yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Рәхмәтуллин Әхмәҙулла Ғәзиз улы

Рәхмәтуллин Әхмәҙулла Ғәзиз улы (1910 йыл — 9 апрель 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугир. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының сапёр-шартлатыу взводы сапёры, гвардия ҡыҙылармеецы. «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән.

# Рәхмәтуллин Әхмәҙулла Ғәзиз улы
## Биографияһы

Әхмәҙулла Ғәзиз улы Рәхмәтуллин 1910 йылда хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Туймазы районының Түбәнге Бишенде ауылында тыуа. 1941 йылдың ноябрендә Туймазы район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 62-се кавалерия полкының сапер-шартлатыу взводы саперы булып хеҙмәт итә.

# Рәхмәтуллин Әхмәҙулла Ғәзиз улы
## Биографияһы
### Батырлығы

1943 йылда Рәхмәтуллин Әхмәҙулла Ғәзиз улы «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә. Бүләкләү ҡағыҙында уның тураһында былай тип яҙыла:
* Рәхмәтуллин Әхмәҙулла Ғәзиз улы немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә ҡыйыу, дисциплиналы, ныҡлы яугир итеп күрһәтә. Дошман тылында рейдта булып, ул бөтә һөжүм итеү- оборона һуғышы операцияларында әүҙем ҡатнаша, дошман уты аҫтында Чернухино ауылында дошман яғынан беҙҙең оборонаға килгән юлдарҙы миналай, танкҡа ҡаршы 20-гә яҡын мина һала. Рейд ваҡытында өс немец һалдатын яралай һәм юҡ итә. Полкта уның ойошторолыуынан алып хеҙмәт итә.
# Яңы Ергән ауыл Советы (Хәйбулла районы)

Яңы Ергән ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Яңы Ергән ауылы.

# Яңы Ергән ауыл Советы (Хәйбулла районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

# Яңы Ергән ауыл Советы (Хәйбулла районы)
## Ауыл биләмәһе составы

* Яңы Ергән ауылы,
* Иләс ауылы,
* Таңатар ауылы.
# Юламан Ҡушаев

Юламан Ҡушаев (яҡынса 1729 — 1774 йылдар) — 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында генерал дәрәжәһендә ҡатнашыусы.

# Юламан Ҡушаев
## Биографияһы

Юламан Ҡушаев — Себер даруғаһы башҡорто, Ырымбур губернаһы Иҫәт провинцияһы Ҡара-Табын улусы старшинаһы, рус армияһы офицеры.
1773 йылдың декабрь айында, Иҫәт провинцияһындағы хәрәкәт менән етәкселек итеп, Башҡорт ихтилалында ҡатнаша.
1774 йылдың ғинуар—февраль айҙарында, И. Н. Грязнов менән берлектә, Силәбе ҡәлғәһен ҡамау һәм алыуҙа ҡатнаша.
1773-75 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында Е. И. Пугачев яғында һуғыша, генерал дәрәжәһен ала. Салауат Юлаев һүҙҙәре буйынса, Пугачев Уралдан Волга буйына киткәндә ихтилал етәксеһе итеп Юламан Ҡушаевты ҡалдыра.
Е. И. Пугачевтың Баш ғәскәрҙәре составында 1774 йылда И. И. Михельсон командованиеһы аҫтындағы хөкүмәт ғәсғәрҙәренә ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. Атап әйткәндә:
* 3 июндә — Үрге Ҡыйғы (Башҡортостан Республикаһының хәҙерге Ҡыйғы районы) янында;
* 5 июндә — Себер даруғаһы Тырнаҡлы улусы Уразмәт ауылы янында подполковник А. Папав командаһына ҡаршы;
* 11 июндә — Пермь провинцияһының Әшит ҡәлғәһе янында (Свердловск өлкәһенең хәҙерге Әшит ауылы) янында;
* 19-21 июндә —Аса ҡалаһын ҡамау һәм алыу;
* 12 һәм 15 июлдә — Ҡазан янында алыш.
1774 йылдың июль аҙағында Баҙарғол Юнаев менән бергә полковник Е. А. Ступишин хәрби ғәскәрененең Урал аръяғы буйлап хәрәкәтенә ҡаршылыҡ күрһәтә.
1774 йылдың 22 ноябрендә карателдәр тарафынан ҡулға алына һәм Силәбе ҡәлғәһенә килтерелеп, подполковник И. Л. Тимашевҡа тапшырыла. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
# Водяник Иван Иванович

