yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Пётр паркы (Выборг)

Петр паркы — Ыҫмала моронондағы парк, Выборг ҡалаһының Петр биҫтәһендә Аннин нығытмаларының биләмәһендә урынлашҡан
Хәҙерге парк биләмәһен элек-электән киң йәшелсә баҡсалары менән шәхси ағас йорттар биләй. 1710 йылда Рәсәй ғәскәрҙәре Выборгты ҡамаған ваҡытта, тау түбәһендә Пётр I етәкселек иткән ставка урынлаша, был турала ҡаяла уйып яһалған батша тәреһе һәм вензель раҫлай, быны риүәйәт буйынса, Петр үҙе уйған. 18 быуатта тауҙа Аннин нығытмаһы фортификация ҡоролмалары, шул иҫәптән дары мөгәрәбе төҙөлә. 1846 йылда Петр тауының түбәһендә һәм көнсығыш битләүендә парк проектлана, ул 19 быуат уртаһында төҙөлә (Изге Анна баҡсаһы). Унда бейек олонло һәм сыҙамлы ағастар ултыртыла. 1855 йылда ҡая түбәһендә баҡсала Бөйөк Пётрҙың Редуты төҙөлә; баҡса кәртәләр менән уратып алына. 1873 йылда баҡса биләмәһенең бер өлөшө хәрби ведомстволарға тапшырыла, ә 1880 йылда тауҙа ресторан төҙөлә.
Рус ғәскәрҙәре тарафынан Выборгты яулауҙың ике йыллығын байрам итеүгә әҙерлек барышында император Николай II тауҙың тү-бәһендә Петр I һәйкәлен һәм хәрби собор төҙөү тураһында ҡарар ҡабул итә. Ошоноң менән бәйле редут һәм ресторан һүтеп алына. 1910 йылда киңәйтелгән һәм төҙөкләндерелгән паркта һәйкәл асыу һәм соборға нигеҙ һалыу тантанаһы үтә. Император һәйкәленә алып барыусы, вензель һәм тәре менән уратып алынған гранит баҫҡыстар карап мортиралары менән биҙәлә. Ә йәнәш төҙөлөп ятҡан Петрпавловский соборы менән ваҡытлыса ағас сиркәү ҡуйыла.
Әммә Финляндия бойондороҡһоҙлоғон иғлан иткәндән һуң 1918 йылдың апрелендә фин ғәскәрҙәре Выборгты биләй һәм постаменттан бронза һынды алып ташлай. Уның урынын 1927 йылда таш арыҫлан — Финляндия Бойондороҡһоҙлоғо һәйкәле биләй. Сиркәү ҙә һаҡланмай. Парктың яңы иҫтәлекле урыны булып ҡоролоп бөтмәгән православие соборы фундаментында функционлизм стилендә төҙөлгән округ архивы бинаһы тора. Был осорҙа парк рәсми рәүештә Tervaniemenpuisto (фин. «Ыҫмала мороно паркы») тип атала.
1940 йылда совет-фин һуғышынынан (1939-1940) һуң совет хәрбиҙәре Финляндия бойондороҡһоҙлоғо һәйкәлен алып ташлай, ә һуңынан инде тарихи урынына Пётр I һәйкәлен кире ҡуялар. Ләкин 1941 йылдың авгусында ҡалаға кире әйләнеп ҡайтҡан фин ғәскәрҙәре Пётр I һәйкәлен алып ташлайҙар, ә Финляндия бойондороҡһоҙлоғо һәйкәленең киҫәктәрен паркҡа урынлаштыралар.
Һуғыштан һуңғы йылдарҙа Пётр паркын төҙөкләндереү буйынса эштәр башҡарыла: рәшәткәһе яңыртыла, Бойондороҡһоҙлоҡ һәйкәле һыныҡтары Монрепо паркына күсерелә, ә 1954 йылда, элекке урынына, әммә яңы постаментта Пётр I һәйкәле тергеҙелә. Һуңынан боронғо дары мөгәрәбе бинаһында ресторан асыла.
# Сәлимов Әхсән Сәлимгәрәй улы

Сәлимов Әхсән Сәлимгәрәй улы (24 декабрь 1921 йыл — 19 октябрь 2013 йыл) — уҡытыусы, журналист, хужалыҡ эшмәкәре, тыуған яҡты өйрәнеүсе һәм шағир. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1970 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының почётлы тыуған яҡты өйрәнеүсеһе (2007). 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). Райондың почётлы гражданы (1995).

