yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Мартыновка (Силәбе өлкәһе)

Мартыновка — Рәсәйҙә Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл районындағы ҡасаба. Гранит ауыл биләмәһе составына инә.

# Мартыновка (Силәбе өлкәһе)
## Тасуирламаһы

Ҡасабаны йәнәшәләге тораҡ пункттар менән грунт юлдар бәйләй. Район үҙәгенә (Ҡыҙыл) тиклем алыҫлыҡ — 59 км, ауыл биләмәһе үҙәгенә тиклем (Гранит ҡасабаһына тиклем) — 14 км. Ҡасабаға Мартынов биләмәһендә революцияға тиклем нигеҙ һалына (хужаһы эре мөгөҙлө мал үрсетеү менән шөғөлләнә). Ҡасабаның атамаһы ла шул кешенең исеме менән бәйле. Унда бер нисә ғаилә — Украинанан күсеп килгәндәр төпләнә, улар землянкаларҙы культуралары үҫтереүҙә, һөт малсылығында махсуслаша. Һуңғараҡ һарыҡсылыҡ үҫешә башлай. 1959 йылда статистика мәғлүмәттәренә ярашлы, Мартыновка «Уралец» ҡасаба Советына ҡарай, ул 30 ихатанан тора. 1950—70 йылдарҙа башланғыс мәктәп, клуб, фельдшер-акушерлыҡ пункты, китапхана төҙөлә ( 1973 йылда Ильинка ҡасабаһына күсерелә). Хәҙер Мартыновкала «Уралец» ауыл хужалығы производствоһы кооперативының 3-сө бүлексәһе урынлашҡан (сәсеү майҙаны— 1000 га; эшмәкәрлектең төп йүнәлеше — иген етештереү)

# Мартыновка (Силәбе өлкәһе)
## Географияһы

Мартыновка ҡасабаһы Көньяҡ Урал тауы алдының көньяҡ-көнсығыш сиктәрендә, дала зонаһында, Ҡыҙыл районының төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Ҡыҙыл ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай (туранан) яҡынса 20 км алыҫлыҡта, Ҡоро йылғаһының уң яҡ яры буйында урынлашҡан. Рельефы — убалы тигеҙлек (Урал һырты армыттары); яҡындағы бейеклек— 467 м; көнбайышҡа ҡарай 4 км алыҫлыҡта Осло тау урынлашҡан (494 м). Мартыновка территорияһында гранит тоҡомдарының өҫкә сығып ятыуы осрай. Ҡасабаның диңгеҙ кимәленән абсолют бейеклеге — 382 метр.

# Мартыновка (Силәбе өлкәһе)
## Географияһы
### Климаты

Климаты эҫе, ҡоро йәйе һәм ҡырыҫ ҡышы менән ҡырҡа континенталь. Уртаса йыллыҡ яуым — төшөм күләме- 266 мм, иң һалҡын айҙа (ғинуар) уртаса температура -17,9°С, иң йылы айҙа (июлдә) — 19,9°С тәшкил итә.

# Мартыновка (Силәбе өлкәһе)
## Халҡы

Халҡы 140 кеше тәшкил итә. (1959 йылда — 248, 1970 йылда — 276, 1983 йылда — 203, 1995 йылда 185 кеше булған).

# Мартыновка (Силәбе өлкәһе)
## Халҡы
### Гендер составы

2010 йылда Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса, гендер структурала ир-егеттәр халыҡтың 47,4 %-ы, ҡатын — ҡыҙҙар 52,6 % тәшкил иитә.

# Мартыновка (Силәбе өлкәһе)
## Халҡы
### Милли составы

2002 йылда халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләренә ярашлы, халыҡтың милли структураһында ҡаҙаҡтар — 39 %; урыҫтар — 33 %; башҡорттар 26 % тәшкил итә.

