yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Волчихина Дина Ивановна

Волчихина Дина Ивановна (26 июль 1933 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966)

# Волчихина Дина Ивановна
## Биографияһы

Дина Ивановна Волчихина 1933 йылдың 26 июлендә Воронеж ҡалаһында тыуған
Ошо уҡ ҡаланың урта мәктәбен тамамлағас, хеҙмәт эшмәкәрлеген Краснодар крайының Ҡурған районының 5 -се Безводненский мәктәбендә пионервожатый булып башлай. Бер үк ваҡытта Кропоткин ҡалаһында педагогия училищеһында ситтән тороп уҡый
1955 йылда кейәүгә сыға һәм 1957 йылда ире менән Сталинград (хәҙерге Волгоград) ҡалаһына күсеп килә, унда үҙ тиҫтерҙәре менән «СТЗ» маркаһы аҫтында ауыл хужалығы тракторҙары сығарған данлыҡлы трактор заводында эшләй
1958 йылда Дина Ивановна яңынан Краснодар крайына Белореченск ҡалаһына ҡайта һәм Сталин исемендәге 2-се совхозда яюай эшсе булып эшләй башлай. Ә инде 1960 йылда «Октябрьский» тип үҙгәртелгән совхозды ул йәшелсә үҫтереү буйынса аккорд-премиаль звеноны етәкләй, ул етәкләгән звено ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә рекордлы уңышҡа өлгәшә
СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 30 апрелендәге Указы менән производствоны арттырыуҙағы һәм картуф, йәшелсә, емеш-еләк һәм виноград әҙерләүҙәге уңыштары өсөн Волчихина Дина Ивановнаға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1970 йылдың апрель айында Д.И.Волчихина Ҡурған райоынының Октябрьский районына йәшәргә күсә, унда совхозда 1 -се ялан бригадаһының бригадиры булып 1988 йылда хаҡлы ялға киткәнгә тиклем эшләүен дауам итә. Октябрьский ҡасабаһында йәшәй.
Производство менән бер рәттән, Дина Ивановна Волчихина йәмәғәт эшмәкәрлеге менәндә шөғөлләнә — 1987 йылда СССР профсоюздарының XVIII съезына делегат итеп һайлана.
Шулай уҡ миҙалдар менән бүләкләнә һәм «Кубандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре» тигән исемгә лайыҡ була (1996).
# Мостафин Йәмил Мостафа улы

Мостафин Йәмил Мостафа улы (20 май 1927 йыл — 29 октябрь 2021 йыл) — Мәскәүҙә йәшәп, рус телендә ижад иткән яҙыусы, тәржемәсе. 1980—1990 йылдарҙа «Советский писатель» нәшриәтенең өлкән мөхәррире. 1971 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1991). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1987), әҙәби премиялар лауреаты. Тайшет ҡалаһының почётлы гражданы.

# Мостафин Йәмил Мостафа улы
## Биографияһы

Йәмил Мостафа улы Мостафин 1927 йылдың 20 майында Башҡорт АССР-ының Өфө кантоны Яңы Уҫман ауылында тыуған.
Ленинград Хәрби физик культура һәм спорт институтын (1950), М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтын (1962) тамамлаған.
1950—1954 йылдарҙа Порт-Артурҙағы совет хәрби-диңгеҙ базаһында хеҙмәт итә, 1-се ранг капитаны. 1961 йылдан алып Мәскәүҙең «Юный техник» журналында яуаплы сәркәтип, 1965 йылдан — «Советская Россия» нәшриәте хеҙмәткәре, артабан РСФСР Яҙыусылар союзының әҙәби консультанты булып эшләй.
1980—90 йылдарҙа «Советский писатель» нәшриәтендә өлкән мөхәррир вазифаһын башҡара. 2005—2009 йылдарҙа Рәсәй Яҙыусылар союзы идараһы секретары була.
«Батырлыҡ» («Подвиг») исемле тәүге китабы 1969 йылда сыға. «Юл» («Дорога»; 1987) романы, «Күк төҫто ал» («Лови синий цвет»; 1979), «Күпер» («Мост»; 1983), «Ут төртөүсе» («Поджигателъ»; 2007) һ.б. хикәйәләр һәм повестар йыйынтыҡтары авторы.
Әҫәрҙәрен башҡорт теленә Динис Бүләков менән Фәрит Иҫәнғолов һәм башҡалар тәржемә итә. Китаптары шулай уҡ инглиз, вьетнам, ҡытай телдәрендә лә нәшер ителгән.
Үҙе Вәзих Исхаҡовтың «Ҡындан һурылды ҡылыстар» (1971) романын, Ибраһим Абдуллиндың һәм башҡаларҙың әҫәрҙәрен рус теленә тәржемә иткән.
СССР Яҙыусылар союзы һәм Бөтә Союз профсоюздар үҙәк советы (1970), СССР-ҙың нәшриәт, полиграфия һәм китап менән сауҙа итеү эштәре буйынса Дәүләт комитетының һәм комсомолдың Үҙәк Комитеты (1972) премияһы, М. Н. Алексеев исемендәге (2000), С.Злобин исемендәге (2005), С. Михалков исемендәге (2015)премия лауреаты. «Почёт Билдәһе» ордены (1987), сит ил ордендары менән бүләкләнгән.
2021 йылдың 29 октябрендә Мәскәүҙә вафат булды.

