yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Башҡорт теленең лексикаһы

Башҡорт теленең лексикаһы — башҡорт телендәге хәҙерге йәки элек булған лексемалар (һүҙҙәр) йыйылмаһы. Хәҙерге башҡорт теленең лексикаһы башҡа төрки телдәрҙән үҙенсәлекле структуралы берәмектәре менән айырылып торған һүҙҙәр төркөмө системаһынан ғибәрәт.

# Башҡорт теленең лексикаһы
## Тарихы

Башҡорт теленең лексикаһын өйрәнеү XVIII быуаттың аҙағында башлана. Екатерина II-нең әмере менән бөтә билдәле халыҡтарҙың этнографияһына, фольклорына, теленә ҡағылған материалдарҙы йыйыу буйынса үҙәкләштерелгән эш башлана.
Башҡорт теленә ҡағылған материалдарҙың бер өлөшө академик П. С. Палластың рус һәм латин телдәрендә баҫылған ике томлы «Сравнительные словари всех языков и наречий» хеҙмәтенә индерелә. Екатеринаның һәм Палластың "Һүҙлектәр"енә («Словари») башҡорт теленең 285 һүҙе инә.
Башҡорттарҙың көнкүрешен, ғөрөф-ғәҙәттәрен, йолаларын тасуирланған XIX быуаттағы күп һанлы тикшеренеүҙәр араһында Н. С. Попов (1813), П. И. Небольсин (1874), В. М. Флоринский (1874), М. В. Лоссиевский (1883), С. Г. Рыбаков (1897), Д. П. Никольский (1890, 1899) эштәре билдәле.
XIX быуаттың икенсе яртыһында башҡорттар П. Назаров, Б. Юлыев, М. Вайышевтың хеҙмәттәре донъя күрә.
XX быуат тикшеренеүселәреС. И. Руденко, В. И. Филоненко, Р. Ғ. Кузеев, Н. В. Бикбулатовтарҙың фәнни хеҙмәттәрендә лексикология буйынса тәрән анализ һәм ҙур материал туплана.

# Башҡорт теленең лексикаһы
## Тасуирлау

Башҡорт лексикаһының нигеҙен күбеһе үҙҙәренең беренсел мәғәнәһен һаҡлаған дөйөм төрки һәм ғәмәлдә фольклор һәм этнография төшөнсәләрен аңлатҡан (йәйләү «летовка» — «летняя стоянка», төндөк — «вентиляционное отверстие», хайуандар һәм үҫемлектәр атамалары, йәше, енесе һәм туғанлығы (кейәү бала «зять», ҡиәмәтлек атай, инәй «посаженые отец и мать», кейәү егете «шафер, друг жениха» һүҙҙәр тәшкил итә.
Башҡорт лексикаһында дөйөм төрөк һәм ысын башҡорт һүҙҙәре 60 %, сит телдән үҙләштерелгән һүҙҙәр 40 % тәшкил итә. Лексикала үҙенсәлекле урынды нығынған семантик яҡтан бүленмәгән һүҙ берләшмәләре — фразеологизмдар биләй; һүҙ комплексын яңынан ҡарау нигеҙендә уның теүәл дөйөмләштереү-күсмә мәғәнәһе формалашҡан, мәҫәлән, «ләм-мим һүҙ әйтмәү» (не проронить ни одного слова, набрать в рот воды); һүҙмә-һүҙ — Ләм дә (ғәрәп алфавиты хәрефе) әйтмәү, бер ни ҙә — Мим (ғәрәп алфавиты хәрефе); «эт менән бесәй кеүек йәшәү» (жить как собака с кошкой).
Актив һәм пассив лексика айырыла:
* Актив лексика даимилыҡ (стабиль), һүҙьяһалышта юғары ярашыусанлыҡ һәм әүҙемлек менән билдәләнә, көндәлек телмәрҙә йыш ҡулланылған һүҙҙәрҙән тора;
* Пассив лексика үҙ эсенә башҡорт теле диалект һүҙҙәрен индерә, профессионализмдар, терминология стилистик дифференциацияланыуы һәм телдең тарихи үҫеш шарттарын сағылдырыуы (иҫкергән һүҙҙәр, неологизмдар) менән билдәләнә.
Иҫкергән һүҙҙәр (архаизмдар) берәүҙәрҙең иҫкереүе һәм башҡа һүҙҙәрҙең үҫеше барышында барлыҡҡа килгән. Һүҙ-этнографизмдар — архаизм: зәхмәт «билдәһеҙ яуыз көстәр алып килтергән сир, ғазап», имләүес «имләү предметтары», ҡортбаш «ҡатын-ҡыҙ биҙәүесендә ҡулланылған ужовка ҡабырсағы».
Лексика лексикология, ономасиология, семасиология, социолингвистика, этимологияны өйрәнеү предметы булып тора. Лексиканы яҙып ҡуйыуҙың төп сараһы булып һүҙлектәр тора.
# Әсфәтуллин Салауат Ғәзим улы

