yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Саруа ҡаласығы

Саруа ҡаласығы (рус. Сорвихнское городище) — Башҡортостан Республикаһының Бөрө районы Саруа ауылы эргәһендә урынлашҡан иртә тимер быуат һәм иртә Урта быуаттар археологик ҡомартҡыһы

# Саруа ҡаласығы
## Тасуирламаһы
### Урынлашыуы

Саруа ҡаласығы Башҡортостан Республикаһының Бөрө районы Саруа ауылынан көньяҡҡа табан 3,5 км алыҫлыҡта убалы теҙмә армытында урынлашҡан. Ауылдан район үҙәгенә тиклем (Бөрө) — 32 км, ауыл советы үҙәгенә тиклем (Калинники) — 7 км.

# Саруа ҡаласығы
## Тасуирламаһы
### Табылдыҡтар

Саруа ҡаласығы ялан яғынан бер ур һәм соҡор менән һаҡланған. Был урҙың оҙонлоғо 120 м, киңлеге яҡынса 30 м, бейеклеге 6 м, соҡорҙоң тәрәнлеге яҡынса 2 м, киңлеге 10 м.
Морон яғынан ҡаласыҡ бейеклеге 2 м, 4 м дәүмәлле 2 ур менән уратып алынған.
Ҡаҙыныу эштәре ваҡытында табылған балсыҡ әйберҙәр Бахмут мәҙәниәте һәм Пьяный Бор мәҙәниәте һауыттарынан ғибәрәт.
Ҡомартҡы материалдары Милли музейҙа һаҡлана.

# Саруа ҡаласығы
## Асыш тарихы

Саруа ҡаласығы 1959 йылда буласаҡ тарихсы-ғалим, археолог, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы, тарих фәндәре докторы, профессор Н. А.Мәжитов тарафынан асыла һәм тикшереп өйрәнелә.
1988 йылда ғалим-археолог, тарих фәндәре кандидаты Байтимер Батырхан улы Агеев тикшеренеү эштәре үткәрә
1990 йылда археолог, тарих фәндәре докторы, профессор Останина Таисия Ивановна тикшерә.
# Сибирка (Тагила ҡушылдығы)

Сибирка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тагил йылғаһының һул ярына тамағынан 374 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Сибирка (Тагила ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тагил йылғаһы инешенән Черной йылғаһын индермәйенсәТүбәнге Тагил ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501412111200005126
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200512
* Бассейн коды — 14.01.05.014
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Мосиевич Борис Михайлович

Мосиевич Борис Михайлович (21 май 1921 йыл — 28 март 1981 йыл) — СССР тренеры һәм спорт эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Бөтә Союз категорияһындағы судья (1956), РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1961).

# Мосиевич Борис Михайлович
## Биографияһы

Борис Михайлович Мосиевич 1921 йылдың 21 майында Украина ССР-ының Коростендә тыуа .
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Ҡара диңгеҙ флотының «Непорочное» эскадра миноносецында моряк булып хеҙмәт итә, «Одесса оборонаһы өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән(24.07.1943).
Демобилизациянан һуң Башҡорт АССР-ына килә. Мосиевич, Өфөлә йәшәй. 1947 йылда БАССР-ҙың Физик культура һәм спорт эштәре буйынса комитетының уҡыу-спорт бүлегендә өлкән инспектор булып эшләй. 1952 йылдан алып — «Спартак» ДСО-һының Башҡортостан өлкә советы тренеры , 1963—1964 йылдарҙа — ДСО «Локомотив» тренеры (барыһы ла — Өфө). 1947 йылдан алып бер үк ваҡытта Башҡорт АССР-ы Юғары спорт оҫталығы мәктәбендә тренер була. Борис Мосиевич 1965 йылдан алып Башҡорт АССР-ының ауыр атлетика федерацияһы рәйесе була.
Үҙенең тренер эшмәкәрлеге осоронда байтаҡ билдәле спортсылар тәрбиәләй — В Чикишев, М. Шабаев, В Агибалов, Г Аферин, Владимир Вагин, Е. Гирко, Рәфил Ханов. Уларҙың ҡайһы берҙәре — донъя рекордсмены.
1981 йылдың 28 мартында Мәскәү өлкәһе Калининград (хәҙер Королев) ҡалаһында вафат була. Өфө ҡалаһының Көньяҡ христиан зыяратында ерләнә.
# Плохих Мария Николаевна

Плохих Мария Николаевна (5 март 1940 — 6 август 1998) — совет ауыл хужалығы алдынғыһы, Воронеж өлкәһенең Верхний Мамон районы «Авангард» колхозы һауынсыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1976).

