yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Сэвк-Яха (йылға)

Сэвк-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лангахэй-То күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.

# Сэвк-Яха (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300040436
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304043
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кавказ мышы

?Кавказ мышы :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Класс: | Һөтимәрҙәр |
| Отряд: | Ҡуш тояҡлылар |
| Подотряд: | Көйшәүселәр |
| Ғаилә: | Боландар |
| Суб-ғаилә: | Ҡоралайҙар |
| Ырыу: | Мышылар |
| Төр: | Мышы |
| Суб-төр: | Кавказ мышы |
Латинса исеме :
Alces alces caucasicus Vereshchagin, 1955 :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр |
Кавказ мышы (рус. кавказский лось, лат Alces alces caucasicus) - хәҙерге Әзербайжан, Әрмәнстан, Грузия, Рәсәй һәм көнсығыш Төркиә территорияһында йәшәгән мышыһының юҡҡа сыҡҡан төрсәһе.
XIX быуат уртаһына тиклем, артыҡ һунар итеү арҡаһында популяциялары кәмей башлағанға тиклем, төрсә киң таралған була. УЛ XX быуат башында юҡҡа сыға.
Ҡырағай тәбиғәттә Уның тәбиғи дошмандары Араһында Анатолия йәки фарсы леопарды, аҡтүш айыуы, европа һоро айыуы, Дала бүреһе, азия арыҫланы (хәҙер Һиндостанда Ғына Гир ҡурсаулығында осрай) һәм хәҙер Юҡҡа сыҡҡан Кавказ Аръяғы юлбарыҫ була. Евразия һеләүһен, Беркут Һәм Азия гепарды (Хәҙерге Ваҡытта Иран менән сикләнгән), моғайын, ваҡыты-ваҡыты менән Йәш Кавказ мышыһының балаларын ҡорбан иткәндер.
# Ирка (Кесе Кокшага ҡушылдығы)

Ирка — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Кокшага йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Ирка (Кесе Кокшага ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400712112100001395
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100139
* Бассейн коды — 08.01.04.007
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Уғырҙар (төрки ырыу-ҡәбилә берләшмәһе)

Уғырҙар менән бутамаҫҡа.Уйғырҙар менән бутамаҫҡа.Уғыҙҙар менән бутамаҫҡа.
Уғырҙар (грек. ’Ογυι; рус. огуры) — боронғо төрки ырыу-ҡәбилә берләшмәһе.

# Уғырҙар (төрки ырыу-ҡәбилә берләшмәһе)
## Этноним

Уғырҙарҙың этнонимы шулай уҡ бер нисә боронғо болғар ҡәбиләләре составындағы атамаларында айырылып тора: унуғыр/оноғур (< оn оγur «ун уғыр ҡәбиләһе»), һарығур/сарағур (< sarγ оγur «һары уғырҙар»), утиғурҙар (< utur оγur «утыҙ уғыр ҡәбиләһе»), ҡутриғырҙар, биттуғырҙар, куриғырҙар һәм башҡалар. Тел белгесе Ә. М. Аҙнабаев башҡорт этнонимының да баш+уғыр//уғор+т: биш+уғыр+т (бында «биш» — һан, «уғыр» — ҡәбилә атамаһы, «т» — дөйөм алтай күплек күрһәткесе) өлөштәренән тора тип иҫбатлай һәм «венгр» (вун уғар//уғыр) һәм «болғар» (бäл уғор//уғар//уғыр) этнонимдарының этимологиялары менән сағыштыра.
Телсе М. З. Зәкиев буйынса уғыр/оғур этнонимы «ок» (ырыу, ҡәбилә) һәм «ар/ир» (кеше, ир-ат) композитына барып тоташа: ок-ар>окур>о-ғур.
Был боронғо төрки-ырыу берләшмәһенең атамаһы һуңыраҡ төрки булмаған күрше ярым күсмә ҡәбиләләргә — уғырҙарға (хәҙерге мадьярҙар, мансилар, хантылар) күскән.

