yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Кайгадат

Кайгадат — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Золотой Китат йылғаһының һул ярына тамағынан 133 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Кайгадат
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400312115200020653
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202065
* Бассейн коды — 13.01.04.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Вазунген

Вазунген (нем. Wasungen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 3542 кеше йәшәй. Майҙаны — 29,5 км². Диңгеҙ кимәленән 270 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98634 һәм автомобиль коды — SM.
# Кочегарка (Татарка ҡушылдығы)

Кочегарка — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Татарка йылғаһының һул ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Кочегарка (Татарка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200412115200003088
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200308
* Бассейн коды — 13.01.02.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Филатовка (Бисерта ҡушылдығы)

Филатовка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бисерть йылғаһының уң ярына тамағынан 88 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Филатовка (Бисерта ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201112111100021206
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102120
* Бассейн коды — 10.01.02.011
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Клянчейка

Клянчейка — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сулица йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Клянчейка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400712112100003153
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100315
* Бассейн коды — 08.01.04.007
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Минаева Татьяна Максимовна

Минаева Татьяна Максимовна (7 ғинуар 1896 йыл — 18 август 1973 йыл) — СССР ғалимы, археолог, педагог.

# Минаева Татьяна Максимовна
## Биографияһы

Татьяна Максимовна Минаева 1896 йылдың 7 ғинуарында Смоленск губернияһы Цибульники ауылында Мәскәү-Брест тимер юлы хеҙмәткәре ғаиләһендә тыуған.
Башланғыс мәктәпте тамамлағандан һуң яҡшы уңыштары өсөн Мария Петербург уҡытыусылар семинарияһына ебәрелә (һуңыраҡ Баш педагогия институты тип атала), унда урта белем ала. 1913 йылдан башлап, семинарияны тамамлағас, Васильевка ауылының ике класлы земство мәктәбендә, артабан Һамар губернаһының Балаковский ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһындә уҡыта. 1919 йылда Һарытау университетының тарих-филология факультетына уҡырға керә, 1924 йылда тамамлай. Археология һәм сәнғәт тарихы кафедраһында аспирантурала уҡыуын дауам итеү өсөн университетта ҡала, бер үк ваҡытта Һарытау край музейының фәнни хеҙмәткәре булып эшләй.
П. С. Рыков һәм П. Д. Степанов менән бергә 1925 йылда Ҡаҙағстанда сармат мәҙәниәтенең курганлы төркөмдәрен ҡаҙыу эштәрендә ҡатнаша. Һуңыраҡ, П. С. Рыковты һәм уның фәнни мәктәбен эҙәрлекләүҙәр башланыу сәбәпле, эшһеҙ ҡала. 1929 йылдан 1936 йылға тиклем Минаева Сталинград өлкә музейының (хәҙерге Волгоград өлкә крайы музейы) археолог һәм тарих бүлеге мөдире булып эшләй. Артабан ҡулға алына һәм һөргәнгә ебәрелә. 1936-1939 йылдарҙа Соль-Илецк ҡалаһында мәктәптең башланғыс сыйныфтар уҡытыусыһы булып эшләй. 1939 йылда фәнни эшкә ҡайтыу мөмкинлеген ала һәм Төньяҡ Кавказға күсеп китә..
1939 йылдан Татьяна Максимовна был төбәктә эшләй һәм ун йылға яҡын Ставрополь крайҙы өйрәнеү музейының тарих бүлеге мөдире булып эшләй. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында, немецтар ҡамап алған Ставрополдә ҡалып, коллекцияларын һаҡлап ҡала. Ҡайһы бер иң ҡимммәтле экспонаттарҙы, ғүмерен ҡурҡыныс аҫтына ҡуйып, фашисттарҙан йәшереп алып ҡала. Т. М. Минаевтың картиналары һәм башҡа музей фондын ҡоткарған өсөн «1941-1945 йылдар Бөйөк Ватан һуғышында фиҙаҡәр хеҙмәт өсөн» миҙале менән бүләкләнә.
Һуғыштан һуң тергеҙелгән археология эштәренең нәтижәһе "Кубань юғары ҡатламдарының археологик ҡомартҡылары" диссертацияһы була. Диссертацияны яҡлағандан һуң, Т. М. Минаева Ставрополь педагогика институтында (хәзерге Ставрополь дәүләт университеты, тарих кафедраһы доценты) уҡытыусы булып эшләй, был вазифала пенсияға сыҡҡансы ҡала. Бер үк ваҡытта Ҡарасай-Черкес Республикаһы, Ставрополь крайында һәм Чечен-Ингушетияла археологик эштәр алып бара. Күп кенә фәнни эштәр авторы, шул иҫәптән монография ла бар..
Ставрополдә 1973 йылдың 18 авгусында вафат була.
# Хамар

