yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Карам (исем)

Карам — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.

# Карам (исем)
## Этимологияһы

Карам исеме ғәрәп теленән йомартлыҡ тигәнде аңлата.

# Карам (исем)
## Билдәле шәхестәр

Сәлимов Карам Сәлим улы (рус. Салимов Карам Салимович) (1905 йыл — 27 июль 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец, рядовой.
Ниғмәтуллин Карам Ғиләж улы (рус. Нигматуллин Карам Гилязович (22 март 1924 йыл — 25 февраль 2012 йыл) — Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры.
Яппаров Карам Хәлиулла улы (24 декабрь 1924 йыл — 4 июнь 2016 йыл) — Свердловск өлкәһе Качканар ҡалаһындағы тау-байыҡтырыу комбинаты агломератчигы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971 йыл). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, хәрби наградалар менән бүләкләнә.
# Инцитат

Инцитат (лат. Incitatus - Йүгерек, Тиҙйөрөшлө, Шәп) Калигула императорының иң яратҡан аты, легенда буйынса, ул Рим сенаторы итеп билдәләнгән.

# Инцитат
## Тарих

Светоний һәм Дион Каспий тарихи әҫәрҙәрҙең буйынса, Инта гражданлығын һәм сенатор вазифаһын алған. Калигула атын консул итеп яһарға ла ниәтләй, тик өлгөрмәй.

# Инцитат
## Мәҙәниәттә

«Инта» исеме сәйәсәттә иге-сиге булмаған хакимиәттең һәләкәтлелек аҡылһыҙлыҡ һәм синонимы булған.
Инта Грейвз Роберт, Гавриил Державин, Кроули Алистар, Виктор Гюго авторҙарҙың һәм башҡа әҫәрҙәре персонажы булып тора.

# Инцитат
## Заманса фикерләр

Ҡайһы бер хәҙерге заман тарихсылары был атты ҡыҙыҡ өсөн уйлап сығарылған тип фаразлай. Бер өлөшө был Калигуланың аҡылһыҙлыҡ күренеше түгел, ә сәйәси көндәштәренән көйләргә тырышыу тип фаразлай..
# Иверияла тау монастыры

Иверияла тау монастыры — Абхазия Автономиялы Республикаһының дәүләт әһәмиәтендәге күсемһеҙ мәҙәни ҡомартҡыһы, Гудаута муниципалитетының Яңы Афон районында урынлашҡан. Ҡорамдың иң боронғо ҡатламы VIII—IX быуаттарға ҡарай, шулай XIX быуат эҙҙәре лә бар.
Мәҙәни мираҫ статусына монастырь 2006 йылдың 30 мартында Грузияның мәҙәниәт, спорт һәм ҡомартҡыларҙы һаҡлау министрлығы тарафынан лайыҡ була, ә шул уҡ йылдың 7 ноябрендә, Грузия президентының 665-се указына ярашлы уға милли әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы категорияһы бирелә.
# Тургай Валерий Владимирович

Валерий Владимирович Тургай (cыу. Валери Туркай, Воробьев Валерий Владимирович, 1961 йылдың 17 апреле, Починок-Инел, Комсомол районы, Чувашия, СССР) — сыуаш шағиры, прозаик һәм тәржемәсе, Сыуаш Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1999), Ф.Кәрим, И. Я. Яковлев һәм М.Сеспель исемендәге премиялар лауреаты, Сыуаш Республикаһының халыҡ шағиры (2003), Украинаның Чернигов өлкәһе, Остер ҡалаһының Почетлы гражданины, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2011), СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы (1991).

