yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Штрагут

Штрагут (нем. Straguth) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 269 кеше йәшәй. Майҙаны — 21,38 км². Диңгеҙ кимәленән 82 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39264 һәм автомобиль коды — ABI.
# Эйгенсон Александр Сергеевич

Эйгенсон Александр Сергеевич (15 июль 1912, Армавир, Кубань өлкәһе, Рәсәй Империяһы — 4 апрель 1999, Өфө, Рәсәй) — СССР һәм Рәсәй химиктехнологы һәм уҡытыусы. Техник фәндәр кандидаты (1949). БАССР‑ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1966), СССР‑ҙың почётлы нефтехимигы (1976). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971), «Почёт Билдәһе» (1952, 1955) ордендары менән бүләкләнгән.

# Эйгенсон Александр Сергеевич
## Биографияһы

Эйгенсон Александр Сергеевич 1912 йылдың 15 июлендә Кубань өлкәһенең Армавир ауылында тыуа.
1935 йылда ул Әзербайжандың Баҡы ҡалаһындағы М.А. Азизбеков исемендәге индустриаль институтын инженер-технолог һөнәре буйынса тамамлай. 1932 йылдан алып Баҡы ҡалаһында эшләй башлай: нефть эшкәртеү заводтарында, 1935 йылдан башлап Әзербайжан нефть ғилми тикшеренеүҙәр институтында, бер үк ваҡытта 1938 йылдан алып Әзербайжан индустриаль институтында уҡыта.
1941 йылдан алып Александр Эйгенсон П. А. Джапаридзе исемендәге нефть эшкәртеү заводында баш инженер вазифаһын биләй. 1943 йылдан — Краснокамск НЭЗ‑ы директоры (Молотов өлкәһе), 1946 йылдың апреленән сентябргә тиклем Мәскәүҙә СССР Көнсығыш райондары нефть сәнәғәте министрлығының көнсығыш райондарҙа нефть эшкәртеү буйынса Баш идаралығында техник бүлек начальнигы урынбаҫары булып хеҙмәтен үтәй.
1946 йылдан алып — 417‑се заводтың үҙәк лаборатория начальнигы, 1947 йылдан башлап — Өфө нефть сәнәғәте ҒТИ‑нда баш технолог, ғилми эштәр буйынса директор урынбаҫары булып эшләй. 1949 йылда Эйгенсон техник фәндәр кандидаты исемен яҡлай.
Александр Сергеевич бер үк ваҡытта Өфө нефть институтында уҡытыу эшен алып бара, 1954 йылдан башлап Өфө НЭЗ‑ында баш инженер вазифаһын биләй. 1956—1976 йылдарҙа Эйгенсон өҙөклөк менән үҙе ойошторған Башҡортостан нефть эшкәртеү ҒТИ‑нда директор вазифаһы буйынса эшләй.
1959—1963 йылдарҙа Башҡортостан совнархозының техник идаралыҡ начальнигы булып эшләй.
1952 һәм 1955 йылдарҙа — «Почёт Билдәһе», 1971 йылда Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордендарына лайыҡ була.
1966 йылда Александр Сергеевич БАССР‑ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре, 1976 йылда — СССР‑ҙың почётлы нефтехимигы исемдәре менән бүләкләнә.
Эйгенсон ҡарамағында республикала химия һәм нефтехимия комплексын үҫтереү буйынса программаһы төҙөлгән. Илдә тәүгеләрҙән булып көкөртлө нефтте, шул иҫәптән шуларҙың юғары температурала ҡайнаған дистилляттарын, тәрән эшкәртеүҙең технологик алымдары яһалған, Волга буйы, Көнбайыш Себер, Көнбайыш Урал нефттәренең классификациялары булдырылған. Александр Сергеевич VIII - X донья нефть конгрестарында ҡатнаша.
Эйгенсон 300 тирәһе ғилми эштәр һәм 30 уйлап табыу авторы була.
1999 йылдың 4 апрелендә Өфөлә вафат була.

