yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Гремячка (Чугунка ҡушылдығы)

Гремячка — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чугунка йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Гремячка (Чугунка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500412110000040469
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004046
* Бассейн коды — 08.01.05.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Тыв-Ега

Тыв-Ега — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Салым йылғаһының һул ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.

# Тыв-Ега
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200050307
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115205030
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Катара (Няфта ҡушылдығы)

Катара — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Няфта йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Катара (Няфта ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000212103000050411
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005041
* Бассейн коды — 03.03.00.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ишморатова Майя Мөнир ҡыҙы

Ишморатова Майя Мөнир ҡыҙы (27 май 1966 йыл) — ғалим-ботаник. 2007 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, физиология һәм дөйөм биология кафедраһы мөдире. Рәсәй Тәбиғәт фәндәре Академияһының мөхбир ағзаһы, биология фәндәре докторы (2004), профессор (2011). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы.

# Ишморатова Майя Мөнир ҡыҙы
## Биографияһы

Майя Мөнир ҡыҙы Ишморатова 1966 йылдың 27 майында Өфө ҡалаһында тыуған. 1983—1989 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының биология факультетын юғари һөнәри белем ала.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1989 йылда Ботаника баҡса-институтында башлай һәм тиҫтә йыл тиерлек шунда эшләй (өҙөклөк менән), шул иҫәптән 1998 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 2004 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр, 2005 йылдан — лаборатория мөдире.
1998—2004 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының Сибай институтында, 2007 йылдан башлап Башҡорт дәүләт университетында уҡыта, физиология һәм дөйөм биология кафедраһы мөдире.

# Ишморатова Майя Мөнир ҡыҙы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Фәнни эшмәкәрлеге популяциялар биологияһы, геоботаника, интродукция, күҙәнәктәр һәм туҡымалар культураһы менән бәйле. Ишморатова М. М. ҡайһы бер һирәк осраусы һәм ресурс төрҙәрҙе in vitro шарттарында клональ микроүрсетеү технологияларын, заттарҙың үлсәнеш спектры буйынса үҫемлектәрҙең һәм уларҙың популяцияларының йәшәү һәләтен, популяцияларҙың торошон һәм тәбиғәтте һаҡлауҙағы әһәмиәтен баһалау ысулдарын, уларҙы комплекслы тикшереү методикаһын эшләй. 180-дән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

# Ишморатова Майя Мөнир ҡыҙы
## Ғилми хеҙмәттәре

* Родиола иремельская на Южном Урале. М., 2006;
* Семена травянистых растений: особенности латентного периода, использование в интродукции и размножении in vitro. Уфа, 2009 (авторҙаш);
* Орхидеи Башкирского заповедника и сопредельных территорий. Уфа, 2010 (авторҙаш);
* «Математическое моделирование динамики численности биологической популяции при изменяющихся внешних условиях на примере бурзянской бортевой пчелы (Apis mellifera L., 1758)», Матем. биология и биоинформ., 12:1 (2017) (авторҙаш).
Ишморатова М. М. түбәндәге ғилми йәмғиәттәр ағзаһы:
* Бөтә Рәсәй Анатомдар, гистологтар һәм эмбриологтар ғилми йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһе;
* Халыҡ-ара морфологтар ассоциацияһының Башҡортостан бүлексәһе һәм Халыҡ-ара физиологтар ассоциацияһының Башҡортостан бүлексәһе

# Ишморатова Майя Мөнир ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре;
* Башҡортостан Республикаһы Мәғариф отличнигы;
* Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм фән министрлығының Почет грамотаһы;
* Рәсәй Тәбиғәт фәндәре Академияһының мөхбир ағзаһы.
# Бикбау (исем)

Бикбау — боронғо башҡорт ир-ат исеме.

# Бикбау (исем)
## Этимологияһы

Бикбау — Бикбай исеменең боронғо формаһы. 1555 йылда Иван Грозный батшаға барған илселәрҙең береһе — үҙҙәренең ырыу башы исеме.

# Бикбау (исем)
## Билдәле шәхестәр

Бикбау бей — үҫәргән ҡәбиләһе башлығы була. Башҡорт халҡының Нуғай Урҙаһына ҡаршы барған оҙайлы көрәштәрен ойоштороусы, әйҙәүселәрҙең береһе.

