yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Казначеев иҫтәлегенә фонтан

Казначеев иҫтәлегенә фонтан — Феодосияла, үҙәк баҙар янында, ҙур булмаған скверҙа урынлашҡан.
А.И. Казначеев дворяндар тоҡомонан. Рязань училищеһын тамамлаған. 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашҡан, М.И. Кутузовтың ординарецы булған, Бородин янында, Тарутинда. Лейпцигта алыштарҙа ҡатнашҡан. Полковник. 1823 йылдан статский советник. 1827 йылдың ғинуарынан Феодосия ҡалаһы башлығы.
Симферополь ҡалаһын төҙөкләндереүгә ҙур өлөш индерә. Урындағы халыҡтың ихтыяждарына иғтибарлы була, чума эпидемияһы сәбәбе менән килеп тыуған Севастополдәге бунт ваҡытында, ике йыллыҡ ҡоролоҡ арҡаһындағы аслыҡ мәлендә һәм губерналағы холера ваҡытында әүҙем эш итә. Феодосия ҡалаһы башлығы вазифаһында Казначеев йәш Айвазовскийға һәр яҡлап ярҙам итә. Уның бөйөк һәләтенә иғтибар итеп, Симферополь гимназияһында уҡыуына һәм Император сәнғәт академияһына уҡырға инеүенә ярҙам итә. Бөтә ғүмере буйына Айвазовский Казначеев менән дуҫтарса йылы мөнәсәбәттә була, уға ярҙамы өсөн рәхмәтле булған һәм уға арнап фонтан төҙөгән.
Элекке баҙар майҙаны урынында 1890 йылдар башында рәссам И. К. Айвазовский үҙенең проекты буйынса һәм шәхси аҡсаһына 1828 йылдың ғинуарынан алып Феодосияла ҡала башлығы булған А. И. Казначеев иҫтәлегенә үҙенсәлекле фонтан төҙөй. Куб формала һәм күләме буйынса сағыштырмаса ҙур булмаған фонтан эре таштарҙан һалынған. Феодосияның иҫке фонтандары өсөн традицион булған төп фасадындағы аркалы соҡор көтмәгәндә классик стилдәге соҡорло кәрниз менән тамамлана. Аркалы нишала бағышланған таҡта тора, ә унан аҫта торбаларҙан һыу аға. Һуғыштан алдағы йылдарҙа фонтан төҙөк булған. Ваҡыт үтеү менән иҫкерә, емерелә башлай һәм 1940 йылдар аҙағында һүтеп алына.
1990 йылдарҙа фонтанды тергеҙеү буйынса проекттар эшләнә.
# Кильцемка

Кильцемка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ува йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Кильцемка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300512111100039467
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103946
* Бассейн коды — 10.01.03.005
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Нюдя-Ынян-Се

Нюдя-Ынян-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нейта-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.

# Нюдя-Ынян-Се
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300077392
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307739
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Иванов Валентин Тимофеевич

Иванов Валентин Тимофеевич (1 ғинуар 1929 йыл — 15 апрель 2003 йыл) — ғалим-математик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1991), техник фәндәре докторы (1978), профессор (1978). РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1989), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1983).

