yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Груша

Гру́ша, Армыт (лат. Pýrus) — розалар ғаиләһенән япраҡ ҡоя торған емеш ағастары ырыуы. 60 тан артыҡ төрө бар. Культуралы сорттарның күп өлөшөн китереп сығарған ябай груша төрө киң таралған. Груша ағасы 15—20 м бейеклектә, пирамидаға оҡшаған ябалдашлы була. Яҡтылыҡ һәм йылылыҡ ярата, ҡоролоҡҡа һәм эҫегә сыҙам. Ҡышҡа сыҙамлылығы алмағасҡа ҡарағанда түбәнерәк, әмма температуруның ҡышҡы үҙгәрештәрен еңелерәк кисерә. Япраҡтары ваҡ, тығыҙ, ялтырауыҡлы. Сәскәләре аҡ йә иһә йәшкелт төҫмөрлө, сәскә төбөнән айырымланған шәмәхә-алһыу һеркәлек һәм бағанасыҡтары бар.
Урта һыҙатта 10—17 майҙа иртә сәскә ата. Үҙенән-үҙе һеркәләнмәй. Емештәре, сортына ҡарап, оҙонса һәм түңәрәк, аҡһыл-йәшел йә иһә һарғылт, ҡояшка ҡараған яғында аҙ ғына алһыу төҫтә була, ағастың күп йыллыҡ өлөшөндә, күбеһенсә балдаҡсаларында формалаша. Уссури грушаһы менән гибридлаштырылғандары бер йыллыҡ үрентеләрҙә дә уңыш бирә ала. Иртә өлгөрөшлө (йәйге) сорттары август аҙағында, көҙгө сорттары сентябрь уртаһында өлгөрә.

# Груша
## Сорттары һәм емеше

Емештәре, тулыһынса өлгөргәс, һарғылт төҫкә керә, күп сорттарының емеш йомшағы һыуһыл була. Составында 80 % һыу, 10 % шәкәр, 0,2—0,4 % органик кислоталар, дуплау матдәләре, В, С витаминдары бар; йәшел килеш һәм эшкәртеп (киптереп, компот, ҡайнатма, һут) ҡулланалар. Груша тупраҡҡа талымһыҙ, ләкин тупраҡ аҫты яҡшы үткәреүсән булырға тейеш. Ҡоролоҡҡа сыҙам, һыу һибергә кәрәкмәй. Ерле һәм ҡырағай сорттар орлоғонан үҫтерелгән ялғанмаға ялғау юлы менән үрсетәләр. Алмағастан айырмалы булараҡ, емеш биреүендә ҡабатланыуҙар булмай, уның сәскә бөрөләре температуруның ҡышҡы һәм яҙғы үҙгәрешенән әҙерәк зыян күрә. Селекциянең ҡышҡа иң сыҙам элекке сорттары: йәйгеләре — «Бессемянка», «Волжская десертная», «Тонковетка», көҙгөләре — «Бергамот осенний», «Казанская крупноплодная». Һәүәҫкәр баҡсасылар йәйге сорттардан — «Космическая», «Северянка», «Лада», көҙгөләрҙән — «Любимица Яковлева», «Нарядная Ефимова», «Память Яковлеву» сорттарын, башҡа төбәктәрҙән күсерелгән, шулай уҡ Г. И. Розанова тарафынан Татарстан ауыл хужалығы фәнни-тикшеренү институтында сығарылған иң яҡшы элиталы груша сорттарын үҫтерәләр. Ерле сорттарҙан «Бергамот осенний» сорты яҡшы һанала, емештең юғары сифатлы булыуы, ерле шарттарға (ҡышҡа һәм ҡоролоҡҡа сыҙам) яйлашыуы менән айырылып тора. Был сорт, башҡаларҙан айырмалы булараҡ, уҙ ағасы тамырынан тамыр үрентеләре ебәреп үрсей. «Осенняя Яковлева» сорты ла яҡшы тип иҫәпләнә, ләкин ул ҡышҡа сыҙамһыҙыраҡ.

