yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Әбү әл-Ғази

Әбүлғази, Әбү әл-Ғази хан (Абдәл-ғази, Багадур-хан, Абульгази Багадырхан, үзб. Abulgʻozi Bahodirxon, 24 август 1603, Гүргәнж — 1664, Хиуа) — Хиуа ханы шейбанид, шулай уҡ тарихсы булараҡ билдәле. Гүргәнжтә тыуған, Араб Мөхәммәт-хан улы.

# Әбү әл-Ғази
## Идаралыҡ

Әбүлғази 17 йәшендә атаһынан биләмә ала, һәм шунан һуң ул ағайҙары менән боҙолоша, ағайҙары уны Сәфәүи империяһына ҡыуалар. 1644 йылда Әбүлғази Гүргәнжкә әйләнеп ҡайта һәм хан тип иғлан ителә. Тәхеткә 1643 йылда, ағайҙары менән оҙайлы көрәштән һуң ултыра. Төрөкмәндәргә, ҡалмыҡтарға һәм Бохар ханлығына ҡаршы һуғыша. 1663 йылда улы Мөхәммәт Ануша файҙаһына тәхеттән баш тарта, 1664 йылда вафат була.

# Әбү әл-Ғази
## Әҫәрҙәре

Әбүлғази ике тарихи әҫәрҙең авторы булараҡ билдәле: «Төрөкмәндәр шәжәрәһе» (1661 йылға тамамлаған), һәм «Төрөктәр шәжәрәһе» (1852 йылда Ҡаҙанда һәм 1871 йылда Петербургта баҫыла); ул Саблуков тарафынан бер нисә Европа телдәренә, һәм шул иҫәптән урыҫ теленә тәржемә ителгән, һәм И. Н. Березин тарафынан «Көнсығыш тарихсылары китапханаһы» нәшриәтенә урынлаштырылған (т. III, Ҡаҙан, 1854 йыл).
Ғүмеренең һуңғы йылдарында таҙа үзбәк телендә (ҡыпсаҡ) Сыңғыҙ хан нәҫеле һәм Шайбан ырыуы тарихын яҙа башлай. Әбүлғазиҙың үзбәк әҙәбиәте өсөн әһәмиәте шунан тора: ул фарсы телдәренең көслө йоғонтоһона дусар булған чагатай әҙәби теленә асыҡтан-асыҡ ҡаршы сығыш яһай. Әбүлғази теле — Хиуа үзбәктәренең еңел, ябай теле һәм чагатай әҙәби теленән бик ныҡ айырыла. Әбүлғази стиле, уның әҫәрҙәренең фәнни характерҙа булыуына ҡарамаҫтан, асыҡлыҡ һәм һүҙ байлығы менән айырылып тора.
# Балыкова Люция Кузьминична

Люция Кузьминична Балыкова (13 декабрь 1931 — 28 ноябрь 2010 йыл) — СССР һәм Рәсәй педагогы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1978).

# Балыкова Люция Кузьминична
## Биографияһы

Люция Балыкова 1931 йылдың 13 декабрендә Татарск ҡалаһында (хәҙер Новосибирск өлкәһе) урыҫ ғаиләһендә тыуған. 1949 йылда урта мәктәпте тамамлағас, Омск ҡалаһында М. Горький исемендәге Омск педагогия институтының тарих-филология факультетына уҡырға инә. 1953 йылда институтты тамамлап, өс йыл тирәһе Омск өлкәһе Тюкалинский районының Кабырдак урта мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй. 1956 йылдан — Оло Ук урта мәктәбенең тарих уҡытыусыһы (Омск өлкәһе Оло Ук районының Оло Ук ауылы) булып эшләй. Был мәктәптә ул хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем эшләй. Коллегалары уның эшкә ижади ҡарашын билдәләйҙәр, уның үҙ уҡытыу технологияһы барлыҡҡа килә. Уҡытыу һәм уҡыусыларға коммунистик тәрбиә биреү эшендә ҙур ҡаҙаныштары өсөн Люция Балыковаға 1978 йылдың 27 июнендә Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
Әүҙем йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә. XXVII КПCC съезы делегаты (1986), КПСС-тың Үҙәк ревизия комиссияһы ағзаһы, Омск КПСС өлкә комитеты ағзаһы итеп һайлана. 1989 йылдың 25 апрелендә, Үҙәк ревизия комиссияһының 12 ағзаһы менән бергә, составты йәшәртеү маҡсаты менән үҙен был составтан сығарыуҙы һорап хат яҙа, был һорау ҡәнәғәтләндерелә.
1995 йылда хаҡлы ялға сыға һәм Калининград өлкәһенең Советск ҡалаһына ҡыҙы янына күсә. Урындағы ветерандар хәрәкәтендә ҡатнаша. 2010 йылдың 28 ноябрендә вафат була. Советск зыяратында ерләнгән.

