yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Яуыз малай (хикәйә)

Яуыз малай — хикәйә. Антон Павлович Чехов яҙған. Хикәйә 1883 яҙылған, тәүге тапҡыр 1883 йылдың 23 июлендә «Осколки» журналының 30 һанында «Әшәке малай» («Скверный мальчик») йәки (Кесе йәштәге дачниктар өсөн хикәйә) тип аталып, А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға.

# Яуыз малай (хикәйә)
## Баҫмалар

Антон Павлович Чеховтың «Яуыз малай» хикәйәһе 1883 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр 1883 йылдың 23 июлендә «Осколки» журналының 30 һанында «Әшәке малай» («Скверный мальчик») йәки (Кесе йәштәге дачниктар өсөн хикәйә) тип аталып, А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға. Ул шулай уҡ А. Ф. Маркс баҫмаһына ла ингән. Әҫәрҙәр йыйылмаһы өсөн Чехов хикәйәһен ҡыҫҡартҡан, унан малайҙың ҡайнатма урлаған һәм төшкө ашты тасуирлаған картиналар алып ташланған.
Чехов үҙе тере саҡта хикәйә болгар, немец, серб-хорват, чех, швед телдәренә тәржемә ителә.

# Яуыз малай (хикәйә)
## Тәнҡит

Тәнҡитсе Л. Е. Оболенский хикәйәләге ғаилә тормошоноң йүнһеҙлеге һәм дыуамал үҙһүҙлелеге тасуирланған картиналарҙы айырыуса билдәләп үткән.

# Яуыз малай (хикәйә)
## Сюжет

Хикәйәләге ваҡиға йәй көнө дачала бара. Иван Иваныч Лапкин һәм Анна Семеновна Замблицкая тигән йәш кешеләр йылға ярында балыҡ тота, ял итә. Яҡын-тирәлә кеше юҡ, Лапкин ҡыҙға үҙ күңелен асып һала: «Һеҙҙе күргәс тә, Һеҙгә күҙем төштө һәм мин беренсе тапҡыр ғашиҡ булдым, Һеҙҙе бөтә йөрәктән яраттым». Үҙенең мөхәббәте тураһында һөйләү менән бер үк ваҡытта ул ҡыҙға нисек итеп балыҡ тоторға, ҡармаҡты нисек ҡуйырға һәм ҡасан сирткән балыҡты ярға тотоп килтерергә кәңәш бирә. Ҡапыл Анна Семеновнаның ҡармағы сиртә, ул ибәтәйһеҙ генә ҡармаҡ һабын тарта, балыҡ ҡармаҡтан ысҡынып китә. Балыҡты тотоп ҡалырға тырышҡан Лапкин абайламайынса Анна Семеновнаның ҡулынан тотоп ала һәм уның ирендәрен үҙенә яҡын килтерә. Тегеһе ситкәрәк тайпылып ҡарай, ләкин инде барыһы ла һуң: «ирендәр иренгә тейешеп, үбешәләр». Был мәлде Анны Семеновнаның ҡустыһы, уларҙан әҙ генә алыҫтараҡ һыуҙа сыр-яланғас торған Коля тигән малай, күреп ҡала. Ул барыһын да күрә һәм «бик әсе мыҫҡыллап йылмая».
Йәштәр малайға бер һум аҡса бирә һәм бер кемгә лә бер һүҙ ҙә әйтмәҫкә ҡуша. Малай бер тәңкә аҡсаны ла ала, Лапкиндан буяуҙар, ең ҡыҫтырғыстар, төрлө ҡатырға ҡаптар һәм туп та ала. Былай бүләктәр алыу малайға бик ныҡ оҡшап ҡала, һәм ул йәштәрҙе гелән күҙәтеп йөрөй башлай. Ул йәштәрҙе уларҙың үбешеп тороуҙары тураһында өлкәндәргә әйтеү менән янап ҡурҡыта; уға йәштәрҙән алған бүләктәр аҙ һымаҡ тойола һәм ул ахыр сиктә уларҙан кеҫә сәғәте алып биреүҙәрен таптыра башлай. Нишләргә белмәгән йәштәр малайға сәғәт вәғәҙә итә.
Ошо йылдың көҙөндә Лапкин Анна Семеновнаға никахлашырға тәҡдим яһай. Йәштәр Коляны табып алып, рәхәтләнеп, үстәре ҡанғансы Коляның ҡолаҡтарын борғослай.
# Лек-Ю (Кесе Роговая ҡушылдығы)

Лёк-Ю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Роговая йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.

