yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Марганец

| 25 | Марганец |
| Mn54,938 ||
| 3d⁵4s² ||
Ма́рганец — химик элементтарҙың периодик системаһында етенсе төркөмдөң өҫтәмә төркөмсә, дүртенсе периодындағы 25-се химик элемент. Mn (лат. Manganum) символы менән билдәләнә. Ер ҡабығында, алюминдан ҡалышып, иң таралған элемент. Марганецтын ябай матдәһе (CAS-номеры: 7439-96-5) — аҡ көмөш төҫлө, ҡаты, мурт металл.

# Марганец
## Ер ҡабығында таралыуы

Марганец ер ҡабығында таралыуы буйынса элементттар араһында 14-се урында тора. Тимерҙән һуң ер ҡабығында булған икенсе ауыр металл (ер ҡабығының 0,03 % атомдары).
Рәсәйҙә дефицит сеймал. Ятҡылыҡтар: «Усинское» (Кемерово өлкәһе), «Полуночное» (Свердловск өлкәһе), «Порожинское» (Красноярск крайы), «Южно-Хинганское» (Еврей автномиялы өлкәһе),, «Рогачёво-Тайнинская» площадь һәм «Северо-Тайнинское» поле (Архангельск өлкәһе).

# Марганец
## Ер ҡабығында таралыуы
### Марганец минералдары

* пиролюзит MnO₂•xH₂O, иң таралған минерал(составында 63,2 % марганец);
* манганит (бурая марганцевая руда) MnO(OH) (составында 62,5 % марганец);
* браунит 3Mn₂O₃•MnSiO₃ (69,5 % марганца);
* гаусманит (MnᴵᴵMn₂ᴵᴵᴵ)O₄;
* родохрозит (марганцевый шпат, малиновый шпат) MnCO₃ (47,8 % марганца);
* псиломелан mMnO • MnO₂ • nH₂O (45-60 % марганца);
* пурпурит Mn³⁺[PO₄], (36,65 % марганца).

# Марганец
## Алыу

* Алюминотермия ысул менән, восстанавливая оксид Mn₂O₃, образующийся при прокаливании пиролюзита:
       ${\mathsf {4MnO_{2}\rightarrow 2Mn_{2}O_{3}+O_{2}}}$
       ${\mathsf {Mn_{2}O_{3}+2Al\rightarrow 2Mn+Al_{2}O_{3}}}$
* электролиз.
# Сөләймәнов Ренарт Вафа улы

Сөләймәнов Ренарт Вафа улы (27 июль 1937 йыл) — спортсы, ғалим-физик-математик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре кандидаты (1966). Пистолеттан атыу буйынса СССР (1976—1991) һәм 2003 йылдан Рәсәй йыйылма командаһының өлкән тренеры. СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1968), СССР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1984), Мехиколағы Олимпия уйындарының бронза призеры (1968). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1994).

# Сөләймәнов Ренарт Вафа улы
## Биографияһы

Ренарт Вафа улы Сөләймәнов 1937 йылдың 27 июлендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған.
Өфөләге «Динамо» спорт клубы тәрбиәләнеүсеһе. Беренсе тренеры А. А. Мироненко
1966 — 1972 йылдарҙа Мәскәүҙең ЦСКА-һы өсөн сығыш яһай.
Спортсы карьераһын тамамлағандан һуң Халыҡ-ара атыу спорты союзы башҡарма комитеты ағзаһы була тора (1972—1978), унан һуң СССР йыйылма командаһы (1976—1991), аҙаҡ Рәсәй йыйылма командаһы тренеры булып эшләй.
1974 йылда Тун ҡалаһындағы (Швейцария) донъя чемпионатында, шулай уҡ 1976 йылда Монреалдағы Олимпия уйындарында техник делегат булараҡ сығыш яһай.
Ренарт Вафа улы фән һәм спортты уңышлы рәүештә бер үк ваҡытта алып бара. Шулай, 1960 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай, ә 1966 йылда диссертация яҡлай һәм физика-математика фәндәре кандидаты була, аҙаҡ — Башҡорт дәүләт университетының математик анализ кафедраһы доценты булып эшләй.
Шулай уҡ ул «Покоритесь, рекорды» китабын яҙған.

