yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Рысай (Ырымбур өлкәһе)

Рысай (рус. Рысаево) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Медногорск ҡалаһы ҡала округындағы ауыл.

# Рысай (Ырымбур өлкәһе)
## Географик урынлашыуы

Ҡороған йылғаһы буйында урынлашҡан.

# Рысай (Ырымбур өлкәһе)
## Тарихы

Рысай (Сураш) ауылы документтарҙа тәүге тапҡыр 1765 йылда (башҡа мәғлүмәттәргә ярашлы — 1795 йылда) телгә алына. Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы составында була.
1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына индерелә. 1930 йылдың 20 авгусынан Башҡортостан АССР-ының Ейәнсура районы составына керә. 1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенең составына бирелә. 1934—1959 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Ейәнсура районы составында була. 1959 йылда Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы составына индерелә

# Рысай (Ырымбур өлкәһе)
## Халҡы

Ауыл башҡорттарының иҫәбе :
| 1795 | 1834 | 1859 | 1866 | 1889 | 1892 | 1900 | 1917 | 1920 | 1926 |
| 66 | 164 | 218 | 255 | 309 | 297 | 330 | 395 | 332 | 251 |
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башҡорттар 51 % тәшкил итә.

# Рысай (Ырымбур өлкәһе)
## Билдәле шәхестәре

* Мөхәмәтйән Ишмөхәмәтов (1796—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
# Табылдаҡ

Табылдаҡ — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡармасан йылғаһының уң ярына тамағынан 76 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Табылдаҡ
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһыӨфөнән Бөрө ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201512111100025095
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102509
* Бассейн коды — 10.01.02.015
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Каменная (Сула ҡушылдығы)

Каменная — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сула йылғаһының уң ярына тамағынан 92 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Каменная (Сула ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000045340
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004534
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Явас (йылға)

Явас — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Рязань өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2231/350/105/39 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 66 км.

# Явас (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем, Цна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010200412110000028579
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002857
* Бассейн коды — 09.01.02.004
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кухарчук Валерий Владимирович

Кухарчук Валерий Владимирович (тыуған 30 октябрь 1941 йыл, СССР, Татар АССР-ы, Зеленодольск районы Свияжск ауылы) — СССР һәм Рәсәй кардиологы, РАМНА ағза-корреспонденты (2002),РФА ағза-корреспонденты (2014).

# Кухарчук Валерий Владимирович
## Биографияһы

1941 йылдың 30 октябрендә Татарстандың Зеленодольский районы Свияжск ауылында хәрби ғаиләһендә тыуған.
1960—1963 йылдар — Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә.
1970 йылда 2-се Мәскәү медицина институтын «дауалау эше» һөнәре буйынса тамамлай.
1975 йылда — кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай, темаһы: «Состояние коронарного русла, гемодинамики и сократимости миокарда при мерцательной аритмии».
1985 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, темаһы: «Чрескожная транслюминальная ангиопластика в кардиологии — новый метод лечения больных реноваскулярной гипертонией и ишемической болезнью сердца».
1990 йылдан — профессор дәрәжәһе бирелә.
1983—2006 йылдарҙа — А. Л. Мясников исемендәге клиник кардиология инстиутының гемодиализ һәм плазмаферез лабораторияһы етәксеһе, генераль директорҙың фән буйынса урынбаҫары (1989 буйынса 2006 йылдан алып), әлеге ваҡытта — атеросклероз проблемалары институты бүлеге етәксеһе.
2002 йылда — РАМНА-ның ағза-корреспонденты .
2014 йылда — РФА ағза-корреспонденты.

