yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Илинден (мемориал)

Илинден, шулай уҡ Македониум атамаһы менән дә билдәле (македон: Споменик «Илинден»), Македония Республикаһының Крушево ҡалаһындағы мемориал комплекс.

# Илинден (мемориал)
## Тарихы

Мемориал төҙөлөшө 1972 йылда башланған. Бөтөн Илинден мемориал комплексы рәсми рәүештә 1974 йылдың 2 авгусында - Македонияның халыҡ тарафынан азат ителеүе Антифашистик йыйылышы икенсе сессияһының - 30, Илиндендә Ғосман империяһына ҡаршы ихтилалдың 71 йыллығына ҡарата асылған. Комплекс һәйкәленең авторҙары - Джордан Грабуловский (Grabuloski) һәм Искра Грабуловская. Һәйкәл футуристик стилдә эшләнгән. Мозаика биҙәлешен - билдәле рәссам Борко Лазевский, керамика эштәрен Яре Петара Мазева башҡарған. Мемориал Илиндендә 1903 йылғы ихтилалда ҡатнашҡан яугирҙарға һәм революционерҙарға, шулай уҡ 1941—1944 йылдарҙа Македон Милли азатлығы өсөн көрәшкән яугир-партизандар иҫтәлегенә бағышланған.

# Илинден (мемориал)
## Тасуирлау

Мемориалдың дөйөм майҙаны — 16 гектарға яҡын. Һәйкәл овал тәҙрәле түңәрәк көмбәҙ формаһына эйә. Үрге тәҙрәләре төҫлө быяланан яһалған. Көмбәҙ эсендә болғар-македон революционеры, македон-одрин революцион ойошмаһы эшмәкәре, Илинден ихтилалы ҡатнашыусыһы, Крушев республикаһы етәксеһе Никола Карев ҡәбере һәм йырсы Тозе Проэски бюсы урынлашҡан. Көмбәҙҙең эске өлөшөндә дүрт тәҙрә бар, уларҙың һәр береһе Илинден ваҡиғалары менән бәйле йүнәлешкә ҡаратып урынлаштырылған.
Мемориал комплекс составына шулай уҡ азатлыҡты һәм азатлыҡ яуҙарында еңеүҙе символлаштырған «Сылбырҙарҙы өҙөп» скульптуралар серияһы урынлашҡан майҙан да инә; бында шулай уҡ Илинден ихтилалына саҡлы, уның барышы һәм унан һуңғы осор менән бәйле исемдәр һәм ваҡиғалар ырып эшләнгән таш плита урынлашҡан; амфитеатрҙың үрге сегменты төҫлө мозаикалар менән биҙәлгән.
# Шорсандивей

Шорсандивей — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сандивей йылғаһының уң ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Шорсандивей
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000072658
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103007265
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сяматывис

Сяматывис — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сямаю йылғаһының уң ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Сяматывис
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000086900
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008690
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Тяжин (Юзика ҡушылдығы)

Тяжин — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юзик йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Тяжин (Юзика ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400112115200014524
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201452
* Бассейн коды — 13.01.04.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ҡандалалар

Ҡандалалар (лат. Heteroptera) — ярым ҡаты ҡанатлылар (Hemiptera) отрядындағы аҫ отряд бөжәктәре. 50 ғаилә 40 мең төрҙө үҙ эсенә ала. Рәсәй ҙен Алыҫ Көнсығышында 800 төро билдәле; Кеше ҡаны менән туҡланған йорттағы паразит бөжәк.
Ҙурлығы буйынса 1 мм-ҙан 10 см-ға тиклем етеүе мөмкин. Йыш ҡына күренеп торған сағыу төҫтә булалар. Отряд үҙенең икенсе исемен алғы ҡанаттары яртылаш ҡаты хитин менән, ҡанаттарының икенсе өлөшө ярылы һәм тамырсыҡлы булғаны өсөн бирелгән. Ҡандаланың сәнәүсе-һурыусы ауыҙ аппараты ныҡ үҫешкән. Хайуан ҡаны һәм үҫемлек һуты уларҙың аҙығы булып тора. Хайуан тәне яраһына эләккән төкөрөк ҡан ойошоуға камасаулай.
Ҡандала бер нисә тиҫтә йомортҡа һала, 200-гә етеүе мөмкин. Уларҙың үҫеше әүерелеүҙәрһеҙ була. Тышҡы паразиттары күп түгел.
# Атла

