yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Рәхмәтуллина Фәниә Зәкәриә ҡыҙы

Рәхмәтуллина Фәниә Зәкәриә ҡыҙы (23 март 1958 йыл) — уҡытыусы-логопед, методик ҡулланмалар авторы. Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2012), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2000).

# Рәхмәтуллина Фәниә Зәкәриә ҡыҙы
## Биографияһы

Фәниә Зәкәриә ҡыҙы Рәхмәтуллина (ҡыҙ фамилияһы Ҡәйепова) 1958 йылдың 23 мартында Башҡорт АССР-ының Хәйбулла районы Сәғит ауылында тыуған.
Бындағы башланғыс мәктәпте тамамлағандан һуң, 1969 йылда артабанғы уҡыуын күрше Мәмбәт урта мәктәбендә дауам итә. Өлгөргәнлек аттестаты алғас, үҙ аллы хеҙмәт эшмәкәрлеген Сәғит ауылында башлай.
Ике йыл эшләгәндән һуң, 1978 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультеты башҡорт-урыҫ бүлегенә уҡырға инә. Йәйге каникул ваҡыттарында бер нисә йыл рәттән студенттарҙың төҙөлөш отряды составында хеҙмәт семестрҙарында ҡатнаша.
Юғары һөнәри белем алған йәш белгес 1982—1984 йылдарҙа Сәғит ауылы мәктәбендә башҡорт теле уҡытыусыһы булып эшләй.
Артабанғы хеҙмәт эшмәкәрлеген Фәниә Рәхмәтуллина 1984 йылдан район үҙәге Аҡъяр ауылындағы «Бәпембә» балалар баҡсаһында тәрбиәсе булып дауам итә.
2004 йылда, ситтән тороп икенсе юғары белем алғас, ул шунда уҡ уҡытыусы-логопед булып эшләй.
Фәниә Зәкәриә ҡыҙы Рәхмәтуллина балалар баҡсалары тәрбиәселәре һәм ата-әсәләр өсөн тәғәйенләнгән методик ҡалланмалар авторы. Ул шулай уҡ райондың Дәүләт һәм муниципаль белем биреү учреждениеларының педагогик хеҙмәткәрҙәрен аттестациялау буйынса комиссияның логопедия буйынса эксперттәр төркөмө рәйесе урынбаҫары вазифаһын уңышлы башҡара.

# Рәхмәтуллина Фәниә Зәкәриә ҡыҙы
## Китаптары

* Нафиҡова З. Ғ., Рәхмәтуллина Ф. З., Байсурина З. Ә., Вахитова З. З. Бәпембә: балалар баҡсаһының беренсе кескәйҙәр төркөмөндә телмәр үҫтереү дәрестәре өлгөләре. Методик ҡулланма. – Өфө, Башҡортостан Республикаһының Мәғарифты үҫтереү институты нәшриәте, 2009. – 88 бит.
* Нафиҡова З. Ғ., Рәхмәтуллина Ф. З. Аң–белем үҫтереүсе дидактик уйынсыҡтар (1—3 йәшлек балалар өсөн): Методик ҡулланма. Өфө: Башҡортостан Республикаһының Мәғарифты үҫтереү институты нәшриәте, 2009. – 46 бит.
* Нафиҡова З. Ғ., Рәхмәтуллина Ф. З. Фонематика: бер йәштән өс йәшкә тиклемге балаларға өндәрҙе ишетергә һәм дөрөҫ әйтергә өйрәтеү: Методик ҡулланма. Өфө: Башҡортостан Республикаһының Мәғарифты үҫтереү институты нәшриәте, 2011. 36 бит.
* Нафиҡова З. Ғ., Рәхмәтуллина Ф. З. Матур һөйләшәм: телмәрендә тел кәмселектәре булған балаларға өндәрҙе дөрөҫ әйтергә өйрәтеү өсөн дәрестәр өлгөһө: Методик ҡулланма. – Өфө: Башҡортостан Республикаһының Мәғарифты үҫтереү институты нәшриәте, 2012. – 60 бит.

