yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Башҡорт этикеты

Башҡорт этикеты — башҡорттарҙа үҙ-ара аралашыуҙың йола рәүешен алған ғәҙәти ҡалыптары.
Башҡорт этник этикеты башҡорт халҡының матди йәшәү шарттары һәм рухи мәҙәниәте йоғонтоһо аҫтында формалашҡан һәм башҡа халыҡтар менән аралашыуҙың йоғонтоһон да кисергән.
XIX быуатта Л. фон-Берхгольц башҡорттарға хас психологик һыҙаттарҙы һүрәтләгән: «Улар тоҡанып барыусан, әммә яуыз түгел…» Башҡорт «үҙенә иғтибар иткәнде, үҙен йә атын, ҡыйыулығын, таһыллығын маҡтағанды ярата. Башҡорт тәкәббер, үҙенә иғтибар итмәһәләр, бигерәк тә хөрмәт күрһәтелмәһә, үпкәләп бара…». Ошондай һыҙаттар, шулай уҡ сит йоғонто аҫтына эләгеү, ҡуҙғыусанлыҡ, тура һүҙлелек, башҡаларҙың эш-ғәмәлдәренә сабыр мөнәсәбәт, түҙемлелек әле лә бар.

# Башҡорт этикеты
## Тасуирлама

Башҡорт этник этикетына хас төп төшөнсә — «тыйнаҡлыҡ». «Тыйнаҡлыҡ» һүҙе менән билдәләнгән мәғәнәләр күп: баҫалҡылыҡ, тотанаҡлылыҡ, өҫ-баштың бөхтәлеге, йыйнаҡлығы, тейешенсә атлап йөрөү (бик шәп тә түгел, бик яй ҙа түгел); тауыш тембры, юғарылығы; ултырғандағы поза һ.б.
Аралашҡанда кешенең йәшен иҫәпкә алыу башҡорт этикетының үҙенсәлеге һанала. Башҡорт этикеты өлкәндәргә хөрмәтле мөнәсәбәт талап итә.
Башҡорт этник этикетында ғаилә-никах мөнәсәбәттәренә, ата-әсә менән балалар, ир менән ҡатын, балаларға, ҡунаҡтарға мөнәсәбәткә ҡағылған нормалар күп. Тәртип нормалары тыйыуҙар рәүешендә булған һәм уларҙы боҙған өсөн Хоҙай язаһы вәғәҙә ителгән. Әҙәп нормаларына ярашлы, ир менән ҡатын сит кешеләр йә өлкәндәр алдында бер-береһе менән һөйләшмәгән, бер-береһенә исеме менән өндәшмәгән. Ғәҙәттә ҡатын-ҡыҙҙар «беҙҙеке», бала тыуғандан һуң — «атаһы», «хужам», өлкән йәштәге ҡатындар «бабай» тигән һүҙҙәрҙе ҡулланған.
Кеше алдында хис-тойғолар күрһәтеү хупланмаған. Ҡатын кешегә башҡалар алдында ирен әрләү, унан көлөү тыйылған. Шулай уҡ уға ир-аттың, хатта балаларҙың юлын ҡыйыу, ялан баш йөрөү ярамаған. Ирҙәр ҡатын-ҡыҙҙарҙы хөрмәт итергә, әрләшмәҫкә, тиргәмәҫкә тейеш булған.
Башҡорт әҙәп нормалары туй йолаларына ла (кәләштең кейәү йортона килеүе, тупһаны аша атлап үтеү, бүләктәр бирешеү, өй эйәләрен ризалатыу, ҡыҙҙарҙың баш кейемен ҡатындарҙыҡына алмаштырыу, билбау тағыу һ.б.) ҡағыла.
Cусҡа, йыртҡыс хайуандар һәм ҡоштар (ыласын, төйлөгән, һөҙһөт) итен, йылан һәм тәлмәрйен, аҡҡош һәм торна итен, тәңкәһеҙ балыҡты ашарға ярамау дини тыйыуҙар менән бәйле булған. Шулай уҡ малдың ҡалҡан биҙен, арҡа мейеһен, талағын ашау тыйылған.
Башҡорттарҙың табын этикеты ҡунаҡҡа хөрмәт күрһәтергә ҡуша, ниндәй аҙыҡты ҡайһы ҡул менән, күпме ашарға, беренсе булып ашай башлау һәм ашауҙы нисек тамамлау ҡағиҙәләрен һүрәтләй.
# Осоп күтәрелеү

