# Хәлифәлек

Хәлифәлек (ғәр. خلافة‎ — алмаштырыу, мираҫ ҡалдырыу‎) — тәүҙә Мөхәммәт пәйғәмбәр үлгәндән һуң ойошторолған һәм һуңынан хәлифәләр («вариҫтары») етәкселек иткән ғәрәп-мосолман дәүләте, шулай уҡ теократик ислам дәүләте системаһы.

# Хәлифәлек
## Хәлифәлектәр исемлеге
### Тарихи хәлифәлектәр

| Атамаһы | Баш ҡалаһы | Йылдар | Территорияһы | Алдараҡ булған дәүләттәр | Аратабанғы дәүләттәр | Хәлифәләр (династиялар) |
| Ғәрәп хәлифәлеге | 630—656: Мәҙинә 656—661: Әл-Күфә 661—750: Дамаск 750—762: Әл-Күфә 762—836: Бағдад 836—892: Сәмәррә 892—1258: Бағдад 1259—1517: Ҡаһирә | 630 — 1517 | Ғәббәсиҙәр хәлифәлеге | Мәҙинә мәхәлләһе Сәсәниҙәр дәүләте Византия империяһы Гассаниды Вестготтар короллеге Кавказ Албанияһы Хорезм Согдиана | Иҙрисиҙар Аглабиды Тахириды Тулуниды Ғосман хәлифәлеге (Ғосман империяһы). | Хаҡ хәлифәләр Өмәүиҙәр Ғәббәсиҙәр |
| Хаҡ хәлифәлек | 630—656: Мәҙинә 656—661: Мәҙинә мәхәлләһе | 630—661 | | Мәҙинә мәхәлләһе Сәсәниҙәр дәүләте Византия империяһы | Өмәүиҙәр хәлифәлеге | Хаҡ хәлифәләр |
| Өмәүиҙәр хәлифәлеге | 661—750: Дамаск | 661—750 | | Хаҡ хәлифәлек | Ғәббәсиҙәр хәлифәлеге Кордова әмирлеге | Өмәүиҙәр |
| Ғәббәсиҙәр хәлифәлеге | 750—762: Әл-Күфә 762—836: Бағдад 836—892: Сәмәррә 892—945: Бағдад | 750—945 | | Өмәүиҙәр хәлифәлеге | Буидтар | Ғәббәсиҙәр |
| Буидтар хакимлығы аҫтында Ғәббәисҙәр хәлифәләре | Баш ҡала һәм хәлифәләр резиденцияһы 945—1055: Бағдад | 945—1055 | | Ғәббәсиҙәр хәлифәлеге | Сәлжүктәр дәүләте | Шаханшахи аль-азам малик аль-мулук — Буидтар. Хәлифәләр-Ғәббәсиҙәр |
| Сәлжүкиҙәр хакимлығы аҫтындағы Ғәббәсиҙәр хәлифәләре (Сәлжүк империяһы) | Баш ҡала — 1043—1051:Рей 1051—1118:Исфахан 1118—1194: Хәмәдан (көнбайыш) 1118—1153: Мерв (көнсығыш) Хәлифәләр резиденцияһы — 1055—1124: Бағдад | 1055—1124 | | Буидтар | Ғәббәсиҙәр хәлифәлеге | «Шәреҡ һәм Мәғрип батшалары» — Сәлжүкиҙәр. Хәлифәләр-Ғәббәсиҙәр. |
| Ғәббәсиҙәр хәлифәлеге | 1124—1127: Бағдад | 1124-1127 | | Сәлжүк империяһы | Государство Зангидов | Ғәббәсиҙәр |
| Аббасидские халифы под покровительством Зангидов (Государство Зангидов). | 1127—1174: Бағдад | 1127-1174 | | Ғәббәсиҙәр хәлифәлеге | Әйүбиҙәр солтанлығы | Ғәббәсиҙәр |
| Әйүбиҙәр ҡурсалауында Ғәббәсиҙәр хәлифәләре. | 1174—1194: Бағдад | 1174-1194 | | Государство Зангидов | Ғәббәсиҙәр хәлифәлеге | Ғәббәсиҙәр |
| Ғәббәсиҙәр хәлифәлеге | 1194—1258: Бағдад | 1194-1258 | | Әйүбиҙәр солтанлығы | Хүләгүҙәр дәүләте | Ғәббәсиҙәр |
| Ғәббәсиҙәр хәлифәләре Мысыр солтаны ҡарамағында (Мәмлүк солтанлығы) | Баш ҡала һәм хәлифәләр резиденцияһы - 1259—1517: Ҡаһирә | 1259—1517 | | Әйүбиҙәр | Ғосман империяһы | Мәмлүк солтандары — Бахриттар,Бурджиттар. Хәлифәләр-Ғәббәсиҙәр. |
| Ғосман империяһы | 1299—1329: Сёгют 1329—1365: Бурса 1365—1453: Эдирне 1453—1922: Истанбул | 1517—1923 | | Конья солтанлығы Византия империяһы Серб деспотовинаһы | Төркиә Мысыр солтанлығы Хижәз (короллек) Асир (әмирлек) Йеменское Мутаваккилийское королевство Сүриә ғәрәп короллеге Месопотамия (мандат территорияһы) Көнбайыш Әрмәнстан хакимиәте Понт (республика) Фәләстиндә британ мандаты | Ғосмандар |
| Төркиә | Баш ҡала — Анкара Хәлифәләр резиденцияһы — Истанбул | 1923—1924 | | Ғосман империяһы | 1924 йылдың 3 мартында Ғосман хәлифәлеге бөтөрөлә. Ғосман хәлифәлеген бөтөрөү 1924 йылда хәлифәләрҙең өҙлөкһөҙ сылбырын юҡ итә. Ҡаһирәлә һәм Мәккәлә уҙғарылған конференциялар был институттың ролен асыҡлай алмаған, ә хәҙерге Төркиәлә барлыҡҡа килгән секурлаштырыуға тенденция әкренләп башҡа мосолман донъяһында көс йыя башлай. | Хәлифә-Абдулмәжит II. Төрөк Республикаһы президенты — Мостафа Кәмал Ататөрк. |

