yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Мәскәү Изге Екатерина ордены училищеһы

Мәскәү Изге Екатерина ордены училищеһы — (Московский Екатерининский институт благородных девиц) — Рәсәйҙәге иң тәүге ҡатын-ҡыҙ уҡыу йорттарының береһе.

# Мәскәү Изге Екатерина ордены училищеһы
## Тарихи мәғлүмәт

Мәскәү Екатерина затлы ҡыҙҙар институты 1802 йылда, император Александр I идара иткән осорҙа, уның әсәһе императрица Мария Фёдоровнаның башланғысы буйынса ойошторолған. Ул 1796 йылдан алып Затлы ҡыҙҙар тәрбиә йәмғиәтенә етәкселек иткән Баш ҡалала элек ойошторолған Екатерина институты өлгөһөндә һәм уға оҡшатып ойошторолған.
Уҡыу программаһына рус телмәре, Закон Божий, немец һәм француз телдәре, арифметика, география, тәбиғәт һәм дөйөм тарих, физика индерелгән. Бынан тыш музыка, һүрәт төшөрөү, ҡул эштәре дәрестәре ингән. Уҡыусыларҙың үҙ аллы ижадына етди иғтибар бүленгән. Көн режимы бик ҡәтғи һәм бай булған. Иртән сәғәт 6-ла торғандар һәм, тәнәфестәр яһап, киске сәғәт 8-гә тиклем шөғөлләнгәндәр.
Екатерина училищеһының беренсе уставына ярашлы, башта аҙ тәьмин ителгән дворяндар ғаиләләренән ҡыҙҙар уҡыуға ҡабул ителә, әммә 1804 йылда уҡ башҡа ҡатлам балалары өсөн мещан бүлеге булдырылған. Институт курсы кесе һәм өлкән ике синыфҡа бүленә; һәр уҡыусы өс йыл буйына уҡый; синыфтарҙа өсәр бүлексә була: 1-се, 2-се һәм 3-сө бүлектәр — өлкән, 4-се, 5-се һәм 6-сы — кесе синыфтарҙа була.
Мещан бүлексәһе 1842 йылға тиклем эшләп килгән, артабан уны үҙ аллы Мещан училищеһына бүлеп биргәндәр, уның нигеҙендә, үҙ сиратында, 1891 йылда Мәскәү Александр институты Александр ҡатын-ҡыҙҙар институты асылған, ул Яңы Божедомкала урынлашҡан булған.
Мәскәүҙәге ике ҡатын-ҡыҙ институты ла — Екатерина һәм Александр институттары — 1917 йылға императрица Мария учреждениелары ведомствоһына ҡараған. 1917 йылдың 4 мартында ведомство бөтөрөлә, уның учреждениелары Халыҡ мәғарифы министрлығына буйһона, ә ведомствоның канцелярияһы Мария хәйриә һәм уҡыу йорттарына үҙгәртелә. 1917 йылдың 12 майында ведомство Дәүләт ҡурсыуы министрлығы (рус. Министерство государственного призрения) составына индерелә. 1917 йылдың 12 декабрендә балалар приюттарына идара итеү буйынса элекке ведомствоның бөтә учреждениелары бөтөрөлә, һәм 1918 йылдың 23 февралендә Мәғариф халыҡ комиссариаты ҡарамағына тапшырыла.

# Мәскәү Изге Екатерина ордены училищеһы
## Бина тарихы

Екатерина институты урынлашҡан бина тәүҙә граф Салтыковтың «ҡаланан ситтәге» мөлкәте булған. 1777 йылда мөлкәт ҡаҙнаға алынған; палаталар, парк, йорт сиркәүе булған биләмәлә офицерҙар һәм һалдаттар өсөн Инвалид йорто асылған. Училище асылыуына бина 1802 йылда архитектор И. Д. Жилярди тарафынан яңыртып төҙөлгән. 1812 йылғы янғын ваҡытында бина зыян күргән, һәм 1826—1827 йылдарҙа Доменико Жилярди менән А. Григорьев уны һуңғы классицизм үрнәгендә реконструкциялаған.
1818 йылда бинаһы алдында майҙан ҡорола, ул институт исеменән Екатерина (хәҙер Суворов) майҙаны тип атала башлай; уның аръяғында Екатерина паркы менән быуа булдырыла.
1830 йылдың 14 сентябрендә, митрополит Филарет бинаның көнбайыш тармағының һул ҡанатында урынлашҡан Екатерина сиркәүен изгеләндереү (рус. освящение) йолаһын атҡара.
1928 йылдан бинала Ҡыҙыл Армия Үҙәк йорто (әле Рәсәй Армияһы үҙәк йорто) урынлашҡан.
# Шершни (ҡасаба)

Шершни — Силәбенең үҙәк районында, ҡаланың көнбайыш өлөшөндәге микрорайон.

