yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Азимов Айзек

Айзек Азимов (Isaac Asimov, тыуғандағы исеме Исаак Юдович Азимов; 1920 йылдың 2 ғинуары, РСФСР, Смоленск өлкәһе, Шумячи районы, Петровичи ауылы — 1992 йылдың 6 апреле, Нью-Йорк, АҠШ) — Америка фантаст-яҙыусыһы, фәнде популярлаштырыусы, биохимик. 500-ҙән ашыу китап авторы (күбеһенсә әҙәби, тәү сиратта — фәнни фантастика, унан тыш, фэнтези, детектив, юмор жанрҙарында). Шулай уҡ фәнни-популяр китаптар ҙа яҙған, темалары төрлө: астрономия һәм генетиканан алып тарих һәм әҙәбиәт ғилеменә тиклем. Күп тапҡыр Хьюго һәм Небьюла премияларына лайыҡ була. Уның әҫәрҙәрендә ҡулланылған яңы терминдар — robotics (робототехника, роботика), positronic (позитрон), psychohistory (психотарих, ҙур төркөм кешеләрҙең үҙен тотошо тураһында фән) — инглиз һәм башҡа телдәргә ныҡлап ингән. Инглиз-америка әҙәби традицияһында Айзек Азимовты Артур Кларк һәм Роберт Хайнлайн менән бергә иң ҙур фантаст-яҙыусылар тип атайҙар.

# Азимов Айзек
## Биографияһы

Айзек Азимов (рәсми ҡағыҙҙар буйынса) 1920 йылдың 2 ғинуарында РСФСР-ҙың Могилев губернаһы Климовичи өйәҙе (1929 йылдан — Смоленск өлкәһенең Шумячи районы) Петровичи ауылында йәһүд ғаиләһендә тыуған. Уның ата-әсәһе Анна-Рахиль Исааковна Берман (Anna Rachel Berman-Asimov, 1895—1973) һәм Юда Аронович Азимов (Judah Asimov, 1896—1969) һөнәрҙәре буйынса тирмәнсе була.
Бала сағында Азимов идиш һәм инглиз телдәрендә һөйләшкән. 1923 йылда ата-әсәһе уны АҠШ-ҡа алып китәләр (ул үҙе әйтеүенсә, «сумаҙанда»), унда Бруклинда төпләнәләр һәм бер нисә йылдан тәм-том магазины асалар.
Биш йәшендә Айзек Бруклин районындағы Бедфорд—Стайвесант мәктәбенә уҡырға бара. Ул алты йәштән һабаҡҡа төшөргә тейеш була, әммә әсәһе, уҡырға бер йылға алдараҡ бирер өсөн, уның тыуған көнөн 1919 йылдың 7 сентябренә үҙгәртә. 1935 йылда унынсы класты тамамлаған 15 йәшлек Айзек колледжға уҡырға инә, ләкин ул бер йылдан ябыла. Азимов Нью-Йорктағы Колумбия университетының химия факультетына уҡырға инә, 1939 йылда бакалавр, 1941 йылда магистр дәрәжәһен ала һәм аспирантураға инә. Әммә 1942 йылда ул Филадельфияға китә, унда армия өсөн караптар эшләү предриятиеһында химик була. Уның менән бергә тағы бер фантаст-яҙыусы Роберт Хайнлайн эшләй. 1942 йылдың февралендә, Валентин көнөндә Азимов Гертруд Блюгерман менән таныша, 26 июлдә улай өйләнешә. Улдары Дэйвид (1951) һәм ҡыҙҙары Робин Джоэн (1955) тыуа.

# Азимов Айзек
## Әҙәби эшмәкәрлеге

Айзек 11 йәшендә бәләкәй генә ҡалала йәшәүсе малайҙар тураһында китап яҙа башлай. Ул китаптың һигеҙ бүлеген яҙа. Беренсе ике бүлеген яҙғас, үҙенең дуҫына ҙөйләп күрһәтә, ә дуҫы дауамын һөйлә тип һорай. Тик Аәзек әлегә ошо ғына ти. Яҙып бөткәс дуҫы китапты уҡырға биреп тор тип һорай. Ошо ваҡыттан йәш автор үҙендә яҙыусы һәләте булауын аңлай һәм үҙенең әҙәби эшмәкәрлегенә етди ҡарай башлай.
# Заятүләк (йыр)

Заятүләк —— башҡорт халыҡ йыры.

