yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Кордильер

Кордильер (исп. Cordilleras, ингл. American Cordillera) — оҙонлоғо буйынса ер шарының иң бөйөк тау системаһы, Төньяҡ һәм Көньяҡ Американың көнбайыш ситтәре буйлап төньяҡ киңлектең 66°-нан (Аляска) көньяҡ киңлектең 56°-на (Утлы Ер) тиклем һуҙылған.
Кордильерҙың бөтә системаһы ике өлөшкә бүленә — Төньяҡ Америка Кордильеры Һәм Көньяҡ Америка Кордильеры (йышыраҡ Анд тауҙары тип атайҙар). Үҙәк Америкала Кордильер икегә бүленә; бер тармаҡ Антиль утрауҙары буйлап үтә, икенсеһе Панама армыты аша Көньяҡ Америка территорияһына күсә.
Оҙонлоғо — 18 мең километрҙан ашыу, киңлеге — Төньяҡ Америкала 1600 километрға тиклем һәм Көньяҡ Америкала 900 километрға тиклем. Кордильер Канада, АҠШ, Мексика, Үҙәк Америка дәүләттәре, Венесуэла, Колумбия, Эквадор, Перу, Боливия, Аргентина һәм Чили биләмәләре аша үтә. Бөтә оҙонлоғонда тиерлек Атлантик һәм Тымыҡ океандарҙың бассейндар араһында һыу айырғыс, шулай уҡ ныҡ айырылған климат сиге булып тора.
Бейеклеге буйынса Кордильер тик Гималай һәм Үҙәк Азия тау системаларынан ҡалыша. Иң бейек түбәләре: Төньяҡ Америкала — Денали тауы (элекке исеме Мак-Кинли; 6190 м), Көньяҡ Америкала — Аконкагуа тауы (6961 м).
Кордильер Американың бөтә географик бүлкәттәрендә (антарктика һәм субантарктиканан башҡа) урынлашҡан һәм ландшафттарҙың күп төрлөлөгө һәм бейеклек бүлкәттәре менән айырылып тора. Аляскала ҡар сиге 600 метр бейеклектә, Утлы Ерҙә —500—700 метр, Боливияла һәм Көньяҡ Перула 6000—6500 метрға тиклем күтәрелә. Төньяҡ Американың төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә һәм Анд тауҙарының көньяҡ-көнсығышында боҙлоҡтар океан кимәленә тиклем төшә, эҫе бүлкәттә улар иң бейек түбәләрҙе генә ҡаплай. Боҙлоҡтарҙың дөйөм майҙаны — яҡынса 90 мең км² (Төньяҡ Американың Кордильерында — 67 мең км², Андта — яҡынса 20 мең км²).

# Кордильер
## Барлыҡҡа килеү теорияһы

Кордильерҙың төп тау барлыҡҡа килеү процестары Төньяҡ Америкала юра осоронда башлана, Көньяҡ Америкала аҡбур осоро аҙағында һәм башҡа материктарҙа тау системалары барлыҡҡа килеү менән тығыҙ бәйләнештә үтә. Кордильерҙың формалашыуы тамамланмаған, быны йыш ҡына ер тетрәүҙәр һәм интенсив вулканизм (80-дән ашыу әүҙем вулкандар бар). Кордильер рельефын формалаштырыуҙа шулай уҡ дүртенсе боҙланыу дәүере (бигерәктә төньяҡ киңлектең 44°-тан төньяҡҡа табан һәм көнбяҡ киңлектең 40°-тан көньяҡҡа табан өлөштәрендә) мөһим роль уйнай.
# Богомолова Галина Евгеньевна

Богомолова Галина Евгеньевна (15 октябрь 1977 йыл) — Рәсәй еңел атлеты, уртаса һәм оҙон дистанцияға йүгереү менән шөғөлләнә. Өс тапҡыр Олимпия уйындарында ҡатнашыусы (2000, 2004, 2008). 2008 йылдағы Рим марафоны еңеүсеһе. Биш тапҡыр Рәсәй чемпионы (2000, 2003, 2005, 2006). 25 һәм 30 километрға шоссе буйлап һәм марафонда йүгереү буйынса Рәсәй рекордсыһы. Халыҡ-ара класслы Рәсәй спорт мастеры.

