yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Диков Василий Иванович

Василий Иванович Диков (1874—1937) — рус шағиры.

# Диков Василий Иванович
## Биографияһы

Василий Иванович Диков Новочеркасск ҡалаһында дон казактары ғаиләһендә тыуған. Ҡала мәхәллә училищеһын тамамлаған. Уҡып бөткәс, Дон Ғәскәре идаралығында писарь булып эшләй. 1898 йылда Новочеркасск казактар училищеһын тамамлай, офицер булып хеҙмәт итә.
Ошо йылдарҙа ул шиғырҙар яҙа башлдай. Уның әҫәрҙәренең төп темаһы — тәбиғәт, Дон казактарының тормош-көнкүреше. Ошо осорҙа ул «К Дону», «Летнее утро в станице», «Дону», «Степной орел», «Родному Дону», «Дончак» һәм башҡа шиғырҙарын ижад итә.
1909 йылда Никополь ҡалаһында уның беренсе шиғырҙар китабы «Охотничьи картинки» баҫылып сыға. Василий Иванович Диков Беренсе бөтә донъя һуғышы фронттарында яуҙарҙа ҡатнаша. Һуғыш башланыр алдынан Новочеркасскиҙә уның «Новочеркасский альманах» тигән икенсе шиғырҙар китабы сыға.
1918 йылда Диков «Охотничьи картинки» китабының икенсе вариантын баҫмаға бирергә әҙерләп бөтөрә, ләкин был китап нәшер ителмәйенсә ҡала. 1920 йылда шағир Новочеркасск төрмәһенә эләгә һәм унда ярты йыл буйы үлем язаһы көтөп ултыра, ләкин ул азат ителә. Төрмәнән сыҡҡас, төрлө ваҡытлыса эш менән булышып йәшәй. 1921 йылдан алып Новочеркасскиҙа рәссам Митрофан Борисович Грековтың һынлы сәнғәт студияһында администратор булып эшләй. 1937 йылда атып үлтерелә.
# Шәйхетдинов Вәғиз Ғәйнелғилем улы

Шәйхетдинов Вәғиз Ғәйнелғилем улы (8 март 1955 йыл) — рәссам. 1986 йылдан СССР Рәссамдар союзының йәштәр бүлеге ағзаһы, 1995 йылдан Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2012) Рәссам Вәкил Шайхетдиновтың энеһе.

# Шәйхетдинов Вәғиз Ғәйнелғилем улы
## Биографияһы

Вәғиз Ғәйнелғилем улы Шәйхетдинов 1955 йылдың 8 мартында Башҡорт АССР-ының Бүздәк районы Кәпәй-Ҡобау ауылында тыуа.
1980 йылда Өфө ҡалаһында Башҡорт дәүләт педагогия институтынвң художество-графика факультетында ￼￼ рәсем сәнғәте буйынса диплом яҡлай һәм шул уҡ йылдан республика, зона, төбәк, Бөтә Рәсәй, Бөтә Союз, сит ил, халыҡ-ара (20-нән ашыу) күргәҙмәлә (Октябрьский, Өфө, Ҡазан, Чебоксар, Лефкос — Кипр) ҡатнаша.
Рәссамдың картиналары М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында, Өфө ҡала мэрияһы галереяһында, Мәскәүҙә Геология министрлығында, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙа, Башҡортостан Республикаһы Эске эштәр министрлығы музейында, Рудольф Нуреев музейында (Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры), «Нур» театры музейында, Башҡорт дәүләт университетының портреттар галереяһында, Бүздәк районы музейында, Парижда ЮНЕСКО-ның штаб-фатирында, Кипрҙың Лефкос ҡалаһында Хәҙерге заман сәнғәт музейында (Никосия) һәм Рәсәй, Германия, Төркиә, Югославия, Франция ҡалаларында шәхси коллекцияларҙа һаҡлана. «Урал» фонды рәссамдың художество эштәренән тупланған юбилей альбомы нәшер ителә. Унда кеше яҙмыштары тарихы, тыуған яҡ матурлығы сағыла. 90-сы йылдар башында, абстракция популяр булғанда, Вәғиз Шәйхетдиновтың иртә эштәре абстракцияға нығыраҡ тартылһа, һуңыраҡ ижадында ул тормош ысынбарлығына мөрәжәғәт итә. Әлеге ваҡытта Өфө ҡалаһында йәшәй һәм эшләй.

