yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Курессааре (аэропорт)

Курессааре аэропорты (IATA: URE, ICAO: EEKE) — Эстония аэропорты, Курессааре ҡалаһынан 3 км алыҫлыҡта Сааремаа утрауында урынлашҡан. Беренсе осоу-ултырыу һыҙаттарын 1930 йылдарҙың икенсе яртыһында төҙөйҙәр. 1945 йылдың 6 мартында аэропорт рәсми рәүештә асыла. Артабанғы йылдар дауамында һауа ағымы арта, һәм 1949—1953 йылдар араһында Курессаар һәм Таллин араһында көн һайын 10-14 рейс яһала. Был рейстарҙа 400 самаһы пассажир көн һайын самолеттарҙа оса. 1958 йылға тиклем аэропорт электрлаштырылмаған була. Терминалдың хәҙерге бинаһы 1962 йылда төҙөлә. Икенсе осоу-ултырыу һыҙаттары 1976 йылдың 23 майында төҙөлә, ә 1999 йылдатөп һыҙат ҙурайтыла. 2007 йылда терминал бинаһы ремонтлана. Аэропорт хужаһы булып АО «Таллин аэропорты» тора. 2009 йылда аэропорттың пассажирҙар ағымы 19 519 кеше тәшкил итә.
1945 йылдың авгусынан 1957 йылдың июленә тиклем аэродромда Кутузов орденлы Выборг 283-истребитель авиация полкының Як-9, МиГ-15 һәм МиГ-17 самолеттары бында төпләнеп тора. Улар Ҡыҙыл байраҡлы Пушкин исемендәге 275-се истребитель авиация дивизияһы составында булған.

# Курессааре (аэропорт)
## Һауа юлдары һәм йүнәлештәр

| Авиакомпания | Тәғәйенләнеш пункттары |
| Transaviabaltika | Таллин |
| LFH — Harle Friesland Luftverkehr | Рухну (миҙгелле рейстар) |
# Бәҙер

Бәҙер — күп мәғәнәле төшөнсә:
* Бәҙер (ғәр. بدر ‎) — ғәрәп сығышлы исем, урыҫ теленә "тулы Ай" тип тәржемә ителә.
* Бәҙер — Мәҙинәнең көньяҡ-көнбайышында 150 км алыҫлыҡта урынлашҡан ауыл, унда миләди 624 йылдың 15 мартындамы, 17-һендәме беренсе тапҡыр Мөхәммәт Пәйғәмбәр етәкселегендә мосолмандар һәм Мәккә мөшриктәре араһында ҙур һуғыш була.
* Бәҙер — Мысыр провинцияһындағы ҡала.
* Ҡалып:Translation — Ливиялағы ҡала.
* Әл Бәҙер — Ливиияның һыу аҫты кәмәләре исемлеге.
* Бәҙер 4 — Ғәрәбстандың ArabSat элемтә ойошмаһының телекоммуникацялы юлдашы {Әр-Рияд}.

# Бәҙер
## Шулай уҡ ҡара

* Бәҙер ойошмаһы — Ираҡтағы ҡораллы шиғый отрядтары
* Бәҙерә
* Ғәләл Бәҙер
* Бәҙер һуғышы
# Шәйхисламов Ҡадир Абрар улы

Шәйхисламов Ҡадир Абрарович (18 ноябрь 1928 йыл) — Ҡарабаш еҙ-мәғдән комбинатының «Үҙәк» шахтаһының ҡаҙып үтеүселәр бригадиры, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1961).

# Шәйхисламов Ҡадир Абрар улы
## Биографияһы

1928 йылда БАССР-ҙың Уразай ауылында тыуа.
1948 йылда Силәбе өлкәһенең Ҡарабаш ҡалаһында 24-се һөнәрселек училищеһын тамамлай һәм «Үҙәк» шахтаһына эшкә ебәрелә. 1949 йылда комсомол-йәштәр бригадаһы бригадиры итеп тәғәйенләнә. Улар шахтала беренсе булып бер нисә забойҙа эшләү ысулын ҡуллана һәм тиҙ эшләүсе телескоп перфораторҙарын үҙләштерә. 1951 йылдарҙа Свердловск институтында оҫталар курсында уҡығандан һуң, алмаш мастер итеп тәғәйенләнә. 1957 йылда забойға бригадир булып ҡайта. 1958 йылда шахтала беренсе тапҡыр скважиналарҙы тәрәндә шартлатып, мәғдәнде туплау системаһын ҡуллана. Был бригадаға хеҙмәт етештереүсәнлеген 47 процентҡа арттырыуға булышлыҡ итә (1959 йылда бригадаға «Коммунистик хеҙмәт бригадаһы») исеме бирелә.
1964—1984 йылдарҙа Шәйхисламов таяу һуғыусы булып эшләй. Шахта профсоюз комитеты ағзаһы, Ҡарабаш ҡала судына халыҡ заседателе, ҡала Советы депутаты итеп һайлана.

