yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Афзал

Афзал — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.

# Афзал
## Этимология

Хөрмәтле, арҙаҡлы; иң шәп, иң һәйбәт тигәнде аңлата. Ғәрәп теленән ингән.

# Афзал
## Исемле кешеләр

* Афзал Мөхитдин улы Таһиров (25 октябрь 1890 — 27 сентябрь 1937) — Башҡортостандың дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, яҙыусы, драматург. 1931—1937 йылдарҙа БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты (БашЦИК) Рәйесе, сәйәси золом ҡорбаны.

# Афзал
## Фамилиялы кешеләр

* Авзалова Әлфиә Авзал ҡыҙы — (15 ғинуар 1933 йыл — 15 июнь 2017 йыл) — СССР һәм Рәсәй йырсыһы. Татар АССР-ының атҡаҙанған (1962) һәм халыҡ (1970), РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1983) артисы. Татарстан Республикаһының Ғабдулла Туҡай исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты (1992), Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Татарстан Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры.
# Хата-Се

Хата-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Лабогей-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Хата-Се
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000088072
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008807
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Дүртөйлө йырыны

Дүртөйлө йырыны (рус. Дюртюлинский овраг) — төбәк әһәмиәтендәге дендрологик тәбиғәт ҡомартҡыһы (1985).

# Дүртөйлө йырыны
## Тасуирламаһы

Шаран районы Дүртөйлө ауылы янында Уҡыяҙ йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан, ҙур һыу йыйыу майҙаны булған тарбаҡлы йырын-һыҙа системаһының бер өлөшө. Дөйөм майҙаны — 44 гектар. 1965—1992 йылдарҙа Бөтә Союз урмансылыҡ һәм урман хужалығын механизациялау ғилми-тикшеренеү институтының Башҡортостан урман тәжрибә станцияһында ғилми-тикшеренеү эштәре объекты була. Унда төрлө гидротехник ҡоролмаларҙы һәм урман-мелиоратив ултыртмаларҙы файҙаланып, йырын эрозияһына ҡаршы көрәштең рациональ алымдарын әҙерләү буйынса күп йыллыҡ стационар тәжрибәләр уҙғарыла. Йырындарҙы комплекслы нығытыу өлгөһө булыл иҫәпләнә.
Йырын-һыҙа ағастары ултыртыуҙа 60-тан ашыу ағас һәм ҡыуаҡ төрө: ҡарағай, тирәк, ҡайын, һырғанаҡ һ.б ҡулланыла. Улар 1968—1971 йылдарҙа ултыртыла.
Тәбиғәт ҡомартҡыһы практик, фәнни-ағартыу, эстетик һәм тарихи әһәмиәткә эйә.
# Ҡобағош (Силәбе өлкәһе)

Ҡобағош (рус. Кубагушева) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районындағы ауыл. Хәлит ауыл биләмәһе составына керә.

# Ҡобағош (Силәбе өлкәһе)
## Тарих

Ауылға һалйот ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Пермь губернаһы Шадринск өйәҙе составында була. Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡорт АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы Ҡоншаҡ районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы составында.

# Ҡобағош (Силәбе өлкәһе)
## Халҡы

| 1816 | 1834 | 1859 | 1920 |
| 73 | 136 | 150 | 250 |
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (96 %) йәшәй.
# Кекурная (йылға)

Кекурная — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.

# Кекурная (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — яр һыҙатының 03.04.00 гидрографик берәмеге эсендәге, Рәсәй Федерацияһының һыу территориялары һәм эске диңгеҙ һыуҙарындағы Баренц диңгеҙендәге утрауҙар, Колгуев утрауын керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040010012103000092143
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103009214
* Бассейн коды — 03.04.00.100
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Стереохимия

Стереохимия (бор. грек. στερεός «ҡаты; арауыҡлы») структура химияһы — молекулаларҙың арауыҡтағы структур төҙөлөшөн, матдәләрҙең физик-химик үҙсәнлектәренә йоғонтоһон, реакцияларҙың йүнәлешенә һәм тиҙлегенә (динамик стереохимия) тәьҫир итеүен өйрәнгән химия бүлеге.

