yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Нгарка-Марета-Яха (Юрибей ҡушылдығы)

Нгарка-Марета-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Юрибей йылғаһының һул ярына тамағынан 235 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 101 км.

# Нгарка-Марета-Яха (Юрибей ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300077842
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307784
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Йәнғәлин Солтан Йәнғәле улы

Йәнғәлин Солтан Йәнғәле улы (1905 йыл — 24 февраль 1943 йыл) — ҡыҙылармеец, рядовой. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры. Ат ҡараусы булып хеҙмәт итә.

# Йәнғәлин Солтан Йәнғәле улы
## Биографияһы

Йәнғәлин Солтан Йәнғәле улы хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Салауат районының Ахун ауылында тыуа. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына Салауат районы хәрби комиссариатынан саҡырыла. 7-се кавалерия корпусының легендар 16-сы кавалерия дивизияһында (112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы) ат ҡараусы (тотоусы) булып хеҙмәт итә. 1943 йылдың 24 февралендә Украина ССР-ының Ворошиловград (хәҙер — Луганск Халыҡ Республикаһы) өлкәһе Юлино-2 станицаһы районында һәләк була һәм шунда ерләнә. «Халыҡ хәтере» электрон ресурсында уның тураһында мәғлүмәттәр Жингалин фамилияһы менән бирелһә, «Мемориал» хәтер китабында Зиангалин тип яҙылған

# Йәнғәлин Солтан Йәнғәле улы
## Ғаиләһе

Улы — Йәнғәлин (Жиәнғәлин) Әхмәҙи Солтан улы — мәғариф алдынғыһы, оҙаҡ йылдар Ахун мәктәбе директоры булып эшләй. Ошо осорҙа урта мәктәп һалдыра. Мәктәптә бейеү түңәрәге ойоштороп, ансамбль төҙөп, район-республика күләмендә билдәлелек яулай.
# Балдаштык

Балдаштык — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы/ Хакас Республикаһы/ Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сыр йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Балдаштык
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400112115200014784
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201478
* Бассейн коды — 13.01.04.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Руша (Элнать ҡушылдығы)

Руша — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Элнать йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Руша (Элнать ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кострома йылғаһы Исады һыу үлсәү посына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300112110000012656
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001265
* Бассейн коды — 08.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Долина (Джегде ҡушылдығы)

Долина — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Джегде йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Долина (Джегде ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010900112115200033377
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203337
* Бассейн коды — 13.01.09.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ямантай

Ямантай (рус. Ямантаева) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы ауылы. Үрәкүл ауыл биләмәһе составына керә.

# Ямантай
## Тарих

Тәүге тапҡыр 1751 йылда телгә алына. Революцияға тиклем Ямантай ауылы Пермь губернаһы Екатеринбург өйәҙе Оло Ҡатай улусы составында була.
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡорт АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы Ҡоншаҡ районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы составында.

# Ямантай
## Халҡы

| 1795 | 1834 | 1866 | 1900 |
| - | 101 | 111 | - |
2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (97 %) йәшәй.
# Башнялы йорт (Новочеркасск)

Башнялы йорт — Ростов өлкәһе Новочеркасск ҡалаһының Ҡыҙыл ауыш урамындағы төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты. Ростов өлкәһе кесе өлкә советының 1992 йылдың 17 декабрендәге 325-се һанлы ҡарарына ярашлы архитектура ҡомартҡыһы булып танылған.

# Башнялы йорт (Новочеркасск)
## Тарихы

«Башнялы йорт» Ҡыҙыл ауыш (1917 йылға тиклем Крещенский урамы) һәм Кавказ урамдары мөйөшөндә урынлашҡан. Бина яҡынса XIX быуат уртаһында ампир стилендә төҙөлгән һәм XIX быуаттың икенсе яртыһында тау инженеры һәм 1880 йылда немец фабриканты Герцберг нигеҙ һалған ҡалала беренсе суйын-ҡойоу заводының хужаһы А. В. Миненковҡа ҡараған. Был заводта асамай урҙалары һәм башҡа метал өлөштәр, шулай уҡ Ермак майҙанында архитектор А. А. Ященко проекты буйынса төҙөлөүсе Новочеркасск ғәскәри Вознесенкий кафедраль соборы (1891 — 1904) скульпторҙар М. О. Микешин, В. А. Беклемишев проекттары буйынса төҙөлгән Ермак Тимофевич һәйкәле (1903—1904) өсөн ҡойма сылбырҙары эшләнә. Инженер Миненков сит илдәрҙә — Испанияла, Францияла йыш була, унда сәнәғәт етештереүен өйрәнә. Оло кешеләрҙең хәтирәләре буйынса, Новочеркасск ҡалаһына Д. И. Менделеев килә һәм үҙенең танышы Миненков йортонда туҡтап, китә.
# Варка-Игай

Варка-Игай — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лонтын-Ях йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Варка-Игай
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010800112115200030850
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203085
* Бассейн коды — 13.01.08.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Мугай

Мугай — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тагил йылғаһының уң ярына тамағынан 99 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 88 км.