# Кухарчук Валерий Владимирович
## Фәнни эшмәкәрлеге

Кардиология өлкәһе белгесе.
1970 йылда клиник практикаға селектив коронар ангиографияһы ысулдарын индереү буйынса тәүге эштәрҙе башлаусыларҙың береһе. Илдә беренсе булып реноваскуляр гипертония ауырыуында бөйөр артерияһына тире аша баллонлы ангиопластиканы башҡара.
1970 йылда коронар ангиография селектив ысулдарын клиник практикаға индереү буйынса тәүге эштәрҙе башлаусыларҙың береһе. Реноваскулярлы бөйөр артерияһы гипертонияһын тире аша баллонлы ангиопластиканы илдә беренсе булып башҡара.
Ватанда һәм сит илдәрҙә 250-нән ашыу ғилми мәҡәлә һәм медицина монографиялары авторы һәм авторҙашы.
Уның етәкселегендә 23 кандидатлыҡ һәм 10 докторлыҡ диссертациялары яҡланған.
2008 йылда Милли атеросклероз (НОА) йәмғиәтен нигеҙләй, «Атеросклероз һәм дислипидемия» журналын булдыра һәм әлеге көнгә тиклем уның баш мөхәррире, элек Мәскәү ҡала кардиологтары ғилми йәмғиәтен етәкләй.
Уның етәкселеге аҫтында ғаилә гиперхолестеринемия ауырыуы менән сирләүселәрҙең Рәсәй регистры (РоСГХС) төҙөлә.
«Атеросклероз», «Атеротромбоз», «Кардиоваскуляр терапия һәм уны профилактикалау», «Кардиологияла рациональ фармакотерапия» журналдарының редколлегиялары составына инә .

# Кухарчук Валерий Владимирович
## Наградалары

* Халыҡтар Дуҫлығы ордены (1986)
* Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендәге премияһы (төркөм составында, 2000 йыл өсөн) — клиник медицинала гемаферез заманса технологияһын профилактикалауҙа һәм патологик хәлдәрҙе дауалағанда ҡулланыу ысулын эшләгәне өсөн.
* «Ватан һаулыҡ һаҡлау алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы (2015)
* Рәсәй кардиология йәмғиәте тарафынан булдырылған А. Н. Климов исемендәге премия лауреаты (2012, 2016 йылдарҙа) — атеросклерозды профилактикалау һәм дауалауҙағы ҙур ҡаҙаныштары өсөн
# Ашурга

Ашурга — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы/ Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының һул ярына тамағынан 645 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Ашурга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200017814
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201781
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Альма-матер

А́льма-ма́тер (лат. alma mater — бала имеҙеүсе әсә) — университеттың студенттар ҡушҡан боронғо атамаһы; башлысы дини һәм фәлсәфәүи белем бирә торған университет уҡыу йорттарының элекке формаль булмаған атамаһы. Хәҙерге лексиконда шәхес белем алған юғары уҡыу йортон, ғалимдар өсөн —— төп эш менән мәшғүл булған урынды аңлата.
# Пага

Пага — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Лемва йылғаһының уң ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 108 км.

# Пага
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000067180
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006718
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кузь-Соим

Кузь-Соим — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ванька-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Кузь-Соим
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300029487
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302948
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Казуха

Казуха — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Горький һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 2437 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 9,1 км.

# Казуха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы), Унжа йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300412110000013575
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001357
* Бассейн коды — 08.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ғәйфуллина Рәсимә Риф ҡыҙы

Ғәйфуллина Рәсимә Риф ҡыҙы (4 май 1964 йыл) — театр актёры. 2003 йылдан Рәсәй Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (2003). Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2011).

# Ғәйфуллина Рәсимә Риф ҡыҙы
## Биографияһы

Рәсимә Риф ҡыҙы Ғәйфуллина 1964 йылдың 4 майында Башҡорт АССР-ының Салауат районы Нәсибаш ауылында тыуған. Лаҡлы урта мәктәбен тамамлағас, Өфө дәүләт сәнғәт институтына уҡырға инә. Юғары уҡыу йортон (Ғабдулла Ғиләжев курсы) 1989 йылда тамамлағандан һуң сәнғәттә тәүге аҙымдарын Малаяҙҙағы район мәҙәниәт йортонда башлай, «Йүрүҙән» халыҡ бейеүҙәре ансамбле солисы була.
Артабан уны Йәш тамашасы театрына (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театры) эшкә саҡыралар. 1991 йылдан — Өфө «Нур» татар дәүләт театрында. «Айская» псевдонимы аҫтында ла сығыш яһай.
Рәсимә Ғәйфуллина күп яҡлы актёр, йырлау һәләтенә эйә. Ижадына художество һәм психологик сараларҙы талапсан, һайлап ҡулланыу хас.

