yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Эльки (провинция)

Эльки провинцияһы (исп. Provincia de Elqui) — Чилиҙың Кокимбо өлкәһенә ингән провинция. Административ үҙәге — Кокимбо.
Үҙенә 6 коммуна берләштерә.
Майҙаны — 16 895,1 км². Халыҡ һаны — 365 371 кеше. Халыҡ тығыҙлығы — 21,63 кеше/kм².

# Эльки (провинция)
## Географик урыны

Провинцияның сиктәштәре:
* төньяҡта — Уаско провинцияһы
* көнсығышта — Сан-Хуан провинциһы (Аргентина)
* көньяҡта — Лимари провинцияһы
* көнбайышта — Тымыҡ океан

# Эльки (провинция)
## Административ бүленеш

Үҙенә 6 коммуна берләштерә.
* Андакольо . Админ. үҙәге — Андакольо.
* Кокимбо . Админ. үҙәге — Кокимбо.
* Ла-Игуэра . Админ. үҙәге — Ла-Игуэра.
* Ла-Серена . Админ. үҙәге — Ла-Серена.
* Пайгуано . Админ. үҙәге — Пайгуано.
* Викунья . Админ. үҙәге — Викунья.

# Эльки (провинция)
## Демографик мәғлүмәттәр

Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
| Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | 365371 |
| шул иҫәптән: | Ҡала халҡы | 325565 | Ҡала халҡы өлөшө, % | 89,11 |
| | Ауыл халҡы | 39806 | Ауыл халҡы өлөшө, % | 10,89 |
| | Ир-егеттәр | 178492 | Ир-егеттәр өлөшө, % | 48,85 |
| | Ҡатын-ҡыҙҙар | 186879 | Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө, % | 51,15 |
| Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | 21,63 |
| Өлкә халҡына ҡарата, провинция халҡы өлөшө | Өлкә халҡына ҡарата, провинция халҡы өлөшө | Өлкә халҡына ҡарата, провинция халҡы өлөшө | Өлкә халҡына ҡарата, провинция халҡы өлөшө | Өлкә халҡына ҡарата, провинция халҡы өлөшө | 60,57 |
| Ил халҡына ҡарата, провинция халҡы өлөшө | Ил халҡына ҡарата, провинция халҡы өлөшө | Ил халҡына ҡарата, провинция халҡы өлөшө | Ил халҡына ҡарата, провинция халҡы өлөшө | Ил халҡына ҡарата, провинция халҡы өлөшө | 2,42 |

# Эльки (провинция)
## Иң ҙур торамалар (йәшәү пункттары)

| № | Торама | Категория | Халыҡ һаны (2002) | Ир-егеттәр | Ҡатын-ҡыҙҙар | Майҙаны км² |
| 1 | Кокимбо | ҡала | 148438 | 71180 | 76482 | 41,82 |
| 2 | Ла-Серена | ҡала | 147815 | 71179 | 76636 | 65,59 |
| 3 | Викунья | ҡала | 12910 | 6284 | 6626 | 4,68 |
| 4 | Андакольо | ҡала | 9444 | 4671 | 4773 | 3,34 |
| 5 | Тонгой | ҡасаба | 4435 | 2232 | 2203 | 2,17 |
| 6 | Серрильос | ауыл | 1674 | 830 | 844 | |
| 7 | Гуанакерос | ҡасаба | 1395 | 732 | 663 | 2,62 |
| 8 | Альтовальсоль | ауыл | 1169 | 594 | 575 | |
| 9 | Ла-Игера | ҡасаба | 1080 | 553 | 527 | 0,62 |
| 10 | Ривадавия | ауыл | 1075 | 562 | 513 | |
| 11 | Пайгуано | ауыл | 952 | 461 | 491 | |
| 12 | Эль-Тамбо | ауыл | 952 | 490 | 462 | |
| 13 | Ислон | ауыл | 933 | 453 | 480 | |
| 14 | Кокимбито | ауыл | 892 | 456 | 436 | |
| 15 | Альгароббито | ауыл | 871 | 432 | 439 | |
| 16 | Эль-Милагро | ауыл | 837 | 398 | 439 | |
| 17 | Серес | ауыл | 755 | 387 | 368 | |
| 18 | Пералильо | ауыл | 733 | 370 | 363 | |
| 19 | Нуэва-Талькуна | ауыл | 727 | 379 | 348 | |
| 20 | Лурдес | ауыл | 726 | 354 | 372 | |
# Ҡарағайкүл

Ҡарағайкүл — топоним.

