yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Дәүләтбаевтар

Ағалы-ҡустылы Дәүләтбаевтар (Девлетбаевы) — 1662—1664 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдарында ҡатнашыусылар. Тархандар.
Ағалы-ҡустылы Ишмөхәмәт, Дәүләткилде һәм Ҡонҡас Дәүләтбаевтар — Нуғай даруғаһы Ҡыпсаҡ улусы башҡорттары.
Ишмөхәмәт (Ишембәт, Ишмәт) Дәүләтбаев 1662 йылдың көҙөндә Минзәләлә ихтилалды баҫтырыу өсөн ебәрелгән Ҡаҙан воеводаһы кенәз Ф. Ф. Волконскийҙың ғәскәренә ҡушыла. Өфөгә килеп еткәс, Ф. Ф. Волконский Ишмөхәмәт Дәүләтбаев ярҙамында башҡорттарҙы уның алдында ғәйептәрен танырға саҡыра. Һөҙөмтәлә Ҡаҙан һәм Нуғай даруғаларының баш күтәреүселәре ғәйептәрен таный, Ф. Ф. Волконскийҙың приказы буйынса бер нисә юлбашсы (шул иҫәптән Ғәүер Аҡбулатов һәм Үләкәй) язалана, башҡорттар баш күтәреүселәр араһынан абруй менән файҙаланған 40 кешене Өфөгә аманат итеп тапшыра.
1663 йылдың яҙында Ишмөхәмәт баш күтәргән башҡорттар яғына сыға һәм Нуғай даруғаһы биләмәһендә баш күтәреүселәр юлбашсыларының береһе булып китә. Өфө һәм Кама аръяғы сиге крепостары янында үҙ отрядтары менән һуғыш хәрәкәттәрен алып бара. 1663 йылдың көҙөнә Нуғай, Ҡаҙан һәм Себер даруғалары баш күтәреүселәренең Өфөгә берлектәге яуы күҙаллана, әммә билдәһеҙ сәбәптәр арҡаһында күрһәтелгән урынға (Ағиҙелдең урта ағымы тирәһе) Себер даруғаһынан Күсем етәкселегендәге отряды килмәй, һәм был план тормошҡа ашмай ҡала. Нуғай даруғаһы башҡорттары көрәште туҡтатырға ҡарар итә, ә Ишмөхәмәт Дәүләтбаев Өфө воеводаһы кенәз А. М. Волконский менән һөйләшеүҙәр алып бара. Һөйләшеүҙәр бер ай тирәһе дауам итә һәм яҡтарҙың үҙ-ара килешеүе, башҡорт илселәрен Мәскәүгә оҙатыу менән тамамлана, ә улары 1664 йылдың февралендә батша грамотаһы менән кире әйләнеп ҡайта. Нуғай даруғаһында ихтилалдар туҡтағандан һуң, Ишмөхәмәт Ҡаҙан даруғаһының баш күтәргән башҡорттары менән тыныс һөйләшеүҙәр үткәреүгә булышлыҡ итә. 1675 йылдың мартында Мәскәүҙә тархан Ишмөхәмәт Дәүләтбаев Нуғай даруғаһы башҡорттарының Ҡырым ханлығына ҡаршы походта ҡатнашасаҡтары тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуя.
Дәүләткилде (Дәүәнәй) Дәүләтбаев 1663 йылдың яҙында башҡорт ихтилалына ҡушыла, Ишмөхәмәт Дәүләтбаев менән бергә Өфө янындағы һуғыштарҙа ҡатнаша. 1664 йылдың мартында ҡустыһы — Ҡонҡас Дәүләтбаев урынына аманатҡа алына, аҙаҡ азат ителә. 1675 йылдың йәйендә Дәүләткилде Дәүләтбаев ҡалмыҡтарға әсиргә төшә.
Ҡонҡас Дәүләтбаев 1662 йылда аманат сифатында Өфөгә ебәрелә, ә 1664 йылда азат ителә. 1675 йылда Мәскәүҙә ағаһы Ишмөхәмәт Дәүләтбаев менән бергә Нуғай даруғаһы башҡорттарының Ҡырым ханлығына ҡаршы походта ҡатнашасаҡтары тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуйыуҙа ҡатнаша.
# Громова Людмила Петровна

