yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Иезуит колледжы (Амберг)

Иезуит колледжы (нем. Jesuitenkolleg Amberg) — иезуит орденының элекке уҡыу йорттарының һәм монастырҙарҙың береһе, Баварияның Амберг (Үрге Пфальц) ҡалаһында урынлашҡан. 1665—1774 йылдар дауамында эшләй; 1626 йылда иезуиттар ҡалалағы гимназияға нигеҙ һала; бөгөн колледж биналарын Бавария китапханаһы (Амберг төбәк бүлексәһе), Изге Георгий рим-католик мәхәлләһе һәм Макс Регер исемендәге гимназияның өлөшө биләп тора.

# Иезуит колледжы (Амберг)
## Тасуирлау һәм тарих

Протестанттар ғәскәре Прага янындағы Аҡ тау алышында еңелгәндән һуң — 1620 йылдың 8 ноябрендә — Үрге Пфальц төбәге Баварияға күсә һәм ҡабаттан католицизмға әйләндерелә Беренсе иезуиттар Амбергҡа 1621 йылда — бавария ғәскәре оҙатыуында — килә, ә 1624 йылда уларҙың вәкиле булып урындағы Георгий сиркәүенең викарийы тора. Ике йылдан һуң ҡалала иезуит гимназияһы асыла: бының өсөн Амбергтың элекке францискандар монастыры биналары бирелә, быға тиклем ул биналар менән протестанттар уҡыу йорттары файҙаланған була. 1626 йылдың 18 октябрендә колледждың беренсе ректоры П. Кристоф Пфлаум (P. Pflaum Christoph) тәғәйенләнә.
Монах-францискандар ҡалаға ҡайтыу сәбәпле, 1627 йылда иезуит колледжына яңы бина кәрәк була; 1630 йылда бина Изге Георгий сиркәүе эргәһендә табыла. 1632 йылдан башлап уҡыу йортона логика һәм казуистика курстары индерелә, был колледжға лицей статусы биреүгә юл һала. Лицей үҙе урындағы руханиҙарҙы уҡытыу маҡсатында рәсми рәүештә 1726 йылдың 29 октябрендә асыла — лицей өсөн 1722 йылда башланған бина төҙөлөшө тамамланғандан һуң.
1665 йылда колледждың яңы бинаһын Изге Георгий сиркәүе янында төҙөү мастер-төҙөүселәр Вольфганг Хиршштеттер, өлкән Андреас Вельс һәм Георг Хагн тарафынан башҡарыла. 1684 йылда бинаның төньяҡ ҡанаты архитектор Георг Динценхофер проекты буйынса төҙөлә, ә уның ағаһы — Вольфганг — көнбайыш ҡанатын киңәйтеп 1689 йылда төҙөй. Бина фасадының оҙонлоғо киңәйтелеүҙән һуң 160 метр тәшкил итә һәм колледж комплексын ҡаланан ҡаплап тора. 1764—1766 йылдарҙа монастырҙың эске интерьеры үҙгәреш кисерә: миһраб барокко стилендә үҙгәртеп һалына.
Сиркәү һәм колледж менән иезуиттар 1773 йылда тарҡатылғанына тиклем етәкселек итә. XVIII быуат эсендә гиназия 300-ҙән ашыу өлкән класс уҡыусыларын уҡытып сығара, ә лицейҙа 100 теология һәм философия буйынса фән кандидаты уҡып сыға. Колледж-монастырында ордендың өс тиҫтә вәкилдәре йәшәй һәм эшләй. Орден таратылғандан һуң курфюрст Карл Теодор уның бөтә мөлкәтен 1781 йылдың декабрендә Мальта ордены рыцарҙарына тапшыра; 1782 йылдың 30 авгусында колледж биналарын да уға тапшыра. 1826 йылда комплекс ҡала милкенә күсә һәм унда 1926 йылға тиклем хәҙер ҙә булған Эразм Амберг гимназияһы эшләп килә.
Колледж китапханаһы 1826 йылдан алып, Амберг провинция китапханаһы булып тора, ул бинаның көнсығыш ҡанатында урынлашҡан. Китапхананың 1682 йылда төҙөлгән беренсе бинаһы өлөшләтә 1726—1727 йылдарҙа киңәйтелә. 1726 йылғы фрескалары һәм биҙәктәре 1980-1990-сы йылдарҙа тергеҙелә. Китапхана фонды Үрге Пфальц секулярландырылған монастырҙарынан тулыландырыла — хәҙерге заманда шул ваҡыттағы ҡайһы бер эштәр уҡыу өсөн асыҡ.
# Путишна

