yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Марин Гетальдич

Марин Гетальдич (хорв. Marin Getaldić; 2 октябрь 1568 йыл — 11 апрель 1626 йыл) — хорват математигы һәм физигы.

# Марин Гетальдич
## Биографияһы

Абруйлы ғаиләлә алты баланың береһе булып тыуа. Башланғыс белемде тыуған ҡалаһында ала. 1588 йылда Дубровник республикаһының Оло советы ағзаһы була. 1595 йылда бер иптәше менән Лондонға сығып китә, 1597—1599 йылдарҙа Антверпенда француз математигы Мишель Куаньела белем ала һәм ғилми тикшеренеүҙәрҙә беренсе аҙымдарын эшләй. Унан һуң ул Францияға юллана һәм Парижда уның артабанғы математик тикшеренеүҙәренә ҙур йоғонто яһаған Франсуа Виет менән осраша. Италияла Гетальдич Галилео Галилей, Христофор Клавий һәм Кристофер Грюмбергер менән таныша. Ошонда уҡ ул тәүге ғилми хәҙмәттәрен баҫтыра. 1603 йылда Дубровникка әйләнеп ҡайта, унда Бет мәмерйәһендә параболик көҙгөләр менән тәжрибә үткәрә һәм оптиканы өйрәнә. 1606 йылда Истанбул солтанына яһаҡ килтергән ике эмиссарҙың береһе була.

# Марин Гетальдич
## Хеҙмәттәре

Гетальдич Истанбулдың һәм Дубровниктың киңлектәрен билдәләй. Шулай уҡ ул астрономик үлсәүһеҙ Ерҙең күләмен һанап сығара, бының өсөн ул замана өсөн иң теүәл булып сыҡҡан һәм үлгәндән һуң ғына баҫтырылған «De resolutione et compositione mathematica» («Математикала аналитика һәм синтетика тураһында», 1630) исемле хеҙмәтендә тасуирланған үҙенсәлекле геодезик методиканы ҡуллана.
Уның беренсе баҫмаһы, «Promotus Archimedis seu de variis corporum generibus gravitate et magnitudine comparatis» (1630), төрлө есемдәр өсөн ауырлыҡ һәм күләм араһындағы нисбәтте билдәләй. Уның «Nonnullae propositiones de parabola» («Парабола тураһында бер кәлимә һүҙ», 1603) хеҙмәтендә үҙенең тәжрибәләренән сығып, парабола көҙгөләрен барлыҡҡа килтереү өсөн түңәрәк тура конустың арҡыры киҫелештәре генә түгел, ә теләһә ниндәй параболалар ярай, тип иҫбатлай. «Supplementum Apollonii Galli seu exsuscitata Apollonii Pergaei Tactionum geometriae pars reliqua» (1607) китабы менән Гетальдич Виеттың «Тейеү нөктәләре»(«Касания») исемле хеҙмәтен тулыландыра (әлеге хеҙмәтендә Виета Аполлоний Пергскийҙың әҫәрҙәрен тергеҙергә маташа). «Variorum problematum Collectio» (1607) иҫемле хеҙмәте 42 математик проблеманың сиселешен үҙ эсенә ала. Гетальдичтың хеҙмәттәре геометрияның алгебраға үтеп инеүенә ҙур йоғонто яһай һәм һөҙөмтәлә аналитик геометрия барлыҡҡа килә.
1968 йылда Загребта «Opera omnia» исеме аҫтында Гетальдичтың хеҙмәттәренең тулы йыйынтығы нәшер ителә.
# Вороня

Вороня (Оло Ворона) — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2231/1122/289 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 59 км.

# Вороня
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010100412110000020613
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002061
* Бассейн коды — 09.01.01.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Яхады-Яха

Яхады-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Малыгин боғаҙы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 195 км.

