yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Аспад

Аспад — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы/ Хакас Республикаһы/ Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Белый Июс йылғаһының уң ярына тамағынан 134 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Аспад
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400112115200014104
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201410
* Бассейн коды — 13.01.04.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Тимерғәлиева Хәмдүнә Сәйетғәли ҡыҙы

Тимерғәлиева Хәмдүнә Сәйетғәли ҡыҙы (рус. Тимергалиева Хамдуна Саитгалиевна; 24 май 1949 йыл — 14 сентябрь 2020 йыл) — йырсы. Татарстан АССР-ының халыҡ (1991) һәм атҡаҙанған артисы (1987), Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2020).

# Тимерғәлиева Хәмдүнә Сәйетғәли ҡыҙы
## Биографияһы

Тимерғәлиева Хәмдүнә Сәйетғәли ҡыҙы 1949 йылдың 24 май Башҡорт АССР-ының Борай районы Ҡотлояр ауылында тыуа. Йәш сағында Өфө телефон станцияһында монтёр булып эшләй, художестволы үҙешмәкәрлектә йырлай. 1970 йылда Башҡорт мәҙәни-ағартыу училищеһын тамамлағандан һуң Яңауыл мәҙәниәт йортонда хор етәксеһе вазифанһын башҡара. 1976—1987 йылдарҙа Ҡазанда Ғабдулла Туҡай исемендәге Татар дәүләт филармонияһының эстрада бүлегендә солист-вокалист булып эшләй. Һуңынан «Салауат» йыр студияһы менән хеҙмәттәшлек итә, 2015 йылдан — филармония ҡарамағындағы «Илһамият» сәхнә ветерандары клубы студияһы йырсыһы, шулай уҡ «Барс-Медиа» продюсерлыҡ үҙәге йырсыһы була. Йырсының репертуарында 1 меңгә яҡын йыр, шуларҙың ике йөҙө — халыҡ йырҙары. Хәмдүнә Тимерғәлиева беренселәрҙән булып «Йома», «Яңғыҙ ҡайын», «Картуф», «Ғәлигә барам әле», «Эх, замана», «Тәтешле көйө», «Эх, Мәҙинә, Мөкәрәмә», «Борай», «Бибизәкә», «Беҙҙең дуҫтар мариҙар» һәм башҡа боронғо башҡорт һәм татар халыҡ йырҙарын профессиональ йырлай. Репертуарында татар халыҡ йырҙары, шул иҫәптән һирәк башҡарылған йырҙар, шулай уҡ татар (Ф.М.Хәтипов, Ф.А.Әхмәтов, Р.М.Яхин һ.б.) һәм башҡорт (З.Ғ.Исмәғилев, А.М.Ҡобағошов, С.Ә.Низаметдинов, Р.М.Хәсәнов һ.б.) композиторҙары әҫәрҙәре. 1984 йылда Мәскәү ҡалаһында ТАССР әҙәбиәте һәм сәнғәте көндәрендә ҡатнаша.
Танылған сәхнә оҫталары Э.Йәләлетдинов, Ғ. Рәхимҡолов, И. Шакиров менән концерт бригадаларында эшләү уға йырсы булараҡ камиллашырға һәм эстрада коллективын ойошторорға ярҙам итә. Гастролдәр менән Төркиәлә, Австралияла, Кореяла һәм башҡа илдәрҙә сығыш яһай.
Ул шулай уҡ бөтә Рәсәй буйлап, Молдавия, Украина, Урта Азия дәүләттәрендә, шулай уҡ яҡын һәм алыҫ сит илдәрҙә уңышлы сығыш яһай.

# Тимерғәлиева Хәмдүнә Сәйетғәли ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа исемдәре

Башҡортостандың Ғ.Әлмөхәмәтов исемендәге призға Республика йәш йырсылар конкурсы (Өфө ҡалаһы, 1971)
«Татар йыры» Халыҡ‑ара эстрада фестивале (Ҡазан ҡалаһы, 2013) лауреаты.
Татарстан АССР-ының атҡаҙанған артисы (1987 йыл).
Татарстан Республикаһының халыҡ артисы (1991 йыл)
«Ҡазан ҡалаһының 1000 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы (2005 йыл)
«Фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы (2015 йыл).
Татарстан Республикаһы Президентының Рәхмәт хаты
Татарстан мәҙәниәт министрлығының күкрәккә таға торған «Мәҙәниәттәге ҡаҙаныштар өсөн» билдәһе (2004 йыл)
Татарстандың һәм Башҡортостандың бик күп район-ҡалаларының Почёт грамоталары.
Татарстан Мәҙәниәт министрлығының «Мәҙәниәттәге ҡаҙаныштар өсөн» күкрәккә таға торған билдәһе бар.
2020 йылда Хәмдүнә Сәйетғәли ҡыҙы үлгәндән һуң Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы исеменә лайыҡ була. Уны 15 сентябрҙә йырсының туғандарына тапшыралар.
# Ҡыҙрас (Медногорск)

