yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Мартан

Мартан — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы,Ингушетия/Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға 112өзенінің уң ярына тамағынан км өҫтәрәк Сунжа ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 61 км.

# Мартан
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, инештән Грозный ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07020001112108200005710
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200571
* Бассейн коды — 07.02.00.011
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Кесе Ик (Ишим ҡушылдығы)

Кесе Ик — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ишим йылғаһының һул ярына тамағынан 128 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 77 км.

# Кесе Ик (Ишим ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ишим (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Ишим (бассейндың Рәсәй өлөшө), йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010300212115300011774
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301177
* Бассейн коды — 14.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Нюдя-Яга

Нюдя-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хей-Яга йылғаһының уң ярына тамағынан 112 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Нюдя-Яга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000087730
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008773
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Дәүләт-ара стандартлаштырыу, метрология һәм сертификатлау советы

БДБ илдәренең Дәүләт-ара стандартлаштырыу, метрология һәм сертификатлау советы (рус. Межгосударственный совет по стандартизации, метрологии и сертификации Содружества независимых государств, ҡыҫҡ. МГС СНГ) Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе илдәрендә стандартлаштырыу һәм норматив документация буйынса төбәк ойошмаһы (БДБ МГС-ы) булып тора (Халыҡ-ара стандартлаштырыу ойошмаһы Советының 1995 йылдың 14 сентябрендә ҡабул ителгән ISO 40/1995 резолюцияһына ярашлы).
БДБ МГС-ы Халыҡ-ара стандартлаштырыу ойошмаһы (ИСО) — Төбәк стандартлаштырыу ойошмаһы тарафынан Евро-Азия стандартлаштырыу, метрология һәм сертификатлау советы (EASC) тип танылған.
МГС 1992 йылдың 13 мартында хөкүмәт-ара кимәлдәге «Стандартлаштырыу, метрология һәм сертификатлау өлкәһендә килешелгән сәйәсәт үткәреү тураһында килешеү»гә ярашлы ойошторола.
МГС-тың эш органдары — Минскиҙа даими эшләүсе секретариат һәм һәм стандарттар эшләү менән шөғөлләнеүсе дәүләт-ара техник комитеттар.
МГС Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе Башҡарма комитеты менән бергәләп эшмәкәрлекте көйләй, техник регламенттарҙы ҡулайлаштырыу, стандартлаштырыу, метрология һәм ярашлылыҡты баһалау (раҫлау) өлкәһендә килешелгән сәйәсәт үткәреү йәһәтенән ҡарарҙар ҡабул итә.
ГОСТ 1.0—92-гә ярашлы, халыҡ-ара стандартлаштырыу — ул дәүләт-ара мәнфәғәттәге объекттарҙы стандартлаштырыу.
# Кос-Вож (Вуктыль ҡушылдығы)

Кос-Вож — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вуктыль йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Кос-Вож (Вуктыль ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000017788
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001778
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Старая Сырца

Старая Сырца — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иртыш йылғаһының һул ярына тамағынан 1125 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Старая Сырца
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010100312115300007949
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115300794
* Бассейн коды — 14.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Вальдзассен

Вальдзассен (нем. Waldsassen) — ҡала һәм ҡала общинаһы. Германияның Бавария ерендә, Чехия Республикаһы сигендә урынлашҡан.
Үрге Пфальц административ округына буйһондоролған. Тиршенройт районы составына инә. Халыҡ һаны 6980 кеше (2010 йылдың 31 декабренә ҡарата). 66,54 км² майҙанды биләй. Рәсми коды — 158 3 09 77.
Вальдзассен ҡалаһы XII быуаттағы барокко цистерциан монастыры (Вальдзассен аббатлығы) менән билдәле, унда туристар күп йөрөй торған китапхана бар. Китапхана XVIII быуаттың данлыҡлы семәрле биҙәктәре менән билдәле. Ҡаланан 4 км алыҫлыҡта хаж ҡылырға килеүселәр араһында ҙур популярлыҡ яулаған XVII быуаттың Изге Троица сиркәүе (Kappl Dreifaltigkeitskirche) бар.
Немец бундес-лигаһында уйнаған, ә һуңынан Англияның Премьер-лигаһы һәм Германия йыйылма командаһының футболсыһы Хаманн Дитмар Хаманн (нем. Dietmar Hamann) был ҡалала тыуған.

