yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Өмәүиҙәр хәлифәлеге

Өмәүиҙәр (ғәр. الأمويون‎), йәки бәнү Өмәйә ‏(ғәр. بنو أمية‎) — Мүәвиә I 661 йылда хәлифәләрҙең мосолман династияһы. Суфыян һәм Мәрүәни сығышлы өмәүиҙәр VIII быуат урталарына тиклем хакимлыҡ иткәндәр. Миләди 750 йылда Әбү Мөслим етәкселегендәге баш күтәреү һөҙөмтәһендә династия тәхеттән бәреп төшөрөлә һәм Ғәббәсиҙәр хәлифәлеге урынлаша. Өмәүиҙәрҙең барыһын дә ҡыралар, хәлифә Хишам ибн Ғәбд әл-Мәликтең ейәне генә тере ҡала. Был тармаҡ Испанияла Кордова хәлифәлеге династияһын башлаған була.

# Өмәүиҙәр хәлифәлеге
## Өмәүи хәлифәт

Өмәүи хәлифәт Хаҡ хәлифәттең ғазауаттар сәйәсәтенә тоғро ҡала һәм Төньяҡ Африканы, Пиреней ярымутрауының Әл-Әндәлүс (Әндәлүсия) өлөшөн, Урта Азияны, Синдты, Тәбәристан менән Журжанды яулап ала.
Хәлифәттең яулап алынған барлыҡ ерҙәренә дәүләт хужа булып тора. Яулап алынған, вариҫы булмаған кешенән ҡалған, тартып алынған ерҙәр дәүләт ҡарамағына күсә бара. Ер биләүселәрҙән дәүләт ер һалымы йыя (ғөшөр һәм хараж).
Дәүләтте үҙәкләштереү өсөн поста хеҙмәте тергеҙелә, үҙәк ҡаҙна һәм дәүләт архивы (диван әл-хәтим) ойошторола.
Һалым түләмәҫ өсөн күпләп Ислам ҡабул итеү арҡаһында дәүләттең табышы кәмей бара. 700 йылда Ираҡ әмире Хәжәж ибн Йософ (694—714) Исламға яңы килгән кешеләрҙе жизйәнән азат итмәү тураһында закон ҡабул итә, башҡа диндекеләрҙең ере мосолмандарға күскән осраҡта, һуңғылары ла хәрәж түләргә тейеш булып сыға. Быны хәлифә Ғүмәр Ғәбд әл-Ғәзиз 718—719 йылдарҙа туҡтата. Әммә унан һуңғы вариҫтары законды яңынан тергеҙә һәм болғаныштар сығыуға сәбәп була. Һөҙөмтәлә хакимлыҡ ғәббәсиҙәргә күсә.
# Мостафина Светлана Анатольевна

Мостафина Светлана Анатольевна (8 апрель 1967 йыл) — ғалим-математик. 1993 йылдан Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты һәм хәҙерге Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2008 йылдан математика һәм информатика, 2009 йылдан — математик моделдәр әҙерләү кафедраһы мөдире, 2011 йылдан — физика-математика факультеты деканы. Физика-математика фәндәре докторы (2007), профессор. (2008). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2015), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2011).

# Мостафина Светлана Анатольевна
## Биографияһы

Светлана Анатольевна Мостафина 1967 йылдың 8 апрелендә Һарытау өлкәһе ҡала тибындағы Татищево ҡасабаһында тыуған.
1989 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай, шунда уҡ 1990 йылға тиклем эшләй.
1993 йылдан — Стәрлетамаҡ педагогия институты]], 2004—2012 йылдарҙа — З.Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһы, 2012 йылдан — Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы уҡытыусыһы
2008 йыл — Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы математика һәм информатика кафедраһы мөдире, 2009 йылдан — математик моделләштереү, 2011 йылдан — физика-математика факультеты деканы.
2007 йыл — физика-математика фәндәре докторы, 2008 йылдан— профессор.