# Балыкова Люция Кузьминична
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

- Социалистик Хеҙмәт Геройы (1978)
- Ленин ордены (1978)
- РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1978)
- «Почет Билдәһе» ордены (1971)
- РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1962)
- Омск өлкәһе Оло Ук районының почетлы гражданы (2009)
# Чендых-Еган

Чендых-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ват-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Чендых-Еган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010900112115200036439
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203643
* Бассейн коды — 13.01.09.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Низаметдин (исем)

Низаметдин — башҡорт ир-ат исеме.

# Низаметдин (исем)
## Этимологияһы

Низаметдин ғәрәп теленән килеп ингән ир-ат исеме. Низам (тәртип, ҡағиҙә) + дин һүҙҙәрен ҡушып яһалған. Дин ҡанундарына буйһонған, динсел кеше мәғәнәһен бирә.

# Низаметдин (исем)
## Билдәле кешеләр

Ҡаймирасов Низаметдин Нәжметдин улы (1903 йыл — 8 ғинуар 1934 йыл) — Башҡорт АССР-ы финанс халыҡ комиссары (1930—1934).
Ходжаев Низаметдин Исаметдин улы (1885 йыл — 1942 йыл) — үзбәк большевигы, Төркөстанда совет власы төҙөүҙең әүҙем ҡатнашсыһы.
Иса́мов Низаметди́н Низаметди́н улы (25 апрель 1929 йыл) — ветеринария өлкәһендә СССР һәм Рәсәй ғалимы. Ветеринар фәндәр докторы, профессор. Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы радиология һәм агроэкология фәнни-тикшеренеү институтының әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәре.

# Низаметдин (исем)
## Фамилияла

Низаметдинов Ҡазыхан Низаметдин улы (10 март 1892 йыл — 8 декабрь 1937 йыл) — батша армияһы поручигы, Башҡорт армияһы штабс-капитаны (1918—1919), полк командиры, Башҡорт команда курстары начальнигы.
Низаметдинов Салауат Әхмәҙи улы (3 март 1957 йыл — 29 июль 2013 йыл) — композитор. 1983 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР‑ының (1988) һәм Рәсәй Федерацияһының (2003) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы (1988) лауреаты.
Низаметдинов Рәйес Йәүҙәт улы (10 октябрь 1964 йыл) — бейеүсе, балетмейстер, режиссёр-ҡуйыусы, ҡурайсы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005) һәм мәғариф отличнигы (1997).; Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы (2000) һәм Учалы районының Муса Мортазин исемендәге премияһы (1996) лауреаты. 50-нән ашыу бейеү авторы.
Низаметдинов Мансар Низаметдин улы — (БАССР-ҙың Мәсәғүт кантоны Ҡалмаҡол улусы Тирмән ауылында 1919 йылдың 15 апрелендә тыуған — 1978 йылдың 15 майында вафат булған, Тирмән ауылында ерләнгән) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, лейтенант. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены һәм «Ленинградты обороналаған өсөн» миҙалы кавалеры.
# Заһир

Заһир — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.

# Заһир
## Этимологияһы

Заһир башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән, яҡты нур сәсеүсе, бик матур; ярҙамсы, булышсы; күренекле, билдәле; яҡты, нурлы тигәнде аңлата.

