yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Алтын булла (1242)

1242 йылғы алтын булла — Европаға монголдарҙың баҫып инеү осоронда Венгрия короле Бела IV Градец тораҡ пункты халҡына «ирекле король ҡалаһы» хоҡуҡтарын биргән эдикт. Документ 1242 йылдың 16 ноябрендә Вировитиц ҡалаһында ҡабул ителә һәм 1266 йылда раҫлана. Оригинал 57х46 сантиметрлыҡ пергамент киҫәгендә яҙылған, хәҙерге ваҡытта ул Хорватия Дәүләт архивында ҡаты консервация шарттарында һаҡлана, ә уның күсермәһе Загребтағы Ҡала музейында күрһәтелә.

# Алтын булла (1242)
## Алдағы тарихы

1241 йылдың яҙында Шайо йылғаһы буйындағы алышта монголдар венгр-хорват армияһын ҡыйраталар. 1241—1242 йылдарҙа монголдар хәҙерге Загреб территорияһына барып етәләр, юлда осраған тораҡ пункттарын юҡҡа сығаралар һәм яңыраҡ төҙөлгән Загреб соборын талайҙар. Монголдар киткәндән һуң король Бела IV, насар нығытылған ҡаласыҡтар яулап алыусыларҙы туҡтата алмауын күреп, нығытылған ҡаласыҡтар төҙөүҙе дәртләндереү маҡсатында бер нисә документ сығара, шуларҙың береһе әлеге Алтын булла була.

# Алтын булла (1242)
## Шарттары

Алтын булла «Загреб ҡалҡыулығындағы Градецты» «ирекле король ҡалаһы» тип иғлан итә. Ҡала менән «ҡала судьяһы» идара итергә тейеш була (хорв. gradski sudac, лат. iudex), ул халыҡ тарафынан йыл һайын һайланып ҡуйыла һәм ҡала мэры ролен башҡара. Бынан тыш, йыл һайын, 3 февраль көнө (Изге Власий көнөндә) , 8 «юрист» (лат. jurati) һәм 20 ҡала советы ағзаһы һайлана. Булла ҡала территорияһын билгеләй: Медведница тауҙарынан — көньяҡҡа табан, Врапчак йылғаһынан — көнбайышҡа һәм Сава йылғаһынан — төньяҡҡа. Ҡала, туранан-тура королгә буйһоноуға күрә, феодал юрисдикцияһы аҫтынан да, күршеләш ятҡан Каптол ҡалҡыулығында урынлашҡан сиркәү иерархтары юрисдикцияһы аҫтынан да сығарыла; Урта быуаттарҙа Градец халҡының һәм Каптолдағы руханиҙарҙың үҙ-ара бәрелештәре гражданлыҡ һуғыштарына килтерә. Градец халҡы күп кенә дәүләт һалымдарынан һәм йыйымдарҙан азат ителә.
Ташламаларға алмашҡа халыҡ үҙ иҫәбенә Градец ҡалаһы тирәләй нығытмалар төҙөргә тейеш була, һәм улар 1266 йылда эшләнә. Шулай уҡ улар король ҡалаға килгән осраҡтарҙа «12 үгеҙ, 1000 күмәс һәм 4 мискә шарап» әҙерләп ҡуйырға (1266 йылда король тарафынан был йөкләмә юҡҡа сығарыла) һәм Славонияның герцогын йәки Хорватия банын, улар ҡалаға килгән осраҡта, тулыһынса тәьмин итергә тейеш булалар (Хорватия баны бында бер тапҡыр ғына булып китә).

# Алтын булла (1242)
## Һөҙөмтәләр һәм эҙемтәләр

Ике сауҙа юлы сатында урынлашҡан һәм таш стеналар менән уратып алынған Градец ҡалаһында XIV быуатта уҡ 3000 кеше йәшәй һәм ҡала Урта быуат Европа ҡалалары араһында билдәлелек яулай, сөнки бында аҡса һуғыу йортобула, шулай уҡ Славонияла йыйылған «утыҙынсы король өлөшө» (лат. tricesima; 1267 йылда Градец халҡы унан азат ителә), туплана, шуға күрә ҡала венгр-хорват дәүләтенең финанс үҙәге булып һанала.
Градец 1850 йылға тиклем «судья» тарафынан идара ителә, нәҡ ошо ваҡытта Градец, Каптол һәм тағы ла бер нисә тораҡ пункты формаль рәүештә яңы Загреб ҡалаһына берләштереләләр.
# Очема

Очема — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вашка йылғаһының уң ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Очема
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000048518
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004851
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# АҠШ-тың хәрби-диңгеҙ обсерваторияһы

Ҡалып:Обсерватория
АҠШ-тың Хәрби-диңгеҙ обсерваторияһы (ингл. United States Naval Observatory, USNO) — астрономик обсерватория, 1893 йылда Вашингтонда (Колумбия округы), АҠШ-та нигеҙләнгән. 1974 йылдан алып обсерватория вице-президенттың рәсми резиденцияһы булып тора.

