yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Йашха

Йашха (шулай уҡ популяр әҙәбиәттә Яшха), юкатек теленән килгән: Yaxhá (варианты: Yaxha, Yax-һе, Yax-há), хәрефтәре. Yax («диңгеҙ тулҡыны төҫөндәге») + һа («һыу») — хәҙерге Гватемалала майя цивилизацияһының ҡала үҙәге. Беҙҙең эраның 600 йылынан алып беҙҙең эраның 900 йылына тиклем, 16 быуат дауамында йәшәү урыны булған.
Йашха ике лагуна, Сканаб (Sacnab) һәм Йашха (Yaxhá) араһында урынлашҡан. Лагуналарҙың һуңғыһында ҡаршы яҡта Гватемаланың Петен департаментында классик дәүерҙән һуңғы ҙур ҡала Топоште урынлашҡан.
Йашха-Накум-Наранхо милли паркы майя мәҙәниәтенең һаҡланыусы зонаһына ҡарай, 37160 гектарҙы биләй һәм майя биосфераһы ҡурсаулығы (Reserva de la Biósfera Maya) составына инә. Уның тәбиғи сиктәре: көнбатышта — Тикаль милли паркы, төньяҡта — Тикаль- Эль-Мирадор - Рио-де-Асуль емереклектәре биологик коридоры, ә көнсығышта һәм көньяҡта — күп маҡсатлы зона тәғәйенләнеше (Zona de Usos Múltiples).
Билдәле ҡомартҡылар булып король һарайы булараҡ билдәле биналар комплексы, унда ҡала хакимы ғаиләһе менән йәшәгән, Төньяҡ акрополь, Астрономия комплексы, туп уйындары өсөн ике стадион, Көнсығыш акрополь, Күләгәләр майҙаны һәм Игеҙәк-пирамидалар комплексы тора. Бөтә был биналар юл һәм түшәлгән тротуарҙар системаһы менән бәйле.
Йашхала 500-ҙән ашыу ҡоролмалар табылған, шул иҫәптән 40 стела, 13 алтарь, 9 пирамида, туп уйыны ике стадион һәм сакбе (изге юлдар) селтәре бар, улар Үҙәк, Көнсығыш һәм Төньяҡ акрополдәрҙе тоташтыра. C майҙанында игеҙәк пирамидараҙың уникаль комплексы тора. 80 метр киңлектәге Күл урамы борон ҡалаға төп инеү урыны булған, ул ҡаланы Йашха күле менән тоташтыра.
Периферияла һөнәрселәр, крәҫтиәндәр һәм хеҙмәткәрҙәр йәшәгән.
Паркта тәбиғи (күлдәр, шишмәләр) һәм яһалма һыу сығанаҡтары бар, уларҙың бер өлөшө майя ваҡытында төҙөлгән. Урындағы флора һәм фауна — бик бай һәм күп төрлө.
Ҙур һәм бәләкәй астрономия комплексында ҡояш торошо күҙәтеп торорға, шул иҫәптән көн менән төндөң тигеҙлеген һәм ҡояш тотолоуын күҙәтеп торорға мөмкин булған.
Йашхала төрлө керамик әйберҙәр, улар араһында церемониал тәғәйенләнештәгеһе лә, шулай уҡ көнкүреш тәғәйенләнешендәгеһе лә табылған. Уларҙа тарихи һәм мифологик күренештәр менән төрлө һүрәттәр табылған.
# Тарабариха

Тарабариха — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иня йылғаһының һул ярына тамағынан 434 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Тарабариха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200612115200005851
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200585
* Бассейн коды — 13.01.02.006
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Өс баһадир

