yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Мөгөҙ

Мөгөҙ — ҡуш тояҡлыларҙан мөгөҙлө һөтимәрҙәрҙең баштарындағы оро, сығынты. Был ғаиләгә ҡыуыш мөгөҙлөләр, һәнәк мөгөҙлөләр, боландар һәм жирафтар, шулай уҡ мөгөҙморондар инә. Бынан тыш, юҡҡа сыҡҡан бик күп башҡа һөтимәрҙәр бар: диноцерат, протоцератид, бронтотерий һәм башҡалар. Киң мәғәнәлә был һүҙ башҡа хайуандарҙың тәнендәге мөгөҙгә оҡшаш сығынтыларҙы атарға мөмкин, мәҫәлән, һөйрәлеүселәр (өс мөгөҙлө хамелеон , трицератопс) һәм ҡуңыҙ.

# Мөгөҙ
## Мөгөҙҙәрҙең үҙенсәлектәре

Бөтә төр мөгөҙҙәр тире сығарылмаһы булып тора. Күпселек тояҡлыларҙың мөгөҙҙәре эпидермис эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә (тырнаҡтар, сәс кеүек). Ҡыуыш мөгөҙлөләр (Bovidae) ғаиләһендә мөгөҙ - мөгөҙ тышлыҡ менән ҡапланған һөйәк сығынты.Был мөгөҙҙәр төшмәй, ғүмерлек була. Ҡыуыш мөгөҙлөләрҙең инәләре лә, аталары ла мөгөҙлө була.
Боландарҙың (Cervidae) мөгөҙө үҙенә башҡа, улар кутистан сыға һәм һөйәк матдәнән тора. Улар йыл да төшә һәм яңынан үҫә.
Мөгөҙморондарҙың (Rhinocerotidae) мөгөҙө ҡатламлы, йәбештерлгән ҡылдарҙан торған кеүек. Әммә структураһы буйынса был мөгөҙҙәр тояҡ матдәһенә оҡшаш. Мөгөҙҙәре шифалы тигән легенда арҡаһында был хайуандар вәхшиҙәрсә ҡырыуға дусар..
Нарвалдарҙың мөгөҙ һымаҡ сығынтыһы ғәмәлдә һуҡҡы булып тора.
Мөгөҙ төрлө көнкүреш әйберҙәре эшләгәндәр һәм әле лә эшләйҙәр: тараҡ, мөштөк, дары һауыты, тәмәке һауыты, төймә һәм башҡалар.

# Мөгөҙ
## Башҡорттарҙа мөгөҙ

Башҡорттарҙа мөгөҙ сакраль мәғәнәһе булған әйбер – ул ямғыр, муллыҡ, күп балалылыҡ, байлыҡ символы.
Оҙаҡ балаға уҙмаған ҡатынды енси ағзаһы өҫтөнә мөгөҙ ҡуйып имләү булған.

# Мөгөҙ
## Ауыҙ-тел ижадында

* Үгеҙгә сыҡҡан мөгөҙ ишәккә сыҡһа, йыҡмаған затты ҡалдырмаҫ ине
* Берәү һыйыр һауа, берәү мөгөҙөн тота.
* Боландың мөгөҙө, сәсәндең һүҙе, филдең теше, оҫтаның эше ҡиммәт.
* Үгеҙ — үгеҙгә, үгеҙ — мөгөҙгә.
* Һыйырҙың йәше мөгөҙ һырынан билгеле.
(Башҡорт халыҡ әйтемдәре)
# Дублин йәҙрәһе

Дублин йәҙрәһе (ингл. Dublin Core) — инглиз телендә ресурстарҙың киң диапазонын тасуирлау өсөн метабирелмәләрҙе унификациялауға тәғәйенләнгән төп төшөнсәләр һүҙлеге (семантик селтәре). 2005 йылдан һүҙлек RDF форматында ла сыҡҡан һәм Семантик селтәрҙә ресурстарҙы тасуирлау өсөн киң таралған нигеҙ булып тора.
Һүҙлек ике кимәлдән тора:
* ябай (квалификацияһыҙ, simple), 15 элементлы;
* компетентлы (квалификациялы, qualified), 18 элементтан һәм нескәлектәр (йәки квалификаторҙар) төркөмөнән ғибәрәт, улар элементтарҙың семантикаһын аныҡлаштыра.
Дублин йәҙрәһе семантикаһы китапхана эше, компьютер фәндәре, текстарҙы кодлау, музей эше һәм башҡа тармаҡ профессионалдарының халыҡ-ара дисциплина-ара төркөмө тарафынан ижад ителә.
Рәсәйҙә 2011 йылдың 1 июленән «Рәсәй Федерацияһының милли стандарты. Мәғлүмәт, китапхана һәм нәшриәт эше буйынса стандарттар системаһы. „Дублин йәҙрәһе“ метабирелмәләре элементтарының йыйылмаһы» Р 7.0.10-2010 (ИСО 15836:2003) ГОСТ-ы эш итә.

