yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Речь Посполитая

Речь Посполитая (пол. Rzeczpospolita), хәҙерге заманда киң таралған рәсми булмаған исеме Ике Халыҡтың Речь Посполитая (пол. Rzeczpospolita Obojga Narodów) — 1569 йылда Люблин унияһы нигеҙендә Польша һәм Бөйөк Литва кенәзлегенең берләшеүе нәтижәһендә барлыҡҡа килгән һәм 1795 йылда Рәсәй, Пруссия һәм Австрия империялары араһындагы ерҙәрне бүлеп алып юҡҡа сыҡҡан федератив дәүләт. Хәҙерге Польша, Украина, Белоруссия һәм Литва территорияларындә, шулай уҡ өлөшләтә хәҙерге Рәсәй, Латвия, Молдавия, Эстония һәм Словакия территорияһында урынлашҡан булған.
Польша һәм Бөйөк Литва Корольлығының берҙәм дәүләт аппараты булған осраҡта ла, Литваның үҙ административ аппараты, ҡаҙнаһы, ғәскәре һәм закондары булған. Дәүләт башлығы итеп ғүмерлеккә һайлап ҡуйылған монарх сеймы торған, ул Польша короле титулын һәм Бөйөк Литва кенәзе титулын йөрөткән. Речь Посполитаяла урынлашҡан специфик сәйәси режим шляхта демократияһы тип аталған.

# Речь Посполитая
## Атамаһы

Дәүләттең традицион атамаһы — «речь посполитая» — латин теленән поляк теленә һүҙмәүһүҙ тәржемә иткәндә термин Res Publica (пол. rzecz — әйбер, эш; pospolita — дөйөм). Был терминды рус теленә һүҙмә-һүҙ тәржемәһе «дөйөм эш» йәки «уртаҡ әйбер» («общее дело» или «общая вещь»). Дәүләттең рәсми исеме — Польша короллеге һәм Бөйөк литва кенәзлеге (пол. Królestwo Polskie i Wielkie Księstwo Litewskie). Ғәҙәттә, урындағы ябай халыҡ дәүләте Речь Посполитая (пол. Rzeczpospolita; зап.-урыҫсалап. Реча Посполит) тип атаған. Польша халҡы Корольлекты ҡыҫҡаса Таж (Корона) тип, ә Бөйөк Литва кенәзлеген кыҫҡаса Бөйөк кенәзлек тип атағандар.
XVII быуатта дипломатик хат алышыуҙа Светлейшая Речь Посполитая Польская (пол. Najjaśniejsza Rzeczpospolita Polska; лат. Serenissima Res Publica PoloniaeСветлейшая Речь Посполитая Польская (пол. Najjaśniejsza Rzeczpospolita Polska; лат. Serenissima Res Publica Poloniae исеме ҡулланылған.
Хәҙер киң ҡулланылған Речь Посполитая Обоих народов (пол. Rzeczpospolita Obojga Narodów) исеме түгел аутентичный (рәсми) түгел һәм, моғайын, поляк яҙыусыһы Павел Ясеница ның 1967 йылда донъяға таралған трилогияһының сығыуы тарихина бәйлелер.
Хәҙерге Польша тарихында 1795—1569 йылдар «I Речь Посполитая», 1918—1939 йылдар — «II Речь посполитая», 1989 йылдан— «III Речь Посполитая» атала. Был осраҡта башҡа постолиталарҙан айырыу өсөн, Польша Халыҡ Республикаһы (1944—1989) иҫәпкә алынмай һәм Rzeczpospolita Ludowa (халыҡ республикаһы) тип атала..
# Ярхон-Игол (Ерган-Еган ҡушылдығы)

Ярхон-Игол — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ерган-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 62 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Ярхон-Игол (Ерган-Еган ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200039511
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203951
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Кенәз Петр һәм княгиня Феврония һәйкәле (Батайск)

Кенәз Петр һәм княгиня Феврония һәйкәле — Ростов өлкәһенең Батайск ҡалаһындағы скульптура әҫәре. Рәсәй территорияһында Петр һәм Февронияға ҡуйылған 10-дан ашыу һәйкәл бар.

