yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Юлдыбай (Ейәнсура районы)

Юлдыбай (рус. Юлдыбаево) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Абҙан ауыл Советына ҡарай. Почта индексы — 453391, ОКАТО коды — 80226804008.

# Юлдыбай (Ейәнсура районы)
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Иҫәнғол): 60 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Абҙан): 10 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Һарыҡташ): 32 км
Юлдыбай ауылы Һаҡмар йылғаһы бассейнына ҡараған Әселе йылғаһы буйында урынлашҡан.

# Юлдыбай (Ейәнсура районы)
## Тарихы

Үҫәргән башҡорто Нәҙерғәле Аҡъюловтың яҙыуына ҡарағанда, Үҫәргәндең ике улы Болоҡ менән Таймаҫ урыҫ батшаһы Иван III (1425—1505) хакимлыҡ иткән осорҙа йәшәгән. Таймаҫтың ете улы булған: Шишәй, Бишәй, Аҫҡаҡ, Ҡунаҡ, Абаҙа, Сураш һәм Ҡыҙрас. Сураштың нәҫеле Абҙан, Юлдаш, дүрт Муйнаҡ ауылына, ә Сураштың Ейәнсура тигән улы Яңыбай, Юнай, Юлдыбай, Әлебай, Ғәббәс ауылдарына нигеҙ һалған.
Юлдыбай ауылы 1761 йылдан алып билдәле. Улус старшинаһы Юлдыбай Булатов исеме менән аталған. Икенсе исеме «Сураш» этнонимы менән бәйле (ҡара: Үҫәргән). 1795 йылда 22 йортта 183 кеше йәшәгән, 1866 йылда Юлдыбайҙа (Сурашта) 58 йортта 320 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған. 1900 йылда шулай уҡ 4 һыу тирмәне теркәлгән.
Әлеге ваҡытта Юлдыбай ауылында фельдшер‑акушерлыҡ пункты, клуб бар.

# Юлдыбай (Ейәнсура районы)
## Халыҡ һаны

Халҡы: 1900 йылда — 496 кеше, 1920 йылда 443 кеше иҫәпләнгән. Башҡорттар йәшәй (2002).
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1939 | 259 | |
| 1959 | 212 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1970 | 208 | |
| 1979 | 196 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1989 | 175 | |
| 2002 | 182 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 2009 | 181 | |
| 2010 | 137 | |

# Юлдыбай (Ейәнсура районы)
## Халыҡ һаны
### Милли составы

2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (99 %).

# Юлдыбай (Ейәнсура районы)
## Ревизия материалдарында

1816 йылда Юлдыбай ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.

# Юлдыбай (Ейәнсура районы)
## Урамдары

* Мәктәп урамы (рус. Школьная улица)
* Йәштәр урамы (рус. Молодёжная улица)
* Сәрмән урамы (рус. улица Сарман)
* Үҙәк урам (рус. Центральная улица)
* Кооператив урамы (рус. Кооперативная улица)

# Юлдыбай (Ейәнсура районы)
## Видеофильмдарҙа

* YouTube сайтында Видео Юлдыбай
# Лёк-Везъю

Лёк-Везъю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вишера йылғаһының һул ярына тамағынан 102 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Лёк-Везъю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000016675
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001667
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Фәттәхов Рафаэль Сәлихан улы

Фәттәхов Рафаэль Сәлихан улы (10 июнь 1942 йыл — 1 март 2015 йыл) — ауыл хужалығы, комсомол, партия һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре. Кушнаренко район хакимиәтенең элекке башлығы. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш (1991—1995) Юғары Советы, Башҡортостан Республикаһының беренсе (1995—1999) һәм икенсе саҡырылыш (1999—2003) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Рәсәйҙең атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1994). Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. Райондың почётлы гражданы (2012).

