yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Кесе Хой-Яха (Танопча ҡушылдығы)

Кесе Хой-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Танопча йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.

# Кесе Хой-Яха (Танопча ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300033030
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303303
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Синица (Молога ҡушылдығы)

Синица — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Молога йылғаһының һул ярына тамағынан 253 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Синица (Молога ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200112110000005972
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000597
* Бассейн коды — 08.01.02.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Огайо

Огайо (ингл. Ohio) — АҠШ штаты. Штаттың тәртип номеры — 34. 1803 йылдың 1 мартында төҙөлгән. Элек Гавая территорияһы исеме менән йөрөгән. Штаттың ҡушаматы — Ат каштаны штаты.
2011 йылғы мәғлүмәт буйынса Огайо штатында 11 544 951 кеше йәшәй, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат км-ға 109 кеше. АҠШ штаттары араһында халыҡ һаны буйынса урыны — 10 .
Майҙаны 116096 кв.км, шуның 8,7 % һыу майҙаны.
# Абдулла ахун (йыр)

Абдулла ахун — башҡорт халыҡ йыры, һалмаҡ көй. Тәүге тапҡыр XX быуаттың 30‑сы йылдарында Силәбе өлкәһенең Ялан-Ҡатай районы Тойғон ауылы Ә. Ҡорбанғәлиндән яҙып алына, А. С. Ключарёв тарафынан татар халыҡ йырҙары йыйынтығында баҫтырыла (Ҡазан, 1941). Йыр лирик‑эпик характерҙа. Абдулла Дәүләтшинға бағышланған. Йырҙың куплет төҙөлөшө һалмаҡ йыр башынан һәм марш характерындағы ҡушымтанан тора. Башҡарыусылар араһында Ғ. З. Сөләймәнов, Ә. С. Шайморатова. Йыр тауыш һәм фортепиано өсөн Х. Ф. Әхмәтов тарафынан эшкәртелә.
# Лун-Вож (Оло Саръюга ҡушылдығы)

Лун-Вож — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Саръюга йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Лун-Вож (Оло Саръюга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000069634
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006963
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Төньяҡ Македония телдәре

Төньяҡ Македония Республикаһының телдәре төрлө социаль статусҡа эйә.

# Төньяҡ Македония телдәре
## Дәүләт теле

Македония Республикаһында македон теле дәүләт теле һәм иң күп таралған тел булараҡ, македон халҡы өсөн, шулай уҡ субэтностарға, айырыуса торбештарға туған тел итеп һанала.
Көнкүрештә македон телендә илдең 1,300,000 кешеһе һөйләшә.

# Төньяҡ Македония телдәре
## Аҙ һанлы этник төркөмдәр теле

Македония Конституцияһы Македония халыҡтарының аҙ һанлы этник төркөмдәр телендә иркен һөйләшергә рөхсәт итә. 2001 йылғы Охрид килешеүҙәре урта һәм юғары белем биреүҙә албан теленең статусын һиҙелерлек киңәйтте.
Македония халыҡтарының төп телдәре:
| Тел | Һөйләшеүселәр һаны |
| Албан | 507.989 |
| Төрөк | 71.757 |
| Серб һәм босний телдәре | серб) 8.560 (Босний|босний) |
| Сегән | 38.528 |
| Арумын | 6.884 |

# Төньяҡ Македония телдәре
## Аҙ һанлы этник төркөмдәр теле
### Статус

Ҡала һәм административ берәмек (община) рәттәрендә аҙ һанлы телдәр официаль булып һанала.
| Тел | Общиналар |
| Албан | Тетов, Брвеница (община)|Брвеница, Врапчиште (община)|Врапчиште |
| Төрөк | Центар-Жупа, Пласница (община)|Пласница |
| Серб | Чучер-Сандево |
| сегән | Шуто-Оризари |
| Арумын | Крушево |

# Төньяҡ Македония телдәре
## Сит телдәр

Республикала йәшәүселәрҙең күбеһе сит телдәрҙә һөйләшә. Югославияла йәшәүсе оло быуын кешеләре серб телен ҡуллана. Йәштәр инглиз телен белә. Шулай уҡ студенттар һәм уҡыусылар араһында француз, итальян, немец, урыҫ телен өйрәнеүселәр бар.
# Филлинген-Швеннинген

Филлинген-Швеннинген (нем. Villingen-Schwenningen) — көньяҡ-көнбайыш Германиялағы район үҙәге булған ҡала, Баден-Вюртемберг федераль ерендә урынлашҡан.
Фрайбург административ округына буйһона. Шварцвальд-Бар районы составына инә. Халыҡ һаны 81 022 кеше (2010 йылдың 31 декабренә ҡарата). Ҡала 165,47 км² майҙанды биләй. Рәсми коды — 3 08 26 074.
Шварцвальдтың иң эре ҡалаһы. 1972 йылдағы коммуналь реформалар сиктәрендә ике ҡала (Филлинген һәм Неккарҙағы Швеннинген) бер административ идара аҫтында берләшә.

