yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Седяшка

Седяшка — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/1804/177/487/74/89 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Седяшка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Павловка һыуһаҡлағысынан Шаҡша биҫтәһендәге һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201212111100023933
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102393
* Бассейн коды — 10.01.02.012
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Седью (Вымь ҡушылдығы)

Седью — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вымь йылғаһының уң ярына тамағынан 320 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 2 км.

# Седью (Вымь ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000020787
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002078
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Күҙәбай

Күҙәбай (Ҡаһарман) (рус. Кузябаево) — Һарытау өлкәһенең Перелюб районындағы башҡорт ауылы, Первомайское ауыл биләмәһенә керә.
Почта индексы — 413765.

# Күҙәбай
## Халыҡ һаны

2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 66 кеше теркәлгән.

# Күҙәбай
## Билдәле шәхестәре

* Латипов Ғәкил Ильяс улы (1919—1978) — совет партия һәм хужалыҡ эшмәкәре. Ленин ордены кавалеры (1957).
# Комбу Сайлыкмаа Салчак ҡыҙы

Комбу Сайлыкмаа Салчак ҡыҙы (12 декабрь 1960 йыл, Бай-Тал ауылы, Бай-Тайға районы, Тыва АССР-ы) — шағир, тәржемәсе, әҙәбиәт белгесе, филология фәндәре кандидаты.

# Комбу Сайлыкмаа Салчак ҡыҙы
## Биографияһы

1960 йылдың 12 декабрендә Тыва АССР-ы Бай-Тайға районы Бай-Тал ауылында күп балалы ауыл интеллигенты ғаиләһендә алтынсы бала булып тыуған. Бай-Тайға районының Тээли ауылында дөйөм белем биреү мәктәбен, һуңынан Ҡыҙыл медицина училищеһын(1979), Ҡыҙыл дәүләт педагогия институтының филология факультетын тамамлай (1984), 1999 йылда Рәсәй Фәндәр Академияһы А. М. Горький исемендәге донъя әҙәбиәте институтының көндөҙгө аспирантураһын тамамлай. «Заманса тыва шиғриәте; жанрҙар системаһы» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. Ауыл мәктәптәрендә уҡыу-уҡытыу буйынса директор урынбаҫары, ТНИИЯЛИ ғилми хеҙмәткәре, Ҡыҙыл дәүләт институтының Тыва филологияһы кафедраһы уҡытыусыһы булып эшләй.
Сайлыкмаа Комбу бер нисә шиғри йыйынтыҡ авторы; Ужук (1990), Сайдаяк 1994), «Ийи эрик» (2000), сыуаш телендә «Сонетсем» (1999) китабы сыға. Уның тәржемәһендә «Мэйhуа чечээ» тигән Боронғо Ҡытай лирикаһы йыйынтығы (Мэйһуа сәскәһе, 1993) сыға.
Донъя һәм рус әҙәбиәтенең күп әҫәрҙәрен тәржемә итә: улар иҫбәендә Ғүмәр Хәйәм, Рудаки, Сафпо, А. Пушкин, Н.Некрасов, С. Есенин, А. Ахматова, М. Цветаева, Б. Әхмәҙуллина әҫәрҙәре. Уның тәржемәһендә Галина Принцеваның (Ҡыҙыл) «Шаанак» («Береек», 2003), Турсынай Оросбаеваның"Чайлагда дүн" (Йәйләүҙә төн, 2003) китаптары баҫылып сыға Ул 2000 йылдан «Алантос»әҙәби берекмәһе етәксеһе. Ул йәш шағирҙарҙың «Алантос 1» йыйынтығын төҙөй һәм сығара (2005). Шулай уҡ республика нәшриәттәрендә сыҡҡан йәш авторҙарҙың күп кенә йыйынтыҡтарын төҙөүсе һәм мөхәррире. Район Советы депутаты итеп һайлана.Тыва Республикаһы яҙыусылар Союзы (1991), Рәсәй Федерацияһы яҙыусылар Союзы (1994), Рәсәй Федерацияһы журналистар Союзы (2001) ағзаһы.

