yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ленин ордены

Ленин ордены — Советтар Союзының иң юғары наградаһы. СССР Үҙәк Башҡарма Комитеты Президиумы ҡарары менән 1930 йылдың 6 апрелендә булдырылған.
Ленин ордены менән бүләкләү тәртибе буйынса: айырым кешеләр, коллективтар, ойошмалар, йәмәғәт ойошмалары, хәрби частәр, хәрби караптар, хәрби берләшмәләр, союз и автоном республикалар, крайҙар, өлкәләр, автоном өлкәләр, автоном округтар, райондар, ҡалалар һәм башҡа торамалар бүләкләнә. Айырым граждандар фиҙакәр хеҙмәте, социалистик Ватанды яҡлауға, Советтар Союзының оборонаға һәләтлеген нығытыуға, халыҡтар араһындағы дуҫлыҡты һәм хеҙмәттәшлекте үҫтереүгә, тыныслыҡты нығытыуға йүнәлтелгән һәм ил алдындағы күрһәткән башҡа ҙур ҡаҙаныштары өсөн бүләкләнгәндәр.
Ленин ордены менән бүләкләү тәртибе бер нисә тапҡыр үҙгәртелгән. Ленин ордены менән Советтар Союзы Геройы һәм Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменә лайыҡ булғандар ҙа бүләкләнә. Беренсе һанлы Ленин ордены менән 1930 йылдың 23 майында «Комсомольская правда» гәзите йәштәр коллективтары араһында беренсе биш йыллыҡта социалистик ярыштар ойошторған өсөн бүләкләнә. Бер үк ваҡытта гәзитең беренсе һаны сығыуға биш йыл тулыу көнө лә билдәләп үтелә.
Рәссәм Иван Иванович Дубасов Һәм скульптор Иван Дмитриевич Шадр орденды эшләп-биҙәүҙә ҡатнашыусылар. Дубасов һуңынан Ленин ордены менән үҙе бүләкләнә.
1953 йылға тиклем орден алтындан, Ленин рәсеме платинанан эшләнә.
Советтар Союзының ҡайһы бер күренекле шәхестәре Ленин ордены менән бер нисә тапҡыр бүләкләнә, шул иҫәптән:
* 11 тапҡыр — Советтар Союзы Маршалы Дмитрий Фёдорович Устинов;
* 9 тапҡыр — ҡорал эшләүселәр генерал-полковник-инженер Пётр Васильевич Дементьев һәм генерал-полковник-инженер Василий Михайлович Рябиков, тикшеренеүсе һәм Главсевморпуть башлығы Иван Дмитриевич Папанин;
* 8 тапҡыр — армия генералы Павел Иванович Батов, Советтар Союзы Маршалдары Александр Михайлович Василевский һәм Василий Данилович Соколовский, академик Трофим Денисович Лысенко;
* 7 тапҡыр — армия генералы Иван Христофорович Баграмян, Советтар Союзы Маршалы Семён Михайлович Будённый, Советтар Союзы Флоты Адмиралы Сергей Георгиевич Горшков;
* 6 тапҡыр — Советтар Союзы Маршалы Георгий Константинович Жуков.
Халыҡ-ара коммунистик һәм эшселәр хәрәкәтенең күренекле эшмәкәрҙәре Георгий Димитров, Долорес Ибаррури, Хо Ши Мин, Фидель Кастро, Отто Гротеволь һәм башҡалар шулай уҡ Ленин ордены менән бүләкләнгән.
Наградаға лайыҡ булыусылар бөтәһе 431 418.

# Ленин ордены
## Ленин ордены филателияла

* СССР-ҙың почта маркаларында
* СССР-ҙың почта маркаһы, 1946 йыл.
* СССР-ҙың почта маркаһы, 1953 йыл.
* СССР-ҙың почта маркаһы, 1980 йыл.
# Али Назим

Али Назим (псевдоним; төп исеме һәм фамилияһы Мәхмүтзадә Әләкбәр Мәхмүт уғлы; азерб. Mahmudzadə Ələkbər Mahmud oğlu (Əli Nazim); 24 ноябрь 1906 йыл — 23 август 1943 йыл) — СССР-ҙың ғалим-тәнҡитсеһе һәм әҙәбиәт белгесе. Сәйәси золом ҡорбаны.

