yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Жуков һәйкәле (Минск)

Георгий Жуков һәйкәле — Минск ҡалаһында Жуков исемендәге скверҙағы һәйкәл (Тимер юл урамы һәм Жуков проспекты киҫешкән ергә яҡын).
Дүрт тапҡыр Советтар Союзы Геройы Г. К. Жуковтың бюсы 2007 йылдың 8 майында ҡуйыла. Монументты асыу тантанаһына ветерандар, хәрби һәм оло йәштәге кешеләр киләләр. Ҡулдарына улар ҡыҙыл ҡәнәфер тотҡан булалар.
Белоруссия биләмәһендә Г. К. Жуков 17 йыл самаһы хеҙмәт итә һәм кавалерия эскадроны командирынан Белорусь айырым хәрби округы ғәскәрҙәре командующийы урынбаҫарына тиклем юл үтә. Һәйкәлде асыусы Минск ҡала башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары Михаил Титенков һүҙҙәре буйынса, «1944 йылдың йәйендә туранан-тура маршал етәкселеге аҫтында Белоруссияны немец-фашист илбаҫарҙарынан азат итеү буйынса „Багратион“ операцияһы тормошҡа ашырыла. Уның етәкселегендәге I Белоруссия фронты ғәскәрҙәре ике күрше фронт менән бергә эш итеп Висла-Одер операцияһын уңышлы тормошҡа ашыралар, дошмандың Берлин группировкаһын тар-мар итәләр һәм Гитлер рейхы баш ҡалаһын баҫып алалар. Ә 8 майҙа Жуков нацистик Германияның капитуляцияһын ҡабул итә».
Ветерандар һәм Минск ҡала башҡарма комитеты аҡсаһына скульптор Анатолий Арцимович һәм архитектор Александр Жилинский проекты буйынса төҙөлгән һәйкәлдең хаҡы яҡынса 100 миллион һумға баһалана.
Бынан тыш, ветерандар үтенесе буйынса Минск ҡалаһындағы 83-сө урта мәктәпкә маршал Г. К. Жуков исеме бирелә.
# Белоруссия гимны

Беларусь Республикаһының Дәүләт Гимны (бел. Дзяржаўны Гімн Рэспублікі Беларусь) — Беларусь Республикаһының (әләм һәм герб менән бер рәттән) дәүләт символы.

# Белоруссия гимны
## Гимн тексы

М. Климкович, В. Каризна һүҙҙәре Н. Соколовский көйө
Мы, беларусы — мірныя людзі, Сэрцам адданыя роднай зямлі, Шчыра сябруем, сілы гартуем Мы ў працавітай, вольнай сям'і.
Прыпеў:
Слаўся, зямлі нашай сьветлае імя, Слаўся, народаў братэрскі саюз! Наша любімая маці-Радзіма, Вечна жыві і квітней, Беларусь!
Разам з братамі мужна вякамі Мы баранілі родны парог, У бітвах за волю, бітвах за долю Свой здабывалі сьцяг перамог!
Прыпеў:
Слаўся, зямлі нашай сьветлае імя, Слаўся, народаў братэрскі саюз! Наша любімая маці-Радзіма, Вечна жыві і квітней, Беларусь!
Дружба народаў — сіла народаў — Наш запаветны, сонечны шлях. Горда ж узьвіся ў ясныя высі, Сьцяг пераможны — радасьці сьцяг!
Прыпеў: Слаўся, зямлі нашай сьветлае імя, Слаўся, народаў братэрскі саюз! Наша любімая маці-Радзіма, Вечна жыві і квітней, Беларусь!

