yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Чудь

Чудь — хәҙерге Рәсәй Федерацияһы территорияһында боронғо заманда йәшәгән боронғо урыҫ ҡәбиләләренең һәм халыҡтарының йыйылма, ҡағиҙә булараҡ, балтик буйы-фин төркөмө (водь, весь, сумь, емь, ижора, эст һәм башҡа халыҡтарҙың) атамаһы.
"Чудь" һүҙе тәүҙә «естланд йә финланд»тарҙы аңлатҡан, тип 1734 йылдан профессор Або Альгот Скарина (1684-1771) үҙенең «De gentis priscæ Varegorum originibus» диссертацияһында яҙа. Рәсми документтарҙа был этноним XIX быуат аҙағына тиклем Рәсәй империяһында ҡулланылып тора, тик был һүҙҙе ҡулланыуҙа илдә бер төрлөлөк булмаған була, «чудь» һүҙе менән төрлө төркөмдәрҙе билдәләргә лә мөмкин булған: "чудь" һәм "финн" һүҙҙәренең синоним булыуы ла мөмкин булған, ә ҡайһы саҡта «карел» һүҙен дә аңлатҡан, был осраҡта беренсе төркөм «чудь/чухарь тығыҙ мәғәнәлә» һәм икенсе төркөмө водь/эсте — «чухна» һүҙен аңлатҡан.

# Чудь
## Этимологияһы

Халыҡ версияһы буйынса «чудь» һүҙенең килеп сығышы «чудный», йәғни непонятный(аңлайышһыҙ, ғәжәп) һүҙенән килеп сыҡҡан тип аңлатыла, шулай уҡ Чудь күленең атамаһы ла шул урыҫтарҙың Чудь күле янында ғүмер иткән эст һәм фин-угор халыҡтарының телен аңламағанлыҡтан, уларҙы "чудь (ғәжәп, аңлайышһыҙ)" тип атаған һүҙенән килеп сыҡҡан, тип аңлатыла, шулай уҡ «чужой (сит, ят)» сифаты менән дә аңлатыла. Әммә ҡайһы бер фин-уғыр телдәрендә был һүҙ мифологик персонажды ла аңлатҡан (түбәнерәк һүрәттә ҡарағыҙ). Махсус этимологик эштәрҙә был һүҙ менән башта көнсығыш германдарҙы бәлки, готтарҙы атағандар, тип тә ғалимдар тарафынан фараз ҡылына. Моғайын, бының сығанағы — готтарҙың þiudа («народ») һүҙенән алынған, ул праиндоевропа килеп сығышлы һүҙҙер, моғайын, тип гипотеза ҡоролған.

# Чудь
## Хәҙерге заман

Рәсәй Федерацияһында Чудь этнонимынан барлыҡҡа килгән тораҡ пункттар атамалары, шул иҫәптән Чудово ҡалаһы, шулай уҡ бер нисә гидроним, мәҫәлән, Чудь күле һәм, бәлки, Чуть йылғаһы ла бар.

# Чудь
## Топонимика

* Чудь күле

# Чудь
## Иҫкәрмә

* ↑ Scarin A. De originibus priscae gentis varegorum. Åbo. 1734 (цит. по Gräslund A.-S. Normannenproblemet. Uppsala. 1981, s. 2).
* ↑ Лескинен, Мария Войттовна. Финны и карелы на страницах российских этногеографических описаний второй половины XIX в. // Вестник Удмуртского университета. Серия «История и филология» 3 (2014).
* ↑ «Псковское чудо: 12 тайн Чудского озера» «Вокруг Света» от 10 января 2020 года: «Свое название озеро получило благодаря эстам и другим финно-угорским народностям, издревле населявшим северо-западные берега озера: славянские народы прозвали их чудью, потому что не могли разобрать странное наречие, на котором те общались».
* ↑ См., напр., словарь Фасмера.
# Шривиджая