# АҠШ-тың хәрби-диңгеҙ обсерваторияһы
## Обсерваторияның етәкселәре

* en:Louis Goldsborough M.
* en:Taylor Pollock Edwin
* 1963—1977 — Стрэнд, Кай — обсерваторияның ғилми етәксеһе
* 1977—1993 — Вестерхут, Гарт — обсерваторияның ғилми етәксеһе

# АҠШ-тың хәрби-диңгеҙ обсерваторияһы
## Обсерватория тарихы

Обсерватория навигация приборҙарын ремонтлау урыны булараҡ 1830 йылдың 6 декабрендә булдырыла. 1842 йылда конгресс Милли обсерватория төҙөү өсөн 25 000 аҡш долларын бүлә. 1843 йылда АҠШ хәрби-диңгеҙ обсерваторияһының иҫке бинаһы төҙөлә, Был урында күҙәтеүҙәр 1893 йылда обсерватория өсөн заманса бина төҙөлөп бөткәнсе алып барыла. 1955 йылда Вашингтонда АҠШ хәрби-диңгеҙ обсерваторияһының Флагстафф станцияһы төҙөлә. Был обсерваторияның төп маҡсаты булып диңгеҙ караптарына һәм ил халҡы өсөн теүәл ваҡыт сигналдарын тапшырыу бурысы тора. Шулай уҡ АҠШ хәрби-диңгеҙ обсерваторияһы Андерсон-Меса күҙәтеү станцияһын төҙөү эштәрендә лә ҡатнаша. Күк йөҙөнөң көньяҡ өлөшө каталогы өсөн Аргентиналағы Феликс Агилар исемендәге АҠШ хәрби-диңгеҙ обсерваторияһының меридианаль түңәрәгенән күҙәтәләр.

# АҠШ-тың хәрби-диңгеҙ обсерваторияһы
## Обсерватория ҡорамалдары

* 66 см-лы Кларк рефракторы(F=13м) — иҫке обсерваториянан күсерелгән
* 40 дюймлы Ричи телескобы(1934 йыл) — Флагстафф станцияһынан килтерелгән
* 12 дюймлы рефрактор

# АҠШ-тың хәрби-диңгеҙ обсерваторияһы
## Тикшеренеүҙәр йүнәлеше

* Позицион үҙгәрештәр (астрономик навигация)
* GPS-ваҡыт
* Инерциональ системаны иҫәпләүҙе булдырыу өсөн квазарҙарҙы РСДБ аша күҙәтеү
* Ер әйләнеүенең параметрҙары
* Астрометрия
* Йондоҙҙар каталогын төҙөүҙ (USNO)

# АҠШ-тың хәрби-диңгеҙ обсерваторияһы
## Төп ҡаҙаныштары

* 1913 йылдың ноябрендә, Эйфель башняһын антенна итеп ҡулланып, Париж обсерваторияһы һәм Хәрби-диңгеҙ обсрваторияһы географик оҙонлоҡтар айырмаһын аныҡ билдәләү өсөн тотороҡло радио сигналдары менән алмаша.
* Астероидтарҙы асыу. Бына уларҙың ҡайһы берҙәре: (536) Мерапи, (886) Вашингтония һәм (980) Анакостия

# АҠШ-тың хәрби-диңгеҙ обсерваторияһы
## Билдәле хеҙмәткәрҙәре

* 1884 (?) — 1923 — Таттл, Хорас Парнелл
* Кристи, Джеймс Вальтер
* Питерс, Джордж Генри
* Гулд, Бенджамин Апторп
* Си, Томас Джефферсон Джексон
* de:Christian de Vegt
* de:Webster Clay Ball
* en:James L. Hilton
* en:Steven J. Dick
* en:Benjamin Boss
* en:Tom Van Flandern
* en:Charles Howard Hinton
* Клеменс, Джералд
* en:George C. Day
* Уолкер, Сирс Кук

# АҠШ-тың хәрби-диңгеҙ обсерваторияһы
## Адресы

* Ave Massachusetts 3450, NW, Washington, DC 20392-5420
# Тулыбай (Татарстан)

Тулыбай — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Минзәлә районы ауылы. Ырыҫ ауыл биләмәһе составына керә.

