yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Кудако

Кудако — Рәсәйҙәге йылға. Краснодар крайы,Адыгей Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Адагум йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.

# Кудако
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Варнавинский Сбросной канал. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06020002012108100006122
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108100612
* Бассейн коды — 06.02.00.020
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ефимов (Яренга ҡушылдығы)

Ефимов — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яренга йылғаһының һул ярына тамағынан 188 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Ефимов (Яренга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000023245
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002324
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Гулеватый Кирилл Дмитриевич

Гулеватый Кирилл Дмитриевич (17 март 1912 йыл — 18 октябрь 1996 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, еңел артиллерия полкы командиры, гвардия полковнигы (1943). Советтар Союзы Геройы (1945).

# Гулеватый Кирилл Дмитриевич
## Биографияһы

Кирилл Дмитриевич Гулеватый 1912 йылдың 17 мартында Үрге Күлсум ауылында (хәҙер — Башҡортостандың Йәрмәкәй районы)тыуған. Мәктәптә һигеҙ класты, ә унан һуң — тиҙләтелгән юғары агроколхоз мәктәбен тамамлай. Артабан район колхоз союзында инспектор, Башҡорт АССР-ы Бәләбәй районы Приют ауылында ауыл хужалығы станцияһында мөдир, һуңыраҡ Бәләбәй район комсомол комитетында секретарь булып эшләй. 1933 йылда Гулеватый Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһына хеҙмәткә саҡырыла. 1936 йылда ул Хабаровск хәрби-сәйәси училищены, 1939 йылда Горький ҡалаһында Хәрби-сәйәси училище эргәһендә хәрби комиссарҙар курсын тамамлай. Польша походында һәм совет-фин һуғышында ҡатнаша. 1941 йылдың июненән — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. 1943 йылда Гулеватый Юғары артиллерия мәктәбе эргәһендә дивизион командирҙары курсын тамамлай. 2-се гвардия танк армияһы 198-се айырым еңел артиллерия бригадаһының 274-се гвардия еңел артиллерия полкы менән командалыҡ итә. Курск өлкәһен, Одесса, Херсон, Польшаны азат итеүҙә ҡатнаша, Германияла һуғыштарҙа була. Һуңғы һуғыштарҙа батырлыҡ күрһәтә.
1945 йылдың 14 апрелендә Кюстрин плацдармы районында Гулеватыйҙың полкы дошман оборонаһының ике һыҙығын уңышлы өҙөүгә булышлыҡ итә. 21 апрелдә полк бөтә бригадаларҙан беренсе булып Берлиндың үҙәгенә ут аса. Бер аҙна һуғыш эсендә полк яугирҙәре артиллерияның һәм минометтарҙың 16 дошман батареяһын, 48 пулеметын, 19 автомашинаһын юҡ итә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 31 майындағы указы менән «полк менән оҫта командалыҡ иткәне, командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне, немец илбаҫарҙары менән һуғышта батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәткәне өсөн» гвардия подполковнигы Кирилл Гулеватыйға Ленин ордены һәм «Алтын йондоҙ» миҙалы (6748 һанлы) тапшырылып, Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
1946 йылда Гулеватый Ленинградта полк командирҙары курсын, 1952 йылда — М. В. Фрунзе исемендәге хәрби академияны тамамлай. 1959 йылда подполковник дәрәжәһендә запасҡа китә. Одессала йәшәй, һуңыраҡ Пятигорск ҡалаһына күсеп килә. 1996 йылдың 18 октябрендә вафат була.

# Гулеватый Кирилл Дмитриевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (31.05.1945).
* Ленин ордены.
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (06.01.1944).
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (20.07.1944).
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены.
* Александр Невский ордены (20.02.1945).
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (17.07.1943).
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (06.04.1985).
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены.
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (1944).
* «Одесса оборонаһы өсөн» миҙалы
* Миҙалдар.
# Харута (Лемва ҡушылдығы)

Харута — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Лемва йылғаһының уң ярына тамағынан 49 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 84 км.

