yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Фәнзил (исем)

Фәнзил(неол.) — ғәрәп сығанаҡлы башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа осрай.

# Фәнзил (исем)
## Этимологияһы

Фәнзил — фәнле, ғилемле тигән мәғәнәләрҙе аңлатҡан мосолман ир-ат исеме.

# Фәнзил (исем)
## Билдәле шәхестәр

* Ғәбиҙуллин Фәнзил Нәғим улы (26.02.1939), мәғариф хеҙмәткәре. 1971—1998 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Шишмә районы мәғариф бүлеге мөдире, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы, «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.
* Санъяров Фәнзил Бүләк улы (17.02.1953), ғалим-филолог, журналист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты, доценты, Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар союзы ағзаһы[1].
* Мөғәллимов Фәнзил Мәүләүи улы (1950), ғалим-инженер-электромеханик. 1993 йылдан Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусыһы; 1994—1996 йылдарҙа Үткәргес торба системаларын диагностикалау үҙәге директоры, 2003—2004 йылдарҙа төп ғилми хеҙмәткәр, бер үк ваҡытта 2002 йылдан «Востокнефтегаз» фәнни техник фирмаһының генераль директоры. Техник фәндәр докторы (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (2000). И. М. Губкин исемендәге премия лауреаты (1983).
# Суходол йырыны

Суходол йырыны — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мочегай йылғаһының уң ярына тамағынан 81 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Суходол йырыны
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Кинель башынан тамағына тиклем, Кутулук йылғаһы башынан Кутулук һыуһаҡлағысына тиклем ]. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000812112100007893
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100789
* Бассейн коды — 11.01.00.008
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Бабсаҡ менән Күсәк

Бабсаҡ менән Күсәк — башҡорт ауыҙ-тел ижады ҡомартҡыһы, эпос.

# Бабсаҡ менән Күсәк
## Яҙып алыныу тарихы

Төп геройҙары Бабсаҡ бей һәм Ҡарағөлөмбәт образдарын һәм ваҡиғаларҙы ҡапма‑ҡаршы трактовкалауҙары менән айырылған ҡыпсаҡ («Күсәк бей») һәм бөрйән («Бабсаҡ бей менән Ҡарағөлөмбәт бей») версияларында билдәле. Ҡыпсаҡ версияһын тәүге тапҡыр 1916 йыл С. М. Мөхәмәтҡолов Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Үрге Этҡол ауылы (хәҙерге Баймаҡ районы 2-се Этҡол ауылы) яҙып ала (башҡа мәғлүмәттәр буынсаса, «Ҡарағай‑ҡыпсаҡ ырыуы шәжәрәһе» нигеҙендә төҙөлгән). Шиғри‑проза формаһында йәшәй. Ҡыпсаҡ версияһы варианттарын («Ҡиссаи Күсәк бей», «Ҡыпсаҡ менән Күсәк» һ.б.) М. А. Буранғолов, Л. Н. Лебединский, С. Ф. Миржанова, М. М. Сәғитов, Ғ. Сәләм яҙып ала. Бөрйән версияһын тәүге тапҡыр 1939 йылда Али Карнай Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында яҙып ала. Проза формаһында йәшәй. Бөрйән версияһы варианттарын («Мәсем хан», «Тойғон бей» һ.б.) Ғ. Әмири, Ғ. Сәләм, Н. Д. Шоңҡаров һ.б. яҙып ала.

