yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Черкуша

Черкуша — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Какша йылғаһының һул ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Черкуша
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400112110000042360
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004236
* Бассейн коды — 08.01.04.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Бибра (Йена)

Бибра (Йена) (нем. Bibra (bei Jena)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 259 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,38 км². Диңгеҙ кимәленән 191 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7768 һәм автомобиль коды — SHK.
# Тувалу

Тува́лу (тувалу Tuvalu, ингл. Tuvalu; 1975 йылға тиклем — Э́ллис утрауҙары) — Полинезиялағы тымыҡ океандағы дәүләт.
# Грачевка (Ольшанка ҡушылдығы)

Грачевка — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ольшанка йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Грачевка (Ольшанка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер йылғаһы, инештән Ворона йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010200112107000005896
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000589
* Бассейн коды — 05.01.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Караев Алексей Борисович

Караев Алексей Борисович (28 апрель 1954 йыл) — Рәсәй режиссёр-мультипликаторы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1997). РСФСР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1990).

# Караев Алексей Борисович
## Биографияһы

Алексей Борисович Караев 1976 йылдың 28 апрелендә Свердловск ҡалаһында тыуған. 1976 йылда Свердловск архитектура институтын тамамлай (дизайн һөнәре буйынса). 1976—1979 йылдарҙа Ғилми-тикшеренеү техник эстетикаһы институтында дизайнер булып эшләйа. 1979—1981 йылдарҙа ВГИК эргәһендәге Юғары сценаристар һәм режиссерҙар курсында уҡый/ 1982 йылдан алып — Свердловск киностудияһы режиссеры һәм аниматоры.
Свердловск киностудияһы анимация берекмәһенең иң билдәле оҫталарының береһе, педагог. ХХ быуаттың 80-сы йылдарҙағы иң яҡшы мультфильмы — «Рәхим итегеҙ!» мульфильмының ҡуйыусы режиссеры. 2002 йылдан алып Урал дәүләт архитектура институтының графика һәм анимация кафедраһы профессоры.
1993 йылда Караев Алла Германовна Сладкевичтың «Learn English! Инглиз телен өйрәтеү!» исемле дәреселегндә рәссам-иллюстратор булараҡ ҡатнаша.

# Караев Алексей Борисович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (30 май 1997 йыл) — сәнғәт өлкәһендәге хеҙмәттәре өсөн
РСФСР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1990).
Алексей Караев — күп һанлы халыҡ-ара анимация фестивалдәре лауреаты
1982 — «Лихой капитан» — Гран-при, МКФ, Потсдам (1983);
1983 — «Кот в колпаке» — Тбилиси, Свердловск, Рязан ҡалалары йәш кинематографистар фестивале дипломанты;
1986 — «Добро пожаловать!» — (Гран-при, МКФ, Лос-Анджелесңе (1989), 1-се приз, МКФ, Оттава (1988), РСФСР-ҙың Дәүләт премияһы (1990);
1987 — «Жильцы старого дома» — Гран-при, МКФ Бург Ан Бресс (1991), 1-се приз, МКФ, Оттава (1990);
1989 — «Сничи» — 2-се приз, МКФ, Лос-Анджелес;
1994 — «Как вам это понравится» — приз, «Крок-95» МКФ , «Золотая рыбка» МКФ (1995), 1-се Таруса анимация фестивале (1996).

# Караев Алексей Борисович
## Фильмографияһы
### Режиссер

* 1982 — Лихой капитан
* 1984 — Кот в колпаке
* 1984 — Воробьишко
* 1986 — Добро пожаловать!
* 1987 — Жильцы старого дома
* 1989 — Сничи
* 1992 — Я вас слышу
* 1994 — Как вам это понравится (Шекспир: Великие комедии и трагедии)
* 2001 — Фельдмаршал Пулькин. Макаронина
* 2003 — Фельдмаршал Пулькин. По комарам!
* 2008 — Тарантелла

# Караев Алексей Борисович
## Фильмографияһы
### Сценарист

* 1984 — Кот в колпаке
* 1987 — Жильцы старого дома
* 1989 — Сничи
* 1992 — Я вас слышу

