yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Правый Тагул

Прав. Тагул — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тагул йылғаһының уң ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Правый Тагул
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300070608
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307060
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Мостовая (Сосьва ҡушылдығы)

Мостовая — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сосьва йылғаһының уң ярына тамағынан 559 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 6,3 км.

# Мостовая (Сосьва ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы , инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502412111200009756
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200975
* Бассейн коды — 14.01.05.024
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Молоница

Молоница — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Железинка йылғаһының һул ярына тамағынан 5,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Молоница
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200112110000006207
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000620
* Бассейн коды — 08.01.02.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Шаһ

Шаһ (фарс. شاه, šâh) — Яҡын һәм Урта Көнсығыштың ҡайһы бер илдәрендә, Дели солтанлығында һәм Бөйөк Моголдар дәүләтендә («падишаһ» формаһында) монарх титулы.

# Шаһ
## Этимологияһы

бор. фарсы [xšāyaθiya-] «хаким, батша» һүҙенән барлыҡҡа килгән. Сағыштырығыҙ: бор. фарсы [Aryānam Xšaθram] «Арийҙар дәүләте», санскр. क्षत्रिय [kṣatriya] «хакимлыҡ итеүсе, изге күңелле».

# Шаһ
## Барлыҡҡа килгән титулдар

Шаһ титулынан падишаһ, шаһиншаһ һәм паша титулдары барлыҡҡа килгән.

# Шаһ
## Барлыҡҡа килгән титулдар
### Падишаһ

Падишаһ (фарс. پادشاه [pādšāh] аша пехл. pādšāh бор. фарсы pati-xšāyaθiya- «хаким, батша») — Иран монархтарының титулы, шулай уҡ ҡайһы бер Азия илдәрендә ҡулланылған. «Падишаһ» титулынан алдараҡ «шаһиншаһ» фарсы титулы булған, ул «батшаларҙың батшаһы» тигәнде аңлата.
'Падишаһ (варианттарыы: падшаһ йәғни бадшаһ) титулын Евразияның бер нисә дәүләттәре монархтары йөрөткән, айырым әйткәндә: Ғосман империяһы (XV—1922), Дурраниҙар империяһы (1747—1823), Бөйөк Моголдар империяһы (1526—1858) һәм Афғанстанда (1926 — июль 1973). Падишаһ титулын ҡыҫҡа ваҡытҡа ҡайһы бер башҡа дәүләттәрҙең хакимлары ҡабул иткән. Титулды һуңғы рәсми рәүештә һуңғы йөрөтөүсе Заһир Шаһ (1914—2007) була.
Европалар падишаһы титулын император титулының аналогы тип иҫәпләнгән. Ҡайһы бер төрки телдәрҙә падишаһ (батша, патьша) һүҙе «царь» (батша), «император» тип аңлатыла һәм башлыса Рәсәй монархтарына ҡағылышлы ҡуллыныла.

# Шаһ
## Барлыҡҡа килгән титулдар
### Шаһиншаһ

Шаһиншаһ (бор. фарсы xšāyaθiya xšāyaθiyānām, фарс. شاهنشاه «батшаларҙың батшаһы») — боронғо фарсы (Әһәмәниҙәр тарафынан үҙләштерелгән Мидия сығышлы һүҙ), һуңыраҡ Иран монархтары титулы. Титул тәүге тапҡыр Сәсәниҙәр династияһынан Иран хакимдары тарафынан ҡабул ителә, әммә ул Әһәмәниҙәр xšāyaθiya xšāyaθiyānām дәүере титулынан килеп сыҡҡан, шунлыҡтан Иранда беренсе шаһиншаһ тип Әһәмәниҙәр дәүләте батшаһы Бөйөк Кир II-не атайҙар. Титул өҙлөктәр менән 2500 йыл дауамында ҡулланылған. Ирандың һуңғы шаһиншаһы Мөхәммәт Риза Пәхләүи була, ул 1979 йылда Ислам революцияһы барышында ҡолатыла. Мөхәммәт Ризаның улы — Риза Кир Пәхләүи фарсы монархистары тарафынан законлы шаһиншаһ тип иҫәпләнә.

# Шаһ
## Төрлө илдәрҙә титулдар

Шаһ титулы Яҡын һәм Урта Көнсығыштың ҡайһы бер илдәрендә ҡулланылған. Һуңғы шаһтар XX быуатта 1973 йылда Афғанстанда һәм 1979 йылда Иранда ҡолатыла.