# Тургай Валерий Владимирович
## Биографияһы

Шағир Сыуаш Республикаһы Комсомол районы Починок-Инел ауылында тыуа. Әбеһе - Татарстандың Кайбыс районы Оло Тәрбит ауылынан.
Сыуаш дәүләт университетының тарих-филология факультетында юғары белем ала. ГИТИС эргәһендәге Юғары театр курстарын тамамлай. Сыуаш АССРның матбуғат органдарында, «Молодой коммунист» гәзитендә, «Хавхалану» яуаплылығы сикләнгән ширҡәтендә, Чуваш Республикаһының профессиональ яҙыусылар берлегендә эшләй.
2014 йылдың 16 октябрендә Валерий Владимирович яңалыклар газетаһының баш мөхәррире итеп билдәләнә.
А.Хузангай: «Үрге Советҡа һайлауҙарға барғанда, вәзғыят ҡырҡа ине: һабан турғайы Советтар Йорто алдында аслы-туҡлы тота, майҙанда стихиялы митингылар уҙа, ЧАП исеменән лозунгтар яңғырай», - ти.

# Тургай Валерий Владимирович
## Ижады

Беренсе шигырьләре 1977 йылда Комсомол район гәзитендә донъя күрә. Уның «Çăлкуç çути» (1989), «Шурă фарфор чашăк» (1994), «Турă питĕнчи куççуль» (1996), «Пурăнатпăр-ха!» (1999), «Вĕçленми Вĕçев» (1999), «Чунăм, манăн чунăм...» (2003), «Ночь-мелодия» (2004), «Ку эпĕ _ Валери Туркай» (2013) һ.б. китаптары баҫылып сыға. Уның «Телейпе юнашар», Чăваш академи драма театрĕнче «Каçар мана», «Ăçта эс, çăлăнăç?» пьесалары Йәштәр театрында, Чуваш академия драма театрында ҡуйылған. 2010 йылда тормош иптәше Ольга Турчанинова менән бергә «Халыҡ-ара премия лауреаттары» тигән китап сығаралар. Уның шиғырҙарына тиҫтәләгән йыр яҙылған. Муса Йәлил, Мостай Кәрим, Ғабдулла Туҡай, Рәсүл Ғамзатов, Кулиев Кайсын, Алим Кешоков, Валентин Колумб һ.б. шигырьләрен сыуаш теленә тәржемә итеп айырым китап итеп баҫтыра. Туркай шигырьләре урыҫ, татар, әзербайжан, украин, латыш һәм башҡа телдәргә тәржемә ителгән.
* «Ҡоро эп», стихи, Чебоксары, 2013
* «Чунăм манăн, чунăм...», стихи, Чебоксары, 2003
* «Шурă фарфăр чашăк», стихи. Поэма, Чебоксары, 1994.
* «Моя бунарка карма», статьи, интервью, Чебоксары, 2011.
* «Ночь-мелодия», стихотворения, Чебоксары, 2004.
# Аҡ мәсет (Хиуа)

Аҡ мәсет (үзб. Oq masjid; рус. Мечеть Ак) — Хиуалағы (Үзбәкстан) мәсет. Эске ҡала (Ичан-Ҡала; ичан — эске тип тәржемә ителә)) ансамбленең бер өлөшө булып тора, Бөтә Донъя мираҫы объекты булған диуар менән уратып алынған. Көнсығыш ҡапҡа янында урынлашҡан (Палван-дарваза).

# Аҡ мәсет (Хиуа)
## Тарихы

1647 йылда Ануш хан мунсаһы менән бергә нигеҙ һалынған. Мәсет ишегендәге яҙыуҙарға ҡарағанда, хәҙерге бина 1838—1842 йылдарға ҡарай.
Яҙмалар шулай уҡ Хиуаның ағас һырлау оҫталары Адин Ҡаландар улы Нурмөхәмәт; Сәйет Мөхәммәт улы Ҡаландар исемдәрен дә телгә ала.

# Аҡ мәсет (Хиуа)
## Тасуирламаһы

Мәсет көмбәҙ залынан һәм уға йәнәш торған өс галереянан тора. Көньяҡ стенала Мәккәгә (ҡиблаға) йүнәлткән михраб-нич бар.
Мәсет өс яҡтан айван (портик) менән уратып алынған квадрат көмбәҙ рәүешендәге бинанан (6,35-кә 6,35 м) тора. Мәсеттең дөйөм дәүмәле 25,5-кә 13,5 метр тәшкил итә.
# Залалов Карам Ғәлимйән улы

Залалов Карам Ғәлимйән улы (15 октябрь 1921 йыл — 17 февраль 2006 йыл) — педагог, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1957—1967 йылдарҙа Белорет ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1972), Белорет ҡалаһының почётлы гражданы (1997).