# Заятүләк (йыр)
## Тарихы

* «Заятүләк менән Һыуһылыу» эпосын халыҡ сәсмә һәм шиғри юлдарҙы аралаштырып ижад иткән.Ғалимдар бындай эпостарҙы иртәктәр,тип тә атай.Эпостың шиғыр юлдарын көйләп һөйләгәндәр.1909 йылда М. Ғафури Асылыкүл буйында йәшәгән башҡорттар янына килгән,бер нисә көн йәшәп,ҡунаҡ булып киткән.Ул «Заятүләк менән Һыуһылыу»ға яҙған инеш һүҙендә Асылыкүл башҡорттарынан «Заятүләк»көйөн ишетеүе тураһында теркәгән.Шағир «Заятүләк» көйөнөң матур,моңло, бик иҫке булыуын,ваҡиғаһы хыялый булһа ла,башҡорттарҙың күңеленә ысын төҫлө булып урынлашыуын да һыҙыҡ өҫтөнә алған.«Заятүләк менән Һыуһылыу» эпосының 17 варианты бар,шиғри юлдары төрлөсә йәки бик аҙ айырма менән бирелә.
* 1894 йылда тәүбашлап «Заятүләк» көйөн С.Г.Рыбаков яҙып алған һәм нотаһын «Музыка и песни уральских мусульман с очерком их быта» исемле китабына индергән
* 1945 йылда композитор Х.Ф.Әхмәтов Баймаҡ районы Сыңғыҙ ауылында ҡурайсы Алтынса Үтәғоловтан яҙып алған һәм нотаға һалған.Йырҙың нотаһы 1954 йылда беренсе тапҡыр «Башҡорт халыҡ йырҙары» китабында баҫылған.

# Заятүләк (йыр)
## Йыр һүҙҙәренең бер варианты

Ауыҙы ҡанлы бүре алды, ти;
Алпан толпан атлаған
Һоро айыу алды, ти;
Күл яғалап йөрөгән,
Һылыу ҡыҙҙай биҙәнгән
Ҡолағы миңле төлкөнө
Тағы ул аны алды, ти…
Тауҙы тауға оҡшатып,
Тимер менән ҡоршатып,
Алып килгән тауығыҙ -
Балҡантауым был түгел.
Бүлә-бүлә йөрөгән
Бүреһе күп Балҡантау.
Алпан-толпан атлаған
Айыуы күп Балҡантау.
Ҡыҙ балалай биҙәнгән
Төлкөһө күп Балҡантау
Оя яһар, түл йәйер
Ҡоштары күп Балҡантау.
Майлап һалған ҡайыштай
Йыланы күп Балҡантау.
Йәйеп ҡуйған бәрхәттәй
Урманы күп Балҡантау
Тауҙы тауға оҡшатып,
Тимер менән ҡоршатып,
Алып килгән тауығыҙ ҙа, -
Балҡантауым был түгел.
# Себ

Себ — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Кельтма йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Себ
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000016033
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001603
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Атауллин

Атауллин — башҡорт ир-ат фамилияһы. Атаулла исеменән барлыҡҡа килгән. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.
Атауллина — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

# Атауллин
## Билдәле йөрөтөүселәр

* Атауллин Ринат Юмор улы — (23 ғинуар 1959 йыл — 17 ғинуар 2022 йыл) — рәссам, 1991 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы.
* Атауллин Талха Атаулла улы
# Рамаҙан (мәсет, Екатеринбург)

Рамаҙан (рус. Рамазан) — Екатеринбург ҡалаһының Чкалов районы Химмаш микрорайонында урынлашҡан ислам ғибәҙәтханаһы (мәсет). Үҙәк Диниә назаратына ингән Свердловск өлкәһе мосолмандарының төбәк Диниә назараты (Урал мөфтиәте) ҡарамағында.