# Яхады-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300041989
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304198
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Балокумья

Балокумья (алб. ballokumja) йәки балакумья (алб. ballakumja) — Албанияның Элбасан өлкәһендә барлыҡҡа килгән, хөҙерге ваҡытта Косово һәм Төньяҡ Македония албандары араһында бик популяр булған кукуруз онанан бешерелгән печенье. Ғәҙәттә, 14 мартта, мәжүселек заманынан ҡалған «Йәй көнө» Ҡалып:Lang-sq2 байрамында бешерәләр Был байрамды тәүҙә Эльбасанда ғына байрам итәләр, 2004 йылдан Албанияның дәүләт байрамы итеп иғлан ителә.

# Балокумья
## Этимологияһы

«Балокумья» һүҙенең килеп сығышын XVI быуатта Эльбасан менән идара иткән Ғосман хакимы менән бәйләйҙәр. Ул беренсе тапҡыр печеньены тәмләп ҡарағас «Eshtë basil okume!(алб. - Рахат-лукум кеүек тәмле ) тип әйткән, ошо фразанан ballokumja тигән заманса һүҙ барыҡҡа килгән.. Хәҙерге ваҡытта көл урынына һөт ҡулланалар..

# Балокумья
## Рецепты

Балакумьяның төп ингредиенттары: кукуруз оно, май (ғәҙәттә кәзә һөтөнән), шәкәр һәм йомортҡа. Ҡамыр баҡыр тазикта ағас ҡалаҡ менән бутала, сөнки баҡырҙың йылылыҡ үткәреүсәнлеге юғары һәм был концинсецияға ыңғай була тип һанала. Ҡамырҙы баҫыу энергия талап иткә, шуға ла был эште йыш ҡына ирҙәр башҡара. Балокумьяны ағас утын яғылған мейестә бешерәләр...
Эльбасала йәшәүселәр «Йәй көнө» байрамына әҙерләнгән балакумьяны башҡа ҡалаларҙа йәшәүсе дуҫтарына һәм туғандарына ла ебәрәләр.
# Ройпциг

Ройпциг (нем. Reupzig) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 328 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,58 км². Диңгеҙ кимәленән 79 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6369 һәм автомобиль коды — ABI.
# Барвенко Владимир Владимирович

Барвенко Владимир Владимирович (13 июль 1943 йыл) — Дон яҙыусыһы, телевизион публицист. Шахты ҡалаһында йәшәй.

# Барвенко Владимир Владимирович
## Биографияһы

Владимир Владимирович Барвенко 1943 йылдың 13 июлендә Ростов өлкәһенең Раздорская станицаһында хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған.
Урта мәктәпте тамамлағандан һуң, етештереү өлкәһендә эшләй, армияла хеҙмәт итә. Юғары белемде Шахты ҡалаһы педагогия институтының тарих-филология факультетында ала. Хеҙмәт юлын эшсенән башлай (1961—1965), профессиональ-техник училищела йәмәғәт фәндәре уҡытыусыһы була (1965—1978), журналист, махсус хәбәрсе, Ростов өлкә телевидениеһында «Кадр» тапшырыуын алып бара (1978—1993), «Орбита-Шахты» телекомпанияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе һәм баш мөхәррире була (1993—1999). Телевизион публицистика менән шөғөлләнә.
1993 йылдан Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы.

# Барвенко Владимир Владимирович
## Ижады

Беренсе әҫәрҙәрен йәштәр һәм замандаштары тураһында яҙа. ХХ быуаттың 70-се йылдарында йәштәр гәзиттәрендә һәм журналдарҙа баҫыла башлай.
«Крестьянка» совет журналында уңышлы баҫыла, әҫәрҙәре башҡа телдәргә тәржемә ителә («Советский Союз» журналы). Проза китаптар авторы: «Трамвайное соло» (Ростов нәшриәте, 1987), «Утро чудес» (М., «Йәш гвардия», 1989), «Золотой дождь» (Ростов нәшриәте, 1991), «Гон» (Ростов нәшриәте, 1992). «Дон», «Йәшлек», «Октябрь» әҙәби журналдарында баҫыла. Шиғырҙар йыйынтығын сығара.
2008 йылда «Временно не доступен» һәм «Проснуться и забыть» хикәйәләрен, «Блистательный жираф» романын яңынан баҫтыра.