Ҡыҙрас (рус. Кидрясово) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Медногорск ҡалаһы ҡала округындағы ауыл.

# Ҡыҙрас (Медногорск)
## Географик урынлашыуы

Бесмән йылғаһы (Яйыҡ ҡушылдығы) буйында урынлашҡан.

# Ҡыҙрас (Медногорск)
## Тарихы

Ҡыҙрас (Бесмəн) ауылы Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы составында була. Документтарҙа тәүге тапҡыр 1774 йылда (йәки 1795 йылда) телгә алына.
1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына индерелә. 1930 йылдың 20 авгусынан Башҡортостан АССР-ының Ейәнсура районы составына керә. 1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенең составына бирелә. 1934—1959 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Ейәнсура районы составында була. 1959 йылда Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы составына индерелә

# Ҡыҙрас (Медногорск)
## Халҡы

Ауыл башҡорттарының иҫәбе :
| 1834 | 1859 | 1866 | 1889 | 1892 | 1900 | 1917 | 1920 |
| 162 | 188 | 210 | 352 | 391 | 367 | 488 | 432 |
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башҡорттар 84 % тәшкил итә.

# Ҡыҙрас (Медногорск)
## Билдәле шәхестәре

* Мозафар Мөхәмәтәминев (1788—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.
# Яңы Павловка (Ейәнсура районы)

Яңы Павловка (рус. Новопавловка) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Иҫәнғол ауыл Советына ҡарай. Почта индексы — 453380, ОКАТО коды — 80226816003.

# Яңы Павловка (Ейәнсура районы)
## Географик урыны

Ауыл Оло Эйек йылғаһы (Һаҡмар йылғаһы ҡушылдығы) буйында урынлашҡан.
* Район үҙәгенә тиклем (Иҫәнғол): 2 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Иҫәнғол): 2 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Төйлөгән): 53 км

# Яңы Павловка (Ейәнсура районы)
## Тарихы

Ауылға ΧΧ быуаттың 20‑се йылдарында Йылайыр кантоны территорияһында яһында шул уҡ кантондың Иҫәнғол ауылы кешеләре утар булараҡ нигеҙ һала. 50‑се йылдарҙа хәҙерге статусын ала.

# Яңы Павловка (Ейәнсура районы)
## Халыҡ һаны

Ауылда урыҫтар, башҡорттар йәшәй (2002). 2009 йылда 506 кеше йәшәгән..
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1939 | 156 | |
| 1959 | 170 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1970 | 215 | |
| 1979 | 266 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1989 | 309 | |
| 2002 | 374 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 2009 | 506 | |
| 2010 | 649 | |

# Яңы Павловка (Ейәнсура районы)
## Халыҡ һаны
### Милли составы

2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — урыҫтар (49%), башҡорттар (36 %).

# Яңы Павловка (Ейәнсура районы)
## Урамдары

* Булат Ишемғолов урамы (рус. улица Булата Ишемгулова)
* Яр урамы (рус. Береговая улица)
* Дуҫлыҡ урамы (рус. улица Дружбы)
* З. Биишева урамы (рус. улица З.Биишевой)
* М.Кәрим урамы (рус. улица М.Карима)
* Мәғфирә Ғәлиева урамы (рус. улица Магфиры Галиевой)
* Тыныслыҡ урамы (рус. улица Мира)
* Ялан урамы (рус. Полевая улица)
* С.Абдуллин урамы (рус. улица С. Абдуллина)
# 1956 йылғы мадьяр ихтилалы

1956 йылғы венгр (мадьяр) ихтилалы — (23 октябрь — 9 ноябрь 1956) (коммунистик осорҙан һуң Венгрияла 1956 йылғы мадьяр ихтилалы тип йөрөтөлә, совет сығанаҡтарында Венгриялағы 1956 йылғы контрревоюцион бола тип атала) — 1956 йылдың октябрь — ноябрендә Венгриялағы советтар яҡлы режимға ҡаршы күтәрелгән һәм совет ғәскәрҙәре тарафынан баҫтырылған ҡораллы ихтилал.
Венгр ихтилалы Һалҡын һуғыш осороноң иң мөһим ваҡиғаларының береһе була һәм Советтар Союзының Варшава килешеүе ойошмаһына ингән илдәрҙә коммунистик режимдарҙы ҡораллы хәрби көс ярҙамында һаҡларға әҙер булыуын күрһәтә.

