yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Гелати монастыры

Кутаиси янында Богородицаның Гелати монастыры — Грузияла иң ҙур урта быуат монастыры. Дини һәм мәҙәни тормош үҙәге, XVI быуаттың 2-се яртыһынан 1814 йылға тиклем католикос резиденцияһы. Бөтә донъя мираҫы ҡомартҡыһы (1994).
Монастырға1106 йылда батша Давид IV Төҙөүсе нигеҙ һала һәм уның кәшәнәһе була. Собор сиркәүе 1125 йылға тиклем төҙөлә һәм тағы биш йыл мозаикалар менән биҙәлә, улар Кавказ аръяғында иң матуры тип һанала. Шул ваҡытта монастырь Гелати академияһы урыны булып иҫәпләнә, уның ағзалары боронғо грек философияһы менән йәнле ҡыҙыҡһына.
XIII быуатта монастырь ансамбленә Изге Николай һәм Изге. Георгий сиркәүҙәре, шулай уҡ өс яруслы ҡыңғырау өҫтәлә. Стенаға рәсем төшөрөү сәнғәте XII быуаттан алып XVIII быуатҡа тиклем грузин тарихының төрлө осорона ҡарай; бигерәк тә батшаларҙың портреттары иғтибарға лайыҡ. Элек монастырҙа күп кенә ҡиммәтле иконалар һәм биҙәү-ҡулланма сәнғәте әйберҙәре һаҡланған; улар совет осоронда тартып алынған һәм музейҙарға таратып бирелгән.
* Гелати монастыры комплексы
* Гелати монастыры комплексы
* Гелати монастыры. Кутаиси яғынан инеү юлынан күренеш
* Изге Георгий сиркәүе
* Изге Николай сиркәүе
* Манара
* Богородица Раштыуаһы соборы
* Соборҙа портал
* Соборҙа фрескалар
* Соборҙа фрескалар
# Әхмәтйәнов Мөхтәр Сафа улы

Әхмәтйәнов Мөхтәр Сафа улы (22 сентябрь 1922 йыл — 25 февраль 2000 йыл) — 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия сержанты, Ҡыҙыл Йондоҙ ордены һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.

# Әхмәтйәнов Мөхтәр Сафа улы
## Биографияһы

Мөхтәр Сафа улы Әхмәтйәнов 1922 йылдың 22 сентябрендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районы Асҡар ауылында тыуған. Ҡыҙыл Армияға Әбйәлил район хәрби комиссариаты тарафынан 1941 йылдың 7 декабрендә саҡырыла. 7 гвардия кавалерия корпусының 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 148‑-се гвардия артиллерия-миномёт полкы 5‑се батарея разведчигы булып хеҙмәт итә.
Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән батырлығы өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (батырлыҡ күрһәткән көндәре: 14.02.1944, 17.04.1944; подразделениның 1944 йылдың 7 июлендәге 19/н номерлы приказы) менән бүләкләнә. Ә 1945 йылдың 31 мартында II дәрәжә Ватан һуғышы орденына лайыҡ була (батырлыҡ күрһәткән көндәре: 16.02.1945, 17.02.1945; подразделениның 1945 йылдың 31 мартындағы 12/н номерлы приказы). Наградлау ҡағыҙында был турала ошолай һүрәтләнә:
* 1945 йылдың 2 февралендә һуғышта разведчик булып эшләп, Әхмәтйәнов Мөхтәр Сафа улы көньяҡ-көнсығыш районда дошман пехотаһының һәм танктарының, Репли частәренең тупланыуын асыҡлай. Батарея уты менән пехота таратыла. Шул уҡ һуғышта, немец батальоны 58-се гвардия кавалерия полкының 1-се эскадронына һөжүмгә күтәрелгәс, иптәш Әхмәтйәнов 1-се эскадронындың уң флангы буйынса атыусы станоклы пулеметты асыҡлай, ул батарея уты менән туҡтатыла.
* 1945 йылдың 17 февралендә Браллентиндан көнсығыштараҡ таҡта ярыу заводы районында шәхси ҡоралынан ике дошман һалдатын юҡ итә. II дәрәжә Ватан һуғышы орденына лайыҡ.
2000 йылдың 25 февралендә вафат була. Сибай ҡалаһында ерләнгән.

