yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Савоненко Нина Иосифовна

Савоненко Нина Иосифовна (12 апрель 1921 йыл — февраль 1996 йыл) — табип-фтизиопедиатр. 1944 йылдан хәҙерге Ленинград өлкәһе Гатчина ҡалаһы дауаханалары табибы, шул иҫәптән 1953 йылдан ҡала дауаханаһының балалар бүлеге мөдире, 1957—1960 йылдарҙа баш табип урынбаҫары; 1976—1980 йылдарҙа Ленинград өлкә туберкулёз диспансеры табибы. Балаларҙың туберкулёз менән ауырыуын кәметеү буйынса СССР-ҙың өлгөлө табибы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1969).

# Савоненко Нина Иосифовна
## Биографияһы

1921 йылдың 12 апрелендә Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһында тыуған.
1942 йылда Башҡортостан медицина институтының дауалау факультетын тамамлай. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1942 йылда Ленинград өлкәһе Тихвин инфекция дауаханаһында ординатор булып башлай. 1943—1944 йылдарҙа Тихвин ҡалаһының район санитар-эпидемиологик станцияһы башлығы булып эшләй.
1944 йылда ҡала һәм Гатчина районы немец илбаҫарҙарынан азат ителгәндән һуң, Гатчина район һаулыҡ һаҡлау бүлеге мөдире итеп ебәрелә. 1946—1947 йылдарҙа — ҡала эпидемиологы, Гатчина ҡала һаулыҡ һаҡлау бүлеге инспекторы. 1948 йылда Ленинград дәүләт педиатрия институтында педиатрия буйынса курстар тамамлай. Гатчина ҡалаһының 2-се һанлы балалар яслеһендә мөдир булып эшләй. 1948—1957 йылдарҙа — Гатчина балалар поликлиникаһында табип-педиатр. 1957 йылдан — Гатчина үҙәк район дауаханаһында фтизиопедиатр. 1959 йылдан КПСС ағзаһы.
Балаларҙың һаулығын һаҡлау буйынса эште ойоштороуҙа ҙур тәжрибәгә эйә булып, Н. И. Савоненко төп һаулыҡ һаҡлау мәсьәләләренең береһен хәл итеүгә — киң таралған ауырыу булараҡ туберкулезды бөтөрөүҙә, башлыса Гатчина районы буйынса, ҙур өлөш индерә. Балалар араһында туберкулез буйынса бөтә профилактик саралар туранан-тура уның әүҙем ҡатнашлығында үтә, был Гатчина районында ла, шулай уҡ Ленинград өлкәһендә лә балалар араһында туберкулез менән ауырыусыларҙың йәки зарарланыусыларҙың ҡырҡа кәмеүенә булышлыҡ итә. Туберкулез менән ауырыусы балалар һаны Гатчина районында алты йыл эсендә 75 процентҡа кәмей. 1968 йылда туберкулез менән ауырыусы 2 бала ғына теркәлә, ул киң таралған ауырыу булараҡ районда бөтөрөлә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1969 йылдың 4 февралендәге указы менән совет халҡының һаулығын һаҡлау өлкәһендәге ҙур ҡаҙаныштары өсөн Савоненко Нина Иосифовнаға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1976 йылда пенсияға киткәнгә тиклем Гатчина үҙәк район дауаханаһында туберкулез диспансерының балалар консультацияһы фтизиопедиатры булып эшләй. Өлкә һәм ҡала халыҡ депутаттары Советының депутаты, КПСС-тың Гатчина ҡала комитеты ағзаһы булып һайлана.
Ленинград өлкәһенең Гатчина ҡалаһында йәшәгән. 1996 йылдың февралендә вафат булған.
Ленин ордены, миҙалдар менән бүләкләнгән.
# Шауэн

Шауэн (нем. Schauen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2008 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 529 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,01 км². Диңгеҙ кимәленән 148 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38835 һәм автомобиль коды — HZ.
# Пальчиков Владимир Иосифович

Владимир Иосифович Пальчиков йәки Владимир Пальчиков (Элистинский) (18.03.1936 г., СССР, РСФСР,Ростов өлкәһе, Целина районы, Целина ҡасабаһы ) — совет һәм рус шағиры, тәржемәсе, СССР Журналистар союзы ағзаһы, рус шиғриәтендә палиндромик сонетикаға нигеҙ һалыусы.

