yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Милли халыҡ музыка ҡоралдары оркестры

Милли халыҡ музыка ҡоралдары оркестры, Башҡортостан Республикаһы Милли халыҡ музыка ҡоралдары оркестры — 2001 йылда Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы эргәһендә ойошторолған оркестр.

# Милли халыҡ музыка ҡоралдары оркестры
## Тасуирламаһы

Башҡортостан Республикаһы Милли халыҡ музыка ҡоралдары оркестры 2001 йылда Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы эргәһендә ойошторола. Беренсе концерты 2001 йылдың 1 октябрендә ҡуйыла. Тәүге художество етәксеһе һәм дирижёры Р. М. Ғәйзуллин була.
Дирижёрҙар РСФСР-ҙың халыҡ артисы Н. Н. Калинин, РСФСР-ҙың, СССР-ҙың халыҡ артисы Н. Н. Некрасов, РФ-тың халыҡ артисы Д. Д. Хохлов, композиторҙар РФ-тың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре Е. П. Дербенко,А. Т. Кәримов, А. М. Ҡобағошов, С. Ә. Низаметдинов, йырсылар Ф. Х. Бикбулатов, В. Ә. Йәләлетдинов, Ф. Ә. Килдейәрова һәм башҡаларҙың эшмәкәрлеге оркестр менән бәйле.
Милли халыҡ музыка ҡоралдары оркестры 2007 йылда Магнитогорск ҡалаһында үткән «Европа — Азия» халыҡ-ара халыҡ музыка ҡоралдары оркестрҙары һәм ансамблдәре фестиваль-конкурсында, халыҡ музыка ҡоралдары оркестрҙарының 2008 йылда Ҡаҙағстандың Аҡтүбә ҡалаһында үткән Ә. Жубанов исемендәге «Жубанов яҙы» фестивалендә ҡатнашып, икеһендә лә Гран-при яулай; 2006 йылда — Ҡазанда, 2007 йылда Мәскәүҙә ойошторолған Бөтә Рәсәй халыҡтарының милли музыка ҡоралдары оркестрҙары һәм ансамблдәре фестиваль-конкурсында лауреат була.
Милли халыҡ музыка ҡоралдары оркестры, башҡорт халҡының боронғо музыка ҡоралдарын, рус халыҡ музыка ҡоралдарын, симфоник оркестрҙы һәм өзләү тембрҙарын берләштереп, уникаль яңғырашҡа өлгәшә. Оркестр составынд ҡурай, баян, һуҡма, ҡыллы-һыҙғыслы (ҡыл ҡумыҙ, скрипка, альт, виолончель, контрабас) һәм сиртмә (думбыра, домра, балалайка-бас) музыка ҡоралдары, шулай уҡ ҡумыҙ, хайран, чоор (ҡырғыҙҙарҙың буй флейтаһы) бар. Милли халыҡ музыка ҡоралдары оркестрының дирижёрҙары: БР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Р. З. Әхмәтйәнов, Ғәйзуллин, Л. Т. Дәүләтбаев (2016 йылдан алып художество етәксеһе лә).

# Милли халыҡ музыка ҡоралдары оркестры
## Репертуары

Оркестрҙың репертуарыында М. Х. Әхмәтовтың «Башҡорт рапсодияһы», «Дуҫым Рәмилгә соло-фантазия»һы, «Лезгинкалар сюитаһы»; Н. Ә. Дауытовтың «Йәшлек увертюраһы», А.Ключарёв көйҙәре темаһына фантазия, «Бейеү көйө» концерты, «Ҡыҙҙар бейеүе»; А. К. Кукубаевтың «Һыбайлылар», «Лирик пьеса»; И. И. Хисаметдиновтың «Салауат тураһында хикәйәт», Фортепьяно менән оркестр өсөн концерт пьесаһы; халыҡ музыкаһы эшкәртмәләре [Н. Я. Инякин эшкәртеүендә «Әпипә», Дауытовтың «Бала ҡарға», Әхмәтовтың «Ҡолой кантон», Хисаметдиновтың «Зөлхизә» әҫәрҙәре һәм башҡалар]; татар, урыҫ, ҡаҙаҡ, үзбәк композиторҙарының әҫәрҙәре, сит ил авторҙары әҫәрҙәренең эшкәртмәләре һәм башҡалар инә.
2007 йылдан бирле репертуары Милли халыҡ музыка ҡоралдары оркестры өсөн махсус ижад ителгән үҙенсәлекле әҫәрҙәр менән байый.
# Чунжуга

