yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Мөхәмәтшин Фәһим Баязит улы

Мөхәмәтшин Фәһим Баязит улы (28 июнь 1955 йыл) — ғалим-юрист, юғары мәктәп эшмәкәре, эске эштәр органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 2003—2017 йылдарҙа Рәсәй Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институты начальнигы. 2010 йылдан «Рәсәй юристар ассоцияцияһы» Дөйөм Рәсәй йәмәғәт ойошмаһының Башҡортостан төбәк бүлексәһе рәйесе. Юридик фәндәр докторы (2005), профессор (2005). Полиция генерал-майоры (2004). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (1999), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2015).

# Мөхәмәтшин Фәһим Баязит улы
## Биографияһы

Фәһим Баязит улы Мөхәмәтшин 1955 йылдың 28 июнендә Башҡорт АССР-ының Маҡар районы (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы) Иҫәкәй ауылында тыуған.
1974 йылда Совет Армияһы сафына саҡырыла, һауа-десант ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итә.
1976 йылда СССР Эске эштәр министрлығы Саратов махсус урта милиция мәктәбенең тәфтиш хеҙмәткәрҙәрен әҙерләү бүлегенә уҡырға инә.
1978 йылда Өфө ҡалаһы Киров район Советы башҡарма комитетының эске эштәр бүлеге тәфтишсеһе булып эшләй башлай.
1981 йылда СССР Эске эштәр министрлығы Академияһын тамамлай.
1985 йылда Өфө ҡалаһы Киров районы эске эштәр бүлегенең Тәүтикшереү отделениеһы начальнигы итеп тәғәйенләнә.
1987-1990 йылдарҙа СССР Эске эштәр министрлығы Академияһы адъюнктураһында уҡый.
1990 йылда енәйәт процессы проблемаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. Шул уҡ йылда Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығы Өфө Юғары мәктәбендә енәйәт процессы һәм криминалистика кафедраһында уҡыта башлай.
1991 йылдан 1992 йылға тиклем — енәйәт процессы һәм криминалистика кафедраһының өлкән уҡытыусыһы. 1992 йылдан 1994 йылға тиклем — шул уҡ кафедраның доценты.
1994 йылда Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығы Өфө Юғары мәктәбендә енәйәт процессы һәм криминалистика кафедраһы начальнигы, 1996-1998 йылдарҙа — Рәсәй Эске эштәр министрлығы Өфө юридик институтының енәйәт процессы һәм криминалистика кафедраһы начальнигы.
1998-2003 йылдарҙа — институт начальнигының уҡыу-уҡытыу эше буйынса урынбаҫары.
2003 йылда Рәсәй Эске эштәр министрлығы Өфө юридик институты начальнигы итеп тәғәйенләнә.
2004 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1999 йылда «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы» исеме бирелә.
Өфө ҡала Советының ике саҡырылышы депутаты, законлылыҡ буйынса комиссия рәйесе була. 1999 йылда тәжрибә уртаҡлашыу һәм енәйәт-башҡарыу системаһының тәжрибәһен өйрәнеү өсөн Бөйөк Британияла була.
2003—2011 йылдарҙа Рәсәй Эске эштәр министрлығы Өфө юридик институты начальнигы. «Рәсәй юристар ассоцияцияһы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте Башҡортостан төбәк бүлексәһе рәйесе. Башҡортостан Республикаһының юғары уҡыу йорттары ректорҙары советы составына инә. «Правовое государство: теория и практика» журналы редколлегияһына инә

# Мөхәмәтшин Фәһим Баязит улы
## Ғаиләһе

Өйләнгән, ике улы бар.

# Мөхәмәтшин Фәһим Баязит улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (1999)
* Салауат Юлаев ордены (2015).
# Шырҙы

Шырҙы — йылға, Һаҡмарҙың һул яҡ ҡушылдығы. Башҡортостан Республикаһының Бөрйән һәм Баймаҡ райондары буйлап аға. Оҙонлоғо — 29 километр, шул иҫәптән Баймаҡ районында − 21 км тирәһе.
Йылға башы — Буҙырташ тауында. Ағымының төп йүнәлеше — көньяҡ. Темәс ауылы аша аға, ауылдан көньяҡ-көнбайышҡа ҡарай Талашты йылғаһына һыуҙарын ҡоя.
Ҡушылдыҡтары:
* һул: Ялан-Айры;
* уң: Бишбаш, Киржамъелга.
Йылға ярҙарында ҡайын урмандары үҫә.

