yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ярай-Яха

Ярай-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Арка-Лымпараси йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Ярай-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15040000212115300054495
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305449
* Бассейн коды — 15.04.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Сергей Тюленин исемендәге сквер (Дондағы Ростов)

Сергей Тюленин исемендәге сквер — Дондағы Ростов ҡалаһында Хеҙмәтсәндәр урамы менән Стачка проспекты киҫешкән урында урынлашҡан йәшел зона.

# Сергей Тюленин исемендәге сквер (Дондағы Ростов)
## Тарихы

2016 йылда Сергей Тюленин исемендәге ярым ташландыҡ скверҙы капиталь реконструкциялау тураһында хәбәр сыға. Ашалған юлдар, эскәмйәләр, территорияның яҡтыртыу системаһы реставрацияға ҙәм тергеҙеүгә мохтаж. Күп ағастарҙы дауаларға кәрәк. Скверҙа йәшел үҫентеләр ултыртыу планлаштырыла һәм яҡынса 150 яңы ағас, шул иҫәптән, төрлө декоратив ҡыуаҡтар һәм шаршылар ултыртыу күҙаллана. Йәйәүлеләр аллеяһы төҙөкләндереләсәк, балалар майҙансыҡтары булдырыласаҡ, эскәмйәләр һәм фонарҙар ҡуйыласаҡ. Сквер территорияһында мәғлүмәт яҙылған исемле таҡтаташ ҡуйылырға тейеш. Уға төп инеү урыны Стачка проспекты яғынан буласаҡ. Реставрация буйынса эшмәкәрлектең төп маҡсаты булып скверҙы ғаилә ялын үткәреү өсөн уңайлы урын итеп эшләү тора. Паркты йыһазландырыуға 12 миллион доллар кәрәк булыуы ихтимал.
Яңыртылған йәйәүлеләр аллеяһының киңлеге 3 метр тәшкил итәсәк. Биләмәне төҙөкләндереү эштәре 2017 йылдың 30 апреленә тиклем тамамланырға тейеш.
# Ғәббәсов Абдулла Ғәббәс улы

Ғәббәсов Абдулла (Ғабдулла) Ғәббәс улы (4 ғинуар 1900 йыл — ????) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, I дәрәжә Ватан һуғышы (1945) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1944) ордендары кавалеры.

# Ғәббәсов Абдулла Ғәббәс улы
## Биографияһы

Абдулла Ғәббәс улы Ғәббәсов Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районы Борисовка ауылында 1900 йылдың 4 ғинуарында тыуған. 1918—1919 йылдарҙа граждандар һуғышында ҡатнаша. 1938 йылдан ВКП (б) ағзаһы. 1941 йылдың октябрендә Өфө ҡалаһы Молотов РВК-һы тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. Дивизияның финанс бүлеге мөдире вазифаһын биләй, интендант хеҙмәте гвардия майоры.

# Ғәббәсов Абдулла Ғәббәс улы
## Хәрби юлы

Ғәббәсов Ғәббәс Абдулла улының хәрби юлы 1-се Белорус фронты составында үтә

# Ғәббәсов Абдулла Ғәббәс улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1944)
* «Хәрби ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы(1943)
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы
* «Берлинды алған өсөн» миҙалы
* «Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы
# Ҡарман ГРЭС-ы

Ҡарман ГРЭС-ы (Ҡарман ДРЭС-ы; Ҡарман дәүләт район электр станцияһы, рус. Кармановская государственная районная электрическая станция) — конденсатлы йылылыҡ электр станцияһы. Башҡортостандың Нефтекама ҡалаһынан 28 саҡрым алыҫлыҡта, ҡалаға ҡараған Энергетик ауылы янында, Беүә йылғаһы буйында урынлашҡан. «Башҡортостан генерациялау компанияһы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт составына инә.

