yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ҡышҡы һарай

Ҡышҡы һарай (1918—1943 йылдарҙа — Сәнғәт һарайы) — Рәсәйҙең төп император һарайы. Санкт-Петербургта Һарай майҙаны, 2/Һарай яр буйы, 38, адресы буйынса урынлашҡан. Һарайҙың хәҙерге (бишенсе) бинаһы 1754—1762 йылдарҙа итальян сығышлы рус архитекторы Бартоломео Франческо Растрелли тарафынан ҡупшы Елизавета бароккоһы стилендә интерьерҙарында француз рококо элементтары менән төҙөлгән. Совет осоронан алып һарайҙа Дәүләт Эрмитажының төп экспозицияһы урынлашҡан.
1762 йылда төҙөлөш тамамланыу менән 1904 йылға тиклем Рәсәй императорҙарының ҡышҡа рәсми резиденцияһы сифатында ҡулланыла. 1904 йылда Николай II даими резиденцияһын Царское Селолағы Александр һарайына күсерә. 1915 йылдың октябренән 1917 йылдың ноябренә тиклем һарайынҙа царевич Алексей Николаевич исемендәге госпиталь эшләй. 1917 йылдың июль-ноябрендә бында Ваҡытлы хөкүмәт урынлаша. 1920 йылдың ғинуарында һарайҙа Революция дәүләт музейы асыла, 1941 йылға тиклем бинаны Дәүләт Эрмитажы менән бүлешәләр.
Ҡышҡы һарай һәм Һарай майҙаны хәҙерге ҡаланың матур архитектура ансамблен барлыҡҡа килтереп, эске Рәсәй һәм халыҡ-ара туризмдың төп объекттарының береһе булып тора.

# Ҡышҡы һарай
## Тарихы
### Ҡышҡы һарайҙан алдағы һарайҙар

1711—1764 йылдар эсендә ҡалала төрлө участкаларҙа биш ҡышҡы һарай төҙөлә. Тәүҙә Петр I 1703 йылда тиҙ арала төҙөлгән, Петропавловск ҡәлғәһенән алыҫ булмаған бер ҡатлы йортта йәшәй.
# Мәжүсилек

Мәжүсилек — күп аллаларға йәки рухи заттарға табынған ерле халыҡтарҙың дини тәртип-йолалары; христиан, буддизм, ислам диндәренән айырмалы рәүештә күп аллалылыҡҡа инанған боронғо диндәрҙең дөйөм атама. Мәжүсилек ҡараштары Герман-скандинав мифологияһында, Балтика мифологияһында, Башҡорт мифологияһы, Фин-уғыр, Карел-фин, Эстон һ. б. халыҡтар мифологияһында урын алған.
Төрлө өлкәләрҙә «мәжүсилек» атамаһы түбәндәгесә билдәләнә йәки аныҡ билдәмәһеҙ ҡулланыла:
* Тәүтормош халыҡтарҙың дини йолалары: шул иҫәптән анимизм, ата-бабаларға табыныу, магия, тотемизм, фетишизм, шаманизм һ. б.
* Яңы мәжүсилек ҡайһы бер Көнбайыш халыҡтарында христианлыҡты ҡабул итеүгә борон таралған (мәҫ. славян халыҡарында родноверие, скандинав халыҡтарында асатру, АҠШ-ла викка) дини ҡараштарын һәм тәртип-йолаларын тергеҙеү менән шөғөлләнә.
* Ниндәй ҙә булһа халыҡтың, ҡәбиләнең йә этностың үҙенсәлекле дини йолалары — күпселек халыҡтар араһында таралған диндәргә ҡаршы ҡуйыла.
* Ибраһими диндәр тәртибенә тура килмәгән барлыҡ донъя диндәре. Христианлыҡ, ислам менән йәһүҙилек күҙлегенән брахманизм, буддизм, даосизм, конфуцианлыҡ, синтоизм һымаҡ хәҙерге диндәр мәжүсилеккә ҡарай.
# Һөмәй

