yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Хиршфельд (Тюрингия)

Хиршфельд (Тюрингия) (нем. Hirschfeld (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 130 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,74 км². Диңгеҙ кимәленән 265–292 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7554 һәм автомобиль коды — GRZ.
# Төньяҡ регионы (Бразилия)

Төньяҡ регион (порт. Região Norte do Brasil) — Бразилияның иң ҙур административ регионы. Халыҡ һаны — 15 020 000 кеше (2005). Майҙаны — 3 869 637 км², йәки илдең 45,27 %. Халыҡ тығыҙлығы — 3,77 кеше/км². Төньяҡ региондың иҡтисады күбеһенсә плантациялар үҫтереү һәм файҙалы ҡаҙылмалар табышына таяна.

# Төньяҡ регионы (Бразилия)
## Статистика

* Эске тулайым продукт (2005) — 106.522.233 реал (мәғлүмәт: Бразилияның география һәм статистика инситуты).
* Эске тулайым продукт бер кешегә (2005) — 7.247 реал (мәғлүмәт: Бразилияның география һәм статистика инситуты).
* Кеше потенциалының үҫеш индексы (2005) — 0,790 (мәғлүмәт: Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының үҫеш программаһы).

# Төньяҡ регионы (Бразилия)
## Региондың бүленеше

Регион үҙенә 6 штат берләштерә:
* Акри
* Амазонас
* Амапа
* Пара
* Рондония
* Рорайма
* Токантинс
# Танне (Гарц)

Танне (Гарц) (нем. Tanne (Harz)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 670 кеше йәшәй. Майҙаны — 27,8 км². Диңгеҙ кимәленән 460-540 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38875 һәм автомобиль коды — HZ.
# Пенаттар

Пенаттар (лат. Di Penates, Penates) — боронғо рим мифологияһында ҡурсыусы илаһиҙар һәм йорт усағының һаҡлаусылары (dii familiares), артабан инде рим халҡының илаһиҙары (Penates Publici Populi Romani).Ғәҙәттә, һәр ғаиләлә ике Пенат булып, уларҙың һындарын ағастан, балсыҡтан йәки таштан эшләгәндәр, усаҡ янында шкафта ябып һаҡлағандар барып, шуның эргәһенә барлыҡ ғаилә ағзалары йыйыла торған булған.
Дәүләттә йәмәғәт именлеген тәьмин итеүсе һаналған Пенаттар культы буйынса юғары жрец булған, ул ошо илаһиҙарына Веста ҡорамында ҡорбан килтергән. Ике культ та үҙ-ара бәйле булған; латиндарҙа ғына түгел, был ғөмүмән барлыҡ италиктарҙа ла шулай булған, һәр ҡаланың үҙ Вестаһы менән үҙ Пенаттары булған. Элеяла Пенаттар ҡорамы булған, риүәйәт буйынса, уларҙы Троянан Эней килтергән булған ; уны һөңгө тотҡан ике егет статуяһы биҙәп торған.
"Рenates" һүҙе "penus" (келәт) тигәндән килеп сыҡҡан тип һанала, шунда аҙыҡ-түлек һаҡлай торған булғандар. Цицерон был һүҙ йә "penus" - туҡланыу тигәндән (ашай торған бар нәмәне лә кеше шулай атаған), йә шул келәт эсендә Пенаттар йәшәгәндәр ("penitus") тигәндән килеп сыҡҡан тип һанаған . Ошо сәбәп буйынса шағирҙар ҙа уларҙы "Penetrales" (Үтеп инеүселәр) тип атай. Секст Помпей Фест фекеренсә, penus «Веста ҡорамындағы шаршау менән ҡапланған йәшерен урын» тигәнде аңлата. Пенаттар тураһында төрлө фекерҙәр Арнобийҙың «Мәжүсиҙәргә ҡаршы» тигән әҫәрендә һәм Амвросий Феодосий Макробийҙың «Сатурналийҙар»ында килтерелә. Ҡайһы берәүҙәр « пенаттар ярҙамында һулыш алабыҙ, улар арҡаһында беҙҙең тәнебеҙ бар, улар арҡаһында аҡылға эйәбеҙ» тип фараз иткән.
«Пенаттарға әйләнеп ҡайтыу» метафораһы «өйгә ҡайтыу,тыуған өй усағына әйләнеп ҡайтыу» мәғәнәһендә ҡулланыла

