yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Колтас

Колтас — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының һул ярына тамағынан 736 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Колтас
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300212115200007566
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200756
* Бассейн коды — 13.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Садиҡов Ғәйбрәсүл Ғәбит улы

Садиҡов Ғәйбрәсүл Ғәбит улы (рус. Садыков Гаибрасуль Габитович 1907 йыл — ?) — 112-се башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, сержант.

# Садиҡов Ғәйбрәсүл Ғәбит улы
## Биографияһы

Садиҡов Ғәйбрәсүл Ғәбит улы 1907 йылда хәҙерге Башҡортостандың Бүздәк районында тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына Бүздәк район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. Көньяҡ-Көнбайыш фронтта 112 кавалерия дивизияһы 294-се кавалерия полкы ПТР взводының 2-се эскадронында командир ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә.
1942 йылдың 15 декабрендә ПТР взводы 2-се эскадроны командиры ярҙамсыһы Садиҡов Ғәйбрәсүл Ғәбит улы Аржановский районында һуғышта ПТР-ҙан дошмандың ике автомашинаһын юҡ итә һәм һуғыш яланынан яралы взвод командиры лейтенантты алып сыға, командалыҡты үҫ өҫтөнә ала һәм яугирҙәрҙе ҡыйыу рәүештә дошманға алып бара. Был батырлығы өсөн сержант Садиҡов «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
# Стәрлебаш мәҙрәсәһе

Рәсәй Федерацияһы, элекке Ырымбур губернаһы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы) Стәрлебаш ауылында эшләп килгән юғары уҡыу йорто.
1720 йылда Нуғай даруғаһының Тәлтем-Юрматы улусы Стәрлебаш ауылы мәсете эргәһендә асылған. Ырымбур мосолман диниә назараты ҡарамағында була, хәйер аҡсаһына тотола. Уҡытыу-тәрбиә процесына мөҙәрис менән мәсеттең имам‑хатибы етәкселек итә.Китапханаһы, ашханаһы, ҡунаҡханаһы, магазины, мунсаһы, баҡсаһы, һыу үткәргесе була. Мәҙрәсәнең 30‑ҙан ашыу бинаһы булған.

# Стәрлебаш мәҙрәсәһе
## Белем алыу

Урта мәҙрәсәнең өлкән, уртансы кластарын тамамлаған һәм ҡабул итеү имтихандарын уңышлы тапшырған ир-ат ҡабул ителгән. Уҡытыу бушлай ойошторолған. Уҡыу ваҡыты — 6—10 йыл. Уҡытыу яңы ысул менән алып барыла, уҡыусылар дини генә түгел, донъяуи белем дә ала.

# Стәрлебаш мәҙрәсәһе
## Уҡыу программаһы

Ғәрәп теле, фарсы теле, ҡаҙаҡ теле, төрки теле, хәҙистәрҙе өйрәнеү, Ҡөрьән тәфсире, мосолман догматикаһы, ислам тарихы һәм фәлсәфә, логика (мантыҡ), фиҡһ, урыҫ теле, география, грамматика, тарих, арифметика, тәбиғәтте өйрәнеү һ.б. инә.

# Стәрлебаш мәҙрәсәһе
## Мөҙәристәре

Х. Ғабдрахманов, Г. Богданов, Д. Ғәҙелшин, Н. Б. Туҡаев, Мөхәмәтхарис Н. Туҡаев, Мөхәмәтхаррас Н. Туҡаев, Л. М. Туҡаев, Ғабдулла М. Туҡаев, Ғәбиҙулла М. Туҡаев, Х. М. Туҡаев, М. М. Туҡаев.
# Жвелгайтис

