yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Аҫылғужин Вәхит Ишмөхәмәт улы

Аҫылғужин Вәхит Ишмөхәмәт улы (27 сентябрь 1960 йыл — 16 февраль 2020 йыл) — Башҡортостандың атҡаҙанған нефтсеһе

# Аҫылғужин Вәхит Ишмөхәмәт улы
## Биографияһы

Вәхит Ишмөхәмәт улы Аҫылғужин 1960 йылдың 27 сентябрендә БАССР-ҙың Бөрйән районы Үрге Нөгөш ауылында тыуған. Башланғыс белемде тыуған ауылында ала, һуңынан Ғәлиәкбәр һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә уҡый. Иҫке Собханғол урта мәктәбен тамамлағандан һуң 1977 йылда Өфө нефть институтына уҡырға инә, Совет Армияһында хеҙмәт итә.
Вәхит Ишмөхәмәт улы 1982 йылдан алып «Ишембайнефть» нефть-газ сығарыу идаралығында эшләй. Ябай быраулаусынан алып ҙур предприятие етәксеһенә тиклем һөнәри үҫештең бөтә баҫҡыстарын да эҙмә-эҙлекле үткән. Быраулаусы, мастер, производство бүлегенең өлкән инженеры, Профсоюздар үҙәге геологы, өлкән геолог, НГДУ-ның баш технологы, идаралыҡ начальнигының баш инженеры, беренсе урынбаҫары.
2000 йылдан «Башнефть» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең «Ишембайнефть» филиалы етәксеһе. Аҫылғужин В. И. Республиканың күп кенә нефть ятҡылыҡтарын үҙләштереүҙә әүҙем ҡатнашыусы, сәнәғәтсе, йәмәғәт эшмәкәре.

# Аҫылғужин Вәхит Ишмөхәмәт улы
## Уйлап табыусы

* Ете уйлап табыу патенты һәм 30-ҙан ашыу рационализаторлыҡ тәҡдимдәре авторы

# Аҫылғужин Вәхит Ишмөхәмәт улы
## Уйлап табыусы
### Скважиналарҙы ҡом һәм шлам тығындарынан таҙартыу өсөн насос

* Нефть тураһында өс тиҫтәгә яҡын мәҡәлә авторы.

# Аҫылғужин Вәхит Ишмөхәмәт улы
## Йәмәғәт эшмәкәрлеге

* Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты.
* Ишембай ҡалаһы ҡала биләмәһе Советы депутаты

# Аҫылғужин Вәхит Ишмөхәмәт улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостандың атҡаҙанған нефтсеһе.
* «Һөнәргә тоғролоҡ» корпоратив премия.
# Һыу кимәле

Һыу кимәле - (рус. Уровень воды) — һыу өҫтө бейеклеге, ул билдәле бер даими яҫылыҡҡа ҡарата сағыштырып иҫәпләнә (ҡағиҙә булараҡ - ординарға ҡарата).

# Һыу кимәле
## Тасуирламаһы

Һыу кимәле төшөнсәһе тәбиғи һәм яһалма һыу ағымдары, һыуһаҡлағыстар, шулай уҡ улаҡтар өсөн ҡулланыла.
Рәсәйҙең Европа өлөшөндә йылғаларҙағы һыу кимәле гидрологик режимға ярашлы рәүештә минималь (түбәнге) һәм максималь (үрге) кимәлдәргә етә.
Яҙ ташҡын ваҡытында һыу кимәле юғары күтәрелеүе күҙәтелә. Көҙ һыу кимәле күтәрелеү ямғыр яуыуға бәйле, шулай уҡ ташҡындар була. Ҡыш һәм йәй һыу кимәле төшә (ru:межень). Йыш ҡына шишмәләр һәм йылғалар кибә. Башҡа тәбиғәт зоналарында һыу кимәле үҙгәреүе башҡаса булыуы мөмкин, был ул тарафтарҙағы яуым-төшөм һәм температура режимына бәйле.