# Мартыновка (Силәбе өлкәһе)
## Урамдары

Ҡасаба ике урамдан тора:
* Быуа урамы
* Мәктәп урамы
# Йылға ятыуы

Йылға ятыуы (ятыу)— йырҙаның шаршылар менән сиратлашҡан тәрән урыны, ғәҙәттә йылға боролош яһаған урында (меандр) барлыҡҡа килә
Шаршылар менән ятыуҙар йылғаларҙа система барлыҡҡа килтерә. Ятыуҙар ғәҙәттә йылға киҫкен боролош яһаған урындарҙа, ә шаршылар тура аҡҡан, һай урындарҙа барлыҡҡа килеүсән
Шулай уҡ ятыуҙар яҙ һыу ныҡ ташып, йылға төбөнән ләм ныҡ ағып киткән, тәрәнәйеп ҡалған урында хасил була (мәҫәлән, йырҙа болош яһаған, йәки йырҙа тар булған урындарҙа).
Тәрән ятыуҙарҙа балыҡтар ҡышлай.

# Йылға ятыуы
## Фольклорҙа

* Беҙҙең Иҙәш буйы - әй, күк ятыу,
* Күк ятыуҡайҙарҙа күк бәрҙе.
* Йырҙан
# Вишья

Вишья — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лева йылғаһының уң ярына тамағынан 49 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Вишья
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010600112115300016986
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301698
* Бассейн коды — 14.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Лупта

Лупта — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вагиль йылғаһының һул ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.

# Лупта
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200011604
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201160
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Пари-Хунэ-Тов

Пари-Хунэ-Тов — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вор-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 148 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Пари-Хунэ-Тов
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300024505
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302450
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кельчанки

Кельчанки — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вычегда йылғаһының һул ярына тамағынан 709 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Кельчанки
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000016057
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001605
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Егәрлелек йорто

Егәрлелек йорто — Рәсәйҙә XIX быуатта барлыҡҡа килгән, мохтаждарға ярҙам күрһәтеү йөҙөнән уларҙы түләүле эш, аҙыҡ-түлек һәм йоҡларға урын менән тәъмин иткән үҙенсәлекле учреждение.
Шул ваҡыттағы «хеҙмәт өйҙәре» менән сағыштырғанда, «Эш һөйәрлек өйө»нең төп ҡағиҙәһе — ирекле йәшәү һәм теләк буйынса эштә ҡатнашыу булған.
«Эш һөйәрлек өйө»н Рәсәйҙә социаль эшҡыуарлыҡтың беренсел формаһы тип ҡарарға була. Был эш барон Отто Буксгевден исеме менән бәйле. Уның башланғыстарына княгиня Александра Иосифовна ла булышлыҡ итә.

# Егәрлелек йорто
## Елизаветта училищелары

XIX быуаттың тәүге яртыһында ҡатын-ҡыҙҙарҙың II разрядлы уҡыу йорттары «Эш һөйәрлек өйө» тип аталған, унда ярлы ҡыҙҙар бушлай уҡыған һәм йәшәгән. Был уҡыу йорттарына пенсионерҙарҙы ла алғандар.
1847 йылда Мәскәү, Сембер һәм Санкт-Петербургтағы шундай уҡыу йорттарын Елизаветта Алексеевна хөрмәтенә, «Елизаветта училищелары» тип үҙгәртәләр. Елизаветта Алексеевна уларҙы үҙ ҡарауына алған һәм ярты миллион һум аҡса бүлгән.
Калуга ҡалаһында ла ошондай уҡыу йорттары булған.

# Егәрлелек йорто
## Тарихы

1821 йылда Рязаньда егәрлелек йорто барлыҡҡа килә, унда ярлы балалар өсөн башланғыс мәктәп һәм ҡарттар йорто була.
1864 йылда Санкт-Петербургтағы Благовещенский сиркәүе «егәрлелек йорто» эшләп ҡарай году приходское попечительство Благовещенской церкви в е предпринимало создать «дом трудолюбия» в форме работного дома, однако эта попытка не увенчалась успехом.
В 1865 году было создано «Общество поощрения трудолюбия», руководителем которого стала Александра Стрекалова. Впоследствии «Общества поощрения трудолюбия» реорганизовалось в первый в России исправительно-воспитательный детский приют, директором которого стал Николай Рукавишников.
# Тогола ислам

Тогола, төрлө мәғлүмәттәр буйынса, халыҡтың 15-24 % ислам динен тота.