Осоу — осоусы аппарат йәки фауна вәкиле (бөжәк, ҡош, ярғанаттар) осош хәленә күсеүе.
Күтәреү көсө объект ауырлығынан күбрәк булған осраҡта объект осоп китә ала.

# Осоп күтәрелеү
## Самолёттың осоп күтәрелеүе

Самолёттың күтәрелеп китеү өсөн ерҙән барыуы йәки йүгереү осоро. Күсеш бейеклегендә тамамлана.
* Махсус иҫәпләнгән тиҙлектә V₁ — ҡараҙны ҡабул итеү тиҙлегендә осоп китеү имен төҫтә туҡталып була һәм самолет осоп менеү-төшөү юлында туҡтала.
* V₁ ҙурыраҡ тиҙлектә самолет осоп китергә тейеш, кәрәк саҡта һуңнан кире осоп ултыра ала.
* Осоп китер алдынан күтәрелеү көсөн арттырыр өсөн пилот арт ҡанатсыҡтарҙы һәм ал ҡанатсыҡтарҙы иҫәпләнгән осорға күсерә. Был йүгереү арауығын кәметә һәм ҡыҫҡа юлда ла күтәрелеп китергә мөмкинлек бирә.
* Авиадиспетчер рөхсәт иткәндән һуң двигателдәр осоп китеү хәленә урынлаштырыла.
* Ерҙә самолет шасси менән йөртөлә.
* Осоп китеү тиҙлегенә ирешеп пилот штурвалды үҙенә тарта, һөжүм мөйөшөн арттыра.
* Самолеттың алды күтәрелә, һуңыраҡ бөтә самолет осоп китә.
* Туры каршылыкты кәметер өсөн 5 м ҙурыраҡ бейеклектә шасси һәм сығарылған фаралар йыйып алына.
* Эҙмә-эҙлекле рәүештә алғы ҡанатсыҡтар һәм артҡы ҡанатсыҡтар йыйып алына.
* Күсеү бейеклегендә пилот стандарт баҫымды 760 мм тер. бағ. урынлаштыра.
# Евтушевский Василий Адрианович

Василий Адрианович Евтушевский (1836—1888) — Рәсәй педагогы, редактор һәм йәмәғәт эшмәкәре; бер нисә дәреслек авторы.

