yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Вәлиуллин Ғәли Фәйзрахман улы

Вәлиуллин Ғәли Фәйзрахман улы (25 сентябрь 1951 йыл) — хәрби хеҙмәт ветераны, отставкалағы подполковник. 2000—2017 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Милли музейының генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2009).

# Вәлиуллин Ғәли Фәйзрахман улы
## Биографияһы

Бөрйән районының Иҫке Собханғол ауылында тыуған. 1968—1969 йылдарҙа Ырғыҙлы урта мәктәбендә математиканан уҡыта. 1975 йылда Һарытау юғары хәрби инженер училищеһын тамамлай. 1969—1992 йылдарҙа — хеҙмәт итә, отставкалағы подполковник. 1993—1996 йылдарҙа — «21-се трест» берекмәһенең комплектациялау идаралығыны начальнигы урынбаҫары. 1996—1999 йылдарҙа — «Башҡортостан. Агротехсервис» йәмғиәте директоры. 1999—2000 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Милли музейының төп инженеры, генераль директорҙың беренсе урынбаҫары. 2000—2017 йылдар — музейҙың генераль директоры. 2004 йылда музей белгесе-педагог һөнәре буйынса Силәбе дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт академияһын тамамлай.

# Вәлиуллин Ғәли Фәйзрахман улы
## Эшмәкәрлеге

Милли музейҙы, Республика Хәрби Дан, Көйөргәҙе районындағы Кинйә Арыҫланов, Өфөләге Шәһит Хоҙайбирҙин, Малаяҙҙағы Салауат Юлаев, Ҡоролтай — Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы Парламенты музейҙарын төҙөүҙә әүҙемлек күрһәтә. 2003 йылдан алып М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты менән музеолог-белгестәр әҙерләүҙә ҡатнаша. Университеттың музеология секцияһын етәкләй. «Башҡортостан Республикаһының Милли музейы: төҙөлөш һәм үҫеш тарихы» китабының авторы. 1812 йылғы Ватан һуғышының 200 йыллығына арналған экспозицияның авторы.

# Вәлиуллин Ғәли Фәйзрахман улы
## Китаптары

* «Национальный музей Республики Башкортостан: история создания и развития», Уфа, 2014

# Вәлиуллин Ғәли Фәйзрахман улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* 10 миҙал, шул иҫәптән Монгол Халыҡ Республикаһының «Дуҫлыҡ» миҙалы
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2009)
# Дарг-Таги-Дон

Дарг-Таги-Дон — Рәсәй йылғаһы. Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы,Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Дур-Дур йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Дарг-Таги-Дон
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терек йылғаһы, Урсдоннан йылғаһы ҡушылған урындан Урух йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07020000312108200003779
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200377
* Бассейн коды — 07.02.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Урда (Ирмес ҡушылдығы)

Урда — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ирмес йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Урда (Ирмес ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нерль башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010300812110000032678
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003267
* Бассейн коды — 09.01.03.008
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ай, Уралым, Уралым (йыр)

Ай, Уралым, Уралым (йыр) (рус. Мой Урал) — Урал тауына мәҙхиә йырлаған башҡорт халыҡ йыры.

