yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Уне-Убат

Уне-Убат — Рәсәйҙәге йылға. Краснодар крайы,Адыгей Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чибий йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Уне-Убат
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубань йылғаһы Краснодар һыуһаҡлағысынан Афипс йылғаһы менән ҡушылғансы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06020001412108100005513
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108100551
* Бассейн коды — 06.02.00.014
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Рамаҙанов

Рамаҙанов — фамилия.
* Рамаҙанов Айрат Шәйхулла улы (1953 т.) — техник фәндәр докторы (2005).
* Рамаҙанов Ғилемдар Йыһандар улы (1923—1993) — күренекле йәмәғәт эшмәкәре, танылған шағир һәм әҙәбиәт белгесе. СССР Юғары Советы депутаты, филология фәндәре докторы (1966).
* Рамаҙанов Марат Давид улы (1939 т.) — физика-математика фәндәре докторы (1977), профессор, БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1980).
# Әмир әл-хаж

[хаж ҡылыусылырының Хаж әмире] Әми́р әл-хаж (ғәр. أمير الحج‎) — (башҡ. Хаж әмире), Мәккәгә хаж ҡылыусыларҙың һәм хажға барыусылар каруанының етәксеһе.

# Әмир әл-хаж
## Тарихы

Беренсе Хаж әмире Әбү Бәкер р.ғ. Уны 631 йылда Мәҙинәнән Мәккәгә ҡылынған хажға барыусылар каруанына Мөхәммәт Пәйғәмбәр етәксе итеп тәғәйенләй. Юлда Мәккә мөшриктәренән каруанды һаҡларға кәрәк була Мөхәммәт (Пәйғәмбәр) Мәккәгә бер генә тапҡыр 632 йылда хажға барған. Артабан Бәхилләшеү хажы тип аталған был хажға Ул үҙе етәкселек иткән. Хаж әмирҙәрен хәлифә үҙе тәғәйенләй торған булған. 688 йылда сәйәси хәлдәр тотороҡһоҙланған, шуға күрә хажда 4 әмир ҡатнашҡан.
XIII быуаттан Хаж әмирен тәғәйенләү хоҡуғы мәмлүктәргә күсә, шул замандан хаж ҡылыусылар каруанын һаҡлаусыларҙың етәкселәрен дә Хаж әмире тип атай башлағандар. Османлылар осоронда әмирҙәргә Хиджазда уларҙың йоғонтоһон көсәйтегә булышлыҡ итеү бурысы ла йөкмәтелгән.
XX быуаттың 20-се йылдарынан Сәғүд Ғәрәбстаны сиктәрендә әмирҙәрҙең ниндәй ҙә булһа сәйәси эшмәкәрлеге тыйыла.
1954 йылда Мысыр Әмир әл-хаж атамаһын «хаж ҡылыусылар төркөмөнөң етәксеһе» тип үҙгәртә (Рәис басат әл-хаж).

# Әмир әл-хаж
## Рәсәйҙә хаж етәкселеге

Рәсәйҙән хаж ҡылыусылар һаны йылдан-йыл арта бара. Махсус турфирмалар хаж сәфәрен ойоштороу менән шөғөлләнә. Төркөмдәргә етәкселәр тәғәйенләнә. Бынан тыш Рәсәй буйынса хаж ҡылыу мәсьәләләрен хәл иткәндә рәсми рәүештә йүнәлеш биреп тороусы бер етәксе тәғәйеләнә. 2016 йылда Рәсәй Хаж миссияһы етәксеһе итеп Мәһәмед Һамзаев тәғәйенләнгән.Ул Мәскәүҙә Рәсәй мосолмандарының үҙәкләштерелгән дини ойошмалары етәкселәрен, төбәк башҡарма хакимиәт органдары вәкилдәрен, шулай хаж сәфәре ойоштороусы туроператорҙарҙы йыйып, ошо йылдың хажын ойоштороу мәсьәләләре буйынса фекер алышыуҙы ойошторҙо. Сарала Сәғүд Ғәрәбстанына виза алыу, хаж ҡылыр урындарға алып барыу, күрһәтелгән хеҙмәт өсөн ваҡытында түләү кеүек мәсьәләләр ҡаралды
# Литвинова Елизавета Фёдоровна

Елизавета Федоровна Литвинова (ҡыҙ фамилияһы Ивашкина; 21 сентябрь 1845({{padleft:1845|4|0}}-{{padleft:9|2|0}}-{{padleft:21|2|0}}), Тула — 1919) — урыҫ математигы, педагог һәм фәнде популярлаштырыусы .

