yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Фүзули

Фүзули́, Мөхәммә́т Сөләймә́н улы Фүзули́, әзерб. Məhəmməd Füzuli, ғәр. فضولی‎ — әзербайжан шағиры һәм ғалимы. Айырым сығанаҡтарҙа ғосман, төрөк йә әзербайжан шағиры һәм ғалимы тип атала. Әзербайжан шиғриәте классигы, әҫәрҙәрен әзербайжан, фарсы һәм ғәрәп телдәрендә яҙған.

# Фүзули
## Биографияһы

Шағир Ғираҡтың ғәрәп телле көньяғындағы Кербела ҡалаһында тыуған. Ысын тыуыу датаһы билдәле түгел. Ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса ул 1498 йылда тыуған, башҡалары иһә уны 1480-се йылдарҙа тыуған тип күрһәтә. Башта Бағдад ҡалаһында уҡыған, медицинаны, логиканы, астрономияны, математиканы, шулай уҡ боронғо грек һәм көнсығыш фәлсәфәһен өйрәнгән.
1556 йылда ваба ауырыуынан үлгән.
# Лыхы-Яха

Лыхы-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лыхи-Паха ҡултығы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.

# Лыхы-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300038587
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303858
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Чебал-Су (Мрас-Су ҡушылдығы)

Чебал-Су — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мрас-Су йылғаһының уң ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Чебал-Су (Мрас-Су ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300212115200008884
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200888
* Бассейн коды — 13.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Урень (Барыш ҡушылдығы)

Урень — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Барыш йылғаһының уң ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.

# Урень (Барыш ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500312110000037354
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003735
* Бассейн коды — 08.01.05.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Тугарин (рус фольклоры)

Туғарин (Змей Тугарин, Змей Тугаретин, Тугарин Змеевич, Змеище Тугарище) — рус былиналары һәм әкиәттәрендәге яуыз батыр, рус баһадирҙары Добрыня Никитич һәм Алёша Поповичтың дошманы. Күсмә халыҡтар менән көрәш дәүерендә ҡырағай даланың, унан килгән хәүефтең, мәжүсилектең символына әүерелә. Тугарин тураһында төп текст — Алёша Поповичтың Тугарин менән алышы тураһындағы былина.
Былиналағы Тугарин образында эпос традицияларының төрлө ҡатламдары берләшә. Тәү сиратта Тугариндың йылан тәбиғәтендә урыҫ халыҡ шиғриәтендә (әкиәттәр һәм эпостар) киң таралған йылан һуғышы тураһындағы мотивтың вариантын күрмәү мөмкин түгел. Уларҙың боронғолоғо халыҡ ижады һәйкәлдәре (Никита Кожемяка тураһындағы йылъяҙма хикәйәте, Змей Горыныч тураһында былиналар) һәм көньяҡ славян эпосындағы аналогтар менән раҫланған. Тугариндың Апраксияға һәм Добрыняның ҡатыны Маринаға мөнәсәбәте уны серб әкиәттәре һәм йырҙарындағы йылан-һөйәр менән яҡынлығын иҫбатлауға нигеҙ бирә.

# Тугарин (рус фольклоры)
## Этимологияһы

Тугарин исемендә урыҫтарҙың күсмә халыҡтарға ҡаршы көрәше һөҙөмтәһен күрәләр. Тугаринды тарихи поляк ханы Тугоркан менән бәйләйҙәр.. Атамаһының килеп сығышы Библиялағы Тогарманан килеп сығыуы ихтимал. Ҡайһы бер урта быуат сығанаҡтарында төрки халыҡтарҙың ата-бабаһы тип һанала. Әммә Тугарин атамаһының башҡа уртаҡлыҡтары ла бар, мәҫәлән, «Тугие горы» әҫәрендәге Змей Горыныч менән.
Александр Веселовский Тугаринда Византия эпосының эҙемтәләрен — Византияның «Δράχον», «Δραχοντόπουλα» туранан-тура күсеүен күрә. Хәйер, А. И. Веселовский үҙенең һуңғыраҡ яҙған хеҙмәтендә Тугарин атамаһының тарихи нигеҙе тураһындағы фаразды ҡабул итә, әммә Тугариндың Византия эпосы менән бәйле булыуы тураһында элекке фекерен һаҡлап ҡала.