# Шәйхисламов Ҡадир Абрар улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1961).
* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (1961);
* Ленин ордены (1961);
* «Хеҙмәт ҡаһарманлығы өсөн» миҙалы (1954);
* «Хеҙмәт отличиеһы өсөн» миҙалы (1955);
* «Владимир Ильич Лениндың тыуыуына 100 йыл» миҙалы (1970);
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы ҡаһарман хеҙмәте өсөн» миҙалы (1945);
* СССР Төҫлө металлургия министрлығының Маҡтау ҡағыҙы (1958);
* Ҡарабаш ҡалаһының почетлы гражданы (1977);
* РСФСР-ҙың почетлы таусыһы (1965).
# Башҡортостан (мәғәнәләр)

Башҡортостан:
* Башҡортостан — Рәсәй Федерацияһы субъекты, республика.
* Тарихи Башҡортостан — Башҡорттар борон замандан төйәк иткән тарихи биләмә, ил.
* Бәләкәй Башҡортостан
* Оло Башҡортостан
* «Башҡортостан» авиакомпанияһы — 2002 йылда ойошторолған авиакомпания.
* Башҡортостан ауылы — Башҡортостандың Асҡын районындағы ауыл
* «Башҡортостан» гәзите — Өфө ҡалаһында башҡорт телендә 1917 йылдан нәшер ителеп килгән гәзит.
* «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы — Башҡортостан Республикаһының дәүләт унитар предприятеһы. Төбәктең күп яҡлы көндәлек тормошон зәңгәр экрандарҙа яҡтыртыусы медиа-холдинг.
* «Башҡортостан» КТБК-228 — кәмәләргә ҡаршы тороусы бәләкәй хәрби корабль.
* «Башҡортостан» кинокомпанияһы — Рәсәй кинокомпанияһы.
* «Башҡортостан» ҡунаҡханаһы — Башҡортостандың баш ҡалаһы Өфөләге ҡунаҡхана.
* «Башҡортостан» милли паркы —
* «Башҡортостан» фирма поезы — «Өфө—Мәскәү—Өфө» маршруты буйынса йөрөгән 39/40 һанлы пассажир поезы.
* «Башҡортостан» радиоһы — «Башҡортостан» Бөтә Рәсәй дәүләт телевидение һәм радио кампанияһы ҡарамағындағы радиоканал.
* «Башҡортостан» сауҙа үҙәге — Өфө ҡалаһында урынлашҡан сауҙа үҙәге.
* Башҡортостан урамы (урыҫ. улица Башкортостана)— Максим Горький урамынан Моса Мортазин урамына тиклем һуҙылған Учалы ҡалаһы үҙәгендәге урам. Сибай, Карл Маркс урамдарын киҫеп үтә.
# Ненгхы-Яха

Ненгхы-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Юрац мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Ненгхы-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300079853
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307985
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Алёшин Иван Иванович

Алешин Иван Иванович (14 [27] июля 1901, Ивановка ауылы, Һарытау губернаһы — 27 февраль 1944) — ойоштороусыларҙың береһе партизан хәрәкәте Молдавияла Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында партизандар хәрәкәтен ойоштороусыларҙың береһе.

