yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Тимор

Тимор (индон. Pulau Timor, тет. Timor) — Малай архипелагының көньяҡ өлөшөндәге утрау. Утрау ике дәүләткә бүленгән: Көнсығыш Тимор һәм Индонезия.

# Тимор
## География

Утрауҙың майҙаны 30,8 мең км². Атамаһы малай телендәге көнсығышты аңлатҡан «Тимур» һүҙенең варианты булып тора. Ул утрауҙар сылбырының көнсығышында урынлашҡан.

# Тимор
## Административ бүленеше

Тимор утрауын ике мөстәҡил дәүләт бүлеп алған: Көнсығыш Тимор һәм Индонезия (4 округ һәм 1 муниципалитет).
* Көнсығыш Тимор — 15 007 км², 1 066 409 кеше (2010)
* Индонезия — 14 660 км², 1 662 056 кеше (2010)
** Купанг (ҡала) — 160 км², 335 585 кеше
** Округ Купанг — 5 437 км², 303 998 кеше
** Округ Белу — 2 446 км², 352 400 кеше
** Көньяҡ Үҙәк Тимор округы — 3 947 км², 440 470 кеше
** Төньяҡ Үҙәк Тимор округы — 2 670 км², 229 603 кеше

# Тимор
## Ҡыҙыҡлы факттар

* Урындағы риүәйәт буйынса Тимор ҙур крокодил булған.
* Тиморҙа атони халҡы йәшәй.
* «Timor» — поп-йырсы Шакираның йыры Oral Fixation Vol. 2 (2005).
# Хара-Пэ-Се

Хара-Пэ-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Нядиголова-Яхайылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Хара-Пэ-Се
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300035869
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303586
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Барауыш (Әңгәсәк ҡушылдығы)

Барауыш (рус. Боровушка) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Әңгәсәк йылғаһының һул ярына тамағынан 0,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Барауыш (Әңгәсәк ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201612111100025599
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102559
* Бассейн коды — 10.01.02.016
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ларионов Виктор Петрович

Ларионов Виктор Петрович ( 18 апрель 1935 йыл— 7 декабрь 2014 йыл) — педагог, физика уҡытыусыһы, Рәсәй Федерацияһының халыҡ уҡытыусыһы (2000), РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1978), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1986).

# Ларионов Виктор Петрович
## Биографияһы

Виктор Петрович Ларионов 1935 йылдың 18 апрелендә Ырымбур өлкәһе Кваркен районының Уртызыл ауылында тыуған.
Күрше ауыл урта мәктәпте 1953 йылда күрше Әбйәлил районындағы Гусев ауылында урта мәктәпте тамамлай, һуңынан Ҡыҙыл Башҡортостан ауылының ете йыллыҡ мәктәбендә математика һәм физика уҡытыусыһы булып эшләй. 1957 йылда армия хеҙмәтенән һуң Магнитогорск педагогия институтына уҡырға инә, уны 1962 йылда тамамлай, башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1961 йылда.
1961 йылда уҡытыусы ҡатыны менән бергә Виктор Петрович Силәбе өлкәһе Агаповка районының Агаповка ауылына күсеп килә. 1962—1967 йылдарҙа урындағы 1-се урта мәктәптә физика уҡытыусыһы булып эшләй.
Магнитогорск ҡалаһының 13-сө мәктәбендә эшләгән ваҡытында 1978 йылда Ларионов «РСФСР мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы» исеменә лайыҡ була һәм 1986 йылда Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
1988 йылда Виктор Петрович Ларионов мәғариф хеҙмәткәрҙәренең Бөтә Союз съезына делегат була.
Үҙенең педагогик эшмәкәрлеген Виктор Петрович Ларионов Рәсәй ФА Магнитогорск ҡалаһы лицейында дауам итә (МАОУ «Күп профилле лицей № 1» , Магнитогорск ҡалаһы), унда физика уҡытыусыһы булып 1997 йылдан 2009 йылға тиклем эшләй.
2000 йылда Ларионов Виктор Петровичҡа «Рәсәй Федерацияһының халыҡ уҡытыусыһы» тигән маҡтаулы исем бирелә, ул илдә был юғары исемгә лайыҡ булған беренсе һәм Магитогорск ҡалаһында был исемде алған берҙән-бер уҡытыусы.
Ларионов Виктор Петрович 2014 йылдың 17 декабрендә вафат була.