# Рәхмәтуллина Фәниә Зәкәриә ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2012)
* Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2000)
* Хәйбулла район хакимиәтенең Почёт грамоталары
* Район мәғариф бүлегенең Почёт грамоталары
# Тюнгота-Яха

Тюнгота-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Еся-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 117 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Тюнгота-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300080057
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115308005
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ниязбеков Шәкен Оңласынулы

Шәкен Оңласынулы Ниязбеков (1938 йылдың 12 октябре, Жамбыл, Ҡаҙаҡ ССР-ы — 2014 йылдың 16 авгусы, Алматы, Ҡаҙағстан; ҡаҙ. Шәкен Оңласынұлы Ниязбеков) — ҡаҙаҡ рәссамы, хәҙерге заман Ҡаҙағстан флагы авторы. Ҡаҙағстандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.

# Ниязбеков Шәкен Оңласынулы
## Биографияһы

Шәкен Оңласынулы Ниязбеков 1938 йылдың 12 октябрендә Ҡаҙаҡ Совет Социалистик Республикаһының Жамбыл ҡалаһында (хәҙер Тараз) тыуған. Мәктәпте тамамлағас, уҡыуын ул саҡтағы данлыҡлы "Мухинский училищеһы"на (киң матбуғат саралары ҡайһы берҙә В. И. Мухина исемендәге Ленинград юғары художество-сәнәғәт училищеһын шулай тип атай). Унда уҡыған сағында Исаакиевский собор, Эрмитаж, бер нисә һарайҙы реставрациялау эштәрендә ҡатнаша. Киләһе утыҙ йыл эсендә Шәкен Оңласынулы бик күп художество конкурстарында әүҙем ҡатнаша.
Рәссамдаың «Құрманғазы», «Көбік шашқан», «Исәтәй Тайманов», «Абай», «Шоқан Уәлиханов», «Мұхтар Әуезов», «Сырым Датұлы», «Жамбыл», «Қазақстаннан келген солдат», «Ана» кеүек бик күп картиналары бик ҡиммәтле тип һанала һәм йыш ҡына күргәҙмәләрҙә экспонат итеп ҡуйыла.
Шулай уҡ Шәкен Оңласынулы Алматы гербы авторы булып тора.

# Ниязбеков Шәкен Оңласынулы
## Биографияһы
### Ҡаҙағстан Республикаһы флагы

1992 йылда ул Ҡаҙағстан Республикаһы дәүләт флагы конкурсында ҡатнашты. Бөтәһе конкурсҡа 600-ҙән ашыу эш ебәрелә Ҡаҙағстандан, БДБ илдәренән, Монголиянан, Германиянан, Төркиәнән һәм башҡа күп илдәрҙән 1200 рәссам. Шәкен Ниязбеков булдырған флаг, бер нисә этап үтеп, һайлап алына, һәм конкурста еңеү яулай. Ҡаҙағстан республикаһы закон 1992 йылдың 4 июнендә Ҡаҙағстан Республикаһында «Ҡаҙағстан Республикаһының Дәүләт флагы тураһында» тигән Закон ҡабул ителгән.. Был Закондың тексына ярашлы:
   3-сө статья. Ҡаҙағстан Республикаһының Дәүләт флагы уртаһында нурҙарын һибеп торған ҡояш һәм унан түбәндә ҡыйылып осҡан бөркөт һүрәте төшөрөлгән фирүзә төҫөндәге дүрт мөйөшлө туҡыманан ғибәрәт. Һабы эргәһендә — милли орнамент төшөрөлгән вертикаль һыҙат. Һүрәттәр, Ҡояш, нурҙар, бөркөт һәм орнамент — алтын төҫөндә. Флагтың оҙонлоғона ҡарата киңлеге нисбәте — 1:2.
# 29 февраль

29 февраль — григориан стиле буйынса кәбисә йылында йылдың 60-сы көнө. Йыл аҙағына тиклем 306 көн ҡала. Кәбисә түгел йылда берҙән-бер булмаған көн.