# Уғырҙар (төрки ырыу-ҡәбилә берләшмәһе)
## Тарихы

Фараз буйынса, уғырҙар бик иртә дөйөм боронғо төрки ҡәбиләләре массивынан айырыла. Беҙҙең эраға тиклем яҡынса 1-се мең йыллыҡ уртаһында уғыҙҙар составынан айырыла. Урта Азия уғырҙары тураһында аныҡ яҙма сығанаҡтар һаҡланмаған, улар Көнсығыш Европаның унуғыр-болғар ҡәбиләләренең туранан-тура ата-бабалары булып тора.
Беҙҙең эраның тәүге быуаттарында уғыр ҡәбилә төркөмдәре (унуғырҙар) жуаньжуандар ҡыҫымы һөҙөмтәһендә Үҙәк Азия һәм Көньяҡ Себерҙән Көнсығыш Европаға китә. Византия тарихсыһы Приск Панийский күрһәтеүенсә, 463 йылда уғырҙар, һарығурҙар һәм унуғырҙарҙың илселәре Константинополь ҡалаһына киләләр. Шулай уҡ уғырҙар византия тарихсылары Феофилакт Симокатта һәм Менандр Протиктор, сүриәле Захарий Риторҙың хеҙмәттәрендә телгә алына.
V—VI быуаттарҙа уғыр ҡәбиләләре Дунайҙың түбәнге ағымынан Үҙәк Кавказ алдына ҡәҙәр һуҙылған дала территорияларҙы биләй. 576 йылға ҡарай Төньяҡ Кавказда йәшәгән уғыр-болғар ҡәбиләләре төркиҙәр тарафынан баҫып алына һәм Төрки ҡағанлығы составына инә. Авар ҡағанлығы (көнбайышта) һәм Төрки ҡағанлығы (көнсығышта) араһында булып уғыр-болғар ҡәбиләләре аҡрынлап унуғырҙар тирәһендә тупланалар. 635 йылда Орган хан һәм уның энеһе Ҡобрат хан башлығында уғыр-болғар ҡәбиләләре төркиҙәрҙең көсһөҙләнеүе менән файҙаланып аварҙарҙы тар-мар итә һәм Бөйөк Болғар дәүләтенә нигеҙ һала.
Һуңғы тапҡыр төрки уғырҙарҙың этнонимы (огур формаһында) Феофилакт Симокатта хеҙмәтендә (VII быуат башы) телгә алына.
Төрки уғыр ырыу-ҡәбилә төркөмдәре боронғо болғарҙарҙың этник нигеҙен тәшкил итә. Үҙәк Азияла (Көнбайыш Монголия) ҡалған уғырҙарҙың бер өлөшө аҙаҡ монголдар тарафынан ассимиляциялана һәм ойраттар составына керә.
# Жилибер Паркы (Гродно)

Жилибер Паркы — Белоруссияның Гродно ҡалаһы.үҙәгендә урынлашҡан Жан Эммануэль Жилибер исемендәге ҡала паркы.

