yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Аҡ мәсет (мәғәнәләр)

Аҡ мәсет
* Аҡ мәсет — Назарет ҡалаһында боронғо мәсет.
* Аҡ мәсет (Болғар) — Болғарҙа хәҙерге заман мәсете.
* Аҡ мәсет (Ҡазан) — Ҡазан ҡалаһында тергеҙәләсәк тарихи мәсеттәрҙең береһе.
* Аҡ мәсет (Силәбе) — Силәбелә иң боронғо мәсет.
* Аҡ мәсет (Томск) — Томскиҙа мәсет.
* Аҡ мәсет (Хиуа) — Хиуалағы мәсет.
* Аҡ мәсет (Әстерхан) — Әстерханда иң боронғо мәсет.
# Старый Катыш

Старый Катыш — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Кондинское районындағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 34 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628210, ОКАТО коды — 71116651003.

# Старый Катыш
## Халыҡ һаны

| Йыл | Даими халыҡ һаны |
| 2002 | |
| 2008 | |
| 2010 | 34 |

# Старый Катыш
## Климат

Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
# Шубин Георгий Иванович

Георгий Иванович Шубин (28 август 1918 йыл — 4 март 1945 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы, 2-се Белорус фронтында 21-се армияның 46-сы уҡсылар дивизияһы 49-сы айырым разведка ротаһының отделение командиры, өлкән сержант. Дан орденының тулы кавалеры.

# Шубин Георгий Иванович
## Биографияһы

1918 йылдың 28 авгусында утары Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе Новопетровское хуторында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Күгәрсен районы составындағы ауыл) крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Тыуған ауылы мәктәбендә уҡый. 1935 йылда ғаилә БАССР-ҙың Баймаҡ районы Түбә ауылына күсенә, унда ул рудник машинисы булып эшләй.

# Шубин Георгий Иванович
## Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыуы

1942 йылдың 5 февралендә фронтҡа саҡырыла.
Балтика буйында һәм Ленинград эргәһендә 46-сы уҡсылар дивизияһында һуғыша. Өлкән сержант званиеһында айырым разведрота отделениеһы командиры була.
Луга ҡалаһын азат иткәндәге ғәмәлдәре өсөн 3-сө дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
Приекуле ҡалаһы эргәһендә Лиепайский районында өлкән сержант Шубин әсирҙәрҙә тотоу һәм ҡулға алыуҙа ҡатнаша, ошо операция төркөмөн етәкләй. Бының өсөн 2-се дәрәжә Дан орденыны лайыҡ була.
Нарев йылғаһына һөжүм иткәндә һәм йылғаны аша сыҡҡас өлкән сержант командалығында 17 немец һалдаты һәм офицеры әсирлеккә алына.
Голотчизна ауылында Шубиндың төркөмө дошмандың 10 һалдатына осрай һәм улар ҡаса башлағас, эҙәрлекләп, күпселеген юҡ итә. Циханув ҡалаһы эргәһендә өлкән сержантың отделениеһы шоссе эргәһендәге күперҙе шартлатыуҙы иҫкәртә, дошман саперҙарын юҡ итә. Ҡала өсөн алыштарҙа разведчиктар отделениеһыт 11 дошманды, шул иҫәптән өс офицерҙы үлтерә, һигеҙ һалдатты әсирлеккә ала, кейем тейәлгән бер йөк машинаһын ҡулға төшөрә.
1945 йылдың 4 мартында һәләк була.
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 24 мартындағы указы менән өлкән сержант Георгий Иванович Шубин 1-се дәрәжә Дан ордены менән наградлана.

# Шубин Георгий Иванович
## Хәтер

* Күгәрсен районының Мораҡ ауылында бер урам Шубин исемен йөрөтә.
* Шул уҡ райондың Подгорное ауылында Г. И Шубинға һәйкәл ҡуйылған.
# Иҫке Субыл

Иҫке Субыл (рус. Старая Соболева) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл. Нөркә ауыл биләмәһе составына инә.

# Иҫке Субыл
## Географик урыны

Үҙъйылға (Тинес ҡушылдғы) буйында урынлашҡан.

