yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Һәйбәт

Һәйбәт — күп мәғәнәле һүҙ, топоним.

# Һәйбәт
## Мәҡәләләр

* Һәйбәт (Башҡортостан) — Башҡортостандың Балаҡатай районындағы ауыл.
* Һәйбәт (Силәбе өлкәһе) — Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл.
# Лиственничная (Цема ҡушылдығы)

Лиственничная — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Цема йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.

# Лиственничная (Цема ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000212103000049736
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004973
* Бассейн коды — 03.03.00.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Әүлиәташ (Ырымбур өлкәһе)

Әүлиәташ (рус. Святой камень (гора Алеутас)) — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Соль-Илецк районындағы ҡая. Региональ әһәмиәттәге геологик һәм геоморфологик тәбиғи ҡомартҡы.

# Әүлиәташ (Ырымбур өлкәһе)
## Географияһы

Әүлиәташ Ырымбур өлкәһе Соль-Илецк районы Перовка ауылынан 10,5 саҡрым көньяҡ-көнсығыштараҡ, юҡҡа сыҡҡан Прохладный ҡасабаһынан 2 саҡрым төньяҡтараҡ, Ҡуралы һәм Бердянка йылғалары араһында, 284,9 м билдәһе янында урынлашҡан.

# Әүлиәташ (Ырымбур өлкәһе)
## Тасуирламаһы

Тау 120 квадрат метр майҙанда, 2,5 метрға тиклем ҙурлыҡтағы кварцлы ҡомташтан ғибәрәт. Бында ҡайын, әлморон һәм спирея үҫә. Иң үҙенсәлеклеһе — бер ҡайын таш өҫтөндә үҫеп сыҡҡан һәм тап шул таш изге тип һанала.
Тау тоҡомдары ҡара-һоро кварц ҡомташтар һибелмәһенән ғибәрәт. Ҙур ҡомташ киҫәктәре 2,5 м тиклем бейеклеккә етә һәм 15*8 метр майҙанды биләй. Юра осоро системаһының геологик киҫелешендә континенталь ултырмалар йыйылған ваҡытта тимер күсеп йөрөгән, шуға ҡомташ һәм балсыҡт киҫелештә күпселектә аҡһыл төҫтә. Әүлиәташ тауында лимонитлы ҡомташтар - юра осороноң ҡалдыҡтары. Таш ярыҡтарында айырым ҡайындар үҫә.

# Әүлиәташ (Ырымбур өлкәһе)
## Этимологияһы

Тауҙың атамаһы башҡорт телендәге изге кеше -әүлиә һәм таш һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән. Ул ҡаҙаҡлаштырып «Алеутас» тип атала башлаған һәм мәғәнәһен дә шул телгә бәйләп, ҡыҙыл таш тип аңлаталар. Мәгәр, ҡаҙаҡ телендә ҡыҙыл — қызыл, алеу һүҙе юҡ, святой һүҙе иһә әулие Мәгәр урыҫ телендә уның мәғәнәһе һаҡланған һәм Святой камень тип атап йөрөтөлә.
Мәжүсилек замандарынан беҙҙең көндәргә тиклем тауҙы урындағы халыҡ, бигерәк тә ҡаҙаҡтар изгеләштерә һәм табыныу урыны тип һанай.

