yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Йосопов Булат Тимербай улы

Йосопов Булат Тимербай улы (15 сентябрь 1973 йыл) — башҡорт режиссёры, Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты, Рәсәй Федерацияһы Кинематографсылар союзы ағзаһы, Рәсәй Федерацияһы кинорежиссёрҙар Гильдияһы ағзаһы.

# Йосопов Булат Тимербай улы
## Биографияһы

Булат Тимербай улы Йосопов 1973 йылдың 15 сентябрендә Өфө ҡалаһында тыуған. С. А. Герасимов исемендәге Бөтә Рәсәй дәүләт кинематография университетының (Всероссийский государственный университет кинематографии имени С. А. Герасимова) режиссёр факультетын тамамлаған. Башҡортостандың халыҡ шағиры Тимер Йосоповтың улы.

# Йосопов Булат Тимербай улы
## Ижады

* Туғыҙ йыл тирәһе Өфөлә «Башҡортостан» дәүләт киностудияһында эшләй, өс тулы метражлы фильм төшөрә.
* 2004 йылда «Vista Vision» студияһын ойоштора, ике сериал һәм бер ҡыҫҡа метражлы фильм төшөрә. «Айыу» сериалы ТВЦ һәм НТВ Донъя үҙәк телеканалдарынан күрһәтелә.
* 2009 йылда Ҡала үҫеше йәмәғәт фонды ярҙамы менән "Булат Йосопов киномәктәбе"н аса, уның төп маҡсаты: бөтә теләүселәрҙе кинола үҙ уй-фекерҙәрен дөрөҫ сағылдырыуға өйрәтеү.
* "Булат Йосопов киномәктәбе"н тамамлаусылар өс йыл ярымда, 150 ҡыҫҡа метражлы кинофильм төшөрөп, ҡаланың төп кинотеатрҙарында 23 кинокүрһәтеү уҙғара. Шулай уҡ улар Рәсәй кимәлендәге һәм халыҡ-ара фестивалдәрҙә ҡатнаша, Мәскәү, Санкт-Петербург ҡалаларында һәм Франция кино төшөрөүсе һөнәренә артабан уҡыуын дауам итә.

# Йосопов Булат Тимербай улы
## Фильмографияһы

* 2018 — Беренсе Республика (Первая Республика)
* 2017 — Бабич
* 2016 — Наган
* 2013 — Визит
* 2011 — 13 раунд
* 2006 — Арҡайым сере
* 2005 — Айыу (мини-сериал)
* 2003 — Оҙон-оҙаҡ бала саҡ
* 2002 — Сөмбөлдөң етенсе йәйе

# Йосопов Булат Тимербай улы
## Уның тураһында

* Аралбаева Л. Булат Йосопов һәм Камил Йыһаншин «Предпринимательство Уфы. События. Факты. Люди» китабы геройҙары. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2016, 14 декабрь.

# Йосопов Булат Тимербай улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы
* Башҡортостан Республикаһы Президенты гранты («Визит» фильмы) — 2013.
* Рәсәй кинофестиваленең Гран-при эйәһе («Визит» фильмы өсөн) — 2014.
# Һары уғырҙар

Һары уйғырҙар менән бутамаҫҡа.
Һары уғырҙар (рус. Сарагуры, лат. Saragurs, бор. грек. Σαράγουροι, сүр. s.r.w.r.g.wr, Šarağurs) — V һәм VI быуаттарҙа телгә алынған Евразияның уғыр (төрки) күсмә ҡәбиләләре. Был Сулуцзе (蘇路羯, suoluo-kjɐt) булыуы мөмкин, улар Ҡытайҙың Sui (Суй) китабында телгә алына. Улар Көнбайыш Себерҙән һәм ҡаҙаҡ далаларынан килеп сыҡҡан, унан Кавказдың төньяғына сабирҙар тарафынан ҡыҫырыҡлап сығарылған.

