yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Шемлей

Шемлей — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Озерка йылғаһының һул ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Шемлей
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Ока йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы), Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400312110000034349
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003434
* Бассейн коды — 08.01.04.003
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Пулыбка

Пулыбка — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чепца йылғаһының һул ярына тамағынан 380 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Пулыбка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300112111100032882
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103288
* Бассейн коды — 10.01.03.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Кофанова

Кофанова — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы, Ҡалмыҡ Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Бешпагирка йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Кофанова
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Калаус йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010500212108200001022
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200102
* Бассейн коды — 05.01.05.002
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Хурь-Юган

Хурь-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кур-Ех йылғаһының һул ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 76 км.

# Хурь-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300020449
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302044
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Келдыш Всеволод Александрович

Келдыш Всеволод Александрович (15 февраль 1929 йыл) — СССР һәм Рәсәй әҙәбиәт белгесе. Рәсәй Фәндәр академияһының М.Горький исемендәге Донъя әҙәбиәте институтының баш ғилми хеҙмәткәре. Филология фәндәре докторы (1975).

# Келдыш Всеволод Александрович
## Биографияһы

Всеволод Александрович Келдыш 1929 йылдың 15 февралендә Мәскәүҙә тыуған. В. П. Потемкин исемендәге Мәскәү педагогия институтының урыҫ теле һәм әҙәбиәте факультетын, артабан ошо уҡ институт аспирантураһын тамамлай. 1954 йылда «А. М. Горькийҙың „По Руси“ хикәйәләр йыйынтығы» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1956 йылда СССР Фәндәр академияһының (хәҙерге РФА) М. Горький исемендәге Донъя әҙәбиәте институтында эш башлай, 1988 йылдан алып — XIX быуат аҙағы — ХХ быуат башы урыҫ әҙәбиәте бүлеге мөдире, хәҙерге көндә — баш ғилми хеҙмәткәре. 1975 йылда «Русский реализм начала XX века» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
В. А. Келдыш — «Бөтә донъя әҙәбиәте тарихы» китабы мөхәррирҙәренең береһе (8-се том). РФА А. С. Пушкин исемендәге премия лауреаты (2013).

# Келдыш Всеволод Александрович
## Библиографияһы
### Китаптары

* Проблемы дооктябрьской пролетарской литературы. — М.: Наука, 1964.
* Русский реализм начала XX в. — М.: Наука, 1975.
* О «серебряном веке» русской литературы: Общие закономерности. Проблемы прозы. — М.: ИМЛИ РАН, 2010.

# Келдыш Всеволод Александрович
## Библиографияһы
### Мәҡәләләре

* К проблеме литературных взаимодействий в начале XX в. // Русская литература. 1979, № 2; переизд. в: «Kunst und Literatur», Берлин, 1980 № 4, 5 (на нем. яз.)
* О «промежуточных» художественных явлениях в литературе начала XX в. (на англ.яз.) // Труды VIII конгресса Международной ассоциации по сравнительному литературоведению. Будапешт, 1980.
* Приобретения и задачи // Вопросы литературы. 1983. № 2; перепеч. в сб. ст. «В мире отечественной классики». — М.: Художественная литература, 1984.
* Уроки ученого // Тагер Е. Б. Избранные работы о литературе. — М.: Советский писатель, 1988.
* Наследие Ф. М. Достоевского и русская мысль порубежной эпохи // Связь времен. Проблемы преемственности в русской литературе конца XIX в. — начала XX в. — М.: Наследие, 1992.
* На рубеже художественных эпох // Вопросы литературы. 1993. Вып. 2.
* Восемь глав из раздела «Русская литература» // История всемирной литературы. Т. 8. — М.: Наука, 1994.
* О «серебряном веке» русской литературы и его изучении // Освобождение от догм. — М.: Наследие, 1997.
* Русская литература «серебряного века» как сложная целостность // Русская литература рубежа веков (1890-е — начало 1920-х годов). Кн. 1. М.: Наследие, 2000; переизд. в: История русской литературы конца XIX — начала XX века. Учебное пособие. В 2 т. Т. 1. — М.: Издательский центр «Академия». 2007.
* Реализм и неореализм // Русская литература рубежа веков (1890-е — начало 1920-х годов). Кн. 1. М.: Наследие, 2000. [5 п.л.]; переизд. в: История русской литературы конца XIX — начала XX века. Учебное пособие. В 2 т. Т. 1. — М.: Издательский центр «Академия». 2007.
# Пасынок (Молва ҡушылдығы)

Пасынок — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Молва йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Пасынок (Молва ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200011291
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201129
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Рила (милли парк)

«Рила» милли паркы (болг. Национален парк „Рила“) — Болгарияла майҙаны буйынса иң ҙур милли парк.