# Пенаттар
## Шулай уҡ ҡара

* Ларҙар
* Ларарий
* Гений
# Темерник ҡаласығы

Темерник ҡаласығы, шулай уҡ Усть-Темерник ҡаласығы — ҡасандыр хәҙерге Дондағы Ростов ултырған территорияла урынлашҡан антик ауыл ҡалдыҡтары. Археологик әһәмиәткә эйә, ләкин Владикавказ тимер юлын төҙөү менән бәйле емертелә. Бөгөнгө көндә археологик объект урынында ҡала төҙөлөп бөткән һәм ул ысынында юҡҡа сыҡҡан. 1908 йылда ҡаласыҡта дон тарихсыһы М. Б. Краснянский тикшеренеү эштәре үткәрә. Ул Кизитиринский ҡаласығы һәм Ростов ҡаласығы менән бер үк ваҡытта төҙөлгән.

# Темерник ҡаласығы
## Тарихы

1768 йылда эшләнгән һыҙымдар күрһәтеүенсә, ҡаласыҡ урҙар арҡаһында дүрт өлөшкә бүленгән була. 1749 йылда Темерник ҡаласығы Черкассктан Темерник йылғаһына күсерелгән Темерник таможняһы арҡаһында емертелә. Таможня ҡаласыҡ булған урында урынлаша.

# Темерник ҡаласығы
## Урынлашыуы

Археологтарҙың һәм тарихсыларҙың Темерник ҡаласығы урынлашыуы тураһында бер нисә юрауы бар. Уларҙың береһе буйынса Темерник ҡаласығы Темерник йылғаһының һул яҡ ярында, ул Дон йылғаһына ҡойған ерҙә урынлашҡан була. Темерник һәм Дон морон барлыҡҡа килтерә, ҡаласыҡ шул моронда урынлашҡан булған. Ләкин 1878 йылда был ер Владикавказ тимер юлын һалыу һәм Темерник йылғаһының ағымын көнсығышҡа бороп, элекке үҙәнен күмеү кәрәклеге менән бәйле, аҡтарылып бөтөлә. Ҡаласыҡтың ҡалған өлөшөндә төҙөлөш башлана. Ҡаласыҡтың үҙәге хәҙерге Московская урамының көнбайыш осо урынлашҡан ерҙә була. Бишенсе Дон корпусы исемендәге майҙан һәм вокзалға төшкән һарҡыу урын Темерник ҡаласығы биләмәһе булған.

# Темерник ҡаласығы
## Һүрәтләнеш

Темерник ҡаласығы майҙаны тураһындағы мәғлүмәттәр төрлөсә, бер сығанаҡтарҙа ул 66 600 квадрат метр тәшкил итә тип әйтелә, ә икенселәрендә ул 5 дисәтинә тип әйтелә. Дон һәм Темерник яғынан ҡаласыҡ текә яр менән һаҡлана, икенсе яҡтан — тәрән ур менән. Ҡарап тороуға ҡаласыҡ төньяҡтан көньяҡҡа һуҙылған тура дүртмөйөш формаһында була.

# Темерник ҡаласығы
## Артефакттар

Темерник ҡаласығы урынында һәр ваҡыт артефакттар табалар: алтын, көмөш һәм бронза аҡсалар, төрлө кәрәк-яраҡ. Тикшеренеүселәр уларҙы беҙҙең эраның I—IV быуатыныҡы тип билдәләй. Быраулау эштәре ваҡытында Босфор батшаһы Тиверий Юлий Евпатор һәм Тиверий Юлий Савромат II хакимлыҡ иткән осорҙа эшләнгән аҡсалар табылған. Донская урамында грек телендәге яҙыу булған мәрмәр таҡта табылған. 1905 йылда археологтар был яҙыуҙың беҙҙең эраның II быуатына ҡарай икәнен асыҡлағандар.
# Акыль-Чор

Акыль-Чор — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ширта йылғаһының һул ярына тамағынан 106 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 126 км.

