# Шәкәр кукурузы

?Шәкәр кукурузы :
Сәскә атыусы үҫемлек :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Үҫемлектәр |
| Бүлексә: | Ябыҡ орлоҡлолар |
| Класс: | Бер өлөшлөләр |
| Тәртип: | Ҡыяҡ сәскәлеләр |
| Ғаилә: | Ҡыяҡлылар |
| Ырыу: | Кукуруз |
| Төр: | Шәкәр кукурузы |
Латинса исеме :
Zea mays subsp. mays L. :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 524870 NCBI 381124 |
* «Köhler’s Medizinal-Pflanzen», 1887 китабынан ботаник иллюстрация
Ҡәғбә бойҙайы йәки Шәкәр кукурузы (лат. Zea mays) — бөртөклөләр (Poaceae) ғаиләһенең Zea L. кукуруз ырыуының берҙән бер культуралы бөртөклө иген вәкиле.

# Шәкәр кукурузы
## Ботаник яҙма

Кукуруз — һабағы 5—6 метрға етеп үҫә торған бер йыллыҡ бер өйлө үҫемлек. Һабағы, башҡа ҡыяҡлыларҙан айырмалы булараҡ, ҡыуыш түгел. Сәсәкләре — айырым енесле. Емешлекле башаҡсыҡтар сәкәндәргә йыйналған. Сәкән япраҡ ҡуйынтығында йыуанайған ҡыҫҡа ян бәбәктә урынлаша. Башаҡсыктар бер сәскәле, сәскә элпәләре юҡ, емешлек йомро емшәндән һәм осонда икегә айырылған оҙон ефәк һымаҡ бағанасыҡтан тора. Һеркәсле башаҡсыҡтар ике сәскәле, һәр сәскә өс һеркәсле. Башаҡсыҡтар һабаҡ осонда урынлашҡан эре йәйенке һеперткеләргә йыйылған. Уларҙы ел һеркәләндерә.

# Шәкәр кукурузы
## Игелеү тарихы

Шәкәр кукурузы Үҙәк һәм Көньяҡ Американан сыҡҡан; тыуған ерендә ул — 3—5 мең йылдарҙан бирле игелә торған үҫемлек. Башҡа фекер буйынса, бынан 8000 йыл элек Мексикалағы Бальсас үҙәнлеге индейҙары иҫ китмәле бер үҫемлекте йорт тирәләрендә үҫтерә башлайҙар. Шулай итеп, маис (кукуруз) был кешеләрҙе аусылыҡ менән көн күреүсе күсмә тормоштан ултыраҡ тормошҡа әйләндерә. Х. Колумб һ.б. диңгеҙселәр ярҙамы менән кукуруз Европала пәйҙа була: башта Испанияға, шунан һуң Англияға, Португалияға, Францияға, Италияға килеп инә. Европанан иһә Һиндостанға, Ҡытай, Индонезияға «сығып китә». Йөҙ йыл да уҙмай, флораның әлеге иҫ китмәле вәкиле бөтөн донъяға тарала. Ер йөҙендәге иң боронғо культураларҙың берһе булған шәкәр кукурузы ауыл хужалығына нигеҙ һала. Кукуруз игә башлау менән, уның «тирәһендә» башҡа төрлө һөнәрселектәр ҙә тыуа һәм үҫә, һөҙөмтәлә, цивилизация барлыҡҡа килә. Һис икеләнеүһеҙ әйтергә мөмкин: Америка ҡитғаһының барлыҡ боронғо цивилизацияларының да сәскә атыуы кукурузға бәйле. Индейҙар уларҙан 200 төрҙән артыҡ тәғәм әҙерләй белгәндәр. Ҡыҙҙырғандар ҙа, бешергәндәр ҙә, япрағынан һут һәм шараб яһағандар, сәскә һеркәһен сумса эслеге итеп файҙаланғандар. Япрағы шулай уҡ түбә ябыуға, кәүҫәһе стена яһауға, ә ҡалдыҡтары усаҡ яғыуға киткән.