# Плохих Мария Николаевна
## Биографияһы

1940 йылда Гороховка ауылында (хәҙер Воронеж өлкәһенең Верхний Мамон районы) урыҫ крәҫтиәне ғаиләһендә тыуған.
Урта белемле. 1957 йылда «Авангард» колхозында эшләй башлай. Был хужалыҡта 1959 йылдан 1983 йылға тиклем һауынсы булып эшләй. Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә даими ҡатнаша. Производство алдынғыһы булараҡ бер нисә тапҡыр билдәләнә. Һигеҙенсе биш йыллыҡтың эш һөҙөмтәләре буйынса Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
1974 йылдың эш һөҙөмтәләре буйынса һәр һыйырҙан йылына 4000 литрҙан күберәк һөт һауып алыуға өлгәшә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1976 йылдың 23 декабрендәге указы менән, ауыл хужалығында юғары һөҙөмтәләргә ирешкәне һәм һөт һауып алыу буйынса рекордлы күрһәткестәре өсөн, Плохих Мария Николаевнаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
Артабан колхозда эшләүен дауам итә. Воронеж депутаттар өлкә советы депутаты булып тора. 1983 йылда хаҡлы ялға сыға.
Тыуған Гороховка ҡасабаһында йәшәй. 1998 йылдың 6 авгусында вафат була.

# Плохих Мария Николаевна
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

Хеҙмәт уңыштары өсөн лайыҡ була:
— «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы (23.12.1976)
— Ике Ленин ордены (06.09.1973, 23.12.1976)
— Социалистик Хеҙмәт Геройы (23.12.1976)
— Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (08.04.1971)
— башҡа миҙалдар.
# Калюг

Калюг — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ветлуга йылғаһының уң ярына тамағынан 722 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Калюг
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400112110000040892
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004089
* Бассейн коды — 08.01.04.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Бөрйән

Бөрйән — башҡорт ҡәбиләһе. Башҡорт халҡы араһында иң күптәрҙән һәм боронғоларҙан һанала.

# Бөрйән
## Фамилиялар

Байғотлиндар, Барлыбаевтар,Шәриповтар, Ғәҙелшиндар, Исмәғилевтар, Ҡолдәүләтовтар, Мырҙағоловтар, Һөйөновтар, Уразаевтар, Йосоповтар, Хоҙайбирҙиндар, Сәғитовтар, Әбелғәзиндар, Ишалиндар, Хәмиттар, Мөхәмәтшиндар, Багишевтар, Өмөтбаевтар, Ишмуллиндар,Вәхитовтар,Илсенбаевтар, Иҫәнгилдиндар, Сөләймәновтар,Йосоповтар һәм башҡалар.

# Бөрйән
## Y-DNA анализы

Тикшереү буйынса бөрйәндәрҙең күпселеге (90 %) (ямаш, монаш, янһары, ялан, байулы ырыуҙары) R1b (Y-ДНК) гаплотөркөмөнә ҡарайҙар, R1b-Z2103>Z2106 субклады.
Бөрйәндәрҙең икенсе ырыуы — нуғайҙар — башлыса R1a (Y-ДНК)гаплотөркөмө вәкилдәре, субклад R1a-Z2123
# Зәйнулла (йыр)

Зәйнулла йыры (урыҫ, Зайнулла) — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй

# Зәйнулла (йыр)
## Йырҙың яҙылып алыныуы

«Зәйнулла», башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй. Тәүге тапҡыр Х.Хамматов тарафынан 1939 й. БАССР‑ҙың Баймаҡ районы Иҫке Сибай ауылында ҡурайсы С.Бикбулатовтан яҙып алына, “Башҡорт халҡ йырҙары” йыйынтығында Хөсәйен Фәйзулла улы Әхмәтов яҙмаһында баҫыла. Йыр вариантын Ғата Сөләймәнов яҙып ала.

