yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Туғандар ҡәберлеге (Дондағы Ростов)

ҡәберлек
Туғандар ҡәберлеге :
| Ил | РәсәйРәсәй |
| Субъект | Ростов өлкәһеРостов өлкәһе |
| Ҡала | Дондағы Ростов |
| Координаттар | 47°14′28″ с. ш. 39°52′48″ в. д. |
| Майҙаны | 2,2 км² |
| Статусы | эшләй |
Дондағы Ростов Туғандар ҡәберлеге — Дондағы Ростов ҡалаһындағы ҡәберлек.

# Туғандар ҡәберлеге (Дондағы Ростов)
## Тарихы

Туғандар ҡәберлеге Дондағы Ростов ҡалаһының Октябрь районында урынлашҡан, 22 гектарҙан күберәк майҙан биләй.
Ҡала ситендә урынлашҡан был зыярат барлыҡҡа килгән көндән алып ярлыларҙы ерләү урыны булып иҫәпләнә. Бында күпселек туғандар (дөйөм) ҡәбере урынлаша, исеме шунан киткән. Һуңғараҡ бында беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып ҡалмаған хәрбиҙәр участкаһы барлыҡҡа килә. Туғандар ҡәберлегендә бер нисә хәрбиҙәр һәйкәле урынлашҡан, улар араһында Бөйөк Ватан һуғышы фронтында һәләк булған герой-пионер Саша Чебанов ҡәбере; 1941 йылдың ноябрендә һәләк булған Ростов халыҡ ополчениеһы полкы һуғышсыларына һәйкәл; Йәшел Утрауҙы обороналау ваҡытында һәләк булған Эске Эштәр Халыҡ комиссариатының (НКВД) 230-сы полкы һуғышсыларына һәйкәл. 1998 йылдан Туғандар ҡәберлеге территорияһында туғандаштарҙы күмеү яңынан тергеҙелде. Зыяратта Вознесение Господня ғибәҙәтханаһы урынлашҡан, унда ғибәҙәт ҡылыу һәм мәрхүмдәргә йыназа уҡыуҙар үткәрелә. 2008 йылдан алып Дондағы Ростовтағы был тарихи зыяратты төҙөкләндереү буйынса ҙур эш алып барыла.

# Туғандар ҡәберлеге (Дондағы Ростов)
## Зыяратта ерләнгән билдәле кешеләр

Туғандар ҡәберлегендә ерләнгәндәр:
* Аствацатуров Леон Соломонович — билдәле хирург, Н. А. Семашко исемендәге 1-се һанлы ҡала дауаханаһында эшләгән.
* Борчанинов Александр Лукич (1884—1932) — Рәсәй революционеры, совет дәүләт һәм партия эшмәкәре.
* Думенко Борис Мокеевич (1888—1920) — Граждандар һуғышы осоронда Ҡыҙыл Армияның корпус командиры.
* Крещановский Лазарь (1848—1914) — дин әһеле һәм тыуған яҡты өйрәнеүсе.
* Нечаев Иван Павлович (1925—1966) — Советтар Союзы Геройы.
* Ченцов Иван Дмитриевич (1885—1937) — совет партия һәм дәүләт эшмәкәре.
* Эберг Леонид Фёдорович (1882—1954) — урыҫ һәм совет архитекторы.

# Туғандар ҡәберлеге (Дондағы Ростов)
## Эшмәкәрлеге

Эш ваҡыты: көн һайын — 09:00 — 19:00 сәғ. май айынан сентябргә тиклем һәм 09:00 — 18:00 октябрь айынан апрелгә тиклем.
# Камышенка (Яма ҡушылдығы)

Камышенка — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яма йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Камышенка (Яма ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200412115200002258
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200225
* Бассейн коды — 13.01.02.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Эй-Гун-Еган

Эй-Гун-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Энтль-Гун-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Эй-Гун-Еган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200044482
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204448
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ҡобәди Биһмән

Биһмән Ҡобәди ( рус. Бахман Гобади, (фарс. بهمن قبادی; 1 февраль 1969 йыл - Бане ҡалаһы, Иран) — курд сығышлы иран кинорежиссёры.

