yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Суворов һәйкәле (Аҙау)

Суворов һәйкәле — Ростов өлкәһенең Аҙау ҡалаһындағы рус полководецы, генералиссимусы Суоворов һәйкәле. 2014 йылда ҡуйылған

# Суворов һәйкәле (Аҙау)
## Тарихы

Ростов өлкәһендә тиҫтәгә яҡын полководец В.А. Суворов һәйкәле ҡуйылған. Уның исеме менән урамдар, уҡыу йорттары аталған. Суворов исеме Аҙау ҡалаһы тарихы менән бәйле. Ул 1778—1779 йылдарҙа Аҙау-Моздок оборона һыҙығы ҡоролмаһы төҙөлөшө менән контроллек итә. Бер нисә тапҡыр Азов ҡәлғәһенә килә уның. Рус-төрөк һуғышындағы төп операциялар Суворов етәкселегендә үтә.
А. В. Суворовтың императрица Екатерина II алдында юлламаһы буйынса ҡырым әрмәндәре Донда төпләнә. Бында улар Дондағы Нахчиванға, Ҡырым ауылына, Чалтырь, Оло Салы, Солтан-Салы, Несветай ауылдарынпа нигеҙ һала.
2014 йылдың 19 июлендә Аҙау ҡалаһында рус полководецы Суворовҡа хөрмәт йөҙөнән һәйкәл ҡуйыла. Һәйкәлда асыу датаһы Аҙау ҡалаһының Рәсәй империяһына ҡушылыуы менән тап килә.

# Суворов һәйкәле (Аҙау)
## Тасуирламаһы

Һәйкәл тура мөйөшлө постаментҡа ҡуйылған Сувровотың бюсынан ғиәбәрәт. Бюст менән һәйкәл 18 быуат хәрби-инженер сәнғәте һәйкәле — дары мөгәрәбе менән йәнәшәлә урынлашҡан. Дары мөгәрәбе эргәһендә үҙ ваҡытында Суворов туҡталып киткән йорт тора. Монумент ҡабырғаларында Суворовтың эшмәкәрлеген һүрәтләгән яҙыу менән таҡта беркетелгән. Һәйкәлә янында ике пушка ҡуйылған.
Суворов һәйкәле Кропоткин ҡалаһында эшләнгән һәм Азов тарих-археологик һәм палеонтологик музей-ҡурсаулығына бүләк ителгән.
# Әҡсәнов Фәнил Әүхәҙи улы

Әҡсәнов Фәнил Әүхәҙи улы (4 ноябрь 1957 йыл), юрист, хоҡуҡ һаҡлау, муниципаль һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1983 йылдан Башҡорт АССР-ы һәм Башҡортостан Республикаһы прокуратура органдары, 2004 йылдан Өфө ҡалаһы Ленин районы хакимиәте, 2008 йылдан Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Аппараты, 2012—2016 йылдарҙа Рәсәй Федераль миграция хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығының Нефтекама ҡалаһындағы бүлеге начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2010).

# Әҡсәнов Фәнил Әүхәҙи улы
## Биографияһы

Фәнил Әүхәҙи улы Әҡсәнов 1957 йылда Башҡорт АССР-ының Әбйәлил районы Ҡушый ауылында тыуған.

# Әҡсәнов Фәнил Әүхәҙи улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2010)
# Дьяченко Дарья Григорьевна

Дьяченко Дарья Григорьевна (2 апрель 1924 йыл — 2 апрель 1944 йыл) — Советтар Союзы Геройы, «Партизан осҡоно» йәшерен комсомол ойошмаһы ағзаһы (Украина, Николаев өлкәһе, Первомайский районы, Крымка ауылы) ваҡытлыса оккупациялаған Николаев өлкәһе территорияһында хәрәкәт иткән йәшерен йәштәр төркөмө етәксеһе.

