yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ҡаҙағстанда транспорт

Ҡаҙағстанда транспорт мөһим роль уйнай. Ил биләмәһе ғәйәт ҙур (2,7 млн км² ), халыҡ тығыҙлығы түбән, ауыл хужалығы, сәнәғәт үҙәктәре тарҡау, шулай уҡ донъя баҙарҙарынан алыҫлыҡ Ҡаҙағстан өсөн үҫеш алған транспорт системаһына эйә булыуҙы талап итә.

# Ҡаҙағстанда транспорт
## Тимер юл транспорты

Ҡаҙағстанда тимер юл транспортының әһәмиәте ҙур. Ҡаҙағстан тимер юлдары бөтә йөк әйләнешенең 68 процентын һәм ил пассажирҙар ағымының 57 проценттан ашыуын тәьмин итә.
Республикала тимер юлдарҙың оҙонлоғо 15 мең километрҙан ашыу. 16 тоташыу пункты (11-е Рәсәй, 2-һе Үзбәкстан, 1-еһе Ҡырғыҙстан, 2-һе Ҡытай менән) тимер юл системаһын күрше дәүләттәр менән тоташтыра. Ҡаҙағстан менән Рәсәйҙең тимер юл системалары бер-береһенә бик ныҡ бәйле.

# Ҡаҙағстанда транспорт
## Автомобиль транспорты

2020 йылдың декабренә ҡарата мәғлүмәттәр буйынса, Ҡаҙағстан биләмәһендә 3 898 131 еңел автомобиль теркәлгән
2019 йылда Ҡаҙағстанда оҙонлоғо 95 629 км ашыу автомобиль юлдары селтәре булған, уларҙың күбеһе ремонт һәм реконструкциялауға мохтаж.
Ҡаҙағстандың берҙән-бер тиҙ йөрөшлө автомагистрале - Астана һәм Щучинск араһындағы 217 км оҙонлоҡтағы A-1 участкаһы.
Республика аша дөйөм оҙонлоғо 23 мең саҡрым тәшкил иткән 5 халыҡ-ара автомобиль маршруты үтә

# Ҡаҙағстанда транспорт
## Һауа транспорты

Географик йәһәттән ҙур майҙанлы булыу арҡаһында һауа транспорты бик әһәмиәтле һәм йыш ҡына альтернативаһыҙ. Астанала 22 ҙур аэропорт бар, уларҙың 14-е халыҡ-ара осоштарҙы хеҙмәтләндерә. Ҡаҙағстандың иң эре авиакомпанияһв - «Air Astana».
Ҡаҙағстанда аэропорт йыйымдары һәм авиабилетҡа хаҡтар әлегә ярайһы уҡ юғары (Рәсәй, айырыуса Көнбайыш Европа менән сағыштырғанда), был илдә авиатранспорт үҫешен тотҡарлай
Йөк һәм пассажирҙар ташыу: :
| 2012 |
| Миллион пассажир ташылған | 7,5 |

# Ҡаҙағстанда транспорт
## Һыу транспорты

Суднолар йөрөгән һыу юлдарының оҙонлоғо 3982 километр тәшкил итә. Бының өсөн яраҡлы булған һыу юлдары Иртыш, Һырдаръя, Яйыҡ һәм Кигач, Или һәм Ишем (Петропавловка һыуһаҡлағысынан), Бухтарма, Усть-Каменогорский, Шульбинский һыуһаҡлағыстары, Балхаш һәм Зәйсән күлдәренән ғибәрәт.
Каспий диңгеҙе аша Ҡаҙағстан Рәсәй, Иран, Әзербайжан, Төркмәнстан менән бәйле; Рәсәй йылғалары һәм каналдары селтәре аша, Ҡара һәм Балтик диңгеҙҙәре менән, артабан Көнбайыш Европа илдәренә сыға.
Аҡтау порты халыҡ-ара маршруттарҙағы берҙән-бер туңмаған диңгеҙ порты һәм стратегик пункт булып тора.

