# Француз колониаль империяһы

Француз колониаль империяһы (франц. L’Empire colonial français) — 1534—1980 йылдар араһында Францияның колониаль биләмәләре. Британ империяһы һымаҡ, Франция донъяның барлыҡ төбәктәрендә колониаль территорияларға эйә булған, әммә уның колониаль сәйәсәте Бөйөк Британиянан ныҡ айырылған. Францияның диңгеҙ аръяғы биләмәләре (диңгеҙ аръяғы департаменттары, сообществолар һәм махсус статуслы административ-территориаль берәмектәр) ҡасандыр ҙур колониаль империяның ҡалдыҡтары булып тора, улар араһында тик Француз Гвианаһы материкта урынлашҡан. Ҡалғандары — утрауҙар (Француз Полинезияһы, Мартиника, Майотта һәм башҡалар), һәм шулай уҡ айырым территория (Яңы Каледония утрауы). Франкофония — француз телле илдәрҙең берлеге шулай уҡ француз колониаль дәүеренең хәҙерге мираҫы булып тора.

# Француз колониаль империяһы
## Тарихы

Бөйөк асыштар дәүерендә Франция Европа илдәренән өсөнсө булып (Португалия һәм Испаниянан һуң) диңгеҙ аръяғы территорияларҙы өйрәнеүгә һәм колонияллаштырыуға керешә. Пиреней ярымутрауы илдәренән айырмалы рәүештә, француздар тропик киңлектәрҙән тыш уртаса киңлектәге территорияларға күҙ ташлай. Мәҫәлән, 1535 йылда француз Жак Картье Изге Лаврентий йылғаһының тамағын өйрәнә, шулай итеп Төньяҡ Америка континентының бөтә үҙәк өлөшөн биләгән Яңы Франция колонияһына нигеҙ һалына.
Иҡтисади һәм хәрби мөнәсәбәттә Пиреней илдәренә ҡарағанда Франция шулай уҡ алдынғыраҡ булған. Француздар диңгеҙ аръяғы тикшеренеүҙәре менән үҙенең Европалағы төп көнәркәше — Британ империяһынан 70 йылға алдараҡ ҡыҙыҡһына башлаған. Бынан башҡа, шул ваҡытта Францияның халҡы Бөйөк Британияныҡынан өс тапҡыр күберәк булған. Әммә эске сәйәси тотороҡһоҙлоҡ, сауҙа-иҡтисади инфраструктураһының көсһөҙлөгө, һәм шулай уҡ күскенселек колониализмы моделенең фактик рәүештә уңышһыҙ булыуы XVIII быуат уртаһына ҡарай Францияны икенсе урынға шылдырған — уларҙы тик Бөйөк Британия ғына тормошҡа ашыра алған.

# Француз колониаль империяһы
## Периодизация

Француз колониаль империяһы эволюцияһына Франция һәм Бөйөк Британияның көнәркәшлеге бигерәктә ҙур йоғонто яһаған. Был көнәркәшлек XVIII быуат уртаһына үҙенең пигына еткән һәм һуңғыһының еңеүе менән тамамланған. Француз колониализмын хронологик рәүештә артабанғы осорҙарға бүлергә мөмкин:
* Беренсе француз колониаль империяһы шартлы рәүештә 1546—1809 йылдарҙа булған, уның биләмәләренең (башлыса Төньяҡ Америкала урынлашҡан) майҙаны яҡынса 8 013 624 км² барып еткән.
** 1763 йылғы Париж договоры Францияны Төньяҡ Америкалағы (хәҙерге Канада һәм АҠШ территорияларында) ҙур биләмәләрҙән, шулай уҡ Сенегалдан, мәхрүм иткән.
** 1803 йылда Луизиананы һатыу, 1804 йылғы Гаитила инҡилап һәм 1809 йылда португалдар тарафынан Француз Гвианаһын яулап алыу беренсе колониаль империяны тулыһынса емергән.
* Икенсе француз колониаль империяһы шартлы рәүештә 1814—1962 йылдарҙа булған, 1943 йылға ҡарай уның биләмәләренең (башлыса Африкала һәм Азияла урынлашҡан) майҙаны яҡынса 13 500 000 км² (планетаның ҡоро ер майҙанының 9,0 %-ын тәшкил иткән) барып еткән.
** 1814 йылда Бөйөк Британия һәм Португалия Францияға Сенегалды, Кариб диңгеҙендәге бер нисә утрауҙарҙы, Гвиананы ҡайтарғандар.
** 1830 йылда француздарҙың Алжирға үтеп инеүе Африка һәм Азияны киң колонизациялауға юл асҡан.
** Был территорияларҙың ҙур өлөшө француз колониализмынан 1945—1962 йылдарҙа азат ителгән.
Шул уҡ ваҡытта тик Сенегал, Кариб диңгеҙендәге бер нисә утрауҙары, Француз Гвианаһы ғына ике колониаль империялар осоронда ла Франция ҡулында булған.