# Барвенко Владимир Владимирович
## Баҫмалар

Яҙыусының түбәндәге әҫәрҙәре баҫтырылған:
* Трамвайное соло. Повесть. — Ростов-н/Д: Ростиздат, 1987.
* Утро чудес. Повесть. — М.: изд-во «Молодая гвардия», 1989.
* Повести и рассказы. — Ростов-н/Д: Ростиздат, 1991.
* Гон. Повести, рассказы. — Ростов-н/Д: Ростиздат, 1992.
* Блистательный жираф. Роман, рассказы. — Ростов-н/Д: Ростиздат, 2000.
* Мёд земного искушения. Стихи. — Ростов-н/Д: Ростиздат, 2002.
* Проснуться и забыть. Повести и роман. — Ростов-н/Д: изд-во «Акра», 2008.

# Барвенко Владимир Владимирович
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

Алексей Недогонов исемендәге әҙәби премия лауреаты..
# Байышев Таһир Ғәлләм улы

Байышев Таһир Ғәлләм улы (15 август 1886 йыл — 4 ноябрь 1974 йыл) — башҡорт тел белгесе. Филология фәндәре кандидаты (1950). Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1949).

# Байышев Таһир Ғәлләм улы
## Биографияһы

Таһир Ғәлләм улы Байышев 1886 йылдың 15 авгусында Өфө губернаһы Златоуст өйәҙенең Хәлил (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Дыуан районы Иҫке Хәлил) ауылында тыуған. Хәлил ауылы мәҙрәсәһен тамамлай һәм 1906 йылдан бында мөғәллим булып эшләй. 1906—1909 йылдарҙа Арый ауылы мәҙрәсәһендә уҡыта.
1933 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институтын тамамлай.
1909 йылда хәрби хеҙмәткә алына һәм Иркутск ҡалаһындағы артиллерия часында башта хәрби-фельдшерлыҡ мәктәбендә уҡый, һуңынан рота фельдшеры булып хеҙмәт итә. 1914 йылдан Беренсе донъя һуғышыында ҡатнаша, 1915 йылдың февралендә яралана, әсирлеккә эләгә һәм унан ҡаса. 1915 йылдың йәйендә кире Хәлил ауылына ҡайта. 1916 йылдың башында йәнә хәрби хеҙмәткә алына һәм Кавказ фронтына ебәрелә. Рәсәй империяһындағы 1917 йылғы революциялар осоронда Иранда була.
1918 йылдың мартында Башҡортостанға ҡайта һәм Иҫке Хәлил ауылында уҡыта башлай.
1918 йылдың 15—28 октябрендә Башҡортостан автономияһының Дыуан кантоны съезы сәркәтибе ярҙамсыһы була, Дыуан кантон башҡарма комитеты ағзалығына кандидат итеп һайлана.
1920—1925 йылдарҙа Дыуан-Мәсетле ауылында уҡыта һәм бер үк ваҡытта фельдшер пункты мөдире булып эшләй.
1925 йылдан Мәскәүҙә баҫылған «Крестьянская газета» («Крәҫтиән гәзите») гәзитенең хәбәрсеһе булып эшләй. 1927 йылдан Башҡорт АССР‑ының Мәғариф халыҡ комиссариат инспекторы вазифаһын үтәй.
1933—1957 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында эшләй. Башҡорт диалектологияһы һәм лексикографияһы буйынса фәнни тикшеренеүҙәр алып барған.

