# Айыутабан

Айыутабан (рус. Боре́ц, Акони́т, лат. Aconítum) — лютиктар ғаиләһенә ингән уҡ япраҡлы, төрлө төҫтәге өйкөм сәскәле күп йыллыҡ үҫемлек; бал ҡорттары уның татын һәм һеркәһен яратып йыя.
* Йомғаҡлы айыутабан. О. В. Томе, «Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz», 1885 китабынан ботаник иллюстрация
* Сәскә һәм уның диаграммаһы.

# Айыутабан
## Таралышы

Яҡынса 300 төрө билдәле, Төньяҡ ярымшарҙың уртаса бүлкәтендә таралған. Башҡортостанда 2 төрө үҫә: имәнлек айыутабаны һәм бүре айыутабаны. Имәнлек айыутабаны ҡоро болонда һәм ташлы далала, бүре айыутабаны урманда, аҡланда, урман буйында, тау болононда үҫә; республиканың бөтә биләмәһендә, йышыраҡ урманлы һәм таулы райондарҙа таралған.

# Айыутабан
## Ботаник яҙма

Күп йыллыҡ үлән. Һабағы төҙ, бейеклеге 80—200 см. Япрағы бармаҡ бүленешле йәки теленмә. Сәскәһе торҡа һымаҡ, һары, шәмәхә төҫөндә, сәскәлеге — тәлгәш, июнь—июлдә сәскә ата. Емеше күп япраҡлы, июль—августа өлгөрә.
Декоратив һәм ағыулы үҫемлек. Составында алкалоидтар бар, медицинала ҡулланыла.

# Айыутабан
## Төрҙәр теҙмәһе

Ырыу үҙенә 250—300 төрҙө берләштерә. Улар Төньяҡ ярымшарҙа таралған. Рәсәй биләмәләрендә 75 төрө билдәле. Шуларҙың бер нисәһе:
* Aconitum ajanense Steinb. — Борец аянский
* Aconitum alboviolaceum Kom. — Борец бело-фиолетовый
* Aconitum altaicum Steinb. — Борец алтайский
* Aconitum ambiguum Rchb. — Борец сомнительный
* Aconitum angusticassidatum Steinb. — Борец узко-шлемовый
* Aconitum anthora L. — Борец противоядный
* Aconitum apetalum (Huth) B.Fedtsch. — Борец мелколепестный
* Aconitum arcuatum Maxim. — Борец извилистый
* Aconitum baicalense Turcz. ex Rapaics — Борец байкальский
* Aconitum barbatum Pers. — Борец бородатый, йәки Борец степной
* Aconitum biflorum Fisch. ex DC. — Борец двуцветковый
* Aconitum carmichaelii Debeaux. — Борец Кармихеля
* Aconitum crassifolium Steinb. — Борец толстолистный
* Aconitum cymbulatum (Schmalh.) Lipsky — Борец ладьевидный
* Aconitum czekanovskyi Steinb. — Борец Чекановского
* Aconitum decipiens Worosch. & Anfalov — Борец обманчивый
* Aconitum delphinifolium DC. — Борец живокостнолистный
* Aconitum ferox Wall. ex Ser. — Борец свирепый
* Aconitum fischeri Rchb. — Борец Фишера
* Aconitum flagellare (F.Schmidt) Steinb. — Борец плетевидный
* Aconitum flerovii Steinb. — Борец Флёрова
* Aconitum jaluense Kom. — Борец ялусский
* Aconitum karakolicum Rapaics — Борец каракольский
* Aconitum kirinense Takeda — Борец гиринский
* Aconitum komarovii Steinb. — Борец Комарова
* Aconitum krylovii Steinb. — Борец Крылова
* Aconitum kusnezoffii Rchb. — Борец Кузнецова
* Aconitum lasiostomum Rchb. — Борец шерстистоусый
* Aconitum leucostomum Worosch. — Борец белоустный
* Aconitum macrorhynchum Turcz. ex Ledeb. — Борец крупноносый
* Aconitum maximum Pall. ex DC. — Борец крупный, йәки Агат
* Aconitum monticola Steinb. — Борец горный
* Aconitum napellus L. — Борец клобучковый, йәки Борец синий
* Aconitum nasutum Fisch. ex Rchb. — Борец носатый
* Aconitum nemorum M.Pop. — Борец лесной
* Aconitum noveboracense A.Gray ex Coville — Борец новеборацензе
* Aconitum orientale Mill. — Борец восточный
* Aconitum pubiceps (Rupr.) Trautv. — Борец опушённый
* Aconitum raddeanum Regel — Борец Радде
* Aconitum ranunculoides Turcz. ex Ledeb. — Борец лютиковидный
* Aconitum rotundifolium Kar. & Kir. — Борец круглолистный
* Aconitum sachalinense F.Schmidt — Борец сахалинский
* Aconitum saposhnikovii В.Fedtsch. — Борец Сапожникова
* Aconitum septentrionale Koelle — Борец северный, йәки Борец высокий
* Aconitum sichotense Kom. — Борец сихотинский
* Aconitum smirnovii Steinb. — Борец Смирнова
* Aconitum soongaricum Stapf — Борец джунгарский
* Aconitum stoerkianum Rchb. — Борец Штёрка
* Aconitum sukaczevii Steinb. — Борец Сукачёва
* Aconitum talassicum M.Pop. — Борец таласский
* Aconitum tranzschelii Steinb. — Борец Траншеля
* Aconitum umbrosum (Korsh.) Kom. — Борец тенелюбивый
* Aconitum variegatum L. — Борец пёстрый
* Aconitum villosum Rchb. — Борец мохнатый
* Aconitum volubile Pallas ex Koelle — Борец вьющийся
* Aconitum zeravschanicum Steinb. — Борец зеравшанский