yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Обыдённов Михаил Фёдорович

Обыдённов Михаил Фёдорович (21 ноябрь 1949 йыл, Өфө — 30 декабрь 2019 йыл, Өфө) — совет һәм Рәсәй археологы. Тарих фәндәре докторы (1992), профессор (1993)(недоступная ссылка).

# Обыдённов Михаил Фёдорович
## Биографияһы

Михаил Фёдорович Обыдённов 1949 йылдың 21 ноябрендә Өфө ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуа. Ҡаланың 19-сы урта мәктәбен тамамлай. Армияла хеҙмәт итә, шунда уҡ КПСС сафына инә. 1970 йылда Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетына уҡырға инә. Университетта уҡығанда М. Обыдённов йыл һайын БДУ-ның, СССР Фәндәр академияһы Археология институтының, Куйбышев һәм Мәскәү дәүләт университеттарының археология экспедицияларында ҡатнаша, экспедицияларға күренекле совет археологтары О.Н.Бадер, Г.А.Федоров-Давыдов, Г.И.Матвеева, И.Б.Васильев етәкселек итә. Йәш ғалим Көньяҡ Уралдың алға киткән бронза дәүере һәм уның ахыры менән ҡыҙыҡһына, черкаскүл/межа мәҙәниәте темаһы буйынса тикшеренүҙәр башлай. Был теманы ул докторлыҡ диссертацияһы яҙғанға тиклем күп йылдар буйы алып бара.
1975 йылда университетты тамамлай. М. Ф. Обыдённов шунда уҡытырға эшкә ҡалдырыла. СССР тарихы кафедраһында ассистент вазифаһында эшләй.
1981 йылда, аспирантурала уҡып тормайынса, СССР Фәндәр академияһы Археология институтында М.Ф.Обыдённов «Бронза быуаты аҙағында Көньяҡ Уралда йәшәүселәр мәҙәниәте» темаһына (тарих фәндәре докторы М.Ф. Косарев етәкселегендә) кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1982 йылда М.Ф. Обыдённов БДУ-ның археология, боронғо һәм урта быуаттар тарихы кафедраһы доценты итеп һайлана. Тәүтормош йәмғиәте тарихы, бронза быуатында Көньяҡ Урал, бронза быуаты аҙағында Көньяҡ Урал, Уралдың боронғо тарихы темалары буйынса күп йылдар үҙе төҙөгән махсус курс буйынса лекциялар уҡый.
2000—06 йылдарҙа төбәкте өйрәнеү һәм дәүләт идараһы кафедраһы мөдире, 1993 йылдан алып Көнсығыш иҡтисади-юридик гуманитар академияһы проректоры, дәүләт тарихы һәм хоҡуҡ кафедраһы мөдире, 1998 йылдан — Юридик колледж (Өфө) директоры, бер үк ваҡытта БДУ‑ның Ватан тарихы кафедраһы профессоры(недоступная ссылка).
Фәнни хеҙмәттәре бронза быуатына, межа мәҙәниәтенә, Көньяҡ Уралда фин-уғыр ҡәбиләләренең ойошоуына һәм таралып ултырыуына, Урал-Кама буйы төбәгендә йәшәгән боронғо халыҡтарҙың рухи мәҙәниәтенә һәм һынлы сәнғәтенә арналған.
Бер нисә археологик ҡомартҡыны, шул иҫәптән Иштуған ҡурғандарын, Касьянов тораһын, өйрәнгән. Иштуған һыу һаҡлағысы, Түбәнге Кама ГЭС-ы, Башҡортостан атом электр станцияһы төҙөлөштәре башланыр алдынан һыу аҫтында ҡала торған археология ҡомартҡыларын ҡотҡарыу эштәрендә ҡатнаша.

