтар Союзы Геройы (1944, үлгәндән һуң)
Ғөбәйҙуллин Камил Ғөбәй улы (9 ноябрь 1949 йыл) — рәссам-график, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1979 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (2002) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған рәссамы. Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1997).
Ғөбәйҙуллин Мансур Мөхәммәтсаҙиҡ улы (29 ноябрь 1920 йыл — 10 декабрь 2008 йыл) — ғалим-иҡтисадсы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡортостан Республикаһы фәндәр академияһының почетлы академигы (1996), профессор (1973), иҡтисад фәндәре докторы (1978), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1976).
Ғөбәйҙуллина Гөлназ Радик ҡыҙы (14 февраль 1992 йыл) — бишалыш менән шөғөлләнеүсе Рәсәй спортсыһы, Рио-де-Жанейро олимпиадаһында Рәсәй вәкиле, заманса бишалыш буйынса донъя чемпионы (2017).

# Ғөбәйҙулла (исем)
## Әҙәбиәттә

Миңлеғәли Ғөбәйҙуллин — Яныбай Хамматовтың «Тыуған көн» романының төп образы.

# Ғөбәйҙулла (исем)
## Топоним

Ғөбәйҙулла — бөткән ауыл. 1836—1850 йылдар арауығында барлыҡҡа килгән. 1916—1930 йылдарҙа ауыл сиктәрендә сәсмә алтын йыуыу буйынса старателдәр артеле ойошторола. 1931 йылдан Башҡортостандың Баймаҡ районы Темәс ауыл Советы составындағы ауыл. 1969 йылдан һуң ауылдар исемлегенән алына.
# Иҫке Ҡалмаш ауыл Советы (Саҡмағош районы)

Иҫке Ҡалмаш ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Саҡмағош районы муниципаль районының административ- территориаль һәм муниципаль берәмегеАуыл биләмәһе. Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

# Иҫке Ҡалмаш ауыл Советы (Саҡмағош районы)
## Составы

Иҫке Ҡалмаш ауылы
Болғар ауылы
Кавказ ауылы,
Яңы Мортаза ауылы.
# Фроловка (Луза ҡушылдығы)

Фроловка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Луза йылғаһының уң ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Фроловка (Луза ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000013287
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001328
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ғәлин Венер Йәғәфәр улы

Ғәлин Венер Йәғәфәр улы (2 апрель 1937 йыл) — ғалим-механик-математик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре кандидаты (1972), өлкән ғилми хеҙмәткәр (1981). Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияһы лауреаты (2000), II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры (1999).

# Ғәлин Венер Йәғәфәр улы
## Биографияһы

Венер Йәғәфәр улы Ғәлин 1937 йылдың 2 апрелендә Башҡорт АССР-ының Малаяҙ районы (хәҙерге Салауат районы) Мәсетле ауылында тыуған.
1956 — Өфө ҡалаһының 9-сы урта мәктәп-интернатын (балалар йорто) тамамлай.
1961 — Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетын тамамлай.
1961 йылдан Башҡорт дәүләт университетында эшләй.
1964 йылдан алып СССР Фәндәр академияһы Себер бүлегенең Бөтә Союз үҙәгендә ғилми хеҙмәткәр, бер үк ваҡытта 1972 йылдан — Новосибирск университетында уҡыта.
1982 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһының иҫәп математика институтында өлкән, 1995 йылдан — әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәр, бер үк ваҡытта 1982—1992 — йылдарҙа Мәскәү физика-техник институтында уҡыта. Институттың фәнни совет ағзаһы. Физика-математика фәндәре кандидаты (1972), доцент.

# Ғәлин Венер Йәғәфәр улы
## Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙар өлкәһе

Атмосфера физикаһы, радиация процестары, атмосфераның дөйөм циркуляция моделен үҙләштереү, программаға һалыу һ. б.

# Ғәлин Венер Йәғәфәр улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияһы лауреаты (2000)
* 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены (1999)
* Салауат районының почетлы гражданы.

