yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Залесиха

Залесиха — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аламбай йылғаһының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Залесиха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200412115200003026
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200302
* Бассейн коды — 13.01.02.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ивашковица (Кубена ҡушылдығы)

Ивашковица — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кубена йылғаһының уң ярына тамағынан 203 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Ивашковица (Кубена ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100112103000005542
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000554
* Бассейн коды — 03.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Күҙгәнәк ҡаяһы

Күҙгәнәк ҡаяһы (рус. Кузгенак, Кузьганак) — Көньяҡ Уралда Башҡортостандың Ғафури районында Еҙем йылғаһы буйындағы ҡая. Еҙем буйлап Толпар ауылынан 17 км урынлашҡан. 1,5 км ситтә Мәмбәт ҡаяһы.
Ҡая Текәтәуҙың бейек һырты булып тора. Юғары протероз осоро эзбизташының метоморфик тау тоҡомдарынан тора. Ҡаяның өҫкө өлөшө генә емерелгән. Ҡаяның бейеклеге 130 метр, нигеҙенең ҡалынлығы 25-30 метрҙан артмай. Ҡая эйәр һымаҡ ике өлөшкә бүленгән, унан кеше йөрөп, һуҡмаҡ һалынып бөткән. Тауға терәлеп торған төньяҡ-көнбайыш өлөшө бейегерәк. Был өлөшөндә 8-9 киртләс күрергә мөмкин. Көньяҡ-көнсығыш өлөшө түбәнерәк. Был урында 6-7 киртләстә ағас һәм ҡыуаҡтар үҫә.
Ҡаяның урта өлөшөндә, 20-25 метр бейеклектә ҙур булмаған үтәләй сығып булырлыҡ мәмерйә бар. Мәмерйә һыу өҫтөнән яҡшы күренә.
Төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа тиклем оҙонлоға 150 метр. Ҡая оҙон булһа ла, арҡырылайға тар, көньяҡ диуары 80 м бейеклектә, ҡаяның төбөнән ҡарағанда таштары алға суҡайып сыға барып 5 метрға оҙонайып өҫкә килеп сыға һәм байраҡты хәтерләтә.
Был ҡаяның иғтибарға лайыҡ йәнә бер күренеше - күп йылдар буйы Халыҡ-ара ҡыҙыл китапҡа индерелгән сапсан ыласын оя ҡороуы.
Был ҡаяның Башҡортостанда һәм Көньяҡ Уралда тиңе юҡ.

# Күҙгәнәк ҡаяһы
## Этимологияһы

Урындағы халыҡ ҡаяның урта тошонда үтәләй сығып торған тишек бар тип һөйләй. Унда ысынлап та үтәләй сығып йөрөп булған бәләкәй генә мәмерйә бар. Уның аша төндә ай нуры арғы яҡҡа төшөп яҡтырта, тиҙәр. Ҡаяның атамаһы ла ана шул "күҙгәнәк"тән килеп сыҡҡан тип һанайҙар. Күҙгәнәк - индек ҡапҡаның һайғауҙарын һалыу өсөн бағанаға уйылған тишек йәки тәҙрә быялаһының бер бүлкәте .

# Күҙгәнәк ҡаяһы
## Видео

* YouTube сайтында Видео Кузьганак - "Глазок в Рай"
* YouTube сайтында Видео На гребне СКАЛЫ (Кузьганак)
* YouTube сайтында Видео Скала Кузьганак Фильм телеканала БСТ
# Иһәнәк

Иһәнәк (рус. Синяк) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тығын йылғаһының уң ярына тамағынан 2,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Иһәнәк
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы башынан Арский Ташы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200112111100016786
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101678
* Бассейн коды — 10.01.02.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Торней-Кикя

Торней-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ширта йылғаһының уң ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Торней-Кикя
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300065116
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306511
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кисловодск

Кисловодск (рус. Кисловодск) — Ставрополь крайындағы ҡала. Подкумок йылғаһы ярында урынлашҡан.
Ҡунаҡханалар, санаторийҙар һәм пансионаттар һаны буйынса «Кавказ Минераль һыуҙары» экологик-курорт төбәгенең иң ҙур шифаханаһы.

