yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Көнбайыш Полесье

Көнбайыш Полесье (пол. Polesie Zachodnie, бел. Заходняе Палессе, укр. Західне Полісся) — Белоруссия, Польша һәм Украина территорияларындағы этномәҙәни регион.

# Көнбайыш Полесье
## Территорияһы

Көнбайыш өлөшө Польша (Люблин Полесьеһы), төньяғы — Белоруссия (Берестейск-Пинск Полесьеһы), көньяғы — Украина (Волынь Полесьеһы) территорияларында урынлашҡан.

# Көнбайыш Полесье
## Тарихы

Көнбайыш Полесье мәҙәни берлеге дәүләтселек осорона тиклем формалашҡан. Археологтар Юрий Владимирович Кухаренко, И. Русанова, И. Бируля, О. Иов ҡуш ҡорғандар барлығына, керамика һәм утыраҡтар үҙенсәлегенә таянып, был регионда фәҡәт волындар йәшәгән тигән һығымтаға килгәндәр. Иң киң таралған ҡатын-ҡыҙ биҙәүестәре түңәрәк ярым формаһындағы балдаҡтар булғанлыҡтан, икеләнмәйсә Көнбайыш Полесье халҡын Дулиб союзына (Дулебтар) ҡараған тип икеләнмәйсә раҫларға була.
Аҫаба халыҡ көнбайыш полесье һөйләшендә (шулай уҡ ҡарағыҙ: полесье теле) аралаша. Халыҡ нигеҙҙә православие динендә, ләкин протестантлыҡ та көслө таралған. Халыҡ һаны күп түгел, тик Брест, Бяла-Подляска, Кобрин, Ковель, Пинск ҡалаларында ғына халыҡ һаны 50 меңдән артығырыҡ.

# Көнбайыш Полесье
## Эске һыуҙары

Көнбайыш Полесье көнсығыш өлөшө Днепр йылғаһы, көнбайышы - Висла йылғаһы бассейнындарында. Иң ҙур йылғалары: Припять, Көнбайыш Буг, Стыр, Горынь, Ясельда. Көнбайыш Полесье территорияһында уникаль Свитязь күле бар.
# Батыршин Мөхәмәтҡунафи Әлүк улы

Батыршин Мөхәмәтҡунафи Әлүк улы (27 июнь 1833 йыл — 5 ноябрь 1912 йыл) — табип.

# Батыршин Мөхәмәтҡунафи Әлүк улы
## Биографияһы

1833 йылдың 27 июнендә Ырымбур губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Аллағыуат ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Салауат ҡалаһы составында) тыуған. Сығышы менән Батыршиндар дворян нәҫеленән.
1852 йылда Ҡазан гимназияһын, ә 1857 йылда Ҡазан Император университетының медицина факультетын тамамлай.
1857 йылда Башҡорт ғәскәренең табибы итеп тәғәйенләнә.
1858—1859 йылдарҙа Хиуа ханлығы һәм Бохара әмирлегенә ебәрелгән миссия составында була.
1869 йылдың 18 майынан Ташкентта ҡала һәм төрмә табибы вазифаһын үтәй. А. И. Добромыслов яҙыуынса, Мөхәмәтҡунафи Батыршин урындағы халыҡты медицина ярҙамы менән ҡулланырға, ҡара сәсәк сиренә ҡаршы прививка яһауҙы ойошторған (1875 йылда — 1000 ашыу, 1876 йылда — 766, 1877 йылда — 1468 балаға привика яһалған).
1892 йылдың 12 октябрендә үҙ теләге буйынса Ташкент ҡала табибы вазифаһын ҡалдыра. 1897 йылда төрмә табибы вазифаһынан ҡалдырып отставкаға китә.
1912 йылдың 5 ноябрендә Ташкентта вафат була.

# Батыршин Мөхәмәтҡунафи Әлүк улы
## Бүләктәре

* 3 дәрәжә Изге Анна ордены,
* 2 дәрәжә Изге Станислав ордены,
* 3 дәрәжә Изге Станислав ордены.

# Батыршин Мөхәмәтҡунафи Әлүк улы
## Ғаиләһе

Атаһы — Әлүк Батыршин, ағалары һәм ҡустылары — Искәндәр, Сөләймән, Ибраһим, Йыһангир.
# Икенсе Йомағужа

Икенсе Йомағужа (2-се Йомағужа; рус. Второе Юмагузино) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.

