yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ғүмәров Рафиҡ Абдрахман улы

Ғүмәров Рафиҡ Абдрахман улы (19.06. 1933, Ишембай- 06.01.2003, Ишембай)- элекке Маҡар районы (хәҙерге Ишембай районы) Смаҡай ауылында (Ишембай ҡалаһы биләмәһе) тыуған.КПСС-тың Сибай ҡала комитетының беренсе секретары (1980- 1983), Бәләбәй ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе (1973- 1980), инженер-нефтсе. Подполковник. СССР-ҙың нефть һәм газ сәнәғәте отличнигы. «Почет билдәһе» ордены кавалеры. Ишембай ҡала һәм районы Почетлы гражданы.

# Ғүмәров Рафиҡ Абдрахман улы
## Биографияһы

Рафиҡ Абдрахман улы Ғүмәров 1933 йылда Смаҡай ауылында ( Ишембай ҡалаһы) донъяға килгән. Атаһы- Абдрахман Мозафар улы Ғүмәров (1909-1943?) «Тәйрүк» артелендә бригадир була. Бөйөк Ватан һуғышында һәләк була. Әсәһе-Смаҡай ауылы ҡыҙы Сәхипъямал Лотфулла ҡыҙы Ғүмәрова (Рәхмәтуллина) .
Башланғыс белемде ауылдағы 14-се мәктәптә ала, 1949 йылда Ишембай ҡалаһында 3-се һанлы урта мәктәпте (хәҙерге Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт гимназия-интернаты) тамамлай.
1949-1954 йылдар- Өфө нефть институтында уҡый.
1954- 1965 йылдарҙа Ишембай быраулау эштәре идаралығында быраулаусы ярҙамсыһы,быраулаусы, быраулау мастеры, техник, быраулау идаралығы участкаһы өлкән инженеры булып эшләй.
1965 – 1966 йылдар- Ишембай ҡала Советы башҡарма комитетының сәнәғәт- транспорт бүлеге мөдире, Ишембай ҡала Советы депутаты.
1966-1973 йылдар- КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының бүлек инструкторы.
1973-1980 йылдар- Бәләбәй ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе. Был осорҙа ҡаланы төҙөкләндереү өсөн бар көсөн һала. Бында асфальт заводы, бала табыу йорто, техника йорто төҙөлә. Ленинград проектсылары Бәләбәй ҡалаһы генераль планын эшләй.
1980- 1983 йылдар- КПСС-тың Сибай ҡала комитетының беренсе секретары.
1983-1996 йылдарҙаИшембай быраулау эштәре идаралығы начальнигы урынбаҫары.
1990-се йылдар- Ишембай ҡалаһы башҡорт халыҡ үҙәге комитеты ағзаһы, етәксеһе булараҡ оҙаҡ йылдар йәмәғәт эштәре башҡара. 2-се һанлы интернат-мәктәпкә башҡорт гимназия-интернаты статусын юллау, 8-се тулы булмаған урта башҡорт мәктәбен асыу,Смаҡай ҡасабаһы ерҙәрен һаҡлап алып ҡалыу, йыл һайын Сағыл тауында 1-се Май байрамын ойоштороу, Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған ауылдаштарға һәйкәл булдырыуҙы юллау һәм башҡа бик күп эштәрҙең уртаһында ҡайнай.
Ишембай ҡалаһы һәм районының Почетлы гражданы.
2003 йылдың 6 ғинуарында вафат булған, Смаҡай ауылы (Ишембай ҡалаһы) зыяратында ерләнгән.

# Ғүмәров Рафиҡ Абдрахман улы
## Ғаиләһе

Ҡустыһы- Рәсүл Ғүмәров, СССР-ҙың нефть һәм газ сәнәғәте отличнигы. Һеңлеһе- Фәүриә. Ҡатыны- Шәүрә Хәсән ҡыҙы Ғүмәрова (Сәмерханова). Балалары- Әлфиә, Рәйсә.

