yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Сурья

Сурья Индуизм Ҡояш Аллаһы, яҡтылыҡ һәм көн, аҡыл Илаһы, арбаһын ете ат тарта, грек эквиваленты - Гелиос, балалары - Шраддхадэва Ману, Яма, Ямуна, Бхадра, Шани, Карна, ҡатындары - Ушас, Ратри, Чхая, Саранью, атаһы - Кашьяпа, әсәһе - Адити, яшәү урыны - Ҡояш, көнө - йәкшәмбе. Сурья дини ағымын тотоусылар иртән Сурьяны сәләмлиләр, Сурьяға һыу (Ганг һыуы) һәм сәскәләр (ҡызыл лотос) бирәләр. Боронғо Һиндостан әҙәбиятында Сурьяның синонимдары булып Адитья, Арка, Бхану, Савитру, Пушана, Рави, Мартанда, Митра һәм Вивасвана тора.
Сурья ғибәҙәтһаналары Һиндостандың төрлө өлөштәрендә бар.
# Кедра Соим

Кедра Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Атлым йылғаһының һул ярына тамағынан 125 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Кедра Соим
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300019191
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301919
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Тугочайка

Тугочайка — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иртыш йылғаһының һул ярына тамағынан 1952 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Тугочайка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Ҡаҙағстан сигенән Омь йылғаһына ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010100112115300004605
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115300460
* Бассейн коды — 14.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Зөбәржәт

Зөбәржә́т — үтә күренеп торған асыҡ йәшел төҫтәге аҫыл таш. Химик формулаһы — Be₃Al₂(SiO₃)₆.

# Зөбәржәт
## Бахыт, кадәләр берәр

Зөмәрдләр, һымаю диаманттар кебек, дүрт төп критерийлар буйынса бахәләнә: "дүрт С": төс, ашыҡлык, тиешләнеш һәм карат буйынса агырлык. Һымаю диаманттарны тәртипләп булсак, төс, әйбәтсез, өҫтөнлек критерий булыр. Зөмәрдләр ашыҡлык икенсе критерий булып тора.
Геммологияла, төсләр өсөн өс нәсел: төҫ, дөлгә иҙүсәлек һәм барлык. Зөмәрдләр тыш һәм күк төсләрдән башлап түґелнән күккә кадәр барлыҡ төсләрдә булыр, көндәрендә төп төс - яшел булыр. Сары һәм күк - ҡышҡы төсләр, зөмәрддарда күп булса керә. Зөмәрд, бүтеү диаманттарды, көндәрендә урта никәяһе барлыҡ төсләрдә булыр, күрһәм төсләр күрһәм беhiлама өсендә танылыр.
Зөмәрдәрҙе, һуңғы, күбәй төркөмдәр һәм черти өҫтөрө ата. Яшел диаманттар кебек, ашыҡлыҡ тексерү өсөн норма – микроскоп (яңы эшкәртү), зөмәрддар күзем йә барып керә. Шундағы һөйләмә, әгәр зөмәрддың күзем йә аға очыҡ тарташым еш булмай иҡе (гади күреү күчендә ала булмай), ул нычка булыр.

# Зөбәржәт
## Синтетик зөмәрд

Синтетик материалдар төзәтелгән, һыржы синтез менән һәм лизингланмыш бериллә аңсата ҡулланыран хюгелрәк төҙәлә. Илк коммерциялы иң яҡшы иҙгәргәсе Кэрроль Чатемың процессы, ванадийлы литий ниәлә юрик флюс хүстәр төҙәлә, өйөндә Chatham зөмәрддары һөҙ булмай һәм ванадий һәм молибден могөҙә ҡалдыра. Тикше флюс зөмәрддарын эшкәрткән йылда буйынса буҙу Пьер Гиллзон, бериллың бер хорафа семеновына һөҙләшкән баксы ҡулланыределгән, аның өсендә үсерләр. Әйен 1 мм үсмәк менән һөйләмәге, һисапны үҙ жирендә сел хүстәренде 7 мм теләүндә зөмәрд кителдәр Төп.
# Бутков Пётр Григорьевич

Петр Григорьевич Бутаков (1775-1857) - урыҫ тарихсыһы, Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, дәүләт эшмәкәре, мөхбир йәшерен кәңәшсе, сенатор В. П. Бутковтың атаһы, М. Г. Бутковтың ағайы .