# Шаһ
## Төрлө илдәрҙә титулдар
### Сәсәниҙәр империяһы

Тәүге тапҡыр («шаһаншаһ» формаһында) Сәсәниҙәр дәүләтендә ҡулланыла башлай. Әһәмәниҙәр титулына [xšāyaθiya xšāyaθiyānām] «батшларҙың батшаһы» барып тоташа (бындай титулдар алдараҡ та булған; тәүге билдәле «батшаларҙың батшаһы» [šar šarrāni] Ассирия батшаһы Тукульти-Нинурта I беҙҙең эраға тиклем 1244—1207 йылдар тирәһендә хакимлыҡ итә).

# Шаһ
## Төрлө илдәрҙә титулдар
### Ғосман империяһы

«Палишаһ» титулы Мәхмәт II (1432—1481) башлап 1922 йылда Мәхмәт VI осоронда солтанлыҡ бөтөрөлгәнгә тиклем Ғосман империяһы хакимдарының рәсми титулы була.
# Эльбе-Парей

Эльбе-Парей (нем. Elbe-Parey) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 7176 кеше йәшәй. Майҙаны — 108,64 км². Диңгеҙ кимәленән 32 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 3 930 739 317 һәм автомобиль коды — JL.
# Кыстал

Кыстал — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кондома йылғаһының уң ярына тамағынан 225 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Кыстал
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кондома йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Томь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300112115200009578
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200957
* Бассейн коды — 13.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Кесе Волосница (Кесе Волосница ҡушылдығы)

Кесе Волосница — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Волосница йылғаһының уң ярына тамағынан 4,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Кесе Волосница (Кесе Волосница ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100000788
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100078
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Мысли (Есіл ҡушылдығы)

Мысли — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ишим йылғаһының уң ярына тамағынан 410 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.

# Мысли (Есіл ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ишим (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Ишим (бассейндың Рәсәй өлөшө), йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010300212115300011446
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301144
* Бассейн коды — 14.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Оптимистическая мәмерйәһе

Оптимисти́ческая —Украинаның Тернополь өлкәһендәге карст мәмерйәһе ; Борщёвский районының Королёвка ауылы эргәһендә.. Донъялағы бик оҙон гипс мәмерйәһе. Картаға төшөрөлгән тиклем юлының суммар оҙонлоғо сама менән 230,5 км. Был мәмерйә өйрәнеп бөтөлмәгән.

# Оптимистическая мәмерйәһе
## Һүрәтләмә

Мәмерйә 1966 йылда асылған. Картаға төшөрөлгән тиклем юлының суммар оҙонлоғо сама менән 232 км. Мәмерйәнең үҙенең майҙаны 2 км² тирәһе. Был уның эсе ныҡ тармаҡланыуына , борғоланыуына бәйле.
Эске юлдар 20 м тирәһе тәрәнлектә яталар. Мәмерйә эсе көслө итеп балсыҡ менән йыуылған. Сталактит, геликтит, башҡа һарҡындынан хасил булған яһалмыштар, гипс кристаллдары осрай .

# Оптимистическая мәмерйәһе
## Тарихы

Приднестровск Подольеһе мәмерйәләргә бик бай. Шуның менән тикшеренеүселәрҙе үҙенә йәлеп итеп тора.
1965 йылда яңы ғына төҙөлгән «Циклоп» клубының Львовтағы спелеологтары «Ветровая » мәмерйәһенең топосъёмкаһын үткәрә. Шул ваҡытта, Тернополь өлкәһенең Борщёвский районы Королёвка ауылы эргәһендә, урындағы малайҙар алыҫ түгел ерҙә ер аҫтына төшөп китеүсе шишмәне күрһәтәләр.
Ул йылда бер нәмә лә асыҡлай алмайҙар. Тик йыл үткәс кенә, 1966 йылдың 8 майында Алексей Соляр һәм Мирон Савчин балсыҡ сифон аша үтеп, мәмерйәнең 400 м тирәһе арауығын тикшереп сыға.
Тәүҙә уның оҙонлоғо 3 км-ҙан үтмәй тип фаразлайҙар. Артабан тикшеренеүҙәр был мәмерйәнең Советского Союзында бик оҙон мәмерйәләрҙән икәнлеген күрһәтә .
Мәмерйәгә Оптимистическая тип атама бирәләр. Сөнки, хеҙмәттәштәре ышанмаусанлыҡ белдереп, львовсыларға «оптимистар» тип исем биргән була.
Шул ваҡыттан бөтәһе 240 –тан артыҡ экспедиция үткәрелә . Мәмерйәне тикшереүҙә Болгария, Польша, Рәсәй һәм башҡа илдәрҙең спелеологтары ла ҡатнаша.
Тикшеренеү барышында ер аҫтыңда яңы база лагерҙары булдырыу кәрәклеге асыҡлана. 2008 йылда лагерҙар һаны 15 булып китә.
Мәмерйәнең периметрынды урынлашҡан иң йыраҡ ер аҫты лагерҙарҙың береһе «Оазис» -шулай уҡ, иң уңайлыларҙан һанала. Лагерҙың үҙендә таҙа һыу резервуары бар. Һыу һурҙырыу колонкаһы , һәр саҡ һаҡлыҡта 700 литр тирәһе була. Иллеләп кеше йоҡларлыҡ урын булдырылған, өр-яңы ҡашығаяҡ килтерелгән.

