yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Элгеләү тауы

Элгеләү — Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районы Мәһәҙей ауылында урынлашҡан тау. Мәһәҙей тирәһендәге иң олпат тауҙарҙың береһе. Бөрйән районының халыҡ фольклор ансамбле «Элгеләү» исемен йөрөтә.

# Элгеләү тауы
## Тасуирлама

Элгеләү тауы бер-нисә тау теҙмәһенән торған ҙур, бейек тау. Тауҙың бейеклеге 800 метр, оҙонлоғо 2,5 км.етә.

# Элгеләү тауы
## Этимологияһы

Беренсе вариант — «Элеү» һүҙенән тау­ҙың атамаһы барлыҡҡа килгән. Икенсе вариант — Элгеләүҙең түбәһенә менеп, тирә-яҡты күҙәтһәң, уның һырты ырғаҡҡа, элгескә оҡшап та ҡуя. Ә түбәһен аҫтан ҡарағанда, осло ғына элгес кеүек ҡая текәләнә, бейегәйә. Ошо һыртының ырғаҡ кеүек бөгөлөп тороуы йәки түбәһенең ҡапыл текәләнеүе «Элгеләү» атамаһын биреүгә сәбәп булғандыр, тигән фараз йәшәй.

# Элгеләү тауы
## Атаманың тарихы

Элгеләү — Граждандар һуғышы ваҡытында барлыҡҡа килгән атама. Әүәл-әүәлдән төрлө һуғыш-талауҙар Мәһәҙей хал­ҡының да теңкәһен генә ҡорот­ҡан. Ҡаҙаҡ баҫҡынсылары ла, урыҫ байҙары ла, хатта граждандар һуғышы осоронда аҡтары ла, ҡыҙылдары ла, ауылды йыш ҡына талап, мал-тыуарын ҡыуып, кейем-һалым, кәсеп-шөғөл ҡорамалдарын, барлы-юҡлы ҡәҙерле, затлы әйберҙәрен, аҙыҡ-түлеген, йортта һәм хужалыҡта ҡулланылған йыһаздарын, биҙәнеү-төҙәнеү әйбер­ҙәрен ҡурҡытып йә булмаһа талап алып китә торған бул­ған. Бола ваҡытында халыҡ бик ныҡ яфа сиккән. Ауыл кешеләре үҙҙәрен, әйберҙәрен һаҡлап алып ҡалыу әмәлен тап­ҡан. Улар төйнәр нәмәләрен төйөнсөктәргә төйнәп, тау башына, уның ҡараңғы үҙәктәренә алып барып йәшергән. Ергә һал­һаң, дым тарта, ҡош-ҡорт, сыс­ҡан-фә­лән тейә, тип ҡайһыларын ағас ботаҡтарына мендереп элгеләгәндәр. Ауылды яндырыр һәм талар алдынан һәр кем үҙенең кәрәк-яраҡ әйберҙәрен ошо тау­ға мендереп, ағастарға элеп йәшергән. Ошо ваҡиғаларҙан һуң был тауҙы Элгеләү тауы тип атап йөрөтә башлағандар.

# Элгеләү тауы
## Флораһы

Элгеләү тауы итәгендә күбеһенсә ҡарағай һәм ҡарағас ағастары үҫә. Тауҙың итәгендә халыҡ ер еләге, мәтрүшкә, урманында бөрлөгән, көртмәле, аҡ бәшмәк йыя. Бында Ҡыҙыл китапҡа ингән бик күп үҫемлектәр үҫә. Мәҫәлән, умырзая(зәңгәр), ҡылған, йыуа, артыш һәм башҡалар. Урмандарында йәнлектәрҙән ҡуян, бүре, айыу, тейен йәшәй.
# Оло Харвута

Оло Харвута — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кедровая йылғаһының һул ярына тамағынан 116 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.

# Оло Харвута
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300032477
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303247
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Татыш (күл, Башҡортостан)

Татыш — Башҡортостандағы күл, Илеш районында, Ағиҙел йылғаһының һул ярында Иҫке Татыш станцияһы эргәһендә (Иҫке Татыш ауылы) урынлашҡан.