Әсфәтуллин Салауат Ғәзим улы (21 июнь 1952 йыл) — 1988 йылдан Калуга өлкәһендә йәшәп, рус телендә ижад итеүсе журналист һәм яҙыусы. Рәсәй Федерацияһының Журналистар (1998) һәм Яҙыусылар (2007) союздары ағзаһы. Калуга өлкәһенең атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2002).

# Әсфәтуллин Салауат Ғәзим улы
## Биографияһы

Салауат Ғәзим улы Әсфәтуллин 1952 йылдың 21 июнендә Башҡорт АССР-ының Ауырғазы районы Талбазы ауылында тыуған.
# Ярка (йылға)

Ярка — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дальний Сор (Летний Сор) куленә ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.

# Ярка (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010700112115300015535
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301553
* Бассейн коды — 14.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Цайтхайн

Цайтхайн (нем. Zeithain) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 6157 кеше йәшәй. Майҙаны — 81,49 км². Диңгеҙ кимәленән 98 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 1619 һәм автомобиль коды RG.
# Һабыр ауыл Советы (Йылайыр районы)

Һабыр ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Йылайыр районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Һабыр ауылы.

# Һабыр ауыл Советы (Йылайыр районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Кельце

Кельце (пол. Kielce; урыҫ исеме ваҡытта поляк батшалығы — Кельц, орфография дореформенный аша яҙылған ять — Кельц — ҡатмарлаша ярашлы, польша) — үҙәк Польша ҡалаһы, Польшаның баш ҡалаһы Варшаванан, 170 саҡрым көньяҡта урынлашҡан. 1999 йылға тиклем Кельце ҡалаһы Кельце воеводствоһының баш ҡалаһы була, 1999 йылдағы административ реформанан һуң, ул Свентокшиский воеводствоһының баш ҡалаһы ҙур автомобиль һәм тимер юлдары үҙәге. Халҡы — 196 335 кеше (2018йыл).

# Кельце
## Тарих

Хәҙерге ваҡытта Кельце ҡалаһы Свентокшиш тауҙарының итәгендә (Изге тәре тауы) урынлашҡан, археологик ҡаҙыуҙар бында кельт осоронда уҡ славяндар йәшәгән булған тип иҫбатлай.
XI — XII быуаттарҙа Кельце урынындағы ауыл Краков епископтарының милке була. Ҡаланың Краков янында тороуы уны йәрминкә үҙәге итә. 1171 йылда беренсе таш сиркәү төҙөлә, аҙаҡ ул кафедраль соборға әйләндерелә, ә 1295 йылда Кельц ҡала статусын ала.
XV быуатта ҡала тирәһендә мәғдән ятҡылыҡтары асылғандан һун Кельце иң эре металлургия үҙәге була, ҡала тиҙ үҫешә.
1660 йылда шведтар менән һуғышҡанда шведтар ҡаланы талай һәм яндыра. Ҡаланы тергеҙеү XVIII быуатҡа тиклем дауам ителә.
1795 йылда Польшаны Өсөнсө бүлеүҙән һуң, Кельце Австрия составына инә. Наполеон һуғышы ваҡытында бойондороҡһоҙ Варшава кенәзлегенең өлөшө була, Наполеон еңелгәндән һуң Рәсәй составындағы Поляк батшалығына күсә.
XIX быуат ҡала сәнәғәт үҙәге һәм шахтерҙар ҡалаһы булып үҫешеүен дауам итә, 1816 йылда Польшала беренсе булып Кельц техник университеты асыла.
Рәсәй империяһы составында —ул Келец губернаһының административ үҙ:әге була.
Беренсе донъя һуғышынан һуң ҡала Польшаның бойондороҡһоҙ бер өлөшө булып ҡала. Икенсе донъя һуғышы ваҡытында нацистар оккупацияһында була, ҡаланың тирә-яғында, бигерәк тә Свентокшиш тауҙарында партизандар отряды әүҙем хәрәкәт итә.
4 июль, 1946 йыл. Польшала һуғыштан һуңғы иң эре Кельце еврей ҡыйралышы була, уның барышында яҡынса 40 йәһүд үлтерелә һәм яҡынса 50-һе яралана.