# Пальчиков Владимир Иосифович
## Тормош юлы

Владимир Пальчиков 1936 йылда Ростов өлкәһе Целина ҡасабаһында совет хеҙмәткәре ғаиләһендә тыуа. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң Ростсельмаш заводында төрлө эштәр башҡарыусы булып эшләй. Заводтың күп тиражлы гәзитенең мөхәррире, шағир Даниил Долинский етәкләгән завод әҙәбиәт түңәрәгенә йөрөй.
Ростов дәүләт университетын тамамлағандан һуң Владимир Пальчиков 1960 йылда Элиста ҡалаһына күсә һәм унда 1973 йылға тиклем йәшәй. Элистала ул Ҡалмыҡ китап нәшриәтендә мөхәррир булып эшләй.
1963 йылда СССР Журналистар союзына , ә 1971 йылда СССР Яҙыусылар союзына ҡабул ителә.

# Пальчиков Владимир Иосифович
## Ижады

Владимир Пальчиковтың беренсе шиғыры ВЛКСМ-дың Ростов бүлеге «Комсомолец» гәзитендә баҫыла. Үҙенең шиғырҙарын «Вечерний Ростов» гәзитендә, «Подъём» журналында баҫтыра. 1960 йылдан алып үҙ шиғырҙарын ҡалмыҡ ваҡытлы матбуғатының «Советская Калмыкия» һәм «Теегин герл» гәзиттәрендә нәшер итә.
Элистала булған сағында Владимир Пальчиков ҡалмыҡ шағирҙары Санджа Каляев, Хасыр Сян-Белгин, Алексей Балакаевтарҙың шиғырҙарын рус теленә тәржемә итә.
Владимир Пальчиков үҙенең палиндромик шиғри тәжрибәһе менән билдәле. Улар беренсе тапҡыр 1990 йылда «Свод сонетов» йыйынтығында баҫылып сыға.

# Пальчиков Владимир Иосифович
## Cығанаҡтар

* Джимгиров М. Э., Писатели советской Калмыкии, Калмыцкое книжное издание, Элиста, 1966, стр. 145—146
# Сауҙагәр Гаврилов йорто

Сауҙагәр Гаврилов йорто — Алматылағы бина, XX быуат башында модерн стилендә Семиречье тәмәке фабрикаһы хужаһы сауҙагәр Гаврилов заказы буйынса төҙөлгән.

# Сауҙагәр Гаврилов йорто
## Тарихы

Йорт XX быуат башында билдәле семиречье тәмәке үҫтереүсеһе Алексей Гавриловтың тоҡомонан сауҙагәр М. А. Гаврилов ғаиләһе өсөн төҙөлә. Бина Штаб (Гоголь урамы) һәм Лепсин урамдары (Назарбаев проспекты) киҫешкән урында урынлашҡан.
1928 йылда, сауҙагәр Гаврилов вафат булғандан һуң йорт национализациялана
Совет осоронда йортта Семиречье өлкә башҡарма комитеты урынлаша
1973 йылда йорт тулыһынса һүтелә һәм Тыныслыҡ, 167 урамына күсерелә. Һуңыраҡ йорт урынлашҡан иҫке урында «Мәскәү» магазины төҙөлә.
1980 йылдарҙа йорттоң реставрацияһы үткәрелә, унда сит ил эштәре Министрлығы урынлаша.
90-сы йылдарҙа бинаны сайдинг менән көпләйҙәр, ул йорттоң тышҡы йөҙөн һиҙелерлек үҙгәртә Шулай уҡ төкәтмә — ике банкет залы менән «Ҡабул итеү йорто» рестораны төҙөлә.
2000 йылда бина ҡала хакимиәте ҡарамағына тапшырыла һәм «Ҡабул итеүҙәр йортона» әүерелә