# Рамаҙан (мәсет, Екатеринбург)
## Тарихы

Екатеринбургтың Химмаш биҫтәһендә мосолман йәмғиәте 1994 йылда ойошторола. Имам итеп Илһам Сафиуллин билдәләнә. Чкалов районы администрацияһы башлығы Е. В. Сарапульцев мәсет төҙөү өсөн Димитров урамында сүплеккә әйләнгән буш ятҡан майҙанды бирә. Район мосолмандары, хакимиәт ярҙамы менән, 104 үҙбушатҡыс машина сүп-сарҙы йыйып, түгә, төҙөлөш башлау өсөн ерҙең өҫкө ҡатламын ҡырып ала.
Ваҡытлыса мәсет төҙөү өсөн яңы ағас бура, шулай уҡ боронғо сауҙагәр йорто һатып алынған, уны бура менән бергә нигеҙгә күтәреп ҡуялар. Ваҡытлы мәсеткә йома намаҙҙарына 60 кеше йөрөй.
2001 йылда Үҙәк Диниә назараты баш мөфтөйө Тәлғәт хәҙрәт Тажетдин һәм Свердловск өлкәһеһенең 1995—2009 йылдарҙағы губернаторы Россель Эдуард Эргартович ҡатнашлығында таш мәсет нигеҙенә беренсе кирбес һалына.
Таш мәсет төҙөлөшө 12 йылға яҡын дауам итә. Мәсеттең диуарҙары һалынған һәм түбәһе ябылғандан һуң көн һайын намаҙҙар уҡыла, ислам нигеҙҙәре һәм инглиз теле буйынса дәрестәр үткәрелә башлай. Мәсет төҙөлөшө буйынса төп эштәр 2009 йылда тамамлана, тағы өс йыл дауамында йортто биҙәү эштәре алып барыла. Йәнәшәләге ваҡытлы ағас мәсет һүтелә. Уның урынында хәләл кафе төҙөлгән. Мәсетте асыу тантанаһы 2013 йылдың 27 сентябрендә уҙа. Тантанала Рәсәй мосолмандары Үҙәк Диниә назараты баш мөфтөйө Тәлғәт Тажетдин һәм Свердловск өлкәһе вице-губернаторы Яков Силин ҡатнаша. Мәсет төҙөлөшөнә тиҫтәләгән эшҡыуар һәм йөҙҙәрсә диндар үҙ өлөшөн индергән.
2014 йылдың августында мәсет бинаһына хоҡуҡ һаҡлау хеҙмәткәрҙәре рейд яһаған. Унда улар экстремистик әҙәбиәт исемлегенә индерелгән дини китаптар, брошюралар, дискылар тапҡан, янғын һүндереү хәүефһеҙлеге талаптары үтәлмәүен асыҡлаған. Суд мәсетте 50 мең һум штрафҡа, имам ярҙамсыһы Альберт Баязитовты 360 сәғәтлек мотлаҡ хеҙмәткә хөкөм иткән .

# Рамаҙан (мәсет, Екатеринбург)
## Тасуирламаһы

Мәсет ике ҡатлы. Беренсе ҡатта ир-аттар өсөн ҙур ғибәҙәт залы урынлашҡан, ҡатын-ҡыҙҙар өсөн урын балконда билдәләнгән. Аҫҡы ҡатта уҡыу синыфы һәм кухня урынлашҡан. Мәсет проект буйынса 300 кеше һыйҙыра, әммә йома намаҙҙарына һәм дини байрамдарға мосолмандар күберәк килә. Мәсеттә даими рәүештә инглиз теле һәм Ислам нигеҙҙәре буйынса дәрестәр үткәрелә, мосолман кибете эшләй. Рамаҙан айы дауамында «Рамаҙан сатыры» эшләй, унда ҡалала тороусы ир-ат төрки халыҡтар йәмғиәттәре тарафынан, үҙ милли аш-һыуын әҙерләп, һәр кисте ураҙа тотоусылар өсөн ауыҙ асыу (ифтар) ойошторола.
# Уист (Шпрее)

Уист (Шпрее) (нем. ) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡасаба. йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡасабала кеше йәшәй. Майҙаны — 43,67 км². Диңгеҙ кимәленән метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡасабаның почта индексы һәм автомобиль коды .
# Кызым

Кызым — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кызым йылғаһының уң ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Кызым
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010700112115300014064
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301406
* Бассейн коды — 14.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Нгарка-Варкута-Яха

Нгарка-Варкута-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Гыдан ҡултығы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Нгарка-Варкута-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300076449
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307644
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Бидғәт

Бидғәт (ғәр. بدعة‎; рус. Би́да) — Исламда дингә, унда элек булмаған, уның шарттарына тура килмәгән яңы эш йәки ғәмәл индереү.

