yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ғәрәп хәлифәлеге

Ғәрәп хәлифәлеге (ғәр. خلافة إسلامية‎ — Ислам хәлифәлеге‎) — VII—IX быуаттарҙа мосолман яулап алыуҙары һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән, хәлифәләр идара иткән теократик Ислам дәүләте. Боронғо Русь сығанаҡтарында уны Һәжәриҙәр батшалығы (царство Агарянское) һәм Исмәғил батшалығы (царство Измаильтянское) тип атап, шул ваҡыттағы батшалыҡтар (империялар) исемлегенә индергән.

# Ғәрәп хәлифәлеге
## Мәҙинә өммәте

Хәлифәлеккә нигеҙҙе VII быуатта Көнбайыш Ғәрәбстандағы Хижаз төбәгендә Мөхәммәт Пәйғәмбәр төҙөгән мосолман өммәте һала. Яулап алыу һуғыштары (ғазауаттар) һөҙөмтәһендә ҙур дәүләт барлыҡҡа килә. Уға Ғәрәбстан ярымутрауы, Ираҡ, Иран, Кавказдың күп өлөшө, Каспий диңгеҙе буйҙары, Урта Азия, Сүриә, Фәләстин, Мысыр, Төньяҡ Африка, Пиреней ярымутрауының күп өлөшө, Синд инә.
Хәлифәлек (ғәр. خليفة‎ — Khalīfah — «вариҫ», «вәкил») — хәлифә титулын да, улар идара иткән дәүләтте лә аңлата.
Ғәрәп хәлифәлеге, һәм унан һуңғы бер нисә быуат көнбайыш тарихнамәһендә Исламдың алтын быуаты тип атала.

# Ғәрәп хәлифәлеге
## Ғәҙел хәлифәт (632—661)

Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең вафатынан һуң 632 йылда Ғәҙел хәлифәт төҙөлгән. Уға дүрт Ғәҙел Хәлифә: Әбү Бәкер, Ғүмәр ибн әл-Хәттаб, Усман ибн Әффан һәм Али ибн Әбү Талип етәкселек иткән.

# Ғәрәп хәлифәлеге
## Дәүерҙәре

Ғәрәп хәлифәлеген төп өс дәүергә бүлеп ҡарарға була:
* Рәшидиә хәлифәлеге (الخلافة الراشدية‎), йәғни Хаҡ хәлифәлек (632—661)
* Өмәүиҙәр хәлифәлеге (661—750)
* Ғәббәсиҙәр хәлифәлеге йәки Бағдад хәлифәлеге (750—1258)
Баш ҡалаһы үҙгәреп торған:
* 630—656 Мәҙинә
* 656—661 Мәккә
* 661—754 Димәшҡ (Дамаск)
* 754—762 Әл-Күфә
* 762—836 Бағдад
* 836—892 Сәмәррә
* 892—1258 Бағдад

# Ғәрәп хәлифәлеге
## Төп мәҡәләләр

* Ғәрәп яуҙары
* Хаҡ хәлифәт
* Өмәүиҙәр хәлифәлеге
* Ғәббәсиҙәр хәлифәлеге
# Ай-Ева-Юган

Ай-Ева-Юган — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Сосьва йылғаһының һул ярына тамағынан 381 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Ай-Ева-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300028435
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302843
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Lockheed SR-71

Lockheed SR-71 — АҠШ хәрби стратегик тауыш тиҙлегенән етеҙерәк осоусы самолёты. Рәсми булмаған исеме «Blackbird» (рус. Ҡара барҡылдаҡ, Ҡара ҡош). Был самолётының юғары тиҙлеге һәм бейеклеге үҙенсәлекле. 1964 йылдан 1998 йылғаса экплуатацияла булған. Барлығы 32 самолет етештерелгән, шуларҙың 12-һе эҙһеҙ юғалған, бәхетһеҙ осраҡтар һөҙөмтәһендә юҡҡа сыҡҡан.
1976 йылда SR-71 «Blackbird» идара ителеүсе самолёттар араһында тиҙлеге буйынса рекорд ҡуйған — 3529,56 км/сәғ.
# Обершёнау

Обершёнау (нем. Oberschonau) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 844 кеше йәшәй. Майҙаны — 16,11 км². Диңгеҙ кимәленән 520 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98587 һәм автомобиль коды — SM.
# Түбәнге Чумандай

Түбәнге Чумандай — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Икса йылғаһының һул ярына тамағынан 106 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Түбәнге Чумандай
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010500112115200023660
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202366
* Бассейн коды — 13.01.05.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Фёдоровка заказнигы

Фёдоровка заказнигы (рус. "Фёдоровский", заказник) — төбәк әһәмиәтендәге зоологик тәбиғәт ҡурсаулығы. Һунар кәсебе һәм һирәк осраған хайуандар популяцияһын тергеҙеү маҡсатында ойошторола (1989).

