yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Калемегдан

Калемегдáн (башҡ. Ҡаламайҙан, сер. Калемегдáн) — Белград ҡәлғәһе янындағы парк, ул Сербия баш ҡалаһынының иҫке өлөшөндә урынлашҡан, Европаның иң боронғо парктарынан һанала.

# Калемегдан
## Этимологияһы

Атамаһы төрөк телендәге «Ҡәлғә майҙаны» (төр. Kale Meydanı) тигәндән килеп сыҡҡан. Икенсе фараз буйынса иһә төрөк телендәге «Kale» («ҡәлғә»)һәм «Megdan» («алыш») тигән ике һүҙҙән яһалған. Төрөктәр Калемегданды Фекер-байыр (fikir bayır), «фекер убаһы» тип атаған. Хәҙер йыш ҡына ҡәлғәнең үҙен дә Калемегдан тип атаайҙар.

# Калемегдан
## Урынлашыуы

Калемегдан ҡәлғәһе — Белградтың иң мөһим тарихи ҡомартҡыһы. Ул Дунай һәм Сава йылғалары ҡкушылған урында һалынған. Яр буйлап тимер юл һалынған.
Ҡәлғә эсендә Хәрби музей урынлашҡан.
* «Цвета Зузорич» павильоны
* Францияға рәхмәт билдәһе
* Милли ҡаһармандар ҡәберлеге
* Еңеү һәйкәле. Авторы Иван Мештрович
* Еңеү һәйкәле
* 1456 йылда Белградты һаҡлауға арналған мемориаль таҡта
* Белград нығытмаһы
* Белград нығытмаһы
* Белград нығытмаһы
* Белград нығытмаһы
* 1867 йылда Белград нығытмаһын төрөктәр тапшырыуына бағышланған иҫтәлекле таҡтаташ
* Калемегдан
* Калемегдан ҡәлғәһе
* Калемегдан төндә
* Викимедиа-2019 конференцияһында Рәсәйҙән ҡатнашыусылар Калемагдан майҙанында
# Дарданелл боғаҙы

Дарданелл боғаҙы (Геллеспонт боғаҙы лат. Hellespontus — боронғо грек атамаһы; Чанаккале боғаҙы төр. Çanakkale boğazı) — Кесе Азияның төньяҡ-көнбайыш яр буйының өлөшөн Европаны Галлиполи ярымутрауынан айырыусы һәм Мәрмәр диңгеҙен Урта диңгеҙ менән тоташтырыусы боғаҙ.

# Дарданелл боғаҙы
## География

Оҙонлоғо 65 километр, киңлеге 1,3—6 км. Уртаса тәрәнлеге 50 метр. Суднолар йөрөгән өлөшөндәге иң һай урыны 29 м. Мәрмәр диңгеҙен Эгей диңгеҙе менән тоташтыра.
Дарданелдар боғаҙы түбәндәге өлөштәрҙән тора:
* Галата боғаҙы
* Гелиболу боғаҙы (тарлығы)
* Галлиполи боғаҙы
* Кызкалеси боғаҙы
* Нагара Кале тарлығы
* Эджеабат боғаҙы
* Чанаккале тарлыҡы
* Сари Сиглар ҡултығы
* Кепез тарлығы
* Кум-Кале тарлығы
Боғаҙҙың атамаһы Троялыларҙың союздашы булған боронғо дардандар исеменән барыҡҡа килә. Борон Дарданелдарҙы Геллеспонт боғаҙы грек. Ἑλλήσποντος («Гелла диңгеҙе») тип атағандар.
Төп порт — Чанаккале.
# Майонез

Майонез (франц. mayonnaise) — үҫемлек майынан, йомортҡа һарыһынан, горчицанан, уксустан (йәки лимон һутынан), тоҙҙан һәм шәкәрҙән әҙерләнгән соус.

# Майонез
## Традицион составы

Майонездың төп рецепты йомортҡа һарыһынан, уксус, үҫемлек майы, тоҙ һәм шәкәрҙән тора. Аромат өсөн төрлө ингредиенттар — лимон, горчица өҫтәп була, был эмульсияның һығылмалылығын яҡшырта. Германия һәм Нидерландта майонезды традицион рәүештә бер аҙ татлы итәләр.
БДБ илдәрендә төп ингредиенттар сифатында йышыраҡ көнбағыш майы һәм горчица майы ҡулланыла. Башҡа илдәрҙә зәйтүн майы һәм горчица бик йыш ҡулланыла.

# Майонез
## Сәнәғәттә майонез етештереү

| Составы | % |
| Көнбағыш майы таҙартылған | 68 |
| Яңы йомортҡа һарыһы | 10 |
| Әҙер горчица | 6,7 |
| Шәкәр | 2,3 |
| Уксус (5%-лы) | 11 |
| Тәмләткестәр | 2 |
Сәнәғәт майонезын етештереү дөйөм алғанда классик рецептураға ярашлы, әммә таҙартылған (рафинирланған) формала үҫемлек майын ҡулланалар. Яңы йомортҡа һарыһы урынына йомортҡа продукттары ҡулланылырға мөмкин ( мәҫәлән йомортҡа порошоктары). Составында мөмкин булған өҫтәмә компоненттар: һыу, ҡоро һөт продукттары (ҡоро һөт), горчица ароматизаторҙары, тәмләткестәр, ҡуйыртҡыстар, стабилизаторҙар, эмульгаторҙар, консерванттар.
Бындай майонездың мөһим сифаты булып 20 көндән алып бер нисә айға тиклем оҙайлы һаҡлау мөҙҙәте (ваҡыты) тора, уға продукцияны пастеризациялау һәм рафинациялау, шулай уҡ ҡайһы бер осраҡтарҙа консерванттарҙы ҡулланыу иҫәбенә өлгәшелә.

# Майонез
## Ҡулланыу ваҡыты

Оригиналь майонез бер нисә көн генә һаҡлана, сөнки уның рецептураһына тиҙ боҙола торған ризыҡтар инә. Ҡулланыуға яраҡлылыҡ ваҡытын оҙайтыу өсөн етештереүселәр консерванттар, компоненттарҙы рафинациялау һәм пастеризациялауҙы ҡуллана. Төрлө сауҙа маркалары майонездарының яраҡлылыҡ ваҡыты 1 айҙан 7 айға тиклем тәшкил итә.

# Майонез
## Организмға тәьҫире

Майонездың һаулыҡ өсөн хәүефлелеге уның бик юғары калориялы булыуында — үҫемлек майҙары күп булыу сәбәпле 100 граммға 680 ккал. Шул уҡ ваҡытта майонездың калориялылығы, USDA мәғлүмәттәре буйынса, көнбағыш майынан түбәнерәк (884 ккал), сөнки майонез - «майҙағы һыу» эмульсияһы, йәғни көнбағыш майы һыу менән шыйыҡландырылған, шуға күрә продукттың калориялылығы түбәнерәк.
# Юғары партия мәктәбе бинаһы (Дондағы Ростов)

1956
Юғары партия мәктәбе бинаһы Дондағы Ростовта, Будённый проспекты һәм Мәскәү урамы киҫешкән ерҙә (20/45 йорт), архитектор Петров Георгий Алексеевич (Н. Г. Худовертов менән бергә) проекты буйынса 1953—1956 йылдарҙа, Сталин неоклассикаһы һәм Хрущев функционализмы эпохалары тоташҡан дәүерҙә төҙөлә.

# Юғары партия мәктәбе бинаһы (Дондағы Ростов)
## Тарихы

Юғары партия мәктәбе бинаһы проектын төҙөгәндә, архитектор Г. А. Петров үҙенсәлекле «Мәғариф һарайы» ижад итергә хыяллана. Ләкин, төҙөлөш тамамланған осорҙа КПСС Үҙәк Комитетының һәм СССР Министрҙар Советының 1955 йылдың 4 ноябрендәге «Проектлауҙа һәм төҙөлөштә артыҡлыҡтарҙы бөтөрөү» тигән билдәле ҡарары сыға. Һөҙөмтәлә бинаның тормошҡа ашҡан вариантында парапет балюстрадаһындағы һәйкәлдәр һәм төп фасад уйымдағы фигуралар ҡуйылмай. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, керамик йөҙлөк һәм ҡала предприятиеһында эшләнгән фасадтың архитектура деталдәрен ҡулланып, архитекторға проекттағы мәжбүри индерелгән үҙгәрештәрҙе бер аҙ йомшартыу мөмкин була. 1980-се йылдар уртаһында, бинаға яҡын ерҙә ер аҫты үткәүеле, шулай уҡ ер аҫты коммуникациялары төҙөлгәндән һуң, фундамент нигеҙенең деформациялары башлана. Стеналарҙа ярыҡтар барлыҡҡа килә, кәрниздәр һәм бер нисә ярымколоннаның капителе емерелеп төшә. Бинаның хәҙерге хужалары — Таможня академияһының Ростов филиалы ла аварияға ҡаршы саралар күрә.

# Юғары партия мәктәбе бинаһы (Дондағы Ростов)
## Архитектураһы

Бинаның юғары этаждары керамик плиткалар менән көпләнгән, шулай уҡ колонналарҙың керамик капителдәре һәм нигеҙе, кәрниз блоктары, гирляндалар һәм розеткаларҙың рельефлы ҡыйыҡтары ҡулланыла. Түбәнге ике этажы ташлы фактуралы туф блоктары менән биҙәкләнгән. Беренсе этаждың ете тәҙрәһе өҫтөндә аркалы нишаларҙа архитектор һәм скульптор В. В. Баринов «мәғариф» темаһына барельефтар эшләй. Был — Ростовта ул йылдарҙа бындай автор эшенең берҙән бер осрағы.
Ростов партия мәктәбе бинаһына мөһим ҡала төҙөлөшөн формалаштырыу роле бирелгән була. Был майҙандың төньяғын яңыртыусы төҙөлөш масштабын билдәләне, уның ҡаршы яғындағы биш башлы собор масштабын хупланы һәм Будённый проспектының айырылғыһыҙ элементы булып китте.
# Кокша (Катунь ҡушылдығы)

Кокша — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Кокша (Катунь ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100007524
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100752
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Дәүләт бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәр бирелгән көйөргәҙелеләр

* Барановский Никита Иванович (1919—1998) — РСФСР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы, Ермолаево ауылы.
* Вахитов Шәүәли Мөхәмәт улы (1932) — Социалистик хеҙмәт Геройы, БАССР-ҙың атҡаҙанған малсыһы, Ленин, Октябрь революцияһы һәм Халыҡтар дуҫлығы ордендары кавалеры, Ялсыҡай ауылы.
* Степанов Евгений Федорович (1923) — РСФСР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе, СССР Дәләт премияһы лауреаты, Ермолаево ауылы.
* Тарасов Алексей Павлович (1932) — БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы, «Маҡтау Билдәһе» ордены менән бүләкләнгән.
* Әбдрәшитов Раил Абдулла улы (1938) — РСФСР-ҙың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Ермолаево ауылы.
* Дәминова Шәмсиә Закир ҡыҙы (1939) — БАССР-ҙың атҡаҙанған малсыһы, Октябрь Революцияһы, 3-сө дәрәжәләге Хеҙмәт даны ордены, «Маҡтау билдәһе» ордены кавалеры, Рәсәй Федерацияһы Юғары Советының Маҡтау ҡағыҙы. Түкән (Беренсе Ферма) ауылы.
* Әбсәләмов Камил Ғәләметдин улы (1928) — БАССР-ҙың атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы, Ленин, Октябрь революцияһы ордендары һәм «Фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән. Иҙәк-Ишмәт ауылы.
* Ғайсин Илгиз Сөләймән улы (1937) — Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, 3-сө дәрәжәләге Хеҙмәт даны, «Маҡтау Билдәһе» ордендары, Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштерәү, СССР ВДНХ-ның бронза миҙалдары менән бүләкләнгән, Абдул ауылы.
* Кириллов Сергей Николаевич (1934) — Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, 2-се һәм 3-сө дәрәжәләге Хеҙмәт Даны ордендары менән бүләкләнгән, Керәүле-Илюшкин ауылы.
* Евина Валентина Ивановна (1925) — БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы, «Хеҙмәт алдынғылығы өсөн», «Бөйөк Ватан һуғышы йылдарындағы фиҙакәр хеҙмәт өсөн», «Хеҙмәт ветераны» миҙалдары менән бүләкләнәгн, Ермолаево ауылы.
* Шәрәфетдинов Ғүмәр Бәкир улы (1925) — Ленин ордендары, 2-се дәрәжәләге Ватан һуғышы, Хеҙмәт ҡыҙыл байраҡ ордендары, Жуков, Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштерәү, «Хеҙмәт алдынғыһы» миҙалдары менән бүләкләнгән.
* Ишмөхәмәтов Мирхәким Мирхәйҙәр улы (1925—2007)
* Күлмөхәмәтова Фәниә Ғәриф ҡыҙы
* Мөхәмәтшин Йәҙкәр Мостафа улы
# Кернос (Сылвица ҡушылдығы)

Кернос — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сылвица йылғаһының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Кернос (Сылвица ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100712111100011078
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101107
* Бассейн коды — 10.01.01.007
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Грачёв Иван Николаевич

Грачев Иван Николаевич (1903—1943) — Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы сержанты, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1943).

# Грачёв Иван Николаевич
## Биографияһы

Иван Грачев 1903 йылда Верхнеугличино ауылы (хәҙер — Ҡырмыҫҡалы районы, Башҡортостан) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Ауыл хужалығын етәкләүсе хеҙмәткәрҙәр курсын тамамлап, шул уҡ районда «Ҡарламан» совхозында сусҡа фермаһы мөдире булып эшләй, һуңынан Башҡорт АССР-ының Йәрмәкәй районында 8 март исемендәге совхоз директоры урынбаҫары була. 1941 йылдың июлендә Эшсе - крәҫтиән Ҡыҙыл армияһына хеҙмәткә саҡырыла. Шул уҡ йылдың сентябрендә — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында ҡатнаша.1942 йылда ауыр яралана. Сержант Грачев Иван 13-сө Үҙәк армия 74-се уҡсылар дивизияһының 78-се уҡсылар полкы отделениеһы менән командалыҡ итә. Днестр өсөн һуғышта батырлыҡ күрһәтә.
1943 йылдың 23 сентябрендә Грачев үҙенең батальонында беренсе булып Белорус ССР-ының Гомель өлкәһе Брагин районы Комарин ҡасабаһы эргәһендә Днепр аша сығып һәм, дошманға 50 метр тирәһе яҡынлашып, уның оборонаһы тураһында ҡиммәтле мәғлүмәттәр йыя һәм командованиеға еткерә, был Днепрҙы уңышлы аша сығыуға булышлыҡ итә. Плацдарм өсөн яуҙа Грачев яугирҙәрҙе үҙенең артынан эйәртә, шәхсән дошмандың ике пулемёт нөктәһен юҡ итә. һуғыштарҙың береһендә ауыр яралана һәм госпиталгә оҙатыла.
СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 16 октябрендәге указы менән «командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм немец илбаҫарҙары менән һуғышта күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн» сержант Грачев Иван Советтар Союзы Геройы тигән юғары исемгә лайыҡ була.
1943 йылдың 20 октябрендә госпиталдә вафат була, Украинаның Чернигов өлкәһенең Чернигов районы Ковпыта ауылында туғандар зыяратында ерләнә.
Ленин ордены менән бүләкләнә.
Грачев хөрмәтенә Ковпыта ауылында урам аталған. Йәрмәкәй ауылында уның бюсы ҡуйылған.
# Кесе Ермишь

Кесе Ермишь — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Рязань өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ермишь йылғаһының уң ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Кесе Ермишь
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем, Цна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010200412110000028203
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002820
* Бассейн коды — 09.01.02.004
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кожедуб Иван Никитович

Кожедуб Иван Никитович (укр. Іван Микитович Кожедуб; 8 июнь 1920 йыл — 8 август 1991 йыл, Мәскәү, ) — СССР-ҙың хәрби эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Авиация маршалы (1985), осоусы-ас. Өс тапҡыр Советтар Союзы Геройы (04.02.1944, 1944, 1945). СССР Юғары Советы депутаты (1946—1961). СССР-ҙың халыҡ депутаты (1989—1991).
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытынан осоусы-ас, союздаштар авиацияһының иң һөҙөмтәле летчик-истребителе (64 еңеү). Кореяла совет белгестәре төркөмө составында хәрби хәрәкәттәр мәлендәге псевдонимы — «Крылов».