# Шершни (ҡасаба)
## Географияһы

Ҡасаба биләмәһе — көнсығыштан Мейәс йылғаһы, көньяҡтан — Шершни һыуһаҡлағысы быуаһы, төньяҡтан Төньяҡ-Көнбайыш биҫтәһенең аҙ ҡатлы төҙөлөштәре менән сикләнә. Шершни менән Силәбенең төньяҡ-көнбайыш һәм үҙәк өлөштәре араһында ҡала эсе автобус маршруттары булдырылған.

# Шершни (ҡасаба)
## Тарихы

Ҡасабаға XVIII быуаттың 2-се яртыһында (1784 йылда, башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1737-лә) Силәбе ҡәлғәһенән күсенеп сығыусылар тарафынан нигеҙ һалына, 1795 йылда Даниил Шерстнёв (Шершнёв) казак ҡасабаһы булараҡ архив документтарында иҫкә алына.
1810 йылдан алып Шершни ҡасабаһы янында старателдәр һибелмә алтын сығара башлаған. Ҡасабанан көнбайыштараҡ Алтын тау урынлашҡан, унда 1843-1935 йылдарҙа шахта ысулы менән алтын сығарғандар, ә һуңынан шахталарҙы Сталин репрессиялары ҡорбандарын ерләү өсөн файҙаланғандар.

# Шершни (ҡасаба)
## Этимологияһы

Силәбе өлкәһе географы, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә, Силәбе ҡасабаһынан бүленеп сыҡҡан был боронғо торамаға атама тәүге булып күсенгән Шершнев тигән кешенең фамилияһы буйынса бирелгән тип яҙа.

# Шершни (ҡасаба)
## Инфраструктураһы

Ҡасабала Рәсәй Фәндәр академияһы Урал федераль аграр ғилми-тикшеренеү үҙәге филиалыУрОРАН — Көньяҡ Урал Балыҡсылыҡ һәм картуфсылыҡ ғилми-тикшеренеү институты урынлашҡан.
Ҡасабанан йыраҡ түгел уның менән бер исемле Шершни һыуһаҡлағысы төҙөлгән.

# Шершни (ҡасаба)
## Билдәле кешеләре

* Михалев Сергей Михайлович (1947—2015) — СССР һәм Рәсәй хоккейсыһы һәм тренеры, РСФСР</a>-ҙың атҡаҙанған тренеры (1987).
# Әмиров Ғабдулла Әмир улы

Әмиров Ғабдулла Әмир улы (1915—1945?) — рәссам, Бөйөк Ватан һуғышында 214-се Кременчуг-Александринский Ҡыҙыл Байраҡлы уҡсылар дивизияһы составында ҡатнаша. Сержант. «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалына лайыҡ була.

# Әмиров Ғабдулла Әмир улы
## Биографияһы

Ғабдулла Әмир улы Әмиров 1915 йылда Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Туймазы районы) Аҙнағол ауылында тыуған.
1938 йылда Өфө сәнғәт техникумының художество бүлеген тамамлай һәм тыуған уҡыу йортонда живопись уҡытыусыһы булып эшләй. БАССР-ҙың баш ҡалаһы Өфөлә аяуһыҙ һуғыш алдынан хеҙмәт юлын башлай һәләтле рәссам.
1939 йылдан Башҡоpтостан Рәссамдар Союзы ағзаһы була. Республика һәм Бөтә Рәсәй күргәҙмәләрендә ҡатнашҡан.
1940 йылда, Башҡорт АССР-ының беренсе халыҡ яҙыусыһы Мәжит Ғафуриҙың 60 йәшен билдәләү айҡанлы, Башҡортостан Яҙыусылар Союзы рәссам Әмиров Ғабдулла Әмир улына яҙыусының портретын төшөрөргә заказ бирә. Ярҙамға студент рәссам Әхмәтовты ла йәлеп итә. Һөҙөмтәлә хәҙерге көндә Мәжит Ғафури мемориаль йорт-музейында һаҡланған портрет яҙыла.

