yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Кесе Һарыкүл

Кесе һарыкүл - рус. Малый Сарыкуль - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Эткүл районындағы күл.

# Кесе Һарыкүл
## Географияһы

Кесе Һарыкүл Силәбе өлкәһенең Эткүл районында урынлашҡан, Ҡаратабан ауылынан 1,5 км алыҫлыҡта. Был төбәк Көнбайыш Себер уйһыулығының көнбайыш сиге, урман-дала зонаһына инә.
Географические координаттары: киңлеге - 54°41′58″N (54.699534), оҙонлоғо - 61°36′49″E (61.61351)
Ярындағы тораҡ пункт - Һарыкүл ауылы.

# Кесе Һарыкүл
## Тасуирламаһы

Кесе Һарыкүл оҙонса соҡорло, көньяҡ-көнбайыштан төньяҡ-көнсығышҡа һуҙылған.
Уртаса тәрәнлеге - 0,5 м. Максималь тәрәнлеге - 2м. Майҙаны - 24,4 км² (БС буйынса кимәленең абс. билдәһендә - 205,5 м). Һыу массаһы күләме 12,1 млн м³. Һыуйыйғыс майҙаны ҙур ғына - (219 км²).
Һыуы бик үтәҙек түгел, болғансығыраҡ.
Ярҙары түбән һәм һөҙәк, ситтәре һаҙмырт. Һыу көҙгөһөнөң күпселек өлөшөн (95%) менән ҡапланған бата төшкән үҫемлектәр менән ҡапланған.
Торғон күл, һыу балансы буйынса ямғыр менән тулыланып, һыуы быуланып китеп торған ятҡылыҡтарға ҡарай.
Һыуы тоҙ тәме итә (минераллашыуы 6,5 г/л), хлоридлы-натрийлы, бик ҡаты. Рыбалка на озере: карась, карп, чебак, окунь, щука, пелядь
Тупрағы — һелтеле һәм ябай ҡара тупраҡ, тоҙло урындар бар.
Төбө тигеҙ, ҡеүәтле сапропель ятҡылыҡтары менән ҡапланған, органик һәм минераль матдәләргә бай. Улар медицинала, ветеринарияла, аҙыҡ өҫтәмәләре, ашлама сифатында ҡулланыла ала.

# Кесе Һарыкүл
## Флораһы һәм фаунаһы

Күл тирәһен дала үҫемлектәре һәм уның ҡайын урмандары ҡаплаған. Күл ярҙары ҡуйы ҡамышлыҡ менән ҡапланған.
Күлдә һыу ҡоштары, шул иҫәптән күсеп йөрөй торған төрҙәре күп - һунар рөхсәт ителгән. Бай орнитофаунаһы иҫәбенән - өйрәктәр, ҡаҙҙар, аҡсарлаҡтар, көйөлдөләр һәм башҡа һыу ҡоштары оя ҡора.
Күлдә алтынһыу табан, сабаҡ үрсетелә; алабуға, суртан тереклек итә.

# Кесе Һарыкүл
## Этимологияһы

Һарыкүл - башҡорт тамырлы икәне күренеп тора - "һары" һәм "күл" һүҙҙәренән яһалған. Урыҫ телендә Сари-Куль, Сир-Куль, Сыровое, Сыровское тигән боҙолған варианттары ла осрай, тип яҙа Силәбе өлкәһе географы, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә.
# Куликов Сергей Иванович (ғалим)

Куликов Сергей Иванович (1 июль 1912 йыл — 19 сентябрь 2006 йыл) ― ғалим, педагог. Техник фәндәр кандидаты (1943), профессор (1977). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1962).

# Куликов Сергей Иванович (ғалим)
## Биографияһы

Сергей Иванович Куликов 1912 йылдың 1 июлендә Ярославль губернаһының Большое Плесо ауылында тыуған. 1937 йылда Рыбинск авиация институтын тамамлай, инженер-механик-технолог. 1938—1993 йылдарҙа Рыбинск авиация институтында — Өфө авиация институтында — Өфө дәүләт авиация техник университетында эшләй: уҡыу бүлеге мөдире, ассистент, Бауман исемендәге Мәскәү юғары техник училищеһы аспиранты, өлкән уҡытыусы, доцент, профессор, профессор-консультант. 1941—1965 йылдарҙа металл ҡырҡыу станоктары һәм автоматлаштырыу саралары кафедраһы мөдире. 1978—1988 йылдарҙа һығылмалы автоматлаштырылған комплекстар ҡорамалдары һәм технологияһы кафедраһы мөдире. 1942—1946 йылдарҙа моторҙар эшләү факультеты деканы. 1960—1963 йылдарҙа механика-технология факультеты деканы. 1963—1968 йылдарҙа уҡыу эштәре буйынса проректор.
1970—1985 йылдарҙа үҙе етәкләгән Башҡорт АССР-ы машина төҙөүселәрҙең фәнни-техник йәмғиәтен ойоштороусыларҙың береһе.
2006 йылдың 18 сентябрендә Өфөлә вафат була

