yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Тайвань тарихы

Тайвань тарихы — Тайвань утрауының боронғо замандарҙан башлап бөгөнгө көнгәсә тарихы.

# Тайвань тарихы
## Тарихҡа тиклемге осор

Тайвань тарихының тарихҡа тиклем осоро юғары палеолит һәм неолит дәүерҙәрен үҙ эсенә ала.

# Тайвань тарихы
## Тарихҡа тиклемге осор
### Юғары палеолит

Тәүге кешеләр Тайвангә беҙҙең эраға тиклем 50 000 йыл тирәләрендә килеп урынлашҡан
Тайвандәге иң иртә археологик культура булып Чанбинь культураһы (ҡыт. 長濱文化) һанала, был атама уға утрауҙың көнсығышында тарихи әйберҙәр табылған урын исеменән бирелгән. Палеолит дәүере кешеләренең һөлдәләре шулай уҡ Цзуочжэнь районының Тайнань округында ла (хәҙер дәүләттең дүртенсе ҡалаһы булған Тайнань составында), шунлыҡтан улар «цзуочжэнь кешеләре» тип атап йөрөтөлә. Тайбэй бассейнында боронғо кешеләр торған бер нисә урын — тарихҡа тиклемге торалар табылған (Юаньшань (圓山 һәм тағы ла башҡалар).
Хәҙерге ваҡытта был тора хужаларының ниндәй этник төркөмгә ҡарағанлығын аныҡ ҡына әйтеүе мөмкин түгел. Уларҙың 45—10 мең йылдар арауығында бөтә Көньяҡ-Көнсығыш Азияға таралып ултырған австралоид расаһы вәкилдәре булыуы бик тә ихтимал.

# Тайвань тарихы
## Тарихҡа тиклемге осор
### Австронезийсылар миграцияһы һәм неолитҡа күсеү

Тайвань — австронезий телдәренең тарихи тыуған ере; бында ошо тел ғаиләһенә ҡараған телдәрҙең иң-иң боронғо (архаик) төркөмө — тайваь телдәре һаҡланып ҡалған.
Археологик мәғлүмәттәр күрһәтеүенсә, австронезий телдәрендә аралашыусылар беҙҙең эраға тиклем яҡынса 8000 йылдар тирәһендә Ҡытайҙың көнсығыш ярҙарынан Тайвангә күсенеп ултырған, уларҙан Тайвандең төп халҡы — Тайвань аборигендары килеп сыҡҡан. Артабан, тарихи лингвистика билдәләүенсә, Тайвань ултырауынан был телдәрҙә һөйләшеүселәр диңгеҙ юлы буйлап бөтә Океанияға таралған, бының бер нисә этапта булыуы ла мөмкин. Миграция бынан 6000 йыл тирәһе элек башланған тип һанала. Әлбиттә, австронезий телдәрендә һөйләшеүселәрҙең утрауға килеүе һәм уларҙың артабан тарала башлауы араһында үткән ике мең йыл эсендә нимә булып үтеүе тарихи лингвистика өсөн әлегә тиклем һорау булып ҡала. Тайвандәге неолит дабэнькэн (б. э. т. 5000-2700 йылдар) мәҙәниәте менән характерлана, ә уның сығанаҡтары үҙ сиратында континенталь Ҡытай биләмәләрендә күҙәтелә. Тайвандәге тәүге агрокультура булып тропик һәм субтропик илдәрҙә үҫтерелә торған крахмалға бай күп йыллыҡ үлән ямс һәм таро үҫемлеге иҫәпләнә. Беҙҙең эраға тиклем II мең йыллыҡта Тайвандең боронға халҡы сусҡа һәм эттәр ҡарай башлай (чжишаньянь).
XVII быуатҡа тиклем утрау халҡы аҙ һанлы булған һәм башлыса австронезий телдәре ғаиләһенә ҡараған тайвань телдәрендә аралашыусыларҙан торған. Улар үҙҙәренең үҫеше буйынса неолит кимәлендә булған.
# Шаббат