# Богомолова Галина Евгеньевна
## Биографияһы

Галина Евгеньевна Богомолова 1977 йылдың 15 октябрендә Башҡорт АССР-ының Белорет ҡалаһында тыуған. Бәләкәй сағынан спорт менән шөғөлләнә, башлыса еңел атлетика, йүгереү менән мауыға. Татьяна Васильевна Сенченко һәм Евгений Гаврилович Сенченко тренерҙар тандемы етәкселегендә шөғөлләнә.
1996 йылда еңел атлет Галина Богомолова үҫмерҙәр йыйылма командаһына индерелә, ә өс йылдан милли йыйылма командаһы ағзаһы була. Магнитогорск ҡалаһында дәүләт педагогия университетын тамамлай. 2000 йылда спортсы Рәсәй чемпионатында ҡатнаша, беренсе һәм өсөнсө урын биләй. Галина һуңыраҡ та шулай уҡ уңышлы сығыш яһай — 2003 һәм 2004 йылдарҙа — шул уҡ турнирҙарҙа. 2000 йылда Галина шулай уҡ Европа Кубогында ҡатнаша һәм икенсе урынға лайыҡ була.
2003 һәм 2004 йылдарҙа Галина Богомолова донъя чемпионаттарында сығыш яһай. 2004 йылда Галина Афинала Олимпия уйындарында ҡатнаша, ә бер йылдан Хельсинкиҙа донъя чемпионатының финалына инә. 2006 йылда Галина Богомолова Чикагола уҙғарылған марафонда еңеүсе була, ә 2008 йылда Римда уҙғарылған марафонда еңеү яулай. 2008 йылда Рәсәй олимпия йыйылма командаһы составына инә һәм Пекинда «Олимпиада 2008»ҙә ҡатнаша, унда марафон дистанцияһы финишына килеп етә алмай.
Балаһы тыуғандан һуң, 2011 йылда ярыштарға әйләнеп ҡайта: ярым марафон буйынса Рәсәй чемпионатында икенсе булһа, һуңынан Нью-Йорк марафонында 10-сы урынды биләй.
# Бүгәс маршы (йыр)

«Бүгәс маршы», «Бүгәс», «Бүгәсәү», «Оло юл» — башҡорт халыҡ йыры, һамаҡ көй.

# Бүгәс маршы (йыр)
## Тарихы

Тәүге тапҡыр Н. Д. Шоңҡаров тарафынан 1961 йылда Һарытау өлкәһе Пугачёв районы Бобровый Гай ауылында яҙып алына һәм «Башҡорт халыҡ ижады» йыйынтығында баҫтырыла. Танылған фольклорсы һәм музыка белгесе Риф Сөләймәнов үҙенең «Жемчужины народного творчества» исемле китабында фольклор экспедиция ваҡытында Ырғыҙ-Кәмәлек башҡорттарынан тарихи сюжетҡа ҡоролған «Оло юл» («Бүгәс») йырын Һарытау өлкәһе Ҡондоҙло ауылында Ғ. Мөхтәровтан яҙып алыуы тураһында бәйән итә һәм китапта нота өлгөһөн бирә (39-сы). Уның фекеренсә, «Оло юл» йыры үҙенең мелодикаһы һәм ритмикаһы менән 1839 йылда Ырымбур губернаторы В. А. Перовскийҙың етәкселегендәге башҡорттар тарафынан ижад ителгән «Һырдаръя» башҡорт халыҡ йырына оҡшаш. Шулай уҡ «Оло юл» йырының башланғыс мелодик фразаһы «Слава» урыҫ халыҡ йырына оҡшашлығы бар, тип яҙа. «Слава» йырын боронғо ваҡытта полководец-кенәздәр һәм батырҙар хөрмәтенә башҡарғандар. Крәҫтиән һуғышы ҡатнашыусылары Е. Пугачевты батша итеп танығанға күрә, Пугачев ғәскәрҙәрендә әлеге йыр йыш башҡарылған, күрәһең. Уның көйөн башҡорттар үҙҙәренсә үҙгәртеп, ижад иткәндәр. «Бүгәс маршы» варианттарын С.Ә.Галин, К. Мәргән яҙып алған. Декламацион көй аныҡ структура, ябай боролоштар менән айырыла.