# Ҡарағайкүл
## Ауылдар

* Ҡарағайкүл (Благовещен районы) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл.
* Ҡарағайкүл (Ҡоншаҡ районы) — Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районындағы ауыл.

# Ҡарағайкүл
## Күлдәр

* Ҡарағайкүл (күл, Благовар районы) — Башҡортостандың Благовар районындағы күл.
* Ҡарағайкүл (күл, Учалы районы) — Башҡортостандың Учалы районындағы күл.
* Ҡарағайкүл (күл, Силәбе өлкәһе) — Силәбе өлкәһендәге күл.
* Ҡарағайкүл (Ҡурған өлкәһе) — Ҡурған өлкәһендәге күл.
# Сэккэль-Мачиль-Кыкаля

Сэккэль-Мачиль-Кыкаля — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Толька йылғаһының һул ярына тамағынан 138 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Сэккэль-Мачиль-Кыкаля
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300066670
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306667
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Себер федераль округы

Себер федераль округы (рус. Сибрский федеральный округ) – Рәсәйҙең Себерҙә урынлашҡан административ берекмәһе. 2000 йылдың 13 майында Рәсәй Федерацияһының президенты указы менән ойошторолған. Ошо округ Рәсәй Федерацияһының 30% майҙанын биләй.

# Себер федераль округы
## Округтың хоҡуҡи-административ ҡоролошо

Федераль округ Рәсәй Федерацияһының административ берәмеге булып иҫәпләнмәй, йәғни Рәсәй Федерацияһының субъекты түгел.

# Себер федераль округы
## Иң ҙур ҡалалары

* Новосибирск
* Омск
* Красноярск
* Иркутск
* Барнаул
* Новокузнецк
* Кемерово
* Томск

# Себер федераль округы
## Халҡы һәм милли составы

2002 йылдағы бөтә рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәтенә ҡарағанда Себер федераль округында 20 062 938 кеше, проценттар менән күрһәкәндә дөйөм Рәсәй халҡының 13,83% тәшкил итә.

# Себер федераль округы
## Милли состав:

1. Урыҫтар — 17 530 949 кеше (87,38 %)
2. Бүрәттәр — 427 721 кеше (2,13 %)
3. Украиндар — 373 075 кеше (1,86 %)
4. Немецтар — 308 727 кеше (1,54 %)
5. Татарҙар — 252 587 кеше (1,26 %)
6. Тува милләте — 239 929 кеше (1,2 %)
7. Ҡаҙаҡтар — 123 914 кеше (0,62 %)
8. Белорустар — 82 437 кеше (0,41 %)
9. Хакастар — 73 130 кеше (0,36 %)
10. Алтай милләте — 65 910 кеше (0,33 %)
Был округта дөйөм рәсәй иҫәбенә алғанда: 85% ҡурғаш һәм плптина, 80% таш күмер һәм молибден, 71% никель, 69% баҡыр, 44% көмөш, 40% алтын ятҡылыҡтары бар. Рәсәйҙең 17,5% тимер юлдары был округта урынлашҡан.

# Себер федераль округы
## Һылтанма

* ↑ http://www.sibfo.ru/ppp/biography.php
* ↑ Российская Федерация состоит из республик, краев, областей, городов федерального значения, автономной области, автономных округов — равноправных субъектов Российской Федерации (Конституция РФ, ст.5, п.1)
# Назыров Миңлеғәли Әхмәт улы

Назыров Миңлеғәли Әхмәт улы (1923 йыл — ?) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, ҡыҙылармеец. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, элемтәсе, штаб дивизияһы разведчигы.