# Һары уғырҙар
## Этимологияһы

Питер Бенджамин Голден яҙыуынса Saraγur йәки Šara Oγur «һары» йәғни «аҡ» уғырҙар тип аңлатыла.
Уғырҙарҙың этнонимы шулай уҡ бер нисә боронғо болғар ҡәбиләләре составындағы атамаларында айырылып тора: унуғыр/оноғур (< оn оγur «ун уғыр ҡәбиләһе»), һары уғыр/сарағур (< sarγ оγur «һары уғырҙар»), утиғурҙар (< utur оγur «утыҙ уғыр ҡәбиләһе»), ҡутриғырҙар, биттуғырҙар, куриғырҙар һәм башҡалар. Тел белгесе Ә. М. Аҙнабаев башҡорт этнонимының да баш+уғыр//уғор+т: биш+уғыр+т (бында «биш» — һан, «уғыр» — ҡәбилә атамаһы, «т» — дөйөм алтай күплек күрһәткесе) өлөштәренән тора тип иҫбатлай һәм «венгр» (вун уғар//уғыр) һәм «болғар» (бäл уғор//уғар//уғыр) этнонимдарының этимологиялары менән сағыштыра.

# Һары уғырҙар
## Тарихы

Беҙҙең эраның яҡынса 463 йылында акацирҙар һәм һундар союзы составына ингән башҡа ҡәбиләләр һары уғырҙарҙың һөжүменә дусар була. Һары уғырҙар ҡәбиләләре уғырҙар берләшмәһенән тәүгеләр булып Ҡара диңгеҙ буйы-Каспий далаһына килгән. Был кидарҙарға (ксиондар төркөмсәһе) һөжүм иткән уарҙар (аварҙар) тарафынан эске Азияла башланған миграцияларға бәйле була. Акацириҙар Ҡара диңгеҙҙән төньяҡҡа, Ҡырымдан көнбайышҡа табан йәшәгән.
Прискҡа ярашлы, 463 йылда Эрнах һәм Денгизич һары уғырҙар, уғырҙар (бәлки уйғырҙар өсөн Византия хатаһы булыуы ихтимал) һәм унуғырҙар вәкилдәрен Константинополдәге императорға ебәрәләр, һәм уларҙы тыуған иленән эске Азияла аварҙар һөжүменә дусар булған сабирҙар ҡыуып сығарғанын аңлаталар. 469 йылда һары уғырҙар Рим яҡлауын һорай һәм ала.
500-се йылдар аҙағында һары уғырҙар, ҡутриғурҙар, утиғурҙар һәм унуғырҙар Ҡара диңгеҙҙән төньяҡҡа табан даланың бер өлөшөнә хужа була. 555 йылда Псевдо-Захария Ритор Сарагурҙарҙы Кавказдан төньяҡҡа табан ун өс күсмә ҡәбиләнең береһе тип атай, әммә был ҡәбиләнең ул ваҡытта булғанмы-юҡмы икәне билдәһеҙ.
630 һәм 635 йылдар араһында Ҡобрат хан унуғыр болғарҙарын ҡутриғурҙар һәм утиғурҙар менән, тағы ла, моғайын, һары уғыр ҡәбиләләре менән берләштерептер, ҡеүәтле конфедерация төҙөй. Был тураһында Көнбайыш Европала урта быуат авторҙары иҫке Бөйөк Болгария, йәки Patria Onoguria тип телгә ала. Ҡайһы бер ғалимдар уны Оногундур-Болгар империяһы тип атау дөрөҫөрәктер,тип иҫәпләй.
# Әсмә

Әсмә — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме.

# Әсмә
## Этимологияһы

Әсмә (Әсмәбикә) исеме төрки телле халыҡтарға ислам дине менән бергә ғәрәп теле аша ингән, бик юғары, бөйөк, Әсмәбикә юғары, бөйөк бикә тигән мәғәнәгә эйә.