# Груша
## Ауырыуҙары һәм ҡоротҡостары

Груша ҡоротҡостарға һәм ауырыуҙарға алмағасҡа ҡарағанда сыҙамлырак. Төп бәшмәк ауырыуы — ҡутыр, ҡортотҡосо — груша емешашары. Груша тәбиғи ябалдашын яҡшы формалаштыра, шуға күрә формалаштырып кисеү кәрәкмәй. Груша — оҙаҡ йәшәүсе культура (60—70 йылға тиклем емеш бирә).
# Әмәлектәр

Әмәлектәр (йәһ. עֲמָלֵק‎, рус. Амаликитяне) — ташлы Ғәрәбстан далаларында Фәләстиндән көньяҡта күсеп йөрөгән семит сығышлы боронғо ҡәбилә.

# Әмәлектәр
## Библияла

Библия буйынса, улар сығышы менән Исав ейәне Әмәлектән киткән ({{Тәүрат|Быт|36:12}}). Шулай итеп, улар идумейҙар менән туғанлыҡта була. Әммә бөтөнләй уларҙы тиңләштереп булмай, сөнки Муса пәйғәмбәр әмәлектәргә ҡаршы һуғыш алып барған, идумейҙарға ҡарата иһә ул туғандаш халыҡ итеп ҡарап, һәр төрлө дошмандарса ғәмәлдәрҙе тыя. Өҫтәүенә идумейҙар ултыраҡ тормош алып барған, дәүләт ҡоролошо булған, баш ҡалаларының һәм башҡа ҡалаларҙың исеме Библияла телгә алына. Әмәлектәр иһә Изге Яҙмала Агаг тип аталған батшалары булһа ла, ултыраҡ тормошто яратмай, уларҙың ҡалаларының береһенең дә исеме һаҡланмаған. Библияла Әмәлек иле шулай ҙа Ибраһим заманындағы ил тип телгә алына ({{Тәүрат|Быт|14:7}}).

# Әмәлектәр
## Ғәрәп сығанаҡтарында

Мосолман риүәйәттәрендә билдәле булған әмәлектәр Библия әмәликтәренән алынған, төрлө легендар циклдарҙың этник төркөмдәренә (филистимлеләр, мидьяндар, фирғәүенгә буйһонған ҡәүемдәр) ҡарай. Улар һәр ваҡыт ҡыҫырыҡлаусылар һәм иҙеүселәр итеп һүрәтләнә, ахыр сиктә Аллаһ ярҙамы менән еңелә. «Боронғо ғәрәптәр» тураһындағы риүәйәттәрҙә әмәлектәр тип Хижәз и Ямамда йәшәгән боронғо ғәрәп халҡын атайҙар. Был халыҡҡа Һуд пәйғәмбәр дәғүәт алып бара. Улар шулай уҡ Пальмира батшабикәһе Зенобия (әз-Зәббә) тураһындағы легендар циклда ла телгә алына.
Ғәрәп тарихсылары, Әбү әл-Фида һәм башҡалар, тәү башлап йәшәгән урындарҙан ҡыҫырыҡлап сығарылған әмәлектәр эске Ғәрәбстанға күсенгән, урындағы аборигендар менән ҡушылған һәм мустарибтар составына ингән, йәғни таҙа ҡанлы ғәрәптәр һәм сит ил кешеләре ҡатнашҡан ҡәбиләләр, тип һанай. Һуңынан ориенталистар, әмәлектәр ырыуы боронғо ғәрәп ҡәбиләһе булған, тигән һығымтаға килә. Уларҙың иле Библияла Ибраһим осоронда уҡ телгә алынғанына раҫлау табыла. Инглиз тарихсыһы Э. Палмер әмәлектәрҙе Ҡөрьәндә бәйән ителгән борон ер тетрәүҙән һәләк булған боронғо ғәрәп ҡәбиләһе ғәдтәр менән тиңләштерә.
# Баһуманов Аҫылғужа Ишемғужа улы

Баһуманов Аҫылғужа Ишемғужа улы (20 октябрь 1945 йыл — 25 февраль 2005 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, шағир, журналист һәм тәржемәсе. 1968 йылдан КПСС, 1986 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.

