yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Сфинкс

Сфинкс (һ. б.-греч. Σφίγξ, Σφιγγός, сафинға, собств. «быуыусы») — зооморф мифик зат.
Боронғо Мысыр сәнғәтендә — арыҫлан тәнле, кеше башлы януар.
Боронғо грек мифологияһында — ҡатын-ҡыҙ башлы, арыҫлан тәнле һәм тәпәйле, бөркөт ҡанатлы, үгеҙ ҡойроҡло ғифрит, Эдип тураһындағы легенданың персонажы.

# Сфинкс
## Мысыр сфинксы

Сфинкстың өс варианты йыш осрай:
* Мысыр сфинксының классик варианты булып кеше йөҙлө андросфинкс эшләнә, ҡағиҙә булараҡ, йөҙө фараондыҡы.
* Хор аллаһының храмдарын ыласын башлы сфинкстар биҙәй — иеракосфинкстар
* Амон храмдары янында һарыҡ башлы сфинкстар ҡуйылған — криосфинкстар.

# Сфинкс
## Грек сфинксы

Боронғо гректар сфинксты Мысыр сфинксына ҡарап эшләгәндәрҙер. Грек мифологияһында ҡанатһыҙ мысыр сфинксы грифон ҡанатлы ҡатын-ҡыҙға әүерелә.
Боронғо грек мифологияһында «сафинга» хтоник ғифриттәре Тифон һәм Ехиднанан (башҡа версия буйынса — Химера һәм Ортра) тыуҙырылған тип һанала. Сфинкс емергес яуыз иблис. Эт тәнле, ҡош ҡанатлы, ҡатын-ҡыҙ башлы һәм йөҙлө. Ҡанатлы ҡыҙ йәш егеттәрҙе үлтергән.
Сфинкс Фива батшаһы Лайҙың ситтәге ҡыҙы тигән фараз бар. Лайҙың енәйәте өсөн алиһә Гера сфинксты Фиваға ебәрә.
Лай уйындарҙа Фригия батшаһының улы Хрисиппты оҡшата ла урлай. Егет ғәрлегенән үҙен-үҙе һәләк итә. Ошо енәйәтенә Гера асыулана ла инде. Сфинкс Фикей тауында үтеп барған юлсыларҙы ҡарауыллап ултыра. Сфинкс бөтәһенән дә: «Кем иртән дүрт аяҡта, төшөн ике аяҡта, кисен өс аяҡта йөрөй? Дүрт аяҡта йөрөгән сағында уның көсө башҡа ваҡыттарҙан күпкә кәм була?» тип һорай. Яуабы кеше була. Сабый сағында дүртаяҡланып имгәкләй, ҡартлығында таяҡ менән йөрөй. Һорауға яуап бирмәгән кешеләрҙе сфинкс ашап бара. Лайҙың тотҡон ҡатындарынан улдары күп була. Сфинкстың һорауына яуап бирә алмайынса улар һәләк була.
Фива юлында Сфинксты Эдип осрата. Эдип та Лайҙың улы.
Оракул Фива батшаһы Лайға Иокастаға өйләнһәң, үлемең үҙ улыңдан буласаҡ, ти. Лай, оракулды тыңламай, Иокастаға өйләнә. Улы тыуғас, үҙенең ғүмере өсөн ҡурҡып, ул сабыйҙың аяҡтарын үтәнән-үтә тиштереп, Эдипты Киферон тауы итәгендә ташлап китергә ҡуша. Тыуыуына өсөнсө генә көн булғанда, ҡышын, Эдип тауҙарҙа, Киферон далаһында ташлап ҡалдырыла. Унда уны Коринф көтөүсеһе таба. Көтөүсе малайҙы Коринф батшаһы Полибҡа алып бара. Батша уны үҙенең улы һымаҡ итеп тәрбиәләй, уға Эдип («шешкән аяҡлы») тигән исем бирә. Эдип үҫеп буй еткергәс, йәштәштәре уны үгәй бала тип ғәйепләйҙәр. Эдип Дельфаға китә. Дельфий күрәҙәсеһе Пифия аша Эдипҡа атаһын үлтереп, үҙ әсәһенә өйләнәсәген әйтә. Быны ишеткәс, Эдип атаһы тип иҫәпләгән Полибтан алыҫыраҡ булырға теләп, Фиваға китә. Дельфаға барған юлда, ул ҡырандас осрата. Ҡырандас уның аяғын тапай, ә унда Лай ултырған була. Эдип күсер менән әрләшеп китә лә уны үлтерә, һуңынан ҡырандаста ултырған атаһын үлтерә.
Эдип сфинкс һорауына яуап биреп, ҡаланы сфинкстан азат итә.
# Нялан-Я

