yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Нурыев Исхаҡ Ғәбделкәбир улы

Нурыев Исхаҡ Ғәбделкәбир (ҡайһы бер сығанаҡтарҙа Кәбир, Ғәбделхәбир, Абдулкәбир улы; 10 август 1918 йыл — 23 ғинуар 1993 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы элемтәсеһе, сержант, 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры

# Нурыев Исхаҡ Ғәбделкәбир улы
## Биографияһы

Исхаҡ Ғәбделкәбир улы Нурыев 1918 йылдың 10 авгусында Башҡорт АССР-ы Стәрлетамаҡ районы Яңы Абдрахман ауылында тыуған. Стәрлетамаҡ уҡытыусылар институтын тамамлай. 1941 йылдың 30 декабрендә Маҡар районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия составында Сталинград өсөн һуғышта, Белоруссияны, Украинаны азат итеүҙә ҡатнаша. Һуғыштан һуң Ишембай районы Байғужа ауылы мәктәбендә урыҫ теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй.Башҡортостан Республикаһы Ишембай районы Байғужа ауылында ерләнә

# Нурыев Исхаҡ Ғәбделкәбир улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (1944)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙал (1945)
# Самобор

Самобор (хорв. Samobor Samobor) — Хорватияның Загреб жупанияһындағы (төп административ-территориаль берәмектә) ҡала. Халыҡ һаны — 15 147 кеше (2001).

# Самобор
## Дөйөм мәғлүмәттәр

Самобор илдең баш ҡалаһы Загребтан көнбайышҡа табан 10 км алыҫлыҡта һәм көнсығышҡа табан Словения сигенән 5 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Баш ҡала менән автомобиль шоссеһы тоташтыра. Ҡала Сава үҙәнендә (йылға үҙе 5 километр төньяҡтараҡ аға) Жумберак тау һырты итәгендә урынлашҡан. Ҡала Хорватияның төп быяла сәнәғәте үҙәктәренең береһе, борондан гәлсәр әйберҙәр етештереүе менән дан алған.
Самоборға хоҡуҡтар 1242 йылда бирелә.
Ҡаланың иҫтәлекле урындары араһында — Иҫке ҡалала Изге Михаил сиркәүе (XVI—XVII б.), франциск монастыры, урта быуат замогының емереклектәре (XIII быуат), урта быуаттың барокко стилендәге бер нисә бинаһы бар. Ҡаланың тирә- яғы йәмле, спорт һәм ял өсөн файҙаланыла
Загребтан ҙур булмаған алыҫлыҡта урынлашҡанға күрә (10 км), Самобор ҡалаһы ял көндәрендә туристар менән тула.
Самобор карнавалы киң танылыу алған, ул «Фашник» тип атала. Шулай уҡ Самобор татлы яратыусыларға кремшнит — күбек кремлы пирожныйҙары менән билдәле. Самобор кремшниттары башҡа пирожныйҙарҙан йылы килеш ашалыуы менән айырыла. Кремшнит көнөн байрам иткәндә (май башында) был пирожный бөтә билдәле самобор кафеларында бирелә.
# Тополевка (Тихая ҡушылдығы)

Тополевка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тихая йылғаһының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Тополевка (Тихая ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100003182
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100318
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Үтәгәнов Ғүмәр Хөббинзән улы

Үтәгәнов Ғүмәр Хөббинзән улы (1902 йыл БАССР, Ауырғазы районы, Уҫман ауылы — 10 июль 1942 йыл Курск өлкәһе Озерки ауылы (хәҙерге Рәсәй Федерацияһы Липецк өлкәһе)) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец.

# Үтәгәнов Ғүмәр Хөббинзән улы
## Биографияһы

Үтәгәнов Ғүмәр Хөббинзән улы 1902 йылда Башҡорт АССР-ының Ауырғазы районы Уҫман ауылында тыуған. Ауырғазы районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкында йөк арбаһы күсере булып хеҙмәт итә. 1942 йылдың 10 июлендә Курск өлкәһенең Озерки ауылы (хәҙерге Рәсәй Федерацияһының Липецк өлкәһе) янында бәрелештә һәләк була һәм шунда ерләнә.
# Сельдерей

?Сельдерей :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Үҫемлектәр |
| Бүлексә: | Ябыҡ орлоҡлолар |
| Класс: | Ике өлөшлөләр |
| Тәртип: | Сатыр сәскәлеләр |
| Ғаилә: | Сатырлылар |
| Ырыу: | Сельдерей |
Латинса исеме :
Apium L. :
syn. :
Helosciadium W.D.J.Koch
Panulia (Baill.) Koso-Pol. :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 29591 NCBI 4044 |
Сельдерей (лат. Apium) — Сатырлылар (Apiaceae) ғаиләһенән бер йәки ике йыллыҡ үлән үҫемле. Бейеклеге 1 м-ға етә. Июнь-июль айҙарында аҡ сәскә ата, июль-августа орлоғо өлгөрә. Йәшелсә күльтураһының 20-гә яҡын төрө билделе.

