yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Йәшел монастырь

Йәшел монастырь (მწვანე მონასტერი) йәки Читахевиҙа Георгий монастыры (ჩითახევის წმინდა გიორგის მონასტერი)-Грузияла Боржоми муниципалитетының Боржоми тарлауығында Читахеви ауылынан дүрт саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан IX быуат монастыры. Ҡайһы бер ғалимдарҙың фекеренсә, монастырь Изге Марияға арналған. Уны Григолдың уҡыусылары Ханзтели, Кристофер һәм Тевдор төҙөгән. Монастырь комплексы базилика тибындағы сиркәүҙе һәм һуңыраҡ төҙөлгән манараны үҙ эсенә ала. Сиркәү монастырь барлыҡҡа килгәндә үк төҙөлә һәм IX быуат уртаһына ҡарай. Ул тупаҫ эшкәртелгән таштарҙан төҙөлгән һәм декоры юҡ кимәлдә. Манараһы ике ҡатлы, беренсе ҡатында часовняһы бар, ә икенсе ҡатында семәрләп эшләнгән ҡупшы беседка урынлашҡан. Монастырь XVI быуатта шаһ Тамаз баҫып инеүенән һуң емерелә, монахтарҙы язалайҙар һәм төрмәгә ябалар. XX быуаттың 80-се йылдарында ғибәҙәтхана, ә 2002 йылда монастырь тергеҙелә. Монастырь Грузияның милли әһәмиәттәге күсемһеҙ мәҙәни ҡомартҡы исемлегенә индерелгән.
# Смоленск дәүләт сәнғәт институты

Смоленск дәүләт сәнғәт институты (рус. Смоленский государственный институт искусств СГИИ) — музыка, хореография, театр, һынлы сәнғәт, халыҡ ижады, музей эше, социаль-мәҙәни һәм мәғлүмәт-библиография өлкәһендә белем биреү эшмәкәрлеген тормошҡа ашырға юғары уҡыу йорто.

# Смоленск дәүләт сәнғәт институты
## Тарихы

1961 йылда Смоленскиҙа мәҙәни-мәғрифәт мәктәбе асыла, уның бурысы ауыл мәҙәниәт учреждениелары һәм художество үҙешмәкәрлеге өсөн етәкселәр әҙерләү була. Шул уҡ йылда ул мәҙәни-мәғрифәт училищеһы статусын ала, унда китапхана бүлеге барлыҡҡа килә, ә 1964 йылда — хореография.
1990 йылда Смоленск мәҙәни-мәғрифәт училищеһы М. В. Исаковский исемендәге мәҙәниәт училищеһы тип үҙгәртелә. Һуңыраҡ, 1991 йылда, Смоленск юғары профессиональ мәҙәниәт һәм сәнғәт училище-колледжы ойошторола, ул Мәскәү дәүләт мәҙәниәт институты менән тығыҙ хеҙмәттәшлектә эшләй һәм урта звено өсөн бғары кимәлле белгестәр әҙерләй.
Смоленск дәүләт сәнғәт институты 1996 йылдың 12 авгусында Смоленск юғары профессиональ мәҙәниәт һәм сәнғәт училище-колледжы базаһында ойошторола, әммә вуз структураһында урта һөнәри звено (колледж) һаҡланып ҡала. Институттың беренсе ректоры Е. А. Сергеев була. 2001 йылда көндөҙгө бүлектә уҡыған белгестәрҙең беренсе сығарылышы була, 2002 йылда — ситтән тороп уҡыу бүлегенеке.

# Смоленск дәүләт сәнғәт институты
## Дөйөм мәғлүмәттәр

Смоленск дәүләт сәнғәт институты урта һөнәри, юғары һөнәри һәм өҫтәмә белем биреү эшмәкәрлеге программаларын тормошҡа ашырыу лицензияһына эйә. СДСИ составында өс факультет бар: сәнғәт һәм мәҙәниәт ғилеме, өҫтәмә профессиональ белем биреү һәм ситтән тороп уҡыу. Шулай уҡ уныъ ҡарамағында балалар сәнғәт мәктәбе һәм сәнғәт колледжы эшләй. Юғары уҡыу йортоноң үҙенсәлектәренең береһе — белем биреүҙеъ ошо өс баҫҡысы араһындағы күсәгилешлек. Көндөҙгө һәм ситтән тороп уҡыу бүлектәре бар; «Социаль-мәҙәни эшмәкәрлек теорияһы, методикаһы һәм ойоштороу» һөнәре буйынса аспирантура эшләй. Институт ҡарамағында китапхана һәм ял үҙәге бар; студенттар ижади коллективтар, шул иҫәптән халыҡ йыры һәм бейеүе театры һәм джаз-оркестр коллективтары булдыра; 2006 йылдан опера студияһы эшләй. Көндөҙгө һәм ситтән тороп уҡыу бүлегендә 500-ҙән ашыу кеше уҡый.
# Урта Кулаш

Урта Кулаш — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чулышман йылғаһының уң ярына тамағынан 128 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Урта Кулаш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100112115100001821
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100182
* Бассейн коды — 13.01.01.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Шәрип (Ҡурған өлкәһе)

Шәрип (рус. Шарипово) — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһе Әлмән районы ауылы. Шәрип ауыл советы составына керә.

# Шәрип (Ҡурған өлкәһе)
## Тарих

Тәүге тапҡыр 1795 йылда телгә алына. Революцияға тиклем Шәрип ауылы Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Ялан-Ҡатай улусы ҡарамағында була.
Революциянан һуң Башҡорт АССР-ының Ялан кантоны составына керә. 1923 йылда Урал өлкәһе Силәбе округының яңы ойошторолған Ҡатай районы составына бирелә. 1930 йылда Ҡатай районы бөтөрөлгәс, ауыл Ялан-Ҡатай районына керә. 1934 йылда Ялан-Ҡатай районы Силәбе өлкәһе составына инә. 1940 йылда ауыл яңы ойошторолған Әлмән районына керә, 1943 йылда был район Ҡурған өлкәһе составына инә.

# Шәрип (Ҡурған өлкәһе)
## Халҡы

| 1795 | 1834 | 1866 | 1900 |
| 74 | 220 | 282 | 387 |
2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (83 %) йәшәй.
# Мирсаев Рафаил Нурый улы

Мирсаев Рафаил Нурый улы (17 июль 1948 йыл — 22 апрель 2016 йыл) ― философ-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы, партия һәм дәүләт эшмәкәре. Философия фәндәре кандидаты, доцент. Башҡортостан Республикаһының I ― III саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайы депутаты.

# Мирсаев Рафаил Нурый улы
## Биографияһы

Рафаил Нурый улы Мирсаев 1948 йылдың 17 июлендә Башҡорт АССР-ының Мәсетле районы Абдулла ауылында тыуған.
1972 йылда Өфө авиация институтын (хәҙер Өфө дәүләт авиация техник университеты) һәм һуңыраҡ ― КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Ижтимағи фәндәр академияһын тамамлай.
1972—1974 йылдарҙа ― Совет Армияһында эскадрилия техника-инженеры вазифаһында хеҙмәт итә.
1974—1979 йылдарҙа ― СССР Авиация сәнәғәте министрлығының Өфө авиация институты ҡарамағындағы тармаҡ ғилми-тикшеренеү лабораторияһында өлкән инженер, өлкән ғилми хеҙмәткәр, бүлек мөдире урынбаҫары булып эшләй.
1979—1985 йылдарҙа ― КПСС-тың Өфө ҡалаһы Киров район комитеты инструкторы, КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының фән һәм уҡыу йорттары бүлеге инструкторы.
1985—1987 йылдар ― КПСС-тың Өфө ҡала комитеты секретары.
1987—1990 йылдарҙа ― КПСС-тың Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Йәмғиәт фәндәре академияһы аспиранты.
1990—1995 йылдарҙа ― Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы Секретариатының ойоштороу бүлеге баш белгесе, бүлек мөдире, Секретариат еткәсеһенең ойоштороу мәсьәләләре буйынса урынбаҫары.
1995—2008 йылдар — Башҡортостан Республикаһының I ― III саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайы депутаты: Закондар сығарыу Палатаһының мәғариф, фән, мәҙәниәт, спорт, туризм һәм йәштәр эштәре буйынса Комитет рәйесе (1995—1999), Закондар сығарыу Палатаһы рәйесе урынбаҫары (1999—2003), Мәғариф, фән, мәҙәниәт, спорт, туризм һәм йәштәр эштәре буйынса даими Комитет рәйесе (2003—2008).
2008—2016 йылдарҙа ― Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһының (БАГСУ) дәүләт һәм муниципаль хеҙмәткәрҙәрҙе профессиональ әҙерләү һәм квалификацияһын күтәреү факультеты деканы булып эшләй.
2016 йылдың 22 апрелендә ҡаты ауырыуҙан вафат Өфө ҡалаһында вафат була.

# Мирсаев Рафаил Нурый улы
## Ғилми эшмәкәрлеге

60-тан ашыу фәнни хеҙмәт һәм 21 уйлап табыу авторы.

# Мирсаев Рафаил Нурый улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһы халыҡ мәғарифының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1998).
* СССР-ҙың уйлап табыусыһы.
* СССР ВДНХ-ның көмөш һәм бронза миҙалдары.

# Мирсаев Рафаил Нурый улы
## Шулай уҡ ҡара

* Мирсаев Рәмил Нурый улы
# Аҙнабаев Йәнғәле Ғиззәт улы

Аҙнабаев Йәнғәле Ғиззәт улы (рус. Азнабаев Янгали Гиззатович; 1913 — 6.07.1942) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 294-се полкында пулемётсы булып хеҙмәт итә. Ҡыҙылармеец.

# Аҙнабаев Йәнғәле Ғиззәт улы
## Биографияһы

Йәнғәле Ғиззәт улы Аҙнабаев 1913 йылда Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Байғусҡар (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районы) Байғусҡар ауылында тыуған.
1941 йылда Хәйбулла районы хәрби комиссариаты Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡыра.
Ҡыҙылармеец Аҙнабаев Йәнғәле Ғиззәт улы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 294-се полкында пулемётсы булып хеҙмәт итә.
1942 йылдың 6 июлендә ҡаты һуғыш барышында һәләк була. Рәсәй Федерацияһының Курск өлкәһе Большеполянский районындағы (хәҙер — Липецк өлкәһе Тербун районы) Алёшки ауылында ерләнә.

# Аҙнабаев Йәнғәле Ғиззәт улы
## Хәтер

Аҙнабаев Йәнғәле Ғиззәт улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Хәйбулла районы Байғусҡар ауылдында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
# Кривецкая

Кривецкая — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кривая йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Кривецкая
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000044923
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004492
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Саврушка

Саврушка — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Сәрмәсән йылғаһының һул ярына тамағынан 158 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Саврушка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Сәрмәсән башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000412112100005114
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100511
* Бассейн коды — 11.01.00.004
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Оло Шуя

Оло Шуя — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волошка йылғаһының уң ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Оло Шуя
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000001199
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000119
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Тбилиси этнография музейы

Тбилиси этнография музейы (груз. თბილისის ეთნოგრაფიული მუზეუმი ღია ცის ქვეშ) Тбилисиҙағы музей. Триалет һырты битләүендә Ваке паркындағы Черепашье күле янында асыҡ һауала урынлашҡан.

# Тбилиси этнография музейы
## Экспозицияһы

Музей 52 гектар майҙанды биләй һәм ун бер зонала урынлашҡан, экспозицияһына яҡынса 70 бина һәм 8000-дән ашыу предмет инә, көнсығыш Грузия өсөн традицион дарбази тибындағы Ҡалып:D-ҡоролмалар ҡуйылған, ҡыйығы көнбайыш Грузияланан килтерелгән һаламдан йәки таҡталарҙан ике яҡлап ябылған ажурлы ағас йорттар, Хевсурети, Пшави һәм Сванетия таулы провинцияларынан ҡарауыл башнялары, кахетин шарап етештереү һәм һыу тирмәндәре, шулай уҡ иртә христиан базиликаһы һәм саркофагы менән VI—VII быуат төрбәле ғаилә кәшәнәһе, шулай уҡ традицион көнкүреш әйберҙәре коллекцияһы — иләүестәр, бәйләү рамдары, кейем, келәмдәр, керамика һәм мебель.

# Тбилиси этнография музейы
## Тарихы

Күренекле грузин этнографы һәм тарихсы Г. Читая нигеҙ һалған (1966).
2004 йылдың 30 декабренән Грузияның милли музейы составына инә.
# Һәүел намаҙы

Һәүел намаҙы — берәй мосолмандың вафаты хаҡында хәбәрҙе ишеткәс уҡыла торған нәфел намаҙы.
Берәй мосолмандың вафаты хаҡында хәбәрҙе ишеткәс, шул көндә, аҡшам намаҙын уҡығандан һуң, һәүел намаҙы үтәлә.
Ике рәҡәғәт итеп уҡыла һәм сауабы мәрхүмдең рухына бағышлана.
Намаҙ уҡыған кеше: «Ошо намаҙымдың сауабын фәлән кешенең (мәрхүмдең исеме атала) әсәһенең йәки атаһының исеме мәғлүм булһа, фәлән улы фәләндең рухына бағышлайым», — тип әйтеү кәрәк.
# Пайвож

Пайвож — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Аныль йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Пайвож
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100005720
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100572
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Бикчәнтәев

Бикчәнтәев — төрки фамилия.
* Бикчәнтәев Реан Әнүәр улы (1937—1992) — Башҡортостанда тыуып һәм йәшәп, урыҫ телендә ижад иткән яҙыусы һәм журналист.
* Бикчәнтәев Әнүәр Һаҙый улы (1913—1989) — башҡорт яҙыусыһы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
# Пятымето-Се

Пятымето-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға №4019 исемһеҙ ҡушылдығының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

# Пятымето-Се
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300040207
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304020
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Һаҫыҡ (Кукпыкта ҡушылдығы)

Сасык — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кукпыкта йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Һаҫыҡ (Кукпыкта ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Иглинск гидроузеленән Орск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000412112200002997
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200299
* Бассейн коды — 12.01.00.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Юрматы (мәғәнәләр)

Юрматы — этноним. Топоним булараҡ та таралған.
* Юрматы — башҡорт ҡәбиләһе.
* Юрматы (Фёдоровка районы) — Башҡортостандың Фёдоровка районындағы ауыл.
* Юрматы (хоккей клубы) — Салауат ҡалаһындағы хоккей клубы.
# Висбю

Висбю (швед. Visby) — Швецияның Готландад уутрауындағы ҙур ҡала, лен Готландтың административ үҙәге. Скандинавияла урта быуаттарҙан һаҡланып ҡалған ҡала, туристик үҙәк, Бөтә донъя мираҫы ҡомартҡыһы.

# Висбю
## Тарих

XII быуатта уҡ Саксония герцогы Генрих Лев, Любектан көнсығышҡа ҡарай балауыҙ һәм тирегә бай Новгородҡа Готланд утрау-базаһынан һәм шулай уҡ уның метрополияһы булған Висбю ҡалаһынан немецтар өсөн трамплин булып торған рус баҙарына барыу өсөн, готландтарҙы ҡыҫырыҡлап сығарыу кәрәклеген аңлай. Шунлыҡтан 1161 йылдағы килешеүгә ярашлы готландтарҙы ҡыҫырыҡлай башлай.
1282-1470 йылдарҙа ҡала Ганзей сауҙа союзында тора һәм Любек иҡтисади күтәрелгәнгә тиклем мөһим сауҙа үҙәге булып тора.
Дания короле Вальдемар IV Аттердаг үҙ ғәскәре менән 1361 йылда ҡаланы баҫып ала. Һуңынан ҡала күп тапҡырҙар пираттарҙан һәм немец юлбаҫарҙарынан талана.
1645 йылда Дания-швед һуғышын тамамлаусы Бремсебрус солохо буйынса ҡала яңынан Швецияға күсә.
1808 йылда ҡала ике ай буйына рус ғәскәре ҡулында тотола.

# Висбю
## Иҫтәлекле урындары

Европала аналогы булмаған урта быуаттарҙан 3,4 м оҙонлоғондағы, 44 манаралы ҡала диуары һәм сиркәүҙәре һаҡланып ҡалған (швед. Ringmuren) .
XХ быуат башында осраҡлы рәүештә яугирҙарҙың күпләп ерләнгән урыны (өс туғандаштар ҡәберендә 1186 кеше) табыла, улар шведтар һәм даттар араһындағы алышта Висбю тирәһендә 1361 йылдың 27 июлендә һәләк булған. Артабанғы күп йыллыҡ тикшеренеү археологик материалдары, шулай уҡ xiv быуаттың уртаһындағы яугирҙәрҙе һаҡлағыс тимер кейемдәр реконструкциялауҙың уникаль комплексы 1939-1940 йылдарҙа ике томлыҡ китапта нәшер ителгән, артабан урта быуат хәрби археологияһы буйынса ул әсбап булып тора һәм бер нисә тапҡыр яңынан баҫыла.
Ҡалала Рус Һарайы (1680) һаҡланған, уның подвалында 1971 йылда швед археологтары XII—XIII быуаттағы урыҫ сиркәүенең нигеҙе таба.
* Висбю кафедраль соборы
* Готландтарҙың боронғоһо музейы

