yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Геров орфографияһы

Ге́ров орфогра́фияһы (болг. Геровски правопис) – болгар телендә ҡулланылған тарихи яҙыу юлдарҙан береһе. Исеме Найден Геров, болгар яҙыусы, тел белеүсе һәм фольклор өйрәнеүсе исеменән килә һәм ул әҙерләнгән һүҙлектә (болг. „Речник на блъгарский язик с тлъкувание речити на блъгарски и руски“) ҡулланыла.

# Геров орфографияһы
## Орфография үҙенсәлектәре
### Алфавит

Хәҙерге болгар алфавитында ҡулланылған хәрефтәренән тыш, Геров орфографияһында Ѣ, ꙑ, ѫ хәрефтәре ҡулланылған. Шулай уҡ, хәҙерге я хәрефе урынына ꙗ тип яҙылған.

# Геров орфографияһы
## Орфография үҙенсәлектәре
### Башҡа үҙенсәлектәр

* ж, ш, ч хәрефтәре ҡалын тартынҡы өндәре өсөн ҡулланмаған.
* к, г, х хәрефтәре ҡалын тартынҡы өндәре өсөн генә ҡулланылған.
* я хәрефе е тип әйтелгән һәм иҫке славян ѧ (бәләкәй юс) хәрефе этимологик урынында ҡулланылған.
* щ хәрефе (/шт/ тип әйтелә) болгар һүҙҙәрҙә генә ҡулланылған, сит һүҙҙәрҙә шт тип яҙылған.
* [ъ] өнө урынына этимология буйынса ъ, ь, ѫ йә ѭ тип яҙылған.
* ър/ръ һәм ъл/лъ өндәре фәҡәт ръ/рь йә лъ/ль тип яҙылған.
# Кесе Нелым

Кесе Нелым — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Рыбный Сор күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Кесе Нелым
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010700112115300015245
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301524
* Бассейн коды — 14.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Корнашница

Корнашница — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ямская йылғаһының һул ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Корнашница
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000025232
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002523
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Өйәлге

Өйәлге — рус. Уелги́ Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районындағы күл.

# Өйәлге
## Этимологияһы

Күлдең атамаһы буйынса бер нисә фараз йәшәп килә. Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә ошондай аңлатма бирә:"Уелги, озеро, Кунашакский район. При объяснении происхождения топонима допускается, что «уелги» и «уелды» одного корня и однозначны (см. Увильды), а поэтому топоним Уелги по своему происхождению и значению должен быть аналогичен Уелдекул. Любопытно отметить, что среди местного населения сохранилось предание о внезапном появлении этого озера и название Уелги осмысливается как «провальное».
Йәғни, топонимдар белгесе ике күлдең атамаһын (Уйылды) тамырҙаш тип һанай һәм «уйылыу» һүҙенән барлыҡҡа килгән тип фараз итә. Ихтимал, күл атамаһы Уйылғы булғандыр һәм ваҡыт уҙыу менән нәҙек формаға күсеп, «Өйәлге» рәүешен алғандыр. Урындағы халыҡ телендә иһә ул тап Өйәлге булып йөрөй һәм тамырында «өйөлөү» һүҙе ята тип аңлата
Шул уҡ ваҡытта башҡорт телендә «өйәләү» һүҙе лә бар, «өйәҙәү» һүҙенең диалект формаһы ул. Өйәҙәү — салҡан йығылып, тора алмай аҙапланып ятыуҙы аңлата

# Өйәлге
## Географияһы

Күлдең көньяҡ-көнбайыш ярында — Ҡәнзәфәр ауылы, төньяҡ ярынан 1 км алыҫлыҡта — кеше йәшәмәгән Өйәлге ауылы, көнсығышында — 2 һунарсылыҡ хужалығы һәм һыу ҡыуыу ҡоролмаһы, көньяҡта — тирмән.
Өйәлге көньяҡ ярынан ҡылымыҡ аша Ҡоншаҡ күле менән тоташҡан. Көньяҡ ярынан 2 км алыҫлыҡта — район үҙәге урынлашҡан Ҡоншаҡ ауылы.
Силәбегә тиклем алыҫлығы — 80 км, Екатеринбургҡа — 164 км.
Координаттары: 55°47′7″N 61°33′22″E

