yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Толваярви янында һуғыш

Толваярви янында һуғыш — 1939 йылдың 12 декабрендә фин ғәскәрҙәре һәм Ҡыҙыл армия араһында алыш. Был Финляндияның Ҡышҡы һуғыш осоронда тәүге ҙур еңеүе.

# Толваярви янында һуғыш
## Тарих башы

30 ноябрҙә һуғыш иғлан ителгәндән һуң, фин армияһының һан яғынан Ҡыҙыл армия өҫтөнлөклө булғанға күрә Ладога күленән алдан планлаштырылған сигенеүҙе башлай. СССР-ҙың был юлһыҙ өлкәлә ҙур ғәскәр йәйелдереүе мөмкин түгел тип һанала, ләкин районға Суоярви һәм Толвоярви араһында бөтөн дивизия юллана. Ҡыҙыл армия IV Фин элемтә корпусы өсөн ҙур хәүеф тыуҙыра. Быға ҡаршы фин командованиеһы полковник Пааво Талвела етәкселегендә «Талвело төркөмөн» йыя.

# Толваярви янында һуғыш
## Яҡтар

Фин яғынан:
* «Талвело төркөмө», Ааро Паяри 16-сы пехота полкы
* «Рясянен отряды», ул дүрт айырым батальондан һәм 6-сы артиллерия полкы составындағы бер батальондан тора.
Совет яғынан алышта комбриг Николай Беляев командованиеһы аҫтында 139-сы уҡсылар дивизияһы ҡатнаша, ул 718-се, 609-сы һәм 364-се уҡсылар полкынан тора.

# Толваярви янында һуғыш
## План

Фин планы совет ғәскәрҙәре подразделениеларын Хирвасъярви һәм Толвоярви күлдәре араһында ҡамау була. Хирвасъярви күле янында алыш иртәнге сәғәт 8-ҙән башланырға тейеш була, ә икенсе һөжүм, тәүгеһе һөҙөмтәһен килтергән сораҡта ғына башланырға тейеш була. Артабан план үҙгәрә һәм ике һөжүм дә сәғәт 8 -ҙә башланырға тейеш була.

# Толваярви янында һуғыш
## Һуғыш

Ике батальондан торған ике төркөм тиҙҙән совет ҡаршылығына осрай. Улар 718 -се полк менән осраша, ул фин флангыһына һөжүм әҙерләүҙе ойоштора. Төшкә фин ғәскәрҙәре үҙ һыҙығына күсә. Төшкә фин ғәскәрҙәре үҙ линияһына китә. Был һөжүм уңышһыҙ булһа ла, ул 718-се полкҡа фин флангыһына һөжүм итергә һәм көстәрҙе көньяҡҡа ебәрергә ҡамасаулай. Икенсе фин батальоны юл буйлап һөжүм итергә әҙерләнә, әммә ул 609 -сы полктың һөжүме менән туҡтатыла. Финдар ситуация өҫтөнән контролде юғалтмай, шуға күрә, артиллерия ярҙамын алып, күлдәр араһында урынлашҡан ҡунаҡхана йүнәлешендә һөжүмен дауам итә. Паяри ҡунаҡхана янында совет ғәскәрҙәрен ҡамау өсөн үҙенең резервтарын файҙаланырға ҡарар итә. Ахыр сиктә, ҡунаҡхана яулап алына, унда 609-сы уҡсылар полкының һәләк булған командиры һәм бөтә докладтар табыла. Фин армияһы төндә күлдән сигенә. Иртән полковник Талвели тағы ла һөжүм итергә бойора. 139- сы дивизия ситкә алып ташлана һәм һуңыраҡ (20-22 декабрь) Ягляярви эргәһендә юҡ ителә.

