yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Сәхих әл-Бохари

«Сәхих әл-Бохари», әл-Бохари Сәхихе (ғәр. صحيح البخاري‎) — сөнниҙәрҙең алты төп хәҙистәр йыйынтығының береһе (Күтүб әс-ситтә). Хәҙистәр урта быуат ислам дине белгесе Мөхәммәт әл-Бохари тарафынан, ике быуат дауамында был хәҙистәр телдән-телгә тапшырылып килгәндән һуң, йыйылған. Сөнниҙәр өсөн "Сәхих әл-Бохари " хәҙистәрҙең иң ышаныслы өс йыйынтығының береһе булып тора. Ҡайһы бер дин белгестәре «Сахих әл-Бохари» ҙы Ҡөрьәндән ҡала иң ышаныслы ислам китабы тип иҫәпләй. Ғәрәп һүҙе сахих ул хаҡ, дөрөҫ тип тәржемә ителә.
2021 йылдың декабрендә Татарстандың Лайыш суды «Сәхих әл-Бохари»ҙы экстремистик баҫма тип таный, ә 2022 йылдың 5 июлендә Татарстандың Юғары Суды тәҡдим ителгән ҡарарҙы раҫлай һәм 29 августа ошо нигеҙҙә РФ Юстиция Министрлығы «Сахих әл-Бохари» йыйынтығын экстремистик материалдар исемлегенә индерә .

# Сәхих әл-Бохари
## Атамаһы

Ибн әс-Сәләх хәбәренә ярашлы «Сәхих әл-Бохари»ның дөрөҫ атамаһы шулай: «Әл-жәмиғ әл-мүснәд әс-сәхих әл-мөхтәсәр мин үмүр рәсүли-Ллах үә сүнәни-һи үә ғәйәми-ҙи». Ибн Һажәр әл-Әсҡәләни шул уҡ исемде телгә ала, бары «үмүр» һүҙен «хәҙис» менән алмаштыра.

# Сәхих әл-Бохари
## Хәҙистәр һаны

Ибн әс-Сәләх «Сәхих әл-Бохари»ҙа, ҡабатланғандарын да индереп, 7275 хәҙис бар, ҡабатланғандарын иҫәпкә алмағанда — 4000 хәҙис тип әйткән.
# Сюксюрьма

Сюксюрьма — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Покш-Сяльме йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Сюксюрьма
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500312110000036982
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003698
* Бассейн коды — 08.01.05.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ай-Негус-Яун

Ай-Негус-Яун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Негус-Яун йылғаһының һул ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Ай-Негус-Яун
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200043751
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204375
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Парки (Ай-Яун ҡушылдығы)

Парки — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ай-Яун йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Парки (Ай-Яун ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200049172
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204917
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Әсеботаҡ (Дуңғыҙ ҡушылдығы)

Әсеботаҡ (рус. Ащибутак) — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дуңғыҙ йылғаһының һул ярына тамағынан 73 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Әсеботаҡ (Дуңғыҙ ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы бассейны (Рәсәй бүлеге) Һаҡмар йылғаһынан түбәнерәк, Илек йылғаһын индермәй. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010001012112200007207
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200720
* Бассейн коды — 12.01.00.010
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

# Әсеботаҡ (Дуңғыҙ ҡушылдығы)
## Этимологияһы

Атама төрки "әсе" һәм "ботаҡ" һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән. Ҡаҙаҡ телендәге "ащы" - әсе, тоҙло һәм "ботаҡ" - ҡушылдыҡ, тармаҡ тигәндән килеп сыҡҡан. Атама йылға һыуының тоҙло икәнен күрһәтеп тора
# Ою-Яха

Ою-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Байдарата мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 72 км.

# Ою-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300035814
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303581
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Яңы сик һыҙаты (Орск —Троицк)

Яңы сик һыҙаты (рус. Новая пограничная линия) — Рәсәй империяһы, 1835 йылда Батша бойороғо менән Ҡырғыҙ далаларында урыҫ торамаларын нығытыу маҡсаты менән Орск ҡәлғәһенән Троицкиға тиклем булдырылған һаҡ, сик һыҙаты. Ғәмәлдә Яңы һыҙат Уй йылғаһының Березовка редутына тиклем һуҙылған.