# Бүгәс маршы (йыр)
## Риүәйәте

Крәҫтиәндәр һуғышы (1773—1775) тураһындағы йырҙарға ҡарай. Икенсе исеменең («Оло юл») барлыҡҡа килеүе Ырымбурға табан Яйыҡ йылғаһы буйлап оҙон юл үтеүсе Е. И. Пугачёв ғәскәрҙәре хаҡындағы риүәйәткә бәйле. Поэтик текста Пугачёв халыҡты яҡлаусы, ер һәм ирек биреүсе изге күңелле батша булараҡ һүрәтләнә.
Йырҙы башҡарыусылар араһында — Ғ.З.Сөләймәнов.

# Бүгәс маршы (йыр)
## Йырҙың һүҙҙәре

Беренсе вариант
    Оло ғына, һай, юлдан ғәскәр килә,
    Арғымаҡтарын да уйнатып.
    Оло ғына, һай, юлдан Бүгәс килә,
    Дошман ғәскәрҙәрен шул ҡыйратып.
    Оло ғына, һай, юлдан ғәскәр уҙа,
    Һауаларға оса шул туҙаны.
    Бүгәс батша, һай, яуыз түрәләрҙе,
    Ҡуй-һарыҡтар итеп тә тураны.
    Оло ғына, һай, юлдан ғәскәр килә,
    Бүгәс батша икән шул хужаһы.
    Яуыз түрәләрҙе ҡырып бөткәс,
    Бөтмәҫ микән илдең нужаһы?
    Оло ғына юлдан, һай, Бүгәс килә,
    Ебәк билбауын быуып биленә.
    Баяр, түрәләрҙән тартып алып,
    Ер-һыу бирә икән иленә.
Икенсе вариант
    Оло ғына юлдан Бүгәс килә,
    Ебәк билбау быуып биленә.
    Баяр, түрәләрҙән тартып алып,
    Ер-һыу бирә, тиҙәр, иленә.
    Оло ғына юлдан ғәскәр уҙа,
    Һауаларға оса шул туҙаны.
    Бүгәс батша яуыз түрәләрҙе,
    Ҡуй-һарыҡтай тураны.
    Оло ғына юлдан ғәскәр килә,
    Бүгәс батша икән шул хужаһы.
    Яуыз түрәләрҙе ҡырып бөткәс,
    Бөтмәҫ микән илдең нужаһы?.
# Абдрахман

Абдрахман — ир-ат исеме. Сығышы менән ғәрәп теленә бәйле. Ғәрәпсәнән тәржемәһе — рәхимле, изге кеше.

# Абдрахман
## Кешеләр

Абдрахман Ғәлләмов, Ғәлләмов Абдрахман Әбдрәхим улы (15 октябрь 1926—19 февраль 1989) — башҡорт теленең күренекле ғалим-методисы, педагогия фәндәре кандидаты, доцент, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы.

# Абдрахман
## Ауылдар

* Абдрахман — Ауырғазы районындағы ауыл
* Абдрахман — Стәрлетамаҡ районындағы ауыл
* Абдрахман — Баймаҡ районындағы ауыл

# Абдрахман
## Йырҙар

Абдрахман кантон — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.
# Волчков Эдуард Петрович

Волчков Эдуард Петрович (6 май 1937(19370506)— 8 февраль 2013) — турбулент йылылыҡ масса алмашыныу, йылылыҡ энергетикаһы һәм йылылыҡ физикаһы өлкәһендәге белгес. Рәсәй Фәндәр академияһы академигы, техник фәндәр докторы, профессор.

