yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Мостасаль

Мостасаль (исп. Mostazal) — Чилилағы коммуна. Коммунаның административ үҙәге — Сан-Франсиско-де-Мостасаль ҡалаһы. Коммуна Качапоаль провинцияһына ҡарай. Ҡала халҡы — 12037 кеше (2002).
Коммунаның майҙаны — 523,9 км². Халыҡ һаны — 24529 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 46,82 кеше/км².

# Мостасаль
## Географик урыны

Сан-Франсиско-де-Мостасаль ҡалаһы, өлкәнең административ үҙәгенән 21 саҡрым (20 км) көньяҡ-көнбайышта урынлашҡан.
Коммуна сиктәштәре:
* төньяҡта — Пайне һәм Пирке коммунаһы;
* көнсығышта — Сан-Хосе-де-Майпо коммунаһы;
* көньяҡта — Кодегуа коммунаһы;
* көнбайышта — Гранерос коммунаһы;

# Мостасаль
## Демографик мәғлүмәттәр

Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
| Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | 24529 |
| шул иҫәптән: | Ҡала халҡы | 20025 | Ҡала халҡы өлөшө, % | 81,64 |
| | Ауыл халҡы | 4504 | Ауыл халҡы өлөшө, % | 18,36 |
| | Ир-егеттәр | 12281 | Ир-егеттәр өлөшө , % | 50.06 |
| | Ҡатын-ҡыҙҙар | 12248 | Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө , % | 49.94 |
| Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | 46,82 |
| Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халҡы өлөшө , % | Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халҡы өлөшө , % | Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халҡы өлөшө , % | Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халҡы өлөшө , % | Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халҡы өлөшө , % | 2,89 |

# Мостасаль
## Иң ҙур торамалар (йәшәү пункттары)

* Сан-Франсиско-де-Мостасаль (город) — 12037 кеше
* Ла-Пунта(поселок) — 4732 кеше
* Ангостура(поселок) — 1134 кеше
# Швецов Валерий Антонович

Валерий Антонович Швецов (3 декабрь 1946, Яранск, Киров өлкәһе ― 31 ғинуар 2007, Екатеринбург) — СССР һәм Рәсәй спортсыһы, еңел атлетика буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры.

