yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Үрғуян

?Урғуян :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Суб-тип: | Умыртҡалылар |
| Класс: | Һөтимәрҙәр |
| Инфракласс: | Плаценталылар |
| Отряд: | Ҡуян һымаҡтар |
| Ғаилә: | Ҡуяндар |
| Ырыу: | Ҡуяндар |
| Төр: | Үрғуян |
Латинса исеме :
Lepus europaeus (Pallas, 1778) :
Ареал :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 552501 NCBI 9983 |
Үрғуян (лат. Lepus europaeus) — һөтимәрҙәр ырыуындағы, ҡуяндар ғаиләһендәге йенлек.

# Үрғуян
## Ҡылыҡһырлама

Эре ҡуяндар нәҫеленән. Кәүҙәһенең оҙонлоғо 57—68 см; ауырлығы 4—6, һирәк осраҡта хатта 7 кг тарта. Рәсәй биләмәһендә иң эре ҡуяндар Себерҙә һәм Көнсығыш себерҙә осрай. Аҡ ҡуяндан оҙон ҡолаҡлы, ҡойроғоноң да оҙонораҡ булыуы менән айырыла. Йомшаҡ ҡарлы, шулай уҡ ҡар ҡатламы йоҡа булған урындарҙы үҙ итә. Йәй көнөндә тиреһе һоро, ерән һоро төҫтәрҙә була. Тыштан ялтырап тора.

# Үрғуян
## Төләүе

Башҡа ҡуяндар кеүек үк үрғуян марттың икенсе яртыһында (75—80 көн) һәм ноябрь аҙағында. Әгәр ҡыш йылы килһә декабрҙә лә төләйҙәр.

# Үрғуян
## Йәшәү рәүеше

Яланда һәм далала йәшәй. Төнгө йәшәү тормошон алып бара. Төрлө үҫемлектәр менән туҡлана. Йөклөлөк ваүыты 4-48 көн. Инә үрғуян йылына 2-4 тапҡыр үрсем килтерә. 1-6-шар бала тыуҙыра.
# Кесе Урашная

Кесе Урашная — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кеть йылғаһының уң ярына тамағынан 896 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Кесе Урашная
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010600112115200025340
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202534
* Бассейн коды — 13.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Харисов Рафиҡ Хафиз улы

Рафиҡ Хафиз улы Харисов (15 август, 1957 йыл, БАССР, Ҡыйғы районы, Сирбай ауылы) — Салауат районы муниципаль районы хакимиәте башлығы (2006—2009). Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы.

# Харисов Рафиҡ Хафиз улы
## Биографияһы

Рафиҡ Хафиз улы Харисов 1957 йылдың 15 авгусында БАССР-ҙың Ҡыйғы районы Сирбай ауылында тыуған.
1974—1975 йылдар — Ҡыйғы районы «Киров» совхозының Сирбай бригадаһында төрлө эштәрҙә эшләп йөрөй.
1975—1977 йылдар — Совет Армияһында хеҙмәт итә.
1977—1980 йылдар — Дыуан ауыл хужалығы техникумында уҡый.
1986 йылда Башҡорт дәүләт аграр университетының (элекке Башҡорт ауыл хужалығы институты), ғалим-агроном һөнәре буйынса агрономия факультетын тамамлай.

# Харисов Рафиҡ Хафиз улы
## Хеҙмәт юлы

1980—1981 йылдар — «Киров» совхозының Аҫылғужа бүлексәһендә агроном-бригадир.
1981—1986 йылдар — Ҡыйғы районы «Киров» совхозының Аҫылғужа бүлексәһе управляющийы.
1986 йыл — Ҡыйғы районы «Киров» совхозының баш агрономы.
1986—1989 йылдар — Ҡыйғы районы «Кировский» совхозының мал аҙығы буйынса директор урынбаҫары.
1989—2000 йылдар — Ҡыйғы районы Чкалов исемендәге колхоз рәйесе.
2000—2006 йылдар — Ҡыйғы районы Хакимиәт башлығының беренсе урынбаҫары, Ауыл хужалығы идаралығы начальнигы.
2006—2009 йылдар — Салауат районы муниципаль районы Хакимиәте башлығы.