Өс баһадир — урыҫ былиналарындағы төп өс геройҙың — Илья Муромец, Никитич Добрыни һәм Алеша Поповичтың йыйылма атамаһы.
Ҡайһы бер эпостарҙа һәм боронғо хикәйәттәрҙә батырҙар осраша: «Батырҙар заставаһында» («На заставе богатырской») улар Киевҡа инеү юлын һаҡлай. «Добрыня Никитич һәм уның менән бергә Тугарин йылан» («Добрыня Никитич и с ним Тугарин змей») эпосында герой Алёша Попович икенсе юлдан китә, ә һуңынан кире әйләнеп ҡайтҡас, поптарға: «Уны үле килеш күрҙем», — тип алдай һәм юғалған Добрыня Никитичтың ҡатынына өйләнергә маташа. Дөрөҫөрәге, улар юлда быға тиклем бер тапҡыр ҙа осрашмаған. Уларҙы ярты быуат айыра — Добрыня Никитич XI быуатта йәшәгән, Илья Муромец-Печорец — X быуатта, Алёша Попович шул уҡ осорҙа, йәғни воеводанан алдараҡ йәшәгән.
Өс батырҙың да тасуирламаларында үҙенсәлекле архаик реликттар билдәләнә; бөтә был персонаждарҙа уларҙың ҡасандыр стихиялағы хтоник тоҡом менән тығыҙыраҡ бәйләнештәре сағылдырыла. Шуға күрә был өс эпик геройҙы әкиәт триадаһы — Горыня, Дубыня һәм Усыня (рус. Горыня, Дубыня и Усыня) менән сағыштырырға мөмкин. Икенсе яҡтан, өс баһадирҙың тарихи прототиптары (көслө монах Илия Печерский; воевода Добрыня; Ростов баяры Попович, руханиҙың улы) шәхесе билдәле. Бәлки, күп осраҡта замандаштарын таң ҡалдырған билдәле яугирҙар, эпос үҫешкән һайын, тарихилығын юғалтып, боронғо миф геройҙарын алмаштырғандыр.
# Шавнабада монастыры

Шавнабада монастыры (грузин: შავნაბადა; шулай уҡ изге Шавнабада, Изге Георгий монастыры), Грузияның Самтше Кавахети төбәгендә Табацкури аулынан 8 саҡрым алыҫлыҡта, Бакуриани ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 20 саҡрым алыҫлыҡта Шавнабада тауында урынлашҡан урта быуат грузин православ монастыры комплексы.
Сиркәү Изге Георгий хөрмәтенә аталған булған. Урындағы имеш-мимештәргә ярашлы, Георгий, Грузия Короле армияһы еңгән алыштарҙың береһе менән идара иткәндә, ҡара плащ кейгән булған. Ошонан килеп сыҡҡан да инде Шави набади атамаһы, был грузин телендә "ҡара плащ" тигәнде аүлата. Шавнабада монастыры монахтар әҙерләгән “Шавнабада" исемле шараптың һирәк төрө менән билдәле
# Седью (Чисква ҡушылдығы)

Седью — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чисва йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Седью (Чисква ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000021302
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002130
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Табанкүл

Табанкүл — Силәбе өлкәһендәге күл, Сыбаркүл районында, Сыбаркүл ҡалаһынан төньяҡ-көнбайыштараҡ.

# Табанкүл
## Географияһы

Табанкүл тирәләй ваҡ һәм уртаса дәүмәлдәге күлдәр күп: Тәрәнкүл, Оло Бәлеш, Йылыу, Оло Киҫегәс, Сыбаркүл, Оло Һунакүл һәм Арғаяш. Сыбаркүл ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышҡа 4 километрҙа урынлашҡан.
Административ яҡтан Непряхинский ауыл биләмәһенә инә.

# Табанкүл
## Этимологияһы

Атамаһы «табан балыҡ» («карась») тигәндән, йәғни «табан балыҡҡа бай күл» тигән башҡорт һүҙбәйләнешенән килеп сыҡҡан.
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Н. И. Шувалов үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә йылға исеме тураһында ошоларҙы яҙа:
* Табан-Куль, озеро, Кунашакский, Троицкий, Чебаркульский, Увельский районы; Табанды, озеро, Аргаяшский район; гора, Верхнеуральский район.
* Из башкирских слов табан — «карась» и кул — «озеро», «карасье озеро». Гора — по названию смежного озера.

# Табанкүл
## Тасуирламаһы

Табанкуль — ғәҙәти урман күле. Дәүмәле бик ҙур түгел, бик матур күренә. Күләгәле. Төҙөлөшө оҙонса, өҫкө йөҙө майҙаны — 0.43 кв. км, уртаса тәрәнлеге 2 – 3 метр, максималь тәрәнлеге 5.5 метрға тиклем. Ҡылымыҡтар аша Оло Бәлеш һәм Тәрәнкүл менән бәйләнгән.

