yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ирән

Ирән — Пермь крайы йылғаһы, Сылва йылғаһының һул ҡушылдығы.

# Ирән
## Географияһы

Пермь крайының көньяҡ-көнсығышында, Октябрьский районы Үрге Ирән ауылынан көньяҡ-көнбайышта, Барҙым ҡасабаһынан йыраҡ үгел башлана. Октябрьский, Уй, Урҙа һәм Көнгөр райондары биләмәләренән аға. Көңгөр ҡалаһы ситендә тамағынан 26 км үрҙә Сылва йылғаһына ҡоя.

# Ирән
## Тасуирламаһы

Йылға оҙонлоғо — 214 км, бассейны майҙаны — 6110 км². Уртаса һыу йыйыу бейеклеге — 232 м. Уртаса ауышлығы — 0,4 м/км
Һыу йыйыу майҙанының күлле һәм һаҙлыҡлы булыуы 1%-тан кәмерәк, урманлылығы — 50 % тирәһе. Уртаса һыу йыйыу бейеклеге — 233 м.
Ирән ярҙары бейек түгел һәм ҡыуаҡлыҡтар менән ҡапланған. 50 м тиклем бейеклектәге ҡаялар осрай. Ирән йылғаһының уң яры буйлап эзбизташтан торған Ирән тәпәш тау теҙмәләре һуҙыла. Йылға һыуы шуға сағыштырмаса ҡаты. Ирән төбө башлыса ҡомло һәм ҡырсынташлы, башлыса, ә ҡайһы бер урындарҙа — ләмле һәм балсыҡлы.
Ирән йылғаһының уң ярында Пермь өлкәһе Көңгөр районындағы Неволино ауылы янында 1926—1927 йылдарҙа А. АВ. Шмидт ҡурған ҡәберлектәрен тикшерә. Һәм ҡомартҡы Неволин археологик мәҙәниәте тигән исем менән билдәле.
Шулай уҡ Ирәнгә дөйөм оҙонлоғо 155 км тәшкил иткән оҙонлоҡтары 10 км кәмерәк 44 ҡушылдыҡ ҡоя. Барлығы Ирән бассейнында 10 км-ҙан кәм булған 736 йылғасыҡ аға. Йылға селтәренең ҡуйылығы 0,45 км/км². Һыу йыйыу майҙаныда дөйөм майҙаны 2, 78 км² тәшкил иткән 68 күл урынлашҡан.
Төп ҡушылдыҡтары:
* Һул: Уяс, Кесе Тарт, Оло Тарт, Аспа, Сып, Кесе Ашап, Ҡалтағыҙ, Оло Ашап, Төркә, Бым.
* Уң: Үрге Барҙым, Төш, Арий, Көрәҫ, Тәләс, Судинка, Көңгөр.

# Ирән
## Топонимикаһы

Көньяҡ Урал һәм Урал алды төрки гидронимдарының этимологияһы мәсьәләһен асыҡлау буйынса шундай мәғлүмәтте белеү кәрәк:
* Был урында (өҫтәп: башҡорттар) татарҙар йәшәгәнлектән …, айран — «әсегән һөткә һыу ҡушып әҙерләнгән эсемлек», «эремсек һыуы». Урыҫ диалект һүҙе ирень- «әсегән һөткә һыуыҡ һыу ҡушылған эсемлек», «эремсек һыуы»
* Оригинал текст  (рус.)
* ... русское диалектное слово ирень - «простокваша, разбавленная водой, у татар» В. Н. Татищев "Лексикон" писал: «…сия река очень не мала и вода очень прозрачна, но столько в ней извести, что животные мало могут пить, и жители по оной более из малых речек и колодезей употребляют, для того в ней рыбы весьма мало»
* да
# Лудинга

Лудинга — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Емба йылғаһының уң ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Лудинга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100112103000005481
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000548
* Бассейн коды — 03.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ер-Пус-Яха

Ер-Пус-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Маханяд-Пус-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 76 км.