# Хәлифәлек
## Хәлифәлектәр исемлеге
### Танылмаған һәм үҙ аллы иғлан ителгән хәлифәлектәр

| Атамаһы | Баш ҡалаһы | Годы | Территорияһы | Алдараҡ булған дәүләттәр | Артабанғы дәүләттәр | Хәлифә |
| Кордова хәлифәлеге | Кордова | 929—1031 | | Кордова әмирлеге | Тайфа | Өмәүиҙәр |
| Иҙрисиҙар хәлифәлеге | 786—828: Тлемсен 828—985: Фес | 786—985 | | Ғәббәсиҙәр хәлифәлеге | Кордова хәлифәлеге | Иҙрисиҙар |
| Фатимиҙар хәлифәлеге | 909—969: Мәхдиә 969—1171: Ҡаһирә | 909—1171 | | Ғәббәсиҙәр хәлифәлеге | Әйүбиҙәр Альмохады | Фатимиҙар |
| Альмохадcкий халифат | 1145—1147: Севилья 1147—1269: Марракеш | 1121—1269 | | Фатимииҙар хәлифәлеге | Хафсидский халифат | Альмохады |
| Хафсидский халифат | Тунис | 1229—1574 | | Альмохадcкий халифат | Ғосман империяһы | Хафсиды |
| Сокото хәлифәлеге | 1804: Гуду 1804—1850: Сокото 1850: Бирнин-Конни 1851—1902: Сокото 1903: Бурми | 1809—1903 | | Төньяҡ Нигерия һәм Камерун | Нигерия протектораты | Сокото хәлифәләре |
| Мәхди хәлифәлеге | Эль-Обейд | 1881—1898 | | Египетский хедиват | Англия-Мысыр Суданы | Абдуллах ибн Мухаммад ат-Таиша |
| Шарифский халифат (Хижәз) | Мәккә | 1924 | | Ғосман империяһы | Нәжд һәм Хижәз | Хусейн ибн Али аль-Хашими |
| «Ислам дәүләте» | Эр-Ракка (29.06.2014 — 16.06.2017) Меядин (16.06.2017 — 14.10.2017) Эль-Кайм (14.10.2017 — 26.10.2017) Абу-Кемаль (26.10.2017 — 4.11.2017) Рава (4.11.2017 — 17.11.2017) Хаджин (4.11.2017 — 15.12.2018) Аль-Марашида (15.12.2018 — 07.02.2019) Аль-Багхуз Фавкани (07.02.2019 — 23.03.2019) | Әүҙем фазаһы: 2014—2019 Йәшерен рәүештә: 2019—х. в. | Сүриә, Афғанстан, Йәмән | Ливан (2017 йылға тиклем), Ливия (2016 йылға тиклем), Сүриә (2019 йылға тиклем), Ираҡ (2017 йылға тиклем), Йәмән, Cомали, Нигерия, Афғанстан, Мозамбик, Мали, Нигер, Чад, Мысыр һәм Пакистан территорияларының бер өлөшө. | | Абу Бакр аль-Бағдади (2014—2019) Абу Ибрагим аль-Хашеми аль-Кураши (2019 — 3 февраля 2022) |