yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Варкаус

Варкаус (фин. Varkaus) — Финляндияның көнсығыш һәм үҙәк өлөшөндәге сәнәғәт ҡалаһы һәм муниципалитеты,Төньяҡ Саво провинцияһында урынлашҡан. Муниципалитеттың майҙаны 524,55 км², шуның 138,47 км² һыу өҫтө биләй.

# Варкаус
## Халыҡ

Муниципалитеттың халҡы 2014 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса — 23 569 кеше. Халыҡ тығыҙлығы — 44,9 кеше/км². Рәсми теле— фин, 98,2 % халыҡтың туған теле. Халыҡтың 0,2%-ы. теле — швед теле һәм 1,6%-ның — башҡа телдәр. Кесе йәштәге кешеләт 15 йәшкә тиклем 14,8 %; 65 йәштән өлкән кешеләр — 20,5 % тәшкил итә.

# Варкаус
## Тарихы һәм географияһы

Варкаус Саймаа күленең муйынында урынлашҡан, шул уҡ исемдәге канал ҡала аша үтә. Ул шулай уҡ Финляндиялағы граждандар һуғышында мөһим роль уйнай : 1918 йылда ҡала Ҡыҙыл армия тарафынан баҫып алына, ләкин бикле ауыл хужалығы ерендә тороуы арҡаһында Аҡ гвардияға күсә. А. Альстром целлюлоза-ҡағыҙ комбинаты барлыҡҡа килгәс, 1929 йылда Варкаус сауҙа ҡалаһы булып таныла һәм 1962 йылда үҙенең уставын ала. Ҡала күп фин халҡы өсөн иң популяр ял итеү урыны булып тора, уларҙың күбеһе Саймаа күл системаһында сәйәхәт ҡыла
Исеме varkaus фин теленән «ҡыҙ урлау» тип тәржемә ителә, әммә был мөнәсәбәттәр ҡалаға ҡарамай. Иҫке фин телддә шул уҡ һүҙ муйын тигәнде аңлата, һәм ысынлап та ҡалакүл муйынында урынлашҡан$^{[<spanstyle=""title="неуказанисточникнаутверждение(7февраля2014)">1873сығанағыкөнкүрһәтелмәгән</span>]}$.

# Варкаус
## Иҡтисад

Варкауста Enso Stora Oy урман сәнәғәте компанияһының бүлексәһе урынлашҡан. Был целлюлоза һәм ҡағыҙ етештереү комбинатында туранан-тура 450 тирәһе кешене эш менән тәьмин ителгән, ә ситләтеп — 1500 самаһы кеше тағы ла эшләй. Төбәктең энергетика өлкәһе сәнәғәтендә 2000 самаһы кешене эш менән тәьмин итеүсе кластер булдырылған$^{[<spanstyle=""title="неуказанисточникнаутверждение(27августа2017)">сығанаҡ576көнкүрһәтелмәгән</span>]}$.

# Варкаус
## Төп иҫтәлекле урындары

* Silta Komminselän Silta күпере
* Сәнғәт үҙәге Väinölä
* Härkämäki обсерваторияһы
* Vattuvuori саңғы үҙәге
* Taipale каналы
* Varkaus мәҙәни-тарихи музей
* Механик музыка музейы
* Күҙәтеү майҙансығы «Sateenkaari»

# Варкаус
## Туғанлашҡан ҡалалары

| Луань, Ҡытай Накск, Дания Рюкивать, Норвегия Сандвикены, Швеция | Петрозаводск, Россия Рюссельсхайм, Германия Пирный, Германия Залаэгерсег, Венгрия |

