# Ҡоҙғондар

Ҡоҙғондар (лат. Corvus) — ҡарғалар ғаиләһенә ингән ҡош. (Corvidae). Ырыу төрҙәренә ҡоҙғондар,ала ҡарғалар, ҡара ҡарғалар һәм сәүкәләр инә. «Ҡоҙғон» менән «ҡарға» араһында аныҡ ҡына айырма юҡ.Ҡоҙғондар башҡа ҡарғаларға ҡарағанда эрерәк була.Тауышы көслө «ҡорҡ -ҡорҡ» йәки тоноҡ «ҡро- ҡро».
Көньяҡ Америка, Антарктиданан һәм ҡайһы бер утрауҙарҙан башҡа был ырыу ҡоштарын бөтә континеттарҙа ла осратырға була. Ҡоҙғондар ырыуы ҡарғалар ғаиләһенең яҡынса өстән бер өлөшөн тәшкил итә. Һуңғы тикшеренеүҙәрҙән күренеүенсә, ҡоҙғондоң ҡайһы бер төрҙәре эш ҡоралдарын ҡуллана белеүҙәрен генә түгел, ә уларҙы булдыра белеүҙәрен дә күрһәткән.. Хәҙерге ваҡытта ҡоҙғондар донъяла иң аҡыллы хайуандарҙың береһе булып һанала , ә уларҙың энцефализация коэффициенты (мейе ауырлығын күрһәтеүсе) приматтарҙыҡына тигеҙ.

# Ҡоҙғондар
## Этимологияһы

Өноҡшаш һүҙҙәр нигеҙендә *k'er- һинд-европа телендә «ҡарға- ворон» була һәм славян телдәренә башланғыс *u-. тирбәлеүенән күскән. Праславян теленән *vorna башҡалар: урыҫ-сиркәү славян телендә врана (κορώνη), украинса. ворона (ҡарға), болг. врана, сербохорва. врана, словен vrána, чех. vrána, словак vrana, поляк wrona, кашуб. varna, словинский vãrna. Боронғо ҡәрҙәш литва телендә várna «ворона», боронғо прус теле шул уҡ -warne .. Праславян *vorna, литва várna < *uōrnā (от *uornos «ворон»): ворона (ҡарға) ҡоҙғон менән бәйле тип билдәләнде.
Герман телдәрендә һинд-европа телендәге атама «ворона- ҡарға» һинд-европа телдәрендә ятҡан тамыр һүҙ *k'er-, менән алмаштырыла Торна боронғо инглиз телендә crāwe (ингл. crow), Боронғо немец- krā(w)д (нем. Krähe), боронғо исланд -kráka (ворона-ҡарға), krákr (ворон-ҡоҙғон).

# Ҡоҙғондар
## Тасуирлама

Ҡоҙғондарҙың бөтә төрөнөң дә ҡауырһыны ҡара йәки күкһел ҡара төҫтә,ҡайһы берҙәрендә аҡ таптар осрай. Ныҡ кәүҙәле, суҡышы һәм тәпәйҙәре бик көслө. Енси диморфизм бик сағылып бармай.