# Ғүмәров Рафиҡ Абдрахман улы
## Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре

* «Почет билдәһе» ордены (1981)
* «Фиҙаҡәр хеҙмәт өсөн. В.И.Ленин тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы» миҙалы (1970)
* «СССР-ҙың нефть һәм газ сығарыу сәнәғәте отличнигы» (1991)
* Ишембай ҡала һәм районының Почетлы гражданы.
# Перчваж

Перчваж — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе,Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кундыш йылғаһының уң ярына тамағынан 158 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Перчваж
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400712112100000848
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100084
* Бассейн коды — 08.01.04.007
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Хальмер-Шор (Ярей-Ю ҡушылдығы)

Хальмер-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ярей-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Хальмер-Шор (Ярей-Ю ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112103000090981
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103009098
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Вәлиәхмәтов Фән Ғәфис улы

Вәлиәхмәтов Фән Ғәфис улы (18 ғинуар 1951 йыл) — йырсы. 1979 йылдан хәҙерге Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы, 1995—2005 йылдарҙа Татарстан Республикаһының Яр Саллы ҡалаһы «Энергетик» мəҙəниəт һарайының «Болғар» ансамбле солисы. Башҡортостан (2011) һəм Татарстан (2007) Республикаларының халыҡ артисы. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2021). Шаран районының почётлы гражданы (2013).

# Вәлиәхмәтов Фән Ғәфис улы
## Биографияһы

Фән Ғәфис улы Вәлиәхмәтов 1951 йылдың 18 ғинуарында Башҡорт АССР-ы Шаран районының Хафиз ауылында тыуған. 1979 йылда Өфө сəнғəт училищеһын тамамлаған (Д. Ə. Мусин класы).
1970 йылдан Туймазы ҡалаһының мəҙəниəт һарайы, 1973—1974 йылдарҙа Бүздəк район мəҙəниəт йорто, 1979 йылдан Башҡорт филармонияһы, 1995—2005 йылдарҙа «Энергетик» мəҙəниəт һарайының (Яр Саллы ҡалаһы) «Болғар» ансамбле солисы. Көслө үҙенсəлекле тауышҡа эйə. Башҡарыу сəнғəтендə халыҡсан йырлау традицияларын һаҡлай.

# Вәлиәхмәтов Фән Ғәфис улы
## Ижади эшмәкәрлеге

Репертуарында Б. М. Ғайсин, М. М. Ғилəжев, Ф. Х. Ғəлимов, Н. Ə. Дауытов, Р. Х. Сəхəүетдинова, Р. М. Хəсəнов һәм башҡаларҙың йырҙары; башҡорт («Ғайса ахун», «Порт Артур», «Ялсығол»), татар («Герман көйө», «Зөлəйха», «Шахта») халыҡ йырҙары һәм башҡалар. Татар һәм башҡорт халыҡтарының популяр йырҙары менән бер рәттән, онотолоп бөткән иҫке йырҙарын да табып, уларға йән өрөп, киләсәккә илтеүсе ул Фән Вәлиәхмәтов.
Татар АССР‑ында үткəрелгəн Башҡорт АССР-ы əҙəбиəте һəм сəнғəте көндəрендə (Ҡазан, 1989), «Һабантуй» халыҡ байрамында (Аделаида ҡалаһы, Австралия, 2006) ҡатнаша. Рəсəй буйлап гастролдəрҙə була.
2021 йылдың 19 мартында йырсы Салауат Юлаев ордены менән бүләкләнде.

# Вәлиәхмәтов Фән Ғәфис улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2011)
* Татарстан Республикаһының халыҡ артисы (2007)
* БАССР‑ҙың атҡаҙанған артисы (1989)
* Татарстан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1994)
* Салауат Юлаев ордены (2021).
# Башҡорт-рус ике теллелеге

Башҡорт-рус ике теллелеге — Рәсәй һәм БДБ илдәрендә йәшәгән башҡорттар араһында киң таралған күренеш. Башҡорт һәм рус халыҡтарының тарихи күршелеге менән аңлатыла.

