yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Рәсәй стратегик тикшеренеүҙәр институты

Рәсәй стратегик тикшеренеүҙәр институты (РИСИ) — федераль дәүләт фәнни бюджет учреждениеһы. Рәсәй Федерацияһы Президентының 1992 йылдың 29 февралендәге 202-се һанлы «Рәсәй стратегик тикшеренеүҙәр институтын булдырыу тураһында» Указына ярашлы ойошторола.

# Рәсәй стратегик тикшеренеүҙәр институты
## Эшмәкәрлек формалары һәм йүнәлештәре

* ғилми-тикшеренеү эше;
* мәғлүмәти-аналитик материалдар, тәҡдимдәр, кәңәштәр, Рәсәй дәүләт структуралары өсөн эксперт баһалау әҙерләү
* Рәсәйҙең милли именлек һәм стратегик мәнфәғәттәренә ҡағылышлы проблемалар тураһында сәйәси һәм фәнни даирә вәкилдәренә, йәмәғәтселеккә хәбәр итеү;
* фәнни-ғәмәли конференциялар, семинарҙар, өҫтөнлөклө проблемалар буйынса ситуацион анализдар ойоштороу һәм үткәреү;
* мәғлүмәти-консалтинг хеҙмәттәр күрһәтеү

# Рәсәй стратегик тикшеренеүҙәр институты
## Етәкселеге

Директорҙар
* 1994 — 2009 йылдар — Кожин Евгений Михайлович (профессор МГИМО).
* 2009 — 4 ғинуар 2017 йыл — Леонид Петрович Решетников (СВР (Тышҡы разведка хеҙмәте) отставкалағы генерал-лейтенанты).
* 2017 йылдың 4 ғинуарынан — Михаил Ефимович Фрадков ("Алмаз-Антей"концерны директорҙар советы рәйесе).
Директор урынбаҫарҙары Т. С. Гузенкова, И. В. Прокофьев, Г. Г. Тищенко, А. В. Глазова.
Баш кәңәшсеһе Т. А. Кокарев.

# Рәсәй стратегик тикшеренеүҙәр институты
## Ҡыҙыҡлы факттар

* Рәсәй стратегик тикшеренеүҙәр институты директор урынбаҫары, тарих фәндәре докторы Т. С. Гузенкова; Рәсәй стратегик тикшеренеүҙәр институтының яҡын сит ил проблемаларын тикшеренеүҙәр Үҙәге башлығы урынбаҫары, тарих фәндәре докторы, көньяҡ һәм көнбайыш славяндар тарихы буйынса белгес О . В. Петровская һәм Рәсәй стратегик тикшеренеүҙәр институтының демография, миграция һәм этник, дини проблемалар секторы башлығы, социология фәндәре кандидаты И. И. Белобородов үҙҙәренең Мәскәү ҡала думаһына докладында, Спид эпидемияһы тураһында белдереүҙәр (СПИД-ҡа ҡаршы көрәш буйынса Федераль үҙәк башлығы Вадим Покровский ҙә был турала белдереү яһағайны) Көнбайыштың Рәсәйгә ҡаршы мәғлүмәти һуғышының бер өлөшө тип атанылар. («ВИЧ/Спид проблемаһы Рәсәйгә ҡаршы мәғлүмәт һуғышы элементы сифатында ҡулланыла»). ВИЧ менән көрәштең ике төрө барлығы күрһәтелә: көнбайыш («неолибераль идеологик контент, милли үҙенсәлектәргә битарафлыҡ һәм хәүеф төркөмөнә кергән — наркомандар, ЛГБТ хоҡуҡтарын абсолютлаштырыуҙы үҙ эсенә ала») һәм Мәскәүҙеке («Рәсәй халҡының мәҙәни, тарихи һәм психологик үҙенсәлектәрен иҫәпкә ала, традицион ҡиммәттәргә һәм консерватив идеологияға таяна»). Билдәләп үтелгәнсә, донъя берләшмәһе Рәсәйгә ауырыу менән көрәштең беренсе ысулын тәҡдим итә һәм шуның менән эпидемия темаһын «үҙ аллы эске һәм тышҡы сәйәсәт алып барырға йөрьәт иткән ил булараҡ, Рәсәйҙең ҡаршы тороу сәйәси проблеманына» әйләндерә.
# Сидя-Нангуева-Яха

Сидя-Нангуева-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Малыгина боғаҙы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 57 км.

