yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Мари халыҡ йыры

Мари халыҡ йыры — мари мәҙәниәте үҫеше барышында йырҙың һүҙҙәре һәм көйҙәре тарихи яйға һалынған. Халыҡ йырының билдәле бер авторы юҡ, йәки авторы билдәһеҙ.
Йыр —мари фольклорының иң популяр жанрҙарының береһе. Ул ғүмере буйына: тыуғандан алып үлгәнгә тиклем кешене оҙата, эштә лә, ялда ла яңғырай, ғөрөф-ғәҙәттәрҙе һәм байрамдарҙы оҙатып йөрөй. Көй һәм һүҙҙәр уй-фекерҙәрҙе, хис-тойғоларҙы, борсолоуҙарҙы һүрәтләй. «Йыр — халыҡ күңеле», «Йыр менән йәшәүе еңелерәк», — тиелә мари мәҡәлдәрендә. Йырҙар ниндәй ҙә булһа йолаға арналған, уны үтәү менән бәйле, ыңғай һөҙөмтәгә өлгәшеүгә йүнәлтелгән.
Йола йырҙарына календарь, туй, байрам йырҙарына — ҡунаҡ, ерләү йырҙарына — мәрхүмдәрҙе иҫкә алыу, рекрут, хеҙмәт йырҙары, мәрхүмдәрҙең йырҙары инә.
Календарь йырҙар — ул ауыл хужалығы календарына бәйле аграр байрамдарҙың һәм йолаларҙың йырҙары. Мариҙарҙың халыҡ-йыр мәҙәниәте бай жанр төрлөлөгө менән айырылып тора. Мариҙарҙың йыр ижадында лирика һәм драма бүлектәре тулы күрһәтелгән.
Лирик йырҙар өҫтөнлөк итә, улар шәхси лирикаға, гражданлыҡ лирикаһына, пейзаж лирикаһына, тамашаларҙа лирик йырҙарға бүленә. Йыр-драмалар ҙа халыҡ-йыр байлығының байтаҡ өлөшөн тәшкил итә. Улар — ғаилә-көнкүреш (туй, ерләү, бишек), календарь (ҡышҡы — Раштыуа һәм масленица; яҙғыһы; йәйгеһе — бесән сабыу, урыу һ.б.), таҡмаҡтар һәм инструменталь көйҙәр.
Кешелек ырыуының дауамы булған мәңгелек процесына иң бөйөк ҡомартҡылар булараҡ, беҙгә боронғо туй йолалары һәм уларҙы оҙатып йөрөүсе йырҙар килеп еткән. Мари композиторҙары уларҙы мәңгеләштереп, туй йырҙарының һәм инструменталь көйҙәрҙең иҫ киткес хор эшкәртеүҙәрен ойоштора, уларға күп тауышлы хор башҡарыу саралары менән үҙенсәлекле сағыу яңғыраш бирә.
Башҡортостандағы мари халыҡ йыры йола йырҙары (туй, ҡунаҡ, мәрхүмде иҫкә алыу һ.б.) ғибәрәт. Таҡмаҡтар киң таралған. Мари халыҡ йырҙары — төрки, һуңыраҡ урыҫ йоғонтоһон кисерә.
1902 йылдан алып В. М. Васильев көнсығыш мариҙарының йырҙарын йыя, мари халыҡ йырҙарының 3 китабын баҫтыра. 1906—1910 йылдарҙа мари тикшеренеүсеһе Г. Г. Кармазин тарафынан Бөрө өйәҙенең Мишкә һәм Сурай улустарында 500 йыр яҙып алына, уларҙың бер өлөшө 1931 йылда фин ғалимы Ю. Вихманн китабына индерелә. 1941 йылда Ленинградта музыкант һәм композитор К. А. Смирновтың 30-сы йылдарҙың 2-се яртыһында Мари милли социалистик мәҙәниәт ғилми-тикшеренеү институты (Йошкар-Ола) экспедицияларында, шул иҫәптән БАССР-ҙың Мишкә һәм Ҡалтасы райондарында йыйған мари йырҙары йыйынтығы нәшер ителә. 1951 йылда «Көнсығыш мариҙары йырҙары йыйынтығы» сыға. 2009 йылда Л. А. Абукаева тарафынан «Мишкә мариҙарының туй йырҙары» йыйынтығы баҫтырыла. 1990-сы йылдарҙа Мари тел, әҙәбиәт һәм тарих ғилми-тикшеренеү институты тарафынан Башҡортостан Республикаһының төрлө райондарына фольклор экспедициялары ойошторола, «Көнсығыш мариҙары йырҙары» материалдары (1994) мари фольклоры йыйынтығына инә. Халыҡ йырҙары мари мифологияһы менән дә бәйле.
# Хисмәтуллина Зөһрә Рәшит ҡыҙы