# Фәттәхов Рафаэль Сәлихан улы
## Биографияһы

Рафаэль Сәлихан улы Фәттәхов 1942 йылдың 10 июнендә Башҡорт АССР-ының Кушнаренко районы Байталлы ауылында тыуа. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң, хеҙмәт юлын Өфө ҡалаһында «Востокнефтепроводстрой» тресының 1-се автобазаһында слесарь булып башлай. Һуңынан Өфө телефон аппаратуралары заводында слесарь була. 1968 йылдан ВЛКСМ-дың Кушнаренко район комитетында ойоштороу бүлеге инструкторы, 2-се секретарь булып эшләй. 1969 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. 1971 йылдан ВЛКСМ-дың Кушнаренко район комитетының 1-се секретары. 1973 йылдан Ленин исемендәге колхоздың партия комитеты секретары. 1980 йылда икенсе юғары белем ала — Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлай. Шул уҡ йылда тыуған районында «Большевик» колхозы рәйесе итеп һайлана. 1985 йылдан инде район хакимиәтен етәкләй. 1999 йылдан — икмәк бешереү предприятиеһы директоры, 2001 йылда Кушнаренко район советы рәйесе урынбаҫары. Башҡорт АССР-ы Юғары Советының 12-се, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың 1-2-се саҡырылыштары депутаты. Рафаэль Сәлихан улы 2015 йылдың 1 мартында Кушнаренко районында вафат була.

# Фәттәхов Рафаэль Сәлихан улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1994)
* «Хеҙмәт отличиеһы өсөн» миҙалы (1993)
* СССР Ауыл хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең алтын миҙалы (1984)
* ВЛКСМ Үҙәк Комитетының Почёт грамотаһы
* Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы
* Кушнаренко районының почетлы гражданы (2012).
# Пичилему

Пичилему (исп. Pichilemu) — Чилилағы ҡала. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның һәм Карденаль-Каро провинцияһының административ үҙәге. Ҡала менән коммуна Качапоаль провинцияһына ҡарай. Ҡала халҡы — 12392 кеше (2002).
Коммунаның майҙаны — 749,1 км². Халыҡ һаны — 13887 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 18,54 кеше/км².

# Пичилему
## Географик урыны

Өлкәнең административ үҙәгенән 122 км көньяҡ-көнбайышта урынлашҡан.
Коммуна сиктәштәре:
* төньяҡта — Литуэче коммунаһы;
* көнсығышта — Марчиуэ коммунаһы;
* көньяҡта — Пуманке һәм Паредонес коммунаһы;
* көнбайышта — Тымыҡ океан;

# Пичилему
## Демографик мәғлүмәттәр

Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
| Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | 13887 |
| шул иҫәптән: | Ҡала халҡы | 10846 | Ҡала халҡы өлөшө, % | 78,1 |
| | Ауыл халҡы | 3041 | Ауыл халҡы өлөшө, % | 21,9 |
| | Ир-егеттәр | 7278 | Ир-егеттәр өлөшө , % | 52.4 |
| | Ҡатын-ҡыҙҙар | 6609 | Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө , % | 46.7 |
| Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | 18,54 |
| Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халҡы өлөшө , % | Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халҡы өлөшө , % | Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халҡы өлөшө , % | Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халҡы өлөшө , % | Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халҡы өлөшө , % | 1,64 |

# Пичилему
## Мәҙәниәт

Әлеге ваҡытта ҡаланың мәҙәниәт үҙәге, элекке Росс казиноһы бинаһында урынлаша.
* Вилла Лос Навегантес

# Пичилему
## Күренекле кешеләр

* Хосе Арраньо Асеведо — яҙыусыһы
* Августин Росс
* Йорге Варгас
* Диего Грез Каниете
# Порвоо

Порвоо (фин. Porvoo), Борго (швед. Borgå) — Финляндияла коммуна һәм ҙур булмаған ҡала, Хельсинкинан көнсығышҡа табан 50 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Финляндияның Турку ҡалаһынан һуң иң боронғо ҡала.

