yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Көҙәй кантоны

Көҙәй кантоны (рус. Кудейский кантон) — Башҡортостан кантоны.
Административ үҙәге — Яңы Күл ауылы.

# Көҙәй кантоны
## Тарихы

1917 йылдың декабрендә III Бөтә башҡорт ойоштороу ҡоролтайы «Башҡортостандың автономиялы идараһы тураһында» ҡарарын ҡабул итә, уға ярашлы Башҡортостан мөхтәриәте туғыҙ кантондан тора: Барын-Табын, Бөрйән-Түңгәүер, Ете ырыу, Иҫкен-Ҡатай, Ҡыпсаҡ, Ҡыуаҡан, Тамъян, Туҡ-Соран һәм Үҫәргән. 1919 йылдың башына ҡарата Башҡортостан мөхтәриәте 13 кантондан тора: Арғаяш, Бөрйән-Түңгәүер, Дыуан, Ете ырыу, Көҙәй, Ҡошсо, Ҡыпсаҡ, Табын, Тамъян-Ҡатай, Туҡ-Соран, Үҫәргән, Юрматы һәм Ялан.
1919 йылдың 20 мартындағы «Үҙәк Совет власы менән Башҡорт хөкүмәте араһында Башҡорт совет автономияһы тураһында килешеү»гә ярашлы республика территорияһы 13 кантондан тора, уның араһында Көҙәй кантоны ла була.
Кантон составына Өфө өйәҙенең Бүләкәй-Көҙәй, Урман-Көҙәй, өлөшләтә Иглин һәм Надеждин улустары инә. Административ үҙәге — Яңы Күл ауылы.
Көҙәй кантонында 4 күн заводы, 3 кирбес заводы, дегет һәм һабын ҡайнатыу заводтары эшләй. 1921 йылда 17 китапханаһы, 17 уҡыу өйө, халыҡ театры була. 1922 йылдың октябрендә кантон бөтөрөлә, территорияһы (2 улус) Өфө кантоны составына инә.

# Көҙәй кантоны
## Халҡы

Халҡы 1920 йылда — 27725 кеше.

# Көҙәй кантоны
## География

Майҙаны — 3294 км². Төньяҡ-көнбайышта һәм төньяҡта Бөрө өйәҙе, төньяҡ-көнсығышта — Дыуан кантоны, көнсығышта — Златоуст өйәҙе, көньяҡ-көнсығышта — Тамъян-Ҡатай кантоны, көньяҡта — Табын кантоны, көньяҡ-көнбайышта һәм көнбайышта Өфө өйәҙе менән сиктәш була.

# Көҙәй кантоны
## Кантон башҡармаһы (ревкомы) рәйестәре

* Мәхмүт Ҡотоев (1918)
# Ягодная (Иртыш ҡушылдығы)

Ягодная — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иртыш йылғаһының һул ярына тамағынан 195 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Ягодная (Иртыш ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010700112115300015511
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301551
* Бассейн коды — 14.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Капица Пётр Леонидович

Пётр Леони́дович Капи́ца (26 июнь (8 июль) 1984 йыл, Кронштадт — 8 апрель 1984 йыл, Мәскәү) — совет физигы, инженер һәм инноватор. Нобель премияһы лауреаты (1978). Ике тапҡыр l дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1941, 1943). М. В. Ломоносов исемендәге СССР Фәндәр академияһының Алтын миҙалы менән наградланған (1959). Ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы (1945, 1974). СССР Фәндәр академияһы ағзаһы (1939; — мөхбир ағзаһы). Лондон король йәмғиәте ағзаһы (1929), АҠШ Милли фәндәр академияһының сит ил ағзаһы (1946), Леопольд академияһы ағзаһы (1958). Алты Ленин ордены кавалеры (1943; 1944; 1945; 1964; 1971; 1974).
Күренекле фән ойоштороусыһы. Физик проблемалар институтына нигеҙ һалыусы (ИФП) һәм ғүмеренең һуңғы көнөнә тиклем уның директоры. Мәскәү физика-техника институтына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Мәскәү дәүләт университеты физика факультетының Түбән температуралары физикаһы кафедраһының беренсе мөдире.
Шыйыҡ гелийҙың тиҙ ағыусанлығын асҡан өсөн физика буйынса Нобель премияһы лауреаты (1978), ҡулланылышҡа «тиҙ ағыусанлыҡ» терминын индерә. Шулай уҡ түбән температуралар физикаһы, көслө магнит ҡыры һәм юғары температуралы плазманы тотоу өлкәһендәге эштәре менән билдәле. Турбодетандер базаһында һауаны кәметеү өсөн юғары етештереүсәнлекле сәнәғәт ҡоролмаһын эшләй. 1921—1934 йылдарҙа Резерфорд етәкселегендә Кембриджда эшләй. 1934 йылда ваҡытлыса СССР-ға килә, әммә уны да илдән сығармайҙар, һөҙөмтәлә Поль Дирак менән берлектә башлаған газ ҡатышмаларынан изотоптарҙы центрифуга ысулы менән айырыу буйынса тикшеренеүҙәр туҡталып ҡала. 1945 йылда Совет атом проекты буйынса махсус комитет составына инә, әммә уның атом проекты буйынса ике йыллыҡ проекты хупланмай, һөҙөмтәлә ул отставка һорай һәм уның үтенесе ҡәнәғәтләндерелә. 1946—1955 йылдарҙа дәүләт учреждениеларынан эштән бушатыла, әммә уға 1950 йылға тиклем М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетында профессор булып эшләү мөмкинлеге бирелә.
# Аритҡолов Дәүләт Шаһи улы

