yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Изырак

Изырак — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бердь йылғаһының уң ярына тамағынан 184 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Изырак
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200512115200004732
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200473
* Бассейн коды — 13.01.02.005
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Хребет-Шор

Хребет-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Елец йылғаһының уң ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Хребет-Шор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000065964
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006596
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Становушка

Становушка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Воткинск һыу һаҡлығысы (Сайгаткин ҡултығы) һул ярына 8,7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Становушка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Кама ГЭС-ынан Воткин һыуһаҡлағысына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101012111100015278
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101527
* Бассейн коды — 10.01.01.010
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Дефань

Дефань — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Шапсуго йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Дефань
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Пшада йылғаһының көнбайыш сигенән Дедаркай йылғаһының көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06030000212109100000296
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 109100029
* Бассейн коды — 06.03.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 09
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Иҫке Әлим

Иҫке Әлим — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районындағы ауыл. Яңы Әлим ауыл биләмәһе составына керә.

# Иҫке Әлим
## География

Ауыл Бәжәҙә йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан көньяҡҡа табан 12 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Иҫке Әлим
## Тарих

Иҫке Әлим — ҡырғыҙ ырыуы башҡорттарының ауылы. 1738 йылдан билдәле. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Ҡырғыҙ улусы Байсар түбәһенә ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Аҡтаныш улусы составына керә.
1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы осоронда ауыл халҡы Е. И. Пугачёв яғында әүҙем сығыш яһай.
ХХ быуат башында бакалея кибете, хужалыҡ магазины, тирмән, 2 мәсет, мәктәп теркәлгән.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составына керә.

# Иҫке Әлим
## Халҡы

1795 йылда ир енесле 88 башҡорт тархандары; 1816 йылда — 99 башҡорт, 28 типтәр; 1848 йылда — 207 башҡорт, 42 типтәр; 1870 йылда — 399 башҡорт; 1912 йылда — 746 аҫаба башҡорт, 33 типтәр (керҙәштәр) йәшәй.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1870 | 1884 | 1897 | 1906 | 1913 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 | 2008 |
| 399 | 479 | 516 | 620 | 779 | 821 | 616 | 626 | 348 | 346 | 477 | 377 | 274 | 185 | 187 |

# Иҫке Әлим
## Инфраструктура

Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Мәктәп, клуб, китапхана, мәсет бар.

# Иҫке Әлим
## Билдәле шәхестәре

* Әбсәләмов Зөбәйер Мөҙәй улы — зауряд-сотник. 19-сы башҡорт полкы составында 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусы, «1812 йыл иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры.
# Усья

Усья — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға №1237 Кесе Вагильский Туман йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Усья
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200011581
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201158
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Лимасов Валерий Павлович

Лимасов Валерий Павлович (5 декабрь 1955 йыл) — ветеран-спортсы, боксёр. СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1977).
1979 йылда Өфө авиация институтын тамамлай. Өфө «Нефтяник» физкультура клубында тәрбиәләнеүсе (тренеры - Р. Ш. Вәлиуллин)

# Лимасов Валерий Павлович
## Ҡаҙаныштары

Ике тапҡыр Европа чемпионы, 1975 , 1977 йылдар, юниорҙар араһында Европа һәм СССР чемпионы (1974), СССР - АҠШ уйындарының 2 матчында еңеүсе (1978).
1976 йылдың Йәйге Олимпия уйындарында ҡатнашыусы — уйындар старт көрәшендә Яңы Зеландия спортсыһы Роберт Коллиҙы еңеп сыға, әммә һуңынан профессионалдар араһында күп тапҡыр донъя чемпионы буласаҡ американ Леонард Рэйҙан еңелә.
# Бирмәҫбаш

Бирмәҫбаш (рус. Бирмасбаш) — Һаҡмар йылғаһы ҡушылдығы. Башҡортостандың Йылайыр, Хәйбулла районы биләмәләрендә аға. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Бирмәҫбаш
## Этимологияһы