# Дублин йәҙрәһе
## Дублин йәҙрәһенең элементтары

Дублин йәҙрәһе метабирелмәләре элементтары йыйылмаһының (Dublin Core Metadata Element Set; DCMES) ябайы 15 метабирелмә элементынан тора:
* Title — атама;
* Creator — эшләүсе;
* Subject — тема;
* Description — тасуирлама;
* Publisher — нәшерсе;
* Contributor — өлөш индереүсе;
* Date — дата;
* Type — тип;
* Format — документ форматы;
* Identifier — идентификатор;
* Source — сығанаҡ;
* Language — тел;
* Relation — мөнәсәбәттәр;
* Coverage — ҡаплау;
* Rights — авторлыҡ хоҡуҡтары.
Дублин йәҙрәһе метабирелмәләре элементтары йыйылмаһының квалификациялыһы (компетентлыһы), үрҙә һаналған 15-тән тыш, түбәндәгеләрҙе индерә ала:
* Audience — аудитория (тамашасылар);
* Provenance — сыҡҡан урыны;
* RightsHolder — хоҡуҡ эйәһе.
Һәр элемент һайлап ҡулланыла, ҡабатлана ала. Дублин йәҙрәһе метабирелмәләре инициативаһы (Dublin Core Metadata Initiative; DCMI) элементтарҙы билдәләүҙең стандарт юлдарын тасуирлаған, шулай уҡ ул кодлаштырыу һыҙмалары һәм һүҙлектәр ҡулланырға тәҡдим итә. Был элементтар билдәле бер тәртипкә һалынмаған. DCMI Type (Тип) элементы буйынса ҡулланырға 12 һүҙҙән торған кескәй генә дөйөм һүҙлек тә тәҡдим итә.
Элементтарҙы билдәләү һәм улар араһындағы мөнәсәбәттәр буйынса тулы мәғлүмәт Дублин йәҙрәһе метабирелмәләре реестрында (Dublin Core Metadata Registry) тасуирланған.
# Вож-ПАй-Юган (Ай-Юган ҡушылдығы)

Вож-ПАй-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ай-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Вож-ПАй-Юган (Ай-Юган ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300021385
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302138
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кедровка (Саянзас ҡушылдығы)

Кедровка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Саянзас йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Кедровка (Саянзас ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300312115200011296
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201129
* Бассейн коды — 13.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Павда (йылға)

Павда — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ляля йылғаһының һул ярына тамағынан 216 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Павда (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200010737
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201073
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Биишев Мирсаяф Хәсән улы