# Обыдённов Михаил Фёдорович
## Фәнни хеҙмәттәре

400‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы. 250-нән ашыу фәнни монографияһы һәм мәҡәләһе баҫылып сыҡҡан; археология ҡомартҡыларын ҡаҙыу буйынса 44 ғилми отчет төҙөгән, 5 фән кандидаты әҙерләгән.
* Образ человека в древнем искусстве (по материалам Урала и Поволжья). Казань, 2003;
* Историко-культурное наследие народов Башкортостана — объект археологии: вопросы сохранения и использования. Уфа, 2007;
* История культуры и искусства древних и средневековых народов Среднего Поволжья и Урала. Ка‑ зань, 2014 (авторҙ.)(недоступная ссылка).
# Иванов Пётр Игнатьевич

Иванов Пётр Игнатьевич (15 февраль 1904 йыл — 9 апрель 1945 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, кавалерия полкы командиры, гвардия майоры. Советтар Союзы Геройы (1945, үлгәндән һуң).

# Иванов Пётр Игнатьевич
## Биографияһы

Пётр Игнатьевич Иванов 1904 йылдың 15 февралендә Өфө ҡалаһында (хәҙер Башҡортостан Республикаһының баш ҡалаһы) эшсе ғаиләһендә тыуған. Урыҫ.
Ҡыҙыл Армия сафында 1918-1935 йылдарҙа һәм 1941 йылдан. Граждандар һуғышында ҡатнашҡан. 1924 йылда ВЦИК исемендәге командирҙар составы мәктәбен, 1933 йылда —Ленинградта командирҙар составы белемен камиллаштырыу бронетанк курсын, 1934 йылда — башланғыс мәктәпте һәм партия мәктәбен, ә 1936 йылда — Мәскәүҙә автодело уҡытыусылары мәктәбен тамамлай.
1941 йылдың июненән башлап Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.
34-се гвардия кавалерия полкы командиры (2-се Украина фронтының 4-се гвардия кавалерия корпусы 9-сы гвардия кавалерия дивизияһы) гвардия майоры Иванов П. И. 1945 йылдың 28 мартында, Шурани (Чехия) ҡалаһынан көньяҡтараҡ Нитра йылғаһын һуғышып аша сыҡҡанда, дошмандың көслө артиллерия утына ҡарамаҫтан, йылғаны аша сығыуҙы ойоштора ала һәм көнбайыш ярында плацдарм яулай. Бынан һуң ул үҙ полкын ныҡ нығытылған Бано-Кеса пунктына һөжүмгә әйҙәй. Һөҙөмтәлә Бано-Кеса пункты яулап алына, ә плацдарм киңәйтелә. Был һуғышта майор П. И. Ивановтың полкы 340-ҡа яҡын гитлерсыны, 6 бронетранспортерҙы юҡ итә, 150-гә яҡын әсир ҡулға төшөрә.
1945 йылдың 9 апрелендә полк дивизияның төп йүнәлешендә — Бржецлав ҡалаһынан 7 км көньяҡ-көнсығыштараҡ ятҡан Ланжгот тораҡ пунктына һөжүм итә. Траншеяларҙа һәм йорттарҙа нығынып алған гитлерсылар ныҡ ҡаршылыҡ күрһәтә. Уларҙың көслө пулемёт уты һәм танктары полктың алға барыуына ҡамасаулай. Шул саҡ гвардия майоры Пётр Иванов хәрби сафтарҙың алдына сыға һәм, үҙенең яугирҙәрен илһамландырып, һөжүмгә эйәртеп алып китә. Был алышта ҡыйыу полк командиры батырҙарса һәләк була.. Малацки ҡалаһынан (Чехия) 25 саҡрым төньяҡтараҡ урынлашҡан Кути тораҡ пунктында ерләнгән.
СССР Юғары Советы Президиумының 1946 йылдың 15 майындағы указы менән гвардия майоры Иванов Петр Игнатьевичкә, полк менән оҫта командалыҡ иткәне, командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн, үлгәндән һуң Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.

# Иванов Пётр Игнатьевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Советтар Союзы Геройы (1945)
* Ленин ордены,
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены.
# Евклидтыҡы булмаған геометрия

Евклидтыҡы булмаған геометрия — һүҙмә-һүҙ аңлағанда — Евклид геометрияһынан айырылған һәр төрлө геометрик система; әммә традицион рәүештә «Евклидтыҡы булмаған геометрия» термины тағы ла тарыраҡ мәғәнәлә ҡулланыла һәм тик традицион Евклидтыҡы булмаған геометрик системаларға ҡарай: Лобачевский геометрияһы һәм сфера геометрияһы (йәғни уға оҡшаған Риман геометрияһы).
Евклид геометрияһы һымаҡ был геометриялар даими кәкрелек киңлегенең метрик геометрияларына ҡарай. Ноль кәкрелеге Евклид геометрияһына тап килә, ыңғай кәкрелек — локаль үҙенсәлектәре буйынса сфера йәки Риман геометрияһына тура килә, тиҫкәре кәкрелек — Лобачевский геометрияһы.