# Али Назим
## Биографияһы

Али Назим 1906 йылдың 24 ноябрендә Тәбриз ҡалаһында тыуған. Ленинград көнсығыш институтын тамамлаған, һуңғараҡ Мәскәүҙә аспирантурала уҡып, уны уңышлы тамамлай. Фәнни-педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнә. 1921 йылдан алып «Иштираҡ» («Коммунист») гәзитендә баҫыла. 1930 йылдан алып Коммунистар партияһы ағзаһы. Марксистик әҙәби тәнҡитсеһе булараҡ сығыш яһай. Әзербайжанда марксистик төнҡитенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе, тип һанала. Шулай уҡ уның классик әҙәбиәте тарихы буйынса эштәре билдәле (М Ф. Ахундов, Дж. Мамедкулизаде, М. А. Сабир һәм башҡалар тураһында). Назимдың ҡайһы бер мәҡәләләрендә вульгар социологизм йоғонто бар.
1936 йылда уны «өҙгөссөлөк ғәҙәттәре һәм плагиат» өсөн партия ағзалығына кандидаттарҙан сығаралар. 1937 йылдың 18 мартында ҡулға алына. Али Назимдың күрһәтмәләре һөҙөмтәһендә « 51 кеше яманатлы булып ҡала». СССР Юғары судының хәрби коллегияһының шул уҡ йылдың 10 октябрендәге ҡарарына ярашлы 10 йылға хөкөм ителә. А. Джавад, Г Джавид, Мушфиг, Мусаханлы, Юсиф Вәзир, С. Гусейн, Кантемир, Талыблы һәм А. Рази менән бергә « герман-япон фашизмы агенты троцкист, мусауатсы һәм һәм национал-уклонист» тип иғлан ителә.
1941 йылдың 23 авгусында атып үлтерелә. 1950 йылда аҡлана.

# Али Назим
## Билдәле эштәре

* «Пролетар әҙәбиәте тураһында» (1926)
* «Мәҙәни революция һәм мәҙәни мираҫ мәсьәләләре» (1928)
* «Беҙҙең драматургиябыҙ юлдары» (1933)
* «Классиктарҙы ленинса өйрәнеү» (1934)
* «Октябрь һәм беҙҙең тәнҡит» (1934)
# Сөләймәнов Ғәббәс Ибәтулла улы

Сөләймәнов Ғәббәс Ибәтулла улы (рус. Сулейманов Габбас Ибатуллович (Ибатуллинович); 1896 йыл, башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1899 йыл — сентябрь 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының санинструкторы, өлкән сержант. 1943 йылдың сентябрендә һуғышта хәбәрһеҙ юғала.

# Сөләймәнов Ғәббәс Ибәтулла улы
## Биографияһы

Ғәббәс Ибәтулла улы Сөләймәнов 1896 йылда (1899 йыл) хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Шаран районы Күгәрсен-Бүләк ауылында тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына Шаран районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 112-се гвардия кавалерия дивизияһының 294-се гвардия кавалерия полкы батареяһында санинструктор булып хеҙмәт итә. 1942 йылдың 19 ноябренән 15 декабренә тиклем ваҡыт арауығында һуғыш яланынан утыҙҙан ашыу ҡаты яралы һалдат һәм командирҙы алып сыға һәм 60-тан ашыу яугирға беренсе ярҙам күрһәтә. Бының өсөн «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә. Өлкән сержант Ғәббәс Сөләймәнов 1943 йылдың сентябрендә хәбәрһеҙ юғала. Юғалтыуҙар исемлегендә яугирҙың Шаран районы Күгәрсен-Бүләк ауылында йәшәүсе ҡыҙы Сөләймәнова Анна Ғәббәс ҡыҙы күрһәтелгән.

# Сөләймәнов Ғәббәс Ибәтулла улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1942).
# Ёртым

Ёртым — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вычегда йылғаһының уң ярына тамағынан 210 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 130 км.

