yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Рысай Иғембәтов

Рысай (Рысайбай) Иғембәтов — башҡорт старшинаһы. 1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары етәкселәренең береһе.

# Рысай Иғембәтов
## Биографияһы

Рысай (Рысайбай) Иғембәтов сығышы менән Нуғай даруғаһы Бөрйән улусы башҡорттарынан. Бөрйән улусы старшинаһы булып хеҙмәт итә.
1735—1738 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдарында әүҙем ҡатнаша. Тархан Ҡыҙрас Муллаҡаев хәбәр итеүенсә, 1735 йылда Нуғай даруғаһында ихтилалдың төп етәкселәре Килмәк Нурышев, Һөйәрғол Черемшаков һәм Рысай Иғембәтов була.
1737 йылдың мартында өс Ҡыҙыл йылғалары бассейнында Нуғай һәм Ҡазан даруғалары вәкилдәренең ҡоролтайы була, унда Рысай Иғембәтов, Көҫәп Солтанғолов, Сәйетбай Әлкәлин, Солтанморат Дүскәев һәм башҡа ихтилал етәкселәре ҡатнаша. Был съезда йәнә ихтилалды башларға һәм Урта йөҙ ҡаҙаҡтарына ярҙам һорап мөрәжәғәт итергә кәрәк тигән ҡарар ҡабул ителә.
1737 йылдың яҙында Түңгәүер улусы старшинаһы Көҫәп Солтанғолов һәм Тамъян улусы старшинаһы Сәйетбай Әлкәлин менән берлектә Нуғай һәм Себер даруғаларында ихтилалға етәкселек итә.
1737 йылдың көҙөндә Рысай Иғембәтов, Көҫәп Солтанғолов һәм Сәйетбай Әлкәлин етәкселегендәге 1 меңгә яҡын кешенән торған баш күтәреүселәр отряды Нуғай һәм Себер даруғаларында Башҡорт эштәре комиссияһы начальнигы генерал‑майор Л. Я. Соймонов командалығындағы хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша.
1738 йылдың 23 июнендә Сәйетбай Әлкәлин менән бергә Табын ҡәлғәһенә генерал-майор Л. Я. Соймоновҡа ғәйебен танып килә. Соймонов башҡа ихтилал етәкселәрен тотоп ихтилалды туҡтатыу маҡсатында уларҙы иреккә сығара.
1739 йылдың ғинуарында Башҡортостанда йән иҫәбен алыу башланғас, башҡорттар йәнә баш күтәрә. Нуғай даруғаһы ихтилалсылары Рысай Иғембәтов һәм Сәйебай Әлкәлин тирәһендә туплана. Көрәште башлау өсөн улар ярҙам һорап йәнә Урта йөҙ ҡаҙаҡтарына мөрәжәғәт итәләр.
Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
# Сарда

Сарда — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шошма йылғаһының һул ярына тамағынан 87 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Сарда
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300512111100040111
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111104011
* Бассейн коды — 10.01.03.005
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Кымиль-Кикя

Кымиль-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Печаль-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Кымиль-Кикя
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300067370
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306737
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Штайнбах-Халленберг

Штайнбах-Халленберг (нем. Steinbach-Hallenberg) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 5347 кеше йәшәй. Майҙаны — 22,63 км². Диңгеҙ кимәленән 426 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98587 һәм автомобиль коды — SM.
# Носи-Яга

Носи-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хайпудырская мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.

# Носи-Яга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000087228
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008722
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Әсхәҙуллин

Әсхәҙуллин — башҡорт фамилияһы.
* Әсхәҙуллин Фидус Фәйез улы (1941 й. тыуған) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1977), Почётлы ҡотопсо (1977).
* Әсхәҙуллин Әхмәт Мөхтәр улы (1895—1937) — Башҡортостандың дәүләт эшмәкәре.
# Морозовка (Тура ҡушылдығы)

Морозовка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тура (старица) йылғаһының уң ярына тамағынан 744 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Морозовка (Тура ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, инештән Тагил йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501212111200004978
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200497
* Бассейн коды — 14.01.05.012
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Олингито