# Табанкүл
## Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы

Күлдә ҡарабалыҡ, табан балыҡ, ротан һәм сабаҡ (плотва). Күлдең ярын урман һәм ҡыуаҡлыҡтар ҡаплаған. Һыуға иркен сығырлыҡ урыны юҡ тиерлек. Күл үләне күп үҫә. Һыуы иымыҡ, үтә күренмәле.
# Ид Ках

Ид Ках (Байрам; фарс. عیدگاه эйд — байрам, гах — урын, ҡыт. ғәҙәти 艾提尕尔清真寺, ябайл. 艾提尕尔清真寺, пиньин: Àitígǎěr Qīngzhēns, уйғ. ھېيتگاھ مەسچىتى, Hëytgah Meschiti) — Ҡытайҙа иң ҙур мәсет. Ҡашғар ҡалаһында уйғыр мосолмандары йәшәгән үҙәк майҙанында урынлашҡан.

# Ид Ках
## Тасуирлама

Майҙаны — 16 800 м². Мәсет 20 меңгә тиклем доға ҡылыусыны һыйҙыра.
1442 йылда төҙөлгән, иң боронғо участкаларҙы IX—X быуаттарға индерергә мөмкин. Һуңынан киңәйтелә һәм үҙгәртеп ҡорола.
Һары кирбестән һалынған.
# Ҡәүем

Ҡәүем (ғәр. قوم‎, рус. род, группа, народ, нация ) - иҫке китапса, ғәрәп теленән ингән һүҙ.
* Ҡәүем - халыҡ, милләт. Башҡорт ҡәүеме.
* Ҡәүем - ырыу, нәҫел. Ата-инәһен һөймәгән ҡыҙ яман, Ҡәрҙәш-ҡәүемен һөймәгән ул яман
# Семенкин ауыл Советы (Бәләбәй районы)

Семенкин ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Бәләбәй районындағы муниципаль берәмек..

# Семенкин ауыл Советы (Бәләбәй районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законға ярашы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Иресть

Иресть — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Алатырь йылғаһының уң ярына тамағынан 200 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.

# Иресть
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500212110000037942
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003794
* Бассейн коды — 08.01.05.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Канинская Яжма

Канинская Яжма — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО/ Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға №995 исемһеҙ күл - Оло Яжма йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Канинская Яжма
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000312103000051202
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005120
* Бассейн коды — 03.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Рәхмәтуллин Шамил Сәйет улы

Рәхмәтуллин Шамил Сәйет улы (7 сентябрь 1920 йыл — 1 октябрь 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, кавалерия дивизияһының артиллерия-миномёт полкы командиры, гвардия капитаны. Советтар Союзы Геройы (1944, үлгәндән һуң).

# Рәхмәтуллин Шамил Сәйет улы
## Биографияһы

Шамил Сәйет улы Рәхмәтулин 1920 йылдың 7 сентябрендә Томск ҡалаһында тыуған. Урта мәктәптең 10 класын тамамлай. 1939 йылдың авгусында Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына хәрби хеҙмәткә саҡырыла. 1941 йылда 1-се Мәскәү артиллерия училищеһын тамамлай. Шул уҡ йылдан — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында һуғыша.
1943 йылдың сентябренән гвардия капитаны Шамил Рәхмәтулин — Үҙәк фронттың 61-се армияһы 7-се гвардия кавалерия корпусы 14-се гвардия кавалерия дивизияһы 146-сы гвардия артиллерия-миномёт полкы командиры. Днепр өсөн һуғыштарҙа батырлыҡ күрһәтә. 1943 йылдың 30 сентябрендә Рәхмәтулин полкы Белорус ССР-ы Гомель өлкәһе Лоев ҡасабаһы эргәһендә Днепр йылғаһы аша сығып, уның көнбайыш ярында плацдарм яулай, немецтарҙың бик күп контратакаларын кире ҡаға. 1943 йылдың 1 октябрендә бер алышта Шамил Рәхмәтулин батырҙарса һәләк булған. Чернигов паркында Валдағы туғандаш ҡәберлегендә ерләнгән.
СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 9 февраль Указы менән «командованиеның хәрби заданиеһын өлгөлө үтәгәне һәм немец илбаҫарҙары менән көрәштә күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн» гвардия капитаны Шамил Рәхмәтулин үлгәндән һуң «Советтар Союзы Геройы» тигән юғары исемгә лайыҡ була. Яугир шулай уҡ Ленин, Ҡыҙыл Байраҡ, 1-се дәрәжә Ватан һуғышы һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары менән бүләкләнә.
Ҡазан һәм Чернигов ҡалаларында урам һәм тыҡрыҡ Шамил Рәхмәтулиндың исемен йөрөтә.
# Сохрып-Я

