yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Шервож

Шервож — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Иньва йылғаһының һул ярына тамағынан 241 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Шервож
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100007833
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100783
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Худой Зубач

Худой Зубач — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Зубач йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Худой Зубач
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000212103000049729
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004972
* Бассейн коды — 03.03.00.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сереж (Чулым ҡушылдығы)

Серёж — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының һул ярына тамағынан 1417 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 232 км.

# Сереж (Чулым ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400112115200015095
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201509
* Бассейн коды — 13.01.04.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Лиственничная (Шегмас ҡушылдығы)

Лиственничная — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шегмас йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Лиственничная (Шегмас ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000044961
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004496
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Луксара

Луксара — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ворон йылғаһының уң ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Луксара
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суда, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200212110000007883
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000788
* Бассейн коды — 08.01.02.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Төньяҡ-көнсығыш регионы (Бразилия)

Төньяҡ-көнсығыш регионы (порт. Região Norte do Brasil) — Бразилияның административ регионы. Халыҡ һаны — 52 191 000 кеше (2007). Майҙаны — 1 558 196 км². Халыҡ тығыҙлығы — 32 кеше/км².

# Төньяҡ-көнсығыш регионы (Бразилия)
## Статистика

* Эске тулайым продукт (2005) — 280.504.256 реал (мәғлүмәт: Бразилияның география һәм статистика инситуты).
* Эске тулайым продукт бер кешегә (2005) — 5 498 реал (мәғлүмәт: Бразилияның география һәм статистика инситуты).
* Кеше потенциалының үҫеш индексы (2005) — 0.725 (мәғлүмәт: Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының үҫеш программаһы).

# Төньяҡ-көнсығыш регионы (Бразилия)
## Региондың бүленеше

Регион үҙенә 9 штат берләштерә:
* Алагоас
* Баия
* Мараньян
* Параиба
* Пернамбуку
* Пиауи
* Риу-Гранди-ду-Норти
* Сеара
* Сержипи
# Худая (Жерновка ҡушылдығы)

Худая — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Жерновка йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Худая (Жерновка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200412115200003224
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200322
* Бассейн коды — 13.01.02.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Инги-Юган

Инги-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Собты-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 81 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.

# Инги-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300032194
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303219
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ашрафян Клара Зармайровна

Ашрафян Клара Зармайровна (15 сентябрь 1924 йыл, Ереван — 7 август 1999 йыл, Мәскәү) — СССР һәм Рәсәй ғалимы-индологы, тарих фәндәре докторы (1966).

# Ашрафян Клара Зармайровна
## Биографияһы

Клара — украин һәм әрмән партия һәм дәүләт эшмәкәре, 1936 йылда ҡатыны менән бергә репрессияланған Зармайр Андреевич Ашрафяндың ҡыҙы. Ата-әсәһе ҡулға алынғандан һуң, Мәскәүҙә, туғандарында йәшәй.
Мәскәү дәүләт университетының тарих факультетын (1947) һәм аспирантура (1950) тамамлай.
1950—1955 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Ижтимағи фәндәр фундаменталь китапханаһында сит ил әҙәбиәте бюллетене мөхәррире.
1955 йылдан СССР Фәндәр академияһының Шәрҡиәт институты хеҙмәткәре, 1984 йылдан Көнсығыш халыҡтары тарихы секторы мөдире.

# Ашрафян Клара Зармайровна
## Төп хеҙмәттәре

* «Делийский султанат. К истории экономического строя и общественных отношений (XIII—XIV века)» (1960),
* «Аграрный строй Северной Индии. XIII — середина XVIII в.» (1965),
* «Феодализм в Индии: особенности и этапы развития» (1977),
* «Средневековый город Индии. XIII — середина XVIII в.» (1983),
* «Дели: история и культура» (1987).
* История народов Восточной и Центральной Азии с древнейших времен до наших дней. М.: Наука, Глав. ред. восточной лит-ры, 1986—583 с.
# Быстров Лука Вонифатьевич

Лука Вонифатьевич Быстров (11 октябрь, 1887 йыл — 23 август, 1916 йыл) — рус дини яҙыусыһы.