# Зәйнулла (йыр)
## Йырҙың тарихы

Тыуған ил, Ватан, башҡорт халҡы рухын юғары кимәлдәрҙә йөрөтөүсе бөйөк шәхестәребеҙҙең береһе Зәйнулла ишанға ла (1833—1917) халыҡ йырҙан һәйкәл һала. "Рәсүлиә" мәҙрәсәһенә (хәҙерге Силәбе — Ҡарталы тимер юлы буйындағы Троицк ҡалаһында) нигеҙ һалыусы, мәҙрәсәнең шәйехе (хәҙергесә, ректоры) Зәйнулла ишан 10 йылға яҡын һөргөндә — Вологда, Кострома губерналарында ғүмер кисерә... Социаль тигеҙһеҙлекте сағылдырған был көй шул замандың социаль-иҡтисади шарттары һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән тарихи күренеште моң аша тапшыра.

# Зәйнулла (йыр)
## Йырҙың характеристикаһы

Йыр лирик характерҙа.
Поэтик текст — баструкка ябылған Зәйнулланың тыуған яғын, Ирәндек һырттарын, яҡындарын һәм һөйгәнен һағыныуы тураһындағы монологы. “Зәйнулла” киң диапазонлы йыр, көй биҙәктәренең ҙур булмауы менән айырылып тора.
Форма төҙөүсе ролен секвенциялар уйнай, уларҙың уйсан мелодик тулҡындары бөтә йырға тотороҡлолоҡ, тыныс характер бирә. “Зәйнулла” йырын айырыуса сағыу башҡарыусы йырсы — Ғәли Ғәббәс улы Хәмзин ине.
Көйҙө тауыш һәм фортепиано өсөн Х. Ф. Әхмәтов эшкәрткән.

# Зәйнулла (йыр)
## Йырҙың һүҙҙәре

    Әйтер инем, дуҫҡай, илкәй,
    Уйнап-көлөп үҫкән еркәй,
    Йыраҡ ҡына ҡалды ла шул тыуған илкәйем,
    Ирәндеккәй буйында шул үҫкән еркәйем.
    Ат уйнатып сапҡан еркәй,
    Ирәндеккәй буйы юлҡай,
    Иҫкә төшһә, өҙөлә лә, дуҫҡай, йөрәккәй;
    Тилмерепкәй көтәлер ҙә һағынып йәнкәйем.
    Йырсыларға ҡалыр йырым,
    Ҡомартҡыға ҡалыр ҡылысым,
    Миндәй генә булып та ирҙәр тыумаҫмы?
    Дошмандарҙан үсемде лә минең алмаҫмы?
    Уҙалыр ҙа ғүмер тынмай,
    Бер туҡтамай, ағын һыуҙай,
    Һыу аға ла бит, дарья була ла тулҡына,
    Тулҡын ҡаҡҡан ирҙәр үҙ илкәйен юҡһына.
    Рассказал бы я, дружок, о стороне моей,
    О земле, где вырос, играя и смеясь,
    Далеко осталась родная сторонушка моя,
    Вдоль Ирендыка земля, где вырос.
    Земля, где гарцуя, скакал,
    Дорога вдоль Ирендыка,
    Когда вспоминаются, болит, дружок, сердечко;
    Томясь, ждет, наверное, соскучившись, любимая моя.
    Певцам останется песня моя,
    Как наследие, останется сабля моя,
    Подобные мне мужи не родятся ли?
    Врагам за меня не отомстят ли?
    Проходит жизнь, не стихая,
    Не останавливаясь, как текущая вода,
    Вода течет, становится рекой и волнуется,
    Мужи, которых бьет волна, по своей сторонке тоскуют.
# Кесе Кучаж