# Куликов Сергей Иванович (ғалим)
## Фәнни эшмәкәрлеге

Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары осоусы аппараттарҙың двигателдәре һәм агрегаттары элементтарының айырыуса теүәл тишектәрен иң прогрессив алмаслы хонингылау технологияһының теоретик нигеҙҙәрен эшләү менән бәйле. Эшкәртеү процесы механизмы, юғары теүәллекте һәм етештереүсәнлекте тәьмин итеү законлылыҡтары тураһында яңы фәнни һөҙөмтәләр алына. Ватан хонингылау станоктарының яңы ассортименты һәм технологик йыһазландырыуҙы проектлау ысулдары эшләнә һәм ҡулланыуға индерелә. Эшләнмәләре Стәрлетамаҡ станоктар эшләү заводында һәм Башҡортостан Республикаһыныңң башҡа предприятиеларында ҡулланыуға индерелгән. 200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәттәр, шул иҫәптән 6 монография һәм 10 уйлап табыу авторы. Башҡорт АССР-ы машина төҙөүселәрҙең фәнни-техник йәмғиәте рәйесе (1970—1985). Башҡортостан Республикаһы Инженер академияһының мөхбир ағзаһы (1997).

# Куликов Сергей Иванович (ғалим)
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

— Ике «Почет Билдәһе» ордены (1945, 1954)
— Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1962)
— дүрт миҙал менән бүләкләнгән.

# Куликов Сергей Иванович (ғалим)
## Хеҙмәттәре

* Хонингование. М., 1973 (авторҙашлыҡта);
* Металлорежущие станки и станочные системы. Свердловск, 1988 (авторҙаш).
# Райсдорф

Райсдорф (нем. Reisdorf) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 308 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,39 км². Диңгеҙ кимәленән 152 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99518 һәм автомобиль коды — AP.
# Гальваник элемент

Гальваник элемент — окисланыу һәм кире ҡайтарылыу электрохимик процестарын айырмалы үткәреп электр энергияһы булдырыусы ҡоролма.

# Гальваник элемент
## Ҡыҫҡаса аңлатма

Бер (беренсел элемент) һәм күп тапҡыр (аккумуляторҙар) разрядлы, реагенттарҙың өҙлөкһөҙ килеүендә эшләгән (яғыулыҡ элементы) гальваник элементын айырып йөрөтәләр.

# Гальваник элемент
## Төҙөлөшө

Электролит (кислота йәки тоҙҙоң һыуҙағы эретмәһе, һелте, тоҙ иретмәһе һ.б.) менән контаклашыусы, өҙөлгән электр теҙмәһендә көсөргәнеш булдырыусы, химик тәбиғәте яғынан төрлөсә эшләүсе ике электродтан (анод — кире ҡайтарыусы, катод — окисландырыусы) тора. Анод сифатында — цинк, кадмий, тимер, ҡурғаш һ.б., катод сифатында ҡурғаш, терегөмөш, көмөш һ.б. оксидтары йәки тоҙҙары ҡулланыла. Г.э. төп характеристикалары электрод-актив материалдың химик үҙенсәлектәренә бәйле: марганец-цинклыларҙың өҙөлгән электр теҙмәһендәге көсөргәнеше — 1,5—1,8 В, сағыштырма энергияһы 10—80 Вт·сәғ/кг; литийлыларҙың ярашлы рәүештә 2,5—3,5 В һәм 250—600 Вт·сәғ/кг тәшкил итә. Электр тогының үҙ аллы сығанағы итеп күсермәле кино-, радио-, фотоаппаратурала, кардиостимуляторҙарға һәм башҡа бәләкәй ҡоролмаларға, микрокалькуляторҙарға ток биреү өсөн ҡулланыла.

