yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Манайлы

Манайлы, Мәнәйле (рус. Манайли, Маняйли, Маняйля) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһының Белорет һәм Ғафури райондары биләмәләрендә аға. Йылға Еҙем йылғаһының уң ярына тамағынан 126 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Тамағы Талпар ауылынан 8 км үрҙәрәк һәм көньяҡтараҡ, Ғафури районының «Еҙем тәбиғи паркы» биләмәһендә урынлашҡан.
Йылға бассейнында торама пункттар юҡ.
Ҡушылдыҡтары (тамағынан): Ағуй (уң), Ҡарағаййылға (һул), Исмаил, Аҡбулат (икеһе лә уң), Бырғат, Олойылға, Балайылға (һулдалар), Исламсабай (уң).

# Манайлы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Стәрлетамаҡ ҡалаһынан Охлебинин һыу үлсәү посына тиклем, Эҫем йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200712111100018838
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101883
* Бассейн коды — 10.01.02.007
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Кейекбирҙин Зәйнулла Ғәлләм улы

Кейекбирҙин Зәйнулла Ғәлләм улы (рус. Каикбердин Зайнулла Галлямович) (5 ғинуар 1925 йыл — 23 февраль 1995 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, гвардия рядовойы. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 58-се гвардия кавалерия полкының 2-се эскадроны яугиры. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985) кавалеры.

# Кейекбирҙин Зәйнулла Ғәлләм улы
## Биографияһы

Зәйнулла Ғәлләм улы Кейекбирҙин 1925 йылдың 5 ғинуарында Башҡортостандың Баймаҡ районы Йылым ауылында тыуған. 1943 йылда 18-йәшлек Зәйнулла Кейекбирҙин БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 58-се кавалерия полкы 2-се эскадронында, 1945 йылдан Әзербайжан ССР-ындағы Нахичевань ҡалаһында хеҙмәт итә.
Яу яланында ятып ҡалған һәм иҫән ҡайтҡан Баймаҡ яугирҙары тураһында төплө мәғлүмәттәр йыйған, тыуған яҡты өйрәнеүсе Ғәле Фәхретдинов (Бөйөк Еңеүгә арналған китабы нәшер итеүгә әҙерләнә) бәйән итеүенсә, Зәйнулла Ғәлләметдин улы һуғыш ваҡытында Таһир Күсимов полкының Бәҙри Мәмбәтҡолов эскадронында хеҙмәт итә. Еңеү көнөн Польшаның баш ҡалаһы Варшавала ҡаршылай. 1945 йылда тыуған яҡтарына ҡайта. Һуғыштан һуңғы йылдарҙа Ишбирҙе урман хужалығында (Баймаҡ районы) эшләй.
1995 йылдың 23 апрелендә вафат була, тыуған ауылы Йылымда ерләнә.

# Кейекбирҙин Зәйнулла Ғәлләм улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы (1945)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы
# Уҫылы (йылға)

Уҫылы — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Панковский Пасал ҡылымығының уң ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.

# Уҫылы (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010900112115200036224
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203622
* Бассейн коды — 13.01.09.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ихштедт

Ихштедт (нем. Ichstedt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 630 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,67 км². Диңгеҙ кимәленән 145 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6556 һәм автомобиль коды — KYF.
# Марта (Миндовгтың ҡатыны)

Марта, Марфа (лит. Morta; 1263 йылда вафат булған) — Бөйөк Литва кенәз ҡатыны, Литва короле Миндовгтың икенсе ҡатыны. Литваның консорт королеваһы.

# Марта (Миндовгтың ҡатыны)
## Биографияһы

Мартаның мәжүси исеме билдәһеҙ. Уның килеп сығышы тураһында Литва һәм Галицк-Волынь кенәзлеге араһында килешеүгә аңлатмаларҙа (1219) яҙылғандан ғына күпмелер мәғлүмәт алып була. Унда әйтелеүенсә, Миндовг Булайчяй ырыуының күп кенә ағзаларын, шул иҫәптән принц Висмантасты, үлтергән һәм литва короле уның ҡатынын, Мартаны, үҙенә алған. Бәлки, Марфа Шяуляйҙа тыуғандыр.
Ғүмер ни хаҡында яҙа ул. «Ливон рифмованный хроника». Ул март ҡатын-ҡыҙ аҡыллы булып тойолмаһын, ул үҙенең иренә ҡарата консультация сәйәси мәсьәлә. Йылъяҙмаһына ярашлы, христианлыҡтың литва марфа был мөрәжәғәтте хуплап ҡаршы сығыш яһай Тройнат яҡлау һәм христиандар, мәжүсиләр миндовг яңынан мөрәжәғәт итә. Уның бөтә иғтибары һәм ярҙам принимание христиандар, мәжүсиләр уның исеме билдәһеҙ, литва ғалим Петраускас Римвидас, тип фаразларға була элек суҡындырылған миндовга март (1252 йылда уның тарафынан суҡындырыла).
Марта вафат булғандан һуң, Миндовг уның һеңлеһенә, ул саҡта псков кенәзе Довмонтта кейәүҙә булған балдыҙына, өйләнергә теләгән.

