yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Елена Аргира

Елена Аргира йәки Аргиропулена (бор. грек. Ἑλένη Ἀργυρή/Ἀργυροπούλαινα, груз. ელენე, ум. ок. 1033) — Византия империяһының данлыҡлы Аргирҙар ырыуы вәкиле һәм, Багратиондар династияһынан батша Баграт Дүртенсенең беренсе ҡатыны булараҡ, Грузияның батшабикә-консорты. Уны үҙенең бабайы, Византия императоры Роман III Аргир 1032 йылдар тирәһендә бәләкәй Баграт батшаға кейәүгә бирә. Елена, ошо ваҡиғанан һуң бер йыл үткәс, үҙе артынан нәҫел ҡалдырмай вафат була.

# Елена Аргира
## Ғаиләһе

Елена магистр Василий Аргирҙың ҡыҙы, тимәк, император Роман III Аргирҙың ҡустыһының ҡыҙы була. Еленаның Грузия батшаһы Баграт менән никахы Баграттың әсәһе һәм регентша Мәриәмдең Константинополгә сәфәре ваҡытында тыныслыҡ килешеүе (1032 йылдар тирәһе) сиктәрендә ғәмәлгә ашырыла, был ваҡиға 1014—1023 йылдарҙағы Византия-грузин һуғышына сик ҡуя. Еленаның ғаиләһе грузин батшаһы даирәһенә яҡшы таныш була; тол батшабикә Мәриәм — Васпуракан батшалығының һуңғы хакимы, үҙенең аҫаба ерҙәрен Византия императоры Василий II Болгаробоецға биргән Сенекерим Арцруниҙың ҡыҙы. Василий Аргир, Еленаның атаһы Васпуракандың беренсе византия хакимы була.

# Елена Аргира
## Кейәүҙә

Мәриәм ҡайтанан Грузияға килене менән һәм улы өсөн Византияның почётлы куропалат титулын алып ҡайта. Никах йолаһы грузин Багратиондарының төп батша ғибәҙәтханаларының береһе булған Банский соборында үткәрелә, 1027 йылда тап ошо соборҙа Баграт Дүртенсегә батша тажын кейҙерәләр. Был никах, күрәһең, Ошки монастырындағы фресканың сюжеты булып торалыр (1036 йылдар тирәһе), унда Банда үткән батша туйы йолаһы һүрәтләнгән.
Грузин тарихи традицияларына ярашлы, Елена бирнәһенең бер өлөшө итеп «Ғайса пәйғәмбәр ҡаҙаҡтарының береһен, бөйөк Окон иконаһын һәм байлыҡ» килтерә. Бынан тыш уның менән бергә Грузияға Византиянан бик күп рәссамдар һәм һөнәрселәр килә. Абруйлы грузин ғаиләһе Гарсеванишвили мираҫты һаҡлаусы өҫтөнлөгөн ала.
Елена, кейәүгә сығып яҡынса бер йыл үткәс, Кутаиси ҡалаһында вафат була, үҙе артынан нәҫел ҡалдыра алмай. Баграттың бөтә балалары ла Алания батшаһы ҡыҙы Борена менән икенсе никахтан тыуа. Елена үлеме грузин Багратиондарының Визатия нәҫеле менән яҡынайыуына сик ҡуя, оҙаҡламай уларҙың араһы тағы ла боҙола.
# Исҡужин Бүребай Мәхмүт улы

Исҡужин Бүребай Мәхмүт улы (псевдонимы — Буранбай Исҡужин; 15 ғинуар 1952 йыл — 14 апрель 2007 йыл) — башҡорт шағиры, прозаик һәм драматург. 1992 йылдан Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союзы ағзаһы.

