yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Олочай-Кы

Олочай-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының һул ярына тамағынан 1341 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Олочай-Кы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300063334
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306333
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Елшән (Быҙаулыҡ районы)

Елшән - рус. Елшанка — Рәсәй Ырымбур өлкәһе Быҙаулыҡ районы разъезы. Палимовка ауыл Советы составына инә.

# Елшән (Быҙаулыҡ районы)
## Географияһы

Разъезд Ырымбур өлкәһенең көнбайыш өлөшөндә Дөйөм Һырт ҡалҡыулыҡтары сигендә, дала зонаһында урынлашҡан. Уның янынан Һамар — Ырымбур тимер юл линияһы үтә. Быҙаулыҡ ҡалаһынан туранан һанағанда көнбайыш-төньяҡ-көнбайышҡа табан яҡынса бер километр йыраҡлыҡта ята (WNW).

# Елшән (Быҙаулыҡ районы)
## Географияһы
### Климаты

Климаты ҡырҡа континенталь - эҫе һәм ҡоро йәй менән ҡыш ҡаты һыуыҡтар. Йыллыҡ уртаса температура 4 °C. Уртаса һауа температураһы иң йылы ай (июль) — 21,9 °C; иң һыуыҡ (ғинуар) — -14,8 °C (абсолют минимумы — -43 °C).Ныҡ һыуыҡтар төшмәгән көн йылына 142 буйы дауам итә. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 393 мм тәшкил итә.

# Елшән (Быҙаулыҡ районы)
## Географияһы
### Сәғәт бүлкәте

* МСК+2 (Өфө ваҡыты)
* {{{Объект}}} МСК+2 (Өфө ваҡыты) сәғәт бүлкәтендә урынлашҡан. UTC ваҡытына ҡарата айырмаһы — +5:00 сәғәт.

# Елшән (Быҙаулыҡ районы)
## Халҡы
### Енси составы

2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса, ир-егеттәр халыҡтың 47,1 %, ҡатын — ҡыҙҙар 52,9 %тәшкил иткән

# Елшән (Быҙаулыҡ районы)
## Халҡы
### Милли составы

2002 йылда халыҡ иҫәбен алыу Һөҙөмтәләренә ярашлы, халыҡтың милли структураһының 92 процентын урыҫтар тәшкил итә (йәмғеһе 93 кеше)

# Елшән (Быҙаулыҡ районы)
## Этимологияһы

Ырымбур өлкәһендә Елшанка тигән тораҡ пункттар ҙа, йылғалар ҙа бар. Өлкә географик атамаларының ҡыҫҡа топонимик һүҙлегендә гидронимдың килеп сығышы былай тип аңлатыла:
* Елшанка I, село, Бузулукский район. Название по бывшей на этом месте крепости Ольшанской, названной так по реке Ольшанке (Елшанке в другом произношении). Крепость была основана в 1741 г. Гидроним называется по особенности растительности: берега заросли ольхой (ельхой). В области немало одноименных названий рчечек и ручьев, а по ним и населенных пунктов: Елшанка II, пос. Елшанский, Елховка, несколько речек Елшанок
Был топонимдарҙың башҡорт телендәге атамалары Ерекле, әммә урыҫ телендәге рәсми атаманы «башҡортлаштырып» Елшән тип атап йөрөтәләр.
# Матрос

Матро́с (нидерл. matroos) — Хәрби-диңгеҙ флотында кесе чин, Ҡораллы Көстәрҙең Ҡоро ер ғәскәрҙәрендәге һәм хәрби хеҙмәт ҡаралған башҡа ведомство һәм министрлыҡтарҙағы рядовойға тура килә.
1917 йылға тиклем Рәсәй диңгеҙ флотында 1-се статья матросы, 2-се статья матросы дәрәжәләре була. 1917 йылғы Октябрь революцияһынан һуң краснофлотец исеме менән алыштырыла. 1946 йылда матрос, хәрби дәрәжә булараҡ, яңынан тергеҙелә.
# Куракин Дайсаһы

Куракин Дайсаһы — Санкт-Петербургта Невский районындағы парк, Обухов Оборонаһы проспекты, Леснозаводской урамы, Бабушкин урамы, Ҡыҙыл Таң бульвары, Тура проспект һәм Иванов урамдары араһында урынлашҡан. Парк биләмәһендә быуа бар.

