yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Әл-Бәййинә сүрәһе

Әл-Бәййинәһ сүрәһе (ғәр. سورة البينة‎, Асыҡ күрһәтеү ) — Ҡөрьән Кәримдең 98-се сүрәһе. Мәҙинәлә иңгән сүрә, 8 аяттан тора.

# Әл-Бәййинә сүрәһе
## Ғәрәпсәһе

سورة «البينة» 98
بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
1 لَمْ يَكُنِ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَالْمُشْرِكِينَ مُنفَكِّينَ حَتَّى تَأْتِيَهُمُ الْبَيِّنَةُ
2 رَسُولٌ مِّنَ اللَّهِ يَتْلُو صُحُفًا مُّطَهَّرَةً
3 فِيهَا كُتُبٌ قَيِّمَةٌ
4 وَمَا تَفَرَّقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ إِلَّا مِن بَعْدِ مَا جَاءتْهُمُ الْبَيِّنَةُوَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ حُنَفَاء وَيُقِيمُوا الصَّلَاةَ وَيُؤْتُوا الزَّكَاةَ
5وَذَلِكَ دِينُ الْقَيِّمَةِ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَالْمُشْرِكِينَ فِي نَارِ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا أُوْلَئِكَ
6هُمْ شَرُّ الْبَرِيَّةِ
7 إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُوْلَئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ جَزَاؤُهُمْ عِندَ رَبِّهِمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا رَّضِيَ
8اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ ذَلِكَ لِمَنْ خَشِيَ رَبَّهُ

# Әл-Бәййинә сүрәһе
## Транскрипцияһы

1. Ләм йәкүни-лләҙиинә кәфәруу мин әһлил-китәәби үәл-мүшрикиинә мүңфәкиинә хәттәә тәьтийәһүмүл-бәййинәһ.
2. Расүүлүм минә-ллаһи йәтлүү сухүфәм-мүтаһһараһ
3. Фииһә күтүбүң ҡаййимәһ
4.Үә мәә тәфәрраҡа-лләҙинә үүтүл-китәәбә илләә мим-бәғди мәә джәә'әтһүмүл-бәййинәһ.
5. Үә мәә үмируу илләә лийәғбүдүү-ллаһа мухлисыииинә ләһү-ддинә хүнәфәә'ә үә йүҡиҡиимү-ссаләтә үә-йүьтүү-ззәкәәтә үә ҙәәликә диинүл-ҡаййимәһ.
6. Иннә-лләҙиинә кәфәруу мин әһлил-китәәби үәл-мүшрикиинә фиинәәри джәһәннәмә хаалидиинә фииһәә үүләә'икә һүм шәрруль-бәриййәһ.
7. Иннә-лләҙиинә әәмәнүү үә ғәмилүү-ссалихәәти үүләә'икә һүм хайруль-бәриййәһ.
8 Джәзәә'үһүм ғиңдә раббиһим джәннәәтү ғәдниң тәджрии миң тәхтиһәл-әнһәәру хаалидиинә фииһәә әбәдәр-радыийә-ллаһу ғәнһүм үә радуу ғәнһү ҙәәликә лимән хашиә раббәһ.

# Әл-Бәййинә сүрәһе
## Мәғәнәһе

Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!
1. Китап бирелгәндәрҙән һәм мөшриктәрҙән булған кафырҙар уларға асыҡ аят килгәнгә тиклем [аҙашыуҙан] айырылманылар,
2. сафланған китап төргәктәрен уҡыусы Аллаһтың рәсүле [килгәнгә тиклем].
3. Уларҙың эстәлеге — хаҡ яҙыуҙар.
4. Һәм китап бирелгән кешеләр тик уларға асыҡ аят килгәндән һуң ғына айырылдылар.
5. Уларға, хәнифтәр булып, Уның алдында дингә ихлас булып, Аллаһҡа ғына ғибәҙәт ҡылырға, һәм намаҙ уҡырға, һәм зәкәт түләргә бойоролдо. Ошо -- тоғро дин.
6. Иман килтермәгән китап эйәләре һәм мөшриктәр, ысынлап та, тамуҡ утында. Улар унда мәңге ҡалыр. Улар — мәхлүктәрҙең иң аламаһы.
7. Һәм, ысынлап та, иман килтергән һәм изге эштәр эшләгән кешеләр -- былар мәхлүктәрҙең иң яҡшылары.
8. Уларға Раббылары ҡаршыһындағы бүләк — аҫтында йылғалар ағып торған Ғәден баҡсалары, унда мәңге тороу өсөн. Аллаһ уларҙан ҡәнәғәт, һәм улар Унан ҡәнәғәт. Ошо — үҙ Раббыһынан ҡурҡҡандарға.
# Марс (мәғәнәләр)

