yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ҡапҡаташ (арка)

Ҡапҡаташ — Башҡортостан Республикаһының Салауат районы Лаҡлы ауылынан көнсығышҡа табан 1,3 км алыҫлыҡта, Əй йылғаһы үҙəненең ҡаялы һул ярында, Ыласынташ төбəгендə урынлашҡан таш арка.
Был урында Әй йылғаһы Ҡапҡаташ ҡаяһы янында каньон барлыҡҡа килтерә. Таш арка вертикаль төшкән эзбизташ ҡатламдарынан ғибәрәт. Таш арка боронғо карст мәмерйәһе емерелеүҙән хасил булған.
Тау тоҡомдары иртә ташкүмер осоронда барлыҡҡа килгән һыуҙа иреүсән карбонат эзбизташтарынан тора. 2 метр ҡалынлыҡтағы эзбизтан ҡаяла 4 метр киңлектәге һәм 4.2 метр бейеклектәге емерелгән мәмерйә ауыҙы һаҡланып ҡалған.
Ҡыйғы районы менән сиктәш был урын Салауат районының уникаль тәбиғәт ҡомартҡаһы булып тора.
Тирә-яғындағы ландшафт башлыса ҡарағай һәм ҡайын ағастары үҫкән ҡатнаш урмандарҙан тора.
Үҫемлектәрҙең һирәк төрҙәре үҫә: Башҡортостандың Ҡыҙыл китабына индерелгән ҡыҙыл баҙыҡай, энә япраҡлы ҡәнәфер, аҡтамыр, төньяҡ шиверикияһы; Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабына индерелгән Гельма минуарцияһы, һеркә-баш үләндәрен осратырға мөмкин.
БАССР Министрҙар Советының 1965 йылдың 18 июлендәге ҡарарына ярашлы объектҡа урындағы әһәмиәтле тәбиғәт ҡомартҡыһы статусы бирелә. Һирәк осрай торған карст ҡатламдарынан торған таш арка категорияһына ҡарай.
# Үтәп Яратҡолов

Үтәп Яратҡолов (тыуыу һәм вафат булыу датаһы билдәһеҙ) — Емельян Пугачев етәкселегендәге 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, полковник.

# Үтәп Яратҡолов
## Биографияһы

Үтәп Яратҡолов хәҙерге Силәбе өлкәһе Арғаяш районының Яратҡол ауылында йәшәгән. Иҫәт провинцияһының Әйле улусы башҡорттарынан. Шул уҡ улустың сотнигы. 1772 йылда старшина Байғаҙы Ҡоҙамышев командаһында сотник булған.
1773 йылдың көҙөндә Иҫәт провинцияһы тарафынан үҙен батша тип иғлан иткән Пугачёв ғәскәренә ҡаршы башҡорттарҙы мобилизациялағанда Үрге Яйыҡ ҡәлғәһенә саҡырып алына һәм 469 кеше иҫәбендә Троицк батальоны командаһына индерелә (Ҡыҙыл ҡәлғәһе коменданты командир секунд-майор И. Демидов була). Әммә ул башҡа Иҫәт башҡорттары менән берлектә Е. И. Пугачёв яғына күсә. Ошо провинция территорияһында хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы бәрелештә ҡатнаша.
1774 йылдың май-июнь айҙарында Пугачев бойороғо буйынса Хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы ҡаҙаҡтар менән уртаҡ сығыш яһау планын эшләү һәм ҡораллы ярҙам тураһында һөйләшеүҙәр алып барыу өсөн башҡорттарҙың өс делегацияһы Урта йөҙ хакимы Әбләй-ханға ебәрелә. Икенсе делегацияны Үтәп Яратҡолов, Һөйәрғол Яманаев һәм Сағыр Иләймәнов тәшкил итә. Мөһимлеге һәм компетентлығы өсөн барлыҡ өс дипломатҡа ла Пугачёв полковник чинын бирә. Дипломатик миссияның һөҙөмтәләре билдәһеҙ. С.У. Таймасовтың раҫлауҙары буйынса, 1774 йылдың көҙөнә тиклем Үтәп Яратҡолов Пугачёв ғәскәрендә көрәшеп йөрөүен дауам итә. Һуңғараҡ үҙ ғәйебен танып, подполковник И. Л. Тимашевҡа бирелә. Яратҡол ауылы янында генерал-аншеф П.И. Паниндың поход канцелярияһы документтарында Үтәп Яратҡолов полковник тип билдәләнгән. Үтәп Яратҡоловтың артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
# Ай-Соим (Соим ҡушылдығы)