# Кисловодск
## Билдәле шәхестәре

* Маляренко Михаил Константинович (30.07.1949—25.07.2016), инженер-механик, хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2007–2009 йылдарҙа Күмертау авиация етештереү предприятиеһының генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының 4-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе (2009).
# Тавла

Тавла — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе, Сыуаш Республикаһы, Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2064/277/136/100 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.

# Тавла
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500212110000038383
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003838
* Бассейн коды — 08.01.05.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# В. М. Шукшин исемендәге Алтай дәүләт гуманитар-педагогия университеты

В М. Шукшин исемедәге Алтай дәүләт гуманитар-педагогия университеты — Алтай крайының Бийск ҡалаһындағы юғары белем биреү федераль дәүләт мәғариф бюджет учреждениеһы.

# В. М. Шукшин исемендәге Алтай дәүләт гуманитар-педагогия университеты
## Тарихы

1939 йылда Бийск педагогия техникумы базаһында Бийск уҡытыусылар институты асыла, ул 1953 йылда педагогия институты итеп үҙгәртелә. 2000 йылда юғары уҡыу йорто университет статусын ала, ә 2001 йылда уға В. М. Шукшин исеме бирелә.
Мәғариф һәм фән министрлығының 2010 йыл>дың 29 мартындағы бойороғона ярашлы, М. В. Шукшин исемендәге Бийск дәүләт педагогия университеты М. В. Шукшин исемендәге Алтай дәүләт мәғариф академияһы тип атала.
Рәсәй Федерацияһы мәғариф һәм фән министрлығының 2015 йылдың 29 октябрендәге 1269-сы бойороғо менән, М. В. Шукшин исемендәге Алтай дәүләт мәғариф академияһы юғары белем биреү федераль дәүләт мәғариф бюджет учреждениеһы «В. М. Шукшин исемендәге Алтай дәүләт гуманитар-педагогия университеты» тип үҙгәртелә. Шул уҡ йылдың декабрендә киң мәғлүмәт саралары юғары уҡыу йортоноң университет статусы тергеҙелеүе тураһында хәбәр итә.

# В. М. Шукшин исемендәге Алтай дәүләт гуманитар-педагогия университеты
## Институттары

Гуманитар белем биреү институты
Тәбиғи фәндәр һәм профессиональ белем биреү институты
Педагогика һәм психология институты

# В. М. Шукшин исемендәге Алтай дәүләт гуманитар-педагогия университеты
## Ҡыҙыҡлы факттар

1921—1930 йылдарҙа Бийск эшселәр университетында (бөгөнгө көндә уның бинаһы юғары белем биреү федераль дәүләт мәғариф бюджет учреждениеһы Алтай дәүләт гуманитар-педагогия университетының тәбиғи фәндәр һәм профессиональ белем биреү институты корпустарының береһе булып тора) билдәле совет ғалимы Юрий Васильевич Кондратюк иген һаҡлауҙы механизациялау буйынса лекциялар уҡый.
Фридрих Вильгельмович Лунгерсгаузен — Бийск уҡытыусылар институтының тәүге профессоры, геолог, геология-минералогия фәндәре кандидаты.
# Сикия (ауыл)

Сикия (Һикиә; татар. Сикия, рус. Сикия) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Мөслим районы ауылы.

# Сикия (ауыл)
## География

Ауыл Сикия йылғаһы буйында, Мөслим ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 42 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Сикия (ауыл)
## Тарих

Ауылға бүләр ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Ауыл Бүләр улусының Бүләр түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Байсар административ-территориаль улусы составына керә.
1848 йылда мәсет, 1870 йылда мәктәп (мәсет ҡарамағында), 1905 йылда 2 икмәк магазины, бакалея кибете теркәлгән. 1837 йылда донъяуи башҡорт мәктәбе (10 уҡыусы), ә 1859 йылда тағы шулай уҡ мәктәп (20 уҡыусы) асылған.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Аҡтаныш районы, 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Мөслим районы, 1963 йылдан — Сарман районы, 1965 йылдан — йәнә Мөслим районы составында була.