# Мостафин Йәмил Мостафа улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «Почёт Билдәһе» ордены (1987)
* СССР Яҙыусылар союзы һәм Бөтә Союз профсоюздар Үҙәк советы премияһы (1970)
* СССР-ҙың Нәшриәт, полиграфия һәм китап сауҙаһы эштәре буйынса дәүләт комитеты һәм ВЛКСМ Үҙәк Комитеты премияһы (1972)
* М. Н. Алексеев исемендәге премия (2000)
* Степан Злобин исемендәге әҙәби премия (2005)
* С. Михалков исемендәге премия (2015)
* сит ил ордендары (Орден святого благоверного князя Даниила Московского; Орден «Дружба», КНР, 1953)
* БАССР-ҙың аткаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1991).
* Тайшет ҡалаһының почётлы гражданы.

# Мостафин Йәмил Мостафа улы
## Әҫәрҙәре

* «Батырлыҡ» («Подвиг») исемле тәүге китабы 1969
* «Живая запятая» (1972)
* Эшелондар көнбайышҡа киткәндә: повесть һәм хикәйәләр. Өфө, 1974;
* «Күк төҫто ал» («Лови синий цвет»; 1979
* «Күпер» («Мост»; 1983),
* Барый БАМ-ға бара: повесть, хикәйәләр. Өфө, 1984;
* «Юл» («Дорога»; 1987) романы
* «Шайтан» (2000).
* Бешеная: рассказы. Казань, 2007.
* «Ут төртөүсе» («Поджигателъ»; 2007)
# Эпштейн Давид Аркадьевич

Эпштейн Давид Аркадьевич (Арье-Лейбович) (1898—1985) — совет ғалимы һәм педагогы, методист-химик, техник фәндәр докторы (1942), профессор (1933), СССР ПФА академигы (1968, 1959 йылдан алып РСФСР-ҙың ПФА академигы).
Химик технология теоретик нигеҙҙәре, бәйләнгән азот химияһы һәм технологияһы өлкәһендәге күп эштәрҙең авторы, шулай уҡ халыҡ мәғарифы көнүҙәк проблемаларын әҙерләү, политехник белем биреү, уҡытыу теорияһы, химия уҡытыу методикаһы, шул иҫәптән монографиялар һәм дәреслектәр авторы.