Хисмәтуллина Зөһрә Рәшит ҡыҙы (4 май 1964 йыл, Ҡаҙаҡ ССР-ының Гранитогорск ҡасабаһы) — физиолог, Биология фәндәре докторы (2009). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2005).

# Хисмәтуллина Зөһрә Рәшит ҡыҙы
## Биографияһы

Хисмәтуллина Зөһрә Рәшит ҡыҙы 1964 йылдың (4 майында , Ҡаҙаҡ ССР-ының Гранитогорск ҡасабаһында тыуа. 1988 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. 1982 йылдан алып (өҙөклөк менән) шунда уҡ эшләй. 1986—1993 йылдарҙа Биология институтында. 2010 йылдан башлап физиология һәм дөйөм биология кафедраһы мөдире.

# Хисмәтуллина Зөһрә Рәшит ҡыҙы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Фәнни эшмәкәрлеген баш мейеһенең миндалевид диморфизмы зонаһының структур‐функциональ ойошҡанлығын өйрәнеүгә һәм репродуктив функцияны көйләүҙең механизмдарында уларҙың ролен, енси стероидтарҙың баш мейеһенең олонона тәьҫирен интеграциялау, гипоталамистик үҙәк эшмәкәрлеген коррекциялау теоретик нигеҙҙәрен һәм сердотропиктарҙың секреция менән көйләүҙең теоретик нигеҙҙәрен эшләүгә арнай. 200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

# Хисмәтуллина Зөһрә Рәшит ҡыҙы
## Хеҙмәттәре

Фундаментальные закономерности структурно‑функциональной организации переднего отдела миндалевидного комплекса мозга. Уфа, 2009;
Центральное ядро миндалевидного комплекса: структура и участие в интегративной деятельности мозга. Уфа, 2009 (соавт.);
Амигдала в системе регуляции репродуктивных функций организма при абсансной эпилепсии. М., 2017 (соавт.).
Ультраструктурные перестройки нейронов передней Амигдалярной области миндалевидного комплекса мозга

# Хисмәтуллина Зөһрә Рәшит ҡыҙы
## Сығанаҡ

http://wiki02.ru/encyclopedia/Hismatullina_Zuhra_Rashidovna/t/15764
http://bashenc.online/ru/articles/74189/
# Мостовинка

Мостовинка — Рәсәйҙәге йылға. Удмурт Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кырыкмас йылғаһының уң ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Мостовинка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иж башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101212111100027392
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102739
* Бассейн коды — 10.01.01.012
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Кесе Лехта

Кесе Лехта — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лехта йылғаһының һул ярына тамағынан 146 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.

# Кесе Лехта
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000012730
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001273
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Фрауэнзее

Фрауэнзее (нем. Frauensee) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 876 кеше йәшәй. Майҙаны — 19,26 км². Диңгеҙ кимәленән 280 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 36460 һәм автомобиль коды — WAK.
# Ул һәм ул (хикәйә)

Ул һәм ул — хикәйә. Антон Павлович Чехов 1882 йылда яҙған, тәүге тапҡыр 1884 йылдың 23 июлендә «Мирской толк» журналында А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға.

# Ул һәм ул (хикәйә)
## Баҫмалар

А. П. Чеховтың «Ул һәм ул» хикәйәһе 1882 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр 1884 йылдың 23 июлендә «Мирской толк» журналында А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға. 1884 йылда «Сказки Мельпомены» йыйынтығында баҫыла.
Хикәйәне йыйынтыҡҡа индерер алдынан Чехов ирҙең хатындағы йырсы ҡатыны тураһындағы ҡайһы бер һүҙҙәрен алып ташлай. Ире тураһында һөйләгән ерҙә Чехов һүҙҙәрҙе ҡуйырта биреп яҙып ҡуя, артистар тормошоноң ҡайһы бер күренештәрен өҫтәй.
«Ул һәм ул» хикәйәһендә театраль фельетон һәм очерк элементтары бар. Репортерҙар, рецензия яҙыусылар, театрҙағы төшкө аштар һәм уларҙа ҡунаҡтарҙы ҡабул итеү Чеховтың театр менән ныҡ ҡыҙыҡһыныуы, уны яҡшы белеүе тураһында һөйләй.