Биишев Мирсаяф Хәсән улы (27 сентябрь 1862 йыл — 1893 йыл) — Ҡазан университетында В. И. Ленин менән бер ваҡытта уҡыусы.
Мирсаяф Хәсән улы Биишев 1862 йылдың 27 сентябрендә хәҙерге Баймаҡ районының Хәсән ауылында (Ырымбур губернаһының Орск өйәҙе 1-се Бөрйән улусы) Хәсән Биишевтың ғаиләһендә тыуған. Ауыл йорт старшинаһы сотник Хәсән Байназар улы Биишевтың исемен йөрөтә. 1838—1846 йылдарҙа Хәсән Биишев 6-сы Башҡорт кантонының начальнигы була. Тарихта уның исеме шулай уҡ 1864 йылда бөрйән, ҡыпсаҡ, үҫәргән һәм тамъян шәжәрәләрен күсереп алыу менән билдәле. Мирсаяф 1876 йылда Ырымбур гимназияһына уҡырға ингән. 1886 йылда ҡаҙна иҫәбенә Ҡазан университетының юридик факультетына уҡырға алына (башта медицина факультетына ғариза яҙа), әммә ауырыу сәбәпле уҡыуҙы киләһе 1887 йылда башлай. Шуға күрә уға В. И. Ульянов (Ленин) менән бер үк ваҡытта уҡырға тура килә. 1887 йылдың 4 (16) ғинуарында студент йыйылышы (сходка) үткәрелә. Мирсаяф Биишев әлеге студент болғаныштарында ҡатнаша.
Ҡазан ғалимы Р. И. Нафиғов «Революцияға беренсе аҙым» исемле китабында әлеге сходкала Рәсәйҙең күп кенә милләт һәм халыҡ вәкилдәренең ҡатнашыуын фәҡәт мөһим факт тип һанай. Китабында ул Биишев Мирсаяф исемен дә телгә ала һәм уның фоторәсемен урынлаштыра.
Октябрь революцияһының буласаҡ юлбашсыһы Владимир Ленин уҡыу йортонан үҙ теләге менән китә, ә Мирсаяф Биишевҡа «2 штраф китабына уның исемен индереү менән шелтә (выговор) бирелә».
Сибай тыуған яҡты өйрәнеүсеһе Ф. В. Папков үҙ ваҡытында Хәсән ауылында була, Иҫке Сибай ауылында йәшәүсе аҡһаҡал Утарбай Шаһимәрҙән улы Иҙрисов менән һөйләшә. Утарбай Иҙрисов ысынлап та Мирсаяфтың ҡайҙалыр уҡығаны, әммә билдәһеҙ сәбәптәр арҡаһында тыуған яҡтарына ҡайтҡаны тураһында һәм Ғәҙелша алтын приискыһында нарядсы булып эшләгәнен иҫләп һөйләй. Ауыр эштә һаулығы ҡаҡшап, 1893 йылда ул Хәсән ауылына ҡайта һәм шунда вафат була.
Ауыл зыяратында ерләнгән.

# Биишев Мирсаяф Хәсән улы
### Мирсаяф Биишев исеме әҙәбиәттә

Мирас Иҙелбаевтың тарихи шәхестәр менән ҡыҙыҡһыныуы уның әҙәби ижадында асыҡ сағылды: В. И. Лениндың Ҡазан дәүләт университеты буйынса һабаҡташы һәм көрәштәше, Баймаҡ районының Хәсән ауылында тыуып үҫкән Мирсаяф Биишев тураһында «Декабрь йондоҙҙары» әҫәрен яҙҙы.
# Лазибная Анастасия Александровна

Лазибная Анастасия Александровна (2 сентябрь 1983 йыл) — Рәсәй социаль эшҡыуары. Оло йәштәге кешеләр өсөн уңайлыҡтар буйынса актуаль информация тәҡдим иткән «Өләсәй-олатай» Рәсәй онлайн-сервисының нигеҙләүсеһе, һәм тағы ла «Мамушка» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең директоры һәм нигеҙләүсеһе.

# Лазибная Анастасия Александровна
## Биографияһы

Анастаси́я Алекса́ндровна Лазибна́я 1983 йылдың 2 сентябрендә Ленинград ҡалаһында тыуған. Юғары белемде Санкт-Петербург халыҡ-ара менеджмент институтында ала. Биш йыл дауамында штаб-фатиры Көньяҡ Африка Республикаһының Кейптаун ҡалаһында урынлашҡан Naspers медиагруппаһының Рәсәй вәкиллегендә M&A Russia менән етәкселек итә. Бер аҙ ваҡыт мобиль сервис компанияларының береһендә инвестицион директор булып һәм «J’son and Partners Consulting» агентлығының өлкән консультанты булып эшләй.
2011 йылда Анастасия Лазибнаяның пенсионерҙар өсөн Рәсәйҙәге тәүге информацион сайтты төҙөү идеһы тыуа, һәм шул уҡ йылда ул «Мамушка» яуаплығы сикләнгән йәмғиәтен теркәй. Оло йәштәге кешеләр өсөн уңайлыҡтар буйынса актуаль информация тәҡдим иткән «Өләсәй-олатай» Рәсәй онлайн-сервисының сайты 2012 йылда эшләй башлай.
Mail.Ru Group компанияһы ярҙамында Анастасия Лазибная «Оло йәштәге кешеләр өсөн „цифрлы донъяны“ нисек асырға?» (рус. «Как открыть „цифровой мир“ для людей старшего возраста?») темаһына арнап «Социаль технологиялар йылытмаһын» ойоштора, бында ул планлаштырылған «Бөтә йәштәгеләр өсөн компания» проекты хаҡында хәбәр итә. 2013 йылда компаниялар өсөн тәүге «бизнес биснесҡа һөйләй» форматындағы ағартыу семинарын ойоштора, уның төп маҡсаты булып илле йәштән үткән специалисттарҙы эшкә алыусы компанияларҙың тәжрибәһен таратыу булып тора. Шул уҡ йылдың 7 октябрендә социаль сферала проекттарҙы тормошҡа ашырыусы эшҡыуарҙарҙың Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең премьер-министры Д. А. Медведев менән осрашыуҙа ҡатнаша.
2014 йылда Лазибная оло йәштәге ҡатын-ҡыҙҙарға иғтибарҙы йәлеп итер өсөн «Модалы подиум 50+» күрһәтеүҙе ойоштора. Шул уҡ йылда «Быуындар союзы» (рус. «Союз Поколений») мәрхәмәтлелек йәмәғәт проекты конкурсының жюри составына индерелә.
# Песьянка (Петровка ҡушылдығы)

