yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Нирын-Я

Нирын-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Пунга йылғаһының һул ярына тамағынан 182 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Нирын-Я
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300028862
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302886
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Полуночная Пыя

Полуночная Пыя — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пыя йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Полуночная Пыя
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000212103000050770
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005077
* Бассейн коды — 03.03.00.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# МДУ ғалимдары аллеяһы

Ғалимдар аллеяһы — мемориал-парк ансамбле, Воробьевы горы яғынан Мәскәү дәүләт университетының төп бинаһына ингән ерҙең ҡаршыһында урынлашҡан. Фонтанлы бассейн буйлап урынлаштырылған Рәсәй фән һәм мәҙәниәт эшмәкәрҙәренә ҡуйылған ун ике һәйкәл-бюстан тора. Скульптуралар бассейндың борттары буйлап симметрик урынлашҡандар — һәр яҡтан алты. Монументтар 1949—1953 йылдарҙа төҙөлә.

# МДУ ғалимдары аллеяһы
## Тарихы

Һәйкәлдәр 1953 йылда ҡуйыла. Художестволы күргәҙмәләр һәм панорамалар дирекцияһы Мәскәү дәүләт университеты төп бинаһының архитекторҙары менән берлектә бөтә статуялар өсөн берҙәм параметрҙар билдәләйҙәр: бейеклеге — 104 сантиметр, скульптура башының бейеклеге — 47 сантиметр, һәр постаменттың үлсәмдәре — 202,5-кә 202,5 сантиметр.
2004 йылда «Ғалимдар аллеяһы» архитектура-парк ансамбле һәм 12 бюст, Мәскәү Хөкүмәтенең 2004 йылдың 20 декабрендәге 2535-РП һанлы бойороғо менән, төбәк әһәмиәтендәге архитектура һәм ҡала төҙөлөшө ҡомартҡыһы булараҡ, Рәсәй Федерацияһы халыҡтарының мәҙәни мираҫ объекттары реестрына индерелә..
2017 йылда аллея реставрациялана. Мәскәү ҡалаһы мәҙәни мираҫ департаменты етәксеһе Алексей Емельянов ремонт алдынан комплекс торошон ошолай тасуирлай:
* Һәйкәлдәр Ғалимдар аллеяһында 1953 йылда урынлаштырыла, һуңғы тапҡыр улар 15 йыл самаһы элек реставрацияланалар: ул ваҡыттан алып, бөтә ҡала монументтары кеүек үк, улар саң һәм ҡором ҡатламы менән ҡапланғандар, урыны менән ҡумшығандар. Дмитрий Менделеев бюсының фундаменты бөтөнләй ултырған, уның нигеҙен нығытыу талап ителә.
Эш барышында белгестәр бюстарҙы бысрағынан таҙарталар, ярыҡтарҙы һәм йөйҙәрҙе махсус минераль һәм полимер состав менән тултыралар, килтерелгән зыянды бөтөрәләр, тирә-яҡ мөхиттең кире йоғонтоһонан һаҡлар һәм артабан емерелеүҙе булдырмаҫ өсөн боҙолоуҙан һаҡлаусы состав менән ҡаплайҙар. Монументтарҙың нигеҙен, ҡырмыҫҡа иләүе барлыҡҡа килгән ерҙәрҙә, махсус биоцид препараттар менән эшкәртәләр.

# МДУ ғалимдары аллеяһы
## Галереяһы

МДУ бинаһы эргәһендә ғалимдар аллеяһы :
* Бюст Герцена
* Герцен бюсы
* Бюст Докучаева
* Докучаев бюсы
* Бюст Жуковского
* Жуковский бюсы
* Бюст Лобачевского
* Лобачевский бюсы
* Бюст Ломоносова
* Ломоносов бюсы
* Бюст Менделеева
* Менделеев бюсы
* Мичурин бюсы
* Мичурин бюсы
* Павлов бюсы
* Павлов бюсы
* Бюст Попова
* Попов бюсы
* Бюст Тимирязева
* Тимирязев бюсы
* Бюст Чебышева
* Чебышев бюсы
* Бюст Чернышевского
* Чернышевский бюсы
2017 йыл :
# Ишем (йылға)

