yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Башҡортостандың Ғәҙәттән тыш комиссияһы

Башҡортостандың Ғәҙәттән тыш комиссияһы — Башҡорт Автономиялы Совет Республикаһында контрреволюция, спекуляция һәм саботаж менән көрәшеү өсөн ғәҙәттән тыш тикшереү комиссияһы.

# Башҡортостандың Ғәҙәттән тыш комиссияһы
## Тарихы

Башҡортостандың Ғәҙәттән тыш комиссияһы Башҡорт Совет республикаһы Ваҡытлы хәрби революцион комитетының 1919 йылдың 1 мартындағы указы менән булдырыла. Башҡорт ЧК-һы юридик, йәшерен — оператив, айырым (1920 йылдың майынан 1921 йылдың майына тиклем), дөйөм һәм комендант бүлектәренән тора. Урындарҙа кантон һәм улыс ЧК-лары булдырыла.
1919 йылдың апреленән авгусҡа тиклем Колчак армияһы һөжүме ваҡытында Башревком һәм БашЧК Саранск ҡалаһына эвакуциялана.
Күп кенә мәсьәләләр, бигерәк тә Үҙәк менән төҙөлгән «Килешеү» нигеҙендә ирешелгән федерализм принциптарын тормошҡа ашырыу буйынса, республика менән етәкселек һәм идара итеү мәсьәләләрендә Башревком позицияһы РКП(б)-ның өлкә комитеты ағзаларының күпселеге (БашЧК, Башвоенком, Башҡорт халыҡ хужалығы Советы, Башнаркомпрод) линияһы менән тура килмәй. Был ҡапма-ҡаршылыҡ 1920 йылдың 15 ғинуарынан 16 ғинуарға ҡараған төндә Башревком тарафынан Башҡорт ЧК-һы ағзаларын ҡулға алыуға килтерә. Ошо ваҡиғалар айҡанлы Үҙәк ЧК-ның махсус бүлеге янында инциденты тикшереү буйынса комиссия булдырыла. 1920 йылдың мартында комиссия, Башревком ысынында Башҡорт Совет Республикаһын РСФСР-ҙан тулыһынса айырымланыуға йүнәлтелгән милли-сепаратик сәйәсәт алып бара, тип билдәләне. 1920 йылдың апрелендә РКП(б) пленумы «Башҡортостанда контрреволюция ҡурҡынысы барлығын» һыҙыҡ өҫтөнә алды.
1920 йылдың 19 май айында «Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһының дәүләт ҡоролошо тураһында»ғы ВЦИК ҡарары формаль рәүештә тик Башревкомдың, ә аҙаҡтан — ВЧК-ның ҡарамағында була. 1920 йылдың июлендә БашЧК Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитетына һәм Бөтә Рәсәй Ғәҙәттән тыш комиссияһына буйһона.
Башҡорт ЧК-һы республиканың һәм урындарҙағы кантон ревкомдарының элекке составы ағзаларының сәйәси репрессияларын башлай. Уларҙы контрреволюцияла, бола әҙерләүҙә ғәйепләп, үҙенең сафтарынан башҡорттарҙы эштән сығара. Большевиктарға ҡаршы ихтилалдарҙы, шул иҫәптән Һәнәкселәр («Ҡарағош яуы»), Бөрйән-Түңгәүер һәм башҡаларҙы баҫтырыуҙа ҡатнаша.
Ғәҙәттән тыш вәкәләтле орган булараҡ Башҡорт ЧК-һы ҡулға алыуҙарҙы һәм судтан тыш репрессияларҙы үткәрә, шул иҫәптән нигеҙһеҙ һәм законһыҙ ҡулға алыуҙарҙы, башбаштаҡлыҡ менән шөғөлләнә.
Башҡортостан үҙәк башҡарма комитетының 1922 йылдың 1 мартындағы указына ярашлы Башҡорт ЧК-һы бөтөрөлә, уның вәкәләттәре Башҡорт өлкә ГПУ-һы бүлегенә тапшырыла.

