yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Петровск (Һарытау өлкәһе)

Петровск — ҡала (1780) . Рәсәйҙең Һарытау өлкәһе Петровский районының административ үҙәге. Халҡы — 28 893 кеше (2018).

# Петровск (Һарытау өлкәһе)
## Географияһы

Волга буйы ҡалҡыулығында, Медведица йылғаһы ярында, Һарытауҙан 104 км төньяҡ-көнбайышта Волга буйы тимер юлының «Аткарск — Сенная» тимер юл линияһында, Һарытау — Пенза автомобиль юлы эргәһендә, Пенза өлкәһе сигенән 12 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Тимер юл станцияһы, Ярославль өлкәһендәге һәм Байкал аръяғы крайыындағы Петровск менән бутамаҫ өсөн, «Петровск-Һарытау» тип атала. Ҡаланың көньяҡ ситендә Петровск хәрби аэродромы (1990 йылдар аҙағында ташланған, өлөшләтә һүтеп алынған: тороп ҡалғаны тулыһынса емерек хәлдә) бар.

# Петровск (Һарытау өлкәһе)
## Географияһы
### Климаты

Уртаса континенталь климат өҫтөнлөк итә.
Июль йылдың иң йылы айы, уның уртаса температураһы 20,5 ° C, иң һыуыҡ ай — ғинуар, уртаса температураһы −11.4 ° C.
Уртаса йыллыҡ яуым — төшөм күләме — 560 мм.

# Петровск (Һарытау өлкәһе)
## Тарихы

Петровск — боронғо сауҙагәрҙәр ҡалаһы, Петр Беренсенең исемле указы буйынса 1698 йылда ҡырым татарҙары һөжүменән һаҡлау өсөн төҙөлгән. Риүәйәт буйынса, батша 1707 йылда ҡалаға шәхсән нигеҙ һалған.
Петровск ҡәлғәһе үҙ ваҡытында ҙур әһәмиәткә эйә булған, сөнки ҡала аша Һарытау, Аткарск һәм Пенза тракты үтә, ул Царицын менән Мәскәүҙе тоташтыра. Тауарлы йөктәрҙе юлбаҫарҙар шайкаһынан бындағы нығытмалы ҡарауыл биҫтәләрендәге линия һаҡлаған.
Ҡәлғәһе дүртмөйөш формалы, имән стеналары икешәр ҡатлы, 8 манаралы була, ҡәлғә эсендә Петр һәм Павел соборы, воевода йорто, ат һарайы, архив, келәттәр торған.
1780 йылдан алып — Һарытау губернаһы өйәҙ ҡалаһы.
23 июль 1928 йыл. Һарытау округының Түбәнге Волга крайы Петровский районының үҙәге була (1936 йылдан алып һарытау өлкәһе составында).

# Петровск (Һарытау өлкәһе)
## Сәнәғәт

Эре электромеханика заводы «Молот» (суднолар өсөн прибоҙар, киң ҡулланыу тауарҙары етештереүсе), ЗИЛ АМО автозапчастар етештереү заводы, комбикорм заводы.

# Петровск (Һарытау өлкәһе)
## Киң мәғлүмәт саралары

* «Петровские вести» гәзите
* Авторадио 106,1

# Петровск (Һарытау өлкәһе)
## Билдәле шәхестәре

* Панфилов Иван Васильевич, совет хәрби эшмәкәре, генерал-майор, атаҡлы 316-сы уҡсылар дивизияһы командиры («Панфиловский»), Советтар Союзы Геройы (1942, үлгәндән һуң).
* Володин Григорий Симонович (6.08.1919—19.03.1981), совет хужалыҡ эшмәкәре. 1971—1979 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Төҙөлөш буйынса баш идаралығы начальнигының беренсе урынбаҫары. СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1972), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1964).
* Искренко Нина Юрьевна, рус шағиры.
* Казанкина Татьяна Васильевна, спортсы, еңел атлет. Өс тапҡыр олимпия чемпионы, донъя рекордсмены, СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры.
* Кнушевицкий Виктор Николаевич, совет эстрада композиторы, дирижёр.
* Кнушевицкий Святослав Николаевич, виолончелист, Мәскәү консерваторияһы профессоры, Дәүләт премияһы лауреаты, РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре.
* Стахеева Елена Владимировна, Бөтә Рәсәй йәҙрә үҙәгенең инженер-конструкторы
# Тархнишвили һарайы

Тархнишвили һарайы - (груз. თარხნიშვილების სასახლე) - Грузиялағы Каспи муниципалитеты Гарикула ауылындағы архитектура ҡомартҡыһы.