# Ай, Уралым, Уралым (йыр)
## Йырҙың тексы

    Ай, Уралым, бай Уралым, йәки ерҙең кендеге,
    Барса башҡорт һиндә йәшәй, ереңдең иркенлеге,
    Барса башҡорт һиндә йәшәй, ереңдең иркенлеге.
    Һиндә баҡса, һиндә емеш, төрлө ниғмәт күп, имеш,
    Һин үҙең — мәғдән ояһы, ер аҫтың — алтын-көмөш.
    Төрлө-төрлө сәскә булды һыуҙарыңдың буйҙары,
    Шул ваҡыт беҙгә кәрәкмәй сауҙагәр хушбуйҙары,
    Шул ваҡыт беҙгә кәрәкмәй сауҙагәр хушбуйҙары.
    Күккә ашҡан ағастарың, һайрай былбыл ҡоштарың,
    Күпме батыр, һине һаҡлап, һалды ғәзиз баштарын,
    Күпме батыр, һине һаҡлап, һалды ғәзиз баштарын.
    Аҙым һайын сылтырап аға көмөш һыулы шишмәләр,
    Уралымды бик һағынам ҡырға алып китһәләр.
Ғалим, тел белгесе С. Галин, «Ай, Уралым, Уралым» кеүек тарихи бәйеттәр яҡынса XVIII быуат башында — XIX быуат аҙағында сығарыла башлаған, тип билдәләй. Улар халыҡ араһында бәйет булып та, йыр булып та йөрөй, ҡобайыр булараҡ та башҡарыла. Был поэтик әҫәрҙәрҙә автор тыуған еренә — Уралына һөйөү, уны маҡтау һәм данлыу темаһы менән бер рәттән уның яҡлауға һәм һаҡлауға мохтаж булыуына ишара яһай.
Салауат Юлаевтың «Ай, Уралым, Уралым» шиғри мәҙхиәһе беренсе тапҡыр 1880 йылда Ф. Д. Нефедов тарафынан «Салауат — башҡорт батыры»(«Салават — башкирский батыр») очеркында «МОЙ УРАЛ» («Уралым») атамаһы аҫтында урыҫ телендә баҫылып сыға. Шиғыр пейзаж лирикаһына ҡарай. 40 юлдан торған шиғыр ҡобайыр стилендә яҙылған һәм тыуған Уралының матурлығына һоҡланыуға арнала.
Шиғырҙы бер нисә кеше башҡорт теленә тәржемә иткән. Бына улар: М. А. Буранғолов, С. Г. Мерәҫов, Р. Ниғмәти. Б. А. Турганов, иһә, Ф. Д. Нефедовҡа Салауат Юлаевтың был шиғырының һәр юлын урыҫсаға тәржемә итеп биргән.
# Инзовка (Кондоба ҡушылдығы)

Инзовка — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кондоба йылғаһының уң ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Инзовка (Кондоба ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300312110000016539
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001653
* Бассейн коды — 08.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡырыбужан

Ҡырыбужан (рус. Кырыбужан) — Башкортостан Республикаһы Ғафури районында Көньяҡ Урал тауҙарындағы һырт. Иң бейек нөктәһе — 616,0 билдәһе.

# Ҡырыбужан
## Этимологияһы

Атаманың этимологияһын башҡорт теленән эҙләргә кәрәк, сөнки был төбәк — борондан башҡорттар йәшәгән төбәк. Топонимдың тәүге өлөшө — «Ҡыра», йәғни, тауҙың өҫкө ҡыры; ҡырлас тигән һүҙ).
Бүжә, бүжәк — башҡортса сусаҡ тигәнде аңлата Йәғни, һырттың атамаһы сусаҡлы ҡырлас тигән мәғәнә биреүе ихтимал.
Бер үк ваҡытта Буҙан тигән төрки антропонимдан булыуы ихтимал тигән фараз да бар. Башҡорт телендә «буҙан» — дыуамал)мәғәнәһендә ҡулланыла.
Шулай уҡ Ишембай районында Ғүмәр ауылының икенсе исеме — Бүжәтау, ул да сусаҡҡа оҡшаған тау булып тора.

# Ҡырыбужан
## Орография

Көнбайышта Воскресенская тау массивы йәнәш тора (м. 704).
Ҡырыбужан һырты Бискур, Ҡушъйылға, Аралыҡ һәм Ҡарағаслы (Еҙем йылғаһы бассейны) йылғалары араһынан субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған.
Оҙонлоғо яҡынса 12 км, киңлеге 2-3 км, бейеклеге 616 м.
Бейеклеге 580—616 м тиклем булған 6 тау массивы айырылып тора.
Көньяҡ өлөшөндә һырттың үҙәге көнсығышҡа ҡарай шыуған. Көнбайыш битләүе текә, таш һибелмәләре бар, көнсығышы — һөҙәк. Төньяҡ өлөшө күп биләндәр һәм уйпатлыҡтар м‑н ҡатмарланған.
Һырттың тау тоҡомдары өҫкө рифей ҡомташтары, инйәр свитаһы алевролиты һәм минйәр свитаһы доломитынан тора.
Бискур, Ҡушйылға, йылғалары һәм Таҡаты.йылғаһы ҡушылдыҡтары унан баш ала.
Ландшафттары — һоро урман тупрағында киң япраҡлы урмандарҙан (йүкә, саған һ. б.) тора.

