yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Гаврилов Михаил Александрович

Гаврилов Михаил Александрович (24 ноябрь (11 ноябрь) 1903 йыл — 29 апрель 1979 йыл) — СССР-ҙың ғалим-инженер-электригы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Илдә информатика һәм кибернетика фәндәренә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Техник фәндәр докторы (1946), профессор (1948), СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1964). Өс Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры.

# Гаврилов Михаил Александрович
## Биографияһы

Михаил Александрович Гаврилов 1903 йылдың 11 ноябрендә Мәскәүҙә Ҙур театрҙың балет артисы — Александр Митрофанович Гаврилов ғаиләһендә тыуған, әсәһе Елизавета Сергеевна Гаврилова теш табибы була.
1920 йылда |Мәскәүҙең 109-сы хеҙмәт мәктәбен тамамлағас, Юғары тимер юл курсына уҡырға инә, ләкин бер йылдан һуң Мәскәү юғары техник училищеһына (хәҙер Н. Э. Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университеты) күсә һәм уны 1925 йылда «инженер-электрик» һөнәре буйынса тамамлай.
1926—1935 йылдарҙа Гаврилов МОГЭС (1932 йылдан — «Мосэнерго») эксперименталь лабораторияһында инженер-диспетчер, һуңынан — цех башлығы булып эшләй. Бында 1926—1928 йылдарҙа ул СССР-ҙа беренсе телеконтроль системаларын тәҡдим итә һәм ҡулланышҡа индерә. 1932 йылда илебеҙҙәге беренсе телеидара яйланмаһын — энергия системалары өсөн теле-сигнал яһай. Шул уҡ ваҡытта ул төрлө квалификация күтәреү курстарында, шулай уҡ Мәскәү энергетика институтында лекцияләр уҡый, 1934 йылда автоматлаштырыу һәм телемеханика кафедраһын ойоштора һәм етәкләй. 1936—1949 йылдарҙа ситтән тороп уҡыу Политехника институтында уҡытыусы, һуңынан — автоматика һәм телемеханика кафедраһы мөдире булып эшләй. 1938 йылдан техник фәндәр кандидаты.
1936 йылдан алып ғүмеренең аҙағына ҡәҙәр Михаил Александрович Фәндәр академияһында Автоматлаштырыу һәм телемеханика комиссияһында, һуңынан 1939 йылда уның базаһында нигеҙләнгән автоматлаштырыу һәм телемеханика институтында (1969 йылдан — Идара итеү проблемалары институты) эшләй. М. А. Гаврилов тарафынан уның хеҙмәт итеү осоронда 250-нән артыҡ хеҙмәте баҫтырып сығарыла. Беренсеһе, электр селтәрҙәренә бағышланғаны, 1928 йылда, һуңғы хеҙмәттәре, проектлауҙы автоматлаштырыу системаларына бағышланғандары, 1979 йылда баҫтырыла.
Ғалим 1979 йылдың 29 апрелендә Мәскәүҙә вафат була.
Юрий Веберҙың «Когда приходит ответ» тигән фәнни-популяр китабының баш геройы инженер Мартьяновтың прототибы.

# Гаврилов Михаил Александрович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Өс Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* миҙалдар,
* Румыния Республикаһы миҙалы (1969),
* ГДР Фәндәр академияһы миҙалы (1977).
# Сәғит (Ейәнсура районы)

Сәғит (рус. Сагитово) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Почта индексы — 453392, ОКАТО коды — 80226806007.

# Сәғит (Ейәнсура районы)
## Тарихы

Ауылға ΧΥΙΙΙ быуат аҙағында Ырымбур өйәҙе Үҫәргән улусы Байыш ауылы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала. Старшина ярҙамсыһы Сәғит Кинзин исеме менән аталған. Шулай уҡ Кинйә, Бишә(ү)ле, Бишауыҙ исемдәре менән билдәле булған. 1866 йылда 43 йортта 153 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. 1900 йылда мәсет теркәлгән

# Сәғит (Ейәнсура районы)
## Хәҙерге осор

Сәғит ауылы Байыш ауыл Советына ҡарай. Ауылда башланғыс мәктәп (Байым урта мәктәбе филиалы), фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.