# Әхмәтйәнов Мөхтәр Сафа улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1944)
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены(1945)
# Хмелевка (Юрга ҡушылдығы)

Хмелёвка (Змеевка) — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юрга йылғаһының һул ярына тамағынан 117 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Хмелевка (Юрга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Есет йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Тура һәм Тавда йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502612111200004223
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200422
* Бассейн коды — 14.01.05.026
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Бабурин Михаил Фёдорович

Бабурин Михаил Фёдорович (19 сентябрь (2 октябрь) 1907 йыл — 9 сентябрь 1984 йыл) — скульптор. СССР Художество академияһы академигы (1973). СССР-ҙың (1978) һәм Башҡорт АССР-ының халыҡ рәссамы (1965). Беренсе дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1950).

# Бабурин Михаил Фёдорович
## Биографияһы

Михаил Бабурин Федорович 1930 йылда Ленинградта Юғары художество-техник институтты тамамлай. 1932—1936 йылдарҙа аспирантурала уҡый. 1961—1984 йылдарҙа В. И. Суриков исемендәге Мәскәү сәнғәт институтында һәм Пенза сәнғәт училищеһында уҡый.
СССР сәнғәт академияһының мөхбир ағзаһы (1973). Монументаль, монументаль-декоратив һәм станокта башҡарылған скульптуралар өлкәһендә эшләй. Башҡортостандың Рәсәйгә ҡушылыуының 400 йыллығы хөрмәтенә һәйкәл авторы.

# Бабурин Михаил Фёдорович
## Хеҙмәттәре

* Өфөлә Башҡортостандың Рәсәйгә ҡушылыуының 400-йыллығы хөрмәтенә монументаль һәйкәл «Дуҫлыҡ». Бронза, гранит. 1965
* «Хеҙмәт тантанаһы. Башҡортостан». СССР мәҙәниәт министрлығы бинаһында рельеф
* «Йыр» скульптураһы (бронза, 1957, Рус музейы, С.-Петербург)
* В. Г. Белинский бюсы Пенза өлкәһенең Белинский станцияһында
* В. И. Ленин һәйкәле (1967, архитектор Гаврилов менән берлектә) Ленин майҙаны, Өфө.
* «Дан» скульптураһы (бронза, 1972, Кострома ҡалаһы).
* Рәсәй ерендә (Тантана). Бронза. 1975. Третьяков галереяһы

# Бабурин Михаил Фёдорович
## Белеме

* Ленинград художество-сәнәғәт техникумы, 1922—1925
* Юғары художество-техник институт (ВХУТЕИН), 1926—1930 — етәксеһе В. В. Лишев
* Сәнғәт академияһы аспирантураһы (ИЖСА), 1932—1936 — етәксеһе А. Т. Матвеев.

# Бабурин Михаил Фёдорович
## Ғаиләһе

* Бабурина Надежда Михайловна — ҡыҙы, сәнғәт белгесе, «М. Врубель. Тормош биттәре», «Рәссам Саврасов», «Революцияға йәлеп ителгәндәр», «Владимир Цигаль», «Мәскәү Кремле» һәм башҡа фильмдәрҙең сценарий авторы.

# Бабурин Михаил Фёдорович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* СССР-ҙың халыҡ рәссамы (1978)
* Беренсе дәрәжә Сталин премияһы (1950) — «В. И. Ленин һәм И. В. Сталин — Совет дәүләтенә нигеҙ һалыусылар һәм етәкселәре» барельеф скульптураһы өсөн (авторҙашы менән)
# Абҙаҡ (һауыҡтырыу‑спорт комплексы)

«Абҙаҡ» — Белорет районында һауыҡтырыу‑спорт комплексы.