# Евклидтыҡы булмаған геометрия
## Яҫылыҡ өсөн метрика

Бер төрлө планиметриялар өсөн метриканың төрө һайланған (кәкре һыҙыҡлы) координаталар системаһына буйһона; артабан ярым геодезик координаталар өсөн формулалар килтерелә:
* Евклид геометрияһы: $ds^{2}=dx^{2}+dy^{2}$ (Пифагор теоремаһы).
* Сфера геометрияһы: $ds^{2}=dx^{2}+\cos ^{2}\left({\frac {y}{R}}\right)dy^{2}$. Бында R — сфеараның радиусы.
* Лобачевский геометрияһы: $ds^{2}=dx^{2}+\operatorname {ch} ^{2}\left({\frac {y}{R}}\right)dy^{2}$. Бында R — Лобачевский яҫылығы кәкрелегенең радиусы, ch — гиперболик косинус.
# Айла (фильм)

«Айла» (төр. Ayla) — төрөк режиссёры Джан Улкай 2017 йылда төшөргән фильм. Картина Төркиәнән «сит телдәге иң яҡшы фильм» категорияһында «Оскар» премияһына тәҡдим ителә, әммә квалификация үтмәй.

# Айла (фильм)
## Сюжеты

Корея һуғышы барғанда БМО көстәре составында һуғышҡан Төрөк бригадаһы сержанты Сөләймән өшөгән-туңған корей ҡыҙсығын ҡотҡара. Ул уны үҙҙәренең бригадаһына алып килә. Ҡыҙға Айла тигән исем бирәләр. Һуғыштан һуң Сөләймән үкһеҙ етем ҡыҙҙы уллыҡҡа ала алмай, сөнки ғаиләһеҙ булғанға күрә хөкүмәт рөхсәт итмәй. Уға Айланы балалар йортона бирергә тура килә.

# Айла (фильм)
## Ролдәрҙә

* Исмаил Хаджиоглу — йәш Сөләймән
* Ким Соль — Айла (бала)
* Четин Текиндор — ҡарт Сөләймән
* Ли Гён-джин — Айла (өлкәнәйгәс)
* Али Атай — Али
* Дамла Сёнмез — Нуран
* Мурат Йылдырым — лейтенант Мәсүт

# Айла (фильм)
## Фильмды төшөрөү

Айла фильмы Ким Ын-джа менән Сөләймән Дилбирлиҙең реаль яҙмышына нигеҙләнгән, уларҙың тарихы 2010 йылда Көньяҡ Кореяның MBC телеканалында Kore Ayla тигән документаль фильмда күрһәтелә. Кастинг Көньяҡ Кореяла 2016 йылда үтә. Кескәй Айла роленә Ким Соль алына, элек ул Көньяҡ Кореяның Яуап 1988-ҙә тигән телесериалында төшкән була. Ко Ын Мин кескәй Айланың әсәһе ролен башҡара. Төркиәнең «Turkish Airlines» авиакомпанияһы картинаның бағыусыһы була, Мәҙәниәт һәм туризм министрлығы булышлыҡ күрһәтә. Картинаның күп өлөшө Төркиәлә төшөрөлә. Фильм 2017 йылдың июнендә әҙер була.

