yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ғүмәрский Хәким Хәсән улы

Ғүмәрский Хәким Хәсән улы (8 июнь 1946 йыл) — ғалим-тау инженеры, хужалыҡ эшмәкәре. Ханты-Манси Автономиялы округының 2-се саҡырылыш Думаһы, Төмән өлкәһенең 2-се саҡырылыш Думаһы депутаты. Техник фәндәр докторы (1999), профессор (1999). Рәсәй Федерацияһы Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1994), СССР нефть һәм газ сәнәғәтенең почётлы хеҙмәткәре (1986).

# Ғүмәрский Хәким Хәсән улы
## Биографияһы

Хәким Хәсән улы Ғүмәрский 1946 йылдың 8 июнендә Башҡорт АССР-ының Ишембай ҡалаһында тыуған.
Ишембай нефть техникумын, 1979 йылда — Өфө нефть институтын тамамлаған. Аспирантураны бөтөп, кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. Темаһы «Нефть сығарыу скважиналарында ер аҫтына һыу һурҙырыусы насостар ҡоролмаларын файҙаланыу үҙенсәлектәре»: техник фәндәр кандидаты диссертацияһы: 05.15.06 Мәскәү, 1996 131 c. : 61 96-5/873-8

# Ғүмәрский Хәким Хәсән улы
## Хеҙмәт эшмәкәрлеге

* 1962—1975 — эшсе-электрик; «Ишембайнефть» нефть-газ сығарыу идаралығында оператор һәм мастер;
* 1975 — Көнбайыш Себер нефть-газ комплексында оператор, технолог, смена начальнигы, Самотлорҙағы нефть промыслаһында өлкән инженер; 1987 йылдан — «Нижневартовскнефть» нефть-газ сығарыу идаралығы начальнигы, 1994—1996 — «Нижневартовскнефть» акционер йәмғиәтенең генераль директоры; 1996—1997 йылдар — вице-президент һәм Венала Көнсығыш нефть компанияһы вәкиллеге башлығы, аҙаҡтан — Мәскәүҙә.

# Ғүмәрский Хәким Хәсән улы
## Ҡаҙаныштары

«Төмән нефть компанияһы» акционер йәмғиәтенең беренсе вице-президенты (1997—?). «Нижневартовскнефть» Кесе акционер йәмғиәтенең экс-генераль директоры. (РМНТК «Нефтеотдача») Нефтеотдача «Рәсәй тармаҡ-ара фәнни-техник комплексы» ғилми-технологик компанияһы президенты, ул РФ Хөкүмәтенең 1994 йылдың 6 июлендәге 790 N һанлы Ҡарарына ярашлы ойошторола.
Техник фәндәр кандидаты, 40-тан ашыу фәнни хеҙмәт һәм 15 уйлап табыу авторы.
Уның етәкселегендә Самотлор ятҡылығында скважиналарҙы файҙаланыуҙа газлифт ысулы ҡулланыуға индерелә. Был уйлап табыу йыллыҡ нефть сығарыу кимәлен 130 миллион тоннаға еткерә, өҫтәүенә энергия тотоноуға сығымдарҙы кәметә һәм скважиналар фондының ышаныслы эшен тәьмин итә — скважиналарҙың ремонт-ара эшләү осоро 500 тәүлеккә тиклем барып етә. Ғүмәрский шулай уҡ ҡатламдарҙың нефть биреүсәнлеген арттырыуҙы тәьмин иткән технологиялар эшкәртеүгә лә үҙ өлөшөн индерә.

# Ғүмәрский Хәким Хәсән улы
## Сәйәсәт

* 1996 йылдың 27 октябрендә Ханты-Манси Автономиялы округының 2-се саҡырылыш Думаһына депутат итеп һайлана. Бер төркөм һайлаусылар тарафынан күрһәтелә. Бөтәһе 33845 тауыш (20,9 %). йыя.
* Төмән өлкә Думаһына депутат итеп һайлана (1994—1997).