# Куракин Дайсаһы
## Тарихы

Парк үҙенең исемен бындағы ағалы-ҡустылы кенәз Александр һәм Алексей Куракиндар фамилияһынан ала.

# Куракин Дайсаһы
## Тарихы
### Николаев етемдәр институты

Бабушкин урамы, 56-сы йорт, 3-сө корпус
Куракин Дайсаһында XVIII быуат аҙағында — XIX быуат башында төҙөлгән һәм 1869 йылда архитектор Иван Йогансон (Юхансон) тарафынан яңынан ҡоролған Николаев институтының бинаһы урынлаша. Архитектура ҡомартҡыһы статусына эйә булған бинаның беренсе ҡаты таштан, икенсе ҡаты ағастан төҙөлгән. Оҙаҡ ваҡыт бина ташландыҡ булған, 2006 йылдың 12 июлендә ул янған. Через год, 24 июня 2007 года произошел еще один пожар. Киләһе йылдың яҙында бина законһыҙ һүтелә, шунан һуң тарихи ҡомартҡыларҙы һаҡлау комитеты менән килешмәйенсә таштан тергеҙелә (икенсе ҡаты вагонка менән көпләнә). Төҙөлөштөң тамамланыуы 2010 йыл аҙағына билдәләнә.
Яңы йортта «Балалар хосписын» урынлаштырыу күҙаллана, хоспистың директоры итеп протоиерий Александр Ткаченко тәғәйенләнә.
Әлеге ваҡытта реконструкцияланған таш бинала 328-се мәктәп урынлашҡан.
# Өфө ТЭЦ-3

Өфө ТЭЦ-3 — Башҡортостан Республикаһының Өфө ҡалаһында урынлашҡан йылылыҡ электр үҙәге. «Башкирская генерирующая компания» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт составына инә.

# Өфө ТЭЦ-3
## Тарихы

1947 йылда ТЭЦ-3 йылылыҡ электр үҙәге төҙөлә башлай. 1951 йылдың октябрь айында тәүге пар ҡаҙаны һәм беренсе турбогенератор файҙаланыуға тапшырыла. 1954 йылда станцияны төҙөү тамамлана.
2014 йыл башында үҙ ресурстарын бөтөргән № 4 Р-25-90 турбинаһы Калуга турбиналар заводында эшләнгән Р-28/3,3-8,8/2,1 маркалы яңы турбинаға алмаштырыла.
Ә 2015 йылда № 5 ПТ-30-90/10 турбинаһы шундай уҡ ҡеүәтле турбинаға алмаштырыла.

# Өфө ТЭЦ-3
## Тасуирлама

Предприятие электр энергияһы, шулай уҡ йылытыу өсөн тәғәйенләнгән эҫе һыу һәм пар етештерә. Парҙы төп ҡулланыусылар — нефть эшкәртеү сәнәғәте предприятиелары: «Өфөоргсинтез» асыҡ акционерҙар йәмғиәте, «Новойл» асыҡ акционерҙар йәмғиәте (Яңы-Өфө нефть эшкәртеү заводы). ТЭЦ-та төп яғыулыҡ булараҡ тәбиғи газ, ә резерв яғыулыҡ итеп мазут тотонола. Шулай уҡ ТЭЦ-та күршеләге нефть химияһы комплексы предприятиеларының технологик һәм эйәрсән газы ла яндырыла.
2013 йылда Өфө ТЭЦ-3 387,6 млн квт·сәғ электр энергияһы етештерә. Шул уҡ йылда 2 737 мең Гкал йылылыҡ энергияһы ҡулланыусыларға оҙатыла.
# Егор-Вань-Шор

Егор-Вань-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Уса йылғаһының уң ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Егор-Вань-Шор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000065575
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006557
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кесе Агарак

Кесе Агарак — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Агарак йылғаһының уң ярына тамағынан 9,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Кесе Агарак
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Есет йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Тура һәм Тавда йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502612111200004308
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200430
* Бассейн коды — 14.01.05.026
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# «Петр Беренсенең Аҙауҙы алыуы» мемориаль таҡтаһы