# Заһир
## Билдәле кешеләр

Исмәғилев Заһир Ғариф улы (8 ғинуар 1917 йыл — 30 май 2003 йыл) — башҡорт композиторы. БАССР-ҙың (1963), РСФСР-ҙың (1968) һәм СССР-ҙың (1982) халыҡ артисы. Башҡортостан Фәндәр Академияһы академигы.
Вәлитов Заһир Суфиян улы (1 ноябрь 1940 йыл — 17 февраль 2019 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең театр актёры. 1966 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (2000) һәм Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1984), Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1981).

# Заһир
## Фамилияла

Заһиров Наил Ғамил улы (10 ғинуар 1958 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре. «Енер хорлдинг» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең (компанияның) генераль директоры
Заһиров Наил Хәйбулла улы(20 ноябрь 1925 йыл — 27 сентябрь 2014 йыл) — ғалим-тау инженеры, юғары мәктәп эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1958 йылдан Красноярск төҫлө металдар институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1959 йылдан — уҡыу уҡытыу һәм фәнни эштәр буйынса проректор, 1962—1994 йылдарҙа мәғдән һәм һибелмә ятҡылыҡтарҙы үҙләштереү кафедраһы мөдире. 2006 йылдан — Себер федераль университеты уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1970), профессор (1971). РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1982), СССР-ҙың төҫлө металлургия отличнигы (1970, 1978). I дәрәжә Ватан һуғышы (1985), Ҡыҙыл Байраҡ (1985), Ҡыҙыл Йондоҙ (1967) һәм «Почёт Билдәһе» (1961) ордендары кавалеры.
# Одарчен Мария Игнатьевна

Одарчен Мария Игнатьевна (Лыба) (укр. Марія Гнатівна Одарчен (Либа); 4 май 1928 йыл, Слободка-Чернелевская ауылы — 13 февраль 2005 йыл, Слободка-Чернелевская ауылы) — колхозсы, Хмельницкий өлкәһе Красилов районы «Советская Украина» колхозы звено етәксеһе. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971). Украина ССР-ы Юғары Советы депутаты.

# Одарчен Мария Игнатьевна
## Биографияһы

1928 йылдың 4 майында (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 16 апрелдә) Слободка-Чернелевская ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Тыуған ауылында урта мәктәпте тамамлай. Һуғыштан һуң Красилов районының «Советская Украина» колхозында һауынсы булып эшләй. 1950 йылдан ҡырсылыҡ звеноһында эшләй. Күпмелер ваҡыт үткәс, звено етәксеһе итеп тәғәйенләнә. Украинаның алдынғы-сөгөлдөрсөләре Екатерина Андрищук һәм Кристина Байдичтарға эйәреүсе була. Мария Лыбаның бригадаһы йыл һайын уртаса һәр гектарҙан яҡынса 500 центнер шәкәр сөгөлдөрө йыйып ала. 8 һәм 9 биш йыллыҡтар ваҡытында бригада йыл һайын уртаса 515-әр центнер шәкәр сөгөлдөрө тапшыра. Күп тапҡыр Бөтә Союз Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәләрендә ҡатнаша. «УССР-ҙың социалистик ярыш алдынғыһы» исеменә лайыҡ була. 1965 йылда Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
1970 йылда Мария Лыба етәкселегендәге бригада һәр гектарҙан уртаса 610 центнер шәкәр сөгөлдөрө йыйып ала. 1971 йылда был ҙур хеҙмәт ҡаҙаныштары өсөн Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменә лайыҡ була.
2005 йылдың 13 февралендә Слободка-Чернелевская ауылында вафат була.

# Одарчен Мария Игнатьевна
## Бүләктәре

- Социалистик Хеҙмәт Геройы — 1971 йылдың 8 апрелендәге СССР Юғары Советы Президиумы указы
- Ленин ордены
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
# Качева

Качева — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сотка йылғаһының уң ярына тамағынан 69 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Качева
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000312103000041487
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004148
* Бассейн коды — 03.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сталактит

Сталактиттар (греч. Σταλακτίτης — «тамсынан хасил булған») — карст мәмерйәләрендәге түшәмдәренән һәленеп торған һемоген ултырма «имсәктәр» (боҙ һөңгөләре, һаламсыҡтар, кикректәр, суҡтар һ.б.).

