yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Кейекбирҙина Сулпан Әсхәт ҡыҙы

Кейекбирҙина Сулпан Әсхәт ҡыҙы (12 июль 1976 йыл — 29 сентябрь 2015 йыл) — йырсы. Башҡортостан Республикаһы бәйгеләре лауреаты.

# Кейекбирҙина Сулпан Әсхәт ҡыҙы
## Биографияһы

Сулпан Әсхәт ҡыҙы Кейекбирҙина (Ишҡыуатова) 1976 йылдың 12 июлендә Баймаҡ районы Йәрмөхәмәт ауылында тыуған. Башланғыс мәктәпте тыуған ауылында тамамлай. Артабан Баймаҡ интернат-мәктәбендә белем ала. Бала саҡтан йырсы булырға хыяллана. Ата-әсәһе йыр-моңға әүәҫ кешеләр булһалар ҙа, башта Сулпандың йырсы булыуына ышанып етмәйҙәр, уны башҡа һөнәр һайлауға өндәйҙәр, әммә йырсы булыу теләге һәм хыялы уны Өфөгә юлландыра.
Үҙенсәлекле лирик-колоратуралы сопрано тауыш эйәһе Сулпан Өфө сәнғәт училищеһына уҡырға инә һәм ошо осорҙа уҡ республика вокалистары конкурстарында призлы урындар яулай. Артабан Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтында халыҡ йырҙары бүлегендә уҡый (уҡытыусыһы Рәсәй һәм Башҡортостандың халыҡ артисы Флүрә Килдейәрова). Институттан һуң «Йәдкәр» фольклор-эстрада төркөмөндә эшләй башлай. Башҡорт халҡының оҙон көйҙәрен һәм шаян йырҙарын, башҡорт композиторҙарының романстарын һәм арияларын ҙур оҫталыҡ менән башҡарған Сулпан «Йәдкәр» коллективы өсөн үҙе бер табыш була. Ғөмүмән, Сулпанды үҙ репертуарына етди иғтибар биреүе, ижади багажын һирәк яңғыраған халыҡ йырҙары менән байытыуы айырып торҙо. Сулпан юғалып барған, күптән яңғырамаған боронғо йырҙарға өҫтөнлөк бирә һәм яңылышмай. Тамашасы уның башҡарыуындағы йырҙарҙы ихлас ҡабул итә, ярата.
Сулпан Кейекбирҙина Бөтә Рәсәй инвалидтар йәмғиәте ойошторған хәйриә концерттарында йыш сығыш яһай, рәхмәт хаттары менән бүләкләнә. Республика сәнғәт оҫталары менән Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы сараларында әүҙем ҡатнаша.
2015 йылдан Сулпан Кейекбирҙина «Сармат» эстрада төркөмөндә эшләй башлай (етәксеһе Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы Радик Вәлмөхәмәтов), республика буйлап гастролдәрҙә йөрөй. Яңы коллектив менән Пермь ҡалаһында һәм Әбйәлил районында ойошторолған һабантуйҙарҙа ҡатнашып өлгөрә.
2015 йылда «Урал» мәрхәмәтлек фонды ярҙамында «Р. И. Продакшн» студияһы төшөргән «Бибигөл менән Сәйфелмөлөк» тип аталған тарихи-музыкаль фильмы төшөрөлә (Сулпандың идеяһы). Өс башҡорт халыҡ йырҙарына нигеҙләнеп төшөрөлгән фильмда «Ғәрипҡол», «Сәйфелмөлөк», «Һөйгән йәр» тигән халыҡ йырҙарын Сулпан башҡара. Фильм реаль ваҡиғаларҙы һүрәтләй, ХIХ быуат аҙағындағы — XX быуат башындағы ябай халыҡтың тормошон сағылдыра. Фильм II Халыҡ-ара «Көмөш Аҡбуҙат» милли һәм этник кинофильмдар фестиваленә һайлап алынған эштәр исемлегенә инде. Уның сценарийын режиссёр Айсыуаҡ Йомағолов менән видеооператор Рияз Исхаҡов «Сөйфелмөлөк» йырының ҡыҙғаныс сюжетына нигеҙләп ҡорған. Төп ролдәрҙә уйнаған Сулпан Кейекбирҙина, Эльмир Хәйретдинов, Нәркәс Байбулдина менән бер рәттән Сулпандың Тимерхан һәм Тамьян исемле улдары ла төшкән.
Йырсы үҙе тере саҡта фильмдың презентацияһын күреп өлгөрмәне.
2015 йылдың 29 сентябрендә асыҡланмаған шарттарҙа вафат була. Сулпан Кейекбирҙина тыуған ауылы Йәрмөхәмәттә 2015 йылдың 1 октябрендә ерләнә.
# Ленгер-Юган