Аритҡолов Дәүләт Шаһи улы (5 май 1901 йыл — 23 февраль 1943 йыл) — Граждандар һуғышында ҡатнашҡан һәм Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир.

# Аритҡолов Дәүләт Шаһи улы
## Биографияһы

Дәүләт Шаһи улы Аритҡолов 1901 йылдың 5 майында Меркет-Мең улусының Балыҡлыкүл ауылында тыуған (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ауырғазы районы).
1917—1926 йылдар — Ҡыҙыл Армия сафында хеҙмәт итә. 1918 йылда Өфөлә РКП(б)-ға инә.
Һуғышҡа тиклем партия һәм дәүләт органдарында эшләй.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, Хәйбулла районы хәрби комиссариаты тарафынан хеҙмәткә саҡырыла.
1941—1943 йылдарҙа 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының штабы комиссары, штабтың политбүлек начальнигы урынбаҫары.
1943 йылдың февраль башында дивизия дошмандың тәрән тылына үтеп итеп, Чернухиноны, Дебальцeво станцияһын алырға, ундағы дошманды юҡ итергә бойороҡ ала. 1943 йылдың 23 февралендә Украина ССР-ы Ворошиловград өлкәһе (хәҙерге Луганск өлкәһендә) Юлино-I утары янында ауыр алышта батырҙарса һәләк була.

# Аритҡолов Дәүләт Шаһи улы
## Бүләктәре

* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943)

# Аритҡолов Дәүләт Шаһи улы
## Ғаиләһе

Ҡатыны — Аритҡолова Әминә (Башҡорт АССР-ы Хәйбулла районы Аҡъяр ауылы)
# 1941 йыл

II мең йыллыҡ :
XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат — XXI быуат — XXII быуат :
Хронологик таблица :
1941 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1941 MCMXLI |
| Юлиан стилендә | 1940 — 1941 ( 14 ғинуар) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2693 — 2694 ( 4 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7449 — 7450 ( 14 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5701 — 5702 ה'תש"א — ה'תש"ב |
| Мосолман календары | 1360 — 1361 |
| Боронғо әрмән календары | 1390 ԹՎ ՌՅՂ |
| Ҡытай календары | 4637 — 4638 (с 27 январь) 庚辰 — 辛巳 белый дракон — белая змея |
| Эфиопа календары | 1933 — 1934 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 1997 — 1998 |
| - Шака самват | 1863 — 1864 |
| Иран календары | 1319 — 1320 |
1941 (бер мең туғыҙ йөҙ ҡырҡ беренсе) йыл — кәбисә булмаған йыл, григориан календары буйынса шаршамбы көндө башлана. Был беҙҙең эраның 1941 йылы, 2 мең йыллыҡтың 941 йылы, XX быуаттың 41 йылы, XX быуаттың 5 ун йыллығының 1 йылы, 1940 йылдарҙың 2 йылы.
# Ғафуров Ғәббәс Мәһәҙи улы

Ғафуров Ғәббәс Мәһәҙи улы (31 декабрь 1908 йыл — 11 апрель 1995 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби табип, медицина хеҙмәте майоры. Ҡыҙыл Байраҡ (1953) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1947) ордендары кавалеры. Башҡортостандың беренсе халыҡ шағиры Мәжит Ғафуриҙың ағаһының улы.

