yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Тәбиғ әт-тәбиғин

* Жәғәфәр әс-Садиҡ (ум. 148 г.х.)
* Сүфйән әҫ-Ҫәүри (ум. 161 г.х.)
* Мәлик ибн Әнәс (ум. 179 г.х.)
* әш-Шәфиғи (ум. 204 г.х.)
* Әхмәт ибн Хәнбәл (ум. 241 г.х.)
* Абу Дауд (ум. 275 г.х.)
Тәбиғ әт-тәбиғин (ғәр. تابع التابعين‎ Таби' ат-таби ' ин — сәхәбәләр һәм табиғиндәргә эйәргән өсөнсө быуын

# Тәбиғ әт-тәбиғин
## Критерийҙар

Сөнниҙәр әт-тәбиғиндәрҙе тәбиғиндәрҙән ҡала мосолмандарҙың иң яҡшы быуыны тип иҫәпләй. Уларға түбәндәгеләр инә:
* Улар һис юғы тәбиғәиндәрҙең береһен күргән.
* Сөнни инаныс менән йәшәгән кешеләр.
* Ошо хәлдә вафат булғандар.
# Алексеевка (Весляна ҡушылдығы)

Алексеевка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы/ Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Весляна йылғаһының һул ярына тамағынан 8,4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Алексеевка (Весляна ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100001990
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100199
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Полевой Борис Николаевич

Борис Николаевич Полевой (төп фамилияһы Кампов; 17 март 1908 йыл — 12 июль 1981 йыл) — СССР яҙыусыһы, прозаик, сценарист, журналист, хәрби корреспондент. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1974), II дәрәжә Сталин премияһы (1947, 1949) һәм Халыҡ-ара тыныслыҡ премияһы лауреаты (1959).

# Полевой Борис Николаевич
## Биографияһы

Борис Николаевич Полевой 1908 йылдың 17 мартында Мәскәүҙә адвокат ғаиләһендә тыуған. 1913 йылда ғаилә Твергә күсенгән.
Тверҙәге техник училищены тамамлап, хеҙмәт юлын 1926 йылда башлай, текстиль фабрикаһында технолог була. Тәүге мәҡәләләренә һәм очерктарына Б. Н. Кампов «Борис Полевой» тип ҡул ҡуя, сөнки уның фамилияһы латин теленән рус теленә кампус — ялан тип тәржемә ителә.
1927 йылда Б. Полевойҙың тәүге очерктар китабы «Мемуары вшивого человека» сыға. Китап Максим Горький тарафынан билдәләнә, ул авторҙың ысын исеме менән ҡул ҡуйылған берҙән-бер китап була.
1928 йылдан профессиональ журналист.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Полевой «Пролетарская правда» хәбәрсеһе сифатында хәрәкәттәге армияла, шул иҫәптән, " Калинин фронтында (1941) була,- октябрь аҙағынан — «Правда» газетаһы хәбәрсеһе. Ул беренсе булып 83 йәшлек крәҫтиән Матвей Кузьмин батырлығы тураһында яҙып сыға, автор һүҙҙәренән, ҡарт Иван Сусанин батырлығын ҡабатлай .
Дан һәм Сталин премияһын уға 19 көн эсендә яҙылған, пилот А. П. Маресьев батырлығына арналған «Ысын кеше повесы» (4 өлөштән торған хикәйә) килтерә. 1954 йылға тиклем уның баҫмаларының дөйөм тиражы 2,34 миллион тәшкил итә. Хикәйәгә нигеҙләнеп Сергей Прокофьевтың шул уҡ исемдәге операһы сәхнәләштерелгән.
Ләкин П. Маресьев үҙе данға бик тыныс ҡарай. Уның: «Барыһы ла һуғыштылар. Донъяла үҙ Полевойы табылмаған күпме кеше бар!» — тигән һүҙҙәре билдәле.
1969 йылдан үлеменә тиклем ул Совет Тыныслыҡ фонды идараһы Рәйесе булып эшләй. 1961—1981 йылдарҙа — «Юность» журналының баш мөхәррире. ВСМ бюроһы һәм Совет Тыныслыҡ Комитеты Президиумы ағзаһы. 1967 йылдан ул СССР Яҙыусылар союзы советы секретаре, 1952 йылдан — Европа Мәҙәниәт йәмғиәте вице-президенты. РСФСР Юғары Советы депутаты (1946—1958).
Полевой 1981 йылдың 12 июлендә вафат була. Уны Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында ерләйҙәр.