# Харисов Рафиҡ Хафиз улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы.
# Волгоград дәүләт аграр университеты

Юғары белем биреү федераль дәүләт бюджет белем биреү учреждениеһы «Волгоград дәүләт аграр университеты» (ФГБОУ ВОДА «ВолГАУ») — Рәсәй аграр юғары уҡыу йорто, Волгоградтағы юғары уҡыу йорттарының береһе.

# Волгоград дәүләт аграр университеты
## Тарихы

1944 йылдың 17 июлендә СССР халыҡ комиссарҙары Советы Урюпинск ҡалаһында Сталинград ауыл хужалығы институты асырға ҡарар итә. Институт составында 4 факультет булыуы күҙаллана: агрономия, зоотехник, ветеринария һәм ауыл хужалығын механизациялау факультеты. Беренсе курсҡа 400 кешене ҡабул итеү ҡарала. 1944 йылдың 14 октябрендә институт асыла. 1967 йылда Волгоград ауыл хужалығы институтында хәрби кафедра асыла, 2008 йылдан ул Рәсәй территорияһында эшләүсе 68 хәрби кафедраның береһе, һәм Волгоградта ғына түгел, ә бөтә Төньяҡ-Кавказ хәрби округында берҙән-бер булып тора.
1994—2011 йылдарҙа уҡыу йорто Волгоград дәүләт ауыл хужалығы академияһы исемен йөрөтә.
2011 йылдың 19 октябрендә Волгоград дәүләт ауыл хужалығы академияһына университет статусы бирелә.

# Волгоград дәүләт аграр университеты
## Структураһы

2019 йылға ҡарата университетта 7 факультет:
* агротехнология (элек — агрономия)
* инженер-технология (элек — ауыл хужалығын механизациялау)
* товароведение һәм эшкәртеү технологияһы
* экология-мелиорация
* иҡтисад
* электроэнергетика (элек — ауыл хужалығын электрлаштырыу)
* туризм һәм сервис (элек — социаль-гуманитар һәм өҫтәмә белем биреү) 2018 йылда таратыла һәм иҡтисад факультеты составына индерелә.
Ике институты:
Агробизнес кадрҙарының квалификацияһын күтәреү институты
Өҙлөкһөҙ белем биреү институты

# Волгоград дәүләт аграр университеты
## Урыны

Волгоград ҡалаһы, Университет проспекты, 26

# Волгоград дәүләт аграр университеты
## Билдәле шәхестәре
### Уҡытыусылары

* Иванов Сергей Леонидович — 1944—1946 йылдарҙа агрономия факультеты деканы
* Николай Кириллович Максюта — 1997—2010 йй. Волгоград өлкәһе хакимиәте башлығы; Волгоград дәүләт ауыл хужалығы университетының почетлы профессоры (2001).
* Виктор Иванович Приписнов — 1998—2001 йй. Волгоград өлкә думаһы рәйесе; Волгоград дәүләт ауыл хужалығы университетының философия кафедраһы мөдире.

# Волгоград дәүләт аграр университеты
## Билдәле шәхестәре
### Тамамлаусылары

* Людмила Николаевна Бондаренко — иҡтисад фәндәре докторы, Волгоград дәүләт университетының корпоратив финанстар һәм банк эшмәкәрлеге кафедраһы профессоры, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы.
* Виталий Викторович Лихачев — Волгоград өлкә Думаһы рәйесе 2005—2009 йй.
* Иван Петрович Рыбкин — дәүләт Думаһы рәйесе 1994—1996 йй.
* Иван Петрович Шабунин — 1991—1997 йылдарҙа В олгоград өлкәһе хакимиәте башлығы

# Волгоград дәүләт аграр университеты
## Рейтингы

2020 йыл өсөн Рәсәйҙең медицина юғары уҡыу йорттары рейтингында (рейтинг медицина һөнәре ингән юғары уҡыу йорттарын да индерә) Волгоград дәүләт аграр университеты 54-сы урынды биләй.
Шулай уҡ ҡарағыҙ: Категория: Волгоград дәүләт аграр университетын тамамлаусылар
# Сюзьва (Кама ҡушылдығы)

Сюзьва — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кама йылғаһының уң ярына тамағынан 1519 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 65 км.