# Белоруссия гимны
## Łacinka яҙылышындағы версия

My, Biełarusy — mirnyja ludzi, Sercam addanyja rodnaj ziamli. Ščyra siabrujem, siły hartujem My ŭ pracavitaj, volnaj siamji!
Prypeŭ:
Słaŭsia ziamli našaj śvietłaje imia, Słaŭsia, narodaŭ braterski sajuz! Naša lubimaja maci-Radzima, Večna žyvi i kvitniej, Biełaruś!
Razam z bratami mužna viakami My baranili rodny paroh, Ŭ bitvach za volu, bitvach za dolu Svoj zdabyvali ściah pieramoh!
Prypeŭ:
Słaŭsia ziamli našaj śvietłaje imia, Słaŭsia, narodaŭ braterski sajuz! Naša lubimaja maci-Radzima, Večna žyvi i kvitniej, Biełaruś!
Družba narodaŭ — siła narodaŭ - Naš zapavietny, soniečny šlach. Horda ž uzvijsia ŭ jasnyja vysi, Ściah pieramožny — radaści ściah!
Prypeŭ:
Słaŭsia ziamli našaj śvietłaje imia, Słaŭsia, narodaŭ braterski sajuz! Naša lubimaja maci-Radzima, Večna žyvi i kvitniej, Biełaruś!

# Белоруссия гимны
## Башҡортса

Без, беларустар, тыныс халыҡбыҙ Тыуған ергә күңелдән бирелгән. Дуҫлыҡта йәшәйбеҙ һәм көс туплайбыҙ Хеҙмәтсән, ирекле илебеҙҙә.
Ҡушымта:
Саф пак ерҙе данлап танытабыҙ, Халыҡтар берҙәмлеген һаҡлайбыҙ, Беҙҙең һөйөклө ватан-анабыҙ, Мәңге йәшә, сәскә ат, Беларусь!
Туғандар менән быуаттар буйы, Ватаныбыҙҙы бергә һаҡланыҡ. Азатлыҡ, бәхет өсөн ҡан ҡойоп, Уртаҡ еңеү байрағын яуланыҡ.
Ҡушымта:
Саф пак ерҙә данлап танытабыҙ, Халыҡтар берҙәмлеген һаҡлайбыҙ, Беҙҙең һөйөклө ватан-анабыҙ, Мәңге йәшә, сәскә ат, Беларусь!
Халыҡтар дуҫлығы – көслө ил көнгә, Беҙҙең ҡояшлы, изге юлыбыҙ. Ғорур елберҙәй илебеҙ күгендә Еңеүҙәргә иткән байрағыбыҙ!
Ҡушымта:
Саф пак ерҙе данлап танытабыҙ, Халыҡтар берҙәмлеген һаҡлайбыҙ, Беҙҙең һөйөклө ватан-анабыҙ, Мәңге йәшә, сәскә ат, Беларусь!
# Шраплау

Шраплау (нем. Schraplau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 1179 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,05 км². Диңгеҙ кимәленән 116 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6279 һәм автомобиль коды — SK.
# Нурислам (исем)

Нурислам — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа ла киң таралған.

# Нурислам (исем)
## Этимологияһы

Нурислам башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән исем — нур + ислам; ислам нуры тигәнде аңлата

# Нурислам (исем)
## Ощо исемдәге билдәле шәхестәр

* Шәйхулов Нурислам Фәтхелислам улы (16.02.1929—27.09.1996), уҡытыусы, дәүләт хеҙмәткәре, журналист һәм яҙыусы. 1993 йылдан Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1967).
* Ҡалмантаев Нурислам Мирхәйҙәр улы (9.09.1956), ғалим-тарихсы. Башҡорт дәүләт университетының Башҡортостан тарихы, археология һәм этнология кафедраһы уҡытыусыһы. Тарих фәндәре кандидаты, доцент.

# Нурислам (исем)
## Атаһының исемендә

* Тайсин Вафир Нурислам улы (6 август 1927 йыл — 10 ғинуар 1995 йыл) — Әлмөхәмәт МТС-ының «Ҡыҙыл һабан» колхозы тракторсыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы.
* Тотманов Рәдис Нурислам улы (5 август 1953 йыл) — бейеүсе, педагог-хореограф һәм балетмейстер. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1994).
* Ғизәтуллин Хәмит Нурислам улы (10 февраль 1932 йыл, Суйынсы-Супан ауылы, Йылайыр районы, Башҡорт АССР-ы, СССР) — СССР һәм Рәсәй иҡтисадсыһы, металлургия процестарын иҡтисади-математик моделләү теорияһы һәм практикаһы өлкәһе белгесе, 1991 йылдың 7 декабренән Рәсәй Фәндәр академияһының йәмәғәт һәм гуманитар фәндәр секцияһы буйынса (төбәк иҡтисады) мөхбир ағзаһы. Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө ғилми үҙәге президиумы рәйесе урынбаҫары, Рәсәй Фәндәр академияһы кәңәшсеһе.