# Башҡорт-рус ике теллелеге
## Тарихы

Рәсәй Федерацияһында рус теле рәсми тел итеп раҫланған һәм күп милләтле дәүләттә милләт-ара аралашыу теле итеп файҙаланыла. Башҡорт теле Башҡортостан Республикаһында республикаға исем биргән халыҡтың теле булып тора. Эшмәкәрлектең төрлө өлкәләрендә кешеләргә бер юлы рус телен дә, башҡорт телен дә белеү кәрәк.
Тарихи шарттарға бәйле, башҡорт-рус ике теллелеге тик башҡорт милләтле кешеләргә ҡағыла. Республикалағы рус телле халыҡтың башҡорт телен белеүе бик сикләнгән, сөнки ғәмәли күнекмәләр менән бик насар тәьмин ителгән.
Ауылдарҙа йәшәгән башҡорттарҙың 92 проценты самаһы башҡорт телен һәйбәт белә. Ҡалаларҙа йәшәгән башҡорттарҙың 74 проценты башҡортса белә. Башҡорттарҙың ҡалалағы 50 проценты һәм ауыл ерендәге 24 проценты рус телен дә, башҡорт телен дә берҙәй һәйбәт белә. Ҡала башҡорттарының 32 проценты һәм ауылдағыларҙың 6,4 проценты рус телен башҡорт теленә ҡарағанда һәйбәтерәк белә .
Башҡортостанда шулай уҡ өс (рус, башҡорт, татар) һәм унан күберәк тел белеүселәр бар. Башҡорт теле милләт-ара аралашыу өсөн өҫтәмә тел булып хеҙмәт итә.

# Башҡорт-рус ике теллелеге
## Башҡорт-рус интерференцияһы

Ике теллелек арҡаһында башҡорт һәм рус телдәрен белгән кешеләр телмәрендә интерференция күренеше барлыҡҡа килә. Ике теллеләр телмәрендә була торған туған тел нормаларынан тайпылыу интерференция тип атала.
Интерференция күренеше осраҡтары телдең фонологик, грамматик һәм лексик кимәлдәрендә күҙәтелә. Тел интерференцияһы проблемалары рус һәм башҡорт милләтле балаларҙы бергә уҡытҡанда барлыҡҡа килә.
Интерференцияның айырыуса йыш осраҡтары ишетелеше буйынса оҡшаш һүҙҙәрҙә хасил булыусан: ак[ы]т — акт, апт[и]ка — аптека, ба[ту]н — батон, би[ту]н — бидон, гал[уш] — галоши, к[әнушнә] — конюшня, к[әритә] — корыто, [малатук] — молоток һ. б.
Һөйләмдәрҙә интереференция күренеше осрай: «Мин пошел. Можно мы я книгу возьму»? «Ты будешь достать банку варенья из подпола. Мин буду написать сочинение о весне».
Интерференция түбәндәге осраҡтарҙа күҙәтелә:
* Һүҙ уртаһында тартынҡылар араһына артыҡ һуҙынҡы өҫтәү: проспек[ы]т — проспект, ак[ы]т — акт.
* Һүҙ башында ла артыҡ һуҙынҡы ҡуйылыусан: [ы]штан — штаны.
* Башҡорт теленең фонетик нормаларын рус теленә күсереү — өндәрҙе алмаштырыу.
* Башҡорт теленең грамматик төҙөлөш нормаһын рус теленә күсереү (Мальчик собаку учит).
Тел интерференцияһына бәйле проблемаларҙы бөтөрөү өсөн мәктәптәрҙә телде тәрән өйрәнеү, тел лексикаһы өҫтөндә даими эшләү, әҙәби уҡыуҙар, телдән һәм яҙма телмәрҙе күҙәтеү кеүек алымдар ҡулланыла.
# Үрге Утар

Үрге Утар — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Эйек йылғаһының һул ярына тамағынан 186 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Үрге Утар
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000612112200005897
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200589
* Бассейн коды — 12.01.00.006
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ыраутау (һырт)

