yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Хәсән Таһсини

Хужа Хәсән Таһсини (алб. Hoxhë Hasan Tahsini; 7 апрель 1811, Нинат, Кониспол, Ғосман империяһы — 3 июль 1881 (70 йәш), Истанбул, Ғосман империяһы) — албан ғалимы, астрономы, математигы һәм фәлсәфәсеһе. Истанбул университетының беренсе ректоры һәм Албандар хоҡуҡтарын яҡлау үҙәк комитетына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Ғосман империяһының XIX быуаттағы иң күренекле ғалимдарының береһе тип һанала.

# Хәсән Таһсини
## Биографияһы

Хәсән Таһсини 1811 йылда ул ваҡытта Ғосман империяһы составына кергән Нинат ауылында тыуған. Уның атаһы Ғосман әфәнде Рушити ғөләмә ағзаһы булған. Йәш сағында Хәсән Ғосман империяһының мәғариф министры Хәйрулла әфәнденең улдарының остазы булып эшләгән. Һуңыраҡ Хәйрулла әфәнде Таһсинины Париждағы Ғосман мәктәбе штатына билдәләгән, унда Таһсини төрөк теле һәм дини фәндәр уҡытҡан, бер үк ваҡытта Ғосман илселегенең имамы һәм Париж университетында математика һәм тәбиғи фәндәр студенты булған. Ул Парижда ун ике йыл уҡыған. Уны шунда ғөләмәнең көнбайышлаштырылған элитаһын булдырырға тырышҡан Резид Паша ебәргән. 1869 йылда Таһсини Ниццала вафат булған Фуад Пашаның гәүҙәһен оҙата барыу өсөн Ғосман империяһына ҡайтҡан.
1870 йылда яңы ғына ойошторолған Истанбул университетының беренсе ректоры булған, унда физика, астрономия һәм психология буйынса лекцияләр уҡыған. Хөкүмәт Таһсинины ректор итеп билдәләгән, сөнки ул Көнбайыш Европа һәм ислам методтары һәм идеологиялары араһында баланс урынаштыра аласаҡ тип һаналған. Әммә ул ваҡытта Таһсининың фәнни тикшеренеүҙәре һәм уның шартһыҙ либерализмы ул ғөләмәнең консерватив даирәләре тарафынан йыш һөжүмдәргә дусар булыуға китергән. Таһсиниға һөжүмдәр ул үҙ студенттарына вакуум төшөнсәһен күрһәтеү өсөн тәжрибәләр үткәргәндән һуң башланған. Таһсини күгәрсенде быяла ҡалпаҡ аҫтында һалған, һауытты бушатҡан, һәм ахыр сиктә күгәрсен, Таһсини теорияһын иҫбатлап, тонсоғоп үлгән. Консерватив даирәләр Таһсини тәжрибәһен сихырсылыҡ һәм тылсымды үтәү дәлиле тип һанаған. Тәжрибәнән һуң ул фәтүә ярҙамында еретик тип иғлан ителгән, университеттан ҡыуылған һәм лекцияләр уҡый хоҡуғынан мәхрүм ителгән. Университет шулай уҡ бер аҙ ваҡытҡа ябылған, сөнки Йәмалетдин Афғани, уға Таһсини йоғонто яһаған башҡа профессор, уның теорияларын хуплаған.
Таһсини психология буйынса «Психология йәки йән тураһында фән» исемле беренсе төрөк телле трактат яҙған. Был эшкә модернизм йоғонто яһаған. Хәсән шулай уҡ хәҙерге астрономия буйынса беренсе төрөк телле китап яҙған, ул шулай уҡ төрөк телендә беренсе фәнни-популяр китап булған. Таһсининың төрөк телендәге башҡа хеҙмәттәренә Константин Франсуа де Шасбёфның «Loi Naturelle» хеҙмәтен тәржемә итеү инә.
Таһсини 1877 йылда Истанбулда ойошторолған Албандар хоҡуҡтарын яҡлау үҙәк комитетының күренекле ағзаһы булған. Албандар хоҡуҡтарын яҡлау комитеты Таһсинины Сами Фрашери, Пашко Васа һәм Яни Врето менән бергә албан әлифбаһын булдырыу өсөн билдәләгән. 1879 йылдың 19 мартында төркөм нигеҙҙә латин символдарынан торған 36 хәрефле Фрашери әлифбаһын хуплаған. Таһсини һүҙҙәренсә, әлифба һәр хәрефте яҙыу өсөн ҡул хәрәкәттәренең иң әҙ күләме талап ителерлек итеп эшләнгән.
# Әҙелбаев Мөхәмәтхужа Мөхәмәтулла улы