# Һыу кимәле
## Һыу кимәлен билдәләү

Һыу кимәле гидрологик постарҙа үлсәнә. Һыу кимәле үҙгәреше графигы гидрограф тип атала.
# Ламза

Ламза — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ноля йылғаһының уң ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Ламза
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кострома йылғаһы Исады һыу үлсәү посына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300112110000012229
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001222
* Бассейн коды — 08.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Краснояр ауыл Советы (Стәрлетамаҡ районы)

Краснояр ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Яңы Краснояр ауылы.

# Краснояр ауыл Советы (Стәрлетамаҡ районы)
## Тарихы

Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә

# Краснояр ауыл Советы (Стәрлетамаҡ районы)
## Ауыл биләмәһе составында

1986 йылда Кузьминский ҡасабаһы бөтөрөлә һәм иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташлана (Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1986 йылдың 12 декабрендәге 6-2/396-сы "Ҡайһы бер тораҡ пункттарын Иҫәп Мәғлүмәттәренән алып ташлау тураһындағы " Указы)
# Лекат-Кы

Лёкат-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ватылька йылғаһының һул ярына тамағынан 171 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 55 км.

# Лекат-Кы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300065840
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306584
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Бабич (Көйөргәҙе районы)

Бабич — Көйөргәҙе районында бөткән ауыл.

# Бабич (Көйөргәҙе районы)
## Ауыл тарихы

Ер йөҙөндә ни бары 50 йыл ғына йәшәгән Бабич ауылын күптәр онотҡандыр, әммә ул да тарихыбыҙҙың бер бите, ә унда тыуып-үҫкәндәр өсөн - кендеге береккән ғәзиз ер. Бабич ауылы Юшатыр йылғаһының һул яғында, тәбиғәттең иң хозур мөйөшөндә ултырған булған. Ата-бабаларыбыҙҙың төп төйәге - Аҡһары ауылы. 1929-1930-сы йылдарҙа ауыл халҡының бер төркөм активистары беренселәрҙән булып коллектив хужалыҡ ойошторған һәм, иркен ерҙәребеҙгә урыҫ халҡы килеп ултырыр, ерҙе алыр, тип, Аҡһарынан күсеп, яңы ауылға нигеҙ һалғандар. 1931 йылдың яҙында беренсе булып ҡатыны Алмабикә инәй һәм Сәлим исемле улы 8 йәшлек улы менән Сәлихов Хафиз бабай күсеп ултыра. Уларҙан һуң атайым Ғәлин Нафиҡ әсәйем Шәкирә менән 5 балаһын яңы нигеҙгә күсерә. Шунан инде бер туған Фәйзуллин Абдулла менән Хәйбулла абзыйҙар күсеп килә. Унан һуң Аҫылғужин Фәсхетдин, Күсәпов Зәйнәғәбдин, Мөхәмәтшин Әбделғәлимдәр күсә. Аҡһары халҡы "Ауылыбыҙҙың патриоттары күсеп китте инде", тип ҡайғырған. Бабич ауылынан алыҫ түгел урыҫ ауылдары бар ине. Ошо уҡ йылда ауылдың ҡап уртаһына - Глинов тигән урыҫ бабай, шунан уларға ҡаршы урынға йорт һалып, Артюхин Фрол ғаиләләлре менән күсеп килә.
1937-1938-се йылдарҙа ауылыбыҙға күсеп килеүселәр арта һәм 22 йортҡа етә. Ауыл халҡы ишәйеп киткәс, бергәләп мәктәп төҙөнө, атлыҡса, колхоз өйө һалды. Ауылдың ике осона ла сиртмәле ҡойо ҡаҙылды. Бәләкәй генә ауылыбыҙҙан 15 ир-егет һуғышҡа киткән, шуларҙың 7-әүһе яу ҡырында башын һалған. Бына улар:Ғәлин Абдрахман, Собханғолов Әхмәҙулла, Мөхәмәтшин Әбделғәлим, Фәйзуллин Абдулла, Күсәков Зәйнәғәбдин, Ғәлиев Ғиниәт, Артюхин Фрол. Һигеҙ ағай һуғыштан иҫән-аман әйләнеп ҡайтҡан:Сәлихов Сәлим, Фәйзуллин Абдулла, Уразаев Низаметдин, Ғәлиев Ғәйфулла, Глинов Гриша, Глинов Митя, Килсенбаев Зиннәт, Ҡотләхмәтов Әбдрәхим. Улар барыһы ла беҙҙең Бабич һалдаттары. Илебеҙҙең төрлө мөйөштәренә таралған тамырҙары быны белһен.

