yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Лихаури сиркәүе

Лихаури сиркәүе грузин православ сиркәүе, Грузияла, Гурияның Осурджети муниципалитетында урынлашҡан. 12 быуатта төҙөлгән.

# Лихаури сиркәүе
## Тарихы

Сиркәүҙе 1352 йылда Гурияла Касабери династияһы төҙөй. Сиркәү Лихаури ҡалаһының үҙәгендә урынлаша. Сиркәү менән йәнәшәлә таштан яһалған үҙаллы манара тора. Манараның бер диуарында грузин яҙыуы бар. Сиркәүҙең көнбайыш һәм көнсығыш диуарҙарында грузин биҙәүестәре менән бай биҙәлгән тәҙрә урынлашҡан. Сиркәүҙең көньяҡ фасады таш һәм кирбес менән тергеҙелгән. 2010 йылда Лихаури сиркәүе тирәләй ҡомартҡыны стихиялы бәлә-ҡазанан һаҡлау өсөн тимер бетон стена төҙөлә

# Лихаури сиркәүе
## Фрескалары

15 -16 быуат сиркәүе быуаттар дауамында фрескалар менән биҙәлгән. Лихаури сиркәүендә фрескалар 1990 йылдың беренсе яртыһында яңынан буялыу сәбәпле ныҡ зыян күрә. Ныҡ зыян күргән өлөштәре Тбилиси сәнғәт академияһында һаҡлана. Фрагменттарға мәҙәни мираҫ ҡомартҡылары статусы бирелә. Әлеге ваҡытта ҡорамда тик ике фреска ғына күрһәтелә.
# Күләм

Күләм — есем йәки матдә биләгән арауыҡтың һанлы характеристикаһы.
Есемдең күләме йәки һауыттың һыйҙырышлылығы уның формаһы һәм һыҙыҡлы үлсәмдәре менән билдәләнә. Күләм төшөнсәһе менән һыйҙырышлылыҡ, йәғни һауыттың, төрөү йәшнигенең һ. б. эске арауығы күләме, төшөнсәһе тығыҙ бәйләнгән.
Күләм үлсәү берәмеге СИ системаһында — куб метр; унан куб сантиметр, куб дециметр (литр) һәм башҡалар кеүек сығарылма берәмектәр яһала. Төрлө илдәрҙә шыйыҡ һәм бөртөклө матдәләр өсөн системанан тыш төрлө күләм берәмектәре ҡулланыла — галлон, баррель.
Формулаларҙа күләмде тамғалау өсөн баш латин хәрефе V ҡулланыла, ул лат. volume — «күләм», «тултырыу» һүҙенән ҡыҫҡартып алынған.
«Күләм» һүҙен шулай уҡ күсмә мәғәнәлә дөйөм һанды йәки ағымдағы дәүмәлде билдәләү өсөн ҡулланалар. Мәҫәлән, «ихтыяж күләме», «хәтер күләме», «эш күләме». Һынлы сәнғәттә күләм тип һүрәтләнгән предметтың арауыҡ характеристикаһын художестволы саралар менән иллюзор биреү атала.

# Күләм
## Күләмде иҫәпләү

Практикала есемдең яҡынса күләмен, шул иҫәптән ҡатмарлы формалағы есемдең күләмен, был есемде шыйыҡлыҡҡа батырып табып була. Ҡыҫырыҡлап сығарылған шыйыҡлыҡтың күләме шыйыҡлыҡҡа батырылған есемдең күләменә тигеҙ.

# Күләм
## Күләмде иҫәпләү
### Математик ысул

Ябай формалағы есемдәрҙең күләмен иҫәпләү өсөн махсус формулалар бар. Мәҫәлән, ҡабырғаһы $a$ булған кубтың күләме $V=a^{3}$.
Ҡатмарлы формалағы есемдең күләме уны ябай формалағы айырым өлөштәргә бүлеп һәм был өлөштәрҙең күләмдәрен ҡушып табыла. Интеграль иҫәпләмәлә бөтә есемдең күләмен төҙөүсе өлөштәрҙең күләмдәре сикһеҙ бәләкәй дәүмәлдәр итеп ҡарала.

