yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Кулечиха

Кулечиха — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Иргиз йылғаһының һул ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.

# Кулечиха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кесе Ырғыҙ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001412112100009447
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100944
* Бассейн коды — 11.01.00.014
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Инөнү

Инөнү (рус. Инёню, төр. İnönü) — үҙәк Төркиә Йөмһүриәтенең Иҫкешәһәр (төр. Eskişehir) провинцияһындағы ҡала һәм район.

# Инөнү
## Тарихы

Ҡалаға нигеҙ һалыусылар — ҡаланың төньяғында, хәҙер Эсероню тип аталған урындағы колонналарҙың харабаларын өйрәнгәндәге һығымталарға ярашлы — фригиялылар.
Римлеләр Анатолияға күсеп ултырғандан һуң, беҙҙең эраның 395 йылында Византиия империяһына ҡушылған. Византия осоронда ҡаланың Базилика тип аталыуы билдәле.
1921—1922 йылдарҙа Икенсе грек-төрөк һуғышы ваҡытында Инөнү тирәһендә ике ҡаты алыш булған. 1928 йылда Төркиәлә фамилиялар индерелгәс, был алыштарҙа ҡатнашҡан Төркиә ғәскәрҙәре командованиеһы башлығы Исмәт паша үҙе еңеүгә өлгәшкән ҡала хөрмәтенә Инөнү фамилияһын алған.
Инөнүгә район статусы 1987 йылда бирелгән.
Район Истанбул-Анадолу трассаһында, Кютахьянан — 63 саҡрым һәм Бурсанан 120 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.
Ул Иҫкешәһәрҙән 36 саҡрым алыҫлыҡта ята, дәүләт учреждениелары, банкылар, медицина үҙәктәре һәм мәктәптәрҙә эшләүсе хеҙмәткәрҙәрҙең күбеһе Иҫкешәһәрҙә йәшәй һәм көн һайын Инөнүгә йөрөп эшләй.
* Был Төркиә географияһы тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
# Шмидехаузен

Шмидехаузен (нем. Schmiedehausen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 420 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,37 км². Диңгеҙ кимәленән 225 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99518 һәм автомобиль коды — AP.
# Кутлон-Ай-Кур-Ех

Кутлон-Ай-Кур-Ех — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ай-Кур-Ех йылғаһының уң ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.

# Кутлон-Ай-Кур-Ех
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300020371
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302037
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Петр һәм Павел сиркәүе (Таш Кисеү-Каменный Брод)

Изге апостолдар Петр һәм Павел сиркәүе— Ростов өлкәһе Таш Кисеү (Каменный Брод) ауылындағы Мәскәү Патриархаты Ростов һәм Новочеркасск епархияһына ҡараған православие ғибәҙәт йорто.

