yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Олон (ботаника)

Олон — үҫемлектәрҙең төп, үҙәк, радиаль-симметрик, вегетатив органы, ағас йәки ағас һымаҡтарҙың (мәҫ. пальма) һабаҡтары.
Ағас олоно өсөн цилиндрға яҡын форма хас, өҫкә табан диаметры аҡрынлап кәмей, нәҙегәйә бара. Олон диаметры тигеҙ генә бармай, төрлөсә үҙгәргән осраҡтар ҙа була. Был уларҙың зәғифлеге йәки етешһеҙлеге һанала.
Ағас олонон бысҡандан йә тумырғандан һуң тамыры менән ҡалған өлөшө түңгәк йәки Төпһә тип атала

# Олон (ботаника)
## Олон ҡоролошо

Олон 5 ҡатламдан тора:үҙәк, үҙағас, сөсөк (күшкә), ҡабыҡ (ҡайыр), ҡыртыш.

# Олон (ботаника)
## Олон ҡоролошо
### Үҙәге

Олондоң үҙәк ҡатламы, унда йыш ҡына туҡлыҡлы матдәләр, ҡайһы берҙә һыу туплана.

# Олон (ботаника)
## Олон ҡоролошо
### Үҙағас

Тамырҙан алып сатырға тиклем күҙәнәктәр аша һыу, минераль матдәләр үтә торған ҡатлам. Поляр төбәктәрҙә йәки уртаса киңлектәрҙә йылы ваҡытта олон һалҡын миҙгелгә ҡарағанда тиҙ үҫә, аҡһылыраҡ һәм ҡалыныраҡ үҙағас барлыҡҡа килә. Йылдыҡы йылдыҡынан ҡулса рәүешле айырылып тора һәм уларҙы Йыллыҡ балдаҡтар тип атайҙар, уларға ҡарап ағас төпһәһе буйынса нисә йәшлек икәнен билдәләргә мөмкин. Тропиктарҙа үҫкән ағастарҙа йыш ҡына йыллыҡ ҡулсалар барлыҡҡа килмәй.

# Олон (ботаника)
## Олон ҡоролошо
### Күшкә (сөсөк)

Ағас олононда үҙағас һәм ҡайыры араһындағы уларҙың барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ итеүсе туҡыма.

# Олон (ботаника)
## Олон ҡоролошо
### Ҡайыр

Башҡорт телендә ҡайыр(ы), ҡабыҡ тип йөрөтөлә. Унда фотосинтез бара, сатыр буйлап углеводтарҙы хәрәкәт иттергән ҡатлам.

# Олон (ботаника)
## Олон ҡоролошо
### Ҡыртыш

Ағас олононоң күҙәнәктәр үлгән тышҡы ҡатламы. Йыш ҡына ағас ыҫмалаһы була. Ағас ҡабығы үҫеш барышында тупаҫлана, ярғылана. Был өлөш ағасты һауа температураһы үҙгәрештәренән һәм дымланыуҙан һаҡлай.

# Олон (ботаника)
## Олондоң әһәмиәте

Олон ағасҡа йығылмай торорға, туҡланырға мөмкинлек бирә, шул уҡ ваҡытта янындағы үҫемлектәргә лә ышыҡ, терәк булып тора.
Ағастарҙа барлыҡҡа килгән ҡыуышлыҡтарҙа төрлө йәнлектәр, ҡоштар, бөжәктәр төйәк таба, күбеһе ошонда уҡ туҡлана. Башҡорт халҡында һаҡланып ҡалған солоҡсолоҡ кәсебе лә ҡырағай бал ҡортоноң ҡарт ағастар ҡыуышында урынлашыуы менән бәйле.
Кешеләр ағасты яғыулыҡ, төҙөлөш материалы булараҡ, көнкүреш әйберҙәре эшләү, дауаланыу өсөн дә файҙалана.
Ағастан ашлама ла алына: серегәне тупраҡҡа, торфҡа әйләнеүсән, көлөн калийлы ашлама, ҡоротҡостарҙы бөтөрөү сараһы итеп тә ҡулланалар.