# Фёдоровка заказнигы
## Тәбиғәт үҙенсәлектәре

Фёдоровка районы Фёдоровка ауылынан көньяҡ-көнсығышта 5 саҡрым алыҫлыҡта Ашҡаҙар йылғаһы бассейыны биләмәһендә урынлашҡан тәбиғәт ҡомартҡыһы. Дөйөм майҙаны — 1,7 мең гектар, 99,8%-ын урман ҡаплаған. Рельефы тигеҙлектәрҙән, һөҙәк убаларҙан тора. Миләш, муйыл, балан, сөйәлле зелпе, ҡурай еләге, гөлйемеш һәм башҡа ваҡ ағаслыҡтарҙан торған ҡатнаш киң япраҡлы имән һәм йүкә урмандары, ҡырҡындыларҙа уҫаҡлыҡтар таралған.
Ҡурсаулыҡта 50-гә яҡын имеҙеүселәр һәм 120 төр ҡоштар осрай, шуларҙың 23-ө — һунар фаунаһы вәкилдәре.
Йәнлектәрҙән: аҡ ҡуян, бурһыҡ, йылға ҡондоҙо, ҡабан, ҡоралай, мышы, төлкө, үрғуяны, һеләүһен, урман эте, аҫ, бурһыҡ йәшәй.
Ҡоштарҙан: ҡор ҡарсығаһы, ағуна, һаҙ турғайы, сәүкә, ҡоҙғон һ.б.;
Ҡолаҡлы терпе, ялман, һоро ағуна, аполлон, махаон Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Заказник хужалыҡ, фәнни һәм мәҙәни әһәмиәткә эйә.
# Өфө планетарийы

Өфө планетарийы Өфө ҡалаһының Октябрь районы биләмәһендә урынлашҡан. Алыҫ түгел Мәжит Ғафури исемендәге ял паркы бар, шулай уҡ ал яҡта В. И. Ленин майҙаны. Был Башҡортостанда һәм Өфөләге берҙән-бер планетарий.

# Өфө планетарийы
## Тарихы

Өфө планетарийы типлаштырылған проект буйынса 100 урынлыҡ итеп төҙөлгән. Ул 1964 йылдың 22 июлендә асыла. Асылған көндә «Марс һәм уның серҙәре», Ҡояш һәм ерҙәге тормош", «Бөйөк географик асыштар» темаларына лекциялар уҡыла. Ул юридик яҡтан Ғафури ял паркына ҡараған була, әммә 1976 йылда ул үҙ аллы учреждение булып китә. Уға шулай уҡ «Йәшлек» балалар-үҫмерҙәр обсерваторияһы ла беркетелә. Шулай ҙа 1988 йылда Өфө ҡала комитеты ҡарарына ярашлы обсерватория һүтелә.
1995 йылда планетарийҙа техник реконструкция уҙа. Һөҙөмтәлә ул немец фирмаһы «Carl Zeiss Jena» етештергән компьютер ярҙамында көйләнеүсе «Skymaster» (ZKP-3) планетарий проекторы ала. Шулай уҡ планеталар һүрәттәрен, йондоҙло күктең картиналарын, ҡояш һәм айҙың тотолоуҙарын, төньяҡ балҡышын күрһәтеү өсөн, ярҙамсы йыһаздар, ҡоролмалар ала.
2011 йылдың 12 апрелендә Өфө халҡы йыһанға беренсе кеше осҡан көндө, планетарийҙың 50 йыллыҡ юбилейын да билдәләй. Байрамды планетарий хеҙмәткәрҙәре менән берлектә Өфө ҡалаһы Октябрь районы хакимиәте һәм мәҙәниәт бүлеге әҙерләй..
50 йыл дауамында, республикала бындай үҙенсәлекле берҙән-бер учреждение булараҡ, Өфө планетарийы өфөлөләргә һәм ҡала ҡунаҡтарына йондоҙло йыһан бүләк итә, хәҙерге ваҡытта планетарий репертуарында балалар һәм ололар өсөн 18 программа бар. Улар мауыҡтырғыс планеталар һәм йондоҙҙар донъяһы менән таныштыра. Һәм планетарийҙың йондоҙло залында ни бары 85 урын булыуға ҡарамаҫтан, йыл һайын уның сеанстарында 50 мең тамашасы була.
# Киров ауыл Советы (Күгәрсен районы)

