yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Сазанлей

Сазанлей — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ревяка быуаһының уң ярына 3,7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Сазанлей
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Саратов һыуһаҡлағысынан Волгоград һыуһаҡлағысына тиклем, Оло Ырғыҙ, Оло Караман, Терёшка, Еруслан, Торгун йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010002212112100009491
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100949
* Бассейн коды — 11.01.00.022
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ҙур оранжерея (Пушкин)

Ҙур оранжерея — Пушкин ҡалаһындағы тарихи бина. 1751—1753 йылдарҙа төҙөлгән, 1820 йылда үҙгәртеп ҡоролған. Федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты. Оранжерея урамы менән мөйөштә Баҡса урамында урынлашҡан, 14-се йорт,

# Ҙур оранжерея (Пушкин)
## Тарихы

Был урында беренсе оранжереяныны 1751—1753 йылдарҙа архитектор С. И. Чевакинский төҙөй. Үҙәк залды һәм уның ике павильонын үҙ эсенә ала. Һуңғараҡ, 1750 йылдар аҙағында йәки 1760 йылдар башында Ф.-Б. Растрелли проекты буйынса (Чевакинский һәм Растрелли авторлығы бәхәсле) өсөнсө павильон төкәтеп эшләнә. Оранжереяла Америка. Африка, Һиндостан, Испания, Яҡын Көнсығыштан күп экзотик үҫемлектәр туплана. Унда ҡәһүә ағастары, кактус, әфлисун, ананас коллекциялары була. Оранжерея слободаның беренсе ҙур таш бинаһы була, һуңыраҡ ҡала булып китә, уның күләмен, һуңыраҡ Батша Ауылының генераль планына ингән күп йәһәттән кварталдар күләме билдәләй. 1779 йылдан оранжерея мөйөшөндәге бүлмәлә архитектор Чарлз Камерон йәшәй. Уның йортонда һыҙма оҫтаханаһы һәм үҙ ат аҙбары була. Камерон был йортта 1803 йылға тиклем йәшәй. 1784 йылда оранжерея бинаһының үҙәк өлөшөнә һарайҙан театр күсерелә
XIX быуат башына павильондар аламалана һәм күрше Екатерина һарайы һәм Яңы флигелгә ҡарата бик ябай була. Үҙгәртеп ҡороуҙар 1820 йылда В.П. Стасов проекты буйынса башлана. Эштәр менән В.М. Горностаев етәкселек итә. Стасов бинаның күренешен һаҡлай. Яңы оранжереяла дүрт ике ҡатлы корпус була, улар быялалы колоннада менән тоташа. Шулай уҡ ярым түңәрәк корпус төҙөү ҙә планлаштырыла, әммә ул тормошҡа ашмай. 1824 йылдың яҙында биҙәү эштәре башлана. Һылау деталдәрен Куприян Балин эшләй, биҙәктәр менән рәссам Брандуков шөғөлләнә. 1828 йылдың көҙөнә эштәр тамамлана
1933—1934 йылдарҙа архитектор В.И. Яковлев Һыуытҡыс һәм һөт сәнәғәте институтын урынлаштырыу өсөн бинаны үҙгәртеп ҡора. Стасовтың ниәте тормошҡа аша — дуға рәүешле мөйөш корпус өҫтәлә. Ихата яғынан икенсе ҡат өҫтәлеп төҙөлә. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында бина ныҡ зыян күрә. 1949—1952 йылдарҙа Ҙур оранжереяны тергеҙеү буйынса архитектор Л. Н. Ротинов шөғөлләнә. 1949 йылдан бина Ленинград ауыл хужалығы институтына (хәҙер Санкт-Петербург дәүләт аграр университеты) тапшырыла. Сираттағы реставрация «Ленпроектреставрация» проекты буйынса 2012—2014 йылдарҙа үтә.