# 29 февраль
## Байрамдар һәм иҫтәлекле даталар
### Халыҡ-ара

* : Оверклокер көнө.

# 29 февраль
## Тарихи ваҡиғалар

* 1504 йыл: Христофор Колумб Ай тотолоу күренешен Ямайка индеецтарын ҡурҡытыу өсөн файҙалана.
* 1696 йыл: Пётр I Аҙау походына тәүге караптар төҙөүгә үҙе етәкселек итер өсөн Воронежға килә.
* 1720: Швеция королеваһы Ульрика Элеонора үҙенең ире ландграф Фридрих Хессе-Кассель (Фридрих I) файҙаһына тәхеттән баш тарта.
* 1880: Альп тауҙары аша Италия менән Швейцарияны тоташтырған Готард тимер юл тоннелен төҙөү тамамлана.
* 1888: АҠШ инженеры Герман Холлерит табулятор (тәүге электр иҫәпләү машинаһы) уйлап таба.
* 1936: Нильс Бор атомдың планетар төҙөлөшөн тәҡдим итә.
* 1952: Дик Баттон фигуралы шыуыу буйынса бишенсе тапҡыр донъя чемпионы була.
* 1976: Танэгасима япон космодромынан «Ume» фәнни-тикшеренеү юлдашы осорола.
* 2004: Жан-Бертран Аристид төшөрөлгәндән һуң Гаитиҙың ваҡытлы президенты итеп Гаити Юғары судының баш судьяһы Бонифас Александр антҡа килтерелә, был вазифаны ул 2006 йылға тиклем үтәй.

# 29 февраль
## Был көндө тыуғандар
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар

* Йәнтилин Рәхмәтулла Һибат улы (1928—12.06.2004), шахтёр. 1970—1985 йылдарҙа Башҡортостан баҡыр-көкөрт комбинатының Сибай карьеры бригадиры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған шахтёры (1986). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971) һәм 3-сө дәрәжә Хеҙмәт Даны (1975) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районының Кәрешкә ауылынан.
* Нәбиуллин Ревинер Сәмиғулла улы (1933—18.11.2009), киномеханик. 1957 йылдан Дүртөйлө районы Йосоп ауылы киномеханигы, 1993—1995 йылдарҙа мәҙәниәт йорто директоры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1973), СССР-ҙың кинематография отличнигы. Сығышы менән ошо ауылдан.
* Гаврилова Валентина Борисовна (1948—18.03.2007), педагог. 1969 йылдан Салауат ҡалаһының 15-се урта мәктәбе, 1988 йылдан — 10-сы лицей уҡытыусыһы, 1998—2007 йылдарҙа — директор уынбаҫары. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1995), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1983). Сығышы менән Анджеро-Судженск ҡалаһынан.

# 29 февраль
## Был көндө тыуғандар
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар

* Чугаев Александр Георгиевич (1924—22.02.1990), СССР композиторы, музыка белгесе, педагог. Мәжит Ғафуриҙың «Ҡара йөҙҙәр» повесы нигеҙендә ижад ителгән шул уҡ исемдәге башҡорт балеты авторы (1965, Халиҡ Заимов менән берлектә).

# 29 февраль
## Был көндө тыуғандар
### Дөйөм исемлек

* 1920: Илья Исаакович Нусинов, СССР драматургы, киносценарийҙары авторы.
* 1920: Мишель Морган, Франция киноактрисаһы.

# 29 февраль
## Был көндө вафат булғандар

* 2008: Джанет Каган, АҠШ-тың фантаст яҙыусыһы.
# Күфә яҙмаһы

Күфә яҙмаһы (ғәр. الخط كوفي‎ әл-хат күфи — күфи яҙыуы; рус. Күфическое письмо) — VIII быуат аҙағында Ираҡта ике ҡала — Бәсра менән Әл-Күфәгә нигеҙ һалынғандан һуң барлыҡҡа килгән ғәрәп яҙмаһының иң боронғо төрҙәренең береһе. Күфә яҙыуы бөтә ғәрәп каллиграфияһын артабан үҫтереүҙә ҙур роль уйнай.

