yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Үрге Карангыс

Үрге Карангыс — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Үрге Терсь йылғаһының уң ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Үрге Карангыс
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300312115200010510
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201051
* Бассейн коды — 13.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Чакыр (Ябаган ҡушылдығы)

Чакыр — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ябаган йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Чакыр (Ябаган ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200312115100008863
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100886
* Бассейн коды — 13.01.02.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Куть-Ях (йылға)

Куть-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Балык йылғаһының һул ярына тамағынан 142 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Куть-Ях (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200049257
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204925
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Шубертиада

Шубертиада (нем. Schubertiade) — Франц Шуберт (1797—1828) музыкаһына арналған саралар. Тәүҙә шубертиада тип композитор ижадына арналған әллә ни ҙур булмаған шәхси концерттарҙы атайҙар, ә бөгөн был термин Шуберттың ижады менән бәйле булған концерттарҙың һәм фестивалдәрҙең атамаһы булып тора. Шубертиаданың аҫыл өлгөләре булып Австрияның Шварценбергында үткән саралар тора.

# Шубертиада
## Тарихы

XIX быуат башында Венала Шуберт музыкаһын һөйөүселәр, бағыусылар, шулай уҡ хәлле дуҫтары, шәхси йорттарҙа концерттар ойоштора. Мәҫәлән, 1815 йылдан башлап бындай концерттар австрия юрисы Шуберттың бағыусыһы Игназ фон Зойлянерҙың (нем.), һуңыраҡ Франц фон Шоберҙың (нем.), яҙыусы Эдуард фон Бауэрнфельдтың, рәссам Леопольд Купельвизерҙың һәм башҡа күптәрҙең йорттарында үткәрелә.
Һәр ваҡыт уҡ булмаһа ла, күп кенә шубертиадалар Шуберттың үҙе ҡатнашлығында уҙғарылған. 1822 йылдан башлап Шуберт үҙе лә был терминды ҡуллана. Беренсе шубертиада үткәрелгәндә, Франц Шуберт шәхсән үҙе фортепианола танылған баритон Иоган Михаэль Фоглға, һуңғараҡ Карл фон Шентейнға аккомпаниатор була. 1827 йылдың көҙөндә Шуберттың «Ҡышҡы сәйәхәт» (нем. Winterreise) тигәнкүләмле әҫәрҙәр циклы донъя күрә. 1828 йылдың 28 ғинуарында йорт Йозеф фон Шпаун (нем.) йортонда композиторҙың үҙе иҫән саҡтағы һуңғы шубертиадаһы үтә.
Венанан тыш, шубертиадалар башҡа урындарҙа ла үткәрелә, һәм улар әҙәби-музыкаль салон характерын йөрөтә. Бындай сараларҙа, Шуберт музыкаһын тыңлау менән бергә,шиғырҙар ҙа уҡығандар, бейегәндәр һәм иптәштәрсә уйындар ойошторғандар. Осрашыуҙарҙа йөҙҙән ашыу кеше йыйылыр булған. Билдәле ҡунаҡтар араһында Антон фрн Добльхофф-Дир (1800—1872), Мориц фон Швинд (1804—1871), Франц Лахнер (1803 −1890) һәм башҡалар булған.

# Шубертиада
## Хәҙерге торошо

ХХ быуатта шубертиада тип Шуберт исеме менән бәйле иң ҙур музыка фестивалдәрен атай башлайҙар. Шундайҙар рәтенә Австрияның көнбайышындағы Форарльберг федераль еренең Хоэнэмс һәм Шварценберг ҡалаларында 1976 йылдан алып йыл һайын үткәрелеп килгән Шуберттың иң ҙур музыкаль фестивалдәренең береһе инә. Нигеҙ һалыусыһы булып немец баритоны Герман Прей һанала. Фестивалдә 80-ләп төрлө сара үткәрелә, һәм унда яҡынса 35000 кеше килә.
Шубертиада үткәрелгән урындар исемлегенә Эттлинген, Дерцбах, Шнаккенбург, Люксембург, Биль ҡалаларын индерергә була. Шулай уҡ 1993 йылдан Испанияның Барселона ҡалаһы янындағы Вилабертран да был исемлекте тулыландыра.
Фестиваль ваҡытында лекциялар уҡыла, оҫталыҡ дәрестәре үткәрелә.
Шубертиадалар башҡа континенттарҙа ла үткәрелә. Мәҫәлән, 2012 йылдан башлап һәр йыл Американың Калифорния штатындағы Пасадин ҡалаһында, ул шубертиада шулай тип атала.
# Няньга

Няньга — Рәсәй йылғаһы. Пенза өлкәһе, Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2064/647/17 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 66 км.

