yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Дманиси Сионы

Дманиси Сионы — базилика тибындағы VI быуат грузин архитектураһы ҡомартҡыһы. Болниси Сионы, Квемо Болниси һәм Дманиси Сионы төҙөлөш материалы һәм биҙәлеше менән бер-береһенә оҡшаш. Урта өлөшө тәүге ҡиәфәтендә һаҡланған, ҡабырға өлөштәре яңынан үҙгәртеп төҙөлгән. Дманиси Сионы күләме буйынса ҙур түгел, кирбес һәм һуйырташ ҡулланып төҙөлгән. Яҫы таш плиталар менән көпләнгән ҡорамдың көньяҡтан ҡапҡалары һәм аралығы, төньяҡтан изге урыны бар. Ҡорам эс яҡтан биҙәлгән, миһрабында изгеләрҙең һүрәттәре һәм яҙыуҙары һаҡланған. Һуңыраҡ, 1213— 1222 йылдарҙа семәрле ҡапҡалары төҙөлә. Ҡапҡалар, бөтә өс фасады бағаналары һәм аркаһы асыҡ-йәшел төҫтәге шымартылған таш плиталар менән биҙәлә, дүрт яҡлы ҡыйыҡ төҙөлә.
Дманиси Сионының көнсығыш яғында дүрт мөйөшлө манара төҙөлә, ул бер нисә тапҡыр үҙгәртеп ҡорола. Төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай ҙур булмаған бер ҡатлы ҡорам урынлаша, ул яҙыуҙарға ярашлы 1702 йылда яңыртыла.
# Хеҙмәт бурысын башҡарғанда һәләк булған янғын һүндереүселәргә һәйкәл

Хеҙмәт бурысын үтәү ваҡытында һәләк булған янғын һүндереүсегә һәйкәл Өфө ҡалаһы, Киров районының Цюрупа урамындағы 2-се янғын һүндереү бүлеге янында ҡуйылған.

# Хеҙмәт бурысын башҡарғанда һәләк булған янғын һүндереүселәргә һәйкәл
## Тарихы

Һәйкәл 2003 йылдың 29 апрелендә Янғындан һаҡлаусылар көнөнә ҡарата асылған. Мемориал янғын һүндергәндә һуңғы 50 йылда һәләк булған 47 янғын һүндереүсенең яҡты иҫтәлегенә бағышлана. Һәйкәл баҡыр ҡыңғырауға янғын телдәре үрмәләүен сағылдыра. Ул мәрмәр стелланан тора. Ташта мәрхүм булған 47 янғын һүндереүсенең исеме яҙылған. Һәйкәлдең авторы- Хәниф Хәбибрахманов. Ул шулай уҡ Башҡортостан Республикаһы Ҡоролтайы янында ҡуйылған Салауат Юлаев һәм Заһир Исмәғилев һәйкәлдәренең дә авторы.
Гранит плитала рус һәм башҡорт телдәрендә ошо һүҙҙәр яҙылған
   ВЕЧНАЯ ПАМЯТЬ ПОГИБШИМ ПОЖАРНЫМ ПРИ ИСПОЛНЕНИИ СЛУЖЕБНОГО ДОЛГА
Мемориалды асыу тантанаһында Башҡортостан Республикаһы президенты М. Ғ. Рәхимов ҡатнашты. Һәйкәл төбөнә президент һәм башҡа рәсми вәкилдәр, туғандары һәм хеҙмәттәштәре тарафынан кәрзин менән сәскәләр ҡуйылды.
# Асҡын ауыл Советы (Асҡын районы)

Асҡын ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Асҡын районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.

