yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Поша

Поша — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/240/20/22 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.

# Поша
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Воткин ГЭС-ынан Түбәнге Кама ГЭС-ына тиклем, Беүә (башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклемна тиклем), Иж, Ыҡ Ағиҙел йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101412111100016622
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101662
* Бассейн коды — 10.01.01.014
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Еловка (Берёзовка ҡушылдығы)

Еловка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Берёзовка йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 59 км.

# Еловка (Берёзовка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100006321
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100632
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Кесе Төҫтө

Кесе Төҫтө (рус. Малая Тусту) — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Яйыҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 2361 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Кесе Төҫтө
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, инештән Верхнеурал һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000112112200001436
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200143
* Бассейн коды — 12.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Аксаков Пётр Дмитриевич

Аксаков Петр Дмитриевич (? — 1780-се йылдар) — рус дәүләт эшмәкәре, бригадир (1740), ғәмәли статский советник (1760), Өфө вице-губернаторы (1740—1744).

# Аксаков Пётр Дмитриевич
## Биографияһы

Дворян нәҫеленән сыҡҡан. 1738 йылдың 29 июнендә подполковник П. Д. Аксаков Өфө провинцияһына воевода итеп тәғәйенләнә. 1739 йылдың мартында Аксаков обер-кригскомиссар исемен ала һәм армияға хеҙмәт итергә ебәрелә. 1740 йылдың март айында Өфөлә воевода вазифаһы бөтөрөлә. 1740 йылдың 6 ноябрендә сенат Аксаковты, уны бригадир дәрәжәһенә күтәреп, Өфө вице-губернаторы итеп тәғәйенләй.
1742 йылдың 10 июлендә И. И. Неплюев менән бергә, 1736 йылдың 11 февралендәге ер биләү, ерҙе файҙаланыу, урындағы халыҡтың йөкләмәне атҡарыуы, башҡорттарҙың хәрби хеҙмәтен регламентлау тураһындағы указын тулыландырыусы ҡарарға ҡул ҡуя. Сенаттан һәр өйәҙҙә башҡорттарҙа ер эшкәртеүҙе үҫтереү буйынса әҙерләү урыны асыуҙы юллай. Яңы Мәскәү юлын (Ҡазан—Ырымбур) төҙөү инициаторҙарының береһе. Хеҙмәт тикшереүе һөҙөмтәләре буйынса Сенатҡа, Өфө провинцияһы хакимиәте вәкилдәренең вазифаларынан артыҡ файҙаланыуҙары тураһында материалдар ебәрә. «Краткое известие о народе башкирском» һәм башҡа материалдарҙа башҡорттарҙың тарихы, социаль мөнәсәбәттәре, көнкүреше һәм хужалығы тураһында мәғлүмәттәр ҡалдыра.
1744 йылда Ырымбур губернаторы И. И. Неплюев менән конфликт нигеҙендә, суд ҡарары буйынса Аксаков Өфө провинцияһының вице-губернаторы вазифаһынан ситләтелә. 1745 йылда Аксаков эше туҡтатыла. 1760 йылдың 16 авгусында Аксаков ғәмәли статский советник дәрәжәһенә күтәрелә.

# Аксаков Пётр Дмитриевич
## Ғаиләһе

Селиванова Матрена Осиповна менән никахтан улдары Андрей тыуа.
# Тот-Чор

Тот-Чор — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Туль-Чор йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Тот-Чор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300065192
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306519
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Зиновьев Евгений Викторович

Зиновьев Евгений Викторович (укр. Євген Вікторович Зінов'єв; 15 декабрь 1987 йыл) — Украинаның инвалид спортсыһы, футболсыһы. 2016 Йәйге Паралимпия уйындары чемпионы. 2012 Йәйге Паралимпия уйындары көмөш призеры. Украинаның III дәрәжә «Ҡаҙаныштар өсөн» ордены кавалеры.