# Бабсаҡ менән Күсәк
## Эпостың ҡыҫҡаса эстәлеге

Эпоста бөрйән һәм ҡыпсаҡ ырыуҙарының ике быуын ғүмере дауамында үҙ‑ара ыҙғышыуы сағылдырыла. Әҫәр Мәсем хан етәкселегендәге башҡорт ырыуҙарының тормошон, уларҙың ханлыҡҡа һөжүм иткән ҙур, «бығаса күренмәгән» йыртҡысҡа ҡаршы көрәштә берләшеүен һүрәтләй. Ҡыпсаҡ версияһына ярашлы, Бабсаҡ ул йыртҡысты үлтерә, ә Ҡарағөлөмбәт батырлыҡты үҙе ҡылғанлығын иҫбат итергә тырыша, һәм һүҙен һүҙ итә алмағас, Бабсаҡты үлтерә. Бөрйән версияһы буйынса, йыртҡыс менән алышта Ҡарағөлөмбәт еңеүсе булып сыға. Ваҡиғаларҙың артабанғы һүрәтләнеше ике версияла ла бер үк: Бабсаҡты үлтергәндән һәм ҡыпсаҡтарҙы юҡ иткәндән һуң, Ҡарағөлөмбәт Бабсаҡтың ауырлы ҡатынына өйләнә; Бабсаҡтың улы Күсәк, үҫеп, атаһы өсөн үс ала, Ҡарағөлөмбәтте үлтерә һәм уның бөтә ырыуын юҡ итә; бер малай ғына иҫән ҡала, унан аҙаҡтан бөрйән ырыуы тергеҙелә («бөрйән» этнонимы «бер йән» тигәндән алынған, тигән фекер йәшәй). Эпоста Күсәктең ҡылыҡтары ике төрлө баһалана: ҡарымтаның хаҡлығы таныла, ләкин геройҙың яуызлығы ғәйепләнә. Ике версияның нигеҙенә һалынған идея бер үк: ырыу‑ара ыҙғыштарҙы ғәйепләү һәм башҡ. ырыуҙарын берләшергә саҡырыу. Эпостың 30‑ға яҡын варианты Ғилми архивта һаҡлана.
# Бәсра

Бәсра (ғәр. البصرة‎; рус. Басра) — Ираҡтың көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан ҡала, илдең төп порты, Шатт-әл-Ғәрәп йылғаһы буйында, Күвейт менән Иран араһында урынлашҡан. Исеме шундай уҡ исемле мөхәфазаның административ үҙәге. Бағдадтан һуң ҙурлығы буйынса икенсе һәм Ираҡта иң күп халыҡлы ҡала, шулай уҡ йәйгеһен температураһы 50 °C градустан юғары булған донъялағы иң эҫе ҡалаларҙың береһе.

# Бәсра
## Тарихы

Был ҡала Шумерҙың тарихи өлкәһенең бер өлөшө булып тора. Ул Синдбад-диңгеҙсенең тыуған ере һәм Библиялағы Эдем баҡсаһы урынлашҡан тип күҙалланған урындарҙың береһе тип һанала.
Исламға тиклемге дәүерҙә был төбәк ғәрәптәргә Әл-Хариба исеме менән билдәле булған, сөнки боронғо Әл-Харба ҡалаһы эргәһендә урынлашҡан булған. Хәҙерге Бәсра рәсми булмаған күп кенә исемдәр менән атала, шул иҫәптән «Ираҡ әсәһе», «ғәрәп бишеге», «Шәреҡ Венецияһы» тигән атамалары ла бар.
Бәсраға 636 йылда йәки 637 йылда Ғүмәр ибн әл-Хәттаб үҙе яулап алған Месопотамияла ғәрәптәрҙең терәк пункты булараҡ нигеҙ һала.