# Варкаус
## Галереяһы

* Ahlströminkatu урамы
* ЦБК Варкаус
* Ҡала күренеше
# Харихара

Харихара — Индуизмда Хоҙайҙың бер формаларыҙың береһе, Вишну (Хари) һәм Шиваның (Хара) бер йөҙдә сағылышы. Харихара шулай уҡ Шанкаранараяна булараҡ билдәле. Харихараға Вишну тарафдарлары ла, Шиваизм тарафдарлары ла табыналар. Вишну һәм Шиваның фәлсәфи союзы төшөнсәһе булараҡ Харихара Индуизм диненең төрлө ағымдары араһында бәхәстәр килтереп сығара, уларҙа төрлө юлдар менән Вишну һәм Шиваның табигате ла, уларҙың союзы һәм айырмаһы концепцияһы ла аңлатыла. Индуизмның ҡатмарлы мозаикаһында Вишну менән дә, Шива менән дә бәйле күп ышаныуҙар һәм традициялар бар. Ҡайһы бер мәктәптәр раҫлағанса, Вишну һәм уның аватарҙары ғына Хоҙайҙың сағылыштары булып тора, шул уҡ ваҡытта башҡалар Иң Оло Хоҙай итеп Хоҙай Шиваны һәм уның сағылыштарын иғлан итә. Шулай уҡ Шива ла, Вишну ла Хоҙайҙың сағылыштары тип һанаусылар ла бар. Үҙ сиратында Адвайта-веданта мәктәбе Хоҙай башта формаға эйә түгел һәм Вишну һәм Шиваны формаһыҙ һәм шәхесһеҙ Брахмандың аспекттары тип иғлан итә. Цитаталанған яҙмаларға һәм уларҙы аңлатыуҙарға күрә, был раҫламаларының тәьмин итер өсөн фәлсәфи аргументтар китерелә. Күпселек осраҡтарҙа, бер кеше икенсеһенән өҫтөн икәнлегенең юғарыраҡ торошҡа эйә булғаны танылһа ла, күберәк ихтирамды Вишну ла, Шиваға ла күрһәтәләр.

# Харихара
## Шулай уҡ ҡарарға мөмкин

* Тримурти
# Томынг-Я (Воль-Я ҡушылдығы)

Томынг-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Воль-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Томынг-Я (Воль-Я ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300025359
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302535
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Мальта ордены

Иерусалим Родосы һәм Мальтаның Изге Ионна Госпитальерҙарының Суверен Хәрби Ордены — (ҡитға исеме) лағы дәүләт.
# Чатал-Оба ҡурғандары

Чатал-Оба ҡурғандары :
| Ил: | Рәсәй |
| Бейеклеге: | 4 метр |
| Төҙөлөү датаһы: | урта бронза дәүере |
| Артефакттар: | алтын сармат биҙәүестәре |
Чатал-Оба ҡурғандары Ростов өлкәһенең Мясниковский районы Чалтырь ауылына ингән ерҙә урынлашҡан археологик объекттар. Тикшеренеүселәр көньяҡ һәм төньяҡ ҡурғандарҙы айыра.

# Чатал-Оба ҡурғандары
## Тарихы

Тикшеренеүселәр уларҙы урта бронза дәүере осоронда нигеҙләнгән, тип фаразлай. Көньяҡ ҡурған территорияһында археологик ҡаҙыныу эштәрен 1996 йылда билдәле археолог Евгений Иванович Беспалов алып бара. Тикшеренеүҙәр ваҡытында өс төп өйөм һәм бик күп ҡәберлектәр булыуы теркәлә. Уларҙың икеһе бронза быуатының — һуң, тағы ла туғыҙы урта бронза дәүеренә ҡарай. Бер ҡәберлек XVII—XVIII быуат осороноҡо тип иҫәпләнә. Ҡурған территорияһында ҡаҙыныу эштәре алып барғанда тегеп ҡуйыла торған сармат биҙәүестәре табыла
2001 йылда төньяҡ ҡурғанды тикшереү менән РРО ВООПИиК археологик экспедицияһы шөғөлләнә. Һөҙөмтәлә биш төп өйөм, 18 ҡәберлек табыла, уларҙың 16-һын тикшеренеүселәр урта бронза быуаты дәүеренә индерә. Шулай уҡ ҡыпсаҡтарҙың таш ҡоймалы ғибәҙәтханаһы, иртә сармат һәм бәшәнәктәр осороноң ҡәберлектәре табыла.