# Тогола ислам
## Тарихы

Исламдың урта быуаттар осоронда таралыуы иң элек төньяҡ Африка берберҙары һәм туарегтары менән сауҙа бәйләнештәренә бәйле. XV быуатта ислам илдең төньяҡ өлөшөндә хауса һәм фулбе күсмә халыҡтар булышлығында тарала башлай. Тогоның көньяҡ өлөшө Дагомея короллеге составына инә, унда Африка традицион диндәре һаҡланған була. XVI быуатта португалдар яр буйы райондарын баҫып алалар, улар Ҡоллоҡ яры булараҡ билдәле һәм был төбәккә христианлыҡ динен алып киләләр. XIX быуат башында мосолмандар һаны төньяҡ Нигериянан мосолман ҡасаҡтарының күпләп килеүе арҡаһында байтаҡҡа арта.

# Тогола ислам
## Халыҡ һаны һәм таралыуы

Мосолмандар башлыса илдең төньяғында йәшәй. Тогола мосолмандарҙың күпселеге мәлик мәҙһәбе сөнниҙәре.Ислам фулбе, хауса, эве этник, йоруба һәм башҡалар төркөмдәре араһында таралған.
# Пеганов Николай Леонидович

Пеганов Николай Леонидович (30 декабрь 1948 йыл — 30 июнь 2006 йыл) — рәссам, юғары мәктәп уҡытыусыһы, доцент (1997). 1980 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1997).

# Пеганов Николай Леонидович
## Биографияһы

Николай Леонидович Пеганов 1948 йылдың 30 декабрендә Мәскәү ҡалаһында тыуған. 1952 йылда Пегановтар ғаиләһе Өфөгә күсеп килә.
1977 йыл да Николай Леонидович В. И. Суриков исемендәге Мәскәү дәүләт художество институтының (В. Г. Цыплаков оҫтаханаһы) һынлы сәнғәт факультетын тамамлай.
1977—1983 йылдарҙа һәм 1991—2000 йылдарҙа Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтының рәсем сәнғәте факультетында (хәҙер һынлы сәнғәт факультеты) рәсем сәнғәте һәм композиция уҡытыусыһы булып эшләй, 1997 йылдан — доцент.
1983—1987, 1991—1997 йылдарҙа — Башҡортостандың Рәссамдар союзының идара ағзаһы була, рәсем сәнғәте секцияһын етәкләй.
2000 йылдан алып Мәскәүҙә йәшәй һәм эшләй. 2006 йылдың 30 июнендә Мәскәүҙә вафат була.
Николай Леонидовичтың эштәре М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы коллекцияһында, Рәсәй һәм сит илдәрҙә шәхси тупланмаларҙа һаҡлана.

# Пеганов Николай Леонидович
## Ҡатнашҡан күргәҙмәләре

Николай Леонидович Пеганов 1971 йылдан республика, зона, төбәк, бөтә Рәсәй күргәҙмәләрендә ҡатнаша.
Шәхси күргәҙмәләре:
* 1983 йылда — Өфөлә, БАССР-ҙың рәссамдар союзының бәләкәй күргәҙмә залында,
* 1993 йылда — Өфөлә, М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында (Н. А. Калинушкин менән берлектә),
* 1994 йылда — Мәскәүҙә, Рәсәй Федерацияһы рәссамдар союзы күргәҙмә залында (Н. А. Калинушкин менән берлектә),
* 1999 йылда — М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында, рәссамдың 50 йыллыҡ юбилейына арнала.
* 2009 йылда, үлгәндән һуң, рәссамдың тыуыуының 60 йыллығына арналған шәхси күргәҙмәһе М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында ойошторола.

