yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Виннипег (күл)

Ви́ннипег — Канаданың Манитоба провинцияһындағы эре күл.

# Виннипег (күл)
## География

Виннипег ҡалаһынан яҡынса 55 км төньяҡтараҡ урынлашҡан. 1990-сы йылдарҙан Виннипег һыуһаҡлағысына инә.
Виннипег күле — майҙаны буйынса Канадала 5-се, ә донъяла 12-се сөсө күл. Күл сағыштырмаса бик һай (уртаса тәрәнлеге 12 м тәшкил итә).
Көнсығыш яр буйында кеше аяғы баҫмаған тайга урмандары үҫә һәм бихисап шишмәләр аға. Был төбәк тиҙҙән ЮНЕСКО-ның бөтә донъя тәбиғәт мираҫы исемлегенә индерелеүе мөмкин. Күл төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай 416 километрға һуҙылған. Яр буйы ҡомло оҙон пляждарҙан, ҙур эзбиз ҡаяларҙан тора. Күлдә бер нисә йөҙ утрауҙар бар, башлыса уларҙа кешеләр йәшәмәй. Һыу йыйыу бассейны яҡынса 984200 км² тәшкил итә, был территорияға Канаданың Альберта, Саскачеван, Манитоба, Онтарио һәм АҠШ-тың Миннесота һәм Төньяҡ Дакота штаттары керә.
Күлгә ҡойған йылғалар: Саскачеван, Ред-Ривер, Виннипег, Бладвейн, Поплар, Манигатоган, Беренс, Мукутава, Блэк-Ривер.
Күл буйында урынлашҡан тораҡ пункттар: Гранд-Рапидс, Беренс-Ривер, Гранд-маре, Хекла, Гимли, Джекхед-Харбор.

# Виннипег (күл)
## Тәбиғәтте һаҡлау

Күлдең яр буйында ике заказник һәм провинциаль тәбиғи парк ойошторолған.
# Ҡыҙыл диңгеҙ

Ҡыҙыл диңгеҙ (ғәр. البحر الأحمر‎ Bahr el-Ahmar, йәһ. ים סוף‎ Yam Suf, франц. mer Rouge) — Ғәрәбстан ярымутрауы һәм Африка араһындағы тектоник уйпатта урынлашҡан Һинд океанының эске диңгеҙе. Төньяҡта Суэц каналы аша Урта диңгеҙ, ә көньяҡта Баб-әл-Мәндәб боғаҙы һәм Аден ҡултығы аша Ғәрәбстан диңгеҙе менән тоташа.

# Ҡыҙыл диңгеҙ
## География

Ҡыҙыл диңгеҙ һыуҙары Мысыр, Судан, Джибути, Эритрея, Сәғүд Ғәрәбстаны, Йәмән, Израиль һәм Иордания илдәре яр буйҙарын йыуа.
Майҙаны — 450 мең км². Һыу күләме — 251 мең км³.
Төрлө баһаламалар буйынса диңгеҙҙең төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай оҙонлоғо 1932 километрҙан 2350 километрға барып етә, ә киңлеге 305—360 км. Максималь тәрәнлеге 2604 метрҙан алып 3040 метрға тиклем барып етә. Уртаса тәрәнлеге 437 м.
Утрауҙары: Дахлак архипелагы, Фарасан архипелагы, Суакин архипелагы, Тиран, Ханиш, Камаран.
Диңгеҙҙең төньяғында ике ҡултыҡ — Суэц һәм Акаба ҡултыҡтары урынлашҡан.
Ҡыҙыл диңгеҙенә Донъя океанының иң тоҙло диңгеҙе булып тора. Диңгеҙҙең 1 литр һыуында 41 г тоҙ бар.
Диңгеҙҙә күп төрлө мәрйендәр һәм балыҡтар, мәреналар, йәшел гөбөргәйелдәр, афалин һәм буйлы дельфиндәр, косаткалар һәм башҡа диңгеҙ флора һәм фаунаһы вәкилдәре тереклек итә.