Сохрып-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тапсуй йылғаһының уң ярына тамағынан 194 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Сохрып-Я
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300024277
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302427
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Пайта (Оло Чклас ҡушылдығы)

Пайта — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Челас йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

# Пайта (Оло Чклас ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000048648
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004864
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Килдебәкова Тәнзилә Әсхәт ҡыҙы

Килдебәкова Тәнзилә Әсхәт ҡыҙы (15 март 1939 йыл — 2 март 2015 йыл), тел белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (1987), профессор (1990). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2003).

# Килдебәкова Тәнзилә Әсхәт ҡыҙы
## Биографияһынан

Тәнзилә Әсхәт ҡыҙы Килдебәкова 1939 йылдың 15 мартында Өфө ҡалаһында тыуған.
1961 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай һәм шунда уҡ эшләй башлай.
1965—1967 йылдарҙа Стәрлетамаҡ педагогия институтында эшләй.
1977—1978 йылдарҙа Монголияла Улан-Батор университетында уҡыта.
1990—1995 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының дөйөм һәм сағыштырма‑тарихи тел ғилеме кафедра мөдире.

# Килдебәкова Тәнзилә Әсхәт ҡыҙы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Фәнни эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре: функциональ лингвистика, когнитив лингвистика, лексикография, контрастив лингвистика. Ул функциональ грамматика, тел функциялары һәм номинация типологияһы мәсьәләләрен өйрәнгән; донъя тел картинаһын сағылдырған мөхиттәрҙең функциональ‑семантик теорияһы һәм когнитив һүҙлектә урыҫ теле, башҡорт теле, инглиз теле, француз теле миҫалдары нигеҙендә тел материалын йыйыу һәм биреү принциптарын эшләгән.
«Урыҫ теленең функциональ‑когнитив идеографик һүҙлеге» («Функционально-когнитивный идеографический словарь русского языка», 2 бүлектә, 2007), «Урыҫ теленең функциональ‑когнитив һүҙлеге (Донъя тел картинаһы)» [«Функционально‑когнитивный словарь русского языка (Языковая картина мира)», 2011—13] проектының авторы һәм төп төҙөүсеһе (Г. В.Ғафарова менән берлектә).
Утыҙҙан ашыу ике телле (урыҫса‑башҡортса, урыҫса‑инглизсә, урыҫса‑французса) когнитив һүҙлектәр авторы.

# Килдебәкова Тәнзилә Әсхәт ҡыҙы
## Ғилми хеҙмәттәре

* Когнитивные аспекты лексической системы языка. Уфа, 1998 (авторҙ.).
* Теоретические основы и принципы составления функционально-когнитивного словаря. Уфа, 2003 (авторҙ.).
* Функциональный аспект словообразования русского языка. СПб., 2007 (авторҙ.).
* 200‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән вуздар өсөн дәреслектәр һәм уҡыу әсбаптары

# Килдебәкова Тәнзилә Әсхәт ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999).
* Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2003).

# Килдебәкова Тәнзилә Әсхәт ҡыҙы
## Шулай уҡ ҡара

* Проект:Башҡорт ДУ/Исемлек
# Князья

Князья — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Колыч йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Князья
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100000405
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100040
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Шом-Юган

Шом-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Зажимчар йылғаһының һул ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 55 км.

# Шом-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300022430
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302243
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# «Һәләк булған яугирҙарға» мемориаль комплексы (Дондағы Ростов)

«Һәләк булған яугирҙарға» мемориаль комплексы комплексы — Дондағы Ростовта Карл Маркс майҙанындағы Фрунзе исемендәге скверҙа урынлашҡан мәңгелек уты булған һәйкәл. Ул Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугирҙарға һәм тыныс халыҡҡа арнала. Һәйкәл 1969 йылда асыла. Мемориал авторҙары — Ростов скульпторҙары Э. Г. Мирзоев менән А. В. Васильев һәм архитектор Л. В. Симоненко. 1975 йылдан алып мәңгелек ут эргәһендә 1-се пост ойошторолған. «Һәләк булған яугирҙарға» мемориаль комплексы урындағы әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.

