yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Бикҡужа

Бикҡужа (рус. Биккужа) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Таҙлар ауыл Советына ҡарай. Почта индексы — 453382, ОКАТО коды — 80226837002.

# Бикҡужа
## Тарихы

Ауылға Нуғай даруғаһы Үҫәргән улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала, 1781 йылдан билдәле. ауыл шулай уҡ Дәүләтҡол (старшина Дәүләтҡол Юлғушаев исеменән) һәм Аблай тип аталған. 1795 йылда 10 йортта 45 кеше йәшәгән, 1866 йылда 15 йортта 62 кеше иҫәпләнгән. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған. 1900 йылда шулай уҡ тирмән теркәлгән. ΧΧ быуаттың 30‑сы йылдарынан башлап хәҙерге исемен йөрөтә.

# Бикҡужа
## Халыҡ һаны

Халҡы: 1900 йылда — 77 кеше; 1920 йылда 94 кеше иҫәпләнгән. 1925 йылда (аслыҡ йылдарынан һуң) йылдарынан 48 кеше генә теркәлгән.
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1939 | 91 | |
| 1959 | 136 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1970 | 185 | |
| 1979 | 108 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1989 | 115 | |
| 2002 | 107 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 2009 | 104 | |
| 2010 | 85 | |

# Бикҡужа
## Халыҡ һаны
### Милли составы

2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - башҡорттар (95 %).

# Бикҡужа
## Ревизия материалдарында

1850 йылда Бикҡужа ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.

# Бикҡужа
## Географик урыны

Бикҡужа ауылы Оло Һүрәм йылғаһы буйында урынлашҡан.
* Район үҙәгенә тиклем (Иҫәнғол): 20 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Таҙлар): 10 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Һарыҡташ): 74 км

# Бикҡужа
## Урамдары

* Үҙәк урам (рус. Центральная улица)
# Семилейка (Оло Кша ҡушылдығы)

Семилейка — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кша йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Семилейка (Оло Кша ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500312110000036777
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003677
* Бассейн коды — 08.01.05.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Осиновая (Васюган ҡушылдығы)

Осиновая — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Васюган йылғаһының уң ярына тамағынан 492 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Осиновая (Васюган ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010800112115200030874
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203087
* Бассейн коды — 13.01.08.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Таң (гәзит)

Таң — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы муниципал районының ижтимағи-сәйәси гәзите.
Ойоштороусылары — Башҡортостан Республикаһы Хөкүмəте ҡарамағындағы Матбуғат, нəшриəт һəм полиграфия эштəре буйынса идаралыҡ, Башҡортостан Республикаһының «Таң гəзите редакцияһы» ҡаҙна предприятиеһы.
Бөрйəн районы Иҫке Собханғол ауылында аҙнаһына 3 тапҡыр башҡорт телендə сыға. 1935 йылдан алып «Еңеү юлында» исеме менән нəшер ителə, 1966 йылдан башлап хəҙерге исем менән сыға, 1962 — 66 йылдарҙа нәшер ителмәй.

# Таң (гәзит)
## Гәзиттә даими рәүештә сыҡҡан рубрикалар

* Ватан һағында
* Байрамдар
* Юбилейҙар
* Беҙгә яҙалар
* Ғаилә
* Тирә-яҡ мөхит
* Мәғариф
* Мәҙәниәт
* Мәрхәмәтлек
* Ойошмаларҙа
* Рухиәт
* Социаль өлкә
* Тарих
* Тәрбиә
* Хәтер
* Һаулыҡ — ҙур байлыҡ
* Ял
* Сәйәхәт
* Матбуғат
Редакция гәзит уҡыусылар ҡатнашлығында төрлө викториналар, конкурстар үткәрә. «Таң» гәзитендә оҙаҡ йылдар Ғарифуллина А. Р., Баһауетдинова Т. С. эшләй.