# Әмиров Ғабдулла Әмир улы
## Хәрби хеҙмәте

1941 йылдың 30 декабрендә Әмиров Ғабдулла Өфө ҡалаһы Жданов (хәҙер — Киров) районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла.
214-се Кременчуг-Александринский Ҡыҙыл Байраҡлы уҡсылар дивизияһында хеҙмәт иткән.
Художество музейы архивында һаҡланған шәхси папкала ҡатыны Фәттәхова Әминәгә килгән ҡара хатта ошондай һүҙҙәр яҙылған була: «…һеҙҙең ирегеҙ, һалдат Әмиров Ғ. Ә., Социалистик Тыуған ил өсөн барған һуғышта 1942 йылдың сентябрендә хәбәрһеҙ юғалды». Хәтер китабында ла уны 1942 йылдың сентябрендә хәбәрһеҙ юғалды тип яҙып ҡуйғандар.
Яугир был юлы мөғжизәле рәүештә тере ҡалған тип фаразларға була. Шул уҡ папкала 1943 йыл менән билдәләнгән бер нисә документ бар: сержант Ғ. Ә. Әмировҡа Белгород, Харьков, Полтава, Кременчуг ҡалаларын азат итеү алыштарында ҡаһарманлыҡ күрһәткәне өсөн, Юғары Баш командующий, Советтар Союзы маршалы Сталин бойороғо буйынса Рәхмәт иғлан ителә.
Сержант һуғыштың һуңғы йылында, 1945 йылдың 20 февралендә ҡатынына телеграмма һуға: «Тбилиси госпиталендәмен. Чебадзе, б. Сәләм. Әмир».
Ошонда Ғабдулла Әмировтың тормош юлы өҙөлә. Һуғыштың ахырында һәләк булғанмы, әллә ҡаты яранан төҙәлә алмай үлгәнме — асыҡ түгел.

# Әмиров Ғабдулла Әмир улы
## Ижады

1940 йылда, Башҡорт АССР-ының беренсе халыҡ яҙыусыһы Мәжит Ғафуриҙың 60 йәшен билдәләү айҡанлы, рәссам Әмиров Ғабдулла Әмир улы үҙенең студенты Әхмәтов менән хәҙерге көндә Өфө мемориаль йорт-музейында һаҡланған Мәжит Ғафури портретын яҙа.
Әмиров — талант эйәһе, намыҫлы, тыйнаҡ ир-егет ине. Был турала М. В. Нестеров исемендәге Башҡортостан художество музейында һаҡланған ике эшенең береһе — "Автопортрет"ы һөйләй.

# Әмиров Ғабдулла Әмир улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (1944, 10 февраль)
* Юғары Баш командующий, Советтар Союзы маршалы Сталиндың Рәхмәт хаты.
# Штендер Григорий Михайлович

Штендер Григорий Михайлович (25 май 1927 йыл — 17 август 1992 йыл) — СССР һәм Рәсәй архитектор-реставраторы, архитектура тарихсыһы, рәссам. Архитектура кандидаты (1985), Новгород университеты профессоры (1989). Новгород реставрация мәктәбенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Реставрация теорияһы һәм практикаһы буйынса күп хеҙмәт авторы (60-тан ашыу).
РСФСР Рәссамдар союзы һәм Архитекторҙар союзы ағзаһы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Рәсәй Федерацияһының дәүләт премияһы лауреаты (үлгәндән һуң, 1996).

# Штендер Григорий Михайлович
## Биографияһы

Григорий Михайлович Штендер 1927 йылдың 25 майында Киевта тыуа. 1953 йылда, Киев инженер-төҙөлөш институтын тамамлағандан һуң, ҡатыны И. А. Спивак менән йүнәлтмә буйынса Новгородҡа киләләр, һуңынан инде яҙмыштарын үҙенсәлекле боронғо рус архитектура һәйкәлдәре менән бәйләп, бында ғүмерлеккә ҡалалар.
1950—1990 йылдарҙа Г. М. Штендер Новгород, Чернигов, Смоленск, Псков, Иҫке Ладога, Киев, Полоцк һәм элекке СССР-ҙың башҡа ҡалаларының архитектура һәйкәлдәрен өйрәнә һәм тергеҙә. Новгородтың үҙендә ул 30-ҙан ашыуы ҡорам, монастырь ҡоролмалары, граждандар төҙөлөшөн, улар араһында София соборы, Новгород кремле стенаһының бер өлөшө лә була.