# Тугарин (рус фольклоры)
## Сәнғәттә сағылышы

* А. К. Толстойҙың «Змей Тугарин» шиғыры (1867)
* «Алёша Попович һәм Тугарин Змей» (2004) һәм «Добрыня Никитич һәм Змей Горыныч» тулы метражлы мультипликация фильмдары (2006)
# Перерванка

Перерванка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мытец йылғаһының уң ярына тамағынан 6,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Перерванка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300212111100031297
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103129
* Бассейн коды — 10.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Изге Мартин соборы (Братислава)

Изге Мартин соборы (словак. Katedrála sv. Martina, нем. Kathedrale des Heiligen Martin, мадьярса Szent Márton-dóm или Koronázó templom) — Братиславаның ҙур готика ҡорамы. Изге Мартин сиркәүе Братислава архиепархияһының кафедраль соборы. Словакия милли мәҙәниәте ҡомартҡылары исемлегенә инә.

# Изге Мартин соборы (Братислава)
## Тарих

Сиркәү төҙөү XIII быуатта башланған. Бөгөнгө ҡиәфәтен 1849 йылда алған.
1563 — 1830 йылдар дауамында Изге Мартин соборында Изге Рим империяһы императорҙарын һәм Австро-Венгрияның Венгрия королдәрен тәхеткә ултыртыу, иҫәптән Максимилиан II (1563), Мария Терезия (1741) короллеккә ҡуйыу байрамы үткәрелгән.
Собор эсендә шуныһы иғтибарға лайыҡ: был Изге Мартин скульптура төркөмө, уны Рафаэль Георг Доннер эшләгән. Композицияның стиле- барокко, соборҙа шулай уҡ урта быуаттың готика ҡәбер таштары һәм төҫлө витраждар ҡуйылған.
Сиркәү катабомбаларында күренекле дворяндар ырыуы вәкилдәре һәм руханиҙар ҡатламы вәкилдәренең ҡәберҙәре тора. Соборҙа Йозеф Игнац Байзы, беренсе словак романының авторы кәшәнәһе бар.
# Сядэ (Башҡортостан)

Сядэ — Башҡортостан Республикаһының Дәүләкән районы Раев ауыл Советының бөткән ауылы. Ярыш йылғаһы башланған ерҙә урынлашҡан булған.

# Сядэ (Башҡортостан)
## Тарихы

Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1981 йылдың 12 февралендәге N 6-2/66 « Ҡайһы бер торак пункттарҙы иҫәпкә алыу мәғлүмәттәренән төшерөп ҡалдырыу тураһында» Указы менән бөтөрөлә,уның менән бергә тағы райондың өс тораҡ пункты: Ляшковка ауылы (Имай — Ҡарамалы ауыл Советы) Семилетка ҡасабаһы (Поляковка ауыл Советы) Сядэ (Раев ауыл Советы) Владимировка ауылы (Суйынсы ауыл Советы).

# Сядэ (Башҡортостан)
## Этимологияһы

* Сядэ (säde) -эстон теленән, башҡортса осҡон мәғәнәһендә.

# Сядэ (Башҡортостан)
## Халҡы

Ауылда күпселек эстондар йәшәгән.Малсылыҡ,игенселек менән шөғөлләнгәндәр.Тоҡомло сусҡа урсеткәндәр.
# Юртым-Юган

Юртым-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Пудыр-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Юртым-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300031913
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303191
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Клагенфурт (хоккей клубы)

«Клагенфурт» (нем. Klagenfurter Athletiksport-Club) — Австрия хоккей клубы, Клагенфурт ҡалаһында урынлашҡан, Австрияның иң титуллы клубы.

# Клагенфурт (хоккей клубы)
## Тарих

Ҡаланың «Клагенфурт» хоккей командаһы 1923 йылда барлыҡҡа килә. 1928 йылда ағас трибуналы боҙ аренаһы төҙөлә. 1933/34 йылдар миҙгелендә «Клагенфурт» беренсе тапҡыр чемпионаттың еңеүсеһе була, ул Вена клубы өҫтөнлөгөн юҡҡа сығара. Перифериянан килгән Рейнгольд Эггер йыйылма командаға саҡырsk4fy беренсе хоккейсы була. Һуғыш ваҡытында хоккейсылар составынан 5 сткеше һуғышта һәләк була.
1959/60 йылдар миҙгелендә элеге көндә лә ҡулланылыусы яңы боҙ аренаһы төҙөлә. Шул уҡ миҙгелдә клуб командаһы составында легионерҙар Зепп Пушниг, Герд Шагер, Герхард Фельферниг, Вальтер Поссарниг, Антон Кенда, уйнай башлай.
Шул ваҡыттан алып, клуб тикшереүҙәр башлаған кеүек Р Эггер, шулай заиграть йондоҙ кеүек, Пушниг Зепп, Герд Шагер, Герхард Фельферниг, Поссарниг Вальтер, Антон Кенда, Карл Прегль, Адальберт Адольф Тамбеллини,Сент-Джон уйнай. 1970 йылдар уртаһында клубта совет белгесе Ю. Н. Баулин тренер була. Ә һөжүм итеүсе булып Игорь Дмитриев һәм Виктор Цыплаков сығыш яһай
1980 йылда клубта Томас Циян, Рудольф Кени, Пек Герберт, Бьерн Скааре, Эдвард Леблер, Юкка Порвари, Джиллиган Билл уйнай.
Клубта 1997—1999 йыда рәсәйле Дмитрий Квартальнов һәм украин Игорь Чибирев уйнай.
Быуат башында: Даниэль Вельзер, Пок Томас, Дитер Кальт, Кох Томас, Герд Прохазка, Эндрю Вернер, Матс Уолтина, Ханнес Энценхофер, Клоутье Дэн Клагенфурт клуб төҫтәрен яҡлай.

