yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Әҙеһәмов Фәтхрахман Хажиәхмәт улы

Әҙеһәмов Фәтхрахман Хажиәхмәт улы (рус. Адигамов Фатхрахман Хазиахметович 1903—1983) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы гвардия рядовойы. III дәрәжә Дан ордены, Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.

# Әҙеһәмов Фәтхрахман Хажиәхмәт улы
## Биографияһы

Фәтхрахман Хажиәхмәт улы Әҙеһәмов 1903 йылда Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Һыуын-Ҡыпсаҡ улусы (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Көйөргәҙе районы Яҡшембәт ауыл Советы биләмәһе) Абдул ауылында тыуған.
1941 йылда Көйөргәҙе район хәрби комиссариаты Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡыра.
Гвардия ҡыҙылармеецы Әҙеһәмов Фәтхрахман Хажиәхмәт улы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы кавалерисы, рядовой ҡыҙылармеец була.
Тула ерендә, Лобаново ауылы янында тәүге тапҡыр аяуһыҙ дошман менән осраша.
Курск дуғаһында дәһшәтле һуғышта батырҙарса көрәшә. Данлыҡлы 16-сы гвардия кавалерия Чернигов Ленин, Ҡыҙыл Байраҡ, Суворов һәм Кутузов орденлы дивизияһы сафтарында Украинаны, Белоруссияны, Польшаны һәм уның баш ҡалаһы Варшаваны азат итеүҙә ҡатнаша.
Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғандан һуң тыуған колхозында намыҫлы хеҙмәт уңыштары һәм ҡаҙаныштары өсөн «Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ» ордены менән бүләкләнә.

# Әҙеһәмов Фәтхрахман Хажиәхмәт улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* III дәрәжә Дан ордены
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы
* «Берлинды алған өсөн» миҙалы
* «Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы

# Әҙеһәмов Фәтхрахман Хажиәхмәт улы
## Хәтер

Әҙеһәмов Фәтхрахман Хажиәхмәт улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Көйөргәҙе районы Абдул ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
# Фәй (ислам)

Фәй (ғәр. ‎ «ҡайтарыу»; рус. Фай) — мосолмандар тыныс юл менән башҡа дин кешеләренән алған бөтә төр һалымдар һәм бөлгөнлөккә төшкән мөлкәтте алыу.

# Фәй (ислам)
## Тарихы

Был термин Ҡөрьәндәге Әл-Хәшр сүрәһенең 7-се аятында барып тоташа: «мә әфә’ә Аллаһу ’әлә рәсүлиһи минһүм» (« Аллаһ Үҙенең Рәсүленә ҡайтарып биргән нәмә»):
* Аллаһ һуғыштарҙан ҡайтарған табыш малы – еңелгән ҡалалар үә ауылдарҙан алынған мал Аллаһтың рәсүленә тапшырылыр һәм бирелер: Аллаһ юлына, пәйғәмбәргә, пәйғәмбәрҙең яҡындарына, йәтимдәргә, меҫкендәргә һәм малы бөткән мосафирҙарға, Хажиҙарға, Аллаһ ерҙә шулай биреләсәк урындарын күрһәтте, һеҙҙән булған байҙар үҙ-ара даулашып алып бөтөрөп, фәҡирҙәр, зәғифтәр буш ҡалмаһын өсөн. Пәйғәмбәр һеҙҙе нимәнән тыйһа – тыйылығыҙ, үә нимәне һеҙгә килтерһә – ҡабул итеп алығыҙ! Үә Аллаһуҙан ҡурҡығыҙ! Тәхҡиҡ ихтилаф ҡылыусыларға Аллаһы Тәғәләнең ғазабы ҡаты булыр.
* Әл-Хәшр 59:7
Ғәрәп баҫып алыуҙары осоронда фәй тип һуғыш яланында баҫып алынған табышты атағандар (мәҫәлән, Ктесифонда сәсәниҙәр батшаларының һәм аҡһөйәктәренең ташлап ҡалдырылған байлығы). Фәйҙән хәмес алынған, ә ҡалған өлөшө яугирҙар араһында бүленгән.