# Бутков Пётр Григорьевич
## Биографияһы

Петр Бутов 1775 йылдың 17 (28) декабрендә Харьков губернаһының Иҫке Бель өйәҙе Осиновка ҡасабаһында тыуған.
Хеҙмәтен Владимир драгун полкында башлай. Кавказда хәрби хеҙмәт иткәндә, Бутаков Грузия тарихы һәм Рәсәй менән Персия араһындағы мөнәсәбәттәр тураһында материалдар йыя башлай. Грузия ҡушылған йылдарҙа (1801-1802) Кноррингтың баш командующийы канцелярияһы рәйесе була.
1803 йылда Бутаков отставкаға китә һәм Кавказдан сығып, Санкт-Петербургта урынлаша, унда Грузия тарихы буйынса үҙ эшмәкәрлеген дауам итә.
1805 йылда Бутаков яңынан хеҙмәткә инә һәм герольдияға алына; 1809 йылда Молдавия армияһы баш командующийы генерал-фельдмаршал кенәз А. А. Прозоровскийгә генерал-аудитор-лейтенант итеп билдәләнә, ә һуңғыһының вариҫтары, кенәз Багратион һәм граф Каменский 2-се осоронда тағы поход канцелярияһы менән идара итә һәм армияның ғәмәлдәре һәм хәрәкәттәре тураһында хатап яҙма алып бара.
1811 йылда, ауырыу сәбәпле, Бутаков хеҙмәттән китә һәм 1820 йылға, Воронеж губернаһы училищелары директоры итеп билдәләнгәнгә тиклем, отставкала ҡала, ә 1823 йылда Финляндия генерал-губернаторы граф Закревский янында айырым йөкләмәләр буйынса чиновник итеп билдәләнә.
1828 йылда ул Эске эштәр министрлығы советы ағзаһы итеп билдәләнә һәм был дәрәжәлә ике тапҡыр, министр булмағанда, министрлыҡ менән идара итә; 1841 йылда ул академик итеп һайлана, 1849 йылда сенатор итеп билдәләнә.
Мөхбир статс кәңәш биреүсе (1826 йыл), йәшерен кәңәшсе (1836 йыл), мөхбир йәшерен кәңәшсе (1856 йыл) дәрәжәләренә лайыҡ була.
Петр Бутков 1857 йылдың 12 декабрендә вафат була. Төньяҡ Кавказда, Новосвободная (Адыгей республикаһы) станицаһы янындағы мәмерйә уның исеме менән атала.

# Бутков Пётр Григорьевич
## Петр Бутков библиографияһы

* Три древние договора руссов с норвежцами и шведами (СПб., 1837)
* Оборона летописи русской, Несторовой, от навета скептиков (СПб., 1840)
* О финских словах в русском языке и о словах русских и финских, имеющих одинаковое знаменование (СПб., 1842)
* Объяснение русских старинных мер, линейной и путевой. (СПб., 1844)
* Ответ на новый вопрос о Несторе, летописце русском. (СПб., 1850)
* Материалы для новой истории Кавказа, с 1722 по 1893 год: в 3-х частях (СПб., 1869)
** Часть 1
** Часть 2
** Часть 3: Хронологический и алфавитный указатели

# Бутков Пётр Григорьевич
## Бүләктәре

- Изге Иоанн Иерусалимский ордены (1800)
- 4-се дәрәжә Изге Анна ордены (1800)
- 2-се дәрәжә Изге Владимир ордены (1828)
- 1-се дәрәжә Изге Анна ордены (1830)
- 1-се дәрәжә Изге Анна орденына империя тажы (1831)
- Аҡ бөркөт ордены (1840)
- Изге Александр Невский ордены (1853)
# Покойник-Шор