# Эпштейн Давид Аркадьевич
## Биографияһы

Рәсәй империяһының Белосток ҡалаһында (хәҙер Польша) 1898 йылдың 28 мартында (яңы стиль буйынса йылдың 9 апрелендә) тыуған. Әсәһе — Эпштейна Надежда Соломоновна (1875-1943).
1922 йылда Мәскәү юғары техник училищеһының (МВТ, хәҙер Э. Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университеты) химия факультетын тамамлаған. Юғары уҡыу йортон тамамлап, педагогик эшмәкәрлеген 1920 йылда башлай, 1-се Мәскәү дәүләт университетының Покровский исемендәге эшселәр факультетында уҡытыусы булып эшләй. 1925-1927 йылдарҙа давид Эпштейн РСФСР Халыҡ мәғарифы комиссариатының һөнәри белем биреү Баш идаралығында идарасы булып эшләй. 1930 йылдың МВТУ-ла уҡыта, 1932 йылдан алып — Химик һаҡланыу хәрби академияһында (хәҙер РХБ һаҡланыу Хәрби академияһы) студенттар уҡыта.
1951 йылдан РСФСР-ҙың педагогия фәндәре академияһы системаһында эшләй (1966 йылдан алып СССР педагогия фәндәре академияһы тип атала): в 1951-1959 йылдарҙа — уҡытыу методтары институты хеҙмәткәре; 1957 йылдан алып академия президиумы ағзаһы була; 1965-1966 йылдарҙа —производствоға уҡытыу ғилми-тикшеренеү институтында уҡыта, 1967 йылдан башлап — уҡытыу саралары һәм методтары ғилми-тикшеренеү институтында уҡыта; 1975 йылда фән нигеҙҙәрен уҡытыуҙың политехник белем биреү фән лабораторияһы мөдире булып эшләй.
«Детская энциклопедия» һәм «Химия энциклопедияһы» редакция-нәшриәт советы ағзаһы була.
1985 йылдың 2 февралендә Мәскәүҙә вафат була. Академик Милица Васильевна Нечкинға өйләнгән була һәм ҡатыны менән йәнәш Новодевичье зыяратында ерләнгән.
«Почёт Билдәһе» ордены һәм миҙалдар менән бүләкләнә, шул иҫәптән «Хәрби ҡаҙаныштары өсөн» һәм «1941-1945 йй Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» мизалдары менән бүләкләнгән. Рәсәй Дәүләт архивында Д. А. Эпштейнға ҡараған документтар барРГАЛИ документтар бар.
# Упша

Упша — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ошла йылғаһының һул ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Упша
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400712112100001180
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100118
* Бассейн коды — 08.01.04.007
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Калашников Виталий Анатольевич (шағир)

Калашников Виталий Анатольевич (18 ноябрь 1958 йыл — 11 ғинуар 2012 йыл) — Рәсәй шағиры, прозаик, тәржемәсе, «Заозёрная школа» шиғриәт төркөмөнә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.

# Калашников Виталий Анатольевич (шағир)
## Биографияһы

Виталий Анатольевич Калашников Краснодар крайының Апшерон районы Хадыженск ҡалаһында 1958 йылдың 18 ноябрендә тыуған.
Ростов дәүләт университетының философия факультетын тамамлаған.
Дондағы Ростов һәм Азов ҡалаларында йәшәй. Ул Дондағы Ростовта «Заозёрная школа» шиғриәт төркөмөнә Геннадий Жуков, Виталий Калашников, Игорь Бондаревский, Владимир Ершов, Александр Бруньколар менән бергә нигеҙ һалыусы.
Ювелирлы керамика менән шөғөлләнә. Мәскәүгә күсеп килгәс, Виталий Калашников үҙ ювелир керамика оҫтаханаһын аса. Ул эшләгән керамик әйберҙәрҙең күргәҙмәһе Японияла, Америкала, Францияла ҡуйыла.
Виталий Калашников - Грушин фестивале гимнының авторы.
Калашниковтың сценарийҙары буйынса бер нисә фильм төшөрөлгән һәм пьесалар ҡуйылған. Һуңғы йылдарҙа Мәскәүҙә йәшәй һәм эшләй.
Дубнала 6 ғинуарҙан 7-һенә ҡараған төндә урамдағы һөжүм ваҡытында иҫен юғалтып йығыла һәм, аңына килмәйенсә, 2012 йылдың 11 ғинуарында вафат була. Недвиговка утарындағы (Танаис) зыяратта ерләнгән.
Шағирҙы үлтереүсене 2012 йылда 10 йылға колонияға хөкөм итәләр.

# Калашников Виталий Анатольевич (шағир)
## Китаптары

* Виталий. Стихотворения. — Ростов-на-Дону: Ростовское книжное издательство, 1989. — 95 с. — ISBN 5-7509-1240-X
* Примерно так. Стихи. — Ростов-на-Дону: «Книга», 1999 — 64 с.
* Стихи, которые очень нравятся Бакшутову, Давыдову и Маше. — Б.м., 2000
* Ювенильный романс: Избранные стихотворения. — Москва, 2007. — 204 с. ISBN 978-5-85646-155-7
# Ай-Воят-Соим

Ай-Воят-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Амня йылғаһының һул ярына тамағынан 281 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Ай-Воят-Соим
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300021330
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302133
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Мөхәмәтйәнов Самат Әбдрәхим улы

Мөхәмәтйәнов Самат Әбдрәхим улы (20 июнь 1949 йыл) — ғалим-педагог, философ, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре кандидаты (1995), философия фәндәре докторы (2000), профессор (2002).