# Евтушевский Василий Адрианович
## Биографияһы

Василий Евтушевский 1836 йылда тыуған. Император Санкт-Петербург университетын уңышлы тамамлай.
Оҙаҡ ваҡыт хәрби-уҡыу йорттары баш идаралығы эргәһендәге педагогия курстарында математика буйынса етәксе була; тәхет вариҫы бөйөк кенәз Николай Александровичты һәм бөйөк кенәз Георгий Александровичты математиканан уҡыта.
Евтушевский Тоҙ ҡаласығында хәрби-уҡыу йорттарының Педагогия музейын булдырыуға күп көс һала.
Василий Адрианович Евтушевский 1877 йылдан алып балалар приюттары ведомство советының бөтә приюттарында уҡыу эше буйынса инспектор булып тороп, уларҙа уҡытыу алымдарын дөйөмләштерә һәм приюттарҙы яҡшы әҙерлекле уҡытыусылар контингенты менән тәьмин итә. Ул юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстары булдырыуға беренсе аҙым булып торған Аларчин ҡатын-ҡыҙҙар курсының төп эшмәкәрҙәренең береһе була.
Шулай уҡ халыҡ мәктәптәре уҡытыусыларын әҙерләү өсөн Санкт-Петербургта Андреев курстарын ойоштороуҙа ҡатнаша. Бер нисә тапҡыр халыҡ уҡытыусылары съездары менән етәкселек итә. «Ғаилә мәктәптәрен», йәғни таныш булған ғаиләләрҙең күп булмаған һандағы балаларының берлектәге занятиеларын пропагандалай.
Евтушевский башлыса (1860-сы йылдар башында һәм 1870-се йылдар аҙағында, «Педагогик йәмғиәттә») математиканы, бигерәк тә арифметиканы уҡытыу тураһында докладтары менән үҙенә билдәлелек яулай. Немец педагогы Грубе ысулын нигеҙ итеп ҡабул итеп, бер аҙ үҙгәртелгән рәүештә, Евтушевский «Методика арифметики» (1872) һәм «Сборник арифметических задач» китаптарын баҫтырып сығара. Улар күп тапҡыр нәшер ителә (мәсьәләләр китабы — 30-ҙан ашыу) һәм һаны миллиондан ашыу дана тарала. Евтушевский ысулының нигеҙен тәүге йөҙ һандың үҙенсәлектәрен әҙерлекле өйрәнеү һәм шуның менән бергә балаларҙы арифметик ғәмәлдәр менән таныштырыу тәшкил итә.
Глазырин менән бергә Евтушевский 1876 йылда шулай уҡ «Методика приготовительного курса алгебры» китабын һәм уға ҙур булмаған мәсьәләләр йыйынтығын баҫтырып сығара.
1877 йыл аҙағынан 1882 йыл уртаһына тиклем В. А. Евтушевский (А. П. Пятковский менән бергә) «Народная школа» педагогик журналының редакторы була.
1879 йылда Евтушевский «Педагогик йәмғиәттең» рәйесе итеп һайлана.
Василий Адрианович Евтушевский 1888 йылда вафат була.
# Иманғол Йосопов

Иманғол Йосопов (1780—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.

# Иманғол Йосопов
## Биографияһы

Иманғол Йосопов (Иманғол Йософ улы Илеков) Ырымбур губернаһы Йылан улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Туймазы районы) Йәрмөхәмәт ауылында йәшәгән. Зауряд-есаул булып хеҙмәт итә.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 11-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 11-се Башҡорт атлы полкы башлыса 8-се кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 5 октябрҙә Түбәнге Новгородҡа бара. Артабан Украинаға генерал-лейтенант граф П. А. Толстойҙың ополчение корпусы составына ебәрелә. Рус армияһының сит илгә походтары барышында, 1813 йылдың майында полк Пенза ополчениеһы менән бергә Варшава герцоглығына килә һәм Польша армияһы составына индерелә. 21 сентябрҙә Богемия армияһының кавалериянан генерал граф М. И. Платовтың корпусы составына күсерелә, октябрь-ноябрҙә Платов корпусы составында Саксонияла, Баварияла, Францияла, шул иҫәптән 4 һәм 6 октябрҙә Лейпциг янындағы хәрби алыштарҙа ҡатнаша. 1814 йылдың 1 ғинуарынан Гамбургты блокадалауҙа һәм штурмлауҙа ҡатнаша. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 11-се Башҡорт атлы полкы Парижға инә.

# Иманғол Йосопов
## Бүләктәре

* «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры
# Тюккай-Няркыль-Чор

Тюккай-Няркыль-Чор — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Няркыль-Чор йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

# Тюккай-Няркыль-Чор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300065062
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306506
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Виолета Томич

Виолетта Томич (һүҙ. Violeta Tomič, 22 ғинуар 1963, Сараево) — словен актрисаһы, Европарламентҡа һайлауҙарҙа Европа берләшкән һулдар төркөмөнөң/ (GUE/NGL) Төньяҡтың һул йәшелдәренең төп кандидаты.