# Алёшин Иван Иванович
## Биографияһы

Алешин Иван Иванович 1901 йылдың 14 (27) июлендә Һарытау губернаһының Ивановка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1920 йылдан алып — РКП(б) ағзаһы. 1922—1933 йылдарҙа Совет Армияһында партия- сәйәси эшендә хеҙмәт итә. 1922 йылда хәрби-сәйәси мәктәпте тамамлай. 1933 йылда Молдавия АССР-ына ауыл хужалығын ойоштороу өсөн ебәрелә; Молдавия АССР-ы Каменский районының Рашковской машина-трактор станцияһының политотдел начальнигы булып эшләй, 1937-1938 йылдарҙа — Украина (Молдавия АССР-ы) КП(б)-ның Каменский район комитеты секретары.
1938 йылдың декабренән алып Молдавия АССР-ы Коммунистар партияһының өлкә комитеты аппаратында эшләй, һуңынан Молдавия АССР-ы Коммунистар партияһының Үҙәк комитеты аппаратында эшләй. 1938 йылда ВКП(б.) Юғары партия мәктәбен тамамлай. 1941 йылдың 23 апрелендә Молдавия АССР-ы Коммунистар партияһының Үҙәк комитеты бюроһы ағзаһы һәм сәнәғәт буйынса секретары итеп һайлана.
Һуғыштың тәүге көндәренән үк Молдавияла партизан көрәшен ойоштороуҙа ҡатнаша. 1942 йылдың аҙағында Украина партизандар хәрәкәте штабының Молдавия бүлеге начальнигы, 1943 йылдың майынан алып Молдавия АССР-ының йәшерен партизан ойошмаларының һәм был территорияла партизандар хәрәкәте менән етәкселек итеүҙең тулы хоҡуҡлы вәкәләте. 1943 йылдың июнь-сентябрендә — 1-се Молдавия партизандар отрядтары берләшмәһе комиссары. Был партизан берләшмәһе Молдавияның Каменский райлонының төньяҡ өлөшөн немец илбаҫарҙарынан азат итә. 1943 йылдың сентябренән алып — 2-се Молдавия партизандар берләшмәһенең комиссары.
1944 йылдың 27 февралендә дошман авиацияһының Тернополь өлкәһе Шумский районы Русская Гута ауылына һөжүме ваҡытында һәләк була.

# Алёшин Иван Иванович
## Бүләктәре

* Ленин Ордены
* миҙалдар.

# Алёшин Иван Иванович
## Хәтер

Алешин хөрмәтенә Кишинев ҡалаһының Рышкановка секторындағы бер урам аталған. СССР тарҡалғандан һуң был урам Молдаван кенәзлегенә нигеҙ һалыусы «Богдан Воевода» хөрмәтенә тип яңы исемгә күсерелгән.

# Алёшин Иван Иванович
## Иҫкәрмә

* ↑ Справочник по истории КПСС…
# Красноглинный (Новосергиевка районы)

Красноглинный (рус. Красноглинный) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһенең Новосергиевка районындағы ҡасаба. Ясногорский ауыл биләмәһе составына инә.

# Красноглинный (Новосергиевка районы)
## Халҡы

2002 йылғы бөтә Рәсәй йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (56 %) йәшәй.
# Овдым

Овдым — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сысола йылғаһының һул ярына тамағынан 451 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Овдым
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000018570
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001857
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡабаҡ ауыл Советы (Ҡырмыҫҡалы районы)

Ҡабаҡ ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ҡырмыҫҡалы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Ҡабаҡ ауылы.

# Ҡабаҡ ауыл Советы (Ҡырмыҫҡалы районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
2008 йылдың ноябрь айында элекке Сихонкин ауыл Советына ҡараған Сихонкин, Балта, Үрге Тимкә, Үрге Углич, Яңы Муса, Романовка ауылдары Ҡабаҡ ауыл Советы составына ҡушыла.

# Ҡабаҡ ауыл Советы (Ҡырмыҫҡалы районы)
## Башҡарма власы

Ҡабаҡ ауыл Советы ауыл биләмәһе хакимиәте: Рәсәй, 453003, Башҡортостан Республикаһы, Ҡырмыҫҡалы районы, Ҡабаҡ ауылы,Төҙөүселәр урамы, 17.

# Ҡабаҡ ауыл Советы (Ҡырмыҫҡалы районы)
## Иҡтисады

Силикат стена материалдары заводы һәм «Башсельстройматериал» производство берекмәһе(Ҡабаҡ).

# Ҡабаҡ ауыл Советы (Ҡырмыҫҡалы районы)
## Иҫтәлекле урындары

* Ҡыйышҡы күле һәм Ҡарламан карст мәмерйәһе комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителгәндәр. Ҡыйышҡы күлен яҙыусы С. Т . Аксаков үҙенең «Детские годы Багрова-внука» китабында һүрәтләгән булған. Күлдә һирәк осрай торған реликт үҫемлектәр һыу абағаһы йөҙөүсән сальвиния табыла.
# Самдерма

Самдерма — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Колва йылғаһының һул ярына тамағынан 124 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Самдерма
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000072962
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103007296
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Дилмөхәмәтов Ишҡәле Шәмсетдин улы

Дилмөхәмәтов Ишҡәле Шәмсетдин улы (рус. Дильмухаметов Ишкали Шамсутдинович) (1 июнь 1901 йыл — 7 ноябрь 1974 йыл) — ҡурайсы, Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, Ленинград блокадаһын өҙөүҙә ҡатнашыусы, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.