# Чатал-Оба ҡурғандары
## Һүрәтләнеше

Чатал-Оба ҡурғандарының хәҙерге бейеклеге 4 метрға етә, элек уларҙың башҡаса булыуы ла ихтимал. Дон әрмәндәре был ҡәберлектәрҙе бик йыш «курган — вилка» тип атай. Улар Ҡоро Чалтырь йырынының уң ярындағы убала урынлашҡан. Чатал-Оба ҡурғандары ырыу зыяраты булған тигән ҡараш та йәшәй. Катакомбаларҙа табылған ҡәберлектәр урта бронза дәүеренә ҡарай. Иртә катакомбаларҙа табылған ерләү кострукциялары ҡалдыҡтарында ағас ҡаҙыҡтар осрай.. Ҡайһы бер экспонаттар, Танаис археологик музей-ҡурсаулығы коллекцияларында күрһәтелә.
# Татар сүле

Татар сүле — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сүлле йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Татар сүле
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101312111100027919
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102791
* Бассейн коды — 10.01.01.013
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Кукушкина (Еловая ҡушылдығы)

Кукушкина — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Еловая (Оло Еловая) йылғаһының һул ярына тамағынан 274 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Кукушкина (Еловая ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010600112115200025388
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202538
* Бассейн коды — 13.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ҡоҙаш (Пермь крайы)

Ҡоҙаш (Ҡодаш, рус. Кудаш) — Пермь крайының Барҙы районындағы башҡорт ауылы, Березники ауыл биләмәһенә керә. Почта индексы — 618153, ОКАТО коды — 57204810004.
Ауыл район үҙәге Барҙы ауылынан яҡынса 13 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Ҡоҙаш (Пермь крайы)
## Халыҡ һаны

2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 185 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 86 ир һәм 99 ҡатын-ҡыҙ. 2005 йылда ауылда 231 кеше йәшәгән.

# Ҡоҙаш (Пермь крайы)
## Тарихы

Ҡодаш ауылы 1832 йылда барлыҡҡа килгән.
Тәү башлап ауылға Усть-Тунтор (Тауауыл), Чувашаево (Жаматай), Чалково (Баҡчауыл) һәм Байауыл (Күзмә) ауылдарынан 28 ғаилә күсеп килә.
1833 йылда Ишим (Түбән ауыл) ауылынан бында отставкалағы есаул Ғашир Сәйфелмөлөков (Гашир Сайфульмулюков) күсеп килә.
Ике йылдан һуң ауылдың 31 йортонда 66 ир һәм 64 ҡатын-ҡыҙ иҫәпләнгән.
1868 йылда ауыл мәсете эргәһендәге мосолман мәктәбендә 15 малай һәм 9 ҡыҙ белем алған.

# Ҡоҙаш (Пермь крайы)
## Климат

Климаты — уртаса континенталь. Ҡыш һыуыҡ һәм буранлы, ҡар ҡатламы берәр метрҙан артып китә ала. Яуым-төшөм күләменең күпселек өлөшө июнь-август айҙарына тура килә.
# Дурная (Кожима ҡушылдығы)

Дурная — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кожим йылғаһының һул ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.

# Дурная (Кожима ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000069429
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006942
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Мостаев Йәүҙәт Әхәт улы

Мостаев Йәүҙәт Әхәт улы (3 сентябрь 1920 йыл — 18 сентябрь 1999 йыл) — ғалим-тау инженеры. Техник фәндәр докторы (1984). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1974), СССР‑ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1978), СССР-ҙың почетлы нефтсеһе (1980).

# Мостаев Йәүҙәт Әхәт улы
## Биографияһы

Йәүҙәт Әхәт улы Мостаев 1920 йылдың 3 сентябрендә Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуған.
Совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашҡан.
1951 йылда Өфө нефть институтын тамамлай.
1951 йылдан башлап «Ишембайнефть» нефть промыслаһы идаралығында өлкән инженер, промысла мөдире булып эшләй.
Ишембай нефть техникумында уҡыта.
1960—1990 йылдарҙа Башҡортостан нефть ғилми‑тикшеренеү һәм проект институтында эшләй:
* 1960 йылдан өлкән инженер вазифаһында эшләй;
* 1965 йылдан — лаборатория мөдире;
* 1983 йылдан — сектор мөдире;
* 1986 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәр.
Ғалим 1999 йылдың 18 сентябрендә Өфө ҡалаһында вафат була.

