yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Тулыбай (Оло Урғаҙа ҡушылдығы)

Тулыбай — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Урғаҙа йылғаһының уң ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Тулыбай (Оло Урғаҙа ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002400
— Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200240
— Бассейн коды — 12.01.00.003
— ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
— ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Яй-Ю

Яй-Ю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Харута йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Яй-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000066046
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006604
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Япта-Яха (Тиутей-Яха ҡушылдығы)

Япта-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тиутей-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Япта-Яха (Тиутей-Яха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300040658
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304065
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Матия Блейц

Матия Блейц (слов. Matija Blejc; 24 февраль 1914 — 24 декабрь 1942) — словен партизаны, Югославияның халыҡ азатлыҡ көрәшендә ҡатнашыусы. Үлгәндән һуң Югославияның халыҡ геройы исеме менән бүләкләнгән. Партизандар араһында «Матевж» псевдонимы менән билдәле була.

# Матия Блейц
## Биографияһы

1914 йылдың 24 февралендә тыуған. Һуғышҡа тиклем оҫтаханала тегенсе ярҙамсыһы булып эшләгән, алдынғы эшселәр хәрәкәтендә торған. Германияның Югославияға һөжүм итеүенән һәм артабанғы баҫып алыуҙан һуң партизандар хәрәкәтенә ҡушыла һәм Камниктан партизан батальонының Менгеш-Морава ротаһына етәкселек итә. Шул уҡ йылда Словения коммунистар партияһына ҡабул ителә. 1942 йылдың яҙында Словенияның Крайна өлкәһендә иң билдәле партизан отряды булған Камник батальонын етәкләй. 1942 йылдың 24 декабрендә Коставш тауында ҡамауҙа ҡалған урындан сыҡҡанда һәләк була. Югославияның халыҡ геройы исеменә үлгәндән һуң 1953 йылдың 22 июлендә лайыҡ була.
# Киша (йылға)

Киша — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2064/206 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.

# Киша (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500412110000039128
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003912
* Бассейн коды — 08.01.05.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Рәжетдинов Зөфәр Зәғәфуран улы

Рәжетдинов Зөфәр Зәғәфуран улы (рус. Ражетдинов (Рожетдинов) Зуфар Загафуранович; 14 май 1926 йыл — 15 апрель 2020 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.

# Рәжетдинов Зөфәр Зәғәфуран улы
## Биографияһы

Зөфәр Зәғәфуран улы Рәжетдинов 1927 йылдың 14 майында Башҡорт АССР-ының Мәсәғүт кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Салауат районы) Таймый ауылында тыуған.
Хеҙмәт юлын 1943 йылда СССР Эске эштәр министрлығының Эске ғәскәрҙәре хеҙмәткәре сифатында башлай. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, ҡаты яранан һуң икенсе төркөм инвалиды булып ҡала.
Хәрбилек юлын һайлаған егет 1950 йылда Һарытау хәрби училищеһын тамамлай һәм эске ғәскәрҙәр сафында хеҙмәтен дауам итә.
1963—1983 йылдарҙа айырыуса мөһим объекттарҙы һаҡлаусы часть командиры урынбаҫары һәм командиры, эске хеҙмәт полковнигы була.
1983 йылда полковник дәрәжәһендә хаҡлы ялға сыға.

# Рәжетдинов Зөфәр Зәғәфуран улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

Зөфәр Зәғәфуран улы Рәжетдинов Ҡыҙыл Йондоҙ, II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары менән бүләкләнгән. Шулай уҡ «Хәрби хеҙмәттәре өсөн», «Йәмәғәт тәртибен һаҡлауҙағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн», Жуков миҙалдары бар.