# Сельдерей
## Таралыуы

Антарктиданан башҡа бөтә континеттарға таралған. Йәселсә культураһы булалаҡ сәсеп үҫтерелә.
* . «Atlas des plantes de France» 1891 китабынан ботаник иллюстрация
# Перпелейка

Перпелейка — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе, Сыуаш Республикаһы, Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нуя йылғаһының уң ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Перпелейка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500212110000038666
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003866
* Бассейн коды — 08.01.05.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Мөхәмәтйәнов

Мөхәмәтйәнов — фамилия.
* Мөхәмәтйәнов Бәҙретдин Мөхәмәтйән улы (1909—1944), Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған башҡорт шағиры.
* Мөхәмәтйәнов Рәшит Абдулла улы (1940—2019) — уҡытыусы, журналист, тыуған яҡты өйрәнеүсе
* Мөхәмәтйәнов Файыҡ Тимерйән улы (1921—2009), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт журналисы, шағир.
* Мөхәмәтйәнов Шакирйән Юныс улы, Александр Матросов (1924—1943), Советтар Союзы Геройы (1943).
# Леун

Леун — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Төй йылғаһының һул ярына тамағынан 70 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Леун
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201112111100022852
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102285
* Бассейн коды — 10.01.02.011
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Мутавля

Мутавля — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Воткинск һыуһаҡлағысы (Тулвин ҡултығы) һул ярына 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Мутавля
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Кама ГЭС-ынан Воткин һыуһаҡлағысына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101012111100015049
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101504
* Бассейн коды — 10.01.01.010
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ульмица

Ульмица — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аҡ диңгеҙ (Сухое диңгеҙе) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Ульмица
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300512103000040215
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004021
* Бассейн коды — 03.02.03.005
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# 1877 йыл

II мең йыллыҡ :
XVII быуат — XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат — XXI быуат :
Хронологик таблица :
1877 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1877 MDCCCLXXVII |
| Юлиан стилендә | 1876—1877 (13 ғинуардан) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2629—2630 (3 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7385—7386 (13 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5637—5638 ה'תרל"ז — ה'תרל"ח |
| Мосолман календары | 1294—1295 |
| Боронғо әрмән календары | 1326 ԹՎ ՌՅԻԶ |
| Ҡытай календары | 4573—4574 丙子—丁丑 красная мышь — красная корова |
| Эфиопа календары | 1869—1870 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 1933—1934 |
| - Шака самват | 1799—1800 |
| - Кали-юга | 4978—4979 |
| Иран календары | 1255—1256 |
1877 йыл — йәкшәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
# Давид Гареджа лавраһы

Давид Гареджа лавраһы (грузин: ლავრა დავითის) Давид-Гареджа монастырь комплексында урынлашҡан тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы. Ул 6 быуаттың беренсе яртыһында Давид Гареджа етәкселеге аҫтында төҙөлә

# Давид Гареджа лавраһы
## Архитектураһы

Монастырь комплексы 6-18 быуатҡа ҡараған бер нисә бинаны үҙ эсенә ала. Ул оборона диуарҙары, өҫтәмә түңәрәк башнялар менән уратып алынған.
Үҙәктә инеү урыны менән манаралы иҫке сиркәү урынлашҡан.
Лавра мәмерйәгә бай таулы урында урынлашҡан. Монастырҙа һыу йыйыу, фильтрләү һәм тауҙан ямғыр һыуҙарын йыйыу системаһы ойошторолған. Һыу комплекс эсендәге мәмерйәләрҙең береһендә ағып тора һәм даими туплана. Имеш-мимештәр буйынса был мәмерйә "Давидтың күҙ йәше" тип атала
Комплекста иң ҙур һәм иң мөһим бина апостол Иоанн сиркәүе. Был сиркәү комплекс уртаһында тора, ул 12 быуатта ҡыҙыл плитканан төҙөлгән.
Сиркәүҙең 18 быуатта тергеҙелгән төньяҡ стенаһы Давид Гареджа тормошоноң төрлө осорҙарын һүрәтләгән фрескалар менән биҙәлгән.