# Тулыбай (Татарстан)
## География

Ауыл Тиргәүеш буйында, Минзәлә ҡалаһынан көнбайыштараҡ 19 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Тулыбай (Татарстан)
## Тарих

Тулыбай — байлар ырыуы башҡорттарының ауылы. Рәсми документтарҙа тәүге тапҡыр 1735 йылда телгә алына. Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Байлар улусы Салағош түбәһенә ҡарай. 11-се башҡорт кантоны составында була. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс Күсәкәй улусы составына керә.
ХХ быуат башында ауылда 3 һыу тирмәне, 4 бакалея кибете, 2 мәсет, мәктәп теркәлгән.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Минзәлә районы составында була.

# Тулыбай (Татарстан)
## Халҡы

1795 йылда ауылда ир енесле 160 йән башҡорт һәм 13 типтәр; 1816 йылда — 216 башҡорт (шуларҙың 7-һе — ике ҡатынлы) һәм 21 типтәр; 1834 йылда — 322 башҡорт (шуларҙың 8-һе — ике ҡатынлы) һәм 30 типтәр; 1859 йылда — 309 башҡорт һәм 91 типтәр; 1870 йылда — 538 башҡорт һәм 535 типтәр; 1902 йылда — 955 башҡорт һәм типтәр йәшәй.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1859 | 1870 | 1884 | 1897 | 1906 | 1913 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 |
| 660 | 756 | 906 | 1070 | 1294 | 1803 | 1396 | 1808 | 987 | 759 | 598 | 629 | 545 | 382 | 379 |

# Тулыбай (Татарстан)
## Инфраструктура

Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда башланғыс мәктәп, клуб, китапхана, мәсет бар.

# Тулыбай (Татарстан)
## Билдәле шәхестәре

* Алмаҡай Аҙнаҡаев (1786—?), 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашҡан яугир.
# Ленин һәйкәле (Даугавпилс)

Ленин һәйкәле (Даугавпилс) —Даугавпилста (Латвия) Ленин Владимир Ильич һәйкәле. 1970 йылда төҙөлгән. Һәйкәлдең скульпторы — А Н. Черницкий, архитекторы — Владимир Калныньш.
Һәйкәл ҡуйылғанға тиклем скверҙа В.И. Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыуға (1970) һәйкәл ҡуйыласаҡ тигән текст менән стела урынлаша.
Күсереп ултыртҡанда һәйкәлдең бер өлөшө зыян күрә, зыян күргән өлөшө төҫө менән айырылған гранит менән алмаштырыла
1991 йылдың сентябрь урталарында, етәксе вазифаһын башҡарыусы Валдис Лаускистың ваҡытлыса идаралығы ваҡытында һәйкәл һүтеп алына. Һүтеп алынғандан һуң постаменты тороп ҡала. Һәйкәлдең өҫкө өлөшөн трос менән һүтеп алғанда, скульптураның өҫкө өлөшө кителеп төшә. Һуңыраҡ 1991 йылда постаменты ла һүтеп алына. Даугавпилс тыуған яҡты өйрәнеү һәм сәнғәт музейында һәйкәлде һүтеп алыуҙың фотоһүрәттәре бар.
2004 йылда Берҙәмлек майҙанының реконструкцияһынан һуң унда һәйкәл өлөшө урынлашҡан урын үҙгәртелә
Был һәйкәл Даугавпилста В.И. Лениндың берҙән-бер һәйкәле була.