# Ер-Пус-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15030000112115300051740
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305174
* Бассейн коды — 15.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Индустриаль парк

Индустриаль парк (сәнәғәт паркы) — етештереү һәм башҡа предприятиелар дөйөм инфраструктура һәм үҙ-ара етештереү хеҙмәттәшлеге аша берләштерелгән махсус территория. Индустриаль парк булдырыуҙың маҡсаты — дөйөм эшмәкәрлек өлкәһе булған йәки берҙәм инженер инфраструктураһын файҙаланған предприятиеларҙы — электр ҡоролмаларын һәм электр селтәрҙәрен, йылытыу селтәрҙәрен, һыу объекттарын, канализация һәм таҙартыу ҡоролмаларын, элемтә һәм сигнализация селтәрҙәрен, һаҡсыларҙы һәм башҡаларҙы бер территорияға туплау. Бындай тупланыу индустриаль паркта ҡатнашыусыларҙың барыһына ла инфраструктура сығымдарын экономияларға мөмкинлек бирә.
Етештереү предприятиеларының ошондай территориаль берләшмәләрен сәнәғәт зонаһы йәки сәнәғәт үҫешенең көйләнгән зонаһы тип атарға мөмкин.
Муниципаль берәмектең иҡтисадын үҫтереү өсөн элекке сәнәғәт предприятиелары базаһында булдырылған индустриаль парктары айырыуса әһәмиәткә эйә була ала. Бер нисә ойоштороу сараларын үткәргәндә: — сәнәғәт зонаһына айырым статус биреү, сәнәғәт паркының идара итеүсе компанияһын булдырыу, муниципаль берәмек хакимиәте менән социаль-иҡтисади партнерлыҡ килешеүе төҙөү, сәнәғәт паркы территорияны үҫтереү үҙәге ролен үтәй ала.
Шулай уҡ һуңғы ваҡытта шәхси инвесторҙар иҫәбенә һәм дәүләт-шәхси партнерлыҡ сиктәрендә индустриаль парктарҙы үҫтереү йүнәлеше күҙәтелә.
# Тагарыш

Тагарыш — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2677/546/11 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Тагарыш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300312115200010411
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201041
* Бассейн коды — 13.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Дингельштедт

Дингельштедт (нем. Dingelstadt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 4665 кеше йәшәй. Майҙаны — 20,4 км². Диңгеҙ кимәленән 335 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37351 һәм автомобиль коды — EIC.
# Кривуша (Ловля ҡушылдығы)

Кривуша — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ловля йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Кривуша (Ловля ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000012013
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001201
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ике өйлө үҫемлектәр

* Падуб обыкновенный, или остролист (Ilex aquifolium), — двудомное растение. Сверху — цветоносный побег мужского растения. Вверху справа — мужской цветок (увеличено) с тычинками и пыльцой; рыльце редуцировано, стерильно. Ниже — цветоносный побег женского растения. Внизу справа — женский цветок (увеличено) с полноценным рыльцем и редуцированными стерильными тычинками без пыльцы.
Сәскәле үҫемлектәрҙең күпселегендә сәскәһенең һеркәстәре лә, емешлектәре лә була. Улар ике енесле сәскәләр (ҡуш енесле).
Ләкин ҡайһы бер үҫемлек сәскәләрендә тик емешлектәр — емешлекле сәскәләр, ә икенселәрендә — тик һеркәстәр — һеркәсле сәскәләр була. Ундай сәскәләр — айырым енесле сәскәләр.
Ҡыяр, кукуруз кеүек үҫемлектәрҙе бер өйлө үҫемлектәр тип атайҙар, сөнки емешлекле һәм һеркәсле сәскәләре бер үк үҫемлектә урынлашҡан.
Киндер, тирәк, ҡуҙғалаҡ, өйәңке, кесерткән, һырғанаҡ һәм талды ике өйлө үҫемлектәр тип атайҙар.
Уларҙың һеркәсле сәскәләре бер үҫемлектә булһа, емешлекле сәскәләре башҡа үҫемлектә урынлашҡан. Күрәндең ҡайһы бер төрҙәре, шулай уҡ, ике өйлө үҫемлеккә инә.
Шулай итеп, Ике өйлө үҫемлектәр- һеркәсле сәскәләре бер үҫемлектә булһа, емешлекле сәскәләре башҡа үҫемлектә урынлашҡан үҫемлектәртәр ул.
# Вера ярымутрауы

