yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Бодли китапханаһы

Бодли китапханаһы[сн 1], (ингл. Bodleian Library) — Оксфорд университеты китапханаһы. Китапхана Ватикан китапханаһынан — Европалағы иң боронғо тип һаналыуға хоҡуҡ, Британия китапханаһынан Бөйөк Британиялағы иң ҙур китап йыйылмаһы тигән титулды тартып алыуға дәғүә итә.

# Бодли китапханаһы
## Тарихы

Китап йорто тарихы XIV быуатта Вустер епискобы Уильям Кобен (вафаты — 1327 йыл) васыяты буйынса нигеҙләнгән Оксфорд ҡалаһындағы китапхананан башлана. Күп булмаған сынйырлы китаптар тупланмаһы Хай-стритта Оксфорд университеты сиркәүенең төньяҡҡа ҡараған өлөшө өҫтөндә урынлаштырылған була.
1410 йылда китапхана университет ҡарамағына күсә, артабан Глостер герцогы Хамфри уны киңәйтеүҙе хәстәрләй. Уның тырышлығы менән китапхана 1450 йылда яңы ҙур биналарға күсә, ул биналар бөгөн дә бар. Беренсе Тюдорҙар осоронда университет хәйерселеккә төшә, Эдуард VI уның китап тупланмаларын туҙҙыра, хатта китап шкафтары ла һатыла.
1602 йылда Томас Бодли китапхананы тергеҙә, уны яңы биналар менән тәьмин итә. Ул китапханаға үҙенең китаптар йыйылмаһын тапшыра, Төркиәнән, Ҡытайҙан китаптар ҡайтартыуҙы хәстәрләй. Киләһе быуаттарҙа тағы бер нисә бина төҙөлә, улар араһында — британ палладиолығы шедевры булған Радклиф ротондаһы (1737—1769).
1610 йылдан (рәсми — 1662 йылдан) китапхана илдә нәшер ителгән бөтә баҫмаларҙың бер данаһын мотлаҡ алыу хоҡуғына эйә.
Китапхана манускриптары араһында Борис Годунов хакимлығы осорондағы рус ауыҙ-тел фольклоры ҡомартҡылары тупланмаһы бар.
# Визинга (Түбәнге Пузла ҡушылдығы)

Визинга — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Түбенге Пузла йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Визинга (Түбәнге Пузла ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000043216
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004321
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Гюбс

Гюбс (нем. Gübs) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 353 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,57 км². Диңгеҙ кимәленән 44 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39175 һәм автомобиль коды — JL.
# Ненюшка

Ненюшка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кокшеньга йылғаһының һул ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.

# Ненюшка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000031407
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003140
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Залазъель

Залазъёль — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Роговая йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Залазъель
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000068163
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006816
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сәғитов Вәлиәхмәт Тимербай улы

Сәғитов Вәлиәхмәт Тимербай улы (1919 йыл — 1945 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугир. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының миномет батареяһында мина килтереп йөрөүсеһе, гвардия ҡыҙылармеецы. 1945 йылдың февралендә яуҙа хәбәрһеҙ юғала.

# Сәғитов Вәлиәхмәт Тимербай улы
## Биографияһы

Вәлиәхмәт Тимербай улы Сәғитов 1919 йылда хәҙерге Башҡортостандың Стәрлебаш районында тыуа. 1940 йылда Стәрлебаш район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 58-се гвардия кавалерия полкының миномет батареяһында мина килтереп йөрөүсе булып хеҙмәт итә. «Батырлыҡ өсөн» миҙалына тәҡдим ителгән батырлығы тураһында тасуирламаһында былай тип яҙыла:
* «Сәғитов Вәлиәхмәт Тимербай улы 1944 йылдың 23 июлендә Новоселки ауылы өсөн барған һуғышта дошмандың көслө уты аҫтында үҙенең расчетына миналар ташыны. 1944 йылдың 25 июлендә бер дошман һалдатын әсирлеккә алды»
. Сәғитов Вәлиәхмәт Тимербай улы 1945 йылдың февралендә яуҙа хәбәрһеҙ юғала.

