yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Сәйфуллин Мөхәмәтйән Хәҙис улы

Сәйфуллин Мөхәмәтйән Хәҙис улы (рус. Сайфуллин Мухаметьян Хадисович, или Сайфуллин Мухамедьян (Мухамеджан, Мухамедзян) Харисович 1 июль 1911 йыл—1975 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец, гвардия рядовойы, һуңғараҡ гвардия ефрейторы.

# Сәйфуллин Мөхәмәтйән Хәҙис улы
## Биографияһы

Сәйфуллин Мөхәмәтйән Хәҙис улы 1911 йылдың 1 июлендә хәҙерге Башҡортостандың Хәйбулла районы Мәмбәт ауылында тыуа. 1942 йылдың декабрендә Хәйбулла районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. Фронтта 1943 йылдың майынан һуғыша. 16-сы кавалерия дивизияһы 62-се гвардия кавалерия полкында 1‑се эскадрондың ҡул пулеметы тоҫҡаусыһы, дағалау тимерсеһе булып хеҙмәт итә. 1944 йылдың 3 февралендә Сәйфуллин Мөхәмәтйән Хәҙис улы 142 м бейеклек районында үҙенең взводынан алда барып, беренсе булып билдәләнгән маҡсатҡа етә һәм ДПД уты менән алты немец һалдатын юҡ итә. Бынан тыш мылтығы менән яралы иптәшен алып сыға. 1-се эскадрондың ҡул пулеметы тоҫҡаусыһы Сәйфуллин Мөхәмәтйән Хәҙис улы «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә. Сәйфуллин Мөхәмәтйән Хәҙис улы дағалау тимерсеһе вазифаһында булып, урманда аттарҙың дағаларын тикшерә һәм бөтә яҡшы икәнлегенә ышанғас, карабинын ҡулына алып һөжүм итеүсе иптәштәре менән стройҙа бара, шул ваҡыт окопта өс немецты аңғарып ҡала һәм мәргән атып, икеһен юҡ итә, береһе ҡайҙалыр ҡаса. Шулай итеп, Сәйфуллин ике атты дағалай, ике немецты тышаулай.
1945 йылдың 14 июнендә Сәйфуллин Мөхәмәтйән Хәҙис улы Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.
# Дрёбишау

Дрёбишау (нем. Drobischau) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 504 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,61 км². Диңгеҙ кимәленән 593 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7426 һәм автомобиль коды — SLF.
# Бекетов ауыл Советы (Йәрмәкәй районы)

Бекетов ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Йәрмәкәй районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Бекетов ауылы.

# Бекетов ауыл Советы (Йәрмәкәй районы)
## Тарихы

1986 йылда барлыҡҡа килә.
1986 йылдың 18 февралендәге 6-2/85 һанлы «Йәрмәкәй районы составында Бекетов ауыл Советы ойошторолоу тураһында» Ҡарарҙа әйтелә:
1998 йылда Бишбүләк районы Михайловский ауыл Советының Кожай-Максим ауылы Бекетов ауыл Советы составына тапшырыла. Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһы Бишбүләк районы Михайловский ауыл Советының Кожай-Максим ауылы территорияһын Башҡортостан Республикаһы Йәрмәкәй районы Бекетов ауыл Советы составына тапшырыу тураһында» Законда былай тип әйтелә:
   Башҡортостан Республикаһы Бишбүләк районы Михайловский ауыл Советының Кожай-Максим ауылы территорияһын Башҡортостан Республикаһы Йәрмәкәй районы Бекетов ауыл Советы составына күсерергә.
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Ҡарасай-Черкес Республикаһы

| (аудио) |
| (аудио) | Ҡарасай-Черкес Республикаһы гимны |
| (аудио) | noicon |
| Помощь по воспроизведению |
Ҡарасай-Черкес Республикаһы (ҡарас.-балҡ. Къарачай-Черкес Республика, ҡаб.-черк. Къэрэшей-Шэрджэс Республикэ, абаз. Къарча-Черкес Республика, нуғ. Карашай-Шеркеш Республикасы) — республика, Рәсәй Федерацияһы субъекты, Төньяҡ Кавказ федераль округы составына инә.
Баш ҡалаһы — Черкесск.

