yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ғарифуллин Фәрит Шәрифулла улы

Ғарифуллин Фәрит Шәрифулла улы (20 декабрь 1928 йыл — 16 август 2018 йыл) — агроном-ғалим, йәмәғәтсе. 1980—2009 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институты һәм Башҡорт дәүләт аграр университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1980 йылдан тупраҡ ғилеме кафедраһы мөдире, 1983 йылдан — фәнни эштәр буйынса проректор, 1990 йылдан игенселек һәм тупраҡ ғилеме кафедраһы мөдире. Башҡорт АССР-ының 11‑се саҡырылыш (1985—1990) Юғары Советы депутаты. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почетлы академигы (1995), ауыл хужалығы фәндәре докторы (1984), профессор (1985). Рәсәй Федерацияһының (1996) һәм Башҡорт АССР-ының (1976) атҡаҙанған фән эшмәкәре.

# Ғарифуллин Фәрит Шәрифулла улы
## Биографияһы

Фәрит Шәрифулла улы Ғарифуллин 1928 йылдың 20 декабрендә Башҡорт АССР-ының Бәләбәй кантоны Ахун улусының Күсәрбай ауылында тыуған.
1952 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлай.
Эш урындары: 1952 йылдан — СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Биология институтында: өлкән ғилми хеҙмәткәр (1964—1965), лаборатория мөдире, бер үк ваҡытта ғилми эштәр буйынса директор урынбаҫары (1965—1980); Башҡортостан ауыл хужалығы институтының кафедра мөдире (1980—1983, 1988—1994), ғилми эш буйынса проректоры (1983—1990), Башҡорт дәүләт аграр университетының профессоры (1994—2008).
Фәнни тикшеренеү йүнәлештәре: тупраҡтың агрофизик үҙсәнлектәре, Башҡортостан Республикаһында тупраҡтың һыу-физик үҙсәнлектәрен оптималләштереү. Ул БАССР территорияһына тупраҡ-эрозия районлаштырыу үткәрә (1976), республиканың тупраҡ картаһын төҙөй (1975).
Профессор Фәрит Ғарифуллин Башҡорт дәүләт аграр университетындағы кандидатлыҡ (1993—2000) һәм докторлыҡ (2001—2008) диссертацияһы яҡлау буйынса диссертация советтары етәкләй, СССР Юғары аттестация комиссияһының докторлыҡ советы ағзаһы (1986—1989).
1985—1990 йылдарҙа БАССР Юғары Советы депутаты (11 саҡырылыш) була.
Ғалимдың уҡыусылары араһында — 5 фән докторы һәм 8 фән кандидаты.

# Ғарифуллин Фәрит Шәрифулла улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1996),
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1976).

# Ғарифуллин Фәрит Шәрифулла улы
## Хеҙмәттәре

* 250-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптән 4 авторлыҡ таныҡлығы эйәһе.
Шул иҫәптән:
* Почвы Южного Урала и их рациональное использование / Ф. Ш. Гарифуллин, А. Ш. Ишемьяров ; Ульянов. с.-х. ин-т, Башк. с.-х. ин-т, 82,[2] с. ил., карт. 22 см, Ульяновск Уфа Башк. СХИ 1987.
* Физические свойства почв и их изменение в процессе окультуривания / Отв.ред. В. К. Гирфанов; АН СССР, Ин-т биологии. — М. : Наука, 1979. — 154с.
* Зонально-экологические особенности почв РБ и адаптация систем земледелия к агроландшафтам. Уфа, 2001 (соавтор).
* Почвы лесостепи РБ и их оценка. Уфа, 2005 (соавтор).
* Агрофизические свойства черноземов Предуралья Башкортостана и пути их оптимизации. Уфа, 2008.
# Петерсрода

Петерсрода (нем. Petersroda) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 617 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,22 км². Диңгеҙ кимәленән 92 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6809 һәм автомобиль коды — ABI.
# Караль-Кы

Караль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының һул ярына тамағынан 1351 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Караль-Кы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300063327
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306332
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Прюувюджан-Юган