# Ғүмәрский Хәким Хәсән улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* СССР нефть һәм газ сәнәғәтенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1980).
* РФ Йылылыҡ-энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1992).
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены.
* Нижневартовский районының почётлы гражданы.
# Сухая Сабля

Сухая Сабля — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Мокрая Сабля йылғаһының уң ярына тамағынан 8,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Сухая Сабля
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кума йылғаһы Отказненск һыуһаҡлағысынан Зеленокумс ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек, Дон һәм Волга йылғалары араһындағы тымыҡ райондар.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07010000712108200002092
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200209
* Бассейн коды — 07.01.00.007
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Эразм күпере

Эразм күпере (нидер.Erasmusbrug) — Роттердам үҙәгендә Маас йылғаһы аша ванталы күпер, диңгеҙ яғынан беренсе күпер. Ғәҙәти булмаған конструкцияһы һәм пилонының асимметрик һыҙаттары буйынса күпер тиҙ арала ҡаланың символдарының береһе булып таныла («Аҡҡош-күпер»).
Күперҙең проектын архитектор ван Беркель тәҡдим итә. Күпер оҙонлоғо — 802 метр, бейеклеге — 139 метр. Күперҙең көньяҡ өлөшөндә ҡайырғыс тороғо бар, ул Көнбайыш Европала иң ҙур булып һанала.
Конструкцияһына 163 миллион евронан ашыу аҡса тотонолғандан һуң, 1996 йылдың 6 сентябрендә рәсми рәүештә күперҙе королева Беатрис аса. 1996 йылдың октябрь айында транспорт хәрәкәте өсөн асыла. Ләкин тиҙҙән шуныһы асыҡлана: Эразм күперенең конструкцияһы көслө елгә тотороҡло булмай. Был хәлде яйға һалыу буйынса өҫтәмә тартыу көйләгестәре ҡуйырға ҡарар ителә

# Эразм күпере
## Кино - һәм күперҙең телетөшөрөүҙәре

* 1998 йылда күперҙә Джеки Чан ҡатнашлығында «Кто я?» фильмының ҡайһы бер күренештәре төшөрөлә
* 2005 йылда күпер аҫтынан Red Bull Air Race ярыштары сиктәрендә бер нисә самолет осоп үтә
* 2005 йылда күпер Tiesto DJ сығышы өсөн фон булып хеҙмәт итә.
* 2010 йылда Тур де Франс ваҡытында Эразм күпере аша үтәләр
# Шабанова Татьяна Дмитриевна

Шабанова Татьяна Дмитриевна (8 март 1947 йыл) — юғары мәктәп ветераны, телсе ғалим. 1971 йылдан Башҡорт дәүләт педагогия институты һәм М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты уҡытыусыһы, 1977—1988 йылдарҙа инглиз теле кафедраһы мөдире, 1996—2006 йылдарҙа — сит телдәр факультеты деканы. Филология фәндәре кандидаты (1999), профессор (1999). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002), Рәсәйҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре .

# Шабанова Татьяна Дмитриевна
## Биографияһы

Татьяна Дмитриевна Шабанова 1947 йылдың 8 мартында Ставрополь крайының Минеральные Воды ҡалаһында тыуа.
1971 йылда Пятигорск сит телдәр педагогия институтын тамамлай һәм Өфөлә Башҡорт дәүләт педагогия институтында уҡыта башлай. 1977—1988 йылдарҙа инглиз теле кафедраһ мөдире була. 1996—2006 йылдарҙа сит телдәр факультеты деканы вазифаһын биләй.
1999 йылда «филология фәндәре докторы» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай, шул уҡ йылдан — профессор. 2002 йылда «Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәре» исеменә лайыҡ була.
Ғилми эштәре тел структураһының төрлө кимәлдәрендәге лингвистик берәмектәр семантикаһына, инглиз телен һәм урыҫ телен типологик өйрәнеүгә бағышланаған.
Шабанова 100 тирәһе фәнни хеҙмәт авторы.

