yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Диспрозий

| 66 | Диспрозий |
| Dy162,50 ||
| 4f¹⁰6s² ||
Диспрозий (Dy, лат. Dysprosium) — периодик системаның өсөнсө төркөмөндәге (иҫке классификацияла буйынса — өсөнсө төркөмөнең өҫтәмә төркөмсәһендәге) химик элемент. 66-сы атом номерлы лантаноид ; һирәк осрай торған көмөшһыу-һоро металл. Тәбиғәттә саф килеш осрамай, әммә ҡайһы бер минералдар, мәҫәлән, ксенотима составына инә.

# Диспрозий
## Үҙенсәлектәре
### Физик

Диспрозий — көмөшһыу-һоро металл. 1384 °C градустан түбән температурала тотороҡло, α-модификацияһы гексагональ тығыҙ уратылған рәшәткәле; иреү температураһы — 1407 °C, ҡайнауы — 2567 °C, тығыҙлығы 8551 кг/м³. Тышҡы электрон ҡатламы конфигурацияһы 1s² 2s²p 2^6 3s² 3p^6 4s² 3d^4p 10^6 5s² 4d^5p 10^6 6s² 4f^10. Ферромагнетик, Кюри нөктәһе 88,3 К.

# Диспрозий
## Үҙенсәлектәре
### Химик

Берләшмәләрҙә окисланыу дәрәжәһе +3. 20 °C температуралы һауала металлик диспрозий яй окислана.
Металлик диспрозий йылытҡанда галогендар, азот, водород менән реакцияға инә. Минераль кислоталар (HF-нан тыш) ҡатнашып Dy (III) тоҙҙары барлыҡҡа килтерә, һелте иретмәләре менән үҙ-ара ҡатнашмай.

# Диспрозий
## Тәбиғәттә

Диспрозий лантаноид ятҡылыҡтарында сығарыла, шуларҙың иң ҙурҙары Ҡытайҙа, АҠШ-та, Вьетнамда, Афғанстанда, Рәсәйҙә (Кольск ярымутрауында), Ҡырғыҙстанда, Австралияла, Бразилияла, Һиндостанда. Тымыҡ океан утрауының Минамитори утрауында, бары тик Японияның иҡтисади зонаһында, ерҙә һирәк осрай торған минералдар урынлашҡан тәрән һыу ятҡылыҡтарында уның запастары ярайһы уҡ ҙур.
# Юраш

Юраш — Рәсәйҙәге йылға. Удмурт Республикаһы, Татарстан Республикаһы, Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юрашка йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Юраш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Вятские Поляны ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300612111100040639
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111104063
* Бассейн коды — 10.01.03.006
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Дирар ибн Ғәмер

Әбү Ғәмер Дирар ибн Ғәмер әл-Ғатафани әл-Күфи (ғәр. ضرار بن عمرو‎; 728—815) — ислам ғөләмәһе, тәүге мөғтәзилиҙәрҙең береһе.

# Дирар ибн Ғәмер
## Биографияһы

Дирар ибн Ғәмер Бәсра һәм Бағдад мөғтәзили мәҙһәбтәре рәсмиләштерелгәнгә тиклемге осорҙа йәшәгән. 786 йылдан һуң ул Бағдадта бармаҡиҙар даирәһендә була; Яхъя ибн Хәлит әл-Бармаҡи ойошторған атаҡлы диспуттарҙа ҡатнаша.

# Дирар ибн Ғәмер
## Ҡараштары

Ул кәләмдең бер нисә теорияһын, атап әйткәндә, «ике эш итеүсе» һәм кешенең Аллаһ ҡылғандарҙы үҙләштереүе («кәсеп») теорияһын башлап ебәрә. Ҡөрьәнде кеше телдән әйтә, әммә Аллаһ уны юҡтан барлыҡҡа килтергән тип иҫәпләй.
Имамлыҡ мәсьәләһендә ул, әгәр ҡорайыш менән ҡорайыш түгел тап килһә, ҡорайыш булмағанды һайлау яҡшыраҡ, сөнки уның туғандары аҙ һәм бәйләнеше көсһөҙ, ә закон боҙолған осраҡта мосолмандар уны ҡолата ала, тип иҫәпләй.
Дирарҙың күпселек әҫәрҙәре бәхәсле характерҙа була. Үҙенең әҫәрҙәрендә ул "бидғәтселәрҙең ": манихей, натурфилософ, антропоморфист, хәрижиҙәр, хәшвиҙәр, рафидиҙәр, христиан һ. б. төрлө категорияларын кире ҡаға.
# Суфиянова Нәсимә Фәтих ҡыҙы

Суфиянова Нәсимә Фәтих ҡыҙы (1949—?) — башҡорт тел белгесе. Филология фәндәре кандидаты (1993). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007).