# Швецов Валерий Антонович
## Биографияһы

Мәктәптә үк саңғы спорты, еңел атлетика һәм велоспорт менән шөғөлләнә башлай. 10 класта велосипед һәм саңғы ярыштары буйынса 1-се спорт разрядын үтәй . Шулай уҡ кросс буйынса Киров өлкәһе чемпионатында еңеүсе була. Мәктәпте тамамлағандан һуң Свердловскиға күсә, унда заводта фрезерсы булып эшкә урынлаша. 1965 йылдан алып 1967 йыл буйынса тренер Ермаков Георгий Григорьевичта еңел атлетика менән шөғөлләнә. 1966 йылда Свердловск дәүләт педагогия институтына уҡырға инә, бында тренер М. А. Махов етәкселегендә шөғөлләнә башлай. Шул йылда уҡ үҫмер спортсылар араһында 800 метрға йүгереүҙә Свердловск өлкәһе еңеүсеһе була.
Институтты тамамлағандан һуң Совет Армияһы сафына хеҙмәткә саҡырыла. Свердловскиҙа хеҙмәт итә. Кросс буйынса Урал хәрби округы ярыштары призеры була.
Армия хеҙмәтенән һуң «Калининсы» спорт клубында балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенә еңел атлетика буйынса тренер булып эшкә урынлаша. 1975 йылда Урал педагогия институтының физик тәрбиә кафедраһына эшкә күсә. 1975 йылдан алып 1985 йыл буйынса үҙенең студенттары менән тренер эше менән шөғөлләнә. Һигеҙ йыл дауамында институттың йыйылма командаһының өлкән тренеры була. Был йылдарҙа бик күп билдәле спортсылар уның етәкселеге аҫтында спорт әҙерлеге үтәләр: СССР призёры, РСФСР чемпионы В. Куцаев; «Буревестник» ирекле спорт йәмғиәте Үҙәк Советының күп тапҡыр призерҙары һәм чемпиондары С. Липский, В. Жолудев, Г. Иванов, А. Попов, күптөр буйынса СССР беренселеге призеры Н. Маричев һәм башҡалар.
1980 йылдан алып еңел атлетика буйынса Свердловск — Екатеринбург федерацияһы рәйесе вазифаһын биләй.
1985—1991 йылдарҙа «Уралмаш» спорт клубының балалар һәм үҫмерҙәр олимпия резервы махсус спорт мәктәбенең өлкән тренеры була. Был осорҙа йәш спортсылар араһында ҡаршылыҡтар менән 400 метрға йүгереүҙә буласаҡ СССР беренселеге еңеүсеһе А. Симакинды әҙерләй.
1992 йылдан яңынан Урал дәүләт педагогия институтында эшләй башлай, бында спорт дисциплиналары кафедраһы доценты була. Үрге Пышма ҡалаһының «Уралэлектромедь» спорт клубының баш тренеры була. Свердловск өлкәһе тренерҙар советы рәйесе була. Был йылдар эсендә уның тарафынан әҙерләнгән: Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры, 2001 йылдағы һаңғырауҙар араһында Олимпия уйындары призеры һәм чемпионы, Европа чемпионы һәм призеры, һаңғырауҙар араһында Рәсәй рекордсмены П. Уханов; Рәсәй чемпионаттарының күп тапҡыр призеры һәм чемпионы М. Конойко; күп тапҡыр Рәсәй чемпионы, Европа, Донъя чемпионаттарында һәм 2000 йылда Сиднейҙағы Олимпия уйындарында ҡатнашыусы В. Ширяев.
2001 йылда «Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры» маҡтаулы исеменә лайыҡ була. Шулай уҡ «Физик культура һәм спорт алдынғыһы» түш билдәһе менән бүләкләнә, республика категорияһындағы судья статусына эйә.
2007 йылдың 31 ғинуарында Екатеринбургта вафат була. Төньяҡ зыяратта ерләнгән.
# Стельмах Михаил Афанасьевич

Стельмах Михаил Афанасьевич (укр. Михайло Панасович Стельмах; 1912—1983) — украин совет яҙыусыһы һәм драматургы, Сталин премияһы лауреаты (1951), Социалистик Хеҙмәт Геройы (1972). Усср Фәндәр академияһы академигы (1978). СССР Юғары Советының 6-10-сы саҡырылыш депутаты (1962 йылдан).

# Стельмах Михаил Афанасьевич
## Биографияһы

Михаил Стельмах 1922 йылдың 11 (24) майында Дьяковец ауылында (хәҙерге Украинаның Винница өлкәһе Литын районы) ярлы крәҫтиән ғаиләһенән тыуған. 1929 йылда мәктәпте тамамлағас, Винница педагогия техникумына, һуңынан Винница педагогия институтының әҙәбиәт факультетына уҡырға инә, уны 1933 йылда уңышлы тамамлай. 1933—1939 йылдарҙа уҡытыусы булып эшләй. 1939—1945 йылдарҙа РККА-ла, башта рядовой артиллерист була, ә 1944 йылда ауыр яраланып ике йыл Өфөлә дауаланғандан һуң — Беренсе украина фронтының «За честь Отчизны» гәзите хәбәрсеһе була. Һуғыш осоронда Воронежда һәм Өфөлә Михаил Стельмахтың шиғырҙар йыйынтығы нәшер ителә. Һуғыш тамамланғас, эшкә килгән Усср Фәндәр академияһының Сәнғәтте өйрәнеү, этнография һәм фольклор институтына эшкә килә, унда 1953 йылға тиклем эшләй.
М. А. 1983 йылдың 27 сентябрендә вафат була. Киев ҡалаһында Байков зыяратында ерләнә.
Улы — билдәле яҙыусы һәм сценарист Ярослав Стельмах.