?Һөмәй :
Strix nebulosa :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Класс: | Ҡоштар |
| Отряд: | Ябалаҡтар |
| Ғаилә: | Ябалаҡтар |
| Ырыу: | Һөмәйҙәр |
| Төр: | Һөмәй |
Латинса исеме :
Strix nebulosa J.R. Forster, 1772 :
Төрҙәштәре :
Strix nebulosa lapponica (Thunberg, 1798)
Strix nebulosa nebulosa (J.R. Forster, 1772) :
Йәшәү мөхите :
Һыу өҫтө
  Таралышы :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 177929 NCBI 126836 |
Һөмәй, һөмәй ҡош, һаҡалтай ябалаҡ(Бородатая неясыть) (лат. Strix nebulosa) һөиәйҙәр ғаиләһендәге эре ҡош. Ҡанат йәйелеше метр ярымға етә.

# Һөмәй
## Ҡылыҡһырлама

Ҡаҙҙан бәләкәйерәк. Тауышһыҙ яй ғына оса торған ҙур ябалаҡ. Дөйөм төҫө һорғолт көрән, ҡорһаҡ яғы ҡара, ә һырт яғы аҡһыл һары таптар менән сыбарланған, йөҙөндә ҡара түңәрәк һыҙыҡтары бар. Тамағы ҡара, күҙҙәре һары. Башында ҡолағы юҡ. Башҡа ябалаҡтарҙан битендәге түңәрәк һыҙыҡтары менән айырыла.

# Һөмәй
## Тауышы

Тауышы тоноҡ һәм шомло: «һу-һу-һууу».

# Һөмәй
## Йәшәү рәүеше

Ҡуйы һәм бейек ағаслы урмандарҙа йәшәй. Ваҡ хайуандар һәм ҡош-ҡорт аулай. Ултыраҡ ҡош, һирәк осрай. Ояһы ағас башында була. З— 4 бөртөк аҡ йомортҡа һала. Кимереүсе йәнлектәрҙе ҡырып, бер аҙ файҙа килтерә.
# Долгое озеро ( Оҙонкүл)

Долгое озеро ( Оҙонкүл, Өфө, Дудкино) — Башҡортостанда, Өфө биләмәһендә, Ҡариҙел йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан күл. Шуға ла күлдең оҙонлоғо 8 километрға етә. Тәбиғи һыу ятҡылығы булып тора.
Ҡариҙел йылғаһының һаҙлыҡлы һыубаҫар туғайында, диңгеҙ кимәленән 87 метр бейеклектә урынлашҡан.

# Долгое озеро ( Оҙонкүл)
## Географик урыны

Һыу объектының коды: 100102014111100005419
Һыу объектының тибы:күл
Исеме:Оҙонкүл ( (Долгое озеро, Уфа, Дудкино).
Кама бассейны Ҡариҙел йылғаһының үҙәне буйында, Йылҡыбай ауылынан 2,6 саҡрым көнбайыштараҡ урынлашҡан
Ҡариҙел йылғаһына ҡоя
Бассейн округы (10)
Кама йылға бассейны (1)
Ағиҙел йылғаһы бассейны (2)
Урыны: Өфө ҡалаһы Охлебинин ҡасабаһы янындағы Ағиҙел йылғаһының хужалыҡ участкаһы.
Шакша һәм Дим (баштан алып Бочкарев ауылы) (14)
Гидрологик өйрәнеү буйынса код 211100541
Ги буйынса томдың номеры 11
Күлдең майҙаны: 0,42 км².

# Долгое озеро ( Оҙонкүл)
## Һүрәтләмә

Ҡариҙел йылғаһының һаҙлыҡлы туғайҙары, имәнле ҡарама һәм имәнле уҫаҡ урмандары уратып алған., Көнбайыштан Дудкино ауылына һәм уның эргәһендәге баҡсаларға барып терәлә.
Ҡылауыҡ аша үҙенән көньяҡтараҡ ятҡан Онучино күле менән, шулай уҡ Кудельное күле (көнсығышта) һәм Йылы күл менән (төньяҡта) тоташҡан.
Әлеге ваҡытта күлдә һыу таҙа, күл үҙе сүпләнмәгән. Был һыу инеү һәм ял итеү өсөн күлдең уңайһыҙлығы һәм яраҡһыҙ булыуы менән аңлатыла. Үҙенең урынлашҡан урыны һәм ҙурлығы арҡаһында күл күп кенә балыҡтар, ҡоштар, имеҙеүселәрҙең ареалы булып тора.
Долгое күленең ( Оҙонкүл) көньяҡ өлөшөнән сыҡҡан берҙән-бер шишмә Онучино күленә барып ҡоя
Күлгә бик күп шишмәләр һәм бәләкәй йылғалар ҡоя, ер аҫтынан инештәр атылып сыға, шуға ғәҙәттә күл температураһы плюс 15 С-тан күтәрелмәй.
Күлдең ярҙарын ҡамышлы, ҡыуаҡлыҡ һәм ағастар баҫҡан. Күл төбө ләмле. Күлдә пляж юҡ, күлдә һыу инеү хәүефле. Ташҡын ваҡытында Ҡариҙел йылғаһы менән тоташырға мөмкин.
Координаталары: 54 ГИ43 '27 "56-сы' 22" E

# Долгое озеро ( Оҙонкүл)
## Тарихы

Столыпин реформаларына тиклем, күл менән бергә уның эргәһендәге биләмә Өфө Успенск ир-егеттәр монастырына ҡараған.
Башҡортостандың Урмансылар паркы янындағы автомобиль юлы тоннелен төҙөү менән бәйле күл аша урман эстакада һалынасаҡ.
Был күлдең экологик торошон насар эҙемтәләргә килтерәсәк.
# Окунёва (Щучья ҡушылдығы)

Окунёва — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Щучья йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Окунёва (Щучья ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300018927
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301892
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Сәтләүек утрауы

Сәтләүек утрауы (Пянкинясаари, финса Pähkinäsaari, шведсә Nötö) — Нева йылғаһы Ладога күленән башланған ерҙә урынлашҡан ҙур булмаған утрау. Ленинград өлкәһенең Киров районына ҡарай.
Төп иҫтәлекле урыны — XIV ғасырҙарға Орешек (руссанан сәтләүек тип тәржемә ителә) тигән боронғо Новгород нығытмаһы, хәҙер ул Санкт-Петербург тарихы музейы филиалы булып тора. Утрауҙа халыҡ даими юҡ. Музей материк өлөшөндә урынлашҡан Морозов исемендәге поселок һәм Шлиссельбург менән бәйле.

# Сәтләүек утрауы
## Географияһы

Утрауҙың рельефы тигеҙлек булып тора. Пляж урынлашҡан көнсығыш ярына тамағынан тыш, утрау ярҙары бик текә, ҡаялы. Бастиондарҙы яр нығытмалары таш менән нығытылған.
Утрау үләнле үҫемлектәр (клевер, кесерткән, әрекмән, арыҫлан ауыҙы, эт ҡаҡыһы, шайтан таяғы) менән ҡапланған. Ерек һәм ҡыҙыл ҡарға миләше ҡыуаҡтары, бер-бер генә үҫеп торған шыршы, тирәк, миләш һәм алма ултыртмалары үҫә. Хайуандар дөньяһы бөжәктәр (һағыҙаҡ, күбәләктәр) һәм һыу ҡоштары (аҡсарлаҡтар) менән тәҡдим ителгән.