Марс — Боронғо Рим мифологияһындағы һуғыш аллаһы Марс хөрмәтенә ҡулланылған атама, исем.
* Марс — Ҡояш системаһында дүртенсе планета.
* Марс — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл.
* Марс — Башҡортостандың Кушнаренко районындағы ауыл.
* Марс — кеше исеме.
# Эрзя теле көнө

Эрзя теле көнө (эрзя Эрзянь Келень Чи) — эрзәндәрҙең хәҙерге тормошондағы байрамы. 1993 йылда А. П. Рябов исемендәге Эрзя телен ҡотҡарыу фонды (Саранск) тарафынан булдырылған. Тәүге эрзя профессоры Анатолий Павлович Рябовтың тыуған көнөндә — 16 апрелдә байрам ителә.
Хәҙерге ваҡытта дәүләт теле эрзя, мокша һәм урыҫ телдәре булған Мордовиянан башҡа, эрзәндәр күпләп йәшәгән урындарҙа ла Эрзя теле көнөн уҙғаралар: Түбәнге Новгород, Һамар, Мәскәү, Силәбе, Мурманск өлкәләре һәм Рәсәй Федерацияһының башҡа субъекттарында. Шулай Эрзя телен көнөн байрам итеү традицияға әүерелгән: Эстония («Сятко» эрзя йәмғиәте), Финляндия. «Эрзянь вайгель» («Эрзя тауышы») төбәк йәмәғәт ойошмаһы Мәскәүҙә сараларҙың ойоштороусыһы булып тора. Санкт-Петербургта Эрзя теле көнөн Петербургта һәм Ленинград өлкәһендә «Эле» эрзян кешеләре берекмәһе ойоштора
Байрам итеүҙең рәсми программаһы аныҡ билдәләнмәгән, һәм ғәҙәттә мәктәптәрҙә һәм балалар баҡсаларында асыҡ дәрестәр булараҡ уҙғарыла, билдәле яҙыусылар, шағирҙар, ижади шәхестәр менән осрашыуҙар була, концерттар ойошторола. Барлыҡ сараларҙың маҡсаты бер — эрзя телен һәм әҙәбиәте, һәм башҡа милли ҡаҙаныштар менән таныштырыу.
Уҙғарыу залында Анатолий Павлович Рябовтың портретын мотлаҡ рәүештә урынлаштыралар, эряз телендә яҙыуҙар яһайҙар, сәскәләр һәм милли флагтар менән биҙәйҙәр.
Байрамдың рәсми өлөшө «Тюштя» йыры менән башлана. Ғәҙәттә Саранскта был йырҙы «Торама» ир-егеттәр ансамбле башҡара. Һуңынан нәҫел шәме — штатол тоҡандырыла. Шәмде яғыу хоҡуғы арҙаҡлы һәм билдәле кешегә бирелә, артабан Эрзя аҡһаҡалдары советы президиумына (эрзя Эрзянь атянь эзем) кандидаттар йыйыла.
# Мөхәмәтшин

Мөхәмәтшин — башҡорт һәм татар халыҡтарында киң таралған фамилия. Ғәрәп һәм фарсы сығышлы «Мөхәмәтша» тигән ҡушма һүҙҙән яһалған. Мөхәмәт + шаһ: Мөхәмәткә ҡараған, мосолман мәғәнәһен аңлата.
* Мөхәмәтшин Ғәлимйән (1918—?) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
* Мөхәмәтшин Игорь Тимербулат улы (1963) — Рәсәй хәрби хеҙмәткәре, вице-адмирал. 2016 йылдың 7 октябренән Балтик флотының штаб начальнигы — командующийҙың беренсе урынбаҫары.
* Мөхәмәтшин Сабир Әхмәтша улы (1901—1981) — педагог һәм журналист.
* Мөхәмәтшин Урал Ғүмәр улы (1953—2017) — Рәсәй рәссамы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2006).
* Мөхәмәтшин Фәрит Хәйрулла улы (22 май 1947 йыл) — Рәсәй дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре.
* Мөхәмәтшин Фәрүәз Баязит улы (1949—2017) — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1995).
* Мөхәмәтшин Фәһим Баязит улы (28 июнь 1955 йыл) — ғалим-юрист, юғары мәктәп эшмәкәре, эске эштәр органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе.
# Артым-Юган