Хамар (норв. Hamar) — Норвегияның ҡалаһы һәм коммунаһы, Хедмарк фюлькеһыны (провинцияһының) административ үҙәге. Швецияның дәүләт сигенән алыҫ түгел урында, илдең көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. Ҡаланың халыҡ һаны 27 593 кеше тәшкил итә (2006 йыл).

# Хамар
## Тарих

Хамарға нигеҙ 1152 йылда епископлыҡ үҙәге итеп һалына. Хамар — Норвегияның яр һыҙаттарынан тыш торған берҙән-бер урта быуаттарҙа төҙөлгән ҡалаһы. Хамар XVI быуат аҙағына тиклем илдә иң эре ҡалаларҙың береһе булып тора. 1537 йылда уны даттар баҫып ала һәм бындағы католик епископлығын юҡҡа сығара. 1567 йылда Хамарға шведтар һөжүм итә һәм Хамар ҡала соборын емерә, шунлыҡтан күпселек кеше ҡаланы ташлап китә. 1587 йылда король указына ярашлы Хамарҙа баҙар ябыла. Хамар 1849 йылға тиклем ҡала статусын юғалта. XIX быуаттың икенсе яртыһында Хамар Хедмарктың (ҡала) Хедмарк үҙәге булараҡ тиҙ үҫешә.
1896 йылда ҡалала Норвегия тимер юлы музейы асыла — ул Норвегия тимер юл транспорты милли музейы була.
1994 йылда Хамар менән күрше Лиллехаммерҙа Ҡышҡы Олимпия уйындары үткәрелә, шулай уҡ ҡайһы бер спорт төрҙәре буйынса ярыштар Хамарҙа үтә (конькиҙа шыуыу һәм фигуралы шыуыу буйынса).
Ҡалала 1994 йылда университет асыла.
1999 йылда Хамарҙа Осло һәм Лиллехаммер менән берлектә хоккей буйынса донъя чемпионаты үткәрелә.
2002 йылда Хамарҙа фигуралы шыуыу буйынса юниорҙар араһында донъя чемпионаты үтә.

# Хамар
## Билдәле шәхестәр

* Брандт Рут — норвег һәм немец яҙыусыһы, федераль канцлер Вилли Брандтың икенсе ҡатыны.
* Бровольд Туре — норвег атыш буйынса спортсыһы, милли йыйылма командаһы ағзаһы. Пекинда йәйге Олимпия уйындарының көмөш призеры [1], Афинала Олимпия уйындарында ҡатнашыусы.
* Даниельсен Эгиль — норвег атлеты, олимпия чемпионы.
* Педерсен Маркус — норвег футболсыһы, Норвегия йыйылма командаһы һөжүмсеһе.
* Педерсен Хильде — норвег саңғы спортсыһы, олимпия чемпионы.
* Серсдал Сверре — норвег боксеры, Олимпия уйындары призеры.
* Торесен Патрик — норвег хоккейсыһы, Норвегия йыйылма командаһы уйынсыһы.
* Флагстад Кирстен — норвег опера сопрано йырсыһы. .
* Эвенсма Сигурд — норвег прозаигы, драматург, сценарист, журналист, тәнҡитсе һәм публицист.
* Алиса Дальбю — 2014 йылғы Норвегия һылыуҡайы.

# Хамар
## Туғанлашҡан ҡалалар

* Грейфсвальд, Германия
* Виборг, Дания
* Кармиэль, Израиль
* Лунд, Швеция
* Фарго, США
* Порвоо, Финляндия
* Дальвик, Исландия
* Хан-Юнис, Государство Палестина
# Арженка

Арженка — Рәсәй йылғаһы. Тамбов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2231/350/51/365/47 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Арженка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цна йылғаһы, тамағынан Тамбов ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010200212110000028885
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002888
* Бассейн коды — 09.01.02.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Утарбай

Утарбай (рус. Утарбаево) — Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районындағы юҡҡа сыҡҡан ауыл. Ивановка ауыл советына ҡараған.

