yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Дунай

Дуна́й (рум. Dunărea, мадьярса Duna, нем. Donau, сер. Дунав, словак. Dunaj, болг. Дунав, хорв. Dunav, укр. Дунай, лат. Danubius, Danuvius, бор. грек. Ίστρος) — оҙонлоғо буйынса Европала (Волганан ҡала) икенсе урында торған, «интернациональ» йылға, Европа берлеге биләмәһендә иң оҙон йылға. Оҙонлоғо — 2960 км.
Йылға башы Германияның Шварцвальд тауҙарынан башлана. Артабан ул ун дәүләттең биләмәһенән аға йәки сигенән үтә. Германия, Австрия, Словакия, Венгрия, Хорватия, Сербия, Болгария, Румыния, Молдавия һәм Украина дәүләттәренән ағып ҡайһы бер илдәрҙең баш ҡалалары янынан уҙа: Вена, Братислава, Будапешт һәм Белград.
Дунайҙың һыу бассейны туғыҙ дәүләттең биләмәһен эсенә ала. Дунай Румыния һәм Украина биләмәләрендә Дунай дельтаһы яһап Ҡара диңгеҙгә ҡоя. Румыния өлөшө ЮНЕСКО тарафынан бөтә донъя мираҫы объекттары составына индерелгән.

# Дунай
## Этимология

Урыҫса атамаһының килеп сығышы праслав. *Dunajь, гот. *Dōnawi кельт теле аша килеп кергән Dānuvius. Поляк ғалимы Ян Розвадовский күҙаллауынса *Dunajь тип тәүҙә славян халыҡтары Днепрҙы атаған.(быны Беларусь һәм украин фольклоры буйынса белеп була). К. Мошинский был күҙаллауҙы хуплай һәм славян халыҡтарының бер өлөшө күсеп килгән ваҡытта ошо исем алынғандыр, ти *Dunavъ/*Dunavь.Т. Лер-Сплавинский Мошинскийға ҡаршы фекерҙә, ул Дунай тип тиҫтәләгән йылға барлығын күрһәтә һәм польша, украин һөйләштәрендә был һүҙ оло һыу тигән мәғәнә бирә, ти ибһе теле *dʰounā. В. Н. Топоров һәм О. Н. Трубачёв «Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья» тигән хеҙмәттәрендә Лера-Сплавинскийҙың һөҙөмтәләренә иғтибар бүленмәгән. Тик славян ерҙәрендә аталған «Дунаец» гидронимы булараҡ ҡына билдәләп үтелгән, за что данную работу подверг критике З. Голомб.*

# Дунай
## Ҡушылдыҡтары

Дунай бассейны асимметрик формаға эйә. Уның уң яры яғы һыу йыйыуҙың кесе өлөшө булып тора (майҙандың 44 % өлөшө һыуын йыя). Әммә Дунайҙың уң яғы бассейндың гидрографик селтәрен барлыҡҡа килтерә. Ҡушылдыҡтар ҙурлығы яғынан бер тигеҙ кимәлдә, уларҙың күбеһенең инеше Альп һәм Карпат тауҙарынан башлана. Венгрия Урта Дунай уйһыулыҡтарында бөтөнләй юҡ.
Тауҙарҙан баш алған Дунай ҡушылдыҡтары тау йылғаһы характерында, шәп аға. Тигеҙлектәргә сыҡҡас, башҡа йылғалар кеүек тыныслана.
Дунайҙың һыу режимына тәьҫир итеүсе йылғалар таблицала күрһәтелгән.
# Ғарифуллина Аида Эмиль ҡыҙы

Ғарифуллина Аида Эмиль ҡыҙы (30 сентябрь 1987 йыл) — опера һәм эстрада йырсыһы. Татарстандың атҡаҙанған артисы (2013).

