yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Вар-Еган

Вар-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Аган йылғаһының уң ярына тамағынан 272 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 75 км.

# Вар-Еган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200044253
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204425
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Месью

Месью — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чинья-Ворык йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Месью
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000022163
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002216
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Пивоварованың табыш йорто

Пивоварованың табыш йорто — Дондағы Ростовтың Шаумян урамы, 45/28 адресы буйынса урынлашҡан мәҙәни мираҫ объекты. Өлкә тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыларын һаҡлау һәм файҙаланыу буйынса инспекцияһының 2004 йылдың 29 декабрендәге 191-се Бойороғона ярашлы мәҙәни мираҫы объекты исемлегенә индерелгән. Кем хөрмәтенә йорт шундай исемде йөрөтә — билдәле түгел.

# Пивоварованың табыш йорто
## Тарихы

Пивоварованың табыш йорто XIX быуат аҙағы — XX быуат башында табип Петр Павлович Чубухчиев тарафынан төҙөлә 1915 йылға тиклем йорт уның милегендә була. Йортта тире һәм венерик ауырыуҙарҙы дауалау буйынса табиптың үҙ кабинетынан башҡа, теш табиптары Ревич һәм Розовская-Суликованың кабинеттары урынлаша, шулай уҡ присяжный поверенный Абрамовтың ярҙамсыһы — Трапезонцев контораһы эшләй. Йорт XXI быуатҡа тиклем һаҡланған.
2013 йылдың февралендә был бинаның, уның статусы менән бәйле рәсми рәүештә ризалыҡ алынмаған көйөнсә, өлөшләтә реконструкцияланыуы билдәле була. Йорттоң беренсе ҡаты кафе итеп ҡуртымға бирелә. 2013 йылдың апрель айында, канализацияға тишеп инеү өсөн, йорт нигеҙен ремонтлау эштәре алып барылыуы тураһында мәғлүмәттәр барлыҡҡа килә. Шул уҡ ваҡытта бөтә сығарылған закон нормалары үтәлмәүе билдәле була. Башҡарылған эштәр һөҙөмтәһендә, фатирҙа йәшәүселәр һүҙҙәре буйынса, стеналарҙа ярыҡтар барлыҡҡа килә. Өлкә мәҙәниәт министрлығы хеҙмәткәре тарафынан, дәүләт һаҡлауы аҫтына алынған объекттың бөтөнлөгөн боҙоу теркәлгән.
# Рожка

Рожка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының һул ярына тамағынан 185 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.

# Рожка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300512111100040012
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111104001
* Бассейн коды — 10.01.03.005
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Әхиәруллин Исмәғил Әхиәр улы

Әхиәруллин Исмәғил Әхиәр улы (10 июль 1910 йыл — 7 май 2004 йыл) — ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Дәүләкән совхозының директоры, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

