yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Мурсы-Яха

Мурсы-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тиутей-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 192 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 68 км.

# Мурсы-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300040504
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304050
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Идеограмма

Идеограмма (бор. грек. εἶδος — идея һәм γράμμα — яҙыу билдәһе, хәреф) — авторҙың билдәле бер идеяһына тап килгән яҙма билдә йә шартлы рәсем. Унан айырмалы, һүҙгә тап килгән билдә — логограмма, фонемаға тап килгәне фонограмма була. Иероглифтар идеограммаларҙан тора.

# Идеограмма
## Пиктограмманан һәм иероглифтан айырмаһы

Иероглиф өндө, ижекте, һүҙҙең бер өлөшөн йә тотош һүҙҙе белдерергә мөмкин.
Пиктограмма һәм ваҡыт тотош һүҙҙе йә төшөнсәне билдәләй, әйткәндәй, пиктограмманың һүрәтләнеше һәр ваҡыт ул белдергән нәмәгә тап килә (мәҫәлән, калькулятор рәүешендә эшләнһә, ул калькуляторҙы аңлата).
Идеограмма, пиктограмманан айырмалы, һүрәтләнгән төшөнсәне генә түгел, уға ситләтеп бәйләнгән төшөнсәләрҙе лә аңлатырға мөмкин (мәҫәлән, мөхәррир программаларҙың күбеһендә дискета һүрәте файлды һаҡлау (һәм мотлаҡ дискетала һаҡлауҙы ғына түгел) мәғәнәһен бирә, ә компьютерҙарҙың системалы күрһәткесендә (системалы трейҙа) селтәргә тоташыуҙы аңлата). Шулай итеп, уңайлы интерфейста билдәләрҙең күбеһен пиктограмма тип түгел, идеограмма тип йөрөтөү дөрөҫөрәк.

# Идеограмма
## Идеографик яҙма

Идеографик яҙма — билдәләре (идеограммалары) берәй идеяны аңлатҡан яҙма төрө.
Идеографик яҙыулы яҙмалар төрлө телдәрҙә һөйләшеүсе кешеләргә аңлайышлы булырға тейеш тип һанала. Мәҫәлән, һыу идеяһы мысыр яҙыуында — тулҡын, китай яҙыуында — ағым, ацтек яҙыуында зәңгәр төҫкә буялған һауыт итеп һүрәтләнә. Форма яғынан төрлө булмаған хәлдә лә, был билдәләр ошо яҙмалар менән таныш булмаған һәр кемгә аңлашыла.
Идеографик яҙыуҙың хәҙерге системалары ла бар. Мәҫәлән, 1970-се йылдарҙа АҠШ-тың транспорт министрлығы (U.S. Department of Transportation) заказы буйынса эшләнгән 50 идеограмманан торған система аэропорттарҙа һәм башҡа транспорт төйөндәрендә, шулай уҡ эре халыҡ-ара сараларҙа ҡулланыу өсөн тәғәйенләнә. АҠШ-тың AIGA тигән профессиональ дизайн ойошмаһы менән АҠШ Транспорт министрлығы (DOT) тарафынан эшләнгән был система универсаль коммуникацияны еңеләйтеү өлгөһө булып тора.
Шулай уҡ ым-ишара менән һөйләү телдәре, мәҫәлән, SignWriting, өсөн уйлап табылған яҙыу ысулдарын да идеографик яҙмаға инерергә була.
# Уң Вож

Уң Вож — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нямдо-Юнко йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Уң Вож
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000087945
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008794
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Марка-Ёль (Нем ҡушылдығы)

Марка-Ёль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Нем йылғаһының уң ярына тамағынан 77 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Марка-Ёль (Нем ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000014886
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001488
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡаранйылға (Оло Йәнгел ҡушылдығы)

Ҡаранйылға (рус. Каранелга - Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Йәнгел йылғаһының уң ярына тамағынан 70 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Ҡаранйылға (Оло Йәнгел ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200001908
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200190
- Бассейн коды — 12.01.00.003
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2

