yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Таборка (Ключанки ҡушылдығы)

Таборка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ключанка йылғаһының һул ярына тамағынан 9,9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Таборка (Ключанки ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100008816
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100881
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Рәсәйҙең аҙ һанлы ерле халыҡтары исемлеге

Рәсәй Федерацияһының Аҙ һанлы төп (ерле) халыҡтарының берҙәм исемлеге Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 2000 йылдың 24 мартындағы 255-се һанлы, ҡарары менән раҫланған, шулай уҡ 2008 йылдың 13 октябрендәге 760-сы һанлы, 2010 йылдың 18 майындағы 352-се һанлы 2010 йылдың 17 июнендәге 453-се һанлы, 2010 йылдың 2 сентябрендәге 669-сы һанлы, 2011 йылдың 26 декабрендәге 1145-се һанлы, 25 август 2015 йылдың 25 авгусындағы 880-се һанлы ҡараҙарына ярашлы үҙгәртелгән.

# Рәсәйҙең аҙ һанлы ерле халыҡтары исемлеге
## Рәсәй Федерацияһының Аҙ һанлы төп (ерле) халыҡтары исемлеге

Аҙ һанлы төп (ерле) халыҡтарының берҙәм исемлеге, Рәсәй Федерацияһының 1999 йылдың 30 апрелендә ҡабул ителгән 82-ФЗ һанлы «Рәсәй Федерацияһының аҙ һанлы халыҡтарының хоҡуҡ гарантиялары тураһында» федераль законына ярашлы, Дағстан халҡының этник составының уникаллеген иҫәпкә алып, уның территорияһында йәшәгән халыҡтарҙың һаны буйынса, Дағстан Республикаһы Дәүләт Советы аҙ һанлы төп (ерле) халыҡтарының һанын һәм уларҙың башҡа үҙенсәлеген билдәләй, шулай уҡ, артабан Рәсәй Федерацияһының Аҙ һанлы төп (ерле)халыҡтарҙың берҙәм исемлегенә индерә, әммә 2015 йылдың 25 авгусына ҡарата Дағстан халыҡтарының берҙәм исемлегенә индерелмәгән. Сөнки Дағстан Дәүләт Советының 2000 йылда раҫланған Дағстан халыҡтарының исемлегенә, йәниҫәп алыу мәғлүмәттәре буйынса, аварҙар составында күрһәтелгән арчин һәм һәм анд-цез халыҡтарын (андийҙар, ахвахтар, багулалдар, бежтиндар, ботлихтар, гинухтар, годобериндар, гунзибтар, каратиндар, тиндиндар, хваршиндар, цездар (дидойҙар), чамалиндар), шулай уҡ даргиндар составында күрһәтелгән ҡайтағтарҙы һәм кубачиндарҙы аҙ һанлы ерле (төп) халыҡтары исемлегенә рәсми рәүештә индермәгән.
# Ҡарамышев Фаяз Шәңгәрәй улы

Ҡарамышев Фаяз Шәңгәрәй улы (22.09.1915 - ) — педагог, партия һәм совет эшмәкәре, Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы.