# Фәй (ислам)
## Әһәмиәте

Эш хаҡы индерелгәндән һәм һалымдарҙы даими йыйғандан һуң хәл үҙгәрә. VIII быуат аҙағында уҡ ислам дине белгестәре фәй артында тәү сиратта башҡа диндәгеләрҙән алынған һалымды аңлай (жизйә, хараж), улар менән, зәкәттән һәм хәмстән айырмалы рәүештә, бөтә мосолмандар ҙа файҙаланыу хоҡуғына эйә тип ҡарала. Әл-Мәүәрди һәм Әл-Ғазали кеүек ислам ғалимдары фәйҙән хәмс алынырға тейеш, тип һанағандар, шул уҡ ваҡытта хараждан йәки жизйәнән хәмс түләнмәй. Теоретиктар булдырған фәй төшөнсәһе жизйә һәм хараж йыйыу өсөн фискаль йәһәттән әһәмиәткә эйә булмай.
# Ёль (Вымь ҡушылдығы)

Ёль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вымь йылғаһының уң ярына тамағынан 102 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Ёль (Вымь ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000022507
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002250
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Әбдрәхимов Сәғит Ҡәйүм улы

Әбдрәхимов Сәғит Ҡәйүм улы (рус. Абдрахимов Сагит Каюмович) (1910 - 23.02.1943) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 58-се полкының химик һаҡланыу буйынса 30-сы айырым батальонында хеҙмәт итә. Гвардия ҡыҙылармеецы.

# Әбдрәхимов Сәғит Ҡәйүм улы
## Биографияһы

Сәғит Ҡәйүм улы Әбдрәхимов 1910 йылда Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе Темәс ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

# Әбдрәхимов Сәғит Ҡәйүм улы
## Хәрби хеҙмәте

1941 йылдың 25 июлендә БАССР-ҙың Баймаҡ ҡала хәрби комиссариаты Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡыра.
3-сө Белорус фронтында йыл ярым химик һаҡланыу буйынса 30-сы айырым батальонда хеҙмәт итә.
1941 йылдың 27 июленән алып 7 ноябренә тиклем Ленинград фронтында 4-се гвардия уҡсылар дивизияһының 559-сы уҡсылар полкында хеҙмәт итә.
1941 йылдың 7 ноябрендә Тихвин янында һул ҡулы яралана.
1941 йылдың 24 ноябренән 1942 йылдың 1 ғинуарына тиклем Ленинград фронтының 111-се уҡсылар дивизияһының 468-се полкында уҡсы була. Волхов ҡалаһы өсөн барған алыштарҙа күкрәк ситлеге бер нисә урындан яралана.
1942 йылдың 14 мартынан 14 июненә саҡлы Калинин фронтында 20-се гвардия уҡсылар дивизияһының 57-се гвардия уҡсылар полкында хеҙмәт итә.
1942 йылдың 14 июнендә Погорелое Городище ҡалаһы (Тверь өлкәһе) өсөн барған алышта мина ярсығынан контузия ала, башы һәм ботоноң йомшаҡ урындары яралана. 1942 йылдың 9 авгусынан 1943 йылға тиклем химик һаҡланыу буйынса 30-сы айырым батальонда хеҙмәт итә. Үҙен яҡшы әҙерлекле һуғышсы итеп күрһәтә.
1943 йылдың 23 февралендә хәбәрһеҙ юғала.

# Әбдрәхимов Сәғит Ҡәйүм улы
## Наградалары

* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены
* «1941-1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы

# Әбдрәхимов Сәғит Ҡәйүм улы
## Хәтер

Әбдрәхимов Сәғит Ҡәйүм улының исеме Башҡортостан баҫмаларында һәм Баймаҡ районының Темәс ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
# Шиям

Шиям — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Быстрица йылғаһының уң ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Шиям
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300312111100034839
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103483
* Бассейн коды — 10.01.03.003
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Тутлейм-Мозым

Тутлейм-Мозым — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ить-Ях йылғаһының һул ярына тамағынан 164 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.

