yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Туғарсалған

Туғарсалған (шулай уҡ Туғар Салған (урыҫса Тугарсалган), экологтарҙа Туғар-салған) — Торатау шиханы итәгендәге күл. Күлдә ярымутрау бар, унда элек кеше эшмәкәрлеге юҡ иткән үҫемлектәр-эндемиктар булған.
1965 йылдан тәбиғәт һәйкәле. «Туғар-салған күле һәм уның тирә-яғы» «Башҡортостан Республикаһының айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәләре» исемлегенә индерелгән. Ҡурсаулыҡ урыны майҙаны 100 гектар.

# Туғарсалған
## Туғарсалған күле легендаһы

Борон-борон заманда, әле ошо Торатау торған ерҙә, ҙур океан булған, ти. Был океан батшаһы — Һыухандың дүрт уландары — Торатау батыр, Ҡуштау батыр, Йөрәктау батыр һәм иң кесеһе — Шәкетау икән. Улар бик дуҫ һәм дәртле тормош күргәндәр. Һәр ваҡыт бер-береһенә ярҙам ҡулы һуҙып торғандар, ти. Ләкин бер көндө уларҙың иленә Аждаһа ырыуы баҫып кергән. Улар бер өрөү менән Һыухандың биләмәләрен утҡа әйләндергәндәр. Тиң булмаған алышта, дүрт батыр Аждаһаны берҙәмлеге, татыулығы менән еңә алған. Ләкин Һыухандың иле ҡороған, океан янында көн күргән халыҡтар ҡоролоҡтан зарыға башлаған, ти. Океан төбө кибеп, ундағы йоҡлап ятҡан ен-пәрейҙәр уяна башлаған. Көн дә үлем, көн дә ер тетрәүҙәре халыҡты меҫкен көнгә төшөрә башлаған. Мал-тыуарҙы, кешеләрҙе ер йота, ут ҡамай икән был ерҙә. Дүрт туған ни эшләргә белмәй баш ватҡан сағында, Һыухан, кешеләрҙе ҡотҡарам тип, үҙен халыҡҡа ҡорбан иткән: юрматы ырыуын йотоу ниәтендә асылған ер араһына аты менән һикергән. Дейеү һәм Аждаһалар иленә тоташҡан, йәһәннәм упҡыны шул уҡ ваҡытта кире ябылған,ти. Һыухан менән уның толпары юғалған ерҙә, төпһөҙ күл барлыҡҡа килгән. Был күлде әлеге ваҡытта Туғарсалған тип йөрөтәләр, ти.

# Туғарсалған
## Географик ҡылыҡһырлама

Туғарсалған — Башҡортостандағы иң тәрән карст күлдәренең береһе. Уның оҙонлоғо 395 м, киңлеге 260 м, иң ҙур тәрәнлеге 27 м. Күлдә шишмәләр күп .
# Ямйылға

Ямйылға (рус. Ям-Елга) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡыйҙыш йылғаһының һул ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км тәшкил итә.

# Ямйылға
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһының инешенән тамағына тиклем, Уйылға йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500212111200000805
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200080
* Бассейн коды — 14.01.05.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

# Ямйылға
## Этимологияһы

Ям — Рәсәй империяһында почта йәки юлсы йөрөгән оло юлдағы ат алыштырыу урыны. Был һүҙ менән яһалған топонимдар Башҡортостанда байтаҡ осрай: Ям юлы — Йылайыр, Әбйәлил, Учалы райондарында; Ям йылғаһы (икенсе исеме Кәжән) — Учалы районында; Ямйылға — Баймаҡ районында; Ям — Ҡаратал күле — Шишмә районында; Ям ҡыуағы — Ауырғазы районында; Ям тауы — Ҡыйғы, Учалы райондарында; Ямъяҙы — Яңауыл районында
# Бюне (Гарцфорланд)

Бюне (Гарцфорланд) (нем. Bühne (Harzvorland)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 558 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,11 км². Диңгеҙ кимәленән 135 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38835 һәм автомобиль коды — HZ.
# Шернберг

