yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Шолешка

Шолешка — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Межа йылғаһының һул ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Шолешка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300312110000015778
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001577
* Бассейн коды — 08.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Бочажицы

Бочажицы — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шухорма йылғаһының һул ярына тамағынан 7,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Бочажицы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан Угличь ГЭС-ына тиклем (Угличь һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010100812110000003622
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000362
* Бассейн коды — 08.01.01.008
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Теба (Том ҡушылдығы)

Теба — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының һул ярына тамағынан 698 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.

# Теба (Том ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300212115200007634
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200763
* Бассейн коды — 13.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Пут-Яры-Яга

Пут-Яры-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пут-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.

# Пут-Яры-Яга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112103000090110
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103009011
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ванды-Ях

Ванды-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Назым йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Ванды-Ях
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200051632
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115205163
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Исҡужин

Исҡужин — фамилия.
* Исҡужин Бүребай Мәхмүт улы (1952—2009) — яҙыусы.
* Исҡужин Зәбихулла Ғәбделғәзим улы (1911—1936) — ғалим һәм йәмәғәт эшмәкәре.
* Исҡужин Мөхәмәтғәле Ғәли улы (1927—2000) — педагог, башҡорт милли мәғарифы өлкәһендәге йәмәғәт эшмәкәре.
* Исҡужин Рудик Ғәзиз улы‎ — дәүләт эшмәкәре.
* Исҡужин Таһир Сәлим улы (1956—2015) — башҡорт хоҡуҡ белеме ғалимы, юридик фәндәр кандидаты.
* Исҡужин Әбдрәхим Рәхмәтулла улы (1891—1930) — ҡурайсы, халыҡ йырсыһы.
* Исҡужин Әҙеһәм Динислам улы (1928—2003) — ҡурайсы, халыҡ йырсыһы.
# Солоновка (Сотничиха ҡушылдығы)

Солоновка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сотничиха йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Солоновка (Сотничиха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алей йылғаһы Гилёв һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200212115200000898
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200089
* Бассейн коды — 13.01.02.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Охогр-Игол

Охогр-Игол — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1730/195/237 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 130 км.

# Охогр-Игол
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200040128
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204012
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Безымянница

Безымянница — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пима йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Безымянница
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000036258
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003625
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Вильма Хугоннаи

Графиня Вильма Йозефа Лаура Илька Хугонаи Сент-Дьёрдь (мадьярса Hugonai Szentgyörgyi Vilma Jozefa Laura Ilka, шулай уҡ как Вильма Хугоннаи (мадьярса Hugonnai Vilma исеме аҫтында билдәле); 30 сентябрь 1847, Надь-Тетень — 25 март 1922, Будапешт) — Венгрияның тәүге ҡатын-ҡыҙ табибы.

