yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ишморатов Хәләф Хәлфетдин улы

Ишморатов Хәләф Хәлфетдин улы (2 февраль 1960 йыл) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. «Башлеспром» йәмғиәтенең директорҙар Советы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының беренсе, икенсе һәм бишенсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2002). Салауат Юлаев ордены кавалеры 2005

# Ишморатов Хәләф Хәлфетдин улы
## Биографияһы

Хәләф Хәлфетдин улы Ишморатов 1960 йылдың 2 февралендә Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Яңы Уҫман ауылында күп балалы ғаиләлә тыуған.
1971—1976 йылдарҙа Ишембай ҡалаһы 2-се интернат-мәктәбендә (хәҙерге Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт гимназия-интернатында) урта белем ала. 1976—1981 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институтының ауыл хужалығын механизациялау факультеты студенты, йәмәғәтсе.
1982—1985 йылдарҙа — Баймаҡ районында «Йылайыр» совхоз-техникумы уҡытыусыһы.
1985—1990 йылдарҙа- ВЛКСМ-дың Баймаҡ райкомының икенсе, беренсе секретары.
1990—1994 йылдарҙа — ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының бүлек мөдире, секретары. 1994 йылда — хужалыҡ эшендә.
1994—1995 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт министры.
1995—2005 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының премьер-министры урынбаҫары. Социаль мәсьәләләр, мәҙәниәт өлкәһендәге эштәр өсөн яуаплы була, ошо йылдарҙа мәҙәниәт өлкәһендәге яңырыу процессында әүҙем ҡатнаша. Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры, Милли йәштәр театры, Өфө «Нур» татар дәүләт театры төҙөлөшө менән етәкселек итә.
2005 йылдан — «Башкирская лесопромышленная компания» ААЙ-ның күҙәтеү советы рәйесе, артабан ЛХК «Башлеспром» ААЙ-ның директорҙар Советы рәйесе.
Тарих фәндәре кандидаты (2005).

# Ишморатов Хәләф Хәлфетдин улы
## Йәмәғәт эшмәкәрлеге

* Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты ағзаһы.
* Башҡортостан Республикаһының беренсе, икенсе һәм бишенсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.
* «Берҙәм Рәсәй» фирҡәһе ағзаһы.

# Ишморатов Хәләф Хәлфетдин улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Салауат Юлаев ордены
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре

# Ишморатов Хәләф Хәлфетдин улы
## Ғаиләһе

Ҡатыны Гүзәл менән өс ҡыҙ, бер малай тәрбиәләй.
# Серафимов

Серафимов (рус. Серафимовский) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны кеше. Почта индексы — 452780, ОКАТО коды — .