# Ҙур оранжерея (Пушкин)
## Архитектураһы

Фасадтары башта барокко стилендә биҙәлгән була, әммә Стасов уларҙы классицизм стилендә яңырта. Түр фасад Баҡса урамы буйлап төҙөлә. Урта павильондар фасадтары эре быяла аркалар, шулай уҡ орнаментлы фриздар, ярым колонналар, киң архивольт менән биҙәлә. Торлаҡ бүлмәләре булған ситке павильондар, ябайыраҡ, уларҙың биҙәлешендә икенсе ҡатта Стасов өсөн типик колонналар һәм улар өҫтөндә скульптуралы фриз менән лоджиялар айырылып тора. Бинаның аҫҡы ҡатын быялалы уйымдар менән дорик ордер колоннадаһы биләй.
# Баҫман

Баҫман — XV быуаттың икенсе яртыһында йәшәгән нуғай мырҙаһы, Иҙеүкәй нәҫеленән. XV быуаттың һуңғы сирегендә Башҡортостандың көньяҡ өлөшө менән идара итә. Баҫмандың ставкаһы — Аҡтүбә—Яйыҡ йылғаһы буйында (хәҙерге Ырымбур ҡалаһы) урынлашҡан була. Баҫмандың 17 мең көймәле арбанан торған урҙаһы Ағиҙел, Яйыҡ йылғалары һәм уларҙың ҡушылдыҡтары буйлап күсеп йөрөй. Алтаҡар мырҙа тарафынан үҙ-ара һуғыштарҙың береһендә үлтерелә. Баҫман менән уның көрәштәштәре ерләнгән ерҙә таш ҡәберлек төҙөлә. Был хаҡта рус тарихсыһы, ғалимы П. И. Рычков та үҙ хеҙмәттәрендә яҙа.
# Тарбас

Тарбас — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Назас йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Тарбас
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300212115200008105
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200810
* Бассейн коды — 13.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ғәлин Илһам Илүс улы

Ғәлин Илһам Илүс улы (16 ноябрь 1969 йыл) — биналар төҙөүҙә ҡулланылған төҙөлөш материалдарын, аҙыҡ-түлек етештереү буйынса шәхси эшҡыуар, бер мандатлы 17-се һайлау округынан Башҡортостан Республикаһының 4-се һәм 5-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.

# Ғәлин Илһам Илүс улы
## Биографияһы

Илһам Илүс улы Ғәлин 1969 йылдың 16 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Борай районы Борай ауылында тыуған, башҡорт.
Юғары белемле – 1997 йылда Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлаған.

# Ғәлин Илһам Илүс улы
## Хеҙмәт юлы

1991 йылда Краснокама районының Ленин исемендәге колхозында баш инженер булып хеҙмәт юлын башлай.
2000 йылдан Нефтекама ҡалаһындағы «Баш­нефтегазстрой» ЯСЙ-ендә эшләй.
2006 йылдан – «Башнефтегазстрой» ЯСЙ-енең генераль директоры.
Рәсәй Федерацияһы Коммунистар партияһының фракция ағзаһы.
Өйләнгән, ҡыҙ бала тәрбиәләй.
17-се бер мандатлы һайлау округынан Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың 4-се һәм 5-се саҡырылыш депутаты. Дәүләт төҙөлөшө, хоҡуҡ һаҡлау һәм суд мәсьәләләре буйынса Комитет һәм депутат этикаһы буйынса комиссия эштәрендә ҡатнаша. Ярҙамсыһы - Журавлев Виктор Александрович.
# Әхмәр ауылы бәйете

«Әхмәр ауылы бәйете» (урыҫса: «Баит деревни Ахмер») — башҡорт халыҡ бәйете. XVIII—XIX быуаттарҙа башҡорттарҙың уңдырышлы һәм төрлө ҡаҙылма байлыҡтарына бай ерҙәрен хәйләләп һатып алыу тураһындағы халыҡтың ауыҙ-тел ижадының социаль-тарихи йүнәлештәге өлгөһө.