# Толваярви янында һуғыш
## Йомғаҡтары

Фин юғалтыуҙары 100 кешенән ашыу була, 250 кеше яралана. Ҡыҙыл армия 1000 ашыу кешеһен, ике артиллерия батареяһы пушкаларын, 20-ләп танк һәм 60 пулеметын юғалта. Алыш фин армияһының әхлаҡи рух тәьмин итеү өсөн мөһим була.
Генерал Беляев икенсе көндө етәкселектән ситләтелә.
# Ирген

Ирген (рус. Иргина) — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сылва йылғаһының һул ярына тамағынан 155 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 91 км.

# Ирген
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сылва, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100812111100012678
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101267
* Бассейн коды — 10.01.01.008
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

# Ирген
## Этимологияһы

Топонимдың килеп сығышы аныҡ ҡына аңлатылмай. Төрки телдәрҙәге "иркен" һүҙенән тип аңлатыу ҙа, "урғыла" тигәндән килеп сыҡҡан, хатта бик шикле "ир" һәм "ға" тигән өлөштәрҙән тора тип фараз итеү ҙә осрай. Төрки телдәрҙә "ирга" -"пристанище" тип тәржемә ителә тигән аңлатма ла бар.
# Какс (Ишеть ҡушылдығы)

Какс — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ишеть йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Какс (Ишеть ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300412111100037631
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103763
* Бассейн коды — 10.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Сиражетдинов Ғилметдин

Сиражетдинов Ғилметдин (рус. Сиразетдинов Гильмутдин 1908 йыл йәки 1905 — ?) — легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовойы. 1943 йылдың 14 ноябрендә хәбәрһеҙ юғала.

# Сиражетдинов Ғилметдин
## Биографияһы

Сиражетдинов Ғилметдин 1908 йылда хәҙерге Башҡортостандың Федоровка районы Ҡораласыҡ ауылында тыуа. 1941 йылдың авгусында (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса 1942 йылдың авгусы) Федоровка районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкында минометчик булып хеҙмәт итә. 1943 йылдың 14 ноябрендә Белоруссия ерҙәрендә барған ҡаты һуғышта хәбәрһеҙ юғала. Юғалтыуҙар исемлегендә Сиражетдинов Ғилметдиндың ҡатыны Ғилминур Сиражетдинова күрһәтелгән.
# Зелёна-Гура

Зелена-Гура (пол. Zielona Góra, хәрефтәре. «Йәшел тау»; нем. Grünberg in Schlesien) — Польша ҡалаһы, Любуский воеводствоһындағы ике административ үҙәктең береһе. Халыҡ — 139,3 мең кеше (2017).
1950 йылдан 1998 йылға тиклем Зеленогурский воеводствоһының административ үҙәге.
1987 йылдан алып Зелена Гураның Амфитеатры атаҡлы йырсы Анна Германдың исемен йөрөтә.
2008 йылдан алып ҡалала Халыҡ-ара рус йыры фестивале үткәрелә.

# Зелёна-Гура
## Географияһы

Зелена Гура Польшаның көнбайышындағы тау битләүҙәрендә, Одер йылғаһы үҙәнендә, йылғаның убалар һыҙатын киҫеп үткән ерендә урынлашҡан. Был тауҙар һыҙаты Зеленогурский валы тип йөрөтөлә, ул тәбиғәт ҡомартҡыһы булып тора (боҙлоҡ эҙҙәре бар).

# Зелёна-Гура
## Спорт

Зелена-Гура ҡалаһында билдәле баскетбол клубы бар, ул Польша чемпионаттарында һөҙөмтәле уйнап килә:
Чемпион (4 тапҡыр): 2012/2013, 2014/2015, 2015/2016, 2016/2017
Көмөш призер: 2013/2014
Бронза призер: 2011/2012
Ҡалала «Лехия» футбол клубы нигеҙләнгән. Шулай уҡ Зелена Гура ҡалаһында «Фалубаз» спидвей командаһы бар, ул 2011 йылда Польшаның спидвей буйынса чемпионы була, ул ВТБ -ның берҙәм лигаһында сығыш яһай. 2013 йылдың май—июнь айҙарында ҡалала снукер буйынса Европа чемпионаты уҙғарыла.
# Бетеү