# Акыль-Чор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассены юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300064911
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306491
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Эхутейяга

Эхутейяга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Коврига йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Эхутейяга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000052185
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005218
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кесе Тирмәнкүл

Кесе Тирмәнкүл - рус. Малый Кременкуль - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Сосновка районындағы күл

# Кесе Тирмәнкүл
## Географияһы

Силәбе өлкәһенең Сосновка районында, Силәбе ҡалаһынан көнбайыштараҡ урынлашҡан ҙур булмаған һыу ятҡылығы. Оло Тирмәнкүлдән 2 км самаһы төньяҡ-көнбайыштараҡ ята.
Силәбе ҡалаһына тиклем араһы – 12 км.
Координаттары: 55°11'43"N 61°7'4"E

# Кесе Тирмәнкүл
## Тасуирламаһы

Кесе Тирмәнкүл ярҙары төҙөк кенә түңәрәк һыҙатлы. Күлең диаметры — 1 километр тирәһе..
Соҡоро боронғо тектоник емерелеүҙәр, экзоген процестар тәьҫирендә барлыҡҡа килгән.
* Оҙонлоғо - 1,5 км, киңлеге - 1,2 км.
* Һыу көҙгөһө майҙаны - 1,8 км² (БС буйынса абс.кимәл күрһәткесе - 264 м).
* Күл ситенән эскә табан тәрәнәйә бара; макс. тәрәнлеге 340 см.
* Төбө тигеҙ, ләмле ултырмалар менән ҡапланған.
* Һыуы сөсө, һарғылт, үтәҙеклеге - 150 см.
* Сығанаҡһыҙ, яуым-төшөм һәм грунт һыуҙары иҫәбенә туҡлана.
* Ярҙары тигеҙ тиерлек, киртләстәре әҙ; һөҙәк һәм тәпәш

# Кесе Тирмәнкүл
## Флораһы һәм фаунаһы

Көнбайышында - таллыҡтар һәм ҡайын урмандары. Көнбайышында - коллектив баҡсалар (улар һыуҙы ошо күлдән ала).
Күлде 70% ылымыҡтар, һыу үҫемлектәре баҫҡан. Яр буйы һыҙығы буйлап ҡамыш күрән таралған, үҙәк өлөшөндә башлыса ылымыҡтар.Ғәмәлдә, күлде буйынан-буйына баҡсалар уратып алған, төньяҡ-көнсығыш ярынан ғына юл үтә.
Ихтиофаунаһы: табан балыҡ һәм ротан.

# Кесе Тирмәнкүл
## Этимологияһы

Силәбе өлкәһенең топонимикаһын ғына түгел, ғөмүмән, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән киң билдәле географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: Кременкуль Большой и Малый, озеро, село, Сосновский район.В архивных документах деревня впервые упоминается в 1763 г. На ландкарте Исетской провинции 1736 г. название озера записано как Тременкуль, от распространенного в прошлом у башкир личного мужского имени.
Шулай ҙа күлдең атамаһы исемдән бигерәк "Тирмән" һүҙе менән бәйлелер тип фараз итергә була, сөнки рәсми сығанаҡтарҙа ла, фольклорҙа ла, фамилияларҙа ла "Тремен" тигәнгә оҡшаш исемдәр осрамай.

# Кесе Тирмәнкүл
## Шулай уҡ ҡара

* Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге
# Полун-Ях

Полун-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 440 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.

# Полун-Ях
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200047857
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204785
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Хуричангда

Хуричангда — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Русская йылғаһының һул ярына тамағынан 107 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 88 км.

# Хуричангда
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300070561
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307056
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Рауно Лехтинен

Рауно Вяйнямо Лехтинен (фин. Rauno Väinämö Lehtinen; 7 апрель 1932 йыл — 1 май 2006 йыл) — фин дирижёры һәм композитор.

# Рауно Лехтинен
## Биографияһы

Рауно Лехтинен 1932 йылдың 7 апрелендә Тампере ҡалаһында тыуған. 1960-сы йылдарҙа «Летку-енканы» ижад иткән. Ул йыр һаман да иң фин мелодиялар донъяһында иң популяр булып ҡала.
2006 йылдың 1 майында Хельсинки ҡалаһында вафат була.
# Антоновка алмағасы