# Висбю
## Климат

Ҡала климаты :
| Күрһәткес | Ғин | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Йыл |
| Уртаса максимум, °C | 0,7 | 0,3 | 3,1 | 8,0 | 14,3 | 19,0 | 20,3 | 19,7 | 15,4 | 10,7 | 5,7 | 2,5 | 10,0 |
| Уртаса температура, °C | −1,1 | −1,8 | 0,1 | 4,0 | 9,6 | 14,3 | 16,3 | 15,9 | 12,1 | 8,1 | 3,9 | 0,7 | 6,8 |
| Уртаса минимум, °C | −3,4 | −4,3 | −2,7 | 0,5 | 5,1 | 9,6 | 12,3 | 12,1 | 9,0 | 5,5 | 1,7 | −1,6 | 3,7 |
| Яуым-төшөм нормаһы, мм | 48 | 28 | 32 | 29 | 29 | 31 | 50 | 50 | 59 | 50 | 57 | 51 | 514 |
| Сығанаҡ: Гонконгская обсерватория ||||||||||||||

# Висбю
## Халыҡ

Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ: Statistiska centralbyrån (SCB)) :
| 1960 | 1965 | 1970 | 1975 | 1980 | 1990 | 1995 | 2000 | 2005 | 2010 |
| 15 014 | ▲16 973 | ▲19 245 | ▲19 886 | ▼19 835 | ▲20 986 | ▲21 740 | ▲22 017 | ▲22 236 | ▲22 593 |
# Самороде-Яха

Самороде-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хейги-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.

# Самороде-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15030000112115300050873
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305087
* Бассейн коды — 15.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Хәкимиә (мәҙрәсә)

1908
«Хәкимиә» — Өфө ҡалаһының 4-се йәмиғ мәсете Хәкимиә мәсетендә эшләп килеүсе урта дини уҡыу йорто.

# Хәкимиә (мәҙрәсә)
## Тарихы

Медресе «Хакимия» было открыто в 1909 году при 4-й Уфимской соборной мечети.
Двухэтажное кирпичное здание медресе на 300 учащихся было построено в 1908 году на средства купца А. А. Хакимова, в честь которого оно и было названо.
Медресе «Хакимия» было подчинено Оренбургского магометанского духовного собрания и содержалось на частные пожертвования.
После 1917 года медресе «Хакимия» было закрыто.
Ныне здание медресе, которое находится по адресу улица Мустая Карима, д. 9, является памятником истории и архитектуры. В нём располагается один из учебных корпусов Российского исламского университета. В 2007 году было открыто женское медресе «Хакимия».
* ↑ Старостин А. РИУ ЦДУМ: Как живёт сегодня первый мусульманский вуз новой России.
* ↑ Алмазова Л. Изучение преподавания ислама в Евразии. М., 2010. С. 110—115.
* ↑ «Хакимия» вновь открыло свои двери.// Маглюмат аль Булгар. 2013, № 4. С. 7. 2014 йыл 24 октябрь архивланған.
# Алсус-Еган

Алсус-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вах йылғаһының һул ярына тамағынан 804 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Алсус-Еган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200037258
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203725
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Николаев өлкәһе

Николаев өлкәһе (укр. Миколаївська область) — Украиналағы өлкә. Административ үҙәге — Николаев ҡалаһы.

# Николаев өлкәһе
## Административ ҡоролошо

19 район:
* Арбузинка районы
* Баштанка районы
* Березанка районы
* Березнегуватое районы
* Братское районы
* Веселиново районы
* Вознесенск районы
* Врадиевка районы
* Домановка районы
* Еланец районы
* Октябрь районы
* Казанка районы
* Кривое Озеро районы
* Николаев районы
* Яңы Буг районы
* Яңы Одесса районы
* Очаков районы
* Первомайск районы
* Снигирёвка районы
5 ҡала округы:
* Вознесенск
* Николаев
* Очаков
* Первомайск
* Южноукраинск
# Печаль-Кы (Таз ҡушылдығы)

Печаль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының уң ярына тамағынан 693 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 181 км.

# Печаль-Кы (Таз ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300067264
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306726
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Козинка (Соть ҡушылдығы)

Козинка — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Соть йылғаһының уң ярына тамағынан 119 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Козинка (Соть ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300212110000011580
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001158
* Бассейн коды — 08.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Салырь

Салырь — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының уң ярына тамағынан 1121 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Салырь
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200015988
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201598
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2