yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Кермеж

Кермеж — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Иж йылғаһының һул ярына тамағынан 7,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Кермеж
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300412111100037228
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103722
* Бассейн коды — 10.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Алиев

Алиев — ир-ат фамилияһы. Али исеменән барлыҡҡа килгән. Төрки халыҡтарҙа киң ҡулланыла.
Алиева — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

# Алиев
## Билдәле йөрөтөүселәр

* Алиев Гейдар Алирза улы (10 май 1923 йыл — 12 декабрь 2003 йыл) — СССР һәм Әзербайжандың дәүләт һәм партия эшмәкәре, сәйәсмән. 1993—2003 йылдарҙа Әзербайжан Президенты. Ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы (1979, 1983).
* Алиев Илһам Гейдар оғлы (24 декабрь 1961 йыл) — Әзербайжандың сәйәси һәм дәүләт эшмәкәре. 2003 йылдың 31 октябренән илдең ғәмәлдәге президенты.
* Алиев Тәҡиулла Абдулханнан улы (14 июль 1894 йыл — 15 июнь 1957 йыл) — инженер-энергетик, Башҡорт милли хәрәкәтенең Башҡортостан автономияһы өсөн әүҙем көрәшкән эшмәкәре.
* Алиева Фазу Гамзатовна (5 декабрь 1932 йыл — 1 ғинуар 2016 йыл) — Дағстандың халыҡ шағиры (1969), прозаик һәм публицист.
* Алиева Светлана Умаровна (6 апрель 1936 йыл) — әҙәбиәт белгесе, яҙыусы, йәмәғәт эшмәкәре, тәнҡитсе һәм библиограф.
# Тимонин Анатолий Николаевич

Тимонин Анатолий Николаевич (14 февраль 1955, Петровский а., Маҡар районы, хәҙер — Ишембай районы) — СССР һәм Рәсәй ғалимы (юрист һәм тарихсы). Юридик фәндәр докторы, профессор (Башҡорт дәүләт университеты Хоҡуҡ институтының дәүләт һәм хоҡуҡ теорияһы һәм тарихы кафедраһы).

# Тимонин Анатолий Николаевич
## Белеме һәм ғилми дәрәжәләре

* Башҡорт дәүләт университетының юридик факультетын тамамлай (1981).
* 1983—1986 йылдарҙа Ленинград дәүләт университетының юридик факультетында көндөҙгө аспирантурала уҡый (ғилми етәксеһе профессор А. И. Королев). Кандидатлыҡ диссертацияһы: «Боронғо рус дәүләтенең барлыҡҡа килеүе: теория мәсьәләләре» (1987).
* 1997 йылда «Боронғо рус дәүләтенең тарихи генезисы: теория-методология аспекты» тигән тема буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.

# Тимонин Анатолий Николаевич
## Төп хеҙмәттәре

30-ҙан ашыу ғилми баҫма авторы, улар араһында 1 монография, 3 уҡыу әсбабы һәм 1 брошюра бар.
* Монографияһы: «Проблемы генезиса Древнерусского государства и права» (Уфа, 1997).
# Тота

Тота — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Каква йылғаһының уң ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.

# Тота
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы , инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502412111200010530
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201053
* Бассейн коды — 14.01.05.024
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Истәкова Рәғиҙә Әхмәт ҡыҙы

Истәкова Рәғиҙә Әхмәт ҡыҙы (9 июль 1967 йыл) — педагог, филология фәндәре кандидаты

# Истәкова Рәғиҙә Әхмәт ҡыҙы
## Биографияһы

Рәғиҙә Әхмәт ҡыҙы Истәкова (Әйүпова) 1967 йылдың 9 июлендә Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районы Иҫке Монасип ауылында тыуған. 1984 йылда Иҫке Монасип урта мәктәбен тамамлағандан һуң, 1984—1989 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының филология факультетында уҡый.

# Истәкова Рәғиҙә Әхмәт ҡыҙы
## Биографияһы
### Хеҙмәт юлы

* Өфө ҡалаһы 1-се политология гимназияһы уҡытыусыһы
* Баймаҡ районы Ярат урта мәктәбе уҡытыусыһы
* Сибай ҡалаһы 13-се һанлы урта мәктәбе уҡытыусыһы
* 1995 йылдан Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театрының әҙәби бүлек мөдире
* 1998 йылдан Өфө сәнғәт училищеһының Сибай филиалы уҡытыусыһы
* 2002 йылдан Башҡорт дәүләт университетының Сибай институтында кафедра ассистенты, өлкән уҡытыусы
* 2011 йылдан Бөрйән районы администрацияһында баш белгес
* 2013 йылдан Иҫке Монасип урта мәктәбе директоры
Рәғиҙә Әхмәт ҡыҙы Истәкова башҡорт әҙәбиәте өлкәһендә белгес, 2009 йылда «филология фәндәре кандидаты» дәрәжәһенә диссертация яҡлай.
Республика кимәлендә үткәрелгән «Йәрәк һүҙе», «Минең Рәми» төбәк-ара шиғриәт конкурстарында уңышлы сығыш яһай.