# Ғафуров Ғәббәс Мәһәҙи улы
## Биографияһы

Ғәббәс Мәһәҙи улы Ғафуров 1908 йылдың 31 декабрендә Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе (һуңыраҡ — БАССР-ҙың Красноусол, артабан — Ғафури районы) Еҙем-Ҡаран ауылында Әбделмәнов Нурғәни улы Мәһәҙиҙең ғаиләһендә тыуа.
Граждандар һуғышы йылдары осоронда аҡтар яғында һуғышҡан Мәһәҙи Әбделмәновты ҡыҙылдар атып үлтерә. Шағир Мәжит Ғафури ағаһының улын, ҡустыһы Ғәббәсте, үҙенең ғаиләһендә тәрбиәләй. Уҡырға зирәк егет медицина белеменә эйә була.
1937 йылда Ленинградта (Санкт-Петербург) Ҡыҙыл Армияның С. М. Киров исемендәге Хәрби-медицина академияһын тамамлай.

# Ғафуров Ғәббәс Мәһәҙи улы
## Хәрби хеҙмәте

Ғәббәс Мәһәҙи улы Ғафуров БАССР-ҙың Республика хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына саҡырыла. 1932 йылдың 1 сентябренән, Ленинградта Ҡыҙыл Армияның С. М. Киров исемендәге Хәрби-медицина академияһында уҡый башлағанынан бирле, хәрби хеҙмәттә.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында 6-сы армия составына ингән 45-се уҡсылар дивизияһы 108-се айырым пулемёт батальонында хеҙмәт итә.
Артабан медицина хеҙмәте майоры Ғафуров Ғәббәс Мәһәҙи улы милитаристик Япония менән һуғышта ҡатнаша. Алыҫ Көнсығыш фронтының 69-сы Медицина-эвакуация хеҙмәтенең 99-сы даими хәрби-санитар поезында яралыларҙы дауалай.
Ғәббәс Мәһәҙи улы Ғафуров 1962 йылдың 18 майында хәрби хеҙмәтен Смоленск ҡалаһында тамамлай.

# Ғафуров Ғәббәс Мәһәҙи улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (6.11. 1947)
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (20.04.1953)
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (3.11.1944)
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы (9.05.1945)
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалы (6.06.1945)
* «Японияны еңгән өсөн» миҙалы (30.09.1945)
# Ауыл көнкүреше (журнал)

«Ауыл көнкүреше» — «Уфимский сельскохозяйственный листок» баҫмаһының тәржемәүи ауыл хужалығы журналы. Өфө губернаһы земствоһы органы. 1914 йылдың ғинуарынан алып 1917 йылдың февраленә тиклем Өфөлә айына 2-3 тапҡыр төрки телендә сыға. «Шәреҡ» типографияһында нәшер ителә. Журналда ауыл хужалығы, сауҙа, сәнәғәт проблемалары буйынса мәҡәләләр, шулай уҡ Өфө губерна земствоһының протоколдары, уставтары, отчеттары баҫыла. Мөхәррире — П.Ф. Коропачинский, тәржемәсеһе — С.Л. Рәмиев.
# Белорецкий (Ларионов) Григорий Прокопьевич

Ларионов Григорий Прокопьевич (псевдонимы — Белорецкий; 19 ғинуар 1879 йыл — 6 март 1913 йыл) — хәрби табип, яҙыусы, фольклорсы. 1904—1905 йылдарҙағы рус-япон һуғышында ҡатнашыусы.