# Ҡарман ГРЭС-ы
## Ҡарман ДРЭС-ы эргәһендә балыҡсылыҡ хужалығы

1980 йылда Ҡарман ДРЭС-ы ҡарамағында балыҡсылыҡ хужалығы төҙөлә. Хужалыҡта форель, Амур-балыҡ, һаҙан һәм башҡа балыҡтар үҫтерелә. Йылына 700 кг бикре ыуылдырығы етештерә.
# Әйүпов Риф Сәлих улы

Әйүпов Риф Сәлих улы (2 сентябрь 1939 йыл — 28 ғинуар 2015 йыл) — ғалим-тарихсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (1995), профессор (1995), Рәсәй Федерацияһы Хәрби фәндәр академияһының ғәмәли ағзаһы. Рәсәй юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1998). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған мәҙәниәт (1982) һәм Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001).

# Әйүпов Риф Сәлих улы
## Биографияһы

Риф Сәлих улы Әйүпов 1939 йылдың 2 сентябрендә Башҡорт АССР-ы Кушнаренко районы Ҡаратәкә ауылында тыуған.
1957—1959 йылдарҙа тыуған районында уҡытыусы була. 1967 йылда Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетын тамамлай.
1967—1969 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетында бүлек мөдире урынбаҫары булып эшләй.
Риф Әйүпов 1969 йылдан 1972 йылға тиклем — Башҡорт дәүләт педагогия институтында, унан һуң Башҡорт дәүләт университетында уҡыта.
1982—1984 йылдарҙа ул Башҡорт дәүләт университетының дәүләт һәм хоҡуҡ теорияһы һәм тарихы кафедраһына мөдирлек итә. 1984 йылдан тарих кафераһы мөдире була.
Бер үк ваҡтытта 1996 йылдың ғинуарынан Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһында тарих һәм хоҡуҡ ғилеме дисциплиналары кафедраһын (хәҙер дәүләт һәм хоҡуҡ теорияһы һәм тарихы кафедраһы) ойоштора һәм 2003 йылдың сентябренә тиклем уға етәкселек итә. «Белем» йәмғиәтенең әүҙем лекторы була, Рәсәй Федерацияһының эске һәм тышҡы сәйәсәте, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Башҡортостандың тарихы, Рәсәйҙә дәүләт идаралығы системаһын үҫтереү проблемалары буйынса сығыш яһай.

# Әйүпов Риф Сәлих улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1982);
* Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1998);
* Бөтә Союз «Белем» йәмғиәтенең «Әүҙем эш өсөн» билдәһе;
* Академик И. И. Артоболевский исемендәге миҙал;
* Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем хеҙмәткәре (2001).

# Әйүпов Риф Сәлих улы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Ғилми тикшеренүҙәренең төп йүнәлеше — Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Башҡортостандың тарихы. 70-тән ашыу ғилми хеҙмәт һәм 8 монография авторы.

# Әйүпов Риф Сәлих улы
## Фәнни эшмәкәрлеге
### Ғилми хеҙмәттәре

* Ратные подвиги трудящихся Башкирии на фронтах Великой Отечественной войны. Уфа, 1985 (соавт.);
* Советы Башкирской АССР в годы Великой Отечественной войны. Уфа, 1989;
* Республика Башкортостан в годы Великой Отечественной войны: новые факты и их осмысление. Уфа, 1993;
* История города Стерлитамака. Уфа, 1994 (соавт. и рук. коллектива);
* История государства и права России, 1917—1993 гг. Уфа: Изд-во ВЭГУ, 1994 (соавт.)
# Бумеранг

Бумеранг — ырғытҡандан һуң ырғытыусыға әйләнеп ҡайта торған киң билдәлә осоусы ҡорал. Бумеранг ағастан эшләнә, хәҙерге ваҡытта башҡа материалдарҙан да эшләнә.

# Бумеранг
## Тарихы

Австралия аборигендары һунарҙа бумеранг ҡулланғандарын күптәр белә. Әммә 20 000 (егерме мең) йыл элек эшләнгән бумеранг Польшала мәмерйәлә табыла. Был бумеранг ырғытыусыға кире әйләнеп ҡайтмай, әммә башҡа ырғытылган әйберҙәр менән сағыштырғанда, оҙағырыҡ һәм тоторонҡолораҡ осҡан. Әйләнеп ҡайта торған бумерангтар һунарҙа ҡулланылған.

