# Скейтбординг

Скейтбординг (ингл. skateboarding) — скейтбордта шыуып, бер юлы төрлө трюктар эшләүҙе үҙ эсенә алған экстремаль спорт төрө, Скейтбординг менән шөғөлләнгән кешене скейтбордист, йәки скейтер, тип атайҙар.
2017 йылдан спорттың олимпия төрө. 2020 йылда Токио олимпия уйындары тарихында беренсе тапҡыр скейтбординг буйынса миҙалдар уйнатыласаҡ.

# Скейтбординг
## Скейтбординг тарихы
### 1940-1960-сы йылдар

Скейтбординг 1930-сы йылдар аҙағында — 1950 йылдар башында барлыҡҡа килә. Калифорнияның тулҡын булмағанда сёрфинг менән шөғөлләнә алмаған сёрферҙары мөхитендә тыуа ул. Тәгәрмәстәр беркетелгән йәшниктәр һәм таҡталар тәүге скейттар була ла инде. Һуңығараҡ йәшниктар урынына пресланған ағастан эшләнгән таҡталар ҡулланыла башлай. Әлеге ваҡытта шуларға оҡшаш таҡталар ҡулланыла.
1960-сы йылдар башында сёрфинг өсөн таҡталар етештереүселәр скейтбордтар сығарыуҙы юлға һала. Шул уҡ ваҡытта Skateboarder Magazine журналында баҫылған мәҡәләләр скейтбордингтың популярлығының артыуына булышлыҡ итә. 1965 йылда бер нисә чемпионат үткәрелә. Әммә 1966 йылға скейтбордингтың популярлығы кәмей төшә, һәм 1970-се йылдар башында ғына уның популярлығы күтәрелә. Әммә 60-сы йылдар урталарында һәм 70-се йылдар башында скейтбордтар етештереүсе фирмалар ныҡлап үҫешә башлай, бөгөн улар иң ҙур популярлыҡҡа эйә (Vans).

# Скейтбординг
## Скейтбординг тарихы
### 1970-се йылдар

1970-се йылдар башында Фрэнк Нэсворти полиуретан тәгәрмәстәр уйлап таба. Материалдың еңел булыуы һәм юлға һәйбәт йәбешеүе кеүек сифаттары арҡаһында скейтбордингтың популярлығы ҡырҡа күтәрелә. Компаниялар скейтбординг өсөн махсус подвескалар сығара башлай. Таҡтаның (деканың) киңлеге лә 10 дюймға (25,4 см) етә. Һөҙөмтәлә скейтерға үҙе йөрөгән скейтҡа контролен арттырыу мөмкинлеге тыуа.
Етештереүселәр декаларҙы эшләгәндә быяла сүс һәм алюминий кеүек яңы материалдарҙы ла ҡулланып ҡарай, әммә декаларҙың күбеһе саған фанераһынан эшләнә. Скейтерҙар яңы трюктар уйлап таба башлай. Калифорнияның араларында Ту Page, Bruce Logan (инг.)баш. (инг.)баш., Bobby Piercy (инг.)баш. (инг.)баш., Kevin Reed (инг.)баш. (инг.)баш., һәм Z-Boys командаһы булған скейтерҙары 1976 йылғы ҡоролоҡ осоронда һыу тултырылмаған бассейндарҙа скейтбордтарҙа шыуа башлай. Улар — беренселәрҙән булып верт стилендә скейтбордта шыуыусылар.
Верт хәрәкәте һөҙөмтәһендә скейт-парктарҙың юғары яуаплылыҡ өсөн көрәше башлана, был үҙ сиратында парктарҙың ябылыуына килтерә. Быға яуап итеп, верт-скейтерҙер үҙҙәренең рампаларын төҙөй, ә фристайл-скейтерҙар флэтленд стилендә үҫеүен дауам итә. Шулай итеп, 1980-се йылдар башына скейтбордингтың популярлығы тағы кәмей.