# Стереохимия
## Хираллек

Матдәләрҙең мөһим структур үҙенсәлеге-хираллек (грек. χειρ « ҡул») йәки көҙгөләгесә симметрияның булмауы-яҫы көҙгөләгесә сағылдырыуға тап килмәгән теләһә ниндәй объекттарға хас күренеш.
Химиктар көҙгөләгесә асимметрик молекулаларҙы оптик R — Һәм S-изомер, йәки энантиомер тип атай.
«Уң» һәм «һул» түбәндәге ысулдар менән айырылып торорға мөмкин: яҫы полярлашҡан яҡтылыҡтың әйләнеү мөйөшөн үлсәү (энантиомерҙар яҡтылыҡты бер төрлө әйләндерә, ләкин төрлө яҡҡа, һәр ваҡытта энантиомерҙар исеменә тап килмәй.
Тере тәбиғәт химияһы көҙгөлө изомерҙар менән сағыштырғанда L-аминокислоталарға һәм D-шәкәрҙәргә өҫтөнлөк бирә.
Бындай структура үҙенсәлегенә иғтибар итмәү, мәҫәлән, дарыуҙарҙың ҡот осҡос фажиғәләргә килтереүе мөмкин. Биомолекулаларҙың хираллек һөҙөмтәһендә организмдағы химик процестар оптик изомерҙар араһындағы айырмаларға һиҙгер.
Бының эҙемтәләре күпме етди булырын талидомид осрағы күрһәтте . 1963 йылда уны ҡулланыу тыумыштан зәғифлеккә килтереүе асыҡлана. Был берләшмәнең бер энантиомеры иртәнге күңел болғаныуҙан ҡотолорға ярҙам итә, икенсеһе эмбриональ үҫештең боҙолоуын тыуҙыра (төрлө баһалар буйынса 8-12 мең бала тыумыштан зәғифләнә). Фармацевтика сәнәғәте энантиомерҙарҙы бүлеүгә етди иғтибар бирә.

# Стереохимия
## Ҡулланыу

Стереохимия алымын полимерҙар химияһында һәм технологияһында, биохимияла, молекуляр биологияла, фармакологияла, теоретик органик булмаған һәм органик химияла ҡулланалар. Оптик активлыҡты үлсәүҙе шәкәр сәнәғәтендә матдәләрҙең таҙалығын билдәләр өсөн, дарыуҙар, препараттар, хуш еҫле матдәләр етештереүҙә ҡулланалар.
Башҡортостанда стереохимия өлкәһендә оптик яҡтан актив берләшмәләрҙе синтезлауға һәм тәбиғи берләшмәләр трансформацияларына бәйле тикшеренеүҙәр XX быуаттың 70‑се йылдарында химия институтында башлана. 13С ядро‑магнит резонансы спектрҙарында күҙәтелгән диастереомерҙар эффекттарын анализлау нигеҙендә стереоизомерҙарҙы идентификациялау өсөн ғәҙәти булмаған юлдар тәҡдим ителә.

# Стереохимия
## Ойошмалар

Рәсәйҙә айырым институттар юҡ. Алдынғы академия институттарында структура йәки стереохимия бүлектәре һәм лабораториялары бар. «Журнал структурной химии» һәм «Координационная химия» журналдары нәшер ителә.
# Нименьга (Моша ҡушылдығы)

Нименьга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Моша йылғаһының уң ярына тамағынан 81 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 57 км.

# Нименьга (Моша ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000002363
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000236
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Нерь-Ю

Нерь-Ю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Уса йылғаһының уң ярына тамағынан 279 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Нерь-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000067654
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006765
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Шишмә (Нефтекама ҡалаһы ҡала округы)

Шишмә — Башҡортостан Республикаһындағы ауыл, Нефтекама ҡалаһы ҡала округына инә. Республиканың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан.