# Ҡарамышев Фаяз Шәңгәрәй улы
## Биографияһы

Фаяз Шәңгәрәй улы Ҡарамышев 1915 йылдың 22 сентябрендә Ишембай районы Маҡар ауылында тыуған. Башланғыс белемде ауылда ала.
1933 йылда ете синыф тамамлап Өфө моторҙар заводының нигеҙен ҡороуҙа ҡатнаша. Унан һуң кирбес заводының карьерында забойсы булып йөрөй. Киске йәштәр мәктәбендә белем ала.
1936 йылда белем алыу теләге менән ҡара металлургия рабфагына уҡырға инә. Ләкин оҙаҡ тормай рабфак ябыла.
1940 йылда мәғариф министерствоһы йүнәлтмәһе менән Өфөлөге 3-се мәктәп янындағы уҡытыусылар курсына алып килә.Шунда уҡ ул Тимирязев исемендәге педагогия институтының физика-математика факультетына ситтән тороп уҡыу өсөн имтихан тапшыра.
1940 йылдың йәйендә Башҡортостан мәғариф комиссариаты юлланмаһы менән Бөрйән районы Яңы Собханғол ете йыллыҡ мәктәбенә физика-математика уҡытыусыһы итеп ебәрелә.
Күп тә үтмәй Бөйөк Ватан һуғышы башлана. Тәүҙә полк мәктәбен тамамлай һәм 1942 йылдың майында Дон йылғаһын обороналауҙа ҡатнаша. Ул осорҙа был районда
бик ҡаты алыштар бара. Тәүҙә взвод командиры ярҙамсыһы, ә һуңынан ротала политрук була.
10 декабрҙә фронт Воронеж-Липецк йүнәлешендә һөжүмгә күсә. Новый, Старый Сокол, Хопер ҡалаларын азат итеүҙә ҡатнаша. Шунан һуң Воронеж фронтының командирҙар курсында уҡый һәм взвод командиры булып Курск дуғаһында һуғыштарҙа ҡатнаша. Курск, Сумы, Люблино ҡалалары аша үтә. Еңеү көнөн Чехословакияла взвод командиры, лейтенант булып ҡаршылай.
Яуҙан ҡайтҡас Фаяз Шәңгәрәй улы тәүҙә Бөрйән мәғәриф бүлегендә инспектор булып эшләй. Һуңынан Байназар ете йыллыҡ мәктәбенә уҡытыусы итеп ебәрелә. 1948 йылда Байназарҙа 2-се балалар йорто асыла. Энергиялы йәш уҡытыусы уның директоры итеп тәғәйенләнә. Шул уҡ ваҡытта яңы бина төҙөлә. Артабан ул Стәрлетамаҡ
уҡытыусылар институтына уҡырға йылдан инә һәм уны 1953 йылда уңышлы тамамлай. 1957 партия һәм власть органдарында эшләй башлай. 1960 йылға тиклем Байназар ауыл советы председателе булып эшләй.
14 йыл “Ағиҙел” колхозында партия ойошмаһы секретаре була. Аҙаҡ пенсияға сыҡҡансы тағы ла урындағы совет власе менән етәкселек итә. Пенсияға сыҡҡас та интернат мөдире булып эшләй. Партия һәм Совет хөкүмәте Фаяз Шәңгәрәй улы Ҡарамышевты Тыуған ил алдында күрһәткән хеҙмәтен орден, миҙалдар менән бүләкләне. Тормош иптәше Мәхмүтова Рәйсә Исламғәле ҡыҙы менән 67 ете йыл бергә ғүмер итеп 5 бала тәрбиәләп үҫтерҙеләр. .

# Ҡарамышев Фаяз Шәңгәрәй улы
## Наградалары

1.Орден “Отечественной войны”
2. Орден “Знак почета”
3.Медаль”За победу над Германией”
4. Медаль”За освобождение Праги”
5. Медаль”За доблестный труд”
6.” Медаль Жукова”
7. Медаль”Ветеран труда” за долголетний доблестный труд.
8.Юбилейные медали: 20 лет победы; 30 лет победы; 40 лет победы; 50 лет победы; 60 лет победы; 65 лет победы; 50 лет Вооруженных сил; 60 лет Вооруженных сил; 70 лет Вооруженных сил.
# Әтек мәктәбе

Әтек мәктәбе — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Әтек ауыл Советы биләмәһендәге уҡыу йорто. Бөрйән районы Әтек ауылында урынлашҡан. БР Бөрйән районы Иҫке Собханғол муниципаль дөйөм урта белем биреү урта мәктәбенең филиалы

# Әтек мәктәбе
## Тарихы

1913 йылдан Әтек ауылында Д. Мөхәмәтшәриф уҡыта, белем биреү дини-рухи характерҙа була.
1923 йылда 7 йыллыҡ мәктәп асыла. 1924 йылдан — 1-се баҫҡыс, 1934 йылдан — башланғыс, 1936 йылдан — тулы булмаған урта (7 йыллыҡ) мәктәп була. 958 йылда мәктәп бинаһы яңып китә, шуға күрә уҡытыу тик башланғвс кластарҙа ғына алып барыла (шул уҡ йылда ике бүлмәле мәктәп бинаһы төҙөлә). 1963 йылдан 5—6 кластар ҙа уҡый (1965 йылға тиклем Иҫке Собханғол урта мәктәбенең филиалы).

