yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Виктория Чмилите-Нильсен

Викто́рия Чмилите-Нильсен (лит. Viktorija Čmilytė-Nielsen; 6 август 1983 йыл, Шяуляй, Литва ССР-ы, СССР) — Литва шахматсыһы, Литва тарихында берҙән-бер ҡатын-ҡыҙ-гроссмейстер. 2011 йылда Европа чемпионы һәм ҡатын-ҡыҙҙар араһында Европа чемпионатының өс тапҡыр көмөш призеры (2003, 2008, 2010), ир-егеттәр араһында ике тапҡыр Литва чемпионы (2000 һәм 2005). 2015 йылдың 21 апреленән алып — Литва Республикаһы Сеймы ағзаһы, 2020 йылдың 13 ноябренән — Литва Республикаһы Сеймы Рәйесе

# Виктория Чмилите-Нильсен
## Шахматсы карьераһы

1994 йылда Европа чемпионатында 12 йәшенә тиклем 6-сы урынды биләй. 1995 йылда Сан-Лоренсула 12 йәшенә тиклем донъя чемпионатында алтын миҙал яулай. 2000 һәм 2005 йылдарҙа ир-егеттәр араһында Литва чемпионатында еңеү яулай. Европа беренселегендә ҡатын-ҡыҙҙар араһында өс тапҡыр 2-се урынды яулай: Истанбул (2005) һәм Пловдив (2008), Риекала (2010).
Тбилисиҙа (2011) ҡатын-ҡыҙҙар араһында Европа чемпионатында шахмат буйынса 1-се урын.

# Виктория Чмилите-Нильсен
## Сәйәси эшмәкәрлеге

2012 йылда парламент һайлауҙары алдынан партияһыҙ Виктория Чмилите Литва Республикаһы Либералдар хәрәкәтенең һайлаусылар исемлегенә индерелә (ДЛЛР). Күп мандатлы округта рейтинг һөҙөмтәләре буйынса спортсы партия исемлегендә 12-се урынға сыға һәм һайланған кандидаттар араһына инмәй. Бер мандатлы Дайну округында (Nr. 25) Чмилите еңеүгә өлгәшә алмаһа ла, 14-тән алтынсы урынды биләй (7,29 % тауыш).
2015 йылдың 21 апрелендә Вильнюс мэры вазифаһына һайланыуы менән бәйле сәйәсмән Шимашюс Ремигиюс Сейм ағзаларының вәкәләтен һала. Виктория Чмилите парламентта уның урынын биләй, шул уҡ көндө ант килтерә. Сеймда Виктория Чмилите тирә-яҡ мөхитте һаҡлау комитетына ҡушыла.
2016 йылда парламент һайлауҙары алдынан Виктория Чмилите бер мандатлы Аушрос (Nr. 25) округына үҙ кандидатураһын ҡуя, әммә тауыш биреү барышында 16,37 % тауыш йыйып һәм Литваның социал-демократик партияһын һәм Крәҫтиәндәр һәм йәшелдәр союзын (Литва) алға үткәреп, беренсе турҙа уҡ төшөп ҡала, (ундан өсөнсө урын). Шуға ҡарамаҫтан, Виктория Чмилите ДЛЛР исемлеге буйынса үҙенә күп мандатлы округта алған дүртенсе урын ярҙамында сираттағы саҡырылышта Сейм ағзаһы итеп һайлана.

# Виктория Чмилите-Нильсен
## Шәхси тормошо

2001 йылдан 2008 йылға тиклем испан шахматсыһы Алексей Шировта кейәүҙә була. 2013 йылдың 28 декабрендә икенсе тапҡыр дат шахматсыһы Петер Хейне Нильсенға кейәүгә сыға. Өс бала әсәһе.
# Иҫке Байлар

Иҫке Байлар — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Туҡай районы ауылы. Күсәкәй ауыл биләмәһе составына керә.

# Иҫке Байлар
## География

Ауыл Тиргәүеш йылғаһы буйында, Яр Саллы ҡалаһынан көнсығыштараҡ 35 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Иҫке Байлар
## Тарих

Иҫке Байлар — байлар ырыуы башҡорттарының ауылы. Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә Байлар улусы Турай түбәһенә ҡарай. 11-се башҡорт кантоны составында була. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Күсәкәй улусы составына керә. Ауыл кешеләре Юғары (Яңы) Байлар һәм Тауаҫты Байлар ауылдарына нигеҙ һала.
1848 йылда — 2 мәсет; 1870 йылда — 3 тирмән, 1 мәсет һәм мәктәп; 1905 йылда тимерлек, 2 бакалея кибете, икмәк магазины теркәлгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылда — Минзәлә районы, 1984 йылдан — Туҡай районы составына инә.