?Bassaricyon neblina :
Bassaricyon neblina neblina :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Класс: | Һөтимәрҙәр |
| Отряд: | Йыртҡыстар |
| Ғаилә: | Янут һымаҡтар |
| Ырыу: | Олинго |
| Төр: | Bassaricyon neblina |
Латинса исеме :
Bassaricyon neblina Helgen, 2013 :
Ареал :
Көньяҡ Американың төньяҡ-көнбайышы :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр |
Олингито (oʊ Ҡалып:Respell; Bassaricyon neblina), испан теленән «little olingo», Һөтимәрҙәр класы Олинго ырыуындағы йәнлек. Колумбия һәм Эквадор тропик урмандарында тереклек итә. Төркөмдө 2013 йылдын авгусында АҠШ биологтары тапҡан.

# Олингито
## Ҡылыҡһырлама

Янут һымаҡтар араһында иң бәләкәй йәнлек. Оҙонлоғо 32 сантиметрҙан 40 сантиметрға тиклем. Ҡойроғоноң оҙонлоғо 33 — 40 см. Ауырлығы 0,75−1,1 кг. Башҡа олинголарҙан бәлёкәй үлсәме һәм оҙон, ҡуйы сыбар йөнө менән айырала. Эквадорҙа ҡара таплы асыҡ-көрән төҫтә, Колумбияла ҡығылт-көрән төҫтә.

# Олингито
## Йәшәү ареалы

Көньяҡ Американың дымлы таулы урмандарында Эквадор һәм көнбайын Колумбияла, Анд тауҙарының төньяҡ итәгендә 1500—2750 м бейеклектә тереклек итә..

# Олингито
## Йәшәү рәүеше һәм туҡланыуы

B. neblina тураһында әлеге билдәле мәғлүмәттәр әҙ. Был йәнлек һөтимәр һыртҡыстарға ҡараһала, ул емештәр һәм ағас япраҡтары менән туҡлана. Йәшәү рәүеше − ағас олондаранда яңғыҙ йәшәй, ергә төндәрен һәи һирәк төшә. Инә хайуандың ҡарынында бер гәнә бала булыуы билдәле.
# Челнинка (Актай ҡушылдығы)

Челнинка — Рәсәй йылғаһы. Татарстан биләмәләрендә аға. Йылға Актай йылғаһының уң ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Челнинка (Актай ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000312112100004460
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100446
* Бассейн коды — 11.01.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Учул

Учул — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кинерка йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Учул
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кондома йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Томь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300112115200010062
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201006
* Бассейн коды — 13.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Халыҡ-ара рус советы

Халыҡ-ара рус советы (рус. Международный русский совет) — Рәсәй-төркиә Халыҡ-ара фонды, Рәсәй ерле халыҡтарының үҙ-үҙен танытыу проблемаларын өйрәнә.

# Халыҡ-ара рус советы
## Миссия һәм бурыстар

Халыҡ-ара рус советы эшмәкәрлегенең төп маҡсаты милли үҙидентификацияға ярҙам итеү һәм милли мәҙәниәттәрҙе үҫтереү, Рәсәй территорияһында бөтә халыҡтарҙың ихтирамлы һәм гармониялы йәшәүе өсөн шарттар булдырыу. Халыҡ– ара рус советының бурыстары араһында милли проблемаларҙы белемде һәм аңлауҙы киңәйтеү һәм уларҙы хәл итеү юлдарын эҙләү, сепаратизмды иҫкәртеү, шулай уҡ этник билдә буйынса дискриминацияны иҫкәртеү.

