yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Перильная

Перильная — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Перильная
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200312115100009976
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100997
* Бассейн коды — 13.01.02.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Батракова Мария Степановна

Мария Степановна Батракова (Демидов) (1922 йылдың 21 ноябре — 1997 йылдың 16 июне) Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы, Көньяҡ фронттың 28-се армияһы, 118-се уҡсылар дивизияһы, 463-сө уҡсылар полкы батальон комсоргы, Советтар Союзы Геройы (1944), кесе лейтенант, Мелитополь ҡалаһының почётлы гражданы (1993).

# Батракова Мария Степановна
## Биографияһы

Мария Степановна Батракова 1922 йылдың 21 ноябрендә (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1919) Уномерьауылында тыуған. Һуңыраҡ ғаилә Ленинградҡа күсеп килгән. 1938 йылда урта мәктәпте тамамлай.
Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл армияла (РККА) 1939 йылдан. 1939—1940 йылдарҙағы совет-фин һуғышында ҡатнаша.
1941 йылда тағы Ҡыҙыл армияға саҡырыла һәм фронт һыҙығы аръяғына ебәрелә. «Эльза» исеме аҫтында комендатура канцелярияһында эшләй, немец ғәскәрҙәренең күсеүе тураһында мәғлүмәт тапшыра. Йәшерен эше асылғас, төрлө язалауҙарға дусар ителә. Аҫыр алдынан, төндә, Мария Батракованы, башҡа гестапо тотҡондары менән бергә, партизандар азат итә һәм ул госпиталгә оҙатыла.
Дауаланғандан һуң ҡабат фронтҡа ебәрелә. 1943 йылдың 30 авгусында Анастасиевский районы Кислицкий утары (хәҙерге Ростов өлкәһе Матвеев-Курган районы) эргәһендә гвардия кесе лейтенанты М. С. Батракова танк десантында ҡатнашыусы автоматсылар ротаһы составына индерелә. Дошмандың ҡойонло артиллерия уты аҫтында танктар ышыҡ урынға сигенергә мәжбүр була. Командирҙарын юғалтҡан 22 автоматсы йәшенеп ята, әммә комсорг Батракова яугирҙәрҙе алға әйҙәй, һәм немец позициялары яулана.
1943 йылдың 30 сентябрендә 1-се батальон Молочная. йылғаһын аша сығырға тейеш була. Һуғыш барышында Мария Батракова һәләк булған рота командирын алмаштыра, ҡаты яраланыуына ҡарамаҫтан, яугирҙәрҙе атакаға күтәрә. Дошман контратакаларына ҡарамай, яугирҙәр бейеклекте бер нисә тәүлек буйына тотоп тора.
1944 йылдың 19 мартында СССР Юғары Советы Президиумы указы менән командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғыштарҙа күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн кесе лейтенант Батракова Мария Степановнаға, Ленин ордены һәм «Алтын йондоҙ» миҙалы (№ 2759) тапшырылып, Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
Һуғыш тамамланғандан һуң М. С. Батракова (Демидова) Ленинградҡа әйләнеп ҡайта, йәмғиәткә файҙалы эштәр менән шөғөлләнә. 1997 йылдың 16 июнендә вафат була. Санкт-Петербургта Волково лютеран зыяратында ерләнгән.

# Батракова Мария Степановна
## Наградалары

* Советтар Союзы Геройы (1944 йылдың 19 марты)
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 2759)
* Ленин ордены
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы

# Батракова Мария Степановна
## Хәтер

* Мелитополь ҡалаһында (Украина) Мария Батракова урамы.
# Кесе Вартовская

Кесе Вартовская — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вартовская йылғаһының һул ярына тамағынан 108 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.

# Кесе Вартовская
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010900112115200035579
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203557
* Бассейн коды — 13.01.09.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ростов телебашняһы

Ростов телебашняһы — Дондағы Ростовтың Тимер юлы районында, Баррикадная урамында урынлашҡан 3803 KM проектындағы типик телевизион һәм радио тапшырыуҙары башняһы. Бейеклеге 195 метр. Ул Батайск, Азов, Аҡсай кеүек ҙур ҡалаларҙы ла индереп, халҡы 2,2 миллион булған Ростов агломерацияһының (Новочеркассктан башҡа) ҙур өлөшөндә передатчиктары урынлашҡан һәм ул ошо территорияны хеҙмәтләндерә.