# Ҡобәди Биһмән
## Биографияһы

1969 йылда тыуған Иранда Курдистан провинцияһында донъяға килгән. 1997 йылда Иран радиотапшырыуҙар колледжын тамамлап, бакалавр дәрәжәһен ала.
Уның хеҙмәт юлы ҡыҫҡа метражлы «Life In Fog» тигән тәүге фильмдан 1999 йылда башлана. 2000 йылда Биһмән Ҡобәди Иранда «Mij Film» тип аталған үҙ кинокомпанияһына нигеҙ һала, ул Иранда йәшәгән этник төркөмдәр хаҡында фильмдар етештереүгә махсуслаша. Шул йылда уҡ ул тулы метражлы «A Time for Drunken Horses» («Иҫерек аттар ваҡыты») фильмын төшөрә һәм Канны фестивалендә «Алтын камера» премияһы менән бүләкләнә. Икенсе әһәмиәтле эше булып 2000 йылда төшөрөлгән «Marooned in Iraq»картинаһы тора, был әҫәре Чикаго халыҡ-ара кинофестивалендә алтын миҙалға лайыҡ була. 2004 йылда режиссёр «Turtles Can Fly» («Ташбаҡалар ҙа оса ала»)тигән өсөнсө фильмын төшөргән, быныһы Берлин һәм Сан-Себастьяндағы кинофестивалдәрендә приздар яулай.
2007 йылда төшөрөлгән Һилал (Ярым ай) фильмы шулай уҡ күп һанлы кинофестивалдәрҙә миҙалдар һәм приздарға лайыҡ була.
Кинорежиссёрҙың 2009 йылда төшөргән «No One Knows About Persian Cats» (Фарсы бесәйҙәре тураһында бер кем белмәй) Канны кинофестивалендә баһаламасыларҙың Махсус призы менән бүләкләнә.
Ҡобади «Иран кинематографының яңы тулҡыны» вәкиле тип һанала.
Ҡобадиҙың ҡатыны, американ-иран журналисткаһы Роксана Сабери 2009 йылдың феврале Иранда иҫерткес эсемлек һатып алыуҙа һәм аккредитацияһыҙ журналист эшмәкәрлеге менән шөғөлләнеүҙә ғәйепләнеп, ике йылға шартлы рәүештә хөкөмгә тарттырыла.
# Тый-Яха

Тый-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/НАДЫМ/153/167 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 63 км.

# Тый-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15030000112115300049945
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304994
* Бассейн коды — 15.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Үрге Берёзовая (Теренсу ҡушылдығы)

Үрге Берёзовая — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Теренсу йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Үрге Берёзовая (Теренсу ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300212115200007474
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200747
* Бассейн коды — 13.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Цымбал Василий Тимофеевич

Василий Тимофеевич Цымбал (Рәсәй империяһы, Чернигов губернаһы, хәҙер — Сумы өлкәһе, Кролевец ҡалаһы) — совет хәрби хеҙмәткәре, Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы, Советтар Союзы Геройы (1943).

# Цымбал Василий Тимофеевич
## Биографияһы

1916 йылдың ғинуарында Кролевец ҡалаһында (хәҙерге Сумы өлкәһе) крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Урта мәктәптең 5 класын тамамлай. Харьков ҡалаһы янында урынлашҡан Ф. Э. Дзержинский исемендәге коммунала, А. С. Макаренко етәкләгән балалар хеҙмәт мәктәбендә тәрбиәләнгән. Эшкә урынлаша алмай йөрөгән сағында унда килеп эләгә.
1942 йылдан Хәрби-Диңгеҙ Флотында. 1942 йылдан алып Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.
Ҡара Диңгеҙ флотының 613-сө айырым штраф ротаһы отделениеһы командиры Василий Цымбал 1943 йылдың 1 ноябренә ҡарай төндә диңгеҙ десанты составында Эльтиген ҡасабаһы районында төшә. Дошман танкылары менән алышҡа ингәс, уларҙың береһен гранаталар менән шартлата. Был алышта ул һәләк була.
СССР Юғары Советы Президиумының Указы менән 1943 йылдың 17 ноябрендә немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәш фронтында командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы Һәм ҡаһарманлығы өсөн баш старшина Цымбал Василий Тимофеевичҡа Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
Ленин ордены менән бүләкләнгән.