# Шабанова Татьяна Дмитриевна
## Ғилми хеҙмәттәре

* Семантическая модель английских глаголов зрения: теоретико‑эксперимент. исслед. Өфө, 1998
* Семантические модуляции в глагольной лексике английского и русского языков в единстве семантического, когнитивного и конструктивного подходов. Өфө, 2015
* История английского языка, Саарбрюккен, 2016
# Петровка (Сафакүл районы)

Петровка (рус. Петровка) — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһе Сафакүл районы ауылы. Һарт-Әбдрәш ауыл советы составына керә.

# Петровка (Сафакүл районы)
## Халҡы

2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауыл халҡының 47 %-тын башҡорттар тәшкил итә.

# Петровка (Сафакүл районы)
## Инфраструктура

Ауылда мәҙәниәт йорто, фельдшер-акушер пункты бар.
# Америка дардар кебләһе

Америка дардар кебләһе (лат. Prociphilus fraxinifolii) —Пансильван дардарының хәүефле ҡоротҡосо.
Төп йәшәү өлкәһе Төньяҡ Америка: АҠШ, Канада һәм Мексика. 2000-се йылдарға Европаға пенсилван дардары аҙыҡ үҫемлмеге менән бергә килеп кергән. (Иҫке донъяға ул XVIII быуатта уҡ алып киленгән). 2003 йылда уны Венгрияла табалар.. Ул шулай уҡ Көньяҡ Америкала (Чили,1977), Көнбяҡ Африкала (1958) Көнсығыш Азия биләмәһендә (Ҡытай) билдәләнгән.
Украинаның Карпат аръяғы өлкәһенедә Ужородта 2005 йылда тәү башлап табылған. 2012 йылда Киев, 2015 йылда Донецк өлкәләрендә ла билдәләнгән..ө 2010 йылда Украинанан Рәсәй биләмәһенә лә үтеп кергән. Ростов (2016 йылда), Воронеж, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәләрендә билдәләнгән.. Шулай уҡ Сербия (2007), Болгария (2009), Испания (2012), Бөйөкбритания (2011), Польша (2016) һәм Ҡаҙағстан (2017 Kadyrbekov) илдәрендә табылған. 2015 йылда тәүге тапҡыр европа төрҙәрен табыла. Натив excelsior төрө дүрт локалитет (Halaj & 2017 Osiadacz)Польшала күҙәтелгән.

# Америка дардар кебләһе
## Тасуирлама

Ваҡ бөжәк, оҙонлоғо 2 мм самаһы: 1,4-тән алып 2,8 мм-ғаса. Башлыса һарғылт-йәшел төҫтә була. Тар олигофаг. Америка дардар ағасының йәш һабаҡтарын һәм йәш үҫентеләрен зарарлай Fraxinus pennsylvanica. Шулай уҡ Fraxinus: F. nigra, F. quadrangulata, F. sambucifolia, F. uhdei, F. velutina төрҙәрендә лә осрай. Ул япраҡтарҙың һутын һура, зарарланған үҫемлектең япараҡтары бөгәрләнә. был мирмекофиль бөжәктәр колонияһын ҡырмыҫҡалар үҙ итә. Хромосомаларың диплоид йыйылмаһы 2n=20 (Robinson & Chen 1969) или 2n=22 (Blackman & Eastop 1994).

# Америка дардар кебләһе
## Классификация

Был төр беренсе булып 1879 йылда америка энтомологы Чарлз Валентайн Райли (Charles Valentine Riley, 1843—1895) тарафынан Pemphigus fraxinifolii исеме аҫтында яып алынған. Монотип аҫҡы ырыу составына керетелгән Meliarhizophagus.
# Гнауа (музыка)

Гнауа музыкаһы — африкандар, берберҙар һәм ғәрәптәрҙең дини йырҙары һәм ритмдары ҡатнашмаһы. Ул үҙендә музыканы ғына түгел, уны доға һәм тормош байрамын символлаштырған акробатик бейеүҙәрҙе лә берләштерә. Музыканың формалаштырыусы күп кенә элементтары Тропик Африканан, анығырағы Сахелдән булыуға ҡарамаҫтан, уны йышыраҡ Төньяҡ Африкала, башлыса Марокко һәм Алжирҙа башҡаралар.
Гнауа — мәҙәни аспектта ике мәғәнәгә эйә термин. Ул шундай уҡ атамалы халыҡҡа хас булған дини-рухи тәртиптәрҙе билдәләү өсөн дә, уларҙың рухи тормошон сағылдырған музыға өсөн дә ҡулланыла.
# Эд Смит стадионы

Эд Смит стадионы (ингл. Ed Smith Stadium) ― АҠШ-тың Флорида штаты Сарасота ҡалаһындағы бейсбол стадионы. 2010 йылдан Балтимор Ориолс командаһының күнекмәләр майҙансығы булып тора.