# Суфиянова Нәсимә Фәтих ҡыҙы
## Биографияһы

Суфиянова Нәсимә Фәтих ҡыҙы 1949 йылда Башҡортостан АССР-ының Күгәрсен районы Юлдыбай ауылында тыуған.
Мәктәпте тамамлағандан һуң, Өфө ҡалаһына килә. Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлай.
СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында тел бүлегендә эшләй.
1993 йылда «Башҡорт телендә күп мәғәнәле һүҙҙәр проблемаһы һәм уларҙы һүҙлектә сағылдырыу» (рус. «Проблема многозначности в башкирском языке и её лексикографическая разработка») темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.

# Суфиянова Нәсимә Фәтих ҡыҙы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Башҡортса-русса һәм русса-башҡортса һүҙлектәренең авторҙашы. Ҡулланылышының күп өлкәләре өсөн — сауҙа эше, мәҙәниәт, медицина, педагогика һәм психология терминдары, урамдар исеме буйынса һүҙлектәр төҙөү эше менән шөғөлләнә.

# Суфиянова Нәсимә Фәтих ҡыҙы
## Фәнни эшмәкәрлеге
### Хеҙмәттәре

* Проблема многозначности в башкирском языке и её лексикографическая разработка : диссертация … кандидата филологических наук : 10.02.02. — Уфа, 1993. — 144 с.
* Башкирско-русский словарь. — М., 1996. (авторҙаш)
* Проблема многозначности в башкирском языке и ее лексикографическая разработка / РАН. Уфим. науч. центр. Ин-т истории, яз. и лит., АН Респ. Башкортостан. Отд-ние гуманит. наук. — Уфа : Гилем, 1998. — 101 с. ISBN 5-7501-0031-6
* Русско-башкирский словарь педагогических и психологических терминов. — Уфа, 2002.
* Русско-башкирский словарь-справочник. Для работников торговли и общественного питания= Русса-башҡортса белешмә hүҙлек. Сауҙа hәм дөйөм туҡланыу хеҙмәткәрҙәре өсөн. — Уфа : Китап, 2005 (ГУП РБ Уфимский полиграфкомбинат). — 127 с. ISBN 5-295-03635-9
* Русско-башкирский словарь. В 2 т. — Уфа, 2005. (авторҙаш)
* Русско-башкирский толковый словарь медицинских терминов. — Уфа, 2007. (авторҙаш)
* Русско-башкирский разговорник с этикетными выражениями : [справочное издание] / Ф. Г. Хисамитдинова, Н. Ф. Суфьянова ; Российская акад. наук, Уфимский науч. центр, Ин-т истории, яз. и лит. — [Уфа] : Эдвис : Маленький гений Башкортостана, 2008. — 92 с. ISBN 978-5-88956-044-9
* О лексике торговли башкирского языка // Теория и практика башкирского языка и литературы в свете достижения филологических наук. — Стерлитамак, 2008. — С. 189—191.
* Мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре өсөн русса-башҡортса, башҡортса-русса = Русско-башкирский, башкирско-русский словарь для работников культуры / яуаплы мөхәррире З. Ғ. Ураҡсин. — Өфө : Китап, 2009. — 174 с. ISBN 978-5-295-04840-1
* Русско-башкирский словарь-справочник названий улиц городов Республики Башкортостан. — Уфа, 2009. (авторҙаш)
* Современная медицинская терминология // Феномен Евразийства в материальной и духовной культуре, этнологии и антропологии башкирского народа. — Уфа, 2009. — С. 239—240.
* Академический словарь башкирского языка. Буква А. Т. 1. / Под ред. Ф. Г. Хисамитдиновой. — Уфа, 2011. (авторҙаш)
# Нойекруг

Нойекруг (нем. Neuekrug) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 192 кеше йәшәй. Майҙаны — 17,97 км². Диңгеҙ кимәленән 76 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 29413 һәм автомобиль коды — SAW.
# Точма