# Дилмөхәмәтов Ишҡәле Шәмсетдин улы
## Биографияһы

Ишҡәле Шәмсетдин улы 1901 йылдың 1 июнендә Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Яҡуп ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Йылайыр районы Иҫке Яҡуп ауылы) тыуа. Башланғыс белемде тыуған ауылында ала. Үҫеп буй еткәс, Йылайыр райынының Чкалов исемендәге колхозында эшләй. Бала сағынан ҡурайҙа уйнарға өйрәнеп ала һәм тиҫтерҙәре араһында ҡурай тартыу оҫтаһы булып таныла. Йәш егеттең һәләтен үҫтереүгә илдә үҙешмәкәр сәнғәткә ҡарата етди иғтибар бүленеүе лә булышлыҡ итә. 1932 йылда ул Мәскәүҙә Бөтә Союз үҙешмәкәр сәнғәт олимпиадаһында ҡурайы менән ҡатнашып, башҡорттоң моңло көйөн баш ҡалала йәшәүселәргә бүләк итә. 1955 йылда Мәскәүҙә үткәрелгән Башҡорт сәнғәте һәм әҙәбиәте декадаһының уртаһында ҡайнай.
Ишҡәле Дилмөхәмәтов байтаҡ кешегә ҡурай серҙәрен аса. Ул башҡарған «Аҡ яурын сал бөркөт», «Буранбай», «Ғилмияза», «Ҡаһым түрә», «Сыңрау торна», «Урал», «Шафиҡ» кеүек йырҙар халыҡ музыкаһының классик өлгөләре тип иҫәпләнелә. Йомабай Иҫәнбаев традицияларын дауам итеүсе булараҡ, ҡурайҙа уйнауҙың төрлө алымдарын оҫта ҡуллана; башҡарыу манераһына талапсан тотанаҡлыҡ һәм тәьҫирлелекте нескә берләштереү хас була. 2011 йылдан уның иҫтәлегенә Район‑ара ҡурайсылар конкурсы (Йылайыр районы) ойошторола.
1933—1938 йылдарҙа ғаиләһе менән һөргөндә булып ҡайта. 1989 йылда аҡлана. Ауыр саҡтарында ла, шатлыҡлы көндәрендә лә ул ҡурайынан айырылмай. Фронтҡа киткәндә лә еҙ ҡурайын үҙе менән ала. Алғы һыҙыҡта атыу тауыштары тынған мәлдәрҙә уның ҡурайынан дәртле башҡорт моңдары ағыла. Ял ваҡыттарында яуҙаштарын бейетеп тә ала. Оҫта ҡурайсы Ленинград фронтындағы яугирҙарға ҡурайының моңдары аша яҡшы таныш була.
   Бер көн Ишҡәлеләр ротаһы урынлашҡан урынға полк комиссары һәм армия политбүлегенән бер капитан килә һәм яу тынған мәлдә уның ҡурайҙа уйнауын үтенәләр. Бинаның өсөнсө ҡатындағы балконға көслө динамик ҡуйылған була.
   Бына Ишмулла ҡурайын өрөп ебәрә. Башҡорт моңо окоптар буйлап тарала. Ишҡәле ҡурайында бер ваҡытта булмағанса рухланып уйнай… Дошман тупсылары Ишҡәле торған өйгә төҙәп атырға тотона. Улар был сихри моңдо туҡтатырға теләй.. Ләкин ҡурай тауышы торған һайын ҡеүәтлерәк яңғырай… Ҡурай немец артиллерияһы менән тиңһеҙ алышта еңеп сыға
Ишҡәле ҡурайсы 1974 йылдың 7 ноябрендә вафат була. Тыуған ауылы Иҫке Яҡуп ауылының зыяратына ерләнә.