# Ларионов Виктор Петрович
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ Ордены,
* Рәсәй Федерацияһының халыҡ уҡытыусыһы,
* РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы.
# Бабья-Вож

Бабья-Вож — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Харута йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Бабья-Вож
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000066039
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006603
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Алпаев Зөлҡәрнәй Сәлимкәй улы

Алпаев Зөлҡәрнәй Сәлимкәй улы (1783 — ?) — зауряд-сотник. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы рус армияһының сит ил походтарында ҡатнашыусы.

# Алпаев Зөлҡәрнәй Сәлимкәй улы
## Биографияһы

Зөлҡәрнәй Сәлимкәй улы Алпаев 1783 йылда Өфө провинцияһы Уҫы даруғаһы Ирәкте улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Тәтешле районы) Яңғыҙнарат ауылында тыуған.
1803 йылдан хәрби хеҙмәттә, 6 ай һайын командаларҙы хеҙмәт үтәү урынына саҡлы һәм кире оҙатып йөрөй. Поход сотнигы (яу йөҙ башы) хәрби дәрәжәһен ала.
10-сы Башҡорт полкы составында 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнаша. 1813 йылда 10-сы Башҡорт полкы составында Пруссия биләмәләрендә һуғыша.
1850 йылғы ревизия мәғлүмәттәренә ярашлы, Зөлҡәрнәй Сәлимкәй улы Алпаев һаман да хәрби хеҙмәт үтәгән. 1859 йылда ул әле иҫән булған, артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

# Алпаев Зөлҡәрнәй Сәлимкәй улы
## Бүләктәре

* «1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә» көмөш миҙалы

# Алпаев Зөлҡәрнәй Сәлимкәй улы
## Ғаиләһе

* 1-се ҡатыны Ғәйниса (1796—?), балалары: Зөлхиә (1808—?), Нәсибулла (1811—1858), Фазулла (1812—?), Фәтхулла (1815—?) һәм Заһиҙа (1821—?).
* 2-се ҡатыны Маһигөл Сәйфулла ҡыҙы (1797—?), балалары: Маһиғазикамал (1834—?), Ғәйникамал (1836—?) һәм Ғәләүетдин (1829—?).
# Самыр-Я

Самыр-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Сосьва йылғаһының уң ярына тамағынан 430 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.

# Самыр-Я
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300025441
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302544
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# 1945 йыл

II мең йыллыҡ :
XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат — XXI быуат — XXII быуат :
Хронологик таблица :
1945 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1945 MCMXLV |
| Юлиан стилендә | 1944 — 1945 ( 14 ғинуар) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2697 — 2698 ( 4 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7453 — 7454 ( 14 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5705 — 5706 ה'תש"ה — ה'תש"ו |
| Мосолман календары | 1364 — 1365 |
| Боронғо әрмән календары | 1394 ԹՎ ՌՅՂԴ |
| Ҡытай календары | 4641 — 4642 (с 12 февраль) 甲申 — 乙酉 синяя обезьяна — синяя курица |
| Эфиопа календары | 1937 — 1938 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 2001 — 2002 |
| - Шака самват | 1867 — 1868 |
| Иран календары | 1323 — 1324 |
1945 (бер мең туғыҙ йөҙ ҡырҡ бишенсе) йыл — кәбисә булмаған йыл, григориан календары буйынса дүшәмбе көндө башлана. Был беҙҙең эраның 1945 йылы, 2 мең йыллыҡтың 945 йылы, XX быуаттың 45 йылы, XX быуаттың 5 ун йыллығының 5 йылы, 1940 йылдарҙың 6 йылы.

# 1945 йыл
## Тыуғандар

* 29 май — Зарема Әхмәтйәнова, башҡорт шағиры һәм журналисы.
* 18 сентябрь — Зөбәржәт Йәнбирҙина, шағир, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* 1 август — Флүр Яхин, башҡорт балалар яҙыусыһы-әкиәтсе, Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы (1996)
* 25 октябрь — Алмас Шәйхулов, тел ғалимы-төркиәтсе, филология фәндәре докторы, профессор, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2011).

