yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Айыу һымаҡтар

Айыу һымаҡтар (лат. Ursidae) — ауыр кәүҙәле, ҙур башлы, оҙонса томшоҡло, йыуан ҡыҫҡа аяҡлы, биш бармаҡлы ҡеүәтле аяҡтарының бөтә табанына баҫып йөрөүсе имеҙеүсе йыртҡыс йәнлектәр ғаиләһе (142).
Башҡа хайуандарҙан мыҡты кәүҙәһе менән айырыла. Айыуҙар бөтә нәмәне ашаусы йәнлек. Ағасҡа яҡшы үрмәләүсе, йөҙөүсе, йүгереүсе, артҡы аяғында баҫып бер аҙ атлай белеүсе хауан. Ҡойроғо ҡыҫҡа, тәне ҡуйы оҙон йөн менән ҡапланған, ишетеү һәм еҫ һиҙеү һәләте ныҡ үҫешкән. Һүнарға кистән, йә иһә таң алдынан сыға. Ғәҙәттә кешенән ҡурҡа, шулай ҙа кеше өсөн хәүефле булыуы мөмкин. Ҡорт сығыуына иғтибар итмәй.
Рәсәйҙә уларҙың 3 төрө йәшәй: һоро айыу, аҡ айыу (!) һәм аҡтүш айыу.
Һоро айыу, Ҡырымдан тыш, Рәсәйҙең бөтә биләмәләрендә урмандарҙа осрай. Массаһы 300 кг-ға еткән был йәнлек бөтә аҙыҡты ла ашай, ҡышын йоҡоға тала.
Аҡ айыу Арктикала йәшәй. Был — иң эре йыртҡыс, ата айыуҙар 800 кг-ға етә. Аҡ айыуҙар бик шәп йөҙә һәм сума, нигеҙҙә тюлендәр һәм балыҡтар менән туҡлана.
һоро айыуҙың да, аҡ айыуҙың да балалары бик бәләкәй булып тыуа, массалары 1 кг самаһы була.
Айыу һоро төҫтә була. Төньяҡта йәшәүсе айыуҙар — aҡ төҫтә.
* Был зоология буйынса тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
# Мостовка (Шегарка ҡушылдығы)

Мостовка — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шегарка йылғаһының уң ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Мостовка (Шегарка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200712115200013473
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201347
* Бассейн коды — 13.01.02.007
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ворья

Ворья — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тавда йылғаһының уң ярына тамағынан 612 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Ворья
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200011659
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201165
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Катык (Кемчуга ҡушылдығы)

Катык — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кемчуг йылғаһының уң ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Катык (Кемчуга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200017432
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201743
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Кесе Ҡыҙыл

Кесе Ҡыҙыл — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға.

# Кесе Ҡыҙыл
## Географияһы

Кесе Ҡыҙыл Башҡортостандың Әбйәлил, Белорет райондары, Силәбе өлкәһенең Верхнеурал районы аша һәм Магнитогорск ҡалаһының төньяҡ сигенән аға. Түбәнге ағымында йылға гидрологик тәбиғәт ҡомартҡыһы тип һанала.
Йылға башы Ҡырҡтытау һәм Уралтау һырттары итәктәре араһында, Салауат-совхоз утарынан йыраҡ түгел урынлашҡан.
Артабан йылға, Белорет районына барып инеп,Мөхәмәт, Абҙаҡ, Яңы Абҙаҡ ауылдарына тейеп, Әбйәлил районының Мораҡай, Яңы Балапан , Оло Ғәбдин, Туйыш һәм Байым аша үтеп Силәбе өлкәһенә күсә. Бында инде Кесе Ҡыҙыл Магнитогорск эргәһенән һәм уға яҡын ҡасабалар янынан аға.
Йылға Яйыҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 2172 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 113 км.