# Иванов Валентин Тимофеевич
## Биографияһы

Валентин Тимофеевич Иванов 1929 йылдың 1 ғинуарында Татар АССР-ы Октябрь районының Ғәйтән ауылында тыуған.
1949 йылда Стәрлетамаҡ уҡытыусылар институтын тамамлай. Артабан уҡытыусы, мәктәп директоры булып эшләй.
1963 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. 1966 йылдан шунда уҡ уҡытыусы булып эшләй, 1975—1993 йылдарҙа — БДУ-ның ғәмәли информатика һәм һан алымдары кафедраһы мөдире, 1993 йылдан 2001 йылға тиклем — иҫәпләү математикаһы кафедраһы профессоры, бер үк ваҡытта (1974—1992) СССР Фәндәр Академияһы Башҡортостан филиалының Физика һәм математика бүлегендә иҫәпләү математикаһы секторы мөдире булып эшләй.
Ивановтың фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары — системаларҙа электр, йылылыҡ һәм масса күсереү моделен әҙерләү. Ул тигеҙләмәләр системаларының электроразведкала, гальваникала, металдарҙы коррозиянан һаҡлауҙа барлыҡҡа килгән һан алымы сығарылыштарын эшләй.
В. Т. Иванов — Халыҡ-ара математик конгрестарҙа / Һиндостан (1987) һәм Италияла (1989) ҡатнаша.
Башҡортостан Республикаһының фәндәр академияһы академигы, Башҡортостан Республикаһының фәндәр академияһының физика-математика бүлегендә тора.
Уҡыусылары араһында кафедрала эшләгән күп фән докторҙары һәм кандидаттары, шул иҫәптән: физика-математика фәндәре кандидаты, доцент Мәхмүтов М. М. (1972—1993 й.й.), физика-математика фәндәре кандидаты, доцент Бочкарева И. В. (1989—2001 йй.), физика-математика фәндәре докторы, профессор Болотнов А. М. (1983—2009 йй.), профессор Ф.В Лубышев бар.

# Иванов Валентин Тимофеевич
## Хеҙмәттәре

* Методы решения прямых и обратных задач электрокаротажа. М., 1983 (соавт.).
* Оптимизация электрических полей, контроль и автоматизация гальванообработки. М., 1986 (соавт.).
* Математическое моделирование электротепломассопереноса в сложных системах. Уфа, 1991 (соавт.).
# 1751 йыл

II мең йыллыҡ :
XVI быуат — XVII быуат — XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат :
Хронологик таблица :
1751 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1751 MDCCLI |
| Юлиан стилендә | 1750—1751 (12 ғинуардан) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2503—2504 (2 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7259—7260 (12 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5511—5512 ה'תקי"א — ה'תקי"ב |
| Мосолман календары | 1164—1165 |
| Боронғо әрмән календары | 1200 ԹՎ ՌՄ |
| Ҡытай календары | 4447—4448 庚午—辛未 белый конь — белая овца |
| Эфиопа календары | 1743—1744 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 1807—1808 |
| - Шака самват | 1673—1674 |
| - Кали-юга | 4852—4853 |
| Иран календары | 1129—1130 |
1751 йыл — йома көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
# Гудков йорто

Гудков йорто — Вологда өлкәһе Грязовец ҡалаһының үҙәк өлөшөндәге дүрт ҡатлы бина. Төбәк әһәмиәтендәге Рәсәй халыҡтарының мәҙәни мираҫы объекты — дәүләт һаҡлауы аҫтында.

# Гудков йорто
## Тарихы

Йорт XIX быуат башында төҙөлә. Башта ул ҡала башлығы Гудков Петр Ивановичҡа ҡарай. Революцияға тиклем беренсе ҡатында сауҙа кибеттәре урынлаша, ә икенсе ҡатында хужаның ғаиләһе, өсөнсө ҡатта хеҙмәтселәр йәшәй. Беренсе ҡатта шулай уҡ эске ихатаға үтә сығыу урыны була.
1824 йылдың 14 (26) октябрендә йәки 1824 йылдың октябрендә Грязовецҡа Александр I килә. Риүәйәт буйынса 1824 йылда Вологдаға юлы ыңғайында Грязовец аша Александр I уҙа, ул собор янында күренекле ҡала кешеләре (урындағы протоиерей, дворяндарҙың өйәҙ башлығы Пасынков етәкселегендә) менән осраша, шулай уҡ Гудков йортона ла бара.
Революциянан һуң НЭП ваҡытында йорттоң подвалында тауарҙар һаҡланған, ә беренсе ҡатта сауҙа кибеттәре урынлашҡан. НЭП бөтөрөлгәндән һуң беренсе ҡатта учреждениелар урынлаша, өҫкө ҡаттарын торлаҡ фатирҙар биләй. Һуңғараҡ өҫкө ҡаттарында мәктәп интернаты һәм педагогия училищеһы өсөн дөйөм ятаҡ урынлаша, ә подвалы иген һаҡлағыс була. 1990—2010 йылдарҙа бинаның беренсе ҡатында төрлө магазиндар урынлаша.

