yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Анкудин-Йоль

Анкудин-Йоль (Анкудин-Ёль) — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Инта йылғаһының уң ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.

# Анкудин-Йоль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000069887
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006988
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Балтик Антантаһы

Балтик Антантаһы — Литва, Латвия һәм Эстония араһындағы хеҙмәттәшлек, татыулыҡ һәм үҙ-ара ярҙам тураһындағы пакт.

# Балтик Антантаһы
## Тарихы

Балтик Антантаһын төҙөү тураһындағы договорға Женевала 1934 йылдың 12 сентябрендә ҡул ҡуйыла. Был берлекте төҙөү инициативаһын Литва бирә, ул Балтик буйы дәүләттәренең хеҙмәттәшлеген нығытыу юлы менән үҙенең халыҡ-ара позицияһын нығытырға һәм 1920 йылда Польша тарафынан баҫып алынған Вильно ҡалаһы менән Вильно өлкәһен Литва составына ҡайтарып алырға ниәтләнә.
Балтик Антантаһы Латвия, Эстония һәм Литва хөкүмәттәре указдары менән 1940 йылдың июнендә, Өсөнсө Рейх менән СССР араһында һөжүм итешмәү тураһында 1939 йылғы договорға беркетелгән йәшерен өҫтәмә протокол һығымталары буйынса был илдәр СССР йоғонтоһо даирәһенә ингәндән һуң, ғәмәлдән сығарыла.

# Балтик Антантаһы
## Тарихы
### Балтик Антантаһы конференциялары

* 9-сы конференция — Каунас, 1939 йылдың 5 феврале.
* 10-сы конференция — Таллин, 1939 йылдың 7-8 декабре.
* 11-се конференция — Рига, 1940 йылдың 14-16 марты.
# Нырса

Нырса — Рәсәй йылғаһы. Татарстан биләмәләрендә аға. Йылға №419 Меша йылғаһының һул ярына тамағынан 122 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.

# Нырса
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000312112100004323
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100432
* Бассейн коды — 11.01.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ҡобағош

Ҡобағош — исемдәш тораҡ пункттары атамаһы.

# Ҡобағош
## Мәҡәләләр

* Ҡобағош (Башҡортостан) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл.
* Ҡобағош (Силәбе өлкәһе) — Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районындағы ауыл.
# Принтер

Принтер (ингл. printer — print «баҫыу») — компьютерҙың тышҡы перифериялағы ҡоролмаһы. Был ҡоролма ярҙамында компьютерҙағы текст йәки график мәғлүмәтте ҡаты физик есемгә, мәҫәлән, ҡағыҙға йәки полимер пленкаға ҙур булмаған тиражда (бер нисә дананан бер нисә йөҙгә тиклем) баҫтырыу өсөн форма эшләп тормай күсереү мөмкин.
Принтерҙар ҙур тираждар баҫтырыуға тәғәйенләнгән полиграфия һәм ризография ҡоролмаларынан шуның менән айырыла.
Принтер — тәү сиратта юғары технологиялы компьютер менән эшләү өсөн сығарылған ҡоролма. Принтер хисаплау ҡоролмаһында һаҡланған мәғлүмәтте цифрлы форманан ҡулланыусы аңларлыҡ һәм оҙайлы һаҡлай алырлыҡ аналоглы төргә әүерелдереү өсөн тәғәйенләнә.
Бынан тыш, күп функциялы ҡоролмалар була (МФУ), улар бер прибор эсендә принтер, сканер, күсермә алыу аппараты һәм телефакс функцияларын берләштерә. Бындай ҡоролма техник һәм иҡтисади йәһәттән үҙен аҡлай, ҡулланыусы өсөн бик уңайлы.
Принтерҙың плоттер тип аталған махсус төрө бар.