# Эйгенсон Александр Сергеевич
## Наградалары һәм исемдәре

* «Почёт Билдәһе» ордены (1952, 1955)
* БАССР‑ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1966)
* СССР‑ҙың почётлы нефтехимигы (1976)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1971)

# Эйгенсон Александр Сергеевич
## Ғилми хеҙмәттәре

* Закономерности компонентно‑фракционного состава и химических характеристик пластовых и резервуарных нефтей. Томск, 1986 (авторҙ.)
* Опыт генетической интерпретации закономерностей состава природных углеводородных систем. Томск, 1991
# Сендуга

Сендуга — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вычегда йылғаһының уң ярына тамағынан 119 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.

# Сендуга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000023948
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002394
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Тимер (мәғәнәләр)

Тимер — күп мәғәнәле һүҙ.

# Тимер (мәғәнәләр)
## Мәҡәләләр

* Тимер — химик элемент.
* Тимер (Бөрйән районы) — Башҡортостандың Бөрйән районындағы ауыл.
* Тимер (Туймазы районы) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл.
* Тимер (Шаран районы) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл.
# Ольберсдорф

Ольберсдорф (нем. Olbersdorf) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 5515 кеше йәшәй. Майҙаны — 15,16 км². Диңгеҙ кимәленән 273 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 2785 һәм автомобиль коды ZI.
# Кыйтензас

Кыйтензас — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мрас-Су йылғаһының һул ярына тамағынан 82 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Кыйтензас
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300212115200008860
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200886
* Бассейн коды — 13.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Аҙау хәрби флотилияһы моряктарына һәйкәл

1975
Аҙау хәрби флотилияһы моряктарына һәйкәл — Ростов өлкәһенең Аҙау ҡалаһындағы һәйкәл. 1975 йылдың май айында йылға вокзалы янында ҡуйылған. Регион әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора.

# Аҙау хәрби флотилияһы моряктарына һәйкәл
## Тарихы

Аҙау хәрби флотилияһы моряктарына һәйкәл Аҙау ҡалаһының тарихи Үҙәк районында диңгеҙ вокзалы янында ҡуйылған. Һәйкәл постаментҡа ҡуйылған торпедалы катерҙан ғибәрәт. Был монумент халыҡ депутаттары ҡала Советының башҡарма комитеты ҡарары буйынса ҡуйылған. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Таганрог ҡалаһы 680 көн немец баҫҡынсылары ҡулында булды. 1941 йылдың октябренән алып 1942 йылдың июль айына тиклем Аҙау ҡалаһында Аҙау хәрби флотилияһының айырым Дон отряды урынлашҡан була. Отряд Дон тамағын һәм Таганрог ҡултығының яр буйын һаҡлай. Дон отряды составында 10-сы һанлы «Тыуған ил өсөн» бронепоезды, йылға тупсы кәмәләре, ҡарауылсы катерҙар дивизионы, 661-се яр буйы батареяһы, 40-сы айырым артиллерия дивизионы була. Айырым Дон отряды моряктары араһында Советтар Союзы Геройы Цезарь Куников була. Аҙау хәрби флотилияһы хәрбиҙәре 1943 йылдың 30 авгусында Таганрог районында хәрби диңгеҙ десанты төшөрәләр. Моряктар, Дон дельтаһы ҡылымыҡтары буйлап оккупацияланған территориялар эргәһендә еңел караптарҙа хәрәкәт итеп, үҙҙәренең һуғыш хәрәкәттәре менән ҡаланы азат итеүгә ярҙам итәләр. Аҙау һәм Аҙау районын немецтәр оккупациялағандан һуң, Аҙау хәрби флотилияһын Ҡара диңгеҙ яр буйына Новороссийск ҡалаһы янына күсерәләр. Бында Станички районында (Мысхако мороно) «Кесе ер» плацдармы өсөн һуғыштар барған була.
Һуғыш йылдарында Аҙау хәрби флотилияһының 1500-кә яҡын морягы ордендар һәм миҙалдар менән бүләкләнә. Улар араһында Советтар Союзы Геройҙары була. Һуғыштан һуң 3-сө Аҙау мәктәбенең ихатаһында Советтар Союзы Геройы Куников Цезарь Львовичтың бюсы ҡуйыла.
Аҙау хәрби флотилияһының айырым Дон отряды маряктары батырлығы хөрмәтенә монумент 1975 йылдың 7 майында асыла.