# Тархнишвили һарайы
## Географияһы

Тархнишвили һарайы Грузияның Шида Картли төбәге Гарикула ауылында, Ахалкалаки ҡасабаһы биләмәләренә инә.

# Тархнишвили һарайы
## Тарихы

Тархан-Моурави нәҫеле төҙөткән һарай. Был нәҫел Грузияла Георгий Саакадзе тигән бик ҙур абруйға өлгәшкән кенәздән киткән. Ул саҡта батшалыҡ Персияға бойондороҡло булған, һәм шаһ Аббас I (1587—1629) уға тархан дәрәжәһен, барлыҡ өҫтөнлөктәре менән, фамилия итеп биргән. Шунан киткән дә инде Тархнишвили заты. Тархан титулы Тархнишвилиҙар затына ҡарата 1815 йылға, Рәсәй императоры Грузия батшалығын бөтөрөп, был титулды юҡҡа сығарғанға тиклем быуындан-быуынға тапшырылып барған

# Тархнишвили һарайы
## Тасуирламаһы

Һарай XIX быуаттың 30-сы йылдарында төҙөлгән. Комплекс һарайҙан һәм ике яҡлы мунса бүлмәһенән тора.
Һарай ике ҡатлы итеп төҙөлгән. Төп ишеге - төньяҡтан. Был яғы беренсе ҡатта, көнсығыш яғында икенсе ҡатта баҫҡыстар яһалған. Икенсе ҡатта балкондар менән уратып алынған.
1965 йылда һарай Художестволар Академияһына тапшырылған, хәҙер бина ижади база итеп файҙаланыла. Эш белмәгән кешеләр бинаны һәм мунсаны үҙгәртеп, улар тәүге күренештәрен юғалтҡан тиерлек. Баштағы хәленән бинаның тантаналар үткәрелгән яғында түшәм, биҙәкле диуар, гипс сталактиттар ғына ҡалған.
Һарай ихатаһында кирбестән һалынған мунса тора. Бер яғында гардероб, икенсе яғында - ванналар.

# Тархнишвили һарайы
## Ҡомартҡы

Тархнишвили һарайы 2006 йылда ил президенты указы менән Грузияның милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡылары реестрына индерелгән.

# Тархнишвили һарайы
## Шулай уҡ ҡара

* Список недвижимых памятников культуры национального значения
# Куличек (Тубыл ҡушылдығы)

Куличек — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тубыл йылғаһының уң ярына тамағынан 343 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Куличек (Тубыл ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Есет йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Тура һәм Тавда йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502612111200004209
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200420
* Бассейн коды — 14.01.05.026
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ҡарамалы (Өршәк ҡушылдығы)

Ҡарамалы (рус. Карамала) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Өршәк йылғаһының һул ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Ҡарамалы (Өршәк ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Охлебинино ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Өфөгә тиклем, Ҡариҙел (инешенән Шаҡша ҡасабаһына тиклем) һәм Дим (инештән Бочкарёво һыу үлсәү посына тиклем) йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201412111100020015
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102001
* Бассейн коды — 10.01.02.014
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Акимов Борис Николаевич

Акимов Борис Николаевич (31 март 1979 йыл) — Рәсәй социаль эшҡыуары, журналист һәм социаль эшҡыуарлыҡ өлкәһендәге «LavkaLavka» проектын ойоштороусыларҙың береһе.