# Татыш (күл, Башҡортостан)
## Этимологияһы

Атамаһы антропонимдан алынған.

# Татыш (күл, Башҡортостан)
## Тасуирламаһы

Тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965 йылдан). Һаҡлау зонаһының майҙаны: 38,0 гектар. Күл өҫтө майҙаны 0,38 кв. км, оҙонлоғо яҡынса 4 км, киңлеге 60 метрҙан 360 метрға тиклем. Тәрәнлеге 7 метрға етә. Күл йыл һайын 6 айға боҙ менән ҡаплана. Ноябрҙең тәүге көндәрендә туңа, һәм тик апрель аҙаҡтарында ғына ирей. Яҙ аҙағында күлдә һыу кимәле яҡынса 2 метрға күтәрелә, ә ҡоролоҡло, яуым-төшөмһөҙ көндәрҙә һыу кимәле бер метрға тиклем кәмей. Күл тымыҡ.
Һаҡлау объекты: Типик фауна һәм үҫемлектәр менән һыу-һаҙлыҡ комплексы. Тирә‑яҡ ландшафы аллювиаль, һаҙ тупраҡтарындағы һаҙланған болондарҙан, ҡыуаҡлыҡ һәм урмандарҙан тора, аҡ тал, һары тал һәм башҡалар үҫә. Яр буйын күл ҡамышы, киң япраҡлы екән, ябай уҡъяпраҡ һәм башҡалар баҫҡан, күлдә — һары томбойоҡ, һыу үләне төрҙәре үҫә.
Ажау, алабуға, суртан, һары һәм көмөш табан балыҡтары йәшәй, ҡыҫала бар. Ышылдаҡ аҡҡош, һоро селән, алаҡаҙ, өйрәктәр оя ҡоралар.
Айырыуса һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре тәғәйенләнеше:
* Бөтә тәбиғәт комплекстарын һаҡлау һәм рациональ файҙаланыу.
* Төрлөлөгөн һаҡлау.
Күл эргәһендә Ағиҙел, Сөн, Иҫке Сөн йылғалары аға.
# Ҡамыш

?Ҡамыш :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Үҫемлектәр |
| Бүлексә: | Ябыҡ орлоҡлолар |
| Класс: | Бер өлөшлөләр |
| Тәртип: | Ҡыяҡлылар |
| Ғаилә: | Күрәндәр |
| Ырыу: | Ҡамыш |
Латинса исеме :
Scirpus L. :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 40225 NCBI 46334 |
Ҡамыш (лат. Scírpus) — күрәндәр төрөнә кергән бер бер һәм күп йыллыҡ яр буйы һыу үҫемлеге; Ҡамыш ырыуындағы (Scirpus) тропик, субтропик һәм уртаса бүлкәттә киң таралған үҫемлек. 250 төр билдәле. Улар — күбеһенсә һыуҙа йәки ярҙа ҡуйы әрәмәлектәр хасил итеп үҫеүсе үҫемлектәр.
Күрән һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Урман ҡамышы, күл ҡамышы республиканың барлыҡ терр‑яһында тиерлек, Табернемонтан ҡамышы башлыса Башҡортостандың Урал алдында һәм Башҡортостандың Урал аръяғында, ҡырлы ҡамыш һәм тамырланыусы ҡамыш күбеһенсә Башҡортостан Урал алдының дала һәм урманлы дала райондарында таралған.

# Ҡамыш
## Таралышы

Үҫемлектең Ер йөҙөндә 300-гә яҡын төрө осрай, бөтә ер шарында таралған. Рәсәйҙә 20-гә яҡын төрө таралған. Башҡортостанда 5 төрө үҫә. Күп йыллыҡ үлән. Һаҙлы болондарҙа, юл буйҙарындағы канауҙарҙа, иҫке үҙәндәрҙең ярҙары һәм уйһыу һаҙлыҡтарҙың ситтәре буйлап, күл һәм быуаларҙың һай ерҙәрендә үҫә.

