yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Мазик

Мазик — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының һул ярына тамағынан 251 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Мазик
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300512111100038361
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103836
* Бассейн коды — 10.01.03.005
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Шайтанка (ауыл)

Шайтанка — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Берёзово районындағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 198 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628140, ОКАТО коды — 71112651003.

# Шайтанка (ауыл)
## Халыҡ һаны

| Йыл | Даими халыҡ һаны |
| 2002 | |
| 2008 | |
| 2010 | 198 |

# Шайтанка (ауыл)
## Климат

Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
# Арыҫланов Ибәтулла Йәғәфәр улы

Ибәтулла Йәғәфәр улы Арыҫланов (1891(1891) — 10 июль 1938) — совет партия-дәүләт эшмәкәре, юрист. Башҡортостан АССР-ының Баш суды рәйесе (1932—1935).

# Арыҫланов Ибәтулла Йәғәфәр улы
## Биографияһы

Арыҫланов Ибәтулла Йәғәфәр улы 1891 йылда Рәсәй империяһы Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе 2‑се Кинйәабыҙ ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Көйөргәҙе районы Кинйәабыҙ ауылы) тыуған. Сығышы менән Арыҫлановтар нәҫеленән. Милләте буйынса — башҡорт.
1914—1917 йылдарҙа батша армияһында хеҙмәт итә, Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша. 1918 йылдан Ҡыҙыл Армия составында Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнаша.
1920‑се йылдарҙан Башҡортостан АССР-ының Йылайыр һәм Стәрлетамаҡ кантондарында дәүләт һәм партия эшмәкәре булып тора.
1932 йылда Мәскәүҙә Юғары юридик курстарҙы тамамлай. 1932—1935 йылдарҙа Башҡортостан АССР‑ының Баш суды рәйесе вазифаһын үтәй.
1935—1937 йылдарҙа «Башнефть» тресында идарасы ярҙамсыһы булып эшләй.
1937 йылдың 27 декабрендә ҡулға алына, үлем язаһына хөкөм ителә. 1938 йылдың 10 июлендә атыла. 1956 йылдың 10 майында аҡлана.

# Арыҫланов Ибәтулла Йәғәфәр улы
## Ғаиләһе

Улы — Йәүҙәт Ибәтулла улы Арыҫланов (1922—1943), осоусы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
# Вьюк (Кырчма ҡушылдығы)

Вьюк — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кырчма йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Вьюк (Кырчма ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300512111100038866
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103886
* Бассейн коды — 10.01.03.005
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Әмиров

Әмиров — фамилия.
* Әмиров Алмас Хәдис улы (6 май 1968 йыл) — театр актёры. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2004) һәм Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2003).
* Әмиров Ғәйнан Ғимәзетдин улы (Ғәйнан Әмири) — (1911—1982) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт совет яҙыусыһы. Башҡорт АССР-ының (1969) һәм РСФСР-ҙың (1971) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* Әмиров Йыһангәрәй Ғилман улы — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре.
* Әмиров Марс Ғизетдин улы (1930—1992) — СССР һәм Рәсәй дәүләт эшмәкәре, хужалыҡ эшмәкәре, ғалим.
* Әмиров Родион Руслан улы (2001—2023) — Рәсәй хоккейсыһы, һөжүмсе.
* Әмиров Рәсим Зәкир улы (28 февраль 1923 йыл — 2 декабрь 1995 йыл) — терапевт, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почетлы академигы (1991), медицина фәндәре докторы (1968), профессор (1970). СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1977)
* Әмиров Рәиф Ҡәҙим улы (3 ноябрь 1941) — башҡорт әҙәбиәте белгесе, тәнҡитсе, яҙыусы, филология фәндәре докторы (1986), профессор (1987), Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2001), Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1991), Рәсәй һәм Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы.
* Әмиров Фиҡрәт Мешәди Джәмил улы (22 ноябрь 1922 йыл — 20 февраль 1984 йыл) — әзербайжан совет композиторы, педагог, профессор.
* Әмиров Хәлим Насретдин улы (1894—?) — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре.
* Әмиров Шәүҡәт Сабир улы (1947) — СССР һәм Рәсәй музыканты, профессор. РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1989). Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы (2006).
# Выю

Выю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Нившера йылғаһының уң ярына тамағынан 70 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.

