yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Украин алфавиты

Хәҙерге составындағы Украи́н алфави́ты XIX быуат һуңынан йәшәп килә; Ул 33 хәрефле: рус теле менән сағыштырғанда — Ёё, ъ, ы, Ээ, хәрефтәре ҡулланылмай, ләкин Ґґ, Єє, Іі һәм Її хәрефтәре бар. (1932—1990 йылдарҙа Ґ хәрефе булмаған, ә нәҙеклек билдәһе иң һуңғы хәреф булып торған). Шулай уҡ апостроф ( ’ билдәләнә) ҡулланылған һүҙҙәр күп, украин апострофы рус ҡалынлыҡ айырыу билдәһенә Ъ оҡшаш ҡулланыла (сағыштырығыҙ: рус. предъявлять / укр. пред’являти). Украинский һүҙендә йыш ҡына баҫымды, хаталы итеп, икенсе ижеккә ҡуялар, орфоэпик яҡтан өсөнсө ижеккә ҡуйыу дөрөҫ.
| А а | Б б | В в | Г г | Ґ ґ | Д д | Е е |
| Є є | Ж ж | З з | И и | І і | Ї ї | Й й |
| К к | Л л | М м | Н н | О о | П п | Р р |
| С с | Т т | У у | Ф ф | Х х | Ц ц | |
| Ч ч | Ш ш | Щ щ | Ь ь | Ю ю | Я я | |

# Украин алфавиты
## Алфавит

| № п.п. Буква Название IPA 1 А а а /ɑ/ /ɑ/, /ɐ/ 2 Б б бе /bɛ/ /b/ 3 В в ве /ʋɛ/ /ʋ/, /w/, /ʍ/, /u̯/ 4 Г г ге /ɦɛ/ /ɦ/ 5 Ґ ґ ґе /gɛ/ /g/ 6 Д д де /dɛ/ /d/ 7 Е е е /ɛ/ /ɛ/, /e/ 8 Є є є /jɛ/ /jе/, /ʲе/ 9 Ж ж же /ʒɛ/ /ʒ/ 10 З з зе /zɛ/ /z/ 11 И и и /ɪ/ /ɪ/ 12 І і і /i/ /i/, /ʲi/, /ɪ/, /ʲɪ/ 13 Ї ї ї /ji/ /ji/, /jɪ/ 14 Й й йот /jɔt/ /j/, /i̯/ 15 К к ка /kɑ/ /k/ 16 Л л ел /ɛl/ /l/ 17 М м ем /ɛm/ /m/ | № п.п. Буква Название IPA 18 Н н ен /ɛn/ /n/ 19 О о о /ɔ/ /ɔ/, /o/ 20 П п пе /pɛ/ /p/ 21 Р р ер /ɛr/ /r/ 22 С с ес /ɛs/ /s/ 23 Т т те /tɛ/ /t/ 24 У у у /u/ /u/, /ʊ/ 25 Ф ф еф /ɛf/ /f/ 26 Х х ха /xɑ/ /x/ 27 Ц ц це /t͡sɛ/ /t͡s/ 28 Ч ч че /t͡ʃɛ/ /t͡ʃ/ 29 Ш ш ша /ʃɑ/ /ʃ/ 30 Щ щ ща /ʃt͡ʃɑ/ /ʃt͡ʃ/ 31 Ь ь м'який знак /mjɐˈkɪj znɑk/ /ʲ/ 32 Ю ю ю /ju/ /jʊ/, /ʲʊ/ 33 Я я я /ja/ /jɐ/, /ʲɐ/ |

