yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Нярсин-Ягун

Нярсин-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Энтль-Ими-Ягун йылғаһының уң ярына тамағынан 162 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.

# Нярсин-Ягун
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200042648
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204264
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Оло Караколь

Оло Караколь (Оло Каракуль) — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Эри-коль күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Оло Караколь
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100112115100001975
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100197
* Бассейн коды — 13.01.01.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Архаизмдар

Телдең һ-ҙлек составы туҡтауһыҙ үҙгәреп тора. Уның үҙгәреүе, артыуы йә кәмеүә туранан - тура йәмғиәттең, фәндең, техниканың, мәҙәниәттең торошо, үҫеше, алға китеше менән бәйләнгән. Телдә яңы барлыҡҡа килгән һүҙҙәрҙе неологизмдар тип атайҙар. Неологизм- грек һүҙе, урыҫ теле аша башҡорт теленә килеп ингән. Неос-яңы, логос- һүҙ. Ваҡыт үтеү менән һөйләштән төшөп ҡала барған һүҙҙәрҙе архаизмдар тип йөрөтәләр.
# Үрге Бүлеү

Үрге Бүлеү — Верхневилю́йск (саха Үөһээ Бүлүү) Саха Республикаһындағы ауыл административ Үрге Бүлеү улусы үҙәге.
Көнбайыш Яҡутстандың ҙур туристик һәм финанс үҙәге.

# Үрге Бүлеү
## Географияһы

Үрге Бүлеү ауылы Якутск ҡалаһынан 677 километр алыҫлыҡта Үрге Ьүлеү улусының (районының) уртаһында Вилюй йылғаһының уң ярында урынлашҡан.

# Үрге Бүлеү
## Тарихы

Үрге Бүлеү ҡышҡы ауыл булараҡ беренсе тапҡыр 1637 йылда телгә алына. Тубыл бояры улы Воин Шахов тораҡҡа нигеҙ һала. Тарих фәндәре кандидаты П. П. Петров — Хардыы раҫлауынса, 1730 йылда Куорамыкы төбәгендә епископ Нерунович тәре урынлаштыра, шул осорҙан алып, ауыл наслег үҙәге, артабан Верхневилюйск улусы үҙәге булып китә Ауыл булараҡ уның барлыҡҡа килеүе яҡынса 1780-се йылдарға тура килә. 1835 йылда үҙ аллы ауыл биләмәһе статусы бирелә.
Билдәле тикшеренеүсе Р. Маактың 1887 йылда сыҡҡан «Яҡут өлкәһенең Вилюйск округы» китабында һәм башҡа тарихи документтарҙа, 1813, 1882 йылдарҙа Куорамыҡта һәм уның тирәһендә ятҡан күлдәр янында 70-кә яҡын кеше йәшәгән, тип күрһәтелә.
1823 йылда Үрге Бүлеү комиссариаты Үрге Бүлеү һәм Мархин улустарына бүленә. Куорамыкы ауылы ул саҡта уҡ 2-се Едюгей наслегы үҙәге һәм улус хакимиәтенең идаралығы булған. Степан Струкин (Ботох уола) төҙөгән улус башҡармаһы бинаһы 1859 йылда Куорамыкы төбәгенә күсерелә. Яңы идара бинаһы 1915 йылда бай эшҡыуар Кривогорницин (Асыҡай) төҙөткән.
1876 йылда тәүге мәктәп (халыҡ училищеһы) асыла. Беренсе уҡытыусылар булып Андреев И. А., билдәле мәғрифәтсе Василий Григорьевич Монастырев эшләй, ул яҡут халҡын ағартыу—мәғрифәтселеге өсөн 4 миҙал менән бүләкләнгән.
1897 йылда Изге Троицк сиркәүе төҙөлгән, 1899 йылда священник Винокуров уны изгеләндерә
1935 йылдың 10 февралендә Яҡут АССР-ы Үҙәк Башҡарма Комитеты Президиумы ҡарары менән Верхневилюйский районы ойошторола, шул ваҡыттан алып Үрге Бүлеү ауылы Верхневилюйск районы үҙәге булып тора. Бында Яҡут Республикаһының билдәле партия-совет эшмәкәрҙәре Г. И. Чиряев, Ю. Н. Прокопьев, М. Е. Николаев, М. Т. Егоров һәм башҡалар хеҙмәт биографияһын башлай.