# Стельмах Михаил Афанасьевич
## Ижады

Әҙәби эшмәкәрлек менән 1936 йылдан шөғөлләнә.
Романдар трилогияһы авторы:
* 1950 — «Большая родня»,
* 1957 — «Кровь людская — не водица»,
* 1959 — «Хлеб и соль».
Был трилогия А. П. Довженко исемендәге киностудияла экранлаштырыла — фильмдар:
* 1960 — «Кровь людская — не водица»,
* 1961 — «Дмитро Горицвит»,
* 1963 — «Люди не все знают».
Шулай уҡ Михаил Стельмах — түбәндәге романдар авторы:
** 1961 — «Правда һәм кривда»,
** 1969 — «Дума про тебя»;
* балалар повестары:
** 1964 — «Гуси-лебеди летят»,
** 1967 — «Щедрый вечер».
Михаил Стельмах сценарийҙары буйынса төшөрөлгән фильмдар:
* 1954 — «Над Черемошем» (режиссеры Г. Т. Крикун),
* 1958 — «Живи, Украина!»,
* 1970 — «Хлеб и соль»,
* 1974 — «Гуси-лебеди летят»,
* 1976 — «Щедрый вечер».

# Стельмах Михаил Афанасьевич
## Солженицынға, Сахаровҡа ҡаршы

* Стельмах М. А. 1973 йылдың 31 авгусында бер төркөм совет яҙыусыларының «Правда» гәзите редакцияһына Сахаров һәм Солженицын тураһында яҙған хатына ҡул ҡуя.

# Стельмах Михаил Афанасьевич
## Наградалары һәм премиялары

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (23.5.1972)
* өс Ленин ордены (24.11.1960; 28.10.1967; 23.05.1972)
* Октябрь Революцияһы ордены (02.07.1971)
* II дәрәжә Ватан һуғышы орденының (16.06.1945)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл байраҡ ордены (05.06.1962)
* Халыҡтар дуҫлығы ордены (21.05.1982)
* миҙалдар
* Ленин премияһы (1961) — «Хлеб и соль» (1959), «Кровь людская — не водица» (1957), «Большая родня» (1949—1950) трилогияһы өсөн
* өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы (1951) — «Большая родня» романы өсөн (1949—1950)
* Украин ССР-ының Т. Г. Шевченко исемендәге дәүләт премияһы — «Четыре брода» романы өсөн (1979)
# Парей-Яха

Парей-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сабколянг-Яхайылғаһының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Парей-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300043051
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304305
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Дәүләтбаев Тимербай Дәүләтбай улы

Дәүләтбаев Тимербай Дәүләтбай улы (рус. Давлетбаев Тимербай Давлетбаевич) (1903 йыл ― 4 август 1942 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, ҡыҙылармеец. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 275-се кавалерия полкы 2-се эскадроны яугиры, ҡылыссы.

# Дәүләтбаев Тимербай Дәүләтбай улы
## Биографияһы

Тимербай Дәүләтбай улы Дәүләтбаев 1903 йылда Башҡортостандың Илеш районы Тыпый ауылында тыуған. Һуғыш башланғас, БАССР-ҙың Илеш районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алынған. данлыҡлы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында хеҙмәт итә, 275-се кавалерия полкының 2-се эскадронында ҡылыссы була. 1942 йылдың йәйендә Курск өлкәһендәге ҡаты алыштарҙа ҡатнаша, 4 август көнө һәләк була. Башта Оло Поляна районы Икенсе Тербуны ауылы янындағы ағаслыҡта ерләнә, һуңғараҡ Икенсе Тербуны ауылында булдырылған Туғанлыҡ ҡәберлегенә күсерелә. «Память народа» сайтында яугирҙың тыуған ауылы Тыпыйҙа йәшәгән ҡатыны Дәүләтбаева Шәмсехаят күрһәтелгән.

# Дәүләтбаев Тимербай Дәүләтбай улы
## Хәтер

1949—1950 йылдарҙа Липецк өлкәһенең Икенсе Тербуны ауылында Башкавдивизияның 246 яугиры туғанлыҡ ҡәберендә ерләнә. Ҡәберлек өҫтөндә таш һәйкәл — дүрт ҡырлы киҫелгән пирамида ҡуйыла. 1961 йылдың 2 майынын 11 майына тиклем обелиск янында теҙ сүккән яугир скульптураһы ҡуйыла. 2018 йылдың 10 ноябрендә Башҡорт милли-мәҙәни «Аҡ тирмә» төркөмө (Мәскәү) башланғысы менән Рәсәй Федерацияһы ҡарамағындағы Башҡортостан Республикаһы тулы хоҡуҡлы вәкиллеге ярҙамында ҡәберлектәге һәйкәл яңыртыла: гипсобетон статуя урынында Урал оҫталары ижад иткән бронза һалдат фигураһы ҡалҡа, яңы обелискиҙа дивизия атлыларының тулы исемлеге яҙылды.
# Бишул

Бишул — табын төркөмө башҡорттары составына ингән ырыу.