# Комбу Сайлыкмаа Салчак ҡыҙы
## Наградалары һәм исемдәре

* Барыкаан ис. премия (1991)
* Йәш яҙыусыларҙың әҙәби конкурсы лауреаты (1998)
* А. Фадеев исемендәге Дөйөм Рәсәй әҙәби премия лауреаты (2006)

# Комбу Сайлыкмаа Салчак ҡыҙы
## Төп баҫмалары

* Ужук: шүлүктер. — Кызыл: ТывНҮЧ, 1990.- 54 ар. Путеводная нить: стихи.
* Сайдаяк: шүлүктер. — Кызыл: ТывНҮЧ, 1994. −32 ар. Сайдаяк: стихи.
* Ийи эрик: шүлүктер, сонттер — Кызыл: ТывНҮЧ, 2000. — 55 ар. Два берега: стихи, сонеты.
Урыҫ телендә:
* Сезон отцветания солнца: стихи / пер. на рус. яз.: В. Гордеева, С. Михайлова, Э. Цаллагаовой, И. Принцевой. — Кызыл: РИО ТГУ, 2003. — 48 с.
Тәржемәләре:
* Мэйhуа чечээ: Кыдат лирика / Очул. С. Комбу; ред. М. Сенгин. — Кызыл: ТывНҮЧ, 1993. — 96 ар. Цветок мэйhуа: китайская лирика.
# Түбәнге Зәйет ауыл Советы (Шаран районы)

Түбәнге Зәйет ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Шаран районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Түбәнге Зәйет ауылы.

# Түбәнге Зәйет ауыл Советы (Шаран районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

# Түбәнге Зәйет ауыл Советы (Шаран районы)
## Составы

Түбәнге Зәйет ауыл Советы составына 5 ауыл инә:
* Бохара ауылы,
* Күгәрсен-Бүләк ауылы,
* Түбәнге Зәйет ауылы,
* Ташшишмә ауылы,
* Сәкәнтамаҡ ауылы.
# Тисса (Урна кушылдыгы)

Тисса — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Урна йылғаһының һул ярына тамағынан 228 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.

# Тисса (Урна кушылдыгы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010700112115300014217
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301421
* Бассейн коды — 14.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Фәррәхов Минихәзи Миңлевәли улы

Фәррәхов Минихәзи Миңлевәли улы (19 март 1931 йыл — 1 февраль 2003 йыл) — нефтсе, 1978—1991 йылдарҙа Төмән өлкәһе «Мамонтовнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының цех начальнигы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1986). Ике Ленин (1971, 1986), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1966) һәм Халыҡтар Дуҫлығы (1981) ордендары кавалеры.