Нялан-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Сосьва йылғаһының һул ярына тамағынан 137 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 78 км.

# Нялан-Я
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300028909
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302890
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Дим (Өфө)

Дим (Дим биҫтәһе) — Өфө ҡалаһының Дим районындағы биҫтә. Райондың көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Өфө ҡалаһы ситендә, м5 трассаһы эргәһендә урынлашҡан. Биҫтә аша Транссиб тимер юлы үтә, бында шул исемдәге тимер юл станцияһы урынлашҡан.

# Дим (Өфө)
## Хәҙерге Дим

1940-сы йылдарҙа эшселәр ҡасабаһының майҙаны бары 17 мең м² самаһы, ә халҡы — 5 мең кеше тәшкил итә, улар бөтәһе лә тиерлек шәхси йорттарҙа йәшәгән. 700 йорт биләмәһе һәм дөйөм майҙаны 10,5 мең м² тәшкил иткән бер нисә ике ҡатлы йорт булған. Хәҙерге заманда Дим биҫтәһе 9 микрорайонға бүленә (Дим-1, Дим-2 һәм башҡалар), уның көнбайыш өлөшө башлыса шәхси йорттарҙан тора.
Дим биҫтәһе биләмәһендә 8 мәктәп, 10 балалар баҡсаһы, 2 башланғыс мәктәп-балалар баҡсаһы бар. Димдә Андреев сиркәүе һәм Дим районы мәсете, шулай уҡ Өфө тимер юл транспорты техникумы урынлашҡан. Әлеге ваҡытта (2011 йылдан) Дим биләмәһендә «Көмөш шишмә» һәм «Сағыу» яңы торлаҡ комплексы төҙөлөшө бара. 2013 йылда тимер юл аша автомобиль үткәргес төҙөү тамамланды. Биҫтәнең көньяҡ өлөшөндә, халыҡта «Вьетнам баҙары» тип аталған «Дим баҙары» урынлашҡан.

# Дим (Өфө)
## Шулай уҡ ҡара

* Өфө
* Дим районы (Өфө)
# Сафин Абдулхәй Сафа (Сафиулла) улы

Сафин Абдулхәй Сафа (Сафиулла) улы (рус. Сафин Абдулхай Сафеевич (Сафиуллович) 1916 йыл — ?) — легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия өлкән сержанты. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985).

# Сафин Абдулхәй Сафа (Сафиулла) улы
## Биографияһы

Сафин Абдулхәй Сафа (Сафиулла) улы 1916 йылда хәҙерге Башҡортостандың Әбйәлил районы Ишҡол ауылында тыуа. 1941 йылдың 6 декабрендә Әбйәлил районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының химик һаҡланыуҙың 21-се айырым взводында хеҙмәт итә.