Веры ярымутрауы (Пинаев) — Рәсәйҙәге ярымутрау, Рәсәйҙең Силәбе өлкәһендә Түргеяҡ күленең көнбайыш ярында урынлашҡан. Һыу кимәле юғары булғанда утрауға әйләнә, һыу кимәле түбәнәйгәндә яр муйыны менән тоташа, ярымутрауға әүерелә. Ярымутрауҙың майҙаны 0,08 квадрат километр (8 гектар).
Элек ярымутрау Емельян Пугачевтың көрәштәше, крәҫтиән Пинаев фамилияһы буйынса Пинаев ярымутрауы тип атала. Ул император Екатерина II ваҡытында ярымутрау мәмерйәһендә йәшенеп йәшәгән. Хәҙерге исемен легенда буйынса XIX быуаттың башында ярымутрауҙа йәшәгән старообрядсы дәрүиш Веранан ала.
Веры ярымутрауында археологик ҡомартҡылар комплексы (мегалиттар — камералы кәшәнәләр, дольмендар һәм менгирҙар) — Вера утрауы мегалиттары (ҙур таш киҫәктәренән ҡоролмалар) урынлашҡан. Мегалиттар яҡынса 6000 йыл элек, беҙҙең эраға тиклем 4-меңенсе йыллыҡта төҙөлгән булғандар
Ярымутрауҙы һәм XVIII—XIX быуаттың старообрядсылары скиты ҡалдыҡтарын, хөжрә, зыярат һәм сиркәү ҡалдыҡтары рәүешендә, беренсе тапҡыр 1909 йылда Николай Финляндский тасуирлай.
2004 йылдан алып ярымутрауҙа даими рәүештә фәнни тикшеренеүҙәр үткәрелә. Археологик эштәр барышында ярымутрауҙа 38 археологик ҡомартҡы урынлаштырылған, шул иҫәптән: камералы кәшәнә, беҙҙең эраға тиклем 4-се меңйыллыҡтағы таш эшкәртеү урыны. Неандерталецтар туҡталҡаһы табылған (60-100 мең йыл элек). Утрауҙа асыҡ һауа аҫтында археологик музей-ҡурсаулыҡ һәм мегалиттар музейы асыу планлаштырыла.
# Шумгаль-Кикя

Шумгаль-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Лэлькэль-Тэма ҡушылдығының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Шумгаль-Кикя
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300067462
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306746
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Приобье

Проибье — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Октябрьск районындағы ҡасаба. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 7 078 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628126, ОКАТО коды — 71121000000.

# Приобье
## Халыҡ һаны

| Йыл | Даими халыҡ һаны |
| 2002 | |
| 2008 | |
| 2010 | ? |

# Приобье
## Климат

Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
# Мәҙәниәт хеҙмәткәре көнө

Мәҙәниәт хеҙмәткәре көнө:
* Рәсәй Федерацияһы — Мәҙәниәт хеҙмәткәре көнө (25 март).
* Украина — Бөтә Украина Мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре һәм халыҡ сәнғәтен һөйөүселәр көнө (9 ноябрь).
* Ҡаҙағстан — Мәҙәниәт һәм сәнғәт хеҙмәткәрҙәре көнө (21 май).
* Беларусь — Мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре көнө (второе воскресенье октябрҙең икенсе йәкшәмбеһе).
# Белая Теляна

Ағиҙел Теляна — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тагил йылғаһының уң ярына тамағынан 226 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Белая Теляна
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тагил йылғаһыТүбәнге Тагил ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501512111200005446
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200544
* Бассейн коды — 14.01.05.015
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Холе-Яха

Холе-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Холе-Паха ҡултығы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 158 км.

# Холе-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300042498
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304249
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Клявлин Марс Сәлих улы

Клявлин Марс Сәлих улы (27 апрель 1949 йыл) — инженер-технолог, химия фәндәре докторы (1994), профессо (2000); Рәсәй Федерацияһы юғары профессиональ белем биреү почетлы хеҙмәткәре (1999), уйлап табыусы һәм рационализаторҙар йәмғиәтенең Бөтә Союз премияһы лауреаты (1978).

# Клявлин Марс Сәлих улы
## Биографияһы

Марс Сәлих улы Клявлин 1949 йылдың 27 апрелендә Башҡорт АССР-ының Ғафури районы Красноусол ҡасабаһында тыуған.
1966-67 йылдарҙа Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһендә эшләй.
1972 йылда Өфө нефть институты технология факультетының «Төп органик синтез технологияһы һәм нефть химияһы» һөнәре буйынса тамамлай. Ошо йылдан уҡ нефть институтында кҡытыусы булып эшләй.
1976 йылда Мәскәүҙә Д.Зелинский исемендәге Органик химия институтында Р. А. Караханов етәкселегендә химия фәндәре кандидаты ғилми исемен яҡлауға кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1978 йылда Бөтә союз уйлап табыусылар һәм рационализаторҙар йәмғиәтенең йәштәр.премияһы лауреаты булыуға өлгәшә.
1994 йылда химия фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеү өсөн диссертация яҡлай. 1996 йылда кафедра мөдире итеп тәғәйенләнә.

# Клявлин Марс Сәлих улы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Фәнни хеҙмәттәре һыуҙың карбонатлы ҡатылығына физик‑химик факторҙарҙың тәьҫирен тикшереү, тәбиғи һыуҙарҙы таҙартыуҙың экологик һәм аҙ сығымлы ысулдарын эшләүгә арналған. Уның етәкселегендә кислород һәм азотлы гетероциклик 1,3‑диоксацикландар рәте берләшмәләренең гомоген‑гетероген синтезы өлкәһендә тикшеренеүҙәр алып барыла.
50-нән ашыу фәнни баҫмалар, шул иҫәптән 16 авторлыҡ таныҡлығы авторы. Архитектура-төҙөлөшө факультетының һәм университетың Ғалимдар советы ағзаһы булып тора.
# Халыҡ сәнғәте кәсептәре

Халыҡ сәнғәте кәсептәре (халыҡ һөнәрселеге) — ҡул аҫтындағы материалдарҙан ябай ҡоралдар ярҙамында изделиелар эшләү. Кәсептең был традицион төрө ижади эшмәкәрлек төрҙәре менән бай һәм унда әйберҙәр ҡулдан яһала.

# Халыҡ сәнғәте кәсептәре
## Тасуирлама

Халыҡ һөнәрҙәре ниндәйҙер кимәлдә ауыл кәсебенән баш ала. Шул сәбәпле көнкрештә кәрәкле предметтар эшләнә, улар ҡатмарлы конструкциялар менән байытыла. Ауыл кәсептәре борондан, кешелеккә көнкүреш өсөн яңы ҡоралдар һәм предметтар кәрәк булған мәлдән башланыуы билдәле. Төрлө халыҡтарҙа, төрлө төбәктәрҙә һәм өлкәләрҙә сәнғәт һәм мәҙәниәт айырыла, тимәк, уларҙың кәсептәре лә айырыла. Халыҡ сәнғәте кеүек үк, халыҡ кәсебе бик йыш дини, мәҙәни һәм, хатта, сәйәси инаныстарға бәйле була.

# Халыҡ сәнғәте кәсептәре
## Тарихы

Халыҡ сәнғәт кәсептәре боронға, йорт кәсептәрнә һәм ауыл һөнәрҙәренә барып тоташа. Һуңыраҡ баҙарға эшләгән, куст кәсептәре, шулай уҡ шәхси оҫтаханалар барлыҡҡа килә. Улар капиталистик баҙраға йәлеп ителә, әммә бик йыш фабрика тауарҙары дәғүәселеген күтәрә алмай. XIX быуат аҙағы — XX быуат башында күп кенә илдәрҙә халыҡ кәсептәре тергеҙелә башлай, улар көнкүреш әйберҙәрен сәнәғәттә кәпләп етештереүгәә ҡаршы ҡуйыла.
СССР-ҙа сәнғәт кәсептәренең айырым оҫталары артелдәргә һәм кооперативтарға берләшә, был план үтәү артынан ҡыуып сифаттың төшөүенә килтерә.

# Халыҡ сәнғәте кәсептәре
## Урыҫ халыҡ кәсептәре

Рәсәйҙә: Федоскин миниатюраһы, Тагил һәм Жостов биҙәктәре, Абрамцево-Кудринск һырлауы, Ростов финифте, Талашкино оҫтаханалары, Палехс миниатюраһы, Крестец сигеүе, Вятка селтәре, уйынсыҡтар (Дымков, Абашев, Каргопольск һәм Филимонов), гжель, Тула ҡоралдары, металды кубачин эшкәртеүе һәм башҡадлар.
# Солоновка (Песчаная ҡушылдығы)

Солоновка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Песчаная йылғаһының һул ярына тамағынан 102 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.

