# Әртуғрул

Иртоғрол (أرطغرل, төр. Ertuğrul; 1198(1198)—1281) — төрки (уғыҙҙарҙың ҡайы ҡәбиләһе вәкиле) хакимы, Ғосман ханәданын башлап ебәргән Ғосман I-нең атаһы. 1227 йылдан алып Ғосман бейлеге хакиме була. Сүгет ҡалаһы бейлектең баш ҡалаһы була.

# Әртуғрул
## Биографияһы

Төрөк тарихы буйынса, ҡайы ҡәбиләһенең бер өлөшө Урта Асиянан Анатулияға күскән. Урта Асияла саҡта ҡайы юлбашсылары бер ни тиклем ваҡыт Харәзем хакименә хеҙмәт итә. Ҡайыларҙың Иртоғрол етәкселегендәге ҙур булмаған бер өлөшө (400—500 тирмә), мағул баҫҡынсыларынан ҡасып, сәлжүк солтаны Ғәләүетдин Кәйҡобат биләмәһенә килә һәм унан һыйыныс һорай. Солтан Иртоғролға солтанаттың сиге буйынан өлөш бирә. Эскешәһәрҙән алыҫ булмаған ерҙә ятҡан был биләмәлә Иртоғрол Сүгет ҡалаһына нигеҙ һала. Был ерҙәрҙә һуңынан Ғосман йәки Ғосмануғылдары тип аталып киткән бейлек нигеҙләнә.
Шундай риүәйәт тә бар: Кесе Асияға килеп еткәс, Иртоғрол яугирҙәре менән алыш яланына тап була. Кем менән кем һуғышҡанын да белмәгән Иртоғрол, үҙ кешеләре менән кәңәшләшеп алғас, еңелеп барған яҡҡа ярҙамға килә һәм уларҙың еңеүен тәьмин итә. Был ғәскәр төрки мағулдары менән бәрелешкән солтан Ғәләүетжин Кәйҡобаттыҡы булып сыға. Шуның өсөн Ғәләүетдин Иртоғролға ер бүләк итә. Шуның менән бергә Иртоғрол элек был ергә хужа булған һәм уны кире ҡайтарыу ниәтенән һөжүмдәр ойоштороп торған Бизантияға ҡаршы торорға йөкләмә ала.
Иртоғрол хакимлеге осоронда ҡайылар көсәйә. Иртоғрол Бизантияның сик буйы өлкәләрен баҫып алып, үҙенең ужын киңәйтеүгә өлгәшә.
Иртоғрол мәрхүм булғас, хакимлек уның улы Ғосман I-гә күсә, ул Ғосман ханәданының тәүатаһы һәм Ғосман дәүләтенең беренсе хакиме булып тарихҡа ингән.

# Әртуғрул
## Биографияһы
### Иртоғролдың атаһы

Көндөҙ Алптың Иртоғролдоң атаһы булғанлығы иҫбат ителгән тиергә мөмкин. Ғосман б. Иртоғрол б. Көндөҙ Алп тигән яҙыулы тәңкә табылған.
Ғосман тарихы буйынса тикшеренеүҙәр барышында тәүҙән үк Иртоғролдоң атаһы тураһында берҙәм фекер булмай. Иртоғролдоң атаһы Сөләймән шаһ тиеүселәр була, ләкин рәсми шәжәрә быны раҫламай. Сөләймән шаһтың тормош юлы 1460 йылдарҙа Шөкрулла "Тарих"ында, 1467 йылдарҙа Урыш хеҙмәттәрендә, 1480 йылдан һуң Ғашиҡ Паша уғлы һәм әл-Бәйәтлеяҙмаларында тасуирлана. Был хикәйәттәр бер-береһенән әҙ-мәҙ генә айырыла, әммә бөтәһендә лә Сөләймән шаһтың үҙ кешеләрен Анатулияға Көнсығыштан алып килеүе, Төркөстанға ҡайтырға йыйынғас, Форатты кискәндә батып үлеүе, шунан улы Иртоғролдоң Анатулияға боролоп ҡайтыуы тураһында һөйләнелә.
Тағы ла бер шәжәрә Ғосман Беренсенең олатаһы тип Сөләймән шаһты түгел, ә Көндөҙ Алпты атай. Көндөҙ Алп менән Күк Алп ун бишенсе быуаттың беренсе сирегендәге Әхмәди (1334—1413) һәм Языжизада Ғәли хеҙмәттәрендә Ғосмандың атаһы Иртоғролдоң иптәше сифатында телгә алына. Ошо уҡ шәхестәр Әнүәри (16 быуатта вафат була) шиғриәтенә лә инеп ҡала, әммә унда улар Иртоғролдоң иптәштәре генә түгел: Көндөҙ Алп менән Күк Алп — бер туғандар, ә Көндөҙ Алп Иртоғролдоң атаһы булып сыға. Мәхмәт II-нең канцлеры Ҡараманлы Мәхмәт паша 1480 йылда яҙып бөтөргән "Ғосман империяһы тарихы"нда Күк Алп — Көндөҙ Алптың атаһы, Иртоғрол Көндөҙ Алптың улы тип әйтелә.
Нәшри (1450—1520) үҙе яҙған «Тарих»ҡа ике нөсхәне ла индерә, әммә Сөләймән шаһтың Иртоғролдоң атаһы һәм Ғосмандың олатаһы булғанлығы «киң билдәле» тип өҫтәй. Шулай итеп, Сөләймән шаһ рәсми нигеҙҙә Ғосмандың олатаһы тип иҫәпләнә.

# Әртуғрул
## Мәҙәниәттә

Иртоғрол «Иртоғрол: Яңырыу» тигән төрөк сериалының төп шәхсиәте булып тора; уның ролен Әнген Алтан Төҙъятҡан башҡара.

# Әртуғрул
## Хәтер

Ғосман империяһы флотының фрегатына Әртуғрул исеме бирелә, Ашхабадтағы мәсет тә уның исемен йөрөтә.