yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Татар дәүләт драма һәм комедия театры

Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театры (рус. Татарский государственный театр драмы и комедии имени Карима Тинчурина) — Ҡазандағы татар театры. 1988 йылға тиклем Күсмә театры булараҡ билдәле.

# Татар дәүләт драма һәм комедия театры
## Театр тарихы

Беренсе спектакль 1933 йылдың 6 ноябрендә Питрәч районының Шәле ауылында уйнала (Кәрим Тинчурин һәм Ҡәүи Нәжмиҙең «Булат бабай семьяһы» комедияһы). Шул көндән башлап коллективтың өҙлөкһеҙ гастроль юлы башлана. Был ваҡытта Академия театрының ҙур артисттары З. Закиров, Г. Болгарская, Х. Исмәғилов, А. Йәһүҙин, М. Рәхмәтуллина, Г. Ғиматов һ.б. кеүек татар сәнғәтендә матур эҙ ҡалдырған шәхестәр эшләй башлай. Әлеге осорҙың репертуарына күҙ һалһаҡ түбәндәге спектаклдәрҙе күрәбеҙ: Ф. Сәйфи-Ҡазанлы «Зәңгәр алан» (Реж. Ғ. Ильясов), К. Тинчурин, Ҡ. Нәжми «Булат бабай семьяһы» (Реж. Ғ. Ильясов), А. Зөлкәрнәй — «Дала йөрәге» (Реж. М. Илдар), М. Илдар — «Ике система».
* Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында (1942 йылдың октябренән 1944 йылдың октябренә тиклем) Быуа ҡалаһында Татар академия театры филиалы булараҡ эшләй. Һуңынан Республика татар күсмә театры статусы ала. Театрҙың сәнғәт етәксеһе — Ә. Мәжитов, труппала артисттар — А. Әхмәтжанова, Б. Д. Ғалиуллина, Г. М. Ғиматов, Х. Исмәғилов, З. Г. Камалова, С. Сәғитова, М. Рәхмәтуллина, С. Хөснөтдинова һ.б. эшләй. 1944 йылда Күсмә театр Ҡазанға күсерелә. Ҡазан Кирмәнендә Спас манараһында урынлаша.
* 1986 йылда Камал театры яңы бинаға күсенгәс, унан ҡалған Горький урамындағы бинаға эйә була. 2005—2010 йылдарҙа оҙаҡҡа һуҙылған ремонт эштәре арҡаһында тағы бинаһыҙ ҡала. 2010 йылдың 14 май көндө театр йорто реставрацияһынан һуң театр үҙ йортона ҡайтты.
* 1988 йылда театрға Кәрим Тинчурин исеме бирелә.

# Татар дәүләт драма һәм комедия театры
## Режиссерҙар

* 1933—1937 йылдарҙа — Ғ. Ильясов,
* 1937—1946 — Ә. Мәжитов
* 1946—1948 — Ғ. Йосопов
* 1948—1949 — С. Вәлиев
* 1950—1956 — С. Вәлиев-Сульва
* 1956—1962 — Т. Тумашева
* 1963—1985 — Р. Томашев
* 1971—1975 — Рәфҡәт Бикчәнтәев
* 1985—1988 — Рабит Батулла
* 1988—1991 — Дамир Сиражиев
* 1991—2019 — Рәшит Заһидуллин
* 2019 йылдан — ике йыл театр баш эшләй режиссерһыҙ
* 2021 йылдан ― Туфан Имаметдинов

# Татар дәүләт драма һәм комедия театры
## Бүләктәре

«Тантана» премияһы лауреаты.
# Һиҙиәт

Һиҙиәт — төрки телле халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ир-ат исеме.

# Һиҙиәт
## Этимологияһы

Һиҙиәт исеме башҡорт теленә ислам дине йоғонтоһонда килгән, ғәр. — тура юлға алып барыусы мәғәнәһенә эйә.

# Һиҙиәт
## Билдәле кешеләр

Сәғәҙиев Һиҙиәт Сибәғәт улы (27 июль 1887 йыл — 9 октябрь 1937 йыл) — Башҡорт милли хәрәкәтендә ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының мәғариф халыҡ комиссары (1921—1923), Башҡортостан Баш суды ағзаһы (1923—1930). Граждандар һуғышында әүҙем ҡатнашыусы.