# Петр һәм Павел сиркәүе (Таш Кисеү-Каменный Брод)
## Тарих

1780 йылда Таш Кисеү ҡасабаһына малороссияндар урынына казактар күсеп килгәндәр. Ҡасабала оҙаҡ ваҡыт сиркәү булмаған, шуға күрә казактар 1781 йылда Грушевская станицаһының Изге ыҙа сигеүсе Варвара сиркәүе мәхәлләһе булып иҫәпләнгән.
Ул йылдарҙа Дондағы утарҙарҙа, иҫке йола сиркәүе таралып китмәһен өсөн, бары тик Изге Синод рөхсәте менән генә сиркәү төҙөргә мөмкин булған. 1844 йылда был тыйыу туҡтатылған, һәм урындағы казактар үҙ утарҙарында сиркәү төҙөй алғандар.
1862 йылда халыҡ үҙе йыйған аҡсаға ауылда бер тәхетле сиркәүҙе төҙөй башлағандар. Ул сиркәү апостол Петр һәм Павел хөрмәтенә ағастан төҙөлгән. Освящение был Сиркәүҙе 1864 йылдың 27 апрелендә изгеләндергәндәр. Сиркәү янында беренсе зыяратты асҡандар. 1881 йылдың 20 майында сиркәүгә йәшен атҡан һәм ул янып юҡҡа сыҡҡан.
Янған сиркәү урынына 1885 йылда яңы сиркәү төҙөлгән. Шул уҡ йылдың ноябрендә сиркәү изгеләндерелгән. 1905 йылда сиркәү йорто киңәйтелгән. Сама менән шул уҡ йылдарҙа урындағы хакимиәт сиркәү янында ике сиркәү-мәхәллә мәктәбен ир һәм ҡыҙҙар өсөн айырым төҙөгән.
Совет власы йылдарында сиркәү бер нисә тапҡыр ябылған. Билдәле булғыуынса, Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында сиркәү эшләмәгән булһа ла, 1941—1942 йылдарҙа унда Ростов артиллерия училищеһы курсанттарының һөйәктәре күмелгән. Сиркәү 1961 йылда Никита Хрущев үткәргән дингә ҡаршы кампания ваҡытында бөтөнләйгә ябылған. Сиркәү йорт йортонда башта спорт залы, һуңынан химикаттар һаҡлау склады булған.
1990 йылдар башында уның стеналары ғына тороп ҡалған ташландыҡ сиркәү йортон клубҡа әйләндерергә иткәндәр, тик аҡса булмау сәбәпле был план тормошҡа ашырылмаған. 1997 йылда сиркәү йортонда реконструкция эштәре башлаып киткән, тик бер аҙҙан ул эш тағын туҡталып ҡалған. Бары 2008 йылда сиркәүҙе аяҡҡа баҫтырғандар. 2010 йылдың 17 октябрендә сиркәүҙең хоҙайға табыныу өлөшөндә тантаналы рәүештә ғибәҙәт ҡылыуҙар асылған. 2012 йылда сиркәүгә ҡыңғырауҙар һатып алғандар, ә 2013 йылда сиркәү йортоноң төп өлөшө төҙөлөп бөткән.
# Башҡортостан (радио)

Башҡортостан радиоһы, Рәсәй-Башҡортостан радиоһы — «Башҡортостан» Бөтә Рәсәй дәүләт телеведение һәм радио кампанияһы ҡарамағындағы радиоканал. 1927 йылдың 7 ноябренән башлап эфирға сыға. Тапшырыуҙар һәр ваҡыт «Өфө һөйләй» тигән һүҙҙәр менән башлана, башҡорт һәм урыҫ телендә алып барыла. Эш көндәрендә 200 минут, шәмбе 150 минут, ял көнөндә 210 минут дауамында бара. Радиотапшырыуҙар 68,24 МГц үтә ҡыҫҡа тулҡындарҙа һәм республиканың радио селтәре аша алып барыла. Программалар ижтимағи-сәйәсәт, иғтисад, социаль, мәҙәни-ағартыу мәсьәләләренә ҡағыла. Радиотапшырыуҙарҙы Башҡортостан Республикаһында һәм күрше төбәктәрҙең сиктәш райондарында тыңлайҙар.

# Башҡортостан (радио)
## Тапшырыуҙар
### Ғәмәлдәге тапшырыуҙар

Башҡорт телендә
* Республика иртәһе
* Майҙан
* Кесәрткән
* Шәжәрә
Урыҫ телендә
* Иҙел һәм Урал араһында (Между Волгой и Уралом)

# Башҡортостан (радио)
## Тапшырыуҙар
### Элекке тапшырыуҙар

Брянцева Людмила Ивановна фольклорсы, филология фәндәре кандидаты фәнни эшмәкәрлеген урыҫ халҡының йыр фольклорын өйрәнеүгә бағышлай. Башҡортостан радиоһында урыҫ фольклорына арналған «Малахит ҡумта» тип аталған махсус тапшырыуҙар циклын әҙерләү авторҙашы. «Башҡортостандың Архангел районындағы урыҫ йыр традицияһы» йыйынтығының (2006) йыр текстары һәм нота эшкәртмәләре авторы. 1997—2006 йылдарҙа Рәсәй халыҡтары фольклоры буйынса йыйынтыҡ әҙерләүҙә әүҙем эшләгән яуаплы мөхәррир була. «Таусень» урыҫ халыҡ фольклор ансамбленең ғилми консультанты.

