yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Йән (рух)

Йән («күңел») — башҡорт мифологияһында дүрт кеше күңеленең иң мөһиме.

# Йән (рух)
## Тасуирлама

Башҡорт мифологияһында йән кешенең башҡа йәндәре менән бер рәттән (башҡ. ҡот — тормошсан көс, башҡ. исем — исем, башҡ. тын — һулыш) үҙ аллы субстанция булып тора. «Йән» һүҙе фарсы сығышлы.
Йән кешегә әсә ҡарынында үҫешенең дүртенсе айында инә. Башҡорттар, йән тормош ағасында физик тән алыуға үҙ сиратын көтөп ултыра, тип ышанғандар.
Йән йоҡо, һуштан яҙыу, ауырыу, мәрткә китеү осраҡтарында ҡыҫҡа ваҡытҡа физик тәнде ташлап китергә мөмкин, ә үлгәндән һуң уны мәңгелккә ташлап китә. Ышаныуҙар буйынса, йән йоҡо ваҡытында сәйәхәт итә, әгәр йоҡлаған кешене ҡапыл уятһаң, йән тәнгә кире ҡайтып өлгөрмәҫкә мөмкин, һәм кеше вафат була. Кеше үлгәндән һуң йән кешеләрҙең тәнен күбәләк, ҡош һәм башҡа рәүешле ташлап китә, ҡырҡ көнгә тиклем туғандары янында була, һуңынан уларҙы ташлап китә һәм тик йома көндәрендә генә килеп китә.
Ышаныуҙар буйынса, ата-бабаларыбыҙҙың йәндәре вариҫтарын һаҡлайҙар, шуға күрә, уларҙың яҡшы мөнәсәбәтен яулау өсөн, башҡорттар айырым йолаларҙы үтәгән. Шулай уҡ башҡорттар, кеше үлгәндән һуң, уның йәне яңы кәүҙәһенә инә тип һанағандар.
Тәбиғи үлем менән үлмәгән йәки тейешле йолаларҙы үтәмәй ерләнгән кешенең йәне шәүлә (албаҫты, мәскәй, убыр, өрәк) рәүешендә гиҙеп йөрөй.
Ислам динен ҡабул иткәндән һуң, йән тураһында ышаныуҙар башҡорттарҙа ерләү йолаларында һаҡланып ҡалған.

# Йән (рух)
## Фразеологизмдар

Башҡорт телендә халыҡтың йән тураһында күҙаллауҙарын сағылдырған фразеологизмдар бар:
* «йән алҡымға килеү» (ауыр хәлдә булыу),
* «йән атыу» (бөтә күңеле менән тырышыу),
* «йән рәхәте» (ләззәт тойғоһо),
* «ҡара йән» — «ҡара йән» (яуыз кеше) һәм башҡалар.
# Кинйәғол

Кинйәғол (рус. Кинзягулово) — Һамар өлкәһенең Оло Чернигов районындағы башҡорт ауылы, Краснооктябрьский ауыл биләмәһенә керә.
Почта индексы — 446276.

# Кинйәғол
## Халыҡ һаны

2015 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ауылда 46 кеше теркәлгән.
# Купамель-Кы

Купамель-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Варка-Сыль-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 131 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 84 км.

# Купамель-Кы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300069701
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306970
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Линтовка

Линтовка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тавда йылғаһының уң ярына тамағынан 694 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 84 км.

# Линтовка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200011475
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201147
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Йома Йәмиғ (Евпатория)

Йома йәмиғ мәсете (рус. Джума́-Джами́(ҡырымтат. Cuma Cami), шулай уҡ Хан-Джами́ (ҡырымтат. Han Cami) — Евпаториялағы йома йәмиғ мәсете, ҡаланың төп мәсете. Федераль әһәмиәтле мәҙәни мираҫ объекты.