# Акимов Борис Николаевич
## Биографияһы

Борис Николаевич Акимов 1979 йылдың 31 мартында Мәскәү ҡалаһында профессор һәм химия фәндәре докторы Алексей Георгиевич Акимов һәм рәссам Елена Владимировна Акимова ғаиләһендә тыуған.
Юғары белемде Рәсәй дәүләт гуманитар университетының политология факультетында ала. Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте янындағы Финанс академияһының философия һөнәре буйынса аспирантураһын тамамлай һәм философия фәндәре кандидаты дәрәжәһен ала. 1992 йыл дауамында АҠШ-та Вашингтон штатының Такома ҡалаһында уҡый һәм йәшәй.
Һуңыраҡ Борис Акимов «Rolling Stone» (был журналдың русса версияһын ойошторуында ҡатнаша) һәм «Афиша» журналдарында баш мөхәррир урынбаҫары вазифаһын башҡара. Аҙағыраҡ «Сноб» проектының креатив директоры булып эшләй.
2009 йылдың яҙында Борис Акимов үҙенең дуҫтары — информацион технологиялар сфераһындағы белгес Александр Михайлов һәм һатыусы Василий Пальшин менән берлектә «LavkaLavka» проектына нигеҙ һала. 2013 йылда үҙ фермер хужалығын аса. Шулай уҡ ул провинцияларға ярҙам итеүҙе ойошторор өсөн «Ҙур ер» (рус. «Большая земля») проектына нигеҙ һалырға планлаштыра.
Төп эштәренән башҡа, Борис Акимов тағы ла музыка һәм һынлы сәнғәт менән шөғөлләнә, ун йыл дауамында «The Inquisitorum» төркөмөндә ҡатнаша, коллекционерлыҡ менән ҡыҙыҡһына.

# Акимов Борис Николаевич
## Ғаиләһе

* Борис Николаевичтың ҡатыны Ольга Акимова, уларҙың өс балаһы бар: ҡыҙы Варвара, улдары Алексей һәм Пётр.
# Хоэндоделебен

Хоэндоделебен (нем. Hohendodeleben) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1813 кеше йәшәй. Майҙаны — 14,8 км². Диңгеҙ кимәленән 117 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39167 һәм автомобиль коды — BK.
# Васҡын Туҡтаһынов

Васҡын Туҡтаһынов (Туҡтаһынов Васҡын (Васиҡ) Туҡтаһын улы; тыуған һәм вафат булған ваҡыты билдәһеҙ.) — Васҡын (хәҙерге Салауат районы Лағыр ауылы биләмәһенә ҡарай) ауылына нигеҙ һалыусы.

# Васҡын Туҡтаһынов
## Биографияһы

Васҡын (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса — Васиҡ) Туҡтаһынов Тырнаҡлы волосы Тырнаҡлы ырыуы башҡорто. Хәҙерге Лағыр ауылынан ике саҡырым ситтәрәк Васҡын ауылына нигеҙ һала. 1735—1740 йылдарҙағы ихтилалдарҙан һуң ауыл яндырыла. Васҡын тураһында тарихи мәғлүмәттәр бик наҡыҫ, бары тик ул нигеҙ һалған ауылдың 1735—1740 йылдарҙағы ихтилал уртаһында булыуы, уның улы «Асы (Ғайса) Васҡынов өйөндә 100 башҡорттоң (баш күтәреүселәрҙең) йыйылыуы» тураһында мәғлүмәт бар.
# Ихтиләф

Ихтиләф (ғәр. اختلاف‎ — фекер айырмалығы; рус. Ихтиля́ф) — ислам фәнни-дини фекер айырмалығы, ижмәнең киреһе.
Ҡөрьән һәм Сөннәттең мәғәнәһе асыҡ һәм уларға ҡарата бер нисә фекер йөрөтөп булмай торған тәғлимәт нигеҙҙәренә ҡарата ихтиләф тыйыла. Исламдың төп сығанаҡтары Аллаһтың аныҡ һәм асыҡ билдәләре буйынса ихтиләфкә төшкән йәмәғәттәрҙе әленән-әле ғәйепләп сыға. Ислам практик һәм хоҡуҡи характерҙағы ҡайһы бер икенсе дәрәжәләге мәсьәләләр буйынса, шулай уҡ кәләмдең аныҡ аңлатмаһы булмағанда, тәү сығанаҡтарҙың положениелары был мәсьәләләргә ҡарата аныҡ аңлатма бирмәүе йәки төрлөсә аңланыуы мөмкин икән, ихтиләф барлығын таный

