yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Тәсбих

Тәсби́х (ғәр. تَسْبِيح‎) — «Собханалла́һ» тип әйтеү (ғәр. سُبْحَانَ ٱللَّٰهِ‎ — башҡ. шөһрәтле, данлы Аллаһ) һәм ошо һүҙ менән доға ҡылыу. Тәсбих тип шулай уҡ һанар өсөн махсус булдырылған епкә тағылған мәрйендәр тупланмаһы ла атала. Башҡорт телендә уны тиҫбе тип тә атайҙар. Шулай уҡ «тәсбих тартыу» тигән төшөнсә лә бар. Мосолмандар тәсбихте хистәр ташҡан ваҡытта ҡуллана: һоҡланыу, ҡурҡыу, берәй насар ҡылыҡты йәки ниәтте өнәмәү ошо һүҙ менән бирелә ала.

# Тәсбих
## Файҙаланыу

Тәсбих әйтеү кәрәклеге Ҡөрьәндең Әл-Исра (Төнгө күсерелеү) сүрәһендәге 44 аятта әйтелә. Ҡөрьәндә барлығы йөҙҙән ашыу тапҡыр «тәсбих» һүҙенең тамырҙаштары осрай.
Тәсбих төрлө ғибәҙәттәрҙә: намаҙа һәм зекер әйткәндә ҡулланыла. Һәр намаҙ ахырында тәсбих әйтелә: «Собханаллаһ», «Әлхәмдулиллаһ», «Аллаһу әкбәр» тәкбирҙәре менән 33-әр тапҡыр ҡабатлана. Һанағанда буталмаҫ өсөн башта бармаҡ быуындары менән һанағандар, артабан был маҡсатта епле һанауғыс — тәсбих (тиҫбе) ҡуллана башлағандар.
Шулай уҡ Тәсбих намаҙы тип аталған сөннәт намаҙ ҙа бар. Ул намаҙҙы гонаһ ҡылғанда тәүбә итеү ниәте менән Алланан ғәфү үтенеп уҡыйҙар. Дүрт рәҡәғәтле был намаҙҙа өс йөҙ тапҡыр ошондай доға уҡыла: «Собханаллаһ үәлхәмдулиллаһ үә-лә илаһа иллалаһу уаллаһу әкбәр үә лә ҡеүәттә иллә биллаһи ғәлиүл ғаҙим» (Аллаһ һәр төрлө кәмселектән халиҙыр. Аллаһы тәғәлә маҡтауға лайыҡ. Аллаһынан башҡа илаһ юҡ. Аллаһ бөйөк. Аллаһынан башҡа көс һәм ҡөҙрәткә эйә һис кем юҡтыр). Мосолмандарға тәсбих намаҙын көн дә уҡыу хәйерле, йә аҙнаһына бер, йә айына бер, йә йылына бер, һис булмаһа ғүмеренә бер булһа ла уҡырға кәрәк.
# Новочеркасск авиация институты

Новочеркасск авиация институты (рус. Новочеркасский авиационный институт) — Ростов өлкәһе Новочеркасск ҡалаһында 1930 йылдарҙа эшләгән авиация институты.

# Новочеркасск авиация институты
## Тарихы

1930 йылдың сентябрендә Дон политехник институты, бер нисә айырым юғары техник уҡыу йортона бүленә.
Авиация факультеты (1919 йылдан асылған) базаһында Новочеркасск авиация институты (НАИ) ойошторола. НАИ Мәскәү һәм Харьков авиация институттары менән бер үк ваҡытта барлыҡҡа килә.
Хөкүмәттең 1932 йылдағы ҡарары буйынса авиамоторҙар эшләү факультеты Рыбинск ҡалаһына күсерелә һәм унда Рыбинск авиация институты (РАИ) ойошторола.
1941 йылда Рыбинск авиация институты Өфө ҡалаһына эвакуациялана. 1942 йылдың 10 декабрендә уға Серго Орджоникидзе исемендәге Өфө авиация институты (УАИ) исеме бирелә. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында УАИ үҙен яҡшы яҡтан күрһәтә, инженер кадрҙарын әҙерләүҙе юғары кимәлдә башҡара алыуын иҫбатлай. Ошо осорҙа вуз илдең оборона һәм машиналар эшләү сәнәғәте мохтажлыҡ кисергән 300 самаһы инженер әҙерләп сығара. Сәнәғәттең фәнгә нигеҙләнгән тармағы өсөн юғары квалификациялы белегстәр әҙерләүҙәге ҡаҙаныштары һәм ғилми тикшеренеүҙәр үткәргәне өсөн авиация институты илдең иң юғары наградаһына — Ленин орденыны лайыҡ була. 1992 йылда УАИ техник университет статусына лайыҡ була һәм Өфө дәүләт авиация техник университеты (ӨДАТУ) тип атала башлай.

