yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Нурмөхәмәт

Нурмөхәмәт — башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтар араһында ғәрәптәрҙән таралған мосолман ир-ат исеме.

# Нурмөхәмәт
## Этимологияһы

Нурмөхәмәт — «нур» һәм «мөхәмәт» һүҙҙәрен ҡушып яһалған ир-ат исеме. Мәғәнәһе — исламда мөхәмәт нуры таратыусы, һибеүсе.

# Нурмөхәмәт
## Билдәле шәхестәр

Нурмөхәмәт Йомрани (ысын исеме — Кирәев Нурмөхәммәт Шаһиарыҫлан улы; 1882 йыл — 1934 йыл) — башҡорт шағир-импровизаторы, сәсән.
Нурмөхәмәт Мәғәфүр улы Ниғмәтуллин (8 декабрь 1946 йыл — 26 июнь 2019 йыл) — дин әһеле. 1992—2019 йылдарҙа Башҡортостан мосолмандары Диниә назараты мөфтөйө. Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы (2016) ордены һәм Рәсәй Мөфтөйҙәре советының 2‑се дәрәжә «Әл‑Фәхр» (2006), «Күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2017) ордендары кавалеры (2007).
Нурмөхәмәт Һөйәрғолов (9 февраль 1937 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалим-лингвисы, ғәрәп теле белгесе. Филология фәндәре кандидаты (2004). Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1994)

# Нурмөхәмәт
## Фамилияларҙа

Нурмөхәмәтов Рәшит Мөхәмәтбарый улы (4 сентябрь 1925 йыл — 23 август 1986 йыл) — рәссам. 1972—1980 йылдарҙа Өфө дәүләт сәнғәт институтының бүлек мөдире. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1970) һәм Башҡорт АССР-ының халыҡ (1977) рәссамы, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1969), «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1971).
Нурмөхәмәтов Ниғмәтйән Мөхөтдин улы (10 май 1936 йыл — 26 июнь 2011 йыл) — ғалим-агроном, 1967—2011 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институты һәм Башҡорт дәүләт аграр университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1978—1994 йылдарҙа үҫемлектәр селекцияһы һәм физиологияһы кафедраһы мөдире. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2002), профессор (2002). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1996). Хлорелла үҫтереү өсөн культиватор авторы.
# Оторма

Оторма — Рәсәй йылғаһы. Тамбов өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Раевка йылғаһының һул ярына тамағынан 93 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Оторма
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цна йылғаһы, Тамбов ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010200312110000029836
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002983
* Бассейн коды — 09.01.02.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Квензер

Квензер — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2169/114/207/81 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.

# Квензер
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010800112115200032540
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203254
* Бассейн коды — 13.01.08.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Пуса-Кыке

Пуса-Кыке — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Худосей йылғаһының һул ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Пуса-Кыке
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300069275
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306927
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ҙур Лимпопо сик-ара милли паркы

Ҙур Лимпопо сик-ара милли паркы (ингл. Great Limpopo Transfrontier Park, порт. Parque Transfronteiriço do Grande Limpopo) — хәҙерге ваҡытта Африка дәүләттәренең — Зимбабве, Мозамбик һәм Көньяҡ Африка Республикаһы территорияһында формалашҡан тәбиғәт паркы. Парктың майҙаны — 37 572 км². Парктың икенсе үҫеш фазаһы уның 100 000 км² тиклем киңәйеүен күҙ уңында тота, был Бөйөк Лимпопоны донъялағы иң ҙур тәбиғәт паркы итәсәк.

# Ҙур Лимпопо сик-ара милли паркы
## Тарихы

Паркты булдырыу тураһында меморандумға 2000 йылдың 10 ноябрендә ҡул ҡуйыла. Буласаҡ паркка башта Газа-Крюгер-Гонарежу сик-ара паркы исеме бирелә, әммә 2001 йылдың октябрендә хәҙерге исемен ала.
2002 йылдың 9 декабрендә парк барлыҡҡа килгән дәүләт башлыҡтары уны төҙөү тураһында килешеүгә ҡул ҡуя.
Тәүге хайуандар милли парктарҙың элекке сиктәре аша 2001 йылдың 4 октябрендә сыға. Ошо ваҡыттан алып хайуандарҙың ҡаршылыҡһыҙ миграцияһын тәьмин итеү өсөн 50 км-ҙан ашыу ҡойма алына.
2013 йылдың октябренән Мозамбик һәм КАР араһында Ҙур Лимпопоға килгән туристар өсөн махсус сик буйы пункты эшләй.