# Сәлимов Әхсән Сәлимгәрәй улы
## Биографияһы

Әхсән Сәлимгәрәй улы Сәлимов 1921 йылдың 24 декабрендә Башҡорт АССР-ы Дүртөйлө районы Иҫке Солтанбәк ауылында тыуған. 1940 йылда 1-се Дүртөйлө урта мәктәбен тамамлай. Шул уҡ йылда татар теле һәм әҙәбиәте буйынса тулы булмаған урта мәктәптәр өсөн уҡытыусылар әҙерләү курсы үтә һәм Имай-Утар ете йыллыҡ мәктәбендә эшләй башлай. Бер айҙан, 1940 йылдың октябрендә, армияға саҡырыла. Айырым мотопонтон батальонында Алыҫ Көнсығышта хеҙмәт итә. 1943 йылдың аҙағында Алыҫ Көнсығыштан Көнбайыш фронтҡа оҙатыла. 1944 йылда авиация мәктәбе курсанты була, унда,Боғорослан ҡалаһында, Еңеү көнөн ҡаршылай. 1945 йылдың декабрендә демобилизациялана. 1946 йылдың мартында Яңы Ишмәт ете йыллыҡ мәктәбендә уҡыта башлай, бер йылдан Иҫке Сотанбәк мәктәбе директоры итеп тәғәйенләнә. 1950 йылда —Таймырҙа урта мәктәбе директоры, 1954 йылда — 1-се Дүртөйлө урта мәктәбе директоры. 1960 йылда ситтән тороп Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетын тамамлай.
Әхсән Сәлимгәрәй улының хеҙмәт биографияһының күпселек өлөшө Дүртөйлө район гәзите менән бәйле. 1956 йылдан район гәзитенең яуаплы секретары, 1965 йылдан — мөхәррир урынбаҫары; 1977 йылдан Дүртөйлө һыра заводы директоры; 1982—1988 йылдарҙа Дүртөйлө быраулау эштәре идаралығы инженеры. 2013 йылдың 19 октябрендә вафат була, Дүртөйлө ҡалаһында ерләнгән.

# Сәлимов Әхсән Сәлимгәрәй улы
## Йәмәғәт эшмәкәрлеге

Тыуған яҡты өйрәнеү буйынса ҙур материал туплай, архив документтарын өйрәнә. «Дүртөйлө ерендә» тигән китап оҙаҡ йылдар тикшеренеү эштәренең һөҙөмтәһе булып тора. 2007 йылда тыуған яҡты өйрәнеү фәнен үҫтереүгә һәм әүҙем йәмәғәт эшмәкәрлеге өсөн Башҡортостан Республикаһының «Почетлы тыуған яҡты өйрәнеүсе» исеме бирелә.

# Сәлимов Әхсән Сәлимгәрәй улы
## Ижады

* Сәлимов Әхсән «Ижади мираҫ : поэмалар, йырҙар, шиғырҙар» (Нефтекамск, 2006 йыл)

# Сәлимов Әхсән Сәлимгәрәй улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985);
* Башҡортостан Республикаһының почётлы тыуған яҡты өйрәнеүсеһе (2007);
* Райондың почётлы гражданы (1995).

