yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Оло Бағраш

Оло Бағраш — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Әй йылғаһының һул ярына тамағынан 376 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо яҡынса 15,5 км.

# Оло Бағраш
## Этимологияһы

Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Н. И. Шувалов үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә йылға исеме тураһында ошоларҙы яҙа:
* Багруш, Большой и Малый речки, левый приток Ая; гора, Кусинский район.
* От башкирского слова бағыр, бағры — «форель» и словообразовательного аффикса -ыш -аш, т. е. бағрыш, бағраш — «форелевая». Название горы дано по соседней речке.
Бағраш атамаһының килеп сығыуы тураһында икенсе фараз — «Бағраш» атамаһы праһиндоевропа телендәге бакр – «баҡыр» тигән һүҙҙән ти. Урындағы халыҡ йыш ҡына уны Буғруш тип атай.

# Оло Бағраш
## Тасуирламаһы

Бағраш — Әй йылғаһының һул ҡушылдығы, Златоуст ҡалаһынан түбәнерәк аға. Үренге тауының көнбайыш итәгендәге һаҙлама ерҙәрҙән — 610 метр бейеклектән башлана. Әй тимер юл станцияһынан (диңгеҙ кимәленән 380 метрҙа) 1 км көньяҡ-көнсығышта Әй йылғһына ҡушыла. Мәскәү - Силәбе автомагистраленән көньяҡта аға.
Бағраш йылғаһының оҙонлоғо 15,5 км тирәһе.
Уң ярынан Бағрашҡа 0,5 – 2 км оҙонлоҡтағы ҙур булмаған 16 инеш-йылғасыҡ, шул иҫәптән – Чечеткин инеше; һулдан – 6 йылғасыҡ, шул иҫәптән – Ҡайынлы йылғасығы һәм Алдынғы (Передовка).
Тауҙың көнбайыш һәм көньяҡ битләүҙәре ҡайын, уҫаҡ ҡушылған ҡарағай урманы менән ҡапланған, ә төньяҡ һәм көнсығышы – һирәк ағаслыҡ һәм күп һанлы яландарҙан тора. Әй йылғаһы тамағынан Бағраш буйлап 2 км юғарыраҡ Еграшина тауы битләүендә 23 м оҙонлоғондағы Еграш мәмерйәһе бар. Мәмерйәгә инеү урыны бик тар, уның эсендә ҙур булмаған өс мәғәрә бар.
Йылға йырҙаһының уртаса иңкеүлеге 0,85°. Үрге ағымында һул яры ҡалҡыуыраҡ, ә уң яры һөҙәк. Бағраш киңлеге яҡынса 200 метр булған тар һаҙлыҡлы үҙән буйлап аға. Йылға үҙәнендә ҡайын һәм ҡарағай урмандары асыҡ урындар менән сиратлаша. Элекке замандарҙа бында Златоуст халҡының сабынлыҡтары булған.
Бағраш буйы кеҫәртке — орсоҡ йылан үрсеү ареалы; улар урман аҡландарында үҫкән ағас олондары аҫтына йәшеренә. В русле Бағраш йырҙаһында альмандиндың ваҡ үтә күренмәле орлоҡтары осрай.
XIX б. — XX б. 1-се яртыһында Бағраш районында Бағраш күмер мейестәре һәм Бағраш урман кордоны урынлашҡан була.
Бағраш йылғаһының һул ярында Ҡуҫа районы биләмәһендә 656 метр бейеклегендәге Бағраш тауы ҡалҡып тора.

# Оло Бағраш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201012111100021672
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102167
* Бассейн коды — 10.01.02.010
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Коложе

Коложе йәки Коложа — ҡаласыҡ, XIV — XV быуат башында Псков еренең оборона ҡоролмалары өлөшө сифатындағы боронғо ҡала-ҡәлғә, Кудка йылғаһы буйында урынлашҡан. Опоческий районының Пригородный улусында хәҙерге Литвиново ауылынан көнсығышҡа табан 1,5 км ҡалҡыулыҡта, Рәсәйҙең Псков өлкәһе Опочка ҡалаһынан көнсығышҡа ҡарай 11 км алыҫлыҡта һаҡланып ҡалған ҡаласыҡ. Ҡаласыҡтан көнсығышҡа ҡарай 5 км алыҫлыҡта Коложо күле ята, унан Коложо йылғаһы — Изгожка ҡушылдығы ағып сыға.

