yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Тәбиғи хоҡуҡ (юриспруденция)

Тәбиғи хоҡуҡ (лат. ius naturale) — кешенең әҙәм балаһына тейешле айырылмаҫ хоҡуҡтарға эйә икәнлегенә нигеҙләнгән хоҡуҡ философияһы һәм юриспруденция доктринаһы.
Тәбиғи хоҡуҡ хоҡуҡи (юридик) позитивизм доктринаһына ҡапма-ҡаршы ҡуйыла. Хоҡуҡи позитивизмда хоҡуҡ —закон рәүешен алған дәүләт ихтыяры, уны тик дәүләт кенә булдыра ала .Тәбиғи хоҡуҡ концепцияһы «хоҡуҡ» менән «закон» төшөнсәләрен айырып ҡарай. Уға ярашлы, һәр бер кешенең юғары, даими хоҡуҡтары бар, улар аҡыл, ғәҙеллек, ҡиммәттәрҙең объектив тәртибен һәм Хоҙайҙың тәрән аҡылын кәүҙәләндерә.Улар барыһы ла дәүләт тарафынан билдәләнгән норма һәм принциптарға бәйле түгел һәм туранан-тура ғәмәлдә. Закон сығарыусы өсөн тәбиғи хоҡуҡ ориентир булырға тейеш, уға ынтылырға кәрәк. Бынан ниндәй ҙә булһа дәүләттә тәбиғи хоҡуҡтары тапала икән халыҡтың баш күтәрергә хоҡуғы килеп сыға.
Тәбиғи хоҡуҡтарҙың берҙәм дөйөм танылған исемлеге юҡ: ул ваҡытҡа, урынға, шулай уҡ теге йәки был автор фекеренә бәйле рәүештә үҙгәрә ала — һәм йыш ҡына был теорияның кәмселеге тип атала. Элек-электән тәбиғи хоҡуҡ аҫтында, ғөмүмән, башка кешеләр һәм дәүләт тарафыннан көс ҡулланыуҙан яҡлау һәм үҙ шәхесенең ирекле эш итеү хоҡуғы аңлана. Хәҙерге ваҡытта тәбиғи хоҡуҡтарға, ғәҙәттә, күп кенә социаль-иҡтисади һәм сәйәси хоҡуҡтар ҙа, мәҫәлән, халыҡтың Конституция булдырыу хоҡуғы, сәйәси тормошта әүҙем ҡатнашыу, сәйәси партияларға берләшеү, хеҙмәткә һәм лайыҡлы хеҙмәт хаҡына хоҡуҡ, граждандарҙың суд һәм закон алдында тигеҙлеге инә..
Тәбиғи хоҡуҡ концепцияһы боронғо (антик) заманда уҡ барлыҡҡа килә һәм ул саҡтан алып шаҡтай ҙур эволюция кисерә.Уның менән Платон, Аристотель, Гуго Гроций,Фома Аквинский, Томас Гоббс, Бенедикт Спиноза, Джон Локк, Шарль де Монтескьё, Жан-Жак Руссо һәм башҡа авторҙар исемдәре бәйле.
Тәбиғи хоҡуҡ идеялары XVII―XVIII быуаттаҙағы революциялар осоронда Көнбайыш Европа һәм АҠШ-та киң тарала. Тәбиғи хоҡуҡ идеялары яңырыу осоро Икенсе донъя һуғышы тамамланғандан һуң башлана һәм фашист һәм нацист режимдары ваҡытында төп хоҡуҡи идеология булған юридик позитивизмға ҡарата реакция була. Йәмғиәттә хоҡуҡтың асылына тәбиғи-хоҡуҡи ҡараштар полиция дәүләтенән (көс ҡулланыусы) хоҡуҡи дәүләткә күскән осорҙа әүҙемләшә тип иҫәпләнә.
# Курсанов Андрей Львович

Курсанов Андрей Львович (26 октябрь [8 ноябрь] 1902, Мәскәү — 20 сентябрь 1999, шунда уҡ) — СССР һәм Рәсәй биохимигы, СССР Фәндәр академияһы (1953) һәм Ленин исемендәге Бөтә Союз ауыл хужалығы академияһы (1985) академигы, Лев Иванович Курсановтың улы.