# Бишул
## Ырыу составы

* БИШУЛ (ырыу аралары: байулы, бөркөт, иҫке-бишул, яңы-бишул, ҡама, ҡанҡыс, ҡарға, кинйәғол-бишул, мәркәт, сәғләйән-бишул, таулы, һайыҫҡан, һөйөндөк-бишул, һөйәрғол-бишул, әбүбәкер)
* УНҒАР (ырыу аралары: акир, арыҡбай, бүтәй, яңы-бишул, ҡалман, көнтыуған, машай, уран, сәғләйән-бишул, һайыҫҡан, ямғырса).

# Бишул
## Y-DNA - тикшеренеүҙәр

Тикшерелгән Бишул ырыуы вәкилдәренең бер өлөшө R1a-Z2123 субкладының R1a гаплотөркөмөнә ҡарай

# Бишул
## Этник тарихы

Этник яҡтан бишул ырыуы Алтай һәм Урта Азия төрки ҡәбиләләренә тоташа. Был этноним ҡаҙаҡ, ҡарағалпаҡ, нуғай һәм үзбәктәрҙә билдәле.
Бишулдарҙың этник нигеҙе — боронғо төрки ҡәбиләләре берләшмәһе. Көньяҡ Урал территорияһындағы этник тарихы был яҡтарға боронғо башҡорт ҡәбиләләре күсенгән осорҙан башлана. Улар составында бишулдар VIII—IX быуаттарҙа көньяҡ - көнбайыш Урал янында урынлаша, бында улар финн - уғыр һәм төрки ҡәбиләләре менән ҡушыла.
XIII—XIV быуаттарҙа бишулдар ҡатай һәм табын ҡәбиләләре йоғонтоһо аҫтына эләгә, артабанғы этник үҫеше лә ошо йүнәлештә бара.

# Бишул
## Биләгән территорияһы

XIV—XV быуаттарҙа бишулдар Ағиҙел һәм Ҡариҙел йылғалары араһында йәшәйҙәр. Башҡортостандың Рәсәйгә ҡушылыуынан һуң ырыуҙың аҫаба ерҙәре Нуғай даруғаһының Бишул улыҫына инә.
XVIII быуатҡа бишулдар Аҡ күл тирәһендә ерҙәр биләйҙәр, әммә 1773-1775 йылдарҙағы Крәҫтиән һуғышында ҡатнашҡандары өсөн уларҙы был ерҙәрҙән ҡыуып ебәрәләр, һәм улар Ағиҙел буйындағы уйһыулыҡта табын, ҡумрыҡ, мең ырыуҙарының припущенниктары булалар.
XVIII—XIX быуаттар аҙағында бишул ырыуы йәшәгән территория Стәрлетамаҡ һәм Өфө өйәҙдәренә, ә кантон идара итеү системаһы осоронда — 7-се һәм 8-се башҡорт кантондарында инә.
Хәҙерге ваҡытта бишулдарҙың ерҙәре Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районы биләмәһенә инә.

# Бишул
## Библиография

* Кузеев Р. Г. Происхождение башкирского народа. Москва: Наука, 1974.
* Янғужин Р. З. Башҡорт ҡәбиләләре тарихынан. Өфө, 1995. // Янгужин Р. З. Из истории башкирских племён. Уфа: Китап, 1995. (башк.)
# Тоурнас

Тоурнас — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе,Омск өлкәһе,Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бича йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Тоурнас
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Ишим ҡушылған урынған Тобол йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишимдан Тоболға тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010400112115300012243
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301224
* Бассейн коды — 14.01.04.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Налобиха (Бобровка ҡушылдығы)