# Ҙур Лимпопо сик-ара милли паркы
## Парк составы

Ҙур Лимпопо сик-ара паркы КАР, Мозамбик һәм Зимбабвеның шәхси һәм дәүләт биләмәләрен, шулай уҡ элек булдырылған тәбиғи парктарын һәм ҡурсаулыҡтарын үҙ эсенә ала:
* Крюгер милли паркы (КАР)
* Лимпопо милли паркы (Мозамбик)
* Баньине милли паркы (Мозамбик)
* Зинаве милли паркы (Мозамбик)
* Мапуто милли паркы (Мозамбик)
* Гонарежу милли паркы (Зимбабве)
# Сәлихов Хәлил Әхмәтйән улы

Сәлихов Хәлил Әхмәтйән улы (25 август 1906 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ветеринария хеҙмәтенең гвардия лейтенанты. Ҡыҙыл Йондоҙ (1943), II дәрәжә Ватан һуғышы (1945) ордендары кавалеры.

# Сәлихов Хәлил Әхмәтйән улы
## Биографияһы

Сәлихов Хәлил Әхмәтйән улы 1906 йылдың 25 авгусында Чкалов өлкәһенең Туҡ районы, хәҙер Ырымбур өлкәһенең Ҡондоҙлотамаҡ ауылында тыуа. 1941 йылдың 1 декабрендә Дәүләкән район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 14-се гвардия сапёр эскадронында ветеринария фельдшеры булып хеҙмәт итә.

# Сәлихов Хәлил Әхмәтйән улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1943)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1945)
# Мочевязь

Мочевязь — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Моча йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Мочевязь
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы), Унжа йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300412110000017009
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001700
* Бассейн коды — 08.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡорбанғәли Юлдашбаев

Ҡорбанғәли Юлдашбаев (Ҡорбанғәле бин Юлдашбай бин Байҡыбай; 1799 йыл — 15 май 1865 йыл) — мосолман дин әһеле. Орск йәмиғ мәсете имамы (1861—1865).

# Ҡорбанғәли Юлдашбаев
## Биографияһы

Ҡорбанғәле бин Юлдашбай бин Байҡыбай 1799 йылда Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Аҡъяр ауылында тыуған.
Стәрлетамаҡ мәҙрәсәһендә мөғәллим Ниғмәтулла Биктимер әл-Эстәрленән, Тимербулат әл-Ҡунаҡбайҙан белем алған. Аҡъяр мәҙрәсәһендә уҡытҡан.
1861—1865 йылдарҙа Орск йәмиғ мәсете имамы була. Бер үк ваҡытта мәсет ҡарамағындағы мәҙрәсәнең мөҙәрисе була.
1865 йылдың 15 майында Орск ҡалаһында вафат була, тыуған ауылында ерләнгән.

# Ҡорбанғәли Юлдашбаев
## Ғаиләһе

Улдары — Хөснөтдин, Абдулғәлим, Абдулғәлләм. Хөснөтдин Бохара мәҙрәсәләренең береһендә белем алғанда вафат булған.
# Алексеев Владимир Михайлович

Алексеев Владимир Михайлович (17 июнь 1932(19320617) — 1 декабрь 1980) — совет математигы.