# Асҡын ауыл Советы (Асҡын районы)
## Тарихы

Ауыл биләмәһе Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә. 2008 йылда Асҡын ауыл Советын Борма һәм Ҡуяштыр ауыл Советтары менән берләштерелә.
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереүгә һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһындағы» Законы, ст.1, п. 4 түбәндәге юлдар бар:
   "Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: д) Асҡын ауыл Советын Борма һәм Ҡуяштыр ауыл Советтары менән, «Асҡын» атамаһын ҡалдырып, берләштерергә, Асҡын — административ үҙәк. Борма ауыл Советының Яңы Борма, Үрге Никольский, Талог, Төй, Ҡуяштыр ауыл Советының Ҡуяштыр ауылдарын Асҡын ауыл Советы составына индерергә. Асҡын ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға. Борма, Мәтәле һәм Ҡуяштыр ауыл Советтарын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға;
# Грос-Роденслебен

Грос-Роденслебен (нем. Groß Rodensleben) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1097 кеше йәшәй. Майҙаны — 19,34 км². Диңгеҙ кимәленән 125 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39167 һәм автомобиль коды — BK.
# Копылов Василий Данилович

Копылов Василий Данилович (15 июнь 1921 йыл — 1 апрель 1966 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир, танк бригадаһының мотоуҡсылар отделениеһы командиры, сержант. Советтар Союзы Геройы (1944).

# Копылов Василий Данилович
## Биографияһы

Василий Данилович Копылов 1921 йылдың 15 июнендә Үҫәргән кантоны Алексеевский утарында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Урыҫ. Алты класс тамамлаған. Йылайыр игенселек совхозында (Башҡортостан) бухгалтер булып эшләй.
1939 йылда Башҡорт АССР-ының Баймаҡ район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышында — 1941 йылдың авгусынан, Көнбайыш, Көньяҡ-Көнбайыш, Воронеж фронттарында һуғыша. Яралана.
178-се танк бригадаһының (10-сы танк корпусы, 40-се армия, Воронеж фронты) мотоуҡсылар отделениеһы командиры комсомолец Копылов В. Д. Днепр йылғаһы аша сыҡҡан саҡта айырыуса батырлыҡ күрһәтә.
Һуғыштан һуң Силәбе ҡалаһында йәшәй һәм эшләй. 1966 йылдың 1 апрелендә вафат була. Силәбеләге Успенский (Цинк) зыяратында ерләнгән.

# Копылов Василий Данилович
## Батырлығы

«1943 йылдың 23 сентябрендә В. Д . Копылов беренселәр иҫәбендә украин хуторы Монастырёк янында (хәҙерге Киев өлкәһендәге Кагарлыҡ районы Ржищев ҡала тибындағы ҡасаба) Днепрҙы йөҙөп аша сыға. Ҡыйыу отделение командиры булған подразделение ике тәүлек эсендә өс дошман һөжүмен кире ҡаға. Бер нисә совет һалдатына ҡаршы гитлерсылар дүрт танк, ике штурмлау орудиеһы һәм пехота батальонын ташлайҙар. Сержант Василий Копылов шәхсән үҙе бер штурмлау орудиеһын юҡ итә. Яу яланында етмеш ике яралы һәм ҡырҡ ете һәләк булған фашист ятып ҡала».
СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 10 ғинуарында указына ярашлы командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм немец-фашист илбаҫарҙары менән алышта күрһәткән батырлыҡтары өсөн сержант Копылов Василий Данилович «Советтар Союзы Геройы» исеменә лайыҡ була, уға Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 2356) тапшырыла.

# Копылов Василий Данилович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Советтар Союзы Геройы (1944)
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (10.01.1944);
* Ленин ордены (10.01.1944);
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (27.07.1943);
* миҙалдар.

# Копылов Василий Данилович
## Хәтер

* Копылов Василий Данилович хөрмәтенә Башҡортостан Республикаһының Мораҡ ауылында Йәштәр микрайонындағы урамға уның исеме бирелә.
# Хаю-Се

Хаю-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ябто-Яга ҡушылдығының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Хаю-Се
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000088621
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008862
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Төньяҡ амурҙары

Төньяҡ амурҙары һүҙбәйләнешенең бер нисә төшөнсәһе бар.
* Төньяҡ амурҙары — 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашҡан урыҫ шағиры Денис Давыдов уҡ-йәйә менән ҡораланған башҡорт яугирҙәренә, боронғо грек алиһәһе амурға оҡшатып, биргән баһаһы.
* Төньяҡ амурҙары — хәрби-тарихи клуб.
* Төньяҡ амурҙары — Яныбай Хамматовтың китабы.
# Тәүбә (мәсет)