Ай-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Соим йылғаһының уң ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Ай-Соим (Соим ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200042419
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204241
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ваҡ мөншөгөр

Ваҡ мөншөгөр, күл буғаһы, һыу буғаһы, бупылдаҡ, ғомбой (рус. Малая выпь, лат. Ixobrychus minutus) - ҡауҙылар ғаиләһендәге иң ваҡ ҡош.

# Ваҡ мөншөгөр
## Ҡылыҡһырлама

Ҡарғанан бәләкәйерәк төн ҡошо. Ата ҡоштоң башы, һырты, ҡанаттары ялтыр ҡара, кәүҙәһенең ҡалған өлөшө ерән-һары. Түшендә ҡыҙғылт көрән һыҙыҡтар бар. Инә ҡошта ҡара төҫ урынына — ерәнһыу көрән. Ҙур мөншөгөрҙән төҫө һәм бәләкәйерәк булыуы менән айырыла.

# Ваҡ мөншөгөр
## Тауышы

Тауышы көслө генә: «ке-ке-ке-кек», яҙғы ата ҡош үкерә: «прумб», «бух» йәки «пумб».

# Ваҡ мөншөгөр
## Йәшәү рәүеше

Ваҡ тал, үлән һәм ҡамыш уратып алған күлдәрҙә, ҡылыларҙа йәшәй. Тәлмәрйендәр, һыу бөжәктәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ағас башында, ҡыуаҡлыҡта, йығылған ҡамыш өҫтөндә оялай. 4—8 бөртөк аҡ йомортҡаһы була.
# Мутница (Волманга ҡушылдығы)

Мутница — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волманга йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Мутница (Волманга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300312111100035263
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103526
* Бассейн коды — 10.01.03.003
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Оло Барчиха

Оло Барчиха — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға исемһеҙ күл Беспалово ауылы янында ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Оло Барчиха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200312115100010354
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115101035
* Бассейн коды — 13.01.02.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Гречко Андрей Антонович

Гречко Андрей Антонович (укр. Андрій Антонович Гречко, 4(17) октябрь 1903 йыл — 26 апрель 1976 йыл) — СССР-ҙың хәрби, дәүләт һәм партия эшмәкәре. 1967—1976 йылдарҙа СССР оборона министры. Советтар Союзы Маршалы (1955). Ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы (1958, 1973 ), Чехословакия Геройы (1969). КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1961—1976). КПСС Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзаһы (1973—1976).

# Гречко Андрей Антонович
## Бөйөк Ватан һуғышына тиклем

Андрей Антонович Гречко 1903 йылдың 4 (17) октябрендә Голодаевка слободаһында (хәҙер Ростов өлкәһе, Куйбышев районы, Куйбешево ауылы) ауыл тимерсеһе ғаиләһендә ун өсөнсө бала булып тыуа. Украин.
Ҡыҙыл Армияла 1919 йылдың декабренән, ирекмән. Граждандар һуғышында ҡатнаша. Көньяҡ һәм Кавказ фронттарында 1-се Атлы армияның 11-се кавалерия дивизияһында ҡыҙылармеец була. Көньяҡ фронтта генералдар А. И. Деникин, Н. П. Врангель ғәскәрҙәренә, көньяҡ фронтта, Н. И. Махно отрядына ҡаршы, сәйәси һәм енәйәти бандитлыҡҡа (шул иҫәптән «Маруся Черная» бандаһына ҡаршы, 1921 йыл) ҡаршы хәрәкәттәрҙә ҡатнаша.
1921 йылдың сентябренән 1922 йылдың июленә тиклем Таганрогта ЧОН айырым батальонында хеҙмәт итә, һуңынан уҡырға ебәрелә. ВЦИК исемендәге Ҡырым кавалерия курстарында уҡый, уны 1923 йылдың авгусында тамамлай. Шунда уҡ Төньяҡ-Кавказ хәрби округының Таганрог кавалерия мәктәбенә уҡырға ебәрелә, 1924 йылдың сентябрендә Төньяҡ-Кавказ милли тау кавалерия мәктәбенә (Краснодар) күсерелә. Уҡыу ваҡытында эскадрон старшинаһы була, 1925 йылда — Чечняла, 1926 йылда Дағстанда "бандформирование"ларға ҡаршы хәрби операцияларҙа ҡатнаша. 1926 йылда мәктәпте тамамлай. 1926 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
# Мисәш