# Жилибер Паркы (Гродно)
## Тарихы һәм тасуирламаһы

Жан Эммануэль Жилибер исемендәге парк Гродно ҡалаһының үҙәгендә урынлашҡан. Ж. Э. Жилибер — француз медик-ғалимы һәм мәғрифәтсеһе. Меценат Антоний Тизенгаун, ярҙамы менән ул Беларусь территорияһында беренсе юғары уҡыу йортона — Гродно медицина академияһына.нигеҙ һалған. Ул шулай уҡ акушерлыҡ мәктәбенә, Гродно госпиталенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе була, ботаник баҡса булдыра. Әлеге ваҡытта нәҡ баҡса урынында ҡала паркы урынлашҡан. Баҡса 1775 йылдың 8 апрелендә булдырыла һәм академияла күргәҙмә уҡыу әсбабы булып тора. Баҡса, уға нигеҙ һалғандан һуң өс йыл үтеүгә, Европала иң яҡшыһы тип иҫәпләнә башлай һәм тап унда күп төрлө, күпселеге һирәк тип һаналған 2000 үҫемлек төрө үҫә. Жилибер ҡаланан киткәндән һуң баҡсаны тәрбиәләү эше ҡала властары ҡулына күсә. Бәхетһеҙлеккә ҡаршы, улар баҡсаны тейешле кимәлдә тәрбиәләй алманлыҡтан, парк ташландыҡ хәлдә булған. Бер нисә йылдан һуң, Ж Эммануэль хеҙмәте түбәндәге биләмәләргә: бер ике баҡсаға һәм бер паркка бүленгән. 1920 йылдарҙа ботаника баҡсаһын яңынан асыу ҡарары ҡабул ителә. Был юлы Ян Кохановский баҡса ҡурсалауҙы үҙ өҫтөнә ала. Баҡсала барлығы 800 төр үҫемлек төрө иҫәпләнә, һәм был унан алдағы 5 баҡсанан биш тапҡыр әҙерәк була. әле Баҡсаның тағы бер өлөшө үҙгәртеп ҡорола һәм поляк яҙыусыһы һәм Элиза Ожешко бюсы менән биҙәлә. Икенсе донъя һуғышыбарышында хәрби-ялан госпитале парк территорияһында яугирҙәрҙе ерләгән. Бөйөк Ватан һуғышы тамамлағандан һуң, яугирҙәрҙең һөйәктәрен туғандаш ҡәберлеккә яңынан ерләйҙәр. Был урында постамент тора, һәм унда мәңгелек ут.тоҡандырыла. Бөгөнгө көндә парк үҙгәргән, ул үҙенән элгәре, Жан Жилибер һалған беренсе вариант парктан бик ныҡ айырылып тора. Әммә парк һәм иҫ киткес матур булыуҙан туҡтағаны юҡ, ул ҡыҙыҡлы кешеләргә үҙенең үлсәме менән генә түгел, ә йәшел аллеялары менән әьҫир итә. Ерҙең шул һоҡландырғыс бер киҫәгендә беседкалар, эскәмйәләр, һуҡмаҡтар, юлдар, шарлауыҡтар бар — кешеләргә уңайлы булһын өсөн мөмкин булғандың барыһы ла эшләнгән. Шулай уҡ йылдың йылы көндәрендә паркта бер нисә кафе, йәйге амфитеатр, өлкәндәр һәм балалар өсөн аттракцион эшләй башлай. Бынан тыш, паркка ингән ерҙә белорус халыҡының быуаттар аша Жилиберға,ҙур рәхмәтен һәм уны мәңге хәтерләйәсәген белдереүсе Жилиберһыны статуя ҡуйылған.
# Тюмяй-Шиндий-Кикя

Тюмяй-Шиндий-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сугульда-Чор йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Тюмяй-Шиндий-Кикя
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300065017
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306501
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Десбах

Десбах (нем. Deesbach) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 409 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,12 км². Диңгеҙ кимәленән 651 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98744 һәм автомобиль коды — SLF.
# Оло Рогаис

Оло Рогаис — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Урна йылғаһының уң ярына тамағынан 96 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.

# Оло Рогаис
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010700112115300014286
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301428
* Бассейн коды — 14.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Сербия мосолмандары

Был мәҡәлә юйырға тәҡдим ителде! Сәбәбе: Бындай мәҡәлә бар. Ҡарағыҙ: Сербияла ислам.
Риза булмаһығыҙ, фекер алышу битенә яҙығыҙ!
Был мәҡәләгә һылтанған биттәр * * юйыу.
# Ондатра

