yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Няби-Паха-Яха

Няби-Паха-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кара диңгеҙенә ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Няби-Паха-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — яр һыҙатының 15.02.03 гидрографик берәмеге эсендәге, Рәсәй Федерацияһының һыу территориялары һәм эске диңгеҙ һыуҙарындағы Кара диңгеҙе утрауҙары (Аҡ утрауын да индереп). Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020310012115300080430
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115308043
* Бассейн коды — 15.02.03.100
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ғөбәйҙуллин

Ғөбәйҙуллин — — башҡорт фамилияһы. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.
Ғөбәйҙуллина — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

# Ғөбәйҙуллин
## Билдәле йөрөтөүселәр

* Ибәтулла Ғөбәйҙуллин (1787—?) — хәрби эшмәкәр. Рус-прусс-француз һуғышында, 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.
* Ғөбәйҙуллин Камил Ғөбәй улы (9.11.1949) — график, Рәсәйҙең (2004) һәм Башҡортостандың (1997) атҡаҙанған рәссамы.
* Ғөбәйҙуллин Мансур Садиҡ улы (1920—2008) — ғалим-иҡтисады, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре.
* Ғөбәйҙуллин Миңлеғәли Хәбибулла улы (1923—1944) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған офицер, Советтар Союзы Геройы (1944).
* Ғөбәйҙуллин Наил Шәғбән улы (1928—2011) — музыка белгесе, композитор.
* Ғөбәйҙуллин Шәмсетдин Йәрмөхәмәт улы, Шәмсетдин Зәки (1822—1865) — башҡорт мәғрифәтсеһе, философ, шағир, дин белгесе.
* Ғөбәйҙуллина Гөлназ Радик ҡыҙы (14.02.1992) — Рәсәй спортсыһы, заманса бишалыш буйынса донъя чемпионы (2017).
* Ғөбәйҙуллина Фәрзәнә Хәйбулла ҡыҙы (14.10.1945) — башҡорт балалар яҙыусыһы, яҙыусы-тәржемәсе һәм педагог-методист.
# Злобин Николай Анатольевич (Рәсәй Геройы)

Злобин Николай Анатольевич (16 июнь 1976 йыл) — Рәсәй хәрби хеҙмәткәре, Рәсәй Федерацияһы Геройы (2010). Майор.

# Злобин Николай Анатольевич (Рәсәй Геройы)
## Биографияһы

Николай Анатольевич Злобин 1976 йылдың 16 июлендә Алма-Атала тыуа. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң, Ҡаҙағстан Республикаһы Ҡораллы Көстәренең сик буйы юғары команда училищеһында уҡый (1997). Хеҙмәт юлын ҡаҙаҡ-ҡытай сигендәге «Туат» сик буйы заставаһында тәрбиә эше буйынса етәксе урынбаҫары булып башлай. Һуңынан Рәсәйгә күсә.
2002 йылдан — Рәсәй Эске эштәр министрлығында. Ульяновскиҙа эске ғәскәрҙәрҙең моторлаштырылған махсус полкында, Чечня Республикаһында 46-сы оператив тәғәйенләнештәне айырым бригадала, эске ғәскәрҙәрҙең Волга буйы төбәк командованиеһының махсус тәғәйенләнештәге отрядында хеҙмәт итә.
2010 йылда майор Николай Злобин Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығының эске ғәскәрҙәренең Волга буйы төбәк командованиеһының махсус тәғәйенләнештәге отрядының разведка начальнигы була.
Злобинға Урус-Мартан районыныда разведка-эҙләү эштәре үткәрергә ҡушыла. 4 февралдә Алхазурово ауылынан алыҫ булмаған урында разведтөркөм чечен бандиттарының маскировкаланған базаһын асыҡлай һәм дошмандың көсө артығыраҡ булыуға ҡарамаҫтан, һөғышҡа инә. Алыш менән дөйөм етәкселек итеүсе Злобин ярҙамға лейтенант Петрачковтың төркөмөн ебәрә, дошман базанан ҡыуып сығарыла һәм урманға сигенә. Эҙәрлекләү ваҡытындаотряд юғалтыу кисерә: Петрачков вафат була, ике хәрби хеҙмәткәр яралана. Төркөм менән командалыҡ итеүҙе Злобин үҙ өҫтөнә ала. Ул төркөмгә уңайлы рубежға китергә бойора, үҙе уларҙы һаҡлап ҡала. Алышта Злобин күкрәгенә ҡаты яралана, ләкин һуғыш яланын ташлап китмәй, дошман һөжүмен аңын юғалтҡансы тотоп тора. Яуҙаштары уны ут аҫтынан алып сығып, госпиталгә оҙатыуға өлгәшә.
Рәсәй Федерацияһы Президенты>ның 2010 йылдың 4 авгусындағы 978-се Указы менән майор Николай Анатольевич Злобинға «Төньяҡ Кавказ төбәгендә хәрби бурысын үтәгәндә күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы» өсөн Рәсәй Федерацияһы Геройы исеме бирелә һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырыла.
Әлеге ваҡытта Өфө ҡалаһында йәшәй, хеҙмәтен эске ғәскәрҙәрҙә дауам итә.