# Башҡортостандың Ғәҙәттән тыш комиссияһы
## Рәйестәре

* Бейешев Әхмәт Әлмөхәммәт улы (3.1919 — 6.1919);
* Мырҙабулатов Сөләймән Шәңгәрәй улы улы(6.1919 — 1.1920, и. о.);
* Имаҡов Таһир Ғилман улы (1.1920 — 3.1920)
* Төхвәтуллин Фәтих Насир улы (3.1920 — 6.1920);
* Лобов Семён Семёнович (6.1920 — 12.1920);
* Каширин Иван Дмитриевич (12.1920 — 5.1921);
* Михеев Е. А. (5.1921 — 6.1921, и. о.);
* Гузаков Пётр Васильевич (6.1921 — 11.1921);
* Мосолов А. (11.1921 — 12.1921, и. о.);
* Кузьмин П. П. (12.1921 — 12.1921, и. о.);
* Волленберг Николай Львович (12.1921 — 2.1922).
# Бисерт заводы

Бисерт заводы — 1760 йылда Себер даруғаһы Ҡатай улусы башҡорттарынан ҡуртымға алынған ерҙәрҙә Бисерт йылғаһының (Ҡариҙел йылғаһының ҡушылдығы) буйында Г. А. Демидов тарафынан тимер етештереү заводы булараҡ нигеҙ һалына. Екатеринбургтан 118 км һәм Рәүҙе заводынан 101 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Бисерт заводы
## Тарихы

1760—1805 йылдарҙа, 1829—1835 йылдарҙа, 1843—1873 йылдарҙа заводтарға Демидовтар етәкселек итә, 1805—1919 йылдарҙа хужалыҡ Зеленцовтарға күсә, 1819—1829 йылдарҙа, 1879—1997 йылдарҙа — ҡаҙна, 1835—1843 йылдарҙа — Дәүләт заём банкы ҡарамағына күсерелә, 1873—1879 йылдарҙа завод менән — Г. М. Пермикин, 1897—1913 йылдарҙа А. Н. Ратьков-Рожнов, 1913—1918 йылдарҙа П. Г. Солодовников етәкселек итә; 1918 йылда завод национализациялана. Рәүҙе тау округына ингән.
Бисерт заводы 1761 йылды эшләй башлай. XVIII быуат аҙағында — 12 крица горны һәм 6 йәйеү сүкеше, 1880 йылда — 7 крица горны, 5 пудлинг һәм 3 иретеү мейесе була. 1773 йылға ҡарай Бисерт заводы 491 крепостной крәҫтиән иҫәпләнә; 1797 йылда мастеровой һәм эшсе кешеләр (төп эштәрҙә) — 547, заводҡа беркетелгән крәҫтиәндәр (ярҙамсы эштәрҙә) — 2258; 1890 йылда эшселәр — 480 (182-һе завод эштәрендә, 298-е ярҙамсы эштәрҙә); 1913 йылда — 1132 (281-е төп эштәрҙә һәм 851 е ярҙамсы эштәрҙә). Бисерт дачаһында тупраҡ ташлы, игенселек менән шөғөлләнеү өсөн бигүк уңайлы түгел, әммә халыҡ игенселек менән шөғөлләнәләр. Башта завод Уткин заводының суйынын иретеү күҙаллана, әммә 1761 йылда Г. А. Демидов вафат булғандан һуң завод Рәүҙе домна заводы менән бергә Демидовтың кесе улына тәғәйен була һәм ул Завод Рәүҙе заводынан алып киленгән суйынды тимергә әйләндерә. Рәүҙе суйын иретеү һәм Бисерт тимер яһау заводтары Рәүҙе тау округының нигеҙе булараҡ берҙәм хужалыҡ комплексын тәшкил итеп, 1917 йылғы революцияға тиклем ғәмәлдә була.
1901 йылда суйын етештереү башлана. Уртаса етештереүсәнлек — йылына 113 мең бот тимер һәм 362 мең бот суйын; максималь етештереүсәнлек — 339 мең бот тимер (1914) һәм 608 мең бот суйын (1913).

# Бисерт заводы
## Тарихы
### 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы

Крәҫтиәндәр һуғышы (1773—75) барышында завод хәрби ғәмәлдәр зонаһында була. 1774 йылдың ғинуарында Көңгөрҙән Екатеринбургка табан китеп барған И. Н. Белобородов етәкселегендә баш күтәреүселәр отряды бер ниндәй ҡаршылыҡһыҙ заводты баҫып ала. Мастеровойҙарҙың һәм эшселәрҙең бер өлөшө ихтилалсыларға ҡушыла.
1773—1775 йылдарҙа, 1903 йылда завод эшләмәй. 1930 йылдың ноябрендә завод Реммаштрестҡа тапшырыла һәм металл эшкәртеү станоктарын ремонтлау буйынса предприятиеһы итеп үҙгәртелә.
Хәҙер завод ҡасабаһы урынында Свердловск өлкәһенең Бисерт ҡасабаһы урынлашҡан.
# Красный (Хворостань ҡушылдығы)

Красный — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе, Липецк өлкәһе, Белгород өлкәһе, Курск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Хворостань йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.