«Петр Беренсенең Аҙауҙы алыуы» мемориаль таҡтаһы — Ростов өлкәһе Аҙау ҡалаһында Аҙау ҡәлғәһенең Алексей ҡапҡаларындағы мемориаль таҡта

# «Петр Беренсенең Аҙауҙы алыуы» мемориаль таҡтаһы
## Тарихы

1695—1696 йылдарҙа Рәсәйҙең Аҙау походтарына арналған «Петр Беренсенең Аҙауҙың алыуы» мемориаль таҡтаһы күп фигуралы композиция менән бронза барельефтан ғибәрәт.
Рәсәйҙең Ғосман империяһына ҡаршы хәрби кампанияһы. Петрҙың һөҙөмтәһеҙ Ҡырым походтарынан һуң башлана һәм төрөктәрҙең Аҙау ҡәлғәһен яулау менән тамамлана. Аҙауҙы алыу Рәсәйҙең Ғосман империяһы өҫтөнән ҙур еңеүе була һәм илде ҡырым татарҙары һөжүменән һаҡлай.
1996 йылда Алексей ҡапҡалары янында «Аҙау ҡәлғәһен алыу» Петр таҡтаташы асыла.
Барельефтың авторҙары композицияны төҙөгәндә голланд оҫтаһы Адриан Шхонебектың 1699—1700 йылдарҙа яҙылған «1696 йылда Аҙауҙы ҡамау» гравюраһын нигеҙ итеп ала. Был гравюра скульпторҙарға тарихи документ булараҡ кәрәк була. Барельефтың композицияһын әҙерләү барышында гравюраның йөкмәткеһе үҙгәртеп эшләнә.
Атлылар төркөмөнөң алдында батша күрһәтелгән. Батшаның аты тулы профилдә, ә батшаның үҙе тамашасыға дүрттән өс өлөшө күрһәтелгән. Петр тирәләй тарихи шәхестәр. Улар араһында уның сит ил һәм рус кәрәштәштәре баяр Федор Головин, полковник Алексей Шеин, генерал Франц Лефорт, адмирал Патрик Гордон һүрәтләнгән..
Монументаль бронза рельефтың күләме 150х240 см тәшкил итә. Кешеләрҙең фигуралары ваҡ деталдәрендә оҫта төшөрөлгән. Барельефтың авторҙары - скульптор һәм рәссам Г. Бегало һәм архитектор В.Т.Фоменко.
2007 йылдың 11 июнендә Алексей ҡапҡаларының икенсе яғында Рәсәй дәүләт эшмәкәре, Андрей Первозванный орденының беренсе кавалеры граф Ф.А. Головиндың барельефы асыла. Һәйкәлдең авторҙары булып скульптор С.Н. Олешня һәм Аҙау ҡалаһының баш архитекторы В.И.Фоменко тора.
# Сол Фома-Ю

Сол Фома-Ю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Фома-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Сол Фома-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000070579
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103007057
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Уревка

Уревка — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сура йылғаһының уң ярына тамағынан 130 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Уревка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500412110000039340
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003934
* Бассейн коды — 08.01.05.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Чуприха

Чуприха — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Нижне-Калманка йылғаһының уң ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Чуприха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200312115100010224
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115101022
* Бассейн коды — 13.01.02.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Эратосфен селтәре

Эратосфен селтәре (иләге) — натураль һандар рәтенең башынан алып билгеле бер натураль һанға тиклем арала, тик ябай һандар булған йәҙүәлдең (таблицаның) төҙөү методы.