Мисәш — Рәсәйҙә Силәбе өлкәһенең Сыбаркүл районындағы сөсө һыулы күл. Сыбаркүл ҡалаһынан 4 км алыҫлыҡта ята. Гидрологик тәбиғәт ҡомартҡыһы. Силәбе ҡалаһынан 85 км көнбайышта, Сыбаркүл ҡалаһынан 4 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге 328 м. Күлдең көньяҡ ярында бер үк исемле Мисәш ауылы һәм Мисәш тимер юл станцияһы урынлашҡан.

# Мисәш
## Туризм

Күлдә балыҡ күп. Яр буйында тороп та, кәмәнән дә балыҡ тотоп була.

# Мисәш
## Географияһы

Оҙонлоғо — 3 км, киңлеге — 2,2 км, яр һыҙаты буйлап оҙонлоғо — 8,78 км, иң тәрән урын — 4,5 м. Көнбайышҡ табан 2,5 километрҙа Оло Бәлеш күле урынлашҡан.

# Мисәш
## Географияһы
### Флораһы һәм фаунаһы

Обитают рыбы: Суртан, сабаҡ, алабуға, ҡарабалыҡ һәм эт балыҡ йәки этеш тереклек итә.

# Мисәш
## Гидроним

Мисәш гидронимы башҡорттарҙа таралған ир-ат исеме Мисәштән барлыҡҡа килгәндер тигән фараз йәшәй.
Һыуһаҡлағыстың үҙенсәлекле атамаһы уның мадьяр тамырына ишаралай. VII быуатта бында венгрҙар күсеп йөрөгән. Тап улар һыу объектына Мисәш тигән исем биреүе мөмкин. Сөнки фин-уғыр телендә күл «һаҙлама урын» тип тәржемә ителә. 1742 йылға тиклем был территорияла кеше аҙ йәшәгән.
XVIII быуаттың беренсе яртыһында алтын ятҡылыҡтары табылғандан һуң, бөтә нимә үҙгәрә. Халыҡтың тарҡау күсеп килеүе бермә-бер арта.
Айырым механизмдар, драгалар, ярҙамында тарҡау сәселгән алтын бөртөктәрен һоҫоп алып һыуҙа йыуыу ысулы менән алтын эшкәртеү эштәре Мисәш ҡасабаһының көнбайыш ситендә жные 1917 йылғы Революцияға тиклем дауам иткән.
# Үәрд

Үәрд (ғәр. ورد‎; күп."әүрәд"; рус. Вирд) — билдәле бер ваҡытта Ҡөрьән аяттарын уҡыу, шулай уҡ даими рәүештә Аллаһы Тәғәләнең күркәм исем сифаттарын зекер итеү. Суфый шәйехенең үҙ мөриттәренә дәрес итеп бирелгән доғалары ла үәрд тип атала.