# Кенәз Петр һәм княгиня Феврония һәйкәле (Батайск)
## Тарихы

Кенәз Петр һәм княгиня Феврония һәйкәле 2011 йылдың 3 ноябрендә асыла. Риүәйәткә ярашлы, Петр һәм Феврония ҡатмарлы бәхетле тормош өсөн ҡатмарлы юл үтә.
Улар изгеләр рәтенә индерелгән. Һәйкәл Ростов һәм Новочеркасск митрополиты Меркурий фатихаһы һәм Ростов өлкәһе губернаторы Василий Голубев ярҙамы менән ҡуйыла.
Һәйкәлде эшләү өсөн бронза ҡулланылған. Монумент ҡала мәҙәни-ял итеү үҙәгенең инеү урынында тора. Скульптура авторы Сергей Исаков. Һәйкәл өҫтөндә ул 6 йыл тирәһе эшләй. Скульптураның ауырлығы 2 тонна тәшкил итә, постамент менән бергә бейеклеге — 4 метр тирәһе. Кенәз Петр һәм Феврония күк йөҙөнә күгәрсен ебәреп тороусы итеп һүрәтләнә. Күк йөҙөнән йәштәргә фәрештә ҡарап тора, авторҙың ниәте буйынса был уларҙың никахының һаҡланғанлығын аңлата.
2015 йылда июлендә Петр һәм Феврония һәйкәле янында беренсе тапҡыр ғибәҙәт ҡылына. Уны ғаиләне һәм никахты ҡурсалаусы Муром акафисы үткәрә. Сарала 25-тән ашыу Аҙау сиркәүенең дин әһелдәре ҡатнаша. Ә ғибәҙәттең үҙендә 100-ҙән ашыу православие динен тотоусы граждандар ҡатнаша.
# Аҡ йорт (Бишкәк)

Аҡ йорт — Ҡырғыҙстандың баш ҡалаһы Бишкәктә дәүләт президент бинаһы. Аҡ йорт 2005 йылда («Тюльпан революцияһы») һәм 2010 йылда (Ҡырғыҙстанда революция (2010)) күмәк сыуалыштар урынына әйләнә. 2010 йылдағы бола ваҡытында янғын сыға, ул бик күп дәүләт архивының күсермәләрен юҡ итә.

# Аҡ йорт (Бишкәк)
## Бинаһы

Бина ете ҡатлы, Сталин модерн стилендә, Мәскәүҙәге Хеҙмәт һәм оборона Советы (Госплан, Дума) бинаһының прототибы сифатында төҙөлгән. Тыштан мәрмәр менән көпләнгән. Бинаның алғы өлөшөндә ҡырғыҙ-совет бәйләнешен күрһәтеүсе ҡыҙыл төҫтәге сәскәләр менән ҙур карауат урынлашҡан. 1985 йылда төҙөлгән бина КПСС Үҙәк Комитетының штаб-фатиры итеп төҙөлгән була. Бинаның алғы өлөшөндә Ҡырғыҙстан гербы урынлашҡан. Элек унда Ҡырғыҙ ССР-ы гербы урынлашҡан булған.

# Аҡ йорт (Бишкәк)
## Тюльпан революцияһы

«Тюльпан революцияһы» протест акцияһы серияһына ҡарай, уның һөҙөмтәһендә ахыр сиктә Президент Аскар Акаев һәм уның хөкүмәте ҡолатыла. 2005 йылдың 24 мартында кесаҙна көнө протест акциялары Бишкәккә күсә, тиҫтәләгән мең кеше Аҡ йорт алдында йыйыла. Хәүефһеҙлек көстәре һәм хөкүмәт яҡлы йәшерен агенттар бер нисә йәш демонстрантты туҡмай башлағас, төп халыҡ төркөмө бергә ойоша, бик күп һандағы кеше тәртип һаҡлау органдары вәкилдәре аша бик шәп үтеп китә һәм хөкүмәттең штаб-фатирына бәреп инә. Һуңғараҡ табылған компромисс буйынса демонстранттар һәм хәүефһеҙлек хеҙмәте хеҙмәткәрҙәре араһында килешеү төҙөлә, дәүләттең бурыстары билдәләнә, ә кавалерия төркөмдө ҡыуа. Президент Акаев ошо мәлдән файҙалана һәм ғаиләһе менән вертолетта Ҡаҙағстанға ҡасып китә, һуңынан унан Мәскәүгә оса.