# Бумеранг
## Техник ҡараш

Күпселек бумерангтар ғәҙәттәге «L» формаһында түгел. Бумерангты дөрөҫ ырғытһаң, ырғытыусыға кире әйләнеп ҡайта. Дөрөҫ формала эшләнмәһә, кире әйләнеп ҡайтмай. Бумерангтарҙың күпселеге уң ҡул менән ырғытыу өсөн эшләнә. Һулаҡайҙар өсөн бумерангтың көҙгөләге сағылышы кеүеге эшләнә, йәки улар уң ҡул менән ырғытырға тейеш була.

# Бумеранг
## Ырғытыу инструкцияһы

Бумеранг ырғытыу фрисбиға оҡшамаған. Ул вертикальға яҡын, әҙ генә 10 — 20 градус ауышлыҡ менән, һәм өйрөлтөлөп ырғытылырға тейеш. Елгә ҡаршы ырғытҡанда 30-45 градус уңғараҡ (һулаҡайҙар өсөн һулғарак) ырғытырға кәрәк. Ырғыта торған ялан иркен булырға тейеш. Бумеранг осҡан яланда кешеләр булмаҫҡа тейеш.

# Бумеранг
## Клубтар

Бумеранг ырғытыусылар өсөн бөтө донъяла бик күп клубтар бар. Был клубтар турнирҙар һәм семинарҙар үткәрә. Иң яҡшы бумеранг ырғытыусылар Австралияла, Францияла, Германияла, Японияла, Швецияла, Америка Ҡушма Штаттарында бар. Бер нисә йыл элек Бумеранг ырғытыусыларҙың Халыҡ-ара ассоциацияһы төҙөлә.
# Халыҡ-ара фонетик алфавит

Халы́ҡ-ара́ фонети́к әлифба́ (ХАФӘ́), (ингл. International Phonetic Alphabet, IPA, фр. Alphabet Phonetique International, API, рус. Международный фонетический алфавит, МФА) — бөтә донъя телдәрендә фонетик транскрипция өсөн ҡулланылған тамғалар системаһы. Был транскрипция системаһында латин алфавиты ҡулланыла. Халыҡ-ара фонетик ассоциация был алфавитты барлыҡҡа килтергән. 2008 йылда ХАФӘлә 107 айырым хәреф, 52 диакритик тамға бар.
Был тел йәки тел белеме тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып Википедия проектына ярҙам итә алаһығыҙ.
# Ҡоро Сарана

Сухой Сарана — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сарана йылғаһының уң ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Ҡоро Сарана
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201112111100021367
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102136
* Бассейн коды — 10.01.02.011
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Истанбул (провинция)

Истанбул (төр. İstanbul) — Төркиә Йөмһүриәтенең төньяҡ-көнбайыш провинцияһы.

# Истанбул (провинция)
## Географияһы

Истанбул провинцияһы бер юлы ике ҡитғала урынлашҡан. Уны Босфор боғаҙы Европаға һәм Азияға бүлә. Аланы — 5 170 км². Көньяҡтан Мәрмәр диңгеҙе, төньяҡтан Ҡара диңгеҙ ярҙарына урынлашҡан.
Провинция көнбайыштан Текирдаг провинцияһы менән сикләшә. Ә көнсығышта Хужаиле провинцияһы менән күршеләш.

# Истанбул (провинция)
## Административ бүленеше

Административ-биләмә бәйле Истанбул 39 илсәнән тора (төр. ilçe, ilçeleri, шуларҙың 32-һе элекке һәм 7 ил күптән түгел барлыҡҡа килгән).

# Истанбул (провинция)
## Халҡы

Провинцияла 13 624 240 (2011 йыл) кеше йәшәй. Шуларҙың 6,5 млн артығы илдең үҙәгендә Истанбулда.
# Гройсен

Гройсен (нем. Greußen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 3748 кеше йәшәй. Майҙаны — 19,15 км². Диңгеҙ кимәленән 162 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99718 һәм автомобиль коды — KYF.
# Сара (персонаж)

Сарра, Сара, Сора, Сарай (йәһ. שָׂרָה‎, сарра — рус. владычица; ‏שָׂרָי‏‎, сара) - Ибраһим пәйғәмбәрҙең ҡатыны, йәһүд халҡының дүрт тәүинәһенең беренсеһе.