# Красный (Хворостань ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Задонск ҡалаһынан Лиски ҡалаһына тиклем, Воронежот (башынан Воронеж һыуһаҡлағысына тиклем) һәм Тихая Сосна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010100812107000003386
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000338
* Бассейн коды — 05.01.01.008
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Вэно-Яха

Вэно-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ярудей йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.

# Вэно-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15030000112115300052181
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305218
* Бассейн коды — 15.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Мисс (Туй ҡушылдығы)

Мисс — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Туй йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 125 км.

# Мисс (Туй ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010100312115300007765
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115300776
* Бассейн коды — 14.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Аҙнай (исем)

Аҙнай — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла осрай.

# Аҙнай (исем)
## Этимология

Аҙнай башҡорт теленә фарсы теленән үҙләштерелгән, аҙна һүҙенән (аҙна, йома) һүҙеннә алынған исем.

# Аҙнай (исем)
## Билдәле кешеләр

Аҙнай бей — 1662—1664 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе.

# Аҙнай (исем)
## Фамилияла

Аҙнаев Вельмир Хәйбрахман улы (3 февраль 1948 йыл) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, 1997—2006 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәтенең Төбәктәр һәм кадрҙар менән эшләү идаралығы етәксеһе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1981). Стәрлетамаҡ районының почётлы гражданы (2008).
Аҙнаев Салауат Сәйфулла улы (17 сентябрь 1939 йыл - 19 ғинуар 2012 йыл), инженер-химик, хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре, 1992—1998 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының тышҡы бәйләнештәр министры урынбаҫары. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған химигы (1979). «Почёт Билдәһе» (1981) һәм Дуҫлыҡ (1999) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ районы Айыусы ауылынан.

# Аҙнай (исем)
## Ауылдар

Аҙнай (Бишбүләк районы) — Башҡортостандың Бишбүләк районындағы ауыл.
Аҙнай (Ишембай районы) — Башҡортостандың Ишембай районындағы ауыл.
# Сарсак

Сарсак — Рәсәйҙәге йылға. Удмурт Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чаж йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Сарсак
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иж башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101212111100027293
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102729
* Бассейн коды — 10.01.01.012
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Карелия (тарихи өлкә)

Карелия (кар. һәм финса Karjala, шведса Karelen, шулай уҡ региондың урыҫ телле кешеләре араһында Карьяла калькаһы ҡулланыла) — төньяҡ-көнсығыш Европала тарихи урын, карелдар ере. Төбәктең ҙур өлөшө Рәсәйгә, ә бер өлөшө — Финляндияға ҡарай. Карелия халҡы рус, фин, карел һәм вепстарҙан тора. Төбәктең дөйөм майҙаны яҡынса 200 000 км2 тәшкил итә.

# Карелия (тарихи өлкә)
## Географияһы

Регион Балтика һәм Аҡ диңгеҙҙәр араһында урынлашҡан. Карелия көньяҡтан төньяҡҡа табан 60° төньяҡ киңлектән поляр әйләнешкә тиклем һуҙыла. Көнсығыштан уны Аҡ диңгеҙ, Онега һәм Ладога күлдәре, көньяҡтан Фин ҡултығы уратып алған. Көнбайыштан Карелия Саво һәм Кайнуу тигән фин өлкәләренә күсә.
Административ бүленеүҙән тыш, регион алты традицион өлөштән тора. Карелияның төньяғы менән Аҡ диңгеҙ һәм Рәсәй-Финляндия сиге Аҡ Карелия тип атала. Уның көньяғында, Онега һәм Ладога күлдәре араһында, Олонец Карелияһы урынлашҡан. Һуңғыһынан төньяҡҡа табан Ладога Карелияһы һуҙыла, уның составына Карел муйынтығы инә. Административ яҡтан Финляндияла Карелия Төньяҡ һәм Көньяҡ өлөштәргә бүленә.
Карелдар, финдар, вепстар һәм самалар Европаның төп төньяҡ фин-уғыр халыҡтарына ҡарай. Урта быуаттарҙа регион Корела ере булараҡ билдәле. Карелдар һәм финдар араһында ер «Калевала» милли эпосында сағылыш тапҡан булыуы айырым әһәмиәткә эйә. Төбәктең көнсығышы урта быуаттарҙа православие дине йоғонтоһон кисерһә, ә көнбайыш һәм көньяҡ өлөштәре урта быуаттарҙа һәм башҡа тарихи ваҡыттарҙа швед, урыҫ тарихи-мәҙәни йоғонтоһонда була.

# Карелия (тарихи өлкә)
## Тарихы

Карелияның тарихы Ладога күленең көнбайыш ярында табылған Меровингылар осорона ҡараған археологик ҡаҙылмаларҙан башлана. Был районда көнбайыш финдар тарафынан ҡалдырылған боронғо артефакттар асыҡланған, улар Хяме халҡы араһында ауыл ерлеге таныҡлығы булып һанала. Унан һуң яңы барлыҡҡа килгән боронғо карел мәҙәниәтенә әүерелә, ул саҡтағы тәре походтары иҫтәлектәре тарих тураһындағы бер сығанаҡ булып тора. Карелияла 50-ләп тимер быуат тораҡтары һәм 40-лап иҫке замок билдәле. Тарихҡаса булған осорҙар аҙағында бөтә Карелия Новгородҡа ҡарай.
# Мевлис-Юган

Мевлис-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Казым йылғаһының һул ярына тамағынан 205 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Мевлис-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300021163
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302116
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Тәкәһуҡҡан

Тәкәһуҡҡан — БАССР-ҙың Баймаҡ районы 2-се Этҡол ауыл Советы составындағы ауыл, 1986 йылда бөтөрөлгән.

# Тәкәһуҡҡан
## Исеменең килеп сығышы

Баймаҡ районында билдәле тыуған яҡты өйрәнеүсе Ғәбдиев Шәһәрғәзи Шаһыбал улы яҙып алған риүәйәт буйынса, утарҙа йәшәгән бер кешенең бик ҙур мөгөҙлө тәкәһе булған. Был тәкә таныш булмаған кешеләрҙе төкөр булған. Ғәҙәттә, сит кешеләр ҡасыу яғын ҡараған, әммә ағас артынан килгән юлсыларҙың береһе тәкәне бик ныҡ итеп таяҡ менән туҡмап, мөгөҙҙәрен һындыра. Ошо ваҡиғанан һуң башта утарҙы Тәкәһуҡҡан тип шаярталар, әммә атама утарға ныҡлап йәбешә лә ҡуя.

# Тәкәһуҡҡан
## Тарихы

ХХ быуат башында барлыҡҡа килә. Тыуған яҡты өйрәнеүсе Ш. Ғәбдиевтың фекеренсә, Үрге һәм Түбәнге Яйыҡбай ауылдарынан ярлы башҡорттар урман төпкөлөнә үтеп, утар ойошторалар. Уларҙың төп шөғөлдәре: һөнәрселәр кәсебе, урман промыслалары, һунарсылыҡ. Тәкәһуҡҡан утары 1916-1959 йылдарҙа ғәмәлдә була. 1920 йылда утарҙа 17 ихата барлығы һәм унда йәмгеһе 93 кеше теркәлгән. 1930-1940 йылдарҙа бында урман эшкәртеү буйынса эштәр ойошторола. Ауыл күҙгә күренеп үҫешә, йорттарҙың һаны 60-ҡа, ә кешеләрҙең һаны 250-гә етә. Башланғыс мәктәп асыла, медицина пункты, сауҙа нөктәләре барлыҡҡа килә.
1969 йылдың 1 ғинуарына ҡарата утар Ниғәмәт ауыл советы составына инә.
Төрлө сәбәптәр арҡаһында 1981 йылға ҡарата ауыл юҡҡа сыға, ә 1986 йылдың 12 декабрендә Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Н 6-2/396-сы указына ярашлы иҫәптән алына.

# Тәкәһуҡҡан
## Географик урыны

* Район үҙәге Баймаҡ ҡалаһынан 52 км, 2-се Этҡол ауылынан - 12 км, иң яҡын Сибай тимер юлы станцияһынан 93 км алыҫлыҡта урынлашҡан була:

# Тәкәһуҡҡан
## Халҡы

1969 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ауылда 269 кеше йәшәгән; башлыса башҡорттар.

# Тәкәһуҡҡан
## Хәтер

Тәкәһуҡҡан утарында 1921 йылда ҡыҙылдар тарафынан Бөрйән улусының баш күтәреүсе башҡорттар етәксеһе Хажиәхмәт Унасов йыртҡыстарса үлтерелә.
# Тауыҡ йылы

Тауыҡ йылы - мөсәлдең Һыйыр йылынан һуң, Ҡуян йылынан алда килә торған унынсы йылы Ҡайһы бер халыҡтарҙа Әтәс йылы тип атала.

# Тауыҡ йылы
## Ҡулланылышы

Мөсәл Ҡытайҙан тыш Кореяла, Японияла һәм Монголияла, шулай уҡ Вьетнам, Бирма, Непал, Бутан, Шри-Ланка, Камбоджа, Таиланд һәм Лаос кеүек Көнсығыш Азия илдәрендә файҙаланалар, шулай уҡ төрки халыҡтарҙа (шул иҫәптән башҡорттарҙа) һәм монголдарҙа ла мөсәл һаман әле һаҡланып ҡалған

# Тауыҡ йылы
## Ауыҙ-тел ижадында

Башҡорттар мосолманлыҡ ҡабул иткәс, Ай календарын, шул уҡ ваҡытта Ҡояш календарын да файҙаланыуға күскән, әммә мөсәл дә төшөп ҡалмаған. Башҡорттар быуаттар дауамындағы тәжрибәнән сығып, һауа торошо циклдары ҡабатланыуын асыҡлаған һәм мөсәл буйынса йылдың нисек килерен билдәләгән,. Шул уҡ ваҡытта йыл сифаттарын кешегә күсереп, күрәҙәлек итмәгән.

# Тауыҡ йылы
## Ауыҙ-тел ижадында
### Һынамыштар

* Тауыҡ йылы тары сәс.
* Тауыҡ йылы — ҡоро­лоҡ
# Бикбулатбаш (тау,Ишембай районы)

Бикбулатбаш (башҡ. Бикбулатбаш) —тау. Башҡортостан.дың Ишембай районы Хажы ауылынан 4,5 км алыҫлыҡта төньяҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан .
Бейеклеге- 510,8 м. Һырттары текә, йылға ярҙарын хасил итә.
Түбәһендә геодезия билдәһе тора. Көнсығыш һыртында приток Шиҙе Кәрәмәлүк ( Карамалук) йылғаһы башлана. Көньяғында шишмәләр бар.
Көнсығыштан Һайран ауылынан Ҡәҙерәле һыртына табан урындағы әһәмиәткә эйә булған юл үтә .
Бикбулатбаштан йыраҡ түгел исемһеҙ түбәләр бар: 505,9 һәм 506,1 (көнсығыштараҡ); 486,5 (көнбайыштараҡ); 491,1 (төньяҡтараҡ).
Тауҙан 4,5 км алыҫлыҡта — Һайран ауылы, 9,6 км алыҫлыҡта- Ишембай ҡалаһы.
Тау тоҡомо ҡомташ, алевролиттар һәм рифей һәүерташтарынан тора.
Тау өҫтөндә йүкә, тал үҫә.
Тауҙың атамаһы Бикбулат (кеше исеме) һәм баш (түбәһе, башы) һүҙҙәренән килеп сыҡҡан.
# Уллучай

Уллучай — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Каспий диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 111 км.

# Уллучай
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Каспий диңгеҙе йылғаларының һыу бассейны, Сулак йылғаһының һыу бассейны сигенән Самур йылғаһының һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07030000312109300001877
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 109300187
* Бассейн коды — 07.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 09
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кеньша

Кеньша — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Инза йылғаһының һул ярына тамағынан 90 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Кеньша
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500312110000036500
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003650
* Бассейн коды — 08.01.05.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Абдуллин Айҙар Риват улы

Абдуллин Айҙар Риват улы (26 июль 1962 йыл) — философ, философия фәндәре докторы (2002), профессор (2009).

# Абдуллин Айҙар Риват улы
## Биографияһы

Айҙар Риват улы Абдуллин 1962 йылдың 26 июлендә Башҡорт АССР‑ыныңУчалы районы Кесе Учалы ҡасабаһында (хәҙер Учалы ҡалаһына керә) тыуған.
1984 йылда Киевтағы граждандар авиацияһы инженерҙары институтын тамамлағандан һуң, Өфө аэропорты инженеры.
1986 йылдан — ВЛКСМ‑дың Өфө район комитеты секретары.
1988 йылдан — Өфө авиация техникумы лабораторияһы мөдире.
1991—92 йылдарҙа Өфө дәүләт авиация техник университеты хеҙмәткәре.
1995—99 йылдарҙа Башҡортостан Фәндәр Академияһының социаль фәндәр бүлеге ғилми секретары.
2002 йылдан башлап Өфө дәүләт авиация техник университетында, 2003 йылда — Көнсығыш иҡтисади-юридик гуманитар академияһында уҡыта. Фәнни хеҙмәттәре башҡорт халҡының рухи мәҙәниәте, тел философияһы, феноменологик герменевтика һәм экзистенциаль анализ проблемаларына арналған. 60‑ҡа яҡын фәнни хеҙмәт һәм 2 уйлап табыу авторы.

