yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Таһиртау

Таһиртау рус. Тагиртау) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Медногорск ҡалаһы ҡала округындағы тау.

# Таһиртау
## Географияһы

Таһиртау элек Ҡыуандыҡ районында булып, хәҙер Медногорск ҡалаһы ҡала округына ҡараған Ҡыҙрас ауылынан ярты км самаһы йыраҡлыҡта урынлашҡан. Ҡыҙрас ауылы янынан Яйыҡ ҡушылдығы Бесмән йылғаһы аға.

# Таһиртау
## Климаты

Тау урынлашҡан төбәк Ҡыуандыҡ районының анклавы булып тора. Климаты шул төбәккә хас, уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0$^о$С -тән +4,8$^о$С-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуар, уртаса айлыҡ температураһы яҡынса −20,5$^о$С — 35 $^о$С. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, уның дауамлылығы уртаса 150 көн тәшкил итә.

# Таһиртау
## Тасуирламаһы

Таһиртау урындағы әһәмиәттәге геология-геоморфология тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән. 1993 йылда был тау тураһында рәсәй географы, профессор А. А. Чибилев яҙған тасуирлама буйынса, тауҙың майҙаны 25 гектар. Бесмән йылғаһы кимәленән сағыштырма бейеклеге 80 метрға етә. Тау теҙмәһе текә үңерле, түбәһендә ҡаялы тау ҡалдыҡтары бар. Силур Һаҡмар свитаһы саҡматаштарынан тора.

# Таһиртау
## Этимологияһы

Риүәйәт ителеүенсә, Таһиртау менән Айылтау тауҙары Таһир менән Айыл исемле үҙ-ара дошманлашып йәшәгән ике батыр иҫтәлегенә аталған. Был ике тауҙың араһы 1,5 км ғына, тип бәйән итә Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында. Таһир һүҙе ғәрәп телендә саф, таҙа тигәнде аңлатҡанын да яҙған ул..
# Түлебаев Мөхәмәт Усман улы

Түлебаев Мөхәмәт Усман улы (25 ғинуар 1945 йыл) — ветеран-педагог, ҡурайсы. 1963—1965 йылдарҙа һәм 1970 йылдан Белорет районы Шығай урта мәктәбе уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1970—2007 йылдарҙа мәктәптәге ҡурай түңәрәге етәксеһе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1986). Бөтә Союз үҙешмәкәр сәнғәт ижады смотры (1985), халыҡ ижады фестивале (1987; икеһе лә — Мәскәү), Ишмулла Дилмөхәмәтов исемендәге призға Республика ҡурайсылар конкурсы (Йылайыр районы Иҫке Яҡуп ауылы, 1990; Гран-при), Төбәк ара ҡурай байрамы (Октябрьский ҡалаһы, 2005; Гран-при) лауреаты.

# Түлебаев Мөхәмәт Усман улы
## Биографияһы

Мөхәмәт Усман улы Түлебаев 1945 йылдың 25 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Белорет районы Түбәнге Сермән (хәҙер Сермән) ауылында тыуған. Ошо ауылда урта мәктәп тамамлай, артабан Башҡорт дәүләт университетында уҡый. Юғары һөнәри белем алғас, тыуған ауылына биология уҡытыусыһы булып эшкә ҡайта. 1972 йылдан Шығай урта мәктәбендә мәктәп лесничествоһын етәкләй, 40 йылдан ашыу биология фәненән уҡыта. Уның уҡыусылары республика конкурстарында ҙур һөҙөмтәләргә ирешә. 2003 йылда уның ике уҡыусыһы Мәскәүҙә үткәрелгән йәш урмансылар съезында ҡатнаша.