# Утарбай
## Этимологияһы

Атамаһы — Утарбай Солтангәрәевтың (1785—?) исеменән.

# Утарбай
## Географик урынлашыуы

Һаҡмар йылғаһы буйында, район үҙәге Аҡъяр ауылынан көнбайышҡа табан 42 км алыҫлыҡта урынлашҡан булған.
Ауыл эргәһендә боронғо кешеләр тарафынан һынташ ҡуйылған.

# Утарбай
## Тарихы

Үҫәргән ырыуы башҡорттары, Ултыраҡ ауылы кешеләре тарафынан үҙ аҫаба ерҙәрендә — Һаҡмар йылғаһы буйлап яңы ауылға нигеҙ һала. Ауыл был төйәккә тәүге күсеп ултырыусы Утарбай Солтангәрәевтың (1785—?) исеме буйынса аталған.
Башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1795 йылдан билдәле. Рәсми рәүештә 1858 йылда нигеҙләнгән: Башҡорт Ғәскәре баш командующийының 1858 йылдың 1 июнендәге 11442-се приказына ярашлы, Ултыраҡ ауылында 10 йортта йәшәүселәр Һаҡмар йылғаһы буйлап үрҙәрәк яңы Утарбай ауылына күсерелгән. Яңы ауылға Утарбай Солтангәрәй улы Торомтаевтың ғаиләһе һәм уның ҡатыны Ҡаныш Тимербаева (1794-?), улдары указлы имам Бәҙәмша (1827-?; ҡатыны Ғәзизә Әхмәтова менән), Шаһимөхәмәт, урядник Шәмсетдин (1831-?), Мөхәмәтсадиҡ күскән. Бынан тыш Утарбай ауылына Мөхәмәтйән Ҡанбирҙе улы Торомтаев (1813-?), уның улдары Хафизйән һәм Мәрйән; Мөхәмәтша Йылҡыбай улы Торомтаев һәм уның улы Дәүләтша; Зәйнәғәбдин Йылҡыбай улы һәм Муллагилде Йылҡыбай улы Торомтаевтар; Рәхмәтулла Иленбай улы Азаматов; Ҡаратал Ишбулды улы Азаматов; Мөхәмәткәрим Юрта улы һәм уның улы Мырҙагилде Мөхәмәткәрим улы Азаматов (1820-?); Ғөбәйҙулла һәм Сәйетғафар Азаматовтар күсенгән. Шул уҡ ваҡытта Утарбайҙан Бикбау ауылына 20 йорт күсерелгән - Бүләковтарҙың 7 ғаиләһе, Атановтарҙың 8 ғаиләһе, шулай уҡ Батисовтар, Батыровтар һәм Карпиевтар. 1859 йылда Утарбайҙа ауыл начальнигы булып Мырҙагилде Мөхәмәткәрим улы Азаматов (1820-?) хеҙмәт иткән.
1866 йылда 38 йортта 207 кеше йәшәгән.
1900 йылда ауылда 280 кеше йәшәгән, бында мәсет һәм уның ҡарамағында мәктәп булыуы теркәлгән.
Утарбай, Бикбау һәм Нурмөхәмәт (Нур) ауылдары кешеләре 1928 йылда Аҡташ ауылына нигеҙ һалған.
1930-сы йылдарҙан ауыл халҡы «Йәш быуын» колхозында, 1959 йылдан Ленин исемендәге колхозда эшләгән.
1963 йылдан һуң юҡҡа сыҡҡан.

# Утарбай
## Халҡы

Халыҡ иҫәбе :
| 1859 | 1866 | 1900 | 1917 | 1920 | 1939 | 1959 |
| 320 | 207 | 280 | 500 | 379 | 145 | 193 |