# Мөхәмәтйәнов Самат Әбдрәхим улы
## Биографияһы

Самат Әбдрәхим улы Мөхәмәтйәнов 1949 йылда 20 июнендә Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Муллаҡай ауылында тыуған. Ҡолсора һигеҙ йыллыҡ мәктәбенән һуң Сибай педучилищеһында уҡый, Магнитогорск педагогия институтын тамамлай (1979) .
1971—1974 йылдарҙа Баймаҡ районының Ҡолсора урта мәктәбендә уҡыта. Артабан 1976 йылдан — Сибай ҡалаһындағы мәктәп-интернаты директоры, 1985 йылдан — Сибай ҡала халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире, 1986 йылдан алып «Совет Башҡортостаны» гәзите редакцияһының бүлек мөдире була.
1990—1999 йылдарҙа һәм 2005 йылдан Өфөлә Башҡорт дәүләт педагогия институтында, бер үк ваҡытта 2006 йылдан — Башҡортостан мәғарифты үҫтереү институтында эшләй һәм 2009 йылға тиклем Бөтә Рәсәй ситтән тороп уҡыу финанс-иҡтисад институтында (Өфө ҡалаһы), 2007—2009 йылдарҙа Үҙәк Диниә назаратының Рәсәй ислам университетында уҡыта
1999—2005 йылдарҙа Өфөнөң 144-се башҡорт гимназияһында — уҡытыусы.
Фәнни тикшеренеүҙәре этнопедагогика, йәшәү менән үлем философияһына проблемаларына арналған. 90 дан ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

# Мөхәмәтйәнов Самат Әбдрәхим улы
## Биографияһы
### Төп хеҙмәттәре

* Многоликий образ смерти. Уфа, 1998;
* Практическая педагогика. Уфа, 2007 (авторҙаш);
* Строение мозга и способы работы над текстом. Уфа, 2012 (авторҙаш).
# Яроватая

Яроватая — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Блудная йылғаһының уң ярына тамағынан 72 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.

# Яроватая
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000212103000049057
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004905
* Бассейн коды — 03.03.00.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сафиуллина Альмира Морат ҡыҙы

Сафиуллина Альмира Морат ҡыҙы (5 октябрь 1940 йыл — 25 сентябрь 2016 йыл) — инженер, йәмәғәтсе. Башҡорт АССР-ының ХII саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты (1991—1995), Стәрлетамаҡ ҡалаһының почётлы гражданы.

# Сафиуллина Альмира Морат ҡыҙы
## Биографияһы

Альмира Морат ҡыҙы Сафиуллина 1940 йылдың 5 октябрендә Башҡорт АССР-ының Кушнаренко районы Кушнаренко ауылында тыуған.
1962 йылда Өфө авиация институтын тамамлаған.
Хеҙмәт юлын Стәрлетамаҡ ҡалаһында "Строймаш" заводында инженер вазифаһында башлаған. Артабан ошо уҡ предприятиела партия ойошмаһы секретары итеп һайланған.
1984-1988 йылдарҙа оборона сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре профсоюзының өлкә комитеты рәйесе.
1988 йылдан - халыҡ контроленең ҡала комитеты рәйесе.
1990-1993 йылдарҙа Стәрлетамаҡ машина эшләү заводының бүлек мөдире.
1993 йылдан Стәрлетамаҡ ҡалаһының торлаҡты хосусилаштырыу предприятиеһы директоры.