Точма — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Воча йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Точма
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кострома йылғаһы Исады һыу үлсәү посына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300112110000011802
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001180
* Бассейн коды — 08.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡыҙыл (мәғәнәләр)

Ҡыҙыл:
* Ҡыҙыл — төҫ
* Ҡыҙыл (ҡала) — Рәсәйҙәге ҡала, Тыва Республикаһының баш ҡалаһы.
* Ҡыҙыл (Кәҫле районы) — Силәбе өлкәһе Кәҫле районындағы ауыл.
* Ҡыҙыл (Ҡыҙыл районы) — Силәбе өлкәһе Ҡыҙыл районындағы ауыл.
# Винроде

Винроде (нем. Wienrode) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 896 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,89 км². Диңгеҙ кимәленән 233 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38889 һәм автомобиль коды — HZ.
# Халифман Александр Валерьевич

Александр Валерьевич Халифман (18 ғинуар 1966 йыл) — Рәсәй шахматсыһы, халыҡ-ара гроссмейстер (1990).
ФИДЕ-ның шахмат буйынса донъя чемпионы (1999). Рәсәй командаһы составында өс тапҡыр Бөтә донъя шахмат олимпиадаһы еңеүсеһе (1992, 2000, 2002). Рәсәй командаһы составында Донъяның команда чемпионаты еңеүсеһе (1997). 1996 йылда Рәсәй чемпионы. Ике тапҡыр Санкт-Петербург ҡалаһы чемпионы (1996, 1997). 1986 йылда Юниорҙар араһында Европа чемпионы. 1982 йылда үҫмерҙәр араһында СССР чемпионы.
Иң юғары рейтингы — 2702 пункт (октябрь 2001, ғинуар — апрель 2003).

# Халифман Александр Валерьевич
## Биографияһы

Александр Валерьевич Халифман 1966 йылдың 18 ғинуарында Ленинград ҡалаһында тыуа. Биш йәшендә атаһы шахмат уйнарға өйрәтә. 8 фйәшендә инде ул Жданов исемендәге Пионерҙар йортонда тәжрибәле мастер, РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры Василий Михайлович Бывшевта шөғөлләнә башалй. 13 йәшендә мастерлыҡҡа кандидат була, 15 йәшендә — уҡыусылар араһында Ленинград чемпионы.
Ленинград дәүләт университетының математика-механика факультетында уҡый (1986 йылда инә), әммә тамамламай, һәм бының өсөн үкенмәй.
1999 йылда Халифман Лас-Вегас ҡалаһында ФИДЕ-ның нокаут-системаһы буйынса донъя чемпионатында еңә. Был чемпионатта рейтинг буйынса иң көслө ике шахматсы — Гарри Каспаров һәм Вишванатан Ананд ҡатнашыуҙан баш тарта.
Дебют теорияһы буйынса популяр китаптар серияһы авторы. Шахмат мәктәбен ойоштора.
# Баҡа (йылға)

Баҡа — Рәсәйҙәге йылға.

# Баҡа (йылға)
## Географияһы

Баҡа йылғаһы Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы биләмәләрендә аға. Йылға Турат йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Баҡа (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002899
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200289
* Бассейн коды — 12.01.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

# Баҡа (йылға)
## Атамаһы

Баҡа — ер-һыу йәнлеге, шулай уҡ ҡабырсаҡ эсендә йәшәгән моллюск — баҡа исеме менән, йәки уға ялғау ҡушып яһалған атамалы һыу ятҡылыҡтары Башҡортостанда ла, күрше төбәктәрҙә лә байтаҡ Баҡал, Баҡалы районы.
# Ағза (биология)