# Караев Алексей Борисович
## Фильмографияһы
### Аниматор

* 1985 — Кутх и мыши
* 1987 — Бескрылый гусёнок

# Караев Алексей Борисович
## Фильмографияһы
### Документаль кино

Алексей Караев «Анимация донъяһы йәки донъя анимацияһы» (2001) документаль фильмында төштө.
# Денизли

Денизли (төр. Denizli) — Төркиәнең көньяҡ-көнбайышындағы ҡала, Денизли иленең административ үҙәге. Халҡы — 544 424 кеше (2012).
1912 йылда бында: төрөктәр — 33 316 кеше, гректар — 3580 кеше йәшәгән

# Денизли
## Иҫтәлекле урындары

Денизли янында:
* Памуккале — эҫе сығанаҡтар һәм уникаль кальций ултырмалары
* Хиераполис — боронғо ҡала харабалары.
* Лаодикея — Фригияның боронғо баш ҡалаһы, антик ҡала харабалары.
* Колосстар — боронғо ҡала харабалары.

# Денизли
## Иҡтисады

Ҡала туҡыусылығы һәм келәм һуғыуы менән билдәле. Ҡала килемендә туризм ҙур роль уйнай.

# Денизли
## Спорт

Ҡалала «Денизлиспор» футбол клубы — төрөк футболының көслө дивизионы — Турксель Суперлигалары ҡатнашыусыһы бар.

# Денизли
## Туғанлашҡан ҡалалар

* Муш, Төркиә
* Бурса, Төркиә
* Токат, Төркиә
* Амасья, Төркиә
* Алмело, Нидерланд
* Павлодар, Ҡаҙағстан
* Брэила, Румыния
* Һамар, Рәсәй
* Родос, Греция
* Бецдорф, Германия
* Могилёв, Белоруссия
* Лариса, Греция
* Тбилиси, Грузия
* Муан, Көньяҡ Корея
* Дамаск, Сүриә

# Денизли
## Денизли ҡалаһына мөнәсәбәтле шәхестәр

* Илһан Чилер (тур. Çiler İlhan, 1972, Денизли, Төркиә) — төрөк яҙыусыһы, тәржемәсе, журналист һәм хоҡуҡ һаҡлаусы. Европа союзының әҙәбиәт буйынса премияһы лауреаты (2011). Өс китап авторы. Уның китаптары донъяның 20-нән ашыу илендә нәшер ителә.
# Гәрәев Вил Мулла улы

Гәрәев Вил Мулла улы (28 февраль 1937 йыл) — юғары мәктәп ветераны, ғалим-иҡтисадсы. 1964—2004 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) Өфө авиация институты һәм Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1969 йылдан уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректор, бер үк ваҡытта 1984 йылдан сәйәси иҡтисад кафедраһы мөдире; 1987 йылда һәм 1990—1993 йылдарҙа — фәнни эштәр буйынса проректор, бер үк ваҡытта фәнни‑техник прогресс иҡтисады һәм идара итеү кафедраһы мөдире; 2005—2010 йылдарҙа «Пилот» Технологик системалар ғилми-тикшеренеү институтының Инновация үҙәге директоры. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1969), профессор (1984). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1987). Октябрь Революцияһы (1982) һәм «Почёт Билдәһе» (1976) ордендары кавалеры.

# Гәрәев Вил Мулла улы
## Биографияһы

Вил Мулла улы Гәрәев 1937 йылдың 28 февралендә Башҡортостан АССР-ы Балтас районы Иҫке Балтас ауылында тыуған.
1964 йылда Өфө авиация институтын тамамлай һәм өҙөклөктәр менән ошо юғары уҡыу йортонда эшләй:
* 1964 йылдан — уҡытыусы;
* 1969 йылдан — уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректор, бер үк ваҡытта 1984 йылдан сәйәси иҡтисад кафедраһы мөдире;
* 1987 йылда һәм 1990—1993 йылдарҙа — фәнни эштәр буйынса проректор, бер үк ваҡытта фәнни‑техник прогресс иҡтисады һәм идара итеү кафедраһы мөдире;
* 2004 йылдан — уҡытыусы.
1988—1990 йылдарҙа Мәскәүҙә СССР‑ҙың Халыҡ мәғарифы буйынса дәүләт комитеты идаралығы начальнигы вазифаһын үтәй.
1991 йылдан «Башҡортостан» Республика инновацион фәнни-техник паркының генераль директоры вазифаһын башҡара.
1993—2004 йылдарҙа Мәскәүҙә йәшәй һәм эшләй. 1998—2001 йылдарҙа Г. В. Плеханов исемендәге Рәсәй иҡтисад академияһы Финанс технологиялары үҙәге директоры була.
2005—2010 йылдарҙа Өфөлә «Пилот» техник системалар ғилми-тикшеренеү институтының Инновация үҙәге директоры вазифаһын үтәй.
230-ға яҡын ашыу фәнни мәҡәләләр һәм китаптар авторы.