Ыраутау - (Раутау, урыҫса - Равтау) - Рәсәй, Башҡортостан Республикаһы Архангел районының Аҙау ауылынан йыраҡ булмаған һырт.Ул Белорет районына ла сиктәш.
Һырт аша Өфө-Сибай тимер юлы үтә, станцияға шул тау атамаһы бирелгән. Станцияға туристар йыш килә, сөнки һырттан йыраҡ та түгел матур тәбиғәт күренештәре, Инйәр йылғаһы, билдәле Олотау. Туристарҙың слеттары ла йыш ҡына шунда үткәрелә

# Ыраутау (һырт)
## Этимологияһы

Ололарҙың әйтеүенсә, һырт атамаһы "ырау", йәғни "ырамлы" тигән һүҙ менән тамырҙаш. Уҙған быуаттың тәүге яртыһында һүҙ башында "Ы" хәрефе булмай тигән ҡағиҙә уйлап сығарып, ошо хәрефкә башланған күп кенә исемдәр ҙә киҫелеүгә дусар булған.Атама "урау" тигән һүҙҙән дә килеп сығыуы ихтимал, әйтелештә ул "ырау"ға әйләнеп, шунан инде "Рау" тип кенә ҡалыуы ла ихтимал. Белорет районында Ырау тигән йылға ла бар (недоступная ссылка)

# Ыраутау (һырт)
## Атамаға бәйле фольклор

Тау ике районды - Архангел менән Белорет районын ғына сикләп ҡалмай, ҡумырыҡ менән менән ҡатай ырыуының ерҙәрен дә айырып торған. Архангел (Аҫҡын) ерҙәре иген культуралары өсөн яйлы, ә Инйәр-ҡатайҙар тау-таш араһында иген үҫтерә алмай. Шуға ла ике ырыу бер яҡтан баҫыусылыҡ продукцияһы менән, икенсе яҡтан ағас, һунарсылыҡ табыштары менән алыш-биреш итә торған булған.Шул уҡ ваҡытта бер-береһе менән уҫал шаярыша ла торған булғандар. Бер мәл хәҙер Архангел тип аталған Аҫҡын ауылына сабата-арҡан һатырға килгән ҡатай Ыраутау һыртындағы юлда ҡумырыҡ кешеһе менән эләгешеп китеп, һуңғыһының арҡаһына һуҡҡан. Ҡумырыҡ кешеһе ошолай һамаҡлаған, ти:
Ыраутауҙың баштарында
Ҡатай һуҡты арҡаға.
Мин бармамын, ҡатай килер
Тоғон йөкмәп арпаға.
# Фин теле

Фин теле (фин. suomi, suomen kieli) — Фин халҡының теле. Фин-уғыр ғаиләһендәге балтик буйы фин тармағына инә. Финляндияның һәм Европа Берләшмәһенең рәсми теле. Яҙмаһы - латин алфавиты нигеҙендә.
Агглютинатив телдәрҙең береһе. Фин-уғыр һәм самодий телдәре (энец, ненец, нганасан теле, селькуп теле) бергә Урал тел ғаиләһен тәшкил итә.

# Фин теле
## Таралыш

Фин телендә Финляндия халҡының күпселеге (92 %) һөйләшә. Шулай уҡ ошо телдә Финляндиянан тыш йәшәгән этник финдар һөйләшә: Швецияла,Норвегияла, АҠШ-лағы фин диаспораһы, Эстонияла, Рәсәйҙә (күпселеге Ленинград өлкәһендә һәм Карелияла).
Фин теле Финляндияла рәсми тел булып тора; Швецияла аҙсылыҡ халыҡ теле булараҡ таныла. Рәсәйҙең Ленинград өлкәһендә фин телендә ингерманландлылар һөйләшә; Карелияла йәшәүсе этник финдар ҙа бар. Карелияла карел һәм вепс теле менән бергә милли тел тип һанала
Википедияла
Фин телендә бүлек бар
* ↑ https://github.com/unicode-org/cldr/blob/main/common/main/fi.xml
# Кырмыжка

Кырмыжка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Быстрица йылғаһының һул ярына тамағынан 125 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Кырмыжка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300312111100034587
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103458
* Бассейн коды — 10.01.03.003
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Дёльштедт

