yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Үҙәк Калахари һунар ҡурсаулығы

Үҙәк Калахари һунар ҡурсаулығы (ингл. Central Kalahari Game Reserve) — Ботсванала Калахари сүлендәге милли һунар ҡурсаулығы. 1961 йылда асыла һәм 52 800 км² майҙанды биләй — Ботсвананың иң ҙур ҡурсаулығы һәм донъяла ҙурлығы буйынса икенсе урынды биләй.
Паркта ҡырағай хайуандарҙың күп төрҙәре йәшәй: жирафтар, леопардтар, арыҫландар, гиена һымаҡ эттәр, гепардтар, Африка һөйәлле сусҡалары, гиеналар, зәңгәр гнулар, канналар, сернобыктар, антилопалар, куду һәм башҡалар.
Ҡурсаулыҡ рельефы күпселек өлөшөндә ҙур булмаған убалар менән тигеҙлектән ғибәрәт, улар ҡыуаҡтар һәм ҡомло дюналарҙы ҡаплап торған үлән менән ҡапланған. Парк территорияһында эре ағастар үҫә.
Үҙәк Калахари ҡурсаулығындағы йылға үҙәндәренең күбеһе ҡороған, тоҙ соҡорҙары бар. Парк территорияһы буйлап дүрт ҡороған йылғаның үҙәне киҫеп үтә. Уларҙың береһе — «Алдау үҙәне» — яҡынса 16 000 йыл элек формалаша башлай. Үҙенең исемен ул ҡороған йылғаларҙа һәм күлдәрҙә һыу бар кеүек тойолған мираждарҙан алған.
Хәҙерге ҡурсаулыҡ территорияһында бер нисә мең йыл дауамында бушмен ҡәбиләләре йәшәгән. Әммә 1990-сы йылдар уртаһында Ботсвана хөкүмәте күсмә халыҡты күсерергә маташҡан, быны уларҙың паркта булыуы ҙур иҡтисади зыян килтерә тип аңалатҡан (туристарҙың һаны артыуына ҡарамаҫтан).
1997 йылда бөтә бушмендарҙың дүрттән өс өлөшө ҡурсаулыҡ территорияһындағы ваҡытлыса лагерҙарға күсерелә; 2005 йылдың октябрендә хөкүмәт ҡалған кешеләрҙе күсереү өсөн көс ҡуллана. Хәҙер паркта 250 күсмә халыҡ вәкилдәре йәшәй.
2008 йылдың сентябрь уртаһында көслө янғын ҡурсаулыҡтың ҙур өлөшөн юҡ итә. Янғындың сәбәбе асыҡланмаған.
# Йөҙ йыллыҡ йүкә (Дондағы Ростов)

Йөҙ йыллыҡ йүкә — Дондағы Ростовта, Адыгей урамы менән Киров проспекты мөйөшөндә, Елена Николаевна Манфановскаяның 2-се номерлы йорто ихатаһында үҫкән ҙур ағас.