Чунжуга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Старая Ижма йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Чунжуга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300512103000040154
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004015
* Бассейн коды — 03.02.03.005
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Монштаб

Монштаб (нем. Monstab) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 483 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,66 км². Диңгеҙ кимәленән 195 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 4617 һәм автомобиль коды — ABG.
# Үрге Терсь

Үрге Терсь — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының уң ярына тамағынан 519 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 95 км.

# Үрге Терсь
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300312115200010466
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201046
* Бассейн коды — 13.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Лилиә

Лилиә (рус. Лилия) — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме.
Лилиә исеменең үҙгәртелгән варианты — Лилияна

# Лилиә
## Этимология

лат. Lílium — cәскә атамаһынан, аҡ томбойоҡ
аҡ төҫ­ тәге сәскә; томбойоҡ

# Лилиә

* Вәлиева Лилиә Әнүәр ҡыҙы (26 май 1952 йыл) — фармаколог-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1999), профессор (2000).
* Фәтихова Лилиә Ғарифулла ҡыҙы (30 ғинуар 1954) — Башҡортостандың халыҡ артисы (2012), Башҡорт дәүләт филармонияһының нәфис һүҙ оҫтаһы
* Чанышева Лилиә Айрат Ҡызы — һәм башҡортостан йәмәғәт деятельница, сторонница Навальный, сәйәси тотҡондар .
* Лилиә Һаҡмар (тулы исеме — Ҡәйепова Лилиә Зәйнулла ҡыҙы; 3 октябрь 1962 йыл) — башҡорт шағиры, драматург, тәржемәсе һәм журналист.
* Ғүмәрова Лилиә Салауат ҡыҙы (16 декабрь 1976 йыл) — Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәй Федерацияһының дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, ғалим.
* Ҡолмөхәмәтова Лилиә Абдулғани ҡыҙы (26 май 1959 йыл — йырсы (лирик сопрано). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2015)
* Шобухова Лилиә Булат ҡыҙы (13 ноябрь 1977, Белорет, Башҡорт АССР-ы, СССР) — оҙон дистанцияларға йүгереүҙә Рәсәйҙең иң көслө спортсыларының береһе, 2009 йылдан марафонда махсуслаша.
* Әбделмәнова Лилиә Салауат ҡыҙы (ҡыҙ фамилияһы — Сирбаева; 23.03.1984) — Рәсәй шашкасыһы
* Хәйбуллина Лилиә Салауат ҡыҙы (18 апрель 1974, СССР, РСФСР, Башҡорт АССР-ы Ғүмәр ауылы — 6 май 2007) — Рәсәй ботанигы (альголог).
# Ԑ (кирил хәрефе)

Ԑ, ԑ (эпсилон, Unicode стандартында reversed ze, йәғни "әйләндерелгән З Ҙ хәрефес") – киңәйтелгән кирил әлифбаһының хәрефе. Энец телендә [æ] өнөн билдәләй. Энец әлифбаһының тәүге өлгөһөндә һигеҙенсе хәреф ине , 2019 йылда индерелгән үҙгәрештән һуң етенсе хәреф булып китте. Ҡулланыу миҫалдары: „сԑу” (ете), „сԑнку” (уйын).
Хәреф Unicode 5.0 стандартына ингәнгә ҡарамаҫтан, ул стандартҡа ярашлы эшләнгән шрифттарҙың күбеһендә юҡ. .
# Садва

Садва — Рәсәй йылғаһы. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шитово күле (Щегринка йылғаһы бастауы) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.

# Садва
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тверца, инешенән (Вышневоловец гидроузеленән) Тверь ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010100512110000002109
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000210
* Бассейн коды — 08.01.01.005
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кокпектысай

Кокпектысай (Кокпекты) — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе, Ырымбур өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тубыл йылғаһының уң ярына тамағынан 1591 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.