# Сюзьва (Кама ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100000580
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100058
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Мезволъяга

Мезволъяга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға № 5690 исемһеҙ йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Мезволъяга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000056916
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005691
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ситек

Ситек — башҡорт халыҡ аяҡ кейеме төрө. Ул йоҡа күндән тегелгән, ҡуңысы оҙон, үксәһеҙ итеп тегелгән. Йышыраҡ сәхтиән күндән тегелгән. Ситекте дин әһелдәре, намаҙ уҡыусылар иң йыш ҡулланған, сөнки уға мәсех ҡылырға мөмкин булған. Ситекте ғәҙәттә күн ҡата, һуңғараҡ калуш эсенән кейгәндәр һәм ул бысранмаған. Уны йоҡа күндән, оҙон ҡуныслы, үксәһеҙ итеп теккәндәр. Ирҙәр ҙә, ҡатындар ҙа кейгән.
Башҡорттар өй эсенә урамда йөрөй торған аяҡ кейеме менән инмәгән, ситек иһә өй эсендә кейеү өсөн ҡулланылған, ә урамға сыҡҡанда ҡата, калуш эсенән кейгәндәр.
Ситек татар халҡында һәм Урта Азия халыҡтарында осрай.

# Ситек
## Башҡорт телендә осраған ситек атамалары

* Сафьян (сәхтиән) ситек
* Ҡузырлы ситек
* Сәмсәле ситек
Сафьян, йәки сәхтиән — кәзә, һарыҡ тиреһенән бик йомшаҡ, төрлө төҫтә итеп эшләнгән йоҡа күн. Ҡузырлы ситектәр — биҙәк яһап тегелгән, сәмсәле ситектәр — ҡусҡарлап биҙәкләп сигелгән ситектәр.
* Ҡатындың аяғында бейек күтәрмәле сәмсәле ситек. С. Агиш

# Ситек
## Ситек һүҙе - ботаникала

Башҡортостанда кәкүк ситеге тип аталған сәскә үҫә. Уның беҙҙә 4 төрө бар: күпкәк кәкүк ситеге, таплы кәкүк ситеге, ысын кәкүк ситеге, эресәскә кәкүк ситеге .
# Савруха

Савруха — Рәсәйҙәге йылға. Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Киңелгә ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Савруха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Киңел башынан тамағына тиклем, Көтөүлек йылғаһынан башҡа (инешенән Көтөүлек һыуһаҡлағысына тиклем).. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000812112100008227
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100822
* Бассейн коды — 11.01.00.008
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Кармалка (Оло Боғорослан ҡушылдығы)

Кармалка — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло оғорослан йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Кармалка (Оло Боғорослан ҡушылдығы)
## Топонимикаһы

Эрзян һүҙҙәре «кары», «карасть» — «соҡорға», «соҡолған». Эзбизташ (ҡабырсаҡташ) — органик, һирәгерәк хемоген сығышлы, 100 % ултырма кальций карбонатлы төрлө дәүмәлдәге кальцит кристалдарынан торған тау тоҡомо. Эзбизташ составына ингән матдәләр, аҙ миҡдарҙа булһа ла, һыуҙа иреү һәм шулай уҡ яйлап ҡына углекислый газға тарҡалыу һәләтенә эйә. Тәүге аталған процесс — карст мәмерйәләрен барлыҡҡа килтереүсе мөһим фактор. Ташты эшкәрткәндә йомшағы тороп ҡала, һуңынан ул һыу менән йыуыла һәм убылған урындар — уйым (эрзян карасть) барлыҡҡа килә.
Шулай итеп, Кармала эрзян сығышлы һүҙ. Был — йылға эзбизташ тоҡомдарын иретеп, үҙенә юл ярған, һүҙмә-һүҙ үҙенең йырҙаһын соҡоп булдырған тигәнде аңлата.
Һәм рус теленән үҙләштерелгән -ка өлөшө ҡушылған.

