yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ушаков һәйкәле (Дондағы Ростов)

2001
Ушаков һәйкәле — рус флотсыһы, Ҡара диңгеҙ флоты, Урта диңгеҙҙә рус-төрөк эскадраһы командующийы, адмирал Ушаков Федор Федоровичҡа Дондағы Ростовта ҡуйылған һәйкәл. 2001 йылдың 16 сентябрендә асыла. Скульпторы — Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған рәссамы (2004) Анатолий Андреевич Скнарин. Һәйкәлде төҙөү инициаторҙары — Ростов Суворов-Нахимов клубы ағзалары .

# Ушаков һәйкәле (Дондағы Ростов)
## Тарихы

Рус адмиралы Ушаков Федор Федорович бөтөн ғүмерен Ҡара диңгеҙҙә рус флотына хеҙмәт итеүгә арнай. Ул диңгеҙ алыштарының оҫтаһы була, рус хәрби-диңгеҙ техникаһына нигеҙ һала, елкәнле флот тактикаһы үҫешенә етди өлөш индерә. Күп эштәрҙә уңыш ҡаҙанған адмирал күренекле хәрби етәксе була.
Үҙ ғүмерендә Ушаков дошман менән алышта бер генә еңелеү ҙә кисермәй, бер генә карапты ла юғалтмай, уның етәкелегендәге бер генә матрос та әсирлеккә эләкмәй.
Ушаковтың хеҙмәт юлы Донда башлана. Бында ул Диңгеҙ кадет корпусын тамамлай. Йәш офицер булып Дон (Азов) флотилияһында адмирал А. Н. Синявин командалығында хеҙмәт итә. Федор Федоровичҡа Азовтың яр буйын, Дондың түбәнге ағышын һәм Азов ҡәлғәһен дошман баҫҡынсылығынан һаҡларға тура килә.
Ул осорҙа Рәсәй флоты етеҙ темптар менән үҫешә һәм даими рәүештә яңы суднолар менән тулыландырыуҙы талап итә. Азов флотилияһына караптар төҙөү өсөн мичман Ушаков ағас оҙатыу менән шөғөлләнә.
1769 йылда Димитрий Ростовский ҡәлғәһендә уға лейтенант дәрәжәһе бирелә. Ф. Ф. Ушаков Донда һәм Азовта 1775 йылдың йәйенә тиклем була. Хәрби хеҙмәте һәм Азов экспедицияһында үткәргән йылдары йәш офицер өсөн хәрби сәнғәт мәктәбе булып тора. Һуңыраҡ полководец: «Бөтөн булмышым менән мин хеҙмәткә бирелгәнмен һәм дәүләткә файҙа килтереүҙән башҡа бер нәмә тураһында ла уйламайым», — ти.

# Ушаков һәйкәле (Дондағы Ростов)
## Һүрәтләнеше

Адмирал Ф. Ф. Ушаков һәйкәле — цилиндрик гранит постаментҡа урынлаштырылған бюст. Постамент бронза венок менән уратылған. Һәйкәл сәскәлек уртаһындағы гранит майҙансыҡ уртаһында тора. Ул түңәрәк гранит шар һәм уларҙы берүбереһе менән тоташтырған металл сынйыр рәүешендәге ҡойма менән кәртәләнгән. Һәйкәлдең һул яғында сылбырлы ҡара якорь ята. Һәйкәлгә ике баҫҡыс илтә. Постаментҡа «Адмирал Ушаков» тип яҙылған.
# Хәрби эш

Хәрби эш (урыҫса Вое́нное де́ло — дәүләттең Хәрби Көстәренең төҙөлөшө, әҙерлеге, улар менән тыныс осорҙа һәм һуғыш ваҡытында идара итеү, шулай уҡ халыҡты һуғыш була ҡалһа тип әҙерләү буйынса теоретик һәм практик мәсьәләләрҙе үҙ эсенә алған дөйөмләштерелгән һәм йыйылма термин.
Тар мәғәнәлә — хәрби хеҙмәткәрҙәр һәм армияла хеҙмәт итергә тейешлеләргә үҙҙәренең хәрби бурысын уңышлы үтәү өсөн кәрәкле белем, оҫталыҡ һәм күнекмәләр системаһы.
# Угдым-Вож