# Иҫке Байлар
## Халҡы

1816 йылда ир енесле 255 йән башҡорт һәм 83 йән типтәр; 1870 йылда — 517 башҡорт һәм 250 типтәр; 1912 йылда — 536 башҡорт йәшәй.
# Лабытнанги

Лабытнанги (хант. лапыт нангк — «ете ҡарағас», рус. Лабытнанги) — Рәсәй Федерацияһының Ямал-Ненец автономиялы округында урынлашҡан ҡала.
Халҡы — 26 549 кеше (2015).

# Лабытнанги
## Атамаһы

Ҡала ханттарҙың Лабытнанг тирмәләре тип аталған ауылынан барлыҡҡа килгән. Ҡаланың исеме хант телендәге лапыт («ете») һәм нангк («ҡарағас») тигән һүҙҙәрҙән килеп сыҡҡан.

# Лабытнанги
## Географияһы

Ҡала Обь йылғаһының түбәнге ағымында Вылпосл ҡылымығы ярында урынлашҡан. Поляр Урал һәм Көнбайыш Себер тигеҙлеге тоташҡан урындағы убалы-ҡырлалы төбәк. Төньяҡ поляр түңәрәктән төньяҡтараҡ булғанлыҡтан, Лабытнанги урыны менән һаҙлыҡлы матур урман тундраһы менән уратып алынған.

# Лабытнанги
## Тарихы

Лабытнанги ауылы беренсе тапҡыр 1868 йылда телгә алына. XIX быуат башында Выл-Посл йылғаһы ярында ханттар торамаһы булараҡ барлыҡҡа килә.
1975 йылдың 5 авгусында ҡасаба округ әһәмиәтендәге ҡала итеп үҙгәртелә.

# Лабытнанги
## Халҡы

2020 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 2021 йылдың 1 октябренә халыҡ һаны буйынса ҡала Рәсәй Федерацияһының 1117[28]ҡалаһынан 564-се урында ине [29].
2016 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халҡы буйынса ҡала 558 Рәсәй Федерацияһының 1112 ҡалаһы араһында 375-се урында була

# Лабытнанги
## Климаты

Ҡала Субарктик бүлкәттең айырым климат зонаһында урынлашҡан . Климаты — уртаса һалҡын, яуым-төшөм йыл дауамында күп. Уртаса йыллыҡ температура — 6,1 °C тәшкил итә. Иң йылы июль айының уртаса температураһы — +14,8 °C, иң һалҡын ай — ғинуарҙа уртаса температура — 23,9 °C. Температураның абсолют минимумы −54°С, абсолют максимум — +31°С.

# Лабытнанги
## Ҡаланың почетлы граждандары

* Әхәтова Альбина Хәмит ҡыҙы — рәсәй биатлонсыһы, 2006 йылда олимпия чемпионы, 4 тапҡыр донъя чемпионы, Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры, Лабытнанги ҡалаһының почетлы гражданы (2006).
* Әхәтов Хәмит Фәйзрахман улы — саңғы дисциплиналары буйынса совет һәм рәсәй тренеры, Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры, Лабытнанги ҡалаһының почетлы гражданы (2000).
# Крутишка (Иҫәт ҡушылдығы)

Крутишка — Рәсәйҙәге йылға. Ҡурған өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иҫәт йылғаһының уң ярына тамағынан 339 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Крутишка (Иҫәт ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иҫәт йылғаһы Теча йылғаһы менән ҡушылған урынған тамағына тиклем, Мейәс йылғаһын индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501112111200003262
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200326
* Бассейн коды — 14.01.05.011
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Гроспёсна

Гроспёсна (нем. Gro?posna) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 5430 кеше йәшәй. Майҙаны — 41,41 км². Диңгеҙ кимәленән 150 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 4463 һәм автомобиль коды L.
# Уртакүл ауыл Советы (Бүздәк районы)

Уртакүл ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Бүздәк районындағы муниципаль берәмек
Административ үҙәге — Уртакүл ауылы.

# Уртакүл ауыл Советы (Бүздәк районы)
## Тарихы

Уртакүл ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Бүздәк районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә
# Лондон (ҡунаҡхана, Таганрог)

Лондон — Таганрог ҡалаһындағы ҡунаҡхана, XIX быуат аҙағында эшләй башлаған.

