yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Изге Троица соборы (Псков)

Изге Троица соборы — Псков ҡалаһындағы православие соборы, Псков епархияһының кафедраль соборы. Собор Псков кромының архитектура ансамбленә инә һәм уның төп төҙөлөшө булып тора.
Бөгөнгө, иҫәп буйынса дүртенсе, собор бинаһы 1699 йылда, шул уҡ элекке собор урынында төҙөлгән ҡорам булып тора. Беренсе собор Х быуатта бөйөк кенәз ҡатын Ольга бойороғо буйынса ағастан төҙөлә һәм янғындан юҡҡа сыға. Икенсе собор таштан һалына һәм ,риүәйәт буйынса, 1138 йылда изге ышаныслы кенәз Всеволод Мстиславич (Николай Воронин, Павел Раппопорт һәм Юрий Спегальскийҙар тикшереүе буйынса — 1180 йылдар аҙағында — 1190 йылдар башында) тарафынан нигеҙләнә. 1363 йылда ҡорамдың түшәме емерелә һәм иҫке ҡорам урынында 1365 йылда яңыһы һалына. 1609 йылдағы янғында соборҙың эсендәге әйберҙәр, изге кенәз Довмонт һәм изге кенәз Всеволод мәйеттәре ҡуйылған кәшәнән тыш, барыһы ла утта янып бөтә. 1682 йылға тиклем ҡорам төҙәтелә һәм үҙгәртеүһеҙ тора. Шул йылда иҫке ҡорам урынында яңы таш собор төҙөлә башлай. Дүртенсе ҡорам 17 йыл буйына төҙөлә һәм 1699 йылда төҙөлөп бөтә, ул беҙҙең көндәргә тиклем еткән.

# Изге Троица соборы (Псков)
## Алдағы ғибәҙәтханалар

Псков ҡалаһы Х быуат башында Пскова һәм Великая йылғалары киҫешкән урында әүҙем төҙөлә башлай. Ғибәҙәтхана төҙөләсәк урынды бөйөк кенәз ҡатын Ольга, был ерҙәргә килгәндән һуң, 957 йылда һайлай. Йылъяҙмаларҙа күрһәтелеү буйынса, кенәз ҡатын йылға ярында тора һәм уның күҙҙәре алдында был урынды күрһәтеүсе өс нур пәйҙә була, ул тап шуның өсөн был ерҙә Живоначальная Троицаға ҡорам төҙөүҙе бағышлаған.
# Оло Таны

Оло Таны — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Межевая Утка йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Оло Таны
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, Ревда ҡалаһынан Кын ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100612111100010782
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101078
* Бассейн коды — 10.01.01.006
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Кос-Комысь

Кос-Комысь — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Комысь йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.

# Кос-Комысь
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000043506
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004350
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Серта (Кия ҡушылдығы)

Серта (Көньяҡ Серта) — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кия йылғаһының уң ярына тамағынан 295 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 122 км.

# Серта (Кия ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200018569
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201856
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Кирюшка

Кирюшка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының һул ярына тамағынан 1120 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.

# Кирюшка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200015995
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201599
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Охот диңгеҙе

Охот диңгеҙе (рус. Охотское море) — Тымыҡ океан диңгеҙе.