# Сауҙагәр Гаврилов йорто
## Архитектураһы

Йорттоң 12 бүлмәһе һәм бер урыҫ һәм һигеҙ голланд мейесе бар. Баштағы ҡиәфәтендә йорт типик вернен сауҙагәр йорто, ағас архитектура ҡомартҡыһы булған. Күсергәндә бинаның ҡулдан эшләнгән боронғо мейестәре һаҡланмаған

# Сауҙагәр Гаврилов йорто
## Һәйкәл статусы

1979 йылдың 4 апрелендә ҡала Советы халыҡ депутаттарының Алматы Башҡарма комитеты «Алматы ҡалаһының тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары исемлеген раҫлау тураһында» 139-сы һанлы ҡарар ҡабул итә, унда Верный ҡалаһының почетлы гражданы Гавриловтың йорто ла күрһәтелә Ҡарар менән ҡомартҡыны һаҡлау һәм реставрациялау проектын әҙерләү йөкмәтелә.
1982 йылдың 26 ғинуарында бина Ҡаҙаҡ ССР-ының республика әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары исемлегенә индерелә.
# Лойтерсдорф (Тюрингия)

Лойтерсдорф (Тюрингия) (нем. Leutersdorf (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 263 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,39 км². Диңгеҙ кимәленән 325 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98617 һәм автомобиль коды — SM.
# Профсоюздарҙың мәҙәниәт йорто (Волгоград)

Профсоюз мәҙәниәт һарайы (Хеҙмәт һарайы, Союздар йорто) — Волгоград ҡалаһында мәҙәни учреждение. Ленин проспектында урынлашҡан. Бина төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора. Был бинала, шулай уҡ Совет урамындағы уға терәлеп торған бейек йортта Волгоград өлкә профсоюздар советы урынлашҡан.
Бина 1957 йылда архитектор В.Е. Масляев проекты буйынса төҙөлгән. Ул Ленин проспектына сыҡҡан ярым түңәрәк күләмде һәм эске ихата менән тура мөйөшлө күләмде үҙ эсенә ала. Бинаның бөтә фасадтары ла колонналар һәм төрлө декоратив элементтар менән биҙәлгән. Ошо арҡала һарай ҡалала сталин архитектураһының һуңғы өлгөләренең береһе булып тора.
Төп инеү урыны өҫтөндә фронтонда «СССР-ҙа хеҙмәт намыҫ, дан, батырсылыҡ һәм ҡыйыулыҡ эше» тигән сталин лозунгыһы урынлаштырылған. Сөнки 1951 йылда бинаның төҙөлөш сметаһын раҫлау һәм уны эксплуатацияға тапшырыу араһында КПСС-тың XX съезы була, унда Сталиндың шәхес культы хөкөм ителә, цитата аҫтында ҡултамға ҡуйылмай, ә уның өҫтөндә Ленин профиле төшөрөлә.
Үҙенең ярым түңәрәк формаһы һәм артта урынлашҡан «Облсовпроф» ҡунаҡханаһының бейек бинаһының йәнәш тороуы арҡаһында Профсоюдар мәҙәниәт йорто халыҡта «унитаз» исемен ала.
# Вятчиха

Вятчиха — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ануй йылғаһының һул ярына тамағынан 184 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Вятчиха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200312115100008535
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100853
* Бассейн коды — 13.01.02.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Коркасская

Коркасская — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Берёзовая йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Коркасская
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100006161
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100616
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Либбесдорф

Либбесдорф (нем. Libbesdorf) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 401 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,29 км². Диңгеҙ кимәленән 75 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6386 һәм автомобиль коды — ABI.
# Леденьга

Леденьга — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Түбенге Кизьма йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Леденьга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100112103000005979
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000597
* Бассейн коды — 03.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Волгодонск троллейбусы

Волгодонск троллейбусы 1977 йылдан бирле эшләй. Беренсе йыл эшләгәндә ул «Атоммашҡа» ҡарай. Хәҙерге ваҡытта ул ҡала ҡарамағында, уның алты маршруты бар.