# Исҡужин Бүребай Мәхмүт улы
## Биографияһы

Бүребай Мәхмүт улы Исҡужин 1952 йылдың 15 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районындағы Байыш ауылында тыуған. Уның атаһы Мәхмүт Исҡужин һуғышта алынған яраларынан 1957 йылда вафат була. Әсәһе, Сәбилә апай, бер үҙе биш бала тәрбиәләй.
Интернат-мәктәпте тамамлағандан һуң, Бүребай Мәхмүт улы машина эшләү заводында формалаусы, складта ҡарауылсы була. Механизаторҙар курсында уҡып сыҡҡас, тракторсы булып эшләй. Совхозда пилорамала эшләгән саҡта, уң ҡулын өҙҙөрә, инвалид булып ҡала. Һул ҡул менән яҙырға өйрәнә.
Тыуған ауылына ҡайтҡас, Бүребай Мәхмүт улы әсәһенә өй хужалығында ярҙам итә. Бер үҙе, бер ҡулһыҙ, атаһының өйөн ремонтлай, веранда төҙөй.
1977 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлай. Студент йылдарында шиғырҙар, проза яҙа башлай. «Йәш көстәр» альманахында баҫыла. Уның ҡайһы бер шиғырҙарына композиторҙар музыка яҙа.
Университетты тамамлағас, БАССР-ның Хәйбулла һәм Баймаҡ райондарында уҡытыусы булып эшләй. 1980—1985 йылдарҙа «Октябрь байрағы» һәм «Баймакский вестник» гәзиттәрендә эшләй.
Буранбай Исҡужиндың «Тормош боролоштары» исемле беренсе китабы 1989 йылда баҫылып сыға. Үҙенең әҫәрҙәрен ул «Ағиҙел», «Тамаша», «Шонҡар» журналдарында нәшер итә.
Сатирик шиғырҙар, хикәйәләр, пьесалар, балалар һәм өлкәндәр өсөн яҙа. Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры уның «Фатирһыҙҙар» пьесаһы һәм «Ғилмияза» драмаһы, «Сулпан» Сибай башҡорт балалар театрында — «Яҙ байрамында туғанлаштылар» мелодрамаһы, Республика Йәштәр театрында — «Һарысәс» пьесаһы буйынса спектаклдәр ҡуйыла.
Буранбай Исҡужин 2007 йылдың 14 апрелендә, өйҙән сығып китеп, ҡырҙа туңып һәләк була.

# Исҡужин Бүребай Мәхмүт улы
## Китаптары

* Тормош боролоштары: Юмористик хикәйәләр, новеллалар. Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1989.
* Аҡ менән ҡара: Шиғырҙар. Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1992. — 127 бит.
* Зилә, Ғәли һәм мин: Балалар өсөн хикәйәләр. Өфө: Китап, 1994. — 30 бит.
* Аҡсарлаҡ: Шиғырҙар, интермедиялар, скетчтар, драмалар. Өфө: Китап, 2008. — 192 бит.

# Исҡужин Бүребай Мәхмүт улы
## Йыйынтыҡтарҙа һәм ваҡытлы матбуғатта баҫылған әҫәрҙәре

* Йыйылыш: Хикәйә // Йәш көстәр.- Өфө, 1982.
* Ҡыйын хәл. Ныҡ исеме: Хикәйәләр // Йәш көстәр.- Өфө, 1989.
* Тормош боролоштары: Хикәйәләр // Берләм һуҡмаҡтар.- Өфө, 1989.-Б. 160—205.
* Тормош юлы: Шиғырҙар // Ағиҙел.- 1992.- № 12.- Б. 147.
* Ләҡәптәр // Шоңҡар.- 1993.- № 1.- Б. 148—150.
* Юморескалар // Йәшлек.- 1994.- 31 март.- Б. 3.
* Һорауҙар — һораныуҙар // Шоңҡар.- 1994.- № 5.- Б. 15.
* Зарлы заман: Шиғырҙар // Тамғалар.- Өфө, 2001.- Б. 3-46.
* Шиғырҙар // Ағиҙел.- 2002.- № 1.- Б. 144—150.
# Лек-Харута

Лёк-Харута — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Харута-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Лек-Харута
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000070807
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103007080
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Нгатулава

Нгатулава — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Надым йылғаһының уң ярына тамағынан 256 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 66 км.