# Волчков Эдуард Петрович
## Биографияһы

Эдуард Петрович Волчков 1937 йылдың 6 майында Ижевск ҡалаһында тыуған.
1960 йылда Мәскәү энергетика институтын тамамлай. 1961 йылдан алып йылылыҡ физикаһы институтында эшләй. 200-ҙән ашыу хеҙмәте, шул иҫәптән өс монографияһы баҫылып сыҡҡан, Новосиби́рск дәүләт техни́к университе́т (НГТУ) кафедраһы филиалы мөдире, бер нисә махсуслаштырылған һәм координация советтары ағзаһы, кандидатлыҡ диссертациялары яҡлау буйынса совет рәйесе, бер нисә редколлегия ағзаһы, Теплофизика и Аэромеханика журналының баш мөхәррире, Рәсәй Фәндәр академияһының йылылыҡ һәм масса алмашыныу буйынса Милли комитеты ағзаһы.
1961 йылдан алып Себер бүлексәһендә эшләй: кесе, өлкән ғилми хеҙмәткәр, лаборатория мөдире, ғилми эштәр буйынса директор урынбаҫары (1986—1997), СССР Фәндәр академияһының (Рәсәй Фәндәр академияһы) Себер бүлексәһе Йылылыҡ физикаһы институтының термогазодинамика бүлеге мөдире. Новосибирск һыу транспорты инженерҙары институты (1981—1984), Новосибирск электротехника институты (1985—1988) профессоры булып тора. Йылылыҡ физикаһы институты янындағы Новосибирск дәүләт техник университетының техник йылылыҡ физикаһы кафедраһы филиалын етәкләй (1995).
Рәсәй Федерацияһы Президентының алдынғы ғилми мәктәптәргә дәүләт ярҙамы программаһы буйынса грант етәксеһе. Йылылыҡ масса алмашыныу буйынса Милли комитет ағзаһы, РФФИ һәм Юғары аттестация комиссияһы эксперт советтары ағзаһы, Рәсәй Фәндәр академияһы Себер бүлексәһенең механика һәм энергетика буйынса берҙәм ғилми советы ағзаһы. «Известия Сибирского отделения. Серия технических наук» журналының яуаплы мөхәррире (1988—1993). Рәсәй Фәндәр академияһы Себер бүлексәһенең «Теплофизика и аэромеханика» журналының баш мөхәррире (1993), «Thermal Science» халыҡ-ара журналдың мөхәрририәт ағзаһы.

# Волчков Эдуард Петрович
## Фәнни эшмәкәрлеге

Фәнни эшмәкәрлеге физик-химик әүерелеүҙәр сик ҡатламында турбулент йылылыҡ масса алмашыныуҙы өйрәнеүгә арналған.
Уның тарафынан 20-нән ашыу фән кандидаты һәм 7 фән докторы әҙерләнгән.
300-ҙән ашыу ғилми хеҙмәте нәшер ителгән, шул иҫәптән 7 монографияның авторы һәм авторҙашы.

# Волчков Эдуард Петрович
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* РСФСР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1988)
* «Ватан алдындағы хеҙмәте өсөн» 2-се дәрәжә орден миҙалы (2007)
* Беларусь Милли Фәндәр академияһының академик А. В. Лыков исемендәге халыҡ-ара премияһы лауреаты.
* Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте премияһы (2012)

# Волчков Эдуард Петрович
## Хәтер

Новосибирскиҙа Көньяҡ зыяратында ерләнгән.
# Саха аш-һыуы

Саха аш-һыуы (рус. Якутская кухня) — сахаларҙың ҡәҙимге милли аш-һыуы. бурят, монгол, төньяҡ халыҡтар (эвенк, эвен, чукча), шулай уҡ урыҫ аш-һыуы менән дә уртаҡлыҡтары бар.
Саха аш-һыуы әҙерләү ысулдары күп түгел: был йә һыуҙа бешереү (ит, балыҡ), йә әсетеү, ойотоу (ҡымыҙ, суорат), йә туңдырыу (ит, балыҡ).