# Ҡырыбужан
## Туризм

Ҡырыбужан — «Еҙем балдағы» атлы-һыу туризмы маршрутының өлөшө булып тора.
# Тырай

Тырай (рус. Трай — йылға. Рәсәй Ырымбур өлкәһе Александровка районы биләмәләрендә аға. Йылға Туҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 215 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км

# Тырай
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Түбәнге Волга бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һамар йылғаһы — Сорочинск һыуһаҡлағысынан Елшән ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем,. Йылға бассейны — Волга йылғаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001012112100006860
* Кодтар буйынса гидрологик өйрәнеү (гө) — 112100686
* Бассейн коды — 11.01.00.010
* Гө буйынса томы — 12
* Гө буйынса сығарылыш — 1

# Тырай
## Этимологияһы

Гидроним боронғо башҡорт тора//тыра (нығытма, ҡаласыҡ) һүҙенән килеп сыҡҡан. Тарихи Башҡортостан ерҙәрендә был һүҙҙән килеп сыҡҡан атамалар байтаҡ. Башҡортостанда Стәрлетамаҡ ҡалаһынан көнсығышта ҡалҡып торған Торатау (Тыратау), Учалы районында Тора йылғаһы, Ирәндектең Талҡаҫ күле янында бер түбәһе — Торатау, Бүздәк, Дүртөйлө, Ҡырмыҫҡалы, Учалы райондарында ла тора һүҙе менән бәйле топонимдар бар.
# Кидат

Кидат — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Мендель йылғаһының һул ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.

# Кидат
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010600112115200024848
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202484
* Бассейн коды — 13.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Әрәмә (йылға)

Әрәмә — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Әртә йылғаһының уң ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Әрәмә (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысынан Павловка һыуһаҡлағысына тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201112111100020919
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102091
* Бассейн коды — 10.01.02.011
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Сидоров Василий Леонтьевич

Укки Вяйнямейнен, шулай уҡ Сидоров Василий Леонтьевич, Василий Левонен (фин. Ukki Väinämöinen; 1855 йыл — 1942 йыл) — карел һәм фин йәмәғәт эшмәкәре. 1921 йылда Совет Рәсәйенә ҡаршы Карелия ихтилалын етәкләй. Икенсе совет-фин һуғышы дауамында баш күтәреүселәр көстәре яғында була.

# Сидоров Василий Леонтьевич
## Биографияһы
### Иртә йылдары

Сидоров Василий Леонтьевич (Финляндияла Василий Левонен булараҡ билдәле) 1855 йылда Беломор Карелияһында, Тунгуда ауылында тыуа. 1877 — 1878 йылдарҙағы Рус-төрөк һуғышында Рәсәйҙең фин частарында алыша.