# Рәжетдинов Зөфәр Зәғәфуран улы
## Ғаиләһе

Өйләнгән. Ғаиләлә бер ул һәм бер ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр. Улдары Олег атаһы юлын һайлаған: инженер ғәскәрҙәрендә хеҙмәт иткән, ҡыҙҙары Светлана ла Эске эштәр министрлығында медицина-санитария өлкәһендә эшләй

# Рәжетдинов Зөфәр Зәғәфуран улы
## Вафаты

Рәжетдинов Зөфәр Зәғәфуран улы 2020 йылдың 15 апрелендә вафат булған. Сергиевский зыяратында ерләнгән.
# Домодедово (ҡала)

Домодедово (рус. Домодедово) — Мәскәү өлкәһендәге ҡала.
# Кузнецов Анатолий Васильевич

Кузнецов Анатолий Васильевич (3 май 1923 йыл — ??) —сәнәғәт, партия органдары һәм фән өлкәһе хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1957—1961 йылдарҙа Өфө «Электроаппарат» заводы директоры. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Сәнәғәт, энергетика, транспорт, элемтә, информатика, төҙөлөш һәм архитектура буйынса комиссия рәйесе.

# Кузнецов Анатолий Васильевич
## Биографияһы

Кузнецов Анатолий Васильевич 1923 йылдың 3 майында Украина ССР-ының Херсон ҡалаһында тыуған. Милләте рус, юғары белемле — 1951 йылда Одесса электротехник институтын тамамлаған.
1941—1945 йылдарҙа армияла хеҙмәт итә, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1945—1951 йылдарҙа Одесса электротехник институтында уҡый. Юғары һөнәри белем алғас, Өфө ҡалаһында төҙөлөш-монтаж идаралығында начальник, Өфө элемтә идаралығында баш инженер, идаралыҡ начальнигы урынбаҫары булып эшләй. 1955—1957 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетында инструктор. 1957—1961 йылдарҙа Өфө «Электроаппарат» заводының директоры. 1961 йылда партияның Башҡортостан өлкә комитетының бүлек мөдире. 1988—1991 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһында бүлек мөдире .
Өфө ҡалаһының Совет районы 59-сы Володар һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының сәнәғәт, энергетика, транспорт, элемтә, информатика, төҙөлөш һәм архитектура буйынса комиссия рәйесе .

# Кузнецов Анатолий Васильевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Октябрь Революцияһы ордены,
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены,
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены,
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены,
* «Почёт Билдәһе» ордены,
* миҙалдар.
# Вәли (вазифа)

Вәли — (рус. Вали, ғәр. وزير‎) - ислам илдәре хакимиәттәрендәге вазифа, ил бүленешендәге провинция әмире йәки башҡа административ берәмеккә тура килә.
Вазифа VII быуаттан, ислам дәүләт аппараты барлыҡҡа килә башлағандан бирле билдәле. Вәлиҙәр яңы яулап алынған ерҙәрҙә хәлифәләр тарафынан тәғәйенләнгән һәм уларҙың урындағы наместнигы булып торған. Аҙаҡ, үҙәк хакимиәт көсһөҙләнә бара, уларҙың ҡайһы берҙәре ярайһы автономия ала һәм бойондороҡһоҙ мосолман династиялары башлығы булып китә .
Урта быуаттар һәм Яңы заман тип аталған осорҙа Оттоман империяһының провинцияһындағы наместниктар (губернаторҙар) - вәли, ә провинциялар үҙҙәре вилайәт тип атала башлай.
Хәҙерге ваҡытта вәли атамаһы ҡайһы бер илдәрҙә провинция идарасылары вазифалары өсөн ҡулланыла, улар араһында Афғанстан, Алжир, Марокко, Оман, Тунис, Төркиә һәм Төркмәнстан.
# Китап әһелдәре

