# Ҡошсо

Ҡошсо — Әй буйы башҡорттары төркөмөнә ҡараған башҡорт ырыуы. Тамғалары һүрәттә күрһәтелгән, ағастары — ҡайын, муйыл, ҡоштары — аҡҡош, орандары — Салауат.

# Ҡошсо
## Аралар

аҡ-ай • буранғол • ғөҙәир • ҡаҙыр • ҡалмаҡ • ҡулсыҡай • күҫәкбирҙе • мөслим • мәтәй • сирмеш • солтан • сәкетә • төлкө • туғыҙ • үмәртәй • һабанаҡ • һарт.

# Ҡошсо
## Этнонимы

Ҡошсо — ғалимдар «Һунар ҡоштары буйынса белгес», «Ҡош менән һунар итеүсе», «Ҡошҡа һунар итеүсе», «Ҡош тотоусы (аулаусы)», «Ҡош ҡараусы» тип аңлаталар. Ҡошсо ырыуы башҡорттары үҙҙәрен «Ҡошҡа һунар итеүсе», «Ҡош тотоусы (аулаусы)» тип иҫәпләйҙәр.
Ҡошсо атамалы ырыу-ҡәбиләр ҡаҙаҡтар, ҡырғыҙҙар, үзбәктәр, төркмәндәр, әзербайжандар, төрөктәр араһында ла бар.

# Ҡошсо
## Тарихы

Ҡошсолар Урта Азиялағы боронғо төрки ҡәбиләһенән сыҡҡан тип иҫәпләнә. Беҙҙең эраның 1-се мең йыллығында төркиҙәр менән көнбайышҡа яуҙарҙа ҡатнашҡандар. XII быуатта монголдарҙың дурбан (дыуан) ҡәбиләһе тарафынан буйһондоролған. XIII — XIV быуаттарҙа бөткөһөҙ яуҙарҙа ҡатнашыу һәм күсеп йөрөү арҡаһында төрлө халыҡтар араһына инеп китеп таралалар. Шул иҫәптән башҡорттар араһына ла. Тәү башлап Волга (Иҙел) ҡушылдыҡтары Һамар һәм Мәләкәҫ йылғалары буйында урынлашҡандар. Һуңғараҡ Ыҡ тамағына, артабан Башҡортостандың төньяғына һәм Әй йылғаһы буйҙарына килеп төпләнгәндәр.

# Ҡошсо
## Урынлашыуы

Ҡошсо башҡорттарының ауылдары :
| РФ субъекты | Район | Ауылдар |
| Башҡортостан | Балаҡатай районы | Айҙаҡай, Аҡҡын (бөткән ауыл), Ауышты (бөткән ауыл), Ҡурғаш, Һандалаш |
| Башҡортостан | Ҡыйғы районы | Юныс |
| Башҡортостан | Мәсетле районы | Абдулла, Айып, Борғатъя, Йонос, Кесе Ҡыҙылбай, Ҡорғат, Ҡотош, Ләмәҙтамаҡ, Мәләкәҫ, Оло Ҡыҙылбай, Салйоғот, Тайыш, Тимербай, Тимерәк, Төплөкүл (бөткән ауыл), Һабанаҡ, Һөләймән, Әбдрәхим, Әжекәй |
| Свердловск өлкәһе | Красноуфимск округы | Биш ауыл, Рахманғол, Бәйәктамаҡ, Ҡуян, Үрге Бәйәк |
| Свердловск өлкәһе | Түбәнге Серге районы | Аҡҡул, Өфө-Шигер, Үрмәкәй |
| Свердловск өлкәһе | Әртә ҡала округы | Бикән, Бәхмәт, Әжеғол, Әртә-Шигири |
| Свердловск өлкәһе | Әшит ҡала округы | Ғәйнә |