# Новочеркасск авиация институты
## Эшмәкәрлеге

Новочеркасск авиация институтының директоры Левков Владимир Израилевич була. Институттың иң тәүге уҡытыусыларының һәм ойоштороусыларының береһе профессор Комаров Андрей Алексеевич була.
Институт лайыҡлы белгестәр әҙерләп сығара. Таганрогтағы Г. М. Бериевтың конструкторлыҡ бюроһы тулыһынса тиерлек ошо институтты амамлаусыларҙан туплана.
1935 йылда Новочеркасск авиаинститутын таммалаусыларҙың ике төркөмө нигеҙендә Киевта № 43-сө авиация заводы базаһында (һуңыраҡ — Киев авиация производство берекмәһе) В. К. Таиров етәкселегендә ОКБ төҙөлә.
Новочеркасск авиация институтының филиалы Таганрог авиация техникумында эшләй (ғәҙәттә, техникум тамамлаусылар һуңынан уҡыуыу филиалда дауам итә).

# Новочеркасск авиация институты
## Билдәле тамамлаусылары

* Лукина Макар Михайлович (1905—1961) — авиация моторҙарын эшләүҙе ойоштороусы, хужалыҡ эшмәкәре, инженер-авиация хеҙмәте генерал-майоры, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
* Миль Михаил Леонтьевич (1909—1970) — ғалим һәм совет вертолет конструкторы, техник фәндәр докторы, Социалистик Хеҙмәт геройы.
* Решетняк Лука Игнатьевич (1903—1941) — совет дәүләт һәм партия эшмәкәре, КПСС-тың Таганрог ҡала комитетының 1-се секретары (1941—1941).
* Кессени, Александр Николаевич һәм Терентьев Василий Петрович — Сталин премияһы лауреаттары.

# Новочеркасск авиация институты
## Уҡытыусылар

* Браун Михаил Петрович (1903—1977) — украин совет ғалимы.
# Оло Тарт

Оло Тарт (Тарт) — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ирень йылғаһының һул ярына тамағынан 147 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Оло Тарт
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сылва, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100812111100013248
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101324
* Бассейн коды — 10.01.01.008
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Динар (исем)

Динар — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Динар исеме бар.

# Динар (исем)
## Этимологияһы

Динар исеме башҡорт теленә ғәрәп һәм фарс теленә боронғо алтын аҡса атамаһынан килеп ингән

# Динар (исем)
## Билдәле кешеләр

Ғилметдинов Динар Заһит улы (10 август 1969 йыл) — юрист, дәүләт хеҙмәткәре, запастағы полиция полковнигы, йәмәғәт эшмәкәре. 2005—2021 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы буйынса Эске эштәр министрлығының Юл хәрәкәте хәүефһеҙлеге дәүләт инспекцияһы идаралығы етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы, Салауат Юлаев ордены кавалеры (2014). Мишкә районының почётлы гражданы (2015).
Хәлитов Динар Дидар улы (18 август 1959 йыл) - архитектор, дәүләт эшмәкәре. 2017 йылдан Башҡортостан Республикаһының Төҙөлөш һәм архитектура буйынса дәүләт комитеты рәйесе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған архитекторы (2004). Рәсәйҙең почётлы архитекторы (2010).
Йомағужин Динар Ҡәнзәфәр улы (1954 йыл) - хеҙмәт ветераны. 1996—2011 йылдарҙа «Башҡортостан» дәүләт телерадиокампанияһының цех начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған элемтәсеһе (2004). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Дыуан районы районы Мәрйәмғол ауылынан.
# Сациви