# Үәрд
## Суфыйлыҡ

Суфый үәрдтәре көн һайын иртәнге (фәжер) һәм киске (мәғриб) намаҙҙан һуң башҡарыла. Мөрит үҙ теләге менән Аллаһы Тәғәләне даими зекер итеү йөкләмәһен йәки Ҡөрьән уҡыуҙың көндәлек бүлемен ала. Билдәле суфый белгесе Әбү Хәмит Әл-Ғазали үҙенең «Ихйә ғөлөм әд-дин» китабында үәрд башҡарыу тураһында яҙа
Суфый үәрдендә 3 һүҙ бар:
* әстәғәфируллаһ (тәүбә)
* Салауат (Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең фатихаһы)
* кәлимә [тәүхид]
Үәрд яһағанда мөрит ҡулын тубығына һалып, күҙен йомоп, башын эйеп ултырырға; ҡибла яғына боролорға; фәнә кимәленә еткән шәйех образын күҙ алдына килтерергә; үәрдтең мәғәнәһен аңлап уҡырға; үәрдте тауыш менән уҡырға; тыныс, ашыҡмайса һәм хатаһыҙ уҡырға; үәрдтән һуң ашамаҫҡа һәм эсмәҫкә тейеш.
# Ҡуҡрауыҡ (Һикәҙе ҡушылдығы)

Ҡуҡрауыҡ (рус. Кукраук, Кук-Караук) — Башҡортостандың Ишембай районындағы йылға. Маҡар ауыл советы биләмәһенә ҡарай. Һикәҙе йылғаһының һул яҡ ҡушылдығы. Оҙонлоғо — 12 км.
Элек йылға буйында Ҡуҡрауыҡ тигән утар булған. Йылға башланған ерҙә уны юл киҫеп үтә Р316, был юл Ҡуҡрауыҡтың яры буйлап уның тамағынаса бара.
Ҡуҡрауыҡ Ҡолғона ауылынан 6 км көнбайыштараҡ Оло Алатау тауы янынан башлана . Көнсығыштан көнбайышҡа табан «Ишембай заказнигы» аша ағып, Һикәҙегә уның тамағына 13 км алыҫлыҡта һул яҡтан барып ҡушыла. Ҡуҡрауыҡ тамағы Маҡар ауылынан Һикәҙе буйлап 7 км алыҫлыҡта ята. Ҡоро йылдарҙа йылға ер аҫтына китә.
Ҡуҡрауыҡ фран- фамен ҡатламына ҡараған ҡаяташтар араһынан аға. Ул тауҙарҙан түбәнгә бер нисә тармаҡҡа бүленеп, Ҡуҡрауыҡ шарлауығын хасил итеп ағып төшә. Һул яҡ тармағы Егән мәмерйәһе (Ҡуҡрауыҡ) эсендә аға.
Шарлауыҡ буйындағы таштарҙа һирәк осрай торған үҫемлектәр — сүл борсағының бер төрө(очиток гибридный, (лат. Sedum hybridum L., Aizopsis hybrida (L.) Grulich) ), төньяҡ вудсия абағаһы ( папоротник вудсия северная) күпләп үҫә.

# Ҡуҡрауыҡ (Һикәҙе ҡушылдығы)
## Ҡушылдыҡтары

(тамағынан км алыҫлыҡта)
* 3 км: Көнгөртуй (һул)
* 5 км: Япраҡҡушйылға (уң)
* 10 км: Ҡыҙыл (һул)

# Ҡуҡрауыҡ (Һикәҙе ҡушылдығы)
## Ландшафт

Тирә яғында һоро урман тупрағында саған, ҡайын, йүкә һәм йыла ҡатнаш урмандар үҫә.

# Ҡуҡрауыҡ (Һикәҙе ҡушылдығы)
## Топонимика

башҡ. Ҡуҡырауыҡ шаулап, күкрәп аҡҡан йылға, «грохочущая»
# Браменау

Браменау (нем. Brahmenau) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1008 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,88 км². Диңгеҙ кимәленән 220–290 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7554 һәм автомобиль коды — GRZ.
# Кесе Петрюг

Кесе Петрюг — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вохма йылғаһының һул ярына тамағынан 174 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Кесе Петрюг
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400112110000040960
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004096
* Бассейн коды — 08.01.04.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ширваншаһтар дәүләте

Ширваншаһтар (әзерб. Şirvanşahlar) — Әзербайжан тарихында дәүләт.