# Сөләймәнов Ренарт Вафа улы
## Спорт ҡаҙаныштары

* 1968 йылда Мехико Олимпиадаһында бронза миҙал.
* 1970 йыл — донъя чемпионы (бәләкәй калибрлы пистолеттан атыуҙа)
* 1962 йыл, 1966 йыл, 1970 йыл — донъя чемпионы (команда зачетында)
* 1966 йыл — донъя чемпионатының бронза призеры
* 1959 йыл, 1963 йыл, 1969 йыл — Европа чемпионы
* 1965 йыл — Европа чемпионатының бронза призеры
* 1958 йыл, 1961 йыл — 1965 йыл, 1967 йыл — 1969 йыл — СССР чемпионы
# Нацца

Нацца (нем. Nazza) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 590 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,71 км². Диңгеҙ кимәленән 250 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99826 һәм автомобиль коды — WAK.
# Хоттельштедт

Хоттельштедт (нем. ) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан .
# Л. һәм М. Ростроповичтар исемендәге Ырымбур дәүләт сәнғәт институты

Л. һәм М. Ростроповичтар исемендәге Ырымбур дәүләт сәнғәт институты — дәүләт бюджет юғары профессиональ белем биреү мәғариф учреждениеһы.

# Л. һәм М. Ростроповичтар исемендәге Ырымбур дәүләт сәнғәт институты
## Институт тарихы

Л. и М. Ростроповичтар исемендәге Ырымбур дәүләт сәнғәт институты музыка училищеһы (1927 йылда ойошторолған) базаһында 1997 йылдың апрель айында асыла. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында был уҡыу йортонда Леопольд Ростропович уҡыта, ошонда уҡ, уның класында, улы Мстислав уҡый. Артабан бөтә донъяға билдәле музыкант ошо уҡыу йортонда эшләй. 1993 йылдан алып йыл һайын Мстислав Леопольдович училищеға килеп йөрөй, бында ул оҫталыҡ дәрестәрен, ижади осрашыуҙар, шәфҡәтлек концерттарын үткәрә. Ырымбур сәнғәт институтында «Мстислав Ростропович играет, дирижирует, аккомпанирует» исемле компакт-дискыларҙың тулы коллекцияһы һаҡлана.
2003 йылдың 1 сентябрендә ул институтҡа итальян скрипка оҫтаһы Леонардо Рафаэлиано яһаған скрипка бүләк итә, әлеге скрипка 2003 йылда А. Страдивариның «Крейцер—1727 йыл» өлгөһө буйынса эшләнгән.
Институттың бөгөнгө көнө
Институт структураһына махсус музыка мәктәбе, музыка колледжы, институт үҙе һәм аспирантура инәләр. Ырымбур сәнғәт институты - рәсәйҙә иң йәш институттарҙың береһе. Уҡыу йортонда рәсәйҙә һәм донъя күләмендә билдәле академия һәм халыҡ хорҙары, халыҡ инструменттары оркестрыЮ камера, тынлы һәм симфоник оркестрҙар, инструменталь һәм вокал ансамблдәр эшләп килә. Институт базаһында Халыҡ-ара, Бөтә Рәсәй, өлкә, төбәк кимәлендәге төрлө конкурстар, йәш музыканттар фестивалдәре уҙғарыла. Атап әйткәндә, Рәсәй тынлы һәм һуҡма инструменттарҙа башҡарыусылар конкурсы, шулай уҡ юғары һәм урта профессиональ мәҙәниәт һәм сәнғәт уҡыу йорттары студенттары араһында «Көньяҡ Урал кубогы - Ырымбур мозаикаһы» исемле Халыҡ-ара халыҡ инструменттарында башҡарыусылар конкурсы (2005, 2010). «Ырымбур еренең йәш музыканттары» фестиваль-конкурсы 1979 йылдан алып үткәрелә. Аҙаҡҡы йылдарҙа йөҙҙән ашыу студент төрлө кимәлдәге конкурстар лауреаттары исемдәренә лайыҡ булды.
Студенттар өсөн ятаҡхана, ашхана бар. Сәнғәт институтының концерт залы акустика буйынса Рәсәйҙә иң яҡшыларҙан һанала.