# Һиҙиәт
## Фамилиялар

Һиҙиәтов Ишмырҙа Хәйернур улы (28 октябрь 1933 йыл Ҡужан ауылы, Әбйәлил районы, Башҡорт АССР-ы — 9 февраль 2003 йыл, Башҡортостан Республикаһы, Өфө) — совет, Рәсәй ғалим-хирургы, онколог. Башҡортостанда тәүге хоспис төҙөткән табип. Медицина фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы.
Һиҙиәтов Мансур Яҡшыбай улы (24 ноябрь 1949 йыл) — хеҙмәт ветераны, яҙыусы, йәмәғәтсе. 1971—2005 йылдарҙа Белорет металлургия комбинаты волочильщигы, өлкән мастеры, смена начальнигы. 2013 йылдан Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар һәм Журналистар союздары ағзаһы. III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены кавалеры (1980).
Һиҙиәтов Илдар Ишмырҙа улы (1960), ғалим-хирург. 1994 йылдан Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы, 2011 йылдан топографик анатомия һәм оператив хирургия кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2000 йылдан Өфөләге 2-се Республика клиник дауаханаһы табибы. Медицина фәндәре докторы (1999), профессор (2002). Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районы Аҡъяр ауылында тыуған. Атаһы, билдәле ғалим-табип Ишмырҙа Һиҙиәтовтың тыған ауылы- Әбйәлил районы Ҡужан ауылы.

# Һиҙиәт
## Атаһының исеме

Ғөбәйҙуллин Ҡаһарман Һиҙиәт улы (1922-2006; Баймаҡ районы Буранбай ауылында тыуған). 1939 йылда Баймаҡ район хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиәндәр Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, сержант, помощник командира взвод командиры ярҙамсыһы. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.
# Ҙур түңәрәк

Ҙур түңәрәк (рус. Большой круг) — шарҙы уның үҙәге аша үткән яҫылыҡ менән киҫкәндә барлыҡҡа килгән түңәрәк. Теләһә ниндәй ҙур түңәрәктең диаметры сфераның диаметры менән тап килә, шуға күрә ҙур түңәрәктәрҙең бөтәһенең дә периметрҙары бер төрлө һәм үҙәктәре лә бер: шарҙың үҙәге менән тап килә. Ҡайһы берҙә «ҙур түңәрәк» терминын ҡулланғанда ҙур әйләнәне (окружность), йәғни сфераны уның үҙәге аша үткән яҫылыҡ менән киҫкәндә барлыҡҡа килгән Әйләнәне күҙҙә тоталар.
Сфералағы бер-береһенә диаметраль рәүештә ҡапма-ҡаршы булмаған теләһә ниндәй ике нөктә өсөн улар аша үткән бер генә ҙур түңәрәк бар. Бер-береһенә ҡапма-ҡаршы торған ике нөктә аша бик күп ҙур түңәрәктәр һыҙып була. Ҙур түңәрәктең иң бәләкәй дуғаһындағы ике нөктә араһындағы юл — сфера яҫылығы буйлап һалынған иң ҡыҫҡа юл. Был осраҡта ҙур түңәрәктәр сферик геометрияла тура линиялар ролен үтәй. Был дуғаның оҙонлоғо Риман геометрияһында ике нөктә араһы тип алына. Ҙур түңәрәктәр сфераның геодезик линиялары булып тора.
Шулай уҡ ҙур түңәрәк — саҡ ҡына кәкрәйгән юл, ул — $\kappa ={\frac {1}{R}}$.
Күк сфераһында ҙур түңәрәктәр миҫалына горизонтты, күк экваторын һәм эклиптиканы индерәләр.