# Ҡаранйылға (Оло Йәнгел ҡушылдығы)
## Этимологияһы

Ҡаран гидронимы айырым да, ҡушма атамаларҙың өлөшө булараҡ та йыш осрай.Ҡаран - туңмай ағып ята торған шишмә йәки бәләкәй йылға, тип аңлата "Башҡорт теленең һүҙлеге"
Ҡаран+йылға тигәндән килеп сыҡҡан тигән аңлатма "БАССР-ҙың топонимик һүҙлеге"ндә лә бирелә
# Әлиүиҙәр

Әлиүиҙәр (төр. Aleviler, курд. Elewî; рус. Алевиты) — субэтник, дини һәм мәҙәни йәмәғәт, Төркиә, Албания, Болгарияла бер нисә миллион кеше тәшкил итә.

# Әлиүиҙәр
## Ғибәҙәттәре

Ҡайһы бер европа сығанаҡтары әлиүиҙәр Төркиә халҡының 5 процентын тәшкил итә тип раҫлай.
Әлиүиҙәрҙең дини ғибәҙәт ҡылыу урыны — йорт (жәмәүи, төр. cemevi), ә мәсет түгел. Ғибәҙәттәре (әйини-жәм — төр. âyîn-i cem, йәки жәм генә, төр. cem) музыканан һәм бейеүҙәрҙән (семах, төр. semah) ғибәрәт, таҙарыныуҙы һәм Аллаһ менән берләшеүҙе символлаштыра. Ирҙәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар тиң хоҡуҡлы һәм бергә доға ҡыла.

# Әлиүиҙәр
## Принциптары

Әлиүиҙәрҙең төп принциптары үҙ эсенә ошоларҙы ала:
* Бөтә кешеләргә ҡарата мөхәббәт һәм ихтирам (" дин түгел, ә кеше йәшәйеше—мөһим эш ").
* Башҡа диндәргә һәм этник төркөмдәргә хөрмәт («әгәр һеҙ башҡаға ауырлыҡ килтерһәгеҙ, доғағыҙ бер ни тормай»).
* Эш кешеләренә хөрмәт («иң ҙур хөрмәт — хеҙмәт»).
Әлиүилек үҙ эсенә йәһүдилек, манихей, ислам һәм ғәрәп мәжүсилеге һыҙаттарын ала.

# Әлиүиҙәр
## Этимологияһы

Төп версия буйынса, «Әлиүи» һүҙе Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ике туған ҡустыһы, кейәүе һәм сәхәбәһе Али ибн Әбү Талип исеменән килеп сыҡҡан. Һүҙмә-һүҙ "Алиҙың тарафдары"тип тәржемә ителә. Был мәғәнәлә атама ғәрәпсә ғәләүиҙәргә тап килә (علوي).
«Әлиүиҙәр» атамаһының килеп сығышы тураһында альтернатив (һәм нигеҙһеҙ) версия буйынса, ул alev (костер) тигән төрөк һүҙенән килеп сыҡҡан . Әлиүиҙәрҙе ҡайһы берҙә «ҡыҙылбаштар» тип атайҙар, ҡайһы берҙә хатта был атаманы хатта әр һүҙе булараҡ ҡулланалар (уларҙың Төркиәгә түгел, Иранға тоғролоғон күҙаллап). . Болгар ҡыҙылбаштары легендаһы буйынса, ҡасандыр улар, башҡа мосолмандарҙан айырылып тороу өсөн, имам Али бойороғо буйынса баштарына ҡыҙыл яулыҡ бәйләгән, һәм ҡыҙылбаштар исеме лә шунан килеп сыҡҡан.
# Урыҫ әҙәбиәте