# Тутлейм-Мозым
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200051489
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115205148
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Белкарь

Белкарь — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сары-Чумыш йылғаһының һул ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Белкарь
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200412115200001916
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200191
* Бассейн коды — 13.01.02.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Яхруст

Яхруст — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Медоза йылғаһының уң ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Яхруст
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы), Унжа йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300412110000013704
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001370
* Бассейн коды — 08.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Торрес боғаҙы

Торрес боғаҙы — Австралия менән Яңы Гвинея утрауын айырыусы боғаҙ. Тымыҡ (Мәрйен диңгеҙе) һәм Һинд (Арафур диңгеҙе) океандарын тоташтыра. Иң тар киңлеге — яҡынса 150 км. Көньяҡта Австралия ҡитғаһының Кейп-Йорк мороно, ә төньяҡта Папуа — Яңы Гвинея дәүләте урынлашҡан.

# Торрес боғаҙы
## География

Боғаҙ көнсығышта Мәрйен диңгеҙе менән көнбайышта Арафур диңгеҙен бәйләй. Боғаҙ бик һай, рифтар һәм утрауҙар лабиринты уны навигация өсөн хәүефле итә.
Боғаҙҙа бер нисә төркөм утрауҙар бар улар берлектә Торесс боғаҙы утрауҙары тип атала. Ҡайһы бер утрауҙар Оло Барьерлы рифтың дауамы булып тора.
Торесс боғаҙы утрауҙарының һаны 274 кәм түгел, уларҙың 17 генә кешеләр йәшәй. Төп халҡы меланизеялылар.

# Торрес боғаҙы
## Тарих

Боғаҙҙа европылаларҙан тәүгеләрҙән булып испан диңгеҙ сәйәхәтсеһе Луис Ваэс де Торрес булған, ул 1605 йылда Перунан Тымыҡ океандың көньяғына Манилаға Молукка утрауҙары аша йүнәлгән.
1770 йылда Джеймс Кук Австралияны Британия империяһына ҡушҡан ваҡытта, ул Австралия яр буйҙарын тикшергән һәм боғаҙ аша үткән. 1879 йылда Торрес боғаҙы утрауҙары Квинслед (Австралия) британ колонияһына ҡушылған.
# Бибиһәйбәт

Бибиһәйбәт (әзерб. BibiheybətBibiheybət) — Баҡы ҡалаһының Сабаил районындағы ҡасаба.

# Бибиһәйбәт
## Тарихы

2007 йылда Бибиһәйбәт автомагистрален киңәйтеү һәм мәсеткә реконстукция үткәреү маҡсатында Бибиһәйбәт ҡасабаһында йәшәгән бер нисә тиҫтә ғаилә яңы йорттарға күсерелә. Ҡасабала шулай уҡ спорт стадионы, балалар баҡсаһы, ял паркы төҙөлә.

# Бибиһәйбәт
## Халҡы

Эксперттар иҫәпләүе буйынса 2013 йылда ҡасабала 2 227 кеше йәшәгән.
Халыҡ һаны үҙгәреү таблицаһы. 2005 йылдан алып 2013 йылға тиклем. :
| Йыл | 2005 йыл (баһа) | 2007 йылда (баһа) | 2011 йылда (баһа) | 2013 йылда (иҫәпләү) |
| Һаны (кеше) | 1 400 | 1 400 | 2 000 | 2 227 |

# Бибиһәйбәт
## Мәсет

Бибиһәйбәт ҡасабаһында "Бибиһәйбәт мәсете" комплексы урынлашҡан. Мәсетте XIII быуат уртаһында ширваншаһ Әбү-л-Фатх Фаррухзад төҙөгән. Ул 1936 йылда большевиктар тарафынан тулыһынса емерелә. 1990 йылдар аҙағында мәсетте ҡабат тергеҙәләр. Бөгөнгө комплексҡа мәсеттән тыш хөрмәтле кешеләрҙең кәшәнәләре лә инә. Әзербайжандағы ислам ҡомартҡыларың береһе һанала.

# Бибиһәйбәт
## Ятҡылыҡтары

Бибиһәйбәт ҡасабаһы янында шундай уҡ атамалы нефть һәм газ коденсаты ятҡылығы бар. XIX быуатта тиклем бындағы нефть ҡоҙоҡтарҙан сығарыла, ә инде 1848 йылдың 14 июленән тәүге скважина быраулана. Ошонда уҡ СССР заманында тәүге диңгеҙ скважинаһы ултыртыла. Был ятҡылыҡтағы ҡайһы бер нефть парафинһыҙ, шуға уларҙы майлау майҙары булараҡ файҙаланалар.