# Клагенфурт (хоккей клубы)
## Титулдары

* Австрия хоккей лигаһы
** 1 (30 титул): 1934, 1935, 1952, 1955, 1960, 1964, 1965, 1966, 1967, 1968, 1969, 1970, 1971, 1972, 1973, 1974, 1976, 1977, 1979, 1980, 1985, 1986, 1987, 1988, 1991, 2000, 2001, 2004, 2009, 2013 (Алтын призер)
** 2: 1959, 1961, 1978, 1982, 1983, 1990, 1996, 1997, 1998, 1999, 2005, 2011, 2012
** 3: 1962, 1963, 1975, 2002 (Бронза призер)
# Винтертур

Винтертур (Винтертур) (нем. Winterthur) — Швейцарияның Цюрих кантонындағы округ үҙәге булған, илдең төньяҡ өлөшөндәге ҡала. Винтертур округы составына инә.
Винтертур үҙендә йәшәгән халыҡ иҫәбе буйынса (2008 йылғы иҫәп буйынса бында 100 000 кеше йәшәй) Швейцария ҡалалары араһында алтынсы ҡала булып һанала. Урындағы диалект диалект буйынса халыҡ уны Винти тип атай. Винтертурҙы Швейцарияла «музейҙар ҡалаһы» тип йөрөтәләр — бында художество музейынан тыш, бик күп ҡала музейҙары бар, шул иҫәптән Фотолар музейы һәм Технорама музейы. Бынан тыш, Винтертур Швейцарияның эре сәнәғәт үҙәге булып тора. 1862 йылда бында Bank in Winterthur in банкыһы барлыҡҡа килгән.
Ҡала өҫтөнлөктәренең береһе булып транспорт мөмкинлектәрен файҙаланыу тора. Ҡала тимер юл менән Швейцарияның төп ҡалалары, шулай уҡ күрше Германия, Италия илдәренең ҡалалары менән бәйле. Ҡаланан Цюрихҡа тиклем үткән юл 19 минут һәм Цюрих аэропортына тиклем 13 минут оҙайлығында. Винтертур аша Женеваға (А1 автомобиль юлы), Шаффхаузенға (А4 автомобиль юлы) һәм Германияның Кройцлинген ҡалаһына (А7автомобиль юлы) үтә.

# Винтертур
## Ҡала-партнерҙар

* Халль-ин-Тироль, Австрия
* Ивердон-ле-Бейн, Швейцария
* Ла-шо-де-фон, Швейцария
* Пльзень, Чехия
# Ермолин Павел Иванович

Павел Иванович Ермолин ( 1884 йылдың 24 октябре, Пенза - 1938 йылдың 29 октябре) — рус һәм Совет хәрби эшмәкәре, подполковник (РИА; пр. 1916; ст. 06.12.1915), бригада командиры (Ҡыҙыл Армия; 1935).

# Ермолин Павел Иванович
## Биографияһы

Павел Иванович Ермолин 1884 йылдың 24 октябрендә Пензала офицерҙар ғаиләһендә тыуған.
1902 йылда ул Себер кадеттар корпусын тамамлай.

