yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Дауытов

Дауытов — башҡорт һәм татар фамилияһы. Мәғәнәһә йәһ., ғәр., һөйөклө, үҙенә тартып тороусы тигәнде аңлата
* Дауытов Вилләр Йомағол улы (1933—2007), журналист, партия, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* Дауытов Зиҡәф Нәби улы (1935 т.) — нефтсе, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
* Дауытов Искәндәр Садиҡ улы (1923—1943) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған Советтар Союзы Геройы (1944).
* Дауытов Нур Әсғәт улы (1956 т.) — башҡорт композиторы.
* Дауытов Шаһиәхмәт Мөхәмәтдин улы (1894—1937) — дәүләт эшмәкәре.
* Дауытов Әнүәр Хәлил улы (1928 т.) — хәрби хеҙмәткәр, Корея һуғышында ҡатнашыусы.
# Кавказ

Кавказ, Ҡауҡаз йәки Ҡаукаҙ — Евразияла урынлашҡан географик регион, башлыса таулы ил. Көнсығыш Европа тигеҙлегенән көньяҡта Европа һәм Азия сиген алып тора: Рәсәй Федерацияһы, Грузия, Көньяҡ Осетия, Абхазия, Әзербайжан һәм Әрмәнстан территорияларын үҙенә ала. Көнбайыштан Ҡара диңгеҙ сикләһә, көнсығыштан Каспий диңгеҙе сикләй.
Төньяҡ сигендә Кумо-Маныч соҡоро, Азов диңгеҙе һәм Керчь боғаҙы урынлаша.
Көньяҡ сиге элекке СССР сигенән үтә (хәҙерге көньяҡ биләмәләре Грузия, Әрмәнстан һәм Азербайжан, Төркиә һәм Иран). Биш кавказ илдәре менән шулай уҡ Рәсәй Федерацияһының Төньяҡ Кавказ федераль өлкәһенең майҙанын алғанда 356482 км² тигеҙ.
Тарихи-географик һәм иҡтисади яҡтан, ғәҙәттәгесә Кавказды Төньяҡ Кавказ һәм Көньяҡ Кавказға бүләләр. Төньяҡ Кавказ үҙ эсенә Кавказдың бирьяғын, Оло Кавказдың төньяҡ битләүен алып, күбеһенсә йылға буйынса (көнсығыштағы — Самур йылғаһына тиклем), шулай уҡ көньяҡ-көнбайыш битләүе Баш Кавказ һыртының көньяҡ-көнбайыш төбәктәрен һәм, ғәҙәттәгесә, Кавказдың Ҡара диңгеҙ ярҙарын, Абхазияны алып тора.
Бөгөнгө сәйәси географиянан ҡарағанда (сәйәси-административ бүленеш), Кавказ территорияһы Рәсәй Федерацияһы — Төньяҡ Кавказ араһынан бүленеп , өлөшләтә Кавказ арьяғы буйынса Самур йылғаһынан, шулай уҡ Әзербайжан, Әрмәнстан һәм Грузия илдәре араһынан бүленеп китә. Шулай уҡ Төркиә лә үҙ көнсығыш төбәктәрен Кавказ төбәктәренә индерә.

# Кавказ
## Этимология

«Кавказ» исеме (һ. б.-греч. Καύκασος) беренсе тапҡыр боронғо грек авторҙарында осрай. Эсхилдың (VI—V быуаттан беҙҙең эраға тиклем "Прометей " һәм Геродоттың (беҙҙең эраға тиклем V быуат) эштәрендә тап була. Географ Страбон буйынса (Эратосфенға һылтанма менән (беҙҙең эраға тиклем III быуат)), урындағы халыҡ Кавказды Каспийтип атаған һәм Καύκασος исемен барлыҡҡа килеүен раҫлайΚαύκασος.
Καύκασος һүҙе ҡайҙан барлыҡҡа килгәне билдәһеҙ, шулай ҙа лингвистар ниндәй ҙә булһа этимология бирергә тырыша, әммә уларҙың күп саҡта үҙ-ара бәйләнештәре юҡ.
Др.-греч. Καύκασος Отто Шрадер һәм Альфонс Неринга буйынса готска. hauhs — «үрге», kaũkas — «ҡалҡыулыҡ», kaukarà — «бейеклек» рус. куча— «өйөр». Шуның менән бергә, совет лингвисы В. А. Никонов билдәләүенсә, Шрадер һәм Неринға этимологиялары раҫлана алмай. Шулай итеп, ниндәй һинд-европа теленән Καύκασος исеме килеп сыҡҡанын дөрөҫ әйтеп булмай.
Бөгөнгө сәйәси географиянан ҡарағанда (сәйәси-административ бүленеш), Кавказ территорияһы Рәсәй Федерацияһы — Төньяҡ Кавказ араһынан бүленеп, өлөшләтә Кавказ арьяғы буйынса Самур йылғаһынан, шулай уҡ Әзербайжан, Әрмәнстан һәм Грузия илдәре араһынан бүленеп китә. Шулай уҡ Төркиә лә үҙ көнсығыш төбәктәрен Кавказ төбәктәренә индерә.
# Эдома