# Харута (Лемва ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000067036
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006703
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Пул-Влан-Игол

Пул-Влан-Игол — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кулын-Игол йылғаһының һул ярына тамағынан 187 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Пул-Влан-Игол
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200038378
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203837
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Раттельсдорф (Тюрингия)

Раттельсдорф (Тюрингия) (нем. Rattelsdorf (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 89 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,65 км². Диңгеҙ кимәленән 280 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7646 һәм автомобиль коды — SHK.
# Илһамов Марат Әҡсән улы

Илһамов Марат Әҡсән улы (8 апрель 1934 йыл) — ғалим-инженер-механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй Фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы (1991), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһы академигы (1998), физика-математика фәндәре докторы (1970), профессор (1972). Башҡортостандың (2003) һәм Татарстандың (2012) Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премиялары лауреаты. «Почёт Билдәһе» (1976), Дуҫлыҡ (1995), Салауат Юлаев ордендары (2004) кавалеры.

# Илһамов Марат Әҡсән улы
## Биографияһы

Марат Әҡсән улы Илһамов 1934 йылдың 8 апрелендә Башҡорт АССР-ының Әбйәлил районы Ярлыҡап ауылында тыуған.
1957 йылда Өфө авиация институтын тамамлай.
1998 йылдан «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы баш мөхәррире.

# Илһамов Марат Әҡсән улы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Фәнни эшмәкәрлеге деформациялана торған ҡаты есемдең механикаһына, көплөктәрҙең аэрогидроһығылмалылығына арналған.
Илһамов һөҙөмтәләре аэройыһан һәм атом техникаһында, суднолар төҙөүҙә, нефтехимия, энергетикала динамик күренештәрҙе һәм эш башҡарыу процестарын проектлауҙа һәм анализлауҙа ҡулланыла.
Аэро һәм гидроһығылмалылыҡ фәнен өйрәнеү буйыса фәнни мәктәп ойошторған.

# Илһамов Марат Әҡсән улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «Почёт Билдәһе» ордены (1976);
* Дуҫлыҡ ордены (1995);
* Салауат Юлаев ордены (2004);
* Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы (2003);
* ТР-ҙың Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы (2012).
# Гусинец (Индига ҡушылдығы)

Гусинец — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Индига йылғаһының һул ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.

# Гусинец (Индига ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000055551
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005555
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Улан-Удэ епархияһы

Улан-Удэ епархияһы — Рус православие сиркәүенең Бүрәт митрополияһы составында Улан-Удэ ҡалаһындағы үҙәге менән административ-территориаль берәмек.

# Улан-Удэ епархияһы
## Тарихы

1929 йылдың йәйендә Чита православие епискобы Евсевий (Рождественский) Верхнеудинскты (хәҙер Улан-Удэ) Селенгин епискобының йәшәү урыны итеп тәҡдим итә, июнь айында ул Верхнеудинск епархия өлөшөнөң ике йәки өс округҡа бүлеү проектын әҙерләргә ҡуша. Мәхәлләләр һаны әҙ булған Симферополь епархияһы миҫалына һылтанып, епископ Евсевий Бүрәт-Монгол АССР-ы территорияһында айырым епархия ойошторорға тәҡдим итә.
1933 йылдың 5 октябрендә Верхнеудинск кафедраһын епископ Иоанникий (Попов) биләй. 1934 йылдың 11 октябрендә ул ялға китә. Артабанғы Верхнеудинск кафедраһына тәғәйенләнештәр билдәһеҙ.
Епархия бөтөрөлгәндән һуң уның территорияһы Чита епархияһына күсә. Чита епархияһы бөтөрөлгәндән һуң 1948 йылда хәҙерге Улан-Удэ епархияһы биләмәһе Иркутск һәм Чита епархияһына күсә, әммә 1994 йылдың 21 апрелендә Чита һәм Байкал арты епархиялары тергеҙелә.
2007 йылдың апрелендә айырым епархия төҙөүҙе Улан-Удэның мэры Айдаев Геннадий тәҡдим итә.
Бүрәт республикаһы президенты Вячеслав Наговицын 2009 йылдың июлендә патриарх Кирилға республикала айырым епархия төҙөү тураһында үтенес менән мөрәжәғәт итә, шундай уҡ хат Чита епискобы Евстафийға ла ебәрелә. Шулай уҡ яңы сиркәү епископ кафедраһын һәм яңы кафедраль собор төҙөүҙе планлаштырыу теләге әйтелә..
Рус Православие Сиркәүе Изге Синодының 2009 йылдың 10 октябрендәге ҡарары менән епархия Чита епархияһы составынан бүленеү юлы менән ойошторола. Шул ваҡытҡа епархияла яҡынса 70 мәхәллә һәм 30-лап рухани иҫәпләнә.
2015 йылдәң 5 майында Рус Православие Сиркәүенең ҡарары менән Улан-Удэ епархияһынан Бүрәт Республикаһының көнсығыш һәм төньяҡ райондар сиктәрендә Төньяҡ Байкал епархияһы бүлеп бирелә. Улан-Удэ епархияһында республиканың үҙәк, көньяҡ һәм көнбайыш райондары менән Улан-Удэ ҡала округы ҡала. Ике епархия ла яңы барлыҡҡа килгән Бүрәт митрополияһына берләштерелә.

