# Швейцария

Швейцария (немецса: die Schweiz, французса Suisse, итальянса Svizzera, романш. Svizra), рәсми рәүештә - Швейца́рия конфедерацияһы (лат. Confoederatio Helvetica, немецса : Schweizerische Eidgenossenschaft, французса Confédération suisse, итальянса Confederazione Svizzera, романш. Confederaziun svizra), Швейцария дәүләте — Үҙәк Европалағы дәүләт, Федератив республика, Бернда урынлашҡан федераль властар менән 26 кантондан тора.
Швейцария көнбайыш, үҙәк һәм көньяҡ Европа киҫелешендә урынлашҡан, диңгеҙгә сығыу юлы юҡ, көньяҡта Италия, көнбайышта Франция, төньяҡта Германия һәм көнсығышҡа Лихтенштейн менән сиктәш. Ил географик яҡтан Альп тауҙары, швейцар яҫы таулығы һәм Юра араһында бүленә, дөйөм майҙаны 41 285 км² тәшкил итә. Күпселек территорияны Альп тауҙары биләһә лә, яҡынса 8,5 миллион кеше йәшәгән Швейцария халҡы, нигеҙҙә, иң ҙур ҡалалар урынлашҡан яҫы таулыҡта тупланған, шул иҫәптән ике глобаль ҡала — Цюрих һәм Женева.
Швейцария конфедерацияһының төҙөлөүе урта быуаттың һуңғы осорона ҡарай һәм Австрия һәм Бургундияға ҡаршы хәрби уңыштар һөҙөмтәһе була. Швейцарияның Изге Рим империяһынан бойондороҡһоҙлоғо формаль рәүештә Вестфалия солохо 1648 йылда тамамланғандан һуң таныла. Ун алты быуат реформацияһынан башлап Швейцария ҡораллы нейтралитет сәйәсәте алып бара, 1815 йылдан алып тышҡы һуғыш алып бармай һәм 2002 йылға тиклем БМО-ға инмәй; шуға ҡарамаҫтан, донъя тыныслығы өсөн әүҙем тышҡы сәйәсәт алып бара. Швейцарияла Ҡыҙыл Тәре урынлашҡан, ул донъялағы иң боронғо һәм иң күренекле гуманитар ойошмаларҙың береһе; күп һанлы халыҡ-ара ойошмалар өсөн майҙансыҡ, шул иҫәптән БМО-ның ҙурлығы буйынса икенсе офисы бар. Ил Европа ирекле сауҙа ассоциацияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе булып тора (ләкин Европа берләшмәһенә, Европа иҡтисади зонаһына йәки Еврозонаға инмәй), әммә ике яҡлы килешеүҙәр аша Шенген зонаһында һәм Европа берҙәм баҙарында ҡатнаша.
Швейцария герман һәм роман Европаһы киҫелешендә ята һәм дүрт төп лингвистик һәм мәҙәни өлкәгә эйә: немец, француз, итальян һәм романш. Халыҡтың күпселеге немец телле булһа ла, швейцария милли үҙаңы дөйөм тарихи тәжрибәгә ҡоролған, дөйөм ҡиммәттәр — федерализм һәм туранан-тура демократия һәм Альп символикаһы.
Күп телле булыуы арҡаһында Швейцария төрлө атамалар менән билдәле: Schweiz (немец теле); Suisse (француз); Svizzera (италия); һәм Svizra (романш.), әммә швейцар тәңкәләре һәм маркалары илдең дүрт милли тел урынына йыш ҡына «Хельветия» тип ҡыҫҡартылған Confoederatio Helvetica латинса атамаһын ҡуллана.
Швейцария өлкәндәрҙең иң юғары номиналь дәрәжәһенә эйә булған иң үҫешкән донъя илдәренең береһе. Эске тулайым продукт үҫеше буйынса ул йән башына иң яҡшыһы булып һанала. Ул бер төркөм халыҡ-ара күрһәткестәр буйынса, шул иҫәптән иҡтисади конкуренцияға һәләтлелек һәм кеше потенциалының үҫеше буйынса алдынғы урындарҙы биләй. Цюрих, Женева һәм Базель йәшәү сифаты буйынса донъяның тәүге ун ҡалаһы иҫәбенә инә, Цюрих икенсе урынды биләй.

# Швейцария
## Этимологияһы

Илдең атамаһы 1291 йылда конфедерацияға нигеҙ һалыусы өс кантондың береһе булған Швиц кантоны исеменә ҡарай. 970 йылда был кантондың үҙәге Suuites, 1281 йылда Switz булараҡ (хәҙер Schwyz) телгә алына; атамаһы боронғо немец телендәге suedan («ер төпләү») һүҙенән килеп сыға. XIV быуат аҙағынан хәҙерге кантондың исеме буйынса дәүләт тип атау башлана. Ил халҡы үҙен Eidgenossen (йәғни, конфедераттар) тип атайҙар, һәм XV быуат аҙағында ғына Schweizer (йәғни швейцарҙар) атамаһы ғәмәлгә инә башлай. Швейц (нем. Schweiz) ил исеменән швейцар халҡы (нем. Schweizer, пол.: Schweizer, пол.: Schweizer) атамаһы барлыҡҡа килгән. Szwajcar), һәм унан — илдең русса атамаһы Швейцария — «швейцарҙар иле».

# Швейцария
## Тарихы

1963 йылда Швейцария Европа Советына инә.

# Швейцария
## Сәйәси ҡоролошо

Швейцария — 20 кантондан һәм 6 ярым кантондан торған федераль республика. Швейцарияла 2 анклав бар: Бюзинген Германия һәм Campione di Italia Италия составына инә. 1848 йылға тиклем (Хельветик Республикаһының ҡыҫҡа ғына осоронан тыш), Швейцария конфедерация була; хәҙерге ваҡытта федерация булып тора, әммә «конфедерация» һүҙе илдең рәсми атамаһында һаҡлана. Һәр кантондың үҙ конституцияһы һәм ҡануниәте бар, әммә уларҙың ҡулланылыуы федераль конституция менән сикләнә. Федераль властар һуғыш һәм тыныслыҡ, тышҡы бәйләнештәр, армия, тимер юл, элемтә, аҡса эмиссияһы, федераль бюджетты раҫлау һ. б. өсөн яуаплы.
Закондар сығарыу органы — Милли Советтан һәм Дәүләттәр Советынан торған ике палаталы Федераль йыйылыш, өҫтәүенә закондар сығарыу процесында ике палата ла тигеҙ. Милли Совет (200 депутат) халыҡ тарафынан пропорциональ вәкиллек системаһы буйынса 4 йылға һайлана. Швейцарияның федераль структураһы 1848, 1874 һәм 1999 йылдарҙағы конституцияларҙа нығытылған. Кантондар Советында 46 депутат бар, күпселек кантондарҙа 20 ике мандатлы һәм 6 бер мандатлы округтарҙа күпселек системаһы буйынса халыҡ тарафынан һайлана, йәғни һәр кантондан 2 кеше һәм ярым кантондан бер кеше 4 йыл дауамында (ҡайһы бер кантондарҙа — 3 йылға).
Башҡарма органы — Федераль Совет (нем. Bundesrat, Fr. Conseil fédéral, ул. Consiglio ferate), 7 ағзанан тора (нем. Bundesrat, Fr. conseiller fédéral, итальян: consiglier ferate), уларҙың һәр береһе Федераль хакимиәт министрлыҡтарының береһен етәкләй. Федераль советтың ике ағзаһы сиратлап Конфедерация президенты(нем. Bundespräsident, француз. : président de la Confédération, итал. presidente della Confederazione) һәм вице-президент вазифаһын башҡара. Федераль совет аппаратын етәкләү өсөн Канцлер (нем. Bundeskanzler, Fr. castanlier de la Confédération, итал. refultiere della Confederazione) вазифаһы бар, ул Советта консультатив тауыш биреү хоҡуғына эйә һәм формаль рәүештә уның ағзаһы түгел.
Федераль Совет ағзалары һәм Канцлер парламенттың ике палатаһының берлектәге сессияһында вәкәләтлек мөҙҙәтенең бөтә мөҙҙәтенә, йәғни 4 йылға һайлана. Йыл һайын парламент Совет ағзаларынан конфедерацияның киләһе йылға яңынан тәғәйенләнеү хоҡуғы булмаған президентын һәм вице-президентын тәғәйенләй. Ғәмәлдә Федераль Совет ағзалары, уның составы Парламентта бер нисә мөҙҙәткә үҙгәрешһеҙ ҡалырға мөмкин, һәр ваҡыт тиерлек яңынан һайлана.
һәм, йола буйынса, президентлыҡты үҙ сиратында Советтың бөтә ағзалары биләй.
Парламент ҡабул иткән бөтә закондар дөйөм милли факультатив референдумда (туранан-тура демократия) раҫланырға йәки кире ҡағылырға мөмкин, бының өсөн закон ҡабул ителгәндән һуң 100 көн эсендә 50 меңдән дә кәм булмаған ҡултамға йыйырға кәрәк. Конституцияға төҙәтмәләр индереү йәки халыҡ-ара ойошмаларға инеү мотлаҡ дөйөм халыҡ референдумында раҫлауҙы талап итә. Илдең 18 йәше тулған бөтә граждандары ла тауыш биреү хоҡуғына эйә.
Швейцария конфедерацияһының төп принциптары 1291 йылда һалына. XVIII быуат аҙағына тиклем илдә үҙәк дәүләт органдары булмай, әммә ваҡыт-ваҡыты менән бөтә союз соборҙары (Tagsatzung) саҡырыла. [[1798 йыл]да Швейцарияны Франция оккупациялай һәм француз конституцияһы ҡабул ителә. 1803 йылда «Аралашсылыҡ акты» сиктәрендә Наполеон Швейцарияға бойондороҡһоҙлоҡто ҡайтара. 1848 йылда ҡабул ителгән беренсе федераль конституцияла ике каналлы федераль парламент булдырыуҙы ҡарала. 1874 йылда референдумдар институтын индереүҙе ҡараған конституция, ә 1999 йылда был конституцияның яңы, ентекле ҡайтанан ҡаралған варианты ҡабул ителә. Тик 1971 йылда ғына ҡатын-ҡыҙҙарға бөтә халыҡ референдумы һөҙөмтәһе буйынса тауыш биреү хоҡуғы бирелә, әммә уны бөтә кантондарҙа индереү 1990 йылға тиклем тамамланмай. Шулай итеп, Швейцария ҡатын-ҡыҙҙарҙың һайлау хоҡуғын ирҙәр менән тиңләштергән һуңғы Европа дәүләте була.