# Цымбал Василий Тимофеевич
## Хәтер

Кролевец ҡалаһында В. Т. Цымбал уҡыған 1-се Һәм 7-се мәктәптәре биналарында мемориаль таҡтаташтар ҡуйылған. Кролевецта һәләк булған ҡала халҡының иҫтәлекле билдәһе янында Геройға мемориаль таҡтаташ ҡуйылған. Уның исеме менән Кролевецтағы һәм герой-ҡала Керчтағы урам аталған.
# Тефта Ташко-Коко

Тефта Ташко-Коко (алб. Tefta Tashko-Koço; 2 ноябрь 1910, Әл-Фәйүм, Мысыр — 22 декабрь 1947, Тирана, Албания) — Албания опера йырсыһы.

# Тефта Ташко-Коко
## Биографияһы

XIX быуатта йырсының ата-бабалары Ғосман империяһының (хәҙерге Албанияның) Фрашери ауылын ташлап китеп Мысырға йәшәргә күсә. Тефтаға 11 йәш тулғанда атаһы вафат була, һәм ул ғаиләһе туған яғына Корча ҡалаһына әйләнеп ҡайта. 1927 йылда Тефта ғаиләһе менән бергә Францияның Монпелье ҡалаһына күсенә, бында ул музыка мәктәбен тамамлай. 1932—1935 йылдарҙа Парижда Милли консерваторияла белем ала (педагогтары Жана Сере һәм Лео Берманди).
1935 йылдың ноябрендә Албанияға ҡайта һәм шунда уҡ концерт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә башлай, илдең иң популяр йырсыларының береһе булып китә. Концерттары илдең барлыҡ эре ҡалаларында үткәрелә һәм улар ҙур ажиотаж менән оҙатып барыла. Концерттарҙа Тефта менән бергә пианистар Тонин Гуаразиу, ә һуңынан Лола Алекси сығыш яһайҙар.
1930-сы йылдар аҙағында йырсының тәүге фонограмма яҙмалары килеп сыға. Тефта репертуарында Албанияның төрлө төбәктәренең йырҙары була, улар араһында «Kroi fshatit tone», «Dola ne penxhere» һәм «Zare trendafile» бигерәк тә ҙур популярлыҡ яулай. 1940 йылда йырсы Кристо Кочоға кейәүгә сыға. 1941 йылда парҙар Миланға бара һәм үҙенең йырҙарын профессиональ тауыш яҙҙырыу ҡоролмаһында яҙҙырып ала. Шулай уҡ Италияла Тефта бер нисә итальян операларында (шул иҫәптән «Травиата» һәм «Севилья цирюльнигы») сығыш яһай.
Италиялағы турне барышында йырсының һаулығы насарая, бигерәктә был улы Эно тыуғандан һуң ныҡ һиҙелә. 1944 йылда Албания фашистарҙан азат ителгәс, туған иленә ҡайта һәм албан радиоһында бер нисә радио-концерт уҙғара. Тираналағы Миша Иордан сәнғәт мәктәбендә вокал буйынса дәрестәр бирә.
1946 йылды һаулығы үтә ныҡ ҡаҡшағас, дауаланыуға СССР-ға ебәрелә, бында Тефтала яман шеш ауырыуын табалар. 1947 йылда Тирана ҡалаһында вафат була.

# Тефта Ташко-Коко
## Хәтер

Үлгәндән һуң Албанияның халыҡ артисы исеме бирелә. 1973 йылда уның тураһында Këndon Tefta Tashko Koço (Тефта Ташко-Коко йырлай) тигән документаль фильм төшөрөлә. Тирана урамдарының береһенә уның исеме бирелгән.
# Стригой

Стригой (румын. strigoi, молдаван телендә стрига) — молдавия һәм румын мифологияһында вампир, сихырсы, уғааҫылынып үлгән кешеләр әүерелә.
Стригоайка (рум. strigoaică) — убырлы ҡарсыҡ, сихырсы. Румынияның ҡайһы бер өлкәләрендә стригойҙарҙы морой тип атайҙар.