Водяник Иван Иванович (3 июль 1933 йыл) — СССР һәм Украина ғалимы. Техник фәндәр докторы (1987), профессор (1989).
160-тан күберәк фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән бер нисә монография һәм уйлап сығарыуҙар авторы.

# Водяник Иван Иванович
## Биографияһы

Иван Иванович Водяник 1933 йылдың 3 июлендә Төньяҡ-Кавказ крайы (хәҙер Ставрополь крайы Ипатово ҡалаһы) Винодельное ауылында тыуған.
1956 йылда отличие менән Аҙау-Ҡара диңгеҙ ауыл хужалығын механизациялау институтын (хәҙер Аҙау-Ҡара диңгеҙ дәүләт аграр-инженер академияһы, Зерноград ҡалаһы, Ростов өлкәһе), «ауыл хужалығын механизациялау» һөнәре буйынса инженер-механик квалификацияһын ал sg
1966 йылда ул В. И. Ленин исемендәге Бөтә союз ауыл хужалығы фәндәре академияһында «Исследование сопротивления самопередвижению гусеничного трактора и его составляющей от деформации грунта» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1985 йылда Ленинград ауыл хужалығы институтында (хәҙер Санкт-Петербург дәүләт аграр университеты) «Прикладная теория и методы расчета взаимодействия колес с грунтом» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. Техник фәндәр докторы дәрәжәһен 1987 йылда ала. 1989 йылда Водяникҡа тракторҙар һәм автомобилдәр кафедраһы буйынса профессор исеме бирелә.

# Водяник Иван Иванович
## Биографияһы
### Эшмәкәрлеге

Аҙау-Ҡара диңгеҙ институтын тамамлағас, 1956-1960 йылдарҙа Ҡаҙаҡ ССР-ы Узун-Агач ауылындағы Катек ауыл хужалығын механизациялау училищеһында уҡытыусы һәм артабан директор булып эшләй. 1960-1963 йылдарҙа Аҙау-Ҡара диңгеҙ ауыл хужалығын механизациялау институты аспирантураһында уҡый. 1963 -1968 йылдарҙа Красноярск ауыл хужалығы институтында (хәҙер Красноярск дәүләт аграр университеты) уҡытыусы була, артабан ГОСНИТИ Себер филиалында өлкән ғилми хеҙмәткәр, ә унан һуңслаборатория етәксеһе була.
1968 йылда И. И. Водяник Украина ССР-ына күсеп килә һәм 1968-1987 йылдарҙа Каменец-Подольск ауыл хужалығы институтының тракторҙар һәм автомобилдәр кафедраһы доценты булып эшләй. 1987-2014 — тракторҙар һәм автомобилдәр кафедраһы мөдире; 2014-2017 йылдарҙа — тракторҙар, автомобилдәр һәм энергетика саралары кафедраһы профессоры була; 2017 йылдан алып әлеге көнгә тиклем — ошо уҡ кафеданың мөдире. вуздың һәм энергетик уҡ был Уның уҡытҡан фәндәре - «Тракторҙар һәм автомобилдәр», «Ғәмәли компьютер технологиялары», «технологик процестар һәм системаларҙы моделләштереү». Подольский аграр-техник университеты юғары уҡыу йортонда сығарылған «Подольский вестник» ғилми хеҙмәттәр йыйынтығының мөхәрририәте ағзаһы.
Ғилми тикшеренеүҙәренең йүнәлеше:
* транспорт саралары тәгәрмәстәренең ергә зарарлы йоғонтоһон кәметеү өсөн хәрәкәт системаһын камиллаштырыу;
* тракторҙарҙың эш ҡеүәтен арттырыу маҡсатында дизель яғыулығын көйләү системаһын камиллаштырыу.
# Урман Зәйе

Лесной Зай — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Зай №2928 йылғаһының уң ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 63 км.

# Урман Зәйе
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Түбәнге Кама һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем, Вятка йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101512111100029553
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102955
* Бассейн коды — 10.01.01.015
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# 101-се километр

«Йөҙ ҙә беренсе километр» — СССР граждандарының айырым категорияһына ҡарата ҡулланылған, хоҡуҡтарҙы сикләү ысулын билдәләүсе рәсми булмаған термин. Уларға Мәскәү, Ленинград, союздаш республикаларҙың баш ҡалаларында (Киев, Минск һәм башҡалар), башҡа эре, шулай уҡ «ябыҡ ҡалаларҙа», (Севастополь, Днепропетровск) 100 километрлыҡ зона сиктәрендә йәшәү тыйыла.
Сәйәси репрессия йылдарында 101-се километрға һәм арыраҡ РСФСР-ҙың Енәйәт Кодексының 58 статьяһына ярашлы репрессияланғандарҙың ғаиләләре һөрөлгән. Һуңынан бындай һөрөүгә, башлыса, бер ҡайҙа ла эшләмәгән граждандар (әрәмтамаҡ — тунеядецтар), диссиденттар, рецидивистар һәм РСФСР-ҙың Енәйәт Кодексының иң ауыр статьялары буйынса хөкөм ителгәндәр дусар ителә.

# 101-се километр
## Популяр мәҙәниәттә сағылышы

* «Лесоповал» төркөмөнөң «101-й километр» йыры.
* Йыр «101-й километр» (Александр Розенбаум).
# Тынвей

Тынвей (Кесе Пинвея, Тинвия) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Тынвей йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Тынвей
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000036760
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003676
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Мадага-Яха

Мадага-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Силова-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Мадага-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112103000091131
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103009113
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Нярыль-Унд

Нярыль-Унд — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Веярмолькы йылғаһының уң ярына тамағынан 102 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Нярыль-Унд
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300069992
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306999
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ҡаракүл (Архангел районы)

Ҡаракүл (рус. Каракул) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 50 кеше. Почта индексы — 453034, ОКАТО коды — 80203822003.

# Ҡаракүл (Архангел районы)
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Архангел): 22 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Ырныҡшы): 7 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Приуралье): 28 км
# Голая (Чёрная ҡушылдығы)

Голая — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чёрная йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Голая (Чёрная ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ница йылғаһы Реж һәм Нейва йылғалары ҡушылған урынған тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501912111200007088
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200708
* Бассейн коды — 14.01.05.019
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Кудахурт (Черека ҡушылдығы)

Кудахурт — Рәсәй йылғаһы. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы,Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Черек йылғаһының уң ярына тамағынан 69 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Кудахурт (Черека ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Черек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07020000612108200005015
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200501
* Бассейн коды — 07.02.00.006
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Кара-Коль

Кара-Коль — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Шавла йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Кара-Коль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100004998
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100499
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Петрушиха (Чесноковка ҡушылдығы)

Петрушиха — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чесноковка йылғаһының уң ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Петрушиха (Чесноковка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300312115200011876
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201187
* Бассейн коды — 13.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Янбарис (исем)

Янбарис — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа осрай.

# Янбарис (исем)
## Этимологияһы

Янбарис исеме башҡот теленә фарси, ғәрәп телнән ингән йән+ба рис тигәнде аңлата

# Янбарис (исем)
## Билдәле шәхестәр

Янбарисов Хәбиб Марат улы- Красноярск ҡалаһында 1951 йылдың 29 июнендә тыуған. Бду-ны Тамамлаған (1973).тарих фәндәре докторы, профессор,Бр-ҙың мәғариф отличнигы (1996), рф-тың почетлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007), тарих һәм хоҡуҡи белем Институты ватан тарихы кафедраһы мөдире исемендәге бдпу. М. Аҡмулла. тарих фәндәре докторы, профессор, тарих һәм хоҡуҡи белем Институты ватан тарихы кафедраһы мөдире исемендәге бдпу. М. Аҡмулла.
Янбарисов Валерий Марс улы (1954)- Ғалим-физик‑химик,Бду юғары мәктәп уҡытыусыһы 1986. 2015 йылдан Өфө дәүләт нефть техник университетының Иҡтисад һәм сервис институтының кафедра материалдар һәм технологиялар кафедраһы мөдире. Химия фәндәре докторы (2003), профессор (2009).
Янбарисов Рафаэль Ғалимян улы- Танылған экономист, экономия фәндәре кандидаты.
Янбарисов Салихзян Ғалимян улы- (1926). Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, капитан.Дан Ордены.
Янбарисов Тимур Марс улы-Хирург, доцент БДМУ, медицинина фәндәре кандидаты.1960 йылда Өфө ҡалағында тыуған.
Янбарисов Абдулла Сафи улы- Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, майор, Ҡыҙыл Йондоҙ Ордены.

# Янбарис (исем)
## Топонимдар

Янбарис (рус. Янбарис) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 101 кеше.
# Ялан Йәркәй (йыр)

Ялан Йәркәй (рус. Ялан Яркей) — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй (оҙон моңло йыр). Төрлө варианттары бар.

# Ялан Йәркәй (йыр)
## Тарихы

...Алтын ғына микән был донъя?
Көмөш кенә микән был донъя?
Алтын ғына уйлы аҫыл иргә Баҡыр ғына икән был донъя!
Тәүге тапҡыр «Ялан Йәркәй» йырын 1930-сы йылдар тирәһендә Ырымбур өлкәһе Новосергиевка районының Мерәҫ ауылында Мөхәмәтша Буранғолов яҙып ала. Ғиниәт Ушановтан Хөсәйен Әхмәтов яҙып алған һәм инструменталь вариантта эшкәртелгән төрө «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығында нәшер ителгән. Йырҙың вокал варианты «Башҡорт халыҡ ижады» китабында баҫтырылған, уны Башҡорт АССР-ының Ейәнсура районының Бикбау ауылы йыраусыһы Сәләхетдин Итбаевтан 1937 йылда Лев Лебединский яҙып ала. Йырҙың Фәрит Камаев, Кирәй Мәргән, Ниғмәт Шоңҡаров яҙып алған варианттары ла бар.

# Ялан Йәркәй (йыр)
## Йөкмәткеһе

Риүәйәт буйынса, йырҙың авторы — Буранбай сәсән. Йырҙа башҡорт ерҙәрен межалап, сит-яттарға һатыуға ҡаршы сыҡҡан Йәркәй батыр тураһында һүҙ бара. Уға урмандарҙа йәшеренеп йөрөргә тура килә. Шул саҡ уны 9-сы башҡорт кантоны начальнигы Ҡаһарман Ҡыуатов, тауышы буйынса танып, губернатор В. А. Перовскийға алып бара.
Француздарға ҡаршы һуғышта Йәркәй күрһәткән батырлыҡтарҙы хәтерләп, губернатор уны ғәфү итә. Сәсән тыуҙырған йырҙы «Ялан Йәркәй» тип атай башлайҙар.
Йырҙы яҙыуҙың икенсе төрлө версияһы ла бар. Йырҙа Туҡ-Соран башында, Тоҙ юлы буйындағы киң яланды һатып алған Тимашев тигән боярға ҡаршы сыҡҡан Йәркәй батыр тураһында һүҙ бара.
Донъяның ярлы-ябағайға һәм байҙарға бүленеүе йырҙа кинәйәле итеп «баҡыр» һәм «алтын» менән сағыштырыла. Йыр ҡыйырһытылған халҡы өсөн йәне әсегән батыр исеменән яңғырай.