Песьянка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Петровка йылғаһының уң ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Песьянка (Петровка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200312115200001122
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200112
* Бассейн коды — 13.01.02.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Туймазы ҡатырға-ҡағыҙ комбинаты

Туймазы ҡатырға-ҡағыҙ комбинаты (Туймазы ҡағыҙ фабрикаһы) — Рәсәйҙең Туймазы ҡалаһындағы целлюлоза-ҡағыҙ предприятиеһы. Рәсәйҙәге иң эре гофрировкалау өсөн ҡағыҙ, ҡатырға, гофрировкаланған ҡатырға, төрөү материалдары, ҡап, туалет ҡағыҙы һәм йомортҡа һалыу өсөн һауыт етештереүселәрҙең береһе.

# Туймазы ҡатырға-ҡағыҙ комбинаты
## Тарихы

1962 йылда нигеҙ һалынған.
1967 йылда Рәсәй ҡулланыусылар союзының Туймазы ҡағыҙ фабрикаһы булараҡ асыла. Тәүҙә әйбер төрөү ҡағыҙы, шунан ҡағыҙ пакет етештерә.
1971—1975 йылдарҙа йылына 140 миллион дана ҡеүәтле ҡытырмаҡлы прокладка етештереү буйынса цех төҙөлә
1975 йылда Туймазы ҡағыҙ фабрикаһы көнбайыш районда ҙур ағас эшкәртеү предприятиеһы булып китә. Предприятие 73 процентҡа сеймал менән (макулатура) Башҡортостан ҡулланыусылар союзы системаһы буйынса тәьмин ителә, ҡалғаны — күрше райондарҙан килгән сеймал. Төп ҡулланыусылар — БАССР-ҙан ситтә.
1977 йылдың апрелендә йомортҡа һалыу өсөн ҡытырмаҡлы прокладка етештереү башлана. 1978 йылда тармаҡтың дөйөм ҡеүәте йылына 150 миллион дана прокладка тәшкил итә.
1992 йылда иң ҙур етештереү күләменә өлгәшелә.
2005 йылда — санитар-гигиена ҡағыҙының нигеҙен әҙерләү буйынса яңы ҡағыҙ эшләү машинаһы сафҡа индерелә.
2010 йылда, Тайвандә етештерелгән махсус ҡорамалдар ҡулланып, гофрировкаланған һауыт етештереү буйынса яңы цех эшләй башлай.

# Туймазы ҡатырға-ҡағыҙ комбинаты
## Предприятие етәксеһе

Смородин Сергей Александрович

# Туймазы ҡатырға-ҡағыҙ комбинаты
## Продукцияһы

| Атамаһы | Стандарт |
| Гофрировкалау өсөн ҡағыҙ | ГОСТ 53206-2008 |
| Гофрировкаланған ҡатырғаның яҫы ҡатламы өсөн ҡатырға | ГОСТ Р 52901-2007 |
| Гофрировкаланған ҡатырғанан һауыт | ГОСТ Р 9142-90 |
| Туалет ҡағыҙы | ГОСТ Р 52354-2005 |
| Ҡытырмаҡлы һауыт | ТУ 5481-002-01599401-94 |