# Злобин Николай Анатольевич (Рәсәй Геройы)
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

Рәсәй Федерацияһы Геройы (2010) Шулай уҡ күп һанлы миҙалдар.
# Саҡмағош (йылға)

Саҡмағош — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/177/332/27/25 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Саҡмағош (йылға)
## Атамаһының этимологияһы

Саҡмағош – гидроним, ҡушма һүҙ. Саҡма таштар бар.

# Саҡмағош (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Өфөнән Бөрө ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201512111100025361
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102536
- Бассейн коды — 10.01.02.015
- ГӨ буйынса томы — 11
- ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Еменьга (йылға)

Еменьга (Эменга, Елинга) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Воезеро күле - Воезерка йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.

# Еменьга (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000001991
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000199
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Лукы-Яха

Лукы-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының һул ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 126 км.

# Лукы-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300072022
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307202
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Альтбрандслебен

Альтбрандслебен (нем. Altbrandsleben) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 347 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,71 км². Диңгеҙ кимәленән 171 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39387 һәм автомобиль коды — BK.
# Каменная (Подлей ҡушылдығы)

Каменная — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Подлей йылғаһының уң ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Каменная (Подлей ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000051966
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005196
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Быжга

Быжга — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы/ Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Гижга йылғаһының уң ярына тамағынан 5,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Быжга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100003993
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100399
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Һольштейнлы Мехтһильда

Һольштейнлы Мехтһильда (нем. Mechthild von Holstein; 1220 йылда йәки 1225 йылда тыуған — 1288 йыл, Киль) — Дания короле Абелдең ҡатыны, Һольштейндарҙың Шауэнбург нәҫеле вәкиле.
Мехтһильда Һольштейн һәм Шауэнбург графы Адольф IV ғаиләһендә тыуған. 1237 йылда ул, 1250 йылдан алып 1252 йылға тиклем король буласаҡ Дания принцы Абелгә кейәүгә сыҡҡан. Мехтһильданың был никахтан дүрт балаһы тыуған:
* Вальдемар III Абельсен, Шлезвиг герцогы
* Эрик I Абельсон, Шлезвиг герцогы
* София Датская
* Абель Абельсен
Дания короле Абель вафат булғандан һуң, 1252 йылда Мехтһильда Бьяльбёла Швеция регенты Биргер Ярлға (1261 йылда) икенсе тапҡыр кейәүгә сыға. Был Биргер Ярлдың (1261) да икенсе никахы була. Биргер менән Мехтһильданың ҡыҙы, Кристина Биргерсдоттер, тыуа.
Дания нотариаль документтарының береһендә (Dipl. Dan. II, 1, Nr. 316.) Һольштейнлы Мехтһильда һәм уның ике улы — Эрик һәм Абель Абельсендар үҙҙәренең биләмәләрен һольштейн-киль графы Иоһанн Беренсегә һәм һольштейн-итцехо графы Герһард Беренсегә закладҡа һалыуҙары күренә. Былар Штапельһольм, Фрезлет, Швансен һәм Ярнвит вотчиналары була. Заклад ҡағыҙында шулай уҡ Мехтһильдаға бирнә сифатында бирелгән Рендсбург ҡәлғәһе лә телгә алына.
Мехтһильда Варнхемда, швед Вестергётланды монастырь сиркәүендә ерләнгән.
# Лопва (Язва ҡушылдығы)

Лопва — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Язьва йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Лопва (Язва ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100009615
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100961
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Мәсәлимов Сәғит Ғәйнислам улы

Мәсәлимов Сәғит Ғәйнислам улы (4 октябрь 1950 йыл — 21 апрель 2022 йыл) — тарих фәндәре кандидаты, Социаль белем биреү академияһының ғәмәлдәге ағзаһы, Рәсәйҙең хәрби фәндәр академияһы профессоры. Көнсығыш иҡтисад-юридик гуманитар академияһының беренсе проректоры.