# Ялан Йәркәй (йыр)
## Характеристикаһы

«Ялан Йәркәй» эпик характерҙағы йыр, яңғырау диапозоны киң (2 октава тирәһе), темпы һәлмәк. Көй нигеҙендә мажор һөйкәлеш пентатоникаһы ята. Йыр көйөн уйнауға алмаш ритм, йыш осрай торған синкоптар менән октаваға тиң диапозон хас. Көйҙөң үҙенсәлеге — квинт тондарында һәм беренсе һөйләмдә миксолид түбән 7-се баҫҡыс, икенсеһендә тониктар.

# Ялан Йәркәй (йыр)
## Башҡарыусылар

Башҡарыусылар — йырсылар Фәтих Ғәбитов, К. М. Дияров, Ғиниәт Ушанов.

# Ялан Йәркәй (йыр)
## Ҡулланыу

Йырҙың инструменталь вариантын композитор Х. Ф. Әхмәтов яҙа.
# Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университеты

Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм фән министрлығының Юғары һөнәри белем биреү Федераль Дәүләт Бюджет Мәғариф учреждениеһы Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университеты 1930 йылда «И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институты» тип асыла.

# Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университеты
## Тарих

1941 йылда И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институты Черниковка ҡалаһына (хәҙерге Өфө) эвакуациялана.
1943 йылда И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институты Мәскәүғә ҡайтарыла. Өфөлә филиалы ойошторола, ул 1948 йылда Өфө нефть институты исемен ала.
2010 йылдан университет милли тикшеренеү университеты статусын конкурс аша алды.

# Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университеты
## Тамамлаусылар

* Кувыкин Степан Иванович — 1942—1958 йылдарҙа Башнефть Начальнигы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948), БАССР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1957).
* Наил Мағанов — Татнефть ААЙ генераль директоры
* Лужков Юрий Михайлович (рус. Юрий Михайлович Лужков) — 1992 йылдан 2010 сентябренә тиклем Мәскәү башлығы.
* Шашин Валентин Дмитриевич — Татнефть начальнигы (1950—1956)
* Сөнәев Заһиҙулла Исхаҡ улы — Өфө дәүләт нефть техник университеты Ректоры (1971—1976)

# Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университеты
## Башҡа нефть университеттары

* Грозный дәүләт нефть техник университеты
* Өфө дәүләт нефть техник университеты
* Әлмәт дәүләт нефть институты
# Һары Мәргән

Һары Мәргән (1596—1663 йылдар) — 1662—1664 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе.

# Һары Мәргән
## Биографияһы

Һары Мәргән башҡорт ихтилалы (1662—64) етәкселәренең береһе. Себер даруғаһы башҡорттарынан. Себер даруғаһында эш итә. 1662 йылда авгусында Һары Мәргәндән отряды (2 мең кеше) Ощепков ҡәлғәһенә, Павлов монастырына, Белослудск һәм Уст-Ирбит Верхотор өйәҙенең һәм Тубыл өйәҙенең Мырҙа биҫтәһен баҫып ала. Көҙөн октябрҙә Иртәш күле янында баш күтәреүселәр менән Полуэктов тәкселек хөкүмәт отряды араһында ҡаты алыш була. 1663 йылдың башында Һары Мәргән үлгәндән һуң Урал арты башҡорттарына Арыҫланбәк Бәккин етәксе булып алған.
# Гайрабетовтарҙың айырым йорто

1880
Гайрабетовтарҙың айырым йорто (Искидаров йорто) — Дондағы Ростов ҡалаһының Азатлыҡ майҙанында урынлашҡан йорт. Бина 1880 йылда төҙөлгән. Тәүҙә сауҙагәр Карп Гайрабетовтың туғандары ҡулында була. XX быуат башында бинаны фабрика хужаһы Марк Искидаров һатып ала. 2011 йылда айырым йортта Урыҫ-әрмән дуҫлығы музейы урынлаша. Гайрабетовтарҙың айырым йорто төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.