# Алексеев Владимир Михайлович
## Биографияһы

Владимир Михайлович Алексеев 1932 йылдың 17 июнендә Мәскәү өлкәһенең Быково ҡасабаһында тыуған.
Атаһы — Алексеев Михаил Владимирович, музыкант, әсәһе — Мария Ивановна (ҡыҙ фамилияһы Сергеева), крәҫтиән ғаиләһенән сыҡҡан.
1950 йылда Мәскәүҙә XV математиктар олимпиадаһында еңеүсе була, шул уҡ йылда Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультеты студенты була. 1953 йылдан башлап А. Н. Колмогоров етәкселеге аҫтында эшләй башлай. 1955 йылда Мәскәү дәүләт университетын тамамлай, 1959 йылда «Некоторые качественные результаты в задаче трёх и многих тел» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1969 йылда «Квазислучайные динамические системы» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай, унда алдағы эшенә йомғаҡ яһай.
Президенты И. М. Гельфанд булған осорҙа Мәскәү математик йәмғиәттең секретары була.
Ҡыҙы В. М. Алексеева — Елена, Бельгия математигы Пьер Делинда кейәүҙә.

# Алексеев Владимир Михайлович
## Фәнни эшмәкәрлеге

Төп хеҙмәттәре динамик системалар теорияһына, өс есем мәсьәләһендә финаль хәрәкәттәр проблемаһына, символик динамикаға бағышлаған. Егерме йыл самаһы Я. Г. Синай менән берлектә динамик системалар теорияһы буйынса фәнни семинар менән етәкселек итә. Был семинар математиканың был өлкәһе үҫешендә бик ҙур роль уйнай. В. А. Егоров менән күк йөҙө механикаһы буйынса семинар менән етәкселек итә, М. И. Зеликин һәм В. М. Тихомиров менән экстремаль мәсьәләләр теорияһы буйынса семинар алып бара.
Шулай уҡ лектор һәм педагог булараҡ билдәле, В. М. Тихомиров һәм С. В. Фомин менән берлектә «Оптимальное управление» (М., Наука, 1979) монографияһының авторы.

# Алексеев Владимир Михайлович
## Баҫылып сыҡҡан хеҙмәттәре

* Алексеев В. М., Тихомиров В. М., Фомин С. В. Оптимальное управление. Учебник для вузов. — М.:, Наука, 1979. Изд. 2-е, перераб. и доп. — М.:, Физматлит, 2005, Изд. 3-е, М.:, Физматлит, 2007
* Алексеев В. М., Галеев Э. М., Тихомиров В. М.. Сборник задач по оптимизации. Теория. Примеры. Задачи. М., Наука, 1984. Изд. 2-е, М.: Физматлит, 2005
* Алексеев В. М. Символическая динамика. XI Математическая школа. Киев, 1976
* Алексеев В. М. Лекции по небесной механике. — Ижевск: «Регулярная и хаотическая динамика», 1999
# Степной (Мәсетле районы)

Степной (рус. Степной) — Башҡортостандың Мәсетле районындағы ауыл. Оло Аҡа ауыл советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 190 кеше. Почта индексы — 452554, ОКАТО коды — 80242810003.

# Степной (Мәсетле районы)
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Оло Ыҡтамаҡ): 13 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Оло Аҡа): 5 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Красноуфимск): 88 км
# Ләйлә

Логотип Викисловаря      Викиһүҙлектә мәҡәлә бар      «Ләйлә» :
Ләйлә (рус. Лейла, Ляйля) — яңы һүҙҙәр башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме.

# Ләйлә
## Этимология

Исемдәре этимологияһы Ләйлә (ғәрәп теленән):
Төн; кис; кис көнө тыуған
тән; кис

# Ләйлә
## Билдәле кешеләр

* Аралбаева Ләйлә Ҡәҙим ҡыҙы (14 март 1977) — журналист, музыка белгесе.
* Исхаҡова Ләйлә Хәбибулла ҡыҙы (16.03.1927—29.03.2005), хор дирижёры, Башҡорт дәүләт опера
* Мәрҙәншина Ләйлә Хәниф ҡыҙы (15 май 1927 йыл — 10 сентябрь 2017 йыл) — «Туймазанефть» нефть сығарыу идаралығы 5-се промыслаһының нефть һәм газ сығарыу
# XV быуат

II мең йыллыҡ :
XIII быуат — XIV быуат — XV быуат — XVI быуат — XVII быуат :
Хронологик таблица :
15-се быуат (XV) Григориан календары буйынса 1401 йылдан алып 1500 йылғаса һуҙыла.
# Килдеғол мәктәбе

