yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Хәкимов Милләт Ташбулат улы

Хәкимов Милләт Ташбулат улы (рус. Хакимов Миллят Ташбулатович; 17 февраль 1949 йыл — 1993 йыл) — комсомол һәм партия органдары хеҙмәткәре. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

# Хәкимов Милләт Ташбулат улы
## Биографияһы

Милләт Ташбулат улы Хәкимов 1949 йылдың 17 февралендә Башҡорт АССР-ының Әбйәлил районы Һәйетҡол ауылында тыуған. Милләте башҡорт, юғары белемле — 1972 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын, 1977-лә Свердловск Юғары партия мәктәбен тамамлаған.
Хеҙмәт юлын 1966 йылда тыуған ауылында тракторсы булып башлай. Уҡытыусы бушлып эшләй, шунан Әбйәлил районының Йәнгел совхозында ВЛКСМ комитеты секретары була.
1970—1973 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Әбйәлил район комитетында бүлек мөдире була, икенсе, беренсе секретары итеп һайлана.
1973—1974 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә.
1975 йылда уны Свердловск Юғары партия мәктәбенең ике йыллыҡ курсына уҡырға ебәрәләр. Уны тамамларға 4-5 ай ғына ҡалғас, саҡырып ҡайтарып, Әбйәлил районына эшкә ебәрәләр, һәм уны КПСС-тың район комитетына беренсе секретарь итеп һайлап ҡуялар. Артабан Баймаҡ районында шул уҡ дәрәжәлә эшен дауам итә.
1988 йылдан КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетында иделогия бүлеге мөдире.
1989 йылда уны яңынан КПСС-тың Әбйәлил район комитетына беренсе секретарь итеп һайлайҙар. 1991 йылда «Восток» коммерция банкының Әбйәлил районының үҙәге Асҡар ауылындағы филиалында директор булып эшләй 1990 йылда Әбйәлил районы, 149-сы Әбйәлил һайлау округы буйынса Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана
1993 йылда вафат була.

# Хәкимов Милләт Ташбулат улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байрағы ордены һәм миҙалдар.
# Дуев Вениамин Николаевич

Дуев Вениамин Николаевич (14 октябрь 1931 йыл, Сыуаш АССР-ы, Козлов районы, Емёткино ауылы — 14 май 2009 йыл, Первуральск, Свердловск өлкәһе) — совет инженер-металлургы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған металлургы, РСФСР-ҙың халыҡ депутаты (1990 −1993).

# Дуев Вениамин Николаевич
## Биографияһы

1931 йылдың 14 октябрендә Сыуаш АССР-ының Козлов районы Еметкино ауылында тыуған.
1955 йылда Урал дәүләт политехник институтын тамамлағандан һуң, Дуев Первуральскиҙағы Новотрубный заводында эшләй башлай. Бында ул 1-се оҫтахана участкаһы мастеры ярҙамсыһы, һуңынан мастер, участка начальнигы итеп тәғәйенләнә. 1958 йылдан Дуев 7-се цехта термаль бүлек начальнигы, производство цехы начальнигы урынбаҫары булып эшләй. 1968 йылда Вениамин Дуев заводтың хеҙмәт һәм производство менән идара итеү ғилми ойошмаһы бүлеген етәкләй.
1974 йылда 6-сы торбалар етештереү цехы етәксеһе итеп тәғәйенләнә, ә 1977 йылда яңы төҙөлгән 9-сы оҫтахана етәксеһе була. 1978 йылдан 1987 йылға тиклем завод директорының коммерция һәм финанс эштәре буйынса урынбаҫары булып эшләй.
1987 йылда Первуральск Новотрубный заводының генераль директоры була. Был вазифала Дуев компьютер ярҙамында торбаларҙы прокатлау һәм торба һыҙмаларын етештереүҙең автоматлаштырылған идара итеү системаһын булдырыу менән етәкселек итә. Завод тулыһынса хужалыҡ иҫәбенә һәм үҙ-үҙеңде финанслауға күсеүҙе тормошҡа ашыра. Эш хаҡы системаһын реформалай, 4-се оҫтаханала реконструкция үткәрә.
Ул етәкселек иткән осорҙа экспортҡа сит ил стандарттары буйынса торбалар етештереү һиҙелерлек арта. Итальян компанияһы менән берлектә сифатлы торбалар етештереү, шулай уҡ бер нисә социаль һәм мәҙәни объекттар төҙөү өсөн торба һәм электр иретеп йәбештеүҙәр цехы төҙөлә.
1990 йылда РСФСР-ҙың халыҡ депутаты итеп һайлана. Рәсәй парламентында «Сәнәғәт союзы» фракцияһы ағзаһы була.
1996 йылда хаҡлы ялға сыҡҡас та, Вениамин Дуев ҡырҡ йылдан ашыу эшләгән предприятиенан китмәй, унда заводтың стратегик менеджменты һәм үҫеше буйынса кәңәшсе-консультант булып хеҙмәттә ҡала.
2009 йылдың 14 майында Первоуральскиҙа вафат була.
* Октябрь Революцияһы ордены
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* «Почет Билдәһе» ордены
* IV дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены
* Миҙалдар
* «РСФСР-ҙың атҡаҙанған металлургы» маҡтаулы исеме

