yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Хаос теорияһы

Хаос теорияһы — ҡайһы бер һыҙма булмаған динамик системаларҙың үҙгәреүен тасуирлаусы математик аппарат. Атап әйткәндә, был системалар билдәле шарртарҙа хаос тип атаған күренешкә дусар ителә, был күренештең төп һыҙаты — системаның үҙгәреүе тәүге шарттарға ныҡ һиҙгер. Шул һиҙгерлектең арҡаһында системаның үҙгәреүе осраҡлы булып күренә, уны тасуирлаусы модель детерминацияланған булһа ла. Шундай системаларҙың миҫалдары: атмосфера, турбулент ағыштары, биологик популяциялар һәм иҡтисади системалар.
Хаотик рәүештә үҙгәреүсән математик системалар детерминацияланган булалар, йәғни улар берәй ҡәтғи ҡанунға буйһоналар, һәм билдәле бер мәғәнәлә, улар рәтләнгән булалар. «Хаос» һүҙен шулай ҡулланыу уның ғәҙәттәге мәғәнәһенән айырылып тора. Квант хаосы теорияһы тигән физика тармағы бар; ул квант механикаһы ҡанундарына буйһонған детерминацияланмаған системаларҙы өйрәнә.

# Хаос теорияһы
## Тағы ҡарағыҙ

* Фрактал
* Хаос
* Динамик хаос
Был физика буйынса тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып Википедия проектына ярҙам итә алаһығыҙ.
# Ай-Эмтор-Еган

Ай-Эмтор-Ёган — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Толька йылғаһының һул ярына тамағынан 391 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Ай-Эмтор-Еган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300066229
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306622
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Черновка (Тимшор ҡушылдығы)

Черновка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тимшор йылғаһының һул ярына тамағынан 175 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Черновка (Тимшор ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100003420
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100342
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ирсаева Нурия Исхаҡ ҡыҙы

Ирсаева Нурия Исхаҡ ҡыҙы (13 октябрь 1942 йыл) — башҡорт СССР һәм Рәсәй театр актёры, Башҡорт АССР-ының (1980), Татарстандың (1998) һәм РСФСР-ҙың (1984) халыҡ артисы, Халыҡтар дуҫлығы ордены кавалеры (2017). Өфө ҡалаһының почётлы гражданы (2019).

# Ирсаева Нурия Исхаҡ ҡыҙы
## Биографияһы

Ирсаева Нурия Исхаҡ ҡыҙы 1942 йылдың 13 октябрендә Башҡорт АССР-ының Миәкә районы Ҡанбәк ауылында тыуған . 1965 йылда Өфө сәнғәт училищеһын, ә 1987 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлай.
Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры сәхнәһендә Сергей Кайтовтың режиссёр Шәүрә Мортазина ҡуйған «Балаларым минең» пьесаһында Вера ролендә тәү башлап сығыш яһай.

# Ирсаева Нурия Исхаҡ ҡыҙы
## Спектаклдәрҙәге ролдәре

* Сәрүәр («Башмағым» Хәбибулла Ибраһимов);
* Ғәлиәбаныу («Ғәлиәбаныу» Фәйзи Мирхәйҙәр);
* Илгизә («Әсәләр көтәләр улдарын» Әсғәт Мирзаһитов);
* Ғәлиә («Тапшырылмаған хаттар» А. Ҡотой — Рифҡәт Исрафилов)
* Мәйсәрә («Зәңгәр шәл» Кәрим Тинчурин)
* Серафина («Нискавуори ҡатындары» Хелла Вуолийоки)
* Миләүшә («Миләүшә, әсе миләш» Нәжиб Асанбаев)
* Айгөл («Айгөл иле» Мостай Кәрим)
* Домна Пантелеевна («Таланттар һәм табыныусылар» Александр Островский)
* Мария («Изгеләрҙән изге» Ион Друцэ)
* Вера («Балаларым минең» Сергей Кайтов)
* Айһылыу («Айһылыуҙың айлы кистәре» Ибраһим Абдуллин) һәм башҡалар.