Кесе Кучаж — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кучаж йылғаһының уң ярына тамағынан 1,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Кесе Кучаж
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, Тагил йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Ницца һәм Пышма йылғаһы йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502312111200007494
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200749
* Бассейн коды — 14.01.05.023
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Tomás Luis de Victoria

Виктория Томас де Луис (Авила. h. 1548 - Мадрид, 27 август айында 1611) булып католик дин әһелдәре, уҡытыусылар, часовня һәм данлыҡлы композитор polifonista менән Яңы исп. Ул композиторҙарҙың береһе булып һанала, замандың иң көнүҙәк һәм яңы, инновацион дизайн менән, улар киләсәк тураһында иғлан барокко стилендәге. Иҙел тиклем уның йоғонтоһо XX быуат, ҡасан алырға була композитор моделдәр сифатында Cecilianismo.
Бер-бер луис де томас виктория тыуған көнө белергә, өйрәнергә үҙенең ағаһы һәм яҡын туғандары тыуа, шулай итеп килә, тигән һығымта тыуа аҙағында 1548. Йәһүд сығышлы һөйләшергә уның атаһы була. Һеҙ йәшлеге менән, бәлки, музыка дәрестәре ала Эскобедо, әлегә ул ҡала ҡушыла. Авилов. Шуға ҡарамаҫтан, буласаҡ Палестрин, кем үҙенең оҫталығын камиллаштыра.
Бер йыл 1569, Колледжында ташлап киткән класс Рома түгел, биләгән вазифа «Йырсы» арагон һәм шул уҡ ваҡытта милли сиркәүендә органсы булып Рим, Санта-Мария Монтсеррат дер. Шунда ул нисек дауам уҡытыусы, сиркәү / ғибәҙәтханаһы, һәр хәлдә, уртаһына тиклем 1572, һәм ул үҙен тулыһынса бағышлай музыкаль әҫәрҙәрҙе өйрәнеү мөмкинлеге составында, ул бик күренмәҫ булды, эштә күренһен ине виктория араһында интенсив һәм 1571 һәм 1572. Әммә, ҡыҙыҡ факт, тип, был этаптың ваҡытын (1569-1572), аныҡ белә, кем ул уҡытыусы була.
# Абдулла ауыл Советы (Мәсетле районы)

Абдулла ауыл Советы — ауыл биләмәһе, Башҡортостан Республикаһының Мәсетле районындағы муниципаль берәмек. Совет власының урындағы идара органы булараҡ 1919 йылда төҙөлгән, 2005 йылдан ғәмәлдәге статусында. Административ үҙәге — Абдулла ауылы. Төньяҡтан Свердловск өлкәһенең Красноуфимск районы, көнсығыштан һәм өлөшләтә көньяҡтан Мәсетле районының Оло Аҡа ауыл Советы, көнбайыштан һәм өлөшләтә көньяҡтан Дыуан районы Мәтәле ауыл Советы менән сиктәш.

# Абдулла ауыл Советы (Мәсетле районы)
## Тарихы

1919 йылдан 1957 йылға тиклем үҙаллы Абдулла ауыл советы булараҡ билдәле. Совхоздарҙы эреләтеү барышында Александр Матросов исемендәге колхоз ерҙәре «Мәсәғүт» совхозына, Абдулла ауыл Советы Әләгәҙ ауыл Советына ҡушыла.
1965 йылда «Мәсәғүт» совхозның Әй йылғаһының уң ярында урынлашҡан 1-се, 2-се, 3-сө, 4-се, 5-се бүлексәләренән «Әй» совхозы төҙөлә, хәҙерге Аббдулла ауыл Советана ҡараған ауылдар Оло Аҡа ауыл Советына ҡушыла.
1930 йылда ауыл Советы биләмәһендә Крахали хуторы һәм Төңгөлдә ауылы теркәлгән, 1963 йылда улар рәсми бөтөрөлгән.
1996 йылда Оло Аҡа ауыл Советы составынан Абдулла, Ключевой, Жвакин ауылдары сығарыла һәм яңынан тергеҙеләгән Абдулла ауыл Советына индерелә.
2005 йылда «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәр сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон» менән ауыл биләмәһе статусы бирелә..