# Бикбау (исем)
## Фамилиялар

Бикбауов Әбдрәшит Ильяс улы (1896 йыл — 1964 йыл) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, Башҡорт милли хәрәкәтендә ҡатнашыусы, уны ойоштороусыларҙың береһе, Башҡорт ғәскәренең командиры һәм адъютанты.
Бикбов Ғәйнулла Латип улы (1889 йыл — 1938 йыл) — совет хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре.
Бикбов Мөхәррәм Мөхтәрәм улы (4 апрель 1957 йыл) — офтальмолог, юғары категориялы табип. Медицина фәндәре докторы (1998), профессор (2009). Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы Өфө күҙ ауырыуҙары фәнни-тикшеренеү институты директоры. Рәсәй Федерацияһының (2013) һәм Башҡортостан Республикаһының (1996) атҡаҙанған табибы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы Президиумы ағзаһы.
Бикбов Сәрүәй Шәйбәк улы (1908—1990) — (26 октябрь 1908 йыл — 5 февраль 1990 йыл) — СССР-ҙың партия, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1956—1972 йылдарҙа Профсоюздарҙың Башҡортостан өлкә советы рәйесе. Башҡорт АССР-ының 2—8-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Ленин (1948), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971), өс «Почёт Билдәһе» (1944, 1945, 1967) ордендары кавалеры.
Бикбов Фәйзулла Искәндәр улы (1908 йыл — 1969 йыл) — башҡорт журналистикаһы уҙаманы, шағир.
Бикбов Юлбарыҫ Сурағол улы (1847 йыл — 1922 йыл) — башҡорт старшинаһы, йәмәғәт эшмәкәре. Башҡорт халҡы союзы бюроһының ағзаһы.
Бикбов Юныс Юлбарыҫ улы (1883 йыл — 1943 йыл) — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре, Башҡорт Хөкүмәте Рәйесе (1918).

# Бикбау (исем)
## Топонимдар

Бикбау (Ейәнсура районы)(рус. Бикбау) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл.
Бикбау (Татарстан) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Минзәлә районы ауылы.
Бикбау (Хәйбулла районы) — Башҡортостандың Хәйбулла районындағы бөткән ауыл.
# Ай-Охогр-Игол

Ай-Охогр-Игол — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Охогр-Игол йылғаһының уң ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Ай-Охогр-Игол
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200040180
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204018
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Үрге Лух

Үрге Лух — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кама һыуһаҡлағысы (Косьвин ҡултығы) уң ярына 8,7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Үрге Лух
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100009059
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100905
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Куромша

Куромша — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Көньяҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 100 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Куромша
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000011573
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001157
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Билюзень

Билюзень — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Байгол йылғаһының уң ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Билюзень
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100212115100000670
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100067
* Бассейн коды — 13.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Әлимғафаров Рифхәт Зәйнәғетдин улы

Әлимғафаров Рифхәт Зәйнәғетдин улы - (рус. Алимгафаров Рифхат Зайнагетдинович - 20 ғинуар 1932 йыл) - хужалыҡ эшмәкәре. РСФСР‑ҙың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1982).

# Әлимғафаров Рифхәт Зәйнәғетдин улы
## Биографияһы

Рифхәт Зәйнәғетдин улы Әлимғафаров 1932 йылдың 9 декабрендә Ҡырмыҫҡалы районының Ҡырмыҫҡалы ауылында тыуған.
Хеҙмәт юлын 1944 йылда колхозсы булып башлаған.
1954 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлай һәм ул саҡтағы Йомағужа районындағы Подгорный МТС‑ының, ә 1956 йылдан алып Ҡарлыман МТС‑ының өлкән ветеринар врачы булып эшләй.
1960 йылдан башлап Ҡырмыҫҡалы районындағы Салауат исемендәге колхоз рәйесе.
1964—93 йылдарҙа Рифхәт Зәйнәғетдин улы М. Шайморатов исемендәге колхозға етәкселек итә.
Ул эшләгән ваҡытта колхоз юғары килемле хужалыҡҡа әйләнә, иген культураларының уңдырышлылығы — 36—40 ц/ га, шәкәр сөгөлдөрөнөкө 400 ц/га етә, һәр һыйырҙан уртаса йыллыҡ һауым 4,0—4,5 мең кг тәшкил итә (1980—88).
1991 йылда Ҡырмыҫҡалы районының Шайморатов 224-се һайлау округынан Башҡорт АССР-ы ХII саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайланған (1991—1995).