# Коложе
## Тарихы

Ҡала-ҡәлғәгә нигеҙ һалыныу ваҡыты теүәл билдәле түгел. Ҡаласыҡ XIV — XV быуаттарға ҡарай. Ғалимдар фекеренсә, Коложе XIV быуатта Псковтың башҡа ҡала яны -нығытмалары менән бер рәттән төҙөлгән: төньяҡта — Гдов, көнбайышта — Изборск, көньяҡта — Утрау, Врев, Воронич, Велье, Ҡыҙыл Городец, улар араһында Коложе иң көньяғы булып ҡала.
Коложе беренсе тапҡыр 1406 йылда «Псков йылъяҙмаһында» телгә алына: Литва кенәзе Витовт Псков ерҙәренә һөжүм итә .Литва ғәскәрҙәре ҡаланы талай һәм ағас ҡәлғәне емерә, 11 мең Коложе халҡын әсирлеккә алып Литваға алып китә, уларҙы Гродно ҡалаһы лрайонында — хәҙерге Белоруссияла урынлаштыра, унда урындағы Борисоглебский сиркәүе яңы килеүселәр арҡаһында Коложский сиркәүе тип атала. Псков, Велье, Изборск, Воронич һәм Утрау халҡы көстәрҙе берләштереп, Витовт ғәскәрен Великие Луки эргәһендә ҡыуып етә, уны ҡыйрата һәм Коложе байрағын кире ҡайтара. Әммә Коложе үҙе инде тергеҙелмәй: бында уның хөрмәтенә Коложе ауылы атала, уның янында Изге Илия хөрмәтенә сиркәү төҙөлгән. Ауыл артында (һуңынан, ауыл) ҡәлғәнең уба ҡалдыҡтары буйынса һуңынан Ҡаласыҡ исеме нығына, ләкин бөгөн ауылдан тик Ҡаласыҡ тәбиғи сиге генә һаҡланған.
Емерелгән ҡәлғә урынына Псков халҡы «Яңы Коложе» төҙөй, башҡа урында: «Псковичи поставиша градъ Коложе на новомъ месте на Опочке, а сделаша весь у две недели въ осень по Покрове». Бер версия буйынса, ҡәлғә төньяҡтараҡ, Изгожка йылғаһы бөгөлөндә төҙөлгән (хәҙерге Опочканан көнсығышҡа табан 20 км алыҫлыҡта): хәҙерге Изгожа йәки Удрих ҡаласыҡтары урынына, ә һуңынан инде «Яңы Коложены» Опочка ҡәлғәһе алмаштыра. Икенсе киң таралған версия буйынса, 1414 йылда иҫке Коложе урынына Великая йылғаһы буйында Опочка ҡалаһы тип аталған ҡәлғә төҙөлә: тап был урында Опочка ҡалаһының беренсе тапҡыр телгә алыныуының дөйөм ҡабул ителгән датаһы нигеҙләнә.
# Чех бәлештәре

Колач (бәлеш) - (чех kolache,kolace,kolacky, словак. koláče,koláč) - чех һәм словак халыҡтарының емеш-еләк, эремсек (сыр) эслек менән бешерелгән ҡамыр аштары.

# Чех бәлештәре
## Этимологияһы

Ризыҡ атамаһы чех (протославян, боронғо славян) телендәге "коло"- "түңәрәк", "ҡулса" тигәндән килеп сыҡҡан. Клобачник тигән ҡамыр ашы менән бер үк тип һанаусылар бар, әммә клобачник колбаса йәки ит менән генә бешерелә, колач иһә итле генә түгел, емешүеләк, эремсек эслек менән дә бешерелә

# Чех бәлештәре
## Этимологияһы
### Урыҫ һәм башҡорт теленә инеүе

"Колач" һүҙенән урыҫ телендәге шундай таныш һүҙ рус. калач танылып тора. Ысынлап та, улар бер - боронғо славян тамырлы
Урыҫ телендәге "калач"тан башҡорт теленә "ҡалас" булып килеп ингән
Тик был халыҡтарҙа ҡалас бәлеш түгел, ә юғары сортлы ондан әсетеп бешерелгән икмәк.