# Күләм
## Күләмде иҫәпләү
### Тығыҙлыҡ аша

Есемдең (m) массаһын һәм (ρ) тығыҙлығын белгән хәлдә, уның күләме түбәндәге формула буйынса иҫәпләнә: $V={\frac {m}{\rho }}$

# Күләм
## Шыйыҡлыҡтарҙың күләм үлсәү берәмектәре

* 1 л = 1,76 пинта = 0,23 галлон

# Күләм
## Шыйыҡлыҡтарҙың күләм үлсәү берәмектәре
### Инглизсә

* 1 пинта = 0,58 литр.
* 1 кварта = 2 пинта = 1,23 литр
* 1 галлон = 8 пинта = 4,55 литр
* 1 галлон (амер.) = 3,785 литр

# Күләм
## Шыйыҡлыҡтарҙың күләм үлсәү берәмектәре
### Боронғо

* Котила = 0,275 литр

# Күләм
## Шыйыҡлыҡтарҙың күләм үлсәү берәмектәре
### Боронғо йәһүдсә

* Эйфа = 24,9 литр
* Гин = 1/6 эйфа = 4,15 литр
* Омер = 1/10 эйфа = 2,49 литр
* Кав = 1/3 гин = 1,38 литр

# Күләм
## Шыйыҡлыҡтарҙың күләм үлсәү берәмектәре
### Урыҫса

* Мискә = 40 биҙрә = 492 литр
* Биҙрә (күләм берәмеге) = 12,3 литр

# Күләм
## Бөртөклө матдәләрҙең күләм үлсәү берәмектәре
### Инглизсә

* 1 бушель = 8 галлон = 36,37 литр
* 1 баррель = 163,65 литр

# Күләм
## Бөртөклө матдәләрҙең күләм үлсәү берәмектәре
### Урыҫса

* Четверик = 26,24 литр (1 бот иген)
* Гарнец = 3,28 литр

# Күләм
## Башҡа берәмектәр

* 1 унция (ингл.) = 2,841·10⁻⁵ м³
* 1 унция (амер.) = 2,957·10⁻⁵ м³
* 1 куб дюйм = 1,64·10⁻⁵ м³
* 1 куб фут = 2,83·10⁻² м³
* 1 куб ярд = 0,765 м³
* 1 куб астрономик берәмек =3,348·10²⁴ км³
* 1 куб яҡтылыҡ йылы = 8,466·10³⁸ км³
* 1 куб парсек = 2,938·10⁴⁰ км³
* 1 куб килопарсек = 1 000 000 000 пк³ = 2,938·10⁴⁹ км³
# Коин (Вымь ҡушылдығы)

Коин — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вымь йылғаһының һул ярына тамағынан 185 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 136 км.

# Коин (Вымь ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000021418
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002141
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Маҡам (суфыйлыҡ)

Маҡам (ғәр. مقام‎; рус. Макам) — суфыйлыҡта үҙ-үҙеңде камиллаштырыу юлында рухи торош, билдәле бер тотороҡлолоҡ ; тәриҡәттең «торамаһы». Маҡам суфый позицияларын нығытырға һәм ҡаһарманлыҡҡа өндәргә тейеш. Христиан Лествицаһы аналогы.
Маҡамдың антонимы — хәл (ﺣﺎﻝ), юл буйлап хәрәкәт итеү торошо. Маҡам термины хажға ҡарата ла ҡулланыла, унда ул «ял итеү өсөн туҡталыш» тигәнде аңлата (мәҫәлән, Ибраһим маҡамы)

# Маҡам (суфыйлыҡ)
## Маҡамдарҙың яҡынса эҙмә-эҙлелеге

* Тәүбә итеү (ғәр. توبة‎ — тәүбә)
* Һаҡлыҡ йәки тәҡүәлек (ғәр. ورع‎ үәрәғ)
* Заһитлыҡ (тыйылыу) (ғәр. زهد‎ зүхд)
* Фәҡирлек (ғәр. فقر‎ фәҡр)
* Сабырлыҡ (ғәр. صبر‎ сабр)
* Риза булыу (ҡәнәғәтлек) (ғәр. رضا‎ риҙа)
* Тәүәккүл (өмөтләнеү) (ғәр. توكُّل‎ тәүәккүл).
# Йәнбәков Исхаҡ Шәйхетдин улы