# Сәғит (Ейәнсура районы)
## Халыҡ һаны

Халҡы: 1900 йылда – 314 кеше, 1920 йылда йәшәй. 2009 йылда 325 кеше иҫәпләнгән. Башҡорттар йәшәй (2002).
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1939 | 383 | |
| 1959 | 365 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1970 | 382 | |
| 1979 | 317 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1989 | 296 | |
| 2002 | 302 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 2009 | 325 | |
| 2010 | 243 | |

# Сәғит (Ейәнсура районы)
## Халыҡ һаны
### Милли составы

2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - башҡорттар (100 %).

# Сәғит (Ейәнсура районы)
## Географик урыны

Сәғит ауылы Ҡаҫмарт йылғаһы буйында урынлашҡан.
* Район үҙәгенә тиклем (Иҫәнғол): 92 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Байыш): 5 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Ҡыуандыҡ): 61 км

# Сәғит (Ейәнсура районы)
## Билдәле шәхестәре

* Юмалин Бәҙретдин Абдулғәзе улы (15.07.1926—19.01.1994) — хужалыҡ эшмәкәре. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1981). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Октябрь Революцияһы (1986), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1973, 1976), «Почёт Билдәһе» (1971) ордендары кавалеры.

# Сәғит (Ейәнсура районы)
## Урамдары

* Дуҫлыҡ урамы (рус. улица Дружбы)
* Ҡаҫмарт урамы (рус. улица Касмарка)
* Тыныслыҡ урамы (рус. улица Мира)
* Салауат Юлаев урамы (рус. улица Салавата Юлаева)

# Сәғит (Ейәнсура районы)
## Тирә-яҡ мөхит

* Көнбикә шишмәһе
* Дүртъер йылғаһы
* Әселе йылғаһы

# Сәғит (Ейәнсура районы)
## Башҡорт халыҡ ижады информаторҙары

* «Зиләйлүк йыры» (Йылҡыбаева Мәмдүҙә Ғәлиәс ҡыҙы, 1927 йылғы, 6 класс белемле, 6 бала әсәһе, колхозда эшләгән, Сәғит ауылынан).

# Сәғит (Ейәнсура районы)
## Видеояҙмаларҙа

* Башкортостан Зианчуринский р-н д Сагитово
# Мотова Нина Михайловна

Мотова Нина Михайловна (31 август 1939 йыл) — СССР-ҙың сәнәғәт ветараны, Социалистик Хеҙмәт Геройы.

# Мотова Нина Михайловна
## Биографияһы

Нина Михайловна Мотова 1939 йылдың 31 авгусында Мәскәү өлкәһе Ленин районының Покровское ауылында (хәҙер Көньяҡ Мәскәү ҡалаһының Көньяҡ административ округы) тыуған.
Ҡыҙҙың бала сағы ауыр була: атаһы Бөйөк Ватан һуғышы фронтына китә һәм Сталинград янында һәләк була. Әсәһенә колхозда ярҙам итергә тура килә. Ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағандан һуң, Мәскәү ит комбинаты янындағы фабрика-завод уҡыу мәктәбендә уҡый, уны тамамлағандан һуң ошо уҡ предприятиеның колбаса цехында эшләй. Һөнәрен алмаштырырға ҡарар итә һәм был эштән китә, 1961 йылда Мәскәүҙә Беренсе дәүләт подшипниктар заводында ролик-подшипник цехына шымартыусы булып эшкә урынлаша. Производствонан айырылмайынса урта мәктәпте, мастерҙар мәктәбен һәм тик яҡшы билдәләргә генә Ф.Э. Дзержинский исемендәге машиналар эшләү техникумын тамамлай. 1965 йылда КПСС-ҡа инә. Һигеҙенсе биш йыллыҡ йомғаҡтары буйынса юғары етештереү һөҙөмтәләре буйынса «Почёт Билдәһе» ордены менән, ә өсөнсө, хәл иткес туғыҙынсы биш йыллыҡ һөҙөмтәләре буйынса Ленин ордены менән бүләкләнә. 1976 йылда Нина Михайловна эшләгән шымартыусы цехта Германия Демократик республикаһында эшләнгән яңы түңәрәк шымартыусы станоктар ҡуйыла, һөҙөмтәлә шымартыусыларҙың хеҙмәт етештереүсәнлеге күпкә арта.
СССР Юғары Советы Президиумының 1981 йылдың 16 ғинуарындағы Указы менән етештереүҙә ҡаҙаныштары һәм унынсы биш йыллыҡ һәм социалистик йөкләмәләр заданиеларын ваҡытынан алда үтәгәне өсөн Нина Михайловна Мотоваға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
Производство менән бер рәттән, йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә. 11-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты, күп тапҡыр халыҡ депутаттарының Мәскәү ҡала советы депутаты, КПСС-тың Ждановский районы комитеты һәм совет-румын дуҫлығы йәмғиәтенең ағзаһы итеп һайлана. КПСС-тың XXV съезы һәм СССР профсоюздары съезы делегаты итеп һайлана. Профсоюз линия буйынса Кубаға бара, унда Фидель Кастро менән осраша Һуңынан, Юғары Совет депутаты булараҡ Кремлдә булғанда, СССР мәҙәниәт министры П. Н. Демичев героиняға былай тип әйтә: «Михайловна, беләбеҙ-беләбеҙ, нисек Кубала сығыш яһағаныңды! Афарин, Рәсәйҙе ҡыйын хәлдә ҡалдырманың».
Миҙалдар менән бүләкләнгән, улар араһында СССР ВДНХ-ның алтын миҙалдары ла бар.
Н. М. Мотова заводта пенсияға сыҡҡанға тиклем эшләй. Хаҡлы ялда булып, Мәскәүҙә йәшәй. «Рәсәйҙең хеҙмәт батырлығы» ойошмаһының ағзаһы була.
# Штравальде