Урыҫ әҙәбиәте.
    Тютчев Фёдор Иванович
    Пушкин Александр Сергеевич
    Лермонтов Михаил Юрьевич
Был әҙәбиәт тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып Википедия проектына ярҙам итә алаһығыҙ.
# Сабаҡай ҡаяһы

Сабаҡай ҡаяһы — Йүрүҙән йылғаһы үҙәнендә, Өфө карст ҡатламының көньяҡ ситендә урынлашҡан ҡая. Ҡая административ яҡтан Дыуан районында, Сарапуловка ауылынан 2 саҡрым көнсығыштараҡ йәки Урмантауҙан 4 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Сабаҡай ҡаяһы
## Геология

Ҡая Әртә ярусының асыҡ-һоро эзбизташтарынан тора. Йылға үҙәненән 90 метрға күтәрелеп, текә ҡая барлыҡҡа килтерә. Ҡая, мәмейәһе һәм тирә-яғы геологик, геоморфологик, гидрогеологик, спелеология, археологик һәм геоботаник ҡиммәте менән әһәмиәтле. Геологтар өсөн Әртә ярусы ултырмаларының ҡеүәтле киҫелеше әһәмиәтле. Һыу аҫты ағымдары менән барлыҡҡа килгән мәмерйәләр Өфө яйлаһының тектоник тормошон һәм тотош Йүрүҙән рельефының барлыҡҡа килтереү этаптарын күрһәтә.

# Сабаҡай ҡаяһы
## Геология
### Спелеология

Сабаҡай ҡаяһында өс мәмерйә бар. Уларҙың береһе генә, дәүмәле менән барып күрергә яраҡлы. Уның оҙонлоғо 146 метр. Геологик пластиналарҙың һынылышы нәтижәһендә барлыҡҡа килгән. Урыны менән стенанан иҙәнгә һыу һырҡып сыға, иҙәнендә күләүекттәр ята. Ҡышын стена өҫтө туңа. Ҙур булмаған боҙ массаһы йәй көнө лә һаҡлана. Икенсе мәмерйә - 28, өсөнсөһө 17 метр. Улар айырыуса ҡыҙыҡлы түгел.

# Сабаҡай ҡаяһы
## Флора

Тау битләүендә яңғыҙ ҡарағайҙар, ҡайындар, ҡарамалар үҫә. Урман ағастары башлыса түбәндә тупланған. Таштар араһында реликт үҫемлек - сүл борсағы үҫә, июндә тау бите һары сәскәләр менән ҡаплана. Июль аҙағында ваҡ зәңгәр сәскәле терпекәй үләне сәскә ата. Урыны-урыны менән кейәү үләне сәскә ата. Бында башҡа үҫемлектәр ҙә күп. Тау битләүенлә ҡыуыҡлыҡтарҙың 30-ҙан артыҡ төрөн осратырға мөмкин. Улар араһында: раузы сәскәлеләр ғаиләһенән сәнскеһеҙ ҡараған, гөлемеш ҡыуыҡтары. Таш араһында ҡороға сыҙамлы һөтлөгән, бажат, тимофеевка, ҡалған үләндәре үҫә. Ҡиммәтле дарыу үләне һары умырзаяны осратырға мөмкин.

# Сабаҡай ҡаяһы
## Археологик ҡомартҡылар

Боронғо кешеләр ҙә ғәҙәти булмаған ҡаяға иғтибар иткән. 1930 йыллңда А.Э. Линд мәмейәләрҙең береһендә неолит дәүере көнкүреш әйберҙәрен һәм эшкәртелән хайуан һөйәктәрен тапҡан. Һуңыраҡ эш ҡоралдары, һауыт-һаба, керамика табыла. Был табыштар археологтар өсөн дә ҙур ҡиммәткә эйә.