# Француз колониаль империяһы
## Демография (1919—1939)

Француз колониаль империяһының халҡы, 1919—1939 йй. :
| | 1921 | 1926 | 1931 | 1936 |
| Франция метрополияһы | 39.140.000 | 40.710.000 | 41.550.000 | 41.500.000 |
| Колониялар, протектораттар һәм мандатлы территориялар | 55.556.000 | 59.474.000 | 64.293.000 | 69.131.000 |
| Барлығы | 94.696.000 | 100.184.000 | 105.843.000 | 110.631.000 |
| Донъя халҡынан өлөшө (%-ҙа) | 5,0 % | — | 5,1 % | - |
| Сығанаҡтар: INSEE, SGF |||||

# Француз колониаль империяһы
## Диңгеҙ аръяғы экспансияһы

Артабанғы исемлектә яулап алыуҙың хронологик рәүештә Францияға ҡарата диңгеҙ аръяғында булған һәм ҡасандыр уға буйһонған донъяның бөтә территориялары күрһәтелгән.
Францияның хәҙерге диңгеҙ аръяғы биләмәләре ҡалын шрифт менән күрһәтелгән. Франкофонияның ил-ағзалары ҡыя яҙылыш менән билдәләнгән. Инҡилап, Наполеон, Беренсе һәм Икенсе донъя һуғыштары осорондағы Франция тарафынан оккупацияланған йәки башҡа рәүештә уға бойондороҡло булған континенталь Европа ерҙәре исемлеккә индерелмәгән. :
Төньяҡ Америка :
1534—1763 Канада
1534—1763 Яңы Франция (Канада)
1562—1565 Француз Флоридаһы
1564—1569 Форт-Каролин
1604—1713 Акадия
1610—1763 Үрге ерҙәр
1655—1713 Яңы ер
1682—1762 Француз Луизианаһы
1685—1689 Сен-Луи (Техас)
1713—1763 Иль-Руаяль (Акадия)
1713—1904 Яңы ерҙең француз яры
1717—1763 Иллинойс ере
1728—1763 Сен-Жан (Акадия)
1802—1804 Француз Луизианаһы
с 1816 Сен-Пьер һәм Микелон
1863—1867 Мексика империяһы :
Француз Вест-Һиндостаны һәм Көньяҡ Америка :
1555—1567 Франс-Антарктик (Бразилия)
1604—1654 Француз Гвианаһы
1612—1616 Сен-Луи (Бразилия)
1624—1690 Сен-Мартен
1625—1804 Тортуга
1626—1651 Сен-Кристоф
1632—1763 Доминика
1635—1759 Гваделупа
1635—1794 Мартиника
1643—1664 Сен-Люси
1648—1653 Сен-Бартелеми
1648—1759 Ле-Сент
1648—1691 Мари-Галант
1648 йылдан Ла-Дезирад¹
1650—1733 Сен-Круа
1650—1763 Гренада
1659—1804 Сен-Доминго (Гаити)
1664—1676 Француз Гвианаһы
1665—1689 Сен-Кристоф
1666—1723 Сен-Люси
1674—1784 Сен-Бартелеми
1676—1809 Француз Гвианаһы
1696—1759 Мари-Галант
1699—1702 Сен-Мартен
1705—1713 Сен-Кристоф
1719—1763 Сент-Винсент һәм Гренадин
1756—1762 Сен-Люси
1763—1778 Сен-Люси
1763—1810 Гваделупа
1763—1782 Ле-Сент
с 1763 Мари-Галант¹
1764—1767 Фолкленд утрауҙары
1765—1783 Теркс һәм Кайкос утрауҙары
1778—1783 Доминика
1779—1781 Сен-Мартен
1779—1783 Гренада
1779—1783 Сент-Винсент һәм Гренадин
1781—1814 Тобаго
1781—1784 Эссекибо, Демерара һәм Бербис
1782—1783 Монтсеррат
1782—1784 Сен-Осташе
1783—1796 Сен-Люси
1795—1801 Сен-Мартен
1802—1803 Сен-Люси (Сент-Люсия)
1802—1809 Мартиника
1802—1809 Ле-Сент
с 1814 Гваделупа¹
с 1815 Мартиника
c 1816 Ле-Сент¹
с 1816 Сен-Мартен
с 1817 Француз Гвианаһы
с 1877 Сен-Бартелеми
1930—1946 Инини территорияһы :