# Оптимистическая мәмерйәһе
## Рекордтар

* Был донъяла бик оҙон гипс мәмерйә. Оҙонлоғо буйынса донъяла икенсе урынды биләй..
* Бында табылған геликтит әлегәсә йәшәп килгән ҡалыпты инкар итә. Йәғни, геликтит эзбизташ мәмерйәләрендә барлыҡҡа килә тигән тәғлимәтте кире ҡаға.
# Лаймбах (Вартбургкрайс)

Лаймбах (Вартбургкрайс) (нем. Leimbach (Wartburgkreis)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1794 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,63 км². Диңгеҙ кимәленән 247 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 36433 һәм автомобиль коды — WAK.
# Ожгулиха

Ожгулиха — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Горький һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 2342 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Ожгулиха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы), Унжа йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300412110000016965
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001696
* Бассейн коды — 08.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Тальжина

Тальжина — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының һул ярына тамағынан 600 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Тальжина
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300212115200009362
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200936
* Бассейн коды — 13.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Аҡтау (ҡала)

Аҡтау (ҡаҙ. Ақтау, рус. Актау) — Ҡаҙағстандаң көнбайышында урынлашҡан ҡала. Манғыстау өлкәһенең үҙәге.
# Кулья (Кама ҡушылдығы)

Кулья — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кама йылғаһының һул ярына тамағынан 7,9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Кулья (Кама ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200011567
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201156
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ялыҡ бей

Ялыҡ бей — XIV быуатта йәшәгән башҡорт ырыу башлығы.

# Ялыҡ бей
## Биографияһы

Ялыҡ бейҙең тормошо «Һуңғы Һартай» башҡорт хикәйәтендә тасуирлана.
Ялыҡ бей башҡорттарҙың һарт ырыуының башлығы була. Атаһы — Бурнаҡ Ташҡай улы.
Ялыҡ бейҙең Өлкөн ҡатынынан Ҡармасан һәм Сәрмәсән исемле улдары тыуған. Ҡармасан мәргән уҡсы була, атаһының ихтыяры буйынса аҡһаҡал Ҡара абыҙҙың ҡыҙы Айбикәне кәләш итеп ала. Кесе улына атаһы Бурнаҡтың ҡустыһы хөрмәтенә Сәрмәсән тип ҡушалар. Сәрмәсән яугир була, шулай уҡ йырлаған һәм ҡурайҙа оҫта уйнаған.
Ялыҡ бейҙең Хөсәйенбәк кәшәнәһенә һәм Хажи мәсетенә барып доға ҡылып йөрөүҙәре билдәле.
Монгол түрәһе Мәңкү үҙенең баҫмаһын (фарманын) ебәргәс, Ялыҡ бей мин үҙем бей һәм аҡһаҡла тип уны кире ҡайтара. Монгол түрәһе яугирҙәр йыйып Ағиҙел йылғаһы буйына яу менән килгәс, Ялыҡ бей Мәңкүне уҡтан атып үлтерә.
XIV быуаттың һуңғы сирегендә Алтын Урҙа ханы Туҡтамыш һәм Сәмәрҡәнд әмире Аҡһаҡ Тимер армиялары араһында һуғыш бара. Хакимлыҡ итеү осоронда уҡ Сыңғыҙ нәҫеле вәкиле Туҡтамыш хан башҡорт аҡһөйәктәренә төрлө титулдар таратып Башҡортостанда үҙенә ныҡлы хәрби-сәйәси терәк төҙөй. Шунлыҡтан 1388—1389 йылдарҙа Урта Азиялағы алыштарҙа еңелгәс, ул ғәскәре менән Көньяҡ Уралға сигенә.
1391 йылда Аҡһаҡ Тимер уны эҙәрлекләп, Башҡортостанға килеп етә, Тубыл, Яйыҡ, Һамар һәм Ыҡ йылғалары аша үтә. Әмирҙең күп һанлы отрядтары бөтә тирә-яҡҡа таралып ҡалаларҙы һәм ҡәлғәләрҙе юҡ итә, урындағы халыҡты үлтерә һәм талай башлай. Ялыҡ бей етәкселегендәге башҡорттар Аҡһаҡ Тимерҙең ғәскәрҙәренә ҡаршы көрәшә. Яуҙашы Тәтегәс менән бергә Дим йылғаһы буйында Тимерҙең отрядтарының береһенә һөжүм итә.
1391 йылда Туҡтамыш һәм Аҡһаҡ Тимер ғәскәрҙәре араһында Ҡондорса йылғаһы буйында ҙур генераль алыш була, был алышта Туҡтамыш хандың ғәскәре тамам тар-мар ителә.
Һуғыш барышында Ялыҡ бей ике улын да юғалта, уларҙың исемдәре менән Ҡармасан һәм Сәрмәсән йылғалары аталған.
# Болошло (Дим ҡушылдығы)