# Охот диңгеҙе
## География

Океандан Камчатка ярымутрауы, Курил утрауҙары һәм Хоккайдо утрауы менән айырыла. Лаперуза һәм Невельский (Мамия) боғаҙҙары аша Япон диңгеҙе менән тоташа. Диңгеҙ һыуҙары Рәсәй Федерацияһы һәм Япония ярҙарын йыуа.
Майҙаны — 1603 мең км². Уртаса тәрәнлеге — 1780 м, максималь тәрәнлеге — 3916 м.
Октябрҙән май-июнгә тиклем диңгеҙҙең төньяҡ өлөшө тулыһынса боҙ менән ҡапланған. Көньяҡ-көнсығыш өлөшө туңмай тиерлек. Төньяҡта яр буйы ныҡ йырғыланған, төньяҡ-көнсығышта диңгеҙҙең иң ҙур ҡултығы — Шелихов ҡултығы урынлашҡан. Диңгеҙгә ҡойоусы иң ҙур йылғалар — Амур, Охот, Кухтуй.
Балыҡ тотоу (лосось, сельдь, минтай, мойва, навага һ.б.), диңгеҙ хайуандарын аулау (камчатка диңгеҙ ҡыҫалаһы), нефть һәм газ сығарыу тармаҡтары үҫешкән. Төп порттары: ҡитғала — Магадан, Аян, Охотск; Сахалин утрауында — Корсаков, Курил утрауҙарында — Төньяҡ Курильск.
2014 йылдың 15 мартынан алып БМО ҡарарына ярашлы, Хоккайдо утрауы янындағы бәләкәй өлөштән башҡа, Охот диңгеҙе Рәсәй Федерацияһының айырым иҡтисади зонаһына индерелә.

# Охот диңгеҙе
## Гидроним

Охот диңгеҙе атамаһы Охот йылғаһы исеменән алынған, ә ул үҙ сиратында эвен телендәге «Окат» (йылға) һүҙенән барлыҡҡа килә. Элекке атамалары — Лам диңгеҙе (эвен телендә «лам» — «диңгеҙ») һәм Камчатка диңгеҙе. Япондар борон диңгеҙҙе Хоккай (北海; «Төньяҡ диңгеҙ») тип атаһалар, хәҙер Охоцуку-кай (オホーツク海) тип исемләйҙәр.

# Охот диңгеҙе
## Климаты

Диңгеҙҙең өҫкө ҡатламдарындағы уртаса һыу температураһы ҡышын −1,8 °C-тан +2,0 °C-ҡа тиклем, йәйен +10 °C-тан +18 °C-ҡа тиклем тирбәлә.
Горизонттар буйынса уртаса һыу температураһы °C :
| Горизонт м | Ғинуар | Февраль | Март | Апрель | Май | Июнь | Июль | Август | Сентябрь | Октябрь | Ноябрь | Декабрь |
| 0 | 2,37 | 0,34 | -0,44 | 0,05 | 1,27 | 2,08 | 5,26 | 6,04 | 10,0 | 8,12 | 4,47 | 3,08 |
| 10 | 2,38 | 0,32 | -0,42 | 0,10 | 1,30 | 1,68 | 4,48 | 5,47 | 8,20 | 6,76 | 5,03 | 3,09 |
| 20 | 2,37 | 0,33 | -0,23 | 0,10 | 1,14 | 1,47 | 3,57 | 4,07 | 6,31 | 6,45 | 4,56 | 3,09 |
| 50 | 2,50 | 0,86 | -0,09 | 0,25 | 0,38 | 1,10 | 1,70 | 2,16 | 2,42 | 4,17 | 3,48 | 3,06 |
| 100 | 3,06 | 1,01 | 0,29 | 0,50 | 0,12 | 0,98 | 1,30 | 1,53 | 1,90 | 2,53 | 2,46 | 2,66 |
| 200 | 2,25 | 1,46 | 0,60 | 0,70 | 0,72 | 0,94 | 1,16 | 1,41 | 1,13 | 1,68 | 1,44 | 1,59 |
| 400 | 1,71 | 1,21 | 1,25 | 1,10 | 1,23 | 1,01 | 1,11 | 1,28 | 1,44 | 1,49 | 1,39 | 1,15 |
# Ваҡ сысҡандар

?Ваҡ сысҡандар :
Урман ваҡ сысҡаны (Sicista betulina) :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Суб-тип: | Умыртҡалылар |
| Класс: | Имеҙеүселәр |
| Инфракласс: | Плацентарҙар |
| Отряд: | Кимереүселәр |
| Ғаилә: | Ялман сысҡан һымаҡтар |
| Ырыу: | Ваҡ сысҡандар |
Латинса исеме :
Sicista Gray, 1827 :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 609731 NCBI 52906 |
Ваҡ сысҡандар (лат. Sicista) — кимереүселәр отрядының ялман сысҡан һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған заты.

