yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Судува (футбол клубы)

«Судува» (лит. Futbolo klubas Sūduva) — Литва футбол клубы, Судава исемле ҡалала урынлашҡан. 1968 йылда барлыҡҡа килгән.

# Судува (футбол клубы)
## Клуб төҫтәре, формаһы һәм эмблемаһы

| 2007 | 2011 | 2015 | с 2019 |

# Судува (футбол клубы)
## Ҡаҙаныштары

* Литва Чемпионы (3): 2017, 2018, 2019
* Литва вице-чемпионы (3): 2007, 2010, 2020
* Литва чемпионатының бронза призеры (6): 1975, 2005, 2009, 2011, 2012, 2016
* Литва кубогы эйәһе (3): 2006, 2009, 2019
* Литва кубогы финалсыһы (3): 1976, 2002, 2016, 2020

# Судува (футбол клубы)
## Сығыштар статистикаһы (2000—2024)

| Миҙгел | Кимәл | Лига | Урын |
| 2000 | 3. | II ліга | 1. |
| 2001 | 2. | I ліга | 2. |
| 2002 | 1. | А лига | 6. |
| 2003 | 1. | А лига | 6. |
| 2004 | 1. | А лига | 7. |
| 2005 | 1. | А лига | 3. |
| 2006 | 1. | А лига | 5. |
| 2007 | 1. | А лига | 2. |
| 2008 | 1. | А лига | 4. |
| 2009 | 1. | А лига | 3. |
| 2010 | 1. | А лига | 2. |
| 2011 | 1. | А лига | 3. |
| 2012 | 1. | А лига | 3. |
| 2013 | 1. | А лига | 4. |
| 2014 | 1. | А лига | 5. |
| 2015 | 1. | А лига | 4. |
| 2016 | 1. | А лига | 3. |
| 2017 | 1. | А лига | 1. |
| 2018 | 1. | А лига | 1. |
| 2019 | 1. | А лига | 1. |
| 2020 | 1. | А лига | 2. |
| 2021 | 1. | А лига | 2. |
| 2022 | 1. | А лига | 6. |
| 2023 | 1. | А лига | 7. |
| 2024 | 1. | А лига | 9. |

# Судува (футбол клубы)
## Ағымдағы составы

2019 йылдың 14 сентябренә ҡарата <…>

# Судува (футбол клубы)
## Билдәле уйынсылар

* Виллер Соуза Оливейра
* Педру Ботельо
* Рафаэл Помпео Родригес Ледесма
* Дариус Гвилдис
* Саулиус Клевинскас
* Линас Климавичус
* Дариус Масилевичюс
* Томас Микуцкис
* Томас Радзиневичюс
* Нериюс Вальскис
* Сергей Козюберда
# Милли тәржемәселәр лигаһы (Рәсәй)

Милли тәржемәселәр лигаһы (рус. Национальная лига переводчиков, ингл. National League of Translators and Interpreters) — 2004 йылдан эшләүсе рәсәй фриланс һөнәри тәржемәселәрҙең табышһыз ойошмаһы. Мәскәү, Санкт-Петербург һәм Сочи бүлексәләре бар. Тәржемәселек тармағы өсөн мөһим мәсьәләләр буйынса Рәсәй союзы тәржемәселәр берлеге менән хеҙмәттәшлектә эшләй.

# Милли тәржемәселәр лигаһы (Рәсәй)
## Ойошма төҙөлөшө

* Партнерлыҡ ағзалары йыйылышы
* Партнерлыҡ идарасы
** Президенты һәм вице-президенты
** Комитет-советтар етәкселәре

# Милли тәржемәселәр лигаһы (Рәсәй)
## Ойошма төҙөлөшө
### Етәксеһе

* 2004 — 2014 — Юрий М. Алексеев
* 2014 — әлегә тиклем — Николай Т. Дупленский

# Милли тәржемәселәр лигаһы (Рәсәй)
## Һөнәри эшмәкәрлеге

* Һөнәри семинарҙар, түңәрәк өҫтәлдәр һәм симпозиумдар үткәреү
* Стандарттар һәм методик баҫмаларҙы әҙерләү

