yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Эва Секей

Эва Секей (мадьярса Székely Éva; 3 апрель 1927({{padleft:1927|4|0}}-{{padleft:4|2|0}}-{{padleft:3|2|0}}), Будапешт — 29 февраль 2020({{padleft:2020|4|0}}-{{padleft:2|2|0}}-{{padleft:29|2|0}}) (92 йәш), Будапешт) — венгр йөҙөүсеһе, 1952 йылдың Йәйге олимпия уйындарында 200 метрға брасс менән ярышта чемпион, 1956 йылда Йәйге олимпия уйындарында көмөш призер.

# Эва Секей
## Биографияһы

Эва Секей 1927 йылда Будапешт ҡалаһында тыуған. 1936 йылда ул йөҙөү менән шөғөлләнә башлай. «Локомотив» спорт йәмғиәте өсөн сығыш яһай. 1941 йылда уны йәһүд булыуы арҡаһында команданан сығаралар. 1944 йылда Венгрияла Холокост башлана. Уның хәтирәләре буйынса, атаһы нацистарға уның йөҙөү буйынса чемпион икәнлеген әйтеп ҡотҡара алған. Эваны хеҙмәт батальонына ебәрәләр, әммә ул үтеп барған трамвайға һикереп менеп, ҡаса. Бынан һуң ул ғаиләһе менән ике комнаталы фатирҙа 43 кеше араһында йәшеренә. Секей физик формаһын тота, көнөнә 100 тапҡыр 5 -се ҡатҡа баҫҡыстан менә һәм төшә. 43 кешенән тик 10 кеше генә тере ҡала. Секей һыуҙа туп уйнаусы Дьярмати Дежеға кейәүгә сыға, ире һуңынан өс тапҡыр олимпия чемпионы була. Уларҙың ҡыҙҙары Андреа Дьярмати (1954) шулай уҡ йөҙөүсе була һәм 1976 йылда Йәйге олимпия уйындарында ике тапҡыр призер була.
Секей 1948 йылдың Йәйге олимпия уйындарында ҡатнаша. 1952 йылда Йәйге олимпия уйындарында Хельсинки ҡалаһында ул 200 м брасс ярыштарҙа еңеүсе була. 1956 йылда Йәйге олимпия уйындарында икенсе урынды биләй. Ул үҙ карьераһында 10 донъя рекорды, Венгрияның 101 рекордын ҡуя һәм 68 милли титул яулай. 1957 йылда ғаиләһе менән АҠШ-ҡа күсенә, әммә киләһе йылда Будапештҡа кире ҡайта.
Спорт карьераһы тамамланғас, Секей тренер һәм фармацевт була. Уның уҡыусылары араһында ҡыҙы ла була. 1976 йылда Секей донъя йөҙөүенең Дан залына индерелә. 2004 йылда уны ил тарихында бөйөк спортсыларҙың береһе тип атайҙар. 3 автобиографияһын баҫтыра. Эва Секей 2020 йылда Будапешт ҡалаһында 93-йәшендә вафат була.

# Эва Секей
## Библиография

* 'Sírni csak a győztesnek szabad!, 1981
* Jöttem, láttam… Vesztettem?, 1986
* Megúsztam, 1989
# Ғәлиулла (исем)

Ғәлиулла — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа телдәрҙә лә ҡулланыла.

# Ғәлиулла (исем)
## Этимологияһы

Ғәлиулла исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән үҙләштерелгән, алланың бө­йөклөгө тигәнде аңлата.

# Ғәлиулла (исем)
## Билдәле кешеләр

Вәлиев Ғәлиулла Ғәлимулла улы (1900 йыл — 19 декабрь 1978 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры. Ҡыҙыл Йондоҙ, III дәрәжә Дан ордены кавалеры.
Байназаров Ғәлиулла Хәйрулла улы (1919 — 20. 08. 1943), 112-се кавалерия дивизияһы яугиры, рядовой.
Сабитов Ғәлиулла Зәйнулла улы (1904 йыл — 7 июль 1942 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугир. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы ҡылыссыһы, ҡыҙылармеец.