Артым-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лесми-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 102 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

# Артым-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300030596
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303059
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Паткуль йорто

Паткуль йорто — Пушкин ҡалаһында тарихи бина. 1854 йылда төҙөлгән. Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты. Урта урамы, 8-се йорт. Шулай уҡ усадьба комплексы составына Кесе урам, 13-сө йорт адресы буйынса флигель инә.

# Паткуль йорто
## Тарихы

XIX быуат башында хәҙерге заманса йорт урынында һарай яны хеҙмәтсеһе Терентьевтың мезонин менән ағас йорт урынлашҡан булған. 1848 йылдан участканы Паткуль Мария Александровна биләй. Яңы ағас йортто төҙөү И. А. Монигетти проекты буйынса 1854 йылда башлана, төҙөлөш менән И.А. Видов етәкселек итә. Иҫке йорт шул уҡ ваҡытта участка ситенә, Кесе урамға күсерелә, һәм йорттоң флигеле була. Участка тирәләй ҡапҡалар менән ағас ҡоймалар эшләйҙәр. Флигель 1881 йылда ҡорола, архитектор. Н. С.Никитин проекты буйынса мезонин тулыһынса икенсе ҡат итеп үҙгәртеп төҙөлә.
Бөйөк Ватан һуғышынан һуң төп йортта 2-се һанлы балалар баҡсаһы, һуңыраҡ — айнытҡыс, паспорт өҫтәле урынлаша. Әлеге ваҡытта бинаны Пушкин районының Торлаҡ агентлығы һәм кафе (подвалда) биләй. 1950 йылдарҙа участка төпкөлөндә күп фатирлы йорт төҙөлә, был элекке усадьбаның планировкаһын боҙа. Кәртә менән ҡапҡалар ҙа һаҡланмаған. 1990 —2000 йылдарҙа йорт тирәләй тағы ла 5 яңы торлаҡ йорт төҙөлә. Мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә булған йорттоң флигеле 2012 йылдың сентябрендә һүтеп алына. Йорт 2015 йылда тергеҙелә, әммә тыштан ғына ул ағас менән көпләнгән, ә йорт үҙе кирбестән яңынан төҙөлгән.

# Паткуль йорто
## Архитектураһы

Асимметрик йорт. Ул йәй йәшәү өсөн тәғәйенләнгән, тәҙрәләре ҡояш нурҙары йортҡа көнө буйына төшөп торорлоҡ итеп урынлашҡан Фасадтарын биҙәлеше таш архитектура алымдарына оҡшаған. Йортта бер нисә эркер, балкон, мөйөш башня -мезонин бар. Фасадтар бай семәрле биҙәктәр менән башҡарылған. Ҡапҡастары менән ишектәре, һылап яһалған фриздары, кәрниздәре һаҡланған
# Оло Сельменьга

Оло Сельменьга (Сельменга, Сельшенга) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кулой йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 62 км.

# Оло Сельменьга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000028797
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002879
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Әпсәләм Түләков

Әпсәләм Түләков (1787—?) — хәрби эшмәкәр. 1807 йылғы Рус-прусс-француз һуғышында ҡатнашыусы.

# Әпсәләм Түләков
## Биографияһы

Әпсәләм Түләк улы Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы (хәҙерге Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районы) Бесәнсе ауылында йәшәгән.
1804 йылдың 1 ғинуарынан казак булып хеҙмәт итә.
1807 йылда 1-се Башҡорт полкы составында Рус-прусс-француз кампанияһында ҡатнаша.
1812 йылдың 26 февралендә зауряд-сотник званиеһын ала.
1822, 1829, 1831 һәм 1835 йылдарҙа Ырымбур сик һыҙығында хеҙмәт итә.

# Әпсәләм Түләков
## Ғаиләһе

Ҡатыны — Мәүлиҙә; улдары — Ниғмәтулла һәм Зәйнулла; ҡыҙҙары — Хәбибә, Гөлйыһан һәм Гөлъямал.
# Абыҙгилдин Йыһангир Талха улы

Абыҙгилдин Йыһангир Талха улы (10 февраль 1875 йыл — 17 июнь 1938 йыл) — мосолман дин әһеле, мәғрифәтсе. Ахун (1912 йылдан). Сәйәси золом ҡорбаны.