# Ирсаева Нурия Исхаҡ ҡыҙы
## Фильмография

* «Хистәрҙең яңырыуы» (1979) — Нәзирә, төп роль;
* «Ҡола яланда икәү» (1989) — Ирина, төп роль.

# Ирсаева Нурия Исхаҡ ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1972);
* Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1980);
* РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1984);
* Алексей Дмитриевич Попов исемендәге көмөш миҙал (1985);
* Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (1987)
* Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы ордены (2017).
* Өфө ҡалаһының почётлы гражданы.
# Протеза

Протеза (бор. грек. πρόθεσις алда тороусы, алға ҡуйылыу) — һүҙ башында һуҙынҡы йәки тартынҡы өн өҫтәлеүе, мәҫәлән: укр. вулиця «урам», бел. воблака «болот», лат. spērāre > франц. espérer, исп. esperar «ышанырға». Протетик тартынҡылар сифатында [v], [j], [γ], протетик һуҙынҡы сифатында — [i], [е] сығыш яһай. Фонетик өндәрҙең хасил булыуына төрлө сәбәптәр булыуы мөмкин, атап әйткәндә, протеза әйтелеште еңеләйтеү өсөн ҡулланылырға мөмкин.

# Протеза
## Славян телдәрендә
### Белорус телдәрендә

Белорус телендә түбәндәге протетик өндәр бар: бер нисә тартынҡы алдынан өҫтәлеүсән [а], [і] һуҙынҡылары: аржан «ржаной» (арыш), імгла «мгла» (ҡараңғылыҡ), ільвы «львы» (арыҫландар) һәм башҡалар; иренләшкән һуҙынҡылар алдынан [в], [г] тартынҡылары өҫтәлеү: воко «око» (күҙ), вуха «ухо» (ҡолаҡ), гэй «эй» (әй) һ.б.

# Протеза
## Славян телдәрендә
### Рус телендә

Протетик һуҙынҡылар һәм тартынҡылар рус теле диалекттарында бар. Мәҫәлән, көньяҡ-көнбайыш диалекты зонаһында:
* сонор менән бергә тағы бер тартынҡы булған баҫымлы ижек алдында: иржи «ржи», ил’ну «льну»; аржа, ал’ну һ.б.; һирәгерәк протетик [и] танау тартынҡыһы менән бергә килгән икенсе бер тартынҡы алдынан килә: [и]мне, [и]нарвится һ. б.;
* протетик [в] о һәм у баштағы һуҙынҡылары алдынан килә: [во]сен', [во]кна, [ву]тка, [ву]чит һәм һ.б.;
Ҡайһы бер диалекттарҙа һүҙ башында баҫымлы ижек р йәки л сонор өндәре булған тартынҡылар ҡатнашмаһы алдынан [ъ], [а], һирәгерәк [и], [у], [о] протетик һуҙынҡылары өҫтәлә: [ъ]ржаной, [а]ржаной, [о]ржаной, [у]ржаной һ.б. Был вариант төньяҡ рус диалектының ҡайһы бер һөйләштәрендә генә осрамай
Протетик өндәр ҡайһы бер дөйөм рус һүҙҙәрендә лә осрай: восемь (болг. осъм, лат. octo); яблоня (болг. абълка, лат. abella); ягненой (иск.-слав. агнец).

# Протеза
## Славян телдәрендә
### Чех телендә

О алдынан протетик [v] күпселек чех диалекттарында осрай: vokno (чех. әҙәби okno «окно»), von (әҙәби on «он»), vocet (әҙәби ocet «уксус») һ. б.

# Протеза
## Славян телдәрендә
### Башҡорт телендә

Башҡорт телендә протеза үҙләштерелгән һүҙҙәрҙең (башлыса рус теленән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙең) әйтелешен телдең орфоэпик закондарына ҡулайлаштырыу һөҙөмтәһе булып тора. Мәҫәлән,
* һүҙ башында бер нисә тартынҡы йәнәш килһә: рус телендә «шляпа» [шл]япа — башҡортса «эшләпә» [эешл]әпә, «стол» [ст]ол — «өҫтәл» [өҫт] әл;
* һүҙ башында [р], [л] килһә: рус телендә «рожь» [р]ожь — башҡ. [ар]ыш, «лавка» [л]авка — «эләүкә» [эел]әүкә, ғәрәп телендә «рәхәт» [эер] әхәт — башҡорт йәнле һөйләү телендә «эрәхәт» [эер]әхәт һ.б.
Һуңғы осорҙа рус теленән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙә башҡортса‑урыҫса билингвизмдың йылдам үҫеше һөҙөмтәһендә, ҡағиҙә булараҡ, протеза күҙәтелмәй: «стакан», «станция», «шланг», «ручка» һ.б. 2020 йыл 30 октябрь архивланған.
# Йерихов