Прюувюджан-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ить-Ях йылғаһының һул ярына тамағынан 142 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Прюувюджан-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200051540
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115205154
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Устка

Устка (пол. Ustka, нем. : Stolpmünde) — ҡала. Польшаның Поморский воеводствоһындағы Слупский повятына инә, Балтик яр буйында урынлашҡан. Устка ҡала статусына эйә булған гмина. Устка ҡалаһы 10,14 квадрат килметр майҙанды биләй. Бер квадрат километтҙағы халыҡтың тығыҙлығы 1608,3 кеше тәшкил итә. Ҡаланың президенты - Яцек Грачик. Устканың халҡы — 16 308 кеше ( 2004 йылдағы мәғлүмәттәр буйынса).
# Скопинка

Скопинка — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Усьва йылғаһының уң ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Скопинка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100712111100011542
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101154
* Бассейн коды — 10.01.01.007
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ғәлимов Вәхит Ғәзим улы

Ғәлимов Вәхит Ғәзим улы (1921 — 28 октябрь 1943, ) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).

# Ғәлимов Вәхит Ғәзим улы
## Биографияһы

1921 йылда Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Иҫке Балаҡ ауылында тыуған.
1941 йылдан алып Ҡыҙыл Армияла.
1943 йылдың 28 октябрендә Украин ССР-ы, Вишнёвый утары .афат булған

# Ғәлимов Вәхит Ғәзим улы
## Батырлығы

Өлкән сержант Ғәлимов 1943 йылда 28 октябрендә Укураинала Вишнёвый утрары янындағы плацдармды киңәйтеүҙә күрһәткән батырлығы өсөн үлгәндән һуң лайыҡ була.
Украинала Днепропетровск өлкәһенең Днепровское а. ерләнғән.
Советтар Союзы Геройы исеме 1944 йылдың 22 февралендә бирелә.

# Ғәлимов Вәхит Ғәзим улы
## Наградалары

* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (22.02.1944)
* Ленин ордены (22.02.1944)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (17.09.1942)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1943)
# Фастив

Фастив (укр. Фастів) — Украинаның Киев өлкәһендәге өлкә әһәмиәтендәге ҡала, Фастив районының административ үҙәге.
2016 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 47 149 кеше йәшәй.
# Молчан (Кесе Визинга ҡушылдығы)

Молчан — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Визинга йылғаһының һул ярына тамағынан 86 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.

# Молчан (Кесе Визинга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000019683
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001968
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сәхил

Сәхил (ғәр. ساحل‎, сәхил, «яр», «яр буйы» йәки «сик» тип тәржемә ителә) — Африканың төньяҡта Сахара сүле һәм көньяҡта Судан саванналары менән сикләнгән биогеографик зона. Атлантик океандан Ҡыҙыл диңгеҙгә тиклем һуҙылған һәм Африка Төбәге Судан (дәүләт менән бутамаҫҡа Судан) тигән атама менән билдәле. Ун ике илде һәм 300 млн халыҡты (2018) үҙ эсенә ала. «Был Атлантик океандан Ҡыҙыл диңгеҙгә тиклем һуҙылған меңәрләгән саҡрым саванна һәм ярым ҡоролоҡло яландар».
2014 йылдан Сәхил дәүләттәренең эшмәкәрлеген координациялау өсөн халыҡ-ара «Сәхил бишлеге» төбәк берекмәһе эшләй, уға Буркина-Фасо, Мавритания, Мали, Нигер һәм Чад инә.

# Сәхил
## Географияһы

Сәхил Атлантик океандан көнбайышта 3900 км, көнсығышта Ҡыҙыл диңгеҙгә тиклем һуҙылған,3 053 200 км² тигеҙ майҙанды ҡаплай. Ул — ярым ҡоролоҡло баҫыуҙар, саванналар экотөбәге. Бөгөн Сәхил зонаһында Сенегал, Мавритания, Мали, Алжир, Буркина-Фасо, Нигер, Нигерия, Камерун, Чад, Судан и Эритрея кеүек дәүләттәрҙең биләмәләре урынлашҡан.
Тарихи яҡтан Сәхил сүл аша сауҙанан табыш алған һәм «Сәхәл короллектәре» булараҡ билдәле короллектәрҙең тыуған иле булған.