# Әүлиәташ (Ырымбур өлкәһе)
## Риүәйәте

Урындағы риүәйәттәр буйынса, был ҡайындың барлыҡҡа килеүе осраҡлы түгел. Элек был урындарҙа Мәләүез тигән көтөүсе йәшәгән, ти. Ул йылдар буйы эшләһә лә байыға алмай. Берҙә-бер хазинаһы — ҡыҙы Айгөл була. Ул таң ҡалырлыҡ сибәр, аҡыллы, хисле, игелекле булыуы менән таныла.Ҡасай исемле һөйгән йәре лә була.
Баҙарбай тигән бай был ҡыҙ хаҡында ишетеп ҡала ла, етенсе ҡатынлыҡҡа алмаҡсы булып, бүләктәр биреп, ҡыҙҙың атаһын ризалата. Байға ҡаршы тороп булмаҫын аңлай Мәләүез, ҡыҙы ла атаһына бәлә килмәһен өсөн ризалығын бирә.
Әммә зирәк ҡыҙ һөйгән егете Ҡасай менән бергә төн уртаһында ҡасып китеп, ҡара таш янында осрашырға килешә. Мәкерле бай кенә ҡыҙға ҡарауылсы итеп бер яугирын ҡуйған һәм тегеһе осрашыу урынына тиклем уны күҙәтеп барған. Бай быны кисерә алмаған һәм ҡыҙға бысаҡ ҡаҙаған, кәүҙәһен ҡара таш аҫтына күмеп ҡуйған, был хаҡта бер кемгә лә әйтмәҫкә ҡушҡан. Егет ҡыҙҙы бөтә дала буйлап эҙләгән, әммә күңеле уны кире — ҡара ҡаяға тартып торған. Егет шул тирәлә өйөрөлөп йөрөй торғас, дала бөркөтөнә әйләнгән.
Киләһе яҙҙа таштан йәш ҡайын үҫеп сыҡҡан. Барлыҡ ауылдарҙан был мөғжизәне ҡарарға киләләр. Мәләүез ҡартты ла алып киләләр. Ул, зифа буйлы ҡайынды, уның баш осонда осоп йөрөгән бөркөттө күреп, әсе күҙ йәштәре менән илап ебәрә — уларҙың ҡыҙы менән һөйгән егете икәнен таный. Шунан бирле был урынды Изге таш тип атай башлайҙар. Ә бөркөт йәш ҡайынды яуыз һәм мәкерле кешеләрҙән һаҡларға ҡала.
# Билалов

Билалов — фамилия.
* Билалов Вәлиулла Мөхәрләм улы (1883—1941) — мәғрифәтсе.
* Билалов Муса Ғайса улы (1923—2008) — публицист. Иҡтисад фәндәре кандидаты.
* Билалов Мәжит Мәсғүт улы (1885—1933) — башҡорт теле белгесе.
# Баста-Хи

Баста-Хи (Басты-Хи) — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы/ Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Аргун йылғаһының һул ярына тамағынан 113 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Баста-Хи
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, Грозный ҡалаһынан Аргун йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07020001212108200005863
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200586
* Бассейн коды — 07.02.00.012
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ишбирҙе (исем)

Ишбирҙе — башҡорт һәм төрки мосолман ир-ат исеме.

# Ишбирҙе (исем)
## Этимологияһы

Ишбирҙе исеме башҡорт теленән ингән һәм баш-бирҙе тигәнде аңлата.

# Ишбирҙе (исем)
## Билдәле шәхестәр

Ишбирҙе Ишкинин — хәрби эшмәкәр. Тархан, прапорщик (1813). 1-се Башҡорт атлы полкы составында 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.
Моталлапов Ишбирҙе Юлдашбай улы (рус. Муталлапов Ишберды Юладашбаевич) (1788 йыл — 1847 йыл) — 1812 йылғы Ватан һуғышы яугиры, 1814 йылдың 19 мартында 15-се башҡорт полкы составында Парижды алыуҙа ҡатнаша. "1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн", „1812 йылды һуғыш иҫтәлегенә“ көмөш миҙалдары менән бүләкләнә[1][2].
Ишбирҙин Эрнст Фәйзрахман улы (20 декабрь 1934 йыл — 24 май 2019 йыл) — ғалим-башҡорт теле белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (1990), профессор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1995).
Ишбирҙин Айрат Рим улы (25 апрель 1958 йыл) — ғалим-ботаник. Биология фәндәре докторы (2001), профессор (2003). Рәсәй Фәдерацияһының почётлы мәғариф һәм фән хеҙмәткәре. Башҡортостанда яңы йүнәлеш — һирәк осрай торған һәм юғалып барған үҫемлектәрҙең популяцион биологияһына нигеҙ һалыусы[1]. «Башҡорт энциклопедияһы» нәшриәте ағзаһы.
Ишбирҙина Айгөл Фәрит ҡыҙы (1983) — рәссам, Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһы рәссамдары союзы ағзаһы (2010). Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты — һынлы сәнғәт өлкәһендәге «Тыуған төйәктә ҡулға-ҡул тотоношоп» ижади проекттары өсөн (2015)[1]. Рәсәй Федерацияһы Мәҙәниәт министрлығының дәүләт стипендиаты (2015).
Ишбирҙин Әхиәр Исмәғил улы (рус. ИШБЕРДИН Ахиар (Ахия, Яхия) Исмагу(и)лович 1910 йыл — 14 ноябрь 1943 йыл[1])[2] — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия рядовойы[1], гвардия ҡыҙылармеецы[2].
Ишбирҙин Сәфәрғәли Бәҙретдин улы (рус. Ишбердин Сафаргали Бадретдинович; 1905 йыл — 1968 йыл) — Баймаҡ районында колхоз рәйесе, шахтёр-забойсы, шартлатыусы. СССР-ҙың почётлы таусыһы (1952), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1951) кавалеры[1].
Ишбердина Айгуль Башҡортостан рәссамдар союзы ағзаһы Хөкөмәт йәштәр премияһы лауреаты. Ш. Бабич.
Ишбердин Халил Әнүәр улы (13.1.1963. р., Баймаҡ ҡалаһы), бейеүсе, балетмейстер.Башҡортостандың атҡаҙанған артисы. (1989). Гитис-ты тамамлаған . 1980-89 Ғасҡаров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле солисы булған. 1991 менән художество етәксеһе, 2001-07 балет ҡалалары-стәрлетамаҡ филармонияһының бейеү театры 2001-07 балет художество етәксеһе.