# Гайрабетовтарҙың айырым йорто
## Тарихы

Айырым йорт сауҙагәр Карп Гайрабетовтың вариҫтары аҡсаһына Дондағы Нахичевань ҡалаһында (хәҙерге Дондағы Ростов ҡалаһының Пролетар районы составында) 1880 йылда төҙөлгән. XX быуат башында йортто фабрикант, Нахичевань ҡала йәмәғәт банкы директоры Марк Искидаров һатып ала, ул бинаны реконструкциялай.
1920 йылда бина национализациялана. Унда яҙыусы Мариэтта Шагинян һәм уның апаһы Магдалина нигеҙ һалған Врубель исемендәге Нахичевань сәнғәт мәктәбе урынлаша. 1920-се йылдар аҙағында был йорттоң беренсе ҡатында Пушкин исемендәге ҡала китапханаһы урынлаша, ә икенсе ҡатында — пионерҙар клубы. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында бинаның ҡыйығы һәм фасадының деталдәре өлөшләтә зыян күрә. 1947 йылда бина китапханаға бирелә. 1950-се йылдарҙа парад ишеге эргәһендәге тротуарҙы тулыһынса ҡаплап торған ҙур балкон-япма һүтеп алына. 2000-се йылдар аҙағында бина насар хәлдә һәм ремонтлауға мохтаж була.
2007 йылда Сурба Хач храмы Әрмән Сиркәүенә кире ҡайтарып бирелә. Элек унда урынлашҡан урыҫ-әрмән дуҫлығы музейы Гайрабетовтарҙың айырым йортона күсерелә. Бинала ремонт башлана, ул 2011 йылда тамамлана. 2011 йылдың 25 ноябрендә урыҫ-әрмән дуҫлығы музейы ҡабат асыла.

# Гайрабетовтарҙың айырым йорто
## Архитектураһы һәм биҙәлеше

Ике ҡатлы кирбес йорт планда Г рәүешле конфигурациялы. Бинаның фасады архитектураһы һәм биҙәлешендә төрлө стиль элементтары бергә ҡушылған. Мәрмәр биҙәүҙәр, тимер конструкциялар, беренсе ҡаттағы ҙур тәҙрәләр модерн стиле өсөн хас. Фасадтың ҡатмарлы ритмик структураһы классицизм өсөн хас.
Фасадтарҙың сығынтылары семәрле стенка (аттика) һәм бинаның колонналарға таянған өҫкө горизонталь өлөшө (антаблемент) менән тамамлаған. Тәүҙә йорттоң төньяҡ мөйөшө көмбәҙе менән иғтибарҙы тартып торған (хәҙер юҡҡа сыҡҡан). Азатлыҡ майҙанына сыҡҡан фасадының үҙәк өлөшөн эркер (бинаның стенанан тышҡа сығып торған өлөшө) биҙәй. Икенсе ҡатта тәҙрә уйымдары ярым түңәрәк менән тамамлана. Ишек өҫтөндә ҡойолған семәрле таяуҙарҙа ҙур балкон эшләнгән. Фасадты һылап яһалған биҙәктәр, пилястралар, һәм декоратив штукатурка биҙәй.
# Югжа

Югжа — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дрезна йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Югжа
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан Угличь ГЭС-ына тиклем (Угличь һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010100812110000003790
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000379
* Бассейн коды — 08.01.01.008
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0