yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Түбәнге Үръяҙы

Түбән Үръяҙы (Түбәнге Үръяҙы; татар. Түбән Үрьяды, рус. Нижние Урьяды) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҡтаныш районы ауылы.

# Түбәнге Үръяҙы
## География

Ауыл Үръяҙы йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан көнбайышҡа табан 34 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Түбәнге Үръяҙы
## Тарих

Ауылға йәнәй ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. 1706 йылдан билдәле. Ауыл Йәнәй улусының Туғыҙ түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Семиострово (Ушар) улусы составына керә.
Ауыл кешеләре 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында әүҙем ҡатнаша.
XX быуат башында ауылда мәсет теркәлгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Аҡтаныш районы, 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була.

# Түбәнге Үръяҙы
## Халҡы

1795 йылда ауылда 16 башҡорт, 1834 йылда — 44 башҡорт һәм 11 типтәр, 1859 йылда — 140 башҡорт һәм типтәр, 1912 йылда — 259 аҫаба башҡорт иҫәпләнгән.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1795 | 1834 | 1859 | 1870 | 1905 | 1913 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 |
| 16 | 55 | 140 | 153 | 253 | 259 | 226 | 358 | 224 | 198 | 110 | 203 | 129 | 50 | 27 |
# Копьёва Нина Константиновна

Копьёва Нина Константиновна (4 февраль 1930 йыл — 20 май 2010 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы. 1948 йылдан Горький өлкәһе Дальнеконстантиновский районының «Нижегородец» совхозында һауынсы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

# Копьёва Нина Константиновна
## Биографияһы

Нина Константиновна Копьёва 1930 йылда Түбәнге Новгород өлкәһенең хәҙерге Лукояновский районы Мессинговка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Ата-әсәһен бик иртә юғалта. Апаһының ғаиләһендә тәрбиәләнә, «Нижегородец» совхозында һауынсы булып эшләй. 1943 йылда, башланғыс класты тамамлағас, совхоз фермаһына эшкә килә. Биш йыл быҙау ҡараусы булып эшләй. 1948 йылда һауынсы булып эшләй башлай.
1957 йылда эшендә юғары һөҙөмтәләр күрһәтә. Йылына һәр һыйырҙан уртаса 5007 литр һөт һауып ала. Райондың иң яҡшы һауынсыһы булып китә.
1965 йылда уға үҙенә беркетелгән һәр һыйырҙан 3205 литр һөт һауып алыуға өлгәшә. Уның төркөмөндә бөтәһе 21 эре мөгөҙлө мал була
СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 22 мартындағы указы менән ауыл хужалығында юғары һөҙөмтәләргә өлгәшкәне һәм малсылыҡта рекордлы күрһәткестәре өсөн Нина Константиновна Копьёваға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
Ауыл хужалығында артабан да эшләүен дауам итә. Октябрь Революцияһы һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
Ҙур Покровка ауыл советы һәм Дальнеконстантиновский район советы депутаты итеп һайлана.
2010 йылдың 20 майында вафат була. Борисов-Покровское ауылы зыяратында ерләнәе.

# Копьёва Нина Константиновна
## Наградалары

Хеҙмәт уңыштары өсөн лайыҡ була:
* "«Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (22.03.1966)
* ике Ленин ордены (12.03.1958, 22.03.1966)
* Октябрь Революцияһы ордены (06.09.1973)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (23.12.1976)
* башҡа миҙалдар.
# Мутный (йылға)

Мутный — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Урта Терсь йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Мутный (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300312115200010763
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201076
* Бассейн коды — 13.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Рәхимов Ҡунабай Ғәхи улы

Рәхимов Ҡунакбай Ғәзиз улы (1900—1984) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, 1-се эскадрон ҡылыссыһы, 58-се гвардия кавалерия полкы, ҡыҙылармеец. Башҡорт АССР-ның Күгәрсен районы Моҡас ауылында тыуған. 1941 йылда Күгәрсен районы хәрби комиссариаты тарафынан фронтҡа алына. «Батырлыҡ өсөн» миҙалы бирелә (15.07.1945). 1984 йылда вафат була, Моҡас ауылында ерләнә.
# Гузерипль (Белая ҡушылдығы)