# Эратосфен селтәре
## Алгоритмы

Мәҫәлән, 120-гә тиклем булған һандар араһындағы ябай һандар йәҙүәлен төҙөү өсөн, 2-нән алып 120-гә тиклем барлыҡ натураль һандарҙы яҙалар. Шунан 2-нән һуң һәр икенсе урында килгән һанды һыҙып ырғыталар. Шулай итеп 2-гә бүленә торған барлыҡ һандар төшөп ҡала. Шунан, 2-нән һуң һыҙылмайынса ҡалған беренсе һандың 3-кә тигеҙ булғанын күрәбеҙ. 3-тән һуң һәр саҡ өсөнсө урында йәғни 3-кә бүленә торған барлыҡ һандарҙы һыҙалар. Был саҡта беренсе һыҙылмайынса ҡалған ябай һан 5-кә тигеҙ булсаҡ. Шулай дауам иткәндә бары тик ябай һандар ғына һыҙылмайынса ҡаласаҡ.
# Ярцевка

Ярцевка — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ухтома йылғаһының һул ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Ярцевка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нерль башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010300812110000032425
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003242
* Бассейн коды — 09.01.03.008
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Лихте

Лихте (нем. ) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан община.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса общинала 1 587 кеше йәшәй. Майҙаны — 19,36 км². Диңгеҙ кимәленән 580 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — D 98739 һәм автомобиль коды — SLF.
# Салпада-Яха (Тиутей-Яха ҡушылдығы)

Салпада-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тиутей-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 133 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Салпада-Яха (Тиутей-Яха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300040580
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304058
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Василий Буслаев (рус фольклоры)

Василий Буслаев — Бөйөк Новгород эпосы геройы. С. А. Азбелев мәғлүмәттәре буйынса, героик былиналарҙың 53 сюжеттың өсәүһендә Василий Буслаев уларҙың төп геройы булып тора (Азбелев төҙөгән күрһәткес буйынса № 40, 41 һәм 42): «Василий Буслаев һәм Новгород халҡы», «Василий Буслаевтың сәйәхәте» йәки «Василий Буслаевтың үлеме». Һуңғы ике атама бер үк былинаға ҡарай.
В. А. Брим 1926 йылда Василий Буслаев тураһында былинаның ҡыйыу викинг Боси тураһындағы исланд сагаһына йоғонто яһауын күрһәтә (ике редакцияла сага «Bòsa-saga», бер редакцияла «Bósa-rímur» тип атала).

# Василий Буслаев (рус фольклоры)
## Василий Буслаев образы былиналарҙа

Василий Буслаев — Новгород геройы, ул сикһеҙ ҡыйыулыҡ идеалы булып тора. Ул Василий исемен йөрөтөүсе фольклор персонаждарының иң билдәлеһе.
Василий Буслаевҡа арналған былина сюжеттарының береһе уның ҡала общинаһы менән низағы тураһында бәйән итә. Йәш сағынан Васька өсөн бер нәмәнән дә оялмай; ҡылыҡтары килтергән зыянға иғтибар итмәй, һәр ваҡыт үҙе теләгәнсә эшләй. Новгородта йәшәүселәрҙең күпселеген үҙенә ҡаршы ҡуйып, ул үҙе кеүек үк башкиҫәрҙәрҙән торған дружина йыя һәм ҡотора бара; тик әсәһе генә уға бер аҙ йоғонто яһай ала. Василий, ниһайәт, мәжлестә сәмләнеп, үҙенең дружинаһы менән Волхов күперендә бөтә Новгород ир-егеттәренә ҡаршы һуғышырға ниәтләй. Һуғыш башлана, һәм Василий бөтә дошмандарын туҡмап бөтөп барғанда, уның әсәһенең ҡыҫылыуы ғына новгородлылар ҡотолоп ҡала.
Василий Буслаевҡа арналған икенсе сюжетта был герой егет итеп түгел, ә өлгөргән кеше итеп һүрәтләнә. Василий, гонаһтарының ауыр булыуын аңлап, Иерусалимға гонаһтарына ярлыҡау һорарға китә. Әммә Изге урындарға хаж ҡылыу геройҙың ҡылыҡтарынын үҙгәртмәй: ул бөтөн тыйыуҙарҙы боҙа һәм кире ҡайтҡанда, үҙенең егетлеген иҫбат итергә тырышып, мәғәнәһеҙ рәүештә һәләк була.