# Саха аш-һыуы
## Ғәҙәти аҙыҡ-түлек һәм ризыҡтар

Итле ашҡа, әлбиттә, йылҡы , һыйыр, болан, ҡуян, хатта айыу кеүек дүрт аяҡлы хайуан иттәре, кейек ҡоштар ите, эсәк-бауыр һәм мал ҡаны ҡулланыла. Киң ҡулланылған аш-һыу араһынан себер балыҡтарын атарға мөмкин: бикре , чир, омуль, муксун, пелядь, нельма, таймень, бәрҙе.
Сахаларҙың аш-һыу әҙерләүҙә үҙенсәлеге булып, башланғыс аҙыҡ-түлектең, сеймалдың барлык компоненттарын максималь рәүештә тулы ҡулланыу тора. Ябай ғына миҫал итеп табан (балыҡ) бешереү ысулын килтерергә мөмкин. Әзерләр алдынан тәңкәләре таҙартыла, башы киҫелмәй һәм ташланмай, балыҡтың эсе ташланмай тиерлек, ҡорһағының бер яғынан бәләкәй генә тишек яһала, уның аша үт ҡыуығын һаҡ ҡына тартып алалар, йыуан эсәктең бер өлөшө ҡырҡып алына һәм һәм йөҙөү ҡыуығы тишелә. Ошо рәүешле әҙерләнгән балыҡты һыуға һалып йәки ҡыҙҙырып бешерәләр.
Малдың, балыҡтың эс-ҡарыны ташланмай. Баш-тояҡ, ҡойроҡ та эш ителә. Атап әйткәндә, уларҙан бешерелгән аш (ис миинэ), ҡандан эшләнгән тултырма (хаан - һыйыр йәки йылҡы эсәгенә 2/1 пропорцияһында ҡан менән һөт тултырып эшләнә ) һәм башҡалар.
Шикһеҙ, ризыҡҡа бындай һаҡсыллыҡ поляр климаттың ауыр шарттарында йән аҫрау тәжрибәһенән сығып барлыҡҡа килгәндер.
Йылҡы йәки һыйыр һуғымы ҡабырғаларынан ойогос эшләйҙәр. Ойогосто туңдырып, сей килеш киҫәктәр ҡырҡып алып ашайҙар.
Ит һәм балыҡ туңдырып, сей килеш юнып (строганина), уны әсе тәмләткестәр – йыуа, ложечник, һарына ҡушып ашайҙар.
Йәшелсә-емеш һәм бәшмәк ҡәҙимге аш-һыуҙа ҡулланылмай; ҡайһы бер еләктәрҙе генә йыялар.

# Саха аш-һыуы
## Эсемлектәр

Сахаларҙа ла күп шәреҡ халыҡтарында яратып ҡулланылған ҡымыҙ милли эсемлек булып тора. Уларҙа ҡымыҙҙың көслөрәк төрө лә - коонньоруу кымыс (йәки койуургэн) - бар. Бынан тыш сәй урынына ҡайнар морс эсәләр.
Һыйыр һөтөнән суорат (ойотҡан), күэрчэх , кобер ( күбек майы), чохоон (йәки чехон — һөт, еләк ҡушып туғылған май), иэдьэгей (эремсек), сүүмэх (сыр). Он менән һөт ҡушып сахалар саламат бешерәләр. Әсетелгән арыш йәки арпанан, көрпәнән бурдук тигән ризыҡ әҙерләйҙәр.
# Крайпау

Крайпау (нем. Kreypau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 337 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,38 км². Диңгеҙ кимәленән 87 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6231 һәм автомобиль коды — SK.
# Баһауетдинов Ғәмил Әмир улы

Баһауетдинов Ғәмил Әмир улы (рус. Багаутдинов Гамиль Амирович; 10 март 1951 йыл) — ауыл хужалығы һәм йәмәғәт эшмәкәре. «Өфө» тәжрибә участкаһы директоры. Өфө районы 260-сы Михайловка һайлау участкаһы буйынса Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — башҡорт.

# Баһауетдинов Ғәмил Әмир улы
## Биографияһы

Ғәмил Әмир улы Баһауетдинов 1951 йылдың 10 мартында Башҡорт АССР-ының Баҡалы районы Яңы Ҡорос ауылында тыуған. Ауылда урта мәҡтәптән һуң Башҡортостан ауыл хужалығы институтына уҡырға килә һәм 1974 йылда уны уңышлы тамамлай.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген ошо уҡ йылда Дәүләкән районындағы Ҡаҙанғол тәжрибә хужалығында зоотехник-селекционер булып башлай, артабан шул уҡ хужалыҡта баш зоотехник булып эшләй.
1977 йылда ВЛКСМ-дың Дәүләкән район комитетының беренсе секретары итеп һайлана.
1979—1984 йылдарҙа Дәүләкән районының «Россия» колхозы рәйесе булып эшләй.
1984 йылда Өфө районында урынлашҡан «Өфө» тәжрибә участкаһы директоры итеп тәғәйенләнә.