# Мостаев Йәүҙәт Әхәт улы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Фәнни-производство эшмәкәрлеге ҡатламдарҙың нефть биреүсәнлеген арттырыуҙың термик ысулдарын эшләү һәм ғәмәлгә индереү менән бәйле. Термик ысулдарын ҡулланыуҙың һөҙөмтәлелеген Арлан нефть ятҡылығында һәм Ишембай нефть ятҡылығында өйрәнә.
Йәүҙәт Әхәт улы Мостаев 100-гә яҡын фәнни хеҙмәт һәм бер уйлап табыу авторы булып тора.

# Мостаев Йәүҙәт Әхәт улы
## Фәнни эшмәкәрлеге
### Баҫмалары

* Применение тепловых методов в добыче нефти, Уфа: Башкнигоиздат, 1967

# Мостаев Йәүҙәт Әхәт улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* 3-сө дәрәжә Дан ордены (1944)
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы (1985)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1974)
* СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1978)
* СССР-ҙың почетлы нефтсеһе (1980)
# Тундо-Юнко

Тундо-Юнко — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Коротаиха йылғаһының һул ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Тундо-Юнко
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000088416
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008841
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Етья

Етья — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1162/86/892 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 176 км.

# Етья
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010600112115300015873
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301587
* Бассейн коды — 14.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Мильцау

Мильцау (нем. Milzau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 960 кеше йәшәй. Майҙаны — 17,34 км². Диңгеҙ кимәленән 94 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6246 һәм автомобиль коды — SK.
# Саровка (йылға)

Саровка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға исемһеҙ №2283 ҡылымығының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Саровка (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010500112115200022847
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202284
* Бассейн коды — 13.01.05.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Тәтегәс бей

Тәтегәс бей (Тәтегәс кенәз) — башҡорттарҙың юрматы ҡәбиләһе башлығы.

# Тәтегәс бей
## Биографияһы

Тәтегәс бей юрматы ҡәбиләһе башҡорттарының Нуғай Урҙаһы мырҙаларына ҡаршы көрәшен етәкләй.
«Юрматы ырыуы шәжәрәһе» буйынса, Тәтегәс бей, юрматы ҡәбиләһенең ырыу башлыҡтары Аҙнай, Ҡармыш һәм Илсектимер менән бергә, юрматыларҙың Мәскәү дәүләтенә инеү шарттары тураһында батша менән һөйләшеүҙәр алып бара. Килешеү төҙөлгәндән һуң 1557 йылда Рәсәй подданныйлығын ҡабул итеүен һәм ерҙәргә аҫабалыҡ хоҡуғын раҫлаған жалованный грамота ала.
Тарихсы Ә. З. Әсфәндиәров асыҡлауы буйынса, Тәтегәс бей етәкселегендәге юрматылар был грамотаны 1609 йылдың 21 авгусында ала: «оному Титкачу мурзе и старосте Аднаю впредь для ведома сия грамота дана лета 7117 августа 21 дня». Тарихсы С. И. Хәмиҙуллин билдәләп үтеүе буйынса, ниндәйҙер этапта төп документтағы датала бер цифра төҙәтелә һәм 7117 йыл 7157 (хәҙерге иҫәпләү буйынса — 1557 йыл) булып китә.
Ҡәбилә башлығы Тәтегәс, ырыу башлыҡтары Аҙнай, Ҡармыш һәм Илсектимер грамота артынан Мәскәүгә бара. Грамота буйынса ерҙәр 4 түбәгә һәм ырыуға бүленә: Ашҡаҙар йылғаһы бассейнынан Нөгөш йылғаһының тамағына тиклем һуҙылған территория Тәтегәс бейгә; Тор йылғаһынан Торатауға тиклемге ерҙәр — Аҙнай бейгә; Стәрле, Ҡуғанаҡ, Һәләүек йылғалары буйлап ятҡан ерҙәр — Егән, Каламан, Шешеняк йылғалары буйлап ятҡан ерҙәр — Илсектимер бейгә йәрәбә буйынса эләккән. Был килешеү Мәскәү (яһаҡ) китабында теркәлгән.
Шулай уҡ 1609 йылда Тәтегәс бейгә батша тарафынан мырҙа титулы бирелә.
1649 йылда уның улы Мәскәү Тәтегәсев батша Алексей Михайловичтан Юрматы улусының аҫаба ерҙәрен раҫлаусы грамота ала.
# Схашток