# Сәлимов Әхсән Сәлимгәрәй улы
## Хәтер

* 2013 йылда «Берҙәм Рәсәй» партияһының төбәк бүлексәһе башланғысы менән ойошторолған «Яҡташтар» проекты йомғаҡтары буйынса уның исеме райондың күренекле яҡташтары исемлегенә индерелә.
# Яхин

Яхин — фамилияһы.
* Яхин Флүр Миңләхмәт улы (1945—2005) — башҡорт балалар яҙыусыһы-әкиәтсе.
* Яхин Фәйзелғаян Фәтҡулбаян улы (1923—1999) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
* Яхин Риза Хажиәхмәт улы (1935—1998) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1976).
# Юлгилдина Венера Самат ҡыҙы

Юлгилдина Венера Самат ҡыҙы (16 июнь 1977 йыл) — йырсы. 2007 йылдан Өфө ҡалаһының «Мираҫ» йыр һәм бейеү фольклор ансамбле солисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2018). Халыҡ-ара, төбәк һәм республика йыр конкурстары лауреаты.

# Юлгилдина Венера Самат ҡыҙы
## Биографияһы

Венера Самат ҡыҙы Юлгилдина (Ураҙаева) 1977 йылдың 16 июнендә Башҡорт АССР-ы Бөрйән районы Яңы Мөсәт ауылында тыуған.
Өфө сәнғәт училищеһын (Низаметдинова А. К. класында уҡый) 1998 йылда, Өфө сәнғәт институтын (Аҙнаҡаева Р. Ш. класы) 2005 йылда тамамлай.
2007 йылдан Өфө ҡалаһының «Мираҫ» йыр һәм бейеү фольклор ансамбле солисы. Уның репертуарында башҡорт халыҡ йырҙары «Гөлнәзирә», «Ғилмияза», «Зөлхизә», «Фәхерниса», «Элмәлек» һәм Х. Ф. Әхмәтов, З. Ғ. Исмәғилев, А. М. Ҡобағошов, М. А. Макаров, Ю. Х. Үҙәнбаев, Р. М. Хәсәнов һәм башҡаларҙың вокал әҫәрҙәре бар.
Венера Уразаева Башҡортостан Республикаһы буйлап, Мәскәү, Санкт-Петербург ҡалаларында гастролдәрҙә була, шулай уҡ Испания, Италия, Франция, Швейцария, Англия, Төркиә буйлап сит ил сәфәрҙәренә сыға.
Ул — «Гәлсәр һандуғас» телевизион конкурсы лауреаты (2005), С. Сәйҙәшев исемендәге 1-се дәрәжә өлкә вокалистар конкурсы лауреаты, Р. Ваһапов исемендәге III Халыҡ-ара татар йыры фестиваленең 1-се дәрәжә лауреаты.

# Юлгилдина Венера Самат ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2018)
# Асбах-Зикенберг

Асбах-Зикенберг (нем. Asbach-Sickenberg) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 116 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,78 км². Диңгеҙ кимәленән 256 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37318 һәм автомобиль коды — EIC.
# Вәлидов Ғәбдерәүеф Әхмәтшаһ улы

Ғәбдерәүеф Әхмәтшаһ улы Вәлидов (Әхмәтшин Рәүеф Әхмәт улы Вәлидов) - (1896, Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Көҙән ауылы — 1938 йыл,28 ғинуар, Өфө ҡалаһы)- Зәки Вәлидиҙең бер туған ҡустыһы..