# Башҡортостан (радио)
## Етәкселәр
### Әлеге ваҡытта эшләгәндәр

* Алсынбаев Нияз Зәбих улы — «Майҙан» — аналитик программа, «Кесәрткән» — радиофельетондар, «Шәжәрә» — тарихи тапшырыуҙарҙы алып барыусы. Башҡорт дәүләт педогогика университетының ингили тарихы факультетытын тамамлаған. 1989 йылдан журналист булып эшләй. Ике китап авторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары хеҙмәткәре.
* Ғәлиев Фирҙәт Ғәзиз улы — Башҡортостан студияһының программалырын алып барыусы диктор. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы, Шәйхзада Бабич исемле республика дәүләт йәштәр премияһы лауреаты. «Тамыр» исемле балалар өсөн телетапшырыуҙа оҙаҡ йылдар алып барған. Унда уйнаған роле аша халыҡ ярытыуын яулаған һәм «Тыр-тыр ағайыбыҙ» ҡушаматы йәбешеп ҡалған.
* Һәм башҡалар- яҙылып бөтмәгән.

# Башҡортостан (радио)
## Етәкселәр
### Элек эшләнгәндәр

* Яҙыла башламаған
# Ишбирҙин Тимерйәр Ғарифулла улы

Ишбирҙин Тимерйәр Ғарифулла улы (рус. Ишбердин Тимерьяр Гарифуллович; 1911 йыл — 1941 йыл, декабрь) — уҡытыусы. 1939—1941 йылғы Совет-фин һуғышында һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.

# Ишбирҙин Тимерйәр Ғарифулла улы
## Биографияһы

Тимерйәр Ишбирҙин 1911 йылда Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы) Иҫән ауылында Вазифа һәм Ғарифулла Ишбирҙиндар ғаиләһендә икенсе бала булып донъяға килә. Атаһы Иҫән ауылы мәсетендә мәзин булып тора. Шунлыҡтан ғаиләлә балаларҙа белем алыуға ынтылыш көслө була. Өлкән улдары Сәлихйән, Верхнеуральск реаль училищеһын тамамлап, Баймаҡ районында электр үткәреү менән шөғөлләнә. Икенсе улдары Тимерйәр ҙә бәләкәйҙән белемгә тартыла. Шуға ла уның хеҙмәт кенәгәһендәге Тимерйәрҙең 13 йәшенән наҙанлыҡты бөтөрөүҙә әүҙем ҡатнашыуы тураһындағы яҙма бар. Артабан ул тәүҙә Иҫән башланғыс мәктәбендә уҡыта. 1930 йылда Өфө Башҡорт педагогия техникумына уҡырға инә. Уҡыу йортондағы төрлө сәйәси һәм мәҙәни сараларҙа әүҙем ҡатнаша. 1932 йылда коммунистар партияһы сафына алына һәм техникумдың партячейка бюроһы ағзаһы һәм бюроның секретары итеп һайлана.
1937 йылда Түбә мәктәбендә физика, математика фәндәренән балаларға белем бирә. 1939 йылда Совет Армияһы сафына алына һәм совет-фин һуғышында ҡатнаша. 1941 йылда демобилизациялана һәм Түбә мәктәбендә уҡыу-уҡытыу бүлеге мөдире, директор вазифаларын башҡара. Бөйөк Ватан һуғышының тәүге айҙарында Тимерйәр Ишбирҙин үҙ теләге менән фронтҡа китә. Тәүҙә Әлкәләге хәрби гарнизон]а кесе командирҙар курсын тамамлай һәм Мәскәү оборонаһында торған ғәскәргә элемтәселәр взводына командир итеп ебәрелә. Мәскәү өсөн барған ҡаты алыштарҙың береһендә дошман снаряды элемтәселәр ултырған блиндажға төшөп шартлай. Тимерйәр Ишбирҙин үҙе командалыҡ иткән яугирҙәр менән бергә һәләк була.

# Ишбирҙин Тимерйәр Ғарифулла улы
## Ғаиләһе

Ҡатыны — Ғәйникамал Ишбирҙина (Муллаҡай ауылынан);
улы Тимерғәле — (1941—1975);
ейәнсәрҙәре — Зифа һәм Әминә.
# Кесе Чурга

Кесе Чурга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вага йылғаһының һул ярына тамағынан 278 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.