# Залалов Карам Ғәлимйән улы
## Биографияһы

Карам (Шәмсүлғас) Ғәлимйән улы Залалов 1921 йылдың 15 октябрендә Башҡортостандың хәҙерге Ҡариҙел районы Подлуб ауылында урта хәлле крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Ауыл мәктәбендә II синыфты тамамлай. Артабан Нура ете йыллыҡ мәктәбендә уҡый.
Ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағас, Карам Залалов 1937—1940 йылдарҙа Сермән педагогия училищеһында уҡырға инә.
1940 йылдың 1 сентябрендә Залалов Карам Ғәлимйән улы Белорет ҡалаһының 13-сө мәктәбендә тарих, башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡыта.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында К. Ғ. Залаловҡа бронь бирелә, ул Белорет металлургия заводының мартен цехында ҡорос иретеүсе ярҙамсыһы була. 1945 йылда 2-се урта мәктәп директоры итеп тәғәйенләнә. Ул 1949 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының (аҙаҡтан Башҡорт дәүләт университеты) тарих факультетын (ситтән тороп) тамамлай.
1949 йылдың аҙаҡтарында К. Ғ. Залалов Нура ҡасабаһында 8-се урта мәктәп директоры итеп тәғәйенләнә. Ул 1953 йылда Белорет ҡала халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире, 1957 йылда ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары итеп һайлана. К. Ғ. Залалов 20-се, 14-се урта мәктәптәрендә эшләй.

# Залалов Карам Ғәлимйән улы
## Наградалары һәм маҡтаулы исемдәре

* «БАССР мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы» (1972 йыл)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* «Почёт Билдәһе» ордены
* Миҙалдар
* Белорет ҡалаһының хөрмәтле гражданы.
# Исламғол Юлдашев

Исламғол Юлдашев (? — 3 июнь 1740 йыл) — 1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе.

# Исламғол Юлдашев
## Тормошо

Исламғол Юлдашев Себер даруғаһы Ҡаратаулы улусы биләмәһендә йәшәгән, йөҙбашы (сотник) булған.

# Исламғол Юлдашев
## 1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалында ҡатнашыуы

1736 йылдан башлап Мәндәр Ҡарабаев менән берлектә Себер даруғаһы территорияһында хәрәкәт иткән.
1737 йылдың яҙ аҙағында Ҡоҙаш Рахманғолов, Таймаҫ Шәһимов һәм башҡа хөкүмәткә «тоғро» старшиналар етәкселегендәге ғәскәри отрядтарға ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнаша.
* Дыуан улусынан Мәндәр Ҡарабаев, Әйле улусынан Ҡыҙрас Килдешев, Ҡаратаулы улусынан Исламғол Юлдашев меңләгән кеше менән беҙгә ҡаршы килделәр һәм беҙҙе ҡаманылар һәм биш көн дауамында улар менән һуғыштыҡ, беҙ бирешмәнек...
1737 йылдың аҙағында Исламғол Юлдашев, Бәпәнәй Төрөпбирҙин, Төлкөсура Алдағолов етәкселегендәге һәм башҡа отрядтар Йүрүҙән йылғаһы буйында урынлаша.
* Мәндәр, Айып бей, Исламғол, Сураш, Ҡаратау эргәһендәге Йүрүҙән буйында урынлашҡан 200 хужалыҡтан торған Ҡотрас һәм Мәндәрҙән йәйге бер көнлөк алыҫлыҡта ятҡан Йүрүҙәндә 200 хужалыҡтан торған Шыйҙа тауы (хәҙерге Баҡал тауҙары төркөмөнә инә) янында торған Төлкөсура Алдағолов, Бәпәнәй Төрөпбирҙин Йүрүҙән ҡалҡыулыҡтарында 50 хужалыҡтан торған Ирәмәл янында
1739 йылдың көҙөндә Исламғол Юлдашев, Әләнейәнғол Ҡотлоғужин, Аҙнабай Теләүғолов, Мәндәр Ҡарабаев, Миңлеғол Юлаев (Ҡараһаҡал) һәм Тырнаҡлы улусы старшинаһы Йәрмөхәмәт Хажиев һәм башҡалар менән бергә, яңы ихтилалды ойоштороу эштәре менән шөғөлләнгән.
Артабан да Исламғол Юлдашев Себер даруғаһы территорияһында Ҡоҙаш Рахманғолов етәкселегендәге хөкүмәткә «тоғро» старшиналарға һәм Л. Я. Соймонов командалығы аҫтындағы ғәскәрҙәргә ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнаша.
Тубыл йылғаһы буйында подполковник Я. С. Павлуций командалығындағы хөкүмәт ғәкәрҙәре менән алышта Исламғол Юлдашев көрәштәштәре Әләнейәнғол Ҡотлоғужин, Төлкөсура Алдағолов һәм башҡалар менән бергә батырҙарса алышып, һәләк була.
# Сорочинск һыуһаҡлағысы