# Баһуманов Аҫылғужа Ишемғужа улы
## Биографияһы

Аҫылғужа Ишемғужа улы Баһуманов 1945 йылдың 20 октябрендә Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Муллаҡай ауылында колхозсы ғаиләһендә тыуа.
Тыуған ауылында ете класс тамамлағас, Темәс урта мәктәбендә уҡый. Унан һуң ошо уҡ райондың Ишмырҙа һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй. 1964 йылда Башҡорт дәүләт университетына уҡырға инә. Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. Күп йылдар «Совет Башҡортостаны» газетаһы редакцияһында бүлек мөдире булып эшләй. 1990 йылдың апрелендә Аҫылғужа Баһумановты «Китап» нәшриәте директоры итеп һайлайҙар. 1994 йылдан ул Сибайҙа төбәк яҙыусылар ойошмаһына етәкселек итә. Һуңынан «Китап» нәшриәтендә мөхәррир булып эшләй.

# Баһуманов Аҫылғужа Ишемғужа улы
## Ижади эшмәкәрлеге

Аҫылғужа Баһумановтың һәләте башта журналистика өлкәһендә нығыраҡ күренә. Ул республика матбуғатында очерктар, публицистик мәҡәләләр баҫтыра. Уның «Ҡояшлы таң», «Боҙҙар аҡтарылғанда» исемле шиғри йыйынтыҡтары донъя күрҙе. Уның бик күп проза, шул иҫәптән балалар өсөн әҫәрҙәре лә билдәле.

# Баһуманов Аҫылғужа Ишемғужа улы
## Китаптары

* Ҡояшлы таң: Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1982. — 32 бит.
* Боҙҙар аҡтарылғанда: Поэма һәм шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1985. — 56 бит.
* Мәңгелек тупһаһында: Шиғырҙар, поэмалар, либретто. — Өфө: Китап, 1994. — 144 бит.
# Зенково

Зенково — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Ханты-Мансийск райондағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 109 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628505, ОКАТО коды — 71129912002.

# Зенково
## Халыҡ һаны

| Йыл | Даими халыҡ һаны |
| 2002 | |
| 2008 | |
| 2010 | 109 |

# Зенково
## Климат

Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
# Әл-Көтөбиә

Әл-Көтөбиә (ғәр. جامع الكتبية‎; jaːmiʕu‿ lkutubijːa(h); рус. Аль-Кутубия; "китап һатыусылар мәсете ") — Марокко ҡалаһы Марракештағы 69 метрлыҡ гүзәл манаралы иң ҙур мәсет. Был манара Рабаттағы Хәсән манараһының, Севильялағы мәсет манараһы — Гиральданың прототибы булып хеҙмәт иткән. Төҙөлөштөң заказсыһы әмир Яҡуп әл-Мансур (1184-99 йй. идара иткән) булған.
Мәсеттең исеме йә ундағы китапхананан (бор. көтөпхана), йә уның эргәһендә китап һатып тороусыларҙан килеп сыҡҡан.
Манараны дүрт баҡыр шар ослай.Ә эсендәге баҫҡысының киңлеге мәзин атҡа атланып менерлек итеп төҙөлгән.
# Агни Парфене

Ағни́ Парҫе́не (грек. Αγνή Παρθένε) — литургиянан тыш ҡулланылған православ дини мәхдиәһе. Авторы — изге Нектарий Эгинлы.

