yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ай-Лилинг-Юган

Ай-Лилинг-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лилинг-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Ай-Лилинг-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300022997
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302299
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Рус Төньяғы милли паркы

Рус Төньяғы милли паркы (рус. Национальный парк «Русский Север») — Рәсәйҙең Вологда өлкәһе Кирилловский районы биләмәһендәге айырыуса һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһе.
1992 йылдың 20 мартында Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 182-се указы менән Вологда күлдәренең уникаль тәбиғи комплекстарын һәм төбәктең бай тарихи-мәҙәни мираҫын һаҡлау маҡсатында ойошторола.
Был ерҙәр бай тарихҡа эйә, архитектура-тарихи ҡомартҡылары күп һанлы.

# Рус Төньяғы милли паркы
## Географияһы

Парк майҙаны 168 000 гектар тәшкил итә, шуларҙың 116 100 гектары — урман. Хужалыҡ файҙаланыуынан алынмаған ерҙәр территорияның 54,4 процентын биләй.
Парк Белозерск-Кириллов һыртындағы Белое, Воже, Кубенский күлдәре араһында, өлкә үҙәге Вологданан төньяҡ-көнбайышҡа табан 120 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Милли парк территорияһы аша аҡҡан иҫәпһеҙ-һанһыҙ йылғалар, күлдәр, шишмәләр, каналдар Каспий диңгеҙе бассейнына, ә Порозовица һәм Модлона йылғалары ҡушылдыҡтары менән Аҡ диңгеҙ бассейнына ҡарай.

# Рус Төньяғы милли паркы
## Географияһы
### Транспорт инфраструктураһы

Милли парк территорияһы аша түбәндәге юлдар үтә:
    Вологда — Медвежьегорск А119 федераль автомобиль юлы,
    Кириллов — Чарозеро,
    Кириллов — Белозерск,
    Кириллов — Череповец.
Волга-Балтик һыу юлы һәм Төньяҡ Двина шлюз системаһы ҙур әһәмиәтенә эйә. 1825—1828 йылдарҙа төҙөлгән һәм парк аша үткән Төньяҡ Двина һыу системаһы инженерлыҡ эше ҡомартҡы булып тора, уға 5 яһалма канал һәм 7 шлюз инә.

# Рус Төньяғы милли паркы
## Туризм

Парк территорияһында 8 туристик үҙәк, 5 балалар ял лагеры һәм үҫмерҙәр өсөн йәйге хеҙмәт лагеры эшләй; 4 һунарсылыҡ һәм Балыҡ тотоу базаһы урынлашҡан.
# Йәнгиров Мәрүән Йәнгир улы

Йәнгиров Мәрүән Йәнгир улы (21 апрель 1908 йыл — 7 декабрь 1992 йыл) — башҡорт совет партия, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре кандидаты (1951). РСФСР-ҙың 2‑се һәм 5‑се, Башҡорт АССР-ының 4‑се, 5‑се һәм 6‑сы саҡырылыш Юғары Советтары депутаты. Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1949, 1957) һәм «Почёт Билдәһе» (1943) ордендары кавалеры.

# Йәнгиров Мәрүән Йәнгир улы
## Биографияһы

Мәрүән Йәнгир улы Йәнгиров 1908 йылдың 21 апреленда Яныш ауылда тыуған. 1933 йылда Мәскәү план институты тамамлай. 1933 йылдан алып партия эшендә. Мәскәүҙә 1951 йылда ВКП(б) ҮК ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбен һәм ВКП(б) ҮК ҡарамағындағы Ижтимағи фәндәр академияһы тамамлаған.
1951 йылдан — СССР Фәндәр Академияһы Башҡортостан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты директоры.
1967 йылда яңы асылған Башҡорт дәүләт педагогия институты (хәҙерге М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты) директоры итеп тәғәйенләнә.
1992 йылдан Мәрүән Йәнгиров хаҡлы ялда. Өфө ҡалаһында 1992 йылдың 7 декабрендә вафат була.