# Л. һәм М. Ростроповичтар исемендәге Ырымбур дәүләт сәнғәт институты
## Факультеттар

— Музыка факультеты (1997 йылда асылған)
(махсус фортепиано кафедраһы; камера ансамбле һәм концертмейстерлыҡ әҙерлеге кафедраһы; ҡыллы, тынлы һәм һуҡма оркестр инструменттары кафедраһы; оркестр халыҡ инструменттары кафедраһы; хор дирижерлығы кафедраһы; вокал сәнғәте кафедраһы; фортепиано кафедраһы; музыка тарихы һәм теорияһы кафедраһы). — Гуманитар-мәҙәни факультет

# Л. һәм М. Ростроповичтар исемендәге Ырымбур дәүләт сәнғәт институты
## Фәнни эшмәкәрлеге

Университетта йыл һайын «Заманса сәнғәт белеменең актуаль проблемалары: традициялар һәм инновациялар» исемле Рәсәй фәнни-ғәмәли конференцияһы уҙғарыла.
# Телмәр институты

Телмәр институты (рус. Институт живого слова) — 1918—1924 йылдарҙа Петроградта эшләгән фәнни һәм белем биреү йорто.
Институтҡа театр белгесе һәм актер В. Н. Всеволодской-Гернгросс 1918 йылдың ноябрендә нигеҙ һала. Уҡыу йорто Халыҡ Мәғарифы комиссариаты ҡармағында була.
1918—1919 йылдарҙа институтта В. А. Луначарский, С. М. Бонди, Н. С. Гумилев, А. Ф. Кони, В. Э. Мейерхольд, Л. В. Щерба, М. Б. Эйхенбаум, М. Д. Эйхенгольц, Н. А. Энгельгардт, Л. П. Якубинский, К. Сюннерберг (1923—1924 йылдарҙа институт рәйесе) эшләй.
Институтының бурысы булып: 1) телмәр һәм уға бәйле дисциплиналар өлкәһенә ҡараған мәсьәләләрҙе фәнни-практик йәһәттән эшләү. 2) педагогика (дөйөм мәктәбе уҡытыусылары һәм телмәр сәнғәте уҡытыусылары өсөн), ижтимағи-сәйәси (ораторҙар, суд, рухи, сәйәси һ. б. сығыш яһаусылар) һәм нәфис (шағирҙар, яҙыусылар, сәсәндәр, актерҙар, йырсылар һ. б.) телмәр оҫталарын әҙерләү. 3) телмәр өлкәһендәге белемде таратыу һәм популярлаштырыу.
Өс — ғилми, уҡытыу һәм мәғрифәт — бүлек була. 1919 йылдар уртаһына уҡыу йортонда 800 студент иҫәпләнә. Төп эшмәкәрлек театр сәнғәтенә йүнәлтелә.
Институт уҡытыусылары ятаҡта йәшәү этикаһы һәм зауығы, матур телмәр, бәхәс теорияһы, телмәр сәнғәте, телмәр һәм фекерләү психологияһы һәм башҡалар буйынса лекциялар курсының махсус программаһын тәҡдим итә (1919 йылда «Записки Института Живого Слова» баҫылып сыға).
1923 йыл башында Брюсов инициативаһы буйынса институты Главпрофобр системаһынан сығарыла, был уны шәхси уҡыу йорто статусына тиклем төшөрә.
1924 йылдың яҙында властар Телмәр институты «Ленинградта былай ҙа күп булған башҡа тетар студияларын ҡабатлай» тип нигеҙләп, уҡыу йортон ябырға ҡарар итә. Институттың ораторлыҡ бүлеге базаһында Телмәр агитацияһы һәм техникаһы дәүләт курсы асыла.
# Йоһанн Крюгер