# Штендер Григорий Михайлович
## Ғаиләһе

Балалары: Штендер Вадим Грицевич, Штендер Ирина Грицевна
1992 йылдың 17 авгусында Новгородта вафат була. Раштыуа зыяратында ерләнә.

# Штендер Григорий Михайлович
## Хәтер

1993 йылда Новгородта Г. М. Штендер иҫтәлегенә арналған беренсе фәнни-ғәмәли конференция үтә.
2003 йылдың 15-18 апрелендә Бөйөк Новгородта архитектор-реставратор Г. М. Штендерға арналған икенсе фәнни-ғәмәли конференция үткәрелә.
2007 йылдың 18 майында Новгород ерҙәре художество мәҙәниәте дәүләт музейында Григорий Михайлович Штендерҙың тыуыуына 80 йыл тулыуға арналған күргәҙмә асыла.

# Штендер Григорий Михайлович
## Хеҙмәттәре

* Штендер Г. М. Новгородское зодчество. Работы Новгородской реставрационной мастерской за 20 лет // Древнерусское искусство. Художественная культура Новгорода. — М.: Наука, 1968. — 368 с. — (Древнерусское искусство). — 6300 экз. (в пер., суперобл.)
* Штендер Г. М. К вопросу о галереях Софии Новгородской (по материалам археологического исследования северо-западной части здания) // Реставрация и исследования памятников культуры. Вып. 2. — М.: Наука, 1982.
* Западные камеры собора Мирожского монастыря во Пскове // Древнерусское искусство. Художественная культура Х — первой половины XIII в., 1988.
* Новое о композиционном замысле Софийского собора в Киеве // Древнерусское искусство. Художественная культура Х — первой половины XIII в., 1988.
# Бүрәт Республикаһы

| (аудио) |
| (аудио) | Бүрәт Республикаһы гимны |
| (аудио) | noicon |
| Помощь по воспроизведению |
Бүрәт Республикаһы, Бүрәтстан (бүр. Буряад Улас) — Рәсәй субъекты.
Халыҡ һаны — 973 860 кеше.

# Бүрәт Республикаһы
## Арҙаҡлы шәхестәр
### Советтар Союзы Геройҙары

| № | Фамилияһы, исеме, атаһының исеме | Тыуған йылы |
| 1 | Асеев, Григорий Сафронович | 1920 |
| 2 | Афанасьев, Никифор Самсонович | 1910 |
| 3 | Балдынов, Илья Васильевич | 1903 |
| 4 | Баннов, Павел Илларионович | 1917 |
| 5 | Борсоев, Владимир Бузинаевич | 1906 |
| 6 | Быстрых, Борис Степанович | 1916 |
| 7 | Вакарин, Изот Антонович | 1911 |
| 8 | Гармаев, Гармажап Аюрович | 1916 |
| 9 | Денисов, Осип Андреевич | 1912 |
| 10 | Жанаев, Дарма Жанаевич | 1907 |
| 11 | Иванов, Игорь Сергеевич | 1920 |
| 12 | Истомин, Василий Иннокентьевич | 1918 |
| 13 | Клыпин, Николай Якимович | 1908 |
| 14 | Котов, Иван Михайлович | 1915 |
| 15 | Левченко, Дорофей Тимофеевич | 1911 |
| 16 | Мархеев, Михаил Фёдорович | 1920 |
| 17 | Михалёв, Василий Павлович | 1917 |
| 18 | Морозов, Василий Федорович | 1913 йыл |
| 19 | Москалев, Георгий Николаевич | 1925 |
| 20 | Орешков, Сергей Николаевич | 1916 |
| 21 | Оцимик, Константин Владимирович | 1919 |
| 22 | Пестерев, Алексей Иванович | 1910 |
| 23 | Потехин, Иван Павлович | 1924 |
| 24 | Редковский, Николай Иванович | 1921 |
| 25 | Ринчино, Базар Ринчинович | 1913 |
| 26 | Рубленко, Иван Александрович | 1920 |
| 27 | Сенчихин, Прокопий Федорович | 1923 |
| 28 | Скоков, Иван Андреевич | 1923 |
| 29 | Соломенников, Ефим Иванович | 1898 |
| 30 | Трофимов, Иван Максимович | 1904 |
| 31 | Тулаев, Жамбыл Ешеевич | 1905 |
| 32 | Ущев, Борис Петрович | 1915 |
| 33 | Федотов, Михаил Алексеевич | 1916 |
| 34 | Хантаев, Василий Харинаевич | 1924 |
| 35 | Харитонов, Пётр Тимофеевич | 1916 |
| 36 | Чертенков, Иван Матвеевич | 1912 |
# Ноуса