# Эд Смит стадионы
## Тарихы

Эд Смит стадионы Яҙғы күнекмә һәм Кесе лига бейсбол матчтарын уҙғарыу майҙансығы сифатында файҙаланылған Пэйн Парктың алмашына 1989 йылда төҙөлгән. Стадион яңы стадион төҙөүҙә мөһим роль уйнаған йәмәғәт эшмәкәре Эд Смит хөрмәтенә аталған. Элек стадион Чикаго Уайт Сокс (1989—1997) һәм Балтимор Ориолс (1991) командаларының яҙғы күнекмәләр майҙансығы булған. 1998 йылда ул Плант-Сити стадионын яҙғы күнекмәләр майҙансығы сифатында алмаштырған. 2008 йылға саҡлы шул объектты Цинциннати Редс биләгән. Цинциннати клубы үҙ эшмәкәрлеген Аризона клубына күсергәндән һуң, Эд Смит стадионы юғары лигала яҙғы әҙерлекһеҙ бер йыл үткәргән.
Балтимор Ореолс 2010 йылда стадиондың арендаторы һәм операторына әүерелә. Балтимор Сарасота менән элек тә, 1989 һәм 1990 йылдарҙа Твин Лейкс паркында, шулай уҡ Сент-Питерсбергҡа күскәнгә тиклем, 1991 йылда Эд Смитта, ә һуңынан яҙғы уйындарҙы үткәреү өсөн Лодердейл Фортта хеҙмәттәшлек иткән.
1989 йылдан 2009 йылға тиклем Кесе лига бейсбол командалары стадионында: Сарасота Уайт Сокс, Сарасота Ред Сокс һәм Сарасота Редс командалары сығыш яһай. 2004 йылдан 2009 йылға тиклем бында Галф Коас Редс уйынсылары урынлашҡан булған.
2008 йылдың 1 ноябрендә Барак Обама стадионда 2008 йылғы президентлыҡ кампанияһы сиктәрендә ун мең тамашасы алдында телмәр менән сығыш яһаған.
# Яңы Орск

Яңы Орск — Рәсәйҙең Ырымбур өлкәһендәге ҡасаба (элек ҡала тибындағы ҡасаба), Яңы Орск районы һәм Яңы Орск ҡала советы административ үҙәге. Яңы Орск тирәһендә, 2020-сө йылда ҡайҙандыр ҡасҡан тропик пантера күренгән.

# Яңы Орск
## Географияһы

Оло Ҡомаҡ йылғаһы буйында урынлашҡан (Яйыҡ ҡушылдығы). Орск — Кәртәле тимер юл линияһындағы станция, Ырымбурҙан 288 км көнсығыштараҡ.

# Яңы Орск
## Тарихы

Орск ҡалаһының 100 йыллығына ҡарата, 1835—1836 йылдарҙа, казак ауылы булараҡ нигеҙләнгән. Яңы Орск атамаһы шул айҡанлы бирелгән. 1961 йылдан — эшселәр ҡасабаһы.

# Яңы Орск
## Иҡтисады

* Яңы Орск сәнәғәт предприятиелары түбәндәгесә :
* «Боҙал-Автолюкс» предприятияһы (тартыу яйланмалары эшләп сығарыу)
* Тәжрибә-эксперименталь механик завод (трейлер эшләп сығарыу);
* «Гидронеруд» предприятияһы (ҡом сығарыу, төҙөлөш материалдары етештереү);
* «Юнит-МК» предприятиеһы (вентиляция люктары эшләп сығарыу)
# Урал сасси

«Урал сасси» (баш. Урал тауышы) — Башҡортостанда баҫып сығарылған сыуаш телендәге республика ижтимағи-сәйәси гәзите.