Шривиджая (Шривиджайя, Сривиджайя) (ҡыт. 三佛齐, 室利佛逝 200—1400) — үҙәге Суматра утрауында урынлашҡан боронғо Малайзия батшалығы, Малай архипелагы утрауҙарына һәм Көньяҡ-көнсығыш Азия ярҙарына ла йәйелгән була. Төрлө сығанаҡтарҙа күрһәтелгәнсә, беҙҙең эраның 200 һәм 500 йылдары араһында барлыҡҡа килә. Санскритан тәржемә иткәндә атамаһы таң ҡалырлыҡ еңеү тигән мәғәнәне бирә.
Шривиджаяла ваджраяна буддизмы сәскә атҡан, мәҙәниәт һәм сауҙа ныҡ үҫешкән, ә будда университеттары абруйлы һәм киң танылған була.
Үҙенең иң юғары үҫеше осоронда Шривиджая Суматра утрауы, Ява утрауының көнбайыш өлөшө, Калимантан утрауының бер өлөшө, Малакка ярымутрауы һәм хәҙерге Таиландтың бер өлөшө менән хакимлыҡ итә.

# Шривиджая
## Тарихи мәғлүмәттәр

Хәҙерге заман көнбайыш тарих фәне өсөн Шривиджая бары тик 1918 йылда ғына, Францияның тарихсы ғалимдары санскритта яҙылған «Шри Виджая» исемен исламдағы «Срибуза» һәм ҡытай телендәге «Сань-фо-ци» атамалары менән сағыштырып ҡарағандан һуң ғына асыла.
Суматра утрауындағы Палембанг дәүләттең баш ҡалаһы була, һәм уның боронғо дәүнрҙә урынлашыуы хәҙерге ҡала урыны менән тап килеүе бик тә ихтимал. Индуизмдағы аҡыллыҡ һәм именлек аллаһы Ганешаның ҙур статуяһының нәҡ ошонда табылыуы быға турана-тура ишара тип әйтергә тулы нигеҙ бар. Төрлө ҡоролма һәм объекттарҙың урынлашыуҙары буйынса ла төрлө фараздар килтерелә, мәҫәлән, Шри Виджая изге тауы хәҙерге Букит Сегунтанг тауы менән тап килә. Сығыштары менән шулай уҡ фаразланыуынса Ява утрауынан булған Шайлендрҙар династияһы дәүләт менән хакимлек иткән.
Шривиджаяға 500 йылға тиклем нигеҙ һалына, фараз буйынса ул Кантоли (Kan-t’o-li) дәүләте урынында барлыҡҡа килә. Ҡытай сығанаҡтарында йөҙ йылдан һуң Суматра утрауындағы ике батшалыҡ телгә алына — Джамби һәм Палембанг. Шул уҡ ваҡытта Джамби тигәне, етерлек дәрәжәлә көслө һәм ҡеүәтле булып, Ҡытай менән ныҡлы бәйләнеш урынлаштырып, тотороҡло мөнәсәбәттәр тотоп көн итә. Изге урындарға сәфәр ҡылыусы будда дине вәкиле И Цзин яҙып ҡалдырыуынса, 686 йылда Джамби Шривиджая тарафынан баҫып алына.
Сауҙа юлдарындағы уңайлы гаванда урынлашыуы Палембанг батшалығының сәскә атыуына булышлыҡ итә: бында төрлө туҡымалар, ҡиммәтле таштар, фил һөйәге, көмөш, камфара, ағастың затлы төрҙәре, татлы тәмләткестәр, төтәҫтәр, хатта филдәр менән һатыу итеү әүҙем һәм юғары кимәлдә ойошҡан рәүештә була. Сауҙа караптары Малакка һәм Зонд боғаҙҙары аша йөрөгән, улар Һиндостан, Ҡытай һәм Ғәрәбстан ярымутрауы тауарҙары менән алышҡан. Малакка боғаҙын шулай уҡ «диңгеҙ ебәк юлы» тип тә атағандар.
# Грязновка (Кеть ҡушылдығы)

Грязновка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кеть йылғаһының уң ярына тамағынан 1473 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Грязновка (Кеть ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010600112115200024299
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202429
* Бассейн коды — 13.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Суджилка