# Зиновьев Евгений Викторович
## Биографияһы

Евгений Викторович Зиновьев 1987 йылдың 15 декабрендә тыуған.
# 1830 йыл

II мең йыллыҡ :
XVII быуат — XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат — XXI быуат :
Хронологик таблица :
1830 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1830 MDCCCXXX |
| Юлиан стилендә | 1829—1830 (13 ғинуардан) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2582—2583 (3 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7338—7339 (13 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5590—5591 ה'תק"ץ — ה'תקצ"א |
| Мосолман календары | 1245—1246 |
| Боронғо әрмән календары | 1279 ԹՎ ՌՄՀԹ |
| Ҡытай календары | 4526—4527 己丑—庚寅 жёлтая корова — белый тигр |
| Эфиопа календары | 1822—1823 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 1886—1887 |
| - Шака самват | 1752—1753 |
| - Кали-юга | 4931—4932 |
| Иран календары | 1208—1209 |
1830 йыл — йома көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
# Нойкирхен (Плайсе)

Нойкирхен (Плайсе) (нем. Neukirchen/Plei?e) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 4217 кеше йәшәй. Майҙаны — 16,85 км². Диңгеҙ кимәленән 250 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 8459 һәм автомобиль коды Z.
# Берка-фор-дем-Хайних

Берка-фор-дем-Хайних (нем. Berka v. d. Hainich) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 830 кеше йәшәй. Майҙаны — 14,91 км². Диңгеҙ кимәленән 266 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99826 һәм автомобиль коды — WAK.
# Таратор

Тарато́р (болг. таратор, макед. таратур) — йәйге көндәрҙә Болғар аш-һыуында һәм Македонияла популяр булған һыуыҡ аш. Ғәҙәттә, икенсе блюдолар бирер алдынан йәки бергә, әгәр шыйыҡ булһа, ҡайһы бер саҡтарҙа стакан менән дә бирелә.
Төп компоненттары: әсегән һөт, шәкәрһеҙ, шыйыҡ йогурт, ҡыяр, һарымһаҡ, грек сәтләүеге, укроп, үҫемлек һәм зәйтүн майы, һыу, тоҙ, тәмләткестәр. Боҙ менән дә бирелергә мөмкин. Болгарияла тәүге блюдонан айырмалы рәүештә, шыйыҡ тараторҙы ҡайһы бер саҡтарҙа стаканға ҡойоп, икенсе блюдо менән бирәләр. Тарато́рҙы боҙ менән бирергә лә, әсегән һөттө һеркә ҡушып әскелтем ителгән һыу менән алыштырырға ла мөмкин. Ҡайһы бер саҡта ҡыярҙы ла йәшел салат япрағы менән алыштырырға була. Болгарияла таратор өсөн махсус үлсәп, төрлө тәмләткестәр йыйылмаһы һатыла. Бында ла ҡайһы берҙә тараторҙы стаканға ҡойоп, икенсе блюдо менән бирәләр.
Был блюдо күрше — Төркиә (әммә ул унда ҡабымлыҡ булараҡ бирелә һәм сервировкалана) һәм Албания (ғәҙәттә бында укроп, сәтләүек, һыу файҙаланылмай) илендә лә төрлө вариантарҙа популяр. Шулай уҡ, грек соусы цацики (тартар) оҡшаш составҡа эйә. Ҡайһы берҙә тараторҙы Украинала ла ашайҙар, тик туралған ҡыярҙы ҡырылғаны менән алыштыралар.
# Чемшер

Чемшер — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лопья йылғаһының уң ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Чемшер
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100003307
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100330
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Мөхәмәтшин Ғәлимйән

Мөхәмәтшин Ғәлимйән (башҡа сығанаҡтар буйынса исеме Ғәлләм, атаһының исеме урынына Н инициалы күрһәтелгән) (1918 йыл — ?) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, сержант. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкы 2-се эскадроны отделениеһы командиры.

# Мөхәмәтшин Ғәлимйән
## Биографияһы

Ғәлимйән Мөхәмәтшин 1918 йылда Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе (хәҙер Башҡортостандың Баймаҡ районы) Моҡас ауылында< тыуған. Баймаҡ үҙәк китапханаһы мәғлүмәттәренә ярашлы яугирҙың исеме Ғәлимйән. Һуғыш башланғас, БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан 1941 йылда Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкы 1-се эскадроны взводында командир ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә. 1942 йылдың 10 июлендә Курск өлкәһендә (хәҙер Рәсәй Федерацияһының Липецк өлкәһе) Тербуны районы тирәһендәге аяуһыҙ алыштар барышында хәбәрһеҙ юғала. Яугирҙың һуңғы төйәге — Икенсе Тербуны ауыл биләмәһендәге туғанлыҡ ҡәберлегендә. Кире ҡайтармаҫлыҡ юғалтыуҙар исемлегендә Моҡас ауыл Советында йәшәгән ҡатыны Мөхәмәтшина Заһира күрһәтелгән.

