yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Большие Тайлы

Большие Тайлы — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Суенга йылғаһының уң ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Большие Тайлы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200512115200004565
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200456
* Бассейн коды — 13.01.02.005
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Упрямка

Упрямка — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кишкинский Исток йылғаһының уң ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Упрямка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200512115200003834
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200383
* Бассейн коды — 13.01.02.005
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Егоровка (Вязовка ҡушылдығы)

Егоровка — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вязовка йылғаһының һул ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Егоровка (Вязовка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терса. Бәләкәй йылға бассейны — Дон йылғаһы Хопёр һәм Северский Донец йылғалары ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010300212107000008831
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000883
* Бассейн коды — 05.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Емкуч

Емкуч — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Көньяҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Емкуч
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000013379
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001337
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡалыш инка (Медведица ҡушылдығы)

Ҡалыш инка — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Медведица йылғаһының уң ярына тамағынан 650 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Ҡалыш инка (Медведица ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Медведица йылғаһы башынан Терса йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010300112107000007941
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000794
* Бассейн коды — 05.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡайраҡлы (йылға)

Ҡайраҡлы — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Һөйөндөк йылғаһының уң ярына тамағынан 89 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Ҡайраҡлы (йылға)
## Этимологияһы

Ҡайраҡлы атамаһы йылғаның яр буйында ҡайраҡ итеп ҡулланылған ҡайраҡ таштар булыуы менән бәйле булырға мөмкин.
Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Н. И. Шувалов Ҡайраҡлы топонимын былай аңлата:
   Н. И. Шувалов яҙыуынса: «Кайракта, речка, правый приток Большой Караганки, бассейн Урала; железнодорожная станция, Карталинский район.
   В основе названия по одному толкованию казахское слово кайрак — «точильный камень», «брусок», т. е. «место с точильными камнями». Здесь добывали камень для изготовления точильных брусков. Автор словаря топонимов Казахстана Е. Койчубаев считает, что название характеризует вязкость грунта дна речки и образовано казахским слов каир — «вязкое», -акты — словообразовательная частица.»..

# Ҡайраҡлы (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002578
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200257
- Бассейн коды — 12.01.00.003
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# И. Я. Яковлев исемендәге Сыуаш дәүләт педагогия университеты

И. Я. Яковлев исемендәге Сыуаш дәүләт педагогия университеты (сыуаш И. Я. Яковлев ячĕллĕ Чăваш патшалăх педагогика университечĕ) Сыуаш Республикаһының беренсе милли юғары уҡыу йорто. Чебоксарҙа урынлашҡан.

# И. Я. Яковлев исемендәге Сыуаш дәүләт педагогия университеты
## Тарихы

Университетҡа 1930 йылда нигеҙ һалынған, Бөтә Рәсәй Үҙәк башҡарма комитеты һәм РСФСР Халыҡ комиссарҙары советы ҡарары менән 1930 йылдың октябрендә Сыуаш дәүләт педагогия институты булараҡ асылған. . Сыуаш Республиканың беренсе юғары уҡыу йорто булып тора.
РСФСР Министрҙар Советы ҡарары менән 1958 йылда вузға сыуаш педагогы-мәғрифәтсеһе Иван Яковлевич Яковлев исеме бирелә.

# И. Я. Яковлев исемендәге Сыуаш дәүләт педагогия университеты
## Билдәле тамамлаусылар

* Сидорова Ефросиния Сергеевна (16 февраль 1930 йыл — 30 июль 2018 йыл) — СССР һәм Рәсәй фольклорсыһы һәм педагогы, филология фәндәре кандидаты (1973), Сыуашстан Республикаһының К. В. Иванов исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты (1988),.
# Муж (Кубена ҡушылдығы)

Муж — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кубена йылғаһының һул ярына тамағынан 218 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Муж (Кубена ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100112103000005443
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000544
* Бассейн коды — 03.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Вилданов Салауат Ғәли улы

Вилданов Салауат Ғәли улы (24 октябрь 1954 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре, 1992—2011 йылдарҙа «Уфаоргсинтез» йәмғиәтенең генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы.