# Кожедуб Иван Никитович
## Биографияһы

Иван Никитович Кожедуб Чернигов губернаһы Глухов өйәҙе Ображиевка ауылында (хәҙерге Украинаның Шосткинск районы Сумы өлкәһендә) крәҫтиән — сиркәү старостаһы ғаиләһендә тыуа. Украин. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, совет осоусы-истребительдәрҙең икенсе быуынына ҡарай.
1934 йылда мәктәпте тамамлап Шостка ҡалаһында химик-технология техникумына уҡырға инә.
Авиацияла беренсе аҙымын Шосткин аэроклубыгда яһай. 1940 йылдың башында Ҡыҙыл Армия сафына баҫа һәм шул уҡ йылдың көҙөндә Чугуев хәрби авиация летчиктар мәктәбен тамамлай, һуңынан шунда уҡ инструктор вазифаһында хеҙмәтен дауам итә.
Һуғыш башланғас, авиашкола менән бергә Ҡаҙағстандың Чимкентҡалаһына эвакуациялана, унда инструктор вазифаһында фронтҡа летчиктар әҙерләү менән шөғөлләнә. 1942 йылдың 23 февралендә Кожедубҡа өлкән сержант званиеһы бирелә. 1942 йылдың ноябрендә Ивановола формалаштырылған 302-се истребителдәр авиация дивизияһының (1944 йылдың 2 июленән — 14-се гвардия истребителдәр авиация дивизияһы) 240-сы истребитель авиация полкына ебәрелә. 1943 йылдың мартында дивизия составында Воронеж фронтына оса.
# Киселёв Николай Яковлевич

Николай Яковлевич Киселевтың (6 [19] декабря 1913, Сыуаш ауылы, Башҡортостан — 27 октябрь 1974, Мәскәү) — совет политругы, Белоруссиялағы «Мститель» («Дядя Вася») партизан отряды, Долгиновский геттоһынан 218 йәһүдтең ғүмерен ҡотҡара — уларҙы 1942 йылдың август — октябрендә фронт һыҙығынан алып сыға. Донъя халыҡтары илсеһе (2005).
# Мемориал мәсет

1997
Мемориал мәсет — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған мосолман яугирҙар иҫелегенә төҙөлгән мәсет. Поклон тауы Еңеү паркында урынлашҡан.
# Һағыҙаҡ һымаҡтар

Һығыҙаҡ һамаҡтар (лат. Vespoidea, (рус. Осообразные ) — яры ҡанатлылар отрядындағы бөжәк. 10 ғаилә 25000 төрҙө берләштерә, шул иҫәптән бал ҡорттары, ҡырмыҫҡалар, иңкештәр, һағыҙаҡтар һ.б.
Тыныс хәлдә ҡанаттары урталай йыйылып, бүленгән ике буй рәүешендә кәүҙә өҫтөндә ята. Һағаҙаҡтар (Vespidae) һәм эвмен һағаҙаҡтаре (Eumenidae) ҡағыҙға оҡшаш материалдан (үҙағас епһелдәрен үҙенсәлекле ферменттар менән эшкәртеү нәтижәһендә) яһалған ояларҙа йәшәй. Оялары ике төрлө: асыҡ һәм күҙәнәктәре (кәрәҙҙәр) балауыҙга оҡшаш материалдан яһалған пластинкаларҙа урынлаша (Polistes ырыуы һағаҙаҡтарында) йәки аҫта сығыу тишеге булған шар һымаҡ формала (мәсәлән, ҙур һағаҙаҡтарҙа) була. Ҡайһы бер төрҙәре - клептопаразиттар, ирекле йәшәүсе төрҙәрҙең ояларында етлегә. Политрофлар личинкаларын ваҡланған хайуан йәки үҫемлек аҙығы менән туйындыралар. Эвмен һағаҙаҡтаре яңғыҙ йәшәйҙәр, ояларын төрлө ҡыуышлыҡтарҙа төҙөйҙәр йәки күҙәнәкле асыҡ балсыҡ оялар яһайҙар. Личинкаларга аҙыҡты параличланган бөжәктәрҙән, йыш ҡына уларҙың личинкаларыннан (ҡуңыҙҙар, киҫмәндәр, һирәк кенә үрмәкселәр) әҙерләй. Европа һағыҙағы йәки ябай ҙур шөпшә (Vespa crabo) -эшсе умарталарҙы юҡҡа сығарып, умартасылыҡҡа зарар килтерергә мөмкин; урта шөпшә (Dolichovespula media) һәм ябай шөпшә (Paravespula vulgaris) - уларҙың гомумбилгеле киң таралған төрө.
# Пинега (Ленинград өлкәһе)

Пинега — Ленинград өлкәһе Тихвин районы Горский ауыл биләмәһендәге ауыл.

# Пинега (Ленинград өлкәһе)
## Исеме

Исеме — юлды ҡыҫҡартыусы йылға. Балтик буйы-фин сифаты pieni «бәләкәй, ҡыҫҡа» һүҙенә ҡарай, һүҙ бәләкәй генә га- суффиксы ярҙамында барлыҡҡа килгән, ул балтик яны-фин детерминантының рудименты -jogi «йылға».

# Пинега (Ленинград өлкәһе)
## Тарих

Пнева ауылы А. М. Вильбрехттың 1792 йылғы Новгород наместниклығының картаһында телгә алына.
Ауыл булараҡ Пинега Ф. Ф. Шуберттың 1844 йылдағы Рәсәй көнбайышының махсус картаһында күрһәтелгән.
XIX быуаттың аҙағында Пинега ауылы Новинский улусына ҡараған, ХХ быуат башында — Новгород губернаһының Тихвин өйәҙе Новинский улусының 1-се земство участкаһына ҡарай
1933 йылда мәғлүмәттәре буйынса Пинега Городокский ауыл советы составына инә.
1966 һәм 1973 йылдарҙың мәғлүмәттәре буйынса Пинега Городокский ауыл советы составына инә, Пяхта — ауылдың административ үҙәге була.
1990 йыл мәғлүмәттәре буйынса Пинега Горский ауыл советы составына инә.
1997 йылда Горский улусының Пинега ауылында барлығы 2 кеше йәшәй, 2002 йылда — 4 кеше (урыҫтар — 50 %, сыуаштар — 50 %).
2007 йылда Пинега Горский ЯҘЫУСЫЛАР 3 кеше йәшәһә, 2010 йылда — 6.

# Пинега (Ленинград өлкәһе)
## Географияһы

Пинега райондың көнбайышында (Кайвакса — Саньково) 41К-021 автомобиль юлдарының көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан.
Административ үҙәкә тиклем ауылдан ара — 18 км.
Яҡындағы тимер юл станцияһы Тихвинға тиклем — 42 км.
Ауыл Паша йылғаһының уң яҡ ярында, уның Пинегаға ҡушылған ерендә урынлашҡан.

# Пинега (Ленинград өлкәһе)
## Демография

Ошибка Lua в package.lua на строке 80: module 'Модуль:Statistical/RUS-LEN' not found.

# Пинега (Ленинград өлкәһе)
## Урам

Вознесенский.
# Горыня, Дубыня һәм Усыня (рус фольклоры)

Горыня, Дубыня һәм Усыня — рус халыҡ әкиәттәренең өс баһадиры, батыры.

# Горыня, Дубыня һәм Усыня (рус фольклоры)
## Сығышы

Славян мифологияһында баһадирҙарҙың прототибы булып хтоник йән эйәләре тора. Улар һыуҙың, ерҙең, уттың емергес көстәрен кәүҙәләндерә. Был стихиялы көстәр әкиәттәрҙә, ҡағиҙә булараҡ, төп геройға ҡамасаулай, ҡайһы берҙә ярҙам да итә.
Һуңғараҡ өс эпик батыр образы барлыҡҡа килә — Ильи Муромец, Добрыни Никитич, Алеша Попович. Мифтарҙа ла, әкиәттәрҙә лә улар һәр ваҡыт өсәүләп эш итәләр.

# Горыня, Дубыня һәм Усыня (рус фольклоры)
## Исемдәре һәм шөғөлдәре

Горыня (башҡа варианттарҙа — Горыныч, Вертогор, Вернигора, Горник, Ровнигор — баһадир, Горокáт; поляктарҙа — Waligóra, словактарҙа — Kolovlad). Үҙенең көсө арҡаһында «сәтәкәй бармағы менән тауҙы һелкетә, тауҙарҙы аҡтара».
Дубыня (башҡа варианттарҙа — Дубынеч, Вертодуб, Вернидуб, Великодуб, Валидуб, Дубник, Дубник, Дубиня, Дугиня; словактарҙа Valibuk һәм чехтарҙа Lomidrevo; поляктарҙа — Wyrwidąb) — ерҙе һәм ер аҫты («пекель») батшалығын кәүҙәләндергән урман гиганты.
Усыня (башҡа варианттарҙа — Усынеч, Усынка, Крутоус, Улыныч, Крутиус; украиндарҙа — Крутивус, Вернивода) һыу көсөн кәүҙәләндерә. Ҡеүәтле яурындары менән йылғаны быуа ала, ә мыйыҡтары кисеү булып хеҙмәт итә: «бер мыйыҡ менән йылғаны быуа, һәм мыйыҡ буйлап, күперҙәге һымаҡ, йәйәүлеләр йөрөй, атлылар сабыша, ылауҙар йөрөй».
Әкиәттәрҙә улар үҫемлек (баһадир Ҡарағай , Покатигорошек (Покатигорошек)) йәки хайуандар (Баһадир Айыу (Медведко-богатырь)) донъяһы һыҙаттарына эйә булған төп герой менән бергә сығыш яһай.

# Горыня, Дубыня һәм Усыня (рус фольклоры)
## Йәнһүрәттәрҙә

* «Валидуб» — 1952 йылда «Союзмультфильм» төшөрөлгән совет анимацион фильмы.
* «Катигорошек» — «Киевнаучфильм» киностудияһы 1970 йылда төшөргән совет анимацион фильмы.
* «Волшебный горох» — украин анимацион фильмы, 2008 йылда «Укранимафильм» студияһы сығарған.
* «Приключения Котигорошка и его друзей[ук]» — 2014 йылда Укранимафильм сығарған украин минисериалы.
* «Три богатыря. Ход конём» (2015), режиссёры Константин Феоктистов, Усыняны Михаил Сергеев уҡый. Йәнһүрәттәге пираттың исеме — Усыня.
# Коптяковка

Коптяковка — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Койдозеро күле - Койда йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Коптяковка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000312103000041166
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004116
* Бассейн коды — 03.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кусимова Таңһылыу Хажим ҡыҙы

Кусимова Таңһылыу Хажим ҡыҙы (30 ғинуар 1927 йыл — 1999 йыл) — башҡорт тел белгесе, антропонимист. Филология фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.

# Кусимова Таңһылыу Хажим ҡыҙы
## Биографияһы

Таңһылыу Хажим ҡыҙы Кусимова 1927 йылдың 30 ғинуарында Башҡорт АССР-ы Тамъян-Ҡатай кантоны Асҡар ауылында күп балалы ғаиләлә тыуа.
Стәрлетамаҡ уҡытыусылар әҙерләү институтын тамамлай. Йылайыр районында уҡыта.
Өфөгә килеп, К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтына уҡырға инә.
Уны уңышлы тамамлағас, СССР Фәндәр академияһы Урал бүлексәһе Башҡортостан ғилми үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында кесе ғилми хеҙмәткәр булып эш башлай. Кейәүгә сығыуға бәйле уға бер аҙ ваҡыт Башҡортостандан ситтә йәшәргә тура килә. 60-сы йылдар башында Өфөгә ҡайтып, 1-се башҡорт интернат-мәктәбендә тәрбиәсе булып эшләй.
Башҡорт тел ғилеменә ҡарата булған һөйөү Т. Х. Кусимованы яңынан Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтына алып килә, һәм ул ғүмеренең һуңғы көндәренә тиклем шунда эшләй.
1999 йылда Өфөлә вафат була.

# Кусимова Таңһылыу Хажим ҡыҙы
## Ғилми эшмәкәрлеге

Таңһылыу Хажим ҡыҙы Кусимова башҡорт тел белгестәренән беренсе булып башҡорт антропонимдарын ныҡлап өйрәнә һәм «Из истории личных имен башкир» тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Ғалим башҡа телселәр менән бер рәттән күп йылдар дауамында һүҙлектәр төҙөү өҫтөндә әүҙем эшләй. 2 томлыҡ «Башҡорт теленең һүҙлеге»н (1993), русса-башҡортса, башҡортса-русса һәм башҡа һүҙлектәрҙе төҙөүҙә ҡатнаша.

# Кусимова Таңһылыу Хажим ҡыҙы
## Ғилми хеҙмәттәре

* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томда. М., «Русский язык», 1993 (авторҙаш);
* Башҡорт исемдәре. Өфө, 1976;
* Башҡорт исемдәре. Өфө, 1982;
* Исемдәр донъяһында. Өфө, 1992;
* Башҡорт исемдәре. Өфө, 2000 (авторҙаш);
* Башҡорт исемдәре. Өфө, 2006 (авторҙаш).

# Кусимова Таңһылыу Хажим ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.

# Кусимова Таңһылыу Хажим ҡыҙы
## Ғаиләһе

* Ире — уҡытыусы, ҡурайсы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Әҙеһәм Исҡужин