yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Мария Полидури

Мария Полидури (грек. Μαρία Πολυδούρη; 1 апрель 1902 йыл, Каламата — 30 апрель 1930 йыл, Афина) — грек шағиры.

# Мария Полидури
## Биографияһы

Иртә йәштә етем ҡала, мохтажлыҡ менән тулы тормош кисерә. Афина университетында уҡый, шул уҡ университетта уҡыған, артабан «грек әҙәбиәтенең уникаль шәхесе» булып киткән йәш шағир Костас Кариотакис менән таныша. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә уларҙың танышлығы көслө, әммә бәхетһеҙ мөхәббәткә әүерелә, был Мария Полидуриның тормошона һәм ижадына ныҡ йоғонто яһай.
1927 йылда Парижда саҡта туберкулёз менән ауырып китә. Костас Кариотакис үҙенә үҙе ҡул һалғандан һуң, сәләмәтлеге торошо ҡырҡа насарая. Йәшәү өсөн кәрәк-яраҡһыҙ, аҡсаһыҙ ҡалып, 1930 йылдың апрелендә шағир 28 йәшендә туберкулездан вафат була.

# Мария Полидури
## Ижады

14 йәшенән яҙа башлай һәм тәүге «Әсәй» шиғыры «Ғаилә йондоҙо» журналында баҫылып сыға. Бер йылдан һуң беренсе «Аҡсәскәләр» йыйынтығын тамамлай, уныһы бер ҡасан да тулыһынса баҫтырылмай. Ул йыйынтығынан һуң «Τρίλλιες που σβύνουν» «Замирающие трели» (1928) һәм «Ηχώ στο Χάος» «Эхо в хаосе» (1929) йыйынтыҡтары килә. Бөтә әҫәрҙәре 1961 йылда.яҙыусы Лили Зографу тарафынан йыйып алына һәм «Яуап бирәм» китабында баҫтырып сығарыла.
Полидури Мария шиғриәтенең төп мотивтары булып мөхәббәт һәм үлем тора. Шиғри юлдарында яҙмыш менән риза булмау, донъянан бик иртә китергә теләмәү һәм йәшәү өсөн ҙур теләк күҙәтелә.
# Солтанов Вәсим Хафиз улы

Солтанов Вәсим Хафиз улы (22 август 1887 йыл — июнь 1977 йыл) — яҙыусы. Сәйәси золом ҡорбаны.

# Солтанов Вәсим Хафиз улы
## Биографияһы

Вәсим Хафиз улы Солтанов 1887 йылдың 22 авгусында Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе Борай волосы (хәҙерге Башҡортостан Борай районы) Шабай ауылында тыуған.
Башланғыс белемде ауылында атаһы мәҙрәсәһендә алған. 1903 йылда Өфөлә «Ғосмания» мәҙрәсәһенә уҡырға керә. Унда өс йыл уҡығас, яңы асылған «Ғәлиә» мәҙрәсәһенә күсә. Ул Башҡортостандың халыҡ шағиры Мәжит Ғафури менән дуҫ булған.
1905—1907 йылғы революцион хәрәкәттәрҙә ҡатнашыу сәбәпле, мәҙрәсәнән китергә мәжбүр була. 1909 йылдан Стәрле өйәҙе Ҡырмыҫҡалы ауылында мөғәлимлек итә. 1910 йылда Бөрө ҡалаһында асылған мосолман мәктәбендә бер йыл уҡыта. 1911 йылда шәриктәше Ғибадулла Алпаров менән төрки хәрефтәренә реформа кәрәк тип, «Шура» журналында мәҡәлә баҫтыралар. Шунан икәүләп Ҡазан ҡалаһындағы Татарская учительская школаға (Татар уҡытыусылар мәктәбе) барып урыелашалар. Шунда уҡығанда Ғата Исхаков менән бергә «Татар-башҡорт әлифбаһы» тигән китап яҙалар. 1913 йылда «Аҡса тик ятаһын» тигән китабы баҫыла.
1914 йылда Алыҫ Көнсығышҡа Благовещенск ҡалаһына уҡырға китә, Хабаровск ҡалаһында ла уҡып ала. Өфө земствоһы эшкә саҡырғас, Башҡортостанға ҡайта һәм Стәрлетамаҡ өйәҙенең Боҙаяҙ ауылында волост китапханаһы асыуҙы ойоштора.
# Руденко Сергей Игнатьевич