Суджилка (укр. Суджілка, ҡырымтат. Suv Cılğa, Сув Джылгъа) — аҙ һыулы йылға, төньяҡ-көнсығыш Ҡырымдың, Совет һәм Нижнегорский райондарында урынлашҡан. Йылға оҙонлоғо 31 км, бассейнының майҙаны 102 км². Нижнегорский районының Тамбовка ауылынан 1,3 км көнсығыштараҡ йылға башланып китә. Барлыҡ ағымында Суджилка йылғаһынан һыу каналдар буйынса ағыҙыла (ГК-9, йәғни төп коллектор), йылғала бик күп быуалар ойошторолған — был Төньяҡ Ҡырым каналы менән бәйле. Йылға һыу ағыҙыу коллекторы сифатында ҡулланыла, ошоноң арҡаһында йылға һыуы күп тапҡыр арта. Йылға тамағы — Октябрьский ауылынан 5 км көнсығышта тора. Йылға тамағы аныҡ һиҙелмәй, сөнки ул Сиваш һаҙлыҡлы -тоҙло лиманға ҡоя(уға шулай уҡ Көнсығыш Булганак йылғаһы ла ҡоя).
Тип Суджилка — боронғо Биюк-Карасу йылғаһының элекке үҙәне тип иҫәпләнә. 1941 йылда Ҡыҙыл Армияһы Генштабының күп километрлы картаһында Суджилко Сухое русло тип аталған.
# Оло Осипова

Оло Осипова (Чёрная Осипова) — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының уң ярына тамағынан 386 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.

# Оло Осипова
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300312115200011395
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201139
* Бассейн коды — 13.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Надка

Надка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ивода йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Надка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200312110000009084
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000908
* Бассейн коды — 08.01.02.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Бегельбаш

Бегельбаш — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чуя йылғаһының уң ярына тамағынан 72 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Бегельбаш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100005742
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100574
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Тюалой

Тюалой (Безымянная) — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы, Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кериго йылғаһының һул ярына тамағынан 9,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Тюалой
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, Грозный ҡалаһынан Аргун йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07020001212108200005917
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200591
* Бассейн коды — 07.02.00.012
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Унмөйөш

Унмөйөш — күпмөйөш менән һәм ун ун яҡта мөйөштә.

# Унмөйөш
## Дөрөҫ унмөйөш

Бөтә яҡтан оҙонлоҡтағы тигеҙ тура десятиугольник бар, һәр мөйөштә эске һәм 144 тәшкил°.
Дөрөҫ унмөйөш тигеҙ майҙан (t — яҡтан оҙонлоғо):
    $A={\frac {5}{2}}t^{2}\ ctg{\frac {\pi }{10}}={\frac {5t^{2}}{2}}{\sqrt {5+2{\sqrt {5}}}}\approx 7.694t^{2}.$
Формула альтернатив $A=2.5dt$, d - яғына түңәрәк диаметры вписывать йәки параллель һыҙыҡтар араһындағы алыҫлыҡ. Тригонометрия функциялар / ул. шулай сағыла:
$d=2t\left(\cos {\tfrac {3\pi }{10}}+\cos {\tfrac {\pi }{10}}\right),$ һәм радикал булырға мөмкин тип күрһәтә.
$d=t{\sqrt {5+2{\sqrt {5}}}}.$
Унмөйөш яҡтан дөрөҫ, вписывать. әйләнәһенә берәмектәре, ${\tfrac {{\sqrt {5}}-1}{2}}={\tfrac {1}{\varphi }}$, $\varphi$ - алтын киҫелеш. Унмөйөш әйләнеп радиусына тиң. $R={\frac {{\sqrt {5}}+1}{2}}t,$ ә радиуслыҡ түңәрәк вписывать $r={\frac {\sqrt {5+2{\sqrt {5}}}}{2}}t.$

# Унмөйөш
## Дөрөҫ унмөйөш
### Төҙөлөшө

Буйынса теоремаһы Гаусс — Ванцель дөрөҫ төҙөү унмөйөш бәлки, генә ҡулланыла циркуль һәм линейка.
Юғиһә, уның түбәндәге төҙөргә мөмкин:
* Төҙөү башта дөрөҫ диагоналдәре.
* Үҙәге менән тоташтырыусы ҡапма-ҡаршы уҡ менән киҫешкән урынға тиклемге бөтә яҡтарына әйләнеп түбәһе уның был туранан-тура әйләнмәй. Был ҡалала биш түбәһе һәм киҫешеү нөктәһе унмөйөш ҡушыла.
* Тәртип буйынса биш түбәһе һәм диагоналдәре тоташтырыу нөктәһе, аҙым алда таба. Унмөйөш эҙләнгән төҙөү.