Дёльштедт (нем. Dollstadt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1167 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,37 км². Диңгеҙ кимәленән 200 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99100 һәм автомобиль коды — GTH.
# Грайфенхаген (Саксония-Анхальт)

Грайфенхаген (Саксония-Анхальт) (нем. Greifenhagen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 271 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,68 км². Диңгеҙ кимәленән 279 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6333 һәм автомобиль коды — MSH.
# Саҡмағош районы һыу объекттары

Саҡмағош районының гидрографияһы Ағиҙел буйы убалы тигеҙлегендә урынлашыуы менән билдәләнә.
Райондың төп йылғаһы — Баҙы. Ул бөтә Саҡмағош районы аша үҙенең инешенән, көньяҡтан төньяҡҡа ҡарай аға, райондан ситтә Ағиҙел йылғаһына ҡоя. Баҙы район биләмәһен тәбиғи-географик характеры буйынса төрлө ике зонаға бүлә. Дөйөм оҙонлоғо 123 км, бассейн майҙаны 1590 км², дөйөм түбәнләнеше 150 метр. Башлыса яҙғы эрегән һыуҙар менән тулылана.
Шулай уҡ райондың башҡа йылғалары ла Ағиҙел йылғаһы бассейны өлөшө булып торалар. Баҙы, Кеүәш һәм Сәрмәсән йылғалары Ағиҙелдең һул яҡ ҡушылдыҡтары, Ағиҙел йылғаһына райондан ситтә ҡушылалар.
Баҙы йылғаһының оҙонлоғо 123 км. Бассейн майҙаны 1590 квадрат километр тәшкил итә. Йылғаның яр буйҙарындағы ерҙәре яҡшы эшкәртелгән, 2 км-ға тиклем.
Сәрмәсән йылғаһы райондың көнсығышында аға. Йылғаның оҙонлоғо — 186 км, уның һыу йыйылыу бассейнының майҙаны — 3970 км². Башлыса ҡар һыуҙарынан тулылана. Йылғаның район өсөн әһәмиәте аҙ, сөнки райондың көнсығыш сиге буйлап ҙур булмаған һуҙымда аға.
Ҡалмаш йылғаһы Саҡмағош районы Ҡашҡар ауылы янында башлана, көньяҡ-көнбайыштан төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай йүнәлештә аға. Ҡалмаш йылғаһы үрге ағымында үҙенә ике ҡушылдыҡты — Иҫке Биккенә һәм Рапат йылғаларын ҡабул итә. Ул Сәрмәсән йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км, бассейн майҙаны 410 кв.км. Башлыса ҡар һыуы менән туйына. Ҡалмаш йылғаһы үҙәненең киңлеге 2-8 м, тәрәнлеге 1,5 метрға тиклем.
# Шәғәлин Йәмил Мөҙәрис улы

Шәғәлин Йәмил Мөҙәрис улы (1972 йыл) — спортсы, гер спорты мастеры

# Шәғәлин Йәмил Мөҙәрис улы
## Биографияһы

Йәмил Мөҙәрис улы Шәғәлин 1972 йылда Башҡорт АССР-ы Бөрйән районы Ҡолғана ауылында тыуған. 1989 йылда Урал аръяғы агросәнәғәт колледжының Иҫке Собханғол филиалын тамамлай.

# Шәғәлин Йәмил Мөҙәрис улы
## Спорттағы ҡаҙаныштары

Шәғәлин Й. М., ветерандар араһында гер спорты буйынса ярыштарҙа сығыш яһап, спортта иң ҙур уңыштарға өлгәшә (2013). 2013 йылда Башҡортостан Республикаһы чемпионы була. Халыҡ-ара турнирҙа (Архангельск, 2013) һәм «33 баһадир» Бөтә Рәсәй турнирында (Мәскәү, 2013) көмөш миҙал яулай. Уға 2013 йылда "Гиннесстың рекордтар китабы"на индерелгән яңы донъя рекорды ҡуйыу өсөн сертификат бирелә.
# Үрге Уя

Үрге Уя — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының уң ярына тамағынан 388 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Үрге Уя
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000036579
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003657
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Арафур диңгеҙе

Арафур диңгеҙе (ингл. Arafura Sea, индон. Laut Arafura) — Австралия ҡитғаһы, Яңы Гвинея, Танимбар һәм Кай утрауҙары араһында урынлашҡан Һинд океаны диңгеҙе.