Гузерипль — Рәсәйҙәге йылға. Адыгей республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Белая йылғаһының һул ярына тамағынан 215 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Гузерипль (Белая ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Белая (Кубань ҡушылдығы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06020001112108100004380
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108100438
* Бассейн коды — 06.02.00.011
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Трунок

Трунок — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Төй йылғаһының уң ярына тамағынан 124 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Трунок
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201112111100022814
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102281
* Бассейн коды — 10.01.02.011
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Солодомня

Солодомня — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волга йылғаһының уң ярына тамағынан 3375 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Солодомня
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга Үрге Волга бейшлотынан Зубцов ҡалаһына тиклем , Вазуза йылғаһы башынан Вазуза һыуһаҡлағысына тиклем индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010100412110000000557
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000055
* Бассейн коды — 08.01.01.004
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Тымытыҡ районы

Тымытыҡ районы (татар. Тымытык районы, рус. Тумутукский район) — Татарстан АССР-ы составындағы административ-территориаль берәмек. 1930—1931 һәм 1935—1958 йылдарҙа ғәмәлдә булған.

# Тымытыҡ районы
## Тарихы

Беренсе тапҡыр Тымытыҡ районы Бөгөлмә кантонын бөтөрөү ваҡытында 1930 йылдың 10 авгусында барлыҡҡа килгән. 1931 йылдың 20 октябрендә район үҙәге Аҙнаҡайға күсерелә, район исеме Аҙнаҡай районы итеп үҙгәртелә.
Икенсе тапҡыр Тымытыҡ районы 1935 йылдың 10 февралендә Аҙнаҡай районынан айырылып сығыу юлы менән барлыҡҡа килгән. 1958 йылдың 16 июлендә ул юҡҡа сыға, ә территорияһы Аҙнаҡай һәм Ютаҙы райондары составына индерелгән..
1920 йылға тиклем Рәсәй империяһы һәм РСФСР Бөгөлмә өйәҙе Тымытыҡ улусы территорияһы өлөшө.
1920 йылдың 25 июне - 1930 йылдар Татар АССР-ы Бөгөлмә кантоны Тымытыҡ улусы территорияһы өлөшө. 1930-31 йылдар - Автономиялы Татар АССР-ы административ-территориаль берәмеге өлөшө.
1931-35 йылдар Татарстан АССР-ы Аҙнаҡай районы Тымытыҡ ауыл советы территорияһы өлөшө.
1935-58 йылдар - Татарстан, административ-территориаль берәмеге өлөшө.
1952-53 йылдар - Татар АССР-ының Чистай өлкәһе административ-территориаль берәмеге өлөшө.
1953 йылдың 21 феврале - 1958 йыл - Татар АССР-ы Бөгөлмә өлкәһе административ-территориаль берәмеге өлөшө.
1958 йылдың 16 июленән Татар АССР-ының Ютаҙы районы Тымытыҡ ауыл советы биләмәһе.

# Тымытыҡ районы
## Административ бүленеш

1948 йылда Тымытыҡ районы 14 ауыл советына бүленгән.
# Кесе Песчанка (Оло Песчанка ҡушылдығы)

Кесе Песчанка — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Песчанка йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Кесе Песчанка (Оло Песчанка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000054998
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005499
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Вангота-Яха (Хейм-Паюта ҡушылдығы)

Вангота-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хейм-Паюта йылғаһының һул ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Вангота-Яха (Хейм-Паюта ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15040000212115300053641
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305364
* Бассейн коды — 15.04.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Оло Язь

Оло Язь — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Усьва йылғаһының уң ярына тамағынан 215 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Оло Язь
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100712111100011405
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101140
* Бассейн коды — 10.01.01.007
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Кутюр-Су