# Быстров Лука Вонифатьевич
## Биографияһы

Быстров Лука Вонифатьевич 1887 йылдың 11 октябрендә Дон ғәскәре өлкәһенең Поповка ауылында тыуа. Был ауылдың руханийы уның ҡартатаһы була. Ҡартатаһы малайҙы дини китаптар буйынса уҡырға өйрәткән, шунлыҡтан ете йәшлек Лука мәхәлләгә йөрөүселәргә сиркәү клиросында дини китаптар уҡыған.
Луканың атаһы ла рухани була, ул үҙенең ғаиләһе менән Дон Ғәскәре өлкәһенең алыҫ районына күсеп китә. Бында Лука казак офицерынан арифметикаға һәм яҙырға өйрәнә. Матур йырлай белгәнлектән, Лука 15 йәшенән алып сиркәү хорының бер клиросында өлкән йырсы вазифаһын башҡара. Ике йылдан һуң Лука Вонифатьевич Икенсе Дон округының Нижнечирская станицаһында йәшәргә төпләнә. Унда Лука әҫәрҙәр яҙа башлай һәм уҡытыусылыҡҡа имтихандар тоторға әҙерләнә. 1908 йылда ул имтихандарҙы бирә һәм Лука Вонифатьевич, халыҡ уҡытыусыһы исемен алып, эшләй башлай. Йәмғиәттәге етешһеҙлектәрҙе ныҡ тәнҡитләгән өсөн ул Константиновская төрмәһенә эләгә.
Иреккә сыҡҡас, ул уҡытыусылыҡ эшен ташлай һәм үҙ белемен арттырыу өҫтөндә эшләй, Новочеркасскиҙа ике йыллыҡ курстарҙа уҡый, өлгөргәнлек аттестаты ала, Донда сиркәү-ағартыу эштәре алып бара һәм әҙәбиәт менән шөғөлләнә.
Лука Вонифатьевич 1916 йылдың 23 авгусында фронтта һәләк була.

# Быстров Лука Вонифатьевич
## Ижады

Лука Вонифатьевич 1908 йылда яҙған әҫәрҙәрен нәшер итә башлай. Әҫәрҙәренең сюжетын Нижнечирская станицаһы тормошонан ала. Үҙенең хикәйәләрендә һәм очерктарында ул колоритлы казак көнкүрешен һүрәтләй. Уның әҫәрҙәре Рәсәйҙең «Церковь», «Церковное пение» һәм башҡа журналдары һәм гәзиттәрендә сыға.
«Доля горькая», «На борьбу с пьянством», «Миссионерский подлог», «Владыка», «Самообман», «Хоровое пение», «К уставщикам и певцам» мәҡәләләрендә, «Повесть старого леса» повесында ул үҙ заманына хас рухи һәм мәҙәни мәсьәләләрҙе күтәреп сыға.
Христиандарҙың иҫке йола буйынса матбуғаты барлыҡҡа килгәс, ул «Старообрядческая мысль» баҫмаһында үҙ әҫәрҙәрен яҙып сығара.
Быстровтың «Психология отступничества», «Вольтер о нетерпимости», «К вопросу о певческих книгах» тигән очерктары билдәле. Быстров христиандарҙың иҫке йолаһына ҡараған мәктәптәре өсөн уҡыу әсбаптары сығара. Л. В. Быстровтың китаптары һәм әҫәрҙәре революцияға тиклемге Мәскәүҙә, Санкт-Петербургта, Киевта сыға.
# Дерби Үҙәк китапханаһы