# Икенсе Йомағужа
## Географик урынлашыуы

Ҡороған йылғаһы буйында (Имән тамағында) урынлашҡан.

# Икенсе Йомағужа
## Тарихы

Аҡъюл ауылынан (хәҙерге Башҡортостандың Хәйбулла районы) Йомағужа торамаһы барлыҡҡа килә. Артабан Йомағужанан биш ауыл барлыҡҡа килә — Үҙәмбай, 1-се Йомағужа, 2-се Йомағужа, 3-сө Йомағужа һәм 4-се Йомағужа ауылдары барлыҡҡа килгән. Икенсе Йомағужа (Имәнтамаҡ) ауылы Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы составында була.
1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына индерелә. 1930 йылдың 20 авгусынан Башҡортостан АССР-ының Ейәнсура районы составына керә. 1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенең составына бирелә. 1934—1959 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Ейәнсура районы составында була. 1959 йылда Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы составына индерелә

# Икенсе Йомағужа
## Халҡы

Ауыл башҡорттарының иҫәбе :
| 1859 | 1866 | 1889 | 1892 | 1900 | 1917 | 1920 | 1926 |
| 162 | 248 | 131 | 315 | 280 | 441 | 412 | 357 |
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башҡорттар 98 % тәшкил итә.
# 1888 йыл

II мең йыллыҡ :
XVII быуат — XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат — XXI быуат :
Хронологик таблица :
1888 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1888 MDCCCLXXXVIII |
| Юлиан стилендә | 1887—1888 (13 ғинуардан) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2640—2641 (3 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7396—7397 (13 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5648—5649 ה'תרמ"ח — ה'תרמ"ט |
| Мосолман календары | 1305—1306 |
| Боронғо әрмән календары | 1337 ԹՎ ՌՅԼԷ |
| Ҡытай календары | 4584—4585 丁亥—戊子 красная свинья — жёлтая мышь |
| Эфиопа календары | 1880—1881 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 1944—1945 |
| - Шака самват | 1810—1811 |
| - Кали-юга | 4989—4990 |
| Иран календары | 1266—1267 |
1888 (бер мең һигеҙ йөҙ һикһән һигеҙенсе) йыл — кәбисә йыл, григориан календары буйынса йәкшәмбе көндө башлана. Был беҙҙең эраның 1888 йылы, 2 мең йыллыҡтың 888 йылы, XIX быуаттың 88 йылы, XIX быуаттың 9 ун йыллығының 8 йылы, 1880 йылдарҙың 9 йылы.

# 1888 йыл
## Тыуғандар

* Амантаев Ғәббәс Ямалетдин улы — башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре.
* 26 март — Вәлиев Мәсәлим Мөшәрәп улы, композитор, дирижёр, башҡорт профессионал музыка сәнғәтенә нигеҙ һалыусы. Беренсе башҡорт операһын яҙыусы.
* 8 июль — Ҡарамышев Гәрәй Батыргәрәй улы, башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре, Ҡарамышевтар нәҫеленән.
* 12 июль — Мутин Илдархан Ибраһим улы, башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре. Сәйәси репрессия ҡорбаны.
* 30 август — Тюлькин Александр Эрастович, рус, совет рәссамы, БАССР-ың халыҡ рәссамы (1955).
* 15 октябрь — Ҡушаев Хафиз Ҡушай улы, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитетының 3-cө рәйесе.
* 15 декабрь — Мөхәммәтша Буранғолов, Башҡортостандың халыҡ сәсәне (1944).
# Калганак

Калганак — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Васюган йылғаһының уң ярына тамағынан 386 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Калганак
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010800112115200031154
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203115
* Бассейн коды — 13.01.08.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Лыза-Ты-Вис

Лыза-Ты-Вис — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Лызаю йылғаһының уң ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Лыза-Ты-Вис
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000072627
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103007262
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Нгарка-Харвота-Яха

Нгарка-Харвота-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Воронковский Сор күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Нгарка-Харвота-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300212115300035071
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303507
* Бассейн коды — 15.02.03.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ҡандышлы

Ҡандышлы (рус. Кандышла) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Нөгөштөң уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Ҡандышлы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Йомағужа һыуһаҡлағысынан Салауатҡа тиклем, Нөгөш йылғаһын (башынан Нөгөш һыуһаҡлағысына тиклем) индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200412111100018053
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101805
* Бассейн коды — 10.01.02.004
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Хо Га И

Хо Га И (허가이 (許哥而), Рәсәй Империяһы һәм Советтар Союзында Алексей Иванович Хегай тип тә билдәле (1908 йылдың 18 марты (буранайы), Хабаровск, Рәсәй Империяһы — 1953 йылдың июль (майайҙың) 2 көнө, Пхеньян, КХДР) — Рәсәй һәм Корея инҡилапсыһы, КХДР-ның фирҡә һәм дәүләт эшмәкәре.