# Дьяченко Дарья Григорьевна
## Биографияһы

Дарья Григорьевна Дьяче́нко Украин Совет Социалистик Республикаһының Николаев өлкәһенең (ул саҡта — Одесса өлкәһе) Врадиевский районы Кумари ауылында 1924 йылдың 2 апрелендә тыуған. Украин ҡыҙы.
Һуғышҡа тиклем Львов өлкәһендә йәшәй, урта мәктәптә уҡый, унынсы класҡа күсә. Атаһы район Советы башҡарма комитеты рәйесе булып эшләй, һуғыш башланғас, фронтҡа китә, Даша әсәһе менән өләсәһе йәшәгән Николаев өлкәһе Первомайский районына күсә .
Йәшерен ойошмала тора, партизан отрядтары араһында элемтәсе, Новоалександровка ауылы йәшерен төркөмө етәксеһе була. Подпольщиктар тимер юлда уңышлы диверсия үткәрә, лагерҙан 200-гә яҡын совет хәрби әсирен ҡотҡара, ҡорал, боеприпастар йыя, листовкалар тарата. 1943 йылдың 1 мартында хәрби задание үтәгәндә, фашистар ҡулына эләгә һәм ҡатын-ҡыҙҙар концентрацион лагерына ябыла.
Ҡаланы азат итер алдынан, ҡаты язаларға дусар ителеп, үҙенең тыуған көнөндә, 20 йәше тулған көндө — 1944 йылдың 2 апрелендә Тирасполь төрмәһе территорияһында атыла. Был көндәрҙә (1944 йылдың 2-4 апрелендә) илбаҫарҙар концлагерҙа тотолған 2 меңдән артыҡ әсирҙе атып үлтерә.
Д. Дьяченко Тирасполь ҡалаһында ерләнгән.

# Дьяченко Дарья Григорьевна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* СССР Юғары Советы Президиумының 1958 йылдың 1 июль указы менән Дьяченко Дарья Григорьевнаға үлгәндән һуң «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
* Ленин ордены.

# Дьяченко Дарья Григорьевна
## Хәтер

* Тирасполь ҡалаһында Дарья Григорьевна Дьяченко иҫтәлегенә һәйкәл ҡуйылған.
* Николаев өлкәһендәге Врадиевка ҡасабаһында уның хөрмәтенә аталған урам бар, һәм һәйкәл ҡуйылған.
* Украинаның Николаев өлкәһе Первомайский районы Крымка ауылында йәшерен ойошмала ҡатнашыусыларға подпольщикам обелиск ҡуйылған һәм мемориаль музей асылған.
* Украинаның Львов өлкәһендәге Пустомыты ҡалаһының һуғышҡа тиклем Даша Дьяченко уҡыған урындағы мәктәбе янындағы паркта батыр ҡыҙ хөрмәтенә һәйкәл ҡуйылды.
* 1957 йылда Сергей Поляковтың шул уҡ исемле повесы буйынса төшөрөлгән «Партизан осҡоно» тип аталған фильм прокатҡа сыға.
# Рәсәйҙең беренсе Президенты Б. Н. Ельцин исемендәге Урал федераль университеты

«Рәсәйҙең беренсе Президенты Б. Н. Ельцин исемендәге Урал федераль университеты» юғары һөнәри белем биреү федераль дәүләт бюджет учреждениеһы 1920 йылда асылған.
Донъя фән-мәғариф үҙәктәр араһында алдынғы Рәсәй университеттары конкурентлығын күтәреү проектта ҡатнаша. Ошо юл аша өҫтәмә бюджет аҡса ала.

# Рәсәйҙең беренсе Президенты Б. Н. Ельцин исемендәге Урал федераль университеты
### Университеттың институттары һәм и факультеттары
#### Институттар

* Иҡтисад һәм менеджмент Юғары Мәктәбе
* Хәрби-техник белем алыу һәм Именлек институты
* Сәнғәт һәм гуманитар фәндәр институты
* Тәбиғәт фәндәре институты
* Металлургия һәм материалдар институты
* Математика һәм компьютер фәндәре институты

# Рәсәйҙең беренсе Президенты Б. Н. Ельцин исемендәге Урал федераль университеты
### Университеттың институттары һәм и факультеттары
#### Факультеттар

* Радиоэлектроника һәм мәғлүмәт технологиялары
* Йәмғиәт һәм сәйәсәт фәндәре
* Эшҡыуарлыҡ һәм дәүләт идараһы
* Йәштәр сәйәсәте, физик культура һәм спорт
* Фундаменталь мәғариф
* Механика—машиналар эшләү
* Төҙөлөш
* Энергетика
* Физика—технология
* Химия—технология
* Өҫтәмә белем биреү һәм һөнәр үҙгәртеү