# Әтек мәктәбе
## Тарихы
### Артабанғы үҙгәрештәр

* 1965 йылдан — тулы булмаған урта (һигеҙ йыллыҡ)
* 1992 йылдан — урта мәктәп
* 2011 йылдан — Иҫке Собханғол мәктәбенең филиалы
Беренсе уҡытыусылары: Баййегетов У., Исхаҡов И. И., Сираев А. А., Хәкимов С. һ.б.
1965 йылда мәктәпте 71 уҡыусы тамамлай. Уҡытыу 2 сменала ойошторола. Әтек, Иҫәнғаҙы, Кейекбай, Ҡотан, Яңы Усман, Иҫке Усман ауылдарынан 107 бала уҡый.
Мәктәп тарихы тулыраҡМәғариф 2022 йыл 26 декабрь архивланған..

# Әтек мәктәбе
## Етәкселәре

* Вәлитова М. В. — (1928 йылдан)
* Муллағолов Ш. И. — (1936 йылдан)
* Яхин Д. С. — (1946 йылдан)
* Заманова Ф. М. — (1946 йылдан)
* Ҡотлобаева Ғ. Т. — (1947 йылдан)
* Баязитов М. Ф. — (1951 йылдан)
* Ғәҙәмшин Р. Ғ. — (1976 йылдан)
* Әбүбәкеров Нуретдин Бәҙретдин улы — (1975—1990 йылдар)
* Ғәҙәмшина З. Б. — (2007 йылдан)
* Күжәбаев Зәбир Сабир улы (2009 йылдан)
* Хәкимов Зәйнулла — (2022 йылдан)

# Әтек мәктәбе
## Уҡытыусылары

* Миндеғолов Ғәйфулла Ғәҙиәт улы Һәр кемдең күңелендә мәктәп йылдары матур хәтирәләр һаҡлайҙыр...
* Миндеғолова Зөбәйҙә Ғайнан ҡыҙы
# Сервеч (Минск өлкәһе)

Оло Сервеч (бел. Вялікая Сэрвач), шулай уҡ Сервачь — Белоруссияның Минск өлкәһе Вилейка районындағы ауыл, Людвиновский ауыл советы составына ҡарай. Халҡы - 56 кеше (2009 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса).

# Сервеч (Минск өлкәһе)
## Географияһы

Оло Сервеч ауылы ауыл советы булған агро ҡала Людвиновонан төньяҡҡа табан 2 км алыҫлыҡта һәм Вилейка ҡалаһы үҙәгенән төньяҡ-көнсығышҡа табан 28 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Оло Сервеч ауылы Сервечь йылғаһының һул ярында, йылғаның Вилей һыуһаҡлағысының төньяҡ-көнсығыш осона ҡойған еренән аҙ ғына өҫтәрәк тора. Ауыл аша Р29 Вилейка — Долгиново — Докшицы автомобиль юлы үтә, ауылда Сервечь йылғаһы аша автомобиль юлы өсөн күпер һалынған.