# Кесе Чурга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000029404
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002940
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Саған (Яйыҡ ҡушылдығы)

Саған (рус. Чаган (Шаган, Большой Чаган)) — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яйыҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 793 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 264 км.

# Саған (Яйыҡ ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы бассейны (Рәсәй булеге) Һаҡмар йылғаһынан түбәнерәк, Илек йылғаһын керетмәй. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010001012112200010238
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112201023
* Бассейн коды — 12.01.00.010
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

# Саған (Яйыҡ ҡушылдығы)
## Этимологияһы

Беренсе версия: башҡортсанан тәржемә иткәндә — «саған». Икенсе фараз: топоним ҡалмыҡса «цаган» — «аҡ» тигәндән килеп сыҡҡан. Ҡаҙаҡтарҙа йылғаның икенсе атамаһы ла бар — Аксу (ҡаҙаҡ телендә «Аҡ һыу»). Мәгәр был төбәк тарихи Башҡортостан ерҙәре, шуға күрә гидронимдың башҡортса «саған» тигәндән килеп сығыуы тураһында тәүге фараз ысынбарлыҡҡа яҡыныраҡтыр. .
# Ҡатай (күл, Силәбе өлкәһе)

Ҡатай - рус. Катай - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл Армия районындағы күл.

# Ҡатай (күл, Силәбе өлкәһе)
## Этимологияһы

Шувалов Николай Иванович - Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән киң билдәле географ, топонимист үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: Катай, озеро; от названия древнего племени Катай, также башкирское мужское имя.
Силәбе өлкәһендә, ысынлап та, Ҡатай ырыуы ерҙәре күп булған һәм улар топонимдарҙа ла сағылыш тапҡан. Мәҫәлән, Ҡытау-Ивановск ҡалаһының атамаһы ла "Ҡатай" тигәндән шулай үҙгәреп инеп киткән: Катав - здесь, что легко доказать по летописям, некогда обитало башкирское племя — род: Катай, тигән Н.И. Шувалов

# Ҡатай (күл, Силәбе өлкәһе)
## Географияһы

Ҡатай күле Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл Армия районында, Мейәс ҡасабаһынан 9 км көньяҡ-көнсығыштараҡ, Ҡурған өлкәһе сигендә урынлашҡан.
Төньяҡ-көнсығыштағы бәләкәй генә өлөшө Ҡурған өлкәһенә инеп ҡала. урынлашҡан. Ҡасандыр был урында Арал-Күлмәк тигән ҙур һыу ятҡылығы булған, шуның урынында Ҡатай күле барлыҡҡа килгән, тип һанала.
Көньяҡ-көнбайышта һәм ауыл Сәләмәт күле һәм Әнфәл ауылы урынлашҡан.
Географик координаттары- 55°15'00"N 62°02'33"E

# Ҡатай (күл, Силәбе өлкәһе)
## Тасуирламаһы

* Һыу көҙгөһө майҙаны - 4,4 км² (БС буйынса абс. кимәле 176 м булғанда). Бындай күрһәткес һыу ятҡылығының Көнбайыш Себер уйһыулығына ҡарауын аңлата.
* Һыуйыйғыс майҙаны - 13,5 км²,
* Максималь тәрәнлеге 2,3 м, уртаса — 1,7 м.
* Һыу массаһы күләме 7,48 млн м³.
* Күлдән аҡҡан һыу сығанаҡтары юҡ.
* Һыу менән туйыныуы - яуым-төшөмдән. Шуға күрә һыу кимәле үҙгәреүсән.
* Күлдең һыуы тоҙло, минераллылығы - 24 г/л-дан күберәк, ион нисбәте буйынса — хлоридлы-сульфатлы-натрийлы тип. Күл һыуында минераллашыу артыуы тупраҡтың тоҙлолоғо менән бәйле, бында өсөнсөл диңгеҙ ултырмалары бар. Ауыл хужалығы яландарынан төшкән биоген элементтар ҙа күп.
Күл соҡоро ер ултырыуҙан килеп сыҡҡан, суффоз сығышлы, күл сите һыҙатланышы оҙонса түңәрәк, киҫелешенән ҡарағанда - туҫтаҡ рәүешле. Яр һыҙаты тигеҙ тиерлек, көнбайыш өлөшөндә генә 3 ҙур булмаған ҡултығы бар. Көньяҡ-көнбайыш ярҙары һаҙлыҡлы.
Төбөнән алынған батҡаҡ дауаланыу өсөн файҙаланыла