# Иҫке Субыл
## Тарихы

Субыл (Иҫке Субыл) — табын башҡорттарының ауылы. Медицина докторы Д. Никольский мәғлүмәттәре буйынса, ауыл XVIII быуатта нигеҙләнгән. XIX быуат уртаһында ауыл халҡының ҙур өлөшө Ағасбалыҡ күле буйына күсеп Яңы Субыл ауылына нигеҙ һала
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡорт АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы Арғаяш районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Арғаяш районы составында.

# Иҫке Субыл
## Халҡы

| 1811 | 1816 | 1859 | 1866 | 1904 |
| 91 | 204 | 373 | 85 | 130 |
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (98 %) йәшәй.

# Иҫке Субыл
## Билдәле шәхестәре

* Үлмәҫҡолова Гүзәл Кашшаф ҡыҙы (1965—17.04.2022), йырсы. 1995 йылдан Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2008), «Яҙғы моңдар—95» башҡорт йыры конкурсы (1995) һәм вокалсыларҙың Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге асыҡ республика конкурсы (1997) лауреаты.
# Иштемәс Йәноҙаҡов

Иштемәс Йәноҙаҡов (1782—?) — хәрби эшмәкәр. 1807 йылғы Рус-прусс-француз һуғышында ҡатнашыусы.

# Иштемәс Йәноҙаҡов
## Биографияһы

Иштемәс Йәноҙаҡов Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы (хәҙерге Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районы) Бесәнсе ауылында йәшәгән.
1806 йылдың 1 ғинуарынан казак булып хеҙмәт итә.
1807 йылда 1-се Башҡорт полкы составында Рус-прусс-француз кампанияһында ҡатнаша.
1814 йылда Ырымбур сик һыҙығында хеҙмәт итә. 1814 йылдың 5 декабрендә урядник званиеһын ала.
1827 йылда 8-се Ырымбур казак полкы составында хеҙмәт итә.

# Иштемәс Йәноҙаҡов
## Ғаиләһе

Ҡатыны — Шәһәрзада; улдары — Сәйетбаттал, Сәфәрғәли һәм Мырҙағәли; ҡыҙҙары — Өммикамал.
# Айҙаров

Айҙаров — фамилия.
* Айҙаров Абдулғәлим Әхмәт улы (1883—1937) — дәүләт эшмәкәре, педагог, тел белгесе. АСБР-ҙың мәғариф халыҡ комиссары (1919—1921).
* Айҙаров Камал Ғимаҙи улы (1891—1944) — «Башкниготорг» директоры (1930—1937).
# Баҡты (йылға)

Баҡты (рус. Бахта) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Кәртәле районындағы йылға.

# Баҡты (йылға)
## Географияһы

Баҡты - рус. Бахта - Силәбе өлкәһенең Кәртәле районындағы Ябыҡ (Джабык) тимер юл станцияһынан 2 км төньяҡтараҡ урынлашҡан йылға.
Координаттары 53.277060, 59.765042

# Баҡты (йылға)
## Тасуирламаһы

Йылға ҙур булмаған оҙонса һаҙлыҡтан башлана. Ғөмбәй йылғаһына Агаповка һәм Нуғайбәк райондары сикләшкән ерҙә тамағынан 59 км-ҙа һул ярынан ҡушыла.
Баҡты - Ғөмбәй йылғаһының ҡушылдыҡтары араһында ҙурлығы буйынса икенсе урында тора. Оҙонлоғо 51 км.
Үҙәндәре һөҙәк, йырҙа тарайған урындарҙа бер аҙ текә.
Үҙәненең киңлеге 0,3— 0,5 км, үләнле, урыны менән һаҙмырт.
Йырҙаһының киңлеге башында 3—3,5 м, тәрәнлеге 0,5 м; урта өлөшөндә - 5—8 м, тәрәнлеге - 0,5—1,5 м; тамағына табан - 10—15 м, тәрәнлеге 1,5 м.
Ағым тиҙлеге 0,1—0,3 м/с.
Һыуының күләме йылына 0,43 м³/с тәшкил итә.
Ҡоролоҡ йылдарында йылға кибә, ҡышын туңа.
Һыуы яуым-төшөм иҫәбенә тулылана