# Мостафина Светлана Анатольевна
## Фәнни эшмәкәрлеге

Ғилми тикшеренеүҙәре химик процестарҙың һәм реакторҙарҙың математик моделдәрен әҙерләүгә, программалаштырыуға арналған. Уның тарафынан реакция ваҡытында мөхиттең үҙенсәлектәре үҙгәреүен иҫәпкә алған ҡатмарлы каталитик реакцияларҙың матем. моделдәре, каталитик процестарҙы проектлау мәсьәләләрен сисеү өсөн оптималләштереүҙең ҡатнаш алымдары, һанса алгоритмдары һәм программа саралары уйлап табылған; химик процестарҙы сәнәғәт шарттарында үткәреүҙең оптималь режим һәм технологик параметрҙары билдәләнгән. Асыштары «Каучук» ЯАЙ‑нда, Нефтехимия һәм катализ институтында һ.б. индерелгән. 320‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 27 уйлап табыу авторы. Хеҙмәттәре.:
* Сәнәғәт катализының реакцияһын моделләштереү һәм уларҙы үткәреүҙең оптималь шарттарын асыҡлай. — Өфө, 2006;
* Ҡатмарлы кинетик схемаларҙың теоретик- графовый ысулы редукцияһы . — Өфө, 2013 (авторҙаш).

# Мостафина Светлана Анатольевна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2015).
* Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2011).
# Гросрудештедт

Гросрудештедт (нем. Großrudestedt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1941 кеше йәшәй. Майҙаны — 23,87 км². Диңгеҙ кимәленән 163 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99195 һәм автомобиль коды — SOM.
# Алағузлы

Алағузлы (рус. Алагузлы) — Башҡортостан Республикаһы Ишембай районындағы бәләкәй йылға , Кесе Шешәнәк йылғаһының уң ҡушылдығы. Оҙонлоғо 15 км, картала ҡушылдыҡтары күрһәтелгән.
Кәбәс ауылынан төньяҡ — көнсығыштараҡ 11 км алыҫлыҡта, Алатау һыртында башлана. Йылға буйлап, Ишембай районы Ҡоҙаш ауылынан йәйләүгә бара торған юл һуҙыла. Йылға көньяҡтан төньяҡҡа табан аға. Кесе Шешәнәк йылғаһына ҡоя. Кесе Шешәнәккә ҡойған ерҙән алыҫ түгел уң яҡтан Алағузлыға Айыутапҡан һәм Әселе йылғалары ҡоя. Бында йәйләү һәм Бүлтә ыҙаны урынлашҡан. .

# Алағузлы
## Ҡушылдыҡтары

Бөтә ҡушылдыҡтар ҙа уң яҡтан килеп ҡоя: йылға башланған ерҙә ике атамаһыҙ ҡушылдығы бар, иң ҙурҙары — Әселе һәм Айыутапҡан.

# Алағузлы
## Ландшафт

Ҡайын, уҫаҡ, йүкә ҡатнаш урман һоро урман тупраҡлы ерҙә үҫә.

# Алағузлы
## Атамаһы

Атамаһы башҡ. ала — ала (пестрая) һәм үгүз — йылға, -лы аффиксы ҡушылып яһалған (Ишимбайская энциклопедия, 2015, С.65)

# Алағузлы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Кама һыу бассейны округына ҡарай, йылғаның һыу хужалығы — Ағиҙел, Стәрлетамаҡтан алып Охлебинин ҡасабаһы янындағы йылға күләмен үлсәү урынына тиклем, Эҫем йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200712211100018767
* Гидрологияк тикшерелеү коды (ГИ) — 111101876
* Бассейн коды — 10.01.02.007
* ГИ буйынса том номеры — 11
* ГИ буйынса сығарылыш— 1
# Гаврилов Сергей Алексеевич

Гаврилов Сергей Алексеевич (20 сентябрь 1914, Иваново-Вознесенск, Влдадимир губернаһы) — авиация двигателдәр төҙөү өлкәһендә СССР конструкторы, Социалистик Хеҙмәт Геройы, СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты. РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1974). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1969).

# Гаврилов Сергей Алексеевич
## Биографияһы

Сергей Алексеевич Гаврилов 1914 йылдың 20 сентябрендә Иваново ҡалаһында тыуған. Белеме — юғары, 1940 йылда Серго Орджоникидзе исемендәге Рыбинск авиация институтын тамалай. Техник фәндәр докторы.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1934 йылда 26-сы машиналар төҙөү заводында техник-конструктор булып башлай. 1941—1949 йылдарҙа Өфө моторҙар эшләү заводында инженер-конструктор, конструкторҙар төркөмө етәксеһе, етәксе урынбаҫары, бүлек начальнигы була. 1949 йылда баш конструктор урынбаҫары итеп тәғәйенләнә, 1961 йылда — беренсе урынбаҫары, 1962 йылда — 100-сө почта йәшниге ойошмаһының баш конструкторы («Мотор» фәнни-производство предприятиеһы). 1962 йылдың сентябрендә — СССР Авиация сәнәғәте министрлығының Өфө «Союз» машиналар төҙөү конструкторлығы бюроһының баш конструкторы.
С.А. Гаврилов ҙур техник һәм производство тәжрибәһенә эйә була, конструкторлыҡ бюроһы алдында торған бурыстарҙы уңышлы хәл итә. Уның етәкселегендә истребителдәр, штурм авиацияһы һәм төрлө тәғәйенләнештәге пилотһыҙ осоу аппараттары өсөн 30-ға яҡын авиация двигателдәр төрө эшләнә. Р13-300, Р13Ф-300, Р25-300 двигателдәре менән төрлө модификациялы МиГ-21, Р95Ш — СУ-25 штурмовиктары йыһазландырыла.
Яңы авиация техникаһын үҙләштереүҙә һәм эшләүҙә ҙур ҡаҙаныштары өсөн 1975 йылдың 19 декабрендә С.А. Гавриловҡа СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
1975 йылдың ноябрендә Өфө моторҙар эшләү заводының тәжрибә конструкторлыҡ бюроһының баш конструкторы була.
СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1977).
РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1974). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1969).
1983 йылдың 21 майында Өфө ҡалаһында вафат була, Көньяҡ зыяратта ерләнә.

# Гаврилов Сергей Алексеевич
## Наградалары

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1975 )
* Ленин ордены (1971, 1975), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1957, 1959, 1963), Халыҡтар Дуҫлығы ордены (1980), «Почёт Билдәһе» ордены (1943), II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1945), миҙалдар менән бүләкләнгән.
# Зингер магазины

Зингер магазины бинаһы — Вологда өлкәһенең Тотьма ҡалаһында Белоусовская урамындағы XIX быуат аҙағының бер ҡатлы таш йорто. Төбәк әһәмиәтендәге тарихи һәм мәҙәни ҡомартҡы. Әлеге ваҡытта ҡоролма ремонтланған һәм ваҡлап һатыу предприятиеһы сифатында ҡулланыла.

# Зингер магазины
## Тарихы

Бер ҡатлы таш «Зингерҙың элекке магазин бинаһы» ҡоролмаһы XIX һәм XX быуаттар сигендә төҙөлә. 1979 йылдан төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора.
XX быуат башында ҡоролма Аграфена Кузнецованың псевдоготик таш кибете була, унда «Зингер» компанияһының теген машиналарын һатыу ойошторола.

# Зингер магазины
## Архитектураһы

Бер ҡатлы бина көнсығыштан көнбайышҡа табан һуҙылған бинанан ғибәрәт, ул төп фасады менән элекке ҡала сауҙа майҙанына ҡарай
Эске бүлкәһе йортто икегә бүлә: урам һәм ихатаға, улар бер-береһе менән ишек уйымы аша тоташҡан. Ҡоролмаға төп инеү урыны сауҙа майҙаны яғында урынлашҡан. Ихата яғына төньяҡ стеналағы ҡапҡа аша инергә мөмкин.
Бинаның балкалы таяуҙары бар. Урам яғында иҙәндәр балкалар һәм өрлөктәр буйлап таҡтанан, ихата яҡында цементтан эшләнгән. Һөҙәк ҡыйыҡ ағас асамайҙар һәм аҫтаҡталар буйлап ҡоролған.
Магазин фасадтары романтик стилдә эшләнгән. Төп фасадты киртләсле фронтон биҙәй. Ике ҡатлы архивольт менән тәҙрә фронтон тимпанында урынлашҡан, ул сарҙаҡты яҡтырта. Бер кирбесле фриза фронтонды стенанан айыра. Төп фасадтың тәҙрәләре һәм ишеге ҡапҡастар менән уратып алынған, киртләс фронтондар менән тамамланған. Ҡабырға фасадтың нишалары шулай уҡ ҡыҫан ҡапҡастары менән йыһазландырылған. Тура мөйөшлө филенкалар менән киң көрәксәләр фасад мөйөшөн биҙәй, улар майҙан яғына сығып, талғын ғына киртләсле декоратив башняларға әүерелә. Ҡабырға фасадтары тимпанында тура мөйөшлө тәҙрәләр менән өс мөйөшлө фронтондарға эйә. Кирбес кәрниздәр ҡабырға фасадтарының стеналарын ослай. Был стеналарҙың һуңғы бөгөлдәре таҡтанан эшләнгән.
Интерьерындағы тәүге декор беҙҙең көндәргәсә һаҡланмаған. Бина фундаменты бут ташынан төҙөлгән. Ҡоролма үлсәме 8 метр киңлеккә һәм ҡабырға фасады буйынса 19,5 м оҙонлоҡҡа һуҙылып киткән.