# Ҡаҙағстанда транспорт
## Торба үткәргес транспорты

Ҡаҙағстанда 2016 йылдың 1 ғинуарына магистраль торба үткәргестәренең оҙонлоғо 23 271 км тәшкил итә. Шул иҫәптән газ торбалары - 15255,5 км һәм нефть үткәргестәр - 8015,1 км

# Ҡаҙағстанда транспорт
## Торба үткәргес транспорты
### Газ торбалары

Ҡаҙағстан территорияһы буйынса үткән төп газ үткәргестәр:
# Сағламер Гүлсүн

Гүлсүн Сағламер (төр. Gülsün Sağlamer; тыуған 1945(1945), Трабзон) — төрөк академигы.
Гүлсүн Сағламер төрөк ҡалаһы Трабзонда 1945 йылда тыуған. Тыуған ҡалаһында башланғыс һәм урта мәктәпте тамамлағандан һуң, ул Истанбул техник университетында (ITU) архитектура мәктәбендә уҡый һәм магистр дәрәжәһен ала. Үҙенең докторант сифатындағы тикшеренеүҙәрен Сағламер 1975—1976 йылдарҙа Кембридж университеты (Бөйөк Британия) Мартин Үҙәгенең архитектура кафедраһында үткәрә.
Һуңынан Гүлсүн Сағламер Истанбулға әйләнеп ҡайта. 1978 йылда ул ассоциацияланған профессор, ә 1988 йылдан — профессор, Истанбул техник университетында эшләй. 1993—1995 йылдарҙа Сағламер Белфаст Квинс Университетында (Төньяҡ Ирландия) саҡырылған профессор була.
Гүлсүн Сағламер Истанбул техник университеты ректоры итеп һайлана һәм был вазифаны 1996 йылдан 2004 йылға тиклем биләй. Ул Төркиәлә. беренсе ҡатын-ҡыҙ-йыл ректор була. Сағламер шулай уҡ Европа ҡатын-ҡыҙ ректорҙар ассоциацияһы (ингл. European Women Rectors Association) президенты. 2005—2009 йылдарҙа ул Европа университеттары ассоциацияһының (EUA). һайланған идара ағзаһы. Һуңыраҡ ул Ҡадир Һаса Университеты попечителлек советы ағзаһы һәм технологиялар һәм Төркиә технопарктары советы президенты итеп һайлана. Сағламер —Open House журналының мөхәрририәт коллегияһы ағзаһы.
Гүлсүн Сағламер — Магдольна Харгиттаиҙың "Women Scientists: reflections Challanges and Breaking Boundries оксфорд баҫмаһында тәҡдим ителгән өс төрөк ҡатын-ҡыҙ-ғалимәләренең береһе.
# Сизьма (Чепца ҡушылдығы)

Сизьма — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чепца йылғаһының уң ярына тамағынан 220 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Сизьма (Чепца ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300112111100033421
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103342
* Бассейн коды — 10.01.03.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Рәсәй тарихы