# Гәрәев Вил Мулла улы
## Хеҙмәттәре

* Управление развитием науки и техники. — М., 1980. (авторҙаш)
* Механизация и автоматизация производства в машиностроении: планирование и эффективность. — Уфа, 1986. (авторҙаш)
* Организация и управление наукой и техникой. — М., 1987. (авторҙаш)

# Гәрәев Вил Мулла улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «Почёт Билдәһе» ордены (1976)
* Октябрь Революцияһы ордены (1982)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1987)
* сит ил ордендары кавалеры
# Сафин Ғәли Ҡорбан улы

Сафин Ғәли Ҡорбан улы (рус. Сафин Галий Курбанович 1915 йыл — ?) — 112-се легендар Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, гвардия рядовойы. 1942 йылдың 7 июлендә хәбәрһеҙ юғала.

# Сафин Ғәли Ҡорбан улы
## Биографияһы

Сафин Ғәли Ҡорбан улы 1915 йылда хәҙерге Башҡортостандың Күгәрсен районы Ялсы ауылында тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына Күгәрсен районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 112-се кавалерия дивизияһының 294-се кавалерия полкында элемтәмсе булып хеҙмәт итә. 1942 йылдың 10 июлендә Курск өлкәһендә (хәҙер Липецк өлкәһенең Тербун районында) барған ҡыҙыу һуғышта хәбәрһеҙ юғала. Юғалтыуҙар исемлегендә Сафин Ғәли Ҡорбан улының туғандары исеменән Ялсы ауылында йәшәгән атаһы Сафин Ҡорбан күрһәтелгән
# Автограф

Автограф (грекса autos — үҙем, grapho — яҙам) — авторҙың (әҙиптең) үҙ ҡулы менән яҙған ҡулъяҙмаһы йәки китап битенә яҙған яҙыуы. Автограф тип шулай уҡ авторҙың имзаһын, ҡултамғаһын да атайҙар. Күренекле әҙиптәрҙең ҡулъяҙмалары, кемгәлер бүләк итеп биргән китаптары автографлы ҡәҙерле рухи ҡомартҡылар булып иҫәпләнә һәм шәхси китапханаларында һаҡлана.
# Мытищи

Мытищи (рус. Мытищи) — Мәскәү өлкәһендәге ҡала.

# Мытищи
## Географияһы

Яуза йылғаһы ярында урынлашҡан.
# Серков Андрей Игнатьевич

Серков Андрей Игнатьевич (1 август 1919 йыл — 2 ғинуар 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир. Уҡсылар полкы бәйләнеш ротаһының телефонсылар взводы командиры, кесе лейтенант. Советтар Союзы Геройы (1944, үлгәндән һуң).

# Серков Андрей Игнатьевич
## Биографияһы

Андрей Игнатьевич Серков 1919 йылдың 1 авгусында Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Преображенск заводы ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Йылайыр районы Йылайыр ауылы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Урыҫ. 1943 йылдан ВКП(б) ағзаһы. 5 синыфты һәм киномеханиктар курсын тамамлаған. Кинотеатрҙа эшләгән.
1939 йылда Ҡыҙыл Армия сафына алына. 1942 йылдың июненән Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында.
Кесе лейтенант Серков 1944 йылдың 2 ғинуарында Глыбочка ауылы (Киев өлкәһе, Белоцерков районы) янында батырлыҡ күрһәтә. Яуҙа һәләк була.
Белоцерков районы Фурсы ауылында ерләнә. Йылайыр ауылының кинотеатр бинаһында мемориал таҡта ҡуйылған, Геройҙың исемен был ауылдың мәктәбе һәм урамы, шулай уҡ Белая Церковь ауылының 6-сы мәктәбе йөрөтә..