Налобиха — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бобровка йылғаһының һул ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Налобиха (Бобровка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200512115200001229
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200122
* Бассейн коды — 13.01.02.005
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Томанга

Томанга — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Царева йылғаһының уң ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Томанга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — йылғаның башынан алып Төньяҡ Двина Вычерга йылғаһына ҡойғанға тиклем, Юг һәм Сухона йылғаларын индермәйенсә (инештән Кубен гидроузлына тиклем). Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100312103000008176
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000817
* Бассейн коды — 03.02.01.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Обердорла

Обердорла (нем. Oberdorla) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2130 кеше йәшәй. Майҙаны — 19,7 км². Диңгеҙ кимәленән 227 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99986 һәм автомобиль коды — UH.
# Пименов Иван Тимофеевич

Пименов Иван Тимофеевич (1924 — 22 июль 1943) — 167-се гвардия еңел артиллерия полкы 5-се батареяһының туп тоҫҡаусыһы (1-се гвардия артиллерия дивизияһы, 3-сө гвардия еңел артиллерия бригадаһы), гвардия ҡыҙылармеецы, Советтар Союзы Геройы.

# Пименов Иван Тимофеевич
## Биографияһы

Иван Пименов 1924 йылда хәҙерге Ульяновск өлкәһе Карсун районының Үрән-Ҡарлы (Урено-Карлинское) ауылында тыуған.
Урыҫ. Белеме — 6 класс. Армияға саҡырылғанға тиклем Башҡорт АССР-ының Йылайыр игенселек совхозында тракторсы булып эшләй.
1942 йылда армияға Баймаҡ райвоенкоматы тарафынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында 1942 йылдың октябренән алып һуғышта була.
Гвардия ҡыҙылармеецы Иван Пименов 1943 йылдың 8 июлендә Орел өлкәһенең Самодуровка тораҡ пункты тирәһендә айырыуса ҙур батырлыҡ күрһәтә.
1943 йылдың 22 июлендә граната менән танк аҫтына ташлана. Орёл өлкәһенең Тросна ауылында ерләнгән<.

# Пименов Иван Тимофеевич
## Батырлығы

«1943 йылдың 10 июлендә Курск өлкәһенең Фатеж районы Молотычи тораҡ пунктs янындағы алышта ҡыйыу артиллерист, көслө утҡа тотоуға ҡарамаҫтан, тура тоҫҡау менән дүрт немец танкыһын юҡ итә. Яраланһа ла туп янында ҡала һәм атыуын дауам итә. Дошмандың танк атакаһы кире ҡағыла. 1943 йылдың 22 июлендә Орел өлкәһенең Тросна ауылы эргәһендә дошмандың контратакаһын кире ҡаҡҡанда 19 йәшлек яугир батырҙарса һәләк була».
СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 8 сентябрендәге Указына ярашлы командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн гвардия ҡыҙылармеецы Пименов Иван Тимофеевич үлгәндән һуң «Советтар Союзы Геройы» исеменә лайыҡ була.

# Пименов Иван Тимофеевич
## Наградалары

* Советтар Союзы Геройының «Алтын Йондоҙ» миҙалы (08.09.1943).
* Ленин Ордены (08.09.1943).
* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (18.07.1943).

# Пименов Иван Тимофеевич
## Хәтер

Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы Урғаҙа ауылында «Сиҙәм» музейы биләмәһендә И. Т. Пименовҡа бюст ҡуйылған (1967). Үрән-Ҡарлы ауылында урта мәктәп бинаһында мемориаль таҡташ ҡуйылған. Баймаҡ ҡалаһында, Баймаҡ районы Урғаҙа ауылында һәм тыуған ауылында урамдар уның исемен йөрөтә.
# Эсттар

Э́сттар (лат. Aesti) — хәҙерге Эстонияның урта быуат халҡының көнбайыш европа (башлыса латин) сығанаҡтарында ҡабул ителгән атамаһы. Боронғо рус сығанаҡтарында уға Истер (ПСРЛ Т.XXXIII c.142) тап килә, ә һуңғы телгә алыуҙарҙа — «чудь».