# Ғәлин Венер Йәғәфәр улы
## Ғилми хеҙмәттәре

* Параметризация радиационных процессов в атмосферной модели ИВМ РАН, Изв. РАН. Физика атмосферы и океана, 1998, том 34, № 3, с. 380—389:
* Численное моделирование влияния уменьшения концентрации озона на зимнюю атмосферную циркуляцию в Северном Полушарии в последнее десятилетие, Доклады Академии Наук, 1998, том 362, № 4, с. 544—547 (соавтор Володин Е. М.);
* Interpretation of Winter Warming on Northern Hemisphere Contintntsin 1977- 94, Journal of Climate, 1999,№ 12, 2947—2955 (with D.M.Volodin);
* AGCM simulation of intraseasonal variability associated with the Asian summer monsoon, Climate Dinamics,2003,21,pp.423- 446 (with D.E.Waliser, K.Jin, I.S.Kang, K.M.Lau et aI);
* Assessing ID Atmospherik Solar Radiative Transfer Models: Interpretation and Hadling of Unresolved Clouds, Joural of Climate,3003,v. 16,№ 16, pp.2676- 2699 (with H.W.Barker, G.L.Stepfens, P.T.Partain et al);
* Модельное исследование межгодовой изменчивости содержания атмосферного озона в средних широтах, Известия РАН. Физика атмосферы и океана, 2004, том 40, № 2, с. 210—221 (соавторы Смышляев С. П.,Володин Е. М.)

# Ғәлин Венер Йәғәфәр улы
## Китаптары

* Галин В. Я. Фронтовые дороги отца. Уфа, Китап, 2011
* Ғәлин В.Й. Ауылыма хат.
# Альтмитвайда

Альтмитвайда (нем. Altmittweida) — Германиялағы, Саксония ерендәге община. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса общинала 2031 кеше йәшәй. Майҙаны — 14,07 км². Диңгеҙ кимәленән 286 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был общинаның почта индексы 9648 һәм автомобиль коды MW.
# Ҡәҙерғолов Азамат Яхъя улы

Ҡәҙерғолов Азамат Яхъя улы (1938 йыл — 23 март 1983 йыл) — башҡорт яҙыусыһы.

# Ҡәҙерғолов Азамат Яхъя улы
## Биографияһы

Азамат Яхъя улы Ҡаҙаҡбаев 1938 йылда Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Түбә ҡасабаһында донъяға килгән. Атаһы шахтала өйөм аҫтында ҡалып һәләк була. Ғаилә Темәс ауылына күсә. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң Йоматау ауыл хужалығы техникумына уҡырға инә. Артабан «Һәүәнәк» совхозында эшләй, комсомол комитеты секретары итеп һайлана.
Йәмәғәт эшендә әүҙем ҡатнашыусы булараҡ район гәзитенә көнүҙәк темаларға, ауылдың алдынғы кешеләре тураһында мәҡәләләр, очерктар яҙа. Тиҙҙән уны редакцияға хәбәрсе итеп эшкә саҡыралар. 1963 йылдан алып Баймаҡ район гәзитендә радиохәбәрсеһе була. Ғаилә хәле буйынса Ҡырмыҫҡалы районына күсеп, ундағы гәзит редакцияһында эшләргә лә тура килә. Әҙәби ижад менән ғүмеренең аҙаҡҡы йылдарында етди шөғөлләнә башлай, эштән буш ваҡытта хикәйәләр, күләмле проза әҫәрҙәре ижад итә.
Азамат Ҡаҙаҡбаев 1983 йылда фәжиғәле рәүештә һәләк була. Хикәйәләре республика гәзиттәрендә, «Аманат» журналында донъя күрҙе. «Бүре» хикәйәһе күренекле артист Әхтәм Абушахманов башҡарыуында радионан яңғыраны. Тәбиғәте менән баҫалҡы, итәғәтле, артыҡ күренеп бармаған яҙыусыға танылыу һуңыраҡ килде, әммә уның әҫәрҙәре башҡорт әҙәбиәтенә яҡты бер бит булып өҫтәлде.
Ике китабы баҫылып сыҡты.