# Ёртым
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000023030
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002303
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Мехельрода

Мехельрода (нем. Mechelroda) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 267 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,36 км². Диңгеҙ кимәленән 345 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99441 һәм автомобиль коды — AP.
# Ғәмир әш-Шәғәби

Ғәмир ибн Шәрәхил әш-Шәғәби (ғәр. عامر بن شراحيل الشعبي‎; 641, Әл-Күфә, хәҙ. Ираҡ — 723, Әл-Күфә, хәҙ. Ираҡ) — боронғо тәбиғиндәрҙең береһе, билдәле ғалим, мөхәддис һәм фаҡиһ (хоҡуҡ белгесе).

# Ғәмир әш-Шәғәби
## Биографияһы

Ғәмир әш-Шәғәби 641 йылда Әл-Күфәлә Ғүмәр ибн әл-Хәттаб идара иткән осорҙа тыуған. Сығышы менән Йәмәндән. Уны хәмдән ырыуының бер тармағы шәғәб нәҫеленән булараҡ, әш-Шәғәби тип йөрөткәндәр.
Вафатына ҡағылышлы фекер айырымлыҡтары бар. Риүәйәттәрҙең күпселеге буйынса, ул 723 йылда Әл-Күфәлә вафат булған.

# Ғәмир әш-Шәғәби
## Дини эшмәкәрлеге

Ғәмир әш-Шәғәби ислам хоҡуғы һәм хәҙистәрҙе өйрәнеү фәндәре буйынса бөйөк ғалим. Ул Әбү Хәнифә имамдың төп уҡытыусыларының береһе була.
Ғәмир әш-Шәғәби тәфсиргә бик һаҡлыҡ һәм иғтибар күрһәтә. Уның аяттарға аңлатмалары Мөхәммәт Пәйғәмбәр сөннәтенә таяна.
Ғәмир әш-Шәғәбиҙең хәтере феноменаль булған. Ул бер нәмә лә яҙып алмаған, әммә, шуға ҡарамаҫтан, үҙе ишеткән бөтә хәҙистәрҙе яттан белгән.
Ғәмир әш-Шәғәби 500-ҙән ашыу сәхәбәне күреп өлгөргән. Ул Али ибн Әбү Талип, Сәғд ибн Әби Үәҡҡас, Сәғит ибн Зәйет, Зәйет ибн Сабит, Әбү Муса әл-Әшғари һәм башҡа бик күптәрҙән хәҙис отоп ҡалып, тапшырған.
# Ғафуров Мадрил Абдрахман улы

Ғафуров Мадрил Абдрахман улы (рус. Гафуров Мадриль Абдрахманович; 10 май 1936 йыл) — журналист, ғалим-философ, йәмәғәтсе. 1957 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты (1991—1995). Философия фәндәре кандидаты (2010). БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1986).

# Ғафуров Мадрил Абдрахман улы
## Биографияһы

Мадрил Абдрахман улы Ғафуров 1936 йылдың 10 майында Башҡорт АССР-ының (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районы) Мораҡ ауылында тыуған.
1964 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлағандан һуң Өфөлә эшләй башлай: ВЛКСМ Башҡортостан өлкә комитетының бүлек мөдире була.
1966 йылдан “Ленинец” гәзитендә бүлек мөдире.
1970 йылдан — “Советская Башкирия” гәзитенең әҙәби хеҙмәткәре, бүлек мөдире.
1974 йылдан — бүлек мөдире һәм бер үк ваҡытта баш мөхәррир урынбаҫары.
1978—80 йылдарҙа — “Вечерняя Уфа” гәзитенең баш мөхәррир урынбаҫары.
1975 йылдан — БАССР Юғары Советы Президиумы рәйесе ярҙамсыһы.
1980 йылдан — Телевидение һәм радиотапшырыуҙар буйынса СССР Дәүләт комитетының БАССР буйынса үҙ хәбәрсеһе.
1991 йылдан — “Останкино” Рәсәй Рәсәй Дәүләт телерадиокомитетының Башҡортостан Республикаһы һәм Ырымбур өлкәһе буйынса үҙ хәбәрсеһе, хәбәрсе пункты мөдире.
1997 йылдан — “Советская Башкирия — Известия Башкирии” гәзитенең баш мөхәррир урынбаҫары
2001—02 ййылдан — “Деловой мир” гәзитенең баш мөхәррире.
2004 йылдан — “МАГ” нәшриәт йортоноң директоры һәм “Евразийский проспект” гәзитенең баш мөхәррире.
Бер үк ваҡытта 1997—2004 йылдарҙа “Голос России” Рәсәй дәүләт радиотапшырыуҙар компанияһының үҙ хәбәрсеһе.
2009 йылдан алып “Коммунист Башкортостана” гәзитенең баш мөхәррире һәм “Правда” гәзитенең үҙ хәбәрсеһе.
Республиканың сәйәси, социаль-иҡтисади һәм мәҙәни тормошо тураһындағы көнүҙәк темаларға мәҡәләләр, теле- һәм радиотапшырыуҙар, “Башҡортостан циркы” (“Башкирский цирк”) документаль фильмы сценарийы авторы. Башҡортостан Республикаһының “Мәжит Ғафури — 21 быуат” мәҙәниәт фонды директоры (2007 йылдан алып).