Сорочинск һыу һаҡлағысы (рус. Сорочинское водохранилище - Ырымбур өлкәһендә Сорочинск ҡалаһы янында урынлашҡан ҙур һыуһаҡлағыс. Һыу менән ике йылға - Һамар һәм Оло Соран йырҙалары буйлап һуҙылған. Һыуһаҡлағыс Һамар тамағынан 402 км алыҫлыҡта урынлашҡан Һамар йылғаһы буйлап ятҡылыҡтың оҙонлоғо 28 км самаһы, ә Оло Соран йылғаһы буйлап 18 км тәшкил итә. Максималь тәрәнлек - 13 м самаһы. Һыу йыйғыс майҙаны — 5640 км². Һыу көҙгөһө майҙаны — 35,56 км²

# Сорочинск һыуһаҡлағысы
## Тасуирламаһы

Сорочинский һыуһаҡлағысының төп маҡсаты - Һамар йылғаһының һыуҙарын арттырыу, яҙғы ташыуҙы яйға һалыу. Яҙғы осорҙа ятҡылыҡтан һыу ағып сығыуын контролдә тотоу арҡаһында яҙғы осорҙа һыу ташыуҙан килгән зыян кәмей. Бынан тыш, һыуһаҡлағыста балыҡтар төрлө балыҡтар - карп, һаҙан, Һөмбаш, шамбы, алабуға, суртан һәм йәйен үрсетәләр.

# Сорочинск һыуһаҡлағысы
## Төҙөлөү тарихы

Һыуһаҡлағысты проектлау Ырымбур өлкәһендәге Быҙаулыҡ районын һыу менән тәьмин итеү маҡсатында 1968 йылда уҡ башланған. Гидропроекттың Куйбышев филиалы Һамар йылғаһын һәм уның ҡушылдыҡтарын файҙаланыу проекттарын 1969 йылда тамамлай. Бер нисә йыл дауамында проект документацияһын эшләү талап ителә һәм төҙөлөшкә 70-се йылдар уртаһында ғына тотона алалар. Киң ҡоласлы төҙөлөш эштәре 1994 йылда ғына башланған. Ҡыҙыу темп менән эшләп, 1997 йылда һыуһаҡлағыс файҙаланыуға тапшырылған.
2009 йылда дәүләт комиссияһы объектты ҡабул итә.

# Сорочинск һыуһаҡлағысы
## Рекреацион файҙаланыу һәм экология проблемалары

Хәҙерге ваҡытта тиҙ үрсей торған ылымыҡтар һәм ҡыуаҡтар Сорочинск һыуһаҡлағысы өсөн етди проблема булып тора. Бынан тыш, һыуһаҡлағысты тултырылған һыу Һамар йылғаһынан килә, ә уға таҙартҡыстары булмаған ауылдарҙан ҡалдыҡтар ағыҙыла. Бындай торлаҡ пункттарҙа үҙ таҙартыуҡоролмаларының булмауы һыуһаҡлағыстың экологияһына зыян килтерә.
Сорочинск һыу һыуһаҡлағысын туристар һәм урындағы халыҡ һыу инеү һәм балыҡ тотоу өсөн әүҙем ҡуллана. Әммә ял итеү өсөн майҙансыҡтар аҙ, һыу инеү ятҡылыҡтың байтаҡ өлөшөндә тыйылған.
# Криуша (Майна ҡушылдығы)

Криуша — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Майна йылғаһының уң ярына тамағынан 4,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Криуша (Майна ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500312110000037231
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003723
* Бассейн коды — 08.01.05.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Төхвәт (исем)

Төхвәт — төрки телле халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ир-ат исеме.