# Баһауетдинов Ғәмил Әмир улы
## Йәмәғәт эшмәкәрлеге

1990 йылда Өфө районының 260-сы Михайловка һайлау участкаһы буйынса Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советына депутат итеп һайлана.

# Баһауетдинов Ғәмил Әмир улы
## Ғаиләһе

Өйләнгән, ҡатыны менән ул һәм ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр.
# Удэгей легендаһы

Удэгей легендаһы (рус. «Удэгейская легенда») — Рәсәйҙең Диңгеҙ буйы крайының Красноармейск районы биләмәһендәге милли парк.

# Удэгей легендаһы
## Ойоштороу тарихы

Милли паркты ойоштороу 1990-сы йылдарҙа планлаштырыла башлай, ул 2007 йылдың 9 июнендә Сихотэ-Алинь тауҙарының көнбайыш макробитләүе тәбиғәтен һаҡлау, экологик туризмды үҫтереү маҡсатында рәсми рәүештә булдырыла. Уның дөйөм майҙаны, урман хужалығы мәғлүмәттәре буйынса, 103,744 мең гектар тәшкил итә. Паркта төрлө дәүерҙәге 28 археологик ҡомартҡы: таш быуат объекттары, урта быуат торама пункттары теркәлгән.

# Удэгей легендаһы
## Атамаһы

Башта парк «Урта Уссурия» тип аталырға тейеш була, әммә Юлбарыҫ саҡырыуы милли паркы (ru:Зов тигра (национальный парк)) директоры кәңәше буйынса «Удэгей легендаһы» тигән үҙенсәлекле исем һайлана. Һуңынан ул килешмәүсәнлек барлыҡҡа килтерә: урындағы удэгей общиналары, парк уларҙың мәҙәниәтен һаҡлау маҡсатында булдырылған һәм тулыһынса уның ҡарамағында булырға тейеш, тип ҡарар итә. 2018 йылда ла низағ бөтмәй: төрлө кимәлдәге судтарҙа һәм башҡа инстанцияларҙа тикшереү дауам итә.

# Удэгей легендаһы
## Географияһы

Удэгей легендаһы Сихотэ-Алинь көнбайыш һыртының тау алды өлөшөндә, ике төбәк үҙәге — Владивосток һәм Хабаровск араһында урынлашҡан. Биләмәне теркәүҙә документтарҙағы хаталар, шулай уҡ төрлө ойошмалар менән суд тикшереүе арҡаһында, парктың аныҡ сиктәре әле булһа билдәләнмәгән.
Милли парк хакимиәте Рощино ауылында, Район үҙәге Новопокровканан бер нисә саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.
Территорияның климаты муссон һыҙатлы, континенталь.

# Удэгей легендаһы
## Флора и фаунаһы

30 һирәк осрай торған, һаҡлауға мохтаж көпшәле үҫемлек: Япон диоскореяһы, эвриала, бадан, женьшень, бүлбеле калипсо, микробиота, Фори рододендроны, осло ҡорос ағас һәм башҡалар, шулай уҡ Ҡыҙыл китапҡа индерелгән лишайниктарҙың 12 төрө үҫә.
Һөтимәрҙәрҙән Амур юлбарыҫы, Гималай айыуы, ҡыҙыл бүре һаҡлана. Паркта Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китабына индерелгән бөжәктәрҙең 28 төрө бар.
# Барбулиха

Барбулиха — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы/ Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тюхтет йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Барбулиха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200016411
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201641
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Хедчарчай

Хедчарчай — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Цамтичай йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Хедчарчай
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сулак йылғаһы , инешенән Чиркейск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07030000112109300001145
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 109300114
* Бассейн коды — 07.03.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 09
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Беренсел ауыҙлылар