# Агни Парфене
## Грекса текст

    Αγνή Παρθένε
Ἁγνὴ Παρθένε Δέσποινα, ἄχραντε Θεοτόκε Παρθένε μήτηρ ἄνασσα, πανέδροσέ τε πόκε. Ὑψηλοτέρα οὐρανῶν ἀκτίνων λαμπροτέρα, Χαρὰ παρθενικῶν χορῶν ἀγγέλων ὑπερτέρα. Ἐκλαμπροτέρα οὐρανῶν, φωτὸς καθαροτέρα, Τῶν οὐρανίων στρατιῶν, πασῶν ἁγιοτέρα.
Μαρία ἀειπάρθενε κόσμου παντὸς Κυρία, Ἄχραντε νύμφη πάναγνε, Δέσποινα Παναγία. Μαρία νύμφη ἄνασσα, χαρᾶς ἡμῶν αἰτία, Κόρη σεμνή, βασίλισσα, Μήτηρ ὑπεραγία. Τιμιωτέρα Χερουβίμ, ὑπερενδοξοτέρα, Τῶν ἀσομάτων Σεραφίμ, τῶν θρόνων ὑπερτέρα.
Χαῖρε τὸ ᾆσμα Χερουβίμ, χαῖρε ὕμνος ἀγγέλων, Χαῖρε ᾠδὴ τῶν Σεραφίμ, χαρὰ τῶν ἀρχαγγέλων. Χαῖρε εἰρήνη καὶ χαρά, λιμὴν τῆς σωτηρίας, Παστὰς τοῦ Λόγου ἱερά, ἄνθος τῆς ἀφθαρσίας. Χαῖρε παράδεισε τρυφῆς, ζωῆς τε αἰωνίας. Χαῖρε τὸ ξύλον τῆς ζωῆς, πηγὴ ἀθανασίας.
Σὲ ἱκετεύω Δέσποινα, σὲ νῦν ἐπικαλοῦμαι. Σὲ δυσωπῶ Παντάνασσα, σὴν χάριν ἐξαιτοῦμαι. Κόρη σεμνὴ καὶ ἄσπιλε, Δέσποινα Παναγία, Θερμῶς ἐπικαλοῦμαι σε, ναὲ ἡγιασμένε. Ἀντιλαβοῦ μου, ρῦσαι με ἀπὸ τοῦ πολεμίου Καὶ κληρονόμον δεῖξόν με ζωῆς τῆς αἰωνίου.
Χαῖρε, Νύμφη ἀνύμφευτε.

# Агни Парфене
## Тышҡы һылтанмалар

YouTube сайтында Αγνή Παρθένε
# Джвари монастыры

Джва́ри (груз. ჯვარი, һүҙмә-һүҙ тәржемәлә «тәре») — Грузиялағы VII быуаттың беренсе яртыһына ҡараған монастырь һәм ҡорам. Кура һәм Арагва йылғалары ҡушылған урындағы тау башында, Мцхетанан алыҫ булмаған ерҙә урынлашҡан. 1994 йылдан ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән, был йәһәттән Джвари Грузиялағы беренсе тарихи ҡомартҡы.

