yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Боланды (тау)

Боланды (рус. Буландиха) — Рәсәй, Силәбе өлкәһендәге тау.

# Боланды (тау)
## Географияһы

Боланды тауы Силәбе өлкәһендәге Ҡытаутамаҡ округы Һатҡы районында, Баҡал ҡалаһы тирәләй урынлашҡан. Рудничный, Еркүскән һәм Ельничный ҡасабалары араһынан һуҙылған.
Силәбегә тиклем араһы — 226 км, Екатеринбургҡа — 338 км, Өфөгә — 205 км.
Координаттары: 54°55’50"N 58°49’45"E

# Боланды (тау)
## Тасуирламаһы

Боландының оҙонлоғо биш километр самаһы, әммә шул уҡ ваҡытта бейек — 903 метрға тиклем етә. Уның битләүҙәре шыршылыҡтар менән ҡапланған, ә түбәһендә, башлыса, көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, кварцитлы ҡаялар, таш йылғалар. Айырыуса һырттың төньяҡ-көнбайышындағы осло шихан иғтибарға лайыҡ, сөнки тигеҙ генә ҡырлы булыуы арҡаһында уны Айыу теше тип атайҙар. Һыртта һыу йыйылған карьер ҙа бар.
Тау тоҡомдары файҙалы ҡаҙылдыҡтарға бик бай. Беренсе һәм ҙур ятҡылыҡ бында 1817 йылда уҡ асылған. Шул ваҡыттан алып һырттың көнсығыш, көнбайыш һәм көньяҡ-көнбайыш битләүҙәрендә бишләгән рудник эшләп килә. 1957 йылда Яңы Бакал тип аталған һуңғы һәм беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып ҡалған берҙән-бер рудник асылған. Ҡаҙыныу эштәре барған урындарҙа төрлө төҫтәге минералдар менән күренеп торған гигант кратерҙар барлыҡҡа килгән.

# Боланды (тау)
## Этимологияһы

Башҡорт халҡының фольклорын, атамаларын оҙаҡ йылдар дауамында өйрәнгән Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Н. И. Шувалов тауҙың атамаһын башҡорт телендәге болан йәки мышы тигән һүҙҙәрҙән килеп сыҡҡан тип һанай, сөнки улар был урындарҙа тереклек иткән
# Херманзаккер

Херманзаккер (нем. Herrmannsacker) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 386 кеше йәшәй. Майҙаны — 19,14 км². Диңгеҙ кимәленән 321 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99762 һәм автомобиль коды — NDH.
# Ишбирҙин Хәлил Әнүәр улы

Ишбирҙин Хәлил Әнүәр улы (рус. Ишбирдин Халил Анварович; 13 ғинуар 1963 йыл) — бейеүсе, балетмейстер, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1989).

# Ишбирҙин Хәлил Әнүәр улы
## Биографияһы

Хәлил Әнүәр улы Ишбирҙин 1963 йылдың 13 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Баймаҡ ҡалаһында тыуған. Рәшиҙә Туйсинаның улы. 1981—1983 йылдарҙа Һамар йыр һәм бейеү хәрби ансамблендә хеҙмәт итә.
1991 йылда ГИТИС-ты тамамлаЙ.
1980—1989 йылдарҙа хәҙерге Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле солисы.
Стәрлетамаҡ Бейеү театрына нигеҙ һалыусы. 1991 йылдан Стәрлетамаҡ дәүләт филармонияһы Бейеү театрының художество етәксеһе, 2001—2007 йылдарҙа — балетмейстеры.
   Коллектив Рәсәйҙә генә түгел, сит тарафтарҙа ла башҡорт бейеү сәнғәтенең данын күтәрә — Бельгия, Голландия, Төркиә, Үзбәкстан, Ҡырғыҙстан һәм башҡа илдәрҙә сығыш яһай. Башҡорт бейеүенән тыш, рус, татар, ҡаҙаҡ, ҡалмыҡ, Кавказ һәм башҡа донъя халыҡтары бейеүҙәре коллективтың репертуарына үҙенсәлекле балҡыш индерә.