# Әлимғафаров Рифхәт Зәйнәғетдин улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Ленин ордены (1973)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1971)
# Фукусима (префектура)

Фукусима - Японияның Тохоку регионында урынлашҡан префектура. Үҙәге - Фукусима ҡалаһы.

# Фукусима (префектура)
## География

Префектура тауҙар менән өс регионға бүленгән — Айдзу, Накадори һәм Хакадори. Айдзула урғылыусы Бандай вулканы (1819 м) булған таулы ландшафт, Накадори ауыл хужалығы ҡаҙаныштары менән дан тота, , ә Хамадори ике клан араһындағы оҙайлы һуғыш менән билдәле.

# Фукусима (префектура)
## Административ-территориаль бәленеше

Фукусимала 13 ҡала һәм 13 өйәҙ (31 ҡасаба һәм 15 ауыл).

# Фукусима (префектура)
## Административ-территориаль бәленеше
### Ҡалалар

Префектура ҡалалары исемлеге:
| Айдзувакамацу; Дате; Иваки; Китаката; Корияма; | Минамисома; Мотомия; Нихоммацу; Сиракава; Сома; | Сукагава; Тамура; Фукусима. |
2011 йылда атом электростанцияһындағы авариянан һуң Фокусима иң билдәле ҡала.

# Фукусима (префектура)
## Административ-территориаль бәленеше
### Өйәҙҙәр

Ҡасабалар һәм ауылдар:
| Дате; Кавамата; Кори; Куними; Адати; Отама; Ивасе; Кагамииси; Тэнъэй; Минамиайдзу; Минамиайдзу; Симого; Тадами; Хиноэмата; | Яма; Бандай; Инавасиро; Китасиобара; Нисиайдзу; Каванума; Айдзубанге; Югава; Янайдзу; Онума; Айдзумисато; Канеяма; Мисима; Сёва; | Нисисиракава; Идзумидзаки; Накадзима; Нисиго; Ябуки; Хигасисиракава; Самегава; Танагура; Ханава; Ямацури; Исикава; Асакава; Исикава; Тамакава; Фурудоно; Хирата; | Тамура; Михару; Оно; Футаба; Каваути; Кацурао; Намиэ; Нараха; Окума; Томиока; Футаба; Хироно; Сома; Иитате; Синти. |

# Фукусима (префектура)
## Административ-территориаль бәленеше
### 2011 йылдың 11 мартындағы ер тетрәү

Мияги префектураһы ярҙары буйында, Токионан 373 километрах төньяҡ-көнсығышта 8,9 магнитудалы иң көслө ер тетрәүҙәрҙен береһе булды. Үҙәге 24 километр тәрәнлектә урынлашҡан. Беренсе һелкенеүҙән һуң 6,0 магнитудалы тағы бер нисә һелкенеү булды. Япония властары АЭС районында ғәҙәттән тыш хәл режимы иғлан итте. 2011 йылдың 12 мартындағы АЭС-тағы шартлау нәтижәһендә блоктыҡ стена һәм түшәме емерелә. Япония хөкүмәте АЭС тирәләй эвакуациялау зонаһын 10 километрға киңәйтте.

# Фукусима (префектура)
## Символика

Префекткраның эмблемаһы һәм флагы 1968 йылдың 23 октябрендә ҡабул ителә. Эмблема − хирагана «фу» (япон. ふ$^?$), йәғни префектураның беренсе ижегенең стилләштерелгән символы. Флаг – гәрәбә төҫөндәге фонда аҡ эмблема..
1955 йылда префектура сәскәһе итеп рододендрон сәскәһен һайлайҙар. Ағас – һоро ҡарама (28 сентябрь 1966), ҡош — япон себен турғайы (1965).

