yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Тол ҡалҡыулығы

Тол ҡалҡыулығы (Чернушинск-Юговск ҡырлаһы) — Рәсәйҙең Пермь крайы Көнсығыш-Европа (Рус) тигеҙлегенең көнсығыш өлөшөндә Урал тауҙары ҡалҡыулығы. Кама, Сылва, Ирень һәм Вишерайылғалары араһында урынлашҡан.
Ҡалҡыулыҡтың көньяғында— Пермь крайының иң ҙур йылғаларының береһе Толдың инеше урынлашҡан. Көнсығыш өлөшөндә ҡалҡыулыҡтың иң бейек түбәләре — Аҡтау (450 м) һәм Уҫаҡбаш (Осиновая Голова) (430 м) урынлашҡан. Көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә рельефтың карст формалары осрай.
Крайҙың башҡа бындай орографик ойоштормаларынан Тол ҡалҡыулығы рельефының бик ныҡ йырғыланғанлығы менән айырылып тора.
# Няр-Юган (Лейв-Горт-Юган ҡушылдығы)

Няр-Юган — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лейв-Горт-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Няр-Юган (Лейв-Горт-Юган ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300029579
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302957
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Тиверск

Тиверский ҡаласығы (Тиверский ҡала, Тиверск, фин. Tiurinlinna) — карел һәм новгородлылар ултыраҡтарының боронғо нығытма ҡалдыҡтары. Ленинград өлкәһе Приозерский районының Васильево ҡасабаһынан яҡынса 4 км көньяҡтараҡ урынлашҡан.

# Тиверск
## Исеменең килеп сығышы

Йылъяҙмалар һәм башҡа тарихи документтар күрһәтеүенсә, XIV—XV быуаттарҙа тап «Тиверский ҡаласығы» булған. «Тиверск» атамаһы төрлө сығанаҡтарҙа бары тик XIX быуатта ғына осрай башлаған.
Ҡаласыҡтың тәүге карелса исеме — Тиури, Тиурин-линна (карел. tiuri, tiveri — шарлауыҡ, перекат һәм карел. linna — ҡала) тигәнде аңлата.

# Тиверск
## Тарих

Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекере буйынса, башта карел Тиурин-линна ҡаласығы Вуокса йылғаһындағы Тиури утрауында Тиверский тупһалары янында IX быуаттан да һуң түгел барлыҡҡа килә, тип әйтелә. Был ултыраҡ карел ырыуының тиврулец төркөмөнөң баш ҡалаһы була — "карел биш ырыу балалары"ның береһен шулай атағандар, һуңынан ул Тиверский удел кенәзлегенең баш ҡалаһына әйләнә. Ҡаласыҡта Новгород осорона тиклемге дәүергә ҡараған әйберҙәр тапҡандар: XI быуаттағы көнбайыш европа тәңкәһе, билбау ырғаҡтары, беләҙек, бәләкәй ҡыңғырау, муйынсаҡ, балта— улар X — XII быуат башына ҡарайҙар.
Ҡапма-ҡаршы фекер бар, уға ярашлы, Тиверск ҡалаһы XIV быуатҡа тиклем булмаған, ул XIII быуатҡа йәки XIV быуатҡа ғына ҡарай, тип әйтелә Беренсе тапҡыр Тиверский ҡаласығы "Яҡын һәм алыҫ рус ҡалалары исемлеге"ндә телгә алына, ә был исемлек, тарихсы фекеренсә, XIV быуат аҙағында ғына төҙөлгән: «А се Залескии: ..Ладога камен. Орешек. Корельскыи. Тиверьскии..»
Xiii-xiv быуаттарҙа Тиверск ҡаласығы төбәктең иң яҡшы нығытылған ҡәлғәләренең береһе булып тора, уның стратегик маҡсаты, Корел менән Выборг араһындағы һыу юлын дошмандан һаҡлау һәм уны Корел ҡәлғәһенә үткәрмәү була. Беренсе тапҡыр уны шведтар, моғайын, 1295 йылда, Корелаға (Кякисалмиға) поход яһағанда юҡ иткән.
1323 йылда Тиверск ҡаласығы янынан Орехов килешеүе буйынса Новгород һәм Швеция араһындағы сик үткән була.
Яҡынса 1330-сы йылдарҙа, Новгород воеводаһы Корелянин Валита заманында, ҡаласыҡ бейек валдар һәм күп өлөшө — ҙур йоморо таштарҙан һалынған бейек таш диуар менән уратып алынған.

