yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Кинйәбулатов Азат Уран улы

Кинйәбулатов Азат Уран улы— табип- нейрохирург. Медицина фәндәре кандидаты. Яҙыусы, журналист, физик культура уҡытыусыһы, медицина, физик культура һәм спорт тарихсыһы, Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы, Рәсәй һәм Башҡортостандың Журналисттар союзы ағзаһы (2001), Башҡортостандың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2015).
Бокс буйынса СССР спорт мастерлығына кандидат (1984), Бөтә төр Тэквон-до Федерация ағзаһы (ИТФ, ГТФ, АТФ).

# Кинйәбулатов Азат Уран улы
## Биографияһы

Азат Кинйәбулатов 1963 йылда Өфөлә билдәле башҡорт шағиры Уран Кинйәбулатов ғаиләһендә тыуған. Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлаған.
Башҡорт дәүләт медицина институты (университеты) тарихы буынса хеҙмәттәр авторы.
# Иружа

Иружа — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волга йылғаһының һул ярына тамағынан 3212 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Иружа
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Зубцов ҡалаһынан Тверь ҡалаһына тиклем, Тверца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010100612110000001590
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000159
* Бассейн коды — 08.01.01.006
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Түбәнкүл

Түбәнкүл (урыҫ. Тубанкуль) — Башҡортостан Республикаһының Туймазы районы Иҫке Туймазы ауыл советының юҡҡа сыҡҡан ауылы. 1982 йылда Туймазы ҡалаһы составына инә.

# Түбәнкүл
## Тарихы

Ауылға нигеҙ Бәләбәй кантоны биләмәһендә 1920-се йылдар аҙағында һалына. Колхоз ойошторола, шуға бәйле күмәк хужалыҡтың сәсеүлек, сабынлыҡ ерҙәре аныҡлана. Ауылда төпләнеп йәшәгән һәр ғаиләгә йорт, картуфлыҡ, сабынлыҡ өсөн ер бүленә.
Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1982 йылдың 25 февралендәге 6-2/63-сө һанлы «Туймазы районының Иҫке Туймазы ауыл советына ҡараған Түбәнкүл ауылын Туймазы ҡалаһы эсенә индереү тураһындағы» Указына түбәндәгесә яҙылған:
«Туймазы районының Иҫке Туймазы ауыл советына ҡараған Түбәнкүл ауылын Туймазы ҡалаһы эсенә индерергә, уны административ-территориаль бүленеш буйынса иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға
Өфө, 1982 йылдың 25 феврале».
Хәҙер элекке ауыл биләмәһе — Туймазы ҡалаһының Түбәнкүл биҫтәһе

# Түбәнкүл
## Географияһы

Туймазы шишмәһе ағып ята.

# Түбәнкүл
## Халҡы

1939 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Түбәнкүл ауылында 293 кеше, ә 1959 йылдағы мәғлүмәттәр буйынса 368 кеше йәшәй. Халыҡ, башлыса, "Түбәнкүл" колхозында эшләй. Ауылда мәктәп йәшендәге балаларға мәктәп, мәҙәни саралар өсөн клуб була.

# Түбәнкүл
## Инфраструктураһы

Ауыл хужалығы үҫешкән була. «Түбәнкүл» колхозы ойошторолоуға бәйле ауылға нигеҙ һалына.
# Жилая Шача

Жилая Шача — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кострома йылғаһының уң ярына тамағынан 135 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Жилая Шача
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кострома йылғаһы Исады һыу үлсәү посына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300112110000012182
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001218
* Бассейн коды — 08.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Петров Николай Николаевич (онколог)

Петров Николай Николаевич (2 (14) декабрь 1876(18761214) — 2 март 1964) — Рәсәй хирургы, ватан онкологияһына нигеҙ һалыусы, Рәсәйҙәге беренсе «Общее учение об опухолях» монографияһының, «Вопросы хирургической деонтологии» китабының авторы. Тәүге тапҡыр ватан медицинаһы әҙәбиәтенә медицина деонтологияһы тураһында төшөнсәне индерә.