# Нурислам (исем)
## Фамилияла

* Евгений Фанилевич Нурисламов (11.08.1982), Рәсәй хоккейсыһы.
# Конногорь

Конногорь — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кострома йылғаһының һул ярына тамағынан 207 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.

# Конногорь
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кострома йылғаһы Исады һыу үлсәү посына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300112110000011949
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001194
* Бассейн коды — 08.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кёшка

Кёшка — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Горький (зал. р. Кёшки) һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 2508 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Кёшка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы), Унжа йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300412110000013339
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001333
* Бассейн коды — 08.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Солтанкүл

Солтанкүл — Әбйәлил һәм Баймаҡ райондары сиктәрендә ятҡан күл. Төньяҡ яры яғынан ауыл зыяраты урынлашҡан. Майҙаны — 1,44 км².
Күлдә табан балыҡ, суртан, сабаҡ, ҡарабалыҡ, алабуға, ҡыҙылғанат, опто балығы күп.
Солтанкүл күле ҙур түгел, төбө һай, ҡомло. Ярҙары һаҙлыҡҡа батҡан. Күлдең эргә-тирәһе туғай, ҡайһы бер ерҙә ҡыуаҡлыҡ осрай. Күл буйҙарын ҡамыш, ҡырҡбыуын баҫып алған.
2,5 километр алыҫлыҡта Хәлил ауылы ята.
Күлдән Оло Ҡыҙыл йылғаһы ҡушылдығы Һыулы үҙәк йылғаһы ағып сыға.
1891—1995 йылдарҙа Төйәләҫ, Оло һәм Кесе Ҡыҙыл йылғаларының үрге ағымында эшләгән Рәмиевтарҙың ун биш алтын приискылар араһында Солтан приискыһы ла була, барыһы әлеге приискыларҙан 28 бот ҡом һәм 2026 мең бот кварц юлағы эшкәртелә, 29 бот алтын алына. 1892 йылдан башлап Рәмиевтәр Ҡырҡты һыртында эштәр алып бара. Солтанкүл буйында (шунда уҡ Рәмиевтәрҙең усадьбаһы була) урынлашҡан Солтан приискыһында яҡынса 42 бот, Төйәләҫ йылғаһы буйындағы Ғәҙелша приискыһында (икенсе исеме Солтан) 52 бот алтын табыла. Солтан приискыһында һыу һурҙырыу өсөн пар машинаһы, 30 вашгерд була, һуңыраҡ бегун фабрикаһы төҙөлә.
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000311112200000605.
# Изге Николай ғибәҙәтханаһы (Волгоград)

Изге Николай Мирликийский ғибәҙәтханаһы— Волгоград ҡалаһында католик ғибәҙәтхана. Административ яҡтан Һарытауҙағы үҙәге менән епископ Пиккель Клеменс етәкләгән изге Климент Епархияһының Астрахань деканатына ҡарай. Прага урамы, 14 адресы буйынса урынлашҡан.