# Полевой Борис Николаевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (09/27/1974)
* Өс Ленин ордены (05/04/1962; 10/28/1967; 09/27/1974)
* Октябрь Революцияһы ордены (07/02/1971)
* ике Ҡыҙыл Байраҡ ордены (04.12.1944; 16.06.1945)
* ике 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (10/21/1943; 09/23/1945)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (03/15/1958)
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены (03/16/1978)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (04/27/1942)
* миҙалдар
* Икенсе дәрәжә Сталин премияһы (1947) — «Ысын кеше хикәйәһе» өсөн (1946)
* Икенсе дәрәжә Сталин премияһы (1949) — «Беҙ совет кешеләре» хикәйәләр йыйынтығы өсөн (1948)
* Халыҡ-ара тыныслыҡ премияһы (1959) — «Америка көндәлектәре» очерктар йыйынтығы өсөн.
* Тыныслыҡ алтын миҙалы (1968)
# 1995 йылда йыһанға осороуҙар исемлеге

1995 йылдағы орбитаға осороуҙар исемлеге. Ҡыҙыл төҫ менән уңышһыҙ осороуҙар билдәләнгән. Осоусы йыһан аппараттары (ЙА) ҡалын итеп айырып билдәләнгән.
# Гёрлиц

Гёрлиц (нем. Gorlitz) — Германиялағы, Саксония ерендәге . 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ла 55596 кеше йәшәй. Майҙаны — 67,22 км². Диңгеҙ кимәленән 199 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ның почта индексы 02826-02828 һәм автомобиль коды GR.
# Музей

Музе́й — (грексә μουσεῖον —Музалар йорто) тарихи, матди һәм рухи мәҙәниәт ҡомартҡыларын йыйыу, өйрәнеү, һаҡлау һәм күрһәтеү эше менән шөғөлләнгән ойошма.
Башҡортостандың төп музейҙары:
* Археология һәм этнография музейы
* Республика Хәрби Дан музейы
* Республика хәрби комиссариатының Хәрби дан музейы
* Өфөләге С.Т. Аксаковтын йорт-музейы
* Василий Иванович Чапаев музейы
* 112-се (16-сы гвардия) башҡорт кавалерия дивизияһы музейы
* Башҡортостан Республикаһы Геология һәм файҙалы ҡаҙылма байлыҡтар музейы
* М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы
* Мәғарифтың үҫеш тарихы музейы
* Ағиҙел бассейны судоходствоһы тарихы музейы
* Башҡортостан Республикаһы Эске эштәр министрлығы музейы
* Башҡортостан Республикаһы Хәҙерге заман сәнғәте музейы
* Башҡортостан Республикаһының Милли музейы
* Лениндың Йорт-музейы
* Республика наркоконтроль музейы

# Һылтанмалар

* Википедияла урыҫ телендә мәҡәлә
* 2007 йыл 4 ноябрь архивланған. Башҡортостандың үҙ ирке менән Рәсәй дәүләтенә ҡушылыу сайты
* ике тәгәрмәсле арбаһы боронғораҡ?(недоступная ссылка) Интернет-газета
* Был музейҙар тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
# Хәсәнов Мөхәммәтсабир Мөхәммәтйән улы

Хәсәнов Мөхәммәтсабир Мөхәммәтйән улы (15 февраль 1866 йыл — 20 апрель 1924 йыл) — дин әһеле. Өфө губернаһынан Рәсәй империяһының 2-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы ағзаһы.