# Ишбирҙе (исем)
## Ауылдар

Ишбирҙе (рус. Ижбердино) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 150 кеше[1].
Ишбирҙе — Ырымбур өлкәһенең Гай районындағы башҡорт ауылы. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 170 кеше.
Ишбирҙе (рус. Ишберда) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 666 кеше[2].
# Ҡалмыҡ теле

Ҡалмыҡ теле (үҙ атамаһы — хальмг келн, xaľmg keln, [xalʲˈmək keˈlən]
) — Рәсәйҙең Европа өлөшөнөң көньяғында (Ҡалмыҡ Республикаһы) йәшәгән ҡалмыҡтарҙың милли теле, монгол теле ғаиләһенең бер өлөшө. Йышыраҡ лингвистар уны Көнбайыш Ҡытай ойрат теленән (Синьцзян-Уйғыр автономиялы районы, Цинхай) һәм Көнбайыш Монголияның (Ховд һәм Увс аймаҡтары) айырым тел тип һанай.
Урыҫ теле менән бер рәттән, ҡалмыҡ теленә ҡалмыҡ этносы составына ҡушылған төрки, уғыр һәм тунгус элементтары билдәле бер йоғонто яһай.
Ҡалмыҡ телендә быуаттар буйы барған әҙәбиәт бар; «Хальмг үнн» гәзите сыға; ваҡыты-ваҡыты менән «Теегин герл» әҙәби журналы, «Байр», «Байрта» йәштәр һәм балалар журналдары сыға.

# Ҡалмыҡ теле
## Лингвогеография
### Социолингвистик мәғлүмәттәр

ЮНЕСКО мәғлүмәттәре буйынса, ҡалмыҡ теле юҡҡа сығыу ҡурҡынысы аҫтында тора. Тел алмашыныуы (рус теленә күсеү) 1943-1957 йылдарҙа ҡалмыҡ халҡын көсләп депортациялауҙан һуң барлыҡҡа килә. Яҡынса 1970-1980 йылдарҙа ҡалмыҡ теле анклав теленә әйләнә; ул ҡалаларҙан ҡыҫырыҡлап сығарыла һәм ҡайһы бер ҡалмыҡ ауылдарында ғына ҡала, башлыса Ҡалмыҡстандың Кетченеровский районында. Элисталағы балаларҙың күпселеге ҡалмыҡ теле тураһында бер ни ҙә белмәй, һөйләшмәй. ЮНЕСКО билдәләүенсә, ҡалмыҡ телендә һөйләшеүселәрҙең барыһы ла ике телле (билингвтар) (йәғни туған теле булараҡ ике телдә һөйләшкән кешеләр; был осраҡта урыҫ һәм ҡалмыҡ теле). Ҡалмыҡ телендә һөйләшеүселәр һаны йылдан-йыл кәмей бара. 2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Ҡалмыҡ телендә барлығы 80 546 кеше белдерә (2002 йылда халыҡ иҫәбен алыу барышында ҡалмыҡ телендә 153 602 кеше белеү тураһында иғлан иткән), был ҡалмыҡтарҙың 44 проценттан кәмерәк (183 372 (2010)).
5 сентябрҙә Ҡалмыҡстанда милли яҙма Көнө билдәләнә.