# Няньга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура йылғаһы, инештән Сура гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500112110000035871
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003587
* Бассейн коды — 08.01.05.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Корниловская (йылға)

Корниловская — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Һул Ильяк йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Корниловская (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010900112115200036101
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203610
* Бассейн коды — 13.01.09.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Илембәтов Әбүзәр Мөхәмәт улы

Илембәтов Әбүзәр Мөхәмәт улы ( 1787—?) — хәрби эшмәкәр. 1807 йылғы Рус-прусс-француз һуғышында ҡатнашыусы.

# Илембәтов Әбүзәр Мөхәмәт улы
## Биографияһы

Әбүзәр Мөхәмәт улы Илембәтов Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районы) Әбеш ауылында йәшәгән.
1805 йылдың 1 майынан казак булып хеҙмәт итә.
1807 йылда 1-се Башҡорт полкы составында Рус-прусс-француз кампанияһында ҡатнаша.
1809 йылдың 1 ғинуарында зауряд-есаул званиеһын ала.
1818 йылда Ырымбур сик һыҙығында хеҙмәт итә.
1820 йылдың 11 майынан йорт старшинаһы вазифаһын үтәй.

# Илембәтов Әбүзәр Мөхәмәт улы
## Ғаиләһе

Ҡатындары — Ҡунаҡбикә, Бәлхиә һәм Хәҙисә; улдары — Ҡотлоәхмәт, Шәрәфетдин, Абдулмәхийән һәм Хажмөхәмәт; ҡыҙҙары — Ғәмбәрә, Барсын һәм Ғәйшә.
# Кара-Оюк

Кара-Оюк — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Юнгур йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Кара-Оюк
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100004899
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100489
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Кавказ Минераль Һыуҙары

Кавказ Минераль Һыуҙары (Кавминводы, КМВ) — Ставрополь крайында федераль әһәмиәттәге курорттар төркөмө; Рәсәй Федерацияһының координациялау администрацияһы булған махсус һаҡланыусы экология-курорт регионы.. Был төбәк менән туранан-тура дәүләт идаралығы Кавказ Минераль Һыуҙары администрацияһына йөкләнгән, уның рәйесе Ставрополь крайы губернаторы тәҡдиме буйынса Рәсәй Федерацияһы президенты тарафынан билдәләнә

# Кавказ Минераль Һыуҙары
## Географияһы

Рәсәйҙең Европа өлөшөнөң көньяғында, Ҡара һәм Каспий диңгеҙҙәренән бер үк тиерлек алыҫлыҡта, Минераль Һыуҙар ауыш тигеҙлеге һәм Оло Кавказдың төньяҡ биттәре тоташҡан сиктәрендә урынлашҡан регион.

# Кавказ Минераль Һыуҙары
## Географияһы
### Административ-территориаль торошо

500 мең гектарҙан артыҡ (5,3 мең кв. км) майҙаны булған Кавказ Минераль Һыуҙары Рәсәй Федерацияһының өс субъекты территорияһында тау-санитария һағы округы сиктәрендә урынлашҡан:
* Ставрополь крайы - регион майҙанының 58 % ;
* Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы(Тамбукан шифалы күле, Нарзандар үҙәне һәм башҡалар);
* Ҡарасай-Черкес Республикаһы — территорияның 33 % (һында минераль сығанаҡтар формалашҡан зона).

# Кавказ Минераль Һыуҙары
## Географияһы
### Физик-географик тасуирламаһы (урынлашыуы)

Кавказ Минераль Һыуҙары районы Ставрополь крайының көньяҡ өлөшөн алып тора һәм Эльбрустан 20 саҡрым өҫтәрәк Баш Кавказ һыртының (Главный Кавказский хребет) төньяҡ биттәрендә урынлашҡан. Райондың көньяҡ биләмәләре — Эльбрус тауы итәктәре, Хасаут һәм Малки йылғалары үҙәне; көнбайышта — Эшкакон һәм Подкумок йылғаларының үрге ағымы; райондың төньяҡ сиге булып Минераль Һыуҙар ҡалаһы хеҙмәт итә, уның артынан Кавказ алды (Предкавказье) далалары башлана.