# Виолета Томич
## Биографияһы

Виолетта Томич 1963 йылдың 22 ғинуарында Босния һәм Герцеговинаның баш ҡалаһы Сараевола тыуа. 1985 йылда Любляна университетын кино һәм театр актрисаһы һөнәре буйынса тамамлай. 2001 йылға тиклем ҡала театрында эшләй, һуңынан телесериалдар "йондоҙо" була.
2014 йылдың йәйендә «Берләшкән һулдар» һайлауҙар альянсынан милли парламентҡа һайлана, унда Тотороҡло үҫеш партияһын күрһәтә. 2017 йылда союздың ике өлөшө берҙәм «Һулдар» хәрәкәтен төҙөй, һәм Томич уның координаторының урынбаҫары була. Европа парламентҡа һайлауҙарҙа 2019 йылдың майында GUE/NGL -нән еврокоммунистар исемлеген етәкләй, ләкин Словениянан Европа парламентына һайлана алмай.
# Фершампенуаз (Силәбе өлкәһе)

Фершампенуаз — Силәбе өлкәһендәге Нуғайбәк районы ауылы. Фершампенуаз ауыл биләмәһенең административ үҙәге

# Фершампенуаз (Силәбе өлкәһе)
## Географияһы

Ауыл Яйыҡтың һул ҡушылдығы Ғөмбәй йылғаһын буйында, дала зонаһында, Магнитогорск ҡалаһынан 60 км төньяҡ-көнсығыштараҡ, Силәбенән 210 км көньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан.

# Фершампенуаз (Силәбе өлкәһе)
## Тарихы

Нуғайбәктәр Ырымбур казак ғәскәре сафында Францияның Фер-Шампенуаз (fr:Fère-Champenoise коммунаһы исеме менән аталған) ҡалаһы янында яу тотҡан. 1814 йылдың 25 мартында казак ғәскәрҙәре бында еңеүгә өлгәшкән. Ырымбур губернаторы һәм хәрби тораҡ пункттар департаменты «Яңы төҙөлгән тораҡ пункттарға исем биреү тураһында» ҡарары менән рәсәй ғәскәре еңеүҙәре хөрмәтенә тарихта ҡалыр исемдәр бирелгән. Силәбе өлкәһе көньяғында урынлашҡан, рәсәй ғәскәре еңеүе иҫтәлегенә аталған башҡа ауылдар (Чесма, Берлин,Париж, Париж, Порт- Артур, Лейпциг, Варна, Бреды, Арси, Кассель) менән бер рәттән нуғайбәк ауылына Фершампенуаз атамаһы бирелгән.
Нуғайбәктәрҙең был тарафҡа килеп сығыуы 1730—1740 йылдарҙа Рәсәй империяһының колонизация сәйәсәте менән бәйле, ул ваҡытта Урал дала һыҙатында Ырымбур оборона линияһы төҙөлә һәм 1735—1741 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары баҫтырыла. «Нығытмалы колонизация» механизмы - яуланған сиктәрҙе нығытыу һәм казактар күсереп килтереү һәм нығытмаларҙа урынлаштырыу.
1736 йылда ойошторолған нығытмаға бынан 150-нән артыҡ йыл элек нуғайбәктәр Кама аръяғы оборона һыҙығынан хәҙерге Силәбе өлкәһе территорияһына күсерелгән.

# Фершампенуаз (Силәбе өлкәһе)
## Ауылдың күренекле кешеләре

* Сметанников Леонид Анатольевич (1943 тыуған), опера йырсыһы, СССР-ҙың халыҡ артисы.
* Попцова, Раиса Ивановна (1900—1973), РСФСР мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы.
# Фортуни палаццоһы

Фортуни палаццоһы (итал.Palazzo Fortuny), шулай уҡ Пезаро Орфеяһы палаццоһы (итал.Palazzo degli Pesaro Orfei), — төньяҡ Италияла, Венецияла тарихи һарай. Ул XV быуатта Пезаро ғаиләһе өсөн венеция готикаһы стилендә төҙөлгән.1902 йылдан һарай модельер Мариано Фортуни һәм уның ҡатыны Анриэтта Негрин өсөн йорт булып хеҙмәт итә. Хәҙер бинала Фортуни музейы (итал. Museo Fortuny) урынлашҡан.