# Сидя-Нангуева-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300041958
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304195
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Абдуллин Мөхәррәм Лотфулла улы

Абдуллин Мөхәррәм Лотфулла улы (рус. Абдуллин Мухарям Лутфуллович) (1917 — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 294-се кавалерия полкында һуғышҡан. Өлкән сержант.

# Абдуллин Мөхәррәм Лотфулла улы
## Биографияһы

Мөхәррәм Лотфулла улы Абдуллин 1917 йылда Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Учалы районы) Сораман ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
1941 йылдың 8 декабрендә Башҡорт АССР-ы Учалы районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына хеҙмәткә алына.
Тәүге осорҙа Брянск фронтының 8-се кавалерия корпусына буйһонған 112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһы составында һуғыша.
294-се кавалерия полкының ҡылыссыылар эскадронында взвод командиры була. 12-се тимер юлдар бригадаһының 26-сы тимер юлдарҙы тергеҙеү батальонында отделение командиры була.
Абдуллин Мөхәррәм Лотфулла улының батырлығы тураһындағы мәғлүмәтте командиры түбәндәге документҡа теркәп ҡуйған:
* Немец оккупанттарына ҡаршы 1942 йылдың 1-11 июлендәге һуғыштарҙың иптәш Абдуллин өс алышында ла батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәтте. Натальевка ауылы янындағы тәүге һуғышта немецтар ҡулына күскән ҡоралдарыбыҙҙы һәм аттарыбыҙҙы ҡабат үҙебеҙгә ҡайтара алды.
* 9 июлдән 11 июлгә тиклем дауам иткән һуңғы өсөнсө алышта станковый пулемёттан ут яуҙырған дошман нөктәһен һәм 7 немец һалдатын һәм офицерын юҡ итте.

# Абдуллин Мөхәррәм Лотфулла улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (1942)
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы (1945).

# Абдуллин Мөхәррәм Лотфулла улы
## Хәтер

Абдуллин Мөхәррәм Лотфулла улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Учалы районы Сораман ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
# Мурга (Томбой ҡушылдығы)

Мурга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға 2 йылғаһының уң ярына тамағынан км өҫтәрәк Томбой ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Мурга (Томбой ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000000109
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000010
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Люботин (тау)

Люботин — Шар-Планин һыртының тау түбәһе. Ул Македония Республикаһы һәм өлөшләтә танылған Косово Республикаһы араһындағы сиктә урынлашҡан. Уның абсолют бейеклеге — 2498 м.
Люботин — пирамида формаһындағы тау һәм Шар-Планин һыртының бик гүзәл түбәләренең береһе. Ул — Шар-Планин тауҙарының көнсығыш өлөшөндә ята һәм иң бейек түбәһе. Тау һыртының ҡалған өлөштәренән ситтәрәк торғанға күрә, Люботин тирә-йүндәге ландшафтан матурлығы менән айырыла. Бик алыҫтан, мәҫәлән, Скопье һәм Приштиндан да бик яҡшы күренә.
Тауҙың төп өлөшө — төньяҡ, төньяҡ-көнбайыш һәм көньяҡ-көнсығыш битләүҙәре өлөшләтә танылған Косово Республикаһы территорияһында. Көньяҡ битләүе Македония территорияһында урынлашҡан. Тауҙың төньяҡ итәгенән Лепенац йылғаһы үҙәне үтә, көньяҡта — Вардар йылғаһы үҙәне. Көнсығыш һәм көньяҡ-көнсығыш битләүҙәре ҡуйы урман менән ҡапланған. Урман зонаһынан өҫтәрәк көтөүлек сифатында файҙаланылған Альп болонлоҡтары урынлашҡан. Тау түбәһенән көнбайыштараҡ боҙло Ливадици күле ята.
Люботин тауы мезозой тау тоҡомонан (башлыса эзбизташлы) формалашҡан. Күп һандағы эзбизле ишелмәләр һәм ташлы участкалар бындай урындарға хас булған үҫемлектәр менән ҡапланған. Тау битләүҙәрендә биҙсәле үләнде Sideritis scardica осратырға мөмкин. Тау түбәһе янындағы эзбизле участкаларҙа бик һирәк осрай торған миләүшәләрҙе Viola grisebachianaтап итеп була.
Люботин Европаның күп кенә альпинистарының яратҡан урыны. Македония яғындағы битләүендә туристар һәм ҡунаҡтар ял итеп китерҙәй «Люботин» йорто бар, Вратница ауылынан был бәләкәй йортҡа табан юл һалынған, 2 сәғәт тирәһендә барып етергә мөмкин. «Люботин» йорто май айынан ноябргә тиклем бар кешегә лә асыҡ.
Фараздарҙың береһе буйынса, Македония Республикаһы гербында нәҡ Люботин тауы һынландырылған. Македонияның Тетово ҡалаһының футбол клубы ошо тау хөрмәтенә «Люботин» тип аталған.
# Озеров Лев Адольфович