# Бабич (Көйөргәҙе районы)
## Ауыл тарихы
### Ауыл исеме тарихынан

Ул осорҙа Шәйехзада Бабичтың абруйы ныҡ күтәрелгән заман була, шуға күрә беҙҙең патриоттар яңы ауылға яңы халыҡ геройы исемен ҡушырға булған, күрәһең. Тик 1937 йыл шауҡымы беҙҙең ауылды ла урап үтмәй - Ш.Бабичты үлтерәләр, һәм халыҡ араһында кире пропаганда алып барған тип, исемен дә юҡҡа сығаралар. - ауылға Шишмә исеме ҡушыла. Боронғо халыҡ балаға исемде төптән уйлап атарға ҡушҡан, кешенең исеме алдағы яҙмышын билдәләй, тип барған.Бына бит, ауылдың яҙмышы ла, исеме бирелгән Шәйехзада Бабичтыҡы кеүек, ҡыҫҡа ғүмерле һәм үтә лә аяныслы булған.

# Бабич (Көйөргәҙе районы)
## Күренекле кешеләре

* Сәлихов Сәлим - комбайнсы, 1957 йылда намыҫлы хеҙмәте өсөн Ленин ордены менән бүләкләнә.
* Ғәлин Рафиҡ Ғәли улы - "Башҡортостандың атҡаҙанған юрисы" тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ, БР Хөкүмәтендә ойоштороу һәм кадрҙар бүлеге мөдире.
# Трофимов Фёдор Егорович

Трофимов Фёдор Егорович (20 декабрь 1938 йыл — 5 сентябрь 2009 йыл) — рәссам. 1980 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2003).

# Трофимов Фёдор Егорович
## Биографияһы

Фёдор Егорович Трофимов 1938 йылдың 20 декабрендә Ырымбур өлкәһенең Константиново ауылында тыуған.
1962 йылда К. А. Савицкий исемендәге Пенза педагогия училищеһының художество бүлеген тамамлай.
Өфө ҡалаһында йәшәй һәм эшләй, 2009 йылдың 5 сентябрендә шунда вафат була.
Рәссамдың картиналары М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында (Өфө), Екатеринбург һынлы сәнғәт музейында, Хәрби Дан музейында (Өфө), Эске эштәр министрлығы музейында (Өфө), Күмертау ҡалаһының картиналар галереяһында (БР), Бөрө ҡалаһының картиналар галереяһында һаҡлана.

# Трофимов Фёдор Егорович
## Эштәре

«Лучники Башкирского пединститута» (1983), «Поздняя весна», «Золотая осень», «Жаркий день», «Велосипедисты», «Автопортрет» һ.б. 1968 йылдан республика, зона, төбәк, бөтә рәсәй һәм бөтә союз күргәҙмәләренең ҡатнашыусыһы.

# Трофимов Фёдор Егорович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2003).
# Томск өлкәһе

Томск өлкәһе — Себер федераль округы составындағы өлкә. Административ үҙәге — Томск ҡалаһы.

# Томск өлкәһе
## Дәүләт ҡоролошо

Томск өлкәһе Уставына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.

# Томск өлкәһе
## Дәүләт ҡоролошо
### Башҡарма власть

Ҡарағыҙ: Томск өлкәһе Хөкүмәте Ҡарағыҙ: Томск өлкәһе Губернаторы Томск өлкәһе Губернаторы — Томск өлкәһе башлығы һәм Томск өлкәһенең иң юғары вазифалы кешеһе. Томск өлкәһе Хөкүмәте етәксеһе. Томск өлкәһе Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Томск өлкәһе Уставы менән билдәләнгән.