# Үрге Бүлеү
## Халҡы

Үрге Бүлеү ауылында 6500 кеше йәшәй. Ирҙәр — 3172, ҡатын-ҡыҙҙар — 3329.

# Үрге Бүлеү
## Инфраструктураһы

М. А. Алексеев исемендәге Верхневилюйск Республика гимназияһы, 3 урта мәктәп, башланғыс, спорт һәм музыка мәктәбе эшләй. П. Н. Тобуроков исемендәге Ял үҙәге, халыҡ театры, 21 филиалға эйә үҙәкләштерелгән китапхана системаһы, балалар китапханаһы, һаулыҡ һаҡлау, сауҙа учреждениелары бар. Ауылда П. Х. Староватов исемендәге тыуған яҡты өйрәнеү музейы бар.
# Канакша

Канакша (Үрге Канакша) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Воезерка йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 98 км.

# Канакша
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000002066
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000206
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Покровкала Левашовтар йорто

Левашов йорто — Мәскәүҙә (Покровка урамы, 1/13/6-сы йорт) XVIII быуат палаталары нигеҙендә төҙөлгән тарихи бина. Левашов йорто федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.

# Покровкала Левашовтар йорто
## Тарихы

1740 йылдарҙа кенәз ҡатыны М.С. Голицына Покровкала йорт төҙөй. Был йортто 1798 йылда рус дворяндары вәкиле һәм графтар нәҫеле Левашовтар һатып ала. 1839 йылдан йорттоң хужаһы булып сауҙагәр Карзинкиндар тора, улар унда картиналар галереяһы урынлаштыра. 1914 йылда биләмәне байып киткән крәҫтиән И.Н. Шинков һатып ала. Ул Левашовтар йорто урынында килем йорто төҙөргә теләй, әммә уның пландарына Беренсе донъя һуғышы һәм Октябрь революцияһы ҡамасаулай.
1913 йылда Покровканың ҡыҙыл линияһы буйлап Левашовтар йорто алдындағы баҡса урынында бер ҡатлы сәй магазины төҙөлә, ул урамға ҡарап торған төп фасадты ҡаплай.
Левашов йортонда күпмелер ваҡыт Александр Иванович Герцен йәшәй.

# Покровкала Левашовтар йорто
## Архитектураһы

Мезонин менән ике ҡатлы таш йорт классицизм стилендә төҙөлгән. Покровкаға ҡараған уның төп фасады арка-нишалар менән биҙәлгән, унда беренсе ҡат тәҙрәләре ҡуйылған. Беренсе ҡаттың үҙәк ризалиты дүрт дорик пилястралар менән биҙәлгән. Эклетика осоронда ябай классик декор бер аҙ яңыртып эшләнгән. Йорттоң вестибюль биҙәлеше һәм икенсе ҡаттағы түңәрәк зал өлөшләтә һаҡланған.
# Урта Грязная

Урта Грязная — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Грязная йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Урта Грязная
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300312115200011654
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201165
* Бассейн коды — 13.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Юрка (Сада ҡушылдығы)

Юрка — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сада йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Юрка (Сада ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300112111100033414
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103341
* Бассейн коды — 10.01.03.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Надеждина Вера Александровна

Вера Александровна Надеждина (1.09.1954) — тарихсы, тарих фәндәре докторы (2005), профессор (2012).

# Надеждина Вера Александровна
## Биографияһы

Вера Александровна Надеждина 1954 йылдың 1 сентябрендә Өфө ҡалаһында тыуған.
1976 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлағандан һуң, Өфө ҡалаһының 69-сы мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй.
1980 йылдан башлап Өфө дәүләт нефть техник университетында уҡыта, 1987—2002 йылдарҙа тарих һәм культурология кафедраһы мөдире,
шул уҡ ваҡытта 1995—2013 йылдарҙа — Ырымбур дәүләт университетының Өфө филиалында уҡыта.
2006—2010 йылдарҙа гуманитар һәм социаль фәндәр кафедраһы мөдире.
2005 йылда Надеждина В. А. Санкт-Петербург ҡалаһында «Государственная социальная политика на Южном Урале в годы НЭПа» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Фәнни тикшеренеүҙәре яңы иҡтисади сәйәсәт осоронда Көньяҡ Уралда тарих һәм социаль сәйәсәт мәсьәләләренә арналған.
100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
# Әхмәтйәнов Миңлеғәли Ниғәмәт улы

Әхмәтйәнов Миңлеғәли Ниғәмәт улы (1901 — 20 ноябрь 1942) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, старшина, 294-се кавалерия полкы эскадронының политругы.