# Волгодонск троллейбусы
## Тарих

«Атоммаш» төҙөлә башлау менән Волгодонск бик тиҙ үҫешә. Ҡала халҡы дүрт йыл эсендә өс тапҡыр артҡан (йөҙ мең кешегә тиклем), шунлыҡтан ҡала транспорт менән бәйле ауырлыҡтар кисерә. 1976 йылда был хәлде еңеләйтеү маҡсатында ҡала троллейбусы йөрөтөргә ҡарар итәләр.
Троллейбус хәрәкәте тиҙ арала төҙөлә. Иң беренсе линия ҡаланың иң ҙур ике предприятиеһы булған — Волгодонск химия заводы (ВХЗ) һәм Атоммашты ҡала үҙәге аша Комсомол майҙаны менән тоташтыра. Беренсе тапҡыр һынап ҡарау өсөн троллейбус ҡала урамдары буйлап сәфәрҙә 30 июндә, 1977 йылда йөрөй. 4 октябрь көнө ул ҡала халҡын «ВХЗ — Атоммаш» (троллейбус маршруты № 1) маршруты буйынса йөрөтә башлай. Башта троллейбус хәрәкәте асылғанда унда 25 дана троллейбус иҫәптә була.
Троллейбус төҙөүҙе «Атоммаш» финанслай. Волгодонск өсөн был ғәҙәти практика, мәҫәлән, мәктәп, дауахана һәм башҡа социаль-көнкүреш инфраструктураһын финанслау, шулай уҡ «Атоммаш» тарафынан алып барыла. Тәүге йыл дауамында троллейбус хужалығы «Атоммаш» балансында тора һәм уның транспорт цехына ҡарай. Тәүге троллейбус депоһы ВХЗ янында, хәҙерге «Волгодонсктрансзаказчик» (ВТЗ) туҡталышы янында төҙөлә. Әле Депо-1 эшләмәй.
1 июль, 1978 йыл. Троллейбус хужалығы ҡала башҡарма комитеты ҡарары менән ҡала ҡарамағына тапшырыла. Шунда уҡ Красный Ярҙа Волгодонск троллейбус идаралығы (ВТИ) ойошторола..
Һуңғы йылдарҙа Волгодонск троллейбусы йылдам үҫешә, яңы даими маршруттар асыла.
Шулай уҡ троллейбус һаны туҡһанынсы йылдар башында арта, уларҙың һаны 78 -гә етә. Әммә бөтә ил буйынса ауыр иҡтисади хәл Волгодонск троллейбустарына ла килеп етә. 90-сы йылдар аҙағында ҡала урамдарында ҡырҡ троллейбус ҡына йөрөй. «Комсомол майҙаны — Ростов АЭС» ғөмүмән, бикләп ҡуйыла, ә һуңынан ябыла.
Әммә Ростов АЭС төҙөлөшө тергеҙелә башлағас финанс хәле бер аҙ яҡшыра, һәм 2000 йылда ВЗТМ-5284 маркалы 10 яңы троллейбус һатып алына. Быны ла «Атоммаш» финанслай. Артабан 2007 йылда ике троллейбус БТЗ-5276-04, 2008 — алты ЛиАЗ-5280 троллейбусы, ә 2010 — шундай уҡ маркалы туғыҙ машина һатып алына.. Август айының һуңғы яңыртыу 2015 йылдың авгусында Ростов өлкәһе губернаторы Голубев Волгодонск ҡалаһына Беларусь Республикаһынан 10 троллейбус бүләк итә.
31 декабрь, 2008 йыл. Ҡалала яңы троллейбус линияһы асыла (Ленинград урамы — К. Маркс урамы — Мир проспекты), ул ҡаланың алыҫ райондарының береһен ҡала үҙәге менән тоташтыра. Хәҙер уның буйынса 3а, 3, 4, 4а маршруттары троллейбустары йөрөй.