# Курсанов Андрей Львович
## Биографияһы

1926 йылда Мәскәү дәүләт университетының физика-математика факультетын тамамлай. 1929 йылда — Мәскәү дәүләт университеты ҡарамағындағы аспирантураны тамамлай. 1935 йылдан 1953 йыл буйынса СССР Фәндәр академияһының биохимия институтында энзимология лабораторияһы мөдире булып эшләй. 1940 йылда Курсановҡа биология фәндәре докторы дәрәжәһе бирелә. 1946 йылдың 4 декабрендә СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана.
1952-1988 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының К. А. Тимирязев исемендәге үҫемлектәр физиологияһы институты менән етәкселек итә. 1953 йылдың 23 октябрендә СССР Фәндәр академияһының академигы итеп һайлана. 1984—1988 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университетында үҫемлектәр физиологияһы кафедраһын етәкләй. 1985 йылда Ленин исемендәге Бөтә Союз ауыл хужалығы академияһы академигы итеп һайлана.
1999 йылдың 20 сентябрендә Мәскәүҙә вафат була. Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында ерләнә.

# Курсанов Андрей Львович
## Фәнни ҡаҙаныштары

Андрей Львович Курсанов Поляр-Альп ботаника баҡсаһы хеҙмәткәрҙәре һәм «Апатит» тресы инженерҙары менән берлектә лишайниктарҙан глюкозалы крахмал шәрбәте алыу технологияһын эшләй..
«Физиология растений» журналын ойоштора.
Үҫемлектәр туҡымаларында ферменттарҙы өйрәнеү менән шөғөлләнә. Запрометов Михаил Николаевич менән бергә сәй катехиндарының ҡан капиллярҙары стеналарын нығытыу һәләтен асыҡлай.

# Курсанов Андрей Львович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (13.03.1969)
* 4 Ленин ордены (19.09.1953; 13.03.1969; 06.11.1972; 17.09.1975)
* Октябрь Революцияһы ордены (05.11.1982)
* 2 Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (10.06.1945; 26.12.1962)
* миҙалдар
* Рәсәй Федерацияһы Президентының Рәхмәт хаты (4 июнь 1999 йыл) — ватан фәне үҫешенә индергән ҙур өлөшө, күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәте өсөн һәм Рәсәй Фәндәр академияһының 275-йыллығы менән бәйле
* М. В. Ломоносов исемендәге Ҙур алтын миҙал (1983);
* К. А. Тимирязев исемендәге үҫемлектәр физиологияһы институтының Почётлы директоры (1988 йылдан).

# Курсанов Андрей Львович
## Ҡайһы бер баҫмалары

* Курсанов А. Л. По Франции и Западной Африке / Художник Г. В. Храпак. — М.: Географгиз, 1956. — 272 с. — 50 000 экз. (в пер.)
# Шурговашка

Шурговашка — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе,Марий Эл Республикаһы,Кострома өлкәһе,Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Люнда йылғаһының һул ярына тамағынан 91 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Шурговашка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400212110000043755
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004375
* Бассейн коды — 08.01.04.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Нойштадт (Айхсфельд)

Нойштадт (Айхсфельд) (нем. Neustadt (Eichsfeld)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 703 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,59 км². Диңгеҙ кимәленән 282–320 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37345 һәм автомобиль коды — EIC.
# Вуолийоки сиркәүе

Вуолийоки сиркәүе (фин. Vuolijoen kirkko) —Каяани ҡалаһының (Финляндия) Вуолийоки ауылында инжил -лютеран ғибәҙәтханаһы