?Ондатра :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Класс: | Һөтимәрҙәр |
| Отряд: | Rodentia |
| Супер- ғаилә: | Muroidea |
| Ғаилә: | Cricetidae |
| Суб-ғаилә: | Arvicolinae |
| Триба: | Ondatrini |
| Ырыу: | Ondatra |
Латинса исеме :
(Linnaeus, 1766) :
Ареал :
тәбиғи ареал
     Башҡа илдәргә күсерелгән ареал :
| Викитөрҙәр систематикаһы | рәсем эҙләү рәсемдәр |
Ондатра, һыу ҡомағы — тыуған иле Төньяҡ Америка булған, йылға буйҙарында ҙур-ҙур ғаилә булып йәшәй, үҫемлек һәм ҡусҡарҙар менән туҡлана торған, һуңғы йылдарҙа башҡа илдәргә сығарылған кимереүсе йәнлек.
Тәбиғәттә бөтә ерҙә лә осрай торған йәнлек. Йылға, күл, канал, һаҙлыҡтарҙа йәшәй ала. Ғәҙәттә ярылаш һыу аҫтында тереклек итә. Яҡшы сума, бер нисә минүт һыу аҫтында тора ала, киң йылғаны йөҙөп сыға ала. Яр буйындағы һыу үҫемлектәре менән туҡлана. Иртә яҙҙа үрсей. Йөклөлөк ваҡыты 25 көн. Йыл эсендә бер нисә тапҡыр үрсем килтерә. Ғәҙәттә 7-8 бала донъяға килә.
# Ән-Нәс сүрәһе

Ән-Нәс сүрәһе (ғәр. سورة الناس‎, Кешеләр) — Ҡөрьәндең һуңғы, 114-се сүрәһе. 6 аяттан тора. Мәккәлә ингән сүрә.
Сүрәгә исем тәүге аяттың һуңғы һүҙенән алып бирелгән һәм бәрейҙәрҙән һәм әҙәмдәрҙән яҡлау һорап бер Аллаһыға һыйынырға өндәй.
| № | Ғәрәпсәһе | Транскрипцияһы | Мәғәнәһе |
| | بِسۡمِ ٱللهِ ٱلرَّحۡمَـٰنِ ٱلرَّحِيمِ | Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!(и) | Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!! |
| 1 | قُلۡ أَعُوذُ بِرَبِّ ٱلنَّاسِ | Ҡул әғүҙү бирабби-ннәәс(и) | Әй Мөхәммәт ғ.с., әйт: «Кешеләрҙең Раббыһына, |
| 2 | مَلِكِ ٱلنَّاسِ | Мәлики-ннәәс(и) | Әҙәмдәрҙең Батшаһы булған Аллаһы тәғәләгә |
| 3 | إِلَـٰهِ ٱلنَّاسِ | Иләәhи-ннәәс(и) | Кешеләрҙең илаһы булған Аллаһыға, |
| 4 | مِن شَرِّ الْوَسْوَاسِ الْخَنَّاسِ | миң шәррил-үәсүәәсил-ханнәәс(и) | Үәсүәсә ҡылыусының боҙоҡлоғонан һыйынам, |
| 5 | الَّذِي يُوَسْوِسُ فِي صُدُورِ النَّاسِ | Әлләҙии йүүәсүисү фии сүдүүри-ннәәс(и) | Ул әҙәмдәрҙең күңелдәрендә үәсүәсә ҡыла |
| 6 | مِنَ الْجِنَّةِ وَ النَّاسِ | Минәл джиннәти үә-ннәәс(и) | Ендәрҙән һәм әҙәмдәрҙән Аллаһыға һыйынам» |

# Ән-Нәс сүрәһе
## Сөннәт

Ғәйшә р.ғ. әйткән:
   Ғәйшә р.ғ. риүәйәт иткәнсә, Пәйғәмбәр ғ.с. Әл-Фәләҡ һәм Ән-Нәс сүрәләрен уҡып ҡулдарына өрә лә, ауыртҡан ағзаларын һыйпай торған булған.
   — Әл-Бохари, 61/535
# Одинак Мирослав Михайлович

Одинак Мирослав Михайлович (19 ғинуар 1946 йыл) — СССР һәм Рәсәй неврологы, медицина хеҙмәте полковнигы, Рәсәй Медицина ФА ағза-корреспонденты (2005), Рәсәй ФА ағза-корреспонденты (2014).