Громова Людмила Петровна (15 июнь 1952 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалим-тарихсыһы һәм филологы, педагог, филология фәндәре докторы (1994), профессор (1999). Санкт-Петербург дәүләт университетының почётлы профессоры (2018).

# Громова Людмила Петровна
## Биографияһы

Людмила Петровна Громова 1952 йылдың 15 июнендә Ленинградта тыуа.
1969 йылдан алып 1974 йылға тиклем Санкт-Петербург дәүләт университетының журналистика факультетына уҡый, 1979 йылдан 1983 йылға тиклем был факультет янындағы аспирантурала уҡый. 1974 йылдан 1979 йылға тиклем — Чудово «Родина» гәзите бүлеге мөдире. 1983 йылдан Ленинград дәүләт университетында педагогик эштә ассистент вазифаһында, 1987 йылдан — доцент һәм 1999 йылдан — профессор, 2010 йылдан — журналистика тарихы кафедраһы мөдире. 2002 йылдан 2004 йылға тиклем бер үк ваҡытта Людмила Громова — уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса Санкт-Петербург дәүләт университеты (СПбДУ) проректоры һәм 2011 йылдан 2017 йылға тиклем — СПбДУ-ның журналистика факультеты деканы.
1983 йылда Громова филология фәндәре кандидаты дәрәжәһенә дәғүә итеп, «А. И. Герцен — публицист 1840-х годов : взаимосвязь публицистического и художественного творчества» темаһына диссертация яҡлай, 1994 йылда — «А. И. Герцен и русская журналистика его времени» темаһына диссертация яҡлап, филология фәндәре докторы була. 1999 йылда Юғары аттестация комиссияһы бойороғо менән журналистика тарихы кафедраһы буйынса ғилми профессор исеме бирелә. 2018 йылда уға Санкт-Петербург дәүләт университетының почётлы профессоры тигән исем бирелә.
2022 йылда «Донбасс халҡын яҡлау буйынса махсус операция» ваҡытында президент Путинға ярҙам итеү буйынса хат авторы булып сығыш яһай.

# Громова Людмила Петровна
## Ғилми-педагогик эшмәкәрлеге

Л П. Громованың төп ғилми-педагогик эшмәкәрлеге XVIII—XIX быуаттарҙа рус журналистикаһы тарихы, шул иҫәптән цензура тарихы һәм күренекле редакторҙар һәм публицистарҙың иҗады белән бәйле. «Журналистика тарихының актуаль проблемалары», «Фәнни-популяр журналистика традициялары», «Рус публицистикаһы тарихы» һәм «XVIII—XIX быуаттарҙа рус журналистикаһы тарихы» темаларына лекциялар курсы уҡый. Филология һәм сәнғәт ғилеме буйынса юғары аттестация комиссияһының эксперт советы ағзаһы (2002 йылдан 2014 йылға тиклем). Журналистика факультетының диссертация һәм Ғилми советы рәйесе һәм СПбДУ-ның ғилми советының ғилми секретары (2018 йылдан 2010 йылға тиклем). Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм фән министрлығының юғары һөнәри белем биреү дәүләт мәғариф стандарты буйынса ведомство-ара эксперт советы ағзаһы. 2010 йылдан Санкт-Петербург һәм Ленинград өлкәһенең Журналистар союзы идаралығы ағзаһы.
Л. П. Громова 170 ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән юғары уҡыу йорттары өсөн биш дәреслек һәм дүрт монография авторы булып тора, уның етәкселегендә 10-дан ашыу докторлыҡ һәм кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана.