# Истәкова Рәғиҙә Әхмәт ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* 23-сө регион-ара «Башҡорт теле һәм әҙәбиәте йыл уҡытыусыһы — 2018» кокурсы номинацияла еңеүсе
* «Иң яҡшы башҡорт һәм урыҫ телдәре уҡытыусылары» конкурсы лауреаты (2018)

# Истәкова Рәғиҙә Әхмәт ҡыҙы
## Ғилми эштәре

* Хәҙерге башҡорт драмаһының стиль үҙенсәлектәре. Монография
* Баҫылып сыҡҡан фәнни-методик материалдары сайтта

# Истәкова Рәғиҙә Әхмәт ҡыҙы
## Ижады

* Башҡортостан уҡытыусыһы журналы 14 декабрь 2021, Уҡытыусы ҡиммәттәре

# Истәкова Рәғиҙә Әхмәт ҡыҙы
## Матбуғатта

* Таң гәзите. 26 май 2023 йыл. Рәғиҙә Әхмәт ҡыҙы беренсе Рәғиҙә Әхмәт ҡыҙы беренсе
# Сәмситов Талиб Зияҡай улы

Сәмситов Талиб Зияҡай улы (рус. Самситов Талиб Зиякович 1918 йыл — 10 февраль 1945 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, гвардия рядовойы.

# Сәмситов Талиб Зияҡай улы
## Биографияһы

Сәмситов Талиб Зияҡай улы 1918 йылда хәҙерге Башҡортостандың Балаҡатай районында тыуа. 1942 йылда Балаҡатай районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 148-се гвардия артиллерия-миномет полкында разведчик булып хеҙмәт итә.
Штаб батареяһы өлкән разведчигы Сәмситов Талиб Зияҡай улы Тупичев һәм Выхвостово дошмандың алғы һыҙығын һәм ике үҙйөрөшлө орудиеһының урынлашыуын таба, бының һөҙөмтәһендә дошмандың йөҙҙән ашыу һалдаты һәм бер үҙйөрөшлө орудиеһы юҡ ителә. Подразделениеның 1943 йылдың 10 октябрендәге 83-се бойороғо менән Сәмситов Талиб Зияҡай улына «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ була.
1945 йылдың 10 февралендә Германияла барған һуғышта һәләк була. Рейгендорф ҡалаһында ерләнә.
# Московий

Московий (лат. Moscovium, Mc) — Менделеевтың периодик таблицаһының 7-се осор, 15-се төркөм элементы. Тәртип номеры - 115. Атом һаны — 115, иң тотороҡлоларҙан һаналған нуклиды ²⁸⁹Mc (ярым тарҡалыу осоро 156 мс тип баһалана)

# Московий
## Символы

Московий элементының символы - Mc (Московий тип уҡыла).

# Московий
## Исеме

115-се элемент өсөн башта унунпентий системалы исеме ҡулланыла, ул тәртип һанының латинса тамырҙарынан төҙөлгән булған, йәғни, Ununpentium — һүҙмә-һүҙ «бер-бер-бишенсе».
2016 йылдың 8 июнендә ИЮПАК элементҡа Мәскәү өлкәһе хөрмәтенә «московий» (Moscovium, Mc) исемен бирергә тәҡдим итә, сөнки тап шунда Ядро тикшеренеүҙәре берләштерелгән институты (Дубна) урынлашҡан. Баш ай йәмәғәтселек менән фекер алышыуҙарҙан һуң, 2016 йылдың 28 ноябрендә, 115 -сы элементҡа «московий» исеме раҫлана.

# Московий
## Тарихы

Московий 2004 йылда Рәсәйҙең (Дубна) ҡалаһында урынлашҡан Ядро тикшеренеүҙәре берләштерелгән институты һәм АҠШ-тың Калифорния штаты Ливерморе ҡалаһында урынлашҡан Ливерморе милли лабораторияһы тарафынан асылған.

