yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Андрей Первозванный һәйкәле (Батайск)

Изге Андрей Первозванный һәйкәле — Батайск ҡалаһының тарихи үҙәгендә, ун ике апостолдың береһе булған Андрей Первозванный һәйкәле. 2003 йылдың 27 сентябрендә асыла. Рәсәйҙең атҡаҙанған рәссамы һәм скульпторы Сергей Исаковтың алты метрлы скульптураһын әҙерләүҙе һәм ҡуйыуҙы Изгеләндереүсе Николай Чудотворец хәйриә фонды финанслай. Хаҡтың бер өлөшө Дон Ғәскәр идаралығы һәм шәхси иғәнәләр ҡаплай. Һәйкәлде Ростов һәм Новочеркасск митрополиты Меркурий изгеләндерә. Монумент Рәсәйҙең көньяғында изге Андрей Первозванныйға ҡуйылған беренсе һәйкәл була.

# Андрей Первозванный һәйкәле (Батайск)
## Дөйөм мәғлүмәттәр

Дон йылғаһынан 10 километр алыҫлыҡтағы апостолдың сиркәү рясаһын кейгән һәм урам өҫтөнән дүрт ҡырлы тәрене күтәргән бронза һын 6 метр бейеклеккә күтәрелә. Андрей Первозванный — ун ике апостолдың береһе, ул боронғо Рускә реаль барған тип иҫәпләнә. Һәм был сәйәхәт бөтә ваҡыттарҙа ла телдәр һәм диндәр буталған ваҡытта тап көньяҡ сиктәрҙән башлана.
Скульптура ҡара лабрадориттан төҙөлгән постаментта тора. Уның дүрт яғын изгеләрҙең йәшәйешенән соҡоп яҙылған һүҙҙәр нарыҡлай. Постамент үҙе ете мөйөшлө формалы ҡалҡыулыҡта тора, периметры буйлап биш баҫҡыстан торған күтәрмә бар. Һәйкәл тирәләй майҙан плитка менән түшәлгән, эскәмйләр ҡуйылған. Был Октябрҙең 50-йыллығы һәм Куйбышев урамдары киҫелешендәге урын Андрей Первозванный майҙаны тип атала башлай. Батайск халҡы махсус монумент өсөн йәнәшәлә торған Изге Троица ҡорамы менән ҡаланың иң матур урынын төҙөкләндерә.
# Сиратывис

Сиратывис — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Колва йылғаһының һул ярына тамағынан 391 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Сиратывис
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000072092
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103007209
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сәфәров Марс Ғиләж улы

Сәфәров Марс Ғиләж улы (18 апрель 1937 йыл) — ғалим-химик-органик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1979), профессор (1982). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1986), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1998). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1986).

# Сәфәров Марс Ғиләж улы
## Биографияһы

Марс Ғиләж улы Сәфәров 1937 йылдың 18 апрелендә Башҡорт АССР-ының Стәрлебаш районы Айҙарәле ауылында тыуған.
1960 йылда Өфө нефть институтын тамамлай. Һайлаған һөнәре: «Нефть һәм газ технологияһы».
Хеҙмәт юлын Өфө нефть институтында уҡытыусы булып башлай һәм унда 1980 йылға тиклем эшләй. Башта ассистент (1960—1962), унан академик И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть химияһы һәм газ сәнәғәте институтында (МИНХ и ГП им. И. М. Губкина) аспирант (1962—1965) була.
Хеҙмәт юлында өлкән преподаватель, доцент, профессор (1965—1980) баҫҡыстарын үтә.
Диссертацияларының темалары: «Изучение реакции Принса и химии диоксановых соединений» (кандидатлыҡ, 1965), «Исследования в области синтеза и превращений 1,3-диоксанов» (1979, докторлыҡ диссертацияһы). Профессор дәрәжәһен 1982 йылда ала.
1980 йылда Башҡорт дәүләт университетына күсә. 2006 йылға тиклем органик химия кафедраһы мөдире була.
* Дөйөм хеҙмәт стажы: 56 йыл.
* Кафедрала эшләү стажы: 31 йыл

