yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Менчинская Наталья Александровна

Менчинская Наталья Александровна (1905—1984) — совет ғалим-психологы, педагогия фәндәре докторы (1952), профессор, СССР Педагогия фәндәре академияһының ағза-корреспонденты (1968).
Үҫеш һәм педагогик психология өлкәһендә белгес, СССР-ҙа уҡытыу психологияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. 100-ҙән ашыу фәнни эш авторы.

# Менчинская Наталья Александровна
## Биографияһы

1905 йылдың 15 ғинуарында Ялтала земство табибы ғаиләһендә тыуған.
1927 йылда Ҡырым педагогия институтын (хәҙер В. И. Вернадский исемендәге милли Таврия университеты) тамамлай һәм 2-се Мәскәү дәүләт университеты эргәһендәге ғилми педагогика институты аспирантураһында уҡыуын дауам итә (1930 йылдан), унда совет психологы Л. С. Выготский етәкселегендә уҡыусыларҙа арифметик ғәмәл үҫеше проблемалары буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Аспирантураны тамамлағандан һуң, 1930 йылдан, Урал индустриаль-педагогия институтында (хәҙер Урал дәүләт педагогия университеты) уҡыта. 1932 йылдан Наталья Менчинская Мәскәүҙә РСФСР Педагогия фәндәре академияһының Психология институтында (хәҙер Рәсәй Фәндәр академияһының Психология институты) эшләй, уҡыусының уҡыу һәм аҡыл үҫеше психологияһы лабораторияһы мөдире була (1937—1981). 1952 йылда «Психология обучения арифметике» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай, 1955 йылда ул айырым дәреслек булып баҫып сығарыла. 1955—1965 йылдарҙа институттың фәнни эштәр буйынса директор урынбаҫары һәм ғилми секретары була.
Мәскәүҙә 1984 йылдың 6 июлендә вафат була. Мәскәүҙә Ваганьковский зыяратында ерләнгән.

# Менчинская Наталья Александровна
## Хеҙмәттәре

Н. А. Менчинскаяның тикшеренеүҙәре баланың психикаһы үҫеше һәм уҡыу психологияһының мөһим проблемалары менән бәйле була. Уның өс монографияһы педагогия фәндәре академияһының премияларына лайыҡ була. Ғалимдың төп баҫмалары:
* «Психология обучения арифметике» (1955);
* «Психология усвоения знаний в школе» (в соавторстве с Д.&nbsp;Н.&nbsp;Богоявленским, 1959);
* «Вопросы методики и психологии обучения арифметике в начальных классах» (в соавторстве с М.&nbsp;И.&nbsp;Моро, 1965);
* «Вопросы умственного развития ребёнка» (1970);
* «Психологические проблемы активности личности в обучении» (1971);
* «Психологические проблемы неуспеваемости школьников» (1971).
# Корла Август Коцор

Корла Август Коцор (нем. Karl August Katzer) (1822 йыл 3 декабрь, Берге (Гроспоствиц), Үрге Лужица — 1904 йыл 19 май, Лебау) — серблужик композиторы һәм патриоты, профессиональ уҡытыусы. Лужица сербтары гимны музыкаһы авторы.

# Корла Август Коцор
## Биографияһы

Бала сағында скрипка, фортепиано һәм музыка теорияһында уйнарға өйрәнә. Башланғыс белемде Будестецта ала. 1839 йылда Бауцен педагогия училищеһында уҡыған ваҡытта урындағы органсы һәм композитор Роберт Шумандың дуҫы булған, К. Э. Гёрингтың уҡыусыһы була.
1844 йылда ул үҙенең юлында тыуған фольклоры менән һоҡланған сорб шағиры һәм һәүәҫкәр-музыканты Хандрий Зейлерҙы осрата. Зейлер менән хеҙмәттәшлек Корланы сорб мәҙәниәтенә нигеҙләнгән ораторийҙар ижад итергә рухландыра.