# Ихтиләф
## Фекер айырмалығы һәм ҡапма-ҡаршылыҡ

Әбү әл-Бәҡи әл-Кәфәви (ғәр. أبو_البقاء_الكفوي‎) «Көллиәт» китабында фекер айырмалығы (ихтиләф) һәм ҡапма-ҡаршылыҡ (хилаф) араһындағы айырманы аңлата:
1) Фекер айырмалығы — әгәр ҙә юлдары төрлө, мәгәр маҡсаты бер булһа; әгәр юл да, маҡсат та айырыла икән, был ҡапма-ҡаршылыҡ (хилаф).
2) Фекер айырмалығы — иҫбатлауға нигеҙләнгән, ә ҡапма-ҡаршылыҡ — иҫбатлауға нигеҙләнмәгән нәмә.
3) Фекер айырмалығы — шәфҡәтлелек эҙемтәһе, ә ҡапма — ҡаршылыҡ — яңылыҡтар (бидғәт) эҙемтәһе .
4) Әгәр ҡаҙый ҡапма-ҡаршылыҡ нигеҙендә (хилаф) ҡарар сығара икән, ошо уҡ мәсьәлә башҡа судья алдында ҡуйылғанда, ул был ҡарарҙы юҡҡа сығара ала, сөнки бындай мәсьәләләрҙә ҡапма-ҡаршылыҡ күҙәтелә һәм ижихад булыуы мөмкин түгел, шулай уҡ был Ҡөрьәнгә лә, Сөннәткә лә, ижмәгә лә ҡаршы килә.

# Ихтиләф
## Ҡөрьәндә

* Улар Ҡөрьән тураһында уйлап ҡарамайҙармы икән ни? Әгәр ул Аллаһынан түгел, башҡанан булһа, улар унда күп ҡаршылыҡтар табыр ине.
* Ән-Ниса 4:82
* Әгәр һинең Раббың теләгән булһа, Ул кешеләрҙе бер өммәт яһаған булыр ине. Улар иһә бәхәсләшеүҙән туҡтамайҙар.
* Ҡөрьән 11:118
* Улар араһында төрлө фирҡәләр һүҙ көрәштерә. Һәм Бөйөк көндөң күренешенән кафырҙарға ҡайғы буласаҡ!
* Мәрйәм 19:37
# Кадова

Кадова — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кода йылғаһының һул ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Кадова
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000035312
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003531
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Литюшкин Пётр Николаевич

Литюшкин Пётр Николаевич (2 март 1951 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре һәм муниципаль хеҙмәткәр. 1990—1994 йылдарҙа халыҡ депутаттарының Мәләүез ҡала Советы рәйесе — Мәләүез ҡалаһы хакимиәте башлығы. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Юғары Советтың Сәнәғәт, энергетика, транспорт, элемтә, информатика, төҙөлөш һәм архитектура буйынса комиссия рәйесе.

# Литюшкин Пётр Николаевич
## Биографияһы

Пётр Николаевич Литюшкин 1951 йылдың 2 мартында Башҡорт АССР-ының Бүздәк районы Вознесенка ауылында тыуған. Милләте рус, юғары белемле — 1979 йылда Силәбе политехник институтын (хәҙерге Көньяҡ Урал дәүләт университеты) тамамлаған.
Хеҙмәт юлын, 1968 йылда Ҡфҡ индустрия техникумын тамамлағас, слесарь булып башлай. 1972 йылда «Башкирстройтранс» автобазаһында слесарь, мастер, инженер, эксплуатация начальнигы булып эшләй. 1981—1990 йылдарҙа Мәләүез ҡалаһы «Башавтотранс» автоколоннаһы начальнигы, директоры. 1990 йылдан 1994 йылға тиклем халыҡ депутаттарының Мәләүез ҡала Советы рәйесе — Мәләүз ҡалаһы администрацияһы башлығы.
Мәләүез ҡалаһы 9-сы Завод һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының сәнәғәт, энергетика, транспорт, элемтә, информатика, төҙөлөш һәм архитектура буйынса комиссия рәйесе.
# Сәйфетдинов Шәйхетдин Сәйфетдин улы

Сәйфетдинов Шәйхетдин Сәйфетдин улы (рус. Сайфутдинов Шайхутдин (Шайхи) Сайфутдинович 1903 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. III дәрәжә Дан ордены кавалеры (1945).