# Ишбирҙин Хәлил Әнүәр улы
## Ижады

Ижадына бейеү сәнғәтенә тасуирлау сараларының байлығы, дәрт, сағыу темперамент һәм шыма бейеү техникаһы хас. «Бесәнселәр», «Бөркөткә һунар уйыны», «Бүләк», «Кейәү» һ.б. бейеүҙәрендә яңғыҙ партиялар башҡара. Бейеү хәрәкәттәренең үҙенсәлекле, ҡабатланмаҫ манераһы, үҙенә генә хас сағыу стиле менән айырылып тора. Бейеү постановкаларында башҡорт халҡының йолаларын, тарихын, сәнғәт традицияларын сағылдыра. «Ҡыҙ урлау» (Р. В. Моратшин һәм Й.Ә.Моратов муз.), «Инсебикә» (Моратов), «Арҡайым» (У. М.Иҙелбаев) хореографик спектаклдәрен һәм 40-тан ашыу бейеү ижад итә: «Анархия», «Аулаҡ», «Баш бүре», «Башҡортостан», «Бөрйән егеттәре», «Казактар», «Күбәләк», «Ҡара тауыҡ», «Любезники- любизар», «Өс бажа», «Порт-Артур», «Салауат» һ.б.
   «Инсебикә», «Дала сыңы», «Аттар», «Урал бәйете», «Бүреләр», «Порт Артур», «Башҡортостан» хореографик композициялары үҙенең эстәлекле йөкмәткеһе, тарихи ваҡиғаларҙы сағылдырыуы менән халыҡ күңелен арбай, тетрәндерә. Сәхнәлә башҡорт халҡының легендалары ауаздаш булһа, «Бөрйән егеттәре», «Бөрйән ҡыҙҙары», «Ирәндек бөркөттәре», «Күбәләк», «Кис ултырыу» бейеүҙәрендә халҡыбыҙҙың ысын булмышы, йәшәгән мөхите сағыла.
1989 йылда Кишинёвта үткән Бөтә Союз эстрада бейеүҙәре фестивале, 1993 йылда Һамар ҡалаһында үткән Бөтә Рәсәй халыҡ бейеүҙәрен яңғыҙ башҡарыусылар һәм балетмейстер-бейеү ҡуйыусылар конкурсы лауреаты. 2021 йылда «Байыҡ» башҡорт бейеүен башҡарыусыларҙың телевизион конкурсында иң яҡшы бейеү ҡуйыусы тип билдәләнә.
2022 йылдың 29 апрелдә, Халыҡ-ара бейеү көнөндә, «Мираҫ» йыр һәм бейеү ансамбле НТВ телеканалында «Таланттар иле» шоуында ҡатнаша, ансамбль тамашасыларға Хәлил Ишбирҙин ҡуйған «Аманат» бейеүен күрһәтә.

# Ишбирҙин Хәлил Әнүәр улы
## НТВ каналында «Аманат» бейеүе

* YouTube сайтында Видео

# Ишбирҙин Хәлил Әнүәр улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1989).
# Дәүләт (исем)

Дәүләт — башҡорт ир-ат исеме, башҡа мосолман халыҡтарында ла ҡулланыла.

# Дәүләт (исем)
## Этимологияһы

Дәүләт исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән үҙләштерелгән, милек, мөлкәт, мал, байлыҡ; ил; мәмләкәт, дәүләт; бәхет мәғәнәһендә йөрөй.

# Дәүләт (исем)
## Билдәле кешеләр

Аритҡолов Дәүләт Шәһи улы (5 май 1901 йыл — 23 февраль 1943 йыл) — Граждандар һуғышында ҡатнашҡан һәм Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир.
Абдулғәлимов Дәүләт Мәжит улы (рус. Абдулгалимов Давлет Мажитович) (1907-) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 60-сы гвардия кавалерия полкының ҡылыссыһы, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой

# Дәүләт (исем)
## Фамилияла

Дәүләтов Бәкер Рәхим улы (23 май 1915, Өфө губернаһы, Бәләбәй өйәҙе, Иҫке Әмир ауылы — 31 март 1982, Тажик СССР-ы, Турсунзаде) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. 16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһының пулемёт расчеты командиры, гвардия өлкән сержанты. Советтар Союзы Геройы (1944).
Дәүләтов Әбдрәүеф Ғәни улы (27 март 1916 йыл — 27 октябрь 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир-кавалерист, 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 58-се гвардия кавалерия полкы пулемёт взводы командиры, гвардия лейтенанты. Советтар Союзы Геройы (1944).
Дәүләтов Ғәлим Абдулла улы; Ғәлим Дәүләди (9 апрель 1936 йыл — 15 апрель 2016 йыл) — башҡорт шағиры, яҙыусы, тәржемәсе һәм журналист. 1968 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Сергей Чекмарёв һәм Булат Рафиҡов исемендәге премиялар лауреаты.
Дәүләтов Фәрит Нәғим улы (ҡайһы бер сығанаҡтарҙа — Әбделнәғим улы; 26 май 1924 йыл — ?) — Бөйөк Ватан һуғышы һәм педагогик хеҙмәт ветераны, капитан. Ҡыҙыл Байраҡ, 1-се дәрәжә һәм 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры.

# Дәүләт (исем)
## Ауылдар

Дәүләт (рус. Давлятовка) — Башҡортостандың Асҡын районындағы ауыл.
Дәүләт (рус. Давлетово) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл.
Дәүләт (рус. Давлетово) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл.
Дәүләт (рус. Давлятовка) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл.
# Юбилей майҙаны (Новочеркасск)

Юбилей майҙаны — Ростов өлкәһе Новочеркасск ҡалаһының тарихи үҙәгендәге майҙандарҙың береһе.

# Юбилей майҙаны (Новочеркасск)
## Тарих

Новочеркасск ҡалаһының 1906 йылда ҡаланың баш архитекторы В. Н. Куликов төҙөгән планына ярашлы, ҡала төҙөлөшөнөң сиге хәҙерге Первомайский һәм 26 Баку комиссарҙары урамының йоп һанлы яғында тамамланған. Бында Баклан проспектының аҙаҡҡы осо, ә унан әҙ генә ситтәрәк Краснокут сауҡалығы тора. Сауҡалыҡтың төньяҡ сиге хәҙер «Космос» кинотеатры торған ерҙә бөткән. Бындай хәл 1950 йылдарға тиклем булған.
1955 йылда ҡаланан сыҡҡан ерҙә йорт төҙөлә һәм файҙаланыуға тапшырыла. Был инженер-мелиорация институты студенттарының ятағы һаналған дүрт ҡатлы бина була. Һуңыраҡ был йорттоң архитектур стиле буласаҡ майҙандың башҡа йорттарын һалыу өсөн өлгө булып торған. 1967 йылда Октябрь революцияһының 50 йыллығы хөрмәтенә майҙан «Юбилей» майҙаны тигән исем ала. Яңы майҙанда киң форматлы «Искра» кинотеатры, «Новочеркасск» ҡунаҡханаһы һәм космонавт Юрий Гагарин һәйкәле (скульпторы — В. Долматов) урынлаша. Һәйкәл ҡуйылыу сәбәпле «Искра» театрының исеме «Космос» исеме менән алыштырыла. 1988 йылда Баклан проспекты һәм Первомайский урамдары мөйөшөндә 14 ҡатлы йорт төҙөлә һәм файҙаланыуға тапшырыла. 2003 йылда был майҙанда ҙур сәскәлектә атаман М. И. Платовҡа һәйкәл ҡуйырға булалар. Уның скульптор Исаков эшләгән моделе лә әҙер була. Буласаҡ монумент урынына «Бында Дон атаманы граф М. И. Платовҡа һәйкәл ҡуйыласаҡ урын» тип ҙур таш өҫтөнә яҙып ҡуялар. Тик ниндәйҙер сәбәптәр арҡаһында монумент төҙөлмәй ҡала, ә уның урынына Платов бульварындағы Вознесение сиркәүе янында икенсе һәйкәл ҡуйыла.
Юбилей майҙаны транспорт сиселеше булып хеҙмәт итә. Уны тәүлек әйләнәһенә эшләүсе автомагистраль киҫеп үтә, бында трамвай юлы бар. 2013 йылда майҙанда вандалдар зыян килтерә алмаҫлыҡ аттар скульптураһы урынлаштыралар.
# Хеннеберг (Тюрингия)