# 1945 йыл
## Вафат булғандар

* 5 ғинуар — Арыҫланов Ғәфиәтулла Шаһимәрҙән улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1940).
* 25 ғинуар — Александров Геннадий Петрович, совет осоусы-штурмовигы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).
* 25 ғинуар — Латипов Ғабдрахман Хәким улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945).
* 19 февраль — Кәримов Фәтих Әхмәтвәли улы (Фәтих Кәрим), фронтовик-шағир.
* 28 февраль — Мөстәҡимов Зәйнулла Мөстәҡим улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945).
* 11 март — Имаметдинов Мәғсүм Имаметдин улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945).
* 12 апрель — Франклин Делано Рузвельт, АҠШ-тың 32-се президенты.
* 17 апрель — Ғәйфуллин Абдрахман Зәйнулла улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945).
* 18 апрель — Шәмғолов Ғәттәх Ғәфүрйән улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1946).
* 30 апрель — Адольф Һитлер, милли-социализмға нигеҙ һалыусы һәм уның төп фигураһы, Өсөнсө Рейхта тоталитар диктатураны башлаусы, Милли-социалистик немец эшселәр фирҡәһе юлбашсыһы (фюреры), Германия рейхсканцлеры (1933—1945), Германия фюреры (1934—1945), Икенсе бөтә донъя һуғышында Германия ҡораллы көстәренең (1941, 19 декабрҙән) юғары башлығы.
# Ғәйнан Мөхәмәт Сафа

Ғәйнан Мөхәмәт Сафа (23 декабрь 1898 йыл — 9 ғинуар 1984 йыл) — башҡорт дин әһеле. Токио йәмиғ мәсетенең имам-хатибы (1967—1984).

# Ғәйнан Мөхәмәт Сафа
## Биографияһы

Ғәйнан Мөхәмәт Сафа 1898 йылдың 23 декабрендә Пермь губернаһы Красноуфимск өйәҙе (хәҙерге Свердловск өлкәһе Әшит ҡала округының) Ләмте (Ләмпе) ауылында тыуған. Милләте башҡорт.
Кирәй Мәргән мәғлүмәттәре буйынса, Ғәйнан Мөхәмәт Сафа Граждандар һуғышы осоронда Аҡтар яғында була һәм Мөхәмәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиев менән башта Ҡытайға, аҙаҡ Японияға эмиграциялай. Һуңынан Токиола йәшәй.
1933 йылдан 1967 йылдың ғинуарына ҡәҙәр Токио йәмиғ мәсетенең мәзине булып хеҙмәт итә. 1967—1984 йылдарҙа ошо мәсеттең имам-хатибы була һәм «Исламиә» мәхәлләһен етәкләй.

# Ғәйнан Мөхәмәт Сафа
## Ғаиләһе

Улы Ғабдулла Даян, шоумен булараҡ, Японияла Рой Джемс псевдонимы аҫтында билдәлелек алған, әле Сан-Францискола йәшәй. Улдары Рамаҙан һәм Ихсан Токиола, ә ҡыҙы Шәмсинур — Нью-Йоркта көн итә.
# Няр-Юган (Несь-Юган ҡушылдығы)

Няр-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Несь-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Няр-Юган (Несь-Юган ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300030398
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303039
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ҡарабаш өйрәк

Ҡарабаш өйрәк (Морская чернеть) (лат. Aythya marila) —
һуна өйрәктән бәләкәйерәк. Парла^шып һәм күмәклә¬шеп йәшәйҙәр; Яҡшы сума. Ата өйрәктең башы, муйыны, түше, ҡойроғо ҡара, арҡаһы аҡһыл һоро, кәүҙәһенең аҫ яғы һәм ҡабырғалары аҡ. Көҙгөһөн ата өйрәк, инәһе һы¬маҡ, өҫ яҡтаң һорғолт көрән, ҡорһағы һорғолт аҡ була. Суҡышының төбө аҡ. Ала өйрәктән һоро арҡаһы һәм бүрке булмауы менән айырыла.
Тауышы яңғырауыҡлы, тупаҫ: «ҡарр-ҡарр».
һыу үҫемлектәре һәм бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Бик һирәк осрай. Беҙҙә яҙғыһын төньяҡҡа үтешләй, ә көҙгөһөн көньяҡҡа үтешләй генә туҡтап китәләр. Беҙҙең яҡта ояламай. Ите әсән аулайҙар.
* Был орнитология тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
# Маймонга

Маймонга (Мойманга, Монманга) — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кичменьга йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.