# Баҡты (йылға)
## Этимологияһы

Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Н. И. Шувалов гидронимды былай тип аңлата:
   Бахта (Бай-Бахта), речка, левый приток Гумбейки, (Агаповский район) бассейн Урала. От именования казахского рода, обитавшего в бассейне речки, в основе которого тюркское личное мужское им Байбакты составленное словами: бай — «богатый», «господин» и бакты — «взглянул», «посмотрел», «пожаловал», т. е. «богатый появился или родился». От пожелания родителей богатства и знатности своему ребенку...
Әйтергә кәрәк, Байбаҡты һәм Баҡтыбай исемдәре башҡорт халҡында ла бар.

# Баҡты (йылға)
## Шулай уҡ ҡара

* Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге
# Наҙыяҙ

Наҙыяҙ (рус. Казияз) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Дим йылғаһының уң ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Наҙыяҙ
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201312111100025004
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102500
* Бассейн коды — 10.01.02.013
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

# Наҙыяҙ
## Этимологияһы

Топонимдар белгесе, яҙыусы, филология фәндәре докторы, профессор Рәшит Шәкүр «Киске Өфө» гәзитендәге «Ерҙең тере хәтере» тигән мәҡәләһендә гидронимдың килеп сығышын былай тип аңлата:
   «Шишмә районында, Келәш менән Ар ауылдары араһында, автомобиль юлы Наҙыяҙ тигән бер үҙән аша үтә (уның шишмәһе Димгә барып ҡушыла). Карталарға ул урыҫса, һүҙ башында К хәрефе менән, Казыяз булып инеп киткән. Шунан сығып, юл буйындағы күрһәткескә башҡортсаһын да Ҡаҙыяҙ тип яҙып ҡуйғандар. Был атаманың дөрөҫ әйтелешен мин Ҡараяҡуп ауылындағы оло кешеләрҙән һорашып яҙып алдым, Мостай Кәримдең әҫәрҙәрендә лә ул нәҡ ана шул Наҙыяҙ формаһында телгә алына. Шуның өсөн дә хатаны, әлбиттә, төҙәтергә кәрәк»
# Гну

Гну (бик йыш гну антилопаһы тип атайҙар, лат. Connochaetes) — Африкала йәшәүсе эре тояҡлы хайуандар ырыуы. Гну ҡыуыш мөгөҙлөләр ғаиләһенә ҡарай. Ырыу ҡара гну һәм күк гну төрҙәренә бүленә.Хайуандың бейеклеге 1,15—1,4 м, ауырлығы 150 — 200 кг-ға етә. Хайуандар Африканың саванналарында, Сепенгети экорайонында тереклек итә. Ғүмер оҙонлоғо 20 йылдан артыҡ.
* Аҡ ҡойроҡло гну (Connochaetes gnou)
Гну хайуандарының миҙгелле миграцияһы билдәле, ямғыр миҙгеле үткәс антилопаларҙың төп ризығы — бейек булмаған үлән үҫкән яңы көтөүлектәргә күсәләр. Май һәм ноябрь айҙары иң киң миграция осоро, майҙа 1.5 миллион гну тигеҙлектән урмандарға күсенә; ямғыр миҙгеленән һуң ноябрҙа кире әйләнеп ҡайталар.
Ҡасырыу осоро, ғәҙәттә өс аҙна. Үрсеү йылдың билдәле бер ваҡытына бәйләнмәгән. Ауырлыҡ 8.5 ай дауам итә. Ғәҙәттә бер быҙау, бик һирәк ике быҙау тыуҙыралар. Бер аҙналыҡ быҙауҙар үлән ашай башлай, имеҙеү ваҡыты 7— 8 ай дауам итә.
Гну — тигеҙлектәрҙең экосистемаһының мөһим өлөшө, уларҙың тиҙәктәре тупраҡты ашлай. Гну итен аҙыҡ итеп ҡулланалар. Һунар ваҡытында 500-ләп хайуандан торған көтөү сәғәтенә 55 ка тиҙлектә йүгереп, көтөүлеккә зыян килтерә.