# Ҡалмыҡ теле
## Лингвогеография
### Диалекттары

Волга буйы ҡалмыҡтарының теле
* Торгут диалекты
*** Ырымбур һөйләше
*** Урал һөйләше
*** Каспий һөйләше
*** Волга һөйләше
*** Хошут һөйләше
*** Икицохуров һөйләше
** Дербет диалекты
*** Бага-дербет һөйләше
*** Ики-дербет һөйләше
** Бузау диалекты (дон ҡалмыҡтары)

# Ҡалмыҡ теле
## Лингвогеография
### Яҙмаһы

Ҡалмыҡ теле — тарихи әҙәби традициялы тел. Ҡалмыҡ яҙмаһының төп нөсхәһе XVII быуатта бөйөк мәғрифәтсе — Зая-Пандита исемле ҡалмыҡ будда монахы тарафынан ижад ителгән. Был яҙма, тодо бичиг («яҡты яҙма»), уйғыр-монгол яҙмаһы нигеҙендә барлыҡҡа килгән, уны ойраттар XI быуаттан алып ҡулланған.
1924 йылда СССР-ҙа иҫке ҡалмыҡ яҙмаһы кириллицаға алмаштырыла, уның урынына 1930 йылда латин яҙмаһы индерелә, уны 1938 йылда тағы бер тапҡыр кириллица алмаштыра.Был реформалар Рәсәйҙә ҡалмыҡ халҡының әҙәби традицияһының күсәгилешлеген юҡҡа сығара.
Рәсәйҙә ҡулланылған ҡалмыҡ алфавиты:
| А а | Ә ә | Б б | В в | Г г | Һ һ | Д д | Е е | Ё ё |
| Ж ж | Җ җ | З з | И и | Й й | К к | Л л | М м | Н н |
| Ң ң | О о | Ө ө | П п | Р р | С с | Т т | У у | Ү ү |
| Ф ф | Х х | Ц ц | Ч ч | Ш ш | Щ щ | Ъ ъ | Ы ы | Ь ь |
| Э э | Ю ю | Я я | | | | | | |
# Хзан-ор

Хзан-ор — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Аварское Койсу (Джурмут) йылғаһының һул ярына тамағынан 119 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.

# Хзан-ор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сулак йылғаһы , инешенән Чиркейск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07030000112109300000841
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 109300084
* Бассейн коды — 07.03.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 09
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Үрге Кутья

Үрге Кутья — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сулем йылғаһының һул ярына тамағынан 62 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Үрге Кутья
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, Ревда ҡалаһынан Кын ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100612111100010645
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101064
* Бассейн коды — 10.01.01.006
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Эспенхайн

Эспенхайн (нем. Espenhain) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2498 кеше йәшәй. Майҙаны — 28,15 км². Диңгеҙ кимәленән 164 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 4579 һәм автомобиль коды L.
# Түбәнге Мөллә (йылға)

Мөллә йәки Түбәнге Мөллә (үрге ағымында — Бурьма, Борма) (рус. Мулянка) — Пермь крайының Пермь районындағы бәләкәй йылға. Каманың һул ҡушылдығы.

# Түбәнге Мөллә (йылға)
## Географияһы

Йылға оҙонлоғо — 44 км, майҙаны — 272 км2. Кама тамағынан 653 км алыҫлыҡта Камаға барып ҡушыла. Иң ҙур ҡушылдыҡтары:
* Сарабаиха — йылғаның уң ҡушылдығы, 19 км оҙонлоҡта, Түбәнге Мөллә йылғаһына уның тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла.
* Оло Усолка — йылғаның уң ҡушылдығы, оҙонлоғо 14 км, Түбәнге Мәллә йылғаһына уның тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡоя.
* Юрчим — йылғаның уң ҡушылдығы, оҙонлоғо 12 км, йылға тамағынан 4,8 км өҫтәрәк ҡоя.
Түбәнге Мөллә йылғаһы ярында, Пермдән әллә ни алыҫ булмаған Гляденов тауында Гляденов мәҙәниәте ҡомартҡыһы урынлашҡан..

# Түбәнге Мөллә (йылға)
## Тарихы

Пермь крайының күпселек йылғаларының топонимикаһы пермь-фин-уғыр телдәренә бәйле, ә бына Үрге Мөллә һәм Түбәнге Мөллә йылғаларының атамаһы фарсы телендәге «мулла» һүҙенән килеп сыҡҡан. Пермь крайының тарихын өйрәнеүселәр быны татар кенәзе Мәмәтҡол исеме менән бәйләй, ул Иван Грозный батшалыҡ иткәнгә тиклем һәм ул батша булған дәүерҙә лә ошо яҡтарҙа имам йәғни мулла була. Уның өлкән улы Ураҡ бей Мәмәтҡолов Үрге Мулла ауылында, ә кесе улы Ираҡ бей Һөйөндөк бей Мәмәтҡолов Түбәнге Мөллә ауылында йәшәй. Ошо йылға буйында урынлашҡан ауылдар Үрге Мөллә һәм Түбәнге Мөллә ауылдары тип атала. XVII быуаттың яҙма ҡомартҡыларында (1623 йылда ҡулдан яҙылған китап) был йылға Түбәнге Мөллә йылғаһы тип атала. Был йылғаның боронғо, төркиҙәргә тиклемге тарихы һаҡланмаған.
Мөллә (башҡ. мөл; мөлләү) топонимының килеп сығышын Башҡорт теленең академик һүҙлеге «МӨЛ, МӨЛЛӘҮ» һүҙҙәренә бәйләй. Борондан ошо төбәктә төпләнеп йәшәгән башҡорттар был йылғаларҙа һалға бәйләмәйенсә лә ағас ағыҙыр булған. Миҫал:
1570 йылда изге Трифон Вятский йылға буйында йәшәй башлай һәм остяктар (ханттар) һәм вогулдарҙы (мансиҙар) христиан динен тоторға өндәй.
# Пономарёвка (Башҡортостан)

Пономаревка (Кулига, Иҫке Кулига) —Башҡортостан Республикаһының (Рәсәй) Бөрө ҡалаһы ҡала биләмәһендәге ауыл. 2004 йылдағы реформаға тиклем Бөрө районы Пономаревка ауыл Советының административ үҙәге була.

# Пономарёвка (Башҡортостан)
## Тарихы

19 быуаттың беренсе яртыһында Бөрө өйәҙендә дәүләт крәҫтиәндәре тарафынан нигеҙ һалына. Халҡы игенселек менән шөғөлләнә.
«Өфө губернаһы. 1870 йылғы мәғлүмәттәр буйынса торама пункттар исемлеге (СПб., 1877, 139 бит)» белешмәһе күрһәтеүенсә, Пономаревка ауылы (Иҫке Кулига) Бөрө тракты буйлап уң яҡта торған, бәләкәй сиркәүе, һыу тирмәне булған. Улус идараһы урынлашҡан, ул 1906 йылда ла теркәлгән.

# Пономарёвка (Башҡортостан)
## Тарихы
### 2004 йыл

2004 йылда Пономаревка ауыл Советы үҙәге булып тора.
Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда үҙгәрештәр, Башҡортостан Республикаһының муниципаль берәмектәрен үҙгәртеп ҡороу һәм сиктәрен үҙгәртеү тураһында» 125-З номерлы законы, 1 статья «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда үҙгәрештәр», п. 105:
   105. Бөрө районы Пономаревка ауыл Советының Пономаревка ауылын Бөрө ҡалаһы биләмәһе составына тапшырып, Бөрө районы Пономаревка ауыл Советының һәм Бөрө ҡалаһының сиктәрен килтерелгән схематик картаға ярашлы үҙгәртергә.

# Пономарёвка (Башҡортостан)
## Халҡы

1865 йылда 117 хужалыҡта 708 кеше йәшәгән. 1906—902 кеше; 1920—987; 1939—1456; 1959—1098; 1989—936; 2002—1651; 2010—1852 кеше.