# Литвинова Елизавета Фёдоровна
## Биографияһы

Литвинова Екатерина Федоровна 1845 йылдың 21 сентябрендә Тула губернаһында дворян ғаиләһендә тыуған. Башланғыс белемде Санкт-Петербург ҡатын-ҡыҙҙар урта мәктәбендә ала. 1866 йылда Елизавета Виктор Литвиновҡа кейәүгә сыға, ул Софья Ковалевскаяның ире В. О. Ковалевскийҙан айырмалы уға Европаға шундағы университеттарҙа уҡыу өсөн барырға рөхсәт итмәй. Математик белемде Петербургта А.nbsp;Н.nbsp;Страннолюбский етәкселеге аҫтында ала, ул София Ковалевскаяның остазы булған.
1872 йылда, ире үлгәндән һуң, Литвинова Цюрихҡа китә, унда политехник институтҡа уҡырға инә. 1873 йылда император Александр II Цюрихта уҡыған Рәсәй империяһы ҡатын-ҡыҙҙары тыуған илгә ҡайтырға тейеш, юғиһә эҙемтәләр менән осрашасаҡ тигән указ сығара. Литвинова указды һанға һуҡмаған күптәрҙең береһе була. Ул уҡыуын дауам итә, 1876 йылда Цюрихта бакалавр дәрәжәһен ала, ә 1878 йылда Берн университетында доктор дәрәжәһен алып, Людвиг Шлефли етәкселеге аҫтында «Решение проблемы отображения» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1897 йылда Брюсселдә Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар конгресында ҡатнашҡан дүрт Рәсәй делегатының береһе була.

# Литвинова Елизавета Фёдоровна
## Карьераһы

Рәсәйгә ҡайтып, Литвинова 1873 йылдағы указды һанға һуҡмағаны өсөн университетта эш таба алмай. Ҡатын-ҡыҙҙар урта мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй, С.В.Ковалевская, боронғо грек философы Аристотель, сәйәсмән һәм йәмәғәт эшмәкәре Фрэнсис Бэкон һ.б. кеүек билдәле кешеләр тураһындағы биографик мәҡәләләр яҙыу менән килемен тулыландыра. 35 йыл уҡытыу эсендә философия һәм математика уҡытыу практикаһы буйынса 70 ашыу мәҡәләләр яҙа.
Пенсияға китә, һәм, бөтә ихтималлыҡтар буйынса, Февраль һәм 1917 йылғы Октябрь революцияһын апаһы менән Рәсәйҙә ҡаршылай. Е.Ф. Литвинованың вафаты датаһы аныҡ билдәле түгел: бәлки, 1919 йылда Петроградта аслыҡ ваҡытында вафат була, башҡа фараздар буйынса, 1921 йәки 1922 йылда вафат була.

# Литвинова Елизавета Фёдоровна
## Әҫәрҙәре

* Даламбер, его жизнь и научная деятельность / С портр. Даламбера, грав. в Лейпциге Геданом. — СПб., 1891. — 80 с., 1 л. фронт. (портр.) — (Жизнь замечательных людей. Биографическая библиотека Ф. Павленкова)
* Ф. Бэкон. Его жизнь, научные труды и общественная деятельность. — СПб., 1891.
* Джон Локк, его жизнь и философская деятельность — СПб., 1892. — 77 с.
* С. В. Ковалевская: (Женщина-математик): Её жизнь и учёная деятельность: Биогр. очерк / С портр. С. В. Ковалевской, грав. в Лейпциге Геданом. — СПб., 1894. — 92 с. — (Жизнь замечательных людей. Биографическая библиотека Ф. Павленкова)
* Кондорсэ, его жизнь и деятельность, научная и политическая. — СПб: тип. т-ва «Обществ. польза», 1894.
* Н. И. Лобачевский. Его жизнь и учёная деятельность. — СПб.: тип. П. П. Сойкина, 1895. — 79 с.
# Вазюг (Луза ҡушылдығы)

Вазюг (Вазюга) — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Луза йылғаһының уң ярына тамағынан 505 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.