# Сидоров Василий Леонтьевич
## Биографияһы
### Советтарға ҡаршы ихтилал

Левонен «урман партизандары» (фин. «metsäsissit») —Рәсәйҙәге Граждандар һуғышының һуңғы йылдарында большевиктар ойошторған Карел хеҙмәт коммунаһытерриторияһында төҙөлгән карел милли партизандар ойошмаһының һайлап ҡуйылған лидеры булараҡ билдәләлек ала. Василий Сидоров большевизмға ҡаршы, хәсәд христианин һәм инанған антикоммунист була. Бынан тыш, ул карелдар араһында ул ҙур популярлыҡ менән файҙалана. Левонен тәпәш буйлы, мыҡты, оҙон һаҡаллы була, карел крәҫтиәндәренә «Калевала» эпосындағы былина батыры Вяйнямейненды хәтерләтә. Шулай уның псевдонимы — Вяйнямейнен олатай (фин. Ukki) барлыҡҡа килә.
1921 йылдың декабрь аҙағында фин ирекмәндәре тарафынан хуплау тапҡан Вяйнямейнен олатай етәкселегендәге баш күтәреүселәр Төньяҡ-Көнсығыш Карелияның һиҙелекрлек өлөшөн контролләй, бары шунда ғына совет етәкселеге А. И. Седякин етәкселегендә Карел фронтын ойошторорға ҡарар итә. РККА-ның 20 меңгә тиклем еткән подразделениелары шунда ташлана. 1922 йылдың февраль урталарында, ҡыҙылдар баш күтәреүселәрҙең һуңғы төйәген — Ухта ауылын — биләп алғас, карел-финдарҙың ҡаршылығы тамам һындырыла. Баш күтәреүселәр, уларҙың араһында Василий Левонен да була, Финляндияға китә.
Финляндияға ҡасҡандан һуң күп тә тормай Василий Левонен һуҡырая. Ғүмеренең һуңғы 20 йылын ул һуҡыр килеш үткәрә. 1942 йылда вафат була.
# Ростов симфоник оркестры

Ростов академия симфоник оркестры (аббр. РАСО,1994 йылдың башына тиклем— Ростов симфоник оркестры) — Дондағы Ростовта базаланыусы Рәсәй симфоник оркестры. Оркестр Ростов өлкә филармонияһының иң ҙур коллективтарының береһе.

# Ростов симфоник оркестры
## Оркестр тарихы

Ростов симфоник оркестры 1935 йылда дирижер Бруно Берман инициативаһы менән ойошторолған. 1984 йылда симфоник оркестрҙарҙың Бөтә Рәсәй конкурсында был коллектив конкурстың лауреаты була. 1990 йылда Ростов оркестры П. И. Чайковский исемендәге халыҡ-ара конкурсының өсөнсө турында аккампаниаторлыҡ итеп ҡатнаша. 1994 йылда Рауил Мартынов етәкселеге аҫтында Мәскәүҙәге уңышлы гастролдәренән һуң оркестр академия сиимфоник оркестры тигән абруйлы исемгә лайыҡ була.
Оркестрҙың киң репертуарында боронғо көйҙәр ҙә, заманса музыка ла күҙәтелә. Бынан тыш, XX быуаттың танылған композиторҙары Д. Шостакович, Хачатурян, Хренников, Щедрин, Эшпай, Шнитке, Канчели һәм Фаликтарҙың һәм хәҙерге Ростов композиторҙарының музыкаһын да оркестр оҫта башҡара. Ростов симфоник оркестры башҡарыуында уларҙың йөҙгә яҡын әҫәрҙәренең премьераһы үтә.
Коллектив оркестры 109 музыканттан тора, шулар араһында ике кеше Рәсәйҙең халыҡ артисы (скрипкасы Александр Милейковский һәм виолончелист Михаил Щербаков) һәм өсөһө Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы (скрипкасы Михаил Вильевок, кларнетист Андрей Удовенко һәм арфист Наталья Добрецова) маҡтаулы исемдәренә лайыҡ.
Ростов академия симфоник оркестры менән бергә бөтә донъяла танылған музыканттар Л. Оборин, Э. Гилельс, М. Ростропович, Д. Ойстрах, Л. Коган, Я. Зак, Я. Флиэр, С. Нейгауз, М. Вайман, Б. Гутников, В. Ашкенази, Д. Шафран, В. Мержанов, Д. Башкиров,. Н. Петров, Л. Торадзе, Ю. Ситковецкий, Р. Керер, Н. Гутман, О Ҡаған, Л. Исакадзе, Е. Нестеренко, Е. Образцова, Ю. Башмет, В. Крайнев, Э. Грач, В. Третьяков, Е. Нестеренко, Е. Образцова, Н. Трулль, С. Тарасов, Д. Мацуев, Г. Муржа, В. Овчинников, Д. Крамер, М. Култышев, А. Бузлов, Н. Борисоглебский, А. Писарев һәм башҡалар сығыш яһаған.
2011 йылдың август айында Ростов академия симфоник оркестрының әҙәби етәксеһе һәм баш дирижеры итеп быға тиклем В. Н. Еждик исемендәге Дәүләт концерт тынлы ҡоралдары оркестрын етәкләгән Вадим Вильевок тәғәйенләнә.