# Пономарёвка (Башҡортостан)
## Географияһы

Ямурҙа йылғаһы буйында урынлашҡан.

# Пономарёвка (Башҡортостан)
## Инфраструктураһы

Кирбес заводы(ҡыҫҡаса кирзавод), инкубатор-ҡошсолоҡ станцияһы бар.
Балалар баҡсаһы бар.
1906 йылда сиркәү-мәхәллә мәктәбе, күн заводы, 3 бакалея кибете, икмәк магазины теркәлгән.

# Пономарёвка (Башҡортостан)
## Билдәле кешеләре

Пономарёвка ауылы кешеләре араһында Пегишев Юрий Петрович (2.1.1939, БАССР-ҙың Бөрө районының Пономаревка ауылы, хәҙер Бөрө ҡалаһы составында, — 1.9.2005, Бөрө), Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры.
# Ла-Манш

Ла-Ма́нш (франц. la Manche [МФА (фр.):] — «ең», ингл. English Channel [МФА:] — «инглиз каналы») — Британия утрауҙарының көньяҡ-көнсығыш яры һәм Франция ярҙары араһындағы диңгеҙ боғаҙы. 1994 йылда боғаҙ аҫтынан, оҙонлоғо буйынса донъяла өсөнсө урында торған, Евротоннель тимер юл тоннеле үтә.

# Ла-Манш
## Географик урыны

Па-де-Кале менән Төньяҡ диңгеҙҙе Атлантик океан менән тоташтыра. Оҙонлоғо 578 км, көнбайышта киңлеге 250 км, көнсығышта 32 км, фарватерҙа иң бәләкәй тиәнлек 23,5 м. Боғаҙ аҫтынан Дувр һәм Кале ҡалаларын тоташтырған тоннель һалынған (дөйөм оҙонлоғо 52,5 км, шул иҫәптән 38 км боғаҙ аҫтына). Төп порттары: Портсмут, Саутгемптон, Гавр, Шербур. Боғаҙҙағы эре утрауҙар: Бөйөк Британия ярҙарында Уайт утрауы һәм Франция ярҙарында Норман утрауҙары.

# Ла-Манш
## Аталышы

Ла-Манш һүҙе француз телендәге (франц. la Manche — ең) һүҙенән килеп сыҡҡан, был турала 17 быуатта телгә алына. Барлыҡ телдәрҙә лә, славян телдәрен иҫәпкә алып, боғаҙ шулай атала. Испан телендә — El Canal de la Mancha, португаль телендә — Canal da Mancha, немец телендә — Ärmelkanal (Ärmel).
Тик инглиз телендә English Channel "англия каналы " тип атала.
# Кумушка (Волонга ҡушылдығы)

Кумушка — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Волонга йылғаһының уң ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Кумушка (Волонга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000054882
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005488
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Түбәнге Котанда

Түбәнге Котанда — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының һул ярына тамағынан 444 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Түбәнге Котанда
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100004059
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100405
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Трагедия (жанр)

Трагедия — драманың боронғо жанры. Унда башлыса хәл итеп булмаҫлыҡ ҡаршылыҡтар һүрәтләнеп, геройҙарҙың характеры фажиғәле хәлдәрҙә, һәләкәткә илтә торған тиңһеҙ көрәштә асыла. Трагедияның нигеҙенә һалынған низағ төп геройҙың фажиғәле үлеме менән хәл ителә.
Башҡорт әҙәбиәтендә трагедияның юғары өлгөһөн Мостай Кәрим бирҙе: «Ай тотолған төндө», «Салауат», «Ташлама утты, Прометей!» әҫәрҙәре Башкортостанда ғына түгел, бөтә ил күләмендә ҙур баһа алды.
# Кедрина Людмила Владимировна

Кедрина Людмила Владимировна (27 ғинуар 1961 йыл — 10 октябрь 2015 йыл) — тау саңғысыһы, СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры, тау саңғыһы спорты буйынса ун тапҡыр Рәсәй чемпионы, СССР йыйылма командаһы составында донъя чемпионатында ҡатнашыусы, Европа беренселеге призеры. 2009 йылдан — Санкт-Петербургтың тау саңғыһы спорты һәм сноуборд Федерацияһы йыйылма командаһының баш тренеры

