yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Гаврюшина Зоя Фёдоровна

Гаврюшина Зоя Федоровна (3 сентябрь 1925 йыл — мәғлүмәт юҡ) — СССР-ҙың аҙыҡ-түлек сәнәғәте алдынғыһы, РСФСР Аҙыҡ сәнәғәте министрлығының «Ленкондпром» производство берекмәһенең 1-се Ленинград кондитер фабрикаһында карамель яһаусылар бригадиры, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

# Гаврюшина Зоя Фёдоровна
## Биографияһы

Зоя Федоровна Гаврюшина 1925 йылдың 3 сентябрендә Ленинград ҡалаһында йәшәүсе эшселәр ғаиләһендә тыуған.
Мәктәптән һуң 1-се кондитер фабрикаһы ҡарамағындағы фабрика-завод мәктәбенә уҡырға инә. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында, Ленинград блокадала саҡта, фронт өсөн продукция сығарыусы станоксы булып эшләй.
Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғандан һуң Зоя Федоровна карамелдар сығарыусы булып эшләй. Башта уларҙы ҡағыҙ төргәктәргә төрөүсе ике машинаны хеҙмәтләндерһә, артабан ул бер үк ваҡытта өс машинаны, карамелдар төрөп, хеҙмәтләндереп өлгөрә. Утыҙҙан ашыу йәш белгесте үҙ һөнәренә өйрәтеп эшсе яһап сығара. 1958 йылдан КПСС ағзаһы була. 1961 йылда карамелдар сығарыусылар бригадаһының бригадиры итеп тәғәйенләнә. Ул етәкләгән бригада коллективы бик ҡыҫҡа ғына ваҡыт араһында юғары етештереү күрһәткестәренә өлгәшкән коллективы уны ҡыҫҡа ваҡытта һалып.
СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 21 июлдәге Указына ярашлы Зоя Федоровна Гаврюшинаға аҙыҡ-түлек сәнәғәтендәге юғары производство күрһәткестәре һәм һәм айырым ҡаҙаныштары өсөн «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә һәм уға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын йондоҙ миҙалы тапшырыла.
Зоя Федоровна Гаврюшина 1-се Ленинград кондитер фабрикаһында эшләүен хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем дауам итә.
Ленинградтың КПСС ҡала комитеты ағзаһы, КПСС-тың XXIII съезы делегаты итеп һайлана.
Зоя Федоровна Гаврюшина Санкт-Петербургта йәшәй.

# Гаврюшина Зоя Фёдоровна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (21.07.1966)
* Ленин ордены (21.07.1966)
* башҡа миҙалдар.
# Дауытова Дилә Рәхим ҡыҙы

Дауытова Дилә Рәхим ҡыҙы (15 февраль 1908 йыл — 21 июль 1990 йыл) — башҡорт совет театр актёры. 1941 йылдан КПСС, 1946 йылдан — СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1957).

# Дауытова Дилә Рәхим ҡыҙы
## Биографияһы

Дилә Рәхим ҡыҙы Дауытова 1908 йылда Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Ғәҙелша приискыһы ҡасабаһында шахтёр ғаиләһендә тыуған.
Сәхнә эшмәкәрлеген 1924 йылда Троицк театрында башлай.
1931—1933 йылдарҙа Башҡорт сәнғәт техникумында белем ала, 1933—1936 йылдарҙа — К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтында уҡый.
1925—1930 йылдарҙа — Башҡорт күсмә театры 1936—1964 — Башҡорт академия драма театры актрисаһы.
Ижадының башланғыс осоронда Дилә Дауытова уйнауында халыҡ башҡарыусыларына хас булған импровизациялыҡ өҫтөнлөк итә: Таңһылыу («Ашҡаҙар»), Гөлзифа («Башҡорт туйы»), Шәүрә («Шәүрәкәй»; бөтәһе лә — М. А. Буранғолов), Таңсулпан («Ҡарағол», Д. Юлтый) һәм башҡалар.
Актрисаның артабанғы эштәренә — Арина Ивановна («Ванюшиндың балалары», С. А. Найдёнов), Вера өләсәй (А. А. Фадеевтың «Йәш гвардия» («Молодая гвардия») романы буйынса В. Ғ. Ғәлимовтың «Батырҙар» пьесаһы), Бибихаят («Әсәйемдең сал сәстәре», Ә.М.Мирзаһитов) — тормошсан дөрөҫлөк, сәхнәләге кәүҙәләнешенең ышандырырлыҡ булыуы һәм ябайлыҡ хаc. Актрисаның бай репертуарында шулай уҡ сағыу сатирик персонаждар ҙа була: Йыһан («Башмағым»), Ғилми (М. Ғафуриҙың «Ҡара йөҙҙәр» повесы буйынса Ғәлимов һәм Ғ.Әмириҙең шул уҡ исемле спектакле) һәм башҡалар.
# Ай-Вунт-Юган