Бетеү— ышаныуҙар буйынса,һаҡлау көсөнә эйә булған өсмөйөшлө предмет.
Ул һаҡлау доғаһынан тора. Шул доғаны күк йәки ҡара сепрәк менән өскөлләп, көпләп эшләйҙәр һәм муйынға йәки кейемгә тағып йөрөйҙәр. Ышаныуҙар буйынса , бетеү ауырыуҙарҙан, яман заттарҙан,күҙҙән һаҡлайҙар. Шуға күрә уны ғәҙәттә, балаларҙың ҡултыҡ аҫтына, баш кейеменә, яғаларына тағалар. Бетеү һүҙе башҡорт диалектарында, ҡорама мәғәнәһендә лә йөрөй. Мәҫәлән, стенаға элә торған ҡорама ҡорғанды Дим буйҙарында бетеү, тиҙәр.
# Болниси Сионы

Болниси Сионы - (рус. Болнисский сион, груз. ბოლნისის სიონი) — базилика рәүешендәге бик боронғо грузин ҡорамы. Квемо-Картли өлкәһенең Болниси муниципалитетының Болниси ауылында урынлашҡан.

# Болниси Сионы
## Тарихы

Ҡорамды 478 йылда төҙөй башлағандар, 493 йылда тамамлағандар - был илдәге иң ҡарт, шул уҡ ваҡытта яҡшы һаҡланған базилика. Ҡорамда грузин телендә яҙылған бик боронғо яҙма табылған.

# Болниси Сионы
## Тасуирламаһы

Ҡорам өс һикәлтәле нигеҙгә ҡороп төҙөлгән. Өс нефы көмбәҙле түшәм менән эшләнгән һәм ике яҡлы ҡыйыҡ менән ябылған. Үҙәк нефтың көмбәҙе ярымтүңәрәк, ә ҡабырғалағылары — киҫек ярымтүңәрәк. Төньяҡтан һәм көньяҡтан ҙур ҡыйыҡлы галереялар ойошторолған. Көнсығыш яҡтан ябыҡ баптистерий (суҡындырыу урыны) булған. Көнсығыш алтарь яғынан ярым цилиндр рәүешле сығынты ҡалдырылған.
Тыштан декоратив биҙәктәр юҡ тиерлек, тәпәш, ауыр күренешле диуарҙар. Эре йәшкелт таш квадрҙарҙан һалынған. Көнсығыш һәм көнбайыш фасадтары монументаль ҡырыҫ һәм ыҡсым. Көньяҡ һәм төньяҡ фасадтарҙың ҡабырғаларын асыҡ галереяларҙың аркалары йәнләндерә.
Ҡорам интерьеры киҫелештә сатраш барлыҡҡа килтергән колонналар рәте менән хасил ителгән. Эре аныҡ формалар эске яҡты монументаль сүрәткә индерә.
Таштан ырып эшләнгән колонна капителдәре һәм пилястралар кейектәр һәм ағастар һүрәте менән биҙәлгән, шулай уҡ икешәрле ваҡ аркалар ярҙамында һыҙатлы орнаменттар барлыҡҡа килтерелгән. Һүрәт сюжеттары, ихтимал, иртә христианлыҡҡа, йәки урындағы инаныстарға бәйле булғандыр. Фарсы һәм Сүриә сәнғәте һәм урындағы ағас биҙәктәр эшләү традициялары ҡулланылыуы тойола.
# Мэри Уортингтон Макомб йорто

Мэри Уортингтон Макомб йорто (ингл. Mary Worthington Macomb House) — Чилликоти ҡалаһының көньяҡ өлөшөндәге тарихи бина, Огайо штаты, АҠШ.