# Вальдзассен
## Халыҡ

Ҡалып:Pop DE-BY
# Һаҙ сәпсәүе

Һаҙ сәпсәүе, сыйырсыҡтан ҙурыраҡ (поручейник)(лат. Tringa stagnatilis)
Бер аҙ һаралйынға оҡшаған һаҙ ҡошо. һырты көрәнһыу һоро. Яурындарына ҡарай эреләнә барған ҡара таптар менән ҡапланған. Ҡойроғоноң өҫ яғы, төбө һәм кәүҙәһенең аҫ яғы аҡ. Муйыны, тү¬ше, ҡабырғалары ваҡ ҡына көрәнһыу төртөктәр менән сыбарланған, ҡойроғонда ла арҡыры һыҙыҡтар бар. Ҡанатының оҙон ҡауырһындары ҡара-көрән. Суҡышы ҡара, аяҡтары йәшкелт, һаралйындан оҙон аяҡтары һәм са¬ғыуыраҡ төҫө менән айырыла.
Тауышы яңғырауыҡлы: «тлү-тлү-тлү».
Йылға һәм күлдәрҙең батҡыллы, түңгәкле ярҙарында, һаҙлыҡтарҙа йәшәй, һыу бөжәктәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Түңгәктәрҙә оя¬лай. Ҡара-көрән таплы 3—4 бөртөк һарғылт ҡабыҡлы йомортҡаһы була.
* Был орнитология тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
# Аникеев Иван Константинович

Аникеев Иван Константинович (20 сентябрь 1938 йыл — 17 май 2011 йыл) — ғалим-химик. 1956—1959 һәм 1962—2008 йылдарҙа — «Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһенең яуаплы хеҙмәткәре. Техник фәндәр кандидаты (1976). РСФСР-ҙың атҡаҙанған уйлап табыусыһы.

# Аникеев Иван Константинович
## Белеме

1956 — Салауат ҡалаһында 1-се һөнәрселек училищеһы. (хәҙер — Профучилище № 19).
1967 — Башҡорт дәүләт университеты.
1975 — И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть химияһы һәм газ сәнәғәте институты, аспирантура.

# Аникеев Иван Константинович
## Хеҙмәт биографияһы

Иван Константинович Аникеев 1938 йылдың 20 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Маҡар районы (хәҙерге Ишембай районы) Аникеевский ауылында тыуған.
1956—1959 йылдарҙа — 18-се комбинаттың 11-се цех операторы ярҙамсыһы; 1967 йылдан — Салауат нефть химияһы комбинатында (артабан «Салауатнефтеоргсинтез» производство берекмәһә һәм Газпром Нефтехим Салауат берекмәһе): инженер-технолог, начальник урынбаҫары, тәжрибә заводының тикшеренеү цехы начальнигы, синтез бүлеге начальнигы, 1979 йылдан — завод лабораторияһы начальнигы, 1982 йылдан — тәжрибә заводының баш инженеры; 1995—1997 йылдарҙа — баш инженер, 1984—1995 йылдарҙа һәм 1997 йылдан алып — нефть эшкәртеү заводында баш технолог.
2011 йылдың 17 майында Салауат ҡалаһында вафат була.

# Аникеев Иван Константинович
## Ғилми эшмәкәрлеге

Органик синтезда катализ өлкәһендә тикшеренеү эштәре үткәрә. Уның ҡатнашлығында бутил спирты етештереү үҙләштерелә.