# Маймонга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000010873
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001087
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Словендар

Словендар (илмән словендары) — Илмән күле бассейнында һәм Молога йылғаһының үрге ағымында беҙҙең эраның беренсе меңъйыллығының икенсе яртыһында йәшәгән көнсығыш славян ҡәбиләһе.

# Словендар
## Сығышы

VIII-X быуаттарҙа йәшәгән словендарҙың йәшәү территорияһында урынлашҡан ерләү ядкәрҙәрендән алынған Новгород словендар баш һөйәктәре краниологик характеристикаһын үткәреү нәтижәһенҙә улар менән Балтик славяндары араһында генетик элемтәләр һәм көнсығыш славян ҡәбиләләренең башҡа ҡәүемдәре менән айырмалыҡтар булыуы асыҡланған. Бынан тыш, танылған антрополог Т.И. Алексеева фекеренсә, был бик мөһим күрһәткес иһә төньяҡ-көнбайыш славяндары менән варягтар ҡушылмаһының булмауын күрһәттә һәм дәлилләй.
Дин ышаныуҙары, риүәйәттәр, ҡайһы бер гадәттәре һәм словендарҙың географик номенклатураһы Померанияла йәшәгән славян ҡәбиләләренә шаҡтай яҡын булған. Һуңыраҡ был мәғлүмәттәр Словенияның Түбән Висла төбәгенән килгән миграцияһы фаразына нигеҙ итеп алынған. Шулай уҡ, торлаҡ төҙөлөшө һәм һаҡлау ҡоролмалары төҙөлөшө буйынса оҡшашлыҡ күҙәтелә. Шул иҫәптән баш һөйәктәре конфигурацияһы ҙә оҡшаш.
Күпселек ғалимдар словендарҙың Илмән буйына Днепр буйынан күсенгән тигән фекерҙә. Шулай уҡ, П. Третьяков кургандар ҡоролмаһында оҡшашлыҡ булыуын күрһәтә, ләкин словендарҙың Балтик славяндары менән аралашыу мөмкинлеген кире ҡаҡмай.
Археологик яҡтан словендар Илмән һәм Үрге Волга һыу буйында таралған сопок мәҙәниәте менән тәңгәлләштереләҙәр. Ильмен словендарының славяндар өсөн хас булған таш мисте ер өҫтө бура йорттары таралған була.
IX быуаттың беренсе яртыһында словендар ерендә урта быуат Русьтең ҙур сәйәси, һөнәрселек һәм сауҙа үҙәгенә әүерелгән Бөйөк Новгород барлыҡҡа килә.

# Словендар
## Тарих

В.В. Седов фекеренсә, Илмән күле буйҙарында словен ҡәбиләләре беҙҙең эраның VI—VII быуаттарҙа тарала башлаған.
Хәҙерге ваҡытта словендарҙың иң боронғо ерлеге Түбән Волхов буйында Иҫке Ладогаҙа беҙҙең эраның VIII—IX быуаттарҙа төҙөлгән ҡала һанала. IX-X быуаттарҙа Түбәнге Волхов буйында Рюрик ҡалаһы барлыҡҡа килә, ул словендарҙың сауҙа-һөнәрселек һәм хәрби-административ үҙәгенә әүерелә. Рюрик шәһәренән 2 км өҫтәрәк башта словендар йәшәгән Новгородҡа нигеҙ һалына.
Яҙма сығанаҡтарҙа ҡабиләнең һуңғы тапҡыр иҫкә алыныуы 1036 йылға ҡарай.
# Цимлянск урамы (Өфө)

Цимлянск урамы — Өфөнөң Калинин районы . Инорс тораҡ пунктында урынлашҡан
Почта индексы — 450043, ОКАТО коды — 80401370000
Өфө йылғаһы яры буйында урынлашҡан.
Транспорт урамы һәм Георгий Мушников урамы яғына сығыу— Инорс транспорт артерияһы хеҙмәтләндерә.
Урам үҙенең исеме менән Ростов өлкәһендәге Цимлянск ҡаласығына бәйле, дөрөҫөрәге Дон йылғаһы буйындағы Цимлянск Гидроэлектростанцияһы исеменән килә. Бейеклеге 32 метр тәшкил иткән гидрогигант эксплуатцияға 1952 йылда индерелә. Яҡынса шул ваҡыттарҙа Өфөнөң ИНОРС районы ситтәренән УМЗ (хәҙер Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе) хеҙмәткәрҙәренә Өфө йылғаһы буйынан ерҙәр бүлеп бирә башлайҙар.
# Соловьиха (Ануй ҡушылдығы)