# Сәйфетдинов Шәйхетдин Сәйфетдин улы
## Биографияһы

Сәйфетдинов Шәйхетдин Сәйфетдин улы 1903 йылда хәҙерге Башҡортостандың Бәләбәй районы Туҙлыҡыуыш ауылында тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына Бәләбәй район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1941 йылдың ноябрендә Туймазы район хәрби комиссариаты тарафынан). 60-сы гвардия кавалерия полкының 76-сы батареяһында хеҙмәт итә. 76 мм артиллерия батареяһы гвардия рядовойы Сәйфетдинов Шәйхетдин Сәйфетдин улы 1944 йылдың 11 ноябренән 25 апреленә тиклем дошмандың көслө уты аҫтында 300 метр арауыҡта шыуышып снаряд менән йәшниктәрҙе батареяның утлы һыҙығына үҙ ваҡытында һәм өҙлөкһөҙ ташый, шуның менән дошман төркөмөн юҡ итергә ярҙам итә. Был батырлығы өсөн ҡыҙылармеец Сәйфетдинов «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә

# Сәйфетдинов Шәйхетдин Сәйфетдин улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР) (1943)
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (1943)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1944)
* III дәрәжә Дан ордены (1945)
# Башҡорт хан

Башҡорт — рус кенәзлектәренең сәйәси ваҡиғаларында әүҙем ҡатнашыусы ҡыпсаҡ ханы (XII быуат).
# Ҡолош (Татарстан)

Ҡолош (татар. Колыш, рус. Кулушево) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Туҡай районы ауылы.

# Ҡолош (Татарстан)
## География

Ауыл Түбәнге Кама һыуһаҡлағысы буйында, Яр Саллы ҡалаһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 33 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Ҡолош (Татарстан)
## Тарих

Ауылға байлар ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. 1717 йылдан билдәле. Ауыл Байлар улусының Турай түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы (1865 йылдан Өфө губернаһы) Минзәлә өйәҙенә инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Күзкәй административ-территориаль улусы составына керә.
Ауыл кешеләре 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында әүҙем ҡатнаша.
1860-сы йылдарҙа бер класлы рус-башҡорт училищеһы асыла, бында 1909 йылда 44 уҡыусы иҫәпләнгән. 1870 йылда ауылда мәсет, икмәк магазины, ел тирмәне, бакалея кибете теркәлгән.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составында була. 1930 йылдан Минзәлә районы, 1984 йылдан — Туҡай районы составына керә.

# Ҡолош (Татарстан)
## Халҡы

1795 йылда ауылда 78 башҡорт; 1834 йылда — 123 башҡорт; 1859 йылда — 228 башҡорт; 1912 йылда — 584 башҡорт иҫәпләнгән.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1795 | 1859 | 1870 | 1884 | 1906 | 1913 | 1920 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 |
| 78 | 228 | 259 | 397 | 529 | 584 | 550 | 493 | 430 | 395 | 399 | 313 | 157 | 140 |
# Баймаҡ ҡалаһы ҡала биләмәһе

Баймаҡ ҡала биләмәһе — Рәсәй Федерацияһының Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Баймак ҡалаһы.

# Баймаҡ ҡалаһы ҡала биләмәһе
## Составы

Ҡала биләмәһе составына бер тораҡ пункт инә: Баймаҡ ҡалаһы.

# Баймаҡ ҡалаһы ҡала биләмәһе
## Урындағы үҙидара
### Баймаҡ ҡала биләмәһе советы

Советта 15 депутат була һәм ул 4 йылға бер саҡырыла. 2012 йылда һайланған.

# Баймаҡ ҡалаһы ҡала биләмәһе
## Урындағы үҙидара
### Совет рәйесе

* 2012 йылдан Давыдов Геннадий Васильевич

# Баймаҡ ҡалаһы ҡала биләмәһе
## Урындағы үҙидара
### Администрация башлығы

* 2013 йылдың май айынан Яҡшыбаев Ришат Рәшит улы
# Кытыль-Кы

Кытыль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чортово йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.