# Вәлидов Ғәбдерәүеф Әхмәтшаһ улы
## Биографияһынан

Ғәбдерәүеф Әхмәтшаһ улы Вәлидов (Әхмәтшин Рәүеф Әхмәт улы Вәлидов) - Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Көҙән ауылында 1896 йылда ғаиләлә икенсе бала булып донъяға килгән. Атаһы - Вәлидов Әхмәтшаһ Әхмәтйән улы, әсәһе - Вәлидова Өммөлхаят Мөхәмәткафи ҡыҙы.
Дүрт йәшенән үк уҡырға өйрәнгән. Башланғыс белемде атаһының мәҙрәсәһендә алған. Музыкаға ла бик һәләтле булған ул. Үҙе скрипка, мандолина эшләп алып, уйнай-уйнай йырлай торған булған. Йырға ғаилә ағзалары ла ҡушылып китә торған була, ауыл клубында сығыштарын көтөп ала торған булғандар.
Ауыл мәҙрәсәһен тамамлағас, ағаһы Әхмәтзәки Ҡазанға «Ҡасимия» мәҙрәсәһенә уҡырға барырға кәңәш итә.
Унан һуң Стәрлетамаҡ педагогия техникумында уҡытыусы һөнәре ала, әммә Көҙәнгә ҡайтҡас, «Заготскот» контораһына бухгалтер булып эшкә инә.
Өйләнә, уның Нажия, Роза, Зәйтүнә, Айһылыу, Арыҫлан исемле балалары тыуа.Башта атай йортонда йәшәһәлер, күпмелер ваҡытта өй һалып сығалар. Ғәбдерәүф Әхмәтшаһ улы бик изгелекле, ярҙамсыл кеше була. Ярлы халыҡ өсөн ашхана аса, унда күберәк балалар туҡлана.
1931 йылда Ғәбдерәүефте эштән ҡыуып сығаралар, мал-мөлкәтен тартып алалар. Уға ауылын ташлап китергә мәжбүр була. Петровский ауылында, Өфөлә, һуңыраҡ Борайҙа йәшәйҙәр. Ғаилә башлығының бәләкәй генә эш хаҡына көн итәләр. 1937 йылдың 27 июлендә Ғәбдерәүеф Әхмәтша улын ҡулға алалар. Билдәһеҙ борай кешеһе уларға яңы бәлә янауын, үҙен дә ҡулға алмаһындар өсөн, Мәстүрә Әхмәтшинаға балаларын алып, ҡайтып китергә кәңәш итә. Ни булһа ла, туғандарҙан ярҙам өмөт итеп, Ишембайға ҡайтып төпләнәләр.
Оҙаҡ йылдар ғаиләһенә уның тураһында бер ни ҙә билдәле булмай. Юллай торғас, Ғәбдерәүеф Вәлидовтың 1938 йылдың 28 ғинуарында атып үлтерелеүе һәм һуңынан 1959 йылдың 6 мартында аҡланыуы тураһында мәғлүмәт табалар

# Вәлидов Ғәбдерәүеф Әхмәтшаһ улы
## Ғаиләһе

Хәләл ефете - Мәстүрә Вәлидова.
Балалары - Нажия, Роза, Зәйтүнә, Айһылыу, Арыҫлан.
Ҡыҙы Роза Ғәбдерәүеф ҡыҙы Маннапова уҡытыусы булып эшләй. 2012 йылда вафат булғансы, Роза Ғәбдрәүеф ҡыҙы район, республика матбуғатында олатаһы, атаһының туғандары хаҡында күп кенә яҙмаларын баҫтырып өлгөрә.
# Кесе Кемчуг (Кемчугтың уң ҡушылдығы)

Кесе Кемчуг — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе/ Красноярск крайы/ Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кемчуг йылғаһының уң ярына тамағынан 174 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 138 км.

# Кесе Кемчуг (Кемчугтың уң ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200016930
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201693
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Баҙар капитализацияһы

Баҙар капитализацияһы (ингл. market capitalization) — бер акция, акционер йәмғиәт, фонд баҙар хаҡы, мәҫәлән иҡтисад объекттын хаҡы. Айрыла:
* Ҡиммәтле ҡағыҙҙын баҙар капитализацияһы— акция хаҡы
* Асыҡ акционерҙар йәмғиәте баҙар капитализацияһы— акционер йәмғиәтенең акция хаҡы
* Фонд баҙарының баҙар капитализацияһы

# Баҙар капитализацияһы
## Капитализация кимәлдәре

Һатып алыу мөмкинлеге паритеты буйынса хиспланған капитализация кимәле:
* Европа Берләшмәһе: 6.0 триллион евро (ЭТПһынан 59 %)
* Япония: 2.4 триллион евро (ЭТПһынан 75 %)
* Америка Ҡушма Штаттары: 10.7 триллион евро (ЭТПһынан 108 %)
Баҙар капитализация хаҡы буйынса донъяла беренсе урынды Exxon Mobil Corporation ала(19.04.2013 көнғә уның капитализация $392 млрд, Apple гигантынан күбәрәк).
# Бүребай тау-байыҡтырыу комбинаты

