# Стокгольм

Стокгольм (швед. Stockholm (мәғл.)) — Швецияның баш ҡалаһы һәм иң ҙур ҡалаһы. Балтик диңгеҙенең Меларен күле менән ҡушылған ҡылмыҡта урынлашҡан.
XIII быуаттан алып илдең ҙур иҡтисади үҙәге булып тора. Халҡы: 238 939 кеше (2017) (илдәге халыҡтың 9 %). Швецияның иң күп йәшәүселәр территорияһы — Стокгольм тәбиғәт зонаһында 1 252 020 кеше йәшәй (2005 йыл мәғлүмәте буйынса). Шул уҡ ваҡытта халыҡтың Стокгольм агломерацияһын 2 856 һаны 277 кеше тәшкил итә.
Стокгольмда Швеция короленең баш резиденцияһы урынлашҡан. Швеция хөкүмәте һәм риксдаг ултырыштары үткәрелә. Үҙен «Скандинавия баш ҡалаһы» итеп позициялай..

# Стокгольм
## Ҡала исеме

Стокгольм исемен швед. stock — бағана, свая, швед. holme — утрау, «свая менән нығытылған утрау» йәки «бағанала утрау» тип тәржемә итергә мөмкин. Икенсе этимология буйынса, исем швед. stack — диңгеҙ ҡултығы, йәғни «диңгеҙ ҡултығындағы утрау» һүҙенән алынған.

# Стокгольм
## Тарихы

Сагаларҙа Стокгольм урынлашҡан урын, Агнафит (король Агне хөрмәтенә ҡушылған ултыраҡ исеме) булараҡ телгә алына. 1187 йылда балыҡсылар ауылы урынында нығытылған пункт төҙөлә башлай. Беренсе ҡоролмалар Стадсхольмен утрауында барлыҡҡа килә. Стокгольм ҡалаһы тураһында беренсе тапҡыр 1252 йылда телгә алына. Ҡалаға нигеҙ һалыусы булып Ярло Биргер һанала.
Үҙенең уңышлы географик урыны арҡаһында, ул тиҙ арала сауҙа ҡалаһы кеүек йоғонтоға эйә була. XIV—XV быуатта Стокгольм халҡының дүрттән бер өлөшөн һәм магистраттың яртыһын немецтар тәшкил итә. 1471 йылдан һуң ғына шведтар үҙҙәренә ҡала менән идаралыҡ итеүҙә төп позицияларын кире ҡайтара ала.
XV быуат аҙағында Стокгольмда Швецияны Даниянан бойондороҡһоҙлоҡ яуларға өндәп, Швецияның милли геройы Стен Стур ҙур антидат ихтилалын күтәрә. 1520 йылдың 8 ноябрендә Дания короле бөтә ихтилал башлаусыларҙы язаларға бойора. Был ваҡиғалар Швецияның милли фажиғәһенә әйләнә һәм Стокгольм ҡанлы мунса тип атала.
1634 йылдан алып Швед батшалығының рәсми баш ҡалаһы булыу арҡаһында, XVII быуатта башҡа ҡалаларға ҡарағанда күпкә тиҙерәк үҫешә.
XVIII быуат башында (1713—1714) ул тағун эпидемияһынан зыян күрә. 1721 йылда, Рәсәй менән һуғыш ваҡытында ҡаланың төньяҡ райондары етди зыян күрә, ә үҫеш туҡтала. XVIII быуат биналары — заманса Стокгольмдың иң боронғо биналарының береһе. Иҫке ҡаланың (Норрмальм) төньяғында урынлашҡан биҫтәләрҙең күпселек өлөшө 1751 йылда янғын ваҡытында юҡ ителә.
XIX быуаттың беренсе яртыһына Стокгольмдың әһәмиәте кәмей. XIX быуаттың икенсе яртыһында ул үҙенең иҡтисадын тергеҙә һәм үҫешен яңырта. Етештереүҙең яңы төрҙәренең килеп сығыуы ҡаланы эре сауҙа һәм хеҙмәтләндереү үҙәгенә әйләндерә.
1901 йылда Стокгольм Нобель комитеты ултырышы үткәрелә, йыл һайын Нобель премияһы лауреаттарын бүләкләү тантанаһы.
1912 йылда бында йәйге Олимпия уйындары үткәрелә.
Король һарайы янында һәр көн үҙәгендә ҡарауыл алмашы церемонияһы үтә.