Ишем - (рус. Иши́м, ҡаҙ. Есіл) — Ҡаҙағстандағы һәм Рәсәй Федерацияһындағы йылға, Иртыштың һул яғынан ҡойған, иң оҙон ҡушылдығы.
Оҙонлоғо — 2450 км, һыуйыйғыс бассейны майҙаны — 177 000 км² (163 000 км²). Йылғаның уртаса йыллыҡ ҡойған һыуы яҡынса 2,5 км³. Ишем тамағы Иртыштың һул яғында, уның 1016-сы километрында.
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса ул ҡарарға Иртыш һыу бассейны округына инә; йылға бассейны — Иртыш; бәләкәй йылға бассейны — Иртыш йылғаһының Ишем ҡушылған урынға тиклемге ҡушылдыҡтары; һыу хужалығы участкаһы — Ишем Рәсәйҙең Ҡаҙағстан сигенән Оло Уват гидроузелына тиклем.

# Ишем (йылға)
## Дөйөм физик-географик тасуирлама

Йылға Ҡаҙағстандың ваҡ сусаҡлы бейек булмаған Нияз тау массивынан башлана, 775 км буйы төньяҡ-көнбайышҡа ағып, бер нисә эре йылға ҡушылдығы менән ҙурая бара.
Державинск ҡалаһы янында ағымының 1578 километрында (Ишем йылғаһының үрге ағымының шартлы сиге ) йырҙаһын ҡырҡа меридианаль йүнәлешкә үҙгәртеп — көньяҡтан төньяҡҡа аға башлай. Сергеевка ауылынан түбәндәрәк Төньяҡ Ҡаҙағстан тигеҙлегенә барып сыға һәм Ишемтамаҡ (Усть-Ишим% ауылы янында Иртышҡа барып ҡоя.
Ишем ҡар һыуҙары менән туйына. Йылға ноябрь башында туңа, апрель — майҙа асыла. Орехово ауылы янында тамағынан 61 км өҫтәрәк уртаса һыу тотоноу күләме — 83,1 м³/с, иң күбе — 712 м³/с.

# Ишем (йылға)
## Экологияһы

Ишем һыу ныҡ бысраҡ. Түбәнге ағымында ( Рәсәй территорияһы) нефть продукттары балыҡсылыҡ хужалығында ҡаралған ПДК-нан 6 тапҡыр артып китә. Тамағына табан нефть продукттары концентрацияһы үҙгәреү ПДК-нан 2-нән 3 тапҡырға тиклем артыҡ була, тимер — һыу ПДК-һынан 4-7 тапҡырға тиклем юғары. Баҡыр балыҡҡа ҡаралған ПДК сиктәренән 6-7 тапҡырға артыҡ, йылғаның буйынан-буйына марганецтың балыҡ ПДК-һынан хатта 20 тапҡырға артыҡ булыуы билдәләнгән. бөтә йылғаларҙың һыу буйы. Пестицидтар концентрацияһы (ДДТ тибындағы) уртаса 0.001 - 0.03 мкг/л тура килә.

# Ишем (йылға)
## Ишемтамаҡ кешеһе

Усть-Ишим ауылы янында 2008 йылда хәҙерге заман тибындағы (Homo sapiens) кеше һөлдәһе табылған : янбаш һөйәгенә 45 мең йыл булып сыҡҡан, унан сифатлы ДНК алыуға өлгәшелгән. Усть-Ишим кешеһе Y-хромосомалы, К*(xLT) гаплогруппалы, митохондриаль R гаплогруппалы булып сыҡҡан.
# Налим (Тура ҡушылдығы)

Налим (Талица) — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тура йылғаһының уң ярына тамағынан 899 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Налим (Тура ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, инештән Тагил йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501212111200004596
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200459
* Бассейн коды — 14.01.05.012
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Кормяжка

Кормяжка — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дим йылғаһының һул ярына тамағынан 430 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Кормяжка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201312111100024311
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102431
* Бассейн коды — 10.01.02.013
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Литосфера