# Күфә яҙмаһы
## Тарихы

Яҡынса XI быуатҡа тиклем күфә стиле Ҡөрьәнде күсереп яҙыу өсөн ҡулланылған төп стиль була. Быға асыҡ миҫал булып Зәңгәр Ҡөрьән тора. X быуаттан күфә яҙыуын яйлап еңелерәк һәм тиҙерәк нәсх тиҙъяҙмаһы ҡыҫырыҡлап сығара. Күфә яҙыуҙарын архитектура биҙәлештәрендә күрергә мөмкин. Әкренләп декоратив яҙыуҙар мәғлүмәти мәғәнәһен юғалта, һәм XIX быуаттан уларҙы эпиграфик орнамент тип атай башлайҙар.

# Күфә яҙмаһы
## Стиле

Күфи яҙыу стиле бик аныҡ, үҙенсәлекле геометрик пропорцияларҙан тора. Күфи яҙыуы горизонталь өҫлөктәрҙә яҙыуҙар өсөн ҡулланыла. Ул металл, ебәк, быяла, керамика, ағас һ. б. материалдарҙы биҙәү өсөн универсаль ысул булып тора

# Күфә яҙмаһы
## Модификациялары

Күфи яҙыуының үҫеше уның күп модификацияларының барлыҡҡа килеүенә килтерә, шуларҙың иң сағыуҙары түбәндәгеләр:
* Күфия әл-мүхәммәл;
* Күфия әл-мозафар ;
* Күфия әл-һәндәси
* «Мөхәммәт"(шаҡмаҡ күфи)
* «Али"(шаҡмаҡ күфи)
* Ираҡ һәм Шам дәүләте мисәте
* Бисмиллаһ
# Улан-Батор зоопаркы

Улан-Батор зоопаркы (монг. Улаанбаатар амьтны хүрээлэн) — Монголияның баш ҡалаһы Улан-Баторҙа төрлө ваҡыттарҙа ла йәшәп килгән зоопарк. Хәҙер был исеме аҫтында Улан-Баторҙың мини-зоопаркы (монг. Улаанбаатар мини-амьтны хүрээлэн) күҙ уңында тотола, 2010 йылдан эшләп килә. Зоопарк Халыҡ-ара Будда паркы территорияһында урынлашҡан, майҙаны ~ 200 м², унда яҡынса 100 -ләп хайуандың 30 төрө йәшәй. «Талын Жононгууд» компанияһына ҡарай. Монголия территорияһында эшләп килгән берҙән-бер зоопарк