# Сталактит
## Этимологияһы

«Сталактит» терминын 17-се быуатта дания врачы Оле Ворм уйлап сығарған, был латин һүҙен ул грекса σταλακτός (stalaktos, «тамыусы») һәм грек -ίτης (эйә тигәнгә бәйле -ites) суффиксын ҡушып яһаған

# Сталактит
## Төрҙәре

Тар мәғәнәлә, эсе ҡыуыш («көпшәле сталактиттар») йәки ҡыуышлыҡһыҙ, кальцит тамсыларҙан хасил булған һарҡындылар сталактит тип атала. Киң мәғәнәлә, түшәмдә бөтөнләй башҡа юл менән төрлө һынға инеп барлыҡҡа килгән барлыҡ төр һарҡындылар (боҙ, балсыҡ, гипс, тоҙ, лава сталактиттар).

# Сталактит
## Башҡортостанда

* Төп мәҡәлә: Күлйорттамаҡ мәмерйәһе
Башҡортостандағы мәмерйәләрҙә лә сталагмиттар һәм сталактиттар бар. Шуларҙың береһе Күлйорттамаҡ мәмерйәһе (Космонавтар мәмерйәһе) — Башҡортостандың Бөрйән районы Ғәҙелгәрәй ауылынан көньяҡҡа табан 8 км алыҫлыҡта, Ағиҙел йылғаһының уң ярында Шүлгәнташ мәмерйәһенән 2 км түбәндәрәк урынлашҡан. 1965 йылдар тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлап ителгән. Мәмерйә түшәме кальцит һарҡымдары, сталактиттар менән ҡапланған.

# Сталактит
## Сталактиттар

* Венгрия
* Шоранш Мәмерйәһе, Франция
* Сорек мәмерйәһе, Израиль
* "Көпшәле" сталактиттар, (Сорек мәмерйәһе, Израиль).
* Дербишир мәмерйәһе, Англия.
* Арта мәмерйәләре, Майорка
# Көнбайыш Европа

Көнбайыш Европа — сәйәсәт, тәбиғәт йә иһә мәҙәниәт билгеһе буйынса берләшкән Европа илдәрен атаусы термин. Һалҡын һуғыш ваҡытына тиклем Көнбайыш Европа илдәренә НАТО блогындағы дәүләттәрҙе индерәләр. Был ваҡытта Көнсығыш Европа илдәре ОВД блогында торалар. ОВД тарҡалғандан һуң тағын үҙәк, төньяҡ һәм көньяҡ Европаны айырып йөрөтә башлайҙар. Шуға күрә Көнбайыш Европа илдәренә хәҙер бары Бельгия, Люксембург, Монако, Нидерланд һәм Франция дәүләттәрен индерәләр.

# Көнбайыш Европа
## Көнбайыш Европаға индерелгән дәүләттәр

| Дәүләт | Төркөмләү ысулы | Төркөмләү ысулы | Төркөмләү ысулы | Төркөмләү ысулы | Баш ҡала |
| Дәүләт | БМО версияһы | ЦРУ версияһы | СГНЗС версияһы | ОКСМ версияһы | Баш ҡала |
| Австрия | | Үҙәк Европа | Үҙәк Европа | | Вена |
| Бельгия | | | | | Брюссель |
| Бөйөк Британия | Төньяҡ Европа | | | Төньяҡ Европа | Лондон |
| Германия | | Үҙәк Европа | Үҙәк Европа | | Берлин |
| Ирландия | Төньяҡ Европа | | | Төньяҡ Европа | Дублин |
| Лихтенштейн | | Үҙәк Европа | Үҙәк Европа | | Вадуц |
| Люксембург | | | | | Люксембург |
| Монако | | | | | Монако |
| Нидерланд | | | | | Амстердам |
| Франция | | | | | Париж |
| Швейцария | | Үҙәк Европа | Үҙәк Европа | | Берн |
* БМО версияһы буйынса Европаны бүлеү. Фирүзә төҫөндә — Көнбайыш Европа
* ЦРУ буйынса Көнбайыш Европа. Шулай уҡ ҡара-хәнәүәт төҫө менән Көньяҡ-Көнбайыш Европаға ҡараған илдәр күрһәтелгән.
* 1988 йылда Европа. Күк төҫ — НАТО илдәре, ҡыҙыл төҫ — ОВД илдәре.