# Аҙау хәрби флотилияһы моряктарына һәйкәл
## Һүрәтләмә

Һәйкәл бейек бетон постаментҡа ҡуйылған ысын торпедалы катерҙан ғибәрәт. Бындай катерҙарҙа Аҙау хәрби флотилияһының Дон отряды моряктары һуғыша. Һәйкәлдең авторҙары — архитекторҙар А. Иванов һәм Г. Стульцев. Һәйкәлдең постаментында яҙыу яһалған: «Тымыҡ Дон яр буйына мәңгелек якорға һин Аҙау хәрби флотилияһының 1941—1942 йылдарҙағы дәһшәтле, ҡаты һуғыштары иҫтәлегенә ҡуйылғанһың».
# Аждаһа (мәғәнәләр)

Аждаһа ошо мәғәнәләрҙә ҡулланыла:
* Аждаһа — башҡорт мифологияһында йылан ҡиәфәтендәге ауыҙынан ут бөркөп торған имәнес бер зат.
* Аждаһа (дракон) - (грек. δράκων) — мифик йән эйәләренә ҡарата ҡулланылған, нәсрани культта Изге Георгий менән бәйле, европа дини сәнғәтендә киң һүрәтләнгән дөйөм атама.
* Аждаһа (йондоҙлоҡ) - (лат. Draco) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — Растабан, яҡтылығы 2,79.
* Аждаһа тауҙары - (ингл. Drakensberg, африк. Drakensberge, зулу uKhahlamba
, сесото Maluti йәки Maloti , рус. Драконовы горы, Көньяҡ Африка Республикаһы, Лесото һәм Эсватини биләмәләрендә урынлашҡан тау системаһы.
* Аждаһа йылы (Лыу йылы) - бик күп Азия илдәре, төрки халыҡтарҙың байтағы (шул иҫәптән башҡорттар) һәм монголдар ҡулланған ун ике йыллыҡ мөсәлдең бишенсе йылы.
* Аждаһа - "Урал батыр" һәм "Аҡбуҙат" эпостарындағы персонаж.
* Аждаһа (күсмә) - уҫал, яуыз кешегә ҡарата әйтелә
# Мещанкин Александр Владимирович

Мещанкин Александр Владимирович (15 март 1982 йыл) — Рәсәй социаль эшҡыуары. Камчатка менән таныштырыуҙы бай булмаған кешеләргә, тәү сиратта йәштәргә, еңеләйтеү маҡсатында ойошторолған «Росомаха» социаль туристик проектына нигеҙ һалыусы һәм уның генераль директоры.

# Мещанкин Александр Владимирович
## Биографияһы

Алекса́ндр Влади́мирович Меща́нкин 1982 йылдың 15 мартында Петропавловск-Камчатский ҡалаһында тыуған. Юғары белемде Камчатка дәүләт университетының иҡтисад һәм сервис факультетында менеджмент кафедраһында ала.
Александр Мещанкин Рәсәй дәүләт туризм һәм хеҙмәтләндереү университетының туризм кафедраһында өлкән уҡытыусы булып эшләй. 2009 һәм 2010 йылдарҙа «Юғары уҡыу йортоноң иң яҡшы уҡытыусыһы» конкурсының еңеүсеһе була.
2009 йылдан башлап «Камчатка крайында туризмы үҫтереүҙең ресурс потенциалы булараҡ йорт хужалыҡтары эшмәкәрлеген диверсификациялау» (рус. «Диверсификация деятельности домашних хозяйств как ресурсный потенциал развития туризма в Камчатском крае») темаһына тикшеренеүҙе тормошҡа ашыра.
Мещанкиндың мәрхәмәтлелек проектын төҙөү идеяһы диссертация яҙған саҡта барлыҡҡа килә. Диссертацияла ул йорт хужалыҡтарын социаль туризмға йәлеп итеү концепцияһы сығымдарҙы һәм хаҡтарҙы кәметергә булышлыҡ итеүен күрһәтә. 2009 йылда үҙ аҡсалары һәм кредит ресурстары ярҙамында Петропавловск-Камчатскийҙан алыҫ булмаған урында туризм үҙәгенең тәүге бинаһын төҙөй. 2010 йылда Мещанкин Эшҡыуарлыҡҡа булышлыҡ итеү Камчатка крайы фондынан ҡунаҡ йортон йыһазландырыу өсөн грант ала. 2011 йылдан алып 2013 йылға тиклем социаль турҙарҙы субсидиялауға Камчатка крайы хөкүмәте менән яҡынса 10 миллион һум аҡса бүленә.
2010 йылда Мещанкин Рәсәй дәүләт туризм һәм хеҙмәтләндереү университеты ҡарамағында булған «Төньяҡ» (рус. «Север») этно-экологик туристик клубын ойоштора.
2011 йылда «Росомаха» Камчатка йәштәр туризмы үҙәге проекты өсөн Мещанкин «Беҙҙең киләсәк» төбәк социаль программалар фонды менән уҙғарылған «Социаль эшҡыуар-2011» бөтә Рәсәй конкурсының премияһы менән бүләкләнгән һәм биш йыл ваҡытҡа 1,5 миллион һум суммаға процентһыҙ займ ала. Был аҡсалар Камчатка тауҙарында махсуслаштырылған «Росомаха» туристик базаһын төҙөүгә йүнәлтелгән.
Камчатканың йәш аборигендары союзы рәйесе.
# Сюзде-Елга