# Солоновка (Песчаная ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200312115100008115
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100811
* Бассейн коды — 13.01.02.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Бесмән

Бесмән (рус. Писмянка) — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яйыҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 1583 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Бесмән
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Орск ҡалаһынан Һаҡмар йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000812112200004157
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200415
* Бассейн коды — 12.01.00.008
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Сухой Полуй

Сухой Полуй — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Полуй йылғаһының уң ярына тамағынан 369 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 212 км.

# Сухой Полуй
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300032552
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303255
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Исакович йорто

Исакович йорто (Феликс Дерибас йорто) — Одесса ҡалаһының Дерибасовская, 22 урамында урынлашҡан һәм урындағы әһәмәткә эйә булған архитектура һәм ҡала төҙөлөшө ҡомартҡыһы (Приморье крайы). Ампир стилендәге ике ҡатлы йорттоң өс фасады бар: ике фасады Дерибасовская һәм Гаванная урамына, өсөнсө фасады Ҡала баҡсаһына сыға. Бинаның баҫҡыстарында беренсе одесса осоусыһы С. Уточкинға һәйкәл ҡуйылған.

# Исакович йорто
## ΧVIII — XIX быуаттарҙа бина тарихы

1790 йылдан һәм XIX быуаттың икенсе яртыһына тиклем йорт Феликс Дерибасҡа ҡараған (Одессаны беренсе төҙөүсе Дерибас Иосифтың ҡустыһы). Үҙенең барлыҡҡа килгән көндәренән алып бина уңайлы урынлашыуы арҡаһында сауҙагәрҙәрҙе һәм һөнәрселәрҙе үҙенә йәлеп иткән — ул ҡаланың өс йәнле зонаһына ҡарай йүнәлгән. Канцлеров магазинында төрлө шараптар һәм спиртлы эсемлектәр һатып алырға мөмкин булған. Рояль һәм пианиноларҙы бында Шредер әфәнде һатҡан. Йорттоң подвалында Игнаций Келбасинский үҙенең тәм-томдар магазины өсөн шоколад ҡайнатҡан. Был йортта төрлө ваҡыттарҙа ҡәһүәхана һәм тәм-том магазиндары урынлашҡан: Розенберг ҡәһүәһе, француз «Тиньоле», шулай уҡ грек Георгий Какавулисиңдың популяр ҡәһүәханаһы булған.
1880 йылда бина «Фрелих һәм Блич» сауҙа йорто өсөн реконструкциялана. Былар слесарлыҡ әйберҙәре һәм һырлы тәҙрә пәрҙәләре (жалюзи) етештереүсе фабика хужалары, бөтә рәсәй күргәҙмәләрендә үҙҙәренең эштәре өсөн бер нисә миҙал яулайҙар.
1890 йылда, Гаванная урамына сыға торған йорттоң бер өлөшөндә «Южное обозрение» гәзите редакцияһы урынлаша. Гәзит менән шул ваҡыттағы күп шағирҙар хеҙмәттәшлек итә. Бында Иван Бунин эшләгән. Был йортта ул буласаҡ ҡатыны Анна (мөхәррир Н.П. Цакниның ҡыҙы) менән танышҡан.