Жвелгайтис (лит. Žvelgaitis, нем. Svelgates; һүҙмә-һүҙ: тирә-яҡҡа ҡараусы; ?—1205) ― литва кенәзе. Хәҙерге ваҡытта тикшерелгән сығанаҡтарҙан исеме билдәле булған иң тәүге литва кенәзе булып тора. Уның хәрби походы һәм үлеме тураһында тасуирлама немец юлъяҙмасыһы Генрих Латвийский авторлығындағы хроникала бирелә. Автор үҙенең хеҙмәттәре өҫтөндә XIII быуат башында эшләй, бында 1186 йылдан 1227 йылға ҡәҙәр осорҙағы Латвия тарихы хаҡында бәйән ителә. Жвелгайтис «бай һәм көслө» хаким булараҡ һүрәтләнә, әммә шул уҡ ваҡытта юғары кенәз булмай, ә тик ошо көслөрәк кенәздең армияһы менән етәкселек итә.
1205 йылда Жвелгайтис Эстония ерҙәренә һөжүм итеү һәм талау өсөн Литванан үҙе менән бер нисә мең һыбайлыларҙы Рига аша төньяҡҡа алып бара. Эстониянан ҡыш уртаһында хәрби табыш һәм эстон ҡолдары менән бергә ҡайтып барышлай, билгә еткән көрттәр аша үткәндә Жвелгайтистың ғәскәрҙәре ҡамауға эләгә. Уларға Рига халҡының ливондарҙан һәм немецтарҙан торған земгалдарҙың хакимы Виестартс командалығындағы отряд һөжүм итә. Виестартс үҙе алышта ҡатнашмай, ә тик санала ултырып һөжүмдәрҙе координациялай. Жвелгайтис немец Теодор Шиллинг тарафынан ташланған һөңгөнән һәләк була. 1200 литва яугирҙары һәләк була. Улар менән бергә эстон ҡолдары ливондарға ҡаршы «элекке енәйәттәре» өсөн үлтерелә. Литвала күптәр Жвелгайтистың үлеменә ҡайғыралар. Шулай уҡ сығанаҡтар һөйләүенсә литва яугирҙарының илле ҡатындары ҡайғынан, тиҙерәк ирҙәре янында булыу , үҙ-үҙенә ҡул һалалар.
# Их-Игол (Толька ҡушылдығы)

Их-Игол — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Толька йылғаһының һул ярына тамағынан 372 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Их-Игол (Толька ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300066250
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306625
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Инсарка

Инсарка — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Исса йылғаһының һул ярына тамағынан 78 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.

# Инсарка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010200112110000027407
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002740
* Бассейн коды — 09.01.02.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Игрема

Игрема — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Онега йылғаһының һул ярына тамағынан 196 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Игрема
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000002783
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000278
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Әбжәд яҙма

Әбжәд яҙма, Консонант яҙма (лат. cōnsonāns — эйәлек килеш cōnsonantis — «тартынҡы өн»; рус. Консона́нтное письмо́) — тартынҡы өндәр йәки башлыса тартынҡы өндәрҙән торған фонетик яҙма төрө.

# Әбжәд яҙма
## Этимологияһы

Сит ил әҙәбиәтендә консонант яҙма системаларын шулай уҡ «әбжәд» (ингл. abjad, ғәрәп теле алфавиты исеме буйынса — «әбжәд») тип атайҙар. «Әбжәд» термины, абугид менән бер рәттән, Питер Дэниэлс (инглиз) тарафынан тәҡдим ителгән. Уның аҫтында тикшеренеүсе консонант яҙманы күҙ уңында тота, ә абугид консонант-ижекле хатҡа тап килә.

# Әбжәд яҙма
## Ҡулланылышы

Миҫал итеп тулыһынса консонант угарит һәм финикия яҙмаларын, өлөшләтә консонант яҙма өлгөләре итеп хәҙерге йәһүд һәм ғәрәп яҙмаларын килтерергә мөмкин.
# Пыж-Шор

Пыж-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға 418 йылғаһының уң ярына тамағынан км өҫтәрәк Уса ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Пыж-Шор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000066664
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006666
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Полдневая (Шереньга ҡушылдығы)

Полдневая — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шереньга йылғаһының һул ярына тамағынан 69 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Полдневая (Шереньга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000031780
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003178
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Баязит ауылы мәсете