# Сервеч (Минск өлкәһе)
## Тарих

XVI быуат башындағы тарихи сығанаҡтарға ярашлы Сервеч имение булараҡ билдәле. 1505 йылда трок воеводаһы һәм Бөйөк Литва маршалогы Ян Заберезинский королдән Сервечь йылғаһы буйындакғы 5 ауылға хужа булыу хоҡуғын ала. 1555 йылда Сервеч — Ю Ванькевич милке була, был турала ауыл сиркәүе беренсе тапҡыр телгә ала. 1617 йылда ауылда Ян Бжостовский һәм Рафаил Сулистровский аҡсаһына ағас костел төҙөлә. XVII—XVIII быуаттарҙа имениеның хужаһы күп тапҡырҙар үҙгәреп тора.
1793 йылда Речь Посполитая икесе тапҡыр бүленгәндән һуң, Сервеч, бөтә Вилейщина кеүек үк, Рәсәй империяһы составына инә, артабан Минск губернаһы составында Вилейка өйәҙе, ә 1843 йылда Вилен губернаһы барлыҡҡа килә.
XIX быуатта Сервеч Козелл-Поклевскийҙарҙың ырыуын ҡарай, улар бында дворян имениеһы усадьбаһын төҙөй. 1852 йылда Ян Наполеон Козелл-Поклевский аҡсаһына яңы католик ағас сиркәүе төҙөлә (хәҙер ул һаҡланмаған). Бынан тыш, XIX быуаттың урталарында урындағы зыяратта Козелл-Поклевскийҙарҙың сиркәү-кәшәнәһе төҙөлә (хәҙер һаҡланған). Ағалы-энеле Ян һәм Винцент Козелл-Поклевскийҙар 1863 йылдағы ихтилалда әүҙем ҡатнаша.
XХ быуат башында Оло Сервач ауылында халыҡ һаны 39 кеше тәшкил итә, ауылдың 620 дисәтинә ере, шарап ҡыуыу заводы була.
Рига тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйғандан һуң (1921) Сервеч һуғыштар араһындағы Польша составына инә, ундағы Вилен воеволствоһының Вилейка поветына ҡарай. 1939 йылдың сентябрендә БССР составында тора. 1950-се йылдарҙа ағас католик ҡорам һүтелә һәм 1852 йылда күрще Давыдки ауылына күсерелә, унда ҡорамды клуб итеп үҙгәртәләр. 2012 йылда бина бөтөнләй һүтелә.

# Сервеч (Минск өлкәһе)
## Иҫтәлекле урындар

* Козелл-Поклевскийҙарҙың сиркәү-кәшәнәһе, XIX быуат урталарында төҙөлгән, стиле - классицизм. Ауылдың көньяғындағы зыяратта урынлашҡан
* Усадьбаһы. Козелл-Поклевскийҙарҙың усадьбаһы, XIXб ыуат. Усадьбада шарап ҡыуыу бинаһы, тимерлек, хужалыҡ биналары һәм парк фрагменты һаҡланған. Элекке усадьба йорто диуарҙарының фрагменттары ғына һаҡланған.
# Аврас Леонид Фёдорович

Аврас Леонид Федорович (17 ғинуар 1907 йыл — 2 июль 1986 йыл) — инженер-механик, хужалыҡ эшмәкәре. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).

# Аврас Леонид Фёдорович
## Биографияһы

1907 йылдың 17 ғинуарында Киев ҡалаһында тыуған.
Эшселәр факультетын тамамлай (1927—1930), һуңынан — Харьков авиация институтын (1935).
1922 йылда Украина ССР-ының Октябрь революцияһы исемендәге Криворог мәғдән бассейны руднигында слесарь булып хеҙмәт юлын башлай. 1936 йылдан алып инженер, техник контроль бүлеге башлығы, баш инженер урынбаҫары, 27-се Ҡазан заводы директоры урынбаҫары булып эшләй. 1940—1941 йылдарҙа — 234-се Ленинград заводы механик цехы начальнигы.
1941—1958 йылдарҙа Өфө моторҙар эшләү заводында техник контроль бүлеге башлығынан алып баш инженер һәм директор урынбаҫарына тиклем юл үтә. Аврас Л. Ф. етәкселеге аҫтында заводта яңы авиация двигателдәрен, атап әйткәндә, иң яҡшы сит ил өлгөләрен уҙып киткән реактив двигателдәрен сериялы етештереү үҙләштерелә. Яңы техника индереү, технологияларҙы камиллаштырыу буйынса ойоштороу-техник саралар үткәрелә: 50 махсус һәм юғары етештереүсәнле агрегат станоктары, 210 күп урынлы тиҙ хәрәкәт итеүсе ҡулайламалар, 200-ҙән ашыу махсус һәм универсаль ҡорамалдар эшләнә һәм производствоға индерелә.
1958—1963 йылдарҙа — Башҡортостан халыҡ хужалығы советы рәйесе урынбаҫары.
1963—1974 йылдарҙа — Өфө элемтә аппаратураһы заводы директоры.
1966—1970 йылдарҙа биш йыллыҡ пландарҙы үтәүҙә күренекле хеҙмәттәре өсөн һәм яңы техника тауарҙары етештереүҙе ойошторғаны өсөн, СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 26 апрелендәге Указы менән, Л. Ф. Аврасҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1974 йылда хаҡлы ялға сыға.
1986 йылдың 2 июлендә Өфөлә вафат була. Социалистик Хеҙмәт Геройы — Леонид Федорович Аврастың ҡәбере Көньяҡ зыяратта дан Аллеяһында урынлашҡан. Ҡәбергә ҡуйылған һәйкәл аҡһыл-һоро мәрмәрҙән эшләнгән 1,5 метр бейеклектәге стеланан ғибәрәт. Стела мәрмәр плиталарҙан эшләнгән саркофагҡа терәлеп торған мәрмәр нигеҙгә нығытып ҡуйылған. Стеланың өҫкө өлөшөндә һул яҡта — Алтын Йондоҙ һүрәте, уртаһында — ҡара гранит пластинала портреты ҡуйылған. Обелиск янында сәскәләр өсөн мәрмәрҙән декоратив ваза нығытып ҡуйылған.