Болошло (рус. Балышлы) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Дим йылғаһының һул ярына тамағынан 113 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.

# Болошло (Дим ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201312111100024939
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102493
* Бассейн коды — 10.01.02.013
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

# Болошло (Дим ҡушылдығы)
## Этимологияһы

Урыҫ телендә Балышлы формаћында алынған гидронимдың башҡортса дөрөҫ әйтелеше — Болошло. Атама байлыҡ, муллыҡ, затлы мәғәнәһендәге бол һүҙенән һәм һәм -ош, -лы ялғауҙырынан барлыҡҡа килгән.
# Һарай ат аҙбарҙары (Петергоф)

Һарай ат аҙбарҙары (шулай уҡ Готик ат аҙбарҙары, Император ат аҙбарҙары) — Петергофта тарихи биналар комплексы. 1848—1855 йылдарҙа төҙөлә. Федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекттары Авров урамы (2-се йорт), Александрийский шоссе, Лихардовская урамы, Зверинский урамдары менән сикләнгән кварталды биләй

# Һарай ат аҙбарҙары (Петергоф)
## Тарихы

Хәҙер комплекс биләгән урында 1723 йылдан уҡ ат аҙбары ихатаһы урынлашҡан булған. 1846 йылда архитектор Н. Л. Бенуа императорҙан яңы Ат ихатаһы төҙөүгә заказ ала. Иҫке ҡоролмаларҙы һүтеү буйынса эштәр (бөтәһе ағастан һәм һуйырташтан 8 бина) 1847 йылда башлана. 1848 йылдан 1855 йылға тиклем яңы ат аҙбарҙары төҙөлә. Ат аҙбарҙарында дөйөм алғанда, 328 ат урынлаша. Комплекс составына манеж, ат ведомствоһы, хеҙмәткәрҙәр өсөн торлаҡ йорттар, тимерлек, ветеринар дауаханаһы, лапаҫ, әүәҫлек, фураж өсөн келәт инә.
Октябрь революцияһынан һуң ат аҙбарҙары комплексы «Петродворец» шифаханаһына бирелә (йоҡо корпустары, ашхана, һыу дауаханаһы, процедуралар кабинеты урынлаштырыла). Шифахананың банкротлығынан һуң ҡулланылмай. Ат-спорт клубын урынлаштырыу планлаштырыла, бының өсөн эске ихаталарын өлөшләтә быяла ҡыйыҡ менән ябыу проектлана

# Һарай ат аҙбарҙары (Петергоф)
## Архитектураһы

Комплекс үҙ планында трапеция формаһына эйә. Тыш яҡтан ул урта быуат готик замогына оҡшай. Мөйөштәрендә 9 ҙур манара урынлаша. (өҫкө ҡатта батша конвойы өсөн бүлмәләр урынлашҡан). Комплекстың үҙәк өлөшөндә ҙур манеждың асыҡ ағас асамайҙар системаһы була. Манежда айырым батша ложаһы күҙ уңында тотолған
Бина өсөн кирбес Знаменский кирбес заводында етештерелгән. Стеналар башлыса һыланмаған кирбестәрҙән, кәрниздәр, йөҙлөктәр һәм парапет һыланған. Биналарҙың декорын Т. Дылов, терракот биҙәүестәрҙе скульптор Д. Йенсен эшләгән. Суйын деталдәр Берд заводында ҡойолған
Ҡырым һуғышы арҡаһында финанслау сикләнә, шуға күрә архитекторҙың ҡайһы бер пландары тормошҡа ашмай: йылҡыларҙы һыу индереү өсөн бассейн төҙөлмәй, манеж алдында П. К. Клодттың ат скульптураһы төркөмө, урта башня өсөн тәғәйенләнгән ҡыңғырау менән сәғәт эшләнмәй ҡала
# Елкән (ҡая)