# Сәғитов Вәлиәхмәт Тимербай улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1944).
# Кинйәбулатов

* Кинйәбулатов Уран Кәрим улы — башҡорт шағиры. Билдәле шағирә Кәтибә Кинйәбулатованың бер туған ҡустыһы. Бик күп йырҙар авторы.
* Кинйәбулатов Ирек Лотфый улы — башҡорт шағиры һәм яҙыусыһы, журналист һәм публицист, Ҡырмыҫҡалы районының почётлы гражданы.
* Кинйәбулатова Кәтибә Кәрим ҡыҙы — башҡорт балалар шағиры.
* Кинйәбулатов Хәйретдин Бәҙретдин улы — тарих фәндәре кандидаты, Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының (СДПИ) тәүге ректоры (1950—1956),
* Кинйәбулатов Ғәзий Ғиҙиәт улы — публицист, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
* Кинйәбулатов Ҡәҙир — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, Ленин ордены кавалеры (1941).
# Сәйетгәрәев Хәтмулла Солтан улы

Сәйетгәрәев Хәтмулла Солтан улы (1917 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.

# Сәйетгәрәев Хәтмулла Солтан улы
## Биографияһы

Сәйетгәрәев Хәтмулла Солтан улы 1917 йылда Башҡорт АССР-ы Саҡмағош районының Иҫке Ихсан ауылында тыуа. 1941 йылдың ноябрендә Өфө ҡалаһының Жданов ҡала хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 21-се айырым гвардия химик һаҡлау взводында химик-разведчик булып хеҙмәт итә. Ҡыҙыл Йондоҙ орденына тәҡдим ителгән батырлыҡтары тураһында тасуирламала Сәйетгәрәев Хәтмулла Солтан улы тураһында былай тип яҙыла:
* }«Иптәш Сәйетгәрәев Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында 1942 йылдан ҡатнаша. 1943 йылдың ғинуарында Чернышев районында Обливская станцияһы янындағы һуғыштарҙа ҡатнашып, ҡаты яралана.
* 1945 йылдың 27 ғинуарында Бранденбург янында Горцер урманы районында немец ғәскәрҙәренән тороп ҡалған төркөмдәрҙе эҙләү буйынса танк десантында ҡатнаша. Иптәш Сәйетгәрәев алға ҡыйыу хәрәкәт итә һәм автомат уты менән танктарға юл асып бара. Бында ул дүрт немец һалдатын әсирлеккә ала.
* 1945 йылдың 28 апрелендә Бранденбург районында йылғаның көнсығыш ярында тупланған немец ғәскәрҙәрен юҡҡа сығарыу буйынса танк десантында ҡатнаша. Иптәш Сәйетгәрәев яугирҙәр төркөмө башында тотҡондар лагерына килә һәм, немецтарҙың ҡасып китеүенән файҙаланып, тотҡондарҙы азат итә».

# Сәйетгәрәев Хәтмулла Солтан улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1945)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1943)
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы (1945)
* «Берлинды алған өсөн» миҙалы (1945)
* «Варшаваны азат иткәне өсөн» миҙалы (1945)
# Әкрәм Бейеш

Бейешев Әкрәм Ғибаҙулла улы (16 апрель 1926 йыл — 2 октябрь 2003 йыл) — ғалим-тел белгесе. 1957—1986 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының ғилми хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1970 йылдан башҡорт теленең аңлатмалы һүҙлеге секторы мөдире. Филология фәндәре кандидаты (1964). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998). Зәйнәб Биишева исемендәге премия лауреаты (2017, үлгәндән һуң).

# Әкрәм Бейеш
## Биографияһы

Әкрәм Ғибаҙулла улы Бейешев 1926 йылдың 16 апрелендә Башҡорт АССР-ының Йылайыр кантоны Бөрйән-Ҡыпсаҡ олосо Туйөмбәт ауылында тыуған.
1956 йылда Мәскәү дәүләт университетының филология факультетын тамамлап, Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтына эшкә килә. 1958−1961 йылдарҙа СССР Фәндәр Академияһы Тел институтының аспирантураһында уҡый. «Первичные долгие гласные в тюркских языках» тигән китап сығара (1963) һәм шуны кандидатлыҡ диссертацияһы итеп яҡлай.
Ул бөтә ғүмерен тел ғилеменә арнай, башҡорт теленең аңлатмалы һүҙлеген төҙөүҙә ҡатнаша. Һүҙлек төркөмөнөң етәксеһе булып, һүҙ байлығын йыйыу эшен ойоштора, һүҙлектең ғилми нигеҙен, тоҙолөш принциптарын эшләп, төҙөүселәр тапшырған ҡулъяҙмаларҙы өр-яңынан ҡарап, йүнәтеп бара. «Башҡорт теленең һүҙлеге» тигән исем менән 1993 йылда донъя күргән ике томлы оло һүҙлек Әкрәм Бейештең төп хеҙмәте булып тора. Шунан тыш, ул башҡорт теленең яңы орфографияһын эшләп ғәмәлгә индерә, төрки тел ғилеме буйынса байтаҡ мәҡәлә сығара. «Башҡорт халҡының тарихы һәм азатлыҡ көрәше» (1993), «Нация и национальная политика» (1995) тигән китаптар яҙып баҫтыра. «Эйек бөрйәндәре һәм Туйөмбәт менән Ҡотлембәт» тигән тарихи китап яҙа, гәзит-журналда милли мәсьәләгә арналған мәҡәләләр менән сығыш яһай. «Тел хикмәттәре» тигән китап — уның һуңғы осорҙа яҙған эштәренең береһе.