# Мәсәлимов Сәғит Ғәйнислам улы
## Биографияһы

Сәғит Ғәйнислам улы Мәсәлимов 1950 йылдың 4 октябрендә тыуа. Урта белем алғандан һуң хеҙмәт юлын 18 йәшендә Шаҡша ҡасабаһында заводта башлай. Бер үк ваҡытта Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетында киске бүлектә белем ала. Хәрби хеҙмәтен Германияла, Совет ғәскәрҙәре төркөмөндә үтә. 1973 йылдан баш ҡаланың 115-се мәктәбендә эшләй башлай, мәктәп комсоргы була. БДУ-ны уңышлы тамамлағандан һуң, Башҡорт дәүләт педагогия институтының СССР тарихы кафедраһына эшкә килә һәм 1997 йылға тиклем бер урында эшләй. 1983 йылдан 1997 йылға тиклем вуздың профком рәйесе булып эшләй. 1993 йылда үҙ аллы дәүләттеке булмаған юғары уҡыу йортон — Көнсығыш иҡтисад-юридик гуманитар академияһын ойоштороусылар төркөмөнә ҡушыла, һуңынан уның тәүге проректоры була. Аграр һәм социаль тарих буйынса китаптар һәм мәҡәләләр авторы.
Сәғит Ғәйнислам улы 2022 йылдың 24 апрелендә Өфө ҡалаһында вафат була.

# Мәсәлимов Сәғит Ғәйнислам улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

СССР Юғары мәктәбе отличнигы
Рәсәй Мәғариф министрлығының Маҡтау ҡағыҙы «Рәсәй Федерацияһының юғары һөнәр биреүҙең почетлы хеҙмәткәре»
# Дәүләкән Ғайсаров

Дәүләкән Ғайсаров (1786—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.

# Дәүләкән Ғайсаров
## Биографияһы

Дәүләкән Ғайсаров Ырымбур губернаһы Яйыҡ-Ҫыбы-Мең улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Әлшәй районы) Сәпәш ауылында йәшәгән. Урядник булып хеҙмәт итә.
1807 йылда Мәскәүҙә хеҙмәт итә.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 13-сө Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 13-сө Башҡорт атлы полкы 12-се һәм 7-се кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 22 октябрендә Түбәнге Новгородҡа бара. 1813 йылдың майында Түбәнге Новгород ополчениеһы менән бергә Варшава герцоглығына килә һәм Польша армияһы составына керә. 1813 йылдың 5 авгусынан Глогауҙы блокадалауҙа ҡатнаша һәм ҡәлғә бирелгәнсе уның составында һуғыша. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 13-сө Башҡорт атлы полкы Парижға инә.

# Дәүләкән Ғайсаров
## Бүләктәре

* «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры
# Бөйөк Альфред

Бөйөк Альфре́д (англо-сакс Ælfrēd se Grēata; ингл. Alfred the Great; ян. 849 — 26 октябрь 899 / 28 октябрь 901) — 871—899 йылдарҙа Уэссекс Короле.
Англия монархияһының рәсми мәғлүмәте буйынса беренсе Англия Короле тип һанала. Cөнки ул 871—899 йылдарҙа сакстарҙың иң эре дәүләте Уэссекстың Короле була.
# Дильштедт

Дильштедт (нем. Dillstadt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 847 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,96 км². Диңгеҙ кимәленән 340 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98530 һәм автомобиль коды — SM.
# Высоцкий һәйкәле (Мәскәү)

Владимир Высоцкий һәйкәле (шулай уҡ Шағир гитара менән) — шағир һәм актёр Владимир Высоцкий хөрмәтенә скульптура. Мәскәүҙә Петр ҡапҡаһынан алыҫ түгел, Страстной бульварҙа урынлашҡан.