# Корла Август Коцор
## Ижады

Ораторийҙар
* Serbskie requiem, 1894.
* Wěnc hórskich spěwow, 1860.
Опералар
* Jakub i Kasia (Jakub a Kata), 1871.
Инструменталь эштәр
* Trio klawesynowe, 1873.
* Kwartet smyczkowy, 1879.
* Trzy serbskie pieśni narodowe, 1879.
* Serenada, 1889.
* Rjana Łužica, 1845.
# Сургаипов Ваудулла Харис улы

Сургаипов Ваудулла Харис улы (рус. Сургаипов Ваудулла Харисович 1912 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, гвардия рядовойы.

# Сургаипов Ваудулла Харис улы
## Биографияһы

Сургаипов Ваудулла Харис улы 1912 йылда хәҙерге Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районында тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына Ҡырмыҫҡалы районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкының 1-се эскадронында ҡылыссы булып хеҙмәт итә.
1943 йылдың 6 октябрендә Вяли утары янында барған һуғышта дүрт дошман һалдатын юҡ иткәне өсөн ҡыҙылармеец Сургаипов Ваудулла Харис улы подразделениеның 239-сы бойороғо менән «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
Сургаипов Ваудулла Харис улының артабанғы яҙмышы тураһында мәғлүмәттәр юҡ.
# Дәүләкән йәмиғ мәсете

Дәүләкән йәмиғ мәсете — 1907 йылда Бәләбәй өйәҙе Этҡол ауылында (хәҙер Дәүләкән ҡалаһы эсенә инә) төҙөлгән. Нәбиулла Кәримов, әүҙем һәм эшһөйәр сауҙагәр, мәсет төҙөүҙе ойоштороусы була. Ошо ауылда йәшәүсе ағалы — ҡустылы Үтәмәшевтар ҙа мәсет төҙөүҙә ҙур булышлыҡ күрһәтәләр, аҡса менән ярҙам итәләр. Дәүләкән мәсете Башҡортостан Республикаһының Диниә назараты ҡарамағында үҙ эшен алып бара.

# Дәүләкән йәмиғ мәсете
## Тасуирламаһы

Мәсеттең ҙурлығы 25х12,9х4,8; бер ҡатлы. Ике яҡлы ҡыйыҡ менән ябылған. Стенаһы аҡ таштан һалынған, ҡомташ менән һыланған. Тәүге манараһы таштан төҙөлгән, 30 метр бейеклектә булған. Әлеге манара ағастан −12 метр бейеклектә. Манараны яңынан төҙөү эштәре башланған. Ике намаҙ уҡыу бүлмәһе бар. Мәсеттең китапханаһында дини китаптар, Ҡөрьән хәҙистәренә ҡағылышлы әсбаптар һаҡлана.

# Дәүләкән йәмиғ мәсете
## Тарихы

XX быуат башында мәсет эргәһендә имам — хатип И. Имаев етәкселегендә мәҙрәсә эшләгән. 1930 йылда коммунистар тарафынан мәсет ябыла. Таш манараһы емерелә. Мәсет бинаһында клуб асалар. 1992 йылда Дәүләкән районы Советы ҡарары менән мәсет дин тотоусыларға тапшырыла. Яңынан уны тергеҙеү эштәре йәнләндерелә. 1993 йылдан Дәүләкән йәмиғ мәсете эргәһендә Ҡөрьән уҡыу алымдарын, ғәрәпсә уҡырға өйрәнеү, хәҙистәрҙе өйрәнеү өсөн дәрестәр үткәрелә, курстар эшләй. Мәсет Дәүләкән ҡалаһының һәм районы халҡының дини тормош үҙәге булып хеҙмәт итә. Көн һайын биш намаҙ уҡыла. Мосолман байрамдарын үткәреү дини йолаға әйләнгән. Имам-хатиптары: 1993 йылдан 1995 йылға тиклем — М. Баҡыев
1995 йылдан 2005 йылға тиклем — С. Х. Ғәбделмәнов
2005 йылда (февралдә) — Н. И. Мөхәррәмов
2005 йылдан — Р. Р. Сафин
Дәүләкән йәмиғ мәсет бинаһы мәҙәни мираҫ объкты иҫәбендә тора.
# Оло Кушва

Оло Кушва — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тагил (№1062 Нижне-Тагил суқоймасы) йылғаһының уң ярына тамағынан 306 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Оло Кушва
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тагил йылғаһы инешенән Черной йылғаһын индермәйенсәТүбәнге Тагил ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501412111200005263
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200526
* Бассейн коды — 14.01.05.014
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Вугум

Вугум — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ава йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Вугум
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010100312115300008014
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115300801
* Бассейн коды — 14.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Оло Исерга

Оло Исерга — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лупья йылғаһының уң ярына тамағынан 83 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Оло Исерга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100000702
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100070
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Дуйсбург 1929

Германия шахмат союзының 26-сы конгресы 1929 йылда Дуйсбургта үтә. Турнирҙа бары тик немец шахматсылары ғына ҡатнаша. Әкренләп немец шахматының лидерҙарына әйләнеп барыусы шахматсы К. Ауэс был турнирҙа еңеү яулай. П Леонгардт та тшахмат һөйәрмәндәренә ҙур сюрприз килтерә. Ул, үҙенең ҡыйыу һөжүм яһап уйнау манераһын ҡулланып, ярыштарҙа бик тигеҙ һәм теүәл уйнай. Һөҙөмтәлә ул тотороҡло рәүештә мәрәй йыя һәм 2-се урынды яулай. 3-сө турҙа Леонгардт Вагнерҙы бер партияла еңә,был партия шахмат журналдарында баҫылып сыға (ҡара төҫтәр менән уйнаусы һөжүмдәрҙе яҡшы үткәрә; был уйын ферзь гамбитының кембридж-спрингс варианты өсөн әһәмиәткә эйә булған партия булып тора). 3-сө призер Ф. Земиш була. Турнир шахмат ветераны Ж. Мизес өсөн уңышһыҙ килеп сыға. Бынан алда үткәрелгән конгресстың бронза призеры була. Гольцгаузен элекке уңыштарына ла барып етә алмай.

# Дуйсбург 1929
## Турнир таблицаһы

| | Ҡатнашыусы | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | Мәрәй | Урын |
| 1 | Ауэс, Карл | | 1 | 0 | 1 | ½ | 1 | 1 | ½ | ½ | 1 | ½ | ½ | ½ | 1 | 9 | 1 |
| 2 | Леонгардт, Пауль | 0 | | ½ | 1 | ½ | 0 | 1 | 1 | 1 | 0 | ½ | 1 | 1 | 1 | 8½ | 2 |
| 3 | Земиш, Фридрих | 1 | ½ | | 0 | 1 | ½ | 0 | ½ | ½ | 1 | 1 | 1 | 0 | 1 | 8 | 3 |
| 4 | Вагнер, Генрих | 0 | 0 | 1 | | ½ | 1 | 0 | ½ | ½ | ½ | ½ | 1 | 1 | 1 | 7½ | 4—7 |
| 5 | Зейц, Якоб | ½ | ½ | 0 | ½ | | 1 | 1 | ½ | 0 | 1 | 1 | ½ | ½ | ½ | 7½ | 4—7 |
| 6 | Рихтер, Курт | 0 | 1 | ½ | 0 | 0 | | ½ | 0 | ½ | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 7½ | 4—7 |
| 7 | Хеллинг, Карл | 0 | 0 | 1 | 1 | 0 | ½ | | 0 | 0 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 7½ | 4—7 |
| 8 | Антце, Оскар | ½ | 0 | ½ | ½ | ½ | 1 | 1 | | 0 | ½ | ½ | 0 | 1 | 1 | 7 | 8—9 |
| 9 | Мизес, Жак | ½ | 0 | ½ | ½ | 1 | ½ | 1 | 1 | | 0 | ½ | 0 | ½ | 1 | 7 | 8—9 |
| 10 | Блюмих, Макс | 0 | 1 | 0 | ½ | 0 | 0 | 0 | ½ | 1 | | ½ | 1 | 1 | 1 | 6½ | 10 |
| 11 | Орбах, Вильгельм | ½ | ½ | 0 | ½ | 0 | 0 | 0 | ½ | ½ | ½ | | 1 | 1 | 1 | 6 | 11 |
| 12 | Гольцгаузен, Вальтер | ½ | 0 | 0 | 0 | ½ | 0 | 0 | 1 | 1 | 0 | 0 | | ½ | 1 | 4½ | 12 |
| 13 | Фердер (Порат), Йозеф | ½ | 0 | 1 | 0 | ½ | 0 | 0 | 0 | ½ | 0 | 0 | ½ | | 1 | 4 | 13 |
| 14 | Бабель, Август | 0 | 0 | 0 | 0 | ½ | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | | ½ | 14 |
# Чангара (Сулица ҡушылдығы)