# Йөҙ йыллыҡ йүкә (Дондағы Ростов)
## Һүрәтләнеше һәм тарихы

Манфановская Елена Николаевна 2003 йылда вафат була. Йорт 1902 йылда төҙөлгән һәм бер үк ваҡытта янында ҙур баҡса ултыртылған була, бер ҡатлы йорттоң верандаһы баҡсаға сыға.
Йорт хужаһы Николай Манфановский, Елена Николаевнаның атайы, йәшеллек яратыусы була һәм үҙ ғаиләһе өсөн уңайлы күркәм баҡса булдыра. Баҡсаны йортта йәшәгән баҡсасы тәрбиәләй.
Николай Манфановский Волга-Кама банкының Ростов бүлексәһендә эшләй. Ул бер нисә хәйриә ойошмаһы эшендә әүҙем ҡатнаша һәм Баҡсасылыҡ йәмғиәте советы ағзаһы була, шул айҡанлы һуңынан Ростовтың шәхси почетлы гражданы исеме ала.
Йүкә — Манфановскийҙәр ғаиләһенән ҡалған берҙән-бер ағас. Баҡса XX быуат башында Киров проспекты буйлап Пушкин урамына тиклем һуҙылған була.
1912 йылда йортҡа икенсе ҡат ҡҫтәп төҙөйҙәр. Өй менән йәнәш үҫкән йүкә зарарланмай тороп ҡала.
1920-се йылдар башында йорттарын муниципализацияланғандан һуң, ғаиләнең элекке баҡсаһын планлы рәүештә юҡ итеү башлана. Пушкин урамы буйынса дүрт ҡатлы торлаҡ йорт төҙөлә, баҡса биләмәһе квартал эсендәге ихата булып ҡала.
Йүкә Бөйөк Ватан һуғышында бомбаға тотоу ваҡытында зыян күрмәй һәм беҙҙең көнгә тиклем һаҡланған.
# Тауша

Тауша (нем. Tauscha) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1466 кеше йәшәй. Майҙаны — 23,88 км². Диңгеҙ кимәленән 167 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 1561 һәм автомобиль коды RG.
# Оло Боровлянка

Оло Боровлянка — Рәсәй йылғаһы. Алтай биләмәләрендә аға. Йылға Алей йылғаһының һул ярына тамағынан 787 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Оло Боровлянка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алеййылғаһы, инештән Гилевск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200112115200000127
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200012
* Бассейн коды — 13.01.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Гадари-кал

Гадари-кал — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Андийское Койсу йылғаһының һул ярына тамағынан 7,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Гадари-кал
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сулак йылғаһы , инешенән Чиркейск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07030000112109300000704
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 109300070
* Бассейн коды — 07.03.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 09
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Оло Шешәнәк (Еҙем ҡушылдығы)

Оло Шешәнәк (рус. Большой Шишеняк) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ишембай районы Ҡолғона ауылы янында башлана, Еҙем йылғаһына һул яҡтан тамағынан 154 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылғаның оҙонлоғо 51 км.

# Оло Шешәнәк (Еҙем ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Стәрлетамаҡ ҡалаһынан Охлебинин һыу үлсәү посына тиклем, Эҫем йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200712111100018777
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101877
* Бассейн коды — 10.01.02.007
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Астана Гете яҙмалары

Астана Гете яҙмалары, шулай уҡ Кавали яҙмалары булараҡ билдәле, Көнбайыш Явала Циамис регентлығы, Кабуютан Квали даирәһендә алты яҙмаға ҡарай; төп яҙмала (Кавале I) иң оҙон итеп яҙылған өҙөк. Яҙмаларҙың барыһы да Сундан телендә һәм Сундан әлифбаһы (Каганга) менән яҙылған. Яҙмала чандрасангкала (хронограф) булмаса да, яҙмала батша исеменә нигеҙләнеп яҙма 14-енсе быуаттың икенсе яртыһында килеп сыҡҡан тигән фекер бар.

# Астана Гете яҙмалары
## Кавали яҙмаларҙың бер нисә таш таҡтаһы

Яҙма башҡа тарихи сығанаҡтар менән, мәҫьәлән, Чарита Парахьянган һәм Пустака Радж и Бһуми Нусантара ҡулъяҙмаһы менән сағыштырылған булған, һәм Кавали I яҙмаһы баш ҡалаһы Каваинан хөкөм иткән Сунда Батшалығы хөкөмдары Нискала Васту Канчана бөйөклөгенә "саккала" йәки хөрмәт күрһәтеү булған. Нискала Васту Канчана Батша Линггабуананың берҙән-бер йәшәп ҡалған вариҫы һәм шулай уҡ Дьяһ Питалока Читрасеми принцессаның энеһе булған; икеһе лә Бубат Маджапахитта 1357 йылда үлгән булғандар.

