yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Моратов Ғәйнетдин Ғабдрахман улы

Моратов Ғәйнетдин Ғабдрахман улы (20 ноябрь 1913 йыл — 6 июнь 1986 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы. 1939—1964 йылдарҙа Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводы операторы һәм өлкән операторы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1959).

# Моратов Ғәйнетдин Ғабдрахман улы
## Биорафияһы

Ғәйнетдин Ғабдрахман улы Моратов 1913 йылдың 20 ноябрендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Аблай ауылында тыуған.
Тулы булмаған урта белемле.
1931 йылда кочегар, артабан Ағиҙел йылға пароходлығында карап механигы булып эшләй.
1942—1943 йылдарҙа армия сафында хеҙмәт итә.
1938—1939 йылдарҙа — Тымыҡ океан пароходлығының «Давыдов» боҙватҡысында механик булып эшләй. 1939 йылдан алып Өфө нефть эшкәртеү заводында — оператор, өлкән оператор, 1941 йылдан алып — Өфө нефть эшкәртеү заводының установка инженеры булып эшләй. 1944—1945 йылдарҙа АҠШта командировкала була. 1945—1947 йылдарҙа — Куйбышев нефть эшкәртеү заводында өлкән оператор. 1947—1954 йылдарҙа — Өфө нефть эшкәртеү заводының установка начальнигы вазифаһын башҡарыусы, установканың өлкән операторы, катализатор фабрикаһының мастеры, цех начальнигы. 1954 йылдан алып — Яңы -Өфө нефть эшкәртеү заводының өлкән операторы.
Моратов Ғәйнетдин Ғабдрахман улы социалистик ярышта алдынғы бригада менән етәкселек итә. Ул етәкләгән бригада 1958 йылда алынған социалистик йөкләмәләрен арттырып үтәй: нефть продукттарын сей малдан 2,5 процентҡа арттырып айырып ала, энергия ресурстарының 3 процентын, реагенттарҙың 2 процентын һаҡлап ҡала, нефть продукттарын юғалтыуҙы 5 процентҡа кәметә.
Моратов бригадаһы установканың эш циклын план буйынса бирелгән 90 көн урынына 147 көнгә тиклем оҙайта. Технологик режимды дөрөҫ итеп алып барыу иҫәбенә установкала пландан тыш 500 тонна сей мал эшкәртелә.
Сәнәғәт инициаторы Моратов егерменән артыҡ рационализаторлыҡ тәҡдиме индерә. 1957 йылда Моратов бер төркөм рационализаторҙар менән берлектә көкөрт-кислота алкилирлау установкаһында эш схемаһын үҙгәртергә тәҡдим итә. Алкилирлау технологияһындағы был тәҡдим установканың эш ҡеүәтен ике тапҡырға арттыра. 1958 йылда ул индергән рационализаторлыҡ яңылыҡтары 150 000 һумдан артығыраҡ аҡсаны экономиялай. Моратов заводта 1964 йылға тиклем эшләй.
СССР Юғары Советы Президиумының Указы буйынса 1959 йылдың 19 мартында «Нефть һәм газ сәнәғәтен үҫтереүҙәге ҙур уңыштары өсөн» Моратов Ғәйнетдин Ғабдрахман улына «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
Моратов Ғәйнетдин Ғабдрахманулы 1986 йылдың 6 июнендә вафат була.

# Моратов Ғәйнетдин Ғабдрахман улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1959)
* Ленин ордены (1959)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1942)
# К. Э. Циолковскийҙың йорт-музейы

Константи́н Эдуа́рдович Циолко́вскийҙың мемориаль йорт-музейы — Калуга ҡалаһында федераль әһәмиәтендәге тарихи ҡомартҡы, күренекле урыҫ ғалимы, теоретик космонавтикаға нигеҙ һалыусы К. Э. Циолковскийҙың музейы.

