yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Оло Калья

Оло Калья — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нерпъя йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Оло Калья
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200012090
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201209
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Самат (исем)

Самат — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла был исемде ишетергә мөмкин.

# Самат (исем)
## Этимологияһы

Самат исеме ғәрәп теленән мәңгелек, мәңге йәшәй тигәнде һәм башлыҡты аңлата.

# Самат (исем)
## Билдәле шәхестәр

* Ғәбиҙуллин Самат Мәһәҙи улы (30 октябрь 1939 йыл — 21 март 1997 йыл) — журналист, шағир. 1988 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990), Сабирйән Мөхәмәтҡолов исемендәге премия лауреаты (1994).
* Мөхәмәтйәнов Самат Әбдрәхим улы (20 июнь 1949 йыл) — ғалим-педагог, философ, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре кандидаты (1995), философия фәндәре докторы (2000), профессор (2002).
* Вәлиев Самат Фәттәх улы (3 декабрь 1904 йыл — 15 октябрь 1986 йыл) — дәүләт эшмәкәре. 1948—1971 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының финанс министры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының IV—VI саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Ике Ленин (1959, 1966) һәм «Почёт Билдәһе» (1949) ордендары кавалеры.
* Вәисов Самат Мостафа улы — совет — партия, хужалыҡ хеҙмәткәре, тыуған яҡты өйрәнеүсе
# Олику-Яха (Манго-Юрибей ҡушылдығы)

Олику-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Манго-Юрибей йылғаһының һул ярына тамағынан 111 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Олику-Яха (Манго-Юрибей ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15040000212115300054709
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305470
* Бассейн коды — 15.04.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Лексика

Лексика — (гр. lexikos — һүҙгә ҡағылышлы), телдең йәки уның айырым ҡатламының һүҙҙәр йыйылмаһы.

# Лексика
## Үҙенсәлеге

Ысынбарлыҡ менән туранан‑тура бәйләнеше, телдә аралашыусыларҙың йәш, һөнәр, социоль, биләмә һ.б. күрһәткестәрен, йәмғиәт тормошоноң төрлө күренештәрен яҡтырта алыу һәләте лексика төп үҙенсәлеге булып тора. Ул үҙгәреүсән: телдең тарихи үҫеше процесында лексика берәмектәренең стилистик, функциональ, семантик үҙенсәлектәре һәм ярашлығы үҙгәрә.

# Лексика
## Хәҙерге башҡорт теленең лексикаһы

Хәҙерге башҡорт теленең лексикаһы башҡа төрки телдәр лексик берәмектәренең структур үҙенсәлектәренән айырылып торған һәм төрлө төркөм һүҙҙәре менән берләштерелгән ҡатмарлы система булып тора. Башҡорт лексикаһы нигеҙендә дөйөм төрки һүҙҙәре ята, уларҙың күбеһе үҙҙәренең тәүге мәғәнәһен һаҡлап ҡалған; шулай уҡ фольклор һәм этнография төшөнсәләрен, хайуандар һәм үҫемлектәр атамаларын һ.б. аңлатҡан төп башҡ. һүҙҙәрен айырып күрһәтәләр; үҙләштерелгән һүҙҙәр айырым ҡатлам булып тора. Дөйөм төрки һәм төп башҡ. һүҙҙәре лексиканың 60%-ын тәшкил итә, үҙләштерелгән һүҙҙәр — яҡынса 40 %. Лексик фразеологизмдар айырым урын алып тора.

# Лексика
## Актив һәм пассив лексика

Ошо ике төргә айыралар: актив лексика сағыштырмаса тотороҡло, һүҙьяһалышта әүҙем ҡаитнашҡан, стилистик яҡтан нейтраль һәм көндәлек аралашыуҙа айырыуса йыш ҡулланылған берәмектәрҙән тора; пассив лексика ҡулланыу сфераһы (башҡорт теленең диалекттарындағы һүҙҙәр, профессионализмдар, терминология һ.б.), стилистик дифференциация (Функциональ стилдәр), телдең тарихи үҫеш шарттары (иҫкергән һүҙҙәр, неологизмдар һ.б.) һ.б. менән сикләнгән.