# Әхмәр ауылы бәйете
## Тарихы

Был ауыҙ-тел ижады өлгөһө бик аяныслы хәлдә ҡалған халыҡ бәләһенә ябай ауыл кешеләренең уй-фекерен асып һала. Бәйеттә аҫаба башҡорт ерҙәрен сит-яттарға бик арзан ғына хаҡҡа һатҡан ауыл аҡһаҡалдары ҡарата тәнҡит һүҙҙәре әйтелә.
Бәйет 19 ..й. Башҡортостандың Баймаҡ районында Мөхәмәҙи Янбаевтан яҙып алынған.
Тәүге тапҡыр 1995 йылда «Китап» нәшриәтендә сыҡҡан фольклорсы Риф Сөләймәнов төҙөгән йыйынтыҡта донъя күрә.

# Әхмәр ауылы бәйете
## Әхмәр ауылы бәйете

Бик шәп өрә Ирәндектең ел-дауылы,
Сирек сәйгә ерен һатҡан Әхмәр ауылы,
Килә икән сит ерҙәрҙән Виктор Павлы,
«Хәҙер был ер — беҙҙеке бит», — тиерҙәр инде.
Ҡорт саҡҡандыр шул ҡарттарҙың бармағына,
Һатҡандар бит Сонтор үҙәк тамағын да.
Ашап-туйып сумғас ерҙәрҙең ҡаймағына,
Ахырында, зәм-зәм һыуы, тиерҙәр инде.
# Марклеберг

Марклеберг (нем. Markkleeberg) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 24338 кеше йәшәй. Майҙаны — 31,36 км². Диңгеҙ кимәленән 132 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 4416 һәм автомобиль коды L.
# Еремица

Еремица — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сить йылғаһының һул ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Еремица
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100112103000005900
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000590
* Бассейн коды — 03.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Никольская (Том ҡушылдығы)

Никольская — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының уң ярына тамағынан 186 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Никольская (Том ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300412115200012407
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201240
* Бассейн коды — 13.01.03.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Әхмәҙуллина Сания Мөхәмәҙиә ҡыҙы

Әхмәҙуллина Сания Мөхәмәҙиә ҡыҙы (12 март 1932 йыл — 4 декабрь 2003) —малсылыҡ алдынғыһы. 1962 йылдан Бөрйән районы Фрунзе исемендәге колхоз һауынсыһы, 1981—1987 йылдарҙа — быҙау ҡараусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған малсыһы (1973). Ленин (1966) һәм Октябрь Революцияһы (1971) ордендары кавалеры. Беренсе класлы «Малсылыҡ оҫтаһы» (1979). Хеҙмәт ветераны.

# Әхмәҙуллина Сания Мөхәмәҙиә ҡыҙы
## Биографияһы

Сания Мөхәмәҙиә ҡыҙы Әхмәҙуллина 1932 йылдың 12 мартында Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Аҫҡар ауылында тыуған. Аҫҡар мәктәбен тамамлай. Хеҙмәт эшмәкәрлеген бик иртә башлай, 1947 йылдан колхоз быҙауҙарын, башмаҡ ҡарай, һарыҡ көтә, ике йыл ҡыуғында, бүрәнә ҡырҡыуҙа йөрөй.
1962 йылдан Фрунзе исемендәге колхоздың Ташлы фермаһында һауынсы булып эшләй башлай. Һәр йыл ҡабул иткән социалистик йөкләмәһен арттырып үтәй, бер һыйырҙан йылына уртаса өс мең литрҙан күберәк һөт һауып ала. 1973, 1974, 1975 һәм 1976 йылдар социалистик ярыш еңеүсеһе билдәһе, 9-сы һәм 10-сы биш йыллыҡтар еңеүсеһе билдәләре менән бүләкләнә. Колхоз идараһы, КПСС райкомы һәм район Советы башҡарма комитеты тарафынан бирелгән Маҡтау грамоталарының һаны ике тиҫтәнән артыҡ. Район гәзите «Таң»да уның тураһында мәҡәләләр даими баҫылып тора (мәҫәлән, «Таң» гәзитенең 1971 йылдың 10 декабрендәге 156-сы номерында «Ярышта тағы ла еңеүсе» мәҡәләһе).
Алдынғы һауынсыны партия сафына алына, 1963 йылда КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты ағзаһы итеп һайлана. 1966 йылдың июнендә СССР Юғары Советы Президиумы Указы нигеҙендә Ленин ордены менән бүләкләнә. 1971 йылда икенсе оло бүләк — Октябрь Революцияһы ордены өҫтәлә. 1970 йылда «В. И. Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы, Еңеүҙең 50 йыллығы айҡанлы юбилей миҙалы менән бүләкләнә. 1978—1984 йылдарҙа Бөрйән районы ауыл хужалығы идаралығының аттестация комиссияһы ҡарары менән беренсе класлы «Малсылыҡ оҫтаһы» исеме бирелә. 1973 йылда «Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған малсыһы» исеменә лайыҡ була, 1979 йылда Фрунзе исемендәге колхоз идараһы ҡарары менән «Атҡаҙанған колхозсы» исеме бирелә. 1983 йылда райондың Почет китабына индерелә (КПСС-тың Бөрйән район комитетының һәм район Советы башҡарма комитетының 1983 йылдың 10 ғинуарындағы Ҡарары). Мәскәүҙәге ВДНХ күргәҙмәһендә ҡатнаша.
1981—1987 йылдарҙа быҙау ҡараусы булып эшләй. Республика әһәмиәтендәге персональ пенсионер.
2003 йылдың 4 декабрендә 72-се йәшендә вафат була. Аҫҡар ауылында ерләнә.