# Бәсра
## Климаты

Бәсраның климаты — тропик сүл. Йәйге айҙарҙа, июндән авгусҡа тиклем, Бәсра планеталағы иң эҫе ҡалаларҙың береһе, температура даими +50 °C арта. Ҡышын Бәсраның уртаса температураһы +20 °C тирәһе, әммә ҡайһы берҙә ҡышҡы төндә температура 0°C-тан түбән төшә. Яуым-төшөм йылына 150 мм, башлыса ҡышын була. Юғары дымлылыҡ — ҡайһы берҙә 90%-тан аша — был Фарсы ҡултығына яҡын булыуы менән аңлатыла.
Ҡала климаты :
| Күрһәткес | Ғин | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Йыл |
| Абсолют максимум, °C | 27 | 31 | 35 | 41 | 46 | 52 | 51 | 49 | 47 | 46 | 37 | 29 | 54 |
| Уртаса максимум, °C | 18 | 20 | 24 | 29 | 35 | 38 | 40 | 41 | 39 | 34 | 27 | 21 | 30,4 |
| Уртаса температура, °C | 12,5 | 15,1 | 20,1 | 20,4 | 27,3 | 31,6 | 33,1 | 30,4 | 30,3 | 28,5 | 22,4 | 12,7 | 23,7 |
| Уртаса минимум, °C | 7 | 9 | 13 | 17 | 24 | 27 | 27 | 26 | 22 | 18 | 14 | 9 | 17,8 |
| Абсолют минимум, °C | −4 | −2 | 2 | 8 | 9 | 21 | 22 | 20 | 14 | 7 | 3 | −2 | −4 |
| Яуым-төшөм нормаһы, мм | 30 | 20 | 20 | 21 | 10 | 0 | 0 | 0 | 0 | 1 | 20 | 40 | 152 |

# Бәсра
## Иҫтәлекле урындары

* Шатт-әл-Ғәрәп
* Хәлифә Али мәсете
* Иҫке Бәсра
* Бәсра, 1913 йыл.

# Бәсра
## Туғанлашҡан ҡалалары

* Ираҡ, Багдад
* Әзербайжан, Баку
* , Дубай
* Иран, Нишапур
* Иордания, Акаба
* АҠШ, Хьюстон
# Есыны-Яха

Есыны-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО/ Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сямтуй-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

# Есыны-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300076722
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307672
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Цинк

Цинк(Zn) :
| Атом номеры | 30 |
| Матдәнең тышҡы күренеше | күкһел аҡ төҫтәге һуҙылыусан металл |
| Атом үҙенсәлеге ||
| Атом массаһы (моляр масса) | 65,39 а. м. б. (г/моль) |
| Атом радиусы | 138 пм |
| Ионизация энергияһы (беренсе электрон) | 905,8(9,39) кДж/моль (эВ) |
| Электрон конфигурацияһы | [Ar] 3d¹⁰ 4s² |
| Химик үҙенсәлеге ||
| Ковалент радиусы | 125 пм |
| Ион радиусы | (+2e) 74 пм |
| Электр тиҫкәрелеге (Полинг буйынса) | 1,65 |
| Электрод потенциалы | 0 |
| Оксидлашыу дәрәжәһе | 2 |
| Матдәнең термодинамик үҙенсәлеге ||
| Тығыҙлыҡ | 7,133 г/см³ |
| Моляр йылы һыйҙырыусанлығы | 25,470 Дж/(K•моль) |
| Йылы үткәреүсәнлек | 116 Вт/(м•K) |
| Эреү температураһы | 692,73 K |
| Эреү йылылығы | 7,28 кДж/моль |
| Ҡайнау температураһы | 1180 K |
| Парға әйләнеү йылылығы | 114,8 кДж/моль |
| Моляр күләм | 9,2 см³/моль |
| Матдәнең кристаллик рәшәткәһе ||
| Рәшәткә төҙөлөшө | гексагональ |
| Рәшәткә параметрҙары | 2,660 Å |
| Дебай температураһы | n/a K |
* Zn
* 65,39 |
* [Ar]3d¹⁰4s² |
* Цинк |
Цинк, тутыя, ырыҡта — күкһел аҡ төҫтәге ауыр металл, Менделеевтың периодик таблицаһында дүртенсе периодтың икенсе төркөмөнең өҫтәмә төркөмсәһендәге элемент, атом һаны 30.
Zn (лат. Zincum) символы менән билдәләнә. Ябай матдә цинк (CAS-һаны: 7440-66-6), Нормаль шарттарҙа — күкһел аҡ төҫтәге күсеүсе металл, һауала оксид менән ҡаплана.
* Был химия буйынса тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
# Ярмику-Яха