# Урал сасси
## Тарихы

«Башҡортостан Советы» ҡушымтаһы булараҡ гәзит 1989 йылдың октябрендә сыға башлай. 1990 йылда республика гәзите статусын ала.
1999 йылдың ғинуарында гәзит Н. Я. Бичурин исемендәге премияға лайыҡ була, ә 2013 йылда Н. В. Никольский ордены менән наградлана.

# Урал сасси
## Хәҙерге хәле

Гәзит аҙнаһына 1 тапҡыр 3,3 мең дана тиражы менән А3 форматындағы дүрт биттә сыға. Интернет-версияһы бар.
Гәзиттең учредителдәре — Парламент һәм Башҡортостан Республикаһы хөкүмәте. Редакцияһы Бәләбәй ҡалаһында урынлашҡан.

# Урал сасси
## Йөкмәткеһе

«Урал сасси» гәзите Башҡортостан Республикаһы сыуаштарының тормошон, тарихын, сыуаш теленең, милли мәҙәниәтте, традициялар һәм йолаларҙы тергеҙеү, һаҡлау һәм үҫтереү проблемаларын яҡтырта. Шулай уҡ гәзит билдәле сыуаштар — ғалимдар, яҙыусылар, шағирҙар, композиторҙар, йәмәғәт эшмәкәрҙәре, рәссамдар һ. б. тураһында һөйләй. «Шуратал» әҙәби берекмәһендә ҡатнашыусыларҙың әҫәрҙәре баҫыла.
# Сәлимйән

Сәлимйән — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Сәлимйән исеме осрай.

# Сәлимйән
## Этимология

Сәлимйән ғәрәп телендәге сәлим һәм фарсы телендәге йән һүҙҙәре ҡушып яһалған. Иҫән-һау, сәләмәт тигәнде аңлата.

# Сәлимйән
## Билдәле кешеләр

Бәҙретдинов Сәлимйән Миңләхмәт улы (3 май 1950 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, журналист, ғалим-фольклорсы. Филология фәндәре кандидаты (2010). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990), СССР Журналистар союзы (1988) һәм Башҡортостан Яҙыусылар союзы (2000) ағзаһы. I һәм III Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайҙары делегаты. Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге республика (1996) һәм Учалы районының Муса Мортазин исемендәге (1996) премиялары лауреаты. Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы (2000) һәм «За заслуги в проведении Всероссийской переписи населения» миҙалы (2003) менән бүләкләнгән. Рәсәй Федерацияһының Хеҙмәт ветераны (2010).
Ғәлимйәнов Сәлимйән Ғәлимйән улы (25 сентябрь 1915 йыл — 12 июль 2005 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1943).
Әбдиев Сәлимйән Билал улы (рус. Абдеев Салимзян Билалович; 30 декабрь 1916 йыл — 16 декабрь 2011 йыл) — 112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһы яугиры, рядовой. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры

# Сәлимйән
## Фамилияла

Сәлимйәнов Биктимер Рәжәп улы (рус. Салимьянов (Салимянов) Биктимер Разяпович; 1922 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ефрейторы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1945).
Сәлимйәнов Баһданур Сәлимйән улы (рус. Салимьянов Багданур (Богданур) Салимьянович; февраль 1897 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой.
Сәлимйәнов Хәбит (рус. Салимзянов Хабит; 1897 йыл ‒ 19 сентябрь 1943 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия өлкән сержанты.
# Түбәнге Шилселе (Лениногорск районы)

Түбәнге Шилселе — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Лениногорск районы ауылы. Түбәнге Шилселе ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора.