# Ростов телебашняһы
## Тарихы

Ростов өлкәһе территорияһында телетапшырыуҙар дәүере бейеклеге 195 метр булған Ростов телебашняһын төҙөүҙән башлана. Уның проектын Мәскәү ҡорос конструкциялар институты эшләй. Сафҡа индереү буйынса эш ике йыл дауамында алы барыла һәм 1958 йылдың 29 апрелендә тамамлана. Һынау тапшырыуҙары икенсе көндө — 30 апрелдә үк башлана. 1969 йылдан төҫлө телетапшырыуҙар тормошҡа ашырыла. 1992 йылда башняла янғын сыға, һөҙөмтәлә бер нисә кабель һәм трансформатор яна. Фажиғә телетапшырыуҙарҙы эфирға сығарыуҙы 12 сәғәткә туҡтата.

# Ростов телебашняһы
## Хәҙерге торошо

Рәшәткә селтәренән металл конструкция дүрт бетон нигеҙҙә тора. Башня секциялары аралаштырып ҡыҙыл һәм аҡ төҫкә буятыла. Ҡараңғы ваҡытта ҡоролма лазер светоидтары ярҙамында яҡтыртыла. Башняның сағыу булып яҡтырыуы уның флуоресцент буяу менән ҡапланыуына бәйле. 2000 йылда уҡ журналистар телебашня ашығыс ремонт талап итә, тип яҙа. Уның үҙәгенән тайпылышы норманан биш тапҡырға артып китә.

# Ростов телебашняһы
## Альтернативалар. Пенташпиль

1998 йылда Дондағы Ростовтың ҡала төҙөлөшө советы Ростов кешеһе Сергей Кивенконың «Пенташпиль» тип аталған яңы телебашня проектын хуплай. «Пенташпиль» — 315 метрлыҡ, матур итеп бөгөлгән селтәрле башня таяуы. Төҙөлөш өсөн элекке «Нижнегниловский» аэродромында участка бүленә. Ә инде 1999 йылдың мартында ҡала инженер советы Кивенконың проектын яба. 2002 йылда Сергей Кивенконың «Пенташпиль» проекты икенсе һулыш ала — автор башня эргәһендә күп функциялы «Пенташпиль-комплексын» булдыра. Проект менән етди инвесторҙар ҡыҙыҡһына башлай. Уның дөйөм хаҡы, башня эргәһендә урынлашҡан биналарҙы ла индереп, 60-тан 90 миллион долларға барып баҫа.
# Шимихинская Рассоха

Шимихинская Рассоха — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сидрас йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Шимихинская Рассоха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000037002
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003700
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ай-Пысес-Еган

Ай-Пысес-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сороминская йылғаһының уң ярына тамағынан 107 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 58 км.

# Ай-Пысес-Еган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200040760
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204076
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Айҙарәле (йылға)

Айҙарәле — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе, Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Һыуындыҡ йылғаһының һул ярынан тамағынан 100 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.

# Айҙарәле (йылға)
## Географияһы

Айҙарәле йылғаһы Ырымбур өлкәһенең Кваркен районының көньяҡ-көнсығышында Адамовский районы сигенән (Ҡаҙағстандың ҡостанай өлкәһенә яҡын урында) баш ала, шунан төньяҡ-көнбайышҡа ҡарап аға, Орск—Силәбе тимер юлы аҫтынан үтә. Айдырлинский ҡасабаһын үткәс, көньяҡ-көнбайышҡа боролоп, Һыуындыҡ йылғаһына ҡушыла. Күрше Адамовский районының Жарлы (Ярлы) йылғаһы буйында ла Айҙарәле ҡасабаһы бар (Кавркен районынан Айҙарәле йылғаһы буйлап күсеп килеүселәр нигеҙ һалған).