# Әхиәруллин Исмәғил Әхиәр улы
## Биографияһы

1910 йылдың 10 июлендә Өфө губернаһының Бәләбәй өйәҙе Ҡаракөсөк ауылында тыуған. БАССР.
Белеме — урта махсус, 1932 йылда Башҡорт АССР-ының Милов ауыл хужалығы техникумын, 1941 йылда — СССР эске эштәр халыҡ комиссариатының Свердловск мәктәбен тамамлай.
1932 йылдың апрелендә Мораҡ ит совхозының өлкән агрономы булып эшләй башлай.
1935 йылдың декабренән алып 1937 йылдың ноябрь айына тиклем Ҡыҙыл Армия сафында хеҙмәт итә. 1937 йылдың ноябрендә Саҡмағош машина-трактор станцияһының өлкән агрономы итеп тәғәйенләнә, 1938 йылдың ноябренән 1940 йылдың август айына тиклем СССР-ҙың игенселек буйынса халыҡ комиссариатының юғары сифатлы орлоҡтар Дәүләт страховка фонды Башҡортостан контораһында эшләй. Уҡыуҙы тамамлағандан һуң, 1941 йылдың июленән башлап, Баҡалы һәм Яңауыл райондарында СССР дәүләт именлеге Министрлығының район бүлеге башлығы булып эшләй. 1954 йылдың мартында КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты уны, ауыл хужалығы белгесе булараҡ, Башҡортостан игенселек тресы ҡарамағына ебәрә, ул Өфө районы Милов совхозы директоры урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. 1954 йылдың май айында Дәүләкән игенселек совхозы директоры итеп раҫлана.
Әхиәруллин Исмәғил Әхиәр улы етәкләгән совхоз, Дәүләкән районының артта ҡалған хужалығынан алдынғы хужалыҡтарының береһенә әйләнә, ул 1960 йылдан башлап рентабелле эшләй башлай. 1964 йылда 302,9 мең һум күләмендә килем алына, 1965 йылда— 150 мең һум. Тулайым иген етештереү йылдан-йыл арта бара.
1965 йылда иген етештереү 1958 йыл менән сағыштырғанда 2 тапҡырға арта һәм 152 667 центнерға етә. Алдынғы игенселек культураһы арҡаһында совхоз ҙур майҙанда юғары уңыш ала. 1964 йылда 2 000 гектар майҙанда гектарынан 20,1 центнер иген йыйып ала, ә ҡоролоҡло 1965 йылда 2010 гектар майҙанда — гектарынан 17 центнер. Ошо уҡ йылда 500 гектарлыҡ майҙанда гектарынан 20,2 центнер тары уңышы йыйып алына.
Бойҙай, арыш, ҡарабойҙай, башҡа иген һәм мал аҙығы культуралары етештереү һәм әҙерләүҙе арттырыуҙа өлгәшкән уңыштары һәм техниканы юғары етештереүсәнлекле ҡулланғаны өсөн, СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 23 июнендәге указы менән, Әхиәруллин Исмәғил Әхиәр улына Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
1969 йылдың ноябрь айында пенсияға сыға.
2004 йылда вафат була.

# Әхиәруллин Исмәғил Әхиәр улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүлектәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
* Ленин ордены (1966),
* Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Маҡтау Ҡағыҙҙары менән бүләкләнгән (1949, 1964)
* миҙалдар,
# Алабайтал (йылға)

Алабайтал — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яйыҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 1484 км алыҫлыҡта ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км тәшкил итә. Йылға буйында Алабайтал ауылы урынлашҡан.
Атамаһы алабайтал йылҡы малы төҫөнән алынған (ала байтал). Алабай (алаға бай мәғәнәһендә) һәм тал (ағас) һүҙҙәренән алыныуы ихтимал, тип тә фаразлана.
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ (йылға)һы, урал йылғаһы Орск ҡалаһынан Һаҡмар йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй бассейны өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000812112200004454
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200445
* Бассейн коды — 12.01.00.008
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Оло Һүрәм

Оло Һүрәм — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Эйек йылғаһының һул ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 131 км, һыу йыйыу бассейны майҙаны 1580 км².

# Оло Һүрәм
## Ҡушылдыҡтары

Ҡушылдыҡтары (тамағынан иҫәпләгәндә):
* һул яҡтан Кочевычный ключ
* һул яҡтан Уҫаҡлы
* уң яҡтан 22 км: Кесе Һүрәм йылғаһы Таҙлар ауылынад
* һул яҡтан шишмә бар
* уң яҡтан Туҡмаҡ
* һул яҡтан 39 км: Ямашлы йылғаһы Күгәрсен ауылында
* уң яҡтан Сули
* уң яҡтан Кушр
* һул яҡтан Ҡарһаҡлы
* уң яҡтан Сосновый дол
* уң яҡтан Саҙалы
* уң яҡтан Сиреғол һәм Ибрай ауылы янында бер нисә шишмә
* уң ятҡан тағы берәү - исемен уҡый алманым.
* һул яҡтан 68 км: Бирҙәш шишмәһе
* уң яҡтан 74 км: Көмөрө йылғаһы
* һул яҡтан 81 км: Кесе Килдек йылғаһы
* һул яҡтан 85 км: Оло Килдек йылғаһы
* уң яҡтан Селимурт
* уң яҡтан 95 км: Игешле йылғаһы
* уң яҡтан Һүрәм
* һул яҡтан Оло шишмә (Большой Ключ)
* һул яҡтан Үсебар (Усебар)
* уң яҡтан Маҡай
* 114 км:Рулумбик йылғаһы
* Инешенә тиклем бер нисә исемһеҙ шишмәләр
* уңдан Караман
* уңдан Сахрейкин
* һулдан Тыптыш
Картала 1, 2, 3