# Ҡарасай-Черкес Республикаһы
## География

Ҡарасай-Черкес Республикаһы төньяҡта — Ставрополь крайы, көнсығышта — Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы, көньяҡта — Абхазия һәм Грузия, көнбайышта — Краснодар крайы менән сиктәш. Майҙаны — 7987 км².

# Ҡарасай-Черкес Республикаһы
## Тарих

РСФСР составындағы автономиялы өлкә булараҡ 1922 йылдың 12 ғинуарында ойошторола. 1992 йылда республика тип үҙгәртелә.

# Ҡарасай-Черкес Республикаһы
## Халҡы

Рәсәй Дәүләт статистикаһы федераль хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса, республика халҡы 467 797 (2016) кеше тәшкил итә. Халыҡ тығыҙлығы — 32,77 кеше/км² (2016). Ҡала халҡы — 42,8 % (2015).
Республикала башлыса Ҡарасайҙәр (38,5 %), урыҫтар (33,6 %), черкестар (11,3 %), абазиндар (7,4 %) һәм нуғайҙар (3,3 %) йәшәй. 2002 йылда — 134, 2010 йылда — 110 башҡорт йәшәгәне теркәлгән.
# Азов ҡарауыл ҡалансаһы

Азов ҡарауыл ҡалансалары— Ростов өлкәһе Азов ҡалаһы янында 1660-сы йылдарҙа Дон ярҙарында төҙөлгән ҡоролмалар.

# Азов ҡарауыл ҡалансаһы
## Тарих

1663 йылда Азов ҡәлғәһенән 3 саҡрым өҫтәрәк торған Дон ярҙарында, йылға икегә бүленеп тармаҡланған урында ике башня: Варин-холда һәм Джан-холда ҡалансалары — төҙөлгән. Улар һуңынан, билдәле булғанса, Новосергиевка һәм Никонов башнялары тип йөрөтөлә. Башнялар бер-береһе менән өс тимер сылбыр менән тоташтырылған булғанлыҡтан, Дондан асыҡ диңгеҙгә сығыусы юлды кәртәләп торғандар.
1695 йылда рустар төрөктәрҙең Азовын ала алмаһалар ҙа, хәрби хәрәкәттәр барышында был башнялар баҫып алына. Башняны алыуҙа үҙ теләге менән ҡатнашып, уны яулап алыусы дон казактарының һәр бер кешеһенә 10 һум премия вәғәҙә ителгән. Беренсе ҡалансаны 14 июлдә, икенсеһен 14- 15 июль төнөндә яулап алалар. Был ҡалансаларҙа төрөк пушкалары булған. Һуңынан манара-ҡалансалар Новосергиевск ҡалаһы тип аталған.
Дондың һул ярында Пётр I бойороғо буйынса башня-ҡалансалар янында бәләкәйерәк ҡәлғә төҙөлә. 1695 йылда, Азовты ҡамап тотоу тамамланғас, башня- ҡалансаларҙы 3 мең ҡораллы стрелецтар яулап алғандар. 1696 йылдың яҙында Новосергиевка һәм Никоновҡәлғәләре Рәсәй ҡоро ер армияһы һәм флотының йыйыу пунктына, ә Азов губерна ҡалаһына әйләнгән. Башня -ҡалансаларҙың тарих-хәрби әһәмиәте кәмегән. Бында хәҙерге көндәрҙә Дон йылғаһының ике ярында юғары вольтле электр бағаналары тора.
# Лыстога

Лыстога — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Корега йылғаһының уң ярына тамағынан 8,4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Лыстога
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кострома йылғаһы Исады һыу үлсәү посына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300112110000012465
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001246
* Бассейн коды — 08.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Вамшереньга

Вамшереньга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шереньга йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 77 км.

# Вамшереньга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000031803
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003180
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Балтырган (йылға)

Балтырган — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Сумульта йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Балтырган (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100006558
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100655
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Мэлсо-Яха

Мэлсо-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ямбу-То күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Мэлсо-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300079211
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307921
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Рыбная Тулатка

Рыбная Тулатка, Балыҡлы Тулат — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Нярга йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Рыбная Тулатка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010600112115200027665
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202766
* Бассейн коды — 13.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Арыҫлан (Наҙы-Петровск районы)

Арыҫлан — Силәбе өлкәһенең Наҙы-Петровск районындағы ауыл. Шемаха ауыл биләмәһенә керә. Почта индексы — 456981, ОКАТО коды — 75 244 844 002, ОКТМО коды — 75 644 444 106.