# Өйәлге
## Тасуирламаһы

Өйәлге Урал аръяғы тигеҙлегендәге соҡорло (рус. котловина) күлдәр тибындағы, сөсө һыулы күл.
* Һыу көҙгөһө майҙаны — 60,3 км².
* Һыу күләме — 138,7 миллион кубометр.
* Минераллылығы — 3339,3 мг/л.
* Уртаса тәрәнлеге — 2,3 м, максималь тәрәнлеге — 3,2-3,8 метр (1969 йылғы мәғлүмәт буйынса күлдең максималь тәрәнлеге 7 метрға еткән).
* Максималь оҙонлоғо һәм киңлеге (км): 10*5км
* Диңгеҙ кимәленән бейеклеге: 170м

# Өйәлге
## Флораһы һәм фаунаһы

Күл яры буйлап — ҡамыш өйкөмдәре (бигерәк тә төньяҡ-көнсығыш ярының һаҙлыҡлы урындарында күпләп баҫҡан).
Һыуында табан балыҡ, карп, алабуға, аҡ сабаҡ, алабалыҡ, суртан, гольян тереклек итә.

# Өйәлге
## Шулай уҡ ҡара

* Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге
# Яманйылға (Боғалыш ҡушылдығы)

Яманйылға — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бугалыш йылғаһының һул ярына тамағынан 1,9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Яманйылға (Боғалыш ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузелынан Павловск гидроузелына тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201112111100021442
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102144
* Бассейн коды — 10.01.02.011
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Иттрий

| 39 | Иттрий |
| Y88,906 ||
| 4d¹5s² ||
Иттрий (лат. Yttrium, Y) — Менделеевтың периодик таблицаһының 5-се осор, 3-сө төркөм элементы. Тәртип номеры — 39.
Ябай матдә иттрий — аҡһыл-һоро төҫтәге металл. Ике кристаллы модификацияһы бар: α-Y — магний типлы гексагональ рәшәткәле, β-Y — куб рәшәткәле, күсеш температураһы α ↔β 1482 °C.

# Иттрий
## Символы

Иттрий элементының символы — Y (Иттрий тип уҡыла).

# Иттрий
## Тарихы

Иттрий 1794 йылда Гадолин Юһан тарафынан асыла.
1794 йылда фин химигы Юһан (Йоһанн) Гадолин (1760—1852) иттербит тигән минералдан иттрий тип атаған элемент оксидын тапҡан — исемен Стокгольм архипелагына инә торған Ресарё утрауындағы швед ауылы атамаһы буйынса биргән, сөнки иттербит бында буш ятҡан карьерҙа табылған. 1843 йылда Карл Мосандер был оксидтың ысынбарлыҡта иттрий, эрбий һәм тербий оксидтары ҡатнашмаһы булыуын иҫбатлай һәм был ҡатнашманан Y₂O₃ бүлеп сығара. Металлик иттрий үҙ сиратында 1828 йылда беренсе тапҡыр Фридрих Велер тарафынан алына.

# Иттрий
## Тәбиғәттә

Иттрий — лантандың химик аналогы. Кларкы 26 г/т, диңгеҙ һыуында миҡдары 0,0003 мг/л. Иттрий һәр ваҡыт тиерлек лантаноидтар менән бергә минераль сеймалда була. Иттрийҙың төп минералдары — ксенотим YPO₄, гадолинит Y₂FeBe₂Si₂O₁₀.

# Иттрий
## Тәбиғәттә
### Ятҡылыҡтары

Иттрийҙың төп ятҡылыҡтары Ҡытай, АвстралияКанада, Һиндостан,Бразилия, Малайзияла урынлашҡан. Байтаҡ запастары Японияның айырым иҡтисади зонаһында Тымыҡ океандың Минамитори утрауы янында һирәк осрай торған ер минералдарының тәрән һыуҙағы ятҡылыҡтарында табылған.