# Чех бәлештәре
## Колач байрамдары

Чехияла хатта Колач байрамы (чех Kolache Festival) үткәрелә. Был байрамда төрлө бәлештәр, ҡаластар, ҡамыр аштары бешерелә. Уларҙы әсетелгән ҡамырҙан еләк-емеш йәки татлы сыр эслектәр менән әҙерләйҙәр. Уларға шәкәр онтағы йә мәк һибеп бирәләр.
АҠШ-ҡа күсеп киткән чехтар ул илдә лә төрлө ҡалаларҙа "колач байрамы" үткәрә. Мәҫәлән, Оклахома штатында Прага тигән ҡала бар, һәм унда йыл да майҙың беренсе шәмбеһендә Колач фестивале үткәрелә

# Чех бәлештәре
## Ходтарҙың бәлеше

Чехияла ход тигән халыҡ йәшәй. Өс яҡтан немецтар менән күршеләш йәшәһәләр ҙә, улар үҙ телен, мәҙәниәтен һаҡлап ҡала алғандар.
Хотдарҙың ҡалас байрамы 1851 йылдан билдәле, тап ошо йылда уларҙың Тәре йөрөшө тураһында документ һаҡланып ҡалған. Улар өҫтө асыҡ итеп бешерелгән ҙур-ҙур бәлештәр тотоп алған булған (chodské koláče).
Ход бәлештәре ҙур итеп бешерелә. Хужабикәләр төнөн йылы урынға әсетергә ҡуйылған ҡамырҙы өс тапҡыр төшөрөп баҫып ала торған булған. Бәлеште аҡ май йәки туңмай ҡушып баҫылған ҡамырға эремсек, мәк һәм повидло эслек һалып бешерәләр. Эремсекте ике яҡтан башҡа эслектәр менән уратып һалалар. Эслекте шулай һалғанда килеп сыҡҡан биҙәк ходтар йәшәгән ерҙәрҙең сиктәрен хәтерләтә. Мәк менән повидло урман һәм көтөүлектәрҙе, миндаль менән йөҙөм боронғо харабаларҙы һынландыра.
Һәр 11 ход ауылы бәлешен үҙенсә биҙәй.
Әммә төп ике ысул бар. Беренсе вариант - ҡамырҙың өҫтөнә тотош йәйеп эремсек һалына, ә уның өҫтөнән мәк, повидло, йәҙөм һәм миндаль һалына. Икенсе вариант - эслекте түңәрәтеп һалыу - башта эремсек, шуның эргәһенән уратып мәк һәм уларҙы уратып повидло һалына. Тәүге варианты тигеҙлектә йәшәгән байыраҡ ғаиләләрҙә бешерелгән, икенсеһе - тауҙарҙа йәшәгән фәҡирерәктәрҙә.

# Чех бәлештәре
## Колач-бәлештәр галереяһы

* Мәкле бәлеш
* Урама бәлеш
* Мәкле бәлеш
* Алмалы бәлеш
* Мәкле, эремсекле бәлеш
* Прага, фермерҙар йыйыны. Колачтар.
* Еләкле бәлеш бешереү
* Словак бәлеше
* Печенье менән биҙәлгән словак бәлеше
* Австрия колачы
* Нью-Йорк чехтары бешергән колач
* Мәкле колач әҙерләмәләре

# Чех бәлештәре
## Шулай уҡ ҡара

* Бәлеш
* Ҡамыр
* Кнедлик
# Кейеков Ғарифулла Мөхәмәтғәли улы

Кейеков Ғарифулла Мөхәмәтғәли улы (4 апрель 1861 йыл — 19 сентябрь 1918 йыл) — башҡорт мәғрифәтсе-шағиры.