Йәнбәков Исхаҡ Шәйхетдин(башҡа сығанаҡта Шәйхислам) улы (1907 йыл — 6 июль 1942 йыл) — Совет-фин, Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкы артиллерия батареяһы тоҫҡаусыһы. Политрук.

# Йәнбәков Исхаҡ Шәйхетдин улы
## Биографияһы

Исхаҡ Шәйхетдин улы Йәнбәков 1907 йылда Башҡортостандың Баймаҡ районы Сыңғыҙ ауылында ярлы ғаиләлә тыуған. Бәләбәй татар-башҡорт педагогия техникумын (1930), Өфөлә К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтын (1935) тамамлай. Баймаҡ мәғариф системаһына ҙур өлөш индергән шәхес: 1930 йылдан — Баймаҡ башланғыс терәк, Бәхтегәрәй башланғыс мәктәптәре мөдире, 1932 йылдан — Татлыбай коммунистик йәштәре мәктәбе, 1935 йылдан — Иҫке Сибай, 1940 йылдан 1-се Этҡол крәҫтиән йәштәре мәктәптәрендә уҡытыусы һәм директор булып эшләй.
1939—1940 йылдарҙа совет-фин һуғышында ҡатнаша.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға алына, һуғышҡа, ҡатыны Хәйернисаны һәм балаларын ҡалдырып, 1-се Этҡол ауылынан китә. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында 275-се кавалерия полкы артиллерия батареяһы тоҫҡаусыһы, һуңынан сәйәси мәсьәләләр буйынса комиссар урынбаҫары — политрук була. Ғаиләһенә һуңғы хатын 1942 йылдың 3 июлендә яҙа, 6 июлдә Курск өлкәһе (хәҙер Липецк өлкәһе) Тербун районындағы ҡаты алыштарҙың береһендә батырҙарса һәләк була. Ошо уҡ райондың Борки ауылында ерләнә.
Яугир һәм ҡурайсы Исхаҡ Йәнбәковтың исеме 112-се Башҡорт дивизияһы комиссары С. Р. Әлибаевтың «Көндәлек биттәренән» китабында бер нисә тапҡыр телгә алына.
# Ингуш дәүләт университеты

Ингуш дәүләт университеты (ИнгГУ) (ингуш. Гlалгlай паччахьалкхен университет) — Рәсәй Федерацияһының иң йәш университеттарының береһе, Ингуш Республикаһының төп университеты. 1994 йылда асыла.

# Ингуш дәүләт университеты
## Тарихы

1994 йылдың 23 апрелендә Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 380-се ҡарарына ярашлы Ингуш дәүләт университеты нигеҙләнә, уның ойоштороусыһы булып Рәсәй Федерацияһының Юғары белем биреү буйынса дәүләт комитеты тора.
1994 йылдың сентябрендә университет эшләй башлай һәм Орджоникидзе станицаһында Ставрополье осоусылар училищеһының элекке казармалары бинаһында урынлаша.
2012 йылдың 29 декабрендә Ингуш дәүләт университетының спорт комплексы территорияһындабассейн асыла.
Университетта 508 уҡытыусы уҡыта, шул иҫәптән 53 профессор — фән докторы, 275 доцент — фән кандидаты, шуларҙың 26-һы «Рәсәй Федерацияһының юғары профессиональ белем биреүҙең почетлы хеҙмәткәре» исеменә лайыҡ. Улар 22 йүнәлеш буйынса — белгестәр, 17 йүнәлеш буйынса — бакалаврҙар, 9 йүнәлеш буйынса — магистрҙар, 10 йүнәлеш буйынса — аспиранттар, 12 йүнәлеш буйынса — интернаттар һәм 8 йүнәлеш буйынса ординаттар әҙерләй. Студенттарҙың дөйөм һаны 10 меңдән ашыу тәшкил итә.