Килдеғол мәктәбе — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Ҡыпсаҡ ауыл советы биләмәһендәге уҡыу йорто. Бөрйән районы Килдеғол ауылында урынлашҡан. Бөрйән районы Әбделмәмбәт ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбенең филиалы

# Килдеғол мәктәбе
## Тарихы

Килдеғол ауыл мәктәбенә 1928 йылда нигеҙ һалына. Беренсе уҡытыусы — Г. Сафин. Уҡытыу шәхси өйҙә алып барыла. 1933 йылда мәктәп ябыла. Балаларҙы Х. С. Ҡонафин, Ш. Миндеғолов, М. Һатыбалов, М. Ғ. Хәсәнов, С. Йосопов, И. М. Йәһүҙиндәр уҡыта.
1937 йылда башланғыс мәктәп булараҡ яңынан асыла.

# Килдеғол мәктәбе
## Тарихы
### Артабанғы статустары;

* 1988 йылдан — тулы булмаған урта (9 йыллыҡ) мәктәп
* 1993 йылдан — урта мәктәп
* 2008 йылдан- төп мәктәп
* 2009 йылдан — Әбделмәмбәт ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбе филиалы

# Килдеғол мәктәбе
## Уҡытыусылары

* Шәрәфуллина Ғәлимә Фауариз ҡыҙы.Таң гәзите, 29 ғинуар 2023 йыл Хаҡлы ялда ла уҡытыусы булып ҡалды ул...

# Килдеғол мәктәбе
## Мәктәп тураһында матбуғатта

* «Йәншишмә» гәзите. 20 октябрь 2018, Шифалы көртмәле (Гөлсөм Исхаҡова, VII синыф уҡыусыһы)
* «Аманат» журналы. 9 март, "Аманат"тар Бөрйән районының Килдеғол мәктәбендә
* Йәшлек гәзите. 30 октябрь 2010, Афарин, килдеғолдар!
* 6 март 2023 йыл Оло уҡытыусыны ҡыуандырғандар
* Таң гәзите, 29 ғинуар 2023 йыл (Шәрәфуллина Ғәлимә Фауариз ҡыҙы тураһында) Хаҡлы ялда ла уҡытыусы булып ҡалды ул...
* Таң гәзите, 23 май 2022 Белеп ҡулланһаң, шифаһы бик ҙур

# Килдеғол мәктәбе
## Уҡыусыларҙың эштәре

* «Бөйөк Ватан һуғышы ғаиләм тарихында» конкурсына. (Әбделмәмбәт урта мәктәбе Килдеғол филиалының VII класс уҡыусыһы Билалова Физәлиә Айрат ҡыҙы)
# Нийт Эллен Пээтеровна

Эллен Пээтеровна Нийт (эст. Ellen Niit, ҡыҙ фамилияһы Эллен Хиоб фамилияһы, 13 июль 1928({{padleft:1928|4|0}}-{{padleft:7|2|0}}-{{padleft:13|2|0}}), Таллин — 30 май 2016({{padleft:2016|4|0}}-{{padleft:5|2|0}}-{{padleft:30|2|0}}) (87 йәш), Таллин) — эстон яҙыусыһы һәм тәржемәсе. Эстон ССР-ының атҡаҙанған яҙыусыһы (1977)

# Нийт Эллен Пээтеровна
## Биографияһы

1928 йылдың 13 июлендә Таллинн ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуған.
1938-1943 йылдарҙа Эллен Нийт Таллиннда, Тапала,
1943-1947 йылдарҙа Таллиннда 4-се урта мәктәбендә уҡый.
Тарту университетының эстон теле һәм әҙәбиәте факультетын тамамлаған (1952), эстон балалар әҙәбиәте бүлегендә аспирантурала уҡый (1952—1956).
1956 йылдан 1961 йылға тиклем — Таллин яҙыусылар союзының шиғриәт буйынса консультанты, 1961—1963 йылдарҙа эстон телевидениеһы штаттан тыш мөхәррире.
1963 йылдан Эллен Нийт бойондороҡһоҙ яҙыусы.
Эстон ССР-ының Юхан Смуула исемендәге әҙәби премия лауреаты (1971, 1978).
Филология фәндәре кандидаты (1985)
Урыҫ яҙыусылары Есенин, Чуковский әҫәрҙәрен, фин шағирҙарын, Шандор Петёфиҙың120-нән ашыу шиғырын тәржемә итә.
Беренсе никахы (1949—1958) Хелдур Нийтта кейәүҙә. 1958 йылдан яҙыусы Яан Кросс менән никахта тора (1920—2007). Дүрт бала әсәһе.
2016 йылдың 30 майында вафат була. Рахумяэ зыяратында ерләнгән.