# Унмөйөш
## Дөрөҫ унмөйөш ының

Гарольд Коксетер булыуын иҫбатланы, тип дөрөҫ $2m$-н ҡыйратыу мөмкин мөйөш ${\frac {m(m-1)}{2}}$ ромб. Унмөйөш өсөн $m=5$, шулай ул 10-сы ромб ҡыйратыу мөмкин була.
# Ай-Пун-Игль

Ай-Пун-Игль — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Энтль-Пун-Игль йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Ай-Пун-Игль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200047390
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204739
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Питляр (Обь ҡушылдығы)

Питляр — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға [[Обь]] йылғаһының уң ярына тамағынан 397 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 149 км.

# Питляр (Обь ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300023277
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302327
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Серзуха

Серзуха — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Клязьма (старица) йылғаһының һул ярына тамағынан 128 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Серзуха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Ковров ҡалаһынан тамағына тиклем, Уводь йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010301112110000033501
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003350
* Бассейн коды — 09.01.03.011
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Йәнтимер (исем)

Йәнтимер — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.

# Йәнтимер (исем)
## Этимологияһы

Йәнтимер исеме фарсы, башҡорт һүҙҙәре йән + тимер ҡушылыуҙан барлыҡҡа килгән; тимер һымаҡ ныҡ йән тигән мәғәнә аңлата

# Йәнтимер (исем)
## Ауылдар

Йәнтимер (рус. Янтимирово) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл.
# Утендорф

Утендорф (нем. Utendorf) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 471 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,09 км². Диңгеҙ кимәленән 380 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98617 һәм автомобиль коды — SM.
# Нича-Капой-Яга

Нича-Капой-Яга — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сими-Ёган йылғаһының уң ярына тамағынан 70 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Нича-Капой-Яга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15030000112115300047675
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304767
* Бассейн коды — 15.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Коростень районы

Коростень районы (укр. Коростенський район) — Житомир өлкәһендәге район. Район үҙәге — Коростень ҡалаһы.
2018 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 26 183 кеше йәшәй.
# Тумшинка

Тумшинка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шуда йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Тумшинка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300412111100037211
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103721
* Бассейн коды — 10.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Кәримова Мәрйәм Ғатаулла ҡыҙы

Кәримова Мәрйәм Ғатаулла ҡыҙы (7 февраль 1935 йыл — 2015 йыл) — уҡытыусы, партия органдары хеҙмәткәре. 1973—1990 йылдарҙа КПСС-тың Салауат район комитеты секретары.

# Кәримова Мәрйәм Ғатаулла ҡыҙы
## Биографияһы

Мәрйәм Ғатаулла ҡыҙы Кәримова 1935 йылдың 7 фералендә Башҡорт АССР-ының Малаяҙ районы (хәҙерге — Салауат) Илтәй ауылында тыуған. Ҡыҙға 12 йәш булғанда, әсәһе вафат була. Дүрт бала, Мәрйәм һәм өс ағай-энеһе, етем тороп ҡала. Мәктәпте тамамлағандан һуң Белорет педагогия училищеһына уҡырға инә, уны 1954 йылда тамамлай. Йүнәлтмә менән Ҡурған өлкәһенә эшкә ебәрелә.

# Кәримова Мәрйәм Ғатаулла ҡыҙы
## Тормош һәм хеҙмәт юлы

1963 йылға тиклем Шадрин районы (хәҙерге — Әлмән) Тәңрекүл мәктәбендә уҡыта. Директор урынбаҫары була, тормошҡа сыға.
Ситтән тороп Ҡурған өлкәһендәге Шадрин педагогия институтында уҡый. Ике балаһы тыуа.
1963—1969 йылдарҙа Салауат районы Илтәй мәктәбендә уҡытыусы, 1969—1972 йылдарҙа — Илтәй мәктәбе директоры. Артабан КПСС-тың Салауат район комитетына агитация һәм пропаганда бүлеге мөдире итеп эшкә саҡыралар.
1973—1990 йылдарҙа — КПСС-тың Салауат район комитетының өсөнсө секретары.
2015 йылда вафат була.
2020 йылдың февралендә Салауат районы йәмәғәтселеге Мәрйәм Ғатаулла ҡыҙының тыуыуына 85 йыл тулыуҙы билдәләне.