Озеров Лев Адольфович (ысын фамилияһы — Гольдберг; 23 август 1914 йыл—18 март 1996 йыл) — урыҫ совет шағиры һәм тәржемәсеһе, тәнҡитсе, әҙәбиәт белгесе. Филология фәндәре докторы. Литва ССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре (1980).
Башта үҙ исеме Лев Гольдберг, шулай уҡ Лев Берг һәм Л. Корнев әҙәби псевдонимдары аҫтында баҫыла.

# Озеров Лев Адольфович
## Биографияһы

Лев Адольфович Озеров 1914 йылдың 23 авгусында ҡалаһы Киевта фармацевтар Адольф (Айзик) Григорьевич һәм Софья Григорьевна Гольдбергтар ғаиләһендә тыуған. Башта — Златоуст, ә һуңынан Тарасов урымында йәшәй. 25-се мәктәптә уҡый. 1934 йылда Мәскәү ҡалаһына күсеп килә. Мәскәү философия, әҙәбиәт һәм тарих институтын (1939) һәм уның аспирантураһын (1941) уңышлы тамамлап, кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Бөйөк Ватан һуғышында хәрби журналист булараҡ ҡатнаша. 1943 йылдан ғүмеренең һуңғы көндәренә тиклем Әҙәбиәт институтында уҡыта, әҙәби тәржемә кафедраһы профессоры (1979 йылдан), филология фәндәре докторы.
Тәүге шиғырҙары 1932 йылда нәшер ителә, беренсе китабы 1940 йылда сыға. Барыһы 20-нән ашыу шиғырҙар йыйынтығы нәшер ителгән. Бик күп шиғри тәржемәләр башҡара, башлыса украин (Т. Г. Шевченко һәм башҡалар), литва (К. Борут, А Т. Венцлов, Э. Межелайтис һәм башҡалар), идиш (С. З. Галкин һәм башҡа) һәм СССР-ҙың башҡа халыҡтар телендә.
Урыҫ һәм украин шиғриәте тураһында бер нисә китап һәм мәҡәләләр авторы, шул иҫәптән Ф. И. Тютчев, А.. А. Фет, Б. П. Пастернак, шулай уҡ очерк мемуарҙары, шул иҫәптән А. А. Ахматова, Н. А. Заболоцкий һәм башҡалар тураһында. 1959 йылдың 23 июнендә «Литературная газета»һында баҫтырылған Озеровтың «Анна Ахматова шиғырҙары» мәҡәләһе күп йыллыҡ тынлыҡты боҙа. Лев озеров һуғышта һәләк булған йәки Сталин репрессияларына дусар булған, йәки донъянан иртә киткән үҙ быуыны шағирҙарының (шул иҫәптән И. Л. Сельвинский, А С. Кочетков, Д. Б Кедрин, Г Н. Оболдуев) ижади мираҫын һаҡлап ҡалыу өсөн бик күп эшләй .
Литва ССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре (1980), «Арион» журналы премияһы лауреаты (1994).
1996 йылдың 18 мартында вафат була. Мәскәүҙә Головин зыяратында ерләнгән.
# Рәжәпов