# Хо Га И
## Тормош юлы

Хабаровскиҙағы корей мәктәбе уҡытыусыһы ғаиләһендә тыуа. Етем булып ҡалғас, эшләргә мәжбүр булһа ла, мәктәпте бөтөрә алған. 1924 йылда Бөтә Союз Ленин Коммунист Йәштәр Берләшмәһенә (урыҫ. ВЛКСМ) инеп, әүҙем комсомол эшмәкәре булып китә, 1930 йылдың аҡъюлайында (декабрендә) Бөтә союз (большевиктарҙың) Коммунист Фирҡәһенә инә. 1932 йылда Алыҫ Көнсығыш крайы комитеты сәркәтибе булып тәғәйенләнә.
# Джон Мейнард Кейнс

Джон Ме́йнард Кейнс, 1-се барон Кейнс CB (ингл. John Maynard Keynes, 1st Baron Keynes; 5 июнь 1883 йыл, Бөйөк Британия, Кембридж ҡалаһы — 21 апрель 1946 йыл, Тилтон алпауыт ере, Сассекс графлығы) — инглиз иҡтисадсыһы, иҡтисад теорияһында кейнсиан йүнәлешен булдырыусы.
Иҡтисад фәнендә Джон Мейнард Кейнс фекерҙәре йоғонтоһонда тыуған ағым һуңынан нәҡ ошондай атама менән йәки «кейнсианлыҡ» тип йөрөтөлә башлай. Ғалим шулай уҡ макроэкономиканы фән булараҡ нигеҙләүселәрҙең береһе.
Бынан тыш Кейнс ихтималлыҡ — һан бәйләнеше түгел, ә логик төшөнсә тигән фаразлауға нигеҙләнгән үҙенсәлекле «ихтималлыҡ теорияһын» тәҡдим итә.

# Джон Мейнард Кейнс
## Биографияһы

Джон Мейнард Кейнс 1883 йылдың 5 июнендә Бөйөк Британияның көнсығышында урынлашҡан Кембридж ҡалаһында тыуған. Уның атаһы — Джон Невил Кейнс (31.08.1852—15.11.1949), билдәле иҡтисадсы, Кембридж университетының иҡтисад, логика һәм философия уҡытыусыһы була. Әсәһе — Флоренс Ада Браун (ингл. Florence Ada Brown), уңышлы яҙыусы, бер үк ваҡытта әүҙем йәмәғәтсе, ул Кембридждың беренсе ҡатын-ҡыҙ мэры була. Уның кесе туғаны Джефри Кейнс (ингл. Geofferey Keynes) (1887—1982) — һөнәре буйынса хирург, һирәк осрай торған һәм ҡиммәтле китаптар йыйыу менән шөғөлләнгән библиофил була; кесе һеңлеһе Маргареттың (1890—1974) ире — Нобель премияһы лауреаты физиолог Арчибалд Вивиен Хилл (26.09.1886—3.06.1977). Уларҙың ҡыҙы Полли Хилл (14.07.1914—21.08.2005) — шулай уҡ билдәле иҡтисадсы, антрополог, Кембридж университеты уҡытыусыһы. Шулай итеп, Мейнард Кейнс университет уҡытыусылары мөхитендә үҫә, уның биш йәшенә ҡарт өләсәйе Джейн Элизабет Форд уға шулай тип яҙған була:
Итон ир-егеттәр колледжы китапханаһында эшләү һөҙөмтәһендә 16 йәшендә Джон Кейнстарҙың шәжәрә ағасын төҙөй, ул Англия биләмәләренә [[XI быуат]]та килеп төпләнгән иң боронғо бабаһы Ульям де Каандән башлана.
# Элмәлек (йыр)

Элмәлек — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.