# Высоцкий һәйкәле (Мәскәү)
## Тасуирлама

Монумент ҡуйырға рөхсәт алыуға Владимир Высоцкийҙың коллегаһы, совет артисы Борис Хмельницкий өлгәшә. Шағирға һәйкәлде Страстной бульварҙа Петр ҡапҡаһы янында урынлаштырыу шағирҙың дуҫы Валерий Янклович идеяһы булып тора. 1963 йылда Высоцкий ошо шиғыр юлдарын яҙған:
* И хотя во все светлое верил —
* Например, в наш советский народ,—
* Но не поставят мне памятник в сквере
* Где-нибудь у Петровских ворот.
* Но я не жалею!«У меня было сорок фамилий»
Яңы монумент был шиғыр юлдарына антитеза булып тора. Уны булдырыу өҫтөндә архитектор А. В. Климочкин һәм скульптор Г. Д. Распопов эшләй. Композиция шағирҙы ҡулдарын йәйеп ебәргән һәм ҡарашы күккә төбәлгән итеп һүрәтләй, уның арҡаһында — гитара. Скульптураның төп нөсхәһен 1979 йылда Распопов эшләй, урынлаштырыу өсөн бронза фигура 1994 йылда ҡойола, уның бейеклеге — ике метр ҡырҡ сантиметр.
Һәйкәл 1995 йылдың 25 июлендә Владимир Высоцкийҙың вафат булыуының 15-йыллығына асыла.Тантанаға уның күп кенә дуҫтары һәм ижадын һөйөүселәр йыйыла. Скульптура янында йыл һайын Высоцкийҙың шиғырҙары һәм йырҙары менән хәтер кисәһе үтә.
# Листвяжка (Имгыт ҡушылдығы)

Листвяжка — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Имгыт йылғаһының уң ярына тамағынан 237 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 57 км.

# Листвяжка (Имгыт ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010700112115300014491
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301449
* Бассейн коды — 14.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Муртымка

Муртымка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Нердва йылғаһының һул ярына тамағынан 82 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Муртымка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100009745
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100974
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Левый Самыш

Левый Самыш — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Самыш йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Левый Самыш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100112115100003023
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100302
* Бассейн коды — 13.01.01.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Фюрстенфельд монастыры

Фюрстенфельд монастыры (ҡайһы берҙә Фюрстенфельдский монастыры, һүҙмә-һүҙ тәржемәһе Кенәз яланы; нем. Kloster Fürstenfeld) — ирҙәр элекке цистерциан аббатлығы. Был монастырь Баварияның Фюрстенфельдбрукк (Үрге Бавария, көнбайышҡа табан 25 км алыҫлыҡта. Мюнхендан көнбайышҡа табан 25 км алыҫлыҡта) ҡалаһы территорияһында урынлашҡан. Монастырь Пассау епархияһы ҡарамағында торған. 1263 йылда герцог Людвиг II монастырға нигеҙ һала. Һуңғы Монастырҙың Изге Мария сиркәүе герман һуңғы барокко осороноң иң төп әҫәрҙәренең береһе булып тора .

# Фюрстенфельд монастыры
## Тасуирлау һәм тарихы

Фюрстенфельд монастырына 1263 йылда Баварияла бик ҡатмарлы сәйәсәт алып барылған саҡта нигеҙ һалына. 1265 йылда папа Климент IV Фрайзинг епискобының был монастырға Альдерсбах монастырынан цистерциан монахтарын күсереү тураһындағы үтенесенә ризалыҡ бирә. 1266 йылда Фюрстенфельд, ниһәйәт, үҙ уставын ала, уға ярашлы, Бавария герцогы монастырға бик «йомарт» итеп ерҙәр һәм хоҡуҡтар бирә.
Людвиг II улы, Бавария императоыр IV Людвиг, монастырға мәрхәмәтлек күрһәтеүҙе дауам итә, сөнки монастырь 1332 йылда уны Габсбургтан булған кокуренты III Фридрихҡа ҡаршы көрәш алып барған сағында яҡлап сыҡан: Фридрих алдынан Фюрстенфельд монахтары Фридрих илселәренең 1322 йылдағы Мюльдорф алышы алдынан юлын туҡтата. 1322 йылдың 28 сентябрендә был алыш бавария ғәскәренең еңеүе менән тамамлана. Людовик IV үҙе монастырь янында айыуға һунарҙа йөрөгән саҡта,1347 йылда, үлгәндән һуң, король йөрәге монастырь кәшәнәһендә ерләнгән.
1270—1290 йыл араһында үҙ эсенә бай китапхананы алған беренсе готика монастырь комплексы төҙөлгән. Артабан ул күп тапҡырҙар үҙгәртеп ҡорола һәм киңәйтелә. Яйлап монастырҙың статусы күтәрелә, әммә тиҙҙән Фюрстенфельдта рухи көрсөк билдәләре барлыҡҡа килә.Реформация имонастырь общинаһын тулыһынса емерә, шунлыҡтан Бвария герцогы монастырь менән идара итеүгә ҡыҫыла башлай. Тик Тридент соборында ҡабул ителгән католик сиркәү реформалары монастырҙың ҡатмарлы осорон тамамлай. 1595 йылда аббат Сито етәкселенедәә Фюрстенфельдта дини реформалар нигеҙе ҡабул ителә. Уларҙы XVIII быуатта бөтөрөү планлаштырыла. Реформаларҙың төп маҡсаты монастырҙы монах тормошонда ҡәтғи сикләүҙәрҙе тормошҡа ашырыу була.
Утыҙ йыллыҡ һуғыш ваҡытында, 1632—1633 йылдарҙа, монастырь швед протестант-короле Густав II Адольф ғәскәрҙәре тарафынан талана. Монахтар монастырҙан ҡасып китә һәм Мюнхенда урынлаша, уларҙың 42 кешеһе аманатлыҡҡа алына һәм өс йыл буйы бик аҫтында тотола. 1640 йылда монастырь яйлап тергеҙелә башлай. Аббат Балдуин Хелм идаралығында монастырь барокко стилендә реконструкциялана, ә 1700 йылда яңы сиркүә нигеҙенең беренсе ташы һалына. 1741 йылда сиркәүҙе Фрайзинг кенәз-епискобы, Бавария кардиналы Иоганн Теодор изгеләндерә. Интерьерҙы биҙәү эштәре сиркәүҙә 25 йылдан һуң ғына тамамлана.
# Роська (Рось ҡушылдығы)