# Фукусима (префектура)
## Иҫкермеләр

* ↑ На АЭС в Японии прогремел взрыв :: Землетрясения в Японии :: Top.rbc.ru 2011 йыл 13 март архивланған.
* ↑ 福島県章及び福島県旗 (билдәһеҙ). Fukushima Prefecture. Дата обращения: 17 июнь 2010. 2011 йыл 10 июнь архивланған.
* ↑ 全国知事会ホームページ (билдәһеҙ). National Governors' Association. Дата обращения: 17 июнь 2010. Архивировано 17 февраль 2012 года. 2013 йыл 27 август архивланған.
# Хараба (Тараба ҡушылдығы)

Хараба — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тараба йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.

# Хараба (Тараба ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200412115200002562
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200256
* Бассейн коды — 13.01.02.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Байтурина Зәһүрә Дәүләтша ҡыҙы

Байтурина Зәһүрә Дәүләтша ҡыҙы (31 март 1942 йыл) — педагог. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (1999), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1976). Башҡортостан уҡытыусылары, Бөтә Рәсәй педагогик йәмғиәте съездары делегаты.

# Байтурина Зәһүрә Дәүләтша ҡыҙы
## Биографияһы

Зәһүрә Дәүләтша ҡыҙы Байтурина 1942 йылдың 31 мартында Баймаҡ районы Хисмәт утарында ишле ғаиләлә тыуған. Уның атаһы Байтурин Дәүләтша Мөхәмәтйән улы — золом ҡорбаны, Бөйөк Ватан һуғышында, артабан Япония менән һуғышта ҡатнаша. Зәһүрә Дәүләтша ҡыҙының бала сағы Йылым, Шүлкә, 1-се Этҡол ауылдарында үтә. Ғаиләлә 10 бала (3 малай, 7 ҡыҙ) тәрбиәләнә.
1959 йылда 1-се Этҡол мәктәбен тамамлай. Ошо уҡ мәктәптә, пионервожатый булып, хеҙмәт юлын башлай. 1965 йылда, Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының филология факультетын тамамлағандан һуң, 1 Этҡол мәктәбенә әйләнеп ҡайта. Йәш, тырыш белгес 1968 йылда — тәрбиә эштәре буйынса директор урынбаҫары, һуңынан уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫар итеп үрләтелә. 1973 йылда Зәһүрә Дәүләтша ҡыҙын ошо уҡ райондың Сыңғыҙ һигеҙ йыллыҡ мәктәбенә директор итеп тәғәйенләйҙәр.
* Сыңғыҙ һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә уҡып йөрөйбөҙ. Бер көҙгө көндә директорыбыҙ Зәһүрә Дәүләтша ҡыҙы Байтурина барыбыҙҙы сығарып мәктәп алдына теҙеп ҡуйҙы ла: «Тиҙҙән һеҙ, кемегеҙҙер һуңыраҡ, мәктәпте тамамлап оло тормош юлына баҫырһығыҙ. Беҙ яҡшы уҡығандарҙы яҡшы уҡығаны өсөн, насарға өлгәшеүселәрҙе лә шул сифатына ҡарап иҫкә алырбыҙ. Ә бына „уртаса“ға өлгәшеүселәрҙе ниндәй билдәләренә ҡарап иҫләрбеҙ һуң? Әйҙә, шундай уҡыусылар үҙҙәрен мәктәп хәтерендә ҡалдырыр өсөн ағас ултыртһын. Башҡалар уларға ярҙам итә. Беҙ һеҙҙе урманға ҡарап иҫләрбеҙ…» тип әйтеп, ҡаланан алып ҡайтҡан ағас үҫентеләренә һәм көрәк-ломдарға-күнәктәргә ымланы. Барыбыҙ ҙа шымып ҡалдыҡ. Күрәһең, берәү ҙә үҙен "уртаса"лар иҫәбенә индергеһе килмәгәндер инде. Шул саҡ барыбыҙ бер юлы үҫентеләргә, хеҙмәт ҡоралдарына ябырылдыҡ. Зәһүрә Дәүләтша ҡыҙының мәктәп уҡыусыларын дуҫлаштырыу, берләштереү йәһәтенән ойошторған ошо сараһын ғүмер буйына оноторлоҡ түгел (Әхмәр Үтәбай хәтирәләренән).
1975 йылда Баймаҡ район советы рәйесе урынбаҫары итеп һайлана. 1991 йылдан — Сибай 24-се һөнәрселек училищеһында уҡыусылар профкомының рәйесе; 1995—2012 йылдарҙа, хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем, Өфө сауҙа-иҡтисад колледжының Сибай филиалында директор урынбаҫары булып эшләй.
Зәһүрә Дәүләтша ҡыҙы Байтурина — өс тапҡыр Башҡортостан уҡытыусылары съезы, Бөтә Рәсәй педагогик йәмғиәте съезы делегаты. 2012 йылда Сибай ҡала китапханаһы янында «Рухи хазина» әҙәби-музыкаль клубын ойоштора һәм уға етәкселек итә.
Юғары исемдәр йөрөткән мөғәллимә әле лә йәмғиәт эштәрендә әүҙем ҡатнаша.
Билдәле шағирә Фирүзә Абдуллинаның апаһы.
Хәҙерге ваҡытта Өфө ҡалаһында йәшәй.