# Ул һәм ул (хикәйә)
## Сюжет

«Ул һәм ул» хикәйәһендә А. П. Чехов Европа буйынса сәйәхәт итеүсе пар кешене күрһәтә. Автор билдәле йырсы ҡатынды һәм уның ирен һүрәтләй, улар тураһында халыҡтың фекерен һәм ҡатын менән ирҙең хаттарында үҙ йәмәғәте тураһында яҙғанын күрһәтә. Барлыҡ һүрәтләүҙәр ҙә бер-береһенән ныҡ айырылып тора.
Ул йырсыны карточкала һәм сәхнәлә күргәндәр һәр саҡ һылыуҡай тиҙәр, ә автор ул «бер ваҡытта ла ул һылыу булманы», «ул нишана», — ти. Ире уны мегеранан һалдыра: «Ул йәмһеҙ. Мин уға өйләнгән саҡта ул нишана ине, хәҙер инде унан да яманыраҡ. Уның маңғайы юҡ; ике күҙе өҫтөндә ҡаш урынына саҡ ҡына һиҙелеп торған ике һыҙыҡ; күҙҙәре урынында ике һай ғына ярыҡ. Ул ярыҡта аҡыл да, яратыу ҙа, теләк тә юҡ. Танауы — картуф кеүек. Ауыҙы бәләкәй, матур ғына, ләкин тештәре ҡот осҡос. Уның түштәре лә, биле лә юҡ».
Йырсы ирен былай һүрәтләй: «Ул матур ҙа, яғымлы ла түгел. Ундайҙар өҙөлөп яратылыуға хаҡлы түгел. Улар мөхәббәтте бары тик һатып ҡына ала торғандар. Үҙегеҙ уйлап ҡарағыҙ. Ул көнө-төнө итек тегеүсе кеүек иҫерек. Иҫереклектән ҡулдары дерелдәй, үҙе тиргәшә һәм һуғыша. Ул мине лә туҡмай. Айныҡ сағында теләһә ниндәй урында тик ята һәм өндәшмәй». Ул ир тураһында сит кешеләрҙең фекере: «Йырсыға кассир, антрепренерҙар, контракттар, килешеүҙәр алып бара торған кеше кәрәк… Ә ул ҡатын бары тик ҡул сабыусы тамашасыларҙы ғына күрә, ә касса һәм шуның кеүек донъяның прозаик яҡтарын бөтөнләй белмәй һәм белергә теләмәй ҙә. Тимәк, уға был ир ҡойроҡ һәм хеҙмәтсе кеүек кәрәк».
Шул арала автор был парлы ир менән ҡатындың ниндәй йорттарҙа ҡунаҡ булыуы һәм ундағыларҙың тәртибен дә яҙып ҡуя.
# Магнитка (Силәбе өлкәһе)

Магнитка — Силәбе өлкәһе Ҡуҫа районындағы эшселәр ҡасабаһы. Магнит ҡала биләмәһенең административ үҙәге.

# Магнитка (Силәбе өлкәһе)
## Географияһы

Көньяҡ Уралда, Ҡуса йылғаһында, уның һул ҡушылдыҡтары Магнитка, Любянка һәм Каменка йылғалары тамағында Златоусттан төньяҡта 17 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Эргәһендә «Тағанай» милли паркы урынлашҡан.
Эргә-тирәһен хозур тәбиғәт биләп алған. Ҡасаба тау-урман зонаһында урынлашҡан. Уның төп өлөшө ҡайынлыҡтар һәм уҫаҡлыҡтар менән ҡаплаған, әммә шулай ҙа Ҡуҫа районына хас булған ҡарағастар һәм ҡарағайҙар ҙа йыш осрай. Урмандар ҡыҙыл көртмәле, ҡара көртмәле һәм ҡайын еләгенә бай. Йыш ҡына абағалар, шулай уҡ мүктәрһәм лишайниктар осрай. Төпкөл урындарҙа Ҡыҙыл китапҡа индерелгән Урал орхидеяларының ҡайһы бер төрҙәрен осратырға мөмкин. Магнитка янындағы асыҡ урындарҙа дарыу үләндәре — һары һәм ябай мәтрүшкәләр үҫә.