Әҙелбаев Мөхәмәтхужа Мөхәмәтулла улы (рус. Адельбаев Мухаметхужа Мухаметуллович; 1912-) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы гвардия рядовойы.

# Әҙелбаев Мөхәмәтхужа Мөхәмәтулла улы
## Биографияһы

Мөхәмәтхужа Мөхәмәтулла улы Әҙелбаев 1912 (1910?) йылда (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы) Бикташ ауылында тыуған.
1942 йылдың 6 ғинуарында Бөрйән районы хәрби комиссариаты Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡыра.
Ҡыҙылармеец Әҙелбаев Мөхәмәтхужа Мөхәмәтулла улы — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы сафтарында көрәшеүсе гвардия рядовойы.
Яу ҡырында хәбәрһеҙ юғала.

# Әҙелбаев Мөхәмәтхужа Мөхәмәтулла улы
## Хәтер

Әҙелбаев Мөхәмәтхужа Мөхәмәтулла улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Бөрйән районы Тимер, Бикташ ауылдарында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
# Таганиха

Таганиха — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Койниха йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Таганиха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200512115200005173
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200517
* Бассейн коды — 13.01.02.005
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Оло Речка (Уксуная ҡушылдығы)

Оло Речка — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уксунай йылғаһының һул ярына тамағынан 120 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Оло Речка (Уксуная ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200412115200002302
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200230
* Бассейн коды — 13.01.02.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Сафин

Сафин — фамилия.
* Сафин Венер Рәсих улы (1964 т.) — хоккейсы, спорт мастеры, Рәсәйҙең атҡаҙанғаң тренеры.
* Сафин Ғәтфән Ғизетдин улы (1920—2012) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
* Сафин Нурулла Дәүләтгәрәй улы (1923—1995) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945).
* Сафин Рафаэль Әхмәтсафа улы (1932—2002) — шағир, драматург, журналист.
* Сафин Станислав Ғәзиз улы (1950) — физик. Техник фәндәре докторы (2008), профессор (2008).
* Сафин Тимур Марсель улы (1992 т.) — фехтовальщик, Олимпия чемпионы.
# Турдей

Турдей — Рәсәйҙәге йылға. Тула өлкәһе, Липецк өлкәһе, Орёл өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Красивая Меча йылғаһының һул ярына тамағынан 195 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Турдей
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Красивая Меча йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010100112107000000566
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000056
* Бассейн коды — 05.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Зандерсдорф

Зандерсдорф (нем. Sandersdorf) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 9552 кеше йәшәй. Майҙаны — 24,09 км². Диңгеҙ кимәленән 90 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6792 һәм автомобиль коды — ABI.
# Ала-Арча (милли парк)

Ала-Арча дәүләт тәбиғәт паркы Ҡырғыҙстанда, Ҡырғыҙ һыртының (ҡырғ. Кыргыз Ала-Тоо) төньяҡ битләүендә, баш ҡаланан 41 километр арауыҡта, 1600-4860 метр бейеклектә урынлашҡан. 2280 гектар майҙанды биләй. Алатауҙың иң бейек үренән башланып, төньяҡҡа — Ала-Арча тарлауығына тиклем һуҙылған. Парк биләмәһе аша Ала-Арча йылғаһы аға.
Директоры — Марат Ашырбекович Касымбаев.