# Ғарифуллина Аида Эмиль ҡыҙы
## Биографияһы

Аида Эмиль ҡыҙы Ғарифуллина 1987 йылдың 30 сентябрендә Ҡазан ҡалаһында тыуған.
2012 йылдың йәйендә Европаның иң ҙур сәхнәһендә — "Arena di Verona"ла (Италия), декабрҙә беренсе тапҡыр Мария Театрында (Санкт-Петербург) «Женитьба Фигаро» спектаклендә сығыш яһай, Лондонда Йәйге Олимпия уйындарында Рәсәй Йортон асыу тантанаһында ҡатнаша, Евровидениела сығыш яһау өсөн һайлау ярышында ҡатнаша, «Голубой Огонек», «Песня года», «Песенка года», «Новая Волна» кеүек телевизион йыр шоуҙарында ҡатнаша.
Аида Ғарифуллина бөтә донъяға танылған опера йырсылары Алессандро Сафина, Майкл Болтон, Андреа Бочелли, Илдар Абдразаҡов менән сығыш яһай, шулай уҡ Рәсәй эстрадаһы йырсылары Дима Билан, Филипп Киркоров, Тимати менән йырлай.
2013 йылдың авгусында Ғарифуллина «Арена ди Верона» сәхнәһендә үткән «Опералия-2013» конкурсында ҡатнаша. Аида «Опералия-2013» халыҡ-ара опера йырсылары конкурсының беренсе премияһын яулай. Конкурста ул Нанетта («Фальстаф»), Снегурочка («Снегурочка»), Сюзанна («Свадьба Фигаро»), Джульетта («Монтекки и Капулетти» Беллини) арияларын башҡара. "Опералия"ла еңгәндән һуң, Пекинда Пласидо Доминго менән бергә йырлай. Валерий Гергиев Аиданы Мария Театрына саҡыра.
Аида Ғарифуллина 2013 йылда Ҡаҙанда үткән Йәйге Универсиада илсеһе була. Әле Ҡазанда йәшәй. Аида Ғарифуллинаның репертуары татар, рус, инглиз, француз, итальян телдәрендәге әҫәрҙәрҙән тора.
Немец телендә һөйләшә ала.
2015 йылда Европаның төп Вена балында ҡатнаша.

# Ғарифуллина Аида Эмиль ҡыҙы
## Репертуары

* В. А. Моцарт — «C — Moll Messe» (нем.)баш.
* Дж. Пуччини — «Богема», Мюзетта
* Дж. Верди — «Бал-маскарад», Оскар
* Дж. Верди — «Риголетто», Джильда
* Дж. Верди — «Фальстаф», Нанетта
* Г. Доницетти — «Дон Паскуале», Норина
* Г. Доницетти — «Любовный напиток», Адина
* В. А. Моцарт — «Волшебная флейта», Памина
* В. А. Моцарт — «Так поступают все», Деспина
* В. А. Моцарт — «Свадьба Фигаро», Сюзанна
* В. А. Моцарт — «Дон Жуан», Церлина
* Дж. Россини — «Итальянка в Алжире», Эльвира
* Ф. Галеви — «Иудейка», принцесса Евдоксия
* С. С. Прокофьев — «Война и мир», Наташа Ростова
* Н. А. Римский-Корсаков — «Золотой петушок», Шәмәхә батшабикәһе
* Н. А. Римский-Корсаков — «Снегурочка», Снегурочка
* П. Этвёш — «Три сестры», Ирина

# Ғарифуллина Аида Эмиль ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* «Академик вокал» номинацияһында Ф. И. Шаляпин исемендәге «Йылдың иң яҡшы тауышы» фонды премияһы стипендиаты (2001).
* Мөслим Магомаев исемендәге вокалсылар конкурсы лауреаты (2010).
* «Oпералия—2013» халыҡ-ара опера йырсылары конкурсының беренсе премияһы
* Татарстан Республикаһының атҡаҙанған артисткаһы (2013)
* Татарстан Республикаһы Президентының Рәхмәт грамотаһы (2013)
* «Ҡаҙан ҡалаһындағы 2013 йылғы XXVII Бөтә донъя Йәйге универсиадаһы» иҫтәлекле миҙалы
* Рәсәй Милли музыкаль премия (2015)
# Мүәвиә ибн Әбү Суфыян

Мүәвиә ибн Әбү Суфыян - (рус. Абу́ ‘Абд ар-Рахма́н Му‘а́вия ибн Абу́ Суфья́н аль-Ума́ви аль-Кураши́, ғәр. أبو عبد الرحمن معاوية بن أبي سفيان الأموي القرشي‎; 603(0603), Мәккә — 6 май 680, Дамаск) — Өмәүиҙәр династияһына нигеҙ һалған һәм уларҙан беренсе хәлифә булып торған шәхес (661 йыл), хәлифәлектең баш ҡалаһын Дамаск ҡалаһына күсергән. Улы Әбү Суфыян Суфьян.
# Ай-Шиш

Ай-Шиш — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Пыв-Ях йылғаһының һул ярына тамағынан 69 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Ай-Шиш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200050086
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115205008
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Юмпаш

Юмпаш — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пидьма йылғаһының һул ярына тамағынан 7,9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Юмпаш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200312110000008292
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000829
* Бассейн коды — 08.01.02.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Мария Яхода

Мария Яхода (нем. Marie Jahoda; 26 ғинуар 1907 йыл — 28 апрель 2001 йыл) — Британияның Австрияла тыуған социаль психологы. 1992 йылда Америка сәнғәт һәм фәндәр академияһының маҡтаулы сит ил ағзаһы булып һайланған .