Рәсәй тарихы VI—VII быуаттарҙа көнсығыш славяндарҙың Көнсығыш-Европа (Рус) тигеҙлегенә күсенеп, һуңынан урыҫтарға, украиндарға һәм белорустарға бүленеүенән алып мең йылдан ашыу иҫәпләнә. Ил тарихын яҡынса ете осорға бүлергә мөмкин: боронғо (дәүләтселеккә тиклем) (беҙҙең эраның IX быуат аҙағына тиклем), Киев Русе (боронғо рус дәүләте) (XII быуат урталарына тиклем), тарҡаулыҡ осоро (XVI быуат башына тиклемт), берҙәм дәүләт (1547 йылдан батшалыҡ) (XV быуат аҙағы −1721), империя (1721—1917), совет осоро (1917—1991) һәм яңы тарих (1991 йылдан).
Урыҫ дәүләтселегенең башы тип ғәҙәттә 862 йылда Ладога һәм Илмән буйы территорияһына варягтарҙы саҡырып килтереп уларҙың кенәзе Рюрик төҙөгән дәүләт һанала. 882 йылда Новгород ҡалаһы кенәзе Олег Киевты баҫып алып, көнсығыш славяндарҙың төньяҡ һәм көньяҡ ерҙәрен бер власҡа берләштереп, Киев Русенә нигеҙ һала. Дәүләт мәжүсилек урынына христиан динен 988 йылда Византиянан ҡабул итә. XII быуат уртаһына Рустә үҙ аллы кенәзлектәр барлыҡҡа килә, ә Киев Русе 1237—1240 йылдарҙа монгол баҫҡынсылығынан һуң тарҡала.
XIV быуатта көньяҡ һәм көнбайыш кенәзлектәре Бөйөк Литва кенәзлеге составында ҡала. Иван III Бөйөк хакимлыҡ иткән осорҙа берҙәм рус дәүләте ойоша XVI быуатбашында Бөйөк Мәскәү кенәзлеге тирәләй төньяҡ һәм консығыш кенәзлектәренең берләшеүе тамалана.
XVI быуат уртаһында рус үҙәкләштерелгән дәүләте батшалыҡ тип иғлан ителә, беренсе батша Иван IV Грозный була. Уның хакимлығы ваҡытында Рәсәйҙә беренсе парламент (Земство соборы) ойошторола. Һуңынан дәүләт элекке Алтын урҙа ханлыҡтарын ҡушып, үҙ биләмәләрен киңәйтә. Рус-литва һуғышында еңелгән Бөйөк Литва кенәзлеге власы дәүләт үҙаллылығын юғалта һәм көньяҡ рус ерҙәрен Польша власына тапшыра. Ливония һуғышында еңелгәндән һәм эске террор сәйәсәтенән һуң (опричнина), Рәсәй буталсыҡ заман кисерә. Ул интервенттарҙы ҡыуыу һәм батшалыҡҡа Романовтар династияһын һайлау менән тамамлана, бер үк ваҡытта (1497—1649) крепостной хоҡуҡ формалаштырылыуы дауам итә.
XVIII быуатта Бөйөк Петр етәкселегендә ҙур реформалар була (атап әйткәндә, беренсе регуляр армия төҙөлә һәм Земство соборына саҡырыу туҡтатыла), батшалыҡ империяға әйләнә. XVIII һәм XIX быуаттар дауамында дәүләт даими киңәйә һәм Балтиканы; Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйҙарын; Кавказды; Финляндияны; Урта Азияны ҡуша; Речь Посполитаяны бүлеү барышында Рәсәй элекке Русь ерҙәрен, Карпат буйынан башҡа, контролгә ала. XIX быуат башында Рәсәй Наполен Францияһын еңә һәм бер нисә тиҫтә йыл «Европа жандармы» була. Монарихияны сикләргә һәм крепостной правоны бөтөрөргә тырышҡан декабристар ихтилалы баҫтырыла (1825). Һуңынан бер нисә бөйөк реформа үткәрелә, әммә улар тамамланмай (1861 йылда Крепостное право бөтөрөлә, әммә крәҫтиәндәрҙең буйһоноуының феодаль формалары 1905-1907 йылғы революцияларға тиклем ергә түләү төрө булып һаҡлана) һәм киң күләм халыҡтың ризаһыҙлығын тыуҙыра.
# Алаверди (кафедраль собор)