Шабба́т (йәһ. שַׁבָּת‎‎, йәһүд שׁ.ב.ת һүҙ тамырынан килә), идиш телендә шулай уҡ ша́бес йә шабос тип атала ала — йәһүд ғөрөф-ғәҙәтендә аҙнаның иң бөйөк — етенсе көнө. Тәүрат был көндә эштең бер нисә төрөнән тыйылып торорға күрһәтмә бирә. Бишкитап буйынса Аллаһ был көндә кешене яралтҡан.
Йәһүд календары ай-ҡояш календары булып тора. Шуға күрә шаббат милади календары буйынса йома көнөнөң киске ваҡытында, ҡояш байыуынан һуң, башлана һәм шәмбе көнө ҡояш байыуынан һуң тамамлана.

# Шаббат
## Шаббат тураһында Тәүраттағы иң беренсе текст һәм уға Рашиҙың аңлатмаһы
### Урыҫ телендә текст

И совершил Бог к седьмому дню дела Свои, которые Он делал, и почил (ШаВаТ) в день седьмый от всех дел Своих, которые делал. И благословил Бог седьмой день, и освятил его, ибо в оный почил от всех дел Своих, которые Бог творил и созидал.

# Шаббат
## Шаббаттың мәғәнәһе
### Шаббат — йәһүд халҡының һәм Аллаһы Тәғәләнең берлеге

Бишкитапҡа ярашлы:
* Шаббат тураһында ҡануны кешегә алтынсы көндә, йәғни кеше барлыҡҡа килгәндән һуң үк бирелгән.
* Иң башта Аллаһы Тәғәлә балыҡтарға, хайуандарға һәм ҡоштарға, артабан кешегә һәм Шаббатҡа ла фатиха биргән. Бынан тыш, Бишкитапта Аллаһы Тәғәлә Шаббатты изгеләндергән, тип яҙыла. Торала фатиха менән изгеләндереүҙең бынан башҡа миҫалдары юҡ.
Был тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып Википедия проектына ярҙам итә алаһығыҙ.
# Ташөй мәмерйәһе

Ташөй мәмерйәһе(Ташйорт) — девонға ҡараған франс ярусының аҡһыл һоро эзбизташтарында барлыҡҡа килгəн карст мәмерйәһе. Башҡортостандың Ишембай районыны Һарғай ауылынан төньяҡ‑көнсығышҡа табан 5,5 км алыҫлыҡта, Рәүҙәк йылғаһынаң уң битлəүендə урынлашҡан. 1985 йылдан тәбиғәт ҡомартҡыһы.
Мәмерйәгә инеү урыны текə ҡаяның нигеҙ өлөшөндəге эре киҫəкле ишелмəлəр өҫтөндə 30 м бейеклектə ята. Инеү урыны 7 метр бейеклектә, 11 метр киңлектә арка формаһында. Мәмерйә ауыҙынан 20 метрға тиклем юлдар, көньяҡҡа 5—12 метр киңлектә, 28 метр оҙонлоҡта галерея китә. Түбәһе шыма, 12 метрға тиклем вертикаль юлдар бар. Мәмерйә иҙәненең юлдары балсыҡ, ваҡ таш менән ҡапланған. Стеналарында кальцит япмалары осрай.
Мәмерйәнең оҙонлоғо 117 метр, уртаса киңлеге 5,5 метр, уртаса бейеклеге 3,0 метр, амплитудаһы 17 метр, майҙаны 496 квадрат метр, күлəме 1500 кубик метр. Һауа температураһы йəй көнө яҡынса 9,5°С.
«Ташөй» атамаһы «таш» һәм «өй» һүҙҙәренән алынған. Тәбиғәт ҡомартҡыһын һаҡлау Маҡар ауыл советы хакимиәтенә йөкләтелгән.
# Грузино (усадьба)

Грузино — урыҫ классицизмының юғалған ҡомартҡыһы, XIX быуаттың беренсе сирегендәге Рәсәй империяһының иң ҡеүәтле сановниктарының береһе А.А.Аракчеевтың (1769—1834) усадьбаһы. Новгород губернаһының шул уҡ исемле ауылында, Волховтың уң ярында урынлашҡан.