Баязит ауылы мәсете — Башҡортостандың Миәкә районы Баязит ауылында урынлашҡан мәсете. 1930‑сы йылдарҙа һүтелгән ағас мәсет урынына 1997 йыл төҙөлә. Мәсетте һалыуҙа район хакимиәте, предприятиелар һәм айырым кешеләр ярҙам күрһәтә. Башҡортостан Республикаһы мосолмандары Диниә назаратына ҡарай. Мәсет (8х16х5 м) бер ҡатлы, 2 кимәлле, 4 яҡлы ҡыйыҡлы, сталактит кәрнизле; стеналары ҡыҙыл кирбестән һалынған. Цоколе, кәрниздәре, аркалы тәҙрәләре һәм ишектәре ҡабарынҡы таш менән биҙәлгән. Манараһы (бейеклеге 33 м) кирбестән, 3 яруслы, мәсет уртаһына ултыртылған; ҙур һәм бәләкәй балкондар менән уратылған. Цоколь ҡатында хеҙмәткәрҙәр өсөн һәм уҡыу бүлмәләре, тәһәрәт алыу бүлмәләре урынлашҡан. Намаҙ уҡыу залында ҡатын‑ҡыҙҙар өсөн сөннәтсә (балкон) ҡоролған. Зал стеналары Ҡөрьәндән сүрәләр менән биҙәлгән. Мәсет эргәһендә балалар һәм өлкәндәр өсөн ислам нигеҙҙәрен өйрәнеү курстары эшләй.

# Баязит ауылы мәсете
## Имам‑хатиптары

* И.Р.Шәморатов (1997 йылдан алып)
* М.М.Фазрахманов (2001 йылдан алып).
# Мәҙинә (мәғәнәләр)

Мәҙинә (Медина) - (рус. Меди́на, ғәр. المدينة ‎) - бер нисә мәғәнәгә эйә ғәрәп һүҙе

# Мәҙинә (мәғәнәләр)
## Топоним

* Мәҙинә (ғәрәп телендә ҡала) — Мәғриб илдәрендә һәм Төньяҡ Африкала ҡалаларҙың боронғо биҫтәләре.
* Мәҙинә — Сәғүд Ғәрәбстанындағы изге ҡала.
* Мәҙинә — Сәғүд Ғәрәбстанындағы административ округ (провинция).
* Мәҙинә(Медина) — Бразилиялағы муниципалитет.
* Мәҙинә (Медиуна) — Оло Касабланка өлкәһендәге провинция (Марокко).
* Медина-де-лас-Торрес (Мәҙинә) — Испаниялағы муниципалитет (мосолмандар хәлифлеге осронан ҡалған төшөнсә).
* Тьерра-де-Медина (Мәҙинә) — Испаниялағы Вальядолид провинцияһына ингән район (комарка)

# Мәҙинә (мәғәнәләр)
## Исем

* Мәҙинә - йырсы ( 1982 йылғы) — Чили сығышлы дания йырсыһының сәхнә псевдонимы.
* Башҡорт телендә Мәҙинә исеме киң таралған булған. Был исем әле лә йыш ҡушыла.Башҡорт ҡатын-ҡыҙ исемдәре теҙмәһендә лә ул бар.
# Тамань

Тамань — Краснодар крайы Темрюк районы станицаһы. «Тамань ауыл биләмәһе» муниципаль берәмегенең административ үҙәге.
Халҡы — 10 027 (2010).