# Мэри Уортингтон Макомб йорто
## Тварихы

Бина Саут-Пейнт-стритта, Пейнт-Крик ярында урынлашҡан. Макомб йорто Чилликоти ҡалаһында иң боронғо йорттарҙың береһе, 35 сутый майҙанлы участканы биләй (14 гектар), ул башта Натаниэль Массиға ҡараған. Йорт хужаһы 1813 йылда бинаны төҙөй башлай һәм ике йылдан һуң тамамлай. Шул уҡ йылда АҠШ-тың элекке сенаторы һәм буласаҡ губернатор Томас Уортингтон милекте һатып ала.
Губернатор Уортингтондың иң өлкән ҡыҙы Мария 1797 йылда тыуа. Мэри һәм уның ҙур ғаиләһе Адендың айырым йортонда ҡаланың төньяҡ яғында йәшәгән, 1816 йылда Мария кейәүгә сығырға ҡарар итә. Ире Дэвид Макомб, урындағы билдәле ғаиләнең ағзаһы була, әммә уның мөлкәт менән насар идара итеүе арҡаһында ғаилә бурысҡа бата. 1836 йылда улар Техасҡа күсенергә мәжбүр була, һәм шунда Мэри вафат була. Көньяҡҡа күсер алдынан, Макомбтар ҡомташтан торған ҙур блоктарҙан төҙөлгән был ике ҡатлы йортта йәшәй.
Макомбтар киткәндән һуң, бина сәнәғәт ҡулланыуы өсөн яңынан үҙгәртеп төҙөлә. 1845 йылға иҫке бина тирәләй бик күп яңы ҡоролмалар, шул иҫәптән мал һуйыу урыны төҙөлә. 1976 йылда Макомб Йорто әһәмиәтле тарихи объект булараҡ тарихи урындарҙың Милли реестрына индерелә. XXI быуат башына йорт ташландыҡ хәлгә килә. 2009 йылда ҡомартҡыны тергеҙеү буйынса федераль дотацияға ғариза бирелә һәм тулы реставрация яҡынса 500 мең доллар баһалана.
# Мөхтәров мәсете

1908
Мөхтәров мәсете (йәки Сөнниҙәр мәсете) — Владикавказда Терек йылғаһының һул ярында урынлашкан сөнниҙәр мәсете. Ҡала символы булараҡ һәм дәүләт тарафынан һакланған архитектура ҡомартҡыһы булып һанала.
# Мөйөшлөк (йондоҙлоҡ)

Мөйөшлөк (йондоҙлоҡ) (лат. Norma) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — γ1 Nor, яҡтылығы 4,01 була. Майҙаны буйынса урыны — 74.
# Абросимова Тамара Петровна

Абро́симова Тамара Петровна (15 ноябрь 1947 йыл—27 март 2022 йыл) — филолог, театр белгесе. Башҡортостандың Рус дәүләт академия драма театрының элекке әҙәби бүлек мөдире; 1994—1998 йылдарҙа Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры директорының репертуар буйынса урынбаҫары; артабан Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры хеҙмәткәре. Хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтының элекке уҡытыусыһы.

# Абросимова Тамара Петровна
## Биографияһы

Тамара Петровна Абросимова 1947 йылдың 15 ноябрендә хәҙерге Украинаның Херсон ҡалаһында тыуған. Атаһы — П. А. Рогалев (1912—1988) хәрби хеҙмәткәр. Әсәһе — Рогалева Е. Э. (1913—1980) йорт хужабикәһе. 1955 йылда Мәскәүҙә 34-се урта мәктәптең 1-се класына уҡырға инә. 1966 йылда Өфөлә 39-сы урта мәктәпте тамамлай. 1967—1972 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетында филология факультетында уҡый, театр ғилеме буйынса махсуслаша.
Күп йылдар буйына Башҡортостан Республикаһы Рус дәүләт академия драма театрының әҙәбиәт бүлеген етәкләй. Спектаклдәр, актерҙар, ижади цех хеҙмәткәрҙәре тураһында мәҡәләләр яҙа. 1994—1998 йылдарҙа Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театрында репертуар буйынса директор урынбаҫары, М. Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театрының әҙәбиәт бүлеге мөдире булып эшләй. Өфө дәүләт сәнғәт институтында сәнғәт тарихы һәм теорияһы кафедраһында рус әҙәбиәтен уҡыта. 2022 йылдың 27 мартында Санкт-Петербург ҡалаһында вафат була, Смоленск зыяратында ерләнә.