Бүребай тау-байыҡтырыу комбинаты (ҡыҫҡартылған исеме: АО «Бүребай ГОК») — Башҡортостандың Хәйбулла районы Бүребай ауылында урынлашҡан предприятие. Баҡыр колчеданы мәғдәнен сығарыу һәм байыҡтырыу, алтын һәм көмөш табыу менән шөғөлләнә.

# Бүребай тау-байыҡтырыу комбинаты
## Тарихы

1930 йылда алтын сығарыу буйынса прииск ойошторолған.
1942 йылда прииск базаһында Бүребай мәғдән идаралығы булдырыла.
1995 йылдан — «Бүребай мәғдән идаралығы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте, 1996 йылдан — ябыҡ акционерҙар йәмғиәте. 2000 йылдан хәҙерге исем менән йөрөй.
2004 йылдан Бүребай тау-байыҡтырыу комбинаты Урал тау-металлургия компанияһы сеймал комплексы составында.
2007 йылда байыҡтырыу фабрикаһы реконструкциялауға дусар була. Флотация бүлексәһе паркы тулыһынса яңыртыла, ике мең тонна һыйҙырышлы яңы аккумулятор бункеры сафҡа индерелә.

# Бүребай тау-байыҡтырыу комбинаты
## Тасуирлама

Предприятие составына түбәндәге производство участкалары инә:
* «Октябрь» ер аҫты руднигы (1976 йылдан алып файҙаланыла),
* байыҡтырыу фабрикаһы (1936 йылда нигеҙ һалынған),
* транспорт цехы,
* ремонт-механик цехы,
* ремонт-төҙөлөш участкаһы,
* химик лаборатория,
* энергоцех,
* техник контроль бүлеге.
Предприятиеның сеймал базаһы булып Бүребай, Маҡан, Октябрьск баҡыр колчеданы ятҡылыҡтары тора. Һуңғыһы Бүребай мәғдән районының көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан, ә уның баланс запастары 10 млн тонна мәғдән тәшкил итә.
Комбинат сығарған тауар продукциялары:
* баҡыр концентраты (концентрат маркаһы КМ−5, 2008 йылғы ГОСТ Р 52998 тап килә. Баҡырҙың масса өлөшө 20%-тан кәм түгел)
* цинк концентраты (концентрат маркаһы КЦ-4, ТУ 48-6-117-90 тап килә, цинктың масса өлөшө 47%-тан кәм түгел)
2013 йылдың апрелендә сығарған баҡыр мәғдәне 20,7 мең тонна тәшкил итә, баҡыр мәғдәнен эшкәртеү — 20,9 мең тонна.
# Вонга

Вонга — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Сосьва йылғаһының һул ярына тамағынан 212 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Вонга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300028596
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302859
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Байдин Николай Анатольевич

Байдин Николай Анатольевич (5 май 1919 йыл — 7 июль 1993 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы. 1946—1959 йылдарҙа Өфөләге «Нефтепроводмонтаж» тресының иретеп йәбештереүсеһе, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1958).

