yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Минск ратушаһы

Минск ҡала ратушаһы — Беларусь Республикаһының баш ҡалаһы Минскиҙың үҙәк өлөшөндә Ирек майҙанындағы административ бина. 1600 йылда төҙөлгән. Ратуша башняһында ул ваҡыт өсөн ҡиммәтле булған сәғәт торған. Ҡалып:Историко-культурная ценность Республики Беларусь
Рәсәй империяһы властары тарафынан Минск өсөн магдебург хоҡуғын ғәмәлдән сығарғанға тиклем (14 май 1795 йыл) ратушала ҡала үҙидаралағы органы — магистраттың йәки советтың ултырыштары уҙғарылған. Бинала ауырлыҡ һәм күләм берәмектәренең эталондары һаҡланған.

# Минск ратушаһы
## Тарихы

Бинала магистрат, суд, архив һәм башҡалар урынлашҡан.
XVIII быуат аҙағында классицизм стилендә архитектор Ф. Х. Крамер тарафынан үҙгәртеп ҡорола.
1830-сы йылдарҙа бинала музыка мәктәбе эшләгән. 1844 йылда театр өсөн яраҡлаштырыла, ул бында 1844—1851 йылдар дауамында эшләй. Бында урыҫ, поляк һәм украин телдәрендә драма һәм музыка спектаклдәре күрһәтелгән. Театрҙың фойеһы, залы һәм ложаһы ҡала декораторы И. Кураткевич тарафынан биҙәлгән.
1857 йылда бина емертелә, уны емереү тураһында ҡарар 1851 йылда ҡабул ителә, әммә Минск ҡала думаһында аҡса булмау сәбәбе арҡаһында был эш ваҡытлыса тотҡарлана.
Ратуша эргәһендәге скверҙа ҡасандыр Александр II һәйкәле булған, ул 1901 йылдың ғинуарында ҡуйыла һәм 1917 йылғы инҡилабтан һуң алына.

# Минск ратушаһы
## Бинаны тергеҙеү

Бинаны тергеҙеү идеяһы 1980 йылда барлыҡҡа килгән. Бинаны тергеҙеү тураһында проект фәнни тикшеренеүҙәрҙә нигеҙләнгән.
2002 йылда археологик ҡаҙыныуҙар мәғлүмәттәре буйынса билдәләнгән урында ратушаны тергеҙеү буйынса эштәр башлана. Был эште 1-се һанлы төҙөлөш тресы һәм «Стары Менск» ААЙ, архитектор Сергей Багласов башҡарған; төҙөлөш барышында Болоруссия материалдары файҙаланылған. Һәйкәлдең эске планировкаһы тулыһынса элекке төп нөсхәһенә тап килмәй, әммә тергеҙеү барышында уның мөһим элементтарын һаҡлап ҡалырға тырышҡандар. Стеналарҙың ҡалынлығы элекке биналағы һымаҡ ярты метр тәшкил итә.
2003 йыл аҙағында бина төҙөлөшө тамамлана. 2004 йылдың февралендә ратуша ҡунаҡтар өсөн асыла, ә 2004 йылдың 4 ноябрендә уны асыу тантанаһы була.
Хәҙерге ваҡытта бинаның беренсе ҡатында Минск музейы экспозициялары өсөн күргәҙмә залдары урынлашҡан. Ҙур экспозиция залында быяла көмбәҙ аҫтында XIX быуат башындағы Минскиҙың тарихи үҙәгенең макеты ҡуйылған. Ратушаның икенсе ҡатында почетлы ҡунаҡтарҙы ҡабул итеү һәм кәңәшмә залы урынлашҡан. Бина эргәһендәге сквер ҙа үҙгәртеп ҡорола: ул XX быуат башында булған күренеште кире ҡайтарған (Александр II һәйкәленән башҡа). Сквер ике овал рәүешендәге аллея менән киҫешә.
32 метр бейеклегендәге флюгерлы башняла сәғәт һәм ҡала гербы ҡуйылған. Сәғәт һайын куранттар композитор И. М. Лученоктың «Минск хаҡында йырҙар»ынан көй фрагментын (ҡушымтаның 19 секундын) яңғырата.
Бында баш ҡала тормошоноң төрлө саралары уҙғарыла. Ратушала Ҡала көндәре асыла, ә байрамдың үҙендә уның стеналары янында музыка коллективтары сығыш яһай, баш ҡаланың почетлы ҡунаҡтары ҡабул ителә.
# Һул яр буйы Украина

Һул яр буйы Украина, Һул яр буйы Гетманщина — Днепр йылғаһы ағымының һул ярында урынлашҡан һәм хәҙерге замандағы Чернигов, Полтава, Сумы өлкәләренән, шулай уҡ Киев һәм Черкасск өлкәләрен үҙ эсенә алған территория. Көнсығышта — Һул яр буйы Украина Слобода Украинаһы менән, көнсығышта Запорожье Сечының ерҙәре менән сиктәш булған.
Һул яр буйы Украина Рус дәүләте составына Земство соборы (Мәскәү, 1653) һәм Переяславль Радаһы (1654) ҡарарҙарына ярашлы Украинаның бер өлөшө булараҡ ҡабул ителә.

# Һул яр буйы Украина
## Тарихы

Тарихи яҡтан Һул яр буйы Украина атамаһы XVII быуатта, Гетманщиналағы Граждандар һуғышы осоронда, барлыҡҡа килә, тарихҡа Руина исеме аҫтында инә. 1654—1667 йыдарҙағы рус-поляк һуғышы барышында казактар араһындағы бүленеү (раскол) һөҙөмтәһендә Днепҙың ике ярында ла үҙ гетманы һайлана.
Һул яр буйы Украинала 1663 йылда Иван Брюховецкий гетман булып һайлана, Уң яр буйы Украинала — Павел Тетеря. Украинаның Днепр буйлап икегә бүленеүе юридик яҡтан 1667 йылғы Андрус ваҡытлы солох менән нығытыла, рәсми рәүештә Һул яр буйы Украина, үҙ автономияһын һаҡлап ҡалып, Рус батшалығы составына инә. Әлеге статусы 1781 йылда Екатерина II тарафынан юҡҡа сығарыла.
Һул яр буйы Украина полк һәм йөҙлөктәргә бүленә, уларҙың башында полковниктар һәм сотниктар тора. Формаль рәүештә был вазифаларға һайлап ҡуйылған, әммә ысынында әлеге вазифаларҙы гетман тәғәйенләнгән һәм батша указы менән хупланған казак старшинаһының вәкилдәре биләгән. 1722—1734 йылдарҙа һәм 1764 йылдан һуң Һул яр буйы Украина менән Малороссия коллегияһы идара иткән. 1781 йылдан һуң Һул яр буйы Украина Чернигов, Новгород-Северский һәм Киев наместниклыҡтарына бүленә. 1796 йылда ул Малороссия губернаһы булып һанала, ә 1802 йылда Чернигов һәм Полтава губерналарына бүленә. Казак полктары рус армияһының регуляр полктары тип үҙгәртелә.
Днепрҙың уң ярында урынлашҡан булыуына ҡарамаҫтан, сәйәси яҡтан Рус дәүләте составында ҡалған Киевты ла Һул яр буйы Украинаға индереп була.

# Һул яр буйы Украина
## Һул яр буйы Украина полктары

* Нежин полкы
* Миргород полкы
* Переяславль полкы
* Прилуцк полкы
* Полтава полкы
* Чернигов полкы

# Һул яр буйы Украина
## Һул яр буйы Украинаның Запорожье Ғәскәре гетмандары

* Беспалый Иван (наказлы гетман) — 1658—1659
* Самко Яким Семёнович (наказлы гетман) — 1660—1663
* Брюховецкий Иван Мартынович — 1663 йылда Запорожье Сечының «кошевой гетманы», Запорожье Ғәскәре гетманы1663—1668
* Многогрешный,Демьян — 1669—1672
* Самойлович Иван — 1672—1687
* Мазепа Иван Степанович — 1687—1704

# Һул яр буйы Украина
## Халҡы

Һул яр буйы Украина Рәсәй империяһының көнсығыш-славян халҡының иң эре өлөшө булараҡ билдәле булған (95 %), хәҙерге ваҡытта Һул яр буйы Украинала өс төп милләт йәшәй -— украин, урыҫтар һәм белорустар.
| Өлкә | Украиндар, мең | Украиндар, % | Урыҫтар, мең | Урыҫтар, % | Белорустар, мең | Белорустар, % |
| Полтава өлкәһе | 1481,1 тыс. | 91,4 % | 117,1 тыс. | 7,2 % | 6,3 тыс. | 0,4 % |
| Чернигов өлкәһе | 1155,4 тыс. | 93,5 % | 62,2 тыс. | 5 % | 7,1 тыс. | 0,6 % |
| Сумы өлкәһе | 1152 тыс. | 88,8 % | 121,7 тыс. | 9,4 % | 4,3 тыс. | 0,3 % |
# Ҡабан (Уйылға ҡушылдығы)

Ҡабан — рус. Каба́нка - Рәсәйҙең Силәбе өлкәһендә үҙәк өлөшөндә аҡҡан йылға. Уйылға йылғаһының уң яҡҡы, иң эре ҡушылдыҡтарының береһе.
Йылғаның оҙонлоғо 85 км, һыулыҡтар бассейны майҙаны — 933 км².
Инеше Уй районының Лесной ҡасабаһы янында. Впадает в реку Увелька на территории Көньяҡ Урал һыуһаҡлағысы биләмәһендә Уйылға йылғаһына ҡоя ( Южноуральск ҡалаһы). Тамағы — диңгеҙ кимәленән 201 м бейеклектә.
Өлкәнең 3 районы (Уй, Пласт һәм Уйылға) аша аға.
Иң ҙур ҡушылдыҡтары:
    ← Һул ҡушылдыҡ → Уң ҡушылдыҡк
* ← Чукса
* ← Лог Зелёный
* → Кочкарка
* → Чёрная

# Ҡабан (Уйылға ҡушылдығы)
## Этимологияһы

Ғәҙәттә бандай атамалар ҡабандар йәшәгән урындарға бәйле була. Ә бына Уйылға йылғаһына ҡойған Ҡабан йылғаһының атамаһы башҡорт теленән, Ҡабан тигән ирҙәр исеменән йә ҡушаматынан ингән булыуы ихтимал. Йылға исеме менән ике ауыл барлыҡҡа килгән: Кабанка (элекке Кабанское), Уйылға районы, 1753 йылғы документтарҙа телгә алына, Үрге Кабанка, Пласт ҡалаһы биләмәһе 1779 йылға документтарҙа күренә.

# Ҡабан (Уйылға ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй Дәүләт һыу реестрына ярашлы, йылға Иртыш бассейн округына инә, Уйылға йылғаһының һыу хужалығы өлөшө, Тобол йылғаһының кесе бассейнынан ҡарай. Иртыштың йылға бассейны.
# Н. Х. Гогоев ҡыҙҙар гимназияһы

1882
Гогоев ҡыҙҙар гимназияһы — Дондағы Ростов ҡалаһындағы ҡыҙҙар өсөн гимназия (1882), 1917 йылдан алып — беренсе баҫҡыс 45-се совет хеҙмәт мәктәбе, икенсе баҫҡыс 6-сы мәктәп; 1959 йылдан башлап — 14-се инглиз телен тәрәнәйтеп өйрәнеүсе мәктәп. Мәктәп бинаһы төбәк әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһына инә.
Адресы: Дондағы Ростов, 30-сы линия урамы, 8, литер А.

# Н. Х. Гогоев ҡыҙҙар гимназияһы
## Тарихы

ХIХ быуат аҙағында Нахичевань ҡалаһының икенсе гильдия сауҙагәре Никита Гогоев (Мкртычан Гогоян) яҙыусы Н. В. Кукольник кәңәше буйынса үҙенең вафат булған дүрт ҡыҙы иҫтәлегенә 103237 һум капиталын, өс магазины һәм тире заводы килемен Ростовта ҡыҙҙар өсөн мәктәп төҙөргә васыят итә. Яңы мәктәп өсөн Гогоев маҡсат ҡуя: «…тәрбиәләнеүсе ҡыҙҙар, беҙҙең йәмғиәт тормошона тура килмәгән бик яҡшы донъяуи белем алмайса, белемдең әһәмиәтен үҙҙәренең балаларының күңеленә һеңдерә алған йомшаҡ күңелле ҡатындар булырға әҙерләнһендәр».
Уның тол ҡатыны Срнуи Бабасинян, 1877 йылда Петербургҡа бара, унда Гогоев училищеһын төҙөүгә рөхсәт ала. Ошонан һуң ике ҡатлы гимназия бинаһын төҙөү башлана.
1882 йылдың сентябрендә мәктәп асыла. Унда 1906 йылға тиклем 7 йәштән башлап 12 ҡыҙ уҡый, артабан уларҙың һаны 20-гә тиклем арта. Уҡыусы ҡыҙҙар өҫтөнән ошонда уҡ йәшәгән күҙәтсе ҡатын күҙәтеү алып бара. Ҡыҙҙарҙы йорт хужалығын алып барырға өйрәтеү ҙә уның бурысы булып тора.
Училище ҡарамағында оҫтаханалар була, унда халыҡтан алған заказдар үтәлә. Ҡыҙҙарҙы уҡытыу программаһы үҙ эсенә түбәндәге предметтарҙы индерә: дин ҡанундары, урыҫ, әрмән, француз һәм немец телдәре, алгебра, геометрия, география, тарих, физика, космография, педагогика, гимнастика, рәсем, йыр, бейеү һәм башҡалар.
1913 йылда Гогоев училищеһын император ҡатыны Мария идараһындағы учреждение ҡыҙҙар гимназияһына үҙгәртәләр. Гогоев гимназисткалары формаһының шундай айырымлығы була: көрән күлдәктең итәгенә ҡыҙыл ҡайма тегеп ҡуйыла. 1912—1913 йылдарҙа гимназияла өлкән кластар асыла, ә уны тамамлаусыларға өй уҡытыусыһы исеме бирелә.
1917 йылда гимназия ябыла, уның урынына беренсе баҫҡыс 45-се һәм икенсе баҫҡыс 6-сы совет хеҙмәт мәктәбе асыла.
1959 йылда бында 14-се инглиз телен тәрәнәйтеп өйрәнеүсе мәктәп асыла, ул 1992 йылда гуманитар йүнәлештәге гимназия статусын ала.
Ростов өлкәһе Администрация башлығының 1998 йылдың 9 октябрендәге 411-се һанлы ҡарарына ярашлы элекке гимназия бинаһы төбәк әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһына индерелә.
# Нейпьидо

Нейпьидо́ (бирм. ; MLCTS: ne.prany. dau mrui. — һүҙмә-һүҙ әйткәндә «король иле») — Мьянманың баш ҡалаһы. Элекке баш ҡала Янгондан 320 км төньяҡтараҡ урынлашҡан. Ҡала Мандалай округындағы Пьинмана ҡалаһынан 17 км көнбайыштараҡ урынлашҡан Чепьи ауылы урынында төҙөлә.
2005 йылдың 6 ноябрендә Нейпьидоға Мьянманың баш ҡалаһы статусы бирелә.

# Нейпьидо
## Тарих

2005 йылдың 7 ноябрендә Мьянманың хәрби хөкүмәте Янгондан яңы баш ҡалаға министрлыҡтар һәм ведомстволарҙың күсереү процессы башлана. Баш ҡаланы күсереүҙең сәбәбе аныҡ билдәле түгел.
2006 йылдың 27 мартында, Бирма армияһы көнөндә, 1945 йылда Бирманы япон окуппацияһынан азат итә башлау хөрмәтенә, 12 меңдән ашыу һалдат тәүге хәрби парад уҙғара. Был көндө Нейпьидо тәүге тапҡыр баш ҡала булараҡ телгә алына.
2013 йылдың декабрендә ҡалала 27-се Көньяҡ-Көнсығыш Азия уйындары үткәрелә.

# Нейпьидо
## Транспорт

Янгондан Нейпьидоға ҡәҙәр поезд туғыҙ сәғәт бара, көн һайын сәғәт 9:00 сыға һәм 18:00 сәғәттә барып етә.
2006 йылдың март уртаһынан Air Mandalay авиакомпанияһы Янгон һәм Нейпьидо араһында осоштар яһай башлай. 2006 йылдың 5 июнендә Ситтве һәм Тандве ҡалаларына тиклем даими авиарейстар асыла.
# Юл (Алатырка ҡушылдығы)

Юл — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Алтарыкйылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Юл (Алатырка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400312115200021278
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202127
* Бассейн коды — 13.01.04.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Эльсниц (Фогтланд)

Эльсниц (Фогтланд) (нем. Oelsnitz/Vogtl.) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 11323 кеше йәшәй. Майҙаны — 53,63 км². Диңгеҙ кимәленән 390–460 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 08601–08606 һәм автомобиль коды V.
# Әл-Бәйһаҡи

Әбү Бәкер Әхмәт ибн әл-Хөсәйен әл-Бәйһаҡи (ғәр. أبو بكر أحمد بن الحسين البيهقي‎; 994, Себзевар — 1066, Нишапур) — ислам ғалимы, шәфиғи мәҙһәбе фаҡиһы һәм мөхәддис.

# Әл-Бәйһаҡи
## Биографияһы

Уның тулы исеме: Әбү Бәкер Әхмәт ибн әл-Хөсәйен ибн Али ибн Муса әл-Хөсрәүжирди әл-Хөрәсәни. Иранда Нишапур ҡалаһынан 12 километр алыҫлыҡтағы әл-Бәйһаҡ районы Хөсрәүжирди ауылында тыуған. Ул 74 йәшендә Нишапурҙа вафат булған, кәүҙәһен Бәйһаҡҡа ҡайтарып ерләгәндәр.

# Әл-Бәйһаҡи
## Дини эшмәкәрлеге

Әл-Бәйһаҡи Хөрәсән, Бағдад, Әл-Күфә һәм Мәккәлә йөҙҙән ашыу уҡытыусынан белем ала. 15 йәшендә Нишапурҙа иң ҙур ғалим, ул саҡта уға һикһән йәш тирәһенә еткән әл-Хәким ән-Нишапуриҙа уҡый башлай Тик иң һәләтлеләр генә әл-Хәкимдең шәкерте була ала, һәм йәш Әл-Бәйһаҡи уның иң яҡшы шәкерттәренең береһе була. Артабан Әл-Бәйһаҡи үҙенең китаптарында әл-Хәкимдән бик күп хәҙистәр килтерә..
Утыҙ йыл самаһы сәйәхәт иткәндән һуң, әл-Бәйһаҡи Бәйһаҡҡа ҡайтып, уҡытыу һәм ғилми эшмәкәрлек менән шөғөлләнә. Ул фиҡһ,кәләм һәм хәҙистәр буйынса бик күп китаптар яҙа.

# Әл-Бәйһаҡи
## Хеҙмәттәре

Ҡайһы Бер мәғлүмәттәр Буйынса Әхмәт Әл-Байхаки үҙ ғүмерендә 1000-гә яҡын хеҙмәт яҙған.
# Хельмштедт

Хельмштедт (Гельмштедт, нем. Helmstedt, т.-нем. Helmstidde) — Германия ҡалаһы. Германияның район үҙәге, Түбәнге Саксония ерендә урынлашҡан.
Райондары составына инә Хельмштедт районы срүоставына инә. Ҡаланың халыҡ һаны 23 937 кеше тәшкил итә (2010 йылдың 31 декабренә ҡарата). Хельмштедт ҡалаһы 46,97 км² майҙанды биләй. Диңгеҙ кимәленән 123 метр бейеклектә урынлашҡан. Ҡаланың рәсми коды — 010 54 1 03.
Хельмштедт ҡалаһы 4 районға бүленә.
* Йыл
* Халыҡ
* 1990
* 26 675
* 1995
* 26 811
* 2000
* 26 305
* 2005
* 25 586
* 2010
* 24 108

# Хельмштедт
## Тарих

Ҡала тарихы 800 йылда башлана. Ошо йылда изге Людгер бында монастырға нигеҙ һала. Был ваҡиға хәҙерге замандағы ҡала гербында сағылыш тапҡан. Һуңынан монастырҙың руханиҙары итеп башҡа епископтар тәғәйенләнгән, шул иҫәптән изге Альтфрид Мюнстерский, изге Людгерҙың туғаны.
1576-1810 йылдарҙа ҡалала университет (лат. Alma Julia) була, уға нигеҙҙе герцог Юлий Брауншвейг-Вольфенбюттельский һалған. Университет был герцогтың йомартлығы һәм иғтибары арҡаһында тиҙ арала ныҡ үҫешкән. Университетты тамалаусылар араһында Джордано Бруно булған.

# Хельмштедт
## Фотоһүрәттәр

* Ратуша
* Ратуша
# 1880 йыл

II мең йыллыҡ :
XVII быуат — XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат — XXI быуат :
Хронологик таблица :
1880 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1880 MDCCCLXXX |
| Юлиан стилендә | 1879—1880 (13 ғинуардан) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2632—2633 (3 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7388—7389 (13 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5640—5641 ה'תר"ם — ה'תרמ"א |
| Мосолман календары | 1297—1298 |
| Боронғо әрмән календары | 1329 ԹՎ ՌՅԻԹ |
| Ҡытай календары | 4576—4577 己卯—庚辰 жёлтый заяц — белый дракон |
| Эфиопа календары | 1872—1873 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 1936—1937 |
| - Шака самват | 1802—1803 |
| - Кали-юга | 4981—4982 |
| Иран календары | 1258—1259 |
1880 йыл — кесаҙна көнөнән башланған йыл, кәбисә.

# 1880 йыл
## Тыуғандар

* 1 август — Мәжит Ғафури, башҡорт һәм татар совет әҙәбиәтенең классигы, БАССР-ҙың халыҡ шағиры.
# Озан

Озан (әзерб. Ozan) йәки Узан — шағир-йырсы, төрки халыҡтарында сәсән. Озандар X—XI быуатта уҡ ижад иткәндәр

# Озан
## Тарихы

Озандар (Узандар) үҙҙәренең хикәйәләүҙәрен голузда оҙатып барыусы уғыҙ йырсылары була, һәм улар уғыҙҙар араһында айырым рухи йоғонто яһауға эйә була. Озандарҙың билдәле ҡомартҡыларына уғыҙ «Книга моего деда Коркута» героик эпосы ҡарай (был эпоста бард-сәсән» «озан» тип телгә алына). Шулай уҡ озандар, гопузға ҡушылып, төрки-уғыҙҙарҙың легендар шәжәрәһе хаҡындағы эпик ҡомартҡы һәм уларҙың мифик ата-бабаһы Уғыҙ ҡаған тураһында «Уғыҙнамә»нән хикәйәттәр башҡара. Тарихта Деде Ҡорҡот, Деде Ғәббәс, Деде Йәдигәр, Деде Ғасым, Деде Керем («деде» һүҙе уғыҙҙарҙа «рухи атай»тигәнде аңлата) кеүек озандар билдәле.
XVII быуатта ҡайһы бер сәбәптәр арҡаһында озандар тарихи аренанан тулыһынса китә. Быға исламдың һәм уның идеологияһының төрки-уғыҙ йәмғиәтендә йоғонтоһо көсәйеүе сәбәпсе булып тора. Ғәрәп телен һәм әҙәбиәтенең таралыуы, ғөмүмән ислам идеяларына йүнәлтелгән мәҙәниәт озан сәнғәте нигеҙҙәрен боҙа. XVI быуатта Гәнжәлә хөрмәтле озан Деде Йәдиғәр һәм йәш ашуғ Дирили Гурбани араһында тарихи ярыш ниндәйҙер мәғәнәлә был күсеш өсөн метафора сифатында ҡаралырға мөмкин. Боронғо озан сәнғәте мираҫы әзербайжан, төркмән, ҡаҙаҡ, уйғыр, төрөк һәм үзбәк халыҡ йырсы-сәсәндәренең дөйөм сәнғәтенең нигеҙен һала. Әзербайжанда озандар (башҡа исемдәре-шуара, деде, яншаг һ. ) ашуғтарҙың элгәрҙәре була.

# Озан
## Этимологияһы

Ислам энциклопедияһына ярашлы, «озан» һүҙе «оз-» ҡылымынан килеп сыға, ул «уҙышта алға сығыу»ҙы аңлата.. Был термин XI быуатта төрки ғалимы Мәхмүт әл-Ҡашғариҙың «Диуан Лөғәт әл-Төрк»тә раҫланған да инде. «Озан» термины сәлжүк заманында армияны оҙатып йөрөгән йырсылар өсөн ҡулланылған. XV быуат Анатолияның төрөк шағиры үҙен Озан тип атай. Төркмән телендә был термин архаик булып тора һәм бахши (билдәле шағир) һүҙе менән алмаштырыла. Төрөк фольклорын өйрәнеүсе И. Башгёз (төр.)баш. башҡа ҡайһы бер тикшеренеүселәр кеүек үк, төрөк «озан» һүҙе парфян «госан» һүҙенән килеп сыҡҡан тип иҫәпләй. Совет ғалим В. Горделевский иҫке ғосман «узан» формаһын анализлап, һүҙ әрмәндәрҙән үҙләштерелгән тип фаразлай. Был ҡарашты төрки теле буйынса белгес, «Төрки телдәрҙең этимологик һүҙлеге» авторы Эдвард Севортян хуплай Совет шәрҡиәтсеһе Владимир Минорский фекеренсә, төрөк телендәге «узан» һүҙе «йырсы» — монгол-төрки телендәге uzan һүҙенең артабанғы үҫеше генә. Шул уҡ ваҡытта Минорский, Кесе Азия йырсыларының күбеһе әрмән булыуы ихтимал, «шулай ҙа халыҡ йырсылары институты Урта азия төрөктәре араһында бик популяр» тип билдәләй.
# Пая

Пая — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сюзьва йылғаһының һул ярына тамағынан 8,4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Пая
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Кама ГЭС-ынан Воткин һыуһаҡлағысына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101012111100014141
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101414
* Бассейн коды — 10.01.01.010
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Манштедт

Манштедт (нем. Mannstedt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 397 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,36 км². Диңгеҙ кимәленән 169 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99628 һәм автомобиль коды — SOM.
# Хәмзин Фәрит Хәбибулла улы

Хәмзин Фәрит Хәбибулла улы (15 апрель 1931 йыл — 2007 йыл) — партия органдары һәм дәүләт эшмәкәре. 1976—1987 йылдарҙа КПСС-тың Салауат ҡала комитетының беренсе секретары; 1988—1991 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Нәшриәт, полиграфия эштәре һәм китап сауҙаһы буйынса дәүләт комитеты рәйесе. Башҡорт АССР-ының 10-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры, Салауат ҡалаһының почётлы гражданы.

# Хәмзин Фәрит Хәбибулла улы
## Биографияһы

Фәрит Хәбибулла улы Хәмзин 1931 йылдың 15 апрелендә Башҡорт АССР-ының Ғафури районы Баҙыҡ ауылында тыуған. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында — урындағы «Россия» колхозында эшләй, «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
1950 йылда Ишембай нефть техникумын тамамлай һәм Салауат нефть химияһы комбинатына эшкә инә. Бында 22 йыл эшләй, хеҙмәт эшмәкәрлеген электромонтер булып башлап, энергия идаралығы (УЭС) начальнигына тиклем үҫә, һуңынан 1967 йылда «Салауатнефтеоргсинтез» производство берекмәһенең баш энергетигы итеп тәғәйенләнә, был вазифаны 1972 йылға тиклем башҡара.

# Хәмзин Фәрит Хәбибулла улы
## Дәүләт һәм партия карьераһы

КПСС ағзаһы.
1973 йылда «Салауатнефтеоргсинтез» производство берекмәһенең партия комитеты сәркәтибе итеп һайлана.
1976 йылда Салауат ҡала партия комитетының беренсе секретары вазифаһына һайлана, унда 11 йыл эшләй.
Фәрит Хәмзин КПСС-тың Салауат ҡала комитетының беренсе секретары булып эшләгән ваҡытта бер нисә социаль әһәмиәтле объект, «Алмаз» һәм «Төҙөүсе» мәҙәниәт йорттары төҙөлә һәм сафҡа индерелә, Төҙөүселәр урамындағы һуңғы барактар һүтелә, Ленин һәм Ленинград урамдары төҙөкләндерелә.
Ундан артыҡ саҡырылыш Салауат ҡала Советы депутаты була, КПСС өлкә комитеты ағзаһы, БАССР-ҙың 10-сы һәм 11-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана. Юғары Советтың Закондар сығарыу комиссияһында ағза була (Башҡорт АССР-ы Юғары Советының 1985 йылдың 22 мартындағы «Башҡорт АССР-ы Юғары Советының закондар сығарыу комиссияһын һайлау тураһында» ҡарары).
1988 йылда БАССР-ҙың Нәшриәт, полиграфия эштәре һәм китап сауҙаһы (Госкомиздат БАССР) буйынса дәүләт комитеты рәйесе итеп тәғәйенләнә, 1991 йылда пенсияға киткәнгә тиклем шунда эшләй.
Пенсияға сыҡҡас, ҡаланың һайлау штабы начальнигы була. 2007 йылда вафат була.

# Хәмзин Фәрит Хәбибулла улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены,
* миҙалдары: «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында фиҙакәр хеҙмәте өсөн», «Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә 50 йыл»,
* В. И. Ленин тыуыуының 100-йыллығына юбилей миҙалдары,
* Почёт грамоталары һәм Рәхмәт хаттары.
* Салауат ҡалаһының почётлы гражданы (1998).
# Корлики (Нин-Кан-Еган ҡушылдығы)

Корлики — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кулын-Игол йылғаһының уң ярына тамағынан 291 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.

# Корлики (Нин-Кан-Еган ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200038170
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203817
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Мәләкәҫ

Мәләкәҫ (рус. Мелекасово) — Башҡортостандың Мәсетле районындағы ауыл. Әләгәҙ ауыл советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 259 кеше. Почта индексы — 452558, ОКАТО коды — 80242805007.

# Мәләкәҫ
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Оло Ыҡтамаҡ): 21 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Әләгәҙ): 9 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Красноуфимск): 127 км

# Мәләкәҫ
## Урамдар

Урам исеме:
* башҡ. Тыныслыҡ (урамы) — рус. Мира ( улица )
* башҡ. Революцион (урамы) — рус. Революционная ( улица )
* башҡ. Совет (урамы) — рус. Советская ( улица )

# Мәләкәҫ
## Билдәле шәхестәре

* Дилмөхәмәтов Сәрүәр Ислам улы (24.08.1938), хужалыҡ эшмәкәре, агроном. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1995). «Мәсәтле районының 100 данлыҡлы исеме» проекты дипломанты (2019).
* Хафизов Мөхәмәтхәй Тимербай улы (05.09.1927 — 05.10.2012), хужалыҡ эшмәкәре, Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1983).