yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Сеймал

Сеймал йәки сей материа́л — кеше йоғонтоһон аҙ кисергән һәм артабан эшкәртеү өсөн тәғәйенләнгән әҙерләмә. Беренсе сиратта сеймал табыу сәнәғәте һәм ауыл хужалығы продукты булып тора. Шулай уҡ ҡайһы бер сәнәғәт ҡалдыҡтары сеймал сығанағы булып тора һәм продукция сығарыу өсөн ҡулланыла (икенсел сеймал), шулай уҡ сәнәғәттә тәбиғигә алмаш яһалма сеймал (пластмасса, яһалма тире) етештерелә.
Сеймалды кеше генә түгел, хайуандар ҙа ҡуллана (мәҫәлән, ҡоштар ояһын ҡороу өсөн сеймал итеп сыбыҡ-сабыҡ файҙалана).
Атап әйткәндә, сеймал иҫәбенә иген, ағасташ, файҙалы ҡаҙылмалар инә, улар файҙалы продукттар етештереү процесында ярымфабрикат сығарыу маҡсатына тотонола йәки инде әҙер продукция сығарыу өсөн тәғәйенләнә.
Продукция берәмегенә кәрәкле сеймал күләме — сеймал сығымы.

# Сеймал
## Сеймал төрҙәре

Сеймал төрҙәре - был бик шартлы төшөнсә. Төп ике төркөмгә бүлеү ҡабул ителгән: сәнәғәт һәм ауыл хужалығы. Сәнәғәт сеймалына файҙалы ҡаҙылмалар һәм энергия биреүсе материалдар инә. Ауыл хужалығы сеймалдары - иген, һөт продукттары, ит, көнкүрештә ҡулланылған төрлө үҫемлектәр. Сеймалды йәнә ике төркөмгә бүлергә мөмкин: беренсел (яңы сығарылған йәки йыйылған) һәм икенсел (етештереү ҡалдыҡтары йәки ҡушымталары) сеймал. Икенсел төркөм материалдар сәнәғәттә киң ҡулланып, сығымдарҙы һиҙелерлек кәметергә мөмкинлек бирә.
Килеп сығышы буйынса бөтә сеймал төрҙәрен 4 төркөмсәгә бүлергә мөмкин:
* Үҫемлек сығышлы (иген, емеш-йәшелсә культуралары, үләндәр).Мәҫәлән, май алыу өсөн ҡулланылған үҫемлектәр - көнбағыш, зәйтүн
* Хайуан сығышлы (һөт продукттары, хайуандар экскременты). Мәҫәлән, һөттән етештерелгән сыр, эремсек, май, ҡорот, ҡымыҙ һәм башҡалар; иттән - тултырма,колбаса һәм башҡалар; тиҙәктән ашлама итеп ҡулланылған тиреҫ, серетмә етештерелә.
* Минераль сығышлы (тәбиғи газ, күмер, нефть), ҡиммәтле, ярымҡиммәтле һәм төҙөлөш таштары һәм башҡалар.
* Биосфера (һауа һәм һыу)

# Сеймал
## Ҡыҙыҡлы факт

Башҡорт телендә был һүҙ уҙған быуатта байтаҡ ваҡыт тәржемәһеҙ, сырьё тип йөрөтөлә 90-сы йылдар уртаһында бер аҙ "симал" тип яҙыла, күрәһең, һүҙҙең ҡушма икәнлеген, "сей" һүҙенән килеп сыҡҡанын белмәгәндәрҙер.

# Сеймал
## Шулай уҡ ҡара

* Икенсел сеймал
* Ярымфабрикат
* Тәбиғәт ресурстары
* Биржа тауары
# Замок манараһы (Несвиж)

Һарай манараһы (бел. Замкавая вежа) — XVI быуат архитектура ҡомартҡыһы, Белоруссияның Минск өлкәһе Несвиж ҡалаһында (Мицкевич урамы) урынлашҡан. Манара оборона ҡоролмаһы өлгөһө, сәнғәттә белорус оборона һыҙаттарын готика, ренессанс стилдәре менән бәйләүсе архитектура ҡомартҡыһы. Манара Божье Тело костелының төньяғындағы сиркәү ҡоймаһы янында тора һәм ҡыңғырауҙар манараһы сифатында ҡулланыла. Манара Беларусь Республикаһының дәүләт тарихи-мәҙәни ҡиммәттәре исемлегенә инә.