# Сикия (ауыл)
## Халҡы

1795 йылда ауылда 112 аҫаба башҡорт һәм 57 керҙәш башҡорт (йәнәй ырыуынан); 1859 йылда — 464 башҡорт; 1912 йылда — 496 аҫаба башҡорт һәм 411 керҙәш башҡорт иҫәпләнгән.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1795 | 1834 | 1859 | 1870 | 1897 | 1913 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 | 2008 |
| 169 | 250 | 454 | 562 | 661 | 922 | 927 | 742 | 710 | 435 | 378 | 282 | 201 | 162 | 126 | 95 |
# Журавец (Холохольня ҡушылдығы)

Журавец — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Холохольня йылғаһының уң ярына тамағынан 8,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Журавец (Холохольня ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Зубцов ҡалаһынан Тверь ҡалаһына тиклем, Тверца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010100612110000001682
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000168
* Бассейн коды — 08.01.01.006
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Нуғаев Азамат Ҡотләхмәт улы

Нуғаев Азамат Ҡотләхмәт улы (1898, Кәлтәү ауылы — 1938, Силәбе) — хужалыҡ һәм партия етәксеһе.

# Нуғаев Азамат Ҡотләхмәт улы
## Биографияһы

Азамат Ҡотләхмәт улы Нуғаев 1898 йылда хәҙерге Тәтешле районы Кәлтәү ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Башҡорт.
Атаһының хужалығында хеҙмәт иткән. 1916 йылда армияға алына.
Уҡытыусылар әҙерләүсе курстарҙа уҡый.
Мәскәүҙә Көнсығыш хеҙмәтсәндәренең коммунистик университетын һәм Ленинградта Ленин исемендәге университетты тамамлай.
Фирғәнә комсомол ойошмаларында эшләй.
Артабан Свердловск, Силәбе, Магнитогорск ҡалаларындағы партия етәксеһе вазифаларында хеҙмәт итә.
1933 йылда Урал өлкәһенең игенселек совхозы директоры урынбаҫары.
1934 йылда — Сафакүл район (хәҙерге Ҡурған өлкәһе)башҡарма комитеты рәйесе.
1934—35 йылдарҙа — ВКП (б)-ның Ҡыҙыл-Троицк партия комитеты һәм
1935—1937 йылдарҙа — ВКП(б)-ның Ҡоншаҡ район (Силәбе өлкәһе) комитеты секретары.
1937 йылда, «халыҡ дошманы» мөһөрө тағылып, партиянан сығарыла һәм эшенән ҡыуыла. 1938 йылда Силәбе өлкәһендә атылған.
1956 йылда ғына аҡлана.

# Нуғаев Азамат Ҡотләхмәт улы
## Ғаиләһе

Ҡатыны- Нуғаева Мәрйәм Шәйҙулла ҡыҙы (1899?- 2000?), Үрге Тәтешле ауылында тыуған,Үрге Тәтешле урта мәктәбе уҡытыусыһы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры, БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы.
Улы- Томас Азамат улы Нуғаев (1929- 2007), Башҡорт дәүләт медицина институтын 1953? тамамлаған, Башҡортостандың үҙәк район дауаханаһы табибы (хирург-онколог), Башҡортостан АССР Республикаһының атҡаҙанған табибы (198?).
# Раздор тау биттәре

Раздор тау биттәре — (Ростов өлкәһе хөкүмәте 349-сы ҡарарына ярашлы (15.05.2014) комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы тип һанала. Ростов өлкәһе Усть-Донецк районында урынлашҡан. 2006 йылдың 19 октябрендә булдырылған. Тәбиғәтте һаҡлау, ғилми һәм ағартыу әһәмиәтенә эйә.