# К. Э. Циолковскийҙың йорт-музейы
## Тарихы

Ғалимдың 29 йыл ғүмере ошо йорт менән бәйле. Бында уның тарафынан һауала осоу, авиация, реактив хәрәкәт, космонавтика һәм теоретик фәндең башҡа йүнәлештәре буйынса тиҫтәләрсә мөһим эштәр яҙылған.
Циолковский К. Э. был йортто 1904 йылдың яҙында һатып ала. Ул саҡта йорт бер ҡатлы һәм кеше йәшәгән бер бүлмәһе була. 1908 йылдың яҙында көслө һыу баҫыу һөҙөмтәһендә йорт ҙур зыян күрә. Ремонт эшләргә тура килә. Бер үк ваҡытта йортҡа икенсе ҡат һәм веранда төкәтеп һалына, икенсе ҡатта ғалимдың эш кабинеты, ә верандала уның оҫтаханаһы урынлаша.
Үҙенең ғүмеренең һуңғы ике йылында Константин Эдуа́рдович Циолковский Циолковский урамындағы 1 һанлы йортта йәшәй, был йортто ғалимға Калуга ҡала советы, уға 75 йәш тулыу уңайынан бүләк итә.
1935 йылдың 19 сентябрендә Циолковский вафат була. Бер йыл үткәс, 1936 йылдың 19 сентябрендә йортта музей асыла. Беренсе экспозиция фәнни-мемориаль характерҙа була. Ул ғалим ижадының иң мөһим йүнәлештәре тураһында һөйләй.
Музейҙың эше 1941 йылдың көҙөндә, Калуга фашистар тарафынан оккупацияланғас, туҡтап тора. Йортта немец һалдаттары йәшәй. Ғалимдың туғандары һәм музей хеҙмәткәрҙәре иң ҡиммәтле экспонаттарҙың бер өлөшөн ҡотҡарып алып ҡалыуға ҡарамаҫтан, мемориаль әйберҙәрҙең, китаптарҙың, фотоларҙың юҡ ителеүе бик ҙур юғалтыу була. Калуга азат ителеү менән музейҙа ремонт-тергеҙеү эштәре башлана һәм тиҙҙән музей килеүселәрҙе ҡабул итә башлай.
1957 йыл Константи́н Эдуа́рдович Циолко́вский йорт-музейы эшенең мөһим этабы булып тора. Ил ғалимдың тыуыуының 100-йыллығын билдәләй. Был ваҡытҡа музейҙың фәнни-техник бүлеге СССР фәндәр академияһынан С. П. Королев инициативаһы менән әҙерләнгән яңы экспозиция ала. Циолковскийҙың идеяларын тормошҡа ашырыу тураһында һөйләүсе уникаль экспонаттар барлыҡҡа килә.
1967 йылда Калугала К. Э. Циолковский исемендәге Дәүләт космонавтика тарихы музейы асыла. Йорт-музей уның мемориаль бүлеге була. Йорт интерьеры, хофрат ҡаралтылары, баҡса һәм ихата, был йортта Циолковскийҙың ғаиләһе йәшәгәндә нисек булған, шулай итеп тергеҙелә. Проект архитекторы Г. П. Морозова.
1968 йылдың яҙында музей реставрациялау-ремонт эштәренә ябыла, ә шул уҡ йылдың октябренән яңы экспозиция менән биографик-мемориаль музей булып асыла. Тематик-экспозицион планы авторы А. В. Костин һәм В. В. Казакевич, рәссам-архитектор Г. Н. Билибина, реставрация проекты авторы — Т. Д. Дмитрикова. Музейҙың бөтә бүлмәләре элекке күренештә тергеҙелә. Мемориаль экспонаттарҙың күпселеге төп нөсхәлә, ғалимдың үҙенеке йәки уның ғаилә ағзаларыныҡы.
# Веякошор

Веякошор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Рогозина йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Веякошор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000072566
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103007256
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ғәлимов Зиннәт Абдулхаҡ улы

Ғәлимов Зиннәт Абдулхаҡ улы (10 сентябрь 1922 йыл — 13 август 1983 йыл) — башҡорт яҙыусыһы. 1974 йылдан СССР Яҙыусылар союзы, 1962 йылдан — КПСС ағзаһы (1974), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.