# Давид Гареджа лавраһы
## Монастырь башлыҡтары

* 6 быуат - Давид Гареджа
* 1881 - монастырь башлығы Григорий Дадиани
# Вәлитов Раил Бәкер улы

Вәлитов Раил Бәкер улы (18 ғинуар 1940 йыл) — ғалим-химик-технолог, юғары мәктәп эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1991), техник фәндәре докторы (1973), профессор (1976). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1984) һәм атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1981). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1985).

# Вәлитов Раил Бәкер улы
## Биографияһы

Раил Бәкер улы Вәлитов 1940 йылдың 18 ғинуарында Үзбәк ССР-ының Бохара ҡалаһында тыуған.
1963 йылда Өфө нефть институтын тамамлай.
Эш урындары: Стәрлетамаҡ синтетик каучук заводы (1963—1968), Стәрлетамаҡ химзаводы (1968—1973); Өфө нефть институты «Органик химия» кафедраһы мөдире (1973—1981); фәнни эштәр буйынса директор урынбаҫары (1981—1992), директоры (1992—2005), 2005 йылдан алып гербицидтар һәм үҫемлектәр үҫешен көйләгестәр Бөтә союз ғилми-тикшеренеү технология һәм проект институты баш ғилми хеҙмәткәре (1993 йылдан алып Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының «Гербицидтар һәм үҫемлектәрҙең үҫеүен көйләгестәр ғилми‑тикшеренеү технология институты» дәүләт учреждениеһы).
1983 йылда «СССР территорияһында көкөртлө водородлы газ һәм нефть урынлашыуы, барлыҡҡа килеү шарттары һәм күҙаллау законлыҡтары» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Вәлитовтың фәнни эштәре йүнәлештәре: углеводородтарҙың, нефть фракцияларының термокаталитик әүерелештәре; олефин углеводородтар һәм нефть продукттары алыу технологияларын булдырыу; биологик актив матдәләрҙе синтезлау һәм халыҡ хужалығында ҡулланыу; нефть химияһы синтезында «фаза-ара катализ»; нефтехимияға ультразвук йәлеп итеү. Уның тарафынан 2,4-дихлорфеноксиуксус кислотаһы моноэтаноламин тоҙо алыу ысулы эшләнә, ул юғары сифатлы һәм сығыу мөмкинлеге юғары аҙыҡ-түлек алырға мөмкинлек бирә. 4-хлорфеноксиуксус һәм 2,4-дихлорфеноксиуксус кислотаһы — гербицидтар, үҫемлектәрҙең үҫешен көйләгестәр алыу ысулын эшләй.
Вәлитовтың уҡыусылары араһында — 4 фән докторы һәм 40-тан ашыу фән кандидаты.

# Вәлитов Раил Бәкер улы
## Хеҙмәттәре

Вәлитов Раил Бәкер улы — 500-ләп фәнни эштәрҙең, шул иҫәптән 260 авторлыҡ таныҡлығы һәм патент авторы.
* Производство ароматических галоидопроизводных. Өфө, 1981.
* Регуляторы роста растений. Өфө: Реактив, 2000 (авторҙаш).
* Использование аппаратов гидроакустического воздействия в гетерофазных процессах. М.: Химия, 2004 (авторҙаш).

# Вәлитов Раил Бәкер улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1984)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1981).
* «Почёт Билдәһе» ордены (1985).
# Эрвел Марий

Эрвел Марий — Башҡортостан Республикаһының мари милли төбәк-мәҙәни автономияһы йәмәғәт ойошмаһы.