# Зингер магазины
## Хәҙерге торошо

Хәҙерге ваҡытта был йорт ваҡлап һатыу предприятиелары өсөн ҡулланыла, унда бер-береһен алмаштыры, Тотьманың төрлө эшҡыуарҙары бинаны ҡуртымға алыуҙы һәм эшләүҙәрен дауам итә.

# Зингер магазины
## Документтары

Решение от 16.03.1979 г. № 180 г. Вологда. «О мерах по улучшению охраны и использования памятников истории и культуры г. Тотьмы» (билдәһеҙ). 2020 йыл 5 август архивланған.
# Вальбах (Тюрингия)

Вальбах (Тюрингия) (нем. Wallbach (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 352 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,07 км². Диңгеҙ кимәленән 300 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98639 һәм автомобиль коды — SM.
# Шопен паркы (Познань)

Шопен паркы (пол. Park Fryderyka Chopina) — Польшаның Познань ҡалаһында боронғо эшләп килгән асыҡ парк. Парк Подгурная урамында элекке иезуит коллегияһы артында урынлашҡан (бөгөн — Ҡала советы бинаһы). Парк поляк композиторы Фредерик Шопен исеме менән аталған.

# Шопен паркы (Познань)
## Тарихы

Паркҡа XVII быуат аҙағында иезуиттар нигеҙ һала, улар уны 1775 йылда Изге Мария Магдалина гимназияһына тапшырылғанға тиклем ботаника баҡсаһы кеүек ҡуллана. 1815 йылда паркты һарай баҡсаһы итеп үҙгәртер өсөн Познань Бөйөк кенәзлегенең наместнигы Антоний Генрик Радзвилла һатып ала. Антоний Генрик Радзвилла ваҡытында парк инглиз баҡсаһының ҡайһы бер элементтары менән француз баҡсаһы ҡиәфәтен ала. XIX быуатта парк урындағы аристократияның күңел асыу урыны була; унда шулай уҡ дипломатик һөйләшеүҙәр үтә. Германлаштырыу ваҡытында паркҡа инеү поляктар өсөн тыйыла.
Ике һуғыш араһындағы осорҙа парк воевода идаралығына инә, ул элекке иезуит коллегияһында урынлаша. 1938 йылда паркты Подгурная урамы ике өлөшкә бүлә. Икенсе донъя һуғышынан һуң парк мәктәпкәсә учреждениеға тапшырыла, уны балалар йөрөү өсөн ҡулланалар.
XXI быуат башында паркта тергеҙеү эштәре алып барыла, шунан һуң парк заманса төҫ ала.
Парк уртаһында Фредерик Шопендың һәйкәле урынлашҡан.
# Люлишка

Люлишка — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Люлих йылғаһының һул ярына тамағынан 6,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Люлишка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Ковров ҡалаһынан тамағына тиклем, Уводь йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010301112110000033761
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003376
* Бассейн коды — 09.01.03.011
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Һәйтәк мәсете (Балтас районы)

Һәйтәк мәсете — Башҡортостандың Балтас районы Һәйтәк ауылы мәсете. Һәйтәк ауылы XVII быуаттан уҡ билдәле башҡорт ауылы.