# Громова Людмила Петровна
## Бүләктәре

* II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы (2000)
* Рәсәй Федерацияһы Президенты Рәхмәте (2014 йылда — «Өлгәшкән хеҙмәт уңыштары, күп йыллыҡ емешле хеҙмәте, әүҙем закон сығарыу эшмәкәрлеге» өсөн)
* Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1998)
# Цзюнь Се

Цзюнь Се (ҡыт. трад. 謝軍, упр. 谢军, пиньинь: Xiè Jūn; 30 октябрь 1970 йыл) — Ҡытай шахматсыһы, етенсе донъя чемпионы. Тәнәфестән һуң шахмат тажын кире ҡайтарыуға өлгәшкән өс донъя чемпионының береһе (Елизавета Быкова, Цзюнь Се һәм Ифань Хоу). 1991—1996, 1999—2001 йылдарҙағы донъя чемпионы. ФИДЕ-ның атҡаҙанған тренеры һәм халыҡ-ара арбитры (2004).

# Цзюнь Се
## Биографияһы

Се 6 йәшенән сянци уйнай башлай. 10 йәшендә ҡыҙҙар араһында сянци буйынса Пекин чемпионы була. Хөкүмәт талабы буйынса, артабан ул көнбайыш шахматы уйнай башлай.
1991 йылда Цзюнь Се беренсе тапҡыр ҡатын-ҡыҙҙар араһында көнбайыш шахматы буйынса донъя чемпионатында Майя Чибурданидзены 8½ — 6½ иҫәбе менән еңә. 1993 йылда Нана Иоселианиға ҡаршы уйнап, титулын уңышлы яҡлай (8½ — 2½ иҫәбе менән еңеү яулай). Шул уҡ йылда гроссмейстер була.
1996 йылда Жужа Полгарға 8½ — 4½ иҫәбенә еңелеп, чемпион титулын юғалта.
Был 1999 йылда ФИДЕ Жужа Полгарҙы чемпион титулынан мәхрүм иткәс, Алиса Ғәлләмованы — 8½ — 6½ иҫәбенә еңеп, чемпион исемен кире ҡайтара.
2000 йылда ФИДЕ донъя чемпионаты ның форматын үҙгәртә һәм ярыштан сығыу системаһын индерә, Цзюнь Се йомғаҡлау матчында Ҡытай шахматсыһы Цинь Каньинды 2½ — 1½ иҫәбенә еңеп, нокаут-системаһы буйынса чемпион титулын яулаусы беренсе шахматсы була.
1990 йылдар аҙағында Пекин педагогия университетында психология докторы дәрәжәһен ала.
Рәсми ярыштарҙа бик һирәк сығыш яһай, оҙайлы тәнәфестән һуң 2008 йыл башында рейтингын һаҡлау өсөн һуңғы 4 партия уйнай.
# Потеря (Андерма ҡушылдығы)

Потеря — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Андарма йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Потеря (Андерма ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010500112115200023448
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202344
* Бассейн коды — 13.01.05.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ҡырҙас (йылға)

Ҡырҙас — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ҡыҙыл йылғаһының уң ярына тамағынан 124 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Ҡырҙас (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002066 - Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200206 - Бассейн коды — 12.01.00.003 - ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12 - ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Драма (жанр)