# Халыҡ-ара рус советы
## Эшмәкәрлек

«Халыҡ-ара рус советы» тарихы 2012 Йылда Санкт-Петербург ҡалаһында башлана. Ғалимдар һәм йәмәғәт активистары араһынан селтәр төркөмө ағзалары Дискуссия клубы ойоштора, ул Халыҡ-ара рус советының элгәре була. 2020 йылда Коммерцияға ҡарамаған фонд Рәсми рәүештә Төркиәнең Истанбул ҡалаһында теркәлә. Халыҡ-Ара рус советы эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре:
* Ғилми-тикшеренеү эше;
* Төбәктәрҙең милли-мәҙәни автономиялары менән үҙ-ара эш итеү;
* Йәмәғәт сараларын һәм конференцияларын ойоштороу;
* Йәмәғәт иғтибарын йәлеп итеү өсөн КИҢ мәғлүмәт САРАЛАРЫ менән эшләү.
Халыҡ-Ара рус советы тарафынан тормошҡа Ашырылған һәм планлаштырылған иң мөһим саралар:
* Рәсәйҙәге сепаратистик кәйеф проблемаларын өйрәнеү һәм анализлау;
* Рәсәйҙә аҙсылыҡтарҙы дискриминациялауҙы тикшереү: халыҡ-ара хоҡуҡ положениелары һәм милли закондар нигеҙендә дискриминацияға ҡаршы көрәш сәбәптәрен, эҙемтәләрен һәм ысулдарын анализлау;
* Рәсәйҙә милли үҙидентификация проблемаларын тикшереү: маҡсаттар, мотивтар, стереотиптар, уларҙың конфликттарға һәм протест кәйефенә йоғонтоһо;
* «Бергә»мәҡәләләр альманахы;
* "Төбәк мәҙәниәте көндәре" - төрлө төбәктәрҙә йәшәүселәрҙе милли аҙсылыҡтарҙың мәҙәниәте һәм йолалары менән таныштырыу;
* "Толерантлыҡ көндәре" - студенттарҙы милләт-ара ихтирамлы аралашыу күнекмәләренә өйрәтеү;
* IRC халыҡ-ара конференцияһы.
Үҙ эшмәкәрлегендә халыҡ-ара рус советы европа конституцион хоҡуҡтар һәм кеше хоҡуҡтары үҙәге, «Асыҡ йәмғиәт» фонды, «Мәҙәни күпер» халыҡ-ара үҙәге, Үҙәк Азия Тикшеренеүҙәре Институты, аҙсылыҡтарҙы һәм мәҙәни-ара мөнәсәбәттәрҙе өйрәнеү Буйынса Халыҡ-ара үҙәк, юғалыу ҡурҡынысы янаған телдәрҙе һаҡлау Йәмғиәте һәм башҡа ойошмалар менән партнерлыҡ мөнәсәбәттәрен һаҡлай..
# Колонковая (Сангилька ҡушылдығы)

Колонковая — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сангилька йылғаһының һул ярына тамағынан 288 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Колонковая (Сангилька ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010900112115200034718
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203471
* Бассейн коды — 13.01.09.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ивашкова

Ивашкова — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кеть йылғаһының уң ярына тамағынан 1055 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 73 км.

# Ивашкова
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010600112115200024893
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202489
* Бассейн коды — 13.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Шәрәшле

Шәрәшле — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сөн йылғаһының һул ярына тамағынан 98 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Шәрәшле
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама. Шәрәшле йылғаһы буйында Иҫке Шәрәшле һәм Яңы Шәрәшле ауылдары урынлашҡан.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201612111100026718
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102671
* Бассейн коды — 10.01.02.016
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Хуландой-Ахк

Хуландой-Ахк — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы, Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шаро-Аргун йылғаһының уң ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Хуландой-Ахк
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, Грозный ҡалаһынан Аргун йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07020001212108200006006
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200600
* Бассейн коды — 07.02.00.012
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Рәүҙе заводы

Рәүҙе заводы — 1734 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1732 йылда) Рәүҙе йылғаһы (Чусовая йылғаһы ҡушылдығы) буйында Себер даруғаһының Ҡатай улусы башҡорттарынан һатып алынған ерҙәрҙә суйын иретеү һәм тимер етештереү заводы булараҡ А. Н. Демидов тарафынан нигеҙ һалына.