# Оло Һүрәм
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000612112200006122
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200612
* Бассейн коды — 12.01.00.006
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Юбилей баҡыр колчеданы ятҡылығы

Юбилей баҡыр колчеданы ятҡылығы (рус. Юбилейное медно-колчеданное месторождение) — Рәсәй, Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районында урынлашҡан баҡыр-цинк-колчедан ятҡылығы. Рәсәйҙә иң эреләрҙең береһе булып тора. 1966 йылдың авгусында асыла. Ятҡылыҡ 1996 йылдан эшкәртелә.

# Юбилей баҡыр колчеданы ятҡылығы
## Ятҡылыҡтарҙың тасуирламаһы

Юбилей ятҡылығы мәғдәндәре ике төрҙән тора: алтынлы көрән тимер мәғдәне һәм беренсел баҡыр колчеданы.

# Юбилей баҡыр колчеданы ятҡылығы
## Ятҡылыҡ операторҙары

2004 йылдың авгусынан ер аҫты байлыҡтарын файҙаланыусының генераль подрядсыһы булып Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты тора. 2006 йылдың 1 мартынан Юбилей баҡыр-цинк мәғдәне ятҡылығын «Башҡорт баҡыры» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте тарафынан асыҡ ысул менән үҙләштереү алып барыла.

# Юбилей баҡыр колчеданы ятҡылығы
## Тәүге асыш

1980 йылда Юбилей ятҡылығын, шулай уҡ Октябрьский һәм Подольский ятҡылыҡтарын асҡан һәм разведкалаған өсөн, В. В. Воробьё, Б. Д. Мәһәҙиев, В. М. Попов, Ю. А. Болотин, У. Ю. Дәүләтбаев, Ғ. Ю. Мәжитов, Г. К. Долматов, Н. В. Матвеев СССР дәүләт премияһы менән бүләкләнә.
# Аралбай

Аралбай һүҙенең бер нисә мәғәнәһе бар.

# Аралбай
## Мәҡәләләр

* Аралбай (Бөрйән районы) — Башҡортостандың Бөрйән районындағы ауыл.
* Аралбай (Йылайыр районы) — Башҡортостандың Йылайыр районындағы ауыл.
* Аралбай (Күгәрсен районы) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл.
# Малакка солтанлығы

Малакка солтанлығы (мал. Kesultanan Melayu Melaka) — 1400—1511 йылдарҙа Малайзияла (Малакка ярымутрауы) һәм көнбайыш Индонезияла (Суматра утрауы) урынлашҡан мосолман дәүләте.

# Малакка солтанлығы
## Тарих

1299 йылда Шривиджая кенәзе Санг Нила Утама Сингапурға нигеҙ һала. Уның вариҫы Парамешвара Сингапурҙан тыш Палембангта һәм Бинтанда хакимлыҡ иткән. Парамешвараның вариҫтары оҙайлы ваҡыт Сингапурҙа идара иткән: улы Шри Три Буана (1372—1386), ейәне Падука Сери Рана Вира Керма (1386—1399) һәм бүләһе Падука Шри Махараджа Парамешвара (1399—1413).
1401 йылда Маджапахит Сингапурҙы яулап ала, Парамешвара төньяҡҡа ҡасып ҡотолорға мәжбүр була һәм 1402 йылда Малакка ҡалаһына нигеҙ һала. 1409 йылда Парамешвара Пасайҙан принцессаны кәләш итеп алғандан һуң солтан Искәндәр Шаһ титулын ала һәм ислам динен ҡабул итә. Тиҙҙән ислам дине солтанлыҡтың барлыҡ биләмәләрендә тарала.
Парамешваранан һуң солтан Әхмәт Шаһ идара итә. Малакка дәүләте диңгеҙ империяһынан сауҙа империяһына әүерелә. Малакка солтанлығы Мин империяһы, Аютия, Гуджарат, ғәрәптәр һәм европалылар менән сауҙа итә.
1445 йылда дәүләт түңкәрлеше һөҙөмтәһендә кесе йәштәге үлтерелә, ә тәхеткә принц Ҡасим ултыртыла. Тәхеткә ултырғас ул Мозафар-шаһ (1445—1459) исемен ҡабул итә.
Солтан Аладдин Рият Шаһ хакимлығы осоронда, XV быуат аҙағында, португалдар Малакка менән сауҙа итә башлай. Солтанлыҡ 1511 йылда португалдар тарафынан юҡ ителә.