Ноуса — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ледь йылғаһының һул ярына тамағынан 85 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Ноуса
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000032336
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003233
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡолбирҙе

Ҡолбирҙе — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы биләмәләрендә аға. Йылға Турат йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Ҡолбирҙе
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002905
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200290
- Бассейн коды — 12.01.00.003
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Учалы (мәғәнәләр)

Учалы:
* Учалы — Башҡортостандағы ҡала.
* Учалы — 6 мең кеше йәшәгән ауыл, 1930—1970 йылдарҙа Учалы районы үҙәге.
* Учалы — Рәсәйҙәге йылға.
* Оло Учалы — Башҡортостандағы күл.
# Иҙрисова Лиә Түләк ҡыҙы

Иҙрисова Лиә Түләк ҡыҙы (24 май 1963 йыл) — табип-ғалим, невролог, физиотерапевт, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2002).

# Иҙрисова Лиә Түләк ҡыҙы
## Биографияһы

Лиә Түләк ҡыҙы Иҙрисова 1963 йылдың 24 майында Башҡорт АССР-ының Октябрьский ҡалаһында тыуған.
1986 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлаған. 1988 йылдан алып Өфө гигиена һәм һөнәри ауырыуҙар ғилми тикшеренеүҙәр институтында эшләй, 1992 йылдан башлап Башҡорт дәүләт медицина институтында уҡыта. 2002 йылдан алып Мәскәүҙә: «Рәсәй тимер юлы» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең Үҙәк поликлиникаһында бүлек мөдире, 2006 йылдан — «Шәхси доктор клиникаһы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт директоры, бер үк ваҡытта Рәсәй халыҡтар дуҫлығы университетында эшләй.

# Иҙрисова Лиә Түләк ҡыҙы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Фәнни тикшеренеүҙәре организмдың насар физик факторҙар тыуҙырған экстремаль һәм терминаль торошоноң патологик физиологияһын өйрәнеүгә, алкоголь комаһын һәм команан һуңғы алкоголь интоксикацияларын дауалау өсөн физиогемотерапия файҙаланыуға, реанимациянан һуңғы осорҙа ауырыуҙарҙы реабилитациялау проблемаларына арналған. 260‑тан ашыу фәнни хеҙмәт һәм алты уйлап табыу авторы.

# Иҙрисова Лиә Түләк ҡыҙы
## Хеҙмәттәре

* Алкогольная кома и лазеротерапия в эксперименте. Өфө, 2003 (авторҙаш);
* Спектрально‑когерентный анализ электроэнцефалограмм у детей с парксизмальными расстройствами сна. Өфө, 2006 (авторҙаш);
# Базилевка (Башҡортостан)

Базилевка — Өфөнөң Калинин районындағы ауыл. Унда Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Республика психиатрия дауаханаһы урынлашҡан (элек Владивосток урамында була). Төҙөлөшө 1994 йылда 609-сы төҙөлөш идаралығы тарафынан башлана. Базилевкала Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең баҡсасылыҡ ширҡәттәре урынлашҡан.
Почта индексы: 450069. ОКАТО коды: 80401370000.
Автобустар (маршруткалар) — 299, 300.
Киңәйтеп төҙөлөүсе Шаҡша һыу алғысынан һыу менән тәьмин ителә.
Шаҡша менән Базилевка араһында транспорт бәйләнеше бар, законға ярашлы инфраструктура менән тәьмин ителгән.
Газ үткәргес торбалар үтә.
Велоуҙыштар үткәрелә.