# Аникеев Иван Константинович
## Бүләктәре

СССР Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең бронза миҙалы (1982)

# Аникеев Иван Константинович
## Библиография

15 ғилми эштең, 34 уйлап табыуҙың, 15 рационализаторлыҡ тәҡдимдәренең авторҙашы.
Уйлап табыуҙары араһында: Бутил спирты алыу ысулдары // СССР авторлыҡ танытмаһы № 1087510, Бутил спирты алыу ысулдары // авторлыҡ таныҡлығы № 638585, Ацетат ацетопропил спирт алыу ысулдары // авторлыҡ таныҡлығы № 614091, Аллилацетат алыу ысулдары // авторлыҡ таныҡлығы № 601277, Ацетопропилацетат алыу ысулы // авторлыҡ таныҡлығы № 548598.
Аникеев Иван Константинович. «Исследование и разработка процесса гидрирования продуктов гидроформилирования пропилена на скелетном никель-титан-алюминиевом катализаторе» [Текст] : Техник фәндәр кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә иткән диссертация (02.00.13) / Моск. ин-т нефтехим. и газ. пром-сти им. И. М. Губкина. — Москва : [б. и.], 1975. — 22 с. : ил.
# СССР Дәүләт премияһы

СССР-ҙың Дәүләт премияһы рус. Государственная премия СССР (1967—1991) — 1966 йылда КПСС Үҙәк Комитеты һәм СССР Министрҙар Советы тарафынан булдырылған йыл һайын тапшырыла торған дәүләт премияһы.
Дәүләт премияһы 1967 йылдан 1991 йылға тиклем Октябрь революцияһы көнөндә фән һәм техника, әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендәге күренекле ижади ҡаҙаныштар өсөн тапшырыла.

# СССР Дәүләт премияһы
## Статусы

1941—1955 йылдарҙа тапшырылған Сталин премияһы урынына ҡалған премия булып тора. Сталин премияһы лауреаттары үҙҙәренең миҙалдарын һәм документтарын Дәүләт премияһының ярашлы атрибуттарына алмаштырып алыу мөмкинлегенә эйә була.
1960-1980 йылдарҙа СССР-ҙа сыҡҡан белешмә әҙәбиәттә сәйәси вәзғиәткә ярашлы рәүештә Сталин премияһы үҙе лә «СССР Дәүләт премияһы» тип атала; «Дәүләт премияһы лауреаты, 1949 йыл» тип яҙылған мәғлүмәт артында тап ул тора.
СССР-ҙа 1957-1991 йылдарҙа бирелгән СССР-ҙың дәүләт премияһы — әһәмиәте буйынса ла, аҡсалата бүләкләү күләме буйынса ла СССР-ҙың Ленин премияһынан һуң икенсе урында тора. СССР Дәүләт премияһын булдырғанда уның күләме 5000 һум тәшкил итә (Ленин премияһы күләменең яртыһы). Әммә буласаҡ лауреатҡа талаптар ҙа уныҡы тиклем юғары булмай. Әгәр СССР Дәүләт премияһы менән «Ватан фәнен үҫтереүгә ҙур өлөш индергән ғилми тикшеренеүҙәр өсөн» бүләкләнһәләр, Ленин премияһын алыу өсөн «фәндә һәм техникала яңы йүнәлештәр асҡан һәм әлеге өлкәлә бөтә донъя ҡаҙаныштарынан артып киткән айырыуса ҙур фәнни тикшеренеүҙәр» талап ителә. Бүләкләнеүселәр йыл һайын 100 кешегә тиклем етә: улар араһында яҙыусылар, ғалимдар, сәнғәт эшмәкәрҙәре була. Өсәр тапҡыр был премияны алыусылар: С. Т. Айытматов, О. Н. Ефремов, В М. Шумский, В Н. Челомей, С П. Непобедимый була.
Союздаш республикаларҙа тармаҡ республика дәүләт премиялары булдырылған, мәҫәлән, архитектура өлкәһендә РСФСР Дәүләт премияһы менән бүләкләү ҡаралған.
1991 йылдан башлап Рәсәй Федерацияһында СССР Дәүләт премияһының дауамсыһы итеп Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияһы булдырыла.