Эдома — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Горький һыу һаклағысы һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 2677 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Эдома
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300212110000010453
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001045
* Бассейн коды — 08.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кесе Кеслома

Кесе Кеслома — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының уң ярына тамағынан 157 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Кесе Кеслома
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000212103000048791
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004879
* Бассейн коды — 03.03.00.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Диаблада

Диаблада, йәки Danza de Diablos (Иблистәр бейеү), - Андеан Альтипадола барлыҡҡа килгән традицион америка бейеүҙәре, үҙенең исемен бейеүселәр кейгән иблис битлектәре һәм костюмдары арҡаһында алған.

# Диаблада
## Тасуирламаһы

Башта диблада «иблис бейеүе» (исп. danza de diablos) тип аталған. Бейеү үҙе хәҙер элеккеһенә ҡарағанда күпкә ябай. Төрлө йолаларҙаң берләшеүе 1789 йылдан алып 1944 йылға тиклем һуҙыла, уның барышында «Диаблада» тип аталған «иблис статистарының» маскарад төркөмөнөң маскарад төрлө йола буйынса менән берләшеү процесы дауам итә, бының барышында төркөмгә формалашыуы «Диаблада» тип аталған «иблис статистарының» маскарад төркөмө барлыҡҡа килә
Хәҙер был алһыу панталондарҙа, йылан һәм аждаһалар сигелгән бәрхәт башлыҡтарҙа, мөгөҙҙәр менән көлкөлө һәм ҡурҡыныс битлектәрҙә, аҡайған күҙҙәр һәм һерәйеп сығып торған тештәре менән бейеүселәр-«иблестәрҙең» ҡала урамдары буйлап күп саҡрымлы парады. Парад 10 көн дауам итә. Бөтә урамдар буйлап хайуан булып кейенгәндәр йөрөй. Бөтә был инфераль аҡылһыҙлыҡ Архангел Михаилдың Люцифер һәм бер-береһенә һыу «бомбалары» ташлап «һыу алыштары» өҫтөнән театрлаштырылған еңеүе менән тамамлана

# Диаблада
## Барлыҡҡа килеүе

Бейеү яҡшылыҡ һәм яуызлыҡ көстәре ҡаршылыҡтарын сағылдыра һәм күп төрлө элементтарҙы- испан конкистадорҙары килтергән традицион католик үҙләштереүҙәрҙе һәм анд индеецтарының йолаларын берләштерә. Беренсе сиратта һүҙ, уру халҡының аллаһы Тива (уларҙың күлдәре һәм йылғалары һаҡсыһы), тауҙар аллаһы Туо-Супая хөрмәтенә льяма-льяма бейеүе, шулай уҡ Анчанға (мәмерйәләр һәм башҡа айырым торған ҡот осҡос иблистәргә арналған) аймара шишмә ритуалы кеүек дини ғөрөф-ғәҙәттәр тураһында бара, Боливияла христиан дине таралғандан һуң индий культы персонаждарының образы - Ер-әсә Пачами һәм «тауҙар хужаһы» Туо Супая - Изге Дева Мария һәм Иблис һынына әүерелә

# Диаблада
## Таралыуы

Был бейеүҙең сығышы оҡшашлығы арҡаһында Боливия, Чили һәм Перу тарихсылары һәм властары араһында бәхәс предметы, сөнки бейеү был дәүләттәрҙә ҙур фестивалдәрҙең мөһим өлөшө булып тора. Был бейеү Анд халҡы (Боливияның көнбайышында, Перуҙың көньяғында, Аргентина һәм Чилиҙың төньяғында), шулай уҡ Аргентинаның, АҠШ-тың һәм Австрияның боливия диаспораһында киң таралған. Башлыса диабладаны Оруро карнавалында (Боливия), Изге Канделярийҙарҙа (Перу), Аргентинаның төньяғында бәләкәй карнавалдарҙа һәм Чилиҙа Изге Тираналарҙа бейейҙәр. Бейеүҙең, Diablada pillarena тип аталған Эквадорға хас айырым стиле бар.
# Еңгәй ауыл биләмәһе

Еңгәй ауыл биләмәһе — Рәсәй Федерацияһы.Силәбе өлкәһе Ҡыҙыл районы муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Еңгәй ҡасабаһы.