# Рила (милли парк)
## Дөйөм характеристика

1992 йылдың 24 февралендә милли әһәмиәтендәге экосистеманы һаҡлау өсөн ойошторолған.
Парктың майҙаны 810,46 км² тәшкил итә. Милли парк Болгарияның София, Кюстендил, Благоевград һәм Пазарджик өлкәләре территорияһында, Рила тауында урынлашҡан. Бейеклеге 800 метрҙан (Благоевград ҡалаһы тирәһендә) 2925 метрға тиклем (Мусала тауы — Балҡан ярымутрауының и бейек нөктәһе) барып етә.
«Рила» милли паркы Европаның иң ҙур һәм иң әһәмиәтле һаҡланыусы тәбиғәт зоналарҙың береһе булып тора. Халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау союзы классификацияһы буйынса икенсе категорияға ҡарай.
Милли парк составына дүрт ҡурсаулыҡ — Паранаглица, Үҙәк Рила, Ибара, Скакавица ҡурсаулыҡтары керә. Уларҙың барыһы ла ЮНЕСКО-ның «Кеше һәм биосфера» программаһы сиктәрендә Бөтә донъя биосфера резерваттары селтәренә, ә ике ҡурсаулыҡ БМО-ның махсус һаҡланыусы тәбиғәт территориялары исемлегенә индерелгән.
Парк составында 120 күл, шул иҫәптән ете Рила күлдәре бар. Күп кенә йылғаларҙың инештәре, шул иҫәптән Балҡан ярымутрауының иң ҙур йылғаларының береһе Марица һәм Болгарияның иң ҙур йылғаһы Искырҙың инештәре милли парк биләмәләрендә урынлашҡан.
Парк урта зонаның палеарктик урмандарына ҡараған Родоп ҡатнаш урмандары составына инә. Урмандар 534,81 км² (дөйөм майҙандың 60 %) майҙанды биләй. Яҡынса 1400 үҫемлек төрө, 282 мүк төрө һәм 130 сөсө һыулы ылымыҡтар төрө теркәлгән. Милли парк биләмәләрендә һөтимәрҙәрҙең 48 төрө, ҡоштарҙың 99 төрө, ер-һыу хайуандарының һәм һөйрәлеүселәрҙең 20 төрө, балыҡтарҙың 5 төрө һәм умырҡаһыҙҙарҙың 2934 төрө (шуларҙың 282 эндемиктар) осрай.
# Мандолина

Мандолина (итал. mandolino, итал. mandola исеменең иркәләтеү-кесерәйтеү формаһы) — ҙур булмаған ҡыллы музыка ҡоралы, лютняның бер төрө — лютня-сопрано, әммә унан муйынының оҙонораҡ, ҡылдарының кәмерәк булыуы менән айырыла. Күпселек осраҡта уйнаусы ҡылдарға медиатор менән ҡағыла, шулай уҡ бармаҡтар һәм ҡош ҡанаты менән. Мандолинала тремоло техникаһы ҡулланыла. Мандолинаның металл ҡылдары ҡыҫҡа тауыш сығарғанға күрә, һуҙынҡы ноталар бер үк ташышты тиҙ генә бер нисә тапҡыр ҡабатлауҙан башҡарыуғанда өлгәшә.
# Ғиниәтуллин

Ғиниәтуллин — ир-ат фамилияһы. Ғиниәтулла исеменән барлыҡҡа килгән. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.
Ғиниәтуллина — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