# Кармалка (Оло Боғорослан ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Кинель башынан тамағына тиклем, Көтөүлек йылғаһы башынан Көтөүлек һыуһаҡлағысына тиклем ]. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000812112100007985
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100798
* Бассейн коды — 11.01.00.008
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Петушки (Пушкин районы)

Петушки — Мәскәү өлкәһендә Рәсәй Федерацияһының Мәскәү өлкәһе Пушкин районы ауылы, Ельдигинский ауылы биләмәһе составына инә. Халҡы — 9 кеше (2010).
Мәскәү өлкәһенең төньяғында, Пушкин районының көнбайыш өлөшөндә, Пушкино ҡалаһы үҙәгенән яҡынса 9 км алыҫлыҡта һәм Мәскәү автомобиль юлдар ҡулсаһынан 24 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Көнсығышҡа табан 3 км-ҙа — Мәскәү тимер юлының Ярославль йүнәлешенән 3 км көнсығышҡа табан, М8 Ярославль шоссеһынан 5 км көнсығышҡа табан, А107 Мәскәү бәлёкәй ҡулса юлынан 5 км төньяҡҡа табан, Учинский һыуһаҡлағысының Мәскәү исемендәге каналынан 6 км көньяҡ-көнбайышҡа табан урынлашҡан.
Ауыл микрорайонында ике баҡсасылыҡ ширҡәте иҫәпләнә. Яҡын тораҡ пункттары — Дарьино һәм Матюшино ауылдары, яҡын тимер юл станцияһы — Зеленоградский платформаһы.

# Петушки (Пушкин районы)
## Транспорт

* 25 (Правда — Ельдигино — Тишково)
* 32 (Правда — Ельдигино — Алешино — Луговая).

# Петушки (Пушкин районы)
## Халыҡ
### Административ сығышы

1929—1930, 1934—1957 — Пушкин районы Матюшинский ауыл советы.
1930—1934 йылдарҙа — Зеленый ҡалаһы Матюшинский ауыл советы.
1957—1959 йй. — Мытищи районы Матюшинский ауыл советый.
1959—1960 йылдар. — Мытищи районы Степаньковский ауыл советы.
1960—1962 йылдарҙа — Калининград районы Ельдигинский ауыл советы .
1962—1963, 1965—1994 йй. — Пушкин районы Ельдигинский ауыл советы.
1963—1965 йылдар. — эреләтелгән Мытищи ауыл районы Ельдигинский ауыл советы
1994—2006 йылдар — Пушкин районының Ельдигинский ауыл округы.
2006 йыл — Мәскәү өлкәһе Пушкин районы Ельдигинский муниципаль ауыл биләмәһе.
# Мәүлит ауыл Советы (Мишкә районы)

Мәүлит ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Мишкә районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Татарбай ауылы.

# Мәүлит ауыл Советы (Мишкә районы)
## Тарихы

Мәүлит ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Мишкә районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Ожин

Ожин — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Луза йылғаһының уң ярына тамағынан 359 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.

# Ожин
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000012341
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001234
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сондровка

Сондровка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Обь (Кальджинская Старица) йылғаһының уң ярына тамағынан 2473 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 68 км.

# Сондровка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010500112115200022809
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202280
* Бассейн коды — 13.01.05.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Фәтих

Фәтих — башҡорт һәм башҡа төрки халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ир-ат исеме.

# Фәтих
## Этимологияһы

Фәтих — «асыусы», «башлаусы» мәғәнәләрен аңлатҡан мосолман ир-ат исеме.