# Изге Николай ғибәҙәтханаһы (Волгоград)
## Тарихы

Хәҙерге Волгоград өлкәһе территорияһында тәүге католиктар булып волга буйы немецтары торған, улар бында XVIII быуатта немец күскенселәре тарафынан Волга буйын колонизациялау барышында барлыҡҡа килгән. XIX быуат уртаһынан Царицын мәхәлләһе Херсон епархияһына ҡараған, һуңынан Тирасполь тип үҙгәртелгән.
Волгоградта католик ғибәҙәтхана 1899 йылда архиепископ-митрополит Ежи Шембектың шәхси аҡсаһына төҙөлә. Ғибәҙәтхана яндырылған кирбестән таш нигеҙ өҫтөндә төҙөлә, сиркәү матур биҙәлгән. Төп алтарь Успения Божья Матерь хөрмәтенә изгеләндерелгән. Ғибәҙәтхананың ҡабырға төкәтмәләре Богородица һәм изге Станиславҡа арналған. 1917 йылда Царицындың католик мәхәлләһендә 600 кеше иҫәпләнә.
30-сы йылдарҙа ғибәҙәтхана ябыла һәм талана, 1935 йылда унда мәктәп, һуңынан клуб урынлаша. XX быуаттың 80-се йылдарына бина шул тиклем аламалана, хатта уны һүтеп урынына Йәштәр техникаһы йорто төҙөргә проект барлыҡҡа килә. 90-сы йылдарҙа Рәсәйҙә католик сиркәүҙәрҙең эшмәкәрлеген нормалләштереү башлана 1991 йылдың 19 авгусында Волгоградтың католик мәхәлләһе теркәлә. 1992 йылдың 9 ғинуарында ғибәҙәтхана ярым емерек торошта Сиркәүгә тапшырыла. Бинаны реставрациялау биш йыл дауам итә. 1997 йылдың 4 майында ғибәҙәтхана изге Николай Мирликийский хөрмәтенә изгеләндерелә. 1999 йылда ғибәҙәтхананың йөҙ йыллығы тантаналы билдәләнә.
Мәхәлләлә «Каритас» хәйриә ойошмаһы, «Иоанн XXIII ассоциацияһы» католик хәрәкәте, монах ҡатын-ҡыҙҙар премонстранттар конгрегацияһы эшләй.

# Изге Николай ғибәҙәтханаһы (Волгоград)
## Архитектураһы

Ғибәҙәтхана псевдоготик стилдә кирбестән төҙөлгән. Төп фасад ослайып торған арка һәм сәскә менән биҙәлгән. Төп инеү урыны өҫтөндә — готика стилендә осло ҡыйыҡ менән тамамланған саң манараһы менән ҡыңғырау тора.

# Изге Николай ғибәҙәтханаһы (Волгоград)
## Мәхәллә ҡомартҡыларҙы киләсәк

Сиркәүҙә Баринан килтерелгән изге Николай Мирликийскийҙың мәйетенең өлөшө һәм Сталинград мадоннаһының («Дева Мария Примирения» тип аталған) иконаһы бар.
# Шерстня

Шерстня — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лобь йылғаһының һул ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Шерстня
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Тверь ҡалаһынан Иваньков ГЭС-ына тиклем (Иваньков һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010100712110000002596
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000259
* Бассейн коды — 08.01.01.007
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сапропель

Сапропе́ль (от грек. σαπρός — серек һәм πηλός — ләм, батҡаҡ) — был күп быуаттар сөсө һыулы сығанаҡтар төбөндә һалына барған үҫемлектәрҙән, планктондан ҡалған органик матдәләргә бик бай серетмә киҫәксәләренән, тере организм ҡалдыҡтарынан, гумустан лигнин гумуслы комплекстан, углеводтарҙан, коллоид рәүешле битумдан һәм башҡаларҙан торған ҡатлам.

# Сапропель
## Файҙаланыу
### Медицинала

Сапропель (сапропель батҡағы) физиотерапияла аппликациялар, шыйығайтылған ләмле ванналар өсөн ҡулланыла.

# Сапропель
## Файҙаланыу
### Ауыл хужалығында
#### Игенселектә

Ауыл хужалығында сапропель ашлама булараҡ ҡулланыла. Бигерәк тә әсе һәм ҡомло, ҡом ҡатнаш еңел тупраҡтарҙа гумус миҡдары артһын, компост әҙерләү өсөн ҡулланыла һәм һәйбәт һөҙөмтә бирә. (дозаһы - иген культураларына 30-40 т/га; йәшелсә, картуф һәм мал аҙығы баҫыуҙарына – 60-70 т/га).
Сапропель ашламалар тупраҡты үҙлегенән таҙарыуға килтерә, сир тыуҙырыусы үҫемлектәрҙән, үңәҙҙәрҙән, зарарлы микроорганизмдарҙан арындыра. Сапропелдең минераль өлөшөндә бик күп микроэлементтар: Co, Mn, Cu, B, Br, Mo, V, Cr, Be, Ni, Ag, Sn, Pb, As, Ba, Sr, Ti бар. Шулай уҡ төрлө витаминдар, каротиноидтар, ферменттарға ла бай.