Путишна — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Актай йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Путишна
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, инештән Тагил йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501212111200004718
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200471
* Бассейн коды — 14.01.05.012
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Рцывашки

Рцывашки — Рәсәй йылғаһы. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы,Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Черек Балкарский йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Рцывашки
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Черек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07020000612108200004988
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200498
* Бассейн коды — 07.02.00.006
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ладка

Ладка — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Инсар йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.

# Ладка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500212110000038574
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003857
* Бассейн коды — 08.01.05.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Таймырҙа ауыл Советы (Дүртөйлө районы)

Таймырҙа ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Дүртөйлө районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Таймырҙа ауылы.

# Таймырҙа ауыл Советы (Дүртөйлө районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Ворошилкин йорто (Таганрог)

Ворошилкин йорто — төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты, ул ХIХ быуаттың беренсе яртыһында төҙөлгән архитектура һәйкәле. Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһының Шмидт урамында урынлашҡан, 21-се йорт.

# Ворошилкин йорто (Таганрог)
## Тарих

Шмидт урамында 1830 йылда II гильдия сауҙагәре Тимофей Михайловия Ворошилкин Таганрог ҡалаһында ике ҡатлы йорт төҙөй. Билдәле булыуынса , 1874 йылдың 1 ғинуарында ул «Таганрог ҡала сәнәғәте ширҡәтенә» нигеҙ һала. Шмидт урамындағы уның йорто 1915 йылға тиклем сауҙагәрҙең вариҫтары ҡулындағы милек була. Һуңынан ул йортта Яновичтың гимназияһы эшләй. Аҙаҡ уны № 1 Хеҙмәт мәктәбе тип атайҙар. 1992 йылда йорт архитектура ҡомартҡыһы тип таныла һәм дәүләт һаҡлауы аҫтына алына.

# Ворошилкин йорто (Таганрог)
## Тасуирлама

Йорт иртә классицизмдың ордерһыҙ рус стилендә төҙөлгән . Тәҙрәләре эклектика стилендә, йорт калиткаһының икәүһе ярым колонналы, улар янындағыы ҡапҡалар дуға һымаҡ көмбәҙле. беренсе ҡаттың тәҙрәләре араһында рустовкалар. Тәҙрә аҫтында кирбес һалыуҙың элементы булған йоҙаҡ һымаҡ таштар. Йорттоң сухариктары ослайып торған кәрнизде биҙәй .Элекке сауҙагәрҙең йорт территорияһында ярым колонналы таш ҡапҡа ҡалдыҡтары һаҡланып ҡалған.
* Хәҙерге ваҡытта һаҡланып ҡалған элекке ярым колонналы ҡапҡа
# .ru

.ru — Рәсәй өсөн юғары кимәлдәге милли домен.
# Кесе Нюню

Кесе Нюню — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Тол йылғаһының уң ярына тамағынан 62 км өҫтәрәк ҡушыла. Оҙонлоғо — 13 км.

# Кесе Нюню
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Кама ГЭС-ынан Воткин һыуһаҡлағысына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101012111100014745
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101474
* Бассейн коды — 10.01.01.010
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Узлиха

Узлиха — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ракуль күле - Томилиха йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 4 км.