# Кейеков Ғарифулла Мөхәмәтғәли улы
## Биографияһы

Ғарифулла Мөхәмәтғәли улы Кейеков 1861 йылдың 4 апрелендә Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Тәтешле районы) Иҫке Соҡор ауылында яҙыусы Ғәли Соҡоройҙың ғаиләһендә тыуған.
Кейековтарҙың шәжәрәһе буйынса уларҙың ата-бабалары ирәкте башҡорт ырыуының ханы Иҫәнгә барып тоташа: Иҫән хан → Быраҡ → Кейек → Шәриф → Ғабдулла (1746—1828) → Ғәбдессәлих (1798—1849) → Мөхәмәтғәли (1828—1889) → Ғарифулла (1861—1918). Ата-бабаларының береһе Шәриф Кейеков Ирәкте улусының старшинаһы була, уның өсөнсө — кесе улы — Ғабдулланың ҡустыһы Ниғәмәтулла Кейеков дворян дәрәжәһен ала, ә 1825 йылда Бөрө өйәҙендәге 10-сы башҡорт кантоны башлығы итеп һайлана.
Башланғыс белемде атаһының мәҙрәсәһендә ала. Ауылдағы мәҙәрәсәгн тамамалағас, күрше ауылы Шығай мәҙрәсәһендә дауам итә. Аҙаҡ Ҡазан ҡалаһындағы Апанай мәҙрәсәһенә уҡырға инә. 1882 йылда армия сафтарына алына. Алты йылға яҡын һуҙылған хәрби хеҙмәттән һуң, Ҡазан ҡалаһына тағы ла уҡырға йүнәлә. Аҙаҡ Иҫке Күрҙем ауылына күсә һәм вафатына хәтле шунда йәшәй. Уның ижади мираҫы байтаҡ ҡына.
   «Наши родственники — ирактинцы из нынешнего Минзелинского района с помощью соседних родов также получили грамоту (на владение землей) от российских правителей. Грамота составлена 16 января 1817 года, напечатана и включена в тетрадь «Межавая книга» в августе 1837 года»

# Кейеков Ғарифулла Мөхәмәтғәли улы
## Китаптары

* «Ғәйн әр-Риза» 1900 йыл.
* «Диуани сыбъян йәки Ҡафияти сыбъян» 1903 йыл
* Башҡорт тарихы вә ирәкте нәсәбе /Төҙ., инеш һүҙ авторы, аңлатма биреүсе Нәҙерғолов М. Х. — Өфө: РФА ӨҒҮТТӘИ, 2001.
* Ғәйн әр-риза (Хәҙрәт шишмәһе, йәки Күрҙем шишмәһе) / Төҙөүсе авторҙар Г. Х. Абдрафиҡова (Ғарипова), С. А. Искәндәрова, яуаплы мөхәррир Нәҙерғолов М. Х.. — Өфө: Матбуғат донъяһы, 2019. — 192 с. — ISBN 978-5-91608-172-5.
# Липки (Адагума ҡушылдығы)

Липки — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Адагум йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Липки (Адагума ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Варнавинск гидроузеле һыу объекттары. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06020001912108100006072
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108100607
* Бассейн коды — 06.02.00.019
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Буҙбейә

Буҙбейә (Бузбия) — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе, Ырымбур өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тубыл йылғаһының һул ярына тамағынан 1591 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Буҙбейә
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, Увелька йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500212111200000027
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200002
* Бассейн коды — 14.01.05.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Таныш ир кеше (хикәйә)

Таныш ир кеше — Антон Павлович Чехов хикәйәһе. 1886 йылда яҙыла, тәүге тапҡыр ошо уҡ йылдың 20 апрелендә «Осколки» йыйынтығында баҫыла.

# Таныш ир кеше (хикәйә)
## Тарихы

А. П. Чеховтың «Таныш ир кеше» хикәйәһе 1886 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр 1886 йылдың 20 апрелендә аҙналыҡ юмористик әҙәби-нәфис Осколки журналында (№ 18), «Немножко боли» башы менән А. Чехонте ҡултамғаһы аҫтында баҫыла. Шул уҡ йылдың 6 июлендә хикәйә бер ниндәй үҙгәртеүһеҙ Көндәлек яңылыҡтар гәзитендә донъя күрә. Нәшерсе Адольф Маркс 1899-1901 йылдарҙа баҫтырған Чехов әҫәрҙәре йыйынтығының беренсе томына яңы атама Чеховтың үҙ ҡулы менән төҙәтелеп индерелә.
Антон Чехов тере саҡта хикәйә болгар, венгр, немец, поляк, румын, серб-хорват һәм чех телдәренә тәржемә ителә.