# Ленин һәйкәле (Даугавпилс)
## Ҡыҙыҡлы факттар

* Һүтеп алынғандан һәйкәлде билдәһеҙ йүнәлештә алып китәләр. Күпмелер ваҡыт үткәс (уның бер өлөшө) һәйкәлдең 2-се Пассажир урамындағы ҡаланы төҙөкләндереү предприятиеһы складтарының береһендә булыуы асыҡлана. Һуңынан һәйкәл тағы юҡҡа сыға. Әлеге ваҡытта билдәле булыуынса, һәйкәл Лабиекартошан -Д ҡала предприятиеһы территорияһында күмелгән, әммә уның теүәл урынын предприятие етәкселеге йәшереп тота.
* Ике һәйкәл булыуы тураһында версия бар, береһендә ул яҙғы-көҙгө кейемдә һәм яланбаш — Даугавпилс өсөн, ә икенсеһе, ҡышҡы пальтола һәм кәпәс кейгән — Северодвинск өсөн. Һәйкәлдәрҙе ҡуйыуға урындарына ебәргәндә, ҡалалар бутала, һәм яланбаш Ленин Төньяҡ Двинаға, ә ҡышҡы кейемдәге Ленин скульптураһы Көнбайыш Двинаға (Даугава).ебәрелә.
# Касьянов тораһы

Касьянов тораһы (рус. Касьяновская стоянка — Башҡортостан Республикаһының Ғафури районындағы б.э.т. VII—VI быуаттарға ҡараған Ҡормантау мәҙәниәте археологик ҡомартҡыһы.

# Касьянов тораһы
## Тасуирламаһы

Касьянов тораһы — Ҡормантау мәҙәниәте археологик ҡомартҡыһы. Башҡортостан Республикаһының Ғафури районы Ҡормантау ауылы эргәһендә урынлашҡан. Бында б.э.т. VII—VI быуат элек Ағиҙел йылғаһының уң ярында, Ҡормантау һыртының көнбайыш итәгендә кешеләр йәшәгән.
Майҙаны 13 мең м² тәшкил итә, 800 м² ҡаҙып тикшерелгән.

# Касьянов тораһы
## Тасуирламаһы
### Табылдыҡтар

Яҡынса 70 м² майҙанлы, уртаһында усағы булған тура мөйөшлө ер өҫтө торлағы табылған. Шулай уҡ дренаж канауы, 3 усаҡ, 10 хужалыҡ соҡоро асыҡланғанған.
Йомро ҡорһаҡлы, түңәрәк төплө һауыттарҙан ҡаҙып сығарылған. Улар ромбтар, осло һырҙар, ваҡ ҡына соҡорло биҙәктәр, кәкерсәктәр, бау эҙе менән биҙәлгән. Табылған әйберҙәр араһында — баҡыр тәңкә, уҡ башаҡтары һәм һөңгө остары, бысаҡтар, сулпылар, беҙ, таштан яһалған ҡойоу формаһы, бысаҡ пластиналары, бысаҡтар, нуклеустар, ватҡыс сүкештәр, ярғыстар, ҡырғыстар, һөйәк йөҙҙәр, тишкестәр, беҙҙәр, балсыҡ тигель ярсыҡтары, хайуан һөйәктәре.
Табылған әйберҙәр бында йәшәгән халыҡтың малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәнен, шулай һунар итеүҙәрен күрһәтә. Башлыса һыйыр малы, сусҡа һәм йылҡы үрсеткәндәр; ҡабанға, ҡоралайға, мышыға һунар иткәндәр.
Касьянов тораһы материалдары Башҡортостан Республикаһының Археология һәм этнография музейында һаҡлана. Музей архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнгән Е. А. Поносова-Молло йортонда урынлашҡан..

# Касьянов тораһы
## Тасуирламаһы
### Асыш яһаусылар

Касьянов тораһы 1928 йылда М. И. Касьянов тарафынан асыла. Ул урындағы газеталарҙа рус һәм башҡорт телдәрендә табыштары тураһында ҡайһы бер мәҡәләләр баҫтыра, шулай уҡ 1935 йылда Башҡортостандың билдәле археология һәйкәлдәре картотекаһына ингән 16 битлек (76 объект тасуирламаһы) археология һәйкәлдәре исемлеген әҙерләй
1953—54 йылдарҙа тораны А. В. Збруева етәкселегендә СССР Фәндәр Академияһының Археология институты экспедицияһы өйрәнә, 1975—77 йылдарҙа БДУ, ТТӘИ һәм Куйбышев педагогия институтының берлектәге экспедицияһы (етәкселәре И. Б. Васильев, В. А. Иванов, М. Ф. Обыдённов) тикшерә
# Бараба

Бараба (урыҫ. обыкновенная сойка; йәки кареза; лат. Garrulus glandarius) — барабалар ырыуындағы, ҡоҙғондар ғәиләһендәге, турғай һымаҡтар отрядындағы ҡош.