# Кельце
## Иҫтәлекле урындар

* Епископ һарайы 1641 йылда төҙөлгән.
* Кафедраль собор. Тәүге ғибәҙәтхана 1171 йылда роман стилендә төҙөлә, һуңынан бер нисә тапҡыр яңынан төҙөлә; һуңғы үҙгәртеүҙәр барокко дәүеренә ҡарай.
* Изге Троица сиркәүе. 1640—1644 йылдарҙа төҙөлгән
* Ҡала баҙары. XVIII быуат.
* Синагога
* Ратуша бинаһы (1848 й.)
* Никольский гарнизон сиркәүе (1904)
* Дэвис Майлз һәйкәле
* Владимир Высоцкий бюсы
* Совет хәрби әсирҙәренең ҡәберлеге
* Келец ауылы музейы
Туристарҙы йәлеп итеүсе Свентокшиш тауҙарын айырыуса билдәләп үтергә кәрәк..

# Кельце
## Туғанлашҡан ҡалалары

* Винница ҡалаһы (Украина) (1993 йыл, 10 август)
* Гота (Германия) (1997 йыл, 2 май)
* Каменское (Украина)
* Оранж (Франция) (1992 йылдан алып)
* Рамла (Израиль) (2006 йылдың 29 майында с)
* Хернинг (Дания) (20 ноябрь, 1991 йыл)
* Чепель (Венгрия) (2005 йылдың 21 апрелендә)
# Муллағолов Ғизетдин Ғилметдин улы

Муллағолов Ғизетдин Ғилметдин улы (1910 — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия рядовойы. 1-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) ордены кавалеры, «Батырлыҡ өсөн», «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» (1943), «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» (1945) миҙалдары менән бүләкләнгән.

# Муллағолов Ғизетдин Ғилметдин улы
## Биографияһы

Ғизетдин Ғилметдин улы Муллағолов 1910 йылда хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районы Иҫке Монасип ауылында тыуған. Ҡыҙыл Армия сафына 1941 йылдың 1 декабрендә Бөрйән районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышында 148-се гвардия артиллерия-миномет полкында ат ҡараусы булып хеҙмәт итә. «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ булған награда ҡағыҙында Муллағолов Ғизетдин тураһында былай тип яҙыла:
* Штаб батареяһының гвардия ҡыҙылармеецы Муллағолов Ғизетдин Ғилметдин улы 1944 йылдың 25 июлендә Тушув районында (Польша) дошмандың өс һалдатын әсирлеккә ала. Ул ҡараған аттар һәр ваҡыт көр, уларҙы ваҡытында ашата һәм таҙа тота.

# Муллағолов Ғизетдин Ғилметдин улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

«Батырлыҡ өсөн» миҙалынан тыш Муллағолов Ғизетдин Ғилметдин улы I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985), «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» (1943), [«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» (1945) миҙалдары менән бүләкләнә.
# Слуда-Ёль

Слуда-Ёль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вочь йылғаһының һул ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Слуда-Ёль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000015579
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001557
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сөгөрмәк (күл, Силәбе өлкәһе)

Сөгөрмәк - рус. Сугурмак - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Сыбаркүл районындағы күл.

# Сөгөрмәк (күл, Силәбе өлкәһе)
## Географияһы

Силәбе өлкәһенең Сыбаркүл районында Высокий ҡасабаһынан 2,5 км көнбайыштараҡ урынлашҡан. Төньяҡ-көнсығыш ярында Низкая ҡаласығы тора (275,1 м).
XIX быуаттың икенсе яртыһында Травников станица йорто планында күрһәтелгән.

# Сөгөрмәк (күл, Силәбе өлкәһе)
## Тасуирламаһы

Сөңкәһе аныҡ ҡына оҙонса түңәрәк рәүешендә.