# Василий Буслаев (рус фольклоры)
## Кинематография геройы

Сергей Эйзенштейндың 1938 йылда төшөрөлгән «Александр Невский» фильмының төп геройҙарының береһе — Новгород егете Васка Буслай. Был персонаж Василий Буслаевҡа хас ике һыҙатты: ҡыйыулыҡты һәм әсәһенә ихтирамды «мираҫ итеп алған». Ҡалған осраҡтарҙа кино геройы былина геройынан ҡырҡа айырыла: ул үҙен общинаға ҡаршы ҡуймай, ә уның ташып торған көсөн кенәз Александр дөрөҫ файҙалана (уға алда буласаҡ алышта иң мөһим һәм иң хәүефле урын ышанып тапшырыла).
1982 йылда режиссер Геннадий Васильев «Василий Буслаев» фильм-әкиәтен төшөрә, төп ролдә — Дмитрий Золотухин. Сценарий авторы Василий Буслаев тураһында былиналарҙың билдәле бер мотивтарын ирекле интерпретацияла ҡуллана.
# Мерзебург

Мерзебург (нем. Merseburg) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 35419 кеше йәшәй. Майҙаны — 36,09 км². Диңгеҙ кимәленән 88 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6217 һәм автомобиль коды — SK (элек MQ, MER).
# Шакой

Шакой — Рәсәйҙәге йылға. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы, Ставрополь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Малка йылғаһының уң ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Шакой
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Малка от Кура-Марьинского канала и до устья, Баксан йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07020000812108200004443
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200444
* Бассейн коды — 07.02.00.008
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Машеста

Машеста — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тым йылғаһының һул ярына тамағынан 120 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Машеста
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010900112115200034664
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203466
* Бассейн коды — 13.01.09.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Мортазин Дауыт Лот улы

Дауыт Лот улы Мортазин (1893—1926) — башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Башҡорт айырым кавалерия бригадаһының эскадрон командиры (1920). Күбәләк-Тиләү улусы башҡарма комитеты рәйесе.

# Мортазин Дауыт Лот улы
## Биографияһы

Мортазин Дауыт Лот улы Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе Күбәләк-Тиләү улусы Көсөк ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Учалы районы Көсөк-Маяҡ ауылы) тыуған. Муса Мортазиндың бер туған ҡустыһы.
Башҡортостан Республикаһының йәмәғәт берекмәләренең үҙәк дәүләт архивында һаҡланған партия билетындағы (ЦГАОО РБ. Ф. 22. Оп.2. Д.493.) «Какие местности хорошо знаете?» тип исемләнгән графала Дауыт Мортазин: «Москва, Петроград, Харьков» тип күрһәткән. Тимәк ул, 1918 йылда аҡтар яғында Башҡорт армияһы сафында хеҙмәт итеп, 1919 йылдың февралендә башҡорт ғәскәрҙәре ҡыҙылдар яғына сыҡҡас, Башҡорт кавалерия дивизияһы составында Көньяҡ фронтта Деникин ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғышта ҡатнашҡан булған. Башҡорт полктары 1919 йылдың июнендә тап Харьков янында генерал Деникиндың ғәскәренә ҡаршы ҡанлы яуҙарҙа ҡатнаша.
1919 йылдың көҙөндә Башҡорт кавалерия дивизияһы Петроград фронтына, генерал Юденич армияһына ҡаршы йүнәлтелә. 1920 йылдың башында дивизия, Новгород губернаһына күсерелә һәм, һуғыштан иҫән ҡалған яугирҙарҙы бер полкка туплап, 1920 йылдың майында Польша фронтына Башҡорт айырым кавалерия бригадаһына оҙатыла. Дауыт Мортазин ағаһы Муса Мортазиндың бригадаһына барып ҡушылғандыр, тип фараз итеп була. 1920 йылда Дауыт Мортазиндың Польша фронтында Башҡорт кавалерия бригадаһының эскадрон командиры вазифаһында йөрөүе билдәле.
Муса Мортазин үҙенең китабында Дауытты яуҙа күрһәткән батырлыҡтары өсөн Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнде тип яҙа. Әммә "РСФСР-ҙың Ҡыҙыл Байраҡ ордены һәм почетлы революцион ҡоралы менән наградланғандар исемлеге"ндә (Мәскәү, 1926) уның исем-фамилияһы күрһәтелмәгән, әммә ундай осраҡтар булған һәм Муса Мортазиндың ҡустыһы Дауыттың наградланыуы тураһындағы һүҙҙәренә ышанып булалыр.
Фронттан ҡайтҡас, Дауыт Мортазин Күбәләк-Тиләү улусы башҡарма комитеты рәйесе булып эшләй.
1921 йылдың көҙөндә Дауыт Мортазин Партияны таҙартыу комиссияһының тоҙағына эләгә. Уны «талауҙар ойошторған Ҡаһарманов ячейкаһын булдырыуҙа, Колчак армияһында командир булараҡ хеҙмәт итеүҙә» ғәйепләп, партиянан сығаралар.
Мортазин Дауыт Лот улы 1926 йылда туберкулез cиренән вафат була.
# Озерная (Мехреньга ҡушылдығы)