# Ингуш дәүләт университеты
## Структураһы

Ингуш дәүләт университет комплексына:
* 8 корпус:
** 106 аудитория;
** 31 лаборатория;
** 27 лекция залы;
** 17 компьютер класы;
** лингафон-дидактика класы.
* 4 уҡыу залы булған китапхана;
* Рәсәйҙең һәм донъяның алджынғы каталогтарына алып сыҡҡан электрон китапхана;
* спорт залы;
* 3 стадион;
* бассейн;
* фатир төрөндәге ятаҡ инә.
# Марибор

Марибор (слов. Maribor; нем. Marburg an der Drau) — ҙурлығы буйынса Словенияның икенсе ҡалаһы (2013 йыл мәғлүмәттәре буйынса, халҡы ҡала — 94,9 мең кеше). Марибор ҡалаһы илдең төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, Подравска төбәгендә, Драва йылғаһы буйында, Погорье тауы итәгендә урынлашҡан. Ҡала Түбәнге Штирия тарихи өлкәһенең үҙәге булып тора.

# Марибор
## Тарих

Замок тураһында беренсе тапҡыр Маркбурх тип 1164 йылда телгә алалар. Ҙур булмаған Марбург графлығы Драва йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан, ул һуңыраҡ Штирия герцоглығы составына инә. 1254 йылда Марибор ҡала хоҡуғын ала. Штирияла 1278 йылда Габсбургтар династияһы урынлаштырылғандан һуң, ҡала төбәктең иң мөһим сауҙа үҙәктәренең береһе була һәм бик тиҙ үҫешә башлай. 1532 һәм 1683 йылдарҙа Марибор төрөктәр ҡамауына бирелмәй.
Башта ҡала Шекау сиркәүенә ҡарай, артабан уға 1859 йылда Лаванта епископлығы күсерелә. 1962 йылда ул Марибор епископлығы исемен ала. 2006 йылда папа Бенедикт XVI Мариборға архиепископлыҡ статусы бирә.
Беренсе донъя һуғышынан алда ҡала халҡының 80 проценты этник немецтар һәм 20 % словендарҙан тора, өҫтәүенә немец ҡала идаралығы органдары һәм йәмәғәт тормошонда өҫтөнлөк итә. Шул уҡ ваҡытта барлыҡ төбәктә ғәмәлдә словен ауыл халҡы булған. Улар һуғыш ваҡытында дошман тип иғлан ителгән һәм күп словендар дәүләте Австрия дәүләт вазифаһына инеүҙән мәхрүм булған. Был немец халҡы һәм словендар араһындағы антагонизмды көсәйтә. Һуғыштан һуң Австро-Венгрия уға дәғүәһен белдерә һәм Марибор 1918 йылда Австрия республикаһы составында тора, унда сербтар, хорваттар һәм словендар йәшәй. 1919 йылдың 27 ғинуарында Мариборҙағы немецтар һәм словендар араһында делегация америка делегацияһы ҡаршыһында тыныс һөйләшеүҙәр алып бара. Һуғыш барышында бында 13 60-тан ашыу кеше үлтерелә һәм яралана. Мариборҙағы сербтар, хорваттар һәм словендар һуңыраҡ — Югославияға инә.
# Ҡазбулатова Рәйсә Рәйес ҡыҙы

Ҡазбулатова (Абдуллина) Рәйсә Рәйес ҡыҙы (8 март 1966 йыл) — тележурналист, «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһының нәфис программалар бүлеге етәксеһе. 2015 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостандың Журналистар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2016).