Угдым-Вож — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Угдым-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 96 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Угдым-Вож
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000017399
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001739
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Бәҙретдинова Раушания Мөсәүир ҡыҙы

Бәҙретдинова Раушания Мөсәүир ҡыҙы (28 сентябрь 1974 йыл) — Рәсәй рәссамы. 2002 йылдан алып Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһының Дизайнерҙар союзы ағзаһы (2002), халыҡ-ара һынлы сәнғәт — АИАП ЮНЕСКО ассоциацияһы ағзаһы (2012), Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһы Рәссамдары союзы ағзаһы (2012).
Картиналары Рәсәй, Украина, Намибия, Канада, АҠШ, Австрия, Германия, Нидерланд, Төркиә галереяларында урынлашҡан.

# Бәҙретдинова Раушания Мөсәүир ҡыҙы
## Биографияһы

Раушания Бәҙретдинова 1974 йылдың 28 сентябрендә «башҡорт Йәшергән ауылында» тыуа.
Һуңыраҡ ғаилә Стәрлебаш районынан Ишембайҙың Перегонный биҫтәһенә күсенеп килә. Бында Раушания 5-се урта мәктәпкә һәм һынлы сәнғәт һөнәре буйынса балалар сәнғәт мәктәбенә йөрөй башлай. Рәсем төшөрөү сәнғәтенә уны Любовь Леонидовна Грачёва өйрәтә. Художество мәктәбен тамамлағандан һуң (1988), ул туған бишенсе мәктәбендә рәсемдән уҡыта. 1989 йылда урта мәктәпте тамамлағандан һуң, 2-се педагогия колледжына рәсем һәм һыҙма уҡытыусыһы һөнәре буйынса уҡырға инә. 1993 йылда колледжды тамамлағандан һуң Өфө дәүләт сәнғәт институтын (хәҙер Сәнғәт академияһы) тамамлай. Уҡып йөрөгәндә «Иҫке Өфө» нәшриәтендә эшләй
2000 йылда Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтында юғары белем ала.
Колледжда һәм институтта уҡыған ваҡытта даими йәштәр, ҡала, төбәк һәм халыҡ-ара күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. Бынан тыш, матбуғаттың ыңғай баһаһын алып, ундан ашыу шәхси күргәҙмәләр үткәрә.
2003 йылдан муниципаль белем биреү учреждениеһында — «Йондоҙлоҡ» балалар ижады үҙәгендә рәсемдән уҡыта.

# Бәҙретдинова Раушания Мөсәүир ҡыҙы
## Ғаиләһе

1994 йылдан кейәүҙә. Ҡыҙ һәм ул тәрбиәләй, шулай уҡ тәрбиәгә ул ҡабул итә.

# Бәҙретдинова Раушания Мөсәүир ҡыҙы
## Ҡаҙаныштары

«Башҡортостан республикаһы» гәзите версияһы буйынса «Йыл кешеһе» (2014) — «Ауырыу балаларға әүҙем ярҙамы өсөн». Халыҡ-ара New York Realism конкурсында алтын миҙал, шулай уҡ Туринда (Италия) рәссамдарҙың ARS INKOGNITA биенналеһында алтын миҙал яулай (Италия).
2015 йылдың 17 мартында Мәскәүҙә башҡорт рәссамының «Ағиҙел йылғаһы буйында ҡала» тип аталған шәхси күргәҙмәһе асыла.
Картиналарҙы һатыуҙан килгән аҡса ике хәйриә фондына тапшырыла, уларҙың береһе «Мәрхәмәт» хәйриә белем биреү фонды була..
Өфөлә 2015 йылдың июнендә ШОС һәм БРИКС саммиттарының мәҙәни программаһы сиктәрендә Өфө сәнғәт галереяһында масштаблы арт-экспозицияһына эштәре ҡуйыла.
# Ғималов