# Серафимов
## Халыҡ һаны

Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
* Иҫәп алыу йылы һәм көнө
* 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)
* 1920 йыл 26 август
* 1926 йыл 17 декабрь
* 1939 йыл 17 ғинуар
* 1959 йыл 15 ғинуар
* 1970 йыл 15 ғинуар
* 1979 йыл 17 ғинуар
* 1989 йыл 12 ғинуар
* 2002 йыл 9 октябрь
* 2010 йыл 14 октябрь
Халыҡ һаны буйынса аңлатма төрлө йылдарҙа иҫәп алыу тәртибенең айырмалығы булыу сәбәпле халыҡ һанының үҙенсәлегенә иғтибар итегеҙ.
    1939 йыл — бар булған халыҡ һаны.
    1989, 2002, 2010 йылдарҙа — даими йәшәгән урыны булып иҫәпләнгән халыҡ һаны
Ауылдағы халыҡ һаны буйынса мәғлүмәтте халыҡ иҫәбе буйынса алыу урынлы. Бөтә ил күләмендә үткән 1897, 1920, 1939, 1959, 1970, 1979, 1989, 2002, 2010 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса мәғлүмәттәр бар һәм асыҡ ҡулланыуҙа табырға була. Ҡайһы бер китаптарҙы электрон төрҙә асып ҡарап була. 1926 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса һәр ауыл тураһында мәғлүмәт осрағаны юҡ әле. Унан башҡа Өфө виләйәтендә 1865, 1879, 1886 йылдарҙа урындағы халыҡ иҫәбе алынған. Тағы ла ревиз яҙмалары аша мәғлүмәт бар.
* 1859 һәм 1865 йыл — Населенные пункты Башкортостана. Ч.I. Уфимская губерния, 1877. — Уфа:Китап, 2002. — 432 с. ISBN 5-295-03188-8 (ч. I). ISBN 5-295-03133-0.
       Өфө виләйәте ауылдарында халыҡ һаны буйынса мәғлүмәт 1859 һәм 1865 йылдарға ҡарата бар.
* 1866 йыл — Список населенных мест. Ч. II. Оренбургская губерния, 1866. — Уфа: Китап, 2006. — 260 с. ISBN 5-295-03815-7 (ч. II). ISBN 5-295-03133-0.
       Ырымбур виләйәте ауылдарында халыҡ һаны буйынса мәғлүмәт 1866 йылға ҡарата бар.
* 1897 йыл — Перепись населения. т.45 кн.01 Уфимская губерния. Н.А.Тройницкий (ред.)(С.-Петербург, 1901)
       Был китапта Өфө виләйәте ауылдары буйынса мәғлүмәт бар. 500 кешенән күберек булған ауылдар исемлеге.
* 1920 йыл — Населенные пункты Башкортостана. Ч.III. Башреспублика, 1926. — Уфа. Китап, 2002. — 400 с. ISBN 5-295-03091-1 (ч. III). ISBN 5-295-03133-0.
       Был китап 1926 йылға ҡарата төҙөлгән, әммә халыҡ иҫәбе 1920 йылға ҡарата бирелгән.
* 1939 йыл — БАССР. Административно-территориальное деление на 1 июня 1940 года – Уфа:Государственное издательство, 1941. – 387 с.
       Был китапта 1939 йылғы иҫәп алыу буйынса һәр ауыл буйынса мәғлүмәт бар.
* 1989 һәм 2002 йылдар — Башҡортостан Республикаһы ауылдарында 1989 һәм 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны.
* 2010 йыл — Численность и размещение населения Республики Башкортостан по данным Всероссийской переписи населения 2010 года. Статистический сборник. (рус.)
* Население Башкортостана: XIX-XXI века: статистический сборник / Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республики Башкортостан. — Уфа:Китап, 2008. — 448 с.: ил. ISBN 978-5-295-04439-7
       1897 йылғы халыҡ иҫәбенән башлап ҡалалар, ҡала төрөндәге ҡасабалар, райондар, район үҙәктәре буйынса халыҡ һаны бар.
# Иҫәнгилде (Ырымбур өлкәһе)

Иҫәнгилде (рус. Исянгильдино) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһенең Александровка районындағы ауыл. Яңы Михайловка ауыл биләмәһе составына инә.

# Иҫәнгилде (Ырымбур өлкәһе)
## Географик урынлашыуы

Туҡ йылғаһы буйында урынлашҡан.

# Иҫәнгилде (Ырымбур өлкәһе)
## Тарихы

Ырымбур губернаһы Быҙаулыҡ өйәҙе Йомран-Табын улусы ҡарамағында була. Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 9-сы башҡорт кантонының 33-сө йортона ҡарай.
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Туҡ-Соран кантоны составына инә. 1923 йылдан республиканың Бәләбәй кантоны ҡарамағында була. ВЦИК ҡарарына ярашлы 1924 йылдың 21 октябрендә Ҡаҙаҡ АССР-ы составына бирелә. 1934 йылдан — Ырымбур өлкәһе составында.

# Иҫәнгилде (Ырымбур өлкәһе)
## Халҡы

| 1834 | 1859 | 1920 |
| 133 | 260 | 512 |
2002 йылғы бөтә Рәсәй йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (93 %) йәшәй.