Рәжәпов — фамилия.
# Костюга

Костюга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вага йылғаһының һул ярына тамағынан 493 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Костюга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000028278
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002827
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Вильгельм Стейниц

Вильгельм Стейниц (нем. Wilhelm Steinitz, ингл. William Steinitz, 14 май 1836 йыл — 12 август 1900 йыл) — Австрия һәм Америка шахматсыһы, шахмат буйынса беренсе рәсми донъя чемпионы (1886—1894). 1860—1870 йылдар сигендә Адольф Андерсенға ҡаршы уйында уны еңгәс үҙ заманының көслө уйынсыһы тип таныла, Стейниц позициялы уйындары тураһында тәғлимәт эшләй, ул «романтик» комбинацион мәктәпкә алмашҡа килгән шахматты күпкә байыта.
1883 йылда Стейниц АҠШ-ҡа күсә һәм бер нисә йылдан Америка гражданлығы ала. 1886 йылда ул шарттары донъя чемпионы еңеүсеһен иғлан итеүҙе үҙ эсенә алған матчта Иоганн Цукертортты еңә. Стейниц бер нисә тапҡыр титулын яҡлай, шул иҫәптән ике тапҡыр — комбинация мәктәбенең һуңғы вәкиле Михаил Чигоринға ҡаршы. 1894 йылда Стейниц донъя беренселеге матчында Эмануил Ласкерҙан еңелә, ул Стейництың мираҫын юғары баһалай һәм позиция мәктәбенең эҙмә-эҙлекле пропоненты була.
Стейниц емешле әҙиптәрҙең береһе, карьераһы түбәһендә ул туғыҙ йылға турнир сығыштарын туҡтатып, журналист эшенә иғтибар йүнәлтә, ә 1885 йылда "Халыҡ-ара шахмат журналы"н аса (ингл. International Chess Magazine). Стейниц партияларға күҙәтеүҙәр һәм программалағы теория мәҡәләләре баҫтыра, уның башҡа публицистар менән бәхәсе шахмат донъяһында үҙе бер мөһим ваҡиға була.
# Оло Роговая

Оло Роговая (Үрге Роговая, Роговая) — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Уса йылғаһының уң ярына тамағынан 252 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 311 км.

# Оло Роговая
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000067678
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006767
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ғүмәров Илдар Ибраһим улы

Ғүмәров Илдар Ибраһим улы (23 сентябрь 1958 йыл) — башҡорт театр актёры. 1986 йылдан Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры. 1990 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1999). Халыҡтар дуҫлығы ордены кавалеры (2019).

# Ғүмәров Илдар Ибраһим улы
## Биографияһы

Илдар Ибраһим улы Ғүмәров 1958 йылдың 23 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Миәкә районы Илсеғол ауылында тыуған.
1983 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын (педагогы Исрафилов Р. В.) тамамлай һәм хеҙмәт эшмәкәрлеген Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт драма театрында башлай.
1986 йылдан Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театрында эшләй.
Трагик, лирик, комик ролдәр уйнай. Автор-башҡарыусы, репертауарында халыҡ һәм эстрада йырҙары.
2019 йылда Башҡортостандың Халыҡтар дуҫлығы ордены менән бүләкләнде.