Кутюр-Су — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 382 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Кутюр-Су
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200047956
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204795
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Һыу бөрсәһе

?Һыу бөрсәһе :
Daphnia pulex (Leydig, 1860) :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Быуантыҡ аяҡлылар |
| Супер-класс: | Ҡыҫала һымаҡтар |
| Класс: | Айғолаҡ аяҡлылар |
| Надотряд: | Тармаҡ мыйыҡлылар |
| Отряд: | Daphniiformes |
| Подотряд: | Anomopoda |
| Ғаилә: | Daphniidae |
| Ырыу: | Дафния |
Латинса исеме :
Daphnia O. F. Müller, 1785 :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 83873 NCBI 6668 |
Дафниялар, һыу бөрсәләре (лат. Daphnia) — тармаҡ мыйыҡлы ҡыҫала һымаҡтар ырыуы; промысла балыҡтарының төп аҙығы булған һыу бөрсәләре . 26 төрө билдәле.

# Һыу бөрсәһе
## Ҡылыҡһырлама

0,5-6 мм оҙонлоҡта (аталары инәлеренән вағыраҡ); яндарын ҡаплаған үтә күренмәле ҡабырсаҡ алғы яҡта томшоҡ һымаҡ ороға күсә, өҫкә тырпайып, ишеү органы ролен уйнаусы бер пар тармаҡлы мыйыҡсаһы бар. Башында кескенә мыйыҡсалар пары (ҡыҫҡа мыйыҡсалар) һәм өҙлөкһөҙ хәрәкәтсел ҡатлаулы ҙур күҙ урынлашҡан. Арҡа яғында, тән һәм ҡабырсаҡ араһында, йомортҡа етлегә торған оя камераһы бар. Дафнияләр айырым енесле. Инә заттар йәйге осорҙа партеногенез ысулы менән (аталаныуҙан башҡа) үрсейҙәр һәм бер нисә быуын бирәләр. Ата заттар, ғәҙәтттә, уңай булмаған шарттар башланғас йәки көҙөн күренәләр. Аталаныуҙан һуң инә дафнияләр ҡалын тышса менән ҡапланған 1-2 йомортҡа һала. Яҙын уларҙан инә дафниялар етлегә.

# Һыу бөрсәһе
## Туҡланыуы

Дафниялар бактериялар, бер күҙәнәкле һыу үҫемдәре, иң түбән төҙөлөшлөләр һәм үҫемлек детриты киҫәксәләре менән туҡланалар. Балыҡтар өсөн яҡшы аҙык; аквариумсылар тарафыннан үрсетелә.
Дафниялар magna биотест үткәреүҙә ҡулланыла.

# Һыу бөрсәһе
## Сығанаҡ

* Татар энциклопедияһы 2013 йыл 7 декабрь архивланған. (тат.)
# Алтайский Актел

Алтайский Актел — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сёма йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Алтайский Актел
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100006954
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100695
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Зирслебен

Зирслебен (нем. Siersleben) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1554 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,01 км². Диңгеҙ кимәленән 209 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6308 һәм автомобиль коды — MSH.
# Шомвуква

Шомвуква — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вымь йылғаһының һул ярына тамағынан 274 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 78 км.

# Шомвуква
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000021128
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002112
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Алһыу йөнтәҫ бәшмәк

Алһыу йөнтәҫ бәшмәк (лат. Lactarius torminosus) — һөтлө бәшмәктәр (лат. Lactarius) һарыҡ бәшмәге ғаиләһенән булған ашарға яраҡлы бәшмәк. (лат. Russulaceae).

# Алһыу йөнтәҫ бәшмәк
## Таралышы

Евразияла таралған. Башҡортостан Республикаһында ҡатнаш урмандарҙа июлдән алып сентябргә тиклем үҫә. Аҙыҡ итеп алдан ебетеп йәки бешереп тоҙланған килеш ҡулланыла.

