yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Отвель

Отвель — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2064/595/26 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Отвель
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500312110000036081
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003608
* Бассейн коды — 08.01.05.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Толмачёва Валентина Ивановна

Толмачёва Валентина Ивановна (14 сентябрь 1933 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, Белгород өлкәһе Губкин районының «Авангард» совхозында машина менән һауыу операторы, Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры (1990).

# Толмачёва Валентина Ивановна
## Биографияһы

Валентина Ивановна Толмачёва 1933 йылда ауылында, хәҙерге Белгород өлкәһендә крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Мәктәптең дүрт синыфын тамамлай. Атаһы фронтта һәләк була, әсәһе оккупация ваҡытында инвалид ҡала, уны өләсәһе тәрбиәләй.
Ун алты йәшендә Грузия ССР-ына эшкә ебәрелә. Унда тимер юлда эшләй, шпалдар һала, тупраҡ соҡой. Бер йылдан һуң тыуған яғына ҡайта. Кейәүгә сыға.
Колхоз фермаһында эшләй башлай. Тәүҙә йәш башмаҡтар тәрбиәләй, һуңынан уға бер төркөм һыйыр ышанып тапшыралар. 15 йыл һауынсы булып эшләй. Дүрт бала менән тол ҡала. Губкин ҡалаһына күсеп килергә тура килә. "Авангард" совхозына һауынсы булып эшкә урынлаша. Совхозда эшләү осоронда үҙен юғары производство ҡаҙаныштар һәләтле грамоталы белгес итеп күрһәтә. Совхоз һауын буйынса бик тиҙ икенсе урынға сыға, ә һуңынан производство алдынғыһы һәм районда еңеүсе була.
СССР Юғары Советы Президиумының 1976 йылдың 23 декабрендәге Указы менән булған III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены менән бүләкләнә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1983 йылдың 21 декабрендәге Указы менән булған II дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены менән бүләкләнә.
"Һөҙөмтә өсөн етештерелгән юғары ҡаҙаныштары, ауыл хужалығы продукцияһын эшкәртеү һәм һатыу ойошмалары дәүләт хеҙмәте һәм алдынғы технологиялар нигеҙендә прогрессив алымдар ҡулланыу" указ СССР юғары советы президиумының 1990 йылдың 10 сентябрендә Толмачёва Валентина Ивановна I дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены менән бүләкләнә. Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры була.
Дөйөм алғанда 32 йыл һауынсы булып эшләп, 59 йәшендә хаҡлы ялға сыға. "Крестьянка" журналында Валентина Ивановна Толмачёваның хеҙмәт батырлығы тураһында тулы мәҡәлә баҫылып сыға.
Белгород өлкәһенең Губкин ҡалаһында йәшәй.

# Толмачёва Валентина Ивановна
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* I дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены (10.09.1990);
* II дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены (21.12.1983);
* III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены (23.12.1976);
* миҙалдар.
* Белгород өлкәһенең Губкинский ҡалаһы һәм Губкин һәм районының почётлы гражданы.
# Яковенко Лидия Ивановна

Яковенко Лидия Ивановна (6 ғинуар 1941 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1981).

# Яковенко Лидия Ивановна
## Биографияһы

Лидия Ивановна Яковенко 1941 йылдың 6 ғинуарында Белорус ССР-ы Гомель өлкәһе Добрушский районының Демьянки ауылында тыуған.
Ауыл мәктәбен тамамлағандан һуң урындағы «Ураҡ һәм сүкеш» колхозына эшкә инә, унда баҫыусылыҡ бригадаһында эшләй. 1960 йылда Краснодар крайының Брюховецкая станицаһына күсеп килә, Надежда Крупская исемендәге колхозда һауынсы булып эшләй һәм тиҙҙән районда алдынғы малсылар иҫәбенә инә. Һигеҙенсе биш йыллыҡтың эш һөҙөмтәләре буйынса Яковенко Лидия Ленин ордены менән бүләкләнә, ә туғыҙынсы биш йыллыҡта Октябрь Революцияһы ордены менән бүләкләнә. 1975 йылдың майында Брюховецкий ауыл хужалығы техникумы һәм Крупская исемендәге колхоз базаһында «Брюховецкий» совхоз-техникумы ойошторола, унда Л. И. Яковенко һауынсы булып эшләүен дауам итә. Унынсы биш йыллыҡтың эш һөҙөмтәләре буйынса ул Брюховецкий районының иң яҡшы һауынсыһы була, СССР халыҡ хужалығы күргәҙмәһе эшендә ҡатнаша һәм ВДНХ-ның алтын миҙалы менән бүләкләнә
СССР Юғары Советы Президиумының 1981 йылдың 13 мартындағы Указы менән дәүләткә игенселек һәм малсылыҡ продукттарын һатыу буйынса унынсы биш йыллыҡтың дәүләт заданиеларын үтәүҙә һәм етештереүсәнлекте арттырыуҙа ҡаҙаныштары өсөн Яковенко Лидия Ивановнаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
Производство менән бер рәттән, йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә, — Халыҡ депутаттарының Брюховецкий район советы депутаты итеп һайлана. Хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң Брюховецкая станицаһында йәшәй
1996 йылда «Кубандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре» исеменә лайыҡ була.
# Һерварт циклоны

Һерварт циклоны (ингл. Cyclone Herwart? нем. Sturmtief Herwart) - 2017 йылдың 28-29 октябрендә Европала Көньяҡ Дания, Германия, Польша, Австрия, Венгрия һәм Чехия буйлап үткән дауыл. Берлиндың Ирекле университеты метеорология департаменты уны тропиктан тыш (рус. внетропический) циклон тип аңлата. Сәғәт уғына ҡаршы әйләнә башлап, ғәрәсәт артабан Норвегия , Швеция, Латвия аша үтә, Рәсәйҙең көнбайыш өлөшөнә көсөн кәметеп барып етә
Данияға ул 28 октябрҙә ябырылған, һәм Ингольф тип исем алған. Венгрия аша 29 октябрҙә үткән һәм Nárcisz ( Нарцисс ) тип аталған .

# Һерварт циклоны
## Эҙемтәләре

Дауыл күп емерелеүҙәргә һәм кеше үлеменә килтерә. Германияның төньяғында тимер юл ябыла, ә Данияның төп күперҙәре транспорт хәрәкәте өсөн ябыла. Һерварт немец энергетика системаһына ла көсөргәнеш тыуҙыра, сөнки немецтар ел энергияһын файҙалана. Артыҡ энергия етештереү хаҡтар төшөүгө килтерә, ә был Швейцарияла, Германияла энергияһы һаҡлағыстарға туплап ҡуйып, аҙаҡ Германияның үҙенә кире һатырға мөмкинлек твуҙырыуы ла ихтимал
Һерварт Германияла һуңғы 10 йыл эсендә иң көслө штормдарҙың береһе һанала , ун йыллыҡта биләгән урыны буйынса 8-се булып тора.
# Ленинакандағы ер тетрәү (1926)

Не следует путать с Ленинаканским землетрясением 1988 года.
1926 йылдағы Ленинакан ер тетрәүе — 1926 йылдың 22 октябрендә Әрмән ССР-ның Ленинакан ҡалаһы янында булған иң ҙур ер тетрәү. Ер тетрәү эҙемтәләрен өйрәнеү өсөн, СССР Фәндәр Академияһынан геолог П. И. Лебедев етәкселегендәге ғалимдар төркөмө ебәрелә, Төркөсдөң доклады 1927 йылдың 9 мартында академик Левинсон-Лессинг тарафынан академияға тәҡдим ителә һәм һуңынан баҫтырып сығарыла.

# Ленинакандағы ер тетрәү (1926)
## Ер тетрәү ваҡиғаһы (Лебедев доклады буйынса)

Ер тетрәү Аракстың ҡушылдығы Арпачай туғайлығында була. Ер тетрәү Тифлистағы физик обсерватория һәм Ленинградтағы Пулков обсерваторияһы сейсмографтар тарафынан яҙып алына . Ер тетрәү ике тапҡыр һелкенеү булғандан һуң башлана.
Ер тетрәүҙең көсө Ереван, Тифлис, Батум, Сочи ҡалаларында һиҙелә, әммә унда етди зыян килтермәй. Карс ҡалаһына яҡын урынлашҡан, төрөк сигендәге ауылдар ҙур зыян күрә, ләкин унда (йәғни төрөк биләмәһенә) совет ғалимдары үтә алмай. Карстағы совет консулының хәбәр итеүенсә, 20-гә яҡын ауыл емерелгән була.
Ер тетрәүҙең үҙәге Ленинакандан бер нисә саҡрым көньяҡтараҡ урынлашҡан була. Артабанғы көндәрҙә, Яңы йылға тиклем, көсһөҙ генә ер аҫты һелкенеүҙәре ҡабатланып тора.
Совет территорияһында 44 ауыл ер тетрәүҙән зыян күрә, шуларҙың туғыҙы һәм Ленинакан ҡалаһын тулыһынса емерелә, Үлгәндәрҙең һаны 300 тирәһе булһа, шунсаһы уҡ кеше төрлө тән йәрәхәттәре ала, уларҙың күбеһе ауылдарҙан, ә әҙерәк өлөшө— Ленинакан ҡалаһынан.
Ленинаканда ҙур таш биналар емерелеүгә нығыраҡ дусар була (диуарҙарында ҙур ектәр, штукатурканың ҡойолоуы), шулай ҙа имен тороп ҡалалар.
Һығымта рәүешендә ғалимдар түбәндәгеләрҙе билдәләй
# Уба (йылға)

Уба — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Иша йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Уба (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100007340
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100734
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Үрге Лобановский Еган

Үрге Лобановский Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының һул ярына тамағынан 1585 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.

# Үрге Лобановский Еган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200041948
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204194
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Үрге Солось

Үрге Солось — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО/ Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Солось күле - Солозь йылға-күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Үрге Солось
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000312103000041593
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004159
* Бассейн коды — 03.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кесе Инюша

Кесе Инюша — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Инюша йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Кесе Инюша
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200018804
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201880
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Рождество Пресвятой Богородицы сиркәүе (Тацинская)

1999
Рождество Пресвятой Богородицы сиркәүе — Ростов өлкәһе Тацин станицаһындағы православие сиркәүе.
Адресы: Ростов өлкәһе, Тацин районы, Тацин станицаһы, Калинин майҙаны.

# Рождество Пресвятой Богородицы сиркәүе (Тацинская)
## Тарих

Октябрь революцияһына тиклем станицала ике сиркәү булған. Уларҙың икеһе лә һуғышҡа тиклем емерелгән. 1930 йылда Никольский сиркәүе , ә 1937 йылда икенсе йорт ватылған. Уның урынында ваҡытлыса ағас ҡорам ҡуйғандар. Һуңыраҡ уны ашлыҡ һаҡлағысҡа әйләндергәндәр, аҙаҡ бөтөнләй һүткәндәр. 1946 йылда ағас сиркәүҙән ҡалған материалдарҙан ғибәҙәт ҡылыу йорто ҡорғандар. Был ҡоролмала 1960 йылдарға тиклем ғибәҙәт ҡылғандар. Хрущев ваҡытында был йортто япҡандар, мәхәлләһен регистрациянан төшөргәндәр.
Тацин станицаһында Рождество Пресвятой Богородицы мәхәлләһе 1989 йылдың 9 ноябрендә иҫәпкә ҡуйылған һәм Песчаный урамындағы 27-се һанлы йортта урынлашҡан. Уның беренсе хужаһы дин әһеле Виктор Воронов булған. Унан һуң сиркәү хужаһы булып тәғәйенләнгән дин әһеле протоиерей Александр Минин эшләгән ваҡытта станицала сиркәү төҙөү тураһында ҡарар ҡабул ителгән. 1993 йылдың 12 сентябрендә уның беренсе нигеҙ ташы изгеләндерелгән. 1994 йылда сиркәү мәхәлләһенең руханийы итеп протоиерей Василий Маштанов тәғәйенләнгән. Ул архитектор И. В. Ганус эшләгән буласаҡ сиркәү поектын һайлап алған.
Яңы төҙөлгән сиркәүҙә 1999 йылдың 21 сентябрендә тәүге тапҡыр ғибәҙәт ҡылыу үткәрелгән. 2003 йылда сиркәүҙең эске һәм тышҡы эштәре тамамланған, иконостас ҡуйылған. 2010 йылдың 21 майынан алып сиркәү хужаһы — иерей Ростислав Сагинашвили Сиркәү адресы — Калинин майҙаны, 42-се һанлы йорт.
Шуныһы мәғлүм, Тацин районында һуғыш алдындағы йылдарҙа Карпово-Обрывский утарындағы емерелгән. Икона Божьей Матери сиркәүенән башҡа ярты быуаттан артыҡ районда бер ниндәй ҙә эш итеүсе сиркәү булмаған.
# Мәһәҙиев Мәкәрим Әҙеһәм улы

Мәһәҙиев Мәкәрим Әҙеһәм улы (23 декабрь 1901 йыл, Һамар губернаһы Бөгөлмә өйәҙе (Татарстандың Аҙнаҡай районы) Түбән Аҡа ауылы — 10 июль 1938 йыл, Өфө) — башҡорт һәм татар актёры, режиссёр.

# Мәһәҙиев Мәкәрим Әҙеһәм улы
## Биографияһы

Мәһәҙиев Мәкәрим Әҙеһәм улы Ҡазан татар уҡытыусылар мәктәбендә белем ала.
1917—21 йылдарҙа төрлө күсмә шәхси театрҙарҙа ҡатнаша, 5-се армия сәйәси бүлеге янындағы ҡыҙылармеецтар театры, Өфө дәүләт татар-башҡорт үрнәк театры актёры. 1922 йылдан алып Үҙәк театр сәнғәте техникумында (Мәскәү) уҡый, бер үк ваҡытта Мәскәү үҙәк татар эшсе театрында эшләй, 1926-37 йылдарҙа Башҡорт театр-художество училищеһының театр бүлегендә уҡыта һәм уҡыу-уҡытыу бүлеге мөдире була, бер үк ваҡытта 1930 йылдан алып Башҡорт академия театры актёры, режиссеры, 1933 йылдан — художество етәксеһе.

# Мәһәҙиев Мәкәрим Әҙеһәм улы
## Ижади эшмәкәрлеге

Мәһәҙиев Мәкәрим Әҙеһәм улы башҡорт театры тарихына милли сәхнә реформаторы булараҡ ингән: К. С. Станиславскийҙың художество принциптарын хуплап, профессиональ театр мәҙәниәте, актёр оҫталыгы үҫешенә булышлыҡ итә, театрҙың репертуарын, репетицияләр үткәреү процессын үҙгәртә. Төп рольдәре: Исмәғил, Шаймаҡ («Янғура»), Ғәлим («Алатау»; икеһе лә — А. М. Таһиров), Исмәғил («Ғәлиәбаныу»), Отелло (У.Шекспирҙың шул уҡ исемле пьесаһы) һ.б. Режсер булараҡ, башлыса классиктар әҫәрҙәре буйынса спектаклдәр ҡуяъ: Ф.Шиллерҙың «Юлбаҫарҙар» («Разбойники»; дебют, 1928) һәм «Мәкер һәм мөхәббәт» («Коварство и любовь»), Лопе де Веганың «Һарыҡ шишмәһе» («Овечий источник»), Н. В. Гоголдең «Тикшереүсе» («Ревизор»), А. С. Пушкиндың «Борис Годунов», А. Н. Островскийҙың «Төшөмлө урын» («Доходное место») спектаклдәре. Совет драматургтары Таһировтың «Алатау» һәм «Сибиряк Ғилман», С. М. Мифтаховтың «Пандар илендә», Н.Иҫәнбәттең «Портфель», Г.Хәмиттең «Һинд ҡыҙы», Г. Я. Кобецтың «Гута», Ш. Х. Усмановтың «Һуңлаған фарман, йәки вәлидовсылыҡ» спектаклдәре. Уҡыусылары араһында Г. Б. Абызгилдина, З. И. Бикбулатова (хатыны), Т. М. Бикташева, В. Г. Галимов, З. Г. Игдәүләтов, Б. Г. Имашев. Репрессиялана (1937), атып үлтерелә (1938). 1957 йылда аҡлана.
# Тхимпху

Тхимпху́ (дзонг-кэ ཐིམ་ཕུ་, тиб. ཐིམ་ཕུག་) — Бутандың баш ҡалаһы, боронғо замандарҙан Тхимпху тарихи провинцияһының баш ҡалаһы булған.
Ҡала халҡы — 79 185 кеше (2005 йылғы иҫәп алыу буйынса), 2012 йылғы баһалама буйынса — 99 021 кеше. Ванг Чу йылғаһының көнбайыш ярында 2400 метр бейеклектә урынлашҡан.
Тхимпху шул уҡ атамалы илдең административ район үҙәге.

# Тхимпху
## Климат

Климаты субтропик муссонлы. Ҡышын материк яғынан ҡоро елдәр иҫә, һалҡын һауа массалары үтеүенә тауҙар ҡамасаулай. Һөҙөмтәлә ҡышҡы тәүлек температураһының ҙур үҙгәрештәре күҙәтелә (төндә йыш ҡына аҙыраҡ һыуыта, ә көндөҙгө температура 15 һәм унан да күберәк градусҡа күтәрелеүе мөмкин), ә яуым-төшөм бик һирәк була. Йәйен елдәр Һинд океаны яғынан иҫә һәм мул яуым-төшөм алып килә.
Ҡала климаты :
| Күрһәткес | Ғин | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Йыл |
| Уртаса максимум, °C | 12,3 | 14,4 | 16,4 | 20,0 | 22,5 | 24,4 | 24,9 | 25,0 | 23,1 | 21,9 | 17,9 | 14,5 | 19,7 |
| Уртаса температура, °C | 4,9 | 7,5 | 10,2 | 13,6 | 17,8 | 19,8 | 20,2 | 20,4 | 19,1 | 16,2 | 11,5 | 6,7 | 13,6 |
| Уртаса минимум, °C | −2,6 | 0,6 | 3,9 | 7,1 | 13,1 | 15,2 | 15,4 | 15,8 | 15,0 | 10,4 | 5,0 | −1,1 | 8,0 |
| Яуым-төшөм нормаһы, мм | 15 | 41 | 23 | 58 | 122 | 246 | 373 | 345 | 155 | 38 | 8 | 3 | 1427 |
| Сығанаҡ: Weatherbase ||||||||||||||

# Тхимпху
## Тарих

Ташичо ҡәлғәһе XIII быуатта монастырь булараҡ төҙөлә, 1960-сы йылдарҙа реставрациялана. 1952 йылда бында Бутан хөкүмәте резиденцияһы урынлаша. Йәйге осорҙа ҡәлғәлә илдең дини лидеры Дже Кенпо була. Бында шулай уҡ король Джигме Сингье Вангчуктың эш кабинеты бар. Королдең рәсми резиденцияһы Деченчолинг һарайы Тхимпхунан төньяҡтараҡ тора. Танго һәм Чери монастырҙәре шулай уҡ ҡалаға яҡын.
Тхимпхула Бутан хөкүмәте, парламенты һәм башҡарма власть органдарының биналары бар. Ҡалала шулай уҡ дипломатик вәкиллектәр һәм БМО ойошмаларының филиалдары эшләй.

# Тхимпху
## Туризм

Тхимпху ҡалаһында илдәге ҡунаҡханаларҙың күп өлөшө тупланған. Туристар ҡалаға башлыса көҙөн уҙғарылған Цечу фестивалдәре осоронда килә. 2007 йылда Бутанда хакимлыҡ итеүсе династияның йөҙ йыллығын байрам итеү менән бәйле туристар һаны һиҙелерлек күп була.

# Тхимпху
## Иҫтәлекле урындары

* Тхимпху-чортен — өсөнсө король Джигме Дорджи Вангчуктың мемориаль чортены
* Традицион ҡағыҙ етештереү буйынса мануфактура
* Бутан текстиль музейы
* Бутан милли китапханаһы
* Ҡатын-ҡыҙ буддист монастыре
* Биҙәү-ҡулланма сәнғәте үҙәге
* Дзонг Ташичо (ҡәлғә һәм хөкүмәт резиденцияһы)
* Аҙналыҡ баҙар
* Дзонг Симтокха — буддист университеты. Ҡәлғә булараҡ Шабдрунг Нгаванг Намгьял менән XVII быуатта төҙөлә.
# Юре-Яха (йылға)

Юре-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Байдарата мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Юре-Яха (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300038570
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303857
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Аҡкүл

Аҡкүл (рус. Белое озеро) — Башҡортостандың Ғафури районы «Аҡкүл» заказнигындағы күл. 1965 йылдан 2018 йылға тиклем Башҡортостандың тәбиғәт ҡомартҡыһы булып иҫәпләнә).

# Аҡкүл
## Атамаһы

Атамаһы ике мәғәнәле: аҡ «аҡ» йәғни «изге», плюс күл. Ғафури районында йәшәгән табын ҡәбиләһе башҡорттары Аҡҡүлде изге тип һанайҙар).

# Аҡкүл
## Тасуирламаһы

Өҫкө йөҙөнөң майҙаны — 8,8 км². Оҙонлоғо — 6,2 км, уртаса киңлеге — 1,4 км, иң ҙур киңлеге — 2 км, күл уртаһында 3—4 метр тәрәнлек, иң тәрән ере — 11 м, һыу күләме — 34,5 млн м³. Күл ҡаҙанлығы Ағиҙел йылғаһы буйлап һуҙылған һәм дөрөҫ булмаған эллипс формаһында. Ҡаҙанлыҡ террасалы һыу баҫҡан туғайлыҡтағы ултырмаларҙа барлыҡҡа килгән.
Ағын күл — унан Ҡарамалы йылғаһы (Ашҡаҙар ҡушылдығы) ағып сыға. Күл мезотрофлы, йәғни уның һыуында органик һәм биоген минерал матдәләр уртаса миҡдарҙа.
Күлдең тирә-яғы ландшафты һыубаҫар урмандарҙан һәм (ҡайын, ҡарама, тал, балан, ерек, уҫаҡ, муйыл) туғайҙарҙан тора. Күл яр буйында һыу боросо, зәһәр лютик, күрән, уҡъяпраҡ, күрән, ҡырҡбыуын йәки шыршы үләне һ. б. үҫә.
Күл һыуында табан балыҡ сазан балыҡ, алабуға, ҡорман йәки таран, һыла, йәйен, опто тереклек итә, һуна өйрәк, ҡуҡый, аҡсарлаҡтар, сүрәгәй өйрәк һ.б. ҡоштар йәшәй.

# Аҡкүл
## Айырым һаҡланған тәбиғәт территорияһы (ООПТ)

Һаҡлау объекттары:
* Башҡортостан Республикаһының биотөрлөлөгө менән айырылып торған иң эре күлдәренең береһе;
* Шул урында тереклек итеүсе типик һәм Һирәк осрай торған хайуандар һәм ҡоштар (ҡондоҙ, ондатра, һыу ҡоштары).
Һаҡланған тәбиғәт территорияһы (ОПТ) — 1567,0 га.
# Токат

Токат (төр. Tokat) — Төркиәнең ҡалаһы һәм район Токат провинцияһының административ үҙәге.

# Токат
## Тарихы

=== 628 йылда фарсыларҙы еңгәндән һуң византия императоры Ираклий тарафынан төҙөлгән һәм уның һеңлеһе Евдокия хөрмәтенә аталған. Әммә был ваҡытта ҡала мөһим роль уйнамаған, урындағы Дазимон ҡәлғәһе генә әһәмиәткә эйә булған, яҡындағы Понтий Ҡоманы мөһимерәк булған. 1021 йылда әрмән батшаһы булыуы Сенекерим Арцруни Токатты византий императорынан феодал биләмә сифатнда алған. 1045 йылда династик никах арҡаһында Токат Арцрунидтарҙан икенсе әрмән династияһы — Багратидтарға күсә. 1071 йылдан 1175 йылға тиклем был биләмәләрҙә Данишмендтар идара иткән. 1396 йылдан Токат төркмән әмирлеге Ғосман империяһы.өлөшө булып киткән. 1612 йылда ҡалала 500 әрмән йорто була.
XIX быуатта Токат Азиялағы иң ҙур төрөк ҡалаларының береһе булған. Яҡындағы Сивас ҡалаһы үҫеше арҡаһында Токат яйлап бөлгөнлөккә төшкән.
Константинополдә Әрмән Патриархатын халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 1912 йылда Токат санжагында (ҡаҙы Токат, Никсар, Эрбаа, Зиле) әрмән халҡының һаны 32271 кеше тәшкил иткән.
1912 йылда Токат (Токат, Никсар, Эбраа, Зиле) санжагында: төрөктәр — 151 800 кеше, Гректар — 27 174 кеше йәшәгәнҠалып:Привести цитату
Ҡалала 4 әрмән сиркәүе, 1 грек православие сиркәүе һәм 1 йәһүд синагогаһы була. Америка миссионерҙары — протестант, ә иезуиттар католик мәктәбен асҡан.
Беренсе бөтә донъя һуғышы осоронда мәсихселәрҙе эҙәрләү һөҙөмтәһендә христиан халҡының бер өлөшө һәләк булған, тере ҡалғандары башҡа илдәргә күсергә мәжбүр булған.