# Йәнгиров Мәрүән Йәнгир улы
## Бүләктәре

Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1949, 1957, ?) һәм «Почёт Билдәһе» (1943) ордены менән бүләкләнгән.

# Йәнгиров Мәрүән Йәнгир улы
## Хәтер

2008 йылда Өфө ҡалаһының Чернышевский урамындағы 105-се йортта Мәрүән Йәнгиров иҫтәлегенә мемориаль таҡтаташ ҡуйыла.

# Йәнгиров Мәрүән Йәнгир улы
## Ғаиләһе

Улы: Йәнгиров Рәшит Мәрүән улы (8.11.1954, Өфө — 14.12.2008, Мәскәү) — Рәсәй киноһы һәм әҙәбиәте белгесе.

# Йәнгиров Мәрүән Йәнгир улы
## Библиография

* Нас воспитала Советская Родина. Мемуары. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1981.
# Мундир

Мундир (нем. Montur французса франц. monture — йыһазландырыу) — кәрәк-яраҡтар ) - алтын йәки көмөш менән сигелгән формалы хәрби йәки граждандар өҫкө кейем-һалымы.

# Мундир
## Тасуирлама

Мундирға "тап төшөрмәү" (рус. честь мундира, ватансылыҡ хисе ул байраҡ, герб һәм башҡа дәүләт атрибуттарының намыҫ тураһындағы төшөнсә булып торған кеүек үк, йөҙҙәрсә йылдар дауамында донъяның барлыҡ армиялары һалдаттары һәм офицерҙарының әхлаҡи ҡарашына һәм үҙ-үҙҙәрен тотошона йоғонто яһаған.
Хәрби мундирҙар XVII быуатXVII быуат уртаһында барлыҡҡа килә һәм улар ҡәнәғәтләндерергә тейешле төп талаптар: функциональ уңайлылыҡ, Ҡораллы Көстәрҙең төрҙәре һәм йүнәлештәре буйынса бер төҫлөлөк, башҡа дәүләттәр һәм илдәрҙең мундирҙарынан айырмалылыҡ. Мундир яугир батырлығы, намыҫ һәм хәрби арҡалашлыҡтың юғары хисе тураһында иҫкәртеп торған кейем. Хәрби форма - ир-аттарҙың ҡупшы һәм күңелгә ятышлы кейеме тип һанала. Тәү сиратта, был тантаналы осраҡтарҙа кейелә торған парад мундирына ҡағыла ла инде.

# Мундир
## Хәҙерге заманда мундирға мөнәсәбәт

Хәҙерге ваҡытта мундир - форма кейеме, уның хужаһының ниндәй ведомствоға ҡарағаны һәм статусының төп сағылышы. Был төр формалы кейем һәр саҡ милли мәҙәниәттең мөһим элементы булған, ул "цивиль күлдәк" менән сағыштырып, дәрәжәлерәк итеп ҡаралған.
Элгәрге йылдарҙа, йыш ҡына йәш кеше хәрби карьера һайларға уйлаһа, форма кейеменең ҡупшлығына, йәлеп итеүсәнлегенә лә ҙур иғтибар бирә торған була. Яңы хеҙмәткә ингән ир-атҡа мундир тапшырыу уның тормошондағы иң мөһим ваҡиғаларҙың береһе тип таныла. Ҡайһы бер осраҡтарҙа ул парад портретын яҙыу өсөн төплө сәбәп биргән, бындай портретта кәүҙәне баштан-аяҡ һынын һәм формаһындағы барлыҡ тейешле атрибуттарҙы ентекләп һүрәтләгәндәр. Ордендың алтын сигеүле таҫмаһы һәм башҡа награда билдәләре кейем-һалымды ғәмәли сәнғәт әҫәренә әүерелдерә