Ағза (бор. грек. ὄργανον — «инструмент») — организмдағы бер төрлө типтағы, билдәле бер функция үтәүсе күҙәнәктәр һәм туҡымалар тупланмаһы.
Һәр ағзаның организмда үҙ урыны, формаһы, ҙурлығы була. Бер һәм бер нисә функция үтәй. Уны барлыҡҡа килтереүҙә бер йәки бер нисә туҡыма ҡатнаша. Шул туҡымаларҙың береһе өҫтөнлөк итә һәм ағзаның төп функцияһын билдәләй.
Мәҫәлән, йөрәкте төҙөүҙә эпителиаль, тоташтырғыс, нервы һәм мускул туҡымаһы ҡатнаша. Ләкин мускул туҡымаһы(арҡыры һыҙатлы йөрәк мускулатураһы) өҫтөнлөк итә. Йөрәк билдәле бер йышлыҡта ҡыҫҡарып, ҡанды тамырҙар буйлап ҡыуа, насос функцияһын үтәй.
Ағза — организмдың функциональ берәмеге. Һәр ағза башҡаларынан айырымланған, ләкин бөтәһе бергә берләшеп бер бөтөндө тәшкил итә. Хайуан организмында ағзалар башҡарған эштәре буйынса бер төркөмгә — ағзалар системаһына берләшә.
Ағза — организмдың үҫеше (онтогенез) барышында билдәле бер яралғы (экзодерма, эндодерма, мезодерма) япрағынан (органогенез) хасил була.
Туҡыма һәм ағзалар хайуандар менән юғары төҙөлөшле үҫемлектәргә хас. Ылымыҡтарҙа (түбән төҙөлөшле үҫемлектәр), күп күҙәнәкле колониаль организмдар протистар, бәшмәктәрҙә, иң ябай хайуандарҙа туҡымалар һәм ағзалар булмай. Шулай ҙа, фәнни әҙәбиәттә бәшмәктәрҙәге һәм ылымыҡтарҙағы спорангийҙарҙы, пишайниктарҙағы соредийҙарҙы һәм изидийҙарҙы ағза тип атау осраҡтары бар.

# Ағза (биология)
## Шулай уҡ, ҡарағыҙ

* Кеше ағзалары
* Хайуандарҙың ағзалар системаһы
* Кешенең ағзалар системаһы
* Догель принцибы
# Когбетлиевтың табыш йорто

1912
Когбетлиевтың табыш йорто — Дондағы Ростовтың Азатлыҡ майҙанында урынлашҡан боронғо йорт. Йорт төбәк әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы исемлегенә индерелгән.
Адресы: Дондағы Ростов ҡалаһы, Азатлыҡ майҙаны, 8.

# Когбетлиевтың табыш йорто
## Тарихы

ХІХ быуат аҙағында — XX быуат башында архитектор Николай Никитич Дурбах (Дурбахян Никогос Мкртичевич) Дондағы Ростовта, Аҙауҙа, Мариуполдә торлаҡ йорттар төҙөй. Ошо уҡ йылдарҙа ҡалала Когбетлиевтар ғаиләһе йәшәй. Когбетлиевтар ғаиләһе Нахичевандә билдәле һәм хөрмәт ҡаҙанған ғаилә була. Андриас Когбетлиевтың күп һанлы туғандары Екатеринина майҙанында, 1-се Георгий урамында, 18-се һыҙыҡта йорттар биләйҙәр. Бөтә ғаилә ағзалары театр сәнғәте менән мауыға һәм улар Нахичевандә билдәле меценаттар булалар.
Л. Ф. Волошинов үҙенең «Бульвар майҙаны» китабында яҙғанса, 1908 йылға тиклем Бульвар майҙанындағы йорт биләмәһе участкаһы әрмән Изге Григорий Мәғрифәтсе хаҡына сиркәүгә ҡарай. 1909 йылда йорт биләмәһе участкаһын Андриас Когбетлиев һатып ала һәм бейек цоколь ҡаты булған кирбес йорт төҙөй башлай.
Яңы йорттоң проектын Николай Никитич Дурбах төҙөй. Заказсы теләге һәм һорауы буйынса архитектор Н. Н. Дурбах йорттоң фасадын, барокко һәм классицизм декоратив элементтарының бөтә төрҙәрен һәм байлығын ҡулланып, күркәм стилдә эшләй һәм биҙәй. 1912 йылда Андриас Когбетлиев ҡалала Бульвар майҙанының (хәҙер Азатлыҡ майҙаны) биҙәге булған матур кирбес айырым йорт төҙөтә. Архитектор тарафынан табыш йортона индерелгән архитектура деталдәренең үҙенә бер төрлө үҙенсәлеге һәм йылылығы, был ғаилә йортона индивидуаль ҡиәфәт бирә. Өҫкө ҡаттың бейек тәҙрәләре ярым түңәрәк йөҙлөк менән ҡаймаланған, декоратив кронштейндар тотоп торған кәрниздәр менән биҙәлгән. Колонналар, уның өҫтөндә урынлашҡан өҫкө горизонталь өлөшө (антаблемент) һәм пьедесталы стенаға ҡарата сығып тора. Цоколь ҡаты тәҙрәләренең көпләү ташы декоратив биҙәкле, тәҙрәләргә сөгөн рәшәткәләр ҡуйылған.
Юғары цоколь ҡатында сауҙа залдары урынлашҡан, төп торлаҡ ҡаты йорт хужаһы һәм уның ғаилә ағзалары өсөн тәғәйенләнгән.
1916 йылда ҡыҫҡа ғына ваҡытҡа Петр Абрамян йорттоң хужаһы була. 1920 йылда, совет власы урынлашҡас, йорт дәүләт милегенә күсә. 1920-се йылдарҙа йортҡа халыҡ урынлаша башлай.
Табыш йорто хәҙерге ваҡытта ла Азатлыҡ майҙанының биҙәге булып тора, ул төбәк әһәмиәтендәге архитектура ҡомартҡыһы.
Бөйөк Ватан һуғышы алдынан йорт фасады үҙенең тәүге күренешен һаҡлаған, әммә һуңғараҡ һылап яһалған биҙәктәр ҡойола башлай, аттик һәм фриздың ҡайһы бер деталдәре юҡҡа сыға. Һуғыш йылдарында йорт һаҡланып ҡала. Хәҙер йорт тергеҙелгән һәм тәүге күренешен алған. Йортта Квадро-Лоджистик страховкалау компанияһы урынлашҡан.
# Кизляр районы

