yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Днестр каньоны

Днестр каньоны — Днестр йылғаһы барлыҡҡа килтергән тар тәрән үҙәнлек. Ивано-Франковск, Тернополь, Черновицк һәм Хмельницк өлкәләренең сигендә урынлашҡан.
Дөйөм оҙонлоғо 250 км тирәһе. Шулай итеп, Днестр каньоны Украинала ғына түгел, ә бөтә Европала иң ҙурҙарҙан һанала.
Днестр каньоны, бөтә украин Интернет һорау алыу һөҙөмтәһе буйынса 2008 йылдың 26 авгусында Украинаның ете мөғжизәһенең береһе тип иғлан ителә. Каньон был урындың үҙенсәлекле геологик төҙөлөшө, тектоник хәрәкәттәр менән һыу һәм ел эрозияһы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән.

# Днестр каньоны
## География

Каньон Украинаның көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Каньондың һул һәм уң яғы төрлө өлкәләргә ҡарай: һулы — Тернополгә һәм Хмельницкҡа, уңы — Ивано-Франковск һәм Черновицкҡа.
Тернополь өлкәһендә Днестр каньоны: Монастырисский, Бучачский, Залещицкий һәм Борщевский райондарын үҙ эсенә ала.
Хмельницк биләмәһендә — Каменец-Подольский һәм Новоушицкий.
Ивано-Франковск өлкәһендә каньон Галицкий, Тисменицкий, Тлумачский һәм Городенковский райондарын үҙ эсенә ала.
Черновицк өлкәһендә — Заставновский, Хотинский райондары, ә Кельменецкий һәм Сокирянский райондарында Днестр каньоны башҡа райондар менән сағыштырғанда бик беленмәй.
Днестр каньоны эргәһенән А-268, А-269 һәм М-14 автомобиль юлдары үтә.
# Касьян-Кедва

Касьян-Кедва — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кедва йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 93 км.

# Касьян-Кедва
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000021012
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002101
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Наундорф (Саксония)

Наундорф (Саксония) (нем. Naundorf) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2522 кеше йәшәй. Майҙаны — 36,89 км². Диңгеҙ кимәленән 139 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 476 904 758 һәм автомобиль коды TO.
# Швайна

Швайна (нем. Schweina) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2929 кеше йәшәй. Майҙаны — 16,4 км². Диңгеҙ кимәленән 305 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 36448 һәм автомобиль коды — WAK.
# Няру-Яха

Няру-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Байдарата мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Няру-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300036040
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303604
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Быстрая Бирюкса

Быстрая Бирюкса — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бирюкса йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Быстрая Бирюкса
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100003366
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100336
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Константинова Инесса Александровна

Константинова Инесса (Ина) Александровна (1924 — 4 март 1944) — совет партизаны-разведчицаһы, Бөйөк Ватан һуғышы геройы.

# Константинова Инесса Александровна
## Биографияһы

Инесса Александровна Константинова 1924 йылда Киверичи ауылында (хәҙерге Тверь өлкәһе) тыуған. Бала сағын Кашин ҡалаһында, ата-әсәһе һәм һеңлеһе менән йәшәп үткәрә. Кашин ҡалаһының № 1 урта мәктәбендә уҡый, 1939 йылдан ВЛКСМ ағзаһы була. 1942 йылда Калинин өлкәһендә һуғыш барғанда мәктәпте тамамлай.
Һуғыш башынан алып шәфҡәт туташы булып эшләп, Инесса полицайҙар тарафынан зыян күреүсе яугирҙәргә ярҙам итә. 1942 йылдың июленән ул рәсми рәүештә партизан хәрәкәтендә тора, 2-се Калинин партизан бригадаһында разведчица булып хеҙмәт итә (1-се Калинин партизан корпусы). Ул күп тапҡыр фронт һыҙығын үтә, РККА яугирҙәре һәм партизандар өсөн ҡиммәтле мәғлүмәттәр таба. Карателдәргә ҡаршы алышта ҡатнаша. Үҙенең хеҙмәте өсөн II дәрәжә «Ватан һуғышы партизанына» миҙалына лайыҡ була, 1943 йылдан башлап — ВКП(б.) ағзалығына кандидат.
1944 йылдың 4 мартында Инесса Константинова, разведкала булып һәм иптәштәренең сигенеүен ҡаплап, өҫтөнлөк иткән немец көстәре менән алышта Лукьяново ауылы эргәһендә һәләк була (Псков өлкәһе Пустошкино районы). Икенсе көндө ҡарағай аҫтында кәүҙәһе табыла. Инесса Александровна Константинова үлгәндән һуң 1944 йылда II дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә. Инесса 1949 йылда Кашинда ерләнә.
1947 йылда уның көндәлектәре баҫылып сыға, уны партизан рәттәрендә булған сағында алып барған була. Көндәлеге күп телдәргә тәржемә ителә һәм сит илдәрҙә баҫылып сыға. 1970 йылда уның исеме менән Кашин ҡалаһында урам йөрөтә.
# Ярам-Халета-Яха