# «Һәләк булған яугирҙарға» мемориаль комплексы (Дондағы Ростов)
## Тарихы

1943 йылда ҡала азат ителгәс, Фрунзе исемендәге скверҙа оккупация осоронда һәм Ростов өсөн алыштарҙа һәләк булған 300-ҙән ашыу совет һалдаты һәм тыныс халыҡ туғандар ҡәберлегенә ерләнә. 1957 йылдың апрелендә туғандар ҡәберлеге эргәһендә һәйкәл ҡуйыла. 1959 йылдың 9 майында бында мәңгелек ут тоҡандырыла. Уны яндырыу хоҡуғы Советтар Союзы Геройҙары П. А. Самохинға һәм Н. Н. Павленкоға бирелә. Әлеге һынланышында мемориал 1969 йылда эшләнә, бер нисә тапҡыр реконструкциялана. 1975 йылдың 9 майынан мәңгелек ут янында 1-се пост эшләй. Ростов мәктәптәренең өлкән класс уҡыусылары һауа шарттарының ниндәй булыуына ҡарамаҫтан, мемориалы эргәһендә ҡарауылда тора.

# «Һәләк булған яугирҙарға» мемориаль комплексы (Дондағы Ростов)
## Һүрәтләнеше

Мемориал ҙур дәүмәлле бетон ярымҡулсанан ғибәрәт, уны ике терүә тотоп тора. Ҡулсаның эске яғында хәсрәтле Ватан-Әсә һүрәтләнгән метал барельеф ҡуйылған. Уның уң ҡулында — лавр ботағы. Ҡулса уртаһында мәңгелек ут яна. Ул биш сатлы йондоҙ менән тирәсләнгән. Йондоҙ 45 штык өҫтөндә урынлашҡан. Мемориал авторҙарының идеяһы буйынса, ярымҡулса көс ҡулланып өҙөлгән ғүмерҙәрҙе символлаштыра.
# Мортазин Рәүеф Әхмәт улы

Мортазин Рәүеф Әхмәт улы (15 ғинуар 1910 йыл — 10 апрель 1994 йыл) — композитор, педагог, йәмәғәтсе. 1947—1951 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Мәҙәниәт министрлығының фольклор кабинеты мөдире, 1951—1957 йылдарҙа Башҡорт музыка училищеһы уҡытыусыһы. 1940 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1947—1966 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Композиторҙар союзының идара рәйесе урынбаҫары. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1957) һәм Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1990). 2-се дәрәжә Ватан һуғышы һәм ике «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1955, 1971).

# Мортазин Рәүеф Әхмәт улы
## Биографияһы

Рәүеф Әхмәт улы Мортазин 1910 йылдың 15 ғинуарында Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Темәс ауылында тыуа. Ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағас, Өфө музыка техникумының оркестр бүлексәһенә уҡырға инә. Бер үк ваҡытта Башҡорт драма театры оркестрында торбала уйнай. Хеҙмәт юлын 1930 йылда Баймаҡ баҡыр иретеү заводының тынлы оркестры етәксеһе булараҡ башлай. 1934—1936 йылдарҙа Баймаҡ һәм Стәрлебаш колхоз-совхоз драма театрҙарының музыкаль етәксеһе булып эшләй. 1937—1941 йылдарҙа Мәскәү консерваторияһының башҡорт бүлексәһендә профессорҙар Г. Литинский, Е. Месснер, И. Яцевичтарҙың композиция класында уҡый.
Һуғыштың тәүге көндәрендә үк фронтҡа китә. Мәскәү эргәһендәге һуғыштарҙа ҡатнаша, яралана. 1946 йылда демобилизацияланғандан һуң, Рәүеф Мортазин музыкаль белем алыуын дауам итә һәм ошо уҡ йылда профессор В. Белыйҙың композиция класы буйынса консерваторияны тамамлап сыға.
1947 йылдан Өфөлә йәшәй һәм эшләй. 1947—1966 йылдарҙа Композиторҙар союзы рәйесе урынбаҫары була, күп тапҡырҙар Рәсәй һәм Башҡортостан композиторҙар союздары идаралары составына һайлана. 1947 йылдан БАССР Мәҙәниәт министрлығының фольклор кабинеты мөдире, 1951—1957 Өфө музыка училищеһында торба класы уҡытыусыһы булып эшләй. Башҡорт халҡының йыр сәнғәтен һаҡлап ҡалыуға ҙур өлөш индерә. Рәүеф Мортазин 300-ҙән ашыу халыҡ йырын яҙып ала, байтағы уның эшкәртеүендә башҡарыла.
Башҡортостан мәҙәниәтен үҫтереүгә индергән ҙур өлөшө, әүҙем ижади эшмәкәрлеге өсөн ике «Почёт Билдәһе» ордены, «Фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалы менән бүләкләнә. Ижадсының хәрби наградалары ла бар: II дәрәжә Ватан һуғышы ордены 06.04.1985) һәм «Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы.
Композитор 1994 йылдың 10 апрелендә Өфөлә вафат була.