# Вильма Хугоннаи
## Биографияһы

1847 йылдың 30 сентябрендә граф Кальман Хугоннаи фон Сент-Дьёрдь һәм графиня Риза Панчей ғаиләһендә бишенсә бала булып донъяға килгән. XIX быуатта ҡыҙҙар урта мәктәптәргә йөрөмәгән, шунлыҡтан Вильма йортонда белем ала. 18 йәшендә ер биләүсе Дьёрдь Силашшиға кейәүгә сыға, ғаиләлә өс ул тыуған.
1872 йылда Силашши ҡатынына Швейцарияның Цюрих университетына медицина факультетына уҡырға инергә рөхсәт бирә, әммә ул уҡыуға һәм йәшәүгә киткән сығымдарҙы үҙ аллы ҡапларға тейеш була. 1879 йылда Хугоннаи юғары уҡыу йортон тамамлап, сығарылыш квалификацион имтихандарҙы уңышлы тапшыра, һәм университет ҡарамағындағы хирургия клиникаһына эшкә урынлаша.
1880 йылда Австро-Венгрияға ҡайта, әммә медицина менән шөғөлләнеүгә хоҡуҡ ала алмай. 1881 йылдың мартында Венгрия университетына уҡырға инер өсөн тейешле документтарҙы тапшыра, әммә 1882 йылдың майында Венгрияның дин һәм мәғариф министрына дипломының илдә ғәмәлдә булыуын һорап яҙған мөрәжәғәте кире ҡағыла. Ул имтихандар тапшыра һәм акушерка булып эшләргә генә хоҡуҡ ала. Айырылшҡандан һуң ғаиләһен үҙ аллы аҫрарға мәжбүр була.
1887 йылда профессор Винс Вартаға (1844—1914) кейәүгә сыға, ул 1899—1909 йылдарҙа Венгрия король фән йәмғиәте президенты вазифаһын биләй. Никахта бер ҡыҙ тыуа. Иренең үтенесе буйынса медицина практикаһын ҡалдыра, әммә үҙ дипломын законлы булыу хоҡуғы өсөн көрәшен дауам итә. 1895 йылда Венгрияла ҡатын-ҡыҙҙарға университеттарҙа уҡырға рөхсәт бирәләр, ә 1897 йылдың майында Вильмаға рәсми рәүештә табип булып эшләргә рөхсәт бирелә, әммә 1913 йылға тиклем барлыҡ ҡатын-ҡыҙҙар ир-ат коллегалары күҙәтеүе аҫтында эшләгәндәр. Шулай итеп ул Венгрияла тәүге ҡатын-ҡыҙ табип булып китә.
Беренсе донъя һуғышы башланғас, 1914 йылдың авгусында Хугоннаи ҡыр медикатры курстарын тамамлай һәм Техник университеты ҡарамағындағы Хәрби госпиталдең баш табибы итеп тәғәйенләнә. Иҫтәлекле хәрби миҙал һәм II класс Ҡыҙыл Тәре алдындағы хеҙмәттәре өсөн билдәһе менән бүләкләнә.
1922 йылдың 25 мартында Будапешт ҡалаһында вафат булған. Керепеши зыяратында ерләнгән.
# Тарас Шевченко һәйкәле (Рига)

2015
Тарас Шевченко һәйкәле (укр. пам'ятник Тарасу Шевченку) — Латвияның баш ҡалаһы Ригала украин шағиры, прозаик, рәссам һәм этнограф Шевченко Тарас Григорьевич хөрмәтенә ҡуйылған монумент.

# Тарас Шевченко һәйкәле (Рига)
## Тарихы

2015 йылдың 6 ноябрендә Украинаның премьер-министры Арсений Яценюктың һәм Латвия хөкүмәте башлығы Лаймдот Страуюмдың Латвияға эш сәфәре сиктәрендә Ригала, Кронвалд паркында Тарас Шевченконың һәйкәле асыла, ул «Кобзарҙың» 23 йәшлек сағын һүрәтләй.
Һәйкәл Латвияла украин общинаһы арҡаһында асыла. Монументтың авторы булып скульптор Игорь Гречаник сығыш яһай, ул уны Латвиялағы украиндар Конгресы, украин йәмғиәте һәм Латвияла йәшәгән башҡа милләт вәкилдәре тапшырған аҡсаға Украинала төҙөй. Дөйөм алғанда, һәйкәл хаҡы сама менән 85 000 евро тәшкил итә.

# Тарас Шевченко һәйкәле (Рига)
## Әҙәбиәт һәм һылтанмалар

* Кучерук Олександр (письменник, директор Бібліотеки ім. О. Ольжича) Пам’ятники Шевченка на земній кулі… Від Мангишлаку до Вашингтона. // Черкаський край — земля Богдана і Тараса. Культурологічний збірник., К.: «Українські Пропілеї», 2002, стор. 67—80.
* Памятники Шевченко на сайте kobzar.info (неопр.).
* Интерактивная карта памятников Тарасу Шевченко (неопр.).
* Презентація про пам'ятник Т. Г. Шевченку в Ризі, Латвія (див. секцію "Додаткові матеріали")
# Мәжит Ғафури музейы (Еҙем-Ҡаран ауылы)

Мәжит Ғафури музейы — Башҡортостан Республикаһы Ғафури районы Еҙем-Ҡаран ауылындағы Мәжит Ғафури музейы.
Мәжит Ғафуриҙың йорт-музейы Башҡортостандың беренсе халыҡ шағирының тыуған ауылы Еҙем-Ҡаранда урынлашҡан.
1930 йылдың 20 авгусынан 1940 йылдың 23 ноябренә тиклем Красноусольский районы тип йөрөтөлгән. Халыҡ шағиры Мәжит Ғафуриға 60 йәш тулыу айҡанлы уның тыуған районын Ғафури районы тип атау тураһында ҡарар ҡабул ителә.

