yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Дәфтәре Сыңғыҙнамә

Дәфтәре Сыңғыҙнамә, шулай ҙа Дәфтәр Сыңғыҙнамә, Дастаны Сыңғыҙнамә (XVII быуаттың аҙағы) — Алтын Урҙа һәм Ҡазан ханлығы тарихи яҙмаларына һәм риүәйәттәре нигеҙләнгән XVII быуаттың аҙағында ижад ителгән татар һәм башҡорт әҙәбиәте ҡомартҡыһы.

# Дәфтәре Сыңғыҙнамә
## Тасуирлау

Дин эшлеклеһе, 1670-1671 йылғы крәҫтиән һуғышында ҡатнашкан Иҙрис-хафиз әҫәрҙең авторы булыуы фараз. Әҫәр 6 легенда-бүлектән төҙөлгән. Һәр бүлек Сыңғызхан нәҫеле, Аҡһаҡ Тимер, Ғайса улы Әмәт, Иҙеүкәй һәм башҡа хандарҙың йәшәү урыны, биләмәләре тарихын, иҫтәлектәрен яҡтырта. Әҫәрҙең һуңғы өлөшө «Татар йылъяҙмаһы» булараҡ билдәле.
Был фразеологизмдарға, ябай, шул уҡ ваҡытта образлы телле беренсе булып әҫәрҙе И.Хәлфин тарафынан өйрәнелә. 1822 йылда әҫәрҙең йыйылма тексын баҫтыра. Был әҫәр Ҡазан университеты ир-ат һәм 1-се балалар гимназияһы шәкерттәре өсөн әсбап булып тора. Әҫәрҙең иң тулы баҫмаһы 1882 йылда Ф.Йыһаншин тарафынан нәшер ителә. Бөгөнгө көндә 40-тан артыҡ күсермәһе табылған.
# Горючка

Горючка — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Карамыш йылғаһының уң ярына тамағынан 62 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.

# Горючка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Медведица йылғаһы башынан Терса йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010300112107000008474
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000847
* Бассейн коды — 05.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Дүртөйлө урмансылығында дарыу үҫемлектәре популяцияһы

Дүртөйлө урмансылығында дарыу үҫемлектәре популяцияһы (урыҫ.: Популяции лекарственных растений в Дюртюлинском лесничестве) — Башҡортостандың махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһе, ботаника йүнәлешендә эшләүсе заказник.

# Дүртөйлө урмансылығында дарыу үҫемлектәре популяцияһы
## Физик-географик ҡылыҡһырлама

Ботаника заказнигы Ағиҙел йылғаһының һул ярындағы һыубаҫар туғайында урынлашҡан. Дүртөйлө ҡалаһынан 10 км, райондың Исмаил ауылынан 6 км алыҫлыҡта ята. 1977 йылда ойошторолған заказниктың майҙаны — 1215 гектар. Ә экосистеманың дөйөм майҙаны 768 гектар тәшкил итә. Гөлйемеш, муйыл, эт муйылы, ҡара ҡарағат, шулай уҡ һабын үләне, бесәй үләне (валериана), яҙғы умарзая кеүек дарыу үләндәре популяцияһын һаҡлау маҡсатында ойошторола. Һыубаҫар туғайҙың йылға улағына яҡын, түбәнерәк ятҡан һаҙлыҡлы урындарында тал ҡыуаҡтары, юғарыраҡ участкаларында күк тирәк һәм аҡ тирәк ағастары үҫә. Туғайҙың урта өлөшөн йүкә, ҡарама, уйпат урындарын һоро ерек, тал менән күк тирәк ағастары биләй, һирәкләп булһа ла ҡара ерек ағастары ла осрай.
Заказникты ҡырағай хайуандарҙан ҡыр сусҡалары, мышылар, ҡондоҙҙар төйәк иткән. Заказник ошо төбәктәге биоресурстарҙы, үҫемлектәр һәм ҡырағай хайуандар популяцияларының эталон өлгөләләрен һаҡлау буйынса ҙур әһәмиәткә эйә<ref name="Дүртөйлө урмансылығында дарыу үләндәре популяцияһы">enc.durtulicbs.ru />..
# Тюньга

Тюньга — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе,Марий Эл Республикаһы,Кострома өлкәһе,Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юронга йылғаһының һул ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Тюньга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400212110000043656
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004365
* Бассейн коды — 08.01.04.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Шубрюг

Шубрюг — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Молома йылғаһының һул ярына тамағынан 154 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.

