yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Хафизов Миҙхәт Ғәбдрәүеф улы

Хафизов Миҙхәт Ғәбдрәүеф улы (26 июнь 1933 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы. 1953—1999 йылдарҙа Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводында оператор, өлкән оператор һәм ҡоролма начальнигы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1977). СССР-ҙың почётлы нефтехимигы (1978). СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1981). СССР-ҙың һигеҙенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1970—1974).

# Хафизов Миҙхәт Ғәбдрәүеф улы
## Биографияһы

Миҙхәт Ғәбдрәүеф улы Хафизов 1933 йылдың 26 июнендә хәҙерге Башҡорт АССР-ының Миәкә районы Ҡырғыҙ-Миәкә ауылында тыуған. 1949 йылда ун класты тамамлағандан һуң Черниковка ҡалаһына килә, яңы төҙөлөп ятҡан Яңы-Өфө заводында төп һөнәр эшселәре һәм мастерҙар мәктәбенә уҡырға инә. Оператор һөнәре ала.
Хафизов армия сафына алына, тиҙләтелгән запастағы офицерҙар курсында уҡый (1954—1957). «Артиллерия һәм бомбардировкалау ҡоралдары буйынса техник-механик» хәрби һөнәрен ала. Венгрия Республикаһы территорияһында, Дебрецен ҡалаһында, Үҙәк ғәскәрҙәр төркөмөндә хеҙмәт итә. 1957 йылдың авгусында, Өфө нефть институтында өҙөлгән уҡыуын дауам итергә саҡырыу менән бәйле, ваҡытынан алда запасҡа ебәрелә.
1976 йылда Өфө нефть институтын тамамлай.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1953 йылда оператор алмашсыһы булып башлай, һуңынан, төп һөнәр эшселәре һәм мастерҙар мәктәбен тамамлағандан һуң, Яңы-Өфө нефть эшкәртеү заводында оператор булып эшләй. Армиянан демобилизацияланғандан һуң Яңы-Өфө нефть эшкәртеү заводына әйләнеп ҡайта, завод май блогының 22-се цехы операторы, өлкән операторы булып эшләй. 1967—1968 йылдарҙа Болгарияла Бургасский нефть химияһы комбинатын төҙөү, эшләтеп ебәреү, бензол етештереүҙе үҙләштереүҙә техник ярҙам күрһәтә.
М. Ғ. Хафизов продукция сығарыу күләмен арттырыу һәм сифатын яҡшыртыу, хеҙмәт шарттарын яҡшыртыу, техник хәүефһеҙлекте тәьмин итеүгә йүнәлтелгән 200-ҙән ашыу рационализаторлыҡ тәҡдимдәре бирә һәм производствоға индерә. Һөҙөмтәлә маслоблок ҡоролмаһы ҡеүәте 1,5 тапҡырға арта, эшкәртеү тәрәнлеге 75 процентҡа етә. Йылына 1 миллион тонна нефть эшкәртеүгә иҫәпләнгән атмосфера-вакуум ҡулайламаһының, технологияны камиллаштырыу арҡаһында, эшкәртеү кимәле 1,5 миллион тоннаға еткерелә, шуның менән бергә эшселәр һаны 2 тапҡырға кәмей.
Өлкән оператор М. Ғ. Хафизов ҡоролмаһы башҡа ҡоролмалар, завод цехтары һәм идараһы өсөн дә кадрҙар әҙерләү урыны була. Унда үҫешеүсе илдәрҙең белгестәре лә практика үтә.
Завод ҡоролмаһы коллективы сығарған продукция сифаты буйынса илдә бер нисә тапҡыр беренсе урынды биләй.
1976 йыл социалистик йөкләмәһен һәм план заданиеләрен ваҡытынан алда үтәүҙә өлгәшкән ҙур уңыштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1977 йылдың 13 майындағы Указы менән М. Ғ. Хафизовҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1980—1999 йылдарҙа Яңы-Өфө нефть эшкәртеү заводының маслоблок ҡоролмаһы начальнигы булып эшләй.
Хәҙерге ваҡытта Өфө ҡалаһында йәшәй.

# Хафизов Миҙхәт Ғәбдрәүеф улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1977)
* Ленин ордены (1977)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1974),
* «Фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы (1970).
* СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1981).
# Үрге Кыр-Ёль

Үрге Кыр-Ёль — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чим йылғаһының уң ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Үрге Кыр-Ёль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000046781
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004678
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Дедеркей

Дедеркей — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡара диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Дедеркей
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Пшада йылғаһының көнбайыш сигенән Дедаркай йылғаһының көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06030000212109100000432
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 109100043
* Бассейн коды — 06.03.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 09
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Матвеев ауыл Советы (Кушнаренко районы)

Матвеев ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Кушнаренко районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Иҫке Баҫҡаҡ ауылы.