# Дуев Вениамин Николаевич
## Иҫкәрмә

* ↑ Дуев Вениамин Николаевич 2021 йыл 29 ноябрь архивланған.
* ↑ Умер Вениамин Николаевич Дуев
# Аҡөбәков Мәһәҙей Аллағол улы

Аҡөбәков Мәһәҙей Аллағол улы (рус. Акубаков Магадий Аллагулович; 1913 — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкының танкыға ҡаршы мылтыҡ расчёты командиры. Сержант.

# Аҡөбәков Мәһәҙей Аллағол улы
## Биографияһы

Мәһәҙей Аллағол улы Аҡубаев 1913 йылда Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Стәрлебаш районы) Йәлембәт ауылында тыуған.
Стәрлебаш районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла.
Сержант Аҡубаев Мәһәҙей Аллағол улы Көньяҡ-Көнбайыш фронтында һуғышҡан 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 313-сө кавалелерия полкының танкыға ҡаршы мылтыҡ расчёты командиры булып хеҙмәт итә.
* 1942 йылдың 21 ноябрендә барған алыштарҙа, үҙенең ПТР-ынан ут асып, дошмандың станковый пулемётын ҡырҙы, ә 23 ноябрҙә ҡылыссылар менән һөжүм иткәндә, өс немецты винтовканан атып үлтерҙе.
* 1942 йылдың 6 декабрендә оборонала дошмандың тағы ике һалдатын юҡ итте.

# Аҡөбәков Мәһәҙей Аллағол улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1942)

# Аҡөбәков Мәһәҙей Аллағол улы
## Хәтер

Аҡубаев Мәһәҙей Аллағол улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Стәрлебаш районы Йәлембәт ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән
# Лабукова

Лабукова — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Еловинская йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Лабукова
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000312103000051387
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005138
* Бассейн коды — 03.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡалмыя (Тере Танып ҡушылдығы)

Ҡалмыя — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тере танып йылғаһына ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Ҡалмыя (Тере Танып ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201612111100026275
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102627
* Бассейн коды — 10.01.02.016
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Боошкон

Боошкон — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кызыл-Кочко йылғаһының уң ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Боошкон
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100112115100001937
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100193
* Бассейн коды — 13.01.01.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Түбәнге Тагил

Түбәнге Тагил (рус. Нижний Тагил) — Свердловск өлкәһендәге ҡала. Халыҡ һаны буйынса Екатеринбургтан һуң өлкәлә икенсе урында тора.

# Түбәнге Тагил
## Иҡтисад

* Түбәнге Тагил металлургия комбинаты
* «Уралвагонзавод»
# Чембоврен

Чембоврен — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тым йылғаһының һул ярына тамағынан 849 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Чембоврен
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010900112115200033339
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203333
* Бассейн коды — 13.01.09.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Артемь-Вань-Ю

Артемь-Вань-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лесми-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 57 км.

# Артемь-Вань-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300030619
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303061
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Игремка

Игремка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шарьга йылғаһының уң ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Игремка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000002189
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000218
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Каракулка

Каракулка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сива йылғаһының уң ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Каракулка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100009394
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100939
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Иҙелбаев Нәжип Сафа улы

Иҙелбаев Нәжип Сафа улы, Нәжип Иҙелбай (12 март 1912 йыл — 1 октябрь 1991 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан журналист, шағир, тәржемәсе һәм драматург. 1974 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1943) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1968) ордендары кавалеры.

# Иҙелбаев Нәжип Сафа улы
## Биографияһы

Нәжип Сафа улы Иҙелбаев 1912 йылдың 12 мартында Ырымбур губернаһының Орск өйәҙе Иҙелбай ауылында тыуған. Ауылдарында асылған мәктәптә белем ала. Уны тамамларға тура килмәй. Урман ҡырҡыусы булып эшкә урынлаша. Бер аҙҙан ауыл Советында секретарь, китапханала эшләй.
1929 йылда Баймаҡтағы тау сәнәғәте техникумын тамамлап сыға. Баймаҡ ҡалаһындағы баҡыр заводына эшкә керә. Утыҙынсы йылдар башында Баймаҡ районында «Ҡыҙыл Баймаҡ» исемлe гәзит сыға башлағас, журналистикаға күсә.
1933 йылдан «Мәскәү-Волга» каналын төҙөүҙә эшләй, бер үк ваҡытта 1935 йылдан «Ударники канала» гәзитендә әҙәби хеҙмәткәр була.
1937—1938 йылдарҙа Башҡортостан китап нәшриәтендә мөхәррир, тәржемәсе вазифаларын башҡара. Ошо йылдарҙа ситтән тороп К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтында уҡый.
1938 йылдан алып Ҡыҙыл Армия сафтарында хеҙмәт итә. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Взвод, рота командиры вазифаларын башҡара. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы, Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары менән бүләкләнгән.
Ҡаты яраланғас, Өфөгә ҡайта. 1945—1955 йылдарҙа «Совет Башҡортостаны», «Ленинсы» гәзиттәрендә, Башҡортостан радиокомитетында эшләй.
1974 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Унлап шиғыр, бер нисә пьеса китабы авторы. Уның һүҙҙәренә яҙылған йырҙар билдәлелек яулаған.
1991 йылдың 1 октябрендә Өфө ҡалаһында вафат була.

# Иҙелбаев Нәжип Сафа улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1943)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1968).

# Иҙелбаев Нәжип Сафа улы
## Хәтер

* Өфөлә әҙип йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
# Ельцовая (Вах ҡушылдығы)

Ельцовая — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вах йылғаһының һул ярына тамағынан 882 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Ельцовая (Вах ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200037128
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203712
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Аҡ тирәк-күк тирәк уйыны

Аҡ тирәк-күк тирәк − балалар уйыны

# Аҡ тирәк-күк тирәк уйыны
## Уйнау тәртибе

Балалар уҙаҡлашып икегә бүленеп бер-берһенән 20—30 метр йыраҡлыкта теҙелеп баҫалар. Уйнаусылар бер-берһе менән ҡулға-ҡул тотоношалар. Беренсе яктағылар икенсе яҡтағыларға ҡысҡырып таҡмаҡлайҙар:
| Ҡабыр-ҡабыр ҡабырсаҡ, Ат башында кимерсәк. Аҡ тирәк- күк тирәк беҙҙән һеҙгә кем кәрәк? Ҡаршы яҡтағылар яуап бирәләр: Ҡап- ҡап ҡабырсыҡ, Ҡабырсығым кимерсәк, Уҡ аттым, батманы, | Һәмгелсәгем ҡатманы, Аҡ та кәрәк, күк тә кәрәк, Энә менән еп тә кәрәк, Ҡашығаяҡ йыуылмаған, Аҡ тирәк күк тирәк Ал да кәрәк, гөл дә кәрәк, Беҙгә иң матур йырсыбыҙ Алма атлы ҡыҙ кирәк. |
Исеме сыҡҡан уйынсы ҡаршы яктар сафын йүгереп барып өҙөп сығарға тырыша. Өҙә алһа, бер уйынсыны эйәртеп үҙ яғына алып ҡайта. Өҙә алмаһа, шул яҡта ҡала. Уйын шул тәртиптә, бер яҡта уйынсылар бөткәнсе дауам итә.
# Кукша (Том ҡушылдығы)

Кукша — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының һул ярына тамағынан 523 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Кукша (Том ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300312115200010459
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201045
* Бассейн коды — 13.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Загородительная

Загородительная — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Надтей йылғаһының уң ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Загородительная
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000052031
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005203
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Обухова Галина Николаевна

Обухова Галина Николаевна (6 март 1927 — 1 сентябрь 2014) — совет ауыл хужалығы алдынғыһы, Мари АССР-ы Совет районының «Рассвет» колхозында ферма мөдире, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

