yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Яманйылға (мәғәнәләр)

Яманйылға — күп мәғәнәле һүҙ.

# Яманйылға (мәғәнәләр)
## Мәҡәләләр

* Яманйылға (йылға) — йылға, тәбиғәт ҡомартҡыһы, Ҡариҙел ҡушылдығы.
* Яманйылға (Боғалыш ҡушылдығы) — йылға, Боғалыш ҡушылдығы.
* Яманйылға (ҡала) — Силәбе өлкәһендәге ҡала.
* Яманйылға (Свердловск өлкәһе) — Свердловск өлкәһендәге ауыл.
# Княгиня (Чёрная ҡушылдығы)

Княгиня — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чёрная йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Княгиня (Чёрная ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300212110000011450
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001145
* Бассейн коды — 08.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Испан ауылы (Барселона)

Испан ауылы (кат.Poble Espanyol, исп.Español Pueblo) — Барселонала Монтжуик тауында урынлашҡан архитектура-этнография парк-музейы, 1929 йылда төҙөлгән.

# Испан ауылы (Барселона)
## Тарихы һәм архитектураһы

XX быуаттың дүрт интеллектуалы, архитекторҙар Ревентос һәм Фолгер, рәссамдар Ногес һәм Утрийо, Пуч-и-Кадафалк менән дәртләндерелеп, натураль ҙурлыҡтағы архитектура комплексы асалар. Испан ауылы 1929 йылда Барселоналағы халыҡ-ара күргәҙмәгә асыла һәм баштағы ҡиәфәтендә һаҡлана.
Испан ауылын төҙөүселәр үҙенсәлекле өлгө эҙләп 1600 ауылға бара. Эш һөҙөмтәһе булып 42 000 м² участка була, унда Испанияның төрлө төбәктәренән 117 йорттоң, урамдарҙың һәм майҙандарҙың күсермәһе урынлашҡан. Ҡайһы бер йорттар натураль ҙурлыҡта башҡарылған, башҡалары оригинал биналарҙың кесерәйтелгән күсермәһе булып тора. Испан ауылы биләмәһендә урынлашҡан биналар араһында —Утебо башняһы (Арагон), Авиланан инә торған ҡапҡалар йәки бөтөн бер кварталды барлыҡҡа килтергән йорттар бар. Дөйөм 400 м² майҙанда Барселонаның тирә-яғы өсөн хас булған аграр хужалығы өлгөләре урынлашҡан.

# Испан ауылы (Барселона)
## Сәнғәт һәм һөнәрҙәре

Испан ауылы шулай уҡ Һөнәрселәр ауылы булараҡ билдәле Тиҫтәләгән йылдар дауамында уның халҡы ҡунаҡтар менән үҙҙәренең шөғөлө менән ихлас уртаҡлашҡан. Әлеге ваҡытта бында 20-нән артыҡ һөнәрселек оҫтаханаһы урынлашҡан, килеүселәр унда быяла өрөүсе, итекселәр һәм башҡа оҫталарҙың эшен күҙәтә ала. Сувенир кибеттәре менән бер рәттән Испан ауылы биләмәһендә кафе, бар, ресторандар эшләй. Төп майҙаны йәйге ваҡытта концерттар үткәреү урыны булып хеҙмәт итә.

# Испан ауылы (Барселона)
## Эш графигы

* дүшәмбе — 09-00 сәғәттән алып 20-00 сәғәткә тиклем
* шишәмбе-йәкшәмбе, кесаҙна — 09-00 сәғәттән алып 00-00 сәғәткә тиклем
* йома — 09-00 сәғәттән алып 03-00 сәғәткә тиклем
* шәмбе — 09-00 сәғәттән алып 04-00 сәғәткә тиклем
Парк-музейға Монтжуик тауының йәйәүлеләр аллеяһы буйлап, шулай уҡ Испанияның майҙанынан Монжуик ҡәлғәһенә тиклем йөрөгән автобустар менән барырға була.
# Бекхэм Дэвид