# Әхмәтйәнов Миңлеғәли Ниғәмәт улы
## Биографияһы

Әхмәтйәнов Миңлеғәли Ниғәмәт улы 1901 йылда Өфө губернаһының Стәрлетамаҡ өйәҙе, хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы Йәнырыҫ ауылында тыуған. 1918—1924 йылдарҙа Ҡыҙыл Армия сафында хеҙмәт итә. 1921 йылда өйләнә. 1927 йылда үҙенең ғаиләһе һәм Ишембай һәм Ғафури райондарынан бер нисә ғаилә менән Учалы районына күсеп баралар һәм унда Урал ауылына нигеҙ һалалар (аҙаҡ «Урал» колхозын ойошторалар). Миңлеғәли Ниғәмәт улы «Урал» колхозының рәйесе булып эшләй.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, Әхмәтйәнов Миңлеғәли Ниғәмәт улы 1941 йылдың 17 декабрендә Учалы район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 294-се кавалерия полкы эскадронының политрук ярҙамсыһы, ә 1942 йылдың авгусынан политругы була. Өйҙә ҡатыны һәм ете балаһы тороп ҡала.
112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы, 1942 йылдың апрелендә ойошторолғандан һуң, СССР Оборо́на халыҡ комиссариа́тының 1942 йылдың 11 апрелендәге Приказы буйынса Брянск фронтының 8-се кавалерия корпусы составында фронтҡа ебәрелә.
1942 йылдың ноябрендә 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы Волгоград өлкәһенең Обливская станцияһына күсерелә. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы һуғышып Обливская станцияһына йырып сыға. Әхмәтйәнов Миңлеғәли Ниғәмәт улы 1942 йылдың 20 ноябрендә немец илбаҫарҙарының атакаһын кире ҡаҡҡанда вафат була. Ростов өлкәһенең Аржановский хуторында ерләнгән (туғандар ҡәберлеге Осиновский хуторына күсерелә).
# Дартло

Дартло (груз. დართლო) — Грузияла Кахетия крайының Ахмет муниципалитетындағы ауыл. Дартло Тушетияның таулы төбәгендә, Пирикительская Алазань йылғаһы үҙәнендә, Водораздельный һыртының төньяҡ битләүендә, диңгеҙ кимәленән 2000 метр бейеклектә урынлашҡан.

# Дартло
## Дөйөм мәғлүмәттәр

Дартло ауылы Тушетияның тарихи географик тау өлкәһендә, Грузияның төньяҡ-көнсығышында ята, төбәк ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индереүгә тәҡдим ителгән.
Дартло Диди-хеви йылғаһының уң яҡ ярында, уның Пирикительская Алазань йылғаһына ҡойған урынында урынлашҡан. Ауыл аша Тушети милли паркының бер нисә туристик маршруты үтә: Омало ауылынан Дано ауылы аша Квавло ҡәлғәһенә тиклем; Омалонан Дакуэхиға тиклем һәм Омалонан Верхованиға тиклем. Йылдың иң йылы мәле - июнь башынан октябрь уртаһына тиклемге осор ғына туристик миҙгел тип һанала. Дартлола бер нисә ғаилә ҡунаҡханаһы асыҡ.