# Айла (фильм)
## Бүләктәре һәм номинациялары

* 2017 йыл 21 октябрь — Кейптаундағы Халыҡ-ара кинофестивалдә иң яҡшы монтаж өсөн премия.
* 2017 йыл 2 ноябрь — Сидней кинофестиваленең Азия донъяһы кинофестивалендә иң яҡшы фильм өсөн премия.
* 2017 йыл 8 декабрь — Алтын туризм йыл кинопремияһы.
# 1703 йыл

II мең йыллыҡ :
XVI быуат — XVII быуат — XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат :
Хронологик таблица :
1703 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1703 MDCCIII |
| Юлиан стилендә | 1702—1703 (12 ғинуардан) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2455—2456 (2 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7211—7212 (12 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5463—5464 ה'תס"ג — ה'תס"ד |
| Мосолман календары | 1114—1115 |
| Боронғо әрмән календары | 1152 ԹՎ ՌՃԾԲ |
| Ҡытай календары | 4399—4400 壬午—癸未 чёрный конь — чёрная овца |
| Эфиопа календары | 1695—1696 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 1759—1760 |
| - Шака самват | 1625—1626 |
| - Кали-юга | 4804—4805 |
| Иран календары | 1081—1082 |
1703 йыл — дүшәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
# Кинйәбулатов Хәйретдин Бәҙретдин улы

Кинйәбулатов Хәйретдин Бәҙретдин улы (04.03.1912-) — тарих фәндәре кандидаты, Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының (СДПИ) тәүге ректоры (1950—1956), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан.

# Кинйәбулатов Хәйретдин Бәҙретдин улы
## Биографияһы

Хәйретдин Бәҙретдин улы Кинйәбулатов 1912 йылдың 4 мартында Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе Мырҙалар улусы (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Салауат районы) Ташауыл ауылында тыуған.
Башланғыс белемде тыуған ауылы мәктәбендә алған. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан.
Өфө ҡалаһында К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтында белем алған.

# Кинйәбулатов Хәйретдин Бәҙретдин улы
## Тормош һәм хеҙмәт юлы

1953 йылда тарих фәндәре кандидаты дәрәжәһенә диссертация яҡлаған.
1950—1956 йылдрҙа Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының тәүге ректоры булған.
Башҡортостанд Республикаһының Үҙәк дәүләт тарих архивында һәм Йәмәғәт ойошмаларының үҙәк дәүләт архивында тарихсы-ғалим Х. Б. Кинйәбулатовтың докторлыҡ диссертацияһы яҡлау маҡсатында йыйылған материалдары һаҡлана.
Хәйретдин Бәҙретдин улы Кинйәбулатовтың был архивында ғаилә ағзаларының һәм туғандарының фотографиялары, шулай уҡ Башҡортостан Республикаһы яҙыусылары һәм шағирҙарының: Ғөбәй Дәүләтшин, Сәғит Агиш, Сәйфи Ҡудаш, Мостай Кәрим, Нәҡи Иҫәнбәттең, композитор Заһир Исмәғилевтың фотографиялары һаҡлана.

# Кинйәбулатов Хәйретдин Бәҙретдин улы
## Ғилми хеҙмәттәре
### Диссертацияһы

* «Колхозное крестьянство Башкирии в годы Великой Отечественной войны» (1953)

# Кинйәбулатов Хәйретдин Бәҙретдин улы
## Ғилми хеҙмәттәре
### вуз-ара йыйынтыҡтарҙа сыҡҡан мәҡәләләре

* «Трудовой подъем колхозного крестьянства Башкирии в годы Великой Отечественной войны» (1957)
* «Деятельность партийных организаций Башкирии по перестройке работы колхозов на военный лад» (1988)
* «Осуществление аграрной политики КПСС в Башкирской АССР»

# Кинйәбулатов Хәйретдин Бәҙретдин улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены
* миҙалдар
* Маҡтау грамоталары
# Кесе Кипленьга

Кесе Кипленьга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кизьма йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Кесе Кипленьга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000029800
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002980
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Толстовка (йылға)

Толстовка — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Иргиз йылғаһының һул ярына тамағынан 273 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.

# Толстовка (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Ырғыҙ йылғаһы башынан Сулак һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001612112100010076
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112101007
* Бассейн коды — 11.01.00.016
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Шиши тауҙары

Шиши тауҙары — Силәбе өлкәһендәге бейек булмаған тау һырты.