# Тамань
## Географияһы

Станица Тамань ярымутрауының көнбайышында (ярымутрауҙы йыш ҡына Тамань тип кенә йөрөтәләр), Керчь боғаҙы акваторияһындағы Тамань ҡултығының көньяҡ ярында урынлашҡан.
Район үҙәге — Темрюктан 63 км көньяҡ-көнбайышта һәм Краснодарҙан төньяҡ-көнбайышҡа табан 220 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Тораҡ пунктынан көньяҡ-көнбайышҡа ҡарай Ҡарабәт сопкаһы күтәрелә.
Станицанан бер нисә саҡрым көньяҡтараҡ (Волна ҡасабаһынан көнбайышҡа табан) 2009 йылда Ҡара диңгеҙ яры буйында яңы халыҡ-ара диңгеҙ йөк ташыу порт — Тамань порты асыла.
2018 йылдың 16 майында (еңел транспорт өсөн) Ҡырым күперенең автомобиль юлы өлөшө асыла. 2019 йылдың 23 декабрендә Рәсәй Президенты В. В. Путин тимер юл хәрәкәтен тантаналы асты.

# Тамань
## Этимологияһы

Иң киң таралған версия буйынса, «Тамань» һүҙе адыг (черкес) "Темэн " һүҙенән килеп сыҡҡан, тәржемәлә « һаҙлыҡ, һыубаҫар, батҡыл» тигәнде аңлата.
Был ерҙәрҙе казактар баҫып алғанға тиклем, адыгей (черкес) ҡәбиләһе — хетук (адыг. хытыку) йәшәгән, үҙатамаһы «диңгеҙ мөйөшө, урын» тип тәржемә ителә. Ҡырым татарҙары уларҙы «адале» (тәржемәлә «утраулылар») тип атаған.
Шулай уҡ атаманың боронғо варианттары — Төмән-Тархан һәм Таматарха менән бәйләнеше булыуы мөмкин, улар менән Тмуторокань атамаһы ла бәйле тип фараз ителә. Уларҙың башланғыс яңғырашы һәм этимологияһы тураһында ла төрлө фараздар әйтелә.

# Тамань
## Халҡы
### Милли составы

Бөтә рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002 йыл) мәғлүмәттәре буйынса:

# Тамань
## Топографик карталар

* Лист карты L-37-98 Тамань. Масштаб: 1 : 100 000. Состояние местности на 1988 год. Издание 1989 г.
# Закиров Игорь Рәүеф улы

Закиров Игорь Рәүеф улы (2 ғинуар 1945 йыл) — С. В. Ильюшин исемендәге Авиация комплексының һынаусы лётчигы. Рәсәй Федерацияһы Геройы (1994). СССР‑ҙың атҡаҙанған һынаусы лётчигы (1990).