# Абыҙгилдин Йыһангир Талха улы
## Биографияһы

Йыһангир Талха улы Абыҙгилдин 1875 йылдың 10 февралендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙенең Яңы Йәнбәк ауылында тыуған. Сығышы менән имамдар нәҫеленән булған. Милләте буйынса башҡорт.
1907 йылда «Хөсәйениә» мәҙрәсәһен тамамлай. 1907—1918 йылдарҙа «Ғосмания» мәҙрәсәһенең мөҙәрисе һәм ректоры һәм бер үк ваҡытта Өфөләге Беренсе йәмиғ мәсете имам-хатибы була. Өфөлә мәҙрәсә янында ҡатын-ҡыҙҙар өсөн курстар аса.
Йыһангир Абыҙгилдин «Ғосмания» мәҙрәсәһенә яңы уҡыу программаһын индерә, уҡыу курсын оҙонайта, мөғәлимдәр составын яңырта, шәкерттәренең көнкүрешен яҡшырта. 1912 йылда Өфө ахуны итеп тәғәйенләнә. 1914 йылда IV Бөтә Рәсәй мосолман съезында ҡатнаша.
1917 йылдың мартында Ырымбур Диниә назараты ҡазыйының урынбаҫары итеп һайлана. 1917 йылдың нояберендә Өфө губернаһынан Бөтə Рəсəй Ойоштороу йыйылышына кандидат була, әммә тейешле тауыштар йыя алмай. 1923 йылда II Бөтә Рәсәй мосолман дин әһелдәре съезында ойошторолған Ғөләмәләр шураһының сәркәтибе итеп һайлана.
1923—1928 йылдарҙа һәм 1932—1936 йылдарҙа Эске Рәсәй һәм Себер мосолмандарының Үҙәк Диниә назараты ҡазыйы була. Исламда реформалар, белем алыуҙа һәм сәйәси тормошта ҡатнашыуҙа ҡатын-ҡыҙҙарҙың тиң хоҡуҡлы булыуҙары яҡлы була. Астрономия, дин ғилеме, философия, тәбиғәтте өйрәнеү буйынса әсбаптар авторы, шулай уҡ уҡытыу программаларын да яҙа.
1928—1932 йылдарҙа Нарым крайында һөргөндә була. 1936 йылдың 22 октябрендә ҡулға алына. 1938 йылдың 17 июнендә атыла. 1994 йылда аҡлана.

# Абыҙгилдин Йыһангир Талха улы
## Хеҙмәттәре

* Рух хаҡында фәлсәф жадидә вә исламиәткә бер назыр. Өфө, 1909.
* Гыйльме һәйәт тарихчасы. Өфө, 1911.
* Мәк орлыгы. Өфө, 1913.
* Дин дәресләре. Ҡазан, 1919.
# Янганго-Яха

Янганго-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Еся-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.

# Янганго-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300080118
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115308011
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Пуреза (Кизьма ҡушылдығы)

Пуреза — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кизьма йылғаһының һул ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Пуреза (Кизьма ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000029664
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002966
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Етугол

Етугол — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Аргут йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Етугол
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100005032
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100503
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Фәһим

Фәһим — башҡорт ир-ат исеме.

# Фәһим
## Этимологияһы

Фәһим исеме төрки телле халыҡтарға ислам дине менән бергә ғәрәп теле аша ингән, ғәрәпсәнән аҡыллы, зирәк тигән мәғәнәгә эйә.