# Гальваник элемент
## Башҡортостанда етештереү

Башҡортостанда литийлы гальваник элемент булдырыу, поливалентлы металдар (марганец, молибден, баҡыр, кобальт һ.б.) оксидтары нигеҙендә — катод материалдары, һыуһыҙ эретмәләр (сульфолан, көкөрт диоксиды, ҡайһы бер полимерҙар) нигеҙендә электролиттар уйлап табыу б-са тикшеренеүҙәр 20 б. 80-се йй. башынан Органик химия институтында (В.С.Колосницын һ.б.) алып барыла. Гальваник элемент // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: БР ДАҒУ «Башҡорт энциклопедияһы», 2015—2024. — ISBN 978-5-88185-143-9.
# Паета-Яха (Йоркут-Яха ҡушылдығы)

Паёта-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Йоркута-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 157 км.

# Паета-Яха (Йоркут-Яха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300036811
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303681
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Плоска (Лапшанга ҡушылдығы)

Плоска — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе,Марий Эл Республикаһы,Кострома өлкәһе,Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лапшанга йылғаһының уң ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Плоска (Лапшанга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400212110000042765
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004276
* Бассейн коды — 08.01.04.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Зөлхизә (төшөнсә)

* Зөлхизә — ҡатын-ҡыҙ исеме
* Зөлхизә (йыр) — башҡорт халыҡ йыры. Оҙон көй.
* Зөлхизә (ай) — һижри иҫәп менән йылдың аҙаҡҡы (ун икенсе) айы.
# Тудынг-Соим

Тудынг-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сорум-Пахт-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Тудынг-Соим
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300021590
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302159
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ағас кеше

Ағас кеше (әзерб. ağac adam, «мәшә әҙәм», «урман кешеһе») — балҡар һәм әзербайжан мифологияһы персонажы.

# Ағас кеше
## Тасуирлама

Балҡар һәм әзербайжан мифологияһында тау урмандарында йәшәгән мифик зат. Уны ир ҙә, ҡатын да була тип һанайҙар, кеше менән маймыл араһындағы ҡиәфәтле, бик һаҫыҡ еҫле итеп күҙаллағандар. Ағас кеше ашарға эҙләп, төндәрен кешеләр ташлаған иҫке кейемдәрҙе кейеп, емеш-йәшелсә баҡсаларына килә тип һанала. Ҡайһы бер белгестәр фаразы буйынса, ул урыҫтарҙың «ҡар кешеһе» персонажына яҡын.
Башҡорт һәм татар халыҡтары ижадында уға оҡшаған персонаж — шүрәле бар. Шүрәле кешеләрҙе ҡытыҡлап үлтерә тигәндәр. Ғабдулла Туҡайҙың «Шүрәле» тигән атаҡлы әҫәре нәҡ шул ерлектә яҙылған.
# Катерини

Катерини — Грециялағы ҡала, Үҙәк Македония өлкәһендә урынлашҡан. Катерини — Пиерия.номының баш ҡалаһы. Был ҡала Олимпия тауҙары һыртында һәм Термаикос ҡултығы араһында, Салоники ҡалаһынан 68 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Катерини илдең эре туризм үҙәге. Был ҡалала 55 997 кеше йәшәй (2010 йыл халыҡ иҫәьбен алыу мәғлүмәттәре буйынса). Греция дәүләтенең төньяғындағы иң эре ҡалаларының береһе. Ҡаланың дөйөм майҙаны 112,9 квадрат километр тәшкил итә. Ул диңгеҙ кимәленән 14 метр бейеклектә урынлашҡан. Ҡалалағы халыҡтың төп милләте — гректар. Ҡаланың төп конфессияһы — православие. Ҡаланың рәсми теле — грек теле. Телефон коды +30 23510. Сәғәт бүлкәте UTS +2, йәй UTS +3.

# Катерини
## Ҡала атамаһы

Катерини ҡалаһының тарихы XVI быуатҡа барып тоташа. Ул ваҡытта православие монахтары был территорияла Изге Екатерина хөрмәтенә ғибәҙәтхана булдыралар. Ошо Изге Екатерина исеменән Катерини ҡалаһыныъң исеме барлыҡҡа килгән.

# Катерини
## Рельефы

Катерини ҡалаһының торған урыны күбеһенсә тигеҙлек.