Ғималов — башҡорт ир-ат фамилияһы. Ғималетдин исеменән ҡыҫҡартылып булдырылған. Башҡа төрки халыҡтарҙы ла ҡулланыла.
Ғималова — башҡорт ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

# Ғималов
## Билдәле йөрөтөүселәр

* Ғималов Фуат Рамазан улы (1957) — ғалим.
* Ғималова Мәрйәм Ғилметдин ҡыҙы (1922—2006) — ғалим-педагог-методист, әҙәбиәт белгесе.
* Ғималова Фәнүзә Арыҫлан ҡыҙы (1957) — ғалим-химик-органик.
# Ельцовка 1

Ельцовка 1 — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2957 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 9 км.

# Ельцовка 1
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200712115200053257
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115205325
* Бассейн коды — 13.01.02.007
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Сухановский

Сухановский — Рәсәй йылғаһы. Пенза өлкәһе, Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2064/776/39 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Сухановский
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура йылғаһы, инештән Сура гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500112110000035147
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003514
* Бассейн коды — 08.01.05.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сякита-Яха

Сякита-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Томбой-То күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Сякита-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300038877
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303887
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ҡәбилә

Ҡәбилә (ырыулыҡ, элеккесә ил, иләү, олоҫ) — этник һәм социаль берлек тибы.
Ҡәбилә, уның ағзаларының үҙ-ара туғанлығы, күп баҫҡыслы структура, этнонимы, сиктәре теүәл билдәләнгән территорияһы, теле (йәки диалекты), дөйөм ҡәбилә үҙидаралығы (башлыҡ, ҡәбилә кәңәшмәһе), уртаҡ ата-баба тураһында төшөнсә (башлыса мифик ата-баба) булыу, мәҙәниәт һәм дини инаныуҙарының оҡшашлығы хас.
Башҡорттарҙа ҡәбилә, нигеҙҙә, ырыуҙарҙан һәм ырыу бүленештәренән һәм аныҡ структуралы булған; бер нисә ҡәбилә берлеге ырыу-ҡәбилә берләшмәһен хасил иткән. Төп ырыу-ҡәбилә атрибуттары булып тамға, оран, онгон иҫәпләнгән; тарихи ваҡиғалар шәжәрәләрҙә теркәлгән.
Ҡәбилә башында бей торған, ул ҡарар ҡабул итерҙән алда халыҡ йыйыны (ҡоролтай, йыйын) һәм аҡһаҡалдар ҡоро менән кәңәшләшкән. Ҡәбилә эсендә һәм ҡәбилә араһында үҙ-ара айырым общиналар ер менән шул биләмә сиктәрендә файҙаланған. Беҙҙең эраның 2-се мең йыллығының тәүге яртыһында ҡайһы бер ҡәбиләләр башҡорт ырыуҙары берләшмәләренә тупланған. Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан һуң жалованный грамоталарҙа башҡорт ҡәбиләләренең аҫаба ерҙәргә хужа булыуы юридик яҡтан раҫланған. Борондан Урал буйы һәм Ағиҙел йылғаһының урта ағымы территорияһындағы урындағы фин-уғыр ҡәбиләләренең таралып ултырыу һәм күсеп килгән һинд-иран ҡәбиләләре, боронғо төрки ҡәбиләләр менән әүҙем аралашыу өлкәһе булған. IX—X быуаттарҙа Урал буйынса һәм Көньяҡ Уралға беҙҙең эраның 1-се мең йыллығында Һырдаръя тирәһендә һәм Арал буйында формалашҡан башҡорт ҡәбиләләре килеп ултыра. Уларҙың этник нигеҙен түрәни (элеккесә: ирәни) күсмә ҡәбиләләре менән тығыҙ бәйләнеш тотҡан монгол һәм төрки ҡәбиләләр тәшкил иткән.
Башҡорт ҡәбиләләренең формалашыу тарихында 7 тарихи-этнографик осор билдәләнә: башҡорт (Бөрйән, Уран, Үҫәргән), иртә фин-уғыр-самодий (Өпәй, Терһәк, Һыҙғы, Ыуаныш), болғар-мадъяр (Бүләр, Танып, Юрматы), уғыҙ-ҡыпсаҡ (Әйле), ҡыпсаҡ (Ҡаңлы, Ҡошсо, Ҡыпсаҡ, Мең), нуғай (Нуғай-Бөрйән, Нуғай-Юрматы) һәм Иҙел-Урал төбәгендә, Урта Азияла этник йоғонто һөҙөмтәһендә формалашҡан халыҡтар (ҡаҙаҡтар, мишәрҙәр, татарҙар). Таралып ултырыу һәм этник тарих барышында башҡорттарҙың көньяҡ-көнсығыш (Бөрйән, Ҡыпсаҡ, Тамъян, Түңгәүер, Үҫәргән, Юрматы), төньяҡ-көнсығыш (Бишул, Бәҙрәк, Бәкәтин, Дыуан, Көҙәй, Ҡалмаҡ, Ҡатай, Ҡошсо, Ҡумрыҡ, Ҡыуаҡан, Мырҙалар, Өпәй, Табын, Терһәк, Һалйот, Һеңрән, Һыҙғы, Һырҙы, Әйле), көньяҡ-көнбайыш (Мең), төньяҡ-көнбайыш (Байлар, Балыҡсы, Бүләр, Гәрә, Ун, Уран, Ыуаныш, Йүрми) төп этнографик төркөмдәре барлыҡҡа килә.
# Беглети мәсете