# Яңы сик һыҙаты (Орск —Троицк)
## Тарихы

1730-1740-сы йылдарҙа Яйыҡ һәм Уй йылғалары буйлап Рәсәйҙең сиге тура мөйөш тиерлек барлыҡҡа килтергән. Әммә далаларҙы колонияға әйләндереү өсөн тағы ла йөҙ йыл үтә әле: сик буйы станицаларының тар ғына һыҙаттары, асылда, башҡорттарҙың һәм ҡаҙаҡтарҙың ерҙәрен бүлеп торған. Өҫтәүенә, Яйыҡ буйлап урынлашҡан был бер нисә казак станицаһы ғәскәрен күпселек хеҙмәтле башҡорттар тәшкил иткән.
Ҡырғыҙ-ҡайсаҡтарҙан (ҡаҙаҡтарҙан) тартып алынған биләмәләге иҫке сик (Яйыҡ буйлап) һәм яңы сик араһындағы һыҙаттарға казактар килтерелә, һәм уларға күсеп йөрөгән ҡайсаҡтарҙы Яңы һыҙат аша үткәрмәҫкә бойорола. Ә генерал-губернатор В. А. Перовский хатта, ҡырғыҙ-ҡайсаҡтар үҙ көтөүҙәре менән уларҙан тартып алынған ерҙәргә әйләнеп ҡайтмаһын өсөн, хатта Ҡытай диуары кеүек ур эшләтергә булып китә. Әммә тиҙҙән бөтә эштәр туҡтатыла: Перовский был ниәттең файҙаһыҙ икәнен аңлай.
Шул уҡ ваҡытта Яңы сик һыҙатына күсенеү бара. Бында тыл станицаларынан һәм биҫтәләренән казактар: урыҫтар, башҡорттар, татарҙар (нағайбаҡтар), ҡалмыҡтар һәм башҡалар күсереп килтерелә. Ҡалмыҡтар был яҡҡа Волга буйындағы Ставрополь ҡалмыҡ ғәскәренән күсерелгән (уларҙың үҙәге шул ҡалала булған) һәм Яңы һыҙатта урыҫтар менән аралашып урынлашҡан. Ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә 32 торама пункт төҙөлгән, башта уларҙың исемдәре лә булмаған, ә номерҙар менән генә атап йөрөткән булғандар. Шул сәбәпле яңы төҙөлгән Яңы линия районы Номера́ (Номерҙар) тип аталып йөрөтөлгән. Был бик күп уңайһыҙлыҡтар тыуҙырған һәм станицаларға исемдәр бирә башлағандар.
Төбәктәге түрәләр тотош хәрби булған, шуға күрә атамаларҙы ла күберәк яйыҡ казактары ҡатнашҡан еңеүле яуҙар менән бәйләп бирә башлағандар: 32 станица, ауылдарға рәт һаны буйлап ошондай атамалар бирелгән: 1 — Кассель, 2 — Остроленская, 3 — Фершампенуаз, 4 — Париж, 5 — Великопетровская, 6 — Полтавская, 7 — Елизаветпольская, 8 — Требня, 9 — Кацбах, 10 — Полоцкая, 11 — Нови, 12 — Рымникский, 13 — Бреда, 14 — Аландская, 15 — Бриент, 16 — Кваркенская, 17 — Адрианополь, 18 — Кульм, 19 — Измаильская, 20 — Браиловская, 21 — Наваринский, 22 — Варшавская, 23 — Краснинский, 24 — Арск, 25 — Березинская, 26 — Бородинская, 27 — Чесменская, 28 — Тарутинский, 29 — Лейпциг, 30 — Варна, 31 — Куликовский, 32 — Берлин.
Был исемлектә 2 генә атама һуғыш менән бәйле түгел: Елизаветпольская (императрица Елизавета хөрмәтенә) һәм Великопетровская (Петр I хөрмәтенә)
Әлеге тораҡ пункттарҙың күпселеге (Кассель, Париж, Кацбах һәм башҡалар) әле Силәбе өлкәһендә көн итә. Ырымбур өлкәһендә биш кенә торама бар, уларҙың барыһы ла — Адрианополь, Аландск, Бриент, Кваркено, Кульма — Кваркен районында урынлашҡан
# Ковылек

Ковылек — Рәсәйҙәге йылға. Краснодар крайы,Адыгей Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сладкая Речка йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Ковылек
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Лаба йылғаһы башынан Чамлык йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06020000712108100003533
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108100353
* Бассейн коды — 06.02.00.007
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Иҫке Сүлле ауыл Советы (Йәрмәкәй районы)

Иҫке Сүлле ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Йәрмәкәй районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Иҫке Сүлле ауылы.