Китап әһелдәре, әһле әл-китаб (ғәр. اهل الكتاب‎‎), Исламда — йәһүд дине (йәһүди) һәм христиан дине (нәсара) вәкилдәре, шулай уҡ сабийҙар (саби’ун), улар Тәурат (Тора), Зәбур (Псалтирь) һәм Инжил (Евангелие) китаптарын Аллаһынан иңгән Китаптар тип һанайҙар. Ҡайһы берәүҙәр «китап әһелдәренә» Зороастризм инаныслыларҙы ла индерә. «Китап әһелдәре» термины менән мосолмандар уларҙы мәжүсиҙәрҙән айырып ҡарай. Ҡөрьәндә был термин бер нисә урында телгә алына.
Ислам мосолмандарға Китап әһелдәрен мыҫҡыллауҙы, ғүмеренә, малына, намыҫына, дәрәжәһенә янауҙы тыя. Ислам дәүләтендә йәшәгәндә улар иркен рәүештә үҙ динен тота алған. Бының өсөн улар зиммиҙәр кеүек махсус һалым (жизйә) түләгән, мосолмандар иһә зәкәт биргән.
Мосолмандарға Китап әһелдәре ҡыҙҙарына өйләнергә, эш алып барырға рөхсәт ителгән. Мосолман ҡыҙҙарына мосолман булмағандарға кейәүгә сығырға рөхсәт булмаған. Мосолмандар китап әһелдәре үҙ дине буйынса әҙерләгән, шәриғәт рөхсәт иткән хәләл ризыҡты ашай ала.
Ҡөрьән һәм сөннәт буйынса Китап әһелдәре Тәүхидтән ситләшкән тип һанала һәм уларҙың дине хаҡ һәм ҡотҡарыусы дин тип иҫәпләнмәй.
# Исток (Оло Инца ҡушылдығы)

Исток — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Инцы йылғаһының уң ярына тамағынан ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Исток (Оло Инца ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300512103000040727
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004072
* Бассейн коды — 03.02.03.005
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кезес

Кезес — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пызас йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Кезес
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300212115200008556
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200855
* Бассейн коды — 13.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Тула (йылға)

Тула — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2964 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 72 км.

# Тула (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200712115200006550
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200655
* Бассейн коды — 13.01.02.007
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Теләшев Ғүмәр Ғариф улы

Теләшев Ғүмәр Ғариф улы (13 декабрь 1931 йыл — 2 июнь 2016 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең нефть эшкәртеү өлкәһе технологиялары ғалимы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1960).

# Теләшев Ғүмәр Ғариф улы
## Биографияһы

Ғүмәр Ғариф улы Теләшев 1931 йылдың 13 декабрендә Башҡорт АССР-ының Дәүләкән районы Имай-Ҡарамалы ауылында тыуған.
1962 йылда Өфө нефть институтын тамамлай.
Хеҙмәт юлын 1950 йылда Ленин орденлы Өфө нефть эшкәртеү заводында оператор ярҙамсыһы булып башлай.
1954 йылдан алып Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводында оператор, өлкән оператор, установка начальнигы.
1959 йылда Ғ. Теләшев бригадаһы технология установкаһының ремонт ара ваҡытын өс ай урынына бер йылға тиклем еткереү бурысын ҡуя.
Артабан бригада установканың 20 ай буйы өҙлөкһөҙ эшләүен тәьмин итеүгә өлгәшә. Был бөтә Союз рекорды булып тора. Уның инициативаһы менән технологик ҡорамалды реконструкциялау установканың ҡеүәтен ике тапҡырға арттыра.
Күренекле хеҙмәт ҡаҙаныштары өсөн Ғ. Теләшевҡа СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән 1960 йылдың 28 майында «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1964—1967 йылдарҙа — ректификация тикшеренеү лабораторияһына етәкселек итә. Ул 1964 йылда Германия Демократик республикаһында нефть эшкәртеү заводын эксплуатацияға индереүҙә ҡатнаша. 1967—1989 йылдарҙа — тәжрибә-тикшеренеү цехы етәксеһе, 1989 йылдан алып — фәнни-технологик цех директоры, бер үк ваҡытта 1994 йылдан алып — Өфө дәүләт нефть техник университетының нефть һәм газ эшкәртеү технологияһы кафедраһы профессоры. 1998—2002 йылдарҙа — «Интеко нефть эшкәртеү инженер үҙәге» ЯСЙ-нең директор урынбаҫары. 2002 г. — «Востокнефтезаводмонтаж проект институты» ЯСЙ-нең директор урынбаҫары, һуңынан — «Башҡортостан Республикаһы нефть эшкәртеү институты» ДУП-ның баш технологы.
Техник фәндәр докторы, профессор (1993).
Ғ. Ғ. Теләшевтың фәнни-производство эшмәкәрлеге нефтте тәрән эшкәртеү проблемалары менән бәйле. Уның. етәкселегендә Г. Теляшев юғары эффективлы конструкцияларҙы һәм аппараттарҙы сәнәғәттә реализациялау булдырыла, экологик яҡтан таҙа булған мотор яғыулыҡтары етештереү технологияһы индерелә, илдә тәүге тапҡыр легирлы ҡорос ҡойғанда файҙаланыла торған энәле (игольчатый) кокс етештереү ойошторола.

