yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Борзова Галина Александровна

Борзова Галина Александровна (9 июнь 1926 йыл — 5 август 2009 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы. 1956—1981 йылдарҙа РСФСР Сәнәғәт министрлығыны ҡарамағындағы Краснодар камвол-буҫтау комбинаты туҡыусыһы, профсоюз комитеты рәйесе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Социалистик Хеҙмәт Геройы.

# Борзова Галина Александровна
## Биографияһы

Галина Александровна Борзова 1926 йылдың 9 июнендә Вологда губернаһы Вологда өйәҙенең (хәҙерге Вологда өлкәһе Вологда районы) Абрамово ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Урыҫ.
Бөйөк Ватан һуғышын санитар дружинница булып үтә.
1952 йылда Иваново туҡыу институтын мамыҡ сифаты техник-технологы һөнәре буйынса тамамлай, һәм тәүге әҙер фабрика-завод өйрәнселеге ФЗУ мәктәбендә дөйөм дисциплиналар уҡытыусыһы булып эшләй.
1956 йылда Г. А. Борзова Кубанға күсеп килә һәм Краснодар камвол-буҫтау комбинатына туҡыусы булып эшкә керә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 9 июнь Указы менән ете йыллыҡ план заданиеларын үтәгәндә һәм туҡыма, трикотаж, аяҡ кейеме, тегелгән әйберҙәр һәм башҡа еңел сәнәғәт әйберҙәре етештереүҙә юғары ҡаҙаныштары һәм күренекле техник-иҡтисади күрһәткестәре өсөн Борзова Галина Александровнаға, Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1981 йылда пенсияға сыҡҡанға тиклем, комбинаттың алыштырғыһыҙ профком рәйесе була.
СССР-ҙың 7-се саҡырылыш (1966—1970) Юғары Советы депутаты итеп һайлана.
Краснодар ҡалаһында йәшәй, 2009 йылдың 5 авгусында вафат була, Краснодар крайы Краснодар ҡалаһында ерләнгән.

# Борзова Галина Александровна
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы (09.06.1966);
* Ленин ордены (09.06.1966).
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (05.04.1971).
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы
* «Владимир Ильич Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы» миҙалы (1970 йылдың 6 апреле)
* һәм башҡа миҙалдар

# Борзова Галина Александровна
## Хәтер

* Краснодарҙа Кубаньһәм Адыгеяның Социалистик Хеҙмәт Геройҙары исеме яҙылған мемориаль таҡта ҡуйылған
# Нәҙершин Ким Рәүеф улы

Нәҙершин Ким Рәүеф улы (11 ғинуар 1937 йыл — 22 декабрь 2019 йыл) — театр ветераны, режиссёр. 1980—1992 йылдарҙа хәҙерге Салауат башҡорт дәүләт драма театрының баш режиссёры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1991).

# Нәҙершин Ким Рәүеф улы
## Биографияһы

Ким Рәүеф улы 1937 йылдың 11 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Боҙаяҙ районы Исмәғил ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ауырғазы районы) тыуған. 1960—1968 йылдарҙа Республика ҡурсаҡ театрында (Өфө) ҡурсаҡсы булып эшләй. 1973 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлағандан һуң, 1980 йылға тиклем Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай дәүләт башҡорт драма театрында режиссер булып эшләй.
1980—1992 йылдарҙа — Салауат башҡорт дәүләт драма театрының баш режиссеры.
Салауат башҡорт драма театрында Кәрим Тинчуриндың «Хикмәтле доклад», Әсғәт Мирзаһитовтың «Ғүмер ике килмәй», Фәнил Әсәновтың «Вәғәҙә», Г. Лорканың «Ҡанлы туй», А. Дударевтың «Порог» («Һуңғы аҙым»), Фәрит Богдановтың «Мине саҡырған уттар», Эгон Раннеттың «Юғалған яҙмыш», Роберт Батулланың «Кисер мине, әсәй», Ш. Хөсәйеновтың «Әсәйемдең аҡ күлдәге», Нәжиб Асанбаевтың «Миләш-Миләүшә» спектаклдәрен ҡуя.
Нәҙершин Ким Рәүеф улы 2019 йылдың 22 декабрендә Салауат ҡалаһында вафат була.