# Иҫке Сүлле ауыл Советы (Йәрмәкәй районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Чукалка

Чукалка — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Урей йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Чукалка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010200112110000027919
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002791
* Бассейн коды — 09.01.02.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Жәбәриҙәр

Жәбәриҙәр, йәки жәбриҙәр (ғәр. جبرية‎; рус. Джабариты) — донъяға ҡарашҡа бәйле тәүге ислам инаныстарының береһенең вәкилдәре.

# Жәбәриҙәр
## Тарихы

Ҡадәриҙәрҙән айырмалы рәүештә, улар Аллаһты донъяла барған ғәмәлдәрҙең, шул иҫәптән кешеләрҙә лә, берҙән-бер ысын ғәмәл булдырыусыһы (фаил хаҡиҡи) тип таный. Жәбәри мәҙһәб Бәсрала Өмәүиҙәр династияһы идара иткән осорҙа барлыҡҡа килә.
Был мәҙһәбтең беренсе вәкиле әл-Жәғәд ибн Дирхәм була (724 йылда үлем язаһы бирелгән).

# Жәбәриҙәр
## Тәғлимәте

Жәбәриҙәр абсолют Илаһи тәҡдир барлығы яҡлы була. Улар кеше үҙ ғәмәлдәрендә ирекле түгел, ә Аллаһ ҡушҡанға мәжбүри рәүештә башҡара тип иҫәпләй. «Тулы» жәбәриҙәргә жәхмиҙәр индерелә, «уртасалар» тип әл-Хөсәйен ән-Нәжжәр (нәжжәриҙәр) һәм Дирар ибн Ғәмер (дирариҙар) тарафдарҙары һанала.
# Истрополитана университеты

Истрополитана университеты (Истрополис университеты, лат. Universitas Istropolitana), XVI быуаттан хаталы рәүештә Истрополитан академияһы (лат. Academia Istropolitana) тип аталған) — Братиславала 1465/1467 — 1491 йылдарҙа булған университет. Словакия территорияһында нигеҙләнгән иң боронғо университет булған. Словакияның милли мәҙәни ҡомартҡылары исемлегенә инә.

# Истрополитана университеты
## Тарихы

1465 йылда Венгрия короле Матвей (Матьяш) Корвин тарафынан Истрополис университеты нигеҙләнгән. Ошо ваҡыттан алып хәҙерге Словакияның юғары белем тарихы башлана. 1465 йылда Матьяш Корвин үтенесе буйынса Рим папаһы Павел II Чазманан Ян Паннонийға һәм Янош Витезға Венгрия короллегендә университет (ул ваҡытта илдә берҙән-бер, әммә беренсе түгел) асырға бойорған. Матьяш Корвин университетты Братиславала (Истрополиста) нигеҙләргә ҡарар иткән.
1467 йылда университеттың дүрт факультеты эшләй башлай: динде өйрәнеү, юридик, медицина һәм фәлсәфә. Университетта гуманистик һәм схоластик атмосфера батшалыҡ иткән, тәбиғәт тураһындағы фәнгә, математикаға, астрономияға һәм медицинаға ҙур әһәмиәт бирелгән. 1472 йылға тиклем уны менән Янош Витез һәм Братиславаның препошты Юрай фон Шёнберг етәкселек иткәндәр.
Университеттың тәүге уҡытыусылары Вена университетынан булған, һуңыраҡ Италиянан һәм Польшанан (Краковтан) уҡытыусылар килгән. 1467—1471 йылдарҙа университетта билдәле немец математигы, астрологы һәм астрономы Иоганн Мюллер (Региомонтан) эшләгән. Профессорҙар Братислава капитулы бай китапханаһының китаптары менән файҙалланғандар.
1472 йылда Янош Витез төрмәгә ябыла, сөнки ул 1471—1472 йылдарҙа Ян Панноний менән заговор ойошторған, уның һөҙөмтәһендә Польша короле Казимир IV Венгрияның тәхетен алырға тейеш булған. Бынан һуң күп кенә уҡытыусылар университтан киткәндәр.
1485 йылда Матьяш Корвин Вена ҡалаһын алғандан һәм 1486 йылда Юрай фон Шёнберг вафат булғандан һуң университет әкренләп бөлгөнлөккә төшә башлай. 1488—1490 йылдарҙа уҡыу йортоноң эшмәкәрлеге туҡтала һәм уны финанслаған Матьяш Корвин вафат булғандан һуң университет ябылған.
Хәҙерге ваҡытта университет бинаһындп Башҡарыу сәнғәте юғары мәктәбенең Театр факультеты урынлашҡан.