# Рәсәйҙең беренсе Президенты Б. Н. Ельцин исемендәге Урал федераль университеты
## Университетты тамамлаған билдәле шәхестәр

* Баталин, Юрий Петрович — 1986-1989 йылдарҙа СССР-ҙың Дәүләт төҙөлөш комитеты рәйесе, СССР Министрҙар Советы рәйесе урынбаҫары.
* Дурасов, Владимир Александрович — 1986-1989 йылдарҙа СССР-ҙың төҫлө металлургия министры.
* Ельцин Борис Николаевич — Рәсәйҙең беренсе Президенты.
* Ничков Андрей Александрович (1961), матбуғат ветераны, журналист. 2004 йылдан «Республика Башкортостан» гәзитенең төньяҡ-көнбайыш төбәк буйынса үҙ хәбәрсеһе. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы (2008) һәм Башҡортостан Журналистар союзы премияһы (1997) лауреаты.

# Рәсәйҙең беренсе Президенты Б. Н. Ельцин исемендәге Урал федераль университеты
## Университетҡа мөнәсәбәтле исемдәр

* Моисеева Светлана Алексеевна (19.12.1968) — фольклорсы, филология фәндәре кандидаты (2006), Г. И. Носов исемендәге Магнитогорск техник университетының өлкән ғилми хеҙмәткәре. Екатеринбургтағы Рәсәйҙең беренсе Президенты Б. Н. Ельцин исемендәге Урал федераль университетының фольклор һәм боронғо әҙәбиәт кафедраһында ғилми эштәр менән шөғөлләнә. Фәнни тикшеренеүҙәре Башҡортостан һәм Көньяҡ Урал урыҫ тау сәнәғәте ауылдарының календарь-йола, туй фольклорына арналған. 40-ҡа яҡын фәнни хеҙмәт авторы. 2012 йылдан башлап «Г. И. Носов исемендәге Магнитогорск дәүләт техник университеты» юғары белем биреү учреждениеһының Тарихи антропология һәм филология ғилми-тикшеренеү институтының халыҡ мәҙәниәте лабораторияһында өлкән ғилми хеҙмәткәр..
# Заяш Владимир Николаевич

Заяш Владимир Николаевич (16 апрель 1955 йыл) — инженер-төҙөүсе, хужалыҡ эшмәкәре. 1991 йылдан Октябрьский ҡалаһындағы «Стронег» акционер йәмғиәте директоры. 1990 йылдың 11 октябрендә Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Юғары Советтың Һаулыҡ һаҡлау, ветеран һәм инвалидтар эштәре буйынса комиссия ағзаһы.

# Заяш Владимир Николаевич
## Биографияһы

Владимир Николаевич Заяш 1955 йылдың 16 апрелендә Новосибирск өлкәһенең Болотное ҡалаһында тыуған. Милләте рус, юғары белемле — 1977 йылда Куйбышев инженер-төҙөлөш институтын тамамлаған.
Хеҙмәт юлын 1972 йылда эшсе булып башлай. Инженер-төҙөүсе һөнәре буйынса юғары белем алғас, «Туймазынефтестрой» трестында мастер була. эшләй. 1981—1984 йылдарҙа Совет Армияһы сафында офицер булып хеҙмәт итә. Запасҡа ҡайтарылғандан һуң, Туймазы ҡалаһында «Туймазынефтестрой» трестында бүлек мөдире, төҙөлөш идаралығы начальныгы, ошо уҡ трест управляющийы урынбаҫары. 1990—1991 йылдарҙа «Башгражданстрой» төҙөлөш-монтаж берекмәһендә производство начальнигы урынбаҫары. 1991 йылдан Октябрьский ҡалаһындағы «Стронег» акционер йәмғиәте директоры.
Октябрьский ҡалаһындағы 106-сы Губкин һайлау округы буйынса Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Юғары Советтың Һаулыҡ һаҡлау, ветеран һәм инвалидтар эше буйынса комиссия ағзаһы.
# Мерәсем ауыл Советы (Ҡариҙел районы)

Мерәсем ауыл Советы — Ҡариҙел районы составындағы 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы). Почта индексы — 452365. ОКАТО коды — 80234848000.
Байҡыбаш районы 1956 йылдың 4 июлендә бөтөрөлгәнгә тиклем уның составына инә.