# Ҙур түңәрәк
## Ерҙең геодезик һыҙыҡтарҙы

Анығыраҡ итеп әйткәндә, Ерҙең формаһы — идеаль сфера түгел. ул — полюстар тирәһендә йәмшәйгән эллипсоид. Шуға күрә лә Ер өҫтөндәге ике нөктә араһындағы иң ҡыҫҡа юл (геодезик линия) әйләнәнең дуғаһы була алмай. Әммә Ерҙең формаһы шарҙан әллә ни айырылмай, шуға ла сфераны, бер проценттан кәмерәк кәмселек менән ер өҫтө, тип алырға була..
Меридиандар һәм экватор — Ерҙәге ҙур түңәрәктәр. Башҡа параллелдәр ҙур түңәрәктәр булып тормай, сөнки уларҙың үҙәктәре Ерҙең үҙәге менән тап килмәй, улар — бәләкәй түңәрәктәр. XVIII быуатта Жан-Батиста Деламбро мәғлүмәттәре нигеҙендә метр Париж меридианының 1/40’000’000 өлөшө булараҡ ҡулланыла башлай. Шуға ярашлы, планетаның ҙур түңәрәктәре яҡынса 4·10⁸ метр тәшкил итә, тип иҫәпләргә була. Артабан экватор оҙонлоғо 40’075 км тип иҫәпләнелә.
Ағымдар һәм елдәр һиҙелерлек йоғонто яһамағанда ҙур түңәрәк киҫәктәре диңгеҙ һәм һауа караптары маршруттары булараҡ файҙаланыла. Осоу оҙонлоғо йыш ҡына ике аэропорт араһындағы ортодрома менән баһалана. Был осраҡта Төньяҡ ярымшарҙа континенттар араһынан көнбайышҡа табан осҡан самолеттар өсөн иң ҡулай юл ортодроманан төньяҡтараҡ ята, ярашлы рәүештә көнсығышҡа табан осҡандар өсөн ҡулай юл саҡ ҡына көньяҡтараҡ ята.
Оҙон авиация йәки диңгеҙ маршруттары ялпаҡ карталарҙа (мәҫәлән, Меркатор проекцияһында) йыш ҡына кәкре итеп һыҙыла. Әммә тура һыҙыҡ буйынса һалынған юл, кәкре булып күрегәненән, оҙонораҡ була. Сөнки был проекцияларҙа ҙур түңәрәктәр тура юлға тап килмәй. Гномоник проекцияла эшләнгән карталар юлды дөрөҫөрәк күрһәтә, сөнки унда тура һыҙыҡтар ҙур түңәрәктәрҙең проекциялары булып тора.

# Ҙур түңәрәк
## Шулай уҡ ҡара

* Локсодрома
* Ортодрома
* Малый круг (инг.)баш. (инг.)баш.
# Скоковка

Скоковка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тудовка йылғаһының һул ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Скоковка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга Үрге Волга бейшлотынан Зубцов ҡалаһына тиклем , Вазуза йылғаһы башынан Вазуза һыуһаҡлағысына тиклем индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010100412110000000656
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000065
* Бассейн коды — 08.01.01.004
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡыуатов Ҡаһарман Буранғол улы

Ҡаһарман Буранғол улы Ҡыуатов (1787—1828) — башҡорт кантоны башлығы, яугир. 1806—1807 йылдарҙағы рус-прусс-француз (4-се коалиция) һуғыштарында, 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.

# Ҡыуатов Ҡаһарман Буранғол улы
## Биографияһы

Ҡыуатов Ҡаһарман Буранғол улы 1788 йылда Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе Үҫәргән улусы Буранғол ауылында Буранғол Ҡыуатов ғаиләһендә тыуған. Башҡорт дворяндары Ҡыуатовтар нәҫеленән.
1806—1807 йылдарҙағы рус-прусс-француз (4-се коалиция) һуғыштарында, 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнаша.
1811 йылда 9-сы кантон башҡорттарынан 1-се Башҡорт атлы полкы ойошторола, уның командиры итеп Буранғол Ҡыуатов тәғәйенләнә. Июндә полк Сембергә килә һәм Серпуховҡа ебәрелә. Курск губернаһында ҡышлай. 1812 йылдың 2 ғинуарында Луцк ҡалаһында 2-се армия командующийы П. И. Багратион 1-се һәм 2-се Башҡорт атлы полктарын ҡарап сыға. 1812 йылдың мартында 1-се Башҡорт полкы Рәсәй империяһының көнбайыш сиктәрендә Платовтың корпусы составына кордон хеҙмәтен үтәй. Ватан һуғышы башланғас, Платов казактары менән бергә 2-се Көнбайыш армияның сигенеүен ҡаплай.
1812 йылдың 3-5 сентябрендә Можайск янындағы алыштарҙа ҡатнаша, ә 20 сентябрҙән Мәскәү эргәһендә була. 1812 йылдың 3—26 октябрендә командаһы менән Молод ауылы эргәһендә Серпухов юлындағы төп пикетты биләй. 27 октябрҙән дошманды эҙәрлекләй башлай һәм 29-30 октябрҙә Малоярославец эргәһендә алыш була.
1813 йылдың 3 мартында Берлин, 15 мартта — Дрезден, 29 мартта — Лисимбург, 15-16 августта — Ютербок, 21-22 августта — Винтербург эргәһендә була.
1813 йылда 1-се Башҡорт атлы полкы командаһы Лейпцигтағы "Халыҡтар һуғышы"нда ҡатнаша. 1813 йылдың октябрендә был полк шулай уҡ Лейпцигтағы "Халыҡтар һуғышы"нда ҡатнашҡан 4-се, 5-се һәм 14-се Башҡорт полктары менән бергә Дрезден гарнизонына ҡаршы һуғышҡан 2-се, 15-се һәм 18-се Башҡорт полктарына ярҙамға ебәрелә.
1813 йылдың 10 ноябрендә — Дефентер ҡәлғәһе, 8-9 декабрҙә — Бреда ҡәлғәһе, 1814 йылдың 24-25 февралендә — Лаон ҡалаһы янындағы алыштарҙа ҡатнаша.
1814 йылдың 19 мартында Париж янындағы алышта һәм ҡаланы алыуҙа ҡатнаша.
1817—1828 йылдарҙа 9-сы башҡорт кантоны башлығы булып хеҙмәт итә. 200-ләп башҡорт балаларын Санкт-Петербург, Мәскәү, Ҡазан ҡалалары уҡыу йорттарына урынлаштырыу менән дә шөғөлләнә. Каруанһарайҙы төҙөү эшендә лә әүҙем ҡатнаша.

