yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Глубокая (Төньяҡ Кавказ тимер юлы)

Глубо́кая — Төньяҡ Кавказ тимер юлының йөк һәм пассажирҙар тимер юлы станцияһы (1987 йылдың авгусына тиклем Көньяҡ-Көнсығыш тимер юлына ҡарай), Ростов өлкәһенең Каменский районы административ үҙәге — Глубокий ҡасабаһы территорияһында урынлашҡан.

# Глубокая (Төньяҡ Кавказ тимер юлы)
## Тарихы һәм эшмәкәрлеге

Беренсе тимер юл станцияһы 1870-се йылдарҙа ағастан эшләнгән була. Бында XIX—XX быуаттар үрендә дүрт паровозға локомотив депоһы һәм һыу ҡыуыу ҡоролмаһы була. Станция янында шулай уҡ складтар (икмәк складын да индереп), тирмән, баҙар урынлашҡан була. 1913 йылдан Каменск-Шахты станцияһына тиклем ҡала яны поезы йөрөй. Глубокая тимер юл станцияһы XX быуат башында уҡ Рәсәйҙең көньяғында иң ҙур станцияларҙың береһе булып китә. Граждандар һуғышы йылдарында бында Ҡыҙыл армия менән аҡтар ғәскәренең һуғыштары бара. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында станцияны немец ғәскәрҙәре баҫып ала. Ҡасаба менән бергә станция 1943 йылдың ғинуарында азат ителә. Совинформбюро мәғлүмәттәрендә ошолай хәбәр ителә:
* 15 ғинуарҙа
   «Беҙҙең ғәскәрҙәр Төньяҡ Кавказда, һөжүм итеүҙе дауам итеп, Благодарное тимер юл станцияһы һәм ҡаланы, Александровское ҡалаһын, Солуно-Дмитриевское район үҙәген, эре тораҡ пункттар Садовое, Нагутское, Бекешевская һәм Нагутская тимер юл станцияһын азат иттеләр. Төньяҡ Донец районында беҙҙең ғәскәрҙәр Литвиновка район үҙәген, эре тораҡ пункттар Груцинов, Самбуров, Дядин, Поцелуев, Бородинов, Ерофеевка һәм Глубокая тимер юл станцияһын ҡулдарына алды.»
* 16 ғинуарҙа
   Төньяҡ Донец районында беҙҙең ғәскәрҙәр уңышлы алға баралар. Н-сы кавалерия часы дошман ҡаршылығын еңеп сыҡты һәм биш эре тораҡ пунктты яулап алды. Һуғыш яланында 400-гә тиклем дошман мәйете ятып ҡалды. Беҙҙең башҡа частәр гитлерсыларҙы тағы ла бер нисә тораҡ пункттан ҡыуып сығарҙы. Дошман ажарлы ҡаршылыҡ күрһәтә һәм күп һандағы йәйәүлеләрен һәм танктарын ҡаршы һөжүмгә ташлай. Гитлерсыларҙың бөтә ҡаршы атакалары улар яғынан ҙур юғалтыуҙар менән кире ҡағылды. Яҡынса 1.200 немец һалдаты һәм офицеры юҡ ителде. 29 дошман танкы, 5 бронемашинаһы, 6 тубы һәм 70 автомашинаһы яндырылды һәм шартлатылды. 6 төҙөк танк, 9 туп, күп автомашиналар һәм йөк менән ылау ҡулға төшөрөлдө. Беҙҙең ғәскәр Глубокая станцияһын алғанда, 57 паровоз, 100-ҙән артыҡ вагон, 5 склад, икмәк менән элеватор һәм күп төрлө хәрби милек яулай.
Станцияла ашығып сигенгән немецтар ҡалдырып киткән спиртлы цистернаны баҫып алған совет һуғышсылары менән уңайһыҙ инцидент була.
Хәҙерге ваҡытта станцияла пассажирҙар билеттарын һатыу, шулай уҡ багаждарҙы ҡабул итеү һәм биреү башҡарыла. Вагонлап һәм бәләкәй йөктәрҙе ҡабул итеү һәм биреү өсөн инә торған юлдар бар. Ҡала яны электропоездары Глубокая станцияһынан Лихая станцияһына һәм Дондағы Ростовҡа йөрөй.
* Перрондан станция күренеше
# Бөтә донъя мираҫы

ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы (ингл. World Heritage, франц. Patrimoine Mondial, исп. Patrimonio de la humanidad) — тәбиғи йәки кеше тарафынан эшләнгән һәм барлыҡ кешелек өсөн мәҙәни, тарихи һәм экологик әһәмиәткә эйә булған объектар. Уларҙың махсус исемлеге был мөһим объектарҙы һаҡлау һәм популярлаштырыу маҡсатында булдырылған.
2013 йылға Халыҡ-ара мираҫ исемлегенә 981 объект ингән: 759 мәҙәни, 193 тәбиғи һәм 29 ҡатнаш.