# Назыров Миңлеғәли Әхмәт улы
## Биографияһы

Миңлеғәли Әхмәт улы Назыров 1923 йылда Башҡортостандың Баймаҡ районы Юлыҡ ауылында тыуған. 1942 йылда БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында элемтәсе, һуңынан штаб дивизияһы разведчигы булып хеҙмәт итә.
1943 йылдың 22 февралендә Украиналағы Ворошиловоград өлкәһе (хәҙер Луганск өлкәһе) Юлино-2 станцияһы тирәһендә дошман тылына рейдтан сыҡҡанда ҡаты алыш ваҡытында хәбәрһеҙ юғалған, тип иҫәпләнә. 23 февралдә Петровское менән Юлино араһында генерал М. М. Шайморатов һәләк була, уны ла оҙаҡ ваҡыт хәбәрһеҙ юғалған тип иҫәпләйҙәр.
Атаһы Назыров Әхмәт Юлыҡ ауылында йәшәгән.
# Шатров Игорь Владимирович

Шатров Игорь Владимирович (20 февраль 1918 йыл — 25 июль 1991 йыл) — СССР кинооператоры, режиссер һәм сценарист, педагог. РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1967 йылдың 20 марты). 1952 йылдан — КПСС ағзаһы.

# Шатров Игорь Владимирович
## Биографияһы

Игорь Владимирович Шатров 1918 йылдың 20 февралендә Киевта тыуған.
1947 йылда Игорь Владимирович ВГИК-тың операторлыҡ факультетын тамамлай (А. Д. Головня оҫтаханаһы)<ref name="Шатров>/ref>. Оператор, һуңынан режиссер булараҡ М. Горький исемендәге киностудияла эшләй.
1965 йылдан алып ВГИК-та уҡыта. 1971 йылдан — операторлыҡ оҫталығы кафедраһы доценты<ref name="Шатров>/ref>.
1991 йылдың 25 июлендә вафат була. Ваганьков зыяратында үҙенең инәһе, күренекле актриса Елена Шатрова янында, ерләнә.

# Шатров Игорь Владимирович
## Ижады
### Кинооператор

1954 — Ыҙғыр диңгеҙ (Море студёное)
1956 — Улар тәүгеләр булды (Они были первыми)
1957 — Екатерина Воронина
1958 — Ирекмәндәр (Добровольцы)
1958 — Итекле бесәйҙең яңы мажаралары (Новые похождения Кота в сапогах)
1960 — Дошмандар (Враги)
1960 — Ябай тарих (Простая история)
1961 — Командировка
1963 — Зәңгәр дәфтәр (Синяя тетрадь)
1963 — Әгәр һин хаҡ булһаң (Если ты прав…)
1964 — Ниндәй ул, диңгеҙ? (Какое оно, море?)

# Шатров Игорь Владимирович
## Ижады
### Кинорежиссер

1967 — Ҡала өҫтөндәге һыбайлы (Всадник над городом)
1968 — Ирҙәрсә һөйләшеү (Мужской разговор)
1971 — тынлыҡ минуты ([Минута молчания)
1974 — Миҙгел ябыу
1977 — Былар барыһы ла уның тураһында (И это всё о нём)
1983 — Ришүәт. Журналист В. Цветков блокнотынан.
1987 — Булмаған яңаҡлау (Пощёчина, которой не было)

# Шатров Игорь Владимирович
## Ижады
### Сценарист

* 1974 — Миҙгел ябыу

# Шатров Игорь Владимирович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1967)
* Ағалы-ҡустылы Васильевтар исемендәге РСФСР Дәүләт премияһы (1973) — «Тынлыҡ минуты» фильмы өсөн (1971)
* Ленин комсомолы премияһы (1978) — «Былар барыһы ла уның тураһында» фильмы өсөн (1977)
# Ала Тәкә (тау)

Ала Тәкә (рус. Ала-Така) — Рәсәй, Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы (хәҙерге Ҡыуандыҡ ҡала округы) Теләүғол ауылы эргәһендәге тау.