# Абдулла ауыл Советы (Мәсетле районы)
## Етәкселәре
### Ауыл Советы хакимиәте башлыҡтары

* Әсәҙуллин Әнис Ҡасим улы - 1996—1999, 2001—2005)
* Ханов Р.Г. (1999—2001),
* Носратуллин Р.Г. (2006)
* Сәғҙәтов А.Р. (2007—2009)
* Камалов С.Х. (2009 )
# Пятяри Иван Викторович

Пятяри Иван Викторович (4 март 1921 йыл — 5 июнь 1949 йыл) — 3-сө Белоруссия фронты 1-се һауа армияһы 1-се гвардия штурмлау авиация дивизияһының 136-сы гвардия штурм авиацияһы полкының командир ярҙамсыһы, гвардия майоры, Советтар Союзы Геройы (1945).

# Пятяри Иван Викторович
## Биографияһы

Иван Викторович Пятяри 1921 йылдың 4 мартында Енисей губернаһы Минусинск өйәҙе Енисейск ауылында (хәҙерге Хакасияның Яңы Михайловка волосы Яңы Енисейка ауылы булыуы ихтимал) хеҙмәткәрҙәр Прасковья Павловна һәм Виктор Иванович Пятяри ғаиләһендә тыуа.
Рус, фин тамырҙарына эйә. 1924 йылда ғаилә Красноусолға күсенә. Бында урта мәктәпте, Өфөлә кооператив техникумының өс курсын һәм Өфө аэроклубын тамамлай. 1944 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
Ҡыҙыл Армияла 1940 йылдан. Башҡорт АССР-ының Красноусольск ҡасабаһынан саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында — 1942 йылдың июленән. 136-сы гвардия штурмлаусы авиаполктың командир ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә (3-сө Белоруссия фронты, 1-се һауа армияһы, 1-се гвардия штурмлау авиадивизияһы).
Гвардия капитаны И. В. Пятяри 1945 йылдың февраленә 276 хәрби осош яһай, дошмандың төрлө мөһим объектын бомбаға тота. 15 һауа һуғышында дошмандың 3 самолетын бәреп төшөрә. Көньяҡ фронтта Миус йылғаһындағы алышта Иван пятяри шәхсән 17 танкыны яндыра, Саур-Могильский районына бер осошта ғына 3 танкыны юҡ итә. Ошо батырлығы өсөн 8-се армия командующийы тарафынан шул уҡ көндө Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә. «Советтар Союзы Геройы» исеме 1945 йылдың 19 апрелендә бирелә.
Һуғыштан һуң хеҙмәтен Хәрби-Һауа көстәрендә дауам итә. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, 1949 йылдың 5 июнендә Белоруссияның Брест өлкәһендә Лунинец ҡалаһы районында хәрби хеҙмәтен үтәгәндә авиация һәләкәтендә һәләк була. Шунда уҡ ерләнә.
Башҡа мәғлүмәттәр буйынса үҙ-үҙенә ҡул һала.

# Пятяри Иван Викторович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Советтар Союзы Геройы]] (1945)
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы, (19.04.1945);
* Ленин ордены (19.04.1945);
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (20.08.1943);
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (29.12.1943);
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (02.02.1944);
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (30.05.1945);
* Александр Невский ордены (05.11.1944);
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (19.05.1944);
* «Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы (22.12.1942);
* башҡа миҙалдар.

# Пятяри Иван Викторович
## Хәтер

* Герой хөрмәтенә Красноусол мәктәбендә иҫтәлекле билдә ҡуйылған.
* Герой исемен Красноярск ҡалаһы һәм Красноусол ауылындағы урамдар йөрөтә.
* Красноусолдың Герой уҡыған 2-се мәктәп бинаһына иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған.
# Өмми Камал

Өмми Камал, Исмәғил (XIV быуат аҙағы — 1475 й.) — төрки суфый шағиры. Ә. Йәсәүи, Баҡырғаниҙың суфыйсылыҡ традицияларына эйәргән. Тормошо тураһында тулы мәғлүмәттәр һаҡланмаған.