# Еңгәй ауыл биләмәһе
## Тарихы

Ауыл биләмәһе сиктәре һәм статусы Силәбе өлкәһенең 2004 йылдың 17 сентябрендә ҡабул ителгән № 276-ЗО «Ҡыҙыл муниципаль районы статусы һәм уның составындағы ауыл биләмәләре тураһында» Закон менән билдәләнгән.

# Еңгәй ауыл биләмәһе
## Этимологияһы

Ҡасаба башҡорт телендә Еңгәй тип йөрөтөлгән йылға буйында урынлашҡан һәм атама ла ошо йылға исеменән бирелгән. Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Н. И. Шувалов үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә былай тип аңлата: "Зингейка, река, левый приток Урала, озеро, Чесменский район; поселок, Агаповский район; Зингейский, поселок, Кизильский район. В народе воспроизводится от казахского слова жинге (зинге), жингей — «сноха», «невестка». Возможно происхождение от тюркского мужского имени Зингерей, Зингей. Название могло относиться и к именованию казахского рода, обитавшего в долине реки.
Мәгәр Н. И. Шувалов атаған был төбәктәр тарихи башҡорт ерҙәренә ингән булған һәм атаманы башҡорттар биргән булыуы ла ихтимал. Еңгәй һүҙе башҡорт телендә — ағайҙың ҡатыны
# Греховая

Греховая — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Греховая
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000056558
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005655
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Шёнебек (Эльба)

Шёнебек (Эльба) (нем. Schönebeck (Elbe)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 33888 кеше йәшәй. Майҙаны — 58,37 км². Диңгеҙ кимәленән 51 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39218 һәм автомобиль коды — SLK.
# Ҡасаҡтар буйынса Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы баш комиссары идаралығы

Ҡасаҡтар буйынса Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы баш комиссары идаралығы, UNHCR — ҡасаҡтарға ярҙам иткән Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының ойошма.
Штаб-фатиры — Женева, Швейцария.
2005 йылдан Ҡасаҡтар буйынса Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы Юғары Комиссары вазифаһын эллеке Португалия премьер-министры Антониу Гутерреш башҡара.
50 йыл эшләү осоронда идаралыҡ 50 млн кешегә ярҙам итте.
1954 Ҡасаҡтар буйынса баш комиссары «Нансен миҙалын» (хәҙерге көндә — Нансен премияһы) ойоштора, ул ҡасаҡтар хоҡуғын яҡлау өсөн бирелә.
1954, 1981 йылдарҙа идаралыҡҡа Тыныслыҡ буйынса Нобель премияһы тапшырыла.

# Ҡасаҡтар буйынса Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы баш комиссары идаралығы
## Кадрҙар

UNHCR–ла 6300 кеше хеҙмәт итә.

# Ҡасаҡтар буйынса Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы баш комиссары идаралығы
## Кадрҙар
### Ҡасаҡтар буйынса баш комиссарҙар

* Филиппо Гранди, 2016 йылдан
* Антонио Гутерреш (Португалия), 2005—2015
* Рууд Любберс (Нидерланд) 2001—2005
* Садако Огата (Япония) 1990—2000
* Торвальд Столтенберг (Норвегия) ғинуар—ноябрь 1990
* Жан-Пьер Оке (Швейцария) 1986—1989
* Поул Хартлинг (Дания) 1978—1985
* Садруддин Ага-хан (Иран) 1965—1977
* Феликс Шнайдер (Швейцария) 1960—1965
* Август Линдт (Швейцария) 1956—1960
* Геррит ван Хёвен Гудхарт (Нидерланды) 1951—1956
Беренсе комиссар Фритьоф Нансен Милләттәр Лигаһы тарафынан 1922 йылда тәғәйенләнде.

# Ҡасаҡтар буйынса Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы баш комиссары идаралығы
## Кадрҙар
### Мөрхәмәтле ынтылыш вәкилдәре

* Барбара Хендрикс
* Анджелина Джоли
* Джорджо Армани
* Ричард Бартон
* Софи Лорен
* Освальдо Лапорт
# Атауллин Ринат Юмор улы

Атауллин Ринат Юмор улы (23 ғинуар 1959 йыл — 17 ғинуар 2022 йыл) — рәссам, 1991 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2010), Ким Әхмәтйәнов исемендәге премия лауреаты (1998).