Ленгер-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сыня йылғаһының уң ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Ленгер-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300030671
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303067
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ҡоро Речка йырыны

Сухая Речка йырыны — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Кинель йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Ҡоро Речка йырыны
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Кинель башынан тамағына тиклем, Кутулук йылғаһы башынан Кутулук һыуһаҡлағысына тиклем ]. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000812112100008401
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100840
* Бассейн коды — 11.01.00.008
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Торнау-фор-дер-Хайде

Торнау-фор-дер-Хайде (нем. Tornau vor der Heide) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 490 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,75 км². Диңгеҙ кимәленән 84 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6779 һәм автомобиль коды — ABI.
# Йомағужа ГЭС-ы

Йомағужа гидроэлектростанцияһы — Башкортостандың Күгәрсен районы Ағиҙел йылғаһында урынлашҡан ГЭС.

# Йомағужа ГЭС-ы
## Дөйөм мәғлүмәттәр

ГЭС 1998 йылда төҙөлә башлаған, 2007 йылда тамамланған. ГЭС ҡоролмалары составында:
* 605 м оҙонлоҡтағы һәм 70 м бейеклектәге балсыҡһыл үҙәктән торған өйөп яһалған быуа плотина;
* өҫкө яр буйындағы һыу ағыҙғыстар;
* 90 м оҙонлоғондағы килтереүсе подводящий канал;
* 70 м оҙонлоғондағы килтереүсе подводящий һыу үткәргес;
* ГЭС плотинаһына яҡын бина.
ГЭС-тың ҡеүәте — 45 МВт. ГЭС бинаһында иҫәбе 40 м баҫым көсө менән эшләгән ҡеүәте 15 МВт-лы өс әйләнмәле-көрәк башлы гидроагрегат урынлаштырылған. ГЭС-тың баҫымлы ҡоролмалары 35,6 км² майҙанлы, тулы күләме 890 млн.м³ тиң булған Йомағужа һыуһаҡлағысын барлыҡҡа килтерә.
ГЭС-ты «Гидропроект» институты проектлаған.
Йомағужа гидротехник ҡоролмалары, иң тәү сиратта, юл айҡан электр энергияһы эшләп сығарыу менән бергә, һыу менән тәьмин итеү һәм ташҡындарҙан һаҡлау мәсьәләһен хәл итә.
Йомағужа ГЭС-ы «Башҡорт генерирлаусы компанияһы» ЯСЙ-е составына инә, төҙөлөштө «Йомағужа һыуһаҡлағысы» ЯСЙ-е тормошҡа ашырған.

# Йомағужа ГЭС-ы
## Экологик проблемалар

Йомағужа һыуһаҡлағысы тар тау үҙәнендә төҙөлгән, һәм ҡиммәтле ерҙәрҙең һыу аҫтында ҡалыу майҙаны ҙур түгел. Гидротехник ҡоролма һыуы «Башҡортостан» милли паркы эсендәге ерҙәрҙе баҫыуы, һирәк осраусы күп кенә хайуан һәм үҫемлектәр ареалының ҡыҫҡарыуы өсөн тәнҡитләнә. Һыуһаҡлағыстың һәм Ағиҙел йылғаһы һыуының сифаты насарайыуы, шулай уҡ һыуһаҡлағыс һыуының карст бушлыҡтарына ағып төшөп кәмеүе сәбәпле хәүефле фекерҙәр ишетелгеләне.