# Мәжит Ғафури музейы (Еҙем-Ҡаран ауылы)
## Музейҙың булдырылыуы

Мәжит Ғафури тыуған Еҙем-Ҡаран ауылында беренсе халыҡ шағирының музейы тиҫтәләгән йылдар эшләп килә.
Буласаҡ шағир һәм яҙыусының формалашыуы тап ошо ауыл менән бәйле. Нурғәни хәлфәнең күп балалы ғаиләһендә китап һүҙе ҙур әһәмиәткә эйә, белемгә ынтылыу тәбиғи күренеш булған.
Мәжит Ғафури атаһының башланғыс мәктәбендә атаһына белем биреү эшендә ярҙам иткән. Урта мосолман белемен билдәле Үтәк мәҙрәсәһендә алған.

# Мәжит Ғафури музейы (Еҙем-Ҡаран ауылы)
## Музей экспонаттары

Мәжит Ғафури йорт-музейы өс залдан тора.
«Шағирҙың бала сағы һәм йәшлеге» тип аталған 1-се залы Ғафуриҙың Шәжәрәһе, XIX быуат аҙағы — XX быуат башындағы Еҙем-Ҡаран ауылы тарихы ураһында һөйләй.
«XIX быуат аҙағы — XX быуат башы интерьеры» тип аталған 2-се залында башҡорт халыҡ мәҙәниәтенең иң сағыу өлгөләре: самауыр, мамыҡ мендәрҙәр, ҡайыулы таҫтамалдар һәм һике йәлеп итә.
Музейҙың 3-сө залы Беренсе донъя һуғышы буйынса мәғлүмәт бирә, XIX быуат аҙағы — XX быуат башы әҙәбиәте, Мәжит Ғафуриҙың тәүге әҙәби ижад өлгөләре, уның шиғырҙары һәм китаптары урын алған. Шунда уҡ шағирҙың ғаиләһе, ҡатыны, улдары, яҙыусы һәм шағир дуҫтары, замандаштары менән төшкән фотографиялары ҡуйылған, шулай уҡ «Ҡара йөҙҙәр» спектакле афишалары урын алған.
Музейҙа Башҡортостандың беренсе халыҡ шағиры Мәжит Гафуриҙың тормошо һәм ижады менән танышырға мөмкин. Сөнки уның шиғриәтендә ошо замандың бөтә ысынбарлығы, шул осорҙоң бөтә мөһим ваҡиғалары сағылған. Һәм әҫәрҙәрендә гражданин һәм көрәшсе тауышы ишетелә.
Музейҙа М.Ғафуриҙың ата-әсәһе йорто йыһаздары бар.
# Бөрйән аэропорты

Бөрйән аэропорты (рус. аэропорт "Бурзян" авиакомпании "Башкирские авиалинии") — «Башҡортостан авиалиниялары» авиакомпанияһы

# Бөрйән аэропорты
## Тарихы

Аэропорт 1956 йылда Иҫке Собханғол ауылы эргәһендә асыла. Ул пассажирҙар, санитар транспорт, урман һағы осоштарын башҡарыу өсөн тәғәйенләнә. 1939 йылда Бөрйән районы территорияһына тәүге самолёт төшә. 1940-сы йылдарҙа самолеттар Иҫке Собханғол ауылы эргәһендәе Үрге туғай тип аталған (хәҙер Ҡаршы туғай) сабынлыҡҡа төшәләр, ә ҡыш көндәре — Ағиҙел йылғаһындағы боҙға.
Бөйөк Ватан һуғышы һәм унан һуң осоу-төшөү майҙансығы итеп Арбабай (Арбаҙай) төбәгендәге сәсеүлек файҙаланыла. Бында Ан-2 самолеттары төшә. Аэропорт асылғандан һуң, осоу-төшөү майҙансығы, ағастан административ бина төҙөлә. Уның эсендә радиорубка, касса һәм көтөү залы була.
В. Ә. Бикбаева һәм Б. Ғ. Йәғәфәровтың «Бөрйәндең боронғо замандан алып тарихы» китабынан хәтирәләр:
* 11 көн дауамында урындағы халыҡ Арбазай яладында яңы аэродром төҙөй. 1948 йылдың 14 июнендә уға беренсе самолет осоп килә. 15 июндә БАССР Юғары Советы сессияһына тәүге рейс менән ВКП (б) секретары Саттаров, район башҡарма комитеты рәйесе Бураншин Г. Х. оса. Самолетҡа осоусы Колюсин идара итә.
* Тағы уҡығыҙ
* Аэропорт картала
# Серман

