yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Мария Домбровская

Домбровская Мария (пол. Maria Dąbrowska; 6 октябрь 1889 йыл — 19 май 1965 йыл) — поляк яҙыусыһы, романдар һәм новеллалар авторы, драматург, әҙәби тәнҡитсе, публицист һәм тәржемәсе. Польша Халыҡ Республикаһының Дәүләт премияһы лауреаты (1955).

# Мария Домбровская
## Биографияһы

Бай булмаған шляхет ғаиләһендә тыуған. 1907—1914 йылдарҙа Лозаннала һәм Брюссель университетында уҡыған. 1910 йылда әҙәби эш менән шөғөлләнә башлаған.
Публицист һәм поляк социалистик хәрәкәтенең эшмәкәре, Юзеф Пилсудскийҙың яҡын кешеһе Мариан Домбровскийгә кейәүгә сыҡҡан. 1925 йылда Домбровский үлгәс, Мария Домбровская Станислав Стемповский менән йәшәй. Ир туғаны-Домбровский Тадеуш.
Бер аҙ ваҡыт ауыл хужалығы министрлығында эшләгән. Публицистика менән шөғөлләнгән. 1957 йылда Варшава университетының маҡтаулы докторы исеменә лайыҡ булған. Калиштың маҡтаулы гражданины.
Варшаваның Повонзки зыяратында ерләнгән.

# Мария Домбровская
## Ижады

Мария Домбровскаяның беренсе хикәйәләр йыйынтығы «Дети родины» («Dzieci ojczyzny», 1921), «Ветка черешни» («Gałąź czereśni», 1922) тәрбиә һәм патриотик характерҙа яҙылған. Улар артынан балалар тормошон һүрәтләгән поэтик новеллалар китабы «Улыбка детства» («Uśmiech dzieciństwa», 1923) сыҡҡан. Яҙыусының шулай уҡ балаларға арналған йыйынтыҡтары —"Дружба" («Przyjaźń», 1927), «Мартин Козера» («Marcin Kozera», 1927), «Чистые сердца» («Czyste serca», 1938).
Домбровскаяның иң яҡшы хикәйәләре «Люди оттуда» («Ludzie stamtąd», 1925) һәм «Признаки жизни» («Znaki życia», 1938) исемле йыйынтыҡтарға ингән..
Яҙыусының иң ҙур әҫәре — «Ночи и дни» («Noce i dnie»; 1932—1934) тетралогияһы. Ул «Богумил һәм Барбара», «В вечной тревоге», «Любовь», «Ветер в лицо» романдарын үҙ эсенә берләштерә.
Домбровская — «Гений-сирота» («Geniusz sierocy», 1939, баҫылған 1957), «Станислав и Богумил» («Stanisław i Bogumił», 1945, баҫылған 1947) тигән тарихи пьесаларҙың авторы.
Домбровская тәржемәһендә инглиз, Дания һәм рус (Антон Чехов) яҙыусыларының китаптары баҫылып сыҡҡан. Әҙәби тәнҡәит һәм публицистик мәҡәләләрендә Домбровская Болеслав Прус, Станислав Пшибышевский, Лев Николаевич Толстой Николай Васильевич Гоголь, Джозеф Конрадтарҙың шәхесе һәм тормошо тураһында яҙған.
1966 йылда режиссёр Кшиштоф Занусси Мария Домбровская тураһында документаль фильм төшөргән.

# Мария Домбровская
## Баҫмалар

* Люди оттуда / Пер. М. Е. Абкиной. М.; Л.: Госиздат, 1928. 190 с.
* Рассказы. Москва, 1957
* Ночи и дни: Роман: В 2 т. / Пер. Е. Усиевич; Вступ. ст. Я. Станюкович. Т. 1—2. Москва, 1964
* Избранное / Сост. и предисл. Я. Станюкович. Москва: Прогресс, 1974. 526 с. (Библиотека польской лит.)
* Утренняя звезда: Рассказы / Сост. и предисл. С. Соколова. Москва: Художественная литератруа, 1983. 396 с.
# Иснерк

Иснерк (чеч. Искарт) — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Белка йылғаһының һул ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Иснерк
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы , Аргун йылғаһы ҡойған урындан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07020001312108200006241
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200624
* Бассейн коды — 07.02.00.013
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Сабитов Ғәлиулла Зәйнулла улы

Сабитов Ғәлиулла Зәйнулла улы (1904 йыл – 7 июль 1942 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугир. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы ҡылыссыһы, ҡыҙылармеец.