# Стригой
## Исемдең этимологияһы

Стригой һәм стригоайка һүҙҙәре румын телендәге strică (убырлы ҡарсыҡ, өкө-өсмөйөш битле ябалаҡ) һүҙенән килеп сыҡҡан, ул үҙ сиратында латин телендәге strix һүҙенән килә. Был һүҙ шулай уҡ өкө, ябалаҡ тигәнде аңлата, ул, Боронғо римлеләрҙең ышаныуы буйынса, балаларҙың ҡанын һура.

# Стригой
## Стригойҙар тураһында

Румын мифологияһы стригойҙарының сәсе — ҡыҙыл, күҙе — зәңгәр һәм ике йөрәге бар. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, уларҙың тышҡы ҡиәфәте буйынса төрлөсә булырға мөмкин. Яуыз рухлы кешеләр стригой булып китә улар үлгәндән һуң ҡәберҙән сыға башлайҙар, кешеләрҙең ҡанын эсәләр, ғазаплайҙар. Стригойҙың төп билдәһе — ерләнгән кәүҙәнең сереү билдәләре булмауы. Шулай уҡ, уны үлтерергә маташҡанда, ул хәрәкәтләнә, тауыш сығара башлай, тигән мәғлүмәттәр бар. Стригойҙы эҙләү өсөн зыяратта атты ҡәберҙәр аша йөрөтәләр. Әгәр ат, ҡәбер аша үтергә теләмәһә, был ҡәберҙә стригой бар, тип иҫәпләнә. Уны үлтереү өсөн, уның башын ҡырҡып, йөҙтүбән һалалар. Шулай уҡ йөрәген ҡырҡып алып яндырылар йәки йөрәккә таяҡ ҡаҙайҙар. Ғәҙәттә, ҡаҙыҡ ағастан була.

# Стригой
## Башҡа халыҡтарҙың мифологияһы менән бәйләнеш

Стрига (поляк. strzyga) Карпат-Балҡан демонологияһы персонажы, төп һыҙаттары буйынса сихырсы менән тап килә. Уға ышаныуҙар Словакияла, Көньяҡ Польшала, Словенияла, Хорватияла билдәле. Подгале өлкәһе поляктары иҫәпләүҙәре буйынса, стрига яуыз сихырсы, башҡаларҙың һыйырҙарынан һәм һарыҡтарынан һөт урлай, йоҡлап ятҡан балаларға һөжүм итә һәм уларҙың ҡанын эсә, кешеләргә һәм малға ауырыуҙар ебәрә ала. Көнбайыш украин һәм словак диалекттарында стригой тип төн күбәләген атайҙар һәм уны йоҡлап ятҡан ҡатындың тәненән кешеләргә зыян килтереү өсөн осоп сыҡҡан сихырсының йәне тип иҫәпләйҙәр. Шуның менән бергә, стрига һүҙе йыш ҡына үлгән кешенең рухын, вампирҙы, төнгө өрәкте йәки үлгән сихырсының йәнен аңлата. Белорустар уны йөклө ҡатындарға дошман булған һәм төндә баланы урлай йәки алмаштыра алған рух тип иҫәпләй. Словактар ҡырҡындыны изге Люция көнөнөң төн уртаһында табут таҡтаһындағы ботаҡ тишеге йәки сиркәү ишегенең йоҙағы аша күрергә мөмкин тип ышанған. Словактарҙың ышаныуҙары буйынса, стригтар айырыуса изге Люция көнөнән (13.XII) Раштыуа байрамына тиклем осорҙа кешеләр өсөн хәүефле.
«Стрига» һүҙе славяндар тарафынан көнсығыш роман телдәренән үҙләштерелгән.
Урыҫ Төньяғының һәм Волга буйының ҡайһы бер райондарында «стрига» термины билдәле (күрәһең, «стричь» ҡылымынан). Сихырсы (https://ru.wikipedia.org/wiki/Пережины) Иван Купала төнөндә, үҙ файҙаһына уңыш алыу өсөн, барыһынан да йәшерен рәүештә башаҡтарҙы ҡырҡып сыға.
# Эйек заказнигы