# Кокпектысай
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, Увелька йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500212111200000058
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200005
* Бассейн коды — 14.01.05.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Овраг Клопиха

Овраг Клопиха — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Иргиз йылғаһының һул ярына тамағынан 293 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Овраг Клопиха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Ырғыҙ йылғаһы башынан Сулак һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001612112100010069
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112101006
* Бассейн коды — 11.01.00.016
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Цедденик

Цедденик (нем. Zeddenick) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 157 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,03 км². Диңгеҙ кимәленән 57 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39291 һәм автомобиль коды — JL.
# Шәбеҙ (ауыл)

Шәбеҙ — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районындағы ауыл. Чалманарат ауыл биләмәһе составына керә.

# Шәбеҙ (ауыл)
## География

Шәбеҙ йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан көнбайышҡа табан 22 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Шәбеҙ (ауыл)
## Тарих

Шәбеҙ — йәнәй ырыуы башҡорттарының ауылы. 1723 йылдан билдәле. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Йәнәй улусы Ҡамбар түбәһенә ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Әмәкәй улусы составына керә.
ХХ быуат башында мәсет (1830 йылдан билдәле), мәктәп, ел тирмәне, икмәк магазины, бакалея кибете теркәлгән.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составына керә.

# Шәбеҙ (ауыл)
## Халҡы

1795 йылда ир енесле 187 башҡорт; 1816 йылда — 258 башҡорт; 1834 йылда — 325 башҡорт; 1870 йылда — 411 башҡорт; 1912 йылда — керҙәш 463 башҡорт (башкиры по этносу, припущенники по сословию) йәшәй.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1859 | 1870 | 1884 | 1897 | 1906 | 1913 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 | 2010 |
| 394 | 411 | 547 | 549 | 549 | 463 | 409 | 354 | 405 | 286 | 276 | 267 | 244 | 191 | 165 | 147 |

# Шәбеҙ (ауыл)
## Инфраструктура

Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда мәктәп китапхана бар.
# Тальма-Ю-Вож

Тальма-Ю-Вож — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тальма-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Тальма-Ю-Вож
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112103000090806
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103009080
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Санфирова Ольга Александровна

Санфирова Ольга Александровна (2 май 1917 йыл — 13 декабрь 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған осоусы 46-сы гвардия төнгө бомбардировка авиация полкы эскадрилья командиры, гвардия капитаны. Советтар Союзы Геройы (1945, үлгәндән һуң).

# Санфирова Ольга Александровна
## Биографияһы

Ольга Александровна Санфирова 1917 йылдың 2 майында (19 апрелендә) Һамар ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуған.
9-сы класты, Мәскәү өлкәһенең Коломна ҡалаһында аэроклубты тамамлай. Үзбәкстандың баш ҡалаһы Ташкентта йәшәй һәм эшләй.
Ҡыҙыл армияла 1941 йылдың декабренән. Батайск хәрби авиация пилоттар мәктәбен тамамлай. 1942 йылдың майынан хәрәкәттәге армияла. 1942 йылдан ВКП (б) ағзаһы.
46-сы гвардия төнгө бомбардировка авиация полкының эскадрилья командиры (325-се төнгө бомбардировка авиадивизия, 4-се һауа армияһы, 2-се Белорус фронты) гвардия капитаны О.А.Санфирова дошмандың тере көсөн һәм техникаһын юҡ итеү өсөн 630 хәрби осош яһай.
Ҡыйыу осоусы 1944 йылдың 13 декабрендә хәрби заданиенан ҡайтып килгәндә батырҙарса һәләк була. Машинаны Польшала, Населск районында яндыралар. Ольга Санфирова һәм штурман Руфина Гашева парашют менән һикереп, нейтраль зонаға эләгә. Ольга Санфирова пехотаға ҡаршы минала шартлай, ә Руфинаны беҙҙең һалдаттар алып сыға. Белоруссияның Гродно ҡалаһында туғандар ҡәберендә ерләнә.