# Ғәлиулла (исем)
## Фамилияла

Ғәлиуллин Заһиҙулла Талип улы (26 декабрь 1929 йыл — 28 март 2016 йыл) — ғалим-инженер-механик. 1962—2004 йылдарҙа Мәскәү ҡалаһындағы Газ сәнәғәте ғилми-тикшеренеү институтының (Газпром ВНИИГАЗ) яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1977 йылдан — институт директорының беренсе урынбаҫары, 1994 йылдан — «Газ транспорты» бүлеге директоры. Техник фәндәр докторы (1970), профессор (1974). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1992), СССР газ сәнәғәтенең почётлы хеҙмәткәре (1977), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1974). И. М. Губкин исемендәге премия лауреаты (1992). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1974).
Ғәлиуллина Ғәлимә Садиҡ ҡыҙы (31 ғинуар 1953 йыл) — ғалим-философ, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Философия фәндәре докторы (1992), профессор (1997).
Ғәлиуллин Мәсғүт Нәбиулла улы (22 июнь 1907 йыл — 1944 йыл), шағир. Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Ғәлиуллин Фәтхулла Абдулхалиҡ улы (1901 йыл- сентябрь 1943 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, рядовой.
# Щугор (Вымь ҡушылдығы)

Щугор — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вымь йылғаһының уң ярына тамағынан 418 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.

# Щугор (Вымь ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000020626
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002062
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# 570 йыл

570 йыл — Дүшәмбе көнөнән башланған йыл.
# Аҡбирҙе (исем)

Аҡбирҙе — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла

# Аҡбирҙе (исем)
## Этимология

Аҡбирҙе башҡорт һүҙе — аҡ (изге, бәхетле) + бирҙе (Аҡбирҙин фамилияһы бар)

# Аҡбирҙе (исем)
## Билдәле кешеләр

Баталова Рима Аҡбирҙе ҡыҙы (1 ғинуар 1964 йыл) — спортсы, йәмәғәт эшмәкәре. Еңел атлетика буйынса 13 тапҡыр Паралимпия уйындары, 18 тапҡыр донъя һәм 43 тапҡыр Европа чемпионы. Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Дәүләт Думаһы депутаты, Рәсәй Паралимпия комитетының вице-президенты. Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры. «Берҙәм Рәсәй» Бөтә Рәсәй сәйәси партияһы, Дәүләт Думаһының физик культура, спорт һәм йәштәр эштәре буйынса комитеты ағзаһы. Дәүләт Думаһының паралимпия спортын үҫтереү, инвалидтарҙың, һаулыҡ мөмкинлектәре сикләнгән кешеләрҙең физик культураһы һәм спорты мәсьәләләре буйынса ярҙамсы комитет рәйесе. «Шәхси батырлыҡ өсөн» (1992), 4‑се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2002), Почёт (1996), ике Дуҫлыҡ (2006, 2010), «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2000, Салауат Юлаев (2004) һәм Халыҡтар дуҫлығы (2019) ордендары кавалеры.

# Аҡбирҙе (исем)
## Фамилия

Ишембай Аҡбирҙин (1770—1831) — Ағиҙел йылғаһының һул яҡ ярында Ишембай ауылына нигеҙ һалыусы (беренсе тапҡыр 1815 йылда теркәлгән). Ауыл 1940 йылда ҡала итеп үҙгәртелә. Исеме Ишембай Аҡбирҙин хөрмәтенә Ишембай тип аталған.
Аҡбирҙин Нәжметдин Сәләхетдин улы (11 декабрь 1951 йыл — ауыл хужалығы алдынғыһы. СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1984). III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены кавалеры.
Аҡбирҙин Әхмәт Хажи улы (рус. Акбердин Ахмет Хазиевич; 1913 — 15 апрель 1944) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 58-се гвардия кавалерия полкы ҡылыссыһы. Ҡыҙылармеец.
Аҡбирҙин Сибәғәт Ғәйнетдин улы (рус. Акбердин Сибагат Гайнутдинович; 1904 — 24ноябрь 1942) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 294-се кавалерия полкының пулемёт взводы командиры. Лейтенант.
Аҡбирҙин Риф Зыяитдин улы — Башҡортостанда 1931 йылда Яңы Сәфәр ауылында тыуған. Ауыр Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һәм һуғыштан һуңғы йылдарҙа (1942—1947) баҫыу эштәре колхозда эшләй. «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән.
Аҡбирҙина Виктория Викторовна (27 февраль 1978 йыл — Рәсәй иҡтисадсыһы, иҡтисади-технологик һәм төбәк үҫеше өлкәһендәге белгес. Иҡтисад фәндәр докторы (2010), Рәсәй фәндәр академияһы профессоры (2015), Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (төбәк иҡтисады).