# Олон (ботаника)
## Олондар

* Баобаб олоно
* Ҡарағай олоно
* Йөҙйәшәр имән олоно
* Борғосланған ағас олоно
* Ҡомлоҡта ташҡа әйләнгән төпһә
* Ҡайын олоно
* Лиана баҫҡан олон
* Саған олоно

# Олон (ботаника)
## Шулай уҡ ҡара

* Ботаҡ
* Ҡайыр
* Тамыр
* Япраҡ
* Үренде
* Төпһә
# Һәнәк (журнал)

Һәнәк — сатира һәм юмор журналы. Журнал айына бер тапҡыр башҡорт телендә сыға. «Һәнәк» халыҡ араһында киң танылыу алған ҡыҙыҡлы, мәрәкә, күңелле һәм фәһемле баҫма. Журналда фельетондар, юморескалар, шиғыр-хикәйәләр, ҡыҙыҡлы карикатуралар, көләмәстәр баҫыла.

# Һәнәк (журнал)
## Журналдағы рубрикалар

* «Элеп алдым, һелкеп һалдым»
* «Әйттем — бөттө»
* «Әҙ-мәҙ мәҙәк»
* «Күрмәһәң — күр»
* «Беҙҙең ауыл мәҙәктәре»
* «Сәхнә сәхифәләре»
* «Туҙға яҙмағандарҙан»
# Үрге Моховая

Үрге Моховая — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Парбиг йылғаһының һул ярына тамағынан 152 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Үрге Моховая
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010500112115200023295
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202329
* Бассейн коды — 13.01.05.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Кесе Сума

Кесе Сума (Сума) — Рәсәй йылғаһы. Новосибирск өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сума йылғаһының уң ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 56 км.

# Кесе Сума
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чан ҡуле һыу бассейны һәм һыу объекттары. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Обь һәм Иртыш йылғалары араһындағы тымыҡ район.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13020000512115200052934
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115205293
* Бассейн коды — 13.02.00.005
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Митрошиха

Митрошиха — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кузюг йылғаһының һул ярына тамағынан 97 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Митрошиха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300312111100035348
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103534
* Бассейн коды — 10.01.03.003
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Вершинная (Пюль-Кы ҡушылдығы)

Вершинная — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пюль-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 157 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Вершинная (Пюль-Кы ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300064799
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306479
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Латипов-Догадов Владимир Геннадьевич

Латипов-Догадов Владимир Геннадьевич (22 апрель 1962 йыл) — театр актёры. 1983—2013 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы рус дәүләт академия драма театры артисы. 1990 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2004). Ғәлимов Сәләм исемендәге премия лауреаты (1990). Республика актёр йыры конкурсы (Өфө, 1994), «Театр без границ» халыҡ‑ара фестивале (Магнитогорск, 2005) дипломанты.

# Латипов-Догадов Владимир Геннадьевич
## Биографияһы

Владимир Геннадьевич Латипов-Догадов 1962 йылдың 22 апрелендә Башҡорт АССР-ының Октябрьский ҡалаһында тыуған.
1983 йылда Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтын (атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре П. Р. Мельниченко курсы) тамамлай.
1983 йылдан — Башҡортостан Республикаһы рус дәүләт академия драма театры актеры.
Владимир Геннадьевич 1990 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы.
Латипов-Догадов Владимирҙың улы Макар Өфө сәнғәт академияһында уҡый.

# Латипов-Догадов Владимир Геннадьевич
## Спектаклдәрҙәге ролдәре.

* Елеся («Не было не гроша, да вдруг алтын», А. Н. Островский)
* Собачкин ("Ах, Невский!..", А. Поламишев, Н. В. Гоголдең "Петербург повестары" буйынса)
* Редькин («Эффект Редькина», А. Козлов)
* Пашка Остапчук («Завтра была война», Б. Васильев)
* Володька-лейтенант («Отпуск по ранению», В. Кондратьев)
* Дрозд ("Шантеклер", Э Ростан)
* Человек-сын («Могущество мух», Л. Сальвэр)
* Тригорин («Чайка», А. П. Чехов)
* Эдмунд Кин («Приглашаю в вечность, Ваше Величество», Г. Горин)
* Тюрянинов («Соколы и вороны», А Сумбатов-Южин)
* Ардальон Передонов ("Тварь", В. Семеновский, Ф. Сологубтың «Мелкий бес» романы буйынса)
һәм башҡалар.

