# Йорт ҡоштары

Йорт ҡоштары (ингл. poultry) — ҡулға эйәләштерелгәндәр ҡоштар. Улар кешеләр тарафынан декоратив, шулай уҡ ауыл хужалығы маҡсаттарында — ит, йомортҡа, ҡауырһын алыу өсөн үрсетелә.
Был ҡоштар, ҡағиҙә булараҡ, Galloanserae кладаһына (клада — отряд (биология)) һәм Galliformes (тауыҡ һымаҡтар) отрядына ҡарай; һуңғыһына тауыҡ, бүҙәнә, күркә һәм мысыр тауығы, шулай уҡ тауис һәм ҡырғауыл инә.
Йорт ҡоштары категорияһына өйрәктәр, мускус өйрәктәре, йорт ҡаҙҙары, күгәрсендәр, Африка дөйәғоштары ҡарай. Ләкин спорт ҡыҙыҡһыныуы йәки аҙыҡ итеп ҡулланыу өсөн һунар иткән, кейек тип йөрөтөлгән ҡырағай ҡоштарҙы үҙ эсенә алмай. Инглиз һүҙе «poultry» сығышы менән француз телендәге «poule» (тауыҡ) һүҙенә барып тоташа. Ул үҙе латинса "pullum"дан килеп сыҡҡан, йәғни «себеш» тигәнде аңлата.

# Йорт ҡоштары
## Тарихы

Ҡырағай ҡоштарҙы бер нисә мең йыл элек ҡулға эйәләштерә башлағандар. Тәүҙә кешеләрҙең, ҡырағай тәбиғәттә йомортҡа йыйып, уларҙан ҡоштар сығарыуы һөҙөмтәһе булыуы мөмкин, әммә һуңғараҡ был ҡоштарҙы даими тотҡонлоҡта аҫырай башлайҙар.
Ҡош төрҙәре эволюцияһы һәм быуаттар дауамында йомортҡа етештереүҙе арттырыу, ҡауырһын сифаты яҡшыраҡ булған яңы тоҡомдар алыу маҡсатында яһалма һайлап алыу арҡаһында хәҙерге тоҡомдар ҡырағай ата-бабаларынан ныҡ айырыла.
Бөгөн баҙарҙа күпселекте тәшкил иткән ҡоштар баҙар ихтыяжын ҡәнәғәтләндереү өсөн ҡош-ҡорт үрсетеү предприятиеларында (ҡошсолоҡ фабрикаларында) коммерция кростары һәм линиялары ҡулланылып үҫтерелә.
Ваҡ һәм шәхси хужалыҡтарҙа йорт ҡоштары, шул иҫәптән тоҡомло ҡоштар, аҙ тотола. Урындағы, һирәк осрай торған һәм юғала барған төрлө ҡош тоҡомдарының генофондын баһалау, һаҡлау һәм файҙаланыу мөһим әһәмиәткә эйә.

# Йорт ҡоштары
## Йорт ҡоштарының төп төрҙәре

| Төрө | Ҡырағай ата-баба | Ҡулға эйәләштереү башлана | Ҡулланыу |
| Тауыҡтар | Банкив джунгли тауығы | Төрлө сығанаҡтар буйынса Б. э. т. 2000 йыл Б. э. т. 3200 йыл Беҙҙең эраға тиклем 3500 йыл Азия төбәге | Ит, йомортҡа, ҡауырһын әтәс һуғыштары |
| Бүҙәнә | Ябай бүҙәнә | XIX быуат аҙағы-XX быуат башы Япония | Ит, йомортҡа |
| Күркә | Ҡырағай күркә | XII быуаттан алдараҡ Үҙәк Африка | Ит |
| Өйрәк | Һуна өйрәк | Яҡынса б. э. тиклем IV быуат аҙағы — III мең йыллыҡ башы. Месопотамия | Ит, йомортҡа, мамыҡ, ҡауырһын |
| Ҡаҙҙар | Һоро ҡаҙ и сухонос | Фаразланыуынса, б. э. тиклем 1500 һәм 1000 йылдар араһында. | Ит, йомортҡа, мамыҡ, ҡауырһын |
| Өй күгәрсендәре | Ҡырағай күк күгәрсен | Фаразланыуынса Беҙҙең эраға тиклем 8000 — 5000 йыл . | Ит, декоратив үҫемлектәрҙә маҡсаттар |
| Дөйәғоштар (ҡырағай төр үҙгәртелмәгән) | Дөйәғош | 1838 йылдан Көньяҡ Африка | Ит, йомортҡа, ҡауырһын |