# Фәһим
## Билдәле кешеләр

Садиҡов Фәһим Бинйәмин улы (16 июнь 1928 йыл — 26 июнь 1998 йыл) — ғалим-философ, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Фәндәр академияһы академигы (1998), философия фәндәре докторы (1973), БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1977).
Мөхәмәтшин Фәһим Баязит улы (28 июнь 1955 йыл) — ғалим-юрист, юғары мәктәп эшмәкәре, эске эштәр органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 2003—2017 йылдарҙа Рәсәй Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институты начальнигы. 2010 йылдан «Рәсәй юристар ассоцияцияһы» Дөйөм Рәсәй йәмәғәт ойошмаһының Башҡортостан төбәк бүлексәһе рәйесе. Юридик фәндәр докторы (2005), профессор (2005). Полиция генерал-майоры (2004). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (1999), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2015).
Карюков Фәһим Сайран улы (4 ғинуар 1948 йыл — 18 май 2015 йыл) — спортсы, хоккейсы, шайбалы хоккей буйынса СССР-ҙың спорт мастеры (1976), СССР һәм Рәсәй тренеры, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған тренеры.
Әйүпов Фәһим Иҙрис улы (1947 йыл) — БАССР-ҙың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
Мәҡсүтов Фәһим Әхмәт улы (5 октябрь 1933 йыл — 4 июль 1996 йыл) — ғалим, физик-географ, юғары мәктәп уҡытыусыһы. География фәндәре кандидаты (1963), профессор (1996). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1983)
Сәйәхов Фәһим Лотфрахман улы (20 ноябрь 1926 йыл) — тарих фәндәре докторы, профессор (1970). БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1976).
Ғәлиев Фәһим Мансур улы (1956 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы, 1982—2008 йылдарҙа Саҡмағош районы Фрунзе исемендәге колхоздың Яңы Ҡалмаш комплекслы бригадаһы бригадиры. Башҡортостан Республикаһынаң атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1997). Райондың почётлы гражданы (2006).
Булатов Фәһим Нәбиәхмәт улы (1940 йыл) — хеҙмәт ветераны, Кушнаренко районы «Кушнаренко» совхозының элекке механизаторы, Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.

# Фәһим
## Атаһының исеме

Вәлиев Илһам Фәһим улы (19 июль 1975 йыл) — опера йырсыһы (тенор), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2008) һәм Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2009).
Мөхәмәтов Фәрит Фәһим улы (1947) — травматолог-ортопед, ғалим, медицина фәндәре докторы (2002), профессор (2003). Рәсәй Федерацияһының (2000) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1997), СССР-ҙың (1991) һәм Башҡортостандың (2008) һаулыҡ һаҡлау отличнигы.
Кәлимуллин Рәшит Фәһим улы (6 май 1957 йыл) — композитор; Рәсәй Композиторҙар союзы идараһы рәйесе, Татарстан Республикаһы Композиторҙар союзы рәйесе, Рәсәй Федерацияһының һәм Татарстан Республикаһының халыҡ артисы.
# Ҡатай ауыл биләмәһе

Ҡатай ауыл биләмәһе — Һатырау өлкәһенең Перелюб районындағы ауыл биләмәһе. Административ үҙәге — Ҡатай ауылы. Биләмәһендә 4 ауыл бар.
# Турай Ишәлин

Турай Ишәлин — йөҙ башлығы. 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёвтың полковнигы.

# Турай Ишәлин
## Биографияһы

Сығышы менән Нуғай даруғаһы Ҫыбы‑Мең улусы башҡорттарынан. Ҫыбы‑Мең улусы йөҙ башлығы.
1773 йылда Е. И. Пугачёвтың етәкселегендә Крәҫтиәндәр һуғышы тоҡанғас, ноябрҙә баш күтәреүселәр яғына сыға. Нуғай һәм Ҡазан даруғаларында баш күтәреүсе отрядтар ойоштора.
1774 йылдың ноябрь аҙағында ихтилалсылар ғәскәре полковниктары Ҡасҡын Һамаров, Ҡаранай Моратов, Ҡыҙрас Муллаҡаев, Ҡанбулат Юлдашев, Буҙан Смаҡов һәм Нуғай даруғаһының башҡа старшиналары менән берлектә Өфөнө ҡамауға алыуҙы ойоштора. Өфөнө штурмлауҙа ҡатнаша, ҡаланы ирекле тапшырыу тураһында ҡамауҙағылар менән һөйләшеүҙәр алып бара.
1774 йылдың июнендә Буҙан Смаҡов, Ҡасҡын Һамаров, Ҡотлогилде Абдрахмановтар менән бергә 1500 кешенән торған ҡатнаш отряд етәкселегендә Өфө провинцияһының Бөгөлсән ауылы янында хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша; июнь—июлдә Бөгөлмә ведомствоһы Дүсмәт ауылы янындағы, Өршәк һәм Дим йылғаларының үрге ағымындағы хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнаша. Буҙан Смаҡов, Ҡотлогилде Абдрахманов һәм Ҡасҡын Һамаров менән берлектә Өфөгә яу әҙерләй.
Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
# Ляля Чёрная

Ляля Чёрная (ысын исеме Надежда Сергеевна Хмелева (ҡыҙ фамилияһы Киселева); 15 февраль 1909 йыл — 2 сентябрь 1982 йыл) совет театр һәм кино актрисаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1960), театры артисы, бейеүсе, сиған йырҙарын һәм романстарын башҡарыусы.