# Шырҙы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәренә ярашлы Урал бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы, Оло Эйек йылғаһына һыуғарын ҡойғандан йылға башына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй бассейны өлөшө).
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000512112200004815.
# Бланкенхайн

Бланкенхайн (нем. Blankenhain) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 6617 кеше йәшәй. Майҙаны — 113,53 км². Диңгеҙ кимәленән 370 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99444 һәм автомобиль коды — AP.
# Ыйыҡ (Ҡыйғы йылғаһының ҡушылдығы)

Ыйыҡ (үрге ағымында Кесейек) — Башҡортостан буйлап ағыусы Рәсәй йылғаһы. Йылға тамағы Ҡыйғы йылғаһының уң яры буйлап 23 км өҫтәрәк урынлашҡан. Йылға оҙонлоғо 73 км, һыу йыйыу майҙаны — 532 км² тәшкил итә.

# Ыйыҡ (Ҡыйғы йылғаһының ҡушылдығы)
## Бассейны

* Васйылға — Ыйыҡ йылғаһының уң яры буйлап 24 километрҙа
* Ҡанҡанды — Ыйыҡ йылғаһының уң яры буйлап 32 километрҙа
** Майғаҙы (Ҡанҡанды ҡушылдығы) — Ҡанҡанды йылғаһының уң яры буйлап 2,9 километрҙа
** Ямаҙы — Ҡанҡанды йылғаһының уң яры буйлап 5,7 километрҙа

# Ыйыҡ (Ҡыйғы йылғаһының ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәйҙең Дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса, Кама бассейны округына ҡарай, йылғаның һыу-хужалыҡ участкаһы - Әй - башынан алып тамағына тиклем, йылға ярымбассейны - Ағиҙел. Йылға бассейны - Кама.
Дәүләт һыу реестрында объекттың коды — 10010201012111100022310.
# Тафта

Тафта (Тафтица) — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Царева йылғаһының уң ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 66 км.

# Тафта
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — йылғаның башынан алып Төньяҡ Двина Вычерга йылғаһына ҡойғанға тиклем, Юг һәм Сухона йылғаларын индермәйенсә (инештән Кубен гидроузлына тиклем). Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100312103000008107
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000810
* Бассейн коды — 03.02.01.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Келла

Келла (нем. Kella) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 548 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,05 км². Диңгеҙ кимәленән 330 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37308 һәм автомобиль коды — EIC.
# Алиев Илһам Гейдар оғлы

Алиев Илһам Гейдар оғлы (әзерб. İlham Heydər oğlu Əliyev; шулай уҡ урыҫ традицияһы буйынса Илһам Гейдарович Алиев; 24 декабрь 1961 йыл) — Әзербайжандың сәйәси һәм дәүләт эшмәкәре. 2003 йылдың 31 октябренән илдең ғәмәлдәге президенты.
Күп халыҡ-ара күҙәтеүселәр фекеренсә, Илһам Алиев президент булып килгәндән һуң илдә сәйәси тотороҡлоҡ хөкөм һөрә. Шуның менән бергә ҡайһы бер сығанаҡтар ул Әзербайжанда диктатор йәки авторитар режим урынлаштырҙы тип билдәләй.

# Алиев Илһам Гейдар оғлы
## Сығышы

Илһам Алиев 1961 йылдың 24 декабрендә Баҡы ҡалаһында, Әзербайжан ССР-ының Дәүләт именлеге комитетының контрразведка начальнгы Гейдара Алиев һәм офтальмология институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре Алиева Зарифа Азиз ҡыҙы ғаиләһендә тыуа.
Илһамдан өлкәнерәк бала, апаһы — Севиль. Илһам Алиевтың апаһының улы — Азер, Әзербайжандың Ауыр атлетика Федерацияһы вице-президенты.