# Сара (персонаж)
## Исеменең этимологияһы

«Сарра» исеменең этимологияһы буйынса төрлө фекерҙәр бар. Киң таралған ҡарашҡа ярашлы «Сарра» "кенәзбикә, хакимә" тигәнде аңлата. Аггадта Сарай исеме «үҙ халҡының кенәзбикәһе» тип интерпретациялана. Ә исеменең Сарраға үҙгәртелеүе — «бөтә кешелек кенәзбикәһе» мәғәнәһен бирә.

# Сара (персонаж)
## Библияла һәм Тәүратта

Библияла Сарра Авраамдың атаһының килене тип атала. Шул уҡ ваҡытта Библияла Авраам һөйләүенән уның атай бер, инәй башҡа һеңлеһе икәне аңлашыла.
Сарра Авраамдың ҡатыны ғына түгел, ире ғүмерен бағышлаған эштә лә мөһим роль уйнай. Йәһүд комментаторҙары Авраам менән Сарра (ул саҡта әле Аврам һәм Сара) яңы дин ҡабул иткәндәр тигән мәғәнәлә аңлата, Авраам — ирҙәр, ә Сарра ҡатын-ҡыҙҙар араһында дәғүәт алып барған
Библия Сарраның түлһеҙлеге тураһында бәйән итә (Тәүрат|Быт|11:29-30.) Үҙ балалары булыуҙан өмөт өҙгән Сарра Ибраһимға үҙенең хеҙмәтсеһе Һәжәрҙе (Исмәғилдең әсәһе) уның урынына бала тапһын өсөн кәнизәк итеп бирә.
Аллаһ Ибраһимға, Саранан улың булыр, тип вәғәҙә итә. «Унан халыҡтар барлыҡҡа килер, халыҡтар батшалары унан тыуыр» (Вәғәзсе 9: 11). 17:16). Аллаһтың Ибраһим менән Сараға ир бала бирергә вәғәҙәһе Ибраһим менән Сараның (йәһүд динендә Сарай) исемен үҙгәртеү һәм килешеү төҙөү менән бәйле. Был килешеү символик рәүештә ир бала сөннәткә ултыртылырға тейешлекте белдерә (Тәүрат|Быт| 17:1-21). Шунан һуң Сарра 90 йәшендә Исхаҡты тыуҙырған.
Библияға ярашлы, Аллаһ Ибраһимға Сарраның һүҙҙәрен тыңларға ҡушҡан (Тәүрат|Быт|21:12). Был күрһәтмәгә таянып, Ибраһим Һәжәр менән Исмәғилде ҡыуып ебәреү талабын үтәй (Тәүрат|Быт|21:14).
Библияға ярашлы, Сарра 127 йәшендә Кирьят-Арбала (Хеврон) вафат була, Ибраһим уны Махпела мәмерйәһендә ерләгән (Тәүрат|Быт|23:1-20}}).

# Сара (персонаж)
## Кинолағы образы

* Библия (Италия, АҠШ, 1966), режиссер Джон Хьюстон. Сарра ролендә — Ава Гарднер;
* Ибраһим: иман Һаҡлаусы (АҠШ, Италия, Бөйөк Британия, 1994), режиссер Джозеф Сарджент (Joseph Sargent}}). Сарра ролендә — Барбара Херши;
* Библия (мини-сериал, АҠШ, 2013). Сарра ролендә — Жозефина Батлер.
# Ривица (Молога ҡушылдығы)

Ривица — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Молога йылғаһының һул ярына тамағынан 290 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.

# Ривица (Молога ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200112110000005798
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000579
* Бассейн коды — 08.01.02.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Аратов Самат Шөғәйеп улы

Аратов Самат Шөғәйеп улы (24 ноябрь 1936 йыл) — уҡытыусы, урындағы совет органдары хеҙмәткәре. Рәсәй Федерацияһының профессиональ-техник белем биреү отличнигы (1993).