# Аҡбирҙе (исем)
## Ауылдар

Аҡбирҙе (Иглин районы) (рус. Акбердино) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1009 кеше.
Аҡбирҙе (Әлшәй районы) (рус. Акберда) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 73 кеше.
Түбәнге Аҡбирҙе (рус. Нижняя Акберда) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл.
# Беспалова Раиса Макаровна

Раиса Макаровна Беспалова (ире буйынса Еремеева; 21 ғинуар 1925, Курил ауылы — 18 декабрь 1993, Саранск ҡалаһы) — совет опера йырсыһы (меццо-сопрано), педагог, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1970).

# Беспалова Раиса Макаровна
## Биографияһы

Раиса Макаровна Беспалова (Еремеева) 1925 йылдың 21 ғинуарында Саранск өйәҙенең Курил ауылында (хәҙерге Ромодановский районы, Мордовия) крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Милләте буйынса эрзә. Драма түңәрәге эшендә ҡатнаша.
1944—1949 йылдарҙа Л. В. Собинов исемендәге Һарытау дәүләт консерваторияһы янындағы Мордва милли опера студияһында уҡый, һуңынан 1952 йылға тиклем Һарытау консерваторияһында уҡый.
1952 йылдың авгусынан «Умарина» мордва йыр һәм бейеү ансамбле солисы була. 1959 йылдан Мордва АССР-ының Дәүләт музыкаль-драма театры (1969 йылдан Музыкаль комедия театры, хәҙер И. М. Яушев исемендәге музыкаль театр) солисы. Әммә 1973 йылда театрҙан китергә мәжбүр була.
1973—1989 йылдарҙа Л. П. Кирюков исемендәге Саранск музыка училищеһында педагог булып эшләй.
Саранск ҡала советы (1957 йыл) һәм СССР Юғары Советының Милләттәр Советы (1962 йыл) депутаты итеп һайлана.
1993 йылдың 18 декабрендә Саранск ҡалаһында вафат була.

# Беспалова Раиса Макаровна
## Ғаиләһе

* Атаһы — Макар Фомич Беспалов, эрзә, балалайкала уйнай, йырларға ярата.
* Әсәһе Крестиния Силантьевна Хлопотова.
* Ире — йырсы (тенор) Дмитрий Иванович Еремеев (1927—2006), РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы, Мордва АССР-ының халыҡ артисы.

# Беспалова Раиса Макаровна
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* «Почёт Билдәһе» ордены (07.03.1960).
* Мордва АССР-ының халыҡ артисы (1964).
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (07.02.1966).
* РСФСР-ҙың халыҡ артисы (12.06.1970).
* миҙалдар.

# Беспалова Раиса Макаровна
## Операларҙа ариялары

* «Пиковая дама», П. Чайковский — Полина
* «Кармен», Ж. Бизе — Кармен
* «Чио-Чио-сан», Дж. Пуччини — Сузуки
* «Литова», Л. П. Кирюков — Литова и Варда
* «Сильва», И. Кальман — Сильва
* «Марица», И. Кальман — Марица
* «Лакме», Л. Делиб — Мәликә
* «Евгений Онегин», П. Чайковский — Ольга
* «Весёлая вдова», ф. Легар — Ганна
* «Нормальня», Л. Кирюков — Важяй
* «Цыганский барон», И. Штраус — Чипра
* «Севастопольский вальс», К. Листов — Нина
* «Вольный ветер», И. Дунаевский — Клементина
* «Русалка», А. Даргомыжский — Княгиня
* «В бурю», Т. Хренников — Аксинья
* «Невеста грома», К. Акимов һәм Ф. Атянин — Царица Туча
# Кесе Кутья

Кесе Кутья — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сулем йылғаһының һул ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Кесе Кутья
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, Ревда ҡалаһынан Кын ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100612111100010652
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101065
* Бассейн коды — 10.01.01.006
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Нудянгыни-Се

Нудянгыни-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Левый Юрибей йылғаһының һул ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Нудянгыни-Се
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300037412
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303741
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Аслаев

Аслаев — фамилия.