Ярмику-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Халето-Се йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Ярмику-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300044393
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304439
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ғәһед

Ғәһед (ғәр. العهد‎ — договор‎; рус. 'Ахд) — исламда — Аллаһ менән кешеләр араһында төҙөлгән килешеү, васыят. Йәһүдиҙәрҙең һәм христиандарҙың изге яҙмалары Иҫке Ғәһед һәм Яңы Ғәһед тип атала. Ғәһед власҡа хоҡуҡты тапшырыу актының төп өлөшөн тәшкил итә. Суфыйлыҡта — үҙенсәлекле ант, ул мөриттең ҡайһы бер тәриҡәттәргә инеү йолаһының бер өлөшө булып тора.

# Ғәһед
## Аллаһ менән кешеләр араһындағы килешеү

Ғәһед төҙөп, кешеләр бер Аллаһты һәм уға хеҙмәт итеүҙе таный. Әммә кешелек ваҡыт-ваҡыт, башҡа илаһтарҙы ҡабул итеп, Аллаһҡа ышанмай башлаған. Аҙашҡан кешеләргә иҫтәренә төшөрөү өсөн Аллаһ үҙ пәйғәмбәрҙәрен (нәбиҙәрен) һәм илселәрен (рәсүл) ебәргән, улар ғәһедтең яңынан ҡабатланыуына булышлыҡ иткән.
Ҡөрьәндә шулай уҡ Аллаһы тәғәләгә бирелгән ант та Ғәһед тип атала. Был антты үтәргә һәм боҙмаҫҡа кәрәк.
# Фәхретдинов Ғәбделәхәт Ризаитдин улы

Ғәбделәхәт Ризаитдин улы Фәхретдинов (1889—1938) — иҡтисадсы, Бөтə Рəсəй Ойоштороу йыйылышы ағзаһы.

# Фәхретдинов Ғәбделәхәт Ризаитдин улы
## Биографияһы

Фәхретдинов Ғәбделәхәт Ризаитдин улы 1889 йылда Өфө губернаһы Минзәлә өйәҙе (хәҙерге Татарстан Республикаһы Аҙнаҡай районы) Илбәк ауылында мәғрифәтсе һәм дин әһеле Ризаитдин Фәхретдин ғаиләһендә тыуған. Милләте буйынса башҡорт.
Ырымбур реаль училищеһын, Ҡазан Император университетын тамамлай. Һөнәре буйынса агроном. Матбуғатта публицист булараҡ сығыш яһаған. 1917 йылдан губерна земствоһы идаралығының ағзаһы.
1917 йылда Ырымбур һайлау округында 9-сы һанлы (башҡорт федералистары) исемлеге буйынса Бөтə Рəсəй Ойоштороу йыйылышына депутат итеп һайлана.
1918 йылда Бөтə Рəсəй Ойоштороу йыйылышы комитеты (Комуч) составына инә. 1918 йылдың сентябрендә Һамар ҡалаһында Башҡорт хөкүмәте һәм Бөтə Рəсəй Ойоштороу йыйылышы комитеты араһындағы килешеүгә ҡул ҡуйыуҙа ҡатнаша, килешеүгә ярашлы Комуч Башҡортостан автономияһын таный. Һөйләшеүҙәрҙә башҡорт делегацияһы составында ағаһы Ғабдрахман Фәхретдиновта була.
Совет осоронда Мәскәүҙә «Роспищетара» контораһында иҡтисадсы булып эшләй.
1938 йылдың 28 майында ҡулға алына, «контрреволюцион террористик ойошмала ҡатнашыуҙа» ғәйепләнә һәм 1938 йылдың 16 сентябрендә атыла, Коммунарка полигонында ерләнә. 1960 йылдың 10 сентябрендә аҡлана.