# Аратов Самат Шөғәйеп улы
## Биографияһы

Самат Шөғәйеп улы Аратов 1936 йылдың 24 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Исламбай ауылында тыуған.
1—2-се кластарҙы үҙ ауылы мәктәбендә уҡый. Атаһы Белорет металлургия комбинатында хеҙмәт армияһында булғанда, Белорет ҡалаһында уҡыуын дауам итә. 1950 йылда кире Исламбайға күсеп ҡайтҡас, 5-се класты Берәтәк 7 йыллыҡ мәктәбендә, 7-сене Аҫҡар мәктәбендә, ә 8—10-сы кластарҙы Иҫке Собханғол мәктәбендә уҡый.
Иҫке Собханғол урта мәктәбен тамамлағас, Фрунзе исемендәге колхозда хеҙмәт юлын башлай. 1959 йылда Аҫҡар ауыл советы секретары итеп тәғәйенләнә. 1961 йылдан Исламбай башланғыс мәктәбенә уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта мәктәп мөдире. 1963 йылда Башҡорт дәүләт университетының биология факультетына уҡырға инә. Университетты 1968 йылда тамамлай, 1968—1975 йылдарҙа Аҫҡар мәктәбендә уҡыта.
1975 йылдан район советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары, 1979—1984 йылдарҙа район советы башҡарма комитеты рәйесе.
1984—1997 йылдарҙа Бөрйәндәге 132-се һөнәрселек училищеһы директоры.

# Аратов Самат Шөғәйеп улы
## Йәмәғәт эшмәкәрлеге

Самат Шөғәйеп улы 1969 йылда Бөрйән ҡурайсылары (етәксеһе Мөхәмәт Ҡәҙерғолов) менән Башҡортостандың 50 йыллыҡ юбилейы айҡанлы Мәскәү һәм Ленинград ҡалаларында сығыш яһай.
2006—2009 йылдарҙа райондың ветерандар советын етәкләй.

# Аратов Самат Шөғәйеп улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Хеҙмәт ветераны (1984)
* Рәсәй Федерацияһының профессиональ-техник белем биреү отличнигы (1993)
* «Партия алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены
* «Бөйөк Еңеүҙең 70 йыллығы» (КПРФ Үҙәк Комитетының) миҙалы
# Рабиғел әүүәл

Рабиғел әүүәл — һижри иҫәп менән йылдың өсөнсө айы.
Был айҙың 11-се көнө Мәүлит кисе. Мөхәммәт (СҒС) тыуған көнө. Мосолмандар өсөн байрам көн. Ғәрәпсә мәүлит — тыуған көн. Ул миләди йыл менән 570 йылдың 27 апрелендә тыуған.
# Әҙел Биғәшев

Әҙел (Аҫыл) Биғәшев — 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Пугачёвтың баш атаманы.

# Әҙел Биғәшев
## Биографияһы

Әҙел (Аҫыл) Биғәшев — Себер даруғаһының улус муллаһы.
Рәсәй империяһы хәрби-диңгеҙ флотында хеҙмәт итә, капрал званиеһына тиклем барып етә.
1773 йылдың көҙөндә Е. И. Пугачёв етәкселегендәге ихтилалға ҡушыла. 1773 йылдың декабрендә Пугачев полковнигы Әбделйәлил Ырыҫҡолов һәм баш полковник Бәхтийәр Ҡанҡаев менән Ҡазан даруғаһында баш күтәреүселәр отрядтарын туплай.
Себер даруғаһы биләмәһенә ҡайтҡас, Салауат Юлаевҡа ҡушыла. Уның ғәскәре составында Красноуфимскиҙы алыуҙа, шулай уҡ Көңгөр янындағы алыштарҙа ҡатнаша. 1774 йылдың ғинуарында — Салауат Юлаевтың поход канцелярияһында «ғәскәр етәксеһе һәм тәржемәсеһе».
1774 йылдың 4 июнендә Әҙел Биғәшев, Ҡыр-Танып улусы старшинаһы Әһлетдин Биктуғанов һәм Һыу-Унлар улусы старшинаһы Бүләк Яҡупов етәкселегендәге башҡорт отрядтары Бөрөнән майор Отто фон Дуве отрядын ҡыҫырыҡлап сығара һәм ҡаланы баҫып ала.
Аҙағыраҡ Арыҫлан Ранғолов һәм Бүләк Яҡупов менән бергә Бөрө һәм Әңгәсәк вино заводы араһындағы районда ихтилалға етәкселек итә, баш күтәреүселәр отрядтарына ауылдарҙан башҡорт, мишәр һәм рус кешеләрен йыйыу менән шөғөлләнә.
1774 йылдың сентябрендә Салауат Юлаев ғәскәре составында Иван Рылеев командалыҡ иткән хөкүмәт ғәсҡәрҙәре менән һуғышта ҡатнаша.
Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
# Тәңре