# Шубрюг
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300312111100035676
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103567
* Бассейн коды — 10.01.03.003
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Лондога

Лондога — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Осья йылғаһының һул ярына тамағынан 7,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Лондога
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы), Унжа йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300412110000013452
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001345
* Бассейн коды — 08.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Яра-Седа-Яха (Харасовая ҡушылдығы)

Яра-Седа-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Харасовая йылғаһының һул ярына тамағынан 201 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Яра-Седа-Яха (Харасовая ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300039973
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303997
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Бәкер

Бәкер — башҡорт ир-ат исеме.

# Бәкер
## Этимология

Бәкер — ғәрәп телендә — 1) өйрәнеүсе, тикшереүсе; 2) дөйә балаһы; 3) саф, йәш

# Бәкер
## Билдәле кешеләр

Дәүләтов Бәкер Рәхим улы (23 май 1915, Өфө губернаһы, Бәләбәй өйәҙе, Иҫке Әмир ауылы — 31 март 1982, Тажик СССР-ы, Турсунзаде) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. 16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһының пулемёт расчеты командиры, гвардия өлкән сержанты. Советтар Союзы Геройы (1944).
Әс-Сиддиҡ Әбү Бәкер Абдуллаһ ибн ’Усман әл-Ҡурайши, Әбү Бәкер Әс-Сиддиҡ булараҡ билдәле; 572, Ғәрәбстанда Мәккәлә тыуған, 634, 23 август Мәҙинәлә вафат булған. Хаҡ хәлифәттең тәүге хаҡ хәлифе, Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең сәхәбәләренең һәм ҡайныларының береһе.
Әр-Рази, Әбү Бәкер Мөхәммәт ибн Зәкәриә әр-Рази (ғәр. ابوبكر محمّد زکرياى رازى‎, 865, Рей, Иран — 925, шунда уҡ) — күренекле фарсы энциклопедиясы-ғалимы, табиб, алхимик, фәйләсуф. Европала латинлаштырылған Разес (Rhazes) исеме менән билдәле. Әр-Разиҙың күп кенә хеҙмәттәре X—XIII быуаттарҙа латин теленә тәржемә ителгән. Улар Көнбайыш Европа табибтары һәм алхимиктар тарафынан танылған. Әр-Разиҙы «табибтарҙың атаһы» тип йөрөткәндәр.
Ғәйшә бинт Әбү Бәкр (Әишә бинт Әбү Бәкр) (ғәр. عائشة بنت أَبي بكر‎; (Мәккә — 678, Мәҙинә) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ғиффәтле килеш алған берҙән-бер ҡатыны, сәхәбә Әбү Бәкр ҡыҙы.

# Бәкер
## Фамилия

Бәкерова Әминә Ғәйфулла ҡыҙы (23 ноябрь 1932 йыл — 2013 йыл) — педиатр, 1963—1987 йылдарҙа Өфөнөң 1-се балалар поликлиникаһы табибы. Башҡорт АССР-ының 10-сы (1980—1985) һәм 11-се (1985—1990) саҡырылыш Юғары Советы депутаты. СССР-ҙың медицина хеҙмәткәрҙәре һөнәри союзының ХIII һәм ХVII съездары делегаты. СССР-ҙың халыҡ табибы (1982), Ленин ордены кавалеры (1978). Өфө ҡалаһының почётлы гражданы (2005).
Бәкеров Әхәт Барый улы (17 февраль 1952 йыл) — ғалим-гематолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (2012), медицина фәндәре докторы (1996), профессор (1996). БР фәненең атҡаҙанған эшмәкәре (2005), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (2002), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1995). Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайы депутаты[1].
Бәкеров Филарит Әбделғәзим улы (1 ғинуар 1950 йыл — 7 май 2013 йыл) — театр актёры. 1976 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1995).
Бакиров (Әбүбакиров) Ҡадир Һаҙый улы (9 ғинуар 1905 йыл — 3 октябрь 1970 йыл) — режиссёр, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған сəнғəт эшмəкəре (1935). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1965), Ҡыҙыл Йондоҙ (1944) ордендары кавалеры.
Бәкеров Мират Самиҡ улы (1 май 1931 йыл — 30 декабрь 2007 йыл) — инженер-химик технолог, хужалыҡ эшмәкәре. 1961—1970 йылдарҙа Өфө химия заводының баш инженеры, 1970—1972 йылдарҙа — директоры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971), СССР-ҙың почётлы химигы (1971), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған химигы (1968).
Бәкерова Миңниса Миңлевәли ҡыҙы (27 декабрь 1947 йыл) — башҡорт театр актёры. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1995)