# Гудков йорто
## Архитектураһы

Гудков йорто мансарда менән дүрт ҡатлы бинанан ғибәрәт, бейеклеге буйынса Грязовец тарихи үҙәгендә иң юғары бина булып иҫәпләнә. Ике яғынан һуңырай төҙөлгән ике башҡа йорт менән уратып алынған (ҡайһы берәүҙәр яңылыш был ҡоролмаға индерә). Шулай уҡ ихатала «кареталар һарайы» бар, ул «Гудков йорто» — «Гудков усадьбаһы» менән бергә мәҙәни мираҫ объекттары исемлегенә инә
Башта беренсе ҡатта ихатаға үтә сығыу урыны булған, ә подъезд сүкеп яһалған аҫма түбә менән биҙәлгән. Икенсе ҡаты өҫ яғында капителдәр яһалған ярым колонналар менән биҙәлгән. Совет осоронда бинаның йөҙө үҙгәрә: ихатаға үтә сығыу урыны көпләнә, ихата яғынан өҫҡормалар барлыҡҡа килә. Подъезд эргәһендәге сүкеп яһалған аҫма түбә шулай уҡ һаҡланмай.

# Гудков йорто
## Галереяһы

* Гудков усадьбаһының төп йорто фасады
* Ихата яғынан дөйөм күренеше.
* Ихата яғынан мансардаға күренеше
* Гудков йортона йәнәш «Карета һарайы»
# Торғаҫ (йылға)

Торғаҫ (рус. Торгаска) — Башҡортостандың Ишембай районындағы йылға. Тор йылғаһының уң ҡушылдығы. Оҙонлоғо 16 км.

# Торғаҫ (йылға)
## Урынлашыуы

Йылға буйында Ромадановка ауылы һәм Кузнецовский утары урынлашҡан. Тамағының бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 213 м-ҙан түбәнерәк.

# Торғаҫ (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы, Йомағужа һыуһаҡлағысынан алып Салауат ҡалаһына тиклем, Нөгөш йылғаһы инмәй (инешенән Нөгөш һыуһаҡлағысына тиклем). Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200412111100018091
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101809
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Семёнов Владимир Геннадьевич

Семенов Владимир Геннадьевич (15 июль 1960 йыл; Иҫке Тепловка, Быҙаулыҡ районы, Ырымбур өлкәһе, СССР) — Рәсәй тыуған яҡты өйрәнеүсеһе һәм хәрби тарихсыһы. Тарих фәндәре кандидаты, Ырымбур дәүләт педагогия университетының Ватан тарихы һәм социаль-сәйәси теориялар кафедраһы доценты. Көньяҡ Урал һәм Ырымбур казак ғәскәренең хәрби тарихы буйынса бер нисә ғилми мәҡәлә һәм монография авторы.

# Семёнов Владимир Геннадьевич
## Биографияһы

Владимир Геннадьевич Семенов 1960 йылда Ырымбур өлкәһенең Быҙаулыҡ районы Иҫке Тепловка ауылында тыуа. Совет армияһында хеҙмәт иткәндән һуң Ырымбур дәүләт педагогия институтының тарих-филология факультетын тамамлай (1986). 1986—1989 йылдарҙа ауыл мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй.
1989 йылда Ырымбур педагогия университетында уҡыта. 2003 йылда тарих фәндәре кандидаты дәрәжәһенә дәғүә итеү өсөн «Оренбургское казачье войско в годы Первой Мировой войны, 1914—1917 гг.» темаһы буйынса диссертация яҡлай. Ырымбур казак йәмғиәте архив комиссияһының рәйестәше булып тора..
Бер нисә монографиянан тыш ғилми журналдарҙа һәм йыйынтыҡтарҙа баҫылып сыҡҡан күп һанлы мәҡәләләр авторы булып тора. Шулай уҡ энциклопедия өсөн «Башҡорттарҙың хәрби тарихы» мәҡәләһен төҙөй. 1990 йылда Ырымбур казак ғәскәре офицерҙары тураһында мәғлүмәттәр йыя. 2003 йылда Уралда Аҡтар хәрәкәтенә арналған Силәбеләге конференцияла Мәскәү тарихсыһы А. В. Ганин менән берлектә Ырымбур казак ғәскәре офицерҙары тураһында бик күп биографик материалдар туплай.
Ырымбур казактарының Рус-япон һәм Беренсе бөтә донъя һуғышында ҡатнашыуы проблемаларын фәнни дәрәҗәлә ентекләп ҡараған беренсе кеше була.