# Шишмә (Нефтекама ҡалаһы ҡала округы)
## Тарихы
### 2004 йыл

Ҡарман ауыл советына ҡараған Шишмә ауылы Нефтекама ҡалаһы биләмәһе составына индерелә.
# Кубера

Кубера (Санскрит телендә:कुबेर) — тәржемәһе бәлки «ғәмһеҙ тәнгә эйә»), йәки Виттешвара, — бер күҙле байлыҡ Хоҙайы һәм аҡ тәнле Төньяҡ хужаһы (махараджа), локапалаларҙың береһе, якшаларҙың, киннарларҙың һәм гухьякатарҙың хөкөмдары, дхармапала.

# Кубера
## Биджа Мантра

Om Shreem Om Hreem Shreem Hreem Kleem Shreem Kleem Vitteswaraaya Namah

# Кубера
## Исемдәре

Кубераның төрлө исемдәре: Тибетта — Дамбала (Насарай), Джайнизмда — Саркванубхути, Буддизмда — Вайшравана, Монголияла һәм и Бурятияла — Намсрэ, Японияла — Бисямонтэн.

# Кубера
## Килеп сығышы

Бөйөк риши Пуластьяның ейәне, Вишраваса оло фекер эйәяһенең улы (бынан уның икенсе исеме — Вайшравана) һәм Равананың ағайы. Башта Кубера хтоник Илаһ булған һәм ер һәм тауҙар менән ассоциацияланған булған. Ваҡыт үтеү менән ул байлыҡ Илаһына оҡшаш булған ҡиәфәткә эйә була башлаған.

# Кубера
## Риүәйәттәр

Күп йылдар буйына Кубера ҡырыс аскеза башҡарған, быға бүләк итеп Брахма уға мәңге йәшәү биргән һәм уны ерҙә йәшерелгән хазиналар һаҡсыһы, байлыҡ Илаһы иткән. Бынан тыш Брахма Кубераға резиденцияһы өсөн Шри-Ланка (Цейлон) утрауын һәм оса торған арбаны Виманаты бүләк иткән. Шуннан һуң Равана Ланканы яулап алғас һәм шунан Кубераны ҡыуғас, Кубера резиденцияһын Кайлаш тауында Алакапуриға күсергән.

# Кубера
## Иконография

Кубераны аҡ ҡар төҫтәге арсланла ултырған итеп, алтынһыу һары төҫтәге ҙур түңәрәк тән менән һәм ярһыу тышҡы ҡиәфәте менән һүрәтләйҙәр. Уның башында ҡыҙыл, күк һәм йәшел төҫтәге аҫылташтар менән диадема, ә ҡолаҡтарында — алҡалар. Баш тирәһендә ҡыҙыл периметр менән йәшел нимб. Уң ҡулында ул еңеү байрағын (зонтикһымак байраҡ, санскр. dhvaja) тота, ә һул ҡулда — мангустты тота, был байлыҡҡа бәйле мал-тыуар, ул аҫылташтар менән ҡоса. Шулай уҡ Варшаванан алтын балыҡтар, ҡабырсыҡтар, бик матур вазалар, лотос сәсәктәре һәм тәгәрмәс менән һүрәтләнә.
# Ингузет (Елтырева ҡушылдығы)

Ингузет — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Елтырева йылғаһының һул ярына тамағынан 100 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Ингузет (Елтырева ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010600112115200027672
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202767
* Бассейн коды — 13.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Аҡбаш (Дымка ҡушылдығы)

Аҡбаш — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы/ Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Дымка йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Аҡбаш (Дымка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101312111100028183
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102818
* Бассейн коды — 10.01.01.013
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Богомолов Сергей Александрович (Советтар Союзы Геройы)

Александрович Сергей Богомолов (1925—1999) — Совет Армияһы полковнигы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).