# Ғүмәров Илдар Ибраһим улы
## Спектаклдәрҙәге ролдәре

* Зөлҡәрнәй («Тиле йәшлек» — Абдуллин И.);
* Кулыгин («Өс ҡыҙ туған» — Чехов А. П.);
* Миловзоров («Ғәйепһеҙ ғәйеплеләр» — Островский А. Н.);
* Нәҙир («Ҡара розалар» — Джамал С.);
* Незнамов («Ғәйепһеҙ ғәйеплеләр» — Островский А. Н.);
* Сит кеше (« Айгөл иле» — Кәрим М.);
* Рәфис («Хушығыҙ» — Миңнуллин Т.);
* Рәфис («Шаршамбы, шаршамбы!» — Миңнуллин Т.);
* Ҡарт Баян («Яралы яҙмыш» — Асанбаев Н.);
* Тәлғәт («Һөйгән йәр» — Байбулатов Р.);
* Хәлил («Ғәлиәбаныу» — Фәйзи М.);
* Шәрәф («Аҫылйәр» — Фәйзи М.).

# Ғүмәров Илдар Ибраһим улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1999)
* Башҡортостандың атҡаҙанған артисы (1992)
* Халыҡтар дуҫлығы ордены (2019)

# Ғүмәров Илдар Ибраһим улы
## Публикациялар

* «САПҺЫН КҮКТӘ КӨМӨШ ЯЛЛЫ АҠ ТОЛПАР!»(недоступная ссылка)
# Йәсмин

?Йәсмин :
Jasminum :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Үҫемлектәр |
| Бүлексә: | Ябыҡ орлоҡлолар |
| Класс: | Ике өлөшлөләр |
| Тәртип: | Баллыбабай сәскәлеләр |
| Ғаилә: | Зәйтүн ағасы һымаҡтар |
| Ырыу: | Йәсмин |
Латинса исеме :
Jasminum L. :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 32964 NCBI 4147 |
Йәсмин (лат. Jasmínum, фарс. یاسمین‎ — ясемин) — матур сәскәле ҡыуаҡ, эфир майлы һәм декоратив үҫемлек.

# Йәсмин
## Ботаник яҙма

Мәңге йәшел ҡыуаҡ. Зәйтүн ағасы һымаҡтар ғаиләһенә керә. Ап-аҡ сәскәләрн хуш еҫле, һулый башлағанда аҙ ғына ҡыҙғылт төҫкә керә. Эре сәскәле ғәрәп йәсминен өйҙә үҫтерәләр. Һары йәсмин һыуыҡтарҙы ауыр кисерә, эҫе ҡояшта ла бирешә. Эрерәк аҡ сәскәле ялбыр(махровый) йәсминдең ҡайһы бер төрҙәрен баҡсасылар Башҡортостанда ла үҫтерә. Үрмәләп үҫкән йәсминдәр ҙә бар.

# Йәсмин
## Төрҙәре

Ике ярымшарҙың йылы бүлкәттәрендә, субтропик бүлкәтте керетеп, барлығы 197 төрө билдәле.
Киң таралған төрҙәре:
* Һары йәсмин (Jasminum fruticans L.), йәки Ҡыуаҡлы йәсмин
* Италия һары йәсмине (Jasminum humile L.)
* Бормалы йәсмин (Jasminum revolutum)
* Аҡ йәсмин (Jasminum officinale L.), йәки дарыу йәсмине
# Гөлстан (Һырдаръя виләйәте)

Гөлстан (үзб. Guliston / Гулистон; фарс. گلستانِ — гөл баҡсаһы (роза баҡсаһы)) — Үзбәкстандың көнсығышында урынлашҡан ҡала. Һырдаръя виләйәтенең административ үҙәге.
# Бәхтейәров Әнүәр Сәхибгәрәй улы

Бәхтейәров Әнүәр Сәхибгәрәй улы (10 декабрь 1928 йыл — 25 июнь 1995 йыл) — нефтсе, хужалыҡ эшмәкәре. 1966—1989 йылдарҙа «Краснохолмнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы начальнигы. Башҡорт АССР-ының 8‑се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. РСФСР‑ҙың атҡаҙанған нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәре (1989), БАССР‑ҙың атҡаҙанған (1971), СССР‑ҙың почётлы (1987) нефтсеһе. СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1972). Октябрь Революцияһы (1981), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1976) һәм «Почёт Билдәһе» (1971) ордендары кавалеры.