Литосфе́ра ( грек. λίθος «таш» + σφαίρα «шар») — Ерҙең ҡаты тышлығы, астеносфераның Ер ҡабығынан һәм мантияның өҫкө өлөшөнән тора. Бында тау тоҡомдарының һығылмалылығы үҙгәреүен күрһәтеп,сейсмик тулҡындарҙың тиҙлеге кәмей. Литосфера төҙөлөшөндә хәрәкәтсән (йыйырсыҡлы бүлкәте) һәм сағыштырмаса тотороҡло платформалар бар
Литосфераның блоктары — литосфера плиталары — сағыштырмаса һығылмалы астеносфера буйынса хәрәкәт итә. Был хәрәкәттәр геологияның Плиталар тектоникаһы тигән бүлегендә тасуирланған.
Континенттар һәм океандар аҫтында ер ҡабығы байтаҡҡа айырыла. Ер ҡабығы аҫтында континенттар аҫтында дөйөм ҡеүәте 80 км-ға тиклем еткән ултырма тау тоҡомдарынан, гранит һәм базальт ҡатламдарынан тора. Океан аҫтында ер ҡабығы өлөшләтә иреү һөҙөмтәһендә ярлыланған, башлыса дунит һәм гарцбургиттан тора, уның ҡалынлығы 5-10 км тәшкил итә, ә гранит ҡатламы бөтөнләй юҡ.
Литосфера ҡатламдарының билдәләү өсөн хәҙер иҫкергән сиаль тигән термин ҡулланылған, ул тау тоҡомдары төп элементы атамаларынан барлыҡҡа килгән - Si (лат. Silicium — кремний) һәм AL (лат. Aluminium — алюминий).
# Әминева Ғәтифә Зекрия ҡыҙы

Әминева Ғәтифә Зекрия ҡыҙы (3 ғинуар 1937 йыл — 20 ғинуар 1996) — юғары квалификациялы математика уҡытыусыһы. «РСФСФ-ың халыҡ мәғарифы отличнигы» (1972), «Өлкән уҡытыусы» (1977), «БАССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы» (1984)

# Әминева Ғәтифә Зекрия ҡыҙы
## Биографияһы

Ғәтифә Зекрия ҡыҙы Әминева 1937 йылдың 3 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. Атаһы 1942 йылда Бөйөк Ватан һуғышында һәләк була. Тыуған ауылында ете йыллыҡ тулы булмаған урта мәктәпте тамамлағас, тулы урта белемде Иҫке Собханғол урта мәктәбендә ала.
Бала саҡтан уҡытыусы булыу хыялы уны Стәрлетамаҡ педагогия институтына алып килә. 1960 йылда институттың физика-математика факультетын уңышлы тамамлап тыуған районына ҡайта. Уны Байназар урта мәктәбенә математика уҡытыусыһы итеп тәғәйенләйҙәр.
Ғәтифә Зекрия ҡыҙы эшенә үтә лә яуаплы ҡараған, намыҫлы, үҙенә лә, уҡыусыларына ла бик талапсан уҡытыусы булып таныла. Ул көсөн дә, ваҡытын да йәлләмәй уҡыусыларға математика фәне буйынса төплө белем бирә.
Тырыш хеҙмәте менән уҡыусыларының һәм коллективтың ғына түгел, ата-әсәләрҙең дә оло ихтирамын яулай. Күп уҡыусылары экономист, бухгалтер, инженер, уҡытыусы булып китәләр.
Ғәтифә Зекрия ҡыҙының өс ҡыҙы ла уның юлынан китеп уҡытыусы һөнәре һайлайҙар. Өлкән ҡыҙы Роза Учалы ҡалаһында рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы, Рима математика уҡытыусыһы, ә кесе ҡыҙы Резеда башланғыс кластар уҡытыусыһы һөнәре алалар. Кинйә улы Рәмис Башҡорт дәүләт ауыл хужалығы институтының экономия бүлеген тамамлай.
Уҡытыу-тәрбиә эшен юғары кимәлдә алып барғаны өсөн мәктәп администрацияһының һәм район мәғариф бүлегенең күп һанлы Маҡтау грамоталары менән бүләкләнә. Намыҫлы хеҙмәте «РСФСР-ың халыҡ мәғарифы алдынғыһы» знагы (1972) һәм «Өлкән уҡытыусы» маҡтаулы исеме (1977) менән баһалана.
Ә 1984 йылда «БАССР-ың атҡаҙанған уҡытыусыһы» исеменә лайыҡ була.