Эйек заказнигы (урыҫ. Икский заказник) — Башҡортостандың махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһе, Күгәрсен районының Оло Эйек һәм Кесе Эйек йылғалары (Һаҡмар йылғаһы бассейны) бассейнында урынлашҡан.

# Эйек заказнигы
## Физик-географик ҡылыҡһырлама

Эйек заказнигы 1972 йылда Күгәрсен районы территорияһында һунар йәнлектәре популяцияһын тергеҙеү маҡсатында зоологик заказник булараҡ ойошторола. Әммә 1998 йылда Эйек заказнигының бер өлөшө Мораҙым тарлауығы тәбиғи паркына бүлеп бирелә. Заказник 2012 йылдан "Башҡортостан Уралы" биосфера резерваты (тулыһынса һаҡланған, йәғни кеше ҡулы теймәгән биләмә) составына инә. 29 300 гектар майҙанды биләгән тәбиғәт ҡомартҡыһы территорияһының күп өлөшө урман менән ҡапланған (71 процент). Көнбайыштағы майҙаны ныҡ йырғыланған арҡалар теҙмәһенән торһа, көнсығышы һөҙәк арҡалы йылға араларынан һәм тәрән үҙәндәрҙән ғибәрәт. Урманында ҡайын, имән, йүкә һәм ҡарағай ағастары үҫә, ҡарағастар ҙа осрай, ә һыу ятҡылыҡтары ярҙары ерек, талдар менән ҡапланған.
Заказникта үҫемлектәрҙең Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән бойҙагөл, Гельм астрагалы, йәшел таш абағаһы, Карелин астрагалы, ҡыя һуған һәм башҡа һирәк төрҙәре үҫә, шулай уҡ Башҡортостан Республикаһының һәм РСФСР‑ҙың Ҡыҙыл китаптарына ингән Залесский ҡылғаны, ҡаурый ҡылған, Литвинов торна борсағы, рус сыбар сәскәһе, төклө ҡылған, һылыу ҡылған, шырттөклө еҙүлән, ысын кәкүк ситеге һәм һирәк үҫемлектәрҙең башҡа төрҙәре лә үҫә. Биләмәлә Америка шәшкеһе кеүек ҡиммәтле тиреле йәнлектәр менән бер рәттән ҡабан, ҡоралай, мышы, тейен, һеләүһен, һоро айыу, һыуһар, ҡырағай ҡоштарҙан ҡор, ҡурпысыҡ, һуйыр һәм башҡа ҡоштар йәшәй.
Шулай уҡ Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән ҡама, осар тейен, ваҡ ярғанат, һыу төн күбәләге, күк ҡарға, һоро ағуна, һоро өкө, һоро торна, баҡыр йылан, орсоҡ йылан, үлән тәлмәрйене был төбәкте төйәк иткән. Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китаптарына ингән балабан, бөркөт, ваҡ һайыҫҡан, көсөгән, ҡарағош, өкө, сапсан, европа бәрҙеһе, зөгәй һәм башҡа һирәк осрай торған ҡоштар ҙа осрай.
# Балахта (Чулым ҡушылдығы)

Балахта (Балахта 1-я) — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы/ Хакас Республикаһы/ Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының уң ярына тамағынан 1606 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Балахта (Чулым ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400112115200014746
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201474
* Бассейн коды — 13.01.04.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Хауз-цум-Хауз замогы

Хауз-цум-Хауз замогы (нем.Haus zum Haus) —йырындар менән уратып алынған XIII быуат һарайы, немец ҡалаһы Ратингендың (Төньяҡ Рейн-Вестфалия ере) үҙәгенән төньяҡҡа ҡарай урынлашҡан.