Алаверди — XI быуаттың беренсе яртыһындағы кафедраль собор (Изге Георгий соборы) һәм Грузияла Кахетияның Ахмет муниципалитетындағы шул уҡ исемле ауыл янында монастырь комплексы.
Собор бейеклеге 50 м, эске киңлегенең бейеклеге 42 метрҙан артыҡ. Тбилисиҙағы Цминда Самеба төҙөлгәнгә тиклем Алаверди соборы Грузияла иң бейек сиркәү ҡоролмаһы була.
Собор б.э. тиклем 10 быуатта төҙөлгән,әммә уға ҡараған монастырь өс быуат элек грузин монахлығына нигеҙ һалыусы Иосиф Алавердели тарафынан барлыҡҡа килгән. Уның атамаһы ғәрәп теленән «Аллаһ тарафынан бүләк ителгән» кеүек тәржемә ителә.
Алаверди соборы ҡеүәтле ҡәлғә диуарҙары менән уратып алынған, улар эсендә хөжрәләр, хужалыҡ ҡаралтылары һәм шарап һаҡлағыс урынлашҡан. Зыян күреүҙәр һәм яңынан үҙгәртеп ҡороуҙарға ҡарамаҫтан, бина үҙенең тәүге архитектура ҡиәфәтен һаҡлап ҡалған. Тик Кахетия батшаларының кәшәнәләре урынлашҡан галерея ғына юҡҡа сыҡҡан. Ҡорамдың тышҡы ҡиәфәте ябай һым мөһабәт. Стеналары һарғылт туф менән көпләнгән, ҡайһы бер урындарын ташта уйылған орнамент биҙәй.
Ҙур эске арауығын ҙур барабанға таянған осло көмбәҙ тамамлай. Диуарҙарында һәм түшәмендә XI, XV һәм XVII быуат биҙәктәре һаҡланған. Соборҙың изге әйберҙәре —уға нигеҙ һалыусы Иосиф Алавердиҙың һәм ыҙа сигеүсе Кетевандың ҡәберҙәре.
Алаверди соборын ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы. исемлегенә индереүгә тәҡдим ителгән
# Аляска ҡултығы

Аляска ҡултығы (ингл. Gulf of Alaska) — Аляска ярымутрауы яр буйы һәм көнбайышта Кадьяк утрауынан көнсығышта Александр архипелагына тиклем һуҙылған һыҙат менән сикләнгән Тымыҡ океан ҡултығы.

# Аляска ҡултығы
## География

Максималь тәрәнлеге — 5659 м. Бихисап бухталар һәм эстуарийҙар бар. Төп порттары: Сьюард, Принс-Руперт (Канада).
Ҡултыҡ яр буйҙаәры ныҡ йырғыланған, ярҙарында урмандар, тауҙар һәм боҙлоҡтар менән ҡапланған. Һуңғылары араһында Төньяҡ Америкала иң ҙур үҙән боҙлоғо — Хаббард боҙлоғо бар.
Аляска ҡултығында углеводород ятҡылыҡтары табылған.
1980 йылдан ҡултыҡтың төньяҡ-көнбайыш һәм төньяҡ өлөшөндөге күп кенә яр буйы утрауҙары Аляска диңгеҙ милли ҡурсаулығына индерелгән.
# Штейнберг Сергей Самойлович

Штейнберг Сергей Самойлович (Самуилович) (1872 йыл—1940 йыл) — СССР ғалимы, металдар буйынса белгес; профессор (1927), техник фәндәре докторы (1934), СССР Фәндәр академияһы мөхбир ағзаһы (1939)
130 баҫма эш авторы, шул иҫәптән 10 монография. Уралда термист-металл белгестәре мәктәбенә нигеҙ һалыусы.

# Штейнберг Сергей Самойлович
## Биографияһы

Сергей Самойлович Штейнберг 1872 йылдың 8 октябрендә Мәскәүҙә табип-психиатр С. И. Штейнберг ғаиләһендә тыуған.
1906 йылда Германияла Фрайберг тау академияһын тамамлай. 1906—1910 йылдарҙа Йүрүҙән заводында мартен цехы мастеры булып эшләй. 1910—1919 йылдарҙа Мотовилихин заводында металл-график лабораторияһын етәкләй, 1922 йылда «Пороги» заводы директоры була, артабан 1926 йылға тиклем Златоуста «Уралмет» тау-металлургия тресының электр-металлургия бүлеге мөдире була. Грамолин-Штейнберг мейесен конструкторлай.
1925 йылдан алып С. С. Штейнберг Свердловск ҡалаһында Урал политехник институтының металловедение һәм термик эшкәртеү кафедраһы мөдире була. Бер үк ваҡытта 1926—1930 йылдарҙа ул үҙе нигеҙ һалған Металдар институтының Урал бүлеге менән етәкселек итә, ә 1932 эшләй СССР Фәндәр академияһының Урал филиалында эшләй, унда ул 1939 йылдан Металлургия, металловедение һәм металдар физикаһы институтын етәкләй, уның составына УФТИ-ның (М. Н. Михеев исемендәге физика институты) лабораториялары ла инә.
1922-23 йылдарҙа Штейнберг СССР-ҙа беренсе тапҡыр уйлап таба һәм Белорет ҡорос сым заводында металл арҡандар өсөн юғары ныҡлыҡлы ҡорос сымдар сорттарын етештереү ысулын индерә. 1930 йылда ул Үрге Иҫәт металлургия заводында электротехника металын етештереү буйынса эштәрҙе етәкләй.
1940 йылдың 7 сентябрендә Свердловск ҡалаһында вафат була. Көнсығыш зыяратында ерләнгән.