# Фортуни палаццоһы
## Тарихы

Һарай Венеция районы Сан-Маркола, ҡала үҙәгендә, Сан-Бенето сиркәүе һәм Ка'Микель каналы араһында урынлашҡан. Бинаның төньяҡ фасады Пезаро урамына сыға Һарай XV быуатта билдәле Пезаро ғаиләһе ағзаһы Бенедетти Пезаро заказы буйынса төҙөлгән, һәм Венецияла был ғаиләнең бер нисә һарайҙарының береһе булған. Сан-Бенето ырыуы, Пезаро ғаиләһе тармағының береһе, XVII быуат аҙағына өҙөлә, ә 1720 йылдан һарай күп төрлө ҡуртымсыны алмаштыра. Улар араһында: Альбрицци типографияһы, ике музыкаль ассоциация (1786 йылдан Орфея дельяһы академияһы һәм 1835 йылдан Аполлинеа йәмғиәте) була.
XIX быуаттың күп өлөшө дауамында бина бүленә һәм төрлө һөнәрселәргә бирелә. Мариано Фортуни бинала үҙенең беренсе Венеция студияһына нигеҙ һалғанда, унда 350-гә яҡын ҡуртымсылар була. Ул яйлап һарай биналарын һатып ала, бүлмәләрҙе баштағы ҡиәфәтендә тергеҙә, 1902 йылда Фортуни уны үҙенең резиденцияһы итеп ала. 1907 йылда үҙенең ҡатыны Анриэтта Негрин менән бергә ҙур булмаған оҫтахана аса; бер нисә тиҫтә йыл дауамында һарайҙың ике ҡаты туҡыма, ебәк һәм бәрхәттән кейем тегеү менән мәшғүл була
Фортуни 1949 йылда вафат була, ә 1956 йылда һарай Мариано Фортуниның тол ҡатыны Анриэтта вафат булғас, Венеция коммунаһына бүләк ителә, Фортуни музейы 1975 йылда асыла
# Мобил сәнғәт музейы

Мобил сәнғәт музейы (ингл. Art of Mobile Museum) — һынлы сәнғәт музейы Мобил ҡалаһында (Алабама) урынлашҡан. Музейҙа АҠШ-тың көньяғы һәм Европа сәнғәт әҫәрҙәре ҡуйылған. Музей бинаһында йыш ҡына төрлө белем биреү программалары үтә.

# Мобил сәнғәт музейы
## Төп мәғлүмәт

1963 йылда Мобил сәнғәт ассоциацияһы музейға нигеҙ һала. Бина «Ланган» ҡала паркы территорияһы мөлкәте булып тора. 2002 йылда 15 миллион доллар суммаға реконструкция эштәре алып барыла. Музейҙың үлсәме өс тапҡырға, йәғни 95 000 футҡа тиклем (826 8 кв. м.) арттырыла. Музей төньяҡ америка алмаш музейҙар программаһына инә.

# Мобил сәнғәт музейы
## Коллекциялары

Музейҙа коллекциялар даими һәм ваҡытлыса нигеҙҙә тора. Даими коллекциялар үҙ эсенә Мария һәм Чарльз Роднингтарҙың африка битлектәре галереяларын, Европа сәнғәтенән Майзель галереяһын, америка сәнғәтенән Катрина К. Кокрейн, Риддиктың быялалар коллекцияһын һәм Фридмандың «Балалар сәнғәте» коллекцияларын ала. Африка коллекцияһында битлектәр, скульптура һәм башҡа төрлө йола әйберҙәре бар. Азия коллекцияһында боронғо замандарҙан алып XX быуат башына тиклемге әҫәрҙәр ҡуйылған. Америка галереяһында башлыса 1776 йыл менән күрһәтелгән скульптуралар, картиналар тора. Европа галереяһында Европала ижад ителгән картиналар, гравюралар, скульптуралар, шулай уҡ декоратив биҙәү-ҡулланма сәнғәте әҫәрҙәре ҡуйылған. Быялалар коллекцияһында боронғо рим быяла изделиелары һәм хәҙерге заман быяла изделиялары күрһәтелә. «Балалар сәнғәте» коллекцияһында 17-се, 18-се, 19-сы быуат балаларының һәм йәштәренең портреттары ҡуйылған.
Йыл һайын үткәрелә торған асыҡ сәнғәт һәм һөнәрҙәр йәрминкәләре музейға күп сәнғәт әҫәрҙәрен һатып алырға мөмкинлек бирә. Был йәрминкәләр сәнғәт һөйөүселәр лигаһы һәм Мобил сәнғәт музейы тарафынан байыҡтырыла. Һуңғы йылдарҙа коллекционерҙар үҙ коллекцияларын музейға бүләк итеп тапшыра. 2001 йылда музей өсөн яңы бина төҙөлә, Атлантанан Хэверти һәм доктор Дж. Роудс Хэверти музейға хәҙерге заман сәнғәт быяла изделиеларын бүләк итә. Улар барыһы 183 экспонатты музейға иғәнә итеп биргән.
# Алтын (Сива ҡушылдығы)