# Аврас Леонид Фёдорович
## Наградалары

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).
* Ленин ордены (1957, 1971), Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943, 1945) һәм миҙалдар.
* СССР-ҙың почетлы моторҙар төҙөүсеһе (1985).
* БАССР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре.

# Аврас Леонид Фёдорович
## Хәтер

* Отмечалось 100-летие со дня рождения Леонида Федоровича
# Мөхәмәтғата Мансуров

Мөхәмәтғата Мансуров (1834—1924) — башҡорт дин әһеле, ишан, мәғрифәтсе, эшҡыуар һәм меценат.

# Мөхәмәтғата Мансуров
## Биографияһы

Мөхәмәтғата Мансуров 1834 йылда Пермь губернаһы Уҫы өйәҙенең (хәҙерге Пермь крайы Барҙы районының) Солтанай ауылында тыуған. Сығышы менән боронғо башҡорт кенәздәре нәҫеленән булған. Мәҙрәсәлә белем алған.
Ҙур ер биләмәләренә һәм тирмәндәргә хужа булған. Уның магазиндары Тол йылғаһы районында, шулай уҡ Пермь, Ирбит, Красноуфимск һәм Бөрө ҡалаларында, Күчтәнтей, Солтанай, Сәрәш һәм Бикбарҙы ауылдарында, Уҫы ҡалаһында сәй фабрикаһы һәм магазины булған. Шәфҡәтлелек менән шөғөлләнгән.
1897 йылда Солтанай ауылында «Мансуриә» мәҙрәсәһен һәм бер нисә башҡа мәғрифәтселек учреждениеларын аса. Йәдитселек яҡлы булып, мәҙрәсәгә донъяуи дисциплиналарын индерә. 1899 йылда Уҫы ҡалаһында таш мәсет төҙөй. 1906 йылда Түбәнге Новгородта уҙғарылған III Бөтә Рәсәй мосолман съезында ҡатнаша.
1914 йылда Мансуров бөлгөнлөккә төшә, ә уның барлыҡ мөлкәте аукционда һатыла. Сәйәсәт менән шөғөлләнә башлай.

# Мөхәмәтғата Мансуров
## Хәтер

* Пермь ҡалаһындағы мосолман гимназияһына Мөхәмәтғата Мансуров исеме бирелә.
* 2008 йылда Пермь крайы Диниә назараты уның исемендәге премия булдыра.
* Солтанай ауылы мәктәбендә Мөхәмәтғата Мансуров исемендәге тарих музейы эшләй.
# Мөрсәлим ауыл советы (Салауат районы)

Мөрсәлим ауыл Советы — Башҡортостандың Салауат районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Мөрсәлим ауылы.

