yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Әкимбәтова Ғәйшә Мостафа ҡыҙы

Әкимбәтова Ғәйшә Мостафа ҡыҙы (19 сентябрь 1930 йыл) — Башҡорт АССР-ының Дәүләкән районы Ҡыҙрас ауыл Советы башҡарма комитетының элекке рәйесе, СССР-ҙың VIII саҡырылыш Юғары Советы депутаты, КПСС-тың XXIII һәм XXIV съездары делегаты. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Дәүләкән ҡалаһының һәм Дәүләкән районының почётлы гражданы.

# Әкимбәтова Ғәйшә Мостафа ҡыҙы
## Биографияһы

Әкимбәтова Ғәйшә Мостафа ҡыҙы 1930 йылдың 19 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Дәүләкән районы Буранғол ауылында тыуған. Милләте башҡорт. Тулы булмаған урта белем алған. Хеҙмәт юлын «Буранғол» колхозында башлаған. 1953—1958 йылдарҙа «Асылыкүл» колхозында эшләй. Эшкә тырышлығы, яуаплы ҡарағаны өсөн Дәүләкән районы Ҡыҙрас ауыл Советы башҡарма комитетына депутат итеп һайлана. 1961 йылда Ҡыҙрас ауыл Советы башҡарма комитеты рәйесе булып китә. Был вазифаһында ауыл-ҡасабаларҙы төҙөкләндереүгә, социаль-мәҙәни төҙөлөшкә ҙур иғтибар бирә. Ул Ҡыҙрас ауыл Советы башҡарма комитеты рәйесе булып эшләгән осорҙа ауыл мәктәбе һигеҙ йыллыҡҡа, ә 1965 йылда 400 урынлыҡ яңы типлы мәктәп бинаһы төҙөлөп, ул урта мәктәпкә әйләндерелә.
1963 йылда КПСС сафына инә. 1966 йылда КПСС-тың XXIII съезы делегаты итеп һайлана. 1970 йылда VIII саҡырылыш СССР-ҙың Юғары Советының Милләттәр Советы депутаты итеп һайлана. Уға Башҡорт АССР-ының 505-се Өфө һайлау округы ышаныс күрһәтә. КПСС-тың XXIV съезында СССР-ҙың Юғары Советы делегаты булараҡ ҡатнаша. Милләттәр Советының Мандат комиссияһы ағзаһы була. СССР Юғары Советының IV сессияһында телмәр тота. Депутат статусы тураһындағы закон проектын әҙерләүҙә ҡатнаша.
Ғәйшә Мостафа ҡыҙы йәмәғәт эштәрендә ҡатнаша, мәктәптәргә осрашыуҙарға йөрөй, йәштәргә милли йолаларҙы өйрәтеүгә лә өлөш индерә. Мәҫәлән, Рәсәй фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты әҙерләп сығарған «Дәүләкән ынйылары» тигән китапта информанттар исемлегендә уның да исеме бар.

# Әкимбәтова Ғәйшә Мостафа ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «Почёт Билдәһе» ордены
* «Намыҫлы хеҙмәт өсөн» миҙалы
* «Өлгөлө хеҙмәт өсөн» миҙалы
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы
* Хөкүмәттең Почёт грамоталары
* «Дәүләкән ҡалаһының һәм Дәүләкән районының почетлы гражданы» исеме
# Цвенкау

Цвенкау (нем. Zwenkau) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 8749 кеше йәшәй. Майҙаны — 46,24 км². Диңгеҙ кимәленән 130 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 4442 һәм автомобиль коды L.
# Тюнярь

Тюнярь — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Айва йылғаһының һул ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Тюнярь
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500312110000036326
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003632
* Бассейн коды — 08.01.05.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Якутяндар

Якутяндар (Лена крәҫтиәндәре, Ленала борондан йәшәгәндәр) — урыҫтарҙың этнографик төркөмө. Себерҙәге тәүге күскенселәр вариҫтары, улар унда XVIII быуатта барып сыҡҡандар һәм сахалар (яҡуттар) менән ҡатнашҡандар.