# Богомолов Сергей Александрович (Советтар Союзы Геройы)
## Биографияһы

Сергей Богомолов 1925 йылдың 12 октябрендә Кострома губернаһының Ратушино ауылында (хәҙер Кострома өлкәһе Красносельский районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1943 йылда Костромала фельдшер-акушерлыҡ мәктәбен тамамлай. 1943 йылдың 6 ғинуарында Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына хеҙмәткә саҡырыла. Горький өлкәһенең Горбатов ҡалаһында ике айлыҡ хәрби фельдшерҙар курсын тамамлай һәм 18 йәше лә тулмаған көйө Бөйөк Ватан һуғышы фронтына ебәрелә. 1943 йылдың июлендә Визьманан көнбайыштараҡ Петрикино ауылы янында беренсе алышҡа инә, яралыларҙы бәйләй һәм һуғыш яланынан алып сыға. 1944 йылда ВКП(б) сафына инә.
1943 йылдың август аҙағында Ельня янындағы алыш ваҡытында медицина хеҙмәтенең кесе лейтенанты Сергей Богомолов ут аҫтында 30-ҙан ашыу яралыны яу яланынан алып сыға, шуның өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.
1944 йылдың февраленә медицина хеҙмәтенең кесе лейтенанты Сергей Богомолов Көнбайыш фронттың 33-сө армияһының 5-се артиллерия корпусы 3-сө гвардия артиллерия дивизияһы 43-сө миномет бригадаһының 12-се миномет полкы фельдшеры була. Витебск өлкәһен азат итеү өсөн барған һуғыштарҙа батырлыҡ күрһәтә.
1944 йылдың 24 февралендә немец ғәскәрҙәре минометтар батальонына һөжүм итә һәм ҡамап ала. 38 совет һалдаты һәм офицерынан торған төркөм, контрһөжүмдәрҙе 14 сәғәт дауамында кире ҡағып, түңәрәк оборона биләй. Дивизион комсоргы Богомолов, 11 кешенән торған төркөм менән етәкселек итеп, үҙ секторы алдындағы барлыҡ контрһөжүмдәрҙе кире ҡаға. Алыштарҙа Богомолов дошмандың 8 һалдатын үлтерә, яралы яугирҙарын һуғыш яланынан алып сыға. Алыштан һуң Богомолов төркөмөнән ни бары 5 кеше генә иҫән ҡала.
СССР Юғары Советы Президиумының 3 июндәге указы менән, 1944 йылда «немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәш фронтында командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн» медицина хеҙмәтенең кесе лейтенанты Сергей Богомоловҡа Ленин ордены һәм 2295-се һанлы «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырып, Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
Һуғыштың тамамланыуын Богомолов Берлинда 1-се Белорус фронты ғәскәрҙәре составында ҡаршылай. Һуғыш тамамланғандан һуң Совет Армияһында хеҙмәтен дауам итә. Башта Киев хәрби-медицина училищеһында эшләй, бер үк ваҡытта киске урта мәктәптә уҡый һәм уны 1946 йылда тамамлай. Бынан һуң Богомолов Хәрби-медицина академияһына уҡырға инә. 1951 йылда тамамлай, өс йыл профессор С. С. Гирголав клиникаһында ҡала. 1954 йылдан, Богомолов Бурденко исемедәге төп хәрби госпиталдә эшләй, башта хирургия бүлеге ординаторы була, һуңынан 1957-1960 йылдарҙа өлкән табип-белгес анестезиолог, 1960-1969 йылдарҙа — анестезиология кафедраһы мөдире, 1969-1982 йылдарҙа — анестезиология һәм реанимация бүлеге мөдире. 1982 йылда полковник званиеһында Богомолов отставкаға сыға. Мәскәүҙә йәшәй.
999 йылдың 18 октябрендә вафат була, Троекуров зыяратында ерләнгән.
Шулай уҡ 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены, бер нисә миҙалдар менән бүләкләнгән.
# Тала-Ишинская

Тала-Ишинская — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Иша йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Тала-Ишинская
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100007487
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100748
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Йыуа (Ҡариҙел ҡушылдығы)

Йыуа (рус. Юва (Савиновка)) — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ҡариҙел йылғаһының һул ярына тамағынан 453 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Йыуа (Ҡариҙел ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысынан Павловка һыуһаҡлағысына тиклем, Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама .
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201112111100021411
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102141
* Бассейн коды — 10.01.02.011
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