# Магнитка (Силәбе өлкәһе)
## Тарихы

Ҡасабаға Ҡуса заводын мәғдән менән тәьмин итеү өсөн 1808 йылда нигеҙ һалына, әммә, уның ауыр иреүе арҡаһында, утын һәм күмер әҙерләүгә йүнәлтелә. Индустриялаштырыу йылдарында ауыл биләмәһе бик тиҙ үҫешә: 1928 йылда ғәмәли минералогия институтынан килгән геологтар титаномагнетит ятҡылығын тәрәндән өйрәнәләр һәм 2 йылдан һуң руда сығарыу башлана. 1935 йылда Златоуст ҡалаһынан бында электр тапшырыу линияһы килә, һуңынан тимер юл тармағы ла һалына.
Ҡала тибындағы ҡасаба статусына эйә 1938 йылда эйә була.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында «Магнитное» титаномагнетит ятҡылығы СССР-ҙа иң ҙурҙарынан һаналған. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ер аҫты байлыҡтары әкренләп кәмей һәм шахталар бер-бер артлы ябылалар. Хәҙер ҡасаба биләмәһендә ике сәнәғәт предприятиеһы — «МетАгломерат» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте, «Уралстройщебень» ябыҡ акционерҙар йәмғиәте эшләй.

# Магнитка (Силәбе өлкәһе)
## Инфраструктура

Мәктәптәр, балалар баҡсалары, дауахана, кафе, магазиндар, профессиональ училище бар.
# Каменоломни (станция)

Каменоломни — Ростов төбәгендә Төньяҡ-Кавказ тимер юлының тмиер юлы станцияһы ҡала тибындағы Каменоломни ҡасабаһында урынлашҡан. Участка станцияһы статусына эйә.
Электропоездар туҡталышы.

# Каменоломни (станция)
## Тарихы

XIX быуат башында күмер ятҡылығы табылғас, уны әленән әле күпләп сығаралар һәм егеүле транспортта уны ташып өлгөрә алмайҙар. Шул саҡта Дон Ғәскәре хөкүмәте тимер юлы төҙөргә ҡарар итә — Грушевский һәм Аютинский станцияларынан Максимовский (хәҙерге Каменоломни) станцияһы аша Аҡсай станцияһына «күмер юлы»төҙөлә башлай. 1863 йылдың 29 декабрендә казак утары Максимовский аша үтеүсе оҙонлоғо саҡрым 66 (70 км) булған тимер юлы һыҙығы сафҡа инә. Ул бында табылған күмергә Донға сығырға юл бирә.
Көньяҡ-Көнсығыш тармаҡ төҙөлөшө тамамланғас, Максимовка станцияһы башҡарыусы статусына ала. Аҙаҡ күренеүенсә, яңы тимер юлында бер үк исем менән ике станция була, шуға күрә йөктәрҙе ташығанда буталыш булмаһын өсөн 1902 йылдың 1 майында батша Николай II указы буйынса Максимовский станцияһын Каменоломни станцияһы тип үҙгәртелә. Станцияла паровоз депоһы һәм водокачка урынлаша
# Муррей (йылға)

Му́ррей (Ма́рри; ингл. Murray) — Австралияның иң ҙур йылғаһы.