Беглети мәсете - (груз. ბეღლეთის ჯამე) - Грузияның милли әһәмиәткә эйә булған күсемһеҙ мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы.

# Беглети мәсете
## Географияһы

Беглети мәсете Аджариялағы Хуло муниципалитеты Беглети ауылында урынлашҡан.

# Беглети мәсете
## Тасуирламаһы

Беглети мәсете - Аджариялағы иң боронғо мәсеттәрҙең береһе. Уның тәүге һалынған бинаһы беҙҙең көндәргә килеп етмәгән. Янғын арҡылы юҡҡа сыҡҡан.
Яңы бинаһы 19 быуатта һалынған, нигеҙе - таштан, ә бина үҙе ағастан төҙөлгән. Уның дәүмәле 8,6 х 15,5 м. Манараһы 83 фут, бейеклеге 32 метр.
1573 йылдың 26 июлендәге бер документта Биглети ауылы телгә алына, һәм унда 14 ғаилә йәшәгәне хәбәр ителә. Мәсеттең дә шул ваҡытта төҙөлгән булыуы ихтимал..
Тәүге мәсет яҡын-тирә ауылдар өсөн төп мәсет (йәмиғ мәсете) булып торған. 1870 йылда, яңы мәсет төҙөлгәндә ауылда 126 ғаилә, йәғни 330 кеше йәшәгән.
2006 йылда Грузия президенты указы менән Беглети мәсете милли әһәмиәткә эйә булған күсемһеҙ мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы тип танылған.
# Нарты-Егор-Ель

Нарты-Егор-Ель — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Глубокий Полуй йылғаһының уң ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Нарты-Егор-Ель
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300032514
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303251
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ниязғол (Баймаҡ районы)

Ниязғол (рус. Ниязгулово) — бөткән ауыл. Башҡортостандың Баймаҡ районы Ишбирҙе ауыл Советы биләмәһенә тура килгән ауыл. 1934 йылда Исмаҡай ауылы башҡорттары тарафынан булдырылған. 1960-сы йылдарҙа ауылдар исемлегенән төшөп ҡалған.