# Хауз-цум-Хауз замогы
## Тарихы
### Замок хужалары

VIII быуатта хәҙерге замок урынында Ангербах йылғаһы яры буйында франк ауылы булған. IX быуатта был урында замок төҙөлә, ул XII быуатта янып юҡҡа сыға. 1276 йылда замокҡа нигеҙ һалына, ул Хауз ғаиләһенә ҡараған һәм Ангербах буйлап оборона һыҙығының өлөшө була. 1474 йылда замок Берг герцоглығының маршалы Иоганн Хауздың милкенә күсә. XVI быуатта замок киңәйтелә һәм нығытыла. 1972 йылда Хауз замогы шул саҡтағы хужаһы граф фон Шпее тарафынан Ратинген ҡалаһына тапшырыла. Ун йыл дауамында замок архитектор Бруно Ламбер етәкселеге аҫтында тергеҙелә. Заманса материалдар ҡулланып тергеҙелеүенә ҡарамаҫтан, замок урта быуат төп нөсхәһен һаҡлап алып ҡала, бының өсөн бер нисә архитектура наградаһын ала.
# Пулар Мигул

Мигул Пулар (ысын исеме - Николай Георгиевич Краснов, 1952 йылдың 10 феврале, РСФСР, Сыуаш АССР-ы, Ибреси районы, Туса-Паразуси) - сыуаш шағиры һәм тәржемәсеһе. Рәсәй Яҙыусылар союзы һәм Рәсәй журналистары союзы ағзаһы (1995).

# Пулар Мигул
## Биографияһы

1952 йылдың 10 февралендә Сыуаш АССР-ының Ибреси районы Туса-Паразуси) ауылында тыуған. Ауылда урта мәктәпте тамамлап, А. М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтына уҡырға инә. Уҡыу ваҡытында уның шиғырҙары «Литературная Россия» («Әҙәби Рәсәй») гәзитендә һәм «Вдохновение» коллектив йыйынтығында баҫыла.
Институтты 1981 йылда уңышлы тамамлай. Һуңынан Совет Армияһында хеҙмәт итә.
Хәрби хеҙмәттән һуң иң элек Сыуаш АССР-ының баш ҡалаһы Чебоксарыға күсенә һәм Чебоксары агрегат заводында эшләй. Һуңынан Сыуашстандың Ибреси районына күсенә һәм бында «Çĕнтерÿшĕн» («Еңеү») гәзитендә эшләй, һуңыраҡ «Ҡапҡан» журналы мөхәрририәтендә эшләй башлай. Уның әҙәби яҙмышы «Ҡапҡан» журналы менән тығыҙ бәйле. Ул унда 25 йылға яҡын эшләй, кесе хеҙмәткәрҙән алып журнал мөхәрриренә тиклем юл үтә. 2005 йылдан алып 2007 йылға тиклем «Ҡапҡан» сыуаш сатирик журналының баш мөхәррире булып тора.
Микула Пулар исеме аҫтында баҫыла. «Çĕнĕ кĕвĕ» («Беренсе аҙымдар», 1976), «Хĕвел пайăрки» («Ҡояш нуры», 1981), «Çĕнĕ кĕвĕ» («Яңы көй», 1976), «Кун-çул каçалăкĕ» («Томыш юлы һәйкәле», 1987), «Хĕвел пайын ăркисем» («Яҡты һыҙат», 1991) һ.б. шиғри йыйынтыҡтар авторы булып тора.
# Лопча-Вож

Лопча-Вож — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Пелингичный йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Лопча-Вож
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000069283
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006928
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Чумаевка

Чумаевка — Рәсәй йылғаһы. Пенза өлкәһе, Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уза йылғаһының уң ярына тамағынан 92 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Чумаевка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура йылғаһы, инештән Сура гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500112110000035772
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003577
* Бассейн коды — 08.01.05.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Тургун

Тургун — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кеть (Оло Кеть) йылғаһының һул ярына тамағынан 1525 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Тургун
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010600112115200024244
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202424
* Бассейн коды — 13.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Руттер Валерий Дмитриевич

Руттер Валерий Дмитриевич (21 ғинуар 1924 йыл — 25 сентябрь 2010 йыл) — дирижер. Ҡаҙаҡ ССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре(1978). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1969), профессор.