# Пеганов Николай Леонидович
## Төп эштәре

«Йәшлек ҡалаһы» (1979), «Баймаҡ районында ураҡ» (1980).
Пейзаждар: «Киске эңер» (1982), «Кесе Осоргин», «Димдә кис», «Көҙгө яҡтылыҡ» (1986), «Еңер» (1987), «Июнь-остров» (1982), «Иртәнән кискә тиклем» (1983), «Сөм йылғаһында (Урал)» (1987), «Диалог» (1987), «Ҡыш. Ҡарасҡы» (1998)
Натюрморттар: «Олатайым әйберҙәре», «Алмағас менән интерьер». «Һарымһаҡ менән натюрморт» (1984), «Иртәнге натюрморт» (1988), «Шиңмәҫгөл» (1992), «Ауылда сәй» (1999)
Полиптих «Провинция ҡалалары. Бөтәһе лә тере ине әле», «Һуғыштан алдағы йәй», «Отличник»
«Пароход». Күмәк портрет «Вифлеем йондоҙо» (1996). «Юҡҡа сығыусы ил» (1999).
# То-Яха (Арка-Монгото-Епоко ҡушылдығы)

То-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Арка-Монгото-Епоко йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# То-Яха (Арка-Монгото-Епоко ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15040000212115300053405
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305340
* Бассейн коды — 15.04.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Македония ихтилалы көнө (1941)

Македония ихтилалы көнө 11 октябрҙә билдәләнә. Был көндә Югославия Македонияһында Икенсе донъя һуғышы ваҡытында фашизмға ҡаршы башланған Македония ихтилалы йыллығын билдәләйҙәр. Социалистик Федератив Югославия Республикаһы составындағы Социалистик Македония Республикаһында был көн милли байрам булып һанала, һуңғараҡ Төньяҡ Македонияла ул шулай уҡ дәүләт байрамы тип иғлан ителә. Әлеге көн ял көнө булып тора.

# Македония ихтилалы көнө (1941)
## Тарихы

Икенсе донъя һуғышы осоронда Күсәр илдәре Югославия короллегенә баҫып инә. 1941 йылдың 11 октябрендә югослав коммунистары Вардар Македонияһында болгар оккупанттарына ҡаршы ҡораллы ихтилал әҙерләй башлайҙар, ихтилал Прилептағы урындағы полиция участогына һөжүм итеүҙән башлана. 11 октябрь ихтилалынан фашист оккупацияһынан азат итеү өсөн ҡаршы һуғыш башлана, ул 1944 йылға тиклем дауам иткән Македония коммунистар хәрәкәтенең артабанғы үҫеше менән тап килә.

# Македония ихтилалы көнө (1941)
## Байрам итеү

Йыл һайын 11 октябрь көнө Македония ихтилалы Көнө айҡанлы рәсми церемониялар, күмәк кеше алдында сығыш яһауҙар һәм тантаналар үткәрелә. Шулай уҡ «11 октябрь» исемле рәсми награда менән бүләкләнеү үткәрелә.

# Македония ихтилалы көнө (1941)
## Фекер айырымлыҡтары

Югослав сәйәси пропагандаһының төп бурыстарының береһе Югославия коммунистик партизан хәрәкәтен данлау була. 1990 йылдарҙа Македония Республикаһы бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң македон тарихсылары югослав коммунистик тарихын ғәҙәттәгесә ҡабул итәләр. Ысынында иһә, 1941 йылдың 19 апрелендә болгар армияһы Вардар Македонияһына бәреп ингәндә, урындағы халыҡ уларҙы азатлыҡ алып килгән һалдаттар булараҡ ҡаршы алалар. Бынан һуң урындағы коммунистар Болгар коммунистик партияһы йоғонтоһо аҫтына эләгәләр. Әммә 1941 йылдың июнендә,Германия СССР-ға бәреп ингәндән һуң, август айында Коминтерн ҡарар ҡабул итә һәм македон коммунистары ҡабаттан Югославия коммунистар партияһына ҡушылалар. 11 октябрҙә Прилептағы полиция участогына һөжүм яһала. Һөжүмдең берҙән-бер ҡорбаны болгар полицияһына саҡырылған урындағы полиция хеҙмәткәре була. Бер аҙҙан күренекле югослав коммунистарының күбеһе үлтерелә йәки ҡулға алына һәм төрмәгә ултыртыла, унда улар 1944 йылғы Болгария дәүләт түңкәрелешенә тиклем тотола. 1942 йыл дауамында һәм 1943 йылдың күпселек өлөшөндә ҡаршылыҡ көсһөҙ һәм аҙ һанлы була.
# Ай-Юган (Екар-Егарт ҡушылдығы)