# Раздор тау биттәре
## Тасуирлама

Раздор тау биттәре комплекслы тәбиғәт һәйкәле Дон йылғаһының бейек һикәлтәле ярында тора. Унда төрлө үләндәр, бөртөклө-ҡылғанлы үҫемлектәр, байраслы урмандар менән ҡаплаулы йырындар яр биттәренә инеп тора. Үҫемлектәр япмаһы типик дала үҫемлектәр берләшмәһе булған тәбиғәт ҡомартҡыһы. Раздор тау биттәре тәбиғәт һәйкәле төрлө дала төрө үҫемлектәренең һәм хайуандарының йәшәү урындары булып тора. Уларҙың ҡайһы берҙәре Ростов өлкәһе Ҡыҙыл китабына индерелгән. Тәбиғәт һәйкәленең тәбиғәтте һаҡлау, ғилми һәм ағартыу эштәре алып барыуға йоғонтоһо бик ҙур.
Раздор тау биттәре ике бер-береһенә яҡын урынлашҡан участканан тора:
* Беренсе участка Раздорская станицаһы менән автомобиль юлдары араһында, Раздорская станицаһының ситендә көньяҡтан төньяҡҡа табан һуҙылған.
* Икенсе участка Коныгин утарынан төньяҡтараҡ тора. Ул Коныгин утарынан көньяҡтан грунт юл менән, арыраҡ Дубрава утары менән сикләнгән. Көнсығыштан участок Сухой Донец йылғаһы менән сикләнгән, көнбайыш һәм төньяҡ сиктәре Ольховский утары янында һәм ул утарҙан Мелиховская станицаһына табан барған автомобиль юлы янында тора.
Тәбиғәт һәйкәленең майҙаны ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса 1780,0 га, икенселәре буйынса — 1267,0 гектарға яҡын.
# Варка-Сыль-Кы

Варка-Сыль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ТАЗ/354 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 249 км.

# Варка-Сыль-Кы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300069596
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306959
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Черновой Ануй

Черновой Ануй — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ануй йылғаһының һул ярына тамағынан 255 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Черновой Ануй
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200312115100008399
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100839
* Бассейн коды — 13.01.02.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Шумейка

Шумейка — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Золотуха йылғаһының уң ярына тамағынан 8,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Шумейка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Саратов һыуһаҡлағысынан Волгоград һыуһаҡлағысына тиклем, Оло Ырғыҙ, Оло Караман, Терёшка, Еруслан, Торгун йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010002212112100011081
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112101108
* Бассейн коды — 11.01.00.022
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Сарбаев Миңғәли Рәхмәт (Рәхмәтулла) улы

Сарбаев Миңғәли Рәхмәт (Рәхмәтулла) улы (рус. Сарбаев Мингалей Рахматович (Рахматуллович) 1922 йыл — 12 октябрь 1943 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия сержанты.

# Сарбаев Миңғәли Рәхмәт (Рәхмәтулла) улы
## Биографияһы

Сарбаев Миңғәли Рәхмәт (Рәхмәтулла) улы 1922 йылда хәҙерге Башҡортостандың Көйөргәҙе районында тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына Көйөргәҙе районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 148-се гвардия артиллерия-миномет полкында элемтә отделениеһы командиры булып хеҙмәт итә. Хәрби званиеһы — сержант. 1943 йылдың 12 октябрендә Украина территорияһында барған ҡаты һуғышта һәләк була. Украинаның Чернигов өлкәһе Любеч районының Любеч ҡалаһында ерләнә. Юғалтыуҙар исемлегендә Сарбаев Миңғәли Рәхмәт (Рәхмәтулла) улының Көйөргәҙе районында йәшәгән атаһы Сарбаев Рәхмәт Ғәйзулла улы күрһәтелгән.
# Ерманьга

Ерманьга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волошка йылғаһының һул ярына тамағынан 72 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Ерманьга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000001182
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000118
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Узюм-Юган

Узюм-Юган — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/351/287/148/181 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 57 км.