# Малакка солтанлығы
## Солтандары

* Парамешвара (Искәндәр Шаһ; 1400—1414)
* Мегат Искәндәр Шаһ (1414—1424)
* Мөхәммәт Шаһ (1424—1444)
* Абу Сәйет (1444—1446)
* Мозафар Шаһ (1445—1459)
* Мансур Шаһ (1459—1477)
* Алад-дин Риайят Шаһ (1477—1488)
* Mәхмүт Шаһ (1488—1511)
# Атанғолов

Атанғолов — башҡорт ир-ат фамилияһы. Атанғол исеменән барлыҡҡа килгән. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла. Мәғәнәһе: атан — тоҡом өсөн тотолған айғыр, дөйә. Һымаҡ, ҡеүәтле, тыңлаулы.
Атанғолова — башҡорт ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

# Атанғолов
## Билдәле йөрөтөүселәр

* Атанғолов Илдар Ғәлимйән улы — табип, йәмәғәт эшмәкәре.
* Атанғолов Урал Шәйәхмәт улы — педагог, педагогия фәндәре кандидаты.
* Атанғолов Абдрахман Абдулғәлим улы — ғалим-тау инженеры.
* Атанғолов Шәйәхмәт Ғәлиәхмәт улы — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны.
* Атанғолов Хәбир Ғәлиәхмәт улы — табип.
* Атанғолова Әлифә Ҡотой ҡыҙы — уҡытыусы.
* Атанғолова Фәғилә Ғәлиәхмәт ҡыҙы -
# Вәхитов Ғәбделхай Ҡәйүм улы

Вәхитов Ғәбделхай Ҡәйүм улы (2 декабрь 1918 йыл — 7 июль 1978 йыл) — Татарстан Республикаһы драматургы, шағир. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1956 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың (1978) һәм Татар АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1978), Татар АССР-ының Ғабдулла Туҡай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1961). Татар драматургияһы классигы.
Ижади псевдонимы — Хәй Вәхит.

# Вәхитов Ғәбделхай Ҡәйүм улы
## Биографияһы

Ғәбделхәй Ҡәйүм улы Вәхитов 1918 йылдың 2 декабрендә хәҙерге Татарстандың Бейек тау районы (элекке Ҡазан губернаһы Арса кантоны) Мәмдел ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Мәктәпте тамамлағандан һуң уҡыуын Ҡазан театр техникумында дауам итә. Әммә техникум ябылыу сәбәпле, уҡыуҙы туҡтатырға мәжбүр була. 1936—1937 йылдарҙа төрлө мәктәптәрҙә эшләй, һуңынан ҡабаттан Ҡазанға юл тота.
1937—1940 йылдарҙа Ҡазан ҡалаһының музыка училищеһында уҡый, һуңыраҡ Республика татар йыры һәм бейеү ансамблендә эшләй.
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. бронепоезд разведчигы булып хеҙмәт итә. Белорус фронтында һуғыша, Польшаға тиклем барып етә.
Һуғыш тамамланғандан һуң Ҡазан консерваторияһында (музыка теорияһы класы буйынса) уҡыуын дауам итә, 1951 йылда уны тамамлай. 1956—1958 йылдарҙа Мәскәүҙә М. Горький исемендәге Юғары әҙәби курстарҙа белем ала. Артабан профессиональ рәүештә яҙыусы эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә. 1952 йылдан — КПСС ағзаһы.