Ярам-Халета-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нгарка-Хорты-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Ярам-Халета-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300076050
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307605
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Төлкәс

Төлкәс — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Усолка (Богоявленский быуаһы) йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Төлкәс
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Стәрлетамаҡ ҡалаһынан Охлебино һыу үлсәү посына тиклем, Эҫем йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200712111100018623
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101862
* Бассейн коды — 10.01.02.007
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Черталейка

Черталейка — Рәсәйҙәге йылға. Волгоград өлкәһе, Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ольховка йылғаһының һул ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Черталейка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иловля йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010300412107000009386
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000938
* Бассейн коды — 05.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡортуғыҙ (күл)

Ҡортуғыҙ (һирәк Кортогуз) — Рәсәйҙең Свердловск өлкәһе Богданович ҡала округы территорияһында, Екатеринбург ҡалаһынан 96 км төньяҡ-көнсығышта, Ҡунар йылғаһы бассейнында урынлашҡан күл. Күлдең төньяҡ-көнсығышында, 1 км алыҫлыҡта Мелехово ауылы бар.
Күлдең һыу көҙгөһө 10,6 квадрат км, һыу йыйыу майҙаны — 41,3 кв. км. Күлдең уртаса тәрәнлеге — 2-4 метр.
Күл гидрологик тәбиғәт һәйкәле булып тора. Күл һәм уны уратҡан бөтә территорияның дөйөм майҙаны 1854 га тәшкил итә, һәм унда төбәк әһәмиәтендәге ландшафт тыйыулыҡ (заказник) урынлашҡан.
Һуңғы йылдарҙа күл хужалыҡ эшмәкәрлеге арҡаһында зыян күрә. Яҙ көндәре күл туҡланған Ҡунар һаҙлығын киптереү һәм яландарға һыу һиптереү күлдең кимәленең кәмеүенә килтерҙе

# Ҡортуғыҙ (күл)
## Тарихы

«Бөтә Көньяҡ Урал» порталында Иҫке Ҡазан юлы тураһында яҙылған текстан был тарихи юлдың Ҡортуғыҙ күле эргәһенән үткән беләбеҙ:
* «Ҡортуғыҙ күленән Пышма йылғаһына, һуңынан әлеге башҡорт кисеүенә тиклем ҡатай аръяғы юлы буйлап»..., «ә ул Шаты йылғаһы үренән ҡатай юлына, һәм ҡатай юлы буйлап Ҡортуғыҙ күленә» тиелә. Шунан сығып, Ҡортуғыҙ күленең төньяғынан үткән трассаның нөктәләрен билдәләргә була: Шаты йылғаһының үре — Ҡортуғыҙ күленең» үрге ағымы, бәлки, төньяҡ ярылыр. Тағы бер билдәле нөктә — Ҡунар йылғаһы кисеүе. Сухарев Ю. М. Урал аръяғының серле юлдары (Пышманың үрге ағымы, XVII быуат)
* Оригинал текст  (рус.)
* «…да по закатайской дороге от озера Куртугуза к Пышме реке до того башкирского броду и до дворового места», «а от той речки Шаты с вершины на катайскую дорогу, а по катайской дороге до верх озера Куртугуза». Сложив это вместе, мы получаем трассу дороги по точкам: двор слободы архииерейского дома — вершина речки Шаты — «верх» (видимо, северный берег) озера Куртугуз. Следующая известная точка — брод через Кунару. Сухарев Ю. М. Заповедные дороги Зауралья (верховья Пышмы, XVII век)

# Ҡортуғыҙ (күл)
## Айырыуса һаҡланған тәбиғәт территориялары (ООПТ)

Тыйыулыҡ Свердловск өлкәһенең дәүләт урман фонды ерҙәренең Грязновский участкаһында 51-се кварталында, 70 — 72-се (1998 йылғы урман төҙөлөшө), Грязновский участка урмансылығының «Нива» колхозы тәбиғи ыҙанының 2, 3, 6-сы кварталдарында, Свердловск өлкәһенең «Сухоложский урмансылығы» дәүләт учреждениеһы Богдановичский участка урмансылығының «Родина» колхозы тәбиғи ыҙанының 1-се кварталында, «Искра» колхозы тәбиғи ыҙанының 3-сө кварталында (1993 йылғы урман төҙөлөшө) һәм Ҡортуғыҙ күле акваторияһында урынлашҡан.