# Кавказ Минераль Һыуҙары
## Иҡтисады

«Гранд Спа Юца» турист-рекреацион тибындағы махсус иҡтисади зона Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 2007 йылдың 3 февралендәге 71 номерлы ҡарары нигеҙендә Ставрополь крайы территорияһында төҙөлә. 2012 йылдың декабренән Ставрополь крайының «Гранд Спа Юца» туристик-рекреацион махсус иҡтисади зонаһы «Төньяҡ Кавказ курорттары» ААЙ-ы идаралыҡ иткән Төньяҡ Кавказ туристик кластерына индерелгән..
# Гориллалар

Гори́ллалар (лат. Gorilla) — приматтар вәкилдерен берлештергән маймылдар ырыуы.
Гориллалар — кеше һымаҡ маймылдар араһында иң эреһе. Алғы ослоҡтары ныҡ оҙон, артҡы ослоҡтары ҡыҫҡа була. Был маймылдар ҙур ауыр кәүҙәле, киң яурында һәм тәне ҡыҫҡа ҡуйы ҡара йөн менән ҡапланған. Гориллалар ергә эйелеп алғы ослоҡтары бармаҡтары һыртына таянып йөрөйҙәр. Күпселек ваҡытын ерҙә үткәрәләр. Екваториаль Африкала йәшәйҙәр. Һутлы емештәр, сәтләүек, тамыр менән туклана.
# Түбәнге Новгород

Түбәнге Новгород (рус. Нижний Новгород) (1932—1990 йылдарҙа — Горький) — Түбәнге Новгород өлкәһенең үҙәге. Халыҡ һаны буйынса Мәскәү, Санкт-Петербург, Новосибирск, Екатеринбург ҡалаларынан һуң илдә 5-се урынды биләй. Волга буйы федераль округы үҙәге.

# Түбәнге Новгород
## География

Волга һәм Ока йылғалары ярында урынлашҡан.

# Түбәнге Новгород
## Тарих

1714—1929 йылдарҙа Түбәнге Новгород губернаһының үҙәге.

# Түбәнге Новгород
## Билдәле шәхестәре

* Голдобин Сергей Анатольевич (22.09.1954—21.01.2011), архитектор. 1990—2011 йылдарҙа Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусыһы. 1985 йылдан СССР Архитекторҙар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының почётлы (2005) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған (1992) архитекторы, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2000).
* Чернов–Шер Александр Александрович (4.11.1863—2.05.1948), йырсы, педагог. 1892—1917 йылдарҙа Рәсәй империяһының төрлө ҡалаларында опера театр артисы, 1922 йылдан Башҡорт музыка техникумы (хәҙер Өфө сәнғәт училищеһы уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1940).

# Түбәнге Новгород
## Мәғариф

* Н. И. Лобачевский исемендәге Түбәнге Новгород дәүләт университеты
* Волга дәүләт һыу-транспорт университеты
* Козьма Минин исемендәге Түбәнге Новгород дәүләт педагогия университеты
* Р. Е. Алексеев исемендәге Түбәнге Новгород дәүләт техник университеты

# Түбәнге Новгород
## Климат

Ҡала климаты :
| Күрһәткес | Ғин | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Йыл |
| Абсолют максимум, °C | 5,5 | 7,0 | 17,3 | 26,3 | 32,5 | 36,3 | 38,2 | 38,0 | 31,0 | 24,2 | 13,2 | 8,5 | 38,2 |
| Уртаса максимум, °C | −5,9 | −5,3 | 1,2 | 10,9 | 18,7 | 22,6 | 24,7 | 22,1 | 15,7 | 8,0 | −0,5 | −4,6 | 9,0 |
| Уртаса температура, °C | −8,9 | −8,8 | −2,6 | 6,1 | 12,9 | 17,2 | 19,4 | 16,9 | 11,1 | 4,7 | −2,8 | −7,3 | 4,8 |
| Уртаса минимум, °C | −11,7 | −11,8 | −5,9 | 2,0 | 7,8 | 12,5 | 14,7 | 12,6 | 7,6 | 2,1 | −4,8 | −9,9 | 1,3 |
| Абсолют минимум, °C | −41,2 | −37,2 | −28,3 | −19,7 | −6,9 | −1,8 | 4,1 | 0,9 | −5,5 | −16 | −29,4 | −41,4 | −41,4 |
| Яуым-төшөм нормаһы, мм | 45 | 36 | 35 | 35 | 46 | 78 | 78 | 68 | 61 | 62 | 52 | 52 | 648 |
| Сығанаҡ: Погода и климат ||||||||||||||

# Түбәнге Новгород
## Транспорт

Түбәнге Новгород — илдең эре транспорт-логистик үҙәге.
Ҡала үҙәгенән көньяҡ-көнсығышҡа табан 18 саҡрым алыҫлыҡта Стригино халыҡ-ара аэропорты урынлашҡан.
# Сугмутен-Ягун (Тлятты-Ягун ҡушылдығы)

Сугмутен-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тлятты-Ягун йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 53 км.