# Джвари монастыры
## Ҡыҫҡаса тарихы

545 йылға «тәре» тауында бәләкәй генә ҡорам торған була, беҙҙең көндәргә уның емереклектәре генә килеп еткән. Тетраконх формаһындағы (22 метрға 18,4 метр) ҙурыраҡ сиркәү сәнғәт белгесе, Грузин ССР-ы Фәндәр академияһы академигы Георгий Николаевич Чубинашвили (1885—1973) билдәләүенсә, 586/7 менән 604/5 йылдар арауығында төҙөлә. Әрмән тикшереүселәре традиция буйынса был ваҡытҡа дәғүә белдереп, ҡаршы сыға, улар Джвари өсөн VI быуат аҙағында төҙөлгән әрмән ҡорамдары өлгө булған тип иҫәпләй; Мәҫәлән, П. М. Мурадян Джвариҙың төҙөлөүен 605—642 йылдарға ҡайтарып ҡалдыра
Ҡаялы массив түбәлә урын алған сиркәү уға үҙенсәлекле бер бөтөнлөк һәм тамамланғанлыҡ биреп тороу менән бергә яҡын тирә-яҡ өсөн тәбиғи үҙәк итеп тә ҡабул ителә. Монастырь дәүмәлдәренең ҡая бейеклегенә ҡарата нисбәте 1:7 булыуы ҡорамдың урындағы ландшафт менән берҙәмлеген айырыуса ныҡлы итеп күрһәтә. Ҡоролманың үҙенсәлекле формаһы ул заман грузин оҫталарының оҙайлы эҙләнеү һөҙөмтәһе тип айырым билдәләргә кәрәк, сөнки улар, тура дүртмөйөшлө базилика формаһынан баш тартып, берҙәм эске арауыҡлы үҙәк тәреле ҡорамдың үҙенсәлекле төрөн һайлаған. Шуға оҡшаш эҙләнеүҙәрҙе шулай уҡ Грузияның көнсығышындағы Кахетия тарихи өлкәһендәге Дзвели-Гавази ҡорамында һәм илдең көньяғында урынлашҡан Ниноцминда ҡалаһындағы кафедраль собор ҡорамында күрергә була.
Гүзәл архитектура ҡомартҡыһын ижад итеүсенең шәхесе тураһында бер ниндәй мәғлүмәт тә һаҡланмаған. Ҡайһы бер хәҙерге заман тикшеренеүҙәрендә уның исем-шәрифе Микел Тхели булған тигән фаразлауҙарҙы осратырға мөмкин. Шул уҡ ваҡытта Джварины төҙөүсе әрмән милләтле архитектор Тодосак булыуы ла бик мөмкин, сөнки уның Гори ҡалаһынан 10 саҡрымда ятҡан Атен ауылындағы Сион монастыры Джвари ҡорамының ныҡ яҡын күсермәһе булып һанала.
2004 йылда Джвари юҡҡа сығыу ҡурҡынысы янаған йөҙ ҡомартҡы иҫәбендә Монументтарҙың халыҡ-ара фонд исемлегенә индерелә, 2007 йылда үткәрелгән реставрация эштәре һөҙөмтәһендә ҡорам был исемлектән алына. Шул уҡ ваҡытта монастырь стеналарында һуңғы 80 йыл эсендә элекке Советтар Союзының барлыҡ мөйөштәренән килгән төрлө йәштәге туристарҙың тупаҫ һәм рәхимһеҙ ҡултамға-яҙыуҙарын күрергә була.
Джвари күршеләге Зедазени монастыры менән билдәле рус шағиры Михаил Юрьевич Лермонтовтың «Мцыри» поэмаһында һүрәтләнгән хәл-ваҡиғалар булған урын тип иҫәпләнә. СССР һәм Рәсәй яҙыусыһы Валерия Анатольевна Алфееваның улына арналған повесы «Джвари» тип исемләнгән.
# Ишбирҙе ауыл Советы (Баймаҡ районы)

Ишбирҙе ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районындағы муниципаль берәмек.

# Ишбирҙе ауыл Советы (Баймаҡ районы)
## Тарихы

Үҙәге — Ишбирҙе ауылы. 1918 йылдың 2 декабрендә ауыл йәмғиәте Советы ойошторола. Һуңынан ул Юлыҡ ауыл Советы составына беркетелә. 1961 йылдың 14 ғинуарында БАССР-ҙың Юғары Советы Президиумының указына ярашлы Юлыҡ ауыл Советын Юлыҡ тораҡ пуктынан Ишбирҙе тораҡ пунктына күсереү һәм уны Ишбирҙе ауыл Советы итеп үҙгәртеү тураһында ҡарар сыға. Шулай уҡ Әбделкәрим ауыл Советынан Крепостной Йылайыр тораҡ пункты Ишбирҙе ауыл Советына күсерелә. Ауыл Советы территорияһында Баймаҡ урман сәнәғәт хужалығы, Крепостной Йылайыр урмансылығы, Баймаҡ машзаводының Крепостной Йылайыр ярҙамсы хужалығы урынлашҡан.
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законы»на ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