# Ала-Арча (милли парк)
## Тасуирламаһы

Ала — сыбар, һыҙатлы; арча — артыш.

# Ала-Арча (милли парк)
## Тасуирламаһы
### Тарихы

Ҡырғыҙ ССР-ы Министрҙар Советының 1976 йылдың 29 апрелендә 19,4 мең гектар майҙанда булдырыла. Бөгөнгә урман майҙаны — 1316, урманһыҙ ерҙәр 970 гектар тәшкил итә.

# Ала-Арча (милли парк)
## Тасуирламаһы
### Тәбиғәте

Тау алды далаһы һәм тау урманы ландшафтында унда 600-ҙән ашыу юғары үҫемлек төрө, шул иҫәптән 70 төр ағас һәм ҡыуаҡ, яҡынса 50 төр дарыу, баллы һәм дуплау үҫемлектәре бар.
Ылыҫлылар — 723 гектар, шул иҫәптән ҡарағай — 11 гектар, Тянь-Шань шыршыһы — 165 гектар, ҡарағас — 28 гектар, ағас кеүек артыш (арча) — 519 гектар. Ҡаты япраҡлылар: йыла — 1 гектар, йомшаҡ япраҡлылар — 69 гектар, шул иҫәптән ҡайын — 61 гектар, тирәк — 7 гектар, тал — 1 гектар. Башҡа тоҡомдар — 36 гектар, ҡыуаҡтар — 185 гектар.
Архар, Себер илеге, козерог, ҡабан, илек, төлкө, бүре, ҡуян, бурһыҡ, горностай, дикобраз, һыуһар; ҡоштарҙан таш ағуна, чиль, кеклик, улар бар.
Ҡыҙыл китапҡа ингән хайуандарҙан Төркөстан һеләүһене, һунағара, бөркөт, кумай, балабан; һирәк төрөҙәрҙән — ҡар барыҫтары һәм гриф осрай.

# Ала-Арча (милли парк)
## Тасуирламаһы
### Туризм

1951 йылдан әүҙем туризм объекты булып тора, был маҡсаттан паркта һуҡмаҡтар, юлдар һалынған, Ак-Сай боҙлоғо һәм шул атамалағы шарлауыҡ — туристарҙың яратҡан урыны. Тарлауыҡ ҙур популярлыҡ менән файҙалана, унда яҡынса 150 маршрут эшләнгән. 1100 метрға тиклем бейеклектә булған ҡаялар һәм йыл әйләнәһенә эшләгән альпинист базалары бар. Бишкәктән алып асфальт юл һалынған.
Байтик-баатыр хөрмәтенә аталған Байтик ауылынан алыҫ түгел, шунда уҡ батырҙың ҡәбере — Байтик-Көмбәҙ (Байтик-Кумбез) бар.
Инеү — түләүле. Ял көндәрендә паркка уртаса алғанда мең ярым кеше килә. Аҙнаһына егерме тонна самаһы ҡаты ҡалдыҡтар сығарыла.
Паркта ҙур булмаған Тәбиғәт музейы бар.

# Ала-Арча (милли парк)
## Ҡыҙыҡлы факттар

2016 йылдың сентябрендә «Ала-Арча» Дәүләт резиденцияһында БДБ дәүләттәре башлыҡтары советы ултырышы үтә.
Яҡындағы тораҡ пункты — Чон-Арыҡ
# Стив Джобс

Стивен Пол Джобс (ингл. Steven Paul Jobs, 24 февраль 1955 йыл — 5 октябрь 2011 йыл) — Apple Computer, Inc. ойоштороусыларының береһе. Үлергә биш аҙна ҡалғансы Apple Inc.генераль директоры вазифаһын башҡара. Компьютер индустрияһы лидерҙарының береһе һанала. Next Computer һәм Pixar Studios Animation, компанияларына нигеҙ һалыусы һәм директорҙар советы рәйесе була. Яман шеш ауырыуы асыҡланғандан һуң ете йыл үткәс, 56 йәшендә вафат була.
# Мурзин Александр Николаевич

Мурзин Александр Николаевич (19.08.1885 — 22.12.1954, Ҡазан) — совет ғалимы, табип, РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре.