# Рәүҙе заводы
## Тарихы

1734 йылдан 1745 йылға тиклем, 1829 йылда һәм артабан 1843 йылдан алып — Демидовтар, 1805 йылда — А. В. Зеленцов, 1817 йылда — А. һәм П. Зеленцовтар, 1873 йылдан — Г. М. Пермикин, 1897 йылдан — В. А. Ратьков‑Рожнов, 1913 йылдан — П. Г. Солодовников завод хужалары була. 1819 йылда, 1879 йылда — ҡаҙна, 1835 йылда — Дәүләт заём банкыһы ҡарамағында була. Рәүҙе тау округына ингән.
Октябрь революцияһынан һуң, 1918 йылда, завод национализациялана.
1734 йылда эшләй башлаған осорҙа завод 96 мең дисәтинәнән ашыу ер биләгән. Заводта 2 домна мейесе, 20 горны, 10 сүкеше, XVIII быуат аҙағында — 2 домна мейесе, 25 горны, 11 сүкеше, 2 йәмшәйтеү станы, XX быуат башында 2 домна, ҡыҙҙырыу, сағылдырыу, 6 пудлингылау, 3 йәбештереү мейесе, 3 сүкеше, 4 прокат станы, 18 тимерлек горны була.
XVIII быуаттың аҙағында заводта 1996 крепостной крәҫтиән, 2374 заводҡа беркетелгән крәҫтиән иҫәпләнә,XX быуат башында эшселәр — 2140, 1917 йылда — 11078 тәшкил итә. 1783—1796 йылдарҙа 3124,8 мең бот суйын иретелә, уртаса йыллыҡ етештереүсәнлек 240,9 мең бот тәшкил итә. 1760 йылға 97 мең бот суйын һәм 59,5 мең бот тимер, 1800 йылда — ошоға ярашлы 329,5 һәм 76,4, 1860 йылда — 649,5 һәм 211,2, 1900 йылда — 603,1 һәм 356,7; 1913 йылда — 678,2 мең бот суйын, 740,3 мең бот тимер, 850,3 мең бот ҡорос етештерелә. 1840 йылдар аҙағында пудлингылау индерелә (1907 йылға тиклем). 1950‑се йылдар аҙағында баҡыр иретеү үҙләштерелә (4,3 мең бот баҡыр алынған); 1907 йылда мартен производствоһы индерелә.
1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы осоронда баш күтәреүселәр тарафынан баҫып алынып, 200‑гә яҡын завод крәҫтиәне баш күтәреүселәргә ҡушылған.
1800 йылда, 1824—1826 йылдарҙа һәм 1841 йылда күмер яндырыусы эшселәр араһында, етештереү күләмен кәметеүҙе талап итеп, сыуалыштар була. 1867 йылда завод эшләмәй.
Беренсе донъя һуғышы башланғандан һуң, Рәүҙе заводында снаряд ҡоросо, хәрби ихтыяждар өсөн металл (никелле суйын һәм башҡалар), снаряд, тимерсыбыҡ етештерелгән.
1915 йылда заводҡа Пермь тимер юлы үткән. Рәүҙе заводы базаһында «Рәүҙе метиз‑металлургия заводы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте ойошторолған.
Хәҙер завод ҡасабаһы урынында Рәүҙе ҡалаһы урынлашҡан.
# Оло Макариха

Оло Макариха — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Уса йылғаһының уң ярына тамағынан 91 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 142 км.

# Оло Макариха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000071057
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103007105
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Заозёрный (Бреды районы)

Заозёрный (рус. Заозёрный) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Бреды районындағы ҡасаба.

# Заозёрный (Бреды районы)
## Халҡы

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (53 %) һәм урыҫтар (34 %) йәшәй.
# Йыһаншин

Йыһаншин — фамилия, Йыһанша исеменән яһалған, фарсы телендә йыһан хужаһы тигәнде аңлата.
* Йыһаншин Азат Надир улы (11 май 1971 йыл) — актёр, режиссёр. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2002). Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (1996).
* Йыһаншин Камил Фәрухша улы (1950), яҙыусы. Башҡортостан Республикаһының (2004) һәм Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2011). Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2012).
* Йыһаншин Сабир Шәйәхмәт улы (1924—2018), партия, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, ғалим, 1971—1985 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы мәғариф министры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Педагогия фәндәре кандидаты, доцент.
# Антошкин Виктор Николаевич

Антошкин Виктор Николаевич (26 сентябрь 1956 йыл) — ғалим-социолог. 1986 йылдан Башҡортостан ауыл хужалығы институты, 1989 йылдан — Башҡорт дәүләт университеты, 1991 йылдан Башҡорт дәүләт педагогия институты һәм М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты уҡытыусыһы. Философия фәндәре кандидаты (1990), социология фәндәре докторы (2005), профессор (2011).