# Ғәлимов Зиннәт Абдулхаҡ улы
## Биографияһы

Зиннәт Абдулхаҡ улы Ғәлимов 1922 йылдың 10 сентябрендә БАССР-ҙың Бәләбәй кантоны Буҙатбаш ауылында крәҫтиән ғаиләһенда тыуа. Йәшләй етем ҡалып, 16 йәшенә тиклем балалар йортонда тәрбиәләнә. 1939 йылда Владимир өлкәһендәге Струнина ҡалаһына китеп, 1941 йылға тиклем «5 Октябрь» комбинатында туҡымаларға һүрәт төшөрөү буйынса өйрәнсек булып эшләй. Шул ҡалала эшсе йәштәр урта мәктәбен тамамлай.
1941 йылда үҙе теләп Бөйөк Ватан һуғышы фронтына китә. Полтава, Сумы өлкәләрендә барған һуғыштарҙа ҡатнашып, ҡаты яралана. Йылдан артыҡ госпиталдәрҙә дауаланғандан һуң, II төркөм инвалид булып, тыуған ауылына ҡайта. Тәүҙә колхозда эшләй, аҙаҡ Стәрлебаш район мәҙәниәт йортонда рәссам, инструктор-ойоштороусы вазифаһын башҡара. 1958—1966 йылдарҙа Стәрлебаш районының «Ленин юлы», Күмертау районының «Путь Октября» гәзиттәрендә әҙәби хеҙмәткәр булып эшләй. 1963—1973 йылдарҙа Күмертау ҡалаһы предприятиеларында хеҙмәт итә. 1968 йылда Күмертау заводтарының береһендә инженер-конструктор булып эшләй. 1973 йылдан Стәрлебаш районы гәзитенә бүлек мөдире булып эшкә ҡайта.
1983 йылда Алма-Ата ҡалаһына барған саҡта вафат була. Тыуған яғында — Стәрлебаш районы Стәрлебаш ауылында ерләнә.

# Ғәлимов Зиннәт Абдулхаҡ улы
## Ижады

Зиннәт Ғәлимовтың тәүге хикәйәһе 1958 йылда «Йәш көстәр» альманахында баҫыла. Бер аҙ һуңыраҡ Бөйөк Ватан һуғышы йылдарындағы ауыр һәм героик осорҙо һүрәтләгән «Тынғыһыҙ көндәр» тигән тәүге повесы «Ағиҙел» журналында баҫыла һәм 1961 йылда китап булып донъя күрә.
«Еңеү яҙы»(1964) китабында ауыл хеҙмәтсәндәренең һуғыштан һуңғы йылдарҙағы тормошо һүрәтләнә.
Зиннәт Ғәлимов әҫәрҙәренең төп темаһы — кешенең коллектив һәм тәбиғәт алдындағы яуаплылығы. «Күңел йылыһы» (1973)һәм «Юлдар осраша» (1977) повестарында автор геройҙарын тормоштарындағы хәл иткес мәлдәрендә әхлаҡи һайлау алдына ҡуя.
Бер нисә хикәйәһе һәм «Старшина» повесы автобиографик характерҙа. Һуңғы әҫәре фронтта аяҡтары яраланған һәм бушлай «Запорожец» машинаһы алыр өсөн шоферлыҡҡа уҡырға килгән Бөйөк Ватан һуғышы инвалидтары тураһында.