# Лексика
## Өйрәнеү обьекты

Лексика лексикологияның, ономасиологияның, семасиологияның, социолингвистиканың, этимологияның һ.б. өйрәнеү объекты булып тора. Башҡорт лексикаһы структур һәм семантик үҙгәрештәрен асыҡлауҙа диалектология буйынса тикшеренеүҙәр ҙур әһәмиәткә эйә. Һүҙлектәр лексиканы теркәүҙең төп сараһы булып тора.
# Зәңгәр мәсет (Ҡазан)

1819
Зәңгәр мәсет (Дүртенсе йәмиғ, татар. Zəŋgər məçet, Зәңгәр мәчет) — Ҡазанда Иҫке Татар биҫтәһендә урынлашҡан мәсет. Дини архитектура ҡомартҡыһы. Исемен стана төҫөнән алған.
Классицизм стилендә 1815—19 йылдарҙа Ҡазан сауҙагәре Әхмәт Айытов-Заманов аҡсаһына төҙөлгән. Архитекторы билдәһеҙ. Ҡыйығында өс ҡатлы манаралы, ике заллы Йома мәсете.
# Бәғәнәш

?Бәғәнәш :
Башаҡлы бәғәнәш — Бәғәнәш ырыуыныңтипик төрө рода Воронец :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Үҫемлектәр |
| Бүлексә: | Ябыҡ орлоҡлолар |
| Класс: | Ике өлөшлөләр |
| Тәртип: | Лютик сәскәлеләр |
| Ғаилә: | Лютиковые |
| Суб-ғаилә: | Ranunculoideae |
| Триба: | Actaeeae |
| Ырыу: | Бәғәнәш |
Латинса исеме :
Actaea L., 1753 :
syn. :
Actinospora Turcz.
Pityrosperma Siebold & Zucc. :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр |
Бәғәнәш (лат. Actáea) — лютик һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.
Элекке СССР биләмәһендә 3 төрө үҫә, ә Клопогон (Цимицифуга, Cimicifuga) ырыуын иҫәпкә алып — 8 төр.

# Бәғәнәш
## Ботаник яҙма

Күп йыллыҡ үлән. Һабағы төҙ, тигеҙ япраҡланған, 60—70 см бейеклектә. Япрағы ике, өс бүлемле өсәрле, япраҡсаһы киң оҙонса, тупаҫ йәки ҡыҫҡа осло, төбөндә япраҡ һабағы барлыҡҡа килтерә. Сәскәһе аҡ, ваҡ, сәскәлеге — ҡыҫҡа, оҙонса тәлгәш. Май—июндә сәскә ата. Емеше — ҡыҙыл йәки ҡара еләк, июлдә өлгөрә.

# Бәғәнәш
## Таралышы

Яҡынса 10 төрө билдәле. Уның төрҙәре Төньяҡ Европала, Кавказда һәм Көнбайыш Себерҙә, Монголияла, Ҡытайҙа, Японияла, шулай уҡ Төньяҡ Америкала осрай. Башҡортостанда 2 төрө үҫә: башаҡлы бәғәнәш (русс. Вороне́ц колоси́стый, йәки Воронец колосови́дный чёрный, лат. Actaéa spicáta) һәм ҡыҙыл емешле бәғәнәш (русс.Воронец красноплодный, лат. Actaea erythrocarpa).
Күләгәле урманда үҫә. Ҡыҙыл емешле бәғәнәш Башҡортостандың Урал алдында һәм Башҡортостан (Көньяҡ) Уралында таралған, башаҡлы бәғәнәш — республиканың бөтә территорияһында. Декоратив, ағыулы үҫемлек.