# Муррей (йылға)
## География

Оҙонлоғо — 2375 км, бассейн майҙаны — 1 061 469 км².
Австралия Альптарында башлана. Йылға аҙ һыулы һәм уның күп кенә ҡушылдыҡтары ҡорой һәм һуғарыуға тотонола. Яҡынса 14 км³ йыллыҡ һыу сығымының 11-ҙән ашыуын, йәғни 80 %-ы алына. 95 %-ҡа тиклем алынған һыу яҡын тирәләше территорияларҙы һуғарыу өсөн ҡулланыла. Был ерҙәр Австралияның барлыҡ ауыл хужалығы продукцияһының 40 %-ына тиклемен тәьмин итә.
Тамағында эре дельта барлыҡҡа килтереп Аделаида тирәһендә Һинд океанының Оло Австралия ҡултығына ҡоя.
Төп ҡушылдыҡтары: Дарлинг, Маррамбиджи, Лахлан, Голборн, Кампаспе, Лоддон.
# Заблуда Григорий Васильевич

Заблуда Григорий Васильевич (20 август 1902 йыл — 23 ғинуар 1994 йыл) — ғалим-ботаник, үҫемлектәр физиологы. Биология фәндәре докторы (1943), профессор (1944).Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1972).

# Заблуда Григорий Васильевич
## Биографияһы

Григорий Васильевич Заблуда 1927 йылда Кривой Рог иген культуралары институтының Верхнеднепровск ауыл хужалығы техникумын тамамлай. Һуңынан шунда уҡ уҡыта. 1931 йылдан — Томск университетында эшләй.
1934 йылдан — Сыуаш ауыл хужалығы институтында (Чебоксар) ботаника һәм үҫемлектәр физиологияһы кафедраһы мөдире вазифаһын башҡарыусы, ә 1935 йылдан — мөдире, 1940 йылдан — Свердловск ауыл хужалығы институтында (хәҙер Урал дәүләт аграр университеты, Екатеринбург) биология һәм органик химия кафедраһы доценты, ғилми өлкәһе буйынса проректоры, биология факультетын ойоштороусы һәм деканы, үҫемлектәр физиологияһы кафедраһы мөдире (1944 йылдан).
1958 йылдан — Башҡорт дәүләт университетында фән өлкәһе буйынса проректор һәм бер үк ваҡытта үҫемлектәр физиологияһы кафедраһы мөдире.
1973—1978 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институтында лекциялар уҡый һәм бер үк ваҡытта Биология институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр.

# Заблуда Григорий Васильевич
## Фәнни эшмәкәрлеге

Заблуда Григорий Васильевичтың фәнни эшмәкәрлегенең һәм тикшеренеүҙәренең төп йүнәлештәре үҫемлектәрҙең, атап әйткәндә, иген культураларының индивидуаль үҫеш динамикаһына һәм ҡоролоҡҡа сыҙамлы булыуына, башаҡлылар морфогенезын өйрәнеүгә арналған.
Уның тарафынан һоло, бойҙай, арпа үҫешенең төрлө фазаларында уларҙың ҡоролоҡҡа сыҙамлылығы үҙгәреүе асыҡланған һәм уларҙы ҡоролоҡтан һаҡлау буйынсаса тәҡдимдәр эшләнгән.
60-ҡа яҡын фәнни хеҙмәт авторы.

# Заблуда Григорий Васильевич
## Һайланма әҫәрҙәре

* Действие почвенной засухи на формирование генеративных органов у яровых пшениц // Докл. АН СССР. 1938. Т. 18, № 8;
* К методике сравнительного изучения засухоустойчивости пшениц // Сов. ботаника. 1940. № 5-6;
* Засухоустойчивость хлебных злаков в разные фазы их развития. Свердловск, 1948;
* Влияние условий созревания на физиологические свойства и посевные качества семян пшеницы // Докл. АН СССР. 1952. Т. 84, № 2 (в соавт.).

# Заблуда Григорий Васильевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* «Почёт Билдәһе» ордены (1945)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1972).
# Еүеш(Мокрый) Чалтырь(утар)

Мокрый Чалтырь — Ростов өлкәһе Мясников районындағы утар.
Чалтырь ауыл биләмәһе составына инә.

# Еүеш(Мокрый) Чалтырь(утар)
## Географияһы
### Урамдар

* Ворошилов урамы,
* Ленин урамы,
* Сәскәләр урамы.