# Ишбирҙе ауыл Советы (Баймаҡ районы)
## Ауыл биләмәһе составы
### Ауыл Советы етәкселәре

Ауыл Советының беренсе рәйестәре Әбүбәкеров Хәйбулла, Иҙелбаев Ғәниулла, Йоносов Ғаяз була. Артабан ауыл Соыеты рәйесе вазифаһын Аҡтуғанов Камил, Иванов А., Ғөбәйҙуллин И. С., Дәүләтбирҙин В. Г., Тулыбаев Р. Д., Биғлов Р. Г., Рәхимғолов М. З., Биктимеров С. С., Тулыбаев Р. Д., Иҫәндәүләтов Азамат башҡаралар.

# Ишбирҙе ауыл Советы (Баймаҡ районы)
## Әсәлек даны миҙалы менән бүләкләнеүселәр

* Иҙелбаева Мәрзиә Низам ҡыҙы (1970)
* Иҙелбаева Мәхрәбә Садиҡ ҡыҙы (1974).
# Шекшема (Межа ҡушылдығы)

Шекшема — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Межа йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Шекшема (Межа ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300312110000015808
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001580
* Бассейн коды — 08.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡылысов Урал Ишбирҙе улы

Ҡылысов Урал Ишбирҙе улы (10 сентябрь 1963 йыл — 8 май 2013 йыл) — географ-ғалим. 1988—1991 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия институты, 2000—2013 йылдарҙа М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты уҡытыусыһы. География фәндәре кандидаты (2005).

# Ҡылысов Урал Ишбирҙе улы
## Биографияһы

Урал Ишбирҙе улы Ҡылысов 1963 йылдың 10 сентябрендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районының Иҫке Сибай ауылында тыуған. Урта мәктәпте тамамлағас, БДПИ-ның география һәм биология факультетына уҡырға инә. 1985 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтын тамамлай. Балтика флотында хеҙмәт итә. 1988 йылдан ул тормошон мәғариф өлкәһенә бағышлай. Урал Ишбирҙе улы хеҙмәт эшмәкәрлеген Сибай ҡалаһының уҡыу йорттарында башлай: уҡытыусы, 1992 йылдан мәктәп-интернаттың фәнни-методик эш буйынса директор урынбаҫары, 1995 йылдан алып Башҡорт дәүләт педагогия университетының Сибай филиалында, 1996 йылдан алып 9-сы урта мәктәп директоры. 2000—2013 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия университетында уҡытыусы булып эшләй

# Ҡылысов Урал Ишбирҙе улы
## Ғилми эшмәкәрлеге

Урал Ишбирҙе улының ғилми тикшеренеүҙәре Урал аръяғы геоэкологияһына, шул иҫәптән тирә-яҡ мөхитте һаҡлау һәм Баймаҡ тау-мәғдән районы ресурстарын рациональ файҙаланыу проблемаларына, арналған. Ул 50-нән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 9 уҡытыу-методик әсбап авторы.

# Ҡылысов Урал Ишбирҙе улы
## Хеҙмәттәре

* Сибай мәғдән районының Географик һәм экологик шарттары
* Урал аръяғының тәбиғәт һәм антропоген комплекстарына геоэкологик баһа
* Башҡортостан Республикаһының туристик-рекреацион мөмкинлектәренең үҙенсәлектәре

# Ҡылысов Урал Ишбирҙе улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* География фәндәре кандидаты (2005)
# Негус-Ях

Негус-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 191 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 298 км.

# Негус-Ях
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200048205
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204820
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ишбаев Райман Сәйәх улы

Ишбаев Райман Сәйәх улы (12 март 1959 йыл — 5 декабрь 2006 йыл) — йырсы, 1992—1997 һәм 1999—2005 йылдарҙа Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2003), Бөтә Рәсәй һәм республика конкурстары лауреаты.