Йерихов (нем. Jerichow) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 7461 кеше йәшәй. Майҙаны — 53,04 км². Диңгеҙ кимәленән 34 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39319 һәм автомобиль коды — JL.
# Кос-Вож (Вапол ҡушылдығы)

Кос-Вож — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вапол йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Кос-Вож (Вапол ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000014183
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001418
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Хады-Яха (йылға)

Хады-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/291/306 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 130 км.

# Хады-Яха (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300032866
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303286
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Маранги-Юган

Маранги-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вый-Вар йылғаһының һул ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Маранги-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200050994
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115205099
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Хамде-Шор

Хамде-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Хальмер-Шор йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Хамде-Шор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112103000090295
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103009029
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кастово

Кастово — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Унжа йылғаһының һул ярына тамағынан 113 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.

# Кастово
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300312110000015921
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001592
* Бассейн коды — 08.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сашкина

Сашкина — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының һул ярына тамағынан 872 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Сашкина
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300065253
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306525
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кызылсай

Кзылсай (Кызылсай) — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кара-Унгур йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Кызылсай
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Орск ҡалаһынан Һаҡмар йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000812112200004188
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200418
* Бассейн коды — 12.01.00.008
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Дилмөхәмәтова Әнисә Хәйретдин ҡыҙы

Дилмөхәмәтова Әнисә Хәйретдин ҡыҙы (27 ноябрь 1933 йыл — 12 август 2015 йыл) — театр актёры. 1954 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1972).

# Дилмөхәмәтова Әнисә Хәйретдин ҡыҙы
## Биографияһы

Әнисә Хәйретдин ҡыҙы Дилмөхәмәтова 1933 йылдың 27 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Өфө районы Мерәй ауылында тыуған.
1952 йылда Башҡорт театр‑художество училищеһын тамамлағандан һуң (Х.Бохарский курсы) — Баймаҡ колхоз‑совхоз театры (ҡара: Сибай башҡорт драма театры), 1954—1989 йылдарҙа Башҡорт академия драма театры артисы.
Әнисә Дилмөхәмәтова ижадына лирик тоналлек яҡын. Ул ижад иткән образдар һөйкөмлө, сөнки күңел йылыһы менән башҡарылған, актрисаға ябайлыҡ, эскерһеҙ тойғолар хас: Луиза («Мәкер һәм мөхәббәт», Ф. Шиллер; 1952, дебют, БАДТ), Ләлә («Аҫылйәр», М. Фәйзи), Дилбәр («Йырланмаған йыр», М. Кәрим). Байтаҡ эштәре трагик пафослы, улар үткерлек һәм көнүҙәк һыҙаттар биреү менән иғтибарҙы йәлеп итә: Любовь Шевцова [«Батырҙар», А. А. Фадеевтың «Йәш гвардия» («Молодая гвардия») романы буйынса В.Ғ.Ғәлимов инсценировкаһы), Пальмира («Мөхәммәт. Нур һәм шәүлә», Вольтерҙың «Магомет» пьесаһы буйынса), Алиман («Әсә, Ер‑әсә», С. Т. Айытматовтың «Әсә — Ер‑әсә» («Материнское поле») повесы буйынса Л. В. Вәлиев инсценировкаһы). «Йософ һәм Алмаҡай», «Йылан ҡабығы», «Артур һәм Нэнси», «Ҡаһым түрә» (И. И. Дилмөхәмәтов менән авторҙашлыҡта) һәм башҡа пьесалар авторы.
Әнисә Хәйретдин ҡыҙы Дилмөхәмәтова 2015 йылдың 12 авгусында Өфө ҡалаһында вафат булды.

# Дилмөхәмәтова Әнисә Хәйретдин ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған артисы (1972)
# Сабри-Яха (Халцыней-Яха ҡушылдығы)

Сабри-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Халцыней-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Сабри-Яха (Халцыней-Яха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300075978
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307597
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Невинномысск

Невинномысск (рус. Невинномысск) — Ставрополь крайындағы ҡала.

# Невинномысск
## Географияһы

Ҡобан йылғаһы ярында урынлашҡан.

# Невинномысск
## Иҡтисад

* Невинномысск азоты
* Невинномысск ГРЭС-ы
# Саруа (йылға)

Саруа — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Һалдыбаш йылғаһының уң ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км. Тәбиғәт ҡомартҡыһы (1985).

# Саруа (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Павловка һыуһаҡлағысынан Шаҡша биҫтәһендәге һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.

# Саруа (йылға)
## Йылғаның ҡушылдыҡтары

Әлекүҙрә сағылдары һәм уларҙың Кәрим, Алёшкин, Уҫаҡлы, Үләнле, Ҡыҙылташ, Һалабаш, Асҡан һ.б. ҡушылдыҡтарынан тора

# Саруа (йылға)
## Ландшафты

Ландшафы һоро урман тупрағындағы ҡара ылыҫлы‑киң япраҡлы урмандарҙан ғибәрәт, кәҫле‑карбонатлы һәм кәҫле көлһыу тупраҡтарҙағы болондар осрай. Басс. майҙанының 90 %‑ын урман ҡаплаған.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201212111100023858
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102385
* Бассейн коды — 10.01.02.012
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Паска (Тюрингия)

Паска (Тюрингия) (нем. Paska) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 115 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,59 км². Диңгеҙ кимәленән 440 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7381 һәм автомобиль коды — SOK.
# Маргулис Григорий Александрович

Григорий Александрович Маргулис (24 февраль 1946, Мәскәү) — совет һәм америка математигы, физика-математика фәндәре докторы (1978), Рәсәй Фәндәр академияһының А. А. Харкевич исемендәге Мәғлүмәтте тапшырыу проблемалары институты ғилми хеҙмәткәре, Йель университеты профессоры (АҠШ), Филдсовская (1978), Абель (2020) премиялары һәм Вольф премияһы (2004/05) лауреаты.

# Маргулис Григорий Александрович
## Биографияһы

Халыҡ-ара математика олимпиадаһының көмөш миҙалын яулай (1962). 1967 йылда Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетын тамамлай. 1970 йылда Яков Синай етәкселегендә эргодиклыҡ теорияһы буйынса «О некоторых вопросах теории У-систем» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. Артабан ҡыҙыҡһыныуҙары Ли төркөмдәре теорияһы өлкәһенә (Ли ярым ябай төркөмдәрендә рәшәткәләр теорияһы) күсә. 1978 йылда Дж. Филдс премияһы менән бүләкләнә, уны тапшырыу тантанаһында ҡатнашмай, сөнки уға сығыу визаһы биреү кире ҡағыла. «Дискретные подгруппы полупростых алгебраических групп» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1979 йылда Боннға килә. Ошо ваҡыттан алып сит илгә ирекле сығыу мөмкинлегенә эйә була, ләкин ғилми хеҙмәткәр булып Мәскәүҙәге Рәсәй Фәндәр академияһының Мәғлүмәт тапшырыу мәсьәләләре институтында эшләүен дауам итә. 1991 йылда Америка Ҡушма Штаттарында Йель университетына даими эшкә саҡырыла.
2001 йылда Американың Милли фәндәр академияһы ағзаһы итеп һайлана, 2012 йылдан Америка математика йәмғиәтенең мөхбир ағзаһы булып тора.
2005 йылда «алгебраға, айырыуса Ли ярым ябай төркөмдәрендә рәшәткәләр теорияһына ҙур өлөш индергәне, шулай уҡ уны эргодиклыҡ теорияһында, күрһәтмәләр теорияһында, һандар теорияһында, комбинаторикала ҙур ҡулланғаны өсөн» Вольф премиһы лауреаты була.
2020 йылда төркөмдәр теорияһында, һандар теорияһында һәм комбинаторикала ихтималлыҡ һәм динамик ысулдарҙы ҡулланған өсөн Абель премияһы ала (Фюрстенберг Гиллель менән берлектә).
Оригами математикаһы буйынса йәнселгән һум тураһында мәсьәлә «Маргулис салфеткаһы тураһында мәсьәлә» булараҡ билдәле.

# Маргулис Григорий Александрович
## Урыҫ телендә китабы

* Маргулис Г. А. Дискретные подгруппы групп Ли. — М: МЦНМО, 2007.
# Терез

Терез — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Леушинский Туман күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Терез
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010600112115300017174
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301717
* Бассейн коды — 14.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Лооль-Ях

Лооль-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 607 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 124 км.

# Лооль-Ях
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200047581
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204758
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Папоротка

Папоротка — Рәсәйҙәге йылға. Липецк өлкәһе,Тула өлкәһе,Рязань өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Богоявленка йылғаһының һул ярына тамағынан 5,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Папоротка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы башынан Задонск ҡалаһына тиклем, Красивая Меча һәм Сосна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010100312107000000298
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000029
* Бассейн коды — 05.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Пермякова Любовь Петровна

Любовь Петровна Пермякова, ҡыҙ фамилияһы Эннер (8 октябрь 1978 йыл) — ултырып волейбол уйнаусы, «ЦСП-Крылатское» уйынсыһы; 2018 йылда рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар командаһы составында донъя чемпионы, 2017 һәм 2019 йылда Европа чемпионы, Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2018) һәм Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорты мастеры.

# Пермякова Любовь Петровна
## Биографияһы

Любовь Петровна Пермякова 1978 йылдың 8 октябрендә Тверь өлкәһе Конаково ҡалаһында тыуған. Ҡаланың 3-сө урта мәктәбендә белем ала, волейбол менән 1996 йылдан юғары уҡыу йортонда шөғөлләнә. Балаһы тыуғандан һуң, 2006 йылда карьераһын яңырта. 2007 йылда Европа чемпионатында Рәсәй йыйылма командаһы составында уйнай, әлеге ваҡытта Мәскәү «ЦСП-Крылатское» командаһы өсөн сығыш яһай. 2017 йылда һәм 2019 йылда рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы составында Европа чемпионаты еңеүсеһе, шулай уҡ 2018 йылда донъя чемпионатында еңеү яулай. Шулай уҡ 2014 йылда донъя чемпионатында бронза миҙал яулай. 2018 йылда донъя чемпионатында еңеүе өсөн Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры исеменә лайыҡ була.
2018 йылда инвалидтарҙы «Мне бы в небо» проекты социаль-психологик реабилитациялау сиктәрендә парашют менән һикерә.
# Ысыҡ үләне

?Ысыҡ үләне :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Үҫемлектәр |
| Бүлексә: | Ябыҡ орлоҡлолар |
| Класс: | Ике өлөшлөләр |
| Тәртип: | Ҡәнәфер сәскелеләр |
| Ғаилә: | Ысыҡ үләне һымаҡтар |
| Ырыу: | Ысыҡ үләне |
| Төр: | Ысыҡ үләне |
Латинса исеме :
Drosera rotundifolia L. :
Ареал :
ҡыҙыл = тәбиғи алһыу = һирәгерәк :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 22017 NCBI 173423 |
Ысыҡ үләне (рус. Рося́нка круглоли́стная, лат. Drósera rotundifólia) — күп йыллыҡ үлән үҫемлек. Тупраҡ өҫтөндә һуҙылған һабағы 1-4 см. Ибнь-август айҙарында аҡ сәскә ата, август-сентябрҙә орлоғо өлгөрә.

# Ысыҡ үләне
## Таралыуы

Төньяҡ ярымшарҙың күпселек төбәктерендә таралған. Ысыҡ үләне һаҙлыҡтарҙа һәм дымлы ҡомлоҡта үҫә. Башҡортостанда һуңғы йылдарҙа бик һирәк осрай. Шуға ла һаксыл файҙаланыу талап ителә.
# Ҙ

Ҙҙ [ҙэ] — Башҡорт алфавитының етенсе хәрефе.