# Вуолийоки сиркәүе
## Тарихы

Вуолийоки общинаһы 1897 йылда Сярайсниеми (Ваала) һәм Каяанинан бүленеп сыға.
1905—1906 йылдарҙа. Вуолийоки урынында архитектор Йозеф Стенбек тарафынан сиркәү төҙөлә. Ҡорам бинаһы тура мөйөшлө тәре формаһында, бер яғы уның сәғәт ҡуйылған башня менән ослана. Ҡоролма милли романтизм стилендәге бина булып тора, мәҫәлән, материал ҡулланыуҙа һәм түңәрәк тәҙрәләренең формаһында. Сиркәү Кайнуу провинцияһында берҙән-бер дини таш ҡоролма булып тора.
Ҡорам 420 диндарҙы һыйҙыра. Сиркәү органы Кангасал орган фабрикаһында эшләнеп, 1965 йылда урынлаштырыла, ул 13 тауыш һәм ике регистрҙан тора. Алтарь 1906 йылда Эдвард Гебхардтың күренекле «Изге Причастие» картинаһының күсермәһе булған архитектор Йозеф Стенбектың Изге Причастие һүрәте менән биҙәлә. 1906 йылда, ҡорам асылыуға ҡуйылған сиркәү сәғәте хәҙерге ваҡытта эшләүен дауам итә.
Ҡорам ике тапҡыр реконструкциялана. Интерьерының реконструкцияһы 1967 йылда үткәрелә. 1974 йылда архитектор Сеппо Рихлам проекты буйынса тышҡы фасады реконструкциялана.
# Кюзель

Кюзель (нем. Küsel) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 130 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,19 км². Диңгеҙ кимәленән 69 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39291 һәм автомобиль коды — JL.
# Пулый-Игай

Пулый-Игай — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 298 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Пулый-Игай
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200048717
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204871
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Түбәнге Чуега

Түбәнге Чуега — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға исемһеҙ №4887 йылғаның һул ярына 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Түбәнге Чуега
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000212103000048913
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004891
* Бассейн коды — 03.03.00.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Тарас Шевченко һәйкәле (Шахты)

Тарас Шевченко һәйкәле — Ростов өлкәһе Шахты ҡалаһында украин шағиры Тарас Шевченко һәйкәле

# Тарас Шевченко һәйкәле (Шахты)
## Тарихы

Ростов өлкәһенең Шахты ҡалаһындағы Александр паркына инеү урынында 1972 йылда Т. Г. Шевченко асыла, әммә 1990 йылдар башында ул һүтеп алына, ә уның урынында фонтан барлыҡҡа килә.
1972 йылдың 18 мартында һәйкәл асылыу тураһында урындағы гәзит бына нисек һүрәтләй:
* Тарас Григорьевич Шевченко исемендәге урам — беҙҙең ҡалала иң боронғо урам. Меңләгән кеше яҙмышы өсөн ул биографияһының башланғысы булып тора. Элек ул Дала урамы тип аталған, сөнки унан һуң дала башлана. Һуңынан Пушкин урамы, әммә күп Шахты халҡы уны Шевченко урамы тип хәтерләй.
* Һәм бөгөн Тарас Григорьевич Шевченко һәйкәле төҙөлдө. Ленин районы халҡы инициативаһы һәм аҡсаһына төҙөлгән һәйкәл ике халыҡтың — рус һәм украин халҡының ҡаҡшамаҫ дуҫлығының символы.

# Тарас Шевченко һәйкәле (Шахты)
## Хәҙерге һәйкәл

2011 йылда Шахты ҡалаһының инициатив төркөмө ҡала хакимиәтенә һәйкәлде тергеҙеү үтенесе менән мөрәжәғәт итә. Ҡала мэры идеяны хуплай. Бюсты тәртипкә килтереү һәм уны урынлаштырыу буйынса бөтә финанс мәсьәләләре Ҡала думаһы депутаттары, хакимиәт һәм ҡала халҡы иҫәбенә тормошҡа ашырыла.
2012 йылда шағир һәйкәле яңы урында — Шевченко урамында урынлашҡан тыуған яҡты өйрәнеү музейы эргәһендә тергеҙелә
2014 йылда Шахты ҡалаһында украин шағирының тыуыуына 200 йыл айҡанлы һәйкәл янында тантаналы саралар үтә.
# Дребах

Дребах (нем. Drebach) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 5703 кеше йәшәй. Майҙаны — 21,44 км². Диңгеҙ кимәленән 477 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 09430, 09435 һәм автомобиль коды MEK.
# Тупраҡ