# Бидғәт
## Этимологияһы

Харлампий Барановтың ғәрәп-рус һүҙлегендә ғәр. بدعة‎ («бидғәт») һүҙенең ошондай мәғәнәләре килтерелә:
* яңыса фекер, яңыса ғәмәл;
* диндә: мөртәтлек.
Бидғәт һүҙе ғәрәп телендә диндәге яңылыҡты ғына билдәләмәһә, башҡорт телендә бары тик Ислам менән генә бәйләнешле һәм Ислам диненә яңлыҡ индереү юҫығында ғына ҡулланыла.

# Бидғәт
## Төшөнсә тарихы

Бидғәт хаҡында төшөнсә оппозиция мөхитендә, тәү сиратта, Усман ибн Әффан хәлифәне төрлө «яңылыҡтар»ҙа — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең һүҙҙәренә һәм ҡылыҡтарына ҡаршы килгән сараларҙа ғәйепләүсе шиғыйҙарҙа һәм харижиҙарҙа барлыҡҡа килгән. Артабан был төшөнсә полемикала һәм доксографик әҙәбиәттә инде «боҙоҡ күҙаллау», «яңылышыу» мәғәнәһендә киң таралыу ала. «Бидғәт» төшөнсәһенең аныҡ сиктәре юҡ: бер үк ғәмәлде йә фекерҙе төрлө мәктәп вәкилдәре «рөхсәт ителмәгән яңылыҡ» йәки «яңылышыу»(«…һәр яңылыҡ — яңылышлыҡ»)), йә Ҡөрьән һәм сөннәт авторитетына таянған «хаҡ инаныс» тип һүрәтләй. Был бигерәк тә мосолмандарҙың эсхатологик ҡараштарына ҡағыла.
Ислам динендә бидғәт ширктән ҡала иң ҙур гөнаһ булып һанала. Бидғәт (диндәге) ике төргә бүленә. Тәүгеләре — ғаҡидә >мәсьәләләрендәге бидғәт. Икенсеһе — ғибәҙәт йолаһына шәриғәткә һыймаған үҙгәреш индереү, йәки яңы йола уйлап сығарыу.
# Пасвик

Пасвик — халыҡ-ара тәбиғәт ҡурсаулығы, Пасвик-Инари сик-ара паркының бер өлөшө. 1992 йылдың 16 июлендә Мурманск өлкәһенең Печенг районында һәм Норвегияла ойошторола. Ситенән аҡҡан Паз (Пасвик) йылғаһы исеме менән аталған, ул саам телендә «изге йылға» тигәнде аңлата.
Рәсәй һәм Норвегия дәүләт сигенең ике яғында ла урынлашҡан. Рәсәй өлөшө төньяҡтан көньяҡҡа табан 44 саҡрымға һуҙылған.
Ҡурсаулыҡтың майҙаны — 14 687 га:
* акваторияһы — 21 %,
* урмандар — 52 %,
* һаҙлыҡтар — 25 %,
* ҡалған биләмәләр — 2 %.
Ҡурсаулыҡ һыу ҡоштары (ҡурсаулыҡта 241 төр йәшәй, яҡынса 50 % -ы — һыу ҡоштары һәм һыу яны һәм һыу яны сәпсәүҙәре) йәшәгән һәм оялаған урындарҙы һаҡлау өсөн резерват булараҡ төҙөлә). Һаҡ аҫтында шулай уҡ төрлө имеҙеүселәр бар: айыуҙар, мышылар һәм башҡалар.
Рәсәй ҡурсаулыҡтарынан тәүгеләрҙән булып Рәсәй ЕВРОПАРК-ы Федерацияһы ағзаһы һәм ошо Федерацияның сертификатын яулай.