# Мөрсәлим ауыл советы (Салауат районы)
## Тарихы

Мөрсәлим ҡасабаһы, «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәре сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһында законы»на ярашлы, ауыл биләмәһе статусына эйә.
1929 йылдан башлап был территорияла Ҡалмаҡол ауыл советы ойошторола. 1940 йылдан башлап Ҡалмаҡол ауыл Советына биш ауыл: Ҡалмаҡол, Башҡорт Илсекәйе, Урыҫ Илсекәйе, Ҡарағол, Сүрәкәй ауылдары ҡаратылды.
1989 йылдың 25 авгусынан 2005 йылдың 16 декабренә саҡлы Илсекәй ауыл Советы эшләгәндә, өс ауыл: Башҡорт Илсекәйе, Урыҫ Илсекәйе һәм Ҡарағол уның биләмәләренә ҡараны.
# Комиссаров Фәтҡулла Абдулла улы

Комиссаров Фәтҡулла Абдулла улы (15 июнь 1922 йыл — 24 июль 1981 йыл) — офицер дәрәжәһендә Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт журналисы. Ҡыҙыл Йондоҙ һәм Почёт Билдәһе ордендары кавалеры, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. СССР Журналистар союзы ағзаһы.

# Комиссаров Фәтҡулла Абдулла улы
## Биографияһы

Фәтҡулла Абдулла улы Комиссаров 1922 йылдың 15 июнендә БАССР-ҙың Мәләүез районы Эткөсөк ауылында тыуған.
1935 йылда Стәрлетамаҡ сәйәси ағартыу мәктәбен тамамлай.
1940 йылда Ҡыҙыл Армияһы сафында хеҙмәт итергә саҡырыла.
1941—1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, офицер булараҡ, артиллерия батареяһына етәкселек итә.
Һуғыштан һуң Йомағужа районының «Ударсы» гәзите мөхәррире була.
1954—1981 йылдарҙа «Совет Башҡортостаны» гәзитенең көньяҡ зона буйынса үҙ хәбәрсеһе булып эшләй.
Мәләүез районының Фәтҡулла Комиссаров исемендәге премия булдырылған.

# Комиссаров Фәтҡулла Абдулла улы
## Ижады

Фәтҡулла Комиссаров, журналист булараҡ, мәҡәлә, очерктарында XX быуаттың икенсе яртыһында, социализм осоронда, йәшәгән замандаштарының намыҫлы фиҙакәр хеҙмәтен, эскерһеҙ яҡташтарының образдарын тыуҙыра. Ул шулай уҡ әҫәрҙәрендә тыуған яғының тарихи үткәнен үҙенсәлекле сағылдыра.
Ф. А. Комиссаров үҙенең күргән, кисергәндәрен шиғыр, хикәйә һәм повесть итеп тә яҙа.

# Комиссаров Фәтҡулла Абдулла улы
## Әҫәрҙәре

* Намыҫ (очерктар). — Өфө, 1970;
* Дауыл булып үттем дауылдарҙа. — Мәләүез, 2008.

# Комиссаров Фәтҡулла Абдулла улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
* Почёт Билдәһе ордены
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (04.06.1944)
* БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре
# Ҡырмыҫҡалы ауыл Советы (Ҡырмыҫҡалы районы)

Ҡырмыҫҡалы ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ҡырмыҫҡалы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Ҡырмыҫҡалы ауылы.

# Ҡырмыҫҡалы ауыл Советы (Ҡырмыҫҡалы районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

# Ҡырмыҫҡалы ауыл Советы (Ҡырмыҫҡалы районы)
## Урындағы үҙидара

Ҡырмыҫҡалы ауыл Советы ауыл биләмәһе хакимиәте: Рәсәй, 453003, Башҡортостан Республикаһы, Ҡырмыҫҡалы районы, Ҡырмыҫҡалы ауылы, Хоҙайбирҙин урамы, 10

# Ҡырмыҫҡалы ауыл Советы (Ҡырмыҫҡалы районы)
## Билдәле шәхестәре

* Солтанғәлиев Мирсәйет Хәйҙәрғәли улы (13 июль 1892 — 28 ғинуар 1940 йыл) — революционер, ВКП(б) сәйәси эшмәкәре.
* Шәриф Биҡҡол (28 май 1924 — 3 сентябрь 1995) — башҡорт совет яҙыусыһы, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1976), РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1980).
# Нуленсе меридиан