# Якутяндар
## Сығыштары

Якутяндарҙың формалаша башлауы XVIII быуаттың 70-се йылдарына тап килә, нәҡ ошо ваҡытта урыҫ крәҫтиәндәре һәм ямсыларының ҙур булмаған төркөмдәре (Илим һәм Иркутск күскенселәре, улар, үҙ сиратында, Европа Төньяғынан һәм Төньяҡ Урал алдынан күсеп килгәндәр) Лена йылғаһы буйлап, уның үрге һәм урта ағымында, төпләнә башлайҙар. Урындағы халыҡ менән ҡушылып, (XIX быуаттың башында уҡ «атаһы яғынан урыҫ булыуға ҡарағанда әсәһе яғынан күберәк яҡуттар булған»), урыҫ (Яҡут һәм Олекма округтары) крәҫтиәндәре яйлап үҙ мәҙәниәтен һәм ғөрөф-ғәҙәттәрен юғалталар һәм яҡут мәҙәниәтен үҙләштерәләр, XIX быуаттың аҙағында уларҙың яртыһы хатта урыҫса һөйләшмәй. XX быуатта урыҫ халҡы күпләп килеүе арҡаһында субэтноста яҡут компоненты бер аҙ кәмей. Ғәҙәттә, урыҫтар яҡуттар менән аралашып, ямсы ауылдарында төпләнәләр.
Лена крәҫтиәндәре шулай уҡ Себер төньяҡ-көнсығышы урыҫтарының башҡа төркөмдәренең формалашыуында ла ҡатнашалар. XVIII быуаттан урыҫтарҙың икенсе тулҡыны төркөмдәре билдәле — анадырҙар, гижигандар, камчадалдар. XIX быуатта Якутия урыҫтары араһында усть-оленек, усть-ян, верхоян, русскоустьин (индигирсылар, русскоустьиндар), усть-елон һәм колыма кешеләре айырылып тора. Улар араһынан усть-ян һәм усть-оленектар яҡуттар һәм эвенктар тарафынан ассимилияцияланған, ә русскоустьиндар һәм колымалар үҙ телен һәм мәҙәниәтен һаҡлап ҡалған үҙенә башҡа урыҫ төркөмдәрен булдыралар.

# Якутяндар
## Хәҙерге хәлдәре

Әлеге ваҡытта якутяндар (Яҡутстандың Якутск, Олекма һәм Хангалас улустары районындағы ауыл халҡы) XX быуаттағы урыҫ күскенселәре тарафынан тулыһынса ассимиляцияланған тиерлек, якутяндарҙың күпселеге саха телен белә, шул уҡ ваҡытта йыш ҡына туған теле булараҡ урыҫ телен һайламайҙар, көндәлек тормошта ҡайһы берҙә ҡатнаш тел һәм төньяҡ урыҫ һөйләштәрҙең үҙенсәлектәрен ҡулланалар. Башҡа урыҫ төркөмдәренән күҙгә күренгән айырмалыҡтары юҡ. Үҙаңдары башлыса урыҫ, бер өлөшө үҙҙәрен Яҡут казак полкы вариҫтары тип һанай. Якутиялағы урыҫтар Лена крәҫтиәндәренең вариҫтарын сахалар (саха — яҡуттарҙың үҙенә биргән исеме), һуңғы ваҡытта сахалар тип ҡатнаш никахҡа ингән урыҫтарҙы, украиндарҙы һәм башҡа милләт вәкилдәрен дә исемләйҙәр. Якутяндар этнохоронимы менән хәҙерге ваҡытта, этник сығышын иҫәпкә алмайынса, Яҡутстандың бөтә халҡын йәки Якутск ҡалаһының халҡын исемләйҙәр. Бөтә урындағы киң мәғлүмәт сараларында «Яҡутстан халҡы» «якутяндар» мәғәнәһенә тап килә.