# Шәйхетдинов Вәғиз Ғәйнелғилем улы
## Һайланма хеҙмәттәре

«Автопортрет» (1979), «Әсә портреты» (1985), «Атай портреты» (1985), «Мираҫ» (1988), «Ҡандракүл. Һыуыҡ һәм ҡояш» (2002), «Ауылым» (2005), «Сипайлово тауы» (2012), «Шихандар» (2008), «65-се байрам» (2010), «Перекати поле» (2007), «Рудольф Нуриев. Ҡайтыу» диптихы (2012), һәм башҡалар.

# Шәйхетдинов Вәғиз Ғәйнелғилем улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* 1987 йыл — художество биҙәү өсөн СССР Геология министрлығы рәхмәте.
* 2006 йыл — «Ҡандракүл. Һыуыҡ һәм ҡояш» картинаһы өсөн Рәсәй Рәссамдар берлеге дипломы.
* 2008 йыл — «Йәйге көн» картинаһы өсөн Рәсәй Рәссамдар берлеге дипломы.
— Бөтә донъя татарҙары конгресының рәхмәт хаты, Ҡазан.
* 2009 йыл — портреттар серияһы өсөн «БР буйынса Эске эштәр министрлығына 90 йыл» иҫтәлекле юбилей миҙалы.
— БР Мәҙәниәт министрлығының рәхмәт хаты.
* 2012 йыл — Башҡортостан Республикаһының Мәҙәниәт министрлығы дипломы, «Рәсәй Рәссамдар берлеге» Башҡортостан бүлексәһенең «Төньяҡ амурҙары» картинаһы өсөн дипломы.
— Башҡортостандың атҡаҙанған рәссамы. — «Рәсәй Рәссамдар берлеге» Ырымбур бүлексәһенең һәм Мәҙәниәт министрлығының дипломы — БР Эске эштәр министрлығының рәхмәт хаты.
* 2015 йыл — БР Эске эштәр министрлығының Маҡтау ҡағыҙы.
* 2019 йыл — «Көмөш асҡыс» премияһы (Кипрҙың Яҡын Көнсығыш университеты), Лефкос ҡалаһы.
# Искитим (йылға)

Искитим — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2677/180 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 55 км.

# Искитим (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300412115200012414
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201241
* Бассейн коды — 13.01.03.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Хайма-Ю

Хайма-Ю — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хулга йылғаһының һул ярына тамағынан 218 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Хайма-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300025656
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302565
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Няр-Соим

Няр-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ун-Вош-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Няр-Соим
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300020609
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302060
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Тольчаль-Кы

Тольчаль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ират-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 79 км.

# Тольчаль-Кы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300068599
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306859
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Сивцова Маргарита Николаевна

Сивцова Маргарита Николаевна (11 сентябрь 1938 йыл) — педагог, уҡытыусы-методист, РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1975), СССР-ҙың халыҡ уҡытыусыһы (1982), Чита өлкәһенең почетлы гражданы , Чита ҡалаһының почетлы гражданы (2012). КПСС-тың XVII съезы делегаты (1986). Халыҡ мәғарифы отличнигы билдәһе менән бүләкләнгән (1969), «Чита өлкәһе алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» миҙалына эйә (1997), «Ҡала алдындағы хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнәгән (Чита, 1998).