# Лондон (ҡунаҡхана, Таганрог)
## Тарихы

1862 йылда, Петр урамындағы 21-се яңы төҙөлгән йорттоң икенсе ҡатында, эшҡыуар Василий Боровой «Лондон» ҡунаҡханаһын аса. Быны 1873 йылғы «Аҙау яны календары» буклетында урынлаштырылған реклама иғланы раҫлай: «Таганрог ҡалаһының Оло урамындағы Кобылин йортонда В. А. Боровой номерҙары менән „Лондон“ ҡунаҡханаһы. 1862 йылдан алып эшләй».
Икенсе ҡаттағы тәҙрә уйымдары өҫтөндә ҙур реклама иғлан эленеп тора: «„Лондон“ ҡунаҡханаһы». Ҡунаҡханаға уң яҡтағы бер ҡатлы төкәтмә аша инеп була, уның өҫтөндә Таганрог өсөн типик булған веранда урынлашҡан була. Һуңыраҡ бинаның фасады үҙгәрә.
1902 йылда ҡунаҡхананың хужаһы алмашына. Николай Артёмович Тер-Арутюнов бинаны ҡуртымға ала, планлаштырыуҙы камиллаштыра. Николай Артемовичтың финанс хәле насарайғас, ҡунаҡхана К. Л. Гавриленкоға һатыла, ул 1914 йылда ҡунаҡхана исемен «Метрополь» тип үҙгәртә. Яңы иҡтисад сәйәсәте осоронда, 1925 йылдың 5 июлендә, ҡунаҡхана янында ул клуб-казино ойоштора. Көн һайын киске сәғәт 8-ҙән һуң унда лото уйындары үтә. 1930 йылда инде ҡунаҡхана ишеге өҫтөндә «Үҙәк ҡунаҡхана» тигән яҙыулы табличка эленеп тора. Артабан Бөйөк Ватан һуғышы тамамланыуға бинаны НКВД идаралығы биләй, ә 1957 йылда унда тағы «Центральная» ҡунаҡханаһы урынлаша.
Ҡунаҡхана тарихының альтернатив версияһын яҙыусының ағаһы Александр Чехов һөйләй. «Осраҡлы турист яҙмаларында» ул «Лондон» ҡунаҡханаһы тураһында телгә ала, әммә даими рәүештә «шикелле» тигән һүҙ өҫтәй. Артабанғы мәҡәләләрҙең авторҙары был һүҙгә иғтибар итмәйенсә, унда килтерелгән фаразды тараталар. Петр урамындағы 21-се йорт (Ленин урамы, 49) В. Третьяков милегендә булмай һәм бер ваҡытта ла уның бинаһында «Лондон» ҡунаҡханаһы урынлашмаған. Шулай уҡ «Лондон» ҡунаҡханаһы ағалы-ҡустылы Багдасаровтар милке булған һәм 1898 йылда эшләй башлаған тигән раҫлау ҙа дөрөҫ түгел. Тик Григорий һәм Мелкон Багдасаровтар «Лондон» ҡунаҡханаһы янында аш бүлмәһе менән буфет тотҡандар тигән мәғлүмәт кенә дөрөҫ.
# Эйбза

Эйбза (Азипс, Зыбза) — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сухая Аушедз йылғаһының уйһыу яры ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Эйбза
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Крюковск гидроузеле һыу объекттары. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06020001812108100005755
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108100575
* Бассейн коды — 06.02.00.018
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Лозова (Ючка ҡушылдығы)

Лозова — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ючка йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Лозова (Ючка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100112103000005382
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000538
* Бассейн коды — 03.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Эрнё Рубик

Э́рнё Ру́бик (Эрно Рубик ; {{Hungarianname|мадьярса Rubik Ernő, 13 июль 1944 йыл) — венгр уйлап табыусыһы, скульптор һәм архитектура профессоры. Күләмле башватҡыстары һәм уйынсыҡтары менән бөтә донъяға билдәле, Рубик шаҡмағы ла (1974) шулар иҫәбенә инә.