# Кытыль-Кы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300066779
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306677
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ябай һөйләм

Ябай һөйләм бер грамматик нигеҙҙән тора, ләкин уның береһе (эйәһе йәки хәбәре) булмаҫҡа ла мөмкин, ул ваҡытта һүҙ бер составлы һөйләмдәр тураһында бара.
Аныҡлаусы, тултырыусы, хәлдәр, өҫтәлмәлек — һөйләмдең эйәрсән киҫәктәре. Һөйләмдең йөкмәткеһен тулы, аныҡ һәм тасуири итеп сағылдырыуҙа эйәрсән киҫәктәрҙең әһәмиәте ҙур. Йәй килде. Йәмле йәй килде. Ауылға йәмле йәй килде. Бына ауылға йәнә йәмле йәй килде.
Аныҡлаусылар тиң булырға йәки тиң булмаҫҡа мөмкин: аҡ, ҡыҙыл сәскәләр — матур аҡ сәскәләр.
Тултырыусылар тура һәм ситләтелгән була:
* Шиғырҙы (нимәне? билдәле төшөм килештә) уҡыным; хат (нимә? билдәһеҙ төшөм килештә) яҙҙым;
* таҡтаға (нимәгә? төбәү килештә) яҙған; Азаттан (кемдән? сығанаҡ килештә) һораны.
Хәлдәр ҡылымдан килгән хәбәргә эйәреп, эш-хәрәкәттең эшләнеү ваҡытын, урынын, сәбәбен, маҡсатын, рәүешен, шартын һ. б. белдерә.
Өҫтәлмәлек — аныҡлаусының бер төрө. Аныҡлаусыларҙан айырмалы булараҡ, өҫтәлмәлектәр предметтың билдәһен белдереп кенә ҡалмай, уның атамаһына әйләнә.
Өҫтәлмәлектәр:
* ғилми һәм хәрби дәрәжәләрҙе, кешеләрҙең һөнәрен белдерә — профессор Н. К. Дмитриев;
* предметтың тәғәйенләнешен белдерә — завод-лаборатория;
* туғанлыҡ-ҡәрҙәшлекте, енес айырмалығын сағылдырыусы һүҙҙәр, терминдар — Рәшиҙә апай;
* топонимик исемдәргә эйәреп килеүсе номенклатур терминдар — Өфө ҡалаһы.
Һөйләмдең барлыҡ киҫәктәре лә тиң була ала:
ҡараған эйәләр, бер үк эйәгә ҡараған хәбәрҙәр, бер үк хәбәргә ҡараған тура һәм ситләтелгән тултырыусылар, хәлдәр һәр саҡ тиң була;
ҡараған аныҡлаусылар тиң була.
Тиң киҫәктәрҙең тиң булыуының төп шарты: тиң киҫәктәрҙең асыҡлап килгән һүҙҙәре менән эйәртеүле бәйләнештә булыуы. Тиң киҫәктәрҙе үҙ-ара теркәүсе саралар:
* йыйыу теркәүестәре — һәм, да, дә;
* ҡаршы ҡуйыу теркәүестәре — ләкин, ә, тик, бәлки, әммә;
* бүлеү теркәүестәре — йә, йәки, ни-ни,
бер-бер, әллә, әле, берсә;
Тик баш киҫәктәрҙән генә торған һөйләм йыйнаҡ, эйәрсән киҫәктәре лә булған һөйләм тарҡау тип атала. Мәғәнә асыҡлығы өсөн бөтә кәрәкле киҫәктәре лә булған һөйләм тулы һөйләм була. Һүҙ барышында еңел аңлашылырлыҡ берәй киҫәге төшөрөлгән һөйләм кәм һөйләм тип атала. Кәм һөйләмдәрҙең мәғәнәһе алдағы һорау һөйләмдән (диалогтарҙа: — Ҡасан ҡайтаһың? — Иртәгә.), ситуациянан (автовокзалда: «Килә!» — һүҙ автобус тураһында барыуы аңлашыла), һөйләү темаһынан (монологта геройҙың йәки авторҙың уйҙары) еңел аңлашыла. Кәм һөйләмдәр, ҡыҫҡа һәм ыҡсым булып, ҡабатлауҙарҙан ҡотолдора, телмәрҙе йәнләндерә.
# Арбагач

Арбагач — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы/ Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының уң ярына тамағынан 427 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Арбагач
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200018057
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201805
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Үҙән

Үҙән (йылға үҙәне) — ғәҙәттә һыу буйҙарында эрозия арҡаһында барлыҡҡа килә.Йылға һыуы ярҙарҙы ашай-ашай йырын, үҙән хасил итә
Үҙәндәр ғәҙәттә тотош системалар барлыҡҡа килтерә; бер үҙәндән икенсеһе асыла, уныһынан - өсөнсөһө һ.б. - был аҡҡан һыу йырҙаһы буйлап икенсе сығанаҡҡа ҡойғанса дауам итә.