# Латипов-Догадов Владимир Геннадьевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (2007)
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2004)
* «Эффект Редькина» спектаклендәге Редькин роле өсөн Башҡортостан Театр эшмәкәрҙәре союзының А. Мөбәрәков исемендәге премияһы (1989);
* Ғ. Сәләм исемендәге комсомол премияһы — ролдәр йыйылмаһы өсөн (1990);
* "Театр актерҙары йырлай" Республика телевизион конкурсында Диплом (1994);
* "Театр яҙы" республика фестивалендә "Иң яҡшы дуэт өсөн" Приз (Т. М. Ғарипов менән берлектә — «Приглашаю в вечность, Ваше Величество!» спектаклендә Георг IV һәм Кин IV) (Салауат, 2003);
* "Икенсе пландағы иң яҡшы ир-ат роле" («Соколы и вороны» спектаклендә Тюрянинов) "Матбуғат-2002" рейтингы буйынса (Өфө);
* "Тварь" спектаклендәге Ардальон Передонов роле өсөн "Театр без границ" Халыҡ-ара фестивале жюриһының махсус Призы (Магнитогорск, 2005);
* "Иң яҡшы ирҙәр роле" ("Дачники" спектаклендәге Басов, "Тварь" спектаклендәге Передонов, "Венециан игеҙәктәре" спектаклендәге Тонино һәм Дзанетто ролдәре өсөн) "Матбуғат-2005" рейтингы буйынса (Өфө);
* "Иң яҡшы дуэт" номинацияһында Приз (И. Агашкова менән берлектә — "Музыка небес" спектаклендәге Джордж һәм Шарлотта Хэй ролдәре өсөн) "Матбуғат-2009" рейтингы буйынса (Өфө).
# Иҫке Петров ауыл Советы (Бөрө районы)

Иҫке Петров ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Бөрө районы составындағы муниципаль берәмек.

# Иҫке Петров ауыл Советы (Бөрө районы)
## Тарихы

Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Баткович (концентрацион лагерь)

Ҡалып:Концлагерь
Баткович — Биелина общинаһындағы шул уҡ исемле — Баткович ауылында босния сербтары тарафынан Босния һуғышы осоронда ойошторолған һәм 1992 йылдан 1996 йылға тиклем эшләгән концентрацион лагерь. Был Босния һуғышы осоронда этник таҙартыу сиктәрендә босния (мосолман) һәм хорват ир-егеттәре, ҡатын-ҡыҙҙары һәм балалар өсөн булдырылған һәм босния сербтары контроле аҫтындағы беренсе концентрацион лагерь тип һанала. Тотҡондар ике ҙур амбарҙа тотолған һәм язалауҙарға дусар ителгән, аҙыҡ һәм һыуҙан мәхрүм ителгән, уларҙы траншея ҡаҙырға, алғы һыҙыҡҡа һуғыш ҡоралдары ташырға, баҫыуҙа һәм заводтарҙа эшләргә һәм һәләк булғандарҙы ерләргә мәжбүр иткәндәр. Улар шулай уҡ көндәлек туҡмауҙарға һәм енси һөжүмгә дусар ителгән.
Хәйер, лагерь 1992 йылдың 1 апреленән июненә тиклем осорҙа булдырылһа ла, уның барлығы сит ил матбуғаты тарафынан 1992 йылдың авгусында ғына раҫланған. Бер төркөм Human Rights Watch хоҡуҡ яҡлылар төркөмө 1992 йылдың авгусында лагерҙа ике тапҡыр булған, уларға тотҡондар менән аралашырға рөхсәт ителгән, ләкин улар ҡоттары алынғанлыҡтан, ниндәй булһа ла мәғлүмәт менән бүлешергә ҡурҡҡан.
Элекке Югославия буйынса халыҡ-ара трибуналының элекке генерал Ратко Младичты Ғәйепләү һығымтаһында лагерь эшләү дәүерендә кәмендә алты тотҡон үлтерелеүе, бик күптәре көсләнеүе йәки күп кенә башҡа физик һәм психологик мәсхәрәләүҙәргә дусар ителеүе тураһында хәбәр ителгән. Босний сығанаҡтары 1992 йылдан башлап 1996 йылдың башына тиклем лагерҙа 80 тотҡон һәләк ителгән тип раҫлай.
2012 йылдың 2 мартында концлагерҙың элекке дүрт һаҡсыһы (Джоко Паич, Петар Дмитрович, Джордже Крстич, Любомир Мишич өҫтөнән суд процессы башланды. Уларҙы босний тотҡондарына ҡарата ҡанһыҙ мөғәмәлә итеүҙә ғәйепләйҙәр. Шаһиттар Дмитровичты лагерь коменданты, Паич — вариҫы, Крстич — Паичтың алмашы, ә Мишич һаҡ начальнигы тип таныған. Шаһиттар Дмитровичты лагерь коменданты, Паичты — уның вариҫы, Крстич — Паичтың алмашы, ә Мишичты — һаҡ начальнигы тип таныған. Суд ике йылдан артыҡ барған.
Икенсе серб, Глигор Бегович, Рогатица 2014 йылдың 28 апрелендәге хәрби енәйәттәрҙә ғәйепләнеп. Уның өҫтөнән суд 2014 йылдың 26 ноябрендә башлана. Бегович Баткович концлагерында 1992 йылда босняктарға ҡарата башҡарған енәйәттәрҙә ғәйепләнгән. Ул шулай уҡ башҡа һаҡсылар менән бергә бер нисә тотҡондо үлтергәнсе туҡмауҙа ғәйепләнә. 2015 йылдың 9 декабрендә Бегович 13 йылға иркенән мәхрүм ителә.
# Загарец

Загарец — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Нюла йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Загарец
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000012464
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001246
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Еловка (Сосьва ҡушылдығы)

Еловка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сосьва йылғаһының уң ярына тамағынан 358 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Еловка (Сосьва ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы , инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502412111200010363
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201036
* Бассейн коды — 14.01.05.024
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Морадов Әхмәт Сәйдәрахман улы

Әхмәт Сейдәрахман улы Морадов (1951 йылдың 20 июнендә тыуған 20 июль 1951({{padleft:1951|4|0}}-{{padleft:7|2|0}}-{{padleft:20|2|0}}) (73 йәш), Узункольский район, Ҡуштанай өлкәһе) — Ҡаҙағстан сәйәсмәне, Ҡаҙағстан чечендар һәм ингуштар Ассоциацияһы «Вайнах» рәйестәше,, Ҡаҙағстан халыҡтары ассамблеяһы Советы ағзаһы, Ҡаҙағстан Республикаһы парламенты Комитеты ағзаһы экология һәм Мажилис тәбиғәтен файҙаланыу мәсьәләләре буйынса..

# Морадов Әхмәт Сәйдәрахман улы
## Биографияһы

1974 йылда Грозный нефть институтынының нефть промыслыһы факультетын тамамлай. Институтты тамамлағандан һуң, шунда тәүҙә секретарь урынбаҫары, унан һуң ВЛКСМ комитеты секретаре булып эшләй. Чечено — Ингуш Республикаһының студент төҙөлөш отряды командир урынбаҫары була.
1977 йылда производство берекмәһе «Мангышлакнефть» Жетыбайский идаралығында быраулау эштәрен етәкләү производство ойошмаһында карьераһын башлай. Бурильщик идаралығы ярҙамсыһынан начальник урынбаҫарына һәм партком секретары ярҙамсыһына тиклем юл үтә.. Идаралыҡта 1993 йылға тиклем эшләй.
1992 йылда "Халыҡ Берҙәмлеге"советының рәйес урынбаҫары. 1993 йылдан — директор Мангышлак коммерция үҙәге филиалы «Мәккә» Актау ҡалаһында.1995 йылда нефть компанияһы «Роснефть» Алма-Аталағы вәкиллеге етәксеһе.1997 йылда. 1997 йылда чечендарҙың һәм ингуштарҙың Ҡаҙағстандың "Вайнах"Ассоцияцияһы рәйестәше, һәм Ҡаҙағстан халыҡтары Ассамблеяһы советы ағзалары составына инә.
2012—2016 йылдарҙа Мажилис депутаты Ҡаҙағстан Республикаһы Парламенты V саҡырылышының һәм тәбиғәтте файҙаланыу һәм экология мәсьәләләре буйынса Комитет ағзаһы. 2016 йылдың 24 мартынан — Мажилис депутаты Ҡаҙағстан Республикаһы Парламенты 6-сы саҡрылышының .

# Морадов Әхмәт Сәйдәрахман улы
## Наградалары

* «Орден Достык» II дәрәжә (5 декабрҙә 2018 йыл);
* « Құрмет»;ордены
* Ҡаҙағстан Республикаһы Президенты Нурсолтан Назарбаев;Рәхмәте
* Дуҫлыҡ ордены (22 апрель 2013 йылда, Рәсәй) — Рәсәй Федерацияһы менән дуҫлыҡты һәм хеҙмәттәшлекте нығытыуға ҙур өлөш индергәне һәм, фәнни һәм мәҙәни бәйләнештәрҙе үҫтергәне өсөн;
* Алтын миҙал Ҡаҙағстан халыҡтары Ассамблеяһы «Бірлік»;
* «Миҙал һәм газ тармағын үҫтереүгә индергән өлөшө өсөн»;
* Түш билдәһе «Ҡаҙағстан Республикаһының Почетлы ер аҫты разведкалаусыһы»
* Диплом Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте;
* Почет билдәһе «Дуҫлыҡ эшенә индергән өлөшө өсөн» Рәсәй Федерацияһы сит ил эштәре министрлығы;
* Почет билдәһе «Дуҫлыҡ эшенә индергән өлөшө өсөн» Чечен Республикаһы Парламенты;
* Юбилей миҙалдары.

# Морадов Әхмәт Сәйдәрахман улы
## Иҫкәрмә

* ↑ Указ Президента Российской Федерации от 22 апреля 2013 года № 405 «О награждении государственными наградами Российской Федерации иностранных граждан»
# Вәлиуллин Ҡәҙим Барый улы

Вәлиуллин Ҡәҙим Барый улы (24 октябрь 1930 йыл) — тарихсы-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (1995), профессор (1996). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006).

# Вәлиуллин Ҡәҙим Барый улы
## Биографияһы

Ҡәҙим Барый улы Вәлиуллин 1930 йылдың 24 октябрендә Башҡорт АССР-ының Иҫке Балтас районы Иҫке Тимкә ауылында тыуған.
1960 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. 1949—1951 йылдарҙа, 1954—1955 йылдарҙа Балтас районы мәктәптәрендә, 1960—1962 йылдарҙа Бәләбәй педагогия училищеһында эшләй. 1965 йылдан алып Башҡорт дәүләт университетында уҡыта.

# Вәлиуллин Ҡәҙим Барый улы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Вәлиуллин Ҡәҙим Барый улының фәнни хеҙмәттәре XX быуаттың 1960—1980‑се йылдарында Уралдың ижтимағи- иҡтисади тарихы проблемаларына арналған. 90‑ға яҡын ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 12 китап, юғары уҡыу йорттары өсөн дәреслектәр һәм брошюралар авторы.

# Вәлиуллин Ҡәҙим Барый улы
## Фәнни хеҙмәттәре

* Общественно‑политическая активность рабочего класса в условиях развитого социализма. Өфө, 1981
* История города Стерлитамака. Уфа, 1994 (авторҙаш)
* Рабочий класс в общественно‑политической жизни страны в 1959—1975 гг. (на материалах Урала). Өфө, 1995.

# Вәлиуллин Ҡәҙим Барый улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2006)
# Оло Нарья

Оло Нарья — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сысола йылғаһының һул ярына тамағынан 388 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Оло Нарья
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000018723
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001872
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ачуг

Ачуг — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ветлуга йылғаһының һул ярына тамағынан 816 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Ачуг
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400112110000040649
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004064
* Бассейн коды — 08.01.04.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Куша-Тяха

Куша-Тяха — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хапхльнутяй йылғаһының һул ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 56 км.

# Куша-Тяха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200044123
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204412
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Харь-Яга

Харь-Яга — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға БАР/ПЕЧОРА/754/21/212 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 162 км.

# Харь-Яга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000072764
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103007276
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Аҡ Нил

Аҡ Нил — Нил йылғаһының ике сығанағының береһе (икенсеһе Зәңгәр Нил), Африкалағы иң оҙон йылға.

# Аҡ Нил
## География

Аҡ Нил Үҙәк Африканың дымлы тропиктарында, Руанда һәм Бурунди тауҙарында башлана. Артабан ярым сүллек зонаһы буйлап Танзания, Уганда, Көньяҡ Судан илдәре аша аға, һуңынан Судандың Хартум ҡалаһы янында Зәңгәр Нил менән ҡушыла һәм Нил йылғаһын барлыҡҡа килтерә.
Оҙонлоғо 3700 км-ҙан ашыу, бассейн майҙаны 1800000 км². Виктория күленән Хартум ҡалаһына тиклем оҙонлоғо 2870 км итә.
# Шабельна

Шабельна (укр. Шабельна) — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Ильинцы районы аша көньяҡҡа табан аға. Собтың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 8 километр.
# Ласло Паал

Ласло Паал (мадьярса László Paál, 30 июль 1846 йыл — 4 март 1879 йыл) — мажар рәссам-пейзажисы һәм импрессионисы. Барбизон мәктәбе вәкиле.

# Ласло Паал
## Биографияһы

Ласло Паал 1846 йылдың 30 июлендә хәҙерге Румынияның Трансильвания төбәгендәге Хунедоара жудецының Зам ауылында тыуған.
1864—1866 Вена Һынлы сәнғәт академияһында рәсем сәнғәтенә өйрәнә. Немец рәссамы Альберт Циммермандың уҡыусыһы.
1869 йылда тәүгә үҙенең ҡайһы бер эштәрен Мюнхендәге күргәҙмәгә ҡуя. 1870 йылда Нидерландыға сәйәхәт ҡыла, шул уҡ йылда яҡын дуҫы һәм теләктәше мажар живописецы Михай Мункачи тәҡдиме менән белем алыуын дауам итеү өсөн дюссельдорф һынлы сәнғәт Академияһына уҡырға инә.
1873 йылдан Паал рәссам-барбизонлылар колонияһында йәшәй. Париж Салонында ҡатнаша. 1873 йылда унда «Закат»(«Ҡояш батышы») картинаһы өсөн бүләккә лайыҡ була.
1874 йылдан — Дюссельдорф рәссамдар ассоциацияһы ағзаһы.
1879 йылда Шарантон-ле-Понда Франция вафат була. Ижад йылдары осоронда 65-кә яҡын картина яҙа. Вафатынан һуң уның эштәре 1880 йылда Парижда үткән аукционда һатыла.

# Ласло Паал
## Ижады

Белгестәр һәм тәнҡитселәр фекеренсә, Паал тәбиғәтте көсөргәнешле хис-тойғолар һәм темперамент аша һүрәтләй ала. Рәссамдың живопись манералары Мункачиҙағы кеүек хисле һәм әүҙем. Төҫтәр алышыныуы драматик һәм киҫкен. Уның пейзаждарындағы тәбиғәт мәңгелек хәрәкәт һәм үҙгәрештәр менән һуғарылған. Тәбиғәттең был туҡтауһыҙ хәрәкәтен тойомлауҙы рәссам темпераментлы яҙыу манераһы аша башҡара. Шул уҡ ваҡытта Паал пейзаждарында импрессионистарса еңелсә ҡабул итеүҙең әҫәре лә юҡ. Бер туҡтауһыҙ үҙгәреш кисереүҙе тойорға булышҡан уның тәбиғәт күренештәре үҙенең әйбер билдәләнешендә, пластик бөтөнлөктә матди хәлдә ҡала.