# Көнбайыш Европа
## Көнбайыш Европаға индерелгән дәүләттәр
##### «Көнбайыш Европа» илдәре телдәрендә

| Телдәр (илдәр) | Атама |
| Инглиз (Бөйөк Британия, Ирландия) | Western Europe |
| Француз (Франция, Швейцария, Бельгия, Люксембург, Андорра, Монако) | Europe de l’Ouest |
| Немец (Германия, Австрия, Швейцария, Бельгия, Люксембург, Лихтенштейн) | Westeuropa |
| Нидерланд (Нидерланд, Бельгия) | West Europa |
| Испан (Испания, Андорра) | Europa Occidental |
| Португал (Португалия) | Europa Ocidental |
| Итальян (Италия) | Europa Occidentale |
| Ирланд (Ирландия) | Iarthair Eoraip |
| Каталан (Андорра) | Europa Occidental |
# Урта Тамышевка

Урта Тамышевка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тамышевка йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Урта Тамышевка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300212111100032102
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103210
* Бассейн коды — 10.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Һинд-ислам архитектураһы

Һинд-ислам архитектураһы — Һиндостан ярымутрауы архитектура мәҙәниәте, Урта быуаттар осоронда Һиндостан, Пакистан һәм Бангладешта ислам һәм ислам мәҙәниәте таралыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Һинд-ислам архитектураһының иң билдәле бинаһы булып Таж-Махал кәшәнәһе иҫәпләнә.

# Һинд-ислам архитектураһы
## Барлыҡҡа килеү тарихы

712 йылда Мөхәммәт бен Ҡасим Синд (хәҙерге Пакистан) территория8ын баҫып ала. Ул саҡта халыҡтың күпселек өлөшө буддизм динен тота. Үҙ власын нығытыу һәм исламды Синд территорияһында таратыу өсөн Мөхәммәт бен Ҡасим Мансура ҡалаһын төҙөй, уның биҙәге булып ислам ғибәҙәтханалары һәм күркәм баҡсалар тора. 727 йылда Пакистандың Банбхор ҡалаһында мәсет төҙөлә (емерелгән). Синд Һиндостан ярымутрауында "ислам ҡапҡаһы"на әйләнә.
Әммә һинд-ислам архитектураһының барлыҡҡа килеүе 12-се быуат аҙағына, Ғуриҙарҙың баш ҡалаһы булараҡ Дели ҡалаһына нигеҙ һалынған ваҡытҡа һәм Дели солтанатын булдырыуға ҡарай. Үҙәк Азиянан бер нисә быуын династия һәм 15-се быуаттан алып Бөйөк Моголдар Империяһы хакимдары Һиндостанда ислам динен тарата һәм мәсеттәр, мәҙрәсәләр, кәшәнәләр төҙөү менән әүҙем шөғөлләнә.

# Һинд-ислам архитектураһы
## Дели солтанлығы

1199 йылда Делиҙың беренсе солтаны Ҡотоб-уд-Дино-Айбаҡ осоронда Делиҙа Ҡотоб дини комплексы төҙөлә башлай. Төҙөүселәр тәү сиратта иран архитектура традицияларына таяна. Әммә скульптура биҙәүестәре һинд стилендә эшләнгән. Биш секциянан торған Ҡотоб манараһы айырыуса иғтибарға лайыҡ, уларҙың һәр береһе кәрәҙле көмбәҙ тотоп торған балкон менән биҙәлгән.
Ҡалала Ажмерҙағы Адхай Дин Ка Джхонпра мәсете лә айырым иғтибарға лайыҡ (Раджастхан штаты , Һиндостан). Был Һиндостандың иң боронғо мәсеттәренең береһе һәм Аджмерҙа һаҡланып ҡалған иң боронғо бина. Ҡыҙыҡ, Һиндостанды исламлаштырыу башланғанға тиклем был бина индуизм ғибәҙәтханаһы булған. Әммә 1213 йылда Дели солтандары өсөн ул мәсет итеп үҙгәртелә. Мәсет бинаһының 10 көмбәҙе һәм 124 колоннаһы бар. 1230 йылда 7 даға һымаҡ арка өҫтәлә.