Сациви (груз. საცივიһалҡын ризыҡ) — грузин аш-һыуы соусы. Шулай уҡ соус исеме менән әҙер ризыҡ та атала. Был соус ҡушып бешерелгән йорт ҡошо, башлыса тауыҡ/ҡошсоҡ, ябай ғына итеп «сациви» тип атала. Әммә шуны иҫтә тотоу мөһим: сациви соусы менән күркә (В.В. Похлёбкиндың (билдәле дәрәжәлә консерватив фекерҙән сыҡһаҡ, ысын сациви ризығы фәҡәт күркә итенән эшләнә), ҡаҙ, өйрәк, башҡа ит, хатта балыҡ менән дә бирелә ала.
Соустың үҙенсәлеге (уны шулай уҡ баже соусы)тип атайҙар) булып унда ваҡланған әйберҙәр ҡулланыу грек сәтләүеген күп итеп ҡулланыу тора.
Соус өсөн сағыштырмаса даими тәмләткестәр һәм тәмләткестәр йыйылмаһы сағыштырмаса даими һәм мотлаҡ үҙ эсенә ҡурай еләге, имеретин шафраны (йәки ябай шафран), уцхо-сунели, кориандр, һарымһаҡ, ҡурай еләге, опциональ хмели-сунели, шулай уҡ әсетеүсе рәүешендә шарап уксусы, лимон йәки гранат һуты һ. б.. Соуста йәшеллек йыйылмаһы төрлө булырға мөмкин, кинзә мотлаҡ ҡулланыла. Грузияның ҡайһы бер райондарында соусты, грек сәтләүеге етмәһә, йомортҡа һарыһы менән ҡуйырталар һәм бөтә ерҙә лә ҡуйыртыу маҡсатында он ҡулланалар.
Сациви соусы Грузияға хас соус төркөмөнә инә, унда майҙар емеш-еләк, һуттар, йәки, был осраҡта, сәтләүек менән ҡушыла. Сациви соусының тиҫтә ярым төрө бар, әммә әҙерләүҙең дөйөм принцибы һәм компоненттары сағыштырмаса даими.
Шулай уҡ ит урынына ҡулланылған ризыҡтың вегетариан варианттары ла бар: ит урынына баклажандар һәм төҫлө кәбеҫтә ҡулланыла.
Сацивиға оҡшаш ризыҡтарҙан (йорт ҡоштары итен грек сәтләүеге соус-пастаһы менән аралаштырып бешереү), Ғосман империяһы осоронда төрөк аш-һыуына, ә артабан— левантий һәм мысыр аш-һыуына индерелгән черкесса тауыҡ (Çerkes tavuğu) ризығын, шулай уҡ Төньяҡ Иранда популяр (Мазендеран провинцияһы) шуға оҡшаш аҡуз ризығын атап үтергә мөмкин.
# Аҙнағол (исем)

Аҙнағол — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Аҙнағол исеме бар.

# Аҙнағол (исем)
## Этимологияһы

Аҙнағол — фарсы, башҡорт теленән «аҙна+ҡол»; «аҙна», «йома көн тыуған» мәғәнәһен аңлатҡан ир балаларға ҡушылған мосолман исеме. Шулай уҡ исемдең ҡыҫҡа варианты — Аҙнай тигән исем бар.

# Аҙнағол (исем)
## Билдәле шәхестәр

Аҙнағол Ырыҫҡолов (1962 — 1964) — Башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе.
Аҙнағол Әптикәев — XII башҡорт кантонының йорт старшинаһы.
Аҙнағол Темиров (1750 — ?) — Гәрәй улусы старшинаһы.
Аҙнағол Мырҙағолов — ғәскәри атаман, Нуғай даруғаһы башҡорто.