# Сивцова Маргарита Николаевна
## Биографияһы

1938 йылдың 11 сентябрендә Чита ҡалаһында тыуған. Атаһы — Каслов Николай Александрович педагог, математик, Н, Г. Чернышевский исемендәге Чита дәүләт педагогия институтында физика-математика факультетының беренсе деканы. Маргарита Николаевна 1955 йылда урта мәктәпте тамамлағас, 24-се (хәҙер 45-се) мәктәпте тамамлай һәм Н. Г. Чернышевский исемендәге Чита дәүләт педагогия институтының физика-математика факультетына уҡырға инә, уны 1960 йылда тамамлай. ЧДПИ-ла уҡыған сағында Маргарита Николаевна үҙенең буласаҡ ире — Борис Данилович Сивцов менән таныша. 1960-1970 йылдарҙа улар икәүләшеп Чита өлкәһенең Хапчеранга ҡасабаһы урта мәктәбендә эшләйҙәр, Маргарита Николаевна математика уҡытыусы булып, Борис Данилович физика уҡытыусыһы булып эшләй. Маргарита Николаевна 1970 йылдан алып Чита ҡалаһының 36-сы урта мәктәбендә эшләй, педагогик стажы-50 йыл. 1986 йылда КПСС-тың XVII съезы делегаты була. Маргарита Николаевна әлеге ваҡытта хаҡлы ялда, ләкин педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнеүен дауам итә, репетитор булып эшләй.

# Сивцова Маргарита Николаевна
## Биографияһы
### Ғаиләһе

М. Н. Сивцованың атаһы — Каслов Николай Александрович, педагог, математик, Н, Г. Чернышевский исемендәге Чита дәүләт педагогия институтында физика-математика факультетының беренсе деканы. Бөйөк Ватан һуғышы ветераны. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнгән (1961), 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985), миҙалдар менән бүләкләнгән. Халыҡ мәғарифы отличнигы (1960), Чита ҡалаһының почетлы гражданы (1973).
Ире — Борис Данилович Сивцов, педагог, физика уҡытыусыһы, Чита ҡалаһының 36-сы урта мәктәбенең директоры була. ТН. Г. Чернышевский исемендәге Чита дәүләт педагогия институтының физика-математика факультетын тамамлаған. «В. И. Лениндың тыуыуына 100 йыл» юбилей миҙалы, «Сиҙәм ерҙәрен үҙләштергән өсөн», «Хеҙмәт ветераны» миҙалдары менән бүләкләнгән, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы маҡтаулы исеменә лайыҡ була.

# Сивцова Маргарита Николаевна
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Халыҡ мәғарифы отличнигы (1969),
* «Чита өлкәһе алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы (1997),
* «Ҡала алдындағы хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (Чита, 1998),
* СССР-ҙың халыҡ уҡытыусыһы (1982),
* РCФСР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1975),
* Чита өлкәһенең Почетлы гражданы (2001),
* Чита ҡалаһының Почетлы гражданы (2012),
* Уҡытыусы-методист.
# Кирәева Миңзада Мирғәле ҡыҙы

Кирәева Миңзада Мирғәле ҡыҙы (28 октябрь 1948 йыл) — театр актёры. 1983 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (1999), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1991) артисы.

# Кирәева Миңзада Мирғәле ҡыҙы
## Биографияһы

Миңзада Мирғәле ҡыҙы Кирәйева 1948 йылдың 28 октябрендә БАССР-ҙың Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуған.
1971 йылда Ҡазан театр училищеһын (педагогы В. Г. Остропольский) тамамлай.
1971 йылдан алып Стәрлетамаҡ рус драма театрында эшләй.