# Алһыу йөнтәҫ бәшмәк
## Ҡылыҡһырлама

Эшләпәһенең диам. 4—13 см, яҫы, үҙәгендә батынҡы, төрөлгән йөнтәҫ ситле, ҡыҙарып торған урындары булған алһыу‑ҡыҙыл йәки тоноҡ һары төҫтә, сүсле. Пластинкалары йоҡа, һабына ҡушылып үҫкән йәки һалынҡы. Һабының оҙонлоғо 4—9 см, йыуанлығы 1,5—2,5 см, тигеҙ, аҡһыл‑ал төҫтә, эсе ҡыуыш. Итсәһе тоноҡ һары төҫтә, һөт һымаҡ һуты аҡ, әсе. Спора онтағы һарғылт аҡ төҫтә. Төркөмләп осрай, ҡайын менән микоризаға инә.
# Холодная (Киша ҡушылдығы)

Холодная — Рәсәйҙәге йылға. Адыгей Республикаһы,Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Киша йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Холодная (Киша ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Белая (Кубань ҡушылдығы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06020001112108100004434
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108100443
* Бассейн коды — 06.02.00.011
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Кумурдо

Кумурдо (абх. Қәымырда, груз. კუმურდო) — грузин епископ сиркәүе емереклектәре, ҡаяны өңөп эшләнгән Вардзиа мәмерйә комплексынан бер нисә саҡрым алыҫлыҡта ята. Грузин урта быуат архитектураһы өлгөһө булып тора. Ғибәҙәтхана ярайһы уҡ яҡшы һаҡланған. Әлеге ваҡытта ғибәҙәтхананы элекке хәленә ҡайтарыу маҡсатында тергеҙеү эштәре алып барыла.
Ғибәҙәтзана диуарҙарында бик күп грузинса яҙмалар һаҡлана. Шуларҙың береһендә түбәндәге юлдар бар: ғибәҙәтхананың нигеҙе Абхазия батшаһы Леон хакимлыҡ иткән дәүерҙә — 964-се йылда «Аллаһы Тәғәлә ярҙамы менән» һалынды. Моғайын, был осорҙа ғибәҙәтхана етди рәүештә тергеҙелгән булырға тейеш (Джавахети төбәге X—XI быуаттарҙа Абхаз батшалығы составына инә).
Диуарҙағы башҡа яҙмалар Баграт IV (1027—1072) дәүерендә көньяҡ галереяның төҙөлөүе, шулай уҡ XVI быуатта ғибәҙәтхананың реконструкцияланыуы тураһында һөйләй. Сиркәүҙә ҡыйыҡ, барабан көмбәҙ һәм инә торған урын тулыһынса емерелгән. Әммә тәрегә оҡшатып эшләнгән фасады, унан уң яҡта бөтә диуар буйлап һуҙылған аркалы уйымдар (көнсығыш мәсетендәге һымағыраҡ) урынлашҡан.
# Повалиха (йылға)

Повалиха — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Старая Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 100 км.

# Повалиха (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200512115200001441
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200144
* Бассейн коды — 13.01.02.005
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ғәйфуллина Рәмзиә Мөҙәрис ҡыҙы

Ғәйфуллина Рәмзиә Мөҙәрис ҡыҙы (12 декабрь 1938 йыл) — малсылыҡ алдынғыһы. 1954—1962 йылдарҙа Туймазы районының А. Матросов исемендәге колхозында сусҡа ҡараусы, 1962—1970 йылдарҙа — комплекслы бригада бригадиры, 1971—1974 йылдарҙа һөт-тауар фермаһы мөдире, 1977—1993 йылдарҙа — зоотехник. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1960).