# Аҙнағол (исем)
## Фамилия

Аҙнағолов Венир Ғәлимйән улы (8 февраль 1947 йыл) — партия, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, ғалим. Сәйәсәт фәндәре кандидаты. Башҡорт АССР-ының 11-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Башҡортостан Республикаһы 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты, Башҡортостан Республикаһының 1-се һәм 2-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
Аҙнағолов Нурмөхәмәт Дилмөхәмәт улы (рус. Азнагулов Нурмухамет Дильмухаметович; ? — 26 декабрь 1942) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының комсомол эше буйынса политотдел (сәйәси бүлек) начальнигы ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә. Капитан.
Аҙнағолов Рафаил Ғәйнетдин улы (13 февраль 1941 йыл — 23 ғинуар 2015 йыл) — тел белгесе, педагог-методист. 1972 йылдан СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты, 1978 йылдан — Милли мәғариф проблемалары институтының Башҡортостан филиалы хеҙмәткәре, 2004 йылдан — Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. 2005 йылдан Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы. Филология фәндәре кандидаты, педагогия фәндәре докторы (2004), профессор (2009). Башҡортостандың атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1998).

# Аҙнағол (исем)
## Топонимикала

* Аҙнағол —Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл.
* Аҙнағол — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл.
* Аҙнағол — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл.
# Колодничная Ляля

Колодничная Ляля — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ляля йылғаһының һул ярына тамағынан 242 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Колодничная Ляля
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200010720
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201072
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Апушкина Наталья Борисовна

Апушкина Наталья Борисовна (23 июль 1936 йыл — 27 ноябрь 2005 йыл) — шағир. Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы (1999).

# Апушкина Наталья Борисовна
## Биографияһы

Наталья Борисовна Апушкина Новочеркасскийҙа 1936 йылдың 23 июлендә тыуған. Ростов өлкәһенең Шахты ҡалаһындағы А. С. Пушкин исемендәге 2-се мәктәптә уҡый. Бала саҡтан шиғырҙар яҙһа ла, төҙөүсе-проектлаусы һөнәрен һайлай.
1955 йылдан Дондағы Ростов ҡалаһында йәшәй. Бында уҡ төҙөлөш техникумын тамамлай, унан һуң «Ростовгражданпроект» ойошмаһында эшләй, һуңынан ҡаланың башҡа ойошмаларында инженер-проектлаусы булып хеҙмәт итә (1962—1984). ХХ быуаттың 70-80 йылдарында өлкә яҙыусылар ойошмаһының шиғриәт секцияһында, «Дон» әҙәбиәт берләшмәһендә, «Поиск» шиғри клубында ағза булып тора.
«Вечерний Ростов» гәзитенең әҙәби конкурстарында ҡатнаша. «Төнгө әкиәт» шиғыры менән икенсе урынды ала, уға туғыҙ композитор көй яҙа. Шағирҙың әҫәрҙәре «Дон» журналында, «Истоки» альманахында, «Ростовское время» коллектив йыйынтығында баҫылған. 1991 йылда «Светлые тревоги», һуңынан «Зеркала» китаптары донъя күрә.
ХХ быуаттың 90-сы йылдарында «Созвучие» әҙәби-ижад клубын ойоштора. 1999 йылдан Рәсәй Яҙыусылар союзына ҡабул ителә. Уның шиғырҙарына 20-нән артыҡ композитор йыр яҙған.
2005 йылдың 27 ноябрендә вафат була. Дондағы Ростовтың Төньяҡ зыяратында ерләнгән.

# Апушкина Наталья Борисовна
## Ижады

1991 йылда Ростов китап нәшриәтендә «Светлые тревоги» исемле беренсе китабы сыға. Һуңыраҡ «Зеркала», «Горит мое лето», «Пора листопада», «Будет вечер» йыйынтыҡтары баҫыла. Бөтәһе 550 ашыу әҫәр ижад итә.
Наталья Апушкина йәштәр менән күп эшләй, шиғри китаптарҙы мөхәррирләү менән шөғөлләнә.

# Апушкина Наталья Борисовна
## Китаптары

* Светлые тревоги. Ростовское изд-во, 1991;
* Зеркала. Ростов-на-Дону, «Булат», 1997;
* Горит мое лето. Ростов-на-Дону, МП «Книга», 1999;
* Сборник лирики Натальи Апушкиной «Кубок счастья и печали» (в серии «32 полосы» — Таганрог: изд-во «Нюанс», 2010).
# Ғафаров Булат Баҡый улы

Ғафаров Булат Баҡый улы (27 август 1938 йыл — 26 ғинуар 2003 йыл) — башҡорт педагог-методисы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре кандидаты (1978), профессор (1995). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1996), БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1984), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1979), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1998).