# Арыҫлан (Наҙы-Петровск районы)
## Тарих

Элгәре Арыҫлан ауылы халҡы башҡорттарҙың Өпәй ыры­уына ҡараған. Ауылдың боронғо атамаһы — Күсем, яңы атамаһы Арыҫлан исемле кешенән барлыҡҡа килгән. Уның улы 1834 йылғы ревизия теркәгән — ул 1744—1824 йылдарҙа йәшәгән Ғәббәс Арыҫ­ланов (Ғәббәс Арыҫлан улы).
Өпәй ырыуы башҡорттары барлыҡ башҡорт ихтилалдарында әүҙем ҡатнашҡандар, бының сәбәбе булып Башҡортостандың был төбәгендә сәнәғәттең үҫеүе, яңы заводтарҙың барлыҡҡа килеүе, урың һәм башҡа милләт вәкилдәренең күп­ләп күсеп ултырыуы башҡорт ырыуҙары — өпәй һәм уларҙың күршеләре — һыҙғы һәм ҡошсо аҫаба ерҙәрен бик ныҡ кәмеүе булып торған. Был ихтилалдарҙы баҫтырыу һөҙөмтәһендә, өпәйҙәр­ҙең бер өлөшө карателдәргә ҡол итеп өләшелгән, икенселәрен суҡындырғандар, өсөнсөләрен башҡа ҡатламдарға (сословие­ларға) күсерлергәндәр. Уларҙың ерҙәре бер яҡтан заводтар (Михайлов, Үрге һәм Түбәнге Һәргә (Серга) заводтары), ә икенсе яҡтан килмешәк урыҫ һәм татар крәҫтиәндәренең ауылдары менән уратып алына башланған. Һөҙөмтәлә өпәй башҡорттарының бер өлөшө суҡындырылған, икенсе өлөшө татарҙар менән ныҡ аралашып бер-береһенең телен үҙләштергән.
Ихтилалдарҙа ҡатнашҡандары өсөн Арыҫлан ауылы халҡын башҡа сословиеға — типтәр ҡатламына күсергәндәр. 1834 йылғы ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылда типтәрҙәрҙән 120 ир заты йәшәгән. Типтәр сословиеһында булыуҙарына ҡарамаҫтан улар 92730 дисәтинә ер биләгән, был ҡатламдың нормаһынан 26 тап­ҡырға артып киткән. Бының сәбәбе булып Арыҫлан ауылы халҡы көсләп башҡорттан — татарға, та­тарҙарҙан типтәргә күсерелһә лә, шул өпәй ырыуы грамотаның хужаһы бу­лып ҡалған һәм күп ерҙе биләгәнн.
Хәҙерге заманда ауылдың өпәй башҡорттары оҙаҡ йылдар дауамында типтәр йәки татар сословиеһына көсләп индерелеп, һуңыраҡ мәктәптәрендә татар телендә генә уҡытылып икенсе халыҡ вәкилдәре булып киткәндәр.

# Арыҫлан (Наҙы-Петровск районы)
## Халыҡ һаны

2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 711 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 351 ир һәм 360 ҡатын-ҡыҙ.
2002 йылда ауылда 892 кеше йәшәгән.
# Айытҡолов Азат Миңлеғәле улы

Айытҡолов Азат Миңлеғәле улы (27 ғинуар 1956 йыл) — ҡурайсы, педагог, Рәсәйҙең атҡаҙанған (1998), Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1991), Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы(1990) һәм Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (2000) лауреаты, Салауат Юлаев ордены кавалеры (2021).

# Айытҡолов Азат Миңлеғәле улы
## Биографияһы

Азат Миңлеғәле улы Айытҡолов 1956 йылдың 27 ғинуарында Башҡорт АССР-ы Матрай районының (1992 йылдан Башҡортостан Республикаһы Йылайыр районы) Юлдыбай ауылында тыуған. Өфө ҡалаһындағы 1-се интернат-мәктәптә белем ала. 1977 йылда Өфө сәнғәт училищеһын Ғата Сөләймәнов класы буйынса тамамлай. 1975—1978 йылдарҙа Өфө сәнғәт училищеһында уҡытыусы булып эшләй, 1978 йылдан — Башҡорт дәүләт филармонияһының ҡурайсы—солисы.
1994 йылда ситтән тороп Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.
2007—2010 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Ҡурайсылар союзы идараһы рәйесе.
2021 йылдың 27 ғинуарында Азат Айытҡолов Салауат Юлаев ордены менән бүләкләнде.