# Йома Йәмиғ (Евпатория)
## Урынлашыуы

Мәсет Евпатория ҡалаһының Ҡараев исемендәге паркы биләмәһендә урынлашҡан, ҡалҡыулыҡта, ул ярҙан да, диңгеҙҙән дә яҡшы күренә.

# Йома Йәмиғ (Евпатория)
## Тарихы

Йома Йәмиғ мәсете Дәүләт I Гәрәй хан заманында Геҙләү (Гезлёв) биҫтәһендә 1552 йылда һалынған.
Мәсет төҙөлөп бөткән ваҡытынан күп тапҡырҙар үҙгәртелгән, реставрациялауҙар булған. Бер нисә йыл элек мәсет бинаһын тулыһынса тергеҙеү буйынса, бөтә ғилми сығанаҡтарға һәм ҡағиҙәләргә ярашлы реставрация үткәрелгән. Мәҫәлән, 1985 йылдауамында 1836 йылда һәм уға тиклем 1665 йылда емерелгән ике манара тулыһынса аяҡҡа баҫтырылған.
Совет власы йылдарында дини учреждение булараҡ ябылған һәм мәсет ауыл хужалығы продукцияһы, һуңынан төҙөлөш материалдар келәте итеп файҙаланылған, 20 быуаттың 80 йылдар уртаһынан алып - архитектура ҡомартҡыһы һәм музейы, ә 1990 йылдарҙа диндарҙарға кире ҡайтарыла.
2014 йылдың авгусында элек Ҡырым мосолман диниә назараты структураһында (ДУМК) эшләгән мәсет имамы, ДУМК составынан сығыуы һәм «Таврия мөфтиәте» буйһоноуына күсеүе тураһында иғлан итә . Был мөфтиәт структураларында, башлыса, хәбәшиҙәр эшләй. ОЙәмәғәт ағзаларын яңынан һайлау үткәргәндән һуң «Хан Йәмиғ» мәсетенең милке «Таврия мөфтиәте» ҡулына күсә. 2015 йылдың июлендә Ҡырым республикаһының Юғары Суды ДУМК-ның милеккә хоҡуғын раҫлай һәм «Таврия мөфтиәте» вәкилдәрен мәсеттән китеүен талап итә.
2016 йылда аласаҡ Рәсәй Банкыһы тарафынан «Рәсәйҙең архитектура ҡомартҡылары» серияһында мәсеткә бағышлап 3 һумлыҡ номиналлы көмөш тәңкә сығарылған.

# Йома Йәмиғ (Евпатория)
## Архитектураһы

Ғибәҙәтхана өҫкә табан киңәйтә барып һалынған, ихтимал, Истанбулдағы Ая-Суфия мәсете өлгө итеп алынғандыр. Архитекторы - Мимар Синан. Терәк өлөштәр эзбизташтан һалынған, әммә төп материал булараҡ ҡабырсаҡ тоҡомдар ҡулланып төҙөлгән. Мәсет — үҙәк көмбәҙле бина, планда квадратҡа яҡын, көнсығыш менән көнбайыштан, ике төкөтмә манара. Ике яруслы ҡабырғаларына һирәк тәҙрәләр ҡуйылған, улар ике ҡатлы галереяларҙы яҡтырта.Үҙәк зал 22 метр бейеклектә,16 тәҙрәле мөһабәт көмбәҙ менән ҡапланған.
Совет власы йылдарында Йома Йәмиғ СССР-ҙың Европа өлөшөндә берҙән-бер мәсет күп көмбәҙле мәсет булған. 2015 йылдың октябренән мәсет федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекттарына индерелгән һәм Рәсәй мәҙәни мираҫ объекты тип иғлан ителгән.
# 1974 йылда йыһанға осороуҙар исемлеге

1974 йылдағы орбитаға осороуҙар исемлеге. Ҡыҙыл төҫ менән уңышһыҙ осороуҙар билдәләнгән. Осоусы йыһан аппараттары (ЙА) ҡалын итеп айырып билдәләнгән.
# Карюшка