# Вилданов Салауат Ғәли улы
## Биографияһы

Салауат Ғәли улы Вилданов 1954 йылдың 24 октябрендә Башҡорт АССР-ының Учалы районы Ахун ауылында тыуған

# Вилданов Салауат Ғәли улы
## Хеҙмәт юлы

Трудовую деятельность Салават Галиевич начал после окончания в 1977 году Уфимского нефтяного технического университета (специальность «химик-технолог») в инженерно-производственном тресте «Оргнефтехимзаводы» в городе Москве, где до 1992 года работал инженером, главным инженером пусконаладочной бригады. С 1992 по 1998 год — начальник установки, начальник производства ОАО «Уфанефтехим». С 1998 по 2002 год — заместитель начальника, начальник производства ОАО «Башнефтехим». С 2002 по 2006 год — генеральный директор Ново-Уфимского нефтеперерабатывающего завода. С 2006 года и по настоящее время — генеральный директор ПАО «Уфаоргсинтез». Был избран депутатом Государственного Собрания — Курултая Республики Башкортостан третьего и четвертого созывов, где работал в Комитете по промышленности, транспорту, строительству, связи и предпринимательству. Является членом партии Единая Россия. Семья: жена, в семье сын и дочь.

# Вилданов Салауат Ғәли улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы.
# Новосёлов Константин Сергеевич

Сэр Константин Сергеевич Новоселов (23 август 1974 йыл) — Рәсәй һәм Бөйөк Британия физигы.
Физика буйынса 2010 йылғы Нобель премияһы лауреаты (Андрей Гейм менән берлектә), Лондон король йәмғиәте ағзаһы (2011), АҠШ Милли фәндәр академияһының сит ил ағзаһы (2019).
2020 йылдың июленә ҡарата уның эштәренең 200000 ашыу өҙөмтәһе бар. Хирша индексы — 110-дан күберәк. Reuters Thomson версияһы буйынса 2014 йылдың абруйлы ғалимдар рейтингы лидерҙары араһына инә.
2011 йылдың 31 декабрендә королева Елизавета II указы менән уға фәндәге ҡаҙаныштары өсөн бакалавр-рыцары исеме бирелә.

# Новосёлов Константин Сергеевич
## Биографияһы

Константин Новоселов 1974 йылдың 23 авгусында Түбәнге Тагилда тыуа. Атаһы — Сергей Викторович — инженер, Уралвагонзаводында эшләй. Олатаһы, Виктор Константинович Новоселов, 39-сы мәктәпкә (2005 йылдан — 39-сы лицей) нигеҙ һалыусы һәм уныңберенсе директоры була. Әсәһе — Татьяна Глебовна — ошо мәктәптең инглиз теле уҡытыусыһы булып эшләй. Елена апаһы бар.
Константин 39-сы мәктәптә уҡый. Тәүге уңышын алтынсы синыфта уҡығанда яулай — 1986 йылда физика буйынса өлкә олимпиадаһында беренсе урын ала, ә СССР Бөтә Союз мәктәп уҡыусылары олимпиадаһында көслө унау исемлегенә инә. 1988—1991 йылдарҙа өҫтәмә рәүештә ситтән тороп физика-техник мәктәптә уҡый. 1990 — 1991 йылдарҙа физика һәм математика буйынса Бөтә союз олимпиадаһында ҡатнаша. 1991 йылда мәктәпте тамамлағандан һуң, Мәскәү физика-техник институтына уҡырға инә.
1997 йылда МФТИ-ның Физика һәм квант электроникаһы факультетын «наноэлектроника» специальносы буйынса бик яҡшы таммалай. Институттан һуң ике йыл эшләй Черноголовкала Рәсәй Фәндәр академияһының Микроэлектроника технологиялары проблемалары институтында (ИПТМ РАН) эшләй, Юрий Дубровскийҙың аспиранты була.
1999 йылда Нидерланд<ҡа күсенә, унда Неймеген университетында Андрей Гейм менән эшләй башлай. 2001 йылда уның менән бергә Манчестер университетына күсә. 2004 йылдың 3 ноябрендә Новоселов профессор Ян-Кеес Маан етәкселегендә философия докторы (PhD) дәрәжәһенә диссертация яҡлай.
2011 йылда Король йәмғиәте ағзаһы итеп һайлана. Әлеге ваҡытта Манчестер университеты һәм Король йәмғиәте профессоры.
Манчестерҙа йәшәй, Рәсәй һәм Британия гражданлығына эйә.
# Флия