Атла — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Лебедь йылғаһының уң ярына тамағынан 107 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

# Атла
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100212115100000588
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100058
* Бассейн коды — 13.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ажау

?Ажау :
Голавль на выставке «Subaqueous Vltava» в Праге :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Класс: | Ҡылыс һыртлы балыҡтар |
| Отряд: | Сазан балыҡтар |
| Ғаилә: | Сазандар |
| Ырыу: | Ельцы |
| Төр: | Ажау |
Латинса исеме :
Leuciscus cephalus (Linnaeus, 1758) :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 163581 NCBI 8284 |
Ажау, ҡушбаш, опло, опто — (рус. голавль, лат. Squalius cephalus, рус. Голавль) Һаҙандар төркөмөнә ингән, яҫы моронло, итләс эре балыҡ; карптар ғаиләһенә ҡараған сөсө һыу балығы. Ҙур башлы, маңлайлы киң балыҡ. Арҡаһы ҡара йәшел, ян-яҡтары көмөш төҫлө, эре тәңкәле. Арҡа һәм ҡойроҡ, ҡанат өлөшсәләре ҡуңыр, түш һәм ҡорһаҡ ҡанаттары ҡыҙғылт төҫтә. Оҙонлоғо 80 см, ауырлығы 8 кг тиклем етә.

# Ажау
## Таралыуы

Европала һәм Кесе Азияла киң таралған. Төньяҡ-көнсығыш Европала — Төньяҡ Двинала; Кесе Азияла — Евфрат һыуҙары янында. Кубанда, Теректа, Курала һәм Кавказдың башҡа йылғаларында уға яҡын төрҙәр — Кавказ ажауы бар. Башлыса йылғаларҙа, һирәгерәк күлдәрҙә йәшәй.

# Ажау
## Үрсеүе

Ажау һыуҙың температураһы12 — 17 °C булғанда, Европаның көньяҡ райондарында башлыса апрель айында, төньяҡ райондарҙа — май — июнь айҙарында, йәшәү урындарынан алыҫ түгел ерҙә 9,7 — 200 меңгә тиклем ыуылдырыҡ сәсә. Енси яҡтан 2 — 3 йылда, ауырлығы 300—400 г булған осраҡта өлгөрә.

# Ажау
## Йәшәү урындары

Ажау тиҙ һәм уртаса ағымлы участкаларға өҫтөнлөк бирә. Аҡмаған һыуҙа, шул иҫәптән һыуһаҡлағыстарҙа осрамай. Уларҙың яратҡан урындары — һалынҡы ҡыуаҡтар һәм текә ярлы менән участкалар, ҡумырыҡтар.

# Ажау
## Тотоу

Ул һәүәҫкәр һәм спорт балыҡсылығы объекты булып тора. Ҡалҡыуыстар, ҡармаҡтар, спиннинг менән тоталар. Алдатҡыс ем сифатында сиңерткә, май ҡуңыҙы һәм уның ҡарышлауығы кеүек бөжәктәр файҙаланыла. аулау өсөн иң яҡшыһы: ҡамыр, селәүсен, селбәрәләр. Ажау май уртаһында һәм көҙ башланыу менән айырыуса яҡшы ҡаба. Ҡышын уны эләктереүе ауыр, әммә боҙ миҙгеле башында һәм аҙағында әүҙемлеге бер аҙ арта. Ул ҡаты һуғыла, хатта ҡармаҡ сыбығы ҡулдан ысҡынырға мөмкин. Тәүҙә айырыуса көслө тартыла, әммә балыҡ тиҙ арала арый, үҙен ярға тыныс ҡына сығарырға мөмкинлек бирә. Насар эләкһә, ҡармаҡтан ысҡына.
# Семиславка

Семиславка — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мәскәү йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Семиславка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мәскәү йылғаһынан Заозерье ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Коломна ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ока ҡушылдыҡтары бассейны, Мокша тамағына тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010101812110000024386
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002438
* Бассейн коды — 09.01.01.018
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Усманов Ғәлимйән Усман улы

Усманов Ғәлимйән Усман улы — (18.06.1880—10.05.1974), педагог, мәғариф эшмәкәре. 1904—1905 йылғы рус-япон, Беренсе донъя һәм Граждандар һуғыштарында ҡатнашҡан. РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1949). Ленин ордены кавалеры (1949). Сығышы менән ошо райондың Иҫке Һынны ауылынан.