# Нгатулава
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15030000112115300048184
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304818
* Бассейн коды — 15.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Харога

Харога — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Түбәнге Телза йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Харога
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000002974
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000297
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Бутринти

Бутринти (лат. Buthrotum, алб. Butrint йәки Butrinti) — Греция сигенә яҡын Саранданан алыҫ булмаған Албания көньяғындағы археологик музей-ҡурсаулыҡ. Керкир утрауы ҡаршыһындағы Ион диңгеҙенән ике километр алыҫлыҡта ятҡан күл ярында урынлашҡан. Эргәлә Бутринти тип аталған хәҙерге албан ауылы урынлашҡан.
1992 йылдағы грек һәм рим ҡаҙылдыҡтары ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы объекттары исемлегенә индерелгән. 1999 йылда объектҡа урта быуат венеция ҡәлғәһе лә индерелә.
Координаттары: 39°44′ с. ш. 20°01′ в. д.

# Бутринти
## Тарихы

* VI быуаттарҙа беҙҙең эраға тиклем ултыраҡҡа, Коринф һәм Керкир колониялары кеүек, гректар нигеҙ һала, грек ҡалаһы Бутротон кеүек билдәле
* Рим империяһы осоронда — Бутротум ҡалаһы
* 551 й. — вестготтар тарафынан емерелә
* Византия провинцияһы Эпир составында була
* XIV быуат — Венеция республикаһы биләмәһендә.
* XV быуат — ҡала төрөктәр баҫып алғандан һуң бөтөнләй ташландыҡ хәлдә ҡала.

# Бутринти
## Хәҙерге торошо

Бутринти 1928—1935 йылдарҙа итальян ғалимы Л. Уголини тарафынан өлөшләтә ҡаҙылған. Беҙҙең эраға тиклем 5-4 быуаттарҙы акропольды уратып алған диуарҙар менән ҡапҡалар (шул иҫәптән «архитравта рельефлы арыҫлан һүрәте менән Арыҫлан ҡапҡалары») табылған. Түбәнге ҡалала — алла һыны менән Асклепий ғибәҙәтханаһы, беҙҙең эраға тиклем III быуат театры үҙенең 19 рәт эскәмйәләре һәм мәрмәр һындары менән, торлаҡ һәм йәмғиәт биналары ҡалдыҡтары асыҡланған. Икенсе донъя һуғышынан һуң ҡаҙыуҙар дауам итә.
1959 йылда Хрущевтың Албанияның Бутринтиға визитына ҡарата 15 км төньяҡтараҡ урынлашҡан Саранда ҡалаһынан баш ҡаланың юлдарына асфальт түшәлә.
# Казым (Хант-Манси автономиялы округы — Югра)

Казым — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Белоярский районындағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 1300 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628174, ОКАТО коды — 71111910001.

# Казым (Хант-Манси автономиялы округы — Югра)
## Халыҡ һаны

| Йыл | Даими халыҡ һаны |
| 2002 | |
| 2008 | |
| 2010 | 1300 |

# Казым (Хант-Манси автономиялы округы — Югра)
## Климат

Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
# 1716 йыл

II мең йыллыҡ :
XVI быуат — XVII быуат — XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат :
Хронологик таблица :
1716 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1716 MDCCXVI |
| Юлиан стилендә | 1715—1716 (12 ғинуардан) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2468—2469 (2 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7224—7225 (12 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5476—5477 ה'תע"ו — ה'תע"ז |
| Мосолман календары | 1128—1129 |
| Боронғо әрмән календары | 1165 ԹՎ ՌՃԿԵ |
| Ҡытай календары | 4412—4413 乙未—丙申 синяя овца — красная обезьяна |
| Эфиопа календары | 1708—1709 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 1772—1773 |
| - Шака самват | 1638—1639 |
| - Кали-юга | 4817—4818 |
| Иран календары | 1094—1095 |
1716 йыл — шаршамбы көнөнән башланған йыл, кәбисә.
# Лидянг-Се

Лидянг-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Талота-Яга йылғаһының һул ярына тамағынан 94 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.

# Лидянг-Се
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000087280
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008728
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Оло Ворга-Шор

Оло Ворга-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Воркута йылғаһының һул ярына тамағынан 163 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Оло Ворга-Шор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000066169
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006616
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Бабасыр уты

Бабасыр уты —— (Gentiana), бабасыр уты һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.