Покойник-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хайма йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Покойник-Шор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000066893
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006689
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Тайс Донн

Донн Тайс (ингл. Donn A. Tice; 12 июль 1959 йыл) — Америка эшҡыуары һәм менеджеры, D.light Design компанияһы етәксеһе (CEO, 2011) һәм директорҙар советы рәйесе (2010), ярлы халыҡты ҡояш энергияһы менән тәҡъмин итеүҙе үҙҙенең маҡсаты итеп ҡуя; Greenline Industries, Inc. (CEO, 2009) етәксеһе; Sustainable Solutions (2006) компанияһына нигеҙ һалыусы һәм идара итеүсе партнёр, NanoBusiness Alliance кәңәшмәләр советы ағзаһы һәм йәш президенттар Ойошмаһының офицеры (ингл. Young Presidents' Organization). Тайс «пирамиданың нигеҙҙәре» баҙарының эксперты.

# Тайс Донн
## Биография

Донн Тайс Висконсин-Милуоки Университетында иҡтисад буйынса бакалавр дәрәжәһен ала (ингл. University of Wisconsin–Milwaukee), һәм шулай уҡ Мичиган университетында MBA дәрәжәһен ала.
Тайс IDG Books баш операциялар директоры була; Oakland Tribune һатыу-итеү буйынса директор булып эшләй, Dreyer’s Grand Ice Cream маркетинг һәм яңы аҙыҡ-түлектәр буйынса директор; һәм тағы ла Procter & Gamble бренд-менеджеры була (Folgers).
Тайс 1997 йылдан 2002 йылға тиклем Winterland компанияһының президенты була; компанияның директорҙар советы ағзаһы була.
Holt & Associates алты йыл буйы эшләй.
2003 йылдың ғинуарынан алып 2006 июленә тиклем Тайс Nano-Tex компанияһын етәкләй, LLC.
Доннды карьера ҡыҙыҡһындырмай. Бер көндә ул үҙенең донъяны бысраҡтан ҡотҡарыусы түгел икәнен аңлай һәм үҙен социаль мәсьәләләргә бағышларға итә.
2006 йылда Донн Тайс Sustainable Solutions команияһына нигеҙ һала, һәм шул вағыттан башлап компанияның идарасы партнёры булып сығыш яһай.
2008 йылдың ноябрендә Тайс D.light Design командаһына ҡушыла, директор вазыфаһында эшләй.
2009 йылдың ғинуар айынан Greenline Industries компанияһын етәкләй, Inc.
2010 йылда Донн Тайс D.light Design директорҙар советы председателе, ә 2011 йылдың мартынан CEO. Шул ваҡыттан башлап компания уның етәкселегендә үҫешә.
# Акуловка

Акуловка — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чичка-Юл йылғаһының һул ярына тамағынан 370 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Акуловка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400312115200021452
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202145
* Бассейн коды — 13.01.04.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Нуғайбәк районы

Нуғайбәк районы — Силәбе өлкәһенең районы.
Административ үҙәк — Фершампенуаз ауылы.

# Нуғайбәк районы
## География

Район сиктәш:
* Үрге Урал районы
* Чесма районы
* Агаповка районы
* Кәртәле районы
Майҙан — 3022 км².

# Нуғайбәк районы
## Халҡы
### Национальный состав

Преобладают русские (45,3 %), нагайбаки (29,4 %), казахи (13,6 %). Всего в районе проживают представители 12 национальностей. Нагайбаки компактно проживают в поселках Кассельский, Требиятский, Астафьевский, Остроленский, Кужебаевский и селах Париж, Фершампенуаз.
# Хәйрулла

Хәйрулла — башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ир-ат исеме.