Атама башҡортса «баш» һәм «бирмәҫ» һүҙҙәренән яһалған. Атамалар көндәлек ҡәҙимге тормош ағышына ниндәйҙер көтөлмәгәнлектең килеп инеүен һүрәтләгән. Учалы (үс алды), Атингән, Атһуяр, Бирмәҫбаш, Урыҫкүнгән, Саптарүлгән, Әбейаурыған, Ҡортатау, Ҡортүлгән, Талашты топонимдары башҡорттарҙың ошондай ваҡиғалар тарихын ер-һыу исемдәрендә һаҡлап ҡалыуҙы кәрәк тип табыуын белдергән, тип яҙа тарих фәндәре докторы, профессор Булат Аҙнабаев . ХVIII быуаттың 70-се йылдарында академик Петр Паллас былай тип яҙған: «Башҡорттарҙың бәләкәй һәм ҙур тауҙарға, бөтә шишмәләргә һәм бәләкәй генә ҡушылдыҡтарға, уйһыуҙарға, сауҡалыҡтарға һәм бөтә башҡа урындарға ла атама биргән исемдәре бик күп…»

# Бирмәҫбаш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан. Бәләкәй йылға бассейны — өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (бассейндың Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000512112200005201
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200520
* Бассейн коды — 12.01.00.005
* ГӨ буйынса һаны — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Лбовка

Лбовка — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Һул Нагорный каналының һул ярына 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Лбовка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан Угличь ГЭС-ына тиклем (Угличь һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010100812110000003554
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000355
* Бассейн коды — 08.01.01.008
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Оло Юкса

Оло Юкса — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының һул ярына тамағынан 180 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 177 км.

# Оло Юкса
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400312115200021797
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202179
* Бассейн коды — 13.01.04.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Койвукоски (гидроэлектростанция)

Койвукоски ГЭС-ы — Финляндияның бәләкәй гидроэлектростанцияһы. Кайнуу төбәгендә Каяани ҡалаһы эргәһендә урынлашҡан.

# Койвукоски (гидроэлектростанция)
## Тасуирламаһы

1943 йылда Каяяни йылғаһында Каяани Пуутавара Осакейхтио компанияһы ике беренсе һыу турбинаһы менән гидроэлектростанция төҙөй Турбиналалар бормалы-ҡалаҡлы конструкцияларҙан ғибәрәт.
Электр станцияһы таҡта ярыу заводы, целлюлоза-ҡағыҙ заводы (1982 йылда ябылған.) һәм ҡағыҙ комбинатына (2008 йылда ябыла) электр энергияһын етештереү өсөн төҙөлә. Электр станцияһы 1995 йылда Берләштерелгән ҡағыҙ фабрикаһынан Kainuun Voima коомпанияһына тапшырыла. Әлеге ваҡытта электр станцияһы Kainuu Voima клиенттары өсөн электр энергияһын етештерә.
1951 йылдың 7 июлендә Финляндияда Ҡаяани ҡалаһының 300-йыллығына арналған 20 фин маркалыҡ почта маркаһы сығарыла. Уларҙа Амманкоски утрауында 1604-1619 йылдарҙа Исак Расмууспойя тарафынан төҙөлгән (1619-1717) Каяани замогы, Койвукоски электр станцияһы, Якоб Аренберг Каяани сиркәүе (1896) һәм Энгель проектлаған Каяани ратушаһы башнялары һүрәтләнгән.
2008 йылдың июненән 2010 йылдың ноябренә тиклем электр станцияһы йүнәтелә. 2006 йылда турбина майы түгелеү арҡаһында сафтан сыҡҡан ике турбинаның береһе йүнәтелә.
# Рахтынь-Я

Рахтынь-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Сосьва йылғаһының һул ярына тамағынан 280 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Рахтынь-Я
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300027735
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302773
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Рубанчик йорто

Рубанчик йорто — Таганрог ҡалаһының үҙәк өлөшөндә ике ҡатлы боронғо йорт (Тургенев тыҡрығы, 12), XIX быуаттың архитектура ҡомартҡыһы. Рәсәй Федерацияһының архитектура мәҙәни мираҫы объекты (коды 6101261000).

# Рубанчик йорто
## Тарихы

1873 йылғы проекты буйынса булған ике ҡатлы йортҡа өҫтәлеп арка ҡапҡалары аша ике тәҙрә һәм беренсе ҡатҡа подъезд, ә икенсе ҡат буйынса өс тәҙрә һәм ҡапҡалар өҫтөндә балкон төҙөлә.
1906 йылда йорт Сарандино ғаиләһенә ҡараған, ә 1906 йылдан 1915 йылға тиклем Рубанчик хужа була. В 1910-х годах И. Я. Рубанчик держал здесь частную фотографию. 1910 йылда И.Я. Рубанчик бында шәхси фотоһүрәттәрен тотҡан.
Тыуған яҡты өйрәнеү әҙәбиәтендә йорт шулай уҡ Сарандино йорто булараҡ билдәле.