# Эсттар
## Боронғо Эстонияның халҡы

Эстония территорияһында Пулли һәм Кунда торамаларында табылған иң боронғо артефакттар кунда археологик мәҙәниәтенә ҡарай. Неолит осоронда уларға алмашҡа нарва мәҙәниәте халыҡтары килә. Уларҙың барыһының да этник сығышы билдәһеҙ.

# Эсттар
## Антика авторҙары эстийҙары

Висла эргәһендә йәшәүсе Aestii — Тациттың «Германдарҙың килеп сығышы һәм Германияның урынлашыуы тураһында» трактатында телгә алынған халыҡ.
Тацит тасуирламаһы буйынса, эстийҙар — боронғо балттарҙың көнбайыш ҡәбиләләренең береһе булыуы мөмкин. Был ҡәбилә гәүһәр йыйған һәм уны Рим империяһына һатҡан.
Антик авторҙарында эсттарҙы телгә алыуҙар бик ҡыҫҡа, шунлыҡтан уларҙың килеп сығышын һәм йәшәү ареалын билдәләүе мөмкин түгел.

# Эсттар
## Урта быуат эсттары

Хәҙерге Эстония биләмәәрендә йәшәүсе халыҡ булараҡ эсттартәүге тапҡыр XIII быуат ливония хроникаларында (айырым әйткәндә, Генрих Латвийскийҙа) тасуирлана. Генрих Латвийский үҙенең хроникаһында эсттарҙың фин-уғыр сығышлы халыҡ тип билдәләмәй һәм уларҙың телдәре тураһында яҙмай. Уларҙың антик латин авторҙарынан ҡалған атамаһын урта быуат авторҙары уны хаталы рәүештә «көнсығыш», «ост» («Көнсығыш ер» — Эстланд) терминынан барлыҡҡа килгән тип уйлағандар.
Эстонияла тәүге тапҡыр 1857 йылда элекке атама maarahvad (эст. maarahvas, һүҙмә-һүҙ «ер халҡы», йәғни Мара алиһәһе кешеләре, бында Maaema — ер-әсә) урынына «Perno postimees» гәзитен ойоштороусыһы Йохан Вольдемар Яннсен «eesti rahvas» (эстония кешеләре), һуңыраҡ «ээстласед» яңы атамаһын индергән.
# Хөрмәтулла (исем)

Хөрмәтулла — башҡорт һәм башҡа төрки халыҡтарҙа ҡулланылған ир-ат исеме

# Хөрмәтулла (исем)
## Этимологияһы

Хөрмәтулла — башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән, «хөрмәт» мәғәнәһен аңлата.

# Хөрмәтулла (исем)
## Билдәле шәхестәр

Үтәшев Хөрмәтулла Ғаззали улы (23 ноябрь 1959 йыл) — актёр, режиссёр һәм театр эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1991 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының халыҡ (2008) һәм атҡаҙанған (1998), Башҡортостан Республикаһының халыҡ (1995) һәм атҡаҙанған (1992) артисы. Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2002). Башҡорт АССР-ының Хәйбулла районының Солтанғужа (хәҙер Таштуғай) ауылында тыуған.
Иҙелбаев Хөрмәтулла — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы Теләүембәт ауылда тыуған. Башҡортостан автономияһы өсөн башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре, башҡорт хөкүмәтенең Ырымбур хәрби бүлеге ағзаһы (1918), Башҡортостан хөкүмәтендә эшләгән, БАССР-ҙың халыҡ комиссариаты коллегияһы ағзаһы (1919).
Хәйруллин Хөрмәтулла (Хөрмәт) — Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы.

# Хөрмәтулла (исем)
## Фамилия

Хөрмәтуллин Әнүәр Ғәлиулла улы (1921 йыл) — Башҡортостандың Салауат районы Урмансы ауылында тыуған. Ленин ордены кавалеры.
Хөрмәтуллин Ғабиҙулла Әхмәҙулла улы (1953 йыл) Татарстандың Мөслим районы Байыҡ ауылында тыуған. Йырсы (тенор), Татарстандың атҡаҙанған артисы (2009), Татарстандың атҡаҙанған мәҙәинәт хеҙмәткәре.
Хөрмәтуллин Илдар Юлай улы — Стәрлетамаҡ эске эштәр министрлығы идаралығы начальнигы, полиция полковнигы.
Хөрмәтуллина Алһыу Мәхмүт ҡыҙы — Ҡазан федераль университеты доценты, юридик фәндәр кандидаты.
# Сямбота-Яха

Сямбота-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының һул ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 72 км.