# СССР Дәүләт премияһы
## Лауреаттар исемлеге
### Фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты

* СССР-ҙың фән һәм техника өлкәһендәге Дәүләт премия лауреаттары (1967—1975)
* СССР-ҙың фән һәм техника өлкәһендәге Дәүләт премия лауреаттары (1976—1980)
* СССР-ҙың фән һәм техника өлкәһендәге Дәүләт премия лауреаттары (1981—1985)
* СССР-ҙың фән һәм техника өлкәһендәге Дәүләт премия лауреаттары (1986—1991)

# СССР Дәүләт премияһы
## Лауреаттар исемлеге
### Әҙәбиәт, сәнғәт һәм архитектура өлкәһендәге премия лауреаттары

* Ленин комсомолы премияһы
* СССР республикалары дәүләт премиялары
* Рәсәй федерацияһының дәүләт премияһы
* СССР Министрҙар Советы премияһы
* СССР-ҙың маҡтаулы исемдәре
# Бәғеҫ

Бәғеҫ (ғәр. البعث بعد الموت‎ — әл-Бәғҫ бәд әл-мәүт‎ — үлгәндән һуң терелеү; рус. аль-Бас бад аль-маут) — ислам эсхатологияһында — заман ахырында дөйөм терелеү. Бәғеҫкә ышаныу ислам диненең Ахыры заманды (ахирәт) күҙ аллауҙың бер өлөшө һәм ислам иманының (ғаҡидә) төп принциптарының береһе булып тора.

# Бәғеҫ
## Дин ғилемендә

Ортодоксаль ислам тәғлимәтенә ярашлы, йәндәр ҙә, тән дә тереләсәк. Әл-Хаж сүрәһенең 6 һәм 7 аятында шулай тиелә : « Был — сөнки Аллаһ хаҡ, һәм Ул үлектәрҙе терелтә, һәм Ул һәр нәмәгә ҡөҙрәтле, һәм сәғәте киләсәк — унда шик юҡ! — Һәм Аллаһ кешеләрҙе ҡәберҙәренән терелтеп сығарасаҡ.». Мосолмандар был ваҡиғаға ҙур әһәмиәт бирә.
Бәғеҫ һүҙе Ҡөрьәндең 15 аятында телгә алына. Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең сөннәтендә был ваҡиға тураһында ентекләп аңлатыла. Ородоксаль ислам тәғлимәтенә ярашлы, үлемдән һуң хәл-торош тормоштоң бер төрө булып тора, әммә юҡҡа сығыу түгел.
Ислам дине буйынса, мәрхүмдәрҙең йәне үлгәндән һуң теге донъяға эләгә (бәрзәх). Тәндәрен ташлап киткән йәндәр бәрзәхтә хозурлыҡ, йә ғазап кисерә (ҡәбер ғазаптары), улар ҡиәмәт көнөнә тиклем шунда ҡаласаҡ. Фәрештәләр һәм кешеләр үлеп бөткәс, Исрафил үлгәндәрҙең Яуап көнө (ҡиәмәт) өсөн терелеүе тураһында борғо тауыштары менән хәбәр итер.

# Бәғеҫ
## Башҡорт телендә

Бик күп ислам дине терминдары кеүек үк, әл-Бәғҫ бәд әл-мәүт — үлгәндән һуң терелеү «Бәғеҫ» тигән ҡыҫҡа вариантта башҡорт теленә лә инеп киткән
# Сыртым-Ю

Сыртым-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Локчим йылғаһының уң ярына тамағынан 188 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Сыртым-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000017726
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001772
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Элле-Игол

Элле-Игол — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кулын-Игол йылғаһының уң ярына тамағынан 266 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.