# Выю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000016958
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001695
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Мәҙәниәт һәм ял паркында мемориаль комплекс (Шахты)

Мәҙәниәт һәм ял паркында мемориаль комплекс — Ростов өлкәһе Шахты ҡалаһының ял һәм мәҙәниәт паркындағы мемориаль комплекс

# Мәҙәниәт һәм ял паркында мемориаль комплекс (Шахты)
## Тарихы

Ростов өлкәһенең Шахты ҡалаһының мәҙәниәт һәм ял паркындағы мемориаль комплекс Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында ҡаланы азат итеүҙә һәләк булған яугирҙәрҙең туғандар ҡәберлегендә төҙөлгән.
1942 йылдың 22 июленән 1943 йылдың 12 февраленә тиклем Шахта ҡалаһын немец-фашист армияһы оккупациялай. 1943 йылдың февралендә совет ғәскәрҙәре ҡаланы фашист оккупацияһынан азат итә. Ҡаланы азат итеүҙә 1942 йылдың 9 декабрендә ойошторолған 5-се удар армияһы (командиры — генерал-полковник В.Д. Цветаев (1942 йылдың декабре — 1944 йылдың майы): 40-сы гвардия, 315-се һәм 258-се уҡсылар дивизияһы берләшмәләре ҡатнаша. Ҡаланы азат итеүҙә Совет Армияһының күп яугирҙары һәләк була. Барыһы ла хәрби хөрмәт менән туғандар ҡәберлегендә ерләнә.
Иң ҙур ҡәберлек булып ҡала мәҙәниәт һәм ял паркындағы туғандар ҡәберлеге тора.Унда 1943 йылдың февраленды һәләк булған Шахты ҡалаһының 172 һаҡсыһы ерләнгән. Яугирҙар исеме мемориаль плитала уйып яҙылған.
1955 йылда туғандар ҡәберендә һәйкәл ҡуйыла. 1969 йылда Шахты рәссамдары В.Д. Дикой һәм В.И. Конос проекты буйынса мемориаль комплекс реконструкциялана. Мемориал янында территория төҙөкләндерелгән, төҫлө плиткалар менән түшәлгән.
Мәңгелек ут ҡаршыһында гранит киҫәге ҡуйылған, унда һалдат һүрәте уйып эшләнгән. Һалдат уң ҡулында автомат тотҡан, был уның Ватанды һаҡларға әҙерлеген сағылдыра.
Һәйкәл янында хәтер стенаһы ҡуйылған, унда «Тыуған ил өсөн һәләк булған геройҙарға мәңгелек дан» тигән һүҙҙәр яҙылған. Комплекс үҙәгендә мәңгелек ут ҡуйылған. Еңеүҙең май көндәрендә комплекс янында парадтар һәм митингылар үтә.
# Кильсэн-Ягун

Кильсэн-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Орт-Ягун йылғаһының һул ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 53 км.

# Кильсэн-Ягун
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200043270
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204327
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Нгарка-Табы-Яха

Нгарка-Табы-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Нгарка-Табы-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300076302
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307630
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ҡуяныш (күл)

Ҡуяныш (рус. Куяныш) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Кәҫле районындағы күл.

# Ҡуяныш (күл)
## Географияһы

Күл Силәбе өлкәһенең Кәҫле районында урынлашҡан. Силәбе өлкәһенең төньяҡ өлөшөндә, Свердловск өлкәһе сигенән барлығы 3 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Географик координаттары: оҙонлоғо — 61°27′32.84″E (61.459123), киңлеге — 56°17′37.6″N (56.293778).
Ярындағы тораҡ пункттар: төньяҡ ярында — Гай ҡасабаһы, Кәҫле ҡалаһына ара — 62 км. 11 км алыҫлыҡта — Бәғерәк.
Силәбегә тиклем араһы — 150 км, Екатеринбургҡа — 110 км, Каменск-Уралға — 28 км