# Московий
## Сығарып алыу

Московий изотобы ядро реакциялары һөҙөмтәһендә сығарып алына:
    ${\ce {{^{243}_{95}Am}+{^{48}_{20}Ca}->{^{289}_{115}Mc}+2{^{1}_{0}n}}}$
    ${\ce {{^{243}_{95}Am}+{^{48}_{20}Ca}->{^{288}_{115}Mc}+3{^{1}_{0}n}}}$
    ${\ce {{^{243}_{95}Am}+{^{48}_{20}Ca}->{^{287}_{115}Mc}+4{^{1}_{0}n}}}$

# Московий
## Физик үҙенсәлектәре

Московий - висмутҡа оҡшаған күсмә металл тип фараз ителә. Уның тығыҙлығы 13,5 г/см кимәлендә тип көтөлә. Московийҙың иреү температураһы яҡынса 400 °C булыр тип фаразлана, һәм, моғайын, висмутҡа ҡарағанда ауырыраҡ ирер.. Московий номиналь йәһәттән азот (пниктогендар) кесе төркөмөнә инә.

# Московий
## Химик үҙенсәлектәре

Московий окисланғанда үҙ төркөменең еңел аналогтарына түгел, ә һелтеле металдарға оҡшашыраҡ булыр тип көтөлә.
# Һарайлы (тарихи-мәҙәни үҙәк)

Ҡәнзәфәр бей исемендәге «Һарайлы» башҡорт тарихи-мәҙәни үҙәге — Башҡортостан Республикаһы Благовар районы Һарайлы ауылында урынлашҡан тарихи-мәҙәни үҙәк.

# Һарайлы (тарихи-мәҙәни үҙәк)
## Тасуирламаһы

«Һарайлы» башҡорт тарихи-мәҙәни үҙәге 2012 йылдың 13 февралендәге Башҡортостан Республикаһы Президенты Р. З. Хәмитовтың указына ярашлы Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы йорто дәүләт учреждениеһының филиалы булараҡ Благовар районы Һарайлы ауылында ойошторола. Тарихи-мәҙәни үҙәккә мең ҡәбиләһе башлығы һәм Башҡортостандың Рәсәйгә ҡушылыуының төп инициаторҙарының береһе Ҡәнзәфәр бейҙең исеме бирелгән.
Ҡәнзәфәр бей исемендәге «Һарайлы» башҡорт тарихи-мәҙәни үҙәгенең төп маҡсаты үҫеп килеүсе быуын вәкилдәрен башҡорт халҡының данлыҡлы традициялары миҫалында элекке быуындарҙың идеалдарын тоғро ҡалыуҙа тәрбиәләү; археологик һәм тәбиғи ҡомартҡыларға һаҡсыл мөнәсәбәтте пропагандалау; халыҡ йолаларын һәм ғөрөф-ғәҙәттәрен тергеҙеү, халыҡ кәсептәрен һаҡлау, боронғо башҡорт кәсебе (туҡыусылыҡ, ағасты семәрләп ҡырҡыу, солоҡсолоҡ, милли аш-ҙыу сәнғәте һәм башҡалар) оҫталарының төрлө күргәҙмәләрендә ҡатнашыу булып тора. Тарихи-мәҙәни үҙәк булышлығында халыҡ байрамдары («Һаумыһығыз, ауылдаштар!», «Шәжәрә байрамы», «Һабантуй»), һәм шулай уҡ башҡорт халҡының милли мәҙәниәтен һәм традицияларын тергеҙеүгә һәм үҫтереүгә йүнәлтелгән саралар ойошторола.
# Артамонов

Артамонов — урыҫ ир-ат фамилияһы.
Артамонова — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

# Артамонов
## Билдәле йөрөтөүселәр

* Артамонов Владимир Иванович (20 ноябрь 1906 йыл — 29 сентябрь 1944 йыл) — Советтар Союзы Геройы.
* Артамонов Игорь Георгиевич (14 март 1967 йыл) — Рәсәй сәйәсмәне, иҡтисадсы.
# Химрик

Химрик — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Аварское Койсу (Джурмут) йылғаһының һул ярына тамағынан 136 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Химрик
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сулак йылғаһы , инешенән Чиркейск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07030000112109300000797
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 109300079
* Бассейн коды — 07.03.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 09
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Урта Себенле

Урта Себенле — Рәсәйҙәге йылға, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Һаҡмар йылғаһына уң яғынан (тамағынан 138 км алыҫлыҡта) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км тәшкил итә.