Беренсел ауыҙлылар (лат. Protostomia, рус. Первичноротые) — ике яҡлы симметриялы (Bilateria) күп күҙәнәкле хайуандар төркөмө. Организмдың ауыҙ тишеге уның яралғы үҫеше осорондағы беренсел ауыҙынан (бластопор) ярала. Ул яҫы селәүсендәрҙә ауыҙ ҙа, аналь тишеге лә булып хеҙмәт итергә мөмкин.
Икенсел ауыҙлыларҙың бластопор урынында аналь тишек, ә ауыҙ һуңыраҡ икенсе урында барлыҡҡа килә. Хордалылар (лат. Chordata), ярым хордалылар (Hemichordata) һәм Энәтирелеләрҙән (лат. Echinodermata, рус. Иглокожие) башҡа бөтә типтар ҙа Беренсел ауыҙлылар төркөмөнә ҡарай.

# Беренсел ауыҙлылар
## Беренсел ауыҙлыларҙың классификацияһы
### Ecdysozoa гипотезаһы буйынса

* өҫтип баҡта ҡойоусылар (линяющие) (Ecdysozoa)
** тип йомро селәүсендәр (Nematoda)
** тип онихофорҙар (Onychophora)
** тип тихоходкалар (Tardigrada)
** тип ҡылйыландар (рус. волосатики, Nematomorpha)
** тип быуынтығаяҡлылар (Arthropoda)
** клада Scalidophora
*** класс Приапулидтар (Priapulida)
*** класс Лорициферҙар (Loricifera)
*** класс Киноринхтар (Kinorhyncha)
* өҫтип ишелмәләр (рус.спиральные, Lophotrochozoa)
** тип Моллюскылар, йәки йомшаҡ тәнлеләр (Mollusca)
** тип немертиндар (Nemertea)
** тип балдаҡлы селәүсендәр (Annelida)
** тип мшанкалар (Bryozoa)
** тип яурынаяҡлылар (плеченогие) (Brachiopoda)
** тип эхиурҙар (Echiura)
** тип форонидтар (Phoronida)
** тип сипункулидтар (Sipuncula)
** тип циклиофорҙар (Cycliophora)
** тип внутрипорошицевые (Entoprocta)
* надтип Platyzoa
** тип яҫы селәүсендәр (Plathelminthes)
** тип керпексә ҡорһаҡлы селәүсендәр,йәки гастротрихтар (Gastrotricha)
** тип гнатостомулидтар (Gnathostomulida)
** тип микрочелюстные (Micrognathozoa)
** тип коловраткалар (Rotatoria)
** тип скребни (Acanthocephala)

# Беренсел ауыҙлылар
## Беренсел ауыҙлыларҙың классификацияһы
### Целомат гипотезаһы буйынса

* тип яҫы селәүсендәр (Plathelminthes)
* тип керпексә ҡорһаҡлы селәүсендәр (Gastrotricha)
* тип гнатостомулидтар (Gnathostomulida)
* тип микрочелюстные (Micrognathozoa)
* тип коловраткалар (Rotatoria)
* тип скребни (акантоцефа́лы$^{[1][2]}$,йәки рус. колючеголо́вые, лат.Acanthocephala)
* тип йомро селәүсендәр (Nematoda)
* Cephalorhyncha
** тип ҡылйыландар (рус. волосатики, Nematomorpha)
** тип приапулидтар (Priapulida)
** тип киноринхтар (Kinorhyncha)
** тип лорициферҙар (Loricifera)
* Coelomata
** Trochozoa
*** тип циклиофорҙар (Cycliophora)
*** тип внутрипорошицевые (Entoprocta)
*** тип Моллюскылар, йәки йомшаҡ тәнлеләр(Mollusca)
*** тип сипункулидтар (Sipuncula)
** Articulata
*** тип эхиурҙар (Echiura)
*** тип балдаҡлы селәүсендәр (Annelida, включая Pogonophora)
** Panarthropoda
*** тип онихофорҙар (Onychophora)
*** тип тихоходкалар (Tardigrada)
*** тип Быуынтығаяҡлылар (Arthropoda)
** Tentaculata
*** тип мшанкалар (Bryozoa)
*** тип форонидтар (Phoronida)
*** тип яурынаяҡлылар (плеченогие) (Brachiopoda)
* Был зоология буйынса тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
# Сможанка