Дерби Үҙәк китапханаһы (ингл. Derby Central Library) — 1879 йылда Дерби музейы һәм сәнғәт галереяһы менән берлектә нигеҙләнгән, Ричард Нилл Фриман проекты буйынса, Майкл Басс-ҡустыһы аҡсаһына, ҡыҙыл кирбестән төҙөлгән китапхана.
«Даими» китапхана 1811 йылдан Квин-стритта эшләй; 1832 йылда уны (түләүле теркәлеү үткән) 84 кеше файҙалана алған. 4000 том араһында Дерби Фәлсәфә йәмғиәте (Derby Philosophical Society) китаптары һаҡланған.1863 йылда китапһанасы һәм куратор итеп ботаник Александр Кролл (Alexander Croall) тәғәйенләнә, киләһе йылда музей һәм китапхана берләштерелә.
1964 йылда музей һәм сәнғәт галереяһы икенсе бинаға күсерелә.
Йыраҡ түгел был китапхана төҙөүҙә ярҙам иткән, һыра ҡайнатыусы Палата обинаһы ағзаһы миценат Майкл Басс-ҡустыһына һәйкәл ҡуйылған.

# Дерби Үҙәк китапханаһы
## Иҫкәртмә

* ↑ Kelly's Directory of Derbyshire 1899 p.130. — 1899.
* ↑ Glover Stephen. The history and directory of the borough of Derby, a guide p.430. — 1829.
* ↑ Newsletter of the Geological Curators Club 2011 йыл 16 июль архивланған., Mick Stanley, Vol 1, No. 8, 1976. accessed February 2011.

# Дерби Үҙәк китапханаһы
## Һылтанма

* Китапхананың рәсми сайты 2006 йыл 7 март архивланған. (инг.)
# Лымбелька

Лымбелька — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тым йылғаһының уң ярына тамағынан 472 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 240 км.

# Лымбелька
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010900112115200034015
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203401
* Бассейн коды — 13.01.09.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Мостай Кәрим исемендәге сквер

Мостай Кәрим исемендәге сквер—Башҡортостандың баш ҡалаһы Өфөләге сквер. Ул 2013 йылда Башҡортостандың халыҡ шағиры Мостай Кәримгә һәйкәл асыу уңайы менән булдырылған.

# Мостай Кәрим исемендәге сквер
## Тарихы

1919 йылда Башҡортстандың Шишмә районы Келәш ауылында тыуған буласаҡ шағир Мостафа Сафа улы Кәримов 1935 йылда Өфөлә рабфакта уҡый башлай, һуңыраҡ ул бында педагогия институтын тамамлай. Студент саҡта ул буласаҡ тормош иптәше Рауза Суфиян ҡыҙы менән таныша. Мостай Кәрим уның менән Социалистик урам (хәҙерге Мостай Кәрим) буйлап йөрөргә яратуы тураһында һөйләй торған була. Фронтҡа ла ул ошо урамдан китә. Һуғыштан ҡайткас, Мостай Кәрим ғаиләһе менән Өфөлә төпләнә һәм ғүмерен әҙәби хеҙмәткә бағышлай.
2013 йылдың октябрендә Киров һәм Мостай Кәрим урамдары киҫелешкән урында, Профсоюз йорто бинаһы ҡаршыһында Башҡортстандың халыҡ шағиры, әҙәбиәт өлкәһендә СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1972), Ленин премияһы лауреаты (1984), Социалистик Хеҙмәт Геройы (1979) Мостай Кәримгә һәйкәл асыла. Уның тирә-яғын матурлап, Мостай Кәрим исемендәге сквер булдырыла.
Сквер уртаһындағы скульптура композицияһының авторы Андрей Ковальчук һәйкәлде кешегә генә түгел, ә уның ижадына ла һәйкәл итеп ҡойған.
Бронзанан ышаныслы аҙымдар менән алға барыусы шағир һыны һүрәтләнгән. Һәйкәл артында- ел осорған ҡулъяҙма биттәре, улар шағирҙың шиғри ҡанаттары кеүек күҙ алдына килеп баҫа. Был һәйкәл— күп фигуралы композиция. Горельеф сюжеттарында һәм башҡорт һәм рус телдәрендәге ҡулъяҙма текстарында шағир ижадындағы төп темалар белән танышырга мөмкин. Китап һөйөүселәр бында Мостай Кәрим әҫәрҙәренең геройҙарын таный («Ташлама утты, Прометей!», «Салауат», «Оҙон-оҙаҡ баласаҡ» һәм башҡа). Ҡулъяҙма текстар ҙурайтылып, бронза биттәргә күсерелгән. Бассейндағы бер аҙ алға табан ауыш ҡуйылған ҙур улаҡ— бассейндан әкрен генә һыу аға— был өҙлөкһөҙ барған торомош ағышы символы. Скульптура композицияһының дөйөм бейеклеге — 6 метр, оҙонлоғо- 15 метр.
Скверға ингән урында бер иштән гранит тумбалар урынлаштырылған, унда өс телдә: башҡорт, рус һәм инглиз телдәрендә «Мостай Кәрим исемендәге сквер» тигән һүҙҙәр яҙылған Һәйкәлдә— алтын хәрефтәр менән «Мостай Кәримгә — Башҡортостан халҡы» тип башҡорт һәм урыҫ телдәрендә яҙылған. Гранит постаментта— Мостай Кәрим, һәйкәл авторы һәм уның асылған ваҡыты тураһында мәғлүмәт яҙылған табличкалар. Сквер биләмәһендә ике фонтан һәм ике ҙур булмаған бассейн урынлашҡан, бында автоматик һыу һибеү яйланмалы матур сәскә түтәлдәре, заманса яҡтыртыу системаһы урынлаштырылған, халыҡҡа йөрөү өсөн уңайлы юлдар эшләнгән. Майҙан махсус таш һәм төрлө төҫтәге гранит таҡтаташтар менән биҙәлгән. Скверҙа кистәрен ял итеүселәр өсөн махсус яҡтыртыу системаһы булдырылған.
Һәйкәл янында иҫтәлекле көндәрҙә төрлө ижад кешеләре йыйыла, бында шиғри байрамдар ойошторола. Сквер ҡала халҡының яратҡан ял итеү урынына әйләнде.
# Тиреғанаттар