# Өмми Камал
## Биографияһы

Өмми Камал Койсу (ҡумыҡ — Ҡуй һыу) йылғаһы буйындағы Коюн ҡалала (хәҙерге Дағстандағы Баутуғай) тыуған. Төрлө сығанаҡтар буйынса, белемде туған ерендә, унан фән һәм сәнғәт өлкәһендәге белемен Ширванда киңәйтә. Тикшеренеүселәр Өмми Камалдың биографияһын Ҡырым, Кавказ арты, Кесе Азия, шулай уҡ Урал-Волга буйы менән бәйләй. Риүәйәттәр буйынса, Ғосман империяһы осоронда Өмми Камалды Мәхмәт Солтан Фәтих (Константинополде яулаусы) үҙе янына ала һәм ул ғәскәрҙә кадиаскер (судья) булып хеҙмәт итә. Өмми Камалдың шулай уҡ башҡа солтандар (Морат II) ихтирамын яулауы ла билдәле. Ғосман әҙәбиәтендә шәйех Баһауетдин Эрзинжанскийҙың уҡыусыһы һәм суфыйсылыҡ шиғриәтенең, философияһының сағыу вәкиле була.

# Өмми Камал
## Ижады

Өмми Камал шиғриәтенең әҙәби ҡиммәте уның дөйөм ҡулланылған төрки телдә генә түгел, шул уҡ мәлдә туған ҡумыҡ һөйләшендә лә яҙылыуында. Шағир үҙ ижадында йәшәү мәғәнәһе, һөйөү, сикһеҙ йыһан, изгелек, йомартлыҡ темаларын күтәрә. Тикшеренеүселәр уны таланты һәм замандаштары күңеленә юл таба алыуы буйынса суфыйсы төрөк шағиры Юныс Әмире менән сағыштыра. Шағирҙың әҫәрҙәре башҡорттар һәм татарҙар араһында киң тарала. 1884 йылда Өфө кешеһе Мөхәммәт Фәтих тарафынан Ҡаҙанда «Өммикамал китабы» нәшер ителә, йыйынтыҡҡа хикмәттәр, ғәзәлдәр, мәрҫиәләр (бөтәһе 6500 юл) индерелгән. Өмми Камалдың әҫәрҙәре Өфө ҡалаһындағы З.Вәлиди исемендәге милли китапханала һирәк китаптар бүлегендә, Ғ. Хөсәйенов исемендәге ғәрәп графикалы һәм иҫке баҫма китаптар фондында, Ҡаҙан, Махачкала, Санкт-Петербург, Истанбул архивтарында һаҡлана. Уның ҡайһы бер әҫәрҙәре 1917 йылға тиклем Ҡаҙанда, Төркиәлә баҫылған поэтик йыйынтыҡтарға индерелгән.

# Өмми Камал
## Иҫтәлекле урындар

Төркиәлә (Болу, Караман, Маниса, Мудурну) Өмми Камалға арналған иҫтәлекле урындар күп. Нигде ҡалаһында мавзолейы бар.

# Өмми Камал
## Нәҫеле

Өмми Камалдың өс улы була: Синана, Джамала, өсөнсө улыныҡы билдәһеҙ.
# Ангуреп

Ангуреп — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чумыш йылғаһының һул ярына тамағынан 446 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.

# Ангуреп
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200412115200002104
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200210
* Бассейн коды — 13.01.02.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Мулкан-Эка

Мулкан-Эка — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы, Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Аргун йылғаһының һул ярына тамағынан 77,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Мулкан-Эка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, Грозный ҡалаһынан Аргун йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07020001212108200005955
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200595
* Бассейн коды — 07.02.00.012
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Курчигай

Курчигай — Рәсәй йылғаһы. Ҡурған өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Емуртла йылғаһының һул ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Курчигай
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Курган ҡалаһынанЕсет йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500412111200002487
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200248
* Бассейн коды — 14.01.05.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Чилим (Барыш ҡушылдығы)

Чилим — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Барыш йылғаһының һул ярына тамағынан 180 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Чилим (Барыш ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500312110000037118
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003711
* Бассейн коды — 08.01.05.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Н. Д. Гулаев исемендәге хәрби-тарихи комплекс