# Сәфәров Марс Ғиләж улы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Фәнни хеҙмәттәре кислородлы гетероциклик берләшмәләр (диоксандар, диоксиндар, пирандар, фурандар) химияһын, Принс реакцияһын, тирә-яҡ мөхитте һаҡлау проблемаларын, шул иҫәптән, суперэкотоксиканттарҙың йоғонтоһон, тикшереүгә арналған.
Уның тарафынан синтетик каучуктар, хуш еҫле матдәләр, биологик актив матдәләр (фуранол), шыйыҡ кристаллы берләшмәләр етештерер өсөн һыҙыҡлы һәм цикллы мономерҙарҙы, шулай уҡ, диен углеводородтарҙы эффектив синтезлау ысулдары эшләнгән.
20 кандидатлыҡ 5 докторлыҡ диссертацияһының ғилми етәксеһе. 300-ҙән ашыу публикация, шул иҫәптән 100 патент һәм СССР-ҙың авторлыҡ танытмалары авторы.

# Сәфәров Марс Ғиләж улы
## Фәнни хеҙмәттәре

* Механизмы реакций ацеталей. М., 1987 (авторҙ.);
* Люди и диоксины. М., 2000;
* Рассказы об экологии жилища. Уфа, 2007;
* Основы оргаиической химии: уч. пособие. М., 2012 (авторҙ.).

# Сәфәров Марс Ғиләж улы
## Йәмәғәт эшмәкәрлеге

* «Диоксин» республика программаһының ғилми етәксеһе (1993—1995).
* Бөтә Рәсәй тәбиғәтте һаҡлау йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһе идаралығы рәйесе (1990—96).
* Технология факультетында һәм кафедрала студенттарҙың фәнни-тикшеренеү эштәрен ойоштороусы.

# Сәфәров Марс Ғиләж улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1986).
* Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1998).
* «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1986).
* ВЛКСМ Үҙәк Комитетының почетлы билдәһе
* «Сорос профессоры».
* Рәсәй Федерацияһы Инженер академияһының мөхбир (действительный член) ағзаһы.
Сәфәров Марс Ғиләж улының биографияһы «Современники России» тип аталған федераль энциклопедияға индерелгән.
# Ана Буцик

Буцик Ана (слов. Ana Bucik; 21 июль 1993(19930721) Нова Горица, Словения) — словен тау саңғысыһы, Донъя кубогы этабы призеры. Слалом дициплинаһында шөғөлләнә. Пхенчханда 2018 йылда Ҡышҡы олимпия уйындары ҡатнашыусыһы.