# Айытҡолов Азат Миңлеғәле улы
## Ижади эшмәкәрлеге

Инструменталь башҡарыу сәнғәтенең классик традицияларын дауам итеүсе, ҡурайҙа уйнауҙың бөтә алымдарын виртуоз ҡуллана. Репертуарында оҙон көйҙәрҙең инструменталь варианттары, шул иҫәптән «Ашҡаҙар», «Буранбай», «Ғилмияза», «Таштуғай», «Тәфтиләү», «Уйыл», «Урал», инструменталь көйҙәр «Йәйәүле Мәхмүт», «Сыңрау торна», йыр‑бейеү көйҙәре «Зарифа», «Мөғлифә», «Суҡ муйыл», «Перовский», «Порт‑Артур» һ. б.
Ҡарағалпаҡ АССР‑ы (1976) һәм Яҡут АССР‑ында (1978) БАССР әҙәбиәте һәм сәнғәте көндәрендә, Сыуаш АССР‑ында БАССР мәҙәниәте көндәрендә (1981) ҡатнаша. Донъяның 30 илендә гастролдә була. Уҡыусылары араһында Башҡортостандың халыҡ артисы, ҡурайсы һәм йырсы Рәсүл Ҡарабулатов, республиканың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре Н. М. Кейекбирҙин һәм Р. Х. Нәҙерғолов.
Башҡортостандың Ауырғазы, Бишбүләк, Дәүләкән, Йылайыр, Ҡырмыҫҡалы, Миәкә, Шишмә һәм Әлшәй райондарында, Ҡурған һәм Пермь өлкәләрендә, Мәскәүҙә ҡурайсылар ансамблдәрен ойошторған.

# Айытҡолов Азат Миңлеғәле улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Салауат Юлаев ордены (2021)
* Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (2000)
* Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы (1998)
* БССР‑ҙың халыҡ артисы (1991)
* Ғәлимов Сәләм исемендәге премия (1990)
* БАССР‑ҙың атҡаҙанған артисы (1987)
* Халыҡ музыка ҡоралдарында уйнаусыларҙың Бөтә Рәсәй конкурсы дипломанты (Тула, 1986)
* Йомабай Иҫәнбаев исемендәге республика ҡурайсылар конкурсында Гран-при яулаусы (1980)
# Оло Речка (Кузюг ҡушылдығы)

Оло Речка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кузюг йылғаһының һул ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Оло Речка (Кузюг ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300312111100035393
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103539
* Бассейн коды — 10.01.03.003
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Хәсән ибн Али

Әл-Хәсән ибн Али әл-Ҡорайыши (ғәр. الحسن بن علي بن أﺑﻲ طالب‎; 1 март 624(06240301) — 5 март 669) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ейәне, ике туған ҡустыһы Али ибн Әбү Талиптың һәм ҡыҙы Фатиманың улы. Бишенсе хәлифә (661 йылдың ғинуарынан июлгә тиклем). Шиғыйҙарҙың икенсе имамы. Шиғыйҙар Хәсәндең үлеменә Мүәвиә ибн Әбү Суфыян ғәйепле, ә үлтереүсеһе — уның ҡатыны тип һанай.

# Хәсән ибн Али
## Биографияһы
### Атаһы

Атаһы Али (Ғәли) ибн Әбү Талип — атаҡлы сәйәсмән һәм йәмәғәт эшмәкәре; Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ике туған ҡустыһы, кейәүе һәм сәхәбә, дүртенсе хаҡ хәлифә (656—661) һәм шиғыйҙарҙың беренсе имамы.
Хәҙрәте Али Ислам ҡабул иткән беренсе бала була; Мөхәммәт Пәйғәмбәр иң тоғро сәхәбәләренең береһе. Ислам дошмандары менән алып барған барлыҡ яуҙарҙа ҡатнаша. Тарихта фажиғәле яҙмышлы хәлифә булып теркәлеп ҡала, сөнки уны харижиҙар үлтерә.