# Астана Гете яҙмалары
## Эстәлеге
### Сығанаҡ тексты

Алғы өлөшө:
* nihan tapa kawa-
* li nu sang hyang mulia tapa bha-
* gya parĕbu raja wastu
* mangadĕg di kuta ka-
* wali nu mahayuna kadatuan
* sura wisesa nu marigi sa-
* kuliling dayĕh. nu najur sakala
* desa aja manu panderi pakĕna
* gawe ring hayu pakĕn hebel ja
* ya buana dina
Яғында текст:
* hayua diponah-ponah
* hayua dicawuh-cawuh
* inya neker inya angger
* inya ninycak inya rempag

# Астана Гете яҙмалары
## Эстәлеге
### Тәржемәһе

Алғы өлөшө:
    "Был Кавали (ла) Ғалийәнәб Прабху Раджа Васту эҙе (ул) Кавали ҡалаһында яҡлауҙы ҡурған (шунда хөкөм иткән), (ул) Сурависеса һарайын төҙөкләндергән, баш ҡала тирәләй яҡлау арыҡтарын төҙөгән, (ул) ауылдарға байлыҡ биргән. (Был урынға) зиәрәт ҡылыусыларға, уларға һаҡ булырға (ҡурҡыныстарға иғтибар бирергә) сөнки нигеҙ донъяла данлы булып тора."
Яҡта текст:
    "Емермә!"
    "Кәмһетмә!"
    "(Уны) хөрмәт иткәндәр, һаҡланып ҡаласаҡ."
    "(Уның) өҫтөнән аша баҫҡан, төшәсәк."
# Степановка (Шегарка ҡушылдығы)

Степановка — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шегарка йылғаһының һул ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Степановка (Шегарка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200712115200013527
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201352
* Бассейн коды — 13.01.02.007
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Хвабуга

Хвабуга — Рәсәйҙәге йылға. Адыгей Республикаһы,Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Туха йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Хвабуга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Белая (Кубань ҡушылдығы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06020001112108100004878
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108100487
* Бассейн коды — 06.02.00.011
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Мира Ступица

Мирослава «Мира» Ступица (ҡыҙ фамилияһы Тодорович; сер. Мирослава Мира Ступица; 17 август 1923, Серегән, Сербтар, хорваттар һәм словендар короллеге (хәҙер Косово һәм Метохия, Сербия) — 19 август 2016, Белград, Сербия) — Югославия серб актёр
ы.

# Мира Ступица
## Биографияһы

Гимназия уҡытыусылары ғаиләһендә тыуған. Бора Тодоровичтың апаһы. Мәктәптә уҡыған сағында уҡ үҙешмәкәр театрҙа сығыш яһай башлай. 1940 йылда Белградта Художество театрының актерҙар студияһын тамамлай. 1941 йылдан — Белградтың Милли театры актрисаһы. Икенсе донъя һуғышы ваҡытында һәм унан һуң Шабац (1943—1945) һәм Ниш (1945—1947) театрҙарында уйнай, шунан Һуң Белградтағы Милли театрға ҡайта.
1948—1955 һәм 1957—1963 йылдарҙа — Белградта Югославия драма театры актрисаһы, 1955—1957 йылдарҙа — Загребта Хорват милли театрында уйнай. 1964 йылдан — йәнә Белградтың Милли театры актрисаһы.
Үҙенең бай экспрессияһы, эмоционаллеге һәм илһамландырыусы темпераменты менән билдәле, шулай уҡ актерлыҡ оҫталығына универсаль һәләттәргә эйә була, был уға драма һәм комедия ролдәрен берҙәй уйнарға һәм жанрҙар араһындағы кәртәләрҙе уңышлы еңеп сығырға мөмкинлек бирә. Мирослава Ступица төрлө образдар тыуҙыра: Лючета (Гольдониҙың «Кьоджи ирешеүҙәре» пьесаһы), Дунька («Любовь Яровая»), Петрунела (Држичтың «Дундо Маройе»), Негина («Таланттар һәм һөйөүселәр»), Глафира («Егор Булычев һәм башҡалар»), Лауренсия («Фуэнтеовехуна»), Василиса («На дне»), Мелита (Крлежиның «Леда») һәм башҡалар.
Кинола төшә. 60-ҡа яҡын кино- һәм телефильмдарҙа, сериалдарҙа уйнай.
Инсульттан һуң вафат була.