Хеннеберг (Тюрингия) (нем. Henneberg (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 638 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,21 км². Диңгеҙ кимәленән 410 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98617 һәм автомобиль коды — SM.
# Бәләбәй операцияһы

Бәләбәй операцияһы (15—19 май, 1919) — Өфө губернаһының Бәләбәй өйәҙен баҫып алыу буйынса РККА-ның Көнсығыш фронты хәрби операцияһы. Көнсығыш фронты контрһөжүменең ҡушма өлөшө.
Был операция ваҡытында Көньяҡ төркөмө ғәскәрҙәре (23 мең кеше, 119 орудие) М. В.Фрунзе етәкселеге аҫтында фронттан ураулы маневр менән Бәләбәйгә һөжүм итәләр һәм аҡтарҙың Волга төркөмөн ҡыйраталар. Уны көнсығышҡа табан яҡынса 50 - 70 километрға алып ташлайҙар һәм шуның менән РККА-ның Өфө һөжүм операцияһын үткәреү өсөн шарттар тыуҙыралар.
# Дубянка (Медведица ҡушылдығы)

Дубянка — Рәсәйҙәге йылға. Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Медведица йылғаһының уң ярына тамағынан 213 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Дубянка (Медведица ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — [[Медведица (Дон ҡушылдығы)|Медведицайылғаһы Терса йылғаһы менән ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010300312107000009042
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000904
* Бассейн коды — 05.01.03.003
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кесе Тунзас-Су

Кесе Тунзас-Су — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тунзас-Су йылғаһының уң ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Кесе Тунзас-Су
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300212115200009201
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200920
* Бассейн коды — 13.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Сезелка

Сезелка — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мокша йылғаһының һул ярына тамағынан 412 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Сезелка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010200112110000027551
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002755
* Бассейн коды — 09.01.02.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Һаҡмар совхозының 3-сө фермаһы

Һаҡмар совхоэының 3-сө фермаһы (рус. Деревня фермы № 3 Сакмарского совхоза) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Почта индексы — 453395, ОКАТО коды — 80226831002.

# Һаҡмар совхозының 3-сө фермаһы
## Халыҡ һаны

| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1939 | 247 | |
| 1959 | 286 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1970 | 345 | |
| 1979 | 256 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1989 | 258 | |
| 2002 | 249 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 2009 | 236 | |
| 2010 | 194 | |

# Һаҡмар совхозының 3-сө фермаһы
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Иҫәнғол): 79 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Һаҡмар совхозының үҙәк усадьбаһы)
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Һарыҡташ): 53 км
# Әл-Мүьминүн сүрәһе

Әл-Мүьминүн сүрәһе (ғәр. سورة المؤمنون‎, Иман килтергән кешеләр ) — Ҡөрьән Кәримдең 23-сө сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 118 аяттан тора.

# Әл-Мүьминүн сүрәһе
## Йөкмәткеһе

Сүрә иман килтергәндәр бәхетле булыр һәм тантана итер тигән хәбәр менән башлана. Шунан мөьминдәрҙең әхлаҡи үҙенсәлектәре һүрәтләнә. Артабан кеше яралтылмышы процесы һәм үҫеше тураһында һөйләнелә. Сүрәлә Аллаһы тәғәләнең ҡеүәтен раҫлаған ҡайһы бер күренештәр килтерелә, шулай уҡ пәйғәмбәрҙәр тарихы бәйән ителә, был хикәйәттәр Илаһи Китаптарҙың бер сығанаҡтан икәнен, бөтә быуын кешеләре бер-береһенә оҡшай икәнен күрһәтә. Артабан сүрәлә Аллаһ кешене камил ҡиәфәтле итеп яралтҡан, был уның Ҡөҙрәтлелеген иҫбатлай тип аңлатыла.
Аллаһ яуызлыҡҡа яҡшылыҡ менән яуап бирергә һәм иманлы булырға өндәй.
* Бәхетле булды мөьминдәр, намаҙҙарында баҫалҡылар, буш һүҙҙәрҙән ситләшеүселәр, зәкәт түләүселәр, үҙҙәренең оят ерҙәрен һаҡлаусылар, ҡатындарынан һәм уң ҡулдары биләгәндән башҡа: улар бының өсөн шелтәләнмәй, бының арғы яғын теләгән кеше — сиктән уҙыусы, һәм аманаттарын һәм килешеүҙәрен үтәүселәр, үҙ намаҙҙарын уаҡытында тотоусылар, бына ошолар инде уариҫтар, фирҙәүесте мираҫ итеп алыусылар, улар унда мәңге торор.
* Ҡөрьән 23:1—11
# Нгумпэнга-Яха