# Усманов Ғәлимйән Усман улы
## Биографияһы

Ғәлимйән Усман улы Усманов 1880 йылдың 18 июнендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙенең Һынны Илсембәт (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Благовар районы Иҫке Һынны) ауылында тыуған.
1904—1905 йылғы рус-япон һуғышында ҡатнаша.
1910 йылда «Ғосмания» мәҙрәсәһендә белем алған.
Беренсе донъя һәм Граждандар һуғыштарында ҡатнаша.
1917 йылда Өфө ҡалаһында педагогик курстар тамамлай.
1939—1940 йылдарҙа К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институтында уҡый.

# Усманов Ғәлимйән Усман улы
## Хеҙмәт юлы

1910—1914 йылдарҙа Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Ишембәт ауылында (хәҙер — БР-ҙың Ғафури районы Толпар ауылы) үҙе асҡан яңы методлы мәктәбендә мөғәллим булып эшләй. Дини мәҙрәсәләрҙә белем юлын башлаған уҡыусылар бындай мәктәптәрҙә донъяуи ғилем (тәбиғи-төгәл фәндәрҙе өйрәнә) менән таныша.
1917 йылдан һуң мәғариф системаһы үҙгәрә. Уҡыу йорттары халыҡ милке тип иғлан ителгән һәм Мәғариф халыҡ комиссариаты (Наркомпрос) ҡарамағына бирелә.
1920-се йылдарҙа Бәләбәй кантонының Бүздәк улусында мәктәптәр ойоштороусы, уҡытыусы һәм директор. Эшенә мөкиббән бирелгән, эҙләнеүсән педагогтың хеҙмәтен мәғариф етәкселеге, ата-әсәләр йәмәғәтселеге, шулай уҡ белемгә ынтылыусы халыҡ ҡатламы ыңғай баһалай.
Грамотаһыҙлыҡты бөтөрөү буйынса Бөтөн башҡорт ғәҙәттән тыш комиссияһы 1921 йылда «Бөтә грамоталы халыҡты грамотаһыҙҙарҙы уҡытыуға мәжбүри йәлеп итеү тураһында» ҡарар ҡабул иткән. Башҡорт ауылдарында ла ликбез пункттары асыла, һәм Усманов Ғәлимйән Усман улы ла был изге һәм мөһим эштән ситтә ҡалмаған.
1932—1952 йылдарҙа БАССР-ҙың Благовар районы Күсәрбай урта мәктәбенең тәүге директоры.
Оҫта етәксе, мәғариф өлкәһендә барлыҡҡа килгән бөтә яңылыҡ менән ихлас ҡыҙыҡһынған һәм тәжрибәлә һынап ҡараған остаз коллегаларын уҡыусыларға төплө белем биреүгә әйҙәп торған.
Күсәрбай урта мәктәбен тамамлаусылар араһында дәүләт эшмәкәрҙәре (Нәбиуллин Вәли Нәби улы - 1955-1963 йй. БАССР Министрҙар Советы рәйесе, унан алда - ауыл хужалығы министры, ВЛКСМ өлкә комитеты секретары), фән докторҙары, техник юғары уҡыу йорттары уҡытыусылары, өс яҙыусы - Ғабдрахманов Рәйес, Ғайсин Әхмәт, Шаһбазов Зөлфәт, атҡаҙанған агроном исемен йөрөтөүселәр, хеҙмәт батырҙары бар.
Ул йылдарҙағы сығарылыш уҡыусылары Күсәрбай мәктәбен ҙур ғорурлыҡ һәм рәхмәт һүҙҙәре менән хәтерләй.
Ғәлимйән Усман улы Усманов 1974 йылдың 10 майында вафат булған.

# Усманов Ғәлимйән Усман улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Ленин ордены кавалеры (1949)
* РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1949)
# Үҫәргән

Үҫәргән — иран сығышлы боронғо башҡорт ҡәбиләһе. Ырыу тамғаһы . Ырыу бүленеше: сураш, бүре, айыу, бишәй, шишәй. Төп йәшәгән урындары Һаҡмар, Эйек, Һүрәм, Ҡаҫмарт, Йылайыр, Таналыҡ йылғалары буйҙары. Бәләкәй төркөмдәре Ырғыҙ, Кәрәлек, Кәмәлек, Оло Үҙән һәм Кесе Үҙән йылғалары буйында йәшәйҙәр.