# Грузино (усадьба)
## Тарихы

XVIII быуат башында А.Д. Меншиковҡа ҡараған Грузиноны император Павел I Аракчеевҡа бүләк итә.
Усадьба бик ҡыҫҡа ваҡыт эсендә архитектор- классицист Ф.И.Демерцов проекты буйынса (1799—1814 йй.) төҙөлә. Башта йәйге һарай, һуңынан алты ағастан төкәтмә төҙөлә, 1806 йыл — иҫке ағас сиркәү урынына таштан Андрей соборы төҙөлә
1810 йылда Грузиноға тәүге тапҡыр килгән император Александр I килә, һуңынан ул 10 тапҡыр бында тағы килеп сыға.
1815 йылдан башлап усадьбаны төҙөкләндерергә Василий Стасов йәлеп ителә. Икенсе осорҙа төҙөлгән төҙөлөш эштәре араһында иғтибарға лайыҡтары: 1815 йылғы ике таш пирамидаль манаралар, 1822 йылғы собор ҡыңғырауы, 1820 йылда уртаһында апостол Андрей Первозванный һүрәтләнгән суйын колонналар менән И. П. Мартос скульптураһы Монументаль скульптура һәйкәлдәре Грузино соборын биҙәй. Мартос Павел I һәйкәлен эшләй, ә Тома де Томон тәшкил һүрәттәренә рәсем эшләй, уның буйынса 1812—1814 йылдарҙа һәләк булған Аракчеев полкының офицерҙары һәйкәле башҡарыла.
Аракчеев 1834 йылдың апрелендә үҙ резиденцияһында вафат була һәм шунда ерләнә. Туранан-тура вариҫтары булмау сәбәпле Николай I Указы буйынса усадьбаһы менән Грузино улусы мәңгелеккә Новгород кадет корпусына (һуңыраҡ Аракчеевский үҙгәртелә) тапшырыла.
* Грузино боронғо фотоһүрәттәрҙә
* Аракчеев йорто
* Андрей Первозванный соборы
* Собор ҡыңғырауы
* Башня менән пристань
* Суйын колонналар
1921—1922 йй. — Грузинола музей ойоштороуҙы Музей фонды мөдире И. Ерыкалов шәхси башҡара.
Совет власы ваҡытында усадьба тарихи-көнкүреш музейы статусына эйә булһа ла «аламалана һәм яртылаш емерелә». XIX быуат ҡоролмалары тулыһынса Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында юҡҡа сыға. Уларҙың урыны иҫтәлекле таҡталар менән билдәләнгән

# Грузино (усадьба)
## Парк

Новгород өлкәһе хакимиәтенең 1998 йылдың 30 сентябрендәге № 389 ҡарары менән усадьба урынындағы 46 гектар майҙанлы парк «Һәйкәл баҡса-парк сәнғәте (XVIII—XIX бб.) ҡомартҡыһы» тип иғлан ителә. Ике бөтөн ҡалған бронза арыҫлан Грузинонан Бөйөк Новгородҡа алып киленә һәм Новгород тыуған яҡты өйрәнеү музейында төп инеү урынында, «Рәсәйҙең мең йыллығы» һәйкәле яныда ҡуйыла.
Баҡсала усадьбаның беренсе баҡсасыһы — Исаак Константиновичҡа һәйкәл ҡуйылған, ул Меншиков ваҡытында уҡ йөүкә аллеяһын ултырта, һәм урындағы ышаныуҙарға ярашлы, 125 йыл йәшәгән (1681—1806).
* Грузино ауылының литографияланған күренештәре, 1821—1824
# Мокшань

Мокшань — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мокша йылғаһының уң ярына тамағынан 418 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Мокшань
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010200112110000027544
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002754
* Бассейн коды — 09.01.02.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ванден-Игль

Ванден-Игль — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Покур йылғаһының һул ярына тамағынан 124 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Ванден-Игль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200041894
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204189
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Тумһаташ

Тумһаташ (рус. Тумсаташ) — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Белорет районындағы тау түбәһе.