Тупраҡ (шулай уҡ ер) — ер ҡабығының өҫтөндәге ҡатлам — педосфера.
Ергә төрлө ҡатнашмалар — органик матдәләр, минералдар, газ һәм ерҙә йәшәгән биологик формалар булған дым, һыу инә. Тупраҡтың һыуҙы тота һәм фильтрлай торған тәбиғи резервуар булып тора, шулай уҡ унда төрлө тере организмдар йәшәй.
Тупраҡ климат шарттарына һәм рельефҡа ҡарап формалаша; Тупраҡ Ерҙең литосфераһының өлөшө булып тора, ул гидросфера, биосфера һәм атмосфера менән үҙ-ара йоғонто кисерә.
Тупраҡ фәне — тупраҡты өйрәнеү фәне. Агрокультура өсөн тупраҡтың уңдырышлылығы бик мөһим. Тупраҡты ошондай синыфтарға бүләләр: көлһыу; һоро урман тупрағы; ҡара тупраҡ һәм башҡалар

# Тупраҡ
## Тупраҡтың урынлашыуы

Тәбиғәттә ниндәйҙер бер үҙенсәлекле тупраҡ күп километрҙарға үҙгәрешһеҙ һуҙылып бармай. Был айырым факторҙарға бәйле.
Ҙур булмаған территорияларҙа тупраҡтың урынлашыуы тупраҡ япмаһының структураһы тип атала. Был элементар тупраҡ ареалы булып тора. Башҡа төр тупраҡ менән аралашыу урынлашыуы тупраҡ комбинациялары тип атала.

# Тупраҡ
## Тупраҡтың тәбиғәттәге әһәмиәте

Тупраҡ уңдырышлыҡҡа эйә — тере йән эйәләре өсөн — микроорганизмдар, үҫемлектәр һәм хайуандарҙың күпселеге өсөн иң уңайлы йәшәү мөхите. Уларҙың тупраҡтағы биомассаһы океанға ҡарағанда 700 тапҡырға тиерлек артыҡ, ә бит майҙаны буйынса ул ер өҫтөнөң 1/3 өлөшөн генә тәшкил итә.

# Тупраҡ
## Тупраҡтың тәбиғәттәге әһәмиәте
### Һыу составына йоғонтоһо

Тупраҡтың химик элементтарҙы һәм төрлө ҡушылмалар төрлөсә туплау үҙенсәлеге бар, унда тупланған тере йән эйәһе өсөн кәрәк булған биофиль элементтар һәм микроэлементтар, төрлө физиологик-актив матдәләр йә файҙалы, йә ағыулы һәм зарарлы (ауыр металдар, галоген, токсиндар) булыуы билдәле. Агрономияла, ветеринарияла һәм медицинала билдәле һәм бындай бәйләнештең төрлө эндемик ауырыуҙар килтереп сығара. Тупраҡты өйрәнеү генә шундай ауырыуҙарҙы асыҡларға мөмкинлек бирә. Тупраҡ бөтә ер гидросфераһына, ер аҫты өҫтө һыуҙарына ҙур йоғонто яһай. Тупраҡ аша һарҡылып сыҡҡан һыу ундағы бөтә химик элементтарҙы йыйып сыға. Тупраҡ ҡатламының боҙолоуы һыу сифатын да үҙгәртә.

# Тупраҡ
## Тупраҡтың тәбиғәттәге әһәмиәте
### Атмосфера составын көйләүе

Тупраҡ атмосфера составын да көйләй. Тупраҡтағы микроорганизмдар йәшәү эшмәкәрлеге төрлө күләмдә газ барлыҡҡа килтерә. Был газ «парник эффекты» тыуҙыра һәм озон ҡатламын емерә, һөҙөмтәлә тупраҡтың үҙенсәлектәре үҙгәреүе климат үҙгәреүгә килтерергә мөмкин. Әлеге ваҡытта беҙҙең планеталағы климатҡа бәйле тайпылыштар булыуы осраҡлы түгел.