# Иҫәнгилде (Ырымбур өлкәһе)
## Билдәле шәхестәре

* Сәғит Агиш (1904—1973) — башҡорт яҙыусыһы һәм шағиры.
* Юлдашев Хисмәтулла Хәсән улы — башҡорт шағиры. Ғ. Сәләм исемендәге премия лауреаты.
# Салка (Иса ҡушылдығы)

Салка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иса йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Салка (Иса ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тагил йылғаһыТүбәнге Тагил ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501512111200005507
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200550
* Бассейн коды — 14.01.05.015
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Оло Ацвеж

Оло Ацвеж — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ацвеж йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Оло Ацвеж
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300412111100036634
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103663
* Бассейн коды — 10.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Аллендорф (Тюрингия)

Аллендорф (Тюрингия) (нем. Allendorf) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 348 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,76 км². Диңгеҙ кимәленән 350 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7426 һәм автомобиль коды — SLF.
# Бәҙрәш ауыл Советы (Тәтешле районы)

Бәҙрәш ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Тәтешле районындағы муниципаль берәмек
Административ үҙәге — Бәҙрәш ауылы.

# Бәҙрәш ауыл Советы (Тәтешле районы)
## Тарихы

Бәҙрәш ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Тәтешле районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

# Бәҙрәш ауыл Советы (Тәтешле районы)
## Билдәле шәхестәре

* Хәниә Фәрхи (1960 йыл, 30 май — 2017 йыл, 27 июль) — татар йырсыһы, Татарстан һәм Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2000).
# Трюглебен

Трюглебен (нем. Trugleben) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 369 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,07 км². Диңгеҙ кимәленән 350 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99880 һәм автомобиль коды — GTH.
# Гөлсара (Гульчара)

Гульчара (груз. გულჩარა; 1600—1612) — Картли батшалығынан грузин дворянкаһы, XVII быуат башында грузин-ғосман-сәфәүи дипломатияһында мөһим роль уйнай. Ул 1612 йылда Төрөк-фарсы һуғышы (1603—1618) этаптарының береһендә килешеү төҙөүгә булышлыҡ итә.

# Гөлсара (Гульчара)
## Тарихы

Гульчара Картли батшаһы Симон Беренсегә яҡын була. Фарсы тарихсыһы, уларҙың замандашы, ул Симон ғаиләһенә туған, тип яҙа, шул уҡ ваҡытта Фарсыға ебәрелгән португал илсеһе Антонио де Гувейя уны Симон I йәриәһе булған тип раҫлай. Грузия тарихсылар араһында Гульчараны (исеме, йәки ҡушаматы, фарсы теленән килеп сыҡҡан: гол-чехр- «ал йөҙлө») Тинатин (йәки Елена), Симон I ейәнсәре һәм Картли батшаһы Георгий X-ның Симон I Константинополь төрмәһендә ултырғанда уның эргәһенә барып йөрөгән ҡыҙына тиңләштерелгән версия дөйөм ҡабул ителгән тип иҫәпләнә. Хәҙерге Британия тарихсыһы Дэвид Блоу Гульчараны Симон I ҡатын булараҡ күҙәллай.
Үҙ батшалығының ҡаҡшаған автономияһын һаҡлап ҡалырға тырышҡан Картли батшаһы Симон I Ғосман-сәфәүи ҡаршылығына ылыҡтырыла, 1600 йылда әсирлеккә эләгә һәм Истанбулда Едикул ҡәлғәһендә тотола. Ҡасандыр сәфәүиҙәрҙең баш ҡалаһы булған Исфаханға барғанында батшаны оҙатып йөрөгән Гульчара ҡарт батшаны тәрбиәләр өсөн Константинополгә килтереләү. Ул тиҙ Ғосман солтаны Мәхмәт III әсәһе менән дуҫлаша һәм солтан һарайында ихтирам һәм ышаныс яулай, үҙенең «матурлығы, бөйөклөгө һәм телмәре» менән Истанбулдағы Европа дипломаттарын таң ҡалдыра. Сәфәүиҙәр менән һуғыштың ҡосмандар өсөн һәләкәтле булыуы шарттарында Мәхмәт III әсәһе фарсы шаһы Бөйөк Аббас I уның апаһы Зейнаб Бегум аша мөрәжәғәт итергә ҡарар ҡыла. Зейнаб Бегм шаһ һарайында ҙур йоғонтоға эйә була. Мәхмәт III әсәһе илсе итеп Гульчараны файҙалана. Мәхмәт III әсәһе Гульчараға, әгәр ул үҙ миссияһында уңышға өлгәшһә, ғосмандар «уның ирен» әсирлектән ҡотҡарасаҡ, тип вәғәҙә итә. Гульчараның Ғәббәс I тәүге миссияһы ваҡытында уға үҙе менән Симон I алырға рөхсәт ителә. Әммә ғосман солтаны Әхмәт I Симон I артыҡ асылып китеүенән ҡурҡып, ете көн юлда булғандан һуң уны Едикулдан кире ҡайтарталар. Ғосмандарҙың бер нисә тапҡыр уңышһыҙ визиты һәм хәрби уңышһыҙлыҡтарынан һуң 1612 йылда составына Гульчара ингән «солох партияһы» Истанбулда солтанды 1555 йылда ҡабул ителгән килешеү шарттарын ҡабатлаған тыныслыҡ шарттарын ҡабул итергә күндерә. Гульчараның тырышлығы һуңлай — ауырыу батша Симона I 1611 йылда 74 йәшендә Едикулда вафат була. Гульчара артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
# Аҙнабаев Рауил Әхмәтйән улы