# Әкрәм Бейеш
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998)
# Фәсеһ мәсете

Фәсеһ мәсете (ғәр. مسجد الفسح‎) йәки Өхүд мәсете (ғәр. مسجد أحد‎; рус. Мечеть Фасх) — Сәғүд Ғәрәбстанының Мәҙинә ҡалаһында Өхүд тауы итәгендә урынлашҡан бәләкәй мәсет.

# Фәсеһ мәсете
## Тарихы

Өхүд һуғышынан һуң Мөхәммәт Пәйғәмбәр (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) Өйлә намаҙын ошо мәсеттә уҡыған тигән ҡайһы бер мәғлүмәттәр бар.
Элекке бина емерелгән, көнсығыш, көнбайыш һәм көньяҡ диуарҙарының бер нисә харабаһы ғына ҡалған, михраб әле лә күренеп тора. Бина хәҙер һаҡланыу маҡсатында тимер ҡойма менән уратып алынған.

# Фәсеһ мәсете
## Тарихы
### Урынлашыуы

Мәсет Ән-Нәбәүи мәсетенән 4,5 км алыҫлыҡта урынлашҡан
# Барская

Барская — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Кинель йылғаһының һул ярына тамағынан 151 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Барская
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Кинель башынан тамағына тиклем, Кутулук йылғаһы башынан Кутулук һыуһаҡлағысына тиклем ]. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000812112100008289
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100828
* Бассейн коды — 11.01.00.008
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Е. Я. Костиндың табыш йорто

Сауҙагәр Костиндың табыш йорто — Дондағы Ростовтың Суворов урамы, 29/37 адресы буйынса урынлашҡан йорт. XIX быуат аҙағында — XX быуат башында был йорт сауҙагәрҙәр Костин Ефим Яковлевич милегендә була. Йорт монументаль сәнғәт, төбәк әһәмиәтендәге тарих һәм архитектура ҡомартҡылары исемлегенә инә.

# Е. Я. Костиндың табыш йорто
## Тарихы

Йорт XIX быуат аҙағында төҙөлгән. 1917 йылға тиклем Кесе Баҡса, 37/35 адресы буйынса урынлашҡан була. Табыш йортонан башҡа сауҙагәр милегендә май һығыу заводы була. Ул йортҡа үҙе хужа булған, ә производство урынлашҡан биналар ҡатыны Домна Ивановна Костина менән уртаҡ милектә була. Ғаиләнең өс улы булған: Василий Костин магазин хужаһы була, унда перәник менән сауҙа ителә, Степан май һығыу заводы менән идара итә, ә Филипп ҡаланың беренсе полиция участкаһында канцелярия хеҙмәткәре була. Сауҙагәр Костин Ефим Яковлевичтың табыш йорто, Ростов өлкәһе хакимиәтенең 1998 йылдың 9 октябрендәге 411-се ҡарарына 1-се Өҫтәмәгә ярашлы, төбәк әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы тип билдәләнә һәм закон менән һаҡлана.

# Е. Я. Костиндың табыш йорто
## Һүрәтләнеш

Йорт дүрт ҡатлы. Беҙҙең көндәргә тиклем яҡшы һаҡланған. XXI быуатта реставрация эштәре ойошторола, йорттоң фасады күренеше үҙгәртелә һәм яҡшыртыла, бының өсөн кирбес һәм башҡа материалдар ҡулланыла.
# Хальзовка

Хальзовка — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волга (старица) йылғаһының уң ярына тамағынан 2239 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 2,6 км.

# Хальзовка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Түбәнге Новгород ГЭС-ынан Ока йылғаһының тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300512110000017510
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001751
* Бассейн коды — 08.01.03.005
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Живановичтар ғаиләһенең умартасылыҡ музейы

Живановичтар ғаиләһенең умартасылыҡ музейы (сер. Музеј Живановић пчеларство породица) . серб ҡалаһы Сремски-Карловцила урынлашҡан. 1968 йылда Сербияла хәҙерге умартасылыҡтың пионеры һәм философ Йован Живановичтың ейәне Боривой Живанович тарафынан нигеҙ һалына.