# Санфирова Ольга Александровна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 23 февралендәге Указы менән «немец илбаҫарҙары менән көрәш фронтында командованиеның хәрби заданиеһын өлгөлө үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн» гвардия капитаны Санфирова Ольга Александровнаға үлгәндән һуң «Советтар Союзы Геройы»]] исеме бирелә
* Ленин ордены,
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены,
* Александр Невский ордены,
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены,
* «Кавказды обороналаған өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.

# Санфирова Ольга Александровна
## Хәтер

* Уның исеме менән Һамар һәм Белоруссия ҡалаһының Гродно ҡалаһында урамдар аталған.
* Батыр ҡыҙға Революция һәм Аэродром урамдары киҫелешендә, Һамар йәштәр йорто янындағы скверҙа һәйкәл ҡуйыла. Архитекторы — Ю. И. Мусатов, скульпторы — А С. Головнин.
* Коломна ҡалаһында О.А. Санфированың бюсы, ә аэроклуб бинаһына мемориаль таҡтаташ ҡуйыла.
* Гродно ҡалаһында туғандар ҡәберлеге һәм Санфирова исеме менән плита
# Ағып төшкән (йылға)

Ағып төшкән (рус. Агып-Тушкэн) — йылға. Рәсәйҙәге Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы биләмәләрендә аға.

# Ағып төшкән (йылға)
## Урынлашыуы

Ағып төшкән йылғаһы Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы хәҙер юҡҡа сыҡҡан Түбәнге Үтәғол ауылы янынан үтә. Һаҡмар йылғаһының һул ҡушылдығы. Яйыҡ һыу бассейны округына ҡарай.

# Ағып төшкән (йылға)
## Тәбиғәте

Ағып төшкән йылғаһы эргәләп йәшәгән, хәҙер инде юҡҡа сыҡҡан Түбәнге Үтәғол һәм унан арыраҡ урынлашҡан Үрге Үтәғол ауылдары араһынан аҡҡан һаҡмар йылғаһының уң һәм һул ярҙарын яланғас ҡаялар теҙмәһе уратып алған. Улар Үтәғол свитаһы стратотибына ҡарай һәм вулкан-ултырма тау тоҡомдарынан тора.

# Ағып төшкән (йылға)
## Этимологияһы

Ырымбур өлкәһендәге География институтының Социаль-иҡтисади география бүлегенең «Ырымбур өлкәһе тәбиғәте» фәнни-популяр порталында килтерелгән мәғлүмәттәрҙән күренеүенсә, йылғаның атамаһы башҡорт телендәге «ағып төшөү» ҡылымынан алынған
# Типеев Шәмсүн Ислам улы

Типеев Шәмсүн Ислам улы (1 апрель 1900 йыл — 1983 йыл) — тарихсы, партия эшмәкәре. Тарих фәндәре кандидаты (1943).

# Типеев Шәмсүн Ислам улы
## Биографияһы

1900 йылдың 1 апрелендә Өфө губернаһы Өфө өйәҙе Бүләкәй-Көҙәй улусы (хәҙер Башҡортостандың Нуриман районы) Иҫке Исай ауылында тыуған. Милләте башҡорт.
1917—1918 йылдарҙа Бүләкәй-Көҙәй улусында совет органдарын булдырыуҙа, һуңынан Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында, 1918—1921 йылдарҙа крәҫтиәндәр күтәрелештәрен баҫтырыуҙа ҡатнашҡан. 1919 йылдан РКП(б) ағзаһы.
1921—1923 йылдарҙа Мәскәүҙә Көнсығыш хеҙмәтсәндәренең И. В. Сталин исемендәге коммунистик университетында белем алған.