Шернберг (нем. ) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан .
# Бамбук велосипед проекты

Бамбук велосипед проекты (Bamboo Bike Project) 2007 йылда Колумбия университетының Lamont-Doherty Earth Observatory ғалимдары Дэвид Хо һәм Джон Маттер тарафынан Ер институты аҡсаһына башлана. Проекттың төп маҡсаты — Африка эшҡыуарҙарына бамбуктан арзан һәм ныҡлы велосипедтар етештереү фабрикалары асырға ярҙамлашыу һәм шул юл менән Ҡара Африка ауылдарында фәҡирлекте кәметеү (тағы ла урындағы оҫталарҙы велосипед яһарға өйрәтеү, кәрәкле запас частар менән тәьмин итеү маҡсаттары ла бар).

# Бамбук велосипед проекты
## Тарихы

2006 йылда Дэвид Хо Африкалағы фәҡир илдәр өсөн бамбук велосипедтар яһау концепцияһын эшләүгә Earth Clinicтың 25 мең долларлыҡ грантын ота. 2007 йылдың йәйендә Хо менән уның коллегаһы Джон Маттер башланғыс капиталды, Ганаға барып, урындағы материалдарҙан бамбук велосипед етештереү мөмкинлеген өйрәнеүгә тотона. Уңышлы сәфәрҙән һуң Bamboo Bike Project 2008 йылда көсөн Millennium Cities Initiative менән берләштерә лә Кумасиҙа велосипед фабрикаһын асып ебәрә. Аҙаҡ проектҡа Мартин Одлин ҡушыла, элек ул K2 Sports тигән Америка компанияһында дизайнер һәм инженер булып эшләгән була.
Кумасиҙағы фабрика проектының рентабеллелеген һәм инвестицион ылыҡтырғыслығын — KPMG компанияһы, ә Кисумуҙағы ошондай уҡ фабрика проектыныҡын Колумбия университетының Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр һәм йәмәғәтселек менән бәйләнештәр мәктәбе студенттары өйрәнә.
Кумасиҙағы завод эшҡыуар Кваме Сарпонгтың Bamboo Bikes Limited тигән урындағы компанияһына инә (предприятиеның проект ҡеүәте — йылына 20 мең бамбук велосипед). Заводтың продукцияһын коммерцияға ҡарамаған ойошмалар бөтә илгә тарата.

# Бамбук велосипед проекты
## Иҡтисади маҡсатҡа ярашлылығы

Бамбук — велосипед рамы яһау өсөн бына тигән материал. Африкаға Ҡытайҙан һәм Һиндостандан импортланған велосипедтарҙың сифатһыҙ ҡоростан яһалған рамы менән сағыштырғанда, бамбук үҫентеләренән эшләнгән рам күпкә ныҡлыраҡ. Бамбуктан велосипед эшләүгә, ҡорос конструкциялыға ҡарағанда, ҡорамал да, энергия ла, капитал да әҙерәк талап ителә. Бамбук Африкала бөтә ерҙә лә үҫә, ул ҡитғаның күп төбәктәрендә еңел табыла торған арзанлы материал булып тора.
Бамбуктан рам яһағанда тотороҡло электр энергияһы сығанағы ла кәрәк түгел, был уны хатта инфраструктураһы булмаған иң фәҡир ауылдарҙа ла етештереү мөмкинлеген бирә. Урындағы бамбук крәҫтиәндәрҙе һәм йөк ташыусыларҙы эшле итә, иҡтисади үҫеште һәм экологик тотороҡлолоҡто тәьмин итә.
# Седаты-Томбой

Седаты-Томбой — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Морды-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 250 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Седаты-Томбой
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300039041
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303904
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Нигяр ханым

Нигяр ханым (тур. Nigâr Hanım, ғосман. نگار خانم; 1856, Истанбул, — 1 апрель, 1918, ИстанбулИстанбул) — ғосман шағирәһе һәм яҙыусыһы.