Киров ауыл Советы — Күгәрсе районы составында 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек типтарының). Почта индексы — 453331. ОКАТО коды — 80238835000. Мораҡ ауыл Советы ауыл биләмәһе менән берләштерелә

# Киров ауыл Советы (Күгәрсен районы)
## Ауыл Советы составы

Яңы Николаевский ауылы— административ үҙәк, Ҡанаҡас ауылы

# Киров ауыл Советы (Күгәрсен районы)
## Тарихы

Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә:
   Мораҡ ауылында административ үҙәге менән, «Мораҡ» атамаһын һаҡлап, Мораҡ һәм Киров ауыл Советтарын берләштерергә. Мораҡ ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.

# Киров ауыл Советы (Күгәрсен районы)
## Географик урыны

2008 йылға Ибрай ауыл Советы, Мораҡ ауыл Советы, Яңы Петровка ауыл Советы, Теләүембәт ауыл Советы, Чапаев ауыл Советы муниципаль берәмектәре менән сиктәш («Закон Республики Башкортостан от 17.12.2004 N 126-з (ред. от 19.11.2008) „О границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан“»).

# Киров ауыл Советы (Күгәрсен районы)
## Географияһы

Ауыл Советы сигенән Ерек-Солоҡ, Оло Эйек, Суражҡа, Наҡаҫ йылғалары аша үтә
# Халась-Юган

Халась-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сухот-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Халась-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300029835
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302983
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Калифорния

Калифорния (ингл. California) — АҠШ штаты. Штаттың тәртип номеры - 3 . 1850 йылың 9 сентбрендә төҙөлгән. Элек Калифорния республикаһы исеме менән йөрөгән. Штаттың ҡушаматы — Алтын штат.
2011 йылғы мәғлүмәт буйынса Калифорния штатында ▲37 691 912 кеше йәшәй, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат км-ға 88,9 кеше. АҠШ штаттары араһында халыҡ һаны буйынса урыны - 1 .
Майҙаны 423 970 кв.км, шуның 4,72 % һыу майҙаны.

# Калифорния
## Халыҡ һаны

| Йыл | Халыҡ һаны |
| 1850 | 92 597 |
| 1860 | 379 994 |
| 1870 | 560 247 |
| 1880 | 864 694 |
| 1890 | 1 213 398 |
| 1900 | 1 490 000 |
| 1900 | 1 485 053 |
| 1901 | 1 550 000 |
| 1902 | 1 623 000 |
| 1903 | 1 702 000 |
| Йыл | Халыҡ һаны |
| 1904 | 1 792 000 |
| 1905 | 1 893 000 |
| 1906 | 1 976 000 |
| 1907 | 2 054 000 |
| 1908 | 2 161 000 |
| 1909 | 2 282 000 |
| 1910 | 2 406 000 |
| 1910 | 2 377 549 |
| 1911 | 2 534 000 |
| 1912 | 2 668 000 |
| Йыл | Халыҡ һаны |
| 1913 | 2 811 000 |
| 1914 | 2 934 000 |
| 1915 | 3 008 000 |
| 1916 | 3 071 000 |
| 1917 | 3 171 000 |
| 1918 | 3 262 000 |
| 1919 | 3 339 000 |
| 1920 | 3 426 861 |
| 1930 | 5 677 251 |
| 1940 | 6 907 387 |
| Йыл | Халыҡ һаны |
| 1950 | 10 586 223 |
| 1960 | 15 717 204 |
| 1970 | 19 953 134 |
| 1980 | 23 667 902 |
| 1990 | 29 760 021 |
| 2000 | 33 871 648 |
| 2010 | 37 253 956 |
| 2015 | 39 144 818 |
| 2016 | 39 250 017 |
| 2020 | 39 538 223 |
# Сепыч (Чепца ҡушылдығы)

Сепыч — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чепца йылғаһының һул ярына тамағынан 295 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 70 км.