# Нәҙершин Ким Рәүеф улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1991).
# Рутлух

Рутлух — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Аварское Койсу йылғаһының һул ярына тамағынан 98 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Рутлух
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сулак йылғаһы , инешенән Чиркейск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07030000112109300000933
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 109300093
* Бассейн коды — 07.03.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 09
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Изборск нығытмаһы

Изборск нығытмаһы — Псков өлкәһе Изборск ҡалаһында урынлашҡан таш нығытма. 1330 йылда Псков посады Селога, псковсылар һәм изборск менән бергә Псков еренең көнбайыш сиктәрен һаҡлау өсөн ер тауында төҙөлә. XV-сы быуатҡа ҡәҙәр төҙөлгән ваҡыттан башлап һигеҙ тапҡыр ҡамауға дусар була.
Крепость төҙөлгәнгә тиклем ҡала («Ваҡытлы йылдар повестары» Изборскы) Труворов шәһәрендә урынлашҡан була.

# Изборск нығытмаһы
## Тарихы

Боронғо Изборск VII һәм VIII быуаттар сигендә күл мороно атыуында нигеҙ һалына. IX быуатта нығытыу ҙур булмаған күләмдә була һәм 4500 м² территорияны биләй.
X быуатта Изборск протогородтан, кривичтарның нәҫел үҙәгенән, урта ғасырҙарға шәһәргә, эре һөнәрселек һәм сауҙа үҙәгендә әүерелә. XI-XIII быуаттарҙа ағас нығытма таш нығытмаға үҙгәртелә.
1233 һәм 1240 йылдарҙа Изборскты ике тапҡыр немецтар яулап ала, өҫтәүенә, 1240 йылда рыцарьҙар нығытманы штурм менән икенсе көндө үк алыуға ирешәләр. Немец рыцарҙарын псковлылар 1242 йылда Чуд күле боҙонда Александр Невский ғәсғәрҙәре еңгәндән һуң ғына куа.
XIV быуат башында, ҡаланы нығытыу өсөн, крепость башта ағастан ҡорола, ә 1330 йылда Псков посады Шелогой тарафынан ташҡа үҙгәртелә.
1342 йылда нығытыу унбер көн дауамында ливонлылар ҡамауында була, тик алынмай. 1367 йылдың йәйендә 18 көн буйы ҡаланы, шул уҡ ваҡытта тарандар ҡулланып яу тотҡан немецтар ла берниһез китә.
1581 йылда Изборск Стефан Батори ғәсғәрҙәре тарафынан алына. Килеп тыуған ҡаршылыҡтар ваҡытында крепость Лисовский Александр ғәскәрҙәренә ҡаршы тора, ә Төньяҡ һуғыштан һуң бик мөһим әһәмиәткә эйә була.
XIX быуат урталарында крепоста тәртипһеҙлек хөкөм һөрә, һәм 1842 йылда ғына император Николай I бойороғо буйынса крепость урыны диуарҙарына ремонт яһала һәм яңы собор колокольняһы төҙөлә.
Изборск нығытмаһы «Изборск» музей-ҡурсауығы составына инә һәм музей тикшереү объекты булып тора. Крепость территорияһында даими рәүештә өйрәнеү һәм реставрация эштәре бара.