# Ғафуров Мадрил Абдрахман улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1986)
* СССР Журналистар союзы премияһы (1991).
* Мәжит Ғафури исемендәге премия (2007).

# Ғафуров Мадрил Абдрахман улы
## Әҫәрҙәре

* М.А.Гафуров. Большие права, высокая ответственность. Уфа, 1976.
* М.А.Гафуров. Я весь в своих стихах...: поэтическая исповедь о Времени и о себе. Уфа, 2006.

# Ғафуров Мадрил Абдрахман улы
## Ғаиләһе

Өйләнгән, ғаиләлә бер ҡыҙ үҫтергәндәр. Бер туған ағаһы - Ғафуров Марсель Абдрахман улы.

# Ғафуров Мадрил Абдрахман улы
## Шулай уҡ ҡара

* Ғафуров Марсель Абдрахман улы
# Байышева Зилә Вәғиз ҡыҙы

Байышева Зилә Вәғиз ҡыҙы (25 май 1961 йыл) — ғалим-тел белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (2008). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1999).

# Байышева Зилә Вәғиз ҡыҙы
## Биографияһы

Зилә Вәғиз ҡыҙы Байышева 1961 йылдың 25 майында Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған.
1983 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлағандан һуң Өфөләге 26‑сы урта мәктәп уҡытыусыһы. 1988 йылдан — Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институтында, 2005 йылдан — Ырымбур университетының Өфө филиалында, 2009 йылдан — Башҡорт дәүләт университетының Хоҡуҡ институтында эшләй.

# Байышева Зилә Вәғиз ҡыҙы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Байышева Зилә Вәғиз ҡыҙының фәнни тикшеренеүҙәре XIX быуаттың 2‑се яртыһында рус суд телмәре оҫталығына, юридик риториканы уҡытыу методикаһына арналған. 90‑дан ашыу фәнни хеҙмәт, шулай уҡ юғары уҡыу йорттары өсөн рус теле һәм юриспруденцияла телмәр мәҙәниәте буйынса дәреслек авторы. Филология фәндәре докторы (2008)

# Байышева Зилә Вәғиз ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1999)

# Байышева Зилә Вәғиз ҡыҙы
## Фәнни хеҙмәттәре

* Язык и стиль обвинительных речей А. Ф. Кони. Өфө, 2006;
* Частотные словари судебных выступлений А. Ф. Кони. Өфө, 2009.
# Версаль (ҡала)

Версаль (франц.Versailles) — Франциялағы ҡала. Версаль (коммуна) ҡалаһы Францияның баш ҡалаһынан көньяҡ-көнбайышҡа ҡарай 17,1 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан, Ивелин департаментының административ үҙәге булып тора. Халыҡ 2004 йылда яҡынса 85 900 кеше тәшкил иткән, 1975 йылда 94 145 кеше йәшәгән.

# Версаль (ҡала)
## Тарихы

Тораҡ пункт беренсе тапҡыр 1038 йылда телгә алына. Ҡала Версаль короле резиденцияһының тышҡы һарай даирәһенән үҫешә, ул һуңғы йөҙ йыллыҡта король һарайының төп урыны булған (1666—1789 йыл). 1919 йылда Беренсе донъя һуғышы йомғаҡтары буйынса, һарайҙа Версаль тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйыла.