# Сугмутен-Ягун (Тлятты-Ягун ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200042563
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204256
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Подречка

Подречка (Духовка) — Рәсәй йылғаһы. Тамбов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Цна йылғаһының һул ярына тамағынан 300 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Подречка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цна йылғаһы, Тамбов ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010200312110000028952
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002895
* Бассейн коды — 09.01.02.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Окунёвая (йылға)

Окунёвая — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Һул Ажарма йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Окунёвая (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010900112115200033780
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203378
* Бассейн коды — 13.01.09.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Этнология

Этнология (грек. ἔθνος «халыҡ» + λόγος "өйрәнеү, фән ") — этник процестарҙы өйрәнә торған фән, улар этник төркөмдәр, шулай уҡ башҡа этник йәмғиәттәр тормошоноң төрле яҡтары сағылышы булараҡ аңлашыла. Хәҙерге Рәсәй фәнендә термин ғәҙәттә этнография тигән традицион төшөнсә менән ҡатар ҡулланыла. Көнбайыш фәнендә этнография йышыраҡ тасуирлау, региональ дисциплина, ә этнология — теоретик, дөйөмләштереүсе фән булараҡ ҡабул ителә (сағ. география һәм геология).

# Этнология
## Этнология объекты һәм предметы

Этнологияға ҡараштарҙың береһе буйынса — ул антропологик социологик тикшеренеүҙәрҙең йүнәлеше, шул иҫәптән төрлө этнос һәм йәмғиәттең йәшәйеш, фольклор, инаныс, мәҙәни һәм тарихи үҫешен сағыштырған социаль сиген үҙ эсенә ала.
Этнология маҡсаттары араһында кешелек тарихын тергеҙеү һәм яҡын туғандар араһында ҡан ҡатнашыуҙы тыйыу (табу) һәм мәҙәни үҙгәрештәр кеүек мәҙәниәтле инварианттарҙы, шулай уҡ " кеше табиғәте " тураһында дөйөм баһалама формалаштырыу ҡарала, был концепциялар XIX быуаттан бирле төрле фәлсәфәселәр (Георг Гегель, Маркс, структурализм һ.б.) тарафынан тәнҡитләнә.) .

# Этнология
## Этнологияның этнография менән бәйләнеше, социаль һәм мәҙәни антропология

Этнология («халыҡтар тураһында фән») төшөнсәһе этнографик («халыҡтарҙы тасуирлау»), халыҡты өйрәнеү фәне (рус. народоведение), мәҙәни антропология менән тығыҙ бәйләнгән.
Айырым этник төркөмдәрҙе үҙ мәҙәниәттәре менән туранан-тура бәйләнеш аша тикшереүсе этнография белән сағыштырғанда, этнология академик йәһәттән көслөрәк.
АҠШ-та был фән " мәҙәни антропология ", Бөйөк Британияла "социаль антропология " тип атала, ләкин этнология антропология тармағы ғына түгел. Этнология XVIII быуат ахырынан фәнни дисциплина булараҡ барлыҡҡа килә һәм кеше төркөмдәрен сағыштырма өйрәнеүҙә ҡулланылырға мөмкин.

# Этнология
## Этнология йүнәлештәре һәм мәктәптәре

Этнология үҫеше процесы (мәҙәни һәм социаль антропология) һәм уға бәйле фәндәр үҫеш процесында төрле йүнәлештәр һәм төшөнсәләр барлыҡҡа килә, уларҙың ҡайһы берҙәре фәндә йоғонтоһон бөтөнләй юғалтҡан, икенселәре, киреһенсә, бөгөнгө көндә лә актуаль. Ҡайһы бер мәктәптәрҙең концепциялары һәм йүнәлештәре бер-береһенә ҡаршы килмәй, йәшәү, үҫеш, этник төркөмдәрҙең барлыҡҡа килеүен төрле яҡтан ҡарай, ҡалғандары, киреһенсә, ҡырҡа ҡапма-ҡаршы булып сыға.
# Хэй-Яха (Юрибей ҡушылдығы)

Хэй-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Юрибей йылғаһының уң ярына тамағынан 114 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Хэй-Яха (Юрибей ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300037900
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303790
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Лукинка (Кострома ҡушылдығы)

Лукинка — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кострома йылғаһының уң ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.