# Семёнов Владимир Геннадьевич
## Төп библиография

* Семёнов В. Г. Кавалеры ордена Святого Георгия Оренбургского казачьего войска. — Оренбург, 1992.
* Ганин А. В., Семёнов В. Г. Офицерский корпус Оренбургского казачьего войска. 1891—1945: Биографический справочник. — М.: Русский путь, 2007. — 676 с. — ISBN 978-5-85887-259-7.
* Семёнов В. Г. Дополнение к биографическому справочнику «Офицерский корпус Оренбургского казачьего войска. 1891—1945». — Оренбург: Димур, 2009. — 80 с. — ISBN 978-5-7689-0221-6.
* Семёнов В. Г., Семёнова В. П. Губернаторы Оренбургского края. — Оренбург: Кн. изд-во им. Г. П. Донковцева, 2014. — 446 с. — ISBN 978-5-88788-217-8.
* Семёнов В. Г., Семёнова В. П. Таналык: крепость, станица, село. — Оренбург: Кн. изд-во им. Г. П. Донковцева, 2015. — 558 с. — ISBN 978-5-88788-219-2.
# Шёнштедт

Шёнштедт (нем. Schonstedt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1408 кеше йәшәй. Майҙаны — 22,64 км². Диңгеҙ кимәленән 188 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99947 һәм автомобиль коды — UH.
# Гринберг Регина Михайловна

Гринберг Регина Михайловна (1 март 1927 йыл — 11 июль 2005 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең театр режиссёры. Иваново йәштәр театрына нигеҙ һалыусы һәм уның художество етәксеһе, РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1976), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2002), «Аҡ ҡоҙғон» премияһына эйә булыусы (2003).

# Гринберг Регина Михайловна
## Биографияһы

Регина Михайловна (Моисеевна) Гринберг 1927 йылдың 1 мартында Украинаның Киев ҡалаһында тыуған
1936 йылда ғаилә Анапаға, ә 1937 йылда Мәскәүгә күсенә.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында атаһы фронтҡа китә һәм 1942 йылда һәләк була, ә әсәһе балалар менән Ташкентҡа күсә, улар артабан Ҡазанға китә. Регина Гринберг 1944 йылда имтихандарҙы экстерн юлы менән тапшырып, Ҡазандан Мәскәүгә китә һәм Мәскәү дәүләт университеты-ның иҡтисад факультетына уҡырға инә, уны 1949 йылда яҡшы билдәләренә тамамлай. Башта ул сценарий факультетына уҡырға инә, әммә йәше бәләкәй булыуы арҡаһында имтихандар биреү рөхсәт ителмәй. МДУ-ла уҡыған сағында студенттарҙың үҙешмәкәр сәнғәтенә ылыға, унда артист, режиссёр һәм сценарист булараҡ үҙен һынап ҡарай.
Университетты тамамлағандан һуң Иваново ҡалаһына күсеп килә һәм йәмәғәт туҡланыуы техникумында сәйәси иҡтисадтан уҡыта башлай, бер үк ваҡытта техникумдың драма коллективы менән етәкселек итә. Әммә уҡытыу эшмәкәрлеге менән оҙаҡ шөғөлләнмәй — ул тулыһынса театр менән мауыға һәм уны ҡалала Йәштәр театры идеяһы арбай. 1957 йылдың 2 мартында коллектив советы булдырыла, Регина Гринберг һәүәҫкәр йәштәр театрының етәксеһе итеп тәғәйенләнә. Уның театр коллективына юғары уҡыу йорттарының студенттары, Иваново фабрикаһы эшселәре инә. 1958 йылда А.Галичтың «Походный марш» пьесаһы буйынса тәүге спектаклдең премьераһы үтә.