Схашток (Левая саңылауы) — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Вулан йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Схашток
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Пшада йылғаһының көнбайыш сигенән Дедаркай йылғаһының көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06030000212109100000227
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 109100022
* Бассейн коды — 06.03.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 09
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Лермонтов һәйкәле (Санкт-Петербург, Лермонтов проспекты)

М. Ю. Лермонтов һәйкәле — рус яҙыусыһы һәм шағиры М. Ю. Лермонтовтың скульптура монументы. 1916 йылда Санкт-Петербург ҡалаһында Лермонтов проспектында ҡала скверҙа Николаевск кавалерия училищеһы бинаһы алдында ҡуйыла. Һәйкәл проекты авторы — скульптор Б. М. Микешин (скульптор М. О. Микешиндың улы). Һәйкәл федерал үь әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора.

# Лермонтов һәйкәле (Санкт-Петербург, Лермонтов проспекты)
## Тарихы

1907 йылда Санкт-Петербургта М.Ю. Лермонтов һәйкәлен төҙөү инициативаһы менән Николаевск кавалерия училищеһы начальнигы генерал-майор Л.В. Де-Витт сығыш яһай, сөнки Лермонтов был училищены тамалаған була. Һәйкәлде Ново-Петергоф проспектында училище бинаһы алдында ҡуйыу күҙаллана. Һәйкәл өсөн аҡсаны училищены тамамлаусылар, шәхси кешеләр һәм хөкүмәт учреждениелары йыя. 1912 йылда һәйкәл проекты конкурсы үткәрелә, унда беренсе премияны Л. А. Дитрих һәм В В. Козлов проекты ала, икенсе премияға Б М. Микешин лайыҡ була, өсөнсө премияны Д. Н. Малашкин ала. Шуға ҡарамаҫтан, нәҡ скульптор түгел, ә рәссам булараҡ билдәле булған Микешиндың проекты раҫлана.
Һәйкәлгә нигеҙ һалыу тантанаһы 1913 йылдың 1 октябрендә үтә. Һуңғараҡ һәйкәлдең натураль ҙурлыҡтағы макеты әҙерләнә, ул буласаҡ монумент урынына ҡуйыла. Лермонтов скульптураһы Карл Робекки бронза ҡойоу заводында эшләнә. Һәйкәлде асыу Лермонтовтың тыуыуына 100-йыллығы алдынан 1914 йылдың 1 октябрендә планлаштырыла, ләкин башланып киткән Беренсе донъя һуғышы был пландарға ҡамасаулай. Һөҙөмтәлә 1916 йылдың 9 майында, уның үлеменең 75-йыллығына ҡарата асыла. Шул уҡ йылда Ново -Петергоф проспекты Лермонтов проспекты тип атала.

# Лермонтов һәйкәле (Санкт-Петербург, Лермонтов проспекты)
## Тасуирламаһы

М. Ю. Лермонтов хәрби кейемдә креслола ултырған килеш һүрәтләнә. Ҡыҙыл шымартылған гранит пьедесталда ҡорал-ҡорамалдар, лира һәм таж менән бронза барельефы. Уның аҫтында яҙыу: «М. Ю. / Лермонтову / 1814—1841». Аҫтараҡ — арыҫландың бронза томшоғо. Пьедесталдың арт яғында Лермонтовтың төп әҫәрҙәре һаналып киткән: «Демон», «Ангел», «Бородино», «Герой нашего времени», «Песня про купца Калашникова», «Пророк», «Мцыри», «Спор». Пьедесталдың яҡтарында бронза яҡтыртҡыстарҙы тәпәйҙәрендә тотҡан арыҫландар торған тумбалар менән тамамланған ярым түңәрәк булып ике гранит эскәмйә урынлашҡан.
Сәнғәт тарихсыһы В. Г. Исаченко фекере буйынса һәйкәл уңышһыҙ була, сөнки ул образлы башланғысҡа эйә түгел. Һәйкәлдең Лермонтовҡа арналғанлығы тураһында тик пьедесталындағы яҙыуҙар буйынса ғына аңларға була.
# Псков Кромы