# Бәкер
## Ауылдар

Бәкер — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Лениногорск районы ауылы. Иҫке Иштерәк ауыл биләмәһе составына керә.
# Вәлиева Гөлнара Ҡәүи ҡыҙы

Вәлиева Гөлнара Ҡәүи ҡыҙы (21 май 1965 йыл) — мәҙәниәт хеҙмәткәре, китапханасы, йәмәғәтсе. 2015 йылдан Яңауыл районының «Биләмә-ара мәҙәни-ял итеү үҙәге» муниципаль автономиялы мәҙәниәт учреждениеһы директорының халыҡҡа китапхана хеҙмәте күрһәтеү буйынса урынбаҫары, 2012 йылдан район башҡорттары ҡоролтайының башҡарма комитет ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2015).

# Вәлиева Гөлнара Ҡәүи ҡыҙы
## Биографияһы

Гөлнара Ҡәүи ҡыҙы Вәлиева 1965 йылдың 21 майында Башҡорт АССР-ының Яңауыл районы Вотяк Ушъяҙы ауылында тыуған.

# Вәлиева Гөлнара Ҡәүи ҡыҙы
## Йәмәғәт эшмәкәрлеге

* Район башҡорттары ҡоролтайының башҡарма комитет ағзаһы (2012).
* Китапхана хеҙмәткәрҙәренең профсоюз комитеты рәйесе (2009).
* Райондың башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмәғәт ойошмаһы рәйесе
* Район ҡатын-ҡыҙҙар советының президиум ағзаһы.

# Вәлиева Гөлнара Ҡәүи ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2015)
# Британияның антарктик биләмәһе

Британияның антарктик биләмәһе — Бөйөк Британия дәғүә иткән Антарктика өлөшө.
# Ҡамышлы ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)

Ҡамышлы ауыл биләмәһе — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Арғаяш районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Ҡамышлы ауылы.

# Ҡамышлы ауыл биләмәһе (Силәбе өлкәһе)
## Тарихы

Ауыл биләмәһе статусы һәм сиктәре 2004 йылдың 12 ноябрендәге 292-ЗО-се «Арғаяш муниципаль районы һәм уның составындағы ауыл биләмәләренең статусы һәм сиктәре тураһында» исемле Силәбе өлкәһе Законына ярашлы билдәләнгән.
# Шәфиғи мәҙһәб

Шәфиғи мәҙһәб (ғәр. المذهب الشافعي‎; рус. Шафии́тский мазха́б) — сөнни исламдағы мәҙһәб. Уға Мөхәммәт ибн Иҙрис әш-Шәфиғи нигеҙ һалған. Был мәҙһәб хәнәфи һәм мәлики мәҙһәбтәренең көслө йоғонтоһонда формалаша һәм уларҙың үҙенсәлеген ҡабул итә.

# Шәфиғи мәҙһәб
## Таралыуы

Һижри 199 йылдан башлап шәфиғи мәҙһәб Мысырҙа ҙур популярлыҡ яулай. Бөгөн шиғыйлыҡ дәүләттең рәсми идеологияһы булып торһа ла, оҙаҡ ваҡыт Иранда шәфиғилек өҫтөнлөк итә һәм эшен дауам итеүселәрҙе һаҡлап ҡала. Ираҡта һәм Мәүәрәннәһерҙә шәфиғи мәҙһәб популярлыҡта хәнәфилек менән ярыша. Бөгөн ул Сүриәлә, Ливанда, Фәләстиндә һәм Иорданияла өҫтөнлөк итә, Ираҡта, Пакистанда, Һиндостанда, Малайзияла, Брунейҙа һәм Индонезияның ҙур өлөшөндә, Таиландтың сикке көньяғында һәм Филиппиндың мосолман өлөшөндә күп һанлы эйәрсендәре бар.
Рәсәй Федерацияһында исламдың шәфиғи мәҙһәбе Чечняла, Ингушетияла һәм Дағстандың күпселек өлөшөндә өҫтөнлөк итә (ошо өс республиканан башҡа, был мәҙһәб советтан һуңғы территорияла киң тарамаған). Шәфиғи мәҙһәб положениелары Сомали, Комор утрауҙары һәм башҡа ислам дәүләттәре ҡануниәте нигеҙенә ята.