# Сабитов Ғәлиулла Зәйнулла улы
## Биографияһы

Ғәлиулла Зәйнулла улы Сабитов 1904 йылда хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Нуриман районы Иҫкеборна ауылында тыуа. 1941 йылда Ҡыҙыл Армия сафына Нуриман районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 112-се кавалерия дивизияһының 294-се кавалерия полкында ҡылыссы булып хеҙмәт итә.
1942 йылдың 7 июлендә 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының Липецк өлкәһе Тербун районы территорияһында барған ҡаты оборона һуғышында һәләк була. Курск өлкәһенең Большая Поляна районы Алешки ауылында (хәҙер Рәсәй Федерацияһының Липецк өлкәһе) туғандар ҡәберлегендә ерләнә.
# Кровко Пётр Михайлович

Кровко Пётр Михайлович (19 декабрь 1911 йыл — 13 май 1992 йыл) — Үҙәк фронттың 60-сы армия 121-се уҡсылар дивизияһының 383-сө уҡсылар полкы батальоны парторгы, лейтенант, Советтар Союзы Геройы.

# Кровко Пётр Михайлович
## Биографияһы

Пётр Михайлович Кровко 1911 йылдың 19 декабрендә Унеча хуторында (хәҙерге Брянск өлкәһендәге ҡала) эшсе ғаиләһендә тыуа.
Урыҫ. 1931 йылда Петр Михайлович мәктәптә 7 класты тамамлағас, клубта массовик була, «Унеча» тимер юл станцияһында кочегар булып эшләй.
1933—1935 йылдарҙа Ҡыҙыл Армия сафында хеҙмәт итә.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғандан һуң, П. М. Кровко ғаиләһе менән Башҡортостанға эвакуациялана. Учалы районының Ахун ауылында йәшәй. Учалы май заводында эшләй. 1939 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы.
1941 йылдың декабрендә Башҡорт АССР-ының Учалы райвоенкоматынан ҡабат Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. 1942 йылда Ленинград хәрби-сәйәси училищеһын тамамлай. Бөйөк Ватан һуғышында 1942 йылдың декабренән. Воронеж һәм Үҙәк фронттарҙа һуғыша. Яралана.
383-сө уҡсылар полкының батальонында парторгы (Үҙәк фронт, 60-сы армия, 121-се уҡсылар дивизияһы) лейтенант Петр Кровко йылға 1943 йылдың сентябрендә Днепр аша сыҡҡандағы алыштарҙа айырылып тора.
1946 йылда майор П. М. Кровко — запасҡа сыға, һуңынан отставкаға китә. Алматы (Ҡаҙағстан) ҡалаһында йәшәй. 1980 йылдар аҙағында Брянск өлкәһенең Унеча ҡалаһына күсә.
1992 йылдың 13 майында вафат була. Брянск өлкәһенең Унеча ҡалаһында ерләнгән.

# Кровко Пётр Михайлович
## Батырлығы

«…383-сө уҡсылар полкының батальонында парторгы (Үҙәк фронт, 60-сы армия, 121-се уҡсы дивизияһы) лейтенант Петр Кровко 1943 йылдың сентябрь аҙағында десант отряды башында утрауға сыға, унан, ете яугир менән Украинаның Киве өлкәһе Вышгород районының Глебовка ауылы районында Днепрҙың уң ярына сыға. Плацдармды алғас, совет яугирҙары уны батальон килгәнгә тиклем тотоп тора, дошмандың өс йәҙгә яҡын һалдат һәм офицерын юҡ итә, һигеҙ пулемает нөктәһен тонсоҡтора».
СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 17 октябрендәге указы менән командованиеның заданиеһын өлгөлө үтәгәне, немец-фашист илбаҫарҙарына ҡаршы алышта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн лейтенант Петр Михайлович Кровкоға Советтар Союзы Геройы исеме бирелә, Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 2067) тапшырыла.

# Кровко Пётр Михайлович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

Ленин ордены, Ҡыҙыл Байраҡ ордены, 1-се һәм 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены, Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, миҙалдар.