# Әсмә
## Билдәле шәхестәр

Әсмә бинт Әбү Бәкер (ғәр. أسماء بنت أبي بكر‎; 595 йыл — 692 йыл) — ислам пәйғәмбәре Мөхәммәттең көрәштәше, тәүге хәлифә Әбү Бәкер ас-Ситдыҡтың ҡыҙы.
Шайморатова Әсмә Сабир ҡыҙы (9 декабрь 1910 йыл — 11 ғинуар 1992 йыл) — йырсы (лирик-колоратура сопрано). 1942 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры, 1948 йылдан — Татар филармонияһы (Ҡазан), 1950—1960 йылдан Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1950).
Асад Әсмә (ғәр. أسماء الأسد‎), ҡыҙ сағында Әсмә Фәүәз әл-Ахрас (ғәр. أسماء فواز الأخرس‎) (11 август 1975(19750811)) — Сүриәнең беренсе ледийы, ил президенты Бәшәр Асадтың ҡатыны.
Баймырҙина Әсмә — уҡытыусы, стажы — илле йыл. Батыр Вәлит, Абдулхаҡ Игебаевтың, Советтар Союзы Геройы Тәфтизан Миңлеғоловтың тәүге уҡытыусыһы. Баймаҡ районы Күсей ауылының урамына уның исеме бирелгән.
Яппарова Әсмә Абдулла ҡыҙы — Йәнырыҫ мәктәбе уҡытыусыһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы.

# Әсмә
## Мәҙәниәттә

Әсмә — Ризаитдин Фәхретдинов романы (1903).
Әсмә (1906—1993) — башҡорт мәғрифәтсеһе, яҙыусы, шәрҡиәтсе һәм дин әһеле Ризаитдин Фәхретдиновтың ҡыҙы.
«Туҡыусы Әсмә» — Фәтхи Бурнаш (1932).
# Строкин Андрей Александрович

Андрей Александрович Строкин (5 май 1977 йыл, Чернушка, СССР) — Рәсәй йөҙөүсеһе — паралимпиясы. Биш тапҡыр Йәйге паралимпия уйындары чемпионы, өс тапҡыр донъя чемпионы, күп тапҡыр Европа чемпионы, донъя рекордсмены, күреү һәләте боҙолған спортсылар араһында йөҙөү буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры. Рәсәй паралимпия комитетының Генераль секретары.

# Строкин Андрей Александрович
## Биографияһы

Андрей Строкин 1977 йылдың 9 майында СССР-ҙың Чернушка ҡалаһында тыуған. Спорт (йөҙөү) менән Өфө ҡалаһында шөғөлләнә башлай. Күреү һәләте боҙолған инвалидтарҙың спорт-реабилитация үҙәге «Луч» (СРЦИЗ «Луч») һәм Өфө ҡалаһындағы 18-се балалар һәм үҫмерҙәр олимпия резервы махсус спорт мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе.
Йөҙөүҙән тыш көрәш, футбол, хоккей менән шөғөлләнә. 1998 йылдан алып 2008 йылға тиклем Рәсәй паралимпия йыйылма командаһы составында. Башҡорт дәүләт педагогия университетының физик культура факультетын тамамлаған, һөнәре педагог.
Хәҙерге Гуманитар институттың (Мәскәү) юридик факультетын тамамлай, һөнәре юриспруденция бакалавры.
2014 ҡышҡы Паралимпия уйындарын асыу тантанаһында әүҙем ҡатнаша.

# Строкин Андрей Александрович
## Спорт биографияһы

күреү буйынса инвалидтар араһында 50 һәм 100 метрға ирекле һәм брасс стилендә йөҙөү буйынса күп тапҡыр Рәсәй чемпионы һәм донъя рекордсыһы;
Донъя чемпионы (1998, 2003, 2007 йылдар);
паралимпия уйындары чемпионы (2000 йылда ике тапҡыр, 2004 йылда 3 тапҡыр);
паралимпия уйындарының бронза призеры (2004 й., 2 тапҡыр 2008 й.);
Донъя чемпионатының көмөш (2002) һәм бронза (2006 й.) призеры;
Бөтә Донъя инвалидтар уйындарының чемпионы, көмөш һәм бронза призеры (2003 й.);
Афинала (2004 йыл) һәм Туринда (2006 й.) йөҙөү буйынса йәйге һәм ҡышҡы паралимпия уйындарында ҡатнашыусы, 3 алтын һәм 1 көмөш миҙал яулай;
Пекинда (Ҡытай-2008 й.) XIII паралимпия уйындарында йөҙөү буйынса ике тапҡыр бронза призеры .