# Фәхретдинов Ғәбделәхәт Ризаитдин улы
## Ғаиләһе

    Атаһы — Ризаитдин Фәхретдин улы (1859—1936) — башҡорт мәғрифәтсеһе, яҙыусы, шәрҡиәтсе һәм дин әһеле.
    Әсәһе — Нуръямалбанат Ғабдулнасыр ҡыҙы.
       Ағаһы — Ғабдрахман (1887—1936)
       Ҡустыһы — Ғабдрәшит (1892–1953)
       Һеңлеһе — Зәйнәп (1893–1985)
       Ҡустыһы — Сәғит (1900–1944)
       Һеңлеһе — Әсмә (1906–1993).
    Ҡыҙы — Дилара (1923—?) — сәнғәт ғилеме белгесе. Сәнғәт ғилеме докторы (1988).
# Кесе Катыс

Кесе Катыс — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Катыс йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Кесе Катыс
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010700112115300014576
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301457
* Бассейн коды — 14.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Покровка районы (БАССР)

Покров районы БАССР 1937 йылдың 20 мартында ойошторола һәм 1962 йылдың 12 декабрендә бөтөрөлә. Район үҙәге — Фёдоровка (Благовещен районы) ауылы, 1938 йылдан — Бедеево ауылы (әлеге ваҡытта — Бедеева Поляна).
КПСС Үҙәк Комитеты һәм СССР-ҙың Министрҙар Советы Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитетының «Башҡорт АССР-ында яңы райондарҙың төҙөлөүе тураһында» 1937 йылдың 20 мартындағы ҡарары нигеҙендә Башҡортостанда 6 район ойошторола: Байҡыбаш районы, Воскресенск районы, Ишембай районы (1937-1940), Ҡандра районы, Матрай районы һәм Покров районы (БАССР).
1.02.1963 (12.12.1962) Әбйәлил, Архангел, Асҡын, Ауырғазы, Баҡалы, Балтас, Бишбүләк, Благовар, Благовещенск, Бүздәк, Бөрйән, Ғафури, Дәүләкән, Дыуан, Дүртөйлө, Йәрмәкәй, Зилаир, Иглин, Ҡалтасы, Ҡыйғы, Краснокама, Күгәрсен, Кушнаренко, Көйөргәҙе, Маҡар, Мәсетле, Мишкә, Миәкә, Нуриман, Покров, Стәрлебаш, Тәтешле, Учалы, Федоровка, Шаран, Юмағужа райондары бөтөрөлә.
1937 йылда район төҙөлөү менән Покров райкомы ойошторола. КПСС Үҙәк Комитетының 1962 йылдың ноябрь айындағы Пленумы ҡарарына ярашлы район бөтөрөлә.
# Фәтҡуллин Хөсәйен Ямалетдин улы

Фәтҡуллин Хөсәйен Ямалетдин улы (5 сентябрь 1887 йыл—12 май 1979 йыл) — уҡытыусы, Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1943) һәм халыҡ мәғарифы отличнигы (1949). Ике Ленин ордены кавалеры (1944, 1947).