# Принтер
## Классификацияһы

1. График мәғлүмәтте баҫтырыу мөмкинлеге буйынса принтерҙар түбәндәге төрҙәргә бүленә:
* алфавитлы-цифрлы, йәки символлы, тамғалы (сикләнгән һандағы символдарҙы баҫтырыу мөмкинлеге менән);
* график.
2. Конструктив ҡоролошо һәм рәсемде баҫыу принцибы буйынса:
— һуҡма төр принтерҙар:
* литералы (шрифтлы) принтерҙар;
* матрицалы (энәле) принтерҙар;
— һуҡма булмаған принтерҙар :
* ағымлы принтерҙар;
* график-һыҙым төшөрөү принтерҙары (фломастерлы йәки тамсылы ағымлы);
* лазерлы принтерҙар ( бер төрө — яҡтылыҡ диодлы принтерҙар);
* термопринтерҙар;
* ҡаты ҡаралы принтерҙар;
* сублимациялы принтерҙар;
* 3D-принтерҙар;
* фотонлы принтерҙар;
* офсетлы принтерҙар
3. Төрлө төҫ биреү буйынса:
* аҡлы-ҡаралы (бер төҫлө, monochrome)
* төҫлө (төрлө төҫлө, color).
Күп төҫлө принтерҙарҙа төҫлө модель нигеҙе итеп CMYK төҫтәре ҡулланыла:
CMYK-тың төп төҫтәренән тыш, төҫлө принтерға лайттар (Light Cyan һәм Light Magenta) ҡуйылыуы мөмкин, улар баҫылған материалдың сифатын яҡшырта, һүрәттең төҫөн теүәлерәк итеп бирә. Бынан тыш һүрәттең төҫөн теүәлерәк итеү өсөн ҡыҙғылт-һары һәм йәшел төҫ тә ҡуллана (Orange һәм Green). Төҫлө материалға баҫтырғанда ҡулланыу өсөн принтерға аҡ буяу ҙа ҡуйыла.
Юғары сифатлы фотоһүрәттәр һәм башҡа һүрәттәрҙе баҫтырғанда төҫөн теүәлерәк итеү өсөн фотопринтерҙар ҡулланыла.
4. Тоташтырыу интерфейсы төрө буйынса (мәғлүмәт сығанағы менән тоташтырыу):
— үткәргесле принтерҙар (үткәргес каналдары буйынса):
* SCSI-интерфейс аша
* последовательный порт (COM) аша
* параллель порт (LPT) аша
* Universal Serial Bus (USB) шинаһы аша
* (LAN, NET) локаль селтәр аша
* ике порт ярҙамында, был осраҡта бер порт ЧПУ приводы менән идара итә, икенсе порт аша мәғлүмәт баҫыусы головкаларға бара
— үткәргесһеҙ принтерҙар (үткәргесһеҙ бәйләнеш):
* ИК-порт (IRDA) аша
* Bluetooth аша
* Wi-Fi (шулай уҡ AirPrint) аша
ИК-бәйләнеш 1—2 метрҙа торған ҡоролма менән генә була, радиотулҡындар ҡулланған Bluetooth һәм Wi-Fi интерфейстары 10 метр һәм 100 метрға тиклем аралыҡта ла ҡаршылыҡтар аша эшләй ала.
# Вильтен

Вильтен (нем. Wilthen) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 5523 кеше йәшәй. Майҙаны — 17,06 км². Диңгеҙ кимәленән 288 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 02679–02681 һәм автомобиль коды BZ.
# Ингузет (Чачамга ҡушылдығы)

Ингузет — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чачамга йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 125 км.

# Ингузет (Чачамга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010600112115200026613
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202661
* Бассейн коды — 13.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Тербун районы

Тербун районы — Рәсәй Федерацияһы Липецк өлкәһенең көньяҡ-көнбайышындә урынлашҡан административ-территориаль берәмек (район) һәм муниципаль берәмек (муниципаль район).
Административ үҙәге — Тербуны ауылы.

# Тербун районы
## Географияһы

Майҙаны 1170,07 км² (райондар араһында 12-се урын биләй). Райондың төньяҡтан көньяҡҡа оҙонлоғо — 32 км, көнбайыштан көнсығышҡа — 51 км.
Район территорияһы ҡалҡыулыҡлы, тигеҙһеҙ, ер өҫтө йырындар, йылғалар менән киҫелгән, йылға үҙәндәре күп һанлы убаларға бай. Тупраҡ япмаһы: көньяҡта типик тупраҡтан һәм төньяҡта салат тупраҡтан (тоҙлолоғо бөтөрөлгән тупраҡ) ғибәрәт. Эрозия процестары бик көслө.
Төп йылғалар — Олым, Олымчик һәм Кобылья Снова. Күл-быуалар, урман майҙандары бик аҙ.
Район өс өлкә менән сиктәш: Орел (Ливен районы). Курск (Касторка районы), Воронеж (Семилуки районы) һәм Липецк өлкәһенең үҙендә — Долгоруков, Задонье, Хлевенск һәм Воловка райондары менән.

# Тербун районы
## Тарихы

Район 1928 йылдың 30 июлендә Үҙәк-Ҡара тупраҡлы өлкә (ЦЧО) составында ойошторола. (1930 йылға тиклем Ельцы округына инә). 1934 йылдың 31 декабрендә Воронеж өлкәһе составына инә, 1935 йылдың 18 ғиуарынан — Курск өлкәһенә. 1954 йылдың 6 ғинуарында Липецк өлкәһе булдырылғандан һуң, уның составына индерелә.уның составына индерелә.

# Тербун районы
## Административ-муниципаль ҡоролошо

Тербун районы 15 административ-территориаль берәмеге — 15 ауыл Советынан тора.
Тербун муниципаль районы ауыл биләмәһе статусы менән 15 муниципаль берәмекте үҙ эсенә ала. Тербун районында 75 тораҡ пункты иҫәпләнә.

# Тербун районы
## Библиография

* А. А. Голубев. Край родной. Липецк, 1999;
* Ҡалып:Книга:Земля Липецкая
* Крутые ступени. Сост. — С. Т. Безлепкин. Елец, 1997;
* Ҡалып:Книга:Липецкая энциклопедия
# Бәҙер (Сәғүд Ғәрәбстаны)

Бәҙер (ғәр. بدر‎), тулы атамаһы: Бәҙер Хүнәйн (ғәр. بدر حنین‎) — Мәҙинә административ округындағы ҙур балмаған ҡала,Сәғүд Ғәрәбстанынының көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан.

# Бәҙер (Сәғүд Ғәрәбстаны)
## Тарихы

Ҡала Мәҙинәнән көньяҡ-көнбайыштараҡ яҡынса 130 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Текә убалар һәм ҡом тауҙары менән уратып алынған.
Борон ҡала Ҡыҙыл диңгеҙ ярында Мәккә менән Мәҙинә араһындағы Сүриәгә каруан менән барған юл сатында урынлашҡан булған. Киңлеге 4 км һәм оҙонлоғо 8 км тигеҙлектә урынлашҡан
Миләди 624 йылдың 15 мартындамы, 17-һендәме Мөхәммәт Пәйғәмбәр етәкселегендә мосолмандар һәм Мәккә мөшриктәре араһында киң билдәле ҙур һуғыш була.
# Атыш (мәғәнәләр)

Атыш — күп мәғәнәле һүҙ.

# Атыш (мәғәнәләр)
## Мәҡәләләр

* Атыш — Башҡортостандағы йылға.
* Атыш (шарлауыҡ) — Башҡортостандағы шарлауыҡ.
* Атыш мәмерйәһе — Башҡортостандағы мәмерйә.
# Хутта

Хутта — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хейги-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Хутта
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15030000112115300050958
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305095
* Бассейн коды — 15.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ангарион

Ангарион, йәки ангарейон (бор. грек. ἀγγαρήϊον, ἀγγαρεϊονἀγγαρεϊον), — Фарсы империяһыҠалып:D-ll ның бик боронғо почта хеҙмәте (Әһәмәниҙәр империяһы), беҙҙең эраға тиклем VI быуатта ангарион ярҙамында дәүләттең баш ҡалаһы Суза менән хатта иң алыҫ провинциялары араһында бәйләнеш урынлаштырыла. Почта бәйләнешен тормошҡа ашырыу өсөн атлы курьерҙар (ангарҙар) ҡулланыла.

# Ангарион
## Тарихы һәм тасуирлау

Ксенофонт үҙенең Киропедия әҫәрендә Бөйөк Кир II үҙенең һыбай сапҡындары өсөн станциялар ҡороуы (беҙҙең эраға тиклем 540-сы йылдарҙа) тураһында бәйән итә, шуның менән ул провинцияларҙағы сатраптарына бойроҡтарын тиҙ һәм ышаныслы тапшырыуҙы һәм киң батшалығының барлыҡ сиктәренән ваҡытында хәбәр алыуҙы тәьмин итә. Дарий I батшалыҡ иткәндә ангарион артабан камиллаштырыла.
Геродот Сардтан Сузаға тиклемге оҙонлоғо 450 парасанг (2500 км) булған юлдың 111 станцияға бүленеүе тураһында билдәләп үтә. Ул Батша юлы тип атала һәм ангариондың төп маршруты була, Эгей диңгеҙенең (Кесе Азия) яр буйҙарынан Әрмәнстан һәм Ассирия аша Двуречьеның (Месопатамияның) үҙәге булған Сузаға тиклем һуҙыла. Суза менән Вавилон араһындағы 80 парасанг оҙонлоғондағы юлда ла ангарион бәйләнеше урынлаштырылған була.
Төп маршруттан юл икегә бүленә: Тирға һәм Сидонға һәм Бактрия менән Һиндостан сиктәренә.
Станциялар бер-береһенән 20 км алыҫлыҡта була, улары парасангаларға (5 км) бүленә). Парасангалар аҙағында курьер-һыбайлылар пикеттары урынлаша. Почта ташыу эстафета принцибына нигеҙләнә, был хаттарҙың көнөнә 300 км тиҙлек менән күсеүен тәьмин итә.
Бынан тыш, Кир II беренсе тапҡыр хәҙерге заман хәрби-ялан почтаһына оҡшаш регуляр почта бәйләнешен булдыра.
Диодор һүҙҙәре буйынса, Бөйөк Александр һәм уның вариҫтары, бигерәк тә Антигон I ангарионға оҡшаш ойошманы һаҡлап ҡала. Октавиан Август Рим империяһында дәүләт почта хеҙмәтен индергәндә ангарионды өлгө итеп ала; Бөйөк Карл да был өлгөнө файҙалана. Шулай итеп, почта эшенең тәүге ойошмаларын Персияла эҙләргә кәрәк.
98. Тем временем Ксеркс отправил в Персию гонца с вестью о поражении. Нет на свете ничего быстрее этих гонцов: так умно у персов устроена почтовая служба! Рассказывают, что на протяжении всего пути у них расставлены лошади и люди, так что на каждый день пути приходится особая лошадь и человек. Ни снег, ни ливень, ни зной, ни даже ночная пора не могут помешать каждому всаднику проскакать во весь опор назначенный отрезок пути. Первый гонец передает известие второму, а тот третьему. И так весть переходит из рук в руки, пока не достигнет цели, подобно факелам на празднике у эллинов в честь Гефеста. Эту конную почту персы называют «ангарейон».

# Ангарион
## Әҙәбиәт.

Ангарионды (ангарейон) тасуирлау йәки уның тураһында иҫкә алыу антик һәм хәҙерге заман әҙәбиәте әҫәрҙәрендә лә табырға мөмкин, мәҫәлән:
* Геродот. История. Книга восьмая. Урания (ок. 479 до н. э.).
* Иван Ефремов. Таис Афинская (1972).
# Һаҡмар (йыр)

«Һаҡмар» — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.

# Һаҡмар (йыр)
## Тарихы

Һаҡмар
Һаҡмар ҙа буйы ҡара урман, Сит-ситтәре ҡуйы талдарҙан, Һаҡмар һыуы,
Буйлап йөрөнөм Һаҡмарҙың буйҙарын, Йырлап та үттем халыҡ уйҙарын.
Боролоп аҡҡан беҙҙең Һаҡмар Ташып ята беҙҙең ярҙарҙан, Һаҡмар һыуы,
Үҫәлер талдар Һаҡмарҙың буйында, Йөҙәм дә йөҙәм Һаҡмар һыуында.
«Һаҡмар» йырын 1928 йылда татар композиторв М.Ә. Мозафаров Ырымбур ҡалаһында яҙып ала. Йәнә 1940 йылдарҙа уны А. А. Эйхенвальд теркәй. Был яҙма Мәскәүҙә М.И.Глинка исемендәге Дәүләт үҙәк музейының мәҙәниәт музейында һаҡлана. 1995 йылда «Песни моего народа» йыйынтығында баҫылып сыға.

# Һаҡмар (йыр)
## Тасуирламаһы

Был лирик‑эпик йырҙа тыуған яҡтың гүзәллеге, Һаҡмар буйҙарының матурлығы данлана. Көйө мажор пентатоникаға нигеҙләнгән, диапазоны киң (терцдецима). Ижекте һуҙып, биҙәкләп, бөгөллө итеп йырлау уға хислелек өҫтәй. Көйҙөң тулҡын һымаҡ һалмаҡ хәрәкәте йылға ағымын хәтерләтә.

# Һаҡмар (йыр)
## Башҡарыусылар

Башҡарыусылары — Б. Н. Вәлиева, Ф. Ә. Килдейәрова, Ә.С.Шайморатова бар. А. С. Ключарёв, Г.Г.Лобачёв, Р. Ә. Мортазин — тауыш һәм фортепиано өсөн, В. Л. Мортазин, И.И.Хисаметдинов тауыш һәм орган өсөн эшкәрткән.
# Ҡурған (ҡала)

Ҡурған, шулай уҡ Ҡорған (рус. Курган) — Рәсәйҙәге ҡала, Себерҙә урынлашҡан, Ҡурған өлкәһенең үҙәге.

# Ҡурған (ҡала)
## Географияһы

Тубыл йылғаһы ярында урынлашҡан.

# Ҡурған (ҡала)
## Тарихы

Нигеҙләнгән - 1679 йыл

# Ҡурған (ҡала)
## Мәғариф

* Ҡурған дәүләт университеты
* Ҡурған дәүләт ауыл хужалығы академия
* Ҡурған тимер юлдары институты

# Ҡурған (ҡала)
## Халҡы

| Милләт | Кеше | Процент |
| Урыҫтар | 304 897 | 95,9% |
| Украиндар | 2768 | 0,9% |
| Татарҙар | 1734 | 0,5% |
| Ҡаҙаҡтар | 1461 | 0,4% |
| Башҡа милләттәр | 7230 | 2,3% |

# Ҡурған (ҡала)
## Климаты

Ҡала климаты :
| Күрһәткес | Ғин | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Йыл |
| Абсолют максимум, °C | 4,3 | 8,0 | 17,3 | 31,3 | 36,6 | 38,5 | 40,5 | 38,5 | 34,5 | 23,8 | 14,2 | 5,8 | 40,5 |
| Уртаса максимум, °C | −11 | −9,3 | −1,3 | 10,5 | 19,2 | 24,8 | 25,9 | 23,2 | 16,6 | 8,5 | −2,8 | −9,1 | 7,9 |
| Уртаса температура, °C | −15,2 | −14,2 | −6,5 | 4,6 | 12,6 | 18,4 | 19,8 | 17,2 | 10,9 | 3,9 | −6,4 | −12,9 | 2,7 |
| Уртаса минимум, °C | −19,2 | −18,6 | −11,1 | −0,5 | 6,5 | 12,1 | 14,0 | 11,8 | 6,1 | 0,2 | −9,8 | −16,8 | −2,1 |
| Абсолют минимум, °C | −47,9 | −47,9 | −44,3 | −27,2 | −17,1 | −3,5 | 3,0 | −1,6 | −7,7 | −24,8 | −38,8 | −46,4 | −47,9 |
| Яуым-төшөм нормаһы, мм | 19 | 12 | 14 | 18 | 39 | 52 | 54 | 54 | 42 | 31 | 26 | 22 | 383 |
| Сығанаҡ: Погода и климат ||||||||||||||

# Ҡурған (ҡала)
## Транспорты

Ҡурған — илдең эре транспорт-логистик үҙәге.
# Башҡортостан мосолмандары Диниә назараты

Башҡортостан мосолмандары Диниә назараты — мосолман дини ойошмаһы, Башҡортостан Республикаһында мосолман мәхәлләләренең бер өлөшөн берләштерә, уларҙың эшмәкәрлегенә етәкселек итә. 1917 йылда ойошторолған. Өфө ҡалаһында урынлашҡан.

# Башҡортостан мосолмандары Диниә назараты
## Тарихы

1917 йылдың 8 декабренән 20 декабренә тиклем Ырымбурҙа үткән III Бөтә башҡорт съезында диндең дәүләттән айырылыуы һәм бөтөн диндәрҙең дә тиң хоҡуҡлығы тураһындағы 12-се һанлы постановление раҫланды. Унда «Башҡортостандың диниә назараты, автономлы булараҡ, үҙенең мөмкинлектәренән сығып, дини һәм дини-мәҙәни һәм ағартыу учреждениелары (мәктәптәр, мәҙрәсәләр, китапханалар һ.б.) асырға хоҡуҡлы, тип белдерелгән». Һәр кантонда ҡазыйҙар һайлана. 1924 йылда Мосолмандарҙың Диниә Назараты Автономиялы Башҡорт ССР-ы мосолмандарының үҙәк диниә назараты (ЦДУМ БАССР) тип атала башлай. 1926 йылда БАССР ЦДУМ ҡарамағында 700 яҡын мәсет, шул иҫәптән Татар АССР-ы Ар кантонына ҡараған 9 мосолман мәхәлләһе, ә 1935 йылда — 300 ҡараған.
1920—1930 йылдарҙа, СССР-ҙың башҡа райондарындағы кеүек, Башҡорт АССР-ында ла дин менән көрәш йәйелдерелгән. Был көрәш мәсеттәрҙе емереү, дини уҡыу йорттарын ябыу, динлеләр араһында яңы байрамдар һәм традициялар индереүҙән ғибарәт булған. Сағыштырыу өсөн: әгәр 1927 йылда 2414 мәсет булһа, 1934 йылда — 323, ә 1940 йылда республикала ни бары 12 мәсет ҡалған булған. Мосолман руханиҙарының бер өлөшө репрессияға дусар ителгән. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында ғына репрессиялар йомшарған.
1980 йылдарҙа республикала ябылған мәсеттәр яңынан тергеҙелә һәм яңылары төҙөлә, мосолман уҡыу йорттары асыла. 1990 йылда Өфөгә мосолмандар съезы саҡырыла. 1992 йылда Башҡортостан мосолмандары диниә назараты ойошторола.