Йоһанн Крюгер, серболужи варианты — Ян Кригарь (нем. Johann Crüger, т.-луж. Jan Krygaŕ; 9 апрель 1598(15980409), Гросс Брезен — 23 февраль 1662, Берлин) — немец композиторы һәм музыка теоретигы, лютеран көндәлек тормошонда ҡулланылған бик күп көйҙәр һәм уларҙың хорлы аранжировкалар авторы.

# Йоһанн Крюгер
## Биографияһы һәм ижады

1622 йылда Берлиндағы Изге Николай сиркәүе канторы була. Өс гимн йыйынтығы сығара, уларҙың һәр береһендә «Herzliebster Jesu, was hast du verbrochen?» мелодияһы бар, уны И. С. Бах«Матфей буйынса ғазаптар» һәм «Яхъя буйынса ғазаптар». «Berliner Gesangbuch» йыйынтығы 1640 йылда, «Kirchenmelodien» йыйынтығы 1649 йылда сыға («Herzliebster Jesu» 4 тауыш һәм инструменталь оҙатыу өсөн тәҡдим ителә). Өсөнсө һәм иң популяр «Praxis pietatis melica» коллекцияһы, моғайын, 1635 йылда сыҡҡандыр. 1733 йылға был йыйынтыҡтың 43 баҫмаһы сыға. XX быуат башына Крюгерҙың 20-гә яҡын көйө, бигерәк тә «Nun danket alle Gott»популяр була.

# Йоһанн Крюгер
## Музыка теорияһы буйынса хеҙмәттәре

* Praecepta musicae practicae figuralis (Berlin, 1625)
* Kurtzer und verstendtlicher Unterricht, recht und leichtlich singen zu lernen (Berlin, 1625)
* Synopsis musica (Berlin, 1630; 2-се киңәйтелгән баҫмаһы 1654)
* Quaestiones musicae practicae <...> (Berlin, 1650)
* Musicae practicae praecepta brevia et exercitia pro tyronibus varia (Berlin, 1660)
# Маюшка (Паденьг ҡушылдығы)

Маюшка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Паденьга йылғаһының уң ярына тамағынан 81 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Маюшка (Паденьг ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000031957
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003195
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Бейеүсе таштурғай

?Бейеүсе таштурғай :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Класс: | Ҡоштар |
| Отряд: | Турғайҙар |
| Ғаилә: | Себен турғайҙары |
| Ырыу: | Таш турғайҙар |
| Төр: | Бейеүсе таштурғай |
Латинса исеме :
Oenanthe isabellina (Temminck, 1829) :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 561651 NCBI 358819 |
Бейеүсе таштурғай (лат. Oenanthe isabellina) — Cебен турғайҙары ғаиләһендәге ҡош.
# Түбәнге Серге районы

Түбәнге Серге районы (рус. Нижнесергинский район) — Свердловск өлкәһенең административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге. Көнбайыш идаралыҡ округына ҡарай.
Административ үҙәге — Түбәнге Серге.

# Түбәнге Серге районы
## География

Район Свердловск өлкәһенең көньяҡ-көнбайыш өлөшөдә урынлашҡан, көньяҡтан Силәбе өлкәһе менән сиктәш. Майҙаны — 3 689,80 км².