# Матвеев ауыл Советы (Кушнаренко районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

# Матвеев ауыл Советы (Кушнаренко районы)
## Ауыл биләмәһе составы

1986 йылдың декабренә тиклем, Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1986 йылдың 12 декабрендәге 6-2/396 һанлы «Ҡайһы бер тораҡ пункттарҙы иҫәп мәғлүмәтенән сығарыу тураһында» Указы менән иҫәп мәғлүмәтенән төшөрөлгән Васильево ауылы ла ауыл Советы составына инә.

# Матвеев ауыл Советы (Кушнаренко районы)
## Етәкселәре
### Ауыл Советы хакимиәте башлыҡтары

* Печенкина Ольга Анатольевна
# Меңъяпраҡ

Меңъяпраҡ (рус. Тысячели́стник обыкнове́нный, лат. Achilléa millefólium) —Астра һымаҡтар (Asteraceae) ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 30-50 см. Июнь-октябрь айҙарында аҡ һәм алһыу сәскә ата, август-октябрҙә емеше өлгөрә.

# Меңъяпраҡ
## Таралыуы

Меңъяпраҡ Европа һәм Азияла киң таралған. Үҫемлек бик әрһеҙ, туғайҙарҙа, тау биттәрендә, юл буйҙарында үҫә.
* Меңъяпраҡ. «Köhler’s Medizinal-Pflanzen», 1887 китабынан ботаник иллюстрация
* Өҫтән аҫҡа. Сәскәлеге. Сәскәһе. Орлоғо. Япрағы. |||
# По-Яха

По-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Адер-Паюта йылғаһының һул ярына тамағынан 253 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# По-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15040000212115300053917
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305391
* Бассейн коды — 15.04.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Еквар-Пал-Я

Еквар-Пал-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Яны-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Еквар-Пал-Я
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300029012
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302901
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Моргауш

Моргауш — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Киря йылғаһының һул ярына тамағынан 82 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Моргауш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500412110000038978
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003897
* Бассейн коды — 08.01.05.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ош (аэропорт)

Ош — Фирғәнә үҙәнендә иң эре аэропорттарҙың береһе, «Манас халыҡ-ара аэропорты» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең бүлексәһе. Ҡырғыҙстандың Ош ҡалаһынан 9 км төньяҡтараҡ урынлашҡан. Ош халыҡ-ара аэропортының тәғәйенләнеше —Ҡырғыҙстандың көньяҡ төбәгендә авиаташыу ихтыяждарын тәьмин итеү. Бишкәк ҡалаһынан — 389 км, Ташкенттан — 322 км, Наманган — 103 км, Андижан — 43 км алыҫлыҡта ята. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 892. м. Аэродром «Б» (МАК) һәм «4D» (ИКАО) класына ҡарай.
Эш режимы — тәүлек әйләнәһенә. Ош аэропортының өс рулёж юлы бар. Перронда 14 туҡталҡа урынлашҡан. Аэропорт перроны 59200 кв. м тәшкил итә. Осоу-ултырыу һыҙатының 2814 метр оҙонлоҡта, киңлеге 45 м. 1974 йылда сафҡа индерелә. Халыҡ-ара секторы 1992 йылда сафҡа индерелгән. Төп эксплуатанты: Avia Traffic Company. 2012 йылда аэропорт 835900 пассажирҙы хеҙмәтләндерелгән, 2011 йыл менән сағыштырғанда кпассажирҙар һанының артыуы 18 процент тәшкил итә.

# Ош (аэропорт)
## Ҡабул ителеүсе һауа караптары

Ан-12, Ан-24, Ан-26, Ан-28, Ан-30, Ә-32, Ан-72, Ан-74, Ил-76, Л-410, Ту-134, Ту-154, Як-40, Як-42, Airbus A319, A320 Airbus, Boeing 737 (бөтә модификациялары) һ. б. һәм Boeing 767 һәм 3-4 класс тибындағы һауа караптары, вертолеттар. Осоу-ултырыу һыҙаты (PCN) 30/F/B/X/T.