# Ғафаров Булат Баҡый улы
## Биографияһы

* Булат Баҡый улы Ғафаров 1938 йылдың 27 авгусында БАССР-ҙың Ейәнсура районы Өмбәт ауылында тыуған.
* Ете йыллыҡ мәктәпте тыуған ауылында уҡып, Абзан урта мәктәбен тамамлай.
* 1957—1962 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының тарих-филология факультетында уҡый.
* 1962—1970 йылдарҙа Баймаҡ районының Түбә ауылының 2-се урта мәктәбендә уҡыта.
* 1970 йылдан алып Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтында: 1982 йылдан башлап филология факультеты, 1997 йылдан башлап башҡорт филология факультеты деканы.
* 2003 йылдың 26 ғинуарында Стәрлетамаҡ ҡалаһында вафат була.

# Ғафаров Булат Баҡый улы
## Ғилми эшмәкәрлеге

Булат Ғафаровтың фәнни тикшеренеүҙәре мәктәптәрҙә һәм вуздарҙа башҡорт әҙәбиәтен уҡытыу методикаһына арналған. 120-нән ашыу фәнни һәм уҡытыу-методик хеҙмәт, шул иҫәптән дөйөм белем биреү мәктәптәре өсөн башҡорт теле һәм әҙәбиәте буйынса дәреслектәр авторы.

# Ғафаров Булат Баҡый улы
## Маҡтаулы исемдәре

* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1996);
* БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1984);
* РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1979);
* Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1998).
* Рәсәй Федерацияһының Махсус педагогия һәм социаль фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы.
* Махсус урта һәм юғары белем биреүҙең маҡтаулы хеҙмәткәре.

# Ғафаров Булат Баҡый улы
## Хеҙмәттәре

* Теоретические и методические основы изучения башкирской литературы в школе. — Уфа, 2001.
* Башҡорт әҙәбиәте дәрестәрендә төрлө жанрҙағы әҫәрҙәрҙе өйрәнеү. - Өфө, 1992.
* Башҡорт әҙәбиәте дәрестәрендә лексик-стилистик күнегеүҙәр башҡарыу. - Өфө, 1994.
* Лирик әҫәрҙәрҙе өйрәнеү. - Өфө, 1996.
* Әҙәбиәттән яҙма эштәр. - 1994, 1999.
# Папинка

Папинка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ува йылғаһының һул ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Папинка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300512111100039436
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103943
* Бассейн коды — 10.01.03.005
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Диваев Рәшит Мансур улы

Диваев Рәшит Мансур улы (12 ғинуар 1929 йыл — 7 сентябрь 2010 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы. 1960—1995 йылдарҙа Ауырғазы районы «Октябрь» колхозы агрономы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971), Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған агрономы (1981). Райондың почётлы гражданы.

# Диваев Рәшит Мансур улы
## Биографияһы

1947—51 йылдарҙа Өфө паровоздар ремонтлау заводында эшләй. 1969 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын (хәҙер Башҡорт дәүләт аграр университеты) тамамлай.
1954 йылдан алып Ауырғазы районында: башта — «Ленин юлы» колхозы рәйесе урынбаҫары, 1960—95 йылдарҙа «Октябрь» колхозы агрономы. Ул эшләгән осорҙа хужалыҡ юғары уңыш алыуға өлгәшә: иген культуралары һәр гектарҙан — 24,8 центнер, шәкәр сөгөлдөрө — 281, картуф — 150, кукуруздың йәшел массаһы 240 центнер йыйып алына (1970).

# Диваев Рәшит Мансур улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971)
* Ленин ордены (1971)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1966)
# Үгеҙ ауыл Советы (Бөрө районы)

Үгеҙ ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Бөрө районы составындағы муниципаль берәмек.

# Үгеҙ ауыл Советы (Бөрө районы)
## Тарихы

Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Һарыҡташ

Һарыҡташ — ҡала тибындағы ҡасаба, Ырымбур өлкәһе һарыҡташ районының административ үҙәге. Һарыҡташ ҡасаба советындағы берҙән — бер тораҡ пункты.
Халыҡ — 17660 кеше (2015 йыл).