# Серков Андрей Игнатьевич
## Батырлығы

78-се уҡсылар полкы элемтә ротаһының телефон взводы командиры (74-се уҡсылар дивизияһы, 40-се армия, 1-се Украина фронты) кесе лейтенант Серков 1944 йылдың 2 ғинуарында Глыбочка ауылы (Киев өлкәһе Белоцерков районы) янында дошман уты аҫтында боҙолған бәйләнеште тергеҙә һәм дошман һөжүмен кире ҡағыуҙа ҡатнаша. Ҡаты яралана, әммә һуғышыуын дауам итә. Дошман танкыһы янына гранаталар бәйләме менән шыуышып килеп уны шартлата. Серков ошо алышта һәләк була.
1944 йылдың 25 авгусында үлгәндән һуң Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.

# Серков Андрей Игнатьевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Советтар Союзы Геройы
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы  (25.08.1944);
* Ленин ордены (25.08.1944);
* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (23.10.1943);
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (17.02.1943).
# Билалов Рамаҙан Шаһивәли улы

Билалов Рамаҙан Шаһивәли улы (рус. Билалов Рамазан Шагивалеевич) (1909 йыл — 1987 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, рядовой. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985) кавалеры.

# Билалов Рамаҙан Шаһивәли улы
## Биографияһы

Рамаҙан Шаһивәли улы Билалов 1909 йылда Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе (хәҙер Башҡортостандың Баймаҡ районы) Муллаҡай ауылында тыуған. Һуғышҡа БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссаритаты тарафынан 1942 йылда алына. Был хаҡта улы, БР ветеринария хеҙмәтенең почетлы ветераны Марат Билалов былай тип хәтерләй:
* Беҙҙең атайыбыҙ Рамаҙан Шәһивәле улы Билалов 1939 йылдан 1942 йылдың 16 июненә тиклем «Октябрь» колхозының рәйесе булып эшләп, 2 атын алып һуғышҡа китте.
112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы штабы һаҡсыһы була. 1942 йылда әсирлеккә эләгә, күп михнәттәр аша үтә һәм 1945 йылда плендан ҡасыуға өлгәшә. Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғандан һуң Баймаҡ районындағы Октябрҙең 50-йыллығы исемендәге колхозда бригадир булып эшләй. 1987 йылда вафат була.

# Билалов Рамаҙан Шаһивәли улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)
* Юбилей миҙалдары

# Билалов Рамаҙан Шаһивәли улы
## Хәтер

Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм Баймаҡ районының Муллаҡай ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
# Саран-Шор

Саран-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Омрась-Шор йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Саран-Шор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300026509
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302650
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Уты-Яга

Уты-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Море-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 63 км.

# Уты-Яга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000087020
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008702
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Фәтихов

Фәтихов — фамилия.
* Фәтихов Ғабдулла Нафиҡ улы (1914—1998) — мәғариф хеҙмәткәре, педагогия фәндәре кандидаты, доцент.
* Фәтихов Миңлехан Әбүҙәр улы (1953 й.) — физик.
* Фәтихов Рәшит Ғабдулла улы (1945 й.) — хирург.
* Фәтихов Хәлит Шәйех улы (1958 й.) — Башҡортостандың халыҡ артисы (2004).
* Фәтихова Лилиә Ғарифулла ҡыҙы (1954 й.) — Башҡортостандың халыҡ артисы (2012).
* Фәтихова Римма Мөхәмәт ҡыҙы (1948 й.) — педагог, ғалим-психолог.
* Фәтихова Флизә Фоат ҡыҙы (1957—2010) — этнограф. Тарих фәндәре кандидаты (1994), доцент.
# Советский (Һарыҡташ районы)

Советский — Ырымбур өлкәһенең Һарыҡташ районындағы ҡасаба. Чёрный Отрог ауыл Советы составына инә.