# Сафиуллина Альмира Морат ҡыҙы
## Йәмәғәт эшмәкәрлеге

1991 йылда Стәрлетамаҡ ҡалаһының Авангард һайлау округынан Башҡорт АССР-ы ХII саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Хаҡлы ялға сыҡҡас, Стәрлетамаҡ ҡалаһының ветерандар советы рәйесе итеп һайлана, «Стәрлетамаҡ ҡалаһының почетлы гражданы» исеменә лайыҡ була.«Стерлитамакский рабочий» гәзитенә биргән интервьюһында Альмира Морат ҡыҙы былай ти:
   «У меня вся жизнь прошла на людях. Жила и живу для них,. Иногда задумываюсь: повторила бы я этот путь? Ведь точно, занимаясь общественными делами, чем-то свою семью обделяла, что-то детям недодавала. Но зато они видели моё отношение к работе и сами научились ответственности, добросовестности. Сын и дочь, внук и внучка – моя радость, моя награда! Всегда их учила не козырять именем родителей. Наверное, правильно. В общем, я считаю себя счастливым человеком!»

# Сафиуллина Альмира Морат ҡыҙы
## Ғаиләһе

Йәшләй тол ҡалып, ул һәм ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергән

# Сафиуллина Альмира Морат ҡыҙы
## Шулай уҡ ҡара

* Башҡорт АССР-ы Юғары Советы
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге
# Йәннәт менән һөйөнсөләнгән унау

Йәннәт менән һөйөнсөләнгән унау (ғәр. العشرة المبشرون بالجنة‎ — әл-ғәшара әл-мүбәшширун би-л-джәннәт‎, рус. Десять обрадованных раем) — сөнниҙәр инанысы буйынса — ислам пәйғәмбәре Мөхәммәттең (с.ғ.с) үҙе иҫән сағында йәннәт менән һөйөнсөләгән иң яҡын ун көрәштәше. Улар: Әбү Бәкер, Ғүмәр ибн әл-Хәттаб, Усман ибн Әффан, Али ибн Әбү Талип, Әбү Ғүбәйдәт ибн әл-Жәрәх, Сәғд ибн Әби Үәҡҡас, Ғәбдеррәхмән ибне Ғауф,Зөбәйер ибн әл-Ғәүүәм, Талха ибн Ғөбәйдулла, Сәғит ибн Зәйет. Улар сөнниҙәр тарафынан таныла, ә шиғыйҙар уларҙы кире ҡаға.

# Йәннәт менән һөйөнсөләнгән унау
## Хәҙис

Алты абруйлы хәҙистәр йыйынтығынан йәннәт менән һөйөнсөләгән унау тураһында хәҙис әт-Тирмизи, Әбү Дауыт һәм Ибн Мажа йыйынтыҡтарында килтерелә. Сөнниҙәр фекеренсә, Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең көрәштәштәре ун ике төркөмгә бүленгән һәм әлеге ғәшара әл-мүбашшәра беренсе урында тора

# Йәннәт менән һөйөнсөләнгән унау
## Исемлек

| № | Исем | Ғәрәпсә | Йәшәгән йылдары | Иҫкәрмә |
| 1 | Әбү Бәкер әс-Сиддиҡ | أبو بكر الصديق | 573—634 | беренсе хаҡ хәлиф |
| 2 | Ғүмәр ибн әл-Хәттаб | عمر بن الخطاب | 585—644 | икенсе хаҡ хәлиф |
| 3 | Усман ибн Әффан | عثمان بن عفان | 574—656 | өсөнсө хаҡ хәлиф |
| 4 | Али ибн Әбү Талип | علي بن أبي طالب | 599—661 | дүртенсе хаҡ хәлиф, шиғый-имамсыларҙың тәүге имамы |
| 5 | Әбү Ғүбәйдәт | أبو عبيدة بن الجراح | 582—639 | Леванттың наибы (наместнигы) (634—638) |
| 6 | Сәғд | سعد بن أبي وقاص | 595—664 | өсөнсө хәлифлеккә кандидат |
| 7 | Ғәбдеррәхмән | عبد الرحمن بن عوف | 580—652 | өсөнсө хәлифлеккә кандидат |
| 8 | әз-Зөбәйер | الزبير بن العوام | 594—656 | өсөнсө хәлифлеккә кандидат, Дөйә һуғышында һәләк була |
| 9 | Талха | طلحة بن عبيدالله | 595—656 | өсөнсө хәлифлеккә кандидат, Дөйә һуғышында һәләк була |
| 10 | Сәғит | سعيد بن زيد | 593—673 | Дамаск наибы (наместнигы) (с 634 г.) |
# Ислам эсхатологияһы

Ислам эсхатологияһы (ғәр. علم الأخرويات الإسلامية‎) — мосолмандарҙың ахыры заман, ҡиәмәт һәм ахирәт (теге донъя), бәрзәх, йәннәт һәм йәһәннәм тураһында күҙаллауы.