# Бибиһәйбәт
## Иҫкәрмә

* ↑ Аббасова, Рена. Из поселка Биби-Эйбат переселят еще 14 семей, 1news.az (10 август 2007). 20 апрель 2013 тикшерелгән.
* ↑ Bibiheybət:population figures (билдәһеҙ). World Gazetteer. Дата обращения: 20 апрель 2013. Архивировано 20 апрель 2013 года.(недоступная ссылка)
* ↑ Л. С. Бретаницкий. Зодчество Азербайджана XII-XV вв. и его место в архитектуре Переднего Востока. — М.: Наука, 1966. — С. 158. — 556 с.
* ↑ Би-би-си
# Балҡан тауҙары

Балҡан тауҙары (Ста́ра-Планина́, рус. Балка́ны, Балка́нские го́ры, болг. Ста́ра планина́, сер. Стара планина, бор. грек. Αἶμος, лат. Haemus) — Болгарияны икегә бүлеп көнсығыштан көнбайышҡа табан һуҙылған ҙур тау системаһы, уның көнбайыштағы дауам өлөшө хәҙерге Сербия биләмәләренә сыға.
Һырт булып һуҙылған Балҡан тауҙары илде икегә — Төньяҡ һәм Көньяҡ Болгарияға бүлә. Болгар тарихи терминологияһына ярашлы, Стара-Планина Мёзияны (Төньяҡ Болгарияны) Балҡан ярымутрауының көнсығышындағы тарихи һәм географик өлкә Фракиянан һәм икенсе шундай уҡ тарихи һәм географик өлкә Македониянан айырып тора. Тауҙар һырты оҙонлоҡҡа яҡынса 555 километрға һуҙыла, уларҙың иң бейек нөктәһе (Ботев тауы) — 2376 метр.
Балҡан тау һырты Тимер ҡапҡалар янында Дунай йылғаһы менән «киҫелгән» Көньяҡ Карпат тауҙарының тәбиғи дауамы булып тора. «Балҡан ярымутрауы» һәм «Балҡандар» географик атамалары (топонимдары) нәҡ ошо тауҙар системаһының исеменән алынған. Был тау иле биләмәһе уҙған быуаттың 70-се йылдары аҙағынан совет һәм болгар географтары тарафынан СССР Фәндәр Академияһының География институты директоры Иннокентий Петрович Герасимов һәм Болгария Фәндәр Академияһының География институты директоры Ж. С. Гылыбов етәкселек иткән берлектәге проект буйынса өйрәнелә. Улар Стара-Планина һәм Кавказ территорияһын сағыштырып тикшерә.

# Балҡан тауҙары
## Геология

Стара-Планина башлыса кристалл хәлгә килгән тау тоҡомдары — палеозой һәм докембрий дәүерҙәренә ҡараған һәүерташ (рус. сланец һәм граниттарҙан, шулай уҡ мезозой дәүеренән килгән эзбизташ, ҡомташ, карст, төрлө таш, ҡырсын, балсыҡ ҡатнашып ҡатҡан тау тоҡомо — конгломераттарҙан тора. Балҡан тауҙары тигеҙләнгән түбәле һәм бер-береһенә параллель һуҙылған һырттарҙан хасил.

# Балҡан тауҙары
## Төп артылыштар һәм үткәүелдәр

* Петрохан артылышы
* Исҡыр йылғаһы тарлауығы
* Чурек үткәүеле
* Шипка артылышы
* Республика үткәүеле
* Вырбицкий артылышы.

# Балҡан тауҙары
## Рельефы

Балҡан тауҙарының сағыштырмаса һөҙәк булған төньяҡ битләүҙәре аҡрынлап тау итәктәренә (Балҡан алдына) күсә һәм Түбәнге Дунай уйһыулығына тоташа; тауҙарҙың көньяҡ биттәре башлыса текә.

# Балҡан тауҙары
## Гидрография

Стара-Планина буйҙарының көнбайышында Дунайҙың уң ҡушылдығы булған Искыр һәм көнсығышында Ҡара диңгеҙгә ҡойоусы Луда-Камчия йылғалары үҙәндәре йәйрәп ята.
Бында шулай уҡ Тимок, Лом, Огоста, Вит һәм Осым йылғалары ағып сыға, улар һыуҙарын төньяҡҡа, Дунайға алып бара.