# Кесе Ҡыҙыл
## Тасуирламаһы

Йылға тауҙар араһында башланғас, үрге ағымында тау йылғаларына хас сифаттарға эйә. Кесе Ҡыҙыл үҙе лә, ҡушылдыҡтары ла башлыса ҡар һыуҙары менән туйына.
Йырҙаһы ташлы, балсыҡлы түбәнге ағымында балсыҡлы йәки ҡомло-ҡырсынлы. Уның урта өлөшөндәге киңлеге 12 метрға барып етә ала, түбәнге ағымында 25 метрға тиклем киңәйә. Башлыса йылғаның уң яры һөҙәк, ә һул яры — текә.
Кесе Ҡыҙыл йылғаһының Смеловский ҡасабаһы янындағы түбәнге ағымы гидрологик тәбиғәт ҡомартҡыһы тип танылған. Айырыуса һаҡланған тәбиғәт территорияларының дөйөм майҙаны 400 гектар биләй.
Һыуы болғансыҡ, шуға ҡарамаҫтан, Магнитогорск ҡалаһының Ленин районына эсәр һыу итеп бирелә һәм сифаты яҡшы тип һанала. Был һыуҙы йылғанан туранан-тура түгел, ә уның Смеловский мәмерйәләре системаһы аша үткән ер аҫты карст сығанағынан алалар. Был мәмерйәләр Магнитогорскиҙан 30 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Кесе Ҡыҙыл
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Верхнеурал һыуһаҡлағысынан Магнитогорск һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000212112200001657
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200165
* Бассейн коды — 12.01.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

# Кесе Ҡыҙыл
## Этимологияһы

Йылғаһының атамаһы килеп сығышы бер ниндәй ҙә һорау тыуҙырамай: «ҡыҙыл» төҫ менән бәйле, тимәк.. Түбәнге ағымында ярындағы ҡыҙыл балсыҡ йыуылып, һыуына ҡыҙғылт төҫ бирә. Ҡыҙыл йылғалары икәү - Оло һәм Кесе Ҡыҙыл. Быныһының кесе булыуы ҡыҫҡараҡ һәм һайыраҡ булыуы менән бәйле. Икеһе лә бер урындан тиерлек башланып, төрлө яҡҡа ағып китеп, ахырҙа барыбер Яйыҡ йылғаһына килеп ҡоялар..
# Какыль-Кы

Какыль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Толька йылғаһының һул ярына тамағынан 163 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 61 км.

# Какыль-Кы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300066533
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306653
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Керас

Керас — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кая йылғаһының һул ярына тамағынан 9,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Керас
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300312111100035089
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103508
* Бассейн коды — 10.01.03.003
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Грос-Квенштедт

Грос-Квенштедт (нем. Groß Quenstedt) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 970 кеше йәшәй. Майҙаны — 15,65 км². Диңгеҙ кимәленән 95 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38822 һәм автомобиль коды — HZ.
# Яңы Субыл

Яңы Субыл (рус. Новая Соболева) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл. Нөркә ауыл биләмәһе составына инә.

# Яңы Субыл
## Географик урынлашыуы

Ағасбалыҡ күле буйында урынлашҡан.

# Яңы Субыл
## Тарихы

Яңы Субыл — табын башҡорттарының ауылы. XIX быуат уртаһында Иҫке Субыл ауылы кешеләре тарафынан нигеҙләнгән
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡорт АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы Арғаяш районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Арғаяш районы составында.

# Яңы Субыл
## Халҡы

| 1866 ! 1916 | 1920 |
| 496 | 685 | 489 |
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (95 %) йәшәй.
# Исламов Рәшит Тараки улы

Исламов Рәшит Тараки улы (рус. Исламов Рашит Таракиевич) (14 август 1953 йыл ) — СССР һәм партия эшмәкәре, 1992 йылдан Балтас районы администрацияһы башлығы, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының халыҡ көнкүреше тауарҙары, сауҙа, клммуналь-көнкүреш һәм халыҡҡа башҡа хеҙмәт күрһәреү буйынса комиссия ағзаһы. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

# Исламов Рәшит Тараки улы
## Биографияһы

Исламов Рәшит Тараки улы 1953 йылдың 14 августында Башҡорт АССР-ының Балтас районы Иҫке Балтас ауылында тыуған. Милләте буйынса башҡорт, юғары белемле — 1980 йылда Өфө нефть институтын тамамлаған.
Хеҙмәт юлын 1970 йылда уҡытыусы булып башлай.артабан Златоус ҡалаһында сәғәт заводында столяр булып эшләй. 1972—1974 йылдарҙа армияла хеҙмәт итә. Хеҙмәт итеп ҡайтҡас, институтта уҡый. 1980—1983 йылдарҙа райсовет башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары.1983—1985 йылдарҙа Юғары партия мәктбендә уҡый. 1985 йылда КПСС-тың Башҡортостан Өлкә комитетында ауыл хужалығы бүлеге инструкторы. 1986—1988 йылдарҙа КПСС-тың Балтас райкомының икенсе секретары. 1988—1991 йылдарҙа Балтас район советы башҡарма комитеты рәйесе. 1992 йылдан Балтас районы администацияһы башлығы.
Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының халыҡ көнкүреше тауарҙары, сауҙа, клммуналь-көнкүреш һәм халыҡҡа башҡа хеҙмәт күрһәреү буйынса комиссия ағзаһы.
# Шилеконка

Шилеконка — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Елнать йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Шилеконка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы), Унжа йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300412110000013889
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001388
* Бассейн коды — 08.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Йәнбирҙе

Йәнбирҙе (рус. Янбирди) — мосолман, шул иҫәптән башҡорт ир-ат исеме. «Урал батыр» эпосында Урал менән Шүлгәндең атаһы.

# Йәнбирҙе
## Атама тарихы

Фәтих Фазылов үҙенең «Индоиранцы в составе древних башкир» китабында: «Бик күп Европа халыҡтарында Яна (Йәнбикә) — ҡатын-ҡыҙе, ә Ян (Йәнбирҙе) ир-ат исеме. Ерҙәге тәүге ҡоро урында ошо исемле тәүге кешеләр тураһында „Урал батыр“ халыҡ эпосында ла яҙылған. Йәнбирҙе — ир-ат йәне, изгелек, яҡтылыҡ, әүҙемлек, ыңғайлыҡ билдәһе. Йәнбикә — ҡатын-ҡыҙ башланғысы, яуызлыҡ, ҡараңғылыҡ, кирелек һәм пассивлыҡ билдәһе. „Ян“ һәм „Инь“ философик мәғәнәләренең Ҡытайҙан түгел, Уралдан сығыуы „Без истории нет будущего…“ китабында раҫлана», — тип яҙа. Учалы халҡы «Урал батыр» эпосының район территорияһында барлыҡҡа килеүе тураһында үҙ версияһын тап бында Йәнбикә йылғаһы булыуы, Йәнбирҙенән алынған Йәнбирҙин фамилияһының киң таралыуы, һәм Ағиҙел, Яйыҡ, Уй, Әй, Мейәс йылғаларына ҡылысы менән сабып юл ярыу өсөн Урал батыр тап ошо ерҙә торорға тейеш булыуына бәйләй.

# Йәнбирҙе
## Этимологияһы

Йәнбирҙе — фарсы теленән ингән «йән» һүҙенә башҡорт телендәге «бирҙе» һүҙе ҡушылып яһалған, яңы тормош бирҙе тигән мәғәнә аңлата. Шулай уҡ башҡорт телендә «йән» тигән һүҙҙәр менән яһалған кеше исемдәренә ғаиләләге бәхетте, уңышты бәйләү күренә: Йәнгилде, Йәнгил, Йәнбирҙе, Йәнсура, Йәнбикә, Йәнһылыу һ. б..
# Зеленоватка

Зеленоватка — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Корманга йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Зеленоватка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300312110000014795
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001479
* Бассейн коды — 08.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кесе Рассоха (Лапа ҡушылдығы)

Кесе Рассоха — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лапа йылғаһының һул ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Кесе Рассоха (Лапа ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000038443
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003844
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Графема

Графема (бор. грек. γράφω «яҙам» + суфф. «-ем») — яҙма берәмеге: алфавитта — хәреф, алфавитһыҙ яҙыу системаларында — ижек билдәһе, иероглиф, идеограмма һәм башҡалар.
Бер үк графема төрлө формала (аллографтар, глифтар, һыҙымдар менән) төшөрөлә ала, әммә шрифт гарнитураһының, шәхси почерктың ниндәй булыуына ҡарамаҫтан, төҙөлөшөн, йәғни хәрефтең йә билдәнең уны айырып торған «һөлдәһен», һаҡлай.
Мәҫәлән, «у» графемаһы текста У, У, У, У, у, у кеүек аллографтар аша бирелергә мөмкин.
Телмәр үҫеше боҙолғанда йә «таныуы ауыр булған почерклы» яҙыуҙа графемаларҙың буталыуы ихтимал (мәҫәлән, ҡулъҙямала α һәм ο, м һәм ш, д һәм у).
Төшөнсә 1912 йылда И. А. Бодуэн де Куртенэ тарафынан индерелгән.
# Фольмерсхайн

Фольмерсхайн (нем. Vollmershain) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 334 кеше йәшәй. Майҙаны — 5 км². Диңгеҙ кимәленән 250 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 4626 һәм автомобиль коды — ABG.
# «Еңеү» мемориалы (Ҡыҙыл Сулин)

1975
«Еңеү» мемориалы — Ростов өлкәһенең Ҡыҙыл Сулин ҡалаһындағы мемориаль комплекс. 1975 йылдың 25 апрелендә асылған. «Еңеү» мемориалы — стеланан, мәңгелек уттан, совет һалдаты һәйкәленән, геройҙар аллеяһынан торған комплекс.

# «Еңеү» мемориалы (Ҡыҙыл Сулин)
## Тарихы

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында, 1942 йылдың 21 июлендә совет ғәскәрҙәре немец ғәскәрҙәре баҫып алған ҡаланы ҡалдыра.
1943 йылдың 14 февралендә Ҡыҙыл Сулин ҡалаһын гитлерсы Германия ғәскәрҙәренән Ворошиловград операцияһы барышында Көньяҡ-Көнбайыш фронттың 5-се танк армияһы совет ғәскәрҙәре азат итә.
Ҡыҙыл Сулин оккупацияһы ете айға һуҙыла (1942 йылдың 21 июленән — 1943 йылдың 14 февраленә тиклем). Оккупация осоронда немецтар ҡаланың 400 кешеһен язалай һәм атып үлтерә.
«Еңеү» мемориалы мәңгелек ут менән 1975 йылдың 25 апрелендә, ҡаланың «Еңеү» майҙанында, металлургтарҙың мәҙәниәт Һарайы эргәһендә асыла. Ҡыҙыл Сулин ҡалаһы халҡы уны, Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 30-йыллығына ҡарата, яу ҡырынан әйләнеп ҡайтмаған яҡташтары иҫтәлегенә төҙөй. Мемориал проекты авторы Занис, скульпторы — В. Д. Батяй.
Мемориалдың 6 метрлыҡ скульптураһында юғары күтәрелгән ҡулына автомат тотҡан һалдат һүрәтләнгән. Һалдат үҙенең кәүҙәһе менән еңеү таҫмаһын йырта. Йәнәшәлә постаментта мәрмәр плита менән көпләнгән стела һәм мәңгелек ут ҡуйылған. Стелала Р. Рождественскийҙың «Реквием» поэмаһынан һүҙҙәр яҙылған «… люди! покуда сердца стучатся, — помните: какой ценой завоевано счастье, — пожалуйста, помните!».
Дан аллеяһының мәрмәр пилондарына (таяу) Советтар Союзы Геройҙары: Алексеев А. И., Галатов Александр Миронович, Дернов П. С., Калинин Ф. А., Корниенко И. М., Кравцов А. С., Просандеев И. К., Сидорин В. Н., Омельченко Иван Алексеевич, Чистов И. А. һәм Дан орденының тулы кавалеры Самохин В. Ф. барельефтары нығытып ҡуйылған.
2000 йылда Еңеүҙең 55-се йыллығы алдынан монументҡа реставрация үткәрелә.
# Куприц Николай Яковлевич

Куприц Николай Яковлевич (14 июль 1912 йыл — 5 август 1980 йыл) — юрист, дәүләт хоҡуғы һәм дәүләт-хоҡуҡи фекер тарихы буйынса белгес; ғалим-металлург профессор Я.Н. Куприцтың улы, А.Я. Вышинскийҙың аспиранты; юридик фәндәр докторы. Мәскәү дәүләт университетының юридик факультетында профессор.