Флия (алб. Flia йәки Fli, шулай уҡ иҫкесә. Flija) — албан һәм косово халыҡтарының милли ризығы. Бешкән ҡамырҙың паштет һымаҡ массаһы араһында һәм һөт ризыҡтары ҡатламы һалып әҙерләнә. Төшкө аш ваҡытында салат йәки йәшелсәләр менән ашайҙар. Флияны ғәҙәттә илдең таулы райондарында әҙерләйҙәр.

# Флия
## Әҙерләү

Флия ҡамырын әҙерләү өсөн онға һыу йәки һөт ҡушалар, ҡамырҙың ҡуйылыға ҡоймаҡ әҙерләгәндәге кеүек булырға тейеш. Эслегендә ҡаймаҡ, йәки һөт өҫтө булырға тейеш. Ҡаймаҡ урынына башҡа һөт продукттары, сыр, кефир ҡалланып та әҙерләйҙәр. Һирәк осраҡта йомортҡанан әҙерләйҙәр. Флия ҡатламлап әҙерләнә. Флия өсөн ҡамырҙы тимер табаның уртаһынан ситенә тиклем нурлап ҡоялар. «Нурҙар» араһында ҡалған буш урынға ҡалаҡ менән эслекте һалалар. Блюдо бер нисә минут өҫтө ҡыҙарғансы духовкала (250 °C) бешерелә. Банан һуң тағы бер ҡатлам өҫтәлә һәм тағы бешерелә. Флия ниндәй бейеклектә кәрәк, шул тиклем ҡатлам һалып бешерелә. Флияның кукуруз ононан шпинат менән бешерелгән төрҙәре лә бар.
Ғәҙәттә флия майланған тепсиҙа (бешерә торған махсус формалар) бешерелә. Өҫтәмә рәүештә форманы сач (түңәрәк формаһындағы ҡапҡас) менән ҡаплайҙар. Сач өҫтәнә тере күмер һылалар. Шулай итеп флия өҫтән дә, аҫтан да бешә. Электр духовкаһында әҫерләгәндә өҫкө йылытҡыстарҙы ҡабыҙыу зарур.

# Флия
## Иҫкәрмә

* ↑ Kosovo Guide 2016 йыл 21 март архивланған.
* ↑ Kosovo Pastry dishes 2013 йыл 28 май архивланған.
* 1 2 Klementina Hysa, R. John Hysa: The Best of Albanian Cooking. Hippocrene Books, New York 1998, ISBN 0-7818-0609-7, S. 122.
* ↑ Enisa Bajrami Ushqim Tradicional nga Maqedonia ! 2017 йыл 7 ноябрь архивланған. (албанский язык) (5 февраля 2012). Проверено 30 апреля 2016.Ҡалып:Internetquelle
* ↑ YouTube сайтында Fli me kos
* ↑ Ҡалып:Internetquelle
# Ибн Мәжа сүнәне

Ибн Мәжа сүнәне (ғәр. سنن ابن ماجه‎; рус. Сунан Ибн Маджа) — Ибн Мәжа тарафынан яҙылған хәҙистәр йыйынтығы, ул иң абруйлы алты сөнни хәҙистәр йыйынтығы иҫәбенә инә (Күтүб әс-ситтә).