# Строкин Андрей Александрович
## Ғаиләһе

Өйләнгән. Ике ҡыҙы бар.

# Строкин Андрей Александрович
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының «Халыҡтар дуҫлығы» ордены (2000 йыл);
* Дуҫлыҡ ордены (6 апрель 2002 йыл) — физик культура һәм спорт үҫешенә ҙур өлөш индергәне, 2000 йылда Сиднейҙа үткән (Австралия) XI паралимпия уйындарында өлгәшкән юғары спорт ҡаҙаныштары өсөн.
* Почет ордены (10 август 2006 йыл) — физик культура һәм спорт үҫешенә ҙур өлөш индергәне, 2004 йылда Афина ҡалаһында (Греция) үткән XII йәйге паралимпия уйындарында өлгәшкән юғары спорт ҡаҙаныштары өсөн.
* II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орден миҙалы (30 сентябрь, 2009 йыл) — физик культура һәм спорт үҫешенә ҙур өлөш индергәне, 2008 йылда Пекинда уҙған XIII паралимпия уйындарындағы өлгәшкән юғары спорт ҡаҙаныштары өсөн.
* «Башҡортостан Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены (2004 йыл).
* Салауат Юлаев ордены (2008 йыл).
* Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (1999 йыл).
«Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы» почет билдәһе менән бүләкләнә (1999).
# Тылай (Луза ҡушылдығы)

Тылай — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Луза йылғаһының уң ярына тамағынан 494 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.

# Тылай (Луза ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000011788
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001178
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Башкирова Галина Борисовна

Башкирова Галина Борисовна (16 апрель 1938 йыл) — СССР һәм Рәсәй яҙыусыһы, журналист, фәнде популярлаштырыусы. 1973 йылдан СССР Журналистар союзы һәм СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.

# Башкирова Галина Борисовна
## Биографияһы

Галина Борисовна Башкирова 1938 йылдың 16 апрелендә Украина ССР-ының Харьков ҡалаһында инженерҙар ғаиләһендә тыуған.
1961 йылда Мәскәү дәүләт педагогия институтының филология факультетын тамамлай. 1961 йылдан 1968 йылға тиклем «Литературная газета»ла эшләй.
1968—1973 йылдарҙа — «Знание — сила» журналында гуманитар фәндәр бүлеге мөдире. Психология, конфликтология, тәрбиә проблемалары тураһында фәнни-популяр китаптар, шул иҫәптән «Үҙ-үҙе менән» (1972), «Дүрт көҙгөлә» (1975), «Һайлау ваҡыты», «Йөҙгә йөҙ» (икеһе лә — 1976), «Рус Америкаһына сәйәхәт», «Эмигранттар» (икеһе лә Геннадий Васильев менән авторҙашлыҡта, 1990) публицистик китаптар, «Ҡыуышта ожмах» (1979), «Кисә һәм иртәгә» (1982), «Йүгереүсе законы» (1991), «Призрак менән төн» (Софья Прокофьева менән авторҙашлыҡта, 1996) романдар, «Барыһы өсөн дә алиби» (Софья Прокофьева менән авторҙашлыҡта, 1993) пьесаһы авторы. Прозаик, әҙәби тәнҡитсе һәм драматург булараҡ «Пути в незнаемое» фәнни-әҙәби альманахында (13-15 сығарылышын төҙөүсе), «Йондоҙ», «Байраҡ», «Новый мир», «Театр» журналдарында баҫылып сыҡҡан Әҫәрҙәре болгар теленә тәржемә ителгән.
# Инвалидтар йорто (Новочеркасск)

1913
Инвалидтар йорто — Ростов өлкәһе Новочеркасск ҡалаһындағы бина. 1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә инвалидтар өсөн төҙөлгән йорт. Хәҙер бинаны КРДТУ-ның геология һәм нефть-газ эштәре факультеты биләй.