# Волгодонск троллейбусы
## Хәрәкәт итеү составы

Әлеге ваҡытта көн һайын 33 маршрут троллейбустары (зиу марка-682, ВЗТМ-5284, ЛиАЗ-5280 һәм БТЗ-5276-04 маркалы) ҡала урамдарына сыға.
# Абдрафиҡов Морат Вәхит улы

Абдрафиҡов Морат Вәхит улы (рус. Абдрафиков Мурат Вахитович) (1908 — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, шайморатовсы. Ҡыҙылармеец, гвардия рядовойы, икмәк бешереүсе.

# Абдрафиҡов Морат Вәхит улы
## Биографияһы

Морат Вәхит улы Абдрафиҡов 1908 йылда Өфө губернаһы Златоуст өйәҙендә (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Мәсетле районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Ауылда башланғыс белем ала. Колхоз эшендә ҡатнаша.

# Абдрафиҡов Морат Вәхит улы
## Хәрби хеҙмәте

1941 йылда Мәсетле районы хәрби комиссариаты Ҡыҙыл Армия сафына саҡыра. 112-се Башҡорт (16-сы Чернигов гвардия) кавалерия дивизияһының 7-се кавалерия корпусында Белорус фронтында хеҙмәт итә Гвардия ҡыҙылармеецы Морат Абдрафиҡов дивизияның армия ялан икмәкханаһында ҡамыр баҫыусы вазифаһын башҡара.
* Дивизия Чернигов, Мозырь һәм Калинковичиға һөжүм иткән осорҙа иптәш Абдрафиҡов ялан армия имәкханаһында (ПАХ) ҡамыр баҫыусы булып хеҙмәт итте. Ул ҡамырҙы дөрөҫ эшкәртте һәм технологик процесты мастер ҡушҡанса үтәп, сифатлы икмәк бешерергә тырышты. Уның сменаһында бешерелгән икмәк бер ваҡыт та яраҡһыҙ булманы, тәләф ителмәне.
Икмәк бешереү мейестәрен төҙөүҙә әүҙем ҡатнашҡан, һәм уның ошо фиҙакәр хеҙмәте хәрби частарҙы туҡтамай икмәк менән тәьмин итеү мөмкинлеген биргән.

# Абдрафиҡов Морат Вәхит улы
## Наградалары

* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (1944 йыл).

# Абдрафиҡов Морат Вәхит улы
## Хәтер

Абдрафиҡов Морат Вәхит улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Мәсетле районында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
# Ницейкова Виска

Ницейкова Виска — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Несь йылғаһының уң ярына тамағынан 115 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Ницейкова Виска
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000312103000051011
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005101
* Бассейн коды — 03.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Һаранғы

Һаранғы - рус. Сарсанги, Саранги - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районынындағы күл

# Һаранғы
## Этимологияһы

Силәбе өлкәһенең географы, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә былай тип аңлата:
   От распространенного в прошлом у башкир и татар мужского имени Саранги и Саран, с основой саран — «скупой», «жадный», -ги, -гы — именной аффикс.
Гидроним нисектер рус. Сарсанги рәүешенә лә инеп киткән.

# Һаранғы
## Географияһы

Һаранғы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районынында, ике уба араһында урынлашҡан.
Силәбенән - 40 километр, Екатеринбургтан – 170 километр алыҫлыҡта ята.
Йыраҡ түгел Оҙонгүл, Тәрәнкүл, Күсәрге, Күрге һәм Өйрәкте күлдәре.
Тораҡ пункттар: Оҙонгүл һәм Илембәт ҡасабалары, Журавли дача ҡасабаһы.
Географик координаттары: киңлеге - 55°25′57.48″N (55.432632), оҙонлоғо - 61°16′30.73″E (61.275204).

# Һаранғы
## Тасуирламаһы

* Максималь тәрәнлеге: 2,5м
* Максималь оҙонлоғо һәм киңлеге (км): 1,5*1,35км
* Һыуының үтәҙеклеге, таҙалығы: һыуы болғансыҡ, үтәҙеклеге 1 метрҙан кәм.
* Һыуын туйындырыусы сығанаҡтар: яуым-төшөм.
* Диңгеҙ кимәленән бейеклеге: 216 м
Төбө ҡомло.