Сюзде-Елга — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Тол йылғаһының һул ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Оҙонлоғо — 10 км.

# Сюзде-Елга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Кама ГЭС-ынан Воткин һыуһаҡлағысына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101012111100014899
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101489
* Бассейн коды — 10.01.01.010
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Достоевский һәйкәле (Мәскәү, Достоевский урамы)

Фёдор Достоевский һәйкәле — рус әҙәбиәте классигы Федор Достоевский һәйкәле. 1936 йылда Мариинский дауаханаһының бинаһы алдында ҡуйылған, уның төньяҡ флигелендә яҙыусы 16 йәшкә тиклем йәшәгән. Дауаханала шулай уҡ уның музей-фатиры урынлашҡан. Скульптура авторы — Сергей Меркуров. 1914 йылда уҡ төҙөлгән ленин монументаль пропагандаһының беренсе даими гранит һәйкәле булып тора. 1956 йылда архитектор Исидор Француз статуя өсөн постамент эшләй.

# Достоевский һәйкәле (Мәскәү, Достоевский урамы)
## Тасуирламаһы

Статуя һәм постамент швед гранитынан эшләнгән. Яҙыусы аяғүрә баҫып тора. Ул бөкөрәйгән, устарын күкрәгендә сатрашлаған, кейеме яурынынан шыуып төшөп бара. Скульптор һәйкәлде ике күсәр һәм бер үҙәкле фигура кеүек билдәләгән. Ракурстар үҙгәреү менән яҙыусының силуэты ла үҙгәрә.

# Достоевский һәйкәле (Мәскәү, Достоевский урамы)
## Тарихы

1911 йылда меценат Николай Шахов заказы буйынса скульптор Сергей Меркуров үҙенең Төҫлө бульвар оҫтаханаһында Фёдор Достоевский һыны өҫтөндә эш башлай. Ул үҙ эсенә Лев Толстой монументын һәм «Фекер» скульптураһын алған триптих элементы балараҡ уйланыла. Был идеяны оҫта 1905 йылдан алып йөрөткән. Скульптор былай тип яҙа: «Минең уйымса, мин ҡанундар астым, уларға сәнғәттең ысын әҫәрҙәре буйһона... Үҙемдең теорияларҙа дүртенсе үлсәмдең осон эләктерҙем.... Достоевскийҙы аңлы эшләйәсәкмен»
Фигураны гранитта эшләрҙән алда автор яҙыусының егермегә яҡын бюсын эшләй, улар өсөн артист һәм композитор Александр Вертинский бер ҡиәфәттә тора. Әммә Беренсе донъя һуғышы арҡаһында эште тормошҡа ашырыу мөмкин булмай.
1918 йылдың 2 авгусында «Известия ВЦИК» гәзитендә Мәскәүҙә һәм РСФРСР-ҙың башҡа ҡалаларында һәйкәл ҡуйыласаҡ «кешеләрҙең исемлеге баҫылып сыға. Исемлеккә Фёдор Достоевский инә. Сергей Меркуров Мәскәү советына үҙенең скульптураһын тәҡдим итә. РСФСР мәғариф халыҡ комиссары Анатолий Луначарский етәкселегендәге комиссия, үҙ эсенә шулай уҡ Владимир Фриче һәм Николай Виноградовты алып, оҫтаханаға бара. Комиссия рәссамдың тәҡдиме менән риза була һәм бөтә триптихты һатып ала. Шул уҡ йылдың 7 ноябрендә һәйкәлде оҫтахананан алыҫ булмаған Төҫлө бульварҙа урынлаштыралар, сөнки ауыр скульптураларҙы ташыу өсөн тейешле ҡорамал булмай.
Легенда буйынса, һәйкәлде урынлаштырғандан һуң унда аҡбур менән яҙылған яҙыу барлыҡҡа килә: «Достоевскийға — рәхмәтле ен-бәрейҙәрҙән». Мәғәнәнең аныҡ авторлығы билдәһеҙ. Бер версия буйынса, һәйкәлгә яҙыу буйынса Луначарский мөрәжәғәт иткән әҙәбиәтселәрҙең береһе был фразаны уйлап сығарған, башҡа версия буйынса — уны халыҡ комиссары үҙе әйткән йәки киев гимназияһын тамамлаусылар осрашыуҙа уның синыфташтары әйткән.
1936 йылда трамвай юлдары һалыу арҡаһында һәйкәл Мариинский дауаханаһы бинаһына күсерелә. Монументты постаментһыҙ ҡуялар, постамент тик егерме йылдан һуң ғына барлыҡҡа килә. Уның авторы архитектор Исидор Француз була.
1960 йылда ҡомартҡыны дәүләт һаҡлауы аҫтында алалар.
# Әбү Муса әл-Әшғари