# Ваҡ сысҡандар
## Ҡылыҡһырлама

Кәүҙә оҙонлоғо 5—7,7 см, ауырлығы 25 г тиклем. Йөнө ҡыҫҡа, төҫө ерәнһыу-көрәндән алып ҡуңырһыу-һороға тиклем, арҡаһы буйлап буй ҡара һыҙат үтә. Башы осло моронло, күҙе бәләкәй, ҡолағы овал, ҡара‑көрән йәки ҡара‑ҡуңыр, ситтәренән һарғылт ҡаймалы. Артҡы аяғы алғыһынан 2 тапҡырға тиерлек оҙонораҡ. Ҡойроғо 8,5—10 см, эләктереүсән, ҡыҫҡа ҡаты төк м-н ҡапланған.

# Ваҡ сысҡандар
## Үрсеүе

Енси яҡтан 1 йылда өлгөрә. Ғәҙәттә, йылына 1 тапҡыр 4—6 бала тыуҙыра. 2—3 йыл йәшәй. Эңерҙә, төндә, көҙ аҙағында шулай уҡ көндөҙ ҙә әүҙем. Ҡышын йоҡоға тала.

# Ваҡ сысҡандар
## Туҡланыуы

Бөжәк һәм уның балағорттары, үрмәксе һымаҡтар һ.б. ваҡ умыртҡаһыҙҙар, үҫемлектең сәскәһе, емеше һәм орлоғо м-н туҡлана.

# Ваҡ сысҡандар
## Таралыуы

Урман ваҡ сысҡаны ағас тамыры араһындағы бушлыҡта, ағас ҡыуышында, серегән ағас төбөндә йәшәй, ҡайһы берҙә тупраҡта ҡыҫҡа өңдәр ҡаҙый; дала зонаһынан башҡа республиканың бөтә биләмәһендә һыубаҫар әрәмәлегендә, урман һыҙатында осрай; дала ваҡ сысҡаны — ваҡ кимереүселәрҙең ташландыҡ өңдәрендә, Башҡортостандың Урал аръяғы далаларында һәм болондарында тереклек итә. 14 төрө билдәле. Башҡортостанда урман ваҡ сысҡан һәм дала ваҡ сысҡаны тереклек итә.

# Ваҡ сысҡандар
## Кеше өсөн зарары

Ваҡ сысҡан инфекцион ауырыуҙарҙы (талпан энцефалиты, туляремия һ. б.) таратыусы.
# Борну

Борну (Борно) — Сахараның Сахель зонаһында, Африкала хәҙерге Нигерия, Нигер һәм Чад илдәренең сиктәре тоташҡан урында урынлашҡан урта быуаттағы дәүләт.
Тәүге тапҡыр XIV быуатта ғәрәп хроникаларында телгә алына. Борну дәүләте Чад күлен ике яҡтанда уратып, яҡынса 250 мең км² майҙанды биләгән. Чад күленең көнсығышынан көнбайышҡа күскән канури ҡәбиләләре Борну дәүләтенә нигеҙ һалғандар. Илдең баш ҡалаһы булып Кука (Кукава) ҡалаһы булған, уның халҡының һаны XIX быуат уртаһында 60 меңгә барып еткән. Борну дәүләтенең халҡы ислам динен тотҡандар.
Бер нисә быуат осоронда Борну дәүләте ҡол, мал һатҡан, һәм металл, шәкәр, тоҙ, иген һатып алған.
1893 йылда Борну дәүләтен Судан ҡол биләүсеһе Рәбих әз-Зөбәйер менән баҫып алына. 1900 йылда француз ғәскәрҙәре уның отрядттарын тар-мар итәләр һәм был дәүләт йәшәүҙән туҡтай. Илдең территорияһы 1901 йылда Англия, Франция һәм Германия дәүләттәре араһында бүленә.
Хәҙерге ваҡытта (1976 йылдан алып) Борно атамаһын Нигерияның төньяғындағы федераль штаттарының береһе йөрөтә.
# Ҡараҡая плотинаһы

