yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Советтар Союзы Геройы

Советтар Союзы Геройы — Советтар Союзында 1934—1991 йылдарҙа ғәмәлдә булған иң юғары маҡтаулы исем. Һуғыш һәм хәрби хәрәкәттәр ваҡытында, шулай уҡ тыныс шарттарҙа дәүләт һәм йәмғиәт мәнфәғәтендә яһалған шәхси һәм коллектив ҡаһарманлыҡ өсөн бирелгән.
Маҡтаулы исем СССР Үҙәк Башҡарма Комитеты ҡарары менән 1934 йылдың 16 апрелендә булдырыла. СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы Указы менән 1939 йылдың 1 авгусында түшкә тағыу өсөн махсус «Алтын Йондоҙ» миҙалы раҫлана. Миҙал эскизының авторы — архитектор Мирон Иванович Мержанов.
СССР Үҙәк Башҡарма Комитетының 1936 йылдың 29 июлендәге ҡарары менән раҫланған Ҡағиҙәгә ярашлы «Советтар Союзы Геройы» исеменә лайыҡ булыусыларға махсус грамота менән бергә Ленин ордены ла тапшырыла. Шул уҡ ваҡытта маҡтаулы исемгә икенсе һәм өсөнсө тапҡыр лайыҡ булыусыларға орден ҡабаттан бирелмәй.

# Советтар Союзы Геройы
## Герой башҡорттар

Башҡорттарҙан «Советттар Союзы Геройы» исемен алыусылар һаны аныҡ ҡына әлегә тиклем билдәләнмәгән һәм тарихи эҙләнеүҙәр дауам итә. Батырҙар исемлеген асыҡлауға тарих фәндәре кандидаты Әхмәт-Гәрәй Йәнғәлин күп өлөш индерә.

# Советтар Союзы Геройы
## Герой башҡорттар
### Башҡорт Энциклопедияһына ингән батырҙар

* Аҡтуғанов Мәхмүт Сафа улы
* Әминев Миңлетдин Ғилметдин улы
* Арыҫланов Ғәфиәтулла Шаһимәрҙән улы
* Аскин Ғәйфетдин Ғәфиәт улы
* Әхмәтов Михаил Владимирович
* Әхмәров Ғәбит Абдулла улы
* Әхмәтғәлин Хәкимйән Рәхимйән улы
* Әхмәтов Абдулла Шәңгәрәй улы
* Әхмәтшин Ҡәйүм Хәбибрахман улы
* Бәҙретдинов Миңнулла Бәҙретдин улы
* Баймырҙин Ғаяз Исламетдин улы
* Бирҙин Ғәли Иркәбай улы
* Бикәев Солтан Хәмит улы
* Биктимеров Сәлмән Ғәлиәхмәт улы
* Булатов Хоҙат Сәлимйән улы
* Ғайсин Хәсән Назар улы
* Ғәйфуллин Абдрахман Зәйнулла улы
* Ғәлимов Вәхит Ғәзим улы
* Гәрәев Муса Ғaйса улы
* Ғәтиәтуллин Шакирйән Йосоп улы
* Ғиләжетдинов Тажетдин Баһауетдин улы
* Ғөбәйҙуллин Миңлеғәли Хәбибулла улы
* Дәүләтов Ғәбдрәүеф Ғәни улы
* Закиров Әхмәт Закир улы
* Ишҡолов Ғәтиәт Абдулла улы
* Ҡужаҡов Морат Ғәлләм улы
* Күсимов Таһир Тайып улы
* Латыпов Ҡотдос Ҡәниф улы
* Матросов Александр Матвеевич
* Миңлебаев Ғүмәр Хажинур улы
* Миңлеғолов Тәфтизән Таһир улы
* Мырҙағәлимов Ғәзис Ғәбиҙулла улы
* Сәйетов Ғәбделхай Сәйет улы
* Сөләймәнов Шәриф Сөләймән улы
* Солтанов Барый Муллағәли улы
* Сөнәғәтуллин Йәүҙәт Ғүмерҙәк улы
* Суфиянов Суфый Хажи улы
* Сыртланов Муллайәр Исламгәрәй улы
* Үтәғолов Зөбәй Төхвәт улы
* Фәрхетдинов Мирғәй Әхмәй улы
* Хәйбуллин Ҡотләхмәт Ҡотлоғәлләм улы
* Хәйҙәров Әмирйән Сөләймән улы
* Халиҡов Тимербулат Ғәләүетдин улы
* Хәсәнов Сафа Хөзәм улы
* Шәйхетдинов Ғимай Фәсхетдин улы
* Шәмғолов Фәттәх Ғәфүрйән улы
* Ямалетдинов Шаһый Ямалетдин улы