# Дилмөхәмәтов Ишҡәле Шәмсетдин улы
## Ғаиләһе

Башҡорт сәнғәтенә ике данлыҡлы ҡурайсыһы тәрбиәләп үҫтерә. Бына улар: башҡорт актёры, атаҡлы ҡурайсы, йырсы һәм композитор Ишмулла Дилмөхәмәтов һәм ҡурайсы, Башҡорт АССР-ының атҡаҙан мәҙәниәт хеҙмәткәре Сәйфулла Дилмөхәмәтов.

# Дилмөхәмәтов Ишҡәле Шәмсетдин улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре
# Йәһүҙин Мусаниф Садиҡ улы

Йәһүҙин Мусаниф Садиҡ улы (21 февраль 1936 йыл — 12 июнь 2005 йыл) — юғары мәктәп уҡытыусыһы, шағир һәм прозаик, фантастик повестар авторы. 1993 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы.

# Йәһүҙин Мусаниф Садиҡ улы
## Биографияһы

Мусаниф Садиҡ улы Йәһүҙин 1936 йылдың 21 февралендә Башҡорт АССР-ының Краснокама районы Яңы Хажи ауылында тыуған. Ауылдарында ете йыллыҡ мәктәп тамамлай. Унан һуң Баймаҡ ҡалаһындағы тау-метуллургия техникумында уҡый.
1957—1960 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. Байконурҙа йыһан караптарын осороуҙа ҡатнаша.
1967 йылда Өфө нефть институтын тамамлай, баш ҡалалағы «Градиент» берекмәһендә эшләй.
1982—1988 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетында уҡытыусы һәм өлкән ғилми хеҙмәткәр була.
1993 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Мусаниф Йәһүҙин 2005 йылдың 12 июнендә Өфө ҡалаһында вафат була.

# Йәһүҙин Мусаниф Садиҡ улы
## Китаптары

* Колыбель моя: Стихи. В колл. сб. Прошу слова. Уфа: Башкнигиздат, 1989.
* Жажда любви: Стихи. Уфа: Башкнигиздат, 1991. (баш.)
# Клайн-Роденслебен

Клайн-Роденслебен (нем. Klein Rodensleben) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 577 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,47 км². Диңгеҙ кимәленән 119 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39167 һәм автомобиль коды — BK.
# Тухоль ҡарағайлығы

Тухоль ҡарағайлығы (пол. Bory Tucholskie) — Польшаның төньяғында, Брда һәм Вды йылғалары араһында урынлашҡан Тухоль ҡалаһы янындағы ҙур урман массивы. Бында 2010 йылда ЮНЕСКО-ның «Кеше һәм биосфера» программаһына индерелгән «Тухоль ҡарағайлығы» Милли паркы урынлашҡан.

# Тухоль ҡарағайлығы
## Ландшафты

Һуңғы боҙлоҡ дәүерендә формалашҡан төбәк. Артыҡ бейек булмаған ҡалҡыулыҡтарҙан һәм боҙлоҡтарҙан һуң ҡалған 900-ҙән ашыу күлдән тора. Урман майҙаны — 3200 кв. километр самаһы, шуға ла ул Польшала һәм Үҙәк Европала иң ҙур урман массивы тип иҫәпләнелә. 1996 йылда урмандың 46,3 кв. километрға тигеҙ өлөшө «Тухоль ҡарағайлығы» Милли паркына бүленә. Территорияның яҡынса 30 процентында Kociewiacy халҡы төпләнеп йәшәй. Биләмәләге иң ҙур ҡалалар — Тухоль һәм Черск.

# Тухоль ҡарағайлығы
## Тарихы

Германия империяһы дәүерендә урман биләмәһендә медицина тикшереүҙәре менән шөғөлләнеүсе хәрби база урынлаша.
1939 йылда, фашистар Польшаға баҫып ингән ваҡытта, Икенсе донъя һуғышы башында, һуғыш Тухоль ҡарағайлығында бара.
Тиҙҙән немец ғәскәрҙәре элекке тикшеренеү базаһы биләмәһен тулыһынса баҫып ала һәм Truppenübungsplatz Westpreußen , йәки Heidekraut тип атай.
1944 йылдың авгусынан 1945 йылдың ғинуарына тиклем Ганс Каммлер һәм Вальтер Дорнбергер командалыҡ иткән СС ғәскәре ФАУ-2 ракеталарын һынау менән шөғөлләнә. 1945 йылдың ғинуарында, биләмәне Ҡыҙыл Армия азат иткәнгә тиклем, СС ғәскәре эвакуациялана.
Икенсе донъя һуғышынан һуң урманда антикоммунистик рухтағы партизандар йәшеренә.