# Ниязғол (Баймаҡ районы)
## Географик урыны

Ниязғол ауылы Йылайыр йылғаһының ҡушылдығы Ҡондорош буйында урынлашҡан була. Район үҙәге Баймаҡтан көнбайышҡа табан — 61 км, ауыл Советы үҙәге Ишбирҙенән 4 км алыҫлыҡта ятҡан.

# Ниязғол (Баймаҡ районы)
## Тарихы

XIX быуаттың беренсе яртыһында Исмаҡай ауылы башҡорттары 5 яңы ауылға нигеҙ һалалар. Сәбәптәре — аҫаба башҡорт ерҙәренә күпләп килмешәктәр килеп ултырыуына, Рәсәй империяһы тарафынан ҡәлғәләр, заводтар төҙөлөүенә ҡаршы тороуҙан. Күпләп мал көткән башҡорттарға иркен йәйләү урындары кәрәк булыуы ла сәбәптәрҙең береһе булып тора. 1834 йылда Исмаҡай ауылы уҙаманы Ниязғол Ҡотлобай улы Ирғәлин етәкселегендә бер нисә ғаилә яңы ауыл булдыра. Ауылға Ниязғол (антропоним) исеме бирелә. 1834 йылда ауылда 137 кеше йәшәгән, 1859 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы — 134 кеше. Халҡы халҡы малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгән, бынан тыш башҡа кәсептәр ҙә уларға таныш булған. 1843 йылда 24 бот ужым бойҙайы, 336 бот ярауай бойҙайы сәселгән. 1885 йылда халыҡ һаны кәмеүе күҙәтелә, әммә совет осоронда халыҡ һаны арта бара: 1920 йылда 155 кеше йәшәһә, 1928 йылда 121 кеше теркәлгән. 1952 йылдың Башҡорт АССР-ының административ-территориаль бүленеше китабында Ниязғол ауылы Юлыҡ ауыл Советы составында теркәлгән. 1961 йылдың 14 ғинуарында БАССР-ҙың Юғары Советы Президиумының указына ярашлы Юлыҡ ауыл Советы бөтөрөлә һәм Ишбирҙе ауыл Советы итеп үҙгәртеү тураһында ҡарар сыға.

# Ниязғол (Баймаҡ районы)
## Билдәле кешеләр

— Нурғәле Хәсәнов — БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре
# Болан-ҡуңыҙ

Болан-ҡуңыҙ (лат. Lucanus cervus, рус. Жук-олень) — Lucanus ырыуы тараҡ мыйыҡлылар ғаиләһендәге ҡаты ҡанатлы эре ҡуңыҙ. Европала тереклек итеүсе иң эре ҡуңыҙ булып иҫәпләнә; ата ҡуңыҙҙың уртаса ҙурлығы 70—74 мм, шулай уҡ 86—91 мм ҙурлыҡтағылары ла осорай.
Ата ҡуңыҙҙың өҫкө ҡаҙналары һәм ҡанаттары аҡһыл-ҡоңғорт, инә ҡуңыҙҙыҡы ҡара төҫтә. Инә ҡуңыҙ ағас ҡыуышына, серек ағас төптәренә йәки ағас төбө янындагы тупраҡка эре (2,2 мм-ға ҡәҙәр), оҙонса йомортҡа һала, личинкалары серек үҙагас менән туйына. Личинкалары С һамаҡ, ҡоңғорт башлы, аяҡтары яҡшы үҫкән, кәүҙәһенең арҡа яғы шыма һәм уның осонда характерлы ике һөйәле бар. Личинкалар 5 йыл самаһы үҫә, ҙур личинканың оҙонлоғо 13,5 см-ға етә. Болан ҡуңыҙ урман зонаһының көньяғында һәм урманлы далада, нигеҙҙә имән урманднарында осорай. Июль һәм август айларында ҡуңыҙҙар ҡаты безелдәп имән ағасы баштары тирәһендә осалар, йыш ҡына ағас һуты ағып торған урын өсөн, шулай уҡ инә ҡуңыҙҙар өсөн үҙара һуғышалар.
Башҡортостанда Архангел, Ғафури, Өфө райондарында имән һәм ҡатнаш урмандарҙа йәшәй.
* Lucanus cervus ♂
* Lucanus cervus ♀
# Өйҙә (хикәйә)