# Кровко Пётр Михайлович
## Хәтер

Брянск өлкәһенең Унеча ҡалаһы Батырҙар аллеяһында Советтар Союзы Геройы П. М. Кровкоға иҫтәлекле билдә ҡуйылған.
# Аннализа Эриксон

Аннализа Эриксон (швед. Annalisa Ericson, 14 сентябрь 1913 йыл — 21 апрель 2011 йыл) — швед актёры.

# Аннализа Эриксон
## Биографияһы

Аннализа Эриксон Стокгольмда Юргорден утрауында 1913 йылдың 14 сентябрендә тыуа. Үҙ карьераһын 1919 йылда, Стокгольмда Король опера сәхнәһендә беренсе ролдәрен башҡарып, балетта башлай. 1930 йылда балеттан киткәс, Стокгольмдың театр сәхнәләрендә төрлө пьесаларҙа һәм ревюла актриса сифатында беренсе тапҡыр сығыш яһай. Шул уҡ йылда уның ҙур экранда тауышһыҙ швед фильмында дебюты үтә. 1932 йылда Эриксон кинола «Värmlänningarna» фильмы сыҡҡас тәүге уңышҡа өлгәшә.
1940-сы йылдарҙа актёр Нильс Поппе менән бергә күп кенә мюзиклдарҙа күренә, уның менән төрлө акробатик бейеүҙәр башҡара. 1950 йылдарҙа актриса мюзиклдарҙа төшөүен дауам итә һәм ревюларҙа сығыш яһай, шул иҫәптән — Коул Портерҙың «Үп мине, Кэт» мюзиклында ҡатнаша (1951) һәм шул йылда уҡ Ингмар Бергмандың «Йәй интерлюдияһы» фильмында күренеп ҡала. 1960 йылдың башынан Эриксон кинола күпкә һирәгерәк төшә башлай, 1993 йылда швед телевидениеһында «Шымсы» сериалының бер эпизодында үҙенең һуңғы ролен башҡара.
Аннализа өс тапҡыр кейәүҙә булған, икенсе никахында берҙән -бер балаһы — улы Клас фон Сигибаден тыуа(1943).
Аннализа Эриксон Стокгольмда 97 йәшендә 2011 йылдың 21 апрелендә вафат була.

# Аннализа Эриксон
## Танылыу

* 2001 йыл — «Алтын ҡуңыҙ» почётлы премияһы (2001)
# Мөхәмәтшин Фәрүәз Баязит улы

Мөхәмәтшин Фәрүәз Баязит улы (28 март 1949 йыл — 21 июль 2017 йыл) — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1995). Башҡорт дәүләт филармонияһы артисы.

# Мөхәмәтшин Фәрүәз Баязит улы
## Биографияһы

Фәрүәз Баязит улы Мөхәмәтшин 1949 йылдың 28 мартында Башҡорт АССР-ы Маҡар районы (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Ишембай районы) Иҫәкәй ауылында тыуа.
1971 йылда Өфө сәнғәт училищеһын тамамлай. 1972 йылдан Башҡорт дәүләт филармонияһында эшләй. Тәүҙә хор капеллаһы артисы була. Башкорт академия капеллаһында бас-профундо партияһын башҡара. 1982 йылдан эстрада коллективында сығыш яһай башлай. 1999 йылда Башҡорт дәүләт филармонияһының баш администраторы һәм 2008 йылдан хор капеллаһы директоры. 2002 йылда Р.Ғәйзуллин етәкселегендә халыҡ инструменттары оркестр ағзаһы.
1990—1999 йылдарҙа Башҡорт дәүләт филармонияһының «Ҡыҙыҡ менән Мәҙәк» эстрада төркөмө составында сығыш яһай. Төп роль булған Мәҙәк ролен башҡарып, халыҡтың һөйөүен яулай. Ошо коллективта эшләгән осорҙа бик күп сағыу һәм онотолмаҫлыҡ сатирик образдар тыуҙыра. Яҡшыдәүләтовтың «Серле ауырыуҙар» юмористик скетчында — табип, Итбаевтың «Кис ултырыу» — әбей, Илембәтовтың «Кашпировский буйынса» интермедияһында халыҡ дауалаусыһы булып таныла.
Фәрүәз Баязит улы төрлө йәштәге тамашасылар өсөн ҡыҙыҡлы концерт-әңгәмәләр ойоштора белде. Йәш быуында сәнғәткә һөйөү тәрбиәләне. 2006 йылда Ҡазанда Беренсе Бөтә Рәсәй оркестрҙар һәм милли музыка ҡоралдары ансамблдәре конкурсында ул етәкләгән коллектив беренсе урын яуланы.
Башҡортостан телевиденияһында милли юмористик жанрға нигеҙ һалыусыларҙың береһе.