# Шәкәр кукурузы
## Игелеү тарихы
### Рәсәй империяһы һәм СССР-ҙа игелеү тарихы

Безҙең ил халҡы өсөн кукуруз Хрущёв исеме менән бәйле. Ләкин ул Рәсәйҙә XVII быуатта уҡ үҫтерелгән. Уны Ҡырымда, Кавказда һәм Украинаның көньяғында үҫтергәндәр. Империяның көньяк ҡалаларында кукуруз урамдарҙа ла һатылған: асыҡ һауала ҙур ҡаҙандарҙа йәш сәкәндәрҙе бешереп һата торған булгандар. Хакимиәткә коммунистар килгәс, был культураға иғтибар кәмегән. Бары 1959 йылда, совет башлығы Никита Хрущёв АҠШ-ҡа барып ҡайтҡандан һуң ғына уға иғтибар уяна.

# Шәкәр кукурузы
## Аҙыҡ-түлек булараҡ һәм иҡтисади әһәмиәте

Кукуруздың әһәмиәте бик ҙур, ул ҡиммәтле бөртөклө аҙык һәм тереклек аҙығы культураһы. Һабағы һәм япраҡтарынан ҡағыҙ, линолеум, вискоза, яһалма бөкө яһайҙар. Ярмаларынан май һығалар, крахмал алалар, емешлек бағанасыҡтары медицинала ҡулланыла. Был культура башлыса аҙыҡ-түлек етештереүҙә ҡалланыла, бынан тыш мал өсөн фураж була ала. Шулай уҡ кукуруздан юғары сифатлы спирт һәм яғыулыҡ-майлау материалдары ла яһайҙар.
Ер шарында бөгөн кукуруз бойҙайҙан ҡала иң күп игелә торған культура. АҠШ-та йыл һайын 300 миллион тонна кукуруз орлоғо йыйып алына, Ҡытайҙа — 145, ә Рәсәйҙә барлығы 3 миллион тонна ғына. Әлбиттә, Америкала моның 85 проценты мал-тыуарға ашатыла, һәм шуға да ундағы малдарҙың итенең йомшаҡлығы, һутлығы менән айырылып тора. Дөйөм алғанда, кукуруз ете төргә бүленә: шуның бишеһе техник культураға инә — ул малдарға ашатыу, ярма, крахмал, май яһау өсөн тотонола, ә ике төрө ашау өсөн китә. Һәр американлы йылына 1,5 килограмм кукуруз орлоғо ашай. Шәкәрле сортын сей килеш һәм консервлап ашайҙар, ә ярыла торган сортынан попкорн яһайҙар.
Донъяла йыллыҡ кукуруз етештереү
күләме
(мең тонна) :
| 1965 | 226 544 |
| 1970 | 265 831 |
| 1975 | 341 661 |
| 1980 | 396 623 |
| 1985 | 485 527 |
| 1990 | 483 343 |
| 1995 | 517 329 |
| 2000 | 592 472 |
| 2005 | 713 458 |
| 2006 | 706 656 |
| 2007 | 789 641 |
| 2008 | 826 718 |
| 2009 | 818 823 |
Кукуруз етештереүсе төп 15 ил (мең тонна) Сығанак: БМО аҙыҡ-түлек һәм ауыл хужалығы ойошмаһы :
| Ил | 1985 | 1995 | 2005 | 2009 |
| АҠШ | 225453 | 187969 | 282261 | 333011 |
| Ҡытай | 64102 | 112361 | 139498 | 164107 |
| Бразилия | 22018 | 36267 | 35113 | 51232 |
| Мексика | 14103 | 18352 | 19338 | 20142 |
| Индонезия | 4329 | 8245 | 12523 | 17629 |
| Һиндостан | 6643 | 9534 | 14709 | 16680 |
| Франция | 12409 | 12739 | 13687 | 15288 |
| Аргентина | 11900 | 11404 | 20482 | 13121 |
| КАР | 8444 | 4866 | 11715 | 12050 |
| Украина | н/д | 3391 | 7166 | 10486 |
| Канада | 6969 | 7270 | 9332 | 9561 |
| Румыния | 11903 | 9923 | 10388 | 7973 |
| Италия | 6356 | 8454 | 10427 | 7877 |
| Венгрия | 6817 | 4649 | 9050 | 7528 |
| Нигерия | 1826 | 6931 | 5957 | 7338 |

