yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Вырога

Вырога — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының һул ярына тамағынан 565 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Вырога
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000035381
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003538
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Руаль Амундсен

Ру́аль Э́нгельбрегт Гра́внинг А́мундсен (норв. Roald Engelbregt Gravning Amundsen; 16 июль 1872 йыл — 18 июнь 1928 йыл) — Норвегия поляр сәйәхәтсеһе һәм рекордсыһы, Р. Һантфорд атағанса — «Поляр илдәре Наполеоны».
Көньяҡ полюсҡа 1911 йылдың 14 декабрендә барып еткән тәүге кеше. Планетаның ике географик полюсында ла булған тәүге кеше. Донъяны урап сыҡҡан сәйәхәтен Поляр түңәрәк артында тамамлаған тәүге кеше. Арктикаға сәйәхәттәрҙә гидросамолет һәм дирижабль файҙалана башлаған тәүге кешеләрҙең береһе. 1928 йылда Умберто Нобиленың юғалған экспедицияһын эҙләгәндә һәләк була. Күп илдәрҙең, шул иҫәптән АҠШ-тың наградаларын алған. Бик күп географик объекттар уның исемен йөрөтә.

# Руаль Амундсен
## Бала сағы һәм үҫмерлек йылдары

Амундсендың бала сағы тураһында мәғлүмәт бик аҙ. Күп һанлы туғандары араһында ул иң кинйәһе булған, ҡыҙыу, тәкәббер ине, тип хәтергә алғандар. Иптәштәренең береһе Антарктиканы өйрәнәсәк Карстен Борхгревинк булған.
Амундсендар малайҙарын бәләкәйҙән спортҡа ылыҡтырған. Мәктәптә Руаль насар уҡыған һәм хатта имтихан бирергә рөхсәт ала алмаған. Ҙур ауырлыҡ менән 1890 йылдың июлендә экстерн рәүештә имтихан тапшырып, өлгәргәнлек аттестаты алған..
1886 йылда уның атаһы Йенс Амундсен вафат булып ҡала. Әсәһе — Густава Салквист — улының ҙер кеше булыуын теләй һәм Кристианияға күсеп бара. Йорттары король һарайынан яҡын урынлашҡан була. Әсәһенең өгөтө менән Руаль Осло университетының медицина факультетына уҡырға инә, әммә әсәһе вафат булғас, уҡыуын ташлай..
Капитан Джона Франклиндың сәйәхәттәре унда ҡыҙыҡһыныу уята һәм яҙмышына йоғонто яһай..
15—16- йәшенән Амундсен ҡәтғи режим буйынса йәшә башлай: тик уйлап туҡлана, физик күнекмәләр, хатта ҡыштарын да асыҡ һауала йоҡлау, ҡыш буйы саңғыла йөрөү тормош рәүешенә әүерелә. Яратмаһа ла, футбол уйнай, был тән өсөн файҙалы тип һанай.. 1892 йылда Амундсен медицина комиссияһы үткәндәге яҙма: «Буйы — 180 см, тын сығарғанда күкрәк киңлеге 87 см, тын тартҡанда — 98 см». Хардангервидд яҫылығына сәйәхәттән һуң «Моргенен»] карабында штурман званиеһы алыр өсөн әҙерлек үтә башлай.
Амундсендың яҙмышына полюсты өйрәнеүсе норвег Эйвин Аструп менән танышлыҡ йоғонто яһай. Амундсен тәүге тапҡыр уның лекцияһында 1893 йылдың 25 февралендә була. Малай сағында бының менән ҡыҙыҡһынмаһа ла, ныҡлы ҡарарға килеп ул Арктикаға сәйәхәткә әҙерләнә башлай..
1895 йылдың яҙында Амундсен штурманлыҡҡа уңышлы имтихан тапшырып балыҡ тотоусылар менән тағы бер юлға сығып китә..
# Изге Мария сиркәүе (Штральзунд)