# Бәғәнәш
## Составы

Составында алкалоидтар, сапониндар һ.б. бар, халыҡ медицинаһында ҡулланыла.

# Бәғәнәш
## Ҡулланылышы

Башаҡлы бәғәнәш тә, ҡыҙыл емешле бәғәнәш тә ысын мәғәнәһендә Башҡортостандың «женьшены». Халыҡ медицинаһында уның тамырын, үләнен, орлоҡтарын барыһын бергә йонсоған, миктәгән саҡта ҡулланалар. Шуға ла ул ауыр физик һәм аҡыл эшмәкәрлеге ваҡытында, сирҙәрҙән хәлһеҙләнгәндә көс биреүсе, иммун системаһын нығытыусы дарыу үләне булып тора.
Шулай уҡ, халыҡ медицинаһында элек-электән тамырҙарын (төнәтмә рәүешендә йәки яңыалынғанын) ревматизмды, базеда ауырыуын, астманы, малярияны дауалау өсөн ҡулланалар. Ярһығанда тынысландырыу, эсте йомшартыу, ҡоҫтороу һәләтлегенә эйә. Ер өҫтө өлөшө (үлән) — мигренды, танауҙан ҡан ағыуын, эпилепсияны һәм венерик ауырыуҙарҙы дауалай. Емештәре — артриттан, анемиянан, баш ауыртыуынан дауа.
Себерҙә ер өҫтө өлөшөн һәм емештәрен ашҡаҙан яман шешен дауалауҙа ҡулланалар.
Тамырҙары һәм тамырһабаҡтары гомеопатияла ҡулланыла
# Тамратка

Тамратка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тамырсат йылғаһының һул ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Тамратка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010800112115200032373
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203237
* Бассейн коды — 13.01.08.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ҡаҙаҡ (ҡала)

Ҡаҙаҡ (рус. Газах, әзерб. Qazax) — Әзербайжандың көнбайышындағы ҡала, Ҡаҙаҡ районының административ үҙәге. Акстафа йылғаһы буйында, диңгеҙ кимәленән 323 м бейеклектә, Агстафа ҡалаһы тимер юл станцияһынан 9 км көньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан.
Ҡала майҙаны — 699 км². Бында 82500-ҙән ашыу кеше йәшәй.

# Ҡаҙаҡ (ҡала)
## Тарихы

XVIII быуатта Ҡаҙаҡ Ҡаҙаҡ солтанатының баш ҡалаһы булған. Рәсәй империяһында ҡала Елизаветполь губернаһы Ҡаҙаҡ өйәҙенең административ үҙәге, Елизаветполь губерна ҡалаһынан 104 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
1909 йылда Ҡаҙаҡ ҡала статусы ала. 1918 йылда Гори ҡалаһында Ҡаҙаҡ уҡытыусылар семинарияһы асылған, уның беренсе директоры Фиридун-бек Кочарлинский булған. 1930 йылдан — Әзербайжандың Ҡаҙаҡ районының административ үҙәге

# Ҡаҙаҡ (ҡала)
## Мәҙәниәте

Ҡаҙаҡ районында донъя, милли һәм урындағы әһәмиәткә эйә 112 тарихи ҡомартҡы бар. Уларҙың 54-е — археология, 46-һы — архитектура , 7 монументаль-тарихи һәйкәл, 5 биҙәү-ҡулланма сәнғәте ҡомартҡыһы.
Ҡаҙаҡтың үҙендә 112 ҡомартҡы һаҡлана: улар араһында Дамджили мәмерйә торанҡаһы, 6-сы быуат албан ҡорамы, Ҡыҙыл күпер (12 быуат) һәм башҡалар.