# Мария Яхода
## Биографияһы

1907 йылдың 26 ғинуарында Австро-Венгрияның Вена ҡалаһында йәһүд ғаиләһендә тыуған. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса Тегеранда тыуған, бала сағын Венала үткәргән. Karl Jahoda һәм уның ҡатыны Gattin Betty ғаиләһендәге дүрт баланың өсөнсөһө булып тыуған. Атаһы Karl Jahoda, Spezialgeschäft für technische Papiere und Utensilien компанияһының хужаһы булған
Башта ул Вена ҡыҙҙар гимназияһында уҡый. Үҫмер сағында уҡ Ҡыҙыл Венала Австрияның Социал-демократик партияһына инә һәм уның эшендә ҡатнаша башлай. Был уның алдағы тормошона ҙур йоғонто яһай.
1928 йылда ул Вена Педагогик академияһынан уҡытыусылыҡҡа диплом алып сыға. 1933 йылда Вена университетында психология буйынса фәлсәфә докторы дәрәжәһенә лайыҡ булған. Вена университетында уҡыған сағында ул уҡытыусы һәм киләсәктә Америка социологы булып эшләйәсәк Пол Лазарсфельд менән танышҡан һәм 1926 йылда уға кейәүгә сыҡҡан. 1930 йылда 17 июлендә уларҙың ҡыҙы Лотта (нем. Lotte Franziska) тыуған. 1928 йылда Яхода күпмелер ваҡыт Парижда булған, Сорбоннала лекциялар тыңлаған.
Ире менән Мария, бер нисә фәнни тикшеренеүҙәр үткәреп, уларҙы баҫтырып сығарған. 1933 йылда, Рокфеллер фондынан стипендия алғас, Лазарсфельд АҠШ-ҡа ҡайтып киткән, һәм 1934 йылғы Австриялағы нацистарҙың ҡырҡа боролош яһауынан һуң ул Австрияға кире әйләнеп ҡайта алмаған. Шул йылда Мария тормош иптәше менән айырылышҡан. 1933 −1936 йылдарҙа Яхода Вена университетында эшләгән. Бер үк ваҡытта Революцион социалистик подпольелә йәшерен рәүештә эшләгән һәм 1936 йылда был эшмәкәрлеге өсөн төрмәгә ябылған. Халыҡ-ара йүнләү арҡаһында иреккә сығарылған. 1937 йылдың июлендә Австрия гражданлығынан мәхрүм ителгән һәм илдән сығып киткән.
Мария, Англияға күсеп, Икенсе донъя һуғышын шунда үткәргән. 1945 йылда АҠШ-ҡа күскән, унда күп йылдар йәшәгән. Нью-Йорк университетында социаль психология буйынса профессор булып эшләгән, Колумбия университетында уҡытҡан, Американың йәһүдтәр комитетында (ингл. American Jewish Committee) фәнни хеҙмәткәр булып эшләгән. 1958—1965 йылдарҙа Лондондағы Брунель университетында эшләй. 1965 йылда Яходаны Сассекс университетына (ингл. University of Bezel) эшкә саҡырып алалар, ул бында башта консультант булған, ә һуңынан уны ғилми-тикшеренеү бүлегенә профессор итеп ҡуйғандар. Англияла ул Бөйөк Британия Лейбористар партияһының парламент ағзаһы Austen Harry Albuға (1903—1994) икенсе тапҡыр кейәүгә сыҡҡан.
2001 йылдың 28 апрелендә Суссекста, Англияла вафат булған.
# Сигоза

Сигоза — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кыртовка йылғаһының һул ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Сигоза
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010100312115300007505
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115300750
* Бассейн коды — 14.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Баҫыу (Архангел районы)

Баҫыу (рус. Басиновка) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 147 кеше. Почта индексы — 453039, ОКАТО коды — 80203816002.