# 1956 йылғы мадьяр ихтилалы
## Тәүшарттар

Икенсе донъя һуғышының аҙағына тиклем Венгрия нацистик Германия яғында була һәм артабан совет оккупация зонаһына эләгә. Бынан сығып, Гитлерға ҡаршы коалицияға ингән илдәрҙең 1947 йылғы Париж тыныслыҡ килешеүенә ярашлы, Советтар Союзы Венгрия биләмәләрендә үҙенең хәрби көстәрен тоторға хоҡуҡ ала, әммә союзниктарҙың оккупация ғәскәрҙәре Австриянан сығарылғас та, шулай уҡ был илдән китергә тейеш була. Союзниктар ғәскәре Австриянан 1955 йылда сығарыла.
1945 йылдың 4 ноябрендә Венгрияла дөйөм һайлау үткәрелә (en:Hungarian parliamentary election, 1945). Унда тауыштарҙың 57 % Ваҡ милекселәрҙең бойондороҡһоҙ партияһына (урыҫса Независимая партия мелких хозяев һәм ни бары 17 % — коммунистарға бирелә. Коммунистик ВПТ (Венгр хеҙмәтсәндәре партияһы — Венгерская партия трудящихся террор, янау (шантаж) һәм махинациялар ярҙамында 1947 йылғы һайлау һөҙөмтәһендә берҙән-бер легаль сәйәси көскә әйләнә. Вегр коммунистары үҙҙәренең оппоненттары менән көрәштә башлыса совет оккупацион ғәскәрҙәренә таяна. Мәҫәлән, 1947 йылдың 25 февралендә совет командованиеһы парламенттың популяр депутаты Бела Ковачты ҡулға ала. Ул СССР-ға алып сығыла һәм шымсылыҡ (шпионлыҡ) өсөн хөкүм ителә.
# Терюха (йылға)

Терюха (бел. Цяруха, укр. Терюха) — Көнсығыш Европалағы йылға. Ике дәүләт — Украина һәм Беларусь биләмәләренән, тәүгеһенең Чернигов, икенсеһенең — Гомель өлкәһе аша көньяҡ йүнәлештә аға. Сож йылғаһының уң ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 57 километр.
# Шарков Гаврил Антонович

Шарков Гаврил Антонович (1 ғинуар 1927 йыл — 18 март 2002 йыл) — «Башкируголь» күмер комбинаты карьерының экскаваторсыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы. Етенсе саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты (1966-1970). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған шахтеры (1981).