Серман — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кеньша йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Серман
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500312110000036517
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003651
* Бассейн коды — 08.01.05.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Нуғайбәк ауыл Советы (Баҡалы районы)

Нуғайбәк ауыл Советы — Баҡалы районы составындағы ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы) һәм административ-территориаль берәмек, 2008 йылда бөтөрөлә. Почта индексы — 452669. ОКАТО коды — 80207837000. Яңы Урсай ауыл Советы ауыл биләмәһе менән берләштерелә.

# Нуғайбәк ауыл Советы (Баҡалы районы)
## Ауыл Советының составы

Нуғайбәк ауылы — административ үҙәк, Батрак ауылы, Ивановка ауылы.

# Нуғайбәк ауыл Советы (Баҡалы районы)
## Тарихы

Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереүгә һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһындағы» Законы, ст.1 6). Баҡалы районы буйынса г) түбәндәге юлдар бар:
   Нуғайбәк ауыл Советының Батрак, Нуғайбәк, Ивановка ауылдарын Яңы Урсай ауыл Советы составына индерергә. Яңы Урсай ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
2008 йылға Татарстан Республикаһы, с муниципальными образованиями: Ҡуштирәк ауыл Советы, Яңы Урсай ауыл советы менән сиктәш була («Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы (ред. 19.11.2008) „Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы“ Законы»).
# Чанга

Чанга — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе, Сыуаш Республикаһы, Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Алатырь йылғаһының һул ярына тамағынан 82 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Чанга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500212110000038789
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003878
* Бассейн коды — 08.01.05.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Бисмарк манараһы (Кальштадт)

Бисмарк манараһы (нем. Bismarckturm) бейеклеге 497 м булған Петерскопф тауында урынлашҡан. Манара Пфальцтағы урмандың көнсығыш сиктәрендәге Хаард тауҙарына ҡараған Петерскопф тауында, Кальштадт муниципалитеты биләмәһендә (Рейнланд-Пфальц федераль ерендә) тора.

# Бисмарк манараһы (Кальштадт)
## Тарих

Империя канцлеры Отто фон Бисмарк хөрмәтенә бағышланған монументты төҙөүҙе планлаштырыу 1896 йылда Драхенфельс-клубы тарафынан башлана һәм монументты төҙөү 1901—1903 йылдарҙа Карлсруэ ҡалаһы архитекторы Фридрих Кунст етәкселегендә тамамлана.
1925 йылда, мәктәп уҡыусылары манараға күтәрелгән саҡта манараның бетон түбә түшәме селпәрәмә емерелә. 1928 йылда француздар тарафынан ватылған барельеф яңынан тергеҙелә. иИкенсе донъя һуғышында манараға ике бомба эләгә.
Унда беренсе реставрация 1949 йылда Драхенфельс-клубы һәм урындағы һәйкәлдәрҙе һаҡлау йәмғиәте тарафынан үткәрелә. 1973/74 йылдарҙа артабан реставрация эштәре дауам ителә, был ваҡытта манарала клуб ҡапҡа һаҡсылары йәшәй. Архитектура ҡомартҡыһы булараҡ манара 1986 йылдан алып һаҡлана.

# Бисмарк манараһы (Кальштадт)
## Тасуирлама

Манара сыбар ҡомташтан төҙөлә. Уның майҙаны 16, 7х14 м² һәм өс секцияға бүленгән.
Түбәнге секцияға 15 аҙымлы тышҡы баҫҡыс буйынса күтәреләләр, баҫҡыстар түбәнге секцияның күҙәтеү майҙансығына табан уңдан һәм һулдан алып бара. Икенсе ҡаттың күҙәтеү майҙансығы 20 аҙымдан һуң шулай уҡ манараның тышҡы яғында урынлашҡан. Өсөнсө баҫҡыс манара эсендә, ул 30 м бейеклегендәге өсөнсө күҙәтеү майҙансығына алып бара. Бынан диңгеҙ кимәленән 400 м түбән ятҡан Үрге Рейн уйһыулығының панорамалы күренеше асыла.

# Бисмарк манараһы (Кальштадт)
## Тауҙа йүгереү спорты

Бисмарк манараһы торған Петерскопф тауы Бад Дюркхаймер тау трассаһының өлөшө итеп октябрҙә һанала башлай, трассаның 8700 метры оҙонлоғо 510 м бейеклектәге текә битләүҙәрҙә ята һәм Пфальцтың иң оҙон һәм иң бейек тауҙа йүгереү сегменты булып тора.
# Сурайған һөйәк

Сурайған һөйәк (лат. os capitatum, os magnum, рус. головчатая кость) — ҡул суғының проксималь бүлегендә иң ҙүр йомро башлы һөйәк.
# Пачиха

Пачиха (Почиха, Почнуха) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юла йылғаһының һул ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Пачиха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000037316
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003731
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Оло Севель

Оло Севель — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лопь-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Оло Севель
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000014541
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001454
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сартымур

Сартымур — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Киевский Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 193 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Сартымур
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010900112115200035234
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203523
* Бассейн коды — 13.01.09.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Плутоний

Плутоний (лат. Plutonium, Pu, атом һаны 94) — Менделеевтың периодик таблицаһының 7-се осор элементы. Тәртип номеры — 94.
Мурт, бик ныҡ ағыулы ауыр радиоактив металл, көмөш аҡ төҫтә. периодик таблицала актиноидтар ғаиләһендә урынлашҡан.

# Плутоний
## Символы

Плутоний элементының символы — Pu (Плутоний тип уҡыла).

# Плутоний
## Үҙенсәлектәре

Был элемент өсөн башҡа элементтарҙан структур һәм башҡа физик-химик үҙенсәлектәре ныҡ айырылып тороуы хас. Плутонийҙың төрлө температураһәм баҫым диапазонында ете аллотроп модификацияһы бар уҡ ваҡытта билдәле бер: α, β, γ, δ, δ', ζ һәм ε.
Тотороҡло изотоптарға эйә түгел.

# Плутоний
## Тарих

Плутоний 1940 йылда Гленн Сиборг тарафынан асыла. Берклиҙа Калифорния Университеты хеҙмәткәрҙәре төркөмөнөң плутонийҙы асыуы 60 дюймлы циклотрон ярҙамында башҡарыла.
Сәнәғәт күләмендә етештерелә башлаған тәүге яһалма химик элемент (1946 йылда СССР-ҙа Силәбе-40-та ҡорал ураны һәм плутоний етештереү предприятиеһы төҙөлә). АҠШ һәм артабан СССР уны тәүгеләр булып етештерә башлай. Плутонийҙы тәбиғи изотоп уран U²³⁸. элементынан алалар. Донъяла төрлө формала һаҡланған плутонийҙың дөйөм һаны 2003 йылда 1239 т тип баһаланған.
Ул ядро ҡоралы («ҡорал плутонийы» тип атала), гражданлыҡ һәм тикшеренеү атом реакторҙары өсөн яғыулыҡ һәм космик караптар өсөн энергия сығанағы етештереүҙә киң ҡулланыла.. 1945 йылда АҠШ-та төҙөлгән һәм тикшерелгән донъялағы беренсе атом-төш бомбаһында плутоний заряды ҡулланыла. 1949 йылда СССР-ҙа беренсе һыналған бомба ла шул уҡ типтағы була

# Плутоний
## Тарих
### Исеменең килеп сығышы

94-се химик элементтың исемен Артур Валь һәм Гленн Сиборг биргән. 1948 йылда Эдвин Макмиллан урандан һуң табылған 93-й химик элементты нептуний тип атарға тәҡдим итә, сөнки Нептун планетаһы Урандан һуң беренсе тора. Ә икенсе булып Уран артында Плутон урынлашҡан, бына шулай плутоний атамаһы килеп сыға.

# Плутоний
## Плутонийҙың хаҡы

1971 йылға тиклем бер грамм плутоний-238 мең АҠШ доллары самаһы тора, 2010-се йылдарҙағы хаҡы 4 мең тип баһаланған була.
1992 йылда АҠШ 6 млн АҠШ долларына Рәсәйҙән 30 кг плутоний-238 һатып алыу килешеүе төҙөй (200 мең/кг); һөҙөмтәлә 20 кг тирәһе алып барыла.