# Ростов симфоник оркестры
## Баш дирижерҙары

| Бруно Берман (1935—1937) Николай Аносов (1937—1938) Марк Паверман (1938—1941) Леонид Кац (1952—?) Семен Коган | Рауил Мартынов (1992—2004) Петр Грибанов (2006—2007) Юрий Ткаченко (2007—2011) Вадим Вильевок (2011—2012) Александр Поляничко (2012 йылдан алып) |
* Валентин Урюпин (2015)
# Әй, халыҡ! (хикәйә)

Әй, халыҡ! — Антон Павлович Чехов хикәйәһе. 1885 йылда яҙылып, тәүге тапҡыр «Осколки» журналының 48-се һанында, 1885 йылдың 30 ноябрендә А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға. Хикәйәлә тимер юлының бәйләнсек кондукторы һүрәтләнә.

# Әй, халыҡ! (хикәйә)
## Баҫмалар

А. П. Чеховтың «Әй, халыҡ!» хикәйәһе 1885 йылда яҙылып, тәүге тапҡыр «Осколки» журналының 48-се һанында, 1885 йылдың 30 ноябрендә А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға. Хикәйә шулай уҡ А. Ф. Маркс баҫҡан «Пестрые рассказы» йыйынтығында, СПб., 1886, нәшер ителә.

# Әй, халыҡ! (хикәйә)
## Тәнҡит

Тәнҡитсе П. Краснов: «Әй, халыҡ!» хикәйәһендә Чехов «хәҙерге заман кешеһенең» шул тиклем ауыртыулы нервынан борсолоуын күрһәткән», - ти. Ул: «Нервылы кондуктор Подтягин, йоҡоло пассажирҙы бер тапҡыр билетен һорар өсөн, икенсе тапҡыр станция начальнигын илтереп, үҙенең йоҡоло пассажирҙы уятырға хаҡлы икәнлеген күрһәтеү өсөн, өсөнсө тапҡыр пассажир алдында уны борсоғаны өсөн ғәфү үтенергә килеп уята»,- тип яҙа.
Л. Н. Толстой хикәйәне яҙыусының иң шәп хикәйәләренең береһе тип таба.
А. П. Чехов тере саҡта хикәйә болгар, венгр, немец, поляк, румын, серб-хорват, словак һәм чех телдәренә тәржемә ителә.