Изге Мария сиркәүе (Мариенкирхе; нем.St.-Marien-Kirche) Штральзундта Ганза ҡалаһының иң ҙур сиркәүе һәм Үҙәк Европала һуңғы готика шедевры. 1625 йылдан алып 1647 йылға тиклем сиркәү бинаһы донъяла иң бейек бина була. Беренсе тапҡыр сиркәү тураһында 1298 йылда телгә алына. 104 метр бейеклектәге сиркәүҙең башняһынан ҡаланың, уның тирә- яғының һәм Рюгендың матур күренеше асыла.
Люнебургтағы Изге Николай сиркәүенән һуң Штральзундтағы төньяҡ Европала Изге Мария сиркәүе кирбес готикаһы стилендәге иң иртә базилика була. Сиркәү Любек Мариенкирхеһының өлгөһөндә төҙөлгән.
# Боровушка (Чичка-Юла ҡушылдығы)

Боровушка — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чичка-Юл йылғаһының уң ярына тамағынан 319 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Боровушка (Чичка-Юла ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400312115200021483
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202148
* Бассейн коды — 13.01.04.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Сед-Ёль (Локчима ҡушылдығы)

Сед-Ёль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Локчим йылғаһының һул ярына тамағынан 101 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Сед-Ёль (Локчима ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000018075
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001807
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Түбәнге Нерояга

Түбәнге Нерояга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Түбәнге Нерояга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000056459
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005645
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Новотроицк

Новотро́ицк - Ырымбур өлкәһенең өлкә әһәмиәтендәғе көнсығыш ҡалаһы. Ҡаҙағстан сиге янында урынлашҡан.
Новотроицк күрше Орск ҡалаһынан 14 км. алыҫлыҡта, Яйыҡтын уң ярында урынлашҡан. Калала Мәскәү ҡорос һәм иретмәләр институты филиалы, Новотроицк төҙөлөш техникумы бар.

# Новотроицк
## Иктисад

Эре ойошмалар: Металлинвестын Орск-Хәлил металург комбинаты, хром һәм цемент заводтары.
«Ура́льская Сталь»( башҡ. Урал ҡоросо ) (ПАЙ,— 1992 йылға тиклем Орск-Хәлил металлургия комбинаты) — Новотроицкта урынлашҡан металлургия комбинаты. Ырымбур өлкәһенең һалымдар түләүсе буйынса икенсе ойошма (Газпром етештереү Ырымбурҙан һуң).«Металлоинвест» төркөмдә.

# Новотроицк
## Иктисад
### Сәнәғәт күрғәткестәр

Продукция етештереү, мең тонна
| Төрө | 2008 | 2009 | 2010 |
| Суйын | 2700 | 2780 | 2618 |
| Агломерат | 3100 | 3090 | 2900 |
| Литая заготовка | 3330 | 3240 | 2820 |
| Кокс | 1860 | 1670 | 1660 |
| Крупносортный прокат стана «950/800» | 1830 | 1930 | 1500 |
| Толстый лист стана «2880» | 630 | 650 | 725 |
| Листовой прокат стана «800» | 190 | 70 | 100 |
# Ирзек

Ирзек — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лумпун йылғаһының уң ярына тамағынан 85 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Ирзек
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300512111100039023
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103902
* Бассейн коды — 10.01.03.005
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Нидзъель

Нидзъёль — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Адзьва йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Нидзъель
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000070890
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103007089
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кайтес

Кайтес — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Елбаган күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Кайтес
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200712115200013213
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201321
* Бассейн коды — 13.01.02.007
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Келей (Мута ҡушылдығы)

Келей — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мута йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Келей (Мута ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200312115100008269
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100826
* Бассейн коды — 13.01.02.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Котельная (Енанга ҡушылдығы)

Котельная — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Енанга йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Котельная (Енанга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000011030
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001103
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Абай майҙаны