# Одинак Мирослав Михайлович
## Биографияһы

1946 йылдың 19 ғинуарында УССР-ҙың Черновцы өлкәһе Кицмань районы Боровец ауылында тыуған.
1969 йылда — Һарытау хәрби-медицина институтының хәрби-медицина факультетын тамамлай.
Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң, өлкән хәрби табип булып хеҙмәт итә — Брянск өлкәһе Сеща ҡасабаһындағы Хәрби-һауа көстәре часының медицина пункты начальнигы .
1973 йылдан алып — С. М. Киров исемендәге Хәрби-медицина академияһында эшләй, унда нервы ауырыуҙар кафедраһы ординаторынан алып нервы ауырыуҙар кафедраһы өлкән уҡытыусыһына (1990), нервы ауырыуҙары кафедраһы начальнигы — РФ Оборона Министрлығының Баш невропатологы МО РФ (1994), РФ ОМ Баш неврологы (2006), Хәрби Медицина академияһының нервы ауырыуҙар кафедраһы профессорына (2014 йылдан алып) тиклем юл үтә.
1980 йылда — кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай, ә 1995 йылда «Неврология сочетанной черепно-мозговой травмы» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1995 йылда — профессор дәрәжәһе бирелә.
2005 йыл —РМФА-ның ағза-корреспонденты.
2014 йыл —Рәсәй ФА ағза-корреспонденты.

# Одинак Мирослав Михайлович
## Фәнни эшмәкәрлеге

Фәнни тикшеренеүҙәре хәрби һәм тыныс шарттарҙа үҙәк нервы системаһының йәрәхәттәрҙән зарарланған, нервы системаһына экстремаль факторҙарҙың йәрәхәтләнеүҙән периферия нервыларына йоғонтоһо менән бәйле.
600-ҙән артыҡ ғилми хеҙмәт авторы, шул иҫәптән 11 монография (улар араһында монографиялар «Неврология контузионно-коммоционных повреждений мирного и военного времени»), табиптар өсөн 47 етәкселек, дәреслектәр, уҡыу әсбаптары, методик тәҡдимдәр һәм әсбаптар, белешмәләр (улар араһында «Клиническая диагностика в неврологии» (2007), «Указания по военной неврологии и психиатрии» (2007), «Заболевания и травмы перифе-рической нервной системы» (2008), «Топическая диагностика заболеваний и травм нервной системы» (2010), «Нервные болезни» (2014).
Уның етәкселегендә 42 кандидатлыҡ һәм 20 докторлыҡ диссертацияларын яҡланған.

# Одинак Мирослав Михайлович
## Наградалары

* «Почет Билдәһе» ордены
* Рәсәй Федерацияһының Атҡаҙанған табибы (1995)
* "Яҡшы хеҙмәте өсөн"отличие билдәһе
* Хәрби МА почетлы докторы (2011)
# Садра

Садра — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Лебедь йылғаһының һул ярына тамағынан 114 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 55 км.

# Садра
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100212115100000533
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100053
* Бассейн коды — 13.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Һалым льготаһы

Һалым льготаһы — дәүләт йә урындағы үҙидаралыҡ тарафынан һалым түләүселәрҙең айырым категорияларына бирелеүсе һәм уларҙы башҡа һалым түләүселәргә ҡарағанда отошлораҡ хәлгә ҡуйыусы өҫтөнлөк. Һалым льготалары һалым сәйәсәтенең бер элементы булып тора, улар социаль һәм иҡтисади маҡсаттарға хеҙмәт итә. Һалым льготаларын түбәндәге төркөмдәргә бүлеп була:
* шәхси һәм юридик шәхестәр өсөн;
* дөйөм иҡтисади һәм социаль һалым льготалары;
* экспортты дәртләндереүгә йүнәлтелгән тышҡы иҡтисади һалым льготалары һәм дөйөм иҡтисади льготалар.
Ватан һалым әҙәбиәтендә түбәндәге классификация бирелә:
* һалымдан сығарыу — һалым һалына торған айырым предметтарҙы (объекттарҙы) һалымдан сығарыу. Айырым эшмәкәрлек төрҙәренән алынған табыш һәм килем дә һалым һалыныусы составтан сығарылырға мөмкин.
* һалым ташламаһы — һалым базаһын кәметеүгә йүнәлтелгән льгота. Һалым түләүсе һалым түләнергә тейешле табышын йәмғиәт һәм дәүләт хуп күргән маҡсаттарға тотҡан сығымдарының суммаһына кәметергә хоҡуҡлы.
* һалымдан азат итеү — һалым ставкаһын йә һалым окладын кәметә торған льгота.
# Мишәр диалекты

Мишәр диалекты йәки Көнбайыш диалект — татар теленең диалекттарының береһе. Мишәрҙәр, Молькеев һәм Чистополь керәшендәре өсөн аралашыу телмәре булып тора.