# Ислам эсхатологияһы
## Ҡиәмәт көнө
### Ҡиәмәт көнөнөң ҙур билдәләре

Мөхәммәт саллаллаһү ғәләйһис сәләм әйткән ун билдә:
* Ҡояштың Көнбайыштан сығыуы;
* Томан төшөүе (духан);
* Дәббәтт әл-Арз тигән йән эйәһенең барлыҡҡа килеүе;
* Йәжүж Һәм Мәжүждең ябырылыуы;
* Дәжжәлдең барлыҡҡа килеүе;
* Ғайса пәйғәмбәрҙең килеүе;
* Ерҙең өскә ярылыуы, берәүһе көнбайышта ;
* Көнсығышта берәү;
* Ғәрәбстанда берәү;
* Аденда ут сыға, ул кешеләрҙе йыйылыш урынына ҡыуып ебәрә.

# Ислам эсхатологияһы
## Сират күпере

Сират (ғәр. الصراط‎ — әс-сират) — ислам эсхатологияһында, утлы йәһәннәм өҫтөндә урынлашҡан күпер. Сират күпере ҡылдан нәҙек, ҡылыстан үткер тип тпсуирлана.
# Үҙәк Илмән һырты

Үҙәк Илмән һырты (йәки Оло Илмән тау һырты, Баш Илмән тау һырты, Илмән һырты, Оло Илмән) — Көньяҡ Уралдағы тау һырты, Илмән тауҙарының төп һырты (Силәбе өлкәһе, Рәсәй).

# Үҙәк Илмән һырты
## Топонимикаһы

«Илмән» атамаһының килеп сығышын ике төрлө аңлаталар:
* Имәнкүл күленең күл исеменән (Илмән күле), уның артында «Имәнтау» ҡалҡып тора (башҡортса «тау» — «күл» һәм «имен» — «хәүефһеҙ», «зыянһыҙ»). Йәғни, Иментау — «хәүефһеҙ тау».
* был урындарҙа йәшәгән изге ағасы имән булған ырыу-ҡәбилә төркөмө менән бәйле, уларҙың тотемы — «имән» була.

# Үҙәк Илмән һырты
## Тасуирламаһы
### Үҙәк Илмән һырты

Үҙәк Илмән һырты Илмән тауҙары — Көньяҡ Урал тауҙарының 41 километр тәшкил иткән ситке көнсығыш сылбырының һырттар системаһы составына инә. Үҙәк Илмән һыртының оҙонлоғо — 28 км: көньяҡта Илмән күленән төньяҡта Ишкүл күленә тиклем. Һырттың һәм бөтә Илмән тауҙарының — Илмәнтауҙың максималь бейеклеге (753 метр).
Үҙәк Илмән һырты бер аҙ тулҡынлы ҡыраслы һәм тау итәге бөгөлдәре һыҙаттары яҡшы сағыла. Һырттың битләүҙәре текә, унда террасаға оҡшаған киртләстәр осрай. Тау тоҡомдары ҡаялы булып һирәк сыға: күпселек осраҡта улар тау түбәләрендә һәм битләүҙәрендә киртләсле булып һәм айырым эре тау киҫәктәре рәүешендә сығып тора. Мейәс ҡалаһына һәм Мейәс йылғаһы үҙәненә сығып торған көнбайыш битләүе көнсығышына ҡарағанда бөтә ерҙә лә текәрәк. Көнсығыш битләүендә айырым исемгә эйә ҡалҡыулыҡтар һәм армыттар: Фирсов тауҙары, Скитская, Лохматая, Савельев, Аҡтау, Демидов — ҡырҡа айырыла.
Һырттың бөтә территорияһы тиерлек Илмән ҡурсаулығы составына инә.