Анто́новка — алманың ҡышҡы сорты, халыҡ селекцияһы. Үҙәк Рәсәйҙә һәм Урта Волга буйында киң таралған. Баҡсасылыҡ хужалыҡтары өсөн төп сәнәғәт сорты булып һанала. Алмалары эре, хуш эҫле, яҡшы һаҡланыусан, юғары уңышлы (бер алмағастан 300 кг-ға тиклем һәм унан да күберәк) булыуы һәм ҡутыр ауырыуына сыҙамлылығы менән юғары баһалана. Ҡышҡа сыҙамлылығы уртаса. Алмағасы бейек, ябалдашы ныҡ, йәш алмағастыҡы ҡыҫынҡы, пирамида һамаҡ, емеш бирү осоронда − ҡуйы япраҡлы, түңәрәк була. Йәш ботаҡтары быуынлы, ҡоңғорт төҫтә, япраҡтары оҙонса-түңәрәк − эллиптик формала, зәңгәр төҫмөрлө ҡуйы йәшел төҫтә, төпсөк япраҡтары оҙон, ланцет һамаҡ. «Ябай антоновка» оҙон вегетациялы сорттарга керә. 6-7 йылдан һуң, тулыһынса 15 йылдан алма бирә башлай, алмалары уртасанан ҙурыраҡ һәм эре (100—150 г), түңәрәк йәки конус һамаҡ. Алманың ҡабығы ялтырап тора, йыйып алғанда һарғылт-йәшел, тулыһынса өлгөргәс асыҡ-һары төҫтә була. Емеш һабы ҡыҫҡа, уртаса йыуанлыҡта. Емеш һабы урынлашҡан соҡор тирән һәм киң, был сортка ғына хас булғанса ҡоңғорт төҫтә. Алманың йомшағы аҡ, бер аҙ һарғылт төҫтә, ярмалы, әскелтем-баллы, хуш эҫле, һаҡлағанда үҙенә генә хас булған үҙенсәлекле тәм керә.
# Ҡауҙы һымаҡтар

Ҡауҙы һымаҡтар (Ciconiiformes (Bonaparte, 1854); иҫкергән исеме — лат. Gressores), — уртаса һәм йылы бүлкәттәрҙә йәшәй торған, селәндәрҙе, ҡауҙыларҙы, ишкәк аяҡлыларҙы һәм фламинголарҙы эсенә алған ҡоштар отряды; отряд алты ғаиләне берләштерә; оҙон аяҡлы ҡоштар, ерҙә йәки яр буйлап әкрен генә атлап йөрөйҙәр, табыштарын һыуҙа эҙләйҙәр. Тышҡы ҡиәфәте һәм ҙурлыктары буйынса төрлөләр.
# Олотау (һырт, Ишембай районы)

Олотау— Башҡортостандың Ишембай һәм Бөрйән райондары сигендә һуҙылып киткән һырт. Кәбәс киңлегенән Ҡалғасау (Үрек ҡушылдығы) йылғаһына тиклем Ишембай һәм Бөрйән райондары араһында ята. Ҡалыу һәм Оло Ҡалыу һырттары араһында урынлашҡан.
Оҙонлоғо 15 км яҡын (Ишембай районында 12 км) тәшкил итә, көньяҡ өлөшөнөң киңлеге- 6 км яҡын, үҙәк өлөшөндә- 1,5 км, төньяғында- 3 км.
Иң бейек түбәһе— 783 м. Һырттың бер нисә түбәһе бар (653-783 м).
Тәпәш тауҙарға хас рельефлы, битләүҙәре текә, көньяҡта туҡтауһыҙ ағып ятҡан һәм ваҡытлыса аҡҡан инештәр тау битендә тәрән йырындар хасил иткән.
Үрге рифейҙың елмерҙәк свитаһы тоҡомдарынан (арколоз ҡомташтары, алевролиттар, ваҡ таштар ҡатнашмаһы) тора.
Олотауҙа Үрек йылғаһының ҡушылдыҡтары баш ала.
Тау өҫтөндә көлһыу һоро урман тау тупрағында йомшаҡ япраҡлы урмандар үҫә.
«Олотау» атамаһы «оло» һәм «тау» һүҙҙәренән алынған.
# Ахромеев Сергей Фёдорович

Ахромеев Сергей Федорович (5 май 1923 йыл — 24 август 1991 йыл, Мәскәү) — совет хәрби эшмәкәре, Советтар Союзы маршалы (1983). Советтар Союзы Геройы (1982).
СССР Ҡораллы Көстәре Генераль штабы начальнигы — СССР оборона министрының беренсе урынбаҫары (1984—1988).
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1943 йылдан ВКП(б) ағзаһы. КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1983—1990), КПСС Үҙәк Комитетына ағзалыҡҡа кандидат (1981—1983). XI саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты, СССР халыҡ депутаты (1989—1991).
ГКЧП ҡатнашыусыһы, ул еңелгәндән һуң үҙенә ҡул һала.

