yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Иҫке Собханғол төп мәктәбе

Иҫке Собханғол төп мәктәбе — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауыл Советы (Бөрйән районы) биләмәһендәге уҡыу йорто.

# Иҫке Собханғол төп мәктәбе
## Тарихы

1957 йылда Ағиҙел башланғыс мәктәбе булараҡ асыла. А. М. Демкина мәктәпте асыусы һәм беренсе уҡытыусыһы була.

# Иҫке Собханғол төп мәктәбе
## Тарихы
### Артабанғы статустары

* 1969 йылдан — Ағиҙел һигеҙ йыллыҡ мәктәбе
* 1999 йылдан — Ағиҙел урта мәктәбе
* 2002 йылдан — Иҫке Собханғол төп мәктәбе
2019 йылдан алып яңы типтағы мәктәп төҙөлә, уның составына мәктәпкәсә балалар төркөмө ҡарай.
Мәктәпте 1600-ҙан ашыу уҡыусы тамамлай.
# Люлья

Люлья — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Пелым йылғаһының уң ярына тамағынан 438 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Люлья
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200011949
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201194
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Казыль-Кы

Казыль-Кы — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Котлос-Колик-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Казыль-Кы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200040074
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204007
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Чайковский Иосиф Ефимович

Чайковский Иосиф Ефимович (19 август 1923 йыл — 15 февраль 1945 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир. 112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһы 60-сы кавалерия полкының батареяһы командиры. Гвардия капитаны. Советтар Союзы Геройы (1945).

# Чайковский Иосиф Ефимович
## Биографияһы

Иосиф Ефимович Чайковский Эшсе ғаиләһендә тыуған. Милләте буйынса йәһүд. 1943 йылдан — ВКП(б) ағзаһы. 10 класты тамамлай. РККА-ла — 1941 йылдың июненән. 1941 йылда Киев артиллерия училищеһын тамамлай.
Ғәмәлдәге армияла — 1942 йылдың ноябренән. 1945 йылдың 15 февралендә Познань ҡалаһы районында (Польша) дошман контратакаһын кире ҡаҡҡан саҡта 3 дошман танкын һәм 4 дошман БТР-ын ҡыйрата. Ошо алышта һәләк була. СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 31 майындағы Указына ярашлы немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн һәм шул ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн гвардия капитаны Чайковский Иосиф Ефимович үлгәндән һуң «Советтар Союзы Геройы» исеменә лайыҡ була, Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы менән бүләкләнә. Ҡыйыу офицер-артиллерист поляк ҡалаһы Валбжихала ерләнгән.

# Чайковский Иосиф Ефимович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Советтар Союзы Геройы (1945)
* Ленин ордены
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены,
* ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены,
* миҙалдар.

# Чайковский Иосиф Ефимович
## Хәтер

* Герой исемен Чернигов өлкәһе Менск районы Березна урта мәктәбендә пионер отряды йөрөткән.
* Киевта Герой уҡыған 19-сы һанлы мәктәптә мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
* И. Е. Чайковскийҙың исеме алтын хәрефтәр менән 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһының башҡа 78 Советтар Союзы Геройы исемдәре менән бер рәттән Башҡортостан Республикаһының Милли музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Совет урамы, 14) мәңгеләштерелгән, шулай уҡ уның исеме 112-се кавалерия дивизияһы музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Левитан урамы, 27) уйылып яҙылған.
# Башталинка

Башталинка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының һул ярына тамағынан 492 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 8 км.

# Башталинка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100020264
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115102026
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Аҡбутин

Аҡбутин — башҡорт ир-ат фамилияһы.
Аҡбутина — башҡорт ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

# Аҡбутин
## Билдәле йөрөтөүселәр

* Аҡбутин Сәйетғәли Мысырғәли улы (1921 — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры.
* Аҡбутина Земфира Хәкимйән ҡыҙы (18 март 1966 йыл) — уҡытыусы, журналист, шағир. Рәсәй Федерацияһының (2011) һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар (2011) союздары ағзаһы.
* Аҡбутина Әлфиә Носрат ҡыҙы (9 октябрь 1955 йыл) — журналист, тәржемәсе. 1988 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. 2015 йылдан Башҡорт Википедияһының әүҙем мөхәррире.
# Фиссум

Фиссум (нем. Vissum) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 252 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,33 км². Диңгеҙ кимәленән 29 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 29416 һәм автомобиль коды — SAW.
# Таурова

Таурова — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Сургут райондағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ? кеше йәшәй.
Почта индексы — 628458, ОКАТО коды — 71126948003.