# Тумһаташ
## Географияһы

Тумһаташ түбәһе Көньяҡ Уралдың Белорет районына ингән өлөшөндә урынлашҡан. Мөхәмәт ауылынан был тауға 10 км, ә Абҙаҡтан—12 км. Әрүәкрәз тауына тапҡырҙан 6-7 саҡрым ғына. Туристар өсөн ылыҡтырғыс урын, әммә киң билдәле түгел. Был тау матур ҡаялары менән йәлеп итә. Ҡаялары Ҡурташтау (Ҡурташ) тауыныҡына оҡшағандар һәм ҡатҡан лаваны хәтерләтәләр. Тумһаташ түбәһе һүнгән вулканға ла оҡшаған. Был тауҙың башынан Мөхәмәт ауылы, Ҡырҡтытау, Көркәк һырттары күренә.
Тумһаташ ҡуйы урмандар менән ҡапланған. Күбеһенсә бында ҡарағай, ҡайын һәм ҡарағас ағастары үҫә. Емеш-еләккә лә бай: ҡара көртмәле, ҡыҙыл көртмәле, ҡыҙыл бөрлөгән, ҡайын еләге, ҡурай еләге һәм башҡалар бар. Тауға яңғыҙ барыу бик хәүефле, сөнки был яҡта йыш ҡына айыуҙар осрай һәм аҙашыу ҙа мөмкин. Был урындан йыраҡ түгел Тумһа һәм Урҙы йылғалары баш ала. Йәйге һәм ҡышҡы туризм өсөн яҡшы вариант булып тора. Бында туристар һирәк килә, шуға күрә һуҡмаҡтар ҙа, сүп-сар ҙа юҡ.

# Тумһаташ
## Этимологияһы

Атамаһы Тумһа йылғаһы исеменән һәм таш һүҙенән алынған.
# Аҡтамырсыҡ

Аҡтамырсыҡ (рус. Пырейник, лат. Elýmus) — ҡыяҡлылар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Йәйелеүсе ер аҫты үренделәре булмаған күп йыллыҡ үлән.

# Аҡтамырсыҡ
## Таралышы

Яҡынса 100 төрө билдәле, бөтә Ер шарында таралған. Башҡортостанда 6 төрө үҫә.
Эт аҡтамырсығы республиканың бөтә биләмәһендә тиерлек урмандарҙа, себер аҡтамырсығы һирәкләп Башҡортостандың Урал аръяғында ташландыҡ ерҙәрҙә, урал аҡтамырсығы Бүздәк, Ҡырмыҫҡалы, Мәләүез, Саҡмағош һәм башҡа райондарҙың урманлы һәм ҡоро болондарында үҫә. Сүсле аҡтамырсыҡ Ишембай, Өфө, Туймазы райондары болондарында һәм аҡландарында, үҙгәреүсән аҡтамырсыҡ һирәкләп Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының таулы болондарында осрай.

# Аҡтамырсыҡ
## Ботаник яҙма

Һабағы төҙ, шыма, бейеклеге 80—150 см тиклем. Япрағының киңлеге 3—12 мм, ҡыяҡ, яҫы, яланғас йәки һирәк төклө. Башаҡтары 1—3‑әр урынлашҡан, ғәҙәттә ултырма, ҡыяҡлы башаҡтарға (емешле ваҡытта ҡойолмаусы күсәр м‑н) йыйылған 3—5 сәскәле. Июнь—июлдә сәскә ата. Емеше — бөртөксә, августа өлгөрә.