# Эрнё Рубик
## Биографияһы

Будапештта Икенсе бөтә донъя һуғышы барғанда тыуа. Атаһы — Эстергомдағы заводта авиаинженер, әсәһе шағир була. 1967 йылда Будапешт технология һәм иҡтисад университетының инженерлыҡ факультетын төҙөүсе инженер специальносы буйынса тамамлай, уҡыуын аспирантурала скульпторлыҡ һәм интерьер дизайнеры йүнәлешендә дауам итә. 1971—1975 йылдарҙа архитектор була, шунан ҡабат академияға ҡайта һәм доцент званиеһы ала.
1980-се йылдар башында уйындар һәм башватҡыстар журналының мөхәррире булып китә. 1983 йылда үҙенең мебель дизайны һәм башватҡыстар эшләү буйынса (мадьярса Rubik Stúdió) студияһын аса. 1987 йылда профессор дәрәжәһе ала, 1990 йылда Янош Гинстлер менән бергә венгр техник академияһын (мадьярса Magyar Mérnöki Akadémia) нигеҙләй һәм 1996 йылға тиклем уның президенты була. Академияла айырыуса һәләтле йәш уйлап табыусыларға ярҙам итеү өсөн халыҡ-ара Рубик фонды ойошторола.
Әлеге ваҡытта Эрнё Рубик видеоуйындар эшләүҙә ҡатнаша, архитектура буйынса мәҡәләләр яҙа һәм Рубик студияһына етәкселек итә. Венгрия Халыҡ Республикаһының Дәүләт премияһы (1983), Дэннис Габор исемендәге (1995) һәм Кошут (2007) премиялары менән билдәләнә.
# Маркевич-Евтушевский йорто (Таганрог)

Маркевич — Евтушевский йорто — Ростов өлкәһенең Таганрог ҡалаһында, Антон Глушко тыҡырығы, 40 адресы буйынса XIX быуаттың беренсе сирегендә төҙөлгән урындағы әһәмиткә эйә һәйкәл. Был бер ҡатлы, биш тәҙрәле йорт, кәрнизе буйылап тештәр эшләнгән.

# Маркевич-Евтушевский йорто (Таганрог)
## Тарихы

Һуңынан Таганрог ҡалаһының тарихи һәйкәле булып киткән йорт XIX быуаттың беренсе сирегендә төҙөлә. Ул урындағы сауҙагәр А. Н. Камбуровтың милке була, һуңынан инде Таганрог ҡала башлығы канцелярияһы чиновнигы Маркевич-Евтушевскийға һатыла һәм ул хужа була. Тарихи сығанаҡтарҙа йорт хужаһының инициалдары ныҡ айырыла.
Туйҙан һуң, чиновник йәмәғәтенең йортона йәшәргә күсә, А. Глушко тыҡырығы, 40 адресындағы күсемһеҙ милекте ҡуртымға бирергә ҡарар итә. Йорттоң бер вариҫы Маркевич-Евтушевскийҙың ҡыҙы Людмила Павловна була. Ул М. Е. Чеховтың — ҡатыны, Антон Павлович Чеховтың әбеһе була. Йортто ҡуртымға алыусылар араһында П. Е. Чеховтың да ғаиләһе булаң һәм тап бына ошо йортта Иван Чехов донъяға килә. Ғаиләләр үҙ-ара йылы мөнәсәбәттәр һаҡлай, хатта йылдар уҙғас та Антон Чехов Маркевич-Евтушевкий менән аралашыуын дауам итә. Чеховтар ғаиләһе был йортта 1861—1862 йылдарҙа йәшәй. XXI быуатта был торлаҡ йорт 1992 йылдан алып, урындағы әһәмиәткә эйә тарихи һәйкәл булараҡ, дәүләт тарафынан һаҡлана.
# Янбаева Гөлфиә Гәрәй ҡыҙы

Янбаева Гөлфиә Гәрәй ҡыҙы (16 октябрь 1953 йыл) — башҡорт журналисы һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1981 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997). Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге (2006) һәм Рәми Ғарипов исемендәге (2012) премиялар лауреаты. Бөтә донъя башҡорттары (III, IV) Ҡоролтайы (Конгресы) делегаты, башҡарма комитеты кәңәшмәһе ағзаһы һәм башҡарма комитет рәйесе урынбаҫары булды. 2019 йылдан Өфө башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты рәйесе. Халыҡтар дуҫлығы (2023) һәм Салауат Юлаев (2019) ордендары кавалеры.
Республика баш ҡалаһында башҡорт телендә баҫтырылған «Киске Өфө» ижтимағи-сәйәси-мәҙәни гәзитенә нигеҙ һалыусы (2002) һәм баҫманың баш мөхәррире (2002 йылдың ноябрь айынан).