# Кирәева Миңзада Мирғәле ҡыҙы
## Спектаклдәрҙәге ролдәре

* Лиза Бричкина («А зори здесь тихие…». Л. Васильевтың шул уҡ исемдәге повесы буйынса),
* Люба («Любовь в Старо-Короткино», В. В. Липатов повесы буйынса),
* Валентина («Валентин һәм Валентина», М. М . Рощин),
* миссис Пирс («Пигмалион», Б. Шоу),
* Эбби («Любовь под вязами», Ю. О 'Нил),
* Агнесса («Һабан турғайы», Ж. Ануй),
* леди Торренс («Орфей спускается в ад», Т. Уильямс),
* Валентина («Прошлым летом в Чулимске» А. В. Вампилов),
* Гайле («Огонь за пазухой» Г. Кановичюс),
* Наташа («Наедине со всеми», А. И. Гельман),
* Маша («Аҡсарлаҡ», А. П. Чехов),
* Елена («Һуңғы ынтылыш», М. Н. Задорнов),
* Паола («Дама без камелий», Т. Реттиген),
* Ул («Я стою у ресторана, замуж поздно, сдохнуть рано», Э. С. Радзинский),
* Роза («Челядь»),
* Мирандолина («Трактирщица», К. Гольдони),
* Незнакомка («Великий обольститель», Г. Крымский),
* Анна («Бәләкәй трагедиялар», А. С. Пушкин),
* Тәңкәбикә («Ай тотолған төндә», М . Кәрим),
* Ольга Вальд-Гейм («История одной страсти», В. В. Набоковтың «Камера обскура» романы буйынса),
* Вислоухая («Ун өсөнсө йондоҙ», В. И. Ольшанский),
* Елизавета II («рус халыҡ почтаһы», О. А. Богаев),
* Миссис Бейкер («Был ирекле күбәләктәр», Л. Герш),
* Таня («Пока она умирала», М. Птушкина),
* Лили-Белл («Сәйер миссис Сэвидж», Дж. Патрик),
* Алһыу Ханым («Оскар һәм Алһыу ханым», Э. Э. Шмитт),
* Өлкән әсә («Ике хат», М. Кәрим),
* Ида («Девичник над вечным покоем», А Менчелл),
* Пелагея Зыбкина («Дөрөҫлөк — яҡшы, ә бәхет яҡшыраҡ», А. Н. Островский),
* Ариана Кларенс («Блэз», К Манье),
* Фрейлина («Һаумы, Принцесса!», А. А. Авходеев һәм Г. Беспальцевая),
* Мадам де Розмонд («Хәүефле бәйләнештәр» Шодерло де Лакло романы буйынса),
* Икенсе яуапһыҙ ханым («Зояның фатиры», М. А. Булгаков),
* Ҡарт Кобра («Маугли», Р. Киплинг әкиәте буйынса),
* Убырлы ҡарсыҡ («Аленький цветочек», С. Т. Аксаков әкиәте буйынса).

# Кирәева Миңзада Мирғәле ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (1999)
* БАССР-ҙың халыҡ артисы (1991)
* БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1977)
# Ҡаҙылыҡ

Ҡаҙы (ҡайһы бер һөйләштәрҙә ҡаҙылыҡ) — эсәккә ваҡлап туралған ит һәм тултырып эшләнгән «колбаса», башҡорт һәм башҡа төрки халыҡтарҙың милли ризығы.

# Ҡаҙылыҡ
## Ҡаҙы әҙерләү тәртибе

Ҡаҙы өсөн яңы һуйылған һимеҙ йылҡы ите яҡшы була. Сөнки яңы һуйылған иткә тоҙ һәм борос яҡшы һеңә, һәм ул яҡшы тоҙлана. Ҡаҙы өс төрлө була:
* Эс (ҡорһаҡ) майынан эсәккә тоҙлап, һарымһаҡлап, ҡара борослап тултырыла.
* Ҡабырғалы ҡаҙы - ҡабырға ите өҫтөнә үҫкән майҙан яһала.
* Ял ҡаҙыһы — йылҡының ялынан ҡырҡып алалар.