# Әминева Ғәтифә Зекрия ҡыҙы
## Йәмәғәт эшмәкәрлеге

Ғәтифә Зекрия ҡыҙы уҡытыу эше менән бер рәттән әүҙем йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә. КПСС ағзаһы була. Оҙаҡ йылдар Байназар урта мәктәбендә партия ойошмаһының секретары вазифаһын алып бара. Ауыл Советы депутаты, өс саҡырылыш район Советы депутаты (1979-1987 йылдар) итеп һайлана.

# Әминева Ғәтифә Зекрия ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы» (1984).
* Бөрйән район мәғариф бүлегенең Маҡтау грамоталары (балаларға төплө белем биргәне һәм әүҙем йәмәғәт эшмәкәрлеге өсөн, 1970,1975).
* «Өлкән уҡытыусы» маҡтаулы исеме (Таныҡлыҡ № 1052, РФ Мәғариф министрлығының Бойороғо № 60, 01.08. 1977 йыл).
* «Рәсәй Федерацияһы халыҡ мәғарифы алдынғыһы» (Таныҡлыҡ № 151057, РФ мәғариф һәм фән министрлығының Ҡарары № 4.75, Мәскәү, 29. 12. 1972).

# Әминева Ғәтифә Зекрия ҡыҙы
## Хәтер

* Башҡортостан Республикаһы архив эштәре буйынса идаралығының «Башҡортостан Республикаһының 2022 йылға мөһим һәм иҫтәлекле даталар исемлеге»нә индерелгән.
* 2003 йылдың яҙында Байназар ауылы эргәһендәге Ҡурыуҙы тауының битләүендә Әминева Ғәтифә Зекрия ҡыҙы иҫтәлегенә ҡарағай үҫентеләре ултыртыла һәм кәртәләп алына. Ҡарағайҙар матур булып үҫеп китәләр. Паркты Ғәтифә паркы тип йөрөтәләр.
# Сердемь

Сердемь (Сердема, Сормо) — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пьяна йылғаһының һул ярына тамағынан 272 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.

# Сердемь
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500412110000039678
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003967
* Бассейн коды — 08.01.05.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Колорадо (мәғәнәләр)

Колора́до:, исп. colorado, «ал», «сағыу ҡыҙыл».
* Колорадо — АҠШ штаты.
* Колорадо (йылға) — АҠШ-тың көньяҡ-көнбайышындағы һәм Мексиканың төньяҡ-көнбайышындағы ҙур йылға.
* Колорадо ҡуңыҙы — ҡуңыҙ.
# Пицпуль

Пицпуль (нем. Pietzpuhl) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 244 кеше йәшәй. Майҙаны — 22,09 км². Диңгеҙ кимәленән 65 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39291 һәм автомобиль коды — JL.
# Сәйғәфәр мәктәбе

Сәйғәфәр мәктәбе (рус. Муниципальное общеобразовательное бюджетное учреждение средняя общеобразовательная школа д. Сайгафар Муниципального района Баймакский район Республики Башкортостан) — Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы, Сәйғәфәр ауылында урынлашҡан уҡыу йорто