# Нийт Эллен Пээтеровна
## Библиографик сығанаҡ

* Умелый маляр
* Нийт, Эллен Пээтеровна. Просодические характеристики диалектов эстонского побережья и структура Балтийского просодического ареала (диссертация) Таллин, 1985. - 180 с.

# Нийт Эллен Пээтеровна
## Әҫәрҙәре

Maa on täis leidmist (1960)
"Земля полна находок" Linnuvoolija (1970)
Oma olemine, turteltulemine (1979)
Karud saavad aru (1972)
Krõlliraamat (1979)
"Вымышляндия": Стихи / Пер. с эст. Ю.Мориц Tere, tere lambatall! (1993)
Veel ja veel Krõlliga maal ja veel (2002)
Taeva võti (2014)
Проза Kuidas Krõll tahtis põrandat pesta (1993)
"Как Крыль хотел пол помыть" Krõlli värviraamat (1994)
"Раскраска Крыля" Krõll ja igasugused hääled (1994)
"Крыль и разные голоса" Krõlli pannkoogitegu (1999)
"Как Крыль блины готовил" Pille-Riini lood (1963)
"Рассказы о Пилле-Рийн" "Jutt jänesepojast, kes ei tahtnud magama jääda" (1967)
"Сказка про зайчонка, который не хотел спать"
# Азат итеү (Стәрлетамаҡтағы монумент )

1975
«Азат итеү» — Стәрлетамаҡ ҡалаһындағы монумент, 1919 йылдың майында граждандар һуғышы барышында А. Е. Воробьёв командованиеһы аҫтында 20-се Пенза уҡсылар дивизияһының был ҡаланы алыуына арналған.

# Азат итеү (Стәрлетамаҡтағы монумент )
## Тарихы

Стәрлетамаҡ ҡалаһын алыуҙың 56-йыллығына (ҡала колчаксыларҙан 1919 йылдың 25 майында тартып алына), ҡаланы азат итеү датаһы хөрмәтенә, шул һуғыш геройҙары — эшсе-крәҫтиәндәр Ҡыҙыл Армияһының Көнсығыш фронты 20-се Пенза уҡсылар дивизияһы яугирҙәре иҫтәлегенә, бик аныҡ булмаған исем йөрөтөүсе 23 май урамында монумент урынлаштырырға ҡарар ҡабул ителә. Һәйкәлде Стәрле йылғаһының уң яҡ бейек ярында урынлаштыралар. Композиция авторҙары-архитектор Ю. А. Подрядов (XX быуаттың 70-се йылдарында Стәрлетамаҡ ҡалаһының баш архитекторы) һәм скульптор М. П. Шабалтин. Асыу тантанаһы 1975 йылдың 25 майында үтә.

# Азат итеү (Стәрлетамаҡтағы монумент )
## Тасуирлама

Монументтағы барельефтар һалдаттар-ополчениела хеҙмәт итеүселәрҙе һүрәтләй, улар араһында ҡыҙ — санитар отрядтан Нина Теплова бар.
Реконструкциялағанға тиклем һәйкәлдәге «1919 йылдың 25 майында Стәрлетамаҡты аҡгвардееецтарҙан азат иткән Ҡыҙыл Армияның Көнсығыш фронты 20-се Пенза уҡсылар дивизияһы яугирҙары һәм командирҙарына» тигән яҙыулы мемориаль таҡта бейек булмаған постаменттың үҙенә урынлаштырылған була.
Мемориаль ансамблде реконструкциялау барышында мемориаль табличка ҡуйылған постамент һүтелә; яңы таҡтаташ яугир скульптураһы пьедесталында пилон алдында ҡуйылған.
# Проскурякова Илһөйәр Ҡәүи ҡыҙы

Проскурякова Илһөйәр Ҡәүи ҡыҙы (1 ғинуар 1955 йыл) — хеҙмәт ветераны, йәмәғәтсе. 1983—2015 йылдарҙа Яңауыл үҙәкләштерелгән китапханалар системаһы директоры. 2013 йылдан райондың Ҡатын-ҡыҙҙар советы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005).