# Аслаев
## Мәҡәләләр

* Аслаев Нуриман Сәйетгәрәй улы (1939 т.) — нефтсе. СССР дәүләт премияһы лауреаты (1989). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (1994), СССР-ҙың почетлы нефтсеһе (1986).
* Аслаев Сәғит Төхвәт улы (1954 т.) — СССР һәм Рәсәй тренеры, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре кандидаты (2007). Профессор (2004). Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2003).
* Аслаев Төхвәт Хәлим улы (1922—1995) — педагог-методист, башҡорт теле белгесе, профессор, педагогия фәндәре кандидаты (1969), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт билдәһе» ордендары кавалеры, РСФСР (1957) һәм БАССР (1955) мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре.
# Менделеев урамы (Өфө)

Менделеев урамы — Өфөләге урам. Киров, Совет, Октябрь районындарында урынлашҡан. Өфө урамдарының иң оҙоно һәм иң боронғоларының береһе. Ағиҙел йылғаһы ярынан башлана һәм Салауат Юлаев проспекты бөткән урын менән Һупайлы урамы башын бүлеп торған юлдар киҫелешендәге Энтузиастар урамы менән тамамлана.

# Менделеев урамы (Өфө)
## Тарихы

Менделеев урамы XVIII быуатта барлыҡҡа килә. Ул Сергиев тауында XVI быуатта хезмәтле кешеләр күсеп ултырған, һәм был тау буйынса Сергиев урамы тип атала башлаған. XIX быуат урталарында уны Бәләкәй Сергиевтан (хәҙер Бехтерев урамы) айырыр өсөн, Ҙур Сергиев тип алмаштырғандар Бында, урамдың көньяҡ өлөшөндә өс Сергиев тыҡрығы барлыҡҡа килә, улар бер нисә исем алмаштырып, хәҙер Коллектив, Пирогов һәм Карпинский урамдары тип йөрөтөлә.
XX быуат уртаһынан Ҙур Сергиев урамы беренсе Санитар урамы тип үҙгәртелә, ә һуңынан урам рәсәй химигы Дмитрий Иванович Менделеев хөрмәтенә атала башлай

# Менделеев урамы (Өфө)
## Менделеев урамы бөгөн

Хәҙер Менделеев урамы Өфөнөң бөтә көнсығыш өлөшө аша үткән иң мөһим транспорт магистрале булып тора. Урам Өфөнөң тарихи урындарынан үтә: Иҫке Өфө, Йәшел Сауҡалыҡ, Яңы төҙөлөш. Урамдың төньяҡ өлөшөндә Уфимка йылғаһына ҡарай төшкән ҙур урманлы парк зонаһы урынлашҡан.
Урамдарҙа типовой күп ҡатлы төҙөлөш өҫтөнлөк итә. Унда Гурьев йәшелсә базаһы, ҙур «ХБК» сауҙа комплексы, күңел асыу комплексы «Ирәмәл», производство-сауҙа компанияһы БДБ Харис (элек — «Конди», ә уға тиклем — «Кондитер фабрикаһы»), Рәсәй фән академияһы Урал ғилми үҙәгенең (УНЦ РАН) ботаник баҡса-институты, сауҙа үҙәге «Башҡортостан», «Аҡбуҙат» ипподромы урынлашҡан. Шулай уҡ ВДНХ күргәҙмәләр үҙәге бар ине, артабан ул һүтелде, уның урынына яңы күргәҙмә комплексы төҙөлдө.
2015 йылдың 21 февралендә Ирәмәл күҙәтеү тәгәрмәсе асылды
# Тома (Колокша ҡушылдығы)

Тома — Рәсәйҙәге йылға. Владимир өлкәһе, Мәскәү өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Колокша йылғаһының һул ярына тамағынан 69 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Тома (Колокша ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Орехово-Зуево ҡалаһынан Владимир ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010300712110000032167
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003216
* Бассейн коды — 09.01.03.007
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сафин Фаил Ғабдулла улы

Сафин Фаил Ғабдулла улы (20 ғинуар 1959 йыл) — ғалим-социолог. 1994 йылдан Этнологик тикшеренеүҙәр институты хеҙмәткәре, 1996 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 2004 йылдан — этнополитология бүлеге мөдире. Тарих фәндәре докторы (2001). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре.