# Вәхитов Ғәбделхай Ҡәйүм улы
## Ижады

Драматург булараҡ 1937 йылда тәүге пьесаһы менән таныштыра. 1938 йылда «Ҡанлы ҡулдар», «Һоро ҡорттар» пьесалары һәм «Тулҡындар» исемле шиғырҙар йыйынтығы баҫтырыла.
1950 йылда татар телендә «Безҙең ауылда», «Яҡты юл» һәм урыҫ телендә «Яҙ килә» балалар өсөн шиғырҙар йыйынтыҡтары нәшер ителә.
«Йәшерелгән эҙҙәр» драмаһы авторы (1956, Татар күсмә театры). 1961 йылда «Беренсе мөхәббәт» пьесаһы өсөн (Ғ. Камал исемендәге театрҙа ҡуйыла) Ғабдулла Туҡай исемендәге Дәүләт премияһына лайыҡ була.
«Беренсе мөхәббәт» комедияһы татар һәм башҡорт театрҙарында ҡуйыла, шулай уҡ Хәмзә исемендәге Үзбәк драма театрында.
1962 йылда Ғәлиәскәр Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрында һәм Башҡорт дәүләт академия драма театрында — «Рәхим итегеҙ» комедияһы, ә 1963 йылда «Һин ҡайҙа?» драмаһы ҡуйыла. «Ҡарлуғас осошо» (1965) пьесаһы буйынса спектакль Татар театрында һәм башҡа театрҙарҙа ҡуйыла. Уның пьесалары татар драматургияһындағы «йомшартыу» кәйефен сағылдырыусы пьесалар булып тора.
Хәй Вәхит татар опера сәнғәтен үҫтереүгә ҙур өлөш индерә: «Самат» (1957), «Дим буйында» (1965), «Йыһангир» (1976) «Эшселәр яллаусы» опералары либреттоһы, шулай уҡ «Мәхәббәт йыры» (1971), «Кейәүҙәр» (1975) музыкаль комедиялары авторы.
1956 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
1978 йылдың 7 июлендә Ҡазанда вафат була.

# Вәхитов Ғәбделхай Ҡәйүм улы
## Һайланма әҫәрҙәре

* «Беренсе мөхәббәт» (1960),
* «Һин ҡайҙа?» (1964),
* «Һуңғы хата» (1966),
* «Ысын булһа мөхәббәтең» (1972),
* «Дауыл» (1973),
* «Ике килен-килендәш» (1976) һәм башҡалар.
# Мамыҡас

?Мамыҡас :
Мамыҡас ҡала паркында :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Суб-тип: | Ҡабырғалылар |
| Класс: | Ҡоштар |
| Надотряд: | Аңҡаулылар |
| Отряд: | Турғай һымаҡтар |
| Подотряд: | Һайраусылар |
| Ғаилә: | Мамыҡастар |
| Ырыу: | Мамыҡас |
| Төр: | Мамыҡас |
Латинса исеме :
Aegithalos caudatus (Linnaeus, 1758) :
Төрҙәштәре :
23 төоҙәштәрен эсенә ала(см. текст) :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 558441 NCBI 73327 |
Мамыҡас( урыҫ.длиннохво́стая сини́ца (Aegithalos caudatus (Linnaeus, 1758), устаревшее название — лат. Acredula caudata)

# Мамыҡас
## Диалекттарҙа әйтелештәре

Мамыҡ турғай, уҡҡойроҡ

# Мамыҡас
## Ҡылыҡһырлама

Турғайҙан бәләкәйерәк. Өҙлөкһөҙ сырҡылдашып ағас ботаҡтарында һикерешеп йөрөйҙәр. Йомшаҡ ҡауырһыны ҡабарып тора. Дөйөм төҫө аҡ. Арҡаһы ҡара. Яуырындарындағы һыҙыҡтары һәм ҡойроғоноңартҡы өлөшө алһыу. Сыбар ҡойроғо оҙон, ике яҡ ситенән аҡ һыҙаттар үтә. башҡа ҡоштар менән бутарлыҡ түгел.

# Мамыҡас
## Тауышы

Тауышы яңғырауыҡлы:"серр- серр"

# Мамыҡас
## Йәшәүе

Япраҡлы һәм аралаш урмандарҙа йәшәй. Бөжәктәр. уларҙың ҡурсаҡтары менән туҡлана. Йылы яҡҡа китмәй. Бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй. Киң генә таралған

# Мамыҡас
## Үрсеүе

Ағаста йәки ҡыуаҡта оя яһай. Алһыу күк төртөктәр менән сыбарланған 10-12 бҡртҡк аҡ йомортҡаһы була.
# Хәмитов Рөстәм Зәки улы

Хәмитов Рөстәм Зәки улы (18 август 1954 йыл) — Рәсәй дәүләт эшмәкәре, 2010 йылдың 19 июленән — Башҡортостан Республикаһы Президенты, 2015 йылдың 1 ғинуарынан 2018 йылдың 11 октябренә тиклем — Башҡортостан Республикаһы Башлығы. Техник фәндәр докторы.

