# Тулыланыусы энергия

Тулыланыусы энергия — кешеләр өсөн бөтмәҫ-төкәнмәҫ энергия сығанағы. Тирә-яҡ мөхиттә бер-туҡтауһыҙ барған процестар —тулыланыусы энергия сығанағы булып тора. Тулыланыусы энергия яңынан тергеҙелә торған тәбиғи ресурстарҙан — ҡояш энергияһы, ел, ямғыр, һыу ҡалҡыу, геотермаль йылылыҡты файҙалана. 2006 йылда донъяла ғәҙәти биомасса — утын яғыу 13 %, барлыҡ тулыланыусы энергияны файҙаланыу 18 % тәшкил итте. Гидроэлектростанциялар тулыланыусы энергияның мөһим сығанағы булып тора, донъяла етештерелгән электр энергияһының 15 % гидроэлектростанцияларҙа етештерелә.
Ел энергияһын файҙаланыу йыл һайын 30 % арта. Был энергияны файҙаланыу Европа һәм АҠШ илдәрендә киң ҡулланыла. Ҡояш электростанциялары Германия һәм Испанияла танылыу алған.
Бразилия шәкәр ҡамышынан этанол алыу программаһын тормошҡа ашыра. Этанол автомобиль яғыулығы булараҡ файҙаланыла.

# Тулыланыусы энергия
## Ел фермалар

Ел фермалар (ингл. A wind farm) — ел турбиналар төркөмө. Ел фермалар 100-ҙән ашыу индвидуаль ел турбиналарҙан тора һәм 100 м² майҙанды биләй, ләкин турбиналар араһындағы майҙанды ауыл хужалығы өсөн ҡулланырға мөмкин. Ел фермалар диӊгеҙҙә урынлаштырырға ла мөмкин.

# Тулыланыусы энергия
## Ағымдар

2006 йылда донъяла электр энергияһын ҡулланыуҙың яҡынса 18 проценты яңыртылған энергия сығанаҡтарынан ҡәнәғәтләндерелә, 13 проценты ағас яндырыу кеүек традицион биомассаларҙан. 2010 йылда бөтә донъя энергия ҡулланыуының 16,7 проценты яңыртылған сығанаҡтарҙан килә; 2015 йылда был күрһәткес 19,3 %. Традицион биомассаның өлөшө әкренләп кәмей бара, шул уҡ ваҡытта яңыртыла торған энергияның өлөшө арта бара. Рәсәй Фәндәр академияһының ИЭР һәм Мәскәү «Сколково» идара итеү мәктәбенең Энергетика үҙәге фаразы буйынса 2040 йылға яңыртыласаҡ энергия сығанаҡтары донъя электр энергияһы етештереү күләменең 35-50 процентын һәм энергияның дөйөм ҡулланыу күләменең 19-25 процентын тәьмин итәсәк.
2004 йылдан 2013 йылға тиклем Евросоюзда яңыртылған сығанаҡтарҙан етештерелгән электр энергияһының өлөшө 14 проценттан 25 процентҡа тиклем арта. Германияла 2018 йылда электр энергияһының 38 проценты яңыртылған сығанаҡтарҙан етештерелә.
Бразилияла шәкәр ҡамышынан яғыулыҡ этанолын етештереүҙе күҙ уңында тотҡан донъяла иң ҙур яңыртыла торған энергия программаларының береһе бар; этил спирты әлеге ваҡытта илдә автомобиль яғыулығына ихтыяждың 18 процентын ҡаплай. Яғыулыҡ этанолы АҠШ-та ла киң ҡулланыла.
Гидроэлектроэнергия — донъя электр энергияһын етештереүҙең 15,3 процентын һәм бөтә донъя энергия ҡулланыуының 3,3 процентын тәьмин итеүсе иң ҙур яңыртыла торған энергия сығанағы (2010 йыл).
Ел энергияһын ҡулланыу йылына яҡынса 30 % үҫә, 2013 йылда бөтә донъяла 318 гигаватт (ГВт) ҡеүәте етештерелә, һәм Европала, АҠШ-та, Ҡытайҙа киң ҡулланыла.
Германия һәм Испанияла ҡояш электр станциялары популяр. АҠШ-та һәм Испанияла ҡояш термаль станциялары эшләй, уларҙың иң ҙуры — Мохаве сүллегендәге 354 МВт ҡеүәтле станция. Фотоэлектр панелдәр етештереү йылдам үҫә, 2008 йылда дөйөм ҡеүәте 6,9 ГВт (6900 МВт) булған панелдәр сығарыла, был 2004 йыл менән сағыштырғанда алты тапҡырға тиерлек күберәк.
Геотермаль үҫемлектәр: донъяла иң ҙуры — Калифорнияла 750 МВт ҡеүәтле гейзер ҡоролмаһы.
Ресурс булмаған эре компаниялар яңыртылған энергияны ҡулланыуҙы хуплай. Әйтәйек, IKEA 2020 йылға үҙен яңыртылған энергия менән тулыһынса тәьмин итергә йыйына. Apple — ҡояш электр станцияларының иң эре хужаһы, компанияның бөтә дата-үҙәктәре яңыртылған энергия сығанаҡтары иҫәбенә эшләй. Google компанияһы ҡулланған энергияла яңыртылған сығанаҡтарҙың өлөшө — 35 %, компанияның яңыртылған энергияға һалған инвестициялары 2 миллиард долларҙан ашып китә.
| Яңыртыласаҡ энергияның глобаль күрһәткестәре | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020 |
| Яңыртылған энергияға йыллыҡ инвестициялар (млрд. доллар АҠШ) | 130 | 160 | 211 | 257 | 244 | 232 | 270 | 286 | 241 | 326 | 296 | 298,4 | 303,5 |
| Яңыртыла торған энергияның дөйөм ҡуйылған ҡеүәттәре (шул иҫәптән гидроэнергетика), ГВт) | 1140 | 1230 | 1320 | 1360 | 1470 | 1578 | 1712 | 1849 | 2017 | 2197 | 2387 | 2581 | 2838 |
| Гидроэнергетика (ГВт) | 885 | 915 | 945 | 970 | 990 | 1018 | 1055 | 1064 | 1096 | 1112 | 1135 | 1150 | 1170 |
| Ҡояш энергетикаһы (ГВт) | 16 | 23 | 40 | 70 | 100 | 138 | 177 | 227 | 303 | 405 | 512 | 621 | 760 |
| Ел энергетикаһы (ГВт) | 121 | 159 | 198 | 238 | 283 | 319 | 370 | 433 | 487 | 540 | 591 | 650 | 743 |
| Биоэнергетика (ГВт) | | | | | | | | | | 121 | 131 | 137 | 145 |
| Геотермаль энергетика (ГВт) | | | | | | | | | | 12,8 | 13,2 | 14 | 14,1 |
| Биодизель етештереү (млрд. литров) | 12 | 17,8 | 18,5 | 21,4 | 22,5 | 26 | 29,7 | 30,3 | 30,8 | 33 | 41 | 41 | 39 |
| Этанол етештереү (млрд. литров) | 67 | 76 | 86 | 86 | 83 | 87 | 94 | 98 | 99 | 104 | 111 | 115 | 105 |
| Энергияны яңыртыу буйынса маҡсаттары булған илдәр һаны | 79 | 89 | 98 | 118 | 138 | 144 | 164 | 173 | 176 | 179 | 169 | 172 | 165 |