# Тупраҡ
## Иҡтисади әһәмиәте

Һәр дәүләттең төп байлығы — ер, тупраҡ. Унда кешелек өсөн етештерелгән аҙыҡ-түлек 90 процентҡа яҡын тәшкил итә. Шулай уҡ тупраҡ, балсыҡ борондан төҙөлөш материалдары сифатында ҡулланылған. Тупрағын ярлыланыу дәүләткә аслыҡ, фәҡирлек килтерә, ә тупраҡтың юҡҡа сығыуы бөтә кешелектең һәләк булыуына килтереүе мөмкин. Донъяла тупраҡтың яҡынса өстән бер өлөшө боҙолған, был ауыл хужалығын, урман ҡырҡыуҙы заманса ысул алып барыу менән бәйле. Тупраҡтың өс сантиметр ҡатламы барлыҡҡа килеүе өсөн мең йыл самаһы китә, әгәр тупраҡ боҙолоу һәм деградация әлеге темп барһа, тупраҡтың өҫкө ҡатламы бөтә донъяла яҡынса 60 йыл эсендә юҡҡа сығыуы мөмкин.
# Һыуат

Һыуат (укр. Суат, ҡырымтат. Суат, Suat) — Ҡырымдағы йылға. Боролса йылғаһының уң яҡтан иң ҙур ҡушылдығы. Йылғаның башы Тирке массивының төньяҡ-көнбайыш битләүендә, Ҡарабөйө йәйләү һәм Урта һырт йәйләү араһында урынлашҡан. Боролса йылғаһына Межгорье ауылы тирәһендә ҡоя.
# Ватт

Ватт (билдәләмәһе: Вт, W) — СИ системаһында ҡеүәт үлсәү берәмеге. Берәмек Шотландия уйлап сығарыусы-механигы, универсаль пар машинаһын беренсе булып эшләп сығарыусы Джеймс Уатт (Ватт) хөрмәтенә аталған.
Ҡеүәт үлсәү берәмеге булараҡ Ватт беренсе мәртәбә 1899 йылда Британия фәнни ассоциацияһының икенсе Конгрессында ҡабул ителгән. Быға тиклем күпселек иҫәп-хисаптарҙа Джеймс Уатт индергән ат көстәре ҡулланылған, шулай уҡ минутына фут-фунттар ҡулланылған. 1960 йылда XIX Үлсәүҙәр буйынса генераль конференцияла Ватт Халыҡ-ара үлсәү Системаһына индерелгән. Барлыҡ электр йыһаздарының төп сифаттарының береһе булып улар ҡулланған ҡеүәт тора, шуға күрә һәр бер электр йыһазында (йәки шул йыһаздың ҡулланыусы белешмәһендә) уның эшләүе өсөн күпме Ватт кәрәккәне тураһында мәғлүмәт табырға була.

# Ватт
## Билдәләмәһе

1 Ватт 1 секунд ваҡыт эсендә 1 Джоуль эш башҡарылғандағы ҡеүәткә тигеҙ итеп билдәләнә. Шулай итеп, Ватт ул сығарылма үлсәү берәмеге һәм СИ берәмектәре менән түбәндәге мөнәсәбәттәр аша бәйләнгән:
    Вт = Дж/с = кг•м²/с³
    Вт = H•(м/с)
    Вт = В•А
Билдәләмәһе юғарыраҡ күрһәтелгән механик ҡеүәттән башҡа, шулай уҡ йылылыҡ һәм электр ҡеүәт төрҙәре бар:
* Йылылыҡ ағымының 1 Ватт ҡеүәте 1 Ватт механик ҡеүәткә тиң (эквивалент).
* 1 Ватт актив электр ҡеүәт шулай уҡ 1 Ватт механик ҡеүәткә тиң һәм 1 Вольт көсөргәнеш ҡуйылғанда, 1 Ампер ҙурлыҡтағы эш башҡарыусы даими электр тогының ҡеүәте тип билдәләнә.