# Закиров Игорь Рәүеф улы
## Биографияһы

Игорь Рәүеф улы Закиров1945 йылдың 2 ғинуарында Өфө ҡалаһында хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған. 1962 йылда Өфө ҡалаһының Ленин районындағы 39-сы мәктәпте тамамлаған.
1963 йылдың авгусынан Совет Армияһында. 1967 йылда ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы И. С. Полбин исемендәге Ырымбур юғары хәрби авиация лётчиктар училищеһын тамамлай.
Игорь Рәүеф улы 1971 йылдың октябренә тиклем ике тапҡыр Ҡыҙыл Байраҡлы Балтик флоты Хәрби-һауа көстәренең 240-сы Гвардия Ҡыҙыл Байраҡлы Севастополь-Берлин диңгеҙ ракета йөрөтөүсе авиация полкында осоусы булып хеҙмәт итә.
1971 йылдың октябренән 1973 йылдың апреленә тиклем запастағы гвардия өлкән лейтенанты И. Р. Закиров — СССР-ҙың авиация сәнәғәте министрлығының лётчик-һынаусылар мәктәбе тыңлаусыһы (Мәскәү өлкәһенең Жуковский ҡалаһында). Мәктәпте тамамлағандан һуң С. В. Илюшин исемендәге Тәжрибә конструктор бюроһының (1993 йылдан — Авиация комплексы) һынаусы лётчигы булып эшләй.
1990 йылдың 16 авгусында «СССР-ҙың атҡаҙанған һынаусы лётчигы » исеменә лайыҡ булған Закиров Игорь Рәүеф улы, осоусы-һынаусы булып эшләгән дәүерендә, Ил-76П-1 (1989 йылдың 22 сентябрендә), Ил-114/2 (1991 йыл, 24 декабрь), баш Ил-114 (1992 йылдың 7 авгусында), Ил-76П-2 (1993 йылдың 28 ғинуарында), Ил-96МО (1993 йылдың 6 апрелендә; 2-се осоусы сифатында), Ил-114Т (1996 йылдың 14 сентябрендә) самолеттарын күккә күтәрә һәм һынай.
1989 йылда ул Ил-76МД менән Төньяҡ полюс районына йөк десантлауҙа ҡатнаша.
Рәсәй Федерацияһы Президентының 480-се указы менән 1994 йылдың 14 мартында «авиация техникаһының яңы өлгөләрен һынауҙа, үҙләштереүҙә һәм аҙағына еткереүҙә күрһәткән батырлыҡтары һәм ҡаһарманлыҡтары өсөн», С. В. Ильюшин исемендәге Авиация комплексының лётчик-һынаусыһы Закиров Игорь Рәүеф улына «Рәсәй Федерацияһы Геройы» исеме бирелә һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 70) тапшырыла. Ул Башҡортостанда тыуып үҫкәндәрҙән беренсе булып Рәсәй кимәлендәге юғары дәрәжәләге исемгә лайыҡ була.
Закиров Игорь Рәүеф улы Ил-76, Ил-86, Ил-96 һәм Ил-114 аэробустарын төрлө илдәрҙең баш ҡалаларында: Германия (Берлин), Франция (Париж), Чехия (Прага), Һиндостан (Дели), Ҡытай (Пекин), Сингапур (Сингапур), Чили (Сантьяго) һәм башҡалар халыҡ-ара күргәҙмәләрҙә күрһәтә.
1999 йылдың декабре — 2000 йылдың ғинуарында Закиров «XXI быуатты ҡаршылап» Халыҡ-ара комплекслы антарктида экспедицияһында Ил-76ТД авиалайнерында пилот-инструктор сифатында ҡатнаша.
Хәҙерге көндә И. Р. Закиров Мәскәү өлкәһенең Жуковский ҡалаһында йәшәй.

# Закиров Игорь Рәүеф улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Рәсәй Геройы
* «Шәхси батырлыҡ өсөн» ордены
* миҙалдар
# Баязит (Силәбе өлкәһе)

Баязит (рус. Баязитова) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы ауылы. Хәлит ауыл биләмәһе составына керә.

# Баязит (Силәбе өлкәһе)
## Тарих

Ауылға һалйот ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Пермь губернаһы Шадринск өйәҙе составында була. Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡорт АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы Ҡоншаҡ районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы составында.

# Баязит (Силәбе өлкәһе)
## Халҡы

| 1816 | 1834 | 1859 | 1920 |
| 165 | 179 | 180 | 334 |
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (99 %) йәшәй.

# Баязит (Силәбе өлкәһе)
## Билдәле шәхестәре

* Баязит Мәҡсүтов — Е. И. Пугачев етәкселегендәге 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы. Һалйот улусы старшинаһы.
* Ҡонаев Йәүҙәт Сабир улы — тау инженеры‑геолог. Геология‑минералогия фәндәре докторы (1974), профессор (1981). Ҡаҙаҡ ССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1984).
# Васильковка (Вятка ҡушылдығы)

Васильковка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының һул ярына тамағынан 862 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Васильковка (Вятка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300212111100031532
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103153
* Бассейн коды — 10.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Байков күпере (Дондағы Ростов)

Байков күпере — Дондағы Ростов ҡалаһындағы 1864 йылда Генеральная балка аша сығыу өсөн төҙөлгән күпер. Күпергә был исемде ҡала башлығы Байков Андрей Матвеевич хөрмәтенә ҡушалар. Объект беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланмаған.