# Сәхил
## Климаты

Сәхил тропик һәм эҫе климатлы, яуым-төшөм һәм температура көслө миҙгелле үҙгәрештәр кисерә. Сәхилдә йылына яҡынса 200—600 мм, майҙан сентябргә тиклем (муссондар сезоны), башлыса көслө, әммә ҡыҫҡа ямғырҙар рәүешендә яуым-төшөм була.
Был төбәк планетаның иң эҫе майҙаны булараҡ билдәле. Уртаса айлыҡ йәйгеһен температура 33—36 °C , 18—21 °C араһында тирбәлә. Ҡыш буйына Сахаранан эҫе ҡоро ел иҫә һәм ҡом дауылдарына килтергеләй .
# Сугмутен-Яун

Сугмутен-Яун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лимпас йылғаһының уң ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Сугмутен-Яун
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200042792
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204279
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ҫәүри мәҙһәб

Ҫәүри мәҙһәб (ғәр. المذهب الثوري‎; рус. Саури́тский мазха́б) — сөнни исламда иртә хоҡуҡи мәктәптәрҙең береһе (мәҙһәб).

# Ҫәүри мәҙһәб
## Тарихы

Мәҙһәбкә нигеҙ һалыусы-эпоним Әл-Күфә (хәҙ. Ираҡ) сығышлы билдәле мосолман ғалимы-хоҡуҡ белгесе (фаҡиһ) һәм мөхәддис Сүфйән әҫ-Ҫәүри (716—778) булған.
Ислам Испанияһына (Әл-Әндәлүс) тиклем таралыу алған мәҙһәб булған, һуңынан мәлики мәҙһәб унан ҡыҫырыҡлап сығарған.
Әҫ-Ҫәүри хоҡуҡи мәктәбе XI быуат башына тулыһынса юҡҡа сыға, уның эйәрсендәре ҡануни булып киткән дүрт сөнни мәҙһәбкә (мәлики, хәнәфи, хәнбәли һәм шәфиғи) ҡушыла.
# Белорус дәүләт Бөйөк Ватан һуғышы тарихы музейы

Белорус Дәүләт Бөйөк Ватан һуғышы тарихы музейы — Беларустә Бөйөк Ватан һуғышы реликвияларының иң ҙур һаҡлағысы.

# Белорус дәүләт Бөйөк Ватан һуғышы тарихы музейы
## Тарихы

Беларусь коммунистар партияһы (КП(б)Б) Үҙәк комитеты бюроһының 1943 йылдың 30 сентябрендәге ҡарары буйынса ойошторола. 1944 йылдың 7 ноябрендә асыла.
2014 йылдың 2 июлендә музей яңы бинаға күсә.

# Белорус дәүләт Бөйөк Ватан һуғышы тарихы музейы
## Яңы бина

Музейҙың яңы бинаһы «Минск — герой-ҡала» обелисыһы менән берҙәм архитектура ансамблен тәшкил итә. Төп бина фасадтары Еңеү салютының символик нурҙары рәүешендә башҡарылған. Һәр нурҙа — һуғыш тураһындағы ваҡиғаларҙың скульптура рельефтары.
Архитектура планында музей һуғыш йылдары буйынса дүрт блоктан тора. Уларҙы «Һуғыш юлы» экспозиция галереяһы берләштерә.
Музейҙа 10 экспозиция залы һәм быяла көмбәҙ аҫтында урынлашҡан Еңеү залы бар.
Дөйөм майҙаны — 15 мең, экспозицияныҡы 3,6 мең квадрат метр. Музей фондында 143 мең төп фонд предметы иҫәпләнә.
10 экспозиция залы ваҡиғалар хронологияһына ярашлы урынлаштырылған (һуғышҡа тиклемге ваҡиғалар, хәрби хәрәкәттәр, тотош илде тергеҙеү). Еңеү залы мемориал булып тора (Советтар Союзы Геройҙарының исемдәре мәңгеләштерелгән, Белоруссияны азат иткән өсөн маҡтаулы исемдәргә лайыҡ булған хәрби формированиелар һаналған). Яңы бина мультимедиа комплексы (плазма экрандары, инсталляциялар) менән йыһазландырылған.
Дөйөм һәм Бөйөк Ватан һуғышына ҡағылышлы барлыҡ бүлектәре буйынса экскурсиялар ойошторола.