«Тәүбә» мәсете
* Тәүбә (мәсет, Үрге Йәркәй) — Башҡортостан Илеш районы Үрге Йәркәй ауылындағы мәсет.
* Тәүбә (мәсет, Яр Саллы) — Татарстандың Яр Саллы ҡалаһындағы мәсет.
# Оло Черная (Кумиха ҡушылдығы)

Оло Чёрная — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кумиха йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Оло Черная (Кумиха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000053106
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005310
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Капцов Валерий Александрович

Капцов Валерий Александрович (13 ноябрь 1939 йыл — СССР һәм Рәсәй ғалимы, хеҙмәт гигиенаһы өлкәһе белгесе, РАМН ағза-корреспонденты (2004), РФА ағза-корреспонденты (2014).

# Капцов Валерий Александрович
## Биографияһы

Валерий Александрович Капцов 1939 йылдың 13 ноябрендә Ташкентта тыуған
1968 йылда И. М. Сеченов исемендәге 1-се Мәскәү медицина институтының санитария-гигиена факультетын тамамлай.
1971 йылда — кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлағас, Мәскәү медицина стоматология институтының дөйөм гигиена кафедраһына ассистент итеп ебәрелә.
1975—1980 йылдарҙа — СССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Медик-биологик проблемалары институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. Ул бында йыһанға осош барышында медицина эксперименттарын тәьмин итеү һәм йыһанға осоу факторҙарының туҡыма оксигенизацияһына, микроциркуляцияға, тәм тойоу һәм ишетеү анализаторҙарына йоғонтоһо, үҙәк нервы системаһының үҙгәреше проблемаларын өйрәнә, шулай уҡ космонавтарҙы медицина тикшереүе аҫтында тотоуҙы камиллаштырыу ысулдары мәсьәләләре менән булыша.
1980—1993 йылдарҙа — медицина хеҙмәткәрҙәренең хеҙмәт гигиенаһы лабораторияһының етәксеһе, артабан СССР МФА-ның Хеҙмәт гигиенаһы һәм һөнәри ауырыуҙарҙы ғилми-тикшеренеү институты директорының фәнни эштәр буйынса урынбаҫары була (1988—1993 йылдарҙа).
1986 йылда — докторлылыҡ диссертацияһын яҡлай.
1993—2005 йылдарҙа — Бөтә Рәсәй тимер юл гигиенаһын ғилми-тикшеренеү институтының директоры.
2004 йылда РАМН-ның ағза-корреспонденты итеп һайлана.
2014 йыл — РФА ағза-корреспонденты.
Әлеге ваҡытта — Бөтә Рәсәй тимер юл гигиенаһын ғилми-тикшеренеү институтында кафедра мөдире, Сеченов университетының медик-профилактика гигиенаһы кафедраһында профессор.

# Капцов Валерий Александрович
## Фәнни эшмәкәрлеге

Илдең хеҙмәт медицина өлкәһендәге белгесе.
Фәнни тикшеренеүҙәренең төп йүнәлеше ― зарарлы сәнәғәт производствоһының төрлө тармаҡтарында эшләүсе кешеләрҙең хеҙмәт шарттарын һәм һаулығы торошон өйрәнеү.
500-гә яҡын эш авторы, 50-нән ашыу китап, ғилми хеҙмәттәр йыйынтығы уның ҡатнашлығында һәм редакцияһы аҫтында әҙерләнгән.
Уның етәкселегендә 16 кандидатлыҡ һәм 9 докторлыҡ диссертацияһы яҡланған.