# Украин алфавиты
## Алфавит
### Уҡыу

* А һәр бер осраҡта [a] өнө булып ишетелә, ләкин баҫым алды ижектәрендә бик аҙ тойомланған иренләшеү барлыҡҡа килеү күҙәтелә — [a°] ([ɒ]);
* Г яңғырау тамаҡ йәиһә артҡы тел рәте фрикатив өнө булып ишетелә;
* Ґ рус Г-һына тап килә;
* Е рус Э-һына тап килә;
* Є рус Е-һына тап килә;
* Ж шул уҡ рус өнөнә тап килә, ләкин І алдынан (шулай уҡ Ю, Я) —самалап алғанда, рус һүҙе дрожжи-лағы кеүек, йомшаҡ ишетелә;
* И рус Ы-һына яҡын, әммә бер аҙ йомшағыраҡ;
* I рус И өнөнә яҡын (ҡағиҙә булараҡ, бер аҙ йомшағыраҡ);
* Ї ЙИ һымаҡ уҡыла;
* Й "о" алдынан [j] тартынҡыһын аңлата, ә башҡа позицияларҙа – ижек барлыҡҡа килтермәгән [i] һуҙынҡыһы;
* О бөтөн позицияларҙа ла [o] тип уҡыла, баҫымлы ижек алдынан торған ижектәрҙә У менән оҡшашлыҡ осрауы мөмкин, бигерәк тә, әгәр һүҙҙә бер нисә иренләшкән һуҙынҡы (у, ю) булһа;
* Ц ошондай уҡ рус өнөнә тап килә, ләкин Ь, І, Є, Ю, Я алдынан — йомшаҡ [t͡sʲ];
* Ч Белорус, серб телдәрендәге кеүек ҡаты яңғырай (йәки поляк телендәге CZ һымаҡ), йә чех телендәге кеүек Č (бер аҙ ғына ҡаты), ләкин І, Ю, Я алдынан — йомшара;
* Ш рус телендәге шул уҡ өнгә тап килә, ләкин І һәм башҡа йомшартҡыс һуҙынҡылар алдынан — йомшартылып әйтелә, рус Щ-һына оҡшаған;
* Щ әҙәби украин әйтелешендә ҡаты [шч], [штш] (поляк бәйләнеше SZCZ) кеүек, І алдынан — [шчь] (поляк ŚĆ) уҡыла.

# Украин алфавиты
## Компьютерҙарҙа күрһәтеү

    Шулай уҡ ҡарағыҙ: Кириллица в Юникоде
Стандарт украин клавиатураһы түбәндәгесә:
# Кесе Парусовая

Кесе Парусовая — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Парусовая йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 66 км.

# Кесе Парусовая
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300069497
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306949
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Нуҡат

Нуҡат — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Инйәр йылғаһының һул ярына тамағынан 142 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Нуҡат
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200612111100019584
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101958
* Бассейн коды — 10.01.02.006
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Сотник (Кондинское районы)

Сотник — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Кондинское районындағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 35 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628206, ОКАТО коды — 71116663001.

# Сотник (Кондинское районы)
## Халыҡ һаны

| Йыл | Даими халыҡ һаны |
| 2002 | |
| 2008 | |
| 2010 | 35 |

# Сотник (Кондинское районы)
## Климат

Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
# Лодозера

Лодозера (Ладозера, Ладогора) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Покшеньга йылғаһының һул ярына тамағынан 151 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.

# Лодозера
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000037637
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003763
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡалҡыулыҡ

Ҡалҡыулыҡ — рус. Возвышенность — ер өҫтөнөң тирә-яҡ киңлектәргә ҡарағанда күтәрелгән өлөшө (мәҫәлән, Урта Рәсәй ҡалҡыулығы һ.б.).

# Ҡалҡыулыҡ
## Тасуирламаһы

Шартлы рәүештә абсолют бейеклеге 200 м-ҙан алып 400 м-ға тиклем еткән майҙанды, (һирәкләп 800 м-ға ҡәҙәр етә) һәм уйһыулыҡтарға ҡапма-ҡаршы күренештәрҙе ҡалҡыулыҡ итеп ҡарайҙар. Ғәҙәттә, ҡалҡыулыҡтың асыҡ беленеп торған битләүҙәре юҡ.
Күбеһенсә аккумуляция барышында йәки йылғалар менән бүлгеләнгәндә ҡалҡыу тигеҙлектәр барлыҡҡа килә. Аккумуляция арҡаһында барлыҡҡа килгән ҡалҡыулыҡҡа — мореналарға миҫал итеп Смоленск-Мәскәү ҡалҡыулығын килтерергә мөмкин. Ставрополь ҡалҡыулығы — йылғалар менән бүлгеләнгән ҡалҡыулыҡ.
Күренеше буйынса ошондай төрҙәре бар:
* ялпаҡ түбәле (Волга буйы ҡалҡыулығы)
* һырлы (Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығы)
* убалы (мәҫәлән, Валдай ҡалҡыулығы).
# Нужна

Нужна — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Кострома өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вол йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 62 км.

# Нужна
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400212110000042536
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004253
* Бассейн коды — 08.01.04.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Клидорная

Клидорная — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Колба йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Клидорная
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200018675
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201867
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Койма (йылға)

Койма — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Запорная йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Койма (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200040913
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204091
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Рочева (йылға)

Рочева — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аҡ диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Рочева (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега мороно йылғалары бассейны Унежма йылғаһы бассейнының көнбайыш сигенән Золотница йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнсығыш сигенә тиклем (Онеге йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000212102000007827
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 102000782
* Бассейн коды — 03.01.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 02
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Баумбург монастыры

Баумбург монастыры (нем.Kloster St. Margareth Baumburg zu) — элекке августин монастыры, үрге бавария районы Траунштайнда урынлашҡан (Альтенмаркт-ан-дер-Альц общинаһы).