Драма — художестволы әҙәбиәттең төп төрҙәренең береһе.
Эпик әҫәрҙән айырмалы рәүештә, драмала автор телмәре булмай. Бөтә әҫәр персонаждарҙың үҙ-ара һөйләшеүе рәүешендә төҙөлә, йәғни диалогтарҙан, монологтарҙан һәм полилогтарҙан тора. Эпик әҫәрҙәрҙә (хикәйә, повесть, роман һ. б.) геройҙар күп яҡлы һүрәтләнә. Геройҙар йәшәгән мөхит, уларҙың уй-кисерештәре күп ваҡыт автор телмәре аша бирелә. Ә драма әҫәрҙәрендә быларҙың барыһы ла тик диалогта һәм герой хәрәкәтендә асыла (грекса драма хәрәкәт тигәнде аңлата). Драма әҫәрҙәре үҙҙәре бер нисә төргә бүленә: трагедия, комедия, драма.
Драма комедияның да, трагедияның да үҙенсәлектәрен эсенә ала. Ләкин драмала низағ, трагедиялағы йәки комедиялағы "кеүек, бер яҡлы ғына (йә фажиғәле, йә көлкөлө генә) булмай, ә ҡатмарлы һәм етди, тормошсан була. Башҡорт әҙәбиәтендә һәйбәт драма үрнәктәре күп. Сәғит Мифтахов драмалары, Д. Юлтыйҙың «Ҡарағол», Б. Бикбайҙың «Ҡарлуғас», М. Кәримдең «Яңғыҙ ҡайын», Н. Асанбаевтың «Ҡыҙыл паша», А. Абдуллиндың «Ун өсөнсө председатель» һ. б. драмалары ана шундайҙар.
# Адвайта Мат

Адвайта Мат йәки Парамаһанс Адвайта Мат ул Төньяҡ Һиндостанла панттар (өйрәнсектәр төркөмдәре) кластеры. Ул Партамаһанс Дьял Маһраж булараҡ билдәле Шри Свами Адвайтананд Маһараж (1846-1919) тарафынан нигеҙләнгән булған. Ул рухи вариҫы итеп Свами Сварупананд Жи Маһараджны (ул шулай уҡ Шри Нангли Ниваси Бһагван Жи булараҡ мәғлүм) иғлан иткән. Свами Сварупананд Жи Маһараж остаҙының тәғлимәтен дәғүә итеү маҡсаты менән 300-ҙән артыҡ ашрам нигеҙләгән. Уның күп өйрәнсектәре шул уҡ мәғлүмәтте дәғүә итеү өсөн рухи ойошмалар нигеҙләүҙе дауам иткәндәр. Шри Парамаһанс Дьял Жи тарафынан нигеҙләнгән ашрамдар Кришна Дваралар тип атала. Адвайта-Сваруп Ашрам, Парамһанс Сатьяртһи Дһам, Шри Анандпур Сатсанг Ашрам шулай уҡ уға һәм Шри Партаман Адвайта Матка ҡарай. Иғлан ителгәнсә, улар килеп сығышын 18-енсе быуатта Тотапуриҙан тип уйлайҙар, ул шулай уҡ Рамакришнаның гуруһы булған.

# Адвайта Мат
## Мәшһүр гуруҙар

* Шри Свами Адвайтананд Жи Маһараж
* Шри Свами Сварупананд Жи Маһараж
* Шри Свами Ваджрагьянанд Жи Маһараж
* Шри Свами Беантананд Жи Маһараж
* Шри Свами Даршан Пурнананд Жи Маһараж
* Шри Свами Вичар Пурнананд Жи Маһараж

# Адвайта Мат
## Ойошмалар

* Шри Ананд Сатсанг Ашрам
* Сар Шабд Миссияһы (Адвайт Сваруп Ашрам)
* Парамһанс Сатьяртһи Миссияһы
* ШРИ АНАНДПУР ТРАСТ ( Ashoknagar, 473331, Madhya Pradesh )
* Шри Праягдһам Траст ( Pune, Maharashtra )
* Шри сант нагар (Rajasthan)

# Адвайта Мат
## Шулай уҡ ҡарарға мөмкин

* Сант Мат
# Харитонова Мария Васильевна

Мария Васильевна Харитонова (12 ғинуар 1904 йыл — 17 август 1978 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, Кострома өлкәһенең Кострома районы «12 Октябрь» колхозы һауынсыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1949).