# Ана Буцик
## Биографияһы һәм спорт карьераһы

Ана Буцик 15 йәшлек сағында, 2009 йылдың декабрендә, карьераһында беренсе тапҡыр халыҡ-ара саңғы спорты федерацияһы ойошторған ярыштарҙа ҡатнаша, ә 2010 йылдың февралендә Европа үҫмерҙәр олимпия фестивалендә сығыш яһай. Донъя кубогы этаптарында ул 2010 йылдың 16 ғинуарында Мариборҙа гигант слаломда беренсе тапҡыр сығыш яһай, унда беренсе заезда уҡ дистанциянан сығып китә. 2011 йылдың февралендә Европа чемпиондары кубогында беренсе еңеүе була. 2011 йылдың мартында тәүге тапҡыр ул суперкомбинацияла Словения чемпионы титулын яулай.
2012 йылда юниорҙар араһында донъя чемпионатында Роккаразола словен тау саңғысыһы команда ярыштарында алтын миҙал яулай. 2012 йылдың 26 ноябрендә слалом өсөнсө урынды яулап, Европа кубогы этабында ул беренсе тапҡыр подиумға күтәрелә. 2014/15 миҙгел башында бер нисә яҡшы һөҙөмтәнән һуң, ул 2014 йылдың 13 декабрендә швед Оре тау саңғыһы курортында Донъя кубогы этабында старт ала: слаломда 26-сы була һәм тәүге тапҡыр Донъя кубогына дөйөм зачетта мәрәйҙәр яулай.
2016 йылдың 6 һәм 7 ғинуарында Европа Кубогы этаптарында ул үҙенең тәүге еңеүҙәрен яулай, рәттән ике тапҡыр Зиналда слаломда еңә. 2016/17 йылдар миҙгеле дауамында Буцик яйлап тау саңғыһы донъяһының элитаһына яҡынлаша. 2017 йылдың 8 ғинуарында Марибор ҡалаһында слаломда етенсе урынды биләй, беренсе тапҡыр Донъя кубогы этаптарында иң яҡшы ун исемлегенә инә. 2018 йылдың 26 ғинуарында Ленцерхайдта Альп комбинацияһында ул беренсе тапҡыр Донъя кубогы подиумына күтәрелә.
Ҡышҡы олимпия уйындарында Көньяҡ Кореяла, Ана дүрт дисциплинала старт ала: слаломда 24-се, гигант слаломда 21-се, комбинацияла 11-се һәм Словения составында команда ярыштарында 9-сы була.
Швецияның Оре тау саңғыһы курортында донъя чемпионатында, 2019 йылда словен спортсыһы гигант слаломда ҡатнаша, унда 31-се йомғаҡлау урынын биләй, ә слаломда дистанциянан икенсе маташыуҙа сығып китә. 2021 йылда донъя чемпионатында слаломда ул 9-сы була.

# Ана Буцик
## Ҙур ярыштарҙа сығыш яһауы
### Ҡышҡы олимпия уйындары

| Олимпия уйындары | | Супергигант | Гигант слалом | Слалом | Комбинация | Команда |
| 2018 Пхенчхан | — | — | 21 | 24 | 11 | 9 |

# Ана Буцик
## Ҙур ярыштарҙа сығыш яһауы
### Донъя чемпионаты

| Донъя чемпионаты | Шәп төшөү | Супергигант | Гигант слалом | Слалом | Комбинация | Команда | Паралл. гигант слалом |
| 2013 Шладминг | — | — | — | 31 | — | — | — |
| 2015 Бивер Крик. | — | — | — | DNF2 | 11 | — | — |
| 2017 Санкт-Мориц | — | — | — | 7 | DNF2 | — | — |
| 2019 Оре | — | — | 31 | DNF2 | — | 9 | — |
| 2021 Кортина Д'Ампеццо | — | — | — | 9 | — | — | — |

# Ана Буцик
## Ҙур ярыштарҙа сығыш яһауы
### Донъя кубогы
#### Донъя кубогы этаптары подиумы (1)

    2021 йылдың 12 мартына торошло
| № | Миҙгел | Дата | Уҙғарыу урыны | Дисциплина | Урын |
| 1 | 2017/18 | 2018 йылдың 26 ғинуары | Ленцерхайде | Комбинация | 1 ! |
# Амурка

Амурка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы/ Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 3607 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 8,9 км.

# Амурка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200312115100008771
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100877
* Бассейн коды — 13.01.02.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Тютюнник Сергей Петрович

Сергей Петрович Тютюнник (23 апрель 1960 йыл — яҙыусы, журналист, Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы (1995).