# Истрополитана университеты
## Атамаһы

Istropolis (килеш үҙәгреүендә: Istropolitana) атамаһы — Братиславаның грек атамаһы, ул «Дунай:ағы ҡала» (Ister = Дунай; Polis = ҡала) тип аңлатыла.
# Иҫке Ладога каналы

Ладога, һуңыраҡ Петр йәки Иҫке Ладога каналы — XVIII быуат башында төҙөлгән Ладога күле яры буйлап Волхов һәм Нева йылғаларын тоташтырыусы 117-километрлы һыу транспорты юлы. Аҙаҡҡы шлюздары Шлиссельбург һәм Яңы Ладогала урынлашҡан. XVIII быуат башында канал Европала иң ҙур гидротехник ҡоролмабулып иҫәпләнгән. Яңы Ладога каналын һалғандан һуң, күп участкалары ҡорой йәки кибә.

# Иҫке Ладога каналы
## Төҙөлөшө

Ладога каналын төҙөү 1719 йылда Пётр I осоронда башлана. Шул ваҡытта батша Петрҙың Европа менән Балтика буйлап сауҙа итеү теләге юлдарҙы, бигерәк тә һыу юлдарын киңәйтеүҙе талап итә. Волганы Балтик диңгеҙе менән тоташтырыусы Вышневолоцкий һыу системаһы участкаларының береһе Ладога күле аша үтә. Был участка иң ауыр һәм ҡурҡыныс була: күлдәге йыш шторм елдәре йөк менән йөҙләгән караптарҙың һәләкәте сәбәбе булып тора.
Ошоноң менән бәйле Пётр башланғысы менән Волхов һәм Неваны тоташтырыусы ураю юлдың төҙөлөшө башлана. Проект буйынса каналдың оҙонлоғо 111 километр була, Яңы Ладога ҡалаһынан башлана һәм Шлиссельбургта тамамлана, унда Нева Ладога күленән башланғыс ала. Канал шлюзһыҙ төҙөлә, һыуҙың киңлеге 21,3 м һәм тәрәнлеге 2,1 м була.
Башланғыс этапта подрядсылар компанияһының һәм етәксеһе Скорняков-Писаревтың эшкә иғтибарһыҙ ҡарауы арҡаһында төҙөлөш эштәре ныҡ һуҙыла. 1723 йылдың көҙөндә Пётр шәхсән төҙөлөштө тикшерә, бынан һуң каналды төҙөүҙе дәүләт үҙ өҫтөнә ала. Шул уҡ 1725 йылдың йәйендә төҙөлөшкә ялланып эшләгән эшселәр (7 мең кеше), регуляр армия һалдаттары (18 мең кеше) йәлеп ителә.
1726 йылда Волхов һәм Черное ауылы араһында яҡынса 29 км участка тамамлана, был участкала караптар йөрөй башлай. Был эште күпкә тиҙләт, сөнки төҙөлөш материалдары һыу буйлап урынға еткерелә.
1730 йылдың 22 октябрендә генерал Миних етәкселегендә канал төҙөлөшө тамамлана, һәм 1731 йылдың 19 (30) мартында каналды асыу тураһында иғлан ителә. . Ләкин төҙөлөш ваҡытында күп кенә урындағы гидрология үҙенсәлектәре иҫәпкә алынмаған була. Шуға күрә киләһе 1732 йылдың сентябрендә каналдың ситтәренә — Шлиссельбург һәм Яңы Ладогала шлюздар төҙөргә ҡарар ҡабул ителә. 1765 йылда ҡаршылағы төҙөлөп ятҡан Сясь каналынан караптарҙың инеүен ябайлаштырыу маҡсатында Яңы Ладогала каналдың Яңы тамағы төҙөлә. 1800—1806 йылдарҙа шулай уҡ Шлиссельбургта бер шлюз менән Яңы тамаҡ төҙөлә.
1826 йылда Шлиссельбургта яңы гранит шлюздар төҙөлә. Улар менән бергә беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған тупланма бассейны һәм гранит бағаналарҙа ике тороҡло күтәрелеүсе күпер төҙөлә. Яңы Ладогала 13 мең м³/сәғ етештереүсәнлек менән кәрәк саҡта Волховтан каналға һыу һурҙырып ағыу өсөн өс пар насосы ҡуйыла. 1836—1842 йылдарҙа Шлиссельбургта күтәрелә торған бер тороҡло күпер менән ике шлюз ҡуйылып, Яңы тамаҡ реконструкциялана.
Әлеге ваҡытта Иҫке Ладога каналы караптар йөрөү өсөн яраҡлы түгел, ул бөтөнләй тиерлек үлән баҫҡан. Бәләкәй караптар өсөн Яңы Ладога каналы ҡулланыла.
# Дмитриевка ауыл Советы (Шишмә районы)