# Шиши тауҙары
## Һүрәтләмә

Шиши тауҙары — бейек булмаған тау һырты, Златоустан көнбайышта, Әй йылғаһының һул ярында (төньяҡ өлөшө) һәм Кеүәш йылғаһының уң ярында (көньяҡ өлөшө), Медведевка ауылының көньяғында урынлашҡан. Оҙонлоғо 15 километрҙан артығыраҡ. Шиши тауҙарының бейеклеге көньяҡта 733 метрҙан алып (Кайно тауы — иң бейек нөктәһе) төньяҡта 551 метрға тиклем (Мрамор тауы). Битләүҙәрендә ҡарағай, ҡайын урмандары үҫә.

# Шиши тауҙары
## Топонимика

Билдәле географ И. В. Мушкетов 1877 йылда былай тип яҙа: «Шиши тауҙары айырым, һыртында ҡабарынҡы булып күренгән конус рәүешле осло түбәләре булған, төҙөк булмаған тауҙар теҙмәһенән ғибәрәт. Шунлыҡтан тауҙар үҙенең Шиши исемен алған да инде».

# Шиши тауҙары
## Тарихы

18 быуат аҙағы 19 быуат башында Шиши тауҙарының көнсығыш битләүендә, Медведевка ауылынан 5 км көньяҡта ҙур шахта була, унда баҡыр мәғдәне сығарыла. 1833 йылда тау инженеры Н. П. Барбот-де-Марни Шиши тауҙарының көнбайыш битләүендә, Әй йылғаһы үҙәненән 1 км алыҫлыҡта һәм Медведевканан 7 км көньяҡта Шиши минераль руднигын, шулай уҡ Барбот соҡоро тип аталған рудникты аса. Һуңғараҡ ошо уҡ районда тағы ла ике рудник асыла: хромлы тимер мәғдәне һәм тальк менән төҫлө ташта фелькнериты булған Титановый, һәм асыҡ-йәшел везувиан сыҡҡан Икенсе Шиши руднигы. Аҙағыраҡ, 1869 йылда, Шиши тауының көнсығыш битләүендә, Медведевканан 5 км көньяҡта, тау инженеры В. И. Редикорцев Парасковья-Евгеньевская руднигы тип аталған минераль рудник аса. 20 быуат башынан Шиши тауының төньяҡ сигендә (Мраморный тауы) ҙур аҡ мрамор сыҡҡан урын эшкәртелә.
Я. К. Нестеровский (1836) тауҙы Шиши тауҙары тип атай; 1950-се йылдарҙа топография карталарында Шиши тауының төньяҡ өлөшө Ташлы тауҙар тип атала.
# Урал барыҫы

Урал барыҫы (Урал ҡапланы) — Башҡортостанда тау бейеклектәрен яулаусылар өсөн «Ҡар барыҫы» программаһы аналогында булдырылған проект.

# Урал барыҫы
## Норматив

«Урал барыҫы» билдәһен алыу өсөн беренсе этапта республиканың 1000 һәм унан бейегерәк булған тау түбәләренә менергә һәм икенсе этапта (2018 йылда иғлан ителәсәк) тағы ла ҡатмарлыраҡ башҡа маршруттарҙы үтергә кәрәк. Беренсе этап: Белорет районында:
* Оло Ирәмәл (1582 м)
* Рассыпная (1017 м)
* Яланғас (1287 м)
* Көмәрҙәк (1318 м)
* Ҡорташтау (1019 м) (Учалы районы)
* Ҡушай (1048 м) (Әбйәлил районы)
* Мәсем (1030 м) (Бөрйән районы).

# Урал барыҫы
## Шарттары

Проектта 18 йәше тулған, физик әҙерлеге яҡшы булған, Башҡортостан Республикаһы Авария-ҡотҡарыу хеҙмәте сайтында теркәлеү үткән һәр кем ҡатнаша ала. Тау үренә менеүҙе раҫлау өсөн поход тураһында отчет һәм тау түбәһендәге билдәле урындан өстән дә кәм булмаған фото талап ителә.