# Томск өлкәһе
## Дәүләт ҡоролошо
### Суд власы

Томск өлкәһе суд системаһы составында:
* Томск өлкәһе өлкә суды, Рәсәйҙен юғары судының түбәнге инстанция суды
* Томск өлкәһе арбитраж суды , Рәсәйҙен юғары судының түбәнге инстанция суды

# Томск өлкәһе
## Дәүләт ҡоролошо
### Закондар сығарыу власы

Ҡарағыҙ: Томск өлкәһе өлкә думаһы
Өлкә Парламенты — Томск өлкәһе өлкә думаһы.

# Томск өлкәһе
## Милли состав

| | 1959 | 1970 | 2002 | 2010 |
| Урыҫтар | 643 738 (86,2 %) | 702 589 (89,4 %) | 950 222 (90,8 %) | 922 723 (92,1 %) |
| Татарҙар | 13 449 (1,8 %) | 15 226 (1,9 %) | 20 145 (1,9 %) | 17 029 (1,7 %) |
| Украиндар | 20 275 (2,7 %) | 14 439 (1,8 %) | 16 726 (1,6 %) | 11 254 (1,1 %) |
| Немецтар | 21 152 (2,8 %) | 15 257 (1,9 %) | 13 444 (1,3 %) | 8 687 (0,9 %) |
| Әзербайжандар | 152 (0,0 %) | 163 (0,0 %) | 4 354 (0,4 %) | 4 178 (0,4 %) |
| Сыуаштар | 4 613 (0,6 %) | 6 145 (0,8 %) | 5 881 (0,6 %) | 3 997 (0,4 %) |
| Узбеки | 116 (0,0 %) | 247 (0,0 %) | 1 626 (0,2 %) | 3 924 (0,4 %) |
| Белорустар | 9 852 (1,3 %) | 7 295 (0,9 %) | 5 294 (0,5 %) | 3 336 (0,3 %) |
| Селькупы | 2 064 (0,3 %) | 2 093 (0,3 %) | 1 787 (0,2 %) | 1 181 (0,1 %) |
| Ханты | 1 484 (0,2 %) | 952 (0,1 %) | 873 (0,1 %) | 718 (0,1 %) |
| Башҡа халыҡтар | 29 907 (4,0 %) | 21 300 (2,7 %) | 25 687 (2,5 %) | 25 256 (2,4 %) |
| Дөйөм | 746 802 | 785 706 | 1 046 039 | 1 047 394 |

# Томск өлкәһе
## Тораҡ пункттар

Населённые пункты с количеством жителей выше 5 тысяч на 1 января 2013 года :
| Томск | ▲ 548,0 | Александровское | ▼ 7,2 |
| Северск | ▼ 109,6 | Бакчар | ▼ 6,1 |
| Стрежевой | ▼ 41,7 | Парабель | ▼ 6,1 |
| Асино | ▼ 24,8 | Зональная Станция | ▲ 5,8 |
| Колпашево | ▼ 23,2 | Самусь | ▲ 5,8 |
| Мельниково | ▼ 8,3 | Молчаново | ▼ 5,7 |
| Кожевниково | ▼ 8,2 | Зырянское | ▼ 5,6 |
| Белый Яр | ▲ 8,2 | Первомайское | ▼ 5,6 |
| Каргасок | ▼ 8,1 | Кривошеино | ▼ 5,5 |
| Тогур | ▼ 7,6 | Подгорное | ▬ 5,0 |
# Шомбай