# Ҡошсо
## Ауылдарҙа халыҡ һаны

Ревиз яҙмалары һәм халыҡ иҫәбен алыу мәғләүмәттәре буйынса
| Ауылдар | 1795 | 1816 | 1834 | 1850 | 1859 | 1865 | 1897 | 1920 | 1939 | 1959 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 | 2010 |
| Балаҡатай районы | | | | | | | | | | | | | | | 349 |
| Айҙаҡай | | | | | | | | | | | | | | | 336 |
| Ҡурғаш | | | | | | | | | | | | | | | 13 |
| Һандалаш | | | | | | | | | | | | | | | 0 |
| Ҡыйғы районы | | | | | | | | | | | | | | | 161 |
| Юныс | | | | | | | | | | | | | | | 161 |
| Мәсетле районы | | | | | | | | | | | | | | | 6024 |
| Абдулла | | | | | | | | | | | | | | 553 | 510 |
| Айып | | | | | | | | | | | | | | 307 | 342 |
| Борғатъя | | | | | | | | | | | | | | 260 | 249 |
| Йонос | | | | | | | | | | | | | | 382 | 457 |
| Кесе Ҡыҙылбай | | | | | | | | | | | | | | 80 | 75 |
| Ҡорғат | | | | | | | | | | | | | | 350 | 278 |
| Ҡотош | .. | 90 | 111 | 131 | 143 | 164 | 225 | 275 | 302 | 363 | 359 | 338 | 363 | 360 | 361 |
| Ләмәҙтамаҡ | 194 | 187 | 226 | 293 | 331 | 373 | 676 | 867 | 767 | 716 | 759 | 610 | 519 | 522 | 483 |
| Мәләкәҫ | | | | | | | | | | | | | | 274 | 259 |
| Оло Ҡыҙылбай | | | | | | | | | | | | | | 508 | 451 |
| Салйоғот | | | | | | | | | | | | | | 255 | 266 |
| Тайыш | | | | | | | | | | | | | | 328 | 343 |
| Тимербай | | | | | | | | | | | | | | 90 | 79 |
| Тимерәк | | | | | | | | | | | | | | 132 | 118 |
| Һабанаҡ | 103 | 117 | 161 | 215 | 245 | 303 | 610 | 708 | 521 | 459 | 541 | 395 | 439 | 437 | 391 |
| Һөләймән | 170 | 172 | 233 | 287 | 291 | 307 | 440 | 530 | 473 | 487 | 541 | 446 | 402 | 489 | 472 |
| Әбдрәхим | | | | | | | | | | | | | | 326 | 324 |
| Әжекәй | | | | | | | | | | | | | | 750 | 684 |
| Красноуфимск округы | | | | | | | | | | | | | | | 1093 |
| Биш ауыл | | | | | | | | | | | | | | | 98 |
| Рахманғол | | | | | | | | | | | | | | | 492 |
| Бәйәктамаҡ | | | | | | | | | | | | | | | 387 |
| Ҡуян | | | | | | | | | | | | | | | 116 |
| Юғары Бәйәк | | | | | | | | | | | | | | | |
| Түбәнге Серге районы | | | | | | | | | | | | | | | 1628 |
| Аҡҡул | | | | | | | | | | | | | | | 279 |
| Өфө-Шигер | | | | | | | | | | | | | | | 522 |
| Үрмәкәй | | | | | | | | | | | | | | | 827 |
| Әртә ҡала округы | | | | | | | | | | | | | | | 1742 |
| Бикән | | | | | | | | | | | | | | | 183 |
| Бәхмәт | | | | | | | | | | | | | | | 522 |
| Әжеғол | | | | | | | | | | | | | | | 685 |
| Әртә-Шигири | | | | | | | | | | | | | | | 352 |
| Әшит ҡала округы | | | | | | | | | | | | | | | 415 |
| Ғәйнә | | | | | | | | | | | | | | | 415 |

# Ҡошсо
## Арҙаҡлы ҡошсолар

Мәсетле районының хөрмәтле гражданы
* Ҡорбанова Ғәфифә Мәғәфүр ҡыҙы — 2005
* Ҡаев Фәрит Ғалихан улы — 2017
Академиктар
* Байрамғолов Юлай Ейәнғәле улы — техних фәндәре докторы (1993),
* Вәлиев Ильяс Иштуған улы — педагогия фәндәре докторы (1999)
* Мирсаев Рафаил Нурый улы — философия фәндәре кандидаты (1990)
Фән докторҙары
* Ғиниәтуллин Рафаҡ Хизбулла улы — биология фәндәре докторы (2019)
* Зарипов Айрат Янсур улы — философия фәндәре докторы (2005)
* Мәҡсүтова Нәжибә Хәйерзаман ҡыҙы — филология фәндәре докторы (1981)
Афған һуғышында һәләк булған яуғиҙар
* Ғәзизов Раян Нариман улы (14.4.1960—5.5.1981), Башҡорт АССР-ы, Мәсетле районы, Һөләймән ауылы, 1980 йылдың февраленән Афғанстанда. Рядовой, уҡсы. Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнгән.
* Нафиҡов Хәмит Мөғин улы (20.12.1960—15.08.1984), Свердловск өлкәһе, Түбәнге Серге районы, Өфө-Шигер ауылы, 1982 йылдың ноябрен Афғанстанда. Лейтенант, Спезназ төркөмө командиры. Ленин ордены менән бүләкләнгән.