# Лукинка (Кострома ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кострома йылғаһы Исады һыу үлсәү посына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300112110000013080
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001308
* Бассейн коды — 08.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Яңыбай (исем)

Яңыбай — башҡорт ир-ат исеме.

# Яңыбай (исем)
## Этимологияһы

Яңыбай — ҡушма исем, ике үҙ аллы «яңы» һәм «бай» һүҙҙәренән тора.

# Яңыбай (исем)
## Билдәле шәхестәр

* Хамматов Яңыбай Хаммат улы (16 ғинуар 1925 йыл — 28 сентябрь 2000 йыл) — яҙыусы, дәүләт, хужалыҡ, партия һәм комсомол органдары ветераны. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1966 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1985), Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (1994), ВЦСПС һәм СССР Яҙыусылар союзы премияһы (1974), Ким Әхмәтйәнов исемендәге (1997) һәм Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге (2001) премиялар лауреаты. Белорет районының почётлы гражданы.
* Әхмәтйәнов Яңыбай Шаһыбал улы (20 февраль 1936 йыл — 25 сентябрь 2010 йыл) — сиҙәмсе, Учалы районы «Байрамғол» совхозы механизаторы. Башҡорт АССР-ының һигеҙенсе саҡырылыш (1971—1975) Юғары Советы депутаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971). БАССР-ҙың атҡаҙанған механизаторы (1970).

# Яңыбай (исем)
## Ауылдар

* Яңыбай (рус. Яныба́ево) — Башҡортостандың Балаҡатай районындағы ауыл.
* Яңыбай (рус. Яныбаево) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл.
# Люторичь

Люторичь — Рәсәйҙәге йылға. Липецк өлкәһе,Тула өлкәһе,Рязань өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дон йылғаһының уң ярына тамағынан 1848 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Люторичь
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы башынан Задонск ҡалаһына тиклем, Красивая Меча һәм Сосна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010100312107000000168
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000016
* Бассейн коды — 05.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Томынг-Я (йылға)

Томынг-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Сосьва йылғаһының һул ярына тамағынан 639 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Томынг-Я (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300024086
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302408
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Тавкавта комплексы

Тавкавта комплексы - (груз. თავკავთის კომპლექსი) - Грузияның Каспи муниципалитетындағы Цинарехи ауылынан 7-8 км алыҫлыҡта урынлашҡан архитектура комплексы.

# Тавкавта комплексы
## Тасуирламаһы

Был урын башта ҡоймалап ҡына алынған булған, һуңғараҡ көнсығыш текә ҡаяларҙа таш нығытма төҙөлгән.
Комплексҡа нығытма-ҡойма, Изге Георгий сиркәүе һәм башҡа ҡаралтылар инә.Уға ике яҡтан килеп була: көньяҡтан һәм Кавтури тарлауығы аша. Кавтури йылғаһы аша дуғалап һалынған күпер булған, унан хәҙер ваҡ өлөштәре генә ҡалған.
Нығытма ныҡ ҡына емерелгән: диуарҙарҙың өҫ яғы тулыһынса ҡыйралған, аҫҡы нығытманың көнбайыш диуары тулыһынса ватылған, ҡоролманың эсендә нигеҙ һыҙаттарын аныҡлап булмай.
Георгий сиркәүе XIII веку быуатта төҙөлгән булған.
2006 йылда Тавкавта комплексы милли әһәмиәткә эйә булған күсемһеҙ мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы тип танылған.
# Арзамас

Арзамас (рус. Арзамас, эрзя Эрзямас ош) — Түбәнге Новгород өлкәһендәге ҡала. Халыҡ һаны буйынса Түбәнге Новгородтан һуң өлкәлә дүртенсе урында тора.

# Арзамас
## Географияһы

Тёша йылғаһы ярында урынлашҡан.

# Арзамас
## Иҡтисад

* Арзамас приборҙар эшләү заводы
* Арзамас машиналар эшләү заводы