# Филлинген-Швеннинген
## Географияһы

Филлинген ҡалаһы Шварцвальдтың көнсығыш сигендә һәм Бригахалағы Бар яҫы ҡалкыулығындағы соҡор араһында тора — Дунай йылғаһының ике башының береһендә (икенсеһе — Брег), улар Донауэшингендә бергә ҡушылып аға. Швеннинген Бар яҫы ҡалҡыулығынан биш километр көнсығыштараҡ урынлашҡан. Швеннинген һаҙлығынан Неккар йылғаһы ағып сыға. Ҡала 660 метрҙан алып 975 метр ауышлыҡтағы тауҙар битләүендә урынлашҡан. Ике ҡала араһында европа йылғаларының һыу айырғысы тора (Дунай Ҡара диңгеҙгә, ә Рейн — Төньяҡ диңгеҙгә аға) һәм элекке Вюртемберг һәм Баден сиктәре тора.

# Филлинген-Швеннинген
## Географияһы
### Климат

Филлинген-Швеннингендә уртаса яуым-төшөм йыл әйләнәһенә 916 мм тәшкил итә, уртаса йыллыҡ температура 6,7 °C.

# Филлинген-Швеннинген
## Географияһы
### Тирә — яҡ

Ҡаланан алыҫ түгел Германияның коммуна һәм ҡалалары урынлашҡан: Унтеркирн, Шварцвальдтағы Санкт-Георген, Менхвайлер, Кенигсфельд, Нидерэшах, Даухинген (бөтәһе лә Шварцвальд-Барҙа тора), Дайссинген (Роттвайл районы), Троссинген (Тутлинген районы), шулай уҡ Тунинген, Бад-Дюрхайм, Бригахталь, Донауэшинген һәм Ференбах (бөтәһе лә Шварцвальд-Барға ҡарай).

# Филлинген-Швеннинген
## Географияһы
### Тирә — яҡ
#### Ҡаланың райондары буйынса халыҡ һаны

* Район
* Халҡы 2005 й.
* Херцогенвайлер
* 203
* Марба
* 2.021
* Мюльхаузен
* 754
* Обереша
* 1.865
* Пфаффенвайлер
* 2.401
* Ритхайм
* 1.092
* Швеннинген
* 31.986
* Таннхайм
* 1.386
* Филлинген
* 37.199
* Вайгхайм
* 1.277
* Вайлерсбах
* 1.336
* Барыһы
* 81.520
Сығанағы: нем. Статистика с сайта города Филлинген-Швеннинген

# Филлинген-Швеннинген
## Сәнәғәте

* GmbH ASG Transformatoren — электротехника продукцияһын етештереү.

# Филлинген-Швеннинген
## Туғанлашҡан ҡалалары

* Понтарлье (Франция)
* Тула, Рәсәй Федерацияһы

# Филлинген-Швеннинген
## Фотоһүрәттәр

* Бөйөк Ромеус (Филлинген)
* Филлингенда Ромеус манараһы.
* Швеннингенда Неккар сығанағы.
* Narro карнавалы
# Оло Вой

Оло Вой — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Эсс йылғаһының һул ярына тамағынан 187 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Оло Вой
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010600112115300015781
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301578
* Бассейн коды — 14.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Хыянат

Хыянат йәки ғәһед — кешенең үҙе, уның яҡындары йәки кешеләр берләшмәһе тарафынан ҡабул ителгән анттарын аңлы рәүештә боҙоу йәки баш тартыу, был нормаларға һәм ҡиммәттәргә ҡаршы ғәмәлдәр, уларҙы инҡар итеү, шулай уҡ уларҙы асыҡтан-асыҡ йәки йәшерен кире ҡағыу.
Хыянат йәки хыянат иткән кешене хыянатсы, мәкерле һәм әшәке кеше, йән һатыусы йәки һатлыҡ йән тип атайҙар. Һуғыш ваҡытында хыянат үлем менән язалана ала. Хыянат хыянатсы даими йөкләмәләре булған йәки яуап бирмәгән шәхестәргә йәки берләшмәләргә ҡағылырға мөмкин.
Төрлө мәҙәниәттәрҙә, диндәрҙә, хоҡуҡи системаларҙа хыянат әхлаҡи яҡтан дөрөҫ булмаған ғәмәл булып тора, әммә ҡайһы берҙә уны тарихи һәм социаль шарттарға ҡарап төрлөсә аңлайҙар.
Психологик мәғәнәлә хыянат - үҙ-үҙеңде, яҡындарын йәки бөтә берләшмәгә үҙгәрештәргә нигеҙләнгән ирекле һайлау һөҙөмтәһе. Әммә хыянатлыҡтың сәбәбе янауҙан ҡурҡыу, ә экстремаль осраҡтарҙа уны талау, мәҫәлән, язалау булыуы мөмкин. Социаль мәғәнәлә хыянат — кеше шул общинаның нормаларына һәм ҡиммәттәренә ҡаршы килгән йәмғиәттә ҡатнашыуҙан артыҡ йә йәшерен баш тартыу.
# Ҡылйылан

Ҡылйылан — (Gordius aquaticus), ҡылйыландар класына ҡараған селәүсен.
Кәүҙә оҙонлоғо 5—20 см (ҡайһы берҙә 100 см тиклем), йыуанлығы 0,5—2 мм. Кәүҙәһе сәс һымаҡ, тығыҙ кутикулала. Төҫө аҡтан алып аҡһыл көрәнгә һәм ҡараға тиклем. Эсәктәре өлөшләтә редукцияға бирелгән. Нервы системаһы йотҡолоҡ яны ҡуласаһынан тора, унан ҡорһаҡ нервы олоно сыға. Айырым енесле хайуан. Инә зат аҡ төҫтәге шнур рәүешендә йәбешкән бер нисә млн йомортҡа һала. Аталанған йомортҡанан 1 мм тиклем оҙонлоҡтағы ирекле йәшәгән балағорттар үҫешә, улар хәрәкәтсән томшоғо менән аралыҡ хужаның (ҡаты ҡанатлылар, шишмә күбәләктәре, һыу мырҙары, энәғараҡтар, хирономидаларҙың балағорттары) тәненә үтеп инә, унда цистаға төрөнә һәм төп хужа — эрерәк йыртҡыс бөжәк тәненә эләккәнсе шунда ҡала. Төп хужа организмында ҡылйылан өлкән селәүсен осорона тиклем үҫешә һәм уның тән япмалары аша тышҡы мөхиткә сыға (ғәҙәттә был осраҡта хужа үлә). Үҫешенең тулы циклы бер йылдан ашыу дауам итә. Балағорттар тәненең бөтә өҫкө йөҙө аша осмотик рәүештә туҡлана, өлкән заттар туҡланмай. Республиканың һыу ятҡылыҡтарында йәшәй, ҡауышыу осоронда йомғаҡтар барлыҡҡа килтерә. Ҡыйылан — бөжәктәрҙең, ҡыҫала һымаҡтарҙың паразиты; кеше һәм умыртҡалы хайуандар өсөн зарарһыҙ.
# Режа (Вага ҡушылдығы)

Режа — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вага йылғаһының һул ярына тамағынан 528 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Режа (Вага ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000028193
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002819
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Хөсәйенов Әбүбәкер Дәүләтҡол улы

Хөсәйенов Әбүбәкер Дәүләтҡол улы (1 июнь 1859 йыл — октябрь 1937 йыл) — дин һәм йәмәғәт эшмәкәре, мәғрифәтсе.

# Хөсәйенов Әбүбәкер Дәүләтҡол улы
## Биографияһы

Әбүбәкер Дәүләтҡол улы Хөсәйенов 1859 йылдың 1 июнендә хәҙерге Баймаҡ районының Темәс ауылында тыуған. Бала саҡтан белемгә ынтылыусан булып үҫә, төрлө уҡыу йорттарында уҡый, урыҫ телен ныҡлап өйрәнә. Ауылда хәҙрәт була.
Халыҡ педагогикаһына, халыҡ ижадына ҙур иғтибар бүлә. Темәс ауылында мәҙрәсә асыуға өлгәшә, артабан — урыҫ-башҡорт мәктәбен. Ҡатын-ҡыҙҙар класын асыу унан күп көс талап итә.
Донъя хәлдәре менән даими таныша, ҡыҙыҡһына, абруйлы шәхестәр менән аралаша. Мифтахетдин Аҡмулла менән дуҫтарса мөнәсәбәттәрҙә була. 1917 йылғы ваҡиғаларҙы, милли-азатлыҡ хәрәкәтенең башланыуын һәм Башҡорт автономияһы төҙөлөүен хуплап ҡаршы ала. Зәки Вәлиди менән фекерҙәш була. Үҙенең «Хәтирәләрендә» Вәлиди Әбүбәкер хәҙрәттә ҡунаҡ булыуы тураһында иҫкә ала.
1918 йылдың 2 октябрендә, Башҡорт дини идаралығы съезында, Бөрйән кантоны ҡаҙыйы итеп һайлана.
Уның биографияһында тағы ла бер, уны халыҡ ижадын, көнкүрешен яҡшы белгән һәм абруйлы шәхес булыуын билдәләгән ваҡиға була: 1923 йылда Әбүбәкер Хөсәйенов Мәскәүҙә уҙғарылған Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһендә Башҡортостан исеменән ҡатнашыу хоҡуғына эйә була: бөтә нескәлектә башҡорт мөхитен сағылдырған тирмә менән дан ала. Был күргәҙмәлә әлеге экспозиция I дәрәжәләге диплом менән бүләкләнә. Мәскәүҙә күргәҙмәлә булған сағында Әбүбәкер Хөсәйенов көндәлек алып барған, көндәлектә юлға әҙерләнеү һәм күргәҙмә нисек үтеүе тураһында ентекләп тасуирлана. Әбүбәкер Хөсәйенов менән бергә ҡурайсы Әхмәтов Хәмит һәм бейеүсе Барлыбаев та баралар. Өфөлә тирмәне йыйып-һүтеп ҡарайҙар. Мәскәүгә ҡымыҙ эшләү өсөн бөтә кәрәк-яраҡты, һауыт-һаба, хатта һауын бейәләргә тиклем, хуш еҫле башҡорт балын, ҡатын-ҡыҙҙар — бөтә булған милли биҙәүестәрен алып китәләр. Әбүбәкер Дәүләтҡол улының кесе ҡыҙы, Әминә, Луначарский, Чичерин кеүек күренекле совет етәкселәре тирмәне килеп күреүҙәре тураһында үҙенең тәьҫораттары менән бүлешә. 6 августа Өфөнән сығып китеп, ноябрь уртаһында ғына ғаилә Башҡортостанға ҡайта.
Темәс ауылының Совет урамындағы Ә. Хөсәйеновтың йорто — тарихи ҡомартҡы, бында Зәки Вәлиди туҡтаған.
# Борнзен

Борнзен (нем. Bornsen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 350 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,07 км². Диңгеҙ кимәленән 70 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 29413 һәм автомобиль коды — SAW.
# Димтамаҡ

Димтамаҡ — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Ютазы районындағы ауыл. Димтамаҡ ауыл биләмәһе составына керә.

# Димтамаҡ
## География

Ауыл Димескәй йылғаһы буйында, Урыссу ҡала тибындағы ҡасабанан көньяҡ-көнбайышҡа табан 10 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Димтамаҡ
## Тарих

Димтамаҡ — байлар ырыуы башҡорттарының ауылы. Рәсми документтарҙа тәүге тапҡыр 1765 йылда телгә алына. 12-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Александровка улусы составына керә.
1859 йылда мәсет теркәлгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан — Баулы районы, 1935 йылдан — Ютазы районы, 1963 йылдан — Бөгөлмә районы, 1965 йылдан — Баулы районы, 1991 йылдан — йәнә Ютазы районы составына керә.

# Димтамаҡ
## Халҡы

1816 йылда ауылда ир затлы 20 йән аҫаба башҡорт, 135 йән керҙәш башҡорт, 4 типтәр; 1834 йылда — 88 аҫаба башҡорт, 413 керҙәш башҡорт, 4 типтәр; 1859 йылда — 765 башҡорт, 8 типтәр йәшәй. Керҙәштәр сығышы менән Байлар улусының аҫаба башҡорттарынан.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1859 | 1886 | 1897 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 |
| 765 | 866 | 1033 | 1387 | 1190 | 742 | 707 | 761 | 784 | 651 | 540 | 549 |

# Димтамаҡ
## Инфраструктура

Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.

# Димтамаҡ
## Билдәле шәхестәре

* Абдуллин Әнәс Нәзип улы (1947), сәнәғәт өлкәһе һәм муниципаль хеҙмәт ветераны, ғалим-инженер-технолог. 1972 йылдан Стәрлетамаҡтағы «Авангард» берекмәһенең яуаплы хеҙмәткәре; 1995 йылдан — Стәрлетамаҡ ҡала хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары; 2000 йылдан «Каустик» берекмәһенең генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының 3-сө саҡырылыш (2003—2008) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Техник фәндәр кандидаты. Рәсәй Федерацияһының (2003) һәм Башҡортостан Республикаһының (1993) атҡаҙанған химигы.
# Пичидегуа

Пичидегуа (исп. Pichidegua) — Чилилағы ҡасаба. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның административ үҙәге. Ҡасаба менән коммуна Качапоаль провинцияһына ҡарай. Ҡасаба халҡы — 4965 кеше (2002).
Коммунаның майҙаны — 320 км². Халыҡ һаны — 18777 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 58,68 кеше/км².

# Пичидегуа
## Географик урыны

Өлкәнең административ үҙәгенән 60 саҡрым (56 км) көньяҡ-көнбайышта урынлашҡан.
Коммуна сиктәштәре:
* төньяҡта — Лас-Кабрас коммунаһы;
* төньяҡ-көнсығышта — Пеумо коммунаһы;
* көньяҡ-көнсығышта — Сан-Висенте-де-Тагуа коммунаһы;
* көньяҡта — Палмилья коммунаһы;
* көньяҡ-көнбайышта — Пералильо коммунаһы;
* көнбайышта — Ла-Эстрелья һәм Марчиуэ коммунаһы.

# Пичидегуа
## Демографик мәғлүмәттәр

Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
| Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | 18777 |
| шул иҫәптән: | Ҡала халҡы | 5710 | Ҡала халҡы өлөшө, % | 30,41 |
| | Ауыл халҡы | 13067 | Ауыл халҡы өлөшө, % | 69,59 |
| | Ир-егеттәр | 9722 | Ир-егеттәр өлөшө , % | 51.7 |
| | Ҡатын-ҡыҙҙар | 9055 | Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө , % | 48.3 |
| Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | 58,68 |
| Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халҡы өлөшө , % | Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халҡы өлөшө , % | Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халҡы өлөшө , % | Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халҡы өлөшө , % | Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халҡы өлөшө , % | 2,21 |

# Пичидегуа
## Иң ҙур торамалар (йәшәү пункттары)

* Пичидегуа (ҡасаба) — 4965 кеше
* Патагуас-Серро(ҡасаба) — 1828 кеше
* Патагуас-Орилья(ҡасаба) — 1401 кеше
# Ҡушҡайын

Ҡушҡайын (рус. Кушкаин) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Өршәк йылғаһының уң ярына тамағынан 178 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Ҡушҡайын
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Охлебинино ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Өфөгә тиклем, Ҡариҙел (инешенән Шаҡша ҡасабаһына тиклем) һәм Дим (инештән Бочкарёво һыу үлсәү посына тиклем) йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201412111100019910
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101991
* Бассейн коды — 10.01.02.014
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Арбын-Я

Арбын-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Мань-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Арбын-Я
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300023546
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302354
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Цунда сиркәүе

Цундала Изге Иоанн Креститель сиркәүе (груз. წუნდის წმინდა იოანე ნათლისმცემლის ეკლესია) — был православ сиркәүе XII-XIII быуаттарға ҡарай. Грузияла Кура йылғаһы үҙәненең уң ярында Самцхве-Джавахети төбәгендә урынлашҡан.

# Цунда сиркәүе
## Тасуирлама

Нефлы ҙур булмаған сиркәү ҡаяла тора. Ул 13,6 х 6 8 м. ҙурлыҡта, көнбайыш ишеге һәм тәҙрәләре таш менән семәрләп биҙәлгән. Көньяҡҡа инеү урыны, көнбайыш ҡапҡалары бикле. Көньяҡ яҡта бер үк ҙурлыҡтағы ике ишеге булған. Сиркәүҙең эске диуарҙары ҡалын ҡомташтан эшләнгән. Диуарҙарында буяу һәм төҫ эҙҙәре юҡ.
Залы ике тигеҙ булмаған колонна һәм арка менән ике тигеҙ булмаған секцияға бүленгән (көнбайыш секцияһы көнсығыш өлөшөнән артығыраҡ). Буй диуарҙары бер үк күләмдә түгел. Тигеҙ булмағанлығын кәметер өсөн аркаһы көнбайыш яҡта ябай ишек менән йәнәш ҡуйылған. Түр бүлмә дүрт тәҙрә менән яҡтыртыла. Алтары һәм көнбайыш тәҙрәләре ярайһы уҡ бейек. Көньяҡта ике тәҙрә шулай уҡ ярайһы уҡ бейектә уйылған, шуға күрә улар әллә ни яҡтылыҡ тәьмин итмәй.
# Салауат Юлаев мәмерйәһе

Салауат Юлаев мәмерйәһе — Башҡортостандың Ишембай районындағы мәмерйә. 1940 йылда режиссер Яков Протазанов хәҙерге Ишембай районының (1965 йылдың 14 ғиуарына тиклем Маҡар районы) Маҡар ауылы янында башҡорт батыры Салауат Юлаев тураһында «Салауат Юлаев» фильмын алдында ҙур аҡланы булған мәмерйә янында төшөрә. Шунан башлап халыҡ ауылдан 9 км алыҫлыҡта ятҡан урындағы тәбиғәт ҡомартҡыһын Салауат Юлаев мәмерйәһе тип атай башлай.

# Салауат Юлаев мәмерйәһе
## Физик-географик ҡылыҡһырлама

1985 йылда Салауат Юлаев мәмерйәһе Кәлимосҡан ҡаяһы менән берлектә комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы тип таныла. Ул Ҡыҙылташ һыртының Кәлимосҡан ҡаяһында эзбиз ултырмаларында хасил булған. Мәмерйәнең ауыҙы көнсығышҡа ҡарап тора һәм ҡая янынан ағып ятҡан Һикәҙе улағынан 6 метр бейеклектә урынлашҡан. Әммә йылға һыуы тик яҙын ғына шарлап ағып ята, ә июнь айы урталарында, ҡаяға етәрәк 1 км ара ҡалғас, йылға һыуы эзбиз ултырмаларындағы ярыҡтар аша ер аҫтына инеп юғала һәм бер нисә йөҙ метрҙан, киренән ер өҫтөнә сығып, ағыуын дауам итә.
Салауат Юлаев мәмерйәһе өс ҡатлы (баҫҡыслы), түбәнге ҡаты урта һәм үрге ҡаттарға ҡарағанда киңерәк. Уның бейеклеге ингән урында 7 — 10 метрға етә. Һул яҡҡа табан мәмерйә иҙәне бер аҙ күтәрелә һәм унан ҙур булмаған залға инеү урыны күренеп тора. Залдың түшәмендә диаметры 1 метр тирәһе булған вертикаль инеү урыны бар. Тап шул урындан икенсе ҡатҡа күтәрелергә мөмкин. Икенсе ҡаттан бик тар ярыҡ (диаметры 60 — 70 сантиметр) аша өсөнсө ҡатҡа күтәрелергә була.
Мәмерйәнең дөйөм оҙонлоғо 35 метр, тәрәнлеге 6 метр. Мәмерйә бик ҡоро, аяҡ аҫтында балсыҡ менән ҡырсынташ аралаш ята. Инеү урынынан уң яҡта түшәмдә ғәйәт ҙур өң күренеп тора, бәлки, унда ла өҫкә күтәрелеү юлы барҙыр.
Мәмерйәгә ҡая стенаһында сығып торған таштарға баҫып инергә була, был маҡсатта ҡулдан эшләнгән ағас баҫҡысты ла ҡулланырға мөмкин. Беренсе ҡатта яҡты, шуға унда фотоға төшөү ҙә уңайлы. Ә өҫкө ҡаттарҙы күрергә теләүселәргә спелеолог кәрәк-яраҡтары талап ителәсәк.

# Салауат Юлаев мәмерйәһе
## Географик урыны

Алыҫлығы:
* Район үҙәгенә тиклем (Ишембай): 62 км. Мәмерйәгә «Ишембай ҡалаһы — Ҡолғона ауылы» маршрут автобусында барырға була.
* Маҡар ауылына тиклем 9 км.
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Стәрлетамаҡ): 60 км.
# Кольдиц

Кольдиц (нем. Colditz) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 9370 кеше йәшәй. Майҙаны — 33,5 км². Диңгеҙ кимәленән 156 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 4680 һәм автомобиль коды MTL.
# Ҡалыш (Весляна ҡушылдығы)

Ҡалыш — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Весляна йылғаһының уң ярына тамағынан 225 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Ҡалыш (Весляна ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100001488
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100148
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1