# Арафур диңгеҙе
## География

Арафур диңгеҙе көнсығышта Торрес боғаҙы аша Мәрйен диңгеҙе, көнбайышта — Тимор диңгеҙе, төньяҡ көнбайышта — Банда һәм Серам диңгеҙҙәре менән тоташа. Оҙонлоғо — 1 290 км, киңлеге — 560 км.
Арафур диңгеҙенең майҙаны Карпентария ҡултығы менән бергә 1017 мең км² тәшкил итә. Уртаса тәрәнлеге — 186 м, максималь тәрәнлеге — 3680 м.
Арафур диңгеҙе өҫтөндәге уртаса һыу температураһы 25—28° С, тоҙлолоғо 34-35 ‰. Йәйен өҫтөнлөк итеүсе елдәр — төньяҡ-көнбайыш муссон, ҡышын — көньяҡ-көнсығыш муссон. Яңы Гвинея яр буйҙарындағы һау артымы ҙурлығы — 4,5 м.
Диңгеҙҙә балыҡ һәм устрица тотоу үҫешкән.
# Мрозовская Елена Лукинична

Мрозовская Елена Лукинична (ҡыҙ фамилияһы Княжевич, 1892(?) — 1941) — Черногория сығышлы беренсе урыҫ профессиональ фотографы, педагог.

# Мрозовская Елена Лукинична
## Тормошо һәм карьераһы

Мрозовская башта уҡытыусы һәм һатыусы булып эшләй. Фотография менән һәүәҫкәр булараҡ шөғөлләнә башлай; в 1892 йылда ИРТО ҡарамағындағы фотографическая ирто бүлегендә V Светопись бүлегененең фотографиялар курсын тамамлай. Белемен, нәфис фотография менән мауығып, Парижда Надарҙа таммалай. Санкт-Петербургҡа ҡайтып, 1894 йылда студия аса. 1897 йылда Елена Санкт-Петербургта Рус ҡатын-ҡыҙҙарының үҙ-ара хәйриә йәмғиәте ҡарамағындағы Ханымдар фотография түңәрәге ағзаһы була. 1913 йылда Мрозовскаяның фотоательеһы «Елена» урыҫ-славян ҡатын-ҡыҙҙары әҙәби-фотография ательеһы» итеп үҙгәртелә, һуңынан ул «Ҡатын-ҡыҙ хеҙмәте йорто»ноң бер өлөшө булырға тейеш була. 1920 йылда ул Серово районында йәшәй. 1941 йылда Репинола вафат була.

# Мрозовская Елена Лукинична
## Эштәре

Мрозовскаяның һүрәттәре араһында Николай Римский-Корсаков, Матильда Кшесинская, Вера Комиссаржевская, Анастасия Вяльцева һәм шул замандағы башҡа рәссамдар, актерҙар һәм яҙыусылар бар. Уның 1896 йыл башында төшөргән Санкт-Петербург консерваторияһы фотоһүрәте, консерваторияның иң тәүге һүрәттәре иҫәбенә инә. 1897 йылда ул Император Музыка йәмғиәтенең рәсми фотографы тип таныла. 1897 Стокгольмда халыҡ-ара күргәҙмәлә бронза миҙал, һәм 1900 йылда Парижда бөтә донъя күргәҙмәһендә көмөш миҙал яулай. 1898 йылда ИРТО-ның бишенсе фотокүргәҙмәһендә, шулай уҡ 1905 йылда Льежда бөтә донъя күргәҙмәһендә, 1911 йылда Петербургта «Фотографические новости» журналының беренсе күргәҙмәһендә ҡатнаша. 1897 йылда Еленаға «Санкт-Петербург консерваторияһы фотографы» почетлы исеме бирелә. 1903 йылда Елена Морозовскаяны Ҡышҡы һарайға Николая II йорто ойошторған иң ҙур байрамға юғары сығышлы персоналарҙы төшөрөргә саҡыралар.
Елена Мрозовская Император Техник йәмғиәтенең тулы хоҡуҡлы ағзаһы.