# Ибн Мәжа сүнәне
## Эстәлеге

Йыйынтыҡта 4000-дән ашыу хәҙис, улар 32 китапҡа (күтүб) һәм 1500 бүлеккә бүленгән. Унда ышаныслы хәҙистәр генә түгел, «ҙәғиф»тәре лә күрһәтелгән. Күпселек сөнни дин белгестәре был йыйынтыҡты иң абруйлы алты хәҙис йыйынтығы араһында алтынсы урынға ҡуя (Күтүб әс-ситтә). Ҡайһы бер дин белгестәре (Мөхөтдин ән-Нәүәүи һәм Ибн Хәлдүн) «Сүнән»де абруйлылар исемлегенән сығара, башҡалары уны йә Имам Мәлик Мүвәттәһе, йәки әд-Дәрими сүнәне менән алмаштыра. Тәүге тапҡыр рәсми рәүештә ул Күтүб әс-ситтәгә XI быуатта ислам дин белгесе Ибн аль-Кайсарани (инг.)баш. тарафынан индерелгән).
# Оло Шалюга

Оло Шалюга — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вишера йылғаһының уң ярына тамағынан 168 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Оло Шалюга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100004747
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100474
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Тамбов

Тамбов (рус. Тамбов) — Рәсәйҙә урынлашҡан ҡала, Тамбов өлкәһенең административ үҙәге.

# Тамбов
## Географияһы

Цна йылғаһы ярында урынлашҡан.

# Тамбов
## Билдәле шәхестәре

* Спиридонова Мария Александровна (16.10.1884—11.09.1941), революция хәрәкәте эшмәкәре. 1905 йылдан Социал‑революционерҙар (эсерҙар) партияһы ағзаһы. 1931—1937 йылдарҙа Өфөлә сәйәси һөргөндә була, СССР Дәүләт банкыһының Башҡортостан контораһында эшләй.
* Чибрикова Евгения Васильевна (9.12.1923–13.03.2013), ғалим-геолог. Геология-минералогия фәндәре докторы (1982). Урал һәм Көнсығыш Европа платформаһының геологик төҙөлөшөн өйрәнеүсе. К. Р. Тимергазин исемендәге премия лауреаты (2003).

# Тамбов
## Мәғариф

* Тамбов дәүләт университеты
* Тамбов дәүләт техник университеты

# Тамбов
## Климаты

Ҡала климаты :
| Күрһәткес | Ғин | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Йыл |
| Абсолют максимум, °C | 6,6 | 8,5 | 17,6 | 29,7 | 36,1 | 38,8 | 42,1 | 41,0 | 35,2 | 26,5 | 16,8 | 11,2 | 42,1 |
| Уртаса максимум, °C | −4,5 | −4,3 | 1,5 | 13,1 | 20,9 | 24,3 | 26,5 | 25,0 | 18,4 | 10,2 | 1,2 | −3,5 | 10,7 |
| Уртаса температура, °C | −7,5 | −7,8 | −2,4 | 7,5 | 14,6 | 18,4 | 20,4 | 18,7 | 12,7 | 6,1 | −1,4 | −6,3 | 6,1 |
| Уртаса минимум, °C | −10,5 | −11 | −5,8 | 2,7 | 8,7 | 12,9 | 14,9 | 13,2 | 8,1 | 2,8 | −3,7 | −9,1 | 1,9 |
| Абсолют минимум, °C | −38 | −36,9 | −30,4 | −15,3 | −4 | 0,4 | 4,4 | 1 | −3,7 | −14,7 | −29,3 | −36,1 | −38 |
| Яуым-төшөм нормаһы, мм | 37 | 31 | 27 | 26 | 42 | 72 | 54 | 44 | 53 | 46 | 45 | 41 | 518 |
| Сығанаҡ: Погода и климат ||||||||||||||

# Тамбов
## Транспорт

Тамбов — илдең эре транспорт-логистик үҙәге.
# Вырвей (Пюла ҡушылдығы)