# Мира Ступица
## Биографияһы
### Шәхси тормошо

Өс тапҡыр никахта була. 1943 йылда популяр серб актеры Миливойе Мавид Поповичҡа (1909-94) кейәүгә сыға, ул ҡатынынан 14 йәшкә өлкәнерәк була. 1948 йылда режиссер Боян Ступицаға кейәүгә сыға, ул1970 йылда вафа була.1973-1993 йылдарҙа — Югославия Социалистик Федератив Республикаһы Президиумы рәйесе Цвиетин Миятович менән никахта була.

# Мира Ступица
## Һайланма фильмографияһы

* 2011 — Парад — Ольганың өләсәһе
* 1973 — Смертельна весна
* 1971 — Завтрак с дьяволом — Ольга
* 1969 — Кровавая сказка
* 1968 — Солнце чужого неба
* 1968 — Герои
* 1967 — Пальма среди пальм
* 1966 — Опечаленная родня — Сарка
* 1962 – Степь – Настасья
* 1964 — Мужская компания — Мирослава
* 1957 — Маленький человек — Мишаның әсәһе
* 1956 — Сеть
* 1955 — Ханка
* 1954 — Загубленные жизни — Андя, хужабикә
* 1951 — Баконя фра-Брне — Маша

# Мира Ступица
## Наградалары

* Аҡ фәрештә миҙалы (2001 йылдың 28 декабре, Сербия һәм Черногория)
* Павле Вуйсич премияһы
* Актёрлыҡ ҡаҙаныштары өсөн Стерия премияһы
* Йоаким Вуич статуэткаһы
# Халыҡ-ара ойошма

Халыҡ-ара ойошма — махсус маҡсаттарға ирешеү өсөн килешеүҙәр нигеҙендә булдырылған дәүләт-ара йәки дәүләт булмаған берләшмә. Ҡайһы бер халыҡара ойошмаларының уставтары булмауы мөмкин (мәҫәлән ОБСЕ).

# Халыҡ-ара ойошма
## Тышҡы һылтанмалар

* База международных организаций 2013 йыл 6 апрель архивланған.
# Ярышев

Янышев — фамилия.
* Ярышев Нәжиб Ғәфүр улы (22.02.1931—10.08.2004), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1978).
* Ярышев Фәйзрахман Абдрахман улы (1941—2005), режиссёр.
# Кожевников Павел Андреевич

Кожевников Павел Андреевич (19 март 1942 йыл) — 2-се «Башспецнефтестрой» тресының төҙөлөш-монтаж идаралығы водителе. Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры.

# Кожевников Павел Андреевич
## Биографияһы

Павел Андреевич Кожевников 1942 йылдың 19 мартында Башҡорт АССР-ының Архангел районы Сталин ауылында тыуған. Урта белемле.
1960 йылда хеҙмәт эшмәкәрлеген 1-се Стәрлетамаҡ йылылыҡ-электр үҙәгендә (ТЭЦ-1) балта оҫтаһы булып башлай. 1965 йылдан «Башкирстройтранс» тресының 1-се автобазаһында водитель булып эшләй.
1994 йылдан алып Өфө ҡалаһында «Чародейка» асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә водитель булып эшләй, 1996 йылдан — 2-се «Башспецнефтестрой» тресы төҙөлөш-монтаж идаралығы машина йөрөтөүсеһе.
2002 йылда хаҡлы ялға сыға.