# Урта Себенле
## Этимологияһы

Себенле атамаһы башҡортса «себен» — «муха» менән бәйле. Йылғаны яр буйындағы үҫентеләрҙә малдарға тынғы бирмәгән себен-серәкәйҙәрҙең, күгәүендәрҙең күплеге өсөн шулай тип атауҙары мөмкин.

# Урта Себенле
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Яйыҡ һыу бассейны округына ҡарай, йылғаның һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһының Һаҡмарға ҡойған еренән алып тамағына тиклем. Йылғаның йырҙа бассейны — Яйыҡ йылғаһы (бассейндың Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000712112200006503
— Гидрологик өйрәнеү (гө) буйынса код — 112200650
— Гө буйынса томы — 12
— Бассейн коды — 12.01.00.007
— Гө буйынса сығарылыш — 2

# Урта Себенле
## Һыу реестры мәғлүмәттәре
### Ҡушылдыҡтары (тамағынан км алыҫлыҡта)

* 10 км: йылға Кудрявка
* 26 км: йылға Раковка
# Хэяхан-Яха

Хэяхан-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Юрибей йылғаһының уң ярына тамағынан 281 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Хэяхан-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300077798
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307779
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Сөн торалары

Сөн торалары (рус. Сюньские стоянки) — Башҡортостан Республикаһының Баҡалы районы Холодный Ключ ауылынан һәм шул уҡ райондың Яңы Троицкий ауылынан йыраҡ түгел урынлашҡан б.э.т. X мең йыллыҡ уртаһы — VII мең йыллыҡ аҙағына ҡараған археологик ҡомартҡыһы.

# Сөн торалары
## Тасуирламаһы
### Урынлашыуы

Сөн торамалары Башҡортостан Республикаһының Баҡалы районында ике урында табылған: беренсеһе Холодный Ключ ауылынан көньяҡҡа йүнәлештә 0,5 км алыҫлыҡта Сөн йылғаһының уң ярындағы киртләстә урынлашҡан, икенсеһе — шул уҡ райондың Яңы Троицкий ауылынан көнсығышҡа табан 2 км алыҫлыҡта Сөн йылғаһының һул ярында урынлашҡан.

# Сөн торалары
## Тасуирламаһы
### Табылдыҡтар

Сөн тораларының I — беренсеһендә 20 м² майҙанда ер ҡаҙылған. Таш эш ҡоралдары табылған.
Сөн тораларының II — икенсеһендә ситтәре эскә ҡарай бөгөлгән, тышына тотош тешле мөһөр эҙе төшөрөлгән неолит тибындағы балсыҡ һауыт ярсыҡтары табылған. Таш микролиттар, нуклеустар, ярғыстар, һөйәктән яһалған бер яҡлы сәнскеле гарпундар, бысаҡ рәүешле пластиналар килеп сыҡҡан. Ҡомартҡы материалдары материалдары Башҡортостан Республикаһының Археология һәм этнография музейында һаҡлана. Музей архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнгән Е. А. Поносова-Молло йортонда урынлашҡан..

# Сөн торалары
## Асыш тарихы

Торалар Түбәнге Кама археологтары 1970—1971 йылдарҙа алып барған фәнни экспедиция ваҡытында археолог А. В. Коновалов тарафынан асыла. Был хаҡта О. Н. Бадер «Итоги работ Нижнеканской экспедиции» тигән мәҡәләһендә ошоларҙы яҙа:
   Особое место занимают рекогносцировочные работы А. П. Шокурова и А. В. Коновалова: древнейшими явились стоянки, существенно дополнившие данные о мезолите Прикамья. Все они принадлежат камской культуре. Особый интерес представляют Деуковская стоянка с двумя- культурными слоями среднего и позднего мезолита и тремя жилищами …и Сюньская II стоянка (раскопки А. В. Коновалова), примечательная стратиграфией и костяным инвентарем.
1965 — 67 йылдарҙа тораларҙы СССР һәм Рәсәй ғалим-археологы. 1961 йылдан СССР Фәндәр академияһы Археология институты өлкән ғилми хеҙмәткәре, тарих фәндәре докторы Г. Н. Матюшин өйрәнгән .
# Талалаевка (Стәрлетамаҡ районы)

Талалаевка (рус. Талалаевка) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 613 кеше. Почта индексы — 453155, ОКАТО коды — 80249868009.