# Ҡаҙылыҡ
## Ҡаҙы әҙерләү тәртибе
#### Йылҡы итенән

Һимеҙ йылҡы итен (түш тирәһендәге майлы ҡаҙылыҡ бигерәк тә һәйбәт була) һәм һум итен ваҡлап турайҙар. Туралған ит урман сәтләүеге ҙурлығында булырға тейеш. Уға тоҙ, борос һибеп, яҡшылап болғаталар ҙа биш-алты сәғәткә кәстрүлгә һалып, ябып торалар. Ошолай әҙерләнгән итте эсәктәргә тултырып, ҡояшлы йәки елле урынға элеп ҡуялар. Бындай ҡаҙылыҡ дүрт-биш айға тиклем яҡшы һаҡлана. Әҙер булғас, уны бешереп тә, шул көйө лә ашарға мөмкин.
Ҡаҙылыҡҡа тигән иттең өстән бер өлөшө май булырға тейеш. Әгәр ит бынан да артыҡ майлы булһа, ҡаҙылыҡты тултырғас, артыҡ майы ағып сыҡһын өсөн бер нисә урындан сәнсеп тишергә кәрәк.
# Сәхибгәрәев Әмир Мырҙабай улы

Сәхибгәрәев Әмир Мырҙабай улы (рус. Сахибгареев Амир Мурзабаевич 1904 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. 1942 йылдың 7 июлендә Курск өлкәһендә хәбәрһеҙ юғала.

# Сәхибгәрәев Әмир Мырҙабай улы
## Биографияһы

Сәхибгәрәев Әмир Мырҙабай улы 1904 йылда хәҙерге Башҡортостандың Бәләбәй районы Знаменка ауылында тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына Бәләбәй районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 112-се кавалерия дивизияһының кавалеристы булып хеҙмәт итә.
1942 йылдың 7 июлендә Курск өлкәһендә барған ҡаты һуғышта хәбәрһеҙ юғала. Юғалтыуҙар исемлегендә ҡыҙылармеец Сәхибгәрәев Әмир Мырҙабай улының Бәләбәй районы Знаменка ауылында йәшәгән Сәхибгәрәева Шәүрә күрһәтелгән.
# Бәдәүилек

Бәдәүилек (ғәр. الطريقة البدوية‎|әл-тәриҡәт үл-бәдәүитү) йәки Әхмәдиәлек (ғәр. الطريقة الأحمدية‎; рус. Бадави́я или Ахмади́я) — нигеҙ һалыусыһы — Әхмәт әл-Бәдәүи хөрмәтенә аталған суфый тәриҡәттәренең береһе (675/1276 й. вафат).

# Бәдәүилек
## Тарихы

Бәдәүиҙәр тәриҡәте Мысырҙың иң йоғонтоло (Шәзилиәнән һуң) тәриҡәттәренең береһе булып тора һәм Мысыр йәмғиәтендә мөһим роль уйнай. Әммә Мысырҙан ситтә тәриҡәт артыҡ таралмай. Бәдәүиҙәр, күпселек суфый тәриҡәттәре кеүек үк, хаҡ хәлифә Али ибн Әбү Талиптан күсәгилешлелек (силсилә) сылбырын алып бара

# Бәдәүилек
## Тасуирламаһы

Тәриҡәт дәрүиштәре ҡыҙыл төҫтәге хирҡә кейәләр, суфый-бәдәүиҙәрҙең ҡалпаҡтарында ла ҡыҙыл таҫма бар. Тәриҡәт аяҡҡа баҫыу башында зекерҙәрҙе шым ғына башҡара, әммә һуңғараҡ ҡысҡырыбыраҡ үтәүгә күсәләр. Суфыйҙар уларҙы баҫып йәки ултырып һамаҡлай һәм дини транс халәтенә инә.
Әхмәт әл-Бәдәүиҙең үҙенән һуң тәриҡәт үҫешенә Абдулал ҙур өлөш индерә (733 йылда/1332 вафат).
Бәдәүиҙәр байрам иткән иң ҙур ваҡиға — Әхмәт әл-Бәдәүиҙең тыуған көнө — мосолман календары буйынса Зөлхизә айының һуңғы аҙнаһында үткәрелә.
# Ломодуров Николай Зиновьевич