# Янбаева Гөлфиә Гәрәй ҡыҙы
## Биографияһы

Гөлфиә Гәрәй ҡыҙы Янбаева Башҡорт АССР-ының Маҡар районы Маҡар районы Ҡанаҡай ауылында 1953 йылдың 16 октябрендә тыуған.
1977 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлай.
1976 йылдан «Башҡортостан ҡыҙы» журналында эшләй башлай. 1980 йылдан «Совет Башҡортостаны» гәзите хеҙмәткәре, 1995—1998 йылдарҙа һәм 2002 йылдың февраленән октябренә тиклем «Башҡортостан» гәзитенең бүлек мөдире булып эшләй.
2002 йылдың ноябрь айынан баш ҡаланың башҡорт телендә сыҡҡан «Киске Өфө» гәзитенең баш мөхәррире.

# Янбаева Гөлфиә Гәрәй ҡыҙы
## Йәмәғәт эшмәкәрлеге

* Бөтә донъя башҡорттары Ҡоролтайы (Конгрессы) башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары
* Республика «Ағинәй» ҡоро етәксеһе.
* 20198 йылдың 14 майынан Өфө ҡалаһы башҡорттары ҡоролтайының башҡарма комитет рәйесе.

# Янбаева Гөлфиә Гәрәй ҡыҙы
## Ижади эшмәкәрлеге

Гөлфиә Янбаева «Йөрәккә уйылған ғәм» исемле китап авторы. Был китап 2006 йылда баҫылап сыҡҡан һәм шул уҡ йылда Башҡортостан Республикаһының Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһына лайыҡ булған.

# Янбаева Гөлфиә Гәрәй ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Халыҡтар дуҫлығы ордены (2023)
* Салауат Юлаев ордены (2019)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997)
* Башҡортостан Республикаһы хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы (2006)
* Рәми Ғарипов исемендәге премия.
* «Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәт өсөн» отличие билдәһе (2012)
# Әтәс (Татарстан)

Әтәс — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районындағы ауыл. Әтәс ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

# Әтәс (Татарстан)
## География

Шәбеҙ йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 36 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Әтәс (Татарстан)
## Тарих

Әтәс — байлар ырыуы башҡорттарының ауылы. XVII быуатта нигеҙләнгән. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Байлар улусы Ҡалмаш түбәһенә ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Семиостровная улусы составына керә.
ХХ быуат башында мәсет (1831 йылдан билдәле), тирмән, хужалыҡ магазины, бакалея кибете теркәлгән.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составына керә.

# Әтәс (Татарстан)
## Халҡы

1795 йылда ир енесле 208 башҡорт; 1816 йылда — 285 башҡорт; 1834 йылда — 400 башҡорт; 1848 йылда — 442 башҡорт; 1870 йылда — 609 башҡорт; 1902 йылда — 339 башҡорт (ир затлы) йәшәй.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1859 | 1897 | 1906 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2000 |
| 560 | 565 | 644 | 527 | 441 | 395 | 259 | 251 | 259 | 248 | 198 | 210 |

# Әтәс (Татарстан)
## Инфраструктура

Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
# Канадейка

Канадейка — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сызранка йылғаһының уң ярына тамағынан 98 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 57 км.

# Канадейка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сызранка йылғаһы, инештән Сызрань ҡалаһына (ҡаланан юғарыраҡ) тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001312112100008977
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100897
* Бассейн коды — 11.01.00.013
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Энтль-Вонтэр-Еган

Энтль-Вонтэр-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вонтэр-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Энтль-Вонтэр-Еган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200040456
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204045
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Маршановка

Маршановка (рус. Маршановка) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 76 кеше. Почта индексы — 453162, ОКАТО коды — 80249880004.

# Маршановка
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Стәрлетамаҡ): 16 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Рязановка): 4 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Стәрлетамаҡ): 16 км
# Дзоля-Шор

Дзоля-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Янгарей йылғаһының һул ярына тамағынан 96 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Дзоля-Шор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000088447
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008844
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Бутовка (Баскаковка ҡушылдығы)

Бутовка — Рәсәй йылғаһы. Смоленск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Баскаковка йылғаһының һул ярына тамағынан 7,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Бутовка (Баскаковка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010100412110000020668
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002066
* Бассейн коды — 09.01.01.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Полынья (йылға)

Полынья — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Пелым йылғаһының һул ярына тамағынан 189 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Полынья (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200012397
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201239
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Класс (биология)