# Сәтләүек утрауы
## Тарихы

Нева йылғаһының шишмә башында урынлашҡан Сәтләүек утрауы беренсе тапҡыр 1228 йылда, Невада «Варягтарҙан гректарға» сауҙа юлы уҙғанда, Новгород йылъяҙмаларында тип алына. Пекинсарда (Сәтләүек утрауы) Ландскронаға нигеҙ һалынған йылда ҡабул ителгән Харальдҡа ҡаршы экспедиция менән бәйле Эрика хроникаһында иҫкә алына. 1323 йылда бөйөк князь Новгородский Юрий Данилович бында Орешек нығытмаһына нигеҙ һала.
Утрауҙа нығытыу төҙөлөшө барышында новгородтар утрауҙың урынашуын һәм уның яраҡһыҙлығын иҫәбенә алған, ул оло ерҙән көслө ағымлы Неваның ике тамағы менән айырылып тора. Шулай уҡ нығытманы тәрән соҡорҙар менән уратып алғандар. Нығытма шведтарҙың Ладога куленә табан юлында булған, был иһә новгородсыларға Нева буйынса Фин ҡултығына юл тәьмин иткән, ул Көнбайыш Европа илдәре менән алыш-биреш итеү өсөн ҡулланылған.
Шведтар даими рәүештә ошо мөһим портҡа эйә булыу хоҡуғы өсөн көрәшкәндәр һәм 1348 йылдың августында Сәтләүек утрауын һуғыш хәрәкәттәре алыуға ирешәләр, тик хәҙер 1349 йылдың февралендә үк төрлө урыҫ шәһәрләренә килгән ополчение көсө утрау менән законлы хужаһына ҡайтарыла. Әммә һуғыш ваҡытында ағас нығытманы юҡ иткән янғын сыға.
Орешек таш нығытмаһы төҙөлөшө 1352 йылда тамамланған.
Төҙөлөш менән Новгород Республикаһы башлығы — архиепископ Василий етәкселек итә. Ул ваҡытта нығытманың таш варианты утрауҙың көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә ҡалҡыулыҡта урынлашҡан була һәм уның 1/5 территорияһын биләп торған.
# Бащелак

Бащелак — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы/ Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/3550/408 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 71 км.

# Бащелак
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200312115100009280
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100928
* Бассейн коды — 13.01.02.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Отуга

Отуга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кепина йылғаһының уң ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Отуга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000312103000042354
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004235
* Бассейн коды — 03.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Уландрык

Уландрык — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чуя (Юстыд) йылғаһының һул ярына тамағынан 262 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.

# Уландрык
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100005148
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100514
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Лаштхвери сиркәүе

Лаштхвери сиркәүе йәки Лаштхвериҙа Архангел сиркәүе ( Грузия:ეკლესია ლაშთხვერის მთავარანგელოზის), Грузияла Оло Кавказ итәгендә Местия муниципалитетының Лаштхвери ауылында урынлашҡан грузин православ сиркәүе. Сиркәү Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы исемлегенә индерелгән

# Лаштхвери сиркәүе
## Урынлашыуы

Лаштхвери сиркәүе Местиа муниципалитеты Леньери территориаль берәмегенең Лаштхвери ауылында, диңгеҙ кимәленән 1380 м бейеклектә Кавказ тауҙары итәгендә урынлашҡан. Сванетияның был өлөшө ирекле Сванетия булараҡ билдәле булған. Лаштхвери сиркәүенең тарихы һәм төҙөлөшө тураһында әҙәби сығанаҡтар юҡ. Сиркәү һәм унда һаҡланып ҡалған әйберҙәр 1910 йылда ғалим Эквтиме Такаишвили тарафынан уның Сванетияға экспедицияһы ваҡытында һүрәтләнгән.

# Лаштхвери сиркәүе
## Тасуирлама

Сиркәү ҙур булмаған архитектура яғынан ябай бина ентекләп ҡырҡылған эзбизташ блоктарҙан ике баҫҡыслы нигеҙҙә төҙөлгән. Нефы ике секцияға бүленгән. Бинаға тура мөйөшлө ҡапҡа аша көнбайыштан инергә мөмкин. Сиркәү дүрт тәҙрә менән яҡтыртыла, бер тәҙрә алтарь диуарында, икенсеһе көнбайыш яҡта һәм ике тәҙрә көнсығыш яҡта урынлашҡан. Тәҙрә ҡыҫандары семәрләп биҙәлгән. Сиркәүҙе ябай кәрниз тамамлай

# Лаштхвери сиркәүе
## Тасуирлама
### Фрескалары

Сиркәү XIV быуат аҙағы һәм XV быуат башы фрескалары менән бай биҙәлгән. Картиналар стиле һуңғы Византия палеологияһы сәнғәтенең урындағы версияһынан ғибәрәт. Бина эсе һәм диуарҙар христология циклы, Сиркәү башлыҡтары һәм төрлө изгеләрҙең һүрәттәренән тора. Тышҡы диуарҙар шулай уҡ фрескаларға бай. Картиналар урта быуат грузин алфавиты менән яҙылған аңлатмалы яҙыуҙар менән оҙатыла.
# Вальд (Велва ҡушылдығы)

Вальд — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Велва йылғаһының уң ярына тамағынан 168 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Вальд (Велва ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100008175
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100817
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Кесе Юлыҡ

Кесе Юлыҡ — Рәсәйҙәге йылға, Башҡортостандың Баймаҡ районы биләмәләрендә аға. Һаҡмар йылғаһына уң яғынан (тамағынан 620 км алыҫлыҡта) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км тәшкил итә.
Баймаҡ районы Юлыҡ ауылы эргәһендә Мағаш йылғаһының уң ҡушылдығы, баштараҡ Оло Юлыҡ исемен йөрөтә (1801 йылғы карталарҙа шулай күрһәтелгән).
Башҡорт теле белгесе М. Усманова фекеренсә, Кесе Юлыҡ — ошо уҡ райондағы Ҡыуат ауылы янында аҡҡан Һаҡмар йылғаһы ҡушылдығы, хәҙерге ваҡытта юҡҡа сыҡҡан. Йылға атамаһы боронғо төрки julag (юлаҡ) һәм il (юл) һүҙҙәренә барып тоташа, мәғәнәһе — йылғасыҡ, инеш. Ошо уҡ районда йылға исеме менән йөрөтөлгән Юлыҡ ауылы бар: татар Юлығы (1801), Юлыҡ Ямы (1868), шулай уҡ Юлыҡ яланы, Юлыҡ шишмәһе (Йылайыр районы), Юлыҡ күпере (Баймаҡ районы) булыуы билдәле.

# Кесе Юлыҡ
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Урал бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы инешенән Оло Эйек йылғаһына һыуҙарын ҡойғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй бассейны өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәттәренә ярашлы:
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000512112200005010
Кодтар буйынса гидрологик өйрәнеү (ГӨ) — 112200501
Бассейн коды — 12.01.00.005
ГӨ буйынса томы — 12
ГӨ буйынса сығарылыш — 2

# Кесе Юлыҡ
## Иҫкәрмләр

* 1 2 Минсылыу Усманова. Имя отчей земли. Уфа, «КИТАП», 1994, 212-се бит
* 1 2 Государственный водный реестр РФ: Малый Юлук (билдәһеҙ). Дата обращения: 7 август 2011. Архивировано 21 август 2012 года.
# Выбор (гәзит)

«Выбор» — Салауат ҡалаһының аҙнаһына ике тапҡыр урыҫ телендә донъя күргән ижтимағи-сәйәси гәзите.
Ойоштороусылары — Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы һәм «„Башҡортостан Республикаһы“ Нәшриәт йорто» дәүләт унитар предприятиеһы.
Гәзит ҡаланың социаль, иҡтисади, мәҙәни һәм спорт тормошо хаҡында дөрөҫ һәм ышаныслы мәғлүмәт кенә биреп ҡалмай, уларға төплө анализ яһай. Баҫма биттәрендә төрлө факттарға аңлатмалар, уҡыусыларҙың уй-фекерҙәре, уларҙан килгән хаттар даими урын ала. «Выбор» шулай уҡ ҡала Советының һәм ҡала хакимиәтенең рәсми документтарын баҫтырып сығара.

# Выбор (гәзит)
## Тарихы

Совет хөкүмәте ҡарарына ярашлы, 1948 йылда «18-се комбинат»ҡа (хәҙер Газпром Нефтехим Салауат берекмәһе) нигеҙ һалынғас, унда эшләүселәр өсөн махсус ҡасаба төҙөү планлаштырыла. Ошо йылдың июнь айында тәүге барак ҡалҡып сыға, ә көҙгә инде тәүге урам барлыҡҡа килә. 1949 йылда был нефтехимиктар ҡасабаһына башҡорт халҡының милли батыры Салауат Юлаев хөрмәтенә «Салауат» исеме бирелә, һәм ул яҡындағы Ишембай ҡала Советына бойһондорола. Нәҡ ошо Салауат эшселәр ҡасабаһында 1952 йылдан «Сталинская новостройка» исемле гәзит сыға башлай.
1954 йылдың 12 июнендә ҡасаба «республика әһәмиәтендәге ҡала» статусын ала. Быға тиклем донъя күреп килгән баҫма ошо йылдың 3 октябренән «Ленинский путь» исеме аҫтында ҡала гәзите булып нәшер ителә. Уның беренсе һаны 4000 дана тираж менән баҫыла.
# Ленин юлы (журнал)