# Ҡуяныш (күл)
## Тасуирламаһы

Максималь киңлеге — 3,3 км һәм оҙонлоғо — 2,5 км. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 205,58 м. Күл көҙгөһө майҙаны — 6,68 км².Максималь тәрәнлеге — 2,8 метр, уртаса тәрәнлеге — 2,3 метр.
Ҡуяныш оҙонса түңәрәк һыҙатлы. Һыуының үтәҙеклеге 2 метрға етә. Йәй күл өҫтөн һыутәңкә ҡаплай.
Төбө ташлы. Күл ярын ҡамыш баҫҡан, һыуына инер урындар әҙ, улар күберәк Гай ауылы янында тупланған. Ҡуяныш күленән һыу ағып, көнбайыштараҡ урынлашҡан Травяное күленә төшә

# Ҡуяныш (күл)
## Этимологияһы

Күлдең атамаһы килеп сығышын Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә атама «ҡуян» һәм -ыш аффиксы ҡушыу юлы менән яһалған тип яҙа.

# Ҡуяныш (күл)
## Экологияһы

1957 йылда «Маяҡ» химкомбинатында (Озёрск ҡалаһы) ҡалдыҡтар атмосфераға сыҡҡандан һуң төҙөлгән картала Ҡуяныш күлендә радиоактив эҙ билдәләнгән. 2010 йылдағы үлсәүҙәр күлдәге табан балығында нурланыш барын күрһәткән. Әммә күлдән балыҡсылар бер ваҡытта ла өҙөлмәй.
# Шукшамена

Шукшамена — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Түбәнге Шукша йылғаһының һул ярына тамағынан 69 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Шукшамена
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000037408
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003740
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кесе Таболжанка

Кесе Таболжанка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Челва йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Кесе Таболжанка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100008991
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100899
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Чернигов

Чернигов (укр. Чернігів) — Украиналағы ҡала. Чернигов өлкәһенең үҙәге.

# Чернигов
## Билдәле шәхестәр

* Немчинов Александр Михайлович (15.11.1919—3.10.1985), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, батарея командиры, өлкән сержант (1943). Майор дәрәжәһендә 1966 йылда запасҡа сыға, Черниговта йәшәй. Советтар Союзы Геройы (1943).
# Знаменка ауыл Советы (Бәләбәй районы)

Знаменка ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Бәләбәй районындағы муниципаль берәмеге.

# Знаменка ауыл Советы (Бәләбәй районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законға ярашы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Святица (Княжой ҡушылдығы)

Святица — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Княжая йылғаһының һул ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Святица (Княжой ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300312110000015488
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001548
* Бассейн коды — 08.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Энәлек

Энәлек, мәмешкәк, энәте, еҙәй, дунала, ҡамыраш (рус. Боя́рышник крова́во-кра́сный, Боя́рышник кровя́но-кра́сный, Боя́рышник сиби́рский, лат. Crataégus sanguínea) —Рауза һымаҡтар (Rosaceae) ғаиләһенән энәле ҡыуаҡ йәки ағас. Бейеклеге 4 м-ға етә. Май айында аҡһыл һарғылт сәскә ата, август-сентябрҙә емеше өлгөрә.

# Энәлек
## Таралыуы

Энәлек йылға буйҙарындағы урман ситендә үҫергә ярата. Таралыу ареалы көнбайыштан көнсығышҡа 5 мең км-ға етә: Рәсәйҙең көнсығышынан Көнбайыш Себергә тиклем, Байкал арты, Ҡаҙағстан, Урта Азия, Ҡытай, Монголия. Башҡортостандың күпселек райондарында осратырға мөмкин.
* Энәлек сәскәһендә бал ҡорттары
* Бешкән емеше
# Иҫәт

Иҫәт — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе, Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға.
Йылға оҙонлоғо 606 км, бассейн майҙаны — 58 900 км².
Туҡланыуы ҡатнаш. Ноябрь башында туңа, апрелдә асыла. Урал тауҙарында башланып китә, Көнбайыш Себер тигеҙлеге буйынса аға.