# Тютюнник Сергей Петрович
## Биографияһы

Тютюнник Сергей Петрович 1960 йылда Волындә (Көнбайыш Украина) тыуа. 1981 йылда Львов хәрби-сәйәси училищеһының журналистика факультетын тамамлай. Хәрби матбуғатта эшләй. Латвияла, Үзбәкстанда, Төркмәнстанда, Германияла хеҙмәт итә. Афғанстанда хәрби хәрәкәттәрҙә, осетин-ингуш ҡораллы конфликт зонаһында, Абхазияла, Дағстанда, беренсе һәм икенсе чечен хәрби кампанияларында ҡатнаша. Хәҙер полковник С. П. Тютюнник Төньяҡ-Кавказ хәрби округының «Военный вестник Юга России» гәзитендә (Дондағы Ростов ҡалаһы) эшләй. Үҙ заманында был гәзит «Красный кавалерист» тип атала һәм унда яҙыусы Исаак Бабелдең ижади тормошо башланған. Һуңғараҡ был гәзиттә йәш һалдат Юрий Щекочихиндың тәүге мәҡәләләре баҫылып сыҡҡан.
Cергей Петрович Тютюнник Ростов өлкә ойошмаһының «Российский союз ветеранов Афганистана» йәмәғәт ойошмаһы ағзаһы.

# Тютюнник Сергей Петрович
## Ижады

Сергей Тютюнниктың прозаһын оҙаҡ йылдар буйына (биш йылға тиклем) цензура баҫтырмай килә. Артабан уның хикәйәләрен тәүге тапҡыр «Смена» журналы нәшер итә. Был 1990 йылда була. Һуңғараҡ уның хикәйәләре һәм повестары «Сельская молодежь» («Подвиг» альманахында), «Воин Росси», «Дружба народов», «Радуга» (Киев), «Огонёк» журналдарында баҫылып сыға. Был журналдарҙың барыһында ла Сергей Петрович Йыл лауреаты исеменә лайыҡ була.
Әҙиптең беренсе китабы "Воениздат"та 1993 йылда сыға. 2000 йылда «Текст» нәшриәте Тютюнниктың «Обломок Вавилонской башни» әҫәрҙәр йыйынтығын баҫтыра. Был йыйынтыҡ Аполлон Григорьев премияһының номинанты була һәм уға дәғүә итеүселәр исемлегенә (шорт-лист) индерелә.
2004 йылда Мәскәүҙең «Экспринт» нәшриәтендә С. П. Тютюнниктың «Моя Мата Хари» (шул исемдәге хикәйәһе йыйынтыҡҡа индерелгән) исемле проза йыйынтығы баҫыла.
2005 йылдың башында Францияла Париждың «Пресс де ля ренессанс» («Presses de la Renais sance») нәшриәте Сергей Тютюнниктың «Война и водка» («Guerre et vodka») проза һәм публицистикалар йыйынтығын баҫып сығара. 2005 йылдың мартында Парижда 25-се Бөтә донъя китап салоны ойошторола. Рәсәй был сараның төп ҡунағы була. Беҙҙең илдән рәсми рәүештә саҡырылған ҡырҡ рәсәй яҙыусылары араһында Сергей Петрович Тютюнник та була. Уның китабы һәм авторҙың үҙе — Рәсәй армияһында хеҙмәт итеүсе офицер — француз һәм европа публикаһында ысын ҡыҙыҡһыныу уята.
2005 йылдың аҙағында Мәскәүҙең «Время» нәшриәтендә Сергей Тютюнниктың «12 пуль из чеченской обоймы» тигән публицистик китабы сыға. 2005 йылдың көҙөндә был китап Рәсәйҙә иң күп һатылыусы 40 китап араһында була.

# Тютюнник Сергей Петрович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Орден мужества
* Медаль «За отвагу»
* Кавалер многих государственных наград

# Тютюнник Сергей Петрович
## С. П. Тютюнниктың әҫәрҙәре

Айырым баҫмалары
* Как мы с дедом умирали. Москва.: Воениздат, 1993.
* Обломок Вавилонской башни. Москва.: Текст, 2000.
* Моя Мата Хари. Москва.: Экспринт, 2004.
* 12 пуль из чеченской обоймы. Москва: Время, 2005.
* Рикошет. Москва.: ЭКСМО, 2008.
Сит илдә сыҡҡан баҫмалары
* «Guerre et vodka». Paris «Presses de la Renais sance», 2005 (на французском языке).
# Ишембай автовокзалы

Ишембай автовокзалы (автовокзал Ишембай) — ҡала автовокзалы. Ишембай ҡалаһы, Жуков урамы, йорт 2а адресы буйынса урынлашҡан.
Ишембай автовокзалы Башҡортостан автовокзалдар һәм пассажирҙар автостанциялары производство берекмәһенең структура бүлексәһе — ГУП «Башавтотранс» филиалы булып тора.
Ишембай автовокзалы ҡала, ҡала-ара һәм ҡала яны автобус бәйләнештәрен хеҙмәтләндерә.
Ҡалаға ингән урында, Ағиҙел йылғаһы аша күперҙән йыраҡ түгел урынлашҡан.