# Харитонова Мария Васильевна
## Биографияһы

Мария Васильевна Харитонова 1904 йылда Саметь ауылында, хәҙер Кострома өлкәһендә крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Башланғыс мәктәпте тамамлай. Бик иртә эшләй башлай. 1928 йылда ире менән бергә яңы ойошторолған ер эшкәртеү ширҡәтенә инә.
1930 йылдан 1932 йылға тиклем «12 Октябрь» колхозында баҫыусылыҡта эшләй. Һуңынан һауынсы булып эшкә күсә һәм 1959 йылға тиклем хаҡлы ялға сыҡҡансы эшләй. Кострома тоҡомо менән эшләй.
1948 йылда үҙенә беркетелгән һәр һыйырҙан 5001 килограмм һөт һауып алыуға өлгәшә.
ССР Юғары Советы Президиумының 1949 йылдың 4 июлендәге Указы менән ауыл хужалығында юғары һөҙөмтәләргә өлгәшеүе һәм малсылыҡта рекордлы күрһәткестәре өсөн Харитонова Мария Васильевнаға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
Ауыл хужалығында эшләүен артабан да дауам итә. Бөтә хеҙмәт эшмәкәрлеге эсендә миллион литрҙан ашыу һөт һауып ала.
Тыуған ауылында йәшәй. 1978 йылдың 17 авгусында вафат була.

# Харитонова Мария Васильевна
## Наградалары

* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (04.07.1949)
* өс Ленин ордены (04.07.1949, 16.08.1950, 17.09.1951)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (23.07.1948)
* башҡа миҙалдар.
# Качкилят

Качкилят — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Туртас йылғаһының һул ярына тамағынан 213 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Качкилят
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010700112115300013524
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301352
* Бассейн коды — 14.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Күзкәй

Күзкәй (Күсәкәй, Күзекәй; татар. Күзкәй, рус. Кузкеево) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Туҡай районы ауылы.

# Күзкәй
## География

Ауыл Сәкәш йылғаһы буйында, Яр Саллы ҡалаһынан көнсығышҡа табан 32 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Күзкәй
## Тарих

Ауылға байлар ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. 1745 йылдан билдәле. Ауыл Байлар улусының Турай түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы (1865 йылдан Өфө губернаһы) Минзәлә өйәҙенә инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Күзкәй административ-территориаль улусы составына керә һәм уның үҙәге була.
Ауыл кешеләре 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында әүҙем ҡатнаша.
1809 йылда ауылда мәсет (1821 йылда мәсет ҡарамағында мәктәп асыла); XX быуат башында — улус идаралығы, почта станцияһы, 3 мәсет, 4 мәктәп, 3 һыу һәм 2 ел тирмәне, 4 бакалея кибете, 2 тимерлек, үҙәк икмәк магазины, баҙар, йәрминкә теркәлгән.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составында була. 1930 йылдан Минзәлә районы, 1984 йылдан — Туҡай районы составына керә.

# Күзкәй
## Халҡы

1795 йылда ауылда 182 башҡорт һәм 15 типтәр; 1834 йылда — 423 башҡорт һәм 29 типтәр; 1870 йылда — 463 башҡорт һәм 105 типтәр; 1912 йылда — 941 аҫаба башҡорт һәм 180 керҙәш башҡорт иҫәпләнгән.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1795 | 1834 | 1859 | 1870 | 1884 | 1897 | 1906 | 1913 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 |
| 197 | 452 | 908 | 968 | 1483 | 1496 | 1828 | 2128 | 2108 | 1497 | 1561 | 1280 | 1280 | 963 | 1130 | 836 | 622 |
# Кәримов Зәки Вәли улы

Кәримов Зәки Вәли улы (15 ғинуар 1925 йыл — 18 май 2011 йыл) — ғалим-тарихсы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, СССР-ҙың партия һәм совет органдары эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1961—1963 йылдарҙа КПСС-тың Баҡалы район комитетының беренсе секретары, 1963—1967 йылдарҙа Өфө колхоз-совхоз идаралығының партия комитеты секретары, 1981—2003 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия институты уҡытыусыһы. 2009 йылдан Башҡортостан Журналистар союзы ағзаһы. Тарих фәндәре кандидаты (1976), профессор (1991). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1956), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1993). Ҡыҙыл Йондоҙ (1944) һәм 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) ордендары кавалеры.