Ломодуров Николай Зиновьевич (28 октябрь 1909, Өфө губернаһы, Иҫке Баҙан ауылы —3 май 1976, Иҫке Баҙан ауылы, Башҡорт АССР-ы) — МТС механизаторы, Социалистик Хеҙмәт Геройы.

# Ломодуров Николай Зиновьевич
## Биографияһы

Николай Зиновьевич Ломодуров 1909 йылдың 28 октябрендә Иҫке Баҙан ауылында (хәҙер —Башҡортостан Республикаһының Бөрө районы ). Белеме — башланғыс.
1920—1928 йылдарҙа атаһының хужалығында эшләй, 1928—1930 йылдарҙа — ерҙе бергәләп эшкәртеү буйынса ширҡәттә (ТОЗ), 1930 йылда Бөрө районы Иҫке Баҙан ауыл советының М. Горький исемендәге ауыл хужалығы артеленә эшкә инә. 1931 йылдан алып, тракторсылар курсын тамамлағандан һуң, Бөрө МТС-ында тракторсы булып эшләй.
1933—1935 йылдарҙа Николай Зиновьевич Ҡыҙыл Армия сафында хеҙмәт итә. 1936 йылда М. Горький исемендәге колхозда хеҙмәт эшмәкәрлеген дауам итә, 1938 йылда — тракторҙар бригадаһының бригадиры, ауыл хужалығы машиналары буйынса механик, 1942 йылда — Баҙан МТС-ында өлкән механик.
Николай Зиновьевич Ломодуров 4 ремонт бригадаһын һәм 6 үҙәк ойоштора, беренсе бригада тракторҙарҙы һүтеү һәм деталдәрҙе йыуҙырыу менән шөғөлләнә, икенсеһе — моторҙарҙы ремонтлау һәм һынау, өсөнсөһө — арткы күперҙәрен ремонтлау, дүртенсеһе — һуңғы йыйыу һәм тракторҙарҙы һынау менән шөғөлләнә. Н. 3. Ломодуров етәкселегендәге МТС машина-трактор паркында эште теүәл һәм оҫта ойоштороуы арҡаһында 1947 йылғы яҙғы баҫыу эштәренә барлыҡ 38 тракторҙы ла ваҡытында әҙерләй. Уның тәҡдиме менән профилактик һәм ағымдағы ремонтты үткәреү өсөн техник ярҙам күрһәтеү күрсәтү буйынса поход оҫтаханаһы ойошторола.
1947 йылда Баҙан МТС-ы механизаторы иң яҡшы һөҙөмтәләргә өлгәшә: трактор эштәре планы 108,8 процентҡа үтәлә, 21 600 гектар урынына 25 100 гектар ер эшкәртелә, һәр 15-көслө тракторға — 586,4 гектар. МТС хеҙмәтләндергән колхоз 654гектар майҙанда һәр гектарынан 21,12 центнер арыш уңышы ала.
Хеҙмәтләндергән колхоздарҙа 654 гектар майҙанда гектарынан 21,12 центнер арыш алып юғары күрһәткестәргә өлгәшкәне өсөн 1948 йылдың 2 апрелендә СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән Н. 3. Ломодуровҡа Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
1951—1970 йылдарҙа Баҙан МТС-ының баш инженеры булып эшләй, 1970—1975 йылдарҙа — Иҫке Баҙан урта мәктәбе янындағы механизация уҡытыусыһы.
Н.З. Ломодуров 1976 йылдың 3 майында вафат була

# Ломодуров Николай Зиновьевич
## Наградалары

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1949)
* Ленин ордены менән бүләкләнә
# Литва мосолмандары

Ислам — Литвалағы бик әҙ генә кеше тотҡан диндәрҙең береһе.