# Мерәсем ауыл Советы (Ҡариҙел районы)
## Ауыл Советы составы

Ҡыҙыл Үреш (2005 йылға тиклем — ҡасаба) — административ үҙәк, Мерәсем, Татар Үрөше ауылдары. Элек Уреш спиртзаводының ҡасабаһына ингән. ул 2005 йылда Ҡыҙыл Үреш ҡасабаһы менән Ҡыҙыл Үреш ауылына берләштерелә («Административ үҙәктәрҙе күсереү, тораҡ пункттарҙы бөтөрөү, берләштереү һәм ойоштороу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәртеүҙәр индереү тураһында» 2005 йылдың 20 апрелендәге 211-з һанлы Законы).

# Мерәсем ауыл Советы (Ҡариҙел районы)
## Тарихы

Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә:
   Мерәсем ауыл Советының Ҡыҙыл Үреш, Мерәсем, Татар Үреше ауылдарын Үреш-Битулла ауыл Советы составына индерергә. Үреш-Битулла ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.

# Мерәсем ауыл Советы (Ҡариҙел районы)
## Географик урыны

2008 йылға Ҡортлокүл ауыл Советы, Урғыш ауыл Советы муниципаль берәмектәр менән сиктәш («Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы»).

# Мерәсем ауыл Советы (Ҡариҙел районы)
## Географияһы

Өрөш йылғаһы, Мерәсем шишмәһе,
# Көңгөр округы

Көңгөр округы (рус. Кунгурский округ) — 1923—1929 йылдарҙа ғәмәлдә булған Урал өлкәһенең административ-территориаль берәмеге.

# Көңгөр округы
## Тарихы

1923 йылдың ноябрь айында Көңгөр округы ойошторола. Округ үҙәге итеп Көңгөр ҡалаһы тәғәйенләнгән булған. Хәҙерге көндә ул Пермь крайындағы ҡала, Көңгөр районының административ үҙәге.
Башта округ 13 районға бүленә: уның составына Әртә районы, Әшит районы, Берёзово районы, Богородск районы, Кишертетамаҡ районы, Красноуфимск районы, Көңгөр районы, Манчаж районы, Ординск районы, Һыуыҡһыу районы, Уй (Судино) районы, Шәмәр районы һәм Көньяҡ Осокино районы инә.
1925 йылдың 30 сентябрендә Кишертамаҡ районына Кишерте районы тигән исем бирелә.
1926 йылдың 15 сентябрендә Судино районы Уй районы тип үҙгәртелә һәм Алмас (рус. Алмазовский) районы тип аталған яңы район ойошторола.
1929 йылда Көңгөр округы бөтөрөлә. Уның райондары Урал өлкәһенең Пермь, Свердловск, Сарапул округтары ҡарамағына күсә.

# Көңгөр округы
## Географияһы

Көңгөр округы Кама буйының көньяҡ-көнсығыш өлөшөнә ингән. Көньяҡтан ул Башҡорт АССР-ы , көнсығыштан Свердловск һәм Тагил округтары менән сиктәш булған. Төньяҡтан Пермь округына күрше. Көнбайыштан Сарапул округы менән сикләшкән.

# Көңгөр округы
## Халҡы

1926 йылда округ халҡы 479,9 мең кеше тәшкил иткән. Милләттәре буйынса урыҫтар — 87,9%; татарҙар — 7,7%; мариҙар — 3,2% булған.

# Көңгөр округы
## Этимологияһы

Был төбәктең топонимдарын өйрәнгән СССР һәм рәсәй географы, топонимика, картография буйынса белгес, профессор Евгений Михайлович Поспелов фараз итеүенсә, Көңгөр атамаһы ункур йәки унгур (мәмерйә, тарлауыҡ, ҡая тишектәре) тигән төрки һүҙенән алынған.
# Юрма (Пайдугина ҡушылдығы)

Юрма — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пайдугина йылғаһының һул ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 83 км.