# Түбәнге Серге районы
## Тарих

1924 йылдың 27 февралендә Урал өлкәһенең Екатеринбург өлкәһе составында ойошторола.
1925 йылда Түбәнге Серге районынан Бисәрт районы бүленеп сығарыла, һуңыраҡ ул бөтөрөлә.
1934 йылдың 17 ғинуарында Урал өлкәһе бөтөрлгәс, район Свердловск өлкәһе составына керә.
1945 йылдың 2 ноябренән 1959 йылдың 9 мартына ҡәҙәр район составынан йәнә Бисерт районы бүленеп сығарыла.
1963 йылдың 1 февраленән 1965 йылдың 13 ғинуарына тиклем Түбәнге Серге өлкә ҡарамағындағы ҡала тип үҙгәртелә. Түбәнге Серге районы бөтөрөлә, уның төп өлөшө яңы ойошторолған Свердловск ауыл районына, ә ҡалғаны — Түбәнге Серге ҡала советына кертелә.
1966 йылда Түбәнге Серге ҡалаһы йәнә район әһәмиәтендәге ҡала тип үҙгәртелә.
1995 йылдың 29 октябрендә, төбәк референдумы һөҙөмтәләренә ярашлы, «Түбәнге Серге районы» муниципаль берәмеге ойошторола. Эргә-тирәләге тораҡ пункттар менән бергә айырым «Бисәрт ҡала округы»н барлыҡҡа килтергән, Бисәрт ҡала тибындағы ҡасабаһы район составына кермәй ҡала.
2004 йылдың 27 декабрендә, Свердловск өлкәһенең 228-ОЗ һанлы законына ярашлы, Түбәнге Серге муниципаль берәмегенә муниципаль район статусы бирелә.

# Түбәнге Серге районы
## Муниципаль-территориаль ҡоролош

Түбәнге Серге районында 5 ҡала һәм 1 ауыл биләмә составында 38 тораҡ пункт бар:

# Түбәнге Серге районы
## Муниципаль-территориаль ҡоролош
### Тораҡ пункттар

Тораҡ пункттың исеме төшөрмәһендә муниципаль ҡарамағанлығы күрһәтелгән
| Аҡбаш698 Араҡай413 Атиг↘3192 Бажуково5 Васькино456 Дружинино↘3741 Киселевка191 Кленовское1250 Ключевая1155 Контуган215 Контугановский42 Красноармеец717 Красный Партизан5 | Лазоревый170 Малиновый75 Михайловск↘9306 Михайловский Завод565 Накоряково357 Новая Ельня26 Отевка217 Өпәй2 Өфө-Шигер522 Первомайское595 Перепряжка (Аҡҡул)279 Половинка64 Рябиновка92 | Солдатка67 Сосновый Бор119 Старобухарово283 Талица163 Төлгәш465 Түбәнге Серге↘9552 Уразай21 Үрге Серге↘5840 Үрмәкәй827 Шарама146 Шәкүр827 Әтнәш6 |

# Түбәнге Серге районы
## Тәбиғи парктар

Түбәнге Серге районы территорияһында «Болан шишмәһе» (рус. «Оленьи Ручьи») тәбиғи паркы урынлашҡан.
# Бур-Хойла

Бур-Хойла — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тань-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 100 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.

# Бур-Хойла
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300031043
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303104
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Аманат (ислам)

Аманат (ғәр. امانات‎) — тоғролоҡ йәки намыҫ кешеләре, дөйөм мәғәнәлә: һаҡлауға ышандырылған, ышаныслылыҡ. Аллаһ ышанып тапшырған, кешеләргә һаҡларға ҡушҡан нәмә. Яуаплы һаҡлауға бирелгән матди булмаған ҡиммәттәрҙе лә (тел, мәҙәниәт, милләт), шулай уҡ матди ҡиммәттәрҙе лә (әйбер, күсемһеҙ милек) үҙ эсенә ала.