# Ала Тәкә (тау)
## Географияһы

Ырымбур өлкәһенең топонимикаһын өйрәнгән С. М. Стрельников мәғлүм итеүенсә, Ала Тәкә тауы Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы, Һаҡмар йылғаһы буйында көн күргән Теләүғол ауылынан көнбайыштараҡ урынлашҡан. Тау Һаҡмар йылғаһының уң ҡушылдығы Әсейылға һәм Ҡыуандыҡ — Чеботарево юлы буйында тора. Әсейылғаның атамаһы ни сәбәп менән килеп сыҡҡандыр, билдәһеҙ, сөнки йылғаның һыуы тәмле, әсе лә, тоҙло ла түгел, тигән автор.

# Ала Тәкә (тау)
## Тарихы

Ала Тәкә тауы эргәһендәге Теләүғол (Үрге Бишəй) ауылы ярайһы боронғо — документтарҙа 1795 йылда телгә алына. Әүәле, 1917 йылға тиклем Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусына ингән була.
Ала Тәкә тауы берсә Ырымбур губернаһы һәм өлкәһе, берсә Башҡортостан ҡарамағында булып ала: Теләүғол административ-территориаль йәһәттән бер нисә тапҡыр субъект атамаһын алмаштырыуға дусар була — Октябрь революцияһынан һуң Башҡортостан автономияһына, 1919 йылдан инде Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны биләмәһендә индерелә. 1934—1959 йылдарҙа ауыл Ырымбур өлкәһе Ейәнсура районына инә, шул уҡ ваҡытта өлкә үҙе лә 1938—1957 йылдарҙа Чкалов өлкәһе тип аталып йөрөп ала. 1959 йылда район Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы составына индерелә

# Ала Тәкә (тау)
## Этимологияһы

Тау атамаһының килеп сығышы тураһында С. М. Стрельников яҙып алған риүәйәт былай тип бәйән итә: ауылда туй бара, ҡорбанлыҡ ала тәкәне тау башына менеп һуйырға булалар. Йәштәр ҙә тауға күтәрелә, мәгәр йәш кәләш юлда йылан ояһына эләгеп, һәләк була. Шул тирәләге урыҫ ауылдарында тауҙы Змеиная, йәғни, Йыланлы тип атайҙар икән, сөнки тауҙа йыландар туп-туп булып ҡояшта ҡыҙынып яталар, тиҙәр
# Судомля

Судомля — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тихвинка йылғаһының һул ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.

# Судомля
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200112110000005903
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000590
* Бассейн коды — 08.01.02.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Шаһиншаһ

Шаһиншаһ йәки шаханшаһ (бор. фарсы 𐎧𐏁𐎠𐎹𐎰𐎡𐎹 𐏐 𐎧𐏁𐎠𐎹𐎰𐎡𐎹𐎴𐎠𐎶 xšāyaθiya xšāyaθiyānām, пехл. šāhān šāh, фарсы شاهنشاه‎, «батшаларҙың батшаһы») — боронғо фарсы (мидий сығышлы, Әһәмәниҙәр үҙләштергән), һуңыраҡ яҡынса европа император титулына тап килгән иран монархия титулы. Титуллау — Император Ғәли йәнәптәре.

# Шаһиншаһ
## Тасуирламаһы

Титул тәүге тапҡыр Сәсәниҙәр династияһы Иран хакимдары тарафынан ҡабул ителә, ләкин ул Әһәмәниҙәр «xšāyaθiya xšāyaθiyānām» заманына барып тоташа, шуның өсөн Иранда Әһәмәни батшаһы Бөйөк Кир II-не беренсе шаһ тип атайҙар. Әһәмәниҙәр һәм Сәсәниҙәрҙән тыш, б.э.т. II быуаттан башлап «батшаларҙың батшаһы» титулын Аршакидтар династияһынан Парфия идарасылары йөрөткән.
Дөйөм алғанда, титулды, ҡайһы бер өҙөклөктәр менән, 2500 йыл дауамында файҙаланғандар. Ирандың һуңғы шаһаншаһы 1979 йылда ислам революцияһы ваҡытында ҡолатылған Мөхәммәт Риза Пәхләүи була. Мөхәммәт Риза Пәхләүиҙең улын Иран монархистары законлы шаһиншаһ тип һанай.
Рус телендәге әҙәбиәттә, һүҙ Фарсы иле хаҡында барһа, шаһиншаһ титулы, ғәҙәттә, «батшаларҙың батшаһы» тип тәржемә ителә, бөгөнгө Иран тураһында һүҙ барғанда, тәржемә ителмәй.
Сәсәниҙәрҙе еңгәндән һуң, византия императоры Ираклий I шундай уҡ мәғәнәгә эйә — Басилевс Басилеон — грек титулын ҡабул иткән.

# Шаһиншаһ
## Әһәмәниҙәрҙән һуң титул йөрөткән династиялар

| Династия | Дәүләт | Идара йылдары |
| Аршакиҙар | Аряншаһр | б. э. т. 170 — б. э. 226 |
| Арташесиҙар | Бөйөк Әрмәнстан | б. э. 88 — б. э. 1 |
| Сәсәниҙәр | Эраншаһр | 226—651 |
| Багратидтар | Әрмәнстан | 921—1045 |
| Багратиондар | Ҡалып:Флагификация/Грузинское царство | 1124—1490 |
| Бувайхидтар | Ираҡ һәм Иран | 932—1062 |
| Һүләкүләр | Һүләкүләр дәүләте | |
| Баһарлы | Ҡара Ҡуйлылар | |
| Баяндурҙар | Аҡ Ҡуйлылар | |
| Сәфәүиҙәр | Сәфәүи Ираны | 1501—1794 |
| Бабуриды | Бөйөк Моголдар империяһы | 1526—1858 |
| Әфшариҙар | Әфшариҙар Ираны | 1736—1795 |
| Зәндтәр | Иран | 1782—1794 |
| Ҡажарҙар | Иң юғары Иран дәүләте | 1796—1925 |
| Пәхләүи | Шаһаншаһ Дәүләте Иран | 1925—1979 |
# Эркки Хуттунен

Эркки Хуттуннен (фин. Erkki Juhani Huttunen; 18 май 1901 йыл, Алавус, Бөйөк Финляндия кенәзлеге — 17 ноябрь 1956, Хельсинки, Финляндия) — фин архитекторы-функционалисы, ҡыҫҡа карьераһы эсендә Финляндияның төрлө ҡалаларында бик күп йәмәғәт һәм шәхси биналары төҙөй.

# Эркки Хуттунен
## Биографияһы

Хельсинкски политехник институтын тамиамлай (1927), унда, архитектуранын тыш, һынлы сәнғәтте һәм рәсемде өйрәнә. Үҙ һөнәри юлының башында гәзит иллюстраторы, портретсы һәм карикатурасы булып эшләй. Уҡыу йылдарында һәм һуңынан Европа илдәре буйынса сәфәр ҡыла, Италия, Франция, Бөйөк Британия, Греция, шулай уҡ АҠШ-та була.
Институтты тамамлағандан һуң SOK (фин. Suomen Osuuskauppojen Keskuskunta, сегодня — S-группа (фин. S-ryhmä)) фин кооператив компанияһына эшкә алына һәм уның өсөн Йоэнсуу, Сортавала, Оулу, Ваасе, Раума, Котка, Выборг һәм башҡа ҡалаларҙы функциональ стилдәге күп һанлы сәнәғәт, келәт һәм контора биналары проектын әҙерләй.
1937 йылда Парижда Бөтә донъя күргәҙмәһендә алтын миҙалға лайыҡ була.
1939 йылдан 1942 йылға тиклем Хуттунен был төҙөлөш отрядын етәкләй, 1942 йылдан 1953 йылға тиклем Финляндия Төҙөлөш идаралығы (фин. Rakennushallitus) башлығы була.
1931—1956 йылдарҙа шулай уҡ үҙ архитектура бюроһында эшләй. Уның ҡоролмалары араһында — Коткала һәм Лауритсалдә ҡала советы бинаһы, Наккилала сиркәү.

# Эркки Хуттунен
## Төп эштәре

| Ҡаралты | Ҡала | Һүрәттәр | Йыл |
| Үҙәк универмаг «Сокос», Mannerheimintie, 9 | Хельсинки | | 1938-1952 |
| Топпилала SOK фабрикаһы | Оулу | | 1928-1929 |
| SOK торлаҡ йорто Kansankatu, 47 | Оулу | | 1937-1938 |
| Он тартыу фабрикаһы һәм иген һаҡлағыс | Выборг | | 1930-1932 |
| «Ханккия» фирмаһының административ һәм келәт бинаһы | Выборг | | 1938 |
| Оусаари торлаҡ йорто, Nuottasaarenkatu | Оулу | | 1949 |
| Нуоттала районында торлаҡ йорт | Оулу | | |
| Котка мэрияһы | Котка | | 1931-1934 |
| Раямякиҙә сиркәү | Нурмиярви | | 1937-1938 |
| Наккилала сиркәү | Наккила | | 1935-1937 |
| «Туркам йорто» административ-торлаҡ йорт Карел урамы 21 | Сортавала | | 1930 |
| SOK контораһы | Раума | | 1930-1931 |
| «Сеурахуон» ҡунаҡханаһы Сортавала | | 1938 |
| Рауманлинна (ҡунаҡхана, шоцкюрҙың элекке штабы) | Раума | | 1933 |
| Раямякиҙа фабрика | Нурмиярви | | 1933-1939 |
| Архитекторҙың шәхси йорто | Нууксио, Эспоо | | 1937-1938 |
| Altia ликер-араҡы заводы | Коскенкорва | | 1939 |
# Гефелль

Гефелль (нем. Gefell) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 2675 кеше йәшәй. Майҙаны — 45,21 км². Диңгеҙ кимәленән 550 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7926 һәм автомобиль коды — SOK.
# П

Пп [пэ] — Башҡорт алфавитының егерме икенсе хәрефе.
* Был яҙмалар йә хәреф тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
# Арыҫланбәк Бәккин

Арыҫланбәк Бәккин (билдәһеҙ — 1664 йыл) — 1662—1664 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе.

# Арыҫланбәк Бәккин
## Биографияһы

Арыҫланбәк Бәккин башҡорт ихтилалы (1662—64) етәкселәренең береһе. Себер даруғаһы Ҡатай улусы башҡорттарынан. Себер даруғаһында эш итә. 1663 йылдың мартында Арыҫланбәк Бәккин Тубыл воеводаһы И.А.Хилков менән һөйләшеүҙәр алып бара, әммә улар һөҙөмтәһеҙ тамамлана. Яҙын Себер даруғаһы башҡорттары Арыҫланбәк Бәккин һәм башҡалар етәкселегендә ихтилалға яңынан күтәрелә. 1664 йылдың яҙында Себер даруғаһының башҡорт улустарына Д.Полуэктов етәкселегендәге язалау полкы экспедицияһы ваҡытында Мейәс йылғаһының үрге ағымында Арыҫланбәк Бәккин үлтерелә.
# Радом (Чемаш-Юган ҡушылдығы)

Радом — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Чемаш-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 74 км.

# Радом (Чемаш-Юган ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300019993
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301999
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Т (кириллица)

Тт [тэ] — Башҡорт алфавитының егерме алтынсы хәрефе.
* Был яҙмалар йә хәреф тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
# Сәйетғәлин Сафуан Лоҡман улы

Сәйетғәлин Сафуан Лоҡман улы (21 октябрь 1960 йыл) — ҡурайсы, сәсән, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2021).

# Сәйетғәлин Сафуан Лоҡман улы
## Биографияһы

Сәйетғәлин Сафуан Лоҡман улы 1960 йылдың 21 октябрендә Салауат районының Урмансы ауылында тыуа. 1991 йылда Башҡортостан мәҙәниәт техникумын тамамлай, мәҙәни-мәғрифәт хеҙмәткәре, мәҙәни-мәғрифәт эшмәкәрлеген ойоштороусы һөнәрҙәренә эйә була. Хеҙмәт юлын тыуған ауылы клубында башлай, клуб директоры булып эшләй. 2000 йылда «Етегән» музыка ҡоралдары халыҡ ансамблен ойоштора, ансамбль өсөн үҙе ағас ҡумыҙҙар яһай. Урмансы ауылында ике боронғо (береһе 1950 йылда һалынған, икенсеһе — тағы ла боронғораҡ) өйҙө алып, унда этнойорт ойоштора. Бөгөн Сәйетғәлиндарҙың этнойорто — «Янғантау» геопаркының партнеры.