Дэвид Роберт Джозеф Бекхэм (Бекем; ингл. David Robert Joseph Beckham, инглиз телендә әйтелеү: [ˈbɛkəm ˈdʒəʊzəf ˈdeɪvɪd ˈrɒbət]; 2 май 1975 йыл) — инглиз футболсыһы, ярымһаҡсы. Карьераһы дауамында «Манчестер Юнайтед», «Норт Преста Энд», «Реал Мадрид», «Милан», «Лос-Анджелес Гэлакси» һәм «Пари Сен-Жермен» клубтары өсөн сығыш яһай, шулай уҡ Англия йыйылма командаһы төҫтәрен яҡлай. Айырыуса тупты штраф һыҙатынан тибеүҙә һәм стандарт ударҙарында юғары оҫталығы менән билдәле. 2011 йылда донъяның иң юғары эш хаҡы алған футболсыһы тип таныла.
Бекхэмдың профессиональ спорт карьераһы 1992 йылда 17 йәшендә «Манчестер Юнайтед» менән контрактҡа ҡул ҡуйылғандан башлана. Бекхэм «Манчестер Юнайтед» менән Премьер-лигала — 6 тапҡыр, Англия Кубогында — 2 тапҡыр һәм чемпиондар лигаһы чемпионы титулын яулай. 2003 йылда ул «Реал Мадрид»ҡа күсә, унда дүрт миҙгел дауамында сығыш яһай, командалағы һуңғы миҙгелендә Испания чемпионатында еңә. 2007 йылдың ғинуарында Бекхэм «Лос-Анджелес Гэлакси» менән биш йылға дөйөм суммаһы 32,5 миллион доллар булған контрактҡа ҡул ҡуя. «Гэлакси» уйынсыһы булараҡ, Бекхэм Италияның «Милан» командаһы өсөн 2010—2009 йылдарҙа ҡуртым хоҡуғында уйнай. «Пари Сен-Жермендә» бер миҙгел үткәргәндән һуң, карьераһын тамамлай.
Бекхэм ФИФА версияһы буйынса «Йыл уйынсыһы» исемен ике тапҡыр яулай, 2004 йылда уҡ ул донъяның иң ҙур эш хаҡы алған футболсыһы була. Бекхэм Британияның УЕФА-ның Чемпиондар лигаһында 100 матч уйнаған беренсе футболсыһы. 2000 йылдың 15 ноябренән 2006 йылда донъя чемпионатына — карьераһы тамамланғанға тиклем Англия йыйылма командаһы капитаны була, ошо вазифала 58 уйын үткәрә. Бынан һуң да ул команда өсөн сығыш яһауын дауам итә, 2008 йылдың 26 мартында Францияға ҡаршы уйында Англия өсөн 100-сө уйынны үткәрә. 2003—2004 йылдарҙа спорт тематикаһы буйынса эҙләүҙәрҙә Google-да Бекхэм исеме иң популяр була һәм популяр, шул иҫәптән мода донъяһында ла, реклама бренды булып китә.
Бекхэм йырсы Girls Spice Виктория Бекхэм менән никахта (ҡыҙ фамилияһы — Адамс) өс улы: Бруклин Джозеф, Ромео Джеймс, һәм Дэвид Круз һәм бер ҡыҙы — Харпер Севен бар.
# Ефрем-Се

Ефрем-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сада-Яга йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Ефрем-Се
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000085996
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008599
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Владимир Оскал-оол

Владимир Базыр-оолович Оскал-оол (ысын исеме — Сат; 1920—1999) — совет тыва цирк артисы (эквилибрист, жонглер). СССР-ҙың халыҡ артисы(1980).