# Йорт ҡоштары
## Йорт ҡоштарының төп төрҙәре
### Тауыҡтар

Беҙҙең эраға тиклем 3500 һәм 2000 йылдар араһында ҡулға эйәләштерелә. Б. э. т. 1500—500 йылдар араһында бөтә донъяға тарала. Уртаса ҙурлыҡтағы ҡоштар осмай, бөтә нәмәне лә ашай, ауырлығы 1,5 кг алып 5 кг тиклем (әтәстәр тауыҡҡа ҡарағанда ҙурыраҡ), йомортҡа һалыусанлығы тоҡомға ҡарап йылына 150 дананан алып 250 данаға тиклем. Был тоҡом йомортҡа, йомортҡа-ит, ит, декоратив һәм һуғыш тоҡомдарына бүленә.

# Йорт ҡоштары
## Йорт ҡоштарының төп төрҙәре
### Бүҙәнәләр

XIX быуат аҙағында Японияла XX быуат башында йортҡа яраҡлаштырыла. Ҡоштар бәләкәй, яҡшы оса, бөтә нәмәне ашай, ауырлығы 150-нән 300 грамға тиклем тирбәлә (инәләре аталарынан ҙурыраҡ), тоҡомға ҡарап, йылына 300 данаға тиклем йомортҡа һала. Тоҡомдар йомортҡа, ит һәм дөйөм ҡулланыусы тоҡомдарға бүленә.

# Йорт ҡоштары
## Йорт ҡоштарының төп төрҙәре
### Күркәләр

Американы европалылар асҡанға тиклем үк (асыҡ датаһы билдәһеҙ) ҡулға эйәләштерелә. 1519 йылда Европаға испандар тарафынан килтерелә, унан бер нисә йылдан һуң бөтә Европа буйлап тарала. Ҡоштар эре, ҙурлығы буйынса дөйәғоштарҙан ҡала икенсе урында тора. Ата ҡоштарҙың ауырлығы 35 килограмға етә, инә ҡоштар күпкә бәләкәйерәк (өс тапҡырға). Осмайҙар.

# Йорт ҡоштары
## Йорт ҡоштарының төп төрҙәре
### Өйрәктәр

Йорт өйрәктәре Месопотамияла беҙҙең эраға тиклем 3 мең йыллыҡтың аҙағынан билдәле. Уртаса ҙурлыҡтағы, насар оса, һыуҙа йөҙә, яҡшы сумалар. Ата өйрәктәрҙең ауырлығы 3,6 — 4,2 кг, инәләренең — 3,4 — 3,9 кг, йомортҡа һалыусанлығы тоҡомона бәйле, йылына 100—340 йомортҡа.

# Йорт ҡоштары
## Йорт ҡоштарының төп төрҙәре
### Ҡаҙҙар

Ҡулға эйәләштереү ваҡыты аныҡ билдәле түгел, яҡынса беҙҙең эраға тиклем 1500 һәм 1000 йылдар араһында. Һыуҙа йөҙөүселәргә ҡараһалар ҙа, өйрәктәрҙән күпкә насарыраҡ йөҙә, ваҡыттың күп өлөшөн ҡоро ерҙә үткәәләр.
Ата ҡаҙҙарҙың ауырлығы 6 килограмм, ҙуры 12 килограмға тиклем, инә ҡаҙ — 4—5 кг, иң ҙуры 10 килограмға етә. 30—40 йомортҡа, ҡайһы бер тоҡомдар 100-гә тиклем һала.