# Хәсәнов Мөхәммәтсабир Мөхәммәтйән улы
## Биографияһы

Мөхәммәтсабир Мөхәммәтйән улы Хәсәнов 1866 йылдың 15 февралендә Һамар губернаһы Боғорослан өйәҙе (хәҙерге Ырымбур өлкәһе Северный районы) Баҡай ауылында тыуған.
Бәләбәй өйәҙе Ҡорос ауылында мәҙрәсә тамамлай. Артабан мулла Ямалетдин бин Собханҡул әл-Ҡаҙанлы мәҙрәсәһенә уҡырға инеү өсөн Ырымбур губернаһының Троицк ҡалаһына күсенә. Ямалетдин вафатынан һуң уҡыуын Зайнулла Рәсүлевта дауам итә. Ошо мәҙрәсә эргәһендәге урыҫ класын да тамамлай, был тура ла ул тейешле таныҡлыҡ алып сыға. Указлы мулла була. 1903 йылға тиклем Троицк ҡалаһында мосолман тәғлимәтенән уҡыта.
1903 йылдан — Өфөлә 3-сө мәркәз мәсетенең имам-хатибы һәм ошо мәсет эргәһендәге мәҙрәсә мөҙәррисе. Өфө мосолман Хәйриә йәмғиәте ағзаһы. 1906 йылдың майынан Өфөлә «әл-Ғәләми әл-Ислами» («Мосолман донъяһы»)дини гәзитен нәшер итеүҙә ҡатнаша. Думаға һайлауҙар осоронда М. Хәсәновтың сәйәси ҡараштары Конституцион-демократик партия һәм «Мосолман союзы» платформаһына яҡын була.
6 февраля 1907 йылдың 6 февралендә Өфө губернаһы һайлаусылар йыйылышы һайлаусыларының дөйөм составынан 2-се саҡырылыш Дәүләт Думаһына ағза итеп һайлана. Мосолман фракцияһы составына инә. Дума трибунаһынан Министрҙар Советы декларацияһы тураһындағы мәсьәлә буйынса сығыш яһай. Депутат булараҡ, «Дин үә магыйшат» журналы өсөн мосолман депутаттарының һәм тотош фракцияның эшмәкәрлеге тураһында мәҡәләләр яҙа.
Думаны таратҡандан һуң Өфөгә ҡайта һәм имам-хатиб булып эшләүен дауам итә. 1908 йылда — Ырымбур мосолман дини йыйылышының Өфө ҡалаһындағы органы «Мәғлүмәтт» («Известия») либерал журналы мөхәррире. Хәсәнов журнал аша гәзит уҡыусыларҙы мосолман съездарының идеялары менән таныштырып торғанға күрә, власть кәңәше буйынса редакция составынан сығарыла. Аҙағыраҡ ул мосолман дин әһелдәренең йомшағыраҡ өлөшөнә инә.
3-сө Бөтә башҡорт ҡоролтайында Башҡортостан мосолмандары Диниә назараты составына һайлана, 1918 йылдың апрелендә уның составынан сыға.
# Ай-Шоган-Юган

Ай-Шоган-Юган — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Шоган-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 85 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

# Ай-Шоган-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300029357
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302935
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Яңы Сәйет (Татарстан)

Яңы Сәйет (татар. Яңа Сәет, рус. Старое Саитово) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Мөслим районы ауылы.

# Яңы Сәйет (Татарстан)
## География

Ауыл Сикия йылғаһы буйында, Мөслим ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 20 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Яңы Сәйет (Татарстан)
## Тарих

Ауылға XIX быуаттың 2-се яртыһында Сәйет (Иҫке Сәйет) ауылы кешеләре нигеҙ һала. Ауыл Өфө губернаһы Минзәлә өйәҙе Әмәкәй административ-территориаль улусы составына керә.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1922 йылдан — Саллы кантоны составына керә. 1930 йылдан Мөслим районы, 1963 йылдан — Сарман районы, 1965 йылдан — йәнә Мөслим районы составында була.

# Яңы Сәйет (Татарстан)
## Халҡы

1896 йылда ауылда 198 башҡорт иҫәпләнгән.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1913 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 |
| 510 | 729 | 570 | 628 | 530 | 510 | 554 | 442 | 301 | 258 |
# Вырвей (Сямженьга ҡушылдығы)

Вырвей — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сямженьга йылғаһының һул ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Вырвей (Сямженьга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000036722
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003672
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ғәлиуллин Марат Мөҙәрис улы

Ғәлиуллин Марат Мөҙәрис улы (28 апрель 1956 йыл) — комсомол органдары, сәнәғәт өлкәһе һәм муниципаль хеҙмәт ветераны. 2014—2022 йылдарҙа Өфө ҡалаһы ҡала округының Орджоникидзе районы хакимиәте башлығы. 2-се класлы ғәмәлдәге муниципаль советник.Башҡортостан Республиканың Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2009).