Вырвей — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пюла йылғаһының һул ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Вырвей (Пюла ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000036234
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003623
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Мидйәндәр

Мидйәндар (бор.-йәһ. מִדְיָן‎ [Мидйән], грек. Μαδιάμ, рус. Мадианитяне) — ярым күсмә халыҡ, Библияла һәм Ҡөрьәндә (Әл-Әғрәф сүрәһе, Һуд сүрәһе һ.б.) телгә алына. Ибраһим пәйғәмбәрҙең вариҫтары булып иҫәпләнгәндәр (өсөнсө ҡатыны Хеттуранан тыуған улдары Мидйән аша). Синай ярымутрауында һәм Ғәрәбстандың төньяҡ-көнбайышында йәшәгәндәр. Йәһүд Библияһына ҡараған Судьялар Китабында (Суд. 8:24) мидйәндар Исмәғил тоҡомдары менән тиңләштерелә.

# Мидйәндәр
### Мидйәндәрҙе ҡырыу

Раббы Муса пәйғәмбәргә Ваал-Фегорға табынған өсөн мидйәндәрҙе эҙәрлекләргә ҡуша, йәһүдтәр тарафынан мидйән халҡының бөтә балиғ йәштәге ҡатын-ҡыҙҙары, ир-егеттәре һәм ир балалары юҡ ителә.
   и сказал им Моисей: для чего вы оставили в живых всех женщин? <…> Убейте всех детей мужского пола и всех женщин, познавших мужа на мужском ложе, убейте; а всех детей женского пола, которые не познали мужеского ложа, оставьте в живых для себя
675 мең ваҡ мал, 72 мең эре мал, 61 мең ишәк һәм 32 мең ҡыҙ (Чис. 31:32–35). Был табыштың бер өлөшө, шул иҫәптән 32 мидйән ҡыҙҙары Раббы өсөн ҡалдырылған. Шулай уҡ Раббыға алтын һәм аҡса рәүешендә ҡорбандар килтерелә.
Библияның ҡайһы бер трактовкалары буйынса, мидйән ҡыҙҙары яңынан тәрбиәләү һәм артабанғы ассимиляция өсөн тере ҡалдырылған, башҡа табыш йәһүд общинаһының бөтә ағзалары араһында бүленә.

# Мидйәндәр
## Сәнғәттә

Мидйәндәрҙең ҡырылыуы Кремлдең Алтын палатаһындағы һүрәттәрҙең береһендә һынландырылған. Ихтимал, был сюжет рәссам тарафынан Иван Грозныйҙың татар ханлыҡтарын яулап алыуы менән ассоциациялаштырылғандыр.
# Шөңгәккүл дала дендропаркы

Шөңгәккүл дала дендропаркы — (рус. Шингаккульский степной дендропарк) — Башҡортостан Республикаһы Шишмә районы биләмәһендә урынлашҡан тәбиғәт ҡомартҡыһы. Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советының 1965 йылдың 17 авгусындағы 465-се «Башҡорт АССР-ының тәбиғәт ҡомартҡыларын һаҡлау тураһында»ғы ҡарары нигеҙендә булдырылған.
Шөңгәккүл дала дендропаркынан башҡа Шөңгәккүл ауылы янында тағы Шөңгәккүл (күл) һәм Шөңгәккүл заказнигы ла бар.

# Шөңгәккүл дала дендропаркы
## Тасуирламаһы

Шөңгәккүл дала дендропаркы — төбәк ботаник тәбиғәт һәйкәле, тәбиғи шарттарҙа үҫкән ағас һәм ҡыуаҡ үҫемлектәре коллекцияһы булған ландшафт паркы. Дөйөм майҙаны — 45,0 га.
Шөңгәккүл дала дендропаркы 1932 йылдан уҡ ғәмәлдә булған. Далала урман үҫтереү алымдарын эшләү һәм ҡоролоҡ зонаһында яңы ағас-ҡыуаҡ культураларын һынау маҡсатында, Башҡортостан урман тәжрибә станцияһы үҙенсәлекле дендропарк булдыра. Тәжрибә участкаларында ағас-ҡыуаҡ төрҙәренең нисбәте төрлө булған күп һанлы урман һыҙаттары варианттары һалына.