# Шарков Гаврил Антонович
## Биографияһы

Гаврил Антонович Шарков 1927 йылдың 1 ғинуарында хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Көйөргәҙе районы Анновка ауылында тыуған. Тулы булмаған урта белемле.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1942 йылда Ермолаевка машина-трактор станцияһының тракторсылар курсын тамамлағандан һуң башлай. 1944-1951 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. Демобилизациянан һуң 1954 йылға тиклем «Башуглеразрезстрой» тресының Ермолаевка шахта төҙөү идаралығында электрослесарь булып эшләй. Ситтән тороп экскаваторсылыҡҡа уҡый, курстарҙы тамамлағас, «Башкируголь» комбинатының Күмертау күмер карьерында экскаватор машинисы булып, бригадир булып эшләй.
Г. А. Шарков экскаваторсы һөнәрен камил белә. Сифатлы итеп, машинаһын ваҡытында ҡарап, уны техник яҡтан дөрөҫ эксплуатациялап, күмер сығарыу буйынса ете йыллыҡ планды (1959-1965) 106 процентҡа үтәй, пландан тыш 145 мең тонна күмер тейәп оҙата. 1965 йылдың йөкмәткеһен 113 процентҡа үтәй.
Ул етәкләгән 32 кешенән торған бригада ете йыллыҡ йөкләмәне 104,6 процентҡа үтәй. Планда ҡаралған 9400 тонна күмер урынына 9 900 мең тонна күмер сығара. Бригада, пландан тыш 166 мең тонна күмер артыҡ сығарып, 1965 йыл планын 109,2 процентҡа үтәй. Техниканың ҡеүәтен арттырыу, уның ремонтҡа туҡтатылыу арауығын оҙонайтыу һәм эште оҫта ойоштороу арҡаһында Г. А. Шарков үҙ бригадаһы менән етейыллыҡ осоронда хеҙмәт етештереүсәнлеген 2,2 тапҡырға арттырып, етейыллыҡ башында 890 мең тонна күмер урынына 1965 мең тонна күмер сығара.
Г. А Шарков экскаваторҙы забойҙа урынлаштырыу, техниканың ҡеүәтен арттырыу өсөн уның айырым тармаҡтарын реконструкциялауға рациональ тәҡдимдәр индерә. Уның ҡатнашлығында экскаваторҙың ротор тәгәрмәсенең конструкцияһы үҙгәртеп ҡорола: был экскаватор сүмесенә күмер йәбешеүҙе кәметә һәм машинаның етештереүсәнлек һәләтен 20 процентҡа арттырырға мөмкинлек бирә.
Г. А. Шарков тәҡдиме менән экскаваторға күмер ваҡлағыс ҡуйыла. Был йылылыҡ электр үҙәктәрендәге һәм брикет фабрикаһындағы күмер ҡабул итеү бункерҙарына тимер юл вагондарын бушатыуҙы еңеләйтә, 18 кешенең эшен алмаштыра һәм йылына 36 мең һум аҡса экономияларға мөмкинлек бирә
Етейыллыҡ эсендә Г. А. Шарков 15 кешене экскаваторсы һөнәренә өйрәтә.
Күмер сәнәғәтен үҫтереү буйынса ете йыллыҡ план йөкләмәһен үтәгәндәге юғары ҡаҙаныштары һәм эшендәге юғары техник-иҡтисади күрһәткестәре өсөн 1966 йылдың 29 июнендә СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән Г. А. Шарковҡа Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
1982 йылда пенсияға сыға.
Етенсе саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты (1966-1970). 2002 йылдың 18 мартында вафат була.

# Шарков Гаврил Антонович
## Наградалары

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966)
* Ленин ордены (1966), Октябрь революцияһы (1976) ордены, миҙалдар, Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнгән.
# Батово (Ханты-Мансийск районы)

Батово — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Ханты-Мансийск райондағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 366 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628517, ОКАТО коды — 71129932002.

# Батово (Ханты-Мансийск районы)
## Халыҡ һаны

| Йыл | Даими халыҡ һаны |
| 2002 | |
| 2008 | |
| 2010 | 366 |

# Батово (Ханты-Мансийск районы)
## Климат

Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
# Тереғолов Хәлил Ниғмәтулла улы

Тереғолов Хәлил Ниғмәтулла улы (12 март 1890 йыл — 7 декабрь 1937 йыл) — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Башҡорт армияһы поручигы, Башҡорт хәрби шураһының бүлек мөдире.