# Улан-Удэ епархияһы
## Монастырҙары

* Изге Троица Селенгин монастыры (ир-аттар монастыры; Троицк ауылы, Байкал яны районы)
* Посол Спас-Преображенский монастыры (ир-аттар монастыры; Посольское ауылы, Кабанский районы)
* Сретен монастыры (ҡатын-ҡыҙҙар монастыры; Батурино ауылы, Байкал яны районы)

# Улан-Удэ епархияһы
## Епископтары
### Верхнеудин епархияһы

* Иоанникий (Попов) (5 октябрь 1933 йыл — 11 октябрь 1934 йыл)

# Улан-Удэ епархияһы
## Епископтары
### Улан-Удэ епархияһы

* Савватий (Антонов) (10 октябрь 2009 йыл)

# Улан-Удэ епархияһы
## Епархия ғибәҙәтханалары

* Байкалда Посол монастырының Спасо-Преображенский соборы (1774)
* Одигитрий соборы (Улан-Удэ) (1741—1785)
* Селенгин монастырының Троица соборы (1785)
* Селенгин Спасский соборы (1784—1789)
* Благовещен сиркәүе (Кудара) (1793—1799)
* Спассий сиркәүе (Турунтаево) (1791—1818)
* Троица ғибәҙәтханаһы (Улан-Удэ) (1798—1809)
* Богоявленский сиркәүе (Ильинка) (1806)
* Богородско-Ҡазан сиркәүе (Творогово) (1809—1811)
* Покровка сиркәүе (Тунка) (1820)
* Сретен сиркәүе (Батурино) (1813—1836)
* Воскресен сиркәүе (Кяхта) (1830—1838)
* Николай сиркәүе (Баян) (XIX век)
* Успения сиркәүе (Кяхта) (1884—1888)
# Сундарбан (милли парк)

Сундарба́н милли паркы (ингл. Sundarbans National Park, бенг. সুন্দরবন জাতীয় উদ্যান Shundorbôn Jatio Uddan) — Һиндостандың Көнбайыш Бенгал штатындағы һәм Бангладештағы милли биосфера һәм юлбарыҫтар ҡурсаулығы.

# Сундарбан (милли парк)
## Исем

Милли парк Ганг, Брахмапутра һәм Мегхна йылғаларының дөйөм дельтаһының тышҡы өлөшөндә урынлашҡан Сундарбан регионында урынлашҡан. Дөйөм майҙаны яҡынса 1 млн га тәшкил итә. Майҙанының яртыһынан күбеһе Һиндостан биләмәләренә керә, ҡалғаны — Бангладештыҡы. Сундарбан донъялағы иң киң мангр әрәмәлектәре булып иҫәпләнгән ҡуйы мангр урмандары менән ҡапланған. Сундарбан — бенгал юлбарыҫының һәм башҡа һирәк осраған һәм юғалып барған хайуан төрҙәренең тәбиғи йәшәү мөхите булып тора. Паркта шулай уҡ ҡоштарҙың, һөйрәлеүселәрҙең һәм умыртҡаһыҙҙарҙың күп төрҙәре, шул иҫәптән диңгеҙ крокодилы йәшәй.
Британ колониаль идараһы осоронда 1911 йылда Сундарбан регионы үткеһеҙ һәм үҙләштерелгән джунглиҙар һымаҡ тасуирлана, был регион Хугли йылғаһы тамағынан 266 километрға Мегхна йылғаһы тамағына тиклем һуҙылған һәм уның дөйөм майҙаны 16 902 км² тәшкил итә. Сундарбан милли паркы 1973 йылда бенгал юлбарыҫтары популяцияһын һаҡлау маҡсатында юлбарыҫ ҡурсаулығы булараҡ асыла. 1977 йылда тәбиғи ҡурсаулыҡ, ә 1984 йылдың 4 майында — милли парк статусы бирелә. 1987 йылда Сундарбан милли паркы ЮНЕСКО бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелә. 1989 йылда паркка биосфера ҡурсаулығы статусы бирелә.
# Мөлөк (йылға)