# Порвоо
## Тарихы

Ҡала үҙенең исемен ҡала аша аҡҡан Порвоонйоки йылғаһы эргәһендәге швед тупраҡ ҡәлғәһе исеменән ала. Порвоо исеме- был швед атамаһының (Borgå) һәм уның borg «һарай» , -å «йылға» өлөштәренең фин версияһы.
XIV быуат йылъяҙмаларында тәүге тапҡыр телгә алына. 1809 йылға тиклем Швед короллеге составына инә.
Рәсәйҙең 1808—1809 йылдарҙағы рус-швед һуғышында еңеүенән һуң ҡала Рәсәй император йорто менән шәхси уния менән бәйле Бөйөк Финляндия кенәзлеге составына инә. 1809 йылдың 10(22) мартында — 7(19) июлендә рәсәй императоры Александр I Финляндияла Борго сеймы йыйып, фин халҡының киң автономияһын раҫлағандан һуң ҡала Рәсәйҙә һәм донъяла киң билдәлелек ала. Был сейм, быға тиклем швед тажына буйһонған бөйөк кенәзлекте фин милли дәүләте тип таный. Швед элитаһы артабан да Финляндияла, шул иҫәптән Порвоола ла үҙенең хоҡуҡутарын һәм йоғонтоһон һаҡлап ҡала.
1917 йылда Октябрь революцияһынан һуң — бойондороҡһоҙ Финляндия составында.
Порвоо ҡалаһы Рәсәйҙең Салауат һәм Сорғот ҡалалары менән туғандаш.

# Порвоо
## Халҡы

Халҡы 48 794 кеше (2011 йылдың 31 мартына). Фин шведтары әлегә тиклем ҡала халҡының яҡынса өстән бер өлөшөн тәшкил итә, 16 102 кеше (33 %), финдар — 31 228 кеше (64 %) (2011 йылғы баһа). Рәсми ике телле ҡала.

# Порвоо
## Ҡыҙыҡлы факттар

Порвоо ҡалаһында Леонид Гайдайҙың «За спичками» фильмы төшөрөлә, фильмда ҡала Йоки тип атала, уның реаль прототибы булып көнсығыш карелия ҡалаһы Йоэнсуу тора.
Ҡалала фин милләтсеһе, Финляндияның рус генерал-губернаторы Бобриковты үлтергән Шауман Эйгендың ҡәбере урынлашҡан.
1809 йылда нәҡ Порвоола Александр I Борго сеймы асҡан, унда Финляндияның дәүләт ҡоролошо тураһында манифесы уҡып ишеттерелә .

# Порвоо
## Билдәле кешеләре

* Карл Юхан Адлеркрейц (1757—1815) — граф, швед генералы
* Эльза Бунге (1734—1819) — швед яҙыусыһы, ботаник
* Чель Карлстрём (род. 1976) — велосипедта ярышыусы (шоссе ярыштары)
* Владимир Романов (1917—1992) — бөйөк кенәз Кирилл Владмировичтың берҙән-бер улы, Порвоола тыуған
* Йохан Людвиг Рунеберг (1804—1877) — фин шағиры, Финляндия гимны һүҙҙәре авторы
* Альберт Эдельфельт (1854—1905) — фин рәссамы, график.
* Георг Магнус Спренгтпортен (1740—1819) — граф, хәрби начальник, сәйәси эшмәкәр, беренсе генерал — Бөйөк Финляндия Кенәзлеге губернаторы
* Сами Туомас Хююпия (род. 1973) — фин футболсыһы, Порвоола тыуған

# Порвоо
## Фотоһүрәттәр галереяһы

* Официальный сайт (фин.)(фин.) (швед.)(швед.) (инг.)(инг.)
* Туристический сайт 2009 йыл 11 июнь архивланған. (фин.)(фин.) (швед.)(швед.) (инг.)(инг.)
* Порвоо. 2018 йыл 13 декабрь архивланған. Фоторепортаж. 2018 йыл 13 декабрь архивланған. (фин.)(фин.) (швед.)(швед.) (инг.)(инг.)
* Порвоо, или старая добрая Финляндия 2018 йыл 13 ғинуар архивланған. (рус.)
# Рауда

Рауда (нем. Rauda) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 298 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,09 км². Диңгеҙ кимәленән 200 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7613 һәм автомобиль коды — SHK.
# Попьюга

Попьюга — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының уң ярына тамағынан 282 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 8 км.