# Сабаҡай ҡаяһы
## Ҡая нәфис әҙәбиәттә һәм туризмда

Билдәле совет фильмы «Вечный зов» Көньяҡ Уралда, Сабаҡай ҡаяһында, төшөрөлгән
Ҡаялағы үҙенсәлекле мәмерйәләр һәм Йүрүҙән йылғаһы бик күп туристарҙы йәлеп итә. Йүрүҙән йылғаһы буйлап Башҡортостандан ғына түгел, илдең төрлө өлкәләренән туристар йөҙөп төшә. Сабаҡай ҡаяһына һәм мәмерйәләренә 1965 йылдан төбәк әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡыһы статусы бирелә.
# Ямжач

Ямжач — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Колва йылғаһының һул ярына тамағынан 380 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.

# Ямжач
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100005553
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100555
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Мальта милли партияһы

Мальта милли партияһы (ингл. Nationalist Party, мальт. Partit Nazzjonalista) — Мальтаның ике төп сәйәси партияһының береһе (Лейбористар менән бер рәттән), христиан-демократик йүнәлеш алып бара.

# Мальта милли партияһы
## Тарихы

Партияға 1880 йылда Фортунато Мицци тарафынан Мальтаның белем биреү һәм юридик системаларын инглизләштереүгә ҡаршы сығыш яһаусы булараҡ нигеҙ һалына. Партияның төп өлөшөн Италиянан сыҡҡан либераль ҡарашлылар тәшкил итә, был сиркәү менән насар мөнәсәбәттәргә килтерә. Артабанғы йылдарҙа партия тәүҙә колониаль власть һәм уларҙың дошмандары менән хеҙмәттәшлек итеүҙән баш тартыу өсөн сығыш яһаусы абстенционистарға тарҡала. Беренсе беренсе донъя һуғышынан һуң партия Мальта берҙәм сәйәси союзына һәм радикаль итальян-милли демократик партияға бүленә. Мальта берҙәм сәйәси союзы 1924 йылға тиклем лейбористар ярҙамында Говард Джозеф, Бухаджир Франческо һәм Уго Паскуале Мифсуд етәкселегендә 1921—1927 йылдарҙағы хөкүмәт ойоштора. 1926 йылда партиялар йәнә итальян Милли партияһы ойоштороп берләшә, 1932 йылдағы һайлауҙа 32 урындың 21-ен йыйып еңеп, Мифсуф етәкселегендә хөкүмәт барлыҡҡа килтерә, ләкин киләһе йылда Бөйөк Британия, Милли партияның фашистик Италияға яҡын булыуы сәбәпле, Мальта автономияһын бөтөрә. Икенсе донъя һуғышы осоронда ҡайһы бер партия етәкселәре, шул иҫәптән, буласаҡ премьер Мицци Энрико, Италия яҡлы булыуҙары сәбәпле, Угандаға депортациялана. Партия 1950—1955 йылдарҙа лейбористарҙан алыҫ торған Мальта эшсе партияһы ярҙамында Мальта хөкүмәте ойоштора.
1962 йылда Джордж Бордж Оливье етәкселегендәге Милли партия лейбористар партияһындағы тарҡаулыҡ һәм кризистар арҡаһында власҡа килә һәм унда 1971 йылға тиклем ҡала. 1964 йылда Мальтаның бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителә. 1981 йылда Милли партия Эдди Фенек Адами етәкселегендә күпселек тауыш ала, әммә парламентта күпселек урынды яулай алмай, һәм һөҙөмтәлә депутаттар ултырыштарҙа ҡатнашыуҙан баш тарта. 1987 йылда йәнә власҡа килә һәм 1996 йылға тиклемге хөкүмәт ойоштора. Власҡа 1998 йылда кире килә. 1990 йылда Мальта ЕС-ҡа инеү тураһында һөйләшеүҙәр башлай һәм, уңышлы референдумдан һуң, уға 2004 йылда инә.
Милли партия Европа халыҡ партияһына инә һәм һайлауҙар йомғаҡтары буйынса 2004 һәм 2009 йылдарҙа Европа парламентында ике урын ала, ике тапҡыр һайлауҙарҙа еңелә..
2008 йылда партияның яңы штаб-фатиры асыла.
2013 йылғы һайлау йомғаҡтары буйынса парламентта 69 депутат урынының 30-ын ала һәм оппозицияға китә.