# Аҡтамырсыҡ
## Хужалыҡтағы әһәмиәте һәм ҡулланылышы

Юл буйында, кеше йәшәгән урындарҙа үҫеүсе ситтән килтерелгән яңы англия аҡтамырсығы мал аҙығы үҫемлеге булараҡ үҫтерелә. Башҡортостанда сүсле һәм себер аҡтамырсығы үҫтерелә. 1000 орлоғоноң ауырлығы 2,3—3,5 г. Сүсле аҡтамырсыҡ тиҙ өлгөрөүсе, һыуыҡҡа, ҡоролоҡҡа, тупраҡтың татырланыуына сыҙамлы үҫемлек, сабылғандан һәм малдар ашағандан һуң яҡшы үҫә. Себер аҡтамырсығы — ҡоролоҡҡа һәм ҡышҡа сыҙамлы үҫемлек, уны үҫтереү өсөн эрозияланған тау битләүҙәре һәм татырлы тупраҡ яраҡлы.

# Аҡтамырсыҡ
## Төп элгәрҙәре

Йәшел мал аҙығы өсөн бер йыллыҡ үләндәр, ужым иген культуралары һәм пар баҫыуҙары. Иртә яҙ сәселә. Орлоҡто сәсеү нормаһы (кг/га): рәт ысулы менән — 20—25, киң рәтләп — 16—18, үлән ҡатнашмаларында — 6—8; сәсеү тәрәнлеге 1,5—2,5 см.

# Аҡтамырсыҡ
## Төп элгәрҙәре
### Составы һәм файҙаһы

Сүсле аҡтамырсыҡ уңдырышлылығы (ц/га): бесән — 35, орлоҡ — 3; себер аҡтамырсығы ярашлы рәүештә 38 һәм 4; 100 кг сүсле аҡтамырсыҡ бесәнендә 51,2 аҙыҡ берәмеге, 4,7 кг үҙләштерелеүсе протеин бар; себер аҡтамырсығы — ярашлы рәүештә 61,0 һәм 9,2. Сабынлыҡтар һәм көтөүлектәр булдырғанда ҡулланыла. Аҡтамырсыҡ яңы сорттарын сығарыу буйынса фәнни тикшеренеүҙәр 20 быуаттың 70‑се йылдарынан башлап Ауыл хужалығы институтында алып барыла (Ғ.Ҡ.Зарипова, Р.С.Йәнекәев һ.б.). Сүсле аҡтамырсыҡ бөтә ауыл хужалығы зоналарында, себер аҡтамырсығы урман һәм урман-дала райондарында үҫтерелә. Башҡортостан буйынса себер аҡтамырсығы Аласный, Бурятский, Северный һ.б. сорттары ҡулланылышҡа индерелгән.
# Омор-Ягун (Нятлонга-Ягун ҡушылдығы)

Омор-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нятлонга-Ягун йылғаһының уң ярына тамағынан 93 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 64 км.

# Омор-Ягун (Нятлонга-Ягун ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200042440
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204244
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Галина Гөлназ Салауат ҡыҙы

Галина Гөлназ Салауат ҡыҙы (3 февраль 1961 йыл) — ғалим-музыка белгесе, педагог‑методист. 1984 йылдан хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты, бер үк ваҡытта 1998—2014 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Мәғарифты үҫтереү институты уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты (1998). Башҡортостан Республикаһының (1995) һәм Рәсәй Федерацияһының (1997) Композиторҙар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2018).

# Галина Гөлназ Салауат ҡыҙы
## Биографияһы

Гөлназ Салауат ҡыҙы Галина 1961 йылдың 3 февралендә Өфө ҡалаһында Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре, филология фәндәре докторы, профессор Галин Салауат Әхмәҙи улы ғаиләһендә тыуған. 1984 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлай. 1984 йылдан бирле Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтында башҡорт музыка фольклоры, музыка тарихы hәм теорияhы уҡытыусыhы. 1985—1988 йылдарҙа Мәскәү Гнесиндар исемендәге музыка академияhы аспирантураhын тамамлап, әлеге мәлдә — Өфө сәнғәт институтының этномузыкология кафедраhы доценты, филология фәндәре кандидаты, Башҡортостан Республикаһының hәм Рәсәй Федерацияһының Композиторҙар союздары ағзаhы. Бер үк ваҡытта 1998—2014 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Мəғарифты үҫтереү институтында уҡыта.