# Элмәлек (йыр)
## Йырҙың тексы

...Элмәлек, элмәлек, Элмәле лә тундарҙы беҙ кеймәнек.
Ерҙә лә тыуып, ерҙә үҫтек, Донъя рәхәткәйҙәрен күрмәнек.
Элмәлек, элмәлек,
Элмәле лә тундарҙы беҙ кеймәнек.
Ҡамсат бүрктәрҙе күрмәнек,
Туйҙан да туйға сабып йөр(ө)мәнек.
Элмәлек, элмәлек,
Элмәле лә тундарҙы беҙ кеймәнек.
Көн биткәйенә тип үрләнек,
Аяҙ ҙа ғына көндәр күрмәнек.
Элмәлек, элмәлек,
Элмәле лә тундарҙы беҙ кеймәнек.
Билде бөгөп, байға эшләнек,
Йәшәйбеҙ, тип, көн-төн этләндек.
«Элмәлек» башҡорт халыҡ йыры тәүге тапҡыр 1938 йылда этнолог Л. Н. Лебединский тарафынан яҙып алына һәм «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығында Н. Иҙелбай яҙмаһында баҫтырыла.
Йырҙың варианттарын Ғата Сөләймәнов К. М. Дияровтан яҙып ала.

# Элмәлек (йыр)
## Йөкмәткеһе

«Элмәлек» йырында был йыр яҙылыу дәүерендә йәшәп килгән социаль тигеҙһеҙлек һүрәтләнә. Йыр тексы үҙ намыҫын яҡлаусы ярлылар исеменән яҙылған.

# Элмәлек (йыр)
## Характеристикаһы

«Элмәлек» йыры лирик-драматик характерҙа.

# Элмәлек (йыр)
## Башҡарыусылар

Йырҙы Х. Л. Ғәлимов, Ф. Г. Ноғоманова, И. М. Смаков, Башҡортостан Республикаһының Хор капеллаһы башҡара.

# Элмәлек (йыр)
## Ҡулланыу

Йырҙы композитор А. Р. Хәлфетдинов фортепиано һәм тауыш өсөн, Р. В. Сәлмәнов ҡатнаш хор өсөн (a cappella) эшкәрткән.
# Пыжма

Пыжма — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уна йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Пыжма
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300512103000004606
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000460
* Бассейн коды — 03.02.03.005
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ғабдулла Туҡай һәйкәле (Ҡазан, Пушкин урамы)

Ғабдулла Туҡай һәйкәле Ҡазанда Пушкин урамында, ҡаланың Вәхит районында Ғабдулла Туҡай скверындағы бөйөк татар халыҡ шағиры, әҙәби тәнҡитсе, публицист, тәржемәсе һәм йәмәғәт эшмәкәре һәйкәле

# Ғабдулла Туҡай һәйкәле (Ҡазан, Пушкин урамы)
## Тасуирламаһы

Һәйкәлдең авторҙары - Ахунов Саҙрый Сәләх улы, Лев Ефимович Кербель һәм Лев Моисеевич Писаревский
Һәйкәл ҡара лабрадориттан бейек постаментта ҡуйылған һәм ҡулына асылған китап тотҡан Ғабдулла Туҡайҙың бронза фигураһынан ғибәрәт. Постамент квадрат нигеҙҙә урынлашҡан, аҫта дүртҡырҙан тора, ул яйлап һигеҙ ҡырлығы әйләнә. Постаменттың аҫҡы өлөшө татар халыҡ орнаменты менән уратып алынған. Алғы өлөшөндә кириллица һәм ғәрәп хәрефтәре менән «Ғабдулла Туҡай. 1886—1913» тип яҙылған.
Һәйкәл 1958 йылда асыла. РСФСР Министрҙар Советы 1960 йылдың 30 авгусындағы 1327-се һанлы (өҫтәмә 1) ярашлы һәйкәл федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты булып тип танылған.
# Башҡортостан халҡы

Башҡортостан халҡы
«Башкортостанстат» мәғлүмәттәре буйынса 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата, Башҡортостан Республикаһының халҡы 4 065 993 кеше тәшкил итә. Халыҡ тығыҙлығы — 28,4 кеше/км² (2010).