Карюшка — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе,Омск өлкәһе,Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Бича йылғаһының һул ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Карюшка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Ишим ҡушылған урынған Тобол йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишимдан Тоболға тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010400112115300012212
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301221
* Бассейн коды — 14.01.04.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Тарханова Флёра Ғабдрахман ҡыҙы

Тарханова Флёра Ғабдрахман ҡыҙы (25 май 1947 йыл — 31 июль 2018 йыл) — шағир һәм тәржемәсе. 1995 йылдан Татарстандың Журналистар, 1998 йылдан — Яҙыусылар союзы ағзаһы.

# Тарханова Флёра Ғабдрахман ҡыҙы
## Биографияһы

Флёра Ғабдрахман ҡыҙы Тарханова 1947 йылдың 25 майында Татар АССР-ының Чистай районы Яуширмә ауылында уҡытыусыларҙың 9 балалы ишле ғаиләһендә тыуған. Яуширмә һигеҙ йыллыҡ мәктәбен (1962), Арча педагогия техникумын (1966), Ҡазан дәүләт университеты тарих-филология факультетының татар теле һәм әҙәбиәте бүлеген (1975) тамамлаған. «Эш ҡағыҙҙарында һәм рәсми документтарҙа русса терминдарҙың татарча эквиваленттары» темаһына «филология фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай (2005).
2018 йылдың 31 июлендә ҡаты ауырыуҙан һуң вафат була, тыуған ауылында (Чистай районы Яуширмә ауылы) ерләнә .

# Тарханова Флёра Ғабдрахман ҡыҙы
## Хеҙмәт юлы

* 1966-1970 йылдарҙа Чистай районы Сиреүле Шонталысы мәктәбендә, һуңынан Ҡырғыҙстан ССР-ының Ош өлкәһе мәктәптәрендә математика һәм рус теле уҡытыусыһы булып эшләй.
* 1970-1975 Ҡазан дәүләт университеты студенты.
* 1975-1976 университетты тамамлағас, аспирантурала уҡый, ләкин уны тамамлап бөтөрмәй.
* 1976-1988 «Радиоприборҙар» заводында инженер-конструктор.
* 1990 йылдарҙа хеҙмәт юлы журналистика менән бәйле: «Шәһри Казан» гәзитендә — тәржемәсе, «Татарстан хәбәрләре» гәзитендә тәржемәсе һәм тәржемә бүлеге мөдире (1994).
* 1995 йылдан Татарстан республикаһы министрҙар кабинеты аппаратында тәржемәсе — баш референт, протоколдар бүлегенең баш кәңәшсеһе. Татарстан фәндәр академияһы янында төҙөлгән терминология комиссияһы ағзаһы.

# Тарханова Флёра Ғабдрахман ҡыҙы
## Ижады

1990 йылдарҙа көндәлек матбуғатта һәм нәшриәт баҫмаларында әҙәби тәржемәләре, очерк-хикәйәләре һәм шиғырҙары баҫылып сыға. Мәхәббәт, йәшлеккә арналған, милләт яҙмышы хаҡында борсоулы уйланыулы лирик шиғырҙар, балалар өсөн шиғырҙар һәм әкиәттәр яҙа. Әҫәрҙәрендә әҙәп-әхлаҡ, тәрбиә мәсьәләләрен күтәрә. Шиғырҙарына композиторҙар көйҙәр яҙа.