# Ҡаҙаҡ (ҡала)
## Иҡтисады

Ҡалала келәм етештереү, мамыҡ иләү фабрикаһы, шулай уҡ аҙыҡ-түлек сәнәғәте предприятиелары, ауыл хужалығы техникумы, медицина училищеһын, халыҡ театры урынлашҡан. Совет йылдарында уҡ Ҡаҙаҡ ҡалаһы әзербайжан оҙон өбөрҫөлө келәм етештереү үҙәге һаналған
# Герпетология

Герпетоло́гия (бор. грек. ἑρπετόν герпетон — һөйрәлеүселәр, йылан һәм λόγος өйрәнәм) — ер-һыу хайуандарын (амфибияларҙы) һәм һөйрәлеүселәрҙе (рептилияларҙы) өйрәнеүсе фән.
Ер-һыу хайуандарын өйренеүсе фәнде ҡайһы саҡта батрахология (бор. грек. βάτραχος — тәлмәрйен) тип атайҙар.
Йыландар тураһында фән серпентология (лат. serpens— йылан; ингл. serpentology, франц. ophiologie, бор. грек. ὄφις — йылан) тип атала.
# Руш

Руш — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тагил (№1062 Нижне-Тагил суқоймасы) йылғаһының уң ярына тамағынан 311 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Руш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тагил йылғаһы инешенән Черной йылғаһын индермәйенсәТүбәнге Тагил ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501412111200005249
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200524
* Бассейн коды — 14.01.05.014
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Үлсәү (йондоҙлоҡ)

Үлсәү (йондоҙлоҡ) (лат. Libra) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — Зубен эль Генуби, яҡтылығы 2,75 була. Майҙаны буйынса урыны — 29.
# Тиксна

Тиксна (Тихсена) — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сухона йылғаһының һул ярына тамағынан 336 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.

# Тиксна
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — йылғаның башынан алып Төньяҡ Двина Вычерга йылғаһына ҡойғанға тиклем, Юг һәм Сухона йылғаларын индермәйенсә (инештән Кубен гидроузлына тиклем). Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100312103000007674
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000767
* Бассейн коды — 03.02.01.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Мәхтүмкули һәйкәле

Мәхтүмкули һәйкәле
Мәхтүмкули Фраджи (урыҫса, Памятник Махтумкули Фраги) һәйкәле Рәсәйҙең Әстерхан ҡалаһында ҡуйылған. Һәйкәл төркмән шағиры, аҡыл эйәһе, фәйләсүф Мәхтүмкули Фраджи (1733—1783) хөрмәтенә ҡуйылған. Һәйкәл Әстерхан ҡалаһының Ленин районында, Әстерхан дәүләт университеты ҡаршыһындағы Студенттар паркында 2009 йылда ҡуйылған.

# Мәхтүмкули һәйкәле
## Тарих

Мәхтүмкулиға һәйкәл Әстерхан губернаторы Александр Жилкин тәҡдиме менән ҡалала урынлаштырылған[1 ]. Һәйкәлдең авторы — билдәле төркмән скульпторы Сарагт Бабаев. Һәйкәлде ул Әстерхан ҡалаһына бүләккә эшләгән[3 ] . Һәйкәл 2009 йылдың 15 майында Әстерханға Төркмәнстан мәҙәниәт делегацияһы Gulmirat Miradovi һәм ҡалалағы төркмән общинаһы вәкилдәре алдында ҡуйыла[5] .
Мәхтүмкули Фраги — XVIII быуаттың төркмән шағиры, аҡыл эйәһе, фәйләсүфе һәм төркмән эҙәбиәте классигы[6]. Мәхтүмкулиҙың томошо тураһындағы мәғлүмәт бик аҙ. Берҙән-бер сығанаҡ булып халыҡ йолалары һәм шиғырҙары тора[7] . Мәхтүмкулиҙы Төркмәнстанда, Рәсәйҙә Пушкинды хөрмәтләгән кеүек, оло хөрмәтләйҙәр. Бына шуға ла инде Әстерхандағы төркмән йәмәғәтселеге үҙ ҡалаларында Мәхтүмкулиға һәйкәл ҡуя[6] .
Был һәйкәл Рәсәйҙә ихтирамға лайыҡ шағир Мәхтүмкулиға ҡуйылған икенсе һәйкәл. Беренсе һәйкәл 2008 йылда Рәсәй Федерацияһының Ставрополь крайы Благодарненский районы Эдельба төркмән ауылында ҡуйылған[5]
# Хоҙаяров Ғәләүетдин Ғәйнетдин улы