# Таң (гәзит)
## Мөхәррирҙәре

* Кинйәғолов Х. М. (1935 йылдан)
* Юлмөхәмәтов Д. М.
* Юлдашев З. С.
* Вәлиев Я. Н. (1944 йылдан)
* Сафин С. Я. (1945 йылдан)
* Ҡондоҙбаев Р. Х. (1953 йылдан)
* Юлмөхәмәтов А. М. (1966 йылдан)
* Манапов Ю. Х. (1997 й
* Мырҙағолова М. Й. (2019 йылдан)
# Фролова Ирина Васильевна

Ирина Васильевна Фролова (12.04.1970) — философ, философия фәндәре докторы (2006), профессор (2011). БР‑ҙың мәғариф отличнигы (2004). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф эшмкәре

# Фролова Ирина Васильевна
## Биографияһы

Ирина Васильевна Фролова 1970 йылдың 12 апрелендә Өфө ҡалаһында тыуған.
Мәктәпте алтын миҙалға тамамлағандан һуң, 1992 йылда БДУ‑ның тарих факультетында уҡый, ҡыҙыл дипломға лайыҡ була. Философия кафедраһы буйынса аспирантурала белем ала.
2003 йылда Хоҡуҡ институтын тамамлаған.
1996—2013 йылдарҙа һәм 2017 йылда Башҡорт дәүләт университетында уҡыта,
1995 йылда «Генезис русской утопии: утопические традиции и исторические судьбы России» темаһына кандидатлыҡҡа диссертация яҡлай. Өлкән преподаватель, доцент.
Профессор Ғәлимов Баязит Сабирйән улы етәкселегендә докторантураның көндөҙгө бүлегендә уҡый.
2005 йылда «Утопия: сущность и развитие: опыт социально-философской концептуализации» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Шул уҡ ваҡытта 2009 йылдан башлап Идара итеү һәм дәүләт хеҙмәте проблемалары ғилми-тикшеренеү үҙәге етәксеһе була.
2015-2017 йылдарҙа БР Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһының фәнни эштәр буйынса проректоры вазифаһын башҡара.
2017 йылдан — БДУ‑ның Тарих һәм дәүләт идаралығы институтында фәнни эштәр буйынса директор урынбаҫары.
Фәнни хеҙмәттәре политология, социаль философия проблемаларына, хәҙерге көнбайыш философияһы, утопия философияһы, сәйәси философияға арналған
   Социаль утопия мәсьәләһе менән, аспирантурала, тикшеренеүсе булараҡ аяҡҡа баҫҡан саҡта, мауыға башланым. Утопияларҙың барлыҡҡа килеүе һәр ваҡыт тормоштағы иҫкелеккә ҡаршы көрәшеү, йәғни утопия - ул ижади фекерләү, бөгөнгөнөң төп ерлеген ҡайтанан ҡарап сығыу һәм киләсәккә күҙ һалыу менән бәйле. Утопик проекттар мөһим эвристик роль уйнай, шуға күрә минең тикшеренеүем - утопияны феномен булараҡ «аҡлау», сөнки термин йыш ҡына кире коннотацияға эйә. Мин таянған структура-конструктив ҡараш методологияһы йәмғиәтте кеше тырышлығы менән үҙгәртергә мөмкин тигән күҙаллауҙан ғибәрәт. Һәм был хәл күңелгә ышаныс - оптимизм өҫтәй
Алты уҡыусы – философия фәндәре кандидаттары.

# Фролова Ирина Васильевна
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* БР мәғариф отличнигы (2004)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф эшмкәре
# Костижа

Костижа — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шаня йылғаһының уң ярына тамағынан 71 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Костижа
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010100412110000021511
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002151
* Бассейн коды — 09.01.01.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Хабаровск крайы

Хаба́ровск крайы — Рәсәй Федерацияһы субъекты, Алыҫ Көнсығыш федераль округы составына инә.
Административ үҙәге — Хабаровск ҡалаһы.