# Таныш ир кеше (хикәйә)
## Фон

Хикәйәнең сюжетын Чеховҡа Виктор Билибин тәҡдим итә.
1886 йылдың 6 апрелендә В. В. Билибин Чеховҡа хатында: «Тормош ауырлығы кисергән тәрбиәле кешенең үҙ әшнәһенә бурысҡа аҡса һорарға килеүен яҙығыҙсы. Бының ниндәй ояты бар? Ләкин аҡса һорарға килеүсегә был шул тиклем оят булып тойола, шунлыҡтан ул әшнәһе менән осрашҡанда бөтөнләй икенсе әйберҙәр тураһында һөйләй ҙә, аҡса тураһында һүҙ ҙә әйтмәй сығып китә», - тип яҙа.

# Таныш ир кеше (хикәйә)
## Сюжет

Ванда исемле ҡатындың дауаханан сыҡҡанда кеҫәһендә бер тин аҡсаһы булмай. Ул яңыраҡ ҡына кафела осратҡан бер кешегә аҡса һорап барырға була. Финкель исемле был стамотолог ир, йомош менән килгән Ванданы теш креслоһына ултырта ла, уның тештәренең торошон ҡарарға керешә. Финкелдең уға иғтибар итмәүенә иҫе киткән ҡатын, көҙгөләге үҙенең күренекһеҙ йөҙөн күреп, ир кешенән бурысҡа аҡса һорамай, ә, киреһенсә, һурылған сирле теше өсөн стоматологҡа фирүзә ташлы йөҙөгөн һатып тапҡан һуңғы бер һум аҡсаһын биреп сығып китә. Бәхетенә күрә, икенсе көндө Ванда шул уҡ кафела икенсе бер бай ирҙе осрата һәм унан бурысҡа аҡса алып тора.
# Сурья (Немда ҡушылдығы)

Сурья — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Немда йылғаһының уң ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Сурья (Немда ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300412111100037525
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103752
* Бассейн коды — 10.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Проток Аксай

Проток Аксай (Аҡһыу) — Рәсәйҙәге йылға. Ростов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дон йылғаһының уң ярына тамағынан 134 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 79 км.

# Проток Аксай
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Төньяҡ Донец йылғаһы ҡушылған урынған тамағына тиклем, Сал һәм Маныч йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010500912107000015959
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107001595
* Бассейн коды — 05.01.05.009
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Бишағас

Бишағас — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы биләмәләрендә аға. Йылға Һәләүек йылғаһының уң ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Йылға Тимашевка ауылынан көньяҡ-көнсығыштараҡ 6 км алыҫлыҡта ятҡан шишмәнән башлана. Йылға үҙәнендә Түңәрәккүл тигән күл бар. Ярҙарында тау-урман һоро тупраҡта киң япраҡлы урмандар үҫә (имән, ҡайын). Атамаһы башҡорт телендәге «биш» һәм «ағас» һүҙҙәренән алынған.

# Бишағас
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Стәрлетамаҡ ҡалаһынан Охлебино һыу үлсәү посына тиклем, Эҫем йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200712111100018395
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101839
* Бассейн коды — 10.01.02.007
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# ӨДАТУ-ның Күмертау филиалы

Өфө дәүләт авиация техник университетының Күмертау ҡалаһындағы филиалы — Күмертау ҡалаһындағы юғары уҡыу йорто
Тулы рәсми исеме — Күмертау ҡалаһы «Өфө дәүләт авиация техник университеты» федераль дәүләт бюджет юғары белем биреү учреждениеһы филиалы; ҡыҫҡартып — Күмертау ҡалаһы ФДБЮББУФ «ӨДАТУ» филиалы

# ӨДАТУ-ның Күмертау филиалы
## Һөнәр төрҙәре

* Ғәмәли информатика
* Технологик процестарҙы һәм етештереүҙе автоматлаштырыу
* Машина етештереүҙе конструктор-технологик йәһәттән тәьмин итеү