# Ҡамыш
## Ботаник яҙма

Һабағы төҙ, өс йәки тупаҡ өс ҡырлы, ҡайһы берҙә дуға һымаҡ ергә бөгөлә һәм тамырлана , бейеклеге 0,5—2,5 м. Япрағы киң ланцет йәки тәңкә рәүешендә. Сәскәләре ҡыҙғылт йәки һарғылт‑көрән, ике енесле, сатыр һымаҡ йәки баш һымаҡ сәскәлектәргә йыйылған эре башаҡтарҙа, һирәгерәк башаҡтары яңғыҙар. Май—июлдә сәскә ата. Емеше — кире йомортҡа формаһындағы сәтләүек, август—сентябрҙә өлгөрә.
Сәскәләре — ике енесле, сәскә тирәлеге 6 ҡылдан тора, ҡайһы саҡ бөтөнләй юҡҡа сыҡҡан. Башаҡсыктар сатыр һымаҡтар төркөмөндә. Емеше 3 ҡырлы. Күл камышы (S. lacustris) — 50—250 см бейеклегендәге, 1 м тирәнлектә үҫә ала торған үҫемлек. Һабағы йыуан, япраҡһыҙ, ҡуйы йәшел төҫтә (фотосинтез функцияһын һабаҡ үтәй). Сатыры йәйенке, көрән төҫтә. Күбеһенсә оҙон тамырҙан үрсей. Һабағы төҙөү эшендә, төрлө әйберҙәр үреү өсөн ҡулланыла. Төп торф яһаусы үҫемлекләрһең береһе. Һыу ятҡылығын биологик таҙартыуҙа зур роль уйнай. Таберномонтан ҡамышы (S. tabernaemontanii) күл ҡамышынан күгелйем һабактары һәм япма ҡабырсыҡтың ҡыҙғылт көрән биҙҙәре менән айырылып тора. Дымлы урмандарҙа, ҡыуаҡлыҡтарҙа, йылға ярҙарында урман ҡамышы (S. sylvaticus) үҫә.

# Ҡамыш
## Әһәмиәте һәм ҡулланылышы

Составында каротиноидтар, липидтар, сапониндар, флавоноидтар бар, халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Декоратив үҫемлек. Ҡиммәтле тиреле һыу хайуандары өсөн, урман ҡамышы — боландар өсөн аҙыҡ булып тора. Ҡамыш һабаҡтарын үрелгән әйберҙәр эшләү өсөн ҡулланалар.

# Ҡамыш
## Ҡыҙыҡлы факттар

* Ҡайһы саҡта ҡамыш тип екән ҡамышын атайҙар.
Ҡамыш // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: БР ДАҒУ «Башҡорт энциклопедияһы», 2015—2024. — ISBN 978-5-88185-143-9.
* Мәүлүдова Л.Г., Ботаника: Югары төзелешле үсемлекләр системасы: Югары уку йортлары өчен дәреслек.
# Кыр-Тау

Кыр-Тау — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кыртовка йылғаһының уң ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Кыр-Тау
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010100312115300007536
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115300753
* Бассейн коды — 14.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Баянов Мөкамил Ғаязетдин улы

Баянов Мөкамил Ғаязетдин улы (14 декабрь 1929 йыл) — ғалим-зоолог. 1961 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1967—1971 йылдарҙа биология факультеты деканы, 1985—2000 йылдарҙа зоология кафедраһы мөдире. Биология фәндәре докторы (1984), профессор (1985). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2000).

# Баянов Мөкамил Ғаязетдин улы
## Биографияһы

Мөкамил Ғаязетдин улы Баянов 1929 йылдың 14 декабрендә Башҡорт АССР-ының Бәләбәй кантоныРәжәп ауылында тыуған.
1952 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтының ветеринария факультетын тамамлай; 1952-1955 йылдарҙа Мәскәү ветеринария академияһында аспирантурала уҡый.
1956 йылда кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. Башҡорт дәүләт университетының зоология кафедраһында «Көньяҡ Урал һыу экосистемаларында гельминттар» темаһына докторлыҡ диссертацияһын башҡара, 1983 йылда Мәскәүҙә К.И.Скрябин исемендәге Бөтә Союз гельминтология институты советында яҡлай.
1956 йылдан алып Иркутск ветеринария фәнни-тикшеренеү станцияһында, 1958 йылдан — Иркутск ауыл хужалығы институтында эшләй. 1961 йылдан башлап БДУ‑ла уҡыта: 1967—1971 йылдарҙа биология факультеты деканы, 1985—2000 йылдарҙа зоология кафедраһы мөдире.
Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының биология бүлеге һәм БДАУ диссертацион советы ағзаһы.