# Марта (Миндовгтың ҡатыны)
## Ғаиләһе

Мартаның нисә улы булғаны тураһында төгәл генә билдәле түгел. 1261 йылдың 7 авгусындағы пакт буйынса Миндовг бөтә литва Селияһын Ливон орденына тапшырған, һәм тап шул пактта уның ике улы, Реплис һәм Герстукас, телгә алынған. Ипатьев йылъяҙмаһында, 1263 йылда Миндовгтың ике улы, Руклис һәм Рупейкис, атаһы менән бергә һәләк булған тип хәбәр ителгән. Был Мартаның ғаиләһе тураһында берҙән-бер мәғлүмәт, һәм шуға күрә тарихсылар, урта быуат яҙыусылары улдарының исемдәрен боҙоп яҙғандыр тип уйлап, Мартаның ике улымы, әллә шулай ҙа дүрт улы булғанмы, тип бәхәсләшәләр.
# Соваж

Соваж — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Илеша йылғаһының һул ярына тамағынан 145 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Соваж
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000035121
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003512
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Эдерслебен

Эдерслебен (нем. Edersleben) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1050 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,05 км². Диңгеҙ кимәленән 128 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6528 һәм автомобиль коды — MSH.
# Сордь-Ю

Сордь-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чуб йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.

# Сордь-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000022637
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002263
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Няхар-Седэ-Яха

Няхар-Седэ-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Пойлово-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Няхар-Седэ-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15040000212115300054549
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305454
* Бассейн коды — 15.04.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Аятулла

Аятулла (перс. آیت‌الله‎; ғәр. آية الله‎‎; рус. Аятолла) — жәғәфәри хоҡуҡ мәктәбе (мәҙһәб) нигеҙендә ислам хоҡуғы (шәриғәт) мәсьәләләре буйынса үҙ аллы ҡарарҙар сығарырға хоҡуҡлы шиғый дин белгестәренең (мөжтәһидтәрҙең) абруйлы исеме. Аятуллаларҙың күпселеге Иранда, Ираҡта һәм Ливанда йәшәй

# Аятулла
## Тарихы

Аятолла термины Х быуатта әйләнешкә инә. XVII быуат аҙағында һәм тотош XVIII быуат дауамында аятуллалар шиғый дин белгестәре араһында мөһим роль уйнай. XIX быуат аҙағына шиғый дин белгестәренең артабанғы дифференциацияһы уларҙың береһен «өлгө алыу сығанағы» тип таныуға килтерә (мәржә әт-тәҡлид). XIX быуатта иң күренекле мәржәне аятолла тип атай башлайҙар. XХ быуаттың 40-сы йылдарынан термин киң ҡулланылыш ала.

# Аятулла
## Бөйөк аятулла

Тәүгеләрҙән булып Бөйөк аятулла (аятулла әл-ғүзмә) титулы иң һуңғы «имам наибтарының» (наместник) (наиб әл-имам) һәм «өлгө алыу сығанаҡтарының» береһе (мәржә әт-тәҡлид) Хөсәйен Буружерди аятуллаға бирелә.
Был титулды йөрөткәндәр араһында Хөмәйни Рухаллаһ Мусауи (Тәһран) һәм башҡа дин әһелдәре бар.
# Ғөбәйҙуллин Миңлеғәли Хәбибулла улы

Ғөбәйҙуллин Миңлеғәли Хәбибулла улы (28 октябрь 1923 йыл — 8 март 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында, кәүҙәһе менән дошман амбразураһын ҡаплап, батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар полкының пулемёт взводы командиры, гвардия лейтенанты. Советтар Союзы Геройы (1944, үлгәндән һуң).