Аҙнабаев Рауил Әхмәтйән улы (29 март 1959 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең күҙ табибы. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2011). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2001).

# Аҙнабаев Рауил Әхмәтйән улы
## Биография

Рауил Әхмәтйән улы Аҙнабаев 1959 йылдың 29 мартында Силәбе ҡалаһында тыуа.
1982 йылда Өфөләге Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай.
Юғары уҡыу йортон тамалағас, Рауил Аҙнабаев Өфө күҙ ауырыуҙары ҒТИ‑нда эшләй, ә 2003 йылдан алып төп ғилми хеҙмәткәр вазифаһын биләй. Дауаланыусыларҙы Өфөнөң «Риа-Медоптик» клиникаларында ҡабул итә.
1987 йылда Башҡортостан комсомолы премияһына лайыҡ була.
2000 йылдар «медицина фәндәре докторы» дәрәжәһенә диссертация яҡлай. 2001 йылда — «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы» исеменә лайыҡ була, 2011 йылдан — профессор.
Рауил Әхмәтйән улының ғилми тикшеренеүҙәре балаларҙа катаракта һәм шуның өҙлөгөүҙәрен иҫкәртеү һәм хирургик ысулы менән дауалау мәсьәләләренә арналған. Аҙнабаев күҙ яҫмығы һәм күҙ мөгөҙсәһенең тыумыштан һәм тормошта килеп сыҡҡан ауырыуҙарын дауалауҙың өр яңы ысулдарын уйлап таба, илдә беренсе тапҡыр кесе йәштәге балалар күҙенең быяла һымаҡ есемен хирургик юлы менән дауалау юлдарын ҡуллана башлай.
Аҙнабаев 200 тирәһе ғилми тикшеренеүҙәр һәм 36 уйлап табыу авторы кеүек билдәле.
Рәсәй күҙ табиптары ойошмаһында тора, Өфө күҙ ауырыуҙары ҒТИ-ның ғилми кәңәшмәһенең ағзаһы.