# Мугай
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тагил йылғаһыТүбәнге Тагил ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501512111200005606
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200560
* Бассейн коды — 14.01.05.015
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Гук виллаһы (Люденшайд)

Гук виллаһы (нем.Villa Hueck) — Люденшайд ҡалаһы үҙәгендә өс ҡатлы необарокко айырым йорто. Гумбольдтштрассе, 36-сы йорт адресы буйынса урынлашҡан; яҡынса 960 квадрат метрҙан ашыу майҙанды биләй һәм 6000 квадрат метр майҙанлы паркты үҙ эсенә ала.

# Гук виллаһы (Люденшайд)
## Тарихы һәм тасуирламаһы

Вилла 1913 йылда Вупперталь ҡалаһынан архитектор Людвиг Конради проекты буйынса төҙөлгән — Ноэль Рихард заказ биргән. Һуңынан бинаны Оскар Эдуард Гук һатып ала һәм 1929 йылдан алып 1993 йылға тиклем осорҙа ул Гук ғаиләһенең резиденцияһы була. Бынан һуң бина 2009 йылдың февраленә тиклем ҡарттар йорто булараҡ файҙаланыла, ә һуңынан — буш тора: 2012 йылға тиклем һатыу менән бәйле һөйләшеүҙәр уңышһыҙ була, был бинаның архитектура ҡомартҡыһы булараҡ, махсус һаҡлауын һәм реконструкциялауын талап итә. Шулай уҡ киң паркты һаҡлау кәрәклеге лә ҙур ҡыйынлыҡтар тыуҙыра. Бина 2013 йылдың октябрендә асыла: унда ресторан, шарап магазины, конференц-зал һәм торлаҡ бүлмәләр урынлаша. Вилланы шулай уҡ «Гумбольдт-Вилла» (нем.Humboldt-Villa) итеп үҙгәртергә ҡарар ителә. Яңынан асылыу алдынан бинаны штукатурлайҙар, эксперттар иҫке штукатур фрагменттарын анализлағандан һуң, үҙенсәлекле дизайнын һәм төҫөн тергеҙәләр
# Комсомол майҙаны (Салауат)

Комсомол майҙаны — Салауат ҡалаһының тәүге майҙандарының береһе. Горький урамы һәм Беренсе май урамы киҫелешендә урынлашҡан.

# Комсомол майҙаны (Салауат)
## Тарихы

Майҙанды төҙөү 1950-се йылдарҙа башлана.
Майҙан нигеҙҙә 2-3 ҡатлы кирбес йорттар менән уратып алынған.
50-се йылдарҙа майҙанда хеҙмәтсәндәрҙең парадтары һәм демонстрациялар үткәрелгән, ваҡытлыса ағас трибуналар ҡоролған.
Ҡыштарын Руслан башы, мейес өҫтөндә Емеля ("Суртан әмере буйынса" урыҫ халыҡ әкиәте) рәүешендә тауҙар өйөлә, шыршы ҡуйыла торған булған. Кинотеатр бинаһында Тыуған яҡты өйрәнеү музейы бинаһында Родина кинотеатры, һуңыраҡ — "Тиҫтерҙәр" йәштәр клубы эшләп килә.
Йәй осоронда ҡала байрамдары ваҡытында ҡыҙыл ҡыйыҡлы балалар китапханаһы бинаһына ҙур экран эленә һәм бушлай кинофильмдәр күрһәтелә.
Байрам көндәрендә майҙан халыҡтың күңел асыу урынына, бейеү майҙанына әүерелә

# Комсомол майҙаны (Салауат)
## Транспорт

Комсомол майҙаны буйынса 1375-се автоколоннаның автобустары, маршрут таксиҙары һәм башҡа коммерция ылаусылары йөрөй:
* № 1
* № 5
* № 6
* Профессиональ-техник училище № 19

# Комсомол майҙаны (Салауат)
## Иғтибарға лайыҡ биналар һәм ҡоролмалар

* Салауат тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы
* Балалар китапханаһы
* А. М. Горький исемендәге парк.