# Әхмәҙуллина Сания Мөхәмәҙиә ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған малсыһы (1973),
* Ленин ордены (1966),
* Октябрь Революцияһы ордены (1971),
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы,
* «Фиҙакәр хеҙмәте өсөн. В. И. Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы» миҙалы (1970),
* «Атҡаҙанған колхозсы» (1979)
# Рогачиха

Рогачиха — Рәсәй йылғаһы. Тамбов өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Раевка йылғаһының һул ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Рогачиха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цна йылғаһы, Тамбов ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010200312110000029812
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002981
* Бассейн коды — 09.01.02.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Пиллингсдорф

Пиллингсдорф (нем. Pillingsdorf) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 168 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,06 км². Диңгеҙ кимәленән 310 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7819 һәм автомобиль коды — SOK.
# Хола (Ингури ҡушылдығы)

Хола — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ингур йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

# Хола (Ингури ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300024246
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302424
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Хәбирова Разия Исхаҡ ҡыҙы

Хәбирова Разия Исхаҡ ҡыҙы (26 ғинуар 1933 йыл — 14 февраль 2015 йыл) — педагог, дәүләт хеҙмәткәре. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.

# Хәбирова Разия Исхаҡ ҡыҙы
## Биографияһы

Разия Исхаҡ ҡыҙы Хәбирова 1933 йылдың 26 ғинуарында БАССР-ҙың Маҡар районы (хәҙерге Стәрлетамаҡ районы) Алатана ауылында тыуған.
1952 йылдан Әхмәр ауылының тулы булмаған урта мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй.
1960 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтын тамамлай, Ишембай районының төрлө мәктәптәрендә уҡыта.
Ишембай районының Һайран ауылында йәшәгәндә улдары Радий (1964 йылда) тыуа. Был ваҡытта ғаилә башлығы Фәрит Барый улы мәктәптең директоры булып эшләй.
Улдарына 6 йәш тулғанда, ғаилә Ишембай ҡалаһына күсенә
Разия Исхаҡ ҡыҙы Хәбирова артабан халыҡ депутаттарының Ишембай район Советы секретары вазифаһын башҡара.
2015 йылдың 14 февралендә Өфө ҡалаһында вафат була, Ишембай ҡалаһында ерләнгән.

# Хәбирова Разия Исхаҡ ҡыҙы
## Наградалары

* «Почёт Билдәһе» ордены (????)
* 1983 йылда Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнгән.