# Галина Гөлназ Салауат ҡыҙы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Фəнни тикшеренеүҙəре башҡорт профессиональ һəм халыҡ музыкаһының төрлө жанрҙары формалашыуы һəм үҫешенə, Башҡортостан композиторҙарының ижадына арналған. Галина Гөлназ Салауат ҡыҙы сценарийы буйынса Абдулла Солтанов тураһында «Ҡараңғылыҡтағы нур» («Свет во тьме»; 2001) документаль фильмы төшөрөлгəн. 100‑ҙəн ашыу фəнни хеҙмəт, шулай уҡ «Тамара Хоҙайбирҙина» («Тамара Худайбердина»; 1996) китабы, «Башҡорт халыҡ музыкаһы» («Башкирская народная музыка»; 2013) уҡыу əсбабы, «Башҡорт опера либреттоһы» («Башкирское оперное либретто»; 2014) монографияһы авторы. «Салауат Юлаев» («Салават Юлаев»; 2004) энциклопедияһы, дөйөм белем биреү мəктəптəренең 7—10‑сы кластары өсөн рус (2002—2005) һəм татар (2005—2008) телдəрендə «Башҡортостан мəҙəниəте» («Культура Башкортостана») дəреслеге авторҙарының береһе.

# Галина Гөлназ Салауат ҡыҙы
## Хеҙмәттәре

* Хөсәйен Әхмәтов. Өфө, 1994;
* Заһир Исмәғилов. Өфө, 1997;
* Башкирские баиты и мунажаты: тематика, поэтика, мелодика. Өфө, 2006;
* Башкирская национальная опера как документ эпохи (сюжеты, образы, драматургия). Өфө, 2010.
# Хюзелиц

Хюзелиц (нем. Hüselitz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 280 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,48 км². Диңгеҙ кимәленән 37 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39579 һәм автомобиль коды — SDL.
# Ҡамышлы

Ҡамышлы (ҡамыш үҫкән урын) — күп мәғәнәле һүҙ.

# Ҡамышлы
## Мәҡәләләр

* Ҡамышлы (Благовар районы) — Башҡортостандың Благовар районындағы ауыл.
* Ҡамышлы (Ҡырмыҫҡалы районы) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл.
* Ҡамышлы (Минзәлә ҡушылдығы) — Татарстандағы йылға, Минзәлә ҡушылдығы.
* Ҡамышлы (Миәкә районы) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл.
* Ҡамышлы (Сафакүл районы) — Ҡурған өлкәһенең Сафакүл районындағы ауыл.
* Ҡамышлы (Тәтер ҡушылдығы) — Башҡортостандағы йылға, Тәтер ҡушылдығы.
* Ҡамышлы (Өфө районы) — Башҡортостандың Өфө районындағы ауыл.
# 1702 йыл

II мең йыллыҡ :
XVI быуат — XVII быуат — XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат :
Хронологик таблица :
1702 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1702 MDCCII |
| Юлиан стилендә | 1701—1702 (12 ғинуардан) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2454—2455 (2 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7210—7211 (12 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5462—5463 ה'תס"ב — ה'תס"ג |
| Мосолман календары | 1113—1114 |
| Боронғо әрмән календары | 1151 ԹՎ ՌՃԾԱ |
| Ҡытай календары | 4398—4399 辛巳—壬午 белая змея — чёрный конь |
| Эфиопа календары | 1694—1695 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 1758—1759 |
| - Шака самват | 1624—1625 |
| - Кали-юга | 4803—4804 |
| Иран календары | 1080—1081 |
1702 йыл — йәкшәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
# Таҡаты (һырт)