# Нигяр ханым
## Биографияһы

Нигяр ханым килеп сығышы буйынса венгр, уның атаһы Маҡар Ғосман-паша Венгрия революцияһы (1848—1849) башланғандан һуң 1848 йылда Венгриянан Ғосман империяһына ҡаса. Нигяр 1856 йылда Истанбулда тыуа. Ул ҡаланың Кадыкей районындағы француз мәктәбендә уҡый, бик иртә йәшенән фортепианола уйнарға өйрәнә, бынан тыш өйрәнеү төрөк, ғәрәп һәм фарсы телдәрен репетитор ярҙамында өйрәнә. Аҙаҡ улфранцуз, грек, немец телдәрен бик яҡшы белә; итальян, әрмән, ғәрәп, фарсы һәм венгр телдәрендә ярайһы уҡ яҡшы кимәлдә уҡый һәм яҙа, дөйөм алғанда һигеҙ телде белә. Көнсығыш һәм Көнбайыш мәҙәниәттәрен яҡшы белә: француз әҙәбиәтен яратып уҡый һәм француз телендә шиғырҙар яҙа башлай. Тәүге осорҙа яҙылған шиғриәтенә традицион диван стиле хас, әммә һуңыраҡ ижады йоғонтоһо аҫтында Мәхмүт Экрем Реджаизаде һәм башҡа авторҙар ижады йоғонтоһо аҫтында модерн стилен хуп күрә башлай. Нигяр ханым төрөк әҙәбиәтенә көнбайыш стилен индерә һәм Танзиматтан һуңғы осорҙа Ғосман империяһының алдынғы шағирәһе булып китә. Уның шиғриәтенә ҡатын-ҡыҙ стиле хас. Шул уҡ ваҡыттағы төрөк гәзиттәрендә уның шиғрпи шәлкемдәре йыш ҡына баҫылып сыға.
Гуманитар эшмәкәрлеге өсөн ул солтан Ғабдел Хәмиттән II дәрәжә Мәрхәмәтлелек орденын ала.
Ғүмеренең һуңғы йылдарында, сирләү сәбәпле, кеше араһына һирәк сыға, бикләнеп өйҙә ултырыуҙы хуп күрә. Нигяр ханым Истанбулда 1918 йылдың 1 апрелендә вафат була.

# Нигяр ханым
## Шәхси тормошо

Атаһы уны ун дүрт йәшендә кейәүгә бирә, әммә бер нисә йылдан һуң никах тарҡала, һәм улар айырылыша. Нигярҙың Сәлих Керамет улы булыуы билдәле. Ул Ғосман империяһының һуңғы хәлифе Ғәбдел-Мәжит Икенсенең балаларын уҡыта. Ғосмандар династияһы ағзаларын илдән ҡыуып сығарыу тураһында 1924 йылдың 3 мартында 431-се һанлы закон сыҡҡандан һуң Сәлих Керамет Ғәбдел Мәжит менән бергә Төркиәнән сығып китә.
Үҙ дәүере өсөе Нигяр ханым йәмғиәттә билдәле шәхес була. Шағирә карьераһынан тыш, уның йәшәү рәүеше йәмғиәткә һәм XIX быуат аҙағында — XX быуат башында ҡатын-ҡыҙҙарҙың киләсәк тормошона ҙур йоғонто яһай. Ул, феминистка булмауына ҡарамаҫтан, ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтары тураһындағы ҡараштары үҙ заманынан байтаҡ алда бара.