# Әй, халыҡ! (хикәйә)
## Сюжет

Хикәйәләге ваҡиға поезд вагонында бара. Бер төндә обер-кондуктор Подтягиндың башына үҙенең эштә алған аҡсаһын аҡлар өсөн, әҙерәк эш күрһәтеп алғыһы килә. Ул башҡа кондукторҙарҙы уята ла улар менән бергә вагондар буйлап китә. Йоҡоло пассажирҙар тертләшеп уяна һәм уға билеттарын күрһәтә.
II класс вагонындағы бер ябыҡ пассажирҙан ул билетын күрһәтеүҙе һорай, ләкин пассажир бик ҡаты йоҡоға талған булып сыға. Ниһайәт, кондуктор пассажирҙы уятҡас, тегеһе үҙенең һаулығы бик насар булыуҙан йоҡоһоҙлоҡтан интегеүе һәм яңы ғына йоҡлап китеүенә зарлана: «Эй, Хоҙайым! Мин ревматизмдан ыҙа сигәм… өс төн буйы йоҡлай алманым, шунлыҡтан морфий эстем, ә һеҙ мине, билет тикшереп, йәнемде ҡыяһығыҙ! Был бит шул тиклем кешелекһеҙлек! Әгәр һеҙ минең шулай йоҡлап китә алмай интеккәнемде белһәгеҙ, шундай буш нимә өсөн мине борсомаҫ инегеҙ… Йәлләй белмәйһегеҙ, шул тиклем миһырбанһыҙһығыҙ! Минең билет нимәгә кәрәк булды инде һеҙгә? Шул тиклем йүләрлек был!». Подтягин пассажирға үпкәләгәнен күрһәтеп, һаман пассажирҙан билет таптырыуын дауам итә. Вагондағы халыҡ пассажирҙы яҡлап сыға.
Кондуктор пассажирҙы тағы ла ике тапҡыр уята — башта, станция начальнигын пассажир янына саҡырып килтереп, үҙенең хаҡлылығын иҫбатлай, аҙаҡтан пассажирҙы борсоғаны өсөн уның алдында ғәфү үтенер өсөн уята. Ә пассажир уның һәр бер килгәне артынан асыуланырға һәм дарыуының тағы ла яңы порцияһын эсергә мәжбүр була.
Халыҡ, бик ныҡ асыуланып, тулҡынлана башлағас, кондуктор хеҙмәткәрҙәр вагонына инеп китә һәм үҙен тынысландырыу өсөн ярты шешә араҡы һалып эсә, шуның артынан ул хеҙмәте, бурысы һәм намыҫлылығы тураһында бөтөнләй онота.
# Асыяҙы

Асыяҙы (рус. Асязы) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Өршәк йылғаһының уң ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Асыяҙы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Охлебинин ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Өфөгә тиклем, Ҡариҙел (инешенән Шаҡша ҡасабаһына тиклем) һәм Дим (инештән Бочкарёво һыу үлсәү посына тиклем) йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201412111100020053
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102005
* Бассейн коды — 10.01.02.014
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Толкачёв Константин Борисович

Толкачёв Константин Борисович (1 март 1953 йыл) — дәүләт эшмәкәре, юрист-хоҡуҡ белгесе. Юридик фәндәр докторы (1998), профессор (1998). Рәсәй Федерацияһының (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған юрисы, Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығының почётлы хеҙмәткәре (2000). Эске хеҙмәт генерал‑майоры (1998). 1999 йылдан Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты һәм рәйесе (2-се — 5-се саҡырылыш).

# Толкачёв Константин Борисович
## Биографияһы

Константин Борисович Толкачёв 1953 йылдың 1 мартында Кемерово өлкәһенең бөгөнгө Новокузнецк ҡалаһында тыуа. Юғары белемле — СССР Эске эштәр министрлығының Рязань юғары мәктәбен, ошо уҡ министрлыҡтың Академияһын тамамлаған. Эске эштәр хеҙмәтенең отставкалағы генерал-майоры. Юридик фәндәр докторы, профессор, Рәсәй Федерацияһы Юридик фәндәр академияһының ғәмәлдәге ағзаһы. 300-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт авторы.
Хеҙмәт юлын 1970 йылда Кузнецк металлургия комбинатында торба йәбештереүсе ярҙамсыһы булып башлай. 1971 йылдан 1973 йылға тиклем Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. 1977—1996 йылда СССР һәм Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлыҡтары системаһында етәксе вазифалар биләй. 1996 йылда Рәсәй Федерацияһының Эске эштәр министрлығы Өфө юридик институты начальнигы итеп тәғәйенләнә.
Башҡортостан Республикаһының икенсе — дүртенсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Рәйесе. 1999—2001 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Федерация Советында конституция закондарын сығарыу комитеты ағзаһы. Европаның урындағы һәм төбәк властары конгресы Төбәктәр палатаһында Рәсәй Федерацияһы вәкиле урынбаҫары. Рәсәй Федерациһы Закондар сығарыусылар советының ағзаһы. Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Ярлыҡау мәсьәләләре буйынса комиссия рәйесе. Башҡортостан Республикаһының Президент Советы ағзаһы була.
Дуҫлыҡ (2013), Почёт (2003), «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2003), «Салауат Юлаев» (2008), 1-се дәрәжә Бөйөк Петр, Андропов ордендары, ун дүрт миҙал, исемле ҡорал менән бүләкләнгән. Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығының почетлы хеҙмәткәре, Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы.
2015 йылдың 9 декабрендә Башҡортостан Республикаһы Башлығы Рөстәм Хәмитов Константин Толкачёвҡа Рәсәй Федерацияһы Президентының Рәхмәтен тапшырҙы.
2019 йылдың июнендә Рәсәй Федерацияһы Президенты Указына ярашлы Александр Невский ордены менән, 2022 йылдың сентябрендә «законлыҡты нығытыуға индергән өлөшө һәм әүҙем йәмәғәт эшмәкәреге өсөн» — Рәсәй Президентының Почёт грамотаһы менән бүләкләнде.