# Аманат (ислам)
## Аманат төрҙәре

Матди булмаған аманат миҫалы: милләт, этнос , мәҙәниәт, тел, милли булһынмы, ғаиләгә ҡағылышлымы традициялар, шәжәрә, генеалогик мәғлүмәт һ. б. Ғәҙәттә ғаиләлә, быуындан- быуынға, ата-әсәнән балаларға күсә.
Ҡайһы берҙә милли-мәҙәни ҡиммәттәр ғаилә мөхитенән ситтә лә тапшырыла ала.
Мәҫәлән: телде юғалтыу һөҙөмтәһендә кешеләр уны үҙ аллы, йә ошо телдә һөйләшкән кеше ярҙамында өйрәнә.
Матди аманаттың миҫалы: ниндәй ҙә булһа мираҫ, атайҙың фатиры, өләсәйҙең йорто, һаҡлауға тапшырылған әйберҙәр, берәй ергә киткән саҡта күршеләрҙең ҡарап торорға ҡалдрған фатиры һәм башҡалар. Берәй нәмәне үтәтеү, йә ҡағиҙә боҙоуға юл ҡуймау маҡсаты менән ҡулған алынған тотҡон (заложник) йәки ҡиммәтле нәмә лә аманат тип атала

# Аманат (ислам)
## Башҡорт халҡында

Башҡорт телендә аманат төшөнсәһен тәрән аңлау, яуаплы ҡарау быуындан-быуынға тапшырыла, «аманатҡа хыянат» тигән төшөнсә лә бар. Яҙыусы Гүзәл Ситдиҡованың «Күсле ил — көслө ил» тигән китабында был хаҡта бүлек тә бар. Шул бүлектән өҙөк: «Аманатҡа хыянат ҡылыу ҙур ғәйеп һанала.Ғаилә, бала ла беҙгә аманат итеп бирелә. Уларҙы һаҡлау, лайыҡлы йәшәтеү — аманат кеүек бурыс. Кемдер һөйләгән сер ҙә — аманат. Һөйләүсе сер икәнен әйтмәһә лә, бер һиңә генә ышанып һөйләүен беләһең икән — ул һүҙ ҙә аманат. Аманатҡа хыянат ҡылыусыны боронғолар „хаин“, йәғни, „хыянатсы“ тип атаған» .
# Южно-Сахалинск

Южно-Сахалинск (рус. Южно-Сахалинск) — Рәсәйҙә урынлашҡан ҡала, Сахалин өлкәһенең административ үҙәге.

# Южно-Сахалинск
## Географияһы

Сусуя йылғаһы ярында урынлашҡан.

# Южно-Сахалинск
## Мәғариф

* Сахалин дәүләт университеты
* Сахалин гуманитар-технология институты

# Южно-Сахалинск
## Климаты

Ҡала климаты :
| Күрһәткес | Ғин | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Йыл |
| Абсолют максимум, °C | 4,3 | 7,1 | 12,5 | 22,9 | 29,6 | 30,8 | 34,4 | 34,7 | 29,0 | 23,5 | 18,1 | 8,4 | 34,7 |
| Уртаса максимум, °C | −6,7 | −5,3 | −0,3 | 6,9 | 13,4 | 17,7 | 20,8 | 22,4 | 18,9 | 12,2 | 3,2 | −3,7 | 8,4 |
| Уртаса температура, °C | −12,2 | −11,6 | −5,6 | 1,7 | 6,9 | 11,7 | 15,5 | 17,3 | 13,2 | 6,5 | −1,6 | −8,6 | 2,8 |
| Уртаса минимум, °C | −17 | −17,3 | −10,7 | −2,4 | 2,5 | 7,5 | 12,0 | 13,6 | 8,5 | 1,8 | −5,4 | −13,1 | −1,7 |
| Абсолют минимум, °C | −36,2 | −34,8 | −30,5 | −25,2 | −6,2 | −2,1 | 1,3 | 3,6 | −4,2 | −11,8 | −25,7 | −33,5 | −36,2 |
| Яуым-төшөм нормаһы, мм | 43 | 41 | 43 | 46 | 64 | 61 | 88 | 111 | 109 | 86 | 73 | 50 | 815 |
| Сығанаҡ: pogoda.ru.net ||||||||||||||