# Бараба
## Ҡылыҡһырлама

Ҙурлығы күгәрсендәй. Өҙлөкһкҙ ағастан ергә, ерҙән кире ағасҡа һикергеләп йөрөй. Ғәҙәттә тупланып йөрөйҙәр. Дөйөм төҫө ерәнһыу һоро. Башында сыбар бүрке бар. Ҡанаттары, ҡойроғо ҡара. Ҡойроҡ төбөндә, ҡанаттарында аҡ таптар бар. Ҡанаттары бөгөлгән урында ҡара арҡыры һыҙатлы ялтырауыҡлы күк тап була. Ҡыжҡылдаҡтан төҫө һәм ҙурлығы менән айырыла. Тауышы тупаҫ: «ҡжжжжҡ- ҡжжжжҡ»

# Бараба
## Тереклек итеүе

Урмандарҙа йәшәй. Киң генә таралған ултыраҡ ҡош. Ағас баштарында оялай. Бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерһә, ҡош ояларын туҙҙырып зыян итә.

# Бараба
## Туҡланыуы һәм үрсеүе

Ҡарағай һәм шыршы орлоҡтары, сәтләүек, бөжәктәр, ваҡ ҡоштарҙың балаларын ашай. Көрән генә таплы 5-7 йомортҡа һала.

# Бараба
## Диалекттарҙа

Диалекттарҙа шундай вариантарры бар: Урман һайҫҡаны, суҡтурғай.
# Мүктәрге

?Мүктәрге :
ата мүктәрге :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Класс: | Ҡоштар |
| Отряд: | Ыласын һымаҡтар |
| Ғаилә: | Ыласындар |
| Ырыу: | Ыласындар |
| Төр: | Мүктәрге |
Латинса исеме :
Falco vespertinus Linnaeus, 1766 :
Ареал :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 175656 NCBI 56351 |
Мүктәрге (рус. Кобчик, лат. Falco vespertinus)— бөркөттәр ғаиләһенә ҡараған йыртҡыс ҡош;ауыл хужалығы өсөн бик файҙалы күсмә йыртҡыс ҡош.
# Лучка (Курджипс ҡушылдығы)

Лучка — Рәсәйҙәге йылға. Адыгей Республикаһы,Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Курджипс йылғаһының һул ярына тамағынан 2,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Лучка (Курджипс ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Белая (Кубань ҡушылдығы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06020001112108100004724
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108100472
* Бассейн коды — 06.02.00.011
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ж

Жж [жэ] — Башҡорт алфавитының унынсы хәрефе.
# Ҡушаев

Ҡушаев — башҡорт фамилияһы.
* Ҡушаев Ҡәйүм Ҡушай улы (1908—2007) — инженер, крайҙы өйрәнеүсе.
* Ҡушаев Хафиз Ҡушай улы (1888—1937) — башҡорт милли хәрәкәтендә ҡатнашыусы, Башҡортостандың дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитетының 3-cө рәйесе.
* Ҡушаева Рабиға Йәнғол ҡыҙы (1901—1937) — башҡорт ҡатын-ҡыҙҙар хәрәкәте эшмәкәре.
* Ҡушаева Таңһылыу Хафиз ҡыҙы (1925—1996) — башҡорт совет балет артисы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1956).
# Хәҙрәт Солтан (мәсет)

2012
Хәҙрәт Солтан (ҡаҙ. Әзірет Сұлтан мешіті) — Астаналағы йәмиғ мәсете, Үҙәк Азияла иң ҙур мәсет.

# Хәҙрәт Солтан (мәсет)
## Атамаһы

Ил башлығы Нурсолтан Назарбаев тәҡдиме буйынса мәсет «Хәҙрәт Солтан» тип атала, был «Изге Солтан» тигәнде аңлата. Билдәле булыуынса, «Хәҙрәт Солтан» — «Диуан һәм Хикмет» авторы булған суфый шәйех Әхмәт Хужа Йәсәүи эпитеттарының береһе, уның мавзолейы Төркөстанда урынлашҡан.

# Хәҙрәт Солтан (мәсет)
## Төҙөү

«Хәҙрәт Солтан» йәмиғ мәсетен төҙөү Астанала 2009 йылдың июнь айында башлана. Мәсетте төҙөүҙә төрлө осорҙа 1000-дән алып 1500 кешегә тиклем кеше ҡатнаша. 2012 йылдың 6 июлендә 12:30 сәғәттә баш ҡаланың уникаль объекттар исемлеген тулыландырған «Хәҙрәт Солтан» йәмиғ мәсетен асыу тантанаһы үтә.