# Абҙаҡ (һауыҡтырыу‑спорт комплексы)
## Урынлашыуы

Белорет районында Ҡырҡтытау һырты армытында, Яңы Абҙаҡ тимер юл станцияһынан көньяҡ-көнбайышҡа 2,5 км һәм Белорет ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 30 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Тау саңғыһы үҙәгенән һәм ял йортонан тора.

# Абҙаҡ (һауыҡтырыу‑спорт комплексы)
## Эшмәкәрлеге

Тау саңғыһы үҙәгенә яҡынса 18 км оҙонлоҡтағы, 300 м ашыу бейеклектән төшкән 13 тау саңғыһы трассаһы (слалом һәм гигант слалом өсөн 4 трассаның Халыҡ‑ара тау саңғыһы спорты федерацияһы сертификаты бар), 5 бугель һәм 1 канат-кресло күтәргесе, балалар өсөн лифт (сәғәтенә 5000 кешене үткәрә ала), саңғыла йүгереү трассалары (10 км), биатлон үҙәге, атыу-стенд комплексы, ҡунаҡхана һ.б. инә. Ял йортонда (500 урын) спорт залдары, теннис корты, аквапарк, зоопарк, күңел асыу үҙәге, 2 медпункт, спорт һәм туристик ҡорамалдар прокаты пункты, ресторан, кафе, мунса, сауналар, китапхана һ.б. бар. Ағиҙел, Оло һәм Кесе Инйәр, Еҙем, Кесе Ҡыҙыл, Нөгөш йылғалары буйлап һыу маршруттары, Шүлгәнташ, Киндерле мәмерйәһе, Ҡыҙылъяр мәмерйәһенә спелеомаршруттар, һыбай йөрөү өсөн маршруттар, һыбай йөрөү мәктәбе эшләй. «Абҙаҡ» базаһында тау саңғыһы спорты һәм биатлон буйынса бөтә Рәсәй ярыштары үткәрелә.

# Абҙаҡ (һауыҡтырыу‑спорт комплексы)
## Ҡыҫҡаса тарихы

1975 йылда Магнитогорск металлургия комбинатытының «Абҙаҡ» ял йорто булараҡ асыла, 1996 йылда алып «Магнитогорск металлургия комбинаты» ААЙ‑ның «Абҙаҡ» һауыҡтырыу‑спорт комплексы, 2003 йылда — «Абҙаҡ» ЯСЙ.
# Әл-Инсән сүрәһе

Әл-Инсән сүрәһе (ғәр. سورة الإنسان‎, Кеше ) — Ҡөрьән Кәримдең 76 сүрәһе. Мәҙинәлә иңгән сүрә, 31 аяттан тора.
# Хартмансдорф-Райхенау

Хартмансдорф-Райхенау (нем. Hartmannsdorf-Reichenau) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1130 кеше йәшәй. Майҙаны — 28,31 км². Диңгеҙ кимәленән 569 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 1762 һәм автомобиль коды DW.
# Үтәй (Ырымбур өлкәһе)

Үтәй (рус. Утеево) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыҙыл Гвардия районы ауылы.

# Үтәй (Ырымбур өлкәһе)
## Халҡы

2010 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса татарҙар (93,6%) һәм башҡорттар (6,4%) йәшәй.

# Үтәй (Ырымбур өлкәһе)
## Билдәле шәхестәре

* Ниғмәтуллин Әхәт Зәйнетдин улы (1921—2015) — әҙәбиәт белгесе, шағир, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (1993), профессор (1996).
# Ермолаево мәсете

«Рамаҙан» мәсете — Көйөргәҙе районы Ермолаево ауылындағы мәсет. Мәсет райондан сыҡҡан эшҡыуарҙар һәм район предприятиелары тарафынан йыйылған хәйриә фонды ярҙамында төҙөлә. Идеяны Башҡортостандың беренсе президенты Мортаза Рәхимов, Көйөргәҙе районына сәфәре ваҡытында әйтә. Нигеҙ һалыусыһы Көйөргәҙе районы хакимиәте башлығы Ҡотлоәхмәтов Әхәт Йәүҙәт улы. Дөйөм майҙаны 300 м кв.