# Ахромеев Сергей Фёдорович
## Биографияһы

Сергей Фёдорович Ахроме́ев 1923 йылдың 5 майында хәҙерге Мордовия Республикаһы Виндрей ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. 1940 йылда Мәскәүҙә 1-се махсус хәрби-диңгеҙ мәктәбен тамамлай, шул уҡ йылда М. В. Фрунзе исемендәге Юғары хәрби-диңгеҙ училищеһына уҡырға инеп, хәрби хеҙмәтен башлай
Училищеның беренсе курсын тамалағас — 1941 йылдың июленән декабргә тиклем Ленинград фронтында берләшкән курсант уҡсылар батальоны составында һуғыша, яралана. 1942 йылдың авгусында 2-се Эстерхан пехота училищеһы ҡарамағындағы лейтенанттар курсына курсант итеп ҡабул ителә һәм уны шул уҡ йылда тамамлай, артабан — Сталинград һәм Көньяҡ фронттарҙа 28-се армияның 197-се армия запас полкының уҡсылар взводы командиры, ә 1943 йылдан — 4-се Украина фронтында шул уҡ полктың уҡсылар батальонында өлкән адъютант. 1944 йылдың июленән Харьков һәм Мәскәү хәрби округтарында Баш командование резервының 14-се үҙйөрөшлө артиллерия бригадаһының моторлаштырылған автоматсылар батальоны командиры. Ҡыҙыл армияның бронялы танк һәм механизацияланған ғәскәрҙәренең үҙйөрөшлө артиллерияһы Юғары офицерҙар мәктәбен тамамлай (1945).
Блокада ваҡытында Ленинградты обороналауҙа ҡатнашҡаны өсөн наградлана.
# Сандалыҡ (ҡасаба)

Сандалыҡ (русса Сандалак) — Башҡортостан Республикаһының Бишбүләк районы Михайловка ауыл Советы составындағы 2005 йылда юҡҡа сығарылған ҡасаба. Сыуаштар йәшәгән.

# Сандалыҡ (ҡасаба)
## Географияһы

Киҫтәнле-Ивановканан Мәнәүез-Мәскәүгә автомобиль юлында, Сандалыҡ (Сандалак) йылғаһы буйында урынлашҡан. Климаты континенталь, уртаса дымлы. Яҙ һәм йәй көндәре йыш ҡоролоҡ, ҡыш ҡар бурандары була.

# Сандалыҡ (ҡасаба)
## Географияһы
### Географик урыны

Ҡасабанан алыҫлыҡ (1969 йылдың 1 ғинуарына):
- район үҙәгенә (Бишбүләк) тиклем: 20 км;
- Киҫтәнле-Ивановка ауыл Советы үҙәгенә (Киҫтәнле-Ивановка) тиклем: 2 км;
- яҡындағы тимер юл станцияһына (Приют) тиклем: 20 км.

# Сандалыҡ (ҡасаба)
## Этимологияһы

Сандалыҡ атамаһы йылға исеменән килеп сыҡҡан.

# Сандалыҡ (ҡасаба)
## Тарихы

1969 йылда Киҫтәнле-Ивановка ауыл Советы составына инә. Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың барлыҡҡа килеүе, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусы үҙгәреүе, административ үҙәктәрен күсереү менән бәйле, Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында» 211-з номерлы законында былай тип әйтелә:
   4. Түбәндәге тораҡ пункттарҙы бөтөрөргә:
   …. 11) Бишбүләк районында:
   а) Михайловка ауыл Советының Сандалыҡ ҡасабаһын;
   б) Ҡыңғыр-Мәнәүез ауыл Советының Весёлая Роща ауылын;
   в) Сухоречка ауыл Советының Озёровка ҡасабаһын;
   г) Каменка ауыл Советының Сергеевка ҡасабаһын;

# Сандалыҡ (ҡасаба)
## Халҡы

1969 йылдың 1 ғинуарына 120 кеше йәшәгән; башлыса сыуаштар.
# Йылайыр яйлаһы

Йылайыр яйлаһы — Башҡортостандың көнсығышында урынлашҡан яйла.

# Йылайыр яйлаһы
## Географияһы

Төньяҡта Ағиҙелдең көнсығыштан көнбайышҡа аҡҡан өлөшө, көньяҡта Гөбөрлө тауҙары, көнбайышта Оло Эйек, көнсығышта Һаҡмар йылғалары тарафынан сикләнә.
Башҡортостандың Күгәрсен, Йылайыр һәм Ейәнсура райондарына тура килә.

