# Христиан демократияһы

Христиан демократияһы (христиан демократтары) — сиркәүҙән айырым сәйәси хәрәкәт, социаль һәм иҡтисад проблемаларын христианлыҡ принциптарына таянып хәл итеү яғында сығыш яһай.
Тарихи йәһәттән Рим католик сиркәүе төп идеологы була. Хәрәкәттең төп маҡсаттары - дини йәмәғәтселектең ойошҡанлығы, үҙенең кемлеген яҡлауы, ижтимағи арауыҡта территория яулауы һәм лидерлаҡҡа сығыуы. Башланғыс доктринаһына ярашлы, христиан демократияһы үҙ-ара ярҙам менән ғәҙеллек талап итеү араһында гармония табыу, индивидуализм һәм коммунизм ише ҡапма-ҡаршы сиктәргә бәрелмәү. Артабан хәрәкәт яҡлылар үҙ идеологияһына яңы концепциялар өҫтәй: субсидиарлыҡ, персонализм, солидаризм, популяризм, социаль йүнәлешле баҙар иҡтисады.
Һуғыштан һуңғы йылдарҙа хәрәкәт Көнбайыш Европала либераль демократияға берҙән-бер легитим сәйәси ҡоролош тигән ҡараш таралыуында мөһим роль уйнай. Христиан демократик партиялар (демохристиандар) Италияла, Германияла, артабан Көнсығыш Европаның ҡайһы бер илдәрендә һәм Чилиҙа диктаторлыҡ режимдарына алмашҡа килә. Әлеге ваҡытта христиан демократтары әхлаҡ төшөнсәләрендә һәм хоҡуҡ дәүләт принциптарына ҡарата консерватизм күрһәтә. Ула хосуси милекте йәмғиәттең төп таяуҙарының береһе тип ҡарай, әммә милек этик йәһәттән тейешле рәүештә файҙаланылырға тейеш тип һанай. Улар шулай уҡ, шәхестең һәм йәмәғәт ойошмаларының автономияһын һаҡлаған шарттарҙа, социаль дәүләт яғында тора. Сәйәси спектрҙа хәрәкәт үҙәкселеккә ынтыла.

# Христиан демократияһы
## Идеологияһы

Христиан демократия яҡлылар фекеренсә, либерализмға һәм либераль консерватизмға хас индивидуализм да, технократиксоциал-демократия ла йәмғиәттең иң мөһим проблемаларын хәл итә алмай. Улар ҡарашынса, сәйәси ысынбарлыҡ үҙгәреп тора, тормош камил түгел һәм йәмғиәттә низағлашыуҙарһыҙ йәшәү мөмкин түгел. Шуның өсөн сәйәсәт интеграль гуманизм принциптарына нигеҙләнергә тейеш, был теләктәшлекте һәм халыҡтың имен йәшәйеше өсөн яуаплылыҡты арттырасаҡ.
Хәҙерге христиан демократияһы идеологияһына түбәндәге положениелар инә:
* Популяризм. Йәмғиәттең төрлө ҡатламдары һәм төркөмдәренең мәнфәғәттәре берҙәй күҙәтелһен өсөн йәмғиәткә тулайым ҡараш кәрәк. Үткәрелеүсе сәйәсәт мөмкин тиклем киң ҡатламдарҙың мәнфәғәттәрен солғарға тейеш, ҡағиҙә булараҡ, үҙәкселек ошоно күҙҙә тота.
* Персонализм. Кешенең күктәрҙән бирелгән тәғәйенләнеше бар, уның дәрәжәһе һәм сәйәси, гражданлыҡ, социаль хоҡуҡтары шуның эҙемтәһе булып тора. Кешенең матди һәм рухи ихтыяждары ла бар. Йәнә уға иреклелек һәм йәмғиәткә ылыҡҡанлыҡ кәрәк. Йәмғиәт һәм дәүләт кешегә хеҙмәт итә һәм уның үҙ-үҙен табыуына һәм мөмкинлектәрен тормошҡа ашырыуына шарттар тыуҙырыу өсөн йәшәй. Йәмғиәт һәм кеше органик тигеҙлек һәм бер-береһен тулыландырыу хәлендә торорға тейеш. Бер-береңде ихтирам итеү һәм бер-берең өсөн яуаплылыҡ тойоу ғына сәләмәт йәмғиәт шарты була ала.