# Аҡ йорт (Бишкәк)
## 2010 йылдағы протест акцияһы

Бина 2010 йылда сыуалыштар үҙәге була. 7 апрелдә Бишкәктә митингыла ҡатнашыусылар Алатау майҙанын тултыра. Улар Аҡ йортто уратып ала. Полиция тәүҙә үлемесле булмаған ысулдар — күҙҙән йәш ағыҙа торған газ ҡуллана, әммә ике йөк машинаһы ҡапҡаны төкөтөргә маташҡандан һуң, атыу ҡоралы ҡулланыла. Артабанғы үҙ-ара ризаһыҙлыҡ барышында кәм тигәндә ҡырҡ бер митингыла ҡатнашыусы үлтерелә. Аҙаҡ протест тулҡыны бөтә, бинаны ваҡытлы хөкүмәт биләй. Сыуалыштар һөҙөмтәһендә, бинаны ялмап алған янғын дәүләт архивын һәм шунда урынлаштырған яҙмаларҙы юҡ иткәнлеге асыҡлана. Был элекке президент Курманбек Бакиевты эҙәрлекләүҙе ҡатмарлаштыра.
# Штайниц

Штайниц (нем. Steinitz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 455 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,2 км². Диңгеҙ кимәленән 29 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 29416 һәм автомобиль коды — SAW.
# Тлятты-Ягун

Тлятты-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тром-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 273 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 122 км.

# Тлятты-Ягун
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200042549
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204254
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Хакпфюффель

Хакпфюффель (нем. Hackpfüffel) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 262 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,73 км². Диңгеҙ кимәленән 148 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6528 һәм автомобиль коды — MSH.
# Лундь-Ю

Лундь-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Корть-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Лундь-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000024617
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002461
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Әхмәтгәрәев Сәлимгәрәй Әхмәтгәрәй улы

Әхмәтгәрәев Сәлимгәрәй Әхмәтгәрәй улы (1905-?) — 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия рядовойы, гвардия ҡыҙылармеецы.

# Әхмәтгәрәев Сәлимгәрәй Әхмәтгәрәй улы
## Биографияһы

Әхмәтгәрәев Сәлимгәрәй Әхмәтгәрәй улы 1905 йылда хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ҡырмыҫҡалы районы Олокүл ауылында тыуған. Ҡырмыҫҡалы район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. 7 гвардия кавалерия корпусының 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкы 3-сө пулемёт эскадронында ат тотоусы (артиллерияла пушка арбаһының күсере) булып хеҙмәт итә. Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән батырлығы өсөн 1944 йылдың 10 июнендә «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (подразделениеның 1944 йылдың 10 июнендәге 25/н номерлы приказы), «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә. «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалына Наградлау ҡағыҙында Әхмәтгәрәев Сәлимгәрәй Әхмәтгәрәй улының ҡаһарманлығы тураһында ошолай яҙыла: «3-сө эскадрондың ат тотоусыһы Әхмәтгәрәев Сәлимгәрәй Әхмәтгәрәй улын теләһә ниндәй юлһыҙ ауыр шарттарҙа һуғыш припастарын алғы һыҙыҡҡа ваҡытында алып килгәне һәм шуның менән һөжүм итеү һуғыштарының уңышлы булыуын тәьмин иткәне өсөн „Хәрби хеҙмәттәре өсөн“ миҙалы менән бүләкләргә» тип яҙылған. 1985 йылда, Бөйөк Еңеүҙең 40 йыллығы айҡанлы I дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә.