# Белорецкий (Ларионов) Григорий Прокопьевич
## Биографияһы

Григорий Прокопьевич Ларионов (Белорецкий) 1879 йылдың 19 ғинуарында Өфө губернаһының Белорет заводы ҡасабаһында приказчик ғаиләһендә тыуған.
1896 йылда Өфө ҡалаһында гимназияны алтын миҙал менән тамамлай, ә 1901 йылда — Санкт-Петербургта Хәрби-медицина академияһын тамамлай.
Белем алғандан һуң, хәрби табип булып хеҙмәт итә. 1904—1905 йылдарҙағы рус-япон һуғышында ҡатнаша. 1905 йылда рус-япон һуғышы һүрәтләнгән «На войне» повесын һәм хәрби хикәйәләр яҙа, бының өсөн уны цензура эҙәрлекләй. Уға Санкт-Петербургта йәшәү тыйыла һәм табип эшмәкәрлеге менән шөғөлләнеү сикләнә.
Ғүмеренең аҙағында гарнизондарҙа хәрби табип булып эшләй. 1913 йылдың 6 мартында Тамбов губернаһының Скопин ҡалаһында үҙ-үҙенә ҡул һала.
Яҙыусының «Заводская частушка» исемле тәүге ҙур мәҡәләһе 1901 йылда «Уральская жизнь» гәзитендә баҫылған. «Русское богатство», «Вестник Европы» журналдары менән хеҙмәттәшлек итә. 1903 йылда «Русское богатство» журналында (редакторы яҙыусы В. Г. Короленко) «Сказитель — гусляр» очергы, 1904 йылда — «Уральские этюды» циклы баҫылып сыға. 1906 йылда «Без идеи» китабы донъя күрә.
Григорий Белорецкий 500-ҙән ашыу көнкүреш һәм завод таҡмағы яҙып ала.

# Белорецкий (Ларионов) Григорий Прокопьевич
## Хәтер

* Башҡортостан Республикаһының Белорет ҡалаһында яҙыусыға һәйкәл ҡуйылған.
* Белорет ҡала Советы Григорий Белорецкий (Ларионов) исемендәге премия булдырған (2002).

# Белорецкий (Ларионов) Григорий Прокопьевич
## Әҫәрҙәре

* Очерки «Сказитель-гусляр в Уральском крае», «Заводская поэзия» (1902).
* Около 500 частушек, собранных на заводах Юж. Урала.
* Рассказы и очерки из народного быта — «Страдалец», «Юбилеи»
* Повести «В сумасшедшем доме» (1903), рассказы «Поздней осенью» и «Летней ночью» из цикла «Уральские этюды» (1904)
* Без идеи: из рассказов о войне. — СПбг., 1906; Избранное.- Уфа, 1958.
# Минерва Республикаһы

Минерва Республикаһы - (ҡитға исеме) лағы дәүләт.
# Аҡташ мәсете

Аҡташ мәсете (ҡаҙ. Ақтас мешіті) — Ҡаҙағстандың Ҡыҙыр урҙа өлкәһе Жанакорган районында, Бесарык тимер юлы станцияһынан 6 км алыҫлыҡта урынлашҡан XIX быуат архитектура ҡомартҡыһы. . 1884 йылда төҙөлгән, авторы билдәһеҙ.
# Смирнова Галина Дмитриевна

Галина Дмитриева Смирнова (1925) — СССР ауыл хужалығы алдынғыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1949).
Апаһы — В Д. Гришина.

# Смирнова Галина Дмитриевна
## Биографияһы

Галина Дмитриевна Смиронова 1925 йылдың 11 октябрендә Кострома өлкәһенең Воробьево ауылының крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
1936 йылдан Смироновтар ғаиләһе Караваево ҡасабаһына күсеп килеп йәшәй, бөтә ғаилә урындағы тоҡомсолоҡ совхозының баҫыусылыҡ бригадаһына эшкә урынлаша.
1941 йылда Г.Д. Смирнова фермаға эшкә күсә һәм йөк ташыусы булып эшләй, ә 1942 йылда киләсәктә Социалистик Хеҙмәт Геройы Е.И.Грехованың бригадаһында һауынсы булып эшләй. 1947 йылдан баҫыусылыҡ бригадаһында уның бер туған һеңлеһе В. Д. Смирнова ла эшләй башлай.
СССР Юғары Советы Президиумының 1948 йылдың 25 авгусындағы указы менән «8 һыйырҙан 202 килограмм һөт майы менән 5207 килограмм һөт алғаны һәм хеҙмәттәге юғары күрһәткестәре өсөн» Галина Дмитриева Смирнова Ленин орденына лайыҡ була.
СССР Юғары Советы Президиумының 1949 йылдың 12 июлендәге указы менән «Йылына 8 һыйырҙан уртаса 219 килограмм һөт майы менән һәр һыйырҙан 5645 килограмм һөт алып, малсылыҡта юғары продуктлылыҡ алғаны өсөн» Галина Дмитриева Смирноваға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
1966 һәм 1977 йылда СССР Юғары Советы Президиумының указы менән «Юғары хеҙмәт күрһәткестәре өсөн» Смирнова Галина Дмитриеваға Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены һәм «Почёт Билдәһе» ордены тапшырыла.
Пенсияға сыҡҡандан һуң Кострома өлкәһенең Караваево ҡасабаһында йәшәй.