# Фәррәхов Минихәзи Миңлевәли улы
## Биографияһы

Минихәзи Миңлевәли улы Фәррәхов 1931 йылдың 19 мартында БАССР-ҙың Шаран районы Йомаҙыбаш ауылында тыуған. Махсус урта белемле, 1970 йылда Сорғот нефть техникумын тамамлаған.
Хеҙмәт юлын 1942 йылда Башҡорт АССР-ы Туймазы районының М. В. Фрунзе исемендәге колхозында башлай. 1951—1954 йылдарҙа Совет Армияһының артиллерия ғәскәрҙәре сафында хеҙмәт итә. 1955 йылда Башҡорт АССР-ының «Октябрьскнефть» нефть промыслаһы идаралығында оператор ярҙамсыһы булып эшләй.
1964 йылда нефть байлыҡтарын өйрәнеү һәм үҙләштереү өсөн М. М. Фәррахов Көнбайыш Себергә китә һәм унда нефть һәм газ сығарыу эшендә ябай операторҙан алып цех начальнигына тиклем юл үтә. Себер нефтенең тәүге йөҙҙәрсә мең тоннаһын сығарыуға үҙ өлөшөн индерә. 1978 йылдан — Төмән өлкәһе «Юганскнефтегаз» производство берекмәһенең «Мамонтовнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығында нефть һәм газ сығарыу цехы начальнигы. Ул етәкләгән цех 1981—1983 йылдарҙа СССР Нефть сәнәғәте министрлығы буйынса иң яҡшыһы тип таныла. Ун беренсе биш йыллыҡта коллектив 37860,5 мең тонна нефть сығарған, был планға ҡарата 101,1 процент тәшкил итә.
Цехта даими рәүештә етештереү резервтарын асыҡлау, матди һәм яғыулыҡ-энергетика ресурстарын һаҡсыл тотоноу буйынса эш алып барыла. Ун беренсе биш йыллыҡта (1981—1985 йылдарҙа) 2 миллион 9 мең киловатт-сәғәт электр энергияһы, 26,3 мең һумлыҡ материалдар һаҡлап алып ҡалына. Бер оператор башҡара алған хеҙмәтләндереү зонаһын һәм эш күләмен арттырыу хеҙмәт етештереүсәнлеген күтәреүгә һәм хеҙмәт сығымдар ҡыҫҡартыуға булышлыҡ итә.
Цех коллективы бул күрһәткестәре өсөн өлгөлө тип билдәләнә, М. М. Фәрраховҡа «Социалистик хеҙмәт ударнигы» тигән маҡтаулы исем бирелә.
Хеҙмәт етештереүендәге ҙур ҡаҙаныштары, нефть һәм газ сығарыу буйынса ун беренсе биш йыллыҡ һәм социалистик йөкләмәләрҙе ваҡытынан алда үтәүгә индергән шәхси өлөшө өсөн, 1986 йылдың 29 апрелендә СССР Юғары Советы Президиумы Ҡарары менән М. М. Фәрраховҡа Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
1991 йылда пенсияға киткәнгә ҡәҙәр Миңлехажи Миңлевәли улы «Юганскнефтегаз» производство берекмәһенең «Мамонтовнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығында (НГДУ) нефть һәм газ сығарыу цехы-һында нефть һәм газ сығарыу цехы начальнигы булып эшләй.
Фәррахов Миңлехажи Миңлевәли улы 2003 йылдың 1 февралендә вафат була.

# Фәррәхов Минихәзи Миңлевәли улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1986)
* Ленин (1971, 1986), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1966), Халыҡтар Дуҫлығы (1981) ордендары
* «Бөйөк Ватан һуғышы йылдарындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы
# Вочка (йылға)

Вочка — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2029/682/28 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Вочка (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400112110000041363
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004136
* Бассейн коды — 08.01.04.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Арендзе

Арендзе (нем. Arendsee (Altmark)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 7381 кеше йәшәй. Майҙаны — 33,87 км². Диңгеҙ кимәленән 25 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39619 һәм автомобиль коды — SAW.
# Этҡолаҡ

?Этҡолаҡ :
Этҡолаҡ. Сәскә атыусы үҫемлектең дөйөм күренеше :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Үҫемлектәр |
| Бүлексә: | Ябыҡ орлоҡлолар |
| Класс: | Ике өлөшлөләр |
| Тәртип: | Баллыбабай сәскәлеләр |
| Ғаилә: | Күгәрсен күҙе һамаҡтар |
| Суб-ғаилә: | Boraginoideae |
| Ырыу: | Этҡолаҡ |
| Төр: | Этҡолаҡ |
Латинса исеме :
Symphytum officinale L. :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 32027 NCBI 278672 |
Этҡолаҡ (рус. Око́пник лека́рственный, лат. Sýmphytum officinále) — күгәрсен күҙе һымаҡтар (Boraginaceae) ғаиләһенән бер йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 70 см-ға етә ала. Июнь-сентябрҙә сәскә ата, июль-сентябрҙә емеше өлгөрә. Бешеп етмәгән емеше ағыулы, яҡшы бешкәненең ағыуы юҡ.
* «Köhler’s Medizinal-Pflanzen», 1887 китабынан ботаник иллюстрация

