yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Сильмая-Яга

Сильмая-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Сильмая-Яга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000057227
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005722
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Вигендорф

Вигендорф (нем. Wiegendorf) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 354 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,04 км². Диңгеҙ кимәленән 260 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99510 һәм автомобиль коды — AP.
# Кутэль-Кы

Кутэль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ньюган-Токаль-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Кутэль-Кы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300066526
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306652
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Яруллин Мирсәйет Заһиҙулла улы

Яруллин Мирсәйет Заһиҙулла улы (12 июль 1938 йыл — 6 апрель 2009 йыл) — композитор, педагог. Татар АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Ҡарағалпаҡ АССРр-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Татарстан Республикаһының халыҡ артисы. М. Йәлил исемендәге Татарстан Республикаһы премия лауреаты.

# Яруллин Мирсәйет Заһиҙулла улы
## Биографияһы

Мирсәйет Заһиҙулла улы Яруллин 1938 йылдың 12 июлендә Татар АССР-ының Мамадыш районы Кесе сунь ауылында билдәле композитор Заһиҙулла Яруллин ғаиләһендә тыуған. Уның бер туғн ағаһы Ф. Яруллин да билдәле татар композиторы.
1963 йылда Ҡазан дәүләт консерваторияһын (А. С. Лемандың композиция класы) тамамлай.
1967 йылда Ҡазан дәүләт консерваторияһы аспирантураһын тамамлай.
1967—2009 йылдарҙа музыка теорияһы һәм композиция кафедраһында эшләй.. Полифония, аранжировка дәрестәрен алып бара..
1977—1989 йылдарҙа Татарстан композиторҙары союзын етәкләй.
1989 йылда алып Волга буйы һәм Урал республикаларының төбәк композиторҙар союзы берекмәһерәйесе итеп һайлана..
1999—2009 йылдарҙа Н. Жиһанов исемендәге Ҡазан дәүләт консерваторияһының татар музыка сәнғәте факультеты деканы.

# Яруллин Мирсәйет Заһиҙулла улы
## Ижады

Беренсе уҡытыусыһы һәм остазы атаһы, билдәле музыкант Заһиҙулла Яруллин була.
Ҡазан консерваторияһында уҡыған йылдарында уҡ стиле буйынса сағык, новаторлыҡ "оркестр менән скрипка өсөн концерт"ын (1962 й.) ижад итә. М. Яруллин тәүге татар ораторияһы («Кеше») авторы, әҫәр татар шағиры, билдәле драматург Ренат Харис һүҙҙәренә яҙыла.
М.Яруллин шулай уҡ йыпҙвр ижад итеүсе композитор булараҡ билдәле.
2009 йылдың 6 апрелендә Ҡазанда вафат була.

# Яруллин Мирсәйет Заһиҙулла улы
## Төп әҫәрҙәре

Скрипка менән оркестр өсөн концерт
Балаларөсөн симфоник оркестр сюитаһы
Солист, хор һәм оркестр өсөн «Һандуғас һәм шишмә» вокаль-симфоник поэмаһы
«Кеше» ораторияһы
Камера-инструменталь әҫәрҙәре
60-тан ашыу йыр, улар араһында киң таралған:
«Серле сәскә» (И. Юзиев)
«Татарстаным минең» (Р. Харис)
«Һин инәһең йөрәгемә» (Ә. Ерикәй)
«Йәшлек» (К. Латип)
«Ҡаҙан уттары» (А. Адылов)
Татар халыҡ йырҙарын эшкәртеүсе

# Яруллин Мирсәйет Заһиҙулла улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Татар АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре
* Ҡарағалпаҡ АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1985)
* Татарстан Республикаһының халыҡ артисы
* М. Йәлил исемендәге Татарстан Республикаһы премия лауреаты
# Бопутатсвана

Бопутатсвана — апартеид осоронда Көньяҡ Африка Республикаһында барлыҡҡа килгән бантустан (негрҙар өсөн резервация). Дәүләткә 1977 йылда нигеҙ һалына. Сискей һәм Венда кеүек башҡа бандустандарҙы иҫәпкә алмағанда, халыҡ-ара йәмғиәт тарафынан танылмаған.
Апартеид сәйәсәте һөҙөмтәһендә Көньяҡ Африка Республикаһында барлыҡҡа килә. Энтик яҡтан бандустан бер милләтле, тсвана халҡы вәкилдәре йәшәй. тсвана теле, инглиз һәм африкаанс телдәре менән бер рәттән рәсми тел булып иҫәпләнә.