# Төхвәт (исем)
## Этимологияһы

Төхвәт — «ҡиммәтле бүләк» мәғәнәһен аңлатҡан мосолман ир-ат исеме.

# Төхвәт (исем)
## Билдәле шәхестәр

Төхвәт Йәнәби (14 февраль 1894 йыл — 10 июль 1938 йыл) — башҡорт совет журналисы, шағир һәм яҙыусы. Граждандар һуғышында ҡатнашыусы. 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. Сәйәси золом ҡорбаны.
Төхвәт Аслаев (15 июнь 1922 йыл — 28 октябрь 1995 йыл) — педагог-методист, башҡорт теле белгесе, профессор, педагогия фәндәре кандидаты (1969), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт билдәһе» ордендары кавалеры, РСФСР (1957) һәм БАССР (1955) мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре.
Төхвәт Ченәкәев (ысын исеме Төхвәтулла Ғиззәтуллин; 1893—1959) — уҡытыусы, шағир, халыҡ ижады өлгөләрен йыйыусы. «Мәғариф эштәре» (хәҙерге «Башҡортостан уҡытыусыһы») журналының беренсе мөхәррире (1920—1924).
Төхфәт Морат Моратов Төхфәт Фәттәхетдин улы; (21 ғинуар (3 февраль) 1906 йыл — 27 декабрь 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған шағир, журналист һәм уҡытыусы. 1927 йылдан «Башкнига» ширҡәте мөхәррире, «Үктәбер» (хәҙерге «Ағиҙел») журналы хеҙмәткәре, 1936—1941 йылдарҙа Хәйбулла районының Аҡъяр башҡорт урта мәктәбендә директорҙың уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫары. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1994).

# Төхвәт (исем)
## Фамилияларҙа

Төхвәтуллин Фәтих Насир улы (16 март 1894 йыл — 10 июль 1938 йыл) — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. 1919—1920 йылдарҙа АБСР-ҙың эске эштәр һәм милләттәр буйынса халыҡ комиссары. Сәйәси золом ҡорбаны.
Төхвәтуллин Ришат Айрат улы (3 март 1989 йыл) — эстрада йырсыһы (лирик тенор). Башҡортостан Республикаһының (2018) һәм Татарстан Республикаһының (2020) атҡаҙанған артисы.
Төхвәтуллин Шакир Динислам улы (16 декабрь 1894 йыл — 7 декабрь 1937 йыл) — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Башҡортостан автономияһының Дыуан кантоны башҡарма комитеты рәйесе (1918), Башҡорт АССР-ының ауыл хужалығы халыҡ комиссары.
Төхвәтуллин Яҡуп Зәйнулла улы (8 июнь 1923 йыл — 16 август 2010 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы. 1957—1968 йылдарҙа «Башкирэнерго» берекмәһенең 2-се Өфө йылылыҡ электр үҙәге (ТЭЦ) мастеры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). СССР-ҙың энергетика һәм электрификация отличнигы (1983).
Төхвәтуллина Клара Ғабдрахман ҡыҙы 7 март 1931 йыл — 9 ноябрь 2016 йыл) — партия, дәүләт һәм комсомол органдары эшмәкәре. 1955 йылдан ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты инструкторы, бүлек мөдире урынбаҫары, секретары, 1960—1963 йылдарҙа — беренсе секретары; 1965 йылдан Башҡорт АССР-ының мәҙәниәт министры, 1969 йылдан — КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының мәҙәниәт бүлеге мөдире. 198—1986 йылдарҙа Дәүләт учреждениелары хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Башҡортостан өлкә комитеты рәйесе. Башҡорт АССР-ының 6—10-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1976), ике «Почёт Билдәһе» (1960, 1967) ордендары кавалеры.
# Левая Лэрухэй-Яха