# Сафин Фаил Ғабдулла улы
## Биографияһы

Фаил Ғабдулла улы Сафин 1959 йылдың 20 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Дәүләкән районы Бик-Ҡарамалы ауылында тыуған. Атаһы Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, ауылда — монтёр, әсәһе һауынсы була.
Дәүләкән ҡалаһының беренсе урта мәктәбен тамамлағас, колхозда эшләй.
* 1977—1979 йылдарҙа Армияла хеҙмәт итә.
* 1979 йылдан 1985 йылға тиклем Дәүләкән районы Бик-Ҡарамалы урта мәктәбендә уҡытыусы һәм мәктәп директоры булып эшләй.
* 1985 йылда Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетын тамамлай.
* 1994 йылда — Миклухо-Маклай исемендәге этнология һәм антропология институтының аспирантураһын тамамлай.
* 2004 йылдан — этнополитология бүлеге мөдире (ИЭИ УНЦ РАН)
Бөгөнгө көндә Өфө ҡалаһында Р. Г. Кузеев исемендәге этнологик тикшеренеүҙәр институтының этнополитология бүлеген етәкләй.

# Сафин Фаил Ғабдулла улы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Волга-Урал регионы халыҡтарының этнотел һәм этносәйәси процестарҙы, этнодәүләт һәм этнос-ара мөнәсәбәттәрҙе өйрәнеүгә арналған 100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәттәр яҙған. Донъяның төрлө ҡалаларында үткәрелгән халыҡ-ара ғилми конференциялар, семинарҙар һәм симппозиумдарҙа ҡатнашыусы,, атап әйткәндә: Чикаго (1994), Майами (1996), Мангейм (ФРГ), Хельсинки (1999), Брюссель (2007).

# Сафин Фаил Ғабдулла улы
## Ғилми хеҙмәттәре

* Этно—языковые процессы в Башкортостане в XX столетии. М., 2000 г.
* Язык в технологии кадровой политики. История и современность: опыт Башкортостана, М., 2002 г.
* Вызов этничности в тенденции проявления идентичности, СПб, 2010 (авторҙаш).

# Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре
* Джон һәм Катрин Мак Артур гранты лауреаты (1996)
# Ханты-Манси автономиялы округы — Югра

Ханты-Манси автономиялы округы — Югра (рус. Ханты-Мансийский автономный округ — Югра) — Рәсәй субъекты. Төмән өлкәһенең уставына ярашлы Төмән өлкәһенә инә, ләкин Рәсәйҙең тулы хоҡуҡлы регионы булып ҡала. 1930 йылдың 10 декабрендә нигеҙләнгән. Округ регион-донор булып иҫәпләнә. Юграла илдең 60 % нефте сығарыла.
Админстратив үҙәге — Ханты-Мансийск ҡалаһы. Эре ҡалалары — Сургут (324 000 кеше.), Түбәнге Варта (263 800 кеше), Нефтеюганск (138 000 кеше). Ямал-Ненец автономиялы округы, Красноярск крайы, Томск, Төмән, Свердловск өлкәләре һәм Коми Республикаһы менән сиктәш.

# Ханты-Манси автономиялы округы — Югра
## География

Ханты-Манси автономиялы округы — Югра — Рәсәйҙең үҙәк өлөшөндә , Көнсығыш-Себер тигеҙлегенең үҙәгендә ята.

# Ханты-Манси автономиялы округы — Югра
## География
### Климаты

Белоярск һәм Березёвск райондары Алыҫ Төньяҡта урынлашҡан.
Округтың башҡа биләмәләре лә Алыҫ Төньяҡ райондарға тиңләштерелгән.
Округта уртаса-континенталь климат.

# Ханты-Манси автономиялы округы — Югра
## Иҡтисады

Төбәк иҡтисадында байтаҡ нефть һәм газ ойошмалары күрһәтелгән:
* Газпром. Округта бер-нисә нефтегаз ятҡылыҡтары үҙләштерелә. Газды Газпром трансгаз Югорск аша транспортлай.
* Лукойл. Ойошма округта урынлашҡан Лангепас, Урай, Когалым НГДУ нигеҙҙәрендә барлыҡҡа килде. Был ҡалаларҙағы иң эре ойошма.
* Cургутнефтегаз. Сургуттағы иң эре ойошма.
* Роснефть
* Башнефть. Округта ятҡан Кирское, Коттынское, Люкпайское, Пермяковское и Печеринское нефть-газ ятҡылыҡтарын эшкәртә.
* ТНК-BP
* Транснефть