# Вазюг (Луза ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000011764
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001176
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Оло Калышлей

Оло Калышлей — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Медведица йылғаһының һул ярына тамағынан 555 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.

# Оло Калышлей
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Медведица йылғаһы башынан Терса йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010300112107000008047
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000804
* Бассейн коды — 05.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# «Праганы азат иткән өсөн» миҙалы

«Праганы азат иткән өсөн» миҙалы 1945 йылдың 9 июнендәге СССР Юғары Советы Президиумы Указына ярашлы булдырыла. Миҙал һүрәте авторҙары — рәссамдар А. И. Кузнецов һәм Скоржинская.

# «Праганы азат иткән өсөн» миҙалы
## Миҙалдың тасуирламаһы

«Праганы азат иткән өсөн» миҙалы баҡыр иретмәһенән эшләнә, диаметры- 32 мм, теүәл түңәрәк формала. Миҙалдың алғы яғында өҫтә түңәрәк буйлап — «ЗА ОСВОБОЖДЕНИЕ» яҙыуы, уның аҫтында — «ПРАГИ» һүҙе, аҫта ҡалҡып барған ҡояш һәм ике лавр ботаҡтары һүрәте, ботаҡтарҙың остары биш осло йондоҙ аҫтында тоташтырылған. Миҙалдың алғы яғы ситтәренән күтәрмә менән ҡаймаланған. Миҙалдың кире яғында — Праганы азат итеү датаһы — «9 мая 1945», датаның аҫтында — биш осло йондоҙ. Миҙалдағы бөтә яҙыуҙар һәм һүрәттәр ҡабарынҡы итеп эшләнгән. Миҙал элмәк һәм дүңгәләк ярҙамында биш мөйөшлө ҡалыпҡа тоташтырыла. Ҡалып киңлеге 24 мм булған сирень төҫөндәге ебәк муар таҫма менән уратылған. Таҫма уртаһынан 8 мм киңлегендә күк төҫтәге буй үтә.

# «Праганы азат иткән өсөн» миҙалы
## Тағыу ҡағиҙәләре

«Праганы азат иткән өсөн» миҙалы күкрәктең һул яғында йөрөтөлә һәм башҡа СССР ордендары һәм миҙалдары булған осраҡта «Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалынан һуң урынлаштырыла.
2010 йылдың 7 сентябренән алып СССР ордендары һәм миҙалдары Рәсәй Федерацияһы ордендарынан һәм миҙалдарынан һуң урынлаштырыла.

# «Праганы азат иткән өсөн» миҙалы
## Бүләкләнеүселәр

«Праганы азат иткән өсөн» миҙалы менән 1945 йылдың 3-9 майы осоронда туранан-тура Прага операцияһында ҡатнашҡан Ҡыҙыл Армия, Хәрби-Диңгеҙ Флоты хәрбиҙәре һәм НКВД ғәскәрҙәре, шулай уҡ ҡаланы азат иткәндә хәрби операцияларҙың етәкселәре һәм ойоштороусылары бүләкләнә.
1962 йылға ҡарата «Праганы азат иткән өсөн» миҙалы менән 395 000-нән ашыу кеше бүләкләнгән. Бүләкләнеүселәр араһында — 40 мең Чехословакия гражданы.

# «Праганы азат иткән өсөн» миҙалы
## Иллюстрациялар

* Миҙалдың реверсы
* Рәсәй Почта маркаһы, 2015 йыл
# Щецин трамвайы

Щецин трамвайы (пол. Tramwaje w Szczecinie) — Польшаның, 65,5 км юлдан, 114 км маршруттан, 204 трамвай вагондарынан һәм 12 юлдан торған трамвай селтәре. Система 1879 йылдың 23 урағайендә асылған. Ҡаланың трамвай хужалығы менән ТОО «Трамваи Щецинские» (Tramwaje Szczecińskie Sp. z o.o.) идаралыҡ итә.