# Абросимова Тамара Петровна
## Ғаиләһе

* Ире — Абросимов Владимир Сергеевич, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы;
* Улы — Абросимов Егор Владимирович (1973) — режиссёр, актёр, продюсер.

# Абросимова Тамара Петровна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре
# Архон-Дон

Архон-Дон — Рәсәйҙәге йылға. Төньяҡ Осетия — Алания биләмәләрендә аға. Йылға Ардон йылғаһының уң ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Архон-Дон
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ардон йылғаһы . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07020000112108200003245
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200324
* Бассейн коды — 07.02.00.001
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Пульсец

Пульсец — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сангилька йылғаһының һул ярына тамағынан 169 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 116 км.

# Пульсец
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010900112115200034794
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203479
* Бассейн коды — 13.01.09.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Оло Әтнә

Оло Әтнә — Татарстан Республикаһындағы Әтнә районының үҙәге.
# Водгать

Водгать (Язвица) — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Унжа йылғаһының уң ярына тамағынан 1,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.

# Водгать
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300312110000016829
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001682
* Бассейн коды — 08.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Белая Калитва ҡалаһының тарихи-тыуған яҡты өйрәнеү музейы

Белая Калитва тарихи-тыуған яҡты өйрәнеү музейы —Белая Калитва ҡалаһындағы музей

# Белая Калитва ҡалаһының тарихи-тыуған яҡты өйрәнеү музейы
## Музей тарихы

Музей Белая Калитва районы хакимиәте тарафынан 1996 йылда ойошторолған. Уның ҡарарына ярашлы, музей XIX быуат архитектура ҡомартҡыһы булған бинала урынлаша. Бина 1886 йылда станица казактарының аҡсаһына төҙөлгән һәм унда ике синыфлы юғары башланғыс училище урынлашҡан. Революцтя осоронан һуң бында 1-се һанлы ҡала мәктәбе урынлаша. 1996 йылдан алып 1998 йылға тиклем бинала ремонт үткәрелә, аҙаҡ, 1998 йылдың 18 сентябрендә, килеүсе кешеләр өсөн асыла. Асыу ҡаланың 295-йыллыҡ байрамына тап килә.
Музей фонды нигеҙендә «Революцион, хәрби һәм хеҙмәт даны музейы» район хәрби комиссариаты янында йыйылған коллекциялар, В.Чкалов исемендәге Мәҙәниәт йортоноң этнографик коллекцияһы тора. Музейҙа «Археология», «Граждандар һәм Бөйөк Ватан һуғышы», «Дворяндар ҡунаҡ бүлмәһе», «ААЙ БКМПО тарихы», «Дон крайы тәбиғәте», «Православие мәҙәниәте предметтары», «Музыка салоны», «Боронғо баҡыр, ағас һәм балсыҡ һауыт-һаба», «Биҙәү-ҡулланма ижады» экспозициялары һәм урындағы рәссамдарҙың 250-нән ашыу эштәренең картиналар галереяһы (2005 йылда асыла) тәҡдим ителә. 2007 йылда музей бинаһы территорияһы янында «Казактар ихатаһы» экспозицияһы булырылған һәм кәртәләп алынған.
Әлеге ваҡытта музей фонды экспонаттары 7000 тирәһе иҫәпләнә.
2006 йылда музей ALCOA компанияһының «Тотороҡло үҫеш» фонды менән берлектә үткәрелгән «Киләсәк өсөн яуаплы» конкурсының еңеүсе була.
2008 йылда музей хәйриә фонды үткәргән грант конкурсының «Музей экспозициялары технологиялары» номинацияһында еңеүсе була. Фонд аҡсаһына «Тик тормош. Социалистик провинция» экспозицияһы үткәрелә, ул 2009 йылда асыла. Проект авторы Л.Н. Сафонова конкурста еңеүселәр төркөмө менән 2010 йылда Лондонға стажировкаға китә.