** Коммунитаризм. Кешенең ергә башҡа кешеләр менән шәхси көнәркәшлектә ярышыу йә киң власлы дәүләттең күҙәтеүе аҫтында механик функция башҡарыу өсөн түгел түгел, ә үҙен йәмғиәттең тәбиғи күҙәнәктәрендә - ғаиләлә, һөнәрҙә, төбәктә - тиң ағза булараҡ мөмкинлектәрен тормошҡа ашырыу өсөн килә. Был күҙәнәктәрҙең иркен, мөстәҡиллеген һәм бөтөнлөгөн һаҡларға кәрәк (социаль плюрализм). Улар дәүләт контроле ҡоралына әүерелергә тейеш түгел.
* Дөйөм мәнфәғәт. Дөйөм мәнфәғәт сәйәси ҡоролоштоң, дәүләт власының һәм һәр кеше үҙ хоҡуҡтарын ғәмәлдә ҡуллана алыуының маҡсаты булып тора. Ул дөйөм үҫеш өсөн ғәҙел бүлеүҙе күҙҙә тота. Кеше үҙ яҙмышы өсөн йәмғиәт алдында яуаплы.
* Солидаризм. Йәмғиәттә эш-ғәмәлдәрҙең берҙәмлегенә һәм көйлөлөгөнә өлгәшеү өсөн һәр кешенең, бөтә төркөмдәр йә синыфтарҙың бер-береһенә юл ҡуя белеүе мөһим. Килешеүсәнлеккә ынтылыш бер-береңә ихтирамлы булыуҙан һәм бер-береңә бәйлелектән тора. Баҫырылдырыу саралары даими түгел, ә аныҡ көс ҡулланыу осраҡтарында ғына ҡулланылырға тейеш. Солидаризм тотош дәүләт кимәлендә лә, халыҡ-ара кимәлдә лә мөһим: бай илдәр фәҡир илдәрҙең ынтылышлы үҫешенә булышлыҡ итергә тейеш.
* Кешелектең берҙәмлеге. Христиан демократияһы намыҫлы халыҡ-ара сауҙа, ғәҙел донъя һәм тирә-яҡ мөхитте һаҡлау яғында. Ер йәмғиәт байлығы булып тора. Путь к согласию в мире лежит через диалог культур и международное сотрудничество в рамках транснациональных организаций (как, например, Европейское сообщество).
* Субсидиарлыҡ. Власть граждандарға мөмкин тиклем яҡын булырға тейеш: юғары кимәл структуралары яуаплылығына түбәнерәк кимәлдәрҙә хәл итеп булмаған мәсьәләләр генә тапшырылырға тейеш. Йәмғиәт һәм дәүләт айырым кеше хәл итә алмаған мәсьәләләр менән шөғөлләнергә! бурыслы. Был принцип бөтә власть тотоусыларға ҡағыла: хөкүмәттәргә, партияларға, корпорацияларға, профсоюзамдарға, сәйәси блоктар лидерҙарына, эре милекселәргә һәм финансистарға. Айырым алғанда, трансмилли органдар айырым дәүләттәрҙең суверенитетын ихтирам итергә тейеш.
Кеше дәүләт өсөн түгел; киреһенсә — дәүләт кеше өсөн йәшәй.
* Дәүләт власының сиктәре. Дәүләт шәхестең ғәҙел талаптарына сикләүҙәр һалырға хоҡуҡлы түгел, ләкин йәмғиәттең бер ағзаларын икенселәренең мәнфәғәттәре менән бәйле зыяндан һаҡларға бурыслы. Ул власын дөйөм именлек өсөн кәрәк тиклем күләмдә генә ҡуллана ала. Ул шулай уҡ ғаилә, сиркәү мәхәлләһе һәм башҡа йәмәғәт структуралары яуаплы булған мәсьәләләрҙе хәл итеү менән шөғөлләнә алмай.