# Ватт
## Башҡа үлсәү берәмектәренә күсереү

Ватт башҡа үлсәү берәмектәре менән түбәндәге мөнәсәбәттәр менән бәйләнгән:
* 1 Вт = 10⁷ эрг/с
* 1 Вт ≈ 0,102 килограмм-көс •м/с
* 1 Вт ≈ 1,36*10⁻⁷ ат көсө
* 1 Вт = 859,8452279 кал/сәғәт

# Ватт
## Ҡабатлы һәм өлөшлө берәмектәр

Ҡеүәт менән бәйле иҫәп-хисаптар өсөн Ватттың үҙен һәр бер осраҡта ла ҡулланыу уңай булмаҫҡа мөмкин. Ҡайһы ваҡыт үлсәнгән ҙурлыҡтар бик ҙур йәки бик бәләкәй генә булғанда, стандарт алҡушымталы үлсәү берәмеген ҡулланыу уңай, был даими ҙурлыҡ тәртибен иҫәпләүҙән ҡотолорға мөмкинлек бирә. Мәҫәлән, радарҙар һәм радиоалғыстар проектлағанда йыш ҡына пВт һәм нВт ҡулланалар, электроэнцелография һәм электрокардиография кеүек медицина приборҙары өсөн мкВт ҡулланалар. Электр етештереүҙә һәм шулай уҡ тимер юл локомотивтары проектлағанда мегаватттар (МВт) һәм гигаватттар (ГВт) ҡулланалар.
Стандарт СИ ҡушымталары түбәндәге теҙмәлә күрһәтелгән:
| Ҡабатлы: | Билдәләмәһе: | Өлөшлө: | Билдәләмәһе: |
| 10¹ (дека) | даВт / daW | 10⁻¹ (деци) | дВт / dW |
| 10² (гекто) | гВт / hW | 10⁻² (санти) | cВт / cW |
| 10³ кило | кВт / kW | 10⁻³ милли | мВт / mW |
| 10⁶ мега | МВт / МW | 10⁻⁶ микро | мкВт / μW |
| 10⁹ гига | ГВт / GW | 10⁻⁹ нано | нВт / nW |
| 10¹² тера | ТВт / ТW | 10⁻¹² пико | пВт / pW |
| 10¹⁵ пета | ПВт / PW | 10⁻¹⁵ фемто | фВт / fW |
| 10¹⁸ экса | ЭВт / EW | 10⁻¹⁸ атто | aВт / aW |
| 10²¹ зетта | ЗВт / ZW | 10⁻²¹ зепто | зВт / zW |
| 10²⁴ йотта | ИВт / YW | 10⁻²⁴ йокто | иВт / yW |
# Юлдашбаев

Юлдашбаев — башҡорт фамилияһы.
* Юлдашбаев Азамат Рәмил улы (1964) — публицист, шағир, әҙәби тәңҡитсе.
* Юлдашбаев Билал Хәмит улы (1928—2001) — тарих фәндәре докторы (1974), профессор.
* Юлдашбаев Ҡорбанғәли (1799—1865) — дин әһеле.
* Юлдашбаев Әмир Мырҙағәли улы (1940—2017) — ғалим-философ һәм дәүләт эшмәкәре.
* Юлдашбаев Юлай Хәйрулла улы (1962) — тарих фәндәре кадидаты.
* Юлдашбаева Римма Мөхтәр ҡыҙы (1937) — башҡорт опера йырсыһы, юғары мәктәп уҡытыусыһы.
* Юлдашбаева Фәүзиә Ураҙйән ҡыҙы (1947) — башҡорт шағирәһе.
# Козлов Владимир Александрович (стоматолог)

Владимир Александрович Козлов (30 октябрь 1930 йыл) — СССР һәм Рәсәй стоматологы, Рәсәй медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты (1997), Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2014).

# Козлов Владимир Александрович (стоматолог)
## Биографияһы

1930 йылдың 30 октябрендә Ленинградта тыуған.
1951 йылда Ленинград медицина институтын тамамлаған.
1951 йылдан алып 1954 йлыға тиклем — Беренсе республика медицина училищеһының директор урынбаҫары булып та эшләй (Ярославль).
1954 йыл — Ленинград ҡалаһында төп стоматолог, яңаҡ-йөҙ хирургияһы кафедраһы ассистенты, хирург-стоматолог.
1961 йылда «Клинико-экспериментальные исследования реплантации зубов» темаһына диссертация яҡлай
1964 йылдан алып 1966 йылға тиклем Тәһран совет госпиталь етәксеһе.
1972 йылда «Пересадка зубов» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, ә ғилми тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһе импланталогия нигеҙе булып хеҙмәт итә.
1974 йылдан —Санкт-Петербург дипломдан һуң белем биреү медицина академияһының яңаҡ-бит хирургия һәм хирургик стоматология кафедраһының профессоры һәм мөдире була.
1997 йылда Рәсәй медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты булып һайлана
2014 йылда Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты

# Козлов Владимир Александрович (стоматолог)
## Фәнни эшмәкәрлеге

Стоматология өлкәһендәге белгес.
Уның етәкселеге аҫтында практикаға балаларҙың ауыҙ ҡыуышлығын планлы санациялау системаһы булдырыла, төрлө профилактик программалар индерелә.
400-ҙән ашыу фәнни эштәр авторы, 3 монография, 4 китап, 23 уҡыу әсбабы һәм методик ҡулланма, шул уҡ ваҡытта 10-дан ашыу уйлап табыуға авторлығы бар.
Уның етәкселегендә 6 докторлыҡ һәм 26 кандидатлыҡ диссертацияһы эше башҡарыла
Ленинград/Санкт-Петербургтың 3 база стоматология үҙәген ойоштороусы:
* Яңаҡ-йөҙ өлкәһендә йәрәхәт менән ауырыуҙы реабилитациялау үҙәге
* Яңаҡ-йөҙ хирургияһының тергеҙеү отделениеһы.
* Тыумыштан зәғиф балаларҙы дауалау буйынса үҙәк.

# Козлов Владимир Александрович (стоматолог)
## Наградалары

* Дуҫлыҡ ордены (2002)
# Тебет

Тебет, тебек (кулик-перевозчик)

# Тебет
## Ҡылыҡһырлама

Ҙурлығы сыйырсыҡтай. Яр буйҙарында йерей. Тауышланып, түбәндән генә бер ярҙан икенсе ярға осоп сыға. Осҡанда ҡанаттары һәм ҡойроҡ ситтәрендә аҡ һыҙыҡтар күренә, йөрөгәндә, өҙлөкһөҙ ҡойроғон бәүелтә, һырты көрәнһыу һоро. Кәүҙәһенең аҫ яғы аҡ, түшенең ике яғында һоро таптар бар. Ҡойроғоноң өҫтө арҡыры һыҙыҡлы. Ҡара сәпсәүҙән һырты һоро булыуы менән айырыла.

# Тебет
## Тауышы

Яңғырауыҡлы итеп, өҙөп-өҙөп һыҙғыра: «тиби-тили-тили-тйтит».

# Тебет
## Йәшәү рәүеше

Йылға һәм ваҡ күл буйҙарында йәшәй. Төрлө бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң таралған. Ерҙә, үләң араһында оялай. Ҡара-көрән таптар менән сыбарланған 4 бөртөк һарғылт көрән йомортҡаһы була.
# Бикбау (Татарстан)

Бикбау — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Минзәлә районы ауылы. Бикбау ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора.

# Бикбау (Татарстан)
## География

Ауыл Ыҡ буйында, Минзәлә ҡалаһынан көньяҡ-көнсығыштараҡ 24 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Бикбау (Татарстан)
## Тарих

Бикбау (Бикбулат) — йәнәй ырыуы башҡорттарының ауылы. XVII быуаттың икенсе яртыһынан һуңыраҡ түгел нигеҙләнгән тип иҫәпләнә. Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Йәнәй улусы Туғыҙ түбәһенә ҡарай. 11-се башҡорт кантоны составында була. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс Семиостровная улусы составына керә, ә 1918 йылдан Әтрәкле улусының үҙәге була. XIX быуат уртаһына тиклем ике ауылдан — Бикбау һәм Бикбау-Яҡуп ауылдарынан тора, 1902—1932 йылдарҙағы рәсми сығанаҡтарҙа шулай уҡ ике тораҡ пункт иҫәпкә алына — Беренсе Бикбау һәм Икенсе Бикбау.
1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы осоронда ауылдың 65 кешеһе ихтиласыларҙың яғында һуғыша.
1815 йылда 3 мәсет булған, 1842 йылда беренсе мәсет ҡарамағында мәҙрәсә, ә ҡалғандарында — мәктәптәр теркәлгән. XIX быуат аҙағында ауылда 3 ел тирмәне эшләгән.
1920 йылдарҙа аслыҡ һөҙөмтәһендә ауыл халҡының иҫәбе ныҡ кәмей. Коллективизация осоронда ауылда «Ҡорыч» колхозы ойошторола, ул 1956 йылда «Победа» колхозының нигеҙе булып тора. 1961 йылда был колхоз эреләтелгән «Гигант» колхозына керә.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Минзәлә районы, 1954 йылдың 19 февраленән — Матвеево районы, 1959 йылдың 19 ноябренән — Минзәлә районы составында була.