# Ҡыуатов Ҡаһарман Буранғол улы
## Хәтер

* «Ҡаһарман кантон» исемле башҡорт халыҡ йыры Ҡаһарман Ҡыуатовҡа арналған.
# Жиганов Виктор Викторович

Жиганов Виктор Викторович (18 февраль 1964 йыл ) — совет һәм партия эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының Юғары Советы Президиумы аҡзаһы. Өфө ҡалаһының Киров районы 26-сы Фрунзе һайлау округынан 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

# Жиганов Виктор Викторович
## Биографияһы

Жиганов Виктор Викторович 1964 йылдың 18 февралендә Мәскәү ҡалаһында тыуған. Милләте буйынса рус, юғары белемле — 1986 йылда Өфө авиация институтын тамамлаған. Эшһөйәр, тырыш егетте уҡып бөткәс институтты эшкә ҡалдыралар. Хеҙмәт юлын 1986 йылда үҙе уҡығын Өфө авиация институтында ВЛКСМ комитетының секретарь урынбаҫары булып башлай. Эшенә тоғро егет партия һәм дәүләт эше буйынса өҫкә үрмәләй. 1987—1991 йылдарҙа Башҡортостан өлкә комитетының комсомол инструкторы, республика йәштәр үҙегенең директоры булып эшләй. 1991 йылдан «Выбор» инновация һәм яңы алымдарҙы индереү берекмәһеның директоры итеп тәғәйенләнә.
Өфө ҡалаһының Киров районы 26-сы Фрунзе һайлау округы буйынса Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһының Юғары Советы Президиумы ағзаһы.
Өйләнгән.
# Хорватияла дин

Хорватияла дин. Хорватияла иң таралған дин булып католицизм һанала, дөйөм халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 2011 йылда үҙен католик тип 3 697 143 кеше йәки илдең дөйөм халыҡ һанының 86,28 % һанай. Хррват католиктарының латин обрядына, грек католиктары тип үҙен 6 219 кеше (0,14 %) күрһәткән.
Дин әҙселеге — православие (нигеҙҙә, этник сербтар), мосолман, протестанттар (адвентист, баптист, методист, кальвинист, лютерандар, пятидесятник һ. б.), Йәһүә шаһиттары, йәһүҙиҙәр. Атеистар һәм агностиктар 195 893 кеше (5,57 %) иҫәпләнә.