# Ғөбәйҙуллин Миңлеғәли Хәбибулла улы
## Биографияһы

Миңлеғәли Хәбибулла улы Ғөбәйҙуллин 1923 йылдың 28 октябрендә Башҡорт АССР-ының Бәләбәй кантоны Өршәкбаш-Ҡарамалы ауылында тыуған.
1940—1941 йылдарҙа Баҡы ҡалаһындағы нефть техникумында уҡый. 1942 йылда Буйнак пехота училищеһын тамамлағандан һуң Төньяҡ Кавказ фронтында хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша. 1943 йылдың авгусында Көньяҡ фронттың (октябрҙән 4-се Украина фронты) 28-се армия 109-сы гвардия уҡсылар дивизияһының 309-сы гвардия уҡсылар полкы пулемёт взводы командиры. 1944 йылдың 8 мартында Украина ССР-ы Херсон өлкәһе Нововоронцов районыны Дудчаны ауылы) өсөн барған бәрелештә дошман дзоты амбразураһын үҙ кәүҙәһе менән ҡаплай.
Ошо батырлығы өсөн гвардия лейтенанты Ғөбәйҙуллинға Советтар Союзы Геройы исеме бирелә. Ленин ордены (03.06.1944), Ҡыҙыл Йондоҙ (13.02.1944) ордены менән наградланған.

# Ғөбәйҙуллин Миңлеғәли Хәбибулла улы
## Хәтер

* Өфө һәм Борислав ҡалаларында, Дудчаны ауылы урамдарына, Өфөләге бер кинотеатрға Ғөбәйҙуллин исеме бирелгән.
* Миәкә районының Өршәкбаш-Ҡарамалы, Ҡырғыҙ-Миәкә ауылдарында, Херсон өләһендә һәм Өфөлә уға һәйкәлдәр ҡуйылған.

# Ғөбәйҙуллин Миңлеғәли Хәбибулла улы
## Әҙәбиәттә

Яныбай Хамматов. «Тыуған көн» (роман). — Өфө: «Китап», 2021. — С. 332 б.б..
# Һауа

Һауа — кеше, хайуан һәм үҫемлектәрҙең тереклеге өсөн кәрәк булған, күбеһенсә азот менән кислородтан торған ерҙең атмосфераһындағы газдар ҡатнашмаһы; Ерҙең атмосфераһы газдарының тәбиғи ҡатнашмаһы (ҡатнашмала күпселеге азот һәм кислород — 98-99 %; углекислый газ, һыу, водород һәм башҡалар).
Һауанан инерт газдар алалар (гелий, неон, аргон, криптон, ксенон, радон, унуноктий).

# Һауа
## Химик составы

1754 йылда Джозеф Блэк эксперимет аша һауа бер матдә түгел, ә төрлө газдар ҡатнашмаһы булыу иҫбатлай.
Һауа составы тауҙарҙа айырыла: кислород азоттан ауырыраҡ, шуға бейеклеккә күтәрелгән һайын кислород кәмей.

# Һауа
## Һауа фәлсәфәлә

Фридрих Вильгельм Ницше һауа тураһында иң юғары һәм йоҡа материя тип яҙҙы. Һауа – азатлыҡ символы.
# Театр урамы (Таганрог)

Театр урамы — Таганрогтың Көнбайыш микрорайонындағы урам.

# Театр урамы (Таганрог)
## Географияһы

Театр урамы Транспорт урамынан башланып китә һәм хәрби аэродромға барып терәлә. Өйҙәргә номерҙар ҡуйыу Транспорт урамынан башлана.

# Театр урамы (Таганрог)
## Тарихы

Һуғыштан алдағы йылдарҙа был район дала булған. Унда 1947 йылда күсеп ултыра башлайҙар. Барлыҡҡа килгән ҡасаба, үҙенең иҫке Таганрогҡа ҡарата урынына ярашлы, Көнбайыш исемен ала.
1957 йылда Ковпак исемендәге урамда «Рәсәй» кинотеатры төҙөлә. Был район халҡы өсөн оло ваҡиға була. Кино улар өсөн берҙән-бер күңел асыу була. Тамаша залы көн һайын шығырым тулы була. Балалар йыш ҡына экран алдында иҙәнгә урынлашалар. Шул ваҡытта ул Ковпак урамын Театр урамы тип үҙгәртәләр.