# Дартло
## Иҫтәлекле урындары

Дартло — төбәктә иң боронғо ауылдарҙың береһе, Грузияның мәҙәни мираҫы ҡомартҡыһы, архитектура ҡурсаулығы тип иғлан ителгән, таш черепица менән ябылған таш йорттарҙан тора, уларға төкәтеп эшләнгән ҡарауыл башнялары менән был ҡәлғәләр үҙҙәренең уникаль архитектура ансамбле менән айырылып тора. Үткән быуат башында сәйәхәтселәр Дартлоны былай тип һүрәтләй:
* Дартлола башнялар айырыуса иғтибарға лайыҡ. Бөтәһе алты башня. Улар шифер плиталарҙан төҙөлгән. Уларҙың икеһе һуңғы осорҙа төҙөлгән, тар, дүртмөйөшлө, конус башлы, Дартло үҙәгендә тора. Ҡалған дүртеһе ауыл сигендә, боронғораҡ барлыҡҡа килгән; улар киңерәк һәм тәүге икеһенә ҡарағанда олпатырҡ һымаҡ тойғо ҡалдыра. Инеү урыны, дөрөҫөрәге, тәҙрә, унан аша эскә инергә була, ерҙән байтаҡ бейектә урынлашҡан, яҡынса өс метр. Бер ниндәй ҙә баҫҡыс юҡ, башняның ҡытыршы стеналарына йбешеп үрмәләргә тура килә. Тәҙрәгә еткәс, ҡулдарҙа кәүҙәне күтәреп, тәҙрәнән бер аҙ аҫтараҡ икенсе бинаға алып барыусы дүртмөйөшлө люк менән ағас иҙәнде күрәһең. Түшәмдәге шундай уҡ люк өҫкө ҡатҡа алып бара. Ҡаттар араһында бәйләнеш булып бысылған баҫҡыстар менән бүрәнәләр хеҙмәт итә..
Хәүеф аҫтында булған Дартлоның тарихи ҡомартҡыларын тергеҙеү, Грузияның мөһим дәүләт бурысы булып тора. Дартлоны реставрациялау төбәк үҫеш проектына инә, уға Бөтә донъя банкы 60 миллион доллар аҡса бүлә, Грузия хөкүмәте тағы ла 15 миллион доллар бирә. Был аҡсаның 1,4 млн. 34 йортто реставрациялауға китә. Ауылдың 73 йортонан 72-һе тергеҙеүгә мохтаж.
Шулай булғас дартло ҡушылдығы емереклектәр 1801 йылда ғибәҙәтханалар төҙөлә.
Бынан тыш, Дартло асыҡ һауала урынлашҡан суд залы менән билдәле. Был ун ике судья суды (боронғо присяжныйҙар суды аналогы). Ун ике судьяның ун ике антик таш ултырғысы бар. Ярымтүңәрәк уртаһында ике урын бар, унда хөкөм ителеүселәр ике ҡулдары менән ташты тотоп, тубыҡлана. Дартлола баш судья булып күп осраҡта ҡатын-ҡыҙ тора.
* Дартло ауылы, 1892 йылғы һүрәт
* Дартло ауылында ҡарауыл башнялары
* Дартло ауылы
* Дартло ауылы
* Петроглифта төшөрөлгән һунар күренештәре
# Виллевальде Богдан Павлович

Богда́н (Го́тфрид) Па́влович Виллева́льде (нем. Gottfried Willewalde; 31 декабрь 1818 [12 ғинуар 1819], Павловск (Санкт-Петербург)|, Царскосельский өйәҙе, Санкт-Петербург губернаһы, Рәсәй империяһы — 11 (24) март 1903, Дрезден, Германия) — Рәсәй империяһы рәссамы, академик, баталиялар жанрында атҡаҙанған профессор, Император Рәсем сәнғәте академияһы Советы ағзаһы

# Виллевальде Богдан Павлович
## Биографияһы

Бавариянан сыҡҡан бай кеше улы, Готфрид Виллевальде Павловскиҙа (Санкт-Петербург) 1818 йылда тыуған.
1838—1842 Император Рәсем сәнғәте академияһында күренекле рәссамдарҙа уҡый.
1848 йылда баталиялар һынлы сәнғәте буйынса 2-се дәрәжә профессор исеменә өлгәшә. 1894 йылға тиклем Император Рәсем сәнғәте академияһында уҡыта. 1859 йылда 1-се дәрәжә профессор , ә 1888 йылда — атҡаҙанған профессор исеме бирелә. Виллевальде академияның баталиялар рәсем сәнғәте класында 1890-сы йылдарға тиклем эшләй.
[1870 йылдың 17 апреленән - действительный статский советник. Орден 1-се дәрәжә Изге Анна (1879),1-се дәрәжә Изге Станислав (1876),3-сө дәрәжә Изге Владимир (1873) ордендары менән бүләкләнгән.
Виллевальденың әҫәрҙәре Парижда (1867), Венала (1873), Антверпенда (1885), Берлинда (1886) күргәҙмәләрҙә күрһәтелгән.
Ул төрлө һуғыштарға бағышланған бик ҙур майҙанлы картиналар ижад иткән.
Ижадының һуңғы осоронда ул йәнә Наполеон һуғышы күренештәренә әйләнеп ҡайта. Күберәк хәрби көнкүрешкәиғтибарын йүнәлтә һәм әҫәрҙәрендә мәрәкәләү ҙә булыуы хеҙмәттәренә бәҫ өҫтәп ебәрә.
Шул эштәре араһында "Башҡорттар Францияла" тигән картинаһы ла бар. Башҡорттар уның бер нисә әҫәрендә йылы тойғо менән һүрәтләнә. Мәҫәлән, немец ҡатынына хәйер биргән башҡорт тураһындағы рәсеме шундайҙарҙан .
# Тунга-Юган

Тунга-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Логась-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 167 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.

# Тунга-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300023062
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302306
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Енчуга

Енчуга (Евчуга) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кочкурга йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Енчуга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000030493
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003049
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кати Ковач

Ка́ти Ко́вач (мадьярса Kovács Kati; 25 октябрь 1944 йыл, Верпелет, Венгрия) — популяр венгр йырсыһы, 1970—1990-се йылдарҙа. 1970-се йылдар аҙағында Сопоттағы халыҡ-ара эстрада йырҙары фестивалдәрендә, «Сит ил эстрадаһы көйҙәре һәм ритмдары», «Дуҫтар тауышы» эстрада программаларында ҡатнашҡандан һуң Советтар Союзында таныла.

# Кати Ковач
## Биографияһы

Кати Ковач 1965 йылда «Кем нимә белә?» милли TV-талант-шоуҙа беренсе урын яулағас таныла.
* 1966 йылда — уның башҡарыуында «Мин һеҙҙе тыңламайым» («Nem Lesek Játékszered») йыры телевизион Táncdalfesztivál-да еңә.
* 1968 йылда ул кинола бер нисә алдынғы ролде уйнай:
** «The Girl».
** «Әфәнделәр, бәлки, беҙгә ямғыр ебәрергәлер» (Mar, uram, AZ esőt!)
** «Ялған Изабелла» (A Hamis Izabella)
* 1972 — тағы ла Táncdalfesztivál телевизион конкурсында «Add már, uram, az esőt!» йыры менән еңеп сыға.
60-сы йылдар аҙағында Кати "Express" оркестры менән хеҙмәттәшлек итә, һуңынан 70-се йылдар башында "Juventus" һәм «Локомотив GT» рок-төркөмдәре менән эшләй, ә 1976 йылдан 1986 йылға тиклем «Universal» төркөмө менән тығыҙ хеҙмәттәшлек итә.
* 1975 йылда Ирландияла Сastlebar йыр конкурсында «It Would Be So Good To See You Again» (Nálad Lenni újra jó lenne) йыры менән еңә. Шул уҡ йылда Ковач Music Week журналының «Йыл йондоҙо» наградаһын яулай.
* 1977 йылда Tessék választani! венгр радиоконкурсында «Mindent, ami szép» композицияһы менән еңә.
* 1979 йылда Кати Tessék választani! венгр радиоконкурсында «Nem kéne mondanom» йыры менән ҡабатлап еңә.
* 1980 йылда Кати Ковачтың иң популяр йырҙарының береһе — «Szeretni kéne» («Я должна любить») сыға.
Йырлауҙан тыш Кати Ковач шиғырҙар яҙа. Ул башҡарған ныҡ билдәле әҫәренең береһе — Vangelis’ өсөн лирика: «1492: Ожмахты яулау» композицияһы.
«Ha legközelebb látlak» («Әгәр һине мин тағы күрһәм», 1977) йыры 1970-1980 йылдар сигендә суперхит була. Шулай уҡ уның дискотекалар өсөн бер нисә һоҡланғыс йыры була. Ул донъя хиттарын туған венгр телендә башҡара — атап әйткәндә, «[./Ковач,_Кати#cite_note-2 [2]]» француз дуэтының «Hands Up» («Ҡулығыҙҙы күтәрегеҙ») атаҡлы йырының венгр варианты «Hol vagy, Józsi?» («Ҡайҙа һин, Ежи?») йыры.
Кати йырҙар авторы булараҡ та таныла: 50-нән ашыу йырҙы (репертуарындағы 500 йырҙың) Кати үҙе яҙа.
Мәскәүҙә сығыш яһай.
Һуңғы ун йылда Рәсәйҙә йырсы тураһында бер ниндәй хәбәр ҙә ишетелмәй, әммә ул бөгөнгө көнгә тиклем үҙенең ижади эшен дауам итә.

# Кати Ковач
## Биографияһы
### Шәхси тормошо

Кати билдәле «Volán» һәм «V’Moto-Rock» рок төркөмө клавишнигы Иштван Лерхта (венг.)баш. (венг.)баш.(1975—1986) кейәүҙә була .

# Кати Ковач
## Биографияһы
### Наградалары

Кати Ковачтың дәүләт наградалары бар:
* 1994 — «Венгр Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены
* 2014 — Кошута исемендәге премия
* Венгр Республикаһының Дәүләт премияһы
# Парето законы

Парето законы (Парето принцибы, 80/20 принцибы) — эмпирик ҡағиҙә, иҡтисадсы һәм социолог Вильфредо Парето хөрмәтенә аталған, дөйөмләштереп әйткәндә, «тырышлыҡтың 20 проценты 80 % һөҙөмтә бирә, ҡалған 80 % тырышлыҡ — бары тик 20 % һөҙөмтәгә өлгәшә». Ниндәй ҙә булһа эшмәкәрлектең һөҙөмтәлелек факторҙарына һәм тормошҡа ашыуына анализ яһағанда төп ҡағиҙә булараҡ ҡулланылыуы ихтимал: иң мөһим эштәрҙең минимумын дөрөҫ итеп һайлап, планлаштырылған тулы һөҙөмтәнең ҙур өлөшөнә өлгәшеү, эштәрҙе артабан яҡшыртыуҙың һөҙөмтәһе бик түбән һәм урынһыҙ булыуы мөмкин (Паретоның кәкре һыҙығына ярашлы).
Был законда килтерелгән һандарҙы һис шикһеҙ теүәл һандар тип һанарға ярамай: был бары тик мнемоника ҡағиҙәһе. Парето итальян йорт хужалары араһында килемдәр бүленешенең аныҡ структураһын асыҡлаған, һөҙөмтәлә 20 һәм 80 һандары килеп сыҡҡан.

# Парето законы
## Тарихы

Джозеф Джуран үҙенең мәҡәләләрендә, итальян иҡтисадсыһы һәм социологы Вильфредо Парето 1897 йылда асҡан принципҡа һылтанып, Парето законын универсаль принцип булараҡ тәҡдим итә. Джуран 1951 йылда сифат буйынса беренсе китабында Парето принцибын аңлатып бирә. Аҙаҡ Джуран «Mea culpa» мәҡәләһендә был фекергә ниндәй юлдар менән килеүен аңлата. Ә бит Парето бер ниндәй принцип та тәҡдим итмәй, ул Италияла халыҡ килеменең бүленешендә күҙәтелгән аныҡ кумулятив бәйлелекте тикшерә. Ғәмәлдә Парето тормошта килемдәрҙең тигеҙ бүленмәүенең сәбәптәрен һәм эҙемтәләрен тикшерә. Кумулятив бүленештең тигеҙ булмауы дәрәжәһенең тағы ла бер күрһәткесе — Джини коэффициенты, уны 1912 йылда итальян иҡтисадсыһы һәм социологы Коррадо Джини тәҡдим итә.

# Парето законы
## Парето законын ҡулланыу

Законды төп ҡулланыу өлкәһе — иҡтисад һәм менеджмент, ул шулай уҡ политологияла ла ҡулланыла.
Парето принцибы компьютер RISC-процессорҙары идеяһы нигеҙендә ята (хәйер, был идея авторҙары шундай принцип булыуын белеүҙәре билдәһеҙ, бәлки, уны үҙҙәре ҡабаттан уйлап тапҡандыр). Шул уҡ 20/80 ҡағиҙәһе процессор эшенә ҡарата ҡулланыла. Процессорҙың бик күп комадаларынан 20 процент иң күп ҡулланылғандары ғына ҡалдырыла, шулай итеп компьютер эше ябайлаштырыла.
# Тогучинка

Тогучинка — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иня йылғаһының уң ярына тамағынан 165 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

# Тогучинка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200612115200006339
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200633
* Бассейн коды — 13.01.02.006
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2