# Стокгольм
## Климаты

Климаты: уртаса диңгеҙ, һалҡынса йәй һәм йомшаҡ ҡыш менән. Метеорологтарҙың күҙәреүҙәр тарихында ҡаты һыуыҡтар ҙа, эҫе лә теркәлгән булмаған. Түбән киңлектәрҙә ятҡан Мәскәү, Ҡазан, Өфө, Минск, Харьков һәм башҡа Консығыш Европа ҡалаларына ҡарағанда ҡыш күпкә ҡыш йылыраҡ һәм йомшағыраҡ. Был Гольфстримдың йоғонто көслө булыуы менән аңлатыла. Ҡалала йәй һалҡын, температураһы 25 °C-тан һирәк күтәрелә.
Ҡала климаты :
| Күрһәткес | Ғин | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Йыл |
| Абсолют максимум, °C | 12,5 | 15,7 | 18,3 | 27,0 | 31,6 | 35,0 | 37,3 | 35,1 | 27,9 | 20,9 | 13,4 | 12,4 | 37,3 |
| Уртаса максимум, °C | 0,3 | 0,6 | 4,1 | 10,3 | 16,3 | 20,0 | 22,9 | 21,4 | 16,2 | 10,2 | 4,7 | 1,4 | 10,7 |
| Уртаса температура, °C | −2,3 | −2,5 | 0,2 | 4,9 | 10,3 | 14,4 | 17,4 | 16,5 | 12,0 | 7,2 | 2,5 | −0,9 | 6,6 |
| Уртаса минимум, °C | −5,1 | −5,5 | −2,8 | 0,7 | 5,6 | 10,0 | 14,9 | 16,4 | 9,1 | 6,1 | 5 | −3,7 | 3,1 |
| Абсолют минимум, °C | −16 | −11,8 | −9 | 3,2 | 4,6 | 9,3 | 13,4 | 2,6 | −3,9 | −10 | −2,3 | −10 | −16 |
| Яуым-төшөм нормаһы, мм | 39 | 27 | 26 | 30 | 30 | 45 | 72 | 66 | 55 | 50 | 53 | 46 | 539 |
| Һыу температураһы, °C | 3 | 2 | 2 | 2 | 5 | 10 | 15 | 16 | 13 | 9 | 6 | 4 | 7 |
| Сығанаҡ: Погода и Климат, World Climate Guide ||||||||||||||

# Стокгольм
## Халҡы

Стокгольм төбәге 20 % ил граждандарының йорто булып тора һәм Швецияның 25 % ЭТП-һын тәьмин итә.
Стокгольмдың географик атамаһы ваҡыт үтеү менән үҙгәрә. XIX быуат башында ул рәсми рәүештә өс райондан тора, бөгөн уны ҡала үҙәге тип атайҙар, яҡынса 35 км² йәки хҡаланың хәҙерге майҙанынан 1/5 тәшкил итә. Артабанғы ун йыллыҡта Стокгольмға башҡа райондар ҙа инә, мәҫәлән, 1913 йылда ҡушылған Бранчюрка, ул саҡта 25 000 кеше иҫәпләнә, ә Спанга 1949 йылда ҡушыла. 1971 йылда Ханста районы ҡушылыуы менән ҡаланың тәүге аныҡ сиктәре барлыҡҡа килә. 1982 йылда ҡалаға тағы бер сателлит — Соллетун ҡушыла, шул ваҡыттан алып ҡала сиктәре рәсми үҙгәрмәй.