Лев. Лэрухэй-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лэрухей-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Левая Лэрухэй-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300040160
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304016
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Тарседа-Яха (Сабетта-Яха ҡушылдығы)

Тарседа-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сабетта-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 98 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Тарседа-Яха (Сабетта-Яха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300044126
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304412
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Бөгөлмә районы

Бөгөлмә районы (татар. Бөгелмә районы) — Татарстандың көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан муниципаль район.
# Вурцен

Вурцен (нем. Wurzen) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 16886 кеше йәшәй. Майҙаны — 68,54 км². Диңгеҙ кимәленән 124 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 4808 һәм автомобиль коды MTL.
# Ясунт

Ясунт — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Берёзово районындағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 17 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628148, ОКАТО коды — 71112920004.

# Ясунт
## Халыҡ һаны

| Йыл | Даими халыҡ һаны |
| 2002 | |
| 2008 | |
| 2010 | 17 |

# Ясунт
## Климат

Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
# Наҡаҫ (тау, Ырымбур өлкәһе)

Наҡаҫ — Ырымбур өлкәһе Төйлөгән районындағы тау. Ырымбур өлкәһендәге иң бейек түбә −667,6 м. Өҫтө урыны менән урмандар менән ҡапланған ҡалҡыулыҡтарҙан торған "Наҡаҫ һырты"на инә.

# Наҡаҫ (тау, Ырымбур өлкәһе)
## Географияһы

Төйләгән районы Алмалы ауылынан көнбайыштараҡ 5,5 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Майҙаны- 107,0 га.
Тауҙың өҫтө тигеҙ, әкренләп һөҙәк битләүгә әйләнә. Шишмәләр битләүҙәрҙәге тау тоҡомон ашап, үҙҙәренә юл һалған. Шишмәләрҙә ҡырысынташтар һәм эре һарыҡташтар осрай (40 см тиклем). Был таштар түбәнге триас конгломератынан йыуылып сыҡҡан, сөнки тау тоҡомо башлыса ҡомташ ҡатыш ҡырсынташ, һарыҡташтарҙан тора.
Тау өҫтө урман үҫемлектәре менән ҡапланған, Ырымбур өлкәһендә Көньяҡ Урал урмандарының төп өлгөһө булып тора. Ағастар араһында башлыса имән (Quercus robur), уҫаҡ,саған, йыла, ҡайын, ҡарама осрай.
Ҡыуаҡлыҡтарҙан эт муйылы, бүре муйылы, гөлйемеш, йәмшегән, ҡурай еләге күп. Урман аҡландарында төрлө үләндәр ҡуйы булып үҫә, айыутабан (мүктәк) күпләп осрай. Тауҙы урман зонаһы өсөн ғәҙәти үҫемлектәр ҡаплаған .
Был ерҙәрҙә һирәк осрай торған бореаль үҫемлектәр- уймаҡ сәскә (наперстянка крупноцветковая), Ҡыҙыл китапҡа ингән ләлә (лилия кудреватая) үҫә. Аҡландарҙа ер еләге күп.
Тау Төйлөйгән урман хужалығына ҡарай (Туғыҙтимер лесничествоһы, 83 -сө квартал). Райондың һәм өлкәнең ландшафт ҡомартҡыһы тип иҫәпләнә.
# Аҡбашев

Аҡбашев — башҡорт ир-ат фамилияһы. Топоним булып та ҡулланыла.
Аҡбашева — башҡорт ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

# Аҡбашев
## Билдәле йөрөтөүселәр

* Аҡбашев Кәбир Мөхәмәтшәрип улы (10 март 1932 йыл — 6 февраль 2019 йыл) — яҙыусы, шағир, драматург һәм тәржемәсе. 1990 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
* Аҡбашев Рәшит Шаһабетдин улы (29 май 1933 йыл — 21 февраль 2015 йыл) — ғалим-табип, СССР һәм Рәсәйҙең һаулыҡ һаҡлау эшмәкәре.