# Сәйғәфәр мәктәбе
## Тарихы

Сәйғәфәр мәктәбе 1937 йылда башланғыс мәктәп булараҡ барлыҡҡа килә. Тәүҙә балаларҙы уҡытыу шәхси йорттарҙа йәки яраҡлаштырылған биналарҙа ойошторола. Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән, уҡытыу туҡтатыла. Тик 1945 йылда ғына ҡулайлаштырылған бүлмәлә яңынан күнекмәләр башлана.
1949 йылда яңы мәктәп бинаһы төҙөлә. Уҡытыусылары элекке фронтовик Килдеғошов Дәүләтша Мостафа улы һәм Дәүләтбаева Минниямал була. Кисен мәктәп клуб булып хеҙмәт итә.
1962 йылда Комсомол ауылы һәм Һаҡмар ауылы башланғыс мәктәптәре берләштерелә.
1967—1968 уҡыу йылында Һаҡмар һигеҙ йыллыҡ мәктәбе асыла. Балалар һаны — 130. Киләһе йылдарҙа балалар һаны 205-кә етә. 1973 йылда киске мәктәп ойошторола, унда 16—30 йәшлектәр уҡый.
1985 йылда 1-се Комсомол урта мәктәбе итеп үҙгәртелә. 2015 йылда мәктәп Йомаш урта мәктәбенә ҡушыла, ә 2021 йылдан мәктәп үҙаллы мәктәп булараҡ эшләй.
Әлеге ваҡытта Сәйғәфәр мәктәбендә 10 уҡытыусы, 1 тәрбиәсе һәм 9 техник хеҙмәткәр эшләй. Мәктәптә 80 бала уҡый.

# Сәйғәфәр мәктәбе
## Етәкселәре

* Мырҙабулатов Әбделхәй Ханнан улы
* Мырҙабулатов Рәжәп Рәсүл улы

# Сәйғәфәр мәктәбе
## Уҡытыусылары

* Килдеғошов Дәүләтша Мостафа улы
* Дәүләтбаева Минниямал
* Истәков Фирғәт Һиҙиәт улы

# Сәйғәфәр мәктәбе
## Шулай уҡ уҡығыҙ

* Сәйғәфәр
# Мөғлифә (бейеү)

Мөғлифә— шул уҡ исемле йыр көйөнә һалынған яңғыҙ ҡатын-ҡыҙ башҡарыуындағы милли бейеү.

# Мөғлифә (бейеү)
## Тарихы

«Мәғлифә» йырын беренсе тапҡыр композитор Солтан Гәбәши 1932—34 йылдарҙа Баймаҡ районы Темәс ауылында Һөйөмбикә Кулибаеванан яҙып алған һәм 1935 йылда «Башҡорт халыҡ йырҙары» тигән йыйынтыҡта баҫтырып сығарған. Йырҙың көйө лирик бейеүгә тап килә. Был бейеү һығылмалы хәрәкәттәре менән йомшаҡ аҙымдар, еңел әйләнеүҙәр һәм тыпырлауҙар менән башҡарыла.
Бейеү фольклор вариантында профессиональ сәхнәлә сәхнәлә тәүге тапҡыр ХХ быуаттың 40‑сы йылдары башында Бәҙәр Йосопова башҡарыуында күрһәтелә.
Фәйзи Ғәскәров 1939 йылда Хазина Мағазова өсөн шул уҡ исемле йөн иләгән ҡыҙ образында бейеү ижад итә.
1945 йылда хореограф Тамара Хоҙайбирҙина бейеүҙе классик хореография элементты менән үҙгәртә. Был бейеүҙе иң билдәле башҡарыусылары - Гәрәева Фая, Тамара Хоҙайбирҙина, Рәүилә Хажиева.
# Оло Пиярга

Оло Пиярга — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Уса йылғаһының һул ярына тамағынан 297 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Оло Пиярга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000067623
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006762
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Фреттероде

Фреттероде (нем. Fretterode) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 184 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,87 км². Диңгеҙ кимәленән 285 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37318 һәм автомобиль коды — EIC.
# Бертков

Бертков (нем. Bertkow) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 319 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,56 км². Диңгеҙ кимәленән 29 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39596 һәм автомобиль коды — SDL.
# Архиерей (хикәйә)

Архиерей ― хикәйә. Антон Павлович Чехов яҙған, тәүге тапҡыр «Журнал для всех» баҫмаһында 1902 йылдың апрелендә баҫылып сыға.