# Йомағужа ГЭС-ы
## Төҙөү тарихы

Башҡорт АССР-ының сәнәғәт райондарын һыу менән тәьмин итеүҙе хәл итеү маҡсатында 1970-се йылдарҙан уҡ һыуһаҡлағыс төҙөү проектланған була. 1982 йылда, Йомағужа ГЭС-ы (күләме 3 км³ һәм майҙаны 150 квадрат километрҙан артыҡ) створынан 14 км түбәнгәрәк, Иштуған һыуһаҡлағысын төҙөү буйынса әҙерлек эштәре башлана. Һыуһаҡлағыс төҙөү 1980-се йылдарҙа йәмәғәтселектең ҙур хуплауына таянған экологтарҙың әүҙем ҡаршылығына юлыға, һәм 1989 йылда туҡталып ҡала.
Артабан, Иштуған һыуһаҡлағысы урынына Ағиҙел йылғаһында һыубаҫар майҙандары бәләкәйерәк булған өс һыуһаҡлағыстан торған каскад проекты эшләнә. 1998 йылда шуның береһе — Йомағужа һыуһаҡлағысы төҙөлә башлай.
Гидроузел төҙөлөшө йылдам темптарҙа бара. 2003 йылдың 10 июнендә Ағиҙел йылғаһы үҙәне ҡаплана, 2004 йылдың 7 октябрендә беренсе гидроагрегат, 2004 й. декабрендә — икенсеһе, 2005 й. 2 апрелендә — өсөнсөһө ебәрелә. 2007 йылдың 21 июлендә һыуһаҡлағысты сафҡа индереү тантанаһы ойошторола.
# Югарас

Югарас — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Туртас йылғаһының уң ярына тамағынан 209 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Югарас
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010700112115300013319
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301331
* Бассейн коды — 14.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Австрияла ислам

Ислам дине Автрияла христиан диненән ҡала дингә ышаныусыларҙың һаны буйынса икенсе урында тора. 2010 йылдың баһаларына ярашлы, Австрия халҡының дөйөм һанынан яҡынса 7,0 % ислам динен тота. Күпселек мосолмандар Австрияла сунниттар. Австрияға күпселек мосолмандар 1960 йылда Төркиәнән, Босния һәм Герцеговинанан килә. Шулай уҡ пакистан һәм ғәрәп сығышлы общиналар ҙа бар.
Мосолмандарҙың иң күп өлөшө сәнәғәт үҫешкән көнбайыш Форарльберг ерендә (8,36 %) йәшәй. Унан ҡала илдең баш ҡалаһы Венала 7,82 процент тәшкил итә. Зальцбург, Үрге Австрия, Тироль һәм Түбәнге Австрияла мосолман халҡы уртаса кимәлдә. Көньяҡ-көнсығыш ерҙәре Штирия, Каринтия, шулай уҡ Бургенландта мосолмандар ил буйынса иң түбән процентты күрһәтә. Австрияның 300 әхмәдиттәренең яҡынса өстән бер өлөшө Венала йәшәй.
Австрия көнбайыш Европа илдәре араһында уникаль булып тора, сөнки ул мосолмандарға танылған дини община статусы бирә. Был 1878 йылғы Босния һәм Герцеговинаны австро-венгрия оккупацияһы ваҡыттарына барып тоташа. Австрия мосолман общинаһының дини азатлығын 1912 йылда («Anerkennungsgesetz») «таныу акты менән» көйләй, һәм ошоно эшләгән беренсе көнбайыш Европа иле була. 1918 йылда Австро-Венгрия монархияһы тарҡалғандан һуң, был закон әһәмиәтен юғалта, тик 1979 йылда ғына Австрияла Ислам дини ойошмаһына нигеҙ һалына. Был ойошма дәүләт белем биреү мәктәптәрендә дин дәрестәрен биреү хоҡуғына эйә. Шулай уҡ ул зәҡәт йыйыу хоҡуғына эйә, тик әлегә община Австрияла мәсеттәрҙе төҙөү, финанслау һәм мәсеттәр менән етәкселек итеү өсөн был өҫтөнлөктәр менән файҙаланмай. 2013 йылда Австрияның алевит общинаһы танылған дини берләшмә статусын ала.
Ислам дини төркөмөндә параллель структуралар бар. Дини тормош төрөк, босния һәм ғәрәп мосолмандарының ойошмаларына ҡараған мәсеттәрҙә үтә. Төрөк ойошмалары иҫәбендә, «Төрөк-ислам берләшмәһенең федерацияһы» дин эштәре буйынса идаралыҡ тарафынан көйләнә, шул уҡ ваҡытта «Сулеймания» һәм «Милли Фекер» кеүек башҡа ойошмалар, Германиялағы үҙәге менән дөйөм европа ойошмаһының тармаҡтары булып һанала.
# Төйлөгән (мәғәнәләр)

Төйлөгән —
* Төйлөгән районы
* Төйлөгән — йыртҡыс ҡош.
# Оло Сыр-Яга

Оло Сыр-Яга — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сыр-Яга йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.

# Оло Сыр-Яга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000066275
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006627
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Әхмәтшин Сабир Әхмәтша улы

Әхмәтшин Сабир Әхмәтша улы (1907 — 14 ноябрь 1943 йыл) — 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия рядовойы, гвардия ҡыҙылармеецы.

# Әхмәтшин Сабир Әхмәтша улы
## Биографияһы

Әхмәтшин Сабир Әхмәтша улы 1907 йылда хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Салауат районы Ҡалмаҡтар ауылында тыуған. Ҡыҙыл Армияға Салауат район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 7-се гвардия кавалерия корпусының 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 62-се гвардия кавалерия полкында ат тотоусы (пушка арбаһының күсере) булып хеҙмәт итә.
1943 йылдың 14 ноябрендә Белоруссияла һуғышта һәләк була. Полесский (хәҙерге Гомель) өлкәһенең Речица районы Смогорин ауылы үҙәгендә, магазин янында туғандар ҡәберендә ерләнгән.
# Рәхимов Хөсәйен Хәсән улы

Рәхимов Хөсәйен Хәсән улы (1904 — 23 февраль 1943) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, старшина ярҙамсыһы, ҡыҙылармеец.

# Рәхимов Хөсәйен Хәсән улы
## Биографияһы

Рәхимов Хөсәйен Хәсән улы 1904 йылда Башҡорт АССР-ның Күгәрсен районы Моҡас ауылында тыуа. 07.12.1941 й. Күгәрсен районы хәрби комиссариаты тарафынан фронтҡа алына. Бәләкәй генә Моҡас ауылынан 60 кеше һуғышҡа китә. Хөсәйен Хәсән улы 37 йәшендә йәш ҡатынын Шәмсиә, 3 улын (Ғәлийән, Рафаэль, Мөхтәр) ҡалдырып фронтҡа китә.