# Ҡазбулатова Рәйсә Рәйес ҡыҙы
## Биографияһы

Рәйсә Рәйес ҡыҙы Ҡазбулатова (ҡыҙ фамилияһы Абдуллина) 1966 йылдың 8 мартында Башҡорт АССР-ының Шишмә районы Сыуалкип ауылында тыуған.
1983 йылда Өфөләге 1-се интернат-мәктәпте (хәҙер Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты) тамамлай һәм Башҡорт дәүләт университетының филология факультетына уҡырға инә. Студент йылдарында «Шоңҡар» әҙәби-ижад түңәрәгенең әүҙем ағзаһы була.
Юғары һөнәри белем алғас, үҙ аллы хеҙмәт эшмәкәрлеген 1988 йылда Ейәнсура районы Иҫәнғол ауылындағы 2-се урта мәктәптә уҡытыусы булып башлай һәм бында 1996 йылға тиклем башҡорт теле һәм әҙәбиәтен уҡыта.
1996 йылда Башҡортостан радиоһының республиканың көньяҡ төбәге буйынса үҙ хәбәрсеһе итеп эшкә саҡырыла һәм был вазифала алты йыл хеҙмәт һала.
2002 йылдан хәҙерге көнгәсә «Башҡортостан» телерадиокомпанияһының телевидение студияһында эшләй. «Нәҙер», «Арҡайым», «Майҙан», «Автограф», «Үткән ғүмер», «Бай баҡса», «Ҡурай даны» һәм башҡа тематик тапшырыуҙарҙы әҙерләүсе. Уларҙан тыш «Илһам төнө», «Юлдар йыры», «Илгиҙәр», «Магистрали судьбы», «Огненный танкист», «Последний из тринадцати», «Последняя высота» исемле документаль фильмдар авторы.
2015 йылдан Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар союздары ағзаһы.
2016 йылда «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була.

# Ҡазбулатова Рәйсә Рәйес ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2016)
* Рәсәй Журналистар союзының Маҡтау грамотаһы (2021)
# Салпада-Яха (Анти-Паюта-Яха ҡушылдығы)

Салпада-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Анти-Паюта-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 135 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 114 км.

# Салпада-Яха (Анти-Паюта-Яха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300074292
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307429
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Оло Еголдокова

Оло Еголдокова — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Еголдокова йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 79 км.

# Оло Еголдокова
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010600112115200028143
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202814
* Бассейн коды — 13.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Урта Аниш

Урта Аниш — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы, Киров өлкәһе, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1881/24 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.

# Урта Аниш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400712112100001487
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100148
* Бассейн коды — 08.01.04.007
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Арко-Бесштанная

Арко-Бесштанная — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Арко-Бесштанная
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары/ Канин Нос морононан/ Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000056077
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005607
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Чудновский Вадим Максович

Чудновский Вадим Максович (1 сентябрь 1958 йыл) — хәҙерге заман бишбәйгеһе буйынса СССР һәм Рәсәй спортсыһы һәм тренеры. 2011—2018 йылдарҙа Ҡаҙағстан Республикаһы йыйылма командаһының хәҙерге заман бишбәйгеһе буйынса өлкән тренеры. Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2005).

# Чудновский Вадим Максович
## Биографияһы

Вадим Максович Чудновский 1958 йылдың 1 сентябрендә Мәскәү өлкәһенең Богородский ҡала округы Электроугли ҡалаһында тыуған. Мәскәү өлкә дәүләт физик культура институтын (МОГИФК) тамамлай (1984), тренер-уҡытыусы. СССР-ҙың спорт мастеры (1978). Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2005). «Динамо» Үҙәк Советы беренселеге еңеүсеһе һәм призеры. 1978—1983 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының йыйылма командаһы ағзаһы.
1983 йылдан алып хәҙерге заман бишбәйгеһе һәм ат спорты буйынса Өфө ҡалаһының олимпия резервындағы махсус балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе тренеры булып эшләй. Бер нисә билдәле спортсы әҙерләй, шулар араһында — донъя һәм Европа чемпионы, Афинала олимпия уйындарында ҡатнашыусы (2004) Рөстәм Сабирхужин, РСФСР халыҡтары спартакиадаһы чемпионы Сергей Петров, Рәсәй чемпионаттарында шәхси һәм команда беренселегендә күп тапҡыр еңеүсе Павел Ильяшенко. 1997—2000 йылдарҙа Евдокия Гречишникованың шәхси тренеры була.
2011 йылда үҙенең уҡыусылары Р. Сабирхужин һәм П. Ильяшенко менән бергә Ҡаҙағстанға күсеп китә. 2011—2018 йылдарҙа Ҡаҙағстан Республикаһы йыйылма командаһының хәҙерге заман бишбәйгеһе буйынса өлкән тренеры булып эшләй. Контракт тамамланғандан һуң Рәсәйгә ҡайта.
Әлеге ваҡытта «Башҡортостан Республикаһының ат спорты һәм хәҙерге заман бишбәйгеһе буйынса олимпия резервы спорт мәктәбе» дәүләт бюджет учреждениеһы директоры.