# Белая Калитва ҡалаһының тарихи-тыуған яҡты өйрәнеү музейы
## Адресы

Музей Ростов өлкәһе, Белая Калитва ҡалаһы, Ҙур урамы, 2- се йорт адресы буйынса урынлашҡан.
# Сыр-Яга-Вож

Сыр-Яга-Вож — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Сыр-Яга йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Сыр-Яга-Вож
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000066329
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006632
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Тарын-Я

Тарын-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Щекурь-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 49 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Тарын-Я
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300026707
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302670
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Юлыҡ мәҙрәсәһе

Юлыҡ мәҙрәсәһе — XIX—XX быуаттарҙағы Ырымбур губернаһы Юлыҡ ауылы урта уҡыу йорто — мәҙрәсәһе

# Юлыҡ мәҙрәсәһе
## Мәҙрәсә тарихы

Мәҙрәсә XIX быуат башында Ырымбур губернаһы Юлыҡ ауылы мәсете янында ойошторолған. Юлыҡ мәҙрәсәһенә нигеҙ һалыусы — А. Муҡаев.
Мәҙрәсә шәхси иғәнәләренә көн иткән, үҙенең китапханаһы булған.
Мәҙрәсә Ырымбур мосолман диниә назараты , ә 1874 йылдан алып — халыҡ мәғәрифы министрлығы ҡарамағында була.
Юлыҡ мәҙрәсәһе бинаһын алтын приискыһы хужаһы М. Г. Рәмиев төҙөгән һәм 1892 йылдан алып мәҙрәсә ошо бинала урынлашҡан була.
1920 йылда мәҙрәсә ябылған.

# Юлыҡ мәҙрәсәһе
## Уҡытыу

* Мусульманская деревня Юлуково Оренбургской губернии в числе 400 душ послала телеграмму П. А. Столыпину, протестуя против правил преподавания в инороднических школах, утвержденных министерством в прошлом году, и против уничтожения арабского алфавита.«Казанский вечер». 1907. 7 апреля.
Мәсеттең (1911 йылдан — Юлыҡ йәмиғ мәсете) мөҙәррисе һәм имам-хатибы уҡытыу-тәрбиә эше менән идара иткән. Юлыҡ мәҙрәсәһенә малайҙар алты йәштән ҡабул ителгән. Уҡытыу башлыса түләүһеҙ булған. Уҡыу курсы Юлыҡ мәҙрәсәһендә 6 — 10 йыл тәшкил иткән. 1892 йылдан алып уҡытыу процесына уҡытыуҙың яңы ысулы индерелгән була һәм уҡыусылар дини белем менән бер рәттән донъяуи белем ала башлай. Уҡыу программаһына дини дисциплиналары менән бергә ғәрәп теле, урыҫ теле һәм әҙәбиәте, алгебра, астрономия, география, тарих һ. б. предметтар индерелә. Йылына 60 шәкерт белем алған.