# Бөтә донъя мираҫы
## Ойошмаһы

* Халыҡ-ара мираҫы:
* 49 — Италия
* 45 — Ҡытай
* 44 — Испания
* 38 — Франция
* 38 — Германия
* 32 — Мексика
* 30 — Индия
* 28 — Бөйөк Британия
* 26 — Рәсәй
* 21 — АҠШ
# Нойлинген (Альтмарк)

Нойлинген (Альтмарк) (нем. Neulingen (Altmark)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 86 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,93 км². Диңгеҙ кимәленән 30 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39615 һәм автомобиль коды — SAW.
# Ванадий

Ванадий / Vanadium (V) :
| Атом номеры | 23 |
| Матдәнең тышҡы күренеше | сүкелеүсән, көмөш аҡ төҫлө металл |
| Атом үҙенсәлеге ||
| Атом массаһы (моляр масса) | 50,9415 а. м. б. (г/моль) |
| Атом радиусы | 134 пм |
| Ионизация энергияһы (беренсе электрон) | 650,1(6,74) кДж/моль (эВ) |
| Электрон конфигурацияһы | [Ar] 3d³ 4s² |
| Химик үҙенсәлеге ||
| Ковалент радиусы | 122 пм |
| Ион радиусы | (+5e)59 (+3e)74 пм |
| Электр тиҫкәрелеге (Полинг буйынса) | 1,63 |
| Электрод потенциалы | 0 |
| Оксидлашыу дәрәжәһе | 5, 4, 3, 2, 0 |
| Матдәнең термодинамик үҙенсәлеге ||
| Тығыҙлыҡ | 6,11 г/см³ |
| Моляр йылы һыйҙырыусанлығы | 24,95 Дж/(K•моль) |
| Йылы үткәреүсәнлек | 30,7 Вт/(м•K) |
| Эреү температураһы | 2160 K |
| Эреү йылылығы | 17,5 кДж/моль |
| Ҡайнау температураһы | 3650 K |
| Парға әйләнеү йылылығы | 460 кДж/моль |
| Моляр күләм | 8,35 см³/моль |
| Матдәнең кристаллик рәшәткәһе ||
| Рәшәткә төҙөлөшө | куб формаһы объёмноцентрированая |
| Рәшәткә параметрҙары | 3,024 Å |
| Дебай температураһы | n/a K |
Вана́дий — химик элементтарҙың периодик системаһында бишенсе төркөмдөң өҫтәмә төркөмсә, дүртенсе периодындағы 23-сө химик элемент.
* Был химия буйынса тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
# Ломатка

Ломатка — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Штырма йылғаһының һул ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Ломатка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500312110000036920
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003692
* Бассейн коды — 08.01.05.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Бруевич Николай Григорьевич

Николай Григорьевич Бруевич (31 октябрь [12 ноябрь] 1896, Мәскәү — 5 май 1987, Мәскәү) — машиналар белеме һәм иҫәпләү техникаһы өлкәһендә совет ғалимы, СССР Фәндәр академияһы академигы, Монгол Фәндәр академияһының почетлы ағзаһы, инженер-техник хеҙмәттәр генерал-лейтенанты.