# Түбәнге Шилселе (Лениногорск районы)
## География

Ауыл Ҡыуаҡ йылғаһы буйында, Лениногорск ҡалаһынан көнбайыштараҡ 25 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Түбәнге Шилселе (Лениногорск районы)
## Тарих

Түбәнге Шилселе — Юрмый улусы башҡорттарының һәм ҡаҙна крәҫтиәндәренең ауылы. Ауыл һуңыраҡ Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Түбәнге Шилселе улусы составына керә һәм уның үҙәге була.
XX быуат башында ауылда 2 мәсет, 2 мәҙрәсә һәм 2 һыу тирмәне теркәлгән. Мәҙрәсәнең иң билдәле шәкерте һәм мөғәллиме Ризаитдин Фәхретдинов булған.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылда Шөгөр районы, ә 1928 йылда — Лениногорск районына составына инә.

# Түбәнге Шилселе (Лениногорск районы)
## Халҡы

1769 йылда ауылда 40 йән типтәр, 1816 йылда — ир енесле 18 йән башҡорт; 1834 йылда ир енесле 36 йән башҡорт; 1859 йылда 249 ихатала 974 ҡаҙна крәҫтиәндәре һәм башҡорт иҫәпләнгән.
| 1859 | 1889 | 1910 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 |
| 974 | 1562 | 2078 | 2240 | 2014 | 1647 | 1576 | 1340 | 1323 | 1216 | 808 |

# Түбәнге Шилселе (Лениногорск районы)
## Билдәле шәхестәре

* Хәйретдинов Әкрәм Минһаж улы (1924—1944) — Советтар Союзы Геройы (1944).
# Мөхәммәд мәсете

Мөхәммәт мәсете (әзерб. Məhəmməd məscidi), Һыныҡ-ҡала исеме бар (әзерб. Sınıqqala məscidi — «емерелгән ҡала») — Әзербайжанда Баҡы ҡалаһының тарихи урыны Ичери-шәһәрҙә урынлашҡан XI быуат мәсете.
Мәсеттең «Сынык-кала» исеме адмирал Матюшкин етәкселегендә 1723 йылда, 15 караптан торған, Рәсәй эскадрильяһының Фарсы походынан һуң ҡалған. Урыҫ эскадрильяһы диңгеҙ яғынан килеп, ҡалаға бирелергә тигән ультиматум яһай. Ультиматум кире ҡағылғас урыҫ караптары ҡаланы бомбаға тота. Бер снаряд мәсет манараһын емерә. . Шул ваҡытта көслө ел сығып, елкәнле караптарҙы диңгеҙгә алып китә. Ҡала халҡы был күренеште илбаҫарҙарға Аллаһ язаһы тип ҡабул итә. Шул ваҡиғанан бирле, XIX быуат уртаһына тиклем, ҡаршылык символы булараҡ, мәсет манараһы төҙәтелмәй. Әзербайжанда был боронғо яҙмаһы һакланған беренсе ислам ҡоролмаһы. Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлегендә мәсет Шах мәсете тип билдәләнә .

# Мөхәммәд мәсете
## Архитектура

Ишек янында ғәрәп телендә яҙма һаҡланған. Унда 471 һижрә йылда (1078/79) мәсетте Әбү Бәкр улы Мөхәммәт төҙөгән, тип яҙылған..
# Ыһыах

Ыһыа́х (саха Ыhыах) — саха (яҡут) халҡының милли байрамы. Тәбиғәттең терелеүенә һәм үрге донъя (күк) тәңреләре хөрмәтенә үткәрелгән байрам, йәйге Ҡояш торошо осоронда уҙа. Асылда ул — саха халҡының Яңы йыл байрамы. Унда күп төрлө милли йолалар, шул иҫәптән күк тәңреләренә табыныу, бергәләп иртәнге ҡояшты ҡаршылау, күмәкләп ҡымыҙ эсеү үтәлә, шулай уҡ «Осуохай» бейеүен башҡарыу, милли уйындар ойошторола, ат сабыштырыу, көслөләр һәм етеҙҙәр ярыштары һәм башҡа бәйгеләр үткәрелә .