Руденко Сергей Игнатьевич (ук. Сергій Гнатович Руденко; 20 октябрь 1904 йыл — 10 июль 1990 йыл) — совет хәрби етәксеһе. Һауа десанты ғәскәрҙәре командующийы (1948—1950). Авиация маршалы (1955). Советтар Союзы Геройңы (1944). КПСС Үҙәк Комитетына ағзалыҡҡа кандидат (1961—1966). СССР Юғары Советының 2-се һәм 6-сы саҡырылыш депутаты. Профессор (1972).

# Руденко Сергей Игнатьевич
## Һуғышҡа тиклемге хеҙмәте

Руденко Сергей Игнатьевич 1904 йылдың 20 октябрендә Чернигов губернаһы Кролевецкий өйәҙе Короп ҡасабаһында (хәҙерге Украинаның Чернигов өлкәһе Короп районы) итексе ғаиләһендә тыуа, украин.
1923 йылдың сентябрь айында үҙ теләге менән Ҡыҙыл армияға инә. Ҡыҙыл Һауа флотының Киев хәрби училищеһына курсант итеп ҡабул ителә. Ул тарҡатылыу сәбәпле, 1924 йылдың сентябрендә РККА Хәрби-Һауа көстәренең Хәрби-теоретик мәктәбе курсанты булып китә, уны 1926 йылда тамамлай. Ул ваҡыттағы уҡытыу тәжрибәһенә ярашлы самолет менән идара итеүҙе ғәмәлдә үҙләштереү өсөн һуңынан А. Ф. Мясников исемендәге 1-се хәрби летчиктар мәктәбенә ебәрелә, уны 1927 йылда тамамлай. Шул йылдың авгусынан Мәскәү хәрби округы Хәрби-Һауа көстәренең 30-сы авиация эскадрильяһының кесе летчигы, ноябрҙән ошо уҡ округтың 22-се айырым авиаотрядында өлкән осоусы вазифаһынан алып отряд штабы начальнигы, звено командиры, отряд комиссары вазифаларын үтә.
# Владимир (ҡала)

Владимир (рус. Владимир) — Владимир өлкәһенең үҙәге.

# Владимир (ҡала)
## Географияһы

Клязьма йылғаһы ярында урынлашҡан.

# Владимир (ҡала)
## Мәғариф

* Владимир дәүләт университеты
* Владимир юридик институты

# Владимир (ҡала)
## Климаты

Ҡала климаты :
| Күрһәткес | Ғин | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Йыл |
| Абсолют максимум, °C | 7,1 | 9,5 | 17,8 | 27,8 | 34 | 34,4 | 37,1 | 36,5 | 29,5 | 25 | 14,8 | 9,2 | 37,1 |
| Уртаса максимум, °C | −5,6 | −5 | 1,5 | 10,9 | 18,6 | 22,1 | 24,3 | 22 | 15,7 | 8 | −0,4 | −4,4 | 9 |
| Уртаса температура, °C | −8,5 | −8,5 | −2,5 | 5,7 | 12,6 | 16,6 | 18,8 | 16,5 | 10,8 | 4,6 | −2,7 | −7 | 4,7 |
| Уртаса минимум, °C | −11,3 | −11,5 | −5,8 | 1,4 | 7,3 | 11,8 | 14 | 12,1 | 7,2 | 2,1 | −4,7 | −9,4 | 1,1 |
| Абсолют минимум, °C | −39,7 | −36,1 | −30 | −16,1 | −9 | 0 | 3,9 | 0 | −6,3 | −18,9 | −27,2 | −43 | −43 |
| Яуым-төшөм нормаһы, мм | 40 | 30 | 29 | 33 | 45 | 78 | 63 | 62 | 52 | 61 | 48 | 44 | 585 |
| Сығанаҡ: Погода и Климат ||||||||||||||

# Владимир (ҡала)
## Транспорты

Владимир — илдең эре транспорт-логистик үҙәге.
# Гунилла Юханссдоттер

Гунилла Бельке, тыумыштан Гунилла Юханссдоттер (швед. Gunilla Bielke, Gunilla Johansdotter; 25 июнь 1568 йыл Лильеста, Эстергетланд — 19 июль 1597 йыл, Броборг замогы Эстергетланд) — швед короле Юхан III икенсе ҡатыны (1585—1592 йылдарҙа уның консорты).