# Үҫәргән
## Ырыуҙар

* Бүре
* Айыу
* Сураш
* Шешәй
* Бишәй
Викидәреслектә
# Убыть

Убыть — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чепца йылғаһының һул ярына тамағынан 278 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 100 км.

# Убыть
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300112111100033216
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103321
* Бассейн коды — 10.01.03.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Лукачёв Виктор Павлович

Лукачев Виктор Павлович (4 апрель 1920 йыл, Щербиновка — 29 апрель 1988 йыл, Куйбышев) — осоу аппараттары двигателдәрендә ҡатнашма хасил булыу һәм яныу процестарын өйрәнеү өлкәһендә ҙур ғалим, техник фәндәр докторы (1972), Социалистик Хеҙмәт Геройы (1987), Куйбышев авиация институты ректоры, РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1978).

# Лукачёв Виктор Павлович
## Биографияһы

Виктор Павлович Лукачёв 1920 йылдың 4 апрелендә Щербиновкала шахтер ғаиләһендә тыуа була. Һуңынан ғаилә Горловкаға күсеп йәшәй.
1938 йылда Граждандар һауа флотының Ленинград институтына уҡырға инә. Бер үк ваҡытта аэроклубта уҡый.
1941 йылдың июлендә, уҡыуын тамамламайынса, үҙ теләге менән фронтҡа китә. Ленинград һәм Волхов фронтының истребителдәр авиацияһы полкында механик булып хеҙмәт итә. 1942 йылда ауыр контузия ала, комиссиянан үтмәй һәм дауаланыуға Куйбышевҡа ебәрелә. Шул йылда уҡ Куйбышев авиация институтына уҡырға инә. 1946 йылда институтты тамамлағандан һуң, унда эшкә ҡала. Институттың инженеры, лаборатория мөдире, ассистент, өлкән уҡытыусыһы булып эшләй, 1956 йылда, 36 йәшендә Куйбышеа авиация институтының ректоры була.
* 1972 йылда В. П. Лукачев докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
* 1978 йылда атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була.
200 ғилми хеҙмәт, 6 патент, 33 авторлыҡ таныҡлығы авторы һәм авторҙашы. 1958 йылда йылылыҡ техникаһы һәм йылылыҡ двигателдәре кафедраһы менән етәкселек итә, ә 1969 йылда — двигателдәр теорияһы кафедраһы мөдире, микроэнергетиканың тармаҡ ғилми-тикшеренеү лабораторияһы етәксеһе була.
   1987 йылда СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән фәнни, уҡытыу-тәрбиә һәм ижтимағи-сәйәси эшмәкәрлегендә, шулай уҡ ғилми кадрҙар әҙерләүҙә ҙур ҡаҙаныштары өсөн Лукачев Виктор Павлович Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙал менән бүләкләнә.
1988 йылдың 29 апрелендә оҙайлы ауырыуҙан һуң вафат була. Һамарҙа Рубёжный зыяратында ерләнә.

# Лукачёв Виктор Павлович
## Бүләктәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре
* Орден:
** Ике Ленин ордены
** Октябрь Революцияһы ордены
** Өс Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
** 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены
** 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены
* шул иҫәптән миҙалдар:
** «Ленинградты обороналаған өсөн» миҙалы
** «Хеҙмәт ветераны» миҙалы
** «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы
** «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә егерме йыл» юбилей миҙалы
** «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә утыҙ йыл» юбилей миҙалы
** «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә ҡырҡ йыл» юбилей миҙалы

# Лукачёв Виктор Павлович
## Хәтер

* В.П.Лукачев исемен Һамар урамдарының береһе йөрөтә
* Шулай уҡ уның исеме менән теплоходтың береһе атала, хәҙер ул «Бөйөк Екатерина» тип үҙгәртелгән
* Һамар дәүләт университетының 5-се корпусына мемориаль таҡтаташ ҡуйылған, унда былай тип яҙылған:
   «Бында ҙур ғалим, фән һәм мәғарифты ойоштороусы, Социалистик Хеҙмәт Геройы, 1956 йылдан 1988 йылға тиклем юғары уҡыу йорто ректоры, Һамар дәүләт аэрокосмос университетының барлыҡҡа килеүенә һәм үҫешенә ҙур өлөш индергән Лукачёв Виктор Павлович уҡыған һәм эшләгән»
# Тюдет