# Башҡортостан халҡы
## Тыуым-үлем һандары

Ҡалып:СмертностьРегионы
Ҡалып:ЕстественныйПриростРегионы
Ҡалып:ПродолжительностьЖизниРегионы
Халыҡтың 27 проценты Өфөлә һәм Өфө районында йәшәй (2002). Халыҡ иң иркен торған төбәктәр араһында — Йылайыр (3 кеше/км²), Белорет (3,7 кеше/км²) һәм Бөрйән (4 кеше/км²) райондары. Халыҡ иң тығыҙ урынлашҡан төбәктәр иҫәбендә Өфө (37 кеше/км²), Ҡырмыҫҡалы (30 кеше/км²), Шишмә (29 кеше/км²) һәм Туймазы (27 кеше/км²) райондары.
2010 йыл мәғлүмәттәренә ярашлы:
* Ҡала халҡы — 2 435 319 кеше,
* Ауыл халҡы 1 630 973 кеше;
* Ҡала халҡы өлөшө — 59,8 процент;
* Ауыл халҡы өлөшө 40,2 процент.
Бөтә Рәсәй күрһәткестәренә ҡарағанда, Башҡортостанда йәштәр халыҡтың тосораҡ өлөшөн тәшкил итә (18%, Рәсәй буйынса дөйөм һан – 16%); оло йәштәге халыҡ өлөшө дөйөм ил күрһәткестәренә ҡарата түбәнерәк (тейешлесә 19 һәм 21%). Шул уҡ ваҡытта, халыҡ дөйөм алғанда олоғая бара.
2006 йылда ғүмер оҙонлоғо Башҡортостанда бөтә Рәсәйгә ҡарата бер йылға оҙағыраҡ ине (тейешлесә 67,5 һәм 66,6 йыл).

# Башҡортостан халҡы
## Халыҡтың милли составы

2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алғанда, Башҡортостан халҡының милли составы түбәндәгесә булып сыҡты:
Һаны 1 меңдән ашыу булған халыҡтар күрһәтелгән
Башҡортостанда барлығы 100-ҙән ашыу милләт йәшәй.

# Башҡортостан халҡы
## Халыҡтың милли составы
### Милләттәрҙең республика буйынса таралышы (2002 халыҡ иҫәбе мәғлүмәте)

* Башҡорттар
* Урыҫтар
* Татарҙар
* Сыуаштар
* Марыйҙар

# Башҡортостан халҡы
## Халыҡтың милли составы
### Тел белеү

2002 йылға ҡарата, Башҡортостан халҡының 96,4 %-ы урыҫ телен, 25,75 %-ы башҡорт телен, 34%-ы татар телен белә..
| Башҡортостан Республикаһының дәүләт телдәрен белеү (2002 йылғы халыҡ иҫәбе) | Урыҫтар | Башҡорттар | Татарҙар | Сыуаштар | Марыйҙар | Украиндар | Мордва | Удмурттар | Башҡалар |
| Башҡорт теле | 14765 | 912204 | 109799 | 9126 | 3548 | 556 | 323 | 2921 | 3629 |
| Урыҫ теле | 1481250 | 1135714 | 955368 | 114001 | 100308 | 54974 | 25835 | 20662 | м/ю |
| башҡа телдәрҙе белеү: | |
| Инглиз теле | 61833 | 36667 | 42146 | 1661 | 1241 | 1936 | 317 | 295 | 3228 |
| Ҡаҙаҡ теле | 300 | 2162 | 1792 | 63 | 94 | 35 | — | 11 | 2486 |
| Мари (ялан-көнсығыш мари) теле | 1396 | 3126 | 1512 | 164 | 88605 | 39 | 27 | 432 | 104 |
| Немец теле | 1396 | 15198 | 17373 | 1080 | 1053 | 1022 | 259 | 101 | 4374 |
| Сыуаш теле | 2400 | 1909 | 2207 | 91050 | 331 | 80 | 353 | 12 | 146 |
| Татар теле | 21519 | 449207 | 859748 | 22345 | 27330 | 1197 | 919 | 8623 | 5981 |
| Удмурт теле | 270 | 1336 | 495 | 8 | 217 | 10 | 9 | 19102 | 28 |
| Украин теле | 4285 | 417 | 538 | 81 | 54 | 19726 | 46 | 6 | 566 |
| Француз теле | 4119 | 2127 | 2966 | 88 | 196 | 131 | 15 | 9 | 322 |
# Бехштедт

Бехштедт (нем. Bechstedt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 164 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,46 км². Диңгеҙ кимәленән 375 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7426 һәм автомобиль коды — SLF.
# Кесе Колодня

Кесе Колодня — Рәсәй йылғаһы. Тула өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Колодня йылғаһының уң ярына тамағынан 9,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Кесе Колодня
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Упа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010100312110000019281
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001928
* Бассейн коды — 09.01.01.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кульбакин (Азов районы)

Кульбакин — Ростов өлкәһе Азов районы утары.
Отрада ауыл биләмәһе cоставына инә.