# Урал барыҫы
## 1-се этап йомғаҡтары

2017 йылдың 21 декабрендә «Урал барыҫы» проектының беренсе этабын уңышлы үткән, йәғни Көньяҡ Уралдың 1000 метр бейеклегендәге ете түбәһен буйһондорған туристар тәбрикләнде. Проектта Рәсәйҙең 16 ҡалаһынан һәм 6 төбәгенән, Канада һәм Австралиянан 116 кеше (шул иҫәптән Рәсәй география йәмғиәтенең Башҡортостан төбәк бүлексәһе башҡарма директоры Римма Ғәлиева) ҡуйылған бурысы үтәй. Өфөнән блогер Олег Чагодаев ете түбәне ике тәүлектән әҙерәк ваҡытта үтеп, тиҙлек буйынса рекорд ҡуя. Беренсе этапты тулыһынса үтеүселәр бейеклек" тип яҙылған бронза жетондаға лайыҡ була һәм проект ҡатнашыусыһы танымтаһын ала. Үҙенсәлекле проект ойошторғаны өсөн Рәсәй география йәмғиәтенең Башҡортостан төбәк бүлексәһе рәйесе Камил Йыһаншин алтын ялатылған жетон менән бүләкләнә.

# Урал барыҫы
## Ойоштороусылар

* Рус география йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһе
* Рәсәй Ҡотҡарыусылар союзының төбәк бүлексәһе
* Башҡортостан Республикаһының Авария-ҡотҡарыу хеҙмәте.
# Пажман

Пажман — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пызеп йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Пажман
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300112111100032929
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103292
* Бассейн коды — 10.01.03.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Хойя-де-Серен

Хойя-де-Серен (исп. Joya de Cerén, эргәләге ауыл исеменән алынған) — Сальвадорҙағы археологик объект. Хойя-де-Серенды Америка Помпейы тип атайҙар.

# Хойя-де-Серен
## Тарихы

Беҙҙең эраға тиклем 600 йыл элек Лом-Калдера вулканы атылыу һөҙөмтәһендә майя биләмәһе көл ҡатламы аҫтында ҡала. Объект 1976 йылда Колорадо университеты (ингл. University of Colorado at BoulderUniversity of Colorado Boulder at) профессоры Пайтон Шитс (Payton Sheets) тарафынан асыла. Шул ваҡыттан алып яҡынса 70 ҡоролма ҡаҙып алына. Италияның күмелгән ҡалаһынан айырмалы, ауыл халҡы, күрәһең, ҡотолоп ҡалған — ҡаҙыныуҙар ваҡытында һәләк булғандарҙың һөлдәләре табылмаған. Әммә хужалыҡ кәрәк-яраҡтары, һауыт-һаба, хатта ашалып бөтмәгән аҙыҡ ҡалдыҡтары табыла. Объект шул ваҡыттағы майя ҡәбиләһенең ябай кешеләренең тормошон сағылдырыуы менән ҙур фәнни һәм мәҙәни әһәмиәткә эйә.Объект дәүләттең баш ҡалаһы — Сан-Сальвадорҙан 25 километр төньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан.
Хойя-де-Серенды төньяҡ-көнсығыш, көньяҡ-көнсығыш һәм төньяҡ-көнбайыш өлкәләргә бүлергә мөмкин. Төньяҡ-көнбайыш өлөштә мильпалар - кукруз баҫыуҙары һәм баҡсалар булған хужалыҡтар урынлашҡан. Көньяҡ-көнсығыш өлкәлә мунса (темаскаль), милпас һәм сүп-сар соҡоро (басуреро) булған хужалыҡтарҙан тора. Төньяҡ-көнбайыш өлөштә мильпалар, емеш ағастары һәм тағы бер басуреро булған. Археологик тикшеренеүҙәр барышында 18 ҡоролма табыла. Уларҙың 10-һы ҡаҙыла. Ғалимдар йолалар үткәреү биналары менән ғәҙәти биналарҙы уларҙың бейеклеге, ҡаттарҙың планы, төҙөлөш техникаһы, алтарҙар, йәшерен урындар, ерләү урындары һ.б. аша айыра.

