yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Багаев Мөҙәрис Басир улы

Багаев Мөҙәрис Басир улы (2 ноябрь 1951 йыл — 10 декабрь 2022 йыл) — башҡорт шағиры, драматург, балалар яҙыусыһы, фантаст, журналист. Рәсәй һәм Башҡортостандың Журналистар союздары ағзаһы. «Йәшлек» гәзите, «Аманат» журналы, «Илһам шишмәләре» шиғри фестивалендә «Ете төш» повесы өсөн Рәшит Солтангәрәев исемендәге премия лаураты. Әҫәрҙәре Башҡортостандың хәҙерге заман яҙыусылары альманахына индерелгән. Ишембай ҡалаһында йәшәй.

# Багаев Мөҙәрис Басир улы
## Биографияһы

Мөҙәрис Басир улы Багаев 1951 йылдың 2 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Федоровка районы Батыр ауылында тыуған. Башҡортостан ауыл хужалығы институтының иҡтисад факультетын тамамлаған.
Юғары һөнәри белем алғас, Башҡортостандың колхоз һәм совхоздарында иҡтисадсы, агроном, прораб булып эшләй. Аҙаҡ Ишембай ҡалаһына күсә. Ул ҡатыны менән ике ул тәрбиәләй. 2011 йылда Флорид Багаевты Башҡортостан Республикаһының Башҡорт Йәштәре Союзы етәксеһе итеп тәғәйенләйҙәр. «Торатау» Ишембай район гәзитенең ауыл хужалығы бүлеге етәксеһе.
Салауат башҡорт драма театрында балалар өсөн «Боронғо ваҡыттарҙа» пьесаһы буйынса спектакль ҡуйыла, ул 2011 йылда Ҡаҙанда гастролдәр ваҡытында күрһәтелә.
2014 йылдың 9 апрелендә Салауат башҡорт дәүләт драма театры сәхнәһендә «Салауат кистәре» циклынан Мөҙәрис Багаев менән ижади осрашыу үтә. Салауат театрында уның пьесалары буйынса дүрт спектакль ҡуйылған. 2004 йылдың февралендә «Ҡатындар болаһы» музыкаль комедияһының премьераһы (режиссеры Ильясова Гөлдәр Мозафар ҡыҙы) була. 2010 йылда «Бес в ребро» комедияһы (режиссеры Олег Ханов) сығарыла. 2011 йылдың июнедә «Боронғо ваҡыттарҙа» музыкаль-юмористик әкиәте (режиссеры Александр Шабаев) ҡуйыла. 2012 йылдың 7 ноябрндә «Мөхәббәт күле» (режиссеры Азат Йыһаншин) комедияһының премьераһы була.
Мөҙәрис Багаевтың «Мөхәббәт күле» пьесаһы буйынса комедия Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры сәхнәһендә 2014 йылда күрһәтелә.
2015 йылдың 17 апрелендә Батыр ауыл мәҙәниәт йортонда Багаев Мөҙәрис Басир улының ижад кисәһе үткәрелә.
2015 йылда «Ике төш» пьесаһы — Бөйөк Ватан һуғышы емергән яҙмыштар, йәшәү һәм мәңгелек хаҡында — Башҡорт дәүләт академия драма театры сәхнәһендә ҡуйыла. Гөлли Мөбәрәкова билдәләүенсә: «Пьесала ҡыҙыҡлы һүрәтләү ысулы табылған — героиня ваҡиғаларҙы төштәге кеүек күрә. Һәм был уға артабан йәшәргә… уның өлөшөнә төшкән ауыр юғалтыуҙар хәлендә үҙен һаҡларға көс бирә»
2015 йылдың авгусында Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театрында Мөҙәрис Багаев пьесаһын нигеҙ итеп алған «Бер тоҡ аҡса булған булһа» мюзиклы сыға.
Әҙип 2022 йылдың 10 декабрендә вафат булды.

# Багаев Мөҙәрис Басир улы
## Китаптары

* Йөнлө тырнаҡ: Фантастик повесть // Аманат (Өфө). — 2002. — № 1. — 8-13 б.; ил.
* 2006 йылда башҡорт телендә хикәйәләр йыйынтығы донъя күрә.
# О (кирил хәрефе)

Оо [о] — Башҡорт алфавитының егермесе хәрефе.

# О (кирил хәрефе)
## Башҡорт алфавитында

Һуҙынҡы хәрефтәргә инә: а, е, ё, и, о, ө, у, ү, ы, э, ә, ю, я.
* Был яҙмалар йә хәреф тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
# Ачинск

Ачинск (рус. Ачинск) — Красноярск крайындағы ҡала. Халыҡ һаны буйынса Красноярскдан һуң өлкәлә өсөнсө урында тора.

# Ачинск
## Географияһы

Чулым йылғаһы ярында урынлашҡан.