Нгумпэнга-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Тирвы-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Нгумпэнга-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300043662
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304366
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Янгичай

Янгичай — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Каспий диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Янгичай
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Каспий диңгеҙе йылғаларының һыу бассейны, Сулак йылғаһының һыу бассейны сигенән Самур йылғаһының һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07030000312109300001860
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 109300186
* Бассейн коды — 07.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 09
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Мещанка (йылға)

Мещанка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Түбәнге Терсь йылғаһының һул ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Мещанка (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300312115200010985
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201098
* Бассейн коды — 13.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Изге Ғайса пәйғәмбәр әсәһе Раштыуа Соборы (Батуми)

Изге Ғайса пәйғәмбәр әсәһе Раштыуа Соборы (груз. ღვთისმშობლის შობის სახელობის საკათედრო ტაძარი) — Батумиҙа урынлашҡан ғәмәлдәге Грузин православ сиркәүе Батуми һәм Лаз епархияһының кафедраль соборы. 1903 йылда ағалы-энеле Зубалашвилиҙар аҡсаһына католик ғибәҙәтхана булараҡ төҙөлгән.

# Изге Ғайса пәйғәмбәр әсәһе Раштыуа Соборы (Батуми)
## Тарихы

Ғибәҙәтхананы 1898—1903 йылда Степан Зубалашвили мәрхүмә әсәһе Елизавета иҫтәлегенә төҙөгән , сөнки әсәһе Батумиҙа католик сиркәү төҙөүҙе һораған булған. Степан төҙөлөшкә Италиянан.рәссамдар һәм архитекторҙар саҡырған. Бөтә төҙөлөш 250 мең һумға.төшкән.
Йыл совет власының сиркәү емерелеүгә дусар булыу ҡурҡынысы янай. Улар араһында бар яҡлап сығыш яһаусы яҙыусы Константин Гамсахурдия. Режиссер Абуладзе Һырдаръялағы тарихында был фильм мотивтары буйынса төшөрөлгән «Тәүбә». Һөҙөмтәлә, бинала төрлө йылдарҙа төрлө һаҡлау һәм маҡсаты менән ҡулланасаҡ: лабораториялар, юғары көсөргәнештә була бында, архив һәм башҡа учреждениелар.
1970-се йылдарҙа ғибәҙәтхана яңынан тергеҙелә, ә 1980-се йылдарҙа Грузин православ сиркәүенә тапшырыла. 1989 йылдың 16 майында, Грузия Католикос-Патриархы Илия II ҡорамды изгеләндергәндән һуң, 5 мең самаһы кеше суҡындырылған.
Мәҙәниәт һәм ҡомартҡыларҙы һаҡлау министрының № 2011 йылдың 21 февралендә сыҡҡан 3/31 һанлы Бойороғо менән собор Батумиҙың мәҙәни мираҫ, тарих һәм мәҙәниәт һәйкәлдәре объекттары исемлегенә индерелгән.
Хәҙерге ваҡытта ҡорам Грузия православ сиркәүе Батуми һәм Лаз епархияһының эшләүсе кафедраль соборы булып тора.

# Изге Ғайса пәйғәмбәр әсәһе Раштыуа Соборы (Батуми)
## Архитектураһы

Ҡорам неоготик стилдә аҡ таштан төҙөлгән. Интерьер ҡыҙыл таш һәм неоготик архитектураға хас күк-алтын орнаменттар менән биҙәлгән.
Ғибәҙәтханаға ингән ерҙәге уң һәм һул уйымдарҙа изге Нина һәм апостол Андрей Первозванный.скульптуралары урынлаштырылған.