# Проскурякова Илһөйәр Ҡәүи ҡыҙы
## Биографияһы

Илһөйәр Ҡәүи ҡыҙы Проскурякова (ҡыҙ фамилияһы Фәрхетдинова) 1955 йылдың 1 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Яңауыл районы Вотяк Ушъяҙы ауылында тыуған.
1962—1970 йылдарҙа ошо райондың Вәрәшбаш ауылындағы һигеҙ йыллыҡ мәктәптә, шунан һуң хәҙерге Яңауыл ҡалаһындағы Радик Гәрәев исемендәге 3-сө урта мәктәптә уҡый. Урта белем алғандан һуң 1972—1973 йылдарҙа Удмурт АССР-ының Ҡаракулин районының «Прогресс» колхозында бухгалтер булып эшләй.
Артабанғы хеҙмәт эшмәкәрлеген Яңауыл район үҙәк балалар китапханаһының уҡыу залы мөдире вазифаһында дауам итә, 1976 йылдан китапхананың методисы була. 1983 йылда етәксе эшкә үрләтелә: Яңауыл үҙәкләштерелгән китапханалар системаһы директоры итеп тәғәйенләнә һәм 2015 йылғаса шунда хеҙмәт һала.
Илһөйәр Проскурякова 1976 йылда Өфө китапхана техникумын, 1981 йылда — Ҡазан мәҙәниәт институтын тамамлай.

# Проскурякова Илһөйәр Ҡәүи ҡыҙы
## Йәмәғәт эшмәкәрлеге

* 1982—1989 йылдар: халыҡ депутаттарының Яңауыл ҡасаба Советы депутаты.
* 2004—2012 йылдар: Яңауыл районы муниципаль районының I һәм II саҡырылыш Яңауыл ҡала биләмәһе Советы депутаты.
* 2013 йылдан: Яңауыл районы ҡатын-ҡыҙҙар советы рәйесе.
* 2018 йылдан: Яңауыл районы хакимиәте ҡарамағындағы Йәмәғәт советының һаулыҡ һаҡлау, мәғариф, мәҙәниәт, спорт, йәштәр һәм социаль сәйәсәт, ғаилә һәм балалыҡ мәсьәләләре буйынса комиссияһы рәйесе.
* Яңауыл районы башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитетының президиум ағзаһы.

# Проскурякова Илһөйәр Ҡәүи ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005)
* Рәсәй Федерацияһы Мәҙәниәт министрлығының һәм Рәсәй мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Почёт грамотаһы (2004).
* «Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу буйынса күрһәткән ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы (2002).
# Мавритан архитектураһы

Мавритан архитектураһы — архитектура стиле, бербер, Төньяҡ Африка һәм Әл-Әндәлүстә испан стиле йоғонтоһонда формалашҡан.

# Мавритан архитектураһы
## Тарихы

VIII быуат башында ғәрәптәр Испанияла хәлифәлек ойоштора, ул XIII быуатта ваҡ Гранада әмирлегенә тиклем ҡыҫҡара һәм 1492 йылда ҡолатыла. Христиан Көнбайышы менән туранан-тура күршелек, маврҙар һәм христиандар, Пиреней ярымутрауының физик үҙенсәлектәре, уның тупрағының уңдырышлылығы, климаттың уңдырышлылығы һәм башҡа шарттар испан маврҙарына башҡа илдәрҙәге ҡәбиләтәштәре тормошонан ныҡ айырылып торған тормош алып барырға мөмкинлек бирә, уларҙың характерын ҡырыҫ һәм һуғышсанлыҡтан йомшаҡ, мәҙәни, рыцарь характерына үҙгәртә һәм уларҙың сәнғәтенең юғары үҫешенә булышлыҡ итә.