Псков Кром (Кремле) — Псковтың тарихи-архитектура үҙәге, Псков ҡәлғәһенең төп өлөшө. Пскова йылғаһының Бөйөк йылғаға ҡойған урындағы бейек һәм тар моронда урынлашҡан. 3 гектар майҙанды биләй.
Ҡаласыҡтың морон өлөшөндә башланғыс ултыраҡ беренсе мең йыллыҡтың уртаһына ҡарай. X—XII быуаттарҙа бында тупраҡ, ә бәлки, таш нығытмалар һәм ағас Троицкий соборы булған. Псков республикаһы (XIV — XVI быуат башы) осоронда Кремь үҙенең соборы, йыйылыу майҙаны һәм келәттәре менән псков еренең рухи, юридик һәм административ үҙәге булған
Кремль биләмәһе бейеклеге 6-8 м һәм ҡалынлығы 2,5 м алып 6,0 м тиклем (Кромдың алғы (көньяҡ) ағас ҡыйыҡ менән ҡапланған таш ҡәлғә диуарҙары менән уратып алынған. Кремлдең көнсығыш стенаһының оҙонлоғо — 435 м; көнбайыш стенаһы — 345. м. Көньяҡ стенаның оҙонлоғо 88 м тәшкил итә.
2013 йылда Псков Кромы (Кремле) "Рәсәй-10" медиаконкурсында еңеп, "Рәсәй символдары" унлығына инә.

# Псков Кромы
## Кромдың архитектура ансамбле

* Довмонтов ҡала (VIII—XVII вв.);
* «Перси» (Перша, йәки Довмонтов диуары) (Кромдың алғы диуары) (1337 (беренсе тапҡыр телгә алына), 1393—1424 йй. );
* Кремлдең көнсығыш һәм көнбайыш диуарҙары (XIV—XV быуаттар, XVII быуат);
* Захаб (захабень йәки охабень);
* Троицкий соборы (1682—1699 йй.);
* манара (XIX в.);
* Приказный палаталары (1692—1695, 1701 йылдар);
* дары баҙы;
* сиркәү әһелдәре йорто;
* ҡунаҡ йорто.

# Псков Кромы
## Кромдың архитектура ансамбле
### Кром һәм Довмонтов ҡала манаралары

* Власьевский манараһы;
* Рыбницкий манараһы (Изге ҡапҡалар өҫтөндә манара);
* Троицкий (Сәғәт) манараһы;
* Уртаса манара (1416—1419 йй.);
* Кутекром манараһы (Ҡыҙыл йәки Кутий усағы) (1399—1400 йй.);
* Яҫы манара;
* Довмонтов (Смердие) манараһы.
2010 йылдың 27 апрелендәге янғын ваҡытында Власьевский һәм Рыбницкий манараларының сатырҙары янып юҡҡа сыға

# Псков Кромы
## Иллюстрациялар

* Троицкий соборы
* Кремль һәм Псков йылғаһы
* Кромда ҡылыс
* Яҫы манара
* Рәсәй банкының көмөш тәңкәһе, 2003 й.
* Псков Кромының панорамаһы
# Инверсия (әҙәбиәт)