# Мурзин Александр Николаевич
## Биографияһы

1885 йылдың 19 авгусында Мәскәү ҡалаһында хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған. Мәскәү университетын табип дәрәжәһендә (1909, тик бишле билдәһе менән) тамамлаған. Калуга губернаһының Подбужье ауылында участка земство табибы, шунан Мәскәү губернаһының Богородск өйәҙендә туҡыу фабрикаһы табибы булып эшләй.
1913—1925 йылдарҙа Һарытау университетының күҙ клиникаһы ординаторы һәм ассистенты. 1924 йылда «Операция Эллиота» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1925 йылдан башлап Урта Азия дәүләт университетының (Ташкент) күҙ ауырыуҙары кафедраһы профессоры һәм мөдире. Ҡара-ҡалпаҡта, Хорезм, Ҡашҡадаръя һәм башҡа өлкәләрҙә трахома, глаукома һәм конъюнктивитты дауалау өсөн офтальмология үҙәктәре ойошторай.
1932 йылдан Ҡазан табиптарҙың белемен камиллаштырыу институтының (ГИДУВ) күҙ ауырыуҙары кафедраһы мөдире һәм Ҡазан трахома ғилми-тикшеренеү институты директоры. Ҡазан табиптарҙың белемен камиллаштырыу институтының күҙ клиникаһын һәм ғилми-тикшеренеү институтын берләштереүгә өлгәшә. Һуғыш осоронда — эвакуацион госпиталдәр консультанты.
1951 йылдан Ҡазан дәүләт медицина институтының күҙ ауырыуҙары кафедраһы мөдире.

# Мурзин Александр Николаевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

- РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1941),
- Ике Ленин ордены,
- «Почет билдәһе» ордены,
- ике миҙал,
- «һаулыҡ һаҡлау отличнигы» билдәһе.

# Мурзин Александр Николаевич
## Баҫмалары

* Трахома [Текст] / Заслуженный деятель науки проф. А. Н. Мурзин. — Москва : Медгиз, 1942. — 26 с.; 20 см.
* Комбинированные огнестрельные повреждения орбиты, носа и придаточных пазух. К., 1943;
* Руководство для работников трахоматозных пунктов. М., 1944;
* Современное состояние вопроса о лечении трахомы // Сб. тр. Врачебно-санитарной службы Казан. ж.д. 1950. Вып. 3.
# Кесе Егорлык

Кесе Егорлык — Рәсәйҙәге йылға. Ростов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Веселовское һыуһаҡлағысының һул ярына тамағынан 137 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.

# Кесе Егорлык
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Маныч йылғаһы Пролетар һыуһаҡлағысынан Веселово һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010500812107000017411
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107001741
* Бассейн коды — 05.01.05.008
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Бөгөлсән ҡояш электр станцияһы

Бөгөлсән ҡояш электр станцияһы — Башҡортостан Республикаһының Көйөргәҙе районы Бөгөлсән ауылы янында төҙөлгән ҡояш электр станцияһы. 5 МВт беренсе өлөшө 2015 йылдың декабрендә сафҡа индерелгән. 1916 йылда икенсе һәм өсөнсө өлөштәрен төҙөп, ҡеүәте тағы ла 15 МВт- ҡа арттырылды. Ваҡ ҡояш электр станцияларын иҫәпләмәйенсә, был станция республикала икенсе булып төҙөлдө..