# Бруевич Николай Григорьевич
## Биографияһы

Ҡыҙыл армия составында Граждандар һуғышында ҡатнаша. 1921 йылда ВКП(б) сафына инә. 1923 йылда Мәскәү дәүләт университетының физика-математика факультетын тамамлай. 1930 йылда — Мәскәү авиация институтын, 1931 йылда Хәрби-һауа инженер академияһы адъюнктураһын. В 1937 году Николаю Бруевичу была присвоена степень доктора технических наук тамамлай. Николай 1937 йылда Николай Бруевичҡа техник фәндәр докторы дәрәжәһе бирелә. 1939 йылдың 28 ғинуарында СССР Фәндәр академияһының «механика» һөнәре буйынса ағза--корреспонденты итеп һайлана.
1940 йылдан алып 1941 йыл буйынса Мәскәү механика-машиналар төҙөү институты директоры булып эшләй.
1941 йылда юғары мәктәп эштәре буйынса комитет рәйесенең беренсе урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. 1942 йылдың 8 майында «механика, машиналар һәм механизмдар теорияһы» һөнәре буйынса академик итеп һайлана. 1949 йылдың 10 майынан 1942 йылдың 17 мартына тиклем СССР Фәндәр академияһының академик-секретары вазифаһын биләй. 1948 йылдың 16 июленән 1950 йылдың башына тиклем Теүәл механика һәм иҫәпләү техникаһы институты директоры була. 1959—1961 йылдарҙа СССР оборона министрлығы советы ағзаһы була. 1961 йылда отставкаға сыға.
1987 йылдың 5 майында вафат була. Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында ерләнә

# Бруевич Николай Григорьевич
## Фәнни ҡаҙаныштары

Николай Григорьевич Бруевич машина һәм приборҙарҙың ышаныслылығы һәм аныҡлығы теорияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Машиналар төҙөлөшөндә аҡыл хеҙмәтен автоматлаштырыу тикшеренеүҙәре менән етәкселек итә.

# Бруевич Николай Григорьевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

— өс Ленин ордены (04.11.1944; 1945; 10.06.1945)
— Октябрь Революцияһы ордены (1975)
— ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1945; 1949)
— 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1944)
— ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (11.11.1946; 12.11.1966)
— «Почёт Билдәһе» ордены (1951)
— миҙалдар
# Кесе Карыгем

Кесе Карыгем — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға ТюгҮрек йылғаһының һул ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Кесе Карыгем
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100003885
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100388
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Каскан-Юган

Каскан-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хат-Горт-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Каскан-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300023246
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302324
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Идрисилек

Идрисилек, идрисиҙәр (ғәр. الإدريسية‎) — Әхмәт Ибн Идрис әл-Фаси (1760—1837) нигеҙләгән суфый тәриҡәте . Башта ул Мөхәммәдиә тәриҡәте тип атала. Ул ысын мәғәнәһендәге тәриҡәт түгел, ә Мөхәммәт менән шәкерт араһында туранан-тура рухи бәйләнештәрҙе үҫтереүгә йүнәлтелгән тәғлимәттәр һәм ғибәҙәттәр йыйылмаһынан торған рухи алым була.
Башта Мәккәлә нигеҙләнеп, был тәриҡәт Ливия, Мысыр, Судан, Көнсығыш Африка (Сомали, Эритрея, Кения), Йемен, Леванта (Сүриә һәм Ливан) һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азия (Малайзия, Сингапур, Бруней) тарафтарында киң таралған. Шулай уҡ уның башҡа илдәрҙә , мәҫәлән, Италия һәм Берләшкән Короллектә төрлө филиалдары бар. Ибн Идрис ғибәҙәттәре һәм доғалары, атап әйткәндә, суфый тәриҡәттәре араһында бөтә халыҡтың һоҡланыуын тыуҙыра һәм ибн Идрис менән бәйле булмаған күп ағымдар йыйынтығына индерелә.
Был тәриҡәттең тармағын Сингапурҙа шәйех Мөхәммәт Сәйет әл-Лингги (1926 йылда вафат) индерә. Идрисиә Пакистанда шәйех хафиз Мөхәммәт Әмин Ибн Абдул Рәхман (1941 йылғы) тарафынан ойошторола.
Әхмәт ибн Идристең шәҙили суфый тәриҡәтенән рухи уҡытыусылары була. Идрисиә Мөхәммәт Пәғәмбәр менән туранан-тура рухи мөнәсәбәттәргә нигеҙләнһә лә, тарихи яҡтан ул Шәҙилилек тәриҡәте, шулай уҡ шәйех Ғәбд әл-Ғәзиз әл-Дәббәғтең юлы менән дә бәйле (1719 вафат).
Был тәриҡәттең вариҫтары араһында — санусийя, хатмийя (шулай уҡ мирганийя булараҡ билдәле), сомали тармаҡтары (Әхмәҙиә, Дандаравийя, Сәлихия) һәм Жәғәфәриҙәр.
# Яны-Тывтыльма

Яны-Тывтыльма — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ятри-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Яны-Тывтыльма
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300026936
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302693
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Аҡҡын

Аҡҡын (рус. Аккино) — бөткән ауыл. Элек урынлашҡан урыны хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Мәсетле районы Йонос ауыл Советы билмәһәнә тура килә. 1740 йылдан һуң нигеҙләнгән, 1986 йылда Башҡорт АССР-ы Юғары Советы президиумы ҡарары менән рәсми исемлектән алынған.