# Толкачёв Константин Борисович
## Йәмәғәт эшмәкәрлеге

* «Берҙәм Рәсәй» бөтә Рәсәй сәйәси фирҡәһе ағзаһы.
* Толкачёв Константин Борисович Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың 60-сы Беүә бер мандатлы һайлау округы буйынса депутаты. Ул һайланған округтар:
* 5-се саҡырылыш — Берҙәм республика һайлау округы
* 4-се саҡырылыш — 60-сы Беүә һайлау округы
* 3-сө саҡырылыш — 93-сө Мәсәғүт һайлау округы
* 2-се саҡырылыш — 3-сө Киров һайлау округы
# Ҡәнзәфәр (исем)

Ҡәнзәфәр — башҡорт ир-ат исеме.

# Ҡәнзәфәр (исем)
## Этимология

Ҡәнзәфәр исеме башҡорт теленә ғәрәп ғәрәп теленән ингән, мәғәнәһе арыҫлан тигәнде аңлата.

# Ҡәнзәфәр (исем)
## Билдәле кешеләр

Ҡәнзәфәр бей (1532 йыл — 1012 йыл (миләди йыл буйынса) — мең ҡәбиләһе башҡорттарының башлығы, бей, тархан. Башҡортостандың Рус дәүләтенә ирекле ҡушылыуы инициаторы. Мең башҡорттарының Нуғай Урҙаһына ҡаршы көрәшен етәкләй.
Ҡәнзәфәр Усаев (1738 йыл — 10 июль 1804 йыл) — Е. И. Пугачевтың күренекле көрәштәше.
Вәхитов Ҡәнзәфәр Йомаҙил улы (10 ғинуар, 1928 йыл) — «Совет Башҡортостаны» гәзите редакторының урынбаҫары, Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы эргәһендәге Дәүләт именлеге комитеты урынбаҫары, полковник.

# Ҡәнзәфәр (исем)
## Ауылдар

Ҡәнзәфәр (Башҡортостан) — Башҡортостандың Йылайыр районындағы ауыл.
Ҡәнзәфәр (Силәбе өлкәһе) — Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районындағы ауыл.
Кесе Ҡәнзәфәр— Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе Кәҫле районындағы ауыл. Береговой ауыл Советы биләмәһе составына инә. Район үҙәгенән, Кәҫле ҡалаһынан көнсығыш-төньяҡ-көнсығышҡа (ENE) табан яҡынса 44 км алыҫлыҡта, диңгеҙ кимәленән 187 метр бейеклектә урынлашҡан.
# Сиань мәсете

Сиань мәсете (ҡыт. Сиань цинчжэнь дасы, 西安清真大寺) — Эске Ҡытайҙың беренсе мәсете. Император Сюаньцзун (Тан династияһынан) ваҡытында Чанъань, (хәҙерге Сиань) ҡалаһында килмешәк ғәрәптәр төҙөгән мәсет.
Ҡайһы бер фараздар буйынса, мәсет бинаһы XIV быуатта билдәле диңгеҙсе Чжэн Хэ аҡсаһына төҙөлгән. Һуңынан бер нисә мәртәбә яңыртылған. Хәҙерге ваҡытта мәсет 12000 кв.м. майҙан биләй. Ислам архитектураһының ҡытай архитектураһы менән ҡатнашлығы— мәсеттең ҡабатланмаҫ үҙенсәлеге.