# Утарбай
## Билдәле шәхестәре

* Мөхәмәтғәле Утарбаев (?—?) — 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
* Утарбай Солтангәрәев (1785—?) — урядник. 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
* Аслаева Гөлсирә Сәлих ҡыҙы (1950) — педагог.
* Атанов Ҡорбанғәле Хөсәйен улы (1918—2005) — педагог. РСФСР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1961).
* Торомтаев Иҙрис Ғәлим улы (1902—1959) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
* Торомтаев Йәүҙәт Мифтах улы (1949) — хоҡуҡ белгесе. Башҡортостандың атҡаҙанған юрисы (1997).
* Торомтаев Наил Мәүләмбирҙе улы (1953) — табип. Башҡортостандың атҡаҙанған табибы (2002).
* Торомтаев Сәмиғулла Иҙрис улы (1924—1989) — партия, дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре.
* Усманова Әсмә Мәүләмбирҙе ҡыҙы (1930—2015) — педагог, тыуған яҡты өйрәнеүсе.
# Сабирова Ләлә Нәғим ҡыҙы

Сабирова Ләлә Нәғим ҡыҙы (ҡыҙ фамилияһы Ғимаҙиева, 1 март 1947 йыл, РСФСР, ТАССР, Дөбъяҙ районы, Мәмдәл ауылы) — балалар яҙыусыһы, Татарстан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997), Татарстан Журналистар (1988) һәм яҙыусылар (1995) союзы ағзаһы. Сажидә Сөләймәнова премияһы лауреаты (2013).

# Сабирова Ләлә Нәғим ҡыҙы
## Биографияһы

Сабирова Ләлә Нәғим ҡыҙы 1947 йылдың 1 мартында Татарстан Республикаһы Дөбъяҙ (1963 йылдан Йәшел Үҙән районы, 1965 йылдан Бейек тау районы) районының Мәмдәл ауылында ете балалы уҡытыусылар ғаиләһендә тыуған. Мәмдәл урта мәктәбен (1964), Ҡазан дәүләт университетының тарих-филология факультетын (1969) тамамлаған.
1969 — 1971 йылдарҙа «Татарстан яшьләре» гәзитендә әҙәби хеҙмәткәр.
1971 — 1988 йылдарҙа Бейек тау районы Оло Битаман ауылы мәктәбендә уҡытыусы, директор урынбаҫары булып эшләй.
1988 йылдан Ҡазанда «Йәш ленинсы» гәзитенең (1990 йылдан «Сабантуй» гәзите, 2014 йылдан «Сабантуй» журналы) әҙәби хеҙмәткәре, яуаплы сәркәтибе, баш мөхәррир урынбаҫары, 1995 — 2014 йылдарҙа баш мөхәррир булып эшләй.
1960 йылдарҙа беренсе хикәйәләре «Колхозчы» исемле район гәзитендә, «Пионер» (хәҙерге «Ялҡын») журналында күренә. Бәләкәйҙәр өсөн яҙған ҡыҫҡа хикәйәләре 1964 йылда «Тылсымлы таяҡ» исемле коллектив йыйынтыҡта баҫыла.

# Сабирова Ләлә Нәғим ҡыҙы
## Китаптары

* Кызарган алмалар. К.: ТКН, 1986.
* Мыеклы фәрештә.К.: ТКН, 1999.
* Бер уч борчак. К.: ТКН, 2016. ISBN 978-5-298-03104-2
* Ике әни һәм математика. К.: ТКН, ?

# Сабирова Ләлә Нәғим ҡыҙы
## Бүләктәре, маҡтаулы исемдәре

* 1997 — Татарстандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре
* 2013 — Сажидә Сөләймәнова премияһы лауреаты
# Оло Ыйыҡ (Әй ҡушылдығы)

Оло Ыйыҡ (рус. Большой Ик) — Рәсәйҙәге йылға. Әй йылғаһының уң ҡушылдығы. Силәбе өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Силәбе өлкәһендә Әҙәм һыртының көнсығыш битләүенән башлана. Башҡортостан Республикаһы Мәсетле районы Тайыш ауылы янында Әй йылғаһына уң ярына тамағынан 138 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Оло Ыйыҡ (Әй ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201012111100022396
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102239
* Бассейн коды — 10.01.02.010
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

# Оло Ыйыҡ (Әй ҡушылдығы)
## Этимология

Рәсми һүҙлектә Мәсетле, Балаҡатай, Ҡыйғы районындарында аҡҡан "Ик" исемле йылғаларҙы башҡорт теленә "Ыйыҡ" (ыйыҡ/ыдуҡ/йайыҡ/изых/ысыах/иссык/) тип тәржемә итә һәм боронғо төрки телендә "Изге, Бөйөк" һүҙенә тура килә тип аңлата.
Ерле халыҡ йылғаларҙы "Ыҡ" тип атай һәм шул уҡ һүҙлек буйынса "йылға" төшөнсәһенә тура килә тип аңлатыла.
# Хайуандар көнө