# Хәйрулла
## Этимологияһы

Хәйрулла — «алланың изгелеге» мәғәнәһендәге ир балаларға ҡушылған мосолман исеме.

# Хәйрулла
## Билдәле шәхестәр

Хәйрулла Хәбибулла улы Мортазин (4 ғинуар 1941 йыл — 17 ноябрь 2016 йыл) — ғалим-математик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика‑математика фәндәре докторы (1994), профессор (1995).
Хәйрулла Динмөхәмәт улы Ҡолмөхәмәтов 1 сентябрь 1904 йыл) — крайҙы өйрәнеүсе, Салауат Юлаев исемен башҡорт халҡына яңынан ҡайтарыусы, тормошон һәм көрәш юлын өйрәнеп, уның шәжәрәһен төҙөүсе; Әйле ҡәбиләһе башҡорттарының шәжәрәһен тергеҙеүсе. Бөйөк Ватан һуғышы ветераны. Хужалыҡ һәм партия эше активисы.
Хәйрулла Нурғәли улы Әхмәтов (5 сентябрь 1904 йыл — 1986 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, майор, Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1942), I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1943), «Почет билдәһе» ордены кавалеры. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы комиссары, аҙаҡ 70-се армияның 211-се дивизияһы 887-1 уҡсылар полкы комиссары. Икенсе һәм өсөнсө саҡырылыш БАССР Юғары Советы депутаты.
Хәйрулла Хәмиҙулла улы Хәсәнов (26 февраль 1922 йыл) — ауыл хужалығы ветераны. 1965—1972 йылдарҙа колхоз рәйесе урынбаҫары. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Хәйрулла Абдрахман улы Усманов (16 декабрь 1866 йыл, Ырымбур губернаһы — 14 июнь 1915 йыл, Ырымбур) — мулла, Ырымбур губернаһынан Рәсәй империяһының 2-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы ағзаһы (1907).

# Хәйрулла
## Фамилияларҙа

Хәйруллина Флүзә Тимерғәзим ҡыҙы (7 февраль 1960 йыл) — Эстонияның баш ҡалаһы Таллинда эшләп килеүсе «Ағиҙел» башҡорт мәҙәни ойошмаһы рәйесе, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007), III Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты, Салауат Юлаев ордены кавалеры (2015). Эстония башҡалаһында беренсе татар мәктәбен ойоштороусы.
Хәйруллина Мөсәллиә Хәйрулла ҡыҙы (15 декабрь 1915 йыл — 2 октябрь 2008 йыл) — башҡорт ғалимы, педагог-методист, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. 1970—1980 йылдарҙа Республиканың Ҡатын-ҡыҙҙар советы рәйесе. Педагогия фәндәре докторы (1971), профессор (1972). РСФСР-ҙың (1987) һәм БАССР-ҙың (1977) атҡаҙанған фән эшмәкәре, БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1974), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1949). Ҡатын-ҡыҙҙар араһынан республикала беренсе фән докторы.
Хәйруллина Вәҡифә Ғилман ҡыҙы (1 март 1947 йыл) — ғалим-философ, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1983), фәлсәфә фәндәре докторы (2008). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (2012), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2004).
Хәйруллина Минзәлә Ғәйнетдин ҡыҙы (1961 йылда тыуған) — театр артисы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2004)
Хәйруллин Вәғиз Нурулла улы (14 декабрь 1929 йыл — 10 июль 1999 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре. 1959—1990 йылдарҙа Дүртөйлө районы «Шишмә» колхозы рәйесе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1981). Ленин (1986), Октябрь Революцияһы (1976), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971) һәм «Почёт Билдәһе» (1966) ордендары кавалеры.
Хәйруллин Баязит — шәйех, суфый, Владикавказ мәсете имамы. Зәйнулла Рәсүлевтың шәкерте.
# Куршавка

Куршавка — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы, Ҡарасай-Черкес Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Суркуль йылғаһының уң ярына тамағынан 96 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.