# Ҡатай (күл, Силәбе өлкәһе)
## Флораһы һәм фаунаһы

Яр буйҙарын ҡамыш һәм күрән баҫҡан. Урынлашҡан урыны тигеҙлек, урман-дала үҫемлектәре менән ҡапланған. Төньяҡ-көнбайыш яғынан ҡайын сауҡалыҡтары уратҡан..
Һыу ситтәрендә ҡыяҡлылар һәм тоҙло һыуҙа үрсей торған тарыһымаҡтар үҫә, юғары үҫемлектәр юҡ. Ҡыҙыл ылымыҡтар бик күп күләмдә баҫып алған

# Ҡатай (күл, Силәбе өлкәһе)
## Шулай уҡ ҡара

* Ҡатай ырыуы
* Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге
# Бауда (Уда ҡушылдығы)

Бауда (Бауденок) — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уда йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Бауда (Уда ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200412115200002463
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200246
* Бассейн коды — 13.01.02.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Кесе Собачья

Кесе Собачья (Нечко-Собачья) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Кесе Собачья
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000052628
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005262
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кесе Тигирек

Кесе Тигирек — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Тигирек йылғаһының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Кесе Тигирек
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200312115100009525
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100952
* Бассейн коды — 13.01.02.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Чабукаури комплексы

Чабукаури кафедра комплексы - (груз. ჭაბუკაურის სატაძრო კომპლექსი) - Грузия, Кахетия төбәгенең Кварели муниципалитеты Шильда ауылындағы грузин христиан ҡорам архитектураһы ҡомартҡыһы.

# Чабукаури комплексы
## Тасуирламаһы

Чабукаури базилика комплексы (оҙонлоғо-киңлеге: 31 м х 15 м; 5 пар колонна өс яҡҡа бүленгән) төҙөлгән ваҡыт христианлыҡ тарала башлаған осорға тура килә. Базилика боронғо мәжүси ҡорам харабалары өҫтөнә һалынған. Көнсығыш византия архитектура традицияларына таянып һалынған.
Чабукаури базиликаһы - Грузиялағы шул осорға ҡараған берҙән-бер тура мөйөшлө алтары менән айырылып тора.
Чабукаури кафедра комплексы 2017 йылдың 13 сентябрендә милли әһәмиәткә эйә булған дәүләт күсемһеҙ мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы тип танылған.
# Иҫке Яҡшый мәсете (Балтас районы)

Иҫке Яҡшый мәсете—Башҡортостандың Балтас районы Иҫке Яҡшый ауылы мәсете. 1759 йылда ауылда тәүге мәсет теркәлгән.