# Советский (Һарыҡташ районы)
## Географияһы

Район үҙәге Һарыҡташ ҡасабаһынан көнбайыш-көньяҡ-көнбайышта, тураға яҡынса 21 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Советский (Һарыҡташ районы)
## Тарихы

Утар барлыҡҡа килгән ерҙәр сауҙагәр Ишеев ҡулында була. 1913 йылда ул был ерҙе 4-се Полтава редутының ағзалары Пономаревҡа һәм Сурковҡа һата. Был ике кеше ҡасабаға нигеҙ һалыусы булып тора. Элек был ерҙәр сауҙагәр Ишеевтыҡы булғанға күрә, барлыҡҡа килгән ауылды Ишеевка утары тип атап йөрөтәләр. Утар 10 йорттан тора, йорттар ағастан һалынған була.
Тәүге күскенселәрҙең төп шөғөлө малсылыҡ һәм игенселек була. Утарҙа көршәк яһау оҫтаханаһы була. Бында башлыса урыҫтар һәм украиндар йәшәй.
Совет власы урынлаштырыу хөрмәтенә Ишеевка утары Советский ҡасабаһы тип атала. Советский ҡасабаһы 1951 йылда «Чебеньковский» совхозының үҙәк усадьбаһы була. Был ваҡытта ҡасабала үҙенең МТС-ы, иген келәттәре, һыйыр һарайы, ат һарайы, икмәкханаһы була. Бер йылдан ҡасаба Чебеньковский игенселек совхозының 5-се бүлексәһе булып китә. Алтмышынсы йылдарҙа ҡасабала 119 хужалыҡ иҫәпләнә. Һикһәненсе йылдарҙа ҡасабала ферма, оҫтахана, клуб, ике ҡатлы мәктәп төҙөлә. Ҡатын-ҡыҙҙар дебеттән төрлө нәмәләр бәйләү менән шөғөлләнә. Был шөғөл бөгөн дә күптәрҙең төп килем сығанағы булып ҡала.

# Советский (Һарыҡташ районы)
## Халҡы

2002 йылда халыҡ һаны 256 кеше тәшкил итә (ҡаҙаҡтар 69 %), 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡасабала 193 кеше.
# Мөйтән бей

Мөйтән бей — башҡорт ханы, башҡорттарҙың үҫәргән ҡәбиләһе башлығы. «Мөйтән» этнонимы ҡарағалпаҡтарҙа, үзбәктәрҙә лә билдәле.

# Мөйтән бей
## Биографияһы

"Үҫәргән тәуарихы"нда Бикбауҙың атаһы Тоҡсаба булған тип күрһәтелгән
"Үҫәргән ырыуы шәжәрәһе"нә ярашлы Мөйтән бей һәм уның улы Үҫәргән менән бергә Сыңғыҙхан тарафынан ҡабул ителә (яҡынса 1219 йылдың йәйендә хан үҙ армияһы менән Көньяҡ Себер далаларында булған осорҙа).
Сыңғыҙхан Мөйтән бейгә Ағиҙел, Тубыл, Ишем (Иртышҡа ҡәҙәр) йылғалары бассейндары буйҙарында, Яйыҡ йылғаһының (ҡушылдыҡтары менән бергә) үрге ағымындағы улустарҙы биләүгә ярлыҡ бирә. Был биләмәләр IX быуат — XIII быуат башындағы тарихи Башҡортостан территорияһы менән тулыһынса тап килгән.
Мөйтән бей монголдарҙың "Сыңғыҙнәмә дәфтәре"ндә телгә алына. Мөйтән бей тураһындағы боронғо һарнау жанрындағы йырҙа ул дүрт ҡәбилә берләшмәһенең хакимы итеп һүрәтләнә.