# Хабаровск крайы
## География

Хабаровск крайы төньяҡта — Магадан өлкәһе һәм Саха Республикаһы, көнбайышта — Амур өлкәһе, көньяҡта — Йәһүд автономиялы өлкәһе, Приморье крайы һәм Ҡытай Халыҡ Республикаһы менән сиктәш. Крайҙың төньяҡ-көнсығыш һәм көнсығыш ярҙарын Тымыҡ океандың Охот диңгеҙе, ә көньяҡ-көнсығыш ярҙарын Япон диңгеҙе һыуҙары йыуа. Майҙаны (787 633 км²) буйынса Рәсәй Федерацияһы субъекттары араһында Хабаровск крайы дүртенсе урынды биләй һәм илдең дөйөм майҙанының 4,5 % тәшкил итә.
Төп һырттары — Сихоте-Алинь, Сунтар-Хаята, Джугджур, Бурей, Дуссе-Алинь, Ям-Алинь. Иң бейек нөктәһе — Берилл тауы (2933 м), иң түбән нөктәһе — диңгеҙ кимәле. Крайҙың территорияһы көньяҡтан төньяҡҡа ҡарай 1800 км, көнбайыштан көнсығышҡа — 125—750 км һуҙылған.

# Хабаровск крайы
## Тарих

Хабаровск крайы 1938 йылдың 20 октябрендә Алыҫ Көнсығыш крайын Хабаровск һәм Приморье крайҙарына бүлеү һөҙөмтәһендә ойошторолған.

# Хабаровск крайы
## Халҡы

Рәсәй Дәүләт статистикаһы федераль хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса, край халҡы 1 334 552 (2016) кеше тәшкил итә. Халыҡ тығыҙлығы — 1.69 кеше/км² (2016). Ҡала халҡы — 82.06 % (2015).
Хабаровск крайында 1989 йылда — 2185, 2002 йылда — 1458, 2010 йылда — 1265 башҡорт йәшәгәне теркәлгән.

# Хабаровск крайы
## Административ-территориаль бүленеш

Край составына 2 ҡала округы, 17 муниципаль район, 29 ҡала биләмәһе һәм 188 ауыл биләмәһе инә.
# Таш йылғалар

Таш йылғалар (ҡоромдар) (рус. курумы) — (боронғо төрки qorum «таш һибелмә, ҡая ватыҡтары, һарыҡташтар» тигәндән килеп сыҡҡан) — был термин физик географияла, геологияла һәм геоморфологияла ҡулланыла; ике мәғәнәһе бар:
* урыны-урыны менән өс үлсәмле арауыҡта сикләнгән, тәбиғи юл менән барлыҡҡа килгән таш киҫәктәре тупланмаһы, ерҙең өҫкө ҡатламында бер бөтөнлөк булып, утрау рәүешле һибелеп ята;
* ер өҫтөндәге ҡатмарлы ҡоролошло күренеш, — курумлэнд, — бер-береһенә терәлеп торған осло һыныҡ ҡырлы таш киҫәктәренең төрлө ауышлыҡта урынлашҡан төркөмө, ул яйлап ҡына хәрәкәт итә ала. Үҙ микроклиматы, гидрологияһы, үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы бар.
Ташйылғалар байтаҡ осраған Белорет районы башҡорттары уны "әҫтәт" тип атай.
Рәсәй Федерацияһында ҡоромдарҙы өйрәнеү әйҙәүсе фәнни үҙәге -М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты.

# Таш йылғалар
## Термин

Азияның күп кенә өлкәләрендә был термин киң ҡулланыла . Донъя географик әҙәбиәтендә һәм картографияла, Ҡараҡором (тау системаһы) атамаһында нығынған (төркисә «ҡара таш, ҡара ҡая»).
Таш һибелмәләрҙе урыҫ телендә фәнни әйләнешкә "ҡором" (курумы)тип Рәсәй геологы Макеров Яков Антонович «Нагорные террасы Сибири и их происхождение» (1913)тигән монографияһында индергән. Термин башҡа бер нисә телдә лә нығынған. Әммә рәсәй фәнни әҙәбиәтендә башҡа терминдар ҙа осрай: «курум» — «каменистая осыпь», «каменная россыпь», «каменный шлейф», «обломочные накопления», «глыбовая россыпь», «курумовое поле», «каменная река», «каменные моря», «каменный глетчер», «движущийся поток щебня», «курумник», «развалы каменных глыб». Рәсәй тикшеренеүсеһе А. Ф. Глазовский Алтайҙа һәм Саянда «уронник» тигән атама булыуын яҙа.