# Инвалидтар йорто (Новочеркасск)
## Тарих

Бина (инвалидтар йорто ) ҡаланың Троицк һәм Богдан Хмельницкий урамдары мөйөшөндә төҙөлгән һәм 1812 йылғы Ватан һуғышының 100 йыллығын билдәләүгә арнап төҙөлгән.
1812 йылғы Ватан һуғышы йылдарында Дон казактары атаман Матвей Иванович Платов командалығында Дон ғәскәрен данменән ҡаплаған. Француздар менән һуғыш юбилейына Новочеркасскиҙа Дон ғәскәренең түбәнге чинындағы яугирҙәре өсөн 25 кешелек инвалидтар йортон төҙөгәндәр.
Был ваҡытта бөтә Рәсәй территорияһында хәрби хеҙмәттә һаулыҡтарын юғалтҡан ветерандар өсөн йорттар эшләгән. Был Донда беренсе инвалидтар йорто булған. Йорт төҙөү өсөн иғәнә йыйыу ойошторола. Бина ҙур Е хәрефе формаһында төҙөлә. Проекттың авторы архитектор Сергей Иванович Болдырев булған .
Йортто эстән төҙөкләндереү һәм йыһазландырыу өсөн аҡса етмәү сәбәпле бинаның оҙаҡ ваҡыт буш тора. Новочеркасск ойошмаһы үҙ белдеге менән биләгән бинала 1917 йылдың йәйен "Дон ауырыу һәм зәғифләнгән яугирҙәр комитеты " үҙ билдеге менән йортто биләй. Был ойошма Инвалидтар йортон булдырыу эше менән шөғөлләнә. Граждандар һуғышы йылдарында бинала был ойошма эшләй. Билдәле булыуынса, 1919 йылдың 31 мартында Бөйөк Дон ғәскәре бойороғо буйынса Митякин станицаһы уряднигы Андрей Авксентьевич Лобов Бөйөк Дон Ғәскәре Инвалидтар йортоноң маҡтаулы опекуны итеп тәғәйенләнә.
Совет власы йылдарында бинаны Новочеркасск политехник институты биләй. Унда институттың металлургия һәм металлография факультеты, лабораториялар һәм уҡыу оҫтаханалары эшләй. Әлеге ваҡытта бинала Көньяҡ-Рәсәй дәүләт политехник университетының (ЮРГПУ) геология һәм нефть-газ эштәре факультеты урынлашҡан.

# Инвалидтар йорто (Новочеркасск)
## Архитектура үҙенсәлектәре

Архитектор С. И. Болдырев төҙөгән Инвалидтар йорто кирбес бина итеп төҙөлгән, уның монолит фасадына уйып индерелгән дорик ордерлы массивлы колонналар менән күҙгә ташланып тора.Ишек менән тәҙрә өҫтөндә ярым түңәрәк күркәм уйым эшләнгән . Ишектең ике яғынының өҫтөндә Дан веноктары эшләнелгән, улар аҫтына ике дата яҙылған: 1812 һәм 1912 йылдар. Был даталар 1812 йылғы Ватан һуғышы юбилейы — 100-йыллығы менән бәйле. Портиктарҙың ситке ҡанаттары бинаны үҙ эсенә алып тора.
# Сеймна

Сеймна — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Возополь йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Сеймна
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Ковров ҡалаһынан тамағына тиклем, Уводь йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010301112110000033648
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003364
* Бассейн коды — 09.01.03.011
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Зеебенау

Зеебенау (нем. Seebenau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 658 кеше йәшәй. Майҙаны — 26,92 км². Диңгеҙ кимәленән 20 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 29413 һәм автомобиль коды — SAW.
# Мотома

Мотома — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ковжа йылғаһының һул ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.