# Талалаевка (Стәрлетамаҡ районы)
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Стәрлетамаҡ): 28 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Ҡуғанаҡ): 4 км
# Геохронология

Геохроноло́гия (бор. грек. γῆ — ер + χρόνος — ваҡыт + λόγος — өйрәнеү) — ер ҡатламдарын барлыҡҡа килтереүсе тау тоҡомдары формалашыуының хронологик эҙмә-эҙлеклелеге һәм йәше тураһындағы тәғлимәт; так тоҡомдары һәм минералдарҙың абслют һәм сағыштырмаса йәшен билдәләүсе ысулдар. Ерҙең йәшен билдәләү ҙә геохронологияның тикшереү даирәһенә керә. Геохронологияны планетологияның бер өлөшө тип иҫәпләргә була.
XVIII быуатта тау тоҡомдары йәше берәүҙе лә ҡыҙыҡһындармаған.
Николас Стено 1669 йылда бөгөнгө көнгә тиклем закон ролен уйнаған тәғлимәтте әйтеп бирә: нормаль ултырған ултырма тау тоҡомдары геологик ваҡығаларҙың эҙмә-эҙлеклеген күрһәтә.
Вильямс Смит (1769—1839) ташҡа әйләнгән хайуандар һәм үҫемлектәр ҡалдыҡтары буйынса тау тоҡомдары йәшен билдәләү ысулын өйрәнә. М. В. Ломоносовта (1763) был өлкәлә эшләй .
# Ҡарғалы мәсеттәре

Ҡарғалы мәсеттәре — Ырымбур өлкәһеҺаҡмар районының Татар Ҡарғалыһы ауылындағы мәсеттәр. XVIII — XX быуат башында бөтәһе 10 мәсет төҙөлә: беренсеһе 1746 йылда төҙөлгән булған, икенсеһе — 1760 йылда, өсөнсөһө — 1767 йылда, дүртенсе һәм бишенсеһе — 1773 йылда, алтынсыһы — 1790 йылда, етенсеһе — 1792, һигеҙенсеһе — 1795, туғыҙынсыһы — 1884 һәм унынсыһы — 1909 йылда. Мәсеттәр янында мәҙрәсә һәм мәктәп эшләй. Һигеҙенсе һәм унынсы мәсеттәрҙең биналары һаҡланған һәм «Ҡуш манара» һәм Аҡ мәсет булараҡ эшләйҙәр. Һуңғы ваҡытта тағы ла бер мәсет төҙөлгән.

# Ҡарғалы мәсеттәре
## Ҡуш манара

«Ҡуш манара» таш мәсете (Ҡарғалының һигеҙенсе йәмиғ мәсете, татар. Ҡуш манаралы мәсет — «ике манаралы мәсет») 1795 йылда сауҙагәр Мәғҙи Ҡайсаров һәм уның улы Мөхәммәт-Рәхим аҡсаһына төҙөлә. Нигеҙе квадрат, ике манараһы менән көмбәҙле ҡыйығы булған ике ҡатлы таш бинанан ғибәрәт. 1934 йылда мәсет ябыла. Ике манараһы ла һүтелә. 1946 йыл аҙағында бина диндарҙарға кире ҡайтарыла. 1992 йылдан алып мәсет эргәһендә йәкшәмбе мәктәбе эшләй. Бинаның фронтонында «1749» һаны бар. Совет урамы, 10 адресы буйынса урынлашҡан.

# Ҡарғалы мәсеттәре
## Аҡ мәсет

Таш Аҡ мәсет (Унынсы Ҡарғалы йәмиғ мәсете, татар. Ак мәчет) 1909 йылда төҙөлә. Совет заманында ябыла һәм келәт итеп файҙаланыла. 2001-2006 йылдарҙа диндарҙар көсө менән тергеҙелә. 2006 йылдың 9 апреленән яңынан эшләй башлай. Совет урамы, 92а адресы буйынса урынлашҡан.

# Ҡарғалы мәсеттәре
## «Сәләм» мәсете

Яңы «Сәләм» мәсете төҙөлә (татар. Сәлам — «мир»), Линейная урамы, 1а адресы буйынса урынлашҡан.
# Ворсик

Ворсик — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Аҡ Лобань йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Ворсик
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300512111100039702
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103970
* Бассейн коды — 10.01.03.005
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ҡудашев Хөсәйен Илдархан улы

Ҡудашев Хөсәйен Илдархан улы (10 май 1913 йыл — 13 ноябрь 1986 йыл) — театр һәм кино артисы. 1948—1986 йылдарҙа хәҙерге Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры. 1955 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың (1983) һәм Башҡорт АССР-ының (1969) халыҡ артисы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1955).
Бер нисә фильмда, шул иҫәптән «Алтын атлы һыбайлы» фильмында төшә.