# Әхмәтгәрәев Сәлимгәрәй Әхмәтгәрәй улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (1944),
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР),
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены.
# Анна фон Мильденбург

Анна фон Мильденбург (нем. Anna von Mildenburg, ысын исеме Белльшан Анна Мильденбург фон — австрия яҙыусыһы Бар Германда кейәүҙә Анна Бар-Мильденбург — нем. Anna Bahr-Mildenburg; 29 ноябрь 1872(18721129), Вена — 27 ғинуар 1947, Вена) — Австрияның опера йырсыһы, драматик сопрано.
Вена консерваторияһында Роза Папир менән Иоганнес Ресста, һуңынан Козима Вагнерҙа һәм үҙен ҡурсалаусы Густав Малерҙа шәхси формала уҡый. 1895 йылда Гамбург операһында Вагнерҙың "Нибелунгтар ҡулсаһы"нда (ҡуйыусыһы — Малер) Брунгильда партияһын башҡарып, беренсе сығыш яһай, 1897 йылда Байройт фестивалендә «Парсифаль» операһында Кундри партияһын йырлай. 1898 йылдан 1897—1907 йылдарҙа директоры Малер булғанда уңыш менән файҙаланған Вена һарай яны опера сәхнәһендә сығыш яһай. Мильденбург 1917 йылға саҡлы вена труппаһы солисы булып ҡала, һәм уның иң уңышлы партияһы булып «Тристан һәм Изольда» операһындағы Изольда партияһы иҫәпләнә.
1920-се йылда Бар-Мильденбург һирәгерәк сығыш яһай— атап әйткәндә, ваҡыты-ваҡыты менән Зальцбург фестивалендә күренгән. Был осорҙа ул Мюнхенда уҡыта, һәм ул Лауриц Мельхиорҙың уҡытыусыһы була.
Анна фон Мильденбург XIX—XX быуат сигендә вагнер репертуарының иң ҙур йырсыларының береһе һанала. Яҙмыш иронияһы буйынса, уның һаҡланып ҡалған берҙән-бер яҙмаһы, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ошо репертуарҙан түгел: 1904 йылда яҙылған Карл Мария фон Веберҙың «Оберон» операһынан «Ozean, du Ungeheuer!» арияһы речитативы.
1909 йылдан австрия яҙыусыһы Герман Барҙа кейәүҙә.
Мюнхенда һәм Аугсбургта опера режиссёры булып эшләй.
# Хулсун-Булук

Хулсун-Булук (балка Салына) — Рәсәй йылғаһы. Ҡалмыҡ Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Яшкуль йылғаһының уң ярына тамағынан 118 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Хулсун-Булук
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терек йылғаһы, Дон һәм Волга йылғаларының ағымһыҙ тармаҡтары. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек бассейнынан РФ сигенә тиклем Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07040000112108200000514
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200051
* Бассейн коды — 07.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Кисеү

Кисеү — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/177/115/290/4 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Кисеү
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201612111100025780
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102578
* Бассейн коды — 10.01.02.016
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ищериков Пётр Фёдорович

Ищериков Пётр Фёдорович (15 июнь 1892 йыл — 5 сентябрь 1961 йыл) — ғалим, яҙыусы, тыуған яҡты өйрәнеүсе. Беренсе бөтә донъя һуғышында , Граждандар һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.

# Ищериков Пётр Фёдорович
## Биографияһы

Петр Федорович Ищериков 1892 йылдың 15 июнендә Новгород губернаһының Яново ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Сиркәү-мәхәллә училищеһын тамамлаған. 1915—1918 йылдарҙа армияла хеҙмәт итә, Беренсе бөтә донъя һуғышында, 1917 йылдың революцион ваҡиғаларында ҡатнаша, яралана. Максим Горький исемендәге республика китапханаһында инспектор булып эшләй.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында фронтҡа китә, ә 1945 йылда ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты юллауы буйынса Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтына ҡайтарыла.
1909 йылдан Өфө губернаһындағы учреждениеларҙың хеҙмәткәре, 1923 йылдан — Өфө ҡалаһындағы М. Горький исемендәге республика китапханаһында, 1930 йылдан Башгиз китапхана коллекторы директоры, 1938 йылдан — БАССР Мәғариф халыҡ комиссариатында, 1940-1941 йылдарҙа — Башҡортостан геология идаралығында, 1945-1958 йылдарҙа — Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында, артабан Тау геология институтында эшләй.
П. Ищериковтың фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе — археология, тарих, Башҡортостан халыҡтары әҙәбиәте. Ул Салауат Юлаевтың каторгала Рогервикта (Эстония) булыу фактын асыҡлаусы.
Уның ҡатнашлығында Өфө II ҡаласығы, Стәрлетамаҡ ҡәберлеге һәм башҡалар тикшереп өйрәнелә. Петр Федорович ҡалалағы боронғо ҡомартҡыларҙы, ғибәҙәтханаларҙы һаҡлау менән шөғөлләнә. П. Ф. Ищериков тырышлығына ҡарамаҫтан, Өфөләге Смоленск соборы (Троицк сиркәүе) шартлатыла.