# Рубанчик йорто
## Архитектураһы үҙенсәлектәре

Бинаның фасадтары дентикула («ордер сухариктары»), тәҙрә ҡапҡастары менән биҙәлгән.

# Рубанчик йорто
## Йортта йәшәүсе билдәле кешеләре

* Рубанчик Яков Осипович (1899—1948) — совет архитекторы, рәссам

# Рубанчик йорто
## Хәҙерге торошо

Йорттоң фасадын подвалда урынлашҡан магазинға инеү өсөн төҙөлгән бер ҡатлы инеү урыны, пластик тәҙрәләр, ябай металл тәҙрә рәшәткәләре боҙоп тора.
# Чанахи

Чана́хи (груз. ჩანახი; рус. жаркое; башҡ. ҡурҙаҡ, ҡурылған ит) — ашамлыҡ, грузин аш-һыуының бер төрө. Һарыҡ итен йәшелсә менән бергә балсыҡ көршәккә һалып, өҫтөн ныҡлап ябып, томалап (быҡтырып) бешерәләр. Чанахи өсөн кәрәкле йәшелсә төрҙөре— картуф, томат, баклажан һәм башлы һуған. Уларҙың дөйөм ауырлығы бешерергә әҙерләнгән ит ауырлығына тигеҙ булырға тейеш. Йәшелсә һәм ит көршәккә сиратлап, ҡатлы-ҡатлы итеп һалына. Ашамлыҡта грузин аш-һыуы өсөн традицион булғантәмләткестәр ҡулланыла. Чанахиҙы XVI быуаттан һуңыраҡ, Американан Европаға картуф индерелгәс әҙерләй башлағандар. Был ашамлыҡты бары тик грузин аш-һыуы өсөн генә хас тип һанау дөрөҫ түгел. Чанахиға оҡшаш ризыҡ Көнсығыш илдәрендә лә киң таралған. Мәҫәлән, Әзербайжан аш-һыуындағы төп милли аштарҙың береһе булып һаналған пити (шулай уҡ һарыҡ итенән һәм көршәк һауытта әҙерләнә). Әрмән аш-һыуында ул путук исеме менән билдәле. Унан тыш Әрмәнстанда билдәле булған кчуч күп яҡтан чанахиға яҡын. Был ашамлыҡтың төрлө милләт халыҡтарында осраған бар төрҙәре өсөн уртаҡ Был ашамлыҡтың төрлө милләт халыҡтарында осраған бар төрҙәре өсөн уртаҡ үҙенсәлекте «ултырттың һәм оноттоң» (урыҫса «поставил и забыл») тип әйтергә була, сөнки уларҙы әҙерләп бешерергә ҡуйғандан һуң ниндәйҙер өҫтәмә эш талап ителмәй. Әйткәндәй, чанихиҙы йәки уға ныҡ оҡшаған ашамлыҡты үҙ ваҡытында Иосиф Сталин һәм КПСС Үҙәк Комитетының Политбюро ағзалары өсөн ил етәксеһенең Мәскәүҙәге Кунцево дачаһында йыш ҡына әҙерләр булғандар.
   …Он любил выдумывать и заказывать блюда, неизвестные нам. Например, он стал заказывать поварам и постепенно совершенствовать одно блюдо: не то суп, не то второе. В большом котле смешивались баклажаны, помидоры, картошка, чёрный перец, лавровый лист, кусочки нежирного бараньего мяса — и все доводилось до готовности. На стол это блюдо подавалось в горячем виде. Когда открывали котел, то шел приятный аромат. Туда добавляли кинзу и другие травы. Блюдо было очень вкусным. Сталин дал ему название «Арагви».
   — Анастас Микоян
# Кесе Сурмог

Кесе Сурмог — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Глухая Вильва йылғаһының һул ярына тамағынан 167 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Кесе Сурмог
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100005409
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100540
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Кесе Казыр

Кесе Казыр — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Казыр йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Кесе Казыр
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300212115200007580
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200758
* Бассейн коды — 13.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Трасна

Трасна — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе, Калуга өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нара йылғаһының һул ярына тамағынан 145 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Трасна
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нара башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ока ҡушылдыҡтары бассейны, Мокша тамағына тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010100712110000022379
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002237
* Бассейн коды — 09.01.01.007
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Урмансылыҡ

Урмансылыҡ - урман ресурстарын үҫтереү, һаҡлау һәм файҙаланыу менән шөғөлләнгән хужалыҡ эшмәкәрлеге өлкәһе; шулай уҡ урманды үҫтереү, яҡшыртыу һәм етештереүсәнлеген күтәреү ысулдарын өйрәнеүсе фәнни дисциплина. Урман һәм башҡа урман продукттарына ихтыяжды ҡәнәғәтләндереү маҡсатында урмандарҙы үҫтереү һәм тотороҡло файҙаланыу теорияһы һәм практикаһы, шулай уҡ урманды төҙөкләндереү һәм уның һыу һаҡлау, экологик һәм социаль функцияларын арттырыу. Иҡтисади, экологик һәм социаль аспектҡа эйә.
Урман ресурстары — ағас һәм ағас булмаған урман изделиелары запастары йыйылмаһы.
Хәҙерге заман урмансылығы эшкәртелмәгән ағас етештереү өсөн урман үҫтереү, ҡырағай тәбиғәттең йәшәү урындарын һаҡлау, тәбиғи һыу сығанаҡтарының сифатын көйләү, урман массивтарын һәм тәбиғи ландшафттарҙы тергеҙеү проблемалары менән шөғөлләнә. Урман массивтарын тергеҙеү һөҙөмтәһендә атмосферала углекислый газ миҡдары кәмей.
Урман Ер биосфераһының иң мөһим компоненттарының береһе булып тора, һәм урмансылыҡ был ресурсты фәнни өйрәнеүҙә һәм файҙаланыуҙа төп звено булып тора.

# Урмансылыҡ
## Маҡсаттары һәм бурыстары

Урмансылыҡ - урман биологияһын һәм экологияһын, уны ағас сығанағы һәм башҡа файҙалылыҡтары булараҡ хужалыҡ менән файҙаланыу мәсьәләләрен өйрәнеүсе комплекслы фән, һәм оптималь тоҡомло үҫентеләр үҫтереү мәсьәләләрен хәл итергә тейеш. Әлеге ваҡытта урмансылыҡ ботаника, дендрология, радиология нигеҙҙәре менән урман пирологияһы, ландшафт урмансылығы, урман хужалығын һәм урман менән файҙаланыу нигеҙҙәре алып барыу, тирә-яҡ мөхитте һаҡлау һәм урман экосистемаларына мониторинг, радиоэкология кеүек дисциплиналарҙы үҙ эсенә ала. Уларҙы өйрәнеү һәм теоретик тикшеренеүҙәрҙе ҡулланыу тәбиғи урман массивтарының продуктлылығын арттырыу, урман тармағы хеҙмәткәрҙәренең хеҙмәтен еңеләйтеү маҡсатында эшләнә. Урмансылыҡ фәнни дисциплина булараҡ урмандың тормош башланғандан алып төп ҡырҡыу йәшенән алып йәшәү процесын үҙ эсенә ала.
Урман ултыртыуҙы үҫтереү процесында урмансылыҡ ултыртыуҙарҙа уйымдар, урмандың продуктлылығын күтәреү буйынса саралар, ағастарҙың тоҡом һәм сифатлы составын формалаштырыу буйынса саралар үткәреүҙе күҙ уңында тота.
Донъяның күпселек илдәрендә урман хужалығына дәүләт сығымдары унан килемдән күберәк.
# Сил-Яха

Сил-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Харасовая йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.

# Сил-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300040276
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304027
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Люлик

Люлик — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Нярга йылғаһының уң ярына тамағынан 79 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Люлик
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010600112115200027641
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202764
* Бассейн коды — 13.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Вычь-Ях

Вычь-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ ҡылымығының уң ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 80 км.

# Вычь-Ях
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200051656
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115205165
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ҡалҡан (мәғәнәләр)

Ҡалҡан — күп мәғәнәле һүҙ.
* Ҡалҡан — һаҡланыу ҡорал-ҡорамалы төрө.
* Ҡалҡан - туп, пулеметтың, башҡа атыу ҡоралдарының алдындағы ҡорос ҡаплама
* Ҡалҡан (ауыл) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл.
* Ҡалҡан (йондоҙлоҡ) — йондоҙлоҡ.
* Ҡалҡан (күл) — Башҡортостандын Учалы районындағы күл.
* Ҡалҡан (тау) — Башҡортостандың Учалы районындағы тау.
* Ҡалҡан биҙе (анатомия) - умыртҡалалырҙың эндокрин биҙе
* Ҡалҡан (күсмә) - ниндәйҙер яман көстән ҡурсалаған һаҡ - Күкрәп үҫ һин, илем - хаҡлыҡ, тыныслыҡ ҡалҡаны. Ш. Бабич