# Лек-Ю (Кесе Роговая ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000068361
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006836
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Перкатен-Игол

Перкатен-Игол — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сабун йылғаһының һул ярына тамағынан 326 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Перкатен-Игол
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200039436
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203943
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Тяньга

Тяньга — Рәсәй йылғаһы. Тамбов өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Орлев йылғаһының һул ярына тамағынан 29,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.

# Тяньга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цна йылғаһы, Тамбов ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010200312110000029706
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002970
* Бассейн коды — 09.01.02.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ковалёва Лиана Ароновна

Ковалёва Лиана Ароновна (22 декабрь 1951 йыл) — юғары мәктәп ветераны, ғалим-физик. 1974 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, 2003 йылдан — ғәмәли (прикладной) физика кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1998), профессор (2000). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юғары мәктәп (2020) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү (2006) хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2012).

# Ковалёва Лиана Ароновна
## Биографияһы

Лиа́на Аро́новна Ковалёва 1951 йылдың 22 декабрендә Башҡорт АССР-ынаң Өфө ҡалаһында тыуған..
Ул 1974 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. 1976 йылдан ғилми хеҙмәткәр булып эшләй, 2003 йылдан бөгөнгө көнгә тиклем ғәмәли физика кафедраһы мөдире.
1998 йылдан техник фәндәр докторы, ә 2000 йылдан — профессор.

# Ковалёва Лиана Ароновна
## Фәнни эшмәкәрлеге

Ғалимдың ғилми тикшеренеүҙәре күҙәнәкле мөхиттәр физикаһына һәм тотош мөхиттәр механикаһына, дисперслы һәм күп компонентлы системалар термодинамикаһына, ғәмәли мәсьәләләрҙе хәл итеүгә арналған.
Тышҡы физик ҡырҙар тәьҫирендә күп компонентлы системаларҙа күп фазалы системаларҙы фильтрлау һәм күп компонентлы системаларҙа йылылыҡ һәм күпләп күсереү күренештәрен тикшереү үткәрә (шул иҫәптән юғары йышлыҡлы электрон - магнит ҡырҙары). Юғары ҡуйылыҡтағы нефть ятҡылыҡтарын үҙләштереү ысулы тәҡдим итә.
Ковалева Л. А. күп компонентлы системалар менән юғары йышлыҡлы электрон-магнит ҡырының үҙ-ара тәьҫир итешеүе сәбәпле килеп сыҡҡан электро-термодиффузия күренешен таба.
28 уйлап табыу һәм 230-ҙан ашыу фәнни хеҙмәт авторы

# Ковалёва Лиана Ароновна
## Фәнни эшмәкәрлеге
### Фәнни хеҙмәттәре

* Электр магнит ҡыры эсендә дисперслы системаларҙағы термодинамика һәм күсереү күренеше. — Өфө, 1998 (авторҙаш)
* Электр магнит ҡыры эсендәге дисперслы системаларҙың тигеҙ булмаған термодинамикаһы (Өфө, 2000) (авторҙаш)
* Полярлы мөхиттәрҙең электромагнит ҡыры менән бәйләнешенең ҡайһы бер аспекттары. — Өфө, 2004 (авторҙаш)

# Ковалёва Лиана Ароновна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2012)
# Гидрофиттар

Гидрофиттар, макрофиттар (гидро... һәм фито...) — ҡатмарлы төҙөлөшлө һыу үҫемлектәре.

# Гидрофиттар
## Дөйөм мәғлүмәт

Гидрофиттар өсөн механик һәм һыу үткәргес туҡымаларҙың үҙгәреүе, махсуслашҡан һауа йөрөтөүсе туҡымаларҙың (аэренхималар) булыуы хас; тамыры беркетеү ағзаһы булып тора.