# Ғәйфуллина Рәсимә Риф ҡыҙы
## Спектаклдәрҙәге төп ролдәре

* Кинйә («Иҙеүкәй менән Мораҙым», М.А.Буранғолов, дебют, 1990, Йәш тамашасылар театры)
* Сәрүәр («Башмағым», Т.Ғиззәт һәм Й.Фәйзи)
* Мәүлә («Аҙашҡан күңел», М. Фәйзи)
* Софья Хановна (Ғ. Исхакиҙың «Көҙ» повесы буйынса И.А. Мөхәмәтғәлиевтың шул уҡ исемле инсценировкаһы)
* Жаннет («Киске табын», Мостай Кәрим)
* Сафия («Еҙнәкәй», Х.К. Ибраһимов)

# Ғәйфуллина Рәсимә Риф ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2002)
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2011)
* Татарстан Республикаһының халыҡ артисы (2019)
# Казаринова Тамара Александровна

Казаринова Тамара Александровна (9 июль 1906 йыл — 4 август 1956 йыл) — совет осоусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, һауа һуғышы оборонаһының 586-сы ҡатын-ҡыҙҙар истребитель авиацияһы полкының командиры, подполковник.

# Казаринова Тамара Александровна
## Биографияһы

Тамара Александровна Казаринова 1906 йылдың 26 июнендә Мәскәүҙә тыуған.
Ленинградта Хәрби-һауа көстәренең хәрби-теоретик мәктәбен (1929), Качинский хәрби летчиктар мәктәбен (1931), Липецк ҡалаһында Юғары осоу-тактика мәктәбен (1937) тамамлай.
Ҡыҙыл Армияла — 1929 йылдың ғинуарынан. Авиамәктәптең курсантынан алып 40-сы тиҙ йөрөшлө БАП командирының ярҙамсыһына тиклем юл үтә (март 1940).
Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында — 1941 йылдың ноябренән алып, 586-сы ИАП командиры. 1942 йыл ноябренән алып — Һауа һуғышына ҡаршы оборона истребителдәр авиацияһының Баш идаралығы ҡарамағында була.
1943 йылға ҡарата — подполковник, ГУ ИА ПВО ТС 4-се бүлегенең начальнигы ярҙамсыһы, истребителдәрҙе йүнәлтеүҙе ойоштора. 1943 йылдың 12 июнендә «немец илбаҫарҙары менән көрәш фронтында командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн» Казаринова Тамара Александровна Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә. 1945 йылда Һауа һуғышы оборонаһы 1-се Һауа истребителдәр армияһының оператив-разведка бүлеге начальнигы ярҙамсыһы вазифаһында хеҙмәт итә.
1954 йылдың июнендә запасҡа киткәнгә тиклем илдең Һауа һуғышы оборонаһы авиацияһы берләшмәләре штабының төрлө вазифаларында була.
1956 йылдың 4 авгусында вафат була. Мәскәүҙә Преображенск зыяратында ерләнә.
Апаһы — Милица Александровна Казаринова, шулай уҡ осоусы, 587 БАП штабы начальнигы, Тамара Александровна менән йәнәш ерләнгән.

# Казаринова Тамара Александровна
## Наградалары

* Ленин ордены (1936)
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (ике мәртәбә)
* миҙалдар.