# Сапропель
## Файҙаланыу
### Ауыл хужалығында
#### Малсылыҡта

Сапропель кальцийға, тимергә, фосфорға бай, ҡом һәм балсыҡ ҡушылмағанын өҫтәп, ауыл хужалығы малдарының рационына минераль өҫтәмә итеп бирәләр (сусҡаға 1,5 кг тиклем, һыйыр малына 1,5 кг тиклем, тауыҡтарға тәүлегенә 10-15 г)

# Сапропель
## Сығанаҡтары

Ғәҙәттә ике төрлө сурындан — күлдән һәм торфлыҡтарҙан сығаралар. Бынан тыш күпме запас булыуын билдәләү ауыр булған күтерле батҡылдарҙа ла бының менән шөғөлләнәләр Диңгеҙ һәм боҙлоҡтарҙан ҡалған батҡаҡлыҡтарҙы ла ҡушһаң, сапропелле биш төр сығанаҡ бар тип һанарға була.

# Сапропель
## Шулай уҡ ҡара

* Ләм
* Детрит
* Шифалы ләмдәр
* Һаҙ
* Лиман
* Кероген
# Степанов Александр Николаевич (Советтар Союзы Геройы)

Степанов Александр Николаевич (25 сентябрь 1910 йыл — 10 май 1991 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. Гвардия уҡсылар полкының взвод командиры ярҙамсыһы, гвардия сержанты. Советтар Союзы Геройы (1945).

# Степанов Александр Николаевич (Советтар Союзы Геройы)
## Биографияһы

Александр Николаевич Степанов 1910 йылдың 25 сентябрендә Өфө ҡалаһында эшселәр ғаиләһендә тыуған.
Мәктәптә 4 класс тамамлаған. К. Ворошилов исемендәге Өфө аяҡ кейеме фабрикаһында эшсе булып эшләй, Куйбышев тимер юлының 2-се пассажирҙар бүлегенең местком рәйесе, Куйбышев тимер юлының 4-се бүлегендә ҡабул итеү һәм эштән бушатыу начальнигы булып эшләй.
Армия сафтарына 1943 йылда Өфөлә саҡырыла. 1944 йылда фронтта була.
42-се гвардия уҡсылар полкы взвод командиры ярҙамсыһы (13-сө гвардия уҡсылар дивизияһы, 5-се гвардия армияһы, 1-се Украин фронты) сержант Степанов Александр Николаевич 1945 йылдың 24 ғинуарында Линден ауылында батырлыҡ күрһәтә (хәҙер Lipki, Скарбимеж гмина, Бжегский повяты, Опольский воеводствоһы, Польша), 12 сәғәт буйына дошмандың һөжүмен кире ҡаға.
1945 йылдың 27 июнендә СССР Юғары Советы Президиумының Указы менән «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
Һуғыштан һуң Өфөлә йәшәй. Өфө, Дим тимер юл вокзалы начальнигы булып эшләй.
1991 йылдың 10 майында Өфө ҡалаһында вафат була. Көньяҡ зыяратта ерләнә.

# Степанов Александр Николаевич (Советтар Союзы Геройы)
## Батырлығы

Сержант Степанов Александр Николаевич 1945 йылдың 24 ғинуарында Одер йылғаһын аша сығып, Линден ауылында йортто биләй һәм 12 сәғәт дауамында дошман һөжүмен кире ҡаға. Ике тапҡыр яралана. Пулеметтан 70 дошман һалдатын һәм офицерын юҡ итә, был Линден тораҡ пунктын алырға булышлыҡ итә.

# Степанов Александр Николаевич (Советтар Союзы Геройы)
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Советтар Союзы Геройының «Алтын Йондоҙ» миҙалы (СССР), (27.06.1945);
* Ленин ордены (27.06.1945);
* Ватан һуғышы ордены 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (11.03.1985);
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены;
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (16.12.1944).