Таҡаты (башҡ. Таҡаты, Тәҡәте) — Башҡортостандың Ишембай һәм Ғафури районы билмәләренең көнсығышында ятҡан һырт.
Таҡаты һырты көньяҡтан төньяҡҡа табан Таҡаты йылғаһы (Еҙем ҡушылдығы) буйлап Айыулы (Рәүҙәк ҡушылдығы) йылғаһының Ишембай һәм Ғафури районы ерҙәрендә ятҡан тамағына тиклем һуҙыла .
Оҙонлоғо — 20 км, киңлеге 5—6 км, бейеклеге — 657 м. Һыртта 485—657 м бейеклектәге биш түбә бар (Ҡараарҡа, Оҙонҡортһырт, Яманташ һ.б.).
Һырттың рельефы плато һымаҡ түбәле тәпәшәк тауҙар, йылға үҙәндәренән һәм тау араларынан ғибәрәт.
Тау тоҡомо вендтың терриген тоҡомонан тора.
Таҡаты һыртында Еҙем йылғаһы ҡушылдыҡтары баш ала (Таҡаты, Ҡарайылға, Балайылға, Зәйнеш һәм башҡа.).
Таҡаты тауының атамаһын башҡортса «тәҡәт» һүҙенә бәйләүселәр бар. «Тәҡәт» -түҙемлек, рус.терпение. Һырт бик оҙон һәм бейек, бәлки шуға уны үтергә түҙемлек талап ителеүгә ишаралыр.

# Таҡаты (һырт)
## Ландшафт

Һыртта көлһыу- һоро урман һәм ҡыҙғылт тупраҡта үҫкән иң япраҡлы һәм ылыҫлы урмандар үҫә.
# Юлдаш (радио)

«Юлдаш» (рус. Радио Юлдаш) — Башҡортостан Республикаһының «FM» йышлығында тәүлек әйләнәһенә эшләгән дәүләт радиоһы. 2000 йылдың 25 сентябрендә «Башҡортостан» телерадиокомпанияһы дәүләт унитар предприятиеһы составында ойошторола. Радиостанция тапшырыуҙары мәғлүмәт, йыр-моң, күңел асыу программаларынан тора, уларҙың төп өлөшө башҡорт телендә алып барыла, көн һайын өс сәғәт татар телендәге тапышырыуҙарға бирелә. «Юлдаш»ты Башҡортостандан тыш Ҡурған, Силәбе, Ырымбур һәм Һамар өлкәләрендә, Татарстан һәм Удмурт Республикаларында, 2015 йылдың июненән Пермь крайында, интернет аша донъяның һәр мөйөшөндә лә тыңларға була.
«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы (Ләйлә Аралбаева) хәбәр итеүенсә (22 июнь 2015 йыл), Пермь крайы Барҙа районында «Юлдаш» радиоһы тапшырғысы эш башланы. Хәҙер бында йәшәүсе башҡорттар үҙ туған телдәрендә тапшырыуҙарҙы тәүлек әйләнәһенә тыңлаясаҡ.
Хазина ансамбле Башҡортостан Республикаһының «Ашҡаҙар», «Юлдаш» Дәүләт радиоларында Көньяҡ Урал башҡорттары кейемдәренең тарихы буйынса 21 тапшырыуҙа, «Милли биҙәүестәр» темаһына 4 тапшырыу әҙерләнгән.