Инверсия — һүҙҙәрҙең һөйләмдәге ғәҙәти (грамматик) тәртибенән ситләшеү.
Инверсия поэтик әйберҙәрҙә лә, прозаик әҫәрҙәрҙә лә килергә мөмкин. Ләкин уның ҡулланылыу маҡсаты әҙәбиәттең был ике төрөндә лә бер төрлө түгел. Прозала инверсия, башлыса, юғары стиль тыуҙырыу сараһы булараҡ файҙаланыла. Ғ. Әмириҙең «Гөлбикә» хикәйәһендәге инверсия, мәҫәлән, героиняның ауыр, ләкин тантаналы-романтик тормошон һүрәтләүгә, әҫәрҙең легендаға, хикәйәткә тартым «юғары» жанрына бик ҡулайлы булып сыҡҡан. «Ҙур легендаға оҡшаған уның ғүмере… Ауыр, күтәрә алмаҫлыҡ ауыр булды Гөлбикәгә был яңы ҡайғы. Уның хәҙер донъяла бер генә яҡын кешеһе лә ҡалманы».
Инверсияның шиғри әҫәрҙәрҙә әһәмиәте бигерәк тә ҙур. Уның ярҙамында шағир әйтергә теләгән фекерен образлыраҡ һәм һығылмалыраҡ итеп биреүгә өлгәшә, теге йәки был кәрәкле һүҙгә логик һәм интонацион баҫым яһау мөмкинлеге ала. М. Йәлилдең «Батырлыҡ тураһында» тигән шиғыры бар. Әҫәрҙең исеменән үк күренеп тороуынса, шағирҙың күңелен биләгән иң ҡәҙерле төшөнсә бында — батырлыҡ. Шунлыҡтан автор, һөйләмдәге һүҙҙәрҙең тәртибен боҙоп, шиғырҙа батырлыҡ һүҙен иң яуаплы һәм иң яңғырауыҡлы урынға ҡуя — рифмалаштыра.
* Беләм, егет, һинең йырыңда
* Күп илеңә һөйөү, яҡынлык.
* Тик әйт: ауыр һуғыш юлында
* Һин күрһәттең ниндәй батырлыҡ?
Инверсия айырым һүҙҙәргә иғтибар туплау менән генә сикләнмәй, шиғырҙа уның башҡа вазифалары ла бар. Мәҫәлән, прозаизмдан ҡотолоуҙа, йәғни шиғырға хас булған юғары стилде һаҡлауҙа, уның әһәмиәте әйтеп бөткөһөҙ. Киреһенсә булғанда, грамматика теүәллегенә генә әсир булған осраҡта, шиғырҙың эске көсө бермә-бер һүрәнләнә башлаясаҡ. Ә. Ихсандың «Утыҙ ыласын» поэмаһында зәңгәр сәскәләр, аҡ күбәләк, көмөш ысыҡ кеүек поэтик әйберҙәрҙе һүрәтләгән бер строфа бар. Ләкин, телдең артыҡ «дөрөҫлөгө» арҡаһында, бындай шиғриәтле төшөнсәләр ҙә көтөлгәнсә яңғырамай; строфала интонацион һүлпәнлек ярылып ята:
* Зәңгәр сәскәләр тажына
* Аҡ күбәләктәр төштө;
* Көмөш ысыҡ тамсыларын
* Ҡоштар һөйөнөп эсте.
Инверсияның шиғри ритм тыуҙырыу мөмкинлектәре лә бик ҙур. Быға ышаныу өсөн, түбәндәге строфаны һәм уның грамматик яҡтан дөрөҫ итеп төҙөлгән «вариантын» сағыштырып ҡарау ҙа етә:
* Пушкины бар минең халҡымдың,
* Чапаевы, Максим Горькийы;
* Һәр шәхесе уның ғорур яңғырай,
* Чайковский яҙған көй кеүек.(Ғ. Сәләм, «һәйкәл».)
һәм:
* Минең халҡымдың Пушкины,
* Чапаевы, Максим Горькийы бар;
* Уның һәр шәхесе, Чайковский яҙған
* Көй кеүек, ғорур яңғырай.
Инверсия шулай уҡ эш-хәрәкәттең ҡапыл һәм дәррәү башланып китеүен дә белдерергә мөмкин. Мәҫәлән, «Китте бейеү, китте йыр, китте уйын» фразаһында йыйындың кинәт ҡыҙып китеүен аңғарырға була.
Инверсия атамаһы латинса inversio (күсереп ҡуйыу) тигән һүҙҙән килеп сыҡҡан.