# Мишәр диалекты
## Мишәр диалектының төп һөйләштәре

* Сергач һөйләше (Түбәнге Новгород өлкәһендә);
* Чистай һөйләше (Татарстанда һәм Һамар өлкәһендә);
* Сүпрәле һөйләше (Татарстанда һәм Сыуашстанда);
* Сыркыды;
* Күршә;
* Мәләкәс һөйләше (Ульяновск өлкәһендә);
* Хвалын һөйләше (Ульяновск өлкәһендә);
* Темников (төмән) һөйләше (Мордовияның көньяҡ-көнбайышында);
* Ләмбрә һөйләше (Мордовияның көньяҡ-көнсығышында);
* Күҙнәй һөйләше (Пенза, Һарытау, Волгоград өлкәләрендә);
* Байҡыбаш һөйләше (Свердловск өлкәһе, Башҡортостан);
* Шарлыҡ һөйләше (Ырымбур өлкәһендә);
* Стәрлетамаҡ һөйләше (Башҡортостанда).
* Керенск
* Карсон
* Мордва-каратай
* Инсар
* Чистай керәшендәре
* Тау яғы керәшендәре
* Кострома
* Волгоград

# Мишәр диалекты
## Мишәр диалектына хас булған фонетик үҙенсәлектәр

а) ҡ, ғ ауаздары к, г булып әйтелә йә иһә төшөп ҡала: ғәҙәт — адәт, ғәфү — афу, ғәли — али;
ә) а ауазы иренләшмәй, саф ҡала;
б) өй, ай, әй дифтонгтары монофтонглаша — бер ауаз булып әйтелә: өй — ү, ҡайнар — кан'яр, һөйлә — сүлә;
в) ц, ч, дж' аффрикаттары бар: цәй, чиләк, дж'иләк;
г) һүҙ башында ж' ауазын й-ләштерү хас: ел — йил, ер — йир.
Тел ғалимы, академик Мирфатих Зәкиев былай тип яҙа: «Татар әҙәби теленең фонетикаһы нигеҙендә урта (Ҡазан) диалекты ятһа, морфологик системаһын мишәр диалекты тәшкил итә».
# Уръяҙы ауыл Советы (Мишкә районы)

Уръяҙы ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Мишкә районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Уръяҙы ауылы.

# Уръяҙы ауыл Советы (Мишкә районы)
## Тарихы

Уръяҙы ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Мишкә районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

# Уръяҙы ауыл Советы (Мишкә районы)
## Билдәле шәхестәре

* Аҡтуганов Мәхмүт Сафа улы (1924 йыл, 25 декабрь — 1971 йыл, 24 ғинуар) — Бөйөк Ватан һуғышы яугире, гвардия кесе сержанты, Советтар Союзы Геройы (1944).
* Заһитов Ғазый Ҡазыхан улы (20 август 1921 — 1953 23 авгусы) — Бөйөк Ватан һуғышы яугире, 1945 йылдың 30 апрелендә 22 сәғәт 40 минутта тәүгеләрҙән булып Берлинда рейхстаг бинаһына Ҡыҙыл Байраҡ ҡаҙай.
* Чикаев Хаернас Илья улы (1925 йыл, 16 июнь — 2012 йыл, 27 июль) — Өфө моторҙар эшләү заводы токаре, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1980).
# Ғәлиев