# Улан-Батор зоопаркы
## Тарихы

Монголияның баш ҡалаһында беренсе зоопарк 1913 йылда Богдо-хан һарайында асыла. Унда 1913 йылда Рәсәйҙең Красноярск ҡалаһынан һатып алған фил йәшәгән. Ошо уҡ йылдың аҙағында фил Кяхтаға поезд менән килтерелә, ә 1914 йылдың яҙында — Монголияның баш ҡалаһына. Ҡыш уны йылы ағас өйҙә тоталар ә йәй йылғаға һәм башҡа урындарға йөрөргә сығаралар. Архивта һаҡланған документтарға ярашлы филгә ашатыу өсөн көн һайын 21 мантуу (парҙа бешерелгән пампушка төрө),1 кг иретелгән май, яҡынса 2 сүмес ҡыҙыл слива кәрәк булған. Филдән тыш зоопаркта жираф, бүреләр, төрлө ҡоштар йәшәгән. Зоопаркта хайуан ҡарасҡыларының ҙур коллекцияһы булған, улар бөгөнгө көнгә тиклем Богдо-хан һарай-музейында һаҡланып ҡалған. Халыҡ революцияһынан һуң зоопарк ташлап ҡуйыла, ә фил, тарихта билдәләнгәнсә Монголия дәүләтенең ете мөғжизәһенең береһе булараҡ, 1926 йыл да үлә
Сираттағы зоопарк Улан-Баторҙа яҡынса 1993 йылда, Демократик революцияһынан һуң асыла. Хәҙерге зоопарктан алыҫ түгел Зайсан районында урынлашҡан булған. Ул оҙаҡҡа бармай. 1995 йылда күңелһеҙ осраҡ була: айыу зоопарктан ҡаса һәм бер килеүсе кешене үлтерә, ошонан һуң зоопарк ябыла.
2010 йылда «Талын Жононгууд» компанияһы күсмә зоопарк ойоштора, ул Монголияның төрлө ҡалаларында була . 2012 йылда мини-зоопарк Улан-Баторҙа Будда паркында урынлаша . 2014 йылда ул зоопарктар буйынса халыҡ-ара мәғлүмәттәр базаһына индерелә. Унда зоопаркта хайуандарҙың 30-ҙан ашыу төрө бар һәм ул йәй генә эшләй тип күрһәтелә Зоопарктың киләсәге билдәһеҙ.
Шул уҡ ваҡытта 2012 йылдан Монголия хөкүмәте милли зоология һәм ботаника баҡсаһын төҙөү проектын әҙерләй (монг. Амьтан ургамлын үндэсний хүрээлэн). Зоопарк Эрдэнэ сомоныда Улан-Баторҙан яҡынса 60 километр алыҫлыҡта урынлашырға һәм 20 гектарға яҡын майҙанға эйә булырға тейеш
# Дим (станция)

Дим — Өфө ҡалаһының Дим районындағы, Куйбышев тимер юлының Башҡортостан төбәгендә Көнбайыш йүнәлешендәге тимер юл станцияһы. Исемен Дим йылғаһына яҡын ятыуы менән бәйле алған.
Станция Өфө тимер юл узелының үҙәк һәм сорттарға айырыу тимер юл станцияһы булып тора. Ошонан Силәбе, Магнитогорск, Ырымбур, Һамар, Ульяновск йүнәлештәрендә юлдар китә.
Станцияла ҙур Дим локомотив депоһы урынлашҡан, ул бөтә Куйбышев тимер юлының локомотив сүп-сарын йыйыу һәм утилләштереү урыны булып тора.

# Дим (станция)
## Өфө ҡала электричкаһы

Бында Дим — Шаҡша ҡала электропоезының маршруты башлана. Электропоезд көнөнә өс тапҡыр йөрөй: иртән Шаҡшаға бер поезд һәм кисен Шаҡшаға ике поезд.
26 февралдә станцияла реконструкцияланған пассажирҙар платформаһын асыу тантанаһы үтә, пассажирҙар платформаһы ҡала яны поездарын ҡабул итә. Яңы бейек 248 метрлыҡ платформа көтөү залы, япма, мәғлүмәт таблоһы һәм эскәмйәләр менән йыһазландырылған. Касса павильонында билет һатып алыу өсөн терминалдар һәм биш турникет ҡуйылған.
Өфөнән Раевкаға юлланыусы электропоездар маршрутында был берҙән-бер турникеттары булған һәм беренсе бейек пассажирҙар платформаһы булған станция.

# Дим (станция)
## Станциянан алыҫ араға йөрөүсе маршруттар

2017 йылдың декабренә ҡарата станция аша алыҫ араға түбәндәге поездар йөрөй:
| № поезд | Хәрәкәт маршрутын | № поезд | Хәрәкәт маршрутын |
| 39 «Башҡортостан» | Өфө — Мәскәү | 40 «Башкортостан» | Мәскәү — Өфө |
| 115 | Өфө — Мәскәү | 116 | Мәскәү — Өфө |
| 347 | Өфө — Санкт-Петербург | 348 | Санкт-Петербург — Өфө |
| 391 | Силәбе — Мәскәү | 392 | Мәскәү — Силәбе |
| 609 | Өфө — Ульяновск | 610 | Ульяновск — Өфө |
| 675 | Өфө — Сибай | 676 | Сибай — Өфө |
# Неромка

Неромка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тура йылғаһының һул ярына тамағынан 815 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Неромка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, инештән Тагил йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501212111200004725
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200472
* Бассейн коды — 14.01.05.012
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Хул-Юган (Лыхма ҡушылдығы)

Хул-Юган — Рәсәйҙәге йылға, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лыхма йылғаһының уң ярына тамағынан 250 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.