# Живановичтар ғаиләһенең умартасылыҡ музейы
## Тасуирламаһы

Музейҙа бөтә тарих дауамында кеше менән бал ҡорттарының үҙ-ара бәйләнешенә ҡағылышлы әйберҙәр тупланған. Бында 200-ҙән ашыу боронғо умарталар һәм ҡортсолоҡ һәм уның продукттарын етештереү өсөн төрлө кәрәк-яраҡтар бар ҡайһы берҙәренә уларҙың йөҙ йыл ярым самаһы. Шулай уҡ бал ҡорттарының төрлө тоҡомдары тураһында мәғлүмәттәр, Йован Живановичтың фәлсәфәүи эштәре, Живановичтар династияһының фотоһүрәттәре, музейға тапшырылған бүләктәр һәм дипломдар менән танышырға мөмкин. Айырыусы һиҙелерлек экспонат булып Раванница сиркәүе формаһындағы 1880 йылғы умарта тора.
Живановичтар династияһы Сербияла боронғо шарап етештереүсе хужалар булараҡ, залдарҙағы бер экспозиция шарап яһауға арналған.
2015 йылда умартасылыҡ музейы профессор Йован Живанович исемендәге премия булдыра, ул серб халҡының мәҙәниәте, ғөрөф-ғәҙәттәре һәм халыҡ йолалары тураһында мәғлүмәттәрҙе таратыусы журналистарға тапшырыла.

# Живановичтар ғаиләһенең умартасылыҡ музейы
## Галереяһы

* Живановичтар ғаиләһенең умартасылыҡ музейы экспонаттары
# Алатау (саңғы-биатлон стадионы)

«Алатау» — Алматы өлкәһендә Алматынан алыҫ түгел ерҙә урынлашҡан 2011 йылда төҙөлгән Ҡышҡы Азия уйындары өсөн саңғы-биатлон комплексы. Комплекста биатлон, саңғыла уҙышыу һәм саңғыла ориентирлашыу буйынса ярыштар үткәрелә.

# Алатау (саңғы-биатлон стадионы)
## Комплекс тасуирламаһы

Саңғы-биатлон комплексы Алматы өлкәһенең Талғар районы Һалдат тарлауығында диңгеҙ кимәленән 1460 м алып 1500 м бейеклектә урынлашҡан. Алматыға һәм аэропортҡа ҙур булмаған алыҫлыҡта ятыуы (35-40 км) тамашасыларға, ойоштороусылаға һәм спортсыларға ярыштар урынына еңел килеү мөмкинлеген тәьмин итә. Комплекстың дөйөм майҙаны 48 гектар тәшкил итә. Шулай уҡ бер нисә парковка майҙансығын, вертолет майҙансығын, трасса һүрәттәрен, атыш урынын һәм старт-финиш зонаһын үҙ эсенә ала. Стадионды планлаштырыу FIS, IBU спорт ойошмаларының халыҡ-ара стандарттары буйынса башҡарылған
Комплекс ҡунаҡхана һәм хеҙмәт комплексы менән тоташтырылған ирекле ике стадиондан тора. Һәр стадиондың һыйҙырышлылығы 3100 кеше тәшкил итә, шуларҙың 1800 ултырыу урыны һәм 1300 урынды баҫып тороу урыны
Саңғы трассаларының максималь оҙонлоғо 10 км тәшкил итә, айырым 5 километрлыҡ ике түңәрәктән тора (ҡыҙыл) + 5 км (күк). Биатлон трассаларының максималь оҙонлоғо — 4 километр. Трассаның дөйөм оҙонлоғо 14 км тәшкил итә

# Алатау (саңғы-биатлон стадионы)
## Ярыштар

Саңғы-биатлон комплексы саңғыла уҙышыу һәм биатлон ярыштары буйынса чемпионат һәм Ҡаҙағстан кубогына республика кимәлендә даими саңғы уҙыштары һәм биатлон буйынса ярыштар үткәрә .
Комплекс шулай уҡ халыҡ-ара ярыштарҙы ҡабул итә:
* 2011 — VII Ҡышҡы Азия уйындары
** биатлон
** саңғы ярыштары
** саңғы ориентирлашыуы
* 2014 — биатлон буйынса Азия чемпионаты
* 2017 — 28-се ҡышҡы Универсиада
** биатлон
** саңғы ярыштары
** саңғы икебәйгеһе (ярыштар шулай уҡ трамплиндар комплексында үтә)
# Ошторма

Ошторма — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының уң ярына тамағынан 101 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Ошторма
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300512111100040388
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111104038
* Бассейн коды — 10.01.03.005
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Кисьма (Улейма ҡушылдығы)