# Ачинск
## Иҡтисад

* Ачинск глинозём комбинаты
* Ачинск цемент заводы
* Ачинск нефть эшкәртеү заводы
# Бәшмәк йыйыу (уйын)

Бәшмәк йыйыу (рус. Сбор грибов) — башҡорт милли балалар уйыны.
Балалар түңәрәккә баҫа. Уйынды ойоштороусы ике уйынсыны түңәрәк эсенә саҡырып сығара һәм уларҙың күҙҙәрен бәйләй. күҙе бәйләнгәндәрҙең аяҡ аҫтына "бәшмәк" рәүешендәге бер нисә әйбер ҡуйыла.
уйынды ойоштороксы күҙе бәйләнгәндәргә бер минут эсендә "бәшмәктәр"ҙе йыйып бөтөрөргә ҡуша. Түңәрәк эсендәгеләр төртөшә-төртөшә "бәшмәк" йыя башлайҙар. Кем билдәләнгән ваҡытта күп "бәшмәк" йыйып өлгөрә, шул еңе-се тип иғлан ителә. Түңәрәк эсенә башҡа уйнаусылар сыға.
Был уйынды ике тигеҙ төркөмгә бүленеп тә уйнарға була.
# Местная (Сюзьма ҡушылдығы)

Местная — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сюзьма йылғаһының уң ярына тамағынан 101 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Местная (Сюзьма ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300512103000004682
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000468
* Бассейн коды — 03.02.03.005
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Капинсавис

Капинсавис — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Косью йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Капинсавис
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000070067
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103007006
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сусечная

Сусечная — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Песь йылғаһының һул ярына тамағынан 138 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Сусечная
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200112110000006979
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000697
* Бассейн коды — 08.01.02.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Костеница

Костеница — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кожа йылғаһының уң ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Костеница
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000003339
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000333
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ай-Хурь-Юган

Ай-Хурь-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хурь-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Ай-Хурь-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300020494
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302049
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Оло Ашап

Оло Ашап — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ирень йылғаһының һул ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.

# Оло Ашап
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сылва, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100812111100013392
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101339
* Бассейн коды — 10.01.01.008
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Яманһары Яппаров

Яманһары Яппаров — башҡорт старшинаһы. 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёвтың полковнигы.

# Яманһары Яппаров
## Биографияһы

Сығышы менән Нуғай даруғаһы Һун-Ҡыпсаҡ улусы башҡорттарынан. Һун-Ҡыпсаҡ улусы старшинаһы итеп һайлана. Хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Көйөргәҙе районы Яманһары ауылы уның исеме буйынса аталған.
1954 йылдың 9 июлендә Өфө провинция канцелярияһында Нуғай даруғаһының 5 улусының 147 вәкиле һәм завод хужалары И. Б. Твердышев һәм И. С. Мясников араһында 483 рудник аҫтына ер биреү тураһында килешеү төҙөлә, башҡорт делегацияһы составында буласаҡ ихтилал башлыҡтары Яманһары Яппаров, Кинйә Арыҫланов, Ҡотлогилде Абдрахманов, Ҡасҡын Һамаровтар ҙа була.
1773 йылда Е. И. Пугачёвтың етәкселегендә Крәҫтиәндәр һуғышы тоҡанғас, батша хөкүмәте башҡорт старшиналарына каратель отрядын йыйырға бойора. Яманһары Яппаров үҙ улусында 500 кешенән торған каратель отрядын туплай һәм 28 сентябрҙә башҡорт каратель командалары дислокацияланған Иманғол ауылына тәүгеләрҙән булып килә. 1773 йылдың 4 октябрендә Бәрҙе ихтиласылар үҙәгенә килеп башҡорт старшиналары араһынан беренсе булып үҙенең командаһы менән ихтилалсылар яғына күсә. 1773 йылдың октябренән Ырымбур ҡалаһын ҡамауҙа ҡатнаша. Кинйә Арыҫлановҡа һәм Әлибай Мырҙағоловҡа күп меңлек башҡорт полкы менән етәкселек итергә ярҙамлаша, Е. И. Пугачёв уға полковник чинын бирә.
1774 йылдың март аҙағында — апрель башында Төп ғәскәр Татищев ҡәлғәһе һәм Һаҡмар ҡаласығы янындағы алыштарҙа еңелгәс, беренселәрҙән булып ихтилалсылар хәрәкәтенән сыға. 300 кешенән торған команданы туплай, уға үҙенең улдарын Кейекбай һәм Үҙәнбай Яманһаровтарҙы командир итеп ҡуя һәм уны Е. И. Пугачёвты эҙәрлекләүгә йүнәлтә. Яманһары Яппаров үҙе И. Л. Тимашев етәкселегендәге хөкүмәт командаһы составына инә.
Хөкүмәт ғәскәрҙәренең баш командующийы генерал Ф. Ф. Щербатов хәбәр итеүе буйынса, 1774 йылдың йәйендә йәнә ихтилалсылар яғына сыға. 1774 йылдың июлендә Иманғол ауылы янында Яманһары Яппаров һәм Аҡбулат Раҡаев етәкселегендәге яҡынса 2 мең кешенән торған берләшкән отряд И. Г. Шевич командалығындағы хөкүмәт ғәскәрҙәре менән алышта еңелә. Яманһары Яппаров властарға бирелә. Тарихсы И. М. Гвоздиковаға ярашлы, Щербатов был осраҡта хата ебәргән, был ваҡытта Яманһары Яппаров баш күтәреүселәр яғына сыҡмаған, сөнки Һеләүһен Кинйин тарафынан әсиргә алынған булған.
Артабан башҡорт ауылдарында көрәште туҡтатыу өсөн агитация алып бара, башҡорттарҙан торған үҙ улусының отрядын хөкүмәт ғәскәрҙәренә ярҙамға ебәрә.
1774 йылдың көҙөндә 21 старшина менән бергә Ҡазан йәшерен комиссияһына килә һәм декабргә тиклем тикшереү аҫтында була. Ошо комиссия ҡарары буйынса, язаһыҙ иреккә сығарыла, уның Һун-Ҡыпсаҡ улусы старшинаһы вазифаһы ҡалдырыла.
Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
# Кесе Щучья

Кесе Щучья — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Щучья йылғаһының уң ярына тамағынан 561 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Кесе Щучья
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300212115300034128
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303412
* Бассейн коды — 15.02.03.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3