# Ҡыҙыл диңгеҙ
## Яр буйы ҡалалары

| Акаба (العقبة) Аркико (ሕርጊጎ) Асэб (ዓሳብ) Дахаб (دهب) Эйлат (אילת) Халаиб (حلايب) Ходейда (الحديدة) | Хургада (الغردقة) Джиддә (جدة) Марса-эль-Алам (مرسى علم) Массауа (ምጽዋ) Нувейба (نويبع) Бур-Сафага (ميناء سفاجا) Порт-Судан (بورت سودان) Шарм-әш-Шәйех (شرم الشيخ) | Сома-Бей (سوما باي) Суакин (سواكن) Суэц (السويس) Таба (طابا) Әл-Күсейр (القصير) Янбу-әл-Бахр (ينبع) Рәйес (الرايس) |
# Ткемали (соус)

Ткемали (груз. ტყემლის საწებელა tqemlis sac’ebela) — грузин соусы, нигеҙҙә балыҡ, ит, ҡош ите, Картуф һәм макарон изделиеларынан булған гарнир менән ҡулланыла. Әлеге ваҡытта был соустың күп төрлө модификациялары бар. Уның нигеҙендә әскелтем слива (алса) тора, төрҙәре иһә алычаны икенсе әскелтем емештәр, мәҫәлән, крыжовник, ҡыҙыл ҡарағат менән алмаштырыуҙарҙан барлыҡҡа килә. Ткемалиҙың абхаз төрө асызбал тип атала. Был версияла слива иҙмәһенә ҡыҙыл базилик һәм кинза урынына чабер өҫтәлә, ә әсе варианты — абхаз аджикаһы (ҡоро аджикаға өҫтөнлөк бирелә).

# Ткемали (соус)
## Төп ингредиенттары

Соустың төп ингредиенттары — ткемали сливаһы, һарымһаҡ һәм үләндәр. Әҙерләгәндә мотлаҡ омбало (һаҙ бөтнөгө) ҡулланыла — унан башҡа классик ткемали эшләмәйҙәр (был тәмләткес сливалар әсемәһен өсөн бешереү ваҡытында өҫтәлә). Ткемали соусының 100 грамы 42 Ккал тәшкил итә, шул иҫәптән 2 грамм аҡһым һәм 8 грамм углеводтан тора.

# Ткемали (соус)
## Төп ингредиенттары
### Әҙерләү

Ткемали сливаһын һыу ҡойоп 30-40 минут бешерәләр. Һуңынан һуты менән бергә иләк аша үткәрәләр, ҡабығы ташлана. Иҙмәне ҡаймаҡ ҡуйылығына еткәнсе ҡайнаталар, ҡырылған һарымһаҡ, кориандр, ҡыҙыл борос һәм тоҙ өҫтәйҙәр, ҡайнап сыҡҡас, һыуытырға ҡуялар. Соусты әҙерләүгә 2 сәғәт ваҡыт китә.

# Ткемали (соус)
## Рецебы

4 килограмм сливаға 4 сәй ҡалағы тоҙ, бер ҙур булмаған ҡыҙыл әсе борос, бер башһарымһаҡ, ҙур шәлкемен кинза һәм ярты шәлкем укроп кәрәк. Сливаны һөйәктәренән айырып, өҫтөнә тоҙ һибәбеҙ. Һуты сыҡҡас, утҡа ҡуябыҙ һәм 5 минут ҡайнатабыҙ, туралған борос ҡушып тағы ла 5 минут ҡайнатабыҙ, һуңынан кинза, укроп ҡушып тағы ла 2 т минут ҡайнатабыҙ, һарымһаҡ ҡушабыҙ һәм уты һүндерәбеҙ. Соусты блендерға ҡойоп, ҡаймаҡ кеүек булғансы болғатабыҙ. Аш ҡалағы алма йәки втноград һеркәһе ҡушабыҙ. Тәменсә тоҙ һәм тәмләткестәр өҫтәргә мөмкин. Һыуытҡыста һаҡлайбыҙ.
# Бәләкәс кенәләр

«Бәләкәс кенәләр» — Александр Солженицындың проза менән яҙылған миниатюралар циклы. Ҡайһы бер әҙәбиәт белгестәре уларҙы «проза менән яҙылған шиғырҙар» тип атап йөрөтә.

# Бәләкәс кенәләр
## Яҙыу һәм баҫмалар

Миниатюраларҙың төп һәм күп өлөшө яҙыусы СССР-ҙа йәшәгән саҡта, 1958-1960 йылдарҙа яҙыла Миниатюраларын яҙыусы 1961 йылдың декабрендә «Новый мир» журналына баҫтырып сығарырға ебәрә, тик А. Т. Твардовский унан баш тарта:
   Элекке килгәндәремдә мин Твардовскийға лагерь тураһындағы бер нисә шиғырҙарымды, «Бәләкәс кенәләрҙең» ҡайһы бер зыянһыҙыраҡтарын һәм «Ауыл үтә тоғролоҡло кешеһеҙ тора алмай» хикәйәһен килтергәйнем. «Бәләкәс кенәләрҙе» ул «ҡуйын дәфтәренә яҙып ҡуйылған запас» тип кенә ҡабул итте, уларҙың жанрын бөтөнләй тойманы.
   Шунан һуң «Бәләкәс кенәләр» Самиздатта, ә 1964 йылда (авторға әйтеп тә тормайынса) «Грани» журналында (Франкфурт-на-Майне ҡалаһы, 1964, 56) баҫтырыла. Артабан миниатюралар Солженицындың әҫәрҙәр йыйылмаһы составында баҫылып сыға.
   «Молитва» миниатюраһы тәүге тапҡыр «Вестник русского христианского движения» журналында (1966, 3 (81)) баҫыла. Автор әйтеүе буйынса, «Молитва» миниатюраһы яҙыусының әҫәрҙәрен самиздатта баҫтырып таратыусы Д. Воронянская арҡаһында баҫылып сыға:
   Миниатюраларҙың ҡалған өлөшө автор Рәсәйгә әйләнеп ҡайтҡас 1996-1999 йылдарҙа яҙыла. Беренсе тапҡыр «Новый мир» журналында (1997, 1, 3, 10; 1999, № 7) баҫылып сыға, шулай уҡ Солженицын әҫәрҙәренең тулы йыйылмаһы составына индерелә. 1996 йылда «Новый мир» журналына «Бәләкәс кенәләрҙе» («Лиственница», «Молния», «Колокол Углича») тапшырған саҡта Солженицын : «Бары тик Рәсәйгә ҡайтҡас ҡына, мин уларҙы яҙып бөтөрөргә һәләтле булдым, ә тегендә(сит илдә) — яҙа алманым…» — тип әйтә.

   # Бәләкәс кенәләр
   ## Йөкмәткеһе
   # Бәләкәс кенәләр
   ## Йөкмәткеһе
   ### 1958—1960

   * Тын алыу
   * Сегден күле
   * Өйрәк бәпкәһе
   * Шағир мәйетенең туҙаны
   * Ҡарама бүрәнә
   * Һыуҙағы сағылыш
   * Тауҙарҙағы йәшенле ямғыр
   * Невалағы ҡала
   * Шарик
   * Хәрәкәт ысулы
   * Иҫке биҙрә
   * Есениндың тыуған ерендә
   * Колхоз рюкзагы
   * Костёр һәм ҡырмыҫҡалар
   * Беҙ үлмәбеҙ ул
   * Яҡты көнгә ингәндә
   * Ока буйлап сәйәхәт

   # Бәләкәс кенәләр
   ## Йөкмәткеһе
   ### 1963

   * Доға

   # Бәләкәс кенәләр
   ## Йөкмәткеһе
   ### 1996—1999

   * Ҡарағас
   * Йәшен
   * Сиркәү манараһы
   * Углич ҡыңғырауы
   * Ҡартайыу
   * Оят
   * Зәһәр эсемлек
   * Иртә
   * Япма
   * Эңерҙә
   * Әтәс ҡысҡырыуы
   * Төнгө уйҙар
   * Мәрхүмдәрҙе иҫкә алыу
   * Рәсәй тураһындағы доға
# Ленин урамы (Өфө)

Ленин урамы . Өфө ҡалаһының Совет, Ленин һәм Киров райондары биләмәһендә урынлашҡан. Сафронов пристане менән тамамланып, төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай һуҙыла. Был тарихи ҡала үҙәгенең төп урамы.

# Ленин урамы (Өфө)
## Тарихы

Өфөлә иң боронғо урамдарҙың береһе. Ул XVIII—XIX быуаттар сигендә ҡала киңәйә башлағас, ситтәге урам булараҡ барлыҡҡа килә. Башта урам ике төрлө урамдан торған. Көньяҡ өлөшө — Ушаков паркынан алып Ҙур Успенскийға тиклем (хәҙер Коммунистик урам) шәфҡәт күрһәтеүсе Иван Федорович Базилевский хөрмәтенә Базилевский тип аталған. Төньяҡ өлөшө Лазарет урамы тип йөрөтөлгән, сөнки ул урам барлыҡҡа килгән саҡта, унда ҡала лазареты урынлашҡан булған. Лазарет урамы ҡала үҙәген Сафронов пристане һәм тимер юл вокзалы менән тоташтырған.
Ике урам да бер урам булып берләштерелә һәм Үҙәк урам тип атала. 1918 йылдан алып П.И.Зенцов хөрмәтенә атала. 1937 йылдан урам хәҙерге исеме менән йөрөтөлә. .