Мөлөк (рус. Мулюковская ) — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе Тоцк районы биләмәләрендә аға. Быҙаулыҡ йылғаһына уң яғынан тамағынан 205 км алыҫлыҡта ҡушыла. Йылға башы Малая Ремизенка ауылынан төньяҡҡа табан ята. Йылға оҙонлоғо 10 км тәшкил итә.
Йылға буйында Мулюковская исемле ауыл бар.

# Мөлөк (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Түбәнге Волга бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һамар йылғаһы, Елшән ауылы янындағы Сорочинск гидроузелынан һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — юҡ. Йылға бассейны — Волга Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәренә ярашлы:
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001012112100007218
— Кодтар буйынса гидрологик өйрәнеү (ГӨ) — 112100721
— Бассейн коды — 11.01.00.010
— ГӨ буйынса томы — 12
— ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Оло Ҡалыш инка

Оло Ҡалыш инка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡалыш енка йылғаһының һул ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Оло Ҡалыш инка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200312115100008719
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100871
* Бассейн коды — 13.01.02.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Һыр (йыр)

Һыр — башҡорт халыҡ йыры.

# Һыр (йыр)
## Тарихы

Рәсәй батшалары башҡорт яугирҙарын Урта Азия халыҡтарын бойһондороп алыу сәйәсәтендә лә ҡуллана. Ырымбур губернаторы генерал А. Перовский атылып ағып ятҡан Һырдаръя (Сырдаръя) аша сығып, Аҡмәсет ҡалаһын алырға күп тапҡыр уҡталған.
Мендем генә тауҙың, ай, башына
Нисек уҙғарырмын ҡыш көнөн.
Уңышһыҙлыҡтарға осрау уны туҡтатмай. Маҡсатына өлгәшеү өсөн, тау-таш яуып торһа ла, алға барыуға ҡыҫтай. Аҙыҡ запастары бөтөү сәбәпле, яугирҙар ҙа хәлһеҙләнә, аттары ла быуынһыҙға әйләнә. Һырдаръяны сыға алмай, бик күбеһе аты-туны менән һыуға батып һәләк була. Киләһе йырҙың йөкмәткеһе шул ваҡиғаға бәйле.
Оҙайлы барған һуғыштарҙан һуң, ниһайәт, Аҡмәсет яулап алына. Уның урамынан үткәндә йырланған ошо йыр«Әрме» , «Һыр», «Аҡмәсет» исемдәре менән йөрөтөлә. Аҡмәсет бөтөнләй баш һалғас, генерал А. Перовский башҡорт ғәскәре менән уның урамдары буйлап ҡаланы ҡарап йөрөгәндә, ҡурайсылар дәртле көй уйнайҙар. Яугирҙарҙың хатта аттары ла, ошо көйгә тап килтереп, баҫҡан. Генералды данлап махсус уйналған көй ошо көнгәсә Перовский тип йөрөтөлә.

# Һыр (йыр)
## Аҡмәсет тарихынан

Аҡмәсет ҡалаһына 1820 йылда Коканд ханлығында нигеҙ һалынған.. Хәҙер Һырдаръя яғының ике ярында, Астананан көньяҡ-көнбайышҡа табан 830 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
1852 йылда А. Перовский ғәскәре яулап алғанға тиклем форт Аҡмәсет тип аталған (ҡаҙаҡса Ақ-Мешіт)
1867 йылдан Һырдаръя өлкәһенең өйәҙ ҡалаһы Перовск булып китә.
1925 йылда ҡаланы Ҡзыл-Орда (Ҡыҙыл Урҙа) тип атай башлайҙар.1997 йылдың 17 июнендә Ҡаҙағстан Президенты Указы менән Ҡзыл-Орда транскрипцияһы Ҡызылордаға әйләндерелә.
# Люнур

Люнур — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе,Марий Эл Республикаһы,Кострома өлкәһе,Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уста йылғаһының һул ярына тамағынан 173 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Люнур
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400212110000043120
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004312
* Бассейн коды — 08.01.04.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Иҫке Яндыҙ ауыл Советы (Дүртөйлө районы)

Иҫке Яндыҙ ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Дүртөйлө районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Иҫке Яндыҙ ауылы.