# Сафин Абдулхәй Сафа (Сафиулла) улы
## Биографияһы
### Батырлығы

Гвардия өлкән сержанты Сафин Абдулхәй Сафа (Сафиулла) улы Бөйөк Ватан һуғышы осоронда немец илбаҫарҙары менән йыш һуғышта ҡатнаша. 1942 йылдың 23 июлендә ул хәрби батырлыҡ күрһәтә. һөжүм итеү ваҡыттарында отделение командиры булараҡ ул яугирҙарҙың алдынан бара. Отделениеһында пулеметсы һәләк булыуын күреп, үҙе пулемет артына тора һәм дошмандарға ут аса.
1942 йылдың 25 декабрендә Обливская станцияһы янында дошман һөжүм итеүгә күсә һәм подразделение ҡамауҙа ҡала, ҡурҡыу белмәҫ командир Сафин Абдулхәй Сафа (Сафиулла) улы үҙенең отделениеһын дошманға ныҡ яҡын алып килә, уның батырлығы һәм ҡаһарманлығы арҡаһында дошман флангты күтәрә алмай һәм һуғыш яланында тиҫтәләгән һалдатын ҡалдырып сигенергә мәжбүр була.
Часть дошмандың тәрән тылында булған һуғыш осоронда, станцияларҙың береһендә дошман көслө һөжүмгә күсә, сержант Сафин автоматынан атып, дошманға ҡаршы бара. Был алышта ул 12 немецты юҡ итә.
1943 йылдың 24 февралендә дошман тылдан сығыуға уларға ҡаршы бара һәм автоматы менән туп-тура атып, ун бер фашисты юҡ итә һәм үҙе лә, аты ла имен ҡала. 1943 йылдың 15 июлендә Сафин Абдулхәй Сафа (Сафиулла) улы «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалына лайыҡ була
1943 йылда Березня районында беҙҙең ылауға засада яһаған дошмандың автоматсылары төркөм менән Чернухино ҡалаһы өсөн ҡыйыу һуғыша һәм ун ике кешенән торған был төркөм юҡ ителә.
Днепр йылғаһын һуғышып аша сыҡҡанда, Головки һәм Лесок ҡасабалары өсөн һуғышта һәм Стырь йылғаһын кисеп сыҡанда гвардия өлкән сержанты Сафин Абдулхәй Сафа (Сафиулла) улы шулай уҡ батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәтә. Подразделениеның 1944 йылдың 3 июнендәге 16/н бойороғо менән Сафин Абдулхәй Сафа (Сафиулла) улы «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
# Йомаш ауыл Советы (Баймаҡ районы)

Йомаш ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Йомаш ауылы.

# Йомаш ауыл Советы (Баймаҡ районы)
## Тарихы

Ойоштороу ваҡыты: 1928 йыл.
Башҡортостан Республикаһының "Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законы"на ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә. 1918 йылдың 2 декабрендә ойошторолған. Йомаш, Юлыҡ ауылдары, Ислам утары тораҡ пункттары ингән, 530 йортта 1890 кеше йәшәгән.
Совет территорияһында «Һаҡмар» колхозы, Юлыҡ урмансылығы урынлашҡан була. Шулай уҡ Совет ҡарамағында 2 балалар баҡсаһы һәм ауыл мәҙәниәт йорто, 2 китапхана, фельдшер-акушер пункттары була.
1961 йылда әлеге ауыл советында ете тораҡ пункты ингән (Йомаш, Ғәптекәй, Исмаҡай, Ислам, Комсомол, Тәңгребирҙе, Йоносбай) ингән. 1961 йылдың 14 ғинуарында Юлыҡ ауыл Советы бөтөрөлөүе арҡаһында Юлыҡ ауылы Йомаш ауыл Советы составына индерелә.

# Йомаш ауыл Советы (Баймаҡ районы)
## Ауыл биләмәһе составы
### Ауыл Советы етәкселәре

* Ауыл Советының (1919—1930) беренсе ойоштороусылары: Хоҙайназаров Фәйруш (1919 йылдың 15 октябренндә һайланған), Иҫәнов Яҡуп, Сәйетғафаров Сөнәғәтулла, Теүәлбаев Зариф, Юлдашев Ғиззәт, Туйғунов Заһит, Аҡбулатов Нурфәйез, Ибраһимов Сабирйән, Йоносбаев В. Х., Аҡбулатов Әхмәтәсафа..

# Йомаш ауыл Советы (Баймаҡ районы)
## Урындағы үҙидара

Ауыл советы башлығы: Әйүпов Айрат Билал улы.
Ауыл советы хакимиәте адресы буйынса урынлашҡан:
Рәсәй 453675, Башҡортостан Республикаһы, Баймаҡ районы, Йомаш ауылы, Совет урамы, 26-сы йорт.

# Йомаш ауыл Советы (Баймаҡ районы)
## «Әсәлек даны» миҙалы менән бүләкләнеүселәр

* Манасыпова Мәрфүға Ғәйзулла ҡыҙы (1985)
* Таңатарова Винера Ғәйзулла ҡыҙы (1975).
# Аликазган (йылға)

Аликазган — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы/ Чечен Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Каспий диңгеҙенең Астрахан ҡултығы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Аликазган (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терек йылғаһының дельтаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07020001612108200002691
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200269
* Бассейн коды — 07.02.00.016
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Төньяҡ Тылай

Төньяҡ Тылай — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тылай йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Төньяҡ Тылай
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Косьва йылғаһы башынан Широков ГЭС-ына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100312111100008447
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100844
* Бассейн коды — 10.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Хиос һарығы

Хиос тоҡомо — ул һөтлө ҡалын ҡойлоҡло тоҡомло һарыҡ. Әлеге ваҡытта хиос һарығы, Хиос грек утрауҙарында сығарылған тигән киң таралған фекер йәшәй, кивирджик һәм даглич тоҡомо менән туғанлығы тураһында ла фекер бар.

# Хиос һарығы
## Тоҡом характеристикаһы

Хиос һарыҡтарын айырып торған һыҙат — уның ҡолағында, танауында, ҡорһаҡ, аяҡтары һәм күҙ тирәләй ҡара йәки көрән тамғаһы бар.
Хиос һарығы тыуғанда уртаса ауырлығы 3,6 — 3,9 килограмм була. Өлкән һарыҡтарҙың инәләре 48-ҙән 70 килограмм, ә аталары 66 — 91 килограмм тарта.
Ата һәм инә һарыҡтар мөгөҙлө була, әммә мөгөҙһөҙ инә һарыҡтар ҙа осрай.
Имеҙеү осоронда (уртаса алғанда, 210 көн) хиос һарығы 120 кг-нан 272 кг тиклем һөт бирә. Һөт фет, бацос, манури сырҙарын әҙерләү өсөн ҡулланыла.
1989 йылдан 2007 йылға тиклем донъя буйынса хиос һарығының һаны 16 000 алып 51 860 тиклем арта.

# Хиос һарығы
## Хиос һарығын үрсетеүсе фермалар

А. И. Геласакис 2010—2012 йылдарҙа Грецияла хиос һарығын үрсетеү буйынса уртаса күрһәткестәр эшләй. Үрҙәге тикшеренеүгә ярашлы, һарыҡ көтөүе уртаса 314 баштан тора (210 инә һарыҡ, 16 ата һәм 88 бәрәс), ә утраса һөт һауымы имеҙеү осоронда — 276,6 ± 55,6 кг / имеҙеү осоронда (лактация оҙайлығы менән). Һарыҡтың уртаса үрсеүсәнлеге — 2,1 ± 0,3. Бәрәсте 6-8 аҙна эсендә үҫтереү киң таралған, артабан һарыҡтарҙы 7 ай дауамында һауалар.
Ошо факттар нигеҙендә Грецияла хиос һарыҡтарын үрсетеүсе фермаларҙа тикшеренеү эштәре үткәрелә. Тикшеренеү барышында фермсаларҙың дүрт категорияһы асыҡлана:
* Яңы төҙөлгән, яҡшы йыһазландырылған махсус ферма;
* Һарыҡ үрсетергән һәм мал аҙығы етештергән, ауыл хужалығы культуралары үҫтерергән, үҙҙәрен яҡшы яҡтан күрһәткән фермалар;
* Ҙур булмаған фермалар, унда төп иғтибар ауыл хужалығы культураларын үҫтереүгә бүленә, ә һарыҡсылыҡҡа түгел (2 категорияға күсеү тенденцияһы бар);
* Етештереү күләме түбән булған ферма, ауыл хужалығы культураларын үҫтереүгә иғтибар аҙ йүнәлтелә.

# Хиос һарығы
## Иҫкәрмә

* 1 2 3 4 5 https://fao-dadis-breed-detail.firebaseapp.com/?country=Greece&specie=Sheep&breed=Chios
* ↑ http://www.fao.org/3/a1250e/annexes/List%20of%20breeds%20documented%20in%20the%20Global%20Databank%20for%20Animal%20Genetic%20Resources/List_breeds.pdf
* 1 2 Chios (ингл.). Дата обращения: 18 июнь 2009. Архивировано 24 декабрь 2009 года. 2009 йыл 24 декабрь архивланған.
* 1 2 3 Breed description (Contd.) (ингл.).(недоступная ссылка)
* ↑ Gelasakis A.I. et al. Description and typology of intensive Chios dairy sheep farms in Greece. — Journal of Dairy Science. — 2012.
# Арҙагүл

Арҙагүл — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Эҫем йылғаһының һул ярына тамағынан 107 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Арҙагүл
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200612111100019232
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101923
* Бассейн коды — 10.01.02.006
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Сәләмов Фәйез Сәләм улы

Сәләмов Фәйез Сәләм улы (рус. Салямов Фаиз Салямович 1905 йыл — 4 май 1945 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ефрейторы.

# Сәләмов Фәйез Сәләм улы
## Биографияһы

Сәләмов Фәйез Сәләм улы 1905 йылда хәҙерге Башҡортостандың Ҡариҙел районы Һөйөндөк ауылында тыуа. Байҡыбаш районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 62-се гвардия кавалерия полкында ездовой һәм артиллерист булып хеҙмәт итә. 1944 йылдың 1 февраленән алып 4 февраленә тиклем Замошье тораҡ пункты янындағы һуғыштарҙа гвардия рядовойы ездовой Сәләмов Фәйез Сәләм улы дошмандың көслө уты аҫтында миналар һалынған юл буйлап яңы ут һыҙығына орудиеларҙы еткерә. Эскадрондың материаль өлөшөн һәм аттарҙы һаҡлап ҡалыуға булышлыҡ итә, орудиелар эскадрондың хәрби тәртиптә һаҡлана. Сәләмов Фәйез Сәләм улы 1944 йылдың 29 февралендә «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
1945 йылдың 17 февралендә 76 мм орудиеларҙың 1-се расчеты гвардия ефрейторы Сәләмов Фәйез Сәләм улы Петцник тораҡ пункты янында барған һуғышта расчет составында дошмандың ике көслө атакаһын кире ҡаға. Дошман һалдаттарының төркөмө орудиеға ныҡ яҡынлашһа ла бер аҙым да артҡа сигенмәй, бөтә расчеттың ныҡышмалы оборонаһы арҡаһында дошмандың пулемет уты баҫтырыла һәм 35-кә яҡын һалдат һәм офицеры юҡ ителә. Йыш атыуҙарҙан һуң орудие туҡтап ҡалғас, Сәләмов тылдан шәхси ҡоралы менән фашистарҙы сигенергә мәжбүр итә. 1945 йылдың 31 мартында гвардия ефрейторы Сәләмов Фәйез Сәләм улы был ҡаһарманлығы өсөн «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ була.
Сәләмов Фәйез Сәләм улы 1945 йылдың 4 майында һәләк була, Германияның (хәҙер Польшаның) Арнсвальде ҡалаһында ерләнә.
# Молокан

Молокан (рус. Молоканово) — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 366 кеше. Почта индексы — 453357, ОКАТО коды — 80239812003.

# Молокан
## Халыҡ һаны

Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
* Иҫәп алыу йылы һәм көнө
* 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)
* 1920 йыл 26 август
* 1926 йыл 17 декабрь
* 1939 йыл 17 ғинуар
* 1959 йыл 15 ғинуар
* 1970 йыл 15 ғинуар
* 1979 йыл 17 ғинуар
* 1989 йыл 12 ғинуар
* 2002 йыл 9 октябрь
* 2010 йыл 14 октябрь
Халыҡ һаны буйынса аңлатма төрлө йылдарҙа иҫәп алыу тәртибенең айырмалығы булыу сәбәпле халыҡ һанының үҙенсәлегенә иғтибар итегеҙ.
    1939 йыл — бар булған халыҡ һаны.
    1989, 2002, 2010 йылдарҙа — даими йәшәгән урыны булып иҫәпләнгән халыҡ һаны
Ауылдағы халыҡ һаны буйынса мәғлүмәтте халыҡ иҫәбе буйынса алыу урынлы. Бөтә ил күләмендә үткән 1897, 1920, 1939, 1959, 1970, 1979, 1989, 2002, 2010 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса мәғлүмәттәр бар һәм асыҡ ҡулланыуҙа табырға була. Ҡайһы бер китаптарҙы электрон төрҙә асып ҡарап була. 1926 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса һәр ауыл тураһында мәғлүмәт осрағаны юҡ әле. Унан башҡа Өфө виләйәтендә 1865, 1879, 1886 йылдарҙа урындағы халыҡ иҫәбе алынған. Тағы ла ревиз яҙмалары аша мәғлүмәт бар.
* 1859 һәм 1865 йыл — Населенные пункты Башкортостана. Ч.I. Уфимская губерния, 1877. — Уфа:Китап, 2002. — 432 с. ISBN 5-295-03188-8 (ч. I). ISBN 5-295-03133-0.
       Өфө виләйәте ауылдарында халыҡ һаны буйынса мәғлүмәт 1859 һәм 1865 йылдарға ҡарата бар.
* 1866 йыл — Список населенных мест. Ч. II. Оренбургская губерния, 1866. — Уфа: Китап, 2006. — 260 с. ISBN 5-295-03815-7 (ч. II). ISBN 5-295-03133-0.
       Ырымбур виләйәте ауылдарында халыҡ һаны буйынса мәғлүмәт 1866 йылға ҡарата бар.
* 1897 йыл — Перепись населения. т.45 кн.01 Уфимская губерния. Н.А.Тройницкий (ред.)(С.-Петербург, 1901)
       Был китапта Өфө виләйәте ауылдары буйынса мәғлүмәт бар. 500 кешенән күберек булған ауылдар исемлеге.
* 1920 йыл — Населенные пункты Башкортостана. Ч.III. Башреспублика, 1926. — Уфа. Китап, 2002. — 400 с. ISBN 5-295-03091-1 (ч. III). ISBN 5-295-03133-0.
       Был китап 1926 йылға ҡарата төҙөлгән, әммә халыҡ иҫәбе 1920 йылға ҡарата бирелгән.
* 1939 йыл — БАССР. Административно-территориальное деление на 1 июня 1940 года – Уфа:Государственное издательство, 1941. – 387 с.
       Был китапта 1939 йылғы иҫәп алыу буйынса һәр ауыл буйынса мәғлүмәт бар.
* 1989 һәм 2002 йылдар — Башҡортостан Республикаһы ауылдарында 1989 һәм 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны.
* 2010 йыл — Численность и размещение населения Республики Башкортостан по данным Всероссийской переписи населения 2010 года. Статистический сборник. (рус.)
* Население Башкортостана: XIX-XXI века: статистический сборник / Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республики Башкортостан. — Уфа:Китап, 2008. — 448 с.: ил. ISBN 978-5-295-04439-7
       1897 йылғы халыҡ иҫәбенән башлап ҡалалар, ҡала төрөндәге ҡасабалар, райондар, район үҙәктәре буйынса халыҡ һаны бар.

# Молокан
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Ермолаевка): 17 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Ермолаево): 17 км
# Мораҙым (гәзит)

Мораҙым — Башҡортостан Республикаһы Күгәрсен районының ижтимағи сәйәси гәзите. Ойоштороусылары — БР‑ҙың Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы, БР‑ҙың «“Башҡортостан Республикаһы” нәшриәт йорто» ДУП‑ы. Күгәрсен районының Мораҡ ауылында аҙнаһына 3 тапҡыр башҡорт телендә сыға.