# Изборск нығытмаһы
## Нығытма

Беренсе таш нығытманың (XI—XII быуат) ике ҡапҡаһы бар: көнбайыш ҡапҡаһы - посад менән бәйләнеш өсөн ҡулланылған һәм көнсығыштағы пристань һәм алыш-биреш булған Городище куленә алып бара. Иҙән яғынан вал 6 метр бейеклеккә етә, ҡаланың танау өлөшөндәге таш диуары 3 метр киңлектә һәм 3 метр бейеклектә була. Вышка эргәһендә диуарҙа 0,8 метр киңлектәге һәм 1 метр бейеклектәге йәшерен тоннель була, ул тыштан плитняк менән ябылған була.
1330-сы йылдарҙа яңы урынға күсерелгән икенсе нығытыу, көнсығыш диуарға тоташҡан берҙән-бер Лужковка манараһынан тыш, башта ағас нығытмаға эйә була. Уның тышҡы диаметры 9,5 метр тәшкил иткән һәм бейеклеге 13 метр булған йомро нигеҙенә эйә була. Уның стеналары һәм ике ҡатлы сводтары плитняк менән түшәлгән, сығыу юлы бура менән әйләндереп алынған һәм ҡойоға әйләндерелгән.
# Курыль

Курыль — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сылва йылғаһының һул ярына тамағынан 267 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Курыль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сылва, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100812111100012562
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101256
* Бассейн коды — 10.01.01.008
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Арестов Анатолий Васильевич

Арестов Анатолий Васильевич (17 ғинуар 1922 йыл — 18 ғинуар 2017 йыл) — нефтсе, «Татнефть» берекмәһенең «Иркеннефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының скважиналарҙы ер аҫтында ремонтлау мастеры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).

# Арестов Анатолий Васильевич
## Биографияһы

Анатолий Васильевич Арестов 1922 йылдың 17 ғинуарында РСФСР-ҙың Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе (хәҙерге Башҡортостандың Дыуан районы) Сальевка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Әсәһе Прасковья Федоровнаһәм өлкән ағаһы Василий менән йәшәй, атаһы Граждандар һуғышында хәбәрһеҙ юғала.
1938 йылда, колхоз йәштәре мәктәбендә 7 класты тамамлағас, педагогия техникумына уҡырға инә, унан икенсе курста махсус туплау буйынса Белореттағы аэроклубҡа курсант итеп алына. 1941 йылдың мартында үҙешмәкәр осоусылар курсын тамамлай һәм Свердловскиға хәрби авиация мәктәбенә ебәрелә.
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, 1941 йылдың авгусынан пилот-инструктор, өлкән осоусы һәм звено командиры вазифаһында хеҙмәт итә. 1942 йылдан Свердловск хәрби осоусылар мәктәбендә, К. Е. Ворошилов исемендәге Чкалов хәрби авиация летчиктар училищеһында, Көнбайыш фронттың айырым элемтә эскадрильеһында, 46-сы запас авиация полкында (Сыуаш АССР-ы Алатырь ҡалаһы) инструктор була. 1944 йылдың 14 ғинуарынан 1-се Украин фронтында 887-се төнгө бомбардировщиктар полкында хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша, 1944 йылдың йәйенән — звено командиры; 384 хәрби осош яһай. Житомир-Бердичев, Корсунь-Шевченко, Проскуров-Черновцы, Львов-Сандомир, Висла-Одер, Түбәнге Силезск һәм Берлин һөжүм операцияларында ҡатнаша. 1946 йылдың ғинуарында демобилизациялана.
Тыуған иленә ҡайтҡас, Бөрө сауҙа мәктәбен тамамлай, райпотребсоюзда эшләй. Һуңынан ғаиләһе менән Татар АССР-ына күсеп китә, унда «Бөгөлмәнефть» быраулау контораһына дизелсы булып урынлаша. 1954 йылдың ноябрендә «Лениногорскнефть» НГДУ-һында нефть һәм газ сығарыу буйынса оператор була, һуңынан — «Иркеннефть» НГДУ-һында. 1964 йылдан — инженер-диспетчер, 1965 йылдан — «Иркеннефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының скважиналарҙы ер аҫтында ремонтлау мастеры.
1974 йылда Мәскәү нефть институтының Әлмәт факультетын тамамлап, тау тау инженеры була. 1980 йылға тиклем «Иркеннефть» идаралығында скважиналарҙы ер аҫтында ремонтлау мастеры булып эшләй, ә пенсияға сығыр алдынан шунда уҡ хеҙмәтте һаҡлау буйынса өлкән инженер була.