# Баянов Мөкамил Ғаязетдин улы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Баянов Мөкамил Ғаязетдин улының баҫылып сыҡҡан ғилми хеҙмәттәре һаны 180-дән ашыу, шул иҫәптән 4 монография авторҙашы. Ғилми хеҙмәттәренең төп йүнәлештәре: Көньяҡ Урал гидробионттары – һыу-һаҙ ҡоштары, амфибиялар, балыҡтар һәм умыртҡаһыҙ хайуандарҙың гельминттары; төрлө типтағы һыу ятҡылыҡтары менән һыу ағымдарында йәшәгән бентик организмдар фаунаһы; Башҡортостан Республикаһының орнитофаунаһы; Башҡортостан Республикаһында хайуандарҙың һирәк төрҙәре. «Башҡорт АССР‑ының Ҡыҙыл китабы» («Красная книга Башкирской АССР»; 1987), «Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабы» («Красная книга Республики Башкортостан»; 2004) һәм «Башҡортостандың хайуандар донъяһы» («Животный мир Башкортостана»; 1995) китаптары авторҙарының береһе.

# Баянов Мөкамил Ғаязетдин улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «Эштәге яҡшы уңыштары өсөн» билдәһе (1978),
* Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәрҙәре
* Урман рыцары (2005).
# Изге София Соборы

Изге Софи́я Соборы — Бөйөк Новгородтын баш православ храмы. 1045—1050 йылдарҙа төҙөлә. Рәсәйҙә славяндар менән төҙөлгән ин боронғо храм була.
Карачаево-Черкессиялағы Нижний Архыз ҡасабаһында X быуатта аландар менән төҙөлгән храмдар иң боронғо тип иҫәпләнә.
# Миминг яҫы таулығы

Координаталары: relief 47°19' с. * ш. 10°59' в. д. / 47.317° с. * ш. 10.983° в. д. / 47.317; 10.983
Миминг яҫы таулығы (нем. Mieminger Plateau) — Австриялағы Миминг һыртлы Тироль еренең Юғары Инн үҙәнендә д.к. 850-1000 м өҫтә ятҡан тау террасаһы . Ул Вильдермиминг, Миминг, Обштайг һәм Мец муниципалитеттарының ерҙәрен биләй.
Тау террасаһы Вюрм боҙланыуы ваҡытында барлыҡҡа килгән диңгеҙ төбөнөң моренаһынан һәм ҡырсындан тора. Көньяҡта терраса "төп доломиттан" торған Ахберг (унда. Achbergzug) һырты менән сикләнгән
Платоның ҙурлығы оҙонлоҡҡа 14 км һәм киңлеккә 4 км һуҙылған. Тельфс һәм Мец биләмәләренән башҡа ерҙәрҙә яҫы таулыҡ Инн йылғаһының үҙәненә текә булып барып төшкән һәм ул көнбайышта Хольцляйтен бөгөлөндә туҡталып ҡалған. Тельфстан алып яҫы таулыҡ аша Хольцляйтен бөгөлөнә тиклем Миминг шоссеһе (В189) һалынған . Был юл артабан икенсе һан аҫтында Гургьталгә , унан һуң Ферн артылышына һәм артабан Аугсбургҡа табан һуҙылған. Әлеге транзит юлдар Тельфстағы һәм Мецтағы транзит юлдар боронғо Рим ваҡытынан бирле (Клавдий Август юлы) нһаҡланып ҡалған, быны датаһы ҡуйылмаған саҡрымды күрһәтеүсе Хольцляйтен янындағы бағана раҫлай.
Был төбәктә бәләкәй генә баҫыулыҡтар, көтөүлектәр бар. Улар араһында япраҡлы урмандарҙа ғына үҫә торған үләндәр һәм асыҡ урмандар бер-береһен алыштырып киләләр. Яҫы таулыҡта төрлө йәйәүлеләр өсөн һәм велосипед маршруттары бар, саңғы ярыштары өсөн маршруттар һалынған һәм ул популяр ял урыны ла булып тора..
# Шардуша