* Демократия. Христиан ҡиммәттәре менән демократия (сәйәси һәм социаль) араһында бәйләнеш бар. Граждандар власты хоҡуҡи юл менән алмаштырыу һәм сәйәси ҡарарҙар ҡабул итеүгә йоғонто яһау мөмкинлегенә эйә булырға тейеш. Бының өсөн властың вәкиллекле органдарына һайлауҙар, властың бер тармаҡтарының икенселәре өҫтөнән тулы күҙәтеүе, сәйәси партиялар, йәмәғәт дискуссиялары һәм законлы сиктәрҙә эш иткән оппозиция булыуы зарур. Бөгөнгө көнгә иң ҡулай сәйәси система булып либераль демократия һанала.
* Социаль ғәҙеллек. Бөтә кешеләр тәбиғәттән тиң һәм ихтирам ителеүгә һәм йәмғиәттең тормошонда ҡатнашыуға тигеҙ хоҡуҡҡа эйә. Фәҡирҙәргә, ҡасаҡтарға, инвалидтарға айырым иғтибар күрһәтелергә тейеш. Көслө эксплуатацияға юл ҡуйырға ярамай. Христиан демократтары социаль дәүләт яҡлы. Ләкин улар оҙаҡ ваҡыттар буйы эшһеҙлек буйынса пособиеларҙың түләнеүенә ҡаршы һәм кешеләр иҡтисадҡа мөмкин булған тиклем өлөш индерергә тейеш тип иҫәпләй.
* Социаль-баҙар иҡтисады. Хосуси милек булырға һәм закон менән һаҡланырға тейеш. Шәхестең тулы ҡиммәтле үҫеше эш урынын һайлау иркенән һәм йүнселлек эшмәкәрлеге иркенән тыш мөмкин түгел. Ләкин дәүләт тә, шәхси эшҡыуарлыҡ та иҡтисад өҫтөнән тулы контроль урынлаштырырға хоҡуҡлы түгел. Иҡтисади эшмәкәрлек кешеләргә хеҙмәт итергә тейеш, ә уларҙы буйһондорорға түгел. Дәүләт баҙарҙа ҡатнашыусыларҙың үҙ-ара яуаплылығын үҫтерергә тейеш.
* Христианлыҡ сәйәси тәртиптең нигеҙҙәренең береһе. Дин тормоштоң бөтә яҡтарына, шул иҫәптән сәйәсәткә лә ҡағыла. Христианлыҡ көнбайыш цивилизацияһының нигеҙендә ята, ул ғәҙеллеккә һәм иреклелеккә ынтылыш уятҡан. Библия сәйәси программа бирмәһә лә, рухилыҡтың матдилыҡтан өҫтөнлөгөнә таянған ғәҙел идара итеү принциптарын аңлауға юл аса.
* Христиан этикаһы. Татыулыҡҡа ынтылыш, күндәмлек, тәүбәгә килеү, түҙемлелек һәм ғәфү итеү шәхси генә түгел, сәйәси ҡиммәттәр ҙә булып тора. Сәйәсәттең мораль нигеҙе булырға тейеш. Әйтәйек, мөхәббәтте һәм мәрхәмәтлелекте христиандарса аңлау башҡаларҙың ҡайғы-хәсрәттәрен ситтән тороп ҡына аңлауҙы түгел, ә миһырбанлы йомартлыҡ күрһәтеүҙе лә күҙҙә тота.
* Дин мәсьәләләрендә фундаментализмдың урынһыҙлығы. Христиан демократтары лаицизмды һәм секуляризмдың ижтимағи идеология статусын алырға тырышыуын өнәмәй. Шул уҡ ваҡытта улар ниндәй ҙә булһа бер сиркәүҙең дәүләттә етәкселек итеүенә ынтылмай. Дәүләт дин тотоу иркен һаҡларға һәм мәҙәни әҙселектәр хоҡуҡтарын ихтирам итергә тейеш.