# Версаль (ҡала)
## Географияһы

Ҡала диңгеҙ кимәленән 130 м алып 140 м тиклем бейеклектә (Париж үҙәге — бары 33 м) урмандар менән уратып алынған яйлала урынлашҡан. Версаль 26,18 км² майҙанды тәшкил итә, был Париждың яҡынса дүрттән бер өлөшө; халыҡ тығыҙлығы — 3,275 кеше/км² (1999 йыл мәғлүмәттәре буйынса), ә Парижда — 20,164 кеше/км² йәшәй. Версаль урамдары тура һәм симметриялы планлаштырылған, һәм XVIII быуат үлсәмдәре буйынса иң заманса европа ҡалаһы. Версаль Вашингтон ҡалаһын планлаштырыу өсөн модель булып торған.

# Версаль (ҡала)
## Иҫтәлекле урындары

* Оло Версаль һарайы ҙур паркы менән һәм кесе һарайҙары —Ҙур һәм Бәләкәй Трианон менән музей комплексы, донъя әһәмиәтендәге туристик объекттар булып тора.
* Нотр-Дам (XVII быуат) һәм Изге Людовик (XVIII быуат) сиркәүҙәре иғтибарға лайыҡ
# Яхады-Орта-Яха

Яхады-Орта-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Яхады-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 79 км.

# Яхады-Орта-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300042351
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304235
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Хоботок (тәбиғәт ҡомартҡыһы)

«Хоботок» урманы— Рәсәйҙең Ростов өлкәһе Каменск районы территорияһында урынлашҡан төбәк әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡыһы комплексы. Ростов өлкәһенең Тирә-яҡ мөхитте һәм тәбиғәт ресурстарын һаҡлау комитетына буйһона. Урман 1965 йылда барлыҡҡа килә.

# Хоботок (тәбиғәт ҡомартҡыһы)
## Һүрәтләнеше

Тәбиғи урман Төньяҡ Донец йылғаһының һул яҡ ярында ҡала, ә уң яҡ ярҙы улар Хоботок хуторынан төньяҡтараҡ урынлашҡан Хоботок урманына инә. Урман Каменск территориаль урман хужалығы бүлегенең Калитва участка урмансылығының 70-се квадратына ҡарай. Дөйөм майҙаны 31,0 гектар. Урман территорияһында Ростов өлкәһенең Ҡыҙыл китабына индерелгән ике төр ҡош йәшәй: мәрйенгүҙ, ялан һары. Ағастарҙан тирәк, муйыл, имән, аҡ тал (өйәнке), терн, ҡарағас (берест), эт муйылы киң таралған. Йәнлектәр араһында ҡоралай, урман сысҡаны, ҡарабаш турғай, туҙбаш йылан, кеҫәртке, алатуба, ертишкес терпеләр бар. Урман һыу һаҡлау, дым тотоу функцияһынан тыш, тупраҡты ла һаҡлай. Был территорияла эрозияға ҡаршы көрәш һәм ташлы ерҙәрҙе рациональ файҙаланыу буйынса тикшеренеүҙәр үткәрелә. Объект тәбиғәтте, һыуҙы һаҡлау һәм фәнни әһәмиәткә эйә. Урман территорияһында мал көтөү, еләк-емеш йыйыу тыйыла. Бында, ошондай тәбиғәт һәйкәлдәренең тәбиғи һәм мәҙәни-этнографик үҙенсәлектәре тураһында мәғлүмәт алырға теләүселәр өсөн экологик туризм үҫешә.
# Рихард Зорге урамы (Өфө)

Рихард Зорге урамы Өфө ҡалаһында, көньяҡтан төньяҡҡа ҡарай һуҙылып, Совет һәм Октябрь райондары биләмәһендә урынлашҡан урам. Ул Кировоград һәм Оло Граждандар урамдары киҫелешенән башлана, һуңғыһының дауамы булып, Ленин майҙаны артындағы Мәжит Ғафури исемендәге үҙәк мәҙәниәт һәм ял паркы янында тамамлана, артабан Блюхер урамы башлана.
Урамды Өфөнөң көнбайыш сиге тип әйтергә була, ул Октябрь проспектына параллель һуҙыла, урыны менән Ағиҙел йылғаһы ярына тиклем төшкән урман паркы зоналары менән сикләшә.