«Өйҙә» ― рус яҙыусыһы А. П. Чеховтың 1887 йылда "Новое время" гәзитендә баҫылған хикәйәһе.

# Өйҙә (хикәйә)
## Баҫмалар

Хикәйә тәүге тапҡыр «Новое время» гәзитенең 3958-се һанында 1887 йылдың 1 мартында (иҫке стиль буйынса), «Субботники» бүлегендә баҫыла. Шул уҡ йылда ― «В сумерках» хикәйәләр йыйынтығында, ә һуңғараҡ «Детвора» антологияһында (1889) сыға. Чехов хикәйәне шулай уҡ нәшерсе Адольф Маркс 1899―1901 йылдарҙа баҫтырған әҫәрҙәре йыйынтығының беренсе томына индерә.

# Өйҙә (хикәйә)
## Сюжет

Ете йәшлек Серёжаны атаһы тәмәке менән тотҡан. Малайҙың атаһы, прокурор Евгений Петрович, тәмәке тарыуҙың зыянлы ғәҙәт икәнен һәм сит кешенең әйберен рөхсәтһеҙ алырға ярамағанын балаһына аңлатырға тырыша. Уның бөтә тырышлығы юҡҡа ғына, шуны күргән атай кеше кис, йоҡлар алдынан, улына үҙе уйлап сығарған әкиәтте һөйләй. Уның әкиәтендәге батша улы, йәшләй генә тәмәке тартҡандан, үлеп китә. Үҙенең ваҡытһыҙ үлеме арҡаһында ул атаһы һәм батшалыҡ алдында биргән антын үтәй алмай ҡала. Был трагедияны бик ныҡ кисергән Сережа атаһына бер ваҡытта ла тәмәке тартмаҫҡа тантаналы вәғәҙә бирә.

# Өйҙә (хикәйә)
## Тәнҡитселәрҙең баһаламаһы

Чехов заманындағы матбуғат хикәйә тураһында бер ниндәй ҙә баһалама яҙмай, бары тик яҙыусының дуҫтары ғына хәҫәрҙе һуштары китеп маҡтай. «Бөгөн Һеҙҙең „Субботникты“ уҡыным. „Дети“ (балалар) Һеҙҙең гелән уңышлы килеп сыға», ― тип Виктор Билибин Чеховҡа үҙенең бер хатында яҙа.
Дмитрий Григорович 1888 йылдың ғинуарында яҙған хатында хикәйәнең башҡалар араһында иң һәйбәте булыуын билдәләй: "һөйөү мотивының нескә һәм йәшерен күренештәренең ниндәй матур горизонты [улар авторының]… ".
Яҙыусы (һәм Толстойҙың донъяға ҡарашы буйынса фекерҙәше) Иван Горбунов-Посадов, «Посредник» нәшриәтенең хужаһы, Чехов әҫәрҙәрен тәфсирләп тикшергән саҡта яҙыусының был хикәйәһен махсус рәүештә телгә ала. «Был хикәйә минең тәҡдимем менән исемлеккә индерелде. Минең өсөн был Һеҙҙең иң тәрән йөкмәткеле әҫәрҙәрегеҙҙең береһе. Саф, кешелекле бала саҡ донъяһы менән беҙҙең алдаҡсы, аҡһаҡ, буталсыҡ донъяның ҡапма-ҡаршы бәрелеше ― был бәләкәй, ябай әҫәрҙә сағыу һүрәтләнгән», ― тип ул 1893 йылдың майындағы хатында Чеховҡа яҙған.
Лев Толстой үҙенең Чехов әҫәрҙәрен яҙып барған шәхси исемлегенә был хикәйәне яҙып ҡуйған{/}.