# Һәйтәк мәсете (Балтас районы)
## Тарихы

Башҡорттарҙың Таҙлар ырыуы XIII быуатта монголдар менән һуғыш башланғансы Яйыҡ менән Эмба йылғаһы араһында йәшәгән. Таҙлар ырыуы ул ваҡытта Табын ҡәбилә берләшмәһенә ингән. Туҡта хан (Сыңғыҙхан нәҫеле) менән Нуғай бәкләрбәк араһындағы һуғышта ҡатнашҡан таҙлар ырыуы Нуғай бәкләрбәк еңелгәндән һуң Урал тауы яғына күсенә. Улар таралып, бер өлөшө табын, үҫәргән (биләмәләрендә таҙлар атамалары осрай), бөрйән ҡәбиләләре составына инә. Әйле һәм табын берләшмәләре менән бәйләнешен таҙ ырыуы халҡы өҙмәй. XVI быуатта Ҡазан ханлығы еңелгәс, «ҡәлғә һаҡсылары»— ирәктеләр (табын ҡәбиләһенең бер өлөшө) таҙлар ырыуы ерҙәрендә урынлаша.
Һәйтәк ауылы— таҙлар ырыуы башҡорттары нигеҙ һалған ауыл. XVIII быуат аҙағында ауылға Иманғол Тәнәкәйев етәкселегендәге ирәкте башҡорттарын ҡабул итеү тураһында килешеү төҙөлгән (1792). 1746, 1751 йылдарҙа бында керҙәшлек тураһында килешеү нигеҙендә яһаҡлы татарҙар килә. Улар документтар буйынса Йәүмәт (хәҙерге Иҫке Яҡшый) ауылында теркәлә, ә Һәйтәк башҡорттарына яһаҡ түләшергә ярҙам итергә тейеш була, ләкин был килешеүҙе үтмәй (Ә.Әсфәндиәров, 132 б.)
Революцияға тиклем ауыл башҡорт һәм типтәр осона бүлеп йөрөтөлә, улар ҡушылмай (Беренсе Һәйтәк, Икенсе Һәйтәк). Ике оста ла мәсет, мәҙрәсә була.
XIX быуат аҙағында Һәйтәктә земство мәктәбен астырыу планлаштырыла, тик урындағы руханиҙар урыҫса белем алған балалар урыҫлашыр, динен, әҙәпте онотор тип халыҡ араһында мәктәп астырыуға ҡаршы эш алып бара. Шуға күрә был мәктәп бер нисә саҡрым ары, көнбайыштараҡ ятҡан Дүртекәй исемле мари ауылында булдырыла.
Беренсе Һәйтәк мәсете имамдарынан Шакир хәҙрәт исеме һаҡланып ҡалған. Бындағы мәсет уның улы имам «Хөсәйен» исемен йөрөтә. Ул ике ҡатлы, ағастан төҙөлгән бинала ике зал була. Совет власы урынлаштырылғас, ул ябыла һәм мәсеттең манараһын киҫеп төшөрәләр. 1933 йылдан мәсет бинаһында мәктәп урынлаша, 1988 йылда был урында балалар баҡсаһы төҙөлө, ләкин бер нисә йылдан ул янып, юҡҡа сыға.
Икенсе Һөйтәк мәсете «Ғилмишәрип» мәсете тип атала. Бында Ҡазанда уҡып ҡайтҡан Ғилмийәр исемле имам эшләгәне билдәле. Ул башта Нөркә ауылында, һуңыраҡ Һәйтәктә эшләй. 1930 йылдарҙа Ғилмийәр һәм Ғәбделәхәт исемле муллалар ҡулға алынып, хөкүм ителә, ике ҡатлы мәсет емерелә.
Өсөнсө мәхәллә мәсете бик ҙур булмай. Ул «Ғабдулхаҡ» мәсете тип йөрөтөлә. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында мәсеттә Дилми мулла, Ғәйнеғлим , Мулланур, Ғәйниахмәт исемле муллалар дини хеҙмәт үтәй. Һуңыраҡ бында Кашфулла мулла хеҙмәт итә. 1969 йылда Һәйтәк ауылындағы һуңғы мәсет янып, көл була.
1994 йылда Һәйтәктә яңы мәсет асыла, унда Кашфулла хәҙрәт имам була. Ул вафат булғандан һуң Фоат Фәтхлисламов, унан һуң республикала билдәле рәссам, Салауат Юлаев премияһы лауреаты Илдар Ихсан улы Ғаянов имам вазифаларын башҡара.
2016 йылда мәсеткә Ғ.Муллахмәтов һәм М.Хөсәйенов ярҙамы менән ремонт үткәрелгән. Мәшүҙә Фәтих ҡыҙы Нуриева балалар һәм ололарға ислам нигеҙҙәре һәм ғәрәп яҙмаһы буйынса дәрестәр бирә.