# Атауллин Ринат Юмор улы
## Биографияһы

Ринат Юмор (Йомор) улы Атауллин 1959 йылдың 23 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Әбйәлил районы Ташбулат ауылында тыуған. Тамъян ҡәбиләһе бейе, башҡорт кенәзе һәм тарханы Шағәле Шаҡман вариҫы.
1981 йылда Магнитогорск педагогия институтын тамамлай.
1983—1994 йылдарҙа Әбйәлил районы Асҡар ауылы балалар сәнғәт мәктәбе уҡытыусыһы.
1997 йылдан алып үҙәк район китапханаһының рәссам-биҙәүсеһе.
2007 йылдан реклама һәм дизайн бүлеге мөдире.

# Атауллин Ринат Юмор улы
## Ижады

Ринат Атауллиндың эштәре башҡорт халҡы тарихына, тыуған ергә һәм кешенең рухи көсөнә арналған: «Еңеү тураһында хәбәр» (1998), «Ижап» (1999), «Аҡмулла» (2006), «Шанлы йылдар» (2010). «Бөйөк Шағәле Шаҡман» исемле картинаһында тантаналы мәлдең — башҡорт ырыуҙары башлыҡтарының Мәскәүгә ике яҡлы килешеү төҙөү өсөн барыуының бер күренеше сағылдырылған һәм легендар шәхестең, бабаһы Шағәле Шаҡмандың, тарихи образы тыуҙырылған. Тамъян ҡәбиләһе бейе Мәскәүҙә Василий Блаженный храмы эргәһендә ҡалҡыулыҡҡа баҫҡан да, Иван Грозныйға башҡорт ырыуҙарының мөрәжәғәт хатын уҡып тора. Ҡараштары көсөргәнешле, ирендәре ҡымтылған. Күрәһең, рус батшаһына баш эйеп барыуы бик ауыр уға. Төҫтәрҙең бай палитраһы сағыулығы Р. Атауллин картиналарына драматизм өҫтәй («Аят», 1990, «Атайым уйҙары», 1991; «Ата-бабалар ере», 1999; «Васыят», 2000; «Еңеү», 2010), эске динамикаһын еткерә («Шүрәле тауы», 1988; «Епшек көн», 1990; «Август», 2000). Әбйәлил районының билдәле кешеләренең портреттары, пейзаждар («Көҙ», 1985; «Тауҙарҙа ҡыш», 1984; «Март ҡояшы», 1985), тематик картиналар («Ишмөхәмәт сәсән Мырҙаҡаев — „Урал батыр“ эпосын тәүге һөйләүсе», 2001; «Салауаттың өҙөлгән йыры», 2004), Сибай музейындағы «Ҡыш. Бүреләрҙең төнгө һунары» (1996), Таһир Күсимов музейындағы «Күсем ауылы — Геройҙың тыуған төйәге» (1998) һәм «Днепр аша сығыу» (2000) диорамалары авторы. «Артыш» ижады берекмәһе ағзаһы (1995).
Рәссам 2022 йылдың 17 ғинуарында вафат булды.

# Атауллин Ринат Юмор улы
## Күргәҙмәләре

1983 йылдан алып күргәҙмәләрҙә ҡатнаша.
Шәхси күргәҙмәләре: Әбйәлил районы Асҡар (1990, 2004) һәм Күсем (1996) ауылдарында, Сибай (1997), Баймаҡ (1998), Өфө (2000) ҡалаларында.
Эштәре М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында (БДХМ), «Урал» галереяһында, РФ Мәҙәниәт министрлығы коллекцияларында, Рәсәй һәм сит ил шәхси йыйылмаларында һаҡлана.

# Атауллин Ринат Юмор улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2010);
* Ким Әхмәтйәнов исемендәге премия лауреаты.
# Вошкужвож

Вошкужвож — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лопья йылғаһының уң ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Вошкужвож
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100003314
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100331
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Белогорье ҡурсаулығы

Белого́рье — Рәсәй Федерацияһының Белгород өлкәһендә урынлашҡан дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы.

# Белогорье ҡурсаулығы
## Ҡурсаулыҡ төҙөлөү тарихы

1999 йылда 1920 йылдарҙан башлап эшләп килгән «Ворсклалағы урман» ҡурсаулығы нигеҙендә ойошторолған. 1951 йылда ул уҡытыу-тәжрибә урман хужалығы тип үҙгәртелә, әммә унда хужалыҡ эштәре үткәрелмәй һәм һаҡлау режимы эшләүен дауам итә. 1979 йылда «Ворсклалағы урман» тәбиғәт ҡурсаулығы статусын ала.
1995 йылда ҡурсаулыҡ «Белогорье» исемен йөрөтә.