# Мөйтән бей
## Риүәйәттәрҙә

«Мөйтән бей» риәүәйәте 1967 йылда Йылайыр районы Юлдыбай ауылы Рәхмәтуллин Мөким Бәҙри улынан (1898 йылғы) Шоңҡаров Ниғмәт Динәхмәт улы яҙып ала. Риүәйәт шәжәрәнән алынған. Шәжәрә буйынса үҫәргән ырыуын Мөйтән бей һәм уның улы Үҫәргән башлап ебәргән. Үҫәргәндәр үҙҙәренең легендар ата-бабаһы тип Туҡһаба улы Мөйтән бейҙе атайҙар. Шәжәрәнең Туҡһаба улы Мөйтэнде данлаған өлөшө шиғри юлдарҙан тора.
Сыңғыҙ хан заманында башҡорт халҡынан ҡыуаҡан, үҫәргән ырыуҙарының бабалары Мөйтән Туҡһаба балаһын бүләк менән ханға ебәреүҙәре, Мөйтән бай хан ҡулынан Урал, Яйыҡ, һаҡмар үҙәндәрен биләүгә хоҡуҡ алып ҡайтырға тейеш булыуын, хан да Мөйтәнде ҙурлап ҡаршы алғаны, ҡунаҡ иткәне, бейлек дәрәжәһе биргәне хикәйәләнә. Мөйтән иленә ҡайтҡас, йыраусылар уны маҡтап тулғау (ҡобайыр) әйткәндәр.
Хаҡ тәғәлә ҡөҙрәте
Мәлкүр итәйем уны.
Илебеҙҙә булған эш
Борон ханлыҡ заманы.
Башҡорттарҙың бабаһы —
Туҡһаба бей балаһы.
Мөйтән тибеҙ беҙ аны,
Хаҡ яратмыш дан аны.
Күрекле булмыш исеме,
Булмыш ирҙең арыҫланы,
Йөҙөн күргән һәр әҙәм
Хөрмәт итмештер аны.
Алып йөрәкле һиммәте ,
Халыҡ эсендә ғиззәте
Булмыш уның дәүләте,
Хаҡтың биргән ғисмәте ғәрәпсә-өлөш
Арғымаҡтан ат алды,
Төрлө йыһаз зат алды.
Ете төйәгә йөк артын,
Хан Сыңғыҙға ул барҙы.
Ханға бүләк һыйланы.
Хандың күңелен ауланы.
Маҡтау күрҙе ханынан,
Урын алып янынан.
Нуйыпдарҙап , бейҙәрҙән,
Мәдих * алды барынан.
Ханды камил күҙәткән,
Һәр эштәрен төҙәткән,
Нуйын менән бейҙәрҙең
Белмәгәнен өйрәткән.
Ауға барһа, ат тотҡан,
Яуға барһа, тыу тотҡан.
Хан янынан айырылмай,
Ҡәҙер итеп бик көткән.
Көйлә тиһә, көйләгән,
Һөйлә тиһә, һөйләгән.
Ханға килеп күрешкән,
Маҡсатына ирешкән.
Мөйтән бей ҡайтып оҙаҡ йылдар йәшәй, ер-Һыуға үҫәргәндәр хужа булып ҡала. Мөйтән бей хандан бетеү алып ҡайтҡан. Унда былай яҙылған, ти:
   «Мөйтән Туҡһаба балаһына бейлек мансабы * бирелде. Үҙе үлгәс, балаларының берәйһе бей булыр. Шул рәүештә баланан балаға бирелеп, Мөйтәндең нәҫеленән башҡаға бирелмәҫ. Шул нәҫелдең береһе һайланмай бей булыр, йәпә лә Мөйтән бей һораған төрлө сәхрә, урман, ер төрлө мәғдәндәре берлә аларныҡы булыр…»
# Исток Осиновый

{{Река
Исток Осиновый — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға [[Таган (Обь ҡушылдығы)|Таган]] йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Исток Осиновый
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200712115200007137
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200713
* Бассейн коды — 13.01.02.007
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Позера (Чуга ҡушылдығы)

Позёра (Пазера, Паозера) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чуга йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Позера (Чуга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000039037
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003903
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡунаҡов

Ҡунаҡов — фамилия.
# Ульшма

Ульшма — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Княжая йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Ульшма
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300312110000015518
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001551
* Бассейн коды — 08.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ошмаш

Ошмаш — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Буб йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Ошмаш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100009448
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100944
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ендота-Яха (Юн-Яха ҡушылдығы)

Ендота-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО/ Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Юн-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 59 км.

# Ендота-Яха (Юн-Яха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300080002
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115308000
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3