# Владимир Оскал-оол
## Биографияһы

1920 йылдың 31 декабрендә Чаш-Терек аймағында (икенсе мәғлүмәттәр буйынса — Кургаг-Ҡара-Суг тигән урында) Хондергейский сумоны (хәҙерге көндә Дзун-Хемчик кожууны, Тыва, Рәсәй) ярлы мал ҡараусы ғаиләһендә тыуған.
Чадан ҡалаһы мәктәбендә уҡыған. 1939 йылда Мәскәү Дәүләт цирк сәнғәте училищеһын тамамлаған, эквилибристика, жонглёрлык оҫталығына өйрәнгән.
1941 йылға тиклем Ҡыҙыл ҡалаһында В. Кок-оол исемендәге Тыва музыкаль драма театрының концерт бригадаһында эшләй.
1941 - 1945 йылдарҙа ул үҙе ойошторған Тыва театр училишеһының цирк бүлеген етәкләй. Был кафедраны 1945 йылда тамамлаусылар В. Оскал-Оол етәкселегендәге тимер сымдағы (милли уйындар, йолалар, ғөрөф-ғәҙәт элементтары менән) жонглерҙар һәм эквилибрист-бейеүселәр ансамбленең төп үҙәгенә әүерелә.
Уның етәкселегендә цирк төркөмө әкренләп популярлыҡ ҡаҙана һәм Союзгосцирктың танылған төркөмдәренең береһе булып китә.
Төркөм Һиндстан, Бирма, Индонезия, Монголия, Венгрия, Болгария, Көнсығыш Германия, Франция һ.б.илдәрҙә гастролдәрҙә йөрөй.
1940 йылдан ВКП(б) ағзаһы. Тыва АССР-ы Юғары Советының 1-2 саҡырылыш депутаты.

# Владимир Оскал-оол
## Биографияһы
### Ғаилә династияһы

Владимир Оскал-оол - Тывала беренсе цирк башҡарыусыһы, ҙур цирк династияһына нигеҙ һалыусы. Династияға уның ҡатыны һәм партнеры Дунзенмаа, уларҙың балалары Юрий һәм Тыва Автономиялы Совет Социалистик Республикаһының атҡаҙанған артисткаһы Майя Оскал-оол-Лозовик, ейәндәре Владимир һәм Долаана Оскал-оол, Маадыр һәм Саяна Лозовик һәм башҡалар инә.
2014 йылда Тыва менән Рәсәйҙең берләшеүенең 100 йыллығы айҡанлы, Оскал-оол династияһының вәкилдәре Тывала «Алтын Аждаһа» («Золотой дракон») циркы сығыштарын ойошторалар, унда Владимир Оскал-оолдың ейәне Долана, уның ире, Бельгия гражданины Лоик Молл, уларҙың ҡыҙҙары Шеннон һәм Калисса Орлана, шулай уҡ дрессировкалаусы Евгений Ким, Наталья Грачёва, Наталья һәм Геннадий Пикулиндар һәм манеж башҡа оҫталары ҡатнаша.

# Владимир Оскал-оол
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1955)
* Тыва АССР-ының халыҡ артисы (1963)
* РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1969)
* СССР-ҙың халыҡ артисы (14.02.1980)
* Ленин ордены (1949)
* «За трудовую доблесть» миҙалы (1949)

# Владимир Оскал-оол
## Вафаты

1999 йылдың 7 октябрендә Ҡыҙыл ҡалаһында вафат була. Ҡыҙыл ҡалаһы зыяратында ерләнгән

# Владимир Оскал-оол
## Хәтер

* В.Б. Оскал-оолдың 90 йәшенә Тываның Алдан-Маадыр исеме менән аталған милли музейында "Тыва циркы легендаһы" әҫәренең күргәҙмәһе ойошторолған, ул Оскал-оол ғаилә династияһы вәкилдәренең актив ҡатнашыуы һәм ярҙамы менән яһалған.
* Тыва гуманитар тикшеренеүҙәр институты Рәсәй географик йәмғиәте гранты ярҙамында 2014 йылда В.Б. Оскал-оол биографияһына арналған китап баҫтырып сығарған. Йыйынтыҡ мәҙәниәт докторы В. Ю. Сузукей тарафынан әҙерләнгән.
# Ундоша

Ундоша (Ундуша) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Поч-күле күл - Поча-йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 96 км.