# Ҡәҙерғолов Азамат Яхъя улы
## Нәшер ителгән әҫәрҙәре

* Илек бүләге. Хикәйәләр, Өфө, 1991
* Етем ялан. Роман. Өфө, 1997.
# Насретдинов Фәүәрис Хәниф улы

Насретдинов Фәүәрис Хәниф улы (рус. Насретдинов Фаварис Ханифович; 4 февраль 1957 йыл) — ауыл хужалығы ветераны. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — башҡорт.

# Насретдинов Фәүәрис Хәниф улы
## Биографияһы

Фәүәрис Хәниф улы Насретдинов 1957 йылдың 4 февралендә Башҡортостандың Борай районы Кәшкәләү ауыл Советы Дауытлар ауылында тыуған.
Бай тарихы булған тыуған ауылында урта мәктәпте тамамлағас, хеҙмәт юлын 1974 йылда Борай районының «Мир» колхозында механизатор булып эшләп башлай.
1975—1977 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә.
Запасҡа ҡайтҡас, 1978 йылда механизаторҙар өсөн курс тамамлап, Борай ремонт-техник предприятиеһында водитель булып эшләй.
Борай районындағы 190-сы Иҫке Бикмәт һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана.
БАССР Юғары Советының халыҡ ҡулланышы тауарҙары, сауҙа, халыҡҡа коммуналь-көнкүреш һәм башҡа хеҙмәттәр күрһәтеү комиссияһы ағзаһы була.
Борай районында хеҙмәт юлын тамамлап, хаҡлы ялға сыға һәм шунда йәшәй.

# Насретдинов Фәүәрис Хәниф улы
## Ғаиләһе

Өйләнгән, ҡатыны менән 2 ул тәрбиәләп үҫтергәндәр.
# Бикҡолов

Бикҡолов — башҡорт һәм татар фамилияһы.
* Бикҡолов Мөнир Кәрәмәт улы (1944 т.) — Хеҙмәт Даны ордены тулы кавалеры.
* Бикҡолов Хөрмәт Талха улы (1927—1997) — яҙыусы-тәржемәсе.
* Бикҡолов Шакир Сәлим улы (1932—1983) — шағир.
* Бикҡолов Шәриф Сәғәҙәтулла улы (1924—1995) — яҙыусы. РСФСР‑ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙм‑ре (1980), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
# Мосиха (Кулунда ҡушылдығы)

Мосиха — Рәсәй йылғаһы. Алтай биләмәләрендә аға. Йылға Кулунда йылғаһының һул ярына тамағынан 405 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Мосиха (Кулунда ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кулунда күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Обь һәм Иртыш йылғалары араһындағы тымыҡ район.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13020000212115200052302
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115205230
* Бассейн коды — 13.02.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Лозовая (мәғәнәләр)

* Лозовая (Калитва ҡушылдығы)
* Лозовая (Айҙар ҡушылдығы)
# Шернебек

Шернебек (нем. Schernebeck) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 240 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,24 км². Диңгеҙ кимәленән 39 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39517 һәм автомобиль коды — SDL.
# Зимуха

Зимуха — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нюрюг йылғаһының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Зимуха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400112110000041684
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004168
* Бассейн коды — 08.01.04.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Тарас Шевченконың мемориаль музейы (Ырымбур)

Тарас Шевченконың мемориаль музейы-гауптвахта — украин шағиры һәм яҙыусыһы хөрмәтенә Ырымбур ҡалаһында 1989 йылда асылған музей.

# Тарас Шевченконың мемориаль музейы (Ырымбур)
## Тарихы

Мемориаль музей-гауптвахта 1989 йылда, Тарас Шевченко тыуыуының 175-йыллыҡ юбилейын байрам иткән ваҡытта асыла. Музей урынлашҡан бина 1843 йылда бер инженер подразделениеһы канцелярияһы ихтыяждары өсөн төҙөлгән. Кирилл-Мефодий туғанлығы булараҡ тарихҡа ингән йәшерен ойошмала ҡатнашҡан өсөн ҡулға алынған күренекле украин шағиры һәм рәссамы, 1851 йылдың апрелендә тап ошо бинала һаҡ аҫтында тотола.
Музейҙа XIX быуат гауптвахтаһына хас булған шарттар тыуҙырылған — ҙур булмаған камера, ҡарауыл бүлмәһе, тәҙрәләрҙә Шевченконың һүрәттәренең береһендә һүрәтләнгән ауыр сүкеп яһалған рәшәткәләр.
Килеүселәр иғтибарына төп залда ҡуйылған экспонаттар Тарас Шевченко тормошоноң этаптарын тулы сағылдыра, атап әйткәндә: Шевченконың Орск ҡалаһында йәшәүе тураһында, Арал экспедицияһында, Ырымбурҙа булғаны, шулай уҡ хәҙерге Ҡаҙағстан биләмәһендә Манғышлаҡ ярымутрауында ете йыл йәшәүе тураһында документтар бар. Тарас Шевченко гауптвахтаға һаҡ аҫтына тыйыуҙы боҙоу сәбәпле эләгә — император Николай I һөргөнгә ебәрелгән шағирға яҙырға һәм хатта һүрәт төшөрөргә тыйған була, әммә ғилми экспедицияла ҡатнашыуы менән рухланып, Шевченко был тыйыу менән иҫәпләшмәй һәм Ырымбурҙың бер нисә кешеһенең портретын эшләй.
Музей экспонаттары араһында шулай уҡ шағир Е. В. Ковтундың бүләсәре туҡыған һәм сиккән таҫтамалдар, Шевченконың япон теленә тәржемә ителгән әҫәрҙәре, Днепропетровсктан ебәрелгән иҫке портрет, билдәле украин оҫтаһы Б. П. Паняд эшләгән стенаға ҡуя торған фаянс тәрилкә һәм башҡа күп нәмәләр бар. Музейҙы ойоштороуҙа Украинаның дәүләт премияһы лауреаты һәм атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре А. В. Гайдамака, өлкән ғилми хеҙмәткәр, ә хәҙер Тарас Шевченко Милли музейының ғилми эше буйынса директор урынбаҫары В. М. Яцюк, Ырымбурҙағы музей хеҙмәткәрҙәре Р. П. Чубарева, Т. М. Артюшенко, рәссамдар А. А. Власенко, В. Н. Еременко һәм башҡалар ҡатнашалар.
# Воль-Я (Конда ҡушылдығы)

Воль-Я — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Конда йылғаһының һул ярына тамағынан 611 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Воль-Я (Конда ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010600112115300016542
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301654
* Бассейн коды — 14.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Амиранашвили Медея Петровна

Амиранашвили Медея Петровна (груз. მედეა ამირანაშვილი; 10 октябрь 1930 йыл - 2 декабрь 2023) — грузин опера йырсыһы (лирик сопрано), педагог. СССР-ҙың халыҡ артисы (1976).

# Амиранашвили Медея Петровна
## Биографияһы

Медея Амиранашвили 1930 йылдың 10 октябрендә Шорапани ауылында (хәҙер Имеретияла, Грузия) (башҡа сығанаҡтар буйынса — Тбилиси)ҙа опера йырсыһы, СССР-ҙың халыҡ артисы Петр Амиранашвили менән йырсы Надеждя Цомая ғаиләһендә тыуа.
1953 йылда Вано Сараджишвили исемендәге Тбилиси дәүләт консерваторияһын тамамлай. 1951—1954 йылдарҙа — консерватория эргәһендәге опера студияһы солисткаһы.
1954 йылдан — Тбилиси опера һәм балет театры солисткаһы.
Польша, Чехословакия, Румыния, ГДР, Венгрия, Болгария, Австралия, Яңы Зеландия, Франция, Канадала гастролдәрҙә була.
1972 йылдан Тбилиси консерваторияһында уҡыта (1982 йылдан — профессор).
1991—2006 йылдарҙа — Кутаиси опера театрының художество етәксеһе.
Грузин ССР-ының 7-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