Тәңре (бор. төрки. 𐱅 𐰃 𐰭 𐰼 *teŋri / *taŋrɨ; тув-ега. Дээр, кума. Тэнгирь, иҫке монгол. ᠲᠨᠭᠷᠢ Tngri; монг. Тэнгэр, калм. Teңгри; булг. Тангра; сыуаш Тĕнери; саха Таҥара; үзб. Tangri; ҡаҙ. Tәңiр; ҡырғ. Теңир; башҡ. һәм татар. Тәңре; ҡарас.-балҡ. Тейри; ябай. ҡытай.: 腾格里, путунхуа Ténggélǐ, праһинд-европа dyews-pħters, мадьярса Tengri, төр. һәм әзерб. Tanrı; төркм. Tañry; уйғ. Тәңри; сыб. Таңҡыр) — төрки-монгол сығышлы Евразия халыҡтарының юғары күк илаһы.
Уның икенсе атамаһы — «Күк Тәңре / Көк Тәңірі».

# Тәңре
## Тарихы

Ҡытай йылъяҙмаларында Һунндарҙы 撑犁 тип тәүге тапҡыр тасуирлау теркәлгән:
* «匈奴谓天为撑犁» : Һунну Хунну Тяньде (天 ҡытай телендә күктең йәки Күк йөҙөнөң атамаһы) Тәңре ти.
Урта быуат төрки телле халыҡтарҙың дәүләттәрендә, шул иҫәптән асылда боронғо төркиҙәр (тюркют), хандар үҙ власын Тәңре рөхсәте менән нигеҙләгән. Был хакимдар, уларға айырым бәрәкәт — ҡот (йән) биргән Тәңре бүләгенә эйә булыусы итеп ҡабул ителгән, улар үҙҙәренең һайланып алынған булыуын раҫлаусы Тәңреҡот, Ҡотлоға йәки Ҡоталмыш тигән тәхет исемдәре йөрөткән.
* Айт О бир Теңри ۞
* Теўелсиз Теңри ۞
* Туўдырмады эм туўмады۞
* Эм йоқ Оґа бир теңли ۞ "
(Қуран мәнеси 112)
Б. э. 921—922 йылдарында Әхмәт ибн Фаҙлан Волгаға сәйәхәтен тасуирлап, күскенсе төркиҙәр тураһында яҙа:
* Әгәр уларҙың ҡайһыһылыр ғәҙелһеҙлек кисерһә һәм ниндәйҙер уҫаллыҡҡа дусар ителһә, ул, башын күккә күтәреп, былай ти: «Бер тәңре», ә был төркисә «берҙән-бер илаһ менән ант итәм», сөнки «бер» төркисә «бер», ә «тәңре» төркиҙәр телендә — «илаһ»
Төрки халыҡтарҙың ата-бабалары, шаман ышаныуҙарына эйәргән анимистар булған, улар күк илаһтарын һәм тәбиғәт көстәрен хөрмәт иткән. Мәхмүт Ҡашғари фекере буйынса, Тәңре үҫемлектәр барлыҡҡа килтереүсе һәм күк күкрәтеүсе булараҡ билдәле булған. Төрки телле халыҡтар «Тәңре» сифатын ҡулланған, һәм ул айырыуса ҙур әһәмиәтле нәмәне аңлатыусы «күк, илаһи» тигәнгә тиң, мәҫәлән, Көнбайыш Саяндағы Хан-Тәңре йәки Кантегир (хакасса Хан-Тигір).