Штравальде (нем. Strahwalde) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2009 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 759 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,89 км². Диңгеҙ кимәленән 340 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 2747 һәм автомобиль коды ZI.
# Комсомол бульвары (Таганрог)

Комсомол бульвары — Таганрог ҡалаһының тарихи өлөшөндәге бульвар

# Комсомол бульвары (Таганрог)
## Географияһы

Комсомол бульвары Таған Мөгөҙө морононоң иң осонда, Таганрог диңгеҙ порты өҫтөндә, Таганрогтың тарихи өлөшөндә, Шевченко һәм Грек урамдары араһында урынлашҡан. Таганрогтың иң бормалы урамы тип һанала.
Комсомол бульварының оҙонлоғо — 775 метр. Йорттар нумерацияһы Шевченко урамынан башлана
Комсомол бульварынан Таганрог суднолар ремонтлау заводына һәм диңгеҙ портына 1967 йылда архитектор А.А. Межлумян проекты буйынса төҙөлгән Диңгеҙ баҫҡысы алып бара.

# Комсомол бульвары (Таганрог)
## Тарихы

Комсомол бульварының элекке исеме — Воронцов урамы.

# Комсомол бульвары (Таганрог)
## Бульварҙа урынлашҡан.

* Лешукова йорто - Комсомол бульвары, 37.

# Комсомол бульвары (Таганрог)
## Һәйкәлдәр

* Петр I һәйкәле
* Совет-партия хеҙмәткәре һәйкәле
# Азад хатын (гәзит)

«Азад хатын» («Азат ҡатын») — ижтимағи-сәйәси гәзит. РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының ҡатын-ҡыҙҙар берлеге органы. Уралда ҡатын-ҡыҙҙар өсөн тәүге гәзит. Берҙән-бер һаны Стәрлетамаҡ ҡалаһында 1921 йылдың 7 ноябрендә иҫке башҡорт телендә сыға, башҡа мәғлүмәттәр буйынса гәзиттең сығыуы 1922 йылда туҡтай. Тиражы — 1500 дана. Мәҡәләләр Октябрь революцияһы юбилейына, әхлаҡ, әсәлек һәм балалыҡ проблемаларына арнала. Мөхәррире — Р. Й. Рәхмәтуллина.
# Онсы

Онсы — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вашка йылғаһының һул ярына тамағынан 300 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Онсы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000046873
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004687
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кототып-Гун-Еган

Кототып-Гун-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ай-Гун-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Кототып-Гун-Еган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200044420
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204442
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Мал-Соях

Мал-Соях — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Соях йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Мал-Соях
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300031388
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303138
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы

Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге милли китапханаһы — Башҡортостан Республикаһының төп китапханаһы, Өфө ҡалаһы Киров районының Ленин урамында урынлашҡан.

# Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы
## Тарихы

Республика милли китапханаһынаң тарихы 1836 йылда Өфөлә Ырымбур губернаһы дворяндары йыйылышы эргәһендә асылған тәүге йәмәғәт китапханаһынан башлана. 1921 йылдың 9 июнендә фондында 17 мең 600-гә яҡын китап булған БАССР Үҙәк фәнни китапханаһы асыла, 1925 йылдан ул БАССР-ҙың Дәүләт фәнни китапханаһы тип атала башлай. 1933 йылда уға Үҙәк мосолман китапханаһы, ә 1936 йылда М. Горький исемендәге үҙәк китапхана ҡушыла һәм ул «БАССР республика китапханаһы» тип атала башлай.
1960 йылдан китапханаға Надежда Крупская исеме бирелә.
1980 йылда Республика балалар китапханаһы менән Республика үҫмерҙәр китапханаһы филиал булараҡ уға ҡушыла.
1992 йылдан китап йортоноң рәсми атамаһы «Башҡортостан Республикаһының милли китапханаһы» итеп үҙгәртелә һәм уға Әхмәтзәки Вәлиди исеме бирелә.
2021 йылдың 21 апрелендә Өфөнөң «Торатау» конгресс-холында «Библиотека в культурном пространстве региона: традиции и инновации» тигән Халыҡ-ара фәнни-ғәмәли конференция үткәрелде. Ул китапхананың 185 йыллығына арналды. Был сарала офлайн һәм онлайн формала Рәсәй, Әзербайжан, Ҡаҙағстан, Ҡырғыҙстан һәм Үзбәкстандың милли китапхана етәкселәре, Ҡырым, Татарстан, МариЭл, Мордовия, Сыуаш Республикалары, Пенза, Силәбе, Брянск, Ырымбур өлкәләре һәм Ямал-Ненец автономиялы округының милли, өлкә һәм төбәк китапханалары вәкилдәре, юғары уҡыу йорттары һәм академик учреждениелар ғалимдары ҡатнашты. Конференцияла 21 доклад тыңланды, 40-тан артыҡ мәҡәлә сара маиериалдары йыйынтығында баҫып сығарыуға ҡабул ителде.

# Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы
## Бөгөнгөһө

2004 йылдан Рәсәй дәүләт китапханаһы башланғысы менән тормошҡа ашырылған «Милли электрон китапхана» проектында алты федераль һәм 27 төбәк китапханаһы иҫәбендә Башҡортостандың Милли китапханаһы ла ҡатнаша. Был эш барышында Рәсәй Хөкүмәте Дәүләт Думаһына ҡарауға «Милли электрон китапхана» мәғлүмәт системаһын үҫтереү тураһында закон проекты тәҡдим итте. Был ресурс һәр кемгә урыҫ телендәге нәфис һәм ғилми әҙәбиәт менән танышыу мөмкинлеге бирәсәк.
# Борнай мәсете

1872
архитектура ҡомартҡыһы (федераль)
Борнай мәсете (Өсөнсө йәмиғ, татар. Bornay məçete, Борна́й мәчете́) — Ҡазанда Иҫке Татар биҫтәһендә урынлашҡан мәсет. Дини архитектура ҡомартҡыһы.
# Гущин

Гущин — урыҫ ир-ат фамилияһы. Боронғо урыҫ Гуща ҡушаматынан барлыҡҡа килгән. Топоним булараҡ та ҡулланыла.
Гущина — урыҫҡатны-ҡыҙ фамилияһы.

# Гущин
## Билдәле йөрөтөүселәр

* Гущин Лев Никитович (1944 йыл) — СССР һәм Рәсәй журналисы.
# Ароматик берләшмәләр

Ароматик берләшмәләр — эйәртеүле бәйләнештәрҙең берҙәм системаһын барлыҡҡа килтереүсе планар циклик структуралы молекулаларҙан торған тәбиғи һәм синтетик органик берләшмәләр.