# Штейнберг Сергей Самойлович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1930).
# Үрге Рассоха (Вежма ҡушылдығы)

Үрге Рассоха — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вежма йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Үрге Рассоха (Вежма ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300512103000004545
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000454
* Бассейн коды — 03.02.03.005
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Алага

Алага — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының һул ярына тамағынан 963 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 67 км.

# Алага
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассены юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300064195
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306419
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Усай (Минзәлә районы)

Усай — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Минзәлә районы ауылы. Хужамәт ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора.

# Усай (Минзәлә районы)
## География

Ауыл Минзәлә йылғаһы буйында, Минзәлә ҡалаһынан көньяҡ-көнбайыштараҡ 20 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Усай (Минзәлә районы)
## Тарих

Усай — байлар ырыуы башҡорттарының ауылы. Рәсми документтарҙа тәүге тапҡыр 1764 йылда телгә алына. Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Байлар улусы Салағош түбәһенә ҡарай. 11-се башҡорт кантоны составында була. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс Минзәлә улусы составына керә.
ХХ быуат башында икмәк магазины, мәсет, бакалея кибете теркәлгән.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Минзәлә районы составында була.

# Усай (Минзәлә районы)
## Халҡы

1795 йылда ауылда ир енесле 75 йән башҡорт (шуларҙың 2-һе — өс ҡатынлы) һәм 25 йән типтәр; 1816 йылда — 131 башҡорт (шуларҙың 2-һе — ике ҡатынлы); 1834 йылда — 126 башҡорт һәм 56 типтәр; 1870 йылда — 280 башҡорт һәм 111 типтәр; 1912 йылда — 717 башҡорт йәшәй.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1859 | 1870 | 1884 | 1897 | 1906 | 1913 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 | 2010 |
| 318 | 391 | 424 | 585 | 608 | 717 | 776 | 757 | 629 | 520 | 427 | 397 | 281 | 172 | 207 | 168 |

# Усай (Минзәлә районы)
## Инфраструктура

Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда клуб, китапхана бар.
# Себрова Ирина Фёдоровна

Ирина Федоровна Себрова (25 декабрь 1914 йыл — 5 апрель 2000 йыл) — 46-сы гвардия төнгө бомбардировка авиация полкы звено командиры (325-се төнгө бомбардировка авиация дивизияһы) гвардия өлкән лейтенанты. Советтар Союзы Геройы.