# Капцов Валерий Александрович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Дуҫлыҡ ордены
* ВДНХ-ның бронза миҙалы
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы
* «Һаулыҡ һаҡлау алдынғыһы» билдәһе
* «И. М. Сеченов исемендәге Беренсе Мәскәү дәүләт медицина университетының Атҡаҙанған профессоры» маҡтаулы исеме.
# Любляна мәсете

2020
Ислам дини-мәҙәни үҙәге (слов. Islamski versko-kulturni center), шулай уҡ Любляна мәсете (Džamija V Ljubljani) йәки Люблян мәсете (Ljubljanska džamija) исемдәре аҫтында билдәле - сөнни мәсет һәм мәҙәни үҙәге, Люблянала (Словения) Безиград районында урынлашҡан. Комплекс мәсет, китапхана, фонтан һәм башҡа ҡоролмаларҙы үҙ эсенә ала.
1960-сы һәм 1970-се йылдарҙа Словенияға күрше югослав республикаларынан күп һанлы мосолмандар күсеп килә. 1969 йылда улар беренсе тапҡыр мәсет төҙөүгә рөхсәт һорай, әммә уларҙың үтенесе кире ҡағыла. 1990 йылдарҙа улар тағы ла мәсет төҙөүгә өлгәшергә тырыша, әммә был юлы ла ниәттәре тормошҡа ашмай. 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса, Словения халҡының 2,4 процентын (яҡынса 47 000 кеше) мосолмандар тәшкил итә (ҡара: Словенияла ислам). Афина менән бер рәттән Любляна Европаның мәсетһеҙ бер нисә баш ҡалаһының береһе була.
2003 йылдың декабрендә Любляна муниципалитеты мәсет төҙөүгә рәсми рөхсәт бирә, әммә радикаль ҡарашлы исламға ҡаршы активистар бинаны төҙөүҙе тыйыу тураһында 12 мең ҡултамға йыя, был төҙөлөште кисектереүгә булышлыҡ итә. 2004 йылдың июлендә Конституция суды референдумды «конституция менән гарантияланған дини аҙсылыҡтарҙың хоҡуҡтарына ҡул һуҙыусы" булараҡ юҡҡа сығара .
2008 йылдың декабрендә үткәрелгән икенсе референдумда ҡул ҡуйыусылар 40 метрлыҡ манаралы мәсетте төҙөүгә ҡаршы сығалар. 2008 йылдың 25 декабрендә оҙаҡ бәхәстәрҙән һуң мәҙәни үҙәктең дизайны хуплана.
Мәсет киң йәмәғәтселеккә 2020 йылдың февралендә асыла.
# Гырдза-Ёль

Гырдза-Ёль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Нем йылғаһының уң ярына тамағынан 86 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Гырдза-Ёль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000014855
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001485
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кисть (Кашинка ҡушылдығы)

Кисть — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кашинка йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Кисть (Кашинка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан Угличь ГЭС-ына тиклем (Угличь һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010100812110000004315
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000431
* Бассейн коды — 08.01.01.008
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Бусыгин Александр Иванович

Александр Иванович Бусыгин (1900, Дондағы Ростов — октябрь 1941, Вязьма янында һәләк булған) — рус совет прозаигы, очерктар яҙыусы, «На подъёме» Төньяҡ Кавказ журналының баш мөхәррире, Граждандар һуғышы һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.

# Бусыгин Александр Иванович
## Биографияһы

А. И. Бусыгин эшсе ғаиләһендә тыуа. 1915-1924 йылдарҙа Владикавказ тимер юлының төп оҫтаханаһында эшсе була.
Граждандар һуғышында — бронепоезд яугире.
Һуғыш тамамланғас, А. И. Бусыгин оҫтаханаға эшкә ҡайта. Һуңғараҡ журналистика һәм әҙәбиәт эшеменән шөғөлләнә: башта эшсе хәбәрсе, артабан «Советский юг» гәзитенең әҙәби хеҙмәткәре булып эшләй.
Тәүге очерктарын һәм хикәйәләрен 1923 йылда нәшер иттерә.
Төньяҡ Кавказда һәм Дондағы Ростовта Төньяҡ Кавказ пролетар яҙыусылар ассоцияцияһын (СКАПП) ойоштороусыларҙың береһе була, В. М. Киршон, М. А. Шолохов, А. А. Фадеев, В. П. Ставский менән хеҙмәттәшлек итә.
1924—1926 йылдарҙа уның хикәйәләре һәм «Двое», «Отомстил», «Посёлок Кремнёвка» исемле повестары баҫыла.
1920-се йылдарҙың уртаһынан алып — Төньяҡ Кавказдың «На подъёме» журналында баш мөхәррир. М. А. Шолоховтың яҡын дуҫы була.
А. И. Бусыгин 1934 йылдың авгусында үткән Беренсе Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы делегаты.
1928 йылда «Московский рабочий» нәшриәтендә уның «Закалялась сталь» китабы нәшер ителә. Бөйөк Ватан һуғышы алдынан А. Бусыгин «Семья Бесергеневых» романын яҙа башлай, тик яҙып бөтөрөргә өлгөрмәй.
Бер төркөм яҙыусылар менән бергә 19-cы армияның «К победе» гәзите редакцияһы составында Көнбайыш фронтҡа китә. Был гәзиттең хәрби хәбәрсеһе була. Смоленск урмандарында Ярцево һәм Вязьма янындағы һуғыштарҙа ҡатнаша.
1941 йылдың октябрендә һуғыш барышында ике аяғы ла йәрәхәтләнеүгә ҡарамаҫтан, дошман пуляһы тарафынан юҡ ителгән станковый пулемёт янына шыуышып барып етә, унан һуңғы патроны бөткәнсе атып, хәрби иптәштәренең артҡа күсенеүен тәьмин итә.

# Бусыгин Александр Иванович
## Хәтер

* Ростов паровоздар ремонтлау заводына ингән ерҙә: «Здесь с 1915 по 1924 г. работал Бусыгин Александр Иванович, рабочий, писатель-коммунист, героически погибший в боях за Родину в октябре 1941 г.» тигән иҫтәлекле таҡтаташ тора.
# Сотничиха

Сотничиха — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға исемһеҙ күл Покровское ауылы янында ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Сотничиха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алей йылғаһы Гилёв һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200212115200000881
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200088
* Бассейн коды — 13.01.02.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Язель

Язель — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вычегда йылғаһының һул ярына тамағынан 363 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Язель
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000020268
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002026
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кәрәмәткүл

Кәрәмәткүл - рус. Карматкуль (Караматкуль, Кармаккуль) - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы күл.

# Кәрәмәткүл
## Географияһы

Кәрәмәткүл Силәбе өлкәһенең Илмән ҡурсаулығы биләмәһендә урынлашҡан (Ишкүл һырты).
1,5 километр көньяҡ-көнсығышҡараҡ Новоандреевка ауылы ята.
Мейәскә тиклем аралыҡ – 30 км, Силәбегә – 100 км, Екатеринбургҡа – 200 км, Өфөгә – 320 км.
Уның тирәһендәге һыу ятҡылыҡтары: Сереккүл , Ишкүл, Тәрәнкүл,Ҡарабалыҡ, шулай уҡ Арғужа һыуһаҡлағысы урынлашҡан. Был күлдәр ҙә, Кәрәмәткүл дә тектоник ҡуҙғалыштар һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән.
Координаттары: 55°18′47″N 60°14′46″E.

# Кәрәмәткүл
## Тасуирламаһы

Кәрәмәткүл дә, уның тирәһендә ятҡан күлдәр ҙә тектоник ҡуҙғалыштар һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән.
Күл ҙур түгел, ярҙары ташлы.
Күлдең оҙонлоғо төньяҡтан көньяҡҡа -1,78 км, киңлеге көнбайыштан көнсығышҡа - 520 м.
Күлдең һоҡланғыс матурлығы сәйәхәтселәрҙе генә түгел, ҡәләм оҫталарын да йәлеп итә. Яҙыусы С. Д. Лялицкая «Илмән тауҙары эҙәрмәндәре» («Следопыты Ильменских гор») тигән китабында бына нимәләр яҙа: "Зеленовато-синее, как камень аквамарин, лежит оно в оправе высоких зелёных гор. Мои спутницы долго не могли налюбоваться и покинуть его — так оно было прекрасно. Воды его, издали синие, вблизи были совсем бесцветны и прозрачны»