# Якутяндар
## 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу

Рәсәй дәүләт статистика комитетының 2002 йылдың 2 сентябрендәге 171-се һанлы ҡарары ярашлы Рәсәй телдәре һәм милләттәренең алфавит тәртибендәге исемлегенә (Рәсәй Федерацияһының фәндәр академияһы этнология институты тарафынан төҙөлгән) якутяндар һәм Ленала борондан йәшәгән кешеләре индерелгән. Халыҡ иҫәбен алыу ваҡыттында якутяндар тип үҙҙәрен 46 кеше таный, ә Ленала борондан йәшәгән кешеләр тип — 3 кеше.
# Ходовая (Сосьва ҡушылдығы)

Ходовая — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сосьва йылғаһының һул ярына тамағынан 611 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Ходовая (Сосьва ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы , инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502412111200009671
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200967
* Бассейн коды — 14.01.05.024
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Үрге Рочева

Үрге Рочева — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Онега йылғаһының уң ярына тамағынан 103 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.

# Үрге Рочева
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000003094
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000309
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Төньяҡ Пашняк

Төньяҡ Пашняк — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пашняк йылғаһының уң ярына тамағынан 8,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Төньяҡ Пашняк
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300212111100030856
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103085
* Бассейн коды — 10.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Уяръяга

Уяръяга (Уяр) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Вельт йылғаһының һул ярына тамағынан 87 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 53 км.

# Уяръяга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000055858
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005585
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Шимәк

Шимәк — Рәсәйҙә Силәбе өлкәһенең Сосновка районындағы ауыл. Һаҡҡол ауылы биләмәһе составына инә.
ОКАТО коды: 75252840008
ОКТМО коды: 75652440126

# Шимәк
## Географияһы

Шимәк ауылы райондың төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Рельефы — тигеҙлек (Көнбайыш Себер тигеҙлеге). Иң яҡын бейеклектәр — 219 һәм 215 м. Ландшафты — урман -дала. Ауыл ҙур булмаған сауҡалыҡтар, һаҙлыҡтар һәм күлдәр менән уратып алынған (иң ҙурҙары — Ағаскүл һәм Урефты). Шимәк ауылын күрше тораҡ пункттар менән ауыл-ара һәм грунт юлдары бәйләй. Район үҙәгенә (Долгодеревенское ауылы) тиклем алыҫлыҡ 22 км, ауыл биләмәһе үҙәгенә (Һаҡҡол ҡасабаһы) тиклем — 4 км.

# Шимәк
## Тарихы

Шимәк ауылы рәсми рәүештә 1963 йылда «Мөслим» совхозының 1-се бүлексәһе эргәһендә барлыҡҡа килә, башта ул Солтай ауыл Советына ҡарай.
Шимәк ауылы территорияһында «Приозерное» ауыл хужалығы предприятиеһы урынлаша. Башланғыс мәктәп эшләй.

# Шимәк
## Халыҡ

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы халыҡ һаны ауылда 2010 йылда 165 кеше тәшкил иткән (86 ир-ат һәм 79 ҡатын-ҡыҙ). Халҡы 220 кеше. (1970 йылда — 265, 1983 йылда — 192, 1995 йылда — 209).

# Шимәк
## Урамдары

Ауылдың урам селтәре 9 урамдан тора.
Урман урамы
Болон урамы
Тыныслыҡ урамы
Үҙәк урам
Дача урамы
Салют урамы
Йондоҙ урамы
Сейә урамы
Сәскә урамы
# Ҡара урман (йыр)