# Арестов Анатолий Васильевич
## Йәмәғәт эшмәкәрлеге

Анатолий Васильевич йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнаша: идаралыҡта йәштәрҙең остазы, Лениногорск ҡала советы депутаты итеп һайлана, КПСС-тың Татарстан өлкә комитеты, партбюро һәм профком ағзаһы була.

# Арестов Анатолий Васильевич
## Ғаиләһе

Ҡатын — Сәғмҙә Исмәғил ҡыҙы менән ике ул һәм өс үҫтерәләр, шулай уҡ 9 ейән-ейәнсәр һәм 8 бүлә-бүләсәрҙәре бар.

# Арестов Анатолий Васильевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971)
* Ленин ордены (1971)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
* 1-се һәм 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены
* 3-сө дәрәжә Дан ордены
* миҙалдар
* Лениногорск ҡалаһының почетлы гражданы (2011).
# Ғабдрахманов Әйүп Хәмит улы

Ғабдрахманов Әйүп Хәмит улы (1907 йыл — 1955 йыл) — ауыл хужалығы белгесе, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, ефрейтор.

# Ғабдрахманов Әйүп Хәмит улы
## Биографияһы

Әйүп Хәмит улы Ғабдрахманов 1907 йылда Һамар губернаһы Имелей улусының (хәҙер — Һамар өлкәһе Оло Глушица районы Южный ауыл хакимиәте) Моратша ауылында тыуған.

# Ғабдрахманов Әйүп Хәмит улы
## Тормош һәм хеҙмәт юлы

1928-1929 йылдар — Куйбышев өлкәһе Алексеев районы Моратша ауыл советы рәйесе.
1930-1933 йылдар — Баймаҡ районы Йылайыр орлоҡсолоҡ совхозы Октябрьский һәм Уральский бүлексәләренең баҫыу эштәре белгесе (полевод).
1933-1934 йылдар — Баймаҡ районы Юлыҡ ауылында келәт мөдире.
1941 йылдың ғинуарында Баймаҡ район хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына саҡырыла.
1943 йыл — Баймаҡ районы Йылайыр орлоҡсолоҡ совхозы Үҙәк усадьбаһы коменданты.
1943дың майынан 1945 йылға тиклем Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1945 йылдың апрелендә Белорус фронты составында Көнсығыш Пруссия ерендә барған һуғыштарҙа транспорт взводы ездовойы Ғабдрахманов Әйүп Хәмиҙулла улы ике тапҡыр «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалына лайыҡ була.
Артабан Алыҫ Көнсығыш фронты составындағы 5-се армияның 157-се дивизияһы 422-се артиллерия полкында хеҙмәт итә..
1945 йылдың 9 авгусынан 1 сентябренә тиклем күрһәткән ҡаһарманлығы «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән билдәләнә:
* 1945 йылдың 9 авгусында Маньчжурия территоияһында япон милитаристарына ҡаршы алышта полктың транспорт взводы ездовойы ефрейтор Ғабдрахманов Әйүп Хәмиҙулла улы, урманлы-таулы ҡыйын юл шарттарына ҡарамай, дошмандың бер туҡтауһыҙ ут ҡойоно аҫтында, полктың команда пунктына аҙыҡ-түлек, фураж һәм башҡа матди әйберҙәр ташыны һәм полкты матди средстволар менән тәьмин итеү мәғлүмәтен еткереп торҙо
1947-1948 йылдар — Баймаҡ районы Йылайыр орлоҡсолоҡ совхозында һөт-тауар фермаһы (МТФ) идарасыһы.
1948-1953 йылдар — Баймаҡ районы «Һәүәнәк» совхозының бүлексә идарасыһы (управляющий).
1953-1954 йылдар — Баймаҡ районы Йылайыр орлоҡсолоҡ совхозының Комсомольск бүлексәһенең ат һарайы мөдире.
1955 йылда БАССР-ҙың Баймаҡ районы Йылайыр орлоҡсолоҡ совхозында вафат була.