# Милли тәржемәселәр лигаһы (Рәсәй)
## Һөнәри эшмәкәрлеге
### Айырым материалдар

* Һөнәри стандарт 2022 йыл 27 сентябрь архивланған. (рус.)
* «Синхрон һәм эҙлекле тәржемә — эшләүсе тәржемәселәргә рекомендациялар (2-се редакция)» (рус.)
* «Яҙма тәржемәһе. Тәржемәсегә, заказ биреүсегә һәм мөхәрриргә рекомендациялар (3 сө редакция)» (рус.)
* «Тәржемәселәр һәм заказ биреүселәр араһында килешеүҙәр ойоштороу буйынса методик рекомендациялар» (рус.)
# Пек

Пек — (голландса pek — ыҫмала), ыҫмала (һәүерташлы, пиролиз, кокслаштырыу, ярым кокслаштырыу) һәм дегет (ағас, торф) ҡыуыу ҡалдыҡтары. Ҡара төҫтәге ҡаты (ҡайһы берҙә ҡуйы йәбешкәк) масса; һуғылғанда ҡабырсаҡҡа оҡшаш урын барлыҡҡа килтереп һына, туҡтауһыҙ ҡулланғанда һығылмалы була.
Сеймалға бәйле ташкүмер, торф, ағас, нефть пектары айырыла. Ташкүмер пегы йәбешкәк, термототороҡло, йөҙлөк тартылышына, еүешләнеүсәнлеккә, үртәлеүсәнлеккә эйә; ағыулы, осоусан ҡушылмалар өсөн ПДК 0,5 мг/м³; составына 500‑гә яҡын, шул иҫәптән, күп ядролы конденсирланған ароматик һәм гетероцикллы, ҡушылма, уларҙың полимерлашыу, поликонденсация продукттары инә. Алюмин электродтар һәм электрод күсәре, графит изделиелар, күмер‑графит блоктар һ.б. производствоһында анод массаһын алғанда пек коксын һәм пек‑бәйләүес барлыҡҡа килһен өсөн; брикетланған күмер яғыулығы, пеклы пластик массалар һәм лактар, йомшаҡ түбә әҙерләү һ.б. өсөн ҡулланыла. Ағас пек һыуҙа эремәй, күп кенә органик эретмәләрҙә эрей; һелте эретмәләрендә эмульсиялар барлыҡҡа килтерә; төп компоненты — юғары молекуляр Фенолкислоталар (55—85 %), ҡалғандары — цикллы альдегидтар, кетон һәм спирттар, фенолдың тулы эфирҙары, углеводородтар (6—25 %) һәм фенолдың альдегид менән конденсация продукттары. Ағас пеклы ҡойолған беркеткестәр, активлаштырылған күмер производствоһында бәйләүестәр, бетондарға өҫтәмәләр, простилка өсөн ыуар алғанда ҡулланыла. Ағас пегы нигеҙендә ағас‑ыҫмала эреткестәр менән берлектә ағас һәм металл изделиеларҙы буяу өсөн пеклы лак әҙерләнә. Нефть пегы шыйыҡ углеводород сеймалын (пиролиз ыҫмалаһы, дистиллятлы крекинг‑ҡалдыҡ) термополиконденсациялап алалар; составында бер нисә меңгә тиклем индивидуаль берләшмә, шул иҫәптән ароматик һәм нафтен рәтенән. Металлургияла, электроэнергетикала һ.б. төрлө углерод материалдар әҙерләгәндә ҡулланыла.
# Әбү Ғүбәйдәт ибн әл-Жәрәх

Әбү Ғүбәйдәт ибн әл-Жәрәх (ғәр. أبو عبيدة بن الجراح; рус. Абу Убайда ибн аль-Джаррах) — 583, Мәккә — 638, хәҙ. Иордания) — Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең (Аллаһының фатихаһы һәм сәләме булһын уға) сәхәбәләренең береһе, күренекле ғәскәр башлығы һәм сәйәсәт эшмәкәре. Тулы исеме: Әбу Ғүбәйдәт Ғамир ибн Ғабдуллаһ ибне-Жәрәх әл-Фиһри әл-Ҡурайши (أبو عبيدة عامر بن عبد الله بن الجراح الفهري القرشي).