# Фәтих
## Билдәле шәхестәр

Фәтих Әмирхан (1 ғинуар 1886 йыл — 9 март 1926 йыл) — татар яҙыусыһы һәм публицисы.
Фәтих Кәрим 27 декабрь 1908 йыл (9 ғинуар 1909 йыл) — 19 февраль 1945 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған татар шағиры. 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры.
Фәтих Ислам улы Дәүләтбаев (27 март 1950 йыл — 7 апрель 2020 йыл) — артист. 1972—2013 йылдарҙа Башҡортостан Ҡурсаҡ театры актёры. 1980 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2010) һәм Башҡорт АССР-ының халыҡ (1989) артисы.
Фәтих Ҡәйүм улы Сөләймәнов (25 июль 1924 йыл — 14 май 1997 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы, йәмәғәтсе. 1942—1979 йылдарҙа Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденлы Белорет металлургия комбинатының сым һыҙыусыһы һәм участка мастеры. СССР-ҙың 9-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1974—1979). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). Белорет ҡалаһының почётлы гражданы (1987).
Фәтих Хәйретдин улы Сәлимов 1902 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.
Фәтих Йәһүҙә улы Баһауетдинов (30 март 1951 йыл) — ғалим — тупраҡ белгесе. 1976 йылдан СССР Фәндәр Академияһы Башҡортостан филиалы Биология институты хеҙмәткәре, 1984 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр; 1997 йылдан Башҡорт дәүләт аграр университеты уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (1997), профессор (1998).
Фәтих Насир улы Төхвәтуллин (16 март 1894 йыл — 10 июль 1938 йыл) — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. 1919—1920 йылдарҙа АБСР-ҙың эске эштәр һәм милләттәр буйынса халыҡ комиссары. Сәйәси золом ҡорбаны.

# Фәтих
## Фамилияларҙа

Фәтихова Римма Мөхәмәт ҡыҙы 1 август 1948 йыл) — педагог, ғалим-психолог. Юғары мәктәп уҡытыусыһы. Психология фәндәре кандидаты (1982), педагогия фәндәре докторы (2001), профессор (2003). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2006), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2008) һәм мәғариф отличнигы (1995).
Фәтихова Лилиә Ғәрифулла ҡыҙы (3 ғинуар 1954 йыл) — эстрада артисы. 1975—2014 йылдарҙа Башҡорт дәүләт филармонияһының нәфис һүҙ оҫтаһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2012).
Фәтихов Хәлит Шәйех улы (20 март 1958 йыл) — Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы баянсыһы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2004).
Фәтихова Флизә Фоат ҡыҙы (22 июль 1957 йыл — 2010 йыл) — этнограф-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре кандидаты (1994), доцент.
Фәтихов Ғабдулла Нафиҡ улы (20 июль 1914 йыл — 1998 йыл) — мәғариф хеҙмәткәре, педагогия фәндәре кандидаты, доцент.
Фәтихов Миңлехан Әбүҙәр улы (9 июнь 1953 йыл) — физик. Физика-математика фәндәр докторы (1997), профессор (2008). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2005).
# Балтас (Аҙнаҡай районы)

Балтас (Ҡыпсаҡ; татар. Балтач, рус. Балтачево) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҙнаҡай районы ауылы.

# Балтас (Аҙнаҡай районы)
## География

Ауыл Стәрле йылғаһы буйында, Аҙнаҡай ҡалаһынан көньяҡҡа табан 14 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Балтас (Аҙнаҡай районы)
## Тарих

Ауыл башта Ҡыпсаҡ тип атала. Ауылда юрмый ырыуы башҡорттарының һәм яһаҡлы татарҙар йәшәй. Ауыл Юрмый улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Тымытыҡ улусы составына керә.
XX быуат башында ауылда 3 һыу тирмәне, баҙар, 2 мәсет, мәктәп теркәлгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан Тымытыҡ районы, 1931 йылдан — Аҙнаҡай районы, 1935 йылдан — Тымытыҡ районы, 1958 йылдан — Аҙнаҡай районы, 1963 йылдан — Әлмәт районы, 1965 йылдан — йәнә Аҙнаҡай районы составында була.