# Бопутатсвана
## Географияһы һәм иҡтисады

Ете анклавтан тора. Файҙалы ҡаҙылмаларҙың күп булыуы арҡаһында барлыҡ бантустандарҙан иң байы. Атап әйткәндә, платинаны экспортлау ҙур табыш килтерә. Шулай уҡ ванадий, хром, асбест, гранит сығарыла. Һөрөлгән ерҙәр дәүләттең бөтә майҙанының 10 % самаһын ғына биләй.
Бантустан шулай уҡ уйын бизнесында аҡса эшләгән. Көньяҡ Африка Республикаһы биләмәһендә уйын бизнесы һәм фәхишәлек тыйылғанға күрә, кешеләр 1977 йылда Лас-Вегастың урындағы аналогы асылған Сан-Ситиға күңел асырға барған.
Beach Boys, Queen, Black Sabbath, Фрэнк Синатра, Элтон Джон, Сара Брайтман, Клифф Ричард, Лео Сейер, Хулио Иглесиас, Лайза Миннелли, Род Стюарт һ.б. кеүек билдәле башҡарыусылар сығыш яһаған. Шул уҡ ваҡытта күп кенә артистар концертта уйнауҙан баш тартҡан, Том Джонс, мәҫәлән: «Әлегә был илдә ҡара халыҡ иҙелгәндә, күп кенә концлагерҙы хәтерләткән бантустар булғанда, мин Көньяҡ Африка Республикаһы сиген үтмәйем», - тигән.

# Бопутатсвана
## Ликвидация

1994 йылда, Нельсон Мандела һәм Фредерик де Клерк апартеид сәйәсәтен кире ҡағыу тураһында һөйләшеп килешкәндә, Бопутатсвана президенты Лукас Мангопе бантустанды Көньяҡ Африка Республикаһына ҡушыуҙан баш тарта. Әммә унда сыуалыштар башлана, төрлө төркөмдәрҙең көрәше һөҙөмтәһендә граждандар һәләк була башлай һәм, армия президентҡа буйһонмай башлай. Бопутатсван армияһы президентты бантустандан ҡасырға мәжбүр итә. Тиҙҙән ойошторолған ваҡытлыса хөкүмәт Көньяҡ Африка Республикаһы составына кире ҡайтырға ризалаша.
# Башҡорт йәштәре иттифағы

Башҡорт йәштәре иттифағы — Башҡортостан Республикаһының башҡорт йәштәре йәмәғәт ойошмаһы. Башҡорт йәштәре республика ижтимағи тормошонда әүҙем ҡатнашһын өсөн, уларҙың хоҡуҡтарын һәм азатлыҡтарын яҡлау маҡсатында ойошторолған. Өфө ҡалаһында урынлашҡан. 1990 йылда төҙөлгән.

# Башҡорт йәштәре иттифағы
## Эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре

Башҡорттарҙың тарихи һәм мәҙәни мираҫын өйрәнеү һәм һаҡлау, традициялары үҫешен пропагандалау, йәштәрҙең буш ваҡытын һәм ижади эшмәкәрлеген ойоштороу.

# Башҡорт йәштәре иттифағы
## Эшмәкәрлегенең төп формалары

* Башҡорт йәштәре көндәре (1991 йылдан алып),
* «Серле йондоҙҙар» (1999 йылдан алып),
* «Һылыуҡай» (1992 йылдан алып) конкурстарын,
* «Урал моңо» Халыҡ‑ара төрки йәштәре музыкаль ижады конкурс‑фестивален (1992 йылдан алып),
* «Йәшлек‑шоу» республика йәштәре башҡорт эстрадаһы фестивален (1994 йылдан алып),
* «Шаяниум» башҡорт телендә шаяндар һәм отҡорҙар конкурсын (2001 йылдан алып) үткәреүҙә,
* Халыҡ-ара төрки йәштәре көндәрендә,
* Халыҡ‑ара Азия‑Тымыҡ океан төбәге илдәре студенттары һәм йәштәре фестивалендә ҡатнашыу;
* «Буҙҡорт» спорт‑патриотик лагерын (1996 йылдан алып) ойоштороу.