# Белорус дәүләт Бөйөк Ватан һуғышы тарихы музейы
## Фондтары

141 меңгә яҡын һаҡлау берәмеге иҫәпләнә. Экспозиция күрһәтеү, күмәк кеше ҡатнашлығында саралар үткәреү, һуғыш осорондағыматериалдарҙы тикшереү өсөн ҡулланыла.

# Белорус дәүләт Бөйөк Ватан һуғышы тарихы музейы
## Коллективтыңң ғилми эштәре

* Музей коллекцияларынан фәнни белешмә һәм күҙәтеү әҙерләнә.
* Стационар экспозиция эшләнә.
* Юл күрһәткес белешмәләре, альбомдар, киң мәғлүмәт саралары өсөн мәҡәләләр әҙерләнә.
# Пыжъель

Пыжъёль — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Сыня йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Пыжъель
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000071767
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103007176
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Артемьев Александр Спиридонович

Артемьев Александр Спиридонович (14 сентябрь 1924 йыл — 5 август 1998 йыл) — сыуаш прозаигы, шағир, әҙәби тәнҡитсе һәм тәржемәсе. Сыуашстандың халыҡ яҙыусыһы.

# Артемьев Александр Спиридонович
## Биография

Александр Спиридонович Артемьев 1924 йылдың 14 сентябрендә Сыуаш автономиялы өлкәһенең Яҙернә өйәҙе Тури-Выла (хәҙерге Сыуаш Республикаһының Әлек районына ҡарай) ауылында тыуған. Сыуашстандың Красночетай районы Штанаши ауылында урта мәктәпте тамамлағандан һуң, һуғышҡа китә. Башта ул рядовой, артабан кесе командир. Нацист Германияһын еңгәндән һуң Маньчжурияла һуғыша. Һуғыштарҙа өс тапҡыр яралана. Миҙал менән бүләкләнгән.
Демобилизациянан һуң тыуған ауылында уҡыу-уҡытыу бүлеге мөдире, «Ялав» һәм «Тыван Атыл» журналдарының яуаплы секретаре булып эшләй, бер үк ваҡытта ситтән тороп А.М. Горький исемендәге әҙәби институтта уҡый. Шул йылдарҙа үҙенең беренсе лирик шиғырҙарын баҫтыра.
1951 йылдан СССР Яҙыусылар берлегендә.
Әҙәби ижадын шиғырҙарҙан башлай. Уның һүҙҙәренә яҙылған халыҡ яратҡан йырҙар: «Ах, пĕлесчĕ» (Ах, белергә ине), «Çуралнă çĕршыв» (Тыуған яҡ), «Салам юрри» (Салам йыры) һәм башҡалар.
А.Пушкин, М. Лермонтов, И. Тургенев, Л. Толстой, И. Гете һ. б. әҫәрҙәрен сыуаш теленә тәржемә итә.
Әҙип 1998 йылдың 5 авгусында Чебоксар ҡалаһында вафат була.

# Артемьев Александр Спиридонович
## Китаптары

* «Ан авăн шĕшкĕ» (Бөгөлә сәтләүек ағасы) (1950);
* «Салампи» (1956, 1960, 1966, 1983);
* «Улма йывăç авăнать» (Алма бөгөлә) (1958);
* «Тăвăл умĕн» (Дауыл алдында) (1975);
* «Юдашкин юрă» (Һуңғы йыр) (1981);
* «Пурнăç чăнлăхĕпе писатель ăсталăхĕ» (Яҙыусының ысын тормышы һәм оҫталығы) (1984);
* «Суйласа илнисем», икĕ томлă (һайлап алынған әҫәрҙәр,ике томда) 1986).
# Тыуғанъяҡ күле

Тыуғанъяҡ (рус. Шугуня́к - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районындағы күл.