Ярғанаттар менән бутамаҫҡа.
Тиреғанаттар (рус. Шерстокрылы), йәғни кагуандар (лат. Dermoptera) — Көньяҡ-Көнсығыш Азияла осраған ағас плацентар һөтимәрҙәр отряды. Хәҙерге ваҡытта ни бары ике төр иҫәпләнә: малай тиреғанаты һәм филиппин тиреғанаты. Малаккала, Зонд һәм Филиппин утрауҙарындағы урмандарҙа йәшәй.
Ерҙә тиреғанаттар әкрен хәрәкәт итә. Планер һымаҡ осоуға яраҡлашҡандар, әммә әүҙем оса алмайҙар. Һикергәндә планер һымаҡ осоу алыҫлығы 140 метрға етә. Тиреғанаттар бөтә аяҡ-ҡулдарын, ҡойроғон һәм муйынын тоташтырған тығыҙ һәм йөнтәҫ тиреһе ярҙамында планер һымаҡ оса. Тире ярыһы алғы һәм артҡы аяҡтары араһында муйындан, ҡолаҡ артынан, кәүҙәһенең ян-яҡтарынан башлап ҡойроҡ осонда тамамланғанға тиклем һуҙылған.
Тиреғанаттың кәүҙә оҙонлоғо 36—43 см, ауырлығы 2 килограмға тиклем тәшкил итә. Башы бәләкәй, ҙур күҙле — улар бинокуляр күреү өсөн бик яҡшы яраҡлашҡан. Яланғас табандарында ҡыҫҡыс дискылар барлыҡҡа килтереүсе яҫы майҙансыҡтар бар. Һырҙар яҫы, ситкеләре тараҡ рәүешендә.
Тиреғанаттар ағастарҙың япраҡтары һәм емештәре менән туҡлана.