Шардуша — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чурьега йылғаһының уң ярына тамағынан 76 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Шардуша
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000001861
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000186
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Либенштайн

Либенштайн (нем. Liebenstein) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 377 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,24 км². Диңгеҙ кимәленән 365 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99330 һәм автомобиль коды — IK.
# Фигейра-да-Фош

Фигейра-да-Фош (порт. Foz Figueira da; [fi'gɐiɾɐ dɐ fɔʃ]) — Португалиялағы ҡала һәм диңгеҙ порты, Коимбра округы составындағы шул уҡ исемле муниципалитеттың үҙәге. Халҡы һаны — 27,7 мең кеше (ҡалала), 63,4 мең халҡы (муниципалитетта) тәшкил итә. Ҡала һәм муниципалитет Үҙәк төбәк һәм Байшу- Мондегу субтөбәктең иҡтисади-статистик төбәгенә инә. Иҫке административ бүленеш буйынса Бейра-Литорал провинцияһына ингән булған.

# Фигейра-да-Фош
## Урынлашыуы

Ҡала Коимбра ҡалаһы округының административ үҙәгенән көнбайышҡа ҡарай 37 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Муниципалитет сиктәштәре:
* төньяҡта — Кантаньеде муниципалитеты
* көнсығышта — Монтемор-у-Велью, Соре муниципалитеттары
* көньяҡта — Помбал муниципалитеты
* көнбайышта — Атлантик океан

# Фигейра-да-Фош
## Халҡы

Фигейра-да-Фош муниципалитеты халҡы (1801-2004) :
| 1801 | 1849 | 1900 | 1930 | 1960 | 1981 | 1991 | 2001 | 2004 |
| 281 10 | 8021 | 43 032 | 590 49 | 631 57 | 559 58 | 555 61 | 601 62 | 144 63 |

# Фигейра-да-Фош
## Тарихы

Ҡалаға 1771 йылда нигеҙ һалына

# Фигейра-да-Фош
## Билдәле кешеләре

* Уго Алмейда — билдәле португал футболсыһы, йыйылма командаһы уйынсыһы.
* Сузана Герра — португал йырсыһы, «Евровидение-2014» конкурсында ҡатнашыусы

# Фигейра-да-Фош
## Райондары

* Альядаш
* Алкейдан
* Бон-Сусессу
* Борда-ду-Кампу
* Бренья
* Буаркуша
* Феррейра-а-Нова
* Лавуш
* Майорка
* Маринья-даш-Ондаш
* Моиньюш-да-Гандара
* Пайан
* Кьяйуш
* Сантана
* Сан-Жулиан-да-Фигейр-да-Фош
* Сан.-Педру
* Тавареде
* Вила-Верде
# Амангилде (исем)

Амангилде — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.

# Амангилде (исем)
## Этимологияһы

Амангилде исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән: имен-аман килде йәки тыуҙы тигән мәғәнәгә эйә.

# Амангилде (исем)
## Билдәле кешеләр

Амангилде Иҫәрғәпов (1781—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Тулеев Амангилде Ғүмәр улы — 1997 йылдын 1 июленән 2018 йылдың 1 апреленә тиклем Кемерово өлкәһе губернаторы була.