# Мальта милли партияһы
## Партия лидерҙары исемлеге

** 1880—1905 Фортунато Мицци
** 1926—1942 Уго Паскуале Мифсуд и Энрико Мицци
** 1942—1944 Джордж Бордж Оливье (исполняющий обязанности)
** 1944—1950 Энрико Мицци
** 1950—1977 Джордж Бордж Оливье
** 1977—2004 Эдвард Фенек Адами
** 2004—2013 Лоуренс Гонзи
** 2013 йылдан Симон Бусуттил
# Ҡатай Ғәли бей

Ҡатай Ғәли бей, Ғәли бәк, Ҡатай хан — был исемдәр барыһы ла Ҡатай ырыуы бейе Ғәлиҙең ҡушаматтары. Ул XIV быуат аҙағында- XV быуат башында йәшәгән. Сығышы — Бөйөк Ляо империяһы императорҙары Юлуйҙар затынан.
Аҡһаҡ Тимер — Туҡтамыш хан алып барған сәйәсәттә һәм һуғыштарҙа ныҡлап ҡатнаша. (Ғ. Хөсәйенов , Ватандаш. Хәсәйенов яҙыуынса әмир Тимер: " Һөйләшеүҙәр өсөн Ғәли бәкте ебәр "- тип Туҡтамышҡа мөрәҗәт итә.) 1378 йылда халҡы менән көнбайышҡа күсә, Туҡтамышҡа Алтын Урҙа тәхетен алырға ярҙам итә. 1399 йылда әмир Иҙеүкәй Туҡтамышты Һарайҙан (Сарайҙан) ҡыуып сығара. Ғәли бей хакимиәттән ситләтелә. 1407 йылда Иҙеүкәй Мәскәүҙе ҡамай.
Иҙеүкәйҙең Сарайҙа юҡлығынан файҙаланып уның улы Мораҙым (Нуретдин) Ҡатай Ғәле бей ярҙамында Булаттимер ханды тәхеттән төшөрә, Тимерханды хан итеп ҡуя.
Ҡатай Ғәли бей бәктәр бәге, йәғни премьер-министр булып китә.
1411 йылда Туҡтамыштың улы Йәләлитдин Һарайҙы баҫып ала. Тимерхан, Мораҙым, Ҡатай Ғәли бей Уралға ҡасалар.
Һуңғараҡ әмир Иҙеүкәй хәҙерге Ырымбур ерендә, Илек йылғаһы буйында Мораҙымды һәм Ҡатай Ғәли бейҙе ҡыйрата.
Улар Башҡортостанға ҡасалар.
Алтын Урҙа тарҡала башлай. Ҡырым, Ҡазан (1430 йыл), башҡа үҙ аллы ханлыҡтар барлыҡҡа килә.
Был сәйәси хәл Башҡортостанды ла урап үтмәй.
Мораҙым Башҡортстанда үҙ ханлығын ойоштора башлай, ләкин уңышҡа өлгәшә алмайса, вафат була («Иҙеүкәй менән Мораҙым» эпосы).
Уның эшен Ҡатай Ғәли бей дауам итә.
Ул Инйәр йылғаһы буйҙарында үҙ дәүләтен төҙөргә керешә. Был берләшмәнең үҙәге Аҡташта була (Аҡташтағы Ғәли бей-Сура батыр эпосы).
Урал аръяғы башҡорттары берләшмәһенең ханы Мәсем хан Ҡатай Ғәли бейҙең улы булырға тейеш. Сөнки, эпостарға ҡарағанда, ул сығышы буйынса Инйәр буйынан. Ә Инйәр буйында хан сығышлы тик бер генә кеше-Ҡатай Ғәли бей генә булған. Фаразланыуынса, Ҡатай Ғәли бей Инйәр буйында, Рәмәште йылғаһы Инйәргә ҡойған ерҙә, ерләнгән. Унда әлегәсә ҡорған һаҡланып ҡалған.