# Ҡортуғыҙ (күл)
## Физик-географик ҡылыҡһырламаһы

Күлде матур урман уратып алған. Күл төбөндә дауалау өсөн ҙур әһәмиәткә эйә байтаҡ сапропель запасы тупланған. Күлдең һыуы үтә күренмәле, асыҡ төҫтә. Күл яуым-төшөм һәм инеш сығанаҡтар иҫәбенә туҡлана
Матур күл менән уратып алынған ҡатнаш урман. Күл өҫтө аҡмауын һәм һыу атмосферанан яуым-төшөм һәм урындағы иҫәбенә туҡланыу бара. Күл сөсө һыу, асыҡ һәм үтә күренмәле. Байтаҡ запастары бар, төбө сапропель.

# Ҡортуғыҙ (күл)
## Хайуандар донъяһы

* Балыҡтары: алабуға, чебак, суртан, пелядь, көмөш табан балыҡ, алтын табан балыҡ, ротан.
* Ҡоштары: өйрәктәр — тирә-яҡ һаҙлыҡтарҙа оя ҡоралар.
* Йәнлектәрҙән: ондатра.
# Исток (Лита ҡушылдығы)

Исток — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лита йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Исток (Лита ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300512103000039653
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003965
* Бассейн коды — 03.02.03.005
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сарт-Игол

Сарт-Игол — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Котыг-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 111 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Сарт-Игол
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200039702
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203970
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Тёша (Навашино ҡала округы)

Теша — ҡасаба. Рәсәйҙең Новгород өлкәһеНавашинский ҡала округы ҡасабаһы.

# Тёша (Навашино ҡала округы)
## Географияһы

Түбәнге Новгородтан 197 км көньяҡ-көнбайышҡа табан алыҫлыҡта, район үҙәге Навашинонан көнсығышҡа табан 41 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Муром — Арзамас тимер юлы станциялары һыҙығы.

# Тёша (Навашино ҡала округы)
## Тарих

1943 йылда Салавирский ауыл советының Теша ҡасабаһы эшселәр ҡасабаһы итеп үҙгәртелә. 1963 йылда Навашинский ҡала советына буйһона, 1965 йылдан алып Навашино районы составында тора.
Новгород өлкәһе Закондар сығарыу йыйылышы ҡарары буйынса ҡасаба 22.11.2013 эшселәр ҡасабаһы статусын ала, ә 1.01.2014 Теша ҡасабаһы була.

# Тёша (Навашино ҡала округы)
## Иҡтисад

Навашино районының Теше ҡасабаһында ағас эшкәртеү сәнәғәте предприятиелары бар.
# Северная Кожух

Северная Кожух — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кожух (Оло Кожух) йылғаһының һул ярына тамағынан 90 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.

# Северная Кожух
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200018361
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201836
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Атайсал (китап)

Атайсал — башҡорт ауылдары тураһында белешмә китап. Был китап Башҡортостандағы, әлеге ваҡытта күрше өлкәләр һәм республикалар биләмәһенә ингән башҡорт ауылдары тураһында әлегә иң тулы белешмә тип иҫәпләнә. Китаптың авторҙары— филология фәндәре докторы, ғалим-топонимист А. А. Камалов һәм Ф. У. Камалова. Китап тәүге тапҡыр 2001 йылда Өфөлә «Китап» нәшриәтендә башҡорт һәм рус телдәрендә донъя күргән.

# Атайсал (китап)
## Эстәлеге

«Атайсал» башҡорт ауылдары тураһында иң тулы белешмә итеп төҙөлгән. Авторҙар Башҡортостан тарихы буйынса аҙ өйрәнелгән һәм билдәле сығанаҡтарҙан (боронғо, сит ил, урыҫ, башҡорт яҙмалары) мәғлүмәт бирә. Китаптың төп өлөшөн башҡорт ауылдары исемлеге биләй, уларҙың ырыу-ҡәбилә, нәҫеле, ораны, тамғаһы һәм башҡа атрибуттары тураһында мәғлүмәт бирелә. Улар Көньяҡ Урал һәм Уралға яҡын биләмәләрҙең төп халҡы — башҡорттар тарихын өйрәнеү өсөн бик мөһим сығанаҡ булып тора. Ғалим Камаловтар китабының үҙенсәлеге тип башҡорт халҡының боронғо ырыу— ҡәбилә, хәрби-сәйәси ойошмаһының ҡоролошо элементтарын, шулай уҡ фәнни экспедициялар, төрлө фондтар һәм архив материалдарын туплауҙы атарға була. Китапта тарихи-этимологик һүҙлек бар. Ул шулай уҡ төрлө дәүергә ҡараған картографик материал менән байытылған.
Китап аҙағында башҡорт ауылдары исемлеге һәм улар тураһында яҙылған бит күрһәтелә. Белешмә китап топонимика, башҡорт халҡының тарихы, айырым ауылдар тарихы менән ҡыҙыҡһыныусыларға тәғәйенләнгән.
А. Камалов «Атайсал» китабын авторҙашлыҡта сығарһа ла, бай ғилми тәжрибәһе, башҡорт географик терминдарын өйрәнеүҙәге эше был баҫмала ҙур урын алып тора. Уның ер-һыу атамаларының яһалышы, билдәләмәһе буйынса материалдары күпләп бирелә.
# Мяндова

Мяндова — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға 23 йылғаһының һул ярына тамағынан км өҫтәрәк Осиновка ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Мяндова
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000001960
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000196
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# ТАССР төҙөлөүе

ТАССР төҙөлөүе (Татарстан Автономиялы Совет Социалистик Республикаһының төҙөлөүе) - 1920 йылда ТАССР төҙөү процессы.
Нигеҙе XIX-XX быуаттар сигендәге йәдитселек һәм татар мәғрифәтселеге арҡаһында, Рәсәй мәҙрәсәләрендә мосолман дини уҡыуҙарынан тыш, дөньяви фән белемдәрҙе үткәреү менән һалына.
Барлыҡҡа килеүенә Беренсе Рәсәй инҡилабы һәм Батша Думаһы, Петр Столыпин етәкселегендәге Рәсәй империяһы хөкүмәтенең аграр ислах, Беренсе донъя һуғышы, Февраль инҡилабы һәм Ваҡытлы хөкүмәт, Октябрь инҡилабы һәм Рәсәй граждандар һуғышы, 1921-1922 йылдар аслығы һәм СССР барлыҡҡа килеүе, һуңыраҡ көстәрҙе туплау һәм Сталин репрессиялары кеүек тарихи ваҡиғалар тәьҫир итә. Альтернатив варианттары булараҡ Милләт Мәжлесе тәҡдим иткән Волга-Урал Республикаһы һәм совет хакимиәттәре тәҡдим иткән Татар-Башҡорт Совет Социалистик Республикаһы була.
# Мырҙабаева Флүзә Рәжәп ҡыҙы

Мырҙабаева Флүзә Рәжәп ҡыҙы (25 сентябрь 1950 йыл) — журналист, шағирә. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2003). Журналистар (1996), Яҙыусылар союзы (1999) ағзаһы.

# Мырҙабаева Флүзә Рәжәп ҡыҙы
## Биографияһы

Шағирә, журналист Флүзә Рәжәп ҡыҙы Мырҙабаева 1950 йылдың 25 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Ауырғазы районы Иҫке Мораҙым ауылында (әҙерге Башҡортостан Республикаһының Мораҙым ауылында) тыуа. Урта мәктәпте тамамлағас, Ғафури районының «Йондоҙ» гәзитендә эшләй. Бәләкәйҙән китап, гәзит уҡырға әүәҫлеге, үҙенең дә яҙышырға яратыуы Башҡорт дәүләт университетына уҡырға алып килә. Уны уңышлы тамамлап хеҙмәт юлын матбуғат менән бәйләй. 1973 йылдан алып «Звезда», 1980 йылдан башлап— «Башҡортостан» гәзите редакцияһында эшләй, 1999 йылдан алып бүлек мөдире була. 2007—2008 йылдарҙа «Панорама Башкортостана» журналы редакцияһында тәржемә бүлеге мөдире. Флүзә Мырҙабаева матбуғатта баҫылған бихисап мәҡәләләр, ижади портреттар, публицистик йыйынтыҡтар, шиғри әҫәрҙәр авторы. Ул әҙәбиәт, очерктар оҫтаһы булып таныла. Шиғырҙарында туған тәбиғәт тасуирлана, шағирәнең кисерештәре шулар аша асып бирелә.