# Байдин Николай Анатольевич
## Биографияһы

Николай Анатольевич Байдин 1919 йылдың 5 майында Пермь губернаһы Уҫы өйәҙенең Гамица ауылында (хәҙерге Пермь крайының Уҫы районы) тыуған.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1930 йылда колхозсы булып башлай, аҙаҡтан Уҫы районының сауҙа селтәрендә төрлө эштәрҙә йөрөй. 1937—1943 йылдарҙа—электросварщик өйрәнсеге, Серго Орджоникидзе исемендәге Пермь заводында электросварщик, 1943—1946 йылдарҙа — Әстерхан һәм Һарытау ҡалаларының төҙөлөш ойошмаһында электросварщик булып эшләй. 1946 йылдан башлап Өфө «Нефтепроводмонтаж» тресының 74-се һанлы төҙөлөш-монтаж идаралығында электросварщик булып эшләй.
Һуғыш йылдарында Әстерхандан Һарытауға нефть үткәргес төҙөй.
Һуңынан «Һарытау—Мәскәү» газ үткәргесе төҙөүҙә ҡатнаша, «Туймазы—Өфө» нефть үткәргесендә торбаларҙы иретеп йәбештерә. «Шкапово—Ишембай» нефть үткәргесе һәм «Шкапово—Магнитогорск» газ үткәргесе төҙөй, «Бохара—Урал» газ трассаһын төҙөүҙә ҡатнаша.
Төҙөлөштә һәм төҙөлөш материалдары етештереүҙә өлгәшкән ҙур уңыштары өсөн, СССР Юғары Советы Президиумының 1958 йылдың 9 авгусындағы указы мнән, Н. А. Байдинға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1959—1987 йылдарҙа «Нефтепроводмонтаж» тресы иретеп йәбештереүселәренең торбаларҙы электр дуғаһы менән иретеп йәбештереү буйынса производство мастеры булып эшләй.
1993 йылдың 7 июлендә Өфө ҡалаһында вафат була.

# Байдин Николай Анатольевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1958).
* Ленин ордены (1948, 1958),
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1943),
* Миҙалдар
# Шелковиха

Шелковиха — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иня йылғаһының һул ярына тамағынан 441 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Шелковиха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200612115200005844
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200584
* Бассейн коды — 13.01.02.006
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Изге Мәрйәм Инә Бөркәнсеге (Покров) сиркәүе (Мешков)

1857
Изге Мәрйәм Инә Бөркәнсеге (Покров) сиркәүе, (Изге-Покров сиркәүе) — Ростов өлкәһе Раздор станицаһының Мешков утарындағы элекке православие сиркәүе.

# Изге Мәрйәм Инә Бөркәнсеге (Покров) сиркәүе (Мешков)
## История

Дон дини консисторияһында Мешков утарында сиркәү төҙөү менән бәйле документтар бар. Улар тап ошо утарҙа сиркәү төҙөү кәрәклеген нигеҙләүҙәр. Был сиркәү мәхәлләһенә тағы ла яҡын -тирәләге Мигулин, Позняков, Павлов, Верников, Назаров, Попов , Еловат ,Калмыков , Скильнов , Ежов , Колодезный , Сетраков , Альховский һәм Вежин утарҙары кешеләре лә беркетелгән булған.
Мешков утарында Покров сиркәүе 1857 йылда төҙөлгән. Уның бинаһы, ҡыңғырауҙар манараһы ағастан булған, баштары тимер менән ябылған, территорияһы таш ҡойма менән уратылған. Сиркәүҙә ике тәхет: төп тәхет Изге Мәрйәм Инә Покровына , ә төкәтмәһендә Николай Чудотворец хөрмәтенә бағышланған. 1890 йылдың 1 октябрендә сиркәүҙә белем биреү мәктәбе асылған. 1897 йылдың 15 сентябрендә мәктәп ҡатын-ҡыҙҙар сиркәү-мәхәллә мәктәбенә әүерелгән. Мәктәп сиркәү аҡсаһына тәьмин ителгән. XX быуат башында сиркәү янған һәм уның урынында бәләкәй ҡыңғырау манаралы табыныу ағас йорто һалынған. 1904 йылда Мешков станицаһында өс тәхетле ҙур Изге Покров сиркәүе таштан төҙөлгән.
СССР-ҙа коллективлаштырыу башланғанға тиклем сиркәү станица һәм уның яҡын-тирәһендәге утар халыҡтарының дини ихтяждарын ҡәнәғәтләндереп килгән, сиркәүҙә даими рәүештә ғибәҙәт ҡылғандар. Һуңыраҡ сиркәү бинаһын талағандар һәм бинаны складҡа әйләндергәндәр. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында сиркәү эшен яңынан башлаған, ә 1955 йылда йорт урындағы хакимиәт күрһәтмәһе буйынса һүтелгән.
1981 йылда Мешков станицаһында йәшәүселәр теләге менән ауылда ғибәҙәтхана иҫтәлегенә элекке сиркәү миһрабы урынында сиркәү төшөрөлгән таҡтаташлы Иҫтәлек тәреһен ҡуйғандар. Тәре 2001 йылда эшләнгән һәм элек сиркәү торған урынға баҫтырылған .Иҫтәлек тәреһе Вешенская станицаһы руханийы — отец Владимир (Поляков), Чертковский ҡасабаһындағы Изге Покров сиркәү хужаһы — отец Роман (Власенко) һәм Изге Покров мәхәлләһе хужаһы — отец Константин (Кудинов) тарафынан изгеләндерелгән. Хәҙерге ваҡытта Бөйөк сиркәү байрамдарында православныйҙар Иҫтәлекле тәре торған ергә тейешле йола тәртибенә ярашлы Тәре йөрөштәрен ойошторалар.
Хәҙерге ваҡытта станицала Вешенский мәнфәғәтенең Изге Покров сиркәү мәхәлләһе эшләй, уның хужаһы —протоиерей Владимир Лавлинский.
# Сычков Никита Павлович