# Рәхимов Хөсәйен Хәсән улы
## Хәрби юлы

Рәхимов Хөсәйен Хәсән улы 313-сө кавалерия полкының 1-се ҡылыссылар эскадроны страшинаһының ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә. Ул 1943 йылдың февралендә дивизияның 8 кавалерия корпусы составында Украинаның Юлино Ворошиловград станцияһы янында рейдта ҡатнаша. Рейд барышында улар 400 км ашыу ерҙе алыш менән үтәләр. Архив документтары буйынса был рейдта дошмандың 3000 һалдаты юҡ ителгән , 56 танкыһы, 6 самолеты, 6000 автомашинаһы ҡыйратылған . Дивизия 5 ҡорал, 8 аҙыҡ-түлек келәтен, 31самолет, 20 танк, 115 автомашинаны үҙенең ҡулына төшөргән, 2000 самаһы һалдат һәм офицер әсиргә алынған. 1943 йылдың 23 февралендә рейдтың һуңғы көндәрендә Хөсәйен Хәсән улы батырҙарса һәләк була. Украинаның Луганск өлкәһе Петровское ауылы һәм Юлино Ворошиловград станцияһы араһында ерләнгән.

# Рәхимов Хөсәйен Хәсән улы
## Нагрдалары

* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (1942 йыл).
# Сипса

Сипса — Рәсәйҙәге йылға. Удмурт Республикаһы, Татарстан Республикаһы, Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ошма йылғаһының уң ярына тамағынан 4,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Сипса
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Вятские Поляны ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300612111100040769
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111104076
* Бассейн коды — 10.01.03.006
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Соголь-Кика

Соголь-Кика — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тоголь-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Соголь-Кика
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300063365
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306336
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Наумбург (Заале)

Наумбург (Заале) (нем. Naumburg) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 34294 кеше йәшәй. Майҙаны — 76,04 км². Диңгеҙ кимәленән 130 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6618 һәм автомобиль коды — BLK (элек NMB).
# Үрге Конинская

Үрге Конинская — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының һул ярына тамағынан 1249 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Үрге Конинская
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300212111100029805
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102980
* Бассейн коды — 10.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Оло Гуж (Лопь-Ю ҡушылдығы)

Оло Гуж — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лопь-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Оло Гуж (Лопь-Ю ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000019041
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001904
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Бикмәтов Мөхәмәт Мөхәмәтзариф улы

Бикмәтов Мөхәмәт Мөхәмәтзариф улы (16 февраль 1838 йыл — 1927) — башҡорт дин әһеле.

# Бикмәтов Мөхәмәт Мөхәмәтзариф улы
## Биографияһы

Мөхәмәт Мөхәмәтзариф улы Бикмәтов 1838 йылдың 16 февралендә Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе (хәҙерге Силәбе өлкәһе Сыбаркүл районының) Атйетәр ауылында тыуған. Дини белем алған.
1866 йылдың 12 июлендә Троицк ҡалаһының 2-се йәмиғ мәсетенең икенсе муллаһы вазифаһына һайлана, ә Ырымбур губернаһы идараһының 1867 йылдың 8 февралендәге указына ярашлы был мәсет янында имам-хатип һәм мөҙәрис дәрәжәләрендә раҫлана.
1868 йылда мәсет мәхәлләһе менән етәкселек итә башлай. Попечителдәрҙең финанс ярҙамы менән мәхәллә мәҙрәсәһен Көньяҡ Урал төбәгендәге иң яҡшы уҡыу йорттарының береһенә әйләндерә. Мәхәллә мәҙрәсәһе уның исеме буйынса «Мөхәмәҙиә» тип йөрөтөлә башлай.
Бикмәтов Троицк ҡалаһы үҙәгендәге ике ҡатлы йортҡа һәм уға төкәтеп төҙөлгән магазинға эйә булған.
1894 йылда Троицк ҡалаһының 1-се йәмиғ мәсете ахуны Ә. Ғ. Рахманғолов менән бергә «Мишкәт әл-мәсәбих» хәҙистәр йыйынтығын баҫтырып сығара. Бикмәтов йәдитселек яҡлы була. 1896 йылдан «Мөхәмәҙиә» мәҙрәсәһендә уҡыу процессы яңы ысул менән уҡытыу системаһында нигеҙләнә, шәкерттәр дини менән бер рәттән донъяуи белем алғандар.
З. Х. Рәсүлев, Ә. Ғ. Рахманғолов һәм Ғ. М. Мәҡсүтов менән бергә мосолман уҡыу йорттарында зекер әйтеүҙе һәм донъяуи дисциплинарын уҡытыуҙы рөхсәт итеү мөмкинлеге хаҡындағы мәҡәләгә ҡул ҡуя, был мәҡәлә 1908 йылда «Ваҡыт» гәзите биттәрендә баҫылып сыға һәм фәтүә әһәмиәтлеген ала. 1909 йылда З. Х. Рәсүлев һәм Ә. Ғ. Рахманғолов менән берлектә «Троицк ғалимдары һәм йәдитселек» брошюраһын нәшер итәләр, бында авторҙар йәҙитселлеккә булған үҙҙәренеү мөнәсәбәте хаҡында тәфсир итәләр.
Замандаштары билдәләүенсә, йома вәғәздәрендә Мөхәмәт Бикмәтов халыҡты мәғрифәтселеккә, сауҙа һәм һөнәрҙәр менән шөғөлләнергә, «ысын мосолман» булырға һәм «кешеләрсә йәшәргә» өгөтләгән.

