yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Сафиуллин Марс Ғәлим улы

Сафиуллин Марс Ғәлим улы (12 март 1952 йыл — 16 сентябрь 2019 йыл) — бейеүсе, юғары һәм махсус урта мәктәп уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1989).

# Сафиуллин Марс Ғәлим улы
## Биографияһы

Марс Ғәлим улы Сафиуллин 1952 йылдың 12 мартында Башҡорт АССР-ының Бишбүләк районы Ҡыңғыр-Мәнәүез ауылында тыуған.
1970 йылда Стәрлетамаҡ ҡалаһындағы Республика мәҙәни-ағартыу училищеһын (педагогтары К. С. Цыганков, В. А. Цыпляк) тамамлағас, Бишбүләк ауылындағы район мәҙәниәт йортона методист булып эшкә килә.
Бишбүләктә эшләү дәүерендә Өфөлә художество үҙешмәкәр конкурстарында ҡатнаша. 1973 йылда уны Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбленә эшкә саҡыралар.
1991 йылдан — Өфө «Нур» татар дәүләт театрының бейеү репетиторы, 1995 йылдан 1998 йылға тиклем — Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһында балет солисы булып эшләй.
Педагогик эшмәкәрлек алып бара: 1991—1995 йылдарҙа Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтында, әлеге ваҡытта Өфө сәнғәт училищеһында, хореография училищеһында һәм шулай уҡ Өфө сәнғәт институтында уҡыта.
Марс Ғәлим улы Сафиуллин 2019 йылдың 16 сентябрендә Өфө ҡалаһында вафат булды.

# Сафиуллин Марс Ғәлим улы
## Репертуары

Яңғыҙ бейеүҙәре: «Бүләк», «Гөлнәзирә», «Дуҫлыҡ», «Зарифа», «Һунарсы», «Перовский» һәм башҡалар.

# Сафиуллин Марс Ғәлим улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1989)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1983)
# Шакиров Сабир Шакир улы

Шакиров Сабир Шакир улы (21 май 1921 йыл — 5 март 1988 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, автоматсылар взводы командиры, һуңынан дивизия командиры генерал Беловтың адъютанты, гвардия капитаны. Ҡыҙыл Байраҡ, Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, I һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры.

# Шакиров Сабир Шакир улы
## Биографияһы

Сабир Шакиров 1921 йылдың 21 майында Асҡын районы Ҡашка ауылында күп балалы ғаиләлә донъяға килә. 1937—1939 йылдарҙа Дыуан ауыл хужалығы техникумында белем ала. 1939—1940 йылдарҙа халыҡ хужалығы иҫәбенең Асҡын районы бүлегендә участка инспекторы булып эшләй башлай. 1940 йылда Ҡариҙел районы Үрге Һөйән ауылында десятник булып эшләй.

# Шакиров Сабир Шакир улы
## Хәрби хеҙмәте

Сабир Шакиров 1940 йылда Эшсе Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына саҡырыла,1940—1942 йылдарҙа Хабаровск хәрби-пехота училищеһы курсанты була. 1942 йылда фронтҡа китә һәм 112-се Башҡорт атлы дивизияһында автоматсылар взводы командиры булып хәрби юлын башлай, шунан дивизия командиры адъютанты булып дауам итә. «Батырлыҡ һәм дан юлы» тигән иҫтәлектәр китабында генерал Белов былай тип яҙа:
* Дивизия частары менән идара итеүҙә минең адъютант гвардия өлкән лейтенанты Сабир Шакировтың ярҙамы ҙур булды. Кәүҙәгә ул ҙур түгел ине. Уның хәйләкәр ҡара күҙҙәре барыһын да күрә һәм хәтергә ала ине. Йыш ҡына теге йәки был бойороҡты шифрлап торорға ла ваҡыт булмаған саҡта, Шакиров уларҙы асыҡ текст менән бирә ине. Тик башҡорт телендә, сөнки һәр полк штабында башҡорт милләтенән булған офицер йәки радист бар ине. Был минең частарға биргән бойороҡтарҙың тиҙ үтәлеүенә булышлыҡ итте. Шул ук ваҡытта йәшеренлек тә һаҡланды. Сабир Шакиров миңә тәрҗемәсе булараҡ та ярҙам итте.
1942 йылдың 12 июнендә уң ҡулы яралана.