# Таш йылғалар
## "Вечный зов" фильмында таш йылғалар

Совет осороноң иң популяр күп сериялы фильмдарының береһе "Вечный зов"тың тәбиғәт күренештәре Башҡортостанда төшөрөлгән. Улар араһында Белорет тауҙарының таш йылғалары ла бар. Был йылға Белорет районының Отнурок ауылынан йыраҡ түгел тау буйында төшөрөлгән

# Таш йылғалар
## Киң таралған төбәктәр

* Бырранга
* Саян тауҙары
* Урал
* Врангель утрауы
* Становой тау битләүе
* Фолкленд утрауҙары

# Таш йылғалар
## Шулай уҡ ҡара

* Каменные моря
* Выветривание
* Геоморфология
* Дресва
* Новейшая тектоника
* Палеоклиматология
* Склоновые процессы
* Тектоника плит
* Траппы
* Щебень
* Десерпций
* Коллювий
# Урман сәтләүеге

Урман сәтләүеге (рус. Лещина, лесной орех) — ҡайын һымаҡтар(Betulaceae) ғаиләһендәге сәтләүек ҡыуаҡтары (Corylus) ырыуындағы, шул иҫәптән ябай сәтләүек ҡыуағы (Corylus avellana) һәм эре сәтләүек (Corylus maxima) тоҡомонан теләһә ҡайһы төрҙәге сәтләүек ҡыуаҡтарының сәтләүеге. Эре яҫы сәтләүекте фундук дип атайҙар (тур. findik)..

# Урман сәтләүеге
## Тасуирлама

Сәтләүек ҡыуағы емеше — шар һымаҡ тиерлек йәки оҙонса түңәрәк сәтләүек, тышы ағасҡа оҡшаған. Емештәре икешәр—һигеҙәр ҡушарлап тәлгәшләнә, ҡайһы берҙә берәрләп тә осрай. Сәтләүек сәскә тажынан ҡалған эргәлеккә берегеп, бөркөнсекләнеп үҫә. Бөркөнсеге ике ҡалаҡ кеүек тигеҙһеҙ япраҡсанан тора һәм сәтләүекте тотош тиерлек ҡаплап тора.
Сәтләүектә тәү сиратта аҡһым күп, аҙыҡ-түлек епһелдәре, Е витамины, тимер, тиамин, фосфор, марганец һәм магний бар, улар тәүлек норманың 30 %-ынан артып китә. Аҙыраҡ булһа ла, шулай ҙа байтаҡ күләмдә (тәүлек нормаһының 10-19 %) К витамины, кальций, цинк һәм калий витаминдары бар.
Фундук мөһим май сығанағы булып тора, уның 100 грамы тәүлек норманың 93 %-ын тәшкил итә. Май компоненттары булып олеин кислотаһы (дөйөм һандың 75 % -ы), линолий кислотаһы (дөйөм һандың 13 %-ы) рәүешендәге майҙар, пальмитин кислотаһы һәм стеарин кислотаһы (дөйөм һандың 7 %-ы) рәүешендә ҡушылдыҡ тәшкил итә.

# Урман сәтләүеге
## Үҫтереү

2017 й. фундук етештереү :
| Илдә | Етештереү, мең т. |
| Төркиә | 675,0 |
| Италия | 131,2 |
| Әзербайжан | 43,0 |
| АҠШ | 29,03 |
| ҠХР | 27,0 |
| Грузия | 21,4 |
| Барыһы | 1,006,178 |
Иң ныҡ таралған таралған һәм хужалыҡ йәһәтенән ҙур әһәмиәткә эйә төрө — ябай сәтләүек ҡыуағы (урман сәтләүеге).
Кавказда һәм Ҡырымда эре сәтләүек йәки ломбард сәтләүеге үҫтерелә, ул фундук тип атала, ябай урман сәтләүеген дә шулай атағылайҙар. Фундук Төркиә, Әзербайжан, Италия, Греция, Кипр, Грузия, испан Каталония өлкәһендә, ә Бөйөк Британияның Кент графлығында, АҠШ-тың Орегон һәм Вашингтон штаттарында коммерция күләмендә етештерелә. Яҡынса 67 % Төркиәлә үрсетелә.
Урман сәтләүектәрен шулай уҡ һаҡлағыс урман һыҙаттарын булдырыу, һөҙәк урындарҙы нығытыу, йәшелләндереүҙә (шул иҫәптән төҫлө япраҡлы декоратив формалары) ҡулланалар.

# Урман сәтләүеге
## Үҫтереү
### үрсетеү

Сәтләүекте ҡыуаҡтарҙы бүлеү юлы менән, үҫентенән, һабаҡтан, һирәгерәк орлоҡтан үрсетәләр.
# Гусынка (Чир ҡушылдығы)

Гусынка — Рәсәйҙең Ростов өлкәһе Боков районы биләмәләрендә ағыусы йылға; Чир йылғаһының тамағынан 262 км өҫтәрәк һул ярына килеп ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км, һыу йыйыу бассейнының майҙаны — 126 км2. Йылға ағымының башында Гусиный йырыны буйлап аға.

# Гусынка (Чир ҡушылдығы)
## Тасуирлама

Гусынка йылғаһы Климовка утары (Ростов өлкәһе) янында башлана. Ул, өлкә әһәмиәтендәге юлдар менән йәнәш үтеп, Лиховидовский утары янында Чир йылғаһына ҡоя.

# Гусынка (Чир ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Дон һыу бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы - Чир йылғаһы. Йылғаның бассейны — Дон йылғаһы (һыу бассейнының Рәсәйҙәге өлөшө).
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010300812107000009610.

# Гусынка (Чир ҡушылдығы)
## Иҫкәрмә

* ↑ Лист карты M-37-96 Вешенская. Масштаб: 1 : 100 000. Указать дату выпуска/состояния местности.
* ↑ Государственный водный реестр РФ: Река Гусынка (балка Гусиновская) (билдәһеҙ).
# Иҫке Сибай мәктәбе

Иҫке Сибай мәктәбе — Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы Иҫке Сибай ауылының урта дөйөм белем биреү мәктәбе (рус.МОБУ СОШ с. Старый Сибай МР Баймакский район РБ)

# Иҫке Сибай мәктәбе
## Тарихы

1859 йылда Сибай ауылында (Атайсал) земство мәктәбе асыла.
1921 йылда мәктәп булараҡ шәхси йортта урынлаша. Тәүге уҡытыусылары Г. Ф. Ҡыуандыҡов һәм Уралбаев А. В. Ләкин мәктәпте асыу көнө тип 1922 йыл иҫәпләнә һәм педагогик эшмәкәрлеккә, йәғни башланғыс мәктәпкә нигеҙ һалыусы булып Күсәбаев Яҡуп Ғүмәр улы тора.
1936 йылда мәктәп ете йыллыҡ мәктәп булып китә. 1962 йылдан урта мәктәпкә әҙерелә. 1977 йылда мәктәп бинаһы төҙөлә.
2009 йылда мәктәп үҙенең 150 йыллығын билдәләй.
ХХ быуаттың 70-се йылдарында стандарт проект буйынса төп бина төҙөлә. Мәктәптең йыйылыштар залы, спорт залы, мәктәп яны балалар майҙансығы, 80 урынлыҡ мәктәп ашханаһы, башланғыс кластар, химия, биология, физика, математика, рус теле һәм әҙәбиәте, башҡорт теле һәм әҙәбиәте, инглиз теле, тарихы, географияһы, информатика (20 компьютер бар), музыка, техник-сервис эштәре оҫтаханалары, директор, директор урынбаҫарҙары кабинеты, психолог, тыуған яҡты өйрәнеү һәм геология музейы, оҫтаханалар, лабораториялар, уҡытыусылар бүлмәһе, атыу урыны, мәктәп китапханаһы бар.
2007 йылда мәктәп заманса белем биреү технологияларын һөҙөмтәле ҡулланыу, белем биреү һәм тәрбиә һөҙөмтәләренең юғары сифаты өсөн бер миллион һумлыҡ Грант ала.