# Аҙнабаев Рауил Әхмәтйән улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан комсомолы премияһы лауреаты (1987)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2001)

# Аҙнабаев Рауил Әхмәтйән улы
## Ғилми хеҙмәттәре

* Вторичная имплантация заднекамерных интраокулярных линз у детей. Өфө, 2009 (авторҙ.).
# Меркулайка

Меркулайка — Рәсәйҙәге йылға. Адыгей Республикаһы,Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сахрай йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Меркулайка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Белая (Кубань ҡушылдығы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06020001112108100004533
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108100453
* Бассейн коды — 06.02.00.011
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Синявка (Шапсуга ҡушылдығы)

Синявка — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Шапсуго йылғаһының уң ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Синявка (Шапсуга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Пшада йылғаһының көнбайыш сигенән Дедаркай йылғаһының көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06030000212109100000289
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 109100028
* Бассейн коды — 06.03.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 09
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Бәширов Рив Миңлехан улы

Бәширов Рив Миңлехан улы (7.11.1936, БАССР-ҙың Ҡыйғы районы Үрге Ҡыйғы ауылы) — юғары мәктәп ветераны, ғалим-инженер-механик. Техник фәндәр докторы (1998), профессор (1991). БАССР-ҙың атҡаҙанған ауыл хужалығы инженеры (1980), Рәсәй Федерацияның почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (1998). Дуҫлыҡ (1997) һәм Салауат Юлаев (2005) ордендары кавалеры. Радик Миңлехан улы Бәшировтың энеһе.

# Бәширов Рив Миңлехан улы
## Биографияһы

Рив Миңлехан улы Бәширов 1936 йылдың 7 ноябрендә БАССР-ҙың Ҡыйғы районы Үрге Ҡыйғы ауылында тыуған.
Башҡортостан ауыл хужалығы институтын 1959 йылда тамамлаған. 1963 йылдан алып шунда уҡ эшләй.

# Бәширов Рив Миңлехан улы
## Тормош һәм хеҙмәт юлы

Бәширов Рив Миңлехан улы 1967—1980 йылдарҙа һәм 1984—2004 йылдарҙа машина-трактор паркын эксплуатациялау кафедраһы мөдире,
1980—1985 йылдарҙа ауыл хужалығын механизациялау факультеты деканы.
Фәнни эшмәкәрлеге ауыл хужалығында машина-трактор һәм транспорт парктарының етештереүсәнлеген составтарҙы ҡулайлаштырыу, агрегаттарҙы һәм транспорт сараларын операциялар һәм йөк ташыу линиялары буйынса бүлеү, машиналарҙы файҙаланыуҙың нормативтарын камиллаштырыу юлы менән күтәреүгә арналған. 160-тан ашыу фәнни хеҙмәт һәм 6 уйлап табыу авторы.

# Бәширов Рив Миңлехан улы
## Ғилми хеҙмәте

* Оптимизация эксплуатационных параметров и распределения машинно-тракторных агрегатов по операциям. Уфа, 1998; Оптимизиция состава машинно-тракторного парка и распределения агрегатов по видам работ. Уфа, 2000; Оптимизация плана использования транспортных средств в сельском хозяйстве. Уфа, 2001.
# Абзелил (гәзит)

«Абзелил» (Әбйәлил) — ижтимағи-сәйәси гәзит. Ойоштороусылары — Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы, Башҡортостан Республикаһының «Осҡон» редакция-нәшриәт комплексы дәүләт-унитар предприятиеһы.
Әбйәлил районы Асҡар ауылында аҙнаһына 3 тапҡыр урыҫ телендә сыға. 1957 йылдан башлап «Осҡон» гәзитенең тәржемә баҫмаһы булараҡ «Искра» исеме менән нәшер ителә башлай, 2006 йылдан алып хәҙерге исеме менән үҙ аллы гәзит булараҡ сыға. 1962—1965 йылдарҙа нәшер ителмәй.
# Көньяҡ Дакота

Көньяҡ Дакота (ингл. South Dakota) — АҠШ штаты. Штаттың тәртип номеры — 23. 1889 йылдың 2 ноябрендә төҙөлгән. Элек Висконсин територияһы исеме менән йөрөгән. Штаттың ҡушаматы — Рашмор тауы штаты.
2012 йылғы мәғлүмәт буйынса Көньяҡ Дакота штатында 833 354 кеше йәшәй, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат км-ға 4,19 кеше. АҠШ штаттары араһында халыҡ һаны буйынса урыны — 20.
Майҙаны 199 905 кв. км, шуның 1,6 % һыу майҙаны.