# Шакиров Сабир Шакир улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943)
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1943)
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1945)
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1945)
* «Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы
* «Берлинды алған өсөн» миҙалы
* «Германияны еңгән өсөн» миҙалы.

# Шакиров Сабир Шакир улы
## Ғаилә хәле

Тормош иптәше Фәһәмиә Саҙретдин ҡыҙы менән ике ҡыҙ һәм бер ул тәрбиәләйҙәр.

# Шакиров Сабир Шакир улы
## Һуғыштан һуңғы тормошо

* 1947 йылда — Ҡыйғы район Советы рәйесе урынбаҫары.
* 1947—1948 йылдарҙа Асҡын районы маслопром идарасыһы.
* 1948—1950 — Асҡын район Советы секретары, Тюйное Озеро леспромхозында директорҙың сәйәси эш буйынса урынбаҫары, шунда уҡ лесопункт начальнигы.
* 1950—1957 — Асҡын леспромхозы директоры.
* 1959—1964 — Мичурин, XXII партсъезд исемендәге колхоздар рәйесе.
* 1964—1975 йылдарҙа колхоз—ара төҙөлөш ойошмаһы рәйесе.
* 1975—1981 — Асҡын районы архитекторы.
* 1981—1984 — «Алға» колхозы рәйесенең төҙөлөш буйынса урынбаҫары.
* 1984 йылда хаҡлы ялға сыға.
1988 йылдың 5 мартында вафат була.
# Өфө губернаһы

Рәсәй империяһы губернаһы :
| Исеме | Өфө губернаһы |
| Үҙәге | Өфө |
| Ойошторолған | 1865 |
| Майҙаны | 122 005 км² |
| Халҡы | 2 567 000 |
Өфө губернаһы — XIX быуатта Рәсәй империяһының административ берәмеге (өлкәһе). Үҙәге — Өфө ҡалаһы.

# Өфө губернаһы
## Тарих

Өфө губернаһы 1865 йылда ойошторолған; бығаса уның майҙаны Ырымбур губернаһына ҡараған булған. 1865 йылдың майында ойошторолған Өфө губернығы составына хәҙерге Башҡортостан Республикаһының төп өлөшө ингән. Хәҙерге Башҡортостандың көнбайыш, төньяҡ һәм төньяҡ-көнсығыш сиктәре революцияға тиклемге административ-террирориаль бүленешкә тура килә тиерлек. Көньяк-көнсығыш Башҡортостан Ырымбур губернаһы эсенә урынлашҡан булған. Һәр губерна үҙ эсенә бер нисә өйәҙҙе алған. Өфө губернаһында Бөрө,Бәләбәй, Златоуст, Минзәлә, Өфө, Стәрлетамаҡ өйәҙҙәрен эсенә алған. Ырымбур губернаһына Ырымбур, Орск, Үрге Урал, Троицк, Силәбе өйәҙҙәре ингән.
Бер нисә ауылды берләштергән иң бәләкәй территориаль берәмек булып волость һаналған, уларҙың һаны даими артып торған. 1917 йылдың көҙөнә Өфө губернаһында бөтәһе 222 волость булған.