# Степанов Александр Николаевич (Советтар Союзы Геройы)
## Хәтер

Өфөлә Ибраһимов бульварында урынлашҡан 37/1 һанлы йортҡа Геройға мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
# Сухмонка

Сухмонка — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Низмица йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Сухмонка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300312110000016065
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001606
* Бассейн коды — 08.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Эрдеборн

Эрдеборн (нем. Erdeborn) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1089 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,2 км². Диңгеҙ кимәленән 123 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6317 һәм автомобиль коды — MSH.
# Алаш автономияһы

Алаш автономияһы (Алаш-Урҙа, ҡаҙ. Алаш-Орда) — ҡаҙаҡтарҙың 1917—1920 йылдарҙа хәҙерге Ҡаҙағстан территорияһында булған милли-территориаль автономиялы дәүләт берәмеге.
Алаш автономияһы «Алаш» партияһы тарафынан иғлан ителә һәм 1917 йылдың 5-13 декабрендә Ырымбурҙа уҙғарылған Икенсе дөйөм ҡырғыҙ (ҡаҙаҡ) съезы тарафынан раҫлана. 1920 йылдың 5 мартында Ҡырғыҙ крайы менән идара итеү буйынса хәрби-революцион комитеты тарафынан бөтөрөлә.

# Алаш автономияһы
## Тарихы

1917 йылдың 5-13 декабрендә Ырымбурҙа уҙғарылған Икенсе дөйөм ҡырғыҙ (ҡаҙаҡ) съезында Алаш автономияһы төҙөлә. Автономияның хөкүмәте — Алаш-Урҙа (Ваҡытлы милли шура) ойошторола, уның рәйесе итеп Алихан Бүкәйханов һайлана. Хөкүмәт Семипалатинск ҡалаһында урынлаша. Автономия ойоштороусыларҙың береһе Мостафа Шокай була.
Алаш-Урҙаның лидерҙары Совет власы менән бәйләнешкә инәләр, Хәлил һәм Жанша (Йыһанша) Досмөхәмәтовтар В. И. Ленин һәм И. В. Сталин менән осрашҡан, X. Ғәббәсов шулай уҡ Наркомнац комиссары И. В. Сталин менән һөйләшеүҙәр алып барған.
1918 йылдың 15-17 майында Ҡустанайҙа башҡорт (Башҡортостан автономияһы) һәм ҡаҙаҡ (Алаш автономияһы) вәкилдәренең кәңәшмәһе уҙа, бында берҙәм контрреволюцион көрәште ойоштороу мәсьәләләре ҡарала.
Алаш-Урҙаның лидерҙары Ырымбур хәрби округы командующийы атаман А. И. Дутов, Комуч (Һамар хөкүмәте), Ваҡытлы Себер хөкүмәте менән бәйләнеш урынлаштыра. 1918 йылдың июнендәге Алаш-Урҙаның ҡарарына ярашлы Алаш автомияһы территорияһында Совет власы тарафынан сыҡҡан барлыҡ декреттар ғәмәлдән сыҡҡан тип иҫәпләнә.
1918 йылдың авгусында Семипалатинскиҙа 1-се Алаш атлы полкы төҙөлә. Хәрби ҡораллы көстәр — Алаш халыҡ милицияһы ойошторола, 1919 йылдың февраленә ҡарата унда хеҙмәт итеүселәрҙең иҫәбе 5 меңгә барып етә.
Алаш хөкүмәтенең вәкилдәре 1918 йылдың 8-23 сентябрендә Өфө дәүләт кәңәшмәһендә ҡатнашып, Ваҡытлы Бөтә Рәсәй хөкүмәтен (Өфө директорияһы) ойоштороусыларының береһе була.
1918 йылдың ноябрендә А. В. Колчак хәрби түңкәрелеш яһап власҡа килгәс, бөтә төбәк хөкүмәттәрен бөтөрөү тураһында указ сыға. Башҡорт Хөкүмәтендә Алаш Урҙаһы вәкиле булған Ғәзимбәк Биримжәнов А. В. Колчак менән һөйләшеүҙәр алып ара, әммә Колчак Алаш автономияһын танырға теләмәй.
Граждандар һуғышы тамамланғас, 1920 йылдың 5 мартында Алаш Урҙаһы хөкүмәте совет власы тарафынан бөтөрөлә. Алаш автономияһы эшмәкәрҙәренең күбеһе репрессиялана.