# Мырҙабаева Флүзә Рәжәп ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

— Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре.
— Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты
— Ғәлимйән Ибраһимов исемендәге әҙәби премия лауреаты

# Мырҙабаева Флүзә Рәжәп ҡыҙы
## Төп әҫәрҙәре

1. «Ғүмер ағыштары, кеше яҙмыштары…» (2005)
2. «Заман сыңы йыһан‑күктәрҙә» (2010)
3. «Мөғжизәле донъям» (2000)
# Мань-Я (Хулга ҡушылдығы)

Мань-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хулга йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 123 км.

# Мань-Я (Хулга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300026332
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302633
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ломовая (Тыпыл ҡушылдығы)

Ломовая — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тыпыл йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Ломовая (Тыпыл ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Косьва йылғаһы башынан Широков ГЭС-ына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100312111100008577
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100857
* Бассейн коды — 10.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Нуль ташы (Будапешт)

47°29′53″ с. ш. 19°02′24″ в. д.
Нуль ташы (мадьярса „0” kilométerkő) — Будапешта ҡуйылған өс метрлыҡ Нуль ташы башҡаланан алып Венгрияның теләһә ҡайһы нөктәһенә ҡәҙәр алыҫлыҡты билдәләү өсөн хеҙмәт итә. Адам Кларк майҙанындағы ҙур булмаған паркта Сылбырлы күперг алдында ҡуйылған. Таш һын стилләштерелгән типографик нуль цифраһын хәтерләтә, уға KM хәрефтәре беркетелгән. Ошо урындан Будапешт менән Венгрияның бөтә йүнәлештәрендәге арауыҡты, шулай уҡ дәүләт автомобиль юлдары оҙонлоғон билдәләп була (1-й (венг.)баш. (венг.)баш. һәм 8-й (венг.)баш. (венг.)баш. башҡаһы), шул иҫәптән 10-й (венг.)баш. (венг.)баш., 11-й (венг.)баш. (венг.)баш. , 31-й (венг.)баш. (венг.)баш..

# Нуль ташы (Будапешт)
## Урыны

Буда ҡәлғәһе эргәһендә урынлашҡан тәүге таш король һәм император һарайына тиклемге алыҫлыҡты күрһәтеп торған була, ләкин уның өлгөһө һаҡланмаған. 1849 йылда таш Сылбырлы күпер эргәһенә күсерелә. XX быуат башында Пал Фештетич (венг.)баш. (венг.)баш. ҡала транспорт селтәре өсөн бер-нисә ошондай башланғыс нөктәләр серияһын булдырырға тигән тәҡдимен индерә, һуңғараҡ "Hungária"автомобиль клубы был идеянытормошҡа ашыра.
1932 йылда Сауҙа министрлығы тарафынан Сылбырлы күпер эргәһендә скульптор Енё (Юджин) Кёрменди (венг.)баш. (венг.)баш. авторлығында беренсе тапҡыр һәйкәл ҡуйыла. Йәйәүле, водитель һәм күсер һындарын һүрәтләгән һәйкәл мәрмәрҙән эшләнә. Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында һындар емерелә. Автомобиль тәгәрмәсен тотҡан эшсене һынландырған яңы скульптура был урында 1953 йылда ҡуйыла (авторы Ласло Молнар (венг.)баш. (венг.)баш.). 1975 йылда Миклош Боршош (венг.)баш. (венг.)баш.авторлығындағы хәҙерге таш ҡуйыла; иҫкеһен XVII районға ҡараған иҫке тимер юл станцияһына күсерәләр. Яңы скульптура асыу тантанаһы 4 апреленән 1975.

# Нуль ташы (Будапешт)
## Оҡшаш таштар

Ошондай таш һәм һәйкәлдәр Венгрияла һәм донъяның башҡа бик күп ҡалаларында бар. Шуларҙың иң билдәлеһе — Milliarium Aureum һәйкәле Октавиан Август Рим форумында яһай, һәм, риүәйәттәргә ярашлы, «Бөтә юлдар ҙа Римгә алып бара» тигән әйтем барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ итә. Мәскәүҙә лә «Рәсәй Федерацияһы автомобиль юлдарының нуленсе километры» тигән билдә ҡуйылған. Уға оҡшаштары Киев, Минск һәм Вашингтонда ла бар (АҠШ-та нуленсе миль ташы) (рус.)</ref>.