# Иҫәт
## Этимологияһы

Атамаһының килеп сығышы аныҡ түгел.
Иң боронғо аңлатмаһы боронғо грекса исседондар этнонимы менән бәйләп бирелә. Татар теленән (ис эт — эт еҫе), кет теленән (исе сет — балыҡлы йылға) тигән фарздар бар. Мәгәр Уралда исседондар йәки кеттар йәшәүе эҙҙәре ҡалмаған, татр теленә иһә һүҙҙәрҙең урыны тел ҡанунына тап килмәй.
А. К. Матвеев Ис һәм Иса гидронимамдары менән сағыштыра, мәгәр инандырырлыҡ дәлилдәр килтерә алмай.
Рычков Пётр Иванович «Топография Оренбургская» тигән китабында (229-сы бит) былай тип яҙа:
   — Рычков П. И. «Топография Оренбургская»
# Иҫке Барятин

Иҫке Барятин (рус. Старое Барятино) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 50 кеше. Почта индексы — 453151, ОКАТО коды — 80249836008.

# Иҫке Барятин
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Стәрлетамаҡ): 11 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Яңы Барятин): 2 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Стәрлетамаҡ): 11 км
# Белая Уса

Белая Уса — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы/ Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Уса йылғаһының уң ярына тамағынан 88 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.

# Белая Уса
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300212115200007900
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200790
* Бассейн коды — 13.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Дева Мария сиркәүе

Дева Мария сиркәүе — Грузияла Хашури муниципалитетының төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан Али ауылындағы архитектура ҡомартҡыһы. Ҡыйығы һәм стеналарының бер өлөшө емерелгән.
Көмбәҙле сиркәү (14,5х10,9 м) бут ташы һәм кирбестән төҙөлгән. Көньяҡта һәм көнбайышта ике инеү урыны бар. Көмбәҙе алтарь иөйөштәренә һәм көнбайыш яғындағы серегән ике бағанаға таяна. Көмбәҙе һәм башҡа аркалары шунда урынлашҡан. Төньяҡ стенаның нишаһында аралыҡ бар. Сиркәүҙеү интерьеры биҙәлгән.
Фасады, ишек һәм тәҙрәләре кирбестән эшләнгән. Көньяҡ фасадында ҡояш сәғәте урынлашҡан, көнсығыш фасадының һул яғында ябай тәре ҡуйылған. Ун ике ҡатлы кирбес көмбәҙе өҙлөкһөҙ аркаларҙан тора.
Сиркәү 2006 йылда Грузия президенты указына ярашлы милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡылары реестрына индерелгән
# Хорьковка

Хорьковка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Гусинка йылғаһының һул ярына тамағынан 6,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Хорьковка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200112110000005965
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000596
* Бассейн коды — 08.01.02.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ручь-Ю

Ручь-Ю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Роговая йылғаһының һул ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 65 км.

# Ручь-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000068118
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006811
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Йәнекәев Таң Ғүмәр улы

Йәнекәев Таң Ғүмәр улы (1 октябрь 1948 йыл) — театр рәссамы. 1977 йылдан СССР-ҙың Рәссамдар, 1979 йылдан — Театр эшмәкәрҙәре союздары ағзаһы (1979). БАССР-ҙың (1980) һәм Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1994). Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияһы (1996) һәм Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы (1981) лауреаты.

# Йәнекәев Таң Ғүмәр улы
## Биографияһы

Таң Ғүмәр улы Йәнекәев 1948 йылдың 1 октябрендә Өфөлә тыуа. Сығышы буйынса дворян Йәнекәевтар нәҫеленән.
1975 йылда В. И. Суриков исемендәге Мәскәү художество институтын тамамлай (педагогы В. Ф. Рындин, М. М. Курилко). Ике йыл Е. Вахтангов театрында практика үтә.
1973 йылдан алып рәссам-сәхнәгә ҡуйыусы, 1980—2000 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт академия драма театрының баш рәссамы.
Йәнекәев Таң 2000 йылда Ырымбур ҡалаһына күсә. Ырымбур драма театрында эшләй.
Йәнекәев Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәй Федерацияһының 200-гә яҡын спектаклдәрен биҙәй.