# Смирнова Галина Дмитриевна
## Наградалары

* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (12.07.1949)
* Ике Ленин ордены (25.08.1948, 12.07.1949)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1966)
* Почет Билдәһе ордены (1977)
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы (1.06.1945)
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» мигҙалы
# Сюрей

Сюрей — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юрас йылғаһының уң ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Сюрей
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000037217
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003721
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Инюша

Инюша — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чебула йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Инюша
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200018811
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201881
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Воробина

Воробина — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сосьва йылғаһының һул ярына тамағынан 4,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 75 км.

# Воробина
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200011413
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201141
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Иберия (батшалыҡ)

Ибе́рия, Иве́рия, Ивирия Ка́ртли ( груз. იბერია, ივერია, әрм. Վիրք, грек. Ἰβηρία, лат. Iberia)) — антик һәм византия авторҙары телгә алған Картли тарихи өлкәһе территорияһындағы боронғо батшалыҡ.

# Иберия (батшалыҡ)
## Тарих

Боронғо замандарҙан Иберия территорияһында бер нисә туғандаш ҡәбиләләр йәшәгән, антик авторҙар уларҙы «сасперҙар», «тибарендар», йыйылма «иберҙәр» («көнсығыш иберҙәр») тип атағандар. Урындағы халыҡ үҙ илен Картли тип исемләгән. Беҙҙең эраға тиклем III—II быуаттар араһында Иберия территорияһында синфи дәүләт барлыҡҡа килә. Иберҙәрҙең тормалары араһында Мцхета мөһим урынды биләй һәм һуңыраҡ Иберияның баш ҡалаһы була. Мцхета һәм Урбниси, Уплисцих һәм башҡа ҡалаларҙа һөнәрселек һәм сауҙа сәскә атҡан. Беҙҙең эраның тәүге быуаттарнда Иберияла грек һәм арамей яҙыуын ҡулланғандар. Иберияның көсәйеүелә (бигерәктә Фарсман II батшалығы осоронда) ошо дәүергә тура килә.
IV быуатта Иберияла феодаль мөнәсәбәттәр үҫешә башлай. 318—332 йыдарҙа (төрлө сығанаҡтар буйынса) батша Мириан III христианлыҡты дәүләт дине итеп иғлан итә. IV быуат аҙағында Иберия Сәсәниҙәр дәүләтенә буйһона башлай.V быуат уртаһында фарсылар власына ҡаршы Иберия батшаһы Вахтанг I Горгасал етәкселегендәге ихтилал була.

# Иберия (батшалыҡ)
## Идара итеүсе династиялар

* Арташесидтар (б.э.т. 165—30 йй.)
* Фарнавазидтар (б.э. 189 й. тиклем)
* Аршакиҙар (189—284 йй.)
* Хосроидтар (284 й. һуң)
# Тирә-яҡ мөхит

Тирә-яҡ мөхит — берәй урындағы тәбиғәт шарттарын һәм экологик халәтен ҡылыҡһырлаған дөйөмләштерелгән төшөнсә. Ғәҙәттә, мөхиттең организм (кеше, хайуан һәм башҡалар) менән, тере һәм йәнһеҙ тәбиғәт объекттары менән мөнәсәбәткә ингән бер өлөшө итеп ҡарала.
"Тирә-яҡ мөхит" һүҙтеҙмәһе, ҡағиҙә булараҡ, Ер өҫтөндәге тәбиғәт шарттары, уның глобаль һәм локаль экосистемаһы торошо һәм кеше менән үҙ-ара мөнәсәбәткә бәйле ҡулланыла. Шул мәғәнәлә халыҡ-ара термин булараҡ ҡулланыла.
Хәҙерге дәүерҙә кешенең эшмәкәрлеге үҙ эсенә бөтә географик тышлыҡты алған, бының дәүмәле хәҙер глобаль масштабтағы тәбиғәт процестары хәрәкәте менән сағыштырып була һәм тирә-яҡ мөхит торошона кире йоғонто яһай.Тирә-яҡ мөхит — йәшәү мөхите һәм кешелектең эшмәкәрлеге, тәбиғәтте һәм антропоген мөхитте лә индереп, кешеләрҙе уратып алған бөтә донъя ул.
БМО сиктәрендә махсус төҙөлгән ойошма — тирә-яҡ мөхит буйынса БМО программаһы (ингл. UNEP) бар. Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау проблемаларына иғтибарҙы йәлеп итеү маҡсатында БМО Бөтә донъя тирә-яҡ мөхит көнө иғлан итте.