# Базилевка (Башҡортостан)
## Урамдары

* Киндерле урамы (урыҫ. ул. Конопляная) (1995 йылдың 29 ноябрендә рәсмиләштерелгән атама)
* Быуа урамы (ул. Прудная) (1995 йылдың 29 ноябрендә рәсмиләштерелгән атама)
* Свищевая урамы (1995 йылдың 29 ноябрендә рәсмиләштерелгән атама)
* Беговая урамы (1995 йылдың 29 ноябрендә рәсмиләштерелгән атама)
* Базилевка урамы
# Ножовка (Кесе Шолга ҡушылдығы)

Ножовка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Шолга йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Ножовка (Кесе Шолга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000011610
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001161
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Мона Лиза

«Мо́на Ли́за», шулай уҡ «Джоко́нда»; (итал. Mona Lisa, La Gioconda, франц. La Joconde), тулы исеме — Портре́т госпожи́ Ли́зы дель Джоко́ндо, итал. Ritratto di Monna Lisa del Giocondo) — Леонардо да Винчи картинаһы, Лувр музейында һаҡлана, Париж, Франция. Донъяла бер иң билдәле сәнғәт әҫәрҙәренең береһе. Флоренцияла ебәк һатыусы Франческо дель Джокондоның ҡатыны Лиза Герардини портреты булып иҫәпләнә. 1503—1505 йылдар тирәһендә яҙылған.

# Мона Лиза
## Тасуирлама

Картинала яртылаш боролоп ултырған ҡара кейемдәге ҡатын төшөрөлгән. Ул кресло таянысына бер ҡулы менән таянып, икенсе ҡулын өҫтөнә ҡуйып, тамашасыға тура ҡарап ултыра. Был билдән төшөрөлгән картина. Кресло балконда йәки лоджияла тора. Элегерәк картина киңерәк булған тип иҫәпләнә. Ситтәге ике ҡырҙа лоджия колонналары яртылаш ҡына күренә.
Сәнғәтте өйрәнеүсе Борис Виппер Мона Лиза йөҙөндә квадроченто модаһы эҙҙәре булыуын билдәләй: уның ҡаштары һәм маңлайының өҫтөндә сәсе йолҡолған.
# Вахитова Лена Нурулла ҡыҙы

Вәхитова Лена Нурулла ҡыҙы (рус. Вахитова Лена Нурулловна19 сентябрь 1949) — совет хужалығы эшмәкәре, Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты(1991—1995), 2-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Милләте буйынса татар.

# Вахитова Лена Нурулла ҡыҙы
## Биографияһы

Вәхитова Лена Нурулла ҡыҙы 1949 йылдың 19 сентябрендә БАССР-ҙың Шаран районы Таң ауылында тыуған.
1985 йылда Ситтән тороп уҡыу совет сауҙаһы институтын тамамлай.
Хеҙмәт юлын 1968 йылда Туймазы тегенселек фабрикаһында тегенсе-мотористка булып башлай, артабан магазинда кассир булып эшләй.
1971 йылда сауҙа курсын тамамлап, һатыусы һөнәрен үҙләштерә һәм бер аҙ һатыусы булып эшләгәндән һуң Туймазы ҡалаһындағы "Дуҫлыҡ" универмагы директоры итеп тәғәйенләнә.
1986 йылдан Туймазы район ҡулланыусылар йәмғиәте идараһы рәйесе вазифаһында эшләй 1995 йылдан Башкирпотребсоюз ойошмаһы рәйесе. 1995 йылда Башҡортостан Республикаһының берҙән-бер юғары вәкәләтле һәм закон (ҡанун) сығарыу дәүләт органы тип Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай иғлан ителә. Лена Нурулла ҡыҙын 2-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты итеп һайлайҙар.
Хаҡлы ялға сыҡҡас, шәхси эшҡыуар булып теркәлә, һәм икмәк һәм ҡамыр ризыҡтары сауҙаһы буйынса эшҡыуарлыҡ менән шөғөлләнә башлай.
# Соег

Соег — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вохтома йылғаһының уң ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Соег
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300312110000016263
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001626
* Бассейн коды — 08.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Тридцатая (Ванжиль ҡушылдығы)

Тридцатая — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ванжиль йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Тридцатая (Ванжиль ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010900112115200033827
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203382
* Бассейн коды — 13.01.09.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Наҙы

Наҙы төрки телдәрҙә, шул иҫәптән башҡорт теле диалектарында, «шыршы» тип аңлатыла.