# Абдуллин Айҙар Риват улы
## Хеҙмәттәре

* Культура и символ. Уфа, 1999;
* Онтологическое мышление. Уфа, 2002.
# Эберсрода

Эберсрода (нем. Ebersroda) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 183 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,27 км². Диңгеҙ кимәленән 210 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6632 һәм автомобиль коды — BLK.
# Лисовская София Николаевна

София Николаевна Лисовская (1876—1951) — рус һәм совет ғалимы-хирург-урологы, медицина фәндәре докторы (1911), профессор (1923). РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1940).

# Лисовская София Николаевна
## Биографияһы

Софья Николаевна Лисовская 1876 йылда Санкт-Петербургта тыуған.
1902 йылда Санкт-Петербург ҡатын-ҡыҙҙар медицина институтын тамамлай.
1904 йылдан Санкт-Петербург ҡатын-ҡыҙҙар медицина институтының госпиталь хирургия клиникаһы ҡарамағында профессор А.А. Кадьян етәкселегендә эшләй. 1911 йылда яҡланған «О пересадке щитовидной железы» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1917 йылдан 1921 йылға тиклем Санкт-Петербург ҡатын-ҡыҙҙар медицина институтының госпиталь хирургия клиникаһын етәкләй. 1919 йылдан 1937 йылдарға тиклем — Икенсе Ленинград медицина институтының оператив хирургия һәм топографик анатомия кафедраһы мөдире. 1923 йылда С. Н. Лисовскаяға профессор исеме бирелә.
1923 йылда С.Н. Лисовская Беренсе Ленинград медицина институтының урология кафедраһын ойоштора һәм уны 1951 йылға тиклем етәкләй. 1942 йылдан 1946 йылға тиклем С. Н. Лисовская Ленинград урологтар йәмғиәте рәйесе булып тора.
Гонореяны диагностикалау өсөн С.Н.Лисовская тарафынан Дебре һәм Параф реакциялары модификацияһы — ауырыуҙарҙың һейҙегендә һәм бүлеүендә гонококк антигенын табыу реакцияһы тәҡдим ителә. Был реакция уның исеме менән — «Лисовская реакцияһы» тип атала. С. Н. Лисовская беренселәрҙән булып бөйөр һәм бәүел юлдарында туберкулезды билдәләү өсөн экскретор урография ҡуллана. С. Н. Лисовская һәм уның етәкселеге аҫтында төнгө бәүел тотанаҡһыҙлығын И.П. Павлов буйынса баш мейеһе ҡабығында ҡарауыл пункты тигәнде эшләү юлы менән дауалау тәҡдим ителә һәм әҙерләнә.

# Лисовская София Николаевна
## Наградалары

* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены

# Лисовская София Николаевна
## Наградалары
### Исеме

* РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1940)
# Прилучная (Вишера ҡушылдығы)

Прилучная — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вишера йылғаһының уң ярына тамағынан 172 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Прилучная (Вишера ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100004723
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100472
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Сырая (Тетеркина ҡушылдығы)

Сырая — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тетеркина йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Сырая (Тетеркина ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300064874
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306487
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Үҙәк Кавказ

Үҙәк Кавказ — Эльбрус һәм Казбек түбәләре араһында Кавказ һырты тау системаһының иң бейек өлөшө.

# Үҙәк Кавказ
## Тасуирламаһы

Рәсәйҙең бөтә биш меңлек тауҙары, йәғни, бейеклеге 5 мең км-ҙан уҙған түбәләре Кавказдың был өлөшөндә урынлашҡан. Бында Безенгий диуары урынлашҡан.
Үҙәк Кавказда күп һанлы боҙлоҡтар, шул иҫәптән, Кавказдың иң ҙур боҙлоғо — Безенгиҙың оҙонлоғо 1957 йылда 17,6 км тәшкил иткән булған.