# Мөхәмәтшин Фәрүәз Баязит улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1995 йыл);
* Башҡортостан Республикаһының Маҡтау грамоталары (2002, 2013 йылдар);
* БАССР Мәҙәниәт министрлығының Почет грамоталары (1975, 1986 йылдар).
# Ушха

Ушха (Уушха) — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сочи йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Ушха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Шепси йылғаһының көнбайыш сигенән Псоу йылғаһына тиклем (РФ һәм Грузия сиге). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06030000312109100000684
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 109100068
* Бассейн коды — 06.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 09
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Артыҡ кешеләр (хикәйә)

Артыҡ кешеләр — Антон Павлович Чеховтың хикәйәһе. 1886 йылда яҙылған, 1886 йылдың 23 июнендә тәүге тапҡыр «Петербург гәзите»нең 169-сы һанында А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылған.

# Артыҡ кешеләр (хикәйә)
## Баҫмалары

А. П. Чеховтың «Артыҡ кешеләр» хикәйәһе 1886 йылда яҙылған, 1886 йылдың 23 июнендә тәүге тапҡыр "Петербург гәзите"нең 169-сы һанында А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылған, Ф. Маркс нәшер иткән «Ғәйепһеҙ телмәрҙәр» йыйынтығына ингән.
Хикәйә ХІХ быуаттың 80-се йылдар башындағы «Сокольникиҙағы, Богородскиҙағы» һәм «башҡа мәскәү яңы дача ҡасабаларындағы» дача тормошо тураһындағы тәьҫораттары буйынса яҙылғаны".
Чехов үҙе тере саҡта хикәйәһе болгар, немец һәм серб-хорват телдәренә тәржемә ителгән.

# Артыҡ кешеләр (хикәйә)
## Сюжеты

Әйберҙәрен тейәп, поезда үҙенең дачаһына бер көн кис округ суды ағзаһы Павел Матвеевич Зайкин килә. Юлда уға ерән панталон кецйеп алған тағы бер баҡсасы дачник осраған. Улар һөйләшеп киткән. Ерән панталонлы баҡсасы ваҡ-төйәк сығымдарына зарланған — «хатта һаҡһыҙ бер тин тотонаһың икән, ә һуңынан төн буйы йоҡлай алмайһың».
Зайкин уның һүҙен ҡеүәтләгән, юл йөрөүе ҡыйбат, ләкин бөтөн мебель, хеҙмәтселәр ҡаланан дачаға күсерелгән, хеҙмәтсе, һәм «самауыр ҡуйыр кеше лә юҡ» тигән. Зайкин дачаға килһә, барыһының да үҙ эштәре менән таралышып киткәнен күрә. Уның бәләкәй улы ғына өйҙә була, һәм кем ҡайҙа киткәнен, бөгөн төшкө аш булмаясағын атаһына һөйләп бирә. Әсәһенең Ольга Кирилловна менән спектакль репетицияһына киткәнен әйтә.
Улы атаһына бер өлөшө булавка менән сәнселеп бөткән бөжәктәр коллекцияһын күрһәтә — Ольга Кирилловна шулай өйрәткән уға. Быны күргәс, атаһы: «Ольга Кирилловнаның үҙен ошолай итеп ҡаҙаҡлаһалар! Алып кит бынан! Йән эйәләрен ыҙалатыу оят!»
Кискә табан уның ҡатыны Надежда Степановна менән Ольга Кирилловна һәм ике таныш булмаған ир-егет килә. Уларҙың береһе Коромыслов — дуэтта Зайкиндың ҡатыны менән бергә йырлаусы, икенсеһе — актёр Смеркалов. Ҡатыны «Тромбонлы кешелә фатирҙа тороусы» һәм «Ул уны көтә» спектаклдәрен ҡуябыҙ, ти.
Кисә дауамында дачала ролдәрен ҡабатлайҙар, һуңынан ҡунаҡтарҙы һыйлайҙар. Зайкин йоҡларға ята. Ҡаланан килгән артистарҙың да ҡунып ҡалыуын үтенәләр. Ольга Кирилловна бер үҙе йоҡларға ҡурҡҡанлыҡтан, төнгө икелә ҡатыны ирен уята ла кабинетына китергә ҡуша. Әммә унда килһә, улы кабинетындағы диванда ятҡанын күрә. Зайкин урамға саф һауаға сығырға мәжбүр була, һәм унда үҙенә инде таныш булған ерән панталонлы кешене осрата. Уларҙың дачаһына ҡәйнәһе һәм туғандарының балалары килгән икән. Шунан ул яҡын-тирәнән ниндәй булһа ла кабак йә трактир эҙләргә ҡарар итә.
# Дорин Вячеслав Николаевич