# Тиверск
## Иҫкәрмә

* ↑ Постановление Совета Министров РСФСР № 624 от 04.12.1974
* ↑ Грамоты Великого Новгорода и Пскова. М.—Л., 1949 № 286, 287, 291
* ↑ Кочкуркина С. И. Археологические памятники корелы (V—XV вв.). Л., 1981.
* ↑ Кирпичников А. Н. Каменные крепости Новгородской земли Л, 1984, с. 145
* ↑ Исторические записки. — М., 1952. — Т. 40. — с. 214—259. Тихомиров М. Н. «Список русских городов дальних и ближних»
# Лариха

Лариха — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мостовая йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Лариха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200412115200002784
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200278
* Бассейн коды — 13.01.02.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Вишнёвка (Лесной Воронеж ҡушылдығы)

Вишнёвка — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Липецк өлкәһе, Рязань өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лесной Воронеж йылғаһының һул ярына тамағынан 92 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.

# Вишнёвка (Лесной Воронеж ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Воронеж йылғаһы Липецк ҡалаһына тиклем, Матыра йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010100512107000002481
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000248
* Бассейн коды — 05.01.01.005
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Баранаускас Антанас

Баранаускас Антанас (лит. Antanas Baranauskas; Baranowski, Baranauskis, Baronas; 17 ғинуар 1835 йыл, Оникша (Аникщяй) — 26 ноябрь 1902 йыл, Сейны) — католик прелаты, 1897 йылдың 21 июленән 1902 йылдың 26 ноябренә тиклем Сейна епискобы, Литва шағиры һәм тел ғилеме белгесе; шулай уҡ поляк телендә лә яҙған.

# Баранаускас Антанас
## Биографияһы

Крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Аникщяйҙа башланғыс мәктәбен һәм Румшишкеста ике йыллыҡ писарҙар мәктәбен тамамлай, Расейняй, Скуодас һәм башҡа ҡалаларҙа (1853—1856) улус канцелярияһында хеҙмәт итә. Польша шағиры Каролина Проневская менән танышыу, нигеҙҙә, Баранаускастың шиғри ижады йүнәлештәрен билдәләй.
1856 йылда Варняйҙағы католик дини семинарияһына уҡырға инә, артабан Петербург католик дини академияһында уҡый, 1862 йылда уны тамамлай. Варняйҙа уҡыған сағында уҡ лингвистика менән ҡыҙыҡһына башлай, ул — Литваның беренсе диалектологы һәм литва грамматикаһы терминдарын булдырыусы. Немец тел ғилеме белгесе А. Шлейхерға литва диалекттарын яҙып ебәрә.
1863—1864 йылдарҙа Мюнхен, Рим, Инсбрук, Лёвен университеттарында теология фәнен өйрәнеүҙе дауам итә. 1863 йыл ихтилалы баҫтырғандан һуң, тик ғилми эш менән генә шөғөлләнә һәм шиғри ижадтан бөтөнләй ситләшә. 1865 йылда Санкт-Петербургта Император Рим-католик дини академияһы профессоры итеп тәғәйенләнә. Шул уҡ йылда Ковен кафедраль соборы викарийы һәм Ковен дини семинарияһына профессор итеп тәғәйенләнә, унда ул әхлаҡи теология һәм гомилетика фәндәренән уҡыта (1866—1884). 1867 йылдан Ковен дини семинарияһында профессор була, аҙағыраҡ инспектор вазифаһын үтәй. 1871 йылдан литва теленән уҡыта башлай. Шул уҡ ваҡытта А.Шлейхерҙың литва теле грамматикаһын тәржемә итә һәм, уға таянып, литва телендә дәреслектәр „Mokslas lietuviškosios kalbos“ (баҫылмаған) яҙа башлай. А. Шлейхер, И. А. Бодуэн де Куртенэ, И. А. Карловичтар һәм башҡа тел белгестәре менән бәйләнеш тота.
1897 йылда Сейна епискобы итеп тәғәйенләнә. Сейнала вафат була һәм шунда уҡ ерләә.