# Эрвел Марий
## Эшмәкәрлеге

1989 йылда Өфө ҡалаһында ойошторолған.
Мари мәҙәниәтен, телен, традицияларын һаҡлау һәм үҫтереү, граждандарҙың мари халҡының мәҙәниәтен һаҡлауға, үҫтереүгә һәм ҡаҙаныштарына ылыҡтырыуға хоҡуҡтарын тәьмин итеүгә булышлыҡ итеү, халыҡ кәсептәрен үҫтереү эшмәкәрлектең төп йүнәлештәре булып тора.
Автономия Башҡортостан Республикаһы Фин-уғыр халыҡтары ассамблеяһын, Башҡортостан Республикаһы халыҡтары ассамблеяһын ойоштороусы һәм уның ағзаһы булып тора, «Мер Канаш» Бөтә мари Советы составына инә, ойошма етәксеһе Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Йәмәғәт кәңәшмәһе составына инә.
Ойошма шулай уҡ Башҡортостан Республикаһындағы мари халҡының үҙидара органы булып тора һәм дәүләт власы органдарына мәҙәниәт, мәғариф, социаль-иҡтисади үҫеш мәсьәләләрен хәл итеүҙә булышлыҡ итә, төрлө этник берлек граждандарының телен, мәҙәниәтен, йолаларын һәм ғөрөф-ғәҙәттәрен ихтирам итеү, халыҡтар араһында үҙ-ара аңлашыуҙы, ышанысты һәм дуҫлыҡты нығытыу принциптарына таянып эш итә.
Башҡортостанда мари халҡы тығыҙ ултырған райондарҙа филиалдары һәм бүлексәләре бар. Йыл һайын «Көмөш бау» төбәк-ара көнсығыш мариҙары халыҡ бейеүҙәре балалар фестиваль-конкурсы, «Йырҙарҙан гөлләмә» фольклор байрамы, «Кама тауышы» мари эстрада йырҙарын башҡарыусылар конкурсы уҙғарыла.
Мари мәҙәниәте көндәре үтә. Мишкә районында «Аҡбулат мариҙары», «Ысын мариҙар», «Көмөш шишмә», Ҡалтасы районында «Эрвий» мари фольклор һәм бейеү коллективтары эшләй. Фольклор коллективтары төрлө байрамдарҙа, конкурстарҙа һәм фестивалдәрҙә, шул иҫәптән «Евразия йөрәге» фестивалендә, ҡатнашалар.
Башҡорт дәүләт университетының Бөрө филиалында һәм Благовещен педагогия колледжында мари теле һәм әҙәбиәте буйынса педагогик кадрҙар әҙерләнә; мари мәҙәниәте классиктары ижадына арналған музейҙар эшләй.
# Нәсибуллин Риф Шәхрислам улы

Нәсибуллин Риф Шәхрислам улы (15 октябрь 1936 йыл) — удмурт тел белгесе-диалектолог, шағир-тәржемәсе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (1999), профессор (2000). Удмурт Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1996), Рәсәй Федерацияһы почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001).

# Нәсибуллин Риф Шәхрислам улы
## Биографияһы

Риф Шәхрислам улы Нәсибуллин 1936 йылдың 15 октябрендә Башҡорт АССР-ының Яңауыл районы Сытырман ауылында тыуған.
1960 йылда Бөрө педагогия институтын, 1972 йылда СССР Фәндәр академияһының Тел ғилеме институты аспирантураһының көндөҙгө бүлеген тамамлаған. Диссертациялары: 1) «Кама аръяғы удмурт теле һөйләше» — филология фәндәре кандидатлығына диссертация. Тарту, 1972. БАССР-ҙың төньяҡ-көнбайышына һәм Пермь губернаһы Көйәҙе районына килеп урынлашҡан удмурт халҡының теле нигеҙендә формалашҡан диалектты өйрәнеүгә арналған. 2) «Русские заимствования в удмуртском языке (октябргә тиклемге осор)». Филология фәндәре докторлығына диссертация. Ҡазан, 1999.
Удмурт дәүләт университетында математик лингвистика һәм лингвистик картография лабораторияһы мөдире булып эшләй. Европа Лингвистик атласының (ЛАЕ) Рәсәй комиссияһы ағзаһы. «Диалектологический атлас удмуртского языка» күп томлығын булдырыу буйынса эште ойоштороусы һәм етәксеһе. Удмурт теленең диалект лексикаһын өйрәнеүсе, күп һандағы һүҙлектәрҙең автор-төҙөүселәренең береһе. Удмурт, татар һәм башҡорт телдәренән тәржемәсе, әҙәби тәнҡитсе.
Фәнни һәм ижтимағи эшмәкәрлеге Удмурт Республикаһы Хөкүмәтенең (1996), Удмурт Республикаһы халыҡ мәғарифы Министрлығының (1996), Удмурт Республикаһы Президентының (2006) Маҡтау ҡағыҙҙары менән билдәләнгән.