Чангара — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сулица йылғаһының һул ярына тамағынан 25,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Чангара (Сулица ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400712112100003146
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100314
* Бассейн коды — 08.01.04.007
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Вяжля

Вяжля — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе, Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ворона йылғаһының һул ярына тамағынан 274 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 70 км.

# Вяжля
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ворона. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Хопер, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010200212107000006618
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000661
* Бассейн коды — 05.01.02.002
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Штёкей

Штёкей (нем. Stockey) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 425 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,77 км². Диңгеҙ кимәленән 226–245 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37345 һәм автомобиль коды — EIC.
# Макенроде (Айхсфельд)

Макенроде (Айхсфельд) (нем. Mackenrode (Landkreis Eichsfeld)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 344 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,8 км². Диңгеҙ кимәленән 280 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37318 һәм автомобиль коды — EIC.
# Әбү Йософ

Әбү Йософ Яҡуп ибн Ибраһим әл-Ансари әл-Күфи, күберәк Әбү Йософ әл-Ансари булараҡ билдәле (ғәр. أبو يوسف الأنصاري‎) — күренекле ислам ҡануниәте белгесе (фаҡиһ), Әбү Хәнифәнең иң билдәле уҡыусыларының береһе. Әбү Хәнифә вафат булғандан һуң уның мәктәбен етәкләй. Хәлифәнең юғары судьяһы (ҡаҙый әл-ҡудат) булараҡ, хәнәфи хоҡуҡ мәктәбенең ҡараштары киң таралыуға булышлыҡ итә.

# Әбү Йософ
## Биографияһы

Тыуған көнө аныҡ билдәле түгел. Уның вафатынан һәм уҡытыусыларының йәшәү датаһынан сығып, ул Әл-Күфәлә 731 йыл тирәһендә (һижрәнең 113 йылы) тыуған тип фаразлана. Әбү Йософ әйтеүенсә, ул сығышы менән бай булмаған ғаиләнән. Егет ғилемгә интыла, ләкин атаһы унан аҡса эшләрлек һөнәргә эйә булыуын талап итә. Әбү Йософ менән атаһы араһындағы низағ тураһында белеп ҡалғас, Әбү Хәнифә талантлы егетте уҡытҡан өсөн аҡса алыу ғына түгел, хатта уға аҡсалата ярҙам да күрһәтә. Был тарихтың икенсе версияһы буйынса малайҙың атаһы иртә вафат була, ә Әбү Хәнифәлә уҡырға теләүе арҡаһында низағ әсәһе менән була.
Һижри 150 йылда Әбү Йософ Бағдадҡа килә һәм Бағдад судьяһы вазифаһына тәғәйенләнә. Әбү Йософ тотош Хәлифәлеккә судьялар тәғәйенләү һәм һәммә суд ҡарарҙарына апелляция ҡабул итеү хоҡуғына эйә була. Тарихсылар фекеренсә, хәлифәлектең бөтә төп ҡалаларына үҙ кешеләрен билдәләү һәм Әбү Хәнифәнең теоретик эшкәртмәләрен практикала киң ҡулланыу мөмкинлеге хәнәфи мәҙһәб таралыуға сәбәпсе була. Уның вафатынан һуң 798 йылда был вазифаға улы Йософ тәғәйенләнә.
Әбү Йософ шәкерттәре Мөхәммәт али-Шәйбани һәм Әхмәт ибн Хәнбәл була. Уның ҡараштары Мөхәммәт әш-Шәфиғигә ҙур йоғонто яһай.
# Эфиопия таулығы

Эфиопия (Абиссиния) таулығы — Африканың төньяҡ-көнсығышында Эфиопияла, Эритреяла һәм Сомалиҙың төньяғында урынлашҡан тау системаһы. Тау континентта иң ҙур өҙлөкһөҙ ҡалҡыулыҡ барлыҡҡа килтерә, уның өҫкө йөҙөнөң бик аҙ өлөшө генә 1500 метрҙан түбәнәйә. Тау түбәләре 4550 метрға тиклем етә. Уның бейеклеге һәм ҙур майҙаны арҡаһында ҡайһы берҙә «Африканың ҡыйыҡтары» тип атайҙар. Эфиопия таулығының күпселек өлөшө үҙәк һәм төньяҡ Эфиопияның бер өлөшө булып тора, ә уның иң төньяҡ өлөшө Эритреяға тиклем һуҙыла.

# Эфиопия таулығы
## Ҡылыҡһырлама

Уртаса бейеклеге 2000—3000 м. Иң бейек нөктәһе — Рас-Дашен тауы (4533 м), ул Африкала бейеклеге буйынса дүртенсе урында тора. Таулыҡты ҡайһы берҙә «Африка ҡыйыҡтары» тип тә атайҙар. Тауҙың көнсығыш һәм көньяҡ ситтәре — тәрән үҙәнгә текә һикәлтәләрҙән тәрән үҙәнгә. Көнбайыш өлөшө киртләсле, Зәңгәр Нил каньондары һәм уның ҡушылдыҡтары менән йырғыланған. Сейсмиклығы юғары.
Тау 75 миллион йыл элек барлыҡҡа килгән. Тау битләүе гнейстарҙан һәм кристаллы һәүерташтарҙан тора, уларҙан өҫтәрәк вулкан тоҡомдары ята. Тәрән һәм тар үҙәндәр менән тау битләүе айырым массивтарға — амбаларға бүленә.
Эфиопия таулығының аныҡ вертикаль оҙонлоғо бар:
* 1700—1800 метр бейеклеккә тиклем — ҡойманың эҫе бүлкәте: саванна һәм аҡһыл урмандар;
* 1800—2300 метр бейеклектә — һуғыш-деганың уртаса бүлкәте (йөҙөм яйлаһы): ҡыуаҡлыҡтар, акациялар, бейек тау далалары;
* 2300 метрҙан ашыу бейеклектә — деганың һалҡын билбауы: тау һуғандары өҫтөнлөк итә.
Таулыҡта климат — муссонлы климаттың бер төрө.

# Эфиопия таулығы
## Тарих

Эфиопия таулығының көньяҡ өлөшөндә ҡасандыр Каффа короллеге — урта быуаттарҙағы боронғо дәүләт урынлашҡан, унан Ғәрәбстан ярымутрауына кофе сығарылған. Элекке короллек ере урман массивтары менән таулы. Ер бик уңдырышлы, йылына өс уңыш алырға һәләтле. «Кофе» термины qahwah (ғәр. قهوة‎) ғәрәп теленән килеп сыҡҡан һәм короллек атамаһына барып тоташа.

# Эфиопия таулығы
## Тәбиғи ресурстары

Эфиопия таулығы (Колла районы) — кофе ағасының, шулай уҡ бойҙайҙың һәм арыштың бер нисә сортының тыуған төйәге. Файҙалы ҡаҙылмалары: алтын, платина, көкөрт, баҡыр, тимер мәғдәндәре, һоро күмер, гипс, эзбизташ.
# Ғәниева Роза Шәрип ҡыҙы

Ғәниева Роза Шәрип ҡыҙы (30 июль 1921 йыл — 2013 йыл) — башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарынан тәүге нефтсе. 1953—1988 йылдарҙа Башҡортостан нефть ғилми-тикшеренеү һәм проект институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры.