# Һәйтәк мәсете (Балтас районы)
## Тағы ҡарағыҙ

Һәйтәк
Таҙлар
Башҡортостанда ислам
# Кесе Утрус

Кесе Утрус — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бутрус йылғаһының һул ярына тамағынан 6,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Кесе Утрус
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300312110000016768
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001676
* Бассейн коды — 08.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Лыаесъшор

Лыаесъшор — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сямаю йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Лыаесъшор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000086993
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008699
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Седета-Яха

Седета-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Лумпада-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.

# Седета-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300079082
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307908
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ҡансура Карьеры

Ҡансура Карьеры (рус. Канчеровский Карьер) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ҡасаба.

# Ҡансура Карьеры
## Географияһы

Ҡасаба округ үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһынан көнбайыш-төньяҡ-көнбайыштараҡ, яҡынса 17 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Ҡансура Карьеры
## Климаты

Ҡасабаның климаты, Ҡыуандыҡ районына хас булғанса, уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0$^о$С -тән +4,8$^о$С-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуар, уртаса айлыҡ температураһы яҡынса −20,5$^о$С — 35 $^о$С. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, уның дауамлылығы уртаса 150 көн тәшкил итә.

# Ҡансура Карьеры
## Тарихы

Ҡасабаға совет осоронда ҡырсынташ сығарыу урыны янында нигеҙ һалынған. Торама эргәһендә урынлашҡан Башҡорт Ҡансураһы ауылы исеменән алып бирелгән. 2016 йылға тиклем Ҡыуандыҡ районы Ейәнсура ауыл Советына ингән, муниципаль берәмектәрҙе үҙгәртеп ҡороуҙарҙан һуң Ҡыуандыҡ ҡала округы составында ҡалған.

# Ҡансура Карьеры
## Этимологияһы

Карьерға исем Башҡорт Ҡансураһы ауылы исеменән бирелгән, сөнки ҡырсынташ ошо ауылдан йыраҡ түгел сығарылған. С. М. Стрельников - Ырымбур өлкәһенең топонимикаһы белгесе, уның «Кувандыкский край в географ ических названиях» тигән китабында биргән мәғлүмәт буйынса, Ҡансура - башҡорт исеме, был исем менән Башҡорт Ҡансураһы һәм Урыҫ Ҡансураһы тигән ойконимдар барлыҡҡа килгән. Т. Кусимова, С. Бикҡолова төҙөгән "Башҡорт исемдәре" һүҙлегендә Ҡансура исеме, хан+сура һүҙҙәренән хасил булған; батыр, ҡыйыу; хаким тигән мәғәнәләр бирә, тигән аңлатма бирелгән.
Икенсе исеме "Ҡансыра ҡырсынташ карьеры ҡасабаһы".

# Ҡансура Карьеры
## Халҡы

2002 йылдың халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса 38 кеше (урыҫтар 87%) даими йәшәгән, 2010 йылда 34 кеше ҡалған.
# Кувакша

Кувакша — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сеитьма йылғаһының һул ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Кувакша
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010200112110000027476
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002747
* Бассейн коды — 09.01.02.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Аватанак

Ҡалып:Необитаемые острова по странам
Аватанак (ингл. Avatanak Island) — янартауҙың һыу аҫтында урғылып, диңгеҙ өҫтөнә күтәрелеп сыҡҡан тау тоҡомдарынан хасил булған утрау. Төлкө утрауҙары төркөмөнә инә. Амукта утрауының көнсығышында урынлашҡан.
Утрауҙың оҙонлоғо 16 км тирәһе.

# Аватанак
## Тарих

1867-се йылда Аляска менән бергә Америка Ҡушма Штаттарына һатыла.