Абай майҙаны (ҡаҙ. Абай алаңы) — Ҡаҙағстанда Алматы республика һарайы алдындағы ҡала майҙаны.Ҡаҙаҡ шағиры һәм мәғрифәтсеһе Абай Кунанбаев (1845—1904) хөрмәтенә аталған

# Абай майҙаны
## Иҫтәлекле урындар

Майҙанда Абай Кунанбаев һәйкәле, йәмәғәт баҡсаһы һәм гранит менән ҡапланған бер нисә фонтан бар. Майҙан тирәләй «Ҡаҙағстан» ҡунаҡханаһы, «Арман» кинотеатры һәм майҙанды Кок-Тобе паркы менән тоташтырыусы трос вагоны төҙөлә. Билдәле булыуынса, Абай майҙаны йыш ҡына йәмәғәт йыйылыштары, тантаналар һәм концерттар үткәреү урыны булып тора..

# Абай майҙаны
## Абай Кунанбаев һәйкәле

1960 йылда Абай Кунанбаевтың тыуыуына 115 йыл тулыу айҡанлы майҙан уртаһында архитектор Хәкимжан Наурызбаев тарафынан һәйкәл ҡуйыла. Һәйкәлдең бейеклеге ун өс метр.
Һәйкәл янында шиғырҙар уҡыу йолаһы бар. Мәҫәлән, 2014 йылдың июнендә Халыҡ-ара әҙәби фестиваль сиктәрендә ҡаҙаҡ, украин һәм рәсәй шағирҙары үҙ шиғырҙарын башҡарҙы..

# Абай майҙаны
## Республика һарайы

[[Файл:International conference on Primary Health Care - Conferencia Internacional sobre Atención Primaria de Salud - Almaty -1978.jpg|мини|250пкс|Республика һарайы 1970 йылда төҙөлгән. Алматы ҡалаһының иң ҙур залы булып тора һәм йыш ҡына йәмәғәт йыйылыштары, тантаналар, концерттар һәм башҡалар өсөн урын булараҡ ҡулланыла.

# Абай майҙаны
## «Арман» кинотеатры

Арман кинотеатры — цифрлы кинотеатр, 1968 йылда төҙөлгән. Кинотеатрҙа дүрт зал, ихата һәм клуб бар.

# Абай майҙаны
## Канат юлы

Абай майҙанынан 2006 йылда асылған Кок-Тобе тауындағы паркка канат юлы аша барырға мөмкин. 2014 йылдың сентябрендә тау яңы трос вагоны төҙөү, тауҙың төньяҡ яғын һәм паркты реконструкциялау өсөн ябыла. 2016 йылдың мартында канат юлын төҙөү һәм паркты тергеҙеү тамамлана. 2007 йылда The Beatles һәйкәле ҡуйыла.
Яңы кабель вагонында 17 кабина, һәр береһе 8 кешеһыйҙырышлылы. Сәғәтенә 750 кешене -ткәрә ала. Канат юлының оҙонлоғо — 1620 метр, станциялар араһындағы бейеклек айырмаһы — 250 метр. Тиҙлекте 0,5 м/с-тан 6 м/с тиклем көйләргә мөмкин.
# Гущина Ряса

Гущина Ряса — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Липецк өлкәһе, Рязань өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ягодная Ряса йылғаһының уң ярына тамағынан 3,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.

# Гущина Ряса
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Воронеж йылғаһы Липецк ҡалаһына тиклем, Матыра йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010100512107000002696
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000269
* Бассейн коды — 05.01.01.005
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Аҡ Тай

Аҡ Тай — рус. Ак-Тай - Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға.