# Ҡатай Ғәли бей
## Һылтанма

Башҡортостандын ҡыҫҡа энциклопедияһында мәҡәлә 2007 йыл 5 сентябрь архивланған.
# Чирча (Надым ҡушылдығы)

Чирча — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Надым йылғаһының уң ярына тамағынан 99 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.

# Чирча (Надым ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15030000112115300051047
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305104
* Бассейн коды — 15.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Әт-Тин сүрәһе

Әт-Тиин сүрәһе (ғәр. سورة التين‎, Инжир ағасы ) — Ҡөрьән Кәримдең 95-се сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 8 аяттан тора.

# Әт-Тин сүрәһе
## Ғәрәпсәһе

سورة «التين» 95
بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
1.وَالتِّينِ وَالزَّيْتُونِ
2 وَطُورِ سِينِينَ
3وَهَذَا الْبَلَدِ الْأَمِينِ
4 لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنسَانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِي
5 ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِي
6 إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَلَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ
7فَمَا يُكَذِّبُكَ بَعْدُ بِالدِّي
8 أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَحْكَمِ الْحَاكِمِينَ

# Әт-Тин сүрәһе
## Транскрипцияһы

1. Үә-ттиини үә-ззәйтүүн.
2. Үә туури сииниин.
3. Үә һәәҙәл-бәләдил-әмиин.
4. Ләҡад халәкнәл-иңсәәнә фии әхсәни тәҡүиим.
5. Ҫүммә радәднәәһү әсфәлә сәәфилиин.
6. Иллә-лләҙиинә әәмәнүү үә ғәмилү-ссалихәәти фәләһүм әджрун ғайру мәмнүүн
7. Фәмәә йүкәҙҙибүкә бәғдү биддиин.
8. Ә ләйсә-ллаһу би'әхкәмил-хәәкимиин

# Әт-Тин сүрәһе
## Мәғәнәһе

Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!
1. Инжир ағасы һәм зәйтүн ағасы менән ант итәм!
2. Һәм Синай тауы менән ант итәм!
3. Һәм ошо именлек ҡалаһы менән ант итәм!
4. Беҙ кешене иң яҡшы һүрәттә барлыҡҡа килтерҙек.
5. Шунан Беҙ уны түбәндәрҙең түбәненә ҡайтарабыҙ,
6. иман килтереп, изге эштәр эшләгәндәрҙән башҡа, һәм уларға иҫәпһеҙ-хисапһыҙ әжер булыр.
7. Бының һуңында нимә ҡуша инде һине хөкөм хаҡында алдаҡсы тип иҫәпләргә?
8. Аллаһ хөкөм ҡылыусыларҙың иң яҡшыһы түгелме ни?
# Захарово (усадьба)

Захарово — Мәскәү өлкәһе Одинцов районы Захарово ауылындағы элекке дворяндар усадьбаһы, А. С. Пушкиндың бала сағы шунда үтә.