# ӨДАТУ-ның Күмертау филиалы
## Тасуирлама

Күмертау ҡалаһы «Өфө дәүләт авиация техник университеты» федераль дәүләт бюджет юғары белем биреү учреждениеһы филиалы
РСФСР Юғары һәм урта махсус урта белем мәғариф министрлығы һәм ӨАИ ректоры бойороғо менән 1977 йылда Кумертау вертолет заводы (КуВЗ) нигеҙендә Өфө авиация институтының (УАИ) киске технологик факультеты бүлеге ойошторола.
1983 йылда, РСФСР Юғары һәм урта махсус урта белем мәғариф министрлығы һәм ӨАИ ректоры бойороғо менән киске бүлексә үҙаллы Кумертау киске факультетына үҙгәртелә.
1991 йылда беренсе үҙаллы «Сәнәғәт автоматикаһы» кафедраһы барлыҡҡа килә, Кумертауҙа был һөнәр буйынса белгестәр әҙерләү 1988 йылдан алып барылған була.
1992 йылда Өфө авиация институты Өфө дәүләт авиация техник университеты статусы ала.
1999 йылда Кумертау ҡалаһының киске факультеты Өфө дәүләт авиация техник университетының филиалы статусын алыуға өлгәшә.
2000 йылда көндөҙгө уҡытыу бүлексәһе асыла.
2001 йылда осоу аппараттары етештереү технологияһы кафедраһы булдырыла.
2002 йылда филиалда тағы ике: "Тәбиғәт фәндәре һәм дөйөм техник дисциплиналар ", «Гуманитар һәм социаль-иҡтисади дисциплиналар» кафедралары асыла.
2002 йылдан башлап, филиал йыл һайын ҡаланың уҡыу йорттары студенттары һәм уҡытыусылары асыҡ фәнни-практик конференциялар үткәрә.
2004 йыл. Кумертау ҡалаһы хакимиәтенең актив ярҙамы менән, филиал өсөн тарихи ҡарар ҡабул ителә: «Башкируголь» предприятияһының үткән быуат урталарында төҙөлгән дүрт ҡатлы бинаһы — архитектура ҡомартҡыһы — элекке 4 ҡатлы бинаһы реконструкция һәм ремонттан һуң университет филиалына файҙаланыуға тапшырыла.
2004 йылда филиалда белем биреүҙең тағы бер формаһы ситтән тороп уҡыу бүлексәһе асыла.
2011 йылда Кумертау авиация колледжы ӨДӘТУ-ның Күмертау филиалы ҡушыла. Хәҙер уҡыу йортонда урта һөнәри белем дә бирелә.
Филиалда студенттарҙы уҡытыу заманса мәғлүмәти-коммуникацион технологиялар ярҙамында алып барыла

# ӨДАТУ-ның Күмертау филиалы
## Видео

YouTube сайтында Видео Парад факультетов УГАТУ | Филиал УГАТУ в Кумертау
# Кым (йылға)

Кым — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Үрге Анма (Оло Соровская) йылғаһының һул ярына тамағынан 82 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Кым (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200712115200013718
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201371
* Бассейн коды — 13.01.02.007
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Минкә (станция ҡасабаһы, Силәбе өлкәһе)

Минкә — Рәсәйҙәге Силәбе өлкәһе Ҡытаутамаҡ ҡала округына ингән тимер юл станцияһы ҡасабаһы.

# Минкә (станция ҡасабаһы, Силәбе өлкәһе)
## Географияһы

Йүрүҙән йылғаһы ярында урынлашҡан. Ҡасабала шул уҡ Минкә исемле туҡталҡа пункты бар. Ҡытаутамаҡҡа тиклем алыҫлығы — 6 км.
Минкә станцияһының рельефы таулы, ауылдан көнсығышта — Башташ тау армыттары, көньяҡ-көнсығышында — Козлов тауы (482 м).
Ландшафы — ҡарағас һәм япраҡлы аастар менән аралашҡан аҡһыл ылыҫлы ҡарағай урмандары зонаһы.