# Аҡ Тай
## Географияһы

Аҡ Тай йылғаһы Бәрәнсе (Нижне-Баранчинск ауылындағы тоған) йылғаһының уң ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Аҡ Тай
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тагил йылғаһыТүбәнге Тагил ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501512111200005323
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200532
* Бассейн коды — 14.01.05.015
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

# Аҡ Тай
## Этимологияһы

Атама башҡорт (төрки) телендәге аҡ+тай һүҙҙәренән килеп сыҡҡан.
# Усть-Падун

Усть-Падун — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тыхта йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Усть-Падун
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200612115200006087
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200608
* Бассейн коды — 13.01.02.006
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ай-Суны-Еган

Ай-Суны-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Суны-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Ай-Суны-Еган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200040227
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204022
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Бесбесәй

Бесбесей, беснәк, ҡарабаш турғай, майсыл, майгис(рус. Московка, лат. Periparus ater) — ҙур булмаған ҡошсоҡ.

# Бесбесәй
## Ҡылыҡһырлама

Турғайҙан бәләкәйерәк. Түбәһе ҡара, сикәләре аҡ. Арҡаһы күкһел һоро, ҡанаттары һәм ҡойроғо күкһел көрән. Кәүҙәһенең аҫ яғы һорғолт аҡ, ҡабырғалары һарғылт көрән. Тебейектән аҡ сикәләре һәм күкһел төҫө менән айырыла.

# Бесбесәй
## Тауышы

Тауышы яңғырауыҡлы; «си-пи-си-пи» йәки «ти-ти-түй,- ти-ти-түй».

# Бесбесәй
## Йәшәү рәүеше

Аралаш һәм ылыҫлы урмандарҙа йәшәй. Бөжәктәр, уларҙың ҡурсаҡтары менән туҡлана. Йылы яҡҡа китмәй, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй. Киң генә таралған. Ағас ҡыуыштарында оялай. Ҡыҙғылт һипкелле 4—11 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.
# Ай-Люк-Ягун

Ай-Люк-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Люк-Ягун йылғаһының уң ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Ай-Люк-Ягун
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200042198
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204219
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ния-Вож

Ния-Вож — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ния-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 49 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Ния-Вож
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000065636
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006563
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Төймә

Төймә — киң мәғәнәлә - ҙур булмаған, берәй ҡаты йә тығыҙ материалдан эшләнгән, тишекле йәки ҡолаҡлы кейем, көнкүреш әйберҙәре ҡаптырғысы, һиҙәп (ваҡ төймә). Тарыраҡ мәғәнәлә — кейемдә йәки тегеүле башҡа әйберҙәрҙә ҡара-ҡаршы яғындағы өлөштәрҙе бер-береһенә элмәккә йә махсус уйымға кейҙереп беркетеү өсөн ҡулланылған предмет.
Йышыраҡ төймә уртаһында ике йәки дүрт тишекле, түңәрәк итеп эшләнелә. Әммә квадрат, өсмөйөш, цилиндр йәки тупсыҡ рәүешлеләре лә осрай.Уларҙың тишек һандары ла төрлөсә була.
Төймә коллекцияһы йыйыу филобутонистика тип атала.

# Төймә
## Төймәнең тәғәйенләнеше

Дүрт төп тәғәйенләнешен билдәләп була:
* утилитар (ҡаптырғыс);
* декоратив (биҙәү);
* магик (бетеү);
* Мәғлүмәти (танытыу билдәһе).

# Төймә
## Төймәгә ҡулланылған материалдар

Төймәләр төрлө материалдарҙан эшләнгән һәм эшләнә: металл, быяла, ағас, гәрәбә, мәрүәт (перламутр), күн, һөйәк, фарфор, эбонит һәм башҡалар.
1930-сы йылдарҙан пластмасса төймәләр ҡулланышҡа инә.
# Вад (йылға)

Вад (Оло Карен, мордва телендә «вадь» — һыу тигәнде аңлата) — Пенза өлкәһендәге, Мордвалағы, Рязань өлкәһендәге урта йылға, Муҡшы йылғаһының (Ока бассейны) һул ҡушылдығы.
Йылға оҙонлоғо — 222 км, бассейн майҙаны — 6500км². Бормаланып аҡҡан, башлыса урман (болон участкалары ла бар) йылғаһы. Үрге ағымында уртаса йыллыҡ һыу сығымы (Авдалово эргәһендә) — 7,5 м³/с.