# Һарыҡташ
## Географияһы

Һаҡмар йылғаһының һул ярында, уға Чиркәс йылғаһы ҡушылған урында, Ырымбур ҡалаһынан көнсығышҡа табан 85 км алыҫлыҡта һәм Ҡыуандык ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 75 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Төньяҡ-көнбайышта ҡасаба янында Черкассы һәм Александровка ауылдары бар.
Ҡасабала Ырымбур — Орск тимер юлы линияһы тармағының Һарыҡташ станцияһы бар. Ҡасаба аша Ырымбур — Ҡыуандыҡ (Беляевка, Орск) автомобиль юлы, төньяҡҡа табан Иҫәнғол ауылына (Мәләүез, Сибай) юл үтә.

# Һарыҡташ
## Тарих

Тимер юл станцияһы булараҡ Воздвиженский станицаһы янында нигеҙ һалынған, тимер юлын төҙөү 1913 йылда башланған. Черкасск һәм Воздвиженский станицаларының пай ерҙәрен тимер юл төҙөр өсөн тартып алғас, тимер юлды изгеләндерергә Татар Һарыҡташы ауылынан мулла саҡырғандар.
1918 йылдың майында, Граждандар һуғышы барышында, Воздвиженский станицаһы Һарыҡташ ҡасабаһы менән бергә Ҡыҙыл гвардияның каратель отрядтары тарафынан яндырылған.
Һарыҡташ 1931йылдың 4 ғинуарынан алып райондың административ үҙәге.

# Һарыҡташ
## Иҡтисад

һарыҡташта «Коммунар» заводы (гидроагрегаттар, насостар, клапанлы аппаратура сығара), һөт консервалары заводы (ООО «Анаир»), Тимер -бетон заводының икмәк комбинаты, «ЭКСПО» (йөк күтәреүсе, инвалидтарҙы күтәреүсе машиналар етештереү, лифттарҙы хеҙмәтләндереү һәм һатыу) компанияһы бар

# Һарыҡташ
## Иҫтәлекле урындар

* Изге Троица мәрхәмәтлек монастыры.
* Мәсет.
* «Красная Гора» туристик комплекс.
* А, Г. Васильевтың тыуған тирмәһе

# Һарыҡташ
## Этимология

Исеменең бер нисә аңлатмаһы бар: «таш менән һарыҡ» (татар. сарык, башҡ. һарыҡ — һарыҡ), «һары таш» (татар. сары, башҡ. һары, төрөк сарыга — һары, татар. һәм башҡ. таш таш — таш), «һарыҡташ» (башҡ. һарыҡташ — «һарыҡташ»).

# Һарыҡташ
## Билдәле шәхестәр

* Середавин, Владимир Диамидович (1936—2003) — табип, хирург, йәмәғәт эшмәкәре. Һамар ҡалаһының почетлы гражданы.

# Һарыҡташ
## Фотоһүрәттәр

* Монастырҙың дини училищеһы
* Үҙәк ҡапҡа
* Сиркәү
* Изге Троица соборы төҙөлөшө
# Сумғыс өйрәк

Сумғыс өйрәк, ерәнсәй сумғыс, сумғалаҡ, сумаса, сумҡа өйрәк, сумғош (рус. Красноголо́вый ныро́к, лат. Aythya ferina) — һуна өйрәктән бәләкәйерәк һыу ҡошо.
Яңғыҙ ҙа, парлашып та, күмәкләшеп тә йөрөйҙәр. Ата өйрәктең дөйөм төҫө буҙ. Башы һәм муйыны ҡыҙғылт көрән. Түше, ҡойроғо һәм ҡанаттарының осо ҡара. Суҡышы һорғолт зәңгәр, осо ҡара. Инә өйрәктең һәм ата өйрәктең йәйге-көҙгө төҫтәре тоноғораҡ. Башҡа сумғыс өйрәктәрҙән сыбар ҡауырһындарының булмауы менән айырыла.
Ата ҡош яҙғыһын һыҙғыра, инә ҡош «кер-рр-кер-рр» тигән тауыштар сығара. Асыҡ тәрән урындары булған ҡамышлы күл һәм йылғаларҙа йәшәй. Үлән, һыу үҫемлектәре, һәм бөжәктәре менән туҡлана.
Күсмә ҡош. Киң таралған. Ояһы йығылған ҡамыш өҫтәрендә була. 6—9 бөртөк һарғылт зәңгәр йомортҡа һала. Ите өҫөн аулайҙар.
# Леба (Тагила ҡушылдығы)