# Башҡорт йәштәре иттифағы
## Бүлексәләр

* Ырымбур өлкәһе башҡорт йәштәре берлеге (2002 йылдан алып),
* Ҡурған өлкәһе башҡорт йәштәре берлеге (2004 йылдан алып),
* Силәбе өлкәһе башҡорт йәштәре берлеге (2006 йылдан алып),
* Һамар өлкәһе башҡорт йәштәре берлеге (2007 йылдан алып),
* Һарытау өлкәһе башҡорт йәштәре ойошмаһын (2005 йылдан алып).

# Башҡорт йәштәре иттифағы
## Ағза булып тора

* Халыҡ‑ара төрки йәштәре ойошмаһы (1991 йылдан алып),
* Евразия йәштәре берлеге (2005 йылдан алып),
* Республика йәштәр хәрәкәте (2007 йылдан алып)
# Аджинджал Иван Андреевич

Иван Андреевич Аджинджал (1896 йылдың 30 апреле, Кутаиси губернаһының Сухум өлкәһе Бедиа ауылы - 1963, Сухум, Абхаз АССР) - абхаз ғалим-этнографы, тарих фәндәре кандидаты.

# Аджинджал Иван Андреевич
## Биографияһы

1910 йылда, Сухум тау мәктәбен тамамлағас, Очамчира башланғыс мәктәбенә уҡырға инә, 1913 йылдан уҡыуын Ереван уҡытыусылар семинарияһында дауам итә, һәм уны 1917 йылда тамамлай. 1920-1924 йылдарҙа Тбилиси дәүләт политехник университетының иҡтисад факультетының бүлегендә уҡый; 1924 йылда уны тамамлағас, ул "Ҙур мөмкинлектәр иле" темаһы буйынса диссертацияһын уңышлы яҡлай, һәм шул уҡ йылдың 19 октябрендә сыҡҡан институт Советы ҡарары менән уға тулы курсты бөтөрөү дипломы бирелә. Иҡтисад факультеты һәм Иҡтисад һәм фәндәре кандидаты дәрәжәһен ала.
1917 йылдан ул Адзюбжинскийҙың ике класты ауыл мәктәбендә, һуңынан - Очамчираның ике класслы мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй. Ул Очамчира төбәк башҡарма комитетының халыҡ мәғәрифе бүлеге мөдире, Тбилисиҙағы Абхаз балалар йортонда уҡытыусы була.
1938-1949 йылдарҙа Гулиа Д.И. ис. Абхаз тел, әҙәбиәт һәм тарих институтының кесе ғилми хеҙмәткәре, һуңынан — Абхазия Дәүләт музейы директорының ғилми бүлек буйынса урынбаҫары. 1958 йылдан алып гомере аҙағына ҡәҙәр Абхаз тел, әҙәбиәт һәм тарих институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре.

# Аджинджал Иван Андреевич
## Фәнни эшсәнлеге

И. A. Аджинджала фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһенә милли иҡтисад тарихы һәм матди мәҙәниәт, шулай уҡ дини ышаныуҙар һәм революцияғаса һәм Совет Абхазияһының ижтимағи тормышы һорауҙары кергән.

# Аджинджал Иван Андреевич
## Фәнни эшсәнлеге
### Төп хеҙмәттәре

* Аджинджал И. А. Жилища абхазов. — Сухуми: Абгиз, 1957. — 127 с. — 1000 экз.
* Аджинджал И. А. Жилище абхазов: Автореф. дис. … канд. ист. наук. — Сухуми, 1950. — 12 с.
* Аджинджал И. А. Из этнографии Абхазии: (Матер. и исследования). — Сухуми: Алашара, 1969. — 537 с. — 1000 экз.
* Абхазская народная игра в мяч (амцакьачара). — 1948.
* Взаимопомощь в абхазской деревне. — 1943.
* Военная организация и военные обычаи абхазов в прошлом. — 1942.
* Вооружение абхазов. — 1948.
* Гостеприимство у абхазов. — 1944.
* К изучению народной вышивки и ткачества у абхазов. — 1948.
* Кровная месть у абхазов. — 1945.
* Кузнечное ремесло и культ кузни и железа у абхазов. — 1947.
* Кустарные и ремесленные промыслы в дореволюционной Абхазии. — 1940.
* Материалы к изучению резьбы по дереву, рогу, кости, камню и металлу в дореволюционной Абхазии // Тр. / Абхазский гос. музей. — 1957.
* Материалы по изучению одежды абхазов // Тр. / Абхазский гос. музей. — 1947, Вып. 1.
* Материальный быт абхазской дореволюционной деревни. — 1939.
* О земледельческих орудиях труда в Абхазии // Тр. / Абхазский гос. музей. — 1958.
* Обычаи в дореволюционной Абхазии .— 1941.
* Почитание старших у абхазов. — 1948.
* Пчеловодство — сер. 1950-х г.
* Хозяйственные постройки абхазов — сер. 1950-х г.
# Таргурсос