# Байышев Таһир Ғәлләм улы
## Хеҙмәттәре

* Дөрөҫ яҙыу күнегеүҙәре. — М., 1930.
* Башкирские диалекты в их отношении к литературному языку/ под ред. Н. К. Дмитриева. — М., 1955. — 112 с.
* Саратов һәм Куйбышев өлкәләрендә йәшәүсе башҡорттарҙың һөйләше буйынса ҡайһы бер материалдар // Вопросы башкирской филологии. — М., 1959.
* Поговорим о топонимике и топонимических названиях // Башҡортостан уҡытыусыһы. — 1961, № 4. — 38—41 бб.

# Байышев Таһир Ғәлләм улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1949);
* Башҡорт АССР-ы Юғары Советының Маҡтау грамотаһы.

# Байышев Таһир Ғәлләм улы
## Хәтер

* Өфө ҡалаһына ҡараған Нагаево ауылында Таһир Байышев хөрмәтенә урам исемләнгән.
# Бүре Ояһы

«Бүре́ Ояһы́», «Вольфсшанце» (нем. Wolfsschanze) — Икенсе Донъя Һуғышында Адольф Һитлерҙың ставкаһы. Был етәкселек пункт Көнсығыш Пруссияла Растенбург (хәҙерге Кентшин, Ләхстан) ҡала эргәһендә урынлашҡан.
«Вольфсшанце» комплексы 1941 йылдың 21 июненән 1944 йылдың 20 ноябренә тиклем файҙаланылған. Һитлер бында 800 көндән күберәк була. Нәҡ шул урындан Советтар Союзға ҡаршы һөжүм менән идара итә.
Бөгөнгө көндә «Вольфсшанце» йыл буйы эшләгән музей.
# Тарма

Тарма́ (лат. Cánnabis) — хужалыҡта ҡулланылған үлән.
Тарманы кеше борон замандан сүс, кейем, ашамлыҡ өсөн иккән. Орлоҡтарын сей ашарға була, ваҡлап ашамлыҡҡа ҡушалар. Япраҡтан һәм һабаҡтан наркотик яһайҙар.
* Был дарыу үҫемлектәре тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
# Кипкәр

?Кипкәр :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Үҫемлектәр |
| Бүлексә: | Ябыҡ орлоҡлолар |
| Класс: | Ике өлөшлөләр |
| Тәртип: | Астра сәскәлеләр |
| Ғаилә: | Астра сәскәләр |
| Ырыу: | Кипкәр |
| Төр: | Кипкәр |
Латинса исеме :
Gnaphalium uliginosum L. :
* Filaginella uliginosa (L.) Opiz :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 502816 |
Кипкәр (рус. Сушени́ца топяна́я, Сушеница боло́тная, лат. Gnaphálium uliginósum) — астра сәскәләр ғаиләһенән бер йыллыҡ үлән үҫемлек. Бейеклеге 25 см-ға етә. Июнь-август айҙарында һарғылт сәскә ата. Июлб-сентябрҙә емеше өлгөрә.
* Якоб Штурм, «Deutschlands Flora in Abbildungen», 1796 китабынан ботаник иллюстрация

# Кипкәр
## Таралыуы

Үҫемлек Евразияның уртаса климат зонаһында Бөйөк Британиянан Корея һәм Японияға тиклем таралған. Кипкәр йылға, күл-быуы ярҙарында, дымлы болон-туғайҙарҙа һәм урманда үҫә.
# Казак Жданов йорто (Новочеркасск)

Казак Жданов йорто— Ростов өлкәһе Новочеркасск ҡалаһы Мәғариф урамы, 120 адресы буйынса урынлашҡан мәҙәни мираҫ объекты һәм төбәк әһәмиәтендәге архитектура һәйкәле.