# Пасвик
#### Ғилми эшмәкәрлеге

Беренсе ун йыллыҡта ҡурсаулыҡта флора һәм фаунаға инвентаризация үткәрелә, тәбиғи процестарҙы күҙәтеүгә нигеҙ һалына, «Тәбиғәт йылъяҙмаһы» программаһы буйынса эшләй. Артабан фәнни эшмәкәрлек даирәһе киңәйә: фундаменталь биологик-географик тикшеренеүҙәр, сәнәғәт предприятиелары өлкәһендә тирә-яҡ мөхиткә экологик мониторинг башлана, халыҡ-ара тикшеренеү проекттары һаны һиҙелерлек арта.
1993 йылдан алып ике ярында ла ваҡ имеҙеүселәрҙе иҫәпкә алыу башлана.
2007 йылдан Пасвик йылғаһының сик буйы үҙәнендә Норвегияның НИБИО-һәы һәм фин Метсахаллитусы (Лапландияның парктары һәм ҡырағай тәбиғәте) менән берлектә, ДНК-анализ һәм фототоҙаҡтар ҡулланып, контактһыҙ технологиялар ысулы менән һоро айыу популяцияһына мониторинг үткәрелә.
2017 йылдан Рәсәй һәм Норвегия белгестәре менән йылға акваторияһында балыҡтар популяцияһы, экологияһы һәм токсикологияһының генетик үҙенсәлектәрен даими өйрәнеү башланған. Тәү сиратта һөмбаш балыҡтар тора.

# Пасвик
#### Экологик белем биреү

Ҡурсаулыҡ экологик белем биреү, экологик белемде таратыу, тәбиғәткә һаҡсыл мөнәсәбәт тәрбиәләү һәм тәбиғәт туризмын үҫтереү өлкәһендә бер нисә туристик маршрут буйынса («Варлама утрауы — Пасвик ынйыһы», «Төпкөл быуа», «Арышҡы — өс сик буйындағы тормош») эш алып бара).

# Пасвик
## Координаталары

* Адрес: 184424, Мурманск өлкәһе, Печенга районы, Раякоски ҡасабаһы
* Официальный сайт (билдәһеҙ). Архивировано 24 октябрь 2017 года.
# Көйөргәҙе (гәзит)

«Куюргаза» («Көйөргәҙе») — Көйөргәҙе районында нәшер ителгән ижтимғи‑сәйәси гәзит.
Ойоштороусылары — Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы, Башҡортостан Республикаһының «„Көйөргәҙе“ гәзите редакцияһы» ҡаҙна предприятиеһы. Көйөргәҙе районының Ермолаевка ауылында аҙнаһына 3 тапҡыр урыҫ телендә сыға.

# Көйөргәҙе (гәзит)
## Тарихы

1935 йылдан алып Ермолаевка ауылында айырым башҡорт телендә «Ленин байрағы» (1962 йылға тиклем) һәм урыҫ телдәрендә «Большевик» (1953 йылға тиклем), «Знамя победы» («Еңеү байрағы»; 1957 йылға тиклем), «Ленинское знамя» (дубляжы «Ленин байрағы»; 1962 йылға тиклем) исемдәре менән нәшер ителә; 1965 йылдан райондың хакимиәт үҙәген Күмертау ҡалаһына күсереүгә бәйле «Путь Ильича» (дубляжы «Ильич юлы» гәз. менән берләштерелә, 1997 йылдан алып урыҫ телендә «Куюргаза» һәм башҡорт телендә дубляж булараҡ «Көйөргәҙе» исеме менән үҙ аллы гәзит булараҡ сығарыла; 2005 йылда башҡорт телендәге «Юшатыр» гәзите айырылып сыҡҡандан һуң урыҫ телендә генә сыға. 1962—65 йылдарҙа район бөтөрөлөп Мәләүез районына ҡушылғанға күрә нәшер ителмәй.
# Таш манара (Дортмунд)

Таш манара (нем. Steinerne Turm) — Дортмунд (Германия) ҡалаһындағы тарихи ҡарауыл башняһы, Westfalenhallen спорт һәм күргәҙмә үҙәгенән алыҫ түгел урынлашҡан. Архитектура ҡомартҡыһы тип танылған.