# Иттрий
## Сығарып алыу

Иттрий ҡушылмалары һирәк ер металдары менән ҡатнашмаларҙан экстракция һәм ион алмаштырыу ярҙамында алына. Металл иттрий уның һыуһыҙ галогенидтарын литий йәки кальций ярҙамында тергеҙеп, һуңынан ҡушылмаларҙы дистилле ҡыуыу юлы менән алына.

# Иттрий
## Физик үҙенсәлектәре

Иттрий — аҡһыл-һоро төҫтәге металл . Ике кристаллы модификацияһы бар: Ике кристаллы модификацияһы бар: α-Y — магний типлы гексагональ рәшәткәле, β-Y — куб рәшәткәле; күсеш температураһы α ↔β 1482 °C, иреү температураһы — 1528 °C, ҡайнау температураһы — 3320 яҡынса °C. Иттрий механик эшкәртеүгә еңел бирелә.

# Иттрий
## Химик үҙенсәлектәре

Һауала иттрий ышаныслы һаҡлаусы оксид тышлығы менән ҡаплана. 370—425 °C ваҡытында оксидта ҡуйы ҡара тышлыҡ барлыҡҡа килә. Интенсив оксидлашыу 750 °C булғанда башлана. Компакт металл ҡайнап торған һыуҙа һауа кислороды менән оксидлаша, минераль кислоталар, һеркә кислотаһы менән тәьҫирләшә, фтороводород менән реакцияға инмәй. Иттрийҙы йылытҡанда галогендар, водород, азот, көкөрт һәм фосфор менән тәьҫир итешә. Оксид Y₂О₃ төп үҙенсәлектәргә эйә, уға Y(ОН)₃ нигеҙе яуап бирә.

# Иттрий
## Иттрий хаҡы

* 99-99,9%-лы таҙа иттрий 1 кг өсөн АҠШ доллары менән уртаса 115—185 тора.
# Пихтовка (Тура ҡушылдығы)

Пихтовка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тура йылғаһының уң ярына тамағынан 432 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Пихтовка (Тура ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, Тагил йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Ницца һәм Пышма йылғаһы йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502312111200006190
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200619
* Бассейн коды — 14.01.05.023
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Словен матицаһы

Словен матицаһы (слов. Slovenska matica) — словен мәҙәниәте һәм йәмғиәтенең төрлө һорауҙар буйынса осрашыуҙар һәм консультациялар ойоштороусы ғилми һәм мәҙәни институт. Үҙенең әҫәрҙәрен һәм төрлө белем тармаҡтары буйынса хеҙмәттәр тәржемәләрен баҫтырып сығарыусы өлкәнлеге яғынан икенсе нәшриәт булып һанала.
Институтҡа 1864 йылдың 17 февралендә император Франц Иосиф ризалығы менән нигеҙ һалына. Үҙ эшмәкәрлегенең тәүге йылдарынан алып, институт словен төбәгенең календарҙарын, карталарын, атластарын, шулай уҡ төбәкте өйрәнеү буйынса белешмәләр һәм китаптар сығарҙы.

# Словен матицаһы
## Рәйестәр исемлеге

* 1865 — Зойс Антон
* 1865—1869 — Томан Ловро
* 1869—1875 — Коста Этбин Генрих
* 1875—1881 — Блейвейс Янез
* 1881—1882 — Марн Йосип
* 1882—1885 — Грасселли Петер
* 1885—1886 — Поклукар Йосип
* 1886—1893 — Марн Йосип
* 1893—1907 — Левец Фран
* 1907—1914 — Илешич Фран
* 1917 — Грасселли Петер
* 1918—1920 — Тавчар Иван
* 1920—1947 — Лончар Драготин
* 1947—1949 — Жупанчич Отон
* 1950—1966 — Мелик Антон
* 1966—1975 — Коблар Франц
* 1975—1978 — Звиттер Фран
* 1978—1987 — Графенауэр Бого
* 1987—1994 — Симонити Примож
* 1994—2008 — Махнич Йожа
* 2008-н.в. — Комелй Милчек
# Чебоксар (йылға)