# Бөгөлсән ҡояш электр станцияһы
## Тарихы

2015 - 2018 йылдар арауығы осоронда Башҡортостан биләмәһендә бер нисә ҡояш электр станцияһынан торған селтәр төҙөү планлаштырыла. Планлаштырғандың тәүгеһе Бөгөлсән станцияһы 2015 йылдың 21 апрелендә төҙөлә башлай. 5МВт-лыҡ беренсе сираты июлгә тәғәйенләнә(билдәләнә),әммә 2015 йылдың 25 декабрендә генә сафҡа инә.15 МВт-лыҡ икенсе һәм өсөнсө сираттары(өлөштәре) планлаштырыла. Бөгөлсән ҠЭС-ы Башҡортостанда беренсе эре сәнәғәт ҡояш электр станцияһы булырға тейеш ине, әммә, ҡеүәтлерәк Бүребай ҠЭС-ын асыу, уны икенсе сиратҡа күсерә.Ул һуңғараҡ сафҡа инергә тейеш булһа ла, ике айға алдараҡ ебәрелә.
| Өлөшө | Атамаһы | Ҡеүәте | Сафҡа инеү |
| 1 | Матрай ҠЭС | 5 МВт | 25 декабрь 2015 |
| 2 | Аҡъяр ҠЭС | 5 МВт | 2016 аҙағы (план) |
| 3 | АСТ Башҡорт | 5 МВт | 2016 аҙағы(план) |
Төҙөлөштөң беренсе өлөшөн төҙөү 600 миллион һум тәшкил иткән.
Фотомодулдәр «Хевел» Рәсәй компаниһында етештерелгән.
# Дан ҡурғаны (Мозырҙағы мемориал)

Дан ҡурғаны :
| Ил: | Беларусь |
| Бейеклеге: | 45 м |
| Төҙөлөү датаһы: | 1967 йыл |
| Координаталар | 52°02′52″ с. ш. 29°15′18″ в. д. |
«Дан ҡурғаны» мемориаль комплексы —Белоруссияның Гомель өлкәһе Мозырь районының Мозырь ҡалаһы ситендә урынлашҡан Бөйөк Ватан һуғышына бағышланған һәйкәл.

# Дан ҡурғаны (Мозырҙағы мемориал)
## Тарихы һәм тасуирламаһы

«Дан ҡурғаны» мемориаль комплексы Бөйөк Ватан һуғышы ваҡиғаларына бағышланған һәйкәл. Мозырь ҡалаһы 1941 йылдың 22 авгусынан 1944 йылдың 14 ғинуарына саҡлы, 875 көн дауамында, фашистар тарафынан оккупацияланған була. 1-се Белорус фронты ғәскәрҙәре һәм Полесье партизан берләшмәһе соединение яугирҙары 1944 йылдың 14 ғинуарында Мозырь ҡалаһын немец илбаҫарҙарынан азат иткән, ҡала өсөн барған һуғыштарҙа совет армияһының 17 часы һәм берләшмәһе Мозырь исемен алған. 1967 йылдың 14 ғинуарында Мозырь ҡалаһы ситендә Мозырҙы немец-фашист баҫҡынсыларынан азат итеүгә 23 йыл тулыу айҡанлы митинг үткәрелә, бында мемориалдың беренсе объекты — «Абаронцам Радзiмы ад мазыран» тип яҙылған күп метрлыҡ Куб асылған. 1967 йылдың 7 ноябрендә, Совет власының 50 йыллыҡ юбилейын байрам иткән көндә, һәләк булған яугирҙарға һәйкәл-обелиск асыла һәм улар хөрмәтенә Мәңгелек ут тоҡандырыла.
«Дан ҡурғаны» мемориаль комплексы Октябрь революцияһының 60 йыллығы байрамы алдынан яңыртылған, ҡаланың һәм райондың тарҡау граждандар зыяраттарында күмелгән яугирҙар һәм партизандар ерләнгән Туғандар ҡәберлеге. Һалдат мәйеттәре эксгумацияланған һәм тантаналы рәүештә ҡабаттан ерләнгән.
«Дан ҡурғаны» мемориаль комплексы тағы ике һәйкәл: блокадник һаҡсылары хөрмәтенә һәм һәйкәл Ленинградта ҡамауҙа ҡалып, уны һаҡлағандар һәм Афғанстанда алышып һәләк булған яугир-интернационалистар хөрмәтенә ҡуйылған иҫтәлекле билдәләр менән тулыландырылған, мемориал таш янына совет һалдаттарының ҡаны менән һуғарылған афған ере һалынған капсула күмелгән.
Бөгөн «Дан ҡурғаны» мемориаль комплексы — был күп композициялы ҡоролма: 45 метрлыҡ стела, гранит постаментҡа ҡуйылған 1938 йыл өлгөһөндәге гаубица менән куб, Совет армияһы яугирҙәре һәм 1944 йылда Мозырҙы азат иткәндә һәләк булған Полесье партизандар берләшмәһе партизандары ерләнгән, эргәһендә Мәңге ут янған Туғандар ҡәберлеге, Ленинград ҡамауында ҡалып, уны һаҡлағандар һәм Афғанстанда алышып һәләк булған яугир-интернационалистар хөрмәтенә ҡуйылған иҫтәлекле билдәләр, шулай уҡ асыҡ һауала торған хәрби техника ҡоролмалары.
# Додо сиркәүе