Хайуандар көнө йәиһә Бөтә Донъя хайуандарҙы яҡлау көнө (ингл. World Animal Day) — кешеләр иғтибарын хайуандар проблемаһына йүнәлтеүгә саҡырған халыҡ-ара көн. 4 октябрь көнөндә билдәләнә.
Был көнө билдәләү тураһында ҡарар 1931 йылда Флоренцияла ҡабул ителә.
# Чалкау

Чалкау (Салҡау, Бакчауыл) — Пермь крайының Барҙы районындағы башҡорт ауылы, Барҙы ауыл биләмәһенә керә. Почта индексы — 618153, ОКАТО коды — 57204807004.
Ауыл район үҙәге Барҙы ауылынан яҡынса 7 км төньяҡтараҡ урынлашҡан.

# Чалкау
## Халыҡ һаны

2010 йылдың 14 октябрендә уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 85 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 36 ир һәм 49 ҡатын-ҡыҙ.
2005 йылда ауылда 147 кеше йәшәгән.

# Чалкау
## Тарихы

1816 йылғы ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылдың 28 йортонда 90 ир һәм 67 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. 1834 йылда 34 йортта 94 ир һәм 85 ҡатын-ҡыҙ, ә 1859 йылда 39 йортта 164 ир һәм 131 ҡатын-ҡыҙ иҫәпләнгән.
Ауылда йәмиғ мәсете һәм уның эргәһендә «күп йылдарҙан бирле» эшләп килгән мосолман мәктәбе булған. 1868 йылда мәктәптә 17 малай һәм 12 ҡыҙ белем алған.

# Чалкау
## Ауылдың билдәле шәхестәре

* Нәсүр Йөрөшбаев — Германияла йәшәүсе журналист, Башҡортостан киностудияһында төшөрөлгән «Звуки курая над Сеной» фильмының сценарий авторы һәм режиссеры, Германияның Лейпциг ҡалаһында башҡорт яуғирҙары иҫтәлегенә стела ҡуйылыуын донъяға ашырыусы йәмәғәт эшмәкәре;
# Тэмпатый-Кы

Тэмпатый-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының һул ярына тамағынан 830 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.

# Тэмпатый-Кы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300065307
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306530
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кишкинский Исток

Кишкинский Исток — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Старая Обь ҡылымығының һул ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.

# Кишкинский Исток
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200512115200003827
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200382
* Бассейн коды — 13.01.02.005
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Витя Черевичкин исемендәге балалар паркы

Витя Черевичкин исемендәге балалар паркы — Дондағы Ростов парктарының береһе; ҡалалағы берҙән-бер балалар паркы. Совет урамында, ҡала үҙәгенән алыҫ түгел, яр буйында урынлашҡан.

# Витя Черевичкин исемендәге балалар паркы
## Тарихы һәм эшмәкәрлеге

Паркка 1880 йылда нигеҙ һалына. Уның тарихи атамаһы — Александр баҡсаһы — Нахичевань ҡала Думаһы ҡарары буйынса "Император ғали йәнәптәре Александр II хакимлыҡ итеүенең тантаналы 25 йыллығына" бағышлап бирелә. 1894 йылда бында Александр колоннаһы — Н. Н Дурбах проекты буйынса итальян архитекторы Тонетти төҙөгән 11 метрлыҡ Александр бағанаһының күсермәһе ҡуйыла. 1994 йылда гранит күсермәгә совет йылдарында алып ташланған иҫтәлекле таҡтаташтар һәм ике башлы сәмреғош кире ҡуйыла. Хәҙерге ваҡытта колонна урындағы әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.
1936 йылдан парк "Пионерҙарҙың һәм мәктәп уҡыусыларының балалар паркы" тип атала. Унда күперле канал һәм тамашалар өсөн сәхнә ҡорола. 1965 йылдан немец оккупанттары тарафынан үлтерелгән Ростов үҫмере Витя Черевичкин (1925-1941) исемен йөрөтә. Унан алдараҡ, 1961 йылда уға Ростов скульпторы Н. В. Аведиков эшләгән бюст-һәйкәл ҡуйыла.
Витя Черевичкин паркы Дондағы Ростовта ғына түгел, ә Ростов өлкәһендә берҙән-бер балалар паркы. Мәктәпкәсә һәм мәктәп йәшендәге балаларға тәғәйенләнә. Бында балалар аттракциондары ҡаласығы, балалар манежы (батут), аквапарк һәм "Шхуна" балалар уйын комплексы урынлашҡан. Никахҡа инеүселәр парк күперенә бәхет йоҙаҡтары элә башлағандан һуң, хәҙер ул "Мөхәббәт һәм бәхет күпере" тип атала.
2000 йылда Мәҙәниәт идаралығы ярҙамы менән парк реконструкциялана - яңы балалар уйын майҙансыҡтары ҡуйыла, яҡтылыҡ сығанаҡтары урынлаштырыла, аллеяларға плиткалар һалына.
# Кройцебра