# Хәсән ибн Али
## Биографияһы
### Әсәһе

Фатима бинт Мөхәммәт (ғәр. فاطمة بنت محمد‎‎) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ҡатыны Хәҙисәнән донъяға килгән, бик яратҡан кесе ҡыҙы. Рәсүлдән ҡалып вафат булған берҙән-бер балаһы.
Мөхәммәт Пәйғәмбәр яуҙарҙан ҡайтыу менән беренсе итеп сәләмде Фатимаға биргән, ә киткәндә иң һуңында уның менән хушлашҡан.
   — Сәхих Тирмизи, т.2, б.319
Фатима исеме Ислам донъяһында бик ҙурлана, ихтирам ителә. Башҡорттарҙың ауыҙ — тел ижадында, им-томда Рәсүлебеҙҙең хәләл ефете Ғәйшәнең һәм ҡыҙы Фатиманың исемдәре ҡушып ҡулланыла һәм шифалы көскә эйә тип һанала

# Хәсән ибн Али
## Биографияһы
### Балалары

Хәсәндең 15 балаһы булған (8 улы, 7 ҡыҙы).
Сығанаҡтарҙа Хәсәндең никахтары һәм ҡатындарын айырыуҙары яҙылған, мәгәр уларҙың һандары бәхәсле. Ҡатындарының исемдәре бик асыҡ булмаһа ла, балаларыныҡы бер аҙ килеп еткән.

# Хәсән ибн Али
## Биографияһы
### Хәлифәлеге

Атаһы Али ибн Әбү Талип хәлифә булған осорҙа Сиффин һуғышында ҡатнашҡан. 661 йылда уның фажиғәле үлеменән һуң Хәсән р.ғ. Ғәрәп хәлифәте хәлифәһе итеп һайлана, мәгәр бер нисә айҙан бының өсөн кәрәгенсә көсө һәм матди мөмкинлеге юҡлығын күреп, хакимлыҡты Мүәвиә I ибн Әбү Суфыянға тапшыра. Тәхеттән баш тартҡас, ул ағаһы Хөсәйен менән Мәҙинәгә ҡайтып китә. Килешеү буйынса, Мүәвиәнең үлеменән һуң Ғәрәп хәлифәте менән идара итеү ҡабат Хәсәнгә ҡайтырға тейеш була. Шиғыйҙар фекеренсә, Мүәвиә ҡулынан хакимиәтте ысҡындырғыһы килмәй, улы Йәзидкә ҡалдырырға теләй. Шуның өсөн дә улар имам Хәсәнде ағыулап үлтерә.

# Хәсән ибн Али
## Хәҙис шәриф

Хәҙистә уның хаҡында әйтелгән:
   Мөхәммәт Пәйғәмбәр ғәләйһиссәләм Хәсән ибн Али үҙе янында булғанда былай тигән: «Хаҡ ки, был балам — хаким, Аллаһ уның аша мосолмандарҙың ике ҙур төркөмөн берләштерәсәк».
# Ись-Юган

Ись-Юган — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ун-Амп-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Ись-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300029272
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302927
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Толица

Толица — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Солица йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Толица
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000030776
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003077
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Край

Край — ҡайһы бер илдәрҙә йәки дәүләттәрҙә административ-территориаль берәмек.
Край Грузия, Чехия, Словакия һәм Латвияның территориаль берәмеге булып тора.
# Ҡаҡы