# Үҙәк Илмән һырты
## Тасуирламаһы
### Көнбайыш һәм Көнсығыш Илмән һырттары

Баш Илмән һыртының төньяҡ өлөшөндә Көнбайыш (йәки — Кесе Илмән) һәм Көнсығыш Илмән һырттары, шулай уҡ Ишкүл һырты айырылып тора. Кесе Илмәндең оҙонлоғо — 6 км, киңлеге — 1,5 км. Уның битләүҙәре һөҙәк. Ул үҙәк һырттан ике тапҡырға түбәнерәк.
# Арғанса

Арғанса (рус. Арғанса) — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ҡариҙел йылғаһының һул ярына тамағынан 719 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Арғанса
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысынан Павловка һыуһаҡлағысына тиклем, Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201112111100020551
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102055
* Бассейн коды — 10.01.02.011
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Оло Катыс

Оло Катыс — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Имгыт йылғаһының һул ярына тамағынан 127 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 83 км.

# Оло Катыс
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010700112115300014569
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301456
* Бассейн коды — 14.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Арагон короллеге

Араго́н короллеге (араг. Reino d'Aragón, исп. Reino de Aragón, кат. Regne d'Aragó) — 1035 — 1707 йылдарҙа хәҙерге Испания һәм Франция территорияларында булған дәүләт. Төрлө ваҡытта Арагон, Каталония, Валенсия һәм Руссильон тарихи өлкәләрен үҙ эсенә алған. 1707 йылдан Арагон Испанияның бер өлөшө булып китә. Короллектең баш ҡалаһы Сарагоса була.

# Арагон короллеге
## Тарих

802 йылдан Памплона (Наварра) короллегенән феодаль буйһоноуҙа торған Арагон (Хак) графлығы буласаҡ короллектең төп нигеҙе була. 943 йылда ир-егеттәр яғынан төбәктәге династия өҙөлгәс, Арагон графлығы Наварра составына инә. Наварра короле Гарсия I Санчес Арагон графлығы вариҫы булған графиняны кәләш итеп ала. Наварра королдәре Арагон графтары титулдарын 1035 йылға тиклем йөрөткән, был ваҡытта король Бөйөк Санчо III биләмәләре бүленә. Арагон Санчоның нихахтан тыш улы Рамиро I мираҫ булып эләккән айырым короллек булып китә.
Рамиро I хакимлығы осоронда уҡ Арагон биләмәләренең киңәйеүе башлана. 1045 йылда ағаһы Гонсало Санчес вафат булғас, уның биләмәләре — Собрарбе һәм Рибаргос графлыҡтары Рамироға мираҫ булып ҡала. 1076 йылда уның улы Санчо I Рамирес шулай уҡ Наварра короле итеп һайлана, Наварраның ерҙәре Арагондың составында шәхси уния хоҡуғында 1134 йылға ҡәҙәр була.
1150 йылда король Рамиро II Монах үҙенең ҡыҙын һәм вариҫын Петрониланы Барселона графы Рамон Беренгер IV кейәүгә бирә. Уларҙың улдары Альфонсо II 1164 йылда Арагон тажын кейә. Был ваҡытта Арагон составына шулай уҡ Каталонияның күп өлөшө инә.
1172 йылда Арагонға Руссильон графлығы ҡушылған.
1229—1235 йылдарҙа Реконкиста барышында маврҙарҙан (мосолмандарҙан) Балеар утрауҙары яулап алына, бында 1276 йылда Арагон королдәренә вассал булған Майорка короллеге барлыҡҡа килә. Был короллек Арагон тарафынан 1344—1349 йылдарҙа йәнә баҫып алына.
1238 йылда Валенсия короллеге яулап алына, бынан һуң Арагон королдәренең титулатураһына тағы ла «Валенсия короле» титулы өҫтәлә.
1282—1302 йылдарҙа Арагон королдәре Сицилия утрауында нығына, бында уларға вассал булған Сицилия короллеге ойошторолған. Һуңыраҡ Сицилия йәнә Арагон составына керә. 1326 йылда Арагон короллеге составына Сардиния утрауы, ә 1442 йылда — Неаполь короллеге инә.
Король Католик Фердинанд II һәм королева Изабелла I Кастилия никахынан һуң, Кастилия һәм Арагон 1516 йылда берҙәм Испания короллегенә берләшә.
«Арагон короле» титулы Испания королдәренең титулатураһына 1707 йылға ҡәҙәр йөрөтөлә.