# Архиерей (хикәйә)
## Баҫма

1899 йылдың декабрендә Чехов мөхәррир Виктор Миролюбовҡа Журнал для всех баҫмаһына хикәйә яҙырға вәғәҙә бирә. Ләкин хикәйә яҙыүҙы ул ваҡытында башлай алмай. Был турала ул О. Л. Книпперға 1901 йылдың 16 мартында яҙған хатында хикәйә өҫтөндә эшләй башлағаны тураһында әйтә һәм «был сюжет минең башымда ун биш йыл ултыра», - ти. Шул уҡ йылдың июлендә Миролюбов Чеховтың хәтеренә уның вәғәҙәһе тураһында төшөрә. Чехов 3 августағы хатында хикәйәнең бер өлөшөнөң яҙылып бөткәнлеге һәм икенсе өлөшөн тамамлап килгәне тураһында ышандыра, шулай оҙаҡ ебәрә алмағаны өсөн ғәфү үтенә. Яҙыусы хикәйәне бары тик 1902 йылдың 20 февралендә генә журналға ебәрә һәм ғәфү үтенә, һуңлауының сәбәбен үҙенең һаулығы ныҡ насарланып киткәнлек менән аңлата һәм үҙенең цензорҙар менән һәр бер һүҙ өсөн көрәшәсәге, уларҙың хикәйәне ҡыҫҡартыуы менән ризалашмаясағы тураһында әйтә. Быға тиклем, ысынлап та, уның хикәйәләрен цензорҙар бер яҡтан ҡыҫҡартһа, икенсе яҡтан корректорҙар ҙа был эшкә үҙ өлөшөн индергән була. Ошолар арҡаһында Чеховҡа төҙөтмәләр индереү өсөн тағы ла бер ай кәрәк булған булып сыға. Ниһайәт, «Архиерей» 1902 йылдың апрелендә Журнал для всех баҫмаһында (№4) донъя күрә.
Хикәйәнең бер аҙ үҙгәртелгән версияһы А. Ф. Маркс нәшер иткән Чехов әҫәрҙәре йыйылмаһының (икенсе баҫма) 12-се томында 1903 йылда баҫылып сыға. Артабан хикәйә өсөнсө баҫманың 11-се томында яҙыусы вафат булғандан һуң, 1906 йылда, баҫыла.

# Архиерей (хикәйә)
## Персонаждарҙың прототиптары

Михаил Павлович Чехов әйтеүенсә, төп геройҙың прообразы Степан Алексеевич Петров була, ул Садово-Кудринская урамында, Мәскәүҙә йәшәгән. Мәскәү университетының филология факультетында уҡып йөрөгәндә ул көтмәгәндә монах булып китә һәм дәрәжәле хоҙай һүҙе белгесенә әйләнә. Отец Сергий, ул ошо исем аҫтында билдәле була, йыш ҡына Чеховтарҙың Ялта янындағы яҙыусының Яутка дачаһына килеп йөрөй.

# Архиерей (хикәйә)
## Тәнҡитселәрҙең баһаламаһы

Был хикәйә Чехов заманында йәшәгән тәнҡитселәрҙең ыңғай баһаламаһын ала. «Биржевые ведомости» баҫмаһының бер тәнҡитсеһе (ҡултамғаһы — И. А., 14 май, 1902, 129-сы һанында) хикәйәне Чехов йыйынтығына ингән әҫәрҙәр араһындағы «иң яҡшы һәм зауыҡлыһы» тип яҙа. Бер нисә тәнҡитсе (шул иҫәптән А. Эльф «Восточное обозрение» баҫмаһында), хикәйәнең нәфислек абруйын юғары баһалап, унда урыҫ сиркәүе руханийлығы тормошоноң тәрән һәм ентекле картинаһы һүрәтләнә, ти. 14 октябрҙә Миролюбов Чеховҡа: «Мин Ясная полянала булғанда Лев Толстой бабай Архиерей хикәйәһе менән үҙенең һоҡланыуын белдерҙе һәм һеҙҙең һаулығығыҙ тураһында һорашты», — тип яҙа.
Иван Бунин хикәйә «иҫ китерлек яҙылған. Кем әҙәбиәт менән булыша, бары тик шул ғына был эштең тамуҡта ғазапланған кеүек булғанлығын аңлай һәм шул ғына был әҫәрҙең барлыҡ матурлығын аңлай ала», ти. Бунин үҙе лә, Толстой ҙа, Куприн да был хикәйәне Чеховтың иң яҡшы әҫәре тип атай.
# Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһы

Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһы (ШХО) — 9 дәүләттән торған (Иран, Ҡаҙағстан, Ҡытай, Ҡырғыҙстан, Пакистан, Рәсәй, Тажикстан, Үзбәкстан, Һиндостан) субрегиональ халыҡ-ара ойошма. ШОС илдәренең дөйөм территорияһы 34 млн км², йәки Евразия территорияһының 60 %. Ойошмаға инеүсе илдәрҙең йыйылма демографик потенциалы — планета халҡының дүрттән бер өлөшө.

# Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһы
## Ойошма ағзалары

| Ил-ағзалар Иран Ҡаҙағстан Ҡырғыҙстан Ҡытай Пакистан Рәсәй Тажикстан Үзбәкстан Һиндостан | Ил-күҙәтеүселәр Афғанстан Белоруссия Монголия | «Диалог буйынса партнер» статуслы илдәр Бахрейн Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре Камбоджа Катар Мальдив Мьянма Мысыр Непал Сәғүд Ғәрәбстаны Төркиә Шри-Ланка Әзербайжан Әрмәнстан | ШХО дәүләттәренең башлыҡтары самиттарына саҡырыу алған илдәр Төркмәнстан БДБ АСЕАН БМО ЕврАзЭС АҠШ |
# Нароговка

Нароговка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кобра йылғаһының уң ярына тамағынан 112 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Нароговка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300212111100031013
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103101
* Бассейн коды — 10.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Сухая Рельня (Живая Рельня ҡушылдығы)

Сухая Рельня — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Жилая Рельня йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Сухая Рельня (Живая Рельня ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Медведица йылғаһы башынан Терса йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010300112107000008269
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000826
* Бассейн коды — 05.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ямалиев Памир Камалетдин улы

Ямалиев Памир Камалетдин улы (26 май 1942 йыл — 27 март 1999 йыл) — СССР һәм Рәсәй биатлонсыһы, тренер. Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (1994), биатлон буйынса спорт мастеры (1969).

# Ямалиев Памир Камалетдин улы
## Биографияһы

Памир Камалетдин улы Ямалиев 1942 йылдың 26 майында Башҡорт АССР-ының Салауат районы Ташауыл ауылында тыуған.
Юғары белемле, П. Ф. Лесгафт исемендәге Ленинград физик культура институтын тамамлай (1976). Халыҡ-ара класлы 2 спорт мастерын, 30 спорт мастерын тәрбиәләгән. Улар араһында Европа чемпионы, 2 тапҡыр Бөтә донъя универсиадаһы чемпионы Павел Мөслимов, 2 тапҡыр СССР чемпионы Любовь Дюпина, СССР спорт мастеры (1979) һәм биатлон буйынса халыҡ-ара категориялы судья (2003)[3], Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1999) Альберт Сафаров.
1974 йылдан алып Н. Ф. Гастелло исемендәге спорт клубы тренеры, бер үк ваҡытта 1986 йылдан алып — биатлон буйынса Олимпия резервы балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе һәм Башҡортостан Республикаһы йыйылма командаһының өлкән тренеры.
1999 йылдың 27 мартында яман шеш ауырыуынан Өфө ҡалаһында вафат була.
Өфөлә 2002 йылдан башлап йыл һайын, тренер Памир Ямалиев иҫтәлегенә арналған, «Памир Ямалиев призына» Бөтә Рәсәй асыҡ ярыштары үткәрелә, (Памир Ямалиев иҫтәлегенә биатлон буйынса Бөтә Рәсәй ярыштары).