# Щецин трамвайы
## Шыумалы состав
### Хәҙерге заманда

| Трамвай | Берәмек |
| Konstal 105Ng/2015 | 12 |
| Konstal 105N2k/S/2000 | 14 |
| Protram 105N2k/D/2000 | 6 |
| Tatra KT4DtM | 73 |
| Tatra T6A2D | 48 |
| Moderus Alfa HF09 | 2 |
| Moderus Alfa HF10AC | 12 |
| Pesa 120NaS | 6 |
| Pesa 120NaS2 | 22 |
| Moderus Beta MF 15 AC | 2 |
| Moderus Beta MF 25 AC | 2 |
| Moderus Beta MF 29 AC BD | 6 |

# Щецин трамвайы
## Маршруттар

* Йөрөү маршруты
* Osiedle Zawadzkiego ↔ Potulicka
* Dworzec Niebuszewo ↔ Turkusowa
* Osiedle Zawadzkiego ↔ Pomorzany
* Osiedle Zawadzkiego ↔ Stocznia Szczecińska
* Gocław ↔ Pomorzany
* Osiedle Zawadzkiego ↔ Basen Górniczy
* Gumieńce ↔ Turkusowa
* Głębokie ↔ Potulicka
* Głębokie ↔ Gumieńce
* Ludowa ↔ Pomorzany
* Dworzec Niebuszewo ↔ Pomorzany

# Щецин трамвайы
## Депо

* Погодно трамвай депоһы
* Голенцин трамвай депоһы
# Ишембай (шашка клубы)

«Ишембай» (тәүҙә — «Нефтсе», артабан — «Машиналар эшләүсе») — Рәсәйҙә тәүге профессиональ шашка клубы. Ишембайҙа 1999 йылдың 14 майында ойошторола.
Клубтың тәүге президенты Владимир Петрович Давыдов — 2000—2003 йылдарҙа Ишембай ҡалаһы һәм Ишембай районы хакимиәте башлығы. Төп менеджер (1999—2001 йылдарҙа) — Юрий Черток.
Клуб күп тапҡырҙар Европа чемпиондары Кубогын яулай.
2001 йылдың 8 ноябрендә клуб Рәсәй халыҡ-ара шашкалар федерацияһын ойоштороу буйынса инициатор булып сығыш яһай, Аҙаҡ федерация ФМЖД тарафынан да рәсми рәүештә таныла.
2004 йылдан 2006 йылға тиклем клуб үҙенең спонсоры «Ишембай машиналар эшләү заводы» асыҡ акционер йәмғиәтенең исемен ярыштарҙа күрһәтеү өсөн «Машиналар эшләүсе» исеме аҫтында сығыш яһай. Фарм-клуб ойошторола. Хәҙерге ваҡытта шашка клубы «Ишөмбай» исеме аҫтында сығыш яһай, әлеге ваҡытта клубҡа ябылыу ҡурҡынысы янай.
2009 йылдан командала Владимир, Елена һәм Максим Мильшиндар, шулай уҡ Фидан Ишморатов, Анатолий Татаренко кеүек уйынсылар була. Анатолий Татаренко халыҡ ара шашкалар буйынса Башҡортостан Республикаһының клуб чемпионатында еңеү яулай.
2010 йылда — клубтар командалары араһында (ҡатын-ҡыҙҙар) халыҡ-ара шашкалар буйынса Рәсәй Кубогын яулайҙар.

# Ишембай (шашка клубы)
## Танылған уйынсылар

* Тамара Танһыҡҡужина
* Александр Георгиев
* Владимир Мильшин
* Елена Мильшина
* Муродулло Амриллаев һәм башҡа донъя чемпиондары.
# Сөнәғәт

Сөнәғәт (Сөнәғәтулла) — башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ир-ат исеме.

# Сөнәғәт
## Этимологияһы

Сөнәғәт (Сөнәғәтулла) — «оҫталыҡ», «һөнәрлелек», «һөнәрмән» тигән мәғәнәле мосолман ир-ат исеме.

# Сөнәғәт
## Билдәле шәхестәр

Сөнәғәт Карам Әхмәтов (14 сентябрь 1905 йыл — 28 ноябрь 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ВКП(б) ағзаһы, политрук.
Сөнәғәт Ғата улы Ноғоманов (1921 йыл — ?) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, рядовой. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 294-сы (башҡа сығанаҡта 275-се кавалерия полкындағы химик взводы) взводы яугиры.