# Ищериков Пётр Фёдорович
## Фәнни эшмәкәрлеге

Петр Федорович Ищериков — 150-гә яҡын ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән «Салауат Юлаев — башҡорт халҡының юлбашсыһы һәм Пугачев көрәштәше» (1951) китабының авторы.
# Интерпол

Интерпо́л (франц. Organisation Internationale de Police Criminelle, OIPC, ингл. International Criminal Police Organization, ICPO) — енәйәт менән көрәшкән халыҡ-ара ойошма.
Интерпол сәйәси, хәрби, дини һәм раса эшмәкәрлеккә ҡыҫылмай (Уставының 3 статьяһы).
# Оло Корчуган

Оло Корчуган — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иня йылғаһының уң ярына тамағынан 355 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.

# Оло Корчуган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200612115200005929
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200592
* Бассейн коды — 13.01.02.006
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Хальмер-Яха (Харасовая ҡушылдығы)

Хальмер-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Харасовая йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.

# Хальмер-Яха (Харасовая ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300040252
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304025
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Хамутинка

Хамутинка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Гарновка йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Хамутинка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алей йылғаһы Гилёв һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200212115200000652
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200065
* Бассейн коды — 13.01.02.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Кесе Варен-Еган

Кесе Варен-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Варен-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Кесе Варен-Еган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010800112115200031376
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203137
* Бассейн коды — 13.01.08.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Алдар (Бөрйән районы)

Алдар ауылы — Верхнеуральск өйәҙе Бөрйән улусына ҡараған ауыл булған. XIX быуатҡа тиклем юҡҡа сыҡҡан ауылдарҙың береһе.

# Алдар (Бөрйән районы)
## Тарихы

Бөрйән ырыуының башлығы, 1730-сы йылдар уртаһынан — Нуғай даруғаһы Бөрйән ырыуы -улусының старшинаһы нигеҙләгән ауыл. Ағиҙел йылғаһы ҡушылдығы булған Ҡана йылғаһының уң ярында урынлашҡан булған ( Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Әтек ауылы янында). Урыны 1737,1755,1786 йылдарҙағы карталарҙа күрһәтелгән.
# Компост

Компост (нем. Kompost, итал. composta, лат. compositus — «ҡатнаш») — органик ашлама. Ул үҫемлек йәки хайуан ҡалдыҡтарының органик тарҡалыуы һөҙөмтәһендә акилеп сыға. Компост төрлө материалдарҙың микроорганизмдар, редуценттар, детритофагтар йоғонтоһонда биодеградация процесына бирелеүе һөҙөмтәһендә килеп сыға. Компост етештереү процесы компостлау тип атала, уны ҡулланыу тупраҡ сифатын яҡшырта.

# Компост
## Компостлау

Компостлау — ҡаты органик ҡалдыҡтарҙың һауа ҡатнашлығы мотлаҡ булған аэроб процесс. Шуның өсөн компостлауға сеймал ғәҙәттә өйөмдәргә һәм компост бураларына, мискәләргә, махсус ҡоролмаларға урынлаштырыла.Соҡорҙарҙа кислород менән тәьмин итеү ауыр. Һауанан тыш эске биологик йылылыҡ, юғары дымлылыҡ һәм микроорганизмдар булыуы талап ителә.
Органиканы Һөҙөмтәле эшкәртеү өсөн микроорганизмдарға ошолар талап ителә:
* Углерод;
* Азот ;
* Кислород .
* Һыу.
Компостлағанда органик массала үҫемлектәрҙең туҡланыу элементтары (азот, фосфор, калий һәм башҡалар) арта, патоген микрофлора зарарһыҙлана, гельминттарҙың күкәйҙәре серей, целлюлоза, гемицеллюлоза һәм пектинлы матдәләр нисбәте кәмей, ашлама таралып тора, тупраҡҡа индереү еңеләйә.