# Бабасыр уты
## Ҡыҫҡаса тасуирлама

Бер йәки күп йыллыҡ үлән. Һабағы үрмәле йәки төҙ, ябай, бейеклеге 15—60 см. Япрағы ҡыяҡ, киң ланцет, еңсә формаһында, ҡапма‑ҡаршы. Сәскәһе күк, шәмәхә йәки зәңгәр төҫтә, яңғыҙ, ҡуйын йәки ос ярымсатырҙарға йыйылған. Тажы көпшәле йәки буранка һымаҡ. Июнь—августа сәскә ата. Емеше — ҡумта, август—сентябрҙә өлгөрә.

# Бабасыр уты
## Таралышы

Яҡынса 400 төрө билдәле, киң таралған, ләкин башлыса Төньяҡ ярымшарҙың уртаса бүлкәтендә үҫә. Башҡортостанда 3 төрө: ятыусан йәки түшәлмә бабасыр уты, сатраш бабасыр уты, үпкә бабасыр уты. Һирәкләп тау болондарында, аҡландарҙа, урман ситтәрендә, ҡыуаҡлыҡтар араһында республиканың бөтә территоряһында осрай.

# Бабасыр уты
## Файҙаһы

Баллы, буяу, декоратив үҫемлектәр. Составында әсе матдәләр бар, халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Реликт түшәлмә бабасыр уты Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.
# Хо-Яха (Щучья ҡушылдығы)

Хо-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Щучья йылғаһының уң ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Хо-Яха (Щучья ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300212115300034777
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303477
* Бассейн коды — 15.02.03.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Илембәтов Вәлит Хәлит улы

Илембәтов Вәлит Хәлит улы (1 ноябрь 1956 йыл) — эстрада артисы, шағир, ғалим-филолог. 1982 йылдан хәҙерге Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының һөйләү жанры артисы, шул иҫәптән 1990 йылдан — «Ҡыҙыҡ һәм Мәҙәк» төркөмөнөң (2004 йылдан эстрада сатира театры) художество етәксеһе. Филология фәндәре кандидаты (1998). Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2002).

# Илембәтов Вәлит Хәлит улы
## Биографияһы

Вәлит Хәлит улы Илембәтов 1956 йылдың 1 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Ейәнсура районы Яныбай ауылы ауылында тыуған.
Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын һәм аспирантураны тамамлай. Филология фәндәре кандидаты, 1998 йылда «Башҡорт йырҙарының шиғриәте» тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Күп яҡлы артислыҡ һәләтенә эйә, төрлө интермедияларҙа йөҙләгән образ тыуҙыра, алып барыусы сифатында республиканың билдәле композиторҙарының, шағирҙарының, музыканттарының ижади кисәләрен үткәрә.
Вәлит Илембәтов – сатирик хикәйәләр, шиғырҙар, интермедиялар, скетчтар, сценарийҙар, популяр йырҙар текстары авторы. 1990 йылда «Ҡыҙыҡ һәм Мәҙәк» сатирик дуэтын һәм шул уҡ исемдәге эстрада төркөмөн төҙөү инициаторы була. Оҙаҡ ваҡыт башҡорт халыҡ ижадына арналған «Сәсән» театрлаштырылған телевизион тапшырыуын алып бара.
Композиторҙар Нур Дауытов, Салауат Низаметдинов, Тәлғәт Шәрипов һәм башҡалар Илембәтов шиғырҙарына йырҙар яҙған.

# Илембәтов Вәлит Хәлит улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа наградалары

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1992)
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2002)
# Дубровин паркы

Дубровин паркы — Даугавпилс ҡалаһында йәмәғәт паркы. Ригас —Театра—Парадес—Даугавас урамдары периметрында урынлашҡан.