# Узюм-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300028626
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302862
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Тербий

| 65 | Тербий |
| Tb158,925 ||
| 4f⁹6s² ||
Тербий (лат. Terbium, Tb) — Менделеевтың периодик таблицаһының 6-сы осор элементы. Тәртип номеры — 65.

# Тербий
## Символы

Тербий элементының символы — Tb (Тербий тип уҡыла).

# Тербий
## Тарихы

Тербий 1843 йылда Мосандер тарафынан асыла.
1843 йылда швед химигы К. Г. Мосандер Y₂O₃ концентратында ҡушылмалар таба һәм уларҙы өс фракцияға бүлә: иттрий, алһыу terbia (ул хәҙерге заман эрбий элементы) һәм төҫһөҙ erbia (быныһы тербий элементы булған). XХ быуат башында француз химигы Жорж Урбэн, ионлы алмашыу технологияһын ҡулланып, беренсе тапҡыр таҙа тербий ала.

# Тербий
## Исеменең килеп сығышы

Химик элемент рәттән тағы өс (эрбий, иттербий, иттрий) менән бергә Иттербю ауылы хөрмәтенә исем алған — был ауыл Стокгольм архипелагына ингән Ресарё утрауында урынлашҡан.

# Тербий
## Тәбиғәттә

Тербий кларкы ер ҡабығында (Тэйлор буйынса) — 4,3 г/т.

# Тербий
## Тәбиғәттә
### Ятҡылыҡтары

Тербий лантаноидтар составына инә, Ҡытай, АҠШ, Ҡаҙағстан, Рәсәй, Украина, Австралия, Бразилия, Һиндостан, Скандинавияла йыш осрай. Японияның айырым иҡтисади зонаһында Тымыҡ океандың Минамитори утрауы янында һирәк осрай торған ер минералдарының тәрән һыуҙағы ятҡылыҡтары запастары шаҡтай ҙур.

# Тербий
## Сығарып алыу

Тербийҙы һирәк ер элементтары ҡатнашмаһынан ионлы хроматография йәки экстракция ысулдары менән айырып сығаралар.

# Тербий
## Сығарып алыу
### Хаҡы

Тербий хаҡы таҙартыу дәрәжәһенә бәйле.
2013 йылда 99,91 % таҙа тербийҙың 1 грамын 64 евроға алырға мөмкин була.
2014—2016 йылдарҙа Рәсәйҙә 99,9 % таҙалыҡлы 2 грамм ауырлыҡтағы металл ҡойолмалар өсөн 150 евро һорайҙар.

# Тербий
## Компьютер етештереүҙә

Һуңғы йылдарҙа компьютер етештереүҙә тербий ферриты айырым әһәмиәткә эйә була бара.
# Анталья (провинция)

Анта́лья (төр. Antalya) — Төркиә Йөмһүриәтенең көньяҡ провинцияһы, административ үҙәге — Анталья ҡалаһы. 2015 йылдын ноябрендә Анталья ҡалаһында НАТО самиты булды.

# Анталья (провинция)
## Географияһы

Анталья Тавр тау һырттары менән Аҡ (Урта) диңгеҙ арауығында Анталья ҡултығында урынлашҡан.
Көнбайыштан: Мугла, Бурдур, Ыспарта, Конья, Ҡараман, Мәрсин провинциялары менән сикләшә.