Ҡара урман, шулай уҡ Иҫке ҡара урман — оҙон көй жанрында яҙылған башҡорт һәм татар халыҡ йыры.
Ҡара ла ғына урман, ҡараңғы төн,
Яҡшы аттар кәрәк үтергә;
Ҡара урманды сыҡҡан саҡта,
Киҫеп алдым пар уҫаҡ,
Ай, айырылмайыҡ, дуҫ булһаҡ.
Заманалар ауыр, йылдар ябыҡ,
Дуҫ-иш кәрәк донъя көтөргә.
Ҡара урманды сыҡҡан саҡта
Киҫеп алдым пар ҡайын,
Ай, айырылмайыҡ, дуҫҡайым.
Ҡара ла ғына йылан, ай, туҙ башлы
Йөрөйҙөр ҙә ҡамыш буйынса.
Ҡара урманға кергән саҡта,
Киҫеп алдым пар уҫаҡ,
Ай, айырылмайыҡ, дуҫ булһаҡ.
Яңғыҙ башым, юҡ юлдашым,
Йөрөймөн дә яҙмыш буйынса.
Ҡара урманға кергән саҡта,
Киҫеп алдым пар ҡайын,
Ай, айырылмайыҡ, дуҫҡайым.
Ҡара ла ғына урман, ҡараңғы төн,
Ниндәй юлдар менән үтербеҙ?
Ҡара урманды сыҡҡан саҡта,
Киҫеп алдым пар уҫаҡ,
Ай, айырылмайыҡ, дуҫ булһаҡ.
Дуҫ-иш менән бергә эш иткәндә,
Теләктәргә тиҙерәк етербеҙ.
Ҡара урманды сыҡҡан саҡта,
Киҫеп алдым пар ҡайын,
Ай, айырылмайыҡ, дуҫҡайым.

# Ҡара урман (йыр)
## Төҙөлөшө

Йырҙың төҙөлөшө ғәҙәттәгесә тарихи ваҡиғалар сылбырына нигеҙләнмәй. Йырҙың бар матурлығы уның күркәм, үҙенсәлекле метафораларында. Йыр ир-ат дуҫлығы темаһын аса. Йырҙың асылында «кешенең мөрәжәғәт итерлек иптәштәре булмаһа, ул ҡара урман шул тиклем ғүмер итә», тигән тема ята. Йыр күп осраҡта ир-ат тарафынан башҡарыла.
Йырҙа һәм строфалар өҫтәмә оло контраста эйә: строфаларҙа ҡара төҫ өҫтөнлөк итһә, өҫтәмә яҡты төҫтәргә бай.

# Ҡара урман (йыр)
## Башҡарыусылар

Бөгөнгө көндә Роза Аҡкучукова, Әлфиә Юлсурина, Зәки Мәхмүтов, Илһам Шакиров, Мәсгут Имашев һәм башҡалар яҙмалар нигеҙендә билдәле.

# Ҡара урман (йыр)
## Ҡыҙыҡ факттар

1974 йылда Илһам Шакиров Мәскәүҙә концерт бирә. Билеттар ҡалмаған, һәм бер үк ваҡытта алдан күрелмәгән йырсы өҫтөндә режиссер Ростропович килә һәм сәхнә артынан уның йырлауын тыңларға тели. Был ваҡытта улар яңы ғына билдәле булалар, М.Ростропович Ҡазан консерваторияһында сығыштар яһаған була. Концерт тамамланғас, М.Ростропович уға көтөлмәгән әйтә текст:
   «Һин мине был йырың менән үлтерҙең!»
Һүҙ «Ҡара урман» йыры тураһында барған. Шунан һуң Илһам Шакиров Мстислав Леопольдович янына ҡунаҡҡа саҡырыла. Аяз Ғиләжевтың «Өс аршын ер» әҫәрендә батыр баш Мирвәли бер үк күренештә «Иҫке ҡара урман» йырын башлап ебәрә.
   «Ҡара ғы-най урма-а-ан, ҡараң-ы-ы тө-ө-өн,/ Яхшый-ы-ый аттар кәрәк үтергә-ə-ə-әй!», — Мирвәли, А.Ғиләжевтең "Өс аршын ер" әҫәре.
Мирвәли ат менән тыуған яғына ҡайтҡан сағынҙа, күп әхлаҡ үҙгәрештәргә үҙе һиҙмәҫтән өлгәшә. Йыр ярҙамында А.Ғиләжев был үҙгәрештәрҙең башланып китеүен һүрәтләй.

# Ҡара урман (йыр)
## Профессиональ музыкала ҡулланылышы

1949 йылда Нәжип Жиһанов «Татар темаларына сюита» әҫәрен ижад итә, уның икенсе киҫәгендә «Ҡара урман» көйө инструменталь рәүештә ҡулланыла. Шамил Шәрифуллин үҙенең симфоник оркестр өсөн «Йыйын» концертында «Ҡара урман» йырын инструменталь рәүештә ҡуллана.
# Татыулыҡ һәм Берҙәмлек һәйкәле (Новочеркасск)

2005
Татыулыҡ һәм Берҙәмлек һәйкәле — Ростов өлкәһенең Новочеркасск ҡалаһындағы һәйкәл. 2005 йылда асыла. Авторҙары: скульпторы — Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған рәссамы (2004) А. А. Скнарин, архитекторы — И. А. Жуков.

# Татыулыҡ һәм Берҙәмлек һәйкәле (Новочеркасск)
## Тарихы

Татыулыҡ һәм Берҙәмлек һәйкәле Новочеркасскта Ермак майҙанында Дон казактары баш ҡалаһының 200 йыллығы хөрмәтенә 2005 йылда асыла. Һәйкәл ҙур гранит православие тәреһенән, уның тирәләй ярым түңәрәк итеп йығытып һалынған 12 гранит таштан торған скульптура композицияһын тәшкил итә. Ташҡа казак ғәскәрҙәренең атамалары яҙылған: Дондың Бөйөк ғәскәре, Кубань казак ғәскәре, Терек казак ғәскәре, Ырымбур казак ғәскәре, Себер казак ғәскәре, Байкал аръяғы казак ғәскәре һ.б. Тәренең уң яғында — бронза казак фуражкаһы, шашка һәм башлыҡ, ә һулда винтовка менән буденовка ята. Тәре алдына ҡулын күкрәгенә ҡуйған казачканың һәм уның алдында фуражкаһын сисеп ҡулына тотҡан малай скульптураһы тора. Һәйкәл һигеҙ бетон баҫҡыс күтәрелгән түңәрәк убала урынлашҡан. Тәренең бейеклеге — 7 метр самаһы.
Һәйкәлдең авторҙары — скульптор, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған рәссамы (2004) А. А. Скнарин һәм архитектор И. А. Жуков. Улар уйлағанса, һәйкәл казактарҙың берләшеүен, сәйәси ҡараштарына һәм инаныуҙарына ҡарамай, бер-береһе менән татыулығын символлаштырырға тейеш була.
Граждандар һуғышы йылдарында Рәсәйҙә казактарҙың бер өлөшө совет власын ҡабул итә, башҡалары судһыҙ-ниһеҙ ғаиләләре атып үлтерелә, бәғзе казак утарҙары яндырыла. Скульптуралар алдында мәрмәр плитаға: «Үткәндәр иҫтәлеге хаҡына. Казаклыҡтың бәгәнгәһә һәм киләсәге хаҡына беҙ татыулыҡҡа һәм берһҙәлеккә килдек. Аллаға шөкөр, беҙ — казактар».
Һәйкәл һәм татыулыҡ идеяһы урыҫ һәм сит ил казактарының баш атаманы В. Водолацкий һәм Рәсәй император йортоноң баш княгиняһы Мария Владимировна Романова тарафынан тәҡдим ителә. 2005 йылда улар берҙәмлек миссияһы үткәрә. Рәсәйҙә бер нисә йыл (1999—2004) 7 ноябрҙә рәсми байрамы — Татыулыҡ һәм берҙәмлек көнө билдәләнә. казактарҙың бер өлөшө һәйкәл проекты буйынса фекер алышыу барышында урындағы сиркәү властары үтенесе буйынса буденовкалағы биш сатлы йондоҙҙо алыуға ҡаршы була.
Төҙөлөш төрлө сәйәси ҡарашлы кешеләрҙе татыулаштырыу мәсьәләһен лайыҡлы хәл итергә тырышыу ынтылышы булып тора.
# Абонемент

Абонемент (фр.) - берәй нәмәнән ваҡытлыса файҙаланыу өсөн алдан алынған хоҡуҡ һәм шул хоҡуҡты раҫлаған документ.
Был тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып Википедия проектына ярҙам итә алаһығыҙ.
# Әхмәтшин Айрат Әкрәм улы

Әхмәтшин Айрат Әкрәм улы (4 декабрь 1949 йыл) — ҡурсаҡ театры актёры, режиссёр, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1980 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (2004) һәм БАССР-ҙың (1985) халыҡ, Рәсәй Федерацияһының (1991) һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1978).