# Хорватияла дин
## Дөйөм мәғлүмәттәр

Католик сиркәүе үҙ эсенә 4 митрополияны, бер архиепархия һәм 9 епархияны (уларҙың береһе византия обрядына ҡарай) ала. Хорватия примасы Загреб архиепархия-митрополияһын етәкләй. Әлеге ваҡытта Хорватия примасы — кардинал Йосип Бозанич. Сплит-Макарск архиепархия-митрополияһы үҙ эсенә шулай уҡ күрше Черногорияның Котор епархияһын үҙ эсенә ала.
Берҙән-бер грек католиктары епархияһының үҙәге Крижевцы ҡалаһында урынлашҡан һәм Хорват грек католиктары сиркәүен тәшкил итә, уның юрисдикцияһы Босния һәм Герцеговинаның мәхәлләләренә тарала.
Хорватияның күпселек православие мәхәлләләре Загреб-Любляна митрополияһының Сербия православие сиркәүенә ҡарай.
Илдең Конституцияһы дин тотоу иркен гарантиялаған. Илдә католик сиркәүе дәүләт статусына эйә түгел, әммә де-факто дәүләт тарафынан төрлө өҫтөнлөктәр менән файҙалана, йәмәғәт финанслауы менән ҡуллана. Дәүләт мәктәптәрендә дин дәрестәре бар, әммә уларға йөрөү мотлаҡ түгел.

# Хорватияла дин
## Тарих

Хорват бойондороҡһоҙ дәүләте иң тәүге осоронан алып (IX быуат) латин Көнбайыш илдәре менән тығыҙ бәйле булған. Хорват короле Томислав I батшалығы ваҡытында ике сплит сиркәү соборы ойошторола, славян телдәрендә ғибәҙәт ҡылыу мәсьәләһен хәл иткәндәр. Ҡарар латин файҙаһына сығарылһа ла, ғибәҙәт ҡылыу латин һәм рим телендә йәнәш алып барылған.
Бөйөк сиркәү тарҡалыуынан һуң, Византия менән сәйәси бәйләнеше тығыҙ булыуына ҡарамаҫтан, хорват сиркәүе Рим епископы менән дә аралашыуҙы һаҡлай. Бойондороҡһоҙлоҡто юғалтҡандан һуң, хорват сиркәүе тәүҙә Венгрия короллеге, ә һуңынан Австро-Венгрия составында үҙаллылыҡ менән ҡуллана. 1687 йылда хорват парламенты рәсми рәүештә изге Иосифты илде ҡурсалаусы тип таный.
Австро-Венгрия тарҡалыуынан һуң Хорватия Югославия составына инә, унда милләт-ара католик хорваттар, православ сербтар һәм Босния мосолмандары араһындағы насар мөнәсәбәттәр дини ыҙғыштар менән ҡатмарлаша. Һуңғылары булып Хорватиялағы һуғыш һәм Босния һуғышы тора.Һуғыш ваҡытында күп католик һәм православие ғибәҙәтханалары емерелә. Ҡасаҡтар күплеге (Хорватиянан сербтар, Босния һәм Герцеговинанан хорваттар) этно-конфессиональ һүрәтләнештең ҡырҡа үҙгәреүенә килтерә.

# Хорватияла дин
## 2011 йылғы иҫәп алыу

2011 йылғы иҫәп алыу буйынса Хорватияла дин:
# Кесе Дындовский Таз

Кесе Дындовский Таз — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Дындовский Таз йылғаһының һул ярына тамағынан 91 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Кесе Дындовский Таз
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300063518
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306351
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Фахдорф

Фахдорф (нем. Vachdorf) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 847 кеше йәшәй. Майҙаны — 15,9 км². Диңгеҙ кимәленән 320 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98617 һәм автомобиль коды — SM.
# Биояғыулыҡ

Биояғыулыҡ — үҫемлек йәки хайуандарҙан алынған сеймалдан, органик сәнәғәт ҡалдыҡтарынан етештерелгән яғыулыҡ.
Өс төрлө биояғыулыҡ бар: шыйыҡ биояғыулыҡ (эске яныулы двигателдәр өсөн, мәҫәлән, этанол, метан, биодизель), ҡаты биояғыулыҡ (утын, брикет, яғыулыҡ гранулалары, тапсыҡ, һалам, орлоҡ ҡабығы) һәм газ хәлендәге (синтез-газ, биогаз, водород) биояғыулыҡ.
Биояғыулыҡтың 54-60 % традицион формалар тәшкил итә: утын, үҫемлек ҡалдыҡтары һәм өй йылытыу, мейескә яғыу өсөн киптерелгән тиҙәк. Ерҙә халыҡтың 38 % шуларҙы ҡуллана.
Пеллета төп формаһы булып тора. Биояғыулыҡ энергетикаһы, ағас етештереүселәрҙең береһе.
Транспорт биояғыулығы булараҡ башлыса биодизель һәм этанол ҡулланыла. 2014 йылда этанол транспорт биояғыулығының 74 процентын , биодизель — 23 процентын тәшкил итә.