# Кожевников Павел Андреевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

Ҡабул ителгән социалистик йөкләмәләрен һәм пландарҙы үтәүҙә өлгәшкән ҙур уңыштары һәм бер предприятиелә оҙайлы һәм юғары етештереүсәнле хеҙмәте өсөн Павел Андреевич Кожевников I (1989), II (1986), III (1978) дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены, миҙалдар менән бүләкләнгән.
# Тау йылғалары

Тау йылғалары (рус. Горные реки) — тауҙарҙа баш алған, тар, тәрән үҙәнлектә ярҙары текә һәм тау тоҡомодарының һыныҡтары менән уратып алынған ташлы йырҙалы йылғалар.

# Тау йылғалары
## Тасуирламаһы

Тау йылғаларына ҙур ауышлыҡ, шәп ағым тиҙлеге һәм, һайлыҡтар, йыш ҡына шаршылар һәм шарлауыҡтар хас, тоҡомдар йыуылыуы процестары өҫтөнлөк итә. Тау йылғаларының ауышлығы бейеклектә 60-80 м/км һәм түбәнге ҡатламдарҙа 5-10 м/км тәшкил итә. Ағым тиҙлеге — 1-ҙән 4,5 м/сек-ҡа тиклем һәм унан да шәберәк.
Украина территорияһындағы 28 000 ашыу тау йылға-шишмәләре иҫәпләнә, шуларҙың 28 000-е Карпатта — уларҙың дөйөм оҙонлоғо 55 000 км. Ҡырым тауҙарында — 1600-ҙән ашыу йылға-шишмә, дөйөм оҙонлоғо яҡынса 6000 км
Тау йылғалары ҙур гидроэнергетик ҡеүәткә эйә , арыҡлы төбәктәрҙә йыш ҡына һуғарыу өсөн ҡулланыла .

# Тау йылғалары
## Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың тау йылғалары

Рәсәйҙә, шул иҫәптән Башҡортостанда тау йылға-шишмәләре бик күп. Башҡортостанда улар барыһы ла Урал тауҙарында, уның армытарындат баш ала.
Төп йылғалар — Ағиҙел дә, Яйыҡ та — тау йылғалары, һәм уларҙың күпселек ҡушылдыҡтары ла — тауҙан.
* Кавказда һәм Краснодар крайында — Терек, Кура, Алазани,Аракс, Риони;
* Уралда — Яйыҡ, Ҡариҙел, Ағиҙел;
* Алтайҙа — Бия, Катунь;
* Саянда — Индигирка, Тунгус-Яха, Йәнәсәй йылғалары һәм бассейндарында күпселек ҡушылдыҡтар ҙа тау йылғалары булып тора.

# Тау йылғалары
## Тау йылғалары

* Инйәр йылғаһы башы
* Йөйәк йылғаһы. Белорет районы
* Ағиҙел тау йылғаһы
* Тау йылғаһы башында
* Еҙем тау йылғаһы
* Бухтивецк шарлауығы
* Кавказдағы тау йылғаһы.
* Абҙан ауылы эргәһендәге Инйәр йылғаһы ярында урынлашҡан шарлама
* Һилеғорғо тау йылғаһы. Белорет районы.
* Тау йылғаһы. Карпат.
# Мәлик (вазифа)

Мәлик - (рус. Мали́к, ғәр. ملك‎ — m’alik, ивр. аналогы — мелех מלך) — ғәрәп монарх титулы, шулай шул дәрәжәләге шәхес.Әмир йәки солтан кеүек башҡа телдәргә тәржемә ителмәй торған ғәрәп монархтары титулдарынан айырмалы, мәлик һүҙен «король» йәки «батша» тип тәржемә итәләр. Мәҫәлән, Сәғүд Ғәрәбстаны, Бахрейн, Иордания, Марокко хакимдары - мәликтәрҙе король тип, ә илдәрен ғәрәпсә «мәликлек» йәки «мәмләкәт» (ғәр. مملكة‎ — mamlakah) тип атайҙар. Ғәрәптәр был титул менән исламға тиклемге һәм мосолман булмаған монархтарҙы ла (боронғо монархтар икәнде аңлатыр өсөн) атап йөрөтә.Был һүҙ «батша» тигәнгә тап килә.
# Бейектау (Бейектау районы)