# Ҡоҙғондар
## Төрҙәре

* Белощёкий ворон (Corvus albicollis)
* Пегий ворон (Corvus albus)
* Беннетов ворон (Corvus bennetti)
* Американский ворон (Corvus brachyrhynchos)
* Капский ворон (Corvus capensis)
* Corvus caurinus
* Обыкновенный ворон (Corvus corax)
* Чёрная ворона (Corvus corone)
* Серая ворона (Corvus cornix)
* Австралийская ворона (Corvus coronoides)
* Бронзовая ворона (Corvus crassirostris)
* Белошейная ворона (Corvus cryptoleucus)
* Даурская галка (Corvus dauuricus)
* Corvus edithae
* Малый ворон (Corvus enca)
* Флоресский ворон (Corvus florensis)
* Грач (Corvus frugilegus)
* Гигантский ворон (Corvus fuscicapillus)
* Гавайский ворон (Corvus hawaiiensis)
* Мексиканский ворон (Corvus imparatus)
* Ямайский ворон (Corvus jamaicensis)
* Гуамский ворон (Corvus kubaryi)
* Антильский ворон (Corvus leucognaphalus)
* Большеклювая ворона (Corvus macrorhynchos)
** Corvus macrorhynchos levaillantii
* Corvus meeki
* Южноавстралийская ворона (Corvus mellori)
* Галка (Corvus monedula)
* Новокаледонский ворон (Corvus moneduloides)
* Кубинский ворон (Corvus nasicus)
* Австралийский ворон (Corvus orru)
* Рыбный ворон (Corvus ossifragus)
* Пальмовый ворон (Corvus palmarum)
** Corvus palmarum minutus
* Щетинистая ворона (Corvus rhipidurus)
* Пустынный буроголовый ворон (Corvus ruficollis)
* Corvus sinaloae
* Блестящий ворон (Corvus splendens)
* Тасманийский ворон (Corvus tasmanicus)
** Corvus tasmanicus boreus
* Ошейниковый ворон (Corvus torquatus)
* Серый ворон (Corvus tristis)
* Сулавесский ворон (Corvus typicus)
* Бангайская ворона (Corvus unicolor)
* Молуккский ворон (Corvus validus)
* Белоклювый ворон (Corvus woodfordi)

# Ҡоҙғондар
## Ғүмер оҙонлоғо

Ҡоҙғондар быуаттан артыҡ йәшәй тигән фекер ысынбарлыҡҡа тап килмәй. Улар тутыйғоштар кеүек 70-75 йәшкә етеүе мөмкин Ҡырағай тәбиғәттә иң билдәле Америка ҡоҙғоно 30 йәштә була Ситлектә йәшәгән иң ҡарт ҡарғаның 59 йәшендә вафат булыуы билдәле.

# Ҡоҙғондар
## Мәҙәниәттә һәм мифологияла

Овидий ҡарға тураһынла ямғыр хәбәрсеһе,тип яҙған (Amores 2,6, 34).
Боронғо гректар, сәүкәне майлы мискәлә тотһаң,тылсымлы ҡошҡа әйләнә,тип иҫәпләгәндәр.,.
Месопотамия һәм Библияла ҡоҙғон туфан һыуы тураһындағы хикәйәттәрҙә телгә алынған:
* Библия китабындағы 8 -се Тәүратҡа ярашлы Йәшәйеш китабында, Нух ҡоҙғондо осороп ебәрә,ләкин ул «осоп китә лә кире ҡайта »,шунан Нух өс тапҡыр (аҙна һайын) күгәрсен осорған, ул беренсе тапҡыр бер нәмәһеҙ кире ҡайтҡан, икенсе мәртәбә майлы япраҡ алып ҡайтҡан, ниһайәт, өсөнсө тапҡыр кире әйләнеп ҡайтмаған.
* «Гилгәмеш хаҡындағы эпос» та Утнапишти күгәрсенде ер эҙләргә ебәргән. Күгәрсен бер түңәрәк эйләнгән дә кире ҡайтҡан. Шунан Утнапишти ҡоҙғондо ебәргән,теге кире ҡайтмаған. Утнапишти ҡоҙғон ер тапты тигән һығымтаға килгән.
Ҡытай мифологияһына ярашлы донъяла ун ҡоҙғон күтәреп торған ун ҡояш булған..Бер ваҡыт ун ҡояш бөтәһе бер юлы баҫырға уйлай, был һәләкәткә килтереүе мөмкин булған. Шул саҡта аллалар Хоу И ебәрәләр, ул ҡоҙғондоң тик береһен генә иҫән ҡалдыра, ҡалғандарынын үлтерә.
Ирланд мифологияһында ҡоҙғон Морригандың үлем һәм һуғыш аллаһы итеп ҡабул ителә
Скандинавия мифологияһында Мунин һәм Хугин ҡоҙғондары бөтә Мидгард буйлап осалар һәм Один аллаға булып торған хәлдәр тураһында хәбәр итеп барғандар.
Швецияла,юрауҙарға ярашлы,ҡоҙғон-үлгән кешенең йәне