# Белогорье ҡурсаулығы
## Дөйөм тасуирлама

Ҡурсаулыҡ — федераль әһәмиәттәге экологик, ғилми-тикшеренеү һәм экологик белем биреү учреждениеһы. Маҡсаты: тәбиғи процестарҙың һәм күренештәрҙең тәбиғи барышын, флора һәм фаунаның генетик фондын, үҫемлектәрҙең һәм хайуандарҙың айырым төрҙәрен һәм берләшмәләрен, Үҙәк Рәсәй ҡалҡыулығының типик һәм уникаль экологик системаларын һаҡлау һәм өйрәнеү.
Ҡурсаулыҡҡа түбәндәге бурыстар йөкмәтелә:
* Биологик төрлөлөктө һаҡлау һәм тәбиғәт комплекстарын һәм объекттарын, тәбиғәт биләмәләрен һаҡлау
* Ғилми тикшеренеүҙәр ойоштороу һәм алып барыу, шул иҫәптән «Тәбиғәт йылъяҙмаһын» алып барыу
* Тирә-яҡ мөхит мониторингын тормошҡа ашырыу
* Экологик белем биреү
* Иҡтисади һәм башҡа объекттарҙың урынлашыу схемалары һәм проекттарының дәүләт экологик экспертизаһында ҡатнашыу
* Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау өлкәһендә ғилми кадрҙар һәм белгестәр әҙерләүҙә ярҙам
Ҡурсаулыҡ алдына ҡуйылған бурыстарға ярашлы, уның структураһында ҡурсаулыҡ биләмәһен һаҡлау, ғилми, экологик белем биреү һәм төп эшмәкәрлекте тәьмин итеү бүлектәре бар.

# Белогорье ҡурсаулығы
## Флораһы һәм фаунаһы

Ҡурсаулыҡта һөтимәрҙәрҙең 62, ҡоштарҙың яҡынса 180 төрө, 16 төр ер-һыу хайуандары һәм һөйрәлеүселәр, бөжәктәрҙең 3000-дән ашыу төрө һәм үрмәксенең 300-ҙән ашыу төрө йәшәй. Уның территорияһында көпшәле үҫемлектәрҙең 370-кә яҡын төрө осрай. Балыҡтарҙың 15 төрө бар[[.
# Анос

Анос — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының һул ярына тамағынан 186 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Анос
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100006831
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100683
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Вандыш

Вандыш — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волошка йылғаһының уң ярына тамағынан 108 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 66 км.

# Вандыш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000001052
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000105
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# 2-Балахта

2-Балахта (Балахта) — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы/ Хакас Республикаһы/ Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Балахта (Первая Балахта) йылғаһының һул ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# 2-Балахта
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400112115200014753
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201475
* Бассейн коды — 13.01.04.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Кесе Холка

Кесе Холка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Холка йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 3 км.

# Кесе Холка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300512103000004385
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000438
* Бассейн коды — 03.02.03.005
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сәүәҙебаш ауыл Советы (Бүздәк районы)

Сәүәҙебаш ауыл Советы — Бүздәк районы составындағы 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы). Почта индексы — 452728. ОКАТО коды — 80217834000. Түреш ауыл Советы менән берләштерелә

# Сәүәҙебаш ауыл Советы (Бүздәк районы)
## Ауыл Советы составы

Сәүәҙебаш ауылы — административ үҙәк, Баҡса, Бейек, Түбәнге Сатра ауылдары.

# Сәүәҙебаш ауыл Советы (Бүздәк районы)
## Тарихы

Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә:
   Түреш ауылында административ үҙәк менән,«Түреш» атамаһын һаҡлап, Түреш һәм Сәүәҙебаш ауыл Советтарын берләштерергә.
   Сәүәҙебаш ауыл Советының Сәүәҙебаш, Баҡса, Бейек, Түбәнге Сатра ауылдарын Түреш ауыл Советы составына индерергә. Түреш ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
2008 йылда Благовар районы, Күҙәй ауыл Советы, Түреш ауыл Советы муниципаль берәмектәре менән сиктәш («Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы»).
# Талосса

Талосса Кореллеге - (ҡитға исеме) лағы дәүләт.
# Турынь-Я

Турынь-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Паль-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Турынь-Я
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300027568
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302756
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Вальдорф (Верра)

Вальдорф (Верра) (нем. Walldorf (Werra)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2187 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,16 км². Диңгеҙ кимәленән 290 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98639 һәм автомобиль коды — SM.