Нуленсе меридиан — оҙонлоғо нуль градусҡа тигеҙ булған меридиан.
Экваторҙан айырмалы булараҡ нуленсе меридиандың физик мәғәнәһе юк, нуленсе меридиан географтың ҡарары буйынса ҡабул ителә. Бөгөнгө көндә нуленсе меридиан итеп Гринвич меридианы ҡабул ителгән.
1884 йылда Вашингтонда, АҠШ, 25 илдән 41 делегат ҡатнашлығында Халыҡ-ара меридианал комиссия йыйыла.
Унда башланғыс меридиан итеп Гринвич меридианы алына. Гринвич — Темза йылғаһының уң яҡ ярында, Лондондың көньяҡ-көнсығышанда урынлашҡан административ округ. Гринвич меридианынан иҫәпләү Халыҡ-ара меридианаль комиссия ҡарары буйынса 1884 йылдан иҫәпләнә.
XIX быуатта Рәсәйҙә нуленсе миридиан тип Пулково меридианы алғандар. Пулково меридианы Гринвич меридианы башланғыс меридиан тип ҡабул ителгәс тә нуленсе меридиан булып йөрөгән.
Францияла 1790—1884 йылдарҙы нуленсе меридиан булып, Париж обсерватирияһы аша үткән, Париж меридианы хеҙмәт иткән. Башҡа илдәрҙә 1884 йылға тиклем Гривич һәм Париж меридианынан башҡа Ферро меридианы менән файҙаланғандар.
# Сәлимйәнов Хәбит

Сәлимйәнов Хәбит (рус. Салимзянов Хабит 1897 йыл ‒ 19 сентябрь 1943 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия өлкән сержанты.

# Сәлимйәнов Хәбит
## Биографияһы

Сәлимйәнов Хәбит 1897 йылда Башҡортостандың Өфө ҡалаһында тыуа. Зенцов урамындағы 74 -се йорттоң 5 фатирында йәшәгән. Ҡыҙыл Армия сафына Өфө ҡалаһының Ленин районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 42-се гвардия кавалерия полкында пулемет расчеты командиры булып хеҙмәт итә. Хәрби званиеһы — гвардия өлкән сержанты. 1943 йылдың 19 сентябрендә Украина территорияһында барған һуғышта һәләк була. Украинаның Чернигов өлкәһе Менский районының Березна ҡасабаһында ерләнгән.
# Халиҡов Данил Дамир улы

Данил Дамир улы Халиҡов (2 декабрь, 1964 йыл — 22 май, 1983 йыл, Афғанстан) — башҡорт. Рядовой, водитель. Афғанстанда интернациональ бурысын үтәгәндә һәләк була (1983).

# Халиҡов Данил Дамир улы
## Биографияһы

Данил Дамир улы Халиҡов 1964 йылдың 2 декабрендә Башҡорт АССР-ы Салауат районы Малаяҙ ауылында тыуған. Хәрби хеҙмәткә алынғансы, Күсермәле механизацияланған колонна составында төҙөлөштә эшләгән.

# Халиҡов Данил Дамир улы
## Яу юлы

1983 йылдың 3 апрелендә Салауат район хәрби комиссариаты уны СССР Ҡораллы Көстәрендә хәрби хеҙмәткә саҡыра. Шул уҡ йылдың майында Афғанстан Республикаһына ебәрелә.
1983 йылдың 22 майында, автомобилдә хәрби задание үтәгәндә ҡазаға тарып, һәләк була.
— тип яҙа ул хеҙмәт иткән часть командиры.
Тыуған ауылында ерләнгән.

# Халиҡов Данил Дамир улы
## Наградаһы

* "Яугир-интернационалистҡа рәхмәтле афған халҡынан" миҙалы (үлгәндән һуң. 1988).

# Халиҡов Данил Дамир улы
## Хәтер

* Салауат районының Татар Малаяҙы ауылында иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған.
# Жаркент мәсете

Жаркент мәсете (ҡаҙ. Жаркент мешіті) — Жаркент ҡалаһының үҙәк мәсете, XIX быуат архитектура ҡомартҡыһы. Мәсет Ҡытай архитекторы Хон Пика проекты буйынса, беренсе гильдия сауҙагәре Вәли Ахун Юлашев башланғысы һәм аҡсаһына 1895 йылда Джаркент ҡалаһы (хәҙер— Жаркент) үҙәгендә төҙөлә.. 1982 йылдан Ҡаҙаҡстандың республика әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы булараҡ дәүләт тарафынан һаклана.
# Коневка (Терса ҡушылдығы)

Коневка — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Терса йылғаһының һул ярына тамағынан 149 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Коневка (Терса ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терса. Бәләкәй йылға бассейны — Дон йылғаһы Хопёр һәм Северский Донец йылғалары ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010300212107000008718
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000871
* Бассейн коды — 05.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Нөгөш һыуһаҡлағысы

Нөгөш һыуһаҡлағысы — Башҡортостан Республикаһы Мәләүез районы Нөгөш йылғаһындағы һыуһаҡлағыс (Ағиҙел йылғаһы бассейны).

# Нөгөш һыуһаҡлағысы
## Географияһы

Нөгөш һыуһаҡлағысы һәм ундағы Нөгөш ГЭС-һы 1967 йылда төҙөлгән. Төҙөлөш барышында плотина эргәһендә Нөгөш ҡасабаһы барлыҡҡа килә. Һыуһаҡлағыстың көньяҡ ярында Һәргәй ауылы урынлашҡан
Плотинаның һыу ағыҙыу ҡапҡаһы Мәләүез районы Нөгөш ауылы эргәһендә йылға тамағынан 48 км алыҫлыҡта Башҡортостан милли паркы биләмәһендә урынлашҡан.
Һыуһаҡлағыстың ярҙары текә, урмандар менән ҡапланған. Ял һәм туризм урыны булып тора. Ярҙарын йәйге лагерҙар, санаторийҙар, турбазалар биләй.
Бында балыҡтарҙан алабуға, суртан, ҡыҙыл балыҡ, бәрҙе, шамбы, ағарсаҡ, ажау, ҡорман, йәйен, опто, һыла һ.б. тереклек итә.
Гидроузел ағыҙғысында йылғаның:
* һыу йыйыу майҙаны 2827 кв.м. (йылға бассейнының 74 проценты),
* уртаса тәрәнлеге 16 м (иң тәрән урыны 28 м)*уртаса йыллыҡ ағым күләме 1041 млн куб.м,
* һыуһаҡлағыстың тулы күләме 400 млн куб.м,
* файҙалы күләме 356 млн куб.м,
* һыу өҫтө майҙаны 25 кв.км;
* уртаса оҙонлоғо 10 км (иң оҙон урыны 25 км),
* уртаса киңлеге 1 км (иң киң урыны 5 км) тәшкил итә.
Гидроузел составы:
* тупраҡтан өйөп һалынған плотина — оҙонлоғо 218 м,
* өҫкө һырты буйынса киңлеге -7 м, макс. бейеклеге -31 м);
* Дүрт тармаҡтан торған һәм ташҡын ағыҙғысы (оҙонлоғо 1311,0 м, киңлеге 75,5 м) булған һыу ебәргес ҡоролмаһы;
* плотина эргәһендә гидроэлектростанция булған һыу төбөндәге һыу сығарғыс;
* 750 м оҙонлоҡтағы, 18 м киңлектәге һыу ағыҙыу каналы. Һыуы сөсө.
* Нөгөш ГЭС-һы йылына уртаса 30–32 млн кВт сәғәт электроэнергия етештерә.

# Нөгөш һыуһаҡлағысы
## Тәғәйенләнеше

Ағымды миҙгелле көйләү, Салауат, Ишембай, Стәрлетамаҡ ҡалаларын һыу менән тәьмин итеү, электр энергияһы эшләп сығарыу. Шулай уҡ рекреация өсөн файҙаланыла. 1967 йылда төҙөлгән.
# Таловая

Таловая — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Камелик йылғаһының һул ярына тамағынан 171 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 77 км.

# Таловая
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Ырғыҙ йылғаһы башынан Сулак һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001612112100009827
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100982
* Бассейн коды — 11.01.00.016
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1