# Өфө губернаһы
## Халҡы

Өйәҙҙәр һаны — 6, ҡалалар һаны — 6, волостар һаны — 160. 1897 йыл. Ҡала кешеләре — 107 303 кеше, ауыл кешеләре — 2 089 339 кеше.
Милли составы :
| Өйәҙҙәре | Башҡорттар | Урыҫтар | Татарҙар | Мариҙар | Сыуаштар | Типтәрҙәрһәм Мещёра | Мордвалар | Удмурттар |
| Бөтәһе | 41,0 % | 38,0 % | 8,4 % | 3,7 % | 2,8 % | 2,8 % | 1,7 % | 1,0 % |
| Бәләбәй өйәҙе | 53,8 % | 20,4 % | 11,3 % | 1,7 % | 7,3 % | 2,2 % | 2,4 % | … |
| Бөрө өйәҙе | 52,7 % | 28,4 % | … | 13,3 % | … | … | … | 4,3 % |
| Златоуст өйәҙе | 27,7 % | 65,5 % | 1,1 % | … | … | 4,2 % | 1,2 % | … |
| Минзәлә өйәҙе | 32,4 % | 32,6 % | 28,2 % | … | … | 3,9 % | 1,2 % | … |
| Өфө өйәҙе | 30,7 % | 61,2 % | 1,2 % | 1,1 % | … | 2,7 % | 1,0 % | … |
| Стәрлетамаҡ өйәҙе | 35,4 % | 40,0 % | 6,2 % | … | 7,3 % | 4,9 % | 4,9 % | … |

# Өфө губернаһы
## Төбәктең боронғо тарихы

Тарихи Башҡортостан мәҡәләһен ҡара.

# Өфө губернаһы
## Административ бүленеш тарихы

Тәүҙә, 1708 йылда был төбәк Ҡазан губернаһына индерелә.
* 1719 йылда Ҡазан губернаһында Өфө профинцияһы булдырыла, уға Өфө, Бөрө һәм Минзәлә ҡалалары инә.
* 1744 йылда Ырымбур губернаһы ойошторолғас, Өфө провинцияһы уға индерелә.
* 1781 йылда Өфө наместниклығы булдырыла; ул Өфө һәм Ырымбур өлкәләренән торған була.
* 1796 йылда Өфө наместниклығына «Ырымбур губернаһы» тигән яңы исем бирелә.
* 1865 йылда Өфө губернаһы булдырыла; уға Өфө, Бәләбәй, Бөрө, Златоуст, Минзәлә һәм Стәрлетамаҡ өйәҙҙәре ингән була.
* 1866 йылда исеме «Өфө земствоһы» тип үҙгәртелә.
XX быуат башында губернаның майҙаны 122 005 км², халҡы 2567 мең тәшкил итә.

# Өфө губернаһы
## Административ бүленеше

| № | Өйәҙ | Өйәҙ ҡалаһы | Майҙан, кв. саҡрым | Халыҡ, кеше |
| 1 | Бәләбәй | Бәләбәй | 22 162 | 368 201 |
| 2 | Бөрө | Бирск | 24 614,8 | 428 761 |
| 3 | Златоуст | Златоуст | 18 455,7 | 129 194 |
| 4 | Минзәлә | Минзәлә | 11 640,6 | 391 868 |
| 5 | Стәрлетамаҡ | Стәрлетамаҡ | 18 692,2 | 331 949 |
| 6 | Өфө | Өфө | 17 184 | 375 718 |
# Муса (Салауат)

Муса (урыҫ. Мусино, урындағы диалк. Муҫа) — Башҡортостандың Салауат ҡалаһы биҫтәһе.
2010 йыл башына биҫтәлә газ үткәрелгән 456 шәхси йорт иҫәпләнә, уларҙа 1430 кеше йәшәй.
Һуңғы йылдарҙа йорттарҙың ҡайһы бер өлөштәрен үҙгәртеп ҡороуға бәйле биҫтә йылдам үҫешә, матурлана. Муса ауылында балалар баҡсаһы һәм Комсомол урамында 9-сы ябыҡ мәктәп, (2011 йылда 79 уҡыусы), «Башкирэнерго» асыҡ акционер йәмғиәтенең дауалау-һауыҡтырыу комплексы «Салауат» санаторий-профилакторийы, магазиндар бар.