# Мундир
## Башҡорт ғәскәре мундиры

Башҡорт ғәскәрендә1829 йылға тиклем ниндәй ҙә булһа устав кейем формаһы булмаған. Һуғышсылар милли хәрби кейем кейгән, ҡайһы бер һыбайлыларҙа һайман (тимер күлдәк) булған. Хәрби форма раҫланғас, уларға күк буҫтау мундирҙар йәки курткалар кейеп йөрөргә ҡушылған.
1846 йылдан башлап хеҙмәткәрҙәргә командировкаға барғанда ғына форма кейеү мотлаҡ була.
1855 йылғы реформаларҙан һуң чинына ҡарап эполет урынына ҡыҙыл буҫтауға баҫылған уҡалы погон тағып йөрөй башлағандар.
# Ергус (Виледь ҡушылдығы)

Ергус — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Виледь йылғаһының уң ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Ергус (Виледь ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000024952
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002495
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Айыуғорттар

Айыуғорттар; (лат. Gryllotalpidae, (рус. Медведки ) — тура ҡанатлылар отрядыннан бөжәктәр ғаиләһе.
46 төрө билдәле. Кәүҙәһенең оҙонлоғо 35-50мм, көрән-ҡоңғорт төҫтә, арҡаһының өҫкө өлөшө ныҡ үҫкән, ҡанат өҫлөктәре ҡыҫҡа, ҡанаттары ярылы, оҙон; алғы ослоҡтары - ер ҡаҙыу, урталағылары һәм арттағылары йөрөү өсөн яйлашҡан. Ҙур бөжәктәр һәм личинкалар тупраҡта йәшәй, һирәк кенә тупраҡның өҫкө ҡатлауында ла күренә. Ябай айыуғорттар осоу һәләтен юғалтмаган һәм енси активлык осоронда, сиңерткә тауышы сығарып, төндә оса. Ҙур бөжәк һәм урта йәштәге личинка ҡышлай. Ҡышлағандан һуң, май-июнь айҙарында инә бөжәк ерҙе 10-25 см тирәнлектә ҡаҙып, йомшартып, ояға кереү юлы, өн яһай һәм шунда 300 -гә ҡәҙәр йомортҡа һала. 10-20 тәүлектән һуң личинкалар башта бергә йәшәй, унан һуң үрмәләп тарала; уларҙың үҫеше 12-14 ай дауам итә. Ер аҫты юлдары һалып, ябай айыуғорттар төрлө үҫемлектәрҙең ер аҫты өлештәре, шулай уҡ ваҡ бөжәктәр, селәүсендәр һ.б. менән туҡлана.
Ауыл хужалығы культураларына һәм урман питомниктарындағы, күбеһенсә һыу янындағы һ.б. дымлы урындарҙағы сәсеүлекләргә ҙур зыян килтерә. Көрәш саралары: соҡор һәм канаулар ҡаҙып тоҙаҡ һалалар; тирән итеп туңга сөрәләр; тупраҡты карботион һәм дихлорэтан менән эшкәртәләр; үҫентене күсереп ултырткансы, 2-3 см тирәнлектә ағыуланған ем күмәләр.
# Источная (Кыка-Кыталь-Кы ҡушылдығы)

Источная — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кыка-Кыталь-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Источная (Кыка-Кыталь-Кы ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300066090
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306609
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ғәҙелша Юнысов

Ғәҙелша Юнысов (1783—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.