# Түлебаев Мөхәмәт Усман улы
## Ижад юлы

Республикала танылған ҡурайсы. 1974 йылда Төркиә, Сүриә, Мысыр, Франция, Бельгия илдәре сәхнәләрендә башҡорт моңон яңғырата, 1997 йылда Италия, Голландия, Мальта утрауҙары, 1991 йылда Германия, Швейцария, Франция сәхнәләрендә сығыш яһай. Данлыҡлы ҡурайсы 2000 йылда Сермән ауылының «Хәтирә» халыҡ фольклор ансамбле менән Парижда булып, уларҙың сығыштарын ҡурай моңо менән биҙәй.
Шығай «Өлкәр» башҡорт мәҙәни үҙәгендә эшләп килгән «Гөлнәзирә» халыҡ фольклор ансамбле ағзаһы. Өс тапҡыр Гран-При яулай. Мөхәмәт Туләбаев 1990 йылда Ишмулла Дилмөхәмәтов призына ҡурайсыларҙың республика ярышында, 2005 йылда Октябрьский «Ҡурай» байрамында төп приздарға лайыҡ була. 1991 йылда ЮНЕСКО ҡарары менән Германия, Франция, Швейцария, Голландия, Бельгия илдәрендә үткәрелгән «Бөйөк ебәк юлы» халыҡ-ара фольклор фестивалендә, 2000 йылда Японияла үткәрелгән «ВАШШОИ-2000» Бөтә донъя фольклор фестивалендә ҡатнаша. Мөхәмәт Түләбаев- боронғо ҡурайсыларҙың быуаттар төпкөлөнән килгән башҡарыу алымдарын, күкрәк моңон, тарихы менән көйҙәрен, традицияларын һаҡлаған һәм тап үҙенсә күкрәккә һалып уйнаған уникаль ҡурайсыларҙың береһе.

# Түлебаев Мөхәмәт Усман улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1986)
* Халыҡ мағарифы отличнигы
* Бөтә Союз үҙешмәкәр ижад смотры лауреаты (1985; Мәскәү)
* Халыҡ ижады фестивале лауреаты (1987; Мәскәү)
* Ишмулла Дилмөхәмәтов исемендәге призға республика ҡурайсылар конкурсы лауреаты (Иҫке Яҡуп (Йылайыр районы), 1990; Гран-при)
* Йомабай Иҫәнбаев исемендәге призға республика ҡурайсылар конкурсы лауреаты (Аҡъяр, 2016; Гран-при)
* (Октябрьский, 2005; Гран-при)
# Айыуханов

Айыуханов — башҡорт һәм ҡаҙаҡ фамилияһы.
* Айыуханов Закир Насир улы (1889—1961) — тел белгесе, педагог-методист.
* Айыуханов Мәсғүт Баян улы (1924—2000) — иҡтисад фәндәре докторы (1980), профессор. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
* Айыуханов Нәджит Миңлеғәле улы (1920—1990) — балет артисы, РСФСР-ҙың һәм БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
# Ульцигероде

Ульцигероде (нем. Ulzigerode) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 200 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,29 км². Диңгеҙ кимәленән 212 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6543 һәм автомобиль коды — MSH.
# Орудовка

Орудовка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ратыня йылғаһының һул ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Орудовка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200112110000006115
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000611
* Бассейн коды — 08.01.02.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ичек

Ичек — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бердь йылғаһының уң ярына тамағынан 114 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Ичек
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200512115200004930
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200493
* Бассейн коды — 13.01.02.005
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Рыбтрестовская

Рыбтрестовская — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ильяк йылғаһының һул ярына тамағынан 72 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Рыбтрестовская
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010900112115200036156
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203615
* Бассейн коды — 13.01.09.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Шиврей

Шиврей (Серова) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юла йылғаһының һул ярына тамағынан 209 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.

# Шиврей
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000036869
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003686
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Шенкенхорст

Шенкенхорст (нем. Schenkenhorst) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 180 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,37 км². Диңгеҙ кимәленән 32 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39638 һәм автомобиль коды — SAW.
# Ушаков Андрей Артемьевич

Ушаков Андрей Артемьевич (13 декабрь 1900 йыл — 25 май 1992 йыл) — ғалим, педагог, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, Советтар Союзы һәм Рәсәй Федерацияһының йәмәғәт һәм хужалыҡ эшмәкәре, Өфө ҡалаһының почетлы гражданы (1987).