# Фәтҡуллин Хөсәйен Ямалетдин улы
## Биографияһы

Хөсәйен Ямалетдин улы Фәтҡуллин 1887 йылдың 5 сентябрендә Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе Дыуан-Мәсетле ауылында уҡытыусы ғаиләһендә тыуған. Атаһы, ете йәшлек Хөсәйенде һәм дүрт ҡыҙын ҡалдырып, ҡапыл вафат була. Тәүҙә дүрт йыллыҡ башланғыс белем ала, унан һуң ике йыллыҡ Златоуст училищеһын тамамлай. Был ваҡытта уға хәлле кешеләрҙә мал көтөргә лә, йорт һәм ялан эштәрен дә башҡарырға тура килә. 1902 йылдың көҙөндә Ҡазан татар уҡытыусылар мәктәбенә уҡырға инә. Был уҡыу йортонда урыҫ телен ныҡлап өйрәнә. 1905 йылда башланған революция сәбәпле, уҡыуын тамамлап өлгөрмәй, хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Салауат районы Арҡауыл ауылында йәшәгән әсәһе янына ҡайта. Ауылда йәштәр араһында сәйәси аңғартыу эштәре алып бара. 1907 йылдың яҙында Ҡазан уҡытыусылар мәктәбен тамамлай, Златоуст өйәҙе халыҡ мәғарифы бүлегенә тәғәйенләнә. Ләкин Златоуст Земство Советы уны «Ҡазан сәйәсмәне» булараҡ уҡытыу эшенә ҡабул итмәй. Пермь губернаһы Красноуфимск өйәҙе Шәкүр башланғыс мәктәбендә уҡыта. 1911—1956 йылдарҙа (өҙөклөк менән) Дыуан-Мәсетле урта мәктәбендә урыҫ теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы, 1925 йылдан директор урынбаҫары, 1942—1949 йылдарҙа мәктәп директоры. 1920—1924 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Мәсәғүт кантоны халыҡ мәғарифының кантон бүлеге мөдире булып эшләй.
Рәми Ғариповтың яҡын ҡәрҙәше.
* Белемгә сарсаған егет каникул ваҡытында атаһының яҡын ағаһы, Дыуан-Мәсетле ауылында йәшәүсе Хөсәйен бабайҙарына бара. Уҡытыусы бабайының йорто — үҙе бер мөғжизә. Ундағы ҙур ҡыҙыл тышлы китап бик ауыр була. Рәми аптырап: «Бабай, был китап нисә килограмм?» — тип һорай. РСФСР-ҙың атҡаҡҙанған уҡытыусыһы Хөсәйен Фәтҡуллин, һаҡалын һыйпап: «Һигеҙҙән ашыу», — тип яуаплай. Сталиндың 60 йәшенә арнап сығарылған том була ул. Китапты Рәми 4 көн буйы ҡарап сыға. Бабайынан тағы ла бик күп китаптар алып ҡайта, араларында Д. Юлтый, А. Таһировтың латин хәрефтәре менән баҫылған романдары була.

# Фәтҡуллин Хөсәйен Ямалетдин улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* РСФСР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1943);
* РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1949);
* Ленин ордены (1944, 1947).

# Фәтҡуллин Хөсәйен Ямалетдин улы
## Билдәле уҡыусылары

* Йомаҙилов Акраметдин Йомаҙил улы — ғалим-нефтсе, техник фәндәр кандидаты.
* Латипов Ҡотдос Ҡәниф улы — Советтар Союзы Геройы
* Аллаяров Ричард Хәйрулла улы — СССР-ҙың почётлы нефтсеһе, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1959).
* Ғималова Мәрйәм Ғилметдин ҡыҙы — ғалим-педагог-методист, әҙәбиәт белгесе. Педагогия фәндәре кандидаты.

# Фәтҡуллин Хөсәйен Ямалетдин улы
## Хәтер

* Фәтҡуллин Хөсәйен Ямалетдин исеме Дыуан-Мәсетле урта мәктәбенә бирелгән (2001).
# Баб-Агнау

Баб-Агнау (ғәр. باب اكناو‎) — Марракеш ҡалаһында (Марокко) 19 ҡапҡаның береһе. XII быуатта Әлмөхәдтәр династияһы хакимлек иткән заманда төҙөлгән.
Баб-эр-Робб ҡалаға рәсми инеү урыны булып хеҙмәт иткән ваҡытта Баб Агнау Марракеш мәҙинәһенең көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан монархтар касбаһына (ҡәлғәһенә) алып бара. Әлмөхәдтәр солтаны Әбү Йософ Яҡуп әл-Мансур төҙөгән касбала Әл-Масурия (касба мәсете), Әл-Бади һарайы һәм Саад ҡәберлектәре урынлашҡан.