# Ғәниева Роза Шәрип ҡыҙы
## Биографияһы

Роза Шәрип ҡыҙы Ғәниева (ҡыҙ фамилияһы Йомағужина) 1921 йылдың 30 июлендә Башҡорт АССР-ы Малаяҙ районының (бөгөн Башҡортостан Республикаһының Салауат районы) Яхъя ауылында тыуған. Ун йәшенә тиклем Мәскәү ҡалаһында йәшәй.
* 1935—1939 йылдар — Стәрлетамаҡ нефть техникумында уҡый. Уҡыуын тамамлағас, Өфөгә «Башнефть» берекмәһенең үҙәк фәнни-тикшеренеү лабораторияһына эшкә ебәрәләр.
* 1942—1944 йылдар — Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында уны «Ишембайнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының Ҡарлы нефть промыслаһына лаборатория мөдире итеп күсерәләр.
* 1944—1945 йылдарҙа — Мәскәү нефть университеты студенты.
* 1945—1946 йылдарҙа — Львов политехник институтының нефть факультетында уҡый.
* 1946 йылдарҙа ғаилә хәле буйынса Башҡортостанға ҡайта.
Русһыуҙа (Уруссы), был ҡала тибындағы эшселәр ҡасабаһы 1945—1946 йылдарҙа ГРЭС төҙөү сәбәпле барлыҡҡа килгән. Хәҙерге көндә Татарстан Республикаһының Ютазы районы үҙәге) яғыулыҡ сәнәғәтенең тауар-етештереү базаһында лаборатория мөдире булып эшләй.
Артабан Роза Шәрип ҡыҙы «Туймазынефть» тресының Үҙәк электр станцияһында цех начальнигы вазифаһында эшләй.
* Өҙөлгән уҡыуын Башҡортостанда 1948 йылда эшләй башлаған Өфө нефть институтында 1950 йылда дауам итә һәм, был юғары уҡыу йортон 1953 йылда тамамлап, «нефть һәм газ ятҡылыҡтарын эшкәртеү буйынса тау инженеры» квалификацияһына эйә була.
* 1953—1988 йылдарҙа — Башҡортостан нефть ғилми-тикшеренеү һәм проект институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.
Өфө ҡалаһының Совет районы һәм Өфө ҡала Советы депутаты итеп һайлана.

# Ғәниева Роза Шәрип ҡыҙы
## Ғаиләһе, туғандары

* Ире Тәлғәт Сабир улы Ғәниев Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Ленинград ҡалаһын һаҡлаусы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры, миҙалдар менән бүләкләнгән.
* Балалары: Валерия Тәлғәт ҡыҙы; Булат Тәлғәт улы.

# Ғәниева Роза Шәрип ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* Нефть сәнәғәте министрлығының Почёт Грамотаһы,
* миҙалдар
# Еркүскән (тау)

Еркүскән (рус. Иркускан) — Рәсәй, Силәбе өлкәһендәге тау һырты

# Еркүскән (тау)
## Географияһы

Еркүскән тауы Силәбе өлкәһендәге Ҡытаутамаҡ округы Һатҡы районында, Баҡал ҡалаһы янында урынлашҡан. Силәбегә тиклем — 220 км,, Өфөгә — 205 км, Һатҡыға — 16 км.
Координаттары: 54°54’48"N 58°51’45"E