Таргурсос — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Северная Тошемка йылғаһының уң ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Таргурсос
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200008833
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200883
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Оло Ослянка

Оло Ослянка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Косьва йылғаһының һул ярына тамағынан 178 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Оло Ослянка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Косьва йылғаһы башынан Широков ГЭС-ына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100312111100008638
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100863
* Бассейн коды — 10.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# В. Н. Дав исемендәге Мончегорск төҫлө таш музейы

Н. В. Дав исемендәге Мончегорск төҫлө таш музейы — Рәсәйҙең Мурманск өлкәһе Мончегорск ҡалаһында урынлашҡан, коммерцияға ҡарамаған муниципаль учреждение — минерология музейы. 1970 йылдың 1 ғинуарында совет геологы Дав Владимир Николаевич инициативаһы буйынса асыла һәм уның хөрмәтенә атала.

# В. Н. Дав исемендәге Мончегорск төҫлө таш музейы
## Тарихы

Музей 1970 йылда СССР Фәндәр академияһы Кольск филиалының Мончегорск төҙөлөш ташы лабораторияһы ведомствоһы ҡарамағында асыла. 1976 йылда лабораторияһы Апатиты ҡалаһына күсенгәс, тап Владимир Николаевич музейҙың эшмәкәрлеген дауам итеп, уны ябылыуҙан һаҡлап алып ҡала. 1983 йылда Мончегорск музейының Мурманск өлкә тыуған яҡты өйрәнеү музейы ҡарамағында ҙур булмаған филиалы барлыҡҡа килә. 2000 йылдың ғинуарында, музей үҙенең 30 йыллыҡ юбилейын билдәләгәндә муниципаль учреждение статусына лайыҡ була. Шул уҡ йылдың майында нигеҙ һалыусы Дав Владимир Николаевич исеме бирелә . 2007 йылда, Мончегорск ҡалаһының 70 йәшлек юбилейы алдынан музей үҙәк урамдағы майҙаны ҙурыраҡ булған яңы бинаға күсә.

# В. Н. Дав исемендәге Мончегорск төҫлө таш музейы
## Тасуирламаһы

Музей, атамаһынан күренеүенсә, төҫлө таштар буйынса махсуслаша. Унда Кольск ярымутрауының ғына түгел, элекке Советтар Союзының һәм башҡа илдәрҙең минералдары өлгөләре ҡуйылған. Мурманск өлкәһендә табылған төрлө төҫтәге аметист щеткалар коллекцияһы айырым урын биләй. Нәҡ улар музей экспозицияһын аса.
Музейы ҡаланың көнсығыш өлөшөндә: Металлургтар урамындағы 46-сы йортта, торлаҡ йорттоң беренсе ҡатында урынлашҡан. Бөтәһе фондта 3000 ашыу берәмек бар. Музейҙың дөйөм майҙаны — 540 квадрат метр, ул өс экспозиция залына, һәм ваҡытлы күргәҙмәләр залына һәм конференц-залға бүленә. Коллекцияларҙың иң иғтибарға лайыҡтары араһында 2000 самаһы берәмек тупланған «Советтар Союзының төҫлө ташы» һәм «Геология-минералогия фәндәре докторы, профессор Чупилин Иван Ильичтың минералогия коллекцияһы» бар. Йылына музейға 8662 кеше килә.
Даими күсмә күргәҙмәләр үткәрелә. Ҙурҙарынан һуңғыһы «Таш сәскә» 1999 йылда күрше Апатиты ҡалаһында уҙа. Өҫтәмә рәүештә лекторий һәм кинозал хеҙмәттәре эшләй . Музейҙың үҙендә фоторәсемдәр, картиналар һәм төрлө темаларға таштан яһалған әйберҙәр күргәҙмәләре үтә. 2007 йылдың октябрендә музей ҡарамағында таштан эшләнгән тауарҙарҙың художество салон-магазины асыла.
# Балбанью

Балбанью — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға БАР/ПЕЧОРА/754/206/97/131 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.