# Этҡолаҡ
## Таралыуы

Алыҫ Себерҙән юашҡа Рәсәйҙең дала һәм урман зонаһында таралған. Шулай уҡ Кавказ, Көнбайыш Себер, Урта Азияла, Ҡаҙаҡстанда үҫә. Башҡортостанда киң таралған үҫемлек.
# Кесе Седью

Кесе Седью — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Седью йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Кесе Седью
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000020794
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002079
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Аронова Раиса Ермолаевна

Аронова Раиса Ермолаевна (10 февраль 1920 йыл — 20 декабрь 1982 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби осоусы, гвардия лейтенанты. Советтар Союзы Геройы (1946).

# Аронова Раиса Ермолаевна
## Биографияһы

Раиса Ермолаевна Аронова 1920 йылдың 10 февралендә Һарытау ҡалаһыныңы эшсе-тимер юлсылар ғаиләһендә тыуған.
95-се урта мәктәпте, аэроклуб, М. И. Калинин исемендәге Һарытау ауыл хужалығын механизациялау институтының ике курсын тамамлай. 1940 йылда Мәскәү авиация институтына күсә.
1941 йылдың октябрендә Ҡыҙыл Армияға китә. 1942 йылда Энгельс осоусылар хәрби мәктәбен тамамлай. Шул уҡ йылда ВКП(б) ағзаһы була.
1942 йылдың майынан Бөйөк Ватан һуғышында. Еңеүгә тиклем Төньяҡ-Кавказда 4-се һауа армияһы составында, 4-се Украин һәм 2-се Белорус фронттарында һуғыша. 46-сы гвардия төнгө бомбардировка авиация полкының өлкән осусыһы (325-се төнгө бомбардировка авиация дивизияһы, 4-се һауа армияһы, 2-се Белорус фронты) Кавказды обороналауҙа, Ҡырым, Белоруссия, Польшаны азат итеүҙә, Германия территорияһында дошманды тар-мар итеүҙә ҡатнаша.
1943 йылдың 23 мартында яралана. Самолетының борты менән йәнәшәлә зенит снаряды шартлай. Һөҙөмтәлә ул 34 янсыҡлы яра ала. Иң ҙур 17 ярсыҡты хирургты сығарып ала, ҡалған 17 ваҡ ярсыҡ ҡабырғаһында ғүмере буйына ҡала. Һәм улар тормоштан иртә китеүенә сәбәпсе була. Ҡалған ярсыҡтар едти ҡан ауырыуына килтерә, һәм уның үлеменә сәбәп була. Әммә был 39 йылдан һуң була. Ә ул саҡта, 1943 йылда, ул һауыға һәм һыҙланыуҙарына ҡарамаҫтан, осоуын дауам итә.
Хәрби батырлығы өсөн ике Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1943, 1945), 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1944), Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1942), «Кавказды обороналаған өсөн» һәм «1941—1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалдары менән бүләкләнә
1946 йылдың 15 майында 941 хәрби осош яһағаны, дошманға ҙур зыян килтергәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн Раиса Ермолаевна Ароноваға өсөн Ленин ордены һәм 8961-се «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
Һуғыштан һуңғы йылдарҙа Р. Е. Аронова Сит телдәр хәрби институтын тамамлай (1952). КПСС Үҙәк Комитеты, СССР Эске эштәр министрлығы һәм Дәүләт именлеге комитеты аппараттарында эшләй. Сит телдәрҙәге шифрлы дипломатик, хәрби, коммерция һәм агентура документтарын уҡыу һәм тәржемә итеү менән шөғөлләнә, сит ил дәүләттәренең шифрҙарын һәм кодтарын аналитик асыу эштәрендә ҡатнаша.
1961 йылдан майор Аронова — запаста. Мәскәүҙә йәшәй һәм эшләй.
1982 йылдың 20 декабрендә вафат була, Мәскәүҙә Кунцево зыяратында ерләнә.