Н. Д. Гулаев исемендәге хәрби-тарихи комплекс — музей, Ростов өлкәһе Аҡсай ҡалаһындағы иң мөһим иҫтәлекле урындарҙың береһе. 1998 йылда асылған. Үҙе лә өлкә кимәлендәге тәбиғәт ҡомартҡыһы булған өлкә кимәлендәге тәбиғәт һаҡлау ҡурсаулығы «Мухин йырыны» биләмәһендә урынлашҡан.
Авиацияның генерал-полковнигы, ике тапҡыр Советтәр Союзы Геройы һәм бәреп төшөргән самолёттар һаны буйынса совет иң оҫта, батыр осоусылары (ас) араһында өсөнсө урында торған Гулаев Николай Дмитриевич исемен йөрөтә. Был исем музейға бушҡа ғына бирелмәгән: Гулаев Аҡсай станицаһында тыуған кеше.
Комплекс артиллерия тубынан башлап, самолёттар, ракеталар һәм башҡа ҡоралдарҙың бик ҙур коллекцияһына эйә.
Музей төп ике өлөштән тора. Беренсеһе — «Төньяҡ-Кавказ хәрби округтың ер аҫты команда пункты». Команда пункты ер аҫтында бик тәрәндә урынлашҡан һәм бик күп лабиринттары һәм коммуникациялары бар. 1960-сы йылдарҙа Өсөнсө донъя һуғышы була ҡалһа тип төҙөлгән.
Музейҙың икенсе өлөшө СССР һәм Рәсәй армияһының XX быуат хәрби техникаһы өлгөләре ҡуйылған асыҡ майҙансыҡ. Музей майҙанында XX быуат башынан алып (Урыҫ-япон һуғышы осоронан) Чечен республикаһындағы террорға ҡаршы операцияға тиклемге ҡоралдар ҡуйылған.
Асыҡ күргәҙмә экспонаттары араһында: бронетехника (Т-72, БМП-2), артиллерия һәм зенит туптары, макеты ракеталар макеты, йөҙөп йөрөүсе инженерлыҡ саралары, самолеттар (Ан-2, МиГ-23), бронялы йөк тракторҙары һәм башҡалар бар.
Асыҡ һауалағы хәрби техника күргәҙмәһе йыл һайын тулыландырыла. Яҡын арала бында Рәсәйҙең көньяғында ватаныбыҙҙың XX быуат хәрби техникаһы һәм ҡоралының иң күләмле экспозицияларының береһен төҙөү планлаштырыла.
Комплекс өлкә кимәлендәге тәбиғәт һаҡлау ҡурсаулығы «Мухин йырыны» биләмәһенең үҙәк өлөшөндә, урындағы халыҡтың иң яратҡан ял итеү урынында урынлашҡан.
Хәрби-тарихи комплекс көн һайын сәғ. 9.00-ҙан 17.00 сәғ. тиклем, ял көндәрһеҙ эшләй.
# Оло Ярней

Оло Ярней (Двойниковая, Двойник) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 65 км.

# Оло Ярней
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000052376
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005237
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Никосия

Никосия йәки Лефкосия (грек. Λευκωσία; төр. Lefkoşa) — Кипр Республикаһы һәм танылмаған Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһының баш ҡалаһы. Педиэос йылғаһында Кипр утрауының үҙәк өлөшөндә урынлашҡан. Халыҡ һаны 313 400 кеше (2009 йыл). Халыҡ-ара аэропорт 1974 йылда ябылған һәм хәҙерге ваҡытта БМО буфер зонаһына инә.

# Никосия
## Тарих

Боронғо заманда хәҙерге Никосия ерендә Ледра тип аталған ҡала-дәүләт булған. Ул яҡынса б.э.т. 1000 йылдар тирәһендә һалына тип фаразлана. Ул Әссүриә пашаһы Асархадонга яһаҡ түләүсе ҡала булараҡ б.э.т. 672 йылда телгә алына.
1974 йылда төрөк ғәскәрҙәренең баҫып инеүе арҡаһында ҡала ике өлөшкә бүленгән (төрөк һәм грек өлөштәре).