# Южно-Сахалинск
## Транспорт

Южно-Сахалинск — илдең эре транспорт-логистик үҙәге.
# Ноябрьск (аэропорт)

Ноябрьск (IATA: NOJ, ICAO: USRO)— аэропорт,Рәсәйҙең Ямал-Ненец автономиялы округының шул уҡ исемдәге ҡалаһының аэропорты. Аэропорт ҡаланың үҙәк өлөшөнән 9 м көньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан, яҡынса 20 гектар майҙанды биләй. Аэропортта бер осоу-ултырыу һыҙаты һәм вертодром бар. Эксплуатант — милексеһе акционерҙар йәмғиәте һәм «Сорғот аэропорты».

# Ноябрьск (аэропорт)
## Аэропорттың техник характеристикаһы

Аэровокзал :
| Класс | III |
| Эш режимы | 08:00 — 18:00 (UTC+5) |
| Үткәреү һәләте | 250 кеше/сәғәт |
| Аэродром ||
| Класс | . |
| Лаборатория Класс ГСМ | II |
| ОУЮ күләме | 2506x42 м |
| ОУЮ классификация иҫәбе | PCN 53/R/A/X/T |
| Үткәреү һәләте ЭТП | 12 взл.-ҡасабаһы/сәғәт |
| Перрон | Палеолит 9 |
| Вертодром ||
| Күләме | 210x100 м |
| Перрон | Палеолит 10 |

# Ноябрьск (аэропорт)
## Ҡабул ителгән һауа суднолары

Ан-12, Ан-24, Ан-26, Ан-74, Ил-76, Ту-134, Ту-154, Шул-204/214, Як-40, Як-42, A320 Airbus, ATR-42, ATR-72, Boeing 737—400/500/800, Bombardier CRJ100, Bombardier CRJ200, 900 Dassault Falcon, 120 Embraer EMB, IV Gulfstream, Sukhoi Superjet 100 , бөтә төр вертолеттар.

# Ноябрьск (аэропорт)
## Авиакомпаниялар һәм йүнәлештәр

| Авиакомпанияһы | Тәғәйенләнеш пункттары |
| Air Azur | Чартер: Өфө |
| S7 Airlines | Новосибирск (Толмачево |
| Utair | Мәскәү (Внуково) |
| Белавиа | Чартер: Минск, Гомель |
| Авиа Газпром | Чартер: Белгород, Мәскәү (Внуково), Талакан |
| Ижавиа | Чартер: Ижевск. Пермь |
| КрасАвиа | Өфө |
| РусЛайн | Екатеринбург (Кольцово), Красноярск (Емельяново) |
| Урал авиалиниялары | Чартер: Мәскәү (Домодедово), Омск, Курумоч, Өфө |
| Аэро ЮВТ | Ҡазан. Пермь Чартер: Бөгөлмә |
| Ямал | Мәскәү (Домодедово), Салехард (тура рейстар), Салехард (аралыҡта ултыртыла. Надымҡалаһы), Төмән (Рощино) Миҙгелле: Санкт-Петербург (Пулково), Симферополь Чартер: Мәскәү (Домодедово), Курумоч , Һамар, Өфө |

# Ноябрьск (аэропорт)
## Эшмәкәрлек күрһәткестәре
### Пассажирҙар ағымы

Росавиация Мәғлүмәттәре :
| йыл | 2014 | 2015 | 2016 |
| мең пассажир | 230,1 | ↘215,4 | ↘201,6 |
| Сығанағы: |||||||||