# Аронова Раиса Ермолаевна
## Китаптары

* «Ночные ведьмы». Саратов, 1983.
* Тревожные ночи // Героини. — М., 1969
# Кесе Ирентек (күл)

Кесе Ирентек (рус. Синегла́зов — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһендәге, Силәбе ҡалаһының көньяҡ ситендәге күл. Күлдең майҙаны — 9,92 км², уртаса киңлеге 2,6 км. Диңгеҙ кимәле өҫтөндәге бейеклеге —214,5 м.
Күл һай, уртаса тәрәнлеге — 2,4 м, максималь тәрәнлеге — 3,1 м. Һыу массаһының күләме — яҡынса 0,033 км³, климат шарттарына ҡарап үҙгәреүе киң вариантлы булыуы мөмкин. Күл соҡоро табаҡ формаһында, бер аҙ йырғыланған битләүҙәр менән сикләнгән. Төбө ләм ултырмалары менән ҡапланған, уларҙың дөйөм запасы 10 миллион м³-ҙан күберәк. Күлдең ярҙары тәпәш, күбеһенсә һаҙланған; күлдең яр буйҙары күп урындарҙа ағайрыҡ (тростник) һәм ҡамыш менән ҡапланған.
Күл буйҙарында Исаков, Синеглазов, Сосновский районына ҡараған Вознесенка, Полевой, Новосинеглазов ҡасабалары һәм ауылдары урынлашҡан. Күл тирәләй биләмәне шулай уҡ баҡсасылыҡ хужалыҡтары файҙалана, күлдең һыуы сәнәғәт предприятиеларының ағынты һыуҙары менән бысранған.
Күл эргәһендә археологик ҡомартҡылар урынлашҡан: күлдең көньяҡ-көнсығыш ярында — Андрон мәҙәниәтенең Фёдоровка һәм Алакүл этаптарына ҡараған «Синеглазов» бронза быуаты торамаһы, көньяҡ-көнбайыш ярында — «Синеглазовские курганы», бронза һәм иртә тимер быуат дәүеренең «Синеглазов ҡурғандары» («Синеглазов-3», «Синеглазов-4») урынлашҡан.

# Кесе Ирентек (күл)
## Ихтиофаунаһы

Күлдә табан балыҡ, алабуға, һаҙан (карп), пелядь, ротан, ялтырсабаҡ (верховка), аҡ амур, ҡарабалыҡ (линь), толстолобик, алабалыҡ йәки сөгә (сиг), рипус сабаҡ (плотва), суртан, чебак кеүек балыҡтар тереклек итә. Күлдең зоопланктоны динамик үҙгәрештәргә дусар ителә.

# Кесе Ирентек (күл)
## Тарихи мәғлүмәт

Кесе Ирентек (Синеглазов) күле хатта Рәсәйҙән ситтә лә билдәле — XX быуат башында бында б. э. X быуат боронғо артефакттары булған 12 ҡурған табылған. Археологтар фекеренсә, күл районы — Бөйөк Венгрияның мөмкин булған үҙәктәренең береһе.
Бик боронғо заманда, б. э. т. II мең йыллыҡтың 2-се сирегендә күлдең атамаһы Кесе Ирентек булған. Был территорияла һинд-арий телендә һөйләшкән кешеләр (скиф-сарматтар, Һынташты мәҙәниәт) йәшәгән. Күлдең ҡыҙғылт һары төҫтәге ҡомон пуштун лексемаһы жарендик, йарендик йәки «алтын-ерән, ерән» тип атаған.
Шулай уҡ боронғо латин телендә -ирен- «асыуат-тоҙло тупраҡ» йә «сүллек» тигәнде, латин телендә «ҡороған, һыуһыҙ урын» тигәнде аңлатҡаны Ирентек атамаһының боронғо осорға бәйлелеген дәлилләй.
# Аллаяров