# Театр урамы (Таганрог)
## Театр урамында урынлашҡан

* Изге Сергий Радонежский сиркәүе

# Театр урамы (Таганрог)
## Һәйкәлдәр

* Совет летчиктары һәйкәле.
* Яугир-таганроглылар һәйкәле.

# Театр урамы (Таганрог)
## Ҡыҙыҡлы факттар

* Изге Сергий Радонежский сиркәүе элекке «Рәсәй» кинотеатры бинаһында урынлашҡан. Унда бер ваҡыт «Рәсәй һаҡлыҡ банкы» филиалы урынлашҡан була, һуңынан шина монтажлау оҫтаханаһы эшләй, ә һуңыраҡ сиркәү итеп яраҡлаштыралар.
# Разумная

Разумная — Рәсәй йылғаһы. Белгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Северский Донец йылғаһының һул ярына тамағынан 982 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.

# Разумная
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Донец (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Северский Донец (һыу бассейнының Рәсәй бүлеге), йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010400112107000010771
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107001077
* Бассейн коды — 05.01.04.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Буранов Әхмәтша Латип улы

Буранов Әхмәтша Латип улы (рус. Буранов Ахметша Латыпович) (1906 йыл — 14 ғинуар 1943 йыл) — сәйәси репрессия ҡорбаны, 1933 йылда репрессиялана. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, рядовой. 300-сө уҡсылар дивизияһы яугиры. Яуҙа һәләк була. Ростов өлкәһе Усть-Донецк районы Раздор станицаһы үҙәгендә ерләнгән

# Буранов Әхмәтша Латип улы
## Биографияһы

Әхмәтша Латип (атаһының тулы исеме Мөхәмәтлатиф) улы Буранов 1906 йылда Башҡортостандың хәҙерге Баймаҡ районы Ишмөхәмәт (икенсе исеме Ҡарамалы) ауылында тыуған. Милләте башҡорт, колхозсы, белеме юҡ, партияһыҙ. 1933 йылдың 5 апрелендә ҡулға алына, Енәйәт Кодексының 58-10 статьяһы буйынса советтарға ҡаршы пропагандалауҙа нахаҡҡа ғәйепләнеп, 5 йылға хөкөм ителә. 1942 йылдың йәйендә БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына һәм артабан 1942 йылдың 28 июлендә ҡабаттан формалашыу өсөн Башҡортостандың Ҡандра станцияһына килгән 300-сө уҡсылар дивизияһы составында һуғыша, 1049-сы уҡсылар полкы атыусыһы була. 1942 йылдың август-сентябрендә әлеге дивизия Башҡортостан халҡынан тулыландырыла. 1942 йылдың 4 октябрендә дивизия Сталинград фронтына ебәрелә. Дивизия үҙ тарихында бер нисә тапҡыр ҡамауға эләгеп, өс тапҡыр тулыһынса яңыртылып, 1943 йылдың апрелендә дивизияның шәхси составы тиңһеҙ батырлыҡтар күрһәткән өсөн 87-се гвардия уҡсылар дивизияһы тип үҙгәртелә. Ошо дивизия составында һуғышҡан Әхмәтша Буранов алыштарҙың береһендә, 1943 йылдың 14 ғинуарында, батырҙарса һәләк була.
Буранов Әхмәтша Латип улы 1989 йылдың 15 майында тулыһынса аҡлана

# Буранов Әхмәтша Латип улы
## Хәтер

Буранов Әхмәтша Латип улының исеме репрессия ҡорбандары исемлегенә, Баймаҡ районының Хәтер китабына индерелгән.
1943 йылдың ғинуар-февралендә раздор станицаһын фашист оккупанттарынан азат итеүҙә 300-сө уҡсылар дивизияһының 1500—2000 тирәһе һалдат һәм офицеры һәләк була, шулар араһынан 700 кеше Раздор станицаһында ерләнгән. Бында тулыһынса тиерлек айырым учебный батальондың, 266-сы айырым пулемет батальондың, 1-се батальон 1053-се уҡсылар полкының һәм Буранов Әхмәтша хеҙмәт иткән 2-се батальон 1049-сы уҡсылар полкының шәхси составы һәләк була. 300-сө уҡсылар дивизияһының 1-се формированиеһы ике тапҡыр Башҡортостанда тулыландырылғанға күрә (1941 йылдың августы, 1942 йылдың июле), һәләк булыусылар араһында бик күп Башҡортостан кешеләре Раздор станицаһында үҙенең һуңғы төйәген тапҡан. Раздор станицаһында 300-сө уҡсылар дивизияһы яугирҙарына һәйкәл ҡуйылған, плиталарҙа һәләк булыусыларҙың исемдәре уйылып яҙылған.
# Билалов Вәлиулла Мөхәрләм улы

Вәлиулла Мөхәрләм улы Билалов (1883—1941) — мәғрифәтсе.