# Баранаускас Антанас
## Ижады

Поляк телендәге бер нисә шиғырынан тыш, ун дүрт йырҙан торған «Петербург ҡалаһына сәйәхәт» тип аталған („Kelionė Petaburkan“, 1858—1859) шиғри әҫәр яҙа. Баранускастың иң билдәле һәм камил әҫәрҙәренең береһе — Адам Мицкевичтың «Пан Тадеуш» поэмаһы йоғонтоһо аҫтында яҙылған «Аникшчяй ҡарағайлығы» поэмаһы («Аникщяйский бор»; „Anykščių šilelis“, 1858—1859). Тәүге тапҡыр 1860 йылда баҫыла (тәүге айырым баҫмаһы 1905 йылда донъя күрә), ул литва әҙәбиәте классикаһына индерелгән һәм инглиз, латыш, немец, урыҫ, япон һәм башҡа телдәргә тәржемә ителгән.
Шулай уҡ Бараунскастың «Бичь и милость Божья» (Dievo rykštė ir malonė, 1859) дидактик поэмаһы һәм башҡа ҡайһы бер башҡа әҫәрҙәре бар.

# Баранаускас Антанас
## Хәтер

* Литваның күп ҡалалары урамдары уның исемен йөрөтә.
* 2015 йылдың 25 сентябрендә Меркурийҙағы кратер Baranauskas исеме менән атала.

# Баранаускас Антанас
## Ғилми эштәре

* O i żmudzkiego litewskiego mowie ludu. 1857.
* Anykščių šilelis. Vilnius, 1966.
* Raštai. T. 1-2/ Vilnius: Vaga, 1970 (Lituanistinė biblioteka).
* Аникшчяйский бор. Литва теленән тәржемә ителгән. Н. Тихонова, Вильнюс, 1952.
# Ҡыҙылъяр (йылға)

Ҡыҙылъяр — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы Учалы районы биләмәләрендә аға. Йылға Бирсә йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Ҡыҙылъяр (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, инештән Верхнеурал һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000112112200001382
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200138
* Бассейн коды — 12.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Тортымка

Тортымка — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пыхта йылғаһының уң ярына тамағынан 9,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Тортымка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300112111100032424
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103242
* Бассейн коды — 10.01.03.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ай-Юган (Лейв-Горт-Юган ҡушылдығы)

Ай-Юган — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лейв-Горт-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Ай-Юган (Лейв-Горт-Юган ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300029586
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302958
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Бачевка

Бачевка — Рәсәйҙәге йылға. Владимир өлкәһе, Мәскәү өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Киржач йылғаһының уң ярына тамағынан 103 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Бачевка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Орехово-Зуево ҡалаһынан Владимир ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010300712110000031634
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003163
* Бассейн коды — 09.01.03.007
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Вать-Сорт-Ягун

Вать-Сорт-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ингу-Ягун йылғаһының һул ярына тамағынан 122 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Вать-Сорт-Ягун
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200043010
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204301
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Антипов-Каратаев Иван Николаевич

Антипов-Каратаев Иван Николаевич (13 сентябрь 1888 йыл — 3 июль 1965 йыл) — тупраҡ белгесе, профессор. Беренсе донъя һәм Граждандар һуғыштарында ҡатнашыусы. Тажик ССР-ы Фәндәр академияһы академигы (1951). Тажик ССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре. Дүрт Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры.

# Антипов-Каратаев Иван Николаевич
## Биографияһы

Иван Николаевич Антипов-Каратаев Өфө губернаһының Стәрлетамаҡ өйәҙе Тәнәй ауылында тыуған. Беренсе донъя һуғышында һәм Граждандар һуғышында ҡатнашҡан. 1927 йылда Мәскәү дәүләт университетын тамамлаған.
1926 йылдан алып, ҡырҡ йыл буйы, В. В. Докучаев исемендәге Тупраҡ институтында (Мәскәү) ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. 1931 йылда институтта тупраҡтың физика-химия лабораторияһын ойоштора.
1936—1951 йылдарҙа — Вахш тупраҡ-мелиорация станцияһының, ә 1951 йылдан — Тажик ССР-ы Фәндәр академияһының тупраҡты өйрәнеү институты ғилми етәксеһе.
20 йылдан ашыу Мәскәү дәүләт университетының профессоры. Халыҡ-ара тупраҡты өйрәнеүселәр йәмғиәте ағзаһы (1957 йылдан). Тажик ССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1946).
Иван Николаевич Антипов-Каратаев 1965 йылдың 3 июлендә Баҡы ҡалаһында вафат була.