# Биояғыулыҡ
## Ҡулланылышы

АҠШ-та игендең өстән бер өлөшөнән ашыу, Европала рапстың яртыһынан күберәге, Бразилияла шәкәр ҡамышының яртыһы тиерлек етештереү биояғыулыҡ етештереүгә китә (Bureau et al, 2010).

# Биояғыулыҡ
## Стандарттар

2009 йылдың 1 ғинуарында Рәсәйҙә «Нетрадиционные технологии. Энергетика биоотходов. Термины и определения» тип аталған ГОСТ Р 52808-2007 ғәмәлгә индерелә. Рәсәй техник көйләү хеҙмәте (Ростехрегулирование) N 424-ст бойороғо менән 2007 йылдың 27 декабрендә стандарттар раҫланған.
Европала 2010 йылдың 1 ғинуарынан биояғыулыҡҡа берҙәм стандарт ҡабул ителгәнEN-PLUS..
# Оло Маза

Оло Маза — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Волга йылғаһының һул ярына тамағынан 2130 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Оло Маза
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Ока йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы), Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400312110000035032
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003503
* Бассейн коды — 08.01.04.003
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Килдебәкова Раушания Нәсғетдин ҡыҙы

Килдебәкова Раушания Нәсғетдин ҡыҙы (13 июль 1949 йыл) — кардиолог. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2002). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2001).

# Килдебәкова Раушания Нәсғетдин ҡыҙы
## Биографияһы

Раушания Нәсғетдин ҡыҙы Килдебәкова 1949 йылдың 13 июлендә БАССР‑ҙың Бәләбәй ҡалаһында тыуған. 1972 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай. Диплом алғандан һуң С. М. Киров исемендәге Өфө телефон аппаратураһы заводы поликлиникаһында цех терапевы булып хеҙмәт юлын башлай.
Практик эшмәкәрлеге материалдары буйынса 1980 йылда (икенсе мәғлүмәт буйынса 1981 йылда) 1 Мәскәү медицина институтында «Результаты диспансеризации и этапного лечения больных гипертонической болезнью на промышленном предприятии» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1980 йылдан алып Өфөнөң 1‐се дауаханаһында табип-ординатор булып эшләй. 1984—1990 йылдарҙа Уренгой-Ужгород үткәргес торба эшселәренең һаулыҡ торошон өйрәнеү буйынса ғилми төркөм етәксеһе була. 1984 йылдан алып (икенсе мәғлүмәттәр буйынса 1982 йылдан башлап) Башҡорт дәүләт медицина институтының госпиталь терапия кафедраһында уҡыта башлай. 1990 йылда Раушания Нәсғетдин ҡыҙы Килдебәковаға һәләкәттәр медицинаһы кафедраһы доценты ғилми исеме бирелә. 2000 йылда ул «Липидный профиль сыворотки крови, фактор питания и артериальная гипертензия среди сельского населения республики Башкортостан: значения для прогноза сердечно-сосудистых заболеваний» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 2005 йылдан алып хәрби һәм ғәҙәттән тыш хәлдәр медицинаһы кафедраһының хәрби-ялан терапияһы курсы менән мөдирлек итә..
Килдебәкова Раушания Нәсғетдин ҡыҙына 2003 йылда профессор дәрәжәһе, ә 2002 йылда «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы» исеме бирелә. Рәсәй Медицина фәндәре академияһының «Ученые России 2006» исемлегенә индерелә.

# Килдебәкова Раушания Нәсғетдин ҡыҙы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Килдебәкова Раушания Нәсғетдин ҡыҙының фәнни тикшеренеүҙәре кардиология һәм ғәҙәттән тыш хәлдәр медицинаһы мәсьәләләренә арналған. Раушания Нәсғетдин ҡыҙы тарафынан гипертония ауырыуын иртә диагностикалау һәм дауалау мәсьәләләре өйрәнелә, сәнәғәт предприятиеларында эшләүселәр һәм ауыл ерендә йәшәүселәр өсөн уны иҫкәртеү буйынсаса тәҡдимдәр эшләнә, ҡайһы бер ағыулы матдәләр менән зарарланғанда, йомшаҡ туҡымалар оҙаҡ ҡыҫылып йөрөгәндә киҫкен бөйөр етешмәүсәнлеге ваҡытында дауалау ысулдары камиллаштырыла. 250‐нән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән өс монография, 3 уйлап табыу авторы. Профессор Килдебәкова Раушания Нәсғетдин ҡыҙы етәкселегендә 24 кандидатлыҡ һәм 1 докторлыҡ диссертацияһы яҡланған