# Ишембай автовокзалы
## Тарихы

Элекке автовокзал хәҙергеһенән алыҫ түгел — Бульвар урамы, 14 адресы буйынса урынлашҡан була. Хәҙер был бинала төҙөлөш магазины урынлашҡан. 1980 йылдарҙа типовой проект буйынса яңы 2 ҡатлы автовокзал төҙөлә.
Автовокзалда 11-се һәм 12-сенән башҡа бөтә автобус маршруттары осрашалар.
Автовокзал бинаһында сәнәғәт тауарҙары магазиндары, кафе, сувенирҙар киосктары, кассалар, бәҙрәф, ярҙамсы биналар урынлашҡан. Кассанан билетте сәфәрҙән 7 көн алда һатып алып була.

# Ишембай автовокзалы
## Маршруттар

Ишембай автовокзалынан китеүсе автобустар пассажирҙарҙы ҡала буйлап, күрше ҡалаларға һәм төбәктәргә лә ташыу өсөн тәғәйенләнгән.

# Ишембай автовокзалы
## Маршруттар
### Ҡаланың автобус маршруттары

Ҡала буйынса ташыусы булып Салауат пассажирҙар автотранспорт предприятиеһы (ПАТП) — «Башавтотранс» ГУП филиалы тора.

# Ишембай автовокзалы
## Маршруттар
### Ҡала яны маршруттары

Ҡала яны йүнәлештәре Салауат пассажирҙар автотранспорт предприятиеһы көсө менән тормошҡа ашырыла (Ишембай ҡалаһындағы һәм Петровское ауылындағы парктар аша).

# Ишембай автовокзалы
## Маршруттар
### Ҡала ара өлкә эсендәге маршруттар

Башҡортостан буйынса Өфөгә, Стәрлетамаҡҡа һәм Салауатҡа айырым маршруттар бар.

# Ишембай автовокзалы
## Ҡыҙыҡлы факттар

* 2011 йылдан алып «Ишембай — Өфө» маршруты буйынса автобус Өфө аэропортына инеүҙән туҡталды.
* Ишембай ҡалаһына яҡын ятҡан Салауат һәм Стәрлетамаҡ ҡалаларына һәр 10-15 минут һайын автовокзалдан маршрут автобустары һәм таксиҙары йөрөй. Салауат һәм Стәрлетамаҡ ҡалалары маршруттары буйынса билеттәр автовокзал бинаһында урынлашҡан кассаларҙа һатыла.
# Хадыта-Яха (Шуга ҡушылдығы)

{{Река
Хадыта-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға [[Шуга (Обь ҡушылдығы)|Шуга]] йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Хадыта-Яха (Шуга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300212115300035606
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303560
* Бассейн коды — 15.02.03.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кәртәле (ҡала)

Кәртәле — (рус. Карталы) - Рәсәй Федерацияһының Силәбе өлкәһендә урынлашҡан ҡала, Кәртәле районындың административ үҙәге. Эре транспорт үҙәге, ҙур ауыл хужалығы районы үҙәге.