Леба — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тагил (№1062 Нижне-Тагил суқоймасы) йылғаһының уң ярына тамағынан 310 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Леба (Тагила ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тагил йылғаһы инешенән Черной йылғаһын индермәйенсәТүбәнге Тагил ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501412111200005256
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200525
* Бассейн коды — 14.01.05.014
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Канашев Михаил Иванович

Михаил Иванович Канашев (4 (16) сентябрь 1896 йыл — 1917 йылдан һуң) — вахмистр, атаман, Ырымбур губернаһынан Рәсәй империяһы Дәүләт Думаһының IV саҡырылыш депутаты (1912—1917), прогрессист.

# Канашев Михаил Иванович
## Биографияһы

Михаил Иванович Канашев 1896 йылдың 4 (16) сентябрендә Силәбе өйәҙе (Ырымбур губернаһы) Мейәс станицаһының Канашевский ҡасабаһында (хәҙер Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл Армия районының административ үҙәге — Мейәс ауылы) казак ғаиләһендә тыуа. Белеме тураһындағы мәғлүмәттәр айырыла: бер сығанаҡтар буйынса, ул Канашевский ҡасаба мәктәбен тамамлаған, икенләренә ярашлы — өйҙә башланғыс белем генә алған.
1884—1886 йылдарҙа хәрби хеҙмәт үтә, 3-сө Ырымбур казак полкында вахмистр булып хеҙмәт итә, ә һуңынан, «льготаға сығып», дүрт йыл яңы саҡырылыштағы йәш казактарҙы өйрәтеү буйынса инструкторҙар була. 1903—1906 йылдарҙа тыуған ҡасабаһы атаманы. Шунан һуң, 1906—1912 йылдарҙа, бөтә Мейәс станицаһы атаманы итеп һайлана. Дәүләт наградаһына лайыҡ була — Станислав таҫмаһындағы «Тырышлығы өсөн» көмөш миҙалы менән бүләкләнә.
Ауыл хужалығы менән шөғөлләнә: үҙенең биләмәһендә 25 дисәтинә (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 13) ере була.
1912 йылда 25 октябрендә Ырымбур губернаһы казак станицаларынан Рәсәй империяһы Дәүләт Думаһы дүртенсе саҡырылышына депутат итеп һайлана. Һайлау ваҡытында 39 — «ыңғай» һәм 22 «ҡаршы» тауыш йыя.
Тәүге сессияла Думаның прогрессистар фракцияһына инә, әммә икенсеһендә бойондороҡһоҙ депутаттар төркөмынә ҡушыла. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, был төркөмгә 1914 йылда Ырымбур губернаһынан икенсе депутат — Е. Г. Колбинцев та ҡушыла.
Думаның дүрт комиссия ағзаһы була: халыҡ мәғарифы буйынса, һунарсылыҡ, юлдар һәм урындағы үҙидара буйынса (земство буйынса). Һуңыраҡ, күпселек прогрессистар менән бергә, Прогрессив блокка керә.
1913 йылдың 3 декабрендә «Төньяҡ Кавказ мосолмандары өсөн айырым диниә назараты (мөфтиәт) булдырыу тураһында» ҡануниәт проектына ҡул ҡуйған 39 парламентарий араһында була. Ул ваҡытта кавказ мосолмандары рәсми рәүештә Ырымбур диниә назараты ҡарамағында була. Закон проектына шулай уҡ Ырымбур депутаттарынан М. И. Гродзицкий һәм Н. Д. Кудрявцев ҡул ҡуя.
Артабанғы, «Думанан һуңғы» яҙмышы билдәһеҙ.

# Канашев Михаил Иванович
## Ғаиләһе

1912 йылда никахта тора, ике улы була.
# Поварница

Поварница — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Уса йылғаһының һул ярына тамағынан 198 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Поварница
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000070074
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103007007
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0