# Элле-Игол
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200038255
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203825
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Летница (Шеньг ҡушылдығы)

Летница — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шеньга йылғаһының һул ярына тамағынан 78 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Летница (Шеньг ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000032091
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003209
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Хәмиҙуллина Миңлегөл Фәрхит ҡыҙы

Хәмиҙуллина Миңлегөл Фәрхит ҡыҙы (1932 — 21.06.2022) — һауынсы, малсы, күп тапҡыр социалистик ярыш еңеүсеһе, ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1979, 1981)

# Хәмиҙуллина Миңлегөл Фәрхит ҡыҙы
## Биографияһы

Миңлегөл Фәрхит ҡыҙы Хәмиҙуллина БАССР-ҙың Салауат районы Ишембай ауыл советына ҡараған Миндеш ауылында тыуған, биш бала тәрбиәләп үҫтергән.
Ғүмер буйына (һуңғараҡ) «Восток» колхозы тип үҙгәртелгән Чкалов колхозында һауынсы, быҙау ҡараусы булып эшләй. «Восток» колхозының чемпион-һауынсыһы" тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була. Күп тапҡыр «Юғары етештереү күрһәткестәре өсөн» социалистик ярыш еңеүсеһе була. Урындағы Советтарға депутат итеп һайлана.
Күп тапҡырҙар социалистик ярыш еңеүсеһе була. 1995 йылда ғына хаҡлы ялға китә.
Намыҫлы һәм маҡтауғы лайыҡ хеҙмәте өсөн 1979, 1981 йылдарҙа Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордендары, күп һанлы миҙалдар һәм Почёт грамоталары менән бүләкләнгән.

# Хәмиҙуллина Миңлегөл Фәрхит ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1979).
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1981)
* Салауат районының почётлы гражданы
# Һаҙ турғайы

?Һаҙ турғайы :
Инә ҡош :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Суб-тип: | Ҡабырғалылар |
| Класс: | Ҡоштар |
| Отряд: | Турғай һымаҡтар |
| Ғаилә: | Һоло турғайҙары |
| Ырыу: | Һоло турғайҙары |
| Төр: | Һаҙ турғайы |
Латинса исеме :
Emberiza aureola Pallas, 1773 :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 554225 NCBI 433632 |
Һаҙ турғайы рус. Дубровник, лат. Emberiza aureola Pall— Рәсәйҙең һҙәм Себерҙең үҙәк һыҙатында йәшәй торған ваҡ ҡош йәки турғай.

# Һаҙ турғайы
## Ҡылыҡһырлама

Турғай ҙурлыҡ. Күберәк яңғыҙ йәки парлашып йөрөй¬ҙәр. Үлән йәки ҡыуаҡҡа ултырып һайрай. Ата ҡоштоң һырты көрән, сикәләре, тамағы йымылдап торған ҡара. Түшендә арҡыры көрән һыҙыҡ бар. Ҡанаттары һәм ҡойроғо ҡара. Яурынынан аҡ һыҙыҡ үтә. Аҫ яғы аҡһыл һары. Инә ҡоштоң һырты аҡ таплы һорғолт көрән, һоло турғайынан ҡара сикәләре һәм ҡара тамағы менән айырыла.

# Һаҙ турғайы
## Тауышы

Тауышы тоноҡ ҡына: «тик-тик». Матур һыҙғырып һайрай.

# Һаҙ турғайы
## Йәшәү рәүеше

Болондарҙа, таллы туғайҙарҙа, һыу буйҙарында, һаҙлыҡтарҙа йәшәй. Бөжәктәр һәм үлән орлоҡтары менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ерҙә оялай. Ҡара һипкелле бөртөк йәшкелт һоро йәки алһыу зәңгәр йомортҡаһы була.
# Лаҡлы мәмерйәһе

Лаҡлы мәмерйәһе — Башҡортостан Республикаһының Салауат районы территорияһындағы карст мәмерйәһе. Лаҡлы ауылынан 1,6 км алыҫлыҡта, шул уҡ исемдәге йылғаның уң битләүендә урынлашҡан. 1965 йылдан — тәбиғәт һәйкәле.