Кизляр районы — Рәсәй Федерацияһының Дағстан Республикаһы составындағы административ-территориаль муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Кизляр (район составына инмәй).

# Кизляр районы
## Географияһы

Кизляр районы Дағстан республикаһының төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Ул көнбайышта һәм төньяҡта Тарумовский районы, көньяҡта — Бабаюрт, көнбайышта — Чечен Республикаһы, көнсығыштан — Каспий диңгеҙе менән сиктәш
Кизляр райроны территорияһы Каспий буйы уйһыулығында, Терек йылғаһы тамағында һәм уның ҡылымдары янында урынлашҡан. Бындай географик хәле уның ланшафтында һәм үҫемлектәр донъяһында сағыла.
Ландшафты болонло дала тибында, бында һаҙлы участкалар, шулай уҡ сүл тупраҡлы участкылар бар. Майҙаны — 3047 км².
Уйһыу һаҙ участкаларында ҡамыш әрәмәлектәре бар.
Хайуандар донъяһында: һөйрәлеүсәләр (гҡара йылан), ҡоштар (фазан, ҡырағай өйрәк, һ. б.), имеҙеүселәр (камыш бесәйе, ҡарһаҡ, ҡырағай ҡабан, ондатра, ялман) — бар.
Йылғаларында һәм Каспий диңгеҙендә бикре, севрюга, белуга, ҡара һырт, вобла, сазан, йәйен, суртан, һыла һ. б. балыҡтар бар.
Айырыуса һаҡланған тәбиғәт территориялары
* Федераль әһәмиәттәге дәүләт тәбиғәт заказнигы «Аграханский».

# Кизляр районы
## Тарих

Кизляр районы 1920 йылда барлыҡҡа килә, 22 февраль 1938 йыл-22 март 1944 йыл Орджоникидзе крайы Кизляр округы составында була.22 март 1944 йыл — 9 ғинуар 1957 йыл — Грозный өлкәһе составына ҡушыла . 9 ғинуар, 1957 йыл - Дағстан АССР-ы составына тапшырыла.
РСФСР Юғары Советы Президиумының Указы буйынса 1963 йылда Кизляр районынаТарумовский районы ҡушыла. 1965 йылдың мартында Кизляр һәм Тарумовский райондары элекке сиктәренә кире ҡайтарыла.

# Кизляр районы
## Халыҡ

Рәсәй Хөкүмәтенең Иҡтисадты үҫтереү министрлығының күҙаллауы буйынса район халҡының һаны түбәндәгесә буласаҡ:
* 2024 — 77,28 мең кеше
* 2035 — 85,62 мең кеше
2010 йылда Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡтың милли составы:
Бөтөрөлгән тораҡ пункттары
Акайкино, Бессарабия, Бирючка, Бутылкино, Ларин исемендәге ауыл, Росламбейчик, Чаканный, Шелковский.