# Гну
## Әҙәбиәттә

* И. Ильф һәм Е. Петровтың «Золотой телёнок» романында төп геройҙар йөрөткән автомобиль «Антилопа-Гну» тип атала.
# Кинйәбаев Тәлғәт Талха улы

Кинйәбаев Тәлғәт Талха улы (18 сентябрь 1957 йыл), комсомол, партия органдары һәм элемтә өлкәһе хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған элемтәсеһе.

# Кинйәбаев Тәлғәт Талха улы
## Биографияһы

Тәлғәт Талха улы Кинйәбаев 1957 йылдың 18 сентябрендә тыуған. Башҡорт дәүләт университетын 1984 йылда тамамлай. 1982 йылдан ВЛКСМ-дың Бөрйән район комитетының ойоштороу бүлеге мөдире, икенсе секретары; 1986 йылдан КПСС район комитеты инструкторы, бүлек мөдире; 1991 йылдан Бөрйән районы элемтә бүлеге начальнигы.
1987, 1999, 2005 йылдарҙа Бөрйән район Советы депутаты итеп һайлана. 2012—2016 йылдарҙа район Советы рәйесе була.

# Кинйәбаев Тәлғәт Талха улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған элемтәсеһе (2005)
* Башҡортостан Республикаһы элемтә ветераны (2012)
# Нганораха-Яха (Тарка-Яра-Яха ҡушылдығы)

Нганораха-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тарка-Яра-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Нганораха-Яха (Тарка-Яра-Яха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300037009
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303700
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Полдневая (Суенга ҡушылдығы)

Полдневая — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Суенга йылғаһының һул ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Полдневая (Суенга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200512115200004541
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200454
* Бассейн коды — 13.01.02.005
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Саҡмағош (Таулы ҡушылдығы)

Саҡмағош — Рәсәйҙәге йылға, Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы биләмәләрендә аға. Таулы йылғаһына һул яғынан (тамағынан 1,4 км алыҫлыҡта) ҡушыла.. Йылға оҙонлоғо 15 км тәшкил итә.

# Саҡмағош (Таулы ҡушылдығы)
## Этимологияһы

Саҡма (рус. кремень) һәм ғош/ҡош (ҡыуыш) һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән.

# Саҡмағош (Таулы ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Урал бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы инешенән Оло Эйек йылғаһына һыуҙарын ҡойғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй бассейны өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәренә ярашлы:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000512112200004891
- Кодтар буйынса гидрологик өйрәнеү (ГӨ) — 112200489
- Бассейн коды — 12.01.00.005
- ГӨ буйынса томы — 12
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Старина (Чубура ҡушылдығы)

Старина — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чубур йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Старина (Чубура ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300412115200012568
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201256
* Бассейн коды — 13.01.03.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Пелюга

Пелюга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының һул ярына тамағынан 641 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Пелюга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000035039
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003503
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Аҡҡарға (тау)

Аҡҡарға (рус. Аккарга) — тау, Рәсәй Федерацияһының Ырымбур өлкәһендә урынлашҡан.

# Аҡҡарға (тау)
## Урынлашыуы

Аҡҡарға тауы Ырымбур өлкәһенең иң көнсығыш төбәгендә, Азия өлөшөндә, Светлый районы Восточный ҡасабаһы янында, Рәсәй менән Ҡаҙағстан сигенә яҡын урында урынлашҡан. 2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ һанын алыу мәғлүмәттәре буйынса, Восточный ҡасабаһында хәҙерге көндә йәшәгән төрлө милләттәр араһында урыҫтар — 62 %, ҡаҙаҡтар — 18,5 %, башҡорттар иһә 3,5 % процент тәшкил итә.