# Себрова Ирина Фёдоровна
## Биографияһы

Ирина Федоровна Себрова 1914 йылдың 25 декабрендә Тула өлкәһенең Тетяковка ауылында хәҙер Новомосковский районында эшсе ғаиләһендә тыуған. Урыҫ.
Мәскәү он тартыу сәнәғәте техникумында уҡый. Фабрикала эшләй. 1938 йылда Мәскәү аэроклубы мәктәбен, 1940 йылда — Херсон хәрби авиация пилоттар мәктәбен тамамлай. Мәскә ҡалаһының Фрунзе аэроклубында осоусы- инструктор булып эшләй. Был ваҡытҡа уға егерме өс йәш була, ул ярайһы уҡ тәжрибәле инструктор була, Мәскәүҙең Фрунзе аэроклубында ике йыл эшләгән ваҡыты эсендә бер нисә төркөм курсанттар сығара.
Ҡыҙыл Армияла 1941 йылдың октябренән. 1942 йылда хәрби авиация пилоттары мәктәбе эргәһендәге курстарҙы тамамлай. Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында 1942 йылдың майынан. 46-сы гвардия төнгө бомбардировка авиация полкының звено командиры (325-се төнгө бомбардировка авиадивизияһы, 4-се һауа армияһы, 2-се Белорус фронты) гвардия өлкән лейтенанты Себрова И. Ф. дошман ғәскәрҙәрен бомбаға тотоу буйынса 1004 хәрби осош яһай.
1943 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 23 февралендәге Указы менән «командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм немец илбаҫарҙары менән көрәш фронтында батырлыҡ күрһәткәне өсөн» 46-сы гвардия төнгө бомбардировка авиация полкының звено командиры (325-се төнгө бомбардировка авиация дивизияһы, 4-се һауа армияһы, 2-се Белорус фронты) гвардия өлкән лейтенанты Себрова Ирина Федоровнаға Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 4856) миҙалы тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
1948 йылдан өлкән лейтенант И. Ф. Себрова запаста, ә аҙаҡ отставкаға китә. Мәскәү авиация институтында эшләй. Мәскәүҙә йәшәй. 2000 йылдың 5 апрелендә вафат була. «Ракитки» зыяратында ерләнә.

# Себрова Ирина Фёдоровна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «Алтын Йондоҙ» миҙалы № 4856 (1945 йыл 23 февраль);
* Ленин ордены (23 февраль 1945);
* өс Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1942, 1944, ?);
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985);
* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1943);
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943);
* миҙалдар.

# Себрова Ирина Фёдоровна
## Хәтер

* Гремячее ауылында урамдарҙың береһе уның хөрмәтенә аталған.
* Гремячее мәктәбе музейында И. Ф. Себроваға арналған экспозиция ойошторолған
* Мәскәүҙең 213-сө урта мәктәбендә Ҡыҙыл байраҡлы Суворов орденлы 46-сы Тамань гвардия төнгө бомбардировка авиация полкы Хәрби данының музейы бар
# Шәүәлеш (күл)

Шәүәлеш (рус. Шаблиш) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Кәҫле районындағы күл.

# Шәүәлеш (күл)
## Этимологияһы

Күлдең атамаһы килеп сығышын Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: "Вероятнее всего, от башкирского мужского имени Шаблиш, с основой шабл или шабле, и имяобразующим аффиксом -ш, -ыш, -ищ". Йәғни, атаманың был аңлатмаһы Шәүәли (рус. Шавали) тигән башҡорт ир-ат исеменә иң яҡыны.

# Шәүәлеш (күл)
## Географияһы

Шәүәлеш күле Кәҫле районының көнсығыш өлөшөндә Свердловск өлкәһе сигендә урынлашҡан. Йыраҡ түгел Бәғерәк һәм Исток йылғалары аға. Бәғерәк һәм Шәүәлеш ауылдарына яҡын.
Күл эргәһендә урынлашҡан ваҡ күлдәр күп: Травяное, Ҡуяныш, Юлаш, Червяное, Тығыш, Оло Һуңкүл һәм Оло Ҡояш теҙелеп киткән.

# Шәүәлеш (күл)
## Тасуирламаһы

Һыу көҙгөһө майҙаны - 30,3 км². Яр һыҙаты оҙонлоғо - 24 км. Уртаса тәрәнлеге - 2 м. Иң тәрән урыны - 5 м.
Һыуы ағып тора. Исток йылғаһы унан баш ала.
Төбө башлыса ҡомло-ҡырсынташлы. Һыуы сөсө.

# Шәүәлеш (күл)
## Экологияһы

Күлдең көнбайыш яр буйы Көнсығыш-Урал радиоактив эҙе биләмәһе менән сиктәш. Был эҙ 1957 йылда «Маяҡ» химкомбинатында (Озёрск ҡалаһы) ҡалдыҡтар атмосфераға сыҡҡандан һуң ҡалған. Рәсми мәғлүмәт буйынса — радиация фоны хәҙерге ваҡытта норманан артмай. Ләкин ХХ быуаттың икенсе яртыһында күл буйында булыу һәм балыҡ тотоу тыйылған булған.
# Хольце-Юган

Хольце-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Шурышкарский Сор йылғаһына ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.