# Ноябрьск (аэропорт)
## Эшмәкәрлек күрһәткестәре
### Пассажирҙар ағымы
#### Компания -эксплуатанттың күрһәткестәре

Йәйге миҙгелдә. :
| Йыл | 2011 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 |
| МЕң пассажир | 102,3 | ↗200,2 | ↘142,7 | ↘134,9 | ↘128,4 | ↗137,1 | ↘122,0 |
Ҡышҡы миҙгелдә :
| Йыл | 2013/2014 | 2014/2015 | 2015/2016 | 2016/2017 | 2017/2018 |
| Мең пассажир | 88 | ↘85,5 | ↘74,8 | ↘69,9 | ↗74,0 |
# Ворь-Ю (Кылтым-Ю ҡушылдығы)

Ворь-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кылтым-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Ворь-Ю (Кылтым-Ю ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000020092
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002009
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Өфө автобусы

Ҡалып:Автобусная система Өфө автобусы — Өфө ҡалаһында автобус системаһы.

# Өфө автобусы
## Тарихы

1923 йылда БашЦИК-тың «Башҡорт Республикаһында авторанспортты көсәйтеү» тураһында ҡарар ҡабул итә. 1924 йылдың июнендә Өфөлә беренсе тапҡыр «Үҙәк — Тимер юл вокзалы — Сафрон пристаны» маршруты буйынса автобус бәйләнеше асылған. Линияла бер генә автобус йөрөгән була. 1926 йылдан был маршруn буйынса хәрәкәт регуляр булып китә. Беренсе пассажир машиналары йыһазландырылған йөк машиналарҙан торған.
1929 йылда Өфөнән Бөрөгә һәм Стәрлетамаҡҡа ҡала-ара маршруттары асыла.
Бөйөк Ватан һуғышының башында бөтә автотранспорт тиерлек фронтҡа хәрби эшелондары менән оҙатыла.
1946 йылда Өфө пассажир автотранспорт предприятиеһы ойошторола. 1948 йылда ҡала-ара пассажир маршруттары ҡабаттан яңыртыла. 1955 йылда Башҡорт автотранспорт тресы ойошторола.
2006 йылда Башҡортостан Республикаһының «Башавтотранс» дәүләт унитар предприятиеһы 51 автобус маршрутын хеҙмәтләндерә (көндәлек сығарыу планы — 470 автобус), дәүләт ҡарамағында булмаған милек формалы 12 автопредприятиеһы һәм 1 шәхси эшҡыуар автопредприятиеһы — 86 коммерция маршруты (0,8 коэффициентлы 1400 автобус).

# Өфө автобусы
## Автотранспорт предприятиелары
### Өфөнөң 1-се ПАТП-ы (Пассажир автотранспорт предприятиеһы)

* 1-се адресы: Сәскәле (Цветочный) урамы, 1-се йорт
* 2-се адресы: Һупайлы урамы, 7-се йорт
Пассажирҙар файҙаланыуында 332 автобус

# Өфө автобусы
## Автотранспорт предприятиелары
### Өфөнөң 3-сө ПАТП-ы

* 1-се адресы: Оло гражданлыҡ урамы, 22-се йорт.
* 2-се адресы: Степан Злобин урамы, 31-се йорт.
Пассажирҙар файҙаланыуында 332 автобус иҫәптә тора.

# Өфө автобусы
## Йөрөү хаҡы

2016 йылдың 14 июненән:
* Ҡала буйлап юл йөрөү һәм багаж ташыу хаҡы ҡулаҡса менән 25 һум тәшкил итә (экспресс-маршруттарҙа — 30 һум).
* Ҡала буйлап юл йөрөү һәм багаж ташыу хаҡы транспорт картаһы буйынса 20 һум тәшкил итә (экспресс-маршруттарҙа — 25 һум).
* Ҡала буйлап юл йөрөү һәм багаж ташыу хаҡы студент һәм уҡыҡсы картаһы буйынса15 һум тәшкил итә (1 календарь айына картаны 750 һумға тулыландырыу осрағында).
* Юл хаҡы өсөн аҡса кондукторға бирелә, кондуктор булмаған осраҡта водителгә (төшкән саҡта).