# Ғәйфуллина Рәмзиә Мөҙәрис ҡыҙы
## Биографияһы

Рәмзиә Мөҙәрис ҡыҙы Ғәйфуллина 1938 йылдың 12 декабрендә Башҡорт АССР-ының Туймазы районы Ҡандра-Ҡотой ауылында тыуа.
Белеме — урта махсус, 1977 йылда Аксенов ауыл хужалығы техникумын тамамлай.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1954 йылда А. Матросов исемендәге колхозда сусҡа ҡараусы булып башлай.
Хеҙмәттә ярышыу, профессиональ оҫталығын камиллаштырыу арҡаһында Ғәйфуллина йыл һайын юғары производство күрһәткестәренә өлгәшкән. 1959 йылда һәр инә сусҡанан, йылына өс балалауҙа, 42 сусҡа балаһы миҡдарында үрсем ала. Был республикалағы иң яҡшы күрһәткестәрҙең береһе була.
Юғары производство күрһәткестәренә өлгәшкән һәм комсомол эштәрендә әүҙем ҡатнашҡан өсөн 1960 йылдың ғинуарында ВЛКСМ Үҙәк Комитетының Почёт китабына индерелгән.
Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнөнөң 50 йыллылығы хөрмәтенә, емешле йәмәғәт эшмәкәрлеге һәм ҙур хеҙмәт ҡаҙаныштары өсөн, 1960 йылдың 7 мартында СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән Рәмзиә Мөҙәрис ҡыҙы Ғәйфуллинаға Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
1993 йылда пенсияға сыҡҡанға тиклем А. Матросов исемендәге колхозда эшләүен дауам итә: 1962 йылдан — комплекслы бригада бригадиры ярҙамсыһы, 1971 йылдан — һөт-тауар фермаһы мөдире, 1977 йылдан — зоотехник.
Рәмзиә Мөҙәрис ҡыҙы етәкселегендәге бригада хужалыҡтың һәм райондың башҡа бригадаларын иген культураларының уңышы, һөт һауыу һәм эре мөгөҙлө мал һәм сусҡаларҙы һимертеүҙә артым алыу буйынса уҙып китә.
Рәмзиә Мөҙәрис ҡыҙы КПСС-тың XXIII съезы делегаты була. Башҡортостан Республикаһы Туймазы районының Почётлы гражданы.
Рәмзиә Мөҙәрис ҡыҙы Башҡортостан Республикаһының Туймазы районы Ҡандра-Ҡотой ауылында йәшәй.

# Ғәйфуллина Рәмзиә Мөҙәрис ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1960)
* Ленин ордены (1960),
* «Почёт Билдәһе» ордены (1966)
# Крутишка (Черемшанка ҡушылдығы)

Крутишка — Рәсәй йылғаһы. Алтай биләмәләрендә аға. Йылға Черемшанка йылғаһының һул ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Крутишка (Черемшанка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кулунда күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Обь һәм Иртыш йылғалары араһындағы тымыҡ район.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13020000212115200052425
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115205242
* Бассейн коды — 13.02.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Әмиров Хәлимулла Сәғиҙулла улы

Әмиров Хәлимулла Сәғиҙулла улы — (1909—1943). 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, политрук, эскадрон командиры урынбаҫары, ҡыҙылармеец.

# Әмиров Хәлимулла Сәғиҙулла улы
## Биографияһы

Әмиров Хәлимулла Сәғиҙулла улы 1909 йылда Башҡорт АССР-ының Мишкә районы Мишкә ауылында тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына Мишкә районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышында 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында өлкән политрук, дивизияның химик һөжүмдән һаҡлау эскадроны командиры урынбаҫары булып хеҙмәт итә. Хәлимулла Әмиров 1942 йылдың декабрендә (башҡа сығанаҡтар буйынса 1943 йылда) һәләк була, Ростов өлкәһенең Чернышевская станцияһында ерләнә.

# Әмиров Хәлимулла Сәғиҙулла улы
## Ғаилә хәле

Өйләнгән. Ҡатыны Әмирова Анна Николаевна. Балалары тураһында мәғлүмәт юҡ.

# Әмиров Хәлимулла Сәғиҙулла улы
## Хәтер

Әмиров Хәлимулла Сәғиҙулла улының исеме «Хәтер китабы. Башҡортостан» баҫмаһының 15-се томына һәм Мишкә районының Мишкә ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
# Пова

Пова — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кихть йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Пова
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100112103000006211
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000621
* Бассейн коды — 03.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0