# Әбү Ғүбәйдәт ибн әл-Жәрәх
## Биографияһы

Әбу Ғүбәйдәт тәүге мосолмандарҙың береһе була. Әбү Бәкер уны Усман ибн Әффан, Зөбәйер ибн әл-Ғәүүәм, Талха ибн Ғөбәйдулла, Ғәбдеррәхмән ибне Ғәүеф, Сәғд ибне Ғәби Вәҡҡас кеүек билдәле сәхәбәләр менән Пәйғәмбәр янына алып килә, һәм улар барыһы да ислам ҡабул итә.
Мосолмандарҙы йәберләүҙәр башланғас, бер төркөм мосолмандар менән Әбу Ғүбәйдәт тә Хәбәшстанға күсергә мәжбүр була. Һижрәт ваҡиғаһынан һуң, Мәҙинәгә күсә. Ғамир ибн Ғабдуллаһ унда бөтә көсө менән мосолман дәүләтселеген нығытыуға булыша, ул ваҡыттағы барлыҡ ислам һуғышында ла ҡатнаша. Бәҙер һуғышында, ни тиклем генә уның һөжүмдәренән ҡасырға тырышһа ла, мөшриктәр яғында йөрөгән атаһы менән һуғышырға мәжбүр була. Шунан һуң, Пәйғәмбәргә Мүжәдәлә сүрәһенең 22 аяты иңә.
Үхүд һуғышында Әбү Ғүбәйдәт Мөхәммәд ғәләйһиссәләм янында ҡалған ун сәхәбәнең береһе була. Бәрелештән һуң, Пәйғәмбәрҙең яңағына ҡаҙалған ике көбә (тимер күлдәк) ярсығын тешләп тартып сығара һәм шунда ике тешен юғалта.
Мөхәммәт Пәйғәмбәр үлгәндән һуң, Ғүмәр ибн әл-Хәттаб унан хәлифлеккә ант килтертергә теләй, ләкин Әбу Ғүбәйдәт Пәйғәмбәр имам итеп билдәләгән кешенән (йәғни Әбү Бәкерҙән) өҫтөнөрәк түгеллеген әйтеп, баш тарта.
Хәлифәттә Әбү Бәкер, һуңынан Ғүмәр ибн әл-Хәттабтың кәңәшселәренең береһе була. Иран һәм Византияға ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнаша. Ғүмәр р.ғ. уны Ярмуҡ һуғышында ғәскәр башлығы итеп билдәләй; мосолмандар византиялыларҙы еңәләр. Был еңеүҙән һуң, Әбу Ғүбәйдәт Фахел һәм Басанды, ә һижри 14 йылда Дамаскты ала. Шуның менән бергә уның етәкселегендә Хомс, Ҡотдос (Иерусалим) һәм Сүриәнең башҡа ҡалалары алына.

# Әбү Ғүбәйдәт ибн әл-Жәрәх
## Биографияһы
### Вафаты

Әбу Ғүбәйдәт ибн Жәрәх һижри 18 йылда чума эпидемияһы ваҡытында 58 йәшендә вафат була. Уны Иерусалим эргәһендәге Бисан биҫтәһендә ерләйҙәр, йыназа намаҙын Мүғәз ибн Жәбәл уҡый.
# Ҡоро Табола

Сухая Табола — Рәсәйҙәге йылға. Липецк өлкәһе,Тула өлкәһе,Рязань өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мокрая Табола йылғаһының һул ярына тамағынан 1,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.

# Ҡоро Табола
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы башынан Задонск ҡалаһына тиклем, Красивая Меча һәм Сосна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010100312107000000359
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000035
* Бассейн коды — 05.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Яңы Байлар

Яңы Байлар — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Туҡай районы ауылы. Күсәкәй ауыл биләмәһе составына керә.

# Яңы Байлар
## География

Ауыл Тиргәүеш йылғаһы буйында, Яр Саллы ҡалаһынан көнсығыштараҡ 35 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Яңы Байлар
## Тарих

Яңы Байлар — байлар ырыуы башҡорттарының ауылы. Иҫке Байлар ауылы кешеләре тарафынан нигеҙләнә. Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Күсәкәй улусы составына керә.
ХХ быуат башында бында мәсет (1846 йылдан билдәле), мәктәп теркәлгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылда — Минзәлә районы, 1976 йылда — Күсәкәй ауылы, 1984 йылда — Туҡай районы составына инә, 1991 йылда — йәнә айырым тораҡ пункт итеп теркәлә.