# Дубровин паркы
## Тарихы

Двина яры буйында ҡала дамбаһы янындағы Рижская урамының башында һаҙлыҡлы урын. 1882 йылда ҡала башлығы Дубровин Павел Федорович 3 гектар участка һатып ала, тәртипкә килтерә ( мелиорация үткәрә, ағас ултырта) һәм ҡалаға йәмәғәт паркы өсөн бүләк итә. Ҡала Думаһы Дубровин тере саҡта уҡ паркты Дубровин баҡсаһы тип атай.
Ҡаланы нацистарҙан азат иткәндән һуң 1944 йылда һәләк булғандар өсөн паркта ҡәберлек төҙөлә, һуңынан мемориал ҡорола. 1948 йылдың 28 октябрендә паркҡа яңы Комсомол исеме бирелә. 1991 йылдың 20 сентябрендә паркҡа үҙенең тарихи Дубровин исеме ҡайтарыла.
2007 йылда парк үҙенең 125-йыллығын билдәләй, һәм юбилей байрамы сиктәрендә 16 сентябрҙә Динабург ҡалаһы башлығы П. Ф. Дубровинға фонтан янында һәйкәл асыла. 2008—2009 йылдарҙа парктың реконструкцияһы үтә, 2009 йылдың 9 майы алдынан тамамлана. Яңы фонарҙар, эскәмйәләр ҡуйыла, яңы юлдар эшләнә, парктың иҫке аллеяларына яңы япма һалына. Бассейнда фонтан һыу ағымының төҫлө яҡтыртыуы монтажлана.

# Дубровин паркы
## Иҫтәлекле урындары

Паркта элек эстрада урынлашҡан, ул һүтелгән һәм һуңыраҡ 80-се йылдарҙа уның урынында 1944 йылдың июлендә ҡаланы азат иткәндә нацистар ҡулынан һәләк булғандарға яңы мемориал төҙөлә, 1984 йылда асыла. Мемориалдың авторы скульптор Владимир Иванов. Быуа яры бетонланған, 1967 йылдың октябрендә фонтан төҙөлгән, 2009 йылда фонтандың төҫлө яҡтыртыуы эшләнгән. Паркта ағас һәм үҫемлектәрҙең һирәк төрҙәре бар, улар паркта 19 быуатта ултыртылған.
# Гвардеецтар майҙаны

Гвардеецтар майҙаны — Дондағы-Ростовтың Ленин районы Ҡыҙылармеецтар урамының уртаһындағы майҙан.

# Гвардеецтар майҙаны
## Тарихы

1943 йылда Дондағы Ростов ҡалаһын азат итеүсе герой-гвардеецтар хөрмәтенә атала.
Майҙан уртаһында атап үтелгән йылдың 14 февралендә Дондағы Ростовты немец-фашист илбаҫарҙарынан азат иткән 2-се һәм 5-се Зимовниковск гвардия механизацияланған корпустары, 3-сө гвардия танк корпусы, 6-сы гвардия танк бригадаһы, шулай уҡ 34-се гвардия уҡсылар дивизияһы яугирҙары хөрмәтенә танк ҡуйылған. Һәйкәл 1967 йылдың ноябрендә асыла. Уның авторҙары — архитекторҙар Г. А. Григорьев менән Н. Н. Нерсесьянц.
Постаментҡа гвардия частарының береһендә эшләй Польшала дислокацияланған (элекке 6-сы танк бригадаһы) Төньяҡ ғәскәр төркөмөнөң ғәмәлдәге гвардия часының ысын хәрби машинаһы ҡуйылған. Танк Миллеровола ремонт заводында ремонтлана, унан Дондағы Ростовҡа тиклем үҙе килә, пьедесталға ла үҙе менеп ултыра. 1980 йылдар аҙағында һәйкәл ремонтлана, ә хәрби техника ҡабат үҙе ревизия үтергә бара һәм кире килә.
Һәйкәлде ҙур, территорияһы үләндәр менән ҡапланған ағаслыҡ һәм сәскә түтәлдәре урап алған. Һәр йыл 9 Майҙа бында тантаналы митинг үтә, ҙәйкәлгә сәскәләр һалына.
# Хоспио ҡорамы