# Тереғолов Хәлил Ниғмәтулла улы
## Биографияһы

Хәлил (Хәлиулла) Ниғмәтулла улы Тереғолов 1890 йылдың 12 мартында (башҡа мәғлүмәттә буйынса — 12 августа) Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Ҡарғалы ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Благовар районы Үрге Ҡарғалы ауылы) тыуған. Тереғоловтар дворян нәҫеленән.
1910 йылда Ҡазан уҡытыусылар мәктәбен тамамлай. 1916 йылда хәрби хеҙмәткә алына. Хәрби мәктәп тамамлап, прапорщик званиеһын ала.
1918 йылда Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәтенә ҡушыла. Башҡорт хөкүмәтенең Силәбелә эшләй башлауынан алып автономияның хәрби көстәрен ойоштороуҙа әүҙем ҡатнаша. Башҡорт хәрби шураһының ағзаһы була, уның мобилизация бүлеген етәкләй. 1918 йылдың авгусында Башҡорт хәрби шураһы комиссияһы составында Башҡорт армияһы һалдаттарына униформа төҙөүҙә ҡатнаша.
1918 йылдың октябрендә Башҡорт хәрби шураһының вәкәләттәре яңы учреждениеға — Башҡорт хәрби идаралағына күсә. Хәрби идаралыҡтың мобилизация бүлегенең мөдире итеп подполковник Янишевский тәғәйенләнә, ә Хәлил Тереғолов уның урынбаҫары вазифаһын биләй. Уға подпоручик званиеһы бирелә.
1919 йылда АСБР-ҙың Хәрби эштәр буйынса комиссариатта хеҙмәт итә. 1920 йылдың мартында Дезертирлыҡ менән көрәш буйынса Башҡортостан үҙәк комиссияһы рәйесе итеп тәғәйенләнә, әммә сирләүе арҡаһында хәрби хеҙмәтте ташларға мәжбүр була. Туған ауылына ҡайта, уҡытыусы булып эшләй. 1931 йылда Дәүләкәнгә күсә, 2-се һанлы мәктәптә уҡыта.
1937 йылдың 2 сентябрендә ҡулға алына. Шул уҡ йылдың 7 декабрендә атыла. 1956 йылдың 30 июнендә аҡлана.
# Кесе Суготка

Кесе Суготка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2450/20/2 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Кесе Суготка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010500112115200022922
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202292
* Бассейн коды — 13.01.05.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Яңы Куркин (Яңы Әбделмән)

Яңы Куркин (Яңы Әбделмән) — ауыл. Башҡортостан Республикаһы Салауат районының хәҙерле Лағыр ауыл Советы биләмәһенә тура килгән, (нисәнсе йылда) бөткән ауыл.

# Яңы Куркин (Яңы Әбделмән)
## Тарихы

Нигеҙләнгән ваҡыты аныҡ билдәле түгел, яҡынса XIX быуат уртаһы, әммә 1895 йылда ул ауыл булараҡ формалашҡан була. Иҫке Әбделмән Мөрсәлим станцияһынан 37 саҡырым алыҫлыҡта урынлашһа, Яңы Әбделмән — 34 саҡырымда тип теркәлә. Яңы Әбделмән ауылында, нигеҙҙә, рустар йәшәй. Иҫке ауыл Оло Ләҙе (Лазя) йылғаһы буйында ултырһа, яңыһы Кесе Ләҙе ярында урынлаша. Йылға буйында ике ауылдың да үҙ тирмәне була. 1859 йылда Яңы Әбделмән ауылында 40 йорт иҫәпләнә. 1920 йылғы иҫәп алыу мәғлүмәттәре буйынса Яңы Куркин ауылы ғына теркәлә. Унда 89 йортта 445 рус ғаиләһе йәшәй. Артабанғы йылдарҙа халҡының ҡатнаш булыуы күҙәтелә: рус, татар һәм башҡорттар йәшәй.
2002 йылда сыҡҡан «Башҡортостан Республикаһының топонимдар һүҙләгендә» Иҫке Куркин ауылы телгә алынһа ла, Яңы Куркин ауылы бөтөнләй индерелмәгән. Ә 1953 йылда нәшер ителгән «Башҡорт АССР-ы. 1952 йылдың 1 июненә ҡарата административ-территориаль бүленеш» белешмәһендә Яңы Куркин ауыл Советына Бунакова, Остроумовка, Иҫке Куркин ауылдары ҡарай.
Уҙған быуаттың 80-90-сы йылдарында ауылда бер нисә ғаилә йәшәй, унда клуб, магазин була. Әлеге ваҡытта ташландыҡ ауыл биләмәһендә Яҙғыйорт ауылынан шәхси эшҡыуар Владимир Лупеев Алтай маралдарын үрсетеү менән шөғөлләнә.

# Яңы Куркин (Яңы Әбделмән)
## Этимологияһы

Ауылдың тәүге исеменең — Әбделмән — килеп сығышы билдәле булһа ла, ҡасан һәм нисек итеп уның Куркинға әйләнеүе — билдәһеҙ. «Башҡортостан Республикаһының топонимдар һүҙләгендә» Иҫке Куркин Иҫке Куркино тип яҙылһа ла, атаманың Куркин фамилияһынан килеп сығыуы мөмкин, сөнки Рәсәйҙә был фамилия киң таралған. Иҫке һәм Яңы Куркин ауылдарында ла ошо фамилиялы ғаиләләр йәшәй. Мәҫәлән, Иҫке Куркин ауылынан Бөйөк Ватан һуғышында Куркин Никандр Матвеевичтың ҡатнашып вафат булыуы тураһында мәғлүмәт бар. Һуңынан да, ауыл бөткәнгә тиклем дә, унда Куркин фамилиялы кешеләр йәшәй.
# Лытва

Лытва — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/879/136/63 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 53 км.