Шомбай — фольклор персонажы, башҡорт әкиәттәре геройы, аҫтыртын кеше

# Шомбай
## Ҡылыҡһырлама

Шомбай - аҫтыртынн кеше, фольклор персонажы, башҡорт әкиәттәре геройы. Хәйләкәр, алдаҡсы кешенең дөйөмләштерелгән образы.
«Шомбай» исемле әкиәт геройы үҙен сәйер кеше итеп белдереүсе шаян кеше. Байҙың ҡатыны иренә Шомбай исемле кешене эшкә алыуҙы тыя. Ләкин Шомбай байҙы, ауылда бөтә ир-егеттәрҙең дә исеме бер төрлө, тип ышандыра. Шулай итеп, тыйыу боҙола: киреһенсә, ҡатыны, иренә хыянат итә имеш, тип фашлана.
«Шомбай» әкиәтенең татар телендәге вариантында, алдағы хеҙмәтселәре хужаларының уҫаллығы һәм ҡомһоҙлоғона сыҙай алмай ҡасып киткәнлектән, бай һәм уның ҡатынының хеҙмәтсе эҙләгәне бәйән ителә. Күрше ауылға баралар, ҡура-кәртәһеҙ өй янында ултырған кейеме туҙып бөткән мыҡты кәүҙәле Шомбай исемле кеше янына килә улар. Биш алтын түләһәләр, ялланып эшләргә риза икәнен белдерә был егет. Ҡомһоҙ бай, арзаныраҡ хаҡҡа эшләргә әҙер хеҙмәтсе табыу ниәте менән артабан китә. Ауыл буйлап йөрөгәндә улар йә кейемен тиҫкәре яғына әйләндереп кейгән йә баш кейемен алдын артҡа кейеп алған ир-егеттәрҙе осрата. Һәр береһенең исеме Шомбай булып сыға, бөтәһе лә хеҙмәте өсөн биш алтын һорай.
Шулай итеп, Шомбай хеҙмәтсе булып яллана. Бай уға, төрлө сәбәптәр табып, хеҙмәте өсөн түләмәй. Асыуы килгән Шомбай быларҙан үс алырға була.
Бер тапҡыр Шомбай бай ҡатынының иренән йәшертеп ашлыҡ һатырға йыйынғанын белеп ҡала. Теге кешеләр юлдарына һалам туҙҙырып барырға тейеш була. Шомбай улар ташлаған һаламды үҙенең юлына күсереп сыға. Һатып алыусыларға, бай һеҙҙең мутлашыуығыҙҙы белеп ҡалған һәм һәнәк тотоп был яҡҡа килә, ти. Теге кешеләр ҡасып таралышҡанын күреп, бай ҙа аптырай. Шомбай хужа ҡатынға, йәшертеп ашлыҡ һатҡаның өсөн ирең һинең башыңды таш менән ярырға йыйына тип ҡурҡыта. Ҡатыны йүгереп киткәнен күргән байға Шомбай ауылдағы өйөгөҙ яна тип алдай. Бай ауылға килеп етһә, ут та, янғын да юҡ икән.
Шомбай тураһындағы әкиәт сюжетын ҡулланып, Кирәй Мәргән «Шомбай» комедияһын яҙа. Шулай уҡ етешһеҙлеге булған, кире ҡылыҡһырланыусы кешеләргә халыҡ Шомбай ҡушаматын бирә. Персонаж күп халыҡтар фольклорында киң билдәле.
# Холодная (Мулымья ҡушылдығы)

Холодная — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Мулымья йылғаһының уң ярына тамағынан 459 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Холодная (Мулымья ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010600112115300016207
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301620
* Бассейн коды — 14.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Шувалов Николай Иванович

Шувалов Николай Иванович (19 декабрь 1920 йыл — яҡынса 2010 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, төбәкте өйрәнеүсе белгес, географ, топонимдар белгесе.

# Шувалов Николай Иванович
## Биографияһы

Николай Иванович Шувалов 1920 йылдың 19 декабрендә хәҙерге Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Сосновка районы Заварухино ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Ғаилә төрлө ерҙәргә күсеп йөрөгән, шул иҫәптән, Башҡортостанда ла йәшәп киткән.
1930-сы йылдарҙа ғаилә Силәбегә күсеп килә. Бында егет урта белем ала, 1940 йылда 1-се мәктәпте тамамлай.
1940 йылдың сентябрендә армияға алына. Һуғыш башланғанда Киевта хеҙмәт итә, танктың механик-водителе була.
1944 йылдың майында демобилизациялана, Силәбегә ҡайта.
Бала саҡтан рәссам булырға хыяллана, әммә уң ҡулының суғын юғалтыу арҡаһында хыялы тормошҡа ашмай ҡала.
Силәбе дәүләт педагогия институтының география факультетын тамамлай. Банкта эшләп ала.
1949 йылдан 1955 йылға тиклем география уҡытыусыһы булып эшләй.