# Гринберг Регина Михайловна
## Режиссёр-ҡуйыусы

* 1958 — А.Галич пьесаһы буйынса «Походный марш»
* 1960 — «Два цвета», А.Зак һәм И. Кузнецов пьесаһы буйынса
* 1960 — «Водевили А. П. Чехова» («Сельские эскулапы», «Предложение»)
* 1961 — «Заводские ребята», И. Шур пьесаһы буйынса.
* 1962 — «В. Маяковский. Лирика и сатира», «Е. Евтушенко» әҙәби концерттар
* 1962 — «Баня», В.Маяковский пьесаһы буйынса
* 1964 — «Современная баллада», О. Стукалов пьесаһы буйынса, әҙәби концерт «Молодые современники» (А.Вознесенский, Е.Евтушенко, Б. Ахмадулина, Р. Рождественский һ.б.)
* 1965 — «Реквием», Р.Рождественский поэмаһы буйынса
* 1966 — шиғри тамаша «Парабола», А. Вознесенский әҫәрҙәре буйынса
* 1968 — «Строгая любовь»,Я. Смеляков поэмаһы буйынса, «Человек, похожий на самого себя» («Михаил Светлов») З.Паперный пьесаһы буйынса
* 1969 — «Оза», А.Вознесенскиы поэмаһы, М. Горькийҙың «Были и сказки» әҫәре буйынса
* 1971 — «Торжественный реквием» («Алексей Лебедев»), «Замок надежды», Б.Окуджава әҫәрҙәре буйынса
* 1973 — «Памяти друга», «Владимир Маяковский. Спектакль-плакат» сатирик шиғырҙар буйынса
* 1975 — «Николай Майоров», «Елена Ширман»
* 1978 — «Мозаика» А.Вознесенский әҫәрҙәре буйынса
* 1982 — «Настал черед» М. Цветаева әҫәрҙәре буйынса
* 1983 — «Первые шаги» В. Высоцкоий әҫәрҙәре буйынса
* 1985 — «Мы вращаем землю» В. Высоцкий әҫәрҙәре буйынса
* 1993 — моноспектакль «Одноместный трамвай» А. Володин әҫәрҙәре буйынса
# Каменная (Ағиҙел ҡушылдығы)

Каменная — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел йылғаһының уң ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Каменная (Ағиҙел ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300212111100029942
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102994
* Бассейн коды — 10.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Саров

Саров (рус. Саров, элекке шартлы исемдәре Арзамас-75, Арзамас-16) — Түбәнге Новгород өлкәһендәге ҡала. Фән ҡалаһы.

# Саров
## Иҡтисад

* Рәсәй федераль йәҙрә үҙәге

# Саров
## Билдәле шәхестәре

* Хисамова Ғәлиә Ғилмулла ҡыҙы (24.02.1954), ғалим-тел белгесе, 1981 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (2010). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2001), Рәсәй Федерацияһының почётлы мәғариф өлкәһе хеҙмәткәре (2017).
# Һүҙбәйләнеш

Һүҙбәйләнеш (рус. Словосочета́ние) — ул ике йәки бер нисә һүҙҙең мәғәнәүи һәм грамматик яҡтан үҙ-ара бәйләнеше. Улар һөйләмдән айырмалы булараҡ, бер бөтөн уйҙы аңлатмай, тамамланған интонацияһы ла булмай, айырым һүҙҙәр кеүек, һөйләм төҙөүҙә ҡатнаша.
Ҡайһы бер осраҡтарҙа айырым һүҙҙәр менән һүҙбәйләнештәр ҙә, һөйләмгә хас интонацияны алып, һөйләм булып хеҙмәт итә. Мәҫәлән. Төн… Өй эсе ҡараңғы. Кескәй генә тәҙрәләр. Уның да яртыһы ҡарындыҡ менән ҡапланған. (З. Биишева.)