# Кәримов Зәки Вәли улы
## Биографияһы

Зәки Вәли улы Кәрмов — 1925 йылдың 15 ғинуарында Башҡорт АССР-ы Бәләбәй кантоны Ҡаракөсөк (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Саҡмағош районы) Үрнәк ауылында тыуған. 1940 йылда, 15 йәшендә, уҡытыусы булып эш башлай. 1942 йылдың ҡышында армияға саҡырыла, Ырымбур өлкәһе Тоцк лагерында әҙерлек үткәндән һуң Волхов фронтында һуғыша. Ленинград-Новгород операцияһында күрһәткән батырлығы өсөн Ҡыҙыл Байраҡ ордены менн бүләкләнә.Ҡаты яралана, сәләмәтлеге сикләнгән булыу сәбәпле, Көнбайыш Белоруссияның эске эштәр министрлығы ғәскәренә күсерелә. Белоруссия Республикаһының Плюсский өлкәһендә хеҙмәт итеүен дауам итә. Еңеүҙе Белоруссияның Бобруйск ҡалаһында ҡаршылай.1946 йылда Плюсский өлкәһе комсомол комитеты секретары итеп һайланыу сәбәпле, демоблизациялана. 1946—1950 йылдарҙа Белоруссияның район комитеты секретары. Һуғыштан һуң Белоруссия ерендә совет власы урынлаштырыуҙа ҡатнаша. 1947 йылда партия сафына инә, «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалы менән бүләкләнә. 1950 йылда тыуған ауылы Үрнәккә ҡайта. Үрнәк мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй, аҙаҡ мәктәп директоры була. 1955—1957 йылдарҙа район мәғариф бүлеге мөдире вазифаһын башҡара, 1957 йылда КПСС-тың райком комитеты итеп һайлана. 1958 йылдан — район советы рәйесе. 1961 йылдан башлап КПСС Баҡалы район комитетының 1-се секретары. 1963 йылдан — Өфө колхоз-совхоз идаралығының партия комитеты секретары. 1967 йылдан — КПСС Өлкә комитының Сәйәси ағартыу йорто мөдире. 1981—2003 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия институты уҡытыусыһы.

# Кәримов Зәки Вәли улы
## Фәнни хеҙмәттәре

250-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
* «На путях перестройки сельской школы». Өфө, 1961.

# Кәримов Зәки Вәли улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1944),
* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалы (1947)
# Нижневартовск

Нижневартовск (Түбәнге Варта; рус. Нижневартовск) — Ханты-Манси автономиялы округы — Юграның уртаһында, Обь йылғаһының һул ярында урынлашҡан ҡала.

# Нижневартовск
## Мәғариф

* Нижневартовск дәүләт университеты
# Паровоз (балалар уйыны)

Паровоз — балалар уйыны.

# Паровоз (балалар уйыны)
## Әҙерлек

Балалар ишләшеп ике тигеҙ төркөмгә бүленә. Һыҙыҡ һыҙыла. Беренсе яҡ һыҙыҡтың бирге яғына, икенсе төркөм –аръяғына баҫа.