# Таш манара (Дортмунд)
## Тарихы

Манара урта быуаттар осоронда Дортмунд ирекле империя ҡалаһы оборона системаһының бер өлөшө булған һәм тарихи үҙәкте уратып алған ҡала стеналарынан бер ни тиклем ситтәрәк төҙөләгән. Ҡарауыл башняһы ҡаланан [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Кёльн Кёльнға] тиклем көньяҡҡа алып барған сауҙа юлын контролдә тотҡан. Ул XIII быуаттан бирле ҡаланы уратып нығытылған һәм уның биләмәләрендә генә ҡала хоҡуҡиәте ҡулланылған Штадтһаген (нем. Stadthagen) еренең тарихи сигендә урынлашҡан.
Дортмунд Штадтһагены XIV быуатта нығытылған булған. XV быуат уртаһында киҫкен хәрби хәрәкәттәр барғанда, таш манара дошман ғәскәрҙәре тарафынан ҡамауға алынған һәм зыян күргән, шуның һөҙөмтәһендә башняның түбәнге өлөшө ҡалын кирбес стеналар менән нығытылған була. Таш манараның түбәнге яртыһы хәҙерге ваҡытҡа тиклем элеккесә һаҡланған, ә бына өҫкө өлөшө яңыртып ҡоролған.
Был көньяҡ ҡарауыл башняһына өҫтәп манаранан сағыштырырлыҡ арауыҡта ҡала тирәләй тағы ла биш күҙәтеү пункты: төньяҡта Фреден (нем. Fredenturm) башняһы, төньяҡ-көнсығышта Эдерлос (нем. Ederloeswarte), көнсығышта Остеррутер (нем. Osterruterwarte), Эмшер йылғаһы буйында Бергфреде (нем. Bergfrede) һәм көнбайышта Вестеррутер (нем. Westerruterwarte) ҡарауыл башнялары барлыҡҡа килгән. Һуңыраҡ Таш манаранан көньяҡтараҡ Дортмунд һәм Эмшерҙағы Марк графлығы сиктәрендә [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Хёрде Хёрде](нем. Hörder Warte) ҡарауыл башняһы төҙөлгән.
Таш манара Дортмунд ҡалаһы ҡомартҡылары реестрына индерелгән.

# Таш манара (Дортмунд)
## Тарихи һүрәттәр

* Таш манара, Альберт Людорф һүрәте, яҡынса 1890 й.
* Таш манара реконструкция алдынан һәм һуңынан.
# Үрге Целега

Үрге Целега — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының уң ярына тамағынан 128 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Үрге Целега
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000212103000048920
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004892
* Бассейн коды — 03.03.00.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Шәймөхәмәтова Гөлнара Зиннәтнур ҡыҙы

Шәймөхәмәтова Гөлнара Зиннәтнур ҡыҙы (ижади псевдонимы Гөл Мирһаҙый — Гуль Мирхади — Гөл Мирһади; 23 апрель 1971 йыл) — мәҙәниәт хеҙмәткәре, уҡытыусы, журналист, яҙыусы. 2010 йылдан «Балтач таңнары» район гәзите хәбәрсеһе, 2017 йылдан — район мәҙәниәт һарайы директоры. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар һәм 2011 йылдан Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы.

# Шәймөхәмәтова Гөлнара Зиннәтнур ҡыҙы
## Биографияһы

Гөлнара Зиннәтнур ҡыҙы Шәймөхәмәтова 1971 йылдың 23 апрелендә Башҡорт АССР-ының Балтас районы Түбәнге Ҡарыш ауылында тыуған.
1988 йылда күрше Үрге Ҡарыш ауылындағы урта мәктәпте көмөш миҙал менән тамамлай һәм шул уҡ йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтына уҡырға инә.
Юғары һөнәри белем алғандан һуң ун йыл дауамында Үрге Ҡарыш урта мәктәбенең башланғыс синыфтар уҡытыусыһы булып эшләй һәм артабан да мәғриф өлкәһендә эшмәкәрлеген дауам итә. «Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була.
2010 йылдан 2010 йылдан «Балтач таңнары» район гәзите хәбәрсеһе. Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Журналистар союздары ағзаһы.
2017 йылдан — район мәҙәниәт һарайы директоры.

# Шәймөхәмәтова Гөлнара Зиннәтнур ҡыҙы
## Ижади эшмәкәрлеге

Гөлнара Шәймөхәмәтова, шағир һәм яҙыусы булараҡ, әҙәби ижад менән әүҙем шөғөлләнә, әҫәрҙәрен «Гөл Мирһади» псевдонимы менән дә уҡыусыға еткерә. Уның шиғри һәм сәсмә ижад өлгөләре Башҡортостан Республикаһының башҡортса сыҡҡан «Ағиҙел» һәм татар телендәге «Тулпар» журналдарында, татар телендәге республика гәзиттәре «Кызыл таң» һәм «Өмет»тә, Асҡын районы үҙәге Асҡын ауылында башҡорт телендә сығып килгән «Йәнтөйәк» район-ара ижтимағи-сәйәси гәзитендә, «Балтач таңнары» район гәзитендә, шулай уҡ Татарстан Республикаһының Яр Саллы ҡалаһында нәшер ителгән «Мәйдан» журналында баҫылған. Һуңғыһында 2016 йылда яҙыусының «Килмешәк» повесы, «Бумеранг» һәм «Олы кыз» хикәйәләре урынлаштырыла. «Килмешәк» повесы беренсегә 2006 йылда уҡ «Тулпар» журналында донъя күрә, 2010 йылда был баҫма «Чүплек» повесын нәшер итә.
Ҡәләм оҫтаһының күп кенә шиғырҙарына композиторҙар йыр ижад иткән.
Әҙип 2011 йылдың 18 мартында Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағза итеп ҡабул ителә.