# Ғәҙелша Юнысов
## Биографияһы

Ғәҙелша Юнысов Ырымбур губернаһы Меркет-Мең улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ауырғазы районы) Яңы Төрөмбәт ауылында йәшәгән. Зауряд-есаул булып хеҙмәт итә.
1811 йылда башлыса 12-се һәм 7-се кантон башҡорттарынан 2-се Башҡорт атлы полкы ойошторола, уның составында Ғәҙелша Юнысов хеҙмәт итә. Майҙа полк майор И. Курбатов командалығында Рыльск ҡалаһына ебәрелә. Курск губернаһында ҡышлағандан һуң полк Луцк ҡалаһына килә һәм 2-се Көнбайыш армия составына керә. 1812 йылдың майында полк кавалериянан генерал А. П. Тормасовтың 3-се Обсервация армияһы составына индерелә һәм Варшава герцоглығы менән сик буйында кордон хеҙмәтен үтәй. 1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 15 июлдә полк яугирҙары Кобрин янындағы Саксония ғәскәрҙәре менән алышта батырлыҡ күрһәтә. 28 октябрҙә 2-се Башҡорт полкы Урал казак полкы менән берлектә Свислочи торамаһын биләй. 2-се Башҡорт полкы кергән генерал Чаплицтың отряды 1812 йылдың 8 октябрҙә Слонимға килә һәм бында поляк генералы Конопканың полкын тар-мар итә. 1 ноябрҙә 2-се Башҡорт полкы Горностаевцы ауылы янындағы алышта ҡатнаша. Ҡаты алыштарҙа полкта башта булған 530 кешенән 1812 йылдың октябренән ҡарата 408 яугир иҫән ҡалған.
2-се Башҡорт полкы Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ла әүҙем ҡатнаша. 1813 йылдың 27 ғинуарында генерал-лейтенант Волконский корпусы составында полк Варшаваға инә. Майҙа генерал-майор Ланской отрядында (генерал-лейтенант Остен-Сакен корпусы составында) Бреславль тирәһендә һуғыша, ә июль аҙағында Силезия армияһы составына керә. Артабан полк Германиялағы алыштарҙа, шул иҫәптән Дрезденды ҡамауҙа һәм алыуҙа ҡатнаша. 1813 йылдың ноябрь аҙағында Төп армияға һәм әсирҙәрҙе оҙатып йөрөүсе хәрби юлдарҙа юл-комендант хеҙмәтен үтәү өсөн ебәрелә. 1814 йылдың 19 мартында 2-се Башҡорт атлы полкы составының бер өлөшө Парижға инә.

# Ғәҙелша Юнысов
## Бүләктәре

* «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры
* «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» көмөш миҙалы кавалеры
# Панов Николай Михайлович

Панов Николай Михайлович (23 май 1951 йыл — 15 июнь 2021 йыл) — театр актёры. 1982 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. 1974 йылдан Стәрлетамаҡ рус драма театры актёры.Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (1999) һәм Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1991). Рәсәйҙең бәләкәй ҡалалары театрҙары фестивале дипломанты (Вышний Волочёк ҡалаһы, 2006).

# Панов Николай Михайлович
## Биографияһы

Николай Михайлович Панов 1951 йылдың 23 майында Амур өлкәһенең Райчихинск ҡалаһында тыуған.
1973 йылда Фрунзе ҡалаһында Н. К. Крупская исемендәге Республика драма театрының театр студияһын (уҡытыусыһы Г. И. Иванов) тамамлай.
Артабан Черкес өлкә драма театрында эшләй, ә 1974 йылда Стәрлетамаҡ рус драма театрына күсә.
Театрҙа ҡуйған спектаклдәре: Н. М. Задорновтың «Последняя попытка» спектакле (1993), Э. В. Брагинскийҙың «Игра воображения» спектакле (1994), Н. М. Птушкинаның «Пока она умирала» спектакле (2001).
Театр сәнғәте ветераны 2021 йылдың 15 июнендә Стәрлетамаҡ ҡалаһына вафат булды.

# Панов Николай Михайлович
## Спектаклдәрҙәге ролдәре

1973 йылда Черкес драма театрында дебюты була, А. В. Вампиловтың «Старший сын» пьесаһында Васенька ролен уйнай. Башҡарған ролдәре:
* Иван Грозный («Шестая жена Ивана Грозного»)
* Шариков («Собачье сердце», М. А. Булгаковтың шул уҡ исемле повесы буйынса)
* Дәрүиш («Ай тотолған төндә»)
* Джакомо Казанова («Великий обольститель», А. Лаврин һәм В. Коркияның «Великий любовник, или Последняя ночь Казановы» пьесаһы буйынса)
* Арбенин («Маскарад», М. Ю. Лермонтов)
* Анучкин («Женитьба», Н. В. Гоголь)
* Сорин («Чайка», А. П. Чехов)
* Люсиндо («Изобретательная влюблённая», Лоп де Вега)
* Генри Хиггинс («Пигмалион», Б.Шоу)
* Панталоне («Принцесса Турандот», К.Гоцци)
* фронтовик Жуков («Русская народная почта», О. Богаев).