# Бәхтейәров Әнүәр Сәхибгәрәй улы
## Биографияһы

Әнүәр Сәхибгәрәй улы Бәхтейәров 1928 йылдың 10 декабрендә Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ кантоны Көҙән ауылында тыуған. Маҡар урта мәктәбен, 1952 йылда Мәскәү нефть институтын тамамлай, тау инженер-нефтсеһе.
Әнүәр Бәхтейәров — Туймазы, Ҡансура, Краснохолмск нефть һәм газ ятҡылыҡтарын үҙләштереүҙә ҡатнашыусыларҙың һәм Башҡортостандың төньяҡ-көнбайышында нефть сығарыуҙы ойоштороусыларҙың береһе. Ул 17 нефть ятҡылығын эшкəртеүгə əҙерлəүҙə һəм үҙлəштереүҙə ҡатнаша. Уйлап табыуға биш авторлыҡ танытма ала. Баҫма эштәр авторы.
1952—1956 йылдар — «Октябрьскнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығында инженер, өлкән инженер һәм бүлек начальнигы;
1956—1966 йылдар — «Ишембайнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының баш инженеры;
1966 йылдан 1989 йылға тиклем — «Краснохолмнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы башлығы. Был вазифаға идаралыҡ барлыҡҡа килгәндән һуң бер йыл үткәс, «Ишембайнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының баш инженеры вазифаһынан килә. Унан һуң алмашҡа килеүсе — Юрий Гаврилович Пензин.
Бәхтейәров Әнүәр Сәхибгәрәй улы 1995 йылдың 25 июнендә Яңауыл ҡалаһында вафат була. Тыуған ерендә — Көҙәндә ерләнгән.

# Бәхтейәров Әнүәр Сәхибгәрәй улы
## Хәтер

1995 йылда Яңауыл урамдарының береһе Бәхтейәров исеме менән атала. Яңауыл ҡала советының 1995 йылдың 25 декабрендәге ҡарарында былай тиелә: "…Бәхтейәров Әнүәр Сәхибгәрәй улының ҡаланың социаль-иҡтисади үҫешенә индергән ҙур өлөшөн иҫәпкә алып… «Заречный» биҫтәһендәге Ялан (Полевая) урамын «Бәхтейәров» урамы тип үҙгәртергә. Был урамда Бәхтейәровтар ғаиләһе йәшәгән.

# Бәхтейәров Әнүәр Сәхибгәрәй улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* РСФСР нефть һәм газ сәнәғәтенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1989)
* БАССР-ҙың атҡаҙанған нефтсеһе (1976)
* СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1972)
* Октябрь Революцияһы ордены (1981)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1976)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1971)
* миҙалдар.
# Ала себен турғайы

?Ала себен турғайы :
* Ата ҡош (өҫтә), инә ҡош (аҫта).
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Класс: | Ҡоштар |
| Отряд: | Турғай һымаҡтар |
| Ғаилә: | Себен турғайҙары |
| Ырыу: | Ала себен турғайҙары |
| Төр: | Ала себен турғайы |
Латинса исеме :
Ficedula hypoleuca (Pallas, 1764) :
| Викитөрҙәр систематикаһы | рәсем эҙләү рәсемдәр | ITIS 560081 NCBI 46689 |
Ала себен турғайы(урыҫ.Мухоловка — пеструшка (лат. Ficedula hypoleuca) — һайраусы ҡош себен турғайҙары ғаиләһенән (Muscicapidae).

# Ала себен турғайы
## Ҡылыҡһырлама

Турғайҙан бәләкәйерәк. Ағастарҙың ҡоро ботаҡтарында ултыра, ваҡыт-ваҡыт күтәрелеп, осоп йөрөгән бөжәктәрҙе тота һәм кире урынына ҡуна. Һырты һорғолт көрән. Һоро түшендә, ҡабырғаларында бәй—буй ваҡ ҡына көрәнһыу һоро төҫө һәм сыбар түше менән айырыла. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып файҙа килтерә.

# Ала себен турғайы
## Тауышы

«пичи-пичи-кули-личи» йәки «цитру-цитру-три-крути-три», тауышы — тоноҡ «сиси». Өҙөп — өҙөп ҡысҡыра ла «үин-үин».