# Замок манараһы (Несвиж)
## Тарих

Манара XVI быуаттың икенсе яртыһында кирбестән төҙөлгән. Ул Несвиж ҡалаһының оборона системаһы стеналарына ҡарай һәм ҡала оборона валы нда тора һәм Несвижһарайын ҡала менән тоташтыра.

# Замок манараһы (Несвиж)
## Архитектура

Башта манара тәпәш сатырлы ҡапҡанан һәм бейек оборона мнараһынан тора. Манара дүрт ҡатлы квадрат ҡоролмаланан ғибәрәт, ул сатырлы ҡыйыҡ сменән тамамлана. Аҫҡы ярусы һаңғырау контфорслы цоколь кеүек итеп эшләнгән . Икенсе ярусы — иң бейек өлөш, унда тура мөйөшлө квадрат һәм түңәрәк тәҙрә уйымдары һаңғырау уйымдар менән сиратлаша. Өсөнсө ярусының һәр ҡабырғаһында 3 ҡырлы арка уйымдары бар. Ҙур булмаған дүртенсе ҡатта 3 бәләкәй аркалы уйымдар бар. Ул киң пофилле кәрниз менән уратып тамамланған. Ҡыҙыл кирбес тәҙрә уйымдарының аҡ сиктәре менән контрастҡа инә, был манара фасадтарына матур төҫ биреп, биҙәп тора.
Һарай манараһы Троицкийкостелының ҡыңғырауҙар башняһы менән ауаздаш. Был ҡыңғыраүҙар башняһы ул ваҡытта Чернавчицала төҙөлгән һәм Несвиж кеүек Радзивиллдарға ҡараған була.

# Замок манараһы (Несвиж)
## Галереяһы
### Тарихи һүрәттәр

* Старые снимки
* Бер мең дүрт йөҙ туҡһан
* Я Булгак, 1923
* 1930

# Замок манараһы (Несвиж)
## Галереяһы
### Хәҙерге һүрәттәр

* Современное состояние
* Ике мең ете
* Ике мең һигеҙ
* Ике ун биш мең
* Ике ун биш мең
# Олику-Хейм-Паюта

Олику-Хейм-Паюта — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Олику-Хейм-Паюта
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15040000212115300053566
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305356
* Бассейн коды — 15.04.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Пелякты-Тюнамбель-Кы

Пелякты-Тюнамбель-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ширта йылғаһының уң ярына тамағынан 234 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Пелякты-Тюнамбель-Кы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300064621
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306462
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Мостовая (Пордонг ҡушылдығы)

Мостовая — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пордонга йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Мостовая (Пордонг ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000029619
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002961
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сорғот педагогия университеты

Сорғот дәүләт педагогия университеты (рус. Сургутский педагогический университет) — Ханты-Манси автономиялы округы — Юграның юғары белем биреү бюджет учреждениеһы.

# Сорғот педагогия университеты
## Тарихы

РСФСР Мәғариф министрлығының бойороғо менән 1986 йылда Сорғот педагогия училищеһы асыла. Алты йылдан һуң, 1992 йылда уға Сорғот педколледжы статусы бирелә. Тағы ла өс йылдан һуң (1995) уҡыу йорто яңынан үҙгәртеп ҡорола һәм был юлы Сорғот дәүләт педагогия институты тип атала башлай. Ниһайәт, 2005 йылда вуз хәҙерге — «университет» статусына эйә була.
Юғары уҡыу йорто блуғандан алып учреждение 6604 белгес әҙерләп сығара, йылдар буйынса ҡарағанда: 2013 йылда — 221, 2014 йылда — 149, 2015 йылда — 381, ә 2016 йылда — 366.
2018 йылда вузда 2700 студент белем ала, шул иҫәптән бакалавриатта — 1740, магистратурала — 242, аспирантурала 90 студент. Юғары уҡыу йортоноң ситтән тороп уҡыу бүлегендә 630 студент уҡый.
Нигеҙләнгәндән алып (1986) 2019 йылға тиклем учреждениены Надежда Васильевна Коноплина етәкләй, 14 ғинуарҙан ректор вазифаһын ваҡытлыса беренсе проректор Владислав Засыпкин башҡара.