# Ширваншаһтар дәүләте
## Тарихы

Ширвандың ғәрәп наместниктары ширваншаһ титулын ала һәм Хәлифәлектән бойондороҡһоҙланырға тырышыу һөҙөмтәһендә 861 йылда үҙәге Шәмәхәла булған үҙ дәүләтен төҙөй. VII—X быуаттарҙа хәҙерге Әзербайжан территорияһы әленән-әле хазарҙар менән русиндар һөжүмдәренә дусар булып тора. XII быуатта Ширвандың баш ҡалаһы Баҡыға күсерелә, унда XV быуатта Ширваншаһтар һарайы төҙөлә. Ширваншаһтар дәүләте XVI быуатҡа тиклем йәшәй, шунан һуң Сәфәүиҙәр тарафынан йотола. Бөтә тарихы дауамында 3 ғәрәп ырыуы — Мәзйәдиҙәр, Кәсрәниҙәр һәм Дәрбәндиҙәр — хакимлыҡ итә. Ширваншаһтар фарсы мөхите уратыуында булғанлыҡтан фарсылаша.
# Зап. Альмеж

Зап. Альмеж — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Альмеж йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Зап. Альмеж
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000011337
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001133
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Полазна (йылға)

Полазна — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/729 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Полазна (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100009998
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100999
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Пача (йылға)

Пача — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2677/218 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Пача (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300412115200012339
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201233
* Бассейн коды — 13.01.03.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Словечна

Словечна (бел. Славечна, укр. Словечна) — Көнсығыш Европалағы йылға. Ике дәүләт — Украина һәм Беларусь биләмәләренән, тәүгеһенең Житомир, икенсеһенең — Гомель өлкәһе аша көньяҡ йүнәлештә аға. Припять йылғаһының уң ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 138 километр.
# Паральша

Паральша — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Киря йылғаһының һул ярына тамағынан 72 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Паральша
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500412110000038992
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003899
* Бассейн коды — 08.01.05.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кесе Кочмес

Кесе Кочмес — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кочмес йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 55 км.

# Кесе Кочмес
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000068613
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006861
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡара йыландар

?Ҡара йыландар :
Аспис ҡара йыланы (Vipera aspis) :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Суб-тип: | Умыртҡалылар |
| Класс: | Рептилиялар |
| Отряд: | Ҡаулылар |
| Подотряд: | Йыландар |
| Ғаилә: | Ҡара йыландар |
| Суб-ғаилә: | Ҡара йыландар |
| Ырыу: | Ҡара йыландар |
Латинса исеме :
Vipera Laurenti, 1768 :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 202180 NCBI 8703 |
Ҡара йыландар(лат. Vipera, рус. Гадюки) — йыландар отрядының ҡара йыландар ғаиләһенә ҡараған һөйрәлеүселәр заты.
25 төрө билдәле, Африкала һәм Евразияла таралған. Башҡортостанда 2 төрө бар.

# Ҡара йыландар
## Ҡылыҡһырлама

Кәүҙә оҙонлоғо 1 метрға тиклем, төҫө асыҡ һоронан алып ҡараға тиклем, арҡаһы кәкре һыҙыҡлы. Башы өсмөйөш йәки трапеция рәүешендә, өҫ яҡтан дөрөҫ булмаған формалағы ваҡ мөгөҙсә менән ҡапланған; ябай ҡара йыландың башында тәре рәүешендәге һүрәт бар. Күҙ ҡараһы вертикаль. Өҫкө яңағында 2 хәрәкәтсән көпшә һымаҡ ағыулы теш урынлашҡан.

# Ҡара йыландар
## Үрсеүе

Енси диморфизм хас: инә йыландар аталарына ҡарағанда эрерәк. Полигам. Енси яҡтан 3—5 йылда өлгөрә. Йомортҡа-тере бала тыуҙырыусы, көҙөн инә йылан 5‑тән алып 18‑гә тиклем бала тыуҙыра.

# Ҡара йыландар
## Туҡланыуы

15 йылға тиклем йәшәй. Эңерҙә һәм төндә әүҙем. Оло йыландар башлыса ваҡ кимереүселәр, тәлмәрйендәр, йәштәре бөжәктәр, лайлалы ҡусҡарҙар, селәүсендәр һ.б. менән туҡлана.