# Хәбирова Разия Исхаҡ ҡыҙы
## Ғаиләһе

* Ире — педагог Хәбиров Фәрит Барый улы менән Рәмил, Ришат һәм Радий исемле улдар үҫтергәндәр.
* Улы — Хəбиров Радий Фəрит улы
# Оло Сордва

Оло Сордва — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кама йылғаһының һул ярына тамағынан 1199 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Оло Сордва
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100001426
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100142
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ата‑бабалар культы

Ата‑бабалар рухы — үлгән ата-бабаларға йәки данлыҡлы ырыу башлыҡтарына дини табыныу.
Башҡорттар ислам динен ҡабул иткәнгә тиклем үк ата‑бабалар рухына табынған. Ваҡыт үтеү менән, үҙгәрештәр кисерә. Ата-бабалар культы өлөшләтә һаҡланған һәм башҡорт мәҙәниәтенең төрлө өлкәләрендә сағылыш тапҡан. Был культ буйынса вафат булғандарҙы ҡурсалауға ышаныу арҡаһында мәрхүмдәрҙең йәне тураһында хәстәрлек күреү (ҡорбан килтереү, доға ҡылыу һ.б.) тере туғандарҙың мотлаҡ бурысы тип иҫәпләнә. Ата-бабалар культының нигеҙен йән һәм рухтар барлығы (Анимизм) идеяһы тәшкил итә. Йән хайуан, ҡош, күбәләк (тотемизм) формаһын алып, өйөнә ҡайтып, яңы түгел, ә үҙгәртелгән тормош менән йәшәй ала, (элекке өйҙәрендә вариҫтары менән бергә йәшәү, шул уҡ ихтыяждарҙы тойоу, вафат булғанға тиклемге хәстәрлектәргә эйә булыу) тип һаналған. Был йола һәр айырым ғаиләнең бер нисә быуын ата-бабаһына ғына тарала.
Башҡорттарҙа ата-баба культы традицион дини инаныуҙар элементы булған. Ата-бабаларының күңелдәре менән өҙөлмәҫ бәйләнешкә ышаныу община (ҡәбилә, ырыу) берҙәмлеген һаҡлауға булышлыҡ иткән. Башҡорттар араһында ата-бабалар культының нигеҙен йән идеяһы (кеше тере саҡта ла, үлгәндән һуң да йәшәй) тәшкил итә. Ағас ырғаҡ (махсус ҡағып ҡуйылған), ишек башы, тупһа мәрхүмдәрҙең йәне йәшәү урыны тип һаналған. Ата-балар рухы быуындарҙы һаҡлай, уларҙың именлегенә булышлыҡ итә тип ышанған. Ырыу һәм ҡәбиләләргә нигеҙ һалыусыларҙың рухтарына айырым иғтибар бирелгән. Әруахтарҙың яҡшы мөнәсәбәтен яулар өсөн, зыяраттарҙа ҡорбан салыу һәм доға ҡылыуҙан) торған төрлө йолалар башҡарылған. Ата-бабалар культы менән ҡайһы бер ерләү йолалары, шулай уҡ ҡәбер өҫтөнә һынташтар ҡуйыу йолаһы бәйле. Һынташ ҡуйыу йолаһы төркиҙәрҙә борондан килә.

# Ата‑бабалар культы
## Башҡа халыҡтарҙа

Көнсығыш славян халыҡтарының (белорустар, урыҫтар, украиндар) күп традицион байрамдары — Святки, Радоница, Семик ата-бабалар культы менән бәйле. Был көндәрҙә йола аҙығы (кутья, ҡоймаҡ, кеҫәл) әҙерләгәндәр, өлкән ғаилә ағзалары ата-әсәнең ҡәберенә барған.
Удмурттар араһында ғаилә ата-бабаларына — воршудуға табыныу киң таралған була: ул ғаилә бетеүҙәре һаҡланған йәшник, ихаталағы махсус бүлмәлә (куала) урынлаштырғандар. Воршуду ҡатын-ҡыҙҙар нәҫеле буйынса тапшырылған.
Сыуаштар араһында ата-бабалар культы октябрҙә үткәрелгән «Юпа ирттерни» («Ата-бабаларҙы иҫкә алыу») йолаһы менән бәйле. Йолала ҡорбан килтереү менән бәйле, ул доға ҡылыу (хывня), ағас фигурала йәки бағанала шәмдәр ҡабыҙыу (алча юпа) менән бергә бара, улар иртәнгә тиклем янып тора, унан һуң фигураны йәки бағананы зыяратҡа ҡуялар. Кисен усаҡ яҡҡандар, йырҙар (юпа юррисем) менән әйлән-бәйлән уйнағандар, скрипкала, һ.б. уйын ҡоралдарында уйнағандар. Сыуаштарҙа ата-бабаларҙы иҫкә алыу шулай уҡ яҙ (калам) һәм йәй (симек) көндәрендә үткәрелгән.
Был культ шулай уҡ кавказ, һинд-европа халыҡтарының күбеһендә таралған була.
# Косинка (Мерёжа ҡушылдығы)