# Минкә (станция ҡасабаһы, Силәбе өлкәһе)
## Топонимикаһы

Силәбе топонимисы Николай Шувалов «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области» тигән һүҙлегендә былай тип яҙған:
«Минйылға (Мәнйылға), бәләкәй йылға, Эҫем йылғаһының уң ҡушылдығы, ҡасаба, Әшә районы; Минә, Үрге һәм Түбәнге йылғасыҡтар, Минйәр йылғаһының уң ҡушылдығы, Эҫем бассейны; Минкә, йылғасыҡ, Йүрүҙәндең уң ҡушылдығы, обгон, пункт, ҡасаба, 1779 йылда Минкә металлургия заводы булараҡ нигеҙләнгән ауыл; Ҡытау-Ивановск районының Минкә тауы; Минйәр, йылға, Эҫемдең уң ҡушылдығы; 1784 йылда нигеҙләнгән район ҡарамағындағы ҡала; Мини, йылғасыҡ, Әшә йылғаһының уң ҡушылдығы, Эҫем бассейны, 1867 йылда нигеҙләнгән ҡасаба, Әшә районы»
Мин-Елга (Мань-Елга), речка, правый приток Сима, поселок, Ашинский район; Миня, Верхняя и Нижняя речки, правый приток Миньяра, бассейн Сима; Минка, речка, правый приток Юрюзани, обгон, пункт, поселок, село, основанное в 1779 г. как Минский металлургический завод; Минская гора, Катав-Ивановский район; Миньяр, река, правый приток Сима; город районного подчинения, основанный в 1784 г.; Мини, речка, правый приток Аши, бассейн Сима, поселок, основан в 1867 г., Ашинский район
Һәм топонимды мең ҡәбиләһенә бәйләп аңлата. Әммә Минкә урынлашҡан ерҙәр Түбәләҫ һәм Көҙәй ырыуҙары ерҙәре сигендә урынлашҡаны бындай аңлатманы ҡабул итергә нигеҙ була алмай. Көҙәйҙәрҙә Миндеш ауылы бар, бәлки, шул атама менән уртаҡлығы барҙыр.

# Минкә (станция ҡасабаһы, Силәбе өлкәһе)
## Тарихы

Һамар—Златоуст тимер юлын төҙөү ул замандың иҡтисади үҫеше өсөн бик әһәмиәтле була. Өфө—Златоуст араһында ғына 3 йөҙгә яҡын төрлө ҡоролма — күперҙәр, һыуайырғыстар, нығытыу дамбалары, терәүҙәр төҙөлә. Эҫем һәм Йүрүҙән йылғалары аша ҙур тимер күперҙәр һалына. Билдәле урыҫ инженеры, профессор А. Белелюбский ошо проекттарҙың авторы була.
Магистраль бик ҡыҫҡа срокта төҙөлә. 1888 йылдың сентябренән — Һамарҙан Өфөгә, 1890 йылдың 8 сентябренән Златоустҡа тиклем хәрәкәт асыла, 25 октябрҙә тәүге поезд Силәбегә килә. Трасса Урал һырттарын киҫеп үтеп, Көнбайыш Себергә һуҙыла.

# Минкә (станция ҡасабаһы, Силәбе өлкәһе)
## Халҡы

бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, халыҡ һаны 2010 йылда 495 кеше (ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ 234 261) тәшкил итә.

# Минкә (станция ҡасабаһы, Силәбе өлкәһе)
## Урамдары

Ҡасабала 11 урам һәм 1 тыҡрыҡ бар.
# Азурит

Азури́т (франц. azur — баҡыр дигидроксодикарбонаты (II)|Cu₃(СО₃)₂(ОН)₂]] баҡыр зәңгәре, карбонаттар классына кереүсе минерал, малахит төркөмөндә. Баҡыр миҡдары 55,3%-ҡа тиклем. Ҡуйы зәңгәр төҫтә, быяла һамаҡ ялтыр. Ҡатылығы 3,5-4, ыуалыусан. Тығыҙлыгы 3,7-3,9 г/см3. Азурит кислоталарҙа эрей (углекислый газ бүленеп сыға). Ваҡ кристалларҙан торған друзалар, тоташ бөртөклө массалар рәүешендә була.
Башҡортостанда алтын-полиметалл һәм баҡыр колчеданы ятҡылыҡтарының окисланыу зонаһында осрай. Ҡимәтле баҡыр мәғдәне. Зәңгәр буяу эшләү өсөн сеймал булып тора.

# Азурит
## Ҡыҙыҡлы факттар

Иң ҙүр азурит киҫәге Нью-Йорк тәбиғәт музейында һаҡланы. Ул «Йырлаусы таш» тип атала. Аризона штаты «Коппер Куин» (ингл. Copper Queen) шахтаһында табылған минерал ауырлығы 4,5 тонна.

# Азурит
## Фотографиялар

* Азурит
* Азуриттан яһалған минерал пигмент
* Азурит кристалдары