# Аҡҡын
## Географик урыны

Аҡҡын ауылы Әй йылғаһының ҡушылдығы Оло Ыйыҡ йылғаһына ҡушылған урындан бик алыҫ түгел — Йүкәле йылғаһының һул яҡ ярында урынлашҡан булған. Тыуған яҡты өйрәнеүсе Р. Ш.Ғатауллин Аҡҡын ауылы Ҡошсо ырыуы башҡорттары ерендә урынлашҡан тип иҫәпләй.
Район үҙәге Ыҡтамаҡ ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 40 км, Яңы Мишәр ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 10 км һәм Сүлея тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 82 км алыҫлыҡта урынлашҡан була. 1952 йылда Яңы Мишәр ауыл Советына, 1980 йылда Йонос ауыл Советы инә.
Диңгеҙ кимәленән абсолют бейеклеге — 237 метр.

# Аҡҡын
## Ауыл исеме

Был урынға беренсе булып килеп ултырыусы Аҡҡын уҙамандың исеменән алынған. Ул 1786 йылға тиклем ауылда йәшәгән. Аҡҡындың дүрт улы булған: беренсе улы Мәкит Аҡҡынин (1761 йылғы), уның улдары Йәһүҙә, Ғәлекәй, Хоҙайбирҙе; Хоҙайбирҙенең улы Вәли; икенсе улы Биккинә Аҡҡынин (1769 йылғы), уның улдары Ҡорбанғәли, Әрҙәт, Яңыбай; өсөнсө улы Теләүбирҙе Аҡҡынин (1781); дүртенсе улы Бикмөхәмәт Аҡҡынин (1786 йылғы).

# Аҡҡын
## Тарихы

Аҡҡын ауылы 1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалынан һуң дыуан ырыуы башҡорттары нигеҙләгән.
Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1986 йылдың 12 декабрендәге «Ҡайһы бер тораҡ пункттарын иҫәп-хисап мәғлүмәттәренән алыу тураһында» исемле 6-2/396-сы Указына ярашлы бөтөрөлгән.
Ауыл халҡы башлыса Тайыш ауылына күсенә.

# Аҡҡын
## Халҡы

1795 йылда ауылда 10 йортта бары 67 кеше йәшәгән, 1816 йылда — 14 йортта 68 кеше, 1834 йылда — 18 йортта — 90 кеше, 1859 йылда — 20 йортта — 124 кеше, 1920 йылда ауылда 43 йортта 241 кеше йәшәй.

# Аҡҡын
## Инфраструктураһы

Ауыл халҡы үҙ көсө менән йәшәгән, игенселек менән шөғөлләнгән, шәхси хужалығында күпләп мал тотҡан.
Ауыл халҡы тарафынан 1842 йылда йән башына 12 сирек ужым һәм 105 сирек ярауай иген сәселгән. XIX быуаттың аҙағына тиклем ерҙе ял иттереү ысулы ҡулланыла. 18 йорт хужалығында 95 ат, 70 һыйыр, 30 һарыҡ һәм 76 кәзә, шулай уҡ берешәр ат ашлыҡ һуҡҡысы һәм елгәргес теркәлгән.
1929 йылда колхоз төҙөлә, рәйесе — Ғәбдрәхим Ниғмәтуллин. Һуңғараҡ «Урал» колхозының 3-сө бригдаһы булып иҫәпләнә.
1939 йылда 4 класлы мәктәп асыла. Уҡытыусылары — Асҡар Ибраһимов (Ясин ауылынан), Йәғәфәр Фәтҡуллин (Әбдрәхим ауылынан), Муллабай Низамов (Айып ауылынан), Ф.Ғ. Фәрхетдинов, Мәнзүмә Яҡупова.
Ауыл-ара юлдар ғына булған.

# Аҡҡын
## Билдәле кешеләре

* Миңлебаев Радик Абдулхай улы (19.08.1941), тупраҡ белгесе, ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2005), профессор (2006).
* Миңлебаев Рәйед Абдулхай улы (16.03.1938), дәүләт һәм партия хеҙмәткәре.
# Яңы Байрамғол ауыл Советы (Учалы районы)

Яңы Байрамғол ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Учалы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Яңы Байрамғол ауылы.