# Паровоз (балалар уйыны)
## Уйындың аңлатмаһы

Һыҙыҡ өҫтөндә ҡапма-ҡаршы ике башлыҡ тора. Улар бер-береһенең ҡулын ныҡ итеп тоталар, ә иптәштәре улар артынан теҙелешә. Сигнал булыу менән һәр ике төркөмдөң уйынсылары, бер-береһенең биленән тотошоп, һыҙыҡ аша тартыша башлай. Ҡайһы яҡ ҡаршы төркөмдө үҙ яғына һөйрәп сығара, шул яҡ еңеүсе була.
# Көньяҡ Кочкар

Көньяҡ Кочкар — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кочкар йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Көньяҡ Кочкар
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100008007
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100800
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Бикмәтовтар

Бикмәтовтар — идара итеүҙең кантон системаһы осоро эшмәкәрҙәре. Иҫәт провинцияһы Һырҙы улусының (хәҙер Силәбе өлкәһе Арғаяш районы) Ҡорман ауылы башҡорттарынан.

# Бикмәтовтар
## Билдәле вәкилдәре

Бикмәтовтарҙың билдәле вәкилдәре:
* Әбделвәхит Сәйетғафар улы Бикмәтов (1776 — ?) — зауряд-яҫауыл. 1802 йылда, 1804 йылда, 1810 йылда, 1815 йылда Ырымбур сик һыҙығында хеҙмәт итә. 1821 йылдан 3-сө башҡорт кантонының 1-се йорт старшинаһы. Ә З. Әсфәндиәров буйынса, Әбделвәхит Батыршин бер ни тиклем ваҡыт 3-сө башҡорт кантоны башлығы вазифаһын башҡара.
* Дәүләтша Сәйетғафар улы Бикмәтов (1791 — ?) — яҫауыл (1835). 1815—1818 йылдарҙа 3-сө башҡорт кантоны башлығы ярҙамсыһы, 1818 йыл — 1840-сы йылдарҙа 3-сө башҡорт кантоны башлығы вазифаһын үтәй. Төрки, ғәрәп, фарсы һәм урыҫ телдәрен белгән. Хеҙмәте өсөн 9 рәхмәт ала. 1831 йылда Санкт-Петербургта император Николай I аудиенцияһында була. 4 ҡатыны була.
* Мөхәмәтвәли Бикмәтов (1791; башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1792 — ?) — зауряд-яҫауыл. 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашҡан, «1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә» көмөш миҙалы менән бүләкләнә. Ырымбур сик һыҙығында дистанция начальнигы булып хеҙмәт итә.
# Нуклеоид

Нуклеоид (ядроға оҡшаш, шулай уҡ ядро өлкәһе) — прокариот күҙәнәк эсендә, дөрөҫ булмаған формалағы компартмент. Уның төп эстәлеге булып генетик материал тора.
Нуклеоид ДНК молекулаһы йомоҡ түңәрәк формаһында була (ҡулса шәкелендә). Бындай ысул нәҫел мәғлүмәтен һаҡлау юлы булырға мөмкин.
Был эукариоттарҙа ДНК молекулаларын хромосома хәләтенә килтереп ядро мембранаһы ярҙамында цитоплазманан сикләү осрағына оҡшаш осраҡтыр.
Нуклеоид электрон микроскопия ярҙамында еңел генә таныла. Уның даими формаһы булмауға ҡарамаҫтан цитоплазма фонында бик асыҡ күренә. Шулай уҡ, махсус буяу ҡулланғанда нуклеоидты яҡтылыҡ микроскобы аҫтында ла айырырға мөмкин.

# Нуклеоид
## Составы

Тәжрибә күрһәтеүенсә, нуклеоид күбеһенсә ДНК-нан (яҡынса 60 %)тора. Шулай уҡ составында РНК һәм аҡһымдар ҙа була. Һуңғы ике компоненты нигеҙҙә матрицалы РНК һәм бактериаль геномдағы гендарҙы экспрессиялауҙы көйләүсе аҡһымдар булып тора.
Шулай уҡ, нуклеоид составына структур аҡһымдар инә. Улар ДНК молекулаһын көпләү, йыйнаҡлау, һаҡлау функцияһын башҡара. Йәғни, эукариот күҙәнәктәрҙә гистондарға оҡшаш функция үтәйҙәр.