# Захарово (усадьба)
## Тарихы

XVII—XVIII быуаттарҙа Захарово ауылына дворян Камыниндар һәм кенәз Урусовтар хужа була
Усадьба XVIII быуаттың икенсе яртыһында алпауыт Д.П. Савёлов тарафынан барлыҡҡа килә. 1781 йылда уны аритиллерия капитаны И.Я. Тинков һатып ала. Ул хеҙмәт өйҙәре менән ике ҡатлы бай йорто төҙөй.
1804 йылдың ноябрь айында Тинковтың тол ҡатыны үҙенең имениеһын «диңгеҙ артиллерияһының 2-се ранг капитаншаһы» Мария Алексеевна Ганнибалға, А.С Пушкиндың оләсәһенә 28 мең һумға һата. 1805 йылдан алып 1810 йылға тиклем буласаҡ шағирҙы Захарово ауылына һәр йәй оләсәһенә алып киләләр:
Мне видится моё селенье, Моё Захарово; оно С заборами к реке волнистой, С мостом и рощею тенистой Зерцалом вод отражено…
1811 йылда ауыл М.А. Ганнибалдың туғаны Харитония Ивановна Козловаға һатыла; уның вафатынан һуң, ауылға А. А. Орлова һәм уның туғандары хужа була, унан һуң, XX быуат башында — А.М. Нечаев, 1910 йылдан һуң — Е.. Н. Голубков Н. И. Жемочкин, О. Н. Кустаревская, М. П. Щербакова хужа була.
Пушкин бала сағында булған йорт һаҡланмаған. XX быуат башында уның фундаментында яңы ағас айырым йорт төҙөлә, ул алдағы йорттоң формаларын теүәл ҡабатлай. Совет осоронда йорт төрлө ихтыяждар өсөн ҡулланылған, күпмелер ваҡытта унда мәктәп тә урынлаша.
1980 йылдар аҙағында бина буш тора, ә 1993 йылда яна. Бай йорто Пушкиндың тыуыуының 200 йыллығына 1999 йылда тергеҙелә.

# Захарово (усадьба)
## Музей-ҡурсаулыҡ

1987 йылдың 29 апрелендә РСФСР Министрҙар советы Мәскәү өлкәһе Одинцов районының Ҙур Вязёмы һәм Захарово ауылдарындағы һәйкәл һәм иҫтәлекле урындар базаһында А.С.Пушкиндың Дәүләт тарих-әҙәбиәт музейы-ҡурсаулығын төҙөү тураһында ҡарар ҡабул итә.
Захаровола Пушкин ваҡытынан алып аллеялар, быуалар һәм йүкә паркы һаҡланған. А.С. Хижняк проекты буйынса шағир һәйкәле ҡуйылған. Тергеҙелгән бай йорто А.С.Пушкин бала сағы музейына бирелгән.
Музейға экскурсиялар үткәрелә, шулай уҡ музей күргәҙмәләре һәм экспозициялары асылған. Ҡурсаулыҡ территорияһында өс музей эшләй. Һәр йәкшәмбе, сентябрь айынан апрель айына тиклем һарайҙың камин залында музыкаль кисәләр һәм концерттар уҙғарыла. Музей шулай уҡ балалар менән эш алып бара: улар менән дәрес үткәрә; йәш эҙәрмәндәр һәм экскурсовод мәктәбен асыу планлаштырыла.
Музейҙа ҙур фәнни-тикшеренеү эштәре ойошторола. Йыл һайын дүрт эре ғилми конференция уҙғарыла; уларҙа бөтә Рәсәй ғалимдары йыйыла; шулай уҡ фәнни йыйынтыҡтар һәм реклама буклеттары сығарыла. Музей фондында XVII—XIX быуаттар усадьбаларының мәҙәниәт әйберҙәре һаҡлана.
# Шәймәрҙәнов Рәхмәт Шәйҙулла улы

Шәймәрҙәнов Рәхмәт Шәйҙулла улы (рус. Шоймарданов Рахмет Шойдуллович; 19 июнь 1961 йыл — 17 апрель 2004 йыл) — бүрәт шағиры, тәржемәсе. Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы. Бүрәт һәм урыҫ телдәрендә яҙа, бүрәт, монгол, урыҫ һәм иҫке монгол телдәренән тәржемә итә

# Шәймәрҙәнов Рәхмәт Шәйҙулла улы
## Биографияһы

Рәхмәт Шәйҙулла улы Шәймәрҙәнов 1961 йылдың 19 июнендә хәҙерге Бүрәт Республикаһының Джида районы Инзагатуй ауылында тыуған. Дорджи Банзаров исемендәге Бүрәт педагогия институтын тамамлаған.
«Хараасхай» («Ҡарлуғас») балалар әҙәби журналының, артабан «Байкал» журналының хеҙмәткәре була, Бүрәт радиоһы корреспонденты, Бүрәт Республикаһы Яҙыусылар союзының әҙәби консультанты булып эшләй.