# Кульбакин (Азов районы)
## Географияһы

Район үҙәге — Азов ҡалаһынан 60 саҡрым алыҫлыҡта көньяҡтараҡ тора.

# Кульбакин (Азов районы)
## Географияһы
### Урамы

* Йәшел урамы.

# Кульбакин (Азов районы)
## Иҫтәлекле урын

* Яғыулыҡ -майлау оҫтаханаһынан ярты километр төньяҡтараҡ археологик ҡомартҡы — ҡурғанһыҙ ҡәберлек «Кульбакин −1» (4 өйөм) урынлашҡан. Датаһы: беҙҙең эраға тиклем ике мең йыллыҡ — б. э. XIV быуат арауығы. Ростов Өлкә Советының Кесе Советы 301-се ҡарары (18 ноябрь, 1992 йыл) ҡурғанһыҙ ҡәберлек урындағы әһәмиәткә эйә мәҙәни мираҫ объекттары исемлегенә 6100339000 коды аҫтында инә.
# Әл-Джинн сүрәһе

Әл-Джинн сүрәһе (ғәр. سورة الجن‎, Ендәр ) — Ҡөрьән Кәримдең 72 сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 28 аяттан тора.

# Әл-Джинн сүрәһе
## Транскрипцияһы

1-4: Ҡуль үүхийә иләййә әннәһүс-тәмәғә нәфәрум минәлджинни фәҡаалүү иннәә сәмиғнәә Ҡур`әәнән ғәджәбә. Йәһдии иләәррушди фә`әәмәннәә биһи үә лән нүшрикә бираббинәә әхәдә. Үә әннәһү тәғәәләә джәддү раббинәә мәә-ттәхаҙә саахибәтәүүә ләә үәләдә. Үә әннәһү кәәнә йәҡуулү сәфииһүнәә ғәләә-ллааһи шәтата.

# Әл-Джинн сүрәһе
## Мәғәнәһе

1-4: Әйт: “Миңә үәхи ҡылынды: ендәрҙең төркөмө тыңлаған һәм улар әйткәндәр: “Ысынлап та, беҙ ғәжәп Ҡөрьән ишеттек. Ул тура юлға алып бара, беҙ Уға иман килтерҙек, һәм Раббыбыҙға һис кемде тиңдәш итмәйәсәкбеҙ. Һәм Ул Раббыбыҙҙың бөйөклөгө юғары булһын! – Үҙенә ҡатында һәм бала ла алманы. Арабыҙҙан булған ахмаҡ Аллаға ҡарата саманан тыш һүҙҙәр һөйләне
# Ирәндек

Ирәндек (рус. Иренды́к) — көньяҡ-көнсығыш Башҡортостандағы тау арҡаһы. Оҙонлоғо — 135 км. Иң юғары нөктәһе — Көҙгөнташ тауы (бейеклеге 987 м). Тау арҡаһы Башҡортостандан Учалы, Әбйәлил, Баймаҡ һәм Хәйбулла райондарында урынлашҡан. Ирәндек тауы порфирит, диабаз, эзбизташ кеүек тау тоҡомдарынан барлыҡҡа килгән. Төньяҡ өлөшөндә — урман менән ҡапланған тайга, көньяғында — бүтәгә-ҡылған үләнле дала. Ирәндек — Урал тауҙарының матур урыны. Бында боронғо ҡаласыҡтар, оҫтаханалар һәм ташланған ауылдар урыны табыла. Көнсығыш битендә Ибраһим шарлауығы урынлашҡан.
Ирәндектең Учалы районында урынлашҡан төньяҡ өлөшө Бәләкәй (Кесе) Ирәндек тип атала. Иң бейек түбәләре — Тораташ (921 м) һәм Кәзәташ, Ҡарт-Муйнаҡ ауылы янында урынлашҡан. Иң төньяҡ нөктәhендә, Комсомольск ҡасабаhы янындағы Бөркөт-тау түбәhе аша Ирәндек Күмәс тау арҡаһына тоташа.

# Ирәндек
## Топоним

Исеменең килеп сығышы менән бәйле башҡорт риүәйәте бар. Алданған Оморҙаҡ тауҙан төшөп, үҙәнгә еткәс: — Хәҙер беҙ өйрәндек! — тип ҡысҡырып ебәргән.

# Ирәндек
## Күлдәре һәм йылғалары

Тау арҡаһы буйында матур йылға һәм күлдәр урынлашҡан. Көнбайыш битендә — Граф күле һәм Талҡаҫ куле. Тау түбәһенән Таналыҡ һәм Төйәләҫ йылғалары ағып төшә.
| (аудио) |
| (аудио) | Ирәндек. Башҡорт халыҡ йыры. Иҙрис Гәниев. |
| (аудио) | noicon |
| Помощь по воспроизведению |
Медиа: irendyk_1.ogg
Учалы районында Ирәндек буйынан Уй йылғаһы ағып төшә, Ҡарағайкүл (рус. Ворожеич) урынлашҡан.

# Ирәндек
## Ирәндек башҡорт халыҡ йыры

Һай!.. Иртәнсәккәй тороп, бер ҡараһам,
Уң ҡулында көмөш йөҙөк,
Ҡуш беләҙек, билкәй нәҙек,
Саңҡ-саңҡ итә Ирәндек бөркөтө,
Һай!.. Саңҡ-саңҡ итә Ирәндек бөркөтө.
Өмөт өҙмәң, дуҫтар, был донъянан,
Уң ҡулында көмөш йөҙөк,
Ҡуш беләҙек, билкәй нәҙек,
Байрам булып китер бер көндө,
Һай!.. Байрам булып китер бер көндө.
Һай!.. Иркәләрмен, тинем, кис килермен, тинем,
Уң ҡулында көмөш йөҙөк,
Ҡуш беләҙек, билкәй нәҙек,
Ҡарттар күрер, ярамай, йәнем, ти,
Һай!.. Ҡарттар күрер, ярамай, йәнем, ти.
# Новиков Аполлон Валентинович

Новиков Аполлон Валентинович (1864—1917) — Өфө губернаһы дворянлығы башлығы, ғәмәли статский советник.

# Новиков Аполлон Валентинович
## Биографияһы

Өфө губернаһының тоҡомдан килгән дворяндар нәҫеленән. Губерна дворянлығы башлығы Новиков Валентин Аполлоновичтың улы (1837—1880). Өфө губернаһы ер биләүсеһе: мираҫҡа ҡалған 1211 дисәтинә, ҡатынының — 261 дисәтинә.
1884 йылда Николаевск кавалерия училищеһын тамамлау менән 18-се Клястицкий драгун полкына корнет булып сығарыла, унда артабанғы бөтә хеҙмәтен үткәрә. 1895 йылдың 15 мартында ротмистр дәрәжәһенә күтәрелә. 1896 йылда армия кавалерияһының запасына сыға, ә киләһе йылда подполковник дәрәжәһендә, мундирҙа отставкаға китә.
1897 йылда Өфө өйәҙенең һәм губерна земство йыйылыштарының ағзаһы, Өфө өйәҙе буйынса почетлы мировой судья булып һайлана. Төп иғтибарҙы халыҡ уҡыуҙарын һәм китапханаларын үҫтереүгә йүнәлтеп, өйәҙҙең мәҙәнилеген күтәреү буйынса күп эштәрҙә ҡатнаша. 1899 йылда Өфө өйәҙе дворянлығы башлығына кандидат булып һайлана, ә 1902 йылда өйәҙ дворянлығы етәксеһе була. Ғәмәли статский советник дәрәжәһен 1912 йылдың 6 декабрендә ала. 1914 йылда өфө губерна дворянлығы башлығы итеп һайлана, был вазифала өс йыл була.
1917 йылдың 5 июнендә вафат була.

# Новиков Аполлон Валентинович
## Бүләктәре

* 3-сө дәрәжә Изге Станислав ордены (1894)
* 4-се дәрәжә Изге Владимир ордены (1906)
* 2 -се дәрәжә Изге Анна ордены (1909)
* 3-сө дәрәжә Изге Владимир ордены  (1914)
* 1-се дәрәжә Изге Станислав ордены (1915)