# Вад (йылға)
## Ағымы

Пенза өлкәһенең урмандарынан Вадинскиҙан 17 километрға көньяҡ-көнсығыштараҡ, Вадинский районының Коповкаауылына яҡын башлана. Башында бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 207 м. Вадинскиҙың көньяҡ-көнсығыш өлөшөндәге районда 700 метр бейеклегендәге быуа плотина урынлашҡан. Һыуһаҡлағыстың быуа барлыҡҡа килтергән күләме — 21 млн м³.
Пенза өлкәһенең Коповка, Вадинск, Большая Лука, Серго-Поливаново, Луговое тораҡ пункттары биләмәләре буйынса аға.
Мордовия буйлап урмандар уратып алған һаҙлыҡлы тигеҙлек буйлап аға. Ширингуши ҡасабаһынан түбәнерәк һул ҡушылдыҡтарын — Удёв, Марчас, Пичкирясты һәм уң ҡушылдыҡтарын — Парец, Явасты ҡабул итә.
Һуңғы 15 километрын, ҡала тибындағы Кадом ҡасабаһы эргәһендә Муҡшы йылғаһына ҡойоп, Рязань өлкәһе территорияһынан аға. Йылға тамағының бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 89 метрға яҡын.

# Вад (йылға)
## Ҡушылдыҡтары

(тамағынан алып араһы)
* 22 км: Швара шишмәһе
* 27 км: Тасть йылғаһы
* 39 км: Явас йылғаһы
* 46 км: Юзга шишмәһе
* 55 км: Парца йылғаһы
* 73 км: Санкелян шишмәһе
* 78 км: Пичкиряс йылғаһы
* 83 км: Вадакш йылғаһы
* 86 км: Журавка йылғаһы
* 93 км: Вячка йылғаһы
* 109 км: Лястьма йылғаһы
* 114 км: Марчас йылғаһы
* 126 км: Удёв йылғаһы
* 144 км: Кита йылғаһы
* 157 км: Латос йылғаһы
* 173 км: исемһеҙ йылға, Тенево ауылы эргәһендә
* 174 км: исемһеҙ йылға, Тенево ауылы эргәһендә
* 185 км: Каренка, (Керенка, Дальняя) йылғаһы
* 186 км: Тюрьев шишмәһе
* 204 км: Котёл йылғаһы (Вад йылғаһының ҡушылдығы)
# Благовещенка (Архангел районы)

Благовещенка (рус. Благовещенка) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 612 кеше. Почта индексы — 453036, ОКАТО коды — 80203834001.

# Благовещенка (Архангел районы)
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Архангел): 20 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Приуралье): 31 км
# Сырчинка

Сырчинка — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Филипповка йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Сырчинка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300112111100033933
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103393
* Бассейн коды — 10.01.03.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ырымбур мосолман Диниә назараты

Ырымбур мосолман диниә назараты — 1799 йылда Екатерина II указы буйынса Өфөлә ойошторолған Рәсәйҙә беренсе рәсми мосолман ойошмаһы. Рәсәй мосолмандары рәйесе — мөфтөй. Был вазифаға кандидат мосолман ойошмаларында һайлау үткәс, уны император раҫларға тейеш.
1789 йылда мосолман Дини Йыйылышы тип атала.
1944 йылдан Рәсәйҙең Европа өлөшө, Себер һәм Балтик илдәре мосолмандарының диниә назараты тип атала.
1992 йылдан Рәсәйҙең һәм Европа Бойондороҡһоҙ дәүләттәре берләшмәһенең Үҙәк диниә назараты тип атала.
Диниә назаратына мосолман ойошмаларына күҙәтеү, мәсеттәр төҙөү, никах теркәү, мөлкәт бүлеү, мосолман ғөрөф-ғәҙәттәрен дөрөҫ үтәлешен тикшереү бурысы йөкмәтелә.