# Лытва
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100007369
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100736
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Һыҙғыраҡ ябалаҡ

?Һыҙғыраҡ ябалаҡ :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Суб-тип: | Ҡабырғалылар |
| Класс: | Ҡоштар |
| Суб-класс: | Аңҡаулылар |
| Отряд: | Ябалаҡ һымаҡтар |
| Ғаилә: | Ябалаҡтар |
| Ырыу: | Ябалаҡтар |
| Төр: | Һыҙғыраҡ ябалаҡ |
Латинса исеме :
Otus scops (Linnaeus, 1758) :
Ареал :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 555376 NCBI 126827 |
Һыҙғыраҡ ябалаҡ, ҡолаҡлы ябалаҡ, бесәйбаш ябалаҡ, япалаҡ (рус. обыкновенная сплюшка , лат. Otus scops) - ябалаҡтар ырыуындағы төнгө ҡош.

# Һыҙғыраҡ ябалаҡ
## Ҡылыҡһырлама

Сыйырсыҡ ҙурлыҡ. Башында ҡалҡып торған ҡауырһындарҙан ҡолаҡтары бар. Осҡанда киң оҙон ҡанаттары, ҡыҫҡа ғына ҡойроғо күҙгә ташлана. Көндөҙ ағас олонона һыйынып, ботаҡ өҫтөндә ултыра. Аҡ һәм ҡара таптар менән сыбарланған ерәнһыу һоро төҫтә, күҙҙәре һары. Үҙе ҙурлыҡ ябалаҡтарҙан ҡолаҡлы булыуы менән айырыла. Өкө ябалағынан байтаҡ бәләкәй.

# Һыҙғыраҡ ябалаҡ
## Тауышы

Яңғырауыҡлы һыҙғыра: «фйү-тйү-үү».

# Һыҙғыраҡ ябалаҡ
## Йәшәү рәүеше

Урманда йәшәй. Төрлө бөжәктәр, сысҡандар менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһы ағас ҡыуыштарында,һирәкләп таш ярыҡтарында, өңдәрҙә була. 2—5 бөртөк аҡ йомортҡа һала. Ҡоротҡос бөжәктәр¬ҙе һәм кимереүселәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.
# Хоупвелл мәҙәниәтенең милли тарихи паркы

Хоупвелл мәҙәниәте милли тарихи паркы (ингл. National Park Hopewell Culture Historical, элегерәк милли монумент Маунд-Сити-Груп булараҡ билдәле) — АҠШ-тың милли тарихи паркы. Парк Росс округында 5 айырым участкаларҙан тора АҠШ милли парктары хеҙмәте идара итә.
2008 йылдың ғинуарында АҠШ эске эштәре департаменты Хоупвелл-паркты Хоупвелл мәҙәниәте ҡоролмаларының өлөшө булараҡ ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы статусы исемлегенә индерә.