# Сямбота-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300071971
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307197
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Алмашыу (мәғәнәләр)

Алмашыу — объектты берәй нәмәгә алмашҡа биреү акты, бер нәмә урынына икенсене алыу.
Иҡтисадта:
Сәйәсәттә һәм тарихта:
* Мәҙәни-технологик алмашыу
* Грек-төрөк халыҡ алмашыуы
* Корея алмашыуы
* Сәйәси әсирҙәрҙе алмашыу
Информатикала:
* Файл алмашыу селтәре
* Алмашыу буферы
* Һылтанмалар алмашыу
* Интернет-трафик алмашыу нөктәһе
Химияла:
* Ион алмашыуы
* Катион алмашыуы
** Катион алмашыуы һыйышлығы
* Изотоп алмашыу
Биологияла:
Физикала:
Мәҙәниәттә:
* Символик алмашыу һәм үлем
* Сообщество обмена знаниями
* Студенттар алмашыу программаһы
Әҙәбиәттә:
Кинематографта:
* «Великий обмен мамами» (фильм)
* «Обмен убийствами» (фильм)
* «Обмен» — совет фильмы (1977)
* «Обмен» (телесериал)
* «Обмен» (фильм, 2017)
# Айыт Ураҙмәтов

Айыт Ураҙмәтов (? — 1774 йылдың феврале, Ҡазан), 1773—1775 йылдарҙағы Емельян Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Емельян Пугачёв полковнигы. Бөгөлмә ведомствоһы Абдул ауылы яһаҡлы татарҙарынан.
1773 йылдың ноябренән алып Башҡортостандың көньяҡ-көнбайышында баш күтәреүселәр хәрәкәте етәкселәренең береһе. Айыт Ураҙмәтов отряды Ҡазан губернаһының Биләркүл, Мәләкәҫ, Тейен һ.б. торама пункттары тирәһендә хәрәкәт итә. 1774 йылдың 20 ғинуарынан Өфө провинцияһы Сирмешән ҡәлғәһе янындағы һуғышта әсирлеккә эләгә. Ҡазан йәшерен комиссияһында тикшереү барышында вафат була.
# Изге Марк майҙаны (Загреб)

Занребтағы Изге Марк майҙаны (хорв. Trg svetog Marka u Zagrebu) йәки Марк торғы (хорв. Markov trg) — Үрге ҡаланың үҙәк өлөшөндә, Хорватияның баш ҡалаһы Загребтағы майҙан, унда ил власының мөһим объекттары һәм сиркәүҙәр урынлашҡан.
Майҙандың элекке исеме — Радичев (хорв. Radićev trg).
Майҙан сиктәрендә ҡаланың иң боронғо ҡоролмаһы майҙанға исем биреүсе изге Марк сиркәүе урынлашҡан. Бынан тыш, майҙан Хорватия Республикаһының юғары дәүләт учреждениелары тупланған урыны булып тора — бында Сабор бинаһы, Хорватия Хөкүмәте йорто, Хорватия Республикаһының Конституция суды урынлашҡан. Шуның өсөн «Марк торғы» (trg Markov) аңлатмаһы йыш ҡына, башлыса, журналистикала, Хорватияла ситләтелгән мәғәнәлә — хорват сәйәсәтенең төп органдары эвфемизмы кеүек ҡулланыла.
Майҙандың һуңғы реконструкцияһы 2006 йылда үтә, ул саҡта майҙанға гранитлы брусчатка түшәлә.
2005 йылдың авгусынан ил Хөкүмәте изге Марк майҙанында ижтимағи йыйылыуҙарҙы тыя.
# Атуркол

Атуркол — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Башкаус йылғаһының уң ярына тамағынан 114 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Атуркол
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100112115100002583
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100258
* Бассейн коды — 13.01.01.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1