# Яңы Байлар
## Халҡы

Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1858 | 1870 | 1884 | 1897 | 1906 | 1913 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1970 | 1989 | 2002 |
| 296 | 463 | 492 | 725 | 842 | 854 | 833 | 508 | 479 | 369 | 340 | 179 | 166 |

# Яңы Байлар
## Инраструктура

Ауылда клуб, мәсет бар. Игенселек, малсылыҡ үҫешкән.
# Төньяҡ Осетия ҡурсаулығы

Төньяҡ Осетия дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы (рус. Се́веро-Осети́нский госуда́рственный приро́дный запове́дник) — Төньяҡ Кавказдағы ҡурсаулыҡ. 1967 йылдың 7 сентябрендә РСФСР Министрҙар Советының 677-се ҡарары менән ойошторола. Ҡурсаулыҡ майҙаны 29 539 гектар тәшкил итә. 1980 йылда ҡурсаулыҡтың буфер зонаһы ике тапҡырға арттырыла — 29 952 гектар майҙанлы Цей федераль заказнигы уның буйһоноуына тапшырыла.

# Төньяҡ Осетия ҡурсаулығы
## Географик мәғлүмәттәр

Ҡурсаулыҡ Төньяҡ Осетияның Алағыр районында, Оло Кавказдың төньяҡ битләүендә диңгеҙ кимәленән 650 метрҙан алып 4649 метрға тиклем бейеклектә урынлашҡан (иң бейек нөктәһе — Уилпата тауы).
Ҡурсаулыҡҡа Кавказдың Тау алды, Урманлы, Көтөүлек, Ҡаялы, Боковой һәм Төп (Һыу айырғыс) һырттары тулыһынса йәки өлөшләтә инә.
Ҡурсаулыҡта 76 боҙлоҡ бар, уларҙың дөйөм майҙаны яҡынса 37 км². Иң ҙур булған Цей боҙлоғоноң майҙаны 9,7 км² һәм оҙонлоғо 8,6 км. Ул 2300 метр бейеклектә тамамлана.
Боҙлоҡтарҙан ҡурсаулыҡ йылғалары Ардон (ысынында Мамисондон, Нардон, Адайком һәм Цмиакомдон йылғалары ҡушылғандан һуң барлыҡҡа килә), Садон, Баддон, Архондон, Цазхиудон, Бугультыдон һәм башҡалар башлана.
Шулай уҡ бер нисә боҙлоҡ күле (мәҫәлән, Цаджиуцад), ҙур булмаған минераль күл (Згил ауылы янында) бар.
Ҡаялы һыртының Шуби төбәгендә Үҙәк Кавказ мәмерйәләренең иң ҙуры — Шуби-Ныхас урынлашҡан, уның дөйөм оҙонлоғо 1000 метрҙан ашыу

# Төньяҡ Осетия ҡурсаулығы
## Хайуандар донъяһы

Боковой һырты эргәһендә 1500-гә яҡын тур йәшәй Ҡаялы һәм Һыу айырғыс һырттарында ике айырым серна популяцияһы бар, уларҙың һаны 130-ҙан артмай. Ҡурсаулыҡтың киң япраҡлы урмандарында зубр, ҡоралай һәм ҡабан йәшәй. Ҡабан һәм ҡоралайҙар һаны 60 баштан артмай. Урманлы һыртындағы Цей ҡурсаулығына 48 зубр күсерелгәс, зубрҙар һаны 1960-сы йылдарҙа ҡайтанан арта. 1980 йылдар уртаһына уларҙың һаны 200-ҙән ашып китә. Ҡурсаулыҡта айыу популяцияһы 30 — 35-кә етә. Уналь тау араһы бассейнында сүл бүреһе йәшәй. Урман бесәйе осрай, ләкин улар аҙ һанлы. Бурһыҡ бөтә ерҙә осрай. Киң япраҡлы урмандарҙа урман һыуһары таралған. 1951 йылда Америка шәшкеһе һәм енот эте, 1952 йылда тейен яһалма рәүештә климатлаштырыла. Үрғуян да бар.
Ҡурсаулыҡта ҡоштарҙың 175 төрө йәшәй. Һирәк осрай торған ҡара ҡауҙы даими күҙәтелә. Ҡара барҡылдаҡ, йырсы барҡылдаҡ һәм таң турғайы күп. Кесерткән турғайы бөтә ерҙә лә, хатта Цей боҙлоғо янындағы ҡая массивтарына тиклем оя ҡора. Урман зонаһында шулай уҡ тумыртҡаның һәм һарытүштең биш төрө оялай.
Ҡурсаулыҡ территорияһында умыртҡаһыҙҙарҙың һәм бөжәктәрҙең 2000-дән ашыу төрө йәшәй.
Шуби-Ныхас мәмерйәһендә ярғанаттарҙың биш төрө йәшәй. 1982 йылда Кавказда тәүге тапҡыр мәмерйәлә бәләкәй ярғанат күрәләр.