# Казак Жданов йорто (Новочеркасск)
## Тарих

Мәғариф урамы, 120-се һанлы йорт, элек Ямская урамы, 16 адресы буйынса урынлашҡан йорт биләү. Тәүҙә унда ХIХ быуат аҙағы — ХХ быуат башында ағас йорт һәм һарай төҙөлгән. 1896 йылда йорт хужаһы булып сауҙа итеүсе казак Павел Степанович Жидков иҫәпләнә. XХ быуат башында казак Василий Васильевич Жданов йортто 28 мең һумға һатып ала. Яңы хужа ағас йортто һүтә һәм уның урынында 1910 йылда яңы йорт һәм ҙур ағас һарай төҙөй. Бина проекты ике оҫта тарафынан төҙөлә: төҙөү буйынса мастер — граждандар инженеры Г. М. Сальников һәм архитектор Я. И. Коротченков була. Ул ваҡытта участка майҙаны 347,1 квадрат сажин тәшкил иткән. Шулай уҡ участкала ат һарайы менән ҡар баҙы төҙөлә. Икенсе ҡаттағы торлаҡ биналарын ҡуртымға Андрей Федорович Ивашенцев һәм уның ғаилә составындағы 7 кеше ала. Йыллыҡ ҡуртым хаҡы 1300 һумға төшкән. Ждановтың йорто 1923 йылда муниципалләштерелгән, әммә йорттоң элекке хужаһы йорт мөдире функцияһын үтәй. 1924 йылда бинала № 24 балалар баҡсаһы урынлашҡан. Василий Ждановтың ғаиләһе икенсе йортҡа күсергә мәжбүр булған. 1938 йылда балалар баҡсаһы ихтыяжы өсөн участка территорияһында өйгә өҫтәмә участок биргәндәр. 1948 йылда балалар баҡсаһы № 2 Махсуслаштырылған балалар йортона әүерелдерелгән. Уның директоры А. Ялуцкая була. 1970 йылда бинала № 4 «Золотой ключик» балалар баҡсаһы эшләй башлай һәм XXI быуатта ла эшләп килә. Бинаны 1992 йылда № 325 Ҡарары (17.12.1992 йыл) буйынса төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты тип таныйҙар.

# Казак Жданов йорто (Новочеркасск)
## Тасуирлама

Был ике ҡатлы йорт фасадында уны төҙөгөн кешеләрҙең: инженер Г. М. Сальников һәм архитектор Я. И. Коротченковтарҙың — фамилиялары яҙылған табличкалар ҡуйылған. Йорт территорияһы көньяҡ-көнбайышҡараҡ ауыш урында урынлашҡан. Йорттоң төп инеү урыны бина уртаһынан ситтәрәк һәм ҡала урамының ҡыҙыл һыҙатында тора. Суйын бағаналы күтәрмәһе тышҡа табан сығып тора. Трапеция формалы сығынҡы йорттоң һул ҡанатында урынлашҡан. Бинаның үҙәк өлөшө менән ул декоратив рәшәткәләр менән тоташҡан. Бинаның уң ҡанаты бәләкәйерәк һәм ул ихата эсендә тора. Йорттоң был өлөшө һәм рәшәткәле балконы йорт ҡапҡаһынан байтаҡ күтәренке тора. Йорт төҙөү өсөн ҡулланылған төп материал — кирбес.
# Ай-Пеу

Ай-Пеу — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Негус-Ях йылғаһының һул ярына тамағынан 49 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Ай-Пеу
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200048373
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204837
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Тушма

Тушма — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кылт йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Тушма
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300512111100039528
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103952
* Бассейн коды — 10.01.03.005
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Сухая Каменка (Бердь ҡушылдығы)

Сухая Каменка — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бердь йылғаһының һул ярына тамағынан 166 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Сухая Каменка (Бердь ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200512115200004800
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200480
* Бассейн коды — 13.01.02.005
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Сиваш

Сиваш, йәки Серек диңгеҙ (укр. Сиваш, Гниле Море, ҡырымтат. Sıvaş, Çürük Deñiz, Сываш, Чюрюк ДенъизSıvaş, Çürük Deñiz, Сываш, Чюрюк Денъиз) — Азов диңгеҙнең көнбайыш ҡултығы. Сиваш Ҡырым ярымутрауын материктан айырып тора. Улар араһынан Ҡырым (Автономиялы) Республикаһы менән Украинаның Херсон өлкәһе араһында сик үтә. Сиваш Ҡырым татарҙары (ҡырымтат. sıvaş, сывашsıvaş, сываш) теленән тәржемә иткәндә «бысраҡ» тигәнде аңлата.