# Ишбаев Райман Сәйәх улы
## Биографияһы

Райман Сәйәх улы Ишбаев 1959 йылдың 12 мартында Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Ишдәүләт ауылында тыуған. 1975 йылда Иҫке Собханғол урта мәктәбен тамамлай. Хеҙмәт юлын 1977 йылда «Таң» газетаһы редакцияһында корреспондент булып башлай.
Унан хәрби хеҙмәткә алына. Хәрби-диңгеҙ флотында хеҙмәт итә. Армиянан ҡайтҡас, Бөрйән район Советы башҡарма комитетының мәҙәниәт бүлегенә эшкә урынлаша.

# Ишбаев Райман Сәйәх улы
## Ижади эшмәкәрлеге

* 1991 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлай.
* 1992 йылдан Башҡорт дәүләт филармонияһына эшкә килә.
* 1997 −1999 йылдарҙа «Шоңҡар» республика журналы редакцияһында эшләй.
* 1999 йылда Башҡорт дәүләт филормонияһына яңынан солист-вокалист булып эшләй башлай.
Ул һирәк осрай торған тауышҡа — драматик тенорға эйә була. Башҡорт сәнғәтенең төрлө характерҙағы вокаль әҫәрҙәрен оҫта башҡарыуы менән айырылып тора. Тамашасыларҙы тауышының лирик моңо һәм көсө әсир итә.
Р. С. Ишбаев башҡорт халыҡ йырҙарын башҡарыусыларҙың үҙенсәлекле вариҫтарының береһе була. Ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә сағыу ижады менән халыҡ күңелен яулап өлгөрә.
Р. С. Ишбаевтың киң репертуарына 100- ҙән ашыу йыр инә. Улар араһында ҙур вокаль оҫталыҡ, халыҡ сәнғәтен тәрән белеүҙе талап иткән башҡорт халыҡ йырҙары айырым урын биләп тора.
«Буранбай», «Урал», «Илсе Ғайса», «Эскадрон», «Сибай» кеүек халыҡ ижады ынйылары уның оҫта башҡарыуында бигерәк тә әһәңле яңғырай. Ул башҡорт музыка сәнғәтен Рәсәй төбәктәрендә һәм сит илдәрҙә лайыҡлы сағылдырыусыларҙың береһе булып тора. 2003 йылда башҡорт халҡының мәҙәниәтен һаҡлауға һәм үҫтереүгә ҙур өлөш индергән өсөн Ишбаев Райман Сәйәх улына «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы» тигән маҡтаулы исем бирелә.
Райман Ишбаев 2006 йылдың 5 декабрендә 47-се йәшендә фажиғәлә һәләк була.

# Ишбаев Райман Сәйәх улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2003)
* «Яҙғы моңдар» I республика конкурсы һәм халыҡ йырҙарын башҡрыусыларҙың «Рәсәй тауыштары» II Бөтә Рәсәй теле-радио конкурсы лауреаты.
# Сәлимов Мәхмүт Бакир улы

Сәлимов Мәхмүт Бакир улы (20 июнь 1960 йыл) — хәрби хеҙмәткәр, отставкалағы подполковник. Осетин-Ингуш низағында, чечен һуғышында ҡатнашыусы. Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2019). Дондағы Ростовта йәшәй.

# Сәлимов Мәхмүт Бакир улы
## Биографияһы

Мәхмүт Бакир улы Сәлимов 1960 йылдың 20 июнендә Башҡорт АССР-ының Дәүләкән районы Яңы Яппар ауылында тыуған.
1977 — 2000 йылдар — СССР һәм Рәсәй Ҡораллы Көстәре сафында хеҙмәт итә.
1977 — 1982 йылдар — Ракета ғәскәрҙәренең Неделин исемендәге Ростов юғары команда-инженерлыҡ училищеһы курсанты.
1982 — 1990 йылдар — Себер хәрби округында (Новосибирск) төрлө яуаплы вазифаларҙа хеҙмәт итә.
1990 — 1993 йылдар — Мәскәү ҡалаһында В. И. Ленин исемендәге Хәрби академияла уҡый.
1993 — 2000 йылдар — Төньяҡ Кавказ хәрби округы штабында хеҙмәт итә.