# Комсомол майҙаны (Салауат)
## Иғтибарға лайыҡ биналар һәм ҡоролмалар
### Һәйкәлдәр

* Салауат ҡалаһы комсомолын Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләү хөрмәтенә иҫтәлекле стела.
# Ҡасҡын (Бишбүләк районы)

Ҡасҡын (рус. Качкиново) — Башҡортостандың Бишбүләк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 190 кеше. Почта индексы — 452056, ОКАТО коды — 80212819003.

# Ҡасҡын (Бишбүләк районы)
## Халыҡ һаны

Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)

# Ҡасҡын (Бишбүләк районы)
## Халҡы

2002 йылғы Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса, ауылдың төп халҡы — башҡорттар (98%).

# Ҡасҡын (Бишбүләк районы)
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Бишбүләк): 28 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Йылболаҡтамаҡ): 5 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Приютово): 67 км

# Ҡасҡын (Бишбүләк районы)
## Ауыл тарихы

1795 йылда Күл-Иле-Мең улусы Ҡасҡын ауылы 1795 йылғы V ревизияла иҫәпкә алынмаған. Ауыл XVIII быуаттың аҙағында барлыҡҡа килә. 1812 йылда бында (Ырымбур өйәҙе) 9-сы башҡорт кантонынан (Ырымбур өйәҙе) 5 ғаилә күсә. Ғаилә башлыҡтарының һәм уларҙың улдарының исемдәрен атайбыҙ: Айсыуаҡ Алдаҡаев, улдары: Аҡбулат, Бикбулат, Килмөхәмәт ;Аҡкөсөк Айсыуаҡов, улы Баймөхәмәт ; Аҡкилде Айсыуаҡов, улы Абдулхызыр; Зәйләү Шоңҡаров, улдары: Шырлыҡура, Атригун; Аҫылғужа Зәйлиев, улдары — Йомағужа, Байғужа. 1816 йылда бында 92, 1834 йылда — 152, 1859 йылда — 187, 1870 йылда — 287, 1917 йылда — 378, 1920 йылда 438 башҡорт иҫәпкә алынған. 1843 йылда 152 башҡортҡа 32 бот ужым һәм 336 бот яҙғы иген сәселгән. Тирмән булған. 1917 йылда 62 йорттоң 681 дисәтинә һөрөнтө ерҙәре булған, шул иҫәптән 23-ө — 4 дисәтинәгә тиклем, 20-һе — 10 дисәтинәгә тиклем, 6-һы — 15 дисәтинәнән ашыу.

# Ҡасҡын (Бишбүләк районы)
## Ауылы тураһында балалар ижады

Тыуған ауылым
Зөлфиә Ғәлиева
# Сенга

Сенга — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе,Марий Эл Республикаһы,Кострома өлкәһе,Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ижма йылғаһының уң ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Сенга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400212110000043519
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004351
* Бассейн коды — 08.01.04.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кот-д’Ивуар

Кот-д’Ивуар республикаһы (франц. République de Côte d'Ivoire; 1986 йылға тиклем рәсми исеме башҡорт теленә Фил Һөйәге Яры Республикаһы) — Көнбайыш Африкалағы дәүләт. Либерия, Гвинея, Мали, Буркина-Фасо һәм Гана менән сиктәш, көньяҡтан Атлантик океандың Гвинея боғаҙы менән йыуыла. Элекке Франция колонияһы.
# Сада-Нгыни-Се

Сада-Нгыни-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Хуты-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Сада-Нгыни-Се
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300037856
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303785
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Бәкеров

Бәкеров — башҡорт фамилияһы. Мәғәнәһе ғәр. ‎ өйрәнеүсе, тикшереүсе тигәнде аңлата.
* Бәкеров Филарит Абдулғәзим улы (1950 - 2013) — театр актёры, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы, СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы.
* Бәкерова Миңниса Миңлевәли ҡыҙы (1947) — Стәрлетамаҡ дәүләт башҡорт драма театры артисы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы.
# Абдулмалик (исем)

Абдулмалик — башҡорт һәм төрки мосолман ир-ат исеме.

# Абдулмалик (исем)
## Этимологияһы

Абдулмалик исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән һәм хакимдың ҡоло тигәнде аңлата.