# Нигяр ханым
## Библиографияһы

Шиғырҙарҙан тыш Нигяр ханым бер нисә проза әҫәре яҙа һәм тәржемәләр менән шөғөлләнә.
Уның төп эштәренең тулы булмаған исемлеге:
Шиғриәт:
* I Efsus (1877)
* II Efsus (1891)
* Nîrân (1896)
* Aks-i Sada (1900)
* Safahat-Kalb ı (1901)
* Elhan-Vatan ı (1916)
Пьесаһы:
* Tesir-i Aşk
Мемуарҙары:
* Hayatımın Hikâyesi (1959 баҫыла)

# Нигяр ханым
## Шулай уҡ ҡара

* Адывар, Хәлит Эдиб
* Бәшәр, Нихаль Шюкуф
* Зорлутуна, Хәлит Нусрет
# Сол Рассоха (Захарьина ҡушылдығы)

Сол Рассоха — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Захарьина йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Сол Рассоха (Захарьина ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000054608
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005460
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Чемберджи Валентина Николаевна

Чемберджи Валентина Николаевна (11 март 1936 йыл) — Рәсәй филологы, боронғо һәм яңы телдәрҙән тәржемә итеүсе, әҙәбиәтсе һәм мемуарист. Николай Чемберджи менән Заран Левинаның ҡыҙы.
СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы (1982).
Мәскәү дәүләт университетының филология факультетының Классик филология бүлеген тамамлай (1958). Сит ил телдәре академияһында һәм Мәскәү университетында латин, боронғо грек телдәрен һәм роман телдәре тарихын уҡыта. Ахилл Татийҙың «Левкиппа и Клитофонт», Самосатынан Лукиандың «Похвалы родине» әҫәрен, Цицерондың телмәрҙәрен, Софокл менән Менандраның тормошонан антик таныҡлыҡтарҙы, шулай уҡ музыка тураһында китаптар, Сергей Рахманиновтың хаттарын һәм иҫтәлектәрен, автобиографияһын, Стравинскийҙың мәҡәләләрен, Леонард Бернстайндың «Музыка всем» китабын,Вуди Гатриҙың «Поезд мчится к славе» автобиографик повесын (В. Познер менән берлектә, 1968), Хантер Дэвистың «Авторизированная биография „Битлз“» (шулай уҡ В. В. Познер менән берлектә, 1990) һ. б. әҫәрҙәрҙе тәржемә итә. Шулай уҡ И. И. Доронина менән берлектә Агата Кристиҙың«Автобиография»һын тәржемә итә.
Чемберджиҙың үҙенең — «В путешествие со Святославом Рихтером», «В доме музыка жила», «О Рихтере его словами», «Истории Мнемозины» һ. б. китаптары — башлыса музыкаға һәм музыканттарға арналған. «XX век Лины Прокофьевой» (2008) китабы Сергей Прокофьевтың ҡатыны Лина Ивановна Прокофьеваның биографияһын тәүге тикшереү булып тора. Рихтер һәм Лина Прокофьева тураһындағы китаптары инглиз, француз, испан һәм немец телдәрендә тәржемә ителгән. Валентина Николаевна СССР Яҙыусылар союзы (1982) ағзаһы. 2012 йылда «Астрель» нәшриәтендә «Собачья жизнь. Устар» китабы донъя күрә. Унда авторҙың яҙмышын, тормошон һәм ижадын билдәләгән күп һанлы һәм күп төрлө ваҡиғалар тураһында бәйән ителә.
Ҡыҙы (В. В. Познер менән никахтан) — композитор һәм пианист Екатерина Чемберджи (1960). Улы (математик С. М. Мельников менән никахтан) — пианист Александр Мельников (1973).
Рәсәй византинисы С. А. Иванов әйтеүенсә, латындан уның беренсе уҡытыусыһы була (мәктәп йылдарында шәхси дәрестәр ала).

# Чемберджи Валентина Николаевна
## Әҫәрҙәре

* «В путешествии со Святославом Рихтером». Москва, РИК «Культура», 1993. (Переведена на французский, финский и немецкий языки.)
* «Истории Мнемозины» «Разноцветные гаммы». Москва. Изд. «Присцельс», 1998.
* «В доме музыка жила». Москва, Изд. «Аграф», 2002.
* «О Рихтере его словами». Москва, Изд. «Аграф», 2004. (Переведена на итальянский язык.)
* «XX век Лины Прокофьевой». Москва, Изд. «Классика — XXI», 2008. (Переведена на испанский язык.)
* «Устар. Собачья жизнь». Москва, Изд. «Астрель», 2012.
# Мең йыллыҡ