# Ароматик берләшмәләр
## Ҡыҫҡаса мәғлүмәт

Ароматик берләшмәләр ҡайһы бер углеводородтар — арендар (бензол, нафталин һ.б.), гетероциклик йәки гетероароматик берләшмәләр (пиридин, тиофен, фуран) һәм уларҙың сығарылмалары , ш. уҡ аннулендар (циклооктатетраен), ҡайһы бер органик булмаған цикллы берләшмәләр (боразол) инә. Ароматик берләшмәләр иң мөһим үҙенсәлеге — химик тотороҡлолоҡ, эйәртеүле бәйләнештәрҙең берҙәм системаһын циклда һаҡлауға, алмашыныу продукттарын барлыҡҡа килтереүгә ынтылыш. Рәсәйҙә эшләп сығарылған ароматик берләшмәләр дөйөм күләменең 30%‑тан ашыуы Башҡортостанда нефть сеймалынан һәм пиролиз ыҫмалаһынан етештерелә. Ароматик углеводородтарҙың (АУ) С7—С9 фракциялары эреткестәр һәм бензиндың юғары октанлы компоненттары сифатында, айырым төрҙәре (бензол, толуол, ксилолдар, аҙ миҡдарҙа псевдокумол, дурол, нафталин) нефтехимия синтезында файҙаланыла. Алкил сығарылмалы АУ бензолды һәм уның гомологтарын олефиндар менән алкиллаштырыу ярҙамында алына. Полистирол һәм кумол (фенол һәмα-метилстиролетештереү өсөн сеймал) алыу өсөн ҡулланылған этилбензолдың ҙур күләмле производствоһы бар. Алкил сығарылмалы АУ шулай уҡ синтетик йыуыу саралары һәм өҫкө йөҙҙә актив матдәләр етештереүҙә, ике алкил сығарылмалы АУ ион алмаштырыусы ыҫмалаларҙы синтезлау, галоид сығарылмалы АУ гербицидтар, буяуҙар, биол. актив препараттар алыу өсөн файҙаланыла. Ароматик кислоталар һәм ангидридтарполимерҙар, алкид ыҫмалалары, пластификаторҙар, полиэфир сүстәр алыу өсөн сеймал хеҙмәтен үтәй. Фталле ангидрид пластификаторҙар, алкид ыҫмалалары етештереүҙә ҡулланыла.

# Ароматик берләшмәләр
## Башҡортостанда етештереү

20 быуаттың 60-сы йылдарында Нефтехимия производстволары ҒТИ-нда сәнәғәттең электроника, электротехника тармаҡтары өсөн юғары темпеатураға айырыуса сыҙамлы полиимид плёнкалар, сүстәр яһау өсөн пиромеллит диангидридын синтезлау технологияһы уйлап табыла (Р.М.Мәсәғүтов, Ю.В.Чуркин). Псевдокумолдан алынған тримеллит ангидридынан юғары температураға (220°С тиклем) сыҙамлы эмаль, лак сифатында ҡулланылған полимерҙарҙы синтезлайҙар. 80-се йй. Химия институтындатында дарыуҙар, гербицидтар, буяуҙар һ.б. сығарыуҙа ҡулланылған пиридин, дипиридин, хинолин, фенантролин кеүек гетероароматик берләшмәләрҙе синтезлауҙың яңы ысулдары эшләнә (У.М.Джемилев, Ф.А.Сәлимов, Г.А.Толстиков). А.б. һәм улар нигеҙендәге продукттарҙың биол. тарҡалыуы түбән булыу сәбәпле, улар м-н эшләгәндә һәм ҡалдыҡтарын эшкәрткәндә хәүефһеҙлек сараларын мотлаҡ үтәү талап ителә.
# Рәсәй көнө

Рәсәй көнө (2002 йылға тиклем — РСФСР-ҙың дәүләт суверенитеты тураһында декларация ҡабул итеү көнө) (рус. День России)— 12 июнь — Рәсәй Федерацияһының дәүләт байрамы.
12 июнь — РСФСР-ҙың дәүләт суверенитеты тураһында декларация ҡабул итеү көнөндә 1992-нән йыл һайын билдәләнә (1991 йылдан ял көнө булып тора).