# Ҡудашев Хөсәйен Илдархан улы
## Биографияһы

Хөсәйен Илдархан улы Ҡудашев 1913 йылдың 10 майында Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Бүздәк ауылында тыуған.
15 йәше лә тулмаған килеш ПВРЗ-ның ФЗУ мәктәбенә уҡырға инә. Йыр, бейеүгә оҫта егеткә иптәштәре һиңә слесарға түгел, артисҡа уҡыр кәрәк булған, тиҙәр. Заводта драмтеатрҙың спектаклен ҡарау уның тормошонда яңы бит аса. Шул көндән үҙе лә һиҙмәҫтән, театрға ылыға башлай. «Ғәлиәбаныу» спектаклен ҡуйғанда Мәскәү консерваторияһының профессоры Екатерина Анатольевна Милькович та була. Спектаклдән һуң консерваторияның башҡорт бүлегенә уҡырға алыуы тураһында әйтә.
Мәскәүҙә 1955 йылда үткәрелгән башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәтенең декадаһында 4 спектаклдә лә уйнай. Ғүмеренең һуңғы осоронда күпте күргән образдарҙы уйнауға нығыраҡ бирелә.

# Ҡудашев Хөсәйен Илдархан улы
## Уйнаған ролдәре

* Хәйретдин (Фәтхи Бурнаштың «Йәш йөрәктәр» пьесаһы)
* Үтәғол ҡарт (Мөхәмәтша Буранғоловтың «Башҡорт туйы» драмаһы)
* Исмәғил мырҙа (Афзал Таһировтың «Янғура» драмаһы)
* Хәлил («Ғәлиәбаныу» спектакле)
* Һәүбән батыр (Сәғит Мифтаховтың"Аҡбуҙат" либреттоһы)
* Ваһап (Николай Чемберждиҙың «Ҡарлуғас» операһы)
* Эскамильо (Бизеның «Кармен» операһы)
* Приказчик Ғәлимйән (Хәбибулла Ибраһимовтың «Башмағым» музыкаль комедияһы)
* Илдар (Ғабдулла Әхмәтшиндең «Тальян гармун» драмаһы)
* Бәкер (Ибраһим «Бажалар» комедияһы)
* Фәрхәт(Назим Хикмәт «Мөхәббәт тураһында йыр»)
* Йәғәфәр (Мостай Кәрим «Айгөл иле»)
* Волгин(Ибраһим Абдуллин «Йөрәк менән шаярмайҙар»)
* Иван Коломийцев (Максим Горький «Һуңғылар»)
* Генерал Толубеев (Тамьян Бикмаев «Һуңғы алыш»)
* Зевс (Мостай Кәрим «Ташлама утты, Прометей»)

# Ҡудашев Хөсәйен Илдархан улы
## Уның хаҡында

"ТРАМ ойошҡан көндән башлап спектаклдәрҙә ҡатнашып йөрөүсе Фәриҙә Әлембәкова, Бәһиә Вәлиева, Зәйни Ҡорбанғолов, Хөсәйен Ҡудашев кеүек иптәштәрҙән ҡаушап ҡалыуым бер ҙә ғәжәп түгел. Бигерәк тә "Көндәр ҡойолалар" тигән спектаклдә Нурия менән Вәли ролен башҡарыусы Фәриҙә Әлембәкова менән Хөсәйен Ҡудашевтың уйнауҙарына һоҡланып бөтә алманым." Рәғиҙә Янбулатова, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисткаһы
"Талант кешенең үҙе менән йөрөй тиҙәр. Хөсәйен дә үҙ таланты менән баҫҡыстан баҫҡысҡа үргә атланы. Бейеккә күтәрелгән һайын, сәхнә лә киңәйгән һымаҡ, йәшлек дәрте лә нурланыбыраҡ балҡыған һымаҡ тойолдо уға." Яҡуп Ҡолмой
"Уның дикцияһы ла ярылып ята, сәхнәлә үҙен ирекле тотоуы менән дә күп актерҙарҙан айырылып тора." "Башҡортостан" гәзите
# Яхреньга (Кубена ҡушылдығы)

Яхреньга — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кубена йылғаһының һул ярына тамағынан 176 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Яхреньга (Кубена ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100112103000005597
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000559
* Бассейн коды — 03.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0