# Гунилла Юханссдоттер
## Биографияһы

Гунилла (үҙен үҙе Гуннел тип атай) Юханссдоттер боронғо швед аҡһөйәктәр ырыуы Бельке аф Окерё нәҫеленән була. Уның атаһы Юхан Аксельссон Бельке (1576 й. үлгән) һәм әсәһе Маргарет Аксельдоттер Лоссе вафат булғанда, Гунилла сабый бала була. Ҡыҙ король һарайында үҫә. Швеция короле Юхан III беренсе ҡатыны Катарина Ягеллонка үлгәс, ҡабаттан өйләнергә була һәм ул 16 йәшлек һары сәсле һылыуҡай Гунилланы һайлай.
Инде йәш булмаған Юхандың Гунилла менән никахын королдең туғандары ла, ҡыҙ үҙе лә теләмәй. Бигерәк тә быға Юхандың ҡустыһы Карл, (Швецияның буласаҡ короле Карл IX) риза булмай, ул королдең ҡатынлыҡҡа берәй принцессаны сит илдән алыуын теләй. Бынан тыш, Гунилла йәш дворян Пер Юнссон Лильеспарре менән йәрәшкән була һәм уға биргән вәғәҙәһен боҙорға теләмәй. Әммә туғандарының баҫымы аҫтында ҡыҙ ахырҙа королдең яусыларын ҡабул итә. Туй 1585 йылда Вестерос ҡалаһы замогында үтә. Принц Карл туйҙа ҡатнашмай.
Гунилла Бельке көслө характерлы шәхес була. Протестантлыҡтың үтә диндар яҡлаусыһы, ул католицизмға юнәлеш тотҡан Юханды лютеран сиркәүенең эйәреүсеһе булһын өсөн күп көс һала. 1592 йылда ире үлгәндән һуң Гунилла бер ни тиклем Стокгольмдың һарайында ҡала һәм үҙенә тейешле мираҫтың өлөшөн һаҡлап ҡалыу өсөн көрәшә. Бында уның мәнфәғәттәре принц Карлдың нәфрәтенә дусар була. Гунилла шулай уҡ Сигизмунд III Васаның (Юхан III улы һәм Польшаның короле, улар менән дин буйынса ҡапма-ҡаршылыҡ була) ҡатыны Анна Австрийская йөҙөндә дошман күрә. Анна Гунилланы һарай мөлкәтенең өлөшөн, улар 1593 йылда Сигизмунд менән Польшаға барған саҡта үҙләштерҙе, тип ғәйепләгәс, Гунилла швед башҡалаһынан китә һәм үҙенең тыуған Эстергётланд провинцияһында Броборг замогында йәшәй, унда уның берҙән-бер улы, герцог Юхан Эстергётландский хакимлыҡ итә (1589—1618). Упсальский соборында ерләнә.
# Туғай Кинйәһе (Көйөргәҙе районы)

Туғай Кинйәһе, 1-се Кинйә, Башҡортостан республикаһы Көйөргәҙе районы биләмәһенә ҡараған тарихи ауыл. Әлеге ваҡытта Башҡортостан ауылдарының рәсми исемлегенән алынған.
1760 йылдарҙа башҡорт Милли — азатлыҡ хәркәтенең иң абруйлы шәхестәренең береһе Кинйә Арыҫланов тарафынан нигеҙләнә.