# Рәсәй көнө
## Тарихы

1990 йылдың 12 июнендә РСФСР халыҡ депутаттарының беренсе съезында РСФСР-ҙың дәүләт суверенитеты тураһында декларация ҡабул ителә.
12 июнь, Рәсәй Федерацияһы Юғары Советының «Рәсәй Федерацияһының дәүләт суверенитеты тураһында декларация ҡабул итеү көнө» булараҡ, 1992 йылдың 11 июненән байрам датаһы тип ҡабул ителә. Ошо уҡ йылдың 25 сентябрендә Хеҙмәт тураһындағы закондар кодексына тейешле үҙгәрештәр индерелә. 1998 йылдың 12 июнендә Б. Н. Ельцин үҙенең телевизион мөрәжәғәтендә байрамдың исемен «Рәсәй көнө» тип алмаштырырға тәҡдим итә. Рәсми рәүештә был исем 2002 йылда яңы Рәсәй Федерацияһының Хеҙмәт кодексын ҡабул итеү менән бирелә.
Рәсәй көнөндә Кремлдә Рәсәй Президенты Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияларын тапшыра. Мәскәүҙә Ҡыҙыл майҙанда байрам салюты менән тамамланған тантаналар үтә
Рәсәй көнөндә Россотрудничество (Рәсәй хеҙмәттәшлеге) үҙенең сит ил вәкиллектәрендә тематик күргәҙмәләр, концерттар, лекциялар һәм түңәрәк өҫтәлдәр, ижади фестивалдәр ойоштора. Сараға Рәсәй тарихы һәм мәҙәниәте менән ҡыҙыҡһынған башҡа ил граждандары һәм граждандары саҡырыла.

# Рәсәй көнө
## Ҡыҙыҡлы факттар

* 12 июнде йыш ҡына «Рәсәйҙең бойондороҡһоҙлоғо көнө» тип йөрөтәләр. 1991 йылдан 2016 йылға тиклем Левада-Үҙәк үткәргән социологик һорау алыу барышында 2003 йылда — респонденттарҙың 65 % (максимум), 2016 йылда 29 % (минимум) кеше байрамды ошо исем менән атай.
* Ошо уҡ көндө 1991 йылда РСФСР Президентын һайлау үтә, Ельцин Борис Николаевич еңеп сыға.
# Октябрь районы (Дондағы Ростов)

Октябрь районы — Дондағы Ростов ҡалаһында 1937 йылдың авгусында нигеҙ һалынған.
Ҡаланың Совет, Ленин, Киров, Ворошилов райондары һәм Ростов өлкәһенең Мясниковский районы менән сиктәш. 49,5 квадрат километр майҙанды биләй.

# Октябрь районы (Дондағы Ростов)
## Халҡы

Халыҡ һаны 153,8 мең кеше тәшкил итә, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат километрға 3469 кеше.
Социаль хәле буйынса: эшләүсе халыҡ — 77 528 кеше, пенсионерҙар — 35 639 кеше (шул иҫәптән 100 йәшкә еткәндәр — 3 кеше), 7 йәшкә тиклемге балалар — 7202, уҡыусылар — 17 137, студенттар — 14 134, хеҙмәткә яраҡлы йәштәге инвалидтар — 3 104 кеше (шул иҫәптән эшләй — 944 кеше), эшһеҙ, мәшғүллек үҙәгендә иҫәптә тора — 969 кеше.

# Октябрь районы (Дондағы Ростов)
## Халҡы
### Милли составы

Халыҡ һаны милли составы буйынса: урыҫтар — 86 %, украиндар — 5 %, әрмәндәр — 3 %, белорустар — 1 %, башҡа милләттәр — 5 %.

# Октябрь районы (Дондағы Ростов)
## Фән һәм мәғариф

* 6 ғилми-тикшеренеү институты, шуларҙың икәүһе — «СевкавНИПИагропром» һәм «Педиатрия һәм акушерлыҡ ғилми-тикшеренеү институты» Рәсәйҙең бөтә көньяҡ территорияһында үҙ эшмәкәрлеген алып бара;
* 3 юғары уҡыу йорто, уның көндөҙгө бүлегендә 13831 студент уҡый, шул иҫәптән сит илдән — 121 кеше
* 2 техникум — 1099 студент
* 3 училище — 1417 уҡыусы
* 3 һөнәри училище — 1405 уҡыусы
* 16 дөйөм белем биреү мәктәбе — 11799 уҡыусы (шул иҫәптән — бер интернат-мәктәп)
* 2 гимназия — 938 уҡыусы
* 27 мәктәпкәсә учреждение — 3363 бала.