# Сорғот педагогия университеты
## Белем алыу

2016 йылдан алып университет 6 факультет сиктәрендә (филология, физик культура һәм спорт, психология, идара итеү, социаль-гуманитар, социаль-мәҙәни коммуникациялар) 14 кафедрала 28 йүнәлеш һәм 7 әҙерлек профиле буйынса белем бирә
* Гуманитар фәндәр
* Социаль фәндәр
* Мәғариф һәм педагогика
* Мәҙәниәт һәм сәнғәт
* Иҡтисад һәм идара итеү
* Автоматика һәм идара итеү
* Хеҙмәтләндереү өлкәһе
2001 йылда Рәсәй Мәғариф академияһы Президиумы ҡарары менән университетҡа педагогия юғары уҡыу йорттарында белем биреү системаһына йүнәлтелгән шәхес формалаштырыу буйынса федерлаь тәжрибә майҙансығы статусы бирелә.
2008 йылда юғары уҡыу йорто ике кимәлле белем биреү системаһына күсә.
2018 йылда вуз «Сифат менән идара итеү», «Журналистика», «Дизайн» йүнәлештәре буйынса бакаларвҙар әҙерләү аккредитацияһынна мәхрүм ителә.
# Васильевка ауыл советы (Ишембай районы)

Васильевка ауыл советы — Башҡортостан Республикаһы Ишембай районының бөтөрөлгән муниципаль берәмеге. Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» законына ярашлы, ауыл биләмәһе статусына эйә була. Петровск ауыл советы менән берләштерелә.
Административ үҙәге — Васильевка ауылы. Ауыл советы составына шулай уҡ Алмалы, Ғүмәр ауылдары ла инә.
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 18 ноябрендәге «Айырым ауыл советтарын берләштереүгә, тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһындағы» законына ярашлы Васильевка ауыл советы бөтөрөлә һәм ауыл биләмәһе Петровск ауыл советы составына индерелә:
   "25) Ишембай районы буйынса:
   <…> б) Петровск һәм Васильевка ауыл советтарын, "Петровск « атамаһын һаҡлап, административ үҙәген Петровскиҙа ҡалдырып, берләштерергә. Петровск ауыл советы составына Васильевка ауыл советының Васильевка, Алмалы, Ғүмәр ауылдарын индерергә. Петровск ауыл советы сиктәрен тәҡдим ителгән һыҙма картаға ярашлы раҫларға.
   Иҫәп мәғлүмәттәренән Васильевка ауыл советын төшөрөп ҡалдырырға».
# Кыз

Кыз — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кобра йылғаһының һул ярына тамағынан 301 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Кыз
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300212111100030658
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103065
* Бассейн коды — 10.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Зимовная (Тара ҡушылдығы)

Зимовная — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тара йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

# Зимовная (Тара ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010100312115300005976
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115300597
* Бассейн коды — 14.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Алатырцев Владимир Иванович

Владимир Иванович Алатырцев (30.10.1908; Семеновское, Алатырь өйәҙе, Симбирск губернаһы - 30.10.1964; Рига, Латвия ССР, СССР) - урыҫ һәм сыуаш совет шағиры, тәржемәсе, журналист, педагог. СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.

# Алатырцев Владимир Иванович
## Биография

1908 йылдың 30 октябрендә Симбирск губернаһы Алатырь өйәҙе Семеновское ауылында тыуған (хәҙерге Сыуашстандың Порецкое районына ҡараған ауыл). Крәҫтиәндәрҙән. Иртә атай-әтиҙән мәхрүм ҡала. 1939 йылда Чебоксарда Сыуаш педагогика институтын тамамлай. Институтты тамамлағандан һуң Сыуашстандың башланғыс һәм урта ауыл мәктәптәрендә уҡытыусыһы булып эшләй. 1939-1941 йылдарҙа Сыуаш дәүләт педагогия институты уҡытыусыһы һәм рус әҙәбиәте һәм әҙәбиәтте уҡытыу методикаһы буйынса лекцияләр уҡый.
1941 йылдан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Пулемет взводы командиры Армия һәм газетаһының махсус хәбәрсеһе булараҡ дошманды еңеүгә тиклем фронттарҙа була, Мәскәү өлкәһенән Көнсығыш Пруссияға тиклем хәрби юл үтә.
1958 йылға тиклем Армия газетаһы корреспонденты булып хеҙмәт итә. Һуғыштан һуң Рига ҡалаһында йәшәй, Латвия Яҙыусылар союзының урыҫ телле яҙыусылар секцияһы етәкләй, сыуаш республикаһы менән элемтәне өҙмәй, сыуаш яҙыусыларының әҫәрҙәрен урыҫ теленә тәржемә итә. Сыуаш шағирҙары Т. В.Иванов, С. В. Элгер, м. Т. Сеспель, Н. Ф. Евстафьев һ. б., шулай уҡ латыш әҙәбиәте классиктарының әҫәрҙәрен урыҫ теленә тәржемә итә.

# Алатырцев Владимир Иванович
## Ижады

1937 йылдан бирле баҫылып сыға. Һуғыштың беренсе көндәрендә «Священная война», «Песня народного ополчения», «Фронт и тыл», «Мать и стан» («Изге һуғыш», «Халыҡ ополчениеһы йыры», «Фронт һәм тыл», «Әсә һәм ул») һ.б. шиғырҙарын яҙа. Тарихи материалға нигеҙләнгән «Ленин в Риге» («Ленин Ригала») поэмаһы В.И. Лениндың 1900 йылда Ригаға килеүен һүрәтләй.
Шиғриәттең төп мотивтары гражданлыҡ, патриотизм, ватанға мәхәббәт. Шағирҙең ижады лиризм, героик пафос менән асыҡ айырылып тора.

# Алатырцев Владимир Иванович
## Һайлап алынған йыйнтыҡтары

* «Весна в Зауралье». Стихи, Чебоксары. Бер мең туғыҙ йөҙ ҡырҡ бер кеше,
* «Стихи», 1949,
* «Горный перевал». Стихи. Латвийской госуд. изд-во, Рига,
* «В родном краю», Латвийской госуд. изд-во, Рига, 1952
* «Все, что сердце имел». Чебоксары: Чуваш.книжное изд-во,
* «Суралейка». Избранные стихи. Чебоксары: Чуваш.кт.изд-во, 1984
* «Ясень»,
* «По тропа юности». Рига: Латвийской кт. изд-во, 1961
# Колокольня (Харута ҡушылдығы)

Колокольня — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Харута йылғаһының һул ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Колокольня (Харута ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000067098
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006709
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Юрмый (мәғәнәләр)

Юрмый — этноним. Топоним булараҡ та таралған.
* Юрмый — башҡорт ҡәбиләһе.
* Юрмый (Баҡалы районы) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл.
# Лесоска Ана Колович

Ана Колович Лесоска (макед. Ана Чоловиќ Лешоска; 1979 йылда тыуған) — Төньяҡ Македония биологы, 2011 йылда Мавров милли паркында юғалып барған төрҙәрҙе, шул иҫәптән юғалыу ҡурҡынысы аҫтында булған балҡан һеләүһенен һаҡлау маҡсатында гидроэлектроэнергия етештереү маҡсатында быуалар төҙөүгә ҡаршы сығыш яһай. Ул Төньяҡ Македония хөкүмәтен милли паркта плотиналар төҙөү буйынса артабанғы эште туҡтатырға күндерә, был Бөтә донъя банкынан һәм Европа реконструкция һәм үҫеш банкынан (ЕБРР) займдарынан баш тартыуға килтерә.

# Лесоска Ана Колович
## Биографияһы

Биолог Колович Лесоска 2010 йылда Мавровта (Төньяҡ Македония) гидроэлектростанциялар төҙөү пландары тураһында белде. Улар 33 метр бейеклектәге Бошков-Күпер быуаһын һәм 70 метр бейеклектәге Луков-Полюс быуаһын төҙөүҙе үҙ эсенә алған. «Эко-свест» Македония экологик тикшеренеү үҙәге башҡарма директоры сифатында башҡа хөкүмәткә ҡарамаған ойошмалар һәм активистар менән хеҙмәттәшлектә ул «Мавровоны ҡотҡарығыҙ» кампанияһын башлай. 2011 йылдың ноябрендә ул, биологик мөхиткә тейешле баһа бирмәйенсә Бошков-Мост проекты өсөн алған заёмды хуплауҙарын аңлатып, ялыу менән мөрәжәғәт итә. Ул Европа реконструкция һәм үҫеш банкы (ЕБРР) директорҙар советында вәкилдәре булған илдәрҙең илселәрен финанслауҙы туҡтатыуға өлгәшергә саҡырҙы. Лесоска хөкүмәтте, Европа реконструкция һәм үҫеш банкын һәм Бөтә донъя банктарын проекттарҙы ябырға саҡырған петиция бирә һәм 100 000 самаһы ҡултамға йыя.
2013 йылда Ана Колович Европала ҡырағай тәбиғәтте һәм тәбиғи йәшәү мөхитен һаҡлап ҡалыу тураһында Бошков-Күпер гидроэнергетик проекты «һеләһендәрҙең йәшәүенә кире йоғонто яһау хәүефе менән янвуын аңлатып» Берн конвенцияһына ялыу яҙа. 2015 йылдың декабрендә Берн конвенцияһы ЕБРР һәм Бөтә донъя банкына финанслауҙы туҡтатып торорға ҡуша. Бөтә донъя банкы шунда уҡ финанслауҙан баш тарта, һәм киләһе йылдың майында Бошков Күпер проекты өсөн экологик рөхсәтте юҡҡа сығарыу тураһында ҡарар ҡабул ителә. 2017 йылдың ғинуарында Европа реконструкция һәм үҫеш банкы (ЕБРР) финанслауҙы туҡтата.
Ошо ҡаҙаныштарҙы таныу билдәһе итеп 2019 йылдың апрелендә Ана Колович Лесоска тирә-яҡ мөхитте һаҡлау буйынса көрәшкән донъяның алты экологы араһында Гольдмандар экологик премияһына лайыҡ була. Төньяҡ Македония тарихында был ошондай тәүге премия була.
# Шекер

Шекер — Рәсәй йылғаһы. Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы,Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лескен йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Шекер
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терек йылғаһы, Урух йылғаһы ҡушылған урындан Малка йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07020000412108200004003
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200400
* Бассейн коды — 07.02.00.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Көнбайыш конференцияһы (КХЛ)

Көнбайыш конференцияһы — Континенталь хоккей лигаһында ҡатнашҡан командаларҙы географик принцип буйынса бүлеү өсөн ҡулланған ике конференцияның береһе.
Көнбайыш конференцияһы 2009 йылда төҙөлә. Көнбайыш конференцияһы составында ике дивизион бар: Бобров һәм Тарасов дивизиондары.

# Көнбайыш конференцияһы (КХЛ)
## Конференция составы

Бобров дивизионы :
| Команда | Ҡала | Арена | Нигеҙләнгән | КХЛ | Дивизионды еңеү | Конференцияны еңеү | Гагарин кубогы | Баш тренер | Капитан |
| Динамо | Мәскәү | ВТБ Арена | 1946 | 2008 | 2011, 2014* | 2012, 2013 | 2012, 2013 | Владимир Крикунов | Вадим Шипачёв |
| Динамо | Рига | Арена Рига | 1946 | 2008 | — | — | — | Гиртс Анкипанс | Лаурис Дарзиньш |
| Йокерит | Хельсинки | Хартвалл Арена | 1967 | 2014 | 2016 | — | — | Лаури Марьямяки | Петер Регин |
| Северсталь | Череповец | Боҙ һарайы | 1956 | 2008 | — | — | — | Андрей Разин | Юрий Трубачёв |
| СКА | С.-Петербург | Боҙ һарайы | 1946 | 2008 | 2010, 2012—2015, 2017—2019 | 2015, 2017 | 2015, 2017 | Алексей Кудашов | Сергей Плотников |
| Спартак | Мәскәү | ЦСКА Арена | 1946 | 2008 һәм 2015 | — | — | — | Олег Знарок | Андрей Кутейкин |
Тарасов дивизионы :
| Команда | Ҡала | Арена | Нигеҙләнгән | КХЛ | Дивизионды еңеү | Конференцияны еңеү | Гагарин кубогы | Баш тренер | Капитан |
| Витязь | Подольск | «Витязь» боҙ һарайы | 1996 | 2008 | — | — | — | Михаил Кравец | Александр Сёмин |
| Динамо | Минск | Минск-Арена | 1976 | 2008 | — | — | — | Крэйг Вудкрофт | Александр Павлович |
| Локомотив | Ярославль | Арена 2000 | 1959 | 2008 | 2009*, 2011 | — | — | Крэйг Мактавиш | Стаффан Кронвалль |
| Сочи | Сочи | «Большой» боҙ һарайы | 2014 | 2014 | — | — | — | Сергей Зубов | Никита Щитов |
| Торпедо | Түбәнге Новгород | «Нагорный» профсоюздар спорт һарайы | 1946 | 2008 | 2012 | — | — | Дэвид Немировски | Михаил Варнаков |
| ЦСКА | Мәскәү | ЦСКА Арена | 1946 | 2008 | 2009, 2015—2019 | 2016, 2018—2019 | 2019 | Игорь Никитин | Сергей Андронов |
# Корма (Рыбинское ҡушылдығы)

Корма — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Рыбинское (Волжский русловой уч һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 2788 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Корма (Рыбинское ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Угличь ГЭС-ынан Рыбинск һыуһаҡлағысы башына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010100912110000004680
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000468
* Бассейн коды — 08.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Нюрюг (Оло Нюрюг ҡушылдығы)

Нюрюг — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Нюрюг йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Нюрюг (Оло Нюрюг ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400112110000040755
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004075
* Бассейн коды — 08.01.04.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Молдова Халыҡ фронты

Молдованың Халыҡ фронты — Молдавия Совет Социалистик Республикаһында һәм Молдова Республикаһында сәйәси хәрәкәт. Молдованың Халыҡ фронты формаль рәүештә 1989 һәм 1992 йылдар араһында йәшәгән. Молдованың Халыҡ фронты алдынан Молдованың Демократик хәрәкәте (1988—1989) булған. Уның вариҫы — Христиан-демократик халыҡ фронты (1992—1999), бынан 1999 йылда Молдованың Христиан-демократик халыҡ партияһы ойошторолған.
Халыҡ фронты милли кимәлдә бик яҡшы ойошторолған, ул бигерәк тә этник румындар йәшәгән райондарҙа һәм баш ҡала Кишинёвта хуплау тапҡан. Ойошма власҡа килеүгә ҡарамаҫтан, эске бәхәстәр халыҡ хуплауының тиҙ кәмеүенә килтергән һәм 1993 йылда Молдованың Халыҡ фронты көнәркәшлек иткән бер нисә фрауияларға тарҡалған.

# Молдова Халыҡ фронты
## Тарихы

1988 йылда ике оппозиция төркөмдәре барлыҡҡа килгән: Үҙгәртеп ҡороу өсөн демократик хәрәкәт һәм Алексей Матеевич исемендәге музыкаль-әҙәби клуб. 1989 йылдың 20 майында Молдавия Совет Социалистик Республикаһының автономияһы өсөн сығыш яһаған Молдованың Халыҡ фронты төҙөлә. Ошо ойошмалар ҡатнашлығында 1989 йылдың йәйендә Кишинёвта күп һанлы демонстрациялар уҙған. Демонстранттар Молдованың сәйәси һәм иҡтисади үҙаллылығын, 1939 йылғы Германия-СССР килешеүе эҙемтәләрен бөтөрөүҙе, республиканың рәсми теле статусында латин графикаһы нигеҙендәге молдаван телен таныуҙы талап иткәндәр. Ҡайһы бер сығанаҡтар хәбәр итеүенсә, демонстрацияларҙа артабанғы лозунгтар яңғыраған: «Молдова — молдавандарға!», «Сумаҙан — вокзал — Рәсәй». Башҡа сығанаҡтарға ярашлы, бындай лозунг Молдовала тик бер тапҡыр урыҫ теле прессала гипербола булараҡ телгә алынған. Быға яуап итеп 8 июлдә «Унитате-Берҙәмлек» хәрәкәтенең ойоштороу съезы үткәрелгән. 1989 йылдың 31 авгусында Молдавия ССР-ының Юғары Советы молдаван телен «сәйәси, иҡтисади, социаль һәм мәҙәни өлкәләрҙә» рәсми тел тип, ә урыҫ телен милләт-ара аралашыу теле тип иғлан иткән. Латин графикаһында молдаван телен ҡайтарыу тураһында закон ҡабул ителгән. Халыҡ фронты хуплауында Юғары Советтың рәйесе итеп Мирча Снегур һайланған.
1990 йылдың 25 февралендә Молдавия ССР-ының Юғары Советына тәүге ирекле һайлауҙар уҙғарылған. Халыҡ фронты яҡлылары депутат мандаттарының 25 % алған. 1990 йылдың 27 апрелендә дәүләт символикаһы алмаштырыла һәм күк-һары-ҡыҙыл төҫлө Молдавия флагы ҡабул ителә. 1990 йылдың 24 майында Халыҡ фронтына оппозицияла булған депутаттар Молдова парламенты составынан сыҡҡандар.