Елкән ҡаяһы — Краснодар крайында, Ҡара диңгеҙ ярында, Геленджиктан 17 км көньяҡ-көнсығышта, Прасковеевка ауылынан (диңгеҙ яры буйлап 500 метр самаһы өҫтәрәк) һәм Джанхот утарынан (4,5 километр) алыҫ түгел урынлашҡан тәбиғәт ҡомартҡыһы.

# Елкән (ҡая)
## Тасуирламаһы

Ҡая диңгеҙ ярында вертикаль торған ҡомташ пласынан ғибәрәт. Ул төп ҡаянан убылған соҡор менән айырыла. Формаһы буйынса ҡая дүрт мөйөшлө елкәнде хәтерләтә һәм атамаһын тап шунан алған да инде. Ҡаяның ҡалынлығы метрҙан ашыу, бейеклеге 25 метрҙан ашыу тәшкил итә, ә оҙонлоғо — 20 метрҙан ашыу (төрлө сығанаҡтарҙа оҙонлоғо 25 метрҙан бейеклеге 30 метр тураһында әйтелә), шул уҡ ваҡытта ҡаяның дүрттән өс өлөшө диңгеҙ ярына перпендикуляр рәүештә диңгеҙҙә урынлашҡан.
Елкәндә яҡынса 2,5 метр бейеклектә билдәһеҙ сығышлы тишек бар. Бик күп юл күрһәткестәрҙә уның Кавказ һуғышы ваҡытында тау артиллерияһы уғы тейеүҙән барлыҡҡа килеүе тураһында яҙыла. Әммә бындай варианттар шик аҫтына алына: Ҡара диңгеҙ яр буйын тикшереүсе С, Васюков, 1903 йылда ҡаяны тикшергәндән һуң, уға «…броненосецтан моряктар ата, 4 снаряд ебәрәләр, ләкин стена ҡаҡшамай, шул уҡ ваҡытта ҡаяны бер нисек тә тишә алмаған йәҙрә эҙҙәре бар…», тип яҙа.
Ҡаяла шул уҡ кимәлдә тағы ла бер бәләкәй генә тишек бар, уны күрер өсөн. Джанхот ҡасабаһы яғына сығырға кәрәк.
Ҡая бурсаһында яры яғынан бейек булмаған (француз системаһы буйынса 4) ҡаяға үрмәләү маршруты эшләнгән. Маршрут (2015 йылдың авгусына ҡарата) иҫке, урыны менән ҡойолоп тора, ҡайһы бер урындарҙа ырғаҡ саҡ эләгеп тора (шлямбурҙар ҙа тутлаған) — шуға ул үтеү өсөн тәҡдим ителмәй.

# Елкән (ҡая)
## Барлыҡҡа килеүе

Был үҙенсәлекле ҡаяның барлыҡҡа килеүенә диңгеҙҙең ҡоро ер эсенә инеүе, эрозия, шулай уҡ төрлө ҡая тоҡомдарының ныҡлығы сәбәп булып тора.

# Елкән (ҡая)
## Хәҙерге статусы

Ҡаяға 1971 йылдың 24 ноябрендә Геленджик ҡала хакимиәте тәбиғәт ҡомартҡыһы статусын бирә. Уны һаҡлау һәм тәрбиәләү Дивноморск ауыл советына йөкмәтелә.
* Скала Парус
* Ҡая-елкән, аҫтан күренеш
* Ҡая-елкән ҡабырғанан
* Ҡаяның пляждан күренеше Прасковеевка
* Ҡасандыр елкән менән уң ҡая һүрәттәре бер бөтөн була
* Яр битләүен күренеш
* Ҡара диңгеҙҙән күренеш
* Елкән ҡаяһына ҡатмарлы һуҡмаҡ
* Ҡая-елкән еөн байығанда
# Катица

Катица — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Индоманка йылғаһының һул ярына тамағынан 73 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Катица
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200312110000009220
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000922
* Бассейн коды — 08.01.02.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Рассоха Пешицы

Рассоха Пёшицы — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Пешица йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Рассоха Пешицы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000054707
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005470
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0