# Балбанью
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000069252
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006925
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Широбокова Александра Петровна

Широбокова Александра Петровна (8 май 1920 йыл — ?) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы.

# Широбокова Александра Петровна
## Биографияһы

Александра Петровна Широбокова 1920 йылдың 8 майында Рәсәйҙә Граждандар һуғышы ваҡытында Ставрополь губернаһында, хәҙер Ставрополь крайында тыуған.
Үҫмер сағында 1933 йылда етем ҡала һәм шул уҡ йылда Мучанский далаларында эшләй башлай булған. 1941 йыл башында Краснодар крайы, Успенский районының Коноково ауылына өлкән апаһына йәшәргә күсеп килә. Бында тиҙҙән Алексей Игнатовҡа кейәүгә сыға, уны һуғыш башланыу менән апаһының ире менән бергә армия сафына алалар. Бөйөк Ватан һуғышы осоронда немец оккупацияһына тиклем Коноков машина-трактор станцияһында тракторсы булып эшләй һәм бер үк ваҡытта комбайнсы ла була. Һуғышта уның ире лә, апаһының ире лә һәләк була
Кубань немецтарҙан азат ителгәндән һуң, эшен комбайнсы булып дауам итә. Широбокова Александр 1951 йылда 25 эш көнөндә «Сталинец-6» комбайнында 8524 центнер иген культуралары урып ала. 1952 йылдың 13 июнендә СССР Юғары Советы Президиумы указы менән 1951 йылда иген, майлы культуралар һәм орлоҡ үләндәре урып алыуҙа һәм һуғыуҙа юғары күрһәткестәргә өлгәшкәне өсөн Широбокова Александра Петровнаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
Артабанғы йылдарҙа ла А.П. Широбокова эш йомғаҡтары буйынса юғары һөҙөмтәләр күрһәтеүен дауам итә һәм 1957 йылда «Почёт Билдәһе» ордены, шулай уҡ миҙалдар менән бүләкләнә, улар араһында «Хеҙмәт батырлығы өсөн» һәм «Хеҙмәт ветераны» миҙалдары бар.
Хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем Александра Петровна Широбокова йәш механизаторҙарға тәжрибә тапшырыу буйынса остазлыҡ эше менән шөғөлләнә, шулай уҡ апаһы вафат булғандан һуң етем ҡалған уның өс балаһын — Виктор, Галина һәм Любаны тәрбиәләй.
Пенсия сыҡҡас, Коноково ауылында йәшәй. Коноково ауылының почетлы гражданы була. Уның вафат булыу датаһы билдәһеҙ.

# Широбокова Александра Петровна
## Хәтер

* Александра Петровна Широбокова хөрмәтенә Коноково ауылы урамдарының береһе атала.
* Успенский районында «Геройҙар аллеяһында» А П. Широкобокованың исеме мәңгеләштерелгән.
# Яры-Яха (йылға)

Яры-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Торасовей ҡултығы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Яры-Яха (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300035807
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303580
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Мятевка

Мятевка — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Кострома өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Туранка №4251 йылғаһының һул ярына тамағынан 4,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Мятевка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400212110000042529
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004252
* Бассейн коды — 08.01.04.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Балауыҙ

Балауыҙ — үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһында киң таралған юғары майлы кислоталарҙан һәм иң юғары молекулалы спирттарҙан торған ҡатмарлы эфир.

# Балауыҙ
## Бал ҡорто балауыҙы

Эшсе ҡорттарҙың ҡорһаҡ аҫтында урынлашҡан балауыҙ биҙҙәре бүлеп сығарған матдә; ул 200-ҙән ашыу төрлө матдәләрҙән һәм берләшмәнән тора.

# Балауыҙ
## Кәрәҙ

Балауыҙ табағы Балауыҙ заводтарында йәки оҫтаханаларында күҙәнәкләп эшләнгән яһалма кәрәҙ.
# Стәрлетамаҡ медицина колледжы

Стәрлетамаҡ медицина колледжы (рус. Стерлитамакский медицинский колледж) — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Стәрлетамаҡ ҡалаһында урынлашҡан урта медицина уҡыу йорто. Күмертауҙа 1990 йылда уның филиалы асыла.