Ҡараҡая быуаһы (плотинаһы) (төр. Karakaya BarajıKarakaya Barajı) — Төркиәнең Евфрат йылғаһында төҙөлгән һәм 1987 йылда тамамланған эре гидроҡоролмаһы; Көньяҡ-Көнсығыш Анатолия проектының 21 быуаһының береһе (төр. Güneydoğu Anadolu Projesi, GAPProjesi Güneydoğu Anadolu, GAP). ГЭС плотинаһы алты генератор ярҙамында дөйөм билдәләнгән ҡеүәте 1800 МВт тиклем булған 300 МВт электр энергияһы эшләп сығара. Ҡоролманың конструктив үҙенсәлеге — машина залының туранан-тура плотинаның «тәнендә», һыу ағыҙғысында урынлаштырылыуы.
Йыл һайын һыу кимәле кәмегәндә, күсеп киткән кешеләрҙең бер ауылынан тороп ҡалған «яңғыҙ манара» һыу эсенән ҡалҡып сыға. Һыу баҫҡандан һуң 30 йыл үтеүгә ҡарамаҫтан, ул емерелмәгән дә, ҡыйшаймаған да.

# Ҡараҡая плотинаһы
## Конструкцияһы

Ҡараҡая гидроэлектростанцияһы составына 173 м бейеклегендәге бетондан эшләнгән арка-гравитация плотинаһы инә; ГЭС-тың үҙ ҡеүәте 1800 МВт тәшкил итә: быны 300 МВт ҡеүәтендәге 6 агрегат тәьмин итә. Ҡаракая һыуһаҡлағысы Ататөрк быуаһыныҡына ҡарағанда бәләкәйерәк, шулай ҙа бик ҙур: уның майҙаны 298 квадрат километр тәшкил итә, ә күләме — 9,5 кубик километр. Быуаның ГЭС-тарҙың күбеһендә булмаған «ҡыҙыҡлы конструктив үҙенсәлеге» бар — гидроагрегатлы машина залы туранан-тура плотинаның «тәнендә», һыу ағыҙғысы аҫтында урынлаштырылған.

# Ҡараҡая плотинаһы
## Ираҡ һәм Сүриә менән конфликт

Евфрат йылғаһы Сүриәлә лә, Ираҡта ла ауыл хужалығы һәм техник маҡсаттарҙа ҡулланылған мөһим һыу сығанағы булып тора — Ҡараҡая плотинаһын төҙөү проектын планлаштырыу стадияһында уҡ ике илдең дә хөкүмәттәре борсолоу белдергән. Һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә плотина аша аҡҡан минималь һыу ағымы 500 м³ (18 000 куб. фут) күләмендә гарантиялаған килешеүгә ҡул ҡуйылған.

# Ҡараҡая плотинаһы
## Халыҡтың күсенеп ултырыуы

2013 йылда Богумил Терминский Ҡараҡая плотинаһы төҙөлөшө төбәктән яҡынса 30 000 кешене күсергә мәжбүр иткән тигән фекер әйтте.
Һыу баҫҡан ауылдарҙың береһендә — урындағы халыҡ әйткәнсә, унда 600 ғаилә йәшәгән — «яңғыҙ манара» тороп ҡалған: 1984 йылда һыуҙы резервуарҙа тотоп ҡалдыра башлаған дамба ауылды ла, мәсетте лә емерергә мәжбүр итә. Һыуһаҡлағыстағы һыу кимәленең миҙгелле үҙгәреүе менән бәйле, йәй көнө тороп ҡалған манараларҙың береһе тулыһынса һыуҙан «ҡалҡып сыға» һәм бик күп урындағы, төрөк, шулай сит ил туристарының иғтибарын йәлеп итә. 30 йылдан ашыу ваҡыт үтеүгә ҡарамаҫтан, «яңғыҙ манара» ҡыйшаймаған да, емерелмәгән дә — шуның өсөн был төбәк халҡы өсөн ул символға әйләнгән, йыл һайын мәсеттең «күренеүен» байрам итә улар. Манараны тарихи бина тип таныу һәм тергеҙеү идеяһы барлыҡҡа килгән.

# Ҡараҡая плотинаһы
## Күлдең экологик хәле

Ҡараҡая плотинаһы булдырған күл төбәктең мөһим һыуһаҡлағыстарының береһе: уның һыуы баҫыуҙарҙы һуғарыу өсөн файҙаланыла, ә күл үҙе — балыҡсылыҡ өсөн ҡулай. Күл һыуының химик анализ һөҙөмтәләре күрһәтеүенсә, ул төрлө ауыр металдар менән бысранған: был мәғлүмәттәр һыу төбө ултырмалары һәм урындағы балыҡтарҙың айғолаҡтары анализы менән раҫланған. Бысраныуҙың сәбәбе булып төбәктәге ауыл хужалығының әүҙемлеген дә билдәләр кәрәк.
# Буфлебен

Буфлебен (нем. Bufleben) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1058 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,17 км². Диңгеҙ кимәленән 285 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99869 һәм автомобиль коды — GTH.
# Ялан (Ҡурған өлкәһе)

Ялан (рус. Яланское) — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһе Сафакүл районы ауылы. Ялан ауыл советы составына керә.

# Ялан (Ҡурған өлкәһе)
## Халҡы

2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауыл халҡының 37 %-тын башҡорттар тәшкил итә.

# Ялан (Ҡурған өлкәһе)
## Инфраструктура

Ауылда урта мәктәп, китапхана, мәҙәниәт йорто, фельдшер-акушер пункты бар.
# Күперле карст күпере

Күперле карст күпере — тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965). Мәләүез районы Күперле йылғаһы (Нөгөш йылғаһы ҡушылдығы) тәрән тар үҙәнлегендә, Башҡортостан милли паркы территорияһында урынлашҡан. Күпер 2 тороҡло (оҙонлоғо 35 м, киңлеге 4 м, бейеклеге 20 м). Карст мәиерйәһе түбәһе емерелеүҙән барлыҡҡа килгән, корбон эзбизташтарынан тора. Йылға бейеклеге 2, 8, 12 м булған 3 шарлауыҡлы каскад барлыҡҡа килтерә. тирә-яҡтағы ландшафы тау һоро урман тупрағындағы киң япраҡлы урмандан тора. Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән үҫемлектәрҙең һирәк төрҙәре үҫә: себер зигаденусы, торҡа сәскә.
# Александр колоннаһы (Дондағы Ростов)

Александр колоннаһы (Александрийская колонна) — Дондағы Ростовта Витя Черевичкин исемендәге паркта урынлашҡан һәйкәл. Ул 1894 йылда Дондағы Нахчиван ҡалаһында (хәҙерге Дондағы Ростовтың Пролетар районы). Александр колоннаһы — ҡаланың совет осоронда һаҡланып ҡалған берҙән-бер революцияға тиклемге һәйкәл. Ул урындағы әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.

# Александр колоннаһы (Дондағы Ростов)
## Тарихы

Александр колоннаһы 1894 йылдың 18 сентябрендә, Екатерина II һәйкәле менән бер көндә тантаналы асыла. Монумент Александр II батшалыҡ итә башлауға 25 йыл тулыуға бағышлана. Колонна ҡуйылған парк Александр паркы атамаһын ала.
Һәйкәл иң осона Рәсәй гербы ҡуйылған, тотош граниттан эшләнгән 11-метрлыҡ колоннанан ғибәрәт. Һәйкәл ултырған майҙан сылбырлы ҡойма менән уратылған. Проект авторы Нахчиван архитекторы Н. Н. Дурбах. Һәйкәл С. А. Тониттоның Ростов оҫтаханаһында эшләнә. Ҡуйылғанға тиклем һәйкәл «Александр Икенсегә — Нахчиван әрмәндәренән» тигән рәсми исем менән йөрөй.
* Һәйкәл фрагменттары
# Сырья

Сырья — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кондас йылғаһының һул ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Сырья
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100007512
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100751
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Сәлихова Эльвина Әхнәф ҡыҙы

Сәлихова Эльвина Әхнәф ҡыҙы (18 декабрь 1973 йыл) — тел белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (2008). Профессор.