# Ғәлимов Зиннәт Абдулхаҡ улы
## Китаптары

* Тынғыһыҙ көндәр. Өфө, 1961 й.;
* Еңеү яҙы. Өфө, Өфө, 1964 й.;
* Күңел йылыһы. Өфө, 1973 й.;
* Юлдар осраша. Өфө, 1977.;
* Райхана. Өфө, 2000 й.
# Кәрешкә (үҫемлек)

Кәрешкә (рус. горошек, вика , лат. Vicia)— ҡуҙаҡлылар ғаиләһенә ингән теҙмә япраҡлы, сырмалып торған мыйыҡлы, ваҡ ҡына ирен сәскәле үҫемлек; теҙмә япраҡлы, сырмалып торған мыйыҡлы, ваҡ ҡына ирен сәскәле ҡуҙаҡлы үлән; ҡуҙаҡлы мал аҙығы үҫемлеге; ҡуҙаҡлылар ғаиләһенә ингән теҙмә япраҡлы, сырмалып торған мыйыҡлы, ваҡ ҡына ирен сәскәле үҫемлек; бал ҡорттары уның татын яратып йыя; шәкәрлелеге 70 кг/га.
120 төрө билдәле.
Тамыр системаһы үҙәкле, азот туплаусы бүлбеләре бар. Ботаҡтары нәҙәк, 1 метрға тиклем оҙонлыкта, япраҡтары пар ҡаурый һамаҡ, 4-10 пар япраҡсыҡ һәм икегә айырылған мыйыҡсалы. Япраҡ ҡыуышлығында сәскәләре 1-3 әр була, үҙенән һеркәләнә, таждары төрлө төҫтә - аҡһыл шәмәхә, ҡуйы ҡыҙыл, алһыу, аҡ. Емеше − 4-10 яҫы орлоҡло ҡуҙаҡ, 1000 орлоҡтоң авырлыгы 50-60 г. Мал аҙығы үҫемлеге, еңел үҙләштерелә торған йәшел масса һәм 35%-ҡа тиклем аҡһымлы бөртөк бирә. Бесән, сенаж, үлән оно булараҡ ҡулланыла; һаламы һәм кәбәге лә мал аҙығы итеп файҙаланыла.
Кәрешкә көн яҡтылығы оҙон ваҡытта үҫә, тупраҡҡа һәм йылылыҡка талапсан түгел, дым ярата. Ҡоро йылдарҙа уңышы кәмей. Тупраҡ шарттарын яҡшыртҡанда: ашлама, известь кереткәндә, тупраҡты тирән эшкәрткәндә, һыу режимын көйләгәндә яҡшыраҡ үҫә. Күп осраҡта һоло һ.б. мал аҙығы культуралары ҡатнашында үҫтерелә. Ашламалар (яртылаш серегән йә иһә тулыһынса серегән тиреҫ, минераль ашламалар) 1 гектарҙан 30-35 т йәшел масса йә иһә 2,5-3 т бөртөк алыу маҡсаты ҡуйып керетелә. Кәрешкәнең 1 т йәшел массаһы тупраҡтан 3,5-4 кг азот (ҡатнашмалағы культуралар нисбәтенә бәйле), 1-1,3 кг Р2О5, 3-4 кг К2О үзләштерә, 1 т бөртөк, тиңдәшле рәүештә, 60-65, 15-20 һәм 15-20 кг.
* Һулдан уңға: Япрағы (Vicia americana). Сәскәләре. Йөнтәҫ кәрешкә ҡүҙағы. Орлоғо |||
# Иҫке Ғүмәр (Ырымбур өлкәһе)

Иҫке Ғүмәр (рус. Старогумирово) — Ырымбур өлкәһе Новосергиевка районы ауылы. Ҡотош ауыл биләмәһенә керә.