# Хәмитов Рөстәм Зәки улы
## Биографияһы

Рөстәм Зәки улы Хәмитов 1954 йылдың 18 авгусында Кемерово өлкәһе Драченино ауылында тыуған. Милләте буйынса үҙен башҡорт тип таный, туған теле — башҡорт теле, рус телен юғары кимәлдә белә, инглиз телендә иркен аралаша.
Атаһы — Хәмитов Зәки Сәлим улы Башҡорт АССР-ының Балтас районы Штәнде ауылында тыуған.
1973—1980 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институтының (1993 йылдан Башҡорт дәүләт аграр университеты) «Машиналар ремонтлау» кафедраһы мөдире, ауыл хужалығын механизациялау факультеты деканы булып эшләне.
Әcәһе — Рәйсә Ғиниәтулла ҡыҙы ғүмер буйы математика уҡытыусыһы булды, хәҙер хаҡлы ялда. Ҡустыһы Рәшит Өфөлә водитель булып эшләй.
1969 йылда, мәктәптә уҡығанда, Саксонияла экскурсияла була.

# Хәмитов Рөстәм Зәки улы
## Белеме

* 1971 йылда Өфө ҡалаһының 115-се урта мәктәбен тамамлай.
* 1977 йылда Бауман исемендәге Мәскәү юғары техник училищеһенда (хәҙер Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университеты) «инженер-механик» һөнәре ала.

# Хәмитов Рөстәм Зәки улы
## Хеҙмәт юлы

Үҙаллы хеҙмәт эшмәкәрлеген 1977 йылда Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһендә башлай.
* 1978—1986 йылдарҙа Өфө авиация институтында эшләй.
* 1990 йылда Башҡорт АССР-ы Юғары Советына депутат итеп һайлана. Экология, тәбиғәт ресурстарын файҙаланыу буйынса комиссия рәйесе була.
* 1994—1996 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының тирә-яҡ мөхитте һаҡлау буйынса министры.
* 2000—2003 йылдарҙа — Рәсәй Федерацияһы Президентының Волга буйы федераль округындағы тулы хоҡуҡлы вәкиле аппаратында — Башҡортостан Республикаһы буйынса федераль инспектор.
* 2003—2004 йылдарҙа Мәскәү ҡалаһында, Һалымдар буйынса федераль хеҙмәттә эшләй.
* 2004 йылда Һыу ресурстарының федераль агентлығы етәксеһе итеп тәғәйенләнә.
* 2009 йылдан — «Русгидро» йәмғиәте идарһы ағзаһы.
* 2010 йылдың 19 июленән — Башҡортостан Республикаһы Президенты.
* 2015 йылдың 1 ғинуарынан — 2018 йылдың 11 октябренә тиклем Башҡортостан Республикаһы Башлығы.

# Хәмитов Рөстәм Зәки улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «Башҡортостан Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены.
* Александр Невский ордены.

# Хәмитов Рөстәм Зәки улы
## ҒаиләҺе

Өйләнгән, ике балаҺы бар. Ҡатыны — Гөлшат Ғәфүр ҡыҙы, һөнәре буйынса табип. Улы — Камил Хәмитов. Ҡыҙы — Нурия Хәмитова. Балалары Мәскәүҙә йәшәй.
# Хар-Ай-Юган

Хар-Ай-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хул-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Хар-Ай-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300021866
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302186
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Нигер (мәғәнәләр)

* Нигер — Африкалағы дәүләт.
* Нигер (йылға) — Көнбайыш Африкалағы йылға.
# Төхвәтуллин Ришат Айрат улы

Төхвәтуллин Ришат Айрат улы (3 март 1989 йыл) — эстрада йырсыһы (лирик тенор). Башҡортостан Республикаһының (2018) һәм Татарстан Республикаһының (2020) атҡаҙанған артисы.

