yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ғибәҙуллин Миңлетаһир Ғибәҙулла улы

Ғибәҙуллин Миңлетаһир Ғибәҙулла улы (башҡа мәғлүмәттәр буйынса Ғибәҙәтов Таһир Ғибәт улы; 29 декабрь 1898 йыл — 19 апрель 1982 йыл), әкиәтсе. Беренсе донъя, Граждандар һуғыштарында, Башҡорт милли хәрәкәтендә ҡатнашыусы. Сәйәси золом ҡорбаны.

# Ғибәҙуллин Миңлетаһир Ғибәҙулла улы
## Биографияһы

Миңлетаһир Ғибәҙулла улы Ғибәҙуллин 1898 йылдың 29 декабрендә Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Ҡыйғы районы) Абзай ауылында тыуған.
Троицк мәҙрәсәһендә белем алған. Төрки, ғәрәп, фарсы телдәрен яҡшы белгән.
Беренсе бөтә донъя һуғышында һәм Граждандар һуғышында ҡатнашҡан. Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәтенең әүҙем эшмәкәре.
1937 йылда ҡулға алына һәм репрессияға дусар ителә. 1947 йылға тиклем төрмәлә була. 1989 йылда аҡлана.

# Ғибәҙуллин Миңлетаһир Ғибәҙулла улы
## Ижады

Ғибәҙуллин Миңлетаһир Ғибәҙулла улы сәсән легенда хәтирә әкиәттәр һөйләүсе була.
1970 йылдарҙа Ә. М. Сөләймәнов М. Ғ. Ғәбиҙуллиндән 30-лап әҫәрен яҙып ала. «Башкорт халык ижады» томдарында баҫтыра.
# Эхталька

Эхталька — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тавда йылғаһының һул ярына тамағынан 409 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Эхталька
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200012892
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201289
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ишморатов Мансур Ғәйзулла улы

Ишморатов Мансур Ғәйзулла улы (1913 йыл Бөрйән районы Яңы Монасип ауылы - 1 февраль 1945 йыл, Германия, Зеяпотен ауылы) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, старшина, орудие командиры.

# Ишморатов Мансур Ғәйзулла улы
## Биографияһы

Ишморатов Мансур Ғәйзулла улы 1913 йылда Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Яңы Монасип ауылында тыуған. 1939-1940 йылдарҙағы Совет-фин һуғышында, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 46-сы истребитель-танкҡа ҡаршы артиллерия полкында орудие командиры булып хеҙмәт итә. 1945 йылдың 1 февралендә Көньяҡ Пруссияның Зеяпотен тигән ауылы янындағы бәрелештә һәләк була. Зеяпотен ауылында ерләнгән.

# Ишморатов Мансур Ғәйзулла улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

Ишморатов Мансур Ғәйзулла улы һуғыштағы батырлыҡтары өсөн II дәрәжә Ватан һуғышы ордены, «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән.
# Лаурер тукнерарияһы

Лаурер тукнерарияһы (Tuckneraria laureri) — пармелия һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған лишайниктар төрө.

# Лаурер тукнерарияһы
## Ботаник яҙма

Талломы япраҡ рәүешле, аныҡ булмаған формала, үҙәгендә яҡшы беркетелгән, ситтәре ирекле. Айырсаларының оҙонлоғо 1,5—5 см, киңлеге 5—10 мм, тәрән бүлкәтле. Талломының өҫкө йөҙө асыҡ һары йәки йәшкелт‑һары төҫтә, айырса ситтәре буйлап үҫешкән һарғылт‑аҡһыл төҫтәге соредиялар м‑н. Аҫҡы йөҙө асыҡ төҫтә, йыуан гиф ептәре (ризиндар) һәм псевдоцифеллалары (аҡһыл таптар, йәғни газ әйләнеше өсөн хеҙмәт иткән ҡабыҡ өҙөктәре) бар. Ҡыҙғылт‑көрән төҫтәге дискы булған, диаметры 6—7 мм еткән апотециялары һирәк барлыҡҡа килә.

# Лаурер тукнерарияһы
## Таралышы

Белорет районының («Көньяҡ Урал» ҡурсаулығы) таулы киң япраҡлы урмандарында ағас олондарында үҫә. Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.
# Волгодонскиҙың үҙәк китапханаһы

Волгодонск үҙәк китапханаһы — Ростов өлкәһенең Волгодонск ҡалаһындағы үҙәк китапхана. 1938 йылда асыла.
Адресы: Волгодонск ҡалаһы, Ленин урамы, 75 йорт.

