# Кавказ ҡурсаулығы

Христофор Шапошников исемендәге Кавказ дәүләт тәбиғәт биосфера ҡурсаулығы (рус. Кавка́зский государственный природный биосферный запове́дник имени Христофора Шапошникова) — Төньяҡ Кавказдың иң ҙур һәм иң боронғо махсус һаҡланған тәбиғәт биләмәһе. Европала иң ҙур тау-урман ҡурсаулығы, уның дөйөм майҙаны 280 мең гектарҙан ашыу. Көнбайыш Кавказда Рәсәй Федерацияһының өс субъекты составында: Краснодар крайы, Адыгей Республикаһы һәм Ҡарасай-Черкес Республикаһында урынлашҡан.
Территорияһы уртаса һәм субтропик климат зоналары сигендә ята. Ҡурсаулыҡтың төп үҙенсәлеге: унда реликт һәм эндемик флора һәм фауна төрҙәре күпләп тупланған. Мәҫәлән, бында 2000 йәштән олораҡ еләк тисы ағастары осрай.
Хәҙерге ҡурсаулыҡ 1888 йылда Бөйөк кенәз Петр Николаевич һәм Георгий Михайлович инициативаһы буйынса төҙөлгән Бөйөк Кубань һунарсылыҡ биләмәһенең вариҫы булып тора. 1924 йылдың 12 майында элекке һунар ерҙәрендә Кавказ зубры ҡурсаулығы төҙөлә. 1979 йылдың 19 февралендә ЮНЕСКО ҡарары буйынса Кавказ ҡурсаулығы биосфера статусын ала. 1999 йылда ҡурсаулыҡ «Көнбайыш Кавказ» объекты исеме аҫтында ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелә. 2008 йылдың ғинуарында ҡурсаулыҡҡа уны ойоштороусы Христофор Шапошников исеме бирелә.
1927 йылға тиклем юҡҡа сыҡҡан зубрҙарҙы тәбиғәткә кире ҡайтарыу уңышлы үткәрелә. 2020 йылға уның популяцияһы тотороҡлана һәм 1200 баш иҫәпләнә. 2007 йылдан Азия алды ҡапланын тергеҙеү проекты тормошҡа ашырыла.
Ҡурсаулыҡтың киләсәгенә Рәсәй хөкүмәтенең Кисловодск — Адлер шоссеһын төҙөү буйынса пландары хәүефле, ул һаҡланыусы биләмәне ике өлөшкә бүләсәк, һирәк һәм эндемик төрҙәрҙең йәшәү мөхитен һәм миграция юлдарын юҡҡа сығарасаҡ. 2018 йылдан ЮНЕСКО ҡурсаулыҡты «Хәүеф аҫтында булған бөтә донъя мираҫы объекттары» исемлегенә индереү кәрәклеген иҫкәртә.

# Кавказ ҡурсаулығы
## Описание
### Физик-географик урыны

Кавказ дәүләт тәбиғәт биосфера ҡурсаулығы Көнбайыш Кавказдың төньяҡ һәм көньяҡ битләүҙәрендә 44-44,5° төньяҡ киңлек һәм 40-41° көнсығыш оҙонлоғонда урынлашҡан. Европаның иң ҙур тау-урман ҡурсаулығы булып тора, Краснодар крайы, Адыгея Республикаһы һәм Рәсәй Ҡарасай-Черкес Республикаһы ерҙәрен биләй һәм Абхазия сигенә яҡын тора. Ҡурсаулыҡтың Хостин субтропик биләмәһе (тис-самшит сауҡалығы) төп территориянан айырым — Сочиҙың Хостинский районында урынлашҡан. Майҙаны — 302 гектар. Ҡурсаулыҡтың дөйөм майҙаны 280 335 гектар тәшкил итә, ул һаҡлау зонаһы, күп һанлы заказниктар һәм тәбиғәт ҡомартҡылары менән уратып алынған. Уның көньяҡ сиге Сочи милли паркы менән йәнәш тора.