# Сөгөрмәк (күл, Силәбе өлкәһе)
## Этимологияһы

Атаманың килеп сығышы буйынса бер нисә фараз йәшәп килә.
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын өйрәнеп, китаптар сығарған географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә "Сугурмак - от башкирского слова сугермак — «озерцо», «западина»", тип яҙа
Силәбе тарихсыһы, төбәк белгесе Владимир Васильевич Пятков күп йылдар өлкәнең топонимикаһы буйынса мәғлүмәттәр йыйған Ул үҙенең «Озера Южного Урала», «Топонимы Челябинска» тигән китаптарында Сөгөрмәк атамаһына аңлатма биргәндә башҡорт ғалимы Рәшит Шәкүргә лә һылтана:
   Созвучный имени озера географический термин сугермак Шакуров перевёл как «высохшая котловина, естественная яма» (весною наполняется водою, а летом высыхает). В основе термина или названия может быть сакский вариант пуштунского слова сагар — «чаша». Персидское слово загар — «сырая,болотистая почва» не противоречит 1-й части значения термина..</ref>
Рәшит Шәкүр иһә бында урыҫ әйтелешендә оҡшашҡа әйләнгән топоним - "Һыугермәк" тигәнгә аңлатма биргән булған.
Башҡорт теленең аңлатмалы һүҙлеге"ндә "Сөгөрмәк" һүҙенә бындай шәрехләмә бирелә: "Сөгөрмәк - һыуҙың өйөрөлөп ятҡан сөмөкәй урыны". Йәғни, Н.И. Шувалов төп мәғәнәгә күп ваҡыттағыса бик яҡын итеп тәржемә иткән.Ғәмәлдә был гидроним башҡорт төбәктәрендә саф башҡорт телендә барлыҡҡа килгән, уның тамырҙарын пуштун теленән эҙләү бары тик фараз ғына.

# Сөгөрмәк (күл, Силәбе өлкәһе)
## Шулай уҡ ҡара

* Список озёр Челябинской области
# Ай-Кур-Ех

Ай-Кур-Ех — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Казым йылғаһының уң ярына тамағынан 447 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 65 км.

# Ай-Кур-Ех
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300020333
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302033
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кесе Усай

Кесе Усай — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Берёзовая йылғаһының һул ярына тамағынан 123 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Кесе Усай
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100005980
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100598
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Креба-Нойдорф

Креба-Нойдорф (нем. Kreba-Neudorf) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 987 кеше йәшәй. Майҙаны — 31,62 км². Диңгеҙ кимәленән 143 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 2906 һәм автомобиль коды NOL.
# Поллиц

Поллиц (нем. Pollitz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 292 кеше йәшәй. Майҙаны — 19,05 км². Диңгеҙ кимәленән 17 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39615 һәм автомобиль коды — SDL.
# Андреевка (Устья ҡушылдығы)

Андреевка (Ендрейковка) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Устья йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Андреевка (Устья ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000030837
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003083
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Красногорск

Красногорск (рус. Красногорск) — Рәсәй Федерацияһының Мәскәү өлкәһендәге ҡала. Красногорск ҡала округы үҙәге.
Ҡала башлыҡтары: 25.01.2017—11.10.2018 — Радий Хəбиров.
# Мәмбәт (ҡая)

Мәмбәт — Көньяҡ Уралда Башҡортостандың Ғафури районында Еҙем йылғаһы буйындаға ҡая. Еҙем буйлап 15 км өҫтәрәк һәм Толпар ауылынан 10 км алыслыҡта урынлашҡан. 1,5 км ситтә Күҙгәнәк тауы.
Туристар өсөн иҫтәлекле урын.
Ҡая башында тирә-яҡты ҡарау майҙансығы эшләнгән.
Риүәйәт буйынса,ҡаяға ҡасандыр кәлмәргән ояһына менергә тырышҡан Мәмбәт исемле һунарсы исеме бирелгән.
# Невежа

Невежа — Рәсәй йылғаһы. Тула өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Солова йылғаһының һул ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Невежа
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Упа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010100312110000019311
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001931
* Бассейн коды — 09.01.01.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Чистоборка

Чистоборка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кедра йылғаһының уң ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Чистоборка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000010804
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001080
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кочевная (йылға)

Кочевная — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Глушица йылғаһының һул ярына тамағынан 6,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Кочевная (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Ырғыҙ йылғаһы башынан Сулак һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001612112100009599
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100959
* Бассейн коды — 11.01.00.016
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Юлия Гаген-Шварц

Юлия Вильгельмина Эмилия Гаген-Шварц (нем. Julie Wilhelmine Emilie Hagen-Schwarz; 27 октябрь 1824, Прангли — 20 октябрь 1902, Юрьев) — XIX быуаттың көнбайыш Европа сәнғәт мәктәбе вәкиле, Лифляндияла йәшәгән, рәссам Маттиас Август Хагендың ҡыҙы; астроном Людвиг Эдуардович Шварцтың ҡатыны; профессор Бернгард Августович фон Керберҙың килене; вице-адмирал Людвиг Бернгардович фон Керберҙың инәһе.