# Төньяҡ Осетия ҡурсаулығы
## Хайуандар донъяһы
### Юҡҡа сыҡҡан төрҙәр

1920-се йылдарҙа аҫыл болан, леопард тулыһынса юҡҡа сыға.

# Төньяҡ Осетия ҡурсаулығы
## Үҫемлектәр донъяһы

Ҡурсаулыҡ территорияһында 1437 төр көпшәле үҫемлек, 188 төр бәшмәк, 150 төр мүк һымаҡтар һәм 120 төр лишайник үҫә. Улар араһында Рәсәй Федерацияның һәм Төньяҡ Осетия — Аланияның Ҡыҙыл китабына индерелгән һирәк төрҙәре бар.
# Шореньга

Шореньга — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Царева йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Шореньга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — йылғаның башынан алып Төньяҡ Двина Вычерга йылғаһына ҡойғанға тиклем, Юг һәм Сухона йылғаларын индермәйенсә (инештән Кубен гидроузлына тиклем). Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100312103000008206
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000820
* Бассейн коды — 03.02.01.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Әйүп Үтәғолов

Әйүп Үтәғолов (1793—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.

# Әйүп Үтәғолов
## Биографияһы

Әйүп Үтәғолов Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ейәнсура районы) Үтәғол ауылында йәшәгән.
1811 йылдың 1 ғинуарынан казак булып хеҙмәт итә.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем8-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 8-се Башҡорт атлы полкы Яңы Воздвиженка ҡәлғәһендә 9-сы кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 6 октябрендә Һамар аша Түбәнге Новгородҡа бара. Кострома ополчение корпусы составында 8-се Башҡорт полкы Калиш ҡәлғәһенә һөжүм итеүҙә ҡатнаша. 1813 йылдың 9 сентябрендә 8-се полк Глогауҙы блокадалау өсөн тәғәйенләнгән Польша армияһының корпусына индерелә һәм ҡәлғә бирелгәнсе уның составында һуғыша. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 8-се Башҡорт атлы полкы Парижға инә. 1814 йылдың декабрендә полк туған яғына юл тота.
1823, 1831, 1834 һәм 1836 йылдарҙа Ырымбур сик һыҙығы буйында хеҙмәт итә. 1828 йылдың 7 февралендә урядник званиеһын ала.

# Әйүп Үтәғолов
## Бүләктәре

* «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры
* «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» көмөш миҙалы кавалеры

# Әйүп Үтәғолов
## Ғаиләһе

Ҡатыны — Бәҙиғолъямал; улдары — Сәйетйәғәфәр, Исмәғил, Мөхәйҙәр, Абдулғафар.
# 2019 йыл

III мең йыллыҡ :
XIX быуат — XX быуат — XXI быуат — XXII быуат — XXIII быуат :
Хронологик таблица :
2019 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 2019 MMXIX |
| Юлиан стилендә | 2018—2019 (14 ғинуардан) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2771—2772 (4 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7527—7528 (14 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5779—5780 ה'תשע"ט — ה'תש"ף |
| Мосолман календары | 1440—1441 (с 1 сентября) |
| Боронғо әрмән календары | 1468 ԹՎ ՌՆԿԸ |
| Ҡытай календары | 4715—4716 (с 5 февраля) 戊戌—己亥 жёлтая собака — жёлтая свинья |
| Эфиопа календары | 2011—2012 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 2075—2076 |
| - Шака самват | 1941—1942 |
| - Кали-юга | 5120—5121 |
| Иран календары | 1397—1398 |
2019 (ике мең ун туғыҙынсы) йыл — кәбисә булмаған йыл, григориан календары буйынса шишәмбе көндө башлана. Был беҙҙең эраның 2019 йылы, 3 мең йыллыҡтың 19 йылы, XXI быуаттың 19 йылы, XXI быуаттың 2 ун йыллығының 9 йылы, 2010 йылдарҙың 10 йылы.