# Ош (аэропорт)
## Һәм авиакомпанияһы рейсы

Ҡышҡы рейстар башҡарыусы авиакомпаниялар түбәндәге йүнәлештәр буйынса 2017-2018 йылдарҙың Ош. теҙмәһе:
| Авиакомпанияһы | Тәғәйенләнеш пункттары |
| Avia Traffic Company | Бишкәк, Екатеринбург, Красноярск (Емельяново), Новосибирскиҙа, Сорғот, Мәскәү (Домодедово), Санкт-Петербург (Пулково-1), Иркутск, Мәскәү(Раменское) |
| China Airlines Southern | Урумчи |
| Air Manas | Бишкәк |
| Аэрофлот | Мәскәү (Шереметьево) |
| Глобус (авиакомпания) | Мәскәү (Домодедово) |
| S7 Airlines | Новосибирск |
| Jet Airlines Tez | Бишкәк, Тамчи (Ысыҡ-Күл) |
| Ҡырғыҙстан | Бишкәк, Красноярск (Емельяново), Сорғот |
| Урал авиалиниялары | Екатеринбург, Мәскәү (Домодедово), Санкт-Петербург |
# Оло Өлкәй

Оло Өлкәй — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кидаш йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Оло Өлкәй
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101312111100028053
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102805
* Бассейн коды — 10.01.01.013
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Делиц (Заале)

Делиц (Заале) (нем. Dehlitz (Saale)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 574 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,16 км². Диңгеҙ кимәленән 109 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6686 һәм автомобиль коды — BLK.
# Мейәс буйы (йыр)

Был тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып Википедия проектына ярҙам итә алаһығыҙ. Мейәс буйы — башҡорт халыҡ йыры.

# Мейәс буйы (йыр)
## Риүәйәте

Мейәс — Иҫәт йылғаһына ҡойған иң ҙур йылға. Диңгеҙ өҫтөнән 700 метр бейеклектә Нурале һыртында Башҡортостанда башланғыс ала. Төрки телдәрҙә топкое место тигән мәғәнәлә йөрөгән Мейәс йылғаһы буйында Силәбе, Мейәс кеүек ҡалалар ултыра. Шулай итеп, Мейәс буйы — силәбе башҡорттарына ҡараған иҫ киткес матур йыр. Уның ноталарын һәм тарихын беҙ Арғаяш башҡорттарының рухи мираҫы: халыҡ йырҙары, мифтар, легендалар, тип аталған йыйынтыҡта таптыҡ. Был йыйынтыҡтың музыка мөхәрире Айрат Ҡобағошов булһа, йырҙарҙың тарихтары Дамир Вәлиев һәм башҡа ғалим-фольклорсылар тарафынан Силәбе өлкәһе Арғаяш районында яҙып алынған. Мейәс буйы Арғаяш районында ике исем менән йөрөй, уның икенсе исеме — Әминә. Йырҙың авторының исеме лә билдәле, тиергә мөмкин. Һәр хәлдә йыйынтыҡта бирелгән легендала төп герой Яхъя хаҡында шул яҡ кешеһе Яхъя ағай һөйләй. Уның әйтеүе буйынса көйҙө ул үҙе сығарған.
Йырҙың тарихы ҡыҫҡаса былай.
20-се йылдарҙа Учалы яҡтарынан бер йәш кенә Әминә исемле ҡыҙҙы Ҡолой ауылы мәктәбенә уҡытыусы итеп ебәрәләр. Үҙе һылыу, үҙе аҡыллы был ҡыҙға күп егеттәрҙең күҙе төшөп йөргән була. Шуларҙың араһында йәш егет, типһә тимер өҙөрлөк көслө Яхъя ағай ҙа була. Ләкин, Әминәне ауылдың Солтан исемле байына икенсе ҡатынлыҡҡа кейәүгә бирәләр. Солтан байҙың оло ҡатыны Әминәне яратмай, уға ҡаршы төрлө бәлә-ҡазалар уйлап табып, нисек тә булһа кәмһетергә, бай алдында ғәйепле итергә тырышып йөрөй икән.
Ә йәш егет Яхъя ағай киленсәккә ғашиҡ булып, иртә һайын Әминә һыуға барған саҡта ҡаршыһына сығып, уның һылыулығына һоҡланып, ҡарап тороп ҡалыр булған. Әммә, серен асмаған, хистәрен әйтергә тартынып йөрөгән. Бер көндө Әминә юғала. Күмәкләп эҙләйҙәр-эҙләйҙәр, ләкин таба алмайҙар. Шулай, һөйгәнен эҙләп, Мейәс буйлап йөрөгән сағында Яхъя ағай Әминәнең мәйетен таба. Үле Әминә төрлө ағас ботаҡтары, таяҡ-һояҡ менән ҡапланған килеш соҡор эсендә ятҡан була. Мәйетте ауылға алып ҡайталар, тейешле рәүештә ерләп ҡуйалар. Яхъя ағай һөйгәнен юғалтҡанына ҡайғырып, Әминәгә бағышлап йыр сығара.