Дмитриевка ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Шишмә районы муниципаль районының административ- территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

# Дмитриевка ауыл Советы (Шишмә районы)
## Составы

Дмитриевка ауылы,
Бишкәзә ауылы,
Кахновка ауылы,
Красный Октябрь ауылы
# Кесе Мат-Юган

Кесе Мат-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Мат-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Кесе Мат-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300030718
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303071
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ченчерь

Ченчерь — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ишим йылғаһының уң ярына тамағынан 562 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Ченчерь
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ишим (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Ишим (бассейндың Рәсәй өлөшө), йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010300212115300011330
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301133
* Бассейн коды — 14.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Һаралы

Һаралы — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы Ишембай районы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Шешәнәк йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һаралының икенсе атамаһы «Бешеке».

# Һаралы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Стәрлетамаҡ ҡалаһынан Охлебино һыу үлсәү посына тиклем, Эҫем йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200712111100018807
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101880
* Бассейн коды — 10.01.02.007
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Һунағара

?Һунағара :
Өлкән һунағара :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Класс: | Ҡоштар |
| Отряд: | Ыласындар |
| Ғаилә: | Ҡарсығалар |
| Суб-ғаилә: | Һунағаралар |
| Ырыу: | Һунағара |
| Төр: | Һунағара |
Латинса исеме :
Circaetus gallicus (Gmelin, 1788) :
Ареал :
Бала сығарыу урындары
     Йыл буйы йәшәйҙәр
     Ҡышлау урындары :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 175502 NCBI 43465 |
Һунағара (лат. Circaetus gallicus, Circaetus ferox, рус. Змееяд) — ыласындар отрядының, ҡарсығалар ғаиләһендәге йыртҡыс ҡош .

# Һунағара
## Ҡылыҡһырлама

Бик һирәк осрай торған юҡҡа сыға барған ҡош төрө, Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабына һәм Беларуссияның Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Ҡанатлы йыртҡыстар араһында кешегә ҡарата иң шикләнеүсән һәм өркәк ҡоштарҙың береһе.
Дөйөм оҙонлоғо — 67-72 см, ҡанат йәйеме 160-190 см, ҡанатының оҙонлоғо 52-60 см. Ата ҡоштар инәләренән ҙурыраҡ, әммә улар менән бер төрлө буялған. Ҡоштоң арҡа яғының төҫө — һорғолт көрән, йәш ҡоштар төҫө буйынса өлкән ҡоштарға оҡшаш.
Ҡаҙ ҙурлығында. Осҡанда оҙон ҡойроғо, ҡанат осондағы йәйелгән бармаҡтарға оҡшаған ҡауырһындары күҙгә ташлана.Ҡайһы ваҡыт ҡанаттарын йыш-йыш ҡағып, һауала бер урында туҡтап ҡала — «бейей». Ултырған ҡоштоң ҡауырһындары ҡабарынҡы булғанға, ул ҙур һымаҡ күренә.
Ҡатнаш урман һәм урман-дала зоналарында йәшәй. Төньяҡ-көнбайыш Африкала, Үҙәк Европаның көньяғында, Кавказда, Бәләкәй Азияла, Яҡын Көнсығышта, Ҡаҙағстанда һәм Урта Азияла, Көньяҡ-Көнбайыш Себерҙә, Монголияның төньяғында, көньяҡта Пакистанға һәм Һиндостанға тиклем оялай. Оялау өлкәһенең төньяғында (Рәсәй, Үҙәк Европа) күсмә ҡош. Төньяҡта урманда, көньяҡта ҡоро һирәк булһала ағаслы урындарҙы һайлай. Рәсәйҙә ысын барлыҡта, йәки фараз ителеүсә Башҡортостандың, Брянскийҙың урмандарында, Кавказда, Калуга ҡырҡындыларында, Мордовия, Ока һәм Хопер ҡурсаулыҡтарында һәм заказникарында оялай.
# Пфердингслебен

Пфердингслебен (нем. Pferdingsleben) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 412 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,61 км². Диңгеҙ кимәленән 290 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99869 һәм автомобиль коды — GTH.