# Ушаков Андрей Артемьевич
## Биографияһы

Андрей Артемьевич Ушаков 1900 йылдың 13 декабрендә Өфө губернаһы Красноусол ҡасабаһында, хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Ғафури районында, күп балалы тимерсе ғаиләһендә тыуа.
14 йәшендә Богоявление быяла заводында торбасы, таратыусы, мастер ярҙамсыһы булып эшләй башлай.
Граждандар һуғышы йылдарында Андрей Ушаков һуңынан регуляр Ҡыҙыл Армия сафына ҡушылған Юогоявление эшселәр отряды ағзаһы була. Һуғыш тамамланғас ике йыл дауамында Петроград эргәһендә хеҙмәт итә, һуңынан ҡайтып, тыуған заводында эшләй. 1925 йылдан Өфө ҡалаһында йәшәй һәм профсоюз инструкторы булып эшләй, бер үк ваҡытта Ленинградта юғары белем ала. 1934 йылдан үҙен тулыһынса педагогик эшмәкәрлеккә бәйләй.
Андрей Артемьевич Башҡорт педагогия институтының кафедра мөдире, деканы, шулай уҡ директоры була. Һуғыш алдынан уға Өфө сит ил телдәре институтын етәкләүҙе ышанып тапшыралар.
1941 йылдың июлендә фронтҡа саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, уны башынан-аҙағына тиклем ғәмәлдәге армияла үтә. Легендар "катюша"ларҙы булдырыуҙа ҡатнаша, Волхов, Көнбайыш һәм Беренсе Белоруссия фронттарында дифизия штабында хеҙмәт итә. 60-сы уҡсылар дивизияһының 1285-се уҡсылар полкы штабы начальнигы була. Польшаны азат иткәндәге хәрби хәрәкәттәр өсөн Ҡыҙыл Байраҡ орденына лайыҡ була. Һуғышты Одер буйында подполковник дәрәжәһендә тамамланмай. Ҡаты яраланғандан һуң демобилизациялана
Һуғыштан һуңғы тыныс тормошта уҡытыусы булып эшләй. Егерме йыл самаһы Башҡорт медицина һәм Өфө авиация институттарындауҡыта. Авиация институтында марксизм-ленинизм кафедраһы мөдире, шулай уҡ 1968 йылдан 1972 йылға тиклем фәнни коммунизм кафедраһы доценты була. «Белем» йәмғиәтендә уникаль лекциялар менән сығыш яһай.
Өфө ҡалаһы ҡала властары ҡарары менән 1987 йылда Ушаков Андрей Артемьевичҡа «Өфө ҡалаһының почетлы гражданы» исеме бирелә.
Өфө ҡалаһында йәшәй. 1992 йылдың 25 майында вафат була.

# Ушаков Андрей Артемьевич
## Наградалары

* Ленин ордены
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены,
* Почет Билдәһе ордены
* «Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы
* башҡа миҙалдар.
* Өфө ҡалаһының почетлы гражданы (1987).
# Түбәнге Лобановский Еган

Түбәнге Лобановский Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Үрге Лобановский Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Түбәнге Лобановский Еган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200041955
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204195
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Селән (ауыл)

Селән (рус. Селянкино) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Мейәс ҡала округындағы ауыл.

# Селән (ауыл)
## Географик урынлашыуы

Мейәс йылғаһы буйында урынлашҡан.

# Селән (ауыл)
## Тарихы

Селән (Мулдаш, Ҡолбәк) — һыҙғы башҡорттарының ауылы. Ырымбур губернаһы Троицк өйәҙе составында була. Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡортостан АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы Арғаяш районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Арғаяш районы составында. Артабан Мейәс ҡала округы составына бирелә.
Ауылда мәсет һалынған.

# Селән (ауыл)
## Халҡы

| 1866 | 1920 |
| 50 | 131 |
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (54 %) йәшәй.
# Кер (Юга ҡушылдығы)

Кер — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Көньяҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 382 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Кер (Юга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000010224
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001022
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Фәтҡуллин Фәрхәд Наил улы

Фәтҡуллин Фәрхәд Наил улы (2 ноябрь 1979 йыл) — синхрон тәржемәсе, фрилансер. «Йыл викимедиасыһы — 2018».

# Фәтҡуллин Фәрхәд Наил улы
## Биографияһы

Фәрхәд Наил улы Фәтҡуллин 1979 йылдың 2 ноябрендә Татар АССР-ының баш ҡалаһы Ҡазанда тыуған.
1986 йылда Ҡазан ҡалаһының француз теле тәрән өйрәтелгән 123-сө урта мәктәпкә уҡырға бара. 1993 йылдан Эртугрул Гази исемендәге татар-төрөк лицейында белем ала. 1995—1997 йылдарҙа АҠШ-тың Миссури штатының Клейтон ҡалаһы урта мәктәбендә уҡый. Татар, рус, француз, төрөк, инглиз һәм итальян телдәрен белә.
2002 йылда Ҡазан федераль университетының Иҡтисад һәм финанс институты бакалавриатын «Предприятие менән идара итеү» (финанс менеджменты) һөнәре буйынса тамамлай. 2008 йылда Ҡазандың Социаль һәм гуманитар белем институты специалитетын мәҙәниәт-ара коммуникацияһы буйынса тамамлай. 2008 йылда биш ай дауамында АҠШ-тың Теннесси штаты Генераль ассамблеяһының финанс контроле һәм бюджет анализы комитеттарында стажировка үтә.
2006—2013 йылдарҙа Татарстан Республикаһы Президенты тәржемәсеһе булып эшләй.
2010—2012 йылдарҙа Ҡазан федераль университетының Иҡтисад һәм финанс институты һәм АҠШ-тың Нью-Йорк дәүләт университеты икеле диплом программаһы уҡытыусыһы булып эшләй.
2012 йылда Сингапурҙың Lee Qwan Yew Institute of Public Policy & Civil Service College курстарын, ә 2015 йылда — Insead Executive MBA (Фонтенбло, Абу-Даби, Вена) курстарын тамамлай.
2009 йылдан — Бөтә донъя банкының штаттан тыш тәржемәсеһе.
2012 йылдан татар телле Википедияла, 2015 йылдан — «Рәсәй халыҡтары телдәрендә Википедия» метапроектында ҡатнаша. 2017 йылдан «Викимедиа РУ» коммерция булмаған хеҙмәттәшлек ағзаһы.