Кисьма — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Улейма йылғаһының уң ярына тамағынан 7,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Кисьма (Улейма ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Угличь ГЭС-ынан Рыбинск һыуһаҡлағысы башына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010100912110000004666
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000466
* Бассейн коды — 08.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Тамуҡ

Тамуҡ — йәһәннәм йорто. Кеше үлгәс, уның йәне йәшәй торған урындарҙың береһе. Ҡөрьәндә ул «ут», «ялҡын», «упҡын» кеүек синонимдар менән дә аңлатыла. Бәндәне төрлө яуызлыҡтарҙан тыйылып тороу өсөн ҡыямат көнө, сират күпере, ахрызаман алдынан Маһди килеү, тамуҡ һәм ожмах тураһындағы өйрәтеүҙәр бик ентекле эшләнгән.
Унда кергән кешеләр ут менән башҡа ғазаптар илә ғазаб ҡылынасаҡтар.
* Был ислам тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
# Наше время Межгорье (гәзит)

«Наше время Межгорье» («Беҙҙең заман Межгорье») — ижтимағи-сәйәси гәзит. Ойоштороусыһы — Межгорье ябыҡ административ-территориаль берәмеге хакимиәте (2001). 2001 йылдың декабренән алып Межгорье ҡалаһында аҙнаһына 1 тапҡыр урыҫ телендә сыға.
* Был гәзит тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
# Шыл-Тарлыҡ

Шыл-Тарлыҡ — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Миәкә йылғаһының һул ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Шыл-Тарлыҡ
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201312111100024755
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102475
* Бассейн коды — 10.01.02.013
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Себын

Себын — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Омын йылғаһының һул ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.

# Себын
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000022422
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002242
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сусла (Порозовица ҡушылдығы)

Сусла — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Порозовица йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Сусла (Порозовица ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100112103000005146
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000514
* Бассейн коды — 03.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Алтынбай Хоҙайшөкөров

Алтынбай Хоҙайшөкөров (1776—1852) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.

# Алтынбай Хоҙайшөкөров
## Биографияһы

Алтынбай Хоҙайшөкөров Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районы) Аҡназар ауылында тыуған.
1794 йылдың 10 майынан казак булып хеҙмәт итә. 1803 йылдың 10 майында зауряд-сотник званиеһын ала.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 7-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 7-се Башҡорт атлы полкы Яңы Воздвиженка ҡәлғәһендә 9-сы кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 12 октябрендә Һамар аша Түбәнге Новгородҡа бара. 1813 йылда 7-се полк Данциг (Гданьск) ҡалаһын блокадалауҙа ҡатнаша һәм ҡәлғә бирелгәнсе уның составында һуғыша. 1814 йылдың 2 мартында 7-се Башҡорт полкы Рейнға йүнәлә һәм Кёльн ҡалаһына килеп еткәс һуғыштың тамамланыуы тураһында хәбәр ала. 1814 йылдың декабрендә полк туған яғына юл тота.
1814 йылдың 5 декабрендә — поход старшинаһы, 1815 йылдың 30 авгусында хорунжий званиеларын ала. 1815 йылда шәхси дворян титулын ала.
1815—1831 йылдарҙа хәҙерге Һамар өлкәһенең Хәсән ауылында йәшәй. 1817—1831 йылдарҙа Оло һәм Кесе Үҙән, Сәҙе бассейндарында урынлашҡан 9-сы кантон 2-се отделениеһының йорт старшинаһы булып хеҙмәт итә.
1805 һәм 1820 йылдарҙа Ырымбур сик һыҙығында хеҙмәт итә.
1859 йылғы ревизия мәғлүмәттәре буйынса хәҙерге Ырымбур өлкәһе Гай районы Ялсыбай ауылында йәшәгән — бында уның улы Йәнмөхәмәт Алтынбаев теркәлгән (ул 1831 йылда Күстән ауылында йәшәгән).

# Алтынбай Хоҙайшөкөров
## Бүләктәре

* «1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры

# Алтынбай Хоҙайшөкөров
## Ғаиләһе

Ҡатыны — Һылыубикә
Улы — Йәнмөхәмәт Алтынбаев
# Төн күбәләктәре

Төн күбәләктәре, өкө күбәләктәр — ер йөҙөнөң бөтә өлөштәрендә йәшәй, күп төрҙәре ауыл хужалығына зарар килтерә торған, йыуан һәм йөнтәҫ төнгө күбәләктәр.
* Тизания агриппины (Thysania agrippina) — Ер йөҙөнләге иң эре төн күбәләге
* Diachrysa chrysalis