# Сәйетғәлин Сафуан Лоҡман улы
## Ғаиләһе

Ҡатыны — Лидия Сәйетғәлина, ауыл клубының художество етәксеһе. Улы — Сәйет Сәйетғәлин — музыкант.
# Краснодар

Краснодар (рус. Краснодар) — Краснодар крайының үҙәге.

# Краснодар
## Географияһы

Ҡобан йылғаһы ярында урынлашҡан.

# Краснодар
## Тарихы

1920 йылға тиклем ҡаланың исеме Екатеринодар була.

# Краснодар
## Транспорты

Краснодар — илдең эре транспорт-логистик үҙәге.

# Краснодар
## Билдәле шәхестәре

* Богомолов Дмитрий Васильевич (5.03.1909—28.01.1961), ғалим-тупраҡ белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Геология‑минералогия фәндәре кандидаты (1947). Башҡорт АССР-ы тупрағын ҙур масштаблы тикшереү һәм республиканың 1‑се йыйылма тупраҡ картаһын төҙөү етәксеһе. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры.
* Гвоздикова Инга Михайловна (16.08.1937), ғалим-тарихсы, 1971—2013 йылдарҙа Рәсәй Фәндәр Академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре. Тарих фәндәре кандидаты (1982). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2000).
* Розанов Леонид Николаевич (16.12.1910—1984), ғалим-тау инженеры-геолог. 1950—1960 йылдарҙа Өфөләге Нефть сәнәғәте ғилми-тикшеренеү институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре, төбәк геологияһы лабораторияһы етәксеһе, 1956 йылдан — институт директорының фәнни эштәр буйынса урынбаҫары. Геология-минералогия фәндәре докторы (1956), профессор (1959). И. М. Губкин исемендәге премия лауреаты (1960).

# Краснодар
## Юғары уҡыу йорттары

* Кубан дәүләт университеты
* Кубан дәүләт аграр университеты
* Кубан дәүләт медицина университеты
* Кубан дәүләт технологик университеты

# Краснодар
## Климаты

Ҡала климаты :
| Күрһәткес | Ғин | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Йыл |
| Абсолют максимум, °C | 20,8 | 22,2 | 28,5 | 34,7 | 35,1 | 38,1 | 40,7 | 40 | 38,5 | 33,9 | 28,4 | 23 | 40,7 |
| Уртаса максимум, °C | 4,4 | 5,7 | 10,7 | 18 | 23,2 | 27,1 | 30,2 | 30,2 | 24,9 | 18,1 | 10,7 | 5,8 | 17,4 |
| Уртаса температура, °C | 0,6 | 1,1 | 5,5 | 12,2 | 17,2 | 21,3 | 24,1 | 23,7 | 18,5 | 12,3 | 6,1 | 2,1 | 12,1 |
| Уртаса минимум, °C | −2,2 | −2,3 | 1,8 | 7,6 | 12,2 | 16,4 | 18,7 | 18 | 13,3 | 7,9 | 2,8 | −0,7 | 7,8 |
| Абсолют минимум, °C | −32,9 | −29,8 | −25,6 | −5,6 | −1,2 | 4,2 | 9,5 | 3,9 | −2,2 | −9,9 | −20,4 | −27,6 | −32,9 |
| Яуым-төшөм нормаһы, мм | 66 | 54 | 58 | 51 | 68 | 86 | 56 | 44 | 46 | 56 | 73 | 77 | 735 |
| Сығанаҡ: Погода и климат ||||||||||||||
# Бад-Тенштедт

Бад-Тенштедт (нем. Bad Tennstedt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 2525 кеше йәшәй. Майҙаны — 27,27 км². Диңгеҙ кимәленән 172 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99955 һәм автомобиль коды — UH.
# Ғафаров Ғәбдрәшит Ғәбделнафиҡ улы

Ғафаров Ғәбдрәшит Ғәбделнафиҡ улы - 1907 - 1970, Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы, пулемётсы, һуғыш инвалиды; колхозсы.