# Ыһыах
## Байрам итеү

Ыһыах — Саха Республикаһының иң оло байрамы. «Ыһыах» һүҙе «муллыҡ» тигән мәғәнәне аңлата, күк тәңреләре һәм улар йөҙөндә тәбиғәткә табыныу, халыҡтың иң изге теләктәрен еткереү йолаһы менән бәйле. Ғәҙәттә был байрам 21 июндә — йәйге ҡояш торошонда, йәғни көн менән төн тигеҙләнгәндә уҙғарыла.
Бөйөк Ватан һуғышына тиклем ыһыах 22 июндә — йәйге ҡояш торошоноң икенсе көнөндө үткәрелгән. Һуғыштан һуңғы осорҙа байрам хәҙерге Хәтер һәм матәм көнөнә тура килмәһен өсөн уны 10 — 25 июнь арауығындағы ял көндәренең береһендә билдәләйҙәр. Был осраҡта улустар (беҙҙәге райондар) халҡы теләге иҫәпкә алына.

# Ыһыах
## Тарих

Тикшереүселәр билдәләнеүенсә, Урта Азия далалары ҡымыҙ байрамының тыуған төйге булып тора. Саха халҡының төп милли байрамында башҡа төрки халыҡтарҙың йәйге байрамдары менән оҡшаш урындары бар. Малсылыҡ менән көн күргән күсмә халыҡтар йолаһына ярашлы, Ыһыах йылды ике өлөшкә бүлеүсе сик кенә түгел, бер үҡ ваҡытта иҫке менән яңыны, үткән менән киләсәкте айырып тора.
Байрам тураһында беренсе яҙма мәғлүмәтте һоланд сәйәхәтсеһе И. Плес көндәлегендә осратырға була. Ул Ыһыах хаҡында тәьҫораттарын XVII быуат аҙағында Себер аша Ҡытайға барған ваҡытта теркәгән. Сәйәхәтсе билдәләүенсә, байрамды оло тантана менән үткәргәндәр, усаҡтар яҡҡандар һәм уларҙы көнө буйы һүндермәгәндәр.
Тәбиғәттең уяныуына һәм йәй башланыуға арналған тантанала ата-бабаларҙы иҫкә алалар һәм боронғо йолаларҙы үтәйҙәр. Этнограф Екатерина Романова билдәләүенсә, был байрам ябай күңел асыу ғына түгел, ә оҙон ҡыштан һуң бөтә ырыу менән бергә осрашыу сараһы ла.

# Ыһыах
## Осуохай

Осуохай — тормош ҡуласаһын белдергән әйлән-бәйлән бейеүе кешеләрҙең берҙәмлеген күрһәтә. Бейеүселәр ҡулға-ҡул тотоношоп, ҡояш йөрөшө буйынса түңәрәктә әйләнә. Бейеү ваҡыт һәм мөхит әйләнәшен ҡабатлау, йылылыҡ һәм яҡтылыҡ биреүе өсөн ҡояшҡа рәхмәт әйтеү йолаһын сағылдыра. Әйлән-бәйләнде алып барыусы тәбиғәтте ололауға арналған йыр башҡара. Осуохай әйләнеше таң атып, ҡояш сыҡҡансы дауам итә. Оло йыйынға килгән ҙур ырыу кешеләре, бер-береһен алмаштырып, әйлән-бәйләнде өсөр тәүлек бейер булған. Кем Осуохай бейеүендә әйләнә, шул кеше йыллыҡ илаһи көс туплай тип иҫәпләнә. Байрамдың төп ваҡиғаһы — утҡа, үләндәргә һәм ағастарға ҡымыҙ бөркөп, уларҙы ашатыу (туйындырыу) йолаһы. Был Йыһандың һәм кешенең тыуыуын кәүҙәләндерә.

# Ыһыах
## Үткәреү урындары

* Багаччах
* Туймаада
* һәм сахалар йәшәгән башҡа урындар
# Армашова Анна Фёдоровна

Армашова Анна Федоровна (3 февраль 1901 йыл— 9 август 1981 йыл) — СССР-ҙың төҙөлөш алдынғыһы, комсомол-йәштәр бетонсылары бригадаһы бригадиры, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1960).