# Типеев Шәмсүн Ислам улы
## Хеҙмәттәре

* Башҡорт милли ҡуҙғалышы hәм Совет Башҡортостаны тарихы. — Өфө, 1929.
* Бөйөк Октябрь революцияһы һәм башҡорт контрреволюцияһы. — Өфө, 1929.
* Национально-освободительное движение в Башкирии в 70—80‑х гг. ХIX в. // Историк-марксист. — 1939. — Кн. 5/6 (75/76). — С. 192—211.
* История СССР: [учебник для вузов]. — М.: Соцэкгиз, 1940. — Т. 2: Россия в XIX в. / под ред. М.В. Нечкиной. Гл. 14: Народы Поволжья, Башкирии и Сибири в первой половине ХIX в. — С. 247—249; Гл. 32: Народы царской России и национально-колониальная политика царизма в 60—80-е годы. — С. 655—662 [история башкир]; и др.
* Ольховой Р. Азбука ленинизма / Сост. и пер.: X. Хасанов, Ш. Типеев. Уфа: Башгосиздат, 1930. (На башк. яз.).
* О национальной культуре. Уфа: Башгосиздат, 1930. (На башк. яз.).
* Очерки по истории Башкирии. Уфа, 1930.
* Борьба против извращения марксизма-ленинизма на теоретическом фронте. Уфа: Башгосиздат, 1933. (На башк. яз.).
# Василий III

Васи́лий III Иванович (25 март 1479 йыл — 3 декабрь 1533 йыл) — 1505—1533 йылдарҙағы Мәскәү һәм Владимир бөйөк кенәзе, Иван III һәм София Палеологтың улы, Иван IV Грозныйҙың атаһы. Изге Рим империяһы императоры Максимилиан I менән 1514 йылда төҙөлгән килешеүҙә беренсе тапҡыр батша (царь — цезарь) тип аталған.
Атаһы башлаған берҙәм Рус дәүләтен берләштерү сәйәсәтен дауам итә; ҡайһы бер удел кенәзлектәр менән килешеүҙе яңырта. Василий III заманында бер нисә удел кенәзлеге бөтөрөлә. 1510 йылда Псков, 1521 йылда Рязань ҡалаларын үҙенә буйһондора. Рус-Литва һуғышында еңеүе һөҙөмтәһендә 1514 йылда Василий III Смоленск кенәзлеген үҙ биләмәһенә ҡушыуға ирешә. Мәскәүҙән көнсығышта һәм көньякта урынлашҡан ерҙәрҙе яулап алыу сәйәсәтен дауам итә, Ҡазан ханлығына бер нисә һөжүм ойоштора; 1506 йылғы һөжүме еңелеү менән тәмамлана. Мөхәммәдәмин хан вафатынан һуң Ҡазан тәхетенә үҙ кешеһен — Шаһғалиҙе ултырта (1518). Шаһғали унан ҡыуылғас, уны Ҡазан тәхетенә ҡайтару өсөн 1523—1524 йылдарҙа яуҙар ойоштора. 1530-31 йылдарҙағы яу-һөжүмдәрҙән һуң Ҡазан тәхетенә Василий III кешеһе — Йәнғәли ултыртыла. Бер үк ваҡытта Ҡазан ханлығының көнбайыш сик буйҙарында үҙ ҡәлғә-ҡоролмаларын төҙөү һәм нығытыуҙы дауам итә. 1521 йылда Оло сик буйы кәртәләре төҙөлөшөн башлай, 1524 йылда Ҡазан ханлығы йоғонтоһонда булған сыуаштар ере сигендә, Сура йылғаһы тамағында, Васильсурск ҡәлғәһен нигеҙләй. Шул уҡ йылда рус сауҙагәрҙәренә Ҡазан ханлығы йәрминкәләренә барыуҙы тыя, Түбән Новгород йәнәшәһендә үҙ йәрминкәләрен асырға әмер бирә. Литваға ҡаршы көрәштә үҙ маҡсатында файҙаланыу һәм үҙ кенәзлегенә яу-һөжүмдәрҙе булдырмау ниәтенән Ҡырым ханлығы менән яҡын мөнәсәбәттәр урынлаштыра, дипломатик килешеүҙәр төҙөүгә ирешә. Ҡырым хандары нәҫеленән булған Сәхибгәрәй Ҡазан тәхетенә ултырғандан һуң ғына Ҡырым ғаскәре 1521 йылдың көҙөндә Мәскәүгә һөжүм ойоштора, Мәскәүҙә идараһы булып ҡалған баярҙарҙан йолом түләтә.
# Там-Яга

Там-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Носи-Яга йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Там-Яга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000087259
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008725
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Уҡлау

Уҡлау — күбеһенсә ҡамыр йәйер өсөн тәғәйенләнгән аш-һыу кәрәк-ярағы предметы. Цилиндр йәки орсоҡ формаһында була.