# Тарханова Флёра Ғабдрахман ҡыҙы
## Ижады
#### Тәржемәләре

1971 йылда сыҡҡан «Азәрбайҗан хикәяләре» китабына Н. Аббасзадә һәм М. Ибраһимов әҫәрҙәре Ф. Тарханова тәржемәһендә тупланған. Рәсми документтар, эш ҡағыҙҙары, төрлө ҡулланмалар менән бер рәттән, урыҫ, украин, әзербайжан яҙыусылары хикәйәләрен тәржемә итә. Кәфил Әмировтың «Хокук саклау органнарында эш кәгазьләре» (Деловые бумаги в правоохранительных органах), Зөфәр Фәтхетдиновтың «Өзелгән куллар кемне эләктерер» һәм «Унынчы корбан» исемле детектив повестарын, Г. Сәйфуллина-Михееваның «Мөхәммәд пәйгамбәр тормышыннан хикәяләр» китабын (1997), Д. Әхмәрова-Сабитованың «Салих Сәйдәшев» китабын (2001), Гүзәл Яхинаның «Зөләйха күзләрен ача» романын (2015) тәржемә итә. 1997 йылда баҫылып сыҡҡан «Русса-татарса ижтимағи-сәйәси һүҙлекте» төҙөүселәрҙең береһе. «Республика Татарстан. Увлекательное путешествие» китабын тәржемә итә (2013) .

# Тарханова Флёра Ғабдрахман ҡыҙы
## Ижады
#### Китаптары

| 1998 «Синең кайнар сулышың» 1998 «Уңган кыз» 2001 «Йөрәгемә ишерелгән серләр» 2002 «Серле дөнья» | 2003 «Өч каурый» 2005 «Яшьлек эзем калган сукмаклар» 2007 «Алтын уклар» 2007 «Язмышлар язылганда» |
# Авиаторҙар һәйкәле (Новочеркасск)

Авиаторҙар һәйкәле — Ростов өлкәһенең Новочеркасск ҡалаһында самолет менән һәйкәл-стела

# Авиаторҙар һәйкәле (Новочеркасск)
## Тарихы

Граждандар һуғышынан һуң, 1927 йылда, Новочеркасскта хәрби ойошма барлыҡҡа килә — 15-се айырым корпуслы корректировкалаусы айырым авиаотряд (ОККАО) барлыҡҡа килә; уның командиры Граждандар һуғышы геройы Добролеж Александр Георгиевич була. 1928 йылдың көҙөндә 13-се еңел бомбардировкалаусы авиабригада ойошторола, ул Төньяҡ-Кавказ хәрби округының беренсе авиация берләшмәһе була. Авиабригадала 150-нән ашыу самолет иҫәпләнә, уның беренсе командиры булып Флоровский Иван Данилович тора. 1932 йылда Новочеркасскта 13-сө авиабригаданың 44-се авиаэскадрильялар базаһында СССР-ҙа беренсе еңел бомбардировкалаусы авиацияның штурмандар курсы ойошторола.
1936 йылда 13-сө авиабригадаға алмашҡа 55 -се еңел бомбардировкалаусы авиабригада ойошторола. 1938 йылда 55 -се авиабригада базаһында 12 -се алыҫҡа бомбардировкалаусы авиация полкы ойошторола, ул 1940 йылдың апрелендә 81-се алыҫҡа бомбардировкалаусы авиация полкы тип үҙгәртелә. һәм Кутаисиға күсерелә. Хотунка аэродромында Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында 216-сы истребителдәр авиадивизияһы дислокациялана.
Хотункалағы аэродромға мөнәсәбәте булған бөтә авиаторҙарға 1981 йылда иҫтәлекле билдә — МиГ-21 самолеты ҡуйыла, ә уның янында — Тыуған ил өсөн алыштарҙа һәләк булғандарҙың исеме менән мемориаль таҡтаташ ҡуйыла.
Новочеркасск ҡалаһындағы 24-се мәктәптә Хотункалағы аэродромдың үткәндәре тураһында һөйләүсе экспонаттар бар
# Пилю-Яха

Пилю-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡара диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Пилю-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300041419
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304141
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Совза

Совза — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Святое күле-Модлона йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 98 км.