# Кизляр районы
## Иҡтисад

Кизляр районының төп иҡтисады — ауыл хужалығы:
1. Йыл әйләнәһенә көтөүҙәге малсылыҡ.
2. Балыҡсылыҡ.
3. Йөҙөм үҫтереү.
4. Иген культураларын үҫтереү таралған, мәҫәлән, дөгө, баҡса, йәшелсә культуралары үҫтереү.

# Кизляр районы
## Дин

* Күпселек ауылдарҙа мәсет бар.
* Православие ҡорамдары райондың Владикавказ һәм Махачка епархияһының Кизляр мәнфәғәтенә инә.
# Балҡантау

Балҡантау — Башҡортостандың Дәүләкән районында Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығындағы тау, тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965), уң яҡлап көньяҡ-көнбайышҡа табан Дәүләкән-Бүздәк юлынан 5 километр алыҫлыҡта ята. Тирә-яғы йырғанаҡтар менән аралашҡан тигеҙлек. Дөйөм майҙаны — 25 гектар тәшкил итә.

# Балҡантау
## Флораһы һәм фаунаһы

Тауҙа һирәк осрай торған үҫемлектәрҙе, күбәләктәрҙе, ҡоштарҙы осратырға мөмкин.
* Күбәләктәрҙән: аполлон, махаон, лимонница, голубянка;
* Ҡоштарҙан: көмөш-һоро төҫтәге ҡарсыға, ыласындар;
* Сәскәләрҙән: себер флоксы, төрлө төҫтәге миләүшәләр;
* Һөйрәлеүселәрҙән: дала йыланы, кеҫәрткеләр.
1965 йылдан региональ комплекслы геоморфологик тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иҫәпләнә. Категория МСОП — III, IV.
Тау эргәһендә Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығы йыуылыу нәтижәһендә барлыҡҡа килгән Уртатау һәм Тамғаташ (Олотау) тауҙары урынлашҡан. Тамғаташ итәгендә билдәле дамғалар далаһы урынлашҡан. Бында ғалимдар боронғо башҡорт тамғалары төшөрөлгән таштарҙы тапҡан.
«Заятүләк менән Һыуһылыу» эпосында телгә алына. Риүәйәт буйынса, тау башында ғашиҡтар Заятүләк менән Һыуһылыу ерләнгән. Тауҙың икенсе исеме Заятүләктау.
# Роля-Жимерский Михал

Роля-Жимерский Михал (пол. Michał Żymierski, төп фамилияһы — Лыжвиньский, пол. Łyżwiński, псевдонимы — Роля, пол. Rola, 4 сентябрь 1890 йыл — 15 октябрь 1989 йыл) — Польша хәрби етәксеһе, Польша маршалы, СССР-ҙың «Еңеү» ордены кавалеры.

# Роля-Жимерский Михал
## Биографияһы

Михал Жимерский 1890 йылдың 4 сентябрендә Краковта тыуа. 1910 йылда Ягеллон университетының юридик факультетына уҡырға инә. 1911—1912 йылдарҙа — Австро-Венгрия армияһында ирекле хеҙмәт итеүсе сифатында хәрби хеҙмәт үтә, резерв офицерына имтихан тапшыра. 1914 йылда 1-се донъя һуғышы башланғас, Австро-Венгрия армияһы составындағы Поляк легионына инә. Көнсығыш фронтта һуғыша, подполковник ләрәжәһенә етә, полк командиры була.
1918 йылда, бойондороҡһоҙ Польша ойошторолғас, Польша армияһына инә. Полковник чинында пехота бригадаһы, артабан дивизия менән командалыҡ итә. Совет-поляк һуғышында ҡатнаша. Һуғыштан һуң Францияла Сен-Сирҙа хәрби академияла уҡый. Франциянан ҡайтҡас генерал дәрәжәһен ала. Польша армияһы генштабында хеҙмәт итә.
1926 йылда маршал Ю. Пилсудскийҙың хәрби түңкәрелешен хупламай, хатта маршал яҡлыларға ҡаршы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша һәм хәрби трибунал тарафынан 5 йылға хөкөм ителә, рядовойға төшөрөлә. 1931 йылда азат ителгәндән һуң, Польша коммунистар партияһының йәшерен ағзаһы була. 1938 йылда Францияға күсә.
# Кесе Пашняк

Кесе Пашняк — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пашняк йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Кесе Пашняк
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300212111100030849
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103084
* Бассейн коды — 10.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ворошилов районы (ТАССР)

Ворошилов районы (татар. Ворошилов районы, рус. Ворошиловский район) — Татарстан АССР составындағы административ-территориаль берәмек. 1935—1957 йылдарҙа ғәмәлдә булған.