# Ленин урамы (Өфө)
## Тарихи биналар һәм ҡоролмалар

* 1856 йылда урамда Дворяндар йыйылышы бинаһы төҙөлә — хәҙер ул Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһы.
* 1899 йылда Метрополь ҡунаҡханаһы төҙөлә. — хәҙер Башҡортостан Республикаһы йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығы
* XX быуат башында Н.В.Верниковская һәм А.Ф.Ниц тарафынан төҙөлгән ирҙәр гимназияһы — хәҙер Башҡорт дәүләт педагогия университеты корпусы
* 1903 йылда Халыҡ айыҡлығы паркына нигеҙ һалына — Иван Якутов исемендәге мәҙәниәт һәм ял паркы
* 1912 йылда төҙөлгән Өфө коммерция училищеһы.

# Ленин урамы (Өфө)
## Заманса биналар һәм ҡоролмалар

* Әхмәт-Зәки Вәлиди исемендәге милли китапхана
* Башҡорт дәүләт медицина университеты
* Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры
* «Ағиҙел» ҡунаҡхана комплексы
* Башҡортостан Республикаһы буйынса эске эштәр министрлығы
* «Тыуған ил» кинотеатры
* «Башкортостан» дәүләт концерт залы
* Башҡортостан Республикаһы Прокуратураһы
* «Башкортостан» ҡунаҡхана комплексы
* Мостай Кәрим исемендәге Башҡортостан Республикаһы милли йәштәр театры
* Өфө-Арена
* Белгестәр йорто

# Ленин урамы (Өфө)
## Транспорт

Ленин урамында беренсе тапҡыр 1937 йылда Почтамт бинаһынан Пермь урамына тиклем трамвай линияһы ебәрелә. Артабан Почтамттан Революция урамына тиклемге линиялар алына, ә һуңынан (2000 йылдар уртаһында ) — Революция урамынан Ибраһимов бульварына тиклем аралыҡтағы трамвай линиялары бөтөрөлә.
Әлеге ваҡытта трамвай Ибраһимов бульварынан тимер юл вокзалына ҡарай йөрөй.
Ленин урамы транспорты автобус һәм маршрут таксиҙарынан тора.
# Ҡунаҡбаев Артур Рауил улы

Ҡунаҡбаев Артур Рауил улы (1984) — актёр
. М. Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры артисы. Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты — Әхмәтзәки Вәлиди Туған ролен башҡарғаны өсөн (2011).

# Ҡунаҡбаев Артур Рауил улы
## Биографияһы

Ҡунаҡбаев Артур Рауил улы 1984 йылдың 4 октябрендә Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районында тыуған. 2007 йылда М. С. Щепкин исемендәге Юғары театраль училищеһын тамамлай һәм шул уҡ йылда М. Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрына эшкә килә. Йәш булыуына ҡарамаҫтан, Артур Ҡунаҡбаевтың исеме театр сәнғәтен һөйөүселәр араһында киң билдәле, уның үҙ тамашасыһы бар. Артур шул уҡ ваҡытта йырлаусы актёр, йырҙарҙы ул спектаклдәрҙә генә түгел, эстрадала ла башҡара.

# Ҡунаҡбаев Артур Рауил улы
## Театрҙағы ролдәре

* «Мыҡтымһылыу, Әбләй һәм Ҡара Юрға» (Әбләй)
* «Бирнәһеҙ ҡыҙ» (Юлий Капитоныч Карандышев)
* «Бәхет хаҡы» (Йәш Зариф)
* «Аҡ пароход» (Хикәйәсе)
* «Нәркәс» (Аҙнай)
* «Ут - уйынсыҡ түгел» (Вадим)
* «Әхмәтзәки Вәлиди Тоған» (Әхмәтзәки Вәлиди Тоған)
* «Ҡаһым түрә» (Фольгнер)
* «Йүгер, харис, йүгер…» (Фидан)
* «ВОЛШЕБНИК ИЗУМРУДНОГО ГОРОДА» (Гудвин)
* «Йософ һәм Зөләйха» (Йәһүд)
* «Ул бит кисә ине» (Зөлфәт)
* MOUSE STORY (Сысҡандар тарихы) (Альбин)
* НА КИСЕЛЬНОМ БЕРЕГУ (Алик, Президент)
* «Алтын асҡыс-REMAKE» (Сиңерткә, Баҡалар, Ҡурсаҡтар)
* Прометей (Зевс)
* «Һөйәйеңме-һөймәйһеңме…» (Абдулла, Козел)
* «Зөләйха күҙҙәрен аса» (тимерсе Зиновий)

# Ҡунаҡбаев Артур Рауил улы
## Кинолағы ролдәре

* «Минең йондоҙом» (реж. Таңсулпан Бураҡаева, 2010)
# Кисүә

Кисүә (рус. Кисва, кисвах, кисуах, ғәр. كسوة‎) — (башҡ. кисүә) Ҡәғбәтулла мәсетенең алтын ептәр менән сигелгән ҡара төҫтәге ебәктән тегелгән ҡәҙимге япмаһы. Ул Ҡәғбәтулла ҡабырғаларын тотош ҡаплап тора. Йылына бер тапҡыр хаж ҡылына торған Зөлхизә айының 9-10 көндәрендә алмаштырыла. Туҡыманың оҙонлоғо 41 метр. Өҫкө өлөшөнөң яҫылығы 95 см, ә оҙонлоғо 47 метр.
Кисүә мамыҡ ҡушылған ҡара ебәктән тегелә һәм 8 өлөштән тора. Өҫкө яғында Ҡөрьән Кәримдән аят сигелә( 3:96).
* Ысынлап та, кешеләр өсөн һалынған Бәккәләге беренсе өй — мөбәрәк һәм ғәләмдәргә юл күрһәтеүсе!
* Әлү Ғимран 3:96 $^{(Байышев)}$
إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبَارَكًا وَهُدًى لِلْعَالَمِينَ
Был аяттан тыш ( 3:96) кисүәлә йәнә Ҡөрьәндең йәнә ете сүрәһе сигелә (3, 9, 18, 19, 20, 39, 67). Ҡәғбәтулла япмаһында шулай уҡ уға ингән урынды ҡаплай торған шаршау бар. Ул да ебәктән тегелә һәм Ҡөрьән аяттары сигелә. Бер кисүәгә 670 кг ебәк һәм 150 кг алтын менән көмөш китә. Кисүә тегә торған махсус оҫтахана бар.

# Кисүә
## Тарихы

Риүәйәттәргә ярашлы, Исламға тиклем үк Ҡәғбәтуллаға япма ябыуҙы химьярит батшаһы Әсәд әл-Камил башлаған тип һанала. Мөхәммәт Пәйғәмбәр осоронда кисүәне Йәмәндә тегәләр, мәгәр Үмәр хәлифә заманында уҡ кисүәне Мысырҙа тегә башлайҙар. Мәмүн хәлифә ваҡытында кисүәне йылына өс алыштыралар , әл-Мөтәүәкил һәр ике ай һайын яңы кисүә ебәреп торған. 1927 йылға тиклем бик күп быуаттар буйы Ҡәғбәтулла япмаһын Мысырҙан ебәреп торалар. Мәгәр шунан һуң Сәғүд Ғәрәбстанының беренсе короле Әбд әл-Әзиз ибн Сәғүд Ҡәғбәтулла япмаһын тегә торған оҫтахана астыра. Фабрикала 240 туҡыусы, улар тик ирҙәр генә.. Был фабрика йылына ике япма әҙерләй, уның береһе һаҡлыҡҡа эшләнә. Иҫке кисүәне сисеп алғас, ул Бәни Шәйбә|Ҡәғбәтулланы һаҡлаусылар һәм Мәккәнең шәрифе ҡарамағына тапшырыла.

# Кисүә
## Ишек япмаһы

Һижрә буйынса 950 йылда (1543/44 йылдар) кисүәлә Ҡәғбәтулла ишегенә айырым шаршау эшләй башлайҙар. Ул ситара тип атала һәм дәүмәле 2,3м х 4,8 м тәшкил итә. Шаршау ҡара һәм алтын ерлек араһында ҡыҙыллы-йәшелле төҫтәр менән балҡып тора. Уны тәүге тапҡыр төрөк солтаны Сөләймән I эшләтә,һәм күп йылдар дауамында ошо рәүеше һаҡланып килә. Раритетты Дубайҙағы "Цивилизациялар киҫелеше музейы"нда күрергә мөмкин.

# Кисүә
## Кисүә Рәсәйҙә

Кисүәне сисеп алғандан һуң уны үҙ иленә, төбәгенә алырға дәғүә итеүселәр күп була. Рәсәйҙә лә кисүәнең бер өлөшө бар. Уны Сәғүд Ғәрәбстанының Рәсәйҙәге илсеһе 2008 йылдың декабрендә Рәсәй ислам институтының 10 йыллығы һәм Ҡорбан байрамы айҡанлы Ҡазандағы Ҡол Шәриф мәсетенә тапшыра.
# Можаровка

Можаровка — Рәсәй йылғаһы. Пенза өлкәһе, Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2064/677/5 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Можаровка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура йылғаһы, инештән Сура гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500112110000035543
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003554
* Бассейн коды — 08.01.05.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Николай Чудотворец сиркәүе (Елань)

Николай Чудотворец сиркәүе —Ростов өлкәһе Шолохов районы Елань станицаһындағы православие сиркәүе. Изге Николай Чудотворец хөрмәтенә төҙөлгән. Мәскәү Патриархаты Шахты һәм Миллерово епархияһына ҡарай.

# Николай Чудотворец сиркәүе (Елань)
## Тарих

1730 йылға тиклем төҙөлгән ағас сиркәү Елань станицаһын икенсе урынға күсергәнгә тиклем (Внешенская станицаһы бик ныҡ ҙур булғанлыҡтан, уның халҡының бер аҙ өлөшө станицаны ташлап) Еланға күскәндәр. Улар үҙҙәре менән бәләкәй сиркәүҙе лә күсереп һалған һәм уны Николай Чудотворец сиркәүе тип атағандар. 1757 йылда иҫке сиркәүҙе шулай уҡ ағас сиркәү менән алыштырғандар.
1767 йылға тиклемге Елань станицаһы утарҙары: Кочетов, Терновой, Галицын, Захаров, Гаврилов, Мохов һәм башҡалар-барлыҡҡа килгән. Әкренләп уларҙың һаны үҫкән һәм ҙур булмаған ағас сиркәү барлыҡ йөрөүселәрҙе һыйҙыра алмаған, шуға күрә яңы таш сиркәү төҙөргә булалар Сиркәүҙең проект авторы- архитектор Иван Егорович Старов. Төҙөлөш 1823 йылда Наполеонды еңеү хөрмәтенә башланған, ә 1826 йылда төҙөлөш эштәре тамамланған.
Йорт классик монументаль ҡоролмалар стилендә һалынған.
Егерменсе быуатҡа һаҡланып ҡалған фотографияларында күренеүенсә сиркәү ионик силендәге колоннадалы өс порталлы, көмбәҙ ҡыйыҡлы булған. Хәҙерге ваҡытта уның колонналары торған бер порталы һаҡланып ҡалған. Сиркәү эсен петербург оҫталары И. Е. Старов эскиздары буйынса биҙәгәндәр. Сиркәүҙең яңы иконостасы мәхәллә кешеләре йыйған аҡсаға һатып алынған..
Ростов өлкәһе Дәүләт архивында Николай Чудотворец сиркәүенең һүрәтләү 1853 йылдағы тасуирламаһы һаҡлана:
   «сиркәү кирбестән һалынған, эсе-тышы штукатурланған, йәшел буяуға буялған тимер башлы. Ғибәҙәтхана үҙ эсенә төп бинаны, аш бүлмәһен, ҡыңғырау манараһы ала. Көмбәҙҙәренең башы һәм ундағы тәреләр ҡыҙыл алтын менән ялатылған, сиркәү тимер менн ҡапланған кирбес ҡойма менән уратылған. Сиркәү башы барабанлы көмбәҙ менән ослайып тора, унда ел фонары ҡуйылған, ҡыңғырау манараһы көмбәҙ башлы. „Благовест“ ҙур ҡыңғырауы 100 боттан ауырыраҡ.тартҡан»
Станицала электән йәшәгән кешеләр сиркәүҙә 1744 йылда баҫылған ҡиммәтле Евангелие менән 1704 йылғы " Төҫлө Триодь " булған.
1930-се йылдарҙа сиркәү емерелә һәм ябыла, ҡыңғырауы бәләкәй киҫәктәргә ватыла һәм сиркәүҙән металл ҡойорға алып кителө, сиркәү ҡоймаһы һүтелә. Сиркәү бинаһынан иген склады яһағандар. Отец Афанасий ҡулға алынған, уның яҙмышы әлегә тиклем билдәһеҙ ҡалған.
Һуғыш ваҡытында бында Ҡыҙыл армия һалдаттары, аҙаҡ әсирлеккә төшкән итальян һалдаттары торған.
Елань станицаһы һуғыш ваҡытында немецтар оккупацияһына эләкмәһә лә, һәр ваҡыт немец уты аҫтында торған. Снарядтарҙың береһе сиркәү йортона төшкән, ләкин сиркәү емерелмәй ҡалған.
Һуңыраҡ, 1990-сы йылдарҙа, мәхәллә кешеләре тарафынан сиркәүҙе яңынан тергеҙеү башланған, бының өсөн аҡса йыйылған. Хәҙер сиркәү территорияһында музей эшләй.
# Сурб Геворк сиркәүе (Дондағы Нахичеван)

1787
Сурб Геворк сиркәүе (Изге Георгий Победоносец сиркәүе) — Дон Нахичеванындағы ғибәҙәтхана. Әрмән апостол сиркәүенә ҡарай. Хәҙер сиркәү юҡҡа сыҡҡан.

# Сурб Геворк сиркәүе (Дондағы Нахичеван)
## Тарих

Изге Георгий Победоносец (Сурб Геворк) сиркәүен төҙөү Федоров (Сурб Теодорос) сиркәүе менән бер ваҡытта, 1783—1787 йылдарҙа, алып барылған. Сиркәү Ростов һәм Нахичеван ҡалаларының сигендә төҙөлгән. Төҙөлөш тамамланғас, 1787 йылдың 5 декабрендә, сиркәүҙе Иосиф Аргутинский изгеләндергән.
Башта ҡалала ағас сиркәү булған. Бер көмбәҙле таш сиркәү ҡыңғырау манараһы менән XIX быуатта ике тапҡыр ремонтланған. 1852—1853 йылдарҙа ремонт Нахичеван 2-се гильдия сауҙагәре М. X. Ерецпоханян аҡсаһына үткәрелгән, икенсе ремонт 1892 йылда эшләнгән.
Таш сиркәү Ростов һәм Нахичеван ҡалаларының сигендәге Георгий урамында (хәҙерге Театр проспекты янында)торған.
Тәүҙә сиркә-мәхәллә мәктәбе сиркәүҙә эшләмәгән. 1918 йылда Яңы-Нахичеван епархия мәктәпте Диниә хакимлығына күсереп, уны Сурб Геворк сиркәүе мәктәбенә әйләндергән.
Таш сиркәү интерьерында бик күп таш тәре-хачкарҙар ҡуйылған була, Ҡырымдан ҡулдан яҙылған китаптар һәм тәхет өҫтөнә ҡуя торған тәреләр килтерелгән.
1892 йылдағы ремонт ваҡытында сиркәүҙең йыһазы яңыртылған, ишеген икенсе урындан асып, өҫтөнә ел-ямғырҙан һаҡлаусы төкәтмә эшләгәндәр.
XIX быуат аҙағы — XX быуат башында сиркәүҙә Романос Меликян етәкләгән хор эшләгән.
Георгий Победоносец сиркәүен Хадрепез сиркәүе тип тә йөрөтәләр, уның янында әрмәндәрҙең йәрминкәләре һәм байрамдары үткәрелгән.
1930-сы йылдар башында сиркәү ябыла һәм оҙаҡламай тулыһынса тиерлек һүтеп ташлана.

# Сурб Геворк сиркәүе (Дондағы Нахичеван)
## Әҙәбиәте

* Вартанян В. Г., Казаров С. С. Армянская-Апостольская Церковь на Дону // Ростов н/Д., 2001.
* Малаховский Е. И., Лаптев Г. Ф. Храмы и культовые сооружения Ростова-на-Дону, утраченные и существующие // Ростов-на-Дону, АКРА, 2003.
* Шахазиз Е. Новый Нахичеван и новонахичеванцы. Перевод с армянского Ш. М. Шагиняна // Ростов-на-Дону, 1999.
* Сидоров В. Энциклопедия старого Ростова и Нахичевани-на-Дону. Ростов-на-Дону, 1996, т. 4.
* Халпахчьян О. X. Архитектура Нахичевани-на-Дону // Ер., 1988.
# Омск өлкәһе

Омск өлкәһе — Рәсәй Федерацияһы субъекты. Көнбайыш Себер тигеҙлегенең көньяғында Иртыш йылғаһы бассейны урынлашҡан. Себер федераль округы составына инә.
Төмән, Новосибирск, Томск өлкәләре, Ҡаҙағстан менән сиктәш. 1934 йылда ойошторолған, 1943 йылдан алып хәҙерге сиктәрҙә. Составында 32 район, 6 ҡала һәм 21 эшселәр ҡасабаһы бар. Майҙаны — 141,1 мең км².
Административ үҙәк — Омск ҡалаһы.

# Омск өлкәһе
## Билдәле шәхестәре

* Шестаков Борис Иванович (1936–21.01.2011), хормейстер, дирижёр, композитор. 1968 йылдан хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы, профессор. Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Называйск ҡалаһынан.

# Омск өлкәһе
## Халҡы

Рәсәй Федерацияһы статистика федераль хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса өлкәнең халыҡ иҫәбе 1 978 466 кеше тәшкил итә. (2016). Халыҡ тығыҙлығы — 14.02 кеше/км².
1989 йылда — 2289, 2002 йылда — 1183, 2010 йылда — 966 башҡорт йәшәгәне теркәлгән.