# Узлиха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000038054
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003805
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Шишков Михаил Фёдорович

Шишков Михаил Фёдорович (17 октябрь 1921 йыл — 5 сентябрь 2015 йыл) — генерал-майор, диңгеҙ летчигы, Советтар Союзы Геройы. СССР-ҙың атҡаҙанған хәрби осоусыһы.

# Шишков Михаил Фёдорович
## Биографияһы

Михаил Фёдорович Шишков 1921 йылдың 17 октябрендә Кәлтә ауылында (хәҙерге Башҡортостандың Иглин районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Мәктәптең 7 класын тамамлай. 1940 йылда Хәрби-Диңгеҙ Флотына хеҙмәткә алына. 1941 йылда Энгельс ҡалаһында хәрби авиация училищеһын тамамлай.
1943 йылдың сентябренән Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында һуғыша. Балтик флоты Хәрби һауа көстәре 8-се мина-торпеда авиация дивизияһы 1-се гвардия мина-торпеда авиация полкының звено командиры. 1944 йылдан алып ВКП(б) ағзаһы.
Гвардия лейтенанты М. Ф. Шишков 1944 йылдың сентябренә 75 хәрби осош яһай. Дошмандың дөйөм ауырлығы 35 мең тонна тәшкил иткән 6 транспортын һәм танкерҙарын торпедалай һәм батыра. 1944 йылдың 5 ноябрендә Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
Һуғыштан һуң авиация флотында хеҙмәтен дауам итә.
1957 йылда К. Е. Ворошилов исемендәге Хәрби-Диңгеҙ академияһының авиация факультетын тамамлай. 1975 йылға тиклем Хәрби-Диңгеҙ Флоты авиацияһында хеҙмәт итә. «СССР-ҙың атҡаҙанған хәрби летчигы» маҡтаулы исеменә лайыҡ була.
Шишков Михаил Фёдорович 1975 йылдан — запастағы генерал-майор.
1968 йылдан алып Украинаның Николаев ҡалаһында йәшәй.

# Шишков Михаил Фёдорович
## Батырлығы

Гвардия лейтенанты М. Ф. Шишков 75 хәрби осош яһай. Дошмандың дөйөм ауырлығы 35 мең тонна тәшкил иткән 6 транспортын һәм танкерҙарын торпедалай һәм батыра.

# Шишков Михаил Фёдорович
## Наградалары

* Ленин ордены,
* дүрт Ҡыҙыл Байраҡ ордены,
* 2-се дәрәжә Ушаков ордены,
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены,
* ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены,
* 3-сө дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәте өсөн» ордены,
* «Ленинградты обороналаған өсөн» миҙалы,
* Украинаның II дәрәжә Богдан Хмельницкий ордены,
* башҡа миҙалдар.
Николаев ҡалаһының почетлы гражданы.
# Паксырта-Неру-Яха

{{Река
Паксырта-Неру-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға [[Шуга (Обь ҡушылдығы)|Шуга]] йылғаһының уң ярына тамағынан 75 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Паксырта-Неру-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300212115300035538
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303553
* Бассейн коды — 15.02.03.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Почегай

Почегай — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сатваруль ҡылымығының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Почегай
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200049042
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204904
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ромаска

Ромаска — Рәсәйҙәге йылға, Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шегарка йылғаһының һул ярына тамағынан 147 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Ромаска
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200712115200013411
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201341
* Бассейн коды — 13.01.02.007
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Кытма

Кытма — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кумир йылғаһының һул ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Кытма
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200312115100009051
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100905
* Бассейн коды — 13.01.02.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Һал

Һал — һыу өҫтөндә йөҙөү, йөк ташыу өсөн тәғәйенләнгән яҫы ҡоролма. Корпусы булмаған кәмәләрҙең төп өлөшө. Ошо төшөнсәгә тура килгән кәмәләр булыуға ҡарамаҫтан, ғәҙәттәге һал ағас, герметик ябылған мейескәләр, һауа менән тултырылған камералар (пантондар) кеүек ғәҙәттәге һыуҙа йөҙә торған материалдарҙан эшләнә, һәм йөҙөү өсөн двигателе булмай.