# Баумбург монастыры
## Тарихы

1803 йылда секуляризация һөҙөмтәһендә таратыла. Изге Маргарита монастырына 1107—1109 йылдарҙа граф Беренгар I фон Зульцбах тарафынан Берхтесгаден усадьбаһы территорияһында нигеҙ һалына.
# Тәнзиһ

Тәнзиһ (ғәр. تنزيه‎ — таҙартылыу, яман һәм лайыҡ булмаған нәмәләрҙән ситтә тороу‎) — трансценденлыҡты белдергән ислам дине төшөнсәһе.

# Тәнзиһ
## Аңлатмаһы

Ислам теологияһында Аллаһҡа ҡарата ике ҡапма-ҡаршы термин барлыҡҡа килгән: тәнзиһ һәм тәшбиһ. Тәнзиһ Аллаһҡа ҡарата ниндәй ҙә булһа характеристикаларҙың (әүсәф) һәм сиктәрҙең (хүдүд) ҡулланылыуын инҡар итеүҙе аңлатҡан термин, сөнки Аллаһтың яралтылмыштары араһында уға оҡшаш бер нәмә лә юҡ.
Тәнзиһ «яҡынлыҡ, эргәләлек» тигәнде аңлата. Әммә тәнзиһтең тулыраҡ мәғәнәһе — «сағыштырырлыҡ нәмә булмағанлыҡ», йәғни Аллаһтың кешелектән өҫтөн булыуын раҫлау. Был һүҙҙең төп мәғәнәһе — «башҡа һәр нәмәнән азат һәм саф булыу».

# Тәнзиһ
## Ҡөрьәндә

Тәнзиһ төшөнсәһе Аллаһтың бер ни, бер кем менән менән оҡшашы юҡлыҡты аңлата:
* Аллаһуға оҡшаған бер нәмә лә юҡтыр, Ул һәр тауышты ишетеүсе һәм һәр нәмәне күреүселер.
* Әш-Шура 42:11
Был термин исламдың нигеҙе булып торған Аллаһы Тәғәлә бер икәнлеген, Уның бер ниндәй ҙә тиңдәше юҡ икәнлеген өйрәтә торған фән — Тәүхидте раҫлай.

# Тәнзиһ
## Тәғтил

Ислам дин белгестәре тәғтил (ғәр. تعطيل‎ — әт-тәғтил‎) терминын да ҡулланған
# Хәбибуллина Рабиға Хисмәт ҡыҙы

Хәбибуллина Рабиға Хисмәт ҡыҙы (1914 йыл — 1979 йыл) — СССР хужалыҡ, дәүләт һәм сәйәси эшмәкәр.

# Хәбибуллина Рабиға Хисмәт ҡыҙы
## Биографияһы

Рабиға Хисмәт ҡыҙы Хәбибуллина 1914 йылда Әлшәй районының Әлшәй ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Әлшәй районының Раевка ауылы) приказчик Хәбибуллин Хисмәт Хөсәйен улы (1870 йылғы) ғаиләһендә тыуған. 1939 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
1936 йылдан — хужалыҡ, ижтимағи һәм сәйәси эштә.
1936—1969 йылдар — Дәүләт банкы Әлшәй бүлексәһенең кредит инспекторы, Әлшәй районының «Һынтыш» колхозы хисапсыһы, Ташлы МТС-ында конструктор-бухгалтер, Дәүләт банкы Башҡортостан республика контораһы аппаратында бухгалтер, партия статистикаһы секторында, КПСС-тың Туймазы райкомы партия кабинеты мөдире, Туймазы «Заготзерно» контораһы директоры урынбаҫары, КПСС-тың Туймазы райкомының икенсе, беренсе секретары, Башҡорт АССР-ының социаль тәьминәт министры.
СССР-ҙың 4-6-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Башҡорт АССР-ының 7-9-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты, КПСС-тың XIX съезына делегат итеп һайлана.
1950 йылдарҙа, ВКП(б) район комитетының беренсе секретары булараҡ, Туймазы районы етәкселек итеп, Туймазы ҡасабаһы статусын күтәреү буйынса ҙур эш башҡара. 1960 йылдың 5 февралендә РСФСР Юғары Советы Президиумының Указы менән Туймазы эшселәр ҡасабаһын район ҡарамағындағы ҡала итеп үҙгәртеп ҡороу тураһында ҡарар раҫлана.
1961 йылдан алып 1979 йылға тиклем — Башҡорт АССР-ының социаль тәьминәт министры
Рабиға Хисмәт ҡыҙы 1979 йылда вафат була.