# Иҫке Яндыҙ ауыл Советы (Дүртөйлө районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
2008 йылда Байгилде ауыл Советы менән берләштерелә.
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 октябрендәге 49-З һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарын күсереү сәбәпле, Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында» Законының 1 ст., п. 20) г) ҡарар итә:
   Иҫке Яндыҙ һәм Байгилде ауыл Советтарын, «Иҫке Яндыҙ» атамаһын һаҡлап һәм административ үҙәген Иҫке Яндыҙ ауылында ҡалдырып, берләштерергә. Байгилде ауыл Советының Байгилде,Йәлдәк, Ҡаҙы-Йәлдәк ауылдарын Иҫке Яндыҙ ауыл Советы составына индерергә. Иҫке Яндыҙ ауыл Советының сиктәрен килтерелгән схематик картаға ярашлы раҫларға.
# Ыа

Ыа — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кула йылғаһының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Ыа
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000047603
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004760
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Зайченок

Зайченок — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының уң ярына тамағынан 546 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Зайченок
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100003403
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100340
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Сундоба (Ида ҡушылдығы)

Сундоба (Семеновка) — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ида йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 63 км.

# Сундоба (Ида ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300312110000015143
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001514
* Бассейн коды — 08.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Амброз Бирс

Амброз Бирс (Амброз Гвиннет Бирс, ингл. Ambrose Gwinnett Bierce, 1842 йылдың 24 июне — бәлки, 1913 йылдың 26 декабре йәки 1914 йылдың 11 ғинуары) — Америка яҙыусыһы, журналист, юмористик һәм «ҡурҡыныс» хикәйәләр авторы.
Америкалағы Граждандар һуғышында ҡатнашҡан. Эссе һәм мәҡәләләрендә генә түгел, шиғри һәм сәсмә әҫәрҙәрендә лә ул тура һүҙлелеге менән айырылып торған. Шундай холҡо өсөн уға «Әсе Бирс» (ингл. Bitter Bierce) ҡушаматы таҡҡандар.
Ғүмеренең аҙағында Бирс граждандар һуғышы барған Мексикаға юллана. 1913 йылдың 26 декабрендә өйгә һуңғы хатын ебәрә, шунан эҙһеҙ юғала. Яҙыусының үлгән ваҡыты һәм урыны әле лә билдәле түгел.
Амброз Бирстың әҙәби мираҫы юғары баһаланған. Ул ҡыҫҡа проза оҫтаһы тип иҫәпләнә, ә «Өкө шишмәһе аша күперҙә булған хәл» хикәйәһе Америка әҙәбиәте классикаһы һанала.
# Грейфер

Грейфер (нем. Greifer, greifen — тотоп алырға) — йөк күтәреү крандар һәм экскаваторҙар йөк тартып алыу йығаҙы Балсыҡ материалдар, ағас, ҙур материалдар алыу өсөн ҡулланыла. Ер ҡаҙыу эштәрҙә ҡулланыла.

# Грейфер
### Параметрҙар

Йөк күтәреүсәнлеғенә (Q тамғаһы) йөк һәм грейфер массаһына индерелғән. Йөк һәм грейфер массаһының нисбәтенән сүместен һоҫоп алыу көсө бәйле:
| Төркөм | Тупраҡтын тығыҙлыҡ (p), т/м³ | Йөк тураһында | грейфер массаһы |
| Бик еңел | 0,4 — 0,63 | Гидроксид кальция (әзбес-пушонка), күмер саңы | 0,37Q |
| еңел | 0,8 — 1 | ҡоро глинозём, ҡоро шлак, ваҡ һәм урта щебень, күмер | 0,4Q |
| Урта | 1,25 — 2 | гипс, алебастр, ҡоро Балсыҡлы тупраҡ, гравий, әзбәст, кирбеҫ, цемент, эре щебень | 0,42Q |
| Ауыр | 2,5 — 3,2 | Ауыр | 0,45Q |

# Грейфер
## Классификация

Грейферҙар булалар:
* Канатлы:
* Бер канатлы.
* Ике канатлы и разновидности: четырёхканатный и подгребающий.
* Ҡаты йөк менән
* Приводлы (моторлы).
* Ике һәм күп челюстлы