# Байков күпере (Дондағы Ростов)
## Тарихы

Байков күперен төҙөү тарихы 1840 йылда башлана. Ҡала башлығы Ященко Андрей Романович Генеральная балка аша сығыу өсөн күпер төҙөргә тәҡдим итә.
Был бик кәрәкле ҡарар була. Сөнки тәбиғәт шарттары насар булғанда, йәки күп кеше ҡатнашҡан сентябрь Раштыуа-Богородица йәрминкәһе үткәргәндә, ыҙандың икенсе яғына сығыу проблемалылыҡ тыуҙыра.
Шулай уҡ тауарҙарҙы һәм йөктәрҙе Генеральная балка аша икенсе яҡҡа сығарыу ҡатмарлы була.
Ҡала думаһы ла балка аша сығыу өсөн әле булған ағас күперҙәр урынына яңы таш күпер төҙөргә кәрәклеген таный, сөнки ағас күперҙәр һәр ваҡыт ремонтлап тороуҙы талап итә.
1857 йылда архитектор Лыков бөтә сығымдарҙы яҙа һәм смета төҙөй, күпер төҙөү өсөн 4955 һум 26 тин күләмендә аҡса кәрәк була. Ҡала башлығы булып Андрей Матвеевич Байков торғас, ул яңынан күпер төҙөүҙө ҡайғырта башлай, ләкин материалдар ҡыйбатланған була.
Хәҙер ҡала властары, нәҡ таш күпер төҙөү урынлымы икән, бәлки арка эшләү яҡшыраҡтыр тип уйлай башлайҙар. Ләкин күпер барыбер төҙөлә. Уны тантаналы рәүештә изгеләндереү 1864 йылдың 30 авгусында башҡарыла.
Күпер яндауырында «Байков күпере» һәм «1864 йылдың 30 авгусында асылған» тигән яҙыулы ике табличка була. Күперҙең асылыуы, тағын бер бик әһәмиәтле ваҡиға менән тап килә. 20 көн үткәс Петропавловск ҡарт-ҡоролар (ғәриптәр) йортона нигеҙ һалына. Был йылда күпер балканың берҙән — бер ҡапланған өлөшө була..
2013 йылдың мартына ҡарата күперҙәге мемориаль таҡталар һәм торбалар һаҡланмаған. Беҙҙең көндәргә тиклем Байков күпере үҙе лә һаҡланмаған.

# Байков күпере (Дондағы Ростов)
## Һүрәтләү

Күперҙең киңлеге 20 сажин, тороғо — 2 сажин. Күпер көмбәҙе кирбес ҡулланып, стеналары — аршынлы таштарҙан эшләнә.
# Татарстан (телерадиокомпания)

«Татарстан» ДТРК — Бөтә Рәсәй дәүләт телевидение һәм радиотапшырыу компанияһының Татарстан Республикаһындағы филиалы.

# Татарстан (телерадиокомпания)
## Тарих

Ҡазан телевидение студияһы эфирға беренсе мәртәбә 1959 йылдың 3 ноябрендә сыға. Ә радиотапшыруҙар алдараҡ — 1927 йылдың 7 ноябрендә. 1992 йылда «Татарстан» дәүләт телевидение һәм радиотапшырыу компанияһы ойошторола, һуңыраҡ «ТРТ» каналы (Татар радиоһы һәм телевидениеһы) ойошторола, 2000 йылдарҙа ул «Рәсәй» каналына күсә. 2004 йылдың 24 декабрендә компания Бөтә Рәсәй дәүләт телевидение һәм радиотапшырыу компанияһының (БРДТРК) филиалына әйләнә.
«Татарстан» ДТРК программалары «Россия-1», «Россия-2», «Россия-24» каналдарында, «Рәсәй радиоһы», «Ҡазан» тулҡындарында эфирға сыға.
Компания директоры — Фирдус Сәлих улы Ғималетдинов.

# Татарстан (телерадиокомпания)
## Һылтамалар

* «Татарстан» ДТРК рәсми сайты (рус.)
* Бөтә Рәсәй ДТРК сайты (рус.)
# Йосоп Надиров

Йосоп Надиров (Йософ Надиров) — башҡорт тарханы. Прапорщик (1776).