# Скейтбординг
## Скейтбординг тарихы
### 1980-се йылдар

1976 йылда Алан Гелфандтың ҡулдар менән тотонмайынса һикереүҙе (аҙаҡ ул стиль ollie тип аталды) уйлап табыуы һәм Джордж Ортон менән Тони Альваның грэб-трюктарҙы үҫтереүе скейтерҙарға вертикаль рампаларҙа трюктар эшләү мөмкинлеген бирҙе. Ләкин скейтерҙарҙың күбеһенең ул ваҡытта рампаларҙа шөғөлләнә алмауы һәм үҙҙәренең рампаларының булмауы сәбәпле, стрит-стиль популярлашып китә. Impossible һәм kickflip кеүек күп кенә хәҙерге заман трюктарын уйлап тапҡан Родни Маллен стрит стиленең тәүге пионерҙарының береһе була.
80-се йылдар урталарынан стрит стиленә фристайлдың йоғонто яһауы һиҙелә башлай, әммә мороно тар һәм йомшаҡ ҙур тәгәрмәсле киң декалар верт стиле өсөн тәғәйенләнгән булып ҡала. Шуға ҡарамаҫтан 80-се йылдар аҙағында скейтбординг тиҙ үҫешә. Скейт-парктарҙың аҙ булыуы сәбәпле, скейтерҙар сауҙа нөктәләрендә шыуа башлай. Был, үҙ сиратында, йәмғиәттә скейтбординга ҡарата кире ҡараш, суд дәғүәләре тыуҙыра һәм йәмәғәт урындарында шыуыу тыйыла.

# Скейтбординг
## Скейтбординг тарихы
### 1990-се йылдар — хәҙерге ваҡыт

Хәҙерге ваҡытта күпселек скейтерҙар стрит стилендә шыуа, шуға күрә скейт үҙгәрештәр кисерҙе. Уның оҙонлоғо — 30 дюмдан (76,2 см) 32 дюймға тиклем (81,28 см), киңлеге — 7 дюмдан 8,6 дюймға тиклем. Әммә скейттар бер аҙ бәләкәйерәк йәки бер аҙ ҙурыраҡ булыуы ла ихтимал. Мәҫәлән, балалар өсөн киңлеге 6 дюймға тиң скейтбордтар сығарыла. Бынан тыш киңлеге 9 дюмға, хатта 9,5 дюмға тигеҙ булған круиз таҡталары ла етештерелә, әммә улар ғәҙәттәгесә «балыҡ» формаһында була. Был төр скейтбордтар пулала һәм рампаларҙа шыуғанда ҡулланыла, ләкин уларҙы стрит стилендә шыуғанда ҡулланған кешеләр ҙә осрай. Уларҙың тәгәрмәстәре бик ҡаты полиуретандан эшләнә (ҡатылығы яҡынса 99А), шул уҡ ваҡытта был тәгәрмәстәр ғәҙәттәгенән бәләкәйерәк була, шуға ла трюктар эшләү ҙә еңелләшә төшә. Скейтбордтың формаһы фристайл өсөн скейттар нигеҙендә формалаша һәм 1990-сы йылдар уртаһында стандарт булараҡ ҡабул ителә. Әлбиттә, башҡа формаларҙағы скейтбордтар бар, ҡағиҙә булараҡ, улар коллекция өсөн эшләнгән һәм шыуыу өсөн ҡулланылмай.

# Скейтбординг
## Скейтбординг тарихы
### 2020 — олимпия спорт төрө

2017 йылда Халыҡ-ара Олимпия комитеты скейтбордингты 2020 йылда Токиола үтәсәк йәйге Олимпия уйыны программаһына индерәсәк.

# Скейтбординг
## Скейтборд төрҙәре һәм ҡоролошо
### Дека

Скейтборд таҡтаһы дека тип атала. Уның бөгөлөп торған ике осо ноуз тип атала (ингл. nose) һәм тэйл (ингл. tail) — алды һәм арты. Cаған ағасының бер нисә нәҙек кенә ҡатламы пресс аҫтында йәбештерелеп дека эшләнә, ул йыш ҡына 7 ҡатлы, һирәк кенә 9, тағы ла һирәгерәк 6 ҡатлы була. Ҡайһы бер декаға аҫтан өҫтәп пластик ҡатлам (слик) йәбештерелә, был иһә баҫҡыс яңдауҙары буйлап еңел шыуыуҙы тәьмин итә. Етештереүселәр елем сифатына ныҡ иғтибар бүлә. Деканың уртаса оҙонлоғо — 80 сантиметр, киңлеге 19-21 сантиметр тирәһе. Тар таҡтала трюктарҙы (флиптарҙы) башҡарыу еңелерәк. Әммә киң таҡта менән трюктан һуң ергә төшөү еңел. Дека ситтәренең бөгөлөүе конкейв (ингл. concaveconcave) тип атала, флиптарҙы еңелерәк үтәү өсөн шулай эшләнә. Һәр таҡтаның үҙ үҙенсәлектәре була. Real, Zero, Toy Machine, Santa Cruz, Creature, Flip, Element, Baker, Plan B, Almost — скейтбордтарҙы етештереүсе иң популяр фирмалар.