# Волгодонскиҙың үҙәк китапханаһы
## Тарихы

1955 йылдың 10 ноябрендә Волгодонск ҡалаһында үҙәк китапхана ойошторола. Был ваҡытта Волгодонск (1956) ҡасаба ғына була. Беренсе китапхана Гидроҡоролмалар идаралығы бинаһында бәләкәй генә бүлмәлә урынлаша (хәҙер Волгодонск ҡала хакимиәте бинаһы). Китапхана асылғанда уның фондында меңдән кәмерәк китап була.
Китапхананың беренсе директоры — Любовь Микульчик. 1955 йыл аҙағына китапханаға 400 кеше яҙыла. 1957 йылда, «Юность» ҡала мәҙәниәт Һарайы төҙөлгәс, унда китапханаға бүлмә бирелә. Ике йылдан китапханала балалар бүлеге булдырыла.
1965 йылда китапханала 2300 дана китап иҫәпләнә, уҡыусылар һаны өс меңдән ашып китә. 1966 йылда ҡала китапханаһы Морская урамындағы икенсе бинаға күсә. Унда 50 урынлыҡ уҡыу залы була. Китапхана фондында нәфис әҙәбиәт, матбуғат баҫмалары, һүҙлектәр, энциклопедиялар була. Ошо уҡ йылда ҡала әҙәби берекмәһе китапханала әҙәби музей аса. Музейға нигеҙ һалыусы яҙыусы һәм әҙәбиәт белгесе Владимир Смиренский була. Музейҙа Волгодонск әҙәбиәтселәренең, шулай уҡ Ростов, Ленинград, Мәскәү яҙыусыларының материалдары бар.
1973 йылда үҙәк китапхана Ленин урамындағы 61-се йортҡа күсә. Әлеге ваҡытта был бинала ҡаланың балалар китапханаһы урынлашҡан. 80-се йылдарҙа китапханасылар булған китаптарҙы пропагандалау менән әүҙем шөғөлләнә башлай. Китапханасылар ятаҡтарҙа, предприятиеләрҙә презентациялар ойошторалар, мәғлүмәт көнө үткәрәләр, килгән яңы әҙәбиәт тураһында мәғлүмәт бирәләр.
Туҡһанынсы йылдарҙа, компьютерлаштырыу башланыу менән, үҙәк китапханала хоҡуҡ, иҡтисад, тыуған яҡты өйрәнеү, әҙәбиәт ғилеме һәм башҡа өлкәләр буйынса электрон мәғлүмәт базаһы булдырыла. Китапханала интернет селтәренә тоташтырылған компьютерҙар урынлаштырыла. Ҡалала үҙәкләштерелгән китапхана системаһы булдырыла.
2008 йылда үҙәк китапхана Ленин урамы, 75 адресы буйынса яңы, уның өсөн махсус төҙөлгән бинаға күсә. Хәҙерге ваҡытта Волгодонск ҡала китапханаһы фондында 633 мең дана тирәһе китап иҫәпләнә, шуларҙың 100 меңгә яҡыны үҙәк китапханала урынлашҡан.
Хәҙерге ваҡытта китапханала һөнәри оҫталыҡ конкурстары, «Йыл китапханасыһы — 2009», «Йыл проекты — 2010» һәм башҡа саралар ойошторола.
# Чернышевский урамы (Өфө)

Чернышевский урамы Өфө ҡалаһының Ленин һәм Киров райондары биләмәләрендә урынлашҡан. Нижегородкаға яҡын Петр Комлев урамынан башланып һәм Салауат Юлаев проспектына терәлеп, көнбайыштан көнсығышҡа ҡарай һуҙыла.