# Һал
## Кеше эшләгән һалдар

Ғәҙәттә иң ябай һалдар ағастан һәм ҡамыштан эшләнә. Хәҙерге заманда пантон, мейескәләр, полистирол блоктар ҡалланалар. Һауа менән тултырылған һал эшләү өсөн ныҡлы, күп ҡатлы, резиналы туҡыма ҡулланалар. Тәғәйенләнеше һәм ҙурлығына ҡарап өҫкө ҡоролма, мачта, руле булырға мөмкин. Урман ағыҙыу эшендә бүрәнәлерҙе бергә бәйләп һал эшләйҙәр һәм йылға ағышы буйынса ағыҙалар йәки йылға ағышына ҡаршы тарталар. Был ысул 20 быуат урталарына тиклем киң ҡулланылған, хәҙер һирәк ҡулланыла.
Ял итеү өсөн һығылмалы материалдарҙан эшләнгән, көслө ағымлы һыуҙа йөҙә торған һал ҡулланалар.

# Һал
## Тәбиғи һалдар

Биологияла, бигерәк тә утрау биогеграфияһында кеше ҡулы менән эшләнмәгән һалдар мөһим төшөнсә. Бындай һалдар шторм, цунами, ер тетрәү ваҡытында ҡоро ерҙән айырылған буталсыҡ үҫемлектәрҙән, хәҙерге ваҡытта һәләкәткә осораған корабль ҡалдыҡтарынан, пластик контейнерҙарҙан тора. Һыуҙа батмай торған үҙенсәләге булғанға улар йөҙҙәрсә, хатта меңдәрсә миль ара үтәләр, тулҡындарҙа тарҡалып емерелеп бөтөлөр, ҡайһы саҡта ҡоро ярға килеп туҡтайҙар.
Тәбиғи һалдарҙа йөҙөү осмай торған хайуандар өсөн океанда таралыу сараһы булып тора. Ошондай һалдарҙа һөтимәрҙәр, ер-һыу хайуандары, һөйрәлеүселәр, шулай уҡ умыртҡаһыҙҙар һәм үҫемлек орлоҡтары, бәхетле осраҡ тура килһә, утрауҙарға күсенеп таралған һәм үрсегән.
# Нечкау

Нечкау (нем. Netzschkau) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 4152 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,52 км². Диңгеҙ кимәленән 378 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 8491 һәм автомобиль коды V.
# Пуно-Ты-Вис

Пуно-Ты-Вис — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Лабогей-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Пуно-Ты-Вис
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000088140
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008814
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сульцыс

Сульцыс — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шиш йылғаһының уң ярына тамағынан 322 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Сульцыс
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010100312115300006836
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115300683
* Бассейн коды — 14.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Утюга

Утюга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ежуга йылғаһының уң ярына тамағынан 96 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Утюга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000038498
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003849
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Семит (Ашит ҡушылдығы)

Семит — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы, Киров өлкәһе, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ашит йылғаһының һул ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Семит (Ашит ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400712112100001708
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100170
* Бассейн коды — 08.01.04.007
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Узун-Карасу

Узун-Карасу — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының уң ярына тамағынан 657 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Узун-Карасу
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100003069
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100306
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Сёрфинг

Сёрфинг (ингл. surfing) — махсус еңел таҡта менән тулҡында шыуыу. Был спорттың үҙ-ара оҡшаш бер нисә төрө бар, улар ҡулланылған саралар һәм яйланмалар менән айырыла: мәҫәлән, виндсёрфинг — таҡтала елкән аҫтында шыуыу.

# Сёрфинг
## Тарих

Сёрфинг боронғо заманда Полинезияла барлыҡҡа килгән. Тәүге тапҡыр сёрфинг (гав.Ҡалып:Lang-haw) менән Гавай утрауҙарында йәшәүселәр шөғөлләнә башлай. Улар өсөн был ритуал өлөшө була һәм әле шулай ҡала. Хәҙерге көндә лә улар үҙ ҡулдары менән таҡта эшләй. Сёрфинг өсөн беренсе таҡталар бик ауыр була, яҡынса 70 килограмлап тарта.
Европалылар уны беренсе тапҡыр 1767 йылда Таитила күргәндәр. Был хәл Сэмуэл Уоллис етәкселегендә фрегат «Дельфин» ер шары буйлап йөҙғәндә булған. Икенсе версия буйынса, 1796 йылдың 10 апрелендә ботаник Джозеф Бэнкс беренсе булған (шулай уҡ Таитила).
1866 йылда Марк Твен Гавайҙа йөрөп килгәндән һуң яҙған:
Джордж Фит (ингл. George Freeth; 1883 йылдың 8 ноябре — 1919 йылдың 7 апреле) «хәҙерге сёрфинг атаһы» тип йыш ҡына атала. Ул үҙе лә шул уҡ фекерҙә.

# Сёрфинг
## Төрҙәре

Сёрфинг бер нисә төргә бүленә:
* оҙон (яҡынса 300 см) таҡта.
* ҡыҫҡа (180 см) таҡта.
* tow-in-сёрфинг — таҡтанан ҡоламаҫҡа, аяҡтар өсөн элмәк менән тәьмин ителгән, сөнки ҙур тулҡында һәм көслө ел ваҡытында серфер күп ваҡытын һауала үткәрә. Һығымта яһау өсөн спортсыларҙы тулҡындан сығарыу өсөн (глиссирование) буксирлау ҡулланыла, мәҫәлән, һыу мотоциклдары менән. Буксирлау ҡулланыла, сөнки тулҡындың тиҙлеге бик ҙур була, һәм тулҡынды үҙаллылы тотоп алып булмай.
* бодибординг — йомшаҡ ҡыҫҡа таҡтала ятҡан килеш серфинг.
* бодисёрфинг (he umauma e) — глиссировать итер өсөн сёрферҙың кәүҙәһе, аяҡтарында ҡыҫҡа ласты һәм ҡулында, башын күтәрергә мөмкинлек биргән, махсус бирсәткә ҡулланыла.
* сапсёрфинг (hoe he nalu e) — махсус таҡталарҙа сёрфинг (ингл. stand-up paddle, ҡыҫҡа. SUP — исеме шунан) торған килеш ишкәк ярҙамында.
Океан тулҡындарынан йыраҡ булған илдәрҙә, сёрфҡа яҡшы альтернатива бар — вейксерф. Вейкбордлы катер яҡынса 16 км/сәғ тиҙлеҡтә 1 метрға тиклем бейеклектә тулҡын булдыра, сёрфер катер артынан фал менән стартты башлай, аҙаҡ фалды ташлай һәм хәрәкәтен катер артынан, классик сёрфта һымаҡ уҡ, дауам итә.
Шулай уҡ сёрфинг өсөн яһалма тулҡын менән бассейндар бар (тиҙлеҡ һәм бейеклеҡ параметрҙарын контролдә тотоу менән). Беренсе тапҡыр ундай бассейн Японияла төҙөлә.

# Сёрфинг
## Ҡыҙыҡлы факттар

* Сёрфер терминынан «[to] foot switch» («аяҡтарҙы алмаштырыу», йәғни таҡтала торған килеш икенсе яҡҡа әйләнеү) христиан рок уйнаған америка альтернатив рок-төркөмө Switchfoot үҙ исемен алған.
* «Сёрф-арт» сәнғәт йүнәлеше бар.
# Лемша-Шор

Лемша-Шор — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Локчим йылғаһының уң ярына тамағынан 86 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Лемша-Шор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000018082
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001808
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0