# Мөхәмәтшин Ғәлимйән
## Хәтер

1949—1950 йылдарҙа Липецк өлкәһенең Икенсе Тербуны ауылында Башкавдивизияның 246 яугиры туғанлыҡ ҡәберендә ерләнә. Ҡәберлек өҫтөндә таш һәйкәл — дүрт ҡырлы киҫелгән пирамида ҡуйыла. 1961 йылдың 2 майынын 11 майына тиклем обелиск янында теҙ сүккән яугир скульптураһы ҡуйыла. 2018 йылдың 10 ноябрендә Башҡорт милли-мәҙәни «Аҡ тирмә» төркөмө (Мәскәү) башланғысы менән Рәсәй Федерацияһы ҡарамағындағы Башҡортостан Республикаһы тулы хоҡуҡлы вәкиллеге ярҙамында ҡәберлектәге һәйкәл яңыртыла: гипсобетон статуя урынында Урал оҫталары ижад иткән бронза һалдат фигураһы ҡалҡа, яңы обелискиҙа дивизия атлыларының тулы исемлеге яҙылды.
# Кананикольск заводы

Кананикольск баҡыр иретеү заводы — 1751 йылда Нуғай даруғаһы Бөрйән улусы башҡорттарынан ҡуртымға алынған ерҙәрҙә Мосоловтар тарафынан төҙөлгән завод.

# Кананикольск заводы
## Тарихы

1751 йылда Мосоловтар Ҡана йылғаһы буйында Нуғай даруғаһы Бөрйән улусы башҡорттарынан ҡуртымға алынған ерҙәрҙә Кананикольск баҡыр иретеү заводына нигеҙ һала. Төп хужалары — Мосоловтар. XVIII быуаттың 20-30-сы йылдарында завод ҡаҙна ҡарамағына күсә, артабан 1846 йылдан — Е. И. Шешукова, 1867 йылдан — А. П. Загряжский хужалыҡ итәләр. Завод Кананикольск тау округына инә. Нигеҙ һалынғандан һуң ике йылдан эшләй башлай (1753). Башта 2 баҡыр иретеү мейесе була, 1760 йылда — 4 баҡыр иретеү мейесе, шплейзофен, гармахер һәм штыклы горндар, 4 горнлы тимерлек; 1761 йылда табаҡлы тимер етештереү өсөн 2 сүкешле һәм 1 горнлы фабрика асыла. 1797 йылда заводта 6 иретеү мейесе, 4 шплейзофен һәм 2 гармахер горны, 2 баҡыр иретеү, шплейзофен һәм һуҡҡыс фабрикалары, таҡта ярыу тирмәне иҫәптә тора. 1840-сы йылдар аҙағында вагранка (суйын иретеү мейесе) ҡуйыла.
XVIII быуаттың аҙағында Кананикольск заводы ҡарамағында 216 рудник була, уларҙың 4 эшләй; XIX быуаттың уртаһында — 720 рудник (20-һе ғәмәлдә булған). XVIII быуаттың 60-сы йылдар аҙағында завод 113 мең дисәтинә ергә хужа була. XVIII быуаттың уртаһында Кананикольск заводында 314 оҫталар һәм ҡара эшсе, яҡынса 800 ялланған хеҙмәтсе; 1760 йылда 200 крепостной крәҫтиән; 1797 йылда 486 оҫталар һәм ҡара эшсе; 1805 йылда — 486, 1836 йылда — 900 крепостной крәҫтиән иҫәптә тора.
Завод эшләгән дәүерҙә яҡынса 350 мең бот баҡыр иретелә. Уртаса етештереүсәнлек 2,9 мең бот баҡыр тәшкил итә; максималь етештереүсәнлек — 10,8 мең бот баҡыр (1765).
1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы осоронда крәҫтиәндәрҙең бер өлөшө М. Г. Шигаевтың отрядына ҡушыла. 1774 йылда Кананикольск заводы һәм завод ауылы баш күтәреүселәр тарафынан талана һәм үртәлә, 1777 йылда заводты ҡабаттан тергеҙәләр. Баҡыр рудаһы башта «Һаҡмар һайлыҡтарынан» сығарыла, заводтан көнсығышҡа табан 50 километр алыҫлыҡта, әммә XVIII быуаттың аҙағында база 100—400 саҡрымға күсерелә, бынан һуң етештереүсәнлек ҡырҡа кәмей.
1812—1814 Кананикольск заводы эшләмәй. Бер нисә ревизиянан һуң завод опекаға алына, завод хужаһына заводта һәм рудниктарҙа булыу тыйыла. 1861 йылда 20 рудник һәм 6 баҡыр иретеү мейесе булыуына ҡарамаҫтан заводта барыһы 5634 бот саф баҡыр иретелә. 1869 йылда крепостной хоҡуғты бөтөрөүҙән һуң эшселәр етешмәүе сәбәпле һәм мәғдән базаһы кәмеүе арҡаһында заводтағы эштәр туҡтатылып тора. 1871 йылда завод тулыһынса ябыла.
Хәҙерге ваҡытта завод ауылы урынында Йылайыр районы Ҡананикольский ауылы урынлашҡан.
# Эдеран