Хоспио ҡорамы Грузияла X быуат ҡомартҡыһы, Ахалкалаки муниципалитетында, Паравани йылғаһынан өҫтә урынлашҡан. Ҡорам төрлө төҫтәге базальт квадраттарҙан төҙөлгән. Бер аҙымлы цоколдә тора. Диуарҙарында биҙәктәр юҡ. Көнсығыш яғы упҡынға ҡарай, уның яғына аркалы тәҙрә урынлашҡан. Ике яҡтан тура мөйөшлө нишалар һәм йәшерен урындар бар. Диуарҙа беренсе ҡатҡа баҫҡыс тора. Буй диуарҙарҙың уртаһында ике баҫҡыслы пилястр пары урынлашҡан. Көнбайыш диуарҙың ситендә шулай уҡ ярым колонналар тора.
Ваҡыт үтеү менән ҡомартҡы ныҡ зыян күрә: көмбәҙле ҡыйығы емерелә, баштағы төньяҡ диуары вертикаль торошҡа обрушилась сводчатая кровля, диуарҙарында ярыҡтар барлыҡҡа килә. Үткән быуатта ғибәҙәтханала тергеҙеү эштәре башҡарыла.
2018 йылдың 18 апрелендә ҡорамға Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы статусы бирелә.
# Сарман районы

Сарман муниципаль районы (татар. Сарман районы) — Татарстан Республикаһы районы. Майҙаны — 1385,2 км².

# Сарман районы
## Билдәле шәхестәре

* Фәйруша Монасипов (1788 йыл—?), 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашҡан яугир.
* Ғөбәйҙулла Яманғолов (1791—?), 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашҡан яугир.

# Сарман районы
## Ҡоролошо

* Йәлил (ҡасаба)
* ауыл биләмәләре:
* Азалаковское ауыл биләмәһе
* Александровское ауыл биләмәһе
* Әлмәт ауыл биләмәһе
* Большенуркеевское ауыл биләмәһе
* Верхне-Чершилинское ауыл биләмәһе
* Иляксазское ауыл биләмәһе
* Кавзияковское ауыл биләмәһе
* Карашай-Сакловское ауыл биләмәһе
* Лешев-Тамакское ауыл биләмәһе
* Лякинское ауыл биләмәһе
* Муртыш-Тамакское ауыл биләмәһе
* Новоимянское ауыл биләмәһе
* Петровско-Заводское ауыл биләмәһе
* Рангазарское ауыл биләмәһе
* Саклов-Баш ауыл биләмәһе
* Сарман ауыл биләмәһе
* Старокаширское ауыл биләмәһе
* Старо-Имянское ауыл биләмәһе
* Иҫке Минзәләбаш ауыл биләмәһе
* Чукмарлинское ауыл биләмәһе
* Шарлиареминское ауыл биләмәһе
* Янурусовское ауыл биләмәһе
# Такмыс

Такмыс — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иртыш йылғаһының уң ярына тамағынан 1561 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Такмыс
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010100312115300005396
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115300539
* Бассейн коды — 14.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Болтуновка

Болтуновка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы/ Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вижаиха йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Болтуновка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100004921
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100492
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Окурненко

Окурненко — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вах йылғаһының уң ярына тамағынан 266 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Окурненко
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200040005
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204000
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Цикуновка (станция)

Цикуновка — Ростов төбәге Новочеркасск ҡалаһы эсендә Төньяҡ-Кавказ тимер юлының тимер юлы станцияһы
Электропоездар туҡталышы.

# Цикуновка (станция)
## Тарихы

1960 йылдан алып 2016 йылға тиклем станция Студенттар станцияһы тип аталған (унан Новочеркасск политехник институтына электричкаларҙа килгән студенттарҙың институтҡа йәйәү барыу өсөн ҡыҫҡа юлы булған). 1960 йылға тиклем Цикуновка исемен йөрөткән. 2016 йылда станцияға тәүге исеме ҡайтарыла. Новочеркасск ҡалаһының бай казагы Цикунов фамилияһы менән аталған: ҡалала Цикунов биржаһы һәм Цикунов туҡталышы булған. Цикунов биржаһы ағас биржа булған, унда ағас материалдары склады урынлашҡан, һәм шунда уҡ тимер юлы туҡталышы булған, унда биржа өсөн ағас материалдарын бушатҡандар. Октябрь революцияһынан һәм Граждандар һуғышынан һуң туҡталышта инде ағас материалдарын түгел, ә яҡындағы билдәле Новочесркасск төрмәһенә арестанттарҙы бушатҡандар.