# Ғиниәтуллин
## Билдәле йөрөтөүселәр

* Ғиниәтуллин Марат Ғиндулла улы (1953) — ғалим-зоотехник.
* Ғиниәтуллин Талха Йомабай улы (1925—2019) — Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы (2010).
* Ғиниәтуллина Әлфизә Муллахмәт ҡыҙы (1936) — нефть һәм газ сығарыу тармағы ветераны. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1982).
* Ғиниәтуллина Светлана Ғәйнулла ҡыҙы (1975) — драма актрисаһы.
# Рахманов Игорь Владимирович

Рахманов Игорь Владимирович [24 октябрь]](яңы стиль менән 6 ноябрь) 1906 йыл, Омск — 28 сентябрь 1980 йыл, Мәскәү]. Филолог, сит телдәрҙе уҡытыу өлкәһендә методист, тел ғилеме белгесе. СССР Педагогия фәндәре академияһы ағза-корреспонденты (1968); педагогия фәндәре докторы (1950), профессор.

# Рахманов Игорь Владимирович
## Биографияһы

Берлин университеты эргәһендәге көнсығыш телдәре институтын тамамлай (1925). Педагогик эшмәкәрлеге 1927 йылда башлана. 1938 йылдан алып Мәскәү педагогия институтында сит телдәр уҡыта. Бер үк ваҡытта (1944—1954 йылдарҙа) Ғилми-тикшеренеү институтында сит телде уҡытыу методикаһы секторы мөдире. Рахманов — СССР-ҙа сит телдәрҙе уҡытыуҙың дөйөм һәм шәхси методикаһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
Л. В. Щербаның сит телдәрҙе лә предмет булараҡ өйрәнеү, уны үҙләштереү кәрәклеге һәм дөйөм белем биргән мәғәнәләрен белеү зарурлығы тураһындағы идеяларын үҫтерә. Сит ил телен репродуктив һәм рецептив ҡулланыу яҡлы. Сит телдәрҙе уҡытыу алымы тарихы һәм теорияһы проблемаларын өйрәнә; уны уҡытыу методикаһы теорияһы нигеҙендә уҡытыу ысулдарын эшләүгә, башҡа фәндәр менән уның бәйләнештәренең күп төрлөлөгөн иҫәпкә алып, уҡытыу ысулдарын классификацияһын тәҡдим итә.
Урта мәктәп (1938 йыл, 17 нәшриәт) һәм юғары уҡыу йорттары (1937 йыл, 4 нәшриәт) өсөн немец теле программалары һәм дәреслектәр авторы. Уҡыу һүҙлектәренең авторҙашы һәм мөхәррире [инеш һүҙендә инглиз, немец һәм француз телдәрендәге һүҙҙәрҙе (1969 йыл), уҡыу лексикаһын һайлап алыу принциптарын нигеҙләй.
40-сы йылдар аҙағында сит телдәр уҡытыуҙа иң мөһиме коммуникатив маҡсаттар ҡуйыу тип иҫәпләй.

# Рахманов Игорь Владимирович
## Хеҙмәттәре

Юғары уҡыу йорттары өсөн немец теле дәреслегенең төп принциптары. Мәскәү, 1940;
Яңы Көнбайыш Европа телдәрен уҡытыу методикаһы тарихы буйынса очерк, Мәскәү, 1947;
Урта мәктәптә сит телдәрҙе уҡытыу методикаһының ҡайһы бер теоретик мәсьәләләре. журнал ИЯШ, 1948, № 3;
Урта мәктәптә сит ил телен рецептив һәм репродуктив уҡытыу проблемаһы, Мәскәү, 1954;
Урта мәктәптә сит телдәрҙе уҡытыуҙың дөйөм методикаһы, М., 1967 й. (Мөхәррирҙәш, авторҙаш);
XIX—XX быуатта сит телдәрҙе уҡытыу методикаһында төп йүнәлештәр, Мәскәү, 1972 (редакцияһы);
Немец теленә уҡытыу методикаһы буйынса очерктар, Мәскәү, 1974 (авторҙаш);
# Дөгө (мәғәнәләр)

Дөгө:
* Дөгө (үҫемлек) (лат. Orýza) — бөртөклөләр ғаиләһендәге бер йыллыҡ һәм күп йыллыҡ үләндәр төркөмөндәге ярма культураһы.
* Дөгө — ризыҡ төрө, дөгө ярмаһы.
# Октябрь районының Тарихи-крайҙы өйрәнеү халыҡ музейы

Октябрь районының Тарихи-крайҙы өйрәнеү халыҡ музейы — Ростов өлкәһе Октябрь районының Каменоломни ҡасабаһы музейы.
Адресы: 346480, Ростов өлкәһе, Октябрь районы, Каменоломни ҡасабаһы, Шоссейная тыҡырығы, 10.