Додо мәмерйә комплексы (груз. დოდოს რქა) йәки Додо сиркәүе - Давид Гареджа монастырь комплексында тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы

# Додо сиркәүе
## Тарихы

Додо сиркәүенә VI быуаттың беренсе яртыһында Давид Гареджаның уҡыусыларының береһе нигеҙ һала. XIII-XVIII быуаттарҙа сиркәү бер нисә тапҡыр монголдар, сәлжүктәр һөжүменә дусар була

# Додо сиркәүе
## Архитектура үҙенсәлектәре

Сиркәү төрлө осорҙағы (VI-XVIII б.б.) бер нисә мәмерйә комплексынан тора. Төп залы XI-XIII быуаттарға ҡарай. Сиркәүҙең иң мөһим һәм иң боронғо өлөшө ҡаяның мөйөшөндә урынлашҡан.
Сиркәүҙең төп залы тарихи һәм мәҙәни әһәмиәткә эйә булған фрескалар менән биҙәлгән. Үҙәк алтарҙың фрескаһы Иисустың фатихаһын һүрәтләй. Шулай уҡ Архангел Михаил һәм Гавриилдың һүрәттәре бар.
# Сафаровка

Сафаровка — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Турмак йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Сафаровка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Үҙән. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кесе һәм Оло Узень йылғалары бассейны (бассейндарҙың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12020000212112200000497
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200049
* Бассейн коды — 12.02.00.002
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Әйүп Ҡәйепов

Әйүп Ҡәйепов — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында 2-се Башҡорт атлы полкының поход старшинаһы, подпоручик (1812).