# Шөңгәккүл дала дендропаркы
## Флораһы

1960 йылға бөтәһе 144 даими тәжрибә участкаһы булдырыла һәм 200-ҙән ашыу төр ағас һәм ҡыуаҡ, шул иҫәптән амур бәрхәте, манжур сәтләүеге, һырғанаҡ, виргин муйылы, тирәктәрҙең төрлө төрҙәре, европа зелпеһы (бересклнт) һ. б. интродукциялана. Инә плантациялары, емеш-еләк баҡсалары (алма, ранетка, ирга һ. б.) һәм селекция участкалары (тирәк, йыла, саған һ. б.) булған. Интродукцияланған ағас-ҡыуаҡ үҫемлектәре коллекцияһы фәнни, ғәмәли һәм тарихи әһәмиәткә эйә булған, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, бөгөнгө көнгә коллекцияларҙың байтаҡ өлөшө һаҡланмаған.
Шөңгәккүл дала дендропаркын һаҡлауҙы ойоштороу буйынса Башҡортостан Республикаһы Тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министрлығы яуаплы.

# Шөңгәккүл дала дендропаркы
## Фаунаһы

Дендропарк территорияһында мышы, ҡоралай, төлкө, америка шәшкеһе, үрғуян, ондатра һәм һыу ҡоштарын һаҡлау ҡаралған. Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән төрҙәр: һоро торна, ышылдаҡ аҡҡош, ҡаңғылдаҡ аҡҡош, һоро ҡаҙ.

# Шөңгәккүл дала дендропаркы
## Тыйыуҙар

Махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһендә:
* көтөү йөрөтөү,
* төҙөлөш эштәре,
* һайланма санитар ҡырҡыуҙан тыш, урман ҡырҡыу,
* коммуникациялар үткәреү һәм ағас ултыртмаларын төпләү (корчёвка) тыйыла.
# 1983 йылда йыһанға осороуҙар исемлеге

1983 йылдағы орбитаға осороуҙар исемлеге. Ҡыҙыл төҫ менән уңышһыҙ осороуҙар билдәләнгән. Осоусы йыһан аппараттары (ЙА) ҡалын итеп айырып билдәләнгән.
# Аллаяров Сабирйән Аллаяр улы

Аллаяров Сабирйән Аллаяр улы (рус. Аллаяров Сабирьян Аллаярович; 1907 — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы составындвғы 50-се гвардия полкы батареяһының 40 миллиметрлы орудие номеры. Гвардия ҡыҙылармеецы.

# Аллаяров Сабирйән Аллаяр улы
## Биографияһы

Сабирйән Аллаяр улы Аллаяров 1907 йылда Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Тәтешле районы) Яңы Тәтешле ауылында тыуған.
1941 йылда БАССР-ҙың Тәтешле районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла.
Гвардия ҡыҙылармеецы Аллаяров Сабирйән Аллаяр улы 112-се Башҡорт (16 гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһы составындвғы 50-се гвардия полкы батареяһының 40 миллиметрлы орудие номеры булып хеҙмәт итә.
1943 йылдың 25 ноябрендә яралана. «Халыҡ хәтере» сайтында яраланды тип яҙылған, әммә ҡабат ҡайтарып булмаған юғалтыу тигән билдәһе лә бар.

# Аллаяров Сабирйән Аллаяр улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (1945)

# Аллаяров Сабирйән Аллаяр улы
## Хәтер

Аллаяров Сабирйән Аллаяр улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Тәтешле районы Яңы Тәтешле ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
# Кось-Вор-Вож

Кось-Вор-Вож — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лём-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Кось-Вор-Вож
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000016590
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001659
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0