# Балаҡатай районы

Балаҡатай районы (рус. Белокатайский район) – Башҡортостандағы муниципаль район. Республиканың төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, Силәбе һәм Свердловск өлкәләре менән сиктәш урынлашҡан. 1930 йылда Иҫке-Балаҡатай районы ойошторолған, 1933 йылда хәҙерге исеме бирелгән. Майҙаны — 3037 км². Район үҙәге — Яңы Балаҡатай ауылы, Өфөнән 341 км, иң яҡын тимер юл станцияһы Үңкерҙенән (Силәбе өлкәһе) 35 км.
Халҡы — 22,6 мең (2010) кеше (1970 — 27,5 мең; 1979 — 24,9 мең; 1989 — 22,1 мең; 1995 — 23,0 мең кеше). Халыҡтың уртаса тығыҙлығы 1 км²-ға 8 кеше. Күпселек урыҫтар һәм башҡорттар йәшәй. Районда барлығы 46 ауыл. Кешеләрҙең күбеһе (1989 халыҡ иҫәбен алыу буйынса) Яңы Балаҡатай (5,3 мең), Ҡарлыхан (1,7 мең), Урғалы (1,5 мең), Ямаш (1,2 мең) ауылдарында көн итә.

# Балаҡатай районы
## Географияһы

Район территорияһы Ҡариҙел менән Әй йылғаларының түбәнге ағымы араһында ята. Диңгеҙ кимәленән 300—400 метр өҫтә. Ул ерҙәр йылға туғайҙары, ҡулауыҡтар менән ныҡ ҡына бүлгеләнгән. Көнсығыш яғын Уралдың көнбайыш битләүендәге алғы һырттар теҙмәһе (Масҡары арҡа, Ҡарауылтау, Һараяҡ, Аҡҡашҡа һ. б.) биләй. Орографик факторҙар тәьҫире арҡаһында яуым-төшөм күләме 550—600 мм-ға барып етә, йылы ваҡыт 90—100 көндән артмай.
Һоро һәм ҡарағусҡыл һоро урман тупрағы, ә көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә һоро һәм ҡарағусҡыл һоро тау-урман тупрағы өҫтөнлөк итә. Райондың 46,8% ерен ҡатнаш урмандар алып тора. Ҡондоҙ, шәшке, ҡама, ҡырағай йәнлек һәм ҡош-ҡорттоң башҡа һунар-промысла төрҙәрен һаҡлау маҡсатында Ҡарлыхан менән Балаҡатай заказниктары ойошторолған.
Районда ҡомташ (Яңы Балаҡатай), кирбес балсығы (Атарша), ҡом, ҡомло ҡырсынташ кеүек материалдар ҡатнашмаһы, агрономик рудалар: эзбизташ, күл эзбизе, торф туфы (Аҡсаған) ятҡылыҡтары табылған. Уларҙың бер ни тиклем өлөшө урындағы ихтыяж өсөн ҡулланыла.

# Балаҡатай районы
## Халыҡ һаны

1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):
| Йыл | Халыҡ һаны |
| 1989 | 21 999 |
| 2002 | 22 623 |
| 2008 | 21 536 |
| Йыл | Халыҡ һаны |
| 2009 | 21 285 |
| 2010 | 20 169 |
| 2012 | 19 684 |
| Йыл | Халыҡ һаны |
| 2013 | 19 329 |
| 2014 | 19 079 |
| 2015 | 18 722 |
| Йыл | Халыҡ һаны |
| 2016 | 18 502 |
| 2017 | 18 389 |
| 2021 | 17 992 |

# Балаҡатай районы
## Иҡтисад

Ауыл хужалығы ерҙәре майҙаны 124,7 мең га (район територияһының 41,1%), шул иҫәптән һөрөнтө ерҙәр — 84,2 мең га, сабынлыҡ — 17,2, көтөүлек — 23,3 мең га. Ауыл хужалығы малсылыҡ һәм игенселек буйынса махсуслашҡан, сусҡасылыҡ үҫешкән, Балаҡатай май-сыр комбинатыты — Районда ауыл хужалығы сеймалын эшкәртеүсе берҙән-бер предприятие. Урман ресурстары Ҡарлыхан леспромхозы, Урғалы һәм Ҡаҙыр ағас әҙерләү участкалары тарафынан файҙаланыла.
Урғалы ауылында «Газпром трансгаз Өфө» яуаплығы сикләнғән йәмғиәтенең юл етештереү идаралығы (ЛПУ)урынлашҡан. Идаралыҡ Төмән өлкәһенән барған нефть һәм газ торбаларзы хеҙмәтләндерә.