# Хольце-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300031470
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303147
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Субботино (Ҡурған өлкәһе)

Субботино (рус. Субботино) — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһе Сафакүл районы ауылы. Субботино ауыл советы составына керә.

# Субботино (Ҡурған өлкәһе)
## Тарих

Революцияға тиклем Субботино ауылының ерҙәре Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе составында була.
Революциянан һуң Башҡорт АССР-ының Ялан кантоны составына керә. 1922 йылда Урал өлкәһенең яңы ойошторолған Ялан районы составына бирелә. 1930 йылда Ялан районы бөтөрөлгәс, Субботино ауылы ерҙәре Ялан-Ҡатай районына керә. 1934 йылда Ялан-Ҡатай районы Силәбе өлкәһе составына инә. 1940 йылда Субботино ауылы яңы ойошторолған Сафакүл районына керә, 1943 йылда был район Ҡурған өлкәһе составына инә.

# Субботино (Ҡурған өлкәһе)
## Халҡы

2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (83 %) йәшәй.Ауылдың башҡортса атамаһы Һыулы. Ауыл 1950 йылдарҙа юҡҡа сыҡҡан Шәфей ауылы ерҙәрендә урынлашҡан. .

# Субботино (Ҡурған өлкәһе)
## Инфраструктура

Ауылда фельдшер-акушер пункты, мәҙәниәт йорто,мәсет, китапхана бар.
# Сиивмтота-Юн

Сиивмтота-Юн — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Еся-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.

# Сиивмтота-Юн
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300080156
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115308015
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Төньяҡ Нюба

Төньяҡ Нюба — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нюба йылғаһының уң ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Төньяҡ Нюба
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000025133
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002513
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Шпрингштилле

Шпрингштилле (нем. Springstille) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 583 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,08 км². Диңгеҙ кимәленән 370 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98587 һәм автомобиль коды — SM.
# Наивно? Очень

ООО «Наивно? Очень» — социаль эшҡыуарлыҡ өлкәһендәге проект, Рәсәй шәхси компанияһы, Психоневротикаһы боҙолған кешеләр эшләгән сувенирҙар һатыу менән шөғөлләнә. 2011 йылда Мәскәүҙә билдәле актриса Нелли Уварова нигеҙ һала.

# Наивно? Очень
## Тарихы

Компания № 21 Мәскәү техник колледжы базаһында барлыҡҡа килә. 2011 йылда «Наивно? Очень» яуаплылығы сикләнгән ойошма тип теркәйҙәр.
2014 йылда компания «Беҙҙең киләсәк» төбәк социаль программалар Фонды ойошторған бөтә Рәсәй конкурсында еңә һәм проценһыҙ бурысҡа өс йыл срок менән 4 млн 136 мең һум күләмендә бурысҡа аҡса ала. Ошо уҡ йылда компания етештергән әйберҙәр, Вагит Аликперов ойошторған «Больше, чем покупка» хәйриә сиктәрендә, бер нисә «Лукойл» заправкалау станцияһында һатыла.
Пректтың акцияларында күп тапҡырҙар билдәле кешеләр ҡатнаша: яҙыусы Евгений Клюев, режиссёрҙар Юрий Грымов, Карбаускис Миндаугас, Алексей Бородин, художница Вероника Павленко, актёрҙар Виктор Добронравов, Григорий Антипенко, актрисалар Вера Зотова, Чулпан Хаматова, Лиза Арзамасова, Елена Ксенофонтова, Алёна Бабенко, Елизавета Боярская, Ольга Ломоносова, Юлия Такшина, апалы-һеңлеле Анна һәм Надежда Михалковы, журналист Светлана Сорокина, телеведущие Иван Ургант, Татьяна Лазарева һәм башҡалар.