# Алиев Илһам Гейдар оғлы
## Сығышы
### Атаһы яғынан

Атаһы — Гейдар Алиев Әзербайжан Дәүләт именлеге комитеты (КГБ) начальнигы, артабан КПСС-тың Әзербайжан Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының беренсе секретары (1920—1991) була. Мәскәүҙә СССР Министрҙар Советы йәғни Хөкүмәт Рәйесе урынбаҫары вазифаһына тәғәйенләнә. Нахичевань ҡалаһында тыуған. Алиевтар ғаиләһе Әрмәнстан әзербайжандарынан була Әрмәнстандың Зангезур өйәҙе Танаат (Джомартли) ауылы (һуңғараҡ Сисиан районы, хәҙер Әрмәнстандың Сюник өлкәһе), ләкин Гейдар тыуыр алдынан ғаилә Нахичеванға күсеп килә. Гейдарҙың атаһы яғынан өләсәһе Уруд ауылынан (хәҙер — Әрмәнстандағы Воротан ауылы (Сисиан районы).
# Камка-Арпын-Я

Камка-Арпын-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нюрум-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Камка-Арпын-Я
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300024451
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302445
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Сынь-Ега

Сынь-Ега — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ ҡылымығының һул ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 175 км.

# Сынь-Ега
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200051687
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115205168
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Захаркин Игорь Владимирович

Захаркин Игорь Владимирович (16 март 1958 йыл) — Рәсәй физик культура дәүләт университетының хоккей теорияһы һәм методикаһы кафедраһы профессоры һәм Рәсәй хоккей тренеры. 2009—2011 йылдарҙа «Салауат Юлаев» командаһының өлкән, 2015—2017 йылдарҙа баш тренеры. Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры.

# Захаркин Игорь Владимирович
## Биографияһы

Игорь Владимирович Захаркин 1958 йылдың 16 мартында Брянск ҡалаһында тыуған.
2009—2011 йылдарҙа «Салауат Юлаев» командаһының өлкән, ә 2015 йылдың 7 октябренән 2017 йылдың 3 мартына тиклем — баш тренеры.

# Захаркин Игорь Владимирович
## Карьера

Тренер булғанда
* 1995—1997 — «Худиксвалл» баш тренеры (Швеция, 2-се дивизионы)
* 1999—2000 — «ИФК Мункфорс» баш тренеры (Швеция, 1-се дивизионы)
* 2001—2004 — «Хедемура» Швеция, 1-се дивизионы)
* 2004—2009 — ЦСКА тренер
* 2006—2011 — Рәсәй йыйылма командаһы тренеры
* 2009—2011 — «Салауат Юлаев» командаһының өлкән тренеры
* 2012—2014 — Польша йыйылма командаһының баш тренеры
* 2014—2015 — «СКА» командаһының (Санкт-Петербург) өлкән тренеры
* 2015 — 01.10.2015 — «Салауат Юлаев» командаһының тренер-координаторы
* 07.10.2015 — 03.03.2017 — «Салауат Юлаев» командаһының баш тренеры
* 4 май—28 сентябрь 2017 — «Югра» хоккей клубының баш тренеры була.

# Захаркин Игорь Владимирович
## Спорт ҡаҙаныштары

Рәсәй йыйылма командаһы
* Донъя чемпионатты бронза призеры (Мәскәү 2007).
* Донъя чемпионаты еңеүсеһе (Канада 2008).
* Донъя чемпионаты еңеүсеһе (Швейцария 2009).
* Донъя чемпионаты көмөш призеры (Чехия 2010).
Салауат Юлаев
* Гагарин Кубогын яулаусы (Салауат Юлаев 2011).
СКА (Санкт-Петербург)
* Гагарин Кубогын яулаусы (Салауат Юлаев 2015).

# Захаркин Игорь Владимирович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры.
* Почёт Ордены (30 июнь 2009 йыл)

# Захаркин Игорь Владимирович
## Уның тураһында

* Так говорил Профессор. Самые яркие цитаты Игоря Захаркина «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 3 март
# Искәндәров Әхмәт Гәрәй улы

Искәндәров Әхмәт Гәрәй улы (1 ғинуар 1949 йыл) — педагог, йәмәғәт эшмәкәре. Зәйнәб Биишева исемендәге мәрхәмәтлек фонды президенты. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Зәйнәб Биишева исемендәге премия лауреаты (2014).