# Швейцария
## Сәйәси ҡоролошо
### Сәйәси партиялар
#### Уңдар

* Швейцария халыҡ партияһы (Schweizerische Volkspartei (SVP)) — милли консерватор, уңдар
* Лига Тичино (Lega dei Ticinesi) — уң, изоляциялаусы
* Швейцария федераль-демократик союзы — уң христиан

# Швейцария
## Сәйәси ҡоролошо
### Сәйәси партиялар
#### Уң центрист

* Швейцарияның консерватив демократик халыҡ партияһы — консерватив
* Швейцария христиан-демократик халыҡ партияһы (Christlichdemokratische Volkspartei der Schweiz (CVP)) — уртаса христиан-демократик партия
* Швейцария инжил халыҡ партияһы — социаль консерватив

# Швейцария
## Сәйәси ҡоролошо
### Сәйәси партиялар
#### Центристар

* Швейцарияның ирекле демократик партияһы (Freisinnig-Demokratische Partei der Schweiz (FDP)) — либерал
* — Швейцарияның Йәшел либераль партияһы, экологик либераль партия

# Швейцария
## Сәйәси ҡоролошо
### Сәйәси партиялар
#### Һул центристар

* Швейцария социал-демократик партияһы (Sozialdemokratische Partei der Schweiz (SP)) — социалистик Швейцарияның христиан социаль партияһы — христиан социалистик

# Швейцария
## Сәйәси ҡоролошо
### Сәйәси партиялар
#### Һулдар

* Швейцарияның йәшелдәр партияһы (Grana Party der Suis (GPS)) — экологик
* Альтернатив һулдар — һул социалистик
* Швейцарияның Хеҙмәт партияһы (Partei der Arbeit der Schweiz (PdA)) — коммунистик
* Теләктәшлек (SolidaritéS) — коммунистик, троцкистик, антикапиталистик

# Швейцария
## Сәйәси ҡоролошо
### Профсоюздар

Илдең иң эре федераль профсоюздар берекмәһе — Швейцария профсоюздары ассоциацияһы (Schweizerischer Gewerkschaftsbund). Тармаҡ йәһәтенән тармаҡ профсоюздарынан, территориаль йәһәттән кантон профсоюз берләшмәләренән (Kantonalgewerkschaftsbund), төбәк профсоюз берләшмәләренең кантон профсоюз берләшмәләренән (Regionalgewerkschaftsbund), урындағы профсоюз берләшмәләренең төбәк профсоюз берләшмәләренән (Lokalgewerkschaftsbund) тора. Юғары орган булып профсоюздар съезы (Gewerkschaftskungress), профсоюз съездары — союз берекмәһе идараһы (Gewerkschaftsbundesvorstand), йәштәр ойошмаһы — профсоюз йәштәре (Gewerkschaftsjugend) тора.

# Швейцария
## Хоҡуҡи системаһы

Юғары суд — Федераль суд (Bundesgericht, Tribunal fédéral), апелляция судтары — юғары судтар (Obergericht), Женевала Юстиция палатаһы (Justizhof, Cour De Justice), Базель-Штадтта апелляция судтары (Appellationsgericht), беренсе инстанция судтары — округ судтары (Bezirksgericht), Люцернала округ судтары (Amtsgericht), Юрала беренсе инстанция судтары (ericht erster Instanz), Обвальденда,Нидвальденда, Гларуста, Шаффхаузенда, Цугта, Аппенцелль-Ауссерроденда — кантон судтары (Кантонсгерихт), Изге Галлен өйәҙ судтарында (Kantonsgericht), суд системаһының иң түбән кимәле — мировой судьялар судтары (Friedensgerichte) (бөтә кантондарҙа юҡ), административ судтың юғары суды — Федераль административ суд (Bundesverwaltungsgericht, Tribunal administratif fédéral).

# Швейцария
## Территориаль ҡоролошо

Ҡалып:Навигационная карта ШвейцарииҠалып:Навигационная карта Швейцарии
Швейцария — 26 кантондан торған федераль республика (20 кантон (Кантон) һәм 6 ярым кантон (Landesteil)), кантондар округтарға (Bezirk), округтар ҡалаларға һәм коммуналарға (Gemeinde), ҡайһы бер коммуналарҙы ҡала райондарына (Stadtkreis) бүленергә мөмкин. Түбәндә кантондар исемлеге килтерелә, Швейцарияның күп ҡалалары тел буйынса төрлө исемдәргә эйә).
    ¹ ISO 3166-2:CH
    ² 1979 йылда барлыҡҡа килә
Һәр кантондың үҙ конституцияһы һәм ҡануниәте бар. Кантондарҙың закондар сығарыу органдары — халыҡ тарафынан һайланған кантон советтары (Kantonsrat). Башҡарма органдар — премьер-министрҙарҙан (Regierungspräsident) (йәки Landammanns), вице-премьерҙарҙан (Regierungsvizepräsident) (йәки ер штадтхольтерҙары (Landstatthalter)) һәм кантон советтары тарафынан һайланған хөкүмәт кәңәшселәренән (Regierungsrat) торған етәксе советтар.
Роман кантондарының закондар сығарыу органдары — Дәүләт советы рәйестәре (франц. D État Président Conseil du, ит. Stato Presidente del di Consiglio), Дәүләт Советы рәйесе урынбаҫарҙары (франц. Vice-d Conseil État président du, ит. Stato Vicepresidente del di Consiglio) һәм дәүләт кәңәшселәре (франц. D Conseiller État, ит. Stato di Consigliere) булып торған.ҙур Советтар (франц. : Grand Councions), ит. Gran Consiglio), башҡарма органдары — дәүләт советтары (франц. D Conseil État, ит. Stato di Consiglio).
Аппенцелль-Иннерроденда дәүләт власы айырым структура менән айырыла: закондар сығарыу органы — ер общинаһы (Landsgemeinde), уға бөтә һайлаусылар ҙа инә. Хакимлыҡ итеүсе ландаммандан (Regierender Landammann) тороусы, ландамманнға (Stallstehender Landammann) һәм хакимлыҡ итеүсе кәңәшселәргә (Regierungsrat) ярҙам итеүсе башҡарма орган — кантон комиссияһынан (Standeskommission) тора.
Округтарҙа улар менән кантон советы тәғәйенләгән префектура (Bezirksamman) етәкселек итә.
Ҡалаларҙың вәкиллекле органдары — халыҡ тарафынан һайланған община советтары (Gemeinderat), башҡарма власть органдары — ҡала президенттарынан (Stadtpräsident) торған ҡала советтары (Stadtrat) һәм община советтары тарафынан һайланған ҡала) кәңәшселәре (Stadtrat).
Общинаның вәкиллекле органдары — общинаның бөтә халҡынан торған община йыйылыштары (Gemeiendeversammlung), общиналарҙың башҡарма органдары — община президентынан торған община советы (Gemeinderat), (Gemeindepräsident) һәм община йыйылыштары тарафынан һайланған община кәңәшселәре (Gemeinderat).

# Швейцария
## Географияһы

Швейцария — территориялары өс тәбиғи өлкәгә бүленгән ил: төньяҡта Юра тауҙары, үҙәктә швейцар яҫы таулығы һәм көньяҡта бөтә Швейцария территорияһының 61 процентын биләгән Альп тауҙары.
Төньяҡ сиге өлөшләтә Боден күле һәм Рейн буйлап үтә, ул Швейцария Альптары үҙәгендә башлана һәм көнсығыш сигенең бер өлөшөн тәшкил итә. Көнбайыш сиге Юра тауҙары аша үтә, көньяҡта — Италия Альптары һәм Женева күле буйлап үтә. Яҫы таулыҡ уйһыулыҡтарҙа ята, әммә күп өлөшө диңгеҙ кимәленән 500 метр бейеклектә урынлашҡан. Урманлы һырттарҙан торған (1600 метрға тиклем), йыйырсыҡлы йәш Юра тауҙары Франция һәм Германия территорияһына тиклем һуҙыла. Швейцарияның иң юғары нөктәһе — Пеннин Альптарында — Дюфур түбәһендә (4634 м), иң түбәне — Лаго-Маджор күле — 193 м.
Швейцария Европаның сөсө һыу запастарының 6 процентын тәшкил итә. Иң ҙур йылғалары — Рона, Рейн, Лиммат, Аре.
Швейцария күлдәргә бай һәм улар менән дан тота, уларҙың иң мауыҡтырғыстары швейцар яҫы таулығы ситтәрендә — Женева (582,4 км²), Вирвальдштетт (113,8 км²), Туна (48,4 км²) көньяҡта Цюрих (88,4 км²) көнсығышта, Биль (40 км²) һәм төньяҡта Невшатель (217,9 км²) урынлашҡан. Уларҙың күбеһе боҙлоҡ сығышлы: тауҙарҙан швейцар яҫы таулығына ҙур боҙлоҡтар төшкән мәлдә барлыҡҡа килә. Альп тауҙары күсәренән көньяҡтараҡ Тичино кантонында Лаго-Магджоре (212,3 км²) һәм Лугано (48,8 км²) күлдәре бар.
Швейцария территорияһының яҡынса 25 проценты урман менән ҡапланған. Урман тауҙарҙа ғына түгел, үҙәндәрҙә лә, ҡайһы бер яйлаларҙа ла күп. Ағас — мөһим сеймал һәм яғыулыҡ сығанағы.

# Швейцария
## Географияһы
### Файҙалы ҡаҙылма байлыҡтары

Швейцарияла файҙалы ҡаҙылмалар юҡ тиерлек. Күмерҙең ҙур запастары, тимер мәғдәне ятҡылыҡтары, графит һәм тальктың ваҡ ятҡылыҡтары ғына бар. Ронаның үрге ағымында һәм Германия сиге янында Рейн буйлап табылған таш тоҙон сығарыу илдең үҙ ихтыяжын ҡаплай. Төҙөлөш тармағы өсөн сеймал бар: ҡом, балсыҡ, таш. XX быуат уртаһына тиклем төп энергия сығанағы булып күмер тора, ул 1950 йылдан һуң яйлап нефть менән алмаштырыла. Энергияның 11,5 процентын һыу ресурстары, 55 % ГЭС ҡулланған электр энергияһы етештерә.