# Өйҙә (хикәйә)
## Экранлаштырыу

* Прокурор улы королде ҡотҡара (мультфильм)
# Фтор

Фтор (лат. Fluorum), F — Менделеевтың периодик таблицаһының 7-се төп төркөмөндә, 9-сы һан аҫтында тороусы химик элемент. Фтор һарғылт төҫтәге газ, галогендарға инә.
Фтор исеме (грекса phthoros — үлем, емереклек) урыҫ телендә генә ҡулланыла, уны 1810 йылда А.Ампер тәҡдим итә. Күп телдәрҙә «флюор» һүҙе таралған.

# Фтор
## Тарихи белешмә

Фторҙың беренсе атамаһы — флюорит CaF₂ — XV быуат аҙағында «флюор» (латинса fluo — ағам) исеме аҫтында яҙылған. Ирекле фторҙы 1986 йылда калий гидрофториды KHF₂ булған, шыйыҡ фторлы водородтың электролизы юлы менән А.Муассен таба.
Фтор химияһы 1930-сы йылдарҙан башлана, уны атом сәнәғәтендә ҡулланалар.

# Фтор
## Тәбиғәттә таралышы

Ер ҡабығындағы уртаса 6,25 * 10⁻²% (масса буйынса) таралған. Фтор вулкан газдарында һәм термаль һыуҙарҙа бар.

# Фтор
## Физик һәм химик үҙенсәлектәре

Газ хәлендәге фторҙың тығыҙлығы 1,693 г/л, шыйыҡтыҡы — 1,5127 г/см³. Иреү температураһы −219,61⁰ С, ҡайнау — −188,13⁰ С. Фторҙың тышҡы электрон конфигурацияһы 2s² 2р⁵. Ҡушылмаларында оксидлашыу кимәле-1.
Фтор металдарҙың күпселеге менән бик актив тәьҫир итешә. Һелтеле һәм һелтеле-ер металдары менән һалҡында ла, Bi, Sn, Ti, Мо, W менән әҙ генә йылытҡанда, Hg, Pb, U, V менән бүлмә температураһында ялҡынланып барыусан. Ҡайһы бер металдар (Fe, Си, Al, Ni, Mg, Zn) менән тәьҫир итешкәндә һаҡлаусы яры хасил була, һәм реакция туҡтай.
Металдарҙың йәки металл булмағандарҙың галогенидтары фтор менән һалҡында ла тәьҫир итешә, фтор галогендарҙы алмаштыра.
Металдарҙың гидроксидтары менән тәьҫир итешкәндә, шул металдың фториды һәм кислород хасил була.
Фтор органик матдәләр менән бик актив реакцияға инә.

# Фтор
## Ҡулланылышы

Газ хәлендәге өс-фторлы хлорҙы СlF₃ (фторлаштырыусы агент), алты фторлы көкөрттө SF₆ (электротехник сәнәғәттә газлы изолятор) алыу өсөн ҡулланалар. Шыйыҡ фтор — ракета яғыулығы оксидлаштырғысы.
Шулай уҡ фосфорлы ашламалар етештергәндә ҡулланыла.
# Сибай баҡыр-цинк колчеданы ятҡылығы

Сибай баҡыр-цинк колчеданы ятҡылығы — Рәсәйҙең баҡыр-цинк колчеданы ятҡылығы, Башҡортостанда, Сибай ҡалаһы янында урынлашҡан. 1913 йылда асылған. Үҙләштереү XX быуаттың 30-сы йылдарында башлана.