# Октябрь районының Тарихи-крайҙы өйрәнеү халыҡ музейы
## Тарихы һәм һүрәтләнеше

1967 йылдың 9 майында Ростов өлкәһенең КПСС райкомы бюроһы һәм Октябрь районы райисполкомы ҡарарына ярашлы, Каменоломни ҡасабаһында Хәрби дан музейы ойошторола. Ул Тимер юлсылар мәҙәниәт йортоноң бер бүлмәһендә урынлаша. Ул ваҡытта музейҙа пионерға һәм ВЛКСМ сафына ҡабул итеү тантаналары үткәрелә. Йәмәғәт башланғысында музей менән Н. Г. Суворов етәкселек итә һәм 10 йыл дауамында (1967—1977 йылдың октябре) уның директоры була, экспонаттар һәм материалдар йыйыу буйынса ҙур эш башҡара.
Һуңынан ҡасабала музей өсөн яңы бина төҙөлә. 1978 йылда Г. Н. Суворов вафат булғандан һуң, музей ҡараусыһыҙ ҡала, һөҙөмтәлә бик күп экспонаттар һәм документтар юғала.
1987 йылда музей ҡабаттан асыла. Директор итеп Тимофей Петрович Присухин тәғәйенләнә. Коллекцияны тергеҙеүҙә уға элеккесә хәрби комиссар, подполковник И. Н. Касьянов ярҙам итә. 1987 йылдың майынан алып музей экспозицияһы ике тапҡыр киңәйтелә, ә 1996 йылда музей өсөн өҫтәмә рәүештә яңы бина бүленә.
Хәҙерге ваҡытта музей ике залында урынлашҡан: тарихи һәм хәрби хеҙмәт даны залы, тарих залы. Музейҙа 9 өыҙыл байраҡ һаҡлана, уның төп фондында 860 һаҡлау берәмеге иҫәпләнә.
Музейҙа бер нисә коллекция тупланған:
* «Яҙма сығанаҡтар». 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы наградалары документтары, фронт хаттары, Октябрь районы тарихы тураһында материалдар.
* «Фотографиялар». Һуғышҡа тиклемге һәм совет осоро фотолары, шәхси фотоальбомдар.
* «Нумизматика» коллекцияһы. Бөйөк Ватан һуғышының ордендары һәм миҙалдары, ҡатнашыусы билдәләре һ. б.
* «Тарихи-көнкүреш әйберҙәре» коллекцияһы. Дон казактарының шөғөлө, ғөрөф-ғәҙәттәре тураһында һөйләгән предметтар.
* «Ҡорал» коллекцияһы. Бөйөк Ватан һуғышы осорондағы ҡорал һәм боеприпастар өлгөләре. Уларҙың барыһы ла Октябрь районы территорияһында табылған.
* «Сәнғәт» коллекцияһы. Шағирә һәм рәссам А. Д. Киселева картиналары.
1992 йылда Рәсәй Федерацияһының Мәҙәниәт министрлығы музейға «Халыҡ музейы» исемен бирә. Хәҙер ул — «Октябрь (ауыл) районының Тарихи-крайҙы өйрәнеү халыҡ музейы».
Музей эҙәрмәнлек, йәштәрҙе хәрби-патриотик тәрбиәләү буйынса эштәр алып бара. Эш һөҙөмтәһе булып «Беҙҙең бәләкәй Ватан» (Каменоломни ҡасабаһы тураһында), "Дон алды фажиғәһе " (1943 йылдың 14 ғинуарында совет яугирҙары отрядтарының фашистар менән алышы тураһында), «1943 йылда Октябрь (ауыл) районын азат итеү», «Ҡәҙерле яҡташтарым» очерктар баҫмалары тора.
# Бахла ҡәлғәһе

Бахла ҡәлғәһе — Бахла ҡалаһында урта быуат цитаделе, Назваға барған юлда, Джебель-Ахдар тауының аҫҡы өлөшөндә урынлашҡан. Омандың иң боронғо ҡәлғәһе тип һанала.