# Һаранғы
## Флораһы һәм фаунаһы

Күлдең яр буйҙарын ҡуйы ҡамышлыҡ һәм күрән баҫҡан.
Һыуы һай булғанлыҡтан даими рәүештә балығы тонсоға.
Күлдә табан балыҡ, себер сабағы, рипус тереклек итә.
# Няда-Яха (Байдарата-Яха ҡушылдығы)

Няда-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Байдарата-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Няда-Яха (Байдарата-Яха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300036309
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303630
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Быуындар анты һәйкәле (Батайск)

Быуындар анты һәйкәле — Ростов өлкәһенең Батайск ҡалаһында мемориал.

# Быуындар анты һәйкәле (Батайск)
## Тарихы

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында 1943 йылдың 7 февралендә Ҡыҙыл Армия ғәскәрҙәре немецтар оккупациялаған Батайск ҡалаһына яҡынлаша. Төндә ҡала үҙәге һәм тимер юл станцияһы өсөн алыштар бара. Беҙҙекеләр тиҙ һөжүм итә, һәм немецтар аҙыҡ-түлек менән тиҫтәләгән эшелондарын, хәрби техникаһын, ҡорамалдарын ташлап сигенә. Батайск станцияһында улар бөтәһе 17 эшелонын ҡалдыра. Сигенеп, немецтар ҡоролмалар һәм биналарҙы шартала, йорттарҙы яндыра, кешеләрҙе үлтерә.
Һуңынан немецтар ҡалаға яңы көстәр ташлай. «Ҡыҙыл Баҡса» районында яңы һуғыштар ҡыҙа. Көн уртаһында совет ғәскәрҙәре Көнбайыш Батайск үҙәген азат итә. 159-сы айырым уҡсылар бригадаһы яугирҙәре Дмитрий Клачко, Сергей Чевардов һәм Николай Дуденко тимер юл вокзалы стенаһына ҡыҙыл флаг ҡаҙай. Немец командованиеһының Ростов аша 1-се танк армияһын төньяҡҡа сығарыу планы килеп сыҡмай.
Батайск ҡалаһын азат итеүгә күп совет һалдаттары ғүмерен бирә.
1958 йылда ҡалала урындағы властар инициативаһы менән кинотеатрҙан алыҫ түгел, яугирҙәрҙең туғандар ҡәберлегендә Бөйөк Ватан һуғышы осоронда Батайскты азат итеүҙә ҡатнашҡандар өсөн һәйкәл ҡуйыла, ул беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланмаған. Унда был һуғышта һәләк булған 996 яугир ерләнгән. Был гипстан торған һәйкәлдең бейеклеге ике метр самаһы булған.
70-се йылдарҙа Батайскта бер нисә яугирҙең ҡәберен туғандар ҡәберлегенә күсереп ерләйҙәр. Шунда, ике мәрмәр плита аҫтында 1044 ике яугирҙың кәүҙәһе ята, унда Иҫтәлек Стенаһы Мемориалы асыла
Быуындар анты мемориалы 1975 йылдың 8 майында асыла. Һәйкәлдең авторҙары: скульпторҙар В. Д. Батяй, архитекторы Я. С. Занис һәм П. И. Оноколов.
# Алымка (Боровая ҡушылдығы)

Алымка — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Боровая йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 235 км.

# Алымка (Боровая ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010700112115300013210
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301321
* Бассейн коды — 14.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Аркомбой

Аркомбой — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ячей йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

# Аркомбой
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000085088
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008508
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Черный Палец

Чёрный Палец — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шойна йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Черный Палец
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000312103000051578
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005157
* Бассейн коды — 03.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сосца

Сосца — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иваньково (зал. р. Созь) һыуһаҡлағысының һул ярына тамағынан 6,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Сосца
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Тверь ҡалаһынан Иваньков ГЭС-ына тиклем (Иваньков һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010100712110000003043
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000304
* Бассейн коды — 08.01.01.007
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0