# Фәтҡуллин Фәрхәд Наил улы
## Матбуғатта әңгәмәләре

* Фархад Фаткуллин: «Кто-то считает себя орком или гоблином и указывает это при переписи». Интернет-газета «Реальное время», 07:00, 25.02.2020 2020 йыл 25 февраль архивланған. (рус.) (Тикшерелеү көнө: 6 март 2020)
# Табын ҡаласығы

Табын ҡаласығы (рус. Табынское городище) — Башҡортостан Республикаһының Ғафури районы Табын ауылы эргәһендә урынлашҡан б.э.т. IV—III быуаттарға ҡараған Ҡара Абыҙ мәҙәниәте археологик ҡомартҡыһы

# Табын ҡаласығы
## Тасуирламаһы
### Урынлашыуы

Табын ҡаласығы Башҡортостан Республикаһының Ғафури районы Табын ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 4 км алыҫлыҡта Тоҙйылға йылғаһының һул ярындағы һыу баҫмай торған ҡалҡыулыҡта урынлашҡан. Район үҙәгенә тиклем (Красноусол) — 12 км Яҡындағы тимер юл станцияһына (Аҡкүл (Ғафури районы)) — 32 км

# Табын ҡаласығы
## Тасуирламаһы
### Табылдыҡтар

Табын ҡаласығының яҡынса 600 м² ере археологик тикшеренеүҙәр маҡсатында ҡаҙылған.
Ҡаласыҡ ялан яғынан ур һәм соҡор менән һаҡланған. Урҙың оҙонлоғо 75 м, бейеклеге 2,5—3 м тәшкил итә.
Торлаҡтар табылмаған, 3 усаҡ ҡалдығы асыҡланған.
Ғафури тибындағы 620 һауыт килеп сыҡҡан — улар түңәрәк һәм яҫы төплө, тальк йәки ҡабырсаҡ онтағы ҡушып яһалған, иңбаштары кәкерсәк, вертикаль һәм горизонталь ҡыя һыҙыҡтар, йырып төшөрөлгән өсмөйөштәр менән биҙәлгән.
Ҡара Абыҙ мәҙәниәтенә ҡараған 124 һауыт һауыт ярсыҡтары табылған Улар түңәрәк төплө, ваҡ ҡына соҡорло биҙәк төшөрөлгән.
Бронза уҡ башаҡтары, таралғы, тимер уймыр, һөйәктән эшләнгән тупаҡ балталар, тишкестәр, ҡалаҡтар, балсыҡ орсоҡбаштар табылған.
Ҡомартҡы материалдары Башҡортостан Республикаһының Археология һәм этнография музейында һаҡлана. Музей архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнгән Е. А. Поносова-Молло йортонда урынлашҡан .

# Табын ҡаласығы
## Асыш тарихы

Уҙған быуаттың 20-се йылдарында Башҡортостанда археологик эҙләнеүҙә ҙур күтәрелеш кисерә.
Тап шул эҙләнеүҙәр ваҡытында XX быуаттың 20‑се йылдарында Өфө музейы хеҙмәткәре Максим Ильич Касьянов .экспедицияларҙа йөрөй һәм бер нисә археологик ҡомартҡы таба, бер ҡаласыҡҡа һәм тораға хатта уның исеме бирелә (Касьянов ҡаласығы, Касьянов тораһы).
Табын ҡаласығы ла XX быуаттың 20‑се йылдарында М. И. Касьянов тарафынан асыла.
1956 йылда ҡаласыҡты ғалим-археолог, төркиәтсе һәм этнограф, тарих фәндәре кандидаты Һ.В.Йосопов тикшерә.
1975 йылда ғалим-археолог, тарих фәндәре докторы, профессор В. А. Ивановҡаласыҡты яңынан тикшерә.
1978 йылда археолог, тарих фәндәре кандидаты А. Х. Пшеничнюк өйрәнә
# Баллы (Ҡыуаҡ ҡушылдығы)

Баллы — Рәсәй йылғаһы. Татарстан биләмәләрендә аға. Йылға Ҡыуаҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 9,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 9,600 км.