# Попьюга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000045876
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004587
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Бугера Михаил Евгеньевич

Бугера Михаил Евгеньевич (14 ғинуар 1961 йыл) — Рәсәй иҡтисадсыһы, сәйәси эшмәкәр. Рәсәй Федерацияһының 2-се, 3-сө, 4-се һәм 7-се саҡырылыш Федераль йыйылышының Дәүләт думаһы депутаты. Иҡтисад фәндәре кандидаты, доцент. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы. 2‑се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» орден миҙалы кавалеры (2006).

# Бугера Михаил Евгеньевич
## Биографияһы

Михаил Евгеньевич Бугера 1961 йылдың 14 ғинуарында Киевта тыуған. Ҡустыһы — В. Е. Бугера.
Өфө нефть институтын тамамлаған. 1983—1990 йылдарҙа — ассистент, аспирант, политэкономия кафедраһында өлкән уҡытыусы, Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары һәм хеҙмәткәрҙәр профкомы рәйесе;
1990—1995 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының Республика, ҡала һәм райондарҙың социаль һәм иҡтисади үҫеш мәсьәләләр буйынса даими комиссия рәйесе;
1995 йылда — Башҡортостан Республикаһы Президентының БР Дәүләт Йыйылышы Закондар сығарыу Палатаһының тулы хоҡуҡлы вәкиле. 2008 йылда— яңынан Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайының 4-се саҡырылыш депутаты итеп һайлана; 2008—2012 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайының 4-се саҡырылышының Дәүләт төҙөлөшө буйынса даими комитеты рәйесе урынбаҫары. 2013 −2016 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайының Бюджет, һалым, инвестиция сәйәсәте һәм территориаль үҫеш буйынса комитеты рәйесе урынбаҫары.
Михаил Бугера М. Б. Ходорковскийҙы ҡулға алыуға килтергән «ҙур ЮКОС эше» инициаторы була. Тап Бугераның депутат запросы нефть компанияһының топ-менеджментын енәйәти эҙәрлекләүҙе көсәйтеүгә килтерҙе.
Бының менән бәйле эксперттар М. Е. Бугераны Кремлдең «көс манаралары» тип йөрөтөлгән сәйәси вәкиллегенең төп фигураларының береһе булараҡ ҡарай.
1996—2007 йылдарҙа — РФ Федераль йыйылышының Дәүләт думаһы депутаты.
2016 йылдан «БЕРҘӘМ РӘСӘЙ» фракцияһынан РФ Федераль Йыйылышының Дәүләт думаһы депутаты (Башҡортостан Республикаһы Башлығы Р. З. Хәмитов, үҙе баш тартып, мандатты уға тапшырҙы).
Дәүләт думаһының Тәбиғәт ресурстары, милек һәм ер мөнәсәбәттәре буйынса комитеты ағзаһы. Арбитраж идара итеүҙе, предприятиеларҙың булдыҡһыҙлығы (банкрот), шулай уҡ Африка ҡитғаһы илдәре менән хеҙмәттәшлек итеүҙең бөтә сауҙа-иҡтисади спектрын дәүләт көйләүе менән бәйле йүнәлештәрҙе координациялай.
# IS.E.R.EK (альбом)

К:Проект:Музыка:Последняя правка в 2024 годуК:Проект:Музыка:Последняя правка в текущем месяце
IS.E.R.EK (IŞEREK булараҡ стилләштерелгән) — башҡорт рэперы S.E.R.-ҙың тәүге студия альбомы. 2019 йылдың 21 майында нәшер ителгән. Альбомда KEMUL, LeNar15KH, Yalaguy, TRTI, Зөлфиә Хәйруллина ҡунаҡ сифатында ҡатнашҡан. Альбомдан ике сингл сығарылған: «It's My Life» һәм «Ҡал (feat. Зөлфиә Хәйруллина)». Reldnah альбомдың йырҙарының продюсеры була. Шулай уҡ альбом 2016 йылдың 29 ноябрендә сыҡҡан Инсан тарафынан продюсерланған «Яна күперҙәр» йырының ремастерланған версияһын бонус-трек булараҡ үҙ эсенә ала.