Ғәлиев — башҡорт һәм татар фамилияһы. Ғәрәп теленән алынған, тәржемәлә бөйөк, оло, юғары тигәнде аңлата.
* Ғәлиев Альберт Әбүбәкер улы (1940) — СССР һәм Рәсәйҙең ғалим-физигы. Рәсәй Фәндәр академияһы академигы (1992). РФА-һы космос тикшеренеүҙәре институтының Почётлы директоры.
* Ғәлиев Венер Зәйнулла улы (1975) — һуғыш самбоһы буйынса ике тапҡыр донъя чемпионы.
* Ғәлиев Вил Барый улы (1932)— инженер-механик, техник фәндәре докторы.
* Ғәлиев Ғабдрахман Ғәли улы, Муса Ғәли (1923—2004) — башҡорт яҙыусыһы.
* Ғәлиев Ғатаулла Фәсхетдин улы (1861—1939), шағир-импровизатор, сәсән.
* Ғәлиев Ғәлиб Барый улы (1947) — инженер, физика-математика фәндәре докторы.
* Ғәлиев Ғәлийән Шәйхетдин улы (1905—1964) — совет хәрби, дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, генерал-майор.
* Ғәлиев Миҙхәт Ғәббәс улы (1925—2002) — йырсы, БАССР-ҙың халыҡ артисы (1980).
* Ғәлиев Мөнәүир Мөхәмәтәмин улы (1934—2012) — хужалыҡ эшмәкәре, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1986).
* Ғәлиев Наил (1928—2005) — баянсы, БАССР-ҙың халыҡ артисы (1988).
* Ғәлиев Фирҙәт Ғәзиз улы (1965) — актёр, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2006).
* Ғәлиева Гүзәл Ғабдуллайән ҡыҙы (1955) — башҡорт шағиры, журналист һәм тәржемәсе.
* Ғәлиева Мәғфирә Ильяс ҡыҙы — йырсы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2011).
* Ғәлиева Фәриҙә Ғабдулхай ҡыҙы (1962) — фольклорсы. Филология фәндәре докторы (2007), тарих фәндәре кандидаты (1997) доцент (2010).
# Шәүрә (исем)

Шәүрә — башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарҙа ҡулланылған ҡатын-ҡыҙ исеме.

# Шәүрә (исем)
## Этимологияһы

Шәүрә — «танылған», «мәшһүр» мәғәнәһендәге ҡатын-ҡыҙ исеме. XI—XII быуаттарҙан башҡорттар араһында мосолман дине менән бергә ғәрәп исемдәре лә тарала башлай.

# Шәүрә (исем)
## Биләле шәхестәр

Шәүрә Ишмулла ҡыҙы Дилмөхәмәтова (1961 йыл) — Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры артисы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1996).
Шәүрә Ғәббәс ҡыҙы Ғилманова — (1 ғинуар 1954 йыл) — тележурналист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1985 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы (1985). Рәсәй Федерацияһының (2005) һәм Татарстан Республикаһының (1997) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1994). Шәһит Хоҙайбирҙин (1994) һәм Мәжит Ғафури исемендәге (2005) премиялар лауреаты.
Шәүрә Муса ҡыҙы Мортазина — (22 июль 1925 йыл — 22 февраль 2002 йыл) — башҡорт театр режиссёры. РСФСР-ҙың (1970) һәм БАССР-ҙың (1955) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы.
Шәүрә Рәшит ҡыҙы Шәкүрова — (10 декабрь 1967 йыл) — ғалим-филолог, сценарист, драматург, прозаик. Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары, Башҡортостан Республикаһының Кинематографтар һәм Театр эшмәкәрҙәре союздары ағзаһы. Филология фәндәре кандидаты (1998). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре ( ),Башҡортостан Республикаһы гуманитар тикшеренеүҙәр институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре.
Шәүрә Азамат ҡыҙы Сәғитова — композитор, Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр премияһы лауреаты

# Шәүрә (исем)
## Сәнғәттә

* Шәүрә (йыр) — Башҡорт халыҡ йыры
* Шәүрә (опера) — 1963 йылда Б. Бикбай либреттоһына композитор Заһир Исмәғилев яҙған башҡорт операһы.