# Һинд-ислам архитектураһы
## Бөйөк Моголдар Империяһы

Бөйөк Моголдар Империяһы — 1526 йылдан 1857 йылға тиклем Һиндостанда йәшәгән ислам империяһы. Могол архитектураһы үҙендә фарсы, төрөк, ғәрәп, Урта Азия һәм үҙ һинд архитектура мәктәптәре традицияларын берләштерә. Шулай уҡ могол архитектураһының үҙенсәлеге тип биналарҙың масштаблылығын һәм мөһабәтлеген, ҡәтғи симметрияһын атарға мөмкин.
1605—1613 йылдарҙа могол императоры Аҡбар кәшәнәһе төҙөлә. Ул Бөйөк Моголдарҙың мөһим архитектура шедевры булып тора Һәм Һиндостандың Уттар-Прадеш штатында Сикандрала урынлашҡан
Могол һәм бөтә һинд-ислам архитектураһының иң танылған бинаһы булып шаһ-Йыһандың 1631 йылда вафат булған ҡатыны кәшәнәһе Таж Махал тора. 171 метрлыҡ мемориаль комплекс Таж Махал алдындағы быуаның көҙгөһөндә сағыла. Архитекторҙар ҡәберҙе уратып алған баҡсаларға ла айырыуса иғтибар бүлә.
# Сакалсу

Сакалсу — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Быстрая йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Сакалсу
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100003106
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100310
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Лугау (Мәғдән тауҙары)

Лугау (Мәғдән тауҙары) (нем. Lugau/Erzgeb.) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 7071 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,32 км². Диңгеҙ кимәленән 400 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 9385 һәм автомобиль коды STL.
# Ҡармыш бей

Ҡармыш бей — XVI быуатта йәшәгән башҡорттарҙың юрматы ҡәбиләһе ырыу башлыҡтарының береһе.

# Ҡармыш бей
## Биографияһы

«Юрматы ырыуы шәжәрәһе» буйынса, Тәтегәс бей, юрматы ҡәбиләһенең ырыу башлыҡтары Аҙнай, Ҡармыш һәм Илсектимер менән бергә, юрматыларҙың Мәскәү дәүләтенә инеү шарттары тураһында батша менән һөйләшеүҙәр алып бара. Килешеү төҙөлгәндән һуң 1557 йылда Рәсәй подданныйлығын ҡабул итеүен һәм ерҙәргә аҫабалыҡ хоҡуғын раҫлаған жалованный грамота ала.
Тарихсы Ә. З. Әсфәндиәров асыҡлауы буйынса, Тәтегәс бей етәкселегендәге юрматылар был грамотаны 1609 йылдың 21 авгусында ала: «оному Титкачу мурзе и старосте Аднаю впредь для ведома сия грамота дана лета 7117 августа 21 дня». Тарихсы С. И. Хәмиҙуллин билдәләп үтеүе буйынса, ниндәйҙер этапта төп документтағы датала бер цифра төҙәтелә һәм 7117 йыл 7157 (хәҙерге иҫәпләү буйынса — 1557 йыл) булып китә.
Ҡәбилә башлығы Тәтегәс бей, ырыу башлыҡтары Аҙнай, Ҡармыш һәм Илсектимер грамота артынан Мәскәүгә бара. Грамота буйынса ерҙәр 4 түбәгә һәм ырыуға бүленә: Ашҡаҙар йылғаһы бассейнынан Нөгөш йылғаһының тамағына тиклем һуҙылған территория Тәтегәс бейгә; Тор йылғаһынан Торатауға тиклемге ерҙәр — Аҙнай бейгә; Стәрле, Ҡуғанаҡ, Һәләүек йылғалары буйлап ятҡан ерҙәр — Егән, Каламан, Шешеняк йылғалары буйлап ятҡан ерҙәр — Илсектимер бейгә йәрәбә буйынса эләккән. Был килешеү Мәскәү (яһаҡ) китабында теркәлгән.
# В. А. Закруткин йорт-музейы

В. А. Закруткин йорт-музейы ― Рәсәйҙең Ростов өлкәһе Кочетовская станицаһындағы әҙәби-мемориаль музей. Семикаракорск тарихи-тыуған яҡты өйрәнеү музейының структура бүлексәһе булып тора.