# Шувалов Николай Иванович
## География һәм топонимика өлкәһендәге эшмәкәрлеге

1955 йылдан Силәбе өлкә крайы музейында тәбиғәт бүлегендә эшләй. Музейҙағы эшмәкәрлеге уны белгестәр, географтар, филологтар, лингвистар менән хеҙмәттәшлек итеүгә килтерә. Ул өлкәлә генә түгел, Мәскәүҙә, Өфөлә, төрлө ҡалаларҙа китапханаларҙа, музейҙарҙа булып монографиялар, карта топографияларын өйрәнә.
1963 йылдан Силәбе дәүләт педагогия институтында төҙөлөш материалдары кафедраһы ассистенты булып китә.
1971 йылдан кафедраның өлкән уҡытыусыһы. Бер үк ваҡытта Силәбе дәүләт педагогия институтының студенттары менән геология өлкәһендә шөғөлләнә.
Мәктәп крайҙы өйрәнеү музейҙарына ярҙам итә, Эткүл ауылы музейын ойоштороуҙа ҡатнаша.

# Шувалов Николай Иванович
## Хеҙмәттәре

1982 йылда тупланған мәғлүмәттәрен ул һүҙлек итеп сығара.
1989 йылда һүҙлектең 2-се сығарылыш донъя күрә. Ул артабан да эҙләнеүҙәрен дауам итә.
3-сө баҫма һүҙлек «От Парижа до Берлина по Челябинской области» тигән исем менән, йәнә 1 меңдән ашыу географик атамалар өҫтәлеп, бүләк китабы булараҡ донъя күрә.Атамаларҙы ул ентекле өйрәнгән һәм тарихи башҡорт ерҙәрендәге топонимдарҙы ҡыҫҡаса легендалары менән килтергән.
Шувалов күп һанлы ордендар һәм миҙалдар менән бүләкләнгән.

# Шувалов Николай Иванович
## Китаптары

* Шувалов Николай Иванович От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. — Челябинск, Южно-Уральское книжное изда­тельство, 1989, стр. 143
* Шувалов, Николай Иванович. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области : Топоним. словарь / Н. И. Шувалов. — Челябинск : Юж.-Урал. кн. изд-во, 1982. — 127 с.; 16 см.
# Таш үрсем

Таш үрсем — Күскә аспергиллез бәшмәге йоҡҡанда була торған йоғошло ауырыу. Уның менән ҡарышлауыҡтар, ҡурсаҡтар һәм өлкән бал ҡорттары ла зарарлана.

# Таш үрсем
## Ауырыуҙың билгеләре һәм ағымы

Үрсемдә был бәшмәктәр үҫкәндә, улар үлә, кибә һәм таш хәленә әйләнә. Шуға күрә был ауырыу үрсемдең ташҡа әйләнеүе (каменный расплод) тип атала ла. Аспергиллез бәшмәге һәм шундай уҡ икенсе төр бәшмәктәр тәбиғәттә киң таралған. Улар ерҙә, һыуҙа, һауала, тиреҫтә, үҫемлектәрҙә, шулай уҡ сәскә һеркәләрендә була. Был үңәҙ ауырыуы бал ҡорттарына сәскә һеркәһе һәм һут аша йоға.
Еүеш, яҡшылап йылытылмаған ояларҙа йәшәгән көсһөҙ ғаиләләрҙә аспергиллез бәшмәге яҡшы үрсей.
Бәшмәк үрсемдең йәки өлкән бал ҡортоноң эсәгенә аҙыҡ менән эләгә һәм үҫә башлай. Үрсемдең эске һәм тышҡы яғы үңәҙ меән ҡаплана. Үлгән үрсем тиҙ кибә һәм ҡата. Бындай үрсем тәүҙә аҡһыл төҫтә, өҫтөнә аҡбур һипкән һымаҡ аҡ нәмә менән ҡаплана, һуңынан йәшкелт һары йәки ҡара төҫкә әйләнә. Үлгән үрсемдең төҫө, ҡайһы бәшмәктең үрсеүенә ҡарап, үҙгәреүе ихтимал.
Үлгән ҡарышлауыҡтар, ҡурсаҡтар кәрәҙ күҙәнәгенән еңел алына, эшсе ҡорттар уларҙы тышҡа сығарып ташлай.
Ауырыған өлкән ҡорттар тәүҙә тынысһыҙланып, шәп хәрәкәт итә, һуңынан, хәлһеҙләнеп, туҡтап ҡала, эстәре ҙурая, ҡата. Үлгән эшсе ҡорттоң эсен тотоп ҡараһаң, таш кеүек ҡатыуын күреп була. Эшсе ҡорттар һәм үрсем, уларҙың тәненә аспергиллез бәшмәге эләккәс, дүрт көн үтеүгә үләләр. Ауырыу иртә яҙ күҙәтелә. Был ауырыу ныҡ таралмай, айырым күстәрҙә генә булып үтә.