Сычков Никита Павлович (1912 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия сержанты.

# Сычков Никита Павлович
## Биографияһы

Сычков Никита Павлович 1912 йылда Башҡортостандың Мәләүез районы Дарьино ауылында тыуа. 1942 йылда Мәләүез район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 5-се гвардия кавалерия дивизияһының Идаралығында ординарец, дивизияның комендант взводында коновод булып хеҙмәт итә.
1945 йылдың 25 апрелендә күрһәткән батырлығы өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә. Батырлығы тураһында тасуирланаған ҡағыҙҙа уның тураһында былай тип яҙыла:
* «Иптәш Сычков комендант взводының коноводы сифатында 1945 йылдың апреленән хеҙмәт итә. Дивизияның һөжүм итеү һуғыштарында 1945 йылдың 15 апреленән 3 майына тиклем Одер йылғаһында немец оборонаһын өҙөү ваҡытында, Берлин ҡалаһын ҡамау һәм Бранденбург ҡалаһын яулау һуғыштарында батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәтә. Берлин ҡалаһын уратып алыу ваҡытында дивизияның тарҡау частары өсөн дошмандың яңғыҙ һалдаттары күп ҡала, уларҙы юҡ итеүҙә комендант взводы составында Сычков Никита Павлович йыш ҡатнаша. Комендант взводы ауыр шарттарҙа башҡарған марштарға ҡарамаҫтан Сычков үҙенең аттарын теүәл һәм көр һаҡлауға өлгәшә.
* 1945 йылдың 25 апрелендә Науэн ҡалаһы янында марш ваҡытында дивизия штабы колоннаһы дошман авиацияһының һауа һөжүменә дусар була, иптәш Сычков үҙенең аттарын авиация утынан ышыҡ ергә алып сыға һәм аттарын һаҡлап алып ҡала».

# Сычков Никита Павлович
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1945)
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (1944)
* «Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)
# Дон дәүләт техник университеты

Дон дәүләт техник университеты (ДДТУ, элекке Ростов ауыл хужалығы машиналары төҙөү институты (РАХМТИ) — Дондағы Ростов ҡалаһындағы юғары уҡыу йорттарының береһе.
25 га майҙанда урынлашҡан, шуларҙың 13-ө студенттар паркы майҙаны. Университет 18 факультетында 240 йүнәлештәге белгестәр әҙерләй. Юғары уҡыу йорто шулай уҡ үҙ төбәгендәге "Тагавтопром", "Роствертол", "Көньяҡ регион" медиагруппалары һәм тағы ла башҡа ете ҙур ойошма өсөн хеҙмәткәрҙәр әҙерләй.
Алынған мәғлүмәттәргә ҡарағанда, 2013 йылдың 1 октябрендә юғары уҡыу йортонда һәм уның филиалдарында 34160 кеше уҡый.