# Панов Николай Михайлович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1986)
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1991)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (1999)
* Вышний Волочёк ҡалаһында 2006 йылда үткән Рәсәйҙең бәләкәй ҡалалары театрҙары фестивале дипломанты.
# Соломон Утрауҙары

Соломон Утрауҙары — (ҡитға исеме) лағы дәүләт.
* Был ил тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
# Вонгуда

Вонгуда — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Онега йылғаһының уң ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 57 км.

# Вонгуда
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассены юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000003940
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000394
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Аҡкүл (Архангел районы)

Аҡкүл (рус. Аккулево) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 15 кеше. Почта индексы — 453033, ОКАТО коды — 80203840002.

# Аҡкүл (Архангел районы)
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Архангел): 18 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Орловка): 1 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Приуралье): 28 км
# Оло Несветай

Оло Несветай — Рәсәйҙең Ростов өлкәһендәге йылға, Тоҙло йылғаһының ҡушылдығы (Дон бассейнына ҡарай). Оҙонлоғо 71 км (Тоҙло йылғаһына ҡараған йылғалар араһында оҙонлоғо буйынса өсөнсө урында (Грушевка (90 км) һәм Кадамовка (80 км) торған йылға, бассейн майҙаны 966 км². Иң ҙур һул ҡушылдығы — Кесе Несветай йылғаһы. Бик бормаланып ағыусы йылға. Был йылғала быуа төҙөлгән.
Йылға системаһы: Оло Несветай → Тоҙло → Аҡсай → Дон.

# Оло Несветай
## Ағым

Йылға Донецк һыртының көньяҡ битләүендә, Ростов өлкәһенең Красносулин районы Петровка утарынан төньяҡта, башлана. Башланған урынындағы бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 220 м . Тәүҙә көньяҡҡа табан аға, ҡала тибындағы Самбек ҡасабаһынан һуң көньяҡ-көнбайышҡа табан йүнәлә. Артабан Болдыревка утары янында уң яҡтан Керету йылғаһын ҡабул итә. Һуңынан Поповка утарынан һуң көньяҡ-көнсығышҡа табан аға. Гребцово утарынан һуң йылға һул ҡушылдығын Кесе Несветайҙы ҡабул итә. Тоҙло йылғаһы тамағынан 44 км һул яҡтан, Ростов өлкәһе Аҡсай районы Камышеваха утарынан төньяҡтараҡ, Тоҙло йылғаһына ҡоя. Йылға дала тигеҙлеге буйлап аға. Инештең бейеклеге — диңгеҙ имәленән 220 м.|10|03|2017.
Йылға Ростов өлкәһенең Красносулин, Родионово-Несветай, Аҡсай районы территориялары һәм шулай уҡ Новошахтинск ҡала округы биләмәһе территорияһында аға.

# Оло Несветай
## Һыу режимы

Бик аҙ һыулы йылға, ағышы яй, ҡоро йылдарҙа йәй кибә. Ер аҫты һыуҙары менән туҡлана, түбәнге ағымында ағымы бүленеп тороп аға.

# Оло Несветай
## Хайуандар донъяһы

Йылғала суртан, алабуға, тарань һәм красноперка балыҡтары бар.

# Оло Несветай
## Тарих

Йылға Дон казактары ерҙәрен 1822—32 йылдарҙа төҙөлгән статистик тасуирламалауҙа телгә алына:
   б.) Аҡсай йылғаһына ҡойоусы йылғалар: уң яҡтан: 2) Тоҙло. Уның һул яғында ҡойоусы:Оло Несветай, үҙенә Бургуста һәм Кесе Несветай йылғалары һыуын ҡабул итә.