# Муса (Салауат)
## Тарихы

Ҡасаба XIX быуатта Ағиҙелдең һул яҡ ярында барлыҡҡа килә. Ҡасаба Ағиҙел-Нөгөш буйҙарын төйәк иткән Тамьян ырыуының аҫаба башҡорттары ауылы урынында барлыҡҡа килә. V ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылда 42 ихата һәм 331 кеше йәшәгән.
Башҡортостанда 2001 йылдың июлендә Башҡортостан Республикаһының 2001 йылдың 25 июлендәге 235-з һанлы «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәрен билдәләү тураһындағы» Законы ҡабул ителә. Закон төбәктәге муниципаль берәмектәр биләмәләренең рәсми атамаһын, сиктәрен һәм составын билдәләй.
3-сө статьяның Салауат ҡалаһына ҡараған өлөшөндә биш муниципаль берәмек күрһәтелә:
1. Төньяҡ
2. Көньяҡ
3. Дала
4. Юлдаш
5. Муса
Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законы ҡабул ителгәс, юғарыла атап үтелгән Закон үҙ көсөнә юғалтты.
Хәҙерге ваҡытта ҡасаба биләмәһендәге участкалар әкренләп һатыла һәм улар урынына заманса коттедждар төҙөлә, ҡасабалағы ер юғары баһалана.
Ихата ҡасабаһы ҡушыла Ҡатлам-Еннатский ирҙәр монастыры (Николай игумен (Чернышов)). 2009 йылда ихата ҡушылдығы Табын икона Божий Әсә.

# Муса (Салауат)
## Урамдар

Ҡасабалағы 22 урамдарҙың күбеһенә исем 1936 йылда, бер өлөшөнә 1948 йылда бирелә. Ҡасабаның планы, башлыса, тура мөйөшлө.
Төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа табан үткән урамдар:
* Дуҫлыҡ урамы
* Тимер юл урамы
* Еңеү урамы
* Геология урамы
* Маяковский урамы
* Жуков урамы
* Кожедуб урамы

# Муса (Салауат)
## Транспорт

Автобустар — 1-се маршрут, маршрут таксиҙары.

# Муса (Салауат)
## Күперҙәр

Ҡасаба эргәһенән генә исемһеҙ йылға (Ағиҙелдең ҡушылдығы) аға, ул киң булып таша, һыу оҙаҡ ваҡыт китмәй торғанлыҡтан һаҙмат урындар хасил була. Йылға аша Таш күпер һалынған.

# Муса (Салауат)
## Кинотеатрҙар

Заря кинотеатры (2011 йылдың февраленән эшләмәй).
# Райнсдорф (Бургенланд)

Райнсдорф (Бургенланд) (нем. Reinsdorf) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 582 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,57 км². Диңгеҙ кимәленән 114 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6642 һәм автомобиль коды — BLK.
# Оло Нясьма

Оло Нясьма — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ляля йылғаһының уң ярына тамағынан 171 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 92 км.

# Оло Нясьма
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200010829
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201082
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Оло Ағараҡ

Оло Ағараҡ — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тап йылғаһының һул ярына тамағынан 163 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Оло Ағараҡ
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Есет йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Тура һәм Тавда йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502612111200004292
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200429
* Бассейн коды — 14.01.05.026
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Каменный Яр

Каменный Яр — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Гаврило йырынының һул ярына 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Каменный Яр
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Лиски ҡалаһынан Павловск ҡалаһына тиклем, Битюг йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010101012107000004333
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000433
* Бассейн коды — 05.01.01.010
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Худякова Лариса Петровна

Худякова Лариса Петровна (2 сентябрь 1946 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалим-физигы һәм химигы. Техник фәндәр докторы (2008). Профессор (2010). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2010).