Тюдет — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кокса йылғаһының уң ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Тюдет
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100003830
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100383
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# 1951 йыл

II мең йыллыҡ :
XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат — XXI быуат — XXII быуат :
Хронологик таблица :
1951 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1951 MCMLI |
| Юлиан стилендә | 1950 — 1951 ( 14 ғинуар) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2703 — 2704 ( 4 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7459 — 7460 ( 14 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5711 — 5712 ה'תשי"א — ה'תשי"ב |
| Мосолман календары | 1371 — 1372 |
| Боронғо әрмән календары | 1400 ԹՎ ՌՆ |
| Ҡытай календары | 4647 — 4648 (с 6 февраль) 庚寅 — 辛卯 белый тигр — белый заяц |
| Эфиопа календары | 1943 — 1944 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 2007 — 2008 |
| - Шака самват | 1873 — 1874 |
| Иран календары | 1329 — 1330 |
1951 (бер мең туғыҙ йөҙ илле беренсе) йыл — кәбисә булмаған йыл, григориан календары буйынса дүшәмбе көндө башлана. Был беҙҙең эраның 1951 йылы, 2 мең йыллыҡтың 951 йылы, XX быуаттың 51 йылы, XX быуаттың 6 ун йыллығының 1 йылы, 1950 йылдарҙың 2 йылы.

# 1951 йыл
## Тыуғандар

* 3 ғинуар — Алтынбаева Зөһрә Нариман ҡыҙы, башҡорт журналисы һәм шағиры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2000)
* 11 август — Олег Ханов, башҡорт театр һәм кино актёры, режиссёр, РСФСР-ҙың атҡаҙанған, Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы, Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1981).
# Иртәк (Таллы ҡушылдығы)

Иртәк (рус. Иртек) — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе Грачевка районы биләмәләрендә аға. Таллы (Һамар бассейны) йылғаһының һул ҡушылдығы.
Йылға оҙонлоғо 14 км тәшкил итә, бассейны майҙаны — 64 км². Йылға тамағы — Яковлевка ауылынан 5,5 км алыҫлыҡта төньяҡ-төньяҡ-көнбайышҡа табан. Үрге өлөшөндә төньяҡ-көнбайышҡа һәм көнбайышҡа, һуңғараҡ көньяҡ — көньяҡ-көнбайышҡа аға. Таллы йылғаһына һул яғынан тамағынан 4 км алыҫлыҡта ҡушыла.

# Иртәк (Таллы ҡушылдығы)
## Исеменең килеп сығышы

Йылға исеменең килеп сығышын ҡайһы бер тикшереүселәр ҡаҙаҡ телендәге «ирек» — зигзаг; извилина, кәкре һүҙе менән бәйләй.
Башҡортса «иртәк» (иртәге) — башҡорт эпосының бер төрө.
Үрге өлөштәрендә йылға кибә. Йылға бассейны тирәләй урмандар юҡ тиерлек.
Йылғаны урындағы Таллы — Комсомол автомобиль юлы киҫеп үтә. Йылға бассейны тирәһендә тораҡ пункттар юҡ.

# Иртәк (Таллы ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Түбәнге Волга бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һамар йылғаһы — Елшән ауылы янындағы һыу үлсәү посынан алып Һамар ҡалаһына (ҡаланан үрҙәрәк) тиклем, Оло Кинәле йылғаһы һыу хужалығы участкаһына индерелмәгән. Йылға бассейны — Волга йылғаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001112112100007439.
# Мерзкая (Светица ҡушылдығы)

Мерзкая — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Светица йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Мерзкая (Светица ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кострома йылғаһы Исады һыу үлсәү посына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300112110000011727
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001172
* Бассейн коды — 08.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Аграфенка

Аграфенка — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе,Марий Эл Республикаһы/Кострома өлкәһе,Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шада йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Аграфенка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400212110000042833
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004283
* Бассейн коды — 08.01.04.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Өйәҙән

Өйәҙән, Үҙән — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға тамағы: Өршәк. Йылға оҙонлоғо 64 км.

# Өйәҙән
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Охлебинин ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Өфөгә тиклем, Ҡариҙел (инешенән Шаҡша ҡасабаһына тиклем) һәм Дим (инештән Бочкарёво һыу үлсәү посына тиклем) йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201412111100020060
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102006
* Бассейн коды — 10.01.02.014
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1