Чебоксар — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Липецк өлкәһе, Рязань өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ярославка йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Чебоксар (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Воронеж йылғаһы Липецк ҡалаһына тиклем, Матыра йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010100512107000002405
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000240
* Бассейн коды — 05.01.01.005
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кесе Гольцовка

Кесе Гольцовка — Рәсәй йылғаһы. Алтай биләмәләрендә аға. Йылға Оло Гольцовка йылғаһының уң ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Кесе Гольцовка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алеййылғаһы, инештән Гилевск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200112115200000196
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200019
* Бассейн коды — 13.01.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Амесдорф

Амесдорф (нем. Amesdorf) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 812 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,91 км². Диңгеҙ кимәленән 126 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39439 һәм автомобиль коды — SLK.
# Таватуй (күл)

Таватуй — Свердловск өлкәһенең Невьян районындағы күл. Урал тауҙарының көнсығыш битләүендә, Екатеринбургтан төньяҡ-көнбайышҡа 50 километрҙа урынлашҡан. Екатеринбургтың тирә-янындағы иң матур күлдәрҙең береһе һәм халыҡ яратҡан ял итеү урыны. Ҡасаба Күл буйында Калиново, Таватуй һәм Приозёрный ҡасабалары, шулай уҡ балаларҙы һауыҡтырыу лагерҙары һәм ял итеү базалары урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 263,5 метр.

# Таватуй (күл)
## Этимологияһы

Күл атамаһы коми-пермяктарҙың та ва туй — «шул һыу юлы» һүҙенән килеп сыҡҡан тип иҫәпләнә. Тағы бер топонимик легенда бар, уға ярашлы коми-пермяк оҙатып йөрөүсеһе урыҫтарға һыу юлынан барырға кәрәклеген күрһәткән. Крайҙы өйрәнеүсе В. А. Ложкин, күл бар яғынан да тауҙар менән уратып алынғанлыҡтан, атама башҡорт-татар телендәге тау туй — «тауҙар байрамы» тигәнде аңлата тип фаразлай.

# Таватуй (күл)
## Географияһы

Күл Нейва йылғаһы бассейнына ҡарай һәм Үрге Нейва быуаһы менән берҙәм система барлыҡҡа килтерә. Быуаға аҡмаһы күлдең төньяғында урынлашҡан. Һыу өҫтө майҙаны 21,2 км², уртаса тәрәнлеге 5 м тәшкил итә, иң тәрән урыны — 9 м тәшкил итә. Һыу массаһының күләме 119 млн м³ тәшкил итә. Күл диңгеҙ кимәленән 259 метр бейеклектә урынлашҡан, төньяҡтан көньяҡҡа һуҙылған. Оҙонлоғо яҡынса 10 км, киңлеге 3-3,5 км тәшкил итә. Күлдең соҡоро Үрге Исәт гранит массивының көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан һәм ер ҡабығының вертикаль йәш ҡуҙғалмалылығына бәйле тектоник сығышлы.
Күл соҡоро боҙлоҡтан һуңғы осорҙа һыу менән тулған һәм уның йәше 10 мең йылдан ашмай. Күлдең ярҙары ныҡ киҫкеләнмәгән. Яр буйлап гранит киҫәктәренең сығынтылары бик күп. Көнсығыш яры көнбайыш ярына ҡарағанда бейегерәк. Күлдә бер нисә утрау бар. Улар араһында таулы (Макарёнок, Голубев), шулай уҡ уйһыу (Сплывень) тауҙар ҙа осрай.
Күлдәге һыу үтә күренмәле, асыҡлығы яҡынса 4-5 метр тәшкил итә. Һыуы ныҡ һалҡын һәм кислород менән туйындырылған. Ноябрҙән алып майға тиклем күл өҫтөндә боҙ япмаһы ята. Күлдең төп туҡланыу сығанағы булып атмосфера яуым-төшөмдәре тора.
Күлдең үҙенсәлеге — яр буйҙарында һыу температураһы үҙәк өлөшөнә ҡарағанда һәр саҡ түбәнерәк. Был күлгә һыуыҡ сығанаҡтарҙан һәм инештәрҙән башланған 30-лаған йылға һәм шишмә ҡойоу менән бәйле. Уларҙың иң эреләре — Оло Шаманиха һәм Оло Витилка. Көньяҡ-көнбайыш яры янында күлде үҫемлек баҫа башлаған. Шаманиха ҡултығы иң һай урыны.
Нейва йылғаһында быуа төҙөй башлағанға тиклем (XVIII быуаттың уртаһы), ике Таватуй күле — Оло Таватуй һәм Бәләкәй Таватуй билдәле була.

# Таватуй (күл)
## Ихтиофаунаһы

Йылғаға хас балыҡтарҙың: сабаҡ, алабуға, этеш йәки шырт балыҡ (ёрш), суртан, ҡомтөрткө (щиповка) кеүек абориген төрҙәре тереклек итә. Һуңыраҡ ҡарабалыҡ, шамбы һәм ҡорман балыҡ ебәрелгән. Климатҡа яраҡлаштырыу буйынса эксперименттар үткәрелә: 1925 йылда чуд алабалығы (сиг), 1932 йылда ладога рипусы климатҡа яраҡлаштырыла. 1952 йылдан алып Таватуй балыҡ үрсетеү заводы эшләй, унда төрлө йылдарҙа муксун балығы, пелядь, сиг һәм рипус гибриды һыуға төшөрөлөп үрсетелә.

# Таватуй (күл)
## Тәбиғәтте һаҡлау

Күл — федераль әһәмиәттәге тәбиғәт ҡомартҡыһы. Эргә-тирәләге урмандар менән бергә һәйкәлдең дөйөм майҙаны 3900 гектар тәшкил итә.
# Ун-Угловат-Юган

Ун-Угловат-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Угловат-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 76 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Ун-Угловат-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300023185
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302318
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Гауя милли паркы

Гауя милли паркы (латыш. Gaujas nacionālais parks) — Латвияла иң ҙур милли парк. Илдең 11 крайы биләмәләрендә урынлашҡан.

# Гауя милли паркы
## Дөйөм мәғлүмәттәр

Милли парктың майҙаны 917,90 км². Парк Гауя йылғаһы үҙәнендә, төньяҡ-көнсығышта Валмиера ҡалаһынан көньяҡ-көнбайышта Мурьяни ҡасабаһына ҡәҙәр һуҙылған. 1973 йылдың 14 сентябрендә нигеҙләнгән һәм Латвияның иң элекке милли паркы булып тора. Парк администрацияһы Сигулда ҡалаһында урынлашҡан.
Парк бигерәк тә Гауя ярҙары буйлап урынлашҡан девон ҡомташтары менән билдәле. Сигулда тирәһендәге ҡайһы бер урындарҙа был ҡаяларҙың бейеклеге 90 метрға барып етә. Парктың көньяҡ-көнсығыш өлөшө Рига ҡалаһы кешеләренең популяр ял итеү урыны булып тора, ә төньяҡ-көнбайыш өлөшө — башлыса һаҡланыусы тәбиғәт зонаһы.
Элек был районды «Ливон Швейцарияһы» тип атағандар һәм туристар бында XIX быуатта уҡ килгеләнгәндәр.
Цесис һәм Сигулда ҡалаларынан башҡа, милли парк биләмәләрендә Лигатне ҡалаһы һәм яҡында Валмиера ҡалаһы урынлашҡан. Парк территорияһы эсендә шулай уҡ бер нисә тарихи ҡоролмалар урынлашҡан: Турайда ҡәлғәһе, Лиелстраупе (ҡәлғә һәм сиркәү), Унгурмуйжа поместьеһы.
Парк биләмәләренең 47 % башлыса шыршы һәм ҡарағай урмандар менән ҡапланған, шулай уҡ ҡаоүрағас ағастары осрай. Милли паркта бихисап күлдәр бар, уларҙың иң ҙуры Унгурс күле булып тора.
# Шлама

Шлама (Шламка) — Рәсәй йылғаһы. Һамар өлкәһе, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кондурча йылғаһының һул ярына тамағынан 214 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.

# Шлама
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суҡ йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000612112100006010
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100601
* Бассейн коды — 11.01.00.006
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# БРИКС

БРИКС (ингл. BRICS) — донъяның биш иҡтисади яҡтан тиҙ уҫешеүсе илдән (Бразилия, Рәсәй Федерацияһы, Һиндостан, Ҡытай һәм Көньяҡ Африка Республикаһы) торған группа. 2011 йылға тиклем был берләшмәгә ҡарата БРИК аббревиатураһы ҡулланыла ине. БРИКҡа Көньяҡ Африка Республикаһы ҡушылыу сәбәпле 2011 йылдың 18 февраленән башлап группа BRICS тик атала.

# БРИКС
## Саммиттары

Бөгөнгө көндә берләшмәнең туғыҙ саммиты уҙғарылды.
| Датаһы | Уҙғарылған урыны |
| 16 июнь 2009 | Рәсәй Федерацияһы, Свердловск өлкәһе, Екатеринбург ҡалаһы |
| 15—16 апрель 2010 | Бразилия, Бразилиа ҡалаһы |
| 13—14 апрель 2011 | Ҡытай, Санья ҡалаһы |
| 28—29 март 2012 | Һиндостан, Нью-Дели ҡалаһы |
| 26-27 март 2013 | КАР, Дурбан ҡалаһы |
| 15—16 июль 2014 | Бразилия, Форталеза ҡалаһы |
| 8—9 июль 2015 | Рәсәй Федерацияһы, Башҡортостан, Өфө ҡалаһы |
| 15-16 октябрь 2016 | Һиндостан, Гоа штаты |
| 4-5 сентябрь 2017 | Ҡытай, Сямынь ҡалаһы |
| 25-27 июль 2018 | КАР, Йоханнесбург ҡалаһы |
| 13—14 ноябрь 2019 | Бразилия, Бразилиа ҡалаһы |
| 17 ноябрь 2020 | Рәсәй Федерацияһы |
| 9 сентябрь 2021 | Һиндостан |
| 23—24 июня 2022 | Ҡытай |
| 22—24 август 2023 | КАР, Йоханнесбург ҡалаһы |
| 22—24 октябрь 2024 | Рәсәй Федерацияһы, Татарстан, Ҡазан ҡалаһы |
# Теләүғол

Теләүғол (рус. Тлявгулово) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.

# Теләүғол
## Географик урынлашыуы

Һаҡмар йылғаһы буйында урынлашҡан.

# Теләүғол
## Тарихы

Теләүғол (Үрге Бишəй) ауылы Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы составында була. Тәүге тапҡыр документтарҙа 1795 йылда телгә алына.
1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына индерелә. 1930 йылдың 20 авгусынан Башҡортостан АССР-ының Ейәнсура районы составына керә. 1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенең составына бирелә. 1934—1959 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Ейәнсура районы составында була. 1959 йылда Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы составына индерелә

# Теләүғол
## Халҡы

Ауыл башҡорттарының иҫәбе :
| 1795 | 1816 | 1834 | 1859 | 1866 | 1889 | 1892 | 1900 | 1917 | 1920 | 1926 |
| 116 | 145 | 234 | 319 | 163 | 114 | 217 | 200 | 264 | 183 | 150 |
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башҡорттар 49 % тәшкил итә.

# Теләүғол
## Билдәле шәхестәре

* Муса Күсәрбаев (1785—?) — хәрби эшмәкәр. 1806—1807 йылдарҙағы рус-прусс-француз (4-се коалиция) һуғышында ҡатнашыусы.
# Курашимовка

Курашимовка (Курашим) — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бабка йылғаһының һул ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Курашимовка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сылва, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100812111100013699
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101369
* Бассейн коды — 10.01.01.008
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1