# Ермолин Павел Иванович
## Хәрби хеҙмәте

1902 йылдың 30 августында ул Россия Император Армияһы сафтарына алына һәм Александр Хәрби Мәктәбенә уҡырға ебәрелә, уны 1904 йылда подпоручик дәрәжәһендә тамамлай, һуңынан Семеновский Гвардия полкында хеҙмәт итә.
1912 йылда Ермолин Николаев Генераль штаб академияһын, һуңынан ул Семеновский полкына кире ҡайта, һәм унан һуң рота командиры итеп билдәләнә.
1914 йылдың ноябренән ул 84-се пехота дивизияһының штаб өлкән булып адьян, 1915 йылдың октябренән - 26-сы Армия Корпусы штаб офицеры һәм 192-се пехота дивизияһы штабы начальнигы булып , 1917 йылдың март айынан - 3 пехота дивизияһы штабы начальнигы, һәм шул уҡ йылдың 28 сентябренән - 111-се пехота дивизияһы штабы начальнигы була. Ул Төньяҡ-Көнбайыш, Көнбайыш, Көньяҡ-Көнбайыш һәм Румыния фронттарында һуғыштарҙа ҡатнашҡан.
1920 йылдың апрелендә уны Көнбайыш фронтҡа ебәрәләр, унда май айында ул штаб начальнигы ярҙамсыһы итеп билдәләнә, һәм декабрьдә - фронт штабы начальнигы итеп билдәләнә. Был позицияларҙа булғанда, ул Совет-Польша һуғышы ваҡытында һуғыштарҙа ҡатнашҡан.

# Ермолин Павел Иванович
## Хәрби хеҙмәте
### Һуғыштан һуңғы карьера

1922 йылдың ғинуарында Ермолин Ҡыҙыл Армияның Хәрби Академияһына ебәрелә, һәм ул төркөм менән булған лекцияларының өлкән лидеры итеп билдәләнә, шул уҡ йылдың октябрендә - стратегия һәм тактика буйынса практик күнегеүҙәр начальнигы итеп, 1923 йылдың августында - операцияләр алып барыу кафедраһының башлығы билдәләнә вазифаһына.
1935 йылдың июнендә ул М. Фрунзе исемендәге Хәрби академияның киске бүлегендә тактика уҡытыусыһы итеп билдәләнә, унан һуң - шул уҡ академияның Генераль штабының хеҙмәт бүлеге начальнигы вазифаһын ала.
Бригада командиры Павел Иванович Ермолин 1937 йылдың 23 июлендә һәм 10 октябрҙә СССР НКВД махсус указы менән ҡулға алына, хәрби лагерҙа һигеҙ йылға хөкөм ителә. Ул лагерьда 1938 йылдың 29 октябрендә үлә.
1957 йылдың 9 мартында СССР Юғары Судының ҡарары менән ул үлеменән һуң реабилитациялана.
# Деево (Силәбе өлкәһе)

Деево (рус. Деево) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Наҙы-Петровск районы ауылы. Ункурда ауыл биләмәһе составына керә.

# Деево (Силәбе өлкәһе)
## География

Район үҙәге Наҙы-Петровск ҡалаһынан 16 км көньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 348 метр.

# Деево (Силәбе өлкәһе)
## Халҡы

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (61 %) һәм урыҫтар (33 %) йәшәй.
# Красноржавченка

Красноржавченка — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ломовка йылғаһының уң ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Красноржавченка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010200112110000027094
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002709
* Бассейн коды — 09.01.02.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Асыв-Вож (Воль ҡушылдығы)

Асыв-Вож — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Воль йылғаһының уң ярына тамағынан 73 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Асыв-Вож (Воль ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000015371
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001537
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ванюшка

Ванюшка — Рәсәйҙәге йылға. Удмурт Республикаһы/ Татарстан Республикаһы/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Анзирка йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Ванюшка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Вятские Поляны ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300612111100040745
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111104074
* Бассейн коды — 10.01.03.006
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Марета-Яха (Юрибей ҡушылдығы)

Марета-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Юрибей йылғаһының һул ярына тамағынан 273 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 89 км.

# Марета-Яха (Юрибей ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300077811
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307781
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Чулта

Чулта — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чугуна йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Чулта
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100212115100000601
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100060
* Бассейн коды — 13.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Атлант (анатомия)

Атлант (лат. atlas) — умыртҡалы хайуандарҙың беренсе муйын умыртҡаһы. Соңҡа һөйәге менән хәрәкәтсән тоташҡан. Шуға бәйле, башҡа муйын умыртҡаларынан айырмаһы бар.