Дорин Вячеслав Николаевич (5 сентябрь 1941 йыл — 1992 йыл) — партия һәм совет органдары хеҙмәткәре. 1981—1983 йылдарҙа халыҡ депутаттарының Өфө ҡалаһы Совет район Советы башҡарма комитеты, 1991—1992 йылдарҙа Ленин район Советы башҡарма комитеты рәйесе. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

# Дорин Вячеслав Николаевич
## Биографияһы

Вячеслав Николаевич Дорин 1941 йылдың 5 сентябрендә Липецк ҡалаһында тыуған. Милләте рус, юғары белемле — 1969 йылда Ленинград инженер-төҙөлөш институтын (хәҙерге Санкт-Петербургский архитектура-төҙөлөш университеты) тамамлаған. 1958—1961 йылдарҙа Липецк төҙөлөш техникумында уҡый, һуңынан Совет Армияһында хеҙмәт итә. 1969 йылда инженер-төҙөлөш институтын тамамлағас, Өфө ҡалаһында 21-се треста мастер булып башлай. 1972—1981 йылдарҙа КПСС-тың Өфө ҡалаһы Орджоникидзе райкомы сәнәғәт-транспорт бүлеге мөдире, инструктор булып эшләй. 1981—1983 йылдарҙа Өфө ҡалаһы Совет район Советы башҡарма комитеты рәйесе. 1991—1992 йылдарҙа халыҡ депутаттарының Өфө ҡалаһы Ленин район Советы башҡарма комитеты рәйесе.
Өфө ҡалаһының Ленин районы, 29-сы Нижегородка һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана.
Дорин Вячеслав Николаевич 1992 йылда вафат була.
# Яңы һүҙҙәр

Телдең һ-ҙлек составы туҡтауһыҙ үҙгәреп тора. Уның үҙгәреүе, артыуы йә кәмеүә туранан- тура йәмғиәттең, фәндең, техниканың, мәҙәниәттең торошо, үҫеше, алға китеше менән бәйләнгән. Телдә яңы барлыҡҡа килгән һүҙҙәрҙе неологизмдар тип атайҙар. Неологизм - грек һүҙе, урыҫ теле аша башҡорт теленә килеп ингән. Неос-яңы, логос- һүҙ.
# Ғаилә (биология)

Ғаилә (лат. familia) — биологияла: тәртиптән түбәнерәк һәм триба менән ырыуҙан бейегерәк таксон. Зоологияла ғаиләләр исемдәре латин телендә -idae киҫәксәһе менән яһала: Cervus — болан, Cervidae — болан һымаҡтар. Ботаникала ғаиләләр исемдәре -aceae киҫәксәһе менән яһала: Rosa — гөлйемеш, роза, Rosaceae — роза сәскәлеләр. Шулай уҡ аҫ ғаилә һәм өҫ ғаилә төркөмдәре ҡулланыла.
Ғаилә Пьер Маньоль тарафынан индерелгән.
# Штадт-Велен

Штадт-Велен (нем. Stadt Wehlen) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 1674 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,81 км². Диңгеҙ кимәленән 220 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 1829 һәм автомобиль коды PIR.
# Лысенина Августа Васильевна

Лысенина Августа Васильевна (22 ноябрь 1924 йыл — 28 ноябрь 2012 йыл) — СССР һәм Рәсәй педагогы.