# Совза
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000000390
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000039
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кэндыль-Кыке

Кэндыль-Кыке — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Худосей йылғаһының уң ярына тамағынан 122 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Кэндыль-Кыке
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300069152
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306915
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Сорум-Казым

Сорум-Казым — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Казым йылғаһының һул ярына тамағынан 595 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.

# Сорум-Казым
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300020227
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302022
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Иҙрис мәмерйәһе

Иҙрис (шулай уҡ Краснопольск, Киҫәташ, Һарай,Салауат) мәмерйәһе — Башҡортостан Республикаһының Салауат районындағы мәмерйә. Тарихи, тәбиғәт һәм федераль әһәмиәттәге археология ҡомартҡыһы.
Иҙрис ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 1 километр алыҫлыҡта, Йүрүҙәндең һул яҡ ярында, йылға кимәленән 45 метр бейеклектәге ҡая өҫтөндә урынлашҡан. Беренсе тапҡыр Петер Симон Паллас материалдарында телгә алына.
Карст мәмерйәһе, түбәнге һәм урта карбон эзбизендә барлыҡҡа килгән. Классификация буйынса Көнбайыш Урал спелеологик провинцияһы урта спелеологик өлкәһенең Өфө спелеорайонының Йүрүҙән-Лаҡлы спелеологик бүленешенә ҡарай. Төньяҡҡа һәм көнбайышҡа һуҙылған горизонталь коридорҙы хасил итә. Оҙонлоғо 93 метр, киңлеге 3,8 метр, бейеклеге 2,6 метр, амплитудаһы 10 метр, майҙаны 215 м², күләме 482 м³.
Мәмерйәнең киңлеге 2,4 метр һәм бейеклеге 3,8 метр булған тура мөйөшлө ауыҙының уң яғында өс тәҙрә бар. Улар аша оҙонлоғо 5 метр булған һәм өлөшләтә һыу менән тулған коридорға инергә мөмкин.
Мәмерйә түбәһендә урыны-урыны менән сталактит ҡалдыҡтары һаҡланған. Иҙәне — балсыҡ. Мәмерйәләге температура +8 °C.
XX быуаттың 30-сы йылдарында крайҙы өйрәнеүсе М. И. Касьянов мәмерйәлә ҡыҙыл охра буяуы менән яһалған яҙыуҙар таба. Улар артабан Иҙрис яҙмалары исемен ала.
Башҡорт халҡының «Салауат мәмерйәһе» риүәйәтенә ярашлы, 1774 йылда бында Салауат Юлаев үҙ арҡаҙаштары менән йәшенеп ята
# Кәүжиәк

Кәүжиәк (татар. Кәүжияк, рус. Кавзияк) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Сарман районы ауылы.

# Кәүжиәк
## География

Ауыл Кәүжиәк йылғаһы буйында, Сарман ауылынан көнсығышҡа табан 16 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Кәүжиәк
## Тарих

Ауылға байлар ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. 1744 йылдан билдәле. Ауыл Байлар улусының Салағош түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы (1865 йылдан Өфө губернаһы) Минзәлә өйәҙенә инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Әлмәтмулла административ-территориаль улусы составына керә.
XX быуат башында ауылда 3 мәсет, 2 мәҙрәсә, тимерлек, хужалыҡ магазины, 4 бакалея кибете теркәлгән.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1922 йылдан Саллы кантоны составында була. 1930 йылдан Сарман районы составына керә.