# Рихард Зорге урамы (Өфө)
## Тарихы

1930—1960 йылдар осоронда хәҙерге Зорге урамы урынында Өфөнөң иҫке аэродромының осоу яланы урынлашҡан була. Аэровокзал бинаһы Көньяҡ автовокзалының әтәс-флюгерлы ағас бинаһы артында була. Әйткәндәй, был бина, эргәһендәге дача кеүек, яҡынса 1890 йылдарҙа Өфө сауҙагәре-икмәк сәнәғәтсеһе П. И. Костерин тарафынан төҙөлгән һәм беҙҙең көндәргәсә һаҡланып ҡалған. Аэродром эргәһендә емеш-еләк ағастары үҫкән.
1960 йылдарға Октябрь проспектын төҙөү аэродромға бик яҡын килеп етә, шуға ла ул Өфөнән көньяҡҡа, 20 километр алыҫлыҡҡа күсерелә. Бөтөрөлгән аэропорт урынына яңы урам һалына башлай һәм уға тиҙҙән легендар разведчик Советтар Союзы Геройы Рихард Зорге исеме бирелә. 1960—1970 йылдарҙа урам әүҙем төҙөлә. 1967 йылда Зорге урамында Спорт һарайы ҡалҡып сыһа, 1968 йылда иһә Көньяҡ автовокзал эшләй башлай: ул хәҙер ҙә көнбайыш, көнсығыш һәм көньяҡ йүнәлештәрендәге ҡала-ара, ҡала-тирәләге автобус маршруттарын хеҙмәтләндерә.
2002 йылдан Зорге урамындағы төҙөлөш яңы «Парк» торлаҡ биҫтәһендә алып барыла.
2019 йылдың йәйендә урамдағы күп ҡатлы йорттарҙың береһенә Рихард Зоргенең рәсеме төшөрөләсәк. Уның авторы Олег Кайбышев.

# Рихард Зорге урамы (Өфө)
## Биналар һәм ҡоролмалар

* Психик үҫеше тотҡарланған балалар өсөн VII төрҙәге 120-се махсус (коррекцион) дөйөм белем биреү мәктәбе.
* Рәсәй һаҡлыҡ банкыһы
* Балалар ижады йорто (Балалар академияһы)
* Рәсәй Фәндәр академияһының Үтә һығылмалы металдар проблемаһы институты
* Көньяҡ автовокзал
* Спорт һарайы
* Бөтә Рәсәй күҙ һәм пластик хирургия үҙәге
# Лор-Верты-Ай-Юган

Лор-Верты-Ай-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кур-Ех йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Лор-Верты-Ай-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300020524
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302052
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Сөләймән Дауытов

Сөләймән Дауытов (1827—1886) — башҡорт дин әһеле.

# Сөләймән Дауытов
## Биографияһы

Сөләймән Дауытов 1827 йылда Ырымбур губернаһы Бөрө өйәҙе Иҫке Балтас улусының (хәҙерге Башҡортостандың Балтас районы) Янбай ауылында тыуған. Милләте — башҡорт.
Ырымбур губернаһы идаралығының 1852 йылдың 30 майындағы приказына ярашлы Ырымбур меновой мәсетенең 1-се муллаһы, шулай уҡ имам-хатип һәм мөҙәрис вазифаларында раҫлана. Бер үк ваҡытта Ырымбур төрки уҡытыусылар мәктәбендә һәм уның эргәһендәге башланғыс училищеһында ислам тәғлимәтен уҡыта.
Ырымбур мосолман диниә назаратының 1866 йылдың 4 июлендәге ҡарарына ярашлы Каруанһарай мәсете муллаһы итеп ваҡытлыса тәғәйенләнә. 1866—1870 йылдарҙа мәсет мәхәлләһе һәм Ырымбур мосолман диниә назараты үтенестәре һәм ғаризаларына ҡарамаҫтан, губерна властары Каруанһарай мәсетен күсереүҙе талап итеп Сөләймән Дауытовты мулла вазифаһында раҫлауҙан баш тарта. 1870 йылдың мартында Ырымбур губернаторы уға мулла вазифаһын был мәсеттә башҡарырға тыя. Тик диниә назараты мөфтөйө Рәсәй империяһының Эске эштәр министрына мөрәжәғәтенән һуң, 1871 йылдан Сөләймән Дауытов рәсми рәүештә ахун дәрәжәһе бирелеп Каруанһарай мәхәлләһенә күсерелә.
Ырымбур губерна статистика комитетының даими ағзаһы булып торған. 1883 йылдың 13 апрелендә император Александр III үҙенең указы менән уға Изге Станислав таҫмаһында «Тырышлығы өсөн» көмөш миҙалы менән бүләкләй.