# Юрма (Пайдугина ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010600112115200028341
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202834
* Бассейн коды — 13.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Йәнбулатов Усман Хәсән улы

Усман Хәсән улы Йәнбулатов (1876 — ?) — рус офицеры. Беренсе донъя һуғышы геройы.

# Йәнбулатов Усман Хәсән улы
## Биографияһы

Йәнбулатов Хәсән Усман улы 1876 йылда Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙендә Сәйет улусының башҡорт ғаиләһендә тыуған.
1897 йылдан 11-се драгун Рига полкында хәрби хеҙмәттә.
1914 йылдан Беренсе донъя һуғышы ҡатнашыусыһы, 11-се драгун Рига полкында подпрапорщик. Батырлығы өсөн IV дәрәжә (№ 102974), III дәрәжә (№ 7202), II дәрәжә (№ 1450) һәм I дәрәжә (№ 131) Георгий тәреһе менән бүләкләнгән:
* Дошманға ҡаршы күрһәткән батырлыҡтары өсөн
1915 йылдың 16 апрелендә «Хәрби батырлығы өсөн» Көньяҡ-Көнбайыш фронты армиялары командующийы инфантериянан генерал Н. И. Ивановтың 477 -се бойороғо менән прапорщик званиеһы бирелә.
1915 йылдың көҙөндә үҙ теләге менән 11-се кавалерия дивизияһының партизан отрядына инә. 1915 йылдың 16 ноябрендә корнет дәрәжәһе бирелә. 1915 йылда батырлығы өсөн ҡылыс һәм бант менән 4 дәрәжә Изге Владимир орденына лайыҡ була:
* 1915 йылдың 14 ноябренән 15 ноябренә ҡарай төндә Невель ауылы янында барған партизандар һөжүме ваҡытында бай йортона беренсе булып бәреп инә һәм драгундар Павел Кузнецов һәм Хрипунов менән бергә 82-се пехота дивизияһы генералы Фабариусты шәхсән әсирлеккә ала.
1916 йылдың 23 февралендә күрһәткән батырлыҡтары өсөн «Батырлыҡ өсөн» тигән яҙыу менән 4 дәрәжә Изге Анна ордены менән бүләкләнә.
1917 йылдың 16 авгусында штаб-ротмистр званиеһы бирелә. 1917 йылда кавалерия дивизияһыныңт 11-се уҡсылар полкына ебәрелә.
1917 йылдың 21 октябрендә Петроград Думаһы ҡарары белән батырлығы өсөн IV дәрәжә Изге Георгий ордены менән бүләкләнә.
1917 йылдың 21 ноябрендә 7-се армия приказы менән батырлығы өсөн 1888-се Георгий ҡоралы менән бүләкләнә:
* 1917 йылдың 6 июлендә Конюхи һәм Бышка ауылдары янында барған һуғыш өсөн һөжүм итеү эскадроны менән командалыҡ итеп, беҙҙең окоптарҙан дошманды ҡыуып сығара һәм уларҙың елкәләрендә дошман ококптарына бәреп инә унда дошмандың бер өлөшөн юҡ итеп, әсирлеккә бер офицерҙарын һәм 45 һалдатын ала.
Граждандар һуғышында ҡатнаша. 1919 йылда — Башҡорт корпусының 1-се кавалерия полкы командиры Муса Мортазин бригадаһында, августа бригада Ҡызыл Армия яғына күсә.
# Няколь-Ту

Няколь-Ту — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кондый-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.

# Няколь-Ту
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300063808
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306380
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Оло Режма

Оло Режма — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Двинская мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Оло Режма
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300512103000004712
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000471
* Бассейн коды — 03.02.03.005
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Фёдоров Виктор Степанович

Федоров Виктор Степанович (1912 йыл — 1990 йыл — 1 февраль 1990 йыл) — совет дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре, Социалистик Хеҙмәт Геройы.