Ай-Вунт-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ун-Вунт-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Ай-Вунт-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300021187
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302118
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Вась-Юган (йылға)

Вась-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лямин 1-се йылғаһының уң ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 55 км.

# Вась-Юган (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200046409
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204640
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Осҡон (гәзит)

Осҡон — ижтимағи-сәйәси гәзит.

# Осҡон (гәзит)
## Ойоштороусылары

Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы, Башҡортостан Республикаһының «„Осҡон“ редакция‑нәшриәт комплексы» ДУП‑ы (2006).

# Осҡон (гәзит)
## Тарихы

Әбйәлил районының Асҡар ауылында аҙнаһына 3 тапҡыр сыға. 1932 йылдың майынан башҡорт телендә «Ударсы» исеме аҫтында сыға башлай. 1933 йылда хәҙерге исемен йөрөтә. 1957 йылдан алып «Искра» («Осҡон») исеме менән урыҫ телендә лә нәшер ителә (2006 йылдан алып үҙ аллы гәзит «Абзелил»). 1963—65 йылдан нәшер ителмәй.
# Кесе Оча

Кесе Оча — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының уң ярына тамағынан 458 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Кесе Оча
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000036159
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003615
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сидоров Виктор Владимирович

Сидоров Виктор Владимирович (10 май 1932 йыл — 2015 йыл) — ғалим-тарихсы, фольклорсы. Башҡорт халҡының милли батыры Салауат Юлаевты өйрәнеүсе. Тарих фәндәре кандидаты (1985). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1991), В. П. Бирюков исемендәге Урал премияһы луреаты (1983).

# Сидоров Виктор Владимирович
## Биографияһы

Виктор Владимирович Сидоров 1932 йылдың 10 майында Һарытау ҡалаһында тыуа. Бөйөк Ватан һуғышы алдынан беренсе класты тамамлай. Башҡорт халҡының милли батыры Салауат Юлаев менән танышыуы 1942 йылда була — ҡулына Степан Злобиндың «Салауат Юлаев» тигән китабы килеп эләгә һәм ул уның өҫтәл китабына әүерелә.
1952 йылда Сидоровтар Өфөгә күсенә. Виктор Владимирович К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының Әҙәбиәт факультетына уҡырға инә.
1956 йылда юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң Дыуан районының Мәсәғүт ауылына эшкә йүнәлтелә, унда ике йыл рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй, ошо ваҡытта Салауат тураһында риүәйәттәр йыя, уның эҙҙәре буйлап йөрөй.
1958 йылда Виктор Владимирович Өфөгә ҡайта һәм СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалында эшләй башлай, ситтән тороп аспирантураға инә. Һуңынан Ленинградта «Историческое предание о Пугачевском восстании и Салавате Юлаеве» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1983 йылда «О башкире певце и бесстрашном бойце» китабы донъя күрә. Ошо китабы өсөн ул В. П. Бирюков исемендәге Урал премияһына лайыҡ була. Һуңынан был баҫма башҡорт теленә тәржемә ителә.
1988 йылда «По следам Салавата» китабын яҙа. 2004 йылда, Салауат Юлаевтың тыуыуына 250 йыл тулған ваҡытта уның «Был героем Салават» һәм «Слово о Салавате» китаптары сыға. Салауатты өйрәнеүсе башҡа белгестәр менән берлектә «Салауат Юлаев» энциклопедик баҫмаһын сығара, ундағы 900 мәҡәләнең 146-һын яҙа.
# Сәлимов Имаметдин Сәббәх улы

Сәлимов Имаметдин Сәббәх улы (рус. Салимов Имамутдин Саббахович 1906 йыл — ?), 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия сержанты.