Ҡаҡы (рус. Свербига восточная, лат. Bunias orientalis L.) — ике өлөшлөләр класының әүернә сәскәлеләр ғаиләһенә ҡараған үҫемлек. Йыуан һабаҡлы, киртләс япраҡлы, сәскәләре һары. Әскелт тәмле, ашарға яраған үҫемлек.
Ҡала парктарында ла, болондарҙа ла, юл ситтәрендә лә осратырға мөмкин. Үҙенсәлекле япрағы ла, һабағы ла ҡаҡыны башҡа үҫемлектәрҙән айырырға ярҙам итә.
Башлыса япраҡтарҙан һәм ҡабығынан әрселгән һабағын ашарға була. Ҡаҡы бик тиҙ үҫә һәм ҡата, шуға уны йәш сағында ашарға кәрәк.
Ҡаҡының һабағы ғына түгел, япраҡтары, хатта тамыры ла ашарға яраҡлы. Көҙөн ҡаҙып алынған тамырын шул килеш ашарға мөмкин.
Бешерергә лә була, тоҙлағанда керәнде лә алмаштыра. Таҙартылған һабаҡты киҫкеләп, бәлеш эслегендә ҡулланырға мөмкин. Сәскәгә тумаланған өлөшөн табала ҡыҙҙырып бик тәмле һәм үҙенсәлекле ризыҡ әҙерләргә була.
Тәме редисты хәтерләтә, шунлыҡтан турамаларға ошо йәшелсә урынына ла һалалар. Һабаҡтарын һәм япраҡтарын ашҡа өҫтәйҙәр. Быҡтырып, ит, балыҡ ризыҡтары менән табынға бирәләр.
Йәш һабаҡтарында, япраҡтарында С витамины, тимер, баҡыр, бор, марганец, молибден, титан, аҡһымдар, эфир майҙары, азотһыҙ экстрактив матдәләр бар.
Халыҡ дауаһы булараҡ ҡаҡыны зәңгегә, бабаһырҙарға ҡаршы ҡулланалар. Ҡаҡыны киптерәләр, тоҙлайҙар, әсетәләр. Тәүгә үҫеп сыҡҡандарының тамырын керән урынына ла файҙаланалар.
Үҫеп еткән ҡаҡы сәскәгә күмелгәс, һап-һары ялбып таждары менән тирә-яҡты йәмләп ултыра. Уның ағас һымаҡ ҡаты һабағы бесәнлектәрҙе сүплеккә әйләндерә.
* Ҡаҡы К. А. М. Линдман «Bilder ur Nordens Flora», 1917—1926 китабынан ботаник иллюстрация
# Ымһанай

Ымһанай (рус. Ымханай, Омханай) — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы тау. Урындағы әһәмиәттәге тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән

# Ымһанай
## Географияһы

Ымһанай тауы Ҡыуандыҡ ҡала округында Һаҡмар йылғаһы буйында, күпселек башҡорттар йәшәгән Оло Сурай (Сурай) ауылы янында, төньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан. Тарихи рәүештә башҡорт ерҙәрендә торған был төбәк Октябрь революцияһына тиклем Ырымбур губернаһында булһа, 1917 йылдан тарихи атайсалы — Башҡортостанға ла инеп ала. 1934—1959 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Ейәнсура районы составында була. Ырымбур өлкәһе үҙе 1938—1957 йылдарҙа — Чкалов өлкәһе тип аталып йөрөй. 1959 йылда Оло Сура ауылы, тимәк, Ымһанай тауы ла Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы составына индерелә

# Ымһанай
## Тасуирламаһы

Йәштәр йыйыла торған тау. 1993 йылда был тау тураһында рәсәй географы, профессор А. А. Чибилёв яҙған тасуирлама буйынса, был тау «эрозиялы матур ҡаялы тау ҡалдығы (останец). Ҡая түбәһенән Һаҡмар үҙәненә киң күренеш асыла. Сурайға килгән рәссамдар ғәҙәттә мольберттар менән тауҙа урынлаша. Тауҙар мәктәп уҡыусылары һәм студенттар өсөн геологик экскурсиялар үткәреү урындарының береһе булырға мөмкин. Ҡалдыҡтың ҙурлығы 300×150 м самаһы, сағыштырмаса бейеклеге 35 метр самаһы»..

# Ымһанай
## Этимологияһы

Тауҙың атамаһы бер башҡорттоң яңы ғына донъяға килгән ҡыҙының исеменән килеп сыҡҡан тигән риүәйәт бар, тип бәйән итә Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында. Ымһанай — башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары исеме тип аңлата ул
# Грубе-Ю (Хайма-Ю ҡушылдығы)

Грубе-Ю — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хайма-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Грубе-Ю (Хайма-Ю ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300025663
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302566
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# 1871 йыл

II мең йыллыҡ :
XVII быуат — XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат — XXI быуат :
Хронологик таблица :
1871 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1871 MDCCCLXXI |
| Юлиан стилендә | 1870—1871 (13 ғинуардан) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2623—2624 (3 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7379—7380 (13 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5631—5632 ה'תרל"א — ה'תרל"ב |
| Мосолман календары | 1288—1289 |
| Боронғо әрмән календары | 1320 ԹՎ ՌՅԻ |
| Ҡытай календары | 4567—4568 庚午—辛未 белый конь — белая овца |
| Эфиопа календары | 1863—1864 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 1927—1928 |
| - Шака самват | 1793—1794 |
| - Кали-юга | 4972—4973 |
| Иран календары | 1249—1250 |
1871 йыл — йәкшәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.