# Антипов-Каратаев Иван Николаевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Дүрт Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (шул иҫәптән 10.06.1945)
* миҙалдар
* Тажик ССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре
* В. В. Докучаев исемендәге премия (1964)
* Г. М. Димитров исемендәге премия (Болгария)
* «Граждандар хеҙмәте өсөн» ордены (Болгария, 1961) — «Болгария тупраҡтары» эше өсөн (1960)

# Антипов-Каратаев Иван Николаевич
## Хеҙмәттәре

* Тупраҡ коллоидтары һәм уларҙы өйрәнеү методтары, Л., 1930 (А. И. Рабинерсон менән берлектә)
* Ҡырым дәүләт ҡурсаулығы һәм эргәһендәге ерҙең тупрағы, «В. В. Докучаев исемендәге тупраҡ институты хеҙмәттәре», т. 7, 1932 (Л. И. Прасолов менән бергә)
* СССР-ҙа тоҙло тупраҡтар мелиорацияһы, М., 1953 (В. Н. Филиппова һ. б. менән бергә)
* Тупраҡтың физик-химик үҙенсәлектәрен заманса тикшереү ысулдары, вып. 1-3, М.—Л., 1945—1948 (мөхәррир һәм авторҙаш).
# Николаевка (Алатана ауыл советы, Стәрлетамаҡ районы)

Николаевка (рус. Николаевка) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 66 кеше. Почта индексы — 453154, ОКАТО коды — 80249812005.

# Николаевка (Алатана ауыл советы, Стәрлетамаҡ районы)
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Стәрлетамаҡ): 29 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Алатана): 4 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Стәрлетамаҡ): 29 км
# Хув-Логи-Юган

Хув-Логи-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Куноват йылғаһының уң ярына тамағынан 306 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.

# Хув-Логи-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300022591
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302259
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Хондор

Хондор — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сура йылғаһының уң ярына тамағынан 92 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Хондор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500412110000040100
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004010
* Бассейн коды — 08.01.05.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Рыгач

Рыгач — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының һул ярына тамағынан 609 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Рыгач
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300212115200009300
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200930
* Бассейн коды — 13.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Кесе Авраль

Кесе Авраль — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Ульянов өлкәһе, Һамар өлкәһе, биләмәләрендә аға. Йылға Оло Авраль йылғаһының һул ярына тамағынан 8,9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Кесе Авраль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Сәрмәсән башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000412112100005336
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100533
* Бассейн коды — 11.01.00.004
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Лигур диңгеҙе

Лигур диңгеҙе (лат. Mare Ligusticum, франц. mer Ligure, итал. mar Ligure, лиг. Mâ Ligure) — Корсика менән Эльба утрауҙары һәм Генуя ҡултығы яр буйы араһындағы Урта диңгеҙҙең бер өлөшө.

# Лигур диңгеҙе
## География

Диңгеҙ атамаһы Рона йылғаһы үҙәнендә йәшәгән боронғо лигур ҡәбиләһе этнонимынан барлыҡҡа килгән.
Франция, Монако һәм Италияның ярҙарын йыуа. Майҙаны — 15 мең км², уртаса тәрәнлеге — 1200 м, максималь тәрәнлеге — 2546 м. Һыу артымы ярым тәүлекле һәм 0,3 м тәшкил итә. Һыу температураһы — ҡышын 13 °C-тан — йәйен 23,5 °C-ҡа барып етә. Тоҙлолоғо — яҡынса 38 ‰. Ярҙары башлыса текә һәм ҡаялы, ҡомло пляждарҙа осрай. Яр буйында билдәле Ривьера курорт районы урынлашҡан.
Төп порттары: Генуя, Савона, Специя (Италия), Ницца (Франция).
# Солтанов Мостафа Фазылғәфәр улы

Солтанов Мостафа Фазылғәфәр улы (1906 — 27 апрель 1992) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, гвардия ҡыҙылармеецы. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкы 45-мм батареяһы тоҫҡаусыһы. «Ҡыҙыл Йондоҙ» ордены (1943) кавалеры.