Алтын — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сива йылғаһының уң ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Алтын (Сива ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100009349
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100934
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Баллы шарлауыҡтар

Баллы шарлауыҡтар (рус. Медовые водопады, ҡарас.-балҡ. Бал чучхурла) — Рәсәй Федерацияһының Ҡарасай-Черкес Республикаһы Аликоновка һәм Кесе Ҡарасай районындағы Кәзәбаш (рус. Эчки-Баш) йылғаларындағы шарлауыҡтар төркөмө. Шулай уҡ тәбиғи-рекреацион объект һәм турбаза ла тип атала.

# Баллы шарлауыҡтар
## Географияһы

Яҡын арауыҡтағы торама пункт - Коммунстрой. Район үҙәге Өскәкәнгә (абаз. Учкьакьан, ҡаб.-черк. Учкекен, ҡарас.-балҡ. Ючкёкен, нуғ. Учкекен) тиклем — 10 саҡрым, Кисловодск ҡалаһына тиклем — 20 саҡрым ара. Өскәкән башҡорт теленә өс ҡыуаҡ тип тәржемә ителә.

# Баллы шарлауыҡтар
## Тасуирламаһы

Баллы шарлауыҡтар төркөмөн 5 шарлауыҡ барлыҡҡа килтерә, шуларҙың өсәүһе (Жемчужный, Скрытый һәм Шумный, йәки Шайтан тирмәне) Аликоновка йылғаһында, улар Төньяҡ Кавказдың Ҡаялы (рус. Скалистый) һыртын киҫеп сығып, тәрән каньон хасил итеп аға, ә тағы ла икәүһе (Оло һәм Кесе Баллы) — Кәзәбаш йылғаһында. Иң бейектән ағып төшкәне — Оло Баллы шарлауыҡ (18 м), ә иң ҡеүәтлеһе — Ынйы (рус. Жемчужный) тип аталғаны.
Тәбиғи төбәк рекреацион объекты, Бал шарлауыҡтары сығанағы Аликоновка - Ҡарасай-Черкес һәм Ставрополь крайындағы йылға. Подкумок йылғаның уң ҡушылдығы. Оҙонлоғо - 26 саҡрым, һыу йыйыу майҙаны - 118 км2. Йылға үҙәне тар, Ҡаялы тауҙарының Төньяҡ битләүен тәрән, V рәүешле итеп киҫеп үтә, диңгеҙ кимәленән 2000 метр самаһы бейеклектә ята. 2008 йылда һыу сифатын "уртаса бысранған" тип, III класҡа индереп баһалағандар.
Тәбиғәт-рекреацион комплекс биләмәһендә турбаза, ресторан, «Ҡарасай йорт хужалығы» этнография музейы урынлашҡан. Бында йыш ҡына Кисловодскиҙан һәм Кавказ Минераль Һыуҙары төбәгенең башҡа ҡалаларынан килгән туристарҙы экскурсияға йөрөтәләр.