# Байтурина Зәһүрә Дәүләтша ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

— Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (1999) — РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1976) — «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы
# Атымья

Атымья — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Пелым йылғаһының һул ярына тамағынан 390 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 67 км.

# Атымья
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200012038
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201203
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Недзви

Недзви IX быуаттың 50-се йылдарындағы грузин архитектураһы ҡомартҡыһын Григорий Хандалетиҙың уҡыусыһы Теодор Нойвирт төҙөгән. Боржоми муниципалитетында, Ахалдаба ауылынан 10 саҡрым алыҫлыҡта Недзвисхеви тарлауығы янында урынлашҡан.
Ҡомартҡыны таҙартҡандан һуң (1948, 1962) сиркәүҙең баштағы планы асыҡлана. Был өс сиркәүле Недзви Грузияла бөгөнгө көнгә билдәле булған иң ҙур изге базиликаларҙың береһе була. Урта сиркәүҙең диуарҙары колонналар һәм аркалар менән бүленгән. Көнсығыш апсиданың ике яғынан улар тура мөйөшлө нишаға эйә була, ә көнбайыш яғында ярым түңәрәк экседралар урынлаша. Урта сиркәү башҡа ике сиркәү менән көнбайыш яҡта махсус үтеп йөрөү урындары менән тоташҡан. XX быуат урталарында сиркәү ике тапҡыр реставрациялана, әммә шуға ҡарамаҫтан, ул ярайһы уҡ ташландыҡ хәлдә.
# Харинка

Харинка — Рәсәй йылғаһы. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2231/87/173/114 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Харинка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уводь йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ока ҡушылдыҡтары бассейны Мокша йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010301012110000033021
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003302
* Бассейн коды — 09.01.03.010
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Нгэва-Яха (йылға)

Нгэва-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Гыдан ҡултығы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.

# Нгэва-Яха (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300078559
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307855
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Бәләкәс

Бәләкәс — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/1804/177/487/63 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.

# Бәләкәс
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Павловка һыуһаҡлағысынан Шаҡша биҫтәһендәге һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201212111100024077
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102407
* Бассейн коды — 10.01.02.012
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Вылат

Вылат — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ампута йылғаһының һул ярына тамағынан 95 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 66 км.

# Вылат
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200044048
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204404
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Гарькавая

Гарькавая — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Гастогай йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Гарькавая
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Палагия морононан Джанхот йылғаһының көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06030000112109100000044
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 109100004
* Бассейн коды — 06.03.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 09
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ишбирҙин

Ишбирҙин — фамилия.
* Ишбирҙин Айрат Рим улы (1958 й.) — ғалим-ботаник.
* Ишбирҙин Сәфәрғәли Бәҙретдин улы (1905—1968) — СССР-ҙың почётлы таусыһы.
* Ишбирҙин Тимерйәр Ғарифулла улы (1911—1941) — уҡытыусы.
* Ишбирҙин Эрнст Фәйзрахман улы (1934—2019) — ғалим-башҡорт теле белгесе.
* Ишбирҙин Әхиәр Исмәғил улы (1910—1943) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры.