yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Крәҫтиән музейы (Каяани)

Рийхипихтың крәҫтиән музейы (фин.Riihipihan talonpoikaismuseo) — Кайнуу төбәгендә крәҫтиән тормошо музейы, Финляндияла Каяани ҡалаһының Вуолийоки ауылындағы музей.

# Крәҫтиән музейы (Каяани)
## Тасуирламаһы

Крәҫтиән мәҙәниәте музейы 1991 йылда Кайнуу төбәгенең Вуолийоки ауылында асыла. Был ағас ҡаралтыларҙан торған ҙур булмаған ауыл, улар бында төрлө провинцияларҙан күсерелгән. Уларҙың күбеһе элек Каяани янындағы фермаларҙа урынлашҡан булған.
Музей зонаһындағы 30-ҙан ашыу биналар һәм ҡоролмалар XIX һәм XX быуаттар араһындағы тораҡ пункттарҙы һәм ихаталарҙы иллюстрациялай. Музейҙа барлығы 4 000 яҡын әйбер бар. Музей йәйге айҙарҙа асыҡ була, ә башҡа ваҡтыта ул шәхси саралар үткәреү менән мәшғүл. Ҡала саралары шулай уҡ музей зонаһында үткәрелә, шулай уҡ йыл һайын июль баштарында үткәрелә.
Музей ауылы һөт магазины (1945 йыл, Вуолийоки), иген келәте (1838 йыл), ел тирмәне, Соткамо Йормаскиля Хилясен фермаһынан ат аҙбары, Пихлямякиның бүрәнә өйө (XIX быуат аҙағы - XX быуат башы, Соткамо) Вуолийоки Паавола фермаһынан аҙбар, тимерлек, туғай мунсаһы һ.б. кеүек ҡоролмаларҙан тора.
* Музей бинаһының эсе
* Музей экспонаттары
* Ыҫмала өсөн мискәләр менән кәмә
* Һөт магазины
# Сүстәге Бөйөк мәсет

Сүстәге Бөйөк мәсет - Сүс ҡалаһындағы рибәт (ғәр. رباط‎ — ҡәлғә‎) (ҡәлғә) мәсете – Тунистың иң боронғо ғәрәп ҡоролмаларының береһе. Был нығытмалағы мәсет IX быуат урталарында төҙөлгәне бирле емерелеүгә дусар булмаған

# Сүстәге Бөйөк мәсет
## Тарихынан

Рибәттәр башта Ислам динендәгеләрҙе башҡа инаныстарҙағыларҙан ҡурсалау өсөн төҙөлә башлаған. Артабан улар коммуникацияларҙы һаҡлау өсөн ҡулланылған һәм суфыйсылыҡ үҙәктәренә әүерелгән. Сүстәге рибәт - ҡаланың иң боронғо ҡоролмаһы. Уның ҡасан барлыҡҡа килеүе аныҡ билдәле түгел, әммә 821 йылда булғанлығы теүәл иҫбатлана, сөнки ҡыйыҡ аҫтындағы яҙмала ошо дата теркәлгән. Миләди 851 йылда әғләби әмир Мөхәммәт I ибн әл-Әғләб шәхсән рәүештә Сүстә Бөйөк мәсетте төҙөтә. Ул күренеше менән мәсеткә ҡарағанда нығытманы хәтерләтә.

# Сүстәге Бөйөк мәсет
## Мәсеттең ҡоролошо

Дүрткел майҙанлы итеп эшләнгән Бөйөк мәсет Сүс ҡалаһының боронғо үҙәгенең (мәҙинә) төньяҡ-көнбайыш өлөшөндәге гавань янында, рибәттән бер нисә метр ғына алыҫлыҡта урынлашҡан. Мәсеттең ҡалын диуарҙары өҫ яҡтан киртләсләп һалынған. Мөһабәт һәм ҡырыҫ күренешле диуарҙар йыш ҡына эске портты ҡурсалаусы булып торған.
Мәсеттең манараһы юҡ, был маҡсатта рибәткә яҡын ғына торған ҡарауыл башняһы ҡулланылған.
Мәсеттең иркен эске ихатаһы өс яҡтан портиктар һәм аркадалар менән тоташтырылған. Галереяларҙың өҫ яғы Бөйөк мәсетте төҙөтөүсе һәм архитекторҙың исемдәре ғәрәп каллиграфияһы менән яҙылған нәзәкәтле фриз менән биҙәлгән. Намаҙхана өлөшө антик колонналар һәм капителдәр менән биҙәлгән, ике көмбәҙе бар, кокиль ысулы менән ҡойолған металл биҙәктәр менән һырланған. Көмбәҙҙәрҙең семәре Сүс ҡалаһындағы декоратив мосолман скульптураһының боронғо миҫалы булып тора. Мәсеттең архитектура стиле бер үк ваҡытта байлыҡ та, ҡәтғилек тә сифаттарын кәүҙәләндерә
# Дәрүиш

Дәрүиш (фарс. درویش [derviš] «фәҡир, хәйерсе») шулай уҡ каландар йәки календер — Исламдағы монах, аскет аналогы; суфыйлыҡҡа бирелгән кеше. Суфый дәғүәтсе-дәрүиште хөрмәт йөҙөнән — ата тип атау ҡабул ителгән булған (төр. ata «отец»).

# Дәрүиш
## Дәрүиштәрҙең төрҙәре

Мосафир дәрүиштәр һәм шәйехкә бирелеп «текие», ханакаларҙа йәшәүселәр була. Ханакаларҙа йәшәүселәр йыш ҡына ил гиҙеп сығып киткән, халыҡ биргән хәйер-саҙаҡаға көн күргән, әммә ваҡыт уҙыу менән йәшәгән еренә кире ҡайтып, бергәләп ураҙа тотҡан, намаҙ уҡыған.
Урта Азияның ҡайһы бер ҡалаларында (мәҫәлән, Бохара, Сәмәрҡәнд тә һ.б.) ҡала башлыҡтары дәрүиштәргә йәшәр өсөн ҡаҙна һәм хәйриә аҡсаһына ханака төҙөп биргәндәр.
Дәрүиштәр бер ниндәй мөлкәте булмау менән айырылып торған. Дәрүиш хатта кейемен дә үҙенеке тип әйтә алмаған, былар барыһы ла Аллаһы тәғәләнеке. Берәй нәмәгә эйә булып ҡуйһа, ул бының менән бүлешергә тейеш булған. Дәрүиш етеш йәшәй торған булһа, быны ул йомартлығы һәм киң күңеллелеге менән ҡайтарырға тейеш булған — үҙенә, хатта ғаиләһенә бер ни ҡалдырмай ҡунағына биреп ебәрә алған..
Ҡайһы саҡ дәрүиштәрҙе монахтар менән сағыштыралар, әммә был бары яҡынса оҡшашлыҡ, сөнки дәрүиш өйләнә алған, үҙ тормошо, мөлкәте менән йәшәй алған.

# Дәрүиш
## Дәрүиштәрҙең әйләнеп бейеүе

Ябай кешеләргә дәрүиштәрҙең әйләнеп бейеүе кеүек күренгән тамаша суфыйҙар өсөн ғибәҙәт һанала, ул – «семә» йәки «мәүләүи табыныуы» тип атала. Башҡарыусылар – семәзәндәр – суфыйҙарҙың мәүләүи тәриҡәтенә инә. Был тәриҡәткә нигеҙ һалыусы- XIII быуат шағиры – мистик Йәләлетдин (Джалаладдин) Руми, ул «Мәүләнә» (ғәрәпсә «хужабыҙ») тип атала. Был тәриҡәт беҙҙең көндәргәсә йәшәүен дауам итә, ул Төркиәлә генә түгел, Европала ла, мәҫәлән, үҙенең фекерҙәштәрен таба. Әлбиттә, хәҙер «дәрүиш» тип атау яҡынса ғына, был тәриҡәт ағзалары илдән-илгә йөрөгән фәҡир мосафирҙар түгел. Улар ҡәҙимге тормош менән йәшәй, ғаиләләре, эштәре бар, хәлле генәләре лә осрай. Йыл һайын 10 - 17 декабрҙә был кешеләр Төркиәгә, Конья ҡалаһына килеп тула, улар Мәүләнә ерләнгән кәшәнәгә бара һәм семәлә ҡатнаша.
Мәүләнә кәшәнәһе музей итеп йыһазландырылған, бында китаптар (шул иҫәптән Мәүләнәнең «Мәснәүии» тигән китабы)һәм дәрүиштәрҙең кейемдәрен күрергә мөмкин. Бүлмәләрҙә дәрүиштәр нисек йәшәгәнен, ғибәҙәттәрен, иң мөһиме - семәне нисек үтәгәндәрен ҡарарға була. Был ритуалды Мәңләнә үҙе барлыҡҡа килтергән тип һанайҙар. Бер мәл ул баҙар буйлап китеп барғанда сүкештәр туҡылдағанын ишетеп ҡалған да ҡапыл шул көйгә ҡулдарын күкккә күтәреп, мауығып әйләнә башлаған, тиҙәр

# Дәрүиш
## Башҡорт әҙәбиәтендә дәрүиш образы

Башҡорт әҙәбиәтендә дәрүиш образын һынландырған бер әҫәр — Мостай Кәримдең «Ай тотолған төндә» пьесаһы бар. Дәрүиш унда кире образ итеп һынландырыла.
Әҫәр буйынса шул уҡ исемле фильм төшөрөлгән.
# Медведка йырыны

Медведка йырыны — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Савруша йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Медведка йырыны
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Кинель башынан тамағына тиклем, Кутулук йылғаһы башынан Кутулук һыуһаҡлағысына тиклем ]. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000812112100008067
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100806
* Бассейн коды — 11.01.00.008
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Лаут (Кума ҡушылдығы)

Лаут — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кума йылғаһының һул ярына тамағынан 112 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 106 км.

# Лаут (Кума ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010600112115300017402
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301740
* Бассейн коды — 14.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# 1984 йылда йыһанға осороуҙар исемлеге

1984 йылдағы орбитаға осороуҙар исемлеге. Ҡыҙыл төҫ менән уңышһыҙ осороуҙар билдәләнгән. Осоусы йыһан аппараттары (ЙА) ҡалын итеп айырып билдәләнгән.
# Аҡлыш (Тол ҡушылдығы)

Аклуши — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Тол йылғаһының һул ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Оҙонлоғо 10 км.

# Аҡлыш (Тол ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Кама ГЭС-ынан Воткин һыуһаҡлағысына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101012111100014806
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101480
* Бассейн коды — 10.01.01.010
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Берёзовая (Чир ҡушылдығы)

Березовая (Березовка) — Рәсәйҙең Ростов өлкәһе биләмәләрендә ағыусы Чир йылғаһының уң ҡушылдығы. Чир йылғаһы тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡоя. Йылға оҙонлоғо 63 км, һыу йыйыу бассейнының майҙаны — 524 км².

# Берёзовая (Чир ҡушылдығы)
## Тасуирлама

Березовая йылғаһы Облив районының Слепихин утары янында башлана. Артабан ағымы Трухин утары янынан , аҙаҡ Кривов утары аша, артабан — Черновка утары янынан, Самохин, Нестеркин, Фролов, Сеньшин һәм Ковыленский утарҙары аша түбәнгә табан йүнәлә. Березовая йылғаһы был утарҙарҙан көньяҡтараҡ Чир йылғаһына ҡоя.

# Берёзовая (Чир ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Дон һыу бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы- Чир йылғаһы. Йылғаның бассейны — Дон йылғаһы (һыу бассейнының Рәсәйҙәге өлөшө).

# Берёзовая (Чир ҡушылдығы)
## Иҫкәрмә

* 1 2 Государственный водный реестр РФ: Река Березовая (Березовка) (билдәһеҙ).
# Биелич Йован

Йован Биелич (сер. Јован Бијелић; 30 июнь 1884(18840630), Австро-Венгрия, Босански-Петровац янындағы Ревеник — 12 март 1964, Белград, Югославия Социалистик Федератив Республикаһы) — серб югослав һынлы сәнғәт рәссамы, графигы, иллюстраторы. Югославияның һуғыш-ара осорондағы иң билдәле рәссамдарының береһе, Югославияла һәм Сербиялаколористик экспрессионизмдың күренекле вәкиле. Серб фәндәр һәм сәнғәт академияһы ағзаһы (1963).

# Биелич Йован
## Биографияһы

Тәүҙә Сараевола Ян Карел Яневскийҙа һынлы сәнғәт серҙәрен өйрәнә, һуңынан 1909—1913 йылдарҙа— Краков сәнғәт академияһы Теодор Аксентович, Леон Вычулковский, Юзеф Панкевичтарҙың уҡыусыһы була, һуңыраҡ 1913—1914 йылдарҙа Парижда Академия де Ла Гранд Шомьерҙа, 1915 йылда —Прагала һөнәре буйынса һабаҡ ала.
1919 йылдан Белградта йәшәй һәм рәсем уҡытыусыһы, һуңынан Белград Милли театрында сценаграф һәм рәссам булып эшләй. Оҫтахана эргәһендә һынлы сәнғәт мәктәбен ойоштора, унда төрлө ваҡытта Даница Антич, Павле Васич, Душан Влайич, Никола Граовац, Миомир Денич, Педжа Милосавлевич, Джордже Попович, Юрица Рибар, Алекса Челебонович һәм башҡалар шөғөлләнә.
Йован Биелич — югослав художество төркөмдәренә («Группа художников», «Форма», «Свободные и независимые») нигеҙ һалыусыларҙың береһе һәм ағзаһы. 1912 йылдан алып югослав рәссамдарының 200-гә яҡын төркөм күргәҙмәһендә ҡатнаша, 1919 йылдан илдә һәм сит илдәрҙә шәхси күргәҙмәләр ойоштора. Шулай уҡ әҙәби ижад һәм тәржемәләр менән шөғөлләнә (8 баҫылған хикәйә, бер ҡулъяҙма һәм бер тәржемә авторы).
Рәссамдың ижади мираҫын 981 картина, 103 акварель, 52 пастель, 676 һүрәт (ҡәләм, күмер, тушь), 19 китап иллюстрациялары һәм 94 театр сценографияһы тәшкил итә.
Биеличтың картиналары Милли музейҙа, Хәҙерге заман сәнғәте музейында, Нови — Садта Павел Белянский мемориалы коллекцияһында, Сербияның башҡа музейҙарында һәм галереяларында һәм шәхси коллекцияларҙа һаҡлана һәм ҡуйыла. Уның иҫәбендә бик күп бүләктәр һәм наградалар, шул иҫәптән, I дәрәжә Хеҙмәт ордены (ЮФСР), Октябрь премияһы, Сербия Социалистик Республикаһының «Етенсе июль» премияһы һ. б.) .
Белградта Яңы зыяраттың Атҡаҙанғандар (бөйөктәр) Аллеяһында ерләнгән.

# Биелич Йован
## Хәтер

* Босански-Петровац ҡалаһында Босния һәм Герцеговинаның Милли ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән «Йован Биджеличтың Мемориаль музейы» булдырыла.
# Травниха

Травниха — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волбица йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 5 км.

# Травниха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000031711
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003171
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Пады-Яха

Пады-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Киртыгорт-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 40,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Пады-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15030000112115300050545
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305054
* Бассейн коды — 15.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Хәмзин Рим Әнүәр улы

Хәмзин Рим Әнүәр улы (9 июль 1952 йыл) — ауыл жужалығы, партия һәм совет органдары хеҙмәткәре. 1986 йылдан Туймазы район Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1988 йылдан — КПСС-тың Туймазы ҡала комитетының беренсе секретары, 1990 йылдан — Туймазы район Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1992 йылдан — Туймазы районы хакимиәте, 1999 йылдың июненән 2004 йылғаса — Туймазы ҡалаһы һәм Туймазы районы хакимиәте башлығы. РСФСР-ҙың халыҡ депутаты (1990—1993), Башҡортостан Республикаһының 1-се һәм 2-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ауыл хужалығы һәм почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы.

# Хәмзин Рим Әнүәр улы
## Биографияһы

Рим Әнүәр улы Хәмзин 1952 йылдың 9 июлендә Башҡорт АССР-ының Бүздәк районы Оло Өстүбә ауылында тыуған.
Хеҙмәт юлын слесарь-монтажсы булып башлай.
Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлай. Туймазы район Советы башҡарма комитеты секретары итеп һайлана.
1979—1986 йылдарҙа — ул В. И. Ленин исемендәге колхоздың партия комитеты секретары, КПСС-тың Туймазы ҡала комитетының ойоштороу бүлеге инструкторы, 1 Май исемендәге колхоз рәйесе.
1986 йылдан — Туймазы район Советы башҡарма комитеты рәйесе.
1988 йылдан — КПСС-тың Туймазы ҡала комитетының беренсе секретары.
1990 йылдан — Туймазы район Советы башҡарма комитеты рәйесе.
1992 йылдан — Туймазы районы хакимиәте башлығы.
1999 йылдың июненән 2004 йылға тиклем — Туймазы ҡалаһы һәм Туймазы районы хакимиәте башлығы.
РСФСР халыҡ депутаты (1990—1993), Рәсәй Юғары Советының Тәбиғәт ресурстарын рациональ файҙаланыу һәм экология мәсьәләләре буйынса комитеты ағзаһы, Мандат комиссияһы, «Суверенитет һәм тигеҙлек» фракцияһы ағзаһы.
Башҡортостан Республикаһының 1-се һәм 2-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайының Вәкилдәр Палатаһы депутаты, бюджет буйынса комитеты ағзаһы.

# Хәмзин Рим Әнүәр улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре
* Рәсәй Федерацияһы дөйөм белем биреүҙең Почетлы хеҙмәткәре
* Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы
# Харвута (Твнопча ҡушылдығы)

Харвута — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Танопча йылғаһының уң ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Харвута (Твнопча ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300033016
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303301
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Сынтимер (Яйыҡ ҡолағы)

Сынтимер (рус. Сентимерка) — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Яйыҡ йылғаһының Ҡыуандыҡ районы өлөшөндәге ҡолағы

# Сынтимер (Яйыҡ ҡолағы)
## Географияһы

Сынтимер ҡолағы Яйыҡ йылғаһының һул ярында, Ильинка ҡасабаһынан үрҙәрәк, Ҡаратал ҡасабаһына яҡын урынлашҡан.

# Сынтимер (Яйыҡ ҡолағы)
## Тасуирламаһы

Сынтимер ҡолағы өлкә әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иҫәпләнә. Ырымбур өлкәһенең Яшкин ауылында тыуып үҫкән рәсәй географы, ландшафт экологияһы һәм ҡурсаулыҡтар белгесе, географик фәндәр докторы, профессор А. А. Чибилев 1993 йылда «здесь одно из важнейших нерестилищ леща в районе» тип яҙған.
Ҡолаҡтың оҙонлоғо 400 м, тамағы янында киңлеге 60 м, тәрәнлеге 1-3 м.

# Сынтимер (Яйыҡ ҡолағы)
## Климаты

Телгә алынған Ильинка һәм Ҡаратал ҡасабалары климаты йылға ҡолағы урынлашҡан урын өсөн дә дөйөм. Бындағы климат уртаса континенталь, йылдың дүрт миҙгеле лә аныҡ ҡына айырыла. Температураның абсолют минимумы иң һалҡын ай-ғинуарҙа −45 °C; иң йылы ай июлдә температураның абсолют максимум + 42 °C. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 300—550 мм, шуның 70 % яҙғы-йәйге айҙарҙа яуа. Ҡар ҡатламы ярайһы тотороҡло, йылына 150 ята.

# Сынтимер (Яйыҡ ҡолағы)
## Этимологияһы

Ырымбур өлкәһенең топонимикаһын өйрәнгән С. М. Стрельников «Географические названия Оренбургской области» тигән китабында ҡолаҡ атамаһы, ихтимал, Сынтимер тигән башҡорт исеменән килеп сыҡҡандыр тип һанай. Шулай уҡ был атама урыҫ телендә Сентимирский, Симтимиркин, Синтимиркин, Сентимиркин, Сантемировский тип аталып йөрөгәнен яҙа.
# Будым

Будым — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы/ Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Леман йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Будым
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100002201
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100220
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Вангус

Вангус — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы/Сыуаш Республикаһы/Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кундыш йылғаһының уң ярына тамағынан 103 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Вангус
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400712112100000886
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100088
* Бассейн коды — 08.01.04.007
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Чульга (Тамырсат ҡушылдығы)

Чульга — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тамырсат йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Чульга (Тамырсат ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010800112115200032403
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203240
* Бассейн коды — 13.01.08.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Баян ҡош

?Баян ҡош :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Класс: | Ҡоштар |
| Отряд: | Турғай һымаҡтар |
| Ғаилә: | Ҡоҙғондәр |
| Ырыу: | Баяндар |
| Төр: | Баян ҡош |
Латинса исеме :
Nucifraga caryocatactes (Linnaeus, 1758) :
Ареал :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 561630 NCBI 56786 |
Баян ҡош, сыбар һайыҫҡан, шыршы һыйыҫҡаны (рус. Кедровка, лат. Nucifraga caryocatactes) — турғайҙар төркөмөнә ҡараған ҡош. Рәсәйҙең ылыҫлы урмандарында йәшәй.

# Баян ҡош
## Ҡылыҡһырлама

Күгәрсендән бәләкәйерәк. Парлашып та, күмәкләшеп тә йөрөйҙәр. Яҙғыһын, бала сығарған осорҙа, йәшертен һәм шым була, башҡа ваҡыттарҙа ҡысҡырып, күҙгә ташланып йөрөй. Түбәһе, елкәһе, ҡанаттары һәм ҡойроғо ҡара, ҡойроғоноң осо аҡ. Кәүҙәһенең ҡалған өлөшө аҡ төртөктәр менән сыбарланған ҡуңыр-көрән. Башҡа ҡоштар менән бутарлыҡ түгел.

# Баян ҡош
## Тауышы

Тауышы тупаҫ: «рәәәж-рәәәж» йәки «кррәй-крәәй».

# Баян ҡош
## Йәшәү рәүеше

Ылыҫлы урмандарҙа йәшәй. Башлыса шыршы һәм ҡарағай орлоҡтары менән туҡлана, йылы яҡҡа китмәй, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй, һирәк осрай. Ҡайһы бер йылдарҙа бөтөнләй күренмәй. Ағастарҙа оялай. Ҡара һипкелле 4—5 йәшкелт һоро йомортҡаһы була. Б1лыҫлы ағастарҙың орлоғон таратып, файҙа килтерә.

# Баян ҡош
## Ҡыҙыҡлы факттар

* Баян ҡош тел аҫтында моҡсайы бар. Ул унда 100 кедр сәтләүеген һыйҙыра һәм бол (запас) тота.
# Вилданов Ғәбделәхәт Фазлый улы

Вилданов Ғәбделәхәт Фазлый улы (6 февраль 1879 йыл — 9 февраль 1954 йыл) — башҡорт тел белгесе, фольклорсы һәм этнограф. Сәйәси золом ҡорбаны.

# Вилданов Ғәбделәхәт Фазлый улы
## Биографияһы

Ғәбделәхәт Фазлый улы Вилданов 1879 йылдың 6 февралендә Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе Таймый ауылында тыуған.
1899 йылдан алып Турғай өлкәһе мәктәптәрендә, Ғәлекәй мәҙрәсәһендә (Ырымбур ҡалаһы янындағы Сәйет биҫтәһе), 1906 йылдан алып Мерәсем башҡорт училищеһында (Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе) уҡыта.
1912 йылда Ҡазан татар уҡытыусылар мәктәбен тамамлай.
1914 йылдан алып Үрге Ҡыйғы башҡа милләттәр өсөн китапхана (Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе) мөдире.
1919—1921 йылдарҙа Башҡортостан үҙәк төбәк музейының бүлек мөдире, 1927—1931 йылдарҙа мөдире.
1921—1923 йылдарҙа Америка ярҙам администрацияһы Дыуан-Ҡошсо кантоны һәм Күҙәй кантоны буйынса баш инспекторы, бер үк ваҡытта 1922 йылдан алып Академүҙәктең методика бүлеге мөдире, 1924 йылдан — «Белем» журналы мөхәррире, бер үк ваҡытта 1924—1925 йылдарҙа Өфө 2-се баҫҡыс мәктәбе уҡытыусыһы.
1925 йылдан — Башҡортостан Халыҡ Комиссарҙары Советы эргәһендәге башҡорт телен ғәмәлгә индереү комиссияһы инструкторы. 1936 йылдан Йоматау умартасылыҡ техникумында эшләй. Шул йылда репрессиялана.
1939 йылда азат ителә.
1954 йылда Өфөлә вафат була.
1989 йылда аҡлана.

# Вилданов Ғәбделәхәт Фазлый улы
## Ғилми эшмәкәрлеге

Ғ. Ф. Вилдановтың ғилми эшмәкәрлеге башҡорттарҙың фольклорын, этнографияһын, шул иҫәптән туй йолаларын өйрәнеүгә, башҡорт тел ғилеменең теоретик һәм ғәмәли мәсьәләләрен тикшереүгә бәйле. «Башҡорт йомаҡтары» (1927) йыйынтығын төҙөүсе, «Боронғолар һүҙҙәре. Башҡорт телендә мәҡәлдәр һәм тапҡыр һүҙҙәр» (1924) китабы авторҙарының береһе. «Башҡорт теле методикаһы» (1924), «Башҡорт теленең грамматикаһы» (1925) хеҙмәттәренең авторҙашы.

# Вилданов Ғәбделәхәт Фазлый улы
## Хеҙмәттәре

* Төрөк халыҡтарының донъяға боронғо дини ҡараштары. // Башҡорт аймағы. 1926. № 2;
* Башҡорттарҙа сеңләү. // Шунда уҡ. 1927. № 3;
* Башҡорт йомаҡтары. — Өфө, 1927.;
* Башҡорт этнографияһы материалдары. // Башҡорт аймағы. 1928. № 6;
* Термины по делопроизводстау. — Уфа, 1927.