# Омск өлкәһе
## Ҡоролош

* Азов немец милли районы
* Большереченский район
* Большеуковский район
* Горьковский район
* Знаменский район
* Исилькульский район
* Калачинский район
* Колосовский район
* Кормиловский район
* Крутинский район
* Любинский район
* Марьяновский район
* Москаленский район
* Муромцевский район
* Называевский район
* Нижнеомский район
* Нововаршавский район
* Одесский район
* Оконешниковский район
* Омский район
* Павлоградский район
* Полтавский район
* Русско-Полянский район
* Саргатский район
* Седельниковский район
* Таврический район
* Тарский район
* Тевризский район
* Тюкалинский район
* Усть-Ишимский район
* Черлакский район
* Шербакульский район
# IShowSpeed

Даррен Уоткинс-кесе (ингл. Darren Watkins, Jr.; 21 ғинуар, 2005 йыл) — Америка Ҡушма Штаттары йырсыһы.
# Солтанғужина Гөлнур Яныбай ҡыҙы

Солтанғужина Гөлнур Яныбай ҡыҙы — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы
# Буйлыҡ (туҡыусылыҡ)

Буйлыҡ, буй ептәр (рус. осно́ва) — туҡыманың ике яғы буйлап урынлашҡан бер-береһенә параллель ептәргә буй (вертикаль) йүнәлеш биреүсе система. Арҡау системаһы менән бергә туҡыусылыҡ үрелештәре барлыҡҡа килтерә.

# Буйлыҡ (туҡыусылыҡ)
## Тасуирламаһы

Буй ептәр туҡыу станогына ике ысул менән беркетелеүе мөмкин:
* Туҡыу шөйтөһөнән. Был осраҡта мотлаҡ туҡыуға әҙерлек үткәүелдәре бар, мәҫәлән: кәләпләү.
* Шлихталау — туҡыу шөйтөһөнә сығыу урынында буйлыҡҡа ныҡлыҡ һәм шымалыҡ биреү өсөн махсус иретмә менән шлихта һеңдереү

# Буйлыҡ (туҡыусылыҡ)
## Тасуирламаһы
### Төп күрһәткестәре

* Киңлеге
* Ептәр һаны
* Тығыҙлығы (мәҫ. 10 еп/см)
* Буй тығыҙлыҡ
* Нигеҙ ептәренең химик составы
* Төҫө (бер йәки күп төҫлө) һ. б.
# Аллаяров Ричард Хәйрулла улы

Аллаяров Ричард Хәйрулла улы (5 июнь 1927 йыл — 5 ноябрь 1988 йыл) — СССР-ҙың почётлы нефтсеһе, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1959). КПСС-тың XXII съезы делегаты.

# Аллаяров Ричард Хәйрулла улы
## Ғүмер юлы

Аллаяров Ричард Хәйрулла улы 1927 йылдың 5 июнендә Башҡорт АССР-ы Мәсетле районының Дыуан-Мәсетле ауылында хәрби хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған. Офицер атаһы Бөйөк Ватан һуғышының тәүге көндәренән үк һәләк була. 1941 йылда Белоруссияның Дзержинск районы биләмәһендәге хәрби ҡаласыҡта алтынсы синыфты тамамлап өлгөргән Ричард Аллаяров тыуған яҡтарына юллана. Артабан Ишембай ҡалаһының икенсе һанлы һөнәрселек училищеһын тамамлай. 1943 йылдың йәйендә «Ишембайнефть» тресында быраулаусы булып эшләй башлай. 1946 йылда «Туймазабурнефть» тресының икесе быраулау контораһына быраулаусы итеп күсерелә. Ике йылдан һуң быраулау мастеры итеп тәғәйенләнә. 1955 йылда «Аксаковнефть» тресында өлҡән мастер булып эш башлай. 1964 йылда үҙенең бригадаһы менән Башҡортостан хөкүмәте ҡарары нигеҙендә Төмән өлкәһенең Нефтеюганск ятҡылығын эшкәртергә ебәрелә. Һуңынан уны үтә лә ҡатмарлы эштәр буйынса мастер итеп тәғәйенләйҙәр.

# Аллаяров Ричард Хәйрулла улы
## Бүләктәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1959)
* СССР-ҙың Почетлы нефтсеһе (1959)
* Нефтеюганск ҡалаһының Почётлы гражданы (1987)
* Октябрьский ҡалаһында Р. Аллаяров исемендәге урам бар