# Башҡортостандың Ҡыҙыл китабы

Башҡортостандың Ҡыҙыл китабы — һирәк осрай торған һәм юғалыу ҡурҡынысы янаған хайуандар, үҫемлектәр һәм бәшмәк төрҙәренең исемлеге, уларҙың таралған урындары, иҫәбе, аҙайыу сәбәптәре, һаҡлау саралары тураһында тасуирлама.

# Башҡортостандың Ҡыҙыл китабы
## Башҡортостан йәнлектәренең Ҡыҙыл китабы тураһында

Башҡорт АССР-ының Ҡыҙыл китабы тәү тапҡыр 1984 йылда баҫылып сыға, 1987 йылда ҡабатлап баҫыла. Уға 180 үҫемлек төрө, шуларҙың 12-һе элекке СССР территорияһында һирәк осрай торған үҫемлек, Уралдағы борондан ҡалған 33 төр үҫемлек ингән, 32 — эндемик, 22 — һирәк осраған дарыу үҫемлектәре һәм 39 — декоратив үҫемлек, 8 — емеш-еләк, 6 — баллы, 11 — эфир майлы һәм 17 башҡа төр үҫемлектәрҙең һирәк төрҙәре бар. Ҡыҙыл китапҡа хайуандарҙың 157 төрө, һирәк осрай торған бөжәктәр, балыҡтар, имеҙеүселәр һ. б., шул иҫәптән элекке СССР территорияһындағы һирәк хайуандарҙың 51 төрө индерелгән.
Башҡортостан Республикаһында һирәк осрай торған хайуандар иҫәбенә 19 төр бөжәк, 13 — балыҡ, 4 — ер-һыу хайуаны, 5 — һөйрәлеүсе, 42 — ҡош, 23 — имеҙеүсе инә. Ҡурсаулыҡтар, заказниктар, тәбиғәт ҡомартҡылары исемлеге бирелә. Башҡортостандың «Ҡыҙыл китабы» рәсми документ иҫәпләнә.
Йылдан-йыл кешенең аңлы рәүештә ҡайһы бер төрҙәргә һунар итеүе, һаҡһыҙ ҡарашы күп кенә йәнлектәрҙең, ҡоштарҙың, үҫемлектәрҙең, бөжәктәрҙең, бәшмәктәрҙең ҡайһы бер төрҙәрен юҡҡа сығара бара. Улар бик һирәк осрай.
Хәҙерге ваҡытта Закон тарафынан Башҡортостан биләмәһендә 112 төр хайуан: 7 балыҡ, 6 һөйрәлеүсе, 49 ҡош, 18 һөтимәрҙәр һаҡлана.
Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ҡайһы бер тереклек юҡҡа ла сыҡҡан. Мәҫәлән, тарпан, төньяҡ боланы, сайғаҡ, росомаха, кеш, аҡбаш сыпҡай, таҙғара, туғаҙаҡ, бөҙрә берғаҙан, аҡ балыҡ һәм башҡалар.

# Башҡортостандың Ҡыҙыл китабы
## Ҡоштар

* Ағуна — белая куропатка
* Аҡбаш өйрәк — савка
* Аҡбаш сыпҡай — серощёкая поганка
* Аҡсабан — луток
* Аҡсарлаҡ — серебристая чайка
* Ала ҡаҙ — серый гусь
* Аласыбар — пеганка
* Балабан — балабон
* Балыҡсы турғай — зимородок
* Бейеүсе таштурғай — кеменька-плясунья
* Берғаҙан — пеликан
* Биҙгәләк — стрепет
* Бөркөт — беркут
* Буҙ турғай — степной жаворонок
* Ваҡ себен турғайы — малая мухоловка
* Диңгеҙ бөркөтө — орлан-белохвост
* Ерәнсәй сумғыс — красноносый нырок
* Кесерткән турғайы — крапивник
* Көйөлдө, көсөгән — большой кроншнеп
* Кәлмәргән — скопа
* Ҡағараҡ - чернозобая гагара
* Ҡамыш тауығы — камышница,
* Ҡаңғылдаҡ аҡҡош - (бөткән)
* Ҡара ҡауҙы — черный аист
* Ҡарасабан — турпан
* Ҡара һабан турғайы — (бөткән)
* Ҡарсыға ябалаҡ — ястребная сова
* Ҡушбаш өйрәк — (бөткән)
* Ҡуян ябалағы — белая сова
* Ҡыр тауығы — серая куропатка
* Муйныаҡ себен турғайы — (бөткән)
* Мәрйенгүҙ — белоглазый нырок
* Өкө — филин
* Сапсан — сапсан
* Сипылдаҡ төйөт — пеночка-трещетка
* Сипылдауыҡ — степная тиркушка
* Сыбар килейек — ястребная славка
* Туғаҙаҡ — дрофа
* Туралаҡаҙ — (бөткән)
* Фламинго — (бөткән)
* Һарыбаш тумыртҡа — трехпалый дятел
* Һунағара — змееяд
* Һыу турғайы — оляпка
* Шоңҡар — кречет
* Ышылдаҡ аҡҡош — лебедь-шипун
* Ҡыҙыл өйрәк — огарь
* Ялан бөркөтө — степной орел
* Ялан көйгәнәге — степной лунь
* Ялан торомтайы — степная пустельга
* Ялан тәгәрлеге — кречетка
* Ялан һары — курганник

# Башҡортостандың Ҡыҙыл китабы
## Балыҡтар

Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән балыҡтар исемлеге:
* Ҡыҙыл балыҡ
* Бәрҙе
* Бағыр
* Рипус
* Мәрсен
* Күкәнәш
* Шаршы күкене
* Энәле балыҡ
* Зөгәй
* Аҡ балыҡ