# Ворошилов районы (ТАССР)
## Тарих

Ворошилов районы элекке Саллы кантоны территорияһы өлөшөндә 1935 йылдың 10 февралендә барлыҡҡа килгән. Район исеме совет дәүләт эшмәкәре, ғәскәр башлығы Т.Е. Ворошилов (1881-1969) хөрмәтенә аталған. Яңы барлыҡҡа килгән райондың барлыҡ идаралыҡ органдары Теләнсе-Тамаҡ ауылында 1880 йылдарҙа сәнәғәт эшмәкәрләре Халфиндар тарафынан ҡоролған таш йорттарҙа урынлаша.
1957 йылдың 29 ноябрендә Ворошилов районы исеме Яңы Юл районы тип үҙгәртелә.
1959 йылдың 12 октябрендә Яңы Юл районы (элекке Ворошилов районы) юҡҡа сыға, уның территорияһы Сарман районы составына керетелә.

# Ворошилов районы (ТАССР)
## Административ бүленеш

1948 йылда Ворошилов районы 20 ауыл Советына бүленгән.

# Ворошилов районы (ТАССР)
## Шәхестәр

1935 йылдан Ворошилов районы партия комитетының беренсе сәркәтибе булып Ғариф Бакиев, 1937-1938 йылдарҙа Гәрәев, һуғыш алдынан, һуғыш йылдарында һәм унан һуңғы 50-се йылдарҙа Гали Садиков, 1954 йылда Вәли Ибраһим улы Фәттәхов (һуңынан ТАССР аҙыҡ-түлек әҙерләү министры), 1955 йылдан Үзбәк Закиров эшләй. Район халыҡ мәғәрифе бүлеге мөдире булып һуғыш алдынан һәм унан һуңғы 1949-1959 йылдарҙа Иван Кириллович Томеев эшләй. Район хәстәханаһының баш табибы булып һуғыш алдында, һуғыш йылдарында, һуғыштан һуң Зифа Рәшит ҡыҙы Ғәлләмова эшләй. Теләнсе-Тамаҡ дарыуханаһын (рус. аптека) һуғыш һәм һуғыштан һуңғы йылдарҙа Оха Зелиховна Рудковская (Шарипова) етәкләй. Ветеринария хеҙмәте күрһәтеү 1937 йылдан башлана. Беренсе ойоштороусыһы рәйесе һәм Нәжип Хужиәхмәт улы Зәйнуллин була. 1940-1942 йылдарҙа баш ветврач булып Салихйән Ахунов, 1947 йылдан Шәйех Йәләлетдин улы Мозафаров эшләй. Район ҡулланыусылар йәмғиәте (рус. райсельпо) менән 1938-1946 йылдарҙа Сабир Кәлимуллин, 1947 йылдан Фатих Себеш етәкселек итә. Район почта һәм элемтә бүлеге етәкселәре булып Ғариф Ризатдин, Асбах Ахунов эшләй. Райондың милиция бүлеге етәкселәре Либерти, капитан Фәхриев, Макаров, Герасимов, Хәсәнов була. Төрлө йылдарҙа прокурор булып Баранов, Хөсәйенов, Раббани Галимов эшләгән. Район халыҡ судында һуғыштан һуңғы йылдарҙа ҡаҙый (рус. судья) булып Хәсәнов, Исрафилов эшләй. Аэропорттың беренсе директоры Анас Нәбиуллин булған. Район юл төҙөлөшө бүлеге етәкселәре булып төрлө йылдарҙа Печников, Садретдин Кәлимуллин, Газизов, Вәғиз Вәлиев, Гильметдинов эшләй. МТС директорҙары булып Бакинский, Хәйруллин, Иван Степанович Петров эшләй. Теләнсе-Тамаҡ ауылында 1929 йылда «Мәғариф» күмәк хужалығы ойошторола. Беренсе рәйесе Сабир Мөхәммәтйән улы Кәлимуллин (1896-1976). Район газетаһы «Ворошиловсы»ның беренсе (1935 йылдан) редакторы ― Акмал Шәйҙуллин.