# Айҙарәле (йылға)
## Этимологияһы

Ырымбур топонимдарын өйрәнеп китап баҫтырған Б. А. Моисеев был Һыуындыҡ атамаһын фәҡәт ҡаҙаҡ теле менән бәйләп, «тулы һыулы йылға» тигән мәғәнәгә ҡайтара. Киреһенсә, башҡорт телендә «һыуҙан уңдыҡ» тигәнде аңлатырға тейештер был атама.
Айҙарәле йылғаһының ҡаҙаҡ теленән килеп сығыуы тураһында легенда ла яҙып алған.
   Йылғаға үҙе аҡҡан урындағы тау исеме бирелгәндер. Атама ҡаҙаҡ һүҙенән алынған «айҙар» «маңлай сәсе, өлтөк» мәғәнәһендә. Шунан сығып, тәүге Айҙарлы атамаһы, үҙгәреш кисереп, Айҙарәлегә әүерелгән, тип фаразларға була. Айҙарлы — «өлтөк» тау, сөнки тау кеше башын хәтерләтә, ә тауҙа үҫкән ҡыуаҡ, үләндәр өлтөккә оҡшаған. Был аңлатма ла раҫлауҙы талап итә.
   Йылғаға тау исеме бирелгән тигәнгә ҡарағанда, киреһенсә фекер йөрөтөү дөрөҫөрәктер: тау исеме йылға атамаһынан алынғандыр.
   Тағы бер фараз: Айҙарәле йылғаһы «ҙур булмаған тау, түбә, ҡалҡыулыҡ, сусаҡ» тигәнде аңлатҡан айдырҡаҙаҡ географик терминынан килеп сыҡҡандыр. Йылға айдырҙар йәғни ҙур булмаған тауҙар араһынан аға. Тимәк, Айҙарәле — «тау йылғаһы».

# Айҙарәле (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002554
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200255
* Бассейн коды — 12.01.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Демиц-Тумиц

Демиц-Тумиц (нем. Demitz-Thumitz) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2878 кеше йәшәй. Майҙаны — 21,07 км². Диңгеҙ кимәленән 250 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 1877 һәм автомобиль коды BZ.
# Йонасвальде

Йонасвальде (нем. Jonaswalde) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 329 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,65 км². Диңгеҙ кимәленән 190 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 4626 һәм автомобиль коды — ABG.
# Сюрва

Сюрва — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Обва йылғаһының һул ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.

# Сюрва
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100009684
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100968
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Барбу Исковеску

Барбу Исковеску (рум. Barbu Iscovescu; 24 ноябрь 1816 йыл — 24 октябрь 1854 йыл) — Румыния рәссамы, график. Йәһүд сығышлы. Валахиялағы 1848 йылғы революцияла ҡатнашыусы.

# Барбу Исковеску
## Биографияһы

1816 йылда Бухарест ҡалаһында рәссам Хаим Ицкович ғаиләһендә тыуған. Ул бала сағынан атаһына уның эшендә ярҙам итә. Рәсем сәнғәтенә һәләте беленгәс, уҡырға китә. 1835—1842 йылдарҙа Венала, һуңынан Парижда Ф. Пико һәм М. Дроллингтарҙа уҡый.
Парижда булған сағында, Исковеску күп Румыния революционер-эмигранттары менән таныша, атап әйткәндә Розенталь Даниэль һәм Маноах Хиллель менән. Валахияла үҙенең таныш революционерҙарынан ул, Балканда революция хәрәкәте күтәреүҙе маҡсат итеп ҡуйған, бер нисә йәшерен йәмғиәт төҙөү өсөн инструкциялар ала. 1948 йылғы ваҡиғалар алдынан өйгә ҡайтып, революцияла әүҙем ҡатнаша. Өс төҫлө революция байрағы һүрәте төшөрә, уны 1848 йылдың 11 июнендә Бухарест халҡы тотоп йөрөй. рус ғәскәрҙәре Валахияға инеп революцион хәрәкәткә сик ҡуйғас, Исковеску, башҡа бик күп революция ваҡиғаларында ҡатнашыусылар менән бергә, туған илен ташлап китергә мәжбүр була. Башта Брашовта төпләнә, һуңынан Белград янындағы Земун ҡалаһына күсеп килә, ә унан — Парижға. Шунан һуң бик күп румын эмигранттары менән бергә Константинополгә күсеп килә, ғүмере аҙағына тиклем шунда ҡала. Үҙенең революционер-иптәштәре менән бергә ерләнгән.

# Барбу Исковеску
## Ижады

Бик күп замандаштары — революционерҙар портретын яҙа. Улар араһында иң билдәлеләре — Николае Голеску, Аврам Янку, Симон Балинт, Дмитрие Болинтиняну портреттары. Шулай уҡ уның ҡулы менән господарҙәр Михай Храбрый, Басараб Матей, Константин Маврокордат портреттары яҙылған. Исковеску шулай уҡ пейзаждар авторы булараҡ та билдәле.
# Кәримов Вил Сәғит улы

Кәримов Вил Сәғит улы (21 март 1935 йыл — 31 октябрь 2017 йыл) — режиссёр, дәүләт эшмәкәре. 1969—1976 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының мәҙәниәт министры, 8-се һәм 9-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1985).