# Ляля Чёрная
## Биографияһы

1909 йылда Нальчик калаһында дворян Сергей Алексеевич Киселев һәм сиған ҡыҙы Мария Георгиевна Полякова ғаиләһендә тыуған. Л. Чернаяның әсәһе И. Лебедев исемендәге Стрельня сиған хоры йырсыһы һәм бейеүсеһе була.
13 йәшендә беренсе тапҡыр профессиональ сәхнәгә Поляков хорында бейеүсе сифатында сыға, унда «Ромэн» театры асылғанға тиклем эшләй. 1931 йылда нигеҙләнгән көндән алып 1972 йылға тиклем Ляля Чёрная «Ромэн» театрында эшләй. Театр спектаклдәрендә 35-тән ашыу роль уйнай, «Һуңғы табор» фильмында Альта ролен башҡара.
Эстрада бейеү манераһының формалашыуына ҙур йоғонто яһай.
Новодевичье зыяратында (2-се участка, 17-се рәт, 12-се ҡәбер) улы һәм ире Николай Хмелев янында ерләнгән.

# Ляля Чёрная
## Биографияһы
### Шәхси тормошо

Шәхси тормошон күренекле театр һәм кино актерҙары И. Ром-Лебедев, Михаил Яншин, Николай Хмелев Евгений Весник менән бәйләй.
Улы — Алексей Николаевич Хмелев (1943—2002).

# Ляля Чёрная
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәр

— РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (8 март 1960 йыл) — совет сәнғәте өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн

# Ляля Чёрная
## Театрҙағы ролдәре

А. Германдың «Тәгәрмәсле тормош» (Грина); А. Пушкиндың «Сиғандар» әҫәре буйынса (Земфира); Г. Лорканың «Ҡанлы туй» (Кәләш); Мериме новеллаһы буйынса И. Ром-Лебедевтың «Трианана Кармен» (Кармен); А. Афиногеновтың «Бөтәһе лә һинең хаҡта» (Люба); И. Ром-Лебедевтың «Сатырҙар ҡыҙы» (Инка); Н. Лесковтың «Грушенька» повесы буйынса (Грушенька); Кришан Чандрҙың романы буйынса Р. Тихомировтың «Лачи» (Роши) һәм башҡа спектаклдәрҙә ролдәр уйнай.

# Ляля Чёрная
## Кинолағы ролдәре

* 1928 —Тере мәйет — сиған хоры бейеүсеһе
* 1935 — Һуңғы табор — Альта
* 1973 — Ялҡын — Андрейҙың әсәһе
* 1975 — Хәлеүәнең тәме — сиған ҡыҙы
* 1976 — Табор һауаға китә — ҡарт сиған ҡатыны
* 1979 — Ярылған күк йөҙө — Микитична
* 1982 — Мөхәббәткә ҡыҫҡаса ҡулланма — баҙарҙағы арбаусы
# Овраг Плюшкин

овраг Плюшкин — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға исемһеҙ күл янында ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Овраг Плюшкин
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терса. Бәләкәй йылға бассейны — Дон йылғаһы Хопёр һәм Северский Донец йылғалары ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010300212107000008916
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000891
* Бассейн коды — 05.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кесе Ярудей

Кесе Ярудей — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ярудей йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 125 км.

# Кесе Ярудей
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15030000112115300051269
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305126
* Бассейн коды — 15.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кесе Сураз

Кесе Сураз — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Суразовка йылғаһының уң ярына тамағынан 77 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Кесе Сураз
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200017319
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201731
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Хардислебен

Хардислебен (нем. Hardisleben) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 584 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,42 км². Диңгеҙ кимәленән 180 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99628 һәм автомобиль коды — SOM.
# Урза

Урза — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сөн йылғаһының һул ярына тамағынан 90 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Урза
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201612111100026725
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102672
* Бассейн коды — 10.01.02.016
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1