# Туғай Кинйәһе (Көйөргәҙе районы)
## Географик урыны

Башҡортостандың көньяҡ- көнбайыш өлөшөндә, Көйөргәҙе йылғаһының урта ағымында йылғаның уң яғында урынлашҡан. Район үҙәге Ермолаево ауылынанынан 30 км тирәһе. Тирә-яғын тауҙар уратып алған. Иркен Өскисәр туғайы ауылға терәлеп үк тора. Урман да яҡын. Күбеһенсә өйәңке, уҫаҡ, ҡайын, ерек ағастары үҫә. Тирә-яҡта Түкән − 5 км, Үрге Кинйә — 2, Ҡарай — 4, Абдул — 3, Яҡуп — 7, Түбәнге Мотал — 4, Урта Мотал 3, Үрге Мотал — 7, Васильевка — 3 км ауылдары урынлашҡан. Хәҙерге ваҡытта уларҙың күбеһе юҡ.
Ауылдан 400—500 метр самаһы ерҙә Кинйә мәмерйәһе ята. Ул ауыл халҡына һыуытҡыс ролен үтәгән. Ҡаршалағы Ғәзиз тауы ыжғыр, төньяҡ елдәренән һаҡлаған, иртә яҙ менән малдарҙы тибенгә сығарырға мәмкинселек биргән. Мал бағыу өсөн бөтә мөмкинселектәр ҙә бар. Ауылды уратып алған тау6ар ҡышын да малдарҙы тибендә йөрөтөү мөмкинселеге бирһә, ауылға терәлеп торған бесәнле туғайҙары, болондары ҡоро бесән менән тәьмин иткән.

# Туғай Кинйәһе (Көйөргәҙе районы)
## Ауыл тарихы

Ауыл урынын һайлау тураһындағы легенда, телдән-телгә, быуындан-быуынға тапшырылып, беҙҙең көндәргәсә килеп еткән. Шулар6ың береһен 1913 йылғы Мәсүрә Чурина (Төлкөсурина) яҙҙырҙы. Кинйә Арыҫланов оло ауыл Арыҫландан (атаһы ауылы) бүленеп сығып, яңы ауыл төҙөү өсөн үҙҙәре биләгән ерҙәр буйлап сығып китә. Үҙе менн ауылдың аҡһаҡалдары Иҫәнаман, Төлкөсура, Байғол, ҡолҺары , Ишһары һәм тағы бер нисә олатайҙы, улы Һеләүһенде ала.
# Аҙан (мәсет, Сызрань)

«Аҙан» мәсете Сызрань ҡалаһында Жуковский урамында Образцовский майҙансығы территорияһында урынлашҡан. «Аҙан» исеме ғәрәп теленән исламда намаҙға саҡырыу тигәнде аңлата.

# Аҙан (мәсет, Сызрань)
## Тарихы

«Аҙан» мәсетенә 2001 йылда нигеҙ һалына һәм күп йыллыҡ төҙөлөштән һуң 2006 йылдың 1 декабрендә асыла. Мәсет диндарҙар аҡсаһына төҙөлә, шул уҡ ваҡытта төҙөлөшкә Сызрань ҡалаһының сәнәғәт предприятиелары ҙур өлөш индерә: «Пластик» заводы (манара төҙөй) һәм ГК «Криста», «Тяжмаш», СНПЗ, «Нефтемаш». Мәсет бинаһы 400-гә тиклем кешене һыйҙыра ала. Манараның бейеклеге 27 метр тәшкил итә. Мәсеттә намаҙ уҡыу залынан тыш ҡатын-ҡыҙҙар өсөн намаҙ уҡыу бүлмәһе һәм балаларҙың йәкшәмбе мәктәбе өсөн уҡыу класы бар. Мәсет проектының авторы булып Шафеев Әнүәр сығыш яһай.
Мәсет асыу тантанаһында Рәсәйҙең юғары мөфтөйө Тәлғәт Тажетдин ҡатнаша.

# Аҙан (мәсет, Сызрань)
## Мәсет бөгөн

Аҙан мәсете эшләп тора: унда дини хеҙмәттәр башҡарыла, ислам нигеҙҙәрен уҡытыу буйынса йәкшәмбе мәктәбе эшләй. Мәсеттә төрлө мосолман халыҡтары араһында дуҫлыҡты нығытыуға йүнәлтелгән мосолман диаспораһы вәкилдәре араһында осрашыуҙар үтә. 2006 йылдан мәсеттең имамы булып хәҙрәт Ибраһимов Фәрит тора.
# Ария (Керженец ҡушылдығы)

Ария — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы/ Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Керженец йылғаһының һул ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Ария (Керженец ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Ока йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы), Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400312110000034905
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003490
* Бассейн коды — 08.01.04.003
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кенәз ташы

Кенәз ташы (нем. Fürstenstein; слов. Knežji kamen) — Цолльфельд үҙәненән антик ионий колоннаһының түңкәрелгән нигеҙе. Ул Каринтия герцогтарының һәм, фараз буйынса, иң боронғо славян дәүләттәренең береһе — Карантания хакимдарының тәхеткә ултырыу церемонияһында төп роль уйнаған.