Соловьиха — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ануй йылғаһының уң ярына тамағынан 134 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Соловьиха (Ануй ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200312115100008610
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100861
* Бассейн коды — 13.01.02.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Кесе Сандата

Кесе Сандата — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы,Ростов өлкәһе,Краснодар крайы,Ҡалмыҡ Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Сандата йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Кесе Сандата
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Егорлык йылғаһы Новотроицк һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010500612107000017215
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107001721
* Бассейн коды — 05.01.05.006
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Китап йорто (Воронеж)

Китап йорто — Воронеждағы Революция проспекты, 33 адресы буйынса урынлашҡан административ бина. Революция проспектындағы иң бейек йорт. Бина үҙ исемен киҫеме менән аҫҡа ҡаратып ҡуйылған китапҡа оҡшағаны өсөн ала.
1870-се йылдарҙа был йорт урынында Ф. С. Курильченкова ҡарамағындағы сарлаҡлы айырым йорт була. 1903 йылда бинаға ҙур булмаған йорт төкәтелә, унда фотография ательеһы, ә һуңыраҡ — сәнғәт ательеһы урынлаша.
1930-сы йылдарҙа был урында яңы административ бина төҙөргә ҡарар ителә. 1935 йылда төҙөлөш башлана. 1936 йылдың көҙөндә төҙөлөш эшендә ҡулланылған ҡоролмалар фасадтан алына. Эске биҙәү эштәре 1938 йылда тулыһынса тамамлана, беренсе ҡатында ҡаланың төп китап магазины асыла.
Архитектор А. В. Миронов алты ҡатлы фасадты вертикаль буйынса өс өлөшкә бүлә. Урта өлөшө икенсе ҡаттың аркадалары терәктәренә ултыртыла.
Китап йорто һуғыштан һуң шулай уҡ А. В. Миронов етәкселегендә тергеҙелә. Эске ҡайтанан планлаштырыу архитектор В. П. Глотов тарафынан башҡарыла. 1960-сы йылдарҙан алып 1982 йылға тиклем бинала «Молодой коммунар» редакцияһы урынлаша. Хәҙер был китап йортонда «Берҙәм Рәсәй» партияһының төбәк бүлексәһе һәм партия рәйесе Д. А. Медведевтың йәмәғәт ҡабул итеү бүлмәһе урынлашҡан.
# Халасле

Хала́сле (мадьярса halászlé) — венгр халҡының милли балыҡ һурпаһы. Атамаһы мадьярса hal — балыҡ (йәки мадьярса halász — балыҡсы) һәм мадьярса lé — бульон, һурпа һүҙҙәренән алынған.
Халасле һурпаһын әҙерләгәндә башлы ғәҙәттәге һуғанды, ваҡ балыҡты ваҡ ҡына итеп турайҙар, шунан сусҡа майында борос менән (кибеттәрҙә һатылған паприка онтағы ла ярай, тик паприка пастаһы ярамай) болғап талғын ғына утта тиҙ генә ҡыҙҙыралар, һыу һалып (томат һуты), балыҡ таралып төшкәнсе быҡтыралар, шунан һуң ашты иләк аша һөҙәләр. Һурпаға эре балыҡ, ғәҙәттә карп(булмаһа йәйен, суртан) өҫтәп, бешерәләр. Халасле һурпаһын аҡ икмәк менән бәләкәй балсыҡ көршәктәрҙә бирәләр. Тышта, венгрҙар яратҡанса, ҡаҙанда әҙерләнгән халасле бигерәк тә тәмле була тиҙәр. Халаслены диңгеҙ балғынан бешермәйҙәр.
Венгрияла халаслены бигерәк тә ныҡ яратҡан бер нисә өлкә бар. Шуға күрә бер нисә төр халаслены айыралар:
Себерҙә йәшәгән, венгрҙарға ҡәрҙәш хант халҡы ла балыҡ һурпаһын ошо рецепт буйынса әҙерләй. Карелдар ҙа ошондай уҡ балыҡ һурпаһын бешерә, тик уға әҙерәк бер йоҡа ғына лимон киҫәгенең һутын һығып өҫтәп, ҡаймаҡ менән ашарға яраталар.
Шуныһы ҡыҙыҡлы, башҡорт телендә «судак» (венгр телендә csuka sügér) — һыла (hyla) балығы тип атала.
# Ирь-Ю

Ирь-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пожёг йылғаһының уң ярына тамағынан 83 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.