# Сиваш
## Географияһы

Азов диңгеҙенән Сивашты оҙон Арабат уғы айыра, диңгеҙ менән Генич һәм Промоин боғаҙҙары менән тоташа. Ҡара диңгеҙҙән тар ғына Перекоп муйыны менән айырыла. Тар Чонгар боғаҙы Сивашты көнсығыш һәм көнбайыш өлөшкә бүлә.
Сиваш майҙаны 2560 квадрат километр тәшкил итә. Һай булыу сәбәпле (иң тәрән ере — 3 метр, нигеҙҙә 0,5—1,0 м), йәйгеһен һыуы ныҡ йылына һәм серек еҫе сығара, шуға күрә сығанаҡты Серек диңгеҙ тип йөрөтәләр. Ошо уҡ сәбәп һөҙөмтәһендә диңгеҙ һыуы ныҡ парға оса һәм Сиваш ныҡ минералләшкән.
11 тоҙло һәм әсе тоҙло ҡултыҡтарҙан тора.
Оҙонлоғо — яҡынса 200 км. Киңлеге — 2-35 км.
Тәбиғи майҙаны — 2500 кв.км, шул иҫәптән 100 квадрат километр самаһы утрауҙарға һәм 560-ы квадрат километры ваҡыты-ваҡыты менән генә һыу ҡаплаған учаткаларға тура килә.
Азов диңгеҙе һыуҙары менән туҡлана.
Сиваш ярҙары башлыса түбән, һөҙәк, йәйгеһен тоҙ ҡатламдары менән ҡаплана.
Төбөнә 5 метрға тиклем һәм унан да күберәк ләм ҡатламы ултырған. Тоҙлолоғо 22 проценттан (төньяҡта) 87 процентҡа (көньяҡта) тиклем.
Сивашһыуында тнатрий, магний, калий, бромлы магний һәм башҡа тоҙҙарҙың хлорлы ҡатнашмалары бар.

# Сиваш
## Тоҙ сығарыу

Тоҙҙоң дөйөм тоҙ запасы яҡынса 200 миллион тонна тип иҫәпләнә.
Сиваштың минераь байлыҡтары базаһында Перекоп бром, фосфор ашламалары етештереүсе Ҡырым Титаны һәм Ҡырым содаһы заводтары төҙөлгән.
Сиваштың Перекоп муйыны менән сиктәш көнбайыш өлөшө дамба менән айырылған һәм, муйындағы бер нисә күл кеүек үк, гигант химия ҡалдыҡтары урынына әйләндерелгән.
# Юрва (Мезенская Пижма ҡушылдығы)

Юрва — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мезенская Пижма йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.

# Юрва (Мезенская Пижма ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000044893
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004489
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Йоплоҡ

Йоплоҡ — бөтөн һандың 2-гә тигеҙ бүленеүен-бүленмәүен күрһәткән һыҙаты.

# Йоплоҡ
## Билдәләмә

Йоп һан — 2-гә тигеҙ бүленгән бөтөн һан, мәҫәлән …−4, −2, 0, 2, 4, 6, 8…
Был билдәләмә буйынса, ноль һаны ла — йоп.
Таҡ һан — 2-гә тигеҙ бүленмәгән бөтөн һан, мәҫәлән: …−3, −1, 1, 3, 5, 7, 9…
    m һаны йоп булһа, уны $m=2k$ күренешенә килтереп була; таҡ булһа, $m=2k+1$күренешенә килтереп була. Бында $k\in \mathbb {Z}$.