# Ғәлиуллин Марат Мөҙәрис улы
## Биографияһы

Марат Мөҙәрис улы Ғәлиуллин 1956 йылдың 28 апрелендә Үзбәкстан ССР-ының Ташкент ҡалаһында тыуған.
1979 йылда инженер-электромеханик һөнәре алып Өфө авиация институтын тамамлай. Артабан Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһын тамамлай, менеджер.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1978 йылда Өфө авиация институтында инженер булып башлай, артабан Башҡортостан республика һөнәри-техник белем биреү идаралығында инженер, 1981-1984 йылдарҙа студент йәштәр бүлеге инструкторы, 1986 йылдан ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты инструкторы булып эшләй.
СССР Хәрби көстәрендә хеҙмәт иткәндән һуң эшен инструктор булып дауам итә, һуңынан ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының сектор мөдире итеп тәғәйенләнә.
1988-1991 йылдарҙа Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһенең цех начальнигы урынбаҫары, һуңынан Өфө ҡалаһы Киров район Советы башҡарма комитетының 1-се категориялы белгесе булып эшләй. 1991 йылдан алып Киров район Советы башҡарма комитетының йәштәр эштәре буйынса белгесе.
1992 йылдан 2003 йылға тиклем 1-се категориялы белгестән алып Өфө ҡалаһының Киров районы хакимиәте башлығы урынбаҫарына тиклем хеҙмәт юлы үтә. 2005 йылға тиклем Өфө ҡалаһы Киров районы башлығы вазифаһын башҡара. 2005 йылда — Өфө ҡалаһы хакимиәте башлығы урынбаҫары, 2006—2014 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы урынбаҫары була.
2014 йылдан — Өфө ҡалаһы ҡала округының Орджоникидзе районы хакимиәте башлығы.
Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәтенең (2006, 2011, 2022), Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округының (2007) Почет грамоталарына һәм Башҡортостан Республикаһы Почет грамотаһына (2009) лайыҡ була.

# Ғәлиуллин Марат Мөҙәрис улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* «Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуҙы үткәреүҙәге ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы, 2002 йыл;
* 2006 йылда «Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы иҫәбен алыуҙы үткәреүҙәге ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы;
* ВЛКСМ Үҙәк Комитетының Почёт грамотаһы (1982)
* Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округының Почет грамотаһы (2007, 2011, 2022);
* Башҡортостан Республиканың Почёт грамотаһы (2009)
* Рәсәй Федерацияһы Президентының Почёт грамотаһы (2016)
# Белешмәлек

Белешмәлек — рус. Спра́вочник - ғәмәли тәғәйенләнешле, мәғлүмәттәр ҡыҫҡаса, системалы рәүештә бирелгән, тиҙ һәм еңел белешмә табыу мөмкинлеге биргән баҫма.

# Белешмәлек
## Классификацияһы

Маҡсатына ярашлы ошондай төркөмдәргә бүленә:
* фәнни
* киң күләм-сәйәси
* сәнәғәти-ғәмәли
* мәғрифәт
* популяр
* көнкүреш
Белешмәлектәрҙең форма яғынан төрҙәре:
* ҡағыҙ
* онлайн (интернет-белешмәлек)
# Менделеевск

Менделеевск — Татарстан Республикаһындағы ҡала, Менделеевск районының үҙәге.
# Сурья (Улс ҡушылдығы)

Сурья — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Улс йылғаһының уң ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Сурья (Улс ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100004457
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100445
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Рябинка (Шексна ҡушылдығы)

Рябинка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шексна йылғаһының уң ярына тамағынан 72 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Рябинка (Шексна ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200312110000008407
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000840
* Бассейн коды — 08.01.02.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Башҡортостан сәнғәте

Башҡортостан сәнғәте — Башҡортостан Республикаһы халыҡтары сәнғәтенең элементтары йыйылмаһы. БР сәнғәте үҫеше БР Мәҙәниәт министрлығы ҡарамағында.