# Иҫке Ғүмәр (Ырымбур өлкәһе)
## Тарих

Тәүге тапҡыр 1795 йылда телгә алына. Революцияға тиклем Иҫке Ғүмәр ауылы Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе Бөрйән улусы ҡарамағында була.
Ауылға Ирәндек башҡорттары нигеҙ һала, 1739—1741 йй. билдәле. Тәүге төпләнеүсенең исеме менән аталған (Ғүмәр Иҫәкәй), уның ҡартатаһы Алдар батыр. 1782 йылдан — Йомран-Табын улусы 9-сы башҡорт кантоны, Быҙаулыҡ өйәҙе, Өфө наместниклығы. 1795 йылдан — 9-сы башҡорт кантоны, һуңға 10-сы, 34 йорт. 1851 йылдан — Йомран-Табын улусы 9-сы башҡорт кантоны, Быҙаулыҡ өйәҙе, Һамар губернаһы.
1917 йылдан Башҡортостан автономияһы (1919 йылдан Башҡорт АССР-ының) Туҡ-Соран кантоны составына керә, уның үҙәге була. Ә 1923 йылдан республиканың Бәләбәй кантоны ҡарамағында була. ВЦИК ҡарарына ярашлы 1924 йылдың 21 октябрендә Ҡаҙаҡ АССР-ы составына бирелә. 1934 йылдан Ырымбур өлкәһе ҡарамағында була.

# Иҫке Ғүмәр (Ырымбур өлкәһе)
## Халҡы

| 1795 | 1834 | 1866 | 1900 |
| 118 | 239 | 232 | 427 |
2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (94 %) йәшәй.

# Иҫке Ғүмәр (Ырымбур өлкәһе)
## Урамдары

* 461218 йылға аръяғындағы урамы
* 461218 Туғай урамы
# Вануйта-Яха

Вануйта-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Паета-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Вануйта-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300036873
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303687
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Пож (Берёзовая ҡушылдығы)

Пож — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Берёзовая йылғаһының һул ярына тамағынан 158 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Пож (Берёзовая ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100005928
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100592
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Эҫем (Ағиҙел ҡушылдығы)

Эҫем (башҡ. Эҫем (i) — (урыҫса — Сим). Уралдағы йылға, Рәсәй Федерацияһының ике субъекты — Силәбе өлкәһе һәм Башҡортостан Республикаһы биләмәләренән аға. Ағиҙел йылғаһының уң яҡ ҡушылдығы. Оҙонлоғо 239 километр. Һыу өҫтө майҙаны — 11700 км². Тамағындағы йыллыҡ һыу ағымы — 145 м³/с.
Мыш-Арҡа (Амшар) һыртынан башлана. Уның ярҙарындағы ауыл-ҡалалар: Силәбе өлкәһендә Эҫем, Минйәр, Әшә, Башҡортостанда Оло Теләк, Ҡаҙаяҡ-Ҡотош, Петровское, Кузнецовка, Серпиевка.
Ҡушылдыҡтары: Инйәр, Минйәр, Әшә, Ләмәҙе, Уҡ. Эҫем йылғаһы ярында Игнатьев (Ямаҙыташ) мәмерйәһе бар.

# Эҫем (Ағиҙел ҡушылдығы)
## Атаманың килеп сығышы

Эҫем йылғаһы этимологияһының иран сығышлы булыуын, ғөмүмән, Уралда һәм Урта Азияла иран сығышлы субстрат топонимдар осрауын тәүгеләрҙән булып А. К. Матвеев яҙып сыға. Эҫем йылғаһы атамаһын ул фарсы теленән ингән «сим» — көмөш һүҙе менән аңлата. Һуңынан уның фаразы Н. Д. Ғарипова, Т. М. Ғарипов һәм Ж. Кейекбаев тикшеренеүҙәрендә раҫлана. Башҡорт телендә «сим» һөйләштәге «сөм» (йылғалағы тәрән, сөмгөл урын) тигәнгә яҡын. Ғәбделәхәт Вилданов «эсемлек» тигән менән яҡынайта, ваҡыт уҙыу менән ҡыҫҡарып «эҫем» рәүешендә ҡалған, тип аңлата. Рәил Кузеев фин-уғыр телдәренә яҡынлыҡ күрә. Оло Иҙел буйы башҡорттары һәм сыуаштары аралашып, уртаҡ атама барлыҡҡа килгән тигән фекерҙә булған. Сыуаштарҙа ла «сим» боронғо эсемлек Татарҙың «үҫәм» (һыу үләне) тигәненән килеп сыҡҡан тиеүселәр ҙә бар.

# Эҫем (Ағиҙел ҡушылдығы)
## Һүрәтләү

Эҫем йылғаһы бассейнын ике өлөшкә — тау һәм уйһыулыҡҡа — бүлеп була. Эҫемдең үрге ағымдары Әшәгә тиклем тауҙар, ике яҡтан баҫҡан урмандар аша килә. Һул яҡ ярынан Атьегәрҙек (урыҫ. Аджигардак) һырты һуҙыла, уң яҡ ярынан — Турғай тауҙары (Воробьиные горы). Әшә ҡалаһы янында ландшафт үҙгәрә, йырҙа тауҙарҙы ҡалдырып көньяҡ-көнсығышҡа борола. Артабан яр буйҙарында ҡуйы ҡыуаҡлы урмандар, ҙур булмаған һаҙҙар, һәм үле йылғалар китә. Ҡаҙаҡ-Хөснулла ҡасабаһы янында тәпәш тауҙар бар.
Сим ҡалаһы янында плотина ҡоролған, ул Сим быуаһы барлыҡҡа килтергән.

# Эҫем (Ағиҙел ҡушылдығы)
## Экологик проблемалар

Сим, Әшә һәм Минйәр ҡалалары йылғаға 25 000 000 м³ бысраҡ һыуҙар ағыҙа. Яр буйҙарындағы сүп-сар тауҙары ла ҙур проблема тыуҙыра. Эҫем ярында тораҡ пункттар:
* Эҫем
* Минйәр ҡалаһы
* Әшә ҡалаһы
* Оло Теләк
* Түбәнге Лютик
* Петровское
* Кузнецовка

# Эҫем (Ағиҙел ҡушылдығы)
## Ҡушылдыҡтар

* 6 км: Инйәр (оҙонлоғо — 307 км)
* 28 км: Ҡорт
* 46 км: Гучунга
* 60 км: Бөйөндө
* 72 км: Ләмәҙ (оҙонлоғо — 119 км)
* 91 км: Тәләк
* 103 км: Оло-Тәләк
* 106 км: Эҫемғаҙы
* 107 км: Әрҙегүл
* 108 км: Арғауыҙ
* 117 км: Уҡ
* 120 км: Әшә (оҙонлоғо — 59 км)
* 124 км: Мәнйылға
* 137 км: Кеҫәл
* 150 км: Бирҙе
* 160 км: Минйәр
* 162 км: Малайөҙ
* 167 км: Көлөслө
* 170 км: Яралҡы
* 186 км: Көрәк
* 194 км: Тәнкәл
* 202 км: Ғамаҙа
* 220 км: Эҫембаш
* 225 км: Кесе Эҫем
# Луковая (Салда ҡушылдығы)

Луковая — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Салда йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Луковая (Салда ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тагил йылғаһыТүбәнге Тагил ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501512111200005569
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200556
* Бассейн коды — 14.01.05.015
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Украин теле

Украин теле́ (укр. українська мова) — украин халҡының милли теле, Украинаныӊ дәүләт теле. Һиндевропа тел ғаиләһенә керә. Славян телдәренең көнсығыш төркөмөнә ҡарай. Имләһе – кирил алфавиты.

# Украин теле
## Яҙма

| А а | Б б | В в | Г г | Ґ ґ | Д д | Е е | Є є | Ж ж |
| З з | И и | І і | Ї ї | Й й | К к | Л л | М м | Н н |
| О о | П п | Р р | С с | Т т | У у | Ф ф | Х х | Ц ц |
| Ч ч | Ш ш | Щ щ | ь | Ю ю | Я я | | | |
| Буква | Башҡорт теле |
| Аа | Аа |
| Бб | Бб |
| Вв | Вв |
| Гг | Ғғ |
| Ґґ | Гг |
| Дд | Дд |
| Ее | Ээ |
| Єє | Ее |
| Жж | Жж |
| Зз | Зз |
| Ии | Ыы |
| Іі | Ии |
| Її | Йи йи |
| Йй | Йй |
| Кк | Кк |
| Лл | Лл |
| Мм | Мм |
| Нн | Нн |
| Оо | Оо |
| Пп | Пп |
| Рр | Рр |
| Сс | Сс |
| Тт | Тт |
| Уу | Уу |
| Фф | Фф |
| Хх | Хх, Һһ |
| Цц | Цц |
| Чч | Чч |
| Шш | Шш |
| Щщ | Щщ |
| ь | ь |
| Юю | Юю |
| Яя | Яя |
* Украин телендә был хәреф юҡ "Ъ", ә уның урынына «’» (апостроф)
# Ямба-Яха

Ямба-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Русская йылғаһының уң ярына тамағынан 127 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Ямба-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300070530
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307053
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Саҡ районы

Саҡ районы (укр. Сакський район, ҡырымтат. Saq rayonı, Сакъ районы) — Ҡырым АР территорияһында урынлашҡан 14 райондың береһе. Райондың административ үҙәге — Саҡ .
Райондың майҙаны — 2257 км². Халыҡ тығыҙлығы — 35.87 кеше/км².
Телефон коды — +380 6563.

# Саҡ районы
## Халыҡ

2012 йылда бында 77 896 кешенең йәшәүе мәғлүм.
2001 йылғы Украина йән иҫәбен алыу буйынса милли составы : * урыҫтар — 45,2 % * ҡырым татарҙары — 17,5 % * украиндар — 31,5 % * белорустар — 2,2 % * поляктар — 0,2 % * молдавандар — 0,2 %.
# Добринка (Медведица ҡушылдығы)

Добринка — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Медведица йылғаһының һул ярына тамағынан 323 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Добринка (Медведица ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Медведица йылғаһы башынан Терса йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010300112107000008603
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000860
* Бассейн коды — 05.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Алексеев

Алексеев — фамилияһы.
* Алексеев Павел Фёдорович (7 июль 1912 йыл — 28 апрель 1985 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, лётчик, гвардия подполковнигы. Советтар Союзы Геройы (1945).
* Алексеев Леонид Александрович (25 август 1935, Новая Деревня, Стәрлетамаҡ районы, БАССР — 23 декабрь 2008, Өфө) — СССР һәм Рәсәй тау инженеры, уҡытыусы. Техник фәндәре докторы (1987), профессор (1989). Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1995), СССР‑ҙың почётлы нефтсеһе (1978).
* Алексеев Николай Васильевич (26 август 1934, Уҫаҡ (Бөрө районы), БАССР — 7 апрель 2000, Өфө) — СССР һәм Рәсәй инженер-төҙөүсөһө, уҡытыусы. Техник фәндәре докторы (1997), профессор (2000).
* Алексеев Анатолий Алексеевич (18.2.1938- 17.09. 2008) — геолог, Геология-минералогия фәндәре докторы (1994).
* Алексеев Леонид Андреевич (25 октябрь 1915 йыл — 16 сентябрь 1980 йыл) — театр рәссамы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1958).
* Алексеев Владимир Михайлович (17 июнь 1932 — 1 декабрь 1980) — совет математигы.
* Алексеев Игорь Павлович (27 декабрь 1972 йыл) — Рәсәй ауыр атлеты, донъя чемпионы (1995), Олимпия уйындарында ҡатнашыусы (1996). Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (1996).
* Алексеев Андрей Николаевич (11 декабрь 1930 йыл — 9 сентябрь 2015 йыл) — совет зоологы, акарологы, медицина энтомологияһы, теоретик һәм ғәмәли паразитология өлкәһендә белгес, медицина фәндәре докторы (1969), профессор. РФА ҡарамағындағы Паразитология йәмғиәтенең беренсе президенты.