# Ермолаево мәсете
## Тарихы

Уға нигеҙ 2004 йылдың сентябрендә һалынған. Беренсе нигеҙ ташын һалырға БР диниә назараты мөфтөфө Нурмөхәмәт Ниғмәтуллин килә.
2008 йылдың 28 ғинуарында рәсми асылды. Мәсет ике ҡатлы, ике манаралы. Беренсе ҡатта ирҙәр өсөн намаҙ уҡыу урыны, ашхана һәм тәһәрәт бүлмәләре, аҫҡы(цоколь) ҡатта уҡыу залы, ҡунаҡхана һәм эш бүлмәләре урынлашҡан. Тағы ла беренсе ҡатта сөннәтсә урынлашҡан. Ул балкон формаһында. Был сөннәтсәлә бер юлы йөҙ ҡатын- ҡыҙ намаҙ уҡый ала. Асылған ваҡыттағы тантанаға Башҡортостан Республикаһы диниә назараты мөфтөйө Нурмөхәмәт хәҙрәт Ниғмәтуллин, Рәсәй дәүләт Думаһы депутаттары, күрше район хакимиәт башлыҡтары, һәм имам-хатибтары килде.
Тыш яҡтан ҡыҙыл кирбестән эшләнгән. Инеү ике яҡтан, ал яҡтан Дуҫлыҡ урамы яғынан һәм артҡы ишек Көнсығыш урамына ҡарай. Манараларының өҫ яғы алтын менән көпләнгән, бейеклеге 17 метр.

# Ермолаево мәсете
## Имамдары

1. Имам- хатиб Хәлилов Азат Насретдин улы 2008 йылдың 28 ғинуарынан алып(асылған көндән) 2021 декабрь айынаса
2. Имам- хатиб Шабаев Ильяс Идеал улы - 2022 йыл
Был тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып Википедия проектына ярҙам итә алаһығыҙ.
# Фосиха

Фосиха — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Каракан (Үрге Каракан) йылғаһының уң ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Фосиха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200512115200004268
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200426
* Бассейн коды — 13.01.02.005
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Оло Кокшага (ҡурсаулыҡ)

Оло Кокшага дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы (рус. Госуда́рственный приро́дный запове́дник «Больша́я Кокша́га») — Рәсәйҙең Марий Эл Республикаһы Килемарский һәм Медведев райондары территорияһындағы ҡурсаулыҡ (айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәһе).

# Оло Кокшага (ҡурсаулыҡ)
## Тарихы

1993 йылдың 14 мартында Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте Министрҙар Советы ҡарары менән Оло Кокшага йылғаһы бассейнының уникаль тәбиғи комплекстарын һаҡлау һәм өйрәнеү маҡсатында ойошторола. Элегерәк Марий Элдең был тәбиғәт биләмәһендә «Марий» ҡурсаулығы булған. 1972 йылдың эҫе, ҡоро йәйендә территорияһы тулыһынса янғандан һуң бөтөрөлә.
Элек ҡурсаулыҡ аша Нолка-Яңы Цинглок тимер юл линияһы үтә, әммә ул 1990-сы йылдарҙа һүтеп алына.

# Оло Кокшага (ҡурсаулыҡ)
## Урынлашыуы

Шул уҡ исемле йылғаның урта ағымында, Йошкар-Оланан көнбайышҡа табан 40 км алыҫлыҡта, Старожильск ауылынан саҡ ҡына юғарыраҡ урынлашҡан. Ҡурсаулыҡтың майҙаны 21 428 гектар тәшкил итә.