# Чудновский Вадим Максович
## Ғаиләһе

Өйләнгән (икенсе никах), өс балаһы бар.

# Чудновский Вадим Максович
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2005).
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (Башҡортостан Республикаһы Президенты указы № УП-572 10.11.2004).
* Хәҙерге заман бишбәйгеһе буйынса спорт мастеры (1978).
# Ыҫлаҡ (Ҡалмаш ҡушылдығы)

Ыҫлаҡ (рус. Слак) — Рәсәйҙәге йылға, Башкортостандың, Шишмә һәм Благовар райондары буйлап аға. Йылға тамағы Ҡалмаш йылғаһынан 12 км алыҫлыҡта ята. Йылға оҙонлоғо 19 км тәшкил итә.

# Ыҫлаҡ (Ҡалмаш ҡушылдығы)
## Этимологияһы

Ыҫлаҡ тип аталған йылға атамаһына бер фараз. Был һүҙ ҡышлау һүҙенән алынғандыр. Ыҫлаҡ йылғаһы Әлшәй районында ла бар. Боронғо башҡорт ҡышлау урынын гелән йылға буйҙарында ышыҡ урындарҙа һайлаған. Был урындар ҡышлаҡ, ҡышлыҡ тип йөрөтөлгән. Ҫыбыйҙар күберәк «ҫ» өнө менән һөйләшкән — ҡыҫлаҡ,ыҫлаҡ тип. Унан ҡала тирмә эстәре усаҡ менән йылытылып, улар ыҫлы (төтөнлө) лә булғандыр. Ҡышлау ваҡыты ошо ыҫланыуға бәйле булып ҡышлаҡ — ҡыҫлаҡ-ыҫлаҡ урыны һәм йылғаһы булып топонимдарға инеп киткәндер.

# Ыҫлаҡ (Ҡалмаш ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Ыҫлаҡ йылғаһы Кама бассейны округына ҡарай; һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһының һыу хужалығы участкаһы башланған урындан Бочкарева ауылы янындағы үлсәү посына тиклем, — Ағиҙел йылғаһының. бәләкәй бассейны. Кама йылғаһының йылға бассейнына инә.
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201312111100024960.
# Фреклебен

Фреклебен (нем. Freckleben) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан .
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ла 733 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,38 км². Диңгеҙ кимәленән 120 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6456 һәм автомобиль коды — ASL.
# Ронга (Уфтюга ҡушылдығы)

Ронга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уфтюга йылғаһының һул ярына тамағынан 94 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Ронга (Уфтюга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000031131
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003113
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Дим мәҙәниәт һәм ял паркы

Дим ял һәм мәҙәниәт паркы Өфөнөң Дим районында урынлашҡан.