# Швейцария
## Географияһы
### Климаты

Швейцарияла Үҙәк Европаға хас диңгеҙ кимәленән бейеклеге буйынса һиҙелерлек тирбәлеүҙәр менән континенталь климат өҫтөнлөк итә. Илдең көнбайышында Атлантик океандың йоғонтоһо ҙур, көнсығышҡа табан һәм көньяҡ таулы райондарҙа климат континенталь һыҙаттарҙы үҙ ҡулына ала. Ҡыш һыуыҡ, яҫы таулыҡтарҙа һәм үҙәндәрҙә температура нулгә етә, ә таулы урындарҙа −11 °C һәм түбән. Уйһыулыҡтарҙа йәйге уртаса температура +18-20 °C, тауҙарҙа бер аҙ түбәнерәк. Женевала июлдә уртаса температура яҡынса 19 °C, ғинуарҙа яҡынса 3 °C. Бер йыл эсендә 850 миллиметрға яҡын яуым-төшөм яуа. Көслө елдәр төньяҡтан һәм көньяҡтан.
Цюрихта яҫы таулыҡта йыллыҡ яуым-төшөм 1000 мм, ә Центта — 2000 мм-ҙан ашыу. Көнсығыш Альп тауҙарының айырым үҙенсәлеге — яуым-төшөмдөң яҡынса 65 проценты ҡар рәүешендә яуа. Йыш ҡына май-июнь айҙарында ла 1500 метрҙан ашыу бейеклектә яуым-төшөм рашҡы рәүешендә яуа. Ҡайһы бер участкалар даими боҙ ҡатламы менән ҡапланған.
Климаты һәм ландшафты төбәктән-төбәккә төрлөсә. Швейцарияла тундраға хас мүктәрҙе лә, лишайниктарҙы ла, шулай уҡ Урта диңгеҙ ярҙарына хас булған пальма һәм мимозаларҙы ла табырға мөмкин.

# Швейцария
## Географияһы
### Рельефы

Илдең күпселек өлөшөн Альп тауҙары биләй. Көньяҡта Пеннин Альптары (бейеклеге 4634 метрға тиклем — Дюфур түбәһе), Лепонтин Альптары, Рээтиан Альптары һәм Бернина Массиф урынлашҡан.
Үрге Ронаның һәм Антери-Рейнаның, Пенниндарҙың һәм Лепонтин Альптарының тәрән оҙонса үҙәндәре Берне альптарынан (Финстераархорн тауы, бейеклеге 4274 м) һәм Гларн Альптарынан айырыла, улар илдең көньяҡ-көнбайышынан төньяҡ-көнсығышҡа табан һуҙылған һырттар системаһын барлыҡҡа килтерә. Башлыса осло һырттар башлыса кристалл тоҡомдарҙан тора һәм эрозия арҡаһында ныҡ тарҡала. Төп үткәүелдәр (Бөйөк Бернар, Симплон, Изге Готхард, Бернина) диңгеҙ кимәленән 2000 метр бейеклектә урынлашҡан.
Таулы Швейцария ландшафтына боҙлоҡ һәм боҙлоҡ ер формалары хас, боҙлоҡтоң дөйөм майҙаны — 1950 км². Швейцарияла барлығы 140-ҡа яҡын ҙур үҙән боҙлоғо бар (Алеч боҙлоғо һәм башҡалар), шулай уҡ кара һәм аҫылмалы боҙлоҡтар бар. Һуңғы тиҫтә йылдарҙа, глобаль йылыныу сәбәпле, альп боҙлоҡтарының һаны һәм дөйөм майҙаны кәмей бара.

# Швейцария
## Иҡтисады

Швейцария — донъяның иң үҫешкән һәм бай илдәренең береһе. Швейцария — юғары етештереүсәнле ауыл хужалығы һәм файҙалы ҡаҙылмалар бөтөнләй тиерлек булмаһа ла, сәнәғәт юғары үҫешкән ил; иҡтисади конкуренцияға һәләтлелек буйынса донъяның тәүге ун иле иҫәбенә инә. Швейцария иҡтисады тышҡы донъя, тәү сиратта Европа берләшмәһе илдәре (тауар әйләнеше 80-85 %), етештереү хеҙмәттәшлеге һәм тышҡы сауҙа операциялары менән тығыҙ бәйләнгән. Бөтә йөктәрҙең 50 проценттан ашыуы Көнбайыш Европаның төньяҡ өлөшөнән көньяҡҡа һәм кире йүнәлештә Швейцария аша үтә. 1998—2000 йылдарҙа һиҙелерлек үҫештән һуң, ил иҡтисады етештереүҙең түбән кимәле осорона аяҡ баҫа. 2002 йылда ЭТП 0,5 процентҡа үҫә һәм 417 миллиард швейцар франкы тәшкил итә. Инфляция яҡынса 0,6 процент кимәлендә була. Эшһеҙлек кимәле 3,3 процентҡа етә. Иҡтисадта яҡынса 4 миллион кеше (халыҡтың 57 проценты) мәшғүл, Сәнәғәттә — 25,8 % (шул иҫәптән машиналар эшләүҙә — 2,7 %, химия сәнәғәтендә — 1,7 %, ауыл хужалығында һәм урман хужалығында — 4,1 %), хеҙмәтләндереү өлкәһендә — 70,1 % (шул иҫәптән сауҙала — 16,4 %, банк һәм страховкалауҙа — 5,5 %, ҡунаҡхана-ресторан бизнесында — 6,0 %). Ике донъя һуғышы осоронда нейтралитет сәйәсәте Швейцария иҡтисадына бөлгөнлөккә төшмәҫкә мөмкинлек бирә.
Швейцарияла донъялағы дүрт эре алтын эшкәртеү заводы урынлашҡан, улар донъялағы етештереү күләменең өстән ике өлөшөн эшкәртә; шуға ярашлы, был ил ҡиммәтле металды донъяла иң эре импортлаусы һәм экспортлаусы булып тора. 2014 йылда уның импорты 23 % тәшкил итә, ә экспорт — 321 миллиард долларлыҡ донъя әйләнешенең 21 процентын тәшкил итә.

# Швейцария
## Иҡтисады
#### Импорты

2018 йылда импорт күләме CHF 273,389 миллиард (ҡиммәтле металдарҙы иҫәпкә алмағанда) тәшкил итә.
* химия һәм фармацевтика сәнәғәте продукцияһы (50,1 миллиард);
* машина һәм электроника (32,1 миллиард);
* транспорт саралары (19,3 миллиард);
* бижутерия һәм ювелир изделиелары (16,0 миллиард);
* инструменттар һәм сәғәттәр (12,2 млрд);
* туҡыма, кейем һәм аяҡ кейеме (11,7 млрд);
* аҙыҡ-түлек (10,9 млрд);
* энергетика (9,5 млрд);
* синтетик материалдар һәм ҡағыҙ изделиелар (8,5 млрд.

# Швейцария
## Иҡтисады
#### Экспорт

2018 йылда экспорт күләме CHF 303,886 миллиард тәшкил итә, шул иҫәптән:
* химия һәм фармацевтика сәнәғәте продукцияһы (104,4 миллиард);
* инструмент һәм сәғәт (38,0 миллиард);
* машиналар, ҡорамалдар һәм электроника (33,5 миллиард);
* металл (14,4 миллиард);
* бижутерия, ювелир изделиелары һәм (11,6 миллиард);
* аҙыҡ продукцияһы (миллиард 9,0);
* синтетик материал һәм ҡағыҙ изделиелар: (5,2 миллиард);
* туҡыма, кейем һәм аяҡ кейеме (4,9 млрд);
* энергетика (2,8 млрд).
Швейцария иҡтисадының өҫтөнлөктәре: юғары квалификациялы эшсе көстәр, ышаныслы хеҙмәтләндереү өлкәһе. Фармацевтика, машиналар эшләү һәм юғары аныҡлыҡлы механика тармаҡтары эшләй. Химия сәнәғәте, фармакология һәм банк секторының халыҡ-ара концерндарына инә. Банк сере сит ил капиталын йәлеп итә. Эске тулайым продукттың 9 проценты банк секторына тура килә. Күмәк баҙарҙағы яңылыҡтар (Swatch watch, Smart автомобилдәр концепцияһы).
Швейцария иҡтисадының көсһөҙ яҡтары: сикләнгән ресурстар һәм бәләкәй майҙан.

# Швейцария
## Иҡтисады
### Тормош кимәле

Швейцарияла эшкә түләүҙең минималь күләме юҡ. Әммә минималь эш хаҡы 2017 йылдан Невшатель һәм Юра кантондарына индерелә (донъяла икенсе урында тора, сәғәтенә CHF 20 (€ 18,53) йәки айына яҡынса CHF 3600 (€ 3335,21), 1 ноябрҙән, 2020 йылда Женева кантонында (донъяла иң юғарыһы, сәғәтенә 23 CHF (€ 21,30) йәки айына CHF 4086 (€ 3785,47) һәм 2021 йылдың 1 ғинуарынан Тичино кантонында (донъяла өсөнсө урында, сәғәтенә 19,75 CHF (€18,29) йәки айына яҡынса CHF 3500 (€3241,40).. 2015 йылда Швейцарияла уртаса эш хаҡы айына CHF 6257 (€5485,96, тулайым) һәм CHF 5136 (€4502,29, саф) тәшкил итә.