# Билалов Вәлиулла Мөхәрләм улы
## Биографияһы

Билалов Вәлиулла Мөхәрләм улы 1883 йылда Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районы) Әбүбәкер ауылында тыуған.
Ҡарғалы (Сәйет биҫтәһе) ауылы, Бохара (1913 йылда) һәм Троицк ҡалаларының мәҙрәсәләрен тамамлай.
Беренсе донъя һуғышында һәм Рәсәйҙә Граждандар һуғышында ҡатнаша.
1920 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Йылайыр кантоны Һабыр улусы мәктәптәрендә уҡыта.
1930 йылдан шул уҡ кантондың Аҡъяр ауылы мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй. Билалов етәкселеге менән Хәйбулла районында совет тибында күп кенә мәктәптәр асыла, район халыҡ мәғариф системаһы үҫешенә өлөш индерә.
1933 йылда репрессияға тарттырыла, һөргөнгә ебәрелә. 1941 йылдың октябрендә Коми АССР-ының Ухта ҡасабаһында аттырыла. 1989 йылда аҡлана.
# Сәғитов Фазылйән Мөхәмәтйән улы

Сәғитов Фазылйән Мөхәмәтйән улы 1917 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры. Өлкән сержант. I дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1986)

# Сәғитов Фазылйән Мөхәмәтйән улы
## Биографияһы

Сәғитов Фазылйән Мөхәмәтйән улы 1917 йылда Башҡортостандың Учалы районы Рысай ауылында тыуа. 1942 йылда Учалы район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 112-се кавалерия дивизияһы 62-се гвардия кавалерия полкының 2-се Эскадрон взводы командиры ярҙамсыһы, 1179-сы истребитель-танкҡа ҡаршы артиллерия полкының разведчик-күҙәтеүсеһе булып хеҙмәт итә.
Сәғитов Фазылйән Мөхәмәтйән улының артабанғы яҙмышы тураһында мәғлүмәттәр юҡ.

# Сәғитов Фазылйән Мөхәмәтйән улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1986)
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» (1943)
* «Берлинды алған өсөн» (1946)
* «Батырлыҡ өсөн» (1945) миҙалы.
# Газ сәнәғәте

Газ сәнәғәте — яғыулыҡ сәнәғәтенең бер тармағы.Төп бурысы - тәбиғи газ ятҡылыҡтарын эҙләү һәм сығарыу, газ торбалары буйлап газ менән тәьмин итеү, ташкүмерҙән һәм сланец тау тоҡомонан яһалма газ етештереү, газ эшкәртеү, уны сәнәғәттең төрлө тармаҡтарында һәм коммуналь- көнкүреш маҡсаттарында файҙаланыу. Газ сәнәғәте предприятиеларының бер мөһим бурысы — газды ҡулланыусыға еткереү һәм иҫәп алып барыу.

# Газ сәнәғәте
## Тармаҡ тарихы

Газ ҡуллана башлауҙы 18-19 быуаттарға ҡайтарып ҡалдыралар, тап шул осорҙа Францияла һәм Бөйөк Британияла ташкүмер газын урамдарҙы яҡтыртыу өсөн файҙалана башлайҙар . Газ генераторы 19 быуатта уйлап табыла.
Рәсәйҙә революцияға тиклем осорҙа газ бик әҙ файҙаланыла. Бәләкәй заводтарҙа күмерҙән түбән калориялы газ етештерәләр.