# Руттер Валерий Дмитриевич
## Биографияһы

Валерий Дмитриевич Руттер 1924 йылдың 21 ғинуарында Харьков ҡалаһында тыуған. Атаһы — Руттер Дмитрий Иосифович, бухгалтер; әсәһе — Левина Богдана Давыдовна, табип; апаһы — Руттер Елена Дмитриевна, скрипкасы.
1997 йылдан алып 1997 Ҡаҙаҡ ССР-ының Дәүләт академия опера һәм балет театрында баш дирижер булып эшләй һәм Алматыла (ул ваҡытта Алма-Ата) йәшәй.
1997 йылда сит илгә эмиграциялана һәм ғүмеренең аҙағынаса ҡатыны Людмила Руттер һәм ике балаһы менән Германияла йәшәй.
2010 йылдың 25 сентябрендә Лейпциг ҡалаһында вафат була.

# Руттер Валерий Дмитриевич
## Белеме

* 1933 йылдан алып Харьков консерваторияһы эргәһендәге музыка мәктәбе, скрипка класы буйынса (проф. Добржинец И. В.)
* 1941 йылда — Харьков консерваторияһы, эвакуация.
* 1943—1948 йылдарҙа — Ленинград консерваторияһының Хәрби-диңгеҙ факультеты. Хәрби дирижер.
* 1948—1953 йылдарҙа — Төньяҡ флоты ансамбленең художество етәксеһе.
* 1954—1959 йылдарҙа — Ленинград консерваторияһының теоретик-композиторлыҡ факультеты (проф. А. Н. Должанский). Музыка белгесе. Дирижерлыҡ-симфоник факультеты (проф. Ельцин С. В.). Симфоник оркестр һәм опера дирижеры.

# Руттер Валерий Дмитриевич
## Ижады

Руттерҙың ижадына юғары профессионализм, художестволы зауыҡ, музыкаль әҫәрҙәрҙе ентекле һәм бар нескәлектә интерпретациялау хас. Репертуарында — ватан һәм сит ил классикаһының, хәҙерге композиторҙарҙың 58 операһы һәм 30 балеты.
Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрындағы постановкалары һәм баһалары (Өфө):
«Саламандрҙар менән һуғыш» («Война с саламандрами», 1968) — В. Успенский (тәүге постановкаһы)
«Бер туған Ульяновтар» — Ю. Мейтус (тәүге постановкаһы, 1967).
«Оптимистик трагедия» (Вс. Вишневский, 1967)
«Дауыл» (Г. Самойлов, 1969)
   Дирижерҙы оркестр партитураһының ҡатмарлыҡтары ла, вокаль партияларҙың ғәҙәти булмаған теле лә ҡурҡытмауы бәхет ине. Дирижер спектаклдең музыкаль яғын әҙерләй алыуында шикләнмә ине.
   Н. Энтелис китабы. «Владислав Успенский». «Саламандаралар менән һуғыш» тураһында.
   Башҡорт опера һәм балет театрының баш дирижеры В. Руттерҙың эше иң йылы һүҙҙәргә лайыҡ. Совет операһының ялҡынлы энтузиасты, яңыраҡ ҡына тәүгеләрҙән булып бер нисә яңы әҫәр ишеттереүсе, ул спектаклдең бөтә ҡатнашыусыларҙың художестволы көстәрен ысын илһам менән берләштерә.
   «И волнует, и предостерегает». «саламандармалар менән һуғыш» тураһында. М. Бялик. «Сов. культура». 19.16.1968
   Операның баш дирижеры В. Руттер — юғарынан юғары профессионал, театр эшенең бик шәп ойоштороусыһы, иҫ киткес педагог, хайран итерлек эшһөйәр оҫта..
   «Вечерняя Уфа» 8.04. 1991. БАССР-ҙың мәҙәниәт министры С. С. Әминев.