# Куршавка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кума башынан Подкумок йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек, Дон һәм Волга йылғалары араһындағы тымыҡ райондар.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07010000312108200001631
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200163
* Бассейн коды — 07.01.00.003
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ангкор-Ват

Ангко́р-Ват йә Ангко́рвоат (кхмер អង្គរវត្ត — «Ангкор һарайы») — Камбоджала гигант индуист ғибәҙәтхана комплексы, Вишну Хоҙайға арналған. Донъяла ҡасан да булһа төҙөлгән ғибәҙәтханаларҙың иң ҙуры һәм иң әһәмиәтле археологик ҡомартҡыларҙың береһе. XII быуаттың беренсе яртыһында Сурьяварман II короле идараһы ваҡытында төҙөлгән. Объект Халыҡ-ара мираҫ исемлегенә индерелгән.
Ангкор-Ват ғибәҙәтханаһы Сиемреап ҡалаһынан 5,5 км төньяҡтараҡ урынлашҡан. Ангкор 200 км² майҙанды биләй; күптән түгел үткән тикшеренеүҙәр уның майҙаны 3000 км² булыуы мөмкин тип билдәләй. Унда ярты миллиондан артыҡ кеше йәшәүе мөмкин, шулай итеп индустрия эпохаһына тиклемге кеше йәшәгән эре тораҡ булған.
Ғибәҙәтхана өс концентрик тура мөйөшлө ҡоролманан тора. Тура мөйөштәр үҙәк йүнәлешендә бейегерәк. Периметры буйлап 1,5×1,3 км стена һәм 3,6 км оҙонлоғондағы һәм 190 м киңлектәге һыу йырыны менән уратылған. Эске төҙөлөшө лотос формаһындағы биш манаранан тора; үҙәк манара храмдан 42 м-ға бейегерәк, ер өҫтөнән дөйөм бейеклеге 65 м.
XV быуатта файҙаланылмай һәм ташландыҡ хәлдә ҡала. Европалылар өсөн 1860 йылда асыла. Ангкор-Ват Камбоджиның дәүләт флагында һәм гербында төшөрөлгән.

# Ангкор-Ват
## Тарихы

Ангкор-Ват VI быуатта төҙөлгән Кхмер империяһының асыҡ миҫалы булып тора. Был гигант ғибәҙәтхана Сурьяварман II (1113—1150) хакимлыҡ иткән осорҙа төҙөлә. Храм төҙөлә башлағанда яҙып ҡалдырылған капсула ла, яҙмалар ҙа табылмаған. Шуға күрә тәүге исеме билдәһеҙ. Ғибәҙәтхананың Varah Vishnu-lok (һүҙмә-һүҙ: Изге Вишну урыны) тигән исеме булыуы билдәле. Төҙөлөш эштәре король үлгәс тамамланған. Тик барельефты биҙәү эштәре тамамланмай ҡалған.
Ангкорҙың башҡа ҡорамдарынан айырмалы, Ангкор-Ват, XV быуаттан бирле файҙаланылмаһа ла, тулыһынса ташландыҡ хәлдә булмаған. Ангкор-Ват, тирә яғында һыу йырыны булғанға, джунглиҙан һөжүм итеүсе йыртҡыстарҙан һаҡлаусы булып торған. Антониу да Мадалена ҡорамды килеп күреүсе беренсе европалы була, ул 1586 йылда ғибәҙәтхананы килеп күрә һәм «яҙып аңлатып бирә алмаҫлыҡ матурлыҡ, был ҡорам донъялағы бер генә бинаға ла оҡшамаған, кеше хыялында ла күҙ алдына килтерә алмаған биҙәлеш» тип яҙа". Португаллы Диог ду Коут 1550 йылда үҙенең ҡорамды барып күреүе тураһында яҙа. Быға тиклем дә ҡорамда айырым европалылар булып китеүенә ҡарамаҫтан, европалылар өсөн был комплексты француз сәйәхәтсәһе Анри Муо аса.
1970 йылдарҙа ҡайһы бер ҡоролмалар һәм скульптуралар Пол Пот һалдаттарының вандаллыҡ режимы осоронда емерелә. 1992 йылда Ангкор башҡа ҡоролмалары менән ЮНЕСКО мираҫы исемлегенә индерелә.
Камбоджала туристар өсөн төп иҫтәлекле урын булып иҫәпәләнә.
# Боғорослан (Ырымбур өлкәһе)