# Тиреғанаттар
## Классификацияһы

Хәҙерге ваҡытта дөйөм ҡабул ителгән классификацияға ярашлы, тиреғанаттар Dermoptera үҙ аллы отрядына инедерелгән, ул приматтар менән бергә Primatomorpha монофилет төркөмөнә инә.
* Euarchontoglires
** Кимереүселәр һымаҡтар (Glires)
*** Кимереүселәр (Rodentia)
*** Ҡуян һымаҡтар (Lagomorpha)
** Эуархонттар (Euarchonta)
*** Тупайҙар (Scandentia)
*** Приматоморфтар (Primatomorpha)
**** Тиреғанаттар (Dermoptera)
**** Приматтар (Primates)
***** Plesiadapiformes
***** Еүешморондар (Strepsirhini)
***** Ҡороморондар (Haplorhini)
Тиреғанаттар отрядында 2 хәҙерге заман төрө һәм 5 ҡаҙылма ырыуҙар:
* Dermoptera отряды — Тиреғанаттар
** † Dermotherium ырыуы
*** † Dermotherium chimaera
*** † Dermotherium major
** † Elpidophorus ырыуы
*** † Elpidophorus elegans
*** † Elpidophorus minor
** † Plagiomene ырыуы
*** † Plagiomene accola
*** † Plagiomene multicuspis
*** † Plagiomene zalmouti
** † Planetetherium ырыуы
*** † Planetetherium mirabile
** † Worlandia ырыуы
*** † Worlandia inusitata
** Cynocephalidae ғаиләһе — Тиреғанаттар
*** Cynocephalus — Тиреғанаттар ырыуы
**** Cynocephalus volans — Филиппин тиреғанаты, йәки кагуан
*** Galeopterus — Малай тиреғанаттары ырыуы
**** Galeopterus variegates — Малай тиреғанаты
# Мәрҙәнов Зиннур Шәйхулла улы

Мәрҙәнов Зиннур Шәйхулла улы (10.10.1944) — дәүләт эшмәкәре, эске эштәр органдары ветераны. 1993—2009 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министрлығының Башҡортостан Республикаһындағы вәкиллеге етәксеһе. Милиция полковнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы. Баҡалы районының почётлы гражданы..

# Мәрҙәнов Зиннур Шәйхулла улы
## Биографияһы

Зиннур Шәйхулла улы Мәрҙәнов 1944 йылдың 10 октябрендә Башҡортостан Республикаһының Баҡалы районы Үҫтем ауылында тыуған.
Ҡамышлытамаҡ мәктәбенән һуң, Стәрлетамаҡ ауыл хужалығы техникумында уҡыуын дауам итә.
Венгриялағы Совет Армияһы контингенты составында элемтә ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итә.
Мәскәүҙә Сит телдәр хәрби институтын отличие менән тамамлай.

# Мәрҙәнов Зиннур Шәйхулла улы
## Тормош һәм хеҙмәт юлы

1970 йылдан Башҡортостан Эске Эштәр министрлығының штабында эшләй.
Хеҙмәт барышында Башҡорт дәүләт университетының юридик факультетын һәм СССР Эске Эштәр министрлығы идаралыҡ Академияһының Свердловск факультетын тамамлай.
1987—1993 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Эске Эштәр министрлығында паспорт-виза хеҙмәте начальнигы. 1993 йылда милиция полковнигы дәрәжәһендә отставкаға сыға.
1993—2009 йылдарҙа — илселек хеҙмәтендә, Өфө ҡалаһында Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министрлығы вәкиллеге етәксеһе вазифаһында хеҙмәт итә. Эш сәфәре менән донъяның 26 илендә була.
«Баҡалы яҡташтар» йәмғиәте ағзаһы.

# Мәрҙәнов Зиннур Шәйхулла улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы» (2009)
* «Милиция отличнигы» тағылмалы билдәһе
* Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министрлығының Грамоталары
# Крылай

Крылай — Рәсәй йылғаһы. Татарстан биләмәләрендә аға. Йылға Шимяковка йылғаһының уң ярына тамағынан 5,9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Крылай
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000112112100003311
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100331
* Бассейн коды — 11.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ғәлимов Имам Ғәлим улы

Ғәлимов Имам Ғәлим улы (1908 йыл — 1965 йыл) — 112-се Башҡорт атлы дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец, пулемётсы. Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры.