# Стәрлетамаҡ медицина колледжы
## Тарихы

1935 йылда Стәрлетамаҡ ҡалаһында акушерҙар мәктәбе булараҡ асыла, 1939 йылдан фельдшер-акушерҙар мәктәбе, 1947 йылдан медицина техникумы, 1954 йылдан — медицина училищеһы, ә 2003 йылдан медицина колледжы тип үҙгәртелә.
1990 йылда Күмертау ҡалаһында үҙ филиалын аса.
Был уҡыу йорто 2015 йылға ҡарата 17 мең белгес әҙерләп сығара, улар араһында П. А. Горошек, З. Ғ. Ғәбиҙуллин, Х. С. Фәхретдиновалар бар.

# Стәрлетамаҡ медицина колледжы
## Тасуирланышы

Көндөҙгө бүлектә уҡытыу түбәндәге һөнәрҙәр буйынса алып барыла: акушерлыҡ эше, лаборатор диагностика, дауалау эше, шәфҡәт туташы эше, ортопедик стоматология, фармация.
Колледжда ике музей эшләй (колледж тарихы һәм медицина халаты тарихы), дөйөм ятағы бар. Колледждың лаборатор корпусы бинаһы (Баҡса урамы, 35; 1895 йылда төҙөлгән) архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнелә. Дөйөм ятаҡ бинаһында, Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған уҡыусыларға арнап, мемориаль таҡта ҡуйылған.(1985[1]).
# Планлы тел

Планлы тел (рус. плановый язык) — социалләшкән халыҡ-ара яһалма тел, йәғни халыҡ-ара аралашыу өсөн сығарылып, ҡулланыу тапҡан тел.
Рус телендәге плановый язык атамаһы «яһалма» эпитетынан ҡасырға ынтылыу менән бәйле, сөнки ул, беренсенән, бик үк теүәл түгел (яһалмалыҡ элементтары стихиялы үҫеш кисергән милли телдәргә лә хас), икенсенән, йыш ҡына кире мөнәсәбәт уята. Төрлө интерлингвистар атаманың үҙ варианттарын тәҡдим итә, мәҫәлән:
* халыҡ-ара тел (йәғни телдең тәғәйенләнешенә баҫым яһала), шулай уҡ ошо уҡ атаманың башҡа варианттары (interlingua һ.б.);
* ҡоролма тел (ингл. constructed language, нем. konstruierte Sprache, эспер. konstruita lingvo);
* планлы тел (ингл. planned language, нем. Plansprache, эспер. planlingvo);
* ярҙамсы тел (ингл. auxiliary language, франц. langue auxiliaire, эспер. helplingvo).
Яйлап тәүге өс вариант тарыраҡ һәм махсусыраҡ йөкмәтке ала башлай, атап әйткәндә:
* халыҡ-ара тел — төрлө илдәрҙең халыҡтары аралашҡан теләһә ҡайһы тел (тәбиғи йә яһалма); сағыштырыу өсөн: милләт-ара аралашыу теле;
* ҡоролма тел — кешеләр аралашыуы өсөн тәғәйенләнгән теләһә ҡайһы яһалма тел (халыҡ-ара йә халыҡ-ара булмаған);
* планлы тел — яһалма халыҡ-ара тел (йәғни алда әйтелгән ике төркөмгә лә инә).
Инглиз телле сығанаҡтарҙа осраусан тағы бер термин:
«Ярҙамсы» тигән терминға килгәндә, ул халыҡ-ара телдең милли телдәрҙе алмаштырыусы түгел, ә икенсе дәрәжәләге аралашыу сараһы булыуына ишаралай.
Филолог С. Н. Кузнецов йәмғиәттә ҡулланылыш тапҡан (социалләшкән) яһалма халыҡ-ара телдәрҙе генә планлы телдәр тип һанарға тәҡдим итә, сөнки, уның әйтеүенсә, был төркөмдәге телдәр кешелек телдәренең айырым класын тәшкил итә һәм тәбиғи телдәр менән бергә хәҙерге донъяның телдәр торошон формалаштыра.
Йәмғиәттә һиҙелерлек үҫеш кисермәгән һәм әҙ ҡулланылған яһалма телдәр проекттар (лингвопроекттар) тип атала. Немец лингвисы Детлев Бланке яһалма телдәрҙе уларҙың ғәмәлләшеү кимәленә ҡарап классификациялай һәм проект телдең ғәмәлләшкән телгә әйләнеүенең 18 баҫҡыс-билдәһен айыра.
# Кесе Селятль

Кесе Селятль — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Селятль йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Кесе Селятль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200044086
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204408
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2