Озёрная — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мехреньга йылғаһының уң ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Озерная (Мехреньга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000029909
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002990
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Туймазы районы гербы

Туймазы районы гербы — Башҡортостан Республикаһы Туймазы районы муниципаль районы символдарының береһе.
Туймазы районы гербы Башҡортостан Республикаһы Туймазы районы муниципаль районы Советының 2006 йылдың 13 июлендәге 133-сө һанлы ҡарары менән раҫланған.
Башҡортостан Республикаһы Дәүләт символика регистрына 056 регистрацион номер бирелеп индерелгән. Рәсәй Федерацияһының Дәүләт геральдика регистрына 3017 регистрацион номер бирелеп индерелгән.
Гербтың авторҙары — Салауат Ғиләжетдинов, Рузилә Имамова.

# Туймазы районы гербы
## Тасуирламаһы

Гербта күк яланда алтын төҫөндә ҡурай сәскәһе төшөрөлгән, уның һабағында ике яғынан да өс япрағы бар. Ҡурай сәскәһен ике яҡтан һәм аҫтан өс рәтле бойҙай башаҡтарының тарҡатылған үреме менән уратып алынған. Гербтың аҫҡы осонда барлыҡҡа килеүсе тулҡынлы ҡара тау урынлашҡан, тау өҫтөндә көмөш төҫөндә өс тулҡын төшөрөлгән.

# Туймазы районы гербы
## Символиканың нигеҙҙәре

Гербта күк (зәңгәрһыу) төҫ — тыныс күк йөҙөнөң төҫө, Туймазы районы кешелеренә хас булған ихласлыҡтың, оптимизмдың һәм әүҙем тормош позицияларын сағылдыра.
Гербтың үҙәгендә төшөрөлгән өс рәт итеп һалынған бойҙай башаҡтарынан барлыҡҡа килгән алтын ярым түңәрәк Туймазы районы еренең уңдырышлығын, быуындан-быуынға күскән игенселектең бай традицияларын, унда йәшәгән кешеләрҙең эшһөйрәлеген, именлеген, муллылығын һәм йомартлығын сағылдыра.
Башаҡтарҙан яһалған ярым түңәрәктең эсендә алтын сәскә атыусы ҡурай урынлашҡан, ул район территорияһында йәшәгән халыҡтарҙың күп милләтлеген, дуҫлығын һәм берҙәмлеген, бар нәмәгә тыныс башланғыстарҙы, яҡтылыҡҡа, совершенство һәм үҫеш үрҙәренә ынтылышты символлаштыра, был күп һанлы традицион конкурстарҙа һәм халыҡ байрамдарында сағылыш таба.
Ике күк менән сиратлашҡан өс аҡ (көмөш) тулҡынлы дуғаға оҡшаш һыҙыҡтар Туймазы районының төп иҫтәлекле урынын, Башҡортостандың уникаль тәбиғәт ҡомартҡыһы — гәлсәр таҙа һыулы һәм хайуандар донъяһы бай булған гүзәл Ҡандракүл күлен сағылдыра. Күлдең яр буйҙары район һәм республиканың балалары һәм ололарының ғына түгел, ә күрше төбәктәрҙән килгән ҡунаҡтарҙың яратҡан ял итеү урыны булып тора.
Герб нигеҙенең осланған осонда стилизацияланған нефть («ҡара алтын») фонтаны «урғыла», ул Туймазы районы еренең ҡаҙылма байлыҡтарға бай булыуын сағылдыра.