# Көньяҡ Дакота
## Иҫтәлекле урындар

* Рашмор, тауҙа Джордж Вашингтон, Томас Джефферсон, Теодор Рузвельт һәм Авраам Линкольн скульптуралары булыуына танылыу тапҡан.
# Чаж

Чаж — Рәсәйҙәге йылға. Удмурт Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Иж йылғаһының уң ярына тамағынан 89 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.

# Чаж
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иж башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101212111100027286
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102728
* Бассейн коды — 10.01.01.012
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Коршаж (Обили ҡушылдығы)

Коршаж — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Обиль йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Коршаж (Обили ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000030066
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003006
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Мартыновка (Ростов өлкәһе)

Мартыновка — Ростов өлкәһе Тарасов районындағы утар.
Ростов өлкәһе Курно-Липовское ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

# Мартыновка (Ростов өлкәһе)
## Географияһы
### Урам

* Тыныслыҡ урамы,
* Йәштәр урамы,
* Баҡса урамы,
* Ҡояш урамы,
* Дала урамы,
* Һҙәк урамы,
* Совет тыҡрығы.

# Мартыновка (Ростов өлкәһе)
## Тарих

Мартыновка утары элек Ушаков-Иван ҡасабаһы тип аталған. Уның биләмәләре Калитвенец йылғаһы янында тора. Элекке ҡасаба менән округ станицаһы араһы барлығы 43 саҡрымда тора. 1763 йылға ҡарата Черкасская станицаһы янында Үрге Калитвинец утары була, унда 36 ир-ат йәшәй. Икенсе мәғлүмәттәр буйынса был һан — 40 кешене тәшкил итә. 1764 йылдың ноябрендә утарҙа 47 кеше йәшәй. 1801 йылғы клир ведомостары буйынса, степановка биҫтәһенән 15 саҡрымда,Оло Калитвенец йылғаһы буйында майор Никит Мартыновтың утары булған. Утарҙа 24 йорт була, унда 113 ир-ат һәм 89 ҡатын-ҡыҙ иҫәпләнә. Шулай уҡ утар биләмәһендә 28 кеше йәшәй. 1859 йылда утар составында 13 йорт була.
2014 йылдың яҙында Мартыновка күленең һайығыуы һәм һаҙға әйләнеүе тураһында мәғлүмәт була. Урындағы халыҡ үҙ көсө менән быуаны һаҡлап ҡала алмай, бының өсөн гидротехник ҡоролмалар кәрәк була. Тарасов районының хакимиәт башлығы урынбаҫары Александр Закружный әйтеүенсә, быуа байтаҡ йылдар таҙартылмағанлыҡтан быуала тишек барлыҡҡа килгән. Ул сүп-сарҙан таҙартыу талап итә. Быуа үҙе тәбиғи ҡаршылыҡ тарафынан барлыҡҡа килгән була. Бл хәл ауыл кешеләренә бер ниндәй ҡаршылыҡһыҙ быуананан һыу алырға мөмкинлек бирә, тик утыҙ йылдар буйына быуала ремонт эштәре булмағанлыҡтан, хәҙер ул реставрациялауға мохтаж.
# Шаршау