# Теләшев Ғүмәр Ғариф улы
## Библиография

300 ашыу ғилми хеҙмәттәр авторы, уйлап табыуҙар һәм рационализаторлыҡ тәҡдимдәре 100-ҙән ашыу.
* Теляшев Г. Г. «Некоторые особенности исследования работы промышленных ректификационных колонн» //Технология нефти и газа. Вопросы фракционирования. М., 1967 (соавт.).

# Теләшев Ғүмәр Ғариф улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1960)
* Ленин ордены
* Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты (2015)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған рационализаторы (1978)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған химигы (1991)
* Рәсәй Федерацияһының почетлы нефтсеһе (1996)
* Өфө ҡалаһы Орджоникидзе районының почетлы гражданы
# Шестаев ауыл Cоветы (Дәүләкән районы)

Шестаев ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Дәүләкән районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Шестаев ауылы.

# Шестаев ауыл Cоветы (Дәүләкән районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Волгодонск дендрарийы

Волгодонск дендрарийы (Романов дендрарийы) — Волгодонсктан көнбайыштараҡ, Дон буйында далала урынлашҡан берҙән-бер дендрарий (дендропарк). Майҙаны 11 га. 1966 йылда Е. П. Скребец тарафынан нигеҙ һалынған. Асыҡ һәм ябыҡ грунтта Урта диңгеҙ буйы, европа-себер, ҡытай-япон һәм Төньяҡ Америка флораһына ҡараған 240 төр үҫемлек үҫә. Дендропарк — Көньяҡ федераль университетының фәнни базаһы.

# Волгодонск дендрарийы
## Тарихы

Дендропарк 1950 йылда Волгодонск ҡалаһы ситендә нигеҙләнгән, унан көнбайыштараҡ далала урынлашҡан. Дендропарк төҙөү идеяһын РСФСР-ҙың атҡаҙанған урмансыһы Емельян Протасович Скребец күтәреп сыға. Ул Романов механизацияланған урман хужалығы директоры була. 1966 йылда Волгодонск етәкселеге дендрарийға нигеҙ һалыу өсөн 11 гектар ер бүлеп бүлә. Йыл һайын төрлө географик зоналарҙан килтерелгән ҡыуаҡлыҡ һәм ағас үҫентеләре ултыртыла. 70-се йылдар уртаһында дендрарийҙа ағас тоҡомдары һаны 240 төргә етә.
Дендропаркка нигеҙ һалыусылар, ҡоро дала шарттарында төрлө үҫемлектәр үҫтереүҙән тыш, ҡырҙан килтерелгәндәрен акклиматизациялау менән дә шөғәлләнә. Улар алдына йәш ҡаланы биҙәү, парктар, скверҙар булдырыу, урамдарҙы йәшелләндереү өсөн сағыу, күркәм төҫ бирерлек ағас һәм ҡыуаҡлыҡ төрҙәрен туплау бурысы ҡуйыла.
СССР тарҡалыу менән Волгодонск дендрарийы ташландыҡ хәлгә килә. Биләмә һаҡланмағас, ундағы ағастарҙы ҡырҡа башлайҙар. Дендропарк байрам итеү урынына әйләнә, суп-сар менән тула. 2006 йылда Ростов өлкәһе администрацияһы 70 объектты «айырыуса һаҡлана торған тәбиғәт биләмәләре» итеп иғлан итә (ҡарар № 418). Ул исемлеккә Волгодонск дендрарийы ла индерелә. Ҡала администрацияһы менән йәмәғәт ойошмаларының дөйөм көсө ярҙамында парк биләмәһе таҙартыла һәм төҙөкләндерелә.
2016 йылдың июлендә Волгодонск дендрарийы Ростов өлкәһенең тәбиғәт ҡомартҡылары исемлегенән төшөрөп ҡалдырыла. Профиль буйынса министрлыҡ хеҙмәткәре Максим Огарев белдереүенсә, дендропарк ҡала урмандары категорияһына ҡарай.