# Тухоль ҡарағайлығы
## «Кеше һәм биосфера» программаһы

2010 йылдың июнендә ЮНЕСКО-ның «Кеше һәм биосфера» программаһы сиктәрендә Тухоль ҡарағайлығы айырым биләмәгә бүленә . «Тухоль ҡарағайлығы» Милли паркы, шулай уҡ буфер зонала урынлашҡан 25 тәбиғәт ҡурсаулығы төп зонаға индерелә. Тухоль, Вдецкий, Вдзыдзеский һәм Заборский төбәк ландшафт парктары буфер зонаһына инә. Шулай уҡ күсеш зонаһы ла бүленеп ҡуйыла, уға Тухоль ҡалаһы һәм яҡындағы райондар инә. Төп зона 78,8 км², ә өс зона бергә 3195 км² майҙанды биләй.
# Курухтал

Курухтал — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кума йылғаһының һул ярына тамағынан 430 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Курухтал
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010600112115300017334
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301733
* Бассейн коды — 14.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Әхсән Баян

Әхсән Баян (тулы исеме Әхсән Фәтхелбаян улы Баянов, 8 декабрь 1927 йыл — 7 май 2013 йыл) — журналист, шағир, прозаик һәм драматург. Татарстан Республикаһының халыҡ шағиры (2004) һәм Ғабдулла Туҡай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1999), Татар АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1988). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1977).

# Әхсән Баян
## Биографияһы

Әхсән Фәтхелбаян улы Баянов 1927 йылдың 8 декабрендә Башҡорт АССР-ының Илеш районы Ашман ауылында тыуған. 1943 йылда күрше Ишҡар ауылында ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағас, колхозда эшләй.
1947—1950 йылдарҙа район үҙәге Үрге Йәркәйҙәге Мәҙәниәт йортонда художество етәксеһе була. Төп эшенән айырылмай урта мәктәпте тамамлай.
Бер йыл үҙ ауылда уҡытҡандан һуң, 1951 йылда Ҡазан дәүләт университетының татар теле һәм әҙәбиәте бүлегенә уҡырға инә. 1956 йылда йылда университетты тамамлай һәм күп йылдар журналистика өлкәһендә эшләй: 1956—1962 йылдарҙа — «Социалистик Татарстан» гәзите редакцияһында хәбәрсе, аҙаҡ — әҙәбиәт-сәнғәт бүлеге мөдире, 1962—1966 йылдарҙа — «Казан уттары» журналының яуаплы секретары, 1977—1981 йылдарҙа баш редактор урынбаҫары.
Әхсән Баян 2013 йылдың 8 майында вафат була, Татарстан Республикаһының Кама Тамағы районы Йәмәкәй ауылында тормош иптәше ҡәбере эргәһендә ерләнә.

# Әхсән Баян
## Әҙәби ижады

Әхсән Баяновтың шиғырҙары республика матбуғатында 1951 йылдан күренә башлай. 1959 йылда «Диңгеҙ шауы» исемле беренсе йыйынтығы баҫылып сыға. Хәҙерге көндә ул шиғри әҫәрҙәре тупланған тиҫтәнән артык китап авторы. Уның күп һанлы лирик һәм фәлсәфәүи-публицистик шиғырҙары, балладалары, «Яшел мәйдан» (1957), «Диңгез шавы» (1958), «Мират» (1959), «Сез аңларсыз мине» (1963), «Сәяхәтнәмә» (1969), «Һәйкәл» (1970), «Кышкы чәчәкләр» (1974) поэмалары бөгөнгө татар поэзияһында ҙур урын алып торалар.
Әҙип проза һәм драматургия жанрҙарында ла эшләй. Нигеҙҙә һуғыш алды, һуғыш ваҡыты һәм һуғыштан һуңғы ауыл тормышы вакиғаларына бәйләп, кешеләр араһындагы ҡатлаулы мөнәсәбәттәрҙе сағылдырған «Яшьлегемне эзлим» (1966), «Дүрт монолог» (1968), «Тау ягы повесте» (1972), «Төлке тоту кыен түгел» (1975), «Тавыш — табигать бүләге» (1977), «Аязучан болытлы һава» (1978), «Аргы яр» (1979) һәм «Ут һәм су» (1971), «Таш китап» (1981) романдары уҡыусылар һәм әҙәби йәмәғәтселеккә ҙур ҡыҙыҡһыныу уята. Әҙиптең «Күзләре нинди иде» һәм «Һәйкәл» исемле драмалары төрлө театр сәхнәләрендә ҡуйыла, ә «Тау ягы повесте» буйынса телевидение өсөн өс сериялы нәфис фильм төшөрөлә.
Уның әҙәби ижады йәмәғәт эштәре менән тығыҙ бәйләнгән. Ул 1974 йылдан Татарстан Яҙыусылар берлегенең идара ағзаһы, шулай уҡ оҙаҡ йылдар «Казан утлары» журналы һәм «Идель» альманахының редколлегия ағзаһы була.