Боғорослан (Буғарыҫлан) — рус. Бугуруслан — Ырымбур өлкәһендә, Рәсәйҙә өлкә әһәмиәтендә булған ҡала. Ҡалала Боғорослан районы үҙәге урынлашҡан. Буғарыҫлан ҡалаһы үҙе район составына инмәй.
Ҡала Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығында, Оло Кинәле йылғаһы ярында урынлашҡан. Һамарҙан — 180, Ырымбурҙан — 360, Мәскәүҙән — 1200 км алыҫлыҡта.

# Боғорослан (Ырымбур өлкәһе)
## Этимологияһы

Исеме төрки телдән килә: боға (буға) — үгеҙ, телец; арслан — арыҫлан.
Топонимдың килеп сығышын һәм урыҫ телендә әйтелеше тураһында Ырымбур топонимдар белгесе Б. А. Моисеев "Местные названия Оренбургской области. Историкотопонимические очерки" тигән китабында ошондай фекер әйтә:
* Многие краеведы и исследователи полагают, что слово Бугуруслан по происхождению сложное, образовалось из двух тюркских корней. Первая часть бугу- или богу-, вторая часть — -араслан или -арслан. Поэтому первоначально произносилось Богуараслан, затем после фонетических изменений установилось современное произношение Бугуруслан. В разных источниках по истории Бугуруслана встречаются и такие варианты названия, как
* Богорослан, Богоруслан, Богуруслан. Вторая часть названия переводится всеми одинаково — «лев». Слово широко употреблялось в прошлом в
* качестве имени собственного у многих народов: у татар, башкир, казахов, калмыков, ногайцев и даже у древних печенегов. Вот некоторые примеры: султан Араслан, Джан Араслан, Арасланбай, Арасланбек.
Йәғни, ул да атаманың "буға" һәм "арыҫлан" һүҙҙәренән килеп сыҡҡанын дөрөҫләй.

# Боғорослан (Ырымбур өлкәһе)
## Тарихы

Ҡала 1748 йылда Боғорослан биҫтәһе булараҡ нигеҙ һалына. Боғорослан 1781—1920 йылдарҙа Боғорослан өйәҙе үҙәге.
Боғоросланда 267 йорт иҫәпләнгән, шул иҫәптән хәрби хеҙмәткәрҙәргә һәм отставкалағы чиндарға 63 йорт ҡараған, канцелярия хеҙмәткәрҙәренә — 3, сауҙагәр һәм мещандарға — 5, руханиҙарға — 4, крәҫтиәндәргә — 159 йорт.
1811 йылда 1300 кеше йәшәгән, 1897 — 12141 (башҡорттар — 66, мордвалар — 363, татарҙар — 868, урыҫтар — 10624 һ.б.), 1910 — 15000 кеше. 19 быуат аҙағында халҡы сауҙа, игенселек, баҡсасылыҡ, умартасылыҡ менән шөғөлләнгән.
Һабын ҡайнатыу һәм балауыҙ һығыу заводтары эшләгән. Йыл һайын йәрминкәләр үткәрелгән. Покров ҡатын-ҡыҙҙар монастыры, 2 сиркәү, дини, 2 класлы ҡала һәм 2 мәхәллә училищелары, ҡыҙ балалар прогимназияһы, 2 дауахана булған. 1935—1941 йылдарҙа ҡалала татар-башҡорт педагогия техникумы (училищеһы) эшләгән.