# Үҙән
## Үҙәндәрҙең ҡоролошо

Гидрологтар, геологтар һәм геоморфологтар үҙәндәрҙең ошондайтөп элементтарын билдәләй:
* битләү —үҙәнде ҡабырғаларынан сикләгән ер өҫтө
* төп — үҙәндең иң түбән һәм ярайһы тигеҙ урыны, ул һөҙәклектәрҙең итәге араһында урынлашҡан була.
* битләүҙәрҙең итәге — һөҙәклектәрҙең үҙән төбө менән сикләшкән урындары
* ҡалҡыу — үҙән битләүҙәренең шул урындағы ер менән сикләшкән урыны
* террасалар — сағыштырмаса горизонталь майҙансыҡтар, улар хәҙерге үҙән төбөндә төрлө бейеклектә урынлашҡан була.
Яңы үҙәндәрҙең төбө ҙур булмай, ә битләүҙәр йылғаға килеп етә, бер үк ваҡытта яр хасил итә

# Үҙән
## Шулай уҡ ҡара

* Каньон
* Тарлауыҡ
# Тойма (коммуна)

Тойма (коммуна) (нем. Theuma) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1078 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,82 км². Диңгеҙ кимәленән 483 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 8541 һәм автомобиль коды V.
# Морат

Морат Солтан (Морат, Морат Көсөков; ?—1708) — 1704—1711 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе.

# Морат
## Биографияһы

Морат Солтан сығышы менән Өфө өйәҙе башҡорттарынан.
1706 йылдың йәйендә баш күтәреүсе башҡорт вәкилдәренең етәксеһе булған Моратҡа Рәсәй хөкүмәтенә ҡаршы бергәләп көрәшеү өсөн, Төньяҡ Кавказ халыҡтары менән бәйләнеш булдырыу бурысы ҡуйыла.
1707 йылдың июль аҙағында Морат Солтан Ҡырым ханлығындағы һәм Ғосман империяһындағы башҡорт илселеген етәкләй, был һөйләшеүҙең маҡсаты: һуңғыларынан хәрби ярҙам һорау. Ҡырым ханы был мәсьәләне үҙ аллы хәл итә алмай һәм уларҙы Истанбулға Ғосман солтанына ебәрә. Төрөк солтаны илселәргә аудиенция бирә, әммә баш күтәреүселәргә ярҙам итеүгә ҡаршы төшә.
Төньяҡ Кавказ халыҡтары менән һөйләшеү уңышлы тамамлана. Башҡорт солтаны титулы аҫтында Морат бында әүҙем эшмәкәрлек йәйелдереп ебәрә. 1707 йылдың аҙағында — 1708 йылдың башында Төньяҡ Кавказда ихтилал күтәреүгә өлгәшә. Баш күтәреүселәр хәрәкәтендә аҡһайҙарҙың берләшкән отрядтары, башҡорттар, ҡумыҡтар, нуғайҙар, чечендар, ҡасҡын казактар һ.б. ҡатнаша.
1708 йылдың февралендә Морат Солтан Әстерхән өйәҙе Терский ҡаласығын ҡамай һәм штурм менән етәкселек итә. Әстрәхан воеводаһы П. М. Апраксин командалығы аҫтындағы батша ғәскәрҙәренә ҡаршы алышта Морат йәрәхәтләнә һәм пленға эләгә. Төрлө ғазаплауҙарға дусар була һәм язалап үлтерелә.
Морат Солтандың исеме ҡалмыҡ тайшиһы Әйүкә хан Пехлеван Кулыбай докладында телгә алына:
   — Аюҡ хандың бөйөк вәзиргә ғосман-төрөк телендәге грамотаһының тәржемәһе һәм ҡалмыҡ илсеһе Пехлеван Кулыбай тарафынан еткерелгән Аюҡтың вәзиргә телдән тапшырылған яҙмаһы.
# Лядхэй-Яха

Лядхэй-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Лядхэй-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300045482
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304548
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3