# Тыуғанъяҡ күле
## Географияһы

Ҡоншаҡ районының көньяҡ өлөшөндә, Силәбе өлкәһенең Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)сигендә, Тинес йылғаһы эргәһендә урынлашҡан.
Күлгә яҡын ғына тораҡ пункттар: Ҡоншаҡ ауылы һәм Мөслим ҡасабаһы.
Силәбенән – 62 км, Екатеринбургтан – 160 км алыҫлыҡта ята.
Координаттар: 55°37′58″N 61°33′15″E

# Тыуғанъяҡ күле
## Тасуирламаһы

Күлдең һыу көҙгөһө майҙаны — 11,9 км². Уртаса тәрәнлеге: 2-3 м, максималь тәрәнлеге: 5м.
Күл төньяҡтан көньяҡҡа — 6 километрға, көнбайыштан көнсығышҡа 4 километрға һуҙылған. Диңгеҙ кимәленән 171 метр бейеклектә.
Асыҡ ерҙә урынлашҡан, төбө ләмле, ярҙары батҡыл, ләпәк-серәкәй күп.

# Тыуғанъяҡ күле
## Флораһы һәм фаунаһы

Яр буйҙары һаҙлыҡлы, ҡамыш баҫҡан. Көнбайышта һирәк ағаслы урмандар. , гнус күп. Түләүле балыҡ тотоу, кәмәлә менән генә мөмкин булды.
Балыҡлы күл. Спорт балыҡсылығы үҫешкән - карп үрсетелә. Һыу ятҡылығына файҙаланыусы йыл һайын карп, һаҙан, аҡ сабаҡ, аҡ амур селбәрәләрен ебәрә.

# Тыуғанъяҡ күле
## Этимологияһы

Иҫке карталарҙа ауыл атамаһы Тугуняк тип яҙылған.
Йылғаның атамаһы килеп сығышын Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә былай аңлата:
   Тугуняк, озеро.От распространенного в прошлом у башкир древнего тюркского мужского имени Туганяк, Тугуняк, Туганды, с основой туган — «родственник», -як - имяобразующий аффикс.
Йәғни, атаманың был аңлатмаһы һәм иҫке карталарҙағы яҙылыш башҡорт телендәге "тыуған яҡ" төшөнсәһенә иң яҡыны.
# Овчинников Реджинальд Васильевич

Овчинников Реджинальд Васильевич (27 март 1926 йыл — 2 август 2008 йыл) — СССР һәм Рәсәй тарихсыһы, Рәсәйҙең XVIII—XIX быуаттарҙағы сәйәси һәм социаль үҫеш тарихын, Пугачев ихтилалын һәм уның А. С. Пушкин әҫәрҙәрендәге сағылышын өйрәнгән белгес. Тарих фәндәре докторы.

# Овчинников Реджинальд Васильевич
## Биографияһы

Реджинальд Васильевич Овчинников 1926 йылдың 27 мартында Төмән өлкәһенең Ишем ҡалаһында тыуа. 1952 йылда Мәскәү тарих-архив институтының Тарих бүлеген тамамлай. Үҙәк Дәүләт боронғо акттар архивында эшләй. 1965 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. Шул уҡ йылдан Мәскәү тарих-архив институтында археография кафедраһы уҡытыусыһы.
1971 йылдан СССР Тарихы институтына (Рәсәй Фәндәр академияһының Тарих институты) өлкән ғилми хеҙмәткәр булып күсә, унда 30 йылдан ашыу эшләй. 1981 йылда докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1773-1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышына арналған 200 фәнни хеҙмәт авторы, ошо ихтилал буйынса тикшеренеүҙәр һәм документтар: «Документы ставки Е. И. Пугачева повстанческих властей и учреждений. 1773—1774 гг.» (1975), «Манифесты и указы Е. И. Пугачева» (1980), «Следствие и суд над Е. И. Пугачевым и его сподвижниками» (1995), «Емельян Пугачёв на следствии» (1997) һ.б. тупланмаһы авторы.
Тикшеренеү эшенең икенсе мөһим һәм билдәле темаһы булып Пугачев ихтилалының А. С. Пушкин ижадында яҡтыртылыуы тора. Пушкиндың 20 томлыҡ әҙәрҙәр тупланмаһына Пугачев ихтилалы темаһына ҡығылышлы ижады буйынса комментарий яҙа.
«Башҡортостан территорияһында 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиән һуғышы» документтар тупланмаһын әҙерләй (1975), «Ырымбур Пушкин энуиклопедияһын» (1997) һәм «Салауат Юлаев» (2004) энциклопедияһын төҙөүҙә ҡатнаша.
2008 йылдың 2 авгусында вафат була. Мәскәүҙә Преображенск зыяратында ерләнгән
# Бадья (Чёрная ҡушылдығы)