# Худякова Лариса Петровна
## Биографияһы

Лариса Петровна Худякова 1946 йылдың 2 сентябрендә Башҡорт АССР-ы Дәүләкән районының Суйынсы МТС-ында тыуа.
1968 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.
1968—1975 йылдарҙа Өфө нефть институтының Яңы мәғлүмәт системалары өлкән лаборанты (1968), дөйөм һәм аналитик химия (1968—1972), нефть ятҡылыҡтарын эксплуатациялау (1972—1974) нефть һәм газ технологиялары (1974—1975) кафедраларында кесе ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.
1975 йылдан ВНИИСПТнефттә (1992 йылдан — «Энергоресурстарҙы транспортлау проблемаһы институты») эшләй: 1975—1982 йылдарҙа — өлкән инженер, 1982—2002 йылдарҙа — өлкән ғилми хеҙмәткәр.
2002 йылдан — химик һынау лабораторияһы начальнигы, бер үк ваҡытта 2010 йылдан — Энергоресурстарҙы транспортлау проблемаһы институты директорының фәнни эштәр буйынса урынбаҫары.
2008 йылда техник фәндәр докторы ғилми дәрәжәһенә диссертацияһын яҡлай.
2007—2016 йылдарҙа — БР Фәндәр академияһының Торба үткәргес транспорты гидравликаһы үҙәге директоры.
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2010).

# Худякова Лариса Петровна
## Фәнни эшмәкәрлеге

Лариса Худякованың фәнни эшмәкәрлеге нефть-газ эксплуатациялау ҡорамалдары һәм торбаларын ҡулланыухәүефһеҙлегенә агрессив мөхиттең йоғонтоһон тикшереүгә арнала. Худякова тарафынан торбаларҙың коррозияһын мониторинглау системаһын приборҙар һәм программалар менән тәьмин итеү регламенты, ҡорамалдарҙың туҙыуын баһалау, металды коррозиянан һаҡлау ысулы эшләнә. Эшләнмәләр Рәсәй федерацияһы, Башҡортостан республикаһы, Вьетнам предприятиеларына индерелә.
150-нән ашыу фәнни эш авторы.

# Худякова Лариса Петровна
## Маҡтаулы исемдәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2010).

# Худякова Лариса Петровна
## Наградалары

* Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендә дәүләт премия лауреаты (2005).
* И. М. Губкин исемендәге премия лауреаты (2009).

# Худякова Лариса Петровна
## Ғилми хеҙмәттәре

* Оценка безопасного срока эксплуатации конструктивных элементов трубопроводов. Уфа, 2005 (соавт.);
* Торможение развития повреждений в трубопроводах накладными элементами. Уфа, 2005 (соавт.);
* Торможение развития разрушений элементов нефтепроводов испытаниями. Уфа, 2005 (соавт.).
# Хүнәйнә һуғышы

Хүнәйнә һуғышы (ғәр. غزوة حُنين‎; рус. Битва при Хунейне) — 630 йылда Хүнәйнә үҙәнендә мосолмандар менән мәжүсиҙәр араһындағы һуғыш. Ул Мәккәнән әт-Таифҡа берған юлдарҙың береһендә була һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең еңеүе менән тамамлана. Хүнәйнә алышы Ҡөрьәндә телгә алынған ике йыһаттың береһе..