# Юлия Гаген-Шварц
## Биографияһы

Немец-балтик рәссамы — портретсы. Рәссам Маттиас Август Хагендың өлкән ҡыҙы.
Юлия Эстляндияла Прангли утрауында тыуған. Ҡыҙ бик иртә рәсем төшөрөү менән ҡыҙыҡһына, һәм атаһы ҡыуанып уны өйрәтергә тотона. Гимназияны тамамлағас, ҡыҙ Дерпт университеты ҡарамағындағы Рәсем мәктәбенә уҡырға инә, атаһы ул ваҡытта уның етәксеһе була. Атаһынан айырмалы рәүештә Юлия портрет сәнғәте менән мауыға һәм ваҡыт үтеү менән талантлы портретсы булып китә.
Мәктәпте уңышлы тамамлағандан һуң Юлия университеттың исемле Стефан фон Вильбуа стипендияһына ала һәм 1848 йылда өс йылға Германияға уҡырға китә. Университет уны формаль рәүештә боронғо оҫталарҙың картиналарының күсермәләрен алырға ебәрә, ләкин ысын маҡсат булып уҡыуҙы дауам итеү була. Юлия Дрезденда Христиан Фридрих Гейнела уҡый, аҙаҡ уҡыуын Мюнхенда Иоганн Мориц Ругендас оҫтаханаһында дауам итә.
Өс йылдан һуң Юлия Дерптҡа бер аҙға ҡайта. Тиҙҙән йәш рәссам сит илгә барыу өсөн яңы грант ала, уға өс йыллыҡ уҡыуҙы Италияла дауам итеү өсөн исемле император Николай I стипендияһы тапшырыла. Был сәйәхәткә уны атаһы оҙата. Һуҡырайған рәссам Италияла күреү һәләтен нығытыу осрағы менән файҙалана. Юлия 1832 йылдан Римда йәшәгән һәм эшләгән билдәле немец рәссамы һәм портретсыһы Август Ридель оҫтаханаһында уҡый.
1854 йылда инде утыҙ йәшлек Юлия тыуған Ливонияһына ярайһы уҡ танылған рәссам булып ҡайта, уның картиналары Европала яҡшы билдәле була һәм Европа салондарында ҡуйыла. Ул шунда уҡ тиерлек билдәле астроном Людвиг Шварцҡа кейәүгә сыға. Һынлы сәнғәт тарихында ул Шварц-Гаген-фамилияһы аҫтында ҡала.
Тиҙҙән туйҙан һуң Юлия ире менән Рус География йәмғиәтенең экспедицияһына юллана. Экспедиция минераль байлыҡтарҙы өйрәнә һәм Көньяҡ-Көнсығыш Себерҙең ентекле картаһын төҙөй. Ҙур булмаған отряд менән, оҙайлы туҡталҡалар менән ирле-ҡатынлы таулы урындарҙа 600-ҙән ашыу саҡрым юл үтә. Бөтә юл буйынса рәссам өҙлөкһөҙ эшләй, һәм был тәбиғи, сөнки экспедицияла уның күп пейзаждары тыуа. 1858 йылда (экспедиция ҡайтыу йылында) Юлия Гаген-Шварц Санкт-Петербург Сәнғәт академияһына ағза итеп һайланған беренсе ҡатын-ҡыҙ була. Шул ваҡыттан алып ул Петербургта йыш була, бөтә тиерлек баш ҡала һәм милли күргәҙмәләрҙә ҡатнаша.
Юлия Гаген-Шварц 1893 йылда Юрьев тип аталған Дерптта 78 йәшенә бер нисә көн тулмай вафат була. Рәссамды ире һәм атаһы менән йәнәш лютеран зыяратында ерләйҙәр.
Рәссамдың ижади мираҫы бик ҙур. Тарихсылар Гаген-Шварцтың пейзаждарҙы иҫәпкә алмай, ете йөҙҙән ашыу портреты бар тип һанай.

# Юлия Гаген-Шварц
## Ғаиләһе

* Әсәһе Иоганна фон Паумгартен (1802—1885);
* атаһы Маттиас Август Хаген (1794—1878);
* ире Людвиг Эдуардович Шварц (1822—1894);
* Һеңлеһе Готтон Берта фон Кербер Августина (1832—1912).
# Кэнэй-Кы

Кэнэй-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Поколька йылғаһының уң ярына тамағынан 77 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Кэнэй-Кы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300064461
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306446
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3