Бадья — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы/ Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чёрная йылғаһының һул ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Бадья (Чёрная ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100001655
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100165
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ҡаҙлайыр

Ҡаҙлайыр (рус. Казлаирка)— Рәсәйҙәге йылға, Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы Көйөргәҙе (элек Күмертау) районы биләмәләрендә аға. Йылға тамағы Себенле йылғаһының һул яры буйлап 17 км алыҫлыҡта ята. Йылға оҙонлоғо 17 км тәшкил итә.

# Ҡаҙлайыр
## Атаманың килеп сығышы

Ҡыҙыл (рус. красный) һәм айыр (рус. рукав, приток реки) һүҙҙәренән килеп сығыуы ихтимал. Көйөргәҙе районында Ҡаҙлайыр-Ялсыҡай утары бар.

# Ҡаҙлайыр
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәренә ярашлы һыу Урал бассейны округын ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы башынан Оло Эйек йылғаһына ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй бассейны өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәттәре буйынса:
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000712112200006466
— Кодтар буйынса гидрологик өйрәнеү (ГӨ) — 112200646
— Бассейн коды — 12.01.00.007-* ГӨ буйынса томы — 12
— ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Пелк-Колт-Юган

Пелк-Колт-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ай-Кур-Ех йылғаһының уң ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Пелк-Колт-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300020364
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302036
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кесе Талица

Кесе Талица — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лобва йылғаһының уң ярына тамағынан км 137 өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Кесе Талица
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200011055
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201105
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Оберштадт

Оберштадт (нем. Oberstadt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 376 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,41 км². Диңгеҙ кимәленән 430 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98530 һәм автомобиль коды — HBN.
# Мәрйенгүҙ

Мәрйенгүҙ, аҡкүҙ сумғыс, һыргүҙ, мәрйенкәй өйрәк, (рус. Белоглазый нырок, лат. Aythya nyroca — йорт өйрәгенән бәләкәйерәк ҡош.

# Мәрйенгүҙ
## Ҡылыҡһырлама

Парлашып йәки күмәкләшеп йөрөйҙәр. Ата өйрәктең башы, түше, муйыны, ҡабырғаларының өҫ яғы ерәнһыу, көрән. Ҡанаттары, һырты, ҡойроғо ҡара-көрән. Кәүҙәһенең аҫ яғы аҡ. Инә ҡоштоң төҫө тоноғораҡ, ҡорһаҡ яғы һоро. Күҙҙәре аҡ, мәрйен һымаҡ күренә. Сөрәгәйҙәрҙән аҡ көҙгөһө һәм аҡ күҙе менән айырыла.

# Мәрйенгүҙ
## Тауышы

Тауышы тупаҫ: «ҡрраҡ-ҡрраҡ».

# Мәрйенгүҙ
## Йәшәү рәүеше

Ситтәре үлән һәм ҡамыш менән ҡапланған, үҫемлектәргә бай йылға-күлдәрҙә йә¬шәй. Үлән, һыу үҫемлектәре һәм бөжәктәре ашай. Күсмә ҡош. һирәк осрай. Ояһы ерҙә. 7—11 бөртөк һарғылт аҡ йомортҡаһы була. Ите өсөн аулайҙар.