# Обухова Галина Николаевна
## Биографияһы

Галина Николаевна Обухова 1927 йылда Ивакнур ауылында, хәҙер Марий Эл Республикаһында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
1939 йылда бөтә ғаилә Совет роайонының Вятское ауылына күсеп килә. Мәктәптә ете синыфты тамамлағас, урындағы «Яңы юл» колхозында баҫыусылыҡ бригадаһында эшләй башлай. Һуңыраҡ йәштәр -коммунистик бригадаһын етәкләй.
1943 йылда Йошкар-Олаға оборона заводына эшкә ебәрелә. 1944 йылда фабрика-завод уҡыу мәктәбен тамамлай.
1947 йылда Вятское ауылына ҡайта. Кейәүгә сыға, һәм сусҡа ҡараусы булып эшләй. Бер йылдан инде ул производствоның алдынғыһы була. 1950 йылда уға сусҡасылыҡ фермаһын етәкләүҙе ышандырып тапшыралар.
1963 йылдан «Рассвет» колхозының Афанассолинская һөт-тауар фермаһы мөдире була. Уның етәкселегендә етештереү күрһәткестәре яҡшыра. Һөт һауып алыу арта. Етенсе биш йыллыҡ йомғаҡтары буйынса колхоз малсылыҡ өлкәһендә алдынғылар рәтендә була.
СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 22 мартындағы указы менән ауыл хужалығында юғары уңыштар һәм малсылыҡта рекордлы күрһәткестәргә өлгәшкәне өсөн Галина Николаевна Обуховаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы ташырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә
Ауыл хужалығында эшләүен артабан да дауам итә. 1978 йылда хаҡлы ялға китә.
Марий Эл Республикаһының Совет районында йәшәй. 2014 йылдың 1 сентябрендә вафат була.

# Обухова Галина Николаевна
## Наградалары

Хеҙмәт уңыштары өсөн лайыҡ була:
* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (22.03.1966)
* Ленин ордены (22.03.1966)
* башҡа миҙалдар.
# Ҡатай (Иҫәт ҡушылдығы)

Ҡатай — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе, Силәбе өлкәһе, Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иҫәт йылғаһының һул ярына тамағынан 387 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Ҡатай (Иҫәт ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иҫәт йылғаһы Екатеринбург ҡалаһынан Теча йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500612111200003079
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200307
* Бассейн коды — 14.01.05.006
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Лангур (Сосьва ҡушылдығы)

Лангур (Северная Лангур) — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сосьва йылғаһының һул ярына тамағынан 400 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 129 км.

# Лангур (Сосьва ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы , инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502412111200010172
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201017
* Бассейн коды — 14.01.05.024
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Джордже Константинеску

Джордже «Гогу» Константинеску (ҡайһы саҡ Константинеско; рум. George (Gogu) Constantinescu; 4 октябрь 1881 йыл — 11 декабрь 1965 йыл) — румын ғалимы, инженер һәм уйлап табыусы; 130 уйлап сығарылған әйбер рәсми рәүештә уның иҫәбенә теркәлгән. Ул тоташ тирә-йүн механикаһы бүлектәренең береһе булған "тауыш тулҡындары теорияһы"ның төҙөүсеһе булып һанала (ингл. theory of sonics), уның сиктәрендә механик энергияның вибрация юлы менән тапшырылыуын аңлата ала..
# Малсылыҡ

Малсылыҡ — һөт, ит, күн сеймалын алыу һәм шулай уҡ екке мал булараҡ файҙаланыу өсөн мөгөҙлө эре малды үрсетеү өсөн махсуслашҡан мал аҫрау эшенең бер тармағы.
Төп эшмәкәрлек йүнәлештәренән сығып, малсылыҡ хужалыҡтары һөт, һөт-ит һәм ит төркөмдәренә бүленә. Хужалыҡ төрҙәренә ҡарап күсмә малсылыҡ (иң боронғо), ярым күсмә (йәки ҡыуыу) һәм хәҙерге ваҡытта өҫтөнлөк алған аҙбарҙарҙа аҫыралған малға бүленә.
Малсылыҡ менән бөтә донъя күләмендә шөғөлләнәләр һәм ул күп кенә илдәр иҡтисадында мөһим роль уйнай. Хәҙерге ваҡытта мөгөҙлө эре мал башы буйынса —Һиндостан, Бразилия, АҠШ, Ҡытай, Аргентина, ә һөт етештереү буйынса Һиндостан, АҠШ, Ҡытай, Германия һәм Бразилия алдынғылар рәтендә.
Рәсәйҙә һөт һәм һөт-ит тоҡомон үрсетеү райондары —урман һәм урман-ялан зонаһы. Бынан тыш, әлеге тармаҡтар ҡулланыусылар янында урынлашҡан райондарҙа үҫеш ала. Ит һәм ит-һөт малсылығы дала зонаһы ярымсүлдәрҙең ҡоролоҡҡа тартым көтөүлектәрҙә лә үҫешә.

# Малсылыҡ
## Үҫеш тарихы

Мөгөҙлө эре малды үрсетеү неолит эраһына ҡарай, ул ваҡытта һунарсылыҡ һәм еләк-емеш йыйыу яйлап малсылыҡ һәм игенселек менән алыштырыла. Боронғо малсылыҡ эҙҙәре хәҙерге ваҡытта Бәрәкәтле ярым ай төбәгендә, шулай уҡ Иранда (Гәнжә-Дарҙа) табылған.
Оҙайлы ваҡыт малсылыҡ көтөүлектә мал көтөүҙе аңлатҡан. Көн дауамында, ҡағиҙә булараҡ, мал бер тапҡыр ялға, һыу ятҡылығы эргәһендә, туҡтай. Айырым осраҡтарҙа көтөүселәр мал көтөүҙә эттәрҙе ҡулланған.
Хәҙерге ваҡытта алдынғы илдәрҙә малды мөгөҙлө эре мал фермаларында аҫырау киң ҡуллана.
# Тымыҡ океан һуғышы

Тымыҡ океан һуғышы (1879—1883) — Чилиҙың баҡыр мәғдәне ятҡылыҡтары булған территорияларҙы яулап алыу маҡсатында Перу һәм Боливияға ҡаршы һуғышы. Диңгеҙҙә өҫтөнлөк итеп чилиҙар еңеү яулайҙар һәм баҡыр мәғдәне ятҡылыҡтары булған территорияларҙы баҫып алалар.

# Тымыҡ океан һуғышы
## Сәбәптәре

Чили баҡыр мәғдәне ятҡылыҡтарына бай булған Атакама сүле территорияһының Перу һәм Боливия өлөштәрен яулап алыу маҡсатында һуғышты башлап ебәрә.

# Тымыҡ океан һуғышы
## Һуғыш барышы

1879 йылдың февралендә Чили ғәскәрҙәре Боливияға һөжүм итәләр. Боливия менән теләктәшлек килешеү төҙөгән Перу шул уҡ йылдың апрелендә һуғышҡа инә. Диңгеҙҙә хакимлыҡ итеп, чилиҙар йыл аҙағына ҡарай Боливия яр буйын һәм Перуның Тарапака провинцияһын баҫып алалар. Боливия фактик рәүештә һуғыштан сыға. 1880 йылдың апрелендә Чили флоты Перуның төп порты Кальяоны ҡамайҙар, ә 1881 йылдың ғинуарында илдең баш ҡалаһы Лиманы яулап алалар.
Селитра сығарыу монополияһы алған Бөйөк Британия Чилиға булышлыҡ күрһәткән, ә АҠШ был төбәктә нығыныу маҡсатында Перу һәм Боливияға ярҙам итергә вәғәҙә бирә.

# Тымыҡ океан һуғышы
## Һуғыштың тамамланыуы һәм уның эҙемтәләре

1883 йылдың июлендә Чили ғәскәрҙәре тағы ла ике тапҡыр Перу ғәскәрҙәрен ҡыйраталар. Шул уҡ йылдың 12 июнендәге килешеүгә ярашлы Перу хөкүмәте Чилиға Тарапака провинцияһын ғүмерлеккә, ә Такна һәм Арика провинцияларын 10 йылға (ғәмәлдә тик Такна ғына 1929 йылда ҡайтарыла) тапшырырға мәжбүр була. 1884 йылдың 4 апрелендәге Валпараисо ҡалаһындағы Чили һәм Боливия араһындағы солохҡа ярашлы Боливия Антофагаста өлкәһен бирергә мәжбүр була һәм шуның менән ул диңгеҙгә сығыу юлынан мәхрүм ителә. Был торош 1904 йылғы Боливия һәм Чили араһында ҡул ҡуйылған тыныслыҡ килешеүендә нығытыла.