# Тирә-яҡ мөхит
## Рәсәйҙә терминдың закон нигеҙендә билдәләмәһе

Рәсәйҙә — Рәсәй Федерацияһында закон рәүешендәге «уңайлы тирә-яҡ мөхит» билдәләмәһе «Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау тураһында» № 7-ФЗ Федераль закондың 1-се статьяһында бирелгән (10 ғинуар, 2002 йыл):
Һис шикһеҙ, « тәбиғи экология системалары тотороҡло эшмәкәрлегенә» юридик факт билдәләү ғәмәлдә уны тормошҡа ашырыуҙа ярайһы ҡатмарлыҡ тыуҙыра. Шуға күрә терминдың башҡа билдәләмәһенә мөрәжәғәт итергә кәрәк - шул уҡ 1-се статьяла былай тиелә:
Шулай итеп, уңайлы тирә-яҡ мөхиткә хоҡуҡ тәбиғәтте һаҡлау нормативтары системаһы менән тәьмин ителә, ә был хоҡуҡты үтәү критерийы булып тирә-яҡ мөхиттең сифаты һәм уға тәьҫир итеү тәбиғәтте һаҡлау нормативтарына ярашлы булырға тейеш.

# Тирә-яҡ мөхит
## Шулай уҡ ҡара

* Бөтә донъя тирә яҡ мөхит көнө
* Экологик факторҙар
* Тәбиғәтте һаҡлау
* Биосфера
* Ноосфера
# Йәнбирҙе (шишмә)

Йәнбирҙе (рус. Янбирди) — Башҡортостан Республикаһы Учалы районының Рысай ауылы эргәһендә урынлашҡан шишмә.

# Йәнбирҙе (шишмә)
## Атама тарихы

Йәнбирҙе — «Урал батыр» эпосында Урал менән Шүлгәндең атаһы. Эпостан мәғлүм булыуынса, Башҡортостандағы бик күп топонимика, бигерәк тә йылғалар, эпос геройҙары хөрмәтенә аталған. Фәтих Фазылов үҙенең «Индоиранцы в составе древних башкир» китабында: «Бик күп Европа халыҡтарында Яна (Йәнбикә) — ҡатын-ҡыҙе, ә Ян (Йәнбирҙе) ир-ат исеме. Ерҙәге тәүге ҡоро урында ошо исемле тәүге кешеләр тураһында „Урал батыр“ халыҡ эпосында ла яҙылған. Йәнбирҙе — ир-ат йәне, изгелек, яҡтылыҡ, әүҙемлек, ыңғайлыҡ билдәһе. Йәнбикә — ҡатын-ҡыҙ башланғысы, яуызлыҡ, ҡараңғылыҡ, кирелек һәм пассивлыҡ билдәһе. „Ян“ һәм „Инь“ философик мәғәнәләренең Ҡытайҙан түгел, Уралдан сығыуы „Без истории нет будущего…“ китабында раҫлана», — тип яҙа. Учалы халҡы «Урал батыр» эпосының район территорияһында барлыҡҡа килеүе тураһында үҙ версияһын тап бында Йәнбирҙе йылғаһы булыуы, Йәнбирҙенән алынған Йәнбирҙин фамилияһының киң таралыуы, һәм Ағиҙел, Яйыҡ, Уй, Әй, Мейәс йылғаларына ҡылысы менән сабып юл ярыу өсөн Урал батыр тап ошо ерҙә торорға тейеш булыуына бәйләй.