# Советтар Союзы Геройы
## Герой башҡорттар
### Башҡа сығанаҡтар буйынса
#### Ырымбур өлкәһенән башҡорт Советтар Cоюзы Геройҙары

* Хәниф Фәйзуллин — Ҡыуандыҡ районы, Сабаҡлы ауылы
* Йәғәфәр Әхмәтшин — Ҡыуандыҡ районы, Ҡотлой ауылы
* Әғзым Хәйретдинов — Абдулла районы, Яңы Яҡут ауылы
# Веж Айва

Веж Айва — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2064/526/50 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.

# Веж Айва
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500312110000036302
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003630
* Бассейн коды — 08.01.05.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Күсәрҙек

Күсәрҙек (Оло Күсәрҙек) (рус. Кочердык) — Рәсәй йылғаһы. Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тубыл йылғаһының һул ярына тамағынан 976 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 66 км.

# Күсәрҙек
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы ҡушылған урындан Ҡурған ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500312111200001337
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200133
* Бассейн коды — 14.01.05.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

# Күсәрҙек
## Этимологияһы

Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Н. И. Шувалов гидронимдың килеп сығышын былай тип аңлата:
   Кочердык, село, озеро, Октябрьский район. Упоминается в источниках с 1782 г. как Кочердыкская слобода. Основана выходцами из примиасских и притобольных слобод. Повторяет название левого притока Тобола и селения в его истоке, которое восходит к распространенному в прошлом тюркскому мужскому имени Кочардык, Кучардык, с основой кочар, кучар, т. е. «кочевой», «рожденный во время кочевого перехода», -дык — имяобразующая частица.
# Аҡ диңгеҙ

Аҡ диңгеҙ (карел. Vienanmeri, нен.Сэрако ямʼ, XVII быуатҡа тиклем — Ыҙғыр, Соловецк, Төньяҡ, Аҡ ҡултыҡ) — Рәсәйҙең Европа өлөшөнөң төньяғындағы эске диңгеҙ. Төньяҡ Боҙло океанға ҡарай.
Скандинав мифологияһында был диңгеҙ «Гандвик» һәм шулай уҡ «Йыландар ҡултығы» («Bäy of Serpents») атамалары менән билдәле.

# Аҡ диңгеҙ
## География

Майҙаны — 90 мең км², күләме — 4,4 мең км³. Диңгеҙҙең максималь оҙонлоғо (Канин Нос морононан Кемь ҡалаһына тиклем) 600 км тәшкил итә.
Максималь тәрәнлеге 343 м, уртаса тәрәнлеге — 67 м.
Изге Нос (рус. Святой Нос) морононан Канин Нос моронона тиклем шартлы рәүештә үткәрелгән һыҙыҡ Аҡ һәм Баренц диңгеҙҙәренең сиге тип иҫәпләнә.
Аҡ диңгеҙгә ҡойоусы эре йылғалар — Кемь, Мезень, Онега, Поной, Төньяҡ Двина.
Төп порттары: Архангельск, Беломорск, Кандалакша, Кемь, Мезень, Онега, Северодвинск.
Аҡ диңгеҙ — Балтика каналы Аҡ диңгеҙҙе Балтик диңгеҙе һәм Волга — Балтика һыу юлы менән тоташтыра.
Аҡ диңгеҙ тулыһынса Рәсәй Федерацияһының эске һыуҙары тип иҫәпләнә.

# Аҡ диңгеҙ
## Климат

Диңгеҙҙең өҫкө ҡатламында һыу температураһы уның төрлө өлөштәрендә миҙгел буйынса үҙгәрә. Йәйен ҡултыҡтар һәм диңгеҙҙең үҙәк өлөшөндә өҫкө ҡатлам һыуҙары +15 — 16 °C-ҡа тиклем йылына, шул уҡ ваҡытта Онега ҡултығында һәм Горлала +9 °C-тан юғары күтәрелмәй. Ҡышын диңгеҙҙең үҙәк һәм төньяҡ өлөшөндә өҫкө ҡатлам һыуҙарының температураһы —1,3…—1,7 °C-ҡа тиклем, ә ҡултыҡтарҙа —0,5…—0,7 °C-ҡа тиклем төшә.
Горизонттар буйынса һыуҙың уртаса температураһы, °C (төньяҡ киңлектең 66,5°, көнсығыш оҙонлоҡтоң 34,5° координаталы нөктә өсөн; 1895—2003 йылдарҙағы мәғлүмәт): :
| Горизонт м | Ғинуар | Февраль | Март | Апрель | Май | Июнь | Июль | Август | Сентябрь | Октябрь | Ноябрь | Декабрь |
| 0 | -0,3 | -0,3 | -0,3 | -0,2 | 3,1 | 9,0 | 13,4 | 13,8 | 8,9 | 4,7 | 2,5 | 0,2 |
| 10 | -0,8 | -1,2 | -1,2 | -0,7 | 1,9 | 6,0 | 11,1 | 12,6 | 8,2 | 5,0 | 2,9 | 1,2 |
| 20 | -0,4 | -0,8 | -0,9 | -0,7 | 0,9 | 3,4 | 4,8 | 7,8 | 5,3 | 4,7 | 3,0 | 1,6 |
| 30 | -0,2 | -0,6 | -0,7 | -0,6 | 0,5 | 1,8 | 2,1 | 3,4 | 3,8 | 3,9 | 3,0 | 1,7 |
| 50 | 0,2 | -0,1 | -0,6 | -0,6 | 1,7 | 0,5 | 0,5 | 1,6 | 2,0 | 2,7 | 2,7 | 1,9 |
Һыу температураһы (1977 - 2006 йылдарҙағы мәғлүмәттәр) :
| Күрһәткес | Ғин | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Йыл |
| Абсолют максимум, °C | 0,0 | 0,0 | 0,0 | 5,4 | 17,6 | 25,5 | 26,5 | 26,7 | 18,2 | 12,4 | 4,2 | 1,3 | 26,5 |
| Уртаса температура, °C | 0,0 | 0,0 | 0,0 | 0,1 | 6,4 | 15,4 | 19,2 | 16,6 | 10,6 | 4,0 | 0,4 | 0,0 | 4,8 |
| Абсолют минимум, °C | 0,0 | 0,0 | 0,0 | 0,0 | 0,0 | 6,9 | 12,1 | 8,9 | 3,5 | 0,0 | 0,0 | 0,0 | 0,0 |
| Сығанаҡ: ЕСИМО ||||||||||||||
Диңгеҙ һыуының тоҙлолоғо 26 промилле һәм унан кәмерәк тәшкил итә.
# Кыртык

Кыртык — Рәсәйҙәге йылға. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Баксан йылғаһының һул ярына тамағынан 142 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Кыртык
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баксан, Черек йылғаһыҙ . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07020000712108200004512
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200451
* Бассейн коды — 07.02.00.007
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Тимфи

Ти́мфи (грек. Τύμφη) — Грециялағы тау. Илдең көнбайыш өлөшөндә Янина префектураһында урынлашҡан. Был так бейеклеге буйынса Грецияла алтынсы урында тора. Тауҙың өс түбәһе бар. Иң бейек бүбәһе Гамила (болг.)баш. (Γκαμήλα) диңгеҙ өҫтө кимәленән 2497 метр бейеклектә, Гура (Γκούρα) 2467 метр һәм Астрака (Αστράκα) 2432 метр. Тауҙың оҙонлоғо көнсығыштан кҡнбайышҡа яҡынса 20 - 25 километр, төньяҡтан көньяҡҡа киңлеге 15 километр.
Тимфи тауы ипкенендә альп тибындағы Драколимни күле урынлашҡан.

# Тимфи
## Этимиология

Τύμφη төрлө формала әйтелеүе мөмкин: Тимфи, Tymphe, тимфи йәки Tymphi. Һүҙ нимә аңлата икәне билдәһеҙ, әммә был һүҙ боронғо замандар уҡ ҡулланылып килә. "Тимфа" йәки "Stymphe" атамаларын боронғо географ Страбон ҡулланған, шулай уҡ тау атамаһын Тимфея өлкәһе һәм тауҙа йәшәгән боронғо ҡәбилә йөрөтә.
Тау түбәләре этимиологияларына килгәндә, улар башлыса грек теленән килеп сыҡҡан. Иң бейек Gamíla (Γκαμήλα, [gaˈmila]) түбәһе "дөйә" тигәнде аңлата; Karterós (Καρτερός, [karteˈros]) "ҡеүәтле"; Мегала Lithária (Μεγάλα Λιθάρια, [meˈɣala liˈθarja]) грек телендә "оло таштар" тигәнде аңлата; Astráka (Αστράκα, [aˈstraka]) грек телендә "улаҡ"; һәм Lápato (Λάπατο, [ˈlapato]) - былар грек телендә "ҡуҙғалаҡ". Грек теле менән бәйле булмаған түбәләр араһында Гоура (γκορρα ,[ggura]) албан телендәге gur "Ҡая" тигәнде аңлата; Tsoúka Róssa (τσοκκα ρσσσα ,[ttsukarosrosa]) ароматан телендә "ҡыҙыл ҡая" тигәнде аңлата.
# Торатау ҡаласығы

Торатау ҡаласығы (рус. Тра-Тауское городище) — Башҡортостан Республикаһының Краснокама районы Баҫҡытау ауылы эргәһендә урынлашҡан б.э.т. IV — б.э. VII быуаттарға ҡараған Ананьин мәҙәниәте, Пьяный Бор мәҙәниәте, Бахмут мәҙәниәте археологик ҡомартҡыһы

# Торатау ҡаласығы
## Тасуирламаһы
### Урынлашыуы

Торатау ҡаласығы Башҡортостан Республикаһының Краснокама районы Баҫҡытау ауылынан көнбайышҡа табан 3 км алыҫлыҡта Ағиҙел йылғаһының уң ярында урынлашҡан.эргәһендәге Ағиҙел йылғаһының иҫке үҙәне ярында урынлашҡан. Ауылдан район үҙәгенә тиклем (Николо-Берёзовка) — 56 км.

# Торатау ҡаласығы
## Тасуирламаһы
### Табылдыҡтар

Торатау ҡаласығының 4500 м² ере археологик тикшеренеүҙәр маҡсатында ҡаҙылған.
Ҡаласыҡ ялан яғынан 4 параллель ур менән уратып алынған, улар араһында соҡорҙар булған. Урҙарҙың бейеклеге 0,4—1,5 м, киңлеге 3,5 м; соҡорҙарҙың тәрәнлеге 0,5—1 м булған.
Торлаҡ, хужалыҡ ҡаралтыһы, усаҡ, соҡор ҡалдыҡтары табылған.
Ҡаҙыныу эштәре ваҡытында табылған балсыҡ әйберҙәр ҡабырсаҡ ҡушып яһалған һәм бәләкәй генә соҡорло биҙәк һалынған, бау эҙҙәре менән биҙәлгән.
Ҡомартҡы Көньяҡ Уралға иртә тимер быуат ҡәбиләләренең килеп ултырыу барышын сағылдыра.
Торатау ҡаласығы материалдары Башҡортостан Республикаһының Археология һәм этнография музейында һаҡлана. Музей архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнгән Е. А. Поносова-Молло йортонда урынлашҡан .

# Торатау ҡаласығы
## Асыш тарихы

Торатау ҡаласығы 1956 йылда археолог, тыуған яҡты өйрәнеүсе, 1955—1957 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Археология институты Башҡортостанда ойошторған археологик экспедицияһының отряд етәксеһе А. П. Шокуров тарафынан асыла.
1971—72 йылдарҙа ғалим-тарихсы-археолог, тарих фәндәре докторы, профессор В. А. Иванов етәкселегендә ҡаласыҡты яңынан тикшерә
1981, 1989, 1991, 1994 йылдарҙа СССР һәм Рәсәй археологы, тарих фәндәре докторы, профессор М. Ф. Обыдённов өйрәнә.
1982, 1984, 1986 йылдарҙа тарихсы-ғалим, археолог, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы, тарих фәндәре докторы, профессор Н. А.Мәжитов ентекле тикшереп өйрәнә..
# Сэренг-Се

Сэренг-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Юрибей йылғаһының һул ярына тамағынан 319 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

# Сэренг-Се
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300037573
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303757
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Альтенхаузен

Альтенхаузен (нем. Altenhausen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1099 кеше йәшәй. Майҙаны — 16,19 км². Диңгеҙ кимәленән 118 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39343 һәм автомобиль коды — OK.
# Домниц

Домниц (нем. Domnitz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 806 кеше йәшәй. Майҙаны — 17,08 км². Диңгеҙ кимәленән 143 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6420 һәм автомобиль коды — SK.
# Хобза (йылға)

Хобза — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡара диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Хобза (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Шепси йылғаһының көнбайыш сигенән Псоу йылғаһына тиклем (РФ һәм Грузия сиге). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06030000312109100000615
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 109100061
* Бассейн коды — 06.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 09
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# ПраваяХе-Яха

Пр.Хе-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/НЫДА/75/84 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# ПраваяХе-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15040000212115300052767
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305276
* Бассейн коды — 15.04.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Магдебург ярымшарҙары

Магдебург ярымшарҙары — һауа баҫымы көсөн һәм үҙе уйлап тапҡан һауа насосы менән таныштырыу өсөн немец физигы Отто фон Герикеның эксперименты. Был экспериментта диаметры 14 дюйм (35,5 см), эсе буш, бер-береһенә тығыҙ итеп япмалы ике баҡыр ярымшарҙар файҙаланыла. 1654 йылда Герике император Фердинанд III ҡатнашлығында рейхстагта күрһәтә. Сфера эсенән һауаны һурып алғас, 16 ат (8-әр ат тике яҡтан) ярымшарҙарҙы айырып ала алмай.
1656 йылда Герике экспериментын Магдебургта, 1663 йылда Берлинда 24 ат менән күрһәтә.
Был ярымшарҙар Мюнхенда Немец музейында (нем. Deutsches Museum) һаҡлана.

# Магдебург ярымшарҙары
## Сығанаҡ

* Магдебургские полушария // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том). — СПб., 1890—1907. (рус.)
# Бельцова Александра Митрофановна

Бельцова Александра Митрофановна (латыш. Aleksandra Beļcova; 17 март 1892 йыл — 1 февраль 1981 йыл) — СССР рәссамы, «Рига рәссамдар төркөмө» һәм «Йәшел ҡарға» берекмәләре ағзаһы, «Балтарс» фарфор изделиеларын биҙәү буйынса оҫтахана рәссамы.

# Бельцова Александра Митрофановна
## Биографияһы

Александра Митрофановна Бельцова 1892 йылдың 17 мартында ҙур булмаған Сураж ҡалаһында (хәҙер Брянск өлкәһе) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Атаһы — Бельцов Митрофан — ҡаҙаныштары өсөн дворян титулына лайыҡ булған.
Пенза художество мәктәбендә уҡый (1912—1917), рәссам Натан Альтмандың Петроград оҫтаханаһына өҫтәмә дәрестәргә йөрөй (1918—1919). Буласаҡ тормош иптәше Роман Сутаның саҡырыуы буйынса 1919 йылда Латвияға килә.
1920—1924 йылдарҙа «Рига рәссамдар төркөмө» ағзаһы була. 1920 йылдан алып һүрәттәре күргәҙмәләрҙә, шул иҫәптән «Йәшел ҡарға» берекмәһенең төркөм күргәҙмәләрендә ҡуйыла (1927—1931). Шәхси күргәҙмәләре: Рига (1928, Роман Сута менән берлектә, 1962, 1972), Тукумс (1963), Ленинград (1972, 1973), Лиепая (1974), Юрмала (1977). Иҫтәлекле күргәҙмә: Рига (1984), Мадона һәм Лиепая (1985), Валмиера (1986).
1945 йылдан алып СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Май, пастель, акварелдәр техникаһында эшләй. Башлыса натюрморт һәм портрет. Ире менән бергә «Балтарс» фарфор изделиеларын биҙәү буйынса оҫтахана эшендә ҡатнаша (1924—1929).
Иң билдәле эштәре: «Ҡара һәм Аҡ» (1925), «Аустра Озолини-Краузе портреты» (1927), «Теннисист ҡыҙ» (1928).
2008 йылда Ригала Александра Бельцова һәм Роман Сута ижадына арналған музей асыла.

# Бельцова Александра Митрофановна
## Ғаиләһе

Ире, Роман Сута — рәссам; ҡыҙы, Татьяна Сута — сәнғәт белгесе; ейәне, Сута Инга — музыкант.
# Пашовка

Пашовка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Челва йылғаһының уң ярына тамағынан 4,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Пашовка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100009028
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100902
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Оло Миҙиәк

Оло Миҙиәк — Силәбе өлкәһенең Арғаяш районы, Ҡолой ауыл биләмәһе составындағы ауыл.

# Оло Миҙиәк
## Географик урыны

Райондың көньяҡ-көнсығышынд, Миҙиәк күле буйында урынлашҡан. Ҡолойҙың үҙәгенә тиклемге алыҫлыҡ — 12 км

# Оло Миҙиәк
## Тарихы

Ауылға XIX быуаттың нигеҙ 2-се яртыһында нигеҙ һалынған (Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Мөхәмәтҡолой улусы).
Граждандар һуғышы осоронда ауыл биләмәһендә ҡыҙылдарҙың Егерме етенсе дивизияһы частары менән аҡтарҙың Ун өсөнсө Себер уҡсылар дивизияһы араһында ҡаты һуғыш барған.

# Оло Миҙиәк
## Халҡы

(1900 йылда — 308, 1916 йылда — 334, 1970 йылда — 236, 1983 йылда — 71, 1995 йылда — 54)

# Оло Миҙиәк
## Урамдары

* 8 Март тыҡрығы
* 8 Март Урамдары
* Дачная урамы

# Оло Миҙиәк
## Инфраструктураһы

* Китапхана
* «Кулуево» Ябыҡ акционерҙар йәмғиәте (ЗАО)
# Гайтхайн

Гайтхайн (нем. Geithain) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 5770 кеше йәшәй. Майҙаны — 30,18 км². Диңгеҙ кимәленән 225 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 4643 һәм автомобиль коды L (элек: GHA).
# Балыҡлыкүл ауыл Советы (Ауырғазы районы)

Балыҡлыкүл ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ауырғазы районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.

# Балыҡлыкүл ауыл Советы (Ауырғазы районы)
## Тарихы

Ауыл биләмәһенең статусы һәм сиктәре Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Шортевиц

Шортевиц (нем. Schortewitz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 696 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,52 км². Диңгеҙ кимәленән 75 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6369 һәм автомобиль коды — ABI.
# Серебряная (Чусовая ҡушылдығы)

Серебряная (Серебрянка) — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чусовая йылғаһының уң ярына тамағынан 179 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 147 км.

# Серебряная (Чусовая ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, Ревда ҡалаһынан Кын ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100612111100010843
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101084
* Бассейн коды — 10.01.01.006
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Периптаве-Се

Периптаве-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хасейн-То күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Периптаве-Се
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300078788
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307878
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Секур (Вычгрда ҡушылдығы)

Секур — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вычегда йылғаһының һул ярына тамағынан 93 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Секур (Вычгрда ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000024228
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002422
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Арка-Адлюдр-Епоко

Арка-Адлюдр-Ёпоко — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.

# Арка-Адлюдр-Епоко
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15040000212115300053450
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305345
* Бассейн коды — 15.04.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Покровка ауыл Советы (Фёдоровка районы)

Покровка ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Фёдоровка районы муниципаль районының административ- территориаль һәм муниципаль берәмеге. Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярышлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

# Покровка ауыл Советы (Фёдоровка районы)
## Составы

Покровка ауылы,
Гороховка ауылы,
Ильиновка ауылы,
Яңы Николаевка ауылы,
Урыҫ Ҡоро Иҙәге ауылы,
Иҫке Николаевка ауылы,
Татар Ҡоро Иҙәге ауылы.