# Казаринова Тамара Александровна
## Хәтер

* Книга — В небе фронтовом: Сборник воспоминаний и очерков. — М.: «Молодая гвардия», 1962. — 296 с. — Тираж 115000 экз. / Йыйынтыҡты әҙерләүҙә элекке фронтовиктар секцияһының Хәрби-һауа көстәре төркөмө ҡатнаша. Төҙөүселәре: Казаринова М. А., Полянцева А. А. / Инеш һүҙе А. Маресьев.
# Штарзидель

Штарзидель (нем. Starsiedel) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 692 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,77 км². Диңгеҙ кимәленән 140 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6686 һәм автомобиль коды — WSF.
# Грязнуха (Синюха ҡушылдығы)

Грязнуха — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Синюха йылғаһының һул ярына тамағынан 93 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Грязнуха (Синюха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чамлык йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06020000812108100003952
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108100395
* Бассейн коды — 06.02.00.008
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Косъю (Ёлва ҡушылдығы)

Косъю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ёлва йылғаһының уң ярына тамағынан 147 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.

# Косъю (Ёлва ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000021708
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002170
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Маннуров Рәшит Ниғмәтулла улы

Маннуров Рәшит Ниғмәтулла улы (8 июль 1926 йыл — 21 июль 1993 йыл) — БАССР-ҙың Дим станцияһы локомотив депоһының машинисы, машинист-инструкторы. Социалистик Хеҙмәт Геройы. СССР-ҙың почетлы тимер юлсыһы (1967).

# Маннуров Рәшит Ниғмәтулла улы
## Биографияһы

Рәшит Ниғмәтулла улы Маннуров 1926 йылдың 8 июлендә Башҡорт АССР-ының Бәләбәй кантоны Яңы Таулар ауылында тыуған. Тулы булмаған урта белемле.
1943 йылда Куйбышев тимер юлының Дим станцияһы локомотив депоһында паровоз кочегары булып хеҙмәт юлын башлай. 1948 йылға тиклем паровоз депоһы машинисы ярҙамсыһы булып эшләй. 1948—1949 йылдарҙа Өфө ҡалаһының юл-техник мәктәбендә уҡый, уны 1949—1954 йылдарҙа тамамлағандан һуң, Өфө паровоз депоһы машинисы була. 1954—1955 йылдарҙа — Мәскәүҙең паровоз машинистары мәктәбе курсанты. 1955—1963 йылдарҙа — Дим станцияһы локомотив депоһы машинисы, машинист-инструкторы.
Р. Н. Маннуров етәкселегендәге бригада социалистик ярышта барлыҡ күрһәткестәр буйынса ла даими беренселек яулай. Р. Н. Маннуров — ауыр поездарҙы экономияланған электр энергияһында йөрөтөү буйынса ярыш инициаторы. Оҫта йөрөтөү һәм рекуператив тормоздар ҡулланыу иҫәбенә поездарҙың ауырлығы 3 200 тоннанан 4000 тоннаға тиклем арттырыла.
Ете йыллыҡ план заданиеһын үтәүҙәге, тимер юлдарҙы техник реконструкциялау һәм үҫтереүҙәге уңыштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 4 авгусындағы Указы менән Р. Н. Маннуровҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1989 йылда хаҡлы ялға сыҡҡансы Куйбышев тимер юлының Башҡортостан бүлексәһе Өфө эксплуатация локомотив депоһында электровоз машинисы булып эшләй.
1993 йылдың 21 июлендә вафат була.

# Маннуров Рәшит Ниғмәтулла улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966)
* Ике Ленин ордены (1966, 1971)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1957)
* миҙалдар.

# Маннуров Рәшит Ниғмәтулла улы
## Хәтер

Өфөлә Р. Н. Маннуров йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
# Ай-Тутлейм-Мозым

Ай-Тутлейм-Мозым — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ить-Ях йылғаһының уң ярына тамағынан 164 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Ай-Тутлейм-Мозым
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200051502
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115205150
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Аза (Пьян ҡушылдығы)

Аза — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы/Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пьяна йылғаһының уң ярына тамағынан 123 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Аза (Пьян ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500412110000039944
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003994
* Бассейн коды — 08.01.05.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Берге (Альтмарк)

Берге (Альтмарк) (нем. Berge (Altmark)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 726 кеше йәшәй. Майҙаны — 28,12 км². Диңгеҙ кимәленән 45 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39638 һәм автомобиль коды — SAW.
# Әминев Хәлил Мөхәммәт улы

Әминев Хәлил Мөхәммәт улы (1886—1959) — көрәшсе. Георгий тәреһе бантының тулы кавалеры. Милли көрәш буйынса РСФСР-ҙың халыҡтар Спартакиадаһының Урал-Кузбасс зонаһында абсолют чемпионы (1932).