# Иҫке Яҡшый мәсете (Балтас районы)
## Тарихы

Балтас районы Иҫке Яҡшый ауылы Тере Танып йылғаһы буйында урынлашҡан. Һуңғы йылдарҙа район үҙәге Иҫке Балтас ауылына тоташҡан. Ауылда 600 яҡын кеше йәшәй.
Ауылға танып ырыуы башҡорто Яҡшый Ҡапландин нигеҙ һалған. 1730-1740 йылдарҙа керҙәшлек килешеүҙәре буйынса башҡорт ауылына типтәрҙәр, яһаҡлы татарҙар һәм мишәрҙәр килә.
Башҡортостан мосолмандары диниә назараты документтары буйынса ауылда 1759 йылда асыла. Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа 1737-1738 йылдарҙа бында мәсет булған тип әйтелә.
1865 йылда ауылда ике мәсет теркәлгән. Икенсе мәсет 1800-1805 йылдар тирәһендә төҙөлгән тигән мәғлүмәт бар. Ауылда 1900-1910 йылдар тирәһендә бейек манаралы яңы мәсет төҙөлә.
1920 йылдар аҙағында мәсеттәр ябылып, дини уҡытыу тыйылғас та әле Иҫке Яҡшый ауылы мәсете эшләүен дауам итә. Оҙаҡ ваҡыт тирә-яҡтағы 18 районға берҙән-бер мәсеткә хатта Свердловск, Пермь өлкәләренән йома намаҙына кешеләр килеп йөрөгән. Бының өсөн уларға бер нисә көн кәрәк булған.
1932 йылда яңы мәсет ябыла, уның манараһы ауҙарыла, был бинала мәктәп эшләй башлай.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында яңы мәсет бинаһында «Октябрь» колхозының ат аҙбары була. Һуғыштан һуң икенсе мәсет бинаһын һүтеп, мәктәпкә спортзал төҙөйҙәр.
Беренсе мәсет 1942-1945 йылдарҙа эшләмәй, уның бинаһын ашлыҡ һаҡлау урыны итеп файҙаланалар. Ләкин 1945 йылда ололарҙың тырышлығы менән мәсет яңынан асыла һәм эшләүен дауам итә.
1993-1994 йылда Иҫке Яҡшый ауылының беренсе мәсетенең манараһы һәм түбәһе өлөшләтә яңыртыла, 2008 йылда тышлығы, түбәһе тотош яңыртыла, манараһы нығытыла.
Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа Иҫке Яҡшый мәсете Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министрлығы, Мәҙәни мираҫты күсемһеҙ мираҫ объекттарын һаҡлау һәм файҙаланыу баш идараһы тарафынан XVIII быуат архитектура һәйкәле итеп таныла, мәсет ҡайһы бер сығанаҡтарҙа Башҡортостан Республикаһының һаҡлана торған объекттар реестрына ингән тип яҙылһа ла, 2018 йылда баҫылып сыҡҡан исемлекә инмәгән.

# Иҫке Яҡшый мәсете (Балтас районы)
## Иҫке Яҡшый мәсетенең ҡайһы бер имамдары һәм етәкселәре

Тарихи сығанаҡтар буйынса һәм ауыл халҡы хәтерләүенсә ҡайһы бер имам һәм етәкселәрҙең исемдәре:
Мирхәйҙәр һәм уның улы (1730- 1740 йылдар)
1945 йылдан һуң
Абзалетдин
Миңлесафый Әхкәметдинов
Миңлебай Ғабдрахманов (1991-1992 йылдар, Диниә назаратынан ебәрелгән имам)
Мифтах Сәләхов Динислам Садрисламов
Хәлимулла Мортазин (1990- 1994 йылдар тирәһендә)
Имамғәле Тимерғәлиев
Минимулла Гайфуллин
Рөстәм Басиров (2020 йылдар)
# Пик Сегед

Pick Szeged — күп төрлө ит ризыҡтарын, шул иҫәптән киң билдәле ҡышҡы салями ҡышҡы салями (инг.)баш. етештереүсе венгр компанияһы. Компания 1869 йылда Сегед ҡалаһында асыла. Ул — «Пик Сегед» венгр гандбол клубы спонсоры.

# Пик Сегед
## Тарихы

Венгрияла салями етештереүҙе йәһүд итсеһе Марк Пик асып ебәрә, ул 1869 йылда Сегедта салями етештергән фабрикаға нигеҙ һала, артабан бөтә ил буйынса колбаса етештереүҙе үҫтерә башлай. 1883 йылда итальян эшселәрен эшкә саҡыра, ә 1885 йылда колбаса күпләп етештерелә башлай. 1892 йылда, Пик вафатынан һуң, уның ҡатыны һәм ҡустыһы идаралыҡ итеүҙе үҙ ҡулдарына ала. 1906 йылда өлкән улы Енё предприятиела эшләй башлай һәм бөлгөнлөккә төшкән «Тиан» фабрикаһын һатып ала, бының менән ул ғаиләгә ҙур ғына ер участкаһын биләү мөмкинлеген бирә. Енё Пик, етештерелгән ризыҡтарға әүҙем реклама булдырып һәм салямины халыҡ ҡулланыусы төп ризыҡҡа әйләндереп, етештереү технологияһына үҙгәрештәр индерә. Енё Пик фабрикаға 1934 йылдан алып уны националләштергәнгә тиклем етәкселек итә.