# Балаҡатай районы
## Транспорт

Районды транспорт менән хеҙмәтләндереүҙә ике тимер юл станцияһы: Үңкерҙе (район территорияһынан ситтә) һәм Урғалы (район территорияһында) ҡатнаша. Үңкерҙенән Яңы Балаҡатай ауылынана автомобиль юлы бара. Яңы Балаҡатай—Үрге Ҡыйғы һәм Яңы Балаҡатай—Ҡарлыхан—Оло Устьикин автомобиль юлдары районды республика әһәмиәтендәге Өфө—Бөрө—Сулея—Һатҡы, Мәсәғүт—Красноуфимск автомобиль магистралдәре менән тоташтыра. Урғалы тимер юл станцияһында «Уренгой—Силәбе—Петровск» газ үткәргесенең газ ҡыуҙырыу станцияһы урынлашҡан. Яңы Балаҡатайҙа аэропорт эшләй.

# Балаҡатай районы
## Социаль-мәҙәни өлкә

Районда 38 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 12 урта мәктәп; 1 музыка мәктәбе, 1 ПУ, 21 дөйөм китапхана, 42 клуб учреждениеһы, үҙәк район, 3 участка дауаханаһы бар.
Урыҫ һәм башҡорт телдәрендә «Новый Белокатай» — «Яны Балакатай» гәзите сыға.

# Балаҡатай районы
## Билдәле шәхестәре

* Горбунов Фёдор Михайлович (16.3.1928— ауыл хужалығы эшмәкәре. 1960—1986 йылдарҙа К. Е. Ворошилов исемендәге колхозы рәйесе. Ленин (1957), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1981) һәм «Почёт Билдәһе» (1973) ордендары кавалеры. Ләүәле ауылынан.
* Дилмөхәмәтов Миндияр Ишбирҙин Улы — диалектор, балалар яҙыусыһы. Физиология фәндәре кандидаты.
* Дятлов Игнатий Семенович — уҡсылар взводы командиры, Советтар Союзы Геройы.
* Нафиҡова Фәриҙә Низам ҡыҙы — хеҙмәт ветераны, 1976—2015 йылдарҙа Калинин исемендәге колхоздың машина менән һыйыр һауыу операторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2001). Әбсәләм ауылынан.
* Кетов Владислав Степанович — сәйәхәтсе, рәссам һәм яҙыусы. Рус география йәмғиәтенең эксперт советына инә.
* Крохалев Федор Сергеевич — иҡтисад фәндәре докторы, тимирязев академияһының меценаты һәм профессоры.
* Кузнецов Леонид Иванович — генерал-лейтенант, Красноярск крайы буйынса фсб-ның элекке төбәк идаралығы начальнигы.
* Малухин Павел Матвеевич — СССР-ҙың спорт мастеры, САҢҒЫ ярыштары буйынса СССР йәштәр йыйылма командаһы тренеры.
* Мурзина, Флүрә Ишбулат Ҡыҙы — башҡортостан телевидениеһы алып барыусыһы, Башҡортостан ТЕЛЕВИДЕНИЕ студияһы дикторы (Телерадиокомпания, ВГТРК филиалы)|Гтрк Башҡортостан]].
* Никанорова Татьяна Леонидовна — Опера йырсыһы, Башҡортостан Республикаһының Халыҡ артисы.
* Пантелеев Михаил Максимович — журналист, СССР Журналистар союзы ағзаһы. 1965—1998 йылдарҙа «Новая жизнь» район гәзите хеҙмәткәре, мөхәррир урынбаҫары. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән Силәбе өлкәһе Наҙы-Петровск районы Савалда ауылынан
* Патраков Александр Федорович — взвод командиры, Советтар Союзы Геройы.
* Поспелов Петр Иванович — разведчик күҙәтеүсе, Дан орденының Тулы кавалеры.
* Усова Антонина Васильевна — профессор, физиканы уҡытыу теорияһы һәм методикаһы өлкәһендә ғалим.
* Сәмситова Луиза Хәмзә ҡыҙы — ғалим-тел белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (2015). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2010). Фән һәм техника өлкәһендәге республика йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2007). Әшәй ауылынан.
* Сунарчин, Аваль Хаджаевич — востокнефтепроводстрой " тресының элекке идарасыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
* Худяков Александр Алексеевич — танк механик-водителе, Советтар Союзы Геройы.