# Башҡортостан сәнғәте
## Тарихы

Башҡортостан сәнғәте үҫешенә унда йәшәгән халыҡтар тормошоноң тәбиғи-климат һәм мәҙәни-тарихи шарттары оло йоғонто яһай. Республиканың географик урыны үҙенсәлектәре, тәбиғәте торлаҡ төҙөлөшөндә, кейем рәтләгәндә, һауыт-һаба, хеҙмәт һәм һуғыш ҡоралдары эшләгәндә һ. б. ниндәй материалдар ҡулланыуҙы алдан билдәләгән. Тәбиғәт-климат шарттары кешенең донъяға ҡарашы формалашыуына йоғонто яһай. Башҡорттарҙың алдараҡ йәшәгән урындары хәҙергенән көньяҡтараҡ булған. Борон замандарҙағы башҡорттарҙың күсмә тормошта йәшәүе уларҙың мәҙәниәтенә, улар тыуҙырған сәнғәткә йоғонто яһай.
Башҡорт сәнғәтенең үҙенсәлеге тарих дауамында, Бөйөк Октябрь социалистик революцияһына тиклем һәм унан һуң, Совет власы йылдарында капиталистик үҫеш юлына күскәндән һуң да, яҡланған һәм һаҡланған. Сәнғәттә күп нәмә телдән һаҡланғанлыҡтан, традициялар формаһында йә халыҡта бөтөнләй һаҡланмағанлыҡтан, яҙып алыу фиксация, текст яҙҙырыу, археологик тикшеренеүҙәр үткәреү мөһим момент булған.
# Зыбелин Семён Герасимович

Семён Герасимович Зыбелин (25 август [5 сентябрь] 1735 — 26 апрель [8 май] 1802, Мәскәү) — Рәсәй медигы, Мәскәү университетында медицина буйынса беренсе рус профессорҙарының береһе.

# Зыбелин Семён Герасимович
## Биографияһы

Зыбелин Семён Герасимович башланғыс белемде Славян-грек-латин академияһында ала. Мәскәү дәүләт университетына 1755 йылда асылған ваҡытында уҡ инә, философия, филология һәм юридик фәндәрҙе өйрәнә. Университетта уҡып, шул уҡ ваҡытта университет гимназияһында латин теленән уҡыта. Университетта профессор Поповскийҙа латин һәм рус теле буйынса, профессор Барсовта геометрия һәм арифметика буйынса, логика, философия һәм метафизика буйынса профессор Фромманда һәм тәбиғи, дөйөм халыҡ, рим хоҡуғы, дөйөм тарих буйынса профессор Дильтейҙа лекциялар тыңлай.
1758 йылда сит илгә медицинаны өйрәнеү өсөн ебәрелә. Башта Кёнигсбергта; 1763 йылдан Лейденда уҡый, унда 1764 йылда «De saponibus medicis nativis ex triplici regno naturae petitis» темаһына диссертация яҡлай һәм медицина докторы дәрәжәһен ала.
1765 йылда Рәсәйгә ҡайтыу менән Мәскәү университетының теоретик медицина кафедраһында экстраординар профессор вазифаһын ала. 1768 йылда ординар профессор вазифаһына тәғәйенләнә. Унда төрлө медицина предметтарынан лекциялар уҡый һәм иң яҡшы лектор булараҡ билдәле була. Уҡытыуҙы рус телендә алып барып, (ҡабул ителгән латин телендә түгел), Зыбелин табип фәне өсөн дөрөҫ һәм теүәл телде булдырыуға булышлыҡ итә. Ул лекцияларҙа тәжрибәләр күрһәтеүҙе индерә. 1771 йылда Мәскәүҙә чума эпидемияһы менән көрәш ойоштороусыларҙың береһе була. 1784 йылдың 21 мартында Рәсәй академияһы ағзаһы итеп һайлана.
15 йыл дауамында университет дауаханаһында түләүһеҙ табип булып тора; университетҡа үҙенең китапханаһын ҡалдырырға васыят итә, ул Физика-медицина йәмғиәтенә тапшырыла.
Ул ҡәбер ташында эпитафия соҡоп яҙылған:
* По сердцу и уму се истинный мудрец,
* Он славы не искал, но был наук красою,
* Любовь ко ближнему была его душою;
* Из тихих дней его она сплела венец
* Для муз отечества, который не увянет, -
* Зыбелин вечно жить своею пользой станет
Семег Зыбелиндың ҡустыһы Алексей Герасимович Зыбелин Ҡазан архиепискобы булған.
1954 йылда Мәскәүҙә уның һайланма әҫәрҙәре нәшер ителгән.
# Ференц Пушкаш