# Сибай баҡыр-цинк колчеданы ятҡылығы
## Ятҡылыҡҡа характеристика

Риолитбазальт формацияһы тоҡомонан (карамалыташская свита, D2zv1) һалынған һәм көнбайыштан көнсығышҡа ҡарай текә ярылған. Мәғдән матдәләре кварц риолиттары ҡатламдарының өҫкө һәм аҫҡы бәйләнештәрендә ята. Мәғдән ятҡылығы буйынса төп Яңы Сибай ятышы өс ҡеүәтле сульфид мәғдәне линзаларынан тора, улар бер-береһе өҫтөндә урынлашҡан һәм бер мәғдән бағанаһы менән тоташҡан. Яңы Сибай ятышы линза системалары өсөн берҙәм теүәл зоналыҡ менән билдәләнә.

# Сибай баҡыр-цинк колчеданы ятҡылығы
## Ятҡылыҡтар операторҙары

1915 йылда Көньяҡ Урал тау акционерҙар йәмғиәте тәрәнлеге 42 метрлыҡ эшкәртеү шахтаһына юл һала. 1944 йылдың ғинуарында баҡыр иретеү заводы асыла. 1948 йылдың 25 мартында СССР Министрҙар Советы ҡарары менән Башҡорт баҡыр-көкөрт комбинаты ойошторола. 1986 йылда Башҡорт баҡыр-көкөрт комбинаты Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә. 2004 йылда «Учалы тау-байыҡтырыу комбинатының» Сибай филиалына әйләндерелә.

# Сибай баҡыр-цинк колчеданы ятҡылығы
## Тәү асыусылар

* Исхаҡ Фәләх улы Мотаев
* Федор Устинович Ковалев
* Сергей Анатольевич Петропавловский
# Пестерь

Пестерь — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кильмезь йылғаһының уң ярына тамағынан 235 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Пестерь
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300512111100038606
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103860
* Бассейн коды — 10.01.03.005
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Бёрделанд

Бёрделанд (нем. Bördeland) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 8186 кеше йәшәй. Майҙаны — 91,97 км². Диңгеҙ кимәленән 58 - 84 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39221 һәм автомобиль коды — SLK.
# Ҡарамышев Батыргәрәй Йософ улы

Ҡарамышев Батыргәрәй Йософ (Мөхәмәтйософ) улы — уҡытыусы.

# Ҡарамышев Батыргәрәй Йософ улы
## Биографияһы

Ырымбур губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе (Хәҙерге Башҡортостанҙың Ишембай районы) Маҡар ауылында кантон башлығы Мөхәмәтйософ Ҡарамышев ғаиләһендә тыуған. Сығышы менән Ҡарамышевтар башҡорт дворяндары нәҫеленән.
Ҡазан татар уҡытыусылар мәктәбен тамамлаған. Өфө губернаһы урыҫ-башҡорт училищеларында, һуңыраҡ Маҡар мәктәбендә белем бирә.

# Ҡарамышев Батыргәрәй Йософ улы
## Ғаиләһе

Ҡатыны — Кәбирә Әхмәтйән ҡыҙы Вәлидова — Әхмәтшаһ Әхмәтйән улы Вәлидовтың һеңлеһе.
Улдары:
* Гәрәй (Мөхәмәтгәрәй) Ҡарамышев (1888—1922) — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре;
* Әмир Ҡарамышев (1893—1918) — 1917—1918 йылдарҙа Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре;
* Мөхтәр Ҡарамышев (1895—?) — Беренсе донъя, Граждандар һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы.
* Сөләймән Ҡарамышев (?—1919) — офицер, Башҡорт корпусында хеҙмәт итә. Петроградты Юденич ғәскәрҙәренән обороналағанда һәләк була.
Ҡыҙҙары Рүзидә — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы хәрби табибы.