# Баб-Агнау
## Этимологияһы

Баб-Агнау исеме килеп сығышының иң таралған теорияһы Агнау ҙа Гнауа һымаҡ уҡ «агнав» тигән бербер һүҙенән килеп сыҡҡан, ул һүҙмә-һүҙ «һаңғырау кеше» йәки «телһеҙ кеше» тигәнде аңлата һәм «бербер булмаған кешеләрҙе» атау өсөн (бербер телендә һөйләшмәгән һәм аңламағандарҙы) ҡулланылған. Ғәҙәттә был Сахаранан көньяҡҡа ҡарай «ҡара кешеләрҙе» аңлата Был ҡапҡаларҙың көньяҡҡа, Сахаранан («ҡара Африка») көньяҡҡа ҡарай Төньяҡ Африка яғына сығыуын аңлата. Ҡайһы бер сығанаҡтар был теория менән риза түгел һәм Агнауҙы бербер теленән «мөгөҙһөҙ өнһөҙ һарыҡ» тип тәржемәләй
Баб (ғәр. باب‎) ғәрәп теленән ҡапҡа йә ишек кеүек тәржемә ителә
Ҡайһы бер тарихи сығанаҡтарҙа ҡапҡа Баб-әл-Кухель (шулай уҡ «ҡара кешеләр» менән бәйле) йәки Баб-Лексер (һарай ҡапҡаһы) исеме аҫтында телгә алына.

# Баб-Агнау
## Тасуирламаһы

Ҡапҡаның функцияһы, монарх инеү урыны һымаҡ, ярайһы уҡ кимәлдә декоратив булған . Баб-Агнауҙың фасады, күрәһең, Марракеш тирә-яғында табылған таштарҙың сиратлашып килгән секцияларынан һәм даға рәүешле арканы уратып алған кирбестән торған. Мөйөш өлөштәре ҡабырсаҡ тирәләй урынлашҡан декоратив сәскәле элементтар менән биҙәлгән. Был орнамент өс панель менән уратып алынған, һәм был панелдәрҙә ғәрәп телендә куфи яҙыуы менән ҡатлы-ҡатлы Ҡөрьәндән яҙыу бар
Таштан һалыныу насар хәлдә. Емерелеүенең сәбәбе булып иреүсән тоҙҙарҙың, атап әйткәндә, иретмә составында булған хлоридтар һәм сульфаттарҙың булыуы тора, улар таштарҙы нығытыу өсөн ҡулланылған, шулай уҡ һауаның бысраныуы ҡапҡаның торошона насар йоғонто яһаған.
Баб-Агнау XVIII быуаттың уртаһы-аҙағында солтан Мөхәммәт III бен Абдаллаһ идара иткән осорҙа күләмен кесерәйтеп йөүнәтелә. Был даға рәүешле ҡапҡаларҙың өлгөһөн, уның мөйөш өлөштәрен уратып алған Ҡөрьән яҙыуҙары менән Кордовалағы Мескитала осратырға була, улар шулай уҡ Рабаттағы хәҙерге Баб-эр Руа менән оҡшаш.
# Бетсуканас

Бетсуканас — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Аргут (Ак-Алаха) йылғаһының уң ярына тамағынан 214 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Бетсуканас
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100004233
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100423
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Каммерцель йорто