Әбү Муса Абдулла ибн Ҡайс Әл-Әшғари (ғәр. أبو موسى الأشعري‎; рус. Абу Муса аль-Ашари; т.й. билдәһеҙ., хәҙ. Йәмән — 666, Мәккә, хәҙ. Сәғүд Ғәрәбстаны) — мосолман сәйәси эшмәкәре, Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең көрәштәше.

# Әбү Муса әл-Әшғари
## Биографияһы

Әбү Муса әл-Әшғари Йәмәндә тыуған, ғаиләһе менән бергә ислам динен ҡабул иткән. Мосолмандар менән танышыу өсөн Эфиопияға юлланған, сөнки унда мөһәжирҙәр йәшәгән булған. Мүғаҙ ибн Жәбәл менән бергә йәмәндәрҙе ислам дине ҡағиҙәләре менән таныштыра.
Басра һәм Әл-Күфә идарасыһы булараҡ, фән һәм мәғарифты үҫтереүгә булышлыҡ итә, ижтимағи әһәмиәтле объекттар һәм коммуникациялар төҙөй. Сәффәй һуғышынан һуң Әбү Муса әл-Әшғари сәйәсәттән ситләшә һәм Мәккәгә сығып китә. Ғүмеренең аҙағын ул яңғыҙлыҡта һәм кешенән ситләшеп үткәрә. Әбү Муса Әл-Әшғари 360 хәҙис тапшырыусы булып тора
# Ильмовка (йылға)

Ильмовка — Рәсәйҙәге йылға. Владимир өлкәһе, Мәскәү өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2231/87/396/70 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Ильмовка (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Орехово-Зуево ҡалаһынан Владимир ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010300712110000031825
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003182
* Бассейн коды — 09.01.03.007
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Күгитәк

Кугутык (Аралча) — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ҡамшаҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

# Күгитәк
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Иглинск һыуһаҡлағысынан Орск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000412112200003796
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200379
* Бассейн коды — 12.01.00.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Үрге Кулаш

Үрге Кулаш — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чулышман йылғаһының уң ярына тамағынан 143 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Үрге Кулаш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100112115100001777
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100177
* Бассейн коды — 13.01.01.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Оло Байбаш

Оло Байбаш — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе,Марий Эл Республикаһы,Кострома өлкәһе,Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чёрная йылғаһының һул ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Оло Байбаш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400212110000043427
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004342
* Бассейн коды — 08.01.04.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Тарас Шевченко һәйкәле (Чернигов)

Черниговтағы Тарас Шевченко һәйкәле (укр. Пам’ятник Тарасу Шевченку в Чернігові) — Чернигов ҡалаһында украин милли шағиры Тарас Шевченкоға ҡуйылған һәйкәл.
Чернигов ҡалаһының тарихи үҙәгендә — Киев Русе ваҡытында ҡәлғә торған, хәҙер М. М. Коцюбинский исемендәге Үҙәк Мәҙәниәт һәм ял паркы урынлашҡан ҡалҡыулыҡта тора, шуға күрә «Боронғо Чернигов» Архитектура-тарихи ҡурсаулығы (укр. «Чернігів стародавній») өлөшө булып һанала.
Һәйкәлдең авторы — Украинаның халыҡ рәссамы, Украинаның Тарас Шевченко исемендәге милли премияһы лауреаты Чепелик Владимир Андреевич.