# Кәрәмәткүл
## Этимологияһы

Гидронимдың урыҫса яҙылышын төрлөсә ҡулланалар:Карматкуль, Караматкуль, Кармаккуль.
Киң билдәле Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә күлде Карматкуль тип атай һәм "Карматкуль, озеро, Аргаяшский район. От распространенного у башкир и татар тюркского мужского имени Кармат, Кармяк, Кормат, Корман", тигән фараз яҙа.
Күл атамаһы исемдән генә түгел, ғөмүмән, "кәрәмәт" тигән һүҙҙән килеп сығыуы ысынбарлыҡҡа яҡыныраҡтыр. Кәрәмәт һүҙе "аптырарлыҡ, ғәжәп хул, мөғжизә" тигән мәғәнәләргә эйә, шул уҡ ваҡытта ул мәжүсилек осоронда мөғжизәле тип һаналған объекттарға ҡарата ла ҡулланылған. Күлдең тап шул осорҙа табыныр урын булыуы ла ихтимал.
Башҡорттарҙа Кәрәмәт тигән ир-ат исеме лә булған, Кәрмәт, Ҡормат, Ҡорман тигән исемдәргә ҡарғанда тәүгеһе күл атамаһына тулыһынса тап килә
Башҡорт телендәге "ҡармаҡ" һүҙенән алынған тигән фараз да бар, әммә уны артыҡ ышаныслы вариант тип булмай.

# Кәрәмәткүл
## Күлдәге сикләүҙәр

Кәрәмәткүл тәбиғәт ҡомартҡыһы Илмән ҡурсаулығы территорияһында урынлашҡанлыҡтан, балыҡ тотоуға етди сикләүҙәр һалынған. Балыҡ тотоуға рөхсәт һаны сикләнгән, һәм билдәле бер категория вәкилдәренә генә — инспекторҙарға һәм «Илмән ҡурсаулығы Ирекле янғын һүндереү дружинаһы» йәмғиәте ағзаларына ғына, унда ла ҡармаҡ менән генә тотоу рөхсәт ителә. Тейешле теркәү үтеп, был ойошма ағзалары пропуск ала. Балыҡ тотҡан башҡа бөтә кеше браконьер һанала. Ғәмәлдәге ҡануниәтте боҙоусыларға штраф санкциялары ҡулланыла, ә ҙур зыян килтергән осраҡта енәйәт язаһы бирелә.

# Кәрәмәткүл
## Шулай уҡ ҡара

* Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге
# Ғәҙәш

Ғәҙәш — рус. Гадяшка — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Ғәҙәш йылғаһы Иҙәш йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Ғәҙәш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

РФ территорияһы буйынса Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән мәғлүмәттәр:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000512112200005645
* Кодтар буйынса гидрологик өйрәнеү (гө) — 112200564
* Бассейн коды — 12.01.00.005
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Мирюнник

Мирюнник — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вычегда йылғаһының уң ярына тамағынан 123 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Мирюнник
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000023931
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002393
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Дияс (исем)

Дияс — башҡорт ир-ат исеме.

# Дияс (исем)
## Этимологияһы

Дияс исеме испан теленән көн, көндөҙ тип аңлатыла.

# Дияс (исем)
## Билдәле шәхестәр

Йәндүрин Дияс Хатип улы (20 ғинуар, 1940, БАССР-ҙың Малаяҙ районы (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Салауат районы) Лағыр ауылы) — тарихсы, тарих фәндәре докторы (2005), профессор (2004). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2009), СССР Юғары мәктәбе отличнигы (1985), Рәсәй Федерацияһы юғары һөнәри белем биреүҙең почетлы хеҙмәткәре (2007).
Дияс Избасаров — Рәсәй еңел атлетсыһы.
# Салпада-Яха (Паюта-Яха ҡушылдығы)

Салпада-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Паюта-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 93 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Салпада-Яха (Паюта-Яха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300046663
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304666
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3