Мең йыллыҡ — 1000 йылға тиң булған вакытты үлсәү берәмеге.
* Был математика буйынса тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
# Оло Альбедет

Оло Альбедет — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Алешкина (старица)күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Оло Альбедет
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200019160
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201916
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Сафин Станислав Ғәзиз улы

Сафин Станислав Ғәзиз улы (17 июнь 1950 йыл) — физик. Техник фәндәре докторы (2008), профессор (2008). РАЕН ағза-корреспонденты, фәнни-техник өлкәһе эксперттарының федераль реестры эксперты, Рус география йәмғиәтенең ғәмәлдәге ағзаһы, Рус география йәмғиәтенең Архангельск бүлеге президиумы ағзаһы

# Сафин Станислав Ғәзиз улы
## Биографияһы

Сафин Станислав Ғәзиз улы 1950 йылдың 17 июнендә Башҡорт АССР-ы Ғафури районы Еҙем-Ҡаран ауылында донъяға килгән.
1975 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.
1975 йылдан «Азнакаевскнефть» нефть-газ сығарыу идаралығында инженер булып эшләй. 1977 йылдан — «Нижневартовскнефтегаз» йәмғиәтендә өлкән инженер, лаборатория мөдире, 1982 йылдан — Когалым ҡалаһында «Повхнефть» нефть-газ сығарыу идаралығында лаборатория мөдире.
1986 йылдан «Ноябрьскнефтегаз» йәмғиәтендә эшләй. 1988 йылда Свердловск халыҡ хужалығы институтын тамамлай.
1998 йылдан «Заполярнефть» нефть-газ сығарыу идаралығында баш геолог, ә 1999 йылдан «НоябрьскНИПИнефтегаз» директорының урынбаҫары.
2000 йылдан — «Архангельскгеолдобыча» йәмғиәте генераль директорының урынбаҫары, 2001 йылдан Архангельск өлкәһе хакимиәте башлығы урынбаҫары.
2002 йылдан «Поморнефтегаз» йәмғиәте генераль директоры вазифаһын үтәй.
2004 йылда Архангельск дәүләт техник университетында уҡыта.
2008 йылда Энергоресурстар транспорты проблемалары институтында «Геотехнологические основы повышения эффективности добычи нефти из недонасыщенных нефтью высокотемпературных полимиктовых пластов» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
2010 йылдант Төньяҡ (Арктика) федераль университетында нефть һәм газ институтының транспорт, нефть, газ һәм нефть-газ промыслылары ҡоролмалары кафедраһы профессоры вазифаһында эшләй.

# Сафин Станислав Ғәзиз улы
## Биографияһы
### Публикациялары

* Сафин С.Г. Капитальный ремонт скважин / учебное пособие. Архангельск, Северный (Арктический) федеральный ун-т 2010. 112 c ISBN 978-5-261-00503-2
* Сафин С.Г. Основы нефтегазопромыслового дела / учебное пособие. Архангельск, Северный (Арктический) федеральный ун-т, 2011 239 c ISBN 978-5-261-00579-7
* Сафин С.Г. Методы повышения продуктивности скважин. Нефтегазовое дело / учебное пособие. Архангельск, Северный (Арктический) федеральный ун-т, 2009 171 с. ISBN 978-5-261-00407-3
* Сафин С.Г. История нефтегазовой отрасли России : учебное пособие. Архангельск : ИД САФУ, 2014. - 129 с. ISBN 978-5-261-00968-9
* Сафин С.Г. Разработка композиций для удаления асфальтосмолопарафиновых отложений в нефтепромысловом оборудовании // Нефтяное хозяйство. 2004. № 7. С. 106-109.
* Сафин С.Г. Моделирование изменения фазовых проницаемостей пластовых флюидов в коллекторах с неоднородным и пониженным нефтенасыщением // Нефтяное хозяйство. 2008. № 11. С. 106-107.