# Еркүскән (тау)
## Тасуирламаһы

Еркүскән тауы Шыйҙа, Боланды, Макарушкин һырттары һәм Шихан ҡаяһы менән бер рәттән Баҡалды тауҙарының бер өлөшө булып тора. Тау 903 метрға етә. Уның битләүҙәре ҡатнаш урман менән ҡапланған, башлыса ҡарағай, шулай уҡ ҡуйы үлән үҫә. Тау түбәһе карьерҙар менән соҡоп бөтөрөлгән, эшкәртелгән мәғдән ҡалдыҡтары өйөлгән. Карьерҙарҙың ҡайһы берҙәрендә һыу ятҡылыҡтарын барлыҡҡа килгән. Бәхеткә күрә, кеше эшмәкәрлеге тауҙарҙың төп зиннәттәренең береһен — бик күп таш "таҡта"ларҙан торған рельефлы кварцит тау ҡалдыҡтарын зарарламаған.
Еркүскән тауынан Боланды һәм Оло Суҡы һырттары күренеп тора, ә эшкәртелгән тоҡом ҡалдыҡтары артынан яһалма күлдәргә әүерелгән каръерҙарҙағы фирүзә төҫлө һыу ятҡылыҡтары күҙгә ташлана.
Еркүскәндең төньяҡ-көнсығыш тау итәгендә заманында рудникта эшләгән крәҫтиәндәр нигеҙләгән шул уҡ исемдәге ҡасаба урынлашҡан. Тауҙан алыҫ түгел Болан йылғаһы башлана.

# Еркүскән (тау)
## Тарихы

Иркүскәндең кварциттары һәм тоҡом сидериттары тау белгестәренең иғтибарын XVIII быуатта уҡ йәлеп иткән. Тиҙҙән көнсығыш битләүендә беренсе рудниктар — Охряный, Александровский, Ивановский файҙаланыла башлай. 1910 йылға Тяжелые (әлеге ваҡытта Гаев карьеры) һәм Болан рудниктарында эш башлана. Был ваҡыт эсендә рудниктарҙа эш итеү тәртипһеҙ рәүештә алып барыла, иң бай мәғдән ятҡылыҡтары ғына өйрәнелә. Граждандар һуғышынан һуң был процесс системаға һалына.
Һөҙөмтәлә ҙур Еркүскән руднигы барлыҡҡа килә, уның биләмәһендә бер юлы бер нисә карьер иҫәпләнә. Тимер мәғдәндәрен сығарыу буйынса эштәр 1960 йылға тиклем алып барыла. Табылған минералдар Урал металлургия заводтарына ебәрелеп тора

# Еркүскән (тау)
## Этимологияһы

Тауҙың исеме буйынса бер нисә фараз бар: ер ҡоҫҡан, һәм көтөлмәгәнсә ир ҡоҫҡан тип аңлатыуҙар ҙа осрай. Башҡорт халҡының фольклорын, атамаларын оҙаҡ йылдар дауамында өйрәнгән Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Н. И. Шувалов иһә тауҙың атамаһыны ер күсеү күренеше менән аңлата. Петер Симон Паллас Джиркускан тип яҙып алған булған, ти ул.
Моғайын, тауҙан ер шыуып төшкән осраҡтар булғандыр.
# Келермес

Келермес — Рәсәйҙәге йылға. Адыгей Республикаһы,Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Белая йылғаһының уң ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Келермес
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Белая (Кубань ҡушылдығы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06020001112108100005080
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108100508
* Бассейн коды — 06.02.00.011
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Аухаузен монастыры

Аухаузен монастыры (нем. Kloster Auhausen) — элекке бенедикт монастыры. Был монастырь Баварияның Аухаузен коммунаһы территорияһында урынлашҡан һәм Айхштетт епархияһы ҡарамағында торған. Баварияның Аухаузен монастыры Верница йылғаһы буйында Х быуатта граф Эрнст фон Трухендинг һәм Лобдебургтан Хартманн (үлгән 958 йылда) тарафынан нигеҙләнгән. Бөгөнгө статусы-эшләмәгән монастырь.

# Аухаузен монастыры
## Тасуирлау һәм тарихы

Урта быуаттарҙан алып хәҙерге көнгә тиклем был монастырҙы шул уҡ исемдәге Баден-Вюртемберг ерендәге Хербрехтинген ҡалаһының монастыры менән бутап йөрөтәләр. Урындағы риүәйәт буйынса, Бавария монастыры Верница йылғаһы буйында Х быуатта граф Эрнст фон Трухендинг һәм Лобдебургтан Хартманн (үлгән 958 йылда) тарафынан нигеҙләнгән.