Кройцебра (нем. Kreuzebra) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 787 кеше йәшәй. Майҙаны — 13 км². Диңгеҙ кимәленән 420 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37351 һәм автомобиль коды — EIC.
# Энды-Ю

Энды-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вычегда йылғаһының уң ярына тамағынан 368 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Энды-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000020237
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002023
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# И. Я. Фокиндың килем йорто

Я.И. Фокиндың килем йорто — Мәскәүҙә Баҡса ҡулсаһындағы бина (Ер Валы урамы, 7-се йорт). Килем йорто XIX быуат аҙағында — XX быуат башында архитектор Э.-Р. К. Нирнзей проекты буйынса сауҙагәр И. Я Фокин өсөн төҙөлә. Мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә

# И. Я. Фокиндың килем йорто
## Тарихы

1898—1901 йылдарҙа архитектор Эрнст-Рихард Карлович Нирнзее сауҙагәр Иван Яковлевич Фокин өсөн дүрт ҡатлы килем йорто төҙөй, ә тиҙҙән уға тағы һул яҡтан төкәтмә төҙөй. 1903 йылда йорттоң хәҙерге Казаков урамы яғында урынлашҡан өлөшөндә егәрлелекте дәртләндереү йәмғиәтенең дүртенсе халыҡ ашханаһы асыла. Йәмәғәт туҡланыуы ойошмаһы совет осоронда ла ошо йортта урынлаша. Казаков урамы менән мөйөштә оҙаҡ ваҡыт булка магазины эшләй, уға инеү урынын алтын керәндил биҙәй. Йорттоң өҫкө ҡаттарында совет осоронда коммуналь фатирҙар урынлаша. Хәҙер ваҡытта элекке килем йортон төрлө фирмаларҙың офистары биләй, ә беренсе ҡатында ресторандар урынлашҡан.

# И. Я. Фокиндың килем йорто
## Архитектураһы

Килем йорто модерн стиле элементтары менән эклектика рухында төҙөлгән. Йорттоң һул яғы өлөшөндә инеү урыны түңәрәк тәҙрә менән ҡатмарлы фронтон ослап ҡуя. Улар өҫтөндә бәләкәй сатыр һәм ҡумталы көмбәҙ. Килем йортоноң фасады, бигерәк тә уның һул яғы, бай һылап биҙәлгән. Фронтон аҫтында, дүртенсе ҡаттың ҙур тәҙрәһе өҫтөндә — гирляндалар менән берләшкән ике ҡатын-ҡыҙ башы.
# Тет-Седа-Яха

Тет-Седа-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сямай-То-Се йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Тет-Седа-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300046519
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304651
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Хамматов

Хамматов — фамилия.
* Хамматов Шәрифулла Хәбибулла улы (1893—1918) — революционер. Златоуст өйәҙ халыҡ комиссариаты советының милләттәр буйынса комиссары (1918).
* Хамматов Яныбай Хаммат улы (1925—2000) — партия һәм дәүләт эшмәкәре, яҙыусы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, 1966 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1985), Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1994).
* Хамматова Гүзәл Яныбай ҡыҙы (1953 т.) — тәржемәсе. БР Яҙыусылар союзы ағзаһы (2008).
* Хамматова Светлана Әнғәм ҡыҙы (1950 т.) — педагог. Психология фәндәре кандидаты (1992), педагогия фәндәре докторы (2007).