# Баллы шарлауыҡтар
## Этимологияһы

Шарлауыҡтарҙың исеме боронғо замандарҙа шарлауыҡтар ярындағы ҡаяларҙа ҡырағай бал ҡорттары оялаған тигән легендаларҙан алынған. Яр буйындағы күпләп үрсегән бал ҡорттары оялары ташҡын ваҡытында һыу аҫтында ҡалып, имештер, ағымға бал эләгә һәм шәрбәт тәм бирә торған булған.
Икенсе бер фараз буйынса, атама яр буйҙарындағы туғайҙарҙа күпләп үҫкән "баллы" тигән үлән атамаһынан килеп сыҡҡан
# Ноябрьск

Ноябрьск (рус. Ноябрьск) — Ямал-Ненец автономиялы округындаға урынлашҡан ҡала. Халыҡ һаны буйынса Яңы Уренгойҙан һуң округында икенсе урында тора.

# Ноябрьск
## Иҡтисад

* Газпром добыча Ноябрьск
# Мараскин

Мараскин, мараскино (итал. Maraschino) — әскелт миндаль тәме биреү өсөн, төшө менән ваҡланған мараскин сейәһенән етештерелгән емеш-еләк ликёры. Мараскин ликёры өс йыл тотолған булырға тейеш, составында алкголь — 32 %.
Етештереү процессы коньяк етештеоеүгә оҡшаған. Процесс һуңында шәкәр сиробы ҡушыла, ликёр фильтрала. Мараскин ликёры башҡа ликёрҙарҙан, етештереүҙә емеш-еләк һуты йәки киптерелгән емеш-еләк ҡулланыу менән айырыла.
Мараскино ликёрын етештереү беренсе мәртәбә 1821 йылда Хорватияның Задар портында асыла. Һигеҙ йыл үткәс коммерсант Джироламо Луксардо ликёр етештереүҙә монополист булып китә. 18 быуат аҙағына мараскин киң билдәлелек ала, Европаның шарап етештереүселәрен уҙып китә. 1804 йылда Австрия императоры фабрикаға империя гербын файҙаланырға рөхсәт биргән Imperial Regia Privilegiata титулын бирә. Ликёр европа хакимдары ихтирамын яулай, тиҙ арала Австрия, Италия, Бөйөк Британия гербын ҡулланыу хоҡуғы бирелә. Британияның Корфу һәм Мальта базаларындағы хәрби корабтары корольдәр өсөн мараскин ташыуға йүнәлтелә. Мараскинда етештерә башлаған ваҡытынан уҡ ялған ликёр етештереүселәр күбәйә. Хатта 1890 йылда завад ябылғас та, ялған ликёр етештереүселәр будыуы билдәле.
Ликёр өсөн квадрат йәшел шешәләр киң билдәле муран быялаһынан эшләнгән. 19 быуат башында һалам төҫөндәге шәшәләр диңгеҙ транспорты менән йыраҡ илдәргә оҙатыла һәм оҙаҡ йылдар фабрика бренды булып ҡала. Икенсе донъя һуғышынан һуң, Задар Югославия эсендә ҡала. Дуксардоның балалары Падуи ҡалаһы янында мараскин ликёрын етештереүсе яңы завод асалар. Хәҙер уларҙың ликеры «Luxardo Maraschino» тип алала, ә хорватса исеме «Original Maraschino from Zadar».
Десерт, туңдырма, еләк-емеш салаттарында үҙенсәлекле тәм биреү өсөн мараскин ликёры ҡуллынала..
# Кесе Чаган

Кесе Чаган (Кесе Шаган) — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чаган йылғаһының һул ярына тамағынан 227 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Кесе Чаган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы бассейны (Рәсәй булеге) Һаҡмар йылғаһынан түбәнерәк, Илек йылғаһын керетмәй. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010001012112200010252
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112201025
* Бассейн коды — 12.01.00.010
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Гергардт тирмәне

Гергардт тирмәне йәки Грудинин тирмәне — ХХ быуат башындағы пар тирмәне бинаһы, Сталинград һуғышында емерелгән һәм һуғыш тураһындағы хәтер булараҡ тергеҙелмәгән. «Сталинград һуғышы» музей-ҡурсаулығына составына инә.