# Гидрофиттар
## Төрҙәре

Төрҙәре: һыу өҫтөндә йөҙөүселәр (бәләкәй тәлмәрйен тәңкәһе, күл сальвинияһы, ябай ҡырҡтамыр һ.б.); һыу эсендәгеләр (өс өлөшлө тәлмәрйен тәңкәһе, ябай бысҡы үлән һ.б.); һыу төбөнә нығынғандар [һыу өҫтөнә сығып торғандар (ике өйлө күрән, яҫы япраҡлы екән һ.б.), һыу өҫтөндә йөҙөүселәр (аҡ томбойоҡ, өйкөм терпебаш, һары томбойоҡ һ.б.), һыу эсендәгеләр (бүрекле һыу үләне, канада элодеяһы һ.б.)]. Г. һыу ятҡылыҡтарының таҙарыныу процесында ҡатнаша. Ашарға яраҡлы үҫемлектәр (сатырлы һыусәсәк, ябай уҡъяпраҡ), мал аҙығы үҫемлектәре (күрән), декоратив үҫемлектәр (аҡ томбойоҡ, һары томбойоҡ), дарыу үҫемлектәре (һары томбойоҡ).

# Гидрофиттар
## Составы

Составында алкалоидтар һәм флавоноидтар булған аҡ томбойоҡ һәм пак томбойоҡ халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына Г. үҫемлектәрҙең 5 һирәк төрө индерелгән (еп һымаҡ һыу үләне, ике өйлө күрән, кескәй һары томбойоҡ, күл сальвинияһы; реликт булған һыу сәтләүеге).
# Ҡаработаҡ (йылға)

Ҡаработаҡ (рус. Карабутак - Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кумак йылғаһының уң ярына тамағынан 115 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.

# Ҡаработаҡ (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Яйыҡ Ерекле һыуһаҡлағысынан Орск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000412112200003192
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200319
- Бассейн коды — 12.01.00.004
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Геродот

Геродо́т Галикарна́сский (бор. грек. Ἡρόδοτος Ἁλικαρνᾱσσεύς, б. э. т. 484 — б. э. т. 425) — боронғо грек тарихсыһы, грек-фарсы һуғышын һәм замандаштары ғөрөф-ғәҙәтен һүрәтләгән «Тарих» исемле беренсе тулы ғилми хеҙмәт авторы. Антик мәҙәниәт өсөн Геродот хеҙмәттәренең әһәмиәте ҙур. Цицерон уны «тарих атаһы» тип атай. Геродот хеҙмәттәре — хәҙерге Рәсәй һәм Украина территорияһында антик дәүерҙә йәшәгән халыҡтарҙы керетеп, Скифия тарихы буйынса мөһим тарихи сығанаҡ булып тора,

# Геродот
## Биографияһы

Герододтың тыуған иле --Дориялылары нигеҙләгән Малайзияның Галикарнас ҡаласығы, урындаға Кария ҡәбиләһе вәкилдәре янындағы урынлашҡан. Йәш сағында Геродот Лигдамида тиранлығына ҡаршы көрәшеүсе фирҡәлә тора, һөргәндә Самоста йәшәү, һүңынан артабан сәйәхәт итә башлай. Ул Вавилон, Ассирия, Мысыр, Кесе Азия, Геллеспонт, Ҡара диңгеҙҙең төньяҡ яры буйында, Балҡан ярымутрауында, Фракияла була. Б. э. т. 446 йылдарҙа ул Афинала йәшәй, бында ул Перикл менән таныша; был ваҡытта "Тарих"тың ҙур өлөшө яҙылған була, Геродот афиналыларға был әҫәрҙең өҙөктәрен уҡығаны билдәле. Б. э. т. 444 йылда, кротолылар емергән Сибарис урынында, дөйөмэллин колонияһы Бөйөк Грецияның Фурии ҡалаһын нигеҙләүҙә ҡатнаша. Б. э. т. 425 йылда вафат була.

# Геродот
## Тарих

Геродот әҫәрҙәре, хәҙерге мәғәнәлә тарихи эҙләнеүҙәр түгел, был оҫта, һәләтле, ҡыҙыҡһыныусан, тиҙ аралашыусан, күп уҡыған, күпте күргән һәм күпте ишеткән кешенең тасүрламаһы; был сифаттарға, скерцизм менән боҙола башлаған, эллин алиһәләренә ышаныусы кешенең баҫылҡылыға ҡушыла. Икенсе яҡтан Геродот тарихсы ғына түгел, уның ҡайһы бер әҫәрҙәре ул заман өсөн энциклопедия, бында географик, этнографик, тәбиғәт-тарих һәм әҙәбиәт буйынса мәғлүмәт тупланған. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, Геродот хаҡлы рәүештә тарих атаһы тип иҫәпләнә. Хәҙерге заманда уның әҫәрҙәре 9 китапҡа бүленгән, шуларҙың икенсе яртыһы б. э. т. 479 йылдағы Сеста ҡамауы менән тамамланған грек-фарсы һуғышы тураһында эҙмә-эҙлекле тарихи хикәйә.
Беренсе яртыһы Фарсы батшалығы, Вавилония, Ассирия, Мысыр, Скифия, Ливия һәм башҡа илдәрҙе маҡтаған хикәйәләр. Вәхшиҙәр һәм эллиндар араһындағы көрәште күҙәтеүҙе тарихсы күҙ алдында тора. Әҫерҙең тарихи линияһын юғалтмайынса, тарихсы үҙенә ҡыҙыҡ булған башҡа нәмәләр тураһында ла яҙа. Геродотҡа яңы тарихи башланғысҡа ышаныслы итеп кереткән тарихи тәнҡит хас.
# Унтершлайсхайм

Унтершлайсхайм (Унтершляйсхайм, (нем. Unterschleißheim) — Германияла, Бавария Республикаһында ҡала һәм ҡала общинаһы.
Үрге Бавария административ округына буйһона. Мюнхен районы составына инә. Халҡы 26416 кеше тәшкил итә (2010 йылдың 31 декабренә). 14,93 км². майҙанды биләй. Төбәк коды — 09 1 84 149. Урындағы транспорт сараларының теркәү номеры (автомобиль номерҙарының кодтары) (нем. Kraftfahrzeugkennzeichen) — M.

# Унтершлайсхайм
## Халҡы

2015 йылдың 31 декабреня ҡарата община халҡы тәшкил кеше тәшкил итә.

# Унтершлайсхайм
## Туғандаш ҡалалар

* Зеленоград, Рәсәй
* Лука, Тюрингия, Германия
* Ле-Крес, Франция
* Зенгоалья-Киштекшег, Венгрия
* Красноярск, Рәсәй (2008—2009)
# Еча

Еча (Яча) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лая йылғаһының уң ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.

# Еча
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300512103000039608
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003960
* Бассейн коды — 03.02.03.005
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Эри (күл)

Э́ри (ингл. Erie, франц. Érié) — Канада һәм АҠШ сигендәге күл, Бөйөк күлдәрҙең береһе.

# Эри (күл)
## География

Атамаһы индеецтарҙың эри йәки эриелхонан ҡәбиләһе исеменән барлыҡҡа килгән.
Майҙаны — 25 700 км². Ҙурлығы буйынса донъяла 11-се, ә АҠШ-та — 4-се урынды биләй. Эри күле көнбайыш-көньяҡ-көнбайыштан көнсығыш-төньяҡ-көнсығышҡа табан 388 км-ға һуҙылған. Киңлеге 92 км-ға тиклем. Уртаса тәрәнлеге — 19 м, максималь тәрәнлеге — 64 м. Диңгеҙ кимәленең бейеклеге +173,8 м.
Эри күле АҠШ-тың Мичиган, Огайо, Пенсильвания һәм Нью-Йорк штаттарының һәм Канаданың Онтарио провинцияһының яр буйҙарын йыуа.
Көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә бихисап утрауҙар бар. Һыу температураһы Многочҡышын 0—2 °C-тан йәйен 24 °C-ҡа тиклем үҙгәрә. Яр буйы өлөшө декабрҙән март-апрелгә ҡәҙәр туңа.
Күлгә Детройт, Гранд, Рейзин, Гурон, Моми, Сандаски, Куяхога йылғалары ҡоя. Күлдән ағып сығыусы Ниагара йылғаһы аша Эри күле Онтарио күле менән тоташа.
Эри күле яр буйында Буффало, Эри, Толидо, Порт-Стенли, Монро, Кливленд ҡалалары урынлашҡан.
# Чучкаж (Кочкурга ҡушылдығы)

Чучкаж — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кочкурга йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Чучкаж (Кочкурга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000030486
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003048
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ғилманов

Ғилманов — башҡорт ир-ат фамилияһы. Ғилман исеменән барлыҡҡа килгән. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.
Ғилманова — башҡорт ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

# Ғилманов
## Билдәле йөрөтөүселәр

* Ғилманов Илдар Рәшит улы (1970) — рәссам, юғары мәктәп уҡытыусыһы.
* Ғилманов Садуакас (1890—1972) — Ҡаҙағстандың мосолман дин әһеле һәм йәмәғәт эшмәкәре, тәржемәсе һәм шағир.
* Ғилманов Фитрат Абдулла улы (1921—2015) — хәрби хеҙмәткәр. Генерал-майор (1971).
* Ғилманов Фәнүр Мөғәмбәр улы (1956) — журналист.
* Ғилманов Фәрит Фәррәх улы (1976) — дәүләт эшмәкәре.
* Ғилманова Рәсимә Хәмбәл ҡыҙы (1963) — географ, геоморфолог. Техник фәндәре докторы (2010), профессор.
* Ғилманова Шәүрә Ғәббәс ҡыҙы (1954) — тележурналист, юғары мәктәп уҡытыусыһы.
* Ғилманова Рәйхана Ғарифулла ҡыҙы (1954) — журналист.
# Иберо-Америка

Латин Америкаһының икенсе термин Ибер-Америка, ибер-роман телдәрҙә аралашҡан илдәрҙе аңлата. Ибер-роман телдәренә испан һәм португал телдәр керәләр, тагын был илдәргә Испания менән Португалияны индерәләр. Рәсәйҙә был термин һирәк ҡуллана. Был термин Ибер (Пиреней) ярымутрау килә, ҡайҙа Испания менән Португалия урынлашҡандар.

# Иберо-Америка
## Тарих

Ибер-Американың тарихы конкистадорҙар Көньяҡ Американыяулап алыуҙан башлана.
* 1499 йыл — Америго Веспуччи һәм Алонсо де Охеда Ориноко йылғаның тамағын етәп Америка континенты асалар.
* 1531 йыл — Франсиско Писарро Инк Империяһыны баҫып алалар.
* 1536 йыл — Буэнос-Айресҡа нигеҙ һалалар.
XVI—XVII быуатарҙа Амерканың кңп ерҙәре испандар баҫып алдылар. Португалияла үҙ ерен ныҡ кинәйткән.

# Иберо-Америка
## Ибер-Американың дәүләттәр

* Испанотелле дәүләттәр: (400 миллион кеше ашыу)
    Аргентина 38,747,000
    Боливия 9,182,000
    Венесуэла 26,749,000
    Гватемала 12,599,000
    Гондурас 7,205,000
    Доминикан республикаһы 8,895,000
    Испания 47,116,000
    Колумбия 45,600,000
    Коста-Рика 4,401,000
    Куба 11,269,000
    Мексика 107,029,000
    Никарагуа 5,487,000
    Панама 3,232,000
    Парагвай 6,158,000
    Перу 27,968,000
    Пуэрто-Рико 3,955,000
    Сальвадор 6,881,000
    Уругвай 3,463,000
    Чили 16,295,000
    Эквадор 13,228,000
* Португалтелле дәүләттәр: (200 миллионов кеше самаһы)
    Бразилия 196,342,592
    Португалия 10,495,000
* Каталонтелле дәүләт:
    Андорра 69,150

# Иберо-Америка
## Һылтау

* Сайт Организации иберо-американских государств
# Лангенветцендорф

Лангенветцендорф (нем. Langenwetzendorf) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3519 кеше йәшәй. Майҙаны — 38,46 км². Диңгеҙ кимәленән 338 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7957 һәм автомобиль коды — GRZ (элек: ZR).
# Һөймәле

Һөймәле (рус. Суммеля) — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ыҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 478 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Һөймәле
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101312111100027827
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102782
* Бассейн коды — 10.01.01.013
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Кесе Катух

Кесе Катух — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Катух йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Кесе Катух
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200016695
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201669
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Абдуллин Илгиз Ғәли улы

Абдуллин Илгиз Ғәли улы (14 июль 1940 йыл — 18 июль 2008 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы һәм инженеры, техник фәндәре докторы (1989), профессор (1990).
Металл конструкцияларҙың коррозия-механик ныҡлығы буйынса 230-ҙан ашыу фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптән монографиялары, 14 уйлап табыу патенты бар.

# Абдуллин Илгиз Ғәли улы
## Биографияһы

1940 йылдың 14 июлендә Өфөлә тыуған.
1957 йылда Өфөнөң 10-сы урта мәктәбен көмөш миҙал менән тамамлай, шул уҡ йылда Өфө авиация институтының (хәҙер Өфө дәүләт авиация техник университеты), «Авиация двигателдәре» факультетына уҡырға инә һәм уны 1962 йылда тамамлай. Өфө юғары уҡыу йортон тамамлағас, СССР Авиасәнәғәт министрлығының Өфө «Гидромеханика» тәжрибә-конструкторлыҡ бюроһында эшлә башлай. Бында Йәш белгестәр советы, шулай уҡ комсомол һәм профсоюз бюроһы ағзаһы итеп һайлана.
1972 йылда Өфө нефть институтының аспирантураһын тамамлай. 1973 йылда «Исследование влияния напряженного состояния карбоната кальция на его стойкость в кислых растворах» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.1969-2008 йылда Өфө нефть институты эшкә килә (ӨНИ, хәҙер Өфө дәүләт нефть техник университеты): кесе ғилми хеҙмәткәр, өлкән ғилми хеҙмәткәр, ғилми эштәр буйынса урынбаҫар, кафедра мөдире (1975 йыл), доцент (1977 йылдың апреленән). 1980 йылдан коррозиянан һаҡлау һәм материаловедение кафедраһы мөдире булып эшләй, был вазифала Мәскәүгә эшкә күскән Э. М. Гутманды алмаштыра.
Абдуллин 1994 йылда бер үк ваҡытта Өҫтәмә һөнәри белем биреү институты директоры була. 1980 йылдан шулай уҡ ғалимдары металдарҙы коррозиянан һаҡлау буйынса республика ведомство-ара комитеты секретары була. Уҡыу эшен ғилми-тикшеренеү эше менән аралаштыра, кафедрала башҡарылған дәүләт бюджеты һәм ғилми-тикшеренеү эштәренең етәксеһе булып тора. 1994, 1997, 1998 йылдарҙа ғалим Австрия, Венгрия, Ҡытай һәм Англияла стажировка үтә. 1981 йылдан 2004 йылға тиклем уның етәкселеге аҫтында 10 кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана.
Илгиз Ғәли улы 1989 йылда «Повышение долговечности напряженных нефтегазовых трубопроводов в условиях воздействия грунтовых и транспортируемых активных сред» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай, 1990 йылда уға профессор дәрәжәһе бирелә, ә 2000 йылдан — Фәндәр академияһының ғәмәли ағзаһы була. Абдуллин Илгиз Ғәли улының ғилми эшмәкәрләге нефть һәм газ транспорт үткәргес торба һалыу системаларының һәм нефть химияһы, нефть эшкәртеүҙең башҡа объекттарының, шулай уҡ сәнәғәттең машина төҙөү тармаҡтарында коррозияға ныҡлығын һәм коррозия-механик сыҙамлығын тәьмин итеүҙең практикаһы һәм теорияһы менән бәйле. .
2008 йылдың 18 июлендә Өфөлә вафат була.
СССР-ҙың юғары белем биреү отличнигы (1983), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998), миҙалдар менән бүләкләнгән. Шулай уҡ «Социалистик ярышта еңеүсе» (1975) һәм СССР Юғары уҡыу йорттар министрлығының «Эшендәге яҡшы уңыштары өсөн» билдәләре менән бүләкләнгән.
# Купчегень (йылға)

Купчегень — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ильгумень йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Купчегень (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100005957
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100595
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Правый Таз

Прав. Таз — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының уң ярына тамағынан 1391 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Правый Таз
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300063297
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306329
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3