# Мавритан архитектураһы
## Тарихы
### Осорҙары

Мавритан архитектураһында өс осорҙо айырырға була: беренсеһенең өлгөһө булып Кордовалағы ҙур мәсет (хәҙер католик соборы); икенсе йәки күсеш осоро өлгөләре булып Гиральда башняһы һәм Севилья Алькасары һарайы тора, ә өсөнсө осор мавритан стиленең юғары камиллыҡ осорон Гранада һарайҙары Әл-Хәмрә һәм Хенералифе (Йәннәт-үл-Ғарифи جنة العريف ) күҙ алдына килтерә. Мавритан стиле һуңынан Европа синагогалары архитектураһына йоғонто яһай.
# Керҙәштәр

Керҙәштәр — (синонимдары: ебәрелмеш, килмешәк, әтәмбәй) башҡорт йәмғиәтенең социаль структураһында башҡорттарҙың аҫаба ерҙәрен керҙәшлеккә алыу нигеҙендә формалашҡан халыҡ категорияһы.

# Керҙәштәр
## Төрҙәре

    Теге йәки был ҡылыҡтары, шул иҫәптән башҡорт ихтилалдарында (17—18 быуаттарҙа) ҡатнашҡаны, өсөн үҙ общинаһынан ҡыҫырыҡлап сығарылған һәм ергә аҫабалыҡ хоҡуғын юғалтҡан башҡорттар керҙәш булып киткән; улар үҙ улусында йәки башҡа улуста билдәле бер шарттарҙа төпләнә алған.
    Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан һәм төбәктекиң колонизациялау, күскенселек хәрәкәте башланғандан һуң керҙәшлек күпселек өлөшөн үҙәк өйәҙҙәрҙән һәм Волга буйынан күсеп килгән татарҙар, сыуаштар, мордвалар, мишәрҙәр, мариҙар, удмурттар, һирәкләп урыҫтар һ.б. тәшкил итә. Керҙәшлектәр араһында казактар, сауҙагәрҙәр, хеҙмәтле кешеләр, яһаҡлы крәҫтиәндәр һ.б. ҡатлам кешеләре лә булған.

# Керҙәштәр
## Керҙәшлеккә кереү шарттары

Керҙәшлек аҫаба башҡорттар менән яҙма килешеү (ерҙән файҙаланыу шарттары тураһында керҙәшлек яҙмалары) төҙөп, уларҙы өйәҙ һәм губерна учреждениеларында теркәгән. Телдән килешеү осраҡтары ла булған . Керҙәштәр иҫәбенән типтәрҙәр ҡатламы барлыҡҡа килгән. Аҫаба башҡорттар менән керҙәштәр араһында ер мөнәсәбәттәре дөйөм Рәсәй закондары тарафынан көйләнгән.

# Керҙәштәр
## Керҙәштәр нисбәте

Башҡорт дайсалары эсендә аҫаба башҡорттар, керҙәштәр һәм халыҡтың башҡа категориялары араһында биләмә сиктәрен билдәләү Махсус ыҙанлау ваҡытында үткәрелгән, ә ерҙе бүлеү 1898 йылдың 20 апрелдендә сыҡҡан “Башҡорт дайсаларын ыҙанлау тураһында положение”ға ярашлы атҡарылған. 8‑се ревизия (1834) мәғлүмәттәре б‑са, Башҡортостанда 95,7 мең керҙәш һәм 107,2 аҫаба башҡорт иҫәпләнгән; Бөгөлмә өйәҙендә, Бөрө өйәҙендә, Бәләбәй өйәҙендә керҙәштәр күпселекте тәшкил итһә, Минзәлә өйәҙендә, Өфө өйәҙендә һәм Троицк өйәҙендә аҫаба башҡорттар менән керҙәштәр һаны бер тигеҙ булған.
# Грязнуха (Мейәс ҡушылдығы)

Грязнуха — Рәсәйҙәге йылға. Ҡурған өлкәһе, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мейәс йылғаһының һул ярына тамағынан 98 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Грязнуха (Мейәс ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мейәс йылғаһын индермәйенсә отСиләбе ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501012111200003805
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200380
* Бассейн коды — 14.01.05.010
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2