# Ундоша
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000001410
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000141
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Юрсы районы

Юрсы районы (укр. Первомайський район, ҡырымтат. Curçı rayonı, Джурчы районы) — Ҡырым АР территорияһында урынлашҡан 14 райондың береһе. Райондың административ үҙәге — Юрсы .
Райондың майҙаны — 1474 км². Халыҡ тығыҙлығы — 27.39 кеше/км².
Телефон коды — +380 6552.

# Юрсы районы
## Халыҡ

2012 йылда бында 35 597 кешенең йәшәүе мәғлүм.
2001 йылғы Украина йән иҫәбен алыу буйынса милли составы:
* урыҫтар — 35,1 %
* ҡырым татарҙары — 21,5 %
* украиндар — 37,9 %
* белорустар — 1,7 %
* поляктар — 0,3 %
* молдавандар — 0,3 %.
# Кесе Киук

Кесе Киук — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Лисица йылғаһының һул ярына тамағынан 372 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Кесе Киук
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010600112115200026767
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202676
* Бассейн коды — 13.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Хворостань

Хворостань — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе, Липецк өлкәһе, Белгород өлкәһе, Курск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дон йылғаһының һул ярына тамағынан 1340 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 79 км.

# Хворостань
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Задонск ҡалаһынан Лиски ҡалаһына тиклем, Воронежот (башынан Воронеж һыуһаҡлағысына тиклем) һәм Тихая Сосна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010100812107000003355
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000335
* Бассейн коды — 05.01.01.008
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# 2011 йыл

III мең йыллыҡ :
XIX быуат — XX быуат — XXI быуат — XXII быуат — XXIII быуат :
Хронологик таблица :
2011 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 2011 MMXI |
| Юлиан стилендә | 2010 — 2011 ( 14 ғинуар) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2763 — 2764 ( 4 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7519 — 7520 ( 14 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5771 — 5772 ה'תשע"א — ה'תשע"ב |
| Мосолман календары | 1432 — 1433 |
| Боронғо әрмән календары | 1460 ԹՎ ՌՆԿ |
| Ҡытай календары | 4707 — 4708 (с 3 февраль) 庚寅 — 辛卯 белый тигр — белый заяц |
| Эфиопа календары | 2003 — 2004 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 2067 — 2068 |
| - Шака самват | 1933 — 1934 |
| Иран календары | 1389 — 1390 |
2011 (ике мең ун беренсе) йыл — кәбисә булмаған йыл, григориан календары буйынса шәмбе көндө башлана. Был беҙҙең эраның 2011 йылы, 3 мең йыллыҡтың 11 йылы, XXI быуаттың 11 йылы, XXI быуаттың 2 ун йыллығының 1 йылы, 2010 йылдарҙың 2 йылы.
* Татарстанда Ғабдулла Туҡай йылы.
* Рәсәйҙә космонавтика йылы.
* Бөтә донъя химия йылы.
* Бөтә донъя урман йылы.

# 2011 йыл
## Ваҡиғалар

* Рәсәйҙә йәйге ваҡыт бөтөрөлә.
* Япон АЭС-ы Фукусимала шартлау.

# 2011 йыл
## Вафат булғандар

* Людмила Гурченко, совет һәм Рәсәй актёры.
* Усама бен Ладен, Аль-Каида юлбашсыһы.
* Сергей Багапш, Абхазия Призиденты.
* Муаммар Каддафи, Ливия Призиденты.
* 21 июнь — Моталов Ғәйнетдин Хәйретдин улы, беренсе башҡорт дирижёры, БАССР-ҙың халыҡ артисы (1969).
# Бөйөк Лукиҙы ҡамау

Бөйөк Лукиҙы ҡамау — 1580 йылда Стефан Баторийҙың икенсе кампания барышында Речь Посполитая ғәскәре тарафынан Бөйөк Лукиҙы ҡамау һәм алыу. Бөйөк Луки ҡәлғәһе ҙур стратегик әһәмиәткә эйә була, сөнки уны алыу осрағында поляк ғәскәре өсөн Рус дәүләтенең территорияһына инеү мөмкинлеге һәм маневрҙар өсөн байтаҡ арауыҡ асыла. Атап әйткәндә, Псков һәм Новгород, шулай уҡ Тверь һәм Мәскәүгә һөжүм итеү мөмкин була. Шул уҡ ваҡытта Баторийға төньяҡ-көнбайыш ерҙәрҙә урынлашҡан рус ғәскәрҙәрен үҙәктән айырып алыу мөмкинлеге тыуа.