# Оло Кокшага (ҡурсаулыҡ)
## Йылғалары һәм күлдәре

Ҡурсаулыҡ территорияһынан Оло Кокшага, Шеженер, Витьюм, Шамка, Арья йылғалары аға. Шушер күле бар.
Ҡурсаулыҡты һаҡлау режимы ҡәтғиләшеү сәбәпле, Оло Кокшага буйлап байдарка маршрутын Киров өлкәһенең Санчурск ауылынан түгел, ә Старожильск ауылынан башларға тура килә.

# Оло Кокшага (ҡурсаулыҡ)
## Климаты

Климаты уртаса континенталь. Ҡыш һыуыҡ, йәйен уртаса эҫе була. Яуым-төшөмдөң уртаса йыллыҡ күләме — 538 мм. Вегетация осоро 128 көн дауам итә.

# Оло Кокшага (ҡурсаулыҡ)
## Флора и фаунаһы

Ҡарағай урмандары (лишайник, оҙон мүк, ҡара көртмәле, сфагнум үҫә) киң таралған. Ҙур майҙандарҙы ҡайын урмандары биләй. Оло Кокшага йылғаһы буйында йүкә, имән урмандары үҫә. Ҡара ерек осрай. Флораһында 700-ҙән ашыу төр үҫемлек иҫәпләнә.
Хайуандары: мышы, аҡ ҡуян, ҡабан, тейен. Йыртҡыстарҙан һыуһар, йәтсә, көҙән, бүре, һоро айыу бар.
86 төр ҡош йәшәй. Һуйыр һәм ҡор бар. Күсәр (һуна өйрәк, сыйылдаҡ сөрәгәй һәм сытырҙаҡ сүрәгәй, һоро торна, һоро ҡауҙы) һәм йыртҡыс (ҡор ҡарсығаһы, бүҙәнә ҡарсығаһы) ҡоштар, "Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабы"на индерелгән һирәк ҡоштарҙан кәлмәргән оя ҡора.
Һыу ятҡылыҡтарында — суртан, йылға ҡондоҙо, сабаҡ, табан балыҡ, ҡарабалыҡ һ.б..
# Ғимран (исем)

Ғимран (исем) — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла

# Ғимран (исем)
## Этимология

Ғимран ғәрәп теленән — культуралы

# Ғимран (исем)
## Билдәле кешеләр

Мағазов Ғимран Сәйетйәғәфәр улы (?—1918) — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре.
Яҡупов Ғимран Гәрәй улы (1913 йыл — июль, 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры. Ҡыҙылармеец. Һуғышҡа тиклем колхоз рәйесе була.
Әхмәтйәнов Ғимран Хәбибйән улы (21 декабрь, 1918 йыл — 6 февраль, 1945 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия өлкән лейтенанты. «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән наградланған
Ғәбитов Ғимран Хәмит улы (20 март 1958 йыл) — муниципаль хеҙмәткәр, нефть сәнәғәте эшмәкәре. 2011 йылдың мартынан Башҡортостан Республикаһы Архангел районы хакимиәте башлығы. 2004—2007 йылдарҙа «АНК „Башнефть“» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең башҡарма директоры, генераль директоры, 2007—2008 йылдарҙа Ырымбурҙағы «ОренбургНИПИнефть» асыҡ акционерҙар йәмғиәте генераль директорының фән буйынса урынбаҫары.