# Ала себен турғайы
## Йәшәү урыны

Урмандарҙа йәшәй. Киң таралған күсмә ҡош. Ағас ҡыуыштарында йәки ботаҡ саталарында оя яһай.

# Ала себен турғайы
## Туҡланыуы

Осоп йөрөүсе бөжәктәрҙе ашай.

# Ала себен турғайы
## Үрсеүе

Ерәнһыу таплы 4—5 бөртөк йәшкелт йоморҡа һала.
* Был орнитология тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
# Карпысак (Буготок ҡушылдығы)

Карпысак — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Буготак йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Карпысак (Буготок ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200612115200006421
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200642
* Бассейн коды — 13.01.02.006
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Урайым (ҡасаба)

Урайым (рус. Ураим) — Рәсәй Федерацияһының Силәбе өлкәһе Наҙы-Петровск районындағы ҡасаба. Наҙы-Петровск ҡала биләмәһе составына инә. Ҡасабала Көньяҡ Урал тимер юлының тимер юл разъезы төҙөлгән. Ҡасаба район үҙәге Наҙы-Петровск ҡалаһының көньяҡ-көньяҡ-көнбайышында (SSW), диңгеҙ кимәленән 391 метр бейеклектә урынлашҡан.

# Урайым (ҡасаба)
## Географияһы

Ҡасаба янында Ҡариҙел ҡушылдығы Ҡорғо йылғаһына уң яҡтан ҡойған Кесе Ҡорғо һәм Сухой Лог (Урайым йылғаһының һул ҡушылдығы) баш ала.

# Урайым (ҡасаба)
## Халҡы

2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 2010 йылда ҡасабала йәшәүселәр 10 кеше тәшкил иткән (3 ир-егет һәм 7 ҡатын-ҡыҙ).
2017 йылда ҡасабаны күсереү тураһында ҡарар ҡабул ителә. Ҡасаба халҡы фекеренсә, планлаштырылған күсенеү сәбәптәренең береһе мәғдән ятҡылыҡтарын эшкәртеү буйынса Сураям тау байыҡтырыу комбинаты төҙөлөшө өсөн булыуы ихтимал. Был Сураям йылғаһы буйында табылған мәғдән ятҡылыҡтарын эшкәртә башлау ниәттәре менән бәйле, ошо маҡсатта технологик «Урайым майҙансығы» (Урайым йылғаһы бассейнында мәғдән байыҡтырыу фабрикаһы һәм ҡалдыҡтар һаҡлағыс) төҙөү ҡаралған.

# Урайым (ҡасаба)
## Урамдары

Ҡасаба урамдары селтәре Октябрҙең 45 йыллығы, Бажов, Мүкле, Баҡса, Ирек һәм Суворов тип аталған 6 урамдан торған.
Урайым ҡасабаһын бер үк атамалы тимер юл разъезы ҡасабаһы Ураимские Томилки менән бутарға ярамай (координаттары 56.002137/59.584630), ул хәҙер Наҙы-Петровск ҡалаһы составына ингән. Ҡасабала 383-сө км поезд туҡталышы бар (АСУЖТкоды — 807242, элекке Ураимские Томилки разъезы).

# Урайым (ҡасаба)
## Этимологияһы

Ҡасабаның атамаһы башҡорт телендәге Урайым гидронимынан алып ҡушылған. Ә йылға атамаһы «урау», «урайым» тигән һүҙҙәрҙән килеп сыҡҡан тип яҙа Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә. Гидронимды «бормалы йылға» тип тә аңлатып була, тип яҙа автор.
# Кырнышшор

Кырнышшор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Колвавис йылғаһының һул ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Кырнышшор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000072245
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103007224
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сидяха

Сидяха — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Воткинск һыу һаҡлығысы (Тулвин ҡултығы) һул ярына 7,4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Сидяха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Кама ГЭС-ынан Воткин һыуһаҡлағысына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101012111100015056
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101505
* Бассейн коды — 10.01.01.010
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1