# Бикбау (Татарстан)
## Халҡы

1795 йылда ауылда ир енесле 477 йән башҡорт һәм 186 типтәр; 1816 йылда — 600 башҡорт (шуларҙың 12-һе — ике ҡатынлы, 1-һе — өс ҡатынлы) һәм 131 типтәр; 1834 йылда — 739 башҡорт (шуларҙың 9-ы — ике ҡатынлы, 1-һе — өс ҡатынлы) һәм 191 типтәр; 1870 йылда — 1812 башҡорт һәм типтәр йәшәй.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1795 | 1858 | 1870 | 1897 | 1913 | 1920 | 1926 | 1938 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2000 |
| 660 | 1592 | 1812 | 2069 | 2898 | 2740 | 2377 | 2443 | 2124 | 2170 | 1891 | 971 | 770 |

# Бикбау (Татарстан)
## Инфраструктура

Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.

# Бикбау (Татарстан)
## Билдәле шәхестәре

* Сәйетбаттал Сәйфуллин — 6-сы башҡорт полкы составында 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнаша. «1812 йыл» көмөш миҙалы менән бүләкләнгән.
* Илкәй Араптанов — поход старшинаһы. 1806—1807 йй. Наполеон Францияһына ҡаршы Пруссия кампанияһында ҡатнаша.
# Хәлитов Бәхтейәр Әсфәндиәр улы

Хәлитов Бәхтейәр Әсфәндиәр улы (1942 йылдың 7 ғинуарында тыуған) — башҡорт шағиры, иҡтисадсыһы.

# Хәлитов Бәхтейәр Әсфәндиәр улы
## Биографияһы

Хәлитов Бәхтейәр Әсфәндиәр улы 1942 йылда Башҡорт АССР-ының Күгәрсен районы I Дәүләтҡол ауылында тыуған. 3 айлыҡ сағында атаһының тыуған яғына Ейәнсура районы Таҙлар ауылына күсеп китәләр.
Таҙлар урта мәктәбен тамамлағандан һуң, механизатор булып эшләй.
1962—1965 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә.
1970 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.
1973—1976 Мәскәүҙә аспирантурала уҡый.

# Хәлитов Бәхтейәр Әсфәндиәр улы
## Ижади эшмәкәрлеге

Оҙаҡ йылдар фәнни-тикшеренеү институттарында эшләй. Иҡтисад фәндәре кандидаты, доцент. Хәҙерге көндә Башҡорт дәүләт университетында уҡыта.
1990-сы йылдарҙа шиғыр китаптары баҫылып сыға башлай. Бәхтейәр Хәлитовтың ижадына тематика төрлөлөгө хас, шиғырҙарында фекер һәм хис-тойғолар хәрәкәте тойола. Шағир-пропагандист булараҡ, Бәхтейәр Әсфәндиәр улы үҙ милләте, үҙ халҡы, уның үткәне һәм хәҙергеһе өсөн ғорурлыҡ тойғоһо кисерә.

# Хәлитов Бәхтейәр Әсфәндиәр улы
## Шиғри йыйынтыҡтары

* 2001 — «Аҡ урман»
* 2003 — «Рухым ҡанаттары минең»
* 2004 — «Аҡ ҡаяла»
* 2005 — «Дарман»
* Хәлитов Б. А. Аҡ ҡаяла: Шиғырҙар. — Уфа: Китап, 2009. — 140 б.