# Йылайыр яйлаһы
## Тасуирламаһы

Яйла палеоген дәүерендә мезозой осорона ҡайтып килгән урындағы пенеплендың ҡалҡыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Диңгеҙ кимәленә ҡарата бейеклеге — 300—600 м. Көнсығыш өлөшөндә рельефы тигеҙ, көнбайышында — тау-теҙемле. Күпселегендә ултырма һәм вулкансал тоҡомдарҙан һалынған. Йырын-үҙән оҙонлоғо 1 кв. км-ға 1-2 км тәшкил итә.
Көнсығыш өлөшөндә рельефы тигеҙ, көнбайышында тауҙар теҙмәһе урынлашҡан.
Ере һоро тау‑урман тупраҡлы булған урындарҙа ҡайын, имән, саған, йүкә, йыла, ҡарағас ҡатыш ҡарағай урмандары үҫә. Типик һәм һелтеле ҡара тупраҡтарында болондар һәм ҡыуаҡлы далалар урынлашҡан. Яйланың көнсығыш сите буйлап имән һәм йүкә урмандарының сиге үтә.

# Йылайыр яйлаһы
## Тәбиғәт ҡомартҡылары

Яйлала Мораҙым тарлауығы тәбиғи паркы, Эйек заказнигы (тыйыулығы) һәм Шайтантау заказнигы ойошторолған. Оло һәм Кесе Энәк йылғаларында шишмә бағыры ҡурсалана, Дөр‑Дөр тауындағы дөр-дөр сәскә ҡыуаҡлығы, Аҙаҡлы йылға тамағындағы Кесе Һүрәм йылғаһы үҙәне, Әлйән, Канонников һәм Маяҡтау тауҙары — тәбиғәт ҡомартҡылары тип иғлан ителгән
# Фрайенорла

Фрайенорла (нем. Freienorla) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 324 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,81 км². Диңгеҙ кимәленән 180 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7768 һәм автомобиль коды — SHK.
# Келоуна

Кело́уна (ингл. Kelowna) — Канаданың Британия Колумбияһында ҡала, муниципалитет. Оканаган күлендә ята. Халыҡ 117 312 кеше. Ҡаланың исеме урындағы индейҙар телендә «гризли айыу» тип тәржемә ителә.
* Келоунa, 1909
* Келоунa, 1920
Ҡалала Британия Колумбияһы Университетының Оканаган корпусы урынлашҡан.

# Келоуна
## Климат

Ҡала климаты :
| Күрһәткес | Ғин | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Йыл |
| Абсолют максимум, °C | 15 | 14 | 21 | 28 | 33 | 37,5 | 40 | 40 | 33 | 26,5 | 21,1 | 15 | 40 |
| Уртаса максимум, °C | 0,9 | 4,0 | 9,6 | 15,4 | 20,3 | 24,2 | 27,6 | 27,2 | 21,4 | 13,7 | 6,1 | 1,5 | 14,3 |
| Уртаса температура, °C | −2,1 | 0,2 | 4,4 | 9,0 | 13,8 | 17,6 | 20,3 | 20,1 | 14,9 | 8,5 | 2,8 | −1,2 | 9,0 |
| Уртаса минимум, °C | −5 | −3,6 | −0,7 | 2,6 | 7,2 | 11,0 | 13,1 | 12,9 | 8,3 | 3,3 | −0,5 | −3,9 | 3,7 |
| Абсолют минимум, °C | −32,2 | −20,6 | −16,7 | −6,1 | −1,7 | 2,2 | 4,4 | 3,9 | −2,8 | −13,5 | −26 | −28,5 | −32,2 |
| Яуым-төшөм нормаһы, мм | 32,2 | 23,5 | 20,2 | 21,4 | 28,8 | 35,1 | 28,4 | 29 | 27,1 | 23,3 | 33,4 | 37,4 | 339,7 |
| Сығанаҡ: Environment Canada ||||||||||||||
# Лемзер

Лемзер — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Кондас йылғаһының уң ярына тамағынан 1,7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Лемзер
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100007598
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100759
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Заанен тоҡомло кәзә