# Исакович йорто
## XX—XXI быуаттарҙа бина

Киләһе реконструкция Исакович өсөн 1906 йылда үтә, ул боронғо караим нәҫеленә ҡараған. Бында кинотеатр ойошторолған. Архитекторы булып Ж. Л. Гофман торған.
1913 йылдың 3 октябрендә «Кино-Уточ-Кино» иллюзионы асыла, уны Сергей Уточкиндың ҡустылары Николай һәм Леонид ойоштора. 1915 йылда ағалы-ҡустылар бинаның ҙур өлөшөн һатып ала, реконструкция үткәрә, һәм 1916 йылда «Кино-Уточ-Кино» яңынан асыла. 339 тамашасыға кино күрһәтеүҙән тыш, бында күргәҙмәләр үткәрелә.
1925 йылда кинотеатр национализациялана, уның исемен «Ҡыҙыл лётчик» тип үҙгәртәләр. Һуңғы совет осоронда кинотеатр Маяковский исемен йөрөтә. Дерибасовская урамына сыҡҡан бинаның цоколь ҡатында «Ҡар бөртөгө» кафеһы урынлаша, ул үҙенең һалҡын десерты — шоколад һибелгән йә ҡайнатма ҡойолған туңдырмаһы арҡаһында танылыу ала.
2000 йылда «Уточкин» кинотеатры асылып, бина яңынан реконструкциялана. Әммә 2008 йылда сит ил фильмдарын мотлаҡ украин теленә күсереү буйынса закон ҡабул ителгәндән һуң, кинотеатр хужалары шәхси ҡараштары менән бәйле был эшмәкәрлеккә ҡыҙыҡһыныуҙарын юғалта һәм кинотеатрҙы яба. Бинала йәмәғәт туҡланыу предприятиелары урынлаша.
# Юнгъяга

Юнгъяга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Юнгъяга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000056206
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005620
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Тирбәлеүҙәр периоды

Тирбәлеүҙәр периоды — осцилляторҙын тәүге тигеҙләнеш хәлғә әйләнеп ҡайтыу ваҡыты.
Ошо төшөнсө гармоник һәм ангармоним тирбәлеүҙәрғә ҡулланырға ала.
Баҫылған тирбәлеүҙәр тураһында әйткәндә, уның өсөн период –тирбәлеп үткән ҙурлыҡтын ноль аша үтеү ваҡыты.
Шартлы тамғалар:: $T$ (бер ваҡыт $\tau$, $\Theta$ һандар ҡулланыла).
Үлсәү берәмеге: секунда
Тирбәлеүҙәр периоды йышлыҡ менән бәйләнғән:
    $T={\frac {1}{\nu }},\ \ \ \nu ={\frac {1}{T}}.$
Тулҡын процесстар өсөн тулҡын оҙонлоғо менән бәйләнғән:$\lambda$
    $v=\lambda \nu ,\ \ \ T={\frac {\lambda }{v}},$
ҡайҙа $v$ - тулҡындын ккилеү (етеү) тиҙлеге - фаза тиҙлеге.
Квант физикаһында тирбәлеүҙәр периоды энергия менән бәйле. Сөнки объектын энергияһы, мәҫәлән бөртзктөн энергияһы – уның йышлыҡ.

# Тирбәлеүҙәр периоды
## Ябай физик системаларҙын тирбәлеүҙәр периодтары'
### Пружина маятниғы

$T=2\pi {\sqrt {\frac {m}{k}}}$,
ҡайҙа $m$ — йөктөн массаһы, $k$ — пружинаның жесткосы ????.

# Тирбәлеүҙәр периоды
## Ябай физик системаларҙын тирбәлеүҙәр периодтары'
### Математика маятниғы

$T=2\pi {\sqrt {\frac {l}{g}}}$ Ҡайҙа $l$ — асып алыған епе оҙонлоғо, $g$ =9,88 м/с^2.

# Тирбәлеүҙәр периоды
## Ябай физик системаларҙын тирбәлеүҙәр периодтары'
### Физик маятниғы

$T=2\pi {\sqrt {\frac {J}{mgl}}}$
ҡайҙа $J$ — момент инерции маятника относительно оси вращения, $m$ — масса маятника, $l$ — маятникты элеп ҡуйып урындан уның массаһының үҙәгенә тиклем оҙонлоҡ

# Тирбәлеүҙәр периоды
## Ябай физик системаларҙын тирбәлеүҙәр периодтары'
### Боролған маятниғы

$T=2\pi {\sqrt {\frac {I}{K}}}$
где $I$ — момент инерции маятника относительно оси кручения, а $K$ — вращательный коэффициент жёсткости маятника.

# Тирбәлеүҙәр периоды
## Ябай физик системаларҙын тирбәлеүҙәр периодтары'
### Электр тирбәлеү контуры

$T=2\pi {\sqrt {LC}}$,
где $L$ — индуктивность катушки, $C$ — ёмкость конденсатора.
1853 йылда формуланы инглиз физиғы У. Томсон сығарҙы.