Эдеран (нем. Oederan) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 7566 кеше йәшәй. Майҙаны — 55,85 км². Диңгеҙ кимәленән 400 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 9569 һәм автомобиль коды FG.
# 2015 йылда йыһанға осороуҙар исемлеге

2015 йылдағы орбитаға осороуҙар исемлеге. Ҡыҙыл төҫ менән уңышһыҙ осороуҙар билдәләнгән. Осоусы йыһан аппараттары (ЙА) ҡалын итеп айырып билдәләнгән.
# Корого сиркәүе

Пресвятая Богородица сиркәүе (Грузинская:) - грузин православ сиркәүе, Көнсығыш Грузияла тарихи-мәҙәни Мтиулети төбәгенең таулы Хада үҙәнендә урынлашҡан. Хәҙерге ваҡытта Душети муниципалитетында урынлашҡан Корого сиркәүе. 11 быуат башына ҡарай. Сиркәү Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡылары исемлегенә индерелгән

# Корого сиркәүе
## Архитектураһы

10,8 × 7,6 м күләмендәге ҙур булмаған сиркәүҙең төҙөлөшө ябай. Сиркәү сланецтан төҙөлгән, эске яҡтан плиталар менән көпләнгән. Көмбәҙе, тәҙрә рамдары һәм кәрниздәре таштан уйып яһалған.
Корого сиркәүе өс мөйөшлө ҡыйыҡ менән ябылған, интерьерының көнбайыш өлөшө ике нефҡа бүленгән. Тура мөйөшлө сиркәү өс өлөштән тора, һәр өлөшөнөң көмбәҙе бар. Сиркәү менән йәнәш өс ҡатлы оборона башняһы, ҙур булмаған часовня һәм төрлө ҡоролмаларҙың харабалары урынлашҡан. Фил һөйәгенән 11 быуат иконаһы һәм Христос һүрәте менән тәре әлеге ваҡытта Тбилисиҙа Грузияның Милли музейында һаҡлана
Сиркәү скульптура биҙәүестәре менән иғтибарҙы йәлеп итә. Көнбайыш яғында 12 быуатҡа ҡараған урта быуат грузин алфавиты менән яҙылған ике яҙыу бар .
# Паровозға һәйкәл (Каменск-Шахтинский)

1986
Паровозға һәйкәл — Ростов өлкәһенең Каменский-Шахтинский ҡалаһында ҡуйылған паровоз һәйкәле. 1986 йылдың 2 авгусында урынлаштырыла. Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты (Ҡарар № 325 17.12.92 йыл).