# Аҡҡарға (тау)
## Этимологияһы

Ырымбур өлкәһендәге География институтының Социаль-иҡтисади география бүлегенең «Ырымбур өлкәһе тәбиғәте» фәнни-популяр порталында килтерелгән мәғлүмәттәрҙгә ҡарағанда, тауҙың атамаһы ҡаҙаҡ телендәге телендәге аҡ (төҫ) һәм ҡарға (ҡош) һүҙҙәренән алынған. Мәгәр был төбәк боронғо башҡорт ерҙәренә ингән булған, шуға күрә уның башҡорт теленән ингән булыуы ысынбарлыҡҡа яҡыныраҡтыр, сөнки географик атамалар бик үҙгәреп бармаусан

# Аҡҡарға (тау)
## Этимологияһы
### Тарихы

Хәҙерге Ырымбур өлкәһендәге тарихи башҡорт ерҙәренә ҡаҙаҡтарҙың күсеп килә башлауына XVIII быуаттың 30-сы йылдарынан башлап, Рәсәй дәүләте составына ҡаҙаҡ ҡәбиләләрен үҙ ирке менән индеүе тураһында ҡарар ҡабул ителгәндән һуң рөхсәт бирелгән, улар был ерҙәрҙе әүҙем үҙләштерә башлаған. Ҡаҙағстан ерҙәрендә позицияларҙы нығытыу өсөн 1734 йылдың майында Сенаттың обер-секретары И. К. Кирилов етәкселегендә Ырымбур экспедицияһы ойошторола. Комиссия бурысы — Рәсәй составына ингән ерҙәрҙе бөтә яҡлап өйрәнеү, тәбиғәт ресурстарын разведкалау, Орск ҡәлғәһе ҡороу, рус һәм ҡаҙаҡ биләмәләре араһында яңы сикте билдәләү. 1735 йылда рус-ҡаҙаҡ сәйәси һәм сауҙа бәйләнештәрен үҫтереүҙә мөһим әһәмиәткә эйә булған Ырымбур ҡалаһына нигеҙ һалына. Тап ошо ҡалала, Яйыҡ йылғаһының һул ярында, Рәсәйҙең Европа менән Азия араһындағы сикте белдергән тәүге тамға — «Европа — Азия» обелискыһы тора
# Шәйәхмәтов Өлфәт Шәйхизаман улы

Шәйәхмәтов Өлфәт Шәйхизаман улы (15.04.1956), ғалим-физик, юғары мәктәп эшмәкәре. 1978 йылдан Башҡорт дәүләт педагогия институты һәм М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2001 йылдан финанс-иҡтисад мәсьәләләре буйынса проректор; 2010 йылдан — Ғилми-производство инновацион технологиялар институты директоры. Техник фәндәр докторы (2002), профессор (2003). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2005), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006).

# Шәйәхмәтов Өлфәт Шәйхизаман улы
## Биографияһы

Өлфәт Шәйхизаман улы Шәйәхмәтов 1956 йылдың 15 апрелендә БАССР‑ҙың Баҡалы районы Яңы Ҡатай ауылында тыуған.
1978 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтын тамамлағандан һуң, шунда эшкә ҡала.

# Шәйәхмәтов Өлфәт Шәйхизаман улы
## Хеҙмәт юлы

2001 йылдан алып финанс‑иҡтисад эштәре буйынса проректор,
2010 йылда — Ғилми-­производство инновацион технологиялар институты директоры, бер үк ваҡытта 1995 йылдан башлап БР Төҙөлөш комплексы ғилми-­тикшеренеү, проект‑конструкторлыҡ һәм етештереү институтында лаборатория етәксеһе, 1998 йылдан алып Өфө ҡалаһында «Керам» ЯСЙ етәксеһе.
Фәнни эшмәкәрлеге материалдарҙы өйрәнеү ғилеме проблемаларына, композицион материалдар, керамик төҙөлөш матери­алдарын булдырыуға һәм уларҙы етештереүҙе ойоштороуға арналған. Шәйәхмәтов тарафынан юғары температуралар тәьҫирендә керамик композиттарҙың үҙсәнлектәре, ҡатыу һәм йылытыу ваҡытында материалдарҙың структураһы үҙгәреүе, деформация һәм шыуыусанлыҡ механизмдары өйрәнелә, керамик һәм утҡа сыҙамлы материалдарҙы яндырмай алыу технологияһы һ. б. ка­миллаштырыла. Асыштары Башҡортостан Республикаһы, Рәсәй Федерацияһы һәм Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе (БДБ) илдәре предприятиеларында индерелгән.
Өлфәт Шәйхизаман улы 250‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 18 уйлап табыу авторы.

# Шәйәхмәтов Өлфәт Шәйхизаман улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2005)
* Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2006).
# Геральдика

Гера́льдика (һуңғы дәүер лат. heraldica, heraldus - «һөрән һалыусы» һүҙенән) — гербтарҙы өрәнеү менән шөғөлләнә торған ярҙамсы тарихи фән. Гербтарҙың килеп сығышы, уларҙы танып белеү, төҙөү, ҡабул итеү һәм файҙаланыу ҡағиҙәләре, герб эмблемаларын һүрәтләү алымдары менән шөғөлләнеүсе белемдәр тармағы булараҡ, геральдикаға герольдтар («геральдика» һүҙе уларҙан алына) - һарай церемонияләрын ойоштороусылар нигеҙ һала. Геральдика, фән булараҡ, башлыса, Европала үҫеш ала, әмма Азияла ла герб тамғаларын төҙөү тураһындағы белемдәр таралған була: улар X−XII быуаттарҙа төрки яҙма традицияһында, Алтын Урҙа хандарының ярлыҡау акттарында һәм юлламаларында ҡулланыла.
Ҡайһы бер ғалимдәр европалылар был белемдәрҙе тәре яуҙары ваҡытында үҙләштергән тип һанай. 14 быуатта Европа илдәрендә геральдикуның теоретик һәм ғәмәли мәсьәләләре менән шөғөлләнеүсе ойошмалар − герольдиялар барлыҡҡа килә. Рәсәйҙә геральдика 17 быуатта ойоша башлай. 1722 йылда Герольдмейстерлыҡ контораһы төҙөлә; һуңынан уның вазифалары Сенаттың Герб бүлексәһенә күсә. 1918 йылда Герб бүлексәһе Петроград тарих архивының гербтар музейы итеп үҙгәртелә. Геральдикуның үҫеше тарих фәненең, айырым алғанда, ярҙамсы тарихи фәндәрҙең үҫешенә бәйле рәүештә бара. Европала беренсе геральдика кафедраһы 1706 йылда Берлинда асыла. Рәсәйҙә геральдика кафедраһы 1726 йылда Петербург Фәндәр академияһы ҡаршыһында ойошторола. Ярҙамсы тарихи фән булараҡ, геральдика материаль культураны, мәҙәниәттә өйрәнгәндә, матди ҡомартҡыларҙың ниндәй даирәгә ҡарауын, осорон, эшләнеү урынын һ.б. детальдәрҙе асыҡлағанда, шулай уҡ яҙма сығанаҡтарҙы барлағанда ҙур әһәмиәткә эйә.
Геральдика археология, нумизматика, сфрагистика һ.б. тарихи фәндәр, айырыуса генеалогия (Шәжәрә) менән тығыҙ бәйләнгән. Хәҙерге ваҡытта геральдика менән шөғөлләнеүсе махсус йәмғиәттәр, үҙәктәр бар. 1994 йылда Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡаршыһында Дәүләт геро́льдияһы (1999 йылдан Геральдика советы) ойошторола, ул хәҙерге Рәсәйҙә геральдика мәсьәләләре менән шөғөлләнә. Уның вазифаларына шулай уҡ Рәсәй Федерацияһы субъекттары йәки ерле үҙ идара органдары тарафынан булдырылған рәсми символдар һәм айырымлау билдәләре проекттарын тикшереү ҙә керә.
# Ниолс

Ниолс — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вишера йылғаһының һул ярына тамағынан 379 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Ниолс
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100004105
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100410
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Иса (Салда ҡушылдығы)

Иса — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Салда (№1067 Верхне-Салдинский тоған) йылғаһының һул ярына тамағынан 79 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.

# Иса (Салда ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тагил йылғаһыТүбәнге Тагил ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501512111200005491
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200549
* Бассейн коды — 14.01.05.015
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ярте-Се

Ярте-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Се-Яха (Зеленая) йылғаһының һул ярына тамағынан 75 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

# Ярте-Се
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300045253
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304525
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3