# Катерини
## Галереяһы

* Сиркәү
* Сиркәү.
* Ҡала паркы.
* ↑ http://admsurgut.ru/rubric/120/Partnery-Surguta
# Ғәбдрәхимов

Ғәбдрәхимов — башҡорт ир-ат фамилияһы. Ғәбдрәхим исеменән барлыҡҡа килгән. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.
Ғәбдрәхимова — башҡорт ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

# Ғәбдрәхимов
## Билдәле йөрөтөүселәр

* Ғәбдрәхимов Ғәбделвәхит (1788—?) — хәрби хеҙмәткәр.
* Ғәбдрәхимов Ғәбдесәләм — ислам дине эшмәкәре.
* Ғәбдрәхимов Мәүлитйән Сәғитйән улы (1941) — инженер-механик.
* Ғәбдрәхимов Фәрит Ибраһим улы (1933) — башҡорт шағиры.
# Ягала (шарлауыҡ)

Ягала (эст. Jägala juga) — Эстонияның Харьюмаа өйәҙе Йыэляхтме улусында, шул уҡ исемле йылғалағы шарлауыҡ. Ул йылға Фин ҡултығына ҡойған ерҙән 4 километр алыҫлыҡта һәм Таллиндан көнсығышҡа табан 25 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Шарлауыҡ бейеклеге яҡынса 8 м, ә киңлеге 50 м. Шулай итеп, Эстонияның иң ҙур шарлауыҡтарының береһе. Шарлауыҡ, ул шарлауыҡтың бөтә киңлеге буйынса аҫтынан үтергә мөмкин булған, һикәлтә барлыҡҡа килтерә. Был уны һис шикһеҙ тағы ла ҡыҙыҡлыраҡ итә, ләкин һаҡ булырға кәрәк, сөнки үтеү юлы хәүеф тыуҙырған эре һәм шыуғалаҡ таштар менән ҡапланған.
Шарлауыҡ айырыуса яҙ, ҡар ирегән һәм һыу ташҡан ваҡытта матур.
Ягала йылғаһы глинт өҫтөнә аға, уның аҙағында шарлауыҡ барлыҡҡа килтергән һикәлтә хасил булған. Үҙ сиратында шарлауыҡ оҙонлоғо 300 метр һәм тәрәнлеге 12-14 метр булған үҙән барлыҡҡа килтерә. Һәр йыл һайын үҙән, йылғаның башына ҡарай ҙурая, был күренеш глинттың һыу ағымы менән тәбиғи емерелеүе менән аңлатыла.
Ягала шарлауығы Эстонияның һаҡланыусы тәбиғәт объекты булып тора.
Элеккерәк замандарҙа халыҡта шарлауыҡтың икенсе исеме булған: Йоарюнгас (эст. Joarüngas)

# Ягала (шарлауыҡ)
## Фотоһүрәттәр

* Яҙ
* Ҡыш
* Йәй
* Март 2013
# Кочкоемка

Кочкоемка — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Аратка йылғаһының уң ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Кочкоемка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500412110000039579
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003957
* Бассейн коды — 08.01.05.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Шарлай

Шарлай — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға башы Тилегәҙе йылғаһының һул яҡ ярынан 15 километр алыҫлыҡта ята. Йылға оҙонлоғо 13 км

# Шарлай
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәренә ярашлы Урал бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы, йылға башынан алып Оло Эйек йылғаһына һыуҙарын ҡойғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй бассейны өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000712112200006770
* Кодтар буйынса гидрологик өйрәнеү (ГӨ) — 112200677
* Бассейн коды — 12.01.00.007
* ГӨ буйынса томы — 12
* Ө буйынса сығарылыш — 2
# Көнсығыш Европа платформаһы

Көнсығыш Европа платформаһы (Ру́сская платфо́рма, шулай уҡ чех fenosarmatia рус. Восто́чно-Европе́йская платфо́рма) — Ер ҡабығының сағыштырмаса тотороҡло участкаларының иң ҙурҙарының береһе. Боронғо (рифейға тиклемге) платформаларға ҡарай. Төньяҡ-көнбайышта Норвегияның каледон йыйырсыҡлы ҡоролмалары, көнсығышта Уралдың герцин йыйырсыҡтары һәм көньяҡта Карпат, Ҡырым һәм Кавказдың Альп йыйырсыҡлы һырттары араһында, Көнсығыш Европа биләмәһендә урынлашҡан. Морфологик яҡтан Көнсығыш Европа платформаһы ҙур йылғалар үҙәндәре менән йырғыланған тигеҙлектән ғибәрәт (ҡарағыҙ. Көнсығыш Европа тигеҙлеге).