# Токат
## Данлыҡлы кешеләре

* Лазарь Тохатци — XVI быуат әрмән шағиры, яҙыусыһы һәм сиркәү эшмәкәре.
* Тадеос Тохатци — XVI быуат әрмән шағиры.
* Минас Тохатци — XVI—XVII быуаттарҙағы әрмән шағиры һәм гусаны.
* Акоп Тохатци — XVI—XVII быуаттарҙың әрмән шағиры, яҙыусыһы һәм тәржемәсеһе.
* Хачатур Тохатци — XVI—XVII быуаттарҙың әрмән шағиры.
* Вартан Гунанян (1644—1715) — рухани, Әрсән католик сиркәүенең львов архиепискобы.
* Осман Нури-паша (1837—1900) — Плевна оборонаһында дан алған ғосман генералы.
* Саввидис, Симеон (1859—1927) — грек рәссамы, грек һынлы сәнғәтенең "Мюнхен мәктәбе"нең төп вәкилдәренең береһе.
* Угур Борал (1982 й. тыуған) — футболсы.
# Скандинавия

Скандина́вия (дан. һәм швед. Skandinavien, норв. Skandinavia) — Европаның төньяғында урынлашҡан һәм үҙ эсенә Скандинавия һәм Ютландия ярымутрауҙарын һәм эргә-тирәләге утрауҙарҙы үҙ эсенә алған тарихи-мәҙәни өлкә. Традицион рәүештә Скандинавияға өс дәүләт — Швеция, Норвегия һәм Дания инә. Географик мәғәнәлә Скандинавия төшөнсәһе ҡайһы берҙә Скандинавия ярымутрауына синонимлы булып тора. Скандинавия киң мәғәнәлә шулай уҡ Финляндияны, Исландияны һәм Атлантик океандың төньяғындағы ҡайһы бер утрауҙарын үҙ эсенә ала, һәм «Төньяҡ Европа илдәре» (швед. Norden, ингл. Nordic countries) төшөнсәһенә яҡынлай.

# Скандинавия
## Тарих

Скандинавия төбәге үҙенең көньяҡ өлөшөндә (Ютландия ярымутрауында һәм Скандинавия ярымутрауының көньяҡ осонда) б.э.т. XIV быуаттан алып боронғо германдарҙың ата-бабалары — Хәрби балталары мәҙәниәте вәкилдәре йәшәгән. Артабанғы төбәкте колонизациялау б.э. 1-се мең йыллыҡ аҙағында булған викингтарҙың диңгеҙ походтарына бәйле; был осорҙа Исландияла кешеләр урынлаша башлай. 1397—1523 йылдарҙа Скандинавия дәүләттәре Кальмар унияһына берләшәләр.

# Скандинавия
## Тел

Скандинавия илдәренең телдәре — дат, норвег һәм швед телдәре уртаҡ боронғо скандинавия теленән барлыҡҡа килгәндәр һәм герман телдәре төркөмөнөң төньяҡ тармағына ҡарайҙар.
Төбәктең төньяғында фин һәм саам телдәрендә һөйләшеүселәр йәшәй.

# Скандинавия
## География

Скандинавия географиһы күп төрлө. Бында норвег фьордтары, Скандинавия тауҙары, Данияның уйһыулы өлкәләре, архипелагтар бар. Швецияла Боҙланыу осоронан ҡалған күлдәр күп.
Климат төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай үҙгәрә. Көнбайыш Европаға хас булған диңгеҙ климаты Данияла, Швецияның көньяғына һәм Норвегияның көнбайыш яр буйында өҫтөнлөк итә. Был ерҙәрҙә яуым-төшөмдәр бик йыш була һәм Норвегияның ҡайһы бер өлкәләрендә 5 000 мм-ға барып етә. Үҙәк өлөштә — Ослонан Стокгольмға тиклем — дымлы континенталь климат өҫтөнлөк итә, ә төньяҡта субарктик климаты хакимлыҡ итә.
Скандинавияла теркәлгән иң юғары температура +38,0 °C (Малилль, Швеция), ә теркәлгән иң түбән температура −52,5 °C (Вуоггачольм, Швеция) тәшкил итә.