# Наҙы
## Гидронимдар

* Наҙы (Куваш ҡушылдығы) — Рәсәйҙәге йылға Куваш йылғаһы ҡушылдығы.
* Наҙы (Ҡариҙел ҡушылдығы) — Рәсәйҙәге йылға Ҡариҙел йылғаһы ҡушылдығы.
# Абдуллин Мәүлитбай Миңтаһир улы

Абдуллин Мәүлитбай Миңтаһир улы (2 декабрь 1952 йыл) — ғалим-агроном, уйлап табыусы, йәмәғәтсе. 1982 йылдан Башҡортостан ауыл хужалығы институты һәм Башҡорт дәүләт аграр университеты хеҙмәткәре, 1997 йылдан — уҡытыусы. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (2000), доцент (2003).

# Абдуллин Мәүлитбай Миңтаһир улы
## Биографияһы

Мәүлитбай Миңтаһир улы Абдуллин 1952 йылдың 2 декабрендә Башҡорт АССР-ының (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы) Мәсетле районы Йыланыш ауылында тыуған.
1970 йылда Дыуан-Мәсетле урта мәктәбен, 1977 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын (хәҙерге Башҡорт дәүләт аграр университеты) агрономия факультетын тамамлаған.
Урта мәктәпте тамамлағандан һуң 1970—1972 йылдарҙа Мәсетле районының «Комсомолец» колхозында эшләй.
Ауыл хужалығы институтын тамамлағандан һуң 1977 йылда Баймаҡ ауыл хужалығы техникумына эшкә ебәрәлә. 1982 йылға тиклем агрономия фәндәре уҡытыусыһы булып эшләй. Бер үк ваҡытта техникум уҡытыусылары һәм һәм хеҙмәткәрҙәренең профсоюз комитеты ағзаһы , һуңынан комитет рәйесе итеп һайлана. Йәмғиәт башланғысында техникумдың лекторҙар төркөмөн етәкләй, 1979—1982 йылдарҙа «Йылайыр» совхозының «Ғилем» йәмғиәт берләшмәһенең идара рәйесе була.
1982 йылда Өфөгә ҡайта һәм ауыл хужалығы институтының тәжрибә баҫыуҙары мөдире вазифаһына тәғәйенләнә. Был вазифала 1997 йылға тиклем эшләй.
1997—2000 йылдарҙа Башҡорт дәүләт аграр университетының тупраҡты өйрәнеү кафедраһында ассистент, өлкән уҡытыусы булып эшләй.
2000 йылда университеттың Производствоға өйрәтеү һәм тәжрибә эшенең уҡыу-уҡытыу фәнни үҙәген ойоштороуҙа ҡатнаша һәм етәкләй.
2003 йылдан мал аҙығы етештереү кафедраһы, 2009 йылдан үҫемлекселек, мал аҙығы етештереү, емешселек һәм йәшелсәлек кафедраһы, 2015 йылдан тупраҡты өйрәнеү, үҙемлектәрҙең ботаникаһы һәм физилогияһы кафедраһы доценты булып эшләй.

# Абдуллин Мәүлитбай Миңтаһир улы
## Ғилми эшмәкәрлеге

Ғилми эшмәкәрлек менән институтта уҡыған сағында уҡ шөғөлләнә башлай. 1976 йылда студентаррҙың Бөтә Рәсәй ғилми эҙләнеүҙәр конкурсы лауреаты исемен яулай һәм ВЛКСМ-дың Үҙәк Комитеты дипломы менән бүләкләнә.
2000 йылда «Оптимизация физико-химических параметров плодородия выщелоченных черноземов Южной лесостепи Республики Башкортостан приемами известкования» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
46 ғилми баҫма авторы, 1 уйлап табыу патенты хужаһы.

# Абдуллин Мәүлитбай Миңтаһир улы
## Ғилми эшмәкәрлеге
### ғилми хеҙмәттәре

* «Воспроизводство и оптимизация физико-химических свойств лесостепных черноземов Башкортостана» (2000)
* «Сидеральные удобрения для лесостепной зоны Республики Башкортостан» (2001),
* «Оптимизация физико-химических свойств выщелоченных черноземов Южной лесостепи РБ приемами известкования» (2005)