# Хүнәйнә һуғышы
## Тарихы

Мәккәнең яуланыуы Ғәрәп ярымутрауындағы мөшриктәр өсөн ауыр ҡайғы булған һәм улар мосолмандарға һөжүм итергә булған. Үҫеп килгән мосолман дәүләтенә ҡаршылыҡ күрһәтергә ҡарар иткән төрлө ҡәбиләләр араһында бала сағында Мөхәммәт тәрбиәләнгән Бәнү Сәғд ҡәбиләһе лә була. Дошмандың ниәттәре тураһында белеп ҡалған Мөхәммәт Пәйғәмбәр 12 000 кешенән торған ғәскәр тупларға һәм әт-Таиф йүнәлешендә сығыш яһарға бойора. Был хәл Мәккәне яулап алғандан һуң ике аҙна үткәс була.
Мәлик ибн Ауф барыһына ла ғаиләһен, мал-тыуарын алып килергә ҡушты. Уның фекеренсә, ғәскәре былай ҡасып китмәҫкә тейеш булған. Ҡәбиләһенең ҡарт юлбашсыһы Дурайд Мәлик ибн Ауфҡа ҡаршы сыға, әммә уны тыңламайҙар. Һәүәзиндәр тар тарлауыҡта боҫоп, мосолмандарҙы көтә башлаған.
Шаршамбы кис унынсы шәүүәлдә мосолман ғәскәре үҙәнгә килеп етә. Һәүәзиндәр көтмәгәндә мосолмандарға һөжүм итә һәм, урындың рельефын файҙаланып, таштар артына йәшенеп, уларға һөжүм яһай, һәм өҫтәренә таш ташлай. Мосолмандар араһында кәүгә башлана һәм улар ҡасып китә.
Алышҡа ҡалыусылар араһында байраҡсы Али ибн Әбү Талиб , Ғәббәс ибн Ғәбд әл-Моталлип, Фазал ибн Ғәббәс, Ғүсәмә һәм Әбү Суфыян ибн Харис була. Ғәббәс ибн Ғәбд әл-Моталлип сәхәбәләрҙе саҡырып оран һалғас, 140-лап кеше йыйыла.
Алыш ваҡытында Мөхәммәт Пәйғәмбәр ҡулына бер ус тупраҡ алып, дошмандар яғына һибә. Тупраҡ бөтә хауазиндарҙың күҙҙәренә тула һәм буталыш, ҡурҡыу тыуҙыра. Бының менән файҙаланып, мосолмандар уларҙы ҡыҫырыҡлай башлай һәм хауазиндарҙы, ғаиләләрен һәм малын ташлап, һуғыш яланын ташлап китергә мәжбүр итә.

# Хүнәйнә һуғышы
## Һуғыштан һуң

Яу яланынан ҡасып, хауазиндар мосолмандарға яҡынса 24 мең дөйә, 40 мең һарыҡ, 4 мең унций көмөш һәм 6 мең әсир, шулай уҡ күп һанлы эре мөгөҙлө мал ҡалдыра.
Һәүәзиндәр ике төркөмгә бүленә, береһе әт-Таиф ҡәлғәһенә, ә икенсеһе Әүтәс үҙәненә ҡаса. Әүтәс үҙәненә Әбү Әмир отряды сыға, ә Мөхәммәт Пәйғәмбәр әт-Таифҡа юллана һәм уны ҡамай. Әүтәс үҙәнендә хауазиндарҙы ҡыуып етеп, мосолмандар һәм хауазиндар алыш алдынан йола буйынса көслө яугирҙар алышын ойоштора. Мосолмандар яғында Әбү Әмир үҙе сыға, ул сиратлап ҡаһарманлығы менән билдәле 9 бер туғанды үлтерә. Һуңғы дошманды үлтергәндән һуң уға ике хауазин ташлана һәм уны үлтерә. Ғәскәрҙе Әбү Әмирҙең туғаны — Әбү Муса етәкләй һәм дошманды ҡыйрата.
Әсирҙәр араһында Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең һөттәш һеңлеһе лә була, уны шунда уҡ азат итәләр.
# Кохталка

Кохталка — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Меза йылғаһының уң ярына тамағынан 99 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Кохталка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кострома йылғаһы Исады һыу үлсәү посына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300112110000013110
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001311
* Бассейн коды — 08.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Рассоха Порсы

Рассоха Порсы — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Порса йылғаһының уң ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Рассоха Порсы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000003469
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000346
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Мөхәддис

Мөхәддис (ғәр. محدث‎; рус. мухаддис) — исламда — хәҙистәрҙе өйрәнеүсе ғалим, хәҙистәр тураһындағы фән һәм уларҙың методологияһы менән шөғөлләнә.