Каммерцель йорто (франц. Maison Kammerzell) — Страсбургта иң билдәле донъяуи бина. 1427 йылда төҙөлгән, фахверк бина 1467 йылда үҙгәртеп ҡоролған, ә 1589 йылда ул бай семәрле фасадҡа эйә була.
Бина һуңғы немец готикаһының иң матур фахверк йортона ҡарай, үҙенең матурлығы менән уны Франкфурт-на Майне ҡалаһында тоҙ йорто йәки Хильдесхаймдағы итсе йорто менән сағыштырырға була, әммә уларҙан айырмалы рәүештә ул үҙенсәлекле торошон һаҡлап ҡалған. Бинаның фасады семәрле ҡыҫандарҙа етмеш биш тәҙрә менән биҙәлгән, уларҙа библия һәм мифик персонаждар, шулай уҡ зодиак тамғалары, биш хис һәм билдәле музыканттар һүрәтләнгән.
Мөйөш терәүҙә изгелекте сағылдырыусы өс ҡатын-ҡыҙ фигураһы һырлап яһалған. Икенсе ҡатта ике бала һәм берғаҙан менән Мөхәбәт, өсөнсө, дүртенсе ҡаттарҙа феникс ҡошо менән Өмөт һәм грифон менән Ышаныс һүрәтләнгән. XVI быуатта сыр менән һатыу итеүсе Мартин Браун йортто һатып ала һәм 1589 йылда уны йүнәтеп бөтә. Урта быуат төҙөлөшөнөң иҫке бинаһынан ул декоратив аркалары менән тик беренсе ҡатты ғына ҡалдыра. Ҡалған ҡаттары ренессанс стилендә яңынан ҡорола, ул бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланып ҡалған.
XIX быуат уртаһына тиклем йорт «Альтес хаус» булараҡ билдәле була, һуңынан Вюрцбургтан бакалея магазины хужаһы Филипп-Франсуа Каммерцель һатып алғас, уның исеме менән атала. Бинаның эсендәге Үрге Кенигсбургты биҙәгән рәссам Лео Шнугтың (1878—1933) фрескаларында XVI быуат рейн рәссамдары манераһында иҫәрҙәр карабы һәм интектергес ғазаптар һүрәтләнгән. Архитектура ҡомартҡыһы статусы алған һәм 1879 йылда ҡала милегенә күскән был йортта бөгөнгө ваҡытта «Maison Kammerzell» рестораны урынлашҡан.
# Көнсығыш Африка рифт үҙәне

Көнсығыш Африка рифт үҙәне (шулай уҡ Бөйөк рифт үҙәне йәки Көнсығыш Африка ярылған урыны) — Көнсығыш Африкала рельефтың ҙур рифт ҡатламы. Төньяҡ Эфиопиянан үҙәк Мозамбикка ҡәҙәр яҡынса 6000 км-ға һуҙылған. Атаманы XIX быут аҙағында британ тикшеренеүсеһе Джон Уолтер Грегори уйлап сығарған.

# Көнсығыш Африка рифт үҙәне
## География

Үҙәндең киңлеге — 30 километрҙан 100 километрға, тәрәнлеге — бер нисә йөҙ метрҙан мең метрға тиклем барып етә.

# Көнсығыш Африка рифт үҙәне
## Геология

Африка һәм Ғәрәбстан тектоник плиталары сигендәге геологик шыуышыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә.
3—4 миллион йылдан һуң, бөтә ярылған урын буйынса Көнсығыш Африка ҡитғаның төп өлөшөнән утрау барлыҡҡа килтереп айырыласаҡ. Был утрау Ғәрәбстан ярымутрауына йүнәләсәк. Утрау менән ярымутрау киҫешкән урында тауҙар барлыҡҡа киләсәк, ә Ҡыҙыл диңгеҙ 3 тапҡырға оҙонаясаҡ.
# Шәрәфетдинов Сәлих Хафиз улы

Шәрәфетдинов Сәлих Хафиз улы (рус. Шарафутдинов Салих Хафизович) (1903—1943) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия кесе сержанты.

# Шәрәфетдинов Сәлих Хафиз улы
## Биографияһы

1903 йылда Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе, хәҙерге административ бүленеш буйынса, Башҡортостандың Баймаҡ районы Татлыбай ауылында тыуған. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, Баймаҡ районы военкоматы тарафанан хәрби хеҙмәткә саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы штабында шофёр булып хеҙмәт итә.
Шәрәфетдинов Сәлих Хафиз улы 1943 йылдың 1 ғинуарынан 24 февраленә тиклем арауыҡта Украина ССР-ы Ворошиловград өлкәһе (хәҙерге Луганск өлкәһе) Чернухино ауылы янында алышта һәләк була. Шул саҡта саҡта дивизия командиры генерал-майор Миңлеғәле Шайморатов та һәләк була..