# Волгодонск дендрарийы
## Һүрәтләмә

Волгодонск (Романов) дендрарийы ярҙамында ҡаланы йәшелләндереү өсөн ҡоролоҡҡа бирешмәй торған, тиҙ үҫеүсе бик күп яңы төрҙәр индерелгән һәм акклиматизацияланған. Дендрариарийҙың үҙәк өлөшөндә розарий булдырылған. Унда 150 сорт роза (Чайно-гибридные розы) сәскәләре үҫә. Дендрарий Ростов университетының Фәнни базаһына әүерелгән.
1966 йылда дендрарий хеҙмәткәрҙәре йәмәғәт башланғысында дала дендрарийы музейы булдыра. Унда 150 меңдән артыҡ кеше булған да инде. Дендропаркта Ростов өлкәһенең Ҡыҙыл китабына ингән дүрт төр бар: артыш (можжевельник казацкий), саған (клён остролистный), сәтләүек ҡыуағы (Орешник обыкновенный), ҡарама (вяз). Ике төрө Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабы исемлегендә: ҡырым ҡарағайы (сосна крымская), кизильник (Кизильник блестящий).
# Кукпыкта

Кукпыкта — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кумак йылғаһының уң ярына тамағынан 192 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.

# Кукпыкта
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Иглинск гидроузеленән Орск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000412112200002973
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200297
* Бассейн коды — 12.01.00.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ломоватка (Пожва ҡушылдығы)

Ломоватка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пожва йылғаһының һул ярына тамағынан 8,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Ломоватка (Пожва ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100007765
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100776
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ғилем (ислам)

Ғилем (ғәрәп. العلم ; әл-ғилм — «фән, ғилем») — исламда Аллаһы Тәғәләнең ҡөҙрәте билдәләренең береһе булған, мәңгелеккә тиклемге һәм бөтә нәмәне солғап алыусы илаһи белем.

# Ғилем (ислам)
## Төшөнсәнең үҫеше

Фекер алышыуға нигеҙ булып Ҡөрьән аяттары, хәҙистәр һәм төрлө сығанаҡлы әҫәрҙәр хеҙмәт итә. Дөйөмләштереп әйткәндә, ғилемдең йөкмәткеһе түбәндәгесә: 1) ислам традицияларын үҙләштереү; 2) мистик һиҙемләү, уй төшөү, балҡыш; 3) логик фекерләү аша аңлау; 4) энциклопедик белемгә эйә булыу. Үҙләштерелергә тейеш ислам традициялары Ҡөрьәнде, сөннәтте, ҡануни хоҡуҡ — фиҡһты, иман төшөнсәһен һәм изге тарихты үҙ эсенә ала. Уларҙы тәртипкә килтереү, аңлатыу һәм нигеҙләү менән дини фәндәр шөғөлләнә: «тәфсир ғилеме» (ғилм әт-тәфсир), «хәҙис ғилеме» (ғилм әл-хәҙис), «фиҡһ ғилеме» (ғилм әл-фиҡһ|, «кәләм ғилеме» (ғилм әл-кәләм) һ. б.