Сможанка (укр. Сможанка) — Украиналағы йылға. Львов өлкәһенең Сколе һәм Турка райондары аша көньяҡҡа табан аға. Стрыйҙың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай.
Оҙонлоғо — 14 километр. Бассейн майҙаны 77,6 км². Тау йылғаһы.
# Йәннәт

Йәннәт (ғәр. جنّة‎ — сады‎; рус. Джаннат) — ислам эсхатологияһында: Яуап көнөнән һуң (ҡиәмәт) тәҡүә кешеләр мәңге йәшәйәсәк ожмах баҡсаһы. Бынан тыш, йәннәтте билдәләү өсөн ән-нәғим («бәрәкәт»), әл-фирҙәүес («ожмах») һәм башҡа һүҙҙәр ҡулланыла.
Тем, которые уверовали в знамения Аллаха, повиновались Ему и предались Ему, будет ска­за­но в День воскресения почтительно: «Войдите в рай, ликуя, вы и ваши жёны, где ваши лица бу­дут си­я­ю­щими от счастья». Когда они вой­дут в рай, их будут обносить золотыми блюдами и ча­ша­ми с разной едой и напитками. Им в раю уго­то­ва­но всё, что пожелают души и что ус­ла­дит очи. И что­бы их радость была полной, им будет сказано: «В этом блаженстве вы пре­бу­де­те вечно!» И чтобы они чувствовали пол­ную ми­лость, им ска­жут: «Это и есть рай, в ко­то­рый вы вошли в воздаяние за ваши добрые де­я­ния в зем­ной жизни. В раю для вас — изобилие фруктов разных видов и сортов, которыми вы будете наслаждаться».
الَّذِينَ آمَنُوا بِآيَاتِنَا وَكَانُوا مُسْلِمِينَ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ أَنْتُمْ وَأَزْوَاجُكُمْ تُحْبَرُونَ يُطَافُ عَلَيْهِمْ بِصِحَافٍ مِنْ ذَهَبٍ وَأَكْوَابٍ ۖ وَفِيهَا مَا تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ وَتَلَذُّ الْأَعْيُنُ ۖ وَأَنْتُمْ فِيهَا خَالِدُونَ وَتِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي أُورِثْتُمُوهَا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ لَكُمْ فِيهَا فَاكِهَةٌ كَثِيرَةٌ مِنْهَا تَأْكُلُونَ

# Йәннәт
## Тасуирламаһы

Ҡөрьәндә һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәр сөннәтендә ожмахтың тасуирламаһы, уның кимәлдәре һәм үҙенсәлектәре аңлатыла. Ҡөрьәндә 4 йылға һәм баҡсаның атамаһы телгә алына.
Тәҡүә кешеләр өсөн ожмахта ризыҡ, эсемлек, еләҫлек, тыныслыҡ, затлы кейем әҙерләнгән, мәңге ожмах буласаҡ .
Әммә ожмахтың иң юғары нөктәһе — «Аллаһты күрә алыу». Ожмахҡа эләккән тәҡүә кешеләргә 33 йәш буласаҡ. Ожмахта ир менән ҡатын булып йәшәйәсәктәр, әммә, ҡайһы бер дин белгестәре фекеренсә, балалар тыумаясаҡ.
Ожмахтың ҡөрьәни тасуирламаһы бер нисә тәғлимәти проблема тыуҙыра, улар араһында — ожмахтың барлыҡҡа килеү мәсьәләләре һәм "Аллаһты күрә алыу " мөмкинлеге.

# Йәннәт
## Этимологияһы

Ожмахты билдәләү өсөн йәннәт («баҡса»), ән-нәғим («бәрәкәт»), әл-фирҙәүес , ғиллиүн («юғары камиллыҡ») һ.б. һүҙҙәр ҡулланыла
Ғәрәп һүҙе йәннә «баҡса» тигәнде аңлата. Ул шулай уҡ күплек һанында ҡулланыла — йәннәт («баҡсалар»). Ул йыш ҡына Ҡөрьән йәннәтенең төп билдәләрен берләштергән тотороҡло һүҙбәйләнештәрҙә ҡулланыла: