yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Рәсәй империяһы

Рәсәй империяһы (реф. тик. Россійская Имперія; шулай уҡ Бөтә Рәсәй империяһы, Рәсәй дәүләте йәки Рәсәй) — 1721 йылдың 22 октябренән (2 ноябренән) алып 1917 йылда Февраль революцияһына һәм Рәсәй республикаһын иғлан итеүгә тиклем йәшәгән дәүләт.
Төньяҡ һуғыш тамамлағандан һуң, Сенаттың үтенесе буйынса урыҫ батшаһы Пётр I 1721 йылдың 22 октябрендә (2 ноябрендә) Бөтә Рәсәй императоры һәм Ватан атаһы титулын ҡабул иткәс, империя иғлан ителә.
1721 йылдан 1728 йылға тиклем һәм 1730 йылдан 1917 йылға тиклем Рәсәй империяһының баш ҡалаһы Санкт-Петербург, ә 1728—1730 йылдарҙа — Мәскәү ҡалалары була.
Рәсәй империяһы ҡасандыр булған дәүләттәрҙән майҙаны буйынса (Британ һәм Монгол империяларынан һуң) өсөнсө була.
Империя башлығы — Бөтә Рәсәй императоры сикләнмәгән абсолют власҡа эйә була.

# Рәсәй империяһы
## Халҡы

Йән иҫәбен алыуҙар :
| № | йыл | млн кеше |
| 1 | 1722 | 14 |
| 2 | 1742 | 16 |
| 3 | 1762 | 19 |
| 4 | 1782 | 28 |
| 5 | 1796 | 36 |
| 6 | 1812 | 41 |
| 7 | 1815 | 45 |
| 8 | 1835 | 60 |
| 9 | 1851 | 69 |
| 10 | 1858 | 74 |
| общая | 1897 | 129 |
| ЦСК | 1914 | 166 |
1897 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Рәсәй империяһының халҡы 129,2 млн кеше тәшкил иткән.

# Рәсәй империяһы
## Комментарийҙар

* ↑ 1914 год, c Финляндией, по данным ЦСК МВД
# Үрге Паниха

Үрге Паниха — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вишера йылғаһының һул ярына тамағынан 281 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Үрге Паниха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100004273
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100427
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Сога (Пинега ҡушылдығы)

Сога — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының уң ярына тамағынан 281 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Сога (Пинега ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000037576
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003757
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡыуатов Ғүмәр Ғәлим улы

Ҡыуатов Ғүмәр Ғәлим улы (29 июнь 1893 йыл — 6 апрель 1946 йыл) — табип-хирург, дәүләт эшмәкәре. Беренсе донъя, Граждандар һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы. Башҡортостанда һаулыҡ һаҡлау эшенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе, 1919—1928 йылдарҙа БАССР һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссары, бер үк ваҡытта 1922 йылдан — Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты ҡарамағындағы Үҙәк санитар‑эпидемик ғәҙәттән тыш хәлдәр комиссияһы рәйесе.

# Ҡыуатов Ғүмәр Ғәлим улы
## Биографияһы

Ғүмәр Ғәлим улы Ҡыуатов 1893 йылдың 29 июнендә Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Үҫәргән улусына ҡараған (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ейәнсура районы) Ҡыуат-Бикбирҙе ауылында уҡытыусы ғаиләһендә тыуған. Ҡыуатовтар — нәҫелдән килгән башҡорт дворяндары, Бикбау бей кенәз һәм Мөйтән бей вариҫтары.
1912 йылда Ырымбур гимназияһын, 1917 йылда Ҡазан университетының медицина факультетын тамамлай. Врач дипломын алыуға Герман һуғышы башлана, фронтҡа китә.
Революциянан һүң Ғүмәр Ҡыуатов Башҡортостандың беренсе һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссары итеп тәғәйенләнә. Был вазифаны башҡарыу уға бик ауыр йылдарға тура килә. Граждандар һуғышы Башҡортостанды тамам бөлгөнлөккә төшөрә. Бөтә ерҙә аслыҡ, яланғаслыҡ хөкөм һөрә, төрлө йоғошло яман сирҙәр тарала. Ул йылдарҙа һаулыҡ һаҡлауҙа кадрҙар етешмәй. Тәүге халыҡ комиссары эш башлағанда ни бары 6 врач була. Ғүмәр Ҡыуатовтың белеме, ойоштороу һәләте, арымай талмай фиҙакәр эшләүе һаулыҡ һаҡлау эшенә йәмәғәтселекте ылыҡтыра.
1926 йылда республикала трахома сире ныҡлап тарала,Ғүмәр Ҡыуатов Өфөлә Күҙ ауырыуҙары институтын булдырыу өсөн бик күп көс һала. Ғүмәр Ғәлим улы тырышлығы менән Германиянан Өфөгә ҡиммәтле ҡоролмалар ҡайтартыла, был Күҙ ауырыуҙары институтында ҡатмарлы операциялар эшләргә мөмкинлек бирә. Халыҡ араһында аңлатыу һәм дауалау эштәре киң йәйелдерелә.
1930 йылда Ҡыуатов Мәскәүҙең Үҙәк нерв системаһы эшсәнлеген өйрәнеү институтына уҡырға инә. Яуаплы вазифалар биләү менән бер рәттән фәнни эш менән шөғөлләнә. Бик күп фәнни эштәре нәшер ителә.
1937—1938 йылдарҙағы репрессиялар ваҡытында уға сығышы менән дворян булыуын һәм бер осор Өфө земство управаһы етәксеһе булыуын йәшергән өсөн ҡаты шелтә бирәләр (1938), ләкин башҡа төрлө ғәйеп таҡмайҙар һәм ул иректә ҡала.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында хәрби госпиталдәрҙә эшләй, хирургик операциялар яһай.

# Ҡыуатов Ғүмәр Ғәлим улы
## Хәтер

* Башҡортостандағы иң ҙүр клиник дауахана Ҡыуатов исемен йөрөтә
* Өфө ҡалаһы Калинин районындағы урам Ҡыуатов исемен йөрөтә
# Кесе Мостовая (Чумыша ҡушылдығы)

Кесе Мостовая — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чумыш йылғаһының уң ярына тамағынан 582 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Кесе Мостовая (Чумыша ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200412115200001831
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200183
* Бассейн коды — 13.01.02.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# 1982 йылда йыһанға осороуҙар исемлеге

1982 йылдағы орбитаға осороуҙар исемлеге. Ҡыҙыл төҫ менән уңышһыҙ осороуҙар билдәләнгән. Осоусы йыһан аппараттары (ЙА) ҡалын итеп айырып билдәләнгән.
# Софтбол

Софтбол (ингл. softball)- туп менән командалы спорт уйыны, бер төрө бейсбол. Софтбол өсөн туп ҙурлығы буйынса грейпфрутты хәтерләтә һәм осошта түбәнерәк тиҙлеккә эйә. Софтболды ир-егеттәр ҙә, ҡатын-ҡыҙҙар ҙа уйнай. Уйындың бер Нисә төрө Бар: «Фаст-питч» — «Тиҙ бирелеш», «Слоу-питч» — «Әкрен бирелеш», «Модифай-питч» — «Уртаса бирелеш». 1996 йылдан 2008 йылға тиклем олимпия дисциплинаһы булып ҡатын-ҡыҙҙар командалары араһында «фаст-питч» уйыны тора.
Бейсбол киң таралған илдәрҙә софтбол да популяр. Софтболда бейсболдан айырмалыҡтар йәрәхәтләнеүҙе кәметеүгә йүнәлтелгән һәм спортсыларҙың түбән физик мөмкинлектәренә яраҡлаштырылған.

# Софтбол
## Софтбол Башҡортостанда

Башҡортостанда С. үҫеше 1987 й. Өфө р‑ны Николаевка а. урта мәктәбендә беренсе секция асылыуға бәйле (ҡара: “Башҡортостан”). Өфөлә (18‑се һәм 90‑сы урта мәктәптәр), Булгаков, Нөрлө, Чесноковка, Шемәк аа. (бөтәһе лә — Өфө р‑ны) секциялар эшләй. 1993 й. Николаевка а. Рәсәйҙәге тәүге софтбол стадионы төҙөлә. Респ. С. б‑са “Башҡортостан” командаһының 12 уйынсыһы [беренсе Рәсәй чемпионатының көмөш призёрҙары (1992)] Рәсәйҙең тәүге спорт мастерҙары була. Халыҡ‑ара ярыштарҙа Рәсәй йыйылма командаһы составында юғары ҡаҙаныштарға И.Ю.Полецкова һәм А.Р.Уйылданова ирешә. Респ. Өфө р‑ны СДЮСШОР‑ында 50‑гә яҡын кеше шөғөлләнгән С. бүлеге эшләй (2008). 1990 й. алып БР С. федерацияһы эшләй. С. м‑н тренерҙар В.В.Маклаков, Е.Ф.Маклакова, бөтә Рәсәй категориялы судья А.Ю.Степанов эшмәкәрлеге бәйле.
# Томск уҡытыусылар институты

Томск уҡытыусылар институты — рус. Томский учительский институт — Рәсәй империяһының мәктәптәр һәм училищелар өсөн уҡытыусылар әҙерләү буйынса уҡыу йорто.

# Томск уҡытыусылар институты
## Тарихы

Ғали йәнәп Император Николай II ҡушыуы буйынса булып 1902 йылдың 4 февралендә сәнәғәт, фән һәм сауҙа департаментының тәҡдиме нигеҙендә 1902 йылдың 1 июленән Томскиҙа тәүге Себер уҡытыусылар институты ойошторола
Институтты асыу тантанаһы 1902 йылдың 26 сентябрендә үткәрелә. Институт Рәсәй империяһында ҡала һәм өйәҙ мәктәптәре һәм училищелары өсөн уҡытыусылар әҙерләгән 11-се уҡыу йорто була. Институт программаһы дөйөм белем биреү дисциплиналарын, шулай уҡ гигиена, гимнастика, йыр өйрәнеүҙе күҙҙә тота
Башта институтта бер генә синыф асыла һәм унда уҡырға инергә 60 кеше теләк белдерә, уларҙан эш тәжрибәһе булған һәм имтихандарҙы уңышлы тапшырған 20 кеше генә ҡабул ителә. 1903 йылда иһә 23 кеше уҡырға алына, 1903/04 уҡыу йылы ахырына институтта 38 студент уҡыған була. Уларҙан 20 кеше — беренсе синыфта, 18-е — икенселә. Социаль сығыш йәһәтенән бик демократик мөнәсәбәт хөкөм һөрә — уҡыусыларҙың утыҙ икеһе — крәҫтиән һәм мещандарҙан, алтауһы дворяндарҙан булған.
Уҡыусыларҙың барыһы ла институтҡа ингәнгә тиклем ҡала училищеларын, уҡытысылар семинарияларын йәки гимназияның бер нисә синыфын тамамлап, бер йыл булһа ла уҡытыусы булып эшләгән..
Тәүге айҙан алып институт етди проблемалар менән осраша: тәрбиәләнеүселәрҙе тотоу һәм хеҙмәткәрҙәрҙең эш хаҡын тәьмин итеүҙең наҡыҫлығы, үҙ биналарының булмауы, институт өсөн уҡыу бинаһын финанслауҙа рус-япон һуғышы шарттарында өҙөклөктәр барлыҡҡа килә.
Институттың беренсе директоры итеп тәғәйенләнгәнгә тиклем Томск губернаһының халыҡ училищелары директоры булып эшләгән В. П. Щепетев тәғәйенләнә. Ул эшләгән осорҙа институттың үҙ бинаһын төҙөү башлана һәм институттың китапхана фонды менән уҡыу әсбаптары фонды төҙөлә. В. П. Щепетевты Томск университетында студенттар инспекторы итеп күсергәндән һуң директор вазифаһына М. М. Германов тәғәйенләнә.
Институттың модерн стилендәге бинаһы 1905 йылдың йәйенә төҙөлөп бөтә, ул архитектор Ф. Гут проекты буйынса ҡала властары тарафынан 1900 йылда бүленгән 3 600 квадрат метрлыҡ ер участкаһында һалына. Тәүҙә бинаны рус-япон һуғышында яраланғандар өсөн госпиталь булараҡ файҙаланырға тура килә. 1906 йылдың 15 авгусынан һуң ғына бина тура тәғәйенләнеше буйынса файҙаланыла башлай.
М. М. Германовтан һуң институтҡа И. А. Успенский етәкселек итә (1907—1920). Институт асылғандан алып 330 уҡытыусы сығарыла, шул иҫәптән яҙыусы - Волков Александр Мелентьевич
Томск уҡытыусылар институты 1917 йылдың июнендә Ваҡытлы хөкүмәт ҡарары буйынса юғары уҡыу йорто статусы ала.
# Супетар

Супетар (хорв. Supetar, итал. San Pietro della Brazza) — Хорватиялағы ҡала, Сплит — Далмация жупанияһынан. Брач утрауының төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. 1827 йылдан утрауҙың административ үҙәге булып тора. Муниципалитетҡа Супетарҙың үҙәге менән өс тораҡ пункт: Сплит, Шкрип һәм Мирца инә.
Муниципалитет халҡы 3062 кеше тәшкил итә, был утрауҙа иң ҙур һәм тиҙ үҫешкән ҡала. Материк менән ҡаланы паром бәйләнеше тоташтыра. Паром менән юл Сплиттан Супетарға тиклем 45 минут тәшкил итә. Рәсми теле хорват теле. Утрау туристар араһында популяр булғанлыҡтан, халыҡтың күп өлөшө инглиз, итальян, немец телдәрендә һөйләшә.

# Супетар
## Тарихы

Супетар урынындағы тәүге ултыраҡ бәләкәй ярымутрауҙаурынлашҡан. Был ултыраҡ беҙҙең эраның башында бөлгөнлөккә төшә. Хәҙерге ваҡытта был урында зыярат урынлашҡан. Һуңғы Урта быуатта Изге Петр ҡултығында яңы ултыраҡ барлыҡҡа килә, ул ҡултыҡ исеме менән атала.
XVI быуатта Нережишчала (утрау төпкөлөнә 8 км) йәшәгән кешеләр гавань ҡуллана башлағас, хәҙерге ултыраҡ нигеҙләнә. Ҡаланың төп үҫеше XVIII—XIX быуаттарға тура килә, был ваҡытта Супетар Нережишчаның юрисдикцияһы аҫтынан сыға Һәм Брач утрауыныңың административ үҙәге була.

# Супетар
## Иҫтәлекле урындары

Ҡалала Изге Петр сиркәүенең мәхәлләһе менән бәләкәй сиркәү бар, ул 1773 йылда барокко стилендә тергеҙелә. Ошо уҡ ваҡытта уға ҡабырға ғибәҙәтхана өлөшө һәм сиркәү манараһы өҫтәп төҙөлә. Сиркәүҙә XVIII быуаттағы урындағы рәссам Феликс Тирониның картиналары һәм XVII быуаттың билдәһеҙ венеция оҫтаһының алтарь картинаһы урынлашҡан.
Сиркәүҙең иҫке өлөшөндә хорват яҙыуҙары менән бер нисә ҡәбер ташы бар.
Сиркәүҙән һул яҡта ҡояш сәғәттәре урынлашҡан, улар аҫтында соҡоп яҙылған «1774» дата менән саркофаг тора. Йәкшәмбе мәктәбе класында XVI—XVII быуаттарҙағы венеция рәссамдарының картиналары бар.
# Восточный Пашняк

Восточный Пашняк — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пашняк йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Восточный Пашняк
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300212111100030832
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103083
* Бассейн коды — 10.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Яйю (Вымь ҡушылдығы)

Яйю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вымь йылғаһының уң ярына тамағынан 330 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.

# Яйю (Вымь ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000020763
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002076
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Лимбеко-Ю

Лимбёко-Ю (Лимбеко) — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кожим йылғаһының һул ярына тамағынан 103 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.

# Лимбеко-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000069337
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006933
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кэныль-Чор

Кэныль-Чор — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Ширта йылғаһының уң ярына тамағынан 82 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.

# Кэныль-Чор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300065185
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306518
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кесе Ильгумень

Кесе Ильгумень — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Урсул йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Кесе Ильгумень
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100006381
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100638
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Долгоброд һыуһаҡлағысы

Долгоброд һыуһаҡлағысы — рус. Долгобродское водохранилище - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе биләмәһендә, Ҡариҙел йылғаһында төҙөлгән һыуһаҡлағыс.

# Долгоброд һыуһаҡлағысы
## Тарихынан

Долгоброд һыуһаҡлағысы 1977 йылда дамба төҙөүҙән башланған, 1990 йылда файҙаланыуға индерелгән. Дамба находится в к югу от п. Түбәнге Өпәленән 10 км көньяҡҡараҡ урынлашҡан. Файҙаланыуға тапшырғанда Ҡариҙел йылғаһы буйы һәм уның ҡушылдыҡтары биләмәләре һыу аҫтында ҡала.
Һыу ятҡылығы ҡоролоҡ булған йылдары Арғужа һыуһаҡлағысы кимәлен тулыландырыу зарурлығы арҡаһында Ҡариҙел йылғаһында быуа (плотина) төҙөү сәбәпле барлыҡҡа килә. Был һыуһаҡлағыс төбәкте эсәр һыу менән тәьмин итеү мәсьәләһен хәл итеү йәһәтенән дә кәрәк була. Силәбе, Копейск, Ҡыштым ҡалаларына эсәр һыу ошо ятҡылығҡтан ебәрелә.
Проектты «Сибгидропроект» (Красноярск) ғилми-тикшеренеү институты белгестәре эшләй.
Яһалма һыу ятҡылығын канал ҡаҙып Уйылды күле менән, ә Уйылдыны Арғужа һыуһаҡлағысы менән тоташтырыу ниәтләнгән була. Әммә был проект экологтар тарафынан Уйылды өсөн хәүефле тип табыла.
Һөҙөмтәлә 1992 йылда урау канал төҙөлә башлай. 2009 йылда һыу ебәреп һынап ҡарайҙар, әммә техник етешһеҙлектәр асыҡлана; 2012 йылда төҙөлөш туҡтатыла, мәгәр йыл аҙағында Рәсәйҙең һыу хужалығы комплексын үҫтереү программаһына индерелә.
Проект буйынса һыу Ҡариҙел йылғаһынан канал аша Ҡыштымға ағыҙыла (тулы күләме 25 км³), артабан канал буйынса Арғужа һыуһаҡлағысына, унан инде Шершни һыуһаҡлағысына ебәрелә. Силәбе ҡалаһына һыу Шершниҙан алына