# Хоупвелл мәҙәниәтенең милли тарихи паркы
## Тарихы

Беҙҙең эраға тиклем 200 — 500 йылдарҙа Огайо йылғаһы үҙәне «Хоупвелл мәҙәниәте» (фермер фамилияһы буйынса, ҡурған комплекстарының береһе уның ерендә урынлашҡан) хәҙерге АҠШ-тың көнсығыш биләмәләрендәге индеецтарҙың төрлө этник төркөмдәре араһында таралған йолаларының, ышаныуҙарының, практикаһының киң селтәренә ҡарай. Хоупвеллсылар өсөн тупраҡтан вал-кәртә ҡоролмалары хас, уларҙың бейеклеге 3-4 метрға етә, шулай уҡ төрлө формалағы ҡурғандар ҙа бар. Ҡайһы берҙәренең бейеклеге 9-10 метрға етә.
Маунд-Сити Чилликоти ҡалаһынан төньяҡҡа ҡарай 6 км алыҫлыҡта Сайото.йылғаһының үҙәнендә ята. Ул Хоупвелл дәүерендә төҙөлгән 23 тупраҡ ҡурғандан тора. Һәр ҡурғандың өҫтөнә кәшәнә менән мәрхүмдең бергә яндырылған ҡалдыҡтары һибелгән. Йыш ҡына ҡурғандарҙа артефакттар бәлләүер таш һәм баҡыр фигуралар, уҡ башаҡтары, ҡабырсаҡ, тәмәке көпшәләр табылған
Археологик ҡомартҡы беренсе тапҡыр 1840 йылда картаға төшөрөлгән, әммә Беренсе донъя һуғышында уның биләмәһендә хәрби лагерь төҙөү арҡаһында емерелгән. 1920 йылдар башында лагерь һүтеп алына, ә кургандар тергеҙелә. 1923 йылда Маунд-Ситины АҠШ эске эштәр департаменты АҠШ-тын федераль хөкүмәт ҡарамағындағы милли ҡомартҡыһы тип иғлан итә.
1992 йылда Маунд-Сити Хоупвелл мәҙәниәтенең Милли тарихи паркы исеменә лайыҡ була. Уға өҫтәмә дүрт тупраҡ ҡоролма һәм ҡурған системаһы инә. Ҡайһы бер ҡурғандар ҡаҙыныу эштәре менән бәйле килеүселәр өсөн ябыҡ. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, Огайолағы ҡурғандарҙың бер өлөшө ауыл хужалығы эштәре арҡаһында юҡҡа сыҡҡан.
Паркта музей бар, унда ҡурған табылдыҡтары ҡуйылған, экскурсиялар үтә.
# Матка (Ханты-Мансийск районы)

Матка — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Ханты-Мансийск райондағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ? кеше йәшәй.
Почта индексы — 628540, ОКАТО коды — 71129000000.

# Матка (Ханты-Мансийск районы)
## Халыҡ һаны

| Йыл | Даими халыҡ һаны |
| 2002 | |
| 2008 | |
| 2010 | ? |

# Матка (Ханты-Мансийск районы)
## Климат

Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
# Ҡыҙылъяр (Архангел районы)

Ҡыҙылъяр (рус. Кызылярово) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 148 кеше. Почта индексы — 453034, ОКАТО коды — 80203804003.

# Ҡыҙылъяр (Архангел районы)
## Халыҡ һаны

1906 йылда — 124 кеше; 1920—198; 1939—319; 1959—153; 1989—135; 2002—127; 2010 йылда — 127 кеше йәшәгән.

# Ҡыҙылъяр (Архангел районы)
## Халыҡ һаны
### Милли составы

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәттәре буйынса башҡорттар 93 % тәшкил итә.

# Ҡыҙылъяр (Архангел районы)
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Архангел): 19 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Приуралье): 28 км

# Ҡыҙылъяр (Архангел районы)
## Тарихы

Инйәр йылғаһы Эҫемгә ҡойған ерҙә урынлашҡан Күрпәс-Табын улусының Көмәрле һәм Ҡыҙылъяр ауылдары Күлсәйет тип аталған. Күлсәйет, күрәһең, был ауылдарҙың иртәрәк атамаһы. Әгәр Көмәрле ауылы, Күлсәйет ауылы кеүек үк, XIX быуаттың 60-сы йылдарында барлыҡҡа килһә, Ҡыҙылъяр (Күлсәйет) быуат аҙағында хасил була.
1896 йылда Ҡыҙылъяр ауылы 107 кешеһе булған 21 йорттан торған.

# Ҡыҙылъяр (Архангел районы)
## Урамдары

* Салауат исемендәге урам (рус. Им Салавата (улица))
* Йәштәр урамы (рус. Молодежная (улица))
* Яр буйы урамы (рус. Набережная (улица))

# Ҡыҙылъяр (Архангел районы)
## Билдәле шәхестәре

* Алсынбаев Мәхәмәт Мәхәмәтулла улы (8.03.1949), ғалим-хирург, медицина өлкәһе һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1995—2010 йылдарҙа «Иммунопрепарат» предприятиеһының генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының 2‑се һәм 3‑сө саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Медицина фәндәре докторы (2003), профессор (2007). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре (1999), Башҡортостан Республикаһы атҡаҙанған табибы (1995). Салауат Юлаев ордены кавалеры.
* Ғалин Рауил Әхтәрйән улы — актёр. Башҡортостан Республикаһының халыҡ (1996), БАССР-ҙың атҡаҙанған (1989) артисы. Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1982)