# Балҡан тауҙары
## Тарихы

«Стара-Планина» атамаһы тәүге тапҡыр 1533 йылда теркәлгән. Стара-Планинаның төньяҡ битләүҙәре Болгар милли азатлыҡ хәрәкәте осорона ҡараған тарихи ҡомартҡыларға бай. Улар араһында 1877—1878 йылғы рус-төрөк һуғышы барышында Шипка артылышын обороналау хөрмәтенә ҡуйылған Азатлыҡ һәйкәле иң билдәлеһе. Бында ойошторолған «Стенето» милли паркы шулай уҡ маҡсатлы иғтибарға лайыҡ.
# Юл һарайы (Торжок)

Юл һарайы — Торжоктағы юл һарайы, Мәскәү — Петербург Император юл һарайҙарының береһе, 1776 йылда Екатерина II ҡушыуы буйынса император ғаиләһенең ял сәйәхәте өсөн архитектор П. Р. Никитин тарафынан төҙөлгән. Проект иртә классицизм стилендә «өлгө» итеп төҙөлә — шунан һуң юл буйынса һарай төҙөү Вышний Волочокта, Выдропужскиҙа, Медное һәм Городняла башҡарыла.

# Юл һарайы (Торжок)
## Тарих

Беренсе юл һарайы ағастан һалына һәм магистрат идаралығына тапшырыла. 1775 йылда Новгород генерал-губернаторы Яков Ефимович Сиверсҡа бирелгән Император күрһәтмәһенә ярашлы, Торжок һарайын «әллә ҡайҙан күренеп торған урында» төҙөү ҡарала. Юл һарайы Тверцы йылғаһының бейек һул ярында төҙөлә.
1827 йылда һарай бинаһын Торжок ҡала йәмғиәте дауахана һәм тәрбиә йорона һатып ала, әммә , ҡала властары 1830 йылда һарайҙы Владимир улан полкы ғәскәрҙәренә тапшыра. 1840-1842 йылдарҙа архитектор Львов Иван Федорович проекты буйынса һарай яңыртып төҙөлә. 1855 йылда комплекс йәнә ҡала милкенә күсә. 1859 йылдар самаһында унда ҡатын-ҡыҙҙар училищеһы асыла, 1874 йылда ул ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы итеп үҙгәртелә. 1918 йылда өс класлы гимназия базаһында икенсе баҫҡыс мәктәбе асыла. 1924—1926 йылдарҙа бина эшселәр клубы булып хеҙмәт итә. 1926 йылда ҡалала беренсе ете йыллыҡ мәктәп асыла (артабан — № 1 урта мәктәп). 1979 йыл — эшсе йәштәр мәктәбе тора.
2010 йылда милеккә идара итеү комитет һарайҙы 6 фатирға алмаша. Прокуратура был килешеүҙе законһыҙ тип таный.

# Юл һарайы (Торжок)
## Тасуирлама

Һарай комплексы нигеҙендә П формалы композиция ята: төп бина ике ҡабырға стеналы төп төкәтмә менән тоташтырылған. Пар флигелдәр бер ҡатлы тура мөйөшлө төкәтмәнән ғибәрәт. Төкәтмәләр тимер ҡоймалы, улар ҡапҡа аша ҡунаҡ күтәрмәле ихатаға алып бара. Өс мөйөшлө фронтонлы төп бинаға колоннадалар күркәм төҫ биреп тора. Төп фасад дорик портик менән биҙәлгән, флигелдәрҙең фасады ярым колонналы портиктар менән бүленгән Һарайҙың ике ҡатында икешәр рәттәге бүмәле анфиладалар бар. Төп ял итеү бүлмәләре өҫкө ҡатта урынлашҡан. Икенсе ҡаттың яртыһынан ҙур өлөшөн ҡунаҡ залы биләй. Көнбайыш анфиладала императорҙың йоҡо бүлмәһе урынлашҡан. Уның тәҙрәһенән ҡала панорамаһы һәм яр буйы күренеп тора.