# Бахла ҡәлғәһе
## Тарихы

Ҡәлғәнең төҙөлөү ваҡыты аныҡ билдәле түгел, әммә йылъяҙмалар уның 1150 йылдан алып 1406 йылға тиклем биш быуат дауамында Омандың баш ҡалаһы булған һәм был ҡәлғәлә ҡеүәтле хакимдар династияһынан Набханиҙың резиденцияһы урынлашҡан тип яҙа. Гизва, Рустак һәм Изки нығытмалары менән бергә ул бейек Джебель Ахдар тауы итәгендә оборона ҡоролмалары сылбырын тәшкил иткән. Шуға ла ҡаланы бейек диуарҙар уратып алған. Диуарҙар артында ҡәлғә үҙе һәм ҡала ғына түгел, шулай уҡ киң хөрмә баҡсалары ла булған. Был диуарҙарҙы яҡынса 600 йыл элек Гайта исемле ҡатын төҙөткән тип фараз итәләр. Бахла ҡәлғәһе эсендә 15 ҡапҡа һәм 132 башня бар, уларҙың ҡайһы берҙәренә күтәрелеп була.
Дошмандар һәм көслө дауылдар Бахла ҡәлғәһен күп тапҡыр емерә, шуға күрә уны бер тапҡыр нисә яңынан төҙөгәндәр. Әммә ҡәлғә 1610 йылда ныҡ зыян күрә, шунан һуң уны ҡабаттан тиерлек төҙөйҙәр. Ҡәлғәнең был урында беҙҙең эраға тиклем 1000 йылдан алып тороуы билдәле.

# Бахла ҡәлғәһе
## Тасуирламаһы

Бахла ҡәлғәһе Оманда, шул уҡ исемле оазистың көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан һәм бөтә ҡала өҫтөнән ҡалҡып тора. Был бөтә Ғәрәбстан ярымутрауында һаҡланып ҡалған иң боронғо форттарҙың береһе булып тора.
Бахла ҡәлғәһе таш нигеҙҙә төҙөлгән, диуарҙары самандан һалынған. Башняларының бейеклеге 50 метр, диуарҙарының бейеклеге 12 метрға етә, ә ҡаланы уратып алған диуарҙарҙың оҙонлоғо 12 км тәшкил итә.
Тәү ҡарашҡа төҙөлөү материалы ныҡлы күренмәһә лә, сей кирбестән төҙөлгән ҡәлғә үҙенең һаҡланыу функцияларын яҡшы үтәгән һәм бөгөнгө көндәргә тиклем килеп еткән.
Ҡәлғә эсендә ҙур булмаған ҡала булған. Лабиринттың мөйөштәрендә түңәрәк башнялар тора. Диуарҙарында һуғарыу системаһының бер нисә шлюзы бар. Алыҫ сығанаҡтарҙан оазисты һуғарыу өсөн скважиналар һәм ер аҫты каналдары буйлап ер аҫты һыуҙары килгән.
Бейек диураҙар артында пальма ағастары араһында балсыҡ йорттар, солтан залдары, мунсалар һәм ҡәлғәне һаҡлаусыларҙың казармалары урынлашҡан. Тар урамдар бер ҡатлы бәләкәй магазиндар комплексынан торған баҙарға алып сыҡҡан.
Көньяҡ-көнбайыш өлөштә яҡшы һаҡланып ҡалған миһраб скульптураһы менән XIV быуаттың йома мәсете урынлашҡан.
1987 йылда ЮНЕСКО тарафынан бөтә донъя мираҫы исемлегенә индергәнгә тиклем комплекс ярым емерек хәлдә була һәм оҙайлы реконструкцияға ябыла. Оман хөкүмәте реставрация эштәре өсөн $ 9 млн. аҡса бүлә, тергеҙеү эштәре 1993 йылда башлана. Йүнәтеү эштәре бөгөнгө көнгә тиклем дауам итә.
# Ҡыштым ҡала округы

Ҡыштым ҡала округы (рус. Кыштымский городско́й о́круг - Рәсәйҙең Силәбе өлкәһендәге ҡала.
Административ үҙәк — Ҡыштым ҡалаһы.