# Хәбибуллина Рабиға Хисмәт ҡыҙы
## Наградалары

* Ленин ордены
* «Почёт Билдәһе» ордены
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* «Почёт Билдәһе» ордены
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены

# Хәбибуллина Рабиға Хисмәт ҡыҙы
## Хәтер

Р. Х. Хәбибуллинаның бюсы Туймазы ҡалаһының Чапаев урамында, 2\1, Республика халыҡҡа социаль ярҙам үҙәге янында ҡуйыла.
# Тель-Ет-Яха

Тель-Ет-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ет-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Тель-Ет-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15030000112115300047835
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304783
* Бассейн коды — 15.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Енога

Енога — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чигас йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Енога
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010500112115200024117
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202411
* Бассейн коды — 13.01.05.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Вячка

Вячка — Рәсәй йылғаһы. Тамбов өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Известь йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Вячка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цна йылғаһы, Тамбов ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010200312110000029973
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002997
* Бассейн коды — 09.01.02.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Нянгус-Яха

Нянгус-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Мессо-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 351 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 217 км.

# Нянгус-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300072434
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307243
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Угрюмова Татьяна Степановна

Угрюмова Татьяна Степановна (18 февраль 1946 йыл, Калинин) — СССР һәм Рәсәй-ҙең музыка белгесе, уҡытыусы. Сәнғәт ғилеме кандидаты (1981). Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2006).

# Угрюмова Татьяна Степановна
## Биографияһы

Татьяна Степановна Угрюмова 1946 йылдың 18 февралендә Калинин (әлеге Тверь) ҡалаһында тыуа.
1969 йылды ул Мәскәүҙә «музыка ғилеме» һөнәре буйынса Гнесиндар исемендәге Дәүләт музыка-педагогия институтын тамамлай. 1974 йылда шунда уҡ аспирантураны тамамлай. 1981 йылда «сәнғәт ғилеме кандидаты» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай.
1969 йылдан Өфө дәүләт сәнғәт академияһында эшләй башлай. 1970 йылдан музыка һәм композициялар тарихы, теорияһы, 1972—1973 һәм 1978—1994 йылдарҙа музыка тарихы кафедраларының мөдире була.
2006 йылда «Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре» исеме тигән маҡтаулы исем бирелә.
Әлеге ваҡытта Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтында музыка тарихы кафедраһының мөдире.
Ғилми эшмәкәрлеге Башҡортостанда профессиональ музыкаһының формалашыуына һәм алға үҫешенә, башҡорт композиторҙарының ижадына, башҡорт операһы тарихына, шул иҫәптән урыҫ музыкаһының төрлө жанрҙары тарихының проблемаларына бағышланған.
100‑ҙән артыҡ ғилми эше, училищелар һәм юғары уҡыу йорттары өсөн башҡорт музыка сәнғәтенең тарихы буйынса уҡытыу‑методик әсбаптары бар.

# Угрюмова Татьяна Степановна
## Ғилми хеҙмәттәре

* Башкирская опера. Өфө, 1997

# Угрюмова Татьяна Степановна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2006)
# Лайма (Носка ҡушылдығы)

Лайма — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Носка йылғаһының уң ярына тамағынан 207 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 200 км.

# Лайма (Носка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010700112115300013173
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301317
* Бассейн коды — 14.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Барсучиха (Кеть ҡушылдығы)

Барсучиха — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кеть йылғаһының һул ярына тамағынан 1238 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Барсучиха (Кеть ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010600112115200024626
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202462
* Бассейн коды — 13.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Собанскийҙар һарайы (Ободовка)

Собанский һарайы йәки Ободовский һарайы — Ободовкала урынлашҡан. Авария хәлендә, емерелә.

# Собанскийҙар һарайы (Ободовка)
## Мәғлүмәттәр

Элекке Ободовка урыны Дохни йылғаһының Берладинка йылғаһына ҡойған урында урынлашҡан. 16-сы быуатта Бадовка тип аталған һәм Ободенскийға ҡараған. Һуңыраҡ ҡаласыҡҡа Корткийҙар, кенәз Вишневецкийҙар, Любомирскийҙар, магнат Потоцкийҙар хужа булған. 1786 йылда Станислав Потоцкий Ободовканы 20 башҡа ауылдары менән Каэтана Собанскаяға һата. Ободовканың һуңғы алпатуыты граф Михаил Мария Собанский була (1934 йылда вафат була).
Ободовка өс өлөшкә бүленә: Пески, Лозы, Кучугури (Собанский һарайы бында урынлаша).
Ободовкала Собанскийҙар алдында таш замок була. Ободовкала резиденцияны беренсе булып Михаил Собанский төҙөй. ул алтын ялатылған яҙыу менән мәрмәр стела беркетергә бойора: 1800 йылда был йортто Михаил Собанский төҙөй. Ҡатыны — Орловскийҙарҙан булған Виктория— ике ҡатлы башня өҫтәп төҙөй.
1900—1908 йылдарҙа Михаил Мария Собанский һарайҙы үҙгәртеп ҡора һәм киңәйтә. Үҙгәртеп ҡороу менән француз архитекторы Майер шөғөлләнә. Һарайҙа ҡыҙыл, һары салондар була. Ҙур залда Собанскийҙар ғаиләһенең ҡиммәтле картиналары эленеп торған. Һарайҙа 16-сы быуаттың ғаилә архивы һәм 12 000 томдан торған китапхана була. Унда шулай уҡ 16-сы быуат китаптары һәм часовня урынлаша. Китаптарҙың бер өлөшө Украина революцияһынан һуң китапхананан Киевҡа һәм Винницаға күсерелә. Киевта шулай уҡ ғаилә портреттары һәм картиналар урынлаша.
Паркты һарай менән бергә билдәле Дионис Меклер төҙөй. Парк 18 га ерҙе биләй. Ул өс өлөшкә бүленә. Һарай алдында сәскә түтәлдәре менән ҙур газон һәм фонтан урынлаша. Газон Бернадинка йылғаһы ярына төшә. Түбәндә көнсығыш яҡтан 1822 йылда Михаил Собанский төҙөгән сиркәү тора. Подвалдарында Собанскийҙарҙың бөтә ғаиләһенең табуттары булған. Сиркәү янында инеү ҡапҡаһы тора. Бөтә йорт уратып алынған. Имениела оранжерея урынлашҡан. Быуа янында пристань һәм уның эргәһендә тағы ҡапҡа тора. Һарай янында өҫтәлдәр урынлашҡан.
Большевиктар оккупацияһынан һуң һарайҙа Бессарабия коммунаһы урынлаша. Котовский исемендәге колхоз 1941 йылға тиклем ҡаралтыларҙың хужаһы була, ә ауылды фашист илбаҫарҙарынан азат иткәндән һуң унда район башҡарма комитеты, УКП район комитеты һәм башҡа район учреждениелары урынлаша. 1959 йылда һарай һәм паркты яңы ойошторолған Ободовка мәктәп-интернатына тапшыралар.
# Хопфгартен (Тюрингия)

Хопфгартен (Тюрингия) (нем. Hopfgarten (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 627 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,09 км². Диңгеҙ кимәленән 235 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99428 һәм автомобиль коды — AP.
# Исергәп

Исергәп (Иҫергәп, Исәрғап) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Баулы районы ауылы. Исергәп ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора.

# Исергәп
## География

Ауыл Тумбарлы йылғаһы буйында, Баулы ҡалаһынан көньяҡ-көнсығыштараҡ 15 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Исергәп
## Тарих

Исергәп — Ҡыр-Йылан улусы Тыңламаҫ түбәһе башҡорттарының ауылы. XVIII быуат башында нигеҙләнгән. Ә. З. Әсфәндиәров буйынса, ауылға Йылан улусының Абдулла ауылы башҡорто Исергәп Солтанов (Солтанаев) нигеҙ һалған.
Ауыл һуңыраҡ Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Баулы улусы составына керә.
1889 йылда ауылда мәсет, мәктәп һәм 4 һыу тирмәне теркәлгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан — Баулы районы, 1963 йылдан — Бөгөлмә районы, 1965 йылдан — йәнә Баулы районы составында була.

# Исергәп
## Халҡы

1795 йылда ауылда 20 ихатала 143 аҫаба башҡорт, 6 ихатала — 44 керҙәш башҡорт, 9 ихатала 38 яһаҡлы татар, 1 ихатала 4 типтәр; 1834 йылда — 399 аҫаба башҡорт, 6 ихатала — 105 керҙәш башҡорт йәшәй.
| 1859 | 1889 | 1897 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 |
| 1090 | 1638 | 1938 | 2366 | 2107 | 2063 | 1791 | 1407 | 1059 | 1247 | 1040 |
* Н/Д