# Мөхәддис
## Эшмәкәрлеге

Мөхәддистәр Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең хәҙистәрен йыйған, уларҙы тапшырыусылар сылбырының дөрөҫлөгөн тикшергән һәм теге йәки был хәбәрҙең уларға нисек килеп етеүен асыҡлаған. Хәҙистәр тураһында тулыраҡ мәғлүмәтте асыҡлағас, мөхәддистар үҙҙәре уларҙы таратыусылар булған. Һәр мөхәддис бер үк ваҡытта рәүи ҙә була, әммә һәр рәүи мөхәддис булмаған.
Мөхәддистең туғандаш төшөнсәһе — «мөснид». Мөснидтәр — хәҙистәрҙең тапшырыусылары, улар рәүиҙәр сылбырын телгә ала, ләкин улар тураһында өҫтәмә мәғлүмәттәр белмәүе ихтимал. Мөхәддистар был өҫтәмә мәғлүмәттәрҙе белгән, һөҙөмтәлә уларҙың дәрәжәһе мөснидтәргә ҡарағанда юғарыраҡ булған. Йөҙ меңдән ашыу хәҙис текстарын, уларҙы тапшырыусылар сылбырын (иснәдтәр) яттан белгән мөхәддисте; шулай уҡ хәҙис тапшырыусыларҙың шәхси сифаттарына күрә хафиз тип атайҙар. Әгәр хафиз өс йөҙ меңдән ашыу хәҙис белә икән, уны «дәлил» тип атайҙар.

# Мөхәддис
## Билдәле мөхәддистәр

* Мөхәммәт әл-Бохари
* Мөслим ибн әл-Хажаж
* Әбү Бәкер әл-Байхаҡи
* Әхмәт ибн Хәнбәл
* Ибн Маджа
* Әбү Иса әт-Тирмизи
# Лёбершюц

Лёбершюц (нем. Loberschutz) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 139 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,07 км². Диңгеҙ кимәленән 165 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7751 һәм автомобиль коды — SHK.
# Сөйөндөк (Аҙнаҡай районы)

Сөйөндөк (Һөйөндөк; татар. Сөендек, рус. Суюндук) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҙнаҡай районы ауылы.

# Сөйөндөк (Аҙнаҡай районы)
## География

Ауыл Ыҡ йылғаһы буйында, Аҙнаҡай ҡалаһынан көнсығышҡа табан 35 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Сөйөндөк (Аҙнаҡай районы)
## Тарих

Ауылға юрмый ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. 1786 йылдан билдәле. Ауыл Юрмый улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл ? административ-территориаль улусы составына керә.
XX быуат башында ауылда 2 мәсет, 2 мәктәп, һыу тирмәне теркәлгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан Тымытыҡ районы, 1931 йылдан — Аҙнаҡай районы, 1935 йылдан — Тымытыҡ районы, 1958 йылдан — Аҙнаҡай районы, 1963 йылдан — Әлмәт районы, 1965 йылдан — йәнә Аҙнаҡай районы составында була.

# Сөйөндөк (Аҙнаҡай районы)
## Халҡы

1795 йылда ауылда 45 башҡорт, 30 типтәр, 10 яһаҡлы татар һәм 24 хеҙмәтсе татар; 1859 йылда — 73 ир затлы башҡорт, 91 ир затлы хәрби званиелы керҙәш һәм 62 ир затлы дәүләт крәҫтиәне иҫәпләнгән.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1795 | 1834 | 1865 | 1897 | 1910 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 |
| 109 | 116 | 445 | 948 | 1174 | 731 | 470 | 554 | 414 | 353 | 272 | 275 | 199 | 208 |
# Яр Богучарский

Яр Богучарский — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе, Ростов өлкәһе, Белгород өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Һул Богучарка йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Яр Богучарский
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Павловск ҡалаһынан Хопёр йылғаһы ҡушылғанға тиклем, Подгорная йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010101212107000004829
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000482
* Бассейн коды — 05.01.01.012
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Аҡъяр ауыл Советы (Хәйбулла районы)

Аҡъяр ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Аҡъяр ауылы.
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

# Аҡъяр ауыл Советы (Хәйбулла районы)
## Ауыл биләмәһе составы

* Аҡъяр (ауыл Советының административ үҙәге) — 6941 кеше,
* Садовый (ауыл) — 641 кеше,
* Степной (ауыл) — 756 кеше