# Кәримов Вил Сәғит улы
## Биографияһы

Вил Сәғит улы Кәримов 1935 йылдың 21 мартында БАССР-ҙың Учалы районы Кәрим-Төпәй ауылында (хәҙер Кәрим) тыуған.
1959 йылда А. В. Луначарский исмендәге дәүләт театр сәнғәте институтын (ГИТИС-ты) тамамлаған.
1969 йылда Мәскәүҙә Юғары партия мәктәбен тамамлаған. 1959 йылдан — Башҡорт драма театры актеры, ә 1962—1964 йылдарҙа режиссер булып эшләй. 1964—1967 йылдарҙа — КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты инструкторы була.
1976—1983 йылдарҙа — Башҡорт АССР-ының Телевидение һәм радиотапшырыуҙар буйынса дәүләт комитетының баш режисеры.
1969—1976 йылдарҙа — Башҡорт АССР-ының мәҙәниәт министры.
1983 йылдан — Башҡорт дәүләт филармонияһының художество етәксеһе, 1988—1990 йылдарҙа — Башҡортостан профсоюздарының өлкә советы инструкторы.
1990—1992 йылдарҙа — республика Мәҙәниәт министрлығының бүлек начальнигы, 1992 йылдан алып «Башкортостан» киностудияһы директоры, 1993—2000 йылдарҙа — режиссеры була.
Башҡорт АССР-ы Юғары советының 8-9 саҡырылыш депутаты.
Вил Кәримов — ижади династия вәкиле: диктор Рәсимә Кәримованың ағаһы, Башҡорт драма театры һәм Йәштәр театры актрисаһы Роза Кәримованың тормош иптәше, режиссер һәм алып барыусы Булат Кәримовтың атаһы.

# Кәримов Вил Сәғит улы
## Фильмографияһы

«Сәскә ат, Башҡортостан!» документаль фильмы (1969), «Һауынсы портреты» (1977), «Йомарт ер» (1979), «Тамырҙар» (1992), «Ғәскәров», «Төньяҡ амурҙары», «Ҡурай» һәм башҡа фильмдар, 20-нән ашыу тематик концерт тамашаһы, шул иҫәптән Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестивалендә Башҡортостан сәнғәте оҫталары концерты (Мәскәү, 1985) сценарийҙары авторы һәм режиссеры.
# Ломовка (Большая Биза ҡушылдығы)

Ломовка — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Бизь йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Ломовка (Большая Биза ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сылва, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100812111100012326
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101232
* Бассейн коды — 10.01.01.008
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Үҙәк Себер ҡурсаулығы

Үҙәк Себер ҡурсаулығы (рус. Центральносиби́рский запове́дник) — Красноярск крайының Эвенк районы территорияһында урынлашҡан тәбиғәт биосфера ҡурсаулығы. Тулы рәсми атамаһы — Үҙәк Себер дәүләт тәбиғәт биосфера ҡурсаулығы.
Алтай-Саян экорегионының ҡурсаулыҡ һәм милли парктар ассоциацияһы составына инә.

# Үҙәк Себер ҡурсаулығы
## Тарихы

Рәсәйҙә был ҡурсаулыҡ 1917 йылда ғалим, сәйәхәтсе һәм натуралист Вениамин Семенов-Тянь-Шанский төҙөгән ҡурсаулыҡтарҙың географик селтәренең беренсе проектында тәүге тапҡыр телгә алына. Тап Семенов-Тянь-Шанский Йәнәсәй һәм Подкаменная Тунгуска йылғаһының уң яры бассейнында ҡурсаулыҡ булдырыуҙы перспективалы тип атай.
Ҡурсаулыҡҡа 1985 йылдың 9 ғинуарында нигеҙ һалына. Ул Үҙәк Себер яҫытаулығының көнбайыш ситендә һәм Йәнәсәйҙең урта ағымы үҙәнендә урынлашҡан. Майҙаны 1019 899 гектар тәшкил итә.
Ҡурсаулыҡты ойоштороуҙың төп маҡсаты — Урта тайга Себеренең төрлө ер һәм һыу объекттарын, Йәнәсәйҙең һыубаҫар туғайҙары һәм үҙәне ландшафттарын, йылғаның үҙәнен һәм ҡушылдыҡтарын һаҡлау һәм өйрәнеү.