# Сепыч (Чепца ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300112111100033070
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103307
* Бассейн коды — 10.01.03.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Бибра (Майнинген)

Бибра (Майнинген) (нем. ) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан .
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ла кеше йәшәй. Майҙаны — км². Диңгеҙ кимәленән метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — һәм автомобиль коды — .
# Энгерзен

Энгерзен (нем. Engersen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 548 кеше йәшәй. Майҙаны — 16,6 км². Диңгеҙ кимәленән 37 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39638 һәм автомобиль коды — SAW.
# Волга буйы татарлары тарихы (монография)

«Волга буйы татарлары тарихы», йәки «Волга буйы татарлары: Милли һығылмалылыҡ профиле» (ингл. The Volga Tatars: A Profile in National Resilience) — 1986 йылда Аҡштың Калифорния штатында Стэнфорд университеты тарафынан инглиз телендә нәшер ителгән ғилми хеҙмәт (монография) . Авторы — Калифорния университеты профессоры Азад-Ғәйшә Рорлих (ингл. Azade-Ayşe Rorlich). Хеҙмәттең төп маҡсаты — бай сығанаҡтарға таянып, татар халҡының гражданлыҡ, этник тарихын һүрәтләү. Автор татар халҡының ауыр йылдарҙа ла үҙенең милли мәҙәниәтен, сәнғәтен һаҡлап ҡала алыуын аҫһыҙыҡ, киләсәктә лә йәшәйәсәгенә ышаныс белдерә.
# Тель-Фехериә

Тель-Фехериә (Тель-Әл-Фехериә), Телль-Фәхәриә — Сүриә территорияһындағы боронғо ҡаласыҡ. Илдең төньяҡ-көнсығышында Әл-Хасеке провинцияһында Хабур йылғаһы буйында урынлашҡан.
Фараз ителеүенсә, ҡаласыҡ урынында хуррит дәүләте Митанниҙың баш ҡалаһы Вашшуканни (Вассокканне, Вашшукканне, Хошкани) урынлашҡан булған. Ҡала яҙма сығанаҡтарҙан беҙҙең эраға тиклемге XVI быуаттан билдәле. Баш ҡала ике быуат самаһы сәскә атҡан булған. Ҡаланың Суппилулиум I батша етәкселегендәге хеттар тарафынан таланғанлығы биләле, был батша Митанни батшаһы Шаттивазды үҙенә яһаҡ түләүсе итә. Икенсе тапҡырға ҡала ассирий батшаһы Адад-нирари I тарафынан беҙҙең эраға тиклем яҡынса 1290 йылда емертелгән.
Ҡаласыҡтан алыҫ түгел ассирий ҡалаһы Сикан ултырған булған. Уның атамаһын Вашшуканни топонимына бәйләүсе гипотеза йәшәп килә.
Ҡаласыҡ 1910-сы йылдарҙа табыла. Ҡаҙыныуҙар 1940-сы йылдарҙан башлап — ара-тирә, 1980-се йылдарҙан алып даими алып барыла. 2006 йылдан бында немец-словак командаһы эшләй.
# Оло Шолга

Оло Шолга — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шолга йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Оло Шолга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000011597
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001159
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Янишевка

Янишевка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кема күле (Кема йылғаһының бастауы) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Янишевка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200312110000009367
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000936
* Бассейн коды — 08.01.02.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Тарновске-Гуры

Тарновске-Гуры (Терновские Горы) (пол. Tarnowskie Góry, нем. Tarnowitz) — Польша ҡалаһы . Польшаның Силезия воеводствоһындағы Тарновске-Гуры повятына инә. Ҡала гминаһы статусына эйә. 83,47 км² майҙанды биләгән. Халҡы: 60 879 кеше (2014 йыл мәғлүмәттәре буйынса). Халыҡ тығыҙлығы бер квадрат километрҙа-735 кеше.

# Тарновске-Гуры
## Тарих

Тарновцы ҡала атамаһы боронғо ауыл исеменән килеп сыҡҡан (пол. Tarnowice) (Тарновец районы Иҫке (Stare Tarnowice)), ул иҫке поляк теленән шахты тип тәржемә ителә. Ҡала тарихы бында көмөш, ҡурғаш һәм цинк табыу һәм сығарыу менән бәйле. Риүәйәт буйынса, беренсе киҫәк көмөштө Рыбка исемле крәҫтиән яҡынса 1490 йылда ер ҡаҙығанда табып алған. Ошо ваҡыттан алып хәҙер ҡала торған урынға күскенселәр килә башлай, тәүге ауылдар барлыҡҡа килә.