# Оло Несветай
## Бассейны

* Оло Несветай
** Собачья йырыны— (һул)
*** Букин йырыны — (уң)
** Камышеваха йырыны — (һул)
** Керета — (уң)
*** Кесе Имән йырыны — (уң
** Тоҙло йырыны— (һул)
** Цингута йырыны — (уң)
** Дудиков йырыны — (һул)
** Кесе Несветай— (һул)
*** Тоҙло йырыны— (уң)
*** Бугровый — (һул)
*** Ташлы йырыны — (һул)
*** Джельмента — (уң)
** Кирбитов йырыны— (уң)

# Оло Несветай
## Тораҡ пункттар

* Петровский утары
* Шәхси Хеҙмәт утары
* Шахтенка утары
* Самбек (Новошахтинск) ҡасабаһы
* Болдыревка утары
* Дарьевка утары
* Новотроицк утары
* Поповка утары
* Павленок утары
* Родионово-Несветайский биҫтәһе
* Кутейниковый биҫтәһе
* Гребцовый утары
* Валовый утары
* Горизонт утары
# Печеть

Печеть — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2182/27/31 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Печеть
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Ока йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы), Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400312110000034356
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003435
* Бассейн коды — 08.01.04.003
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# 1963 йыл

II мең йыллыҡ :
XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат — XXI быуат — XXII быуат :
Хронологик таблица :
1963 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1963 MCMLXIII |
| Юлиан стилендә | 1962 — 1963 ( 14 ғинуар) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2715 — 2716 ( 4 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7471 — 7472 ( 14 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5723 — 5724 ה'תשכ"ג — ה'תשכ"ד |
| Мосолман календары | 1383 — 1384 |
| Боронғо әрмән календары | 1412 ԹՎ ՌՆԺԲ |
| Ҡытай календары | 4659 — 4660 (с 25 январь) 壬寅 — 癸卯 чёрный тигр — чёрный заяц |
| Эфиопа календары | 1955 — 1956 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 2019 — 2020 |
| - Шака самват | 1885 — 1886 |
| Иран календары | 1341 — 1342 |
1963 (бер мең туғыҙ йөҙ алтмыш өсөнсө) йыл — кәбисә булмаған йыл, григориан календары буйынса шишәмбе көндө башлана. Был беҙҙең эраның 1963 йылы, 2 мең йыллыҡтың 963 йылы, XX быуаттың 63 йылы, XX быуаттың 7 ун йыллығының 3 йылы, 1960 йылдарҙың 4 йылы.

# 1963 йыл
## Тыуғандар

* 14 март — Тәнзилә Үлмәҫбаева, башҡорт радиожурналисы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2003), Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге республика премияһы лауреаты (2006).

# 1963 йыл
## Вафат булғандар

* 19 март — Әкрәм Вәли, башҡорт шағиры һәм балалар яҙыусыһы, тәржемәсе, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
# Лагурка

Изге Ивлита һәм Квирике сиркәүе (груз. კალას წმინდა კვირიკესა და ივლიტას სახელობის ეკლესია), ҡыҫҡаса Лагурка сиркәүе булараҡ билдәле (ლაგურკა), урта быуат сиркәүе 1111-1112 йылдарҙа Тевдор эшләгән фрескалар менән биҙәлгән, сиркәү урта быуат грузин монументаль сәнғәтенең юғары нөктәһе иҫәпләнә. Сиркәү Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы исемлегенә индерелгән.

# Лагурка
## Тарихы

Лагурка Самегрело-Земо Сванетия өлкәһендәге Местиа муниципалитетенда, Ингури йылғаһының һул ярында, диңгеҙ кимәленән 2200 метр бейеклектә урынлашҡан. Ул иртә христиан ыҙа сигеүселәре Ивлита һәм Квирикеға арналған. Свандар Лагурканы иң изге урын тип иҫәпләйҙәр. Унда йыл һайын 28 июлдә квирикоба ("Квирико көнө") уҙғарыла. Тарихсы Эквтиме Такаишвили һүҙҙәре буйынса Лагурка свандар өсөн берҙәмлек символы булып тора