# Сөнәғәт
## Фамилияларҙа

Сөнәғәтуллин Йәүҙәт Оморҙаҡ улы (Исеменең башҡа варианттары — Жәүҙәт; атаһының исеменең башҡа варианттары — Ғүмерҙаҡ улы (12 июнь 1924 йыл — 29 сентябрь 2007 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсылар полкының штаб начальнигы элемтәсеһе, рядовой. Советтар Союзы Геройы (1944).
Сөнәғәтуллина Зилә Даян ҡыҙы (30 июль 1949 йыл) — СССР һәм Рәсәй опера йырсыһы (лирик-колоратур сопрано), педагог, профессор, Н. Г. Йыһанов исемендәге Ҡазан дәүләт консерваторияһының вокал сәнғәте кафедраһы мөдире.
Сөнәғәтуллин Закир Ғибәҙулла улы (рус. Сунагатуллин Закир Гибадуллич 1909 йыл — 6 июль 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой.
# Венгрия опера театры

Венгрия дәүләт опера театры (мадьярса Magyar Állami Operaház, элек Венгрия король опера театры) — Венгрияның иң ҙур опера театры, Будапештта урынлашҡан.
Театр 1884 йылда, драма спектаклдәре менән опера спектаклдәре сиратлап ҡуйылған Милли театрҙан опера труппаһы айырылып киткәс, архитектор Миклош Ибль тарафынан төҙөлә. Композитор һәм дирижёр Ференц Эркель, Венгрияның милли гимнының авторы, уның беренсе директоры була; ләкин театр үҙаллылыҡты ауырлыҡ менән яулай: тамашасылар әҙ йөрөгәнлектән зыянға эшләй, унан артистар китә. 1888 йылда директор итеп композитор һәм дирижёр Густав Малер тәғәйенләнә, ул был вазифаны 1891 йылға тиклем биләй. Реформалар үткәреп, сәхнәлә тик венгр телендә генә йырлауҙы индереп, Малер бер йыл эсендә һынылышҡа өлгәшә. 1893 йылда икенсе бер билдәле дирижёр — Артур Никиш театрҙың музыкаль директоры итеп ҡуйыла.
Венгрия дәүләт операһында Джакомо Пуччини ике тапҡыр үҙенең операларын ҡуя. Был театрҙа төрлө йылдарҙа Отто Клемперер, Бела Барток, Ламберто Гарделли, Янош Ференчик, Беньямино Джильи, Ева Мартон, Йожеф Шиманди кеүек билдәле дирижёрҙар һәм артистар эшләй.
Венгрия дәүләт операһы Будапешттың VI округында (Терезварош), Пештта, Андраши проспектындағы 22-се йортта урынлашҡан. Театр бинаһы неоренессанс стилендә архитектор Миклош Ибль тарафынан 1875 һәм 1884 йылдар араһында төҙөлгән, барокко стилендәге орнаменттар, скульптуралар һәм картиналар менән биҙәлгән. Айырыуса Берталан Секейҙың, Мор Тандың һәм Карой Лотцтың стеналарға төшөргән һүрәттәре ҡыҙыҡлы.
Һыйҙырышлылығы — 1261 урын. Зал даға рәүешендә эшләнгән һәм акустика буйынса Европала Миландың Ла Скалаһы менән Париж опера театрынан ҡала 3-сө урынды биләй.
Венгрия дәүләт опера театры — донъяла иң матурҙарҙың береһе. Уның бинаһы алдына Ференц Лист менән Ференц Эркель һәйкәлдәре ҡуйылған. Театр шулай уҡ Венгрия милли балеты өсөн дә төп сәхнә булып тора.
Будапештта тағы Эркель театры тигән опера театры бар.
# Кесе Куркуре

Кесе Куркуре — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Куркуре йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Кесе Куркуре
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100112115100002064
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100206
* Бассейн коды — 13.01.01.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Едер-Сята

Едер-Сята — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Һул Хетта йылғаһының уң ярына тамағынан 79 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Едер-Сята
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15030000112115300049747
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304974
* Бассейн коды — 15.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Нойхаузен (Мәғдән тауҙары)

Нойхаузен (Мәғдән тауҙары) (нем. Neuhausen/Erzgeb.) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3003 кеше йәшәй. Майҙаны — 48,03 км². Диңгеҙ кимәленән 661 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 9544 һәм автомобиль коды FG.
# Тал (Ем-Ега кушылдығы)

Тал — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ем-Ега йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 59 км.