# Куприц Николай Яковлевич
## Биографияһы

Николай Куприц 1912 йылдың 14 июлендә Мәскәүҙә техник фәндәр докторы Яков Николаевич Куприцтың ғаиләһендә тыуған. 1936 йылда «Правовое положение автономной республики в СССР и союзной республике» темаһына
кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай һәм юридик фәндәр кандидаты була — диссертацияһының етәксеһе булып СССР-ҙың элекке Генераль прокуроры һәм СССР Сит ил эштәре министры Андрей Вышинский тора. Мәскәү дәүләт университетында Куприц студенттарға «буржуаз илдәрҙең» дәүләт ҡоролошо буйынса курс уҡый.
1960—1970 йылдарҙа Куприц дәүләт хоҡуғы буйынса фәндең Рәсәй тарихын ойотороу буйынас эш алып бара — был эше уның докторлыҡ диссертацияһының нигеҙе булып тора. 1970 йылдарҙа ул «Развитие советской государственно-правовой мысли в период перехода от капитализма к социализму» темаһына уңышлы докторлыҡ диссертацияһын яҡлай; ошо уҡ ваҡытта ул ике монографияһын баҫтырып сығара, унда дәүләт-жоҡуҡи фекерҙең осорҙарға бүлеүен күрһәтә. Олег Кутафиндың уҡытыусыларының береһе була. 1980 йылдың 5 авгусында Мәскәүҙә ҡапыл вафат була

# Куприц Николай Яковлевич
## Эштәре

* «Государственное устройство СССР»
* «Конституция СССР» (в соавторстве с В. Ф. Котоком)
* «Из истории науки советского государственного права»
* «Государственное право стран народной демократии» (в соавторстве с Л. Д. Воеводиным и Д.&nbsp;Л.&nbsp;Златопольским)
* «Вопросы истории науки советского государственного права переходного периода» (1969)
# Кесе Урғыла

Кесе Урғыла — (рус. Малая Ургала) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Урғыла йылғаһының һул ярына тамағынан 4,9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Кесе Урғыла
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201012111100021740
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102174
* Бассейн коды — 10.01.02.010
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

# Кесе Урғыла
## Этимологияһы

Йылғаның атамаһы тураһында Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә былай тип яҙа:
* Ургала, Большая и Малая, речки, левый приток Большой Арши, бассейн Ая, Кусинский район.С башкирского — «бурлящая», где ургылыу — «бурлить».
Йәғни, атама башҡорт телендәге «урғылыу» һүҙенән килеп сыҡҡан. Башҡорт теленең 2 томлыҡ һүҙлегендә: Урғылыу — эстән, төптән көс менән атлығыу
# Урень (Урень ҡушылдығы)

Урень — Рәсәйҙәге йылға. Ульяновск өлкәһе,Һамар өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Урень йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Урень (Урень ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысы Камское Устье ҡала тибындағы ҡасабаһынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем, Оло Черемшан йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000512112100004635
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100463
* Бассейн коды — 11.01.00.005
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Кальцеёль

Кальцеёль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Нившера йылғаһының һул ярына тамағынан 152 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Кальцеёль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000016804
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001680
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡайбышев

Ҡайбышев — фамилия.
* Ҡайбышев Вадим Тимерйән улы (1960) — хәрби табип. Медицина фәндәре докторы (2007).
* Ҡайбышев Мөхәмәтгәрәй Мөхәмәтшәрип улы (1811—?) — кантон башлығы, сотник (1861).
* Ҡайбышев Оскар Әкрәм улы (1939—2017) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, металдар физикаһы белгесе.
* Ҡайбышев Рөстәм Оскар улы (1963) — инженер‑механик. Физика‑математика фәндәре докторы (1996).
# Вангута-Яха (Нгынянсе-Яха ҡушылдығы)

Вангута-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО/ Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нгынянсе-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 119 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Вангута-Яха (Нгынянсе-Яха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300078634
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307863
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3