# Кенәз ташы
## Интронизация церемониалы

Церемония, күрәһең халыҡты символлаштырған крәҫтиәндең ташҡа ултырыуынан башланған. Герцог тәхетенә кандидат яҡынлашҡас, ул уға крәҫтиән күлдәген кейҙереп, таяҡ йәки тимер таяҡ тапшырған һәм ҡулына яланғас ҡылыс тотоп ташҡа менергә мөмкинлек биргән.
Буласаҡ герцог донъяның дүрт яғына ла боролорға тейеш була. Унан һуң уны Мариа-Заль собор ҡорамына таж кейҙереүгә алып барғандар, унан һуң ул әле лә Госпосвет яланында торған таш тәхеттә үҙ урынын биләй алған.
Церемониалдың күрәләтә боронғо булыуы, шул рәүешле Карантания хакимдары батшалыҡҡа һайланған, тип фаразларға мөмкинлек бирә. Таш үҙе Рим империяһы Норик провинцияһының төп ҡалаһы — Вирунум емереклектәренән сыҡҡан, аҙаҡ был ҡала Крнски град (хәҙер был Австрияла Цолльфельд үҙәне) тигән исем аҫтында Карантанияның баш ҡалаһы булып хеҙмәт иткән.
Генрих I — Кенәз Ташында һайлау тураһында замандаштарының иҫтәлегендә һаҡланған тәүге герцог. Уның вариҫтары таш өҫтөнә Каринтия гербының һүрәтен төшөрөргә бойороҡ биргән. Һуңғы тапҡыр тантана 1414 йылда уҙғарылды.

# Кенәз ташы
## Тарихи шәүләләр

1862 йылда тарихи ҡомартҡы булараҡ таш Клагенфурттағы төбәк парламенты бинаһына күсерелә. Һуңынан, губернатор Йорг Хайдер 2006 йылда уны парламент бинаһына ҡайтарырға бойороҡ биргәнгә тиклем, урындағы музейҙа күргәҙмәгә ҡуйыла.
Бойондороҡһоҙ Словенияның 1991—1992 йылдар өлгөһөндәге тәүге аҡсаларында Кенәз ташы һүрәте була. Бының менән Словенияның хөкүмәте Словения һәм Карантания дәүләттәренең күсәгилешлеген күрһәтергә маташҡан, был Австрия патриоттарында ризаһыҙлыҡ тыуҙырған. Әлеге ваҡытта ташты Словенияның 2 евроцентлы тәңкәләрендә күрергә мөмкин.
Каринтия герцогтарының интронизация тантанаһын урта быуат йылъяҙмасыһы Виктрингтан Иоанн (Иоанн Викторинский) ентекле һүрәтләгән. Ренессанс дәүерендә тасуирлама Жан Боден Six livres de la Republique китабында ҡабатлана. Был китапты Томас Джефферсон уҡығанға күрә, Карантанияның кенәз һайлау йолаһы Америка Ҡушма Штаттары президенты вазифаһына инеү тантанаһына йоғонто яһау тураһында фекер бар..
# Халтако-Яха

Халтако-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Щучья ҡушылдығының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Халтако-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300073851
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307385
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Котлос-Колик-Еган

Котлос-Колик-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Колик-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 410 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.

# Котлос-Колик-Еган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200040067
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204006
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Шилега (Түбәнге Поча ҡушылдығы)

Шилега — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Түбәнге Поча йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 9 км.

# Шилега (Түбәнге Поча ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000038665
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003866
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Тыпый ауыл Советы (Илеш районы)

Тыпый ауыл Советы — Илеш районы составында 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы). Почта индексы — 452265. ОКАТО коды — 80230870000. Үрмәт ауыл Советы ауыл биләмәһе менән берләштерелә. 1989 йылда ойошторола.

# Тыпый ауыл Советы (Илеш районы)
## Ауыл Советы составы

Тыпый ауылы — административ үҙәге.