# Нәсибуллин Риф Шәхрислам улы
## Биографияһы
### Ғилми хеҙмәттәре

* Биобиблиографический указатель

# Нәсибуллин Риф Шәхрислам улы
## Биографияһы
### Һүҙлектәре

* Обратный словарь удмуртского языка (1992)
* Краткий удмуртско-русский, русско-удмуртский словарь (1995)
* Системно-тематический русско-удмуртский словарь (2004, 2006)
* Сравнительный словарь пермских языков (2004)
* Системно-тематический русско-удмуртско-коми словарь (2005, 2007)
* Англо-удмуртский, удмуртско-английский словарь
* Русско-удмуртско-татарский словарь, многотомный
* Историко-хронологический словарь русских заимствований в удмуртском языке (по письменным источникам 1726—2006 гг.), многотомный
* Словарь антонимов удмуртского языка
# Ҡолмәт ауылы эргәһендәге Әй йылғаһы туғайы

Ҡолмәт ауылы эргәһендәге Әй йылғаһы һыубаҫар туғайы — төбәк әһәмиәтендәге дәүләт ботаника заказнигы. Башҡортостан Республикаһының Ҡыйғы районы территорияһында урынлашҡан тәбиғәт ҡомартҡыһы.

# Ҡолмәт ауылы эргәһендәге Әй йылғаһы туғайы
## Тасуирламаһы

Ҡолмәт ауылы эргәһендәге Әй йылғаһы туғайы — Республика әһәмиәтендәге «Ҡолмәт ауылы эргәһендәге Әй йылғаһы һыубаҫар туғайы» дәүләт ботаник тәбиғәт заказнигы 1970 йылдың 22 майында Башҡортостан Республикаһы ҡарары менән булдырылған. Майҙаны — 101, 9 гектар.
Ҡолмәт ауылынан көньяҡҡа табан 2 километр алыҫлыҡта, уң ярҙағы һыубаҫар туғайҙа һәм Әй йылғаһының таулы яры буйында, Салауат урмансылығы дәүләт учреждениеһы составындағы Ҡыйғы участка урмансылығының 1-се, 14-се, 15-се, 16-сы, 24-се, 25-се кварталдарында урынлашҡан.
Заказник түбәндәге бурыстарҙы үтәү өсөн булдырылған:
— тәбиғи йәшәү мөхитен тәьмин итеүсе тәбиғәт комплексын һаҡлау, яңыртыу һәм тергеҙеү, һирәк осрай торған дарыу үҫемлектәренең ген- һәм ценофондын рациональ файҙаланыу һәм уларға булышлыҡ итеү;
— үҫемлектәр донъяһы объекттарын, шул иҫәптән һирәк осраған һәм юғалыу хәүефе янаған объекттарҙы һаҡлап ҡалыу, яңыртыу һәм тергеҙеү;
— экологик мониторинг үткәреү;
— экологик ағартыу эше алып барыу.
Яҡындағы ҡалаларҙың координаталары: 55°8’58"N 58°42’28"E

# Ҡолмәт ауылы эргәһендәге Әй йылғаһы туғайы
## Флораһы

Республика әһәмиәтендәге «Ҡолмәт ауылы эргәһендәге Әй йылғаһы һыубаҫар туғайы» дәүләт ботаник тәбиғәт заказнигы тотороҡло продуктлы дарыу үҫемлектәре популяцияһын һаҡлау маҡсатында булдырылған.
Тәбиғәт комплексы һыубаҫар ҡарағай-ҡайын урмандарынан ғибәрәт, уларҙың флораһында үҫемлектәрҙең 40%-ы самаһы ҡиммәтле дарыу һәм аҙыҡ төрҙәренә тура килә. Яҙғы умырзая, себер умырзаяһы, ҡара һәм ҡыҙыл ҡарағат, әлморон — улар араһында иң күп продуктлылары. Ҡолмәт ауылы эргәһендәге ҡарағай урманында ябай һыуйыйыр үләне (водосбор обыкновенный) үҫеүе асыҡланған. Был Башҡортостан Республикаһында ошо төрҙөң берҙән-бер үҫеү урыны.
Заказник ресурстарҙы һаҡлаусы, фәнни һәм эталон әһәмиәткә эйә.

# Ҡолмәт ауылы эргәһендәге Әй йылғаһы туғайы
## Фаунаһы

Заказниктың хайуандар донъяһы әлегә төплө өйрәнелмәгән. Һирәк осрай торған йәнлектәрҙән башҡа, әлбиттә, ҡуян, бүре, тейен, төлкө, терпе, шәшке, һеләүһен, һыуһар, ҡыр тауыҡтары — ҡор, һуйыр кеүек йәнлек-ҡоштар, ваҡ йәнлектәр, төрлө бөжәктәр тереклек итә.
# Кейәүеште

Кейәүеште (рус. Кияуеште) — бөткән ауыл. Башҡортостандың Баймаҡ районы Муллаҡай ауыл Советына ҡараған ауыл.