# Туймазы ҡатырға-ҡағыҙ комбинаты
## Эшмәкәрлеге

Комбинат «Fampa» (Польша) етештергән ҡағыҙ эшләү машинаһы менән ҡорамалландырылған. Йыл һайын 45 мең тоннаға тиклем ҡағыҙ эшләп сығара.
Санитар-гигиена продукцияһы етештереү цехы 45 миллион самаһы төргәк етештерә.
Гофрировкаланған ҡатырға етештереү цехы Champion Machinery линияһын (Тайвань) үҙ эсенә ала, ул 2200 мм-ға тиклем форматтағы төргәкте эшкәртә ала. Ике гофрировкалау прессы бар, был иһә С,В,Е профилле 3 һәм 5 ҡатлы гофрировкаланған ҡатырға етештереү мөмкинлеге бирә. Гофрировкаланған ҡатырғанан һауыт етештереү өсөн күп төҫлө флексографик тамға һөртөү мөмкинлеге булған өс линия ҡулланыла. Шулай уҡ Moska (Германия) етештергән төргәкләү ҡорамалдарын үҙ эсенә ала.
Ҡытырмаҡлы һауыт етештереү буйынса цех «Hartmann» (Дания) етештергән ике линияны һәм билдәле Исландия фирмаһы «Silfurturn» етештергән линияны үҙ эсенә ала.
Йомортҡа тултырыу өсөн һауыт етештереү һәм һатыу менән шөғөлләнеүсе иң эре етештереүселәрҙең береһе булып тора.
Макулатура эшкәртеү менән шөғөлләнә.
# Ҡотҡарыусы Христос ғибәҙәтханаһы (Уральск)

Ҡотҡарыусы Христос ғибәҙәтханаһы — Уральск ҡалаһында православие ғибәҙәтханаһы, 1891—1907 йылдарҙа Урал казак ғәскәренең Рәсәйгә хеҙмәтенең 300-йыллығына арналған. Уральск һәм Аҡтүбә епархияһына ҡарай.

# Ҡотҡарыусы Христос ғибәҙәтханаһы (Уральск)
## Тарихы

1891 йылда Көнсығыштан Петербургҡа ҡайтып барышлай буласаҡ император Николай II ҡатнашлығында ғибәҙәтхананың нигеҙенә таш һалыу тантанаһы була. Проекттың авторы архитектор В. Н. Чагин. Ун алты йыл төҙөлгәндән һуң ғибәҙәтхана 1907 йылда изгеләндерелә. Совет осоронда бинала атеизм музейы урынлаша, ә бер көмбәҙе аҫтында планетарий ойошторола. 1990 йылдың ноябрь айында Христос ҡорамы Рус православие сиркәүенә ҡайтарып бирелә һәм һуңынан иғәнәләр ярҙамында ғибәҙәт ҡылыу өсөн яңынан үҙгәртеп ҡорола. Биҙәктәрен украин рәссамы А.Мензак башҡара.
Эшҡыуар Валерий Сурков аҡсаһына Мәскәүҙә эшләнгән Святослав исемендәге ҙур ҡыңғырау 1995 йылдың октябрендә ҡуйыла. Уральск халҡы Христос Ҡотҡарыусы ҡорамын «Алтын» тип атай.
Ҡорам эргәһендә ҡаланың иң боронғо йәкшәмбе мәктәбе эшләй.

# Ҡотҡарыусы Христос ғибәҙәтханаһы (Уральск)
## Фотоһүрәттәр галереяһы

| Ҡотҡарыусы Христос ҡорамы | Уральск сиркәүе. |
# Солтанәхмәт мәсете

1616
Зәңгәр мәсет йәки Солтанәхмәт мәсете (төр. Sultanahmet Camii) — әһәмиәте буйынса Истанбулдың беренсе мәсете. 6 манаралы Истанбулдағы иң ҙур мәсет. Дүрт манараһы ғәҙәттәгесә: яҡтар буйлап, ә ике бәләкәйерәге — тышҡы мөйөштәрендә. 1609—1616 йылдарҙа ғосман солтаны Әхмәт I күҙәтеүе аҫтында архитектор Седефкадар Мәхмүт Аға проекты буйынса төҙөлгән. Ислам һәм донъя архитектураһының күренекле өлгөһө һанала. Мәсет Мәрмәр диңгеҙ буйында, Истанбулдың тарихи үҙәгендә, Солтанәхмәт районында, Айя Суфия мәсете ҡаршыһында урынлашҡан. Мәсет баш ҡала символдарының береһе булып тора.