# Октябрь районы (Дондағы Ростов)
## Дауалау-профилактика учреждениелары

* Дауахана — 1 (БДСМП — 1) 1250 урынлыҡ
* Поликлиника — 6, сменаһына 2400 кеше ҡабул итә, шул иҫәптән 3 балалар поликлиникаһы, сменаһына 700 бала ҡабул итә ала.
* Аптека һәм аптека пункттары һәм павильондар — 82
* 2 шифахана («Өмөт» һәм «Ростов») һәм 2 профилакторий (Ростов дәүләт бәйләнеш юлдары университеты — РГУПС һәм Дон дәүләт техник университеты — ДГТУ янында)

# Октябрь районы (Дондағы Ростов)
## Спорт һәм мәҙәниәт

* Китапхана — 8, уртаҡ 391 мең дана китап фонды
* Мәҙәниәт һарайҙары һәм клубтар — 3, 1950 ултырыу урыны
* Йөҙөү бассейны — 5
* Спортзал — 30
* Стадион — 1
* Балалар майҙансығы — 108 (шул иҫәптән ихатала — 84, мәктәптә — 24)
* Уҡсы тир — 3

# Октябрь районы (Дондағы Ростов)
## Ял һәм иҫтәлекле урындары

* Ростов зоопаркы — Рәсәйҙең өс эре зоопаркы иҫәбенә инә. Уның коллекцияһында хайуандарҙың 450 төрө бар, шуларҙың 102-һе «Ҡыҙыл китапҡа» индерелгән.
* И. М. Трофименко табыш йорто
* Парктар — 3
* Студенттарҙың ял парктары һәм скверҙар — 6
* Дондағы Ростов радиоэлемтә фәнни-тикшеренеү институты — РНИИРС ял базаһы
* 1993 йылда реконструкцияланған һәм яңынан эшләгән Иверский ҡатын-ҡыҙҙар монастыры, уға 1903 йылда нигеҙ һалынған
* Чуковский исемендәге скверҙа католиктар сиркәүе
* Һәйкәл һәм иҫтәлекле билдәләр — 12
* Мемориаль таҡта — 10
# Писаровка

Писаровка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ванжиль йылғаһының уң ярына тамағынан 71 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 9 км.

# Писаровка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010900112115200033742
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203374
* Бассейн коды — 13.01.09.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Эләсек

Эләсек (рус. Элечек) —кейәүгә сыҡҡан ҡырғыҙ ҡатындарының баш кейеме.

# Эләсек
## Тасуирламаһы һәм ҡулланылышы

Уны эшләгәндә 15-30 метр оҙонлоҡтағы йоҡа туҡыма ҡулланыла, туҡыманы буйлай уртаға бөкләп урайҙар. Хәлле ҡатын-ҡыҙ өсөн әҙерләнгән эләсеккә 30-40 метрға тиклем туҡыма китә алған.
Эләсек туҡымаһы башҡа маҡсаттарҙа ла тотонола. Эләсек мәрхүм өсөн кәфен булараҡ ҡулланыла ала.
Йәйләүҙә ваҡытта тыуған сабыйҙарҙы эләсектән йыртып алынған йүргәккә төргәндәр.
Эләсек шулай уҡ яра бәйләү өсөн дә ҡулланыла.
Ҡаҙаҡтарҙа шундай уҡ ҡатын-ҡыҙ баш кейемдәре бар (кимешәк).
Көнсығыш славяндарҙа — (намитка).

# Эләсек
## Эләсек төрҙәре

Олоғайған ҡатындарҙың эләсеге ҙур итеп уралған, өҫтөнән яулыҡ ябынғандар. Ире үлгән ҡатындар эләсеген сисергә тейеш булған. Был уларҙың тол ҡалғанлығын аңлатҡан.
Кәләш эләсеге - маңлай өлөшөн мәрйен, көмөш баҫып биҙәлгән. Был эләсектәр төрлө урында төрлөсә биҙәлгән һәм уралған.
Ябай эләсек - буялмаған тәбиғи ебәктән һуғылған туҡыманан эшләнгән. Был ебәк төрлөсә биҙәү өсөн ерлек булып хеҙмәт иткән.