# Скейтбординг
## Скейтборд төрҙәре һәм ҡоролошо
### Гриптэйп

Декаға тире — гриптэйп (ингл. griptapegriptape) йәбештерелә. Был — үҙенән-үҙе йәбешә торған ябай наждак ҡағыҙы. Ул кеданы таҡтала тоторға ярҙам итә. Jessup Griptape, Grizzly, M.O. B, Shake Junt, Mouse, Diamond, Lucky, Black Magi —гриптэйпты етештереүсе иң популяр фирмалар.

# Скейтбординг
## Скейтборд төрҙәре һәм ҡоролошо
### Подвескалар

Аҫтан декаға подвескалар беркетелә — трак (ингл. truckstrucks). Скейтбордтың подвескаларына тәгәрмәстәр кейҙерелә. Подвескалар төрлө ауырлыҡта һәм төрлө ныҡлыҡта була. Уларҙы Krux, Independent, Thunder, Tensor фирмалары етештерә.

# Скейтбординг
## Скейтборд төрҙәре һәм ҡоролошо
### Тәгәрмәстәр

Улар диаметрҙары һәм ҡатылыҡтары менән бер-береһенән айырыла. Диаметры 62-99 мм булған тәгәрмәстәрҙә асфальттағы ярыҡтар, ҙур булмаған таштар аша ла үтергә була. Тәгәрмәстәрҙең ҡаты булғаны яҡшы, сөнки йомшаҡ тәгәрмәстәр юғары тиҙлектә шыуыуға ҡамасаулай. Ә шулай ҙа йомшаҡ тәгәрмәстәр урамда, паркта шыуыу, ә ҡатылары рампала һәм махсус тәғәйенләнгән майҙансыҡтарҙа шыуыу өсөн тап килә. Иң популяр брэнд: OJ Wheels, Ricta, Flip.

# Скейтбординг
## Скейтборд төрҙәре һәм ҡоролошо
### Подшипниктар

Тәгәрмәстең ике яғынан подшипниктар беркетелә. Скейтбордингта АВЕС подшипниктары ҡулланыла. Юғары сифатлы подшипниктар этенеп киткәндән һуң хәрәкәт инерцияһын оҙағыраҡ һаҡлай, шулай уҡ тиҙлек йыйыуҙы ла еңеләйтә.

# Скейтбординг
## Торош

Торош (ингл. stance — торош, урын) — трюктар үтәй торған торош. Төп торош һул/уң яҡ менән алға күсеүҙең һәм шыртлатып һикергәндә артҡа ҡуйылған аяҡты ҡулланыуҙың шәхси уңайлылығына бәйле.
Төп тороштар:
* goofy (ингл. жарг. — бәйләнешһеҙ, аңра) — был торошта һул аяҡ артҡа ҡуйыла (этәргес).
* regular (ингл. — ғәҙәти, нормаль) — был торошта уң аяҡ артҡа ҡуйыла (этәргес).
* монго — был торошта алға ҡуйылған аяҡ этәргес ролен үтәй, артҡа ҡуйылғаны шыртлатыу өсөн кәрәк була.
* switch (ингл. — киреһенсә, йүнәлеште үҙгәртеү мәғәнәһендә) — был торошта алға ҡуйылған һәм этәргес аяҡ үҙ-ара урындарын алмаштыра.
Трюк яһағанда ғына ҡулланыла:
* nollie stance — аяҡтың береһе скейтбордтың моронона ҡуйылып, шыртлатыусы ролен үтәгән торош.
* fakie — ғәҙәти торошта арҡа менән алға табан хәрәкәт итеү.

# Скейтбординг
## Трюктарҙың төрҙәре
### Ollie

Ollie — заманса скейтбординг мәктәбенең төп трюгы. Был трюкты эшләгәндә ҡул ярҙамынан башҡа таҡтаны һауаға күтәрергә кәрәк. Был трюкты эшләүҙең ни өсөн ауыр булыуын аңлау бик ҡыйын. Тик даими шөғөлләнеү генә үҙ һөҙөмтәләрен бирә. Ваҡыт үтеү менән тотороҡлолоҡ һәм оҫталыҡ та килә.
Nollie — шундай уҡ һикереү, әммә төп тороштан алға табан һикереп башҡарыла.