# Мейәс буйы (йыр)
## Йырҙың тексы

Мейәс кенә буйы, ҡыҙырым ҡырсын,
Ҡыҙырым ҡырсын буйлап шул йүгерҙем.
Үткән генә ғүмерем иҫемә төшә,
Башҡынамды һелкеп шул йүгерҙем.
Арҡанан үтә, арҡанан түтә,
Арҡаларҙан йөрөүгә ни етә.
Егет кенә кеше ниәт итә,
Ниәтенә етә алмай ғүмер үтә.
# Каркась-Я

Каркась-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Сосьва йылғаһының һул ярына тамағынан 364 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 91 км.

# Каркась-Я
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300025540
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302554
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Маматовка

Маматовка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Фёдоровка йылғаһының уң ярына тамағынан 83 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Маматовка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300212111100031105
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103110
* Бассейн коды — 10.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Калеичи Суна һәм Инан Кираҫ музейы

Калеичи Суна һәм Инан Кираҫ музейы (төр. Suna-Müzesi Kaleiçi Kıraç Inan) — Анталиә ҡалаһының тарихи Калеичи районындағы этнографик йорт-музей (Төркиә).

# Калеичи Суна һәм Инан Кираҫ музейы
## Тасуирлама

Калеичи Суна һәм Инан Кираҫ музейы Вехби Коча фонды янындағы Суна һәм Инан Кираҫ Урта диңгеҙ цивилизацияларын тикшеренеү институты эгидаһы аҫтында эшләй. Музей ҡаланың боронғо Калеичи районында урынлашҡан мәҙәниәт ҡомартҡыһы булған ике тарихи бинаны биләй. 1993 йылда Суна һәм Инан Кираҫ ташландыҡ хәлгә килгән биналарҙы һатып алалар һәм 1995 йылда яңынан тергеҙәләр. Реставрация эштәрен башҡарғанда, шул уҡ Калеичи районында һаҡланып ҡалған Текелиоглу (Tekelioğlu Konak) ҡунаҡ йортоноң һаҡланып ҡалған биҙәлеше нигеҙ итеп алына. Түбәһе ағас панелдәр менән, стеналары рәсемдәр менән биҙәлгән.
Бер бина ғәҙәттәге төрөк ғаиләһенең ике ҡатлы йортонан ғибәрәт һәм ҡаланың Калеичи районы халҡының көнкүреше тураһында төшөнсә бирә. Был йорттоң ҡыҙыҡлы үҙенсәлеге бар, баҡса йорттоң аҫтынан дауам итеп китә һымаҡ. Йорттоң был детале «ташлыҡ» (taşlık) тип атала һәм Анталиә торлаҡ йорттарының барыһы өсөн дә хас.
Икенсе ҡаттың өс бүлмәһендә XIX быуаттың икенсе яртыһында ҡала халҡының көндәлек тормошон күрһәткән этнографик экспозиция урынлашҡан. Кесе Азияның урындағы мәҙәниәте өсөн хас булған йолалар демонстрациялау музей экспозицияһы элементы булып тора: кофе менән һыйлау, «кейәүҙең сәсен ҡырҡыу» һәм «хна төнө» (ҡыҙҙы оҙатыу кисәһе).
Музейҙың икенсе бинаһы элекке Изге Георгийҙың православие сиркәүе (төрөксә: Айя Йорги). Һаҡланып ҡалған төрөк телендәге, әммә грек хәрефтәре менән яҙылған яҙма элекке сиркәүҙең 1863 йылда яңынан төҙөлөүе тураһында һөйләй. Бина көмбәҙле ҡыйығы булған тура мөйөшлө формала. Эстән стеналар һәм түшәмдәр буяу менән биҙәкләнгән. Әлеге ваҡытта унда Суна һәм Инан Кираҫ тупланмаһынан мәҙәниәт һәм сәнғәт әйберҙәре коллекцияһы урынлашҡан.
# Шидрова

Шидрова (Шидровка) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Туйга йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Шидрова
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000031698
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003169
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Уң Рассоха (Волоковая ҡушылдығы)

Уң Рассоха — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Волоковая йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Уң Рассоха (Волоковая ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000054356
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005435
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Омск

Омск (рус. Омск, себ. Ҡара-тора) — Омск өлкәһенең үҙәге. Халыҡ һаны буйынса илдә 8-се урынды биләй (Мәскәү, Санкт-Петербург, Новосибирск, Екатеринбург, Түбәнге Новгород, Ҡазан, Силәбе ҡалаларынан һуң).

# Омск
## География

Иртыш йылғаһы ярында урынлашҡан.