# Тарновске-Гуры
## Туғанлашҡан ҡалалар

* Бекешчаба, Венгрия
* Кутна-Гора, Чехия
* Бернбург, Германия
* Мерикур, Франция
# Молотовей-Ямбо-Ты-Вис

Молотовей-Ямбо-Ты-Вис — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Воркут йылғаһының уң ярына тамағынан 152 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Молотовей-Ямбо-Ты-Вис
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000066190
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006619
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ир енес ағзаһы

Ир енес ағзаһы йәки пенис (лат. pénis, бор. грек. πέος һәм φαλλός) — ир-егеттәрҙең енес системаһы (һейҙек һәм репродуктив система) өлөшө булараҡ ир-егеттең тышҡы енес органдарының береһе. Организмда һейҙекте сығарыу, енси акт һәм эякуляция өсөн ҡулланыла.

# Ир енес ағзаһы
## Анатомия
### Төҙөлөшө

Енси ағзала уның тамыры, йәки нигеҙе (лат. rádix pénis), кәүҙәһе, йәки олоно (лат. córpus pénis) һәм башы (лат. glans pénis) айырылып тора. Пенистың кәүҙәһе өс оҙонлоҡтағы анатомик структура менән барлыҡҡа килә: эрекция ваҡытында ҡан тултырырға яраҡлы ике ҡыуышлы организм, һәм улар аҫтында урынлашҡан бер spongiosum тән, уның аша уретра уҙа.
Ир-егет енси ағзаһының ҡыуышлы һәм spongiosum тәндәре тығыҙ аҡ тышсанан тора, унан күп һанлы трабекулалар эскә һуҙыла, улар араһындағы арауыҡта «ҡыуышлыҡтар», йәки лакуна (лат. cavérnae) барлыҡҡа килә.

# Ир енес ағзаһы
## Анатомия
### Ҡан менән тәьмин итеү

Енси ағзаға ҡан менән тәьмин итеү пенистың тәрән һәм дорсаль артериялары аша үткәрелә (aa. profúnda et dorsális pénis), улар эске енес артерияһының ботаҡтары булып тора (a. pudénda intérna).
Пенистың веноз ҡаны тәрән дорсаль тамырҙан (v. profúnda dorsális pénis) кистик вено плексусына (pléxus venósus vesicális) һәм енестең тәрән тамырҙары аша (vv. profúndae pénis) эске енес тамырына ағыла (v. intérna pudénda).

# Ир енес ағзаһы
## Ҙурлығы

Енси ағзаның оҙонлоғон үлсәү дөрөҫ билдәһе — тура баҫып торған индивидта, тулы торғоҙолған пенис өҫтөнә линейка ҡуйып, уртаса бер нисә урындан булып тора. Иң ҙур документлаштырылған пенистың оҙонлоғо 33,5 см һәм ҡосаҡта 15 см, был ΧΧ быуат башында һүрәтләнгән. 1998-2002 йылдарҙағы Рәсәй тикшеренеү мәғлүмәттәре буйынса, ирҙәрҙең 20% (иң ҙур төркөм) 15 см ҙурлығында енес ағза булған. Ҡатын-ҡыҙҙарҙың өҫтөнлөктәре тураһында мәсьәлә бәхәсләшһә лә, енси ағзаның ҙурлығын арттырыу проблемаһына айырым иғтибар бүленде.
# Горелая (Виледь ҡушылдығы)

Горелая — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Виледь йылғаһының уң ярына тамағынан 119 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Горелая (Виледь ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000024723
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002472
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Зорге (Гарц)

Зорге (Гарц) (нем. Sorge) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 119 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,92 км². Диңгеҙ кимәленән 486 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38875 һәм автомобиль коды — HZ.
# Сәйфуллин

Сәйфуллин — фамилия.
* Сәйфуллин Вәзих Кашап улы (1929—2002) — актёр, драматург, режиссёр.
* Сәйфуллин Риф Ғәли улы (1949 т.) — актёр, БАССР-ҙың халыҡ артисы (1988).
* Сәйфуллин Таһир Сергей улы (1932—2007) — Башҡортостандың халыҡ артисы (1995).
* Сәйфуллин Франис Әсҡәрйән улы (1950 т.) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, агроном, иҡтисадсы, ғалим, иҡтисад фәндәре докторы.
* Сәйфуллин Хәмит Мөхәмәтйән улы (1902—1978) — Тываның беренсе историографы, тарих фәндәре кандидаты.
* Сәйфуллина Лидия Николаевна (1889—1954) — урыҫ яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, китапханасы.
* Сәйфуллина Рәйсә Ғариф ҡыҙы (1931—2013) — БАССР-ҙың халыҡ артисы (1986).
# Оло Лемва