Шаршау — башҡорттарҙың торлағын ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар өлөшөнә бүлеү, ҡашығаяҡ яғын ҡунаҡ яғынан айырыу һ.б. нимәнелер ышыҡлау өсөн эленгән ҡорма (карауат шаршауы, сәңгелдәк шаршауы һ.б.).
Башҡорттар тирмә эсен ирҙәр яғын ҡатын-ҡыҙ яғынан айырыу өсөн бай орнаментлы, семәрле шаршау менән бүлеп ҡуйғандар. Ҡунаҡты ирҙәр яғында ҡабул итәләр, шул ваҡытта был шаршау бигерәк тә кәрәкле була. Аш-һыу әҙерләгән саҡта, мәшәҡәтле хужалыҡ эштәрен ҡунаҡтарға күрһәтмәҫ өсөн бик уңайлы. Төндә лә тартып ҡуйырға мөмкин. Башҡа ваҡытта шаршау йыйылып ҡуйыла.
Шаршау килен кешенең бирнәһендә була, уны туй йолалары ваҡытында бүләк итеп өләшәләр: «Кейәү килгәнде көтөп, ҡыҙҙар бергә ҡул эштәре эшләгәндәр, йөн иләп, шаршау, сымылдыҡ теккәндәр» («Кейәүләп йөрөү» йолаһы); «Ошо көн кис еңгәләр китәһе ҡыҙға шаршау тегешәләр, төрлө йырҙар йырлайҙар, сеңләү һамаҡтарын өйрәтәләр» («Ҡарта ашы»). «Кейәү йортонда киленгә ҡайһы мөйөштә урын бирһәләр, шунда шаршау тоталар. Киндер һуҡҡандан ҡалған ептән матур итеп бау үреп, йоҙроҡтай суҡ ҡуялар. Ул бер билдә була. «Суғы ла юҡмы?» — тип һорап ҡуялар ҡайһы саҡта» («Ҡыҙ йәшереү» йолаһы). Ҡыҙҙы оҙатҡанда еңгәләре, «Ҡәйнә, ҡайны йортонда/ Шаршау булыр ул өйөң./ Ҡыҙ сағыңда йылмайып ҡал,/ Һарғайыр әле йөҙөң», — тип тә йырлағандар.

# Шаршау
## Әҙерләү

Киш(е)мир ҙә шаршау, ебәк бау Ҡорайыҡ та, ҡыҙый, түреңә. Кейәүеңә яҡшы хеҙмәт итеп, Тороғоҙ ҙа бергә ғүмергә.
Шаршау 40-50 см киңлектәге мамыҡ туҡыманан, йә иһә киңлеге 28-32 см булған киндер туҡыманан тегелгән; ғәҙәттә ҡыҙыл, ҡуйы ҡыҙыл (бурлат) ҡайһы берҙә аҡ төҫтә булған («Бурлат ҡына шаршау, бауы ебәк/ Теккән генә йөйө күк микән?/ Үткән генә ғүмер үтеп киткән/ Ҡалған ғүмеребеҙ күп микән?»).
Ебәктән, кишмирҙән тегелгән шаршауҙар ҙа булған. Быны башҡорт халыҡ йырҙары дәлилләй: …аҡ күрнисә эсендә кем,/ Аҡ күрнисә эсендә кем,/ Ебәк шаршау булһа ине кем, Зәйнәбем («Зәйнәбем» йыры). Киш(е)мир ҙә шаршау, ебәк бау/ Ҡорайыҡ та, ҡыҙый, түреңә./ Кейәүеңә яҡшы хеҙмәт итеп,/ Тороғоҙ ҙа бергә ғүмергә (Туй йыры).
Ҡорманы симметрик узорҙар яһап, бер нисә өлөштө ҡушып теккәндәр. Һуңынан ҡаймалап ҡуйғандар.
Шаршауҙың уртаһы, ғәҙәттә, төрлө орнаменттар йә булмаһа хайуан һүрәттәре менән биҙәлгән.

# Шаршау
## Ҡыҙыҡ факттар

Башҡорт халҡында шаршау мифология менән бәйле әйбер булып һанала, халыҡта уның менән бәйле күп кенә юрауҙар йәшәп килә: «Төшөңдә шаршау күрһәң, сәфәр сығыуға. Әгәр ул шаршау ишек төбөндә булһа — тиҙ өйләнәһең, түр яҡта булһа — һуң өйләнәһең», «Шаршау күҙҙән һаҡлай» һ.б.