# Ғимран (исем)
## Фамилия

Ғимранов Мансур Ғимран улы (13 август 1917 — 8 ғинуар 2009) — ғалим-микробиолог, медицина фәндәре докторы (1969), профессор (1970). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1970), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы

# Ғимран (исем)
## Атаһының исеме

Ғимранов Мансур Ғимран улы (13 август 1917 — 8 ғинуар 2009) — ғалим-микробиолог, медицина фәндәре докторы (1969), профессор (1970). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1970), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1968)
Өмөтбаев Рамаҙан Ғимран улы (7 апрель 1924 йыл — 24 август 1997 йыл) — совет партия-дәүләт эшмәкәре, ғалим-иҡтисады, яҙыусы. 1967—1975 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы Рәйесе урынбаҫары. БАССР-ҙың 4—9‑сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1989 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1967). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1958). Ленин (1957), II дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм «Почёт Билдәһе» (1974) ордендары кавалеры. Әбйәлил районының Ким Әхмәтйәнов исемендәге премияһының беренсе лауреаты (1993). Баймаҡ районы һәм Баймаҡ ҡалаһының Почётлы гражданы.
Зөбәйҙуллин Әҡсән Ғимран улы (1915 йыл, Башҡортостан Республикаһы Миәкә районы Кесе Кәркәле ауылы — 23 февраль 1943 йыл, Украина ССР-ы Ворошиловград өлкәһе) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия рядовойы, гвардия ҡыҙыларармеецы
Миһранов Ғәлимулла Ғимран улы (1924—2005) — педагог һәм йәмәғәт эшмәкәре, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1963). «Почёт билдәһе» ордены (1972) кавалеры.
Солтангәрәев Рәшит Ғимран улы (15 декабрь 1935 йыл — 5 ноябрь 2000 йыл) — башҡорт яҙыусыһы. 1966 йылдан — КПСС, 1971 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (1996) һәм БАССР-ҙың (1985) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1978).
# Юн-Яха (Хальмер-Яха ҡушылдығы)

Юн-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Хальмер-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Юн-Яха (Хальмер-Яха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300040269
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304026
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Губс

Губс — Рәсәйҙәге йылға. Краснодар крайы,Адыгей Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ходзь йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.

# Губс
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Лаба йылғаһы башынан Чамлык йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06020000712108100003649
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108100364
* Бассейн коды — 06.02.00.007
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Аҙна

Аҙна — ваҡыт берәмеге, ете тәүлектән торған ваҡыт араһы. Бер көндән күберәк, бер айҙан кәмерәк. Хәҙерге ваҡытта ҡулланылған тәртип буйынса, шул иҫәптән мосолман һәм григориан календарҙары буйынса, ете көндән тора.
Аҙнаның ете көн дауамлығы ISO 8601 Халыҡ-ара стандартында раҫланған: аҙна — ете тәүлек ваҡыт арауығы (ISO 8601, пункт 2.2.9) календар аҙна — дүшәмбенән башланған көндәр арауығы (ISO 8601, пункт 2.2.8.).
Бер йылда 48 аҙна була. Аҙнаның һәр көнөнә исем бирелгән.

# Аҙна
## Башҡортса аҙна көндәре

Башҡорттар ISO 8601, пункт 2.2.8. буйынса календар аҙнаны дүшәмбенән башлап һанай. Мосолман календары буйынса иһә аҙна йома көн менән тамамлана һәм шәмбенән башлана. Шуға күрә башҡорт телендә "йома" һүҙе "аҙна" тигәндең синонимы ла булып тора.
   * Хәсән Өфөлә бер йома буйы торҙо. Т. Байышев.