# Дим мәҙәниәт һәм ял паркы
## Парк тарихы

Тәүге тапҡыр Өфөнөң Дим районында ял паркын ҡороу ниәте тураһында 1935 йылда һайлаусыларҙың депутаттарға наказдарында әйтелә. Әммә паркты төҙөүҙе финанслау 1949 йылда ғына башлана, ә 1950 йылда "1950 йылдағы Дим районы башҡарма комитеты ултырышы протоколы"на (№ 26 пункт № 3А) ярашлы, парк асыла.
Башта парк баҡса һымаҡ эшләй, сәскә түтәлдәре яһала, асыҡ һауала кинотеатр (1953 йылдан — ҡыйыҡ аҫтында) һәм бейеү майҙансығы (1954 йылдан) эшләй. 1959—1960 йылдарҙа тир менән йыһазландырыла (хәҙер янғындан һуң икенсе урынға күсерелгән), скульптуралар ҡуйыла, уҡыу залы төҙөлә башлай, арка рәүешендәге ҡапҡалар, турник, бәүелсәктәр, киоскылар, «Вихрь», «Ромашка», «Русские качели» аттракциондары ҡуйыла. Аҙаҡ шахмат залы, һырғалаҡ төҙөлә, һыу үткәргес һалына, спорт майҙансығы (2007), фонтан (2008) төҙөлә. 2009 йылда үҙәк аллеяға плиталар йәйелә.
Хәҙерге ваҡытта мәҙәниәт паркының дөйөм майҙаны 5,2 гектар тәшкил итә. 2010 йылдың яҙында мәҙәниәт паркында төҙөкләндереү эштәре үткәрелә. Булған фигураларға ремонт эшләнә, балалар йәнһүрәттәренән алынған яҙыуҙар менән эскәмйәләр ҡуйыла. Ултыртылған йәшел ағастар араһында ҡайын, энәлек, имән, шыршы, кедр, саған, йүкә, ҡарағас, ҡарағай, туя, муйыл, алмағас бар.

# Дим мәҙәниәт һәм ял паркы
## Парктың иҫтәлекле урындары

Парк биләмәһендә 14 төр аттракцион эшләй. Бынан тыш, паркта балалар өсөн уйын залы, бильярд залы, компьютер залы, тир бар. Көнсығыш стилдә беседка-пагода (Будда динен тотоусыларҙың ғибәҙәт йорто) төҙөлгән.
Парк биләмәһендә күмәк байрам саралары ойошторола, шуларҙың иң мөһимдәренең береһе булып Яңы йыл саралары циклы, «Еңеү көнө», «Рәсәй көнө», «Баш ҡала көнө», Салауат Юлаев көндәре, «Ҡышты оҙатыу», «Балаларҙы яҡлау көнө», «Йәштәр көнө», «Тимер юлсы көнө», «Ололар көнө», «Әкиәттә ҡунаҡта», «Музыкаль кесаҙналар» һәм башҡалар тора. Паркта 37 ял итеү объекты урынлашҡан, райондың ижади йәштәре өсөн ял ойошторола, бында яңы өйрәнә башлаусы рок—төркөмдәр, балалар хореография ансамблдәре шөғөлләнә.
# 1978 йыл

II мең йыллыҡ :
XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат — XXI быуат — XXII быуат :
Хронологик таблица :
1978 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1978 MCMLXXVIII |
| Юлиан стилендә | 1977 — 1978 ( 14 ғинуар) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2730 — 2731 ( 4 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7486 — 7487 ( 14 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5738 — 5739 ה'תשל"ח — ה'תשל"ט |
| Мосолман календары | 1398 — 1399 |
| Боронғо әрмән календары | 1427 ԹՎ ՌՆԻԷ |
| Ҡытай календары | 4674 — 4675 (с 7 февраль) 丁巳 — 戊午 красная змея — жёлтый конь |
| Эфиопа календары | 1970 — 1971 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 2034 — 2035 |
| - Шака самват | 1900 — 1901 |
| Иран календары | 1356 — 1357 |
1978 (бер мең туғыҙ йөҙ етмеш һигеҙенсе) йыл — кәбисә булмаған йыл, григориан календары буйынса йәкшәмбе көндө башлана. Был беҙҙең эраның 1978 йылы, 2 мең йыллыҡтың 978 йылы, XX быуаттың 78 йылы, XX быуаттың 8 ун йыллығының 8 йылы, 1970 йылдарҙың 9 йылы.

# 1978 йыл
## Вафат булғандар

* 22 август — Ҡорбанғәлиев Мөхәмәтғәбделхәй Ғәбиҙулла улы, күренекле башҡорт дин әһеле, Башҡорт милли хəрəкəте эшмәкәре.