# Искәндәров Әхмәт Гәрәй улы
## Биографияһы

Әхмәт Гәрәй улы 1949 йылдың 1 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Күгәрсен районы Түбәнге Һаҙ ауылында тыуған. Ул юғары белемле, 1985 йылда «башҡорт теле һәм әҙәбиәте» һөнәре буйынса Башҡорт дәүләт университетын тамамлаған.
1969—1970 йылдарҙа Күгәрсен районы Иҫәнғол балалар музыка мәктәбенең баян класында уҡытыусы була. 1970—1972 йылдарҙа — Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә.
1972—1975 йылдарҙа — Ейәнсура районы Иҫәнғол балалар музыка мәктәбе уҡытыусыһы, директоры. 1975—1985 йылдарҙа — Күгәрсен районы Мораҡ балалар музыка мәктәбе директоры. 1985—1987 йылдарҙа — Күгәрсен районы Советы башҡарма комитетының мәҙәниәт бүлеге мөдире.
1995—2001 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министрлығының мәғариф буйынса республика уҡыу-методик үҙәге директоры. 2001 йылдан — Өфө сәнғәт училищеһы директоры, Башҡортостан Республикаһының Мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министрлығының урта махсус уҡыу йорттарының Директорҙар советы рәйесе, «Берҙәм Рәсәй» партияһы яҡлылар төбәк советы ағзаһы, Рәсәйҙең урта махсус уҡыу йорттары директорҙары съезы делегаты.
Ғилми эш менән шөғөлләнә, филология фәндәре кандидаты дәрәжәһенә дәғүәсе. Диссертацияһының тикшеренеүҙәрен төп положениелары 23 баҫтырылған ғилми эштәрҙә сағылыш тапҡан. Әхмәт Гәрәй улы редакцияһы аҫтында музыкаль, фәнни-методик әҙәбиәт, уҡыу пландары һәм программалары йыйынтыҡтары донъя күрҙе. Республиканың урта һөнәри белем биреү учреждениеларының уҡыу процесында уңышлы ҡулланылған башҡорт музыкаһы тарихы буйынса уҡыу ҡулланмаһы булдырылды.

# Искәндәров Әхмәт Гәрәй улы
## Биографияһы
### Ғаиләһе

Ҡатыны Искәндәрова Ф. Р. — «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналының бүлек мөхәррире; улы Рәмзис — Өфө ҡалаһы хакимиәтендә юрист; ҡыҙы Айгөл — Өфө ҡалаһының Киров районы хакимиәтендә юрист; Айнур улы — бер нисә халыҡ-ара баянсылар конкурсы лауреаты.

# Искәндәров Әхмәт Гәрәй улы
## Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре

Бөйөк Ватан һуғышында совет халҡының Еңеүенең 40 йыллығына арналған художестволы ижад лауреаты миҙалы (1985).
СССР Мәҙәниәт министрлығының «За отличную работу» значогы (1988).
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1991).
Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007).
Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы Зәйнәб Биишева исемендәге әҙәби премия (2015).
# Калантар Карен Левонович

Калантар Карен Левонович (әрм. Կարեն Լևոնի Քալանթար; 30 июль 1928 йыл — 14 сентябрь 2000 йыл) — әрмән кино белгесе. Сәнғәт фәндәре кандидаты (1972). Әрмән ССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1982). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.

# Калантар Карен Левонович
## Биографияһы

Карен Левонович Калантар 1928 йылдың 30 июлендә Әрмән ССР-ының баш ҡалаһы Ереванда тыуған. 1951 йылда Ереван университетын тамамлай. Шул уҡ йылда матбуғатта баҫыла башлай. 1976 йылдан Әрмән ССР-ы Кинематографистар союзының 1-се секретары, бер үк ваҡытта СССР Кинематографистар союзы идараһы секретары. 1959—1991 йылдарҙа КПСС ағзаһы. 1981—1991 йылдарҙа Әрмәнстан Коммунистар партияһының Ревизия комиссияһы ағзаһы.