# Ғабдрахманов Әйүп Хәмит улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* ике «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (30.04.1945)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР) (2.09.1945)
# Кәлсер

Кәлсер — көнбайыш табын башҡорттары составындағы ырыу.

# Кәлсер
## Сығышы

Кәлсер 18 ырыуҙан торған Табын ҡәбиләһенә инә.

# Кәлсер
## Урынлашыуы

Ырыуҙың халҡы хәҙерге Башҡортостандың урта өлөшөндә йәшәй. Кәлсер ырыуына Ғафури районының Юрмаш, Аҡташ, Ташаҫты, Имәндәш ауылдары инә.
Кесе Табын улусында эшләгән осоронда, библиограф, С. Р. Минцлов ҡалдырған хәтирәнән :
   — Минцлов С. Р. Дебри жизни. — Уфа: Башк. кн. изд-во, 1992. — 176 с.
# Ишек (йылға)

Ишек — Рәсәйҙәге йылға. Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Умяк йылғаһының уң ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Ишек (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Вятские Поляны ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300612111100040561
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111104056
* Бассейн коды — 10.01.03.006
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Яңы Ҡәҙермәт

Яңы Ҡәҙермәт (татар. Яңа Кадермәт, рус. Новый Кадырмет) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҡтаныш районы ауылы.

# Яңы Ҡәҙермәт
## География

Ауыл Терпеле йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 23 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Яңы Ҡәҙермәт
## Тарих

Ауылға йәнәй ырыуы башҡорттары — Иҫке Ҡәҙермәт ауылы кешеләре XIX быуатта нигеҙ һала. Ауыл Йәнәй улусының Буғаҙы түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Байсар улусы составына керә.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була.

# Яңы Ҡәҙермәт
## Халҡы

Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1859 | 1884 | 1897 | 1906 | 1913 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 |
| 43 | 50 | 48 | 58 | 82 | 84 | 79 | 113 | 91 | 105 | 115 | 79 | 42 | 34 |
# Ид-Яха (Се-Яха ҡушылдығы)

Ид-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Се-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 182 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 92 км.

# Ид-Яха (Се-Яха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300039362
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303936
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Сулпан (исем)

Сулпан — башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарҙа киң ҡулланылған ҡатын-ҡыҙ һәм ир-ат исеме.

# Сулпан (исем)
## Этимологияһы

Сулпан, Зөһрә йондоҙ, Таң йондоҙо, Венера — Ергә иң яҡын торған яҡты йондоҙ, планета. Баланың тыуыу шарттары, ул тыуған көндөң, айҙың, йылдың атамаһы, көндөң торошо — барыһы ла исем һайлауға йоғонто яһай алған. Сулпан — төрки телле халыҡтарҙа ир һәм ҡыҙ балаларға ҡушылған уртаҡ исем.

# Сулпан (исем)
## Билдәле шәхестәр

Сулпан Ғосман улы Иманғолов — (1 ғинуар 1932 йыл — 9 ғинуар 2001 йыл) — башҡорт журналисы һәм сатирик шағиры, СССР Журналистар (1958) һәм Яҙыусылар (1981) союздары ағзаһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993), Шәһит Хоҙайбирҙин (1996) һәм Булат Рафиҡов (2001) исемендәге премиялар лауреаты.
Сулпан Билалова Билал ҡыҙы — (16 март 1965 йыл) — рәссам, дизайнер һәм педагог. 2000 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2000).
Сулпан Рәил ҡыҙы Асҡарова — (3 ноябрь 1973 йыл, Баймаҡ ҡалаһы) — хореограф, эстрада художество етәксеһе, Стәрлетамаҡ мәҙәниәт техникумын тамамлаған. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы.
Сулпан Рәжәп ҡыҙы Миңлебаева (6 май 1961) — уҡытыусы, шағир,Әбйәлил районы Туйыш ауылында тыуған."Һигеҙ ожмах асҡысы" шиғырҙар китабы авторы
Сулпан Миҙхәт ҡыҙы Сәлимова — ғалим, педагогия фәндәре кандидаты
Сулпан Абдулхаҡ улы Ғайсин (26 май 1935 йыл) — Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы, Күгәрсен районы Сәйетҡол ауылында тыуған.
Сулпан Наил ҡыҙы Хаматова (1 октябрь 1975 йыл) — Рәсәй театр һәм кино актёры. Мәскәү «Современник» театрының төп актёры. Рәсәй Федерацияһының аткаҙанған һәм халык (2012) артисы. Ике мәртәбә Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияһы лауреаты (2004)