# Амиранашвили Медея Петровна
## Ғаиләһе

* Атаһы — Пётр Амиранашвили (1907—1976), опера йырсыһы, СССР-ҙың халыҡ артисы (1950)
* Әсәһе — Надежда Цомая (1904—1973), опера йырсыһы, Грузин ССР-ының халыҡ артисткаһы (1943)
* Ире — Отар Парулава, скульптор
* Ҡыҙы — Маринэ Парулава, йырсы.

# Амиранашвили Медея Петровна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* М. Глинка исемендәге Бөтә Союз вокалсылар конкурсы лауреаты (2-се премия, 1960)
* Мадам Баттерфляй партияһын иң яҡшы башҡарыу буйынса Халыҡ-ара конкурс лауреаты (3-сө премия, 1970, Осака)
* Грузин ССР-ының халыҡ артисткаһы (1965)
* СССР-ҙың халыҡ артисткаһы (1976)
* Грузин ССР-ының З. П. Палиашвили исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты (1971)
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены (22.08.1986)
* «Почёт Билдәһе» ордены
* «Хеҙмәт отличиеһы өсөн» миҙалы (17.04.1958)
* З. Анджапаридзе исемендәге премия
* Кутаисиҙың почётлы гражданы.

# Амиранашвили Медея Петровна
## Вокаль партиялары

* «Даиси», З. П. Палиашвили — Маро
* «Абесалом и Этери», З. П. Палиашвили — Этери, Мариха
* «Миндия», О. В. Тактакишвили — Мзия
* «Евгений Онегин», П. И. Чайковский — Татьяна
* «Иоланта», П. И. Чайковский — Иоланта
* «Пиковая дама», П. И. Чайковский — Лиза
* «Травиата», Дж. Верди — Виолетта
* «Трубадур», Дж. Верди — Леонора
* «Аида», Дж. Верди — Аида
* «Отелло», Дж. Верди — Дездемона
* «Дон Карлос», Дж. Верди — Елизавета
* «Богема», Дж. Пуччини — Мими
* «Мадам Баттерфляй», Дж. Пуччини — мадам Баттерфляй
* «Фауст», Ш. Гуно — Маргарита
* «Нана», Р. Габичвадзе — Нана
* «Лела», Р. И. Лагидзе — Лела
* «Алеко», С. В. Рахманинова — Земфира
* «Лоэнгрин», Р. Вагнер — Эльза
* «Паяцы», Р. Леонкавалло — Недда

# Амиранашвили Медея Петровна
## Фильмография

* 1966 — «Абесалом и Этери» — Этери партияһы
* 1971 — «Даиси» — Маро партия
* 1983 — «Ратили» — операларҙан ариялар
# Пеля (Улс ҡушылдығы)

Пеля — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Улс йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Пеля (Улс ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100004570
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100457
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Сәмәррә

Сәмәррә (ғәр. سامراء‎) — Ираҡтағы ҡала, Тигр йылғаһының көнсығыш ярында, Бағдадтан 125 саҡрымда.