# 2019 йыл
## Көтөлгән ваҡиғалар

* Башҡортостан Республикаһы 100 йыллығын билдәләй.

# 2019 йыл
## Көтөлгән ваҡиғалар
### Март

* 2—12 март — Красноярскиҙа (Рәсәй) XXIX ҡышҡы Универсиада уҙа.
* 18—24 март — Сайтама ҡалаһында (Япония) фигуралы шыуыу буйынса донъя чемпионаты уҙа.
* 31 март — Украинала президент һайлауҙары уҙа.

# 2019 йыл
## Көтөлгән ваҡиғалар
### Май

* 3—19 май — Братислава һәм Кошице ҡалаларында (Словакия) шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты уҙа.

# 2019 йыл
## Көтөлгән ваҡиғалар
### Июнь

* 14—30 июнь — II Европа уйындары (Минск, Белоруссия) уҙғарыла.

# 2019 йыл
## Көтөлгән ваҡиғалар
### Июль

* 2 июль — Тулы ҡояш тотолоуы күҙәтелә.

# 2019 йыл
## Көтөлгән ваҡиғалар
### Август

* Неаполдә (Италия) XXX йәйге Универсиада уҙғарыла.

# 2019 йыл
## Көтөлгән ваҡиғалар
### Сентябрь

* 20 сентябрь — 2 ноябрь — Японияла регби буйынса донъя чемпионаты уҙғарыла.

# 2019 йыл
## Көтөлгән ваҡиғалар
### Аныҡ датаһыҙ

* Өфөлә 2019 йылда Халыҡ-ара йәйге балалар уйындары уҙғарыла.
* Эстонияла парламент һайлауҙары уҙа.
* Төркиәлә дөйөм һайлуаҙар уҙа.
# Ҡаҙағстандың тирә-яҡ мөхите

Ҡаҙағстандың тирә-яҡ мөхите етди экология мәсьәләһен кисерә. Проблемаларҙың береһе, СССР ваҡытында Семипалатинск полигонында ядро һынауҙары үткәргәндә булған радиоактив бысраныуға бәйле, Арал диңгеҙенең юҡҡа сығыуына (Үзбәкстан һәм Ҡаҙағстан сигендә) һәм элекке ауыл хужалығы ерҙәре сүлгә әүерелеүенә килтерә. Был экологик проблемаларҙың күбеһе СССР осоронда уҡ барлыҡҡа килгән. Экология мәсьәләләрен тикшеренеүҙәр үҙәге булып Үҙәк Азияның Төбәк экология үҙәге тора. Был үҙәк шулай уҡ башҡа төбәктәрҙең экологик проблема менән көрәш буйынса тырышлыҡтарын координациялай.

# Ҡаҙағстандың тирә-яҡ мөхите
## Проблемалар
### Радиоактив бысраныу

Ҡаҙағстан дала зонаһында урынлашҡан, шуға ла СССР ядро һынауҙарын үткәреү өсөн Ҡаҙағстан ерҙәрен ҡуллана алған. Семипалатинскийға яҡын һәм Ҡытай Халыҡ Республикаһы сигендә урынлашҡан (илдең төньяҡ-көнсығышы) урындағы тораҡ пункттарҙа радиацион һәм экологик хәүефһеҙлек менән бәйле саралар етерлек кимәлдә булмағанға, онкологик ауырыуҙар менән ауырыусы кешеләр һаны арта.

# Ҡаҙағстандың тирә-яҡ мөхите
## Проблемалар
### Арал диңгеҙе

Тағы ла бер проблема: Амударъя һәм Һырдаръя йылғаларының һыуын айырым өс һыу ятҡылыҡтарына бүлеү Арал диңгеҙен ҡороуға килтерә. Арал диңгеҙендә һыу кимәле түбәнәйеү Ҡаҙағстан климатында ҡырҡа үҙгәрештәр тыуҙыра. Мәҫәлән, ҡасандыр уңдырышлы тупраҡ етди зыян күрә, туҙан бурандары тоҙҙо тарата. Ел эрозияһы көсәйеү процессы һөҙөмтәһендә ауыл хужалығы ерҙәренең ҙур өлөшө һәләк була. 2019 йылда диңгеҙҙә һыу күләме тәүге күләмдән ни бары 5 процент тәшкил итә.