# Мотома
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200312110000008582
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000858
* Бассейн коды — 08.01.02.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Инхера

Инхера — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Конда йылғаһының һул ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Инхера
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010600112115300018034
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301803
* Бассейн коды — 14.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Талса

Талса (ингл. Tulsa) — ҙурлығы буйынса Оклахом штатында икенсе ҡала, халҡы яҡынса 390 мең кеше тәшкил итә (Оклахома-Ситинан һуң, унда яҡынса 590 мең халыҡ йәшәй). Талса ҡалаһы агломерацияһында төп муниципалитет булып тора. Ҡала Талса округының үҙәге, был Оклахомала иң күп халыҡлы округ, Осейдж, Роджерс һәм Вэгонир округтары араһында урынлашҡан.

# Талса
## Тарихы

Округ биләмәһендә 1836 йылға тиклем америка Крики ҡәбиләләренә туғандаш лоачапока индеецтары йәшәгән. 1921 йылда Талсала билдәле раса сыуалыштары, АҠШ тарихында раса нигеҙендә көс ҡулланыу акттарының береһе була. Егерменсе быуат дауамының күп өлөшөндә ҡала «Донъяла нефть баш ҡалаһы» ҡушаматы ала, сөнки ул америка нефть сәнәғәтенең мөһим үҙәктәренең береһе була. Талса аша Уилли Роджерс Шоссеһы үтә. Ҡала шулай уҡ Көнбайыш свингы менән билдәле.
Элек ҡаланың иҡтисады нефть сәнәғәтенән байтаҡ бәйле була, ә иҡтисади түбәнәйеүҙән һәм артабанғы диверсификациянан һуң энергетика, финанс, авиация өлкәһендә, шулай уҡ телекоммуникация һәм технология секторҙарҙың иҡтисади базаһы булдырыла.
1921 йылдың майында АҠШ тарихында Талсала һуйыш булараҡ билдәле раса сыуалыштары булып үтә.

# Талса
## Географияһы

Талса Оклахома штатының төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. Ҡала биләмәһе аша Арканзас йылғаһа аға. Ҡаланың дөйөм майҙаны яҡынса 485 км² тәшкил итә, ә ҡала үҙе билдәле 66-сы трассала урынлашҡан. Талсаның ҡала агломерацияһы ҙур, унда 935 мең кеше йәшәй. Атап әйткәндә, Талсаға түбәндәге ауылдар инә:
* төньяҡта: Дэвей, Бартлсвилл, Похаска, Барнсдол, Скаятук, Коллинзвилл, Овассо, Новата
* көнбайышта: Пони, Бристоу, Кливленд, Келливилл, Сенд-Спрингс, Мэнфорд, Сапалпа
* көнсығышта: Клэрмор, Катуса, Брокен-Эрроу, Уагонир, Кауэт, Инола
* көньяҡта: Дженкс, Гленпул, Биксби, Маундс, Бэггс, Окмалги, Хенриэтта

# Талса
## Мәҙәниәте

1956 йылда ирле-ҡатынлы Роман Ясинский һәм Мослин Ларкин «Талса балеты» труппаһына нигеҙ һала. Ғүмеренең һуңғы йылдарында ҡалала яҙыусы һәм шағир Евгений Евтушенко йәшәгән.

# Талса
## Туғандаш ҡалалар

Талсаның бөгөнгө көнгә һигеҙ туғандаш ҡалаһы бар:
* Амьен, Франция
* Бэйхай, Ҡытай
* Зеленоград, Рәсәй
* Ҡалып:Флагификация/the Republic of China Каосюн, Тайвань
* Сан-Луис-Потоси, Мексика
* Тиверия, Израиль
* Уцуномия, Япония
* Целле, Германия
# Доллар (мәғәнәләр)

* Доллар — күп илдәр валютаһының атамаһы.
* АҠШ доллары — Америка Ҡушма Штаттарының рәсми аҡсаһы (валютаһы)
# Ерцовая

Ерцовая — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО/ Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Несь йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 61 км.