# Швейцария
## Иҡтисады
### Финанс

Бер нисә тиҫтә йыл дауамында Швейцария конфедерацияһы оффшор зоналар исемлегенә индерелә. Илдә 4 меңгә яҡын финанс учреждениеһы, шул иҫәптән сит ил банктарының күп тармаҡтары бар. Донъяла шәхси һәм юридик шәхестәрҙең мөлкәте һәм мөлкәте менән идара итеүҙең 35-40 проценты Швейцария банктарына тура килә. Тотороҡло эске сәйәси хәл, ныҡлы швейцар валютаһы, «банк сере» принцибын үтәү арҡаһында клиенттар араһында абруй ҡаҙана. Швейцарияның иң эре банктары — UBS һәм Credit Suisse. Швейцария, эре капитал экспортлаусы булып, донъяла АҠШ, Япония, Германиянан ҡала дүртенсе урынды биләй. Сит илдәргә туранан-тура инвестициялар Швейцария эске тулайым продуктының 29 процентын тәшкил итә (донъя буйынса уртаса күрһәткес — яҡынса 8 %). Швейцария инвестицияларының 75 проценты үҫешкән тармаҡтарға йүнәлтелгән, үҫештәге илдәр араһында Латин Америкаһы һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азия Швейцария капиталын иң күп йәлеп итә. Инвестицияларҙың дөйөм күләме буйынса Көнсығыш Европаның өлөшө әҙ.
1990-сы йылдар уртаһында Швейцарияның юридик күҙлектән ҡарағанда оффшорҙарға оҡшаш булыуын Рәсәйҙең Генераль прокуроры Юрий Скуратов билдәләп, «Швейцария оффшор компаниялары кеүек үк һалым льготалары бирмәй. Әммә Швейцария банктарының үтә көслө сере изге һәм аяуһыҙ күҙәтелә тигән миф бар, һәм шуны әйтергә кәрәк: был принципиаль рәүештә хәҡиҡәткә тап килә», дөйөм алғанда, «был ил, асылда, бер үк оффшор», — тип өҫтәй прокурор шунда уҡ.
1998 йылдың 1 апрелендә Швейцария финанс секторында «аҡса йыуыу»ға ҡаршы федераль закон көсөнә инә, был «бысраҡ» аҡсаларҙы табыу маҡсатында банк серен бер аҙ күтәрергә мөмкинлек бирә.
1815 йылда Вена конгресы Швейцарияның нейтралитет гарантияларын ҡабул итә. Шул ваҡыттан алып ул бер ниндәй һуғышта ла ҡатнашмай һәм уның банктары бер ҡасан да таланмай. Әммә Людовик XVI осоронда Швейцария банкирҙарының береһе — Жак Неккер шул тиклем абруйлы була, хатта Францияның финанс департаментының беренсе кешеһе була.
Швейцария банктарының ышаныслылығы яҡлылар фекеренсә, бөлгөнлөккә төшә алмай, улар хәүефле финанс операцияларында ҡатнашһалар ҙа, был банктар, уларҙың яҡлылар фекеренсә, тотороҡло юридик, иҡтисади, финанс, сәйәси системаһы булған илдә урынлашҡан, тип раҫлай. Әммә UBS-тың АҠШ һалым органдары менән конфликты сиктәрендә банкҡа һалым түләүҙән ҡасыуҙа шикләнгән Америка граждандарының 4450 иҫәбен сығарырға тура килә. Әммә банк серенең асылы һәм нигеҙе (Швейцария банктарында резидент булмағандар иҫәбенә мәғлүмәтте автоматик рәүештә бирмәү) һаҡланып ҡала.
2006 йылда «Кантональ» банкы билдәләнмәгән вкладтарға ревизия үткәрә һәм Владимир Ульянов исеменә ябылмаған иҫәп таба, унда бары тик 13 франк — 286 һум ғына була.
Әлеге ваҡытта һүҙ «йоҡлап ятҡан» активтар хужаларына вкладҡа ихтыяж срогын 50 йылға тиклем ҡыҫҡартырға мөмкинлек биргән закон ҡабул итеү хаҡында бара. Ә был осорҙан һуң бер кем дә үҙ хоҡуҡтарына дәғүә итмәһә, банктар аҡсаны Швейцария финанс министрлығы етәкселегенә тапшырып бөтөрә.
Глобаль көрсөк башланғандан һуң, Швейцарияның банк сере һөжүмгә дусар була. Шул уҡ ваҡытта Швейцарияның иң эре UBS банкы менән АҠШ-тың IRS Федераль һалым хеҙмәте (Эске килем хеҙмәте) араһында низағ барлыҡҡа килә. 2009 йыл башында Швейцария файҙаһыҙ хәлдә ҡала — бөтә донъя уға ҡаршы сыға, уны үҙ территорияһында «һалым оазисы» индереүҙә, ғәҙел булмаған конкуренцияла ғәйепләй.
Шуға күрә АҠШ, бынан тыш, мәшәҡәтле «хоҡуҡи юлдан» барырға теләмәй, тәүҙә 300-гә, ә һуңынан UBS банкында һалым түләүҙән ҡасыуҙа шикләнгән Америка граждандарының 52 мең аккаунтына мәғлүмәттәр биреүҙе талап итә.
2009 йылдың апрелендә Лондонда үткән G20 саммитынан һуң хәл бер ни тиклем тыныслана. Швейцария һалым енәйәттәре менән бәйле эштәрҙә юридик ярҙам өлкәһендә Халыҡ-ара иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы стандарттарын ҡабул итә. Әммә АҠШ Юстиция министрлығы, АҠШ һалым органдарына американдарҙың 52 мең аккаунты тураһында мәғлүмәттәр биреүҙе талап итеп, IRS-ты хуплап, UBS-ҡа ҡарата дәғүәләрен талап итеүен дауам итә. Был эш менән шөғөлләнеүсе Майамилағы суд Швейцарияның һәм банктың дәлилдәрен кире ҡаға, эш АҠШ закондарына тулыһынса тап килә, ул сит илдән мәғлүмәт алыу хоҡуғын бирә, шуға күрә UBS-ҡа бындай талап «яңы хоҡуҡи төшөнсә» булып тормай. «Банк үҙ эше өсөн яуаплы булырға тейеш», — тип иҫәпләй суд.
UBS был хәлдә «үҙ-ара яраҡлы ҡарар» табырға әҙер булыуын белдереп, «зыянды кәметергә» ынтыла. Шул уҡ ваҡытта банк IRS-ның гражданлыҡ дәғүәһе Швейцария закондарын боҙоу булып тора, шуға күрә был мәсьәләне судтар түгел, ә ике илдең хөкүмәттәре ике яҡлы форматта хәл итергә тейеш, тип һыҙыҡ өҫтөнә алды. Бынан тыш, банк Америка яғынан мәғлүмәт биреү талап ителгән иҫәптәр һанын асыҡлауҙы талап итә, сөнки әлеге ваҡытта уларҙың хужаларының күбеһе үҙ ирке менән IRS-ға үҙ аккаунттары буйынса бөтә мәғлүмәтте UBS-ҡа тапшырған. Шул уҡ ваҡытта Швейцария финанс гиганты «сик буйы транзакциялары» күләмен ҡырҡа сикләй һәм кәметә («cross-border»).
2009 йылдың 1 июленә банктың UBS-тың бындай операцияларҙан сығыу планына яуап бирмәгән клиенттарына үҙ иҫәбенә инеү мөмкинлеге бирелмәй. Ә был план уларға йә үҙ байлыҡтарын Америка финанс учреждениеһында клиент билдәләгән иҫәпкә күсерергә, йә аҡсаларын чек рәүешендә кире алырға тәҡдим итә. АҠШ клиенттарына ҡарар ҡабул итеү өсөн 45 көн бирелә. Ике осраҡта ла клиенттар был транзакциялар буйынса мәғлүмәт Америка һалым властарына тапшырыласаҡ тигәндән сығып эш итергә тейеш ине. Ҡағиҙә булараҡ, һүҙ ҙур, элек иғлан ителмәгән суммалар тураһында бара, бындай клиенттар иң яҡшы осраҡта «һутлы» һалым өҫтәмәһе, ә иң насар осраҡта — судҡа мөрәжәғәт итеү хәүефе менән янай. UBS был осраҡта мөмкинлекте ҡулдан ысҡынырға һәм «үҙ ирке менән танылыуға» барырға кәңәш итә. IRS-тың үҙенә килгәндә, сентябрь аҙағына тиклем ул һалым түләүҙән ҡасыу өсөн штраф тарифынан «ташлама» менән файҙаланырға тәҡдим итә.
Конфликт Швейцарияның иҡтисад министры Дорис Левтардтың 2009 йылдың июлендә АҠШ-ҡа сәфәренә лә күләгә һала, сөнки 13 июлдә Майамила «IRS-тың UBS-ҡа ҡаршы тулы хоҡуҡлы дәғүәһе» башланырға тейеш була. 8 июлдә Швейцария-Америка сауҙа палатаһы (SACC) ағзалары алдында сығышында Дорис Лейтард АҠШ менән Швейцария араһында сауҙа һәм сәнәғәт бәйләнештәренең мөһимлеген тағы бер тапҡыр һыҙыҡ өҫтөнә ала. Шул уҡ ваҡытта «килеп сығышы АҠШ-та булған финанс көрсөгө күп осраҡта Швейцарияға ҡағыла». Бындай хәлдә «яңынан финанс тотороҡлоғона ҡайтыу өсөн берләшеп торорға» кәрәк. Шулай уҡ икеләтә һалым һалыуҙан ҡасыу тураһында яңы килешелгән Швейцария-Америка килешеүе тураһында һүҙ бара. Д. Лойтхард әйтеүенсә, IRS һәм UBS араһында һалым бәхәсен хәл итмәү парламентарийҙарҙың был документ буйынса ыңғай тауыш биреү мөмкинлеген һиҙелерлек кәметеүгә килтереүе ихтимал. Яңы фактор — Д. Лойтхардтың Швейцария Федераль советы, кәрәк саҡта, ғәҙәттән тыш ҡарар нигеҙендә UBS-ҡа иҫәп мәғлүмәтен биреүҙе тыя ала, тигән һығымтаһы.
2009 йылдың август уртаһында хәл итеү юлы табыла. АҠШ Майамилағы судтан UBS-ҡа ҡарата дәғүәһен кире ала һәм киләсәктә бындай ҡоралдарға ҡабат мөрәжәғәт итмәҫкә вәғәҙә бирә. Формаль рәүештә был дәғүә, һалым эштәрендә билдәләнгән сикләү срогы тамамланмаһын өсөн, ғәмәлдә ҡала. Әммә килешеүгә ҡул ҡуйылғандан һуң һуңғы 370 көндә был дәғүә ер бөтөнләй юҡҡа сығасаҡ.
Сираттағы һалым ведомствоһы аҡсаны икеләтә һалым һалыуҙы булдырмау тураһында ғәмәлдәге Швейцария-Америка Килешеүенә, хоҡуҡи ярҙам күрһәтеү тураһында үтенес ҡағыҙына таянып, Швейцария һалым ведомствоһы адресына тапшырасаҡ.
Шул уҡ ваҡытта Америка һалымсылары, Швейцария хоҡуғы сиктәрендә булып, «һалымдан ҡасыу» фактын идентификациялау мөмкинлеген биргән критерийҙар йыйылмаһынан сығып эш итәсәк. Иҫәп хужаларының Швейцария судтарының береһенә апелляция биреү мөмкинлеге буласаҡ.
Элекке федераль кәңәшсе һәм хәҙер UBS етәксеһе Каспар Филлигер (Kaspar Villiger) килешеүҙең банктың хәүефһеҙ киләсәгенә өлгәшеү өсөн эшләйәсәгенә ышана. «Ул UBS алдында торған иң ҡатмарлы проблемаларҙың береһен хәл итеү өҫтөндә эшләй», — тип белдерҙе уның исеменән махсус коммюнике. Ул шулай уҡ килешеүҙең Швейцария хоҡуҡиәте һәм ғәмәлдәге Швейцария-Америка икеләтә һалым һалыуҙан ҡасыу тураһындағы договор сиктәрендә эш итеүенән ҡәнәғәт булыуын белдерҙе. Хәҙер, Филлигер фекеренсә, банк ҙур хеҙмәттәр һәм беренсе класлы хеҙмәтләндереү юлы менән клиенттар алдында үҙенең репутацияһын тергеҙә аласаҡ.
Шуға күрә тейешле килешеүгә Вашингтонда 19 август кисендә ҡул ҡуйыла һәм шунда уҡ көсөнә инә.
Швейцария банк ассоциацияһы мәғлүмәттәре буйынса (Die Schweizerische Bankiervereinigung — SBVg), был килешеүҙең деталдәре менән ярайһы уҡ ҡәнәғәт булыуы ихтимал. Иң мөһиме, буш һөҙөмтә менән күренмәгән һөҙөмтәләргә килтерәсәк оҙайлы процесҡа юл ҡуйылмай. Хәҙер, юридик аныҡлыҡ алғас, банк көрсөктө еңеп сығыу процесын дауам итә аласаҡ. Килешеүҙең Швейцария хоҡуҡиәте сиктәрендә булыуы бик мөһим — был Швейцарияның глобаль финанс үҙәге булараҡ эшлекле абруйын тағы ла нығыта, сөнки сит ил клиенттары швейцария юридик тәртибенең прогнозланыуына иҫәп тота ала.