# Ҡаҙағстандың тирә-яҡ мөхите
## Проблемалар
### Атырау өлкәһе

Нефть һәм газ сығарыу буйынса эшмәкәрлек Каспий диңгеҙенең бысраныуын көсәйә. Был хәл Ҡаҙаҡ территориаль һыуҙары торошоноң боҙолоуына килтерә, киләсәктә ул экологик һәләкәткә сәбәбсе булыуы мөмкин.

# Ҡаҙағстандың тирә-яҡ мөхите
## Экологик мәсьәләләрҙе хәл итеү юлдары

Ҡаҙағстандың Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау буйынса министрлығы тарафынан Арал диңгеҙен ҡотҡарыу һәм Көнбайыш Ҡаҙағстан тәбиғәтен һаҡлау буйынса етди саралар күрелә. 2003 йылдан Каспий яры буйында нефть сығарыуҙы ҡәтғи сикләй. Каспий һәм Арал диңгеҙен ҡотҡарыу өсөн төрлө проекттар тәҡдим ителә, ләкин башҡа илдәр хөкүмәт яғынан етди ярҙам юҡ. Һырдаръя һәм Төньяҡ Арал диңгеҙенең ағымына идара итеү проекты тәҡдим ителгән проекттарҙың береһе (NAS) уның хаҡы 86 млн доллар, Бөтә донъя банкы (65 миллион доллар) һәм Ҡаҙағстан хөкүмәте финанслай. Был проекттың маҡсаты иҡтисадты үҫтереү (ауыл хужалығы һәм балыҡ тотоу) һәм Һырдаръя бассейнында экология хәлен элекке кимәленә ҡайтарыу, шулай уҡ Төньяҡ Арал диңгеҙен ҡотҡарыу. Өҫтәмә рәүештә ASBP 1, ASBP 2 и ASBP 3 программалары әҙерләнә, улар 2011 йылдан 2015 йылға тиклем эшләй.
# Костромка (Чепца ҡушылдығы)

Костромка — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чепца йылғаһының уң ярына тамағынан 218 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Костромка (Чепца ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300112111100033438
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103343
* Бассейн коды — 10.01.03.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Баҡыр йылан

?Баҡыр йылын :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Класс: | Һөйрәлеүселәр |
| Отряд: | Тәңкәлеләр |
| Подотряд: | Йыландар |
| Ғаилә: | Туҙбашйылан һымаҡтар |
| Ырыу: | Баҡыр йыландар |
| Төр: | Баҡыр йылын |
Латинса исеме :
Coronella austriaca Laurenti, 1768 :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | NCBI 201445 |
Баҡыр йылан, еҙ йылан (лат. Coronella austriaca, рус. Обыкновенная медянка) — туҙбаш йыландар ғаиләһендәге йыландар төрө, кеше өсөн хәүефе юҡ.
Европала, Көнбайыш Азияла таралған. Япраҡлы һәм ҡарағай урманнарында йәшәй, күберәк урман буйында, киҫелгән урындарҙа, ағаслы яландарҙа осорай. Кәүҙәһенең оҙонлоғо 60—70 см, арҡаһы һарғылт-көрән йәки һоро көрән төҫтә, ҡара таплы 2—4 буй-буй рәте бар. Башы буйлап танау тишегенә ҡәҙәр күҙ аша тар ҡара һыҙыҡ үтә. Баҡыр йылан көндөҙ актив, ҡояш яҡшы яҡтырта һәм йылыта торған урындарҙы ҡулай күрә, ә төндә кимереүселәр һәм кәлтәләрҙең ташландык өндәренә, таш аҫтарына, ағас тамырҙары араһындағы бушлыҡтарға, серегән ағас түңгәктәренә ҡаса. Октябрь-ноябрьдә йоҡоға тала, март-апрельдә уяна. Июль-августта инә зат 12—17 см оҙонлоҡтағы 9—10 бала тыуҙыра. Кәҫәрткеләр, ваҡ кимереүселәр, урман һәм ер сысҡандары, ҡоштар менән туҡлана. Баҡыр йылан ағыулы түгел, табышты таҙа мускуллы кәүҙәһе менән уралып быуа, ә унан һуң йота. 20 йылға ҡәҙәр йәшәй. Кешене күргәс, ғәҙәттә тығыҙ йомғаҡ булып йомарлана, башын шуның эсенә йәшерә. Енси яҡтан 3 йылда өлгөрә.
# Фельсдорф