# Кәртәле (ҡала)
## Географияһы

Ҡала Силәбенән - 316 км, Магнитогорскиҙан - 169 км, Троицкиҙан - 190 км, Ҡостанайҙан - 376 км һәм Мәскәүҙән 1850 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Кәртәле (ҡала)
## Тарихы

Кәртәле ҡасабаһына 1914—1915 йылдарҙа Троицк-Орск тимер юлы төҙөлгәндә Полта́вский ҡасабаһы урынында нигеҙ һалына. 1944 йылдың 17 апреленән — ҡала, 1963 йылдан — өлкә буйһоноуындағы ҡала, район үҙәге.
1917 йыл Кәртәле тимер юлы станцияһы тыуған йыл тип һанала .
Граждансдар һуғышы тамамланыу менән күмер сығарыу яңынан башлана. Урал заводтарына антрацит оҙатыла, яғыулыҡ көрсөгө кәмей.
1926 йылда башланған тимер юл һалыу ваҡытлыса туҡтап алып торғолап, 70-се йылдарға тиклем дауам итә. Хатта һуғыш ваҡытында ла Кәртәле станцияһын киңәйтә баралар.
1929 йылда Магнитогорскиға тиклем һалынған тимер юл бер йылдан Орск менән тоташа.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Кәртәле тимер юлсылары Магнитогорско металлургия комбинатының өҙөклөкһөҙ эшләүен тәьмин итә.
Һуғыштан һуң яңы предприятиелар асыла: К-700 тракторҙарын ремонтлау заводы, телеретранслятор, келәм фабрикаһы эшләй башлай. Шәхси йорттарға газ үткәрелә. 60-70-80-се йылдарҙа ҙур тиҙлек менән торлаҡ, юлдар төҙөлә, ҡала төҙөкләндерелә.

# Кәртәле (ҡала)
## Климаты

Климаты уртаса һыуыҡ, уртаса йыллыҡ температураһы 1.9 °C. Иң йылы ай - июль, уртаса температураһы 19.8 °C. Ғинуар иң һыуыҡ ай - уртаса температураһы-17.2 °C.

# Кәртәле (ҡала)
## Халҡы

2016 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халҡы буйынса ҡала Рәсәй Федерацияһының 1112 ҡалаһы араһында 375-се урында була

# Кәртәле (ҡала)
## Иҡтисады

Ҡала иҡтисады ЮУЖД узелына нигеҙләнә. Тимер юлы хужалыҡтары күп.
Ҡалала икмәк продукцияһы етештереүсе элеватор бар. Еңел сәнәғәт, сауҙа предприятиелары, "Строительный камень" ЯСЙ-һы ҡырсынташ заводы, "Михеевский ГОК" ЯАЙ-ы. Файҙалы ҡаҙылдыҡтар эшкәртеү компанияларына лицензиялар бирелә.

# Кәртәле (ҡала)
## Транспорт

Кәртәле — эре тимер юл узелы. Силәбе, Магнитогорск, Орск һәм Астана менән тимер юл бәйләнеше бар, граждандарҙы сит илдәргә сығарыу пункты эшләй.
Даими автобус хәрәкәте яйға һалынған.Силәбе, Магнитогорск, Троицк ҡалаларына рейстар ойошторолған.
Ҡала аша «Бохара-Урал» газ үткәргесе үтә.

# Кәртәле (ҡала)
## Радио

* 66,65 УКВ — «Радио России»
* 68,21 УКВ — «Маяк (радиостанция)|Маяк»
* 91,10 FM — «Радио Дача»
* 102,4 FM — «Интерволна»
* 104,0 FM — «Маяк (радиостанция)|Маяк»
* 100,4 FM — «Радио-Континенталь»
# Көнбайыш Урал тимер юлы

Көнбайыш Урал тимер юлы (рус. Западно-Уральская железная дорога) — Рәсәй империяһының, һуңынан РСФСР-ҙың тимер юлы. Пермь тимер юлының Лысьва станцияһын һәм Һамар-Златоуст тимер юлының Бирҙәүеш станцияһын тоташтыра.