# Ғәлимов Имам Ғәлим улы
## Биографияһы

Ғәлимов Имам Ғәлим улы 1908 йылда Башҡорт АССР-ы Асҡын районы Ҡашҡа ауылында ябай эшсе ғаиләһендә ишле ғаиләлә тыуа. Башланғыс белем генә ала.

# Ғәлимов Имам Ғәлим улы
## Биографияһы
### Хәрби хеҙмәте

Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, 1941 йылдың декабрендә, Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. 275-се полктың (4-се эскадрон) ҡыҙылармеец-пулемётсыһы дәрәжәһендә һуғыштың ахырына ҡәҙәр барлыҡ мөһим һуғыш операцияларында ҡатнаша. Фронтта фашист илбаҫарҙарына ҡаршы көрәштә командованиеның хәрби бурыстарын өлгөлө башҡарғаны һәм ҡыйыулығы өсөн Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән буләкләнә. Генерал Г. А. Беловтың «Батырлыҡ һәм дан юлы» китабында былай тип яҙа:
* Траншеяларҙы ҡарап йөрөгәндә, мин 275-се полктан беренсе алышта уҡ батырлыҡ күрһәткән офицерҙар, пулеметсылар, яугирҙар менән осраштым. Башҡорт АССРы Асҡын районы Ҡашҡа ауылынан 35 йәшлек яугир Имам Ғәлимов Борки ауылы янында барған һуғыштарҙа дошмандың ауыр пулемёты беҙҙең эскадрон флангаһына ут асыуын күрә. Оҙаҡ уйлап тормайынса, ул окоптан шыуышып сыға, һиҙҙермәйенсә генә дошман пулемёты янына килә һәм уның расчётын юҡ итә, дошман атакаһын уңышлы кире ҡағыуҙы тәьмин итә. Ҡулбашы яралана, әммә ул пулемётынан китмәй. Был батырлығы өсөн Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
Үкенескә күрә, орден хужаһын үҙе үлгәндән һуң ғына таба. Күренекле башҡорт яҙыусыһы Әхтәм Ихсан «Саҡма тояҡ аттарҙа» китабында Имам Ғәлимовтың батырлығы һәм бүләкләнеүе тураһында яҙа. Атаһының наградаһы 1970 йылда ул ваҡытта Совет Армияһындә хеҙмәт иткән улы Баян Имам улына тапшырыла.

# Ғәлимов Имам Ғәлим улы
## Бүләктәре

* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1945)

# Ғәлимов Имам Ғәлим улы
## Матбуғатта уның тураһында

Ҡыйыу башҡорт яугиры тураһында 8-се кавалерия корпусының «Яуға, кавалеристар!» гәзитендә (№ 112,09.08.1942 йыл) Юлмөхәмәтовтың «70 фашисты тар-мар иткән пулемётсы Имам Ғәлимовҡа дан!» мәҡәләһе баҫыла. «Красная Башкирия» гәзите лә уның тураһында яҙа: «Ғәлимов И.Ғ. 1942 йылдың 5, 6, 9 июлендә Курск өлкәһе Озерки, Борки ауылдары янында үҙен батыр яугир булараҡ күрһәтә. 70 кә яҡын немец һалдатын шәхсән үҙе юҡ итә. Дошмандың ҡаты уты аҫтында фашистарҙың 1 Станок пулемётын сафтан сығара, эскадронға бейеклекте алырға мөмкинлек бирә» (№ 197, 21.08.1942 йыл).

# Ғәлимов Имам Ғәлим улы
## Һуғыштан һуңғы тормошо

1946 йылда демобилизациялана. Һуғыштан ҡайтҡас, «Красноармеец» колхозында тимерсе булып эшләй. Һәүәҫкәр балыҡсы ла була. Хәләл ефете Зәкиә Ғынийәтдин ҡыҙы (1914 йылғы) менән 6 балаға ғүмер бирәләр. Имам Ғәлимов һуғышта алған яраларынан мандымай 1965 йылда вафат була.