# Сәлихова Эльвина Әхнәф ҡыҙы
## Биографияһы

Эльвина Әхнәф ҡыҙы Сәлихова 1973 йылдың 18 декабрендә Башҡортостан Республикаһының Ҡырмыҫҡалы районы Прибельский ауылында тыуа. Урта мәктәпте тамамлағас, Башҡорт дәүләт университетында юғары белем ала һәм 1995 йылда дипломлы белгес була. 1997 йылда — кандидатлыҡ, 2007 йылда докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 2004 йылдан — доцент, 2020 йылдан — профессор. 1995 йылдан Өфө дәүләт авиация техник университетында эшләй, 2008 йылдан тел коммуникацияһы һәи сихолингвистика кафедраһы профессоры.

# Сәлихова Эльвина Әхнәф ҡыҙы
## Ғилми эшмәкәрлеге

Эльвина Сәлихова 3 аспирант әҙерләй. Аспирантураға ҡабул итеү буйынса төп белем биреү программаһын эшләүсе автор-төҙөүселәрҙең береһе. Өфө дәүләт авиация техник университеты өсөн барлыҡ йүнәлештәге һәм профилдәге юғары квалификациялы кадрҙар әҙерләүҙең һөнәри программаһын эшләй. 18 докторлыҡ һәм кандидатлыҡ диссертациялар яҡлауҙа оппонент була, 11 докторлыҡ һәм кандидатлыҡ эшенә рецензия яҙа, 10 докторлыҡ һәм 31 кандидатлыҡ авторефераттарҙың баһалама авторы. Ғилми тикшеренеүҙәре ике теллелек мөхитендә һүҙҙе белеү һәм уның психологик структураһы менән ҡулланыуҙы моделләштереүгә бағышланған. Барлығы 200-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән вуздар өсөн уҡыу әсбаптары авторы.

# Сәлихова Эльвина Әхнәф ҡыҙы
## Йәмәғәт эшмәкәрлеге

Эльвина Әхнәф ҡыҙы аттестация комиссияһы составына инә. Асирантураға уҡырға инеүселәрҙең кандидатлыҡ имтихандарын ҡабул итеүҙә һәм юғары квалификациялы фәнни-педагогик кадрҙарҙы аттестациялауҙа ҡатнаша.

# Сәлихова Эльвина Әхнәф ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

Төрлө кимәлдәге Рәхмәт хаттары «Гуманитар өлкәләге иң яҡшы ғилми хеҙмәт — 2012; 2017» халыҡ-ара конкурстары дипломы, сертификаттары Бөтә Рәсәй педагогик уйлап табыуҙар смотр-конкурсы призеры дипломы «Иң яҡшы фәнни мәҡәлә — 2018» Бөтә Рәсәй конкурсы еңеүсеһе дипломы.
# Бехтерев (ауыл)

Бехтерев (рус. Бехтерева) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Наҙы-Петровск районы ауылы. Ҡурға ауыл биләмәһе составына керә.

# Бехтерев (ауыл)
## География

Савалда йылғаһы буйында, район үҙәге Наҙы-Петровск ҡалаһынан 17 км төньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 312 метр.