# Ханты-Манси автономиялы округы — Югра
## Ҡоролош

ҡалалар:
* (ҡалаһы) Когалым
* (ҡалаһы) Лангепас
* (ҡалаһы) Мегион
* (ҡалаһы) Нефтеюганск
* (ҡалаһы) Нижневартовск
* (ҡалаһы) Нягань
* (ҡалаһы) Покачи
* (ҡалаһы) Пыть-Ях
* (ҡалаһы) Радужный
* (ҡалаһы) Сургут
* (ҡалаһы) Урай
* (ҡалаһы) Ханты-Мансийск
* (ҡалаһы) Югорск
Муниципаль райондар:
* Белоярский районы
* Берёзовский районы
* Кондинский районы
* Нефтеюганский районы
* Нижневартовский районы
* Октябрьский районы
* Совет районы (Ханты-Манси автономиялы округы — Югра)
* Сургутский районы
* Ханты-Мансийский районы

# Ханты-Манси автономиялы округы — Югра
## Ҡоролош
### Тораҡ пункттар

10 меңдән ашыу халыҡ менән тораҡ пункттар (1.1.2013 көнғә) :
| Сургут | ▲325,5 | Югорск | ▲35,3 |
| Нижневартовск | ▲263,2 | Советский | ▲27,6 |
| Нефтеюганск | ▲125,9 | Пойковский | ▲26,0 |
| Ханты-Мансийск | ▲91,0 | Фёдоровский | ▲22,8 |
| Когалым | ▲60,0 | Белоярский | ▬20,2 |
| Нягань | ▲55,6 | Излучинск | ▲18,3 |
| Мегион | ▼48,5 | Покачи | ▲17,3 |
| Радужный | ▬43,6 | Белый Яр | ▲16,5 |
| Лангепас | ▲42,7 | Нижнесортымский | ▲11,9 |
| Пыть-Ях | ▼40,8 | Междуреченский | ▲11,3 |
| Лянтор | ▲39,9 | Новоаганск | ▼10,1 |
| Урай | ▲39,6 | | |
# Урайка

Урайка — Рәсәй йылғаһы. Татарстан биләмәләрендә аға. Йылға Куйбышев (Кама ҡултығы) һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Урайка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000312112100004088
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100408
* Бассейн коды — 11.01.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Энеолит

Энеолит, таш-баҡыр быуат т грек. χαλκός «баҡыр» + λίθος «таш») или энеолит (лат. aeneus «баҡыр» + грек. λίθος «таш»)) — Таш быуаттан Баҡыр быуатҡа күсеү дәүере. Баҡыр быуат беҙҙең эраға тиклем 4-3 быуатты алып тора, ҡайһы осраҡта оҙонораҡ, ҡайһы осраҡта бөтөнләй булмаған. Энеолит дәүерендә баҡыр ҡоралдар барлыҡҡа килә, әммә таш ҡоралдар күберәк ҡулланыла. Кешеләр баҡыр самородогын (тәбиғи, саф көйөнсә табылған металл) табып таш эшкәрткән кеүек һуғып эшкәртергә уйлайҙар. Таш киҫәге ватылмай, тик формаһын үҙгәртә. "Таш киҫәге"нә төрлө формалар биреп һауыт-һаба, эш ҡоралдары эшләргә була. Ул ваҡытта баҡыр иретеүҙе белмәгәнлектән, баҡырға башҡа металдар ҡушып бронза серен үҙләтермәгән булалар. Баҡырҙың, йомшаҡ булыуға ҡарамаҫтан, таш әйберҙәргә ҡарағанда өстөнлөктәре ҙүр. Ватылған баҡыр әйберҙе сүкеп яңыртып була, ә ташты ташларға ғына ҡала.
# Цабиц

Цабиц (нем. Zabitz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 518 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,32 км². Диңгеҙ кимәленән 73 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6369 һәм автомобиль коды — ABI.
# Дзезега-Ёль

Дзезега-Ёль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ын йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Дзезега-Ёль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000015012
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001501
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Һыуыҡҡул ауыл Советы (Дүртөйлө районы)

Һыуыҡҡул ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Дүртөйлө районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Һыуыҡҡул ауылы.

# Һыуыҡҡул ауыл Советы (Дүртөйлө районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Широковка

Широковка (Оло Широковка) — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вильва йылғаһының уң ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Широковка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100712111100011764
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101176
* Бассейн коды — 10.01.01.007
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1