# Еүеш(Мокрый) Чалтырь(утар)
## Тарих

1897 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу буйынса Дон Ғәскәре өлкәһенең Ростов округы Гниловская станицаһынынң Еүеш (Мокрый) Чалтырь утарында 119 дон казактары, мещан һәм крәҫтиәндәр йәшәгән.
1926 йылда халыҡ иҫәбен алыу ваҡытында Төньяҡ Кавказ крайы Аҡсай районы Хопер ауыл советының Еүеш (Мокрый) Чалтырь утарында 176 кеше йәшәгән.
# Ҡоҙашев Зәйнулла Фәтхулла улы

Ҡоҙашев Зәйнулла Фәтхулла улы — «Почет Билдәһе» ордены менән бүләкләнеүсе
# Моабит

Ҡалып:Район Берлина Моаби́т (нем. Moabit) — Берлин уртаһындағы район. 2001 йылғы административ реформаға тиклем Тиргартен (зоопарк) районына ингән, хәҙерге ваҡытта Берлин-Митте округына инә. Өс яҡтан һыу менән сикләнгән — Шпрее, Берлин-Шпандау каналы һәм Вестхафен каналы, улар аша 25 йәйәүлеләр, автомобилдәр һәм тимер юл күперҙәре төҙөлгән.
Был районда тарихҡа ингән Моабит каторга төрмәһендә төрлө осорҙа билдәле тарихи шәхестәр ултырған: рус разведчигы, Россия генераль штабы капитаны Михаил Костевич (1911-1912), коммунистар Карл Радек (1919, Австрия), Георгий Димитров (1933,Болгария),Германия коммунистар партияһы етәксеһе Эрнст Тельман (1933-1944), Эрих Хонеккер (ГДР етәксеһе) (1992). Бөйөк татар шағиры Муса Йәлилдең бында 1944 йылда яза көткәндә яҙған шиғырҙары йыйынтығы "Моабит дәфтәрҙәре",тип атала. Был төрмәлә ултырған немец яҙыусыһы, шағир Вольфганг Борхерттың (1944,сентябрь- 1945,май) "Моабит" исемле шиғыры бар.

# Моабит
## Тарих

Был урында элек урман, һаҙлыҡ булған. 1716 йылда Пруссия короле Фридрих I (протестант) Франциянан ҡасҡан гугеноттарға (протестанттар) Берлин янындағы буш урында йәшәргә рөхсәт бирә( Шпрее менән Альт-Моабит араһында), уларға ебәк ҡорто үрсетер өсөн 24 ер участкаһы бүлә. Күптәр фекеренсә, Гугеноттар был ергә terre de moab атамаһы биргән. Моав- Мысырҙан ҡасҡан йәһүдтәр ваҡытлыса йәшәп торған ер.
XVIII быуатта Моабит фарфор һәм дары эшләү фабрикалары, металлургия һәм ҡорал заводы, боеприпастар заводы төҙөлә. 1861 йылда Моабит Берлинға ҡущыла, уның инфраструктураһы тиҙ үҫешә башлай: яңы күперҙәр һәм каналдар, яңы кварталдар, мәктәптәр, сиркәүҙәр, дауаханалар һәм электростанция төҙөлә. Етеҙ үҫешкән сәнәғәт районында 1910 йылда 190 мең кеше йәшәгән ( 1801 йылда 120 кеше).
1918-1920 йылдарҙа Веддинг кварталында йәшәгән эшселәр революция хәрәкәтендә әүҙем ҡатнаша(Йыр. Der rote Wedding. Г.Эйслер музыкаһы, Э.Вайнерт һүҙҙәре).

# Моабит
## Күренекле урындары

* Гамбургский вокзал
* Больница Моабит
* Офисные здания Моабита на Шпрее
* Районный парк
# Таулыҡаев Әхмәтйән Ситдыҡ улы

Таулыҡаев Әхмәтйән Ситдыҡ улы (рус. Тавлыкаев Ахмедьян (Ахметьян) Ситдикович (Садыкович) (20 февраль 1907 йыл — 14 декабрь 1984, башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1993)) — Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия старшинаһы.

# Таулыҡаев Әхмәтйән Ситдыҡ улы
## Биографияһы

1907 йылдың 20 февралендә Хәйбулла районы Аҡъюл ауылында тыуған. 1941 йылдың 9 декабрендә Хәйбулла районы военкоматы тарафынан хәрби хеҙмәткә саҡырыла. 1941 йылдың 9 декабрендә Дим ҡасабаһында ойошторолған 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы ғына сафына алына. 1941 йылдың декабренән 1943 йылдың майына тиклем 294 кавалерия полкында хеҙмәт итә. 1943 йылдың 1 ғинуарында Сталинград янында ауыр яралана (беләк һөйәге һынған). 1943 йылдың майында районға кире ҡайта. 1941—1948 йылдарҙа Хәйбулла районы Аҡъюл ауыл Советы рәйесе булып эшләй.
Таулыҡаев Әхмәтйән Ситдыҡ улы 1984 йылдың 14 декабрендә вафат була.