# Хәҙрәт Солтан (мәсет)
## Характеристикаһы

Бина классик ислам стилендә традицион ҡаҙаҡ орнаменттарын ҡулланып төҙөлә. Есил йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан мәсет Тыныслыҡ һарайы һәм «Қазақ Елі» монументы менән йәнәш. Ул биш мең кешене, ә байрам көндәрендә — 10 меңгә тиклем кешене һыйҙыра ала. Хәҙрәт Солтан мәсетенең дөйөм майҙаны 11 гектарҙан ашыу тәшкил итә, ә ҡоролош майҙаны 17 700 квадрат метр тәшкил итә. «Хәҙрәт Солтан» Ҡаҙағстанда иң ҙур көмбәҙгә эйә, уның бейеклеге 51 м, диаметры көмбәҙ нигеҙендә 28,1 м. Мәсеттә шулай уҡ һигеҙ бәләкәй — 7,6 һәм 10,45 метр диаметрлы, түбәһендә — 33,46 һәм 25, 25 метр булған көмбәҙҙәр бар. Мәсет мөйөштәрендә 77 метр бейеклектәге 4 манара урынлашҡан. Архитектура идеяһы буйынса, ғибәҙәтхана 80 метрлыҡ шпиль менән осланып тамамланырға һәм ярымурағы Мәккә яғына боролоп торорға тейеш була. Был объекттың функционаллегенә килгәндә, бинала тәһәрәт алыу, никахлашыу йолаларын үткәреү өсөн бүлмәләр, Ҡөрьән уҡыу, уҡыу-ағартыу төркөмдәре дәрестәрен үткәреү өсөн залдар иҫәпкә алынған. Бер һүҙ менән әйткәндә, бөтә был ғәйәт ҙур ҡоролма заман талаптарына яуап бирә.

# Хәҙрәт Солтан (мәсет)
## Ваҡиғалар

* 2012 йылдың 15 ғинуарында мәсеттә янғын була.
* 2012 йылдың 6 июлендә мәсет асыу тантанаһы үтә.

# Хәҙрәт Солтан (мәсет)
## Имамдары

* 2011 йылдан «Хәҙрәт Солтан» мәсетенең төп имамы булып Ҡаҙағстан мосолмандарының дини идаралығы мөфтөйөнөң беренсе урынбаҫары Ҡайрат Жолдыбайулы тора.
* 2014 йылдан «Хәҙрәт Солтан» мәсетенең баш имамы Серекбай Ораз була.
# Юревич Эдуард Иванович

Юревич Эдуард Иванович (15 апрель 1888 йыл — 16 сентябрь 1958 йыл) — совет партия‑дәүләт эшмәкәре. 1913 йылдан РСДРП(б) ағзаһы. 1927 йылдың февраленән — 1929 йылдың февраленә тиклем ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының яуаплы (1-се) секретары.

# Юревич Эдуард Иванович
## Биографияһы

Юревич Эдуард Иванович 1888 йылда эшселәр ғаиләһендә Лифлянд губернаһының Рига өйәҙе Катлакалн улусында тыуған.
1913 йылдан РСДРП(б) ағзаһы. Партияға ингәндән һуң Ригала (Латвия) йәшерен түңәрәктәрҙә эшләй. 1914 йылда армияға саҡырыла, 3 айҙан ҡулға алына һәм 4 йылға каторгаға хөкөм ителә.
Бөйөк Октябрь социалистик революцияһы ваҡытында Мәскәүҙә Хамовническ районында Ҡыҙыл гвардияһын ойоштороу менән шөғөлләнә.
1917—1919 йылдарҙа — Мәскәү Советы башҡарма комитетының һәм РСДРП(б) Мәскәү партия комитетының ағзаһы. РСФСР-ҙың сберкассалары идаралығы комиссары (1918).
1919—1920 йылдарҙа Латвияла подпольела эшләй, ҡулға алына һәм РСФСР-ға ҡыуыла. Латвия Компартияһы Үҙәк комитетының сит ил бюроһы хеҙмәткәре була, «Циняс атбалсс» («Эхо борьбы») гәзите редакторы була. 1920—1921 йылдарҙа — Псков РКП(б) губерна комитетының контроль комиссия рәйесе, һуңынан Псков РКП (б) өлкә комитетының ойоштороу бүлеге мөдирe урынбаҫары. 1922—1926 йылдарҙа Мәскәүҙә партия эшендә була. 1927 йылдан 1929 йылдың феврaленә тиклем ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының яуаплы (1) секретары. 1930—1935 йылдарҙа Химиктар союзы Үҙәк комитетының рәйесе, ВЦСПС Президиумы ағзаһы.
1935 йылдан алып СССР-ҙың ауыр сәнәғәт халыҡ комиссариатында эшләй, Латвия азат ителгәндән һуң, 1944 йылдан — Латвия Компартияһы Лиепай ҡала комитетының 1-се секретары, КП (б) Үҙәк комитетының сектор мөдире. Латвия Ауыл хужалығы академияһының марксизм-ленинизм уҡытыусыһы (1948−1958).
ВКП(б)-ның Үҙәк ревизия комиссияһы ағзаһы (1927—1934). ВКП (б)Үҙәк комитеты янындағы Партия контроле комиссияһы ағзаһы) (1934—1939). Партияның XII−XVII съездары делегаты.
1958 йылда вафат була.
# Налимная (Орловка ҡушылдығы)