# Һүҙбәйләнеш
## Һүҙбәйләнештәрҙең яһалыу юлдары

Һүҙбәйләнештәр ике төрлө юл менән яһала.
* 1. Теҙмә. Улар тиң булалар. Бер — береһенә буйһонмайҙар. Айыу менән бабай, йылыға һәм яҡтыға, яҙ менән йәй, йылы, матур, йомарт һәм шәфҡәтле.
* 2. Эйәртеүле. Эйәртеүле бәйләнештә һүҙҙәр бер- береһенә тиң булмайҙар: береһе икенсеһенә буйһоноп, уны асыҡлап килә, шуға күрә береһен эйәреүсе, икенсеһен эйәртеүсе йәки төп һүҙ тип йөрөтәләр. Мин яһайым. Байрасҡа күсте. Ҡыҙыл байраҡ.Ҡаланың баҡсаһы.

# Һүҙбәйләнеш
## Эйәртеүле бәйләнештең төрҙәре

* Ярашыу.
* Башҡарылыу.
* Йәнәшәлек.
* Һөйкәлеү.

# Һүҙбәйләнеш
## Нығынған һүҙбәйләнештәр

Ҡайһы бер һүҙбәйләнештәр, телдә бик оҙаҡ ҡулланыла торғас, нығынып китәләр. Шуға күрә уларҙың мәғәнәһе тарая, бер һуҙҙең генә мәғәнәһен белдерә башлай. Мәҫәлән: берҙе биш итеү, йәғни арттырып һүҙенең мәғәнәһен белдерә.ҡырҡмаһа-ҡырҡ,йәғни күп урындарҙың.

# Һүҙбәйләнеш
## Һүҙбәйләнеш һәм ҡушма һүҙ

Ҡайһы бер һүҙбәйләнештәр, бер предметты аңлатып, ҡушма һүҙгә әйләнгән. Мәҫәлән: өс тирәк һүҙбәйләнеше, бер колхозға исем итеп бирелгәс, һүҙбәйләнештән ҡушма һүҙгә әйләнгән.
# Филимонов Леонид Иванович

Филимонов Леонид Иванович (22 июль 1935 йыл, Башҡорт АССР-ы, Дәүләкән районы, Вишнёвка ауылы) — совет дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре.

# Филимонов Леонид Иванович
## Белеме

* 1959 йыл — Өфө нефть институтын нефть һәм газ ятҡылыҡтарын эшкәртеү буйынса тау инженеры һөнәре буйынса тамамлай.
* Халыҡ-ара инженер академияһы һәм тау фәндәре академияһы академигы.

# Филимонов Леонид Иванович
## Биографияһы

* 1959—1979 — «Сахалиннефть» берекмәһе— быраулаусы, быраулау мастеры, производство-техник бүлеге начальнигы, быраулау эштәре идаралығы начальнигы, баш инженер.
* 1979—1984 — «Томскнефть» производство берекмәһенең быраулау эштәре идаралығы начальнигы.
* 1984—1987 — «Нижневартовскнефтегаз» етештереү берекмәһенең генераль директоры.
* 1987—1988 — СССР газ сәнәғәте министрының беренсе урынбаҫары.
* 1988—1989 — СССР нефть сәнәғәте министрының беренсе урынбаҫары.
* 1989—1991 — СССР нефть һәм газ сәнәғәте министры.
* 1990—1991 — СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы дәүләт яғыулыҡ-энергетика комитеты рәйесе урынбаҫары.
* 1991—1994 — «Томскнефть» акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры
* 1994—1998 — «Көнсығыш нефть компанияһы» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең президенты.
* 1993—1996 йылдарҙа РФ Федерация Советы ағзаһы .
* 1998—1999 — «Томскнефть» акционерҙар йәмғиәтенең директорҙар советы рәйесе.
* 1998 йылдан «ЮКОС ЭП (Ехрlоration & Рrоduction)» компанияһының беренсе вице-президенты.
* 1997—2001 йылда Томск өлкә думаһының депутаты.