# В. А. Закруткин йорт-музейы
## Тарихы һәм һүрәтләмәһе

Кочетовская станицаһында В. А. Закруткин йорт-музейын асыу тантанаһы 1986 йылдың 26 апрелендә була.
Билдәле яҙыусы һәм әҙәбиәтсе, СССР дәүләт премияһы һәм Сталин премияһы лауреаты Виталий Александрович Закруткин (1908—1984) өс тиҫтә йылдан артыҡ Дон ерендә йәшәй һәм эшләй. Закруткин, Михаил Шолохов кеүек үк, яҙыусы тормошоноң үҙенсәлекле «дон» стилен кәүҙәләндерә.
Кочетовская станицаһында яҙыусы «Матерь человеческая», «Йөҙөп йөрөгән станица», «Донъяның яралыуы», «Мать сыра земля», «Цвет лазоревый» һәм башҡа әҫәрҙәрен яҙа. Бынан тыш, ул район, ә аҙаҡ өлкә Советы депутаты була. Закруткин хәстәрлеге менән станицала яңы ун йыллыҡ мәктәп, ҡасабаға юл төҙөлә, Семикаракорск станицаһында сиркәү тергеҙелә. Шулай уҡ ул урындағы совхозды төҙөкләндерергә ярҙам итә, уның тырышлығы менән икмәкхана төҙөлә, теплоходтар өсөн пристань йыһазландырыла.
Музей экспозицияһы авторҙары Рәсәйҙең атҡаҙанған рәссамы П. Ибалаков һәм Рәсәй журналистар Союзы ағзаһы В. Тихомирова.
2004 йылда йорт-музей Муниципаль бюджет учреждениеһы Семикаракорск тарихи-тыуған яҡты өйрәнеү музейы"ның структура бүлексәһе булып китә. Йорт-музей фондында 6868 экспонат бар. Улар бөтәһе лә яҙыусының ҡатыны H.В. Закруткина тырышлығы, шулай уҡ өлкә тыуған яҡты өйрәнеү музейы хеҙмәткәрҙәре ярҙамы менән йыйылған.
В. А. Закруткиндың Йорт-музейында бөтәһе лә яҙыусы тере ваҡыттағы кеүек һаҡланған. Уның ҙур булмаған ағас йорто емеш-еләк баҡсаһы, ағастар һәм ҡыуаҡлыҡтар менән уратып алынған, уларҙың бөтәһе лә Виталий Александровичтың үҙе тарафынан ултыртылған. Һикәлтәнең киң баҫҡыстары верандаға, ә артабан бүлмәләргә илтә. Яҙыусының кабинетында боронғо эш өҫтәле, боронғо өҫтәл лампаһы, яҙыу приборы, төрлө сувенирҙар урынлашҡан. Йәнәшәлә үҙе эшләгән кәштәләрҙә яҙыусының ике меңдән артыҡ китабы булған китапханаһы урын алған. Ял бүлмәһендәге стеналарҙа ― казак ҡылыстары, боронғо ярым даға күренешендәге патронташ ҡуйылған. Фронт буркаһы, бекеш, бинокль һәм ҡыҫҡа хәнйәр почётлы урында эленеп торалар.
Яҙыусының ҡәбере усадьба территорияһында урынлашҡан.
Йорт-музей бөтә Семикаракорск районының мәҙәни үҙәгенә әйләнгән. Бында йыл һайын «Закруткин яҙы» үтә.
# Горбачёв

Горбачёв — урыҫ ир-ат фамилияһы.
Горбачёва — урыҫ ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

# Горбачёв
## Билдәле йөрөтөүселәр

* Горбачёв Михаил Сергеевич (1931—2022) — совет дәүләт эшмәкәре һәм сәйәсмән.
* Горбачёва Вера Васильевна (1912—1944) — Бөйөк Ватан һуғышында фашистарға ҡаршы подпольеның актив ҡатнашыусыһы, Равенсбрюк концлагеры тотҡоно.
* Горбачёва Раиса Максимовна (1932—1999) — СССР һәм Рәсәйҙең йәмәғәт эшмәкәре.