# Ғафаров Ғәбдрәшит Ғәбделнафиҡ улы
## Биографияһы

Ғәбдрәшит Ғәбделнафиҡ улы Ғафаров 1907 йылда Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе Нәсибаш улусына (хәҙерге Салауат районы Мөрсәлим ауыл биләмәһе) ҡараған Илсекәй ауылында Ғафаров Ғәбделнафиҡтың күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Илсекәй ауылы башланғыс мәктәбен тамамлаған.
Күрше Ҡалмаҡол ауылы ҡыҙы Мәғрифәгә өйләнә. Һуғыш алдынан тәүге улы Нәбит (1939) тыуа.
Хәрби хеҙмәткә алыныр алдынан «Башташ» колхозы рәйесе була.
Һуғыш инвалиды булыуына ҡарамаҫтан, Илсекәйгә әйләнеп ҡайтҡас, Ғәбдрәшит Ғәбделнафиҡ улы, Төхвәтуллин Сәмиғулланан ҡабул итеп, 1943 йылдың 5 авгусынан 1945 йылдың 22 апреленә тиклем, «Башташ» колхозының рәйесе була.

# Ғафаров Ғәбдрәшит Ғәбделнафиҡ улы
## Хәрби хеҙмәте

1942 йылдың 6 февралендә Эшсе-Крәҫтәин Ҡыҙыл Армияһы сафтарына саҡырыла.
Башта пулемётсы була. 1942 йылдың 1 сентябренән улъя йәғни ғәнимәт командаһында.
1942 йылдың 9 декабрендә дивизион комиссияһы тарафынан сәләмәтлек торошо яңынан ҡаралған һәм стройҙан тыш хеҙмәткә генә яраҡлы тип табыла.
1943 йылдың 2 февралендә, беләге үтәнән-үтә яраланыуы арҡаһында, беләк һәм ашыҡ һөйәктәре һына, шул сәбәпле, уң ҡул суғының һәм бармаҡтарының хәрәкәтләнеүе бик сикле була.
Тәрән тылға, Украина һаулыҡ һаҡлау министрлығына ҡараған Төмән ҡалаһының 3352-се эвакогоспиталенә оҙатыла. Был госпиталдә Ғәбдрәшит 1943 йылдың 25 майынан 15 июленә саҡлы дауалана. Раҫлаусы документ - дауалау учреждениеһы начальнигы ҡултамға ҡуйған 1-1207-се һанлы справка.

# Ғафаров Ғәбдрәшит Ғәбделнафиҡ улы
## Ғаиләһе

Ғафаров Ғәбдрәшит Ғәбделнафиҡ улы Табын тармағы булған Түбәләҫ ырыуы Илсекәй ауылының Тәүеш тигән нәҫеленә ҡарай. Бер туған ағаһы Әбдрафиҡтың улы Ғафаров Халиҡ та, 19 йәшендә һыңар аяғын ҡалдырып, инвалид булып ҡайта. Туғаны Ғафаров Абдулла Әмерғәзе улы Тыуған ил өсөн башын һала.
Ҡатыны Мәғрифә Асия (1947) һәм Камил (1953) исемле балалар бүләк итә. Икенсе ҡатыны Сафура Хәйрилсамованан Нәсибулла (1949-1989) менән Камила (1952-2004) исемле балалары тыуа.

# Ғафаров Ғәбдрәшит Ғәбделнафиҡ улы
## Һуғыш инвалиды

СССР Һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссариатының 336-сы Сирҙәр теҙмәһенә ярашлы, табип комиссияһы тарафынан 43-сө статья нигеҙендә Ғәбдрәшитте строевой хеҙмәткә яраҡһыҙ 1-се төркөм инвалиды тип таный.
Шундай таныҡлыҡ справка менән Ғафаров Ғәбдрәшит Салауат районы хәрби комиссариатына ҡайтарыла.