# Кәримова Мәрйәм Ғатаулла ҡыҙы
## Ғаиләһе

Ике бала әсәһе.

# Кәримова Мәрйәм Ғатаулла ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

«Физакәр хеҙмәт өсөн. В. И. Ленинға 100 йәш тулыу айҡанлы» юбилей миҙалы «Хеҙмәт ветераны» миҙалы КПСС Үҙәк Комитеты, СССР Министрҙар Советы, ВЦСПС, БАССР Юғары Советы, ВЛКСМ, Тыныслыҡты яҡлау Совет Комитетының Почёт Грамоталары.
# Кәрәлек

Кәрәлек — Рәсәйҙәге йылға. Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ырғыҙ йылғаһының уң ярына тамағынан 567 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 84 км.

# Кәрәлек
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Ырғыҙ йылғаһы башынан Сулак һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001612112100009667
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100966
* Бассейн коды — 11.01.00.016
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Качель-Поготыль-Кыке

Качель-Поготыль-Кыке — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пюль-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Качель-Поготыль-Кыке
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300068940
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306894
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Милка Бабович

Милена «Милка» Бабович (хорв. Milka Babović; 27 октябрь 1928({{padleft:1928|4|0}}-{{padleft:10|2|0}}-{{padleft:27|2|0}}), Скопье, Сербтар, хорваттар һәм словендар короллеге — 26 декабрь 2020({{padleft:2020|4|0}}-{{padleft:12|2|0}}-{{padleft:26|2|0}}) (92 йәш), Загреб) — Хорватия спортсыһы (спринт һәм барьерҙар менән йүгереү) һәм журналисы. Югославияла спринт буйынса бихисап ярыштарҙың еңеүсеһе. Шулай уҡ телевидениела спорт журналисы һәм мөхәррир булып эшләй.

# Милка Бабович
## Биографияһы

Милена Бабович Югославияның (хәҙерге Төньяҡ Македонияның) Скопье ҡалаһында тыуған, Сараевола үҫкән, артабан Румаға һәм Белградҡа күсә, бында мәктәптә белем алған. Һуңынан Загреб университетының педагогия факультетын тамамлай. Рума ҡалаһында спорт менән шөғөлләнә башлап, Загребта Младость спорт йәмғиәтенә ингән һәм спринт буйынса тәүге ярыштарҙа ҡатнашҡан. 1953 йылдан 100 метрға йүгереүҙә (бер тапҡыр), барьерҙар менән 80 метрға йүгереү (ете тапҡыр), 4 × 100 метрға эстафетала (ете тапҡыр) һәм 4 × 200 метрға эстафетала (ике тапҡыр) Югославия чемпионатында еңеү яулай. Спринтта Югославияның бер нисә рекордын урынлаштыра. 1953 һәм 1957 йылдарҙағы халыҡ-ара студенттар ярыштарында барьерҙар менән 80 метрға йүгереүҙә ике тапҡыр еңеү яулай. 1954 йылғы Европа чемпионатында 5-се урын ала. Sportske novosti гәзитенең һайлауҙарында өс тапҡыр Хорватияның иң яҡшы спортсыһы һәм ике тапғыр Югослаияның иң яҡшы спортсыһы тип таныла.
1949 йылдан Narodni sport гәзитендә спорт журналисы булып эшләй. 1957 йылда Загреб телевидениеһына эшкә урынлаша, бында тәүгеләрҙән булып спорт мөхәррире вазифаһын биләй. Был вазифала дүрт йыл тәнәфес менән 1975 йылға ҡәҙәр эшләй. Бер нисә тапҡыр Хорватия журналистары ассоциацияһының спорт журналистикаһы секцияһының рәйесе була. Ике мандат Югославия Олимпия комитеты ағзаһы була. Бер мәртәбә Загреб ҡалаһы ассамблеһы башҡарма советының ағзаһы була.

# Милка Бабович
## Бүләктәре

Милена Бабович 1974 йылда Журналистар ассоциацияһы һәм 1977 йылда Загреб ҡалаһы бүләктәренә лайыҡ була. 1979 йылда Югославияның Ҡәрҙәшлек һәм берҙәмлек ордены менән бүләкләнә.