# Әхсән Баян
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Татарстандың халыҡ шағиры (2004)
* Татарстан Республикаһының Ғабдулла Туҡай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1999)
* Татар АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1988)
* «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1977)
# Рәсәй дәүләт һыу реестры

Рәсәй дәүләт һыу реестры — федераль , Рәсәй Федерацияһы субъекттары, муниципаль берәмек, физик һәм юридик, шәхси эшҡыуар милкендә булған һыу объекттарын, йылға бассейндарын һәм бассейнда округтарын файҙалыныу тураһында документтар йыйынтығы. Реестрҙағы мәғлүмәт дәүләт мәғлүмәт ресурсы булып иҫәпләнә һәм, Рәсәй Федерацияһы закондары ҡулланыу сикләнгәндәренән башҡа, асыҡ ҡулланыуҙа була.
Реестр 2007 йылдың 28 апрелендә № 253 Хөкүмәт ҡарары нигеҙендә төҙөлә.
# Суздаль (йылға)

Суздаль — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тебза йылғаһының һул ярына тамағынан 122 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Суздаль (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кострома йылғаһы Исады һыу үлсәү посына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300112110000012519
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001251
* Бассейн коды — 08.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Магнус Карлсен

Свен Магнус Ээн Карлсен (норв. Sven Magnus Øen Carlsen; 30 ноябрь 1990 йыл) — Норвегия шахматсыһы, донъяның шахмат буйынса 16-сы (ғәмәлдәге) чемпионы (2013). Шахмат буйынса өс категорияла донъя чемпионы: 2013 йылда — классик шахмат буйынса донъя чемпионы; 2014—2016, 2019 йылдарҙа — рапид буйынса донъя чемпионы; 2014—2015, 2017—2019 йылдарҙа — блиц буйынса донъя чемпионы. Донъяла иң йәш гроссмейстер, донъя — 2004 йылдың 26 апрелендә гроссмейстер исемен алғанда уға 13 йәш 4 ай 27 көн була (ул саҡта донъялағы иң йәш гроссмейстерҙар исемлегендә икенсе урында тора).
Эло рейтингы буйынса 2700 һәм 2800 пункттарын үтеүсе иң йәш шахматсы, FIDE-ның рәсми рейтинг 19 йәш тә 1 ай булғанда етәкләгән иң йәш шахматсы (Эло LiveRating рәсми булмаған рейтингында беренсе урында 17 йәшлек сағында уҡ тора (2008 йылдың 5 сентябре)). 2013 йылдың февраленән — Эло рейтингы барлыҡҡа килгәндән алып уның тарихында иң юғары — 2872 пунктҡа эйә; Магнус Гарри Каспаров 13 йыл дауамында (2851 пункты) тотоп торған рекорды үтеп китә. Тәүҙә ғинуарҙа (2861 пункт), һуңынан февралдә (2872 пункт). 2014 йылдың майында рейтингтың иң юғары нөктәһенә етә — 2882 пункт.
2006 йылдан Норвегия чемпионы. Бер нисә ҙур турнир еңеүсеһе һәм призеры. 2009 йылда блиц буйынса донъя чемпионы. 2007 һәм 2011 йылдар донъяның шахмат беренселегенә дәғүә итеүселәрҙең береһе, турнир дәғүәселәрен еңеп 2013 йылда турнир дәғәүселәре еңеүсеһе. Дүрт Шахмат Оскары эйәһе — 2009, 2010, 2011 һәм 2012 йыл; Карпов һәм Каспаровтан ҡала был трофейҙы дүрт һәм унан күберәк тапҡыр яулаған өсөнсө шахматсы.
2013 йылда «Time» журналы Магнусты «Титан» категорияһында «донъялағы 100 иң йоғонтоло кеше» исемлегенә индерә. Номинацияға Гарри Каспаров комментарий яҙа.