# Сәлимов Имаметдин Сәббәх улы
## Биографияһы

Сәлимов Имаметдин Сәббәх улы 1906 йылда хәҙерге Башҡортостандың Йәрмәкәй районында тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына Йәрмәкәй район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 112-се кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкы составында Көньяҡ-Көнбайыш фронтта һуғыша.
1942 йылдың 20 ноябренән алып 24 ноябренә тиклем 1-се эскадрондың взвод командиры ярҙамсыһы сержант Сәлимов Имаметдин Сәббәх улы үҙенең шәхси өлгөһөндә яугирҙәрҙе йыш һөжүмгә әйҙәй. Бер алыш ваҡытында пулеметсы ҡалтырап ҡалғас, Сәлимов үҙе пулемет артына ултыра һәм пулеметсыға етеп килгән ике немец автоматсыһын атып йыға. Был ҡыйыулығы өсөн Сәлимов Имаметдин Сәббәх улы «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ була.
# Мечинка

Мечинка (Меча) — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сылва йылғаһының уң ярына тамағынан 118 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Мечинка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сылва, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100812111100012746
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101274
* Бассейн коды — 10.01.01.008
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Сабанец

Сабанец — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сепыч йылғаһының һул ярына тамағынан 6,7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Сабанец
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100009523
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100952
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Болан

?Болан :
Аҫыл болан :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Класс: | Һөтимәрҙәр |
| Инфракласс: | Плаценталылар |
| Отряд: | Ҡуш тояҡлылар |
| Подотряд: | Көйшәүселәр |
| Ғаилә: | Боландар |
Латинса исеме :
Cervus Linnaeus, 1758 :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 180695 NCBI 9860 |
Бола́н (лат. Cervus) — ҡуш тояҡлы, тармаҡ мөгөҙлө, көйөшлө эре хайуан. ҡуш тояҡлылар отрядының боландар ғаиләһенә ҡараған имеҙеүсе.

# Болан
## Таралышы

Евразияла, Төньяҡ Америкала, Төньяҡ‑көнбайыш Африкала таралған. 19 быуаттың 1‑се яртыһына тиклем барлыҡ Башҡортостан (Көньяҡ) Уралы буйлап таралған була, 1941—42 йылдарҙа «Башҡорт» ҡурсаулығы биләмәһенә Алтайҙан килтерелгән 39 хайуан ебәрелә, улар климат шарттарына уңышлы яраҡлаша. Ҡыраҡа һәм Уралтау һырттарының япраҡлы, ҡатнаш урмандарында һәм тау далаларында тереклек итә.

# Болан
## Ҡылыҡһырлама

Кәүҙә оҙонлоғо 240 см, мундаһының бейеклеге 155 см, ауырлығы 300 кг, инә зат вағыраҡ. Төҫө йәйен ерәнһыу‑көрән, ҡышын — һорғолт йәки көрән, өҫкө ирене, ҡорһағы, аяҡтары һәм ҡойроҡ эргәһе «көҙгөһө» аҡ төҫтә. Башы ҙур, оҙонса, асығыраҡ төҫтә, ата М. тармаҡлы мөгөҙлө (9 тармаҡҡа тиклем), улар март—апрель һалына, яңылары июлгә үҫеп сыға. Ҡолаҡтары ҙур, овал формала. Муйыны ҡыҫҡа, аҫ яҡтан оҙон төк м‑н ҡапланған. Аяҡтары оҙон, тояҡтары киң. Ҡойроғо 15 см.

# Болан
## Үрсеүе

Полигам. Енси яҡтан 15—16 айҙа өлгөрә. Тимгелле 1, һирәк осраҡта 2 быҙау тыуҙыра. 15—16 (һирәк осраҡта 20) йыл йәшәй.