# Тыпый ауыл Советы (Илеш районы)
## Тарихы

Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1989 йылдың 25 июлендәге «Илеш районында Тыпый ауыл Советын ойоштороу тураһындағы» 6-2/268 һанлы указы ҡарар итә:
   2. Үрмәт ауыл Советы составынан Тыпый ауылын сығарып, Тыпый ауыл Советы составына индерергә.
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә:
   Үрмәт ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.

# Тыпый ауыл Советы (Илеш районы)
## Географик урыны

2008 йылға муниципаль берәмектәр менән сиктәш: («Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы»).

# Тыпый ауыл Советы (Илеш районы)
## Халҡы
### Милли составы

2002 йылда халыҡ иҫәбен алыуға ярашлы күпселек милләт — башҡорттар (92%).
# Эмзеталь

Эмзеталь (нем. Emsetal) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылындағы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2890 кеше йәшәй. Майҙаны — 29,87 км². Диңгеҙ кимәленән 375 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 99891 һәм автомобиль коды GTH.
# Азов флоты

Азов флоты— Рәсәйҙә 1695 −1711 йылдарҙарҙа Пётр I етәкселегендә төҙөлгән флот.

# Азов флоты
## Тәүтарих

1694 йылда Петр I бойороғо буйынса, уның Амстердамдан ҡайтыры алдынан, ләкин уның Голландиянан урап Мәскәүгә ҡайтыуынан һуң, Голландияға 32 ишкәкле галера төҙөргә заказ бирелә. Галераны киләһе йылда бөтөн ҡорамалдары менән бергә Архангельскигә , ә аҙаҡ Волгаға һәм Каспий диңгеҙенә килтерергә тейеш булғандар. Был галера илдең сәйәсәтен үҙгәртә. Амстердамдан килтерелгән галера Рәсәйҙә төҙөләсәк 22 бындай галераның моделе булып хеҙмәт итергә тейеш булған.
Шул рәүешле XVII быуаттың аҙағында Пётр I Ғосман империяһына ҡаршы хәрби хәрәкәткә әҙерләнә башлай. Бының өсөн даими рус хәрби-диңгеҙ флотын төҙөргә кәрәк була.

# Азов флоты
## 1696 йылғы Азов походы өсөн флот төҙөү

Файл: Галера_Лефорта.jpg|справа|мини|200x200пкс|Голландиянан килгән модель галера Флот төҙөүҙе башлау өсөн Преображенское ауылы верфкә әйләндерелә. Унда 1696 йылдың февраль аҙағына Голландиянан килтерелгән галера өлгөһөндә туң сей ағастан 22 галераның һәм 4 брандерҙың өлөштәре киҫеп эшләнә. Преображенский верфендә Преображенский һәм Семенов полктары һалдаттары, элекке Переяславль кәмә төҙөү оҫталары һәм моряктары эшләй. Бынан тыш Преображенскийгә Мәскәү дәүләтенең төрлө ауылдарынан балта оҫталары килтерелә. Галераларҙы Вологда оҫтаһы Осин Щека үҙенең 24 ярҙамсыһы менән, Түбәнге Новгород оҫтаһы Яков Иванов 8 ярҙамсыһы менән һ. б. төҙөй. Рустарҙан башҡа сит илдәрҙән батша ҡушыуы буйынса Архангельскиҙән Преображенскийгә килгән балта оҫталары ла булған.. Уларҙы батша ҡушыуы буйынса сит ил сауҙагәре Гартман Мәскәүҙән саҡырып килтергән.
Был ваҡытта Воронеж, Козлов, Добрый һәм Соколки халҡы һәм Белгород полкы ярҙамында яҙғы ташҡын башланғансы Азовҡа походҡа сығыу өсөн 1 300 ҙур кәмә (уларҙың оҙонлоғо 12-17 сажин, ә киңлеге — 2,5-3,5 сажин), 300 кәмә, 100 һал һәм төрлө эш ҡоралдары, ҡуйыртылған һәм шыйыҡ ыҫмала, каторг һәм галеастар төҙөү өсөн ағас запастары әҙерләйҙәр.. Был эште башҡарыуҙа яҡынса 26 мең кеше ҡатнашҡан.
# Катыдкычас

Катыдкычас — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яйю йылғаһының һул ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Катыдкычас
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000020770
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002077
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Йылға системаһы

Йылға системаһы — бер уртаҡ йырҙала йәки тармаҡта диңгеҙгә, күлгә йәки башҡа һыу объекттарына һыуын ҡойоусы йылғалар йыйылмаһы.