# Антошкин Виктор Николаевич
## Биографияһы

Виктор Николаевич Антошкин 1956 йылдың 26 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Фёдоровка районы Бала Сытырман ауылында тыуған.
Мәктәпте тамамлағас, Башҡорт дәүләт университетына уҡырға керә. Юғары уҡыу йортон тамамлағас, 1983 йылда Ырымбур өлкәһе Орск ҡалаһының 31-се мәктәбенә эшкә юллана. 1986 йылда Өфөгә килә. Башҡортостан ауыл хужалығы институтында юғары һөнәри белем бирә. 1989 йылдан алып Башҡорт дәүләт университетында уҡыта. 1991 йылдан башлап БДПУ-ла эшләй.
Фәнни хеҙмәттәре соционика, идара итеү, коммуникациялар һәм белем биреү социологияһына арналған.
110‑дан ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

# Антошкин Виктор Николаевич
## Хеҙмәттәре

* Развитие российского общества: социальные законы и социальная модернизация. Уфа, 2007;
* Отношения в системе образования: социальные, психологические, информационные аспекты. Уфа, 2009 (авторҙаш).
# Идара итеү субъекты

Идара итеү субъекты — ҡарарҙар ҡабул итеүсе һәм ҡуйылған маҡсаттарға өлгәшеү өсөн идара ителеүсе системаға йоғонто яһау юлы менән объекттарға, процестарға йә мөнәсәбәттәргә идара итеүсе субъект (шәхес, кешеләр төркөмө йәки ойошма).
Идара итеү субъекты идара итеү объектына идара итеү йоғонтоһон туранан-тура тапшыра, идара итеү объекты яуап каналы аша реакцияһын йә үҙенең ошо мәлдәге хәл-торошон белдерә.
Вазифалы кешене лә (начальник, директор, менеджер), идара итеү органдарын да (министрлыҡ, департамент) идара итеү звеноһы тип атайҙар. Йәғни ул асылда идара итеү структураһында йә юғары, йә аралыҡтағы звено.
# Лопва (Коса ҡушылдығы)

Лопва — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Коса йылғаһының уң ярына тамағынан 158 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 85 км.

# Лопва (Коса ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100002515
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100251
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Сармако

Сармако — Рәсәйҙәге йылға. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы,Ҡарасай-Черкес Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Малка йылғаһының уң ярына тамағынан 123 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Сармако
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Малка йылғаһы башынан Куро-Марьин каналына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07020000512108200004262
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200426
* Бассейн коды — 07.02.00.005
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Рыҫбаев Нурғәли Мырҙағәли улы

Рыҫбаев Нурғәли (Нурғәлей) Мырҙағәли улы (рус. Рысбаев Нургалей Мурзагалеевич; 1912 йыл — 1942 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугир. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының танкҡа ҡаршы ҡорал расчеты командиры, өлкән сержант. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.

# Рыҫбаев Нурғәли Мырҙағәли улы
## Биографияһы

Нурғәли (Нурғәлей) Мырҙағәли улы Рыҫбаев 1912 йылда хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы Ишбирҙе ауылында тыуа. 1941 йылда Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 112-се кавалерия дивизияһы 275-се кавалерия полкында 3-сө эскадрондың 4-се отделениеһының танкҡа ҡаршы ҡорал расчеты командиры булып хеҙмәт итә. 1942 йылдың 5 сентябрендә «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
Ҡыҙыл Йондоҙ орденына тәҡдим ителгән награда ҡағыҙында уның тураһында былай тип яҙыла: «Рыҫбаев Нурғәли Мырҙағәли улы иптәш, һәр ваҡыт батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәтеп һәм яуҙаштарын көрәшкә илһамландырып, һуғышҡа беренселәрҙән булып инә. Шәхсән 9 дошман һалдатын юҡ итә һәм социалистик тыуған иле өсөн тиң булмаған һуғышта батырҙырса һәләк була. Үлгәндән һуң 1 дәрәжә Ватан һуғышы орденына лайыҡ». 1942 йылдың 17 декабрендә СССР Юғары Советы Президиумының Указы менән немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн Рыҫбаев Нурғәли Мырҙағәли улы Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.

# Рыҫбаев Нурғәли Мырҙағәли улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1942)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1942)