# Шәймөхәмәтова Гөлнара Зиннәтнур ҡыҙы
## Китаптары

* Уйларым-сәйләннәрем: Шиғырҙар. — Өфө: Китап, 2019. (тат.)
* Адашкан сер: Хикәйәләр // Повестар. — Өфө: Китап, 2014 (тат.)
* Алмалы үләннәрем: Шиғырҙар // Йырҙар. — Өфө: Китап, 2006. (тат.)

# Шәймөхәмәтова Гөлнара Зиннәтнур ҡыҙы
## Ҡаҙаныштары

* «Йыл уҡытыусыһы — 2001» республика конкурсы еңеүсеһе.
* 11 бала тәрбиәләүсе Шәймөхәмәтовтар ғаиләһе Волга буйы федераль округының 2018 йылда Мордовия Республикаһының баш ҡалаһы Саранскиҙа уҙғарылған «Успешная семья Приволжья» конкурсының «Доброе сердце» номинацияһында еңеүсе була.

# Шәймөхәмәтова Гөлнара Зиннәтнур ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы.
# Синяевка

Синяевка — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Хопер йылғаһының уң ярына тамағынан 960 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Синяевка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер йылғаһы, инештән Ворона йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010200112107000005193
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000519
* Бассейн коды — 05.01.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Вәлиев Фәрит Абдулла улы

Вәлиев Фәрит Абдулла улы (21 июнь 1952 йыл) — ғалим-химик‑органик. Химия фәндәре докторы (1997), профессор (2006). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001).

# Вәлиев Фәрит Абдулла улы
## Биографияһы

Фәрит Абдулла улы Вәлиев 1952 йылдың 21 июнендә БАССР‑ҙың Йылайыр районы Ҡананикольский ауылында тыуған. 1977 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай һәм шул ваҡыттан бирле Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө ғилми үҙәге Органик химия институтында эшләй: 1995 йылдан алып ғилми секретарь, бер үк ваҡытта 1998 йылдан — лаборатория мөдире.
Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияһы (1992), Ленин комсомолы (1986) премияһы лауреаты. СССР Фәндәр академияһының йәш ғалимдар өсөн миҙалы, СССР ВДНХ көмөш миҙалы, Рәсәй фәндәр академияһы һәм Рәсәй Фәндәр академияһы хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Почёт грамотаһы, Д. И. Менделеев исемендәге бөтә Рәсәй химия йәмғиәтенең Грамотаһы менән бүләкләнгән.

# Вәлиев Фәрит Абдулла улы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Вәлиев Фәрит Абдулла улының фәнни хеҙмәттәре тәбиғи берләшмәләрҙең, шул иҫәптән простагландиндарҙың һәм терпеноидтарҙың күп стадиялы синтезы проблемаларына, улар нигеҙендә дарыу препараттары уйлап табыуға арналған. Фәрит Абдулла улы Вәлиев ҡатнашлығында малсылыҡ сәнәғәтендә ҡулланылған простагландинлы эстуфалан препараты эшләнә. 8 кандидатлыҡ диссертацияһының ғилми етәксеһе. 200‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, 10 уйлап табыу авторы.

# Вәлиев Фәрит Абдулла улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001)
* Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияһы лауреаты (1992)
* Ленин комсомолы премияһы лауреаты (1986)
* СССР Фәндәр академияһының йәш ғалимдар өсөн миҙалы
* СССР ВДНХ көмөш миҙалы
* Рәсәй фәндәр академияһы һәм Рәсәй Фәндәр академияһы хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Почёт грамотаһы
* Д. И. Менделеев исемендәге бөтә Рәсәй химия йәмғиәтенең Грамотаһы