# Кәүжиәк
## Халҡы

1795 йылда ауылда 32 башҡорт, 78 яһаҡлы татар һәм 111 типтәр; 1870 йылда — 425 типтәр, 275 татар һәм 194 башҡорт; 1912 йылда — 528 аҫаба башҡорт, 404 дәүләт крәҫтиәне (татарҙар) һәм 733 типтәр иҫәпләнгән.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1795 | 1816 | 1870 | 1897 | 1906 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 |
| 221 | 175 | 894 | 1212 | 1237 | 1232 | 1227 | 1211 | 1021 | 901 | 916 | 718 | 590 | 551 |
# Ливия

' 'دولة ليبيا :
| Ҡалып:Ливияның Күсеү Дәүләт Кәңәше байрағы Ливияның Күсеү Дәүләт Кәңәше байрағы Ливияның Күсеү Дәүләт Кәңәше эмблемаһы ||
| Гимн: Ливияның Күсеү Дәүләт Кәңәше гимны ||
| Бойондороҡһоҙлоҡ яулауы | |
| Рәсми телдәр | ғәрәп теле |
| Баш ҡала | Триполи |
| Иң ҙур ҡалалары | Триполи |
| Идара итеү формаһы | Республика |
| ЛКДК Рәйесе ЛКДК Рәйесе урынбаҫары | |
| Территория • Барыһы | 17 урын 1,759,541 км² |
| Интернет-домен | .ly |
| ↑ Ливияға дәғүә итеүсе ике хөкүмәт тә Триполины үҙ баш ҡалаһы тип атауға ҡарамаҫтан, ҡала әлегә улырҙың берәүенә лә тулы рәүештә буйһонмай ||
Ливия Бөйөк Социалистик Халыҡ Ғәрәп Джамахирияһы ‏الجماهيرية العربية الليبية الشعبية الاشتراكية العظمى‎ :
| Ҡалып:Ливия байрағы Ливия байрағы Ливия гербы ||
| Гимн: Ливия гимны ||
| Бойондороҡһоҙлоҡ яулауы | (Италия иленән) |
| Рәсми телдәр | ғәрәп теле |
| Баш ҡала | Триполи |
| Иң ҙур ҡалалары | Триполи |
| Идара итеү формаһы | Республика |
| Территория • Барыһы | 17 урын 1,759,541 км² |
| Интернет-домен | .ly |
| ↑ Ливияға дәғүә итеүсе ике хөкүмәт тә Триполины үҙ баш ҡалаһы тип атауға ҡарамаҫтан, ҡала әлегә улырҙың берәүенә лә тулы рәүештә буйһонмай ||
Ливия — Төньяҡ Африкалағы ил.
{{|af}} {{|hr}}
# Лывлей

Лывлей — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нельменга йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.

# Лывлей
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000036814
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003681
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Харву-Яха (Ид-Яха ҡушылдығы)

Харву-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ид-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.

# Харву-Яха (Ид-Яха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15040000212115300052477
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305247
* Бассейн коды — 15.04.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Речь-Ёль

Речь-Ёль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Прупт йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Речь-Ёль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000015968
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001596
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Раумизм

Раумизм (эспер. Raŭmismo, ҡала исеме — Раума) — традицион эсперанто-хәрәкәтен тәнҡитләүсе һәм эсперантсыларҙы «үҙ аллы һайланған аҙ һанлы диаспора теле» тип билдәләүсе идеология. Раумизм телгә ҡарата яңы лингвистик принциптарын ҡуллана, уға ярашлы, эсперанто аралашыу сараһы ғына түгел, ә, бәлки, был телдә һөйләшеүселәр өсөн үҙҙәрен танытыу сараһы ла.