# Фёдоров Виктор Степанович
## Биография

1912 йылдың 16 (29 майында) Армавир ауылында (хәҙерге Армавир, Краснодар крайы) эшсе ғаиләһендә тыуған. Милләте — урыҫ.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1926 йылда Грозный ҡалаһында нефть промыслаһы слесары уҡыусыһы булып башлай, бригада уҡыусылары мәктәбен тамамлай. 1928 йылда институтта уҡыуын дауам итә.
1932 йылда Грозный нефть институтын тамамлаған. Техник фәндәр кандидаты.
1935 йылдан уҡытыусы була.
1940 йылдан алып «Грознефтезаводтар» берекмәһендә хужалыҡ эшендә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 24 ғинуарындағы «Нефть сәнәғәте хеҙмәткәрҙәренә Социалистик Хеҙмәт Геройы исемен биреү тураһындағы» Указы менән «нефть сығарыуҙы арттырыуҙа, нефть продукттары сығарыуҙа, яңы нефть ятҡылыҡтарын тикшереүҙә һәм нефть скважиналарын быраулауҙа ҙур ҡаҙаныштары өсөн» Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырыла һәм Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
1946—1948 йылдарҙа СССР-ҙың көньяҡ һәм көнбайыш райондарында нефть сәнәғәте министры урынбаҫары.
1948—1951 йылдарҙа — СССР-ҙың нефть сәнәғәте министры урынбаҫары.
1951—1952 йылдарҙа СССР нефть сәнәғәте министрының беренсе урынбаҫары.
1952—1954 йылдарҙа — Ангара нефть химияһы комбинатының төҙөлөш начальнигы.
1954—1957 йылдарҙа — СССР нефть сәнәғәте министрының беренсе урынбаҫары.
1957—1958 йылдарҙа — Башҡортостан халыҡ хужалығы советы рәйесе.
1958—1963 йылдарҙа СССР Министрҙар Советының химия буйынса дәүләт комитеты рәйесе.
1963—1964 йылдарҙа СССР Дәүләт планы ҡарамағындағы Химия һәм нефть сәнәғәте дәүләт комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары.
1964—1965 йылдарҙа СССР Дәүләт планы ҡарамағындағы Нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы сәнәғәте дәүләт комитеты рәйесе — СССР министры.
1965—1985 йылдарҙа — СССР-ҙың нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы сәнәғәте министры.
1939 йылдан алып ВКП(б) ағзаһы. КПСС ҮК ағзаһы (1976—1986), КПСС ҮК-на ағзалыҡҡа кандидат (1961—1976). СССР Юғары Советының 5 — 10-сы саҡырылыш депутаты.
1985 йылдан алып пенсияла. 1990 йылдың 1 февралендә Мәскәүҙә вафат була. Троекуров зыяратында ерләнгән.

# Фёдоров Виктор Степанович
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (24.1.1944).
* биш Ленин ордены
* Октябрь Революцияһы ордены
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* миҙал
* икенсе дәрәжә Сталин премияһы (1942) — ғәмәлдәге ҡоролмаларҙа һәм заводтарҙа авиабензиндар етештереүҙе арттырыу ысулын эшләгән һәм сәнәғәткә индергән өсөн
* беренсе дәрәжә Сталин премияһы (1948) — юғары сифатлы бензин ресурстарын байтаҡҡа киңәйтеүҙе тәьмин иткән нефть продукттарын алыу ысулдарын тамырынан камиллаштырған өсөн

# Фёдоров Виктор Степанович
## Иҫкәрмә

* ↑ Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Социалистического Труда работникам нефтяной промышленности» от 24 января 1944 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1944. — № 6 (266). — С. 1.
# Баланлы (Мөслим районы)

Баланлы — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Мөслим районындағы ауыл. Баланлы ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

# Баланлы (Мөслим районы)
## Географик урынлашыуы

Ауыл Баланлы йылғаһы буйында, Мөслим ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 17 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Баланлы (Мөслим районы)
## Тарихы

Баланлы — ирәкте (табын) ырыуы башҡорттарының ауылы. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Ирәкте улусы составында була. 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Александр-Ҡарамалы улусы составына керә.
ХХ быуат башында ауылда мәсет, мәҙрәсә, һыу тирмәне теркәлгән.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Мөслим районы, 1963 йылдан — Сарман районы, 1965 йылдан — йәнә Мөслим районы составына керә.