# Гергардт тирмәне
## Төҙөлөү тарихы

1899 йылда тирмән тарихы башланып китә. Шул йылда эшҡыуар Гергард ғаиләһе «Балканда» (Царицын ҡалаһының төньяҡ ситенең рәсми булмаған исеме), хәҙерге Офицерҙар йортонан алып Волгаға тиклемгеБалҡан майҙанына тиклемге ерҙә уларға участка бүленеп бирелә. Был урында уларға тиклем законһыҙ төҙөлгән ҡаралты торған. 1899 йылдың июнь айында тирмәнде төҙөй башлайҙар. 1900 йылдың 20 июлендә тирмән сафҡа индерелә, ә он һатыу 1900 йылдың 1 авгусында башлана. Тирмән 1907 йылдың 8 авгусындағы янғынға тиклем эшләй, янғындан уның таш һөлдәһе генә тороп ҡала.
1908 йылдың май айында был урында яңы бина төҙөлә. Исеменә ҡарамаҫтан, тирмән урынында аҙыҡ-түлек эшкәртеү комплексы төҙөлә, шулай уҡ унда балыҡ ыҫлау, май сығарыу, икмәк бешергес, әҙер продукция склады тора. Уларҙы төҙөүҙә үҙ заманының иң алдынғы технологиялары ҡулланылған: үҙ электрогенераторы, кирбес торбалы үҙ ҡаҙанлыҡтары, эске механик транспортерҙар булдырылған. 1911 йылда «Гергардт һәм вариҫтары» предприятиеһында 78 эшсе эшләгән. Уларға йыл буйына 10342 һум эш хаҡы түләнгән, предприятиның йыллыҡ тауар әйләнеше 1 270 000 һум тәшкил итә,.
Тирмән бинаһы — Царицындағы беренсе, яуаплы тимер-бетон каркаслы, тышҡы стеналары кирбестән эшләнгән, брандмауэр ҡуйылған йорт. Бындай бина Рәсәй империяһы тирмән проекттары өсөн типовой проект булған. Төньяҡ өлөшөндә ҙур производство цехы, көньяҡта — әҙер продукция склады урынлашҡан. Ике ҡыйыҡлы кирбес стенаның ҡабырғаһына «Гергардт» тип яҙып ҡуйылған. Бина эзбиз менән аҡланған. Һуғыштан һаҡланып ҡалған стеналары әлеге көндә лә был ағартыу эҙҙәрен һаҡлай.
Совет осоронда тирмән милләт милкенә йәләндерелә, Сталинград тирмәндәре араһында ул 4-се тирмән тип йөрөтөлгән. 1929 йылда уға Константин Грудинин исеме бирелгән.
* Тирмән һәм Никольский сиркәүе.
* Тирмән һәм Никольский сиркәүе.
* Тәүге күренеше
* Тимер юл вагондарын бушатыу.
* 1915 год.

# Гергардт тирмәне
## Сталинград һуғышы

Тирмән 1942 йылдың сентябренә тиклем эшләгән. Сталинград һуғышында 58 көн буйына ҡамауҙа торған тирмән бомбаларҙан һәм снаряд ярсыҡтарынан емерелгән, бары тик иң яҡшы тимер-бетондан төҙөлөүе арҡаһында ғына стеналары тулыһынса емерелмәй һаҡланып ҡалған.
* Ермановский районы, 1942 йылдың авгусы
* Файл:Генерал-майор, Советтар Союзы Геройы А.И. Родимцев 13-сө гвардия дивизияһының себер яугирҙәре янында. 1942 й.jpg
* Файл:Штурмовая группа 13-й гвардия дивизияһының штурм бригадаһы немец һалдаттарынан Сталинград йорттарын азат итә. 1942 й.jpg
* 1943 йылдың 7 ғинуарында. Уң яҡта артҡы планда — тирмән
* «Гергардт» яҙыуы бинаның көньяҡ ҡабырғаһында
* Гергардтарҙың тирмәне һәм сауҙа йорто
* Константин Грудинин
* Һуғыштан һуңғы тәүге йыл.
* 1982 йыл
* Әлеге ваҡытта Волганан ҡарағанда Гергардт тирмәне күренеше
* Әлеге ваҡытта тирмән төньяҡтан ҡарағанда