# Атлант (анатомия)
## Төҙөлөш үҙенсәлектәре

Атлантта тән өлөшө һәм артҡы үҫенте булмай. Тән өлөшө яралғы үҫеше (эмбриональ) осоронда икенсе муйын умыртҡаһы менән ҡушылып үҫә (лат. axis) һәм теш формаһын ала (dens). Шуға ла, атланттың умыртҡа каналын төҙөүсе тишеме ҙур була. Ә тәне урынында ҡыҫҡа ғына дуға ҡала (anterior arcus). Алғы һәм артҡы дуғалар (posterior arcus) ике яҡтан ҡалынайған һөйәк массаһы менән тоташҡан (lateralis massae). Алғы дуғала тыш яғынан түмһәләге була (tuberculum anterius).
Алғы дуғаның эске йөҙөндә соҡор була (dentis fovea). Икенсе муйын умыртҡаһының теше шул соҡорға инеп ултыра. Ул атлантты икенсе муйын умыртҡаһы менән тоташтыра торған урын. (срединный атлантоосевой сустав).
Артҡы дуғала артҡы түмһәләй бар (posterius tuberculum). Ул үҫешеп етмәгән артҡы үҫентенең ҡалдығы булып тора.
Артҡы дуғаның өҫкө йөҙөндә ике яҡлап умыртҡа артерияһы үтә торған бураҙна (vertebralis sulcus arteriae) күренеп тора.
Анланттың ян яҡлап ике яҡтан да аҫҡы һәм өҫкө быуын урыны бар. Өҫкөләре (лат. facies articulares superiores) соңҡа һөйәгенең байырсалары (мыщелки) менән атлант-соңҡа быуыны төҙөй.
Аҫҡылары (facies articulares inferiores) икенсе умыртҡа һөйәгенең быуын урыны менән inferiores articulares facies) тоташа.

# Атлант (анатомия)
## Үҫеш аномалияһы

Атлант аномалияһы булып, уның үҫеш осоронда соңҡа һөйәге менән ҡушылып үҫеү осрағы тора. (атлант ассимиляцияһы).
Тайпылыш йыш ҡына атланттың артҡы дуғаһының бүлемләнеүе менән бергә бара. Был осраҡта миеломенингоцеле — муйын бүлегендә умыртҡа кистаһы барлыҡҡа килә.
# Хәсәнова Зилара Муллайән ҡыҙы

Хәсәнова Зилара Муллайән ҡыҙы (5 декабрь 1935 йыл) — ғалим-үҫемлектәр физиологы, Башҡортостан Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1995), биология фәндәре докторы (1992), профессор (1993), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997).

# Хәсәнова Зилара Муллайән ҡыҙы
## Биографияһы

Зилара Муллайән ҡыҙы Хәсәнова 1935 йылдың 5 декабрендә Мәсетле районы (БАССР) Яңы Мөслим ауылында тыуған. 1959 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай һәм Оло Ыҡтамаҡ урта мәктәбендә биология уҡытыусыһы булып эшләй (1960—1966). 1966 йылдан Башҡорт дәүләт университетында уҡытыу бүлеге етәксеһе, ә 1972 йылдан — Башҡортостан ауыл хужалығы институты ассистенты, 1973 йылдан — Башҡорт дәүләт педагогия институтының тәбиғәт география факультеты деканы, (1980—1988) кафедра мөдире, профессор (1989).
Зилара Муллайән ҡыҙының ғилми тикшеренеү йүнәлеше — үҫемлектәр физиологияһы. Ул электр ҡырының һәм башҡа факторҙарҙың үҫемлектәргә биологик тәьҫирен өйрәнеү менән шөғөлләнә, орлоҡтарға электр ҡыры, коронный электр зарядының тәьҫире булғанда ауыл хужалығы культураларының морфофизиологик үҙенсәлектәрен асыҡлай.
Зилара Хасанованың уҡыусылары араһында 10 фән докторы һәм кандидаты бар.

# Хәсәнова Зилара Муллайән ҡыҙы
## Хеҙмәттәре

200 ғилми эш, шул иҫәптән 20 монография авторы.
* Биологик электр ҡыры үҫемлектәргә йоғонтоһы: Өфө:Китап, 1995.
* Физиологик-биохимик ҡараш һәм фотосинтездың экологияһы.Өфө:БДПУ, 1996.
* Биокатализатор-ферменттар.Өфө:БДПУ, 2005.
* Продуктивность и обменные процессы озимой ржи при предпосевной обработке семян в электрическом поле коронного разряда. Өфө, 1995 (авторҙашлыҡ.).
# Песочня (Упа ҡушылдығы)

Песочня — Рәсәй йылғаһы. Тула өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Упа йылғаһының һул ярына тамағынан 176 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Песочня (Упа ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Упа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010100312110000019205
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001920
* Бассейн коды — 09.01.01.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ловля

Ловля — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сокся йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 67 км.

# Ловля
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000012006
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001200
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0