# Филимонов Леонид Иванович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* «Почёт Билдәһе» ордены
* СССР Дәүләт премияһы (1986) — Көнбайыш-Себер нефть һәм газ комплексының тәбиғәт ресурстарын вахта ысулы менән эшкәртеү һәм индереү системаһын үҙләштергәне өсөн.
# Липатова Татьяна Эсперовна

Татьяна Эсперовна Липатова (укр. Тетяна Есперівна Ліпатова, тыумыштан Соснина; 1924 йыл) — совет һәм украин ғалимы, химия фәндәре докторы (1968), профессор (1969), Ижад академияһының мөхбир ағзаһы (1992).
юғары молекуляр ҡушылмалары өлкәһендә белгес. СССР-ҙа яңы фәнни йүнәлешкә нигеҙ һалыусы — медицина өсөн полимерҙар, атап әйткәндә, эндопротезлау өсөн биологик яҡтан үҙ-ара ярашҡан полимер материалдар булдырыу. 400-ҙән ашыу хеҙмәт авторы, шулай уҡ 12 патент һәм авторлыҡ танытмалары бар.

# Липатова Татьяна Эсперовна
## Биографияһы

Татьяна Эсперовна Липатова 1924 йылдың 23 апрелендә Мәскәүҙә тыуған.
1949 йылда Мәскәү нефть институтын (хәҙер Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университеты) «нефть һәм газ технологияһы» һөнәре буйынса тамамлай. Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң 1949—1955 йылда СССР Химия сәнәғәте министрлығының тармаҡ институттарында эшләй, 1955—1956 йылдарҙа Ленин-Сталин мавзолейы эргәһендә Ғилми-тикшеренеү институтында, 1957—1959 йылдарҙа СССР Фәндәре академияһының химик физика институтында эшләй. 1960—1965 йылдарҙа Татьяна Липатова БССР Фәндәре академияһының органик булмаған һәм дөйөм химия институтында эшләй. 1954 йылда «Исследование совместной карбониевой полимеризации ненасыщенных соединений» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1965 йылдан Украинала эшләй. 1965—1976 йылдар дауамында — УССР Фәндәре академияһының юғары молекуляр ҡушылмалар химияһы институтында, 1976—1984 йылдарҙа УССР ФА органик химияһы институтында эшләй. 1986—1987 йылдарҙа Липатова Богомолец исемендәге Киев медицина институтында (хәҙер А.А. Богомолец исемендәге Милли медицина университеты). 1968 йылда юғары молекуляр ҡушылмалар химияһы өлкәһендә докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, 1969 йылдан — профессор.
Үҙенең фәнни-педагогик эшмәкәрлеге осоронда 30 кандидат һәм 3 фән докторы әҙерләй. Һамар ҡалаһының Рәсәй дәүләт архивында Т.Э. Липатоваға ҡараған документтары бар
Украина ССР-ының Дәүләт премияһы лауреаты (1982, эше өсөн «Теоретическая разработка новых биодеструктивных полимеров медицинского назначения, их экспериментальная проверка, создание технологии производства и внедрения в клинику», авторҙашлыҡта), Украина ССР-ы Фәндәр академияһының Л.В. Писаржевский исемендәге премия (1974), шулай уҡ СССР һәм Чехословакия Фәндәр академияларының иң яҡшы берлектәге эше өсөн премиялары (1972).

# Липатова Татьяна Эсперовна
## Биографияһы
### Шәхси тормошо

УССР ФА академигы Липатов Юрий Сергеевич менән никахта булған. Уларҙың улы Сергей (1949).
Татьяна Эсперовна әлеге ваҡытта хаҡлы ялда, Киевта йәшәй. Шиғырҙар яҙа «Минең тормошом ғаиләлә һәм фәндә» хәтирәләр авторы (Киев : Феникс, 2005, ISBN 966-651-195-9).
# Посьтем-Юнко

Посьтем-Юнко — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Микит-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Посьтем-Юнко
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000067968
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006796
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Израсс

Израсс — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Бельсу йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Израсс
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300212115200007740
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200774
* Бассейн коды — 13.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2