Ғәли Хоҙаяров (төп исеме Хоҙаяров Ғәләүетдин Ғәйнетдин улы; 20 сентябрь 1891 йыл — 9 март 1966 йыл) — уҡытыусы, журналист, шағир, дәүләт һәм юғары мәктәп эшмәкәре. 1919—1920 йылдарҙа Өфөлә сыҡҡан «Шәреҡ ярлылары» гәзите мөхәррире; 1924—1932 йылдарҙа Ҡазандағы «Спартак» күн аяҡ кейеме комбинаты директоры, Татар АССР-ы Халыҡ Хужалығы Советы Рәйесе урынбаҫары, Ауыл хужалығы кооперацияһы союзы рәйесе, Татар педагогия институты ректоры, Татарстан мәғариф халыҡ комиссары, Ҡазан совет төҙөлөшө институты директоры. Сәйәси золом ҡорбаны.

# Хоҙаяров Ғәләүетдин Ғәйнетдин улы
## Биографияһы

Ғәләүетдин Ғәйнетдин улы Хоҙаяров (икенсе мәғлүмәттәр буйынса Ҡоҙаяров) 1891 йылдың 20 сентябрендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Аблай ауылында тыуған. Йәштән үк тормош ауырлыҡтарын татый. Башланғыс белемде Сембер губернаһындағы Иҫке Тимешкә ауылы мәҙрәсәһендә ала. 1907 йылда Өфөгә килә, «Ғәлиә» мәҙрәсәһенә уҡырға керә. Шәкерттәр болаһында ҡатнашып, унан ҡыуыла. Ауылдарҙа балалар уҡыта.
Октябрь социалистик революцияһынан һуң Коммунистар партияһына инә. 1919—1920 йылдарҙа Өфөлә нәшер ителгән «Шәреҡ ярлылары» гәзитендә мөхәррир булып эшләй.
1921 йылдан Ҡазанда эшләй. Дөйөм мәғлүмәттәр буйынса, 1924—1932 йылдарҙа бындағы «Спартак» күн аяҡ кейеме комбинатында директор, Татар АССР-ы Халыҡ Хужалығы Советы Рәйесе урынбаҫары, Ауыл хужалығы кооперацияһы союзы рәйесе, Татар педагогия институты ректоры, ТАССР мәғариф халыҡ комиссары, Ҡазан совет төҙөлөшө институты директоры була.
1932 йылда «Советтарға ҡаршы пропаганда алып барыу»ҙа ғәйепләнеп, өс йылға иректән мәхрүм ителә һәм язаны үтеү өсөнӘстерханға ебәрелә. Хөкөм ваҡытын тултырып, азатлыҡҡа сыҡҡандан һуң ошо ҡалала кәмәләр эшләү верфында хеҙмәт һала, шунан һуң Ҡазанға ҡайтып, элегерәк үҙе етәкләгән «Спартак» фабрикаһында эшләй.
1936 йылдың авгусында тағы ла ҡулға алына һәм ниндәйҙер яңы ғәйепләүҙәрһеҙ биш йылға Колыма лагерына оҙатыла. Был срокты тултырғандан һуң, спецпоселенец булараҡ, Ҡаҙағстан биләмәләрендә йәшәй. Унда тәүге әҙерҙәрҙә төрлө эштәрҙә йөрөй, һуңыраҡ башланғыс мәктәптә уҡытыусы була.
1956 йылда реабилитациялана һәм Өфөгә йәшәргә ҡайта. 1966 йылдың 9 мартында вафат була.