Аллаяров — фамилия.
* Аллаяров Ғәзим Закир улы (1912—1993) — башҡорт яҙыусыһы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
* Аллаяров Ричард Хәйрулла улы (1927—1988) — СССР-ҙың почётлы нефтсеһе. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1959).
* Аллаярова Нажиә Һибәт ҡыҙы (1936 т.) — БАССР-ҙың халыҡ (1977), РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1982) артисткаһы.
* Аллаярова Фирүзә Мирхәт ҡыҙы (сәхнә псевдонимы — Фирүзә Париж) (1977) — йырсы, актриса. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2014).
# Ейәнсура таңдары (гәзит)

«Ейәнсура таңдары» — ижтимағи-сәйәси гәзит. Ойоштороусылары — Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы. Башҡортостан Республикаһының «Зианчуринские зори» редакция-нәшриәт комплексы дәүләт унитар педприятиеһы. Ейәнсура районының Иҫәнғол ауылында аҙнаһына 3 тапҡыр сыға. 1991 йылдан алып «Зианчуринские зори» гәзите тәржемәһе булараҡ нәшер ителә, 2006 йылдың июненән — үҙ аллы гәзит.
# Зәйн әл-Ғәбидин

Али Ибн Әл-Хөсәйен Зәйн әл-Ғәбидин (ғәр. علي بن الحسين زين العابدين‎; 6 ғинуар 659, Мәҙинә — 21 октябрь 713 (54 йәш), Мәҙинә, Хижәз, Өмәүиҙәр хәлифәлеге), шулай уҡ әс-Сәжәд (للسیجשَاد, «сәждә ҡылыусы») булараҡ билдәле) — шиғый имамы, Хөсәйен Ибн Алиҙың улы,Хәсән Ибн Алиҙың туғаны һәм Али ибн Әбү Талиптың ейәне.

# Зәйн әл-Ғәбидин
## Биографияһы

Исеме Али (Ғәли) булған. Уға әс-Сәжәд (сәждә ҡылыусы), шулай уҡ Зәйн әл-Ғәбидин (сәждә ҡылыусылар биҙәге) һәм әл-Зәки (саф) тигән маҡтаулы ҡушаматтар бирелгән.
Али (Ғәли) Ибн Хөсәйен 658 йылдың 6 ғинуарында Мәҙинәлә тыуған. Уның атаһы Хөсәйен Ибн Али Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ейәне, ә әсәһе фарсы батшаһы, һуңғы сәсәни шаһ Йездигерд III ҡыҙы Шәһәрбаныу була.
Ислам риүәйәттәре һәм шиғый тарихсылары әйтеүенсә, ул Мәҙинәлә тыуған һәм йәш сағында атаһын Кәрбәлә сүллегенә оҙатып йөрөгән, әммә ауырыу сәбәпле Кәрбәлә янындағы алышта ҡатнашмаған һәм шуға күрә тере ҡалған. Атаһы һәм уның туғандары Кәрбәләлә ғазаплап үлтерелгәндән һуң, ул ҡулға алына һәм башта Күфәгә, ә һуңынан Дамаскыға күсерелә.
Уның имамлығы 34 йыл дауам итә.

# Зәйн әл-Ғәбидин
## Тәғлимәттәре

Зәйн әл-Ғәбидиндең тәғлимәттәре башлыса доға рәүешендә була. Уның күренекле эше — доға рәүешендә яҙылған «Сәхифәи Сәжәдиә». Али ибн әл-Хөсәйен аҡһаҡалдар һәм Хижәз ғалимдары араһында юғары дәрәжә биләгән. Фәрзәдәғин тигән данлыҡлы поэмаһы — бының сағыу миҫалы.