# Таурова
## Халыҡ һаны

| Йыл | Даими халыҡ һаны |
| 2002 | |
| 2008 | |
| 2010 | ? |

# Таурова
## Климат

Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
# Ауэрбах

Ауэрбах (нем. Auerbach):
* Ауэрбах (Фогтланд)
* Ауэрбах (Мәғдән тауҙары)
# Тамашняя

Тамашняя — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Тап йылғаһының уң ярына тамағынан 110 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Тамашняя
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010600112115300016757
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301675
* Бассейн коды — 14.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Аҙнаҡай районы

Аҙнаҡай районы (татар. Азнакай районы) — Татарстандағы муниципаль район, 1931 йылдың 30 октябрендә ойошторолған. Административ үҙәге — Аҙнаҡай ҡалаһы.

# Аҙнаҡай районы
## Халҡы

2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда 64 547 кеше йәшәй. Милли составы: татарҙар — 86,1 %, урыҫтар — 11,2 %.

# Аҙнаҡай районы
## Халҡы
### Урбанизация

Ҡала шарттарында (Аҙнаҡай ҡалаһы һәм Актүбә ҡасабаһы) район халҡының 69,55 % йәшәй.

# Аҙнаҡай районы
## Билдәле шәхестәр

Шулай уҡ ҡарағыҙ: Аҙнаҡай районында тыуғандар
* Фәхретдинов Ғәбделәхәт Ризаитдин улы — иҡтисадсы, Бөтə Рəсəй Ойоштороу йыйылышы ағзаһы.
* Хәкимова Шәмсиә Ғәҙи ҡыҙы (3.06.1908—18.11.2003), инженер-металлург. 1936—1963 йылдарҙа хәҙерге Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһенең яуаплы хеҙмәткәре. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1958). Ҡыҙыл Байраҡ һәм Почёт Билдәһе ордендары кавалеры. Балтас ауылынан.
* Шәймәрҙәнов Фәрәғәт Әхмәт улы (24.02.1929—25.08.2008), ғалим-инженер электромеханик, юғары мәктәп эшмәкәре. 1972—1998 йылдарҙа Өфө авиация институтының һәм Өфө дәүләт авиация техник университетының кафедра мөдире, 1977—1996 йылдарҙа авиация приборҙары эшләү факультеты деканы. Техник фәндәр докторы (1976), профессор (1977). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1982), РСФСР ҙың атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1986). Салпы ауылынан.
# КАй-Ёль

КАй-Ёль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Певк йылғаһының һул ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# КАй-Ёль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000018136
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001813
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Корячи-Яун

Корячи-Яун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Амку-Яга йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Корячи-Яун
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200046867
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204686
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Этноцид

Этноцид — мәҙәниәттәрҙе юҡ итеү йәки юйыу.
Геноцид һәм этноцид терминдарының юридик һәм фәнни ҡулланылыш тарихын анализлап, Бартоломе Клаверо, "геноцид кешеләрҙе үлтерә, ә этноцид айырым йәндәрҙе үлтереү юлы менән социаль мәҙәниәттәрҙе үлтерә" тип, улар араһындағы айырманы күрһәтә. Мартин Шоу әйтеүенсә, этноцид, мәҙәни геноцид булараҡ, физик геноцидтың төп компоненты булып тора. "Этноцид" һәм "этник таҙартыу" терминдары оҡшаш булһа ла, уларҙың маҡсаттары төрлө. "Этник таҙартыу" термины геноцидты инҡар итеү өсөн эвфемизм булараҡ тәнҡитләнә, ә "этноцид" киреһенсәгә булышлыҡ итергә тырыша.
Мәҙәни геноцид һәм этноцид кеүек төшөнсәләр төрлө контекстарҙа ҡулланылғанлыҡтан, геноцид антропологияһы уларҙың закондарға һәм сәйәсәткә индерелеүен һәм сығарылыуын тикшерә.

# Этноцид
## Һүҙҙең килеп сығышы

Лингвист һәм юрист Рафаэль Лемкин, 1943 йылда геноцидты "грек һүҙе генос (раса, ҡәбилә) һәм латин һүҙе цид (үлтереү)" союзы булараҡ уйлап таба, шулай уҡ этноцид альтернатив формаһы булараҡ тәҡдим итә, шул уҡ концепцияны сағылдыра, грекса этнос (милләт) урынына генос ҡуллана. Әммә геноцид термины этноцидҡа ҡарағанда күпкә киң таралыу ала.
# Аҡсубай районы

Аҡсубай районы (татар. Аксубай районы) — Татарстан Республикаһындағы муниципаль район. 1930 йылдың 10 июлендә ойошторолған. Административ үҙәге — Аҡсубай ауылы. 2010 йылғы хәлыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда 31 050 кеше йәшәй, милли составы: сыуаштар — 44 %, татарҙар — 39 %.
Аҡсубай — аграр район. Ауыл хужалығында төп тармаҡтар: һөт, ит, бал етештереү, игенселек һәм урмансылыҡ.

# Аҡсубай районы
## Билдәле шәхестәр

* Сәләм Алишев (1929—2015) — ғалим, тарих фәндәре докторы, Татарстандың атҡаҙанған фән эшмәкәре.
* Ғәли Динмөхәмәтов — дәүләт эшмәкәре.
* Ильин Сергей Семёнович (17.03.1905—1978), ғалим-агроном, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1957—1962 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының ботаника кафедраһы мөдире, 1966—1970 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы Биология институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1952), профессор (1952). Сөнчәләй ауылынан.
* Хәсән Туфан (1900—1981) — шағир. Иҫке Кармәт ауылынан.
* Әнүәр Хәйри — ғалим, ислам белгесе, языусы һәм тәржемәсе, текстолог. Шәрбән ауылынан.

# Аҡсубай районы
## Халҡы
### Урбанизация

В городских условиях (пгт Аҡсубай) проживают 33,51 % населения района.

# Аҡсубай районы
## Халҡы
### Милли составы

2013 йылдың башында 44,3 % — сыуаштар, 38,5 % — татарҙар, 16,6 % — урыҫтар һәм 0,6 % — башҡа милләттәр.
# Вочь (Вохма ҡушылдығы)

Вочь — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вохма йылғаһының уң ярына тамағынан 81 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 119 км.

# Вочь (Вохма ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400112110000041165
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004116
* Бассейн коды — 08.01.04.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Лочег

Лочег — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вобловица йылғаһының уң ярына тамағынан 5,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Лочег
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300212111100031433
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103143
* Бассейн коды — 10.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Гуманитар фәндәр

Гуманита́р фәндәр (homo — урыҫса человек, башҡортса кеше) — кешене уның рухи, аҡыл, әхлаҡи, мәҙәни һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге аша өйрәнеүсе фән. Тикшереү объекты, өйрәнеү предметы һәм методологияһы буйынса күп йәһәттән ижтимағи (йәмғиәт фәндәре) менән оҡшаш, ә тәбиғи һәм абстракт (формаль) фәндәргә ҡаршы итеп ҡарала. Гуманитар фәндәрҙә дөрөҫлөк һәм аныҡлыҡ мөһим булһа ла, мәҫәлән, тарихи ваҡиғаларҙы һүрәтләгәндә, аңлау һәм төшөнөү асыҡлығы тәүге урынға ҡуйыла.
Субъект менән объект мөнәсәбәттәре өҫтөнлөк иткән тәбиғи фәндәрҙән айырмалы рәүештә гуманитар фәндәрҙә башлыса субъект менән субъект бәйләнештәре хаҡында фекер йөрөтөлә йәғни диалог, башҡа берәү менән аралашыу кәрәклеге айырым билдәләнә.

# Гуманитар фәндәр
## Барлыҡҡа килеү тарихы

Гуманитар фәндәр институт һәм университеттарҙа уҡыу-өйрәнеү дисциплинаһы булараҡ бары тик XIX быуатта ғына ойоша башлай. Был осорҙа улар «рух тураһында фәндәр» (Geisteswissenschaften, урыҫса «науки о духе») тигән исем менән берләшә. Тәүге тапҡыр был атама Британия философы, иҡтисадсы һәм сәйәсмән Дж. Ст. Миллдең (1806—1873) «Система логики» хеҙмәтенең Шиль тәржемәһендә ҡулланыла («moral science» һүҙбәйләнеше тәржемәһе). Әммә ҡайһы бер нимес ғалимдары был аңлатма телгә алынған хеҙмәттең тәржемәһенә тиклем формалаша башлаған тип иҫәпләй.

# Гуманитар фәндәр
## Предмет һәм ысул

Михаил Михайлович Бахтин үҙенең «Гуманитар фәндәрҙең философик нигеҙҙәре хаҡында» (урыҫса «К философским основам гуманитарных наук») хеҙмәтендә «Гуманитар фәндәр предметы — тәьҫирле, тойғоло һәм һөйләшеүсән ысынбарлыҡ. Ул бер ваҡытта ла үҙе менән тап килмәй һәм шуға ла үҙенең мәғәнәһе һәм йөкмәткеһе йәһәтенән бөтмәҫ-төкәнмәҫ» тип яҙа.
Гуманитар фәндәрҙә мәғәнә текст аша бирелә: авторҙың ниәттәрен, маҡсатының нигеҙҙәрен һәм сәбәптәрен, уның уй-фекерҙәрен, әйтеп бирергә мөмкин булғанда, әйтеү йәки һөйләү кәрәк. Әйткәндең мәғәнәһе телмәр йә текст аша бирелә, был ике субъекттың аң сиктәрендә барлыҡҡа килә (был — ике авторҙың осрашыуы).
# 1712 йыл

II мең йыллыҡ :
XVI быуат — XVII быуат — XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат :
Хронологик таблица :
1712 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1712 MDCCXII |
| Юлиан стилендә | 1711—1712 (12 ғинуардан) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2464—2465 (2 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7220—7221 (12 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5472—5473 ה'תע"ב — ה'תע"ג |
| Мосолман календары | 1124—1125 |
| Боронғо әрмән календары | 1161 ԹՎ ՌՃԿԱ |
| Ҡытай календары | 4408—4409 辛卯—壬辰 белый заяц — чёрный дракон |
| Эфиопа календары | 1704—1705 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 1768—1769 |
| - Шака самват | 1634—1635 |
| - Кали-юга | 4813—4814 |
| Иран календары | 1090—1091 |
1712 йыл — йома көнөнән башланған йыл, кәбисә.
# Суюханглова-Яха

Суюханглова-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Юрибей йылғаһының һул ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Суюханглова-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300038006
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303800
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Егра

Егра — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шарженьга йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Егра
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000010910
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001091
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Потымка

Потымка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Боровая йылғаһының һул ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Потымка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100006826
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100682
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Вары-Пус-Яха

Вары-Пус-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ер-Пус-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Вары-Пус-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15030000112115300051764
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305176
* Бассейн коды — 15.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Абдуллин Фитрат Кирам улы

Абдуллин Фитрат Кирам улы (рус. Абдуллин Фитрат Кирамович) (1908-) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 58-се кавалерия полкының разведка взводы командирының ярҙамсыһы. Кесе лейтенант. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.

# Абдуллин Фитрат Кирам улы
## Биографияһы

Фитрат Кирам улы Абдуллин 1908 йылда Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы) ағалы-энеле Рәмиевтарҙың Төрөкмән приискыһында (хәҙер — 2-се Төрөкмән ауылы) тыуған.
1929 йылдан алып Урал хәрби округында, Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһында, 413-сө уҡсылар дивизияһының 1322-се уҡсы полкында хеҙмәт итә.
1-се Белорус фронтының 7-се кавалерия корпусына буйһоноусы 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 275-се гвардия кавалерия полкының 12-се айырым дивизионында хеҙмәт итә.
Разведканы һәр ваҡыт уңышлы үткәрә. 1943 йылдың 18 октябрендә ут ҡойоно аҫтында шәхсән үҙе ике дошман һалдатын әсирлеккә алғаны өсөн тәүге хәрби наградаһына — «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалына лайыҡ була.
Гвардия лейтенанты Фитрат Кирам улы Абдуллин шулай уҡ Ҡыҙыл Йондоҙ ордены һәм «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән.
1945 йылда демобилизациялана.

# Абдуллин Фитрат Кирам улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1945)
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (1943)
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы (1945)

# Абдуллин Фитрат Кирам улы
## Хәтер

Абдуллин Фитрат Кирам улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Баймаҡ районы 2-се Төрөкән ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
# Марксист (ауыл)

Марксист — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Арғаяш районындағы ауыл. Ҡолой ауыл биләмәһе составына инә.

# Марксист (ауыл)
## Географияһы

Иң яҡын тораҡ пункттары —Дәүләтбай ауылы һәм Чубары ҡасабаһы. Марксист ауылы «Силәбе — Яраткҡол» юлында урынлашҡан.

# Марксист (ауыл)
## Тарихы

Тарихи Башҡортостан ерҙәрендә урынлашҡан. Боронғо атамаһы асыҡланмаған. 1925 йылда Смолино ауылы халҡы «Марксист» коммунаһын ойоштора, 1927 йылда коммуна ошо уҡ исемле колхозға әүерелә. 1947 йылға тиклем ауыл Березовка тип атала.

# Марксист (ауыл)
## Халҡы

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә рашлы 2010 йылда ауылда барыһы 75 кеше йәшәгән (29 ир-ат һәм 46 ҡатын-ҡыҙ). 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда урыҫтар (59%) башҡорттар (37%) йәшәй.

# Марксист (ауыл)
## Урамдары

Ауылда дүрт урам бар.
# Пакаша

Пакаша — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сережа йылғаһының уң ярына тамағынан 177 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Пакаша
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Теша йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ока ҡушылдыҡтары бассейны Мокша йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010300212110000030717
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003071
* Бассейн коды — 09.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# 2005 йылда йыһанға осороуҙар исемлеге

2005 йылдағы орбитаға осороуҙар исемлеге. Ҡыҙыл төҫ менән уңышһыҙ осороуҙар билдәләнгән. Осоусы йыһан аппараттары (ЙА) ҡалын итеп айырып билдәләнгән.