# Үҙәк Себер ҡурсаулығы
## Флора һәм фаунаһы

Ҡурсаулыҡ территорияһында 500-ҙән ашыу көпшәле үҫемлек осрай.
Ҡурсаулыҡ фаунаһында сөсө һыу балыҡтарының 36 төрө, һөтимәрҙәрҙең 46 төрө теркәлгән.
Һоро айыу, кеш, һары шәшке, кабарга, төньяҡ бесәнсе ҡомағы, алтай һуҡыр сысҡаны, ғәҙәти туғырлама, аҡбауыр турғай, сыйылдаҡ сөрәгәй һ. б. киң таралған.
# Воргаель (Кесе Сына ҡушылдығы)

Воргаёль — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Сыня йылғаһының уң ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Воргаель (Кесе Сына ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000071743
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103007174
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Урьев Еган

Урьев Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1576/27 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 143 км.

# Урьев Еган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200042006
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204200
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Юргамыш (Тубыл ҡушылдығы)

Юргамыш (Исток) — Рәсәй йылғаһы. Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тубыл йылғаһының һул ярына тамағынан 746 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 132 км.

# Юргамыш (Тубыл ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы ҡушылған урындан Курган ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500312111200002297
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200229
* Бассейн коды — 14.01.05.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Лисовский Александр Николаевич

Лисовский Александр Николаевич (21 ғинуар 1858 йыл — 1920 йыл) — фольклорсыһы, педагог, Өфө уҡытыусылар институтының беренсе директоры (1909—1917).

# Лисовский Александр Николаевич
## Биографияһы

Александр Николаевич Лисовский 1858 йылдың 21 ғинуарында Полтавщинала дворяндар ғәиләһендә тыуған. 1878—1881 йылдарҙа И. И. Мечников исемендәге Одесса милли университетында (Новороссийск Император университетында) белем ала. Гимназиялар 8ём прогимназиялар өсөн боронғо тел белгесе һөнәренә эйә була.
1881 йылдың 21 авгусынан алып Өфө гимназияһында латынь телен уҡыта һәм класс тәрбиәсеһе (остаз) була. Иң яҡшы уҡытыусы абруйына өлгәшеп, 1886 йылда 8 класс чины — коллеж асессоры дәрәжәһе ала. 1887 йылдан — 7 класс чины (надворный советник) бирелә. 1892 йылдан — 6 класс чинына (коллежский советник) чинына, 1894 йылдан 5 класс чинына (статский советник) өлгәшә. 1898 йылда Өфө Мариин ҡыҙҙар гимназияһының педагогик советының рәйесе итеп тәғәйенләнә. 1909 йылдың 1 июленән 1917 йылға тиклем яңы асылған Өфө уҡытыусылар институтына (буласаҡ Башҡорт дәүләт университеты) директоры вазифаһына тәғәйенләнә.
Александр Николаевич Лисовскийға барлыҡ ойоштороу эштәрен башҡарырға тура килә:уҡыу-уҡытыу процестарын, факультатив предметтарҙы асыҡлау, китапхана булдырыу, уҡыу әсбаптарын табыу, институт бинаһын төҙөү, Халыҡ мәғәрифы министрлығында студенттарға стипендия юллау һәм башҡалар. Бигерәк тә институтта һүрәт эшләү кабинетын булдырыуға ныҡ иғтибар бүлә. Шәхси өлгөһө менән уҡыусыларына дини һәм әхләки тәрбиәсе-остаз булып дан ала.
1917 йылда директор вазифаһына Я. С. Яворский тәғәйенләнә. А. Н. Лисовский педагогика буйынса уҡытыуға күсә. 1917 йылғы революцияға институт етәкселеге иғтибар бирмәй, үҙ бурыстарын үтәүен дауам итә.
А. Н. Лисовский 1920 йылда вафат була.

# Лисовский Александр Николаевич
## Уҡыусылары

* Михайлов М. Л., Бук Н. К.,Кларк П. И., (народоволецтар)
* Шоуэр М. М., Газендуш К. К.(марксистар)
* М. В. Нестеров (рәссәм),
* Тереғолов А. Б. (табиб),
* Заварицкий А. Н. (геолог)

# Лисовский Александр Николаевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* 3-сө дәрәжә Изге Станислав ордены (1887)
* 3-сө дәрәжә Изге Анна ордены (1893)
* 2-се дәрәжә Изге Станислав ордены (1896)
* 2-се дәрәжә Изге Анна ордены (1902)
* 4-се дәрәжә Изге Владимир ордены (1906)
* «В память царствования императора Александра III» көмөш миҙалы (1897)
# Оло Пеженга (Юга ҡушылдығы)

Оло Пеженга — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Көньяҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 458 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.

# Оло Пеженга (Юга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000010026
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001002
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Коленистая

Коленистая — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Еловица йылғаһының уң ярына тамағынан 0,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Коленистая
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000312103000042507
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004250
* Бассейн коды — 03.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0