# Кавказ ҡурсаулығы
## Ҡурсаулыҡтың эшмәкәрлеге
### Фәнни, тәбиғәтте һаҡлау һәм аң-белем таратыу эше

2020 йылға ҡурсаулыҡ штатында 294 кеше эшләй; фәнни, һаҡ һәм экологик аң-белем таратыу бүлектәре бар. Ҡурсаулыҡтың Адыгей ғилми бүлексәһе Майкопта, идаралығы Сочила урынлашҡан.
Ҡурсаулыҡтың ғилми бүлеге 22 тема буйынса тикшеренеүҙәр үткәрә, шул иҫәптән экзоген геологик процестарҙы, фитоценоз төрҙәренең төрлөлөгөнә биотик һәм биотик факторҙарҙың ролен анализлау, хайуандарҙа һәм үҫемлектәрҙә йоғошло ауырыуҙарҙың таралыуын өйрәнеү. Хеҙмәткәрҙәре климаттың глобаль үҙгәреүе арҡаһында килеп тыуған үҙгәрештәрҙе лә өйрәнә. 2019 йылдан алып улар 12 монография, сит ил журналдарында 8 һәм рус журналдарында 46 мәҡәлә баҫтырып сығара. 2010 йылдан умыртҡаһыҙҙарҙың 25 яңы төрө асыҡлана.
Йәнлектәрҙең һанын иҫәпләү (йылына 4 тапҡыр), тәбиғи комплекстарға һәм тере һәм йәнһеҙ тәбиғәт процестарына мониторинг алып барыла. Ҡурсаулыҡ гербарийында — 29 меңдән ашыу өлгө, ә остеологик һәм краниологик коллекцияла 1000-дән ашыу һаҡлау берәмеге бар. Гузерипль һәм Лаура кордондарында хайуандарҙы тәбиғи мөхиткә сығарыуҙы әҙерләнгән вольерҙар урынлашҡан, уларҙа ауырыу хайуандарҙы дауалайҙар һәм тәрбиәләйҙәр. 2007 йылдан Азия алды леопардын ҡайтанан тергеҙеү буйынса проект тормошҡа ашырыла.. 2016 йылға зубрҙар һаны 920,, ә 2020 йылға 1200 башҡа тиклем артҡан.
Ҡурсаулыҡтың именлек бүлегендә 80 инспектор эшләй. Территория шартлы рәүештә алты һаҡ бүлегенә бүленә: Көнбайыш, Төньяҡ, Көньяҡ, Хостинский, Көнсығыш һәм Көньяҡ-Көнсығыш. 2000 йылдан 2020 йылға тиклем ҡурсаулыҡ сиктәрен законһыҙ боҙоуҙың 3700-ҙән ашыу, һунар һәм балыҡ тотоуҙың 260-тан ашыу осрағы була. 2021 йылда ғына инспекторҙар тәбиғәтте һаҡлау режимын боҙоу буйынса 450 протокол төҙөлә, 20 енәйәт эше ҡуҙғата.
Экологик белем биреү идаралығы «Ҡурсаулыҡ дәрестәре» проекты сиктәрендә уҡыусылар өсөн экскурсиялар һәм белем биреү программалары алып бара.

# Кавказ ҡурсаулығы
## Ҡурсаулыҡтың эшмәкәрлеге
### Туризм

2020 йылға биләмәлә 20 туристик маршрут эшләй, уларҙың 14-е — йәйге һәм 6-һы — ҡышҡы. 2021 йылда ҡурсаулыҡ 539 мең туристы ҡабул итә, был алдағы йыл менән сағыштырғанда 200 меңгә күберәк. Шуға ла Кавказ ҡурсаулығы Рәсәйҙә иң күп килеүселәр иҫәбендә. Әммә экотуризмдың киң туризмға әйләнеүе тәбиғәт өсөн хәүефле.

# Кавказ ҡурсаулығы
## Ҡурсаулыҡтың эшмәкәрлеге
### Ҡурсаулыҡ хәҙерге ваҡытҡа

2007 йылда ҡурсаулыҡҡа уны ойоштороусы Христофор Шапошников исеме бирелә.
2020 йылдың йәйендә ҡурсаулыҡ составына Краснодар крайының Славян районындағы уникаль лимандар комплексы булған Азов яны ҡурсаулығы һәм 20 гектар майҙанлы «Көньяҡ мәҙәниәттәр» дендрология паркы (унда экзотик үҫемлектәрҙең бай коллекцияһы бар) индерелә
2020-се йылдар башына ҡурсаулыҡтың күпселек эре һөтимәрҙәре тергеҙелә һәм уларҙың һаны тотороҡло тип һанала: мәҫәлән, зубрҙарҙың һаны 1200, айыуҙар — 1734, турҙар — 2 947 һәм серналар 1278 баш тәшкил итә.