# Сулпан (исем)
## Йырҙар

* Сулпан йондоҙо — башҡорт халыҡ йыры.

# Сулпан (исем)
## Ауылдар

* Сулпан — Салауат районы
* Сулпан — Ырымбур өлкәһе
* Сулпан — Миәкә районы
* Сулпан — Бишбүләк районы
* Сулпан — Яңауыл районы
* Сулпан— Өршәк ауыл советы, Ауырғазы районы
* Сулпан— Талбазы ауыл советы, Ауырғазы районы
* Сулпан — Бүздәк районы

# Сулпан (исем)
## Топонимияла

Сулпан (йылға) (рус. Сыльна) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мәнәүез йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
# Куруко

Куруко — Рәсәйҙәге йылға. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы, Ставрополь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Куркужин йылғаһының һул ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Куруко
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Малка от Кура-Марьинского канала и до устья, Баксан йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07020000812108200004412
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200441
* Бассейн коды — 07.02.00.008
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ғәйшә әл-Хүррә

Ғәйшә әл-Хүррә (рус. Аиша бинт Мухаммад аль-Хурра, ғәр. عائشة الحرة‎) — Гранада әмирлеге әмире Мөхәммәт XI ибн Мөхәммәттең һәм унан һуңғы әмир Әбдел-Хәсән Али ибн Садтың хәләл ефете, шулай уҡ Мөхәммәт XII Әбү Абдуллаһтың (Бүәбил) әсәһе. Әл-Хүррә ғәрәп телендә хөрмәтле тигәнде аңлата,ул Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең затынан, уның тере вариҫы булыуы менән танылған.Сәйәси йәһәттән әүҙем була һәм Гранада әмирлектәренең һуңғы йылдарҙағы дәүләт сәйәсәтенә йоғонто яһай. Ғәйшә әл-Хүррә — был дәүләт тарихында иң билдәле ҡатын-ҡыҙҙарының береһе.

# Ғәйшә әл-Хүррә
## Биографияһы

Ғәйшә әл-Хүррә тыумышы менән Гранада менән идара иткән Насриҙар затынан була, атаһы Мөхәммәт IX әл-Ғәлиб. Уның үҙ милкендә бер нисә һарай һәм күселмәҫ милек була. Ғәйшә Гранада әмирлеге әмире Мөхәммәт XI ибн Мөхәммәттең беренсе ҡатыны була, ә уның вафатынан һуң 1455 йылда унан һуңғы әмир Әбдел-Хәсән Али ибн Садҡа кейәүгә бирәләр. Был ире нәсрани кәнизәге Исабель де Солисҡа ғашиҡ булып, уға өйләнгәс, ҡатынды улдары менән икенсе һарайға күсерәләр.
1482 йылда Ғәйшә әл-Хүррә оппозицияла торған Абенсераги фирҡәһе менән бергә эш итә башлай һәм улы файҙаһына ирен тәхеттән бәреп төшөртөүгә өлгәшә. Улы Мөхәммәт XII идара иткән йылдарҙа ул сәйәси әүҙемлек күрһәтә.
Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, уның шулай уҡ Гранадала христиандарҙы ҡыҫырыҡлауҙы булдырмауҙа өлөшө бар. 1483 йылда Кастилия Короллегенә әсирлеккә эләккән улын азат итеү тураһында һөйләшеүҙәр алып бара һәм уның азат ителеүенә өлгәшә. Кастилия менән һуғышта Гранада еңелә. Ғәйшә әл-Хүррә әмирлектең еңелеүендә һатлыҡ йәндәр ғәйепле тип белдерә.
Гранадса еңелгәс, 1492 йылда Ғәйшә улы артынан Мароккоға һөргөнгә китә.
Риүәйәттәр бәйән итеүенсә, тәхеттән төшөрөлгән улы илдән киткәндә күҙҙәренә ҡарағас, әсәһе былай тигән:
* Ирҙәр кеүек яҡлай алмағас, бисәләр кеүек ила хәҙер
* ابك اليوم بكاء النساء على ملك لم تحفظه حفظ الرجال
# Себенле ауыл советы