# Амангилде (исем)
## Фамилия

Амангилдин Әхмәҙулла Ғөтләт улы (рус. Амангильдин Ахмадулла Гудлатович; 1921 — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкы разведчигы. Гвардия кесе сержанты.
Амангилдина Дамира Зәйнетдин ҡыҙы (30 август, 1975 йыл) — бейеүсе, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2012).
Амангилдина Римма Зәйнетдин ҡыҙы (1 март 1972 йыл) — йырсы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2012).
Амангилдин Фәттәхетдин Ғәйнетдин улы (рус. Амангильдин Фаттахетдин Гайнетдинович; 25 май 1910 — 13 август 2000) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры. Гвардия старшинаһы.

# Амангилде (исем)
## Ауылдар

Амангилде (Әбйәлил районы) (рус. Амангильдино; икенсе атамаһы Тоҡомбәт) — Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районындағы ауыл. • Амангилде (Учалы районы) (рус. Амангильдино), халыҡсан исеме Сәнсәр. — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл.
# Чебачка

Чебачка — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Кума йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Чебачка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010600112115300017358
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301735
* Бассейн коды — 14.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Айхструт

Айхструт (нем. Eichstruth) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 88 кеше йәшәй. Майҙаны — 1,34 км². Диңгеҙ кимәленән 345 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37318 һәм автомобиль коды — EIC.
# Сөйөмбикә

Сөйөмбикә (нуғ. Суьйимбийке, татар. Сөембикә, тыуған йылы 1521 йыл тирәһе) Ҡаҙан ханлығы хакимәһе (1549—1551), Йәнғә­ле (1533—1535), Сафагәрәй һәм Шәғәле Ҡаҙан хандарының ҡатыны, нуғай бейе Йософтың ҡыҙы һәм Нуғай Урҙаһы династияһына нигеҙ һалыусы Иҙеүкәйҙең бүләсәре.

# Сөйөмбикә
## Биографияһы

Сөйөмбикәнең беренсе ире Йәнғә­ле бәләкәй сағында кенәз Булат Ширин һәм Мәскәү кенәзе Василий III етәкселегендәге Мәскәү яҡлы хөкүмәттең килешелгән ҡарары менән тәхеткә ултыртыла. Хан бәләкәй сағында идара итеүҙе батша ҡыҙы Гәүһәршат башҡара. 1533 йылда ул Йәнғә­ленең Сөйөмбикә менән никахын ойоштора (ул ваҡытта уға ни бары 12 йәш була), был хандың бәлиғ булыуына һәм властың уға күсеүенә тура килә. Никах Мәскәү менән килешелә, өҫтәүенә Мәскәү бик тиҙ ризалаша, сөнки был никах аша нуғай бейе Йософто яҡынайтырға һәм үҙенең ҡайныһы, Нуғай мирзаһы Әмәй янындағы, Ҡырым династияһынан булған, ҡолатылған Сафагәрәй ханға билдәле бер ҡапма-ҡаршылыҡ тыуҙырырға өмөтләнә. Никах уңышһыҙ була, хан ҡатынын һанға һуҡмай, уларҙың балалары булмай. Сөйөмбикә атаһына зарлана һәм уны кире алырға һорай. Йософ ханды тәхеттән төшөрөргә тәҡдим итә һәм ҡыҙын кире ҡайтарыуҙы талап итә. Был ваҡиғалар дипломатик хат алышыуҙар предметы булып тора.
Йәнғә­ле ҡатынын ғына түгел, Ҡазан хөкүмәтен дә ҡәнәғәтләндермәй, ул, күрәһең, Мәскәү яғынан баҫымды һәм ханлыҡтың эске эштәренә ҡыҫылыуҙы ла ҡәнәғәтләндермәй. 1535 йылда Булат Ширин һәм батша ҡыҙы Гәүһәршат ҡатнашлығында түңкәрелеш була, Йәнғә­ле үлтерелә, ә тәхеткә Сафагәрәйҙе ҡабаттан саҡыралар. Сөйөмбикә уның бишенсе ҡатыны була.
Сафагәрәй үлгәндән һуң, 1549—1551 йылдарҙа, улының бәлиғ булмауы арҡаһында Сөйөмбикә регентша сифатында Ҡазан ханлығы менән идара итә. 1551 йылда Сөйөмбикәне урыҫ батшаһы Иван Грозныйҙың талабы буйынса мырҙалар ҡасҡын Ҡаҙан оппозицияһы хакимы Шәғәлегә үҙенең улы Үтәмешгәрәй һәм Ҡаҙан ҡаҙнаһы менән бергә тотторалар. Патриарх йылъяҙмаһында әйтелгәнсә, улар (ҡаҙандар) түбәндәгеләрҙе ебәргән:
Йыл ярымдан һуң Сөйөмбикә үҙ ихтыярына ҡаршы Ҡасим хакимы Шәғәлегә кейәүгә бирелә. Үтәмешгәрәй батша Иван Грозный тәрбиәһенә ҡалдырыла. Һуңғы йылдарҙа Ҡасимовта йәшәй, шунда вафат була. Ҡәбере билдәһеҙ. Тыуған яҡты өйрәнеүсе Анатолий Шейкин фаразына ярашлы, һуңғы йылдарын хәҙерге Виля ҡасабаһы тирәһендәге урында үткәрә (Түбәнге Новгород өлкәһе), унда үҙенең шәхси тән һаҡсыһы Чурай-Батыр опекаһында йәшәй.