# Мораҙым (гәзит)
## Тарихы

1931 йылдың 19 октябрендә Күгәрсен районда «Ударсы» тип аталған беренсе район гәзите сығарыла . Шул ваҡтыттан башлап гәзит райондың йәмәғәт тормошонда мөһим урын биләй. Төрлө йылдарҙа гәзит һәм коллектив менән бергә тормоштағы бмк күп үҙгәрештәрҙе кисерә, ижади хеҙмәткәрҙәрҙең бер быуыны ашына. Гәзиттең мөхәррирҙәре, хеҙмәткәрҙәре, исемдәре бер-бер артынан үҙгәрә, әммә баҫманың тәғәйенләнеше үҙгәрешһеҙ ҡала — уҡыусыһына тоғро хеҙмәт.
1933 йылдан «Коммуна байрағы» , 1953 йылдан «Ҡыҙыл байраҡ» , 1958 йылда «Путь Октября» гәзите менән берләшерелгәс («Путь Октября» гәзите 1933 йылдан рус телендә сыға, 1953 йылға тиклем «Знамя коммуны» исеме менән баҫтырыла) «Октябрь юлы» исемле башҡорт теләндә һәм «Путь Октября» исемле рус телендә, 1965 йылдан «Слава труду» һәм «Хеҙмәткә дан» исемдәре менән сыға.
2009 йылдың ғинуарынан алып хәҙергә исеме менән үҙ аллы гәзит булып сыға.
# Днепропетровск өлкәһенең казак йырҙары

Днепропетровск өлкәһенең казак йырҙары йәки «казак йырҙары» — Днепропетровск өлкәһендә украин казак йырҙарын башҡарыу феномены. 2016 йылда Кешелектең матди булмаған мәҙәни мираҫ оюъекты исемлегенә индерелгән, ашығыс рәүештә һаҡлауға мохтаж(ингл. List of Intangible Cultural Heritage in Need of Urgent Safeguarding).

# Днепропетровск өлкәһенең казак йырҙары
## Ҡылыҡһырлама
### Тасуирлама

Казак йырҙары халыҡ ауыҙ-тел ижады формаһы булып тора. Беренсе сиратта «казак» йыры тип казактарҙың походтары тасуирланған (мәҫәлән, «О, гук, мати, гук», Никополь районы, Капуловка ауылы), казак башлыҡтары тураһындағы (мәҫәлән, Данила Нечай хаҡында «Ой из-за горы и еще и из-за лимана», Желтые Воды ҡалаһы), казак лирик йырҙары (мәҫәлән, «Из-за гор, из-за гор», Подгородный ҡалаһы), казак романстары (мәҫәлән, «Казак Дондан килә», Покровка районы, Великомихайловка ауылы). Был йырҙарҙа хикәйәләү йә һөйләүсе, йә казактың үҙенең исеменән алып барыла. Билдәле бер дәрәжәлә «казак» йырҙары тип егет менән ҡыҙ араһындағы мөнәсәбәттәрҙе һүрәтләгән йырҙар ҙа тора (мәҫәлән, «Садом, садом, пшениченька ланом», Межевая районы, межевая ҡасабаһы.
Әммә казактар тураһында йырланған бөтә йырҙар ҙа казак йырҙары ип һаналмай. Мәҫәлән, казак тематикаһына Украинаның бойондороҡһоҙлоғо өсөн 1917—1921 йылдарҙа яҙылған йырҙар авторҙары ла мөрәжәғәт итә; мәҫәлән, «Їхав козак на війноньку» йәки «Стоїть козак на чорній кручі» йырҙары.
# Грязнушка (Каменка ҡушылдығы)

Грязнушка — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Каменка йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Грязнушка (Каменка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы бассейны (Рәсәй булеге) Һаҡмар йылғаһынан түбәнерәк, Илек йылғаһын керетмәй. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010001012112200010009
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112201000
* Бассейн коды — 12.01.00.010
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Кесе Верси-Ярт

Кесе Верси-Ярт — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сугмутен-Ях йылғаһының уң ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Кесе Верси-Ярт
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200047482
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204748
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Туга-Еган

Туга-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Патын-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Туга-Еган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010900112115200035432
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203543
* Бассейн коды — 13.01.09.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2