Ай-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Екар-Егарт йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Ай-Юган (Екар-Егарт ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300022146
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302214
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Хадаит-Юган

Хадаит-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тор-Ёш йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Хадаит-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300019283
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301928
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ноғманова Илүзә Ҡаһарман ҡыҙы

Ноғманова Илүзə Ҡаһарман ҡыҙы (22 август 1972 йыл) — бейеүсе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1990—2013 йылдарҙа Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле солисы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2009).

# Ноғманова Илүзә Ҡаһарман ҡыҙы
## Биографияһы

Илүзə Ҡаһарман ҡыҙы Ноғманова 1972 йылдың 22 авгусында Башҡорт АССР-ының Баймаҡ ҡалаһында тыуған. 1990 йылда Өфө хореография училищеһын (педагогы М. А.Кəримов), 2008 йылда А. Я. Ваганова исемендәге Рус балеты академияһын (Санкт‑Петербург; педагогы Н. Б. Тарасова) тамамлаған.
1990—2013 йылдарҙа Фәйзи Ғəскəров исемендəге халыҡ бейеүҙəре ансамбле солисы, бер үк ваҡытта 2006—2008 йылдарҙа Көнсығыш иҡтисад-юридик гуманитар академияла һəм 2010—2013 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия университетында уҡыта. 2013 йылдан алып «Орион» балалар үҫмерҙəр ижады йорто, 2015 йылдан «Мираҫ» йыр һəм бейеү фольклор ансамбле директоры (икеһе лə — Өфө ҡалаһында), бер үк ваҡытта 2008 йылдан башлап Өфө дәүләт сәнғәт институтында уҡыта.

# Ноғманова Илүзә Ҡаһарман ҡыҙы
## Ижады

Ноғманова Илүзə Ҡаһарман ҡыҙы сəнғəтенə сағыу темперамент, актёр оҫталығы һəм камил техника хас. Бейеүе аныҡ һəм теүəл хəрəкəттəр менән айырылып тора. «Бүлəк», «Гөлнəзирə», «Кадриль», «Ҡороҡсолар», «Кəркəүек» («Краковяк»), «Шаян ҡыҙҙар», «Яҙғы ташҡын» һ.б. бейеүҙəрҙə яңғыҙ партиялар башҡара. Кремль һарайы сəхнəһендə, П. И. Чайковский исемендәге, «Рəсəй» (бөтəһе лə — Мəскəү), «Октябрьский» (Санкт‑Петербург) һәм башҡа концерт залдарында сығыш яһай. Мəскəүҙə Башҡортостан Республикаһы көндəрендə (1997), Санкт‑Петербургта, Əзербайжанда (икеһе лə — 2001) Башҡортостан Республикаһы мəҙəниəте көндəрендə, Ҡаҙағстанда Рəсəй көндəрендə (Астана, 2004), Төркиәлə Башҡортостан Республикаһы көндəрендə (Истанбул ҡалаһы, 2006) ҡатнаша. Рəсəй буйлап һəм донъяның 20 илендə гастролдəрҙə була.

# Ноғманова Илүзә Ҡаһарман ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2001).
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2009).
# Барауыш (Суша ҡушылдығы)

Барауыш — Рәсәй йылғаһы. Татарстан биләмәләрендә аға. Йылға Суша йылғаһының һул ярына тамағынан 4,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Барауыш (Суша ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама тамағынан Камское устье ҡасабаһына тиклем Куйбышеа һыуһаҡлағысының Кама учаскаһы, Шишмә һәм Волга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000312112100004019
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100401
* Бассейн коды — 11.01.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Туйҙа мендәр байрамы

Туйҙа мендәр байрамы —  казактарҙың туй йолаһы тантанаһы алдынан үткәрелә торған байрам.