# Юлдаш (радио)
## Йышлыҡтары

* Архангел районы (Архангел) — 105,2
* Асҡын районы (Асҡын) — 101,4
* Баймаҡ районы (Баймаҡ) — 102,7
* Баҡалы районы (Баҡалы) — 103,3
* Балаҡатай районы (Яңы Балаҡатай) — 103,2
* Балаҡатай районы (Билән) — 103,0
* Белорет районы (Белорет) — 104,9
* Белорет районы (Инйәр) — 106,8
* Белорет районы (Үрге Әүжән) — 105,8
* Бишбүләк районы (Бишбүләк) — 101,2
* Бишбүләк районы (Биҡҡол) — 106,1
* Борай районы (Борай) — 100,8
* Бөрйән районы (Иҫке Собханғол) — 103,7
* Бөрө районы (Бөрө) — 105,3
* Бәләбәй районы (Бәләбәй) — 104,7
* Ғафури районы (Красноусольск) — 107,8
* Дыуан районы (Мәсәғүт) — 105,8
* Дәүләкән районы (Дәүләкән) — 103,2
* Ейәнсура районы (Күгәрсен) — 106,1
* Йылайыр районы (Йылайыр) — 105,4
* Күгәрсен районы (Йомағужа) — 104,6
* Күгәрсен районы (Мораҡ) — 105,7
* Күмертау ҡалаһы — 105,1
* Ҡариҙел районы (Ҡариҙел) — 103,8
* Миәкә районы (Ҡырғыҙ-Миәкә) −103,6
* Мишкә районы (Мишкә) — 105,7
* Мәсетле районы (Оло Ыҡтамаҡ) — 103,2
* Нефтекама ҡалаһы — 101,1
* Нуриман районы (Красный ключ) — 106,3
* Октябрьский ҡалаһы — 102,7
* Стәрлебаш районы (Йәшергән) — 102,2
* Стәрлетамаҡ ҡалаһы — 103,8
* Учалы районы (Учалы) — 105,4
* Федоровка районы (Федоровка) — 105,4
* Хәйбулла районы (Аҡъяр) — 104,6
* Әбйәлил районы (Асҡар) — 98,9
* Яңауыл районы (Яңауыл) — 104,3
* Пермь крайы Барҙа районы — 105,4

# Юлдаш (радио)
## Уңыштары һәм бүләктәре

* 2013 йыл, март — Журналистика өлкәһендә ТӨРКСОЙ премияһына «Юлдаш» радиоһының «Төркауаз» тапшырыуы авторы Самиға Ғафарова лайыҡ булды.
* 2014 йыл, июнь — Радиотапшырыуҙар өлкәһендә «Radiostation Awards» Бөтә Рәсәй конкурсы йомғаҡтары буйынса «Башҡортостан» телерадиокомпанияһы дәүләт унитар предприятиеһының «Юлдаш» мәғлүмәт һәм йыр-моң каналы Волга буйы федераль округының иң яҡшы радиостанцияһы тип танылды.
* 2015 йыл, июнь — «Юлдаш» мәғлүмәт һәм йыр-моң каналы икенсе йыл рәттән «Волга буйы федераль округының иң яҡшы радиоһы» тип танылды.
# Яҡшығол Ҡаҙыбаев

Яҡшығол Ҡаҙыбаев — 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусы, башҡорт казагы.

# Яҡшығол Ҡаҙыбаев
## Биографияһы

Яҡшығол Ҡаҙыбаев 1784—1788 йылдар арауығында Лағыр ауылында тыуған, сөнки 1836 һәм 1840 йылғы формуляр исемлек буйынса 52 йәштә тип күрһәтелә. 8-се Башҡорт кантонының 9-сы йортонда йәшәй. 1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 8-се кантонда 11-се Башҡорт атлы полкы ойошторола, шулай уҡ 8-се, 5-се, 4-се кантондар башҡорттары 4-се Башҡорт атлы полкында хеҙмәт итә. 4-се полк хәрби хәрәкәттәрен Парижда тамамлай, йәғни 8-се кантон яугирҙары Наполеон менән һуғышта мөһим йүнәлештәге хәрби хәрәкәттәрҙә һәм ҙур алыштарҙа ҡатнаша. Документтар раҫлауынса, 8-се башҡорт кантоны башҡорттары шулай уҡ 2-се, 7-се, 18-се башҡорт полктары составында ла һуғыша. 8-се кантонға хәҙерге Салауат районына ҡараған Илтәй, Ахун, Лағыр, Ҡарағол, Шағанай, Әлкә, Иҙрис ауылдары ингән 9-сы йорт та (команда) керә. Әммә архив материалдары һәм сығанаҡтарҙың наҡыҫ булыуы сәбәпле, Яҡшығол Ҡаҙыбаевтың аныҡ ҡына ҡайһы полкта хеҙмәт итеүе билдәһеҙ, шуға ҡарамаҫтан, уның формуляр исемлектә булыуы 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Наполеонға ҡаршы һәм сит ил походтарында ҡатнашыу ихтималлығын күрһәтә.