# Йәнбирҙе (шишмә)
## Этимологияһы

Йәнбирҙе — фарсы теленән ингән «йән» һүҙенә башҡорт телендәге «бирҙе» һүҙе ҡушылып яһалған, яңы тормош бирҙе тигән мәғәнә аңлата. Шулай уҡ башҡорт телендә «йән» тигән һүҙҙәр менән яһалған кеше исемдәренә ғаиләләге бәхетте, уңышты бәйләү күренә: Йәнгилде, Йәнгил, Йәнбирҙе, Йәнсура, Йәнбикә, Йәнһылыу һ. б..
# Забельский

Забельский (рус. Забельское) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 222 кеше. Почта индексы — 453154, ОКАТО коды — 80249812002.

# Забельский
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Стәрлетамаҡ): 25 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Алатана): 2 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Стәрлетамаҡ): 25 км
# Алмазов Владимир Андреевич

Алмазов Владимир Андреевич (27 май 1931 йыл — 4 ғинуар 2001 йыл) — ғалим-кардиолог, Рәсәй Медицина фәндәр академияһы академигы (1995), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почётлы академигы (1991). Медицина фәндәре докторы (1967), профессор (1969). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1986).

# Алмазов Владимир Андреевич
## Биографияһы

Алмазов Владимир Андреевич 1931 йылдың 27 майында Тверь өлкәһенең Торопецк районындағы Русаново ауылында тыуған. Ауыл мәктәбендә башланғыс белем ала, артабан Торопецк 1-се урта мәктәбен тамамлай. 1948 йылда академик И. П. Павлов исемендәге 1-се Ленинград медицина институтына уҡырға инә.
Эш урыны: 1972 йылдан — 1-се Ленинград медицина институтының кафедра мөдире; 1978 йылдан — ҡаланың баш кардиологы; 1980 йылдан башлап — Рәсәй Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Кардиология ғилми-тикшеренеү институты директоры (Санкт-Петербург), Г. Ф. Ланг исемендәге кардиология йәмғиәте (Санкт-Петербург) рәйесе.
В. А. Алмазов эшләгән терапия факультеты кафедра клиникаһы, терапия, кардиология, эндокрин һәм гематологик бүлектәре, интенсив терапия бүлеге булған күп профилле дауалау учреждениеһы булып китә.
В. А. Алмазов 1980 йылда Рәсәй Федерацияһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының кардиология Ғилми-тикшеренеү институты булдырыу өсөн нигеҙ булып торған кардиология фәнни мәктәбенә нигеҙ һала.
Алмазов етәкселегендә 60 кандидатлыҡ һәм 25 докторлыҡ диссертацияһы яҡланған.
2001 йылда РМФА академигы В. А. Алмазов тураһында «Торопецк Ломоносовы» исемле телефильм төшөрөлә.
РМФА академигы В. А. Алмазов Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының медицина фәндәре бүлексәһе ағзаһы.
СССР Медицина фәндәре академияһынан СССР халыҡ депутаты итеп һайлана.

# Алмазов Владимир Андреевич
## Хәтер

Санкт-Петербург һәм Рәсәйҙең әйҙәүсе клиникаларының береһе — Төньяҡ-көнбайыш федераль медицина тикшеренеү үҙәге уның исемен йөрөтә.

# Алмазов Владимир Андреевич
## Хеҙмәттәре

Алмазов Владимир Андреевич 300-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт нәшер иткән, шул иҫәптән артериаль гипертензия һәм йөрәктең ишемия ауырыуы проблемалары тураһында 25 монография һәм медицина буйынса дәреслектәр.
* Клиническая патофизиология учеб. пособие для студентов мед. вузов / В. А. Алмазов, Н. Н. Петрищев, Е. В. Шляхто, Н. В. Леонтьева, 1999. — 464 с.
* Алмазов, Владимир Андреевич. «Пограничная артериальная гипертензия» В. А. Алмазов, Е. В. Шляхто, Л. А. Соколова, 1992. — 189 с.
* Алмазов, Владимир Андреевич. «Здоровье — главная ценность» Л. Лениздат 1987 с. 17 см

# Алмазов Владимир Андреевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* 1998 йылда В. А. Алмазовҡа «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре» исеме бирелә.
* 1996 йылда Халыҡ-ара биографик үҙәге (Кембридж) XX быуат медицинаһында ҙур ҡаҙаныштары өсөн уны миҙал һәм диплом менән бүләкләй.