# Лаҡлы мәмерйәһе
## Һүрәтләнеше

Лаҡлы мәерйәһе үрге карбон эзбизташтарынан барлыҡҡа килгән. Таш-Ҡыуыш тураһында тәүге тапҡыр 1770 йылда Петер Симон Паллас үҙенең «Путешествие по разным местам Российского государства» китабында яҙған. 1889 йылда мәмерйәне академик Ф. Н. Чернышёв тасуирлаған, ә 1914 йылда ул археолог С. И. Руденко тарафынан тикшерелгән.
Таш-Ҡыуыш Сүлмәктауҙа урынлашҡан, «түбәнге ташкүмер визей эзбизенән тора», ти ғалимдар. Мәмерйәгә инеү урыны ике күҙгә оҡшаған тишекте хәтерләтә.
1965 йылда Лаҡлы мәмерйәһе Башҡортостандың тәбиғәт һәйкәле тип иғлан ителә.
Лаҡлы мәмерйәһе горизонталь залдар һәм галереяларҙан ғибәрәт. Лаҡлы мәмерйәһенең оҙонлоғо — 252 метр, тәрәнлеге — 31 метр, уртаса киңлеге 19,5 м, бейеклеге 5 м. Майҙаны — 5 288 квадрат метр. (Икенсе мәғлүмәт бына шундай: оҙонлоғо — 105 метр, киңлеге 45 метр, бейеклеге — 19 метр).
Мәмерйә ауыҙы Лаҡлы йылғаһы кимәленән 34 метр бейеклектә урынлашҡан. Ингән ерҙән йыраҡ түгел 30 градусҡа ауыш, текәлеге 14 метр тәшкил иткән төшөү юлы бар. Тайып йығылмаҫ өсөн, бик һаҡ ҡына төшөр кәрәк. Ҡыш һәм яҙ көндәре ул ныҡ тайғаҡ була. Унда йыл әйләнәһенә һалҡын.
Төшөп еткәс, Вестибюль тип йөрөтөлгән ҙур залға барып керәһең. Иҙәндә ҙур таштар, урыны менән — боҙ осрай. Залдың төньяҡ-көнсығышына тар һәм ҡыҫҡа юл китә. Төньяҡҡа 80 метрлыҡ галерея буйлап үткәс, 20-25 метр оҙонлоғондағы тағы бер залға барып сығаһың. Бында матур төҫлө буям ағып төшкән һыҙаттар (натёки) күрергә мөмкин. 40 метр оҙонлоғондағы тағы бер галерея Лаҡлы мәмерйәһенең өсөнсө (һуңғы) залына алып килә. Уның дәүмәле — 50-гә 28 метр, бейеклеге — 13 метр.
Был кәшәнәнең төп «һөйкөмлөгө» — ҡатып ҡалған шарламаға оҡшаған ике ҡатлаулы кальцит «ағымы». Бында шулай уҡ ҙур булмаған сталактиттар ҙа бар.
Мәмерйә Лаҡлы йылғаһына параллель һуҙылған. Таш-Ҡыуышта шулай уҡ төбөндә һыуы булған 3 метр тәрәнлегендәге ҡойо бар. Бер минутҡа ғына, йылға аҫҡараҡ төшкән икән, тип күҙ алдына килтерһәк, спелеологтарға мәмерйәнең тағы бер, түбәнге, ҡаты күренер ине. Лаҡлы мәмерйәһе юл өҫтөндә генә урынлашҡан һәм уға инеү сағыштырмаса еңел.
Шуға ла уның торошо насар хәлдә: стена, түшәмдәре ҡоромло, ҡараңғы, сүп-сар ҙа осрай. Лаҡлы мәмерйәһенең GPS-координаталары: N 55º 11.564´; E 058º 31.422´.
Мәмерйәлә ярғанаттар йәшәй.
# Иррегуляр ғәскәрҙәр