# Стокгольм
## Халҡы
### 1750 йылдаи алып беҙҙең көндәргә тиклем Стокгольм халҡы

| Йыл | Стокгольм | Швеция | Илдең халҡында Стокольмдың өлөшө, %-ҙа |
| 1750 | 60 018 | 678 1 780 | 3,4 |
| 1800 | 517 75 | 2 347,303 | 3,2 |
| 1850 | 93 070 | 541 482 3 | 2,7 |
| 1900 | 624 300 | 441 5 136-сы | 5,9 |
| 1910 | 323 342 | 5 522 403 | 6,2 |
| 1920 | 440 419 | 489 5 904 | 7,1 |
| 1930 | 213 502 | 142 191 6 | 8,2 |
| 1940 | 590 503 | 371 432 6 | 9,3 |
| 1950 | 143 744 | 829 041 7 | 10,6 |
| 1960 | 294 808 | 161 500 7 | 10,8 |
| 1970 | 486 740 | 091 782 8 | 9,2 |
| 1980 | 647 214 | 8 937 317 | 7,8 |
| 1985 | 659 030 | 358 8 139 | 7,9 |
| 1990 | 674 452 | 590 630 8 | 7,9 |
| 1995 | 711 119 | 837 496 8 | 8,0 |
| 2000 | 348 750 | 792 882 8 | 8,4 |
| 2005 | 771 038 | 752 047 9 | 8,5 |
| 2007 | 269 788 | 058 9 127 | 8,6 |
2000 йылда Стокгольм зоналары 11 муниципалитетҡа бүленгән (Стокгольм — 750 000 кеше; Худдинг — 94 209; Ярфелл — 60 254; Соло — 56 605; Соллетун — 53 715; Ботчюрка — 48 268; Ханниг — 40 151; Тюрес 483 36; Сунлбюберг — 868 33; Нацка — 25 170; Дандерюд — 600 24) һәм бөтәһе 1 200 000 кеше самаһы һанала. Бөтә Стокгольм агломерацияһы 26 муниципаль берәмектән тора, уларҙың халҡы 1 900 000 кеше тәшкил итә.

# Стокгольм
## Иҡтисад

Күпселек халыҡ хеҙмәтләндереү өлкәһендә эшләй, 85 % эш урындарын тәшкил итә. Ауыр индустрияның булмауы Стокгольмды донъялағы иң таҙа ҡалаларҙың береһе итә.
Һуңғы тиҫтә йылдарҙа яңы технологиялар уйлап табыу һәм әйләнешкә индереү менән шөғөлләнгән компанияларҙа күп һанлы вакансиялар булдырыла. Бында бөтә донъяға билдәле булған IBM, Ericsson һәм Electrolux компаниялары урынлашҡан. Стокгольмдың төньяғының, Таҙа районында, абруйлы IT-үҙәге урынлашҡан.
Стокгольм — эре финанс үҙәге. Бында Скандинавия банкыларының: Swedbank, Handelsbanken, һәм Banken Skandinaviska Enskilda ҙур штаб-фатирҙары урынлашҡан. Skandia һәм Trygg-Hansa страховкалау компаниялары ла бар. Билдәле Стокгольм (Stockholmsbörsen) фонд биржаһы ла Стокгольмда. Дөйөм алғанда, бөтә Швеция компанияларының 45%-ы үҙҙәренең штаб-фатирҙарын ошо ҡалала урынлаштырған. Ҙур H&M компанияһы шулай уҡ Стокгольм ҡалаһында урынлашҡан.
Туризм һуңғы 15 йыл эсендә ҡала иҡтисадында мөһим роль уйнай башлай. 1991—2004 йылдарҙа Швецияның баш ҡалаһын күрергә теләүсе туристар һаны ныҡ арта. Ҡунаҡтар өсөн күңел асыу йорттары һәм ҡунаҡханалар һаны күбәйә. Стокгольмға йыл һайын яҡынса 7,5 миллион турист килә.
Стокгольмдың эре компаниялар хеҙмәткәрҙәре һаны:

# Стокгольм
## Транспорт

1950 йылдан ҡалала дөйөм оҙонлоғо 105,7 км булған өс линияла 100 станция иҫәпләнгән метрополитен эшләй.
Ҡалала үҙ-ара бәйләнмәгән трамвай линияһы һәм ҡала яны өс тимер юл транспорт системаһы, уларҙың береһе тар колеялы (891 мм) бар. Шуныһы ҡыҙыҡлы: бөтә транспорт маршрутының дөйөм рельсовый нумерацияһы бар (7, 12, 21, 22 — трамвай; 10, 11, 13, 14, 17-19 — метро; 25-29, 35-37 — тимер юл маршруттары). Бынан тыш, автобустар һәм йылға транспорты эшләй.
Стокгольмда 3 аэропорт эшләй. Унан 42 км алыҫлыҡта Стокгольм-Арланда халыҡ-ара аэропорты урынлашҡан. Шулай уҡ ҡала эргәһендә Бромма аэропорты һәм ҡаланан көньяҡтараҡ 95 км алыҫлыҡта урынлашҡан Скавста аэропорты эшләй.