# Әхмәтшин Айрат Әкрәм улы
## Биографияһы

Айрат Әкрәм улы Әхмәтшин 1949 йылдың 4 декабрендә Өфө ҡалаһында тыуған. Атаһы, Әкрәм Әхмәтгәрәй улы, Бөйөк Ватан һуғышы башланғанда Ленинград хәрби округында хеҙмәт иткән була. Әсәһе, Евдокия Яков ҡыҙы, өс бәләкәй бала менән Ленинград блокадаһында ҡамалып ҡала, һуңынан уларҙы тылға сығарыуға өлгәшә.
Мәктәптән һуң, 1966 йылдан алып Айрат Әкрәм улы Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театрының рус труппаһында сәхнәне монтажлаусы, һуңынан артист булып эшләй.
Режиссер булараҡ, 1984 йылда Орловтың «Алтын себеш» («Золотой цыпленок») спектакленә дебют яһай. Г. Б. Остерҙың «Кәрәгеңде алырһың» («Ключки по закоулочкам») (1990), Е. Я. Тараховскаяның «Суртан әмере буйынса» («По щучьему велению») (1997) әҫәрҙәре буйынса спектаклдәр ҡуя.
Режиссер һәм артист һөнәрҙәре буйынса эшләп йөрөүгә ҡарамаҫтан, Айрат Әкрәм улы уҡыуын да дауам итә. 1991 йылда ул Өфө дәүләт сәнғәт институтын (Ғ.Ғ. Ғиләжев класы), 1994 йылда — Рәсәй мәҙәниәт һәм сәнғәт эшмәкәрҙәрен әҙерләү институтын (Мәскәү, 1994 йыл; В. М. Штейн курсы) тамамлай.
Әхмәтшин Айрат Әкрәм улы 1991—1994 йылдарҙа һәм 2011 йылдан алып Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театрының баш режиссёры булып эшләй. 1987—1998 йылдарҙа сәнғәт институтында уҡыта.
1980 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы.
Әлеге ваҡытта актёрлыҡ оҫталығы һәм ҡурсаҡ йөрөтөү буйынса дәрестәр күрһәтә.

# Әхмәтшин Айрат Әкрәм улы
## Спектаклдәрҙәге ролдәре

Сабир һәм Тарахан («Алтын роза», В. С. Волков; дебют, 1966), Лис Лаврентий «Өйрәктәр өйө» сере" ("Тайна «Дома утят», У. Дюла), Кощей «Батшабикә-тәлмәрйен» («Царевна лягушка», В.Гернет), король Джоль (В. Фильпоттың ошо уҡ исемле пьесаһы буйынса), Бүре («Алтын себеш», В. Н. Орлов), Ангел Д-Дьявол «Илаһи комедия», И. В. Шток); ҡурсаҡ булып (Мостай Кәримдең «Ташлама утты, Прометей!» трагедияһында Гермес); «тере» пландағы ролдәре: Ата һәм Кулубек (А. Б. Барановтың «Аҡ пароход» спектакле, С. Т. Айытматовтың ошо уҡ исемле повесы буйынса, Кинес («Лисистрата», Аристофан), Диктатор («Диктаторға ат бирегеҙ», Мостай Кәрим).

# Әхмәтшин Айрат Әкрәм улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* СССР-ҙа поляк (1976) һәм венгр (1979) драматургиялары фестивалдәре дипломанты.
# Арауыҡ үлсәнеше

Үлсәнеш — объекттың торошон һүрәтләү өсөн кәрәк булған бәйләнешһеҙ параметрҙар һаны, йәки системаның азатлыҡ дәрәжәләре һаны.