# Баланлы (Мөслим районы)
## Халҡы

1816 йылда ир енесле 48 керҙәш (типтәр), 58 дәүләт крәҫтиәне (мишәр), 4 башҡорт; 1848 йылда — 160 керҙәш, 88 дәүләт крәҫтиәне, 8 башҡорт; 1859 йылда — 335 типтәр, мишәр һәм башҡорт; 1870 йылда — 299 типтәр, 201 татар, 40 башҡорт йәшәй. Керҙәштәр сығышы менән Вятка губернаһы Алабуға өйәҙенең йәнәй ырыуы бәзәкә түбәһе башҡорттарынан булғандар.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1870 | 1920 | 1922 | 1926 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2000 |
| 630 | 1215 | 847 | 754 | 595 | 557 | 649 | 553 | 386 | 397 |

# Баланлы (Мөслим районы)
## Инфраструктура

Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
# Урал аръяғы ЙЭҮ

Урал аръяғы ЙЭҮ — Башҡортостан Республикаһы Сибай ҡалаһын электр энергияһы менән тәьмин итеү өсөн төҙөлгән газ поршенлы электр станцияһы.

# Урал аръяғы ЙЭҮ
## Тарихы

Берләштерелгән йылылыҡ электр үҙәге станцияһы төҙөлөшө 2002 йылдың 22 декабрендә башлана.
Берләштерелгән йылылыҡ-электр үҙәге 2004 йылдың 5 мартында сафҡа индерелә. Станцияны сафҡа индереүгә арналған митингта сығыш яһап, Башҡортостандың элекке президенты Рәхимов билдәләүенсә, төҙөлгән станция уникаль характеристикаға эйә: электр энергияһын етештереүҙә файҙалы тәьҫир итеү коэффициенты (факторы) яҡынса 43%, ә яғыулыҡты файҙаланыу коэффициенты (нормаһы) — 83,3% тәшкил итә.
Бөгөнгө көндә предприятие йылылыҡ ихтыяждары өсөн эҫе һыуҙа электр һәм йылылыҡ энергияһы менән тәьмин итә, Башҡорт Урал аръяғы өсөн төп электр сығанағы һәм Сибай ҡалаһы өсөн йылылыҡ сығанағы булып тора.
2009-2011 йылдарҙа Урал аръяғы ЙЭҮ-е киңәйтеү һөҙөмтәһендә ҡаҙанлыҡ цехы һәм һыу йылытыу ҡаҙанлығы-утилизаторы менән ҡеүәте 16 МВт булған газ турбинаһы ҡоролмаһын төҙөү иҫәбенә уның айырым подразделениеһы - "Сибай" ГТЭС-ы (газ турбиналы электр станцияһы) барлыҡҡа килә. Газ турбиналы электр станцияһы (ҡуйылған электр ҡеүәте 16 МВт, йылылыҡ ҡеүәте — 95,54 Гкал/сәғ) Сибай ҡалаһын электр энергияһы һәм йылылыҡ менән тәьмин итеүҙе арттырырға һәм Башҡорт Урал аръяғында энергия дефицитын кәметергә мөмкинлек бирә.

# Урал аръяғы ЙЭҮ
## Тасуирламаһы

2008 һәм 2009 йыл йомғаҡтары буйынса ҡуйылған электр ҡеүәте 24,92 МВт тәшкил итә, ә йылылыҡ ҡеүәте — 22,2 Гкал/сәғ. 2010 йыл йомғаҡтары буйынса станцияның ҡеүәте ике тапҡырға кәмей: электр ҡеүәте 12,46 МВт, йылылыҡ ҡеүәте 11,11 Гкал/сәғ тиклем.
2011 йылдың 12 октябренә станцияның ҡеүәте үҙгәрмәгән. 2010 йылда Урал аръяғы ЙЭҮ-е 67,4 млн кВт·сәғ электр энергияһы етештерә, был Башҡортостан Республикаһында етештерелгән электр энергияһының 0,3 процентын тәшкил итә. 2010 йылда билдәләнгән электр ҡеүәтен файҙаланыу коэффициенты 35,3 % тәшкил итә. Шул уҡ йылда йылылыҡ энергияһын бүлеү 109 мең Гкал тәшкил иткән