Иррегуляр ғәскәрҙәр (һуңғы латинса irregularis — дөрөҫ түгел) — ҡайһы бер дәүләттәрҙә ҡораллы көстәрҙең ҡәтғи ойошмаған, комплектлау, хәрби хеҙмәт үтеү, уҡытыу тәрбиә биреү даими булмаған, регуляр ғәскәрҙән кейеме менән ныҡ айырылып торған , ҡайһы берҙә үҙ-үҙҙәрен кейендереп, ҡоралландырып, аттар менән тәьмин иткән хәрби частары, берләшмәләре һәм берекмәләре атамаһы.
Даими ғәскәрҙәрҙән айырмалы булараҡ, хеҙмәтте һәр саҡ түгел, ә айырым осорҙа ғына алып баралар (Рәсәйҙә элек — казак, ҡалмыҡ, башҡорт-мишәр ғәскәре һәм башҡалар).
Беренсе донъя һуғышынанһуң донъяның бөтә алдынғы дәүләттәрендә лә юҡҡа сығарыла. Быға тиклем улар Австро-Венгрияла (кроата, пандурҙар), Төркиәлә (башибузук, черкес, курдтар) булып килгән, ә XX быуат башында Англия, Франция колонияларында урындағы халыҡтарҙан ғәскәрҙәр ойошторолған.
Хәҙерге шарттарҙа уларҙың тарау-торау хәрби формированиеларҙан, халыҡ ополчениеһынан (халыҡ ғәскәре) һәм төрлө составлы һәм тәғәйенләнешле хәрбиләштергән отрядтарҙан тороуы мөмкин. Бынан тыш, бөгөн иррегуляр ғәскәркәрҙәргә дошмандың киң күләм зыян килтергән ҡорал ҡулланыуы эҙемтәләрен бөтөрөүҙә ҡатнашыу, аварияларҙа ҡотҡарыу, тергеҙеү эштәре алып барыу, хәрби хәл режимын тәьмин итеү, шулай уҡ оккупацияла ҡалған территорияларҙа көрәштә партизан алып барыу йөкмәтелеүе мөмкин

# Иррегуляр ғәскәрҙәр
## Рәсәйҙә

Рәсәй империяһы ҡораллы көстәренең ҡоро ер көстәре (хәрби көстәр) 1881 йылда :
* регуляр (даими);
* иррегуляр (даими булмаған).
   "уларҙан тәүгеләре… төп көс булып тора, икенселәре ғәскәри әҙерлек буйынса ҡайтышыраҡ булһа ла , ҡайһы бер хеҙмәттәрҙә регуляр ғәскәрҙән файҙалыраҡ булып тора
Рус дәүләте Украинаһында сикте һаҡлау һәм оборона маҡсатында урынлаштырылған казак ғәскәрҙәре, үҙ хеҙмәте өсөн башҡа Рәсәй ҡатламдары менән сағыштырғанда борондан ҙур льготалар менән файҙаланған.
Рәсәйҙә иррегуляр ғәскәрҙәр составы:
* Казактар (казак ғәскәре);
* Башҡа ҡәүемдәр частары (инородцы).
XVII быуат уртаһында һәр саҡ урыҫ армияһы походтарында һуңғараҡ казак ғәскәренә беркетелгән ҡалмыҡ атлылары булыуы күренә. Даими ҡораллы көстәр (XVIII быуат башында) төҙөлгәндән һуң иррегуляр ғәскәр атлы еңел кавалерия һәм казак ғәскәре — Дон, Ҡара диңгеҙ, Әстерхан, Яйыҡ һәм башҡа казак атамалары менән йәшәп килгән.XX быуат башында улар составына шулай уҡ дағстан һәм кубань милицияһы, Дағстан атлы полкы һәм Төркөстан атлы дивизионы инә.
Шулай уҡ улар иҫәбенә ингәндәр:
* Милиция
* Дәүләт ополчениеһы

# Иррегуляр ғәскәрҙәр
## Хәҙерге иррегуляр ғәскәрҙәр

* Белоруссия территориаль ғәскәрҙәре
* Бөйөк Британия территориаль армияһы
* Ҡаҙағстан территориаль ғәскәрҙәре