# Иҫке Сибай мәктәбе
## Уҡытыусылары

* Сөләймәнов Әһлей Фазлый улы (12 апрель 1925 йыл — 17 ноябрь 2002 йыл) — уҡытыусы-музыкант, һәүәҫкәр скрипкасы, ҡурайсы. Бөйөк Ватан һуғышы ветераны. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1985).
* Иҙрисов Ирек Фәйзрахман улы (1962), педагог. 1987 йылдан Баймаҡ районы Иҫке Сибай урта мәктәбе уҡытыусыһы. Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2000).
# Магнитогорск һыуһаҡлағысы

Магнитогорск һыуһаҡлағысы (Завод быуаһы) (рус. Заводский пруд(также Магнитогорское водохранилище)) — Магнитогорск ҡалаһында Яйыҡ йылғаһын быуып эшләнгән һыу ятҡылығы.

# Магнитогорск һыуһаҡлағысы
## Тарихынан

Завод быуаһы Магнитогорск металлургия комбинаты ихтыяждары өсөн төҙөлгән. Ҡалаға һыу етерлек бирлеһен өсөн Верхнеурал һәм Магнитогорск һыуһаҡлағыстары каскад режимында файҙаланыла. Хәҙерге ваҡытта Завод быуаһы резерв, һыу туплаусы бассейн булараҡ ҡулланыла.
Тәүге быуа 1930 йылда төҙөлгән. Ул төҙөлөп ятҡан металлургия заводы өсөн тотонола. 1938 йылда диуарында ярыҡ барлыҡҡа килә һәм уны һыу аҫтында ҡалдырып, 1939 йылда яңыһы быуыла..

# Магнитогорск һыуһаҡлағысы
## Тасуирламаһы

* Һыуы тәрән түгел - уртаса тәрәнлеге 5,5 метр.
* Майҙаны - 33,4 кв. км
* Һыу күләме – 189млн. куб.м.
* Оҙонлоғо - 24 км.
* Ихтиофаунаһы: алабуға, ҡыҙылғанат, судак, суртан,карп, табан балыҡ.
# Кончинка (Ужень ҡушылдығы)

Кончинка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ужень йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Кончинка (Ужень ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200112110000005507
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000550
* Бассейн коды — 08.01.02.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Становая (Чубаровка ҡушылдығы)

Становая — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чубаровка йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Становая (Чубаровка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ница йылғаһы Реж һәм Нейва йылғалары ҡушылған урынған тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501912111200007330
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200733
* Бассейн коды — 14.01.05.019
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы
## Кантон идараһын булдырыу

1798 йылда батша Павел I-нең 10 апрелендәге указы нигеҙендә кантон (округ) идаралығы булдырыла. Башҡорт, типтәр, мишәр халҡы, хәрби ҡатламға күсерелә һәм хәрби-ҡазаҡ сословиеһынан Башҡорт-мишәр ғәскәре формалаша. Ғәскәргә Рәсәйҙең көнсығыш сиктәрен һаҡлау бурысы йөкмәтелә.
Ил сиген һаҡлау хеҙмәтен башҡорттар, типтәрҙәр, мишәрҙәр үҙ иҫәбенә үтәгән. Ғәcкәри хеҙмәткә 25 йәш менән 50 йәш арыһындағы сәләмәт ир-егеттәр саҡырылған. Хеҙмәткә ебәреү сиратын йорт старшиналары билдәләгән. Йыл һайын 4-5 ғаиләнән бер кеше ебәрелгән.
Ғәcкәр Рәсәй империяһы ҡатнашҡан төрлө хәрби хәрәкәттәрҙә файҙаланыла (1812 йылғы Ватан һуғышы, 1853—1859 йылғы Ҡырым һуғышы һ. б.). Батша хөкүмәте кантон идаралығын керетеп башҡорттарҙың үҙидаралығын юҡҡа сығара, башҡорт феодалдарына төрлө ташламалар биреп үҙ яғына ҡарата. Ерле халыҡтың йәшәү рәүеше хәрби закондарға бойһона, хәрби суд булдырыла.

# Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы
## Беренсе кантондар

Башҡорт ерҙәре админстратив яҡтан 13 кантонға, ә кантондар 18 өйәҙгә һәм 252 йортҡа (улусҡа) бүленә. Кантондарға исем бирелмәй, улар номер менән йөрөтөлә.
I кантон — 9 йорттан (улустан) тора. Хәҙер был ерҙәр Пермь өлкәһендә.
II кантон — 9 йорт. Элекке Пермь губернаһы Красноуфимск өйәҙенең бер өлөшө — Башҡортостандың төньяҡ-көнсығыш райондарында.
III кантон — II йорт. Силәбе өлкәһендә.
IV кантон — 9 йорт. Бик аҙ ғына өлөшө Учалы районының төньяғында.
V кантон — 6 йорт. Бик аҙ ғына елөшө Әбйәлил районының көньяғында.
VI кантон — 19 йорт. Силәбе өлкәһендә.
VII кантон — 30 йорт. Учалы районының көньяғы, Әбйәлил районының төньяғында.
VIII кантон — 25 йорт. Башҡортостандың Стәрлетамаҡ тирәһендәге үҙәк райондары.
IX кантон — 14 йорт.Өфө тирәһендәге райондар.
X кантон — 41 йорт. Бөрйән, Баймаҡ, Хәйбулла, Ейәнсура, Күгәрсен райондары. Көйөргәҙе районының бер өлөшө. Башҡортостандың көньяҡ сигенән Урал йылғаһына тиклем булған ерҙәре һәм Быҙаулыҡ өйәҙе — тулыһынса Ырымбур өлкәһендә.
XI кантон — 27 йорт. Тулыһынса Башҡортостандя (Асҡын, Бөрө, Борай, Балтас, Илеш, Дүртөйлө, Ҡариҙел, Краснокама, Мишкә, Яңауыл, Нуриман райондары).
XII кантон — 25 йорт. Алабуға, Минзәлә өйәҙҙәре — Татарстанда. Сарапул өйәҙе — Удмуртстанда.
XIII кантон — 29 йорт. Көнбайыш өлөшө — Башҡортостанда (Бәләбәй, Әлшәй, Бишбүләк, Баҡалы, Бүздәк, Дәүләкән, Миәкә, Саҡмағош, Туймазы райондары).

# Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы
## Кантон идараһын бөтөрөү

Рәсәй сиктәре көнсығышҡа һәм көньяҡҡа киңәйгәс, кантон идараһы 1865 йылда «Положение о башкирах» манифесы нигеҙендә юҡҡа сығарыла.
# Солотча йылғаһының иҫке үҙәне

Солотча йылғаһының иҫке үҙәге — Рәсәйҙең Рязань өлкәһендәге күле — Ока йылғаһының иҫке юлағы. Рязань районының төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан.

# Солотча йылғаһының иҫке үҙәне
## Физик-географик ҡылыҡһырлама

Ока йылғаһының һул ярында йылғаның күлгә әйләнгән иҫке юлағы урынлашҡан, ул ҡылым аша Ока йылғаһының төп юлағы менән тоташҡан. Күлгә Солотча йылғаһы ҡоя. Күл Ока йылғаһы бассейнына ҡарай, Волга йылғаһы аша Каспий диңгеҙе менән тоташҡан.
Рязань өлкә башҡарма комитетының «Һыу объекттарын тәбиғәт ҡомартҡыһы тип таныу тураһында» № 366 ҡарарына ярашлы күл 1974 йылдың 30 декабрендә төбәк әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡыһы тип таныла. Һаҡланыусы объект булып балыҡ тотоу шөғөлөндә файҙаланылған балыҡтарҙың яҙ ыуылдырыҡ сәсә торған урындары тора.
Күл буйында Солотча ҡасабаһы урынлащҡан.

# Солотча йылғаһының иҫке үҙәне
## Әҙәбиәттә телгә алыныуы

Солотча иҫке үҙәне К. Г. Паустовскийҙың әҫәрҙәрендә бер нисә тапҡыр телгә алынған.
# Оло Завязка

Оло Завязка — Рәсәйҙәге йылға. Волгоград өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бузулук йылғаһының уң ярына тамағынан 171 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.

# Оло Завязка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бузулук. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Хопер, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010200412107000007651
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000765
* Бассейн коды — 05.01.02.004
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0