# Шәфиғи мәҙһәб
## Шәфиғи әҙәбиәт

* Мөхәммәт әш-Шәфиғи, «Китаб әл-Өмм», «әр-Рисәлә»;
* Әбү Хәмит әл-Ғазали, «әл-Мостасфа мин ғилм әл-ысул»;
* Әбү Шүжә әл-Исфаһани, «Ғәйәт әт-тәҡриб»;
* Мөхөтдин ән-Нәүәүи, «Минхадж ат-Талибин»;
* Ибн Һәжәр әл-Хәйтәми «Төхфәт әл-Мөхтаж би шәрх әл-Минһаж»
* Әхмәт ибн Нәҡиб әл-Мисри, «Үмдат әс-Салик үә Үддат ән-Нәсиҡ».
# Тагылдат

Тагылдат — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Еловая йылғаһының һул ярына тамағынан 129 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Тагылдат
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010600112115200025487
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202548
* Бассейн коды — 13.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Сэссю

Тоё Сэссю (япон. 雪舟, 1420 — 8 август 1506) — япон рәссамы, япон Урта быуаттарының иң бөйөк рәссамдарының береһе. Дзэн монахы. Япон рәссамы Сюбундың өйрәнсеге.

# Сэссю
## Биографияһы

1420 йылда Японияның Биттю провинцияһының Ахакама ауылында (хәҙерге Окаяма префектураһы Цукубо округының Мису ауылында) тыуған.
Тоё Ода сығышы менән элгәре руханиҙар, рәссамдар, шағирҙар һәм баҡсасылар Тоё тоҡомынан, әммә һуңынан ярлыланған крәҫтиән ғаиләһенән булған. Малайҙы туғандары Ода — «тирәк» тип исемләгәндәр.
Буддист руханиһы булған. Тәүҙә Киото ҡалаһында Сёкокудзи ғибәҙәтханаһында, һуңынан Ямагутиның Отуи замогында йәшәгән (1465).
Сойя ҡалаһында дзэн фәлсәфәһен өйрәнә, артабан Киотола Тенсё Сюбун һынлы сәнғәткә өйрәткән.
1467—1469 йылдарҙа Сэссю Ҡытайҙа йәшәй, бында ул сауҙа миссияһы менән юллана. Пекинда булып, диуарҙарҙа һүрәттәр яһай. Туған яғына ҡайтҡас, Бунго провинцияһында йәшәй, аҙаҡ Ямагутиның Ункокудзи ғибәҙәтханаһында төпләнә.
Отаёси ҡалаһында 1506 йылда вафат була.

# Сэссю
## Ижады

Японияға монохромлы тушь (суми-э) менән эшләнгән ҡытай һүрәте традицияһын килтерә. Уның ирекле «хабоку» (рус. «разлетающаяся тушь») стиле һуңғы япон графикаһына ҙур йоғонто яһай.
Рәссамдың әҫәрҙәре:
* свитки — «Дүрт миҙгел пейзаждары» (1480-се йй.), «Хабоку стилендәге пейзаж» (1495), «Масуда Кинэтаканың портреты» (1478), «Оҙон ғүмерлелек аллаһы Дзюро» (1479), «Пейзаждар» (1486), «Ама-но Хасидатэ» (1501—1506), «Дзэн сектаһын нигеҙләүсеһе Бодхидхарма», «Йәйге пейзаж», «Һыйырҙы алып барыусы малай», «Ете аҡыл эйәләре бамбук ҡулҡыһында»;
* «Сәскәләр һәм ҡоштар» ширмаһы (1483).
* «Селән» ширмаһының детале.
* Сэссю. Пейзаж, яҡ. 1481
* Сэссю. Көҙгө пейзаж
* Токио милли музейындағы картинаһы