# Кедрина Людмила Владимировна
## Биографияһы

Людмила Владимировна Кедрина (ҡыҙ фамилияһы Реус) 1961 йылдың 27 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Белорет ҡалаһында тыуған.
1971 йылда тау саңғыһы мәктәбенә килә, Вячеслав Астахов етәкселегендә шөғөлләнә. 1973 йылда СССР үҫмерҙәр йыйылма командаһы составына инә. 1979 йылда уға «СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры» исеме бирелә. Ун тапҡыр СССР чемпионы, Европа чемпионаттарының көмөш призеры, саңғы спорты буйынса донъя чемпионатында ҡатнаша.
Үҙенең спорт карьераһы тамамланғас, тренер булып эшләй башлай. «Охта-парк» спорт комплексының балалар тау саңғыһы мәктәбе тренерҙар составын етәкләй. Кедрина Людмиланың тәрбиәләнеүселәре өс йыл дауамында — 1999, 2000, 2001 йылдарҙа — Рәсәй чемпиондары булалар, уның улы Максим 2002 йылда олимпия уйындарында ҡатнаша. Ҡыҙы Анастасия — ике тапҡыр Рәсәй чемпионы (2009, Таштагол, супергигант, суперкомбинация), донъя беренселегендә ҡатнашыусы (2009, Германия), Рәсәй тау саңғыһы спорты һәм сноуборд Федерацияһы уны 2008—2009 йылдар миҙгелендә йәш спортсылар араһында «Миҙгел асышы» тип таный, 2009 йылдан Рәсәй йыйылма командаһының төп составында шөғөлләнә.
2009 йылдан — Санкт-Петербургтың тау саңғыһы спорты һәм сноуборд Федерацияһы йыйылма командаһының баш тренеры, күп йылдар дауамында Рәсәй тау саңғыһы спорты һәм сноуборд Федерацияһының тренерҙар Советына инә.
2015 йылдың 10 октябрендә Санкт-Петербург ҡалаһында вафат була, Новодевичье зыяратында ерләнгән.

# Кедрина Людмила Владимировна
## Билдәле тәрбиәләнеүселәре

* Арцыбышева Екатерина Николаевна— Рәсәй спорт мастеры,
* Мария Воробьева — Рәсәй спорт мастеры,
* Екатерина Алексеевна Захарова — Рәсәй спорт мастеры, Европа Кубогында ҡатнаша, Skiinterkriterium халыҡ-ара ярыштар призеры, Рәсәй Кубогы һәм Финляндия асыҡ Кубогы чемпионы һәм призёры, Санкт-Петербург асыҡ беренселегенең һәм башҡа Бөтә Рәсәй чемпионаттарының күп тапҡыр еңеүсеһе, 1999—2006 йылдарҙа Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы,
* Заяц Василий Эдуардович — Рәсәй спорт мастеры, Рәсәй чемпионы, Skiinterkriterium халыҡ-ара ярыштары призеры, Финляндия асыҡ Кубогы призеры, Санкт-Петербург асыҡ беренселегенең һәм башҡа Бөтә Рәсәй чемпионаттарының күп тапҡыр еңеүсеһе,
* Кедрин Максим Николаевич — халыҡ-ара класлы Рәсәй спорт мастеры, 2002 йылда XIX Ҡышҡы Олимпия уйындары ҡатнашыусыһы,
* Лунёв Александр — Рәсәй спорт мастеры, «Олимпийские надежды России» ярыштары призеры.
# Сосновка (Белоярский районы)

Сосновка — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Белоярский районындағы ҡасаба. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 1391 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628177, ОКАТО коды — 71111919001.

# Сосновка (Белоярский районы)
## Халыҡ һаны

| Йыл | Даими халыҡ һаны |
| 2002 | |
| 2008 | |
| 2010 | 1391 |

# Сосновка (Белоярский районы)
## Климат

Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
# Бөйҙө (йылға)

Бөйҙө(рус. Буйды (Бюйды, Буйда)) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы Учалы районы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡыйҙыш йылғаһының һул ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км тәшкил итә.

# Бөйҙө (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, Уйылға йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500212111200000799
— Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200079
— Бассейн коды — 14.01.05.002
— ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
— ГӨ буйынса сығарылыш — 2