# Болан
## Йәшәйеше

Башлыса иртән һәм кисен туҡлана. Үлән һәм ағас‑ҡыуаҡ үҫемлектәр, лишайниктар, бәшмәктәр, ҡышын — ағас ҡабығы, бесән, имән сәтләүеге менән туҡлана. Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.
# Бухманная

Бухманная — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Горносталья йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Бухманная
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары/ Канин Нос морононан/ Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000055797
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005579
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Иҫке Татыш ауыл Советы (Илеш районы)

Иҫке Татыш ауыл Советы — Илеш районы составында 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы). Почта индексы — 452275. ОКАТО коды — 80230866000. Ябалаҡ ауыл Советы ауыл биләмәһе менән берләштерелә. 1991 йылда барлыҡҡа килә.

# Иҫке Татыш ауыл Советы (Илеш районы)
## Ауыл Советы составы

Иҫке Татыш ауылы — административ үҙәге

# Иҫке Татыш ауыл Советы (Илеш районы)
## Тарихы

Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1989 йылдың 25 июлендәге "Илеш районында Тыпый ауыл Советын ойоштороу тураһында" 6-2/268 һанлы указы белдерә:
   2. Ябалаҡ ауыл Советының составынан Иҫке Татыш ауылын сығарып, Иҫке Татыш ауыл Советы составына индерергә.
Был хәрәкәт 2008 йылда кире бара.
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы, ст.1 п. 24)белдерә:
   Иҫке Татыш ауыл Советының Иҫке Татыш ауылын Ябалаҡ ауыл Советы составына индерергә. Ябалаҡ ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.

# Иҫке Татыш ауыл Советы (Илеш районы)
## Географик урыны

2008 йылға Татарстан Республикаһы, Краснокама районы, Ябалаҡ ауыл Советы, Яңы Айыу ауыл Советы муниципаль берәмектәр менән сиктәш («Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы»).
# .ae

.ae — Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре өсөн юғары кимәлдәге милли домен. Төрлө академия һәм мәғариф сайттары өсөн дә ҡулланыла.
# Сәйрән ауыл Советы (Туймазы районы)

Сәйрән ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Туймазы районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Сәйрән ауылы.

# Сәйрән ауыл Советы (Туймазы районы)
## Тарихы

Сәйрән ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Туймазы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

# Сәйрән ауыл Советы (Туймазы районы)
## Билдәле шәхестәре

* Муса Сиражи ( 1939 йыл 1 февраль) — башҡорт шағиры, публицист, йәмәғәт эшмәкәре.

# Сәйрән ауыл Советы (Туймазы районы)
## Иҫтәлекле урындары

* Төпкилде ел тирмәне — Рәсәйҙәге иң ҡеүәтле ел электр станцияларының береһе, ҡеүәте буйынса өсөнсө рәсәй ветропаркы.
# Оло Талка

Оло Талка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кемчуг (Оло Кемчуг) йылғаһының һул ярына тамағынан 364 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Оло Талка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200016589
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201658
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Чад (Сарса ҡушылдығы)

Чад — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сарс йылғаһының һул ярына тамағынан 111 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Чад (Сарса ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201112111100022951
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102295
* Бассейн коды — 10.01.02.011
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Куга (Юронга ҡушылдығы)

Куга — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе,Марий Эл Республикаһы,Кострома өлкәһе,Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юронга йылғаһының һул ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Куга (Юронга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400212110000043663
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004366
* Бассейн коды — 08.01.04.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Смирнов Алексей Петрович

Алексей Петрович Смирнов (29 май (10 июнь) 1899 йыл — 10 март 1974 йыл) — совет тарихсыһы һәм археологы, фин-уғыр һәм болғар археологияһы буйынса белгес. Тарих фәндәре докторы, Мәскәү дәүләт университеты профессоры. Дәүләт тарих музейы һәм СССР Фәндәр академияһы Археология институтының директор урынбаҫары. Беренсе донъя һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Сыуаш АССР-ы һәм Татар АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре. «Советская археология» журналының редколлегия ағзаһы һәм баш мөхәррир урынбаҫары.