# Калантар Карен Левонович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* 1982 — Әрмән ССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
* «Почёт Билдәһе» ордены

# Калантар Карен Левонович
## Ғилми хеҙмәттәре

* Амо Бек-Назаров. Искусство кинорежиссера. — Ереван, 1973.
* О творчестве киноактёра. // Проблемы кино и телевидения. — Ереван, 1980.
* Актёр в армянском кино. Концепция фильма и актёрский образ. — Ереван, 1982.
* Համո Բեկնազարյան. — Ե․, 1986. (әрм.)(әрм.)
# Призма (оптика)

Призма — оптикала: үтә күренмәле материалдан яһалған, яҫы шымартылған ҡырлы геометрик призма формаһындағы оптик элемент. Яҡтылыҡ нуры призмала һына.

# Призма (оптика)
## Призма төрҙәре
### Дисперсион призмалар

Дисперсион призмаларҙы спектраль йыһазларҙа төрлө оҙонлоҡтағы тулҡындар нурланыштарын киңлектә айырыу өсөн ҡулланалар.
* Ябай өс ҡырлы призма
* Броунинг-Рузерфорд призмаһы
* Аббе дисперсион призмаһы
* Амичи призмаһы

# Призма (оптика)
## Призма төрҙәре
### Сағылдырыусы призмалар

Сағылдырыусы призмаларҙы нурҙар, оптик күсәр һәм визирлаштырыу һыҙығы йүнәлештәрен үҙгәртеү өсөн ҡулланалар. Ҡайтаруысы призмалар бер нисә сифат буйынса бүленәләр:
* призмалағы сағылыштар һаны
* «түбә» булыуы йәки булмауы
* призма конструкцияһы характеры
* оптик күсәр һыну мөйөшө
Шулай уҡ һауа аралығы менән айырылған бер нисә өлөштән тороусы призмалар ҙа сағылдырыусы призмалар араһында билдәле урында торалар. Ҡайһы бер киң таралған призмалар үҙ исемдәрен алалар:
* Пентапризма
* Порро призмаһы
* Аббе-Порро призмаһы
* Аббе призмаһы
* Пехан-Шмидт призмаһы
* Дове призмаһы
* «Түбәле» призмалар
* Дихроид призма
Призма исеме һыҙыҡ аша яҙылған ике йәки өс хәреф һәм һан менән билдәләнә. Беренсе хәреф сағылдырыусы эргәләр (сағылыуҙар) һанын күрһәтә(«А» — бер, «Б» — ике, «В» — өс һ.б.). «Түбә», шартлы рәүештә, бер ҡыры булып һанала, һәм аны билдәләр өсөн беренсе хәрефтән һуң «к» индексын ҡуялар (мәҫәлән, Ак, Бк) Икенсе хәреф конструкция характерына күрсәтә («Р» — тигеҙ яҡлы, «П» — пентапризма, «У» — ярымпентапризма, «С» — ромб рәүешле, «М» — йыраҡлыҡ үлсәү тибындағы, «Л» — Леман призмаһы). Һыҙыҡ аша яҙылған һандар оптик күсәр һыныу мөйөшөн күрһәтәләр(0°,90°,180°). Мәҫәлән, «ВкР-45°» — өс сағылдырыусы ҡырлы һәм түбәле тигеҙ яҡлы призма, күсәр һыныу ҙурлығы - 45°.
Йыйылма призмалар үҙ исемдәре һәм күсәр һыныу ҙурлыҡтары буйынса билдәләнәләр. Мәҫәлән, «А-0°» — Аббе призмаһы, «Бк-90°» — түбәле башмаҡ һымаҡ призма, «К-0°» — призма-куб.

# Призма (оптика)
## Призма төрҙәре
### Поляризацион призмалар

* Николь призмаһы
* Волластон призмаһы
* Аренс призмаһы
* Глан-Фуко призмаһы
* Глазебрук призмаһы
* Рошон призмаһы

# Призма (оптика)
## Һылтамалар

* Hecht, Eugene. Optics (4th ed.). — Pearson Education, 2001. — ISBN ISBN 0-8053-8566-5.