# Юл һарайы (Торжок)
## Иҫкәрмә

* ↑ Постановление Совета Министров РСФСР № 3630 от 23.08.1963
* 1 2 3 Торжок һарайында юл. Тарихи белешмә. 2007 йыл 10 ғинуар архивланған.
* 1 2 Торжок, архитектура ҡомартҡыһы. Торжок һәм новотор. Информацион-күңел асыу сайт с. н. Дорогов
* ↑ Тверь мәғлүмәт агентлығы(недоступная ссылка)
# Ҡоҙаяров Ғабдулла Хәбир улы

Ҡоҙаяров Ғабдулла Хәбир улы (7 июнь 1899 йыл — 14 сентябрь 1984 йыл) — ғалим-офтальмолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Медицина фәндәре докторы (1962), профессор (1962), РСФСР-ҙың (1973) һәм Башҡорт АССР-ының (1967) атҡаҙанған фән эшмәкәре, РСФСР‑ҙың (1957) һәм Башҡорт АССР-ының (1940) атҡаҙанған табибы. Ленин (1961) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1949) ордендары кавалеры. Өфө ҡалаһының почётлы гражданы (1969).

# Ҡоҙаяров Ғабдулла Хәбир улы
## Тормош юлы

Ғабдулла Хабир улы Ҡоҙаяров 1899 йылдың 7 июнендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Саҡмағош районы) Аблай ауылында тыуған. «Ғәлиә» мәҙрәсәһендә уҡый.
1926 йылда Пермь университетының медицина факультетын тамамлай.
1933—1954 йылдарҙа бер нисә тапҡыр Башҡорт АССР-ының Һаулыҡ һаҡлау министрлығында баш окулист вазифаһын башҡара.
1942—1943 йылдарҙа Ҡыҙыл Армия сафында хеҙмәт итә.
1943—1975 йылдарҙа Өфө трахоматоз институтында бүлек мөдире, ә 1945—1954 йылдарҙа — директор вазифаһын башҡара.
1955—1975 йылдарҙа Башҡортостан медицина институтының күҙ ауырыуҙары кафедраһының мөдире булып эшләй.
1975—1982 йылдарҙа Башҡортостан медицина институтының күҙ ауырыуҙары кафедраһында профессор булып хеҙмәт итә.
1984 йылдың 14 сентябрендә Өфө ҡалаһында вафат була.

# Ҡоҙаяров Ғабдулла Хәбир улы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Профессорҙың фәнни эшмәкәрлегенең төп йүнәлеше булып эпидемиологияны, клиниканы өйрәнеү, трахоманың патоморфологияһы һәм уны профилактикалау, вируслы күҙ ауырыуҙарын өйрәнеү, герпестан, глаукоманан дауалау, катарактаны операция яһау юлы менән дауалау тора. Медицина фәндәре докторының трахоманы өйрәнеү һәм уға ҡаршы көрәш алып барыуҙы ойоштороуы Башҡорт АССР-ында ғына түгел, ә СССР-ҙың башҡа төбәктәрендә һәм байтаҡ сит илдәрҙә был сирҙе бөтөрөүгә килтерә.
Профессор Ҡоҙаяров Ғабдулла Хәбир улы — 160-тан артыҡ фәнни эштәрҙең авторы, ул дүрт монография: «Учебник по глазным болезням для средних медицинских работников», «Биомикроскопические изменения на роговой оболочке при трахоме», «Руководство по трахоме», «Возникновение и течение трахомы» — яҙған. Офтальмологтарҙың республика мәктәбен барлыҡҡа килтергән.

# Ҡоҙаяров Ғабдулла Хәбир улы
## Фәнни эшмәкәрлеге
### Фәнни хеҙмәттәре

* Биомикроскопические изменения в роговице при трахоме. Уфа, 1939;
* Руководство по трахоме, в 2 частях. Уфа, 1970. (соавт.)

# Ҡоҙаяров Ғабдулла Хәбир улы
## Фәнни эшмәкәрлеге
### Автобиография

* Моя жизнь — офтальмология // Габдулла Кудояров. — Уфа: АН РБ, Гилем, 2010. — 172 е.: илл.