# Көнсығыш Европа платформаһы
## Составы

Көнсығыш Европа платформаһына Балтик, Украин ҡалҡандары һәм Урыҫ плитаһы инә. Платформаның дөйөм майҙаны 5,5 млн км² тәшкил итә.
# Мартинрода (Ильм-Крайс)

Мартинрода (Ильм-Крайс) (нем. Martinroda (Ilm-Kreis)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 865 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,27 км². Диңгеҙ кимәленән 400 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98693 һәм автомобиль коды — IK.
# Абҙан шарлауығы

Абҙан шарлауығы (Асы шарлауығы ) — Инйәр йылғаһы янында (Урал алды), Илаҡташ (Һейгәкташ) ҡаяһынан ағып сыға. Башҡортостан Республикаһы Архангел районында урынлашҡан. 1965 йылдан тәбиғәт ҡомартҡыһы. Бейеклеге 6 метр.
Туристик йәһәттән һәм фәнни яҡтан билдәле урын

# Абҙан шарлауығы
## Географияһы

Архангел районының Абҙан һәм Асы ауылдары араһында, һуңғыһынан 1,5 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Атамалары шул ауылдар исеменән алынған. Тәбиғәттең саф һау һәм таҙа һыу өсөн туристар үҙ иткән ифрат күркәм бер мөйөшө. Ысынлап та, шарлауыҡтың һыуы тап-таҙа һәм тәмле.
Инйәрҙең таш менән ҡапланған һөҙәк яры өҫтөнә, мең төрлө нурҙар уйнатып, алты метр самаһы бейеклектән бәләкәй генә шарлауыҡ ағып төшә.
Асы шарлауығын урыҫ теленә «Зеркальный», йә иһә «Ирҙәрҙең күҙ йәше» тип тә тәржемә итәләр. Сөнки алтмышынсы йылдар уртаһына тиклем шарлауыҡ булмаған. Бейек ҡаянан һыу тамсылап ҡына торған. Ошонан сығып, халыҡ төбәкте «Һейгәкташ» тип тә йөрөткән. Ваҡыт үтеү менән һыу юлы нығыраҡ асыла барып, шарлауыҡ хасил булған.
Тәбиғәттең үҙ ҡанундары: шарлауыҡ айырыуса яҙ гөрләп аға, ә йәйен, һыу кәмегәс, ҡая буйлап сөбөрләй. Таштар еүешләнеп, ялтырап торғанға, уны «Көҙгөлө шарлауыҡ» тип тә атағандар.
«Илаҡташ» карбонат тау тоҡомдарынан тора. Еүеш мүк менән ҡапланған. Шарлауыҡ тауҙың Инйәргә төшкән көньяҡ битләүендә, урманлы текә ҡаяһында урынлашҡан. Төньяҡ битләүе һөҙәк, дала үҫемлектәре менән ҡапланған. Йәйгеһен еләк ныҡ уңа.
Йәйен шарлауыҡ тапҡырында йылға тәрән түгел, уны кисеп тә үтәләр. Шарлауыҡ төшкән урында сумып сығырға мөмкин.

# Абҙан шарлауығы
## Атамаһы

* Абҙан шарлауығы (Абҙан ауылы исеменән)
* Асы шарлауығы (Асы ауылы исеменән)
* «Көҙгөлө шарлауыҡ» (йәйгеһен таштары еүешләнеп көҙгө кеүек ялтырап торғанға)
# Налойка

Налойка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сомина йылғаһының һул ярына тамағынан 9,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Налойка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200112110000007105
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000710
* Бассейн коды — 08.01.02.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Шәмсетдин (Йылайыр районы)

Шәмсетдин — Йылайыр районы Һабыр ауылы янындағы бөткән ауыл
# Хәбибов Мөбәрәк Хәбиб улы

Хәбибов Мөбәрәк Хәбиб (Хәбир) улы (1913 йыл -?) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия сержанты, ҡыҙылармеец.

# Хәбибов Мөбәрәк Хәбиб улы
## Биографияһы

Мөбәрәк Хәбиб улы Хәбибов 1913 йылда хәҙерге Башҡорт АССР-ның Тәтешле районы Үрге Ҡоҙаш ауылында тыуған. 1942 йылдың декабрендә Тәтешле район хәрби комиссариаты тарафынан фронтҡа саҡырыла.
62-се гвардия кавалерия полкының 4-се эскадрон ҡылыссылар отделениеһы командиры булып хеҙмәт итә. Шулай уҡ полктың кейем-һалым склады мөдире була. Бөйөк Ватан һуғышында Көньяҡ-көнбайыш, Үҙәк һәм 1-се Белоруссия фронттарында һуғыша. 1945 йылда Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә. Был наградаға тәҡдим ителгән документта (14.06.1945) ошондай юлдар бар: «Хәбибов иптәш 18.01.1945 й. Томашув ҡалаһы өсөн алыш барышында үҙенең отряды менән Пилица йылғаһын дошман уттары аҫтында боҙ һәм таҡта ҡалдыҡтарын кисеп сығып дошман окоптарын бәрҙе. Уның отряды был алышта ҡыйыулыҡ күрһәтте. Хәбибов үҙе өс немец һалдатын юҡ итте. 21.04.1945 й. Вандлитц ҡалаһы һәм станцияһы өсөн барған һуғышта иптәш Хәбибов, отряды менән эскадрондың уң яҡ флангы аша хәрәкәт итеп, алыш урынына беренселәрҙән булып килеп етте. Вокзал станцияһында торған эшолонға ҡасыу юлын япты. Бәрелеш ваҡытында дошмандың 15 һалдаты юҡ ителде, 7 гитлерцы пленға алынды…»
1994 йылдың 7 февралендә вафат була

# Хәбибов Мөбәрәк Хәбиб улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1945 йыл)
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985 йыл)
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (1944 йыл)
# Исмәғилов Нурмөхәмәт Шәймөхәмәт улы

Исмәғилов Нурмөхәмәт Шәймөхәмәт улы (Нур Исмағилов) (1919—1942) — шағир-фронтовик. Яҙыусылар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Исмәғилов Нурмөхәмәт Шәймөхәмәт улы 1919 йылда Башҡортостандың Благовар районы Иҫке Һынны ауылында тыуған. Ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағандан һуң 1936-1939 йылдарҙа Миловка ауылында ауыл хужалығы техникумында уҡыған.
1942 йылда немец-фашист илбаҫарҙарына ҡаршы һуғышта батырҙарса башын һала.
Өфөлә Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге милли китапханала Башҡорт дәүләт университеты талиптары өсөн башҡорт шағир — фронтовиктарға бағышланған «Һеҙҙең ҡаһарманлыҡ — мәңгегә беҙҙең йөрәктәрҙә» исемле әҙәби композиция формаһындағы асыҡ дәрес үтте (2015). Талиптар ябай уҡыусыға билдәһеҙ булған, Бөйөк Ватан һуғышында ғүмерен биргән башҡорт шағирҙары тураһында йөкмәткеле докладтар әҙерләнеләр. Ғәли Әхмәти, Зиннәт Ҡотип, Хөрмәт Хәйри, Әхмәт Шакири, Зөфәр Мансуров, Сабир Кинйәкәй араларында Нур Исмағиловтың исеме лә яңғыраны.
# Омаш

Омаш — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кирва йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Омаш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200112110000006399
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000639
* Бассейн коды — 08.01.02.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Байымов Нурмөхәмәт Ислам улы

Байымов Нурмөхәмәт Ислам улы (рус. Баимов Нурмухамет Исламович) (октябрь 1910 йыл — 12 июль 1992 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, ҡыҙылармеец. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкы яугиры. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985) кавалеры.

# Байымов Нурмөхәмәт Ислам улы
## Биографияһы

Нурмөхәмәт Ислам улы Байымов 1910 йылда Башҡортостандың хәҙерге Ҡырмыҫҡалы районы Олокүл ауылында тыуған. 1941 йылда БАССР-ҙың Ҡырмыҫҡалы районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 1942 йылдың 4 апреленән алып 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкында хеҙмәт итә. 1942 йылдың 10 июлендә ҡаты яралана. 1943 йылдың июль-август айҙарында дивизия составында Курск дуғаһындағы алыштарҙа ҡатнаша. Һуғыш йылдарында күрһәткән ҡаһарманлығы өсөн 1947 йылда «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ була.

# Байымов Нурмөхәмәт Ислам улы
## Былар ҡыҙыҡлы

Батыр яугир Нурмөхәмәт Байымовтың улы Роберт Нурмөхәмәт улы Байымов — билдәле СССР һәм Рәсәй әҙәбиәт белгесе, филология фәндәре докторы, Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты; уның ейәне Таһир Байымов — шағир.

# Байымов Нурмөхәмәт Ислам улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1947)
* Юбилей миҙалдары

# Байымов Нурмөхәмәт Ислам улы
## Хәтер

Байымов Нурмөхәмәт Ислам улының исеме Ҡырмыҫҡалы районының «Улар Еңеү менән ҡайттылар» китабына индерелгән.