# Солтанәхмәт мәсете
## Төҙөлөш тарихы

Әхмәт I хакимлығы башында Ғосман империяһы бер үк ваҡытта ике - Австрия һәм Иран менән һуғыш алып барған. 1606 йылдың 11 ноябрендә Австрия менән Житваторок килешеүе төҙөлгән, уға ярашлы, йыл һайын Австриянан һалым түләүҙе талап итеүҙән ғосмандар баш тартҡан һәм Габсбургтарҙың императорлыҡ титулын таныған. Был еңелеү һәм башҡа ваҡиғалар Төркиәнең абруйын төшөрөүгә килтерә, һәм солтан Әхмәт I мәсет төҙөргә һәм шул рәүешле Алла ярлыҡауын һорарға ҡарар итә. Өҫтәүенә, төрөк солтандары ҡырҡ йыл дауамында бер яңы мәсет тә төҙөмәгән. Төҙөлөш 1609 йылдың авгусында, солтанға 19 йәш булғанда, башланған. Әхмәттән алдараҡ хакимлыҡ иткән солтандар мәсеттәрҙе һуғыштар барышында алынған аҡсаға төҙөгән, ләкин Әхмәт бер һуғышта ла әһәмиәтле еңеү яуламағанлыҡтан, уға үҙенең хазинаһындағы аҡса тотонорға тура килгән. Эштәрҙе ойоштороу һәм барышын тасуирлау алты томға ентекле яҙылған, әлеге ваҡытта улар Топҡапы һарайының китапханаһында һаҡлана. Ипподром майҙанында мәсет төҙөү маҡсатында византия һәм иртә ғосман осоро биналары емерелтелгән. Улар араһында Византияның Оло һарайы (Константинополь), Ипподромдың тамашасы урыны ҡалдыҡтары һәм юғары ҡатламдарҙың һарай ҡаралтылары ла бар ине.
Мәсеттең архитекторы - Седефкар Мехмет Аға, ул Синан архитекторының уҡыусыһы һәм баш ярҙамсыһы, үҙенең уҡытыусыһынан да уңышлыраҡ булырға ҡарар иткән. Мехмет Аға, архитектура һәләте асыҡлағанға тиклем, янычар полкында хеҙмәт иткән, унда һыу менән тәьмин итеүгә бәйле ҡоролмалар өсөн яуап биргән.
# Семёнова Нина Григорьевна

Семенова Нина Григорьевна (6 апрель 1940 — 30 август 2010) — совет химия сәнәғәте алдынғыһы, СССР минераль ашламалар етештереү Министрлығының В. И. Ленин исемендәге Новомосковск «Азот» производство берекмәһе аппаратсыһы, Тула өлкәһе, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1981).

# Семёнова Нина Григорьевна
## Биографияһы

1940 йылда Сталиногорск ҡалаһында, хәҙер Тула өлкәһенең Новомосковск ҡалаһы, күп балалы ғаиләлә тыуған. Мәктәптә уҡыуҙы тамамлағандан һуң Сталиногорск химия заводында машинист ярҙамсыһы булып эшләй башлай.
1966 йылда Новомосковск химик-механик техникумын тамамлағандан һуң, комбинатта һыуытҡыс ҡулайламалар машинисы вазифаһында эшләй башлай. Һуңыраҡ аппаратсы эшенә күсә, ә 1972 йылдан өлкән аппаратсы була. 1968 йылдан алып КПСС ағзаһы.
Химия комбинатында оҙаҡ йылдар эшләү дәүерендә үҙен дисциплиналы хеҙмәткәр итеп күрһәтә. Йәнәш профессияларҙы бергә ҡушыу инициаторы. Бер нисә биш йыллыҡ йомғаҡтары буйынса орден һәм миҙалдар менән бүләкләнә.
«Ҙур производство ҡаҙаныштары, унынсы биш йыллыҡ заданиеларын һәм социалистик йөкләмәләрҙе ваҡытынан алда үтәгәне, күрһәткән хеҙмәт ҡыйыулығы өсөн», СССР Юғары Советы Президиумының 1981 йылдың 6 апрелендәге указына ярашлы, Семенова Нина Григорьевнаға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
Хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем «Азот» фәнни производство берекмәһендә эшләүен дауам итә.
Тула өлкә советы депутаты итеп һайланып, 9-сы саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты сифатында, Тула өлкәһе һәм тармаҡ исеменән эш алып бара.
Новомосковск ҡалаһында йәшәй. 2010 йылдың 30 авгусында вафат була. Ҡала зыяратында ерләнгән.