# Хоҙаяров Ғәләүетдин Ғәйнетдин улы
## Ижади эшмәкәрлеге

«Ваҡыт» гәзитендә һәм «Шура» журналында 1910 йылда мәғәрифәтселек идеяларында яҙылған тәүге шиғырҙары баҫыла. Әҫәрҙәрҙең лирик геройы рухи һәм социаль азатлыҡҡа ынтыла.
Тәүге китабы — «Башҡорт халҡына хитап» тип атала һәм 1910 йылда баҫылып сыға. «Күҙ йәштәрем» тигән икенсе китабы 1915 йылда донъя күрә.
# Ҡурман районы

Ҡурман районы (укр. Красногвардійський район, ҡырымтат. Qurman rayonı, Къурман районы) — Ҡырым АР территорияһында урынлашҡан 14 райондың береһе. Райондың административ үҙәге — Ҡурман.
Райондың майҙаны — 1766 км². Халыҡ тығыҙлығы — 53.1 кеше/км².
Телефон коды — +380 6556.

# Ҡурман районы
## Халыҡ

2012 йылда бында 90 908 кешенең йәшәүе мәғлүм.
2001 йылғы Украина йән иҫәбен алыу буйынса милли составы:
* урыҫтар — 48,7 %
* ҡырым татарҙары — 16,7 %
* украиндар — 27,3 %
* белорустар — 2,2 %
* поляктар — 0,2 %.
# Анчисхати сиркәүе

Анчисхата (груз. ანჩისხატი) — Ғайса бәйғәмбәр әсәһе Раштыуа байрамына арналған VI быуат сиркәүе. Һаҡланып ҡалғандарҙан Тбилиси ҡалаһындағы иң боронғо сиркәү.

# Анчисхати сиркәүе
## Тарихы

Грузин йылъяҙмаларына ярашлы, сиркәүҙе Иберия батшаһы Дачи Уджармели(522—534 йй. тирәһе) төҙөгән, ул Тбилисины үҙенең баш ҡалаһы итте. Башта Ғайса бәйғәмбәр әсәһе Раштыуаһына арналған сиркәү 1675 йылда — Анчисхати тигән икенсе исем ала, был исем Анчий кафедраль соборынан (Тао-Кларджети) Ҡотҡарыусы (Анчий иконаһы) бик боронғо энкаустик икона хөрмәтенә күсерелгән. Ғосман баҫып инеүе осоронда ла, алтын тимерсе златокузнец Бек Опизари XII быуатта алтын ҡушылмалы көмөш тышлыҡ оклад эшләгән, шулай итеп иконаны һаклап ҡалырға тырышҡандар. Икона изге Мария сиркәүендә күп быуаттар дауамында һаҡланып килгән, хәҙер ул Грузия дәүләт сәнғәте музейының Алтын фондында һаҡлана.
XV быуаттан XVII быуатҡа тиклем Грузияның фарсылар һәм төрөктәр менән алып барған һуғыштарында сиркәү бер нисә тапҡыр емерелгән.
Анчисхати менән йәнәш кирбес манараны 1675 йылда католикос Доменти төҙөгән. Сиркәү планировкаһы 1870 йылдарҙа, көмбәҙ өҫтәлгәндән һуң, бик ныҡ үҙгәргән.
Совет осоронда сиркәүҙе емерелеү ҡурҡынысынан һаҡларға (әүҙем яҡлаусы булып Давид Арсенишвили сығыш яһаған) тура килә, һаҡланған бинаны һөнәрселек кәсебе тауарҙары музейы биләгән, һуңынан бында художество оҫтаханаһы урынлашҡан. 1958 йылдан 1964 йылға тиклем реставрация эштәре (архитектор Р. Гвердцители етәкселегендә) үткәрелгән, һәм уға XVII быуат ҡиәфәте ҡайтарылған. 1989 йылда сиркәү яңынан эшләй башлаған. Анчисхати сиркәү йырсылар певчих хорының иң боронғо грузин йырҙарын сағыу башҡарыуы билдәле.