# Боғорослан (Ырымбур өлкәһе)
## Климаты

Ҡала климаты :
| Күрһәткес | Ғин | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Йыл |
| Уртаса температура, °C | −10,7 | −10,6 | −5,5 | 5,5 | 14,8 | 19,9 | 21,6 | 20,4 | 13,6 | 5,3 | −3,9 | −9,8 | 5,0 |
| Сығанаҡ: NASA. База данных RETScreen ||||||||||||||

# Боғорослан (Ырымбур өлкәһе)
## Климаты
#### Элемтә

* Билайн,
* МегаФон,
* МТС.
Ҡалала Боғорослан граждан авиацияһының осоу училищеһы, Ырымбур дәүләт университеты филиалы эшләй.
# Әлишев Хәлил Фәйзрахман улы

Хәлил Фәйзрахман улы Әлишев (1891—1937) — башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Башҡорт ғәскәрҙәре төркөмөнөң командиры. Штабс-ротмистр (1919).

# Әлишев Хәлил Фәйзрахман улы
## Биографияһы

Әлишев Хәлил Фәйзрахман улы 1892 йылда Өфө губернаһы Минзәлә өйәҙенең (хәҙерге Татарстан Республикаһының Мөслим районы) Иҫке Әлмәт ауылында тыуған.
Беренсе донъя һуғышы осоронда хәрби хеҙмәткә алына, хәрби мәктәпте тамамлай. Туған яғына подпоручик званиеһында ҡайта.
1918 йылдың йәйендә Башҡорт армияһы сафтарына алына. Шул уҡ йылдың 23 авгусында Башҡорт хәрби шураһы тарафынан Туҡ-Соран кантоны ирекле отряды командиры итеп тәғәйенләнә. 1918 йылдың 7 октябрендә бер нисә ирекле отрядтар нигеҙендә 2-се Башҡорт кавалерия полкы ойошторола, Әлишев был полктың бишенсе эскадронын етәкләй. 1918 йылдың декабренән алып 1919 йылдың ғинуарына тиклем 2-се Башҡорт полкы составында ҡыҙылдарға ҡаршы һуғыша.
1919 йылдың ғинуарында Башҡорт корпусы командующийы Зәки Вәлиди уны Стәрлетамаҡ фронтындағы башҡорт отрядтарының командиры итеп тәғәйенләй. 1919 йылдың 18 ғинуарында Әлишев етәкселегендәге башҡорт ғәскәрҙәре Нуҡай ауылында ҡыҙылдарҙың тулы бер полкын ҡыйрата. Был алышта күрһәткән батырлығы өсөн Хәлил Әлишевҡа штабс-ротмистр дәрәжәһе бирелә.
2-се Башҡорт кавалерия полкы командиры итеп тәғәйенләнә, һуңыраҡ был полк Башҡорт айырым кавалерия бригадаһы составына керә. Был бригада составында 1919 йылдың июнь-сентябрь айҙарында Украинала Көньяҡ фронтта Деникин армияһына ҡаршы яуҙарҙа ҡатнаша. Алыштарҙың береһендә көслө контузия ала.
1919 йылдың сентябрендә башҡорт ғәскәрҙәре составында Петроградҡа килә. Бында Башҡорт ғәскәрҙәре төркөмөнөң командиры итеп тәғәйенләнә, Юденич армияһынан Петроградты обороналауҙа ҡатнаша. Был алыштарҙа күрһәткән батырлыҡтары өсөн РСФСР-ҙың юғары дәүләт наградаһы — Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә. 1920 йылда Финляндия сигендә торған Башҡорт айырым уҡсылар бригадаһы менән командалыҡ итә.
30-сы йылдар аҙағында Ленинград ҡалаһында Сварочный техникумының военругы булып эшләй. 1937 йылдың 7 июнендә НКВД тарафынан ҡулға алына, шул уҡ йылдың 8 декабрендә атыла.