# Арауыҡ үлсәнеше
## Билдәләмәләр

Үлсәнешкә билдәләмә биреүгә бер нисә төрлө ҡараш бар, мәҫәлән
* Векторлы арауыҡ үлсәнеше
* Күмәклектең комбинаторлы үлсәнеше уның комбинаторлы үҙсәнлектәре нигеҙендә билдәләнә һәм теләһә ниндәй тиҫкәре булмаған һан булырға мөмкин.
* Дөйөмөрәк билдәләмәләр үлсәнеш теорияһында бирелгән
** Лебег үлсәнеше, йәки топологик үлсәнеш.
** Метрик арауыҡтың Хаусдорф үлсәнеше .
** Минковский үлсәнеше фракталдарға дөйөмләштереүҙе рөхсәт итә, был ваҡытта уларҙың үлсәнеше теләһә ниндәй тиҫкәре булмаған һан булырға мөмкин.

# Арауыҡ үлсәнеше
## Физикала
### Арауыҡ үлсәнештәре

Классик физик теориялар өс үлсәмле физик үлсәмдәрҙе һүрәтләйҙәр.

# Арауыҡ үлсәнеше
## Миҫалдар

* Яҫылыҡта әйләнәнең торошон билдәләү өсөн, өс параметр етә: үҙәктең ике координатаһы һәм радиусы, йәғни: яҫылыҡта әйләнәләр арауығы — өс үлсәмле; шул уҡ йөҙҙә нөктәләр арауығы — ике үлсәмле; шулай булыуға ҡарамаҫтан әйләнә үҙе — әйләнәләге нөктәләр арауығы — бер үлсәмле: уның теләһә ниндәй нөктәһе бер параметр менән бирелергә мөмкин.
* Беҙҙең планета йөҙөнөң йыш ҡулланыла торған моделдәре сиктәрендә ҡаланың торошон билдәләр өсөн (ҡала был осраҡта ике үлсәмле объект һымаҡ ҡаралмай, ә нөктә итеп ҡарала) Ер өҫтөндә ике параметр биреү етә, атап әйткәндә: географик киңлекте һәм географик оҙонлоҡто. Ярашлы рәүештә: бындай моделдәр арауығы ике үлсәмле (ҡыҫҡаса — 2D, ингл. dimension) һүҙенән, ҡарағыҙ. геопространство.
* Беҙҙең физик ысынбарлыҡтың йыш ҡулланыла торған моделдәре сиктәрендә ниндәйҙер объекттың, миҫал өсөн — самолёттың (самолёт был осраҡта өс үлсәмле объект һымаҡ ҡаралмай, ә нөктә итеп ҡарала) торошон билдәләр өсөн, өс координата күрһәтеү талап ителә — киңлек һәм оҙонлоҡҡа өҫтәп самолёт осҡан бейеклекте белергә кәрәк. Ярашлы рәүештә: бындай моделдәр арауығы өс үлсәмле (3D). Был өс координатаға, самолёттың ағымдағы торошон ғына түгел, ә ваҡыт моментын да тасуирлау өсөн, дүртенсеһе өҫтәлергә мөмкин (ваҡыт). Әгәр ҙә моделгә самолёттың ориентацияһын да өҫтәһәң (ҡырынайыуын, тангажды (осоусы аппараттың төп (горизонталь) арҡыры инерция күсәренә ҡарата мөйөшсә хәрәкәте), тайшаныуын (рыскание - осоусы аппараттың вертикаль күсәргә ҡарата мөйөшсә хәрәкәте)), ул саҡта тағы ла өс координата өҫтәлә һәм моделдең ярашлы абстрактлы арауығы ете үлсәмле булып китә.
# Русь