# Әйүп Ҡәйепов
## Биографияһы

Әйүп Ҡәйепов сығышы менән Ырымбур губернаһы Бәләбәй өйәҙе Яйыҡ-Ҫыбы-Мең улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Әлшәй районы) Сәпәш ауылы башҡорттарынан.
1811 йылдың майында 7-се һәм 12-се кантон башҡорттарынан 2-се Башҡорт атлы полкы ойошторола. Әйүп Ҡәйепов был полк составында поход старшинаһы булып хеҙмәт итә. 1812 йылдың мартында Ватан һуғышы башланыу алдынан 1-се һәм 2‑се башҡорт полктары Рәсәй империяһының көнбайыш сиктәрендә була.
1812 йылдың 15 июлендәге Гродно губернаһы Кобрин янындағы алышта ҡатнаша. Бында күрһәткән батырлыҡтары өсөн 1812 йылдың 15 июлендә Әйүп Ҡәйепов подпоручик званиеһын ала, ә 1812 йылдың 23 авгусында император Александр I указы буйынса 4-се дәрәжә Изге Анна ордены менән бүләкләнә .
1812 йылды авгусында 2‑се Башҡорт полкы — Смоленск һуғышында, октябрҙә — Гродно губернаһы Слоним ҡалаһы янындағы һуғышта, Свислочь ауылын алыуҙа, Мстибово ауылы янындағы алышта, 1 ноябрҙә — Горностаевцы ауылы янындағы алышта ҡатнаша.
1813 йылдың башынан 2-се Башҡорт полкы Варшава герцоглығы, ә йәйенән — Германия кенәзлектәре территорияһында һуғыша. 1813 йылдың октябрендә был полк Дрезден өсөн алыштарҙа ҡатнаша. 1814 йылдың мартында Парижды алыуҙа ҡатнаша.
1822 йылдың 22 авгусында улдары Ғүмәр, Усман һәм Лоҡман менән бергә дворянлыҡ хоҡуғына лайыҡ була. Өфө дворян депутаттары йыйылышының 1865 йылдың 12 декабрендәге күрһәтмәһе һәм Хөкүмәт Сенатының Герольдия департаментының 1866 йылдың 18 февралендәге 868-се һанлы указына ярашлы подпоручик Әйүп Ҡәйеп улы Ҡәйепов улдары Ғүмәр, Ҡорбанғол, Шөғәйеп һәм ейәндәре — Ғүмәрҙең улдары — Ғирфан, Уйылдан, Миһран һәм Таһир, Ҡорбанғолдың улдары — Һәүбән һәм Абдулманнаф дворянлыҡ хоҡуғында раҫлана һәм Өфө губернаһы дворяндар нәҫеле китабының икенсе өлөшөнә индерелә.

# Әйүп Ҡәйепов
## Бүләктәре

* 4-се дәрәжә Изге Анна ордены кавалеры (23 август 1812 йыл)
* «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» көмөш миҙалы кавалеры
* «1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры
# Вож-Пай-Юган (Лыхма ҡушылдығы)

Вож-ПАй-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лыхма йылғаһының уң ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Вож-Пай-Юган (Лыхма ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300022122
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302212
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ала ҡарға

?Ала ҡарға :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Класс: | Ҡоштар |
| Отряд: | Турғай һымаҡтар |
| Ғаилә: | Ҡоҙғондар |
| Ырыу: | Ҡоҙғон |
| Төр: | Ала ҡарға |
Латинса исеме :
Corvus cornix Linnaeus, 1758 :
Ареал :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр |
Ала ҡарға (урыҫ. Се́рая воро́на (лат. Corvus cornix) — төр ҡош. Ҡоҙғондар ырыуындағы ҡош.
Ала ҡарға - бик билдәле ҡош.

# Ала ҡарға
## Ҡылыҡһырлама

Парлашып йәки күмәкләшеп йәшәйҙәр. Суҡышы, башы, түше ҡойроғо һәм ҡанаттары ҡара, кәүҙәһенең башҡа өлөшө ҡуйы һоро төҫтә. Ҡара ҡарғанан ҡауырһындарындағы һоро төҫө менән айырыла.

# Ала ҡарға
## Тауышы

Ҡарлыҡҡан тауышлы: «Ҡарр-ҡарр».

# Ала ҡарға
## Йәшәү рәүеше

Бик киң таралған. Ағас баштарында оялай. Йыш ҡына бер ағаста унлап оя була. Бер өлөшө көньяҡҡараҡ күсенә, икенсе өлөшө ҡышты ҡалалар тирәһендә үткәрә.Торлаҡ тирәләрен төрлө ташландыҡтарҙан таҙартып, бер аҙ файҙа килтерһә лә, ҡырҙа ҡош ояларын туҙҙырып, зыян да яһай.

# Ала ҡарға
## Туҡланыуы, үрсеүе

Кешенән ҡалған торлаҡ ташландыҡ аҙыҡтар, үләкһә, ҡош себештәре, балыҡ менән туҡлана.
Көрән һәм һоро таптар менән сыбарланған күкһел йәшел 5 бөртөк йомортҡаһы була.
# Лакер-Яга (Лакер-Яга ҡушылдығы)

Лакер-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лакер-Яга йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Лакер-Яга (Лакер-Яга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112103000089565
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008956
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0