# Чернышевский урамы (Өфө)
## Тарихы

Урамдың тәүге исеме — Кузнецкий, сөнки уның аҙағында, Соҡалаҡҡа яҡыныраҡ, күп һанлы тимерлектәр урынлашҡан булған. 1860 йылдарҙа урамды борондан йәшәгән урындағы сауҙагәр Колмацкийҙар хөрмәтенә үҙгәртәләр, был сауҙагәрҙәрҙең Нижегородкала күн заводы һәм Каруанһарайҙа кибеттәре булған. Әммә 1898 йылда сауҙагәрҙәргә аталған был исем халыҡ араһында ризаһыҙлыҡ тыуҙыра, ҡала думаһындағы фекер алышыуҙар һөҙөмтәһенән һуң урам Уфимский тигән икенсе исем ала. 1920 йылдан ул яңынан яҙыусы Н. Г. Чернышевский хөрмәтенә үҙгәртелә.

# Чернышевский урамы (Өфө)
## Тарихи биналар һәм ҡоролмалар

* «Ғәлиә» мәҙрәсәһе, хәҙер — Рәсәй ислам университеты бинаһы
* С. Л. Сахаров йорто, элекке Өфө телеграфы бинаһы

# Чернышевский урамы (Өфө)
## Заманса ҡоролмалар

* Әрмән мәктәбе
* Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең иҫәпләү үҙәге менән математика институты
* Өфө дәүләт технология һәм дизайн колледжы
* Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис академияһы
* «Альфа» бизнес- үҙәге

# Чернышевский урамы (Өфө)
## Транспорт

Чернышевский урамы буйынса автобустар хәрәкәте булдырылған.

# Чернышевский урамы (Өфө)
## Иҫтәлекле урындар

* АРТ галереяһы — сауҙа-күңел асыу комплексы
* Дзержинский һәйкәле (Өфө)
# Киш (Шумер)

Киш (шум. KišKiš) — Боронғо Месопотамияла (Ираҡ) Бабилдан төньяҡ-көнсығышҡа 18 километрҙа урынлашҡан ҡала һәм дәүләт.
Киш ҡалаһы (хәҙ. Телль-Ухаймир) беҙҙең эраға тиклем IV мең йыллыҡта боронғо торамалар урынында нигеҙләнә. Киштың йәмәғәт илаһы Забаба була. Һуңғыраҡ осорҙа барлыҡҡа килгән Хурсанг-калама (һүҙмә-һүҙ «Илдең урманлы тауы») ҡалаһы ла Кишҡа ҡарай.
Беҙҙең эраға тиклем XXVIII быуатта Киш шумер ҡәбиләләренең 1-се берләшмәһенең үҙәге була. Башланғыс династия осоронда Кишта ярым легендар I Киш династияһы хакимлыҡ итә, әммә был династия «Батшалар исемлеге» буйынса ғына билдәле.
Тәүҙә I Киш династияһының хакимдар исемлеге Этана менән башлана. Һуңыраҡ Киш исемлеге башына (Этана алдынан) урындағы семит ҡәбиләләренең башлыҡтары һәм тотемдар өҫтәлә, был исемлектең, моғайын, «батшалар» исемлегенә ҡағылышы булмағандыр.
Беҙҙең эраға тиклем XXVII быуатҡаса Киш хакимдары Төньяҡ Ике йылға араһында иң ҡеүәтлеләре була.
Беҙҙең эраға тиклем яҡынса 3500 йылда бында боронғо шына яҙыу барлыҡҡа килә (Киш таҡтаташы).
Беҙҙең эраға тиклем XXVII быуатта Урук ҡалаһы менән алышта үҙенең хакимлығын юғалта.
Беҙҙең эраға тиклем XXIV быуатта Киш шумер батшаһы Лугальзагеси тарафынан емертелә, тиҙҙән аккад батшаһы Саргон тарафынан тергеҙелә. Артабан Киш үҙ аллы ҡала булараҡ әһәмиәтен юғалта, Бабилияның, Әһәмәниҙәр дәүләтенең, Парфия батшалығының һәм Сәсәниҙәр дәүләтенең эре провинциаль үҙәге булыуҙан үтмәй. Ҡаҙыныуҙар барышында (1912 һәм 1923—1932) ике бинанан торған һарай ҡалдыҡтары (беҙҙең эраға тиклем XXVIII—XXV быуаттар) табыла; был ике бинаның боронғорағы дүрт мөйөшлө планлы, манаралы ҡәлғә диуары менән уратылған, икенсеһе һуңыраҡ төҙөлгән һәм көнсығыш өлөшөндә үҙәге буйлап 4 колонналы тар залдан, көнбайышында парапетына колонналар ултыртылған галереянан тора. Башланғыс династия осороноң некрополе (беҙҙең эраға тиклем III мең йыллыҡтың 2-се сиреге) тикшерелгән. Аккад һәм унан һуңғы осорҙарға ҡараған биналар, шына яҙыулы документтар архивы асылған (беҙҙең эраға тиклем III—I мең йыллыҡтар).
Анри де Женуйак етәкселегендәге француз археологтары төркөмө Кишта беренсе ҡаҙыныуҙарҙы 1912 һәм 1914 йылдар араһында үткәрә. 1923—1933 йылдарҙа унда Стивен Лэнгдон етәкселегендәге инглиз-американ төркөмө лә эшләй (Oxford-Field Museum Expedition — Оксфорд музейы экспедицияһы).
# Аликин

Аликин — урыҫ ир-ат фамилияһы.
Аликина — урыҫ ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

# Аликин
## Билдәле йөрөтөүселәр

* Аликин Владимир Александрович — инженер, «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры, Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
* Аликин Степан Иванович — инженер-нефтсе.
# Янкалма-Пата-Я

Янкалма-Пата-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Пата-Сос йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Янкалма-Пата-Я
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300025052
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302505
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Башҡорттарҙың хәрби тарихы (энциклопедия)

«Башҡорттарҙың хәрби тарихы» энциклопедияһы — башҡорттарҙың һәм Башҡортостан халыҡтарының хәрби тарихына бағышланған фәнни-популяр баҫма.

# Башҡорттарҙың хәрби тарихы (энциклопедия)
## Тасуирлама

Энциклопедияла XVII-XIX быуаттағы башҡорт ҡораллы формированиелары, 1812 йылғы Ватан һуғышы осоро, Граждандар һуғышы, Бөйөк Ватан һуғышы тураһында материалдар йыйылған. Шулай уҡ башҡорт хәрби формированиелары ҡатнашҡан хәрби операциялар, ҡораллы конфликттар һәм һуғыштар тураһында, башҡа хәрби формированиелар һәм частар составында хеҙмәт иткән башҡорттар тураһында материал тупланған. Башҡорттарҙың хәрби хеҙмәте, хәрби званиелар, титулдар һәм наградалар, Граждандар һуғышы һәм Бөйөк Ватан һуғышы осоро матбуғаты менән бәйле хәрби учреждениелар тараһында документтар тәҡдим ителә. Китап хәрби байраҡтар, маҡтау ҡағыҙҙары, хәрби кейем формалары һүрәтләнгән фотоматериалдар менән тасуирланған.
Китап ике өлештән тора. Китаптың беренсе өлөшө башҡорт хәрби тарихының Рәсәй дәүләте составына ингәнсе һәм унан һуң осорҙарҙы тасуирлай торҡан очерктарҙан тора.
Китаптың икенсе өлөшө алфавит тертибендә төҙөлгән очерктарҙан тора. Икенсе өлөштә: Советтар Союзы геройҙары һәм Дан орденының тулы кавалерҙары, Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары; крайҙа тыуып башҡорт частарында хеҙмәт итеүселәр, башҡорт милли хәрәкәтендә ҡатнашыусылар (Башҡорт хәрби шураһы, Башревком ағзалары, командирҙар һәм комиссарҙар, ҡораллы формированиеларҙың полк һәм дивизия муллалары, хәрби учреждениелар етәкселәре һәм башҡалар); Граждандар һуғышында ҡатнашыусылар, Аҡтар хәрәкәте эшмәкәрҙәре һәм ҡыҙылармеецтар, башҡорт дворяндарынан контон начальниктары, XVII-XVIII быуатта башҡорт ихтилалдарында, 1773-1775 йылдарҙығы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусылар, Ырымбур хәрби һәм генерал-нубернаторҙар; XVI быуаттың икенсе яртыһында — XX быуат башында Рәсәй һуғыштарында һәм хәрби походтарында ҡатнашыусылар; Изге Гергий, Изге Владимир, Изге Анна һәи Изге Станислав ордендары кавалерһары, шулай уҡ Георгий Тәреһе ордены билдәһе менән бүләклкнгәндәр.

# Башҡорттарҙың хәрби тарихы (энциклопедия)
## Наградалар

2014 йылдың октябрендә Мәғариф өлкәһендә инновацион технологиялар төбәк-ара үҙәге, А. И. Герцен исемендәге дәүләт универсаль өлкә фәнни китапханаһының Вятка дәүләт гуманитар университеты ойошторған Бөтә Рәсәй «Тарих; археология; этнография» конкурсында «этнография» номинацияһында «Гуманитар өлкәлә иң яҡшы фәнни китап тип танылды..

# Башҡорттарҙың хәрби тарихы (энциклопедия)
## Ғилми редакция коллегияһы

Баш мөхәррир — Ә. З. Әсфәндияров.
Редакторҙар — К. И. Әһлиуллина, И. Ғ. Аҡманов, Р. Ғ. Буканова һәм башҡалар.
Баҫманы «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы хәҙмәткәрҙәре әҙерләне.
Директор — У. Ғ. Сәйетов. Энциклопедия 2013 йылда баҫылды.
# Кесе Емец

Кесе Емец — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе,Омск өлкәһе,Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Емец йылғаһының уң ярына тамағынан 102 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Кесе Емец
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Ишим ҡушылған урынған Тобол йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишимдан Тоболға тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010400112115300012588
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301258
* Бассейн коды — 14.01.04.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Пакса-Юган

Пакса-Юган — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хар-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.

# Пакса-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300027209
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302720
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кера (Горьковское ҡушылдығы)

Кера — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Горький (зал. р. Кёшки) һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 4,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Кера (Горьковское ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы), Унжа йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300412110000013360
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001336
* Бассейн коды — 08.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Фестунгсбан

Фестунгсбан (нем. Festungsbahn нем. Festung — ҡәлғә, нем. Bahn — юл) — Зальцбург ҡалаһындағы фуникулёр. Ул ҡаланы Иҫке ҡәлғә тауы менән бәйләй һәм ул Австрияның эшләгән фуникулерҙарының иң боронғоһо булып тора. Уның үҙенсәлекле исеме Фестунг тауы исеменән килеп сыҡҡан.
Фуникулер 1892 йылда асыла. Башта ул һыу балласты ярҙамында эшләй; был механизм ярҙамы менән хәрәкәт 1959 йылдың 18 октябрендә туҡтатыла (ул ваҡыттар хөрмәтенә транспорттың түбәнге майҙансығында фонтан һәм механизмдар экспозицияһы һаҡлана). 1959—1960 йылдарҙа ҡыш дауамында фуникулер электрлаштырыла һәм 1960 йылдың 16 апрелендә электр тартыу көсө менән эшләй башлай. Киләһе модернизациялау 1972—1974 йылдың ҡышында һәм 1991—1992 йылдарҙа үткәрелә.
Хәҙерге фуникулер 1992 йылдың 11 апреленән алып үҙгәрешһеҙ эшләй. Элек ул SETG компанияһы тарафынан хеҙмәтләндерелә (нем. Salzburger Eisenbahn- und Tramwaygesellschaft), хәҙер — ҡала транспорты компанияһы Salzburg AG.
Хәҙерге фуникулер пассажирҙарҙы Хоэнзальцбург ҡәлғәһенә килтерә. Уның өлкәндәр өсөн хаҡы € 9,80 торған билеты бер үк ваҡытта ҡәлғә музейына билет булып тора.
* Һыҙығы оҙонлоғо: 198,5 метр
* Колея: 1040 м
* Бейеклек кимәленең айырмаһы: 102 метр
* Максималь ауышлыҡ: 62 % (~ 31 градус)
Линия бер юллы, уртаһында разъезд.

# Фестунгсбан
## Двигатель

* Ҡеүәте: 225 кВт
* Штаттағы тиҙлеге: 4 м/с
* Максималь тиҙлеге: 5 м/с

# Фестунгсбан
## Вагондар

* Һыйҙырышлылығы: 48 кеше
* Оҙонлоғо: 9,3 м
* Киңлеге: 1,9 м
* Ауырлығы (пассажирҙарһыҙ): 5580 кг
* Эшләнеү йылы: 1992
Линияла 2 вагон ҡулланыла.
# Береш (мәғәнәләр)

* Береш (рус. Бриш) — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл.
* Берештамаҡ (рус. Бриштамак) — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл.
* Береш — Ишембай районында йылға.
* Береш (рус. Бриш) — Рәсәй, Башҡортостандағы Белорет районының Инйәр төбәгендәге йылға.
# Социаль уйлап табыуҙар фонды

Социаль уйлап табыуҙар фонды 1985 йылда социаль инноватор Геннадий Алференко тарафынан «Комсомольская правда» гәзите эргәһендә, асыҡ граждандар йәмғиәтен барлыҡҡа килтереүгә һәм үҫтереүгә булышлыҡ итеүсе башланғыстарҙы тормошҡа ашырыу маҡсатында ойошторола.
1985 йылда Раиса Максимовна Горбачёва Геннадий Алференконың халыҡ инноваторҙары һәм энтузиастары ижад иткән социаль инновацияларға булышлыҡ итеү өсөн социаль уйлап табыуҙар фонды ойоштороу кәрәклеге тураһындағы тәҡдиме яҙылған мәҡәләне уҡый. Раиса Горбачёва был идеяға Михаил Горбачёвтың иғтибарын йәлеп итә, ә ул Алференко менән бәйләнешкә инә һәм уға социаль уйлап табыуҙар фонды ойошторорға тәҡдим итә. Алференко СССР Социаль уйлап табыуҙар фондын гәзит уҡыусыларҙың «Комсомольская правда» гәзите эргәһендәге ирекле ассоциацияһы рәүешендә ойоштора.
Фонд гәзитте алдырыусы егерме миллион кешегә үҙҙәренең социаль уйлап табыу идеяларын ебәрергә тәҡдим итә. Беренсе йылда 30 меңдән ашыу тәҡдим килә, уларҙы эшкәртеү өсөн компьютерлаштырылған идеялар банкы ойошторола. Артабан Алференко иң яҡшы инновацияларға булышлыҡ итеү өсөн аҡса йыйыуҙы ойоштора, хәйриәлек маҡсатында ебәрелгән аҡса һәм материалдарҙы туплауға Бөтә Союз берҙәм 708-се банк иҫәбе асыла. Мәҫәлән, Афғанстан ветерандарына ярҙам итеү өсөн булдырылған «Бурыс» программаһына 9,7 миллион һум йыйыла.
Фонд Афғанстан ветерандары союзы, «СССР-ҙа авиация осоштары хәүефһеҙлеге фонды» (әле «Осоштар хәүефһеҙлеге» партнёрлығы), «Интерфакс» һәм Стас Намин үҙәге кеүек ойошмаларға юридик һәм финанс ярҙамы күрһәтә.
Фонд булышлығы менән, Esalen Institute, ЦСКБ-Прогресс, Үҙәк махсус конструкторлыҡ бюроһы, «Прогресс» заводы һәм «Санкт-Петербург» банкы менән берлектә «Европа-Америка-500» космик осошо тормошҡа ашырыла, 1992 йылдың 16 ноябрендә Плесецк космодромынан Союз-У ракетаһы күтәрелә, ул Ер орбитаһына «Ресурс-500» капсулаһын сығара. Проект Рәсәй менән АҠШ араһында технологияларҙың тыныс маҡсаттарҙа файҙаланылыуын дәртләндереү һәм сауҙа мөнәсәбәттәрен үҫтереү, шулай уҡ Рәсәй эшҡыуарҙары өсөн стажировкалар ойоштороу маҡсаттарын ҡуя. 1993—2000 йылдарҙа программала 3 000-ләп кеше ҡатнаша.
# Тоника

             Белешмә сольфеджио дәреҫенән алынған
Тоника — музыкала: тонлоҡты билгеләй торған өн. Тоника моң аҙағында тора. Доминанта һәм субдоминанта менән рәттең төп баҫкыстарын яһай. Тоника — гамманың беренсе нотаһы. Мәҫәлән, «до-мажор» өсөн — До, «фа-диез-мажор» өсөн — фа-диез. Тоника һәрваҡыт көсле өлөш булып сыға, уңа аҫта торған октаваның етенсе өлөшө һәм тониканан һуң торған өлөш рөхсәт итенә. Тониканан тоникалы өс өнлөлөк яһала.
* Был музыка тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ. Мөмкин булһа был иҫкәрмәне анығырағы менән алыштырыр кәрәк.
# Ара Шираз

Ара Шираз (әрм. Արա Շիրազ), ысын исеме Арамазд Карапетян Ованесов (әрм. Արամազդ Հովհաննեսի Կարապետյան; 8 июнь 1941({{padleft:1941|4|0}}-{{padleft:6|2|0}}-{{padleft:8|2|0}}), Ереван — 18 март 2014({{padleft:2014|4|0}}-{{padleft:3|2|0}}-{{padleft:18|2|0}}) (72 йәш), Ереван) — әрмән рәссам-скульпторы, Әрмән ССР-ының атҡаҙанған рәссамы (1979), Әрмәнстан Республикаһының халыҡ рәссамы (2009), Әрмәнстан Республикаһы Президенты премияһы лауреаты.

# Ара Шираз
## Биографияһы

Шағирә Сильва Капутикян һәм шағир Ованес Шираздың (Карапетян) улы. 9 йәшендә, мәктәптәге художестволы үҙешмәкәрлек түңәрәгенә яҙылып, скульптура йүнәлешен һайлай. 1966 йылда Ереван дәүләт художество-театр институтын тамамлай. Республика, Бөтә Союз һәм халыҡ-ара кимәлдәге йәш рәссамдарҙың күргәҙмәләрендә ҡатнаша. 1968 йылдан алып Әрмәнстан Рәссамдар союзы ағзаһы, Мәскәүҙә, Ленинградта һәм Тбилисиҙа күргәҙмәләр ойоштороусы. «Урартуҙан хәҙергегә» әрмән сәнғәте фестивале (Париж, 1970) ҡатнашыусыһы. 1977 йылда — Әрмәнстандың атҡаҙанған рәссамы, 1979 йылда «Двин» ҡунаҡханаһы ҡыйығында «Бөркөттәр» барельефы өсөн Дәүләт премияһына лайыҡ була (Ереван, 1978).
Шираз скульптура портреттары авторы (Сароян Вильям, Пабло Пикассо, Кочар Ерванд, Шираз Ованес, Галстян Вруир һәм башҡалар) булараҡ билдәле, әрмән мифологияһынан, эпостарҙан һәм әкиәттәрҙән персонаждар, шулай уҡ сәнғәт эшмәкәрҙәре образдары менән әүҙем ҡыҙыҡһына. Шираздың эштәре Еревандағы Хәҙерге сәнғәт музейында һәм Әрмәнстандың Милли галереяһында, Третьяков галереяһында һәм Мәскәүҙә Көнсығыш халыҡтарының Дәүләт сәнғәт музейында ҡуйыла.
1987 йылдан Әрмәнстан Рәссамдар союзы президенты, СССР Рәссамдар союзы Секретариаты ағзаһы. Шираз авторлығы менән картиналар һәм скульптуралар Мәскәү, Санкт-Петербург, Тбилиси, Ереван, Бейрут, Париж, Лондон, Нью-Йорк, Лос-Анджелес, Чикаго, Детройт, Монреаль һәм донъяның башҡа ҡалаларында бар.

# Ара Шираз
## Һайланма хеҙмәттәре

* Антуни (1969)
* Ода (1970)
* Егише Чаренц (1977—1979, Чаренцаван, шағирҙың йорт-музейы)
* Паруйр Севак (1974—1978, Ереван, шул уҡ исемдәге мәктәп өсөн)
* Александр Мясникян (1980—1981, Ереван)
** Уильям Сароян (1975—1984; 1991, Ереван, Комитас исемендәге Пантеон)
* Грачья Нерсисян (1976)
* Тигран Петросян]] (1989, Ереван, Шахмат йорто)
* Ованес Шираз (1989, Ереван, Комитас исемендәге Пантеон; 2005, Ереван, Малатия-Себастия округы)
* Сергей Параджанов (1999, Ереван, Комитас исемендәге Пантеон)
* Зоравар Андраник (2001—2002, Ереван, мәғрифәтсе Изге Григорий соборы алдында)
* Вазген I (2008, Севан, Васкенян исемендәге дини тәғлимәт академияһы)
* Пабло Пикассо (1976)
* М. Мкртчян (Гюмри)
# Пальник-Ель (Кожима ҡушылдығы)

Пальник-Ёль — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кожим йылғаһының һул ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Пальник-Ель (Кожима ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000069481
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006948
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0