# Бөйөк Лукиҙы ҡамау
## Ҡамау барышы

50 мең кешенән торған (башлыса немец һәм венгр ялланыусылары) Баторий ғәскәренә воевода Иван Васильевич Воейковтың 6-7 мең кеше иҫәпләнгән гарнизоны ҡаршы тора.
Артиллерия утының һөҙөмтәлелеген кәметеү өсөн Воейков ҡәлғәне өҫтән аҫҡа тиклем тупраҡ тултырылған кәрниздәр менән уратып алырға бойора. Ошо сәбәптәр буйынса, 1 сентябрҙә башланған утҡа тотоу ҡәлғә диуарҙарына етди зыян килтермәй. Баторий стеналарҙы яндырыу мөмкин түгеллегенә төшөнөп, ҡәлғәне штурмлау тураһында әмер бирә, әммә был һөжүмдә 200-гә тиклем кешеһен юғалта. Шул ваҡытта гарнизонға сығыу мөмкинлеге тыуа, береһе ваҡытында король байрағы баҫып алына.
Баторий артиллерия утын тупраҡ менән һаҡланмаған ҡәлғә башняларына тупларға ҡарар итә, әммә уларҙан барлыҡҡа килгән янғынды гарнизонға һүндерергә мөмкин була. Ул саҡта ҡәлғә аҫтын ҡаҙып мина һалырға ҡарар ҡабул ителә. Тик шартлауҙар, емерелеүҙәргә ҡарамаҫтан, улар барлыҡҡа килгән уйымды ала алмай, сөнки ҡәлғә һаҡсылары, еүеш тиреләр менән уттан һаҡлана. Ниһәйәт, 5 сентябрҙең төнөнә ҡарай Баторийҙың бер отряды ҡәлғә башняһын яндыра. Көслө ел утты тиҙ арала тарата һәм һаҡлаусылар һөжүмгә етерлек ҡаршылыҡ күрһәтә алмай. Һөҙөмтәлә Баторий армияһы ҡәлғәгә бәреп инә. Бөтә ҡаланы һаҡлаусылар, шул иҫәптән Воейков, ҡала эсендә һуйышта һәләк була.
Шуныһы иғтибарға лайыҡ, талауҙар менән мауығып, Баторий һалдаттары уттың дары арсеналына яҡынлышыуын үткәреп ебәрә. Шул уҡ Дзялынский мәғлүмәттәре буйынса, арсенал шартлауҙан һуң яҡынса 200 талаусы вафат була

# Бөйөк Лукиҙы ҡамау
## Эҙемтәләре

Ҡала шул тиклем ныҡ емерелә, хатта ҙур табышҡа өмөт иткән Баторийҙың ялланған кешеләре ҙур бола сығара башлай. баторияны тулышҡан. Бары тик сираттан тыш түләүҙәр ярҙамында Баторий ғәскәр дисциплинһын тергеҙә һәм уны оборона нығытмаларын тергеҙеү менән шөғөлләнергә мәжбүр итә. Эштәр бер нисә аҙна дауам итә һәм поляк армияһының Ржевҡа һөжүмен тотҡарлай.
# Черпа-Ю

Черпа-Ю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Адзьва йылғаһының уң ярына тамағынан 163 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.

# Черпа-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000070432
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103007043
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Макату

Макату — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чулышман йылғаһының һул ярына тамағынан 205 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Макату
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100112115100001531
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100153
* Бассейн коды — 13.01.01.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Аҙбай

Аҙбай рус. Азбай — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Эткүл районындағы күл.