# Шәкәр кукурузы
## Аҙыҡ булараҡ туҡлыҡлыҡ ҡиммәте

кукуруз орлоғо 100 г аҙыҡтың туҡлыҡлыҡ ҡиммәте :
Энергетик ҡиммәте 86 ккал 360 кДж :
| Аҡһымдар | 3,2 г |
| Майҙар | 1,2 г |
| Углеводтар | 19 г |
| — дисахаридтар | 3,2 г |
| Ретинол (A витамины) | 10 мкг |
| Тиамин (B₁) | 0.2 мг |
| Ниацин (B₃) | 1.7 мг |
| Фолацин (B₉) | 46 мкг |
| Аскорбин кислотаһы (С витамины) | 7 мг |
| Тимер | 0.5 мг |
| Магний | 37 мг |
| Калий | 270 мг |
Сығанаҡ: USDA Nutrient Database :
* Һулдан уңға:ир сәскәлеге, ҡатын-ҡыҙ сәскәлеге, сәкәне, 'Fraise' сорты орлоҡтары |||

# Шәкәр кукурузы
## Сәләмәтлек өсөн файҙаһы

Кукурузды ысын мәғәнәһендә сәләмәтлекте ҡайғыртыусы тип атарға мөмкин. Ул — йөрәк һәм ҡан әйләнеше системаһына бик тә кәрәкле К витаминының иң яҡшы сығанактарының береһе. Был үҫемлектең тағын бер ыңғай яғы — унда Е витаминының күп булыуы. Был витамин — организмдың ҡартайуын тотҡарлаусы. Кукурузда нервы системаһының алыштырғыһыҙ ярҙамсылары булған В төркөмө витаминдары ла, иммунитетты көсәйтеүсе С витамины ла, һөйәк һәм тештәрҙең ныҡлығын тәьмин итеүесе Д витамины ла, шулай уҡ тимер, йөрәкте һаҡлаусы һәм матдәләр алмашыныуын нормалләштереүсе калий һәм магний ҙа бар. Таҙартылмаған кукуруз майы аппетитты түбәнәйтә һәм ябыҡтырыусы күп диеталарҙа файҙаланыла. Кукуруз ҡыҙҙырылған, майлы ризыҡ һәм спиртлы эсемлектәрҙең организмға китергән зыянын кәметергә ярҙам итә. «Баҫыуҙар батшаһы» бауыр һәм үт ҡыуығы эшмәкәрлегенә ыңғай йоғонто яһай, шуға күрә уны холецистит һәм гепатиттарҙы булдырмаҫҡа ярҙам итеүсе туҡланыу рационына индерәләр. Ваҡланған орлоғо яраларҙы төҙәтергә ярҙам итә, уны дерматиттарҙы (тән боҙолоуы) дауалауҙа ла ҡулланалар. Ә кукуруз сәсе исә (рыльца) һейҙек, үт ҡыуҙырғыс һәм ҡан туҡтатҡыс, һейҙек һәм үт ҡыуығындағы таштарҙы иретеүсе һәм ағыулануға ҡаршы сара һанала.

# Шәкәр кукурузы
## Ауырыуҙары

Диабротика — кукуруз культураһына бик ҙур зыян китереүсе ҡоротҡос. Ҡуңыҙҙың личинкалары тәүҙә кукуруздың тамырҙарын зарарлый, үҫеп етеп ҡуңыҙға әйләнгәс, үҫемлектең япраҡ һәм кәсәнен кимерергә керешә. Һөҙөмтәлә кукуруз сәкәндәре орлоҡ бирер дәрәжәгә үҫеп етә алмай. Россельхознадзор идараһы белгестәре әйтеүенсә, диабротикаға ҡаршы бик көслө пестицидтар ярҙамында ғына көрәшеп була.