# Семёнова Нина Григорьевна
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

- «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын йондоҙо (06.04.1981);
- ике Ленин ордены (20.04.1971, 06.04.1981);
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (05.03.1976);
- «Почёт Билдәһе» ордены (28.05.1966);
- «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы;
- башҡа миҙалдар.
- Новомосковск ҡалаһының почетлы гражданы.

# Семёнова Нина Григорьевна
## Хәтер

* 2013 йылдың 20 авгусында Герой йәшәгән йортҡа мемориал таҡта ҡуйыла.
# Нирмсдорф

Нирмсдорф (нем. Nirmsdorf) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 86 кеше йәшәй. Майҙаны — 2,72 км². Диңгеҙ кимәленән 200 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99510 һәм автомобиль коды — AP.
# Юлаевсы (боҙло арена)

«Юлаевсы» боҙло арена — Өфөнөң Шаҡша микрорайонында күп функциялы спорт комплексы. 2009 йылдың декабрендә асыла. Аренала шайбалы хоккей, фигуралы шыуыу һәм шорт-трек менән шөғөлләнеп була.

# Юлаевсы (боҙло арена)
## Тарихы

Өфөнөң Шаҡша микрорайонында «Юлаевсы» боҙло аренаһын төҙөү тураһында «Салауат Юлаев» хоккей клубының тәүге чемпион булған йылында билдәле була. 2008 йылдың 30 май көнөндә Рәсәй хоккей федерацияһы президенты Владислав Третьяк ҡатнашлығында аренаның тәүге ташы һалына. 2009 йылдың декабрендә Башҡортостан президенты Мортаза Рәхимов ҡатнашлығында «Юлаевсы» боҙло арена рәсми рәүештә асыла. Был комплекс «Рәсәй федерацияһында 2006—2015 йылдарҙа физик мәҙәниәтте һәм спортты үҫтереү» федераль программаһы сиктәрендә төҙөлә. Тәүҙе был спорт комплексында шайбалы хоккей, фигуралы шыуыу һәм шорт-трек менән генә шөғөлләнһәләр, ә 2014 йылдың ғинуарынан башлап был арена шорт-трек өсөн бирелә. Әммә шулай уҡ бында М. М. Азаматов исемендәге спорт мәктәбенең хоккейсылары күнекмәләрен үткәрә.

# Юлаевсы (боҙло арена)
## Характеристикалары

«Юлаевсы» боҙло аренаның дөйөм майҙаны — 3600 м². Уның эсенә:
* 200 тамашасы өсөн булған трибуналы хоккей майҙансығы
* 4 раздевалка
* тренажер залы
* буфет
* уҡыу-методик кабинет керә.
# Сарсанг ГЭС-ы

Сарсанг ГЭС-ы — Тертер йылғаһы буйында урынлашҡан ГЭС. Танылмаған Таулы Ҡарабах Республикаһының административ-территориаль бүленешенә ярашлы Таулы Ҡарабах Республикаһында, Әзербайжандың административ-территориаль бүленеше ярашлы Тертер районында урынлашҡан. 1976 йылдан файҙаланыла.
ГЭС-тың ҡеүәте 50 МВт (Ҡарабахтағы иң ҙур электр станция) тәшкил итә, сәғәтенә 90-140 миллион кВт/c электр энергияһы етештерә, был Ҡарабахта электр энергияһына ағымдағы ихтыяждың 40-60 процентын тәшкил итә. Станция радиаль- күсәр гидротурбиналы, ҡеүәте 25 МВт булған ике гидроагрегат менән йыһазландырылған. Плотинаһы грунттан төҙөлгән, бейеклеге 125 м һәм оҙонлоғо 555 м, тулы күләме 560 млн м³, файҙалы күләме 500 млн м³ булған Сарcанг һыуһаҡлағысы барлыҡҡа килтерә.

# Сарсанг ГЭС-ы
## Иҫкәрмә

* ↑ http://www.sarsang.org/ru/main-news-2/523-opasnost-razrusheniya-plotiny-sarsangskogo-vodohranilischa.html 2014 йыл 26 июль архивланған. Опасность разрушения плотины Сарсангского водохранилища
* ↑ Գլխավոր | ArtsakhHEK (билдәһеҙ). Дата обращения: 28 февраль 2011. Архивировано из оригинала 5 февраль 2011 года. 2011 йыл 5 февраль архивланған.