# Таулыҡаев Әхмәтйән Ситдыҡ улы
## Наградалары

* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (19870)
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы
# Оло Ботороз

Оло Ботороз (рус. Большой Бутурус) — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Урман Йылайыр йылғаһының һул ярына тамағынан өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Оло Ботороз
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан. Бәләкәй йылға бассейны — өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (бассейндың Рәсәй өлөшө)
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000512112200005324
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200532
* Бассейн коды — 12.01.00.005
* ГӨ буйынса һаны — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Тумра

Тумра — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Тап йылғаһының уң ярына тамағынан 91 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Тумра
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010600112115300016764
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301676
* Бассейн коды — 14.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Амалия Матерна

Амалия Фридрих-Матерна (нем. Amalie Friedrich-Materna, йәки Амалия-Матерна Фридрих нем. Amalie Materna-Friedrich; 1844 йылдың 10 июле, Санкт-Георген-ан-дер-Штифинг, Штирия, Австро-Венгрия, хәҙер Австрия — 1918 йылдың 18 ғинуары, Вена, Австро-Венгрия, хәҙер Австрия) — Австрия опера йырсыһы (драматик сопрано).

# Амалия Матерна
## Биографияһы

Үҙенең йырсы карьераһын Грац сиркәү хорында башлаған. 1865 йылда шул уҡ «Талия» Грац опера театры сәхнәһендә сығыш яһай башлаған. Йырсы Карл Фридрих (нем. Karl Friedrich) кейәүгә сыҡҡандан һуң, уның менән Венала сығыш яһарға рөхсәт ала һәм 1869 йылда ул Вена һарай яны операһында беренсе сығыш яһай, һәм унда 30 йылға тиерлек хеҙмәт итә. Лондон, Санкт-Петербург опера сәхнәләрендә лә йырлаған. 1884-1885 йылдарҙа АҠШ-та гастролдәрҙә була. Күп Вагнер репертуары партияларының тәүге башҡарыусыһы. Тәүге Байрей фестивале ҡатнашыусыһы. 1897 йылда сәхнәнән китә. Танылған вокал педагогы булған.

# Амалия Матерна
## Партиялары

Гольдмарк
* Мейербер. «Африканка» — Селика
* Мейербер. «Гугеноттар» — Валентина
* Верди. «Аида» — Амнерис
* Гольдмарк. «Сәба Батшабикәһе» — Сәба Батшабикәһе
* Вагнер. «Нибелунгтар ҡулсаһы» — Брунгильда
* Вагнер. «Парсифаль» — Кундри
* Вагнер. «Тангейзер» — Елизавета
* Галеви. «Жидовка» — Рахиль
# Түбәнге Кибрас

Түбәнге Кибрас — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Уса йылғаһының уң ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Түбәнге Кибрас
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300212115200007993
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200799
* Бассейн коды — 13.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Садиҡов Закир Садиҡ улы

Садиҡов Закир Садиҡ улы (рус. Садыков Закир Садыкович ? ― 18 февраль 1943 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия өлкән сержанты.

# Садиҡов Закир Садиҡ улы
## Биографияһы

Садиҡов Закир Садиҡ улы хәҙерге Башҡортостандың Йәрмәкәй районының Иҫке Сүлле ауылында тыуған. Тыуыу датаһы тураһында мәғлүмәттәр юҡ. Ҡыҙыл Армия сафына Йәрмәкәй районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 60-сы гвардия кавалерия полкы штабында отделение командиры булып хеҙмәт итә. Хәрби званиеһы — өлкән сержант. 1943 йылдың 18 февралендә Белоруссия ерҙәрендә барған ҡаты һуғышта һәләк була. Белоруссияның Полесье өлкәһе Сколодин ауылында ерләнә (хәҙер Гомель өлкәһе). Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса Украинаның Ворошиловград өлкәһендә (хәҙер Луганск өлкәһе) ерләнә.