# Лагурка
## Тасуирламаһы

Лагурка сиркәүенең барлыҡҡа килеүенең аныҡ датаһы билдәле түгел. Стиленә ҡарағанда сиркәү X быуат аҙағына XII быуат башына ҡарай. 5 х 2,70 м ҙурлыҡтағы лагурка һарғылт эзбизташ блоктарҙан төҙөлгән. Көнбайыш яғына ике ҡатлы манара төкәтеп төҙөлгән. Башта сиркәүҙең өс инеү урыны булған. Хәҙер бинаға көньяҡ яҡта уйылған ишек аша инергә мөмкин. Бина бейек таш диуар менән уратып алынған, әлеге көндә ул емереклектәрҙә. Аш-һыу бүлмәһе, хөжрә кеүек башҡа биналары тау түбәһендә урынлашҡан. Сиркәү эсендә ярым түңәрәк апсида нефтан таш иконостас менән айырылған. Буй диуарҙары бер пар аркалы пилястрҙар менән бүленгән. Сиркәү ике тәҙрә менән яҡтыртыла, береһе апсидала, икенсеһе көнбайыш диуарҙа.

# Лагурка
## Фрескалары

Сиркәү тулыһынса фрескалар һәм яҙыуҙар менән биҙәлгән. Уларҙың ҡайһы берҙәре юҡҡа сыҡҡан. Көнбайыш диуарҙағы өлөшләтә зыян күргән һүрәттәр 1111 йәки 1112 йылдарға ҡарай, яҙыуҙарҙа үҙенең ҡурсалаусылары һәм Тевдор кеүек рәссам телгә алына. Иконостастағы һүрәт ер тетрәү мәлендә зыян күрә һәм аҙаҡ тергеҙелә Картиналар үҙҙәренең сағыулығы менән иғтибарҙы йәлеп итә һәм төрлө күренештәр һәм һүрәттәр араһындағы символик бәйләнеште тәьмин итә
Лагурка сиркәүендә төрлө осорҙағы сиркәү әйберҙәренең бай коллекцияһы тупланған. Уларға Грузияның төрлө яҡтарынан һәм сит илдәрҙән килтерелгән ҡулъяҙмалар, тәреләр, иконалар һәм урында етештерелгән һауыт-һабалар бар
# Бычков Иван Дмитриевич

Иван Дмитриевич Бычков (1873 йыл — 2 сентябрь 1937 йыл) — Рәсәй сәйәсмәне. Өфө губернаһынан I саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты, финанс комитетында тора. Хеҙмәтсәндәр фракцияһы ағзаһы.

# Бычков Иван Дмитриевич
## Биографияһы

Иван Дмитриевич Бычков 1873 йылда Минзәлә өйәҙенең Орловка ауылында (хәҙер Татарстандың Туҡай районы) тыуа. Иген үҫтереү менән шөғөлләнгән крәҫтиән. Ике класлы Мысовочелны училищеһында белем ала.
1903 йылдан волость старшинаһы вазифаһына кандидат булып тора. 1906 йылдың 10 июлендә Выборг ҡалаһында Думаны таратыуға ҡаршылыҡ билдәһе итеп дәүләт власы органдарына гражданлыҡ буйһонмауына саҡырыусы «Халыҡ вәкилдәренән — халыҡҡа» («Выборг өндәмәһе») өндәмәһенә ҡул ҡуя.
Енәйәт Уложениеһың 129-сы статьяһының 1-се өлөшө, 51-се һәм 3-сө пункттары буйынса хөкөм ителә. Ләкин ауырыу сәбәпле төп эш буйынса 1907 йылдың 12-18 декабрендә үткән процеста ҡатнаша алмай.
Революциянан һуң итексе булып эшләй. Татар АССР-ының Туҡай районы, Орловка ауылында йәшәй.
1937 йылдың 10 авгусында ҡулға алына. 1937 йылдың 31 авгусында Татар АССР-ы НКВД-һының тройкаһы 58-10 статьяһы буйынса ғәйеплә, атырға хөкөм итә. 1937 йылдың 2 сентябрендә атыла. Алабуға ҡалаһында ерләнә. 1990 йылдың 31 ғинуарында аҡлана.