# Газ сәнәғәте
## Запастары

Эҙләп табылған тәбиғи газ, трлн. м³
| Ил | 1997 й. | 1999 й. | 2001 й.. |
| Рәсәй | - | 24.9 | 48 |
| Иран | 21.0 | 24.6 | 23 |
| Катар | 5.32 | - | 14 |
| Сәғүд Ғәрәбстаны | 4.62 | 10.5 | 6 |
| БҒӘ | 5.74 | - | 6 |
| АҠШ | 7.14 | 5.6 | 5 |
| Алжир | 4.06 | 3.2 | 5 |
| Венесуэла | 3.64 | 1.3 | 4 |
| Нигерия | - | - | 4 |
| Ираҡ | - | - | 3 |
| Төркмәнстан | - | 1.7 | 3 |
| Мексика | - | 2.2 | - |
| Австралия | - | 0.9 | 3 |
| Нидерланды | - | 1.6 | - |
| Индонезия | - | 3.22 | 3 |

# Газ сәнәғәте
## Һылтанмалар һәм сығанаҡтар

1) ГНПП Картография, 2005 г.
2) ГНПП Картография, 2002 г.
3) ОНИКС, 1999 г.
4) Большая советская энциклопедия, 1969 г.
5) Матвейчук А.А., Евдошенко Ю.В. Истоки газовой отрасли России. 1811 - 1945 гг. Исторические очерки
# Атингән ауыл Советы (Хәйбулла районы)

Атингән ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Атингән ауылы.
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

# Атингән ауыл Советы (Хәйбулла районы)
## Ауыл биләмәһе составы

* Атингән ауылы,
* Йәнтеш ауылы.
# Старочеркасск тарихи-архитектура музей - ҡурсаулығы

Старочеркасск тарихи-архитектура музей−ҡурсаулығы — Старочеркасская станицаһындағы музей-ҡурсаулыҡ. Адресы: 346701, Ростов өлкәһе, Аҡсай районы, Старочеркасская станицаһы, Почта урамы, 6.

# Старочеркасск тарихи-архитектура музей - ҡурсаулығы
## Тарихы

Музей Шолохов Михаил Александрович инициативаһы буйынса 1970 йылдың 30 декабрендәге РСФСР Министрҙар Советы ҡарары менән булдырыла. Дон казактарының элекке баш ҡалаһы Черкасск ҡалаһының XVII—XIX быуаттарҙағы һәйкәлдәр комплексына нигеҙләнә. Атамандар Ефремовтарҙың элекке донъя ҡаралтыларынан һаҡланып ҡалғандар: Атаман һарайы, таш ике ҡатлы корпус, Дон Божья Матерь иконаһы хөрмәтенә Ефремовтарҙың өй сиркәүе, 1770-се йылдарҙа төҙөлгән Степан Ефремовтың өйө. Музейҙа даими рәүештә эшләгән күргәҙмәләр: төп тарихи экспозиция «Кеше аяғы баҫмаған яландарҙан Иҫке Черкасскҡа тиклем», «Ефремовтарҙың казак ырыуы», «Беҙҙә Тымыҡ Донда бына нисек булды», «Казак аш-һыу традициялары», «Старочеркасская станицаһының иҫтәлекле урындары», «Майдан һәм Воскресенский соборы», «Казактар-некрасовсылар», «Казактың рухи донъяһы». Шулай уҡ музей йыл һайын «музейҙар төнө» акцияһында ҡатнаша. Музейҙың экспозиция-күргәҙмә майҙаны 1563,8 м² тәшкил итә, фонд һаҡлау майҙаны — 629,1 м². Һаҡланған экспонаттар һаны — 67009.
Музей китапханаһында, китап ҡомартҡыларына ингән, 3 тематик коллекция бар: Н. Е. Парамоновтың «Дон телмәре» нәшриәте китаптары, кириллица баҫмаһы китаптары һәм тыуған яҡты өйрәнеү коллекцияһы.
# Сед-Ю (Кесе Сына ҡушылдығы)

Сёд-Ю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Сынь йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Сед-Ю (Кесе Сына ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000071798
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103007179
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Белозёрный (Ырымбур өлкәһе)

Белозёрный (рус. Малоюлдашево) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһенең Кваркен районындағы ауыл.

# Белозёрный (Ырымбур өлкәһе)
## Халҡы

2002 йылғы бөтә Рәсәй йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (37 %) йәшәй.
# XXI быуат

III мең йыллыҡ :
XIX быуат — XX быуат — XXI быуат — XXII быуат — XXIII быуат :
Хронологик таблица :
Был тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып Википедия проектына ярҙам итә алаһығыҙ.
# Ильюшка

Ильюшка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лозьва йылғаһының һул ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Ильюшка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200009618
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200961
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Онтижега

Онтижега — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вычегда йылғаһының уң ярына тамағынан 822 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Онтижега
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000014220
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001422
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0