# Литва мосолмандары
## Тарихы
### Мосолмандарҙың Литвала йәшәй башлауы

Литвала мосолмандар XIV быуаттан даими йәшәй башлайҙар, һәм был иң элек Польша-Литва татарҙары менән бәйле. Илдең территорияһында биш мәсет иҫәпләнә.
Мосолман литва халҡы — башлыса татарҙар тоҡомо, алты йөҙ йылдан ашыу элек бында йәшәй башлаған. Татарҙарҙы Литва кенәзе тәре йөрөтөүселәрҙең баҫып алыуынан һаҡлашырға саҡыра, ул татар һуғышсыларына ил сигендә, ҡалалар һәм ҡәлғәләр янында ер биргән.Мосолмандар Вильно янында ултырған Ваки йылғаһы уйһыулығына күпләп күсенеп ултыра, шулай уҡ Лид, Трок, Ошмян, Новогруд, Брест уездах һәм Волындә ерегәләр.
Кенәз татарҙарға дин тоторға ирек, төрлө өҫтөнлөктәр биреп, үҙенә тоғро яугирҙар туплап ала. Бөйөк Литва кенәзлеге ерҙәрендә мосолмандар икенсе тыуған илен таба. Татарҙар этник һыҙаттарын һыҙаттарын, тәртип-йолаларын һаҡлаған. Мосолмандарға мәсет төҙөргә рөхсәт бирелә, мырҙалар поляк һәм литва элитаһы менән тиң хоҡуҡлы тип таныла.

# Литва мосолмандары
## Тарихы
### ХХ быуат аҙағы - яңы быуат башы

Литва татарҙары йәмғиәте рәйесе, мөфтөй Адас Якубаускас һүҙҙәре буйынса, Литвала ислам христиан дине менән бер үк ваҡытта — XIV быуатта килеп ингән. 1989 йылда Литвала 5 меңгә яҡын мосолман булған, XXI быуат башына иһә яҡынса 4 мең ҡалған, шуларҙың 25 - динде яңы ҡабул иткән.
Статистика буйынса, бөгөн Литвала өс меңдән ашыу мосолман йәшәй. Ысынында, мосолман һаны ун меңгә барып етә, ти мөфтөй. Литвала рәсми рәүештә 7 мосолман дини ойошмаһы теркәлгән һәм эшләп килә. Илдәге мосолмандар – төрлө милләт кешеләре, уларҙың күпмеһелер бында ваҡытлыса йәшәй.
«Baltijos tyrimai» компанияһы Литваның Юстиция Министрлығы тәҡдиме буйынса «Йәмғиәттә яңы дини төркөмдәргә мөнәсәбәт» тигән һораулама буйынса бирелгән яуаптарҙан күренеүенсә, 9,2 % литвалы ғына Исламды ыңғай баһалай, ә 34,2 проценты — кире ҡарашта, 30,8 % — нейтраль яуап биргән. Шулай итеп, был һораштырыу һөҙөмтәләре буйынса Литвала донъя дине булараҡ Исламдың иң негатив ҡабул ителеүе асыҡланған. Адас Якубаускас бындай һөҙөмтә Исламды насар белеүҙәре һәм стереотиптар йоғонтоһо менән аңлатҡан.
90-сы йылдар уртаһында берҙәм дини ойошмаға нигеҙ һалына, ә бер йыл үткәс — мөфтиәт, Литва мосолмандарының диниә назараты ойошторола..
# Жыдь

Жыдь (укр. Жидь) — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Тульчын һәм Оратив райондары аша көньяҡҡа табан аға. Роськатың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 23 километр. Бассейн майҙаны — 196 км².
# Пасов Николай Трофимович

Николай Трофимович Пасов (10 декабрь 1914 йыл, Мәләүез — 8 июль 1975 йыл, Өфө) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. Уҡсылар батальоны командиры урынбаҫары, өлкән лейтенант. Советтар Союзы Геройы (1945).