Ференц Пушкаш (мадьярса Puskás Ferenc, тыуған ваҡыттағы исеме Ференц Пурцельд Биро (мадьярса Purczeld Bíró Ferenc); 1 апрель 1927 йыл — 17 ноябрь 2006 йыл) — венгр һәм испан футболсыһы, һөжүмсе, Венгрияның «Алтын команда»һы уйынсыларының береһе, 1954 йылғы (венгрия йыйылма командаһы составында) һәм 1962 йылғы (Испания йыйылма командаһы составында) Донъя чемпионаттарында ҡатнаша.
МФФИИС үткәргән һорау алыуҙар буйынса донъяның иң яҡшы XX быуат футболсылары араһында 6-сы урында тора. World Soccer журналы версияһы буйынса XX быуаттың иң яҡшы уйынсылар араһында 6-сы урында. Sportivo Guerin версияһы буйынса XX быуаттың иң яҡшы уйынсылары араһында 6-сы урын биләй. Placar журналы версияһы буйынса футболдың барлыҡ тарихындағы иң яҡшы уйынсылар исемлегендә 7-се урында тора. France Football версияһы буйынса XX быуаттың иң яҡшы уйынсылары араһында 7-се урында тора. Planete Foot версияһы буйынса XX быуаттың иң яҡшы 50 уйынсыһы иҫәбенә инә. Voetbal International версияһы буйынса футбол тарихындағы иң яҡшы уйынсылар исемлегенә инә.
Ференц Пушкашҙе иҫән ваҡытта уҡ барлыҡ замандарҙың иң яҡшы венгр футболсыһы тип таныла. Будапешттың мультиспорт стадионы һәм футбол командаһы Ференц Пушкаш исемен йөрөтә. ФИФА версияһы буйынса иң яҡшы гол өсөн футболсы исемендәге приз булдырылған.
# Меглич

Меглич — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Молдино күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Меглич
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200112110000005835
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000583
* Бассейн коды — 08.01.02.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Грязная (Кшена ҡушылдығы)

Грязная — Рәсәй йылғаһы. Орёл өлкәһе, Липецк өлкәһе, Курск өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кшень йылғаһының уң ярына тамағынан 91 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Грязная (Кшена ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосна йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер ҡушылғанға тиклем Дон, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010100212107000001463
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000146
* Бассейн коды — 05.01.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡәмәр

Ҡәмәр (фарсы һүҙе) — башҡорт ир-егеттәренең ҡаптырмалы, алтын-көмөш, уҡа-мәрйен менән биҙәлгән яҫы традицион билғауы.
Ҡәмәр ир-егеттәрҙең байрам (туй) кейеменең бер элементы булған. Ҡаптырмаһына һуғып биҙәк төшөрөлгән, төрлө төҫлө таштар менән биҙәлгән.
Ҡәмәр эшләү өсөн сағыу биҙәкле буҫтау, бәрхәт һәм ебәк ҡулланылған. Билғауҙы башҡорт орнаменттары сигеп, көмөш уҡа, көмөш йә алтын йүгертелгән еҙ тәңкә, аҡыҡ, фирүзә, ынйы менән биҙәгәндәр. Елән һәм камзул өҫтөнән йөрөткәндәр.
Затлы ҡәмәрҙе юртаҡҡа йә ике һыйырға алыштырғандар. Ҡәмәргә оҡшаш билғауҙар ҡаҙаҡ, татар, үзбәк һәм башҡа көнсығыш халыҡтарында булған.
# Нозама

Нозама — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Водгать йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Нозама
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300312110000016836
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001683
* Бассейн коды — 08.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Оло Свадебная

Оло Свадебная — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чусовая йылғаһының уң ярына тамағынан 112 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Оло Свадебная
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100712111100011085
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101108
* Бассейн коды — 10.01.01.007
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1