# Бикмәтов Мөхәмәт Мөхәмәтзариф улы
## Ғаиләһе

Улы — Әхмәтхәсән;
Ҡыҙҙары — Сәрүәр һәм Әсмә.

# Бикмәтов Мөхәмәт Мөхәмәтзариф улы
## Хеҙмәттәре

* Мишкәт әл-мәсәбих [Ниша светочей]. — СПб., 1894. (авторҙаш)
* Ғөмүми нәсихәт./ Троискийда имам Зайнулла бин Хабибулла ан Наҡшбәнди, Троискийда ахунд мулла Әхмәдхажи бин Ғабделзаһир Рахманҡолой, Троискийда 2-нсе мәсеттә имам да мулла Мөхәмәдзариф әл Мәрхүм углы мулла Мөхәмәд Бикмәтов. // Шура, 1908. — № 7. — 211—212 б. (авторҙаш)
* Троиски ғилмәсе вә ысул жәдидә [Троицкое учение или джадидизм]/ Троискийда имам Зайнулла бин Хабибулла ан Наҡшбәнди, ахунд мулла Әхмәдхажи бин Ғабделзаһир Рахманколой, 2-нсе мәсеттә имам да мулла Мөхәмәдзариф әл Мәрхүм углы мулла Мөхәмәд Бикмәтов. — Ырымбур, 1908. (2-се баҫмаһы: Ырымбур, 1909. 11 б.) (авторҙаш)
# Неленга

Неленга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вага йылғаһының һул ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 95 км.

# Неленга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000032572
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003257
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Волковский (Силәбе өлкәһе)

Волковский - Силәбе өлкәһенең Верхнеурал районындағы ҡасаба. Степное ауыл биләмәһе составына инә.
1906 йылда Рәсәйҙең үҙәк губерналарынан күскенселәр буш ерҙәр һатып ала һәм утарға нигеҙ һала.

# Волковский (Силәбе өлкәһе)
## Географияһы

Ауыл эргәһендә Урал йылғаһы аға. Район үҙәге Верхнеуралға тиклем ара — 8 км.

# Волковский (Силәбе өлкәһе)
## Халҡы

(1970 йылда — 671, 1983 йылда — 512, 1986 йылда — 596, 1995 йылда — 536)
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса күпселекте биләүсе халыҡтар: урыҫтар (67%), башҡорттар (16%), ҡаҙаҡтар (10%).
# Тойченталь

Тойченталь (нем. Teutschenthal) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 14105 кеше йәшәй. Майҙаны — 53,32 км². Диңгеҙ кимәленән 121 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6179 һәм автомобиль коды — SK.
# Ҡасай

Ҡасай (Иҫке Туғыҙ, Көйөк, Илмырҙа; татар. Касай, рус. Касаево) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Әгерже районы ауылы.