# Раумизм
## Раума манифесы

Раумизм Рауманың 1980 йылғы манифесына нигеҙләнә, ул фин ҡалаларының берһендә, XXXVI Эсперанто йәштәренең халыҡ-ара конгресында ҡабул ителә.
Манифест биш бүлектән тора:
1. Оҡшашлыҡ кризисы: мотвация кәрәклеген эсперантоға ғарағандымтвациялау кәрәклеген конкрет эш менән билдәләп китеү.
2. Иҫке маҡсаттарҙы тәнҡитләү: эсперантоға рәсми статус алыуға өлгәшеү һәм ҡаршы идеялар һәм статусы рәсми телдәр инглиз теленә ҡаршы тороу идеяһы.
3. Беҙҙең маҡсаттар: төп маҡсат — эсперантоның ыңғай ҡиммәттәре яйлап тормошҡа ашырыу юлы менән, уға таралыш биреү:
* Эсперантоның пропедевтик ҡиммәттәре;
* Ябай кешеләр араһындағы бәйләнеш;
* Дискриминацион булмаған бәйләнеше;
* Яңы типтағы халыҡ-ара мәҙәниәттәр .
4. Үҫешкә илтеүсе юл булараҡ конгрестар: эсперанто-осрашыуҙарҙың һанын арттырыу һәм махсус халыҡ-ара конференцияларҙа эсперантоның эш итеү теле булараҡ ҡулланыу .
5. Эсперантоның яңы киләсәгенә ышаныу тураһында һығымта.

# Раумизм
## Esperanta Civito

1998 йылдың авгусында Civito Esperanta (рус. Эсперантистский Полис һүҙмә-һүҙ:) төҙөлә, ул үҙен «раумизмды эҙмә-эҙлекле тормошҡа ашырыусы» тип билдәләй. Esperanta Civito халыҡ-ара субъект хоҡуғына эйә булырға ынтыла, ул дәүләтселектең конституция, партия, парламент ише ҡайһы бер атрибуттарына эйә.

# Раумизм
## Тәнҡит

Раумизм, Esperanto Civito кеүек үк, күпселек эсперантистарҙа рәсми танынылыу тапманы.

# Раумизм
## Шулай уҡ ҡарарға

* Һуңғы еңеүе — раумизмға ҡапма-ҡаршы раумизм идеологияһы.
# Бурһыҡ шишмәһе (Ишембай районы)

Бурһыҡ шишмәһе — Башҡортостандың Ишембай районындағы шишмә. Ағиҙел йылғаһының уң яҡ ярында, Ишембай ҡалаһын һыу менән тәъмин иткән һыу ҡыуҙырыу станцияһынан көньяҡтараҡ 2 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Ишембай ҡалаһының көньяҡ микрорайоны — Тирмән-Йылға ҡасабаһы һәм Алаҡай ауылы араһындағы Олотау итәгенең көнбайыш яғында Бурһыҡ (урындағы һөйләш буйынса «Бурҫыҡ») соҡоронда, көнсығыштан көнбайышҡа табан аға. Шишмә яҙын, ҡар һыуҙары ирегән осорҙа мул һыулы. Шишмә һыуҙары тауҙан түбәнгә, Ағиҙел туғайына табан ағып төшөп, Ағиҙел үҙәнендәге күлдәр һәм бәләкәй йылғалаларға ҡушыла.
Йәйге осорҙа һыуы әҙәйә, йәй ҡоро килгән саҡта бөтөнләй ҡороп, ер аҫтына китә. Бурһыҡ соҡорондағы шишмә үҙәнендә төрлө файҙалы үҫемлектәр, дарыу үләндәре үҫә.
1950—1960 йылдарҙа Бурһыҡ соҡорон һөрөп эшкәртеү маҡсатында унда үҫкән ҡыуаҡлыҡтар,бүре муйылы,зелпе һәм ҙур майҙанды алып торған сейәлек юҡ ителә. Шишмәнән йыраҡ түгел төҙөлгән Ишембай һыу ҡыуҙырыу станцияһы урыны әле лә халыҡ араһында «Сейәлек» тип атала. Урыҫтар уны «Чилижник», йәки «Селеклек» ти. Бында 1990 йылдар аҙағына тиклем «Аҡсарлаҡ» («Чайка») санаторийы эшләне. Һуңғы осорҙа Бурһыҡ соҡоронан төньяҡтараҡ ятҡан ерҙәр шәхси йорт төҙөлөшө өсөн халыҡҡа бүлеп бирелгән, уның буйында шәхси йорттар ҡалҡып сыҡан.