# Ирь-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000022378
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002237
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Могилёв

Могилёв (рус. Могилёв, бел. Магілёў, пол. Mohylew, лит. Mogiliavas) — Беларусия ҡалаһы, Могилёв өлкәһенең административ үҙәге. Могилёв өлкәһенең мәҙәниәт һәм иҡтисад үҙәге. Ҡалала Химволокно, Лифтмаш, Строммаш һәм башҡа ойошмалар урынлашҡан.
Халыҡ һаны — 300 мең тирәһе кеше. Ҡалала 40 мәктәп, 4 лицей, 3 университет (Машиналар төҙөү, Технология, Педагогия) бар.

# Могилёв
## Тарихы
### 1812 йылғы һуғыш

1812 йылдың 12 июнендә 600 меңлек Наполеон ғәскәре Рәсәйгә баҫып инә. Өс тапҡыр артыҡ һанлы дошмандан урыҫ ғәскәре сигенә башлай. 11 июлдә, Могилёвтан 12 км көньяҡ-көнбайыштараҡ, Салтановка һәм Фатово ауылдары араһында, генерал-лейтенант Николай Раевский етәкселегендәге 7-се пехота корпусы Луи Даву етәкләгән француз ғәскәренә ҡаршы Салтановка янындағы һуғышты башлай. Рәсәй империяһы армияһы (1812 йыл) 2-се Көнбайыш армияһының күпселек көсөн Днепр йылғаһы аша йөҙөп сығыуын француздарҙан ситкә йүнәлдереү өсөн, урыҫ ғәскәрҙәре француздар менән ҡапма-ҡаршы һуғыш башларға мәжбүр булалар.

# Могилёв
## Тарихы
### Беренсе бөтә донъя һуғышы

Беренсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында (август 1915 — ноябрь 1917) Юғары башкомандующий ставкаһы урынлашҡан ҡалала Рәсәй императоры Николай II йәшәгән.

# Могилёв
## Тарихы
### Икенсе бөтә донъя һуғышы
#### Смоленск бәрелеше (1941)

Бөйөк Ватан һуғышы хроникаһы/1941 йылдың 26 июле. 35-се һуғыш көнө, 26 июлдә совет ғәскәрҙәре Могилёвты ҡалдыра (ҡарағыҙ «Могилёвты һаҡлау»).

# Могилёв
## Билдәле шәхестәре

* Зайцев Александр Николаевич (1951), ғалим-инженер-механик. 1994 йылдан Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1993), профессор (1999). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2004) һәм Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2011).

# Могилёв
## Иҫтәлекле урындары

* Ленин урамы, Европаның 18-се быуат стиленда төҙөлгән.
* Театр, 19-сы быуатта төҙөлгән.

# Могилёв
## Туғандаш ҡалалары

* Шымкент, Ҡаҙағстан
* Виллербан, Франция
* Пенза, Рәсәй
* Тула, Рәсәй
* Киреч, Украина
* Бардейов, Словакия
* Габрово, Болгария
* Клайпеда, Литва
* Влоцлавек, Польша
* Айзенах, Германия
* Крагуевац, Сербия
* Звенигород, Рәсәй
* Сумғәйет, Әзербайжан
* Николаев, Украина
* Тәбриз, Иран
* Тубыл, Рәсәй

# Могилёв
## Халҡы

Милли состав (2009): беларустар — 87,4 %, урыҫтар — 7,3 %, украиндар — 1,1 %.

# Могилёв
## Географияһы
### Климаты

Ҡала климаты :
| Күрһәткес | Ғин | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек |
| Абсолют максимум, °C | {{{Янв_а_макс}}} | 12,9 | 19,8 | 29,1 | 32,0 | 33,0 | 36,3 | 36,8 | 30,6 | 25,5 | 14,5 | 10,9 |
| Абсолют минимум, °C | {{{Янв_а_мин}}} | −34,7 | −35 | −17,7 | −4,4 | −0,7 | 3,0 | 0,9 | −4,8 | −14,8 | −23,5 | −33,4 |