# Ҡасай
## География

Ауыл Ҡаҙы йылғаһынан 1 км һәм Әгерже ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 78 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Ҡасай
## Тарих

Ауылға йәнәй ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. 1722 йылдан билдәле. Ауыл Йәнәй улусының Туғыҙ түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Вятка губернаһы Сарапул өйәҙенә ҡарай. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Иҫәнбай административ-территориаль улусы составына керә.
1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдарын аяуһыҙ баҫтырыу һөҙөмтәһендә, 1738 йылда ауыл кешеләре (аҫаба йәнәй башҡорттары) Ҡыр-Ҡаңлы улусының Сабай ауылына (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Бүздәк районы) күсергә мәжбүр була һәм бында керҙәш булып китә.
1859 йылда ауылда мәсет, 2 тирмән, XX быуат башында — мәҙрәсә, мәктәп теркәлгән.
1920—1921 йылдарҙа ауыл Вот автономиялы өлкәһе, ә 1921 йылдан Татар АССР-ының Әгерже кантоны, 1924 йылдан — Алабуға кантоны, 1927 йылдан — Саллы кантоны составына керә. 1930 йылдан Красный Бор районы, 1960 йылдан — Әгерже районы, 1963 йылдан — Алабуға районы, 1964 йылдан — йәнә Әгерже районы составында була.

# Ҡасай
## Халҡы

1816 йылда ауылда 17 керҙәш башҡорт, 138 типтәр (башҡорттарҙан) һәм 14 ҡаҙна крәҫтиәне (татарҙарҙан); 1834 йылда — 42 керҙәш башҡорт, 200 типтәр (башҡорттарҙан) һәм 17 ҡаҙна крәҫтиәне (татарҙарҙан); 1859 йылда — 316 типтәр (башҡорттарҙан) һәм 61 башҡорт иҫәпләнгән.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1816 | 1859 | 1890 | 1905 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1989 | 2002 |
| 144 | 217 | 579 | 837 | 727 | 524 | 518 | 286 | 307 | 758 | 146 | 117 |
# Боҙ туңыу

Боҙ туңыу - һыу ағымдарын һәм ятҡылыҡтарын тулыһынса боҙ ҡаплау процесы; боҙ режимы фазаһы; һыу ағымдарында һәм ятҡылыҡтарында боҙ ҡатламы хәрәкәтһеҙ ҡатып ҡалыуы күҙәтелә торған осор.

# Боҙ туңыу
## Тасуирлама

Боҙ ҡаплаған ваҡыттың оҙайлығы һәм боҙ ҡалынлығы ҡыштың дауамлығына һәм температура режимына, һыу объекттарының үҙенсәлегенә, ҡар ҡалынлығына, ел режимына һ. б. бәйле. Бәләкәй йылға һәм аҡмаған һыу ятҡылыҡтары ҙур йылғаларға ҡарағанда тиҙерәк туңа. Тау йылғалары ғәҙәттә тиҙ ағымлы булғанлыҡтан, боҙ менән тотош ҡапланмай.
Ағым шәп йә иһә йылы һыуҙар ағып төшә торған (тотонолған көнкүреш һыуҙары, ер аҫты сығанаҡтары - ҡарандар ) өлөштәр туңмай ҡалырға мөмкин һәм ул урындар йылыу тип атала.
Рәсәйҙең европа өлөшөнөң һыу ятҡылыҡтары ғәҙәттә ноябрҙең икенсе яртыһында туңа башлай һәм декабрь уртаһына боҙ тороу тамамлана.
Ҡайһы бер төбәктәрҙә боҙҙоң ҡалынлығы мөмкинлек биргәндә ул автомобиль транспорты юлы итеп ҡулланыла.