# Баҫыу (Архангел районы)
## Халыҡ һаны

1939 йылда — 119; 1959—254; 1989—139; 2002—152; 2010—133 кеше йәшәгән.

# Баҫыу (Архангел районы)
## Халыҡ һаны
### Милли составы

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәттәре буйынса башҡорттар 38 %, рустар 33 % тәшкил итә.

# Баҫыу (Архангел районы)
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Архангел): 16 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Баҡалды): 6 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Приуралье): 22 км

# Баҫыу (Архангел районы)
## Тарихы

Баҫыу йылғаһы эргәһендәге Баҫыу ауылы XX быуаттың 20-се йылдарында 53 хужалыҡтан торған утар булараҡ билдәле була (1925 йылда 53 хужалыҡ).

# Баҫыу (Архангел районы)
## Урамдары

* Дача урамы (рус. Дачная (улица))
* Йәшел урам (рус. Зеленая (улица))
* Үҙәк урам (рус. Центральная (улица))
# Песчанокопское ауыл биләмәһе

Песчанокопский ауыл биләмәһе — Рәсәй Федерацияһы Ростов өлкәһе Песчанокопский районы муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Песчанокопское ауылы.

# Песчанокопское ауыл биләмәһе
## Тарих

1777 йылда Екатерина II 24 апрелдә Аҙау-Моздок нығытылған линияһын төҙөү тураһында указ яҙған.
СССР осоронда ауыл территорияһында «Рассвет» миллионер-колхоз булған, ул төбәкте иген, ит-һөт продукттары, бал, мал аҙығы, көнбағыш майы менән тәьмин иткән. «Колхоз ваҡытында» ауылда ит комбинаты, май-һөт заводы, икмәк заводы, сейә, абрикос, грек сәтләүеге баҡсалары, балыҡ хужалығы, умарталыҡ, аэродром, район дауаханаһы, 2 кинотеатр(шул иҫәптән ҡыйыҡһыҙ йәйге), 2 ял паркы, 2 баҙар ,2 кооператив магазин, стадион, мунса, телефон, телеграф, Волгоградҡа йөктәр үткәреүсе ҙур тимер юл үҙәге булған.
# Бобылдәр

Бобылдәр — XVI—XIX быуаттарҙа Рәсәйҙә халыҡтың социаль төркөмө, йәғни ер бүлеме булмау сәбәпле дәүләт йөкләмәләрен түләмәгән кешеләр. Шулай уҡ уларҙы Рәсәйҙә «кутник» тип тә йөрөткәндәр; көнсығыш губерналарҙа социаль һәм һалым хәле буйынса типтәрҙәргә яҡын ҡатлам.
Ябай һөйләү телендә бобыль — бөлгөнлөккә төшкән, яңғыҙ, үҙ йорто булмаған йәки хужалығы ярлы кеше.

# Бобылдәр
## Ҡатлам тарихы

XV быуаттың 2-се яртыһында хосуси милекселәрҙең ауыл һәм ҡала бобылдәре барлыҡҡа килә, улар игенселек, һөнәрселек, ваҡ сауҙа менән шөғөлләнәләр йәки ялланып эшләйҙәр. Бобылдәр ер хужаһына һалым (бобыльщина, оброк) түләйҙәр. Тәүге тапҡыр бобылдәр 1500 йылғы Псков яҙмаларында телгә алына. 1631—1632 йылдарҙа бобылдәрҙән йөкләмә түләтә башлайҙар, әммә крәҫтиәндәр менән сағыштырғанда уның күләме ике тапҡырға кәмерәк була. 1679 йылғы подворный обложение буйынса үҙ йорттарында йәшәгән бобылдәр һалым буйынса крәҫтиәндәргә тиңләштерелә. Йән башына һалым индерелгәндән һуң (1718—1724 йылдарҙа) бобылдәр крәҫтиәндәр менән ҡушылалар.

# Бобылдәр
## Ҡатлам тарихы
### Бобылдәр ҡатламы үҙенсәлектәре Башҡортостанда

Башҡортостанда XVII быуаттан алып батша һарайы, монастырь, алпауыт һәм ҡаҙна (яһаҡлы) бобылдәре билдәле. 1724 ылдан йән башына һалым индерелгәс, алпауыт, монастырь һәм батша һарайы бобылдәре крәҫтиәндәрҙең шундай уҡ категориялары (алпауыт крәҫтиәндәре, иҡтисади үҙ аллы крәҫтиәндәр, батша һарайы крәҫтиәндәре, яһаҡлы крәҫтиәндәр) менән ҡушыла.
Башҡорт-мишәр ғәскәре улустарында бобылдәр йән башына һалым индерелгәндән һуң да ҡатлам булараҡ һаҡланып ҡала. Үҙенсәлеге шунда: бер яҡтан, улар башҡа ҡатламдарҙан айырмалы рәүештә (типтәрҙәрҙән) хоҡуҡи документтарһыҙ йәшәй алған («үҙ белдеге менән»), йәғни башҡорттарҙың аҫаба ерҙәрен телдән килешеү буйынса ҡуртымға алған йәки телдән керҙәшлек килешеүе нигеҙендә файҙаланған. Бобылдәр йылына йорт башына 40 йәки 80 тин яһаҡ, шулай уҡ 4 тин мөрйә һалымы (һәр крәҫтиән йортонан, хужалығынан) һәм 5 тин ылау хеҙмәте һалымы (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, тотҡон һалымы — тотҡондарҙы һатып алыу өсөн) түләгән, балыҡ ҡыуыу йөкләмәһен үтәгән, төҙөлөш эштәренә йәлеп ителгән. Башҡорт ерҙәрендә үҙҙәренең статусын нығытыу, арта барған һалымдарҙан һәм йөкләмәләрҙән ҡотолоу өсөн, бобылдәр үҙ яһағын төбәктең яһаҡ түләмәгән кешеләренә тапшырырға һәм типтәрҙәр төркөмөнә күсергә тырышҡан.
1722—23 йылдарҙа Өфө провинцияһында 2239 яһаҡлы бобылдәр йорто иҫәпләнгән.
Бобылдәр ҡатламы башлыса крайҙың фин-уғыр халыҡтары вәкилдәренән торған (мари, мордва, удмурт), араларында башҡорттар, сыуаштар һәм татарҙар ҙа осраған. Татарҙар араһында хеҙмәтле ҡатламға — типтәрҙәр ҡатламына күсеү киң таралған була. Башта улар күләме асыҡ билдәләнмәгән яһаҡ түләгән.
1747 йылда типтәрҙәрҙең һәм бобылдәрҙең яһаҡтары йән башына һалым менән (80 тин) алыштырыла, бынан һуң документтарҙа «типтәрҙәр һәм бобылдәр» ҡатламы тип телгә алына, был ҡатлам ҡайһы бер үҙгәртеп ҡороуҙар менән 1866 йылға тиклем ғәмәлдә була. 1855 йылда типтәрҙәр һәм бобылдәр Башҡорт-мишәр ғәскәренең хәрби-хеҙмәт ҡатламдарына ҡушылдырыла.
Башҡорт ғәскәре бөтөрөлгәндән һуң документттарҙа башҡа телгә алынмайҙар.
# Шуматова Елизавета Николаевна

Елизавета Николаевна Шуматова (ингл. Yelizaveta Nikolayevna Shumatova тыумыштан Авинова ингл. Avinoff; 6 октябрь 1888({{padleft:1888|4|0}}-{{padleft:10|2|0}}-{{padleft:6|2|0}}), Харьков — 30 ноябрь 1980({{padleft:1980|4|0}}-{{padleft:11|2|0}}-{{padleft:30|2|0}}) (92 йәш), Глен-Ков, Нью-Йорк) — урыҫ сығышлы америка рәссамы, уның иң билдәле әҫәре Франклин Д. Рузвельттың тамамланмаған портреты. Сәйәсмәндәр Линдон Б.Джонсон һәм леди Бёрд Джонсондың портреттарын яҙа.

# Шуматова Елизавета Николаевна
## Биографияһы

Шуматова Елизавета Николаевна 3 (6) октябрь 1888 йылда Харьковта, аристократ ғаиләһендә кинйә бала булып тыуа. Атаһы — Авинов Николай Александрович (1844—1911), Император рус армияһының генерал-лейтенанты.
Өлкән ағаһы Николай өлкән ағаһы (1881—1937), финанс хоҡуғы уҡытыусыһы, 1937йылда репрессиялана һәм атып үлтерелә. Марья Юрьевна Новосильцеваға өйләнгән була (1882—1975). Икенсе өлкән ағаһы Авинов Андрей Николаевич (1884—1949), күренекле рәссам һәм энтомолог. 1917 йылда Шуматова ире Лео Шуматов менән бергә АҠШ-ҡа күсенә, Октябрь революцияһынан һуң тыуған иленә ҡайтмаҫҡа ҡарар итә. Ире менән Лонг-Айлендта йәшәй. 1928 йылда ире Шуматов Лео пляжда һыуға батып үлә.