# Тәңре
## Тасуирлама

Монгол тәңрелегендәге төп илаһ булып Күк Атаһы (монг. Тэнгэр Эцэг) һәм Әсә-Ер (монг. Газар Ээж) һанала. Монгол империяһында бөтә донъяның эйәһе һәм еңеүҙәргә илткән илаһҡа ышаныу хан контролен көсәйтеүсе идеологик сара булған. Мәҫәлән, монгол хакимдарының әмерҙәре "Мәңге күктең көсө"нә һылтаныу менән нығытылған.
Илаһ исеме менән проектта ҡатнашыусылар фекеренсә, «Этимологик Старостин базаһы» барлыҡҡа килде общеалтайский лексемалары менән тәү мәғәнәһен «вәғәҙә, илаһһы».
Шулай уҡ сығышы менән бәйләнгән шумер Dingir («Күк»), ҡытай термин Тянь, әһәмиәте. «Небо».
# Согровая

Согровая — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының уң ярына тамағынан 465 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Согровая
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300312115200011043
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201104
* Бассейн коды — 13.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Георгий манараһы

Георгий манараһы (Егорьевский манараһы) — Түбәнге Новгород кремленең иң көнсығышындағы манара. Манара Борисоглебский һәм Дары башнялары араһында, Волга йылға ярының иң ҡашында, Чкалов баҫҡыстары башланған ерҙәге Валерий Чкалов һәйкәле янында урынлашҡан.

# Георгий манараһы
## Тарих

Манара ХVI быуат менән даталана. Манараның атамаһы манараға йәнәш торған посад Георгий сиркәүе, йә булмаһа Георгий йорто — ҡала һарайына нигеҙ һалыусы кеше исеменән алынған.
1785-1786 йылдарҙа манараның тештәре көпләнелә һәм манара төрлө склад биналарына әүерелдерелә.
1943 йылда Түбәнге Новгородта монументаль Чкалов баҫҡыстары төҙөлә башлай һәм ул төҙөлөш 1949 йылда тамамлана. Был баҫҡыс Георгий манараһы янындағы лётчик Валерий Чкалов һәйкәле янында ярҙан Волгаға түбән төшкән ерҙә төҙөлә.
1953 йылда манара ҡала властары булышлығында тергеҙелә.

# Георгий манараһы
## Тасуирлама

Манара дүрт ҡатлы квадрат формалы. Уның түбәнге ҡаты хәҙерге ваҡытта бөтөнләй тиерлек ер аҫтында тора, өҫкө ҡаты менән төрлө үткәүелдәргә ҡуйылған баҫҡыстар системаһы менән тоташа. Баҫҡыстар стена ҡаттарындағы һайғауҙарға беркетеп эшләнгән.
Манараның үҙәк бинаһы (төп бинаһы) был үткәүелдәрҙән айырым тора һәм Георгий манараһы ҡапҡаһына рәшәткә төшөрөлөп ябылғанға тиклем, үтәнән-үтә юллыбула. Ҡапҡа ҡатмарлы ҡаршылыҡтар системаһы менән һаҡланған — уға барып етер алдынан дошманға оҙон ағас күперҙән үтергә кәрәк була, һуңынан — ауыр ҡалҡан рәүешендәге күтәрелә торған күперҙе, ул күперҙең вертикаль торғандағы бейеклеге 5,3 м тәшкил итә һәм 3,52 м бейеклектәге ҡапҡа уйымын ҡаплап тора. Күтәрмәле күпер беҙҙең көндәргә тиклем үҙгәрешһеҙ һаҡланған ҡоролма. Манараға инеү юлы мөйөшлө бөгөлмәле, шунлыҡтан уның аша үтәләй тура атып булмай. Төп бинаның стеналарында хәрби печуралар түшәлгән..
Өсөнсө ҡатта дүрт ҡабырға хәрби камералары бар, дүртенсе ҡатта — тешле бойница эшләнгән.

# Георгий манараһы
## Иҫкәрмә

* 1 2 3 4 Агафонов, 1976
* ↑ Георгиевская башня Нижегородского кремля (билдәһеҙ). Пути-дороги.ru.
* 1 2 3 4 5 6 Кирьянов, 1956, с. 89—9389—93
# Гатерслебен

Гатерслебен (нем. Gatersleben) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2422 кеше йәшәй. Майҙаны — 16 км². Диңгеҙ кимәленән 110 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6466 һәм автомобиль коды — SLK.
# Нурма-Яха

Нурма-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 132 км.

# Нурма-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300046199
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304619
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Самузет

Самузет — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Орловка йылғаһының һул ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Самузет
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010600112115200026521
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202652
* Бассейн коды — 13.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2