# Туйҙа мендәр байрамы
## Тарихы

Казактарҙың туй йолаларының береһе булып мендәр байрамы тора. Был байрам туйҙан бер нисә көн алдан үткәрелә, кәләштең бирнәһен кейәү йортона күсереү менән бәйле.
Кәләш йортона кейәүҙең туғандары йыйыла һәм бирнәне ҡарай. Бүлмәләрҙә алдан уҡ туй мендәрҙәре таратып һалына. Кейәү менән кәләш мендәрҙәргә ултыра, ә бирнәне сигеп биҙәүсе тегеүселәр ҡунаҡтарға бал алып килә. Кейәү бал эсә һәм «Бал әсе, шәрбәтләргә кәрәк» тип әйтеп, кәләште үбә. Ошонан һуң кейәү тегеүселәрҙе аҡса менән бүләкләй. Шунан һуң мендәрҙәргә башҡа ҡунаҡтар ултыра, улар ҙа бал эсә, үбешәләр һәм мендәр менән бәрешәләр. Ошонан һуң «мендәрселәр» кәләштең бирнәһен кейәү йортона алып китәләр, улар артынан арбала һандыҡты тейәп алып баралар. Кейәүҙең туғандары бирнәне ҡабул итеп ала һәм «мендәрселәр» тантаналы йөрөшөндә ҡатнашыусыларҙы һыйлай.
Был байрам хәҙерге көндә Раздорская станицаһында, Пухляковский утарында һәм башҡа урындарҙа һаҡланып ҡалған. Дон казак мендәре башҡа халыҡтарҙың мендәренән күп параметрҙар буйынса айырыла: үлсәме, формаһы, биҙәлеше, символик тәғәйенләнеше, йортта һәм ғаиләлә урыны менән. Бынан тыш, Дон казактарының һәр береһенең өйөндә тағы ла бер төр, айырым туй-тылсымлы символға эйә булған мендәр була. Казак өйөндә ундай мендәр «Надька» исемле мендәр була.
XIX быуаттың 90-сы йылдарында мендәр байрамы туй алдынан була торған иң мөһим ваҡиғаға әйләнә. Туй алды процессияһында мендәрселәр кем менәндер нескә сағыштырыуҙар яһайҙар. Әгәр элек кәләшкә әхирәттәре станицалағы имеш-мимеште һөйләһәләр, артабан мендәрҙең тышҡы күренеше кәләштең характерын һәм йөҙөн билдәләй. «Надька» мендәре изге йәки хәйләкәр бесәй, үҙ һүҙле кәзә, тоғро эт ҡиәфәтендә эшләнә. Уларҙа кәләш менән уртаҡ сифаттар сағыла: ҙур күҙҙәр хужабикәнең күҙенән бер ниндәй ҙә проблеманы йәшереп булмай тигәнде аңлата. Мендәрҙәге бесәйҙең оҙон тырнаҡтары кәләштең үҙен һәм һөйгәнен яҡлай алыуы тураһында һөйләй. Бесәй, кәзә, эт күренешендәге мендәрҙәрҙе теләһә ниндәй туҡыманан тегергә була. Мендәрҙең аҫ яғының йоҡлау өсөн уңайлы, йомшаҡ булыуы мотлаҡ. Бөтә мендәрҙәрҙең дә тышҡы күренеше ҡупшы.
Дондың төрлө станицаларында һәм утарҙарында туй алды мендәрҙәренең биҙәктәре үҙҙәренсә. Шулар араһында: Раздорская станицаһында — сигеү, Мелиховский һәм Коныгин утарҙарында — селтәр менән биҙәү, Старочеркасская станицаһында — әүеркә һалыу, Пухляковский утарында — аппликация (ҡорама һымаҡ ҡорау) һәм башҡалар. Бынан тыш, мендәрҙәрҙе казак символы булған — көнбағыш, тюльпанлы даланың сағыу күренеше, ҡоштар осҡан зәңгәр күк йөҙө, ҡояш һәм башҡа сағыу, төҫлө туҡымаларҙан аппликация менән биҙәйҙәр.