# Анчисхати сиркәүе
## Архитектураһы

Анчисхати — даға формаһындағы апсидалы өс нефлы базилика конструкцияның боронғолоғона ишаралай. Иң тәүҙә һары туф блоктарынан төҙөлгән булған, 1958—1964 йй. реставрация ваҡытында кирбес ҡулланылған. Бинаның өс сығыу урыны бар, әммә беҙҙең көндәрҙә көнбайыш сығыуы ғына ҡулланыла.
Ҡорам эсендә 1630—1638 йй. Грузин православ сиркәүен етәкләгән католикос Евдемоз I Диасамидзе ерләнгән. Бөтә иконалар ҙа, католикос Николоз VI (Амилахвари) бойороғо буйынса 1683 йылда яҙылған запрестольный образдан башҡа, XIX быуат менән билдәләнә.
# Телави тарих-этнография музейы

Телави тарих-этнография музейы - (груз. თელავის ისტორიულ-ეთნოგრაფიული მუზეუმი) - 1927 йылда төбәкте өйрәнеү музейы булараҡ барлыҡҡа килгән.

# Телави тарих-этнография музейы
## Тарихы

Музей асылғас, 8 йыл йәмәғәт башланғысында эшләп килгән. 1935 йылда ул тарих-этнография музейы итеп үҙгәртелә. Музей король Ираклий II һарайында бер нисә залда урынлаштырылған. Бүлектә төрлө осорҙар сағылдырылған.
Музей комплексы Королдәр һарайы (XVIII быуат), Батша соборы сиркәүе, XVIII быуаттың 50-се йылдарында Ираклий тарафынан ойошторолған Философия-теология мәктәбе харабалары, Король мунсаһы һәм һарайҙың туннель биләмәһе, көнбайыш яғындағы уникаль ҡапҡа, шулай уҡ Изге Нино мәктәбе,сәнғәт галереяһы һәм административ биналарҙан тора.
Король Ираклий ҡомартҡыларынан тыш музейҙа нумизматичк материал, иртә феодаль осор саркофаг, урта быуат һуғыш кейемдәре, XVII-XIX быуат баҡырҙан ҡойолған әйберҙәр, ҡорал, хевсурҙарҙың кейем өлгөләре һаҡлана.Сәнғәт галереяһында Кетеван Иашвили бүләк иткән 187 шәхси коллекция экспонаттары һәм башҡалар һаҡлана.
Бынан тыш музеейҙа фәнни китапхана бар. Унда 5000-ләп китап һәм 7000-дән ашыу фотография бар.
# Иҫке Байыш ауыл Советы (Дүртөйлө районы)

Иҫке Байыш ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Дүртөйлө районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Иҫке Байыш ауылы.

# Иҫке Байыш ауыл Советы (Дүртөйлө районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Инквизиция

Инквизиция — дини дошмандарға ҡаршы көрәшеү өсөн католиктар дине тарафынан ойошторолған һәм йыртҡыслығы менән танылған хөкөм итеү, язалау ойошмаһы. Инквизицияның төп бурысы— ғәйепләнеүсенең ерестә ғәйебен билдәләү. Христианлыҡ барлыҡҡа килгәндән алып дин эске һәм тышҡы дошмандарҙан ыҙалана.
Католик сиркәүҙең «Инквизиция» исемле махсус суды Рим папаһы Иннокентий III тарафынан 1215 йылда ойошторола.
# Николо-Вяжищи монастыры

Николо-Вяжищи монастыре - Урыҫ православие сиркәүенең ставропигиаль ҡатын-кыҙҙар монастыре. Новгород өлкәһенең Новгород районы Вяжищи ауылы янында урынлашҡан.