# Призма (оптика)
## Шулай ук ҡарағыҙ

* Гризма

# Призма (оптика)
## Тышҡы һылтамалар

* Geometry of Two Prism Spectroscopes 2006 йыл 23 июнь архивланған.
* Java applet of refraction through a prism
# Кәшәләк

Кәшәлә (йылға) менән бутамаҫҡа. Кәшәләк (Кәшәлә) (башҡ. Кәшәләк, бында кәшәл `карлик`, -әк — суффикс) — Башҡортостандың Ишембай районындағы йылғаһы, Һәләүек йылғаһының һул ҡушылдығы. Йылға системаһы: Кәшәләк → Һәләүек → Ағиҙел → Кама → Волга.
Йылғаның башы Кәшәләкбаш утары биләмәһендә урынлашҡан, ошонан ойконим атамаһы килеп сыҡҡан (тура тәржемәһе — «башы» (йәғни йылға башы) Кәшәләк). Инеше Мамбардали эргәһенән ағып үтә.
Йылға картала рәсми рәүештә Кәшәлә тип билдәләнә, был орфографик хата (башҡортса йылға Кәшәләк тип атала).

# Кәшәләк
## Топографик картаһы

Лист карты N-40-89. Масштаб: 1 : 100 000. Состояние местности на 1983 год. Издание 1985 г.
# Француз теле дәрестәре

«Француз теле дәрестәре» — рус яҙыусыһы Валентин Распутиндың хикәйәһе.
Тәүге тапҡыр 1973 йылда Иркутскиҙың «Советская молодёжь» гәзитендә Александр Вампилов иҫтәлегенә арналған сығарылышта сыға.

# Француз теле дәрестәре
## Сюжеты

Әҫәрҙә ваҡиғалар 1948 йылда, Бөйөк Ватан һуғышынан һуң бара. Әҫәрҙең төп геройы — ун бер йәшлек малай, хикәйәләү уның исеменән алып барыла. Ун бер йәшенә тиклем ул ауылда йәшәй һәм уҡый. Грамоталы булғанға, уны «башлы» тип йөрөтәләр, шулай уҡ уның бәхетле күҙе бар тип иҫәпләйҙәр.
Герой йәшәгән ауылда башланғыс мәктәп кенә була, шуға күрә уҡыуын дауам итеү өсөн, район үҙәгенә китә. Был ауыр һуғыштан һуңғы осорҙа әсәһе, бер нәмәгә лә ҡарамаҫтан, улын уҡырға ебәрә. Ҡалала ул тағы ла нығыраҡ асыға, сөнки ҡалала бөтә нәмәне һатып алырға кәрәк була. Малай Надя инәйҙә йәшәй. Ҡан аҙлыҡтан яфаланғанға, көн һайын бер һумға бер стакан һөт һатып ала.
Мәктәптә, француз теленән тыш, бишлегә генә уҡый. Лидия Михайловна, француз теле уҡытыусыһы, уның француз теле өндәрен дөрөҫ әймәүенә аптырай. Бер ваҡыт герой «чика» уйнап аҡса эшләргә мөмкинлеген белеп ҡала. Ул уйын менән артыҡ мауыҡмай, бер һум аҡса отҡандан һуң, артабан уйнамай. Әммә бер көндө малайҙар уны артабан уйнарға мәжбүр итә. Вадиктың дөрөҫ уйнамауын күргәне өсөн, Вадик һәм уның дуҫы Птаханан туҡмала.
Икенсе көндө малай мәктәпкә туҡмалған килеш килә, ә Володяның синыфташы Тишкин Лидия Михайловнаға нимә булғанын һөйләй. Уҡытыусы малайҙың аҡсаға уйнауын белгәс, уның, ысынлап та, дауаланыу өсөн һөт һатып алыуын белгәс, уға ҡарата мөнәсәбәте үҙгәрә һәм уның менән француз теленән айырым шөғөлләнергә ҡарар итә. Уҡытыусы, уны үҙ өйөнә саҡырып, киске аш менән һыйларға уйлай, әммә малай оялсанлығы һәм ғорурлығы арҡаһында ашамай.
Лидия Михайловна малайҙы бик йәлләй һәм ярҙам итергә теләй. Әммә малай ярҙамды ҡабул итмәй. Посылка аша һалынған аҙыҡ-түлекте әсәһе ебәрмәгәнен аңлай һәм уҡытыусыһына кире килтерә. Шул саҡта Лидия Михайловна, малайға аҡса табыу мөмкинлеге биреү өсөн, «замеряшки» (ҡомарлы уйын) уйынын уйлап таба. Мәктәп директоры, уҡытыусының ҡылығы тураһында белеп ҡалғас, эштән сығара. Ҡатын Кубанға ҡайтып китә, әммә ул малайҙы онотмай һәм уға макарон изделиелары, хатта алма менән посылка ебәрә. Эшен юғалтҡандан һуң да ул малайҙы бер нәмәлә лә ғәйепләмәй һәм уның тураһында ла онотмай.