# Килдебәкова Раушания Нәсғетдин ҡыҙы
## Хеҙмәттәре

* Медико‐психологическое сопровождение лиц экстремальных профессий. Өфө, 2011 (авторҙаш);

# Килдебәкова Раушания Нәсғетдин ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2002).
# Оло Баклянка

Оло Баклянка — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шайтанка йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Оло Баклянка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010100312115300006317
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115300631
* Бассейн коды — 14.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Алһыу мәсет (Ҡазан)

Алһыу мәсет (татар. Ал мәчет; Унынсы йәмиғ, татар зыяраты эргәһендә, тәпәш бохар, Йәшел) — Ҡазандың Яңы-Татар слободаһындағы мәсет. 1906 йылда сауҙагәр Ғәликәйев Мөхәмәтсадыҡ аҡсаһына төҙөлгән. 1931 йылда. ябыла. Архитекторы билдәһеҙ. Исемен стеналарының төҫө буйынса ала. Мәжит Ғафури урамы, 67-сы һанлы йортта урынлашҡан.
1998 йылда элекке мәсет бинаһы Ислам динен ҡабул итеүгә 1000 йыл исемендәге Мәҙрәсәгә тапшырыла.

# Алһыу мәсет (Ҡазан)
## Мәсет тарихы

1905—1906 йылдарҙа 1-се гильдиялы сауҙагәр Ғәликәйев Мөхәммәтсадыҡ Мөхәммәтсафа улы мәсеттең әлеге бинаһын төҙөй. Татарстан Республикаһы Үҙәк башҡарма комитеты ҡарары менән 1931 йылдың 22 июлендә мәсет ябыла, бинаһы тәғәйенләнеше буйынса файҙаланылмай (профилакторий). Ике ҡат тәҙрәле зал, арка тәҙрәләрен ҙур турамөйөшлөгә үҙгәртеп, түшәм таяуҙары менән ике ҡатҡа бүленә. Үрге цилиндры һәм манараның сатыры һүтелә. Татар ССР-ы министрҙар кабинетының № 337 ҡарары менән 31.07.1991 архитектура ҡомартҡыһы булып таныла. 2000 йылда тергеҙелә.

# Алһыу мәсет (Ҡазан)
## Мәхәллә тарихы

Шиһабетдин Мәржәни хәбәр итеүенсә, Алһыу мәсет урынында Тәпәш мәсет булған, ул 1808 йылда сауҙагәр М. А. Апанаев аҡсаһына төҙөлгән.

# Алһыу мәсет (Ҡазан)
## Архитектураһы

Мәсет төньяҡ фасадҡа төкәтеп эшләнгән манараһы менән заллы мәсет тибына ҡарай. Ике ҡатлы тәҙрәле кирбестән һалынған тура мөйөшлө мәсеттең бинаһы дүрт яҡлы ҡыйыҡлы. Инеү урыны манараның нигеҙендә төньяҡ яғында урынлашҡан. Аҫлы-өҫлө тәҙрәле өҫкө тәпәш ҡатлы залы көмбәҙле ике рәт тәҙрәләр менән яҡтыртыла. Манара нигеҙенең дүрт ҡырлы өлөшөндә вестибюль бар. Көнбайыш һәм көнсығыш яҡтан уға ике кимәл тоташа, уларҙың уң яғында өҫкө тәпәш ҡатҡа баҫҡыстар һәм манараның бормалы баҫҡысы урынлашҡан, ә һул яҡта — эш бүлмәһе. Өҫкө өлөштәге өсмөйөшлө ауыштар һәм нигеҙҙәге түңәрәк уйымдар менән киҫелгән пирамидаль форма дүрт ҡырлы өлөштән һигеҙ ҡырлы ярусҡа күсеү юлы булып хеҙмәт итә, яруста тар балкон урынлашҡан. Һуңғы ярус матур сталактит кәрниз һәм бейек ҡытыршы сатыр менән балконлы бейек булмаған һигеҙ ҡырлы ҡоролма менән осланған, балкондың ҡоймаһы семәрле ҡалай менән көпләнгән. Фасадтың биҙәлеше милли-романтик юнәлештә «көнсығыш» мотивтары өҫтөнлөк иткән эклектика стилендә үтәлгән.