# Шафталы

Шафталы, Шәфтәле, Персик (лат. Prúnus pérsica, рус. Персик обыкновенный йәки рус. персик , «фарсы» емеше) — йомшаҡ, һутлы емеш..
Элегерәк хәҙерге заманда ашарға яраҡлы тип һаналған емештәр (павия, бруньондар, гони, биан-тао һ.б.) бер төргә ҡарай тип иҫәпләгәндәр, улар — ябай шафталы төрө. Һуңғы ваҡытта Фирғәнә шафталыһы (Prunus perganensis) үҙ аллы төр булып һанала.

# Шафталы
## Тышҡы күренеше һәм төҙөлөшө

Ябай шафталы емеше — йомшаҡ һәм һутлы һөйәкле (төшлө) емеш. Һөйәктәре ҙур, өҫтөндә тәрән генә һырҙар була. Өҫтө йомшаҡ ҡыҫҡа ғына мамыҡ кеүек төктәр менән ҡапланған (ҡыҫҡа йөнтәҫ), төҫө аҡ һалам һәм һары-йәшелдән алып һарғылт-ҡыҙыл, сағыу ҡыҙғылт-һары, алһыу һәм көрәнһыу- ҡыҙыл булыуы мөмкин .
Емештең һутлы итләс өлөшө һары, ҡайһы саҡта аҡ төҫтә була.
Емештең ауырлығы уртаса 60 граммдан алып 200 граммға тиклем тарта.

# Шафталы
## Төрҙәре

Шафталы түбәндәге төркөмдәргә бүленә :
ысын шафталы — йомшаҡ мамыҡлы (йөнтәҫ), итләс өлөшө йомшаҡ һәм айырылып торған һөйәкле;
нектариндар — мамыҡһыҙ, айырылып торған һөйәкле;
павиа — мамыҡлы, итләс өлөшө йомшаҡ, әммә һөйәге айырылмай;
клинчтар, йәки консервалау өсөн — итләс өлөшө ҡатыраҡ һәм һөйәге айырылмай;
бруньондар — өҫтө мамыҡһыҙ, һөйәге айырылмай ;
яҫы йәки инжир шафталыһы — итләс, йәлпәк формалы (уртаһы эскә батыбыраҡ тора).

# Шафталы
## Аҙыҡ булараҡ әһәмиәте

Яңы өлгөргән емештәр кеше өсөн иң файҙалыһы тип иҫәпләнә. Әммә шафталы емешен оҙаҡ һаҡлап булмай, шуға күрә күпләп һатыу өсөн үҫтергәндә уны ярым өлгөргән килеш йыялар. Шул уҡ сәбәптән (ҡыҫҡа һаҡлау арҡаһында) йыш ҡына шафталы емешен (сәнәғәт масштабында, йәки шәхси баҡсала үҫкәнде) эшкәртеп, уның һутын эшләйҙәр, йәки уны консервалайҙар. Шулай уҡ был емеште киптерергә лә була. Шафталы емешендә шәкәр күп (5 -15 %), ирекле органик кислоталар (алма, лимон, шарап һ. б.кислоталар, бөтәһе 0,2 -нән 0,7 %-ҡа тиклем), В төркөмө витаминдары, С витамины (аскорбинка кислотаһы), А провитаминдар (каротен), шулай уҡ К, Е һәм РР витаминдары бар. Бынан тыш был емеш калий, тимергә бай.

# Шафталы
## Донъяла шафталы етештереү

Шафталы етештереүсе төп өлкәләр — 45° с.ш. һәм 30° ю.ш. Уңышы 20-40 т/га.
Донъяла шафталы етештереү
(нектарин менән бергә) йылдар буйынса
(мең тонна) :
| 1965 | 5816 |
| 1970 | 6371 |
| 1975 | 6542 |
| 1980 | 7535 |
| 1985 | 7752 |
| 1990 | 9397 |
| 1995 | 10 913 |
| 2000 | 13 370 |
| 2005 | 17 790 |
| 2010 | 20 540 |
| 2015 | 23 890 |
| 2017 | 24 665 |
23 төп шафталы етештереүсе
(нектарин менән бергә; мең тонна) :
| Страна | 1985 | 1995 | 2005 | 2015 | 2018 | 2020 |
| ҠХР | 707 | 2770 | 7649 | 13668 | 15195 | 15000 |
| Испания | 547 | 661 | 1261 | 1581 | 903 | 1306,0 |
| Италия | 1424 | 1328 | 1693 | 1422 | 1090 | 1015,4 |
| Төркиә | 200 | 340 | 510 | 642 | 789 | 892,0 |
| Греция | 547 | 1034 | 864 | 521 | 968 | 890,6 |
| Иран | 70 | 160 | 439 | 781 | 645 | 663,6 |
| АҠШ | 1164 | 1198 | 1302 | 927 | 700 | 560,0 |
| Мысыр | 13 | 267 | 360 | 269 | 246 | 337,9 |
| Чили | 143 | 275 | 311 | 335 | 319 | 307,8 |
| Һиндостан | 65 | 89 | 174 | 271 | 278 | 265,7 |
| Аргентина | 287 | 199 | 272 | 266 | 226 | 221,7 |
| Бразилия | 99 | 150 | 235 | 216 | 219 | 201,9 |
| Ҡалып:ROK | 131 | 129 | 223 | 237 | 205 | 189,1 |
| Алжир | 20 | 38 | 95 | 177 | 190 | 186,4 |
| Үзбәкстан | н/д | 67 | 56 | 220 | 161 | 184,3 |
| Франция | 488 | 529 | 402 | 271 | 184 | 179,0 |
| Мексика | 174 | 120 | 208 | 176 | 160 | 173,0 |
| КАР | 136 | 184 | 172 | 193 | 152 | 172,3 |
| Марокко | 25 | 30 | 55 | 91 | 158 | 159,5 |
| Тунис | 25 | 48 | 105 | 138 | 118 | 150,0 |
| КНДР | 85 | 100 | 124 | 121 | 121 | 121,8 |
| Пакистан | 12 | 45 | 70 | 71 | 88 | 108,7 |
| Япония | 205 | 163 | 174 | 121 | 113 | 98,9 |
| Россия | | 23 | 38 | 32 | 36,5 | 40,0 |
| Источник: Продовольственная и сельскохозяйственная организация ООН |||||||
| Ботаҡтағы шафталы емеше | шафталы ағасы | Шафталы баҡсаһы | Шафталы уртаға киҫелгән | Йәлпәк емеш, Ҡытайҙа сыҡҡан (:en:Saturn Peach) инжир шафталыһы | Шафталы сәскә ата | Уртаға киҫелгән шафталы |

# Шафталы
## Сәнғәттә шафталы емеше

* Шафталылы ҡыҙ. Валентин Серов, 1887 г.
* Шафталы һауыты. Клод Моне, 1866 г.
* Шафталы менән натюрморт . Рафаэль Пил, 1816 г.
* Изабелла менән Джон Стюарт. Чарльз Уилсон Пил, 1774 г.