# Изге Ғайса пәйғәмбәр әсәһе Раштыуа Соборы (Батуми)
## Соборҙың өлкән руханиҙары

* 1986—1992 Константин (Меликидзе)
* 1992—1993 Христофор (Цамалаидзе)
* 1993—1996 Иов (Акиашвили)
* 1996 — хәҙерге көнгә тиклем Димитрий (Шиолашвили)
# Башҡорт милләтенең формалашыу тарихы (Октябрь революцияһына тиклемге осор) (Б.Х.Юлдашбаев)

Эше бөтмәгән, конфликт булмаһын өсөн ҡалып ҡуйылманы
Башҡорт милләтенең формалашыу тарихы (Октябрь революцияһына тиклемге осор) — башҡорт, СССР, Рәсәй тарихсыһы, тарих фәндәре докторы Билал Хәмит улы Юлдашбаевтың Башҡортостан тарихына бәйле китабы.
Ғалим-тарихсы Б. X. Юлдашбаевтың был китабы башҡорт милләте тарихының социаль-этник яғына арналған. Унда тәүге тапҡыр Башҡортостан тарихының мөһим һәм принципиаль мөһим яҡтарының береһе — ерле халыҡ- башҡорттарҙың милләт булып формалашыу процесы (1917 йылға тиклем) яҡтыртыла. Китап тарихсы-ғалимдар, студенттар, журналистар һәм башҡа китап һөйөүселәр өсөн тәғәйенләнгән.
Китап тәүге тапҡыр 1972 йылда Башҡортостан китап нәшриәтендә баҫылып сыҡҡан.

# Башҡорт милләтенең формалашыу тарихы (Октябрь революцияһына тиклемге осор) (Б.Х.Юлдашбаев)
## Төп өлөш

Тарих фәндәре докторы Б. X. Юлдашбаевтың был китабы башҡорт милләте формалашыуҙың социаль-этник мәсьәләләренә арналған. Унда Башҡортостан тарихының мөһим яҡтарының береһе — 1917 йылға тиклем башҡорт милләте формалашыу процесы күҙәтелә.
Китап өс бүлектән тора. Беренсе бүлек «Башҡорттарҙың халыҡ һәм милләт булып этно-лингвистик ойошоу тарихы» ( «История этно-лингвистической консолидации башкир в народность и нацию»), икенсеһе- «Башҡорт милләте формалашыу социаль-иҡтисади тарихы» («Социально– экономическая история формирования башкирской нации»), өсөнсөһө- «Башҡорт милләтенең формалашыу тарихы» ( «История формирования башкирской нации»)..
Беренсе бүлектә тарихсы рус яҙыусылары мәғлүмәттәре (М.В.Лоссиевский, Н. А. Гурвич, Н. Л.Скалозубов, А. Калачев, С.Сомье һ.б.) халыҡ иҫәбен алыу материалдарына нигеҙләнеп, XIX быуат аҙағы– XX быуат башына башҡорт халҡының һан яғынан кәмемәүен, ә бер нисә быуат эсендә артыуын күрһәтә. Тотороҡло этно-демографик үҫеш башҡорт халҡының милләт булып формалашыуы өсөн төп нигеҙ булып тора..
Китапта Б.Х.Юлдашбаев тарафынан милли территория мәсьәләләре, милләттең этнолингвистик берләшеүе һәм рухи формалашыуы, проблеманың социаль-иҡтисади яғы, Октябрь революцияһы мәленә башҡорт халҡының милләт булараҡ ойошоуы һәм мәҙәни-иҡтисади үҫештең ниндәй кимәлдә булыуы мәсьәләләре ҡарала. Проблеманың социаль-сәйәси яғы ҡыҫҡаса ғына итеп һүрәтләнә һәм мәсьәләне тулыһынса яҡтыртмай.
Тикшеренеүҙең аныҡ-тарихи материалын автор милләт проблемаһының дөйөм теоретик — фәлсәфәүи аспекты менән органик бәйләнештә тәҡдим итә.
«Башҡорт милләтенең формалашыу тарихы (Октябрь революцияһына тиклемге осор)» 1972 йылда сыҡҡандан һуң, ул тарихсылар, журналистар, партия һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәре араһында ҡыҙыу бәхәстәр тыуҙыра. Ғалим төрлө яҡлап тәнҡит утына тотола.
Китаптың әһәмиәте шунда- унда тәүге тапҡыр Башҡортостан тарихының мөһим һәм принципиаль яҡтарының береһе — төбәктең ерле халҡы- башҡорттарҙың милләт булып формалашыу процесы (1917 йылға тиклем) яҡтыртыла.
# Мортазина Шәүрә Муса ҡыҙы