# Сөләймән Дауытов
## Ғаиләһе

Улдары:
* Фәйзрахман (1859-?), Каруанһарай мәсете ахуны;
* Фәйезхан, Ырымбурҙың 4-се йәмиғ мәсетенең икенсе муллаһы;
* Абдулфәйез (1871-?), Ырымбур, Троицк, Иж-Буби мәҙрәсәләре мөғәлимы, Ҡарғалы мәҙрәсәләрендә яңы ысул педагогия курстары уҡытыусыһы.
# Көнгәк (гәзит)

«Көнгәк» — ижтимағи-сәйәси гәзит. Мәләүез ҡалаһының һәм Мәләүез районының ижтимағи-сәйәси, социаль-иҡтисади һәм мәҙәни тормошон яҡтырта. Мәләүез ҡалаһында 2002 йылдың ғинуарынан алып аҙнаһына 3 тапҡыр башҡорт телендә сыға. Ойоштороусылары — Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы һәм ««Көнгәк» редакция-нәшриәт комплексы» дәүләт-унитар предприятиеһы.

# Көнгәк (гәзит)
## Ҡаҙаныштары

* Башҡортостандың ете баҫмаһы, шул иҫәптән «Көнгәк» гәзите лә, социаль әһәмиәтле киң мәғлүмәт сараһы исемлегенә инде — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 23 октябрь.
# Тарнынг-Соим

Тарнынг-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Амня йылғаһының уң ярына тамағынан 353 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Тарнынг-Соим
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300021231
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302123
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Баһауетдинов Марат Риф улы

Баһауетдинов Марат Риф улы (рус. Багаутдинов Марат Рифович) (24 июль 1947 йыл) — совет һәм хужалыҡ эшмәкәре, Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте - татар.

# Баһауетдинов Марат Риф улы
## Биографияһы

Марат Риф улы Баһауетдинов 1947 йылдың 24 июлендә БАССР-ҙың Октябрьский ҡалаһында донъяға килгән.
1971 йылда Ҡазан дәүләт төҙөүсе-инженерҙар институтын тамамлаған.
Хеҙмәт юлын 1966 йылда механикалаштырылған эштәр идаралығында слесарь булып башлаған. Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң монтажсы, мастер, прораб, өлкән прораб, баш инженер, БНПС тресының төҙөлөш идаралығы етәксеһе вазифаларында эшләгән.
1979 йылда трестың техник бүлеге етәксеһе булып, 1980 йылда шул уҡ трестың партком секретары итеп һайлана.
Баһауетдинов Марат Риф улы артабан "Башсельмаш" заводының директор урынбаҫары, "Башнефтегазмонтаж" тресының баш инженеры булып эшләй.
1988 - 1992 йылдарҙа халыҡ депутаттарының Нефтекама ҡала Советы рәйесе булып эшләй.
1992 йылдан "Инвестор" фирмаһы директоры вазифаһында эшләй. Нефтекама ҡалаһының 98-се Дорожное һайлай участкаһынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана.

# Баһауетдинов Марат Риф улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

«Почёт Билдәһе» ордены

# Баһауетдинов Марат Риф улы
## Ғаиләһе

Өйләнгән, ҡатыны менән ул һәм ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр.
# Тишкина

Тишкина — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Демьянка йылғаһының һул ярына тамағынан 692 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.

# Тишкина
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010700112115300014347
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301434
* Бассейн коды — 14.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3