# Алаш автономияһы
## Документаль фильмдар

* Калила Умаров. «Мағжан» — «Магжан», Казахтелефильм. 1990.
* Калила Умаров. «Міржақыптың оралуы» — «Возвращение Мир-Якуба», Казахтелефильм. 1993.
* Калила Умаров. «Алаш туралы сөз» — «Слово об Алаш», Казахтелефильм. 1994.
* Калила Умаров. «Алашорда», Казахфильм. 2009.
# Кәлимосҡан ҡаяһы

Кәлимосҡан ҡаяһы — Башҡортостандың Ишембай районындағы ҡая. Һикәҙе йылғаһының иркен үҙәне буйлап һәм бейеклеге 90 метр тирәһе булған был текә ҡая янынан ғына Стәрлетамаҡ — Белорет автомобиль юлы үтә. Кәлимосҡан ҡаяһы таштары яҡынса 350 млн йылдар элек боронғо диңгеҙ төбө булған түбәнге карбон ултырмаларынан хасил булған.
Был ҡая Салауат Юлаев мәмерйәһе менән берлектә 1985 йылда тәбиғәт ҡомартҡаһы тип иғлан ителде. Был мәмерйәлә Салауат Юлаев бер ҡасан да булмаған, был урында «Салауат Юлаев» фильмы төшөрөлгән. Ысын Салауат Юлаев мәмерйәһе Йүрүҙән йылғаһы буйында урынлашҡан.
Урыны: Маҡар ауылы, Маҡар урман хужалығы, Шихан лесничествоһы, 46-сы квартал.
Риүәйәт буйынса, Кәлим исемле егет, һөйгән ҡыҙының яуапһыҙ мөхәбәтенә үпкәләп, ҡаянан ташланған. Ҡаяның исеме шунан килә.
Һаҡлау өлкәһе:
* Мәмерйәһе булған матур ҡая.
* Һирәк осрай торған үҫемлектәр популяцияһы (кәкре ҡылсыҡлы аҡтамыр, шиверекия үләне, клер астрагалы, кәзә һаҡалы)
* Далала үҫкән ҡарағайлыҡ.
# Галушкалар

Галу́шкалар (укр. галушки́, словак. halušky, ингуш. хьалтамаш, чеч. галнаш) — көнсығыш Европа (Венгрия, Словакия, Чехия, Польша, Украина) һәм өлөшләтә төньяҡ-кавказ (Чечня, Ингушетия, Балҡария) аш-һыуы блюдоһы, ҡайнап торған һыуҙа бешерелгән ҡамыр киҫәктәре. Украина галушкаларын (май йәки ҡаймаҡ менән) айырым блюдо итеп тә бирәләр йәки галушкалар менән аш бешерәләр. Ингушетияла галушкаларҙың ике төрө бар — жур-хьалтамаш (чеч. ахар галнаш) (кукуруз ононан) һәм хьор-хьалтамаш (бойҙай ононан). Ике төрө лә мотлаҡ урман йыуаһы йәки һарымһаҡлы соус менән иткә гарнир сифатында бирелә. Чечен, ингуш һәм балҡар аш-һыуында йышыраҡ галушкалар менән бешкән ит әҙерләйҙәр. Һирәгерәк итте мейестә бешерәләр, ҡыҙҙыралар йәки күмерҙә әҙерләйҙәр. Һәр төрөндә лә иткә соус менән галушкалар өҫтәйҙәр.
Шулай уҡ «Ялҡау эремсек билмәне» исемле (айырым блюдо һымаҡ) уның айырым төрө бар — ул ғәҙәттә татлы аш тәмләткес (иретелгән май менән ҡуйыртылған һөт, йәки шуға оҡшаш) менән бирелә.

# Галушкалар
## Галушкалар әҙәбиәттә

* Галушкалар А. С. Пушкиндың «Гусар» (1833) шиғырында телгә алына:
* Н. В. Гоголдең «Диканькаға яҡын утарҙа кистәр» повесында, тимерсе килгәндә им-томсо Пузатый Пацюк галушкалар ашай:
* Бына шулай был блюдо 1785 йылғы «Харьков наместнигы һүрәтләүендә»: «Шулай уҡ улар [халыҡ] сумарға оҡшаған, сало һәм ҡарабойҙай ононан галушкалар менән шыйыҡ аш, һәм сало йәки май менән ҡаты бешкән тары бутҡаһы, уларға башлыса укроп һәм башҡа үләндәр һалып, бешерәләр».