Фельсдорф (нем. Velsdorf) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 197 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,78 км². Диңгеҙ кимәленән 59 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39359 һәм автомобиль коды — BK.
# Клаус Мартин Шваб

Клаус Мартин Шваб (нем. Klaus Martin Schwab; 30 март 1938 йыл) — Швейцария иҡтисадсыһы, 1971 йылдан алып Давос ҡалаһында уҙғарылған Бөтә донъя иҡтисади форумының нигеҙләүсеһе һәм алыштырғыһыҙ президенты.

# Клаус Мартин Шваб
## Биографияһы

Клаус Мартин Шваб 1938 йылдың 30 мартында Германияның Равенсбург ҡалаһында тыуған. Уның атаһы фабриканың директоры була. Гимназияла уҡыған.
Клаус Шваб Цюрихтың Швейцария юғары техник мәктәбендә белем алған, машиналар төҙөүҙе өйрәнгән. Юғары мәктәпте тамамлағас, Шваб инженер дипломын ала. 1965 йылда Клаус Шваб техник фәндәре докторы (Dr. sc. techn.) дәрәжәһен алыуға ирешә. Шулай уҡ Шваб Швейцарияның Фрайбург ҡалаһы университетында уҡый, бында сәнәғәт иҡтисадын өйрәнә. 1967 йылда иҡтисад докторы (Dr. rer. pol.) дәрәжәһен ала. Тағы ла Клаус Шваб Гарвард университетын тамамлай һәм дәүләтте идара итеү магистры (Master of Public Administration) дәрәжәһен ала.
1971 йылдан алып 2002 йылға тиклем Женева университетының профессоры була. 1972 йылдан алып шул уҡ университетта эш менән етәкселек итеүҙе уҡыта. Гарвард университетының һәм Массачусетс технологик институтының академик тормошонда әүҙем ҡатнаша. Джордж Сорос һымаҡ Карл Поппер идеяларын дауам итеүсе булып тора.
1971 йылда Клаус Шваб Европа менеджмент конференцияһын ойоштора, унда иҡтисади үҫештең иң яңы концепциялары хаҡында фекер алышалар һәм уларҙы үрләтәләр. 1979 йылдан алып Шваб «Global Competitiveness Report» йыллыҡ баҫмаһын баҫтырып сығара башлай, унда бөтә донъялағы иҡтисад, конкуренция һәм эшҡыуарлыҡ тәжрибәһе тураһында мәҡәләләр баҫылып сыға. Клаус Шваб ойошторған фонд алдынғы сәйәсмәндәр, иҡтисадсылар һәм интеллектуалдар менән глобаль мәсьләләр тураһында фекер алышыу өсөн берләштереүсе платформаға әүерелә. 1987 йылда был берекмә Бөтә донъя иҡтисади форумы (ингл. World Economic Forum) тип атала.
1998 йылда үҙенең ҡатыны менән «Швабтың социаль эшҡыуарлыҡ фонды»на (ингл. «Schwab Foundation for Social Entrepreneurship») нигеҙ һала, ә 2004 йылда Клаус Шваб «Глобализацияның йәш лидерҙары форумы» (ингл. The Forum of Young Global Leaders) фондын ойоштора.
Клаус Шваб күп кенә попечителлек советтары һәм төрлө предприятиеларҙың директорҙар советтары ағзаһы булып тора. Ул байтаҡ дәүләт бүләктәре менән бүләкләнгән һәм күп университеттарҙың почётлы профессоры булып тора.

# Клаус Мартин Шваб
## Ғаилә

Клаус Шваб 1971 йылдан алып никахта тора, ике балаһы бар. Женева ҡалаһы янында йәшәй.