Бейектау — Татарстан Республикаһындағы Бейектау районының үҙәге.
# Төньяҡ Мутиха

Төньяҡ Мутиха — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Көньяҡ Мутиха йылғаһының һул ярына тамағынан 0,9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Төньяҡ Мутиха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100004686
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100468
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Карман һыҙаты

Ка́рман һыҙаты (рус. Линия Ка́рмана) — диңгеҙ кимәленән бейеклек, шартлы рәүештә Ер атмосфераһы менән йыһан араһындағы сик булараҡ ҡабул ителә һәм дәүләттәрҙең өҫкө сиге булып тора..Йыһан авиация мөмкин булмаған ерҙән башлана.
Халыҡ-ара авиация федерацияһы (ФАИ), билдәләмәһе буйынса Карман һыҙаты диңгеҙ кимәленән 100 километр бейеклектә ята.

# Карман һыҙаты
## Тасуирламаһы

Бейеклек атамаһы венгр сығышлы Америка ғалимы Теодор Фон Карман.исеменән алған Ул беренсе булып был бейеклектә атмосфераның шул тиклем һирәк булыуын билдәләй, хатта аэродинамик авиация мөмкин түгел, сөнки сөнки һауа судноһының тиҙлеге беренсе космик тиҙлектән ҙурыраҡ була, шуға күрә космонавтика сараларын юғары бейеклектәргә етеү өсөн ҡулланыу кәрәк була. Ләкин АҠШ-та космостың сиге тип яҡынса 80 км бейеклек иҫәпләнә, унда осоу аппаратының ҡанатына баҫым 1 квадрат футҡа 1 фунт тәшкил итә (47,88 па) һәм йыш ҡына суборбиталь һәм орбиталь осоштар төшөнсәләрендә төрлөсә уҡыла. 100 км бейеклек ҙур запас менән авиация һәм .космонавтика үҫешенә иркенлек бирә. Бөгөн иң тиҙ самолёттар ғәмәли түшәме (бейеклек) 25 км тәшкил итә, иң еңел һәм иң ҙур аэростаттар (метеозондтар) һирәк кенә 50 км сиген һирәк үтә.. Икенсе яҡтан, 100 км бейеклектә йыһан юлдаштары атмосфераға инә һәм емерелә. Ғәҙәттә һуңғы әйләнештең бейеклеге 120—150 км-ҙан кәм түгел.
Ер атмосфераһы Карман һыҙатынан ситтә лә дауам итә. Ер атмосфераһының тышҡы өлөшө, экзосфера, 10 000 км һәм унан да күберәк бейеклеккә тиклем һуҙыла, унда атмосфера юғалырға һәләтле водород атомдарынан тора.

# Карман һыҙаты
## Еңеп сығыу

1944 йылда тарихта Карман һыҙатын беренсе булып аша үткән яһалма объект булып баллистик ракета «Фау-2 (А-4)» тора. Пенемюнде полигонында (Германия) суборбиталь космос осошо ваҡытында 188 км бейеклеккә етә.
1947 йылдың 20 февралендә Америка Ҡушма Штаттары ФАУ-2 ракетаһында ебәргән емеш-еләк себендәре-дрозофилалалар Карман һыҙатын аша сығып, тере Ергә тере әйләнеп ҡайтҡан тәүге йән эйәләре була. 1949 йылдың 14 июнендә Карман һыҙатын АҠШ тарфынан ебәрелгән беренсе имеҙеүсе макак-резус Альберт-2 үткән, Ергә төшкәндә хайуан парашют асылмағанлыҡтан һәләк була.. 1951 йылдың 22 июлендә СССР-ҙа Әстерхан өлкәһе Капустин Яр полигонынан ВР-190 проекты сиктәрендә яҡынса 100—110 км бейеклеккә ебәрелгән Дезик һәм Сиған ҡушаматлы эттәр Карман һыҙатын үтеп, тере килеш Ергә әйләнеп ҡайтҡан тәүге һөтимәрҙәр була
Карман һыҙатын сығыу Ansari X Prize (Ансари X) премияһын алыуҙың беренсе шарты була, сөнки ул йыһанға осоуҙы таныу өсөн нигеҙ булып тора.
# Мюлау (Саксония)