# Лысенина Августа Васильевна
## Биографияһы

Августа Васильевна Лысенина 1924 йылдың 22 ноябрендә Сыуаш автономиялы өлкәһенең Цивильск ҡалаһында тыуған.
Ҡазан дәүләт химия-технология институтын (хәҙер Ҡазан милли тикшеренеү технология университеты)химик-технолог һөнәре буйынса тамамлай. Ләкин лабораториялағы бәхетһеҙ осраҡ күҙе ауырыуға сәбәп була, артабан химик булып эшләү мөмкин булмай. Лысенина һөнәрен алмаштырырға ҡарар итә һәм 1947 йылда Сыуаш педагогия институтының тәбиғи факултетын (хәҙерИ. ЯЯковлев исемендәге Сыуаш дәүләт педагогия университеты) тамамлай, тәбиғәт һәм химия уҡытыусыһы була. Шулай итеп ике фәнде, химия һәм педагогиканы берләштерә.
1947 йылдан 1954 йылға тиклем Августа Васильевна И. Н. Ульянов исемендәге педагогия училищеһында биология һәм химия уҡытыусыһы булып эшләй. 1954—1955 йылдарҙа — Цивильск педагогия училищеһы уҡытыусыһы. 1955 йылдан 1981 йылға тиклем 1-се Шумерлин мәктәбендә химиянан уҡыта. 1959 йылда уның ҡатнашлығында мәктәптә химия түңәрәге ойошторола, ул бер нисә йылдан һуң Менделеев йәмғиәтенә әүерелә. Ун йыл дауамында мәктәп Союз кимәлендә химия буйынса олимпиадаларҙа лидерлыҡты ышаныслы тота. Уның талантлы уҡыусыларының береһе — Валерий һәм Юрий Штырлиндар химия фәне кандидаттары булып китә, Ҡазан дәүләт университетында химия факультетының ғилми хеҙмәткәрҙәре булып эшләй .
Сыуашстан Республикаһының Шумерля ҡалаһында 2012 йылдың 28 ноябрендә вафат булып ҡала.

# Лысенина Августа Васильевна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Ленин ордены һәм миҙалдар менән бүләкләнгән.
* Сыуаш АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1964), РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1969).
* Шумерля ҡалаһының почётлы гражданы (2012).
# Абуджа

Абу́джа (ингл. Abuja, йоруба Abùjá) — Нигерияның баш ҡалаһы.
Халҡы — 778 567 кеше (2006), агломерация халҡы — 1,4 млн кеше самаһы (2005).

# Абуджа
## Тарих

Абуджаға 1828 йылда Зария дәүләтенең хауса династияһы хакимының ҡустыһы һәм вариҫы Абу Джа нигеҙ һала. Башта был нығытмалы лагерь була, ваҡыт үтеү менән ҡалаға әүерелә һәм нигеҙләүсе исеме менән атала. 1976 йылда Лагостан баш ҡаланы ошо ҡалаға күсерергә ҡарар ҡабул ителә. Илдең элекке баш ҡалаһы Лагоста халыҡ иҫәбенең бик тиҙ артыуы һәм шуның арҡаһында халыҡтың йәшәү торошо насарайыуы был ҡарарҙы ҡабул итеүгә төп сәбәп була. Абуджаны баш ҡала итеп һайлағанда уның Нигерияның үҙәк өлөшөндә Джос платоһында, насар үҫешкән һәм этник яҡтан нейтраль урында урынлашыуы мөһим роль уйнаған. Яңы баш ҡаланың проектын япон архитекторы Кэндзо Тангэ яһай. 1980 йылда ҡаланы төҙөү башлана.
1991 йылдың 12 декабрендә Нигерияның баш ҡалаһы статусы рәсми рәүештә бирелә. Ҡала төҙөлөшөнөң һуңғы туғыҙынсы этабы 2020 йылға ҡарай тамамланырға тейеш.

# Абуджа
## Административ бүленеше

Ҡала алты районға бүленгән. Үҙәк районда Нигерия президентының резиденцияһы урынлашҡан.

# Абуджа
## Иҡтисад

Абуджа автомобиль юлдары менән илдең башҡа төбәктәре тоташҡан. Халыҡ-ара аэропорт эшләй. Ҡалала эре сәнәғәт юҡ; аҙыҡ-түлек, сауҙа һәм хеҙмәтләндереү предприятиелары бар.

# Абуджа
## Планировка һәм ҡоролошо

Африканың үҙәк өлөшөндә хөкүмәт биналары комплексы, шулай уҡ Халыҡ-ара конференц-үҙәк, Үҙәк банк, Радио йорто, Һаулыҡ һаҡлау үҙәге, ҡалалағы иң ҙур мәсете урынлашҡан.