# Аҡбашев
## Топоним

* Аҡбаш (Барҙы районы) — ауыл.
* Аҡбаш (Ютазы районы) — ауыл.
* Аҡбаш (Арғаяш районы) — ауыл
# Гаврило йырыны

Гаврило йырыны — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Осередь йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.

# Гаврило йырыны
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Лиски ҡалаһынан Павловск ҡалаһына тиклем, Битюг йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010101012107000004326
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000432
* Бассейн коды — 05.01.01.010
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сюжи (Аргуна ҡушылдығы)

Сюжи — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы, Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Аргун йылғаһының һул ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Сюжи (Аргуна ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, Грозный ҡалаһынан Аргун йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07020001212108200005979
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200597
* Бассейн коды — 07.02.00.012
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ҡылысҡыр (тау, Ишембай районы)

Ҡылысҡыр- Башҡортостандың Ишембай районындағы тау. Кесе Ҡоҙаш менән Рәмйылға (Нөгөш ҡушылдығы) араһында ята.
Иң бейек түбәһе- 558,6 м. Тауҙың битләүҙәре текә. Тау тоҡомо ҡомташ, алевролиттар һәм рифей һәүерташтарынан тора.
Тау өҫтөндә уҫаҡ һәм йүкә ҡатнаш урман үҫә.
Ҡылысҡырҙан көньяҡтараҡ Арҙаҡты тауы (572 м), көнсығышта төньяҡтан көньяҡҡа табан Арҙаҡты һырты һуҙылған. Тауҙан төньяҡ-көнсығыштараҡ - Ишембай районының Яңы Һәйет ауылы, унан ары- Бөрйән районының Берәтәк ауылы урынлашҡан.
Ҡылысҡыр тауының атамаһы башҡорт телендәге «ҡылыс» (үткер ҡорал, рус. «сабля», «саблеобразный») һәм «ҡыр» (һырт, рус. «ребро», «хребет»)һүҙҙәренән алынған. Тауҙы үткер ҡылысҡа оҡшатып ҡушылған атама.
# Оло Возей

Оло Возей — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хата-Яга йылғаһының уң ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Оло Возей
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000073075
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103007307
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Амонай

Амонай — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО/ Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Юрибей йылғаһының һул ярына тамағынан 77 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Амонай
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассенына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассены юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300078320
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307832
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Чидаоба - грузин көрәше

Чидаоба - (груз. ჭიდაობა — көрәш) йәки Картули чидаоба (Ҡалып:Trr) — грузин милли көрәше, кейенгән килеш алыш.

# Чидаоба - грузин көрәше
## Тарихы

Риүәйәттәргә ярашлы, чидаоба ла башҡа халыҡтарҙағы кеүек үк кешен йыртҡыс хайуандар менән мифик көрәше нигеҙендә килеп сыҡҡан тип һанала. Ҡыҙыҡ мәғлүмәт: Сулхан-Саба Орбелиани үҙенең грузин теле һүҙлегендә (XVII быуат ахыры — XVIII быуат башы), чидеба йәки чидаоба «кешенең - йыртҡыс йәки йыртҡыстың йыртҡыс менән алышы» тип тәржемә ителеүен яҙа.
Чидаобаны үҙенең әҫәрҙәрендә Шота Руставели һүрәтләгән, этнограф Е. Покровский (1887 йыл) яҙмаларында осрай.
Грузин дзюдоистарының уңыштарынан Һуң чидаобаға шул тиклем ҡыҙыҡһыныу арта, хатта 1980 йылда дзюдо көрәше буйынса дүрт тапҡыр донъя чемпионы Сэйдзо Фудзисэйдзо Токиола чидаоба грузин көрәше ассоциацияһы булдыра.
Грузия Чидаоба федерацияһы бар, Мәскәү ҡалаһында Грузин чидаоба көрәш федерацияһы ойошторолған.
Чидаоба - грузин көрәшенә Грузияның милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡыһы статусы бирелгән.