# Бехтерев (ауыл)
## Халҡы

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса урыҫтар һәм башҡорттар йәшәй.
# Шмидефельд (Лихтеталь)

Шмидефельд (Лихтеталь) (нем. Schmiedefeld (Lichtetal)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1026 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,51 км². Диңгеҙ кимәленән 750 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98739 һәм автомобиль коды — SLF.
# Мусин Сәфәр Ғайсар улы

Мусин Сәфәр Ғайсар улы (5 ноябрь 1948 йыл) — төҙөүсе. 1965—2007 йылдарҙа Салауат ҡалаһының «Салаватстрой» төҙөлөш тресының балта оҫтаһы, ташсыһы, мастеры (1995 йылдан). Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры (1975, 1977, 1986). Фёдоровка районының почётлы гражданы.

# Мусин Сәфәр Ғайсар улы
## Биографияһы

Сәфәр Ғайсар улы Мусин Башҡорт АССР-ының Йомағужа районы Ялсы ауылында 1948 йылдың 5 ноябрендә тыуған. Урта белемле.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1965 йылда Салауат ҡалаһындағы 27-се һөнәрселек училищеһын тамамлағандан һуң «Салауатстрой» тресының 3-сө төҙөлөш идаралығында балта оҫтаһы булып башлай. 1971 йылдан «Салауатстрой» тресында ташсылар бригадаһы бригадиры булып эшләй. 1995 йылдан — «Салауатстрой» тресы" яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтендә төҙөлөш-монтаж эштәре мастеры.
2008 йылда С. Ғ. Мусин хаҡлы ялға сыға, Башҡортостан Республикаһының Фёдоровка районында йәшәй. Райондың почётлы гражданы.

# Мусин Сәфәр Ғайсар улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Оҙаҡ йылдар емешле эшләгәне, юғары производство күрһәткестәре, пландарҙы һәм социалистик йөкләмәләрҙе арттырып үтәгәне өсөн С. Ғ. Мусин 1-се (1986), 2-се (1977) һәм 3-сө (1975) дәрәжәләге Хеҙмәт Даны ордендары, миҙалдар менән бүләкләнә.
* Фёдоровка районының почётлы гражданы.
# Максимов Александр Анатольевич

Максимов Александр Анатольевич (12 октябрь,1974 йыл, Александров) — Владимир ҡалаһы хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары.

# Максимов Александр Анатольевич
## Биографияһы

Александр Григорьевич Максимов 1974 йылдың 12 октябрендә Владимир өлкәһенең Александров ҡалаһында дәүләт хеҙмәткәрҙәре ғаиләһендә тыуған.
Владимир ҡалаһының 25-се мәктәбен тамамлай. 1992 йылда ул Владимир ҡалаһының политехник институтына уҡырға инә.
1997 йылда, университетты тамамлағандан һуң, Владимир ҡалаһында тәүге туристик фирма — «ВладимирТур» төҙөй һәм етәкләй. Компанияның төп йүнәлеше — «Рәсәйҙең алтын ҡулсаһы» ҡала туристик маршруттары буйынса эш.
2014 — 2015 йылдарҙа Владимир ҡалаһының Халыҡ депутаттарының Совет депутаты итеп һайлана.
2015 — 2019 йылдарҙа Владимир ҡалаһы Ленин районы башлығы.
2019 йылдан — Владимир ҡалаһы хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары.

# Максимов Александр Анатольевич
## Ғаиләһе

Өйләнгән; улы бар.
# Дегтерка

Дегтерка (Дектерка) — Рәсәй йылғаһы. Орёл өлкәһе, Липецк өлкәһе, Курск өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дайминка йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Дегтерка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосна йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Хоперге қосылу құйылысына дейінгі Дон ҡушылдығының су алаптары, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010100212107000000923
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000092
* Бассейн коды — 05.01.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Гремучий (Ҡыҙыл Гвардия районы)

Гремучий (рус. Гремучий) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһенең Ҡыҙыл Гвардия районындағы ауыл. Староникольское ауыл биләмәһе составына инә.

# Гремучий (Ҡыҙыл Гвардия районы)
## Халҡы

2002 йылғы бөтә Рәсәй йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (27 %) йәшәй.
# Заломная (Ай-Еган ҡушылдығы)

Заломная — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ай-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Заломная (Ай-Еган ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300065550
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306555
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3