# Йыуа (Ҡариҙел ҡушылдығы)
## Этимологияһы

Йылғаның исеме уның буйҙарында үҫкән ҡырағай һуған — йыуанан алынған.
Был йылға буйында мариҙар һәм удмурттар ҙа йәшәй. Улар йылға исемен биреп Юва тигән ауыл булдырған һәм атамаға үҙҙәренсә аңлатма бирә. Төбәкте өйрәнеүсе Мангилев Михаил Петрович был хаҡта ошолай бәйән итә: с. Юва, которое основали марийцы и удмурты. По-коми ю, юг — река, ю — пей, ва — вода, Юва — Речная вода или Пей вода, Питьевая вода..
# Емалетдинов Нуфат Нәбиулла улы

Емалетдинов Нуфат Нәбиулла улы (1901−1940) — ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары (1920—1921).
Емалетдинов Нуфат Нәбиулла улы Башҡорт АССР-ының Салауат районында тыуған.
1919 йылдан — коммунистар партияһы ағзаһы.
1920 йылдың авгусынан алып 1921 йылдың ғинуарына тиклем ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары булып эшләй.
Икенсе эшкә күсеү сәбәпле вазифаһынан бушатылған.
Артабанғы эш урындары, яҙмышы билдәһеҙ.
1940 йылда вафат булған.
# Әбдер

Әбдер (Абдыр, Байкамал; рус. Абды́рова) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Арғаяш районы ауылы. Дәрүиш ауыл биләмәһе составына керә.

# Әбдер
## Тарихы

Ауылға ҡара табын ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Тәүге нигеҙ һалыусы исеме менән аталған. Беренсе тапҡыр 1776 йылда телгә алына. XVIII быуатта Әбдер һәм Собханғол ауылдары ҡушыла. Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Күк Йүргәк улусы составында була. Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡорт АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы Арғаяш районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Арғаяш районы составында.

# Әбдер
## Халҡы

| 1795 | 1834 | 1866 | 1900 |
| 87 | 203 | 278 | 323 |
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (94 %) йәшәй.

# Әбдер
## Билдәле шәхестәре

* Самохужин Хәбир Шаһи улы (1930—1998) — Социалистик Хеҙмәт Геройы.
* Ғәббәсов Рәдис Хәбрәхмән улы (1962—1981) — Афған һуғышында ҡатнашыусы, Ҡыҙыл Йондоҙ ордны кавалеры.
# Ғаспыралы

Ғаспыралы — ир-ат фамилияһы. Ҡырым татарҙары фамилияһы.
Ғаспыралы — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

# Ғаспыралы
## Билдәле йөрөтөүселәр

* Ғаспыралы Исмәғил (ҡырымтат. اسماعیل مصطفى اوغلى گاسپرينسكى, İsmail Mustafa oğlu Gasprinskiy (Gaspıralı), Исмаил Гаспринский; 8 (21) март 1851 йыл — 11 (24) сентябрь 1914 йыл) — ҡырым татар халҡының атаҡлы азаматы, мәғрифәтсе, нәшриәтсе, сәйәсәт һәм йәмәғәт эшмәкәре, яҙыусы һәм педагог
* Ғаспыралы Рифат Исмәғил улы (ҡырымтат. Refat Gaspıralı; 14 апрель 1886 йыл—5 декабрь 1925 йыл — йәмәғәт һәм мәҙәниәт эшмәкәре, журналист. «Тәрджиман» гәзитенең мөхәррире (1909—1918) һәм нәшриәтсеһе (1914—1918).
* Ғаспыралы Шәфиҡа Исмәғил ҡыҙы (ҡырымтат. Şefiqa Gasprinskaya, Şefiqa Gaspıralı; 14 октябрь 1886 йыл—31 август 1975 йыл) — ХХ быуат башында «Ҡырым мосолман ҡатын-ҡыҙҙарының башҡарма комитеты» («Кадынлар гюню» баш. «Ҡатындар көнө») ҡырым-татар хәрәкәте лидеры.
# Карва-чаутх