# Швейцария
## Иҡтисады
### Сәнәғәте

Сәнәғәттә транснациональ характерҙағы ҙур берекмәләр өҫтөнлөк итә, ҡағиҙә булараҡ, донъя баҙарында конкуренцияны уңышлы йырып сыға һәм унда алдынғы урындарҙы биләй: «Нестле» концерндары (аҙыҡ-түлек продукттары, фармацевтика һәм косметика изделиелары, балалар туҡланыуы), «Новартис» һәм «Хоффман-ла-Рош» (химия-фармацевтика продукцияһы), «Алюсюисс» (алюминий), Швеция-Швейцарияның АББ концерны — «Асеа Браун Бовери» (электротехника һәм турбина эшләү). Швейцарияны йыш ҡына донъя сәғәт фабрикаһы менән бәйләйҙәр. Иҫке традициялар һәм юғары техник мәҙәниәт нигеҙендә бында абруйлы маркалы сәғәт һәм ювелир изделиелары етештерелә: Rolex, Chopard, Breget, Patek Philippe, Vacheron Constantin һ. б.

# Швейцария
## Иҡтисады
### Сәнәғәте
#### Сеймал табыу өлкәһе

Швейцарияла ҡаҙылмалар юҡ тиерлек. Таш тоҙ һәм төҙөлөш материалдары сәнәғәт әһәмиәтенә эйә.

# Швейцария
## Иҡтисады
### Энергетика

Швейцарияла электр энергияһының яҡынса 42 проценты атом электр станциялары, 50 проценты — гидроэлектростанциялар, ҡалған 8 процентын — импортланған нефттән йылылыҡ электр станциялары етештерә. ГЭС-тарҙың күп өлөшө Альп тауҙарында урынлашҡан, унда 40-тан ашыу яһалма күл — һыуһаҡлағыстар булдырылған. «Йәшелдәр» инициативаһы менән яңы АЭС төҙөү ваҡытлыса туҡтатыла. Ә 2050 йылға Швейцария тәбиғәткә ҡарата бөтөнләй нейтраль буласаҡ.

# Швейцария
## Иҡтисады
### Транспорт

Швейцария транспорт системаһы «сәғәт кеүек яйға һалынған». Федераль компанияға ҡараған дөйөм файҙаланыуҙағы тимер юлдарҙың 3212 саҡрымы тулыһынса электрлаштырылған. Тауҙарҙа, Симплонды (19,8 саҡрым) индереп, 600-ҙән ашыу туннель һалынған. Таулы төбәктәрҙә фуникулёрҙар һәм канат юлдары эшләй. Юлдарҙың оҙонлоғо — яҡынса 71 мең километр. Сен-Готард, Оло Сен-Бернар һәм башҡа тауҙар аша үтеүсе юлдар мөһим роль уйнай.
2008 йылдың 27 октябрендә Лозаннала рәсми рәүештә Швейцарияла беренсе ер аҫты метроһы асыла — 5,9 км, 14 станция, поездар автоматик рәүештә, водителһеҙ идара ителә. Быға тиклем метро линиялары өлөшләтә генә ер аҫтынан үтеп, трамвай линияларын хәтерләтә.
Төп халыҡ-ара аэропорттар — Женева, Цюрих, Базель.

# Швейцария
## Иҡтисады
### Ауыл хужалығы

Ауыл хужалығы өсөн малсылыҡ йүнәлеше хас (ит һәм һөт ризыҡтары етештереүгә баҫым яһала), юғары уңдырышлылыҡ һәм хеҙмәт етештереүсәнлеге менән айырылып тора. Ваҡ хужалыҡтар өҫтөнлөк итә. Швейцар сыры донъяның күп илдәрендә бер быуаттан ашыу билдәле. Дөйөм алғанда, ауыл хужалығы илдең аҙыҡ-түлеккә ихтыяжын 56—57 процентҡа ҡәнәғәтләндерә.
Швейцария донъяның бөтә илдәре менән тиерлек тышҡы сауҙа бәйләнештәрен һаҡлай. Илдең иҡтисады башлыса тышҡы сауҙаға — сеймал һәм ярым әҙер продукция импортына, шулай уҡ сәнәғәт продукцияһын экспортлауға бәйле (туҡыу продукцияһының 50 проценттан ашыуы, машиналар эшләүҙең яҡынса 70 проценты, химик һәм фармацевтиканың 90 проценттан ашыуы, сәғәт сәнәғәтенең 98 проценты экспортҡа сығарыла).
Үҫешкән сәнәғәт илдәренә Швейцарияның тышҡы сауҙа әйләнешенең 80 проценты тура килә. Европа берлеге илдәре уның төп партнерҙары булып тора — экспорт һәм импорттың 3/4 өлөшөнән ашыуы. Эре тышҡы сауҙа партнерҙары араһында Германия, Франция, АҠШ, Италия, Бөйөк Британия, Бенилюкс бар.

# Швейцария
## Иҡтисады
### Туризм

Традицион туризм иле булараҡ, Швейцария Европала был өлкәлә ныҡлы урын биләй. Үҫешкән туристик инфраструктураның, матур тәбиғәте һәм матур географик торошо менән бергә тимер юлдар һәм юлдар селтәренең булыуы илгә туристар, башлыса немецтар, американдар, япондар, шулай уҡ һуңғы йылдарҙа урыҫтар, һиндтар, ҡытайҙар ағымын тәьмин итә. Милли килемдең 15 проценты туризмдан килә.
Альп тауҙары Бөтә Швейцария территорияһының 2/3 өлөшөн биләй һәм йыл һайын Швейцария асыҡ һауала меңдәрсә әүҙем ял яратыусыларҙы йәлеп итә. Илдең иң юғары нөктәһе — Пеннин Альптарында һәм Дюфур түбәһе тип атала (4634 м). Шулай уҡ Швейцарияла Европала диңгеҙ кимәленән 3454 м бейеклектәге Юнгфрауйох тимер юл станцияһы һәм 1600 м бейеклектәге Монштайнда Европала иң бейектә урынлашҡан һыра ҡайнатыу заводы бар.
Швейцарияның иң билдәле тау саңғыһы һәм рекреацион курорттары:
* Давос,
* Санкт-Мориц,
* Церматт,
* Интерлакен,
* Лейкербад.

# Швейцария
## Белем

Швейцария бөтә донъяла үҙенең шәхси мәктәптәре, ябыҡ пансионаттары һәм университеттары менән билдәле. Швейцария — реформатор педагогиканың тыуған ере, бында белем биреү әле лә Мария Монтессори, Жан Пиаже һәм Рудольф Штайнер принциптарына нигеҙләнә. Уҡытыусыларҙы яҡшы әҙерләү һәм сифат традициялары арҡаһында шәхси секторҙа белем кимәле ярайһы уҡ юғары. Шулай уҡ уҡытыу өсөн тотороҡлоҡ, хәүефһеҙлек һәм абруй кеүек идеаль шарттарҙы тулыландырыусы аспекттарҙы ла телгә алырға кәрәк. Үрҙә һаналған факторҙарҙың барыһы ла бөтә донъянан бик күп талиптарҙы һәм уҡыусыларҙы йәлеп итә. Ҡунаҡхана бизнесының махсуслаштырылған мәктәптәренән тыш, сит телдәр курстары ла бик популяр. Теләһә ниндәй осорға тәғәйенләнгән программалар, ҡағиҙә булараҡ, яҡшы һөҙөмтә бирә һәм хәҙерге заман алымдарын ҡулланып туған телдә һөйләшеүселәр тарафынан алып барыла. Шәхси тел мәктәптәрендә, ҡағиҙә булараҡ, уҡыу урындарының киң спектры һәм өлкәндәр, балалар һәм үҫмерҙәр өсөн төрлө ҡулайлаштырылған тел программалары тәҡдим ителә. Шәхси уҡыу йорттары айырым абруй ҡаҙана.
Урта белем биреү сифатын халыҡ-ара тикшереү мәғлүмәттәренә ярашлы, Швейцарияла 10 йыл дауамында (2000—2009йылдар) мәктәпте тамамлаусыларҙың юғары күрһәткестәре эҙмә-эҙлекле юғары. Мәҫәлән, 2000 йылда ОЭСР (Иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы) үткәргән PISA (Халыҡ-ара студенттарҙы баһалау программаһы) мәктәбендә белем биреү сифатын баһалау мониторингы буйынса Швейцария 32 илдән 13-сө урынды, ә 2009 йылда — 65 илдән 14-се урынды биләй. Бөтә дүрт тикшеренеүҙә лә (PISA-2000, PISA-2003, PISA-2006 һәм PISA-2009) швейцар уҡыусыларын уҡытыу кимәле ОЭСР -ҙың (Иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы) уртаса күрһәткестәренән күпкә юғары була.
Швейцария шулай уҡ юғары белем биреү йәһәтенән дә яҡшы һөҙөмтәләр күрһәтә. Донъяның иң яҡшы университеттарының халыҡ-ара рейтингында Швейцария ғәҙәттә 4—9 урын биләй, АҠШ, Канада һәм Бөйөк Британиянан ғына ҡалыша.
Швейцарияла белем алыу Европа стандарттары буйынса бик белемле булмаған ябай кешеләр тарафынан ҡиммәт тип һанала. Шул уҡ ваҡытта Швейцарияның дәүләт университеттарында уҡыу донъяла иң арзан университеттарҙың береһе булып тора.

# Швейцария
## Халҡы

1960 йылдан 2023 йылға тиклем халыҡ һаны буйынса статистика :
| Йыл | Халыҡ һаны |
| 1960 | 5 327 827 |
| 1961 | 5 434 294 |
| 1962 | 5 573 815 |
| 1963 | 5 694 247 |
| 1964 | 5 789 228 |
| 1965 | 5 856 472 |
| 1966 | 5 918 002 |
| 1967 | 5 991 785 |
| 1968 | 6 067 714 |
| 1969 | 6 136 387 |
| 1970 | 6 180 877 |
| 1971 | 6 213 399 |
| 1972 | 6 260 956 |
| 1973 | 6 307 347 |
| 1974 | 6 341 405 |
| Йыл | Халыҡ һаны |
| 1975 | 6 338 632 |
| 1976 | 6 302 504 |
| 1977 | 6 281 174 |
| 1978 | 6 281 738 |
| 1979 | 6 294 365 |
| 1980 | 6 319 408 |
| 1981 | 6 354 074 |
| 1982 | 6 391 309 |
| 1983 | 6 418 773 |
| 1984 | 6 441 865 |
| 1985 | 6 470 365 |
| 1986 | 6 504 124 |
| 1987 | 6 545 106 |
| 1988 | 6 593 386 |
| 1989 | 6 646 912 |
| Йыл | Халыҡ һаны |
| 1990 | 6 715 519 |
| 1991 | 6 799 978 |
| 1992 | 6 875 364 |
| 1993 | 6 938 265 |
| 1994 | 6 993 795 |
| 1995 | 7 040 687 |
| 1996 | 7 071 850 |
| 1997 | 7 088 906 |
| 1998 | 7 110 001 |
| 1999 | 7 143 991 |
| 2000 | 7 184 250 |
| 2001 | 7 229 854 |
| 2002 | 7 284 753 |
| 2003 | 7 339 001 |
| 2004 | 7 389 625 |
| Йыл | Халыҡ һаны |
| 2005 | 7 437 115 |
| 2006 | 7 483 934 |
| 2007 | 7 551 117 |
| 2008 | 7 647 675 |
| 2009 | 7 743 831 |
| 2010 | 7 824 909 |
| 2011 | 7 912 398 |
| 2012 | 7 996 861 |
| 2013 | 8 087 875 |
| 2014 | 8 211 700 ± 100 |
| 2017 | 8 466 017 |
| 2021 | 8 738 791 |
| 2023 | 8 902 308 |
| 2023 | 8 962 300 |
2020 йылға ҡарата дөйөм халыҡ һаны яҡынса 8 667 100 кеше тәшкил итә. Швейцар ҡатын-ҡыҙҙары тәүге балаларын уртаса 30,7 йәштә тыуҙыра. 2021 йыл мәғлүмәттәре буйынса бер швейцар ҡатын-ҡыҙының уртаса 1,58 балаһы бар.
Халыҡтың йәш структураһы
* 0—14 йәш: 15,34 % (малайҙар 664 255/ ҡыҙҙар 625 252);
* 15—24 йәш: 10,39 % (ир-ат 446 196/ҡатын-ҡыҙ 426 708);
* 25—54 йәш: 42,05 % (ир-ат 1 768 245/ҡатын-ҡыҙ 1 765,941);
* 55—64 йәш: 13,48 % (ир-ат 569 717/ҡатын-ҡыҙ 563 482);
* 65 йәштән өлкәнерәктәр: 18,73 % (ир-ат 699 750/ҡатын-ҡыҙ 874 448) (2020 йыл һандары).
Уртаса йәш
* Дөйөм күрһәткестәр: 42,7 йәш
* Ир-аттар өсөн: йыл 41,7 йәш
* Ҡатын-ҡыҙ: 43,7 йәш (2020 йыл күрһәткестәре өсөн)
Көтөлгән уртаса ғүмер оҙонлоғо
* Дөйөм күрһәткестәр: 83,03 йәш
* Ир-аттар өсөн: йыл 80,71 йәш
* Ҡатын-ҡыҙ: 85,49 йәш (2021 йылда мәғлүмәттәре буйынса)

# Швейцария
## Халҡы
### Этно-лингвистик составы

Тарихи Швейцар Конфедерацияһы төрлө лингвистик, мәҙәни һәм дини төркөмдәр бергә йәшәү шарттарында барлыҡҡа килә. Халыҡтың 90 проценты — швейцариялылар (шуларҙың 1 миллионы Швейцария гражданлығын алған). Уларҙың уртаҡ теле юҡ. Иң ҙур тел төркөмө: герман-швейцар (65 %), унан һуң франко-швейцарҙар һаны (18 %), итальян-швейцарҙар (10 %). Илдә шулай уҡ римлеләр йәшәй, улар халыҡтың яҡынса 1 процентын тәшкил итә.
Немец, француз, итальян һәм ретороман теле — Швейцария Конфедерацияһының милли һәм рәсми телдәре.
Швейцарияның «француз» һәм «немец» өлөштәре араһындағы мөнәсәбәттәр милли тарих үҫешенең төп факторы булып тора. Әммә улар идеалдан алыҫ. XIX быуат башынан, халыҡ тығыҙ йәшәгән француз телле төбәктәр Швейцария территорияһына ҡушылғандан һуң, илдең төп мәҙәни һәм лингвистик өлкәләре араһындағы мөнәсәбәттәр беҙҙең көндәргә тиклем күп һанлы низағтар һәм ҡапма-ҡаршылыҡтар булыуы менән ҡылыҡһырлана. Хатта был ике мәҙәни-лингвистик община — Рёстиграбен араһында шартлы сик бар. Бәлки, был мөнәсәбәттәрҙә иң киҫкен мәсьәлә яңы Юра кантонын формалаштырыу буйынса низағ булғандыр.
2019 йылда БМО баһалауынса, Швейцарияла 2,6 миллион иммигрант һәм уларҙың вариҫтары, йәғни ил халҡының 29,9 проценты йәшәй.

# Швейцария
## Халҡы
### Дин

2019 йылға Швейцарияла дин
Католиктар (34.4%)
Протестанттар (22.5%)
Ҡалған христиандар (5.7%)
Дингә ышанмаусылар (атеистар) (29.5%)
мосолмандар (5.5%)
ҡалған диндәр (1.6%)
Мәғлүмәт юҡ (0.8%)
The World Factbook мәғлүмәттәре буйынса, 2019 йылға Швейцария халҡының дин буйынса составы: католиктар — 34,4 %, протестанттар — 22,5 %, башҡа христиандар — 5,7 %, мосолмандар — 5,5 %, башҡа диндәр — 1,6 %, атеистар — 29,5 %, мәғлүмәттәр юҡ — 0,8 %.

# Швейцария
## Халҡы
### Дин
#### Протестантизм

Иң эре протестант дини ойошмаһы — Швейцария инжил сиркәүҙәре союзы (Schweizerischer Evangelischer Kirchenbund), урындағы сиркәүҙәрҙән тора:
* (күпселектең урындағы сиркәүҙәре)
** Берн-Юра-Золотурндың үҙгәртеп ҡороу сиркәүе (Reformierte Kirchen Bern-Jura-Solothurn) —Берн, Золотурн һәм Юра кантондары цвингликандарын берләштерә, Берн кантонындағы күпселек сиркәүе булып тора
** Цюрих кантонының урындағы инжил реформаһы сиркәүе (Evangelisch-redevorierte Landeskirche des Kantons Zürich) — Цюрих кантоны цвинглиандарын берләштерә, кантондағы күпселектең сиркәүе булып тора.
** Ауыл Базель кантоны инжил реформаһы сиркәүе (Evangelisch-reformierte Kirche des Kantons Basel-Landschaft) — Базель-Ланд кантоны цвинглиандарын берләштерә, кантондың күпселек өлөшөнөң сиркәүе
** Базель ҡалаһының инжил-реформат сиркәүе (Evangelisch-reformierte Kirche Basel-Stadt) — Базель-Штадт кантоны цвинглиандарын берләштерә, кантондың күпселек өлөшөнөң сиркәүе
** Гларус кантонының инжил-реформат сиркәүе (Evangelisch-des Reformierte Glarus Landeskirche Kantons)
** Аппенцеллдең урындағы инжил-реформат сиркәүе (Evangelisch-refordierte Landeskirche beider Appenzell) — Аппенцель-Ауссеррходендың күпселегенең сиркәүе
** Тюргау кантонының инжил сиркәүе (Des Thurgau Landeskirche Evangelische Kantons)
** Нёвшатель кантоны инжил-реформат сиркәүе (Église réformée évangélique du canton de Neuchâtel) — Нёвшатель кальвинистарын берләштерә, кантондың күпселек өлөшөнөң сиркәүе
** Во кантонының инжил-реформат сиркәүе (Église Évangélique Réformée du canton de Vaud) — Во кальвинистарын берләштерә, күпселек кантондарҙың сиркәүе булып тора
* (башҡалар)
** Шаффхаузен кантонының Инжил-реформат сиркәүе(Evangelisch-Kirche Kantons reformierte Schaffhausen des)
** Урындағы инжил-реформат Граубюнден сиркәүе (Evangelisch-Graubünden Landeskirche reformierte) — немец телле райондарҙағы күпселек диндарҙарҙы берләштерә Урындағы Ааргау реформат сиркәүе (Aargau Reformierte Landeskirche) — кантондың көнбайыш өлөшөндә диндарҙарҙың күпселеген берләштерә (элекке Берн Аргауы)
** Санкт-Галлен кантонының инжил-реформат сиркәүе (Evangelisch-St des Kantons reformierte Kirche. Gallen)
** Женеваның протестант сиркәүе (Protestante Genève de Église) — Женевала кальвинисттарҙы берләштерә
** Женеваның ирекле инжил сиркәүе (Église Évangélique Libre de Genève) — Женева кальвинистарын берләштерә
** Фрибур кантонының инжил-реформат сиркәүе (нем. Evangelisch-Kirche Kantons reformierte Freiburg des, франц. Eglise Du de canton Réformée Evangélique Fribourg)
** Люцерн кантонының инжил-реформат сиркәүе (нем. Evangelisch-Kirche Kantons Reformierte Luzern des)
** Нидвальден инжил-реформат сиркәүе (Evangelisch-Kirche Nidwalden Reformierte)
** Обвальден кантоны общиналарының инжил-реформат сиркәүе ассоциацияһы (Evangelisch Verband der-Kirchgemeinden des Kantons Obwalden reformierten)
** Швиц кантонының инжил-реформат сиркәүе (Evangelisch-Schwyz Kantonalkirche reformierte)
** Золотурн кантонының инжил-реформат сиркәүе (Evangelisch-Kirche Kanton Reformierte Solothurn im)
** Урындағы Ури инжил-реформат сиркәүе (Evangelisch-Landeskirche Reformierte Uri)
** Валле инжил-реформат сиркәүе (Evangelisch-des Wallis Reformierte Kirche)
** Цуг кантоны общинаһының инжил-реформат сиркәүе (Evangelisch-des reformierte Zug Kirchgemeinde Kantons)
** Тичино инжил-реформат сиркәүе (Evangelica Ticino Chiesa riformata nel)
** Швейцариялағы инжил-методист сиркәүе (Evangelisch-in der Schweiz Kirche methodistische) — Швейцарияның бөтә методистарын берләштерә
Швейцариялағы конфессиональ айырмалыҡтар һәр ваҡыт лингвистик сиктәргә тап килмәй. Протестанттар араһында француз телле кальвинистарҙыла, немец телле цвинглиандарҙы ла күрергә мөмкин.
Лютерандарҙың бер өлөшө Швейцария һәм Лихтенштейн инжил-лютеран сиркәүҙәре союзына берләштерелә (Bund Evangelisch-Lutherischer Kirchen in der Schweiz und im Fürstentum Liechtenstein), шул иҫәптән:
* Женева инжил-лютеран сиркәүе — Женева лютерандарын берләштерә
* Базель һәм Төньяҡ-Көнсығыш Швейцария инжил-лютеран сиркәүе (Evangelisch-Lutherische Kirche Basel und Nordwestschweiz) — ике Базель лютерандарын берләштерә
* Берн инжил-лютеран сиркәүе (Evangelisch-Lutherische Kirche Bern) — Берн лютерандарын берләштерә
* Цюрих инжил лютеран сиркәүе (Evangelisch-Lutherische Kirche Zürich) — Цюрих лютерандарын берләштерә
* Лихтенштейндың инжил-лютеран сиркәүе (Evangelisch-Kirche Fürstentum Lutherische Liechtenstein im) — Лихтенштейн лютерандарын берләштерә
Моравия сиркәүенең Континенталь Европа провинцияһының (Europäisch-Festländische Provinz der Brüderunität) 5 общинаһы (Берн, Базель, Цюрих, Магден (Ааргау) һәм Магденда (Ааргау) бар.
Меннониттар Швейцарияның меннонит конференцияһына берләшкән 13 общинанан тора (Konferenz der Mennoniten der Schweiz).
Башҡа протестанттар төркөмдәре араһынан адвентистарҙы, баптистарҙы, пятидесятник апостолдар сиркәүен, Швейцарияның пятидесятник миссияһын, Ҡотҡарыу Армияһын һ.б. атарға кәрәк.

# Швейцария
## Халҡы
### Дин
#### Католицизм

Католиктар сағылдырыла:
* Базель епархияһы (Ааргау, ике Базель, Берн, Юра, Люцерн, Шафхаузен, Золотурн, Тургау, Цуг)
** Изге Урстың епархия төбәге (икеһе лә Базелдә һәм Ааргауҙа) — Аргау кантонының көнсығыш өлөшөндәге диндарҙарҙың күбеһен берләштерә (элекке Баден һәм Ирекле амттар графлыҡтары)
** Изге Верена епархия өлкәһе (Берн, Юра һәм Солотурн) — Юра һәм Солотурн диндарҙарының күпселеген берләштерә
** Изге Виктор епархия өлкәһе (Люцерн, Шаффхаузен, Тюргау һәм Цуг) — Люцерн, Шаффхаузен һәм Цуг диндарҙарының күпселеген берләштерә
* Хур епархияһы (Граубюнден, Гларус, Нидвальден, Обвальден, Ури, Швиц, Цюрих)
** Граубюнден генераль викариаты — итальян телле һәм ретороман райондарында күпселек диндарҙарҙы берләштерә
** Швица, Ури, Нидвальден һәм Обвальден генераль викариаты — бөтә 4 кантонда ла диндарҙарҙың күпселеген берләштерә
** Цюрих һәм Гларус генераль викариаты
* Лозанна епархияһы (Фрибур, Женева, Нёвшатель, Во)
** Фрибур викариаты — кантондағы ышаныусыларҙың күпселеген берләштерә
** Женеваның епископ викариаты — кантондағы ышаныусыларҙың күпселеген берләштерә
** Во епископаль викариаты
** Нёвшатель епископ викариаты
* Лугано епархияһы (Тичино) — кантондағы диндарҙарҙың күпселеген берләштерә
* Санкт-Галлен епархияһы (Аппенцелл һәм Санкт-Галлен) — Аппенцель-Иннерроденда диндарҙарҙың күпселеген берләштерә
* Сьон епархияһы (Валле) — кантондағы диндарҙарҙың күпселеген берләштерә
Барыһы ла туранан-тура Изге Тәхеткә буйһона.

# Швейцария
## Халҡы
### Дин
#### Иудаизм

Швейцарияла иудаизмды швейцария йәһүд общиналары союзы (Schweizerischer Iseraltisher Gemeindebund) кәүҙәләндерә, ул тора:
* Базель йәһүд общинаһы (Basel Israelitische Gemeinde)
* Берн йәһүд общинаһы (Bern Jüdische Gemeinde)
* Бремгартен йәһүд общинаһы (Bremgarten Israelitische Cultusgemeinde) (Берн)
* Биель йәһүд общинаһы (Biel Jüdische Gemeinde, Bienne Communauté Juive)
* Золотурн йәһүд общинаһы (Solothurn Jüdische Gemeinde)
* Сент-Галлен йәһүд общинаһы (Jüdische Gemeinde St. Gallen)
* Эндинген йәһүд дини общиналары (Endingen Israelitische Kultusgemeinde) (Санкт-Галлен)
* Винтертур йәһүд общинаһы (Winterthur Israelitische Gemeinde) (Цюрих)
* Агудас Ахим йәһүд общинаһы (Agudas Jüdische Gemeinde Achim) (Цюрих)
* Цюрих йәһүд дини общиналары (Zürich Israelitische Cultusgemeinde)
* Цюрих йәһүд йола общиналары (Zürich Israelitische Religionsgesellschaft)
* Женева йәһүд общинаһы (Israélite Genève de Communauté)
* Нёвшатель кантоны йәһүд общинаһы (Canton de Israélite Communauté Neuchâtel du)
* Лозанна һәм Во кантоны йәһүд общинаһы (Communauté de de Israélite Lausanne ct Vaud et du)
* Фрибур йәһүд общинаһы (Israélite Fribourg de Communauté)

# Швейцария
## Халҡы
### Дин
#### Ислам

Швейцарияла яҡынса 400 000 мосолман йәшәй, башлыса төрөктәр һәм косоволылар. 2009 йылдың 29 ноябрендә Швейцарияла үткәрелгән дөйөм халыҡ референдумында илдә манаралар төҙөүҙе тыйған конституцияға төҙәтмә ҡабул ителә. Бынан тыш, Швейцарияла хайуандарҙы дин талаптарына яраҡһыҙ һуйыу тыйыла.

# Швейцария
## Эске сәйәсәт

Швейцарияла элек-электән сәйәси һәм хәрби нейтралитет традициялары бар, әммә халыҡ-ара хеҙмәттәшлектә әүҙем ҡатнаша, уның территорияһында күп кенә халыҡ-ара ойошмаларҙың штаб-фатиры урынлашҡан. Швейцария нейтралитеты барлыҡҡа килгән ваҡытҡа ҡарата бер нисә ҡараш бар. Ҡайһы бер ғалимдар фекеренсә, 1516 йылдың 29 ноябрендә Франция менән «мәңгелек тыныслыҡ» иғлан ителгән солох килешеүе төҙөлгәс, Швейцария нейтралитет статусына эйә була башлай. Артабан Швейцария властары илде нейтралитет билдәләү юлында алға этәргән бер нисә ҡарар ҡабул итә. 1713 йылда Швейцарияның нейтралитетын Франция, Испания, Нидерланд һәм Англия таный, улар Утрехт килешеүен төҙөй. Әммә 1803 йылда Швейцария Наполеон Францияһы менән хәрби союз төҙөү тураһында килешеү төҙөргә мәжбүр була, уға ярашлы ил хәрби хәрәкәттәр алып барыу өсөн үҙ территорияһын тәьмин итергә, шулай уҡ француз армияһы өсөн хәрби контингент ебәрергә тейеш була. 1815 йылда Вена конгресында Швейцарияның «мәңгелек нейтралитеты» нығытыла. Нейтралитет тулыһынса раҫлана һәм 1815 йылдың 20 ноябрендә Парижда Австрия, Бөйөк Британия, Португалия, Пруссия, Рәсәй һәм Франция ҡул ҡуйған Гарантия акты менән билдәләнә. 1506 йылдың 22 ғинуарында Рим-католик сиркәүе башлығын һәм уның һарайын һаҡлау өсөн Швейцария гвардияһына нигеҙ һалына. Беренсе швейцар гвардияһының дөйөм һаны — 150 (әлеге ваҡытта — 110).
Швейцарияның тышҡы сәйәсәте, был илдең конституцияһына ярашлы, даими нейтралитеттың халыҡ-ара хоҡуҡи статусын иҫәпкә алып төҙөлә. Швейцарияның нейтралитет сәйәсәтенең башланыуын ниндәй ҙә булһа дата менән бәйләүе ҡыйын. Швейцария тарихсыһы Эдгар Бонжур: «Швейцария нейтралитеты төшөнсәһе швейцария милләте төшөнсәһе менән бер үк ваҡытта барлыҡҡа килгән», — тип әйтә. Ун дүртенсе быуатта уҡ Швейцария конфедерацияһын тәшкил иткән айырым кантондар килешеүҙәрендә күршеләре менән «stillsitzen» (һүҙмә-һүҙ «тыныс ҡына ултырыу») тигән немец термины ҡулланыла, был яҡынса һуңғы нейтралитет төшөнсәһенә тап килә.
Швейцарияның даими нейтралитеты дүрт халыҡ-ара хоҡуҡи актҡа ҡул ҡуйыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә: 1815 йылдың 8 (20) мартындағы Вена Конгресы Акты, 1815 йылдың 8 (20) мартындағы Вена конгресының 90-сы һанлы Актына ҡушылыу, дәүләттәрҙең Гельветик Союз эштәре буйынса декларацияһы һәм Швейцарияның даими нейтралитетын таныуға һәм гарантиялауға һәм уның территорияһының тейелгеһеҙлегенә ҡағылышлы Акт. Был юлды тик тышҡы факторҙар йоғонтоһонда ғына һайлаған башҡа илдәрҙән айырмалы рәүештә (мәҫәлән, һуғышта еңелеү һөҙөмтәһендә), Швейцарияның нейтралитеты шулай уҡ эске сәйәси сәбәптәр арҡаһында барлыҡҡа килә: нейтралитет, милләтте берләштереү идеяһы булып, аморф конфедерациянан үҙәкләштерелгән федераль ҡоролошҡа тиклем уның дәүләтселеге эволюцияһына булышлыҡ итә.
Даими ҡораллы нейтралитет сәйәсәте барышында Альп Республикаһы ике емергес донъя һуғышында ҡатнашыуҙан ситтә ҡалып, халыҡ-ара абруйын нығытыуға өлгәшә, шул иҫәптән күп һанлы аралашлыҡ тырышлығы һөҙөмтә бирә. «Хөкүмәттәр араһында түгел, ә илдәр араһында» бәйләнештәрҙе һаҡлау принцибы, сәйәси йә идеологик ҡараштарға ҡарамай, һәр кем менән диалог алып барырға мөмкинлек бирә.
Швейцария дипломатик мөнәсәбәттәрҙе өҙгән өсөнсө дәүләттәр мәнфәғәтен яҡлай (мәҫәлән, 1955 йылда Ираҡта СССР мәнфәғәттәре, 1982 йылғы Англия-Аргентина конфликты ваҡытында Аргентинала Бөйөк Британия; әлеге ваҡытта Швейцария АҠШ-тың Ирандағы мәнфәғәттәрен, 2008 йылда, был илдәр араһында дипломатик мөнәсәбәттәр өҙөлгәндән һуң, Грузияла Рәсәй Федерацияһының мәнфәғәттәрен сағылдыра). Швейцария үҙ биләмәһендә конфликт яҡтар араһында туранан-тура һөйләшеүҙәр алып барыу өсөн (Таулы Ҡарабах, Абхазия һәм Көньяҡ Осетия проблемалары, Кипр көйләүе һ. б.) мөмкинлек биреп, үҙенең "изге хеҙмәттәр"ен күрһәтә.
Хәҙерге заманда булған нейтралитеттың бөтә төрҙәренән швейцар төрө иң оҙайлыһы һәм эҙмә-эҙлеклеһе булып тора. Бөгөнгө көндә Швейцария конфедерацияһы бер ниндәй ҙә хәрби союзға йәки Европа берләшмәһенә инмәй.
Һуңғы йылдарҙа, Европалағы һәм донъялағы үҙгәрештәргә бәйле, хөкүмәттә һәм ижтимағи фекерҙә Евросоюз менән интеграцияны көсәйтеү һәм нейтралитет принцибын һығылмалыраҡ аңлатыу файҙаһына кәйеф арта бара.
2004 йылдың майында Европа союзы — Швейцария сектор килешеүҙәренең "икенсе пакеты"на ҡул ҡуйыла. Ул «беренсе пакет» менән бергә (2002 йылдың 1 июнендә үҙ көсөнә инде) Швейцарияның Союзға инеүенә альтернатива булып тора.
2005 йылда үткәрелгән милли референдум сиктәрендә, Швейцария халҡы Швейцарияның Шенген һәм Дублин килешеүҙәренә ҡушылыуы тураһындағы мәсьәләне ыңғай хәл итә (Европа берлеге менән был туралағы килешеү «икенсе пакеттың» бер өлөшө булып тора), шулай уҡ 2004 йылда Берлеккә ингән Европа берләшмәһенең яңы ағзаларына Швейцария менән Европа берләшмәһе араһында хәрәкәт итеү азатлығы тураһындағы килешеү положениеларын (сектор килешеүҙәренең "беренсе пакетының бер өлөшө) оҙайтыу. Шул уҡ ваҡытта Швейцарияның Евросоюзға инеү мәсьәләһен элекке кеүек «стратегик маҡсат» түгел, ә бары тик «сәйәси вариант», йәғни мөмкинлек кенә итеп ҡарарға ҡарар ителә.
1959 йылда Швейцария Европа ирекле сауҙа ассоциацияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе була, 2002 йылда БМО-ға инә.

# Швейцария
## Швейцария мәҙәниәте

Илдең мәҙәниәте, бер яҡтан, немец, француз һәм итальян мәҙәниәте йоғонтоһонда, икенсе яҡтан, һәр кантондың айырым үҙаңы нигеҙендә үҫешә. Шуға ла «Швейцария мәҙәниәтенең» ысынбарлыҡта нимә икәнен аныҡ ҡына әйтеүе бик ауыр әле. Швейцарияның үҙендә «Швейцария мәҙәниәте» (ғәҙәттә фольклор) һәм «Швейцариянан мәҙәниәт» — швейцария паспортлы кешеләр эшләгән бөтә жанрҙар араһында айырма бар. Мәҫәлән, альпенхорндарҙа уйнаусы музыканттар берләшмәләре күберәк «швейцария мәҙәниәте» булып тора, ә «Yello», «Gotthart», «Krokus» һәм «Samael» рок-төркөмдәре Швейцариянан. «Готик рок» жанрында эшләүсе Тило Вольф һәм уның «Lacrimosa» төркөмө музыкала сағыу вәкил булып тора.
Базель, Цюрих, Берн, Лугано, Сент-Галлен, Женева, Лозанна, Фрибур һәм Невшатель университеттары бар (Швейцарияла берҙәм милли университет юҡ, уның ролен ниндәйҙер кимәлдә Цюрихтағы Юғары техник училище уйнай). Шулай уҡ Лозаннала ла бар, Санкт-Галленда Юғары иҡтисад мәктәбе эшләй. Профессиональ уҡыу йорттары селтәре үҫешкән. Студенттар араһында байтағын сит ил кешеләре тәшкил итә. Дөйөм белем биреү мәктәптәре менән бер рәттән бөтә донъяла юғары баһа алған өҫтөнлөклө шәхси колледждар эшләй.
Швейцарияла хәҙерге швейцар пластикаһына нигеҙ һалыусы билдәле скульптор Герман Халлер тыуа, йәшәй һәм эшләй.
Швейцария рәссамдары:
* Франц Герч,
* Иоганн Людвиг Аберли,
* Даниэль Шпёрри,
* Франк Буксер,
* Роман Зигнер,
* Луи Муалье],
* Никлаус Мануэль,
* Жан Ренггли,
* Томас Хубер,
* Ганс Аспер.
Швейцария менән күп кенә әҙәби хикәйәттәр бәйле. Мәҫәлән, «Шерлок Холмс тураһында яҙмалар» арҡаһында Райхенбах шарлауығы матур урын булараҡ ҡына түгел, ә профессор Мориарти ҡәбере булараҡ та билдәле. Шильон һарайы тарихы Байронды «Шильон тотҡоно» әҫәрен ижад итергә илһамландыра. Виктор Франкенштейн, Мэри Шеллиҙың «Франкенштейн», йәки «Хәҙерге Прометей» романындағы персонаж. Монтрёға Хемингуэйҙың «Һау бул, ҡорал!» романы геройҙары килә. Рус әҙәбиәтенән Ури кантоны гражданины Николай Ставрогин, Достоевскийҙың «Ендәр» романы геройы.
Монтрё һәм Женева күле менән «Deep Purple» төркөмөнөң билдәле йыры бәйле «On the Water Smoke» («Montreaux out to We came all, on the…shoreline Geneva lake»).