# Кейәүеште
## Исеменең килеп сығышы

Ауылдың исеме ошо уҡ исемле йылға исеменә бәйле.

# Кейәүеште
## Географик урыны

Кейәүеште йылғаһы буйында Ҡолсора ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 11 км алыҫлыҡта урынлашҡан булған.

# Кейәүеште
## Тарихы

Cовет осоронда барлыҡҡа килгән ауыл. Бөрйән ырыуы башҡорттары. 1940 йылда был ауылда 171 кеше йәшәгән. Кейәүеште йылғаһында һыу тирмәне булған, шулай уҡ быуа быуылған. Урманда әҙерләнгән ағасты машиналарҙа һәм аттарҙа ташығандар. Ҡышҡыһын башлыса ағасты быуаға алып барғандар һәм һыу ташҡан осорҙа Кейәүеште йылғаһы буйлап ағыҙғандар. Үрге һәм Түбәнге Байрамғол ауылдары тирәһендә ағасты һыуҙан йыйып алып, Түбә руднигына ташығандар. Производство яҡшы ойошторола, хеҙмәткәрҙәр юғары һөҙөмтәләргә өлгәшергә тырыша, һөҙөмтәлә күп кенә кеше стахановсы исеменә лайыҡ була: Ишбулды Ишмөхәмәтов; Фитрат һәм Зәкәриә Сағынбаевтар; Мөбәрәк һәм Зөлкәрнәй Самарбаевтар; Әғзәм, Әхмәҙиә, Әхмәткәрим Юлдашкилдиндар;Ғүмәр, Зөфәр, рәхимйән рәхмәтуллиндар; Хәҙисә Ильясова.
Бөрйән ырыуы башҡорттары.

# Кейәүеште
## Билдәле кешеләр

— Фәйзуллина Гәүһәр Садиҡ ҡыҙы — Социалистик Хеҙмәт Геройы, Кейәүеште ауылында хеҙмәт юлын башлай.
— Иҫәнғужина Ғилминиса (8 сентябрь 1937) — 11 бала әсәһе, «Әсәлек даны» һәм «Әсәлек миҙалы» менән бүләкләнгән.
# Вожна

Вожна — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Солда йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Вожна
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кострома йылғаһы Исады һыу үлсәү посына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300112110000011833
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001183
* Бассейн коды — 08.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Пажма

Пажма — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лекма йылғаһының һул ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.

# Пажма
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300112111100033360
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103336
* Бассейн коды — 10.01.03.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Дәүләтшин

Дәүләтшин — төрки фамилия.
* Дәүләтшин Абдулғәзиз Абдулла улы (1861—1920) — рәсәй хәрби шәрҡиәтсеһе.
* Дәүләтшин Абдулла Дәүләтша улы (Абдулла Дәүләтшин; 1813 — яҡынса 1883) — кантон башлығы, подполковник (1856). Хиуа походында (1839—1840) ҡатнашыусы.
* Дәүләтшин Абдулла Сибәғәтулла улы (1894—1963) — башҡорт милли һәм революцион хәрәкәте эшмәкәре.
* Дәүләтшин Ғәббәс Йәғәфәр улы (1892—1937) — күренекле башҡорт телсеһе.
* Дәүләтшин Ғөбәйҙулла Әхмәткирәй улы (1893—1938) — дәүләт эшмәкәре һәм яҙыусы. 30-сы йылдарҙа, ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә Башҡортостандың халыҡ мәғарифын ойоштороуға, мәктәптәрҙә уҡытыу-тәрбиә эшен яҡшыртыуға ҙур өлөш индерә.
* Дәүләтшин Рафаэль Әхмәтгәрәй улы (1939 т.) — тарихсы. Тарих фәндәре докторы (2000), профессор.
* Дәүләтшин Ташбулат Мостафа улы (1955 т.) — ҡурайсы, уҡытыусы.
* Дәүләтшин Фәррәх Дәүләтша улы (1887—1956) — Башҡортостандың халыҡ сәсәне (1944).
* Дәүләтшин Хәмзә Ғәббәс улы (1912—1999) — инженер-механик. Техник фәндәре докторы (1964), профессор (1965).