# Тарас Шевченко һәйкәле (Чернигов)
## Тарихы

Чернигов ҡалаһы менән Тарас Шевченконы шағирҙың ҡалаға бер нисә тапҡыр килеүе бәйләй. Беренсе тапҡыр ул 1843 йылдың майында тәүге тапҡыр Петербургтан Украинаға барышлай һуғыла. Һуңғараҡ, 1846—1847 йылдарҙа Археографик комиссия ҡушыуы буйынса килә. Шевченко бик күп ҡала һәм ауылдарға бара, Галаганов, Тарновских, Лизогубовтарҙы бер нисә тапҡыр ҡунаҡта була, үҙенең ҡайһы бер художество әҫәрҙәрен тыуҙыра. Уның ошо осорҙағы күпселек эштәре хәҙер Чернигов тарихи музейында һаҡлана.
Шевченкоға Черниговта беренсе һәйкәл советтарса бер типта була — оло йәштәге шағирҙың 2,5 метр бейеклектәге бетон статуяһы штукатурланған постаментҡа 1950 йылда, ҡалаға Седнея яғынан ингән урында тора. 1960 йылдарҙа Черниговтың төньяҡ өлөшөндәге киң күләмле һәм һәйкәлдең уңышһыҙ урынлашыуына төҙөлөшкә бәйле, 1964 йылда Тарас Шевченконың тыуыуына 150 йыл тулыу айҡанлы һәйкәлде Үҙәк мәҙәниәт һәм ял паркына күсереп, уны йөҙө менән Десна йылғаһына ҡаратып бороп ҡуялар.
1992 йылдың 21 сентябрендә ҡаланың 1300 йыллығы уңайынан шул уҡ урында Кобзарға бөтөнләй икенсе һәйкәл ҡуйыла. Уны асыу тантанаһында Украинаның беренсе президенты Леонид Кравчук ҡатнаша. Бығаса торған һәйкәл элекке элемтә полкы һтерриторияһына күсерелә.
Хәҙер һәйкәл Тарас Шевченкоға арналған тантаналарҙы үткәреүҙең традицион урыны булып тора.

# Тарас Шевченко һәйкәле (Чернигов)
## Һәйкәлдең һүрәтләнеше

Шевченконың Черниговтағы һәйкәле шағирҙың йәш сағын һынландырыусы Украинаның уникаль ҡомартҡыларының береһе булып тора. Һәйкәл бронзанан ҡойолған, уның бейеклеге — 3 метр. Бында шағирҙың Прилукиға килгән 33 йәшлек сағы һүрәтләнә. Шевченко оҙон сюртук кейеп, эскәмйә ситендә ултыра, һул ҡулы менән рәсемдәр төшөрөлгән папка тоҡан, уның һул яғында плащы эленеп тора. Скульптура композицияһы һоро төҫтәге дүрт мөйөшлө гранит постаментҡа ҡуйылған, уның ал яғы Шевченконың автографы ҡуйылған ҡара плита менән тулыландырылған.
# 810 йыл

I мең йыллыҡ :
VII быуат — VIII быуат — IX быуат — X быуат — XI быуат :
Хронологик таблица :
810 (һигеҙ йөҙ унынсы) йыл — кәбисә булмаған йыл, григориан календары буйынса йома көндө башлана. Был беҙҙең эраның 810 йылы, 1 мең йыллыҡтың 810 йылы, IX быуаттың 10 йылы, IX быуаттың 1 ун йыллығының 10 йылы, 810 йылдарҙың 1 йылы.

# 810 йыл
## Тыуғандар

* Иоанн Скот Эриугена
* Әл-Бохари

# 810 йыл
## Вафат булғандар

* Трисонг Децен
* Муарридж ас-Садуси, арабский географ и филолог.