# Аҙна
## Көн атамаларының килеп сығышы

Башҡорттар, мосолман булһалар ҙа, кесе йома һәм йоманан башҡа аҙна көндәренең атамаларын ғәрәптән түгел, фарсы теленән алған. Фарсы телендәге пәнжешәмбе һүҙен генә башҡорт телендә элгәре «кесаҙна» тип йөрөтһәләр, һуңғы йылдарҙа «кесе йома» тип атауға күстеләр. Кесаҙна — кесе аҙна тигәндән алынған булған. Билдәле булыуынса «аҙна» һәм «йома» һүҙҙәре синоним булараҡ йәшәп килгән.
Иран календары буйынса аҙна шәмбе көн башлана һәм йома көн менән тамамлана.
* Шәмбе (фарсы شنبه‎);
* Йәкшәмбе (фарсы یکشنبه‎);
* Дүшәмбе (фарсы دوشنبه‎);
* Шишәмбе (фарсы سه شنبه‎);
* Шаршамбы (фарсы چهارشنبه‎);
* Кесаҙна (Кесе йома) (фарсы پنجشنبه‎);
* Йома (фарсы جمعه‎) йәки аҙна (фарсы آدینه‎)
Йәкшәмбенән алып кесе йомаға тиклем көн атамалары «шәмбе» һүҙенә фарсыса рәт һандарын ҡушыу юлы менән яһалған: йәкшәмбе — «бер-шәмбе», дүшәмбе — «ике-шәмбе» һәм башҡалар. Йома көнөнөң атамаһы ғәрәп телендәге «йыйылыу» — йәмәғәт менән уҡылған йома намаҙы менән бәйле килеп сыҡҡан

# Аҙна
## Башҡорт халҡында аҙна көндәренә бәйле исемдәр

Башҡорт халҡында баланың ниндәй көндә донъяға килеүенә ҡарап ҡушылған исемдәр булған. Шулар араһында иң күбеһе - "аҙна" һүҙенән.
* Аҙна
Аҙнабай, Аҙнабикә, Аҙнағол, Аҙнай, Аҙнаҡай, Аҙналы
* Йәкшәмбе
Йәкшәмбәт, Йәкшәмбикә
* Дүшәмбе
Дүсәмбәт, Дүсәмбикә
* Шишәмбе
Сисәмбай, Сисәмбикә
* Шаршамбы
Шаршамбикә
* Йома
Йомабай, Йомаш, Йомагилде, Йомабикә
# Ильинка (Чир ҡушылдығы)

Ильинка — Рәсәйҙең Ростов өлкәһе Боков районы биләмәләрендә ағыусы йылға. Чир йылғаһының һул ҡушылдығы, уның тамағынан 228 км өҫтәрәк ҡоя. Йылға оҙонлоғо 12 км, һыу йыйыу бассейнының майҙаны — 94,2 км.

# Ильинка (Чир ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Дон һыу бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы - Чир йылғаһы. Йылғаның бассейны — Дон йылғаһы (һыу бассейнының Рәсәйҙәге өлөшө).
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010300812107000009665.

# Ильинка (Чир ҡушылдығы)
## Тасуирлама

Йылға Боков районының Ильин утарынан өҫтәрәк башлана. Район эсендәге грунтлы юлдар буйлап Коньков утарына тиклем аға, уны киҫеп сыға һәм Чир йылғаһына ҡоя.
Боков районы "Боков " совхозында был йылғала быуа төҙөлгән.

# Ильинка (Чир ҡушылдығы)
## Иҫкәрмә

* ↑ Государственный водный реестр РФ: Река Ильинка (билдәһеҙ).
* ↑ Отчет об инженерно-геологических изысканиях под строительство пруда на реке Ильинке 2019 йыл 14 декабрь архивланған.
# Мәхмүзә (йыр)

Мәхмүзә (йыр) (урыҫ. Махмуза (песня) — нахаҡҡа ғәйепләнеп һөргөнгә ебәрелгән иренән ҡалмайынса, һөйгән йәре артынан һөргөнгә киткән батыр йәш ҡатын Мәхмүзә тураһындағы йыр.

# Мәхмүзә (йыр)
## Тарихы

Йыр 1840 йылдарҙа булған ваҡиғаға арнала. Алсынбай ауылынан (хәҙерге Әбйәлил районы) Сафа ҡарттың Мәхмүзә исемле ҡыҙы бик яратып ярлы ғына көтөүсе егеткә кейәүгә сыға. Эшлекле, һылыу ҡыҙҙың был ҡарары байҙарға оҡшамай, шуға ла улар, көтөү малдарын урлаған, тигән нахаҡ бәлә тағып, Мәхмүзәнең ирен һөргөнгә ебәрәләр. Ҡыйыу йәш ҡатын (уны «башҡорт декабристкаһы» тип тә атап булалыр) ире менән бергә һөргөндә киткән мәлдә уның ире, үҙҙәренең аяныслы яҙмышы тураһында йыр сығарып, оҙатырға йыйылған халыҡ алдында йырлай.