# Пасов Николай Трофимович
## Биографияһы

Николай Трофимович Пасов 1914 йылдың 10 декабрендә Мәләүез ҡасабаһында (хәҙер ҡала) тыуған.
Урыҫ. 1944 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы. Мәктәпте һәм финанс-иҡтисад институтын тамамлай. Эшсе була, һуңынан Башҡорт АССР-ының Белорет районы Ҡағы ауылында ағас әҙерләү һәм ағыҙыу буйынса агент булып эшләй.
Хеҙмәтсәндәр депутаттарының Мәләүез район Советы башҡарма комитетының һаулыҡ һаҡлау бүлеге секретары, иҫәпсе, Нзбәк ССР-ының Ташкент ҡалаһында тирмән комбинатында бухгалтер, Уральск ҡалаһында Көнбайыш-Ҡаҙағстан өлкә финанс бүлегенең халыҡ хужалығы секторы инспекторы, хеҙмәтсәндәр депутаттарының Ташкент ҡала Советы башҡарма комитетының финанс бүлеге инспекторы булып эшләй.
1940 йылда Үзбәк ССР-ының Ташкент ҡалаһының Сталин район хәрби комиссариатынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. 1942 йылда Сухуми пехота училищеһында хәрби «Выстрел» курсын тамамлай һәм 1944 йылдың 24 апрелендә Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында: Суворов орденлы 8-се уҡсылар дивизияһы 18-се армия 4-се Украин фронтының хәрби часе буйынса 229-сы уҡсылар батальонының 2-се уҡсылар батальоны командирының урынбаҫары була.
Лейтенант Николай Пасов 1944 йылдың 26 июлендә Прут йылғаһы эргәһендә алышта батырлыҡ күрһәтә.
Һуғыштан һуң өлкән лейтенант Пасов Н. Т. — запаста. Өфө ҡалаһында йәшәй. Башҡорт АССР-ының Финанс министрлығы коммуналь хужалыҡты финанслау бүлегендә инспектор була, Өфө ҡалаһының Киров районы 61-се үҙәк һаҡлыҡ кассаһының мөдире урынбаҫары, Өфө ҡалаһының Жданов районы № 7046 һаҡлыҡ кассаһы идаралығының өлкән инспекторы, Өфө ҡалаһы Совет районының 7045-се үҙәк һаҡлыҡ кассаһы мөдире булып эшләй.
1975 йылдың 8 июлендә вафат була. Өфө ҡалаһында ерләнгән.

# Пасов Николай Трофимович
## Батырлығы

«229-сы уҡсылар полкының 7-се уҡсылар ротаһы командиры (8-се уҡсылар дивизияһы, 18-се армия, 4-се Украин фронты) лейтенант Николай Пасов 1944 йылдың 26 июлендә Прут йылғаһы буйында һөжүм итеүҙе оҫта әҙерләй: рота дошман штабын ҡыйрата, күп техникаһын баҫып ала. Лелятин станцияһында дошман велосипедсыларының ҙур төркөмөн юҡ итә».
1945 йылдың 24 мартында СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм шуның менән бергә ҡаһарманлыҡ һәм батырлыҡ күрһәткәне өсөн лейтенант Николай Трофимович Пасовҡа Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 610) тапшырылып «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.

# Пасов Николай Трофимович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Советтар Союзы Геройы (1945)
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (24.03.1945).
* Ленин ордены (24.03.1945).
* Өсөнсө дәрәжә Богдан Хмельницкий ордены (17.05.1945).
* Беренсе дәрәжә Ватан һуғышы ордены (05.12.1944).
* Икенсе дәрәжә Ватан һуғышы ордены (15.07.1944).
* Миҙалдар.