# Юлыҡ мәҙрәсәһе
## Уҡытыусылары

Мөҙәрристәр:
* А. Муҡаев, А. Әбүбәкеров (1810 йылдан);
* Г. Әҙеһәмов (1821 йылдан);
* А. Ҡунаҡбаев (1831 йылдан);
* М. Әҙеһәмов (1839 йылдан);
* С. Мифтахитдинов (Зәйнелғабдинов; 1867-се йылдан);
* * Ш. Әҙеһәмов (1890 йылдан).
Юлыҡ мәҙрәсәһе М. Фәйзи эшмәкәрлеге менән бәйләнгән.
# Денисов

Денисов — ир-ат фамилияһы. Башҡорт теленә ғәрәптәрҙән ингән Динислам исеменең ҡыҫҡартылған варианты. Динсел, дини кеше тигәнде аңлата.
Денисова — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

# Денисов
## Билдәле йөрөтөүселәр

* Денисов Андрей Иванович (дипломат) (3 октябрь 1952 йыл) — Рәсәй дипломаты.
* Денисов Владимир Владимирович (10 апрель 1953 йыл) — шағир, тәржемәсе.
* Денисова Наталья Александровна (2 ноябрь 1976 йыл) — Рәсәй социаль эшҡыуары. Иппотерапияла һәм инвалидтар өсөн ат спортын үҫтереүҙә махсуслашыусы «Аврора» ат үҙәгенең нигеҙләүсеһе һәм етәксеһе.
# Ватан-Әсә

Ватан-Әсә — Санкт-Петербургта Пискарев мемориаль ҡәберлегендә урынлаштырылған монумент.

# Ватан-Әсә
## Тасуирлама

Таш постаментҡа ҡуйылған алты метрлыҡ бронза скульптура ҡулына имән япрағынан гирлянда — мәңгелек символы тотҡан ҡатынды һүрәтләй. Скульптура артындағы таш диуарҙа Ольга Берггольцтың шиғыр юлдары уйып яҙылған:
* Здесь лежат ленинградцы.
* Здесь горожане — мужчины, женщины, дети.
* Рядом с ними солдаты-красноармейцы.
* Всею жизнью своею
* Они защищали тебя, Ленинград,
* Колыбель революции.
* Их имён благородных мы здесь перечислить не сможем,
* Так их много под вечной охраной гранита.
* Но знай, внимающий этим камням:
* Никто не забыт и ничто не забыто.
Шиғри юлдарҙан тыш, стенала бер-береһенең ҡаршыһына барған кешеләр силуэттарын күрергә мөмкин.
Скульптура ҡайғырыусы ҡатын-ҡыҙҙы, әсәне, ҡатынды кәүҙәләндерә. Скульптура йөҙө менән туғандар ҡәберенә төбәлгән. Скульптура артында (зыярат территорияһынан ситтә) торлаҡ йорттар булмаған, 2-3 квартал оҙонлоғонда коридор ҡалдырылған.

# Ватан-Әсә
## Скульптура тарихы

1945 йылдың февралендә блокада ваҡытында һәләк булған ленинградлыларға мемориал проектына конкурс үткәрелә. 1956 йылда 26 гектарҙан ашыу майҙанда архитекторҙар А. В. Васильев һәм Е. А. Левинсон проекты буйынса мемориаль комплекс төҙөү башлана. 1960 йылдың 9 майында, совет халҡының Бөйөк Ватан һуғышында еңеүенең ун биш йыллығына мемориал асыла. Мәңгелек ут Марс яланындағы уттан тоҡандырыла.
Ансамбль авторҙары — архитекторҙар А. В. Васильев, Е. А. Левинсон, скульпторҙар В. В. Исаева һәм Р. К. Таурит («Тыуған ил-әсә» һәм ҡабырға стеналарҙағы рельефтар), М. А. Вайнман, Б. Е. Каплянский, А. Л. Малахин, М. М. Харламова (үҙәк стелалағы горельефтар).

# Ватан-Әсә
## Комментарийҙар

* ↑ В других источниках «Родина-мать».
# Яр-Салтэ

Яр-Салтэ — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Яр-Салтэ
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15040000212115300053740
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305374
* Бассейн коды — 15.04.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Северная Боровка

Северная Боровка — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Боровка йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Северная Боровка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400312115200022152
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202215
* Бассейн коды — 13.01.04.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2