# Балтас (Аҙнаҡай районы)
## Халҡы

1816 йылда ауылда 33 яһаҡлы татар, 67 хеҙмәтсе татар; 1870 йылда — 566 дәүләт крәҫтиәндәре һәм башҡорттар иҫәпләнгән.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1897 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2000 |
| 1047 | 1363 | 1148 | 1133 | 712 | 514 | 596 | 478 | 459 | 409 |
# Скептицизм

Скептици́зм (бор. грек. σκεπτικός — өйрәнеүсе) — хаҡиҡәттең ышанслылығын шик аҫтына ҡуйыусы, шикләнеүҙе төп фекерләү принцибы тип алға сығырыусы фәлсәфә йүнәлеше. Уртаса скептицизм барлыҡ гипотезалар һәм факттарға тотанаҡлылы булыуы менән сикләнә; объектив донъяны танып белеү мөмкинлеген инҡар итеүсе идеалистик йүнәлеш; объектив ысынбарлыҡты танып белеү мөмкинлеген инҡар иткән идеалистик йүнәлеш, һәр нәмәне шик аҫтына алыусанлыҡ, һәр нәмәгә шикләнеп ҡараусанлыҡ.
Секст Эмпирик үҙ хеҙмәтендә скептицизм шикләнеүҙе принцип итеп ҡарамай, шикләнеү догмасыларға ҡаршы бәхәс ҡоралы итеп файҙаланыла; скептицизм принцибы — күренеш.
Скептицизм ғәҙәти, методологик, фәнни, дини һәм фәлсәфәүи скептицизмдарға бүленә. Шикле шарттарҙан тыйылып тороу тип аңлатыла ғәҙәти скептицизм. Фәлсәфә скептицизмы — белемдең дөрөҫлөгөн шик аҫтына ҡуйыусы фәлсәфә йүнәлеше.
Фәнни скептицизм — эмпирик яҡтан иҫбатланмаған тәғлимәткә (тәжрибә үткәреү юлы менән алынған, практикала тикшешерелгән тәғлимәт) эҙмә-эҙлекле ҡаршы тороу.

# Скептицизм
## Антик скептицизм

Антик скетицизм башында Ксенофан торған. Метафизик догматизмға (тәнҡит күҙлегенән ҡарамайынса, ҡанундарға һуҡыр рәүештә ышанып, уларға таянып фекер йөрөтөү ысулына) реакция булараҡ барлыҡҡа килгән антик скептицизм Пирронда, һуңынан урта академияла (Аркесилай), һуңғы скептицизмда (Энесидем, Агриппа, Секст Эмпирик) сағылыш таба. Энесидем скептицизмдың ун принцибы булыуын күрһәтә: тәүге алтаһы — тере йән эйәләренең, кешеләрҙең, һиҙеү органдарының айырмалы булыуы; ҡалған дүртәүһе — өйрәнелгән объекттың башҡа объекттар менән ҡатнаш булыуы; өйрәнеү иҫәбе менән бәйле булыуы; белем кимәленә, холҡона, закондарға, фәлсәфәүи һәм дини ҡараштарға бәйле булыуы.

# Скептицизм
## Урта быуаттар фәлсәфәһендә һәм Яңы дәүер фәлсәфәһендә скептицизм

Скептицизм XVI—XVII быуаттарҙа антик скептиктарҙың әҫәрҙәренә ҡыҙыҡһыныу булғанға барлыҡҡа килә һәм артабан Европала агностицизм («яңы пирронизм») үҫешенә килтерә. Был осорҙа догманизмға ҡаршы булған скептицизм хөр фекерлелектең синонимына әйләнә.
Мөһим вәкилдәре:
* Ф. Санчес
* М. Монтень
* П. Бель
* Д. Юм

# Скептицизм
## Скептицизмды тәнҡитләү

Белем ышаныс талап итә тип әйтә скептиктар. Әммә ул нисек быны белә ала? Был турала «Белем ышаныс талап итә икәненә скептиктар ышанмаһа, бының шулай икәнен ҡайҙан белә» тип яҙалар Теодор Шик менән Льюис Вон. Белем ышаныс талар иткәненә шикләнергә тура килә. Үрҙә әйтелгәнде иҫәпкә алып, логика закондарны таянып скептизизмды шикләнеп ҡарарға була һәм секптицизмға ҡаршы килергә була. Әммә ысынбарлыҡ тик логика закондарынан ғына тормай (унда үрҙә әйтелгәндәрҙе юҡ итә торған сиселмәгән парадокстар бар), шуға күрә тәнҡит менән һаҡ булырға кәрәк.