# Пик Сегед
## Продукция

Сегеданың тирә яғы ауыл хужалығы һәм мал аҫырау өсөн бик ҡулай: географик урынлашыуы һәм тейешле эксперизалар был төбәктә эре сусҡаларҙы аҫырарға мөмкин булыуын күрһәтә, улар итенән салями эшләй башлайҙар. Аҡ салями майһыҙ сусҡа итенә уның эс майын ҡушып, йәшерен рецепт буйынса тәмләткестәр һалып әҙерләнә. Был ҡушылма таҙартылған мал эсәгенә тултырыла, артабан — һыуыҡ ыҫлау, киптереү һәм өлгөргәнен көтөргә генә ҡала. Бына салямины үңәҙ ҡаплай. Тәүҙәрәк ҡышҡы салями сусҡа итенән түгел, ә ишәк итенән әҙерләнә, Венгрияла бөтә ишәктәрҙе лә иткә тотоноуға бәйле, колбасаны сусҡа итенән етештерә башлайҙар, уның тәме элеккеһенән бер нисек тә айырылмай.
Pick компанияһы салямиһының төп һыҙаттарының береһе — уны киптереү һәм өлгөртөү ваҡытында үңәҙ ҡатламының барлыҡҡа килеүе. Үңәҙгә һалҡынлыҡ һәм тынысландырыу өсөн тейешенсә дымлылыҡ талап ителә, шуға ла колбаса эшләү заводтары йылға буйҙарына (әйтәйек, Тиса йылғаһы буйына) урынлаштырыла. 1950-се йылдарҙа ҡулланыуға индерелгән һыуытыу технологияһы ризыҡтың оҙаҡ һаҡланыуын тәьмин итә. Хәҙерге ваҡытта Сегедта етештерелгән салями, үҙенсәлекле материалдары, традицион технологиялары арҡаһында бөтә донъяға билдәле.
# Ҡайын өй һәм «Битлек» порталы

Ҡайын өй һәм «Битлек» порталы — XVIII быуат аҙағында Гатчина Һарай паркында төҙөлгән берҙәм ансамбль.

# Ҡайын өй һәм «Битлек» порталы
## Тасуирламаһы

Пудость ҡалаһында сығарылған ташынан һалынған «Битлек» порталы (архитекторы В. Бренн, 1795—1797 йылдар) тыштан артыҡ күҙгә ташланып тормаған ҡайырыһы һыҙырылмаған ҡайын ағасы менән биҙәлгән павильонды (ҡайын өй) ҡаплап тора. Бындай павильон-сюрприздар XVIII быуаттың икенсе яртыһындағы Рәсәй парктарына хас. Улар тыштан ябай ғына булып тойолһа ла (ҡыуыш, бүрәнә-һалам өйҙәр, һарай һ.б.), эсендә зиннәтле бай интерьер ҡаршы ала. Павильондар паркта ял иткән ҙур булмаған компаниялар өсөн тәғәйенләнә.
Гатчиналағы ҡайын өй тәү ҡарашҡа матур итеп өйөлгән утынлыҡты күҙ алдына баҫтыра. Павильондың күренеше һәм уның эске биҙәлеше контрасы ҙур һөҙөмтә бирә. Көҙгөләрҙең күплеге һәм тәҙрәләрҙең ҡапма-ҡаршы урынлашыуы уның залының бәләкәй майҙанын (яҡынса кв. м.) ҙурайтып күрһәтә.
Ҡайын өйөнөң ихтимал авторҙары тип (1780 йылдарҙа) В. Бренн, Н. А. Львов, Ф. Виольены атайҙар.
Портал һуғыш йылдарында ла һаҡлана. Фашист оккупацияһы юҡ иткән өй 1975 йылда архитектор А. А. Кедринский проекты буйынса тергеҙелә.