# Николо-Вяжищи монастыры
## Тарихы

XIV быуат аҙағында иноктар Евросин, Игнатий һәм Галактион тарафынан нигеҙ һалына. Йылъяҙмала беренсе тапҡыр 1411 йылда телгә алына.
1411 йылда Никольский соборы (ағастан) төҙөлә, 1417 йылда йылъяҙмаларҙа яңы ғибәҙәтхана төҙөлөшө тип алына. 1419 йылда Изге Антоний хөрмәтенә ҡабат ағас ғибәҙәтхана төҙөлә. 1458 йылда обительдә уның постиженнигы Новгород архиепискобы Евфимий ерләнгән, тиҙ арала урындағы изгеләре исемлегенә индерелгән (дөйөм сиркәү хөрмәтләүе 1549 йылда тупланған).
XVII быуатта монастырь Романовтар династияһынан булған беренсе батшалар ярҙамынан файҙалана. 1670-80 йылдарҙа уға Николаев Понедельский һәм Спас Сяберский монастырьҙары яҙыла. XVII быуат аҙағында монастырҙы радикаль үҙгәртеп ҡороуҙың инициаторы Боголеп Саблин (1683 йылдан 1697 йылға тиклем Николо-Свияжск монастыры настоятеле) була. Боголеп Никон идеялары буйынса эшләгән. Дөнъяуи хакимиәттән рухи хакимиәт өҫтөнөрәк итеү өсөн көрәштә Никон ҙурлығы, архитектура формалары һәм биҙәү эштәре буйынса батшаларныҡынан өҫтөнөрәк булған биналар булдырырға омтолған. Боголеп ниәттәрен тормошҡа ашырыуҙа Новгород митрополиты Евфимий III лә ҡатнашҡан. Евфимий Никон менән таныш булған, уның ҡараштары яҡлы булған, күркәмлек яратҡан. Вяжищи төҙөүселәре, моғайын, Мәскәүҙән саҡырылғандарҙыр. Баш ҡала оҫталары ҡала шарттарының үҙенсәлеген һәм Новгород архитектураһының үҙенсәлектәрен иҫәбенә алған. Йорттарҙа Мәскәү зауығы Новгород ҡатылығы менән ярашлы.
1764 йыл штаттары буйынса Николо-Вяжищи монастырын икенсе класстар исемлегенә кереткәндәр; уның барлыҡ ерҙәре секулярлаштырылған. XVIII-XIX быуаттарҙа уның территорияһында монастырь төрмәһе урынлашҡан.
1920 йылда монастырь ябыла һәм урындағы колхозға күсә. Трапеза палатаһының икенсе ҡатынла мәктәп урынлашҡан. Никольский соборында ғибәҙәттәр тағы 15 йылға яҡын дауам иткән. Монастырь башлығы архимандрит Серафим (Великий) 1920 йылда Крестец епискобына, Новгород епархияһы викариена ҡул ҡуя.
Монастырь биналары Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында ныҡ зыян күрә.
1958 йылда архитектор-реставратор Леонид Красноречьев етәкселегендә монастырҙа үлсәү һәм тикшеренеү эштәре башлана, ә 1964 йылдан 1990 йылдар башына тиклем реставрация-төҙөү эштәре башлана.
1988 йылда Николо-Вяжищи монастыре сиркәүгә кире ҡайтарыла. 1990 йылдың 31 мартында Новгород һәм Ленинград митрополиты Алексий (Ридигер) Новгород архиепискобы Изге Евфимий хөрмәтенә ғибәҙәтхананы изгеләндерә. Монастырь 1995 йылдан башлап ҡатын-кыҙҙар ставропигиаленә әүерелә.
# Кешенең именлеге һәм һатып алыусылар хоҡуҡтарын яҡлау өлкәһендә күҙәтеү буйынса федераль хеҙмәте

Кеше именлеге һәм һатып алыусылар хоҡуҡтарын яҡлау өлкәһендә күҙәтеү буйынса буйынса федераль хеҙмәте (рус. Роспотребнадзор) — тура Рәсәй Президентына буйһонған дәүләт органы. Федерация кимәлендәге башҡарма власть органдары системаһына инә.