# Әминев Хәлил Мөхәммәт улы
## Биографияһы

Хәлил Мөхәммәт улы Әминев 1886 йылда хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы Иҫән ауылында (Ырымбур губернаһының Орск өйәҙе) башҡорт ғаиләһендә тыуып үҫә. Йәш саҡтан уҡ йөҙ килограмдан ашыу ауырлыҡтағы баһадир була, эргә-тирәләге бөтә һабантуйҙар ҙа уның еңеүе менән тамамлана.
1914 йылда, Беренсе донъя һуғышы башланыу менән, хәрби хеҙмәткә алына. 1915 йылдың июненән Рәсәй ғәскәренең 27-се армия корпусы 70-се пехота дивизияһының 303-сө Сеннен полкы составында һуғыша. 1916 йылдың 8 ноябрендә разведка операцияһы барышында ауыр яралана. 1916 йылдың 15 декабрендә тәүге 4-се дәрәжә Георгий тәреһе (№576838) менән бүләкләнә.
   303-сө Сеннен полкы 1914 йылдың авгусында ойошторола... Полк 1914 — 1915 йылдарҙа Көнсығыш Пруссияла Штренгельн, Клейн, Гармен һәм башҡа ауылдар районында хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша.
Әминев Хәлил Беренсе донъя һуғышында айырыуса ҙур батырлыҡтар күрһәтә. Башҡорт батыры — Георгий тәреһе бантының тулы кавалеры.
30-сы йылдар башында Әминев оло уңыштарға өлгәшә. 1932 йылдың йәйендә (15 — 20 июнендә) милли көрәш буйынса Бөтә Башҡорт уйындары үткәрелә. Баймаҡ районынан ярышҡа 40 кеше килә. Программа бик бай була, спорт уйындары йыр-моң менән үрелеп бара. Хәлил Әминев беренсе урынды ала. Шул уҡ йылда (1 — 15 августа) милли көрәш буйынса РСФСР-ҙың халыҡтар Спартакиадаһы уҙғарыла. Ярыштар Свердловскиҙә (хәҙер Екатеринбург) үтә. Милли көрәш буйынса барыһы 360 спортсмен ҡатнаша. Урал-Кузбасс зонаһында Хәлил Әминев абсолют чемпион исеменә лайыҡ була. Икенсе урында — уның яҡташы, Басай ауылынан Кәрим Дияров (һуңынан билдәле ҡурайсы һәм фольклорсы), өсөнсө урынға Арғаяш (хәҙер Силәбе өлкәһе) егете, комвуз студенты Ғәлләмов лайыҡ була. Дөйөм алғанда, Рәсәй кимәлендәге ярыштар башҡорт спортсмендары өсөн бик уңышлы була, сөнки атыу буйынса — беренсе, йүгереү буйынса — икенсе-өсөнсө урындарҙы биләйҙәр.
Хәлил Әминевтың улы Хәмзә иҫләүенсә, 1945 йылда уның атаһы Хәлил Мөхәммәт улы Әминев Үрнәктә (Ниғәмәт) үткән һабантуйҙа һуңғы тапҡыр көрәшеп еңеүсе була. Баһадирға ул саҡта 60 йәш була.
1959 йылда 73 йәшендә вафат була.

# Әминев Хәлил Мөхәммәт улы
## Хәтер

* 1992 йылда Баймаҡта милли көрәш буйынса чемпион Хәлил Әминев иҫтәлегенә буклет баҫтырыла.