Роська (укр. Роська) — Украиналағы йылға. Винница (Погребыще һәм Оратив райондары) һәм Киев өлкәләре (Тетиев районы) аша көньяҡҡа табан аға. Росьтың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 73 километр.
# Сипылдаҡ

Сипылдаҡ (урыҫ. обыкновенная трикушка, пищухи ) — бәләкәй ҡошсоҡ.

# Сипылдаҡ
## Ҡылыҡһырлама

Турғайҙан бер аҙ бәләкәйерәк. Ағас олондары буйлап үрмәләп йөрөүсе ваҡ ҡош. Нәҙек оҙон суҡышы аҫҡараҡ кәкрәйгән. Ҡойроғо ослайып бөтә. һырты ҡара һәм аҡ таптар менән сыбарланған һорғолт көрән төҫтә. Кәүҙәһенең аҫ яғы аҡ. Күҙҙәренең өҫтөндә аҡ ҡаштары бар. Башҡа ваҡ ҡоштар менән бутарлыҡ түгел.

# Сипылдаҡ
## Тауышы

Көсһөҙ генә сипылдай: «тсии-тсии». Ҡыҫҡа һәм яңғырауыҡлы итеп сырылдап һайрай.

# Сипылдаҡ
## Йәшәү рәүеше

Урманда йәшәй. Ағас бөжәктәре, улар¬ҙың ҡурсаҡтары менән туҡлана. Йылы яҡтарға китмәй, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй. Бик һирәк осрай. Ағас ҡыуыштарында йәки ҡупҡан ағас ҡайырыһы менән олон араһында оялай. Ҡыҙғылт һипкелле 5—7 бөртөк аҡ йомортҡаһы була.
# Сумы өлкәһе

Сумы өлкәһе (укр. Сумська область) — Украиналағы өлкә. Административ үҙәге — Сумы ҡалаһы.

# Сумы өлкәһе
## Административ ҡоролошо

18 район:
* Белополье районы
* Бурынь районы
* Бөйөк Писаревка (Великая Писаревка) районы
* Глухов районы
* Конотоп районы
* Краснополье районы
* Лебедин районы
* Липовая Долина районы
* Недригайлов районы
* Ахтырка районы
* Путивль районы
* Ромны районы
* Середина-Буда районы
* Сумы районы
* Тростянец районы
* Шостка районы
* Ямполь районы
7 ҡала округы:
* Ахтырка
* Глухов
* Конотоп
* Лебедин
* Ромны
* Сумы
* Шостка

# Сумы өлкәһе
## Билдәле шәхестәре

* Чаплиц Владимир Николаевич (18.05.1874—1949), архитектор, 1935 йылдан СССР-ҙың Архитекторҙар союзы ағзаһы. Башҡортостан Архитекторҙар союзын ойоштороусыларҙың береһе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (яҡынса 1948). Ромны ҡалаһынан.
# Үмм Күлсүм бинт Ғәли

Үмм Күлсүм бинт Ғәли (ғәр. أُمّ كُلْثُوم بِنْت عَلِيّ‎), шулай уҡ Зәйнәб әс-Суғра (ғәр.: زَيْنَب ٱلصُّغْرَىٰ, һүҙмә-һүҙ 'Зәйнәб кесе') исеме менән билдәле булған — Фатима һәм Ғәли ибн Әбү Талибтың кесе ҡыҙы була.
# Үрге Кураган

Үрге Кураган — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының уң ярына тамағынан 648 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Үрге Кураган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100003083
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100308
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1