# Мортазин Рәүеф Әхмәт улы
## Төп әҫәрҙәре

Опералар:
* «Азат» — Баязит Бикбай либреттоһы (1948);
* «Дауыл» — Һәҙиә Дәүләтшинаның «Ырғыҙ» романы мотивтары буйынса Рәғиҙә Янбулатова либреттоһы (1969)
Симфоник оркестр өсөн әҫәрҙәре:
* Ете симфония (1952; 1957, 2-се ред. — 1961; 1963; 1970; 1974—1976; 1980; 1984)
* Увертюра;
* Скрипка менән оркестр өсөн концерт (1964, 2-се ред.— 1968);
* Торба менән оркестр өсөн концерт (1987).
Камера-вокаль әҫәрҙәре:
* Башҡорт шағирҙарының шиғырҙарына 150-нән ашыу йыр һәм романс.
Камера-инструменталь әҫәрҙәре:
* Скрипка, виолончель һәм фортепиано өсөн трио (1944);
* Фортепиано квинтеты (1976);
* Виолончель һәм фортепиано өсөн сюита (1967).
# Ҡалҡан (тау)

Ҡалҡан тау— Башҡортостан Республикаһы Учалы районы Ҡалҡан ауылынан төньяҡ‑көнсығышҡа табан 2,5 км алыҫлыҡта Ҡалҡан күле буйында урынлашҡан. Абсолют бейеклеге 663 м, оҙонлоғо 2,6 км, төньяҡ‑көнсығыш өлөшөнөң киңлеге 0,6 км, көньяҡ‑көнсығыш яҡ өлөшө — 1 км. Оҙонса формала. Төньяҡ‑көнсығыш битләүҙәре текә, көньяҡ‑көнбайышы — һөҙәк. Аҫҡы һәм урта ордовик дуниттарынан һәм серпентиниттарынан тора. Көнсығыш битләүенең ландшафты утрау рәүешендәге ҡарағай һәм себер ҡарағасы урмандары булған тау‑болон далаларынан, көнбайыш битләүе — ҡарағас‑ҡарағай‑ҡайын урмандарынан тора.

# Ҡалҡан (тау)
## Атамаһының килеп сығышы

Пётр Рычков «Топография Оренбургская» тигән китабында бына нимә тип яҙа: Ҡалҡан башҡорттоң ҡалған тигән һүҙенән яһалған (ҡалған, Урал артында тороп ҡалған):
   Яикъ вершину имьетъ за Уралскими горами на Сибирской дорогъ, въ Купаканской волости, изъ горы называемой Калганъ Тау, что значитъ: Крайняя или Остальная гора въ Уралъ Сія река изстари разделяетъ Башкирцовъ съ Киргисъ Кайсаками
   Яйыҡ, Себер даруғаһы, Ҡыуаҡан волосына ингән, Ҡалҡан-тауҙа баш ала. Ҡалҡан — тороп ҡалған, йәки иң ситке тау тигән мәғәнә бирә. Йылға борон замандарҙан уҡ башҡорттарҙы ҡырғыҙ ҡайсаҡтарҙан (ҡаҙаҡ) айырып (Бүлеп) тора.