# Армашова Анна Фёдоровна
## Биографияһы

Анна Федоровна Армашова 1910 йылдың 3 февралендә Марьяновка ауылында (хәҙер — Кировоград өлкәһе, Бобринецкий районы) тыуған. Тамамланмаған урта белемле.
Хеҙмәт биографияһын тыуған ауылында башлай, ауыл хужалығында эшләй. Профессиональ техник белем ала, бетонсыларҙың ҡыҫҡа әҙерлек курстарын тамамлай. 1931 йылда комсомол юлламаһы буйынса Кривой Рог металлургия комбинаты төҙөлөшөнә ебәрелә. 1932 йылдан Кривой Рогта эшләй. Йөк ташыусы, мотористка, бетонсы, «Криворожстрой» тресында бригадир булып эшләй. 1930 йылдарҙан активист-комсомолка һәм стахановсы. 1947—1965 йылдарҙа — бетонсы комсомол-йәштәр бригадаһы бригадиры. «Криворожсталь» заводын тергеҙеүҙә әүҙем ҡатнаша. Анна Федоровна бригадаһы бер транспорт менән бетон биреүҙең рекордын ҡуя — бер сменала 100 м³. Бригаданың төп объекттары араһында — прокат станы 250, конвертер цехы, аглофабрика. Криворожсталдә 34 йылдан ашыу эшләй.
Анна Федоровна Кривой Рог ҡала Советы депутаты, ауылдың халыҡ заседателе итеп һайлана. Ҡатын-ҡыҙҙарҙың Бөтә донъя конгресында ҡатнаша. 1965 йылда пенсияға сыға. 1968 йылда ВЛКСМ-дың 50-йыллығы хөрмәтенә Украина йәштәренә мөрәжәғәткә ҡул ҡуя.
Кривой Рог ҡалаһында 1981 йылдың 9 авгусында вафат була.

# Армашова Анна Фёдоровна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* 1960: Социалистик Хеҙмәт Геройы — СССР Юғары Советы Президиумының 1960 йылдың 7 мартындағы Указы менән Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнөнөң 50 йыллығы айҡанлы һәм хеҙмәт ҡаҙаныштары һәм айырыуса емешле йәмәғәт эшмәкәрлеге өсөн Анна Федоровна Армашоваға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырыу менән;
* 1965: Союз кимәлендәге персональ пенсионер;
* миҙалдар.

# Армашова Анна Фёдоровна
## Хәтер

* Кривой Рогта Циолковский урамының ул йәшәгән 12 -се йортона иҫтәлекле таҡта ҡуйылған.
* Криворог тарихи-крайҙы өйрәнеү музейында 1963 йылда скульптор Александр Васякин эшләгән Анна Армашованың гипстан портреты урынлашҡан.
* Кривой Рог ҡалаһында Батырҙар Стелаһында уның исеме яҙылған
# Ғәрад (акциденция)

Ғәрад (ғәр. عارض‎ — осраҡлылыҡ, осраҡлы күренеш‎; рус. Арад) — ғәрәп-мосолман философияһында — акциденция, осраҡлы килеп сыҡан бер нәмә.

# Ғәрад (акциденция)
## Мөғтәзилиҙәрҙә

Был мәсьәләгә ислам ағымдарында ҡараштар төрлө. Мөғтәзили кәләмдә акциденция логик яҡтан «мәғәнә» төшөнсәһенә ҡарата икенсел.

# Ғәрад (акциденция)
## Исмәғилиҙәрҙә

Кәләмдән айырмалы рәүештә, көнсығыш перипатетизмында һәм исмәғилилектә акциденциялар иҫәбе субстанциаль формалар барлыҡҡа килтергән универсалийҙарға индерелмәй. Акциденция субстанцияның дихотомик төшөнсәһе булараҡ аңлатыла.

# Ғәрад (акциденция)
## Суфыйлыҡта

Суфыйлыҡта Ғаләмде акциденциялар йыйылмаһы итеп аңлайҙар
# Куярка

Куярка — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Кокшага йылғаһының һул ярына тамағынан 76 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Куярка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400712112100001210
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100121
* Бассейн коды — 08.01.04.007
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1