Себенле ауыл биләмәһе (рус. Чебенько́вский сельсовет)— Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ырымбур районы ауыл биләмәһе.
Административ үҙәге — Себенле ауылы.

# Себенле ауыл советы
## Тарихы

2004 йылдың 2 сентябрендә Себенле ауылының яңы статусы барлыҡҡа килә — ул ауыл Советы биләмәһенең административ үҙәге итеп раҫлана. Ауыл биләмәһенең статусы һәм сиктәре Ырымбур өлкәһенең 2004 йылдың 2 сентябрендәге 1424/211-III-ОЗ номерлы «Ырымбур өлкәһе муниципаль берәмектәренә муниципаль район, ҡала округы, ҡала биләмәһе статусы биреү, муниципаль берәмектәрҙең сиктәрен билдәләү һәм үҙгәртеү тураһында» Закон менән билдәләнгән

# Себенле ауыл советы
## Климаты

Ауыл биләмәһе район һәм өлкә үҙәге булып торған Ырымбурға яҡын урынлашҡанлыҡтан, уның климаты ла ошо ҡаланыҡы кеүек — уртаса континенталдән ҡырҡа континенталгә күсеүсән. Йәй эҫе һәм ҡоро: йылына биш ай уртаса көнлөк температура +15 °C тора; ҡыш артыҡ һыуыҡ түгел, максималь ҡар ҡатламы февралдә (23 см). Аяҙ, болотло һәм яуым-төшөмлө көндәр йылына ярашлы рәүештә - 157, 176 һәм 32. Температура көндөң ваҡытына һәм ел йүнәлешенә ҡарап үҙгәреүсән. Йәйгеһен температура +40 °C-ҡа етеүе мөмкин, +5 °C-ҡа тиклем төшкән сағы ла була. Көҙ иртә, яҡынса сентябрҙең икенсе яртыһында килә, ҡыш ноябрҙә башлана. Яҙ март аҙағында башланыусан, мәгәр һауа торошо тотороҡло түгел, хатта май аҙағында һыуыҡ булғылай. Ҡыш һауа торошо еңелсә һалҡындан ҡаты һыуыҡҡа тиклем үҙгәреүсән, ҡайһы саҡ епшетеп ала йәки −40 °C-ҡа еткән ҡаты һыуыҡтар була.

# Себенле ауыл советы
## Этимологияһы

Себенле ауыл Советы үҙәге — Себенле ауылы атамаһы төрки сығышлы, себен һүҙенән алынған, ә ул үҙ сиратында эргәһендәге йылға исеменән шулай йөрөтөлә башлаған.
Себенле топонимдары был төбәктәге йылға буйҙарында себендең бик күп булыуы менән бәйле, тип яҙа Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсеһе, топонимсы ғалим Б.Я Моисеев үҙенең «Местные названия Оренбургской области. Историко-топонимические очерки» тигән китабында. Төбәктә өс Себенле йылғаһы бар (йәнә Оло Себенленең Бөҙрә Себенле тигән ҡушылдығы ла бар), улар барыһы ла тарихи башҡорт ерҙәре буйлап аға, тип бәйән итә ул.
# Ваебыж

Ваебыж — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чепца йылғаһының һул ярына тамағынан 280 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Ваебыж
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300112111100033193
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103319
* Бассейн коды — 10.01.03.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1