# Аҙбай
## Географияһы

Аҙбай күле Силәбе өлкәһе Эткүл районының Уй һәм Мейәс йылғалары араһында, Лебедевка ҡасабаһынан төньяҡ-көнбайышҡа 1,5 километрҙа урынлашҡан.
Екатеринбургтан төньяҡҡа Силәбегә китеп барышлай Эткүлде һәм Лебедевка тораҡ пунктын үтеп киткәндән һуң, Аҙбай күле. Екатеринбургҡа тиклем 320 км. Силәбенән 75 саҡрымда.
Географик координаттары: киңлеге — 54°41′36.72″N (54.693533), оҙонлоғо - 61°56′37.35″E (61.943709).
Яр буйындағы кеше йәшәгән урындар: Лебедевка, Лесной, Погудино ҡасабалары
Килгән халыҡ, палаткалар ҡороп, ҡырағай ял ойошторалар, ял итеү базалары юҡ. Кәмәлә йәки ярҙан балыҡ тотоп ял итергә мөмкин.
Аҙбай күлендә алтын һәм көмөш карась, алабуға ҡарпый.

# Аҙбай
## Тасуирламаһы

Ярҙары бик һөҙәк, һайлыҡлы, ташылдыҡ ҡомло.
* Күлдең өҫкө йөҙө майҙаны 1,5/1,2 км
* Максималь тәрәнлеге: 2,5м
* Уртаса тәрәнлеге: 1,5-2 метр
* Максималь оҙонлоғо һәм киңлеге (км): 1,7*1,5км
* Һыуының үтә күренеүсәнлеге, сафлығы: төньяҡ һәм көнсығыш ярҙары һаҙлыҡлы.
* Һыу сығанағы: атмосфера яуым-төшөмө иҫәбенә туҡлана.
* Мейәс йылғаһына ағып төшә
* Майҙаны: 1,8км
Кәмә менән төшөр урындары бар..
Ағаскүл һыуы тоҙ тәме итә, гидрокарбонатлы-хлоридлы-натрийлы типҡа инә.

# Аҙбай
## Флораһы һәм фаунаһы

Күл һаҙмырт, урыны менән ҡамышлыҡтар үҫә. Күлде ылымыҡтар, һаҙ үләндәре баҫып бара. Күл буйҙары урман-дала үҫемлектәренә бай, ҡайынлыҡтар уратып алған. Ярҙарында ҡыуаҡлыҡтар үҫә, ағаслыҡтар ярҙан кәмендә 100 метр алыҫлыҡта.
Күлдә табан балыҡ, алабуға, пелядь тереклек итә.

# Аҙбай
## Этимологияһы

Күлдең атамаһы башҡорт телендәге «Аҡбай» йә «Аҙбай» антропонимдарынан килеп сыҡҡандыр. Аҡ — аҡ, саф, хаҡ, бай — әфәнде, бай, күренекле тигәнде аңлата. Аҙ — күп булмаһа ла, етерлек, артығы кәрәкмәй тигәнде аңлатҡан исемде лә ҡушыуы мөмкин башҡорт кешеһе. Беҙ бит барына шөкөр итеп йәшәгән халыҡ.
Гидронимдың урыҫса әйтелештә килеп сығышы тураһында Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә былай тип яҙа:
Урыҫ телендә Аҙбайҙы Азбай тип яҙып йөрөтәләр.