# Дон дәүләт техник университеты
## Тарих

Техник юғары уҡыу йорто 1930 йылда, илдә шулай уҡ бик күп ауыл хужалығы машиналары етештереү заводтары һәм шул иҫәптән Ростсельмаш заводы төҙөлгәс, барлыҡҡа килә.
Яңы предприятиелар өсөн технологтар һәм инженерҙар етешмәй, ә ул ваҡытта Дон политехник институты ( Новочеркасск) етерлек кадрҙар меән илде тәьмин итә алмай.

# Дон дәүләт техник университеты
## Төрлө формалағы конденсаторҙар

* ↑ Численность студентов ДГТУ на 01.10.2013 г. http://static.donstu.ru/chisl_stud_dstu.pdf 2015 йыл 1 июль архивланған.
# Эридан (йондоҙлоҡ)

Эридан (йондоҙлоҡ) (лат. Eridanus) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — Заурак, яҡтылығы 2,97 була. Майҙаны буйынса урыны — 6.
# Аҡбуҙат (мифология)

Аҡбуҙат — башҡорт мифологияһында батыр арғымаҡ, толпарҙар тоҡомо башлығы.
«Урал батыр», «Аҡбуҙат» эпостары һәм ҡайһы бер әкиәттәр («Урал батыр», «Зәйнулла менән Красата») персонажы. Күктә тыуған, ерҙә һәм һыу аҫтында йәшәй ала, утта янмай, һыуҙа батмай, тояҡтары менән тауҙарҙы емерә һәм диңгеҙҙе айыра. Булат ҡылыс хужаһы. Тәүҙә аҡбуҙат Һомайҙыҡы, һуңынан Урал батырҙыҡы һәм Һәүбәндеке була. Эпостарҙа Аҡбуҙат батырҙарҙың ярҙамсыһы һәм кәңәшсеһе, аттарҙың тоҡом башлығы һәм ҡурсалаусыһы ролен үтәй. Аҡбуҙаттың ауыҙ күбеге шифалы — уны һөртөп, яраны бөтәштерәләр. Аҡбуҙат образы башҡорттарҙың донъяға ҡарашында төп эстетик ҡиммәттәрҙең береһе булараҡ сығыш яһай һәм фольклорҙа, әҙәбиәттә, мәҙәниәттә киң таралған.
# Мянття

Мянття (фин. Mänttä) — 1922 йылда нигеҙләнгән ҡала. Финляндия дәләтенең Пирканмаа провинцияһындағы ғәмәлдән сығарылған ҡалаһы (2009 йыл, 1 ғинуарҙа).
Мянття ҡалаһының халыҡ һаны Вилппула общинаһы менән 2009 йылдың 1 ғинуарында дөйөм муниципалитетҡа берләштерелгәненә тиклем 6 341 кеше тәшкил иткән (2008 йылдың 31 декабренә ҡарата халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре һөҙөмтәләре буйынса). Финляндияның Мянття ҡалаһының дөйөм майҙаны 85,86 квадрат километр тәшкил иткән, шул иҫәптән уның һыу өҫтө майҙаны 21,78 квадрат километрға тигеҙ. Был Мянття ҡалаһының территорияһында йәшәгән халыҡтың бер квадрат километрға тығыҙлығы 98,95 кеше тәшкил итә. Сәғәт бүлкәте UTS +2 , йәй UTS +3.
2009 йылдың 1 ғинуарынан Вилппула общинаһы менән берләштереп ойошторолған дөйөм муниципалитет булып тора.
# Липовая

Липовая — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Рублиха йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Липовая
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тагил йылғаһыТүбәнге Тагил ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501512111200005644
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200564
* Бассейн коды — 14.01.05.015
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2