Мюлау (Саксония) (нем. Muhlau ) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2240 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,09 км². Диңгеҙ кимәленән 329 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 9241 һәм автомобиль коды MW.
# Эседа-Яха

Эседа-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Еся-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 83 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Эседа-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300080071
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115308007
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Легион (биология)

Биологик систематиканың Линней иерархияһында легион мотлаҡ таксономик ранг булып тормай. Ошо иерархияла легион класстан түбән,ә когортанан өҫтә урынлаша. Легион отрядтар төркөмөн берләштерә, һәм ҡоштар менән имеҙеүселәрҙе классификациялағанда ҡулланыла.
Легиондар супер-легиндарға берләшә, ә суб-легиндарға бүленә алалар. Һуңғылары, үҙ сиратында, инфра-легиондарға бүленә.
# Васильев Михаил Павлович

Васильев Михаил Павлович (2 октябрь 1922 йыл — 23 март 1998 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугире. 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһының гвардия артиллерия-миномёт полкы орудиеһы командиры. Гвардия старшинаһы. Советтар Союзы Геройы (1945).

# Васильев Михаил Павлович
## Биографияһы

Михаил Павлович Васильев 1922 йылдың 2 октябрендә Крутченская Байгора ауылында (хәҙер Липецк өлкәһе Усман районы) хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған.
1940 йылда Усман педагогия училищеһын тамамлай, артабан уҡытыусы булып эшләй.
1941 йылдың август айында Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына саҡырыла. Ошо уҡ йылдың ноябренән — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. 1945 йылдың ғинуарына гвардия старшинаһы Михаил Васильев 1-се Белорус фронтының 7-се кавалерия корпусы 16-сы гвардия кавалерия дивизияһында 148-се артиллериия-миномет полкы орудиеһы менән командалыҡ итә. Польшаны азат иткән саҡта айырыуса ҡаһарманлыҡ күрһәтә.
1945 йылдың 14 ғинуары һәм 4 феврале араһындағы осорҙа Васильевтың расчеты 8 танк, 4 БТР, ҡорал, 3 пулемёт, 7 автомашина, шулай уҡ күп һанлы дошмандың тере көстәрен юҡ итә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 31 майындағы Указына ярашлы немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн һәм шул ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн гвардия старшинаһы Васильев Михаил Павлович «Советтар Союзы Геройы» исеменә лайыҡ була һәм уға Ленин ордены менә «Алтын Йондоҙ» миҙалы (6774-се) тапшырыла.
Һуғыш тамамланғандан һуң Васильев Совет Армияһында хеҙмәтен дауам итә. 1948 йылда демобилизациялана.
СССР Юғары Советы Президиумының 1948 йылдың 23 авгусындағы указына ярашлы «Советтар Союзы Геройы» исеменән мәхрүм ителә. 1972 йылдың 4 сентябрендә уға «Советтар Союзы Геройы» исеме ҡабаттан ҡайтарыла.
Мәскәүҙә йәшәй. 1998 йылдың 23 мартында вафат була.

# Васильев Михаил Павлович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Советтар Союзы Геройы (1945)
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (6774-се, 31 май 1945 йыл)
* Ленин ордены
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* 1-се һәм 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордендары
* Миҙалдар.

# Васильев Михаил Павлович
## Хәтер

* М. П. Васильевтың исеме алтын хәрефтәр менән 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһының башҡа 78 Советтар Союзы Геройы исемдәре менән бер рәттән Башҡортостан Республикаһының Милли музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Совет урамы, 14) мәңгеләштерелгән, шулай уҡ уның исеме 112-се кавалерия дивизияһы музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Левитан урамы, 27) уйылып яҙылған.