# Омск
## Билдәле шәхестәре

* Гладких Ирина Фаат ҡыҙы (13.06.1954), ғалим-химик-технолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2005)
* Фәйзуллин Әғзәм Шакир улы (23.1921—19.03.1984), комсомол органдары эшмәкәре, мәғариф хеҙмәткәре. 1946 йылдан ВЛКСМ‑дың Өфө ҡала комитеты, 1947 йылдан ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты секретары; 1953 йылдан Өфөләге 2‑се урта мәктәптең директор урынбаҫары, 1955 йылдан 39‑сы урта мәктәп директоры. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1981) һәм «Почёт Билдәһе» (1948) ордендары кавалеры.
* Шәһиев Эдуард Мөстәҡим улы (17.03.1944), рәссам. СССР-ҙың Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған рәссамы (1983).

# Омск
## Мәғариф

* Ф. М. Достоевский исемендәге Омск дәүләт университеты
* Омск дәүләт аграр университеты
* Омск дәүләт медицина университеты
* Себер дәүләт автомобиль-юлдар университеты
* Себер дәүләт физик культура һәм спорт университеты
* Омск дәүләт техник университеты
* Омск дәүләт педагогия университеты
* Себер кадет корпусы

# Омск
## Климат

Ҡала климаты :
| Күрһәткес | Ғин | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Йыл |
| Абсолют максимум, °C | 4,2 | 8,0 | 14,1 | 31,3 | 35,5 | 40,1 | 40,4 | 38 | 32,9 | 27,4 | 16,1 | 4,5 | 40,4 |
| Уртаса максимум, °C | −12 | −10,3 | −2,5 | 9,1 | 19,0 | 23,9 | 25,3 | 22,7 | 15,9 | 8,1 | −3,7 | −9,8 | 7,1 |
| Уртаса температура, °C | −16,3 | −15 | −7,3 | 3,7 | 12,5 | 18,0 | 19,6 | 16,9 | 10,4 | 3,5 | −7,3 | −13,8 | 2,1 |
| Уртаса минимум, °C | −20,5 | −19,4 | −12 | −1 | 6,3 | 12,0 | 14,1 | 11,6 | 5,7 | −0,3 | −10,5 | −17,9 | −2,7 |
| Абсолют минимум, °C | −45,1 | −45,5 | −41,1 | −26,4 | −12,9 | −3,1 | 2,1 | −1,7 | −7,6 | −28,1 | −41,2 | −44,7 | −45,5 |
| Яуым-төшөм нормаһы, мм | 23 | 18 | 17 | 21 | 35 | 51 | 66 | 54 | 37 | 30 | 34 | 29 | 415 |
| Сығанаҡ: Погода и климат ||||||||||||||

# Омск
## Транспорт

Омск — илдең эре транспорт-логистик үҙәге.
# Годореби вулканы

Годореби (груз. გოდორები) — Грузияның көньяҡ өлөшөндәге, Самцхе-Джавахети крайындағы һүнгән вулкан, Джавахет ҡалҡыулығы Самсар һыртының бер түбәһе; Кесе Кавказ тау системаһына инә. Түбәнең диңгеҙ кимәленән бейеклеге 3189 метр тәшкил итә.
Годореби бер яғы менән башҡа вулканға, Диди-Абулиға, яҡын. Диди-Абулиның атамаһы туранан-тура тәржемә иткәндә Бөйөк Абул тигәнде аңлата. Тауҙың конусының диаметры 2 километр һәм уның сағыштырмаса бейеклеге 400 метр. Тау түбәһендә диаметры 250 метрлыҡ көнсығышҡа асылған кратер урынлашҡан. Кратерҙың плейстоцен һәм голоцен йәшендәге ҡара андезит-дацит лава ағымдары лава яйлаһын барлыҡҡа килтергән. Годореби көнсығышта Григори тауының пирокластик конусы менән сиктәш. Сағыштырмаса бейеклеге 500 м. Годореби һәм Григориҙан төньяҡ-көнсығышҡараҡ бик күп лава ағымдары булған лава яйлаһы йәйелгән. Вулкандар әүҙем түгел.
Күптән инде бер ниндәй ҙә әүҙемлек күрһәтмәгәнлектән, Годореби, вулкан булараҡ, һүнгән тип һанала. Битләүҙәренең түбәнге өлөшө башлыса альп туғайҙары менән ҡапланған. Вулкан эргәһендә тау күле урынлашҡан.
# Оло Киргизка

Оло Киргизка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2677/58 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 85 км.

# Оло Киргизка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300412115200012902
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201290
* Бассейн коды — 13.01.03.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2