¹ Ле-Сент, Мари-Галант һәм Ла-Дезирад утрауҙары Гваделупа идара итеүе аҫтында тора. :
Урта диңгеҙ буйы, Яҡын Көнсығыш, Француз Төньяҡ Африкаһы :
1560—1829 Ла-Калла
1756—1763 Менорка
с 1768 Корсика
1797—1802 Ионик утрауҙар
1798—1800 Мальта
1798—1801 Мысыр
1807—1809 Ионик утрауҙар (Греция)
1830—1962 Француз Алжиры
1881—1956 Тунис протектораты (Тунис)
1902—1962 Алжир Сахараһы
1912—1956 Француз Мароккоһы (Марокко)
1915—1921 Кастеллоризо
1918—1921 Киликия
1920—1946 Сүриә¹
1920—1924 Алеппо дәүләте¹
1920—1924 Димәшк дәүләте¹
1920—1936 Алавит дәүләте¹
1920—1946 Бөйөк Ливан¹ (Ливан)
1921—1938 Александрет санжагы¹
1921—1936 Джабаль аль-Друз¹
1939—1944 Джабаль аль-Друз¹
1943—1951 Феццан территорияһы
1956—1963 Бизерта :
¹ Милләттәр Лигаһы мандаты буйынса. :
Француз Көнбайыш һәм Француз Экваториаль Африкаһы :
1638—1809 Сен-Луи
1681—1857 Альбреда
1695—1697 Джеймс утрауы
1702—1779 Джеймс утрауы
1817—1902 Сенегал
1839—1960 Габон
1843—1960 Фил Һөйәге яры (Кот-д'Ивуар)
1865—1891 Ривьер дю Сюд
1880—1960 Француз Суданы
1882—1906 Француз Конгоһы
1883—1904 Порто-Ново
1890—1902 Француз Нигеры
1891—1958 Француз Гвинеяһы (Гвинея)
1895—1958 Француз Көнбайыш Африкаһы
1900—1960 Француз Чады (Чад)
1901—1960 Мавритания
1902—1904 Сенегамбия һәм Нигер
1903—1960 Убанги-Шари (ҮАР)¹
1904—1922 Үрге Сенегал һәм Нигер
1904—1958 Дагомея
1906—1960 Урта Конго (Конго Республикаһы)
1910—1958 Француз Экваториаль Африкаһы
1916—1960 Француз Тогоһы² (Того)
1918—1960 Француз Камеруны² (Камерун)
1919—1932 Үрге Вольта
1922—1958 Нигер
1922—1960 Сенегал
1947—1958 Үрге Вольта (Буркина-Фасо)
1958—1960 Дагомея Республикаһы (Бенин)
1958—1960 Судан Республикаһы
1959—1960 Мали Федерацияһы (Мали) :
¹ Франкофонияла ағзалығы туҡтатылған. ² Милләттәр Лигаһы мандаты буйынса. :
Һинд океаны бассейны һәм Антарктика :
1642—1810 Иль-Бурбон/Реюньон
1643—1674 Форт-Дофин колонияһы
1674—1954 Пондишери
1688—1757 Чандернагор
1691—1810 Родригес утрауы
1715—1810 Иль-де-Франс (Маврикий)
1722—1810 Изге Брандон архипелагы
1724—1761 Маэ
1731—1757 Янаон
1746—1749 Мадрас
1750—1954 Карикал
1756—1810 Сейшел утрауҙары
1763—1779 Маэ
1763—1778 Янаон
1763—1794 Чандернагор
1769—1954 Һиндостанда француз биләмәләре
1770—1814 Чагос архипелагы
1772—1955 Кергелен архипелагы
1772—1955 Крозе утрауҙары
1782—1783 Тринкомали
1785—1793 Маэ
1785—1793 Янаон
1810—1955 Тромлен утрауы⁴
1808—1814 Агалега утрауҙары
1814—1954 Маэ
1815 йылдан Реюньон
1816—1954 Янаон
1816—1950 Чандернагор
1837—1955 Адель ере¹
1841 йылдан Майотта²
1843—1955 Сен-Поль утрауы
1843—1955 Амстердам утрауы
1882—1897 Малагасий протектораты
1884—1896 Обок протектораты
1886—1912 Гран-Комор
1886—1912 Анжуан
1886—1912 Мохели
1892—1960 Глорьёз утрауҙары³
1894—1896 Джибути
1896—1967 Сомалиның француз яры
1897—1960 Банк-дю-Гейзер²˒³
1897—1960 Европа утрауы³
1897—1960 Жуан-ди-Нова³