# Стокгольм
## Фән һәм мәғариф

Беренсе ҙур уҡыу йорттары һәм ғилми үҙәктәр Стокгольмда XVIII быуатта нигеҙләнә. Бында төрлө ғалимдарҙың тикшеренеүҙәре үткәрелә, шуның менән бер рәттән төрлө һөнәрҙәргә өйрәтеү ҙә бара, мәҫәлән, астрономия һәм медицинала. Шул ваҡытта Стокгольм обсерваторияһы төҙөлә. Медицина белеме Каролина институтында тупланған. Король технология институты (Högskolan Tekniska Kungliga, йәки KTH) 1827 йылдарҙа төҙөлгән һәм Скандинавияның иң ҙур технология институты булып тора. Бында 13 000 яҡын студент уҡый. Стокгольм университеты 1878 йылда нигеҙ һалына, 1960 йылда ғына тулы юғары уҡыу йорттарының статусын ала. 2004 йылда университетта 35 000 студент уҡый. Тәбиғәт фәндәре институттары төҙөлә, уларҙың иң билдәлеһе Швед тәбиғәт тарихы музейы, һәм trädgården Bergianska ботаника баҡсаһы. 1909 йылда илдең шәхси юғары уҡыу йорттарының береһе — Стокгольм иҡтисад мәктәбе төҙөлә.
Стокгольмда һынлы сәнғәт, музыка институттары һәм башҡа уҡыу йорттары бик күп. 1771 йылда Стокгольмда нигеҙләнгән Король юғары музыка мәктәбе донъялағы боронғо музыка мәктәптәренең береһе, ә Король һынлы сәнғәт университеты 1735 йылда асыла. Ул тарихи Швед король сәнғәт академияһы менән бәйләнгән. Швед мимика һәм ым-ишара академияһы Король драма театрының дауамы булып тора. Унда билдәле актриса Грета Гарбо эшләгән. Башҡа мәктәптәр ойошторола: «Констфак» (1844 йылда барлыҡҡа килгән) дизайн мәктәбе, Стокгольм университетының опера колледжы (1968 йылда нигеҙ һалына, әммә уның боронғо тамырҙары бар), Университет бейеү колледжы һәм Университет музыкаль белем биреү колледжы.
«Сёдертёрн» колледжы күп профилле институт кеүек 1995 йылда көньяҡ Стокгольмда барлыҡҡа килә. Ул ҡаланың төньяғында урынлашҡан уҡыу йорттарына альтернатива була.
Шулай уҡ эшләйҙәр:
* Карлберг хәрби академияһы, тәүге урында тороусы донъялағы боронғо хәрби академия. 1792 йылда нигеҙ һалына һәм Карлберг Һарайында урынлаша.
* «Эрст-Скендал» университет колледжы ;
* Стокгольм теология мәктәбе (Teologiska Högskolan, Stockholm);
* Швед сәләмәтлек һәм спорт мәктәбе (Gymnastik — och idrottshögskolan, йәки GIH);
* Стокгольм мәғарифы институты (i Stockholm Lärarhögskolan).

# Стокгольм
## Мәҙәниәт

Стокгольм үҙенең бай мәҙәниәте менән билдәле. Бында танылған кешеләр йәшәгән һәм эшләгән, төрлө мәҙәни учреждениялар нигеҙләнгән. Ул 1998 йылда Европа мәҙәниәтенең баш ҡалаһы итеп һайлана.

# Стокгольм
## Мәҙәниәт
### Театрҙар

* Стокгольм Король операһы ;
* Король драма театры;
* Халыҡ операһы;
* Стокгольм хәҙерге заман бейеү театры;
* Ҡытай театры;
* «Ёета Леён» музыкаль театры.