# Компост
## Ҡулланыу

Компост яҡынса тиреҫ кеүек үк дозала бөтә үҫемлектәрҙе ашлауға ҡулланыла (15-40 т/га). Компост уңдырышлылыҡ арттырыу үҙенсәлектәре буйынса тиреҫтән ҡалышмай, ә ҡайһы берҙәре (мәҫәлән, торф-тиҙәк һәм фосфорит оно) уны уҙҙыра ла.

# Компост
## Компост өсөн сеймал

Компост әҙерләү өсөн төп материалдар:
* малсылыҡ ҡалдыҡтары — тиреҫ һәм тиреҫ һарҡындыһы, ҡош тиҙәге,яраҡһыҙ мал аҙығы ;
* үҫемлекселек ҡалдыҡтары — йәшелсә баҡсаһындағы төрлө ҡый үләне, сабылған газон үләне, яраҡһыҙ емештәр;
* ауыл хужалығы продукцияһын эшкәртеү ҡалдыҡтары — тамыраҙыҡ , етен, кесерткән һәм көнбағыш һабаҡтары, кукуруз сәкәне һәм башҡалар;
* ағас эшкәртеү ҡалдыҡтары — ағас япрағы, онтағы, юнысҡыһы;
* көнкүреш ҡалдыҡтары — үҫемлек аш-һыу ҡалдыҡтары (кимерек, емеш-еләк һәм йәшелсә, көнбағыш ҡабығы, емешен шелуха, ҡәһүә төпрәһе), йомортҡа ҡабығы, фекалийҙар;
* башҡа ҡалдыҡтары — төшөм һыу түккән, күн заводы ҡалдыҡтары, бойня һәм башҡалар.
* торф.
Компост өсөн сеймалды «йәшел» һәм «көрән» төҫтәргә бүлеү ҡабул ителгән. Йәшел сеймалда азот күп, көрәндә — углерод. Компостланған материалда углеродтың азотҡа ҡарата оптималь нисбәте 25-30-ға 1 . Мәҫәлән, яңы сабылған үләндә был нисбәт 15:1, а ҡоро япраҡта — 50:1, йәғни уларҙы тигеҙ өлөшләп ҡатыштырыу оптималь дәүмәлгә яҡын нисбәт бирә.
| Сеймал | Нисбәте C / N |
| Оптимум | 27 |
| Ваҡланған ҡатырға | 350 |
| Кукуруз һабағы | 75 |
| Емеш ҡалдыҡтары | 35 |
| Ҡоро япраҡ | 60 |
| Ваҡланған газета | 175 |
| Арахис ҡабығы | 35 |
| Ҡарағай ылыҫы | 80 |
| Бысҡы вағы | 325 |
| Һалам | 75 |
| Тапсыҡ | 400 |
| Люцерна | 12 |
| Клевер (туҡранбаш) | 23 |
| Ҡәһүә төпрәһе | 20 |
| Аҙыҡ төпрәһе | 20 |
| Баҡса ҡалдыҡтары | 30 |
| Ҡырҡылған үлән | 20 |
| Бесән | 25 |
| Тиҙәк | 15 |
| Һыу үҫемлектәре | 19 |
| Үҫемлек ҡалдыҡтары | 25 |
| Сүп үләндәре | 30 |

# Компост
## Шулай уҡ ҡара

Викидәреслектә
* Вермикомпост
* Терра прета
* Компостный туалет
# Ниаель (Сывъю ҡушылдығы)

Ниаёль — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сывъю йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Ниаель (Сывъю ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000069528
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006952
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0