yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Кесе Шилекша

Кесе Шилекша — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шилекша йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Кесе Шилекша
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300312110000016805
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001680
* Бассейн коды — 08.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Улыс-Ярей-Шор

Улыс-Ярей-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нямдо-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 0,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Улыс-Ярей-Шор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000088034
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008803
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Лука-Шор

Лука-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Колва йылғаһының һул ярына тамағынан 204 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Лука-Шор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000072825
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103007282
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Әстерхан телебашняһы

Әстерхан телебашняһы — телевизион башня. Ул Рәсәй Федерацияһының Әстерхан ҡалаһында урынлашҡан, торған адресы: Ляхов урамы 4-се һанлы ҡоролма. Телевизион башняның бейеклеге — 180 метр тәшкил итә. Телебашня рәшәткәле ҡоростан 3803 КМ проекты буйынса 1967 йылда төҙөлгән. Манара көслө елдәргә бирешмәй, тотороҡло баҫып тора. Телевизион башня — ҡала доминанттарының береһе. Телевизион манара 10 км алыҫлыҡҡа тиклем күренеп тора. 2010 йылда уға яҡтыртҡыстар ҡуялар, шул ваҡыттан алып телевизион башня ҡалалағы матур биҙәүескә әйләнеп, тирә-йүнгә йәм өҫтәп тора. Телевизион башня электр тогын бик экономлы ҡуллана. Энергия ҡулланыуҙың экономлылығы арҡаһында Әстерхан ҡалаһының телевизион башняһы Гиннестар рекорды китабына индереүгә кандидат булып тора.

# Әстерхан телебашняһы
## Тарих

Төндә Әстерхан телебашняһы Волга буйының төрлө нөктәләренән ҡараһаң да күренеп тора. Ул үҙенең Ростов ҡалаһындағы аналогы кеүекүк Мәскәү металлургия заводында стандарт проект буйынса төҙөлгән. Телевизион башняны инженер сәнғәтенең шедевры тип һанарға мөмкин, сөнки 1967 йылда төҙөлгән был башняның эксплуатация ваҡыты 15 тип һаналһа ла, ул әлеге ваҡытта ла эшләй, сөнки уның конструкцияһы юғары сифатлы ҡоростан эшләнгән, был ҡоролмаға хәүефһеҙ эшләргә мөмкинлек бирә. Бынан тыш, 2014 йылда башняға lusaproyektsion системаһы ҡуйыла[1].

# Әстерхан телебашняһы
## Техник деталдәре

Манара антенналары менән бергә 180 метр бейеклектә, барлыҡ элементтары ла ҡыҙыл төҫтә. Телебашняны яҡтыртыу системаһы хәҙерге заман архитектура яҡтыртыуын ҡулланып эшләнгән, шунлыҡтан ул 10 км алыҫлыҡтан бик һәйбәт күренеп тора. Яҡтыртыу өсөн төҫлө RGB приборы ҡулланылған, башня кабелдәре буйлап 26 000 яҡтыртҡыс диод лампалары һуҙылған. Заманса технологияларҙы ҡулланыу электр энергияһын ҡулланыуҙы ҡырҡа кәметә, шунлыҡтан Әстерхан телебашняһы Гиннесстың рекордтар китабына индерелгән[1].
# Ҫамуд

Ҫамуд (ғәр. ثمود‎, рус. Самуд) — ислам динендә: Ғәрәбстандың юҡҡа сыҡҡан «төп» халыҡтарының береһе. Ҡөрьәнгә ярашлы, Аллаһ уларҙы үҙ гонаһтары— Сәлих пәйғәмбәрҙең өгөт-нәсихәттәренә һәм Аллаһ тыйыуҙарына эйәреүҙән баш тартҡан өсөн юҡ иткән ҡәүем.

# Ҫамуд
## Тарихы

Антик сығанаҡтарға ярашлы, ҫамуд ҡәбиләһе Хижәздең төньяғында йәшәгән, шул уҡ районда мосолман йолалары ла киң таралған. Ҫамудтар тураһында Ассирия батшаһы яҙмаларында иң боронғо телгә алыу б.э.т. 715 йылға ҡарай.
Ҫамуд шулай уҡ «Tamudaei» булараҡ та Хиос Аристоны, Клавдий Птолемей и Өлкән Плиний хеҙмәттәрендә телгә алына. Сәғүд Ғәрәбстанының төньяҡ-көнбайышында күп һанлы мәмерйә ҡәберлектәре һәм ҡаралтылары бар, улар Ҡөрьән тасуирламаларының нигеҙе булыуы мөмкин.
Ҫамудтарҙың һәләк булыуы күренеше Ҡөрьәндә [«тетрәү», «йәшен тиҙлегендәге емерелеш»] ер тетрәү тасуирламаһын хәтерләтә.
Ҡөрьәндә әйтелеүенсә, Сәлих пәйғәмбәр Ҫамудты дауылдан юҡ ителгән ғәдтәрҙең фажиғәле яҙмышынан ҡотҡарыу өсөн ебәрелгән булған, әммә ҫамудтар Тәүхидте кире ҡаға. Урта быуат тарихсыһы Ибн Хәлдүн ҫамудтарҙы хронологик йәһәттән уларҙың туғанлығын күрһәтеп әмәликтәр менән химйәрҙәр араһына урынлаштыра.
# Башһарт шарьяжы

"Башһарт шарьяжы (Башһырт)" — геологик, мәҙәни-этнографик ҡомартҡы. Геологик аномалия. Урал тауы яһалыу осоронда ер ҡабығының ҡыҫылыуы һәм ҡыҫҡарыуы һөҙөмтәһендәге катаклизмдан килеп тыуған. Ул Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы биләмәһендә, Башҡорт дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығында урынлашҡан.

# Башһарт шарьяжы
## Этимологияһы

Башһарт тау һырты Урал көньяғындағы иң юғары нөктәләрҙең береһе булып тора. Улар - геологик һәм мәҙәни-этнографик һәйкәл, Башҡорт тәбиғәт ҡурсаулығының иң әһәмиәтле объекттарының береһе. Ғәрәп исемен тәржемә иткәндә " Йылғалар башы", "Ғүмер башы" тигәнде аңлата.
Боронғо тикшеренеүселәр Әл-Бируни һәм Мәхмүд Гардизиҙар IX быуатта сәйәхәттә булып, нәҡ ошо урындарҙы етенсе климаттың сиге тип билдәләп китә. Урта быуаттың күренекле ғалим-географы булып танылған Әл-Бируни Башһырт тауҙары тураһында яҙып ҡалдырған.
Әл-Бируни һәм Гардизи Әл-Бируни һәм Гардизи был һырттарҙы Башһарт тип атайҙар.

# Башһарт шарьяжы
## Тасуирламаһы

Ҡурсаулыҡ Уралдың төп бейек һырттары Ҡыраҡа һәм Урал-Тау өлөшөндә меридиандар буйынса дөрөҫ йүнәлеш юғалтып ҡатмарлы бейеклектәр, ҡалҡыулыҡтар селтәренә тарҡалған ерҙә урынлашҡан.
Башхырт тау һырты Урал көньяғындағы иң юғары нөктәләрҙең береһе булып тора. Улар - геологик һәм мәҙәни-этнографик һәйкәл, Башҡорт тәбиғәт ҡурсаулығының иң әһәмиәтле объекттарының береһе.
Бында палеозой осоронда тектоник япма — айырым тоҡомдарҙың бер ҡатламы бер-береһенең өҫтөнә шылыуы һөҙөмтәһендә Башһарт шарьяжы барлыҡҡа килгән. Был геологик аномалия барлыҡҡа килтергән бындай ҡатламдарҙы фәндә аллохтондар тип атайҙар.
Тауҙың битләүҙәре, һырты урмандар менән ҡапланған.Түбәһендә артыш өйкөм-өйкөм булып үҫә.Түбәһендә тау далаһы булған урындар бар.
Тау һырттарының ташлы битләүҙәрендә уҙған дәүерҙән ҡалған үҫемлек төрҙәрен, бергәлектәрен күрергә мөмкин. Мәҫәлән, ҡылғанлы дала утрауҙарын һәм һирәк осраған лишайниктарҙы. Тауҙарҙа боронғо фаунаның ҡалдыҡтары һаҡланған эзбизташ киҫәктәре осрай. Донъяла уның аналогтары юҡ, бында силур осорона ҡараған бик һирәк осрай торған палеонтологик табылдыҡтар осрай.
Тура баҫып торған “бөтөн " таш диуарҙарҙа бер-береһенә оҡшамаған боронғо ҡаҙылма юлаҡтар геологик тарихтан өҫкә ҡалҡып сыҡҡан иҫтәлектәр булып тора.Түбәнән аҫта ҡаҙанға оҡшаған тәрән тар үҙәктәр, уйһыулыҡ һәм үҙәндәр күренә.
Түбәһенә тиклем шундай уҡ исемле экологик һуҡмаҡ буйлап барып етергә мөмкин. Алып менеүсе юл һөҙәк һәм бик оҙондан түгел - ни бары 0,5 километр. Түбәлә урман менән ҡапланған тарлауыҡтарҙы, тәрән уяларҙы, тирә-яҡты күҙәтерлек майҙан да (вышка) эшләнеп ҡуйылған.
Палеозой осорона тиклем барлыҡҡа килгән, ерҙәге ҡаҙылма байлыҡтарҙың боронғо ҡатламы урынлашҡан Ҡыраҡа, Башһырт тауҙарын хатта бөтә донъя геологик һәйкәле итеү тураһында халыҡ-ара консилиумға ла сығарылған.
# Косогорка (Ница ҡушылдығы)

Косогорка — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ница йылғаһының һул ярына тамағынан 215 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Косогорка (Ница ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ница йылғаһы Реж һәм Нейва йылғалары ҡушылған урынған тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501912111200006937
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200693
* Бассейн коды — 14.01.05.019
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Әйүкә

Әйүкә (1642—1724) — дүртенсе төп ҡалмыҡ тайшаһы (юлбашсы) (1672—1690), Торгут ырыуы вәкиле, беренсе ҡалмыҡ ханы (1690—1724), Мончактың өлкән улы һәм вариҫы, Дайчин менән Эрдэни-Батурҙың ейәне.

# Әйүкә
## Биография

Ҡалмыҡ ханының бала сағы Жунгарияла үтә. Ысын исеме Әйүши (Амитаюс будданың исеменән ҡыҫҡартып алынған), әммә рус тарихына Әйүкә тип ингән. 1654 йылда Дайчин олатаһы менән Иҙел буйына килә. 1672 йылда атаһы Мончак үлгәндән һуң, ағалары һәм башҡа туғандары ярҙамында Ҡалмыҡ урҙаһының төп башлығы (тайша) тип иғлан ителә.
Әйүкә Волга буйы ҡалмыҡтарын берләштереп, үҙ биләмәләрен күпкә киңәйтә. Ул хаҡимлыҡ иткән осорҙа Жунгариянан Волга буйына уның бер туған инәһе Дорчжи Рабтан бер мең торгоут менән күсенә. Торгоуттар Әйүкәнең хакимлығын танып, Ҡалмыҡ улусы һанын арттыра. Һуңғараҡ Әйүкә Кубань нуғайҙарына хәрби походын уңышлы тамамлай. Ике ай буйына ҡаршы торған нуғайҙар ҡалмыҡтарға баш һала.
Әйүкә Рәсәй батшалығына ҡарата үҙ аллы сәйәсәт алып бара: кемеһе менәндер яҡшы мөнәсәбәттә булһа (мәҫәлән, Һарытау коменданты Д. Е. Бахметьев), шул уҡ ваҡытта ул башҡалары менән дошманлаша.
Рәсәй властары түбәнге Иҙел буйында үҙ йоғонтоһон нығытыу маҡсатында Әйүкәне һәм уның ғәскәрҙәрен Әстерхан (1705—1706) һәм Булавин (1707—1709) ихтилалдарын, шулай уҡ Төньяҡ һуғышын (1700—1721) баҫыуҙа файҙалана.
Рус батшалығы миенән тыныс мөнәсәбәттәрен тергеҙгән Әйүкә ҡаҙаҡтар, төркмәндәргә хәрби яу башлай, мангышлак төркмәндәренең бер өлөшөн Иҙел буйына күсерә. Шул уҡ мәлдәрҙә уның һуғыштары дағстандарға, ҡумыҡ, ҡабарҙы һәм кубандарға ҡаршы уңышлы үтә.
1690 йылда Далай-лама ҡалмыҡ башлығы Әйүкәгә хан титулы бирә.
Ҡалмыҡ ханы жунғар хандары менән дуҫлыҡ мөнәсәбәттәрен һаҡлай. Үҙенең ҡыҙын Цэван Рабдан ханға кейәүгә бирә. 1697 йылда Әйүкә хан кенәз Борис Голицын менән осраша һәм Мәскәү менән яңы килешеү төҙөй. Был килешеү шарты буйынса ул бохара, ҡараҡалпаҡ һәм ҡырғыҙҙарға ҡаршы һуғышыуҙы үҙ өҫтәнә ала, ә рустар ҡалмыҡтарға пушка һәм дары вәғәҙә итә.
1707 йылда Әйүкә рус хөкүмәтенә чечен, ҡумыҡ һәм нуғайҙарға ҡаршы үҙ ғәскәрен биреүҙән баш тарта. Яңы башҡорт ихтилалы (1704—1711) мәлендә Әйүкәнең дербет тайшаһы Мунке Темур Пенза һәм Тамбов губернаһында йөҙҙән ашыу рус ауылын яндыра, халҡын әсирлеккә ала. Рус хөкүмәте Әйүкәгә аңлатыу өсөн Петр Апраксинды ебәрә. Аҙаҡ, 1720 йылда Пётр I бойороғо буйынса ул Башҡортостанға һәм Дон буйына ихтилалдарҙы баҫтырыу өсөн үҙ ғәскәрҙәрен ебәрә.
# Маячная (Поперечная ҡушылдығы)

Маячная — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Поперечная (Золотушка) йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Маячная (Поперечная ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200312115100009822
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100982
* Бассейн коды — 13.01.02.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Пропасть-Ю (Полуй ҡушылдығы)

Пропасть-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Полуй йылғаһының һул ярына тамағынан 262 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Пропасть-Ю (Полуй ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300032989
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303298
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Воронцова Елена Ивановна

Воронцова Елена Ивановна (3 июнь 1913 йыл — 2007 йыл) — ғалим-гигиенасы, Ммедицина фәндәре докторы (1960), профессор (1964), СССР Медицина фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1971). СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1972).

# Воронцова Елена Ивановна
## Биографияһы

1913 йылдың 3 июнендә Мәскәүҙә тыуған.
1927 йылда Беренсе Мәскәү медицина институтының санитар-гигиена факультетын тамамлай. 1940 йылда СССР Медицина фәндәре академияһының хеҙмәт гигиенаһы һәм профессиональ ауырыуҙар ғилми-тикшеренеү институты янындағы аспирантураны тамамлай. 1941—1948 йылдарҙа Үзбәк санитар институтында токсикологик лаборатория мөдире, бер үк ваҡытта Үзбәкстандың сәнәғәт, аҙыҡ-түлек һәм мәктәп объекттарына санитар күҙәтеү етәксеһе була.
1948 йылдан алып СССР Медицина фәндәре академияһының хеҙмәт гигиенаһы һәм профессиональ ауырыуҙар ғилми-тикшеренеү институтында эшләй, 1961—1971 йылдарҙа — институт директорының ғилми эштәр буйынса урынбаҫары, ә 1971—1977 йылдарҙа — Сәнәғәт аэрозолдәре лабораторияһы етәксеһе. 1977—1979 йылдарҙа — тау рудаһы һәм күмер сәнәғәтендә хеҙмәт гигиенаһы лабораторияһы етәксеһе. 1979—1992 йылдарҙа — өлкән ғилми хеҙмәткәр-сәнәғәт аэрозолдәре лабораторияһы консультанты.
Профессор Е. И. Воронцова — төҫлө металлургия, машиналар эшләү, караптар һәм тау рудаһы сәнәғәте предприятиеләрендә хеҙмәт гигиенаһына һәм профпатологияға арналған 130-ҙан ашыу фәнни хеҙмәттәр авторы. Е. И. Воронцова аэрозолдәрҙең организмға тәьҫирен өйрәнеү, силикоз менән көрәш сараларын эшләү, һауаның бысраныуын билдәләү методикаһына сағыштырма баһа биреү буйынса ғилми тикшеренеүҙәр алып бара. Е. И. Воронцова иретеп йәбештереү эштәрендә хеҙмәт гигиенаһы мәсьәләләрен хәл итеүгә байтаҡ өлөш индерә. E. И. Воронцова хеҙмәт гигиенаһы һәм профпатологияның көнүҙәк мәсьәләләре буйынса социалистик илдәрҙә, шулай уҡ Японияла, АҠШ-та һәм Италияла күп тапҡыр ғилми докладтар менән сығыш яһай.
2007 йылда Мәскәүҙә вафат була.

# Воронцова Елена Ивановна
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* «Почёт Билдәһе» ордены
* СССР дәүләт премияһы (1972)
# Арышпар

Арышпар (рус. Арышпарово) — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 59 кеше

# Арышпар
## Халыҡ һаны

Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны 2002 йыл, ауыл халҡы — тик башҡорттар (100%).

# Арышпар
## Тарихы

Әлеге ваҡытта юҡҡа сыҡҡан Собханғол ауылы кешеләре заманында Арышпар ауылына нигеҙ һалған. 1834 йылдың 13 мартында 6-сы кантондың кантон начальнигы әмере буйынса, Собханғолдан 12 ғаилә айырылып сыға һәм яңы урынға күсенә.19-сы быуат уртаһында 14 йорт-ихатала 105 кеше йәшәгән.1920 йылдағы халыҡ һанын алыуҙа 44 йорт-ихатала 244 кеше теркәлгән.
Халҡы мал тотоп, ағас эше менән йәшәгән. Май айынан сентябргә тиклем йәйләүҙәрҙә йәшәгәндәр
Хәҙерге ваҡытта ауыл мәктәбе, социаль объекттар ябылыу арҡаһында ауыл бөтә бара

# Арышпар
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Белорет): 110 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Инйәр): 25 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Инйәр): 28 км

# Арышпар
## Күренекле шәхестәре

* Аҙнабаева Зилә Рамаҙан ҡыҙы Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының Нефтекама бүлексәһен ойоштороусы (1995), әүҙем йәмәғәт эшмәкәре, ике тапҡыр Бөтә башҡорттары ҡоролтайының "Ал да нур сәс халҡыңа" тигән миҙалы менән бүләкләнгән.

# Арышпар
## Фотогалерея

* Хәҙерге заманда Арышпар юлы.
* Арышпар уҡытыусылары "Аҡ ҡалфаҡ" спектаклен ҡуя. 1953 йыл. Белорет районы
* Арышпар ауылы байрамы.2016
* Арышпар ауылы байрамы. сәхнә. 2016
# Үтәбаев Әхмәр Ғүмәр улы

Үтәбаев Әхмәр Ғүмәр улы (29 ғинуар 1960 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, шағир һәм журналист. Башҡортостан Яҙыусылар союзы (1992), Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһы Журналистар союздары (2006) ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2014), Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (2007).

# Үтәбаев Әхмәр Ғүмәр улы
## Биографияһы

Әхмәр Ғүмәр улы Үтәбаев 1960 йылдың 29 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Буранбай ауылында тыуған. Буранбай башланғыс, Сыңғыҙ һигеҙ йыллыҡ, Беренсе Этҡол урта мәктәбендә белем ала. Уҡыуын тамамлағандан һуң колхозда чабан, кочегар булып эшләй.
1980 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтына (хәҙер М. Аҡмулла исемендәге БДПУ) уҡырға инә, уға тиклем Башҡортостан ауыл хужалығы институтында уҡып ала.
1985 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтын тамамлағандан һуң, Баймаҡ районының «Октябрь байрағы» («Һаҡмар») гәзитендә эшләй. 1986—1988 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә. Төрлө йылдарҙа «Ағиҙел», «Шоңҡар» журналдарында, «Киске Өфө» гәзите редакцияһында, Башҡортостан радиоһында һәм телевидениеһында эшләй, Магнитогорск телестудияһында башҡорт редакцияһын ойоштороуҙа ҡатнаша.

# Үтәбаев Әхмәр Ғүмәр улы
## Йәмәғәт эшмәкәрлеге

* 1994—2001 йылдарҙа Башҡортостан Яҙыусылар Союзы идараһы рәйесе урынбаҫары.

# Үтәбаев Әхмәр Ғүмәр улы
## Китаптары

* Яҙым килде (шиғырҙар)
* Хәнйәр (шиғырҙар)
* Буранбайҙың яҙған хатын уҡып (шиғырҙар)
* Һағыныу (проза)
* Сәхрә (проза)
* Үрелеп алған алма (проза)
* Боронғо башҡорт (публицистика)
* Ышаныс (публицистика)
* Хәҙрәтебеҙ (публицистика)
* Мин айыҡ тормош башланым (публицистика)
* Атаһына оҡшаған ҡыҙ (публицистика)

# Үтәбаев Әхмәр Ғүмәр улы
## Ваҡытлы матбуғатта баҫылған әҫәрҙәре һәм мәҡәләләре

Бер йыллыҡ шиғыр: Уйҙырманамә (Автор әҫәрҙең жанрын шулай билдәләй) // Ағиҙел (Өфө). — 1991. — № 7. — Б. 42—57.

# Үтәбаев Әхмәр Ғүмәр улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2014)
* Башҡортостан Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты (2007).
# Шуварка

Шуварка — Рәсәй йылғаһы. Тамбов өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Выша йылғаһының уң ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Шуварка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цна йылғаһы, Тамбов ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010200312110000029874
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002987
* Бассейн коды — 09.01.02.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Грёнинген

Грёнинген (нем. Gröningen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 3780 кеше йәшәй. Майҙаны — 59,67 км². Диңгеҙ кимәленән 99 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39397 һәм автомобиль коды — BK.
# Уҫман (мәғәнәләр)

Уҫман — Рәсәйҙә топоним.

# Уҫман (мәғәнәләр)
## Ауылдар

* Уҫман (урыҫ. Усманово) — Башҡортостандың Ғафури районы
* Уҫман (урыҫ. Усманово) — Башҡортостандың Благовар районы
* Уҫман (урыҫ. Усмановский) — Башҡортостандың Бүздәк районы
* Уҫман (урыҫ. Усманово) — Башҡортостандың Балтас районы
* Уҫман (урыҫ. Усманово), элекке исеме Ҡаҙморон — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы Төрөмбәт ауыл советы
* Уҫман (урыҫ. Усманово) — Башҡортостандың Ауырғазы районы Таштамаҡ ауыл Советы
* Уҫманғәле (урыҫ. Усмангали) — Башҡортостандың Белорет районы
* Уҫман-Ташлы (урыҫ. Усман-Ташлы) — Башҡортостандың Йәрмәкәй районы
* Иҫке Уҫман (урыҫ. Староусманово) — Башҡортостандың Благовар районы
* Иҫке Уҫман (урыҫ. Среднеусманово) — Башҡортостандың Шишмә районы
* Яңы Уҫман (урыҫ. Новоусманово) — Башҡортостандың Бөрйән районы
* Яңы Уҫман (урыҫ. Новоусманово) — Башҡортостандың Шишмә районы
# Аҡтаныш-Шишмә бөгөлө

Аҡтаныш-Шишмә бөгөлө — Татарстандың көнсығыш өлөшөндә һәм Башҡортостандың көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан тау тоҡомдары менән тулып етмәгән кире тектоник структура.

# Аҡтаныш-Шишмә бөгөлө
## Тасуирламаһы

Кама-Кинәле бөгөлдәре системаһының үҙәк өлөшөн биләй. Сарапул бөгөлөнән Урал алды бөгөлөнә тиклем һуҙыла. Төньяҡ‑көнсығыш борты — Башҡорт палеокөмбәҙенең, көньяҡ-көнсығыш борты Көньяҡ Татар көмбәҙенең ситке өлөштәре менән сиктәш.
Ялғаш формаһында, симметриялы түгел. Оҙонлоғо яҡынса 260 км, киңлеге яҡынса 160 км. Бөгөл борттарының тышҡы һәм эске зоналары бар.
Тышҡы (палеошельф) зоналарҙа бер нигеҙле яңғыҙ, барьерлы һәм ҙур рифтар таралған. Риф эзбизташтарының йәше — франс ярусының аҫҡын горизонты — фамен ярусының Волга аръяғы надгоризонты. Төньяҡ‑көнсығыш тышҡы зонала карбонатлы тоҡомдар — балсыҡлы‑карбонатлы, көньяҡ‑көнсығышта балсыҡлы‑кремнийлы фацияларға күсәләр. Бөгөлдөң төньяҡ‑көнсығыш борты буйында үҙәгендә Арлан ҡалҡыуы (оҙонлоғо 90 км, киңлеге 5—20 км, бейеклеге 30—95 м) булған Оло Арлан—Дүртөйлө барьерлы рифы урынлашҡан. Көньяҡ‑көнсығыш зонаһы ҡалынлығы 300—500 м тиклем булған ҙур ҡалын ҡатламлы, ҡайһы бер урында рифтарҙан торған эзбизташтарҙан ғибәрәт.
Эске һуңғы турней зоналарында, борт буйы үрҙәрендә һәм локаль ҡалҡыуҙарҙың көмбәҙ тирәһе өлөштәрендә Благовещен, Волков, Гуровка, Ҡарасәйылға, Туғай, Маншыр, Яңы Уҙыбаш, Тубылғаҡ, Таймырҙа, Шаҡша, Щелкан, Сәрмәсән рифтары сылбыры үҫешкән. Рифтарҙың оҙонлоғо 1,5—4 км, киңлеге 2—16 км, бейеклеге 60—250 м, ҡабырғаларының ауышыу мөйөшө 8—11°. Ҡатламдар фамен һәм турней ярустарының карбонатлы тоҡомдарынан тора. Бөгөлдөң үҙәк өлөшөндә Ҡыҙыл‑Шишмә риф массивы урынлашҡан. Аҡтаныш-Шишмә бөгөлө буйында палеозойҙың турней ярусынан аҫҡы пермь ҡатламдарына тиклем карбонатлы тоҡомдарҙан торған валдар күҙәтелә, өҫкө турней эзбизташтарының ҡатламдары төрлө дәрәжәлә ашалған.
Бөгөл өҫкө девон төбөнөң төньяҡ-көнсығыш йүнәлешле киртләс буйында киҫкен тәрәнәйеүе арҡаһында барлыҡҡа килгән. Аҫҡы карбондың терриген һәм терриген‑карбонат тоҡомдары менән тигеҙләнгән. Аҡтаныш-Шишмә бөгөлө сиктәрендә 45 нефть ятҡылығы, шул иҫәптән Арлан нефть ятҡылығы һәм Маншыр нефть ятҡылығы асылған.