# Ҡыштым ҡала округы
## Этимологияһы

Топонимиканы өйрәнеүсе бик күптәр был атаманың башҡорт теленән килеп инеүенә өҫтөнлөк бирә: «ҡыштаным», «ҡыштау», «ҡыш» — «тымыҡ» һүҙҙәрен телгә алалар. Башҡа фекерҙәр ҙә бар. Мәҫәлән, Н. А. Аристов ҡырғыҙҙар үҙҙәренең яһаҡ түләүселәрен ҡыштым тип атағандарын билдәләй.Шулай уҡ ачкештым тигән ҡәүемде лә телгә ала. Бәлки был урында ҡыштымдар йәшәгәндер тип фараз итә ул.Был фараздарҙы Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнеп, китаптар сығарған географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә килтерә.

# Ҡыштым ҡала округы
## Тарихы

Ҡала округының статусы һәм сиктәре Силәбе өлкәһенең 2004 йылдың 28 октябрендә ҡабул ителгән статусын һәм ҡала округтары сиктәрен билдәләү баш «Ҡыштым ҡала округы статусы һәм сиктәре тураһында» 294-ЗО-сы Законы менән билдәләнгән

# Ҡыштым ҡала округы
## Ҡала округы составы

Ҡала округы составына 13 тораҡ пункт инә:
# Игол (Чертала ҡушылдығы)

Игол — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чертала йылғаһының һул ярына тамағынан 242 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.

# Игол (Чертала ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010800112115200029991
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202999
* Бассейн коды — 13.01.08.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Колапырь

Колапырь (Калатыр) — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Луза йылғаһының һул ярына тамағынан 279 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Колапырь
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000012488
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001248
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ен-Яха (Сякута-Яха ҡушылдығы)

Ен-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО/ Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сякута-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 94 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Ен-Яха (Сякута-Яха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300078061
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307806
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Бөйҙө

Бөйҙө (рус. Буйда) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл, Ахун ауыл советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны — 764 кеше. Почта индексы — 453703, ОКАТО коды — 80253816001.

# Бөйҙө
## Географик урыны

Район үҙәгенән көньяҡ-көнсығышҡа 14 км һәм Учалы тимер юл станцияһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 21 км алыҫлыҡта Бөйҙө йылғаһы (Уй йылғаһы бассейны) буйында урынлашҡан.
* Район үҙәгенә тиклем (Учалы): 14 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Учалы): 21 км.

# Бөйҙө
## Тарихы

Ауылға Верхнеурал өйәҙе Ҡара-Табын улусы халҡы нигеҙ һала, 1795 йылдан билдәле. Типтәрҙәр шулай уҡ Бөйҙө приискыһында ла йәшәгән. 1920 йылда унда 6 йорт-хужалыҡта 42 кеше иҫәпләнгән. Типтәрҙәр игенселек һәм малсылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. XVIII быуат аҙағында улуста барлығы 4 тирмән булған. Әммә барлыҡ типтәрҙәр ҙә иген үҫтермәгән. Уларҙың игенселеге үҫешмәгән була, уға типтәрҙәр составына ҡушылған ярым күсмә башҡорттар йоғонто яһай. Типтәр-Учалы улусында типтәрҙәрҙең ике командаһы менән ике старшина идара итә..
1920 йылда Бөйҙө — Иверск алтын табыу приискыһы.
1939 йылда Бөйҙө приискы ҡасабаһы булараҡ теркәлгән.
1943 йылда алып Бәләкәй Учалы ҡасаба советы составындағы Бөйҙө ҡасабаһы.
1963—2000 йылдарҙа Учалы ҡасабаһы составындағы ауыл.
2000 йылдың ноябренә тиклем Учалы ҡалаһы составына инә; «Бөйҙө ауыл советын Учалы ҡалаһынан Башҡортостан Республикаһының Учалы районына тапшырыу тураһында» 95-се БР Законына ярашлы, Учалы районына күсерелә.