# Яңы Байрамғол ауыл Советы (Учалы районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

# Яңы Байрамғол ауыл Советы (Учалы районы)
## Ауыл советы составы

* Яңы Байрамғол ауылы,
* Ҡәйепҡол ауылы,
* Муса ауылы,
* Һөйәрғол ауылы
# Яңыбай ауыл Советы (Балаҡатай районы)

Яңыбай ауыл Советы — Башҡортостандың Балаҡатай районындағы муниципаль берәмек.

# Яңыбай ауыл Советы (Балаҡатай районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәре сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһында законы»на ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Ҡоро Кременка

Сухая Кременка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кременка йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Ҡоро Кременка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300412111100037716
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103771
* Бассейн коды — 10.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Түбәнге Лапаҫ

Түбәнге Лапаҫ (башҡ. Түбәнге Лапаҫ) — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ҡыйғы районының бөтөрөлгән ауылы. Юҡҡа сығарылған йылға ҡарата Арыҫлан ауыл советы составына инә. Башҡорттар йәшәгән (1959, 1972).

# Түбәнге Лапаҫ
## Географияһы

Район үҙәгенән көньяҡ-көнсығышҡа табан 37 километрҙа һәм тимер юлдан, Һилейә станцияһынан (Силәбе өлкәһе) төньяҡ-көнсығышҡа табан 30 км алыҫлыҡта, Әй йылғаһы буйында урынлашҡан.

# Түбәнге Лапаҫ
## Географияһы
### Географик урыны

Алыҫлығы (1972 йылдың 1 июленә ҡарата мәғлүмәттәр буйынса) :
* район үҙәге (Үрге Ҡыйғы): 37 км,
* ауыл советы үҙәге (Арыҫлан): 12 км,
* яҡындағы тимер юл станцияһы (Һилейә): 30 км.

# Түбәнге Лапаҫ
## Тарихы

Ауылға XIX быуат аҙағында Ҡолбаҡ ауылын 2 тораҡ пунктҡа: Үрге һәм Түбәнге Лапаҫҡа, бүлгәндән һуң нигеҙ һалына
1950-се йылдар аҙағына тиклем Аҫылғужа ауыл советы составына ингән.
1980-се йылдар уртаһына тиклем йәшәй.

# Түбәнге Лапаҫ
## Халҡы

1896 һәм 1906 йылдарҙа 114 кеше иҫәпләнә, 1920 йылда — 218 ( Үрге Лапаҫ ауылы халҡы менән бергә иҫәпкә алынған), 1939 —180, 1959—125, 1969 —125 кешен йәшәгән.

# Түбәнге Лапаҫ
## Иҫтәлекле урындары

Тәбиғи ыҙанда йәки өйкөмдә боронғо (йәше яҡынса 5 мең йыл) ҡаяға төшөрөлгән сәнғәт ҡомартҡыһы—Үрге Лапаҫ яҙыуы урынлашҡан.
# Кен (Чепца ҡушылдығы)

Кен — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чепца йылғаһының уң ярына тамағынан 491 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Кен (Чепца ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300112111100032356
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103235
* Бассейн коды — 10.01.03.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Үҫәргән (ҡасаба)

Үҫәргән (Усерган) — Рәсәй Федерацияһы, Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы анклавы, өлкә әһәмиәтендәге Медногорск ҡалаһы биҫтәһе.

# Үҫәргән (ҡасаба)
## Географияһы, климаты

Үҫәргән ҡасабаһы Медногорск ҡалаһының өлөшө, Ырымбур төбәге топонимдары белгесе Сергей Михайлович Стрельников аңлатманы яҙып алған ваҡытта уға ҡаланың Чапаев урамы ингән булған. Беләү йылғаһының һул ярында урынлашҡан
Ҡала үҙе өлкә үҙәге Ырымбур ҡалаһынан 223 км (тимер юлы буйлап) көнсығыштараҡ, ә өлкәнең ҙур сәнәғәт үҙәге — Орск ҡалаһынан 100 км көнбайыштараҡ урынлашҡан.
Климаты ҡырҡа континенталь, йәйгеһен эҫе, ҡышы — һыуыҡ, тәүлек һәм йыл әйләнәһенә температура ҙур амплитудалар менән үҙгәреп тора, болоттар һирәк һәм яуым-төшөмд сағыштырмаса аҙ.
* Екатеринбург ваҡыты
* Медногорск Екатеринбург ваҡыты сәғәт бүлкәтендә урынлашҡан. UTC ваҡытына ҡарата айырмаһы — +5:00 сәғәт.