# Анталья (провинция)
## Тарихы

Был тирәлә Ҡараин мәмерйәһендә беҙҙең эранан яҡынса 100 000 йыл элекке беренсе кеше эҙҙәре табылған.
Антальяның боронғо тарихы аҙ билдәле. Хеттар дәүерендә Анталья иле регион Ликия тип аталған булған, көнсығышы Памфилияға кергән булған. Ә төньяғын Киликия менән Писидия уртаҡлашҡан.
Анталья беҙҙең эраға тиклемге 7-се быуаттан алып беҙҙең эраға тиклемге 546 йылғаса, Фарсылар баҫып алғансы, Лидей батшалығының бер өлөшө булған. Фарсылар тарафынан Кепрючай (боронғоса Эуромедон) йылғаһы буйында хәрби-диңгеҙ базаһы булдырыла. Тик 467 йыл Симон Афинский флоты базаны емерә.
Беҙҙең эраға тиклемге 334 йыл Антальяны Искәндәр Зөлҡәрнәй баҫып ала. Искәндәр Зөлҡәрнәй вафатынан һуң регион Сәләүкидтәр һәм Пергтар тарафынан бәхәсле биләмәгә әүерелә. Һөҙөмтәлә 188 йыл Пергтарға күсә.
Беҙҙең эраға тиклемге 133 йылдан Анталья Рим власы аҫтында ҡала. Аҙаҡтан Византия яулап ала. Иҡтисади көрсөк VIII быуатҡа тап килә, был осорҙа бик көслө ер тетрәү була. Ер тетрәүҙәрҙән һуң ғәрәптәр ябырыла, пираттар йонсота (VII—VIII быуаттар.). 1080-се йылдарҙа (сәлжуктар баҫып алғандан һуң) ислам тарала башлай. Әммә 1120 йылда Византия Антальяны һәм уның тирәһендәге биләмәләрҙе тулыһынса баҫып ала.
XII быуаттағы болғаныштар башланғанғандан алып һәм 1207 йылда Византияның ҡолатылыуынан һуң, сәлджуктар территорияны бөтөнләйгә яулап ала. 1321—1423 йылдарҙа Анталья бойондороҡһоҙ Хәмид бейлеге үҙәге була. 1423 йыл төбәкте ғосманлы төрөктәр яулай.

# Анталья (провинция)
## Халҡы

1912 йылда бында 196 087 кеше мосолмандар, 15 253 кеше гректар, 489 кеше, йәһүдтәр 429 кеше йәшәгән Халыҡ һаны 1 719 751 кеше (2009)
Эре ҡалалары — Анталья (603 мең кеше 2000 йыл), Аланья, Мәнәүғәт, Серик.

# Анталья (провинция)
## Административ бүленеше

Анталья провинцияһы 19 районға бүленә, шуларҙың 5-әүһе Анталья ҡалаһы райондары.
* Аксеки (Akseki)
* Аҡсу (Aksu)
* Аланья (Alanya)
* Демре (Demre)
* Дёшемеалты (Döşemealtı)
* Элмәле (Elmalı)
* Финике (Finike)
* Ғәзипаша (Gazipaşa)
* Гюндогмуш (Gündoğmuş)
* Ибрады (İbradı)
* Ҡаш (Kaş)
* Ҡәмәр (Kemer)
* Кәпәз (Kepez)
* Ҡорҡотели (Korkuteli)
* Коньяалты (Konyaaltı)
* Кумлужа (Kumluca)
* Мәнәүғәт (Manavgat)
* Муратпаша (Muratpaşa)
* Серик (Serik)

# Анталья (провинция)
## Иҡтисады

Анталья провинцияһы Төркиәнең туристик индустрия үҙәге. 30 % туристар тап ошо ерлеккә килә.
Шулай уҡ ауыл хужалығы ла ярайһы үҫешкән. Төп тармаҡтар - мамыҡсылыҡ, кунжут, цитрустар. Һуңғы йылдарҙа сәскәселек һәм ҡаплаулы йәшелсәселек үҫешә.
Судотөҙөлөш, судотөҙөкләндереү һәм дә аҙыҡ-түлек сәнәғәте.

# Анталья (провинция)
## Иҫтәлекле урындары

* Ксанф — боронғо Ликияның баш ҡалаларының береһе, ул ЮНЕСКО тарафынан бөтә донъя ҡомартҡылары исемлегенә индерелгән.