# Көнбайыш Урал тимер юлы
## Тарихы

Юлды проектлау һәм төҙөү 1911—1916 йылдарҙа бара. 1913 йылда «Көнбайыш Урал тимер юлдары акционерҙар йәмғиәте» тарафынан төҙөлә башлаған. Юл Урал тауҙарының көнбайыш битләүе буйлап Урта һәм Көньяҡ Уралдабара (атап әйткәндә, Барҙы һыртынан), оҙонлоғо 490 саҡрым самаһына етә. Төбәк тау тармаҡтары һәм сағылдарына бай булғанға, төҙөүселәрҙең эше күпкә ҡатмарлаша. Макушин мороно аша тоннель төҙөлә, күперҙәр (30 тимер, 127 — тимер-бетон тороҡло), һыу ағымдары аша 340 таш торба һәм юлды күтәртеп күп һанлы өйөмдәр һалына.
Юл 1916 йылдың 16 октябрендә асылған. 1919 йылдың сентябрендә Пермь тимер юлы составына инә. 1934 йылдан Свердловск тимер юлы (Лысьва — Михайловский Завод) һәм Көньяҡ Урал тимер юлы (Сказ — Бирҙәүеш участкалары) составында.
Рәсәйҙә Граждандар һуғышы барғанда юл буйлап ҡаршы яҡтар араһында яуҙар үтә, улар тимер юлды хәрәкәт итеү өсөн файҙалана.
1991 йылға тиклем элекке Көнбайыш Урал тимер юлдары участкалары ярайһы уҡ әүҙем файҙаланыла. Бер остан икенсеһенә тиклем Чусыу (Чусовская станция) — Баҡал пассажир поезы йөрөй, Силәбе-Үҙәк һәм Өфө станцияларына тиклем хәрәкәт бара. Тәүлегенә 11-13 пар йөк поезы үтә. Локомотив депоһы Наҙы-Петровск, Кузино станцияларында булған. Һуңынан Наҙы-Петровскиҙағы 6 локомотив депо нигеҙендә Силәбе заводы филиалы булдырыла. Кузино депоһы бөтөрөлә.

# Көнбайыш Урал тимер юлы
## Тарихы
### Әһәмиәте

Юл Урал төбәктәрендәге суйын иретеү һәм тимер етештереү заводтарының, атап әйткәндә: Михайловск, Шәмәхә, Наҙы-Петровск, Ҡуҫы заводтарының эшмәкәрлеген тәьмин итеү, әҙер продукцияны сығарыу өсөн төҙөлә. Быға тиклем продукция Ҡариҙел йылғаһы буйлап һыу транспорты менән ташылған. Бынан тыш, юл Пермдән Өфө, Һамар, Ырымбурға һәм кирегә арауыҡты ярайһы уҡ кәметә, шуғаса поездар ул ҡалаларға Екатеринбург һәм Силәбе ҡалалары аша йөрөгән.
Артабан, СССР осоронда ла, тимер юл буйында урынлашҡан ауыл хужалығы һәм урман сәнәғәте предприятиеларын тәьмин итеү өсөн файҙаланыла.
# Вологда өлкәһенең архитектура-этнография музейы

Вологда өлкәһенең архитектура-этнография музейы — федераль (бөтә Рәсәй) әһәмиәтендәге музей. Ул Вологда өлкәһе Вологда районының Майский ауыл биләмәһенең Семенково ауылында урынлашҡан. Музей территорияһы 12,7 гектар тәшкил итә. Музей территорияһында XIX — ХХ быуаттарҙың ағас архитектура ҡомартҡылары бар. Улар Нюксенский, Тотьма һәм Тарног райондарынан күсереп алып килтерелгән.

# Вологда өлкәһенең архитектура-этнография музейы
## Тарих

Вологда өлкә советы халыҡ депутаттары 1979 йылдың 14 декабрендә «Вологда өлкәһенең ағас архитектура музейы булдырыу тураһында» тигән ҡарар ҡабул итә. «Спецпроектреставрация» институтының № 6 архитектура-реставрация оҫтаханаһы музейҙың генераль планы проектының эскизын әҙерләй. 1981—1982 йылдар эскиздағы план менән килешелә. Вологда өлкә советы халыҡ депутаттары 1983 йылдың 17 октябрендә был турала ҡарар ҡабул итә. Был маҡсатта Ағас архитектура музейында 7 сектор бүленә: Верховажский секторы, Сухонский секторы, Үҙәк сектор, Ҡала секторы, Никольский секторы, Великоустюгский секторы, Көнбайыш секторы. 1979—1990 йылдарҙа Вологда өлкәһендә белгестәр музей объекттары өсөн эҙләнеүҙәр үткәрә. 1983 йылда музейҙың Сухонский секторын планлаштырыу проекты сығарыла. 1985 йылда музей территорияһында реставрация эштәре ойошторола. Күсереү объекттар араһында Болотов йорто, Парыгин һәм Чадромцевтарҙың амбары (келәттәре) була. 1995 йылда реставрация эштәрен финанслау туҡтатыла, бары тик 1999 йылда ғына тергеҙелә.
Музей Вологда үҙәгенән Кириллов шоссеһы буйынса 12 км алыҫлыҡта, Вологда йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан. Был биләмә боронғо Барский ауыл биләмәһенә ҡараған (хәҙер Майский ҡасабаһы)
Музей 12,7 гектар майҙанды биләй, ул XIX-ХХ быуаттарҙың ағас архитектура һәйкәлдәрен урынлаштырыу өсөн тәғәйенләнгән. Әлеге ваҡытта музей территорияһында Вологда өлкәһенең Среднесухонский (үҙ эсенә Нюксенский, Тотьма һәм Тарног райондарын алған) секторынан күсереп килтерелгән архитектура ҡомартҡылары урынлашҡан.
Нисек барырға: Вологда ҡалаһы автовокзалынан 37 һәм 37э автобустары һәм маршрут таксийында барырға була.
2004—2008 йылдарҙа музей эше «2004-2010 йылдарҙа Вологда өлкәһендә архитектура-этнография музейын үҫтереү» тигән маҡсатлы өлкә программаһына ярашлы финанслана.
Сухонский секторында сиркәү, зыярат, ауыл хужалығы комплексы, инеү зонаһын күрергә мөмкин.
# Мотаһар (исем)

Мотаһар — башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ир-ат исеме.

# Мотаһар (исем)
## Этимологгияһы

Мотаһар — «саф», «изге» мәғәнәләрен аңлатҡан мосолман ир-ат исеме.

# Мотаһар (исем)
## Билдәле шәхестәр

Мотаһар Мирхәйҙәр улы Камалетдинов (1875 йыл — 1938 йыл) — башҡорт дин әһеле. Башҡорт АССР-ы мосолмандары Үҙәк Диниә назараты мөфтөйө (1936).
Мотаһар Ҡунаҡбай улы Ғәлин (? 1915 йыл — 21 ноябрь 1942 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, кесе политрук, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 275-се кавалерия полкының политбүлек буйынса эскадрон командиры ярҙамсыһы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1942).
Мотаһар Закир улы Нәҙершин (1923 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия сержанты. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.
Мостафин Мотаһар Ғәлеәҡбәр улы — Зәки Вәлидиҙең көрәштәше. Бөрйән-Түңгәүер кантоны Таналыҡ улусында ер бүлеге мөдире.
Мотаһар — Мөхәммәт пәйғәмбәргә бирелгән бик күп күркәм исемдәр, ҡушаматтарҙың береһе.
Нурғәлиев Мотаһар Фәтих улы (1927 йыл) — быраулаусы, рационализатор. «Татнефть» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең почетлы нефтсеһе. Ленин, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордендары кавалеры.

# Мотаһар (исем)
## Әҙәби геройҙар

Мотаһар — Ноғман Мусиндың «Кеше һуҡмағы» повесындағы герой.
Мотаһар Сарбаевич — М. Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры Нәжиб Асанбаев пьесаһы буйынса ҡуйылған «Бер йәшлектә, бер ҡартлыҡта» спектаклендәге герой.