«Ленин юлы» — ижтимағи-сәйәси журнал. ВКП(б)-ның Башҡортостан Өлкә Комитеты органы. Өфөлә ай һайын башҡорт телендә сыға. 1928 йылдың апреленән 1930 йылдың июленә, 1932 йылдың декабренән алып 1937 йылдың декабренә тиклем нәшер ителә. Журнал биттәрендә республика партия ойошмаларының эшмәкәрлеге яҡтыртыла, үҙәк һәм өлкә партия комитетының ҡарарҙары, бойороҡтары, ижтимағи-сәйәси темаларға мәҡләләр баҫыла.
# Хафиз (мәғәнәләр)

Хафиз — башҡорт телендә бер нисә мәғәнәгә эйә. Ул ғәрәп теленән ингән һүҙ, төшөнсә (ғәр. حافظ‎).

# Хафиз (мәғәнәләр)
## Ислам динендә

Хафиз — Ҡөрьәнде ятҡа бикләп алып, уны һаҡлаусы (ғәр. حافظ‎ «ятҡа бикләүсе», «һаҡлаусы»).

# Хафиз (мәғәнәләр)
## Шөғөл

Хафиз — һаҡта тороусы, һаҡсы (иҫкесә).

# Хафиз (мәғәнәләр)
## Исем

Хафиз — башҡорт халҡында, мосолман милләттәрҙә элгәре ярайһы йыш осраған исем. Ҡайһы бер һөйләштәрҙә, мәҫәлән, инйәр-ҡатайҙа «Һәбиз» тигән вариант осрай. Был һүҙҙән яһалған ҡатын-ҡыҙ исемдәре лә осрай — Хафиза, Хафаза, Хафаса, Хәфизә. Барыһы ла һаҡлаусы, яҡлаусы, хәтерле, иҫтәлек тигән мәғәнәләргә эйә.

# Хафиз (мәғәнәләр)
## Исем
### Хафиз исемле йәки фамилиялы билдәле кешеләр

* Ҡушаев Хафиз Ҡушай улы — (15 октябрь 1888 — 27 сентябрь 1937) — башҡорт милли хәрәкәтендә ҡатнашыусы, Башҡортостандың дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитетының 3-cө рәйесе.
* Хафиз Ширази (фарс. خواجه شمس‌الدین محمد حافظ شیرازی, ҡайһы саҡта сығанаҡтарҙа Шамсиддин Мөхәммәт Хафиз Ширази тип иҫкә алына) (яҡынса 1325—1389/1390) — бөйөк фарсы шағиры һәм суфый.
* Хафизов Динмөхәмәт Сәмәхужа улы (1883—1966) — РСФСР-ҙың мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы.
* Хафизов Миҙхәт Ғәбдрәүф улы (1933 т.) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1977).
* Хафизов Мирсаяф Миәссәр улы (1947) — совет хәрби хеҙмәткәре, полковник. Сығышы менән Ермәкәй районы Иҫке Турай ауылынан.
* Хафизов Фәйез Зәки улы — инженер-геолог, геология-минералогия фәндәре докторы (1987), профессор (1994), Рәсәй тәбиғәт фәндәре академияһы (1993), Халыҡ-ара информатизация академияһы (1994), Халыҡ-ара көнсығыш нефть академияһы (1993), Халыҡ-ара минераль ресурстар академияһы (1995) академигы.
# Үрге Каромица

Үрге Каромица — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вадья-Вадьинская йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Үрге Каромица
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000000949
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000094
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Шубова

Шубова — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Малетина йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Шубова
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000035305
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003530
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Шейко Борис Иванович

Шейко Борис Иванович (5 июнь 1949 йыл) — пауэрлифтинг буйынса совет, Рәсәй һәм Ҡаҙағстан тренеры; Ҡаҙаҡ ССР-ының атҡаҙанған тренеры(1983, ауыр атлетика), Ҡаҙағстан Республикаһының атҡаҙанған тренеры (1995, пауэрлифтинг), Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (1999, пауэрлифтинг).
Пауэрлифтинг темаһына 150-нән ашыу мәҡәлә һәм 15 китап авторы.

# Шейко Борис Иванович
## Биографияһы

Борис Иванович Шейко 1949 йылдың 5 июнендә Мәскәүҙә тыуған. Аҙаҡ бөтә ғаилә Днепропетровск ҡалаһына күсеп килә, унда Борис урта мәктәпте тамамлай.
1973 йылда Киев дәүләт физик культура институтын тамамлай (хәҙер Украинаның Милли физик тәрбиә һәм спорт университеты). Юғары уҡыу йортон тамамлағас, Ҡаҙағстанда Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә, 1975 йылдан алып шунда йәшәүен дауам итә. 1997 −1979 йылдарҙа Ҡарағанда Юғары спорт оҫталығы мәктәбендә эшләй. Бер үк ваҡытта 1982—1986 йылдарҙа Ҡаҙаҡ ССР-ының үҫмерҙәр йыйылма командаһының өлкән тренеры була. Шулай уҡ 1984—1986 йылдарҙа ауыр атлетика буйынса СССР үҫмерҙәр йыйылма командаһында эшләй.
1990 йылда Шейко пауэрлифтингта эшләүгә күсә, 1997—1991 йылдарҙа Ҡаҙағстан Республикаһының пауэрлифтинг буйынса баш тренеры булып тора. Ҡаҙағстанда эшләү дәүерендә 47 Республика чемпионын, 3 СССР Кубогы еңеүсеһен, 14 Азия беренселеге чемпионын һәм 8 призёрын, донъя чемпионатының 6 чемпионын һәм 3 призёрын әҙерләй; улар араһында ике атҡаҙанған спорт мастеры һәм һигеҙ халыҡ-ара класлы спорт мастеры бар. 1992 йылда Борис Шейкоға 2-се категория халыҡ-ара судья, ә 1995 йылда — 1-се категория халыҡ-ара судья исеме бирелә. 1995 йылда уға «Темиртау ҡалаһының почетлы гражданины» исеме бирелә.
1997 йылда Шейко Рәсәйгә ҡайта, Башҡортостан Республикаһына күсә һәм ошо йылдан башлап республиканың пауэрлифтинг буйынса баш тренеры булып эшләй башлай. Тәрбиәләнеүселәре араһында 15 чемпион һәм Рәсәй Кубогын яулаусы, 25 Европа чемпионы һәм 9 Европа призёры, 40 донъя чемпионаты чемпионы һәм 26 донъя чемпионаты призёры тәрбиәләй; улар араһында 4 атҡаҙанған спорт мастеры һәм 15 халыҡ-ара класлы спорт мастеры.
Шейко Борис Ивановичтың иң яҡшы уҡыусылары араһында — Алексей Сивоконь, Надежда Мир, Сергей Мор, Максим Подтынный, Виктор Фуражкин, Николай Асабин, Серик Кужахметов, Фәнил Мөхәмәтйәнов, Руслан Востриков, Рауил Казаков, Юрий Федоренко.
1999 йылдан башлап Борис Иванович Шейко пауэрлифтинг буйынса Рәсәй ирҙәр йыйылма командаһының өлкән тренеры. 2000 йылда уға «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре» исеме бирелә.

# Шейко Борис Иванович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Ҡаҙаҡ ССР-ының атҡаҙанған тренеры (1983, ауыр атлетика),
* Ҡаҙағстан Республикаһының атҡаҙанған тренеры (1995, пауэрлифтинг),
* Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (1999, пауэрлифтинг)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2000),
* «Темиртау ҡалаһының почетлы гражданины» исеме (1995).