# Тал (Ем-Ега кушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300019115
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301911
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Аҡболаҡ районы

Аҡбола́ҡ райо́ны Рәсәйҙең Ырымбур өлкәһенә ҡараған административ-территориаль берәмеге — муниципаль районы. 1930-сы йылдарҙаҠаҙаҡ АCСР-ҙан РСФСРға индерелде.
Административ үҙәге — Аҡболаҡ ҡасабаһы.

# Аҡболаҡ районы
## Географияһы

Биләмә майҙаны: 4977 км². Ҡаҙылма байлыҡтар: ҙур булмаған нефть (Копанский), газ (Ноғоман), шулай уҡ төрлө төҙөлөш сеймалы ятҡылыҡтары.
Ырымбур өлкәһе Соль-Илецк һәм Беляевский райондары, шулай уҡ Ҡаҙағстан Республикаһы менән сиктәш.
Аҡболаҡ районы аша Ҡазан (ҡала) — Ырымбур — Аҡболаҡ — «Ҡаҙағстан сиге» федераль юлы үтә.

# Аҡболаҡ районы
## Тарихы

Аҡболаҡ районы тәүге тапҡыр Ҡырғыҙ АССР-ы Аҡтүбә губернаһы составында 1921 йылдың 2 апрелендә барлыҡҡа килә. Уның составына 22 улус: Аҡболаҡ, Астрахань, Беляевскй, 1-се Бүртә (күсмә), 2-се Бүртә (күсмә), Жиренкопинский (күсмә), Илек (күсмә), Калинин, Ключевский, Крючковский, Михайловский, Николаевская, Ново-Алексеевская, Ново-Михайловская, Петропавловская, Саздинская, Тамдинская (кочевая), Томар-Уткульская (кочевая), Туатюбинская (кочевая), Харьковский, Хобдинский (күсмә), Яйсан улустары инә.
1921 йылдың 5 октябрендә Беляевский, 1-се Бүртә, 2-се Бүртә, Ключевский, Крючковский һәм Михайловский улустары Ҡырғыҙ АССР-ы (1920-1925) Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе составына бирелә.
1921 йылдың 21 октябрендә Ново-Михайловский улусы Аҡтүбә губернаһының Аҡтүбә районына күсә.
1922 йылдың 5 июлендә Аҡболаҡ районы был Аҡболаҡ өйәҙе итеп ҡорола.
1924 йылдың 16 ғинуарында Аҡболаҡ өйәҙе бөтөрөлә. Уның территорияһы Аҡтүбә өйәҙенә ҡушыла.
1928 йылда Аҡболаҡ районы Аҡтүбә округы составында тергеҙелә.
1930 йылдың декабрендә, округтарға бүлеүҙе бөтөрөү сәбәпле, Аҡболаҡ районы Ҡаҙаҡ АССР-ына туранан-тура буйһондорола, 1932 йылдың февралендә ул Аҡтүбә өлкәһе составына инә.
1934 йылдың 7 декабрендә район составынан Ҡаҙаҡ АССР-ы составында ҡалған Мартукский районы сығарыла, ә Аҡболаҡ районы Ҡаҙаҡ АССР-ының Аҡтүбә өлкәһенән алынып, үҙ сиратында, РСФСР составындағы Ырымбур өлкәһенә бирелә.
1963 йылдың ғинуарында СССР-ҙа административ-территориаль бүленеш реформаһы үткәрелгәнлектән (1962—1963), Аҡболаҡ районы бөтөрөлә, ә 1965 йылдың ғинуарында тергеҙелә.