# Баллы (Ҡыуаҡ ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шишмә йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000212112100003624
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100362
* Бассейн коды — 11.01.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Солум-Я

Солум-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сертынь-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Солум-Я
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300026981
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302698
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Серженка

Серженка — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Унжа йылғаһының һул ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Серженка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300312110000016096
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001609
* Бассейн коды — 08.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Абзалетдинов Мөхәмәтзаһир Абзалетдин улы

Абзалетдинов Мөхәмәтзаһир Абзалетдин улы (рус. Абзалтдинов Мухаматзагир Абзалтдинович) (1906-1980) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында 1942 йылдың декабренә тиклем хеҙмәт итә. Рядовой ҡыҙылармеец.

# Абзалетдинов Мөхәмәтзаһир Абзалетдин улы
## Биографияһы

Мөхәмәтзаһир (Мөхәмәтзакир) Абзалетдин улы Абзалетдинов 1906 йылда Тәтешле районы Кәлтәй ауылында тыуған.
1941 йылдың 15 декабрендә Тәтешле районы хәрби комиссариаты Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡыра.
1942 йылдың декабренә тиклем 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында хеҙмәт итә.
1943 йылдың мартынан НКВД ҡарамағындағы хөкүмәт элемтәһенең 251-се Одесса полкында линейный ҡараусы (надсмотрщик) була.
1946 йылда демобилизациялана.
1980 йылда вафат була.

# Абзалетдинов Мөхәмәтзаһир Абзалетдин улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (1945)

# Абзалетдинов Мөхәмәтзаһир Абзалетдин улы
## Хәтер

Яугир Абзалетдинов Мөхәмәтзаһир Абзалетдин улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Тәтешле районы Кәлтәй ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
# Кайзер тауҙары

Кайзер тауҙары (нем. Kaisergebirge, әҙәби «Император тауҙары») йәки Кайзер — Төньяҡ Эзбиз Альп һәм Көнсығыш Альп тауҙарындағы тау һырттары. Ике төп һырттарҙан тора — төньяҡта Заммер-Кайзер һәм көньяҡта Уайлдер-Кайзер һырттары. Тулыһынса Австрия Тиролендә Куштайн һәм Санкт-Иоганн-ин-Тироль ҡалалары араһында урынлашҡан.

# Кайзер тауҙары
## Дөйөм мәғлүмәттәр

Кайзер тауҙары башлыса эзбиз тау тоҡомдарынан барлыҡҡа килгән Уайлдер-Кайзер йәки Ҡырағай Кайзер һыртынан һәм көньяҡ яғы башлыса тау ҡарағайы менән ҡапланған Заммер-Кайзер һыртынан тора. Был ике һырт 1580 метр бейелектәге Стрипсенйох перевалы менән тоташҡан. Көнбайышта улар Кайзерталь үҙәне, ә көнсығышта — Кайзербах үҙәне менән айырылған. Кайзер тауҙары көнсығыштан көнбайышҡа табан яҡынса 20 километрға, ә төньяҡтан көньяҡҡа табан — 14 километрға һуҙылған.
Дөйөм майҙаны — яҡынса 280 квадрат километр. Заммер-Кайзер һыртының бейеклеге 2000 метрҙы саҡ-саҡ үтә. Уайлдер-Кайзер һыртының иң бейек нөктәһе — Эльмауэр тауы (бейеклеге — 2344 метр), уның янында Куфштайн ҡалаһы урынлашҡан. Кайзер тау системаһында тағы ла ҡырҡ тирәһе тау түбәләре бар, улар араһында иң билдәлеләре: Карлспитцен, Тотенкирхль, Флейшбанк, Предхитштуль, Гойнгер-Халт, Акерлспитце һәм Маукспитце.
# Шёмберг (Гера)

Шёмберг (Гера) (нем. Schomberg (bei Gera)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 115 кеше йәшәй. Майҙаны — 5 км². Диңгеҙ кимәленән 350 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7570 һәм автомобиль коды — GRZ.