Заанен тоҡомло кәзә — йорт кәзәһе тоҡомо, ул аҡ, ҡыҫҡа йөнлө һәм мөгөҙһөҙ булыуы менән айырылып тора. Был тоҡом кәзәләре күп һөт биреүе менән дан алған. XIX быуаттың уртаһында Швейцарияла, Зане йылғаһы үҙәнендә сығырыла ул. Был тоҡом Рәсәй территорияһына революцияға тиклем үк килтерелә. 10 ай эсендә 3000 килограмм һөт биреүе лә ихтимал. Яҡшы үрсей, талымһыҙ. Был тоҡом кәзәләре Европа, Төньяҡ Африка, АҠШ, Корея һәм Индонезия илдәрендә киң таралған. Күп кенә илдәрҙә был тоҡом кәзәләре яңы тоҡом сығарыу өсөн файҙаланыла.
Тәкәләрҙең бейеклеге 90-100 сантиметр, кәзәләрҙеке — 75-85 см, тәкәләрҙең ауырлығы 80-120 килограмм, ә кәзәләрҙеке — 50-90 килограмм.
# Әхтәров Урал Нурит улы

Әхтәров Урал Нурит улы (5.07.1940) — урман хужалығы хеҙмәткәре, «Почёт Билдәһе» ордены һәм III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены кавалеры.

# Әхтәров Урал Нурит улы
## Биографияһы

Урал Нурит улы Әхтәров Башҡортостан Республикаһы Салауат районы Көҫәпәй ауылында колхозсы ғаиләһендә тыуған. Тыуған ауылы мәктәбендә белем ала.
Һуғыш дәүере балаһы Урал Нурит улы хеҙмәт юлын бик иртә башлай. Тыуған ауылы Көҫәпәйҙә төрлө миҙгелле эштәр башҡара.

# Әхтәров Урал Нурит улы
## Тормош һәм хеҙмәт юлы

15 йәшлек үҫмер, бәлкәй энеләре һәм һеңлеләрен ас итмәҫ өсөн, Молотов исемендәге туған колхозында малсылыҡ тармағында эш башлай.
1968 йылда Салауат район Мәҙәниәт йортона баянсы итеп эшкә саҡырыла, Малаяҙға күсеп килә.
1971 йылда Урал Әхтәровты Салауат урман хужалығына эшкә саҡыралар. Башта ул тракторисы-машинист, артабан урмансы булып хеҙмәт итә.
Тап урман эшендә ул үҙенең булмышын тапты. Осҡорлоғо, тырышлығы, намыҫы һәм тәртип сифаттары асылды.
Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә 30 йыл тулған осорҙа ил йәштәре «Теге егет өсөн дә» тигән әүҙем хәрәкәткә ҡушыла: үҙҙәренең бригадалары исе легенә яу яланынан әйләнеп ҡайтмаған егеттәрҙе лә индереп, улар исеменә эш хаҡы тупланы. Был аҡса миллионлаған кеше ғүмерен өҙгән һуғышта ҡатнашҡан яугирҙарҙың, уларҙың ғаиләләренең ихтыяжын бер аҙ еңеләйтеү маҡсатына йүнәлтелде. Мәскәүҙә Еңеү Байрағы янында фотоға төшөү — был акцияла әүҙемлек күрһәткән йәштәрҙе дәртләндереү сараһы була. Республикала һәм районда үткәрелгән һөнәри оҫталыҡ конкурстарында күп тапҡыр еңеүҙәр яулаған Урал Әхтәров был хәрәкәттә еңеүсе тип табыла. Урал Нурит улы Мәскәүҙә маршалдар, Советтар Союзы Геройҙары, космонавтар менән осраша.
Төп һөнәри вазифаһынан башҡа, ул Салауат урман хужалығының профсоюзын етәкләй, күп тапҡырҙар район һәм ауыл советтарына депутат итеп һайлана.
Урал Нурит улы шәхси эшҡыуар ҙа, Крәҫтиән фермер хужалығы етәксеһе. Эште башлағанда йөҙләп баш йылҡы, һыйыр малы тотҡан. Бөгөн дә ике тиҫтәләп малдары бар.
Урал Әхтәровтың олатаһы Ғатаулла Яруллин лесничий булып ярты быуат хеҙмәт иткән.
Урал Нурит улының ҡыҙы Ләйсән менән улы Фаил да урман хужалығы хеҙмәткәрҙәре. Икеһе лә Башҡорт дәүләт аграр университетының урман факультетын тамамлаған.

# Әхтәров Урал Нурит улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены
* «Почёт Билдәһе» ордены