# Йосоп Надиров
## Биографияһы

Йосоп (Йософ) Надиров сығышы менән Ҡазан даруғаһы Надир улусы (хәҙерге Татарстан Республикаһы Әлмәт районы) Яңы Надир ауылы башҡорттарынан. Тархан Надир Ураҙмәтовтың улы.
Атаһы менән бергә 1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдарын баҫтырыуҙа ҡатнаша. 1737 йылда властар яғында булғаны өсөн батыр Көҫәп Солтанғолов етәкселегендәге баш күтәреүселәр уның биләмәләрен «туҙҙыралар». Надир Ураҙмәтов ғаиләһе менән Шешминск ҡәлғәһендә ышыҡ таба. Риүәйәттәр буйынса, Надир Ураҙмәтов һәм уның ҡоралланған отрядтары үҙ биләмәләрен яҡлап рус ғәскәрҙәренә лә ҡаршы көрәшкән
1746 йылда Надир Ураҙмәтов рәсми рәүештә Надир улусы старшинаһы вазифаһын улы Йосоп Надировҡа тапшыра. 1751 йылда уның үтенесе буйынса Надир улусының ерҙәрен межалағанадар һәм капитан Ляхов һәм геодезист Веселков тарафынан улус картаһы төҙөлгән.
1752 йылда Суҡ йылғаһы буйында нефть ятҡылыҡтарын таба. 1753—1754 йылдарҙа үҙ биләмәләрендә файҙалы ҡаҙылмалар эҙләүҙе тамамлай. 1753 йылда Берг-коллегияға нефть эшкәртеү заводы төҙөү тураһында үтенес ҡағыҙын яҙа. 1754 йылдың 16 июндәге императрица Елизавета Петровнаның указына ярашлы («Определение Берг-коллегии о разрешении башкирам Казанской дороги старшине Уразметову с сыном построить нефтяной завод»), Надир Ураҙмәтов улы Йосоп Надиров менән берлектә килеменең бер өлөшөн ҡаҙнаға биреү һәм Рәсәй империяһы биләмәләрендә кәрәсинде ирекле хаҡҡа һатыу шарты менән нефть заводы һалырға рөхсәт ала. 1754 йылда Суҡ ҡушылдығы Ҡамышлы буйында завод төҙөлөшө башлана. Ләкин Надир Йосопов ауырып китеү сәбәпле был эш тотҡарлана.
1756 йылда төбәктәге властар нефть заводы төҙөлөшө барышын тикшерәләр, һәм шул уҡ йылдың 19 декабрендә Берг-коллегияға «Доношение Оренбургского горного начальства Берг-коллегии об обследовании строящихся заводов башкира Надыра Уразметова с сыном» ҡағыҙын ебәрәләр. 1757 йылда Надир Ураҙмәтов һәм уның улы Йосоп Надиров нефть эшкәртеү хоҡуғынан мәхрүм ителә.
1773 йылдың ноябрендә Бөгөлмә ведомствоһының Дүсмәт ауылында (хәҙерге Ырымбур өлкәһе Пономарёвка районы) 57 кешелек отряды менән генерал-майор Василий Кар етәкселек иткән хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡушыла, улар Пугачев ихтилалын баҫытырыуға ебәрелә. 1773 йылдың декабренән — 1774 йылдың февраленә ҡәҙәр майор И. Шишкин командаһында Бөгөлмә биҫтәһендә була. Баш күтәреүселәргә әсирлеккә эләгә, 29 декабрҙә ҡаса.
1780 йылда Надир улусы старшинаһы булараҡ телгә алына.

# Йосоп Надиров
## Бүләктәре

Батша хөкүмәтенә тоғро хеҙмәте өсөн алтын (1776), көмөш (1774) миҙалдар һәм ҡылыс менән бүләкләнгән.
# Неросовей-Тане

Неросовей-Тане — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нерута йылғаһының уң ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Неросовей-Тане
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000056794
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005679
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0