# Сэссю
## Хәтер

* Сэссюның алты эше Японияның милли байлыҡтарына инә.
* 1956 йылда СССР-ҙа рәссамға бағышлап почта маркаһы сыға.
# Изъяшор

Изъяшор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Уса йылғаһының уң ярына тамағынан 171 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Изъяшор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000070142
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103007014
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡалыу (тау һырты)

Ҡалыу (рус. Калу, тура тәржемәһе — «тороп ҡалыу») — тау һырты, Көньяҡ Уралдың көнбайыш тау армыттары. Башҡортостанда урынлашҡан.
Ҡалыу Башҡортостанда (Көньяҡ) Уралдың тау һырттарына ҡарай.
Ҡалыу һырты меридиан йүнәлешендә Ишембай районының Кәбәс ауылы киңлегенән Ялан-Айры йылғаһы тамағы киңлегенә тиклем Ишембай һәм Бөрйән райондарында Нөгөш йылғаһының уң яҡ яры буйынса һуҙылған.
Һырт оҙонлоғо 26 км, киңлеге 4 км, абсолют бейеклеге — 771 м. 700 м-ға тиклем бейеклектәге түбәләре бар.
Төньяҡ өлөшөнөң рельефы тигеҙ; көньяҡ өлөшө — йылға үҙәндәре, биләндәр, һыу ағымы үҙәндәре менән телгеләнгән.
Ҡомташтарҙан, елмәрҙәк свитаһы алевролиттарынан һәм һәүерташтарынан тора.
Оло Нөгөш йылғаһы ҡушылдыҡтарына башланғыс бирә.
Ландшафы — һоро урман тупрағындағы һәм кәҫле-көлһыу тупраҡтағы ҡатнаш урман.
Һырт «Алтын солоҡ» заказнигы биләмәһендә урынлашҡан.

# Ҡалыу (тау һырты)
## Легенда

Урындағы халыҡ араһында һырт атамаһының килеп сығышы тураһында бик күп легендалар яҙылған. Уларға ярашлы, һыртта кемдер ҡалдырып кителгән булған (йәш ҡатыны ташлап киткән ҡарт мулла; ашатырға ризыҡ булмаған бала һәм башҡалар).
Күп атамалар баштағы яңғырашы онотолоп, ҡайһы ваҡыт танымаҫлыҡ булып үҙгәрә. Тикшеренеүселәр «ҡала» һүҙе- «бейек урын», «нығытмалы бейек урын» тигәнде аңлата тип иҫәпләй. Бынан тыш дала яҡтарында «ҡалыу» һүҙе «өҫтәп һалыу, өйөү» мәғәнәһендә ҡулланыла.
Был тирәләге бер нисә ауыл халҡы ике быуын дауамында ер өсөн бөрйәндәр менән һуғышып йәшәгән ҡыпсаҡтар вариҫтары. Ә далала йәшәгән ҡыпсаҡтар (Ҡолғона, Ҡалыу-Айыры һ.б. халҡының ата-бабалары) был яҡтарға монголдарҙан ҡасып килеп сыҡҡан.
# Рассоловка

Рассоловка — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе, Владимир өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дубна йылғаһының һул ярына тамағынан 144 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Рассоловка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан Угличь ГЭС-ына тиклем (Угличь һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010100812110000003073
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000307
* Бассейн коды — 08.01.01.008
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Әрмәнстан-әсә (монумент)