# Абдулмалик (исем)
## Билдәле кешеләр

Абдул-Малик ибн Марван аль-Умайя[1] (ғәрәп. عبد الملك بن مروان‎; 646—705 йылдар) — 5-се халиф Омейядск халифатендә.
Абдулмалик Закари улы Магомедов 1960 йылдың 10 ноябрендә, Губден ауылы, Ленин районында тыуған) — Рәсәй федерацияһы эске эштәр министрлығы майоры, Рәсәй геройы (2011).
Абдумалик Абдулла улы Абдулладжанов (тадж. Абдумалик Абдуллоевич Абдуллоҷонов; т. 1 январь 1949, Худжанд) — Таджикистан хужалыҡ, дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре,Таджикистан премьер-министры 21 сентябрь 1992 — 18 декабрь 1993.
Абдулмалик Умарпаша улы Мугидинов (13 январь 1997, Кыҙылюрт,Дагестан республикаһы ) — Рәсәй тайбоксёры. Рәсәй чемпионы һәм бөтә дөнья ярыштары призеры.
Абдул Малик Исами (1311-?)Индия тарихсыһы һәм шағиры XIV быуатта.
# Ҡаран-Ҡуңҡаҫ

Ҡаран-Ҡуңҡаҫ (рус. Каран-Кункас) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 407 кеше. Почта индексы — 452086, ОКАТО коды — 80244829001.

# Ҡаран-Ҡуңҡаҫ
## Халыҡ һаны

Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)

# Ҡаран-Ҡуңҡаҫ
## Халыҡ һаны
### Милли состав

2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе буйынса, күпселек — башҡорттар (99%).

# Ҡаран-Ҡуңҡаҫ
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Ҡырғыҙ-Миәкә): 41 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Аксенов): 39 км

# Ҡаран-Ҡуңҡаҫ
## Ауыл тарихы

Бәләбәй өйәҙе Ил‑Күл‑Мең улусы Ҡуңҡаҫ ауылына 18 быуат аҙағында нигеҙ һалына. Хәҙерге Әлшәй районы башҡорттары нигеҙ һалған ауыл, Үрге Ҡуңҡаҫ исеме менән аталған. 19 быуат башынан 1‑се Түбән Ҡуңҡаҫ булараҡ иҫәпкә алынған. 1795 йылда 22 йортта 94 кеше йәшәгән, 1865 йылда 40 йортта 376 кеше иҫәпләнгән. Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. 1906 йылда мәсет теркәлгән. 30‑сы йылдарҙан алып хәҙерге Ҡаран-Ҡуңҡаҫ исемен йөрөтә Халҡы: 1906 йыл — 576 кеше; 1920 — 682; 1939 — 453; 1959 — 440; 1989 — 328; 2002 — 512; 2010 — 407 кеше. Башҡорттар йәшәй (2002). Урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.

# Ҡаран-Ҡуңҡаҫ
## Урамдары

* Ҡайынлы урамы, (рус. Березовая (улица))
* Тыныслыҡ урамы, (рус. Мира (улица))
* Йәштәр урамы, (рус. Молодежная (улица))
* Еңеү урамы, (рус. Победы (улица))
* Йылға урамы, (рус. Речная (улица))
* Мәктәп урамы, (рус. Школьная (улица))
* Дүртөйлө урамы, (рус. Дюртюлинская(улица))

# Ҡаран-Ҡуңҡаҫ
## Ауылдан сыҡҡан билдәле шәхестәр

* Зарипов Хәкимйән Сәрйәр улы (18.10.1929 — 4.04.2012) — күренекле башҡорт яҙыусыһы һәм драматургы, юрист, СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия лауреаты.
* Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы (14.11.1950) — журналист һәм яҙыусы, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Мифтахетдин Аҡмулла һәм балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина (2009) исемендәге премиялар лауреаты.
* Солтанов Мостафа Кәрим улы (9.02.1912—18.02.2009) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт журналисы, 1960 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Ҡыҙыл Йондоҙ, II һәм III дәрәжә Дан, II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1977), Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (1998).
* Абдуллин Самат Маннап улы (12.09. 1923-04.02.1993) - Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған механизаторы,3-сө дәрәжә Дан ордены, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены, «Почёт Билдәһе» ордены,«Батырлыҡ өсөн» миҙалдары кавалеры.
# Нонза-Се

Нонза-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Нонза-Яга йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Нонза-Се
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112103000089695
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008969
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Хәйруллина Мөсәллиә Хәйрулла ҡыҙы

Хәйруллина Мөсәллиә Хәйрулла (Ғәле) ҡыҙы (15 декабрь 1915 йыл — 2 октябрь 2008 йыл) — башҡорт ғалимы, педагог-методист, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. 1970—1980 йылдарҙа Республиканың Ҡатын-ҡыҙҙар советы рәйесе. Педагогия фәндәре докторы (1971), профессор (1972). РСФСР-ҙың (1987) һәм БАССР-ҙың (1977) атҡаҙанған фән эшмәкәре, БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1974), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1949). Ҡатын-ҡыҙҙар араһынан республикала беренсе фән докторы.