# Сәмәррә
## Тарихынан

Сәмәррә ерҙәрендә борондан кеше йәшәгән: харабалар араһында б.э.т V мең йылғы эҙҙәр табыла.
Сәмәррә шиғыйҙарҙың дүрт изге ҡалаһының береһе, сөнки алтын көмбәҙле Әскәриә мәсетендә ике имам ерләнгән.
# Азотлы нигеҙҙәр

Азотлы нигеҙҙәр — гетероциклик органик берләшмәләр. Пиримидин һәм пурин нигеҙендә барлыҡҡа килгән матдәләр.
Нуклеин кислоталарын төҙөүсе нуклеотидтарҙың состав өлөшө булып тора. Уларҙы ҡыҫҡартып билдәләү өсөн ҙур латин хәрефтәре ҡулланыла.
Азотлы нигеҙҙәр араһынан аденин (A), гуанин (G), цитозин (C) ДНК-ың да, РНК-ың да составына инә. Тимин (T) ДНК-ның составына ғына инә, ә урацил (U) РНК-ла ғына осрай.
Аденин менән гуанин пурин төркөмөнә инә. Цитозин, урацил һәм тимины — пиримидин төркөмөнән.
Тимин (ДНК-ла) менән урацил (РНК-ла) химик төҙөлөшө буйынса оҡшаш була. Урацил тиминдан 5 - углерод атомында метил төркөмө булмауы менән айырыла.
Азотлы нигеҙҙәр рибоза йәки дезоксирибозаның 1' атомы аша ковалент бәйләнеш менән N-глюкозидтар барлыҡҡа килтерәләр. Уларҙы нуклеозидтар тип атайҙар.
Нуклеозидтар составындағы шәкәрҙең 5'- гидроксиль төркөмөнә бер йәки бер нисә фосфат төркөмө берләшеп, нуклеотидтар барлыҡҡа килә.
Нуклеотидтар нуклеин кислоталары — ДНК һәм РНК өсөн төҙөлөш материалы булып торалар (мономерҙар).
Нуклеин кислоталары составына ингән азотлы нигеҙҙәр ферменттар йәки тышҡы мөхиттең төрлө факторҙары тәьҫирендә химик реакцияларға инергә мөмкиндәр. Шулай итеп, йыш ҡына нуклеин кислоталары составында үҙгәреш кисергән азотлы нигеҙҙәр була. Бындай модификацияға типик миҫал булып метилләшеү реакцияһы (метилирование) тора.

# Азотлы нигеҙҙәр
## Структураһы

Таблицала төп азотлы нигеҙҙәрҙең структур формулаһы килтерә.
| Азотлы нигеҙ | Аденин | Гуанин | Тимин | Цитозин Урацил |
| Нуклеозид | Аденозин A | Гуанозин G | Тимидин T | Цитидин C | Уридин U |
# Алтын тамыр

?Алтын тамыр :
Берлин ботаник ьаҡсаһында сәскә атыусы үҫемлек :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Үҫемлектәр |
| Бүлексә: | Ябыҡ орлоҡлолар |
| Класс: | Ике өлөшлөләр |
| Тәртип: | Сәскәле таштишәр |
| Ырыу: | Родиола |
| Төр: | Алтын тамыр |
Латинса исеме :
Rhodiola rosea L. :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 520045 NCBI 203015 |
Алтын тамыр, родиола(рус. Родио́ла ро́зовая, лат. Rhodíola rósea) — күп йыллыҡ үлән үҫемлек. Бейеклеге 24-50 см тирәһе, июнь-август айҙарында ваҡ һары сәскә ата, июль-сентябрҙә орлоғо өлгөрә.
Алтын тамыр ташлы ерҙәрҙә, таулы ҡаяларҙа, тау йылғаларының ҡояш төшмәгән ярында үҫә. Башҡортостанда Ирәмәл, Ирәндек, Янғантау түбәләрендә һирәкләп осратырға мөмкин.
Үҫемлек «Ҡыҙыл китап»ҡа индерелгән, һаҡсыл файҙаланыу талап ителә.
# Чвахун-бак

Чвахун-бак — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сулак йылғаһының уң ярына тамағынан 149 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Чвахун-бак
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сулак йылғаһы , инешенән Чиркейск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07030000112109300001374
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 109300137
* Бассейн коды — 07.03.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 09
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Телес

Телес (Оло Телес) — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ирень йылғаһының уң ярына тамағынан 128 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.

# Телес
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сылва, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100812111100013255
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101325
* Бассейн коды — 10.01.01.008
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1