Русь — Көнсығыш Европала киң этномәҙәни төбәк, көнсығыш славян ерҙәренең тарихи исеме. Был ерҙәрҙә барлыҡҡа килгән йоғонтоло Киев Русе боронғо берҙәм рус халҡын, телен һәм мәҙәниәтен формалаштырыуға нигеҙ була. Уның сәйәси сәскә атыуы X—XI быуатҡа тура килә.
988 йылда Русь көнсығыш христиан йолалары буйынса суҡындырыла.
Феодаль Рустә үҙ-ара һуғыштар һәм ошо фонда монголдар баҫып инеүе уның удел кенәзлектәренә тарҡалыуына килтерә, һәм уның өлөштәре тышҡы власть көс үҙәктәренең хакимлығы аҫтына эләгә, XV быуат аҙағында Төньяҡ-Көнсығыш Рустә бойондороҡһоҙ берҙәм Рус дәүләте барлыҡҡа килә, уның Бөйөк Литва кенәзлеге һәм артабан Речь Посполитая менән көрәше, урыҫ ерҙәрен йыйыуы бер нисә быуат дауамында Көнсығыш Европа сәйәсәтенең һәм тарихының төп билдәләүсе һыҙаттарының береһенә әйләнә.

# Русь
## Исеме

Русь атамаһы русь ҡәбилә (йәки социаль төркөм) исеменән килеп сыҡҡан, ул Боронғо Рус дәүләтенең юғары ҡатламын тәшкил иткән булған. Шулай уҡ төньяҡ Иран, славян һәм башҡа ҡайһы бер этимологиялар бар.
# Ананьин мәҙәниәте

Ананьин мәҙәниәте — иртә тимер быуат археологик мәҙәниәте.

# Ананьин мәҙәниәте
## Ҡыҫҡаса белешмә

Беҙҙең эраға тиклемге VIII б. аҙ. — III б. ҡарай. 1858 й. Ананьин ауылы (Татарстан) янында П. В. Алабин һем И. В. Шишкин асҡан ҡәберлек исеме м-н аталған. Башҡортостанда Ананьин мәҙәниәте ҡараған 50-гә яҡын ҡомартҡы асылған, улар Ағиҙел, Кама, Ҡариҙел йй. бассейн тупланған (Бөрө ҡаласығы, Камышинка ҡаласыҡтары, Кәкрекул ҡаласығы, Ташйылға археологик комплексы, Торатау ҡаласығы, Трикол ҡаласығы, Әнәс ҡаласығы, Юлдаш ҡаласығы, Яңы Ҡабан ҡаласығы һ. б.). Торамалар һыубаҫар урындарҙан өҫтәге киртләстәр майҙанында урынлашҡан һәм тәпәш ур һәм соҡор (1 йәки бер нисә) м-н уратылған ҡаласыҡтарҙан ғибәрәт. Ер өҫтөндә төҙөлгән бүрәнә йорттар (10×5 йәки 12×4) торлаҡ булып хеҙмәт иткән. Керамика түңәрәк төплө, ишелгән бау һыры һәм соҡорло-тешле биҙәк төшөрөлгән туҫтаҡ рәүешендәге һауыттарҙан ғибәрәт. Бронза кельт балталар, уларҙы ҡойоу өсөн таш ҡалыптар, һөйәк гарпундар, баҡыр ҡармаҡтар, балсыҡ сопло һыныҡтары, шлак табылған.
Ерләү ҡомартҡыларының күбеһе — ергә ҡаҙып эшләнгән ҡәберлектәр. Мәйеттәр аяҡтары м-н йылға яғына ҡаратып, төбөнә ағас ҡайыры йәки үлән түшәлгән һай ғына тура мөйөшлө ҡәберҙәргә ерләнгән.

# Ананьин мәҙәниәте
## Ананьин мәҙәниәтен өйрәнеүселәр

* В. Ф. Генинг
* В. С. Горбунов
* А. В. Збруева
* К. В. Сальников
* А. П. Смирнов
* А. А. Спицын
* А. Х. Халиҡов

# Ананьин мәҙәниәте
## Сығанаҡ

* Ананьин мәҙәниәте // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: БР ДАҒУ «Башҡорт энциклопедияһы», 2015—2024. — ISBN 978-5-88185-143-9.
# Ихлас (мәғәнәләре)

* Ихлас — төрөк теле мәғлүмәт агентлығы.
* Ихлас Мәсете — Башҡортостан Республикаһының Өфөлә мәсете.