# Йорт ҡоштары
## Йорт ҡоштарының төп төрҙәре
### Мысыр тауыҡтары

Боронғо замандарҙа йорт мысыр тауығы Африканан Боронғо Грецияға (унда беҙҙең эраға тиклем V быуатта уҡ йорт ҡоштары итеп телгә алына) һәм Боронғо Римға килтерелгән. Португалия сәйәхәтселәре XV һәм XVI быуаттарҙа мысыр тауығын Көнбайыш Африканан ҡабаттан Европаға алып ҡайта һәм бынан һуң донъяла йорт ҡоштары булараҡ популяр булып китә.
Ата ҡоштар тере ауырлыҡта — 1,5 — 1,6 кг, инә ҡоштар — 1,6 — 1,7 кг, 70 көнлөктәре яҡынса 850 грамм тарта. Йомортҡа һалыу миҙгелле, 5 — 6 ай эсендә бер ҡоштан һәр береһе уртаса 45 грамм ауырлыҡтағы 80 — 90 йомортҡа алына.

# Йорт ҡоштары
## Етештереү һәм һатыу

Европа Союзының йорт ҡоштары етештереүселәр һәм һатыусылар Ассоциацияһы мәғлүмәттәре буйынса, 2017 йылда төп етештереүселәр йорт ҡоштары итен етештереүҙә һәм һатыуҙа яҡынса түбәндәге күрһәткестәргә өлгәшә:
Бөтәһе миллион тонна :
| Ил | Етештерелгән тауыҡ | Экспортҡа сығарылған тауыҡ | Етештерелгән бройлерҙар | Етештерелгән күркәләр |
| Аргентина | ↗ 2,107 | ↗ 0,185 | ↗ 2,086 | ? |
| АҠШ | ↗ 21,316 | ↗ 3,091 | ↗ 18,596 | ↘ 2,712 |
| Евросоюз | ↗ 15,872 | ↘ 1,497 | ↗ 12,844 | ↘ 2,121 |
| Бразилия | ↗ 13,992 | ↗ 4,000 | ↘ 13,118 | ? |
| Ҡытай | ↘ 16,450 | ↗ 0,400 | ↘ 11.600 | ? |
| Канада | ? | ? | ? | 0,169 |
| Мексика | ↗ 3,061 | ? | ↗ 3,400 | 0,017 |
| Рәсәй | ↗ 4,580 | ? | ↗ 3,870 | ? |
| Көньяҡ Африка | ↘ 1,543 | ? | 1,500 | ? |
| Чили | ↗ 0,730 | ? | ? | ? |
| Япония | ↘ 1,519 | ? | ? | ? |
| Һиндостан | ↗ 2,993 | ? | ↗ 4,400 | ? |
| Индонезия | ? | ? | 1,600 | ? |
| Иран | ? | ? | ↘ 1,962 | ? |
| Таиланд | ? | ↗ 0,770 | ↗ 1,900 | ? |
| Сәғүд Ғәрәбстаны | ↘ 0,692 | ? | ? | ? |
| Беларусь | ? | 0,145 | ? | ? |
| Төркиә | ↘ 1,895 | ↗ 0,360 | ? | ? |
| Украина | ↗ 1,259 | ↗ 0,300 | ? | ? |
                2016 йыл менән сағыштырғанда: ↗ Үҫеш ↘ Кәмеү «?»- мәғлүмәттәр юҡ
Тауыҡ йомортҡалары етештереүҙә алдынғы 10 ил:
Миллиард данала ғына :
| Ҡытай | АҠШ | Һиндостан | Мексика | Бразилия | Рәсәй | Япония | Индонезия | Төркиә | Пакистан |
| 529 | 106,7 | 88,14 | 55,42 | 50,94 | 44,35 | 43,35 | 33,94 | 19,28 | 17,08 |