# Таш үрсем
## Дауалау саралары

Ауырыуҙы булдырмаҫ өсөн, умарталарҙы ҡоро һәм ҡояшлы урынға урынлаштырырға, ҡыш һәм яҙ ояларҙы ҡоро тоторға кәрәк.
Ауырыу умарталыҡта айырым ғаиләлә күҙәтелһә, уны юҡ итәләр. Бының өсөн эшсе ҡорттарын ағыулайҙар һәм рамдарҙы үрсеме менән бергә яндыралар. Ә умартаһын таҙартып, паяльный лампаның уты менән эшкәртәләр, эске яғын һорғолт төҫкә ингәнсе яндыралар. Умартаның урынын 15 сантиметр тәрәнлектә ҡаҙалар һәм 4 процентлы формальдегид иретмәһе менән эшкәртәләр. Ауырыу бик көслө таралмаһа, әммә күп ғаиләләр зарарланған осраҡта, уларҙы яңы умарталарға күсерәләр, баллы, ауырыу үрсемле һәм башҡа кәрәҙҙәрен алып иретәләр.
Ояны таҙа киндер япма һәм мендәр менән ябалар, күскә ҡуйы шәкәр шәрбәте (2:1) бирәләр.
Аспергиллез бәшмәгенең һеркәләре еңел осоусан. Улар кешенең таҙалығына ла зыян килтерә. Шуға күрә умартаны таҙартҡанда, саң тын юлдарына эләкмәһен өсөн, танауҙы һәм ауыҙҙы еүеш марля менән ҡаплайҙар.
# Кумарья

Кумарья — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Турузбаевка йылғаһының һул ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Кумарья
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, Тагил йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Ницца һәм Пышма йылғаһы йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502312111200006039
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200603
* Бассейн коды — 14.01.05.023
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Лямин-2-се

Лямин-2-се — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лямин йылғаһының һул ярына тамағынан 281 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 210 км.

# Лямин-2-се
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200046126
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204612
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Лаптевка (Пестерь ҡушылдығы)

Лаптевка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пестерь йылғаһының уң ярына тамағынан 0,7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Лаптевка (Пестерь ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300512111100038620
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103862
* Бассейн коды — 10.01.03.005
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Монтале (Тоскана)

Монтале (итал. Montale) — Италияның Тоскана төбәгендә, Пистоя провинцияһында, урынлашҡан коммунаһы.
Монтале коммунаһының халҡы 10 532 кеше тәшкил итә (2008 йыл мәғлүмәттәре буйынса). Бер квадрат километр майҙанда халыҡ тығыҙлығы 332 кеше. Коммунаның майҙаны 32 квадрат километрға тигеҙ. Монтале коммунаһы диңгеҙ кимәленән 85 метр бейеклектә тора. Почта индексы — 51037. Телефон коды — 0573.
Монтале коммунаһының ҡурсалаусыһы итеп Изге апостол һәм евангелсы Иоанн Богослов һанала. Уның байрамы коммунала йыл һайын 27 декабрҙә үткәрелә.

# Монтале (Тоскана)
## Демография

Халыҡ динамикаһы:

# Монтале (Тоскана)
## Коммуна хакимиәте

Монтале коммунаһының мэры — Пиеро Россали.
* Телефон: 0573 9521
* Электрон почта: билдәһеҙ
* Рәсми сайт: http://www.comune.montale.pt.it/
# Көнбайыш Романшор

Көнбайыш Романшор — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Романшор йылғаһының һул ярына тамағынан 5,7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Көнбайыш Романшор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100009158
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100915
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1