# Ҡоҙаяров Ғабдулла Хәбир улы
## Хәтер

* Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының «Медицина өлкәһендәге күренекле эштәре өсөн» премияһы Ҡоҙаяров Ғабдулла Хәбир улы исеме менән аталған.
* Өфө ҡалаһы Пушкин урамындағы ғалим йәшәгән 54/1 йортона Ҡоҙаяров Ғабдулла Хәбир улының исемен мәңгеләштереүсе мемориаль таҡтаташ ҡуйыу тураһында ҡарар ҡабул ителгән.
# Әхмәтгәрәев Әҡмәлетдин Йыһан улы

Әхмәтгәрәев Әҡмәлетдин Йыһан улы (4 февраль 1932 йыл — 28 август 2002 йыл) — нефтсе, 1956—1970 йылдарҙа «Туймазыбурнефть» тресы быраулаусыһы һәм быраулау мастеры, 1970—1993 йылдарҙа «Башнефть» производство берекмәһенең Нефтекама быраулау эштәре идаралығы мастеры һәм смена етәксеһе. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1969). Нефтекама ҡалаһының почётлы гражданы (1978).

# Әхмәтгәрәев Әҡмәлетдин Йыһан улы
## Биографияһы

Әҡмәлетдин Йыһан улы Әхмәтгәрәев 1932 йылдың 4 февралендә БАССР-ҙың Баҡалы районы Мостафа ауылында тыуған.
Мостафа ауылында урта мәктәптә уҡый.
1956 йылда Октябрьский нефть техникумын тамамлай.
1956—1970 йылдарҙа «Туймазыбурнефть» тресының 4-се быраулау контораһында быраулаусы ярҙамсыһы, быраулаусы булып эшләй.
1970—1993 йылдарҙа — «Башнефть» производство берекмәһенең Нефтекама быраулау эштәре идаралығы мастеры һәм смена етәксеһе.
Әҡмәлетдин Әхмәтгәрәев етәкләгән коллектив, 119 429 метр быраулап, һигеҙенсе биш йыллыҡ планды (1966—1970) ваҡытынан алда, 1970 йылдың апрелендә үтәй һәм май айынан башлап туғыҙынсы биш йыллыҡ иҫәбенә эшләй башлай. Йыллыҡ планға өҫтәп бригада 23 571 метр тау тоҡомо быраулай.
Материалды экономиялы тотоноу, ҡуйылған ҡорамалдар ҡеүәтен рациональ файҙаланыу, ойоштороу эштәре менән бәйле буш торған ваҡытты ҡыҫҡартыу һәм скважиналарҙа тиҙләтелгән быраулау ысулы ҡулланыу иҫәбенә бригада һигеҙенсе биш йыллыҡ осоронда 540,1 мең һум аҡса экономиялай, һөҙөмтәлә өҫтәлмә 10 яңы скважина быраулай. Һәр ваҡыт яңы резерв эҙләп табып һәм производствоға индереп, Әҡмәлетдин Әхмәтгәрәев бригадаһы йылдан йыл күрһәткестәрен арттыра. Мәҫәлән, 1965 йылда бригада 24 795 метр тау тоҡомо быраулай, 1968 йылда — 30 479 метр, 1970 йылда быраулау 34 000 метр тәшкил итә. Был — Башҡортостандың төньяҡ-көнбайыш ятҡылыҡтарын быраулау эше башланғандан алып быраулау бригадалары араһында хеҙмәт етештереүсәнлегенең иң ҙур күрһәткесе була.
Ҡаҙыу тиҙлеге бер станокка айына 1965 йылда 2153 метрҙан 1970 йылда 2453 метрға тиклем арта. Бригада бер нисә тапҡыр скважиналарҙы быраулау тиҙлеге буйынса рекорд ҡуя. 1968 йылда бер станокка айына быраулау тиҙлеге 5196 метр, 1970 йылдың майында — 7232 метрға етә.
Нефть сығарыу буйынса биш йыллыҡ план заданиеләрен үтәгәндә ҙур уңыштарға һәм юғары техник-иҡтисади күрһәткестәргә өлгәшкәне өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 30 мартындағы указы менән Әхмәтгәрәев Әҡмәлетдин Йыһан улына «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1969). Нефтекамск ҡалаһының почетлы гражданы.
Башҡорт АССР-ының һигеҙенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1971—1975).
2002 йылда вафат була.

# Әхмәтгәрәев Әҡмәлетдин Йыһан улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).
* Ленин ордены
* СССР миҙалдары һәм тармаҡ наградалары
* Башҡортостандың атҡаҙанған нефтсеһе.
* Нефтекама ҡалаһының почётлы гражданы (1978)