# Скейтбординг
## Трюктарҙың төрҙәре
### Флип

Флип (ингл. flipflip — түңкәрелеш) — трюк, бер йәки бер нисә яҫылыҡта таҡта әйләнеп бара.

# Скейтбординг
## Трюктарҙың төрҙәре
### Грэб

Грэб (ингл. grabgrab — баҫып) — трюк төрө, скейтер скейтты ҡулдары менән тотоп алып башҡара.

# Скейтбординг
## Трюктарҙың төрҙәре
### Грайнд һәм Слайд

Слайд (ингл. slide) һәм грайнда (ингл. grind - размолоть) — трюк төрҙәре, скейтер ниндәй ҙә булһа предмет өҫтөнән шыуып бара. Грайндтар — подвескала, слайд — таҡтала шыуыу.

# Скейтбординг
## Трюктарҙың төрҙәре
### Мэнуал

Мэнуал (англ. manual) — скейтбордтың бер тәгәрмәсендә шыуыуға бәйле трюк.

# Скейтбординг
## Трюктарҙың төрҙәре
### Лип, стэлл, стэнд

Лип (ингл. lip), стэллы (ингл. stall), стэнды (ингл. stand) — трюк төрҙәре, скейтерҙың рампалар, бордюрҙар, рэйлдар ҡырҙарында бер аяғы йәки ҡулдары/ҡулы менән таҡтала торған килеш шыуыуы.

# Скейтбординг
## Шыуыу стиле
### Флэтленд

Флэтленд (ингл. flatlandflatland; flat — тигеҙ, land — ер) — ҡаршылыҡтары булмаған, өҫтө тигеҙ яҫылыҡта (асфальт, гранит плитә кеүек) трюк яһау стиле.

# Скейтбординг
## Шыуыу стиле
### Стрит

Стрит (ингл. streetstreet) — был стилдә трюктар урамда яһала. Унда баҫҡыс, бордюр, кәрниз, таянғыстар кеүек ҡаршылыҡтар ҡулланыла.

# Скейтбординг
## Шыуыу стиле
### Фристайл

Фристайл (ингл. freestylefreestyle) — был стилдә трюктар тик яҫылыҡта ғына яһала. Ул 70-80-се йылдарҙа киң таралған була.

# Скейтбординг
## Шыуыу стиле
### Верт

Верт (ингл. vertvert, ингл. verticalvertical — вертикаль) — бөтә трюктар ҙа рампала үтәлгән стиль.

# Скейтбординг
## Шыуыу стиле
### Парк

Парк — трюктар махсус рәүештә төҙөлгән парктарҙа — рампаларҙа үтәлгән стиль. Скейт-паркта бордюр, баҫҡыс һәм башҡа ҡаршылыҡтар булыуы ихтимал.
Лайт
Лайт — (ингл. Light) — трюктар бик көсөргәнеш ҡулланмай яһалған стиль.

# Скейтбординг
## Музыка

Скейтбординг панк-роктың скейт-пан (ингл. Skate punkPunk Skate) тип аталған жанрын тыуҙыра.

# Скейтбординг
## Видеоуйындар

* MTV Sports: Skateboarding (1999)
* Thrasher: Skate and Destroy (1999)
* Tony Hawk’s Pro Skater (1999)
* Tony Hawk’s Pro Skater 2 (2000)
* Tony Hawk’s Pro Skater 3 (2001)
* Tony Hawk’s Pro Skater 4 (2002)
* Tony Hawk’s Underground (2003)
* Tony Hawk’s Underground 2 (2004)
* Tony Hawk’s Underground 2 Remix (2005)
* Tony Hawk’s American Wasteland (2005)
* Tony Hawk’s Project 8 (2006)
* Tony Hawk’s Downhill Jam (2006)
* Tony Hawk’s Proving Ground (2007)
* Skate (2007)
* Skate 2 (2009)
* Skate 3 (2010)
* Shaun White Skateboarding (2010)
* Tony Hawk’s Pro Skater HD (2012)
* OlliOlli (2014)
* OlliOlli2: Welcome to Olliwood (2015)
* Tony Hawk’s Pro Skater 5 (2015)