# Сәлимов Мәхмүт Бакир улы
## Йәмәғәт эшмәкәрлеге

* Өфө ҡалаһының «Атаман М. И. Платов исемендәге корпустың 1-се башҡорт казак полкы» Хәрби-тарихи клубы президенты.
* «Төньяҡ амурҙары» хәрби-патриотик-реконструкция клубын ойоштороусы.
* Ростов ҡалаһы башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты рәйесе.

# Сәлимов Мәхмүт Бакир улы
## Ғаиләһе

Ҡатыны — Галина, улы — Дамир.

# Сәлимов Мәхмүт Бакир улы
## Китаптары

* Гвардии полковник Гани Галимов — легендарный сын башкирского народа. – Уфа:Инфореклама, 2021. – ?? с.

# Сәлимов Мәхмүт Бакир улы
## Әҫәрҙәре

* Салимов М. А все-таки мы живы. — Уфа, 2013. — 160 с.
* Салимов М. Бала сағым әкиәттәре. // Шоңҡар. — 2012. — № 7. — б. 44-50.
* Салимов М. Беҙ иҫән… // Шоңҡар. — 2012. — № 4. — б. 28-39.
* Салимов М. Из записок офицера… // Бельские просторы. — 2012. — № 2. — с. 53-59.
* Салимов М. Когда вернутся батыры. Рассказы. — Уфа: ИПК БГПУ, 2013. — 76 с.
* Салимов М. Кто он — Михаил Нагой? // Бельские просторы. — 2011. — № 11. — с. 15-23.
* Салимов М. Легенда о последнем хане. Рассказы. — Уфа: ИПК БГПУ, 2013. — 84 с.
* Салимов М. Под Азовом. // Бельские просторы. — 2011. — № 2. — с. 8-17.
* Салимов М. Сказки моего детства. // Бельские просторы. — 2009. — № 11-12 — с. 199—203; с.195-198
* Салимов М. Страницы родословной. // Бельские просторы. — 2011. — № 6. — с. 162—167.
* Салимов М. Плач волка. (рассказ). // Ватандаш.
# Ханыт-Юган

Ханыт-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ай-Лемын йылғаһының һул ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Ханыт-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200046379
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204637
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Башаҡ

Башаҡ (рус. Ко́лос, лат. spíca) — ҡыяҡлы үҫемлектең оҙонса төп үҙәгенә берешәрләп йәки тәлгәшләп урынлашҡан сәскә йәки орлоҡ сәскәлеге, емле башы. Беренсе осраҡта сәскәлек ябай башаҡ (юл япрағы, орхидея), икенсе — ҡатмарлы башаҡтар (күпселек ҡыяҡлылар, шул иҫәптән бойҙай, арыш, арпа) тип атала.

# Башаҡ
## Башаҡ Ҡөрьәндә

* Үҙ малдарын Аллаһ юлында сарыф иткән кешеләр бер орлоҡтан ете башаҡ, һәр башаҡта йөҙ орлоҡ үҫтергән орлоҡҡа оҡшайҙар. Һәм Алла теләгән бәндәһенә икеләтә өлөш бирә. Ысынлап та, Алла бөтә нәмәне биләүсе, белеүсе!
* Әл-Бәҡара 2:261

# Башаҡ
## Башаҡ геральдикала

Башаҡ совет геральдикаһында киң ҡулланыла. Ауыл хужалығы символы булараҡ, уны биҙәй гербыы элекке социалистик илдәрҙең, СССР-ҙың элекке союздаш республикаларының һәм уларҙы төбәктәренең гербтарын биҙәп тора.