# Абуджа
## Социаль сфера

Ҡалала университет (1988 йылда нигеҙләнгән), Нигерия юл-төҙөлөш институты, Милли фармацевтик тикшеренеүҙәр институты эшләй.

# Абуджа
## Климаты

Кёппен климат классификацияһы буйынса Абуджа саванналар зонаһына ҡарай. Өс климатик миҙгел күҙәтелә — йылы һәм дымлы ямғырҙар миҙгеле (апрелдән октябргә ҡәҙәр), бик эҫе ҡоро миҙгел һәм уларҙы бүлгән ҡоролоҡ һәм саң буранын китереүсе — ҡыҫҡа харматан (төньяҡ-көнсығыш пассат) осоро.
Ҡала климаты :
| Күрһәткес | Ғин | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Йыл |
| Уртаса максимум, °C | 34,7 | 36,8 | 36,9 | 35,6 | 32,7 | 30,6 | 29,1 | 28,9 | 30,0 | 32,0 | 34,4 | 34,6 | 33,0 |
| Уртаса температура, °C | 27,6 | 31,1 | 30,6 | 30,2 | 26,1 | 24,5 | 26,5 | 23,3 | 23,8 | 26,7 | 25,0 | 25,1 | 26,6 |
| Уртаса минимум, °C | 20,4 | 25,5 | 24,3 | 24,7 | 19,5 | 18,3 | 21,9 | 17,7 | 17,5 | 21,4 | 15,7 | 15,5 | 20,2 |
| Яуым-төшөм нормаһы, мм | 1,7 | 5,4 | 11,3 | 62,8 | 131,4 | 164,2 | 217,5 | 262,7 | 253,4 | 103,2 | 3,7 | 1,2 | 1218,5 |
| Сығанаҡ: ||||||||||||||
# Канай (йылға)

Канай — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Сумульта йылғаһының һул ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Канай (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100006459
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100645
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ракитня (Волга ҡушылдығы)

Ракитня — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волга йылғаһының уң ярына тамағынан 3273 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Ракитня (Волга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга Үрге Волга бейшлотынан Зубцов ҡалаһына тиклем , Вазуза йылғаһы башынан Вазуза һыуһаҡлағысына тиклем индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010100412110000000816
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000081
* Бассейн коды — 08.01.01.004
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Убалы (күл)

Убалы күле — Ҡурған өлкәһенең Әлмән районы Шәрип ауыл Советының Убалы ҡасабаһы янында, элекке Убалы тимер юлы станция эргәһендәге һаҙлыҡлынған күл. Һыу ятҡылығының майҙаны — 2,64 км². Һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһе киңлеге — 50 метр, яр һыҙаттары — 50 м.

# Убалы (күл)
## Исеме

Күлдең исемен башҡорттар Убалы тип атаған. Атама "Уба" һүҙенән -лы аффиксы ярҙамында яһалған. Күл янында урынлашҡан ауыл да күл исеме менән аталған, Ул ауылда Ҡурған башҡорттары — ялан ҡатай башҡорттары менән башҡорт-керҙәштәре йәшәгән.
Убалы күле атамаһы башҡа объекттарға ла бирелгән, мәҫәлән, Сталин исемендәге колхоз да уның исемен йөрөтә.

# Убалы (күл)
## Тасуирламаһы

Убалы күле Ҡушкүл, Күмәлтә, Күктәкә, Бурлыскүл күлдәре, шулай уҡ Офицерҙар һәм Яманай күле Әлмән районы Шәрип ауыл Советының иң ҙур күлдәре исемлегенә инә.
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500311111200004384. Тубыл йылғаһы бассейнына ҡарай. Йылға бассейны - Иртыш. Гидрологик өйрәнеү коды: 211200438.
ГӨ буйынса том номеры: 11
ГӨ буйынса сығарылыш: 2
Күлдең һыу өҫлөгөнөң ҡоро ер (яр) менән киҫелешеү һыҙығы - 169 метр. Һыу хужалығы участкаһы: Уй йылғаһы ҡойған урындан алып Ҡурған ҡалаһына тиклем Тубыл йылғаһы.
# Сыды-Яха (йылға)

Сыды-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Тазов мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 163 км.

# Сыды-Яха (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300075077
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307507
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3