Косинка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мерёжа йылғаһының уң ярына тамағынан 6,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Косинка (Мерёжа ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200112110000007235
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000723
* Бассейн коды — 08.01.02.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Жигарев Павел Фёдорович

Жигарев Павел Федорович (6 (19) ноябрь 1900 йыл — 2 октябрь 1963 йыл, Мәскәү ҡалаһы) — хәрби етәксеһе, Авиация баш маршалы (1955). СССР-ҙың хәрби-һауа көстәре баш командующийы, (1949—1957). КПСС Үҙәк Комитетына ағзалыҡҡа кандидат (1952—1961). СССР Юғары Советының 3-сө саҡырылыш Милләттәр советы депутаты (1950—1954).

# Жигарев Павел Фёдорович
## Һуғыш алды йылдары

Жигарев Павел Федорович 1900 йылдың (6 (19) ноябрендә Тверь губернаһы Бриково ауылында фәҡир крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Урыҫ. 1919 йылдан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһында. 1920 йылдан РКП(б) ағзаһы. 1919—1920 йылдарҙа Тверҙә запастағы кавалерия полкында хеҙмәт итә, Граждандар һуғышының төп хәрби хәрәкәттәрендә ҡатнашмай.
1922 йылда РККА комсоставының 4-се кавалерия мәктәбен тамамлай, һуңынан кавалерия взводы менән командалыҡ итә. 1925 йылдан үҙ теләге менән авиацияға күсә һәм уҡырға ебәрелә. 1927 йылда Ленинград осоусы-күҙәтеүселәрҙең хәрби мәктәбен тамамлай. Бер нисә йыл хәрби-авиация уҡыу йорттарында уҡыта. 1932 йылда — РККА-ның профессор Н. Е. Жуковский исемендәге Хәрби-һауа академияһын, 1933 йылда уның ҡарамағындағы адъюнктураны тамамлай. Шул уҡ йылдан — Качи осоусылар юғары авиация мәктәбе штабы начальнигы, шул уҡ ваҡытта үҙе лә хеҙмәт бурысын үтәүе менән бер рәттән ошо мәктәпте тамамлай.
1934—1936 йылдарҙа авиация частары — айырым эскадрильянан алып авиабригадаға тиклем — менән командалыҡ итә. 1937—1938 йылдарҙа совет осоусылары-ирекмәндәр төркөмөн етәкләп Ҡытайҙа командировкала була. Япон-Ҡытай һуғышында Чан Кайши хөкүмәт ғәскәрҙәре яғында хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша, япон авиация һөжүмен кире ҡағыуҙы, һауа һөжүменә ҡаршы оборона ойоштора, Ҡытай осоусыларын совет самолеттарында күнектерә.
Жигаревтың Ҡытайҙағы эшмәкәрлеге юғары баһалана һәм унан ҡайтҡас, 1938 йылдың сентябрендә РККА Хәрби-Һауа көстәренең Хәрби әҙерлек идаралығы начальнигы итеп тәғәйенләнә. 1939 йылдан — 2-се айырым Алыҫ Көнсығыш армияһы Хәрби-Һауа көстәре командующийы. 1940 йылдың декабренән — РККА Хәрби-Һауа кәстәренең Баш идаралығы начальнигының беренсе урынбаҫары, ә 1941 йылдың апреленән — начальник. Авиация генерал-лейтенанты (4.06.1940).