# Шәймәрҙәнов Рәхмәт Шәйҙулла улы
## Әҫәрҙәре
### Шиғырҙар

* «Мори урилдаан» (Ат сабыштырыу)
* «Сэдьхэлэй уянга» (Күңел тәүбә)
* «Унаган» (Ҡолон)
* «Хурим түрын хаһа» (Туйҙар миҙгеле)
* «Үлгын дуун» (Сәңгелдәк йыры)
* «Бусалгын дуун» (Ҡайтып йыры)
* «Хатарша басаганда» (Бейеүсе ҡыҙ)
* «Түрүүшынгээ шүлэг тухай» (Тәүге шиғырҙары тураһында)
* «Хабарай дурдалга» (Яҙҙы данлайым)
* «Арбан хоёр зула» (Ике биҙәк)
* «Табан худаг» (Биш ҡоҙоҡ)
* «Элһэн эрхи» (Ҡомло тиҫбе)

# Шәймәрҙәнов Рәхмәт Шәйҙулла улы
## Әҫәрҙәре
### Йыйынтыҡтары

* «Хүгжэмэй эхин» (Музыка башлана, 1990)
* «Шэлэгдэмэл үдэшэнүүд» (Һайланған кис, 2004).
* «Эрхи» (Тиҫбе)
# Арҡау

Арҡау (рус. Уто́к) — туҡыусылыҡ термины, туҡымаларҙың бер ситенән икенсе ситенә тиклем тура мөйөш яһап урынлашҡан бер-береһенә параллель ептәрҙе арҡыры (горизонталь) йүнәлтеү системаһы, туҡыманың арҡыры ебе. Нигеҙ системаһы менән бергә туҡыма үрелеше барлыҡҡа килә.

# Арҡау
## Арҡау әҙерләү

Йыш ҡына арҡауҙан ныҡлыҡ талап ителмәй, шуға күрә уға буй ептәр араһында иркенерәк урынлашһын, шулай уҡ ептәр араһындағы аралыҡты тултырһын һәм туҡыманы йомшағыраҡ, әммә бешерәк яһаһын өсөн ҙурыраҡ һығылмалылыҡ бирәләр. Шуға күрә арҡау ептәрен буй ептәргә ҡарағанда күпкә бушағыраҡ сираталар. Буй ептәр, арҡау ептәре менән ҡушылып, туҡыма барлыҡҡа килтерә.
Шул уҡ ваҡытта ҡайһы берҙә туҡымаға техник талаптар буйынса арҡау ебе сыҙамлығы буйынса буй ептәрҙән ҡалышмаҫҡа, ныҡлыҡҡа эйә булырға тейеш. Был осраҡта арҡыры ептәр шулай уҡ ҡаты итеп сиратыла, ҡайһы берҙә елемләнә лә (шулай уҡ, әгәр һүҙ полимерҙан йәки быяланан эшләнгән филамент еп тураһында барһа, майлана).
Туҡыма үҙенсәлектәре туҡыу станоктарының, һуғыла торған ептең тибына (сиратылыуына) бәйле. Ҡайһы бер осраҡтарҙа (мәҫәлән, буҫтау эшләгәндә) арҡауҙы кире йүнәлештә боралар.
Һоҫалы станоктар өсөн арҡау ебе, ҡағиҙә булараҡ, өс-дүрт килограмдан кәм булмаған һыйҙырышлы стандарт тауар кәтүктәре ҡулланыла.
# Вексельбург

Вексельбург (нем. Wechselburg) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2045 кеше йәшәй. Майҙаны — 25,59 км². Диңгеҙ кимәленән 185 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 9306 һәм автомобиль коды MW.