# Төхвәтуллин Ришат Айрат улы
## Биографияһы

Ришат Айрат улы Төхвәтуллин 1989 йылдың 3 мартында Башҡорт АССР-ының Туймазы районы Ҡарамалы-Ғөбәй ауылында донъяға килгән. Атаһы Айрат Сөләймән улы Төхвәтуллин механизатор; ә әсәһе Розалия Нурулла ҡыҙы клуб мөдире; ағаһы Ренат (1986 йылда тыуған), һеңлеһе Айгөл (1997 йылда тыуған).
Октябрьский ҡалаһында музыка училищеһының хор бүлеген (етәксеһе — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Ғәлиә Зәкир ҡыҙы Мусина) тамамлай.
2013 йылда Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтының яңғыҙ йырлау факультетын (профессор, Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре Фәрзәнә Фәтхулла ҡыҙы Сәғитова класы буйынса) тамамлай.

# Төхвәтуллин Ришат Айрат улы
## Ижады

Октябрьский ҡалаһында музыка училищеһының 4-се курсында уҡығанда Нефтекамала үткәрелгән башҡорт һәм татар йырҙарын башҡарыусыларҙың «Дуҫлыҡ моңо» төбәк-ара конкурсында 2-се урынды яулай. 2008 йылда «Гәлсәр hандуғас» конкурсында ҡатнашып, «Гармун моңо» йыры менән «Өмөт» номинацияһында еңеү яулай. 4-се курстан концерттар менән сығыш яһай башлай. 2011 йылда «Татар моңо» фестивалендә башҡорт халыҡ йыры «Элмәлек» һәм татар халыҡ йыры «Әллүки»не башҡарып, 3-сө урынға лайыҡ була. Рәшит Ваһапов исемендәге фестиваль лауреаты була. Рәшит Ваһапов фонды директоры Рифат Фәттәхов йырсының беренсе гастролдәрен ойоштора. Үҙенең ижади төркөмө менән Рәсәй Федерацияһының төрлө республикаларында һәм өлкәләрендә йылына 130 концерт ҡуя.

# Төхвәтуллин Ришат Айрат улы
## Альбомдары

* 2016 — «Гомеремнең бер елы»
* 2017 — «Мин бәхетле»

# Төхвәтуллин Ришат Айрат улы
## Башҡарған йырҙары

| Тыңласы, һандуғас Ҡарамалы-Ғөбәй Һинән башҡа Һиңә ҡәҙәр Зәңгәр күҙле ҡыҙҙы һағынам Мөхәббәтем Ҡоштар кеүек Ауыл көйө Туй теләктәре Ярат ысын йөрәгеңдән | Бөгөн ярат мине Турғай Күңелдә торналар тауышы Абыйыма Керәйем әле урмандарға Ҡаҙаҡ ҡыҙы Аҡҡоштар мөхәббәте Ысын-ысын әйтәмен Ағым һыуы Әти-әнине ҙурлап | Йәмле йәй Сыйырсығым Мин илайым Күҙҙәреңә ҡарайым Яңғыҙ ағас Һин бит минем Иң ҡәҙерле кешеләрем Ғүмер буйы көттөм шул һөйөүҙе һ. б. |

# Төхвәтуллин Ришат Айрат улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* "Болгар радиоһы"ның музыкаль премияһы
* «Гәлсәр hандуғас» йыр бәйгеһе — «Өмөт» номинацияһында еңеүсе («Гармун моңо» йыры менән)
* 2008 — башҡорт һәм татар йырҙарын башҡарыусыларҙың «Дуҫлыҡ моңо» төбәк-ара конкурсы — 2-се урын
* 2011 — «Татар моңо» йыр бәйгеһе — 3-сө урын
* Р. Ваһапов исемендәге халыҡ-ара «Татар йыры» фестивале — I дәрәжә лауреат
* 2014 — «Башҡорт йыры» телевизион конкурсы — еңеүсе («Тыңласы, һандуғас» йыры менән)
* 2015 — «Башҡорт йыры» телевизион конкурсы — еңеүсе («Күҙҙәреңде» йыры менән)
* 2015 — «Иҙел» халыҡ-ара телевизион йыр бәйге-фестивале — «Тамашасы һөйөүе» бүләге
* 2018 — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы.
* Татарстан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2020). (рус.) (Тикшерелеү көнө: 2 март 2020)