# Ҡара йыландар
## Йәшәйеше

Яңғыҙ йәки бәләкәй төркөмдәр (2—5 зат), һирәгерәк ҙур өйкөмдәр менән кимереүселәр, һуҡыр сысҡан өңдәрендә, ағас тамырҙары аҫтында, яр, ҡая ярыҡтарында ҡышлайҙар. Ябай ҡара йылан ҡуйы үләнле ҡатнаш урмандарҙа һәм уларҙың ситтәрендә, һыу ятҡылыҡтары ярҙарында тереклек итә, урман һәм урман-дала зоналарында таралған. Дала ҡара йыланы далала, һыубаҫар урмандарҙа, йырындарҙа, ташлы битләүҙәрҙә тереклек итә, дала һәм урман-дала зоналарында таралған.

# Ҡара йыландар
## Файҙаһы

Ҡара йылан экосистемаларҙа сысҡан һымаҡ кимереүселәрҙең, моллюскыларҙың, бөжәктәрҙең һанын көйләй. Ҡара йылан сағыуы кеше өсөн хәүефле. Ҡара йылан йылан ағыуына ҡаршы сывороткалар, башҡа дарыуҙар алыу маҡсатында аҫрайҙар..
# Центавр (йондоҙлоҡ)

Центавр (йондоҙлоҡ) (лат. Centaurus) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — Хадар, яҡтылығы 0,61 була. Майҙаны буйынса урыны — 9.
# Сухот-Юган

Сухот-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Павловская ҡылымығының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Сухот-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300029828
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302982
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Есенин бульварында Есенин һәйкәле

Есенин бульварында Есенин һәйкәле — Мәскәү Есенин бульварындағы скульптура композицияһы, СССР Художество Академияһы академигы В.Е. Цигаль эше. Һәйкәлде асыу шағирҙың тыуған көнөнә, 3 октябргә тап килтерелә.
Адресы: Мәскәү ҡалаһы, Есенин бульвары, 145/8-147.

# Есенин бульварында Есенин һәйкәле
## Тарихы

Рус шағиры Сергей Александрович Есенин һәйкәле (1895—1925) Мәскәүҙә 1972 йылдың 3 октябрендә асыла һәм бронза постаментта шағирҙың юлдан төшөп килгән ҡиәфәттәге бронза скульптураһынан ғибәрәт. Шағир билбау менән быуылған сатин күлдәктә, яҫы сәс өлтөгө, яурынында курткаһы менән һүрәтләнә. Шағир ҙур булмаған ҡалҡыулыҡтан-постаменттан түбәнгә төшөп килә. Һәйкәлдең авторҙары: скульптор, СССР-ҙың халыҡ рәссамы Владимир Ефимович Цигаль, архитекторҙар С.Е. Вахтангов һәм Ю.В. Юров.
1995 йылда беркетеүенең етерлек кимәлдә ныҡлы булмауы арҡаһында скульптура бер яҡҡа ҡырыная, ҡыҫҡа ваҡытта етешһеҙлеге бөтөрөлә.
Һәйкәлде асыу тантанаһында шағирҙың ҡыҙы Татьяна Александровна Есенина ҡатнаша. 1984 йылда Мәскәү ҡала советы башҡарма комитеты рәйесе В.Ф. Промыслов үҙенең «Мәскәү» китабында былай тип яҙа: «Сергей Есениндың бронза фигураһы бер кемде лә битараф ҡалдырмай. Йәш шағирҙың хислелеге, моңһоу уйсанлығы, һынының тәбиғилеге арбай. Есенин бульварының башында йәш ҡайындар һәм уҫаҡтар фонындағы һәйкәл беҙгә үҙенсәлекле һәм сағыу әҙәби әҫәр кеүек тойола».

# Есенин бульварында Есенин һәйкәле
## Техник мәғлүмәттәр

Һәйкәл һәм постамент бронзанан эшләнгән Тирә-яҡ территорияһында формаһыҙ плиткалар түшәлгән һәм С.Есенин шиғырҙарында йырланған ҡайындар ултыртылған.
# Туш-Вож-Юган

Туш-Вож-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының һул ярына тамағынан 347 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Туш-Вож-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300031517
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303151
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3