# Зәйн әл-Ғәбидин
## Вафаты

Зәйн әл-Ғәбидин Мәҙинәлә хакимлыҡ иткән өмәүиҙәр хәлифәһе Әл-Үәлид II ибн Йәзид йәки уның ҡустыһы Хишам ҡушыуы буйынса ағыулап үлтерелгән, тиҙәр. Уның вафаты һижри 94 йылда (беҙҙең эраның 712 йылы) йәки 95 йылда (713 йыл) тип күрһәтелгән, һәм ул Мәҙинәлә әл-Баҡы зыяратында үҙенең бабаһы Хәсән янында ерләнгән. Шәрҡиәт ғалимы Маделунг Вилферд Һүҙҙәре буйынса, уның вафатынан һуң күптәр үҙҙәренең йәшәү сығанаҡтары Алиҙан килгәнен асыҡлай. Ул һәр төн һайын бер тоҡ аҙыҡ артмаҡлап, ярлыларҙың ишеген шаҡып, билдәһеҙ ҡалыр өсөн йөҙөн ҡаплап, яуап биреүсегә йомарт итеп өлөш таратҡан була.

# Зәйн әл-Ғәбидин
## Тышҡы ҡиәфәте

Мөслим Ибн Уҡбаның ошондай һүҙҙәрен еткерәләр: «Зәйн әл-Ғәбидиндең ҡиәфәте — Пәйғәмбәр кеүек». Ҡайһы бер авторҙар хәбәр итеүенсә, имам Сәжәдте күргән кешеләр, һоҡланып, унан күҙен ала алмаған.
# Әбләй (тау)

Әбләй түбәһе— Урта Уралдағы Веселки тауының ( Весёлые горы ) түбәләрҙең береһе.Рәсәйҙә Свердловск өлкәһендә урынлашҡан. Бейеклеге— 524 м.

# Әбләй (тау)
## Географик урыны

Әбләй түбәһе "Кировоград ҡала округы" муниципаль берәмегендә урынлашҡан. Левиха ҡасабаһына 4 саҡрым алыҫлыҡта, Черноисточинск һәм Уралец һәм Висим ҡасабалары эргәһендә, Түбәнге Тагилдан көньяҡ-көнбайышта, Аҡташ тауынан (гора Белая) көньяҡ-көнсығышҡа һәм Черноисточинский быуаһынан көньяҡта урынлашҡан .
Аҡташ тауы — популяр курорт, халыҡ-ара саңғы базаһы. Йәнәшәлә Ослотау (Острая) һәм Киңтау( Широкая.) тауҙары урынлашҡан. Тау Веселки тауы һыртының (хребет Весёлые горы ) көнсығыш сиге булып тора. Бейеклеге — 524,1 метр.

# Әбләй (тау)
## Тасуирлама

Әбләй тауының битләүе һөҙәк, урман менән капланған. Түбәһе ике башлы, ян-яҡтарынан да суҡы һымаҡ сығып торған бик күп ҡалдыҡ ҡаялар менән уратып алынған.
Веселки тауҙары (хребет Весёлые горы ) көнсығыш сиге менән Әбләй тауына барып терәлеп тора.

# Әбләй (тау)
## Этимологияһы

Әбләй (Аблай) - башҡорт (төрки) андронимы, баланы яман көстәрҙән һаҡлау өсөн ҡушылған, сөнки дегәнәк тигәнде аңлатҡан
Әбләй - башҡорттарҙың ауыҙ-тел ижадында "Ҡара юрға" эпосындағы төп герой
# Сомша

Сомша — Рәсәйҙәге йылға. Владимир өлкәһе, Мәскәү өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пекша йылғаһының һул ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Сомша
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Орехово-Зуево ҡалаһынан Владимир ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010300712110000031832
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003183
* Бассейн коды — 09.01.03.007
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Хочарой Ахк

Хочарой Ахк — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы, Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Аргун йылғаһының уң ярына тамағынан 88 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Хочарой Ахк
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, Грозный ҡалаһынан Аргун йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07020001212108200005924
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200592
* Бассейн коды — 07.02.00.012
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Мозни

Мозни — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Добрица йылғаһының уң ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Мозни
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Ковров ҡалаһынан тамағына тиклем, Уводь йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010301112110000033709
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003370
* Бассейн коды — 09.01.03.011
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0