# Мәхмүзә (йыр)
## Йырҙы башҡарыусылар

Был йырҙы 1991 йылдың июнь айында Хәйбулла районында мәшһүр ҡурайсы Йомабай Иҫәнбаевтың 100 йыллығына арналған байрамда Әбйәлил районының Үтәгән ауылынан 74 йәшлек уҡытыусы Сафин Мөхтәр Сафый улы башҡара, өҫтәүенә тарихын да һөйләп ишеттерә. Юлай Ғәйнетдинов билдләүенсә, йырҙың көйө 1894 йылда музыка белгесе Сергей Рыбаков ҡурайсы Мәғәфүр Ҡараҡаев башҡарыуында яҙып алған «Мәхмүзә» көйөнә тап килә.
Йырҙы Мөхтәр Сафиндың ҡатыны Шәмсиә Мофәззалова Әбйәлил районы Алсынбай ауылында йәшәгән өс туған ағаһы 78 йәшлек Хажмөхәмәт Солтановтан магит таҫмаһына яҙҙырған була.

# Мәхмүзә (йыр)
## Йырҙың тексы

    Елһеҙ генә көндә елп-елп итә
    Суртанды ла күлдең тирәге.
    Йәшлек кенә менән белмәгәнмен
    Дуҫ-иш икән донъя кәрәге.
    Алтын ғына һарай, быяла тәҙрә
    Шәм шөғләһе төшөр битеңә.
    Илама ла, йәнейем, әй Мәхмүзә,
    Тыуған илең төшөр иҫеңә.
    Зәлек йылғаһының буйҙарында
    Үҫәр микән бер саҡ ҡуйы һаҙ.
    Дуҫ-иштәрем күп тип йөрөгәйнем —
    Дошмандарым күберәк, дуҫ-иш аҙ.
    Зәбер күләүеге шау муйылдыҡ
    Сыбал ғына буйы һары тал.
    Әллә генә күрәм, әллә лә юҡ,
    Атаҡайым, сығып ҡарап ҡал.
    Себерҙәргә сығып киткән саҡта
    Бер ҡараным артҡа ҡайырылып.
    Ҡарамаҫ та инем, ай, ҡайырылып,
    Тыуған илем ҡалды айырылып.
    Иртәнсәккәй тороп, йүгереп мендем
    Себеш кенә тауының биленә.
    Иҫән генә булһаҡ, беҙ ҡайтрбыҙ
    Тыуып ҡына үҫкән илемә.
    Себер еркәйҙәре, әй, ер түгел
    Кәкүк тә генә саҡрар ил түгел.
    Себер ерҙәрендә йөрөһәм дә,
    Хур булыр ҙа иркәй мин түгел.
    Һыйырүлгән тауҙың битләүендә
    Байҙың йылҡыларын көттөм мин.
    Ялған бәләләрҙе яғып миңә
    Себер ерҙәренә киттем мин.
    Суртанды ла буйы өс өйрәк
    Һауаларға осмай шаңҡымай.
    Тыуған ғына ерем Себер түгел,
    Тыуған ауылым минең Алсынбай.
    Алыҫтарҙан күгәреп күренеп ята
    Урал тауҙарының үңере.
    Себер һөргөнөндә үтәр микән
    Ир-егеткәйҙәрҙең ғүмере.
    Сусаҡ тауҡайының ауылында
    Бер ҡош һайрай ҡанат ҡағынып.
    Ошо йырҙарымды мин сығарҙым
    Тыуған илкәйемде һағынып.