1897—1960 Бассас-да-Индия³
1897—1960 Мадагаскар
1912—1975 Комор утрауҙары (Комор Утрауҙары Берләшмәһе)
1955 йылдан Француз Көньяҡ һәм Антарктик территориялар¹
1967—1977 Афар һәм ис француз территорияһы (Джибути)
2005 йылдан Эпарсе утрауҙары :
¹ 1961 йылдан көньяҡ киңлектән 60° көньяҡтараҡ булған территорияларға дәғүәләр Антарктика тураһындағы килешеүгә ярашлы туңдырылған. ² Утрауға Комор Утрауҙары Берләшмәһе тарафынан дәғүә белдерелә (БМО-ның резолюцияһы буйынса Франция был утрауҙы Коморға тапшырырға тейеш, әммә ул был ҡарарҙы үтәргә баш тарта).
³ Утрауҙарға Мадагаскар тарафынан дәғүә белдерелә. ⁴ Утрауға Маврикий тарафынан дәғүә белдерелә. :
Көньяҡ-Көнсығыш Азия һәм Океания :
1842—1859 Маркиз утрауҙары
1843—1880 Таити короллеге
1844—1880 Гамбье утрауҙары
1845—1846 Басилан (Филиппин)
1849—1946 Шанхайҙа концессия
1853 йылдан Яңы Каледония
1858—1897 Клиппертон утрауы
1859—1946 Шамьен утрауҙарында концессия
1860—1946 Тяньцзинда концессия
1862—1887 Кохинхина колонияһы
1863—1887 Камбоджа протектораты (Камбоджа)
1870—1880 Маркиз утрауҙары
1880 Йәмғиәт утрауҙары
1880 Туамоту утрауҙары
1880 Острал утрауҙары
1880—1946 Океанияла француз биләмәләре
1884—1885 Килун (Тайвань)
1884—1887 Тонкин протектораты
1885 Пескадор утрауҙары
с 1886 Уоллис һәм Футуна утрауҙары
1888—1895 Бора-Бора короллеге
1874—1887 Аннам протектораты
1886—1946 Ханькоуҙа концессия
1887—1954 Француз Һинд-Ҡытайы
1893—1899 Лаос протектораты (Лаос)
1898—1943 Гуанчжоувань
1906—1980 Яңы Гебридтар¹ (Вануату)
1930—1941 Спратли утрауҙары
1930—1939 Парасель утрауҙары
с 1931 Клиппертон утрауы
1945—1946 Гуанчжоувань
1945—1954 Спратли утрауҙары
1945—1954 Парасель утрауҙары
с 1946 Француз Полинезияһы
1949—1955 Вьетнам дәүләте :
¹ Бөйөк Британия менән берҙәм биләмәһе. :
Шулай уҡ ҡарағыҙ: Француз Берлеге • Французское сообщество • Франкофония • Франсафрика • Француз сит ил легионы • Франсез альянсы :

# Француз колониаль империяһы
## Диңгеҙ аръяғы экспансияһы
### Колониаль компаниялар

* 1625—1635 Compagnie de Saint-Christophe
* 1627—1663 Яңы Франция компаниялары
* 1635—1651 Compagnie des Îles de l’Amérique
* 1664—1667 Compagnie de l’Occident
* 1664—1674 Француз Вест-Һинд компанияһы
* 1664—1769 Француз Ост-Һинд компанияһы
* 1672—1702 Compagnie du Sénégal
* 1684—1720 Mississippi Company
* 1712—1717 Кроза компанияһы
* ? — 1882 Compagnie du Sénégal et de la Côte occidentale d’Afrique
* 1878—1882 Société française de l’Afrique équatoriale

# Француз колониаль империяһы
## Наполеон Францияһының экспансияһы

* Бельгия
* Батавия республикаһы (Голландия)
* Германияның көнбайыш өлөшө (Рейн берләшмәһе)
* Швейцария
* Италия (Пьемонт, Тоскана, Папа өлкәһе, Неаполь короллеге һәм башҡалар)
* Испания (Галисия һәм Гранаданан тыш)
* Иллирия (Далмация)
* Варшава герцоглығы