# Петров Николай Николаевич (онколог)
## Биографияһы

Николай Николаевич Петров 1876 йылдың 2 (14) декабрендә Санкт-Петербургта ғалим ғаиләһендә тыуған. 1894 йылда гимназияны тамамлағас, Хәрби-медицина академияһына уҡырға инә, уны 1899 йылда тамамлау менән профессор М.С.Субботиндың хирургия клиникаһында ординатор итеп ҡалдырыла. Бында уны 1902 йылда докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1903—1904 йылдарҙа Германия, Австрия һәм Франция клиникаларында белемен камиллаштыра. 1905 йылдан Хәрби-медицина академияһында приват-доцент, артабан Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстарында. 1912 йылда Варшава университетының хирургия клиникаһында профессор була. 1913 йылда Петербург ҡалаһына кире ҡайта һәм табиптарҙың белемен камиллаштырыу институтында хирургия кафедраһын етәкләй.
Һөйәктәрҙең ирекле пластикаһын тикшереү менән шөғөлләнә; 1913 йылда сыға уның «Свободная пластика костей» монографияһы баҫылып сыға. Бер үк ваҡытта ул онкология проблемалары менән дә ҡыҙыҡһына; 1910 йылда яман шештәр тураһында Рәсәйҙә беренсе булған Общее учение об опухолях» моногрвафияһын баҫтырып сығара.
1914 йылдан Беренсе донъя һуғышы фронттарында, ә унан һуң граждандар һуғышы фронттарында хирург-консультант булып эшләй. 1921 йылдан 1925 йылға тиклем табиптарҙың белемен камиллаштырыу институтында һәм 1-се Ленинград медиицина институтында хи рургиянан уҡыта.
1925 йылдан И.И.Мечников исемендәге дауаханала онкология бъүлеге ойоштора, 1925 йылдың 24 декабренән уның мөдире була. Тиҙҙән, 1927 йылдың 16 мартында онкология бүлеге уның етәкселеге аҫтында Ғилми-ғәмәли онкология институты итеп үҙгәртелә.
1932 йылда илдә беренсе булып «О злокачественных опухолях» ҡулланмаһын баҫтырып сығара. 1938 йылдарҙа Сухуми ҡалаһында эксперименталь яман шеш лабораторияһын ойоштора. 1939 йылдан башлап — СССР ФА мөхбир ағзаһы, 1944 йылдан — СССР Федицина фәндәре академияһы академигы.
1964 йылдың 2 мартында вафат була; Комаров зыяратында ерләнә. Ҡәбер ташы Санкт-Петербургтың Курорт районы федераль кимәлдәге мәҙәни-тарихи мираҫына индерелгән. Комаров некрополе составында ЮНЕСКО эгидаһы аҫтында һаҡлана;

# Петров Николай Николаевич (онколог)
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (22.04.1957)
* дүрт Ленин ордены (18.07.1942; 10.03.1947; 19.09.1953; 22.04.1957)
* ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (16.12.1935; 10.06.1945)
* миҙалдар
* Ленин премияһы (1963)
* Икенсе дәрәжәләге Сталин премияһы (1942)

# Петров Николай Николаевич (онколог)
## Хәтер

1966 йылда Ҡом ҡасабаһында Санкт-Петербург) Онкология ғилми-тикшеренеү институтына Н. Н. Петров исеме бирелә

# Петров Николай Николаевич (онколог)
## Ғаиләһе

Билдәле ғалимдың улы, инженер-генерал, Н. П. Петров, 1900 йылдан — дәүләт советы ағзаһы.
# Михраб

Михраб, михрап — мәсеттә имам намаҙ уҡый торған махсус уйым урын. Тауыш акустикаһы тигеҙ таралһын өсөн уйланылған. Йыш ҡына колонна һәм аркалар менән биҙәлә һәм ҡибла йүнәлешен күрһәтеп тора, бүлмә ҡабырғаһының уртаһында урынлашҡан була. Исламда михраб VIII быуат башында барлыҡҡа килә. Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең хәҙистәренда был турала аңлатма юҡ. Шулай ҙа ислам теологтары бер тауыштан яҡшы яңылыҡ(бидғәт) тип ҡабул итә.

# Михраб
## Башҡорт әҙәбиәтендә

"Михрап" һүҙе, башҡа дини төшөнсәләр кеүек үк, башҡорт әҙәбиәтендә лә осрай, йәғни, Иҙел-Урал мосолмандары йәшәгән төбәктәрҙәге мәсеттәрҙә михраб эшләнә торған булған.
* (Сабир мулла):Зыя Камалиҙың минең михрабыма аяҡ баҫыуына, минең урыныма мулла булыуына аслан ризалығым юҡ.
* Б. Ишемғол

# Михраб
## Башҡа мәғәнәләре

Башҡорт телендә "михрап" һүҙе күсмә мәғәнәлә лә ҡулланыла, изге урын тигәнде аңлата.Мәҫән, "күңел михрабы" - күңел түре.
* Йәшерен мөхәббәттәр, изге уйҙар күңелем михрабына тулдылар.
* Х. Ғәбитов
# Тала (Неня ҡушылдығы)

Тала — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Неня йылғаһының уң ярына тамағынан 152 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Тала (Неня ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100212115100001059
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100105
* Бассейн коды — 13.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ичеж

Ичеж (Пчеш) — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Унжа йылғаһының һул ярына тамағынан 330,7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Ичеж
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300312110000015242
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001524
* Бассейн коды — 08.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кесе Шеньга (Шеньг ҡушылдығы)

Кесе Шеньга — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шеньга йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Кесе Шеньга (Шеньг ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000011276
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001127
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Йәнбәк Ишҡыуатов

Йәнбәк Ишҡыуатов (1782—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.

# Йәнбәк Ишҡыуатов
## Биографияһы

Йәнбәк Ишҡыуатов Ырымбур губернаһы Илекәй-Мең улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Бишбүләк районы) Аҙнай ауылында йәшәгән. Зауряд-есаул булып хеҙмәт итә.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 13-сө Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 13-сө Башҡорт атлы полкы 12-се һәм 7-се кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 22 октябрендә Түбәнге Новгородҡа бара. 1813 йылдың майында Түбәнге Новгород ополчениеһы менән бергә Варшава герцоглығына килә һәм Польша армияһы составына керә. 1813 йылдың 5 авгусынан Глогауҙы блокадалауҙа ҡатнаша һәм ҡәлғә бирелгәнсе уның составында һуғыша. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 13-сө Башҡорт атлы полкы Парижға инә.
# Илгиз (исем)

Илгиз — башҡорт ир-ат исеме.

# Илгиз (исем)
## Этимология

Ике төрки һүҙҙән яһалған. Ил + Гиҙ-(сәфәр, сәйәхәт).

# Илгиз (исем)
## Билдәле кешеләр

Теләүбаев Илгиз Сафи улы (19 апрель 1964 йыл) — уҡытыусы, муниципаль хеҙмәткәр. 2006 йылдан Белорет районы хакимиәте башлығының урынбаҫары, 2011 йылдан — беренсе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡты социаль яҡлау хеҙмәткәре һәм мәғариф отличнигы.
Кәримов Илгиз Мостафа улы (10 ғинуар 1942 йыл — 15 март 2019 йыл) — тәржемәсе, журналист. 1982 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Мостай Кәримдең улы.
Таһиров Илгиз Тайфур улы (23 июнь 1984 йыл) — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2021), театр актёры. 2019 йылдан Башҡортостан Республикаһының Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры артисы. Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2019).
Ҡәҙерғолов Илгиз Раян улы (4 ноябрь 1976 йыл) — ғалим-физик, юғары мәктәп эшмәкәре. 2017 йылдың февраленән 2021 йылдың 25 мартына тиклем Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһы ректоры. Физика-математика фәндәре докторы.
Абдуллин Илгиз Ғәли улы (14 июль 1940 йыл — 18 июль 2008 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы һәм инженеры, техник фәндәре докторы (1989), профессор (1990). Металл конструкцияларҙың коррозия-механик ныҡлығы буйынса 230-ҙан ашыу фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптән монографиялары, 14 уйлап табыу патенты бар.
Ирназаров Илгиз Рәшит улы (1963 йыл) — ғалим-генетик-иммунолог, Польша Фәндәр академияһының Ихтиобиология һәм аквакультура институты етәксеһе.
Шәрипов Илгиз Ҡадир улы (31 ғинуар 1960 йыл) — Рәсәй эшҡыуары һәм сәйәси эшмәкәре, Стәрлетамаҡ ҡалаһы ҡала округының элекке башлығы, Башҡортостан Республикаһының 3-сө саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе.
# Яңы Троицкий ауыл Советы (Мишкә районы)

Яңы Троицкий ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Мишкә районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Яңы Троицкий ауылы.

# Яңы Троицкий ауыл Советы (Мишкә районы)
## Тарихы

Яңы Троицкий ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Мишкә районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Ҡараморон (һырт, Ырымбур өлкәһе)

Ҡараморон (перевод на рус. «Чёрный нос»)— Көньяҡ Уралдағы Ырымбур өлкәһенең Һарыҡташ районынан төньяҡҡа, Башҡортостан сигенә табан һуҙылып киткән һырт.
Атамаһы «ҡара» һәм «морон» һүҙҙәренән алынған, сөнки һырттың бер өлөшө ситтән ҡарағанда кеше танауын хәтерләтә. Рус теленә уны «Чёрный нос», «Нос-гора» тип тәржемәләйҙәр.
Тау һырты Һаҡмар йылғаһының уң яҡ ярында Кондуровка ҡасабаһынан 2,5 км алыҫлыҡта башлана. Һырттағы тауҙар: Ҡоромуйын,Ҡараморон һ.б.
1936 йылда палеонтолог В. Е. Руженцев Ҡараморон һыртының көньяҡ битләүендәге үҫемлектәр донъяһын ентекләп өйрәнеп, уның пермь системаһының һаҡмар ҡатламына ҡарауын дәлилләй.
Тау халыҡ-ара стратиграфик әһәмиәткә эйә. Ул тәбиғи геология һәм ландшафт ҡомартҡыһы.
Көнсығыш һырт менән Ҡоромуйын тауы тығыҙланған эбизташ ҡатламдарынан (плиталарынан) тора. Эзбизташ менән ҡомташ аралаш барлыҡҡа килгән тау тоҡомоноң көньяҡ һәм көньяҡ-көнбайыш киҫелеше — һаҡмар ҡатламының (ярус) стратотибы.
Был ҡатламдың киҫелештә күренгән дөйөм ҡеүәте 900 м. Һаҡмар ҡатламының ташҡа әйләнгән фаунаһы ентекләп тикшереләгән һәм ваҡ моллюскалар ҡабырсаҡтарынан, диңгеҙ хайуандарының (мшанка, диңгеҙ лилияһы) ҡалдыҡтарынан тора. Бында шулай уҡ фузулинидалар һәм радиолярийҙарҙың ваҡ ҡына ҡабырсаҡтары осрай.
Тәү тапҡыр уны 1874 йылда академик А. П. Карпинский өйрәнә башлаған, ул фәндә беренсе булып «һаҡмар» ҡатламы терминын ҡулланған . 1991 йылда тау киҫелешендә пермь системаһы буйынса халыҡ-ара геологтар конгрессы ваҡытында экскурсия үткәрелә. Һырттың көньяҡ текә итәгендә карст күлдәре бар. Береһе-«Түңәрәккүл», ә икенсеһе тәрән булғанға «Шайтан сөңгөлө» («Чёртов омут») тип атала.
# Кололак

Кололак (әрм. Կոլոլակ) — башлыса һөйәкле һурпалы һарыҡ итенән бешерелгән әрмән ашы. Асылда, кололак — үткәрелгән ит йоморсалары менән аш. Ләкин ул аҙыҡ-түлек составы, тәме һәм технологияһы буйынса, быға оҡшаш Европа ризыҡтарынан ныҡ айырыла.
Күп кенә әрмән ризыҡтары кеүек, кололактың да бер нисә төрө бар, әҙерләү рәүеше менән ябай кололак, фаршлы кололак, шушин кополагын айырып йөрөтәләр.

# Кололак
## Дөйөм әҙерләү технологияһы

Бөтә төр кололак әҙерләү өсөн түбәндәге дөйөм оҡшашлыҡтар хас:
* Артҡы һын, ҡағиҙә булараҡ, һыйыр һәм һарыҡ ите бары тик шушин кололагы өсөн генә ҡулланыла.
* Һөйәктән һурпа бешерелә.
* Итте турағыс аша, мотлаҡ рәүештә ике тапҡыр, үткәрәләр, йәки ағас сүкеш менән һуҙылып торған масса килеп сыҡҡанға ҡәҙәр һуҡҡылайҙар. Ҡайһы ваҡыт ике ысулды ҡатнаштыралар: итте турағыс аша үткәргәндән һуң һуҡҡылайҙар.
* Итле эслеккә ҡайнатып алынған ярмалар (дөгө, манный ярмаһы) йәки он, йомортҡа, һөт, тоҙ, тәмләткестәр (һуған, петрушка, борос), ә ҡайһы берҙә коньяк — йә, уларҙы ит менән болғайҙар, йә эслектәге итте уратып һалалар, йә бөтәһен бергә ҡушалар.
* Үткәрелгән иттән эре генә йоморсалар (тауыҡ йомортҡаһы дәүмәлендә йәки унан да ҙурыраҡ) яһайҙар һәм уларға юғарыла килтерелгән үҫемлек тәмләткестәре, йә аҡ май киҫәктәре өҫтәйҙәр.
* Һөйәкле һурпаға составында крахмал булған ризыҡтар. (дөгө, картуф, каштан), шулай уҡ тәмләткестәр (һуған, петрушка, эстрагон) , ҡайһы берҙә аш тәмләткестәре (томат пастаһы) ҡушалар. Һурпа ҡайнап сығыу менән, уға әҙерләп ҡуйған ит йоморсаларын төшөрәләр, һәм улар өҫкә ҡалҡып сыҡҡанса ҡайнаталар.
Кололак дөгө әҙер булғансы бешерелә.
# Бәрҙе (Яйыҡ ҡушылдығы)

Бәрҙе (рус. Бердянка)— Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яйыҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 1323 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 65 км.

# Бәрҙе (Яйыҡ ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Орск ҡалаһынан Һаҡмар йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000812112200004751
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200475
* Бассейн коды — 12.01.00.008
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

# Бәрҙе (Яйыҡ ҡушылдығы)
## Этимологияһы

Гидроним башҡорт телендәге бәрҙе һүҙенән килеп сыҡҡан. Был хаҡта Ырымбур топонимдар белгесе Б. А. Моисеев «Местные названия Оренбургской области. Историкотопонимические очерки» тигән китабында, был йылғала бәрҙе күп булған, атама шунан сығып бирелгән, тип яҙа.
# Ельцовка (Чумыша ҡушылдығы)

Ельцовка — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чумыш йылғаһының уң ярына тамағынан 484 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Ельцовка (Чумыша ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200412115200002081
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200208
* Бассейн коды — 13.01.02.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ғүтбә ибн Ғәзүән

Ғүтбә ибн Ғәзүән әл-Мәзини (ғәр. عُتبة بن غَزْوان المازني‎;рус. Утба ибн Газван; 581 тирәһе, Ғәрәбстан — 639) — ғәрәп дәүләт һәм хәрби эшмәкәре, Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең көрәштәше. Тарихта ислам ҡабул иткән етенсе кеше.

# Ғүтбә ибн Ғәзүән
## Биографияһы

Эфиопияға һижрәттә ҡатнашҡан, һуңынан Мәҙинәгә күскәндә Пәйғәмбәр янында булған. Бәҙер, Өхүд һәм Ур һуғыштарында ҡатнаша. Мөхәммәт ғәләйһиссәләм үлгәндән һуң, икенсе хаҡ хәлиф Усман ибн Әффан Ғүтбәне фарсы фронтындағы отрядтарҙың береһенең командующийы итеп тәғәйенләгән. Ихтимал, Басра ҡалаһына ул нигеҙ һалғандыр. Ғүтбә уның беренсе идарасыһы булған.
Ғүмәр ибн әл-Хәттаб хәлифәте осоронда (идара итеү йылдары 634—644) Ғүтбә Убаллаға ҡаршы кампанияла ҡатнашып, 2000 кешегә етәкселек иткән, был яу 635 йылдың июненән сентябренә тиклем дауам иткән. Убалла баҫып алынғандан һуң, Ғүтбә ғәскәрен Тигр йылғаһы аша сығарып, Фурат, Бағдад төбәктәрен биләп алған
Тиҙҙән хәлифә уны Басра наибы (идарасыһы) итеп тәғәйенләй.

# Ғүтбә ибн Ғәзүән
## Вафаты

639 йылда Хижәзгә килә һәм Ғүмәр ибн әл-Хәттабтан хаж ҡылыр эшенән бушатыуын һорай. Ғүмәр баш тарта, әммә, Басраға ҡайтҡанда, Ғүтбә дөйәнән йығылып төшөп һәләк була.
# Сабаил һарайы

Сабаиль һарайы (әзерб. Bayıl qalasıBayıl qalası) — 1234 йылда ширваншаһ Фарибурз III тарафынан төҙөлгөн һарай һәм ул Баил утрауҙарының береһендә. Әзербайжандың Баҡы ҡалаһына яҡын булған ҡултыҡта, урынлашҡан. Был һарайҙы Сабаил һарайы, Шахри Саба, Шахри нау, һыу аҫты ҡалаһы, каруан-һарай, баил таштары һ.б. тип тә йөрөтәләр
Төрлө легендалар менән уратып алынған был һарай һуңғы ваҡыттарға ҡәҙәр тулыһынса һыу аҫтында килеш ҡала килә һәм ярҙан ни бары 350 метр алыҫлыҡта ғына урынлашҡан була. 1939 йылда үткәрелгән археологик экспедиция рельефлы һүрәттәре булған 70-кә 25-50 сантиметрҙағы дүрткел формалы таш яҫмаларға юлыға.
2000 йылдар аҙағында ҡоролманың өҫкө өлөшө һыуҙан ҡалҡып килеп сыға. Археологтар ҡаҙыныу эштәре башлай һәм һарай фризының ҡайһы бер өлөштәрен табалар, уларҙы «Ширваншаһ Һарайы» биләмәһендәге музейға урынлаштыралар. Диңгеҙ төбөнән хайуандар, үҫемлектәр һәм ғәрәп хәрефтәре төшөрөлгән 706 яҫма сығарыла. Шулай уҡ кеше һыны төшөрөлгән 12 портрет табыла, ихтимал, был кешеләр үҙ замандарында билдәле шәхестәр булғандыр. Бер ташта Ширваншаһ һүрәтләнгән, был ҡоролма тап ул идара иткән ваҡытта төҙөлгән булыуы тураһында һөйләй.
Һарай архитектор Зәйнәддин ибн Абу Рәшид Ширвани прокты буйынса төҙөлә. Ҡоролманың планы төньяҡтан көньяҡҡа артыҡ ныҡ һуҙылып, дөрөҫ булмаған дүртмөйөш формаһында һәм уның оҙонлоғо 180 метрға, ә киңлеге 40 метрға етә. Был форма утрауауҙың диңгеҙ һыуы өҫтөнән ҡалҡып торған тышҡы һыҙатына тура килә, әлеге ҡоролманың нигеҙе тулыһынса ошо сығып торған өлөштә урынлашҡан. Һарайҙың диуарҙары ҡәлғә менән уратып алынған була. Диуарҙың ҡалынлығы 1,5-2 метр һәм 15 манараһы бар, шуларҙың 3-һе түңәрәк формала булһа, ҡалған 12-һе ярымтүңәрәк формаһында.
# Шлотайм

Шлотайм (нем. Schlotheim) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 3953 кеше йәшәй. Майҙаны — 22,31 км². Диңгеҙ кимәленән 243 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99994 һәм автомобиль коды — UH.
# Губернатор йорто (Өфө)

1838
Рәсәй Федерацияһының мәҙәни мираҫ объекты № 0300107000№ 0300107000
Губернатор йорто — архитектура ҡомартҡыһы. Өфө ҡалаһының Туҡаев һәм Совет урамдары киҫешкән ерҙә урынлашҡан. Ҡала кимәлендәге архитектура ҡомартҡыһы һанала.

# Губернатор йорто (Өфө)
## Тарихы

1832—1838 йылдарҙа архитектор А. Д. Захаров проекты буйынса губернатор өсөн өс ҡатлы йорт һалына. Йорт XIX быуаттың уртаһындағы урыҫ классик стилендә төҙөлә. Архитектор А. А. Гопиус йорттоң проектын урындағы Ағиҙел ярындағы ҡатмарлы рельеф менән уңышлы бәйләй. Һуңынан губернатор йортона төкөтөп канцелярия менән галерея төҙөлә.
Губернатор йорто Собор майҙанындағы ансамблде уңышлы дауам итеп, ҡаланың административ үҙәген барлыҡҡа килтерә. Ошонда уҡ Ҡабул итеү урындары һәм губернаның малайҙар гимназияһы урынлаша.
1917 йылда, Октябрь Революцияһынан һуң, элекке губернатор йортонда Өфө эшселәр советы, депутаттар советы һәм губернаның революцион комитеты урынлаша. 1918 йылдың 1 майынан губернатор йорто «Советтар йорто» тип йөрөтөлә башлай.
2001—2002 йылдарҙа йорт архитектор Ю. А. Пацков проекты менән реставрациялана. Реконструкцииянан һуң ҡомартҡы кире ҡайтмаҫлыҡ юғалтыуҙар кисерә: ҡыйыҡтан флюгерҙәр, терраса, инеү урынындағы суйын ҡыйыҡтар юғала. Коллоналар ионлы ордерын, ә интерьер — ҡунаҡ күтәрмәһен юғалта. Хәҙер бында Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау министрлығы урынлашҡан. Элекке губернатор йорто янында Софьюшка аллеяһы бар.

# Губернатор йорто (Өфө)
## Ҡыҙыҡлы мәғлүмәттәр

* 1904 йылда Өфөлә беренсе почта йәшниге Губернатор Йортонда урынлаштырыла.