# Хул-Юган (Лыхма ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300021859
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302185
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Сенгилеевка

Сенгилеевка — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы, Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Егорлык йылғаһының һул ярына тамағынан 382 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

# Сенгилеевка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Егорлык йылғаһы Сенгилеев һыуһаҡлағысынан Егорлык һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010500412107000016807
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107001680
* Бассейн коды — 05.01.05.004
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Лутиган-Яха

Лутиган-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Лутиган-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300075923
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307592
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Нүсәйриҙәр

Нүсәйриҙәр (ойоштороусы исеменән; ғәр. نصيريون‎ — Нүсәйриүн, төр. Nusayriler), шулай уҡ ғәлиүиҙәр (ғәр. العلويون‎ — әл-Ғәләүин; рус. Алави́ты) булараҡ билдәле.

# Нүсәйриҙәр
## Тасуирламаһы

Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең кейәүе һәм ике туған ҡустыһы Али (Ғәли) ибн Әбү Талипты («Али-Аллаһ») илаһлаштырыусылар — синкретик дин эйәрсендәре, уны исламдың фарсы йүнәлешенең (суфыйлыҡ) һәм хатта шиғыйлыҡтың Али культы эзотерик йүнәлеше итеп тә ҡарарға мөмкин.
Нүсәйрилек — шиғый-исмәғилиҙәр тәғлимәтенә һәм гностик христианлыҡҡа яҡын ҡайһы бер ислам дини йүнәлештәре, тармаҡтары йәки секталары өсөн ҡулланылған атама.
Ҡайһы бер мосолман теологтар, мәҫәлән, Ибн Тәймиә һәм уның фәтүәһе эйәрсендәре нүсәйриҙәрҙе шиғыйлыҡтан да сығып, ислам йүнәлештәренән шул тиклем алыҫлашып, исламдың бер өлөшө тип һаналыу хоҡуғын юғалтҡан, айырым дингә — ислам , христианлыҡ һәм исламға тиклемге көнсығыш инаныуҙары («яһилиәт») ҡатнашмаһына әүерелгән, тип һанай.

# Нүсәйриҙәр
## Килеп сығыуы

Нүсәйрилек IX быуатта барлыҡҡа килә. Традицион рәүештә ағым дин белгесе Мөхәммәт Ибн Нүсәйр (Бәсрала яҡынса 883-тә үлгән) тарафынан нигеҙләнгән тип иҫәпләнә, ул ун беренсе шиғый имамы Хәсән әл-Асҡариҙы илаһи тип, үҙен иһә уның илсеһе (Бәб) тип атаған.
Әлеге ваҡытта нүсәйриҙәрҙең шиғый-ун икеселәр менән яйлап яҡынайыуы күҙәтелә. Был процесс Хафеҙ әл-Әсәд тарафынан башланған һәм улы Бәшәр хакимлығы осоронда ла Иран шиғый режимы менән Сүриә нүсәйриҙәренең хәрби-сәйәси шарттарҙа яҡынайыуы дауам итә. Нүсәйри ауылдарында мәсет төҙөлә, рамаҙан һәм башҡа мосолман йолаларын үтәлә.

# Нүсәйриҙәр
## Билдәле нүсәйриҙәр

* Хафеҙ әл-Әсәд
* Әсәдтәр ғаиләһе
* Хафиҙ Әсәд — Сүриә хәрби, дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, Сүриәнең элекке оборона министры, Сүриәнең элекке премьер-министры, Сүриәнең элекке президенты, генерал.
* Бәшәр Әсәд — Сүриә дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, Сүриәнең ғәмәлдәге президенты, Сүриә ҡораллы көстәренең юғары баш командующийы һәм Бәғәс партияһының Сүриә төбәк бүлексәһе секретары. Маршал. Хафиҙ Әсәдтең улы.
# Варфоломеев Дмитрий Фёдорович