Оло Лемва — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Лемва йылғаһының уң ярына тамағынан 180 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Оло Лемва
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000066794
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006679
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кесе Лименца

Кесе Лименца — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аҡ диңгеҙ, Унежманың оңтүстік-шығысынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Кесе Лименца
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега мороно йылғалары бассейны Унежма йылғаһы бассейнының көнбайыш сигенән Золотница йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнсығыш сигенә тиклем (Онеге йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000212102000007520
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 102000752
* Бассейн коды — 03.01.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 02
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Варшава мәсете

1993
Варшава мәсете (пол. Meczet w Warszawie) Варша́вская мече́ть — Польша баш ҡалаһының көньяғында Висла йылғаһының һул ярында , Варшаваның Вилянув районында урынлашҡан мосолман ғибәҙәтханаһы. Польшала хәҙерге ваҡытта эшләп килгән 5 мосолман мәсетенең береһе.

# Варшава мәсете
## Тарихы

1993 йылда манараһыҙ төҙөлгән мавритан стилендәге мәсет. Варшавала мәсет төҙөү 1936 йылда уҡ планлаштырылған булған. 4 манара менән уратып алынған, колонналы һәм аркалы, һуғанбаш рәүешендәге ҡыйыҡлы ғибәҙәт йорто төҙөү күҙаллана. Икенсе донъя һуғышы төҙөлөш пландарына ҡамасаулай.
Мәсет эргәһендә хәҙер ислам мәҙәни ойошмалары үҙәге эшләй.
# Изге Богородица Катогике сиркәүе (Ереван)

Изге Богородица Катогике сиркәүе (әрм.Կաթողիկե եկեղեցի Սուրբ Աստվածածին) — Әрмәнстандың баш ҡалаһы Ереван ҡалаһында ҙур булмаған урта быуат сиркәүе. Кентрон районында Саят-Новы проспекты һәм Абовян урамы киҫешкән урында урынлашҡан.

# Изге Богородица Катогике сиркәүе (Ереван)
## Тарихы

Катогике сиркәүенең стеналарында уйып яҙылған иң боронғо яҙмалар 1264 йыл менән билдәләнә.
1679 йылдағы ер тетрәүҙән һуң , 1693 йыл менән 1695 йыл араһында сиркәүҙең көнбайыш өлөшөнә Изге Богородица сиркәүенең ҙур базилика төкәтмәһе төҙөлә. Яңы ҡорам традицион әрмән туфынан төҙөлә һәм көмбәҙе булмай. Был өс нефлы базилика әрмән сиркәүе архитектураһы стилендә була. Намаҙ уҡыу залының майҙаны 14,0×19,3 м, тышҡы периметры 16,4×28,4 м тәшкил итә, был Ереванда иң һыйҙырышлы сиркәү була. Сиркәүҙең көньяҡтан да, көнбайыштан да инеү урындары була
1936 йылда торлаҡ биналарға һәм Саят-Нова проспектында лингвистик институтына урын өсөн Изге Богородица базиликаһы һүтелә, Һүтеп алыу ваҡытында ҙур базилика структураһындағы боронғо Катогике сиркәүе асыҡлана. Археологтар яғынан ҡаршылыҡ булыу сәбәпле, сиркәү һаҡланып ҡала. Емерелгән сиркәү стеналарында XV — XVII быуаттарҙағы күп боронғо хачкарҙар (боронғо тәре) табыла.
Катогике исемен йөрөткән хәҙерге Изге Богородица сиркәүенең күләме сағыштырмаса ҙур түгел (5,4×7,5 м). Сикләнгән арауыҡ менән бәйле, ул намаҙ уҡыу сифатында ғына файҙаланыла.

# Изге Богородица Катогике сиркәүе (Ереван)
## Изге Анна сиркәүе

Боронғо сиркәүҙән төньяҡҡа ҡарай яңы дини комплекс төҙөлә. Ул үҙ эсенә ҙур Изге Анна сиркәүен, шулай уҡ Католикос резиденцияһын ала.