# Хойя-де-Серен
## Иҡтисады

Серен общинаһы агаванан туҡымалар, манос һәм метата, шулай уҡ балсыҡ һауыттар етештерә, шул уҡ ваҡытта элиталы баҙарҙарҙан — Хиттан обсидиан, төньяҡтан (Сьерра-де-лас-Минастан) нефрит йәки Копандан керамикаимпорт ихделиелар һатып ала. Ниндәйҙер тауарға эйә булғас, әгәр улар артыҡ булһа, бик йыш ауылдағы башҡа хужалыҡтар менән алыш-бирештә ҡулланғандар. Йорт хужалыҡтары һәм уларҙың һәр ҡайһыһында табылған әйберҙәр ғалимдарға биналарҙың ниндәй маҡсатта ҡулланылғанын асыҡларға ярҙам итә.

# Хойя-де-Серен
## Мәҙәни мираҫ

1993 йылда Хойа-де-Серен ҡаҙылмалары ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекттары исемлегенә индерелә.
# Вәкил (исем)

Вәкил — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Вәкил исеме бар.

# Вәкил (исем)
## Этимологияһы

Вәкил исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән. Илдең, халыҡтың ышаныслы кешеһе тигәнде аңлата.

# Вәкил (исем)
## Билдәле кешеләр

Дәүләтшин Вәкил Вәғиз улы (10 март 1949 йыл) — архитектор. 1997 йылдан Рәсәй Архитекторҙар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының почётлы архитекторы (2002). Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1998).
Шөғәйепов Вәкил Шакир улы (29 август 1936 йыл — 28 июнь 2017 йыл) — башҡорт милли музыка ҡоралдарын эшләү һәм реставрациялау оҫтаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1988). Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең «Рәсәй рухы» («Душа России») премияһы (2013) һәм «Оҫта — алтын ҡулдар» республика конкурсы (Өфө, 2004) лауреаты.
Ғирфанов Вәкил Кәли улы (25 ғинуар 1909 йыл — 10 май 1980 йыл) — ғалим-агробиолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. 1975—1979 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Рәйесе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1965), профессор (1967). РСФСР-ҙың (1969) һәм Башҡорт АССР-ының (1957) атҡаҙанған фән эшмәкәре. Октябрь Революцияһы (1971), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1949), Халыҡтар дуҫлығы (1979), Ҡыҙыл Йондоҙ (1944), Почёт Билдәһе (1966) ордендары кавалеры.
Шәйхетдинов Вәкил Ғилем улы (4 май 1951 йыл) — рәссам. 1991 йылдан Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1999), Татарстан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2010).
Йәләлетдинов Вәкил Әхәр улы (27 октябрь 1955 йыл) — йырсы (баритон). 1984 йылдан хәҙерге Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының эстрада, 1986—2009 йылдарҙа музыкаль-әҙәби лекторий солисы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2002). Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге призға Республика йәш йырсылар бәйгеһе лауреаты (1979).
Хажин Вәкил Исмәғил улы (11 июль 1946 йыл) — педагог-методист, филолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре кандидаты (1989), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2006), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1982), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006).
Йосопов Вәкил Барый улы (20 февраль 1952 йыл) — актёр, режиссёр. Башҡортостан Республикаһының халыҡ (1993), БАССР-ҙың атҡаҙанған (1979) артисы. Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1979).
Ширәев Вәкил Мирғәли улы — Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты директоры, биология фәндәре докторы, профессор.

# Вәкил (исем)
## Фамилияла

Вәкилов Марат Ғәлимйән улы (9 декабрь 1950 йыл) — хоҡуҡ белгесе, суд органдары ветераны. 1995−1997 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Юғары Суды судьяһы, 1997—1998 йылдарҙа Юғары Суд рәйесенең енәйәт эштәре буйынса урынбаҫары, 1999—2007 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Юғары Суды рәйесе. Юстицияның 3-сө класлы дәүләт советнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы.
Вәкилов Булат Ғәлимйән улы (27 ғинуар 1947 — ? февраль 2021), хужалыҡ эшмәкәре. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
Вәкилов Борис Миңлеәхмәт улы (14 ғинуар 1937), ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1973).
# Аряжка

Аряжка — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы/ Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Беүә йылғаһының уң ярына тамағынан 198 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Аряжка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Беүә башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101112111100016007
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101600
* Бассейн коды — 10.01.01.011
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Кедровый Ключ

Кедровый Ключ — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шодровка йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Кедровый Ключ
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300212115200008907
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200890
* Бассейн коды — 13.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2