# Урта быуаттар

Урта быуаттар (Урта быуат) — Боронғо (антик) донъя тарихынан һуң һәм Яңы заман тарихы алдынан булған тарихи дәүер.

# Урта быуаттар
## Историография
### Ваҡыт сиктәре

Рәсәй һәм көнбайыш тарихсылары Урта быуаттарҙың башы тип Көнбайыш Рим империяһының V быуат аҙағында ҡолауын һанай (империяның йәшәүҙән туҡтаған датаһы тип император Ромул Августтың тәхеттән баш тартҡан көн — 476 йылдың 4 сентябре тип иҫәпләнә). Әммә ЮНЕСКО-ның «Кешелек тарихы» исемле энциклопедик баҫмала Урта быуаттар башы тип Ислам диненең барлыҡҡа килеү ваҡыты (VII быуат башы) тип һанала. Урта быуаттар аҙағы хаҡында тарихсылар араһында берҙәм фекер юҡ, ошондай тәҡдимдәр булған: Константинопольдың ҡолауы (1453), Американы асыу (1492), Реформацияның башланыуы (1517), Павия янындағы алыш (1525), Инглиз революцияһының башланыуы (1640), Утыҙ йыллыҡ һуғыштың тамамланыуы, Вестфаль тыныслыҡ килешеүенә һәм Аусбург килеүешенә ҡул ҡуйыу (1648), 1660-сы йылдар, 1670-сы — 1680-сы йылдар араһы, 1680-сы — 1690-сы йылдар араһы һәм башҡалар. Ҡайһылары идара итеүсе элитаның үҫеше мәғлүмәттәрендә түгел, ә ябай халыҡтың һәм Европа йәмғиәтенең Бөйөк француз инҡилабынан һуң үҙгәреүен Урта быуаттар аҙағы тип иҫәпләйҙәр. Һуңғы йылдарҙа Рәсәй ғалимдары Урта быуаттар дәүеренең тамаланыуын XV уртаһы йәки аҙағы — XVI быуат башы тип һанайҙар.
Азия һәм Африка халыҡтарының, Америка индеецтарының тарихы Европа халыҡтарының тарихынан күп яҡтан айырыла. Һәр ҡитғаның тарихы ҡабатланмаҫ һәм үҙенсәлекле, шуға ҡарамаҫтан, ғалимдар төрлө халыҡтарҙың тарихи яҙмыштарында дөйөм һыҙаттарҙы таба һәм Көнсығыш халыҡтарҙың да үҙ Урта быуаты булған тип иҫәпләйҙәр.

# Урта быуаттар
## Историография
### Терминология

«Урта быуаттар» терминын (лат. ævum medium — урта быуат) тәүге тапҡыр Италия гуманисы Флавио Бьондо XV быуат уртаһында индергән. Быға тиклем Көнбайыш Рим империяһының V быуат аҙағында ҡолауынан алып Яңырыу дәүеренә тиклем осорҙо Франческо Петрарка индергән «Европа тарихының ҡараңғы быуаттары» исемле төшөнсәне ҡулланғандар. Хәҙерге заманда был төшөнсә тик VI—VIII быуат араһын аңлата.
XV—XVI быуаттар тарихи араһы артабанғы атамалар йөрөтә: media tempestas (лат. урта ваҡыт; 1469 йылдан алып), media antiquitas (лат. урта антик; 1494 йылдан алып), medium tempus (лат. урта ваҡыт; 1531 йылдан алып), saeculum medium (лат. урта быуат; 1596 йылдан алып).
Шулай итеп гуманистар Антик донъя тарихын айырыусы дәүерҙе билдәләргә ниәтләгәндәр. Гуманистар тик телдең, яҙыуҙың, әҙәбиәттең һәм сәнғәттең торошона баһа биргәндәр, шунлыҡтан «уртаса» осор уларға антик донъяның ҡырағайлана барыуы, вәхшиләнеүе һәм «кухня» латины һымаҡ күренгән.
XVII быуатта «Урта быуаттар» терминын ҡулланышҡа Галл университеты Христофор Целлариус (Келлер) индерә һәм гуманистик трихотомияны башлап ебәрә. Ул донъя тарихын Антик донъя, Урта быуаттар һәм Яңы заманға бүлә. Келлер буйынса Урта быуаттар 395 йылдан алып (Рим империяһының Көнсығыш һәм Көнбайыш өлөштәргә һуңғы бүленеүе) һәм 1453 йылға тиклем (Константинополдың ҡолауы) дауам иткән.
«Урта быуаттар» терминының тар мәғәнәһендә тик Көнбайыш Европаға ҡарата ғына ҡулланыла. Был саҡта ошо термин махсус сәйәси, дини һәм иҡтисади тормоштоң үҙенсәлектәрен аңлата. Киң мәғәнәлә «Урта быуаттар» терминын һәр бер мәҙәниәткә ҡулланырға мөмкин, әммә был ваҡытта ул хронологик тап килеүсе, йәки киреһенсә, Европа Урта быуаттары менән хронологик тап килмәүе тарихи дәүерҙе аңлата.

# Урта быуаттар
## Историография
### Ваҡытлаштырыу

Урта быуаттар шартлы рәүештә өс төп осорға бүленә:
* Иртә Урта быуаттар (V быуат аҙағы — XI быуат уртаһы).
* Үҫешкән йәки Классик Урта быуаттар (XI быуат уртаһы — XIV быуат аҙағы).
* Һуңғы Урта быуаттар йәки Иртә Яңы заман (XIV—XVI быуаттар).
Француз Анналдар мәктәбе вәкилдәре «оҙайлы Урта быуаттар» идеяһын күтәреп сыҡҡандар. Улар буйынса Урта быуаттар тик XVIII быуат аҙағында ғына тамамлана.

# Урта быуаттар
## Историография
### Географик сиктәре

"Урта быуаттар» термины Европа Урта быуаттарына ҡарата ҡулланыла. Был осраҡта был термин дини, иҡтисади һәм сәйәси тормоштоң ҡайһы бер үҙенсәлектәрен күҙҙә тота: ер менән файҙаланыу феодаль системаһы (ер хужалары феодалдар һәм ярым бәйле крәҫтиәндәр), вассалитет системаһы (сеньор һәм Вассал мөнәсәбәттәре феодалдарын бәйләүсе), дини тормошта сиркәүҙең һис шикһеҙ өҫтөнлөк итеүе, сиркәүҙең сәйәси хакимиәте (инквизиция, сиркәү судтары, епископ-феодалдарҙың барлығы), монашлыҡ һәм рыцарлыҡ идеалдары (аскетик практиканың рухи практикаһы, йәмғиәткә альтруистик хеҙмәт итеү), урта быуаттар архитектураһы — готиканың сәскә атуы.
Киң мәғәнәлә әлеге термин теләһә ниндәй мәҙәниәткә ҡарата ҡулланылырға мөмкин, ләкин был осраҡта ул, нигеҙҙә, хронологик булыун аңлата һәм Көнбайыш Европа Урта быуаттарының югарыла һанап үтелгән үҙенсәлектәре (мәҫәлән — «Өытай урта быуаттары») булыуын күрһәтмәй, йә, киреһенсә, Европа Урта быуат билдәләре булған (нигеҙҙә феодализм), ләкин Европаның урта быуаттар хронологияһы буйынса тура килмәгән тарихи осорға күрһәтә (мәҫәлән, япон Урта быуаттары).)