# Ғилем (ислам)
## Хәҙерге заманда

Хәҙерге мосолман аҡыл эйәләре һәм публицистары фән һәм мәғариф үҫеше менән бәйле ғилем проблемаларын ҡыҙыу тикшереүен дауам итә. Ғилемде фәнни белем булараҡ киңәйтелгән аңлатыу, һәр хәлдә, донъяуи фәндәргә ҡаршы килмәүе һәм ҡамасауламауы өҫтөнлөклө тенденция булып тора.
# Фёдоров Дмитрий Леонидович

Фёдоров Дмитрий Леонидович (5 сентябрь 1931 йыл — 8 декабрь 2016 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, геолог. 1991—2016 йылдарҙа РСФСР-ҙың Геология һәм яғыулыҡ-энергетика һәм минераль ресурстарҙы файҙаланыу буйынса дәүләт комитеты рәйесе (1991). Геология-минералогия фәндәре докторы, профессор, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, РСФСР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты.

# Фёдоров Дмитрий Леонидович
## Биографияһы

Дмитрий Леонидович Фёдоров 1931 йылдың 5 сентябрендә РСФСР-ҙың Сталинград өлкәһе Усть-Медведицкий станицаһында тыуған.
Грозный дәүләт нефть институтының геология факультетын 1955 йылда тамамлай һәм шул уҡ йылда «Кавказнефтегазразведка» тресында геолог булып эшләй башлай, Төньяҡ Кавказдың төрлө геологик-разведкалау ойошмаларында эшләй. 1970 йылда РСФСР Геология министрлығының «Калмнефтеразведка» тресының баш геологы итеп тәғәйенләнә. Ҡалмыҡстандың Карпинский һыртындағы бер нисә нефть һәм газ ятҡылығын асыуҙа ҡатнаша.
1973 йылда Һарытау ҡалаһындағы Түбәнге Волга геология һәм геофизика ғилми-тикшеренеү институты директоры урынбаҫары итеп тәғәйенләнә, һуңынан 1990 йылға тиклем институт директоры.
Институтта Каспий буйы уйпатлығының тоҙ аҫты палеозойының нефть һәм газ перспективаларын фәнни күҙаллау буйынса эштәргә етәкселек итә. Геофизик тикшеренеүҙәр үткәрә, һөҙөмтәлә Каспий алды нефть һәм газ ятҡылыҡтарын күҙаллау һәм артабан асыу өсөн мәғлүмәттәр барлыҡҡа килә.
«Үҙенсәлекле Әстерхан газ конденсаты ятҡылығын беренсе асыусы» билдәһе менән бүләкләнгән. Гербицидтар һәм үҫемлектәрҙең үҫеүен көйләгестәр ғилми-тикшеренеү институтында эшләү менән бер рәттән Һарытау университетында ла уҡыта.
1991 йылда РСФСР-ҙың Геология һәм минераль-сеймал һәм яғыулыҡ-энергетика ресурстарын файҙаланыу буйынса дәүләт комитеты рәйесе итеп тәғәйенләнә. Был вазифала 1992 йылға тиклем эшләй. Ватан геологияһы һәм геофизикаһының фәнни-производство потенциалын һаҡлау эшенә ҙур өлөш индерә. Тәбиғәтте түләүле файҙаланыуға күсеү, ер аҫты байлыҡтары тураһында закон, эшҡыуарлыҡты лицензиялау нигеҙҙәре кеүек мөһим норматив-хоҡуҡи акттарҙы әҙерләүҙә ҡатнаша. 1992—1997 йылдарҙа — «Бөтә Рәсәй сит ил геологияһы ғилми-тикшеренеү институты» директорының фән буйынса урынбаҫары.
Күп кенә ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән туғыҙ монография яҙа. Рәсәй Фәндәр академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы, Нью-Йорк фәндәр академияһы ағзаһы, Рәсәй геология йәмғиәтенең вице-президенты.
2016 йылдың 8 декабрендә Мәскәүҙә вафат була.