# Сафин Станислав Ғәзиз улы
## Биографияһы
### Редактор эшмәкәрлеге

* Сырьевая база России в XXI веке = Russia resource base in XXI century : Материалы конф., посвящ. 70-летию геол. службы на Европ. Севере России / [Под науч. ред. С.Г. Сафина]. - М. : ВНИИОЭНГ, 2002 (ПИК ВИНИТИ). - 521 с. ISBN 5-88595-098-9
# Түбәнге Гавшина

Түбәнге Гавшина — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Устья йылғаһының һул ярына тамағынан 246 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Түбәнге Гавшина
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000030141
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003014
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Арвисъю

Арвисъю — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нерута йылғаһының уң ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Арвисъю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000084944
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008494
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Оло Ҡайбыҫ

Оло Ҡайбыҫ — Татарстан Республикаһындағы Ҡайбыҫ районының үҙәге.
# Сунарка

Сунарка — Рәсәй йылғаһы. Сыуашстан биләмәләрендә аға. Йылға Санарка йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Сунарка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цивиль йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга ҡушылдыҡтары Ҡуйылыһыу аралығында, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400412112100000377
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100037
* Бассейн коды — 08.01.04.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Яра-Пезе-Яха

Яра-Пезе-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хе-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.

# Яра-Пезе-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300212115300034500
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303450
* Бассейн коды — 15.02.03.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Няхарседа-Яха

Няхарседа-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Анти-Паюта-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 166 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Няхарседа-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300074254
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307425
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Мәлих Харис

Мәлих Харис, Мәлих Харис улы Харисов (27 ғинуар 1915 йыл — 14 март 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған башҡорт совет шағиры.

# Мәлих Харис
## Биографияһы

Мәлих Харис 1915 йылда бөгөнгө Башҡортостандың Саҡмағош районының Яңы Ҡото ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Бик йәшләй етем тороп ҡала. Башланғыс белемен үҙҙәренең ауылында ала. 1941 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтының тел һәм әҙәбиәт факультетын тамамлай. Шул уҡ йылда хәрби хеҙмәткә алынып, офицерҙар курсында уҡып сыға. 1944 йылда Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк була.
Мәлих Харистың ижади ғүмере бик ҡыҫҡа булды, сәскә атып өлгөрмәй өҙөлөп ҡалды. Уның тәүге шиғырҙары 1934 йылда гәзит-журналдарҙа күренә башлай, һәм ул күп тә үтмәй нескә тойғоло, хистәргә бай үҙенсәлекле лирик шағир булып танылып китә. Һуғыш алды көндәрендә ул көр һәм саф тауышлы, күтәренке рух менән һуғарылған әҫәрҙәре менән әленән-әле сығыш яһап тора. Шағир йыш ҡына үҙе кисергән ваҡиғаларҙы тасуирларға тырыша, үҙ мөнәсәбәтен йырлай. «А. С. Пушкинға», «Йәшлек», «Диңгеҙгә», «Руставели», «Әсә тураһында йыр», «Мин һөйәм» кеүек поэтик ынйылары бөтә башҡорт поэзияһында билдәле урын тота. Ихласлыҡ, үҙ иленә сикһеҙ бирелгәнлек тойғолары уның әҫәрҙәрендә төп урын биләй.
Мәлих Харис үҙе иҫән саҡта әҫәрҙәренең айырым китап булып сығыуын күреү бәхетенә ирешә алмай. Уның «Йөрәк тауышы» тигән беренсе китабы тик ул үлгәндән һуң 1944 йылда баҫылып сыға. 1954 йылда шул уҡ китабы, бер аҙ тулыландырылып, Н. Нәжмиҙең баш һүҙе менән сыға. Үҙенсәлекле шағир Мәлих Харис поэзияһы әле лә беҙҙең сафта бурысын үтәп килә. М. Харистың шиғырҙары рус телендә 1974 йыл «Башҡорт лирикаһы өлгөләре» серияһында баҫыла.
# Томбита-Яха

Томбита-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡара диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Томбита-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300040320
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304032
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3