# Смирнов Алексей Петрович
## Биографияһы

Алексей Петрович Смирнов 1899 йылда адвокат ғаиләһендә тыуа. 1916 йылда реаль училище тамамлап, шунан армия сафына алына. 1922 йылда Мәскәү дәүләт университетының йәмғиәт фәндәре факультетының археология бүлегенә уҡырға инә. Бүлектең етәксеһе билдәле археолог В. А. Городцов, уҡытыусыларҙың береһе профессор Ю. В. Готье була. Уларҙың икеһе лә А. П. Смирновҡа ҙур йоғонто яһай.
1926 йылда Мәскәү дәүләт университетын тамамлағандан һуң Йәмғиәт фәндәренең ғилми-тикшеренеү институттарының Рәсәй ассоциацияһына Археология һәм сәнғәтте өйрәнеү институтының археология бүлегенә аспирантураға уҡырға инә. 1929 йылда кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1944 йылда «Волга болғарҙары» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1951 йылдан — Мәскәү дәүләт университеты профессоры.

# Смирнов Алексей Петрович
## Археологик экспедициялары

1924—1937 йылдарҙа Мәскәү һәм Иваново өлкәләрендә, Краснодар крайында (Фанагория), Коми һәм Удмурт республикаларында (Иднакар, Сабанчикар, Дондыкар, Кушман ҡаласыҡтары, Бигер-Шай, Вужшай, Чемшай ҡәберлектәре).
1930 йылдар башында Смирнов Удмуртстанға үҙенең өсөнсө экспедицияһында Гордино ауылынан Иҙел болғары мосолманының ҡәбер ташын алып сыға (Рәсәйҙең төньяғында бындай һәйкәлдең әлегә тиклем табылғаны юҡ) һәм бының өсөн саҡ төрмәгә ултырмай, бары тик ОГПУ-ның һорауҙарына яуап биреп ҡотола һәм экспедиция етәксеһе булыуҙан ваҡытлыса ситләтелә.
1933 йылда Сувар археологик экспедиция етәксеһе.
1938 йылда — билдәле эштәренә нигеҙ булып торған Волга буйы Болғары эше буйынса Болгар ҡалаһында эшләй.
1957 йылда — Волга буйы археологик экспедицияһы етәксеһе.
1959 йылда — Алтын Урҙа ҡаласыҡтарын тикшереү буйынса экспедиция.

# Смирнов Алексей Петрович
## Наградалары

* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (27.03.1954)

# Смирнов Алексей Петрович
## Ғилми хеҙмәттәре

70-тән ашыу ғилми хеҙмәт авторы, шул иҫәптән:
* Смирнов А. П. Очерки по истории волжских булгар // Труды Государственного исторического музея. — М., 1940. — Вып. XI. — С. 55-136.
* Смирнов А. П. Волжские Булгары / Государственный Исторический музей. — М.: Изд. ГИМ, 1951.
* Смирнов А. П. Очерки древней средневековой истории народов Среднего Поволжья и Прикамья. — М., 1952. — (Материалы и исследования по археологии СССР, № 28).
* Смирнов А. П. Железный век Башкирии. — М., 1958. — (Материалы и исследования по археологии СССР, № 28).
* Смирнов А. П. Железный век чувашского Поволжья. — М., 1961. — (Материалы и исследования по археологии СССР, № 95).
* Смирнов А. П. Скифы. — М.: Наука, 1966. — 200 с. — (Из истории мировой культуры). — 47 000 экз.
# Ҡыҙыл (Кәҫле районы)

Ҡыҙыл (рус. Кызылова) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Кәҫле районындағы ауыл. Огневское ауыл биләмәһе составына инә.

# Ҡыҙыл (Кәҫле районы)
## Географик урынлашыуы

Ҡараболаҡ йылғаһының уң яҡ яр буйында район үҙәге Кәҫле ҡалаһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан яҡынса 54 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Ҡыҙыл (Кәҫле районы)
## Тарихы

Ҡыҙыл — һалйот башҡорттарының ауылы. Пермь губернаһы Шадринск өйәҙе составында була. Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 5-се башҡорт кантонының 8-се йортона керә.
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡортостан АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы Ҡоншаҡ районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы составында. 1965 йылдан Кәҫле районына ҡарай.

# Ҡыҙыл (Кәҫле районы)
## Халҡы

| 1816 | 1834 | 1859 | 1920 |
| 260 | 292 | 408 | 430 |
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (95 %) йәшәй.