# Хәйруллина Мөсәллиә Хәйрулла ҡыҙы
## Биографияһы

Мөсәллиә Хәйрулла (Ғәле) ҡыҙы Хәйруллина 1915 йылдың 15 декабрендә Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе Иҫке Имәнкүпер ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Борай районы Баҡалы ауылында) тыуған.
1935 йылда Бөрө педагогия техникумын, ә 1941 йылда Ҡазан педагогия институтын тамамлай.
Татар АССР-ында, артабан Башҡорт АССР-ының Борай районы мәктәптәрендә уҡыта. 1945—1950 йылдарҙа Өфө ҡалаһының 9-сы башҡорт урта мәктәбенең директор урынбаҫары һәм директоры була.
1950—1993 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетында эшләй:
* 1951 йылда АПН РСФСР милли мәктәптәр ғилми-тикшеренеү институты янындағы аспирантураға уҡырға керә, диссертацияны яҡлай;
* 1955—1956 һәм 1972—1977 йылдарҙа рус теле кафедраһы мөдире;
* 1957 йылда доцент дәрәжәһе бирелә;
* 1971 йылдың 16 апрелендә АПН СССР дөйөм һәм политехник белем биреү ғилми-тикшеренеү институты советында докторлыҡ диссертацияһы яҡлай;
* 1972 йылдың 19 июлендә профессор званиеһы бирелә
* 1977—1990 йылдарҙа рус теле һәм уны уҡытыу методикаһы кафедраһының мөдире вазифаһын үтәй;
* 1990—1992 йылдарҙа рус филологияһы кафедраһының мөдире вазифаһын үтәй;
* 1992—1993 йылдарҙа башҡорт теле һәм журналистикаһы факультетының рус теле һәм әҙәбиәте кафедраһының мөдире ваифаһын үтәй.
1970—1990 йылдарҙа бер үк ваҡытта вуз-ара ғилми-методик советының рәйесе була. 1970—1980 йылдарҙа бер үк ваҡытта Башҡорт АССР-ы Республика ҡатын-ҡыҙҙар советы рәйесе булып тора.
Өфө ҡалаһының Киров район советы депутаты итеп һайлана, «Башҡортостан ҡыҙы» журналының редколлегияһы ағзаһы, РСФСР Педагогия йәмғиәтендә башҡорт бүлегенең рус теле секцияһының етәксеһе, «Белем» йәмғиәтенең ағзаһы, БАССР Мәғариф министырлығы УМСА ағзаһы була.

# Хәйруллина Мөсәллиә Хәйрулла ҡыҙы
## Фәнни эшмәкәрлеге
### Ғилми хеҙмәттәре

* Методика изучения словообразования русских имен существительных в башкирской школе. — М., 1962.
* Очерки по истории преподавания русского языка в национальной школе. — Уфа, 1966.
* Родной язык как основа обучения русскому языку. — Уфа, 1981.
* Хәйруллина М. Ғ. Тамырҙарыбыҙ - тәрәндә: Төньяҡ-көнбайыш башҡорттары. Уларҙың үткәне, бөгөнгөһө, киләсәге. — Өфө, 2002. — 64 бит.

# Хәйруллина Мөсәллиә Хәйрулла ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1974)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1977)
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1987)
* РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1949)
* «1941-1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы
* «За трудовое отличие» миҙалы
* башҡа грамоталар, миҙалдар һәм бүләктәр.
# Мария Терезия

Мари́я Тере́зия Вальбурга Амалия Кристина (нем. Maria Theresia Walburga Amalia Christina; 13 май 1717 йыл, Вена — 29 ноябрь 1780 йыл, Вена) — Австрия эрцгерцогиняһы, Венгрия королеваһы (1741 йылдың 25 июненән), Богемия королеваһы (1740 йылдың 20 октябренән). 1745 йылда Изге Рим империяһы императоры итеп һайланған Франц I Стефан Лотарингиялының ҡатыны.