# Солтанов Мостафа Фазылғәфәр улы
## Биографияһы

Мостафа Фазылғәфәр улы Солтанов 1906 йылда Башҡортостандың Йылайыр районы Шәмсетдин ауылында тыуа. 1941 йылда Ҡыҙыл Армияға БАССР-ҙың Матрай районы хәрби комитеты тарафынан саҡырыла. Хеҙмәт юлын данлыҡлы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында үтә: 58-се кавалерия полкының 45-мм батареяһы тоҫҡаусыһы була. Батыр яугир дивизия составында Берлингәсә барып етә, «Ҡыҙыл Йондоҙ» орденына (1943) һәм бер нисә миҙалға лайыҡ була. Мостафа Фазылғәфәр улы йыш ҡына мәктәп уҡыусылары менән осраша, уларға дәһшәтле һуғыш йылдары тураһында һөйләй, айырыуса Дон, Днепр йылғаларындағы ҡаты алыштарҙа бик күп яуҙаштары һәләк булғанын, танкыларға ҡаршы ташланғанда 90 яугирҙан 18 кеше генә тороп ҡалғанын онота алмай. Днепрҙы аша сыҡҡанда күрһәткән ҡаһарманлығы өсөн «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
1992 йылдың 27 апрелендә вафат була һәм тыуған ауылы зыяратында ерләнә.

# Солтанов Мостафа Фазылғәфәр улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «Ҡыҙыл Йондоҙ» ордены (1943)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1947)
* «Берлинды алған өсөн» миҙалы (1945)
* «Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы (1945)
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы (1945)
* Юбилей миҙалдары
* Рәхмәт хаттары
# Айытбай (исем)

Айытбай — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла

# Айытбай (исем)
## Этимология

Айытбай (Айтбай) ғәрәп теленән үҙләштерелгән исем, башҡортса — айыт + бай (ир-ат исемдәре ялғауы); байрам көндө тыуған тигәнде аңлата

# Айытбай (исем)
## Билдәле кешеләр

Ғүмәров Айытбай Әхмәт улы (26 ноябрь 1942 йыл) — ғалим-хирург, юғары мәктәп уҡытыусыһы, медицина фәндәре докторы, профессор (1987), Рәсәй Федерацияһының (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының (2002), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1991).

# Айытбай (исем)
## Фамилияла

Айытбаев Ғәлиәхмәт Ямалетдин улы — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Башҡорт мәркәз шураһы һәм Кесе Ҡоролтай ағзаһы.
Айытбаев Хәбетдин Хәбрахман улы (рус. Аитбаев Хабутдин Хабрахманович; 1910-5.08.1942) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. 294-се кавалерия полкының 4-се эскадроны кавалерисы. Ҡыҙылармеец.
Айытбаев Вәли Мөхәммәт улы (рус. Аитбаев Вали Мухаметович; 1908 йыл — 22 июль 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкында пулемётсы булып хеҙмәт итә. Ҡыҙылармеец. Рядовой.
Айытбаев Мөхәмәт Мортаҙа улы (1922 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, рядовой, ҡыҙылармеец, 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.

# Айытбай (исем)
## Атаһының исемендә

Нәҙершина Фәнүзә Айытбай ҡыҙы (7 февраль 1936 йыл) — хеҙмәт ветераны, ғалим-фольклорсы. 1962 йылдан хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының ғилми хеҙмәткәре, 1973 йылдан — өлкән, 1999 йылдан — төп, 2005 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәр. Филология фәндәре докторы (1998). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2000), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почётлы академигы (2016), Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1987), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2007).

# Айытбай (исем)
## Топонимикала

Айытбай (йылға) - йылға
Айтбай мәсете (ҡаҙ. Айтбай мешіті) — Ҡыҙылурҙа ҡалаһында боронғо мәсет. Ҡаҙағстан Республикаһының республика әһәмиәтендәге архитектура ҡомартҡыһы.