Мортазина Шәүрә Муса ҡыҙы (22 июль 1925 йыл — 22 февраль 2002 йыл) — башҡорт театр режиссёры. РСФСР-ҙың (1970) һәм БАССР-ҙың (1955) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы

# Мортазина Шәүрә Муса ҡыҙы
## Биографияһы

Шәүрә Муса ҡыҙы Мортазина 1925 йылдың 22 июлендә Мәскәүҙә тыуған. Атаһы — Муса Мортазин (1891—1937), комбриг, Рәсәйҙә Граждандар һуғышы ҡатнашыусыһы була, хәрби эшмәкәр, 1920—1921 — Башҡортостан Үҙәк Башҡарма комитете рәйесе.
Шәүрә Муса ҡыҙы 1948 йылда ГИТИС (А. М. Лобанов класы, педагогтары А. И. Лобанов, И. Я Судакова) тамамлай. Уҡыу йылдарында профессор В. Г. Сахновский, А. Д. Дикийҙың ижади оҫтаханаларына йөрөй. 1948—1972 йылдарҙа Өфөлә Башҡорт дәүләт академия драма театры режиссёры була. Башҡорт академия драма театрынан киткәс, бер ни тиклем Ялта театры менән етәкселек итә.1962—1966 йылдарҙа Өфө сәнғәт училищеһында уҡыта. 1968—1970 йылдарҙа Өфө дәүләт сәнғәт институтында кафедра мөдире булып эшләй. Һуңынан Мәскәүгә йәшәргә китә. Ш. Мортазинаның уҡыусылары араһында Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы Е. В. Смирнов, БАССР-ҙың атҡаҙанған артистары Р. А. Устинова, А. Х. Шәрипова бар.

# Мортазина Шәүрә Муса ҡыҙы
## Ижады

Өфө театрҙарында 100-ҙән артыҡ спектакль ҡуя. Дебюты — Г. Березконың «Командарм» әҫәре буйынса «Оло мөхәббәт» спектакле (1948). Милли драматургтарҙың, шулай уҡ рус һәм сит ил классиктары әҫәрҙәрен сәхнәгә ҡуйыуҙа уның режиссёр оҫталығы бигерәк тә асыҡ күренә. СССР-ҙа беренсе булып, Д. Лоусон, Вольтер әҫәрҙәрен сәхнәгә сығара.

# Мортазина Шәүрә Муса ҡыҙы
## Ижады
#### Өфө драма театрында

* «Оло мөхәббәт» Г. Березов
* «Салауат Юлаев» Баязит Бикбай
* «Утлы өйөрмә» Мирзаһитов Әсғәт
* «Бер мөхәббәт яҙмышы» Ибраһим Абдуллин
* «Рәйсә» Нәжип Асанбаев
* «Онотма мине, ҡояш!» Азат Абдуллин
* «Ай тотолған төндә» Мостай Кәрим
* «Хәйләкәр бисәләр» В.Шекспир
* «Ромео һәм Джульетта» В.Шекспир
* «Макбет» В.Шекспир
* «Урлау» Джек Лондон
* «Мөхәммәт» Вольтер
* «Бер ғаилә яҙмышы» Д. Лоусон

# Мортазина Шәүрә Муса ҡыҙы
## Ижады
#### Өфө опера театрында

* «Дауыл» операһы

# Мортазина Шәүрә Муса ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* РСФСР-ҙың дәүләт премияһы (1967)
* Ғәлимов Сәләм исемендәге премия (1967)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1955)
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1970)
* БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1955)