# Йәнекәев Таң Ғүмәр улы
## Ижады

«Театр рәссамы юлын һайлап, мин, бәлки, башта был һөнәрҙең шул тиклем ҡыҙыҡлы икән тип уйламағанмындыр ҙа. Ни тиклем уның тураһында белһәм, ул шул тиклем миңә оҡшаны — туранан тура бөтә нәмәһе менән: ритмы менән, киң ҡоласлылығы менән. Һәм аҙаҡ минең өсөн айырылғыһыҙ төшөнсәләр — рәссам һәм театр сәхнәһе биҙәүсе. Театр сәхнәһе биҙәүсе рәссам булмай алмай».
Йәнекәев Башҡорт академия драма театрының «Ташлама утты, Прометей!» (1977), «Диктаторға ат бирегеҙ!» (1982); М. Кәримдең «Ай тотолған төндә» (1992); Р. Исрафиловтың «Яҙмыштарҙан уҙмыш бар!..» , М. Кәримдең «Оҙон-оҙаҡ бала саҡ» повесы буйынса; Н. Әсәнбаевтың «Ҡыҙыл паша» (1982); Ф. Кроммелинктың «Миһырбанлы мөгөҙлө ир» (1994); Ф. М. Бүләковтың «Бибинур, ах, Бибинур!..» (1995) спектаклдәрен биҙәй.
Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры спектаклдәренә декорациялар авторы: Э.Григтың «Пер Гюнт» (1983), В. И. Флейшман — Д. Д. Шостаковичтың «Ротшильд скрипкаһы» (1987), һ.б.
Ырымбурҙа 35-тән ашыу спектаклде биҙәй, шул иҫәптән: Мольерҙың «Дон Жуан», А. С. Пушкиндың «Капитан ҡыҙы», М. Ю. Лермонтовтың «Маскарад», Э. Э. Шмиттың «Фредерик, йәки енәйәттәр бульвары», Б.Васильевтың «Ә таңдар бында тымыҡ…», Ф. Кроммелинктың «Миһырбанлы өгөҙлө ир», А.Вампиловтың «Ҡала эргәһендә осрашыу» һ.б.

# Йәнекәев Таң Ғүмәр улы
## Күргәҙмәләре

Йәнекәйев Таң Ғүмәр улы 1972 йылдан алып ватан сәнғәт күргәҙмәләрендә, 1975 йылдан алып халыҡ-ара күргәҙмәләрҙә ҡатнаша.

# Йәнекәев Таң Ғүмәр улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Рәсәй Федерацияһы (1994) һәм БАССР-ҙың (1980) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
* «Мәскәү театры яҙы» фестивале дипломанты (1983)
* Төрки халыҡтарының «Науруз» халыҡ -ара театры фестивале дипломанты (1998, Ҡазан).
* Рәсәй Федерацияһының әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендәге дәүләт премияһы (1996)
* Ғәлимов Сәләм исемендәге премия (1981).
* Театрҙарҙың «Туғанлыҡ» халыҡ-ара фестивале лауреаты (1996, Өфө).
# Щугор (Вишерка ҡушылдығы)

Щугор — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вишерка йылғаһының уң ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 53 км.

# Щугор (Вишерка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100006475
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100647
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Тәьүил

Тәьүил (ғәр. تأويل‎ сығанаҡҡа, башланғысҡа ҡайтыу) — Ҡөрьәндең йәки сөннәттең һүҙмә-һүҙ мәғәнәһен ниндәй ҙә булһа нигеҙле сәбәп буйынса метафорик мәғәнәгә эйә итеү ысулы.

# Тәьүил
## Тарихы

Тәьүил термины Ҡөрьәндән алынған. Һигеҙ осраҡта ул, комментаторҙар фекеренсә, «төш юрау» тигәнде аңлата (тәғбир әр-руғйә, 12-се сүрә), ә ҡалған туғыҙ осраҡта — «сығанаҡ», «эҙемтә» (ғәҡибә) тигән мәғәнә һалынған. Тәьүилгә тәфсир төшөнсәһе ҡаршы ҡуйыла. Тәүҙә тәьүил һәм тәфсир төшөнсәләре бер мәғәнәгә эйә булғандыр, әммә ваҡыт үтеү менән был ике төшөнсә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла башлаған. Һәр хәлдә, был термин әл-Бәйдәүи (ваф. 1286 йылда) һәм Ҡөрьәнде шәрехләгән башҡа мөфәссирҙәрҙә осрай.