# Паровозға һәйкәл (Каменск-Шахтинский)
## тарихы

1986 йылдың 2 авгусында Лиховский ҡасабаһында (Ростов өлкәһенең Каменск-шахтинский ҡалаҙы ҡасабаһы) Тимер юлсылар мәҙәниәт йорто эргәһенә ҡуйыла. Һәйкәл ремонтланған, буятылған һәм мәңгелек туҡталышҡа урынлаштырылған 2-се номерлы (Л-0002) Л серияһы паровозынан (генераль конструктор Лев Сергеевич Лебедянский хөрмәтенә атала) ғибәрәт. Паровоз тәпәш постаментта рельстарҙа тора һәм металл бағаналарға беркетелгән тимер сылбырҙар менән уратып алынған. Ул 1945 йылдың аҙағында Мәскәү өлкәһендәге В. В. Куйбышев исемендәге Коломенск тепловоз эшләү заводында етештерелә. Был сериялы паровоз ФД һәм ИС, Иосиф Сталин (Луганск паровоздар эшләү заводы) серияларына ҡарағанда күпкә экономиялыраҡ була. Уның ҡеүәте ауыр составтарҙы йөрөтөү мөмкинлеге бирә. Паровоз Морозов станцияһында теркәлә.
1947—1970 йылдарҙа ул Морозов-Лихая маршрутында эшләй. Һуңыраҡ уға алмашҡа экологик тепловоздар һәм электровоздар килә. Һәйкәлде 1986 йылдың 2 авгусында тимер юл транспорты ветерандары П. М. Берков, А. Т. Одининский һәм Н. В, Юров аса. Паровоз эргәһендәге иҫтәлекле таҡтаташта шулай тип яҙылған: «Көньяҡ-көнсығыш тимер юлдарының Лиховск бүлексәһе тимер юлсыларының Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һәм тыныс тормошта күрһәткән фиҙакәр хеҙмәте хөрмәтенә лиховчандарҙан».
1992 йылдың 17 декабрендәге 325-се ҡарарға ярашлы, паровозға ҡуйылған һәйкәл төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.
# Байса (Вятка ҡушылдығы)

Байса — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының уң ярына тамағынан 304 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.

# Байса (Вятка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300412111100037815
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103781
* Бассейн коды — 10.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Оло Ҡоҙаш

Оло Ҡоҙаш (рус. Большая Кудашка) — Рәсәйҙәге йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Яманйылға йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Оло Ҡоҙаш
## Этимологияһы

Йылға атамаһы кеше исеменән алынған:Т. Кусимова, С. Бикҡолова төҙөгән "Башҡорт исемдәре" һүҙлегендә әйтелгәнсә Ҡоҙаш - антропоним

# Оло Ҡоҙаш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нөгөш йылғаһы башынан Нөгөш һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201212111100023735
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102373
- Бассейн коды — 10.01.02.012
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
- ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Куй-Игол

Куй-Игол — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сарт-Игол йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Куй-Игол
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200039719
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203971
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ростовица

Ростовица — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Усолка йылғаһының уң ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Ростовица
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100006871
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100687
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Пайва (Чуман ҡушылдығы)

Пайва — Рәсәй йылғаһы. Алтай биләмәләрендә аға. Йылға Чуман йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.

# Пайва (Чуман ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кулунда күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Обь һәм Иртыш йылғалары араһындағы тымыҡ район.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13020000212115200052487
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115205248
* Бассейн коды — 13.02.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Бердовка

Бердовка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы/ Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кийский Шалтырьйылғаһының һул ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 5,100 км.

# Бердовка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200053348
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115205334
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Тыңламаҫ

Тыңламаҫ — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҡтаныш районы ауылы. Кәзәкей ауыл биләмәһе составына керә.

# Тыңламаҫ
## География

Ауыл Башҡортостан Республикаһы менән сик эргәһендә, ул Аҡтаныш ауылынан көнсығыштараҡ 9 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Тыңламаҫ
## Тарих

Тыңламаҫ — ҡырғыҙ ырыуы башҡорттарының ауылы. 1722 йылдан билдәле. Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Аҡтаныш улусы составына керә.
Тыңламаҫ ауылында йәшәүсе Ҡотломөхәмәт Ҡотлоғошовҡа Ҡазан ханы Ибраһим (1467—1489) тарафынан бирелгән ярлыҡ һаҡланған
1773—1775 йй. Крәҫтиәндәр һуғышы осоронда, ауыл халҡы Е. И. Пугачёв яғында әүҙем сығыш яһайҙар.
ХХ быуат башында ауылда мәсет, икмәк магазины, бакалея кибете теркәлгән.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була.

# Тыңламаҫ
## Халҡы

Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1795 | 1884 | 1897 | 1906 | 1913 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 | 2008 |
| 243 | 466 | 788 | 808 | 812 | 604 | 559 | 560 | 513 | 490 | 571 | 467 | 339 | 302 | 287 |

# Тыңламаҫ
## Инфраструктура

Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда мәктәп, мәҙәниәт йорто, мәсет бар.
# Ҡоро Хабль

Сухая Хабль (Хабль) — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сухая Аушедз йылғаһының һул ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.

# Ҡоро Хабль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Крюковск гидроузеле һыу объекттары. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06020001812108100005779
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108100577
* Бассейн коды — 06.02.00.018
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1