# Аҡболаҡ районы
## Территориаль ҡоролошо

Ырымбур өлкәһенең административ-территориаль ҡоролошо берәмеге булараҡ, Аҡболаҡ районына 15 ауыл Советы һәм 1 ҡасаба советы инә. Ырымбур өлкәһенең административ-территориаль бүленеше сиктәренә ярашлы, Аҡболаҡ муниципаль районы ауыл биләмәләре (ауыл Советы/ҡасаба советы статусы менән) 16 муниципаль берәмектән тора:

# Аҡболаҡ районы
## Территориаль ҡоролошо
### Тораҡ пункттары

Аҡболаҡ районында 47 тораҡ пункт урынлашҡан.

# Аҡболаҡ районы
## Иҡтисады

Районда сәнәғәт ҙур үҫеш алмаған. Район ауыл хужалығына: игенселек, ит-һөт, йөн етештереүгә махсуслашҡан.
Сагарчин ауылынан 17 километрҙа бөтә донъя граждандарын хеҙмәтләндереүсе автомобилдә Ҡаҙағстан сиген үтеү пункты урынлашҡан.
Сагарчин ауылы янында Рәсәй Федерацияһы федераль именлек хеҙмәтенең Рәсәй Федерацияһының дәүләт сиген тәртиптә тотоу буйынса федераль агентлығы йәғни Сикте һаҡлау идаралығының пункты урынлашҡан.
Район территорияһында Ырымбур ҡурсаулығыныӊ филиалы — «Урал алды далаһы» урынлашҡан.
# Миркәй (күл)

Миркәй (рус. Мыркай - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл Армия районындағы күл.

# Миркәй (күл)
## Географияһы

Миркәй күле Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл Армия районында урынлашҡан. Күл эргәһендә Шумово һәм Шибаново ауылдары урынлашҡан.
Силәбегә тиклем ара – 45 км, Ҡурғанға — 240 км, Мейәскә – 14 км алыҫлыҡта.
Географик координаттары: 55°23′56″N 61°53′41″E

# Миркәй (күл)
## Тасуирламаһы

Күл оҙонса түңәрәк һыҙатланышлы, оҙонлоғо 3,5 км, киңлеге 2,5 км. Һыу көҙгөһө майҙаны – 6,8 км². Иң тәрән урыны 5 м., уртаса тәрәнлек - 4-5 метр.
Яры тигеҙлектәргә хас; төбө ҡомло - ҡырсынташлы, ҡайһы бер урында ләмле.

# Миркәй (күл)
## Этимологияһы

Төп фараз буйынса күл атамаһы (башҡ. Миркәй) тигән ир-ат исеменән килеп сыҡҡан, был исемде иркәләп әйтеү формаһы, башҡорттарҙа киң таралған булған. ..

# Миркәй (күл)
## Флора һәм фаунаһы

Күл йыш ҡына ныҡ һайығып торғанлыҡтан, уны ҡамыш баҫҡан. Күл ярҙарында ҡуйы муйыллыҡтар үҫә. Әйткәндәй, муйылдарҙың ҡараһы ғына түгел, ҡыҙыл менән һарыһы ла осрай
Күлдә табан, карп, алабуға һәм ротан тереклек итә. Ҡоштарҙан аҡсарлаҡ - иң күбе; көйөлдө, ҡаҙҙар, өйрәктәр, аҡҡоштар, мөншөгөр, торна, ҡашҡабаш, сүрәгәй, ҡылғойроҡ, Һуна өйрәк осрай.
# Ярейшор (Сямая ҡушылдығы)

Ярейшор — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сямаю йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Ярейшор (Сямая ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000086979
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008697
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Асан Ҡайғы йырау

Асан Ҡайғы Йырау (XV быуат) — Асан Ҡайғы тураһында тарихи документтар һаҡланмаған. Йырауҙың тормошо тураһында халыҡ риүәйәттәре XV быуатта Йәнебәк һәм Оло Мөхәммәт хан замандарында йәшәгән нуғайлы йырауы тип әйтелә. «Айса улы Әмәт» тигән ҡаҙаҡ эпосында Асан Ҡайғы Ағиҙел буйында байтаҡ ғүмер иткән йырау икәнлеге күрһәтелә. Уның тулғауҙары шул XV быуаттан алып ҡаҙаҡ, ҡарағалпаҡ, нуғай, башҡорт ырыуҙары араһында телдән киң таралып киткән һәм ошо халыҡтарҙың уртаҡ нуғайлы йырауы булып танылған.