# Башҡортостан мосолмандары Диниә назараты
## Мөфтөйҙәр

* Мерәҫов Сәғит Ғөбәйҙулла улы — 1917 йылдан алып;
* Халиҡов Мансур Хатип улы — 1921—1923 йылдар;
* Заһитов Абдулнасыр — 1923—1924 йылдар;
* Ғатауллин Мөтиғулла — 1924—1936 йылдар;
* Камалетдинов Мотаһар Мирхәйҙәр улы — 1936 йыл;
* Ниғмәтуллин Нурмөхәмәт Мәғәфүр улы — 1992—2019 йылдар;
* Бирғәлин Айнур Азамат улы — 2019 йылдан — х. в..

# Башҡортостан мосолмандары Диниә назараты
## Урынлашҡан ере

1923 йылға тиклем Стәрлетамаҡ ҡалаһында урынлаша. 1923-1928 йылдарҙа Өфө ҡалаһының Спасс урамы, 8-се һанлы йортта (хәҙерге Яңы Күпер урамы, Новомостовая (рус.)) эшмәкәрлек итә, артабан Ырымбур мосолмандар диниә йыйылышына ҡараған ике ағас йортта биләй.
1993-сө йылдың март айына тиклем Башҡортостан мосолмандары Диниә назараты Ижтимағи-сәйәси үҙәк бинаһында (Фрунзе урамы, хәҙерге ваҡытта Зәки Вәлиди урамы, 40-сы һанлы йорт), унан һуң Сочи урамы, 43-сө һанлы йортта урынлаша.
Хәҙерге ваҡытта Чернышевский урамы, 103-сө һанлы йортта эшмәкәрлек итә.

# Башҡортостан мосолмандары Диниә назараты
## Уҡыу йорттары

* Мәрйәм Солтанова исемендәге мәҙрәсә
* «Ғәлиә» мәҙрәсәһе
# Ай-Халы-Юган

Ай-Халы-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сезынг-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Ай-Халы-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300023338
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302333
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Нгарка-Хо-Яха

Нгарка-Хо-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ярудей йылғаһының һул ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Нгарка-Хо-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15030000112115300051856
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305185
* Бассейн коды — 15.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Сеченка (Нерская ҡушылдығы)

Сеченка — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нерская йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Сеченка (Нерская ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мәскәү йылғаһынан Заозерье ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Коломна ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ока ҡушылдыҡтары бассейны, Мокша тамағына тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010101812110000024331
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002433
* Бассейн коды — 09.01.01.018
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Мырныюн

Мырныюн — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Мырныяга йылғаһының һул ярына тамағынан 0,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Мырныюн
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000056534
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005653
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# 1750 йыл

II мең йыллыҡ :
XVI быуат — XVII быуат — XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат :
Хронологик таблица :
1750 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1750 MDCCL |
| Юлиан стилендә | 1749—1750 (12 ғинуардан) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2502—2503 (2 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7258—7259 (12 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5510—5511 ה'תק"י — ה'תקי"א |
| Мосолман календары | 1163—1164 |
| Боронғо әрмән календары | 1199 ԹՎ ՌՃՂԹ |
| Ҡытай календары | 4446—4447 己巳—庚午 жёлтая змея — белый конь |
| Эфиопа календары | 1742—1743 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 1806—1807 |
| - Шака самват | 1672—1673 |
| - Кали-юга | 4851—4852 |
| Иран календары | 1128—1129 |
1750 йыл — кесаҙна көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
# Амбар-Вож

Амбар-Вож — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тыкотлова йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Амбар-Вож
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300025793
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302579
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3