# Ерцовая
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000312103000051080
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005108
* Бассейн коды — 03.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# ГУЛАГ

Лагерҙарҙың баш идаралығы (ГУЛаг, Холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙарының баш идаралығы тип тә оҙайтыла (Главное управление исправительно-трудовых лагерей)) — СССР НКВД-һы, СССР Эске эштәр министрлығы, СССР Юстиция министрлығының 1930—1960 йылдарҙа иректән мәхрүм итеү һәм уларҙы тотоуҙы тормошҡа ашырған подразделениелары. Артабан ведомство ГУИН (Яза башҡарыу баш идаралығы) тип үҙгәртелә. Әлеге ваҡытта ФСИН (Федераль яза башҡарыу хеҙмәте) тип атала.
Совет иҡтисадында ГУЛАГ-тың роле тураһында фекер киң таралыуға ҡарамаҫтан, ғәмәлдә уның өлөшөнә капиталь төҙөлөшкә капитал һалыуҙарҙы үҙләштереүҙең 10 проценты ғына тура килә. Әммә ҡайһы бер тармаҡтарҙа уның әһәмиәте күберәк була: күмер, металл, мәғдән, шул иҫәптән алтын һәм уран, алмас, кобальт, апатит сығарыуҙа. Алтындың −100, ҡурғаштың — 70 һәм никелдең 33 проценты тотҡондар көсө менән табыла. Урман ҡырҡыуҙа һәм гидротехник, юл төҙөлөштәрендә уларҙың өлөшө 15 процент була. Атом проектын тормошҡа ашырыуҙың хәл иткес осоронда (1947—1948) был объекттарҙа капиталь төҙөлөштөң төп күләмен ГУЛАГ тотҡондары башҡара.

# ГУЛАГ
## Тарихы

1929 йылдың 11 июлендә СССР-ҙың Халыҡ комиссарҙары советы «Енәйәт тотҡондарының хеҙмәтен файҙаланыу тураһында» ҡарар ҡабул итә. Уға ярашлы, өс йылға һәм унын күберәк ваҡытҡа хөкөм ителеүселәр ОГПУ-ға тапшырыла. 1930 йылдың 25 апрелендә ОГПУ ҡарарҙы үтәү маҡсатында «Холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙары тураһында» № 130/63 бойороғон сығара һәм 1930 йылдың 7 апреленән ОГПУ-ның холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагеры (ОГПУ УЛаг) (СССР СУД. 1930. № 22. — 248 с.) ойошторола. 1 октябрҙә ОГПУ УЛаг ОГПУ-ның холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерының баш идаралығына (ГУЛаг-ҡа) үҙгәртелә. 1934 йылдың 10 июлендә СССР Эске эштәр халыҡ комиссариаты ойошторола, уның составына биш баш идаралыҡ, шул иҫәптән Лагерҙарҙың баш идаралығы (ГУЛаг) инә. Был 1934 йылда НКВД-ның эске һағына СССР-ҙың Конвой ғәскәрҙәре тапшырыла. 27 октябрҙә РСФСР Юстиция наркоматының барлыҡ холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт учреждениелары ГУЛаг-ҡа күсә.
1936 йылдың 4 ғинуарында НКВД-ның Инженер-төҙөлөш эштәре халыҡ комиссариаты бүлеге төҙөлә, 15 ғинуарҙа — Махсус төҙөлөш идаралығы, 3 мартта — Шоссе юлы төҙөлөшөнөң баш идаралығы (ГУШОСДОР). Шарашкалар барлыҡҡа килә, унда инженерҙар, ғалимдар үҙ һөнәре буйынса эшләй. НКВД ҡарамағында тау-металлургия предприятиелары төҙөлөшө буйынса баш идаралыҡ, Главгидстрой, Главпромстрой, дальстрой (Алыҫ Төньяҡты төҙөүҙең баш идаралығы) һ. б. предприятиелар тапшырыла. ГУЛаг СССР Министрҙар Советының 1960 йылдың 13 ғинуарындағы 44-16 ҡарары һәм СССР Юғары Советы Президиумының «СССР Эске эштәр министрлығын бөтөрөү тураһында»ғы Указына ярашлы, СССР Эске эштәр министрлығының 1960 йылдың 25 ғинуарындағы 020 бойороғо менән таратыла.