Карва-чаутх — Төньяҡ Һиндостанда, башлыса Пенджабта һәм Пакистандың бер өлөшөндә йәмғиәттә ҙур социо-мәҙәни әһәмиәтле кейәүгә сыҡҡан ҡатын-ҡыҙҙырҙың традицион һинд байрамы. Был көндө кейәүгә сыҡҡан индуист ҡатын-ҡыҙҙары, ир менән ҡатындың тоғролоғон сағылдырыу билдәһе итеп, хатта һыуҙы ла ҡабул итмәйенсә, пост тоталар һәм ирҙәренең именлеге һәм оҙон ғүмерлелеге тураһында доға ҡылалар. Ритуал ҡатындың иренә тоғролоғон, уның уның уның өсөн үҙенең именлеген ҡорбан итергә әҙерлеген символлаштыра.
Карва һүҙе «балсыҡ көршәк», ә чутх «тулы айҙан һуң дүртенсе төн» тигәнде аңлата. Байрам индуст календары буйынса тулы айҙан һуң картика айының дүртенсе көнөндә (чатуртхи-титхи) билдәләнә. Кисен, ай ҡалҡҡас та, кейәүҙәге ҡатын-ҡыҙҙар ирҙәре янында пост (ураҙа) тота башлай. Пост икенсе көндә ай ҡалҡҡанға тиклем дауам итә икенсе көндө, ҡатын-ҡыҙҙар зиннәтле кейемдәргә кейенә һәм хна менән биҙәнә. Ай тыуғас, улар доға ҡыла һәм, ирҙәренән аҙ ғына ризыҡ һәм һыу алып, уға баш эйә. Бынан һуң ҡатын-ҡыҙҙар өсөн махсус әҙерләнгән киске аш була. Ғибәҙәт ҡылыу йолаһы барышында ҡатындар айға, ғәҙәттә, балсыҡ көршәктә ашарға һәм биҙәүестәр тәҡдим итә. Бер береһенә присада (мәрхәмәтлелек бүләге) тәҡдим итә. Байрамдың бер өлөшө булып шулай уҡ байрамдың килеп сығышы тарихын тыңлау һәм бәйән итеү тора. Фестиваль үткәреү йолалары Һиндостандың төрлө төбәктәрендә айырыла.
# Бад-Зульца

Бад-Зульца (нем. Bad Sulza) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 2973 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,61 км². Диңгеҙ кимәленән 140 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99516–99518 һәм автомобиль коды — AP.
# Харасавэй

Харасавэ́й — Рәсәй Федерацияһының Ямал-Ненец автономиялы округы Ямал районындағы вахта ҡасабаһы Межселенный территорияла урынлашҡан.
Ямал ярымутрауының көнбайыш ярында урынлашҡан ҡасаба, исемен Харасавэй морононан алған.
1976 йылда Харасавэй моронон янында Кара диңгеҙенең боҙона тәүге тапҡыр «Ленин» атом боҙватҡысы килтергән «Павел Пономарёв» теплоходынан газ сығарыусылар өсөн ҡорамалдар бушатылды.
Бованенковонан Харасавэйға тиклем «Обская — Бованенково — Карская» тимер юл тармағы төҙөү планлаштырыла, шул саҡта Харасавэй станцияһы Обская станцияһы менән бәйләнер ине.
2014 йылдан ҡасаба РФ-ның сик зонаһына, инә. Ул Ямал-Ненец автономиялы округы сиктәрендә диңгеҙ яр ынан 10 километр киңлек һыҙатында урынлаштырылған.
# Покосная (Шуделька ҡушылдығы)

Покосная — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шуделька йылғаһының һул ярына тамағынан 145 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Покосная (Шуделька ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010500112115200023875
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202387
* Бассейн коды — 13.01.05.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Оло Мурюк

Оло Мурюк (Суразов Мурюк, Мурюк) — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Золотой Китат йылғаһының уң ярына тамағынан 158 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.

# Оло Мурюк
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400312115200020585
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202058
* Бассейн коды — 13.01.04.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Насос (йондоҙлоҡ)

Насос (йондоҙлоҡ) (лат. Antlia) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — α Ant, яҡтылығы 4,25 була. Майҙаны буйынса урыны — 62.