# Йоплоҡ
## һандарҙың йоплоҡ билдәһе

Унарлы яҙыуҙа һандың һуңғы цифраһы йоп (0, 2, 4, 6 йәки 8) һан булһа, барлыҡ һан да йоп була, юғиһә был һан таҡ булып тора. Миҫал өсөн,
Йоп һандар: 22, 78, 1522, 8111300.
Таҡ һандар: 15, 511, 87247, 18950239.

# Йоплоҡ
## Арифметика

| Ҡушыу менән алыу: Йоп ± Йоп = Йоп Йоп ± Таҡ = Таҡ Таҡ ± Йоп = Таҡ Таҡ ± Таҡ = Йоп | Ҡабатлау: Йоп × Йоп = Йоп Йоп × Таҡ = Йоп Таҡ × Таҡ = Таҡ |
* Бүлеү:
** Йоп / Йоп = һөҙөмтәнең йоплоғон алдан әйтеп булмай: һөҙөмтә бөтөн һан булып сыҡһа, ул йоп та, таҡ та була ала
** Йоп / Таҡ = һөҙөмтә бөтөн һан булып сыҡһа, ул йоп була
** Таҡ / Йоп = һөҙөмтә бөтөн һан була алмай, шуға күрә йоплоҡ күрһәткесенә лә эйә була алмай
** Таҡ / Таҡ = һөҙөмтә бөтөн һан булып сыҡһа, таҡ була.

# Йоплоҡ
## Тарих һәм мәҙәниәт

Һан йоплоғо борон-борондан билдәле; төрлө мәҙәниәттәрҙә ул мистик мәғәнәгә эйә булған. Боронғо Ҡытай фәлсәфәһендә йоп һандар Инь төшөнсәһенә, так һандар Ян төшөнсәһенә бәйле.
Төрлө илдәрҙә сәскә бүләк иткәндә, уларҙың һанына бәйле йолалар бар. АҠШ-ла, Европала һәм ҡайһы бер Көнсығыш илдәрендә бүләк иткән сәскә һаны йоп булырға тейеш, тип иҫәпләнә. Рәсәйҙә иһә сәскә һаны таҡ булырға тейеш – йоп һанлы сәскәне мәйетте күмеүгә генә килтерергә тейешле.
Башҡорт мифологияһында йоп һандар бөтөнлөк һәм ырыҫ төшөнсәлеренә бәйле. Таҡлыҡ иһә башҡортта етешһеҙлек, кәмселек һәм яңғыҙлыҡ мәғәнәһенә эйә. Был йола «Ғәйепһеҙ дуҫ эҙләмә - таҡ ҡалырһың» тигән әйтемдә лә сағыла..
# Оло Харута

Оло Харута — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Щучья йылғаһының уң ярына тамағынан 309 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.

# Оло Харута
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300212115300034388
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303438
* Бассейн коды — 15.02.03.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Тугалим-Вонт-Канын-Еган

Тугалим-Вонт-Канын-Ёган — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Поколька йылғаһының һул ярына тамағынан 220 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Тугалим-Вонт-Канын-Еган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300064270
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306427
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Мейәс (мәғәнәләр)

Мейәс:
* Мейәс (йылға) — Башҡортостанда, Силәбе һәм Ҡурған өлкәләрендә ағыусы йылға.
* Мейәс (ҡала) — Силәбе өлкәһендәге ҡала.
* Мейәс буйы — башҡорт халыҡ йыры.
* Оло Мейәс — Пермь крайы, Свердловск өлкәһендәге йылға.
* Яңы Мейәс — Арғаяш районында урынлашҡан ауыл.
* Мейәс ауылы - Красноармейск районының административ үҙәге.
# Сәрмәсән (мәғәнәләр)

Сәрмәсән — күп мәғәнәле һүҙ.
* Сәрмәсән — Башҡортостандағы йылға.
* Сәрмәсән (Бүздәк районы) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл.
* Сәрмәсән (Бәләбәй районы) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл.
* Сәрмәсән (предприятие) — ҡошсолоҡ фабрикаһы.