# Уҡлау
## Тарихы

Уҡлау бик боронғо замандарҙа барлыҡҡа килгән. Этрусктар яҡынса 3000 йыл элек таш уҡлауҙар менән файҙаланылған. Донъяның башҡа урындарында ҡамырҙы йәйеү өсөн балсыҡтан һәм ағастан яһалған цилиндр киҫәктәрен ҡулланғандар. XIX быуат аҙағында Джон Рид исемле кеше урта өлөшө ағас цилиндрҙан һәм ике яҡтан тотҡалы заманса уҡлау уйлап таба. Ҡамыр аштары әҙерләгәндә ҡамырҙы йәйеү уҡлауҙың төп тәғәйенләнеше булып тора.

# Уҡлау
## Конструкцияһы

Ҡағиҙә булараҡ, уҡлау әҙерләү өсөн материал булып үҙағас тора, ҡайһы берҙә металл, быяла йәки таш уҡлауҙар осрай. Ғәҙәттә, уҡлауҙың ике йәки һирәгерәк бер тотҡаһы була. Стандарт булмаған конструкциялы уҡлауҙар бар: мәҫәлән, эсе ҡыуыш пластик уҡлау, файҙаланыр алдынан уға йылы һыу ҡойола.

# Уҡлау
## Туҡымаларҙы үтекләү уҡлауы

Кейемде үтекләү өсөн ҡулайламалар күптән уйлап табылған. Б. э. т. IV быуатта Боронғо Грецияла кейемгә уҡлауҙы хәтерләткән ҡыҙған металл сыбыҡ ярҙамында плиссе яһап биҙәү ысулдары ҡулланылған.
Рәсәйҙә уҡлауға (тигеҙләгес, каталка) туҡыма урағандар һәм уны рубель менән үтекләгәндәр .
Тәбиғи етен туҡыманан тегелгән күлдәктәрҙе һәм порттарҙы йыуып, киптергәндән һуң, йомшаҡлыҡ һәм өбөрөлөк биреү өсөн яҡшылап яҙыу талап ителгән. Был үҙенсәлекле ысул менән тормошҡа ашырылған. Йыуылған әйбер уҡлауға уралған, шунан һуң ул бер нисә тапҡыр «рубель» — аҫҡы яғында һырланған ҡыры һәм осонда һабы булған оҙон ағас ярҡа (плашка) менән ентекләп тәгәрләтеп тигеҙләнгән. Рубель үҙенсәлекле шаҡылдап уҡлауҙы тәгәрләткән был ваҡытта уның ҡырҙары туҡыма сүстәрен яҙылдырған. Был ҡулайлама шулай уҡ «ребрак» (ҡабырға), «раскатка» (тигеҙләгес), «пральник» һәм башҡалар тип аталған. Ул ҡайһы бер төбәктәрҙең урыҫ ауылдарында XX быуат аҙағына тиклем йәшәп килгән.

# Уҡлау
## Популяр мәҙәниәттә

Популяр мәҙәниәттә уҡлау — ғаилә конфликттарында хужабикәнең ҡулында һалҡын ҡорал ролен уйнаған предмет. Тормош иптәшен хыянат иткәне, иҫергәнсе эскәне өсөн туҡмаған осраҡтар билдәле; һөҙөмтәлә «ҡатындың ҡулында уҡлау була икән, бөйөрөктәр булыуы икеле» тигән әйтем дә барлыҡҡа килгән.
# Сандаловка

Сандаловка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының уң ярына тамағынан 693 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Сандаловка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300212111100034106
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103410
* Бассейн коды — 10.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Кунлук

Кунлук — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иртыш йылғаһының уң ярына тамағынан 1507 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Кунлук
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урындан Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010100312115300005419
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115300541
* Бассейн коды — 14.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Сердемка

Сердемка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Байса йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Сердемка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300412111100037877
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103787
* Бассейн коды — 10.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1