# Долгоброд һыуһаҡлағысы
## Тасуирламаһы

Һыу көҙгөһө майҙаны — 35,2 км², оҙонлоғо 20 км самаһы, максималь киңлеге - яҡынса 2 км. Уртаса тәрәнлеге - 6 м, максималь күрһәткес — 25- 32 м. м. Һыуҙың дөйөм күләме: 333 000 000 м³.
Һыуһаҡлағыстың төбө ләмле, урыны менән ташлы, бик күп ағас ҡалдыҡтары ята.
Һыуһаҡлағысҡа Шигер, Оло Егөҫтө, Һабан, Ҡыҙыл һәм башҡа йылғалар ҡоя. .

# Долгоброд һыуһаҡлағысы
## Фаунаһы

Һыуһаҡлағыста Көньяҡ Урал һыу ятҡылыҡтарына хас судак, ҡорман, опто, сабаҡ, алабуға, суртан һәм башҡа балыҡтар тереклек итә.
# Амундсен — Скотт (антарктика станцияһы)

Амундсен — Скотт антарктика станцияһы (ингл. Amundsen–Scott South Pole Station) — Көньяҡ полюстағы АҠШтын ғилми-тикшеренеү станцияһы.
Беренсенән булып материктын алыҫ ерендә төҙөлә.
Руаль Амундсен һәм Роберт Скотт исемдәрен йөрөтә.
# Лун-Понос

Лун-Понос — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Визинга йылғаһының һул ярына тамағынан 126 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Лун-Понос
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000019430
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001943
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Нордгермерслебен

Нордгермерслебен (нем. Nordgermersleben) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 921 кеше йәшәй. Майҙаны — 19,12 км². Диңгеҙ кимәленән 110 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39343 һәм автомобиль коды — BK.
# Гайзинг

Гайзинг (нем. Geising) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2009 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 3 142 кеше йәшәй. Майҙаны — 56,07 км². Диңгеҙ кимәленән 666 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 1778 һәм автомобиль коды DW.
# Таяу Шебеньга

Таяу Шебеньга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дальняя Шебеньга йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Таяу Шебеньга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000031094
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003109
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡыҙыл (ҡала)

Ҡыҙыл (тыв. Кызыл, рус. Кызыл) — Рәсәйҙәге Тыва Республикаһының баш ҡалаһы.

# Ҡыҙыл (ҡала)
## Климаты

Ҡала климаты :
| Күрһәткес | Ғин | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Йыл |
| Абсолют максимум, °C | −5,5 | −0,1 | 17,2 | 28,5 | 37,0 | 39,1 | 40,7 | 39,9 | 33,0 | 25,0 | 13,0 | −2,6 | 40,7 |
| Уртаса максимум, °C | −23,9 | −16,6 | −3,4 | 12,0 | 20,4 | 25,2 | 27,3 | 24,5 | 17,4 | 7,9 | −7,7 | −21 | 5,2 |
| Уртаса температура, °C | −28,6 | −23,6 | −10,3 | 4,7 | 12,6 | 18,0 | 20,4 | 17,4 | 10,3 | 1,3 | −12,7 | −25,3 | −1,3 |
| Уртаса минимум, °C | −32,4 | −28,7 | −16,3 | −1,5 | 5,6 | 11,6 | 14,8 | 11,9 | 4,7 | −3,8 | −16,6 | −28,7 | −6,6 |
| Абсолют минимум, °C | −52,6 | −54 | −45,2 | −27,3 | −10,7 | −1,8 | 2,8 | −0,7 | −10,1 | −20,5 | −46,1 | −52,6 | −54 |
| Яуым-төшөм нормаһы, мм | 8 | 4 | 3 | 5 | 12 | 36 | 49 | 42 | 26 | 8 | 11 | 13 | 217 |
| Сығанаҡ: Погода и климат нормы за период 1981 - 2010 гг. ||||||||||||||