# Шуматова Елизавета Николаевна
## Ижады

Шуматованың һынлы сәнғәткә ғәҙәти булмаған һәләттәре портрет сәнғәтенә алып килә, уның картиналарын Американың, Бөйөк Британияның Һәм Европаның бай ғаиләләре һатып ала башлай. Уға төрлө күренекле ғаилә вәкилдәре, шул иҫәптән Бөйөк герцог Люксембургский ғаиләһе лә заказ бирә. Ул Джорджия штатындағы Уорм-Спрингста АҠШ-тың Президенты Франклин Рузвельттың портретын яҙа, был көндә, 1945 йылдың 12 апрелендә, уның мейеһенә ҡан һауа. Эш ваҡытында ул уға: «Минең ҡот осҡос башым ауырта» «ингл. I have a terrific headache» тей.

# Шуматова Елизавета Николаевна
## Мираҫы

Һуңғы йылдарҙа Нью-Йоркта, Локаст-Веллиҙа йәшәй, 1980 йылдың 30 ноябрендә Глен-Ковта 92 йәшендә вафат була. Уның поместьеһында тамамланып бөтмәгән Франклин Рузвельттың портретына эскиздар табыла, улар Франклин Д.Рузвельт мираҫының Америка үҙәгенә тапшырыла. Шуматованың һуңғы осорға ҡараған ҡайһы бер эштәре хәҙер Америка сәнғәтенең архивында һаҡлана
# Мәҙинә (исем)

Мәҙинә — башҡорт телендә Мәҙинә исеме киң таралған булған. Был исем әле лә йыш ҡушыла. Башҡорт ҡатын-ҡыҙ исемдәре теҙмәһендә лә ул бар.

# Мәҙинә (исем)
## Этимология

Мәҙинә — Ғәрәбстандағы изге ҡала исеменән алынған исем.

# Мәҙинә (исем)
## Халыҡ ижадында

Мәҙинәкәй — башҡорт халыҡ йыры.
# Арапиха

Арапиха — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Иня йылғаһының уң ярына тамағынан 150 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Арапиха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200512115200003568
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200356
* Бассейн коды — 13.01.02.005
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Старосейка

Старосейка — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Эйек йылғаһының уң ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Старосейка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000612112200006115
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200611
* Бассейн коды — 12.01.00.006
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Сунгари

Сунгари (Сунхуацзя́н; ҡыт. 松花江) — Ҡытайҙың төньяҡ-көнсығышындағы йылға, һыу күләме буйынса Амурҙың иң ҙур уң ҡушылдығы.

# Сунгари
## География

Сунгари йылғаһының инеше Чанбайшань яҫы таулығындағы Пэктусан тауы эргәһендә, Ҡытайҙың КХДР менән дәүләт сигенән алыҫ булмаған урында урынлашҡан. Түбәнге ағымында Сунгари йылғаһы Маньчжурия тигеҙлеге буйлап аға.
Иң ҙур ҡушылдыҡтары:
* һул ҡушылдыҡтары: Хойфахэ, Нэньцзян, Хуланьхэ, Танванхэ, Шаолинхэ, Чалиньхэ.
* уң ҡушылдыҡтары: Муданьцзян, Лалиньхэ, Маихэ (Маяньхэ), Ашихэ.
Сунгари Ҡытайҙың Гирин һәм Хэйлунцзян провинциялары буйлап аға; йылға буйында Гирин, Харбин, Цзямусы ҡалалары урынлашҡан.
Йылғала бер нисә гидроэлектростанция урынлашҡан.
# Становая (Утка ҡушылдығы)

Становая (Қиыр Становая) — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Утка йылғаһының һул ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Становая (Утка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, Ревда ҡалаһынан Кын ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100612111100010508
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101050
* Бассейн коды — 10.01.01.006
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ай-Сезынг-Юган (Ногор-Юган ҡушылдығы)

Ай-Сезынг-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ногор-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Ай-Сезынг-Юган (Ногор-Юган ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300022690
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302269
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ярейю

Ярейю — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға БАР/ЯРЕЙЮ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 72 км.

# Ярейю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000085125
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008512
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0