# Мрозовская Елена Лукинична
## Коллекциялары һәм экспонаттары

Княгиня Ольга Орлованың 1903 йылда Ҡышҡы һарайҙа балда төшөрөлгән һүрәте Эрмитаж коллекцияһында һаҡлана. Ул музейға в ҡалаһында 2003 йылда Лондонда Сомерсет-Хаустан Санкт-Петербургтың 300 йыллығын байрам итеүгә арнап ойошторолған күсмә күргәҙмә сиктәрендә тапшырыла. Икенсе «Портрет девушки в костюме малой России» Мәскәү фотографиялар йортонда һаҡлана һәм 2013 йыл башында Рәсәй мәҙәниәт министрлығы ойошторған күргәҙмәлә Амстердамда күрһәтелә. Мрозовскаяның күп фотолары Санкт-Петербург консерваторияһы коллекцияһында һәм Мәскәүҙә М. И. Глинка исемендәге музыка мәҙәниәте музейында һаҡлана. Бер нисә һүрәте Рәсәй дәүләт әҙәбиәт һәм сәнғәт архивы коллекцияһында.
# Сталагмит

Сталагмиттар (бор. грек. στάλαγμα — тамсы) — өҫтән төшкән тамсыларҙан мәмерйә төбөнән һәм башҡа ер аҫты карст ҡыуышлыҡтарынан конустар, бағаналар рәүешендә хасил булып үҫә торған минераль матдәләр (күбеһе эзбизле, һирәгерәк гипслы, тоҙло). Улар сталактиттарға ҡаршы үҫә һәм, йыш ҡына үҙ-ара ҡушылып, сталагнат барлыҡҡа килә.
Донъяла иң бейек һәм Америкала иң ҙурыһы — «Мартин Инферно» (исп. Martín Infierno)мәмерйәһендә, Сьенфуэгос провинцияһында (Куба) табылған сталагмит тип һанала. Уның бейеклеге — 67,2 м. Европала — 35,6 м (Словакиялағы Бузго мәмерйәһе)
Шулай уҡ, ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, ихтимал, донъяла иң бейек сталагмит Шондонг (Вьетнам) мәмерйәһендә тигән фараздар бар.

# Сталагмит
## Башҡортостанда

* Төп мәҡәлә: Аҫҡын боҙ мәмерйәһе
Башҡортостандағы мәмерйәләрҙә лә сталагмиттар һәм сталактиттар бар. Шуларҙың береһе Аҫҡын боҙ мәмерйәһе. Ул Көньяҡ Уралдағы иң ҙур боҙ майҙаны һәм боҙ сталагмиттары менән айырылып торған мәмерйә. Был мәмерйә Архангел районының Аҫҡын ауылынан 3 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Мәмерйәнең «Ҙур зал» тип аталған бүлмәһендә 17 боҙ сталагмит үҫкән. Ҡайһы берҙәренең диаметры 2,8 метрға, бейеклеге — 8—11 метр.

# Сталагмит
## Сталагмиттар

* Аҫҡын боҙ мәмерйәһе сталагмиты
* Тойфельшөле (нем. Teufelshöhle) мәмерйәһендәге сталагмиттар, Германия
* Карлсбад мәмерйәһендәге сталагмит, АҠШ
* Боҙло сталагмиттар. Саблинка мәмерйәһе
* Был ҡыҙыҡ рәүешле сталагмиттар Сорек мәмерйәһендә. (Израиль)
* Арты мәмерйәһендәге сталагмит, Мальорка.
# Шер-Сия

Шер-Сия — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сия йылғаһының уң ярына тамағынан 7,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Шер-Сия
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100002799
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100279
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1