# Йылға системаһы
## Тасуирламаһы

Ул төп йылға (система олоно) һәм беренсе, икенсе һәм унан һуңғы дәрәжәләге ҡушылдыҡтарҙан тора. Беренсе дәрәжә ҡушылдыҡ тип аталғаны төп йылғаға туранан-тура ҡушыла, икенсе дәрәжәләгеһе — беренсе ҡушылдыҡтарҙың ҡушылдыҡтары, һәм артабан шул тәртиптә дауам итә.Ҡайһы ваҡыт йылғалар дәрәжәһе, киреһенсә, ҙур булмаған йылғаларҙан төп йылғаға ҡарай һанала.
Йылғалар системаһына исем төп йылға атамаһы буйынса бирелә, ғәҙәттә, ул системала иң оҙон һәм иң мул һыулы йылға булып тора .

# Йылға системаһы
## Башҡортостан йылға системалары

Башҡортостан йылғалар системаһында Ағиҙел йылғаһы һәм ҡушылдыҡтары, Яйыҡ (Йәнгел, Оло Ҡыҙыл, Төйәләҫ, Оло Урғаҙа , Таналыҡ һәм йылғалары) һәм Яйыҡтың иң ҙур ҡушылдығы Һаҡмар (ҡушылдыҡтары Ҡурғашлы, Урман Йылайыры, Ялан Йылайыры, Оло Эйек һәм Кесе Эйек менән) өс йүнәлештә — көнбайышҡа, көнсығышҡа һәм көньяҡҡа табан атмосфера яуым-төшөмдәренә йүнәлеш биреүсе булып хеҙмәт итә.
Шул уҡ ваҡытта Ағиҙел йылғаһы системаһы Башҡортостан Уралынан һәм уның ҡыҙырымдарынан — көнбайыш һөҙәклектән, Яйыҡ йылғаһы системаһы — көнсығыш һөҙәклектән, ә Һаҡмар йылғаһы системаһы Көньяҡ Урал пенепленынан һыу йыя
# Матис каналы

Матис каналы — Санкт-Петербургтың Красносельский районындағы канал. Көньяҡ-Көнбайышта урынлашҡан. Төҙөлөп ятҡан «Балтик ынйылары» биләмәһе аша аға һәм Дудергоф каналына ҡоя.

# Матис каналы
## Тарихы

Атамаһы — шкипер Христиан Матис исеменән сыҡҡан. Уны Петербургтағы оҡшаш башҡа исемдәр менән сағыштырырға мөмкин — Матис утрауы һәм Матис күпере
Канал XVIII быуатта һалына, «Демидов усадьбаһы» үҙәгендә урынлаша (төп йорт Петергоф шоссеһының икенсе яғында урынлашҡан һәм һаҡланған) һәм туранан-тура Фин ҡултығына ҡоя. Дудергоф каналын йырғанда Матис каналын 90° көнсығышҡа бороп, Дудергоф каналына йүнәлтәләр, элекке тамағын күмәләр. «Балтик ынйылары» төҙөгәндә дублер-каналды күмәләр.
Матис каналының ярында 2000 йылдар башында «Балтиец» яхт-клубы булған, уны территорияла төҙөлөштәр менән бәйле Фин ҡултығына яҡын күсерәләр.

# Матис каналы
## Географик мәғлүмәттәре

Дөйөм оҙонлоғо — 1430 метр, киңлеге — 17 метр (башы) 220 метрға тиклем (тамағы), тәрәнлеге — 1,5 метр самаһы. Ҡушылдығы - Сосновка (Миткази)

# Матис каналы
## Иҫтәлекле урындары

Матис каналы тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы булып тора.
# Письма

Письма — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кострома йылғаһының һул ярына тамағынан 94 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.

# Письма
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кострома йылғаһы Исады һыу үлсәү посына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300112110000012588
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001258
* Бассейн коды — 08.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0