# Үҫәргән (ҡасаба)
## Тарихы

Үҫәргән ауылы 1920 йылда шул уҡ Беләү йылғаһы буйында көн иткән, хәҙер инде юҡҡа сыҡҡан Алсынбай ауылынан күсенгән үҫәргән ырыуы башҡорттары тарафынан нигеҙләнгән. 1981 йылғы исемлектәрҙә Медногорск ҡала советына ингән ауыл тип иҫәпкә алынған.

# Үҫәргән (ҡасаба)
## Этимологияһы

Топоним Үҫәргән тигән башҡорт ырыуынан килеп сыҡҡан, тип яҙып алған Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында.
# Фай (туҡыма)

Фай (франц. faille) — репс үрелешле ебәк туҡыма.

# Фай (туҡыма)
## Эшләнеше

Нигеҙҙең (органсины 20-26 ден) сағыштырмаса нәҙек ептәренән һәм йыуан арҡау (трамы 26-32 ден) үрелешенән репсҡа хас йөйлө туҡыма килеп сыға ла инде.

# Фай (туҡыма)
## Атамалары

Шулай уҡ пу-де-суа (франц. Poult-de-soie) һәм франц. gros-grain исемдәре менән билдәле булған ; һуңғы осраҡта йыш ҡына кизе-мамыҡ арҡаулы туҡыма күҙ уңында тотола. Бер төҫлө итеп сығарыла.

# Фай (туҡыма)
## Төрҙәре

* Файдешин (франц. faille de Chine — йәғни, ҡытай файы) — файҙың юғары сортлы төрө ғәҙәттә, һары-көрән төҫтәрҙә, етештереү урыны — Ҡытай, шуға ил исеме буйынса аталған.
* Фай-де-франсе («француз файы») — күк төҫтәге буяуҙар хас.
# Йыланыш

Йыланыш —

# Йыланыш
## Йылға

* Йыланыш (Әй ҡушылдығы)

# Йыланыш
## Ауылдар

* Йыланыш (Мәсетле районы)
* Йыланыш (Салауат районы)
# Собачья (Большая ҡушылдығы)

Собачья — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Собачья (Большая ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010900112115200035227
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203522
* Бассейн коды — 13.01.09.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Рагули (Көнсығыш Маныч ҡушылдығы)

Рагули — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы, Ҡалмыҡ Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Восточный Маныч йылғаһының уң ярына тамағынан 109 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 117 км.

# Рагули (Көнсығыш Маныч ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Көнсығыш Маныч йылғаһы башынан Чограй һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек, Дон һәм Волга йылғалары араһындағы тымыҡ райондар.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07010000112108200001282
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200128
* Бассейн коды — 07.01.00.001
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Гриценко Яна Викторовна

Гриценко Яна Викторовна (14 ғинуар 1994 йыл) — ултырып волейбол уйнаусы, «ЦСП-Крылатское» уйынсыһы; 2018 йылда Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы составында донъя чемпионы, 2019 йылда Европа чемпионы. Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2018).

# Гриценко Яна Викторовна
## Биографияһы

Яна Викторовна Гриценко 1994 йылдың 14 ғинуарында Краснодар крайының Ейск ҡалаһында тыуған, элегерәк ғәҙәти волейболда уйнаған. 2016 йылда уны йәйәүлеләр үтеп йөрөү урынында автомобиль бәреп китә, табиптар зыян күреүсенең аяғын киҫергә мәжбүр була. Реабилитациялау һәм бионик протез өсөн аҡсаны бөтә ҡала йыйып бирә. Һуңғараҡ Яна Мәскәү университетын тамамлай һәм ултырып волейбол уйнау менән шөғөлләнә.
Яна Гриценко Мәскәүҙең «ЦСП-Крылатское» командаһы өсөн сығыш яһай. 2019 йылда рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы составында Европа чемпионатында, шулай уҡ 2018 йылда донъя чемпионатында еңеү яулай. 2018 йылда донъя чемпионатында еңеүе өсөн Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры исеменә лайыҡ була.