Варфоломеев Дмитрий Фёдорович (24 сентябрь 1918 йыл — 7 май 1992 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре, ғалим-химик-технолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1966—1977 йылдарҙа КПСС‑тың 22‑се съезы исемендәге Өфө нефть эшкәртеү заводы, 1977—1988 йылдарҙа Башҡортостан нефть эшкәртеү ғилми-тикшеренеү институты директоры. Башҡорт АССР-ының 9-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Техник фәндәр докторы (1975), профессор (1981). РСФСР‑ҙың (1981) һәм БАССР‑ҙың (1967) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре, СССР‑ҙың нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте отличнигы (1967), СССР‑ҙың почётлы нефтехимигы (1978). Ленин (1971), Октябрь Революцияһы (1975), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1959) һәм «Почёт Билдәһе» (1966) ордендары кавалеры.

# Варфоломеев Дмитрий Фёдорович
## Биографияһы

Дмитрий Фёдорович Варфоломеев 1918 йылдың 24 сентябрендә Тамбов губернаһының Елатьма өйәҙе Заболотье ауылында тыуған.
1948 йылда С. М. Киров исемендәге Урал индустриаль институтын тамамлай.
1955—1963 йылдарҙа — Ленин орденлы Өфө нефть эшкәртеү заводы директоры; 1964—1966 йылдарҙа — Башҡортостан нефть эшкәртеү ғилми-тикшеренеү институты директоры; 1966—1977 йылдарҙа — КПСС-тың XXII съезы исемендәге Өфө нефть эшкәртеү заводы директоры; 1977—1988 йылдарҙа — Башҡортостан нефть эшкәртеү ғилми-тикшеренеү институты директоры була.
Башҡорт АССР-ының туғыҙынсы саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана.
Химия фәндәре кандидаты (1966). «Нефть һәм газ технологияһы» кафедраһы буйынса доцент ғилми вазифаһына раҫлана (1971). 1972 йылдан — Өфө нефть институты профессоры; техник фәндәр докторы (1975).
Фәнни эшмәкәрлеге нефть эшкәртеү ҡорамалдарын коррозиянан һаҡлау проблемалары, катализаторҙар булдырыу, электродлы нефть коксы, төрлө тәғәйенләнешле битумдар алыу менән бәйле. Уның етәкселегендә, КПСС-тың XXII съезы исемендәге Өфө нефть эшкәртеү заводында айырым ароматик углеводородтар, синтетик май кислоталары, олеум, алкилфеноллы присадкалар, пиромеллит диангидридын етештереү үҙләштерелә; парафиндарҙы адсорбцион таҙартыу, сәнәғәт ағынты һыуҙарын биологик таҙартыу процесы индерелә.
Варфоломеев Дмитрий Федорович 1992 йылдың 7 майында Өфө ҡалаһында вафат була.

# Варфоломеев Дмитрий Фёдорович
## Хеҙмәттәре

Профессор Д. Ф. Варфоломеев — 200-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт авторы, яҡынса 100 уйлап табыуға авторлылыҡ таныҡлығы эйәһе.
* Варфоломеев Д. Ф. Химия нефти и газа. — Уфа, 1977. (авторҙашлыҡта)
* Варфоломеев Д. Ф. Рациональное использование вторичных ресурсов нефтехимии и охрана окружающей среды. — Уфа, 1979. (авторҙашлыҡта)
* Варфоломеев Д. Ф. Расширение ресурсов среднедистиллятных топлив и повышение рентабельности процесса коксования. — М., 1985. (авторҙашлыҡта)

# Варфоломеев Дмитрий Фёдорович
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Ленин ордены (1971),
* Октябрь Революцияһы ордены (1975),
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1959),
* «Почёт Билдәһе» ордены (1966),
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1981),
* БАССР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1967),
* СССР-ҙың нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы сәнәғәте отличнигы (1967),
* СССР-ҙың почетлы нефтехимигы (1978).