Класс (лат. classis) — фәнни классификацияла биологик төрҙәрҙең иерархик дәрәжәһе. Иерерхик системала класс категорияһы типтан түбән, отрядтан юғары тора. Ботаникала бүлектән түбән һәм тәртиптән юғары тора.
Миҫал:
* Кәбеҫтә күбәләге (Pieris brassicae) бөжәктәр (Insecta) класына инә.
* Япон пиерисы үҫемлеге (Пиерис японский , Pieris japonica) ике өлөшлөләр (Magnoliopsida) класына инә.
Ҡайһы ваҡыт кластан яһалған рангтар ҡулланалар:
* Супер-класс (лат. superclassis) — кластан юғары ранг,
* Суб-класс (лат. subclassis) — кластан түбән ранг,
* инфра-класс (лат. infraclassis) — суб-кластан түбән ранг.
* парв-класс (лат. Parvclass) — ?.
# Дәүләтшина Шәүрә Сәхәүетдин ҡыҙы

Дәүләтшина Шәүрә Сәхәүетдин ҡыҙы (5 апрель 1946 йыл — 23 ғинуар 2006 йыл) — рәссам. Мәскәү туҡыу институтын тамамлаған (1971). Мәскәү рәссам-графиктар комитеты ағзаһы (1974), Рус рәссамдары ассоциацияһы (1989, Париж), Рәсәй Федерацияһы Рәссамдар союзы (1995) ағзаһы.

# Дәүләтшина Шәүрә Сәхәүетдин ҡыҙы
## Биографияһы

Шәүрә Сәхәүетдин ҡыҙы Дәүләтшина 1946 йылдың 5 апрелендә Өфө ҡалаһында тыуған. 1971 йылда Мәскәү туҡыу институтын тамамлаған. Өфөнөң башҡорт ҡыҙы Шәүрә Дәүләтшина 60-сы йылдар аҙағында уҡ, Мәскәү туҡыу институты студенты сағында, Мәскәүҙең сәнғәт һәм интеллектуаль мөхитенә инеп китә. 1974 йылдан алып 1980 йылға тиклем ул Мәскәүҙә И. Э. Грабарь исемендәге Бөтә Рәсәй сәнғәт фәнни-реставрацион Үҙәктә рәссам-реставрациялаусы булып эшләй. 1982—1984 йылдарҙа Мәскәү туҡыу институтында уҡыта. Мәскәү рәссам-графиктар комитеты ағзаһы (1974), Рус рәссамдары ассоциацияһы (1989, Париж), Рәсәй Федерацияһы Рәссамдар союзы (1995) ағзаһы.

# Дәүләтшина Шәүрә Сәхәүетдин ҡыҙы
## Ижады

Шәүрә Сәхәүетдин ҡыҙының ижади үҫешендә уҡытыусыһы Владимир Яковлев ҙур роль уйнай. Дәүләтшина Шәүрә Сәхәүетдин ҡыҙы станокта башҡарылған рәсем һәм биҙәү-ҡулланма сәнғәте өлкәләрендә эшләй. Рәссамдың, нигеҙҙә, абстракт композицияларҙан торған һынлы сәнғәт әҫәрҙәре хәҙерге замандың әхлаҡ проблемаларына ҡарата уның мөнәсәбәтен сағылдыра. Улар төҫтәр активлығы, формаларҙың көсөргәнешле пластикаһы менән айырылып тора: «Минең тормошом» (1997), «Карнавал» (1998), «Алдан иҫкәртеү» (2000). Шәүрә Сәхәүетдин ҡыҙының батик техникаһында башҡарылған эштәренә боролмалы һыҙыҡ һәм таптарҙың берләшеүенән хасил булған нескә һыҙатланыш, нәфис колорит хас. Портрет әҫәрҙәрендә йыш ҡына тәрән трагизм һыҙаттарына эйә үтә тәьҫирле образдар һүрәтләнә: «Мәскәү берәҙәге (А. Васильев портреты)» (1990), «Рәссам В. Яковлев портреты» (1992). 1975 йылдан алып күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. Шәхси күргәҙмәләре: Мәскәү (1986, 1989, 1992, 1995, 2001), Париж (1989), Вюрцбург ҡалаһы (Германия, 1993), Өфө (2001). Шәүрә Дәүләтшинаның эштәре Рәсәйҙә һәм АҠШ, Германия, Франция, Швеция, Италия, Испания, Швейцарияла галереяларҙа, шәхси йыйылмаларҙа һаҡлана.