# Сөйөмбикә
## Балалары

Сафагәрәйҙән улы — Үтәмешгәрәй, Мәскәүҙә Александр Сафакир улы исеме биреп суҡындырылған.

# Сөйөмбикә
## Хәтер

Сөйөмбикә манараһы — был Ҡаҙан Кремленең тарихи ҡомартҡыһы Һәм Ҡаҙандың архитектура эмблемаһы.
Шулай уҡ Яр Саллыла проспекттарҙың береһе Сөйөмбикә исеме менән аталған.
Түбәнге Камала урам Сөйөмбикә исеме менән аталған.
1991 йылдан Ҡазанда ҡатын-ҡыҙҙар өсөн ай һайын «Сөйөмбикә» журналы сыға.
2012 йылда тарихи-мажаралы «Сокровища О. К.» фильмы төшөрөлә, унда Сөйөмбикә образын актриса Анора Халматова кәүҙәләндерә.
2022 йылдың 10 июнендә Ҡасимов ҡалаһында Сөйөмбикә һәйкәле асыла.
# Чулка

Чулка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының һул ярына тамағынан 710 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Чулка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200017739
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201773
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Тарка-Сэбэсь-Яха

Тарка-Сэбэсь-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сэбэсь-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 74 км.

# Тарка-Сэбэсь-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300038204
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303820
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Сфера

Сфе́ра (грек. σφαῖρα — туп)- геометрик фигура. Ул урталағы бер нөктәнән һәм шул нөктәнән бер тигеҙ алыҫлыҡта ятҡан нөктәләр теҙмәһенән тора. Урталағы нөктә сфераның уртаһы тип атала.

# Сфера
## Төп геометрик формулалар
### Сфера майҙаны

    $S=\ 4\pi r^{2}=\pi d^{2}.$

# Сфера
## Төп геометрик формулалар
### Сфера менән сикләнгән шар күләме

    $V={\frac {4}{3}}\pi r^{3}.$
* Был математика буйынса тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
# Метебах

Метебах (нем. Metebach) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 191 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,63 км². Диңгеҙ кимәленән 315 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99880 һәм автомобиль коды — GTH.
# Львов өлкәһе

Львов өлкәһе (укр. Львівська область) — Украиналағы өлкә. Административ үҙәге — Львов ҡалаһы.

# Львов өлкәһе
## Административ ҡоролошо

20 район:
* Броды районы
* Буск районы
* Городок районы
* Дрогобич районы
* Жидачев районы
* Жовква районы
* Золочев районы
* Каменка-Бугская районы
* Николаев районы
* Мостиская районы
* Перемишляны районы
* Пустомиты районы
* Радехов районы
* Самбор районы
* Сколе районы
* Сокаль районы
* Иҫке Самбор районы
* Стрый районы
* Турка районы
* Яворов районы
9 ҡала округы:
* Борислав
* Дрогобич
* Львов
* Моршин
* Яңы Раздол
* Самбор
* Стрый
* Трускавец
* Червоноград