# Аҙбай
## Шулай уҡ ҡара

* Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге
# Могат

Могат — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Морд-Ега йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Могат
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010600112115300017969
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301796
* Бассейн коды — 14.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Аргиллит

Аргиллит (от бор. грек. ἄργιλλος — «балсыҡ» и λίθος — «таш») — тығыҙлану, һыуһыҙлану һәм цементлану нәтижәһендә балсыҡтан хасил булған ултырма тау тоҡомо. Кварц, ҡыр шпаты һәм карбонаттар катнашындағы балсыҡлы минералҙардан ғибәрәт, 40-60 % өлөшө 0,01 мметрҙан кәмерәк үлсәмле киҫәксектәрҙән тора. Балсыҡтарҙан айырыуса ҡатылығы һәм һыуҙа ебемәүсәнлеге менән айырыла.
Цемент, керамзит һәм һирәк осраҡтарҙа төҙөлөш керамикаһы әҙерләү өсөн сеймал. Гиббсит ҡатнаш каолин аргиллиттарын утҡа сыҙам материал (флинтклей) итеп файҙаланырға мөмкин.
# Самосюк Борис Алексеевич

Самосюк Борис Алексеевич (29 сентябрь 1957 йыл) — рәссам, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2010). 1993 йылдан Рәсәй Федерацияһы Рәссамдар союзы ағзаһы.

# Самосюк Борис Алексеевич
## Биографияһы

Самосюк Борис Алексеевич 1957 йылда Өфөлә эшсе ғаиләһендә тыуған. Мәктәптән «Башкиргражданпроектта» эшләй, армияла хеҙмәт итә.
1984 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтының художество-график факультетын тамамлай.
1993 йылдан Рәсәй Федерацияһы Рәссамдар союзы ағзаһы. Һынлы сәнғәт, графика (офорт: ҡоро энә, уйҙырып төшөрөлгән штрих, лавис; пластикала гравюра, пастель, акварель, ҡатнаш техника), декоратив скульптура техникаларында эшләй.
Борис Самосюктың эштәре М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында (Өфө), Заманса сәнғәт музейында (Мәскәү), Ростов өлкә һынлы сәнғәт музейында (Дондағы Ростов), Эрбет дәүләт һынлы сәнғәт музейында (Свердловск өлкәһе), Екатеринбург дәүләт һынлы сәнғәт музейында, Силәбе өлкә картиналар галереяһында, Екатеринбург, Магнитогорск, Калининград, Краснодар, Маастрихт (Голландия) картиналар галереяларында, Рәсәй, Украина, Франция, Израиль, Германия, Голландия, Италия, Япония, Англия, Канаданың галерея һәм шәхси коллекцияларында, бынан тыш, Байненың (Франция) хәҙерге заман сәнғәт музейында, Белград «Прогресс» художество галереяһында (Югославия), Риеки университетында (Хорватия) һаҡлана.
Ғаиләһе: ҡатыны, Ольга Самосюк (1958 й., Өфө), Магнитогорск педагогия институтының художество-график факультетын тамамлаған , 1993 йылдан Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы, ҡыҙы, улы бар.

# Самосюк Борис Алексеевич
## Эштәре

«Цветение сирени», «Улица Нагорная», "Ул. Лесная2, «Сны о Пенджикенте», «Всадники», «Путешествие на Восток», «Похищение Европы», «Поединок», «Мегера», «Крыльцо», «Изображение 247-1», «Дорога к магазину», «Домик в лесу», «Весна 005», «Ангел Тьмы».

# Самосюк Борис Алексеевич
## Күргәҙмәләре

Самосюк Борис Алексеевич — 1983 йылдан республика, төбәк, төбәк-ара, бөтә рәсәй, халыҡ-ара һәм сит ил күргәҙмәләре ҡатнашыусыһы.

# Самосюк Борис Алексеевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2010).
Башҡортостан Республикаһы Рәссамдар союзының баҫма графика буйынса Урал триенналеһының I һәм II дипломдары (1995, 1998).
III Республика конкурс-күргәҙмәһенең дипломы, 2-урын (һынлы сәнғәт) (2006).
III — халыҡ-ара биеннале графикаһы дипломы, Санкт-Петербург (2006).
Башҡортостан Республикаһының Рәссамдар союзы дипломы (2009).
Рәсәй Федерацияһы Рәссамдар союзының көмөш миҙалы (2013)
Рәсәй Федерацияһы Рәссамдар союзының алтын миҙалы (2014)