Әрмәнстан-әсә (әрм. Մայր Հայաստան) — Советтар Союзының Бөйөк Ватан һуғышында еңеүе хөрмәтенә Ереванда ҡуйылған монумент. Бейеклеге — 54 м, шул иҫәптән статуяның бейеклеге — 22 м. Ахтанак (Еңеү) паркында ҡуйылған, ҡала үҙгенән бейегерәк булып күренеп тора. Пьедестал (1950, архитекторы — Рафаел Исраелян) граниттан эшләнгән, милли орнамент мотивтары ҡулланылған — таш һырланған. Башта уға Сталин (скульпторы — Сергей Меркуров) урынлаштырылып, 1962 йылда һүтеп алына. «Әрмәнстан-әсә» (1967, скульпторы — Ара Арутюнян) статуяһы еҙҙән сүкеп яһала һәм Тыуған илдең ҡеүәтен, бөйөкләгән символлаштыра. Ҡылысты ҡынына һалған әсә образын кәүҙәләндерә. Уның аяҡ аҫтында ҡалҡан ята. Скульптура ҡул формаларының стилләштерелеүе, ҡәтғи кейем менән ҡылыҡһырлана.
Һөйкәл нигеҙендә Оборона министрлығының музейы урынлашҡан, унда Бөйөк Ватан һуғышы һәм Ҡарабах низағы ваҡытындағы экспонаттар ҡуйылған: шәхси әйберҙәр, ҡорал, документтар һәм геройҙың портреттары. Пьедесталдың тирә-яғына шул ваҡыттағы ҡорал өлгөләре урынлаштырылған.
# Белешмә

Белешмә рус. справка — теге йәки был фактты һәм ваҡиғаны раҫлап, кәрәкле мәғлүмәт биреүсе рәсми документ.
Документ аныҡ, мөмкин ҡәҙәр ҡыҫҡа була. Унда таҙартыуҙар, төҙәтмәләр булырға тейеш түгел.
Белешмә ике төркөмгә бүленә:
* шәхескә бәйле — конкрет шәхестең биографик йәки юридик факттарын раҫлай;
* эш урынынан — эш урынына бәйле характерҙағы ваҡиғалар һәм факттар тураһында мәғлүмәт бирелә.
Шулай уҡ белешмә ошондай булырға мөмкин:
* тышҡы — башҡа учреждениеларға биреү өсөн; уға яҙған кешенән тыш, учреждение етәкселәре ҡултамғаһы, шулай уҡ мисәт ҡуйыла;
* эске — учреждение етәкселегенә йәки коллегиаль органдар ҡарауы өсөн төҙөлә тапшырыла; ҡултамғаны башҡарыусы ғына ҡуя, мисәт кәрәкмәй.
Бер типтағы белешмә өсөн трафарет бланкылар эшләнә.
# Бацари (милли ҡурсаулыҡ)

Бацар милли ҡурсаулығы Әхмәт муниципалитетында Ахметский, Төп Кавказ Һырты итәгендә, Алазани йылғаһының уң ярында, Бацари йылғаһы тарлауығында урынлашҡан. Төп Кавказ Һыртының иҫтәлекле урындарының береһе булып тора. Милли ҡурсаулыҡ 3042 гектар майҙанды биләй. Һаҡланыусы Бацара-Бабанеури биләмәләре составына инә. 1935 йылда фәнни ҡиммәткә эйә булған тис ағасының реликт урмандарын һаҡлау маҡсатында ойошторола. Тис айырым сауҡалыҡ булып та, шулай уҡ саған,ҡорос ағас, йүкә һәм башҡа ағастар менән дә үҫә. Урындағы халыҡ тис ағасын изге ағас тип иҫәпләй, сөнки уны фәрештәләр бүләк иткән тип ышана. Әлеге ваҡытта ҡурсаулыҡты немец ғалимдары өйрәнә, улар урманды ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерегә планлаштыра.

# Бацари (милли ҡурсаулыҡ)
## Флораһы һәм фаунаһы

Фаунаһы ҡоштарҙың (грифтар, бөркөт, ҡор һ. б.) һәм һөтимәр хайуандарҙың (айыу, ҡыр кәзәһе, төлкө, илек, ҡуян, һыуһар, бурһыҡ һ. б.) күп төрлөлөгөнән ғибәрәт. Ҡоштарҙың күп төрө Ҡыҙыл китапҡа индерелгән.
# Падун (Ук ҡушылдығы)

Падун — Рәсәй йылғаһы. Ҡурған өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ук йылғаһының һул ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Падун (Ук ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Курган ҡалаһынанЕсет йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500412111200002661
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200266
* Бассейн коды — 14.01.05.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Кукры-Игол (Поколька ҡушылдығы)

Кукры-Игол — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Поколька йылғаһының уң ярына тамағынан 217 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.

# Кукры-Игол (Поколька ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300064287
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306428
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3