# Француз теле дәрестәре
## Хикәйәне экранлаштырыу

1978 йылда хикәйә мотивтары буйынса кинофильм төшөрөлгән (Уроки французского)
# Того

Тоголезская Республика — (ҡитға исеме) лағы дәүләт.
# Мейрык-су

Мейрык-су — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Узун-Кара-су йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Мейрык-су
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100112115100002019
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100201
* Бассейн коды — 13.01.01.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Рапат (тау)

Рапаттау, Рапат тауы Рапат (урыҫса Рапаттау, Рапат тау), Куркэбил — Баймаҡ районының Темәс ауылы эргәһендәге тау.

# Рапат (тау)
## Этимологияһы

Рапаттау ғәрәп телендәге рабат `нығытылған пункт, ҙур булмаған ҡала` һәм тау (гора) һүҙҙәренән алынған, ы — аффикс. Тау атамаһының килеп сығышының икенсе фаразы ла бар. Башҡорт ғалимы З. Г. Әминев ошондай аңлатма тәҡдим итә: «Ҡуңыр буға» юлында ҙур башҡорт ауылы Темәс (Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы) урынлашҡан. Был ауыл янында урындағы башҡорттар «Рапат» тип атаған ҙур ғына тау бар. Ғәрәп теленән тәржемәлә «ял итеү өсөн каруандар туҡтай торған урын» тигәнде аңлата. Темәс ауылынан алыҫ түгел «Ҡуңыр буға» каруан юлы үтеүен иҫәпкә алғанда, был тау эргәһендә каруандар ял итергә туҡтағандыр тип уйлап була. Октябрь революцияһына тиклем Темәстә ҙур йәрминкәләр үтеүен тап Темәстең каруан юлында урынлашыуы менән аңлатырға булалыр. Бында Башҡортостандың төрлө остарынан ғына түгел, алыҫ яҡтарҙан да сауҙа итеүселәр йыйылған. Хәҙерге ваҡытта был боронғо юлдың бер ни тиклем өлөшө буйынса Баймаҡтан Белорет ҡалаһы яғына юл үтә. Усманова Миңһылыу Ғөбәйт ҡыҙы тау исеменең икенсе Рапат менән бәйләнешен билдәләй: «Саҡмағош районында Рапат исеме аҫтында ауыл, йылға бар».

# Рапат (тау)
## Географияһы

Тау янында «Һаҡмар» стадионы урынлашҡан, ул Рапат тауы итәгендә, Һаҡмар йылғаһы буйында урынлашҡан һәм унда башҡорт милли байрамдары үтә. Юрий Узиков Темәс ауылы кешеһе Рәуф Әхмәт улы Мортазин тураһында «Мелодии сердца композитора Муртазина» мәҡәләһендә былай тип яҙа: «... Темәс өҫтөндә күтәрелгән бейек Рапат тауы түбәһенән ауыл панорамаһы ус төбөндәге кеүек кенә күренә.»

# Рапат (тау)
## Археологик табылмалар

Тауҙа археологик артефакттар табылған (Темәс торған урын) «Рапат тауының көньяҡ битләүендә, Шырҙы һәм Һаҡмар йылғалары ҡушылған урындан 70 м алыҫлыҡта, Һаҡмарҙың текә уң ярында саҡматаш пластиналар, ватыҡтары һәм бер трапеция табыла. Йылға яры был урында һыу менән ныҡ ашала».