# IS.E.R.EK (альбом)
## Тарихы

Тәүҙә альбом 10 йырҙан тирәһе торған тип уйланылғайны. Уның өсөн Инсан менән берлектә йыр планлаштырылғайны. 2017 йылдың 7 сентябрендә S.E.R. «It's My Life» йырын башҡарған студияла төшөрөлгән видеояҙма Интернет селтәренә һалына. Был йыр, альбомдан тәүге йыр булып, 2018 йылдың 1 февралендә сыға. 2019 йылдың 17 февралендә икенсе Үәт_Әй_Баттлдың беренсе баттлы S.E.R. vs. AKMAN (еңеүсеһе — S.E.R.) донъя күрә. Унда S.E.R. альбом хаҡында бер нисә һүҙ әйтеү генә түгел, уның март аҙағында сығасағы тураһында белдерә:
* Көт яңы альбомды, март аҙағы...
Ләкин альбом сығыуы күсерелә. 2019 йылдың 3 апрелендә «Бәйләнештә» селтәрендәге «Үәт, әй...» исемле төркөмгә S.E.R.-ҙың Кесе менән берлектә «Төнгө уттар» йырына төшөрөлгән клип һалына. Шунда уҡ альбомдың тиҙҙән сығыуы иғлан ителә. 2019 йылдың 10 майында S.E.R. Зөлфиә Хәйруллина менән берлектә яҙҙырылған «Ҡал» йырын сығара. Шунда уҡ альбом исеме билдәле була. 3 көн үткәс, альбом сэмплеры сыға. 2019 йылдың 21 майында альбом «Бәйләнештә» селтәрендәге «Башкирская Эстрада» төркөмөнә һалына. Бөгөнгә был яҙма 77 репост һәм 450 лайк йыйған.

# IS.E.R.EK (альбом)
## Йырҙар исемлеге

Йырҙарҙың барыһына һүҙҙәр авторы S.E.R., автор күрһәтелмәгән осраҡта, йырҙарҙың барыһына көй авторы Reldnah, автор күрһәтелмәгән осраҡта.

# IS.E.R.EK (альбом)
## Альбомды яҙҙырыуҙа ҡатнашыусылар

* S.E.R. — речитатив
* Reldnah — продакшн (1-8), сведение, мастеринг, скрэтчтар (1, 2, 6), тамбурин (1, 2), шэйкер (7), халыҡты яҙҙырыуҙа ҡатнашыусы (1, 8)
* KEMUL — речитатив (3), халыҡты яҙҙырыуҙа ҡатнашыусы (1, 8)
* TRTI — речитатив (4), халыҡты яҙҙырыуҙа ҡатнашыусы (1, 8)
* LeNar15KH — вокал (1-3, 5, 7-8)
* Yalaguy — вокал (3-5, 8)
* AlmaSH — вокал (4), халыҡты яҙҙырыуҙа ҡатнашыусы (1, 8)
* Зөлфиә Хәйруллина — вокал (6)
* Гөлназ Асаева — вокал (1)
* Фәнис Шәрипов — гитара сололары (6)
* Ислам Рафиҡов — ҡурай (6-7)
* Радик Ҡорманаев — яҙҙырыу (1-3, 5-8)
* Алик Халиков — яҙҙырыу (4)
* DeZ — халыҡты яҙҙырыуҙа ҡатнашыусы (1, 8)
* Romull — халыҡты яҙҙырыуҙа ҡатнашыусы (1, 8)
* Гүзәлиә Саматова — халыҡты яҙҙырыуҙа ҡатнашыусы (1, 8)
* Лилиә Мөхәмәҙиева — халыҡты яҙҙырыуҙа ҡатнашыусы (1, 8)
* Денис Бадамшин — альбом дизайны
* Алиса Йомағәлиева — ҡатын-ҡыҙ опера партиялары (2)
* Илһам Сираев — ир-егет опера партиялары (2)
# Трибуна (скульптура)

«Трибуна» — хоккей көйәрмәндәренә арналған бронза скульптура композицияһы. Скульптура Өфө ҡалаһында, Ленин урамында, «Өфө-Арена» боҙ спорт һарайы эргәһендә урынлаштырылған.
Композицияның авторҙары булып Өфөнөң йәш скульпторҙары сығыш яһай. «Трибуна» скульптураһын төҙөү проектына «Хейнекендың Берләшкән Һыра заводтары» сикләнгән йәмғиәтенең Шихан филиалы булышлыҡ итә.

# Трибуна (скульптура)
## Тарихы

2013 йылдың 15 апрелендә «Башинформ» мәғлүмәттәр агентлығында асыҡ хат баҫылып сыға, унда «Союз» хоккей клубы көйәрмәндәренең ойошмаһы «Шихан» һыра заводына Өфө ҡалаһында хоккей көйәрмәндәренә арнап һәйкәл ҡуйыу тәҡдиме менән мөрәжәғәт итә. Проектты тормошҡа ашырыу буйынса эшсе төркөм ойошторола, уға «Союз» хоккей клубы көйәрмәндәре ойошмаһының вәкилдәре һәм блогерҙар инә, ә идеологы булып спорт комментаторы, «Салауат Юлаев» хоккей клубының гимны авторы Моратов Азамат сығыш яһай.
2013 йыл дауамында эшсе төркөм көйәрмәндәр араһында буласаҡ скульптураны нисек күҙ алдарына килтереүҙәрен асыҡлау һәм уларҙың теләктәрен иҫәпкә алыу өсөн һорау алыу үткәрә. Һорау алыуға нигеҙләнеп, скульптураның өс эскизы эшләнә һәм тикшереүгә ҡуйыла. 2013 йылдың ноябрь айында оҙайлы бәхәстәрҙән һәм бөтә ҡыҙыҡһынған яҡтар менән булған консультацияларҙан һуң, проекттың эшсе төркөмө менән «Трибуна» эскизы буйынса скульптура композицияһын ҡуйыу тураһында ҡарар ҡабул ителә. Был композиция тауыш биреү барышында асыҡланған төп идеяны — хоккей көйәрмәндәренең берҙәмлеген сағылдыра
2 мартта хоккей көйәрмәндәренә арналған «Трибуна» ҡала скульптураһын асыу тантанаһы уҙа.
# Ҡара юрға (эпос)

Ҡара юрға — башҡорт ауыҙ-тел ижады ҡомартҡыһы, эпос.
«Ҡара юрға» эпосының сюжеты XVIII быуатта сәйәхәтсе И. И. Лепёхиндың (1740–1802) яҙмаларында осрай. 1770 йылда Рәсәй буйлап сәйәхәт иткән ғалим башҡорт ауылдарында ла туҡтай, халыҡтың этнографияһына ҡағылышлы фекерҙәрен яҙып ҡалдыра.
   Йырсы улар тормошонда булған мөһим ваҡиғаларҙы ғына йырлап ҡалмайынса, тауышы һәм хәрәкәттәре менән бөтә ваҡиғаларҙы һынландыра. Бер саҡ ҡарт йылмайып «Ҡара юрға»ны йырлап ебәргәйне, һағыш шатлыҡҡа әйләнде. Был йыр уларҙа иң шаян һанала. Ҡарт ошо йырҙы йырлап, бейеп киткәйне, башҡорт байрамы (балы) башланды.
Эпик әҫәрҙәрҙең шиғыр өлөшө көйләп башҡарылыуын иҫәпкә алғанда, И. Лепёхин эпосты йыр итеп ҡабул иткән. Бәлки уға әҫәрҙең бер генә өлөшөн, йыр репертуарына инеп киткән өлөшөн генә тыңларға тура килгәндер, тип фекерләй ғалим Кирәй Мәргән. Иң мөһиме, был сюжеттың И. Лепёхин яҙмаларында сағылыуы уның халыҡ араһында популяр булыуын раҫлай.

# Ҡара юрға (эпос)
## Ҡылыҡһырлама

«Ҡара юрға» — башҡорт ауыҙ-тел ижады ҡомартҡыһы, ат культына бәйле башҡорт халыҡ эпосы. Әҫәрҙә ҡыҙ урлау мотивы төп сюжеттарҙың береһе булып тора.
Шиғри һәм сәсмә формаларҙа йәшәй. 1907 йылда М. А. Буранғолов тарафынан Һамар губернаһы Быҙаулыҡ өйәҙе (хәҙерге Ырымбур өлкәһе Красногвардейский районы) Үрге Ильяс ауылында йәшәүсе Хәсән Буранғоловтан яҙып алына.
Шул уҡ исем менән аталған эпостың варианттарын Кирәй Мәргән, И. В. Салтыков, Ғ. З. Сөләймәнов, Ә. М. Сөләймәнов һ. б. яҙып алған.
«Ҡара юрға», «Аҡһаҡ ҡола», «Ҡуңыр буға» менән бер рәттән, хайуандарға бағышланған башҡорт хикәйәттәре циклына инә. Әҫәрҙә башҡорттарҙың атты изге хайуан тип ҡабул иткән боронғо инаныуҙары сағыла (ҡара: Ат культы).
Эпоста бәйән ителгәнсә, һунарсы Әбләй Мәсем байҙың ҡыҙы Маҡтымһылыуға ғашиҡ була, ләкин ҡалым түләй алмауы арҡаһында, уға өйләнә алмай. Уның тоғро аты Ҡара юрға хужаһы ғашиҡ булған ҡыҙҙы урлай. Әбләй үҙенең ҡара юрғаһына арнап йырлай (ҡара:«Ҡара юрға») сығара.

# Ҡара юрға (эпос)
## Эпосты сәхнәләштереү һәм һаҡлау

1998 йылда Урыҫ драма театрында драматург Ғ. Ғ. Шафиҡов эпос мотивтары буйынса яҙған «Ҡара юрға» спектакле ҡуйыла. Шулай итеп, бер төркөм ижадсылар, режиссёр М. И. Рабинович, ҡуйыусы рәссамы А. В. Коженкова, композитор С. С. Миролюбов башҡорт ауыҙ-тел ижады әҫәренә яңы һулыш өрә.
2013 йылда Башҡорт драма театрында, режиссёр Олег Ханов, композитор Урал Иҙелбаев, балетмейстер Сулпан Асҡарова Таңсулпан Ғарипованың «Маҡтымһылыу, Әбләй һәм Ҡара юрға» мюзиклын күрһәтеп, тамашасының ыңғай баһаһын ала.
Эпостың Башҡортостан Республикаһында һәм Ырымбур өлкәһе территорияларында яҙып алынған 10-дан ашыу варианты бар. Улар Рәсәй Фәндәр Академияһыныың Өфө Ғилми Үҙәгенең Ғилми архивында, Тарих, Тел һәм Әҙәбиәт институтының Ғ. Б. Хөсәйенов исемендәге ғәрәп графикалы ҡулъяҙмалар һәм иҫке баҫма китаптар фондында һаҡлана.
# Император музыка училищеһы

Император музыка училищеһы— революцияға тиклемге Пермь ҡалаһындағы белем биреү учреждениеһы. Себер һәм Пушкин урамдары киҫелешендә урынлашҡан.

# Император музыка училищеһы
## Тарихы

1901 йылдың май айында коллегия асессоры Александр Степанович Конев Ҡала думаһына Оло Ям һәм Себер урамдарының киҫелешендә йорт төҙөү буйынса ғариза бирә. Йорт проекты «модерн» стилендә планлаштырыла, ул Пермь архитекторы Василий Васильевич Потапенко тарафынан эшләнә. Йорт үҙенең рельефлы кирбес һалыу менән айырылып һәм ҡаланы биҙәп тора. Благородное собрание йортонан ҡала килә эргә-тирәләге кварталдарҙа и ң ҡиммәтле йорт булып һанала, 1911 йылда баһалау комиссияһы уның хаҡын 10 мең 450 һум күләмендә билдәләй.
А. С. Конев 1906 йылға тиклем йорт хужаһы була, унан һуң ул Иван федорович Федотовҡа күсә. Федотовтың фирмаһы Сенной баҙарҙа тимер-томор менән сауҙа итә. Ошо уҡ йортта Иосиф Фишмандың дауалау йорто урынлаша, 1907 йылғы "Пермь губерна ведомостәре"ндәге рекламаға ярашлы, бында нервы ауырыуҙарынан, ревматизмдан, һимереүҙән һәм тире ауырыуҙарынан дауалайҙар.
Йорт 1914 йылда, бында Император музыка училищеһы һәм ноталар китапханаһы асылғандан һуң, киң билдәлелек ала. Был учреждениелар халыҡ айыҡлығы буйынса Пермь губерна попечителлеге эгидаһы аҫтында асыла, ул ваҡытта уның рәйесе А. Д. Городцов була. Ул үҙе китапхананы ойоштора, уның нигеҙендә Городцовтың шәхси фондтары ята. Училище ирле-ҡатынлы Л. Н. һәм М. З. Басов-Гольдбергтар көсө менән булдырыла. Улар башта 1907 йылдың 1 декабрендә Базановтарҙың йортонда фортепиано кластары асалар, ә 1908 йылда Оло Ям һәм себер урамы мөйөшөндәге йортҡа күсенәләр. Бында улар музыка-драма мәктәбен асалар, унда йыр, скрипка, виолончель һәм фортепиано буйынса дәрестәр үткәрелә, уҡыу өсөн йылына 80, 100, 125 һум түләнә. Ирле -ҡатынлы Басов-Гольдбергтар был йортта 1913 йылға тиклем эшләйҙәр, шунан улар, ҡалаға училищены бүләк итеп, Пермдән күсеп китәләр. Училище Император исемен йөрөтә башлай, йәғни дәүләт училищеһы. Училище һәм китапхана 1917 йылға тиклем эшләп киләләр.
Октябрь революцияһынан һуң, 1918 йылда, йортто властар тартып алалар һәм йәрәхәтләнгән яугирҙар союзына тапшыралар. 1919 йылда йортта Ҡыҙыл Армия хәрби начальнигы В. К. Блюхер туҡтай — был ваҡиға иҫтәлегенә 1968 йылың 9 ноябрендә йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйыла, уның авторы — Ю. Ф. Екубенко. 1921 йылда бында губполитпросвет, губполитотдел һәм губнаробраз урынлаша.
Хәҙерге көндә бинала төрлө шәхси фирмалар урынлашҡан.
# Лайымбирҙе

Лайымбирҙе (Ылайымбирҙе) — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостанның Баймаҡ районы биләмәләрендә аға. Һаҡмар йылғаһына һул яғынан(тамағынан 626 км алыҫлыҡта) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км тәшкил итә.
Лайымбирҙе йылғаһы Иван Грозный биргән грамотала телгә алына:

# Лайымбирҙе
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәренә ярашлы Урал бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы башынан Оло Эйек йылғаһына ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй бассейны өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәттәре буйынса:
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000512112200004983
— Кодтар буйынса гидрологик өйрәнеү (ГӨ) — 112200498
— Бассейн коды — 12.01.00.005
— ГӨ буйынса томы — 12
— ГӨ буйынса сығарылыш — 2