Налимная — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Орловка йылғаһының һул ярына тамағынан 161 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Налимная (Орловка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010600112115200026293
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202629
* Бассейн коды — 13.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Сунтынг-Юган

Сунтынг-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Һул Хетта йылғаһының уң ярына тамағынан 357 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Сунтынг-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15030000112115300049051
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304905
* Бассейн коды — 15.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Петров йорто (Таганрог)

Петров йорто — Петр урамы, 36-сы йорт. Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһында урынлашҡан.

# Петров йорто (Таганрог)
## Тарих

Петров йорто 1850-се йылдарҙа төҙөлә һәм 1859 йылда унда титуляр советник Михаил Петров һәм уның ҡатыны Еленайәшәй. Петров Михаил төрмәләр буйынса бағыусылыҡ советы ағзаһы һәм күпер ҡоролмалар төҙөү комитетында тора, уларҙа титуляр советник вазифаһын башҡара. 1861 йылда Фирсов һәм Трусов менән бергә ҡала архитекторы булып таныла. 1864 йылда төҙөлөп ятҡан Митрофаний сиркәүенең төп төҙөүсеһе булып тәғәйенләнә. Ул коммерция йыйылышы бинаһын төҙөү менән шөғөлләнә, һуңыраҡ был Петр урамы, 42-се һанлы йортта педагогия институтының филиалы эшләй . 1873 йылда йорт хужаһы булып коллежский ассессор чинындағы Михаил Петров иҫәпләнә.
1880 йылда йорт уның ҡатыны коллежский регистратор Софья Талалаева милкенә әйләнә. Уның ире дворян Николай Александрович губерна секретары булған. Николай Александрович милкендә Петр урамындағы бер нисә йорт булған, улар почта ведомствоһынан алып Дворцовый тыҡрығына тиклем торған йорттар. Талалаевтар ғаиләһендә бер нисә бала булған: Александр, Дмитрий, Вера һәм федор. 1910 йылда бинала фатирҙа надворный советник Алексей Андреевич Иогансон торған. Софья йорт 1915 йылдан һуң Софья Талалаева йорт хужаһы булыуҙан туҡтай. Йорттоң яңы хужаһы 1917—1925 йылдарҙа контор хеҙмәткәре Е. Л. Сергиенко була.

# Петров йорто (Таганрог)
## Тасуирлама

Петр урамындағы 36-сы йорт мезонинлы бер ҡатлы ҡоролма була. Тәүге вариант менән сағыштырғанда йорт яңынан төҙөлгән. Документтарҙа был йорт кирбес менән көпләнгән ағас йорт булған һәм уның янында таш һарай торған тип күрһәтелә. Йорттоң уң яғында өйгә инә торған күтәрмә тора.
# Кинерка (Куйбышев һыу һаҡлағысы ҡушылдығы)

Кинерка — Рәсәйҙәге йылға. Сыуаш Республикаһы биләмәләренән аға, Куйбышев һыуһаҡлағысына Волга йылғаһының 1892 километрында ҡушыла. Оҙонлоғо 14 км.

# Кинерка (Куйбышев һыу һаҡлағысы ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400712112100001432
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100143
* Бассейн коды — 08.01.04.007
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1