yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Яны-Хура

Яны-Хура — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хура йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Яны-Хура
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300027834
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302783
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Оло Воронка

Оло Воронка — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Койва йылғаһының һул ярына тамағынан 98 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Оло Воронка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100712111100011214
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101121
* Бассейн коды — 10.01.01.007
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Хәзиәхмәтов Рәшит Мөхәмәт улы

Хәзиәхмәтов Рәшит Мөхәмәт улы- ғалим-эколог. Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, биология фәндәре докторы

# Хәзиәхмәтов Рәшит Мөхәмәт улы
## Биографияһы

Рәшит Мөхәмәт улы Хәзиәхмәтов 1949 йылдың 31 октябрендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Ҡариҙел районының 1986 йылда рәсми бөтөрөлгән Берёзовый Лог ҡасабаһында тыуған.
Башҡорт дәүләт университетын тамамлағандан һуң, 1984 йылдан Биология институтында хеҙмәт юлын башлай.

# Хәзиәхмәтов Рәшит Мөхәмәт улы
## Фәнни эшмәкәрлеге

1993 йылдан Биология институтының өлкән фәнни хеҙмәткәре. 1994 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. Фәнни эшмәкәрлеге агроэкология, глобализация һәм глобаль экология проблемаларына бағышланған.
Хәзиәхмәтовтың ҡатнашлығында Башҡортостан Республикаһында агроэкосистема структураһын оптималләштереүҙең экологик нормативтары һ. б. ентекләп эшләнгән.
Тотороҡло үҫеш концепцияһы, аҙыҡ-түлек хәүефһеҙлеге формалашыуына өлөш индергән.
160-тан артыҡ фәнни хеҙмәт авторы.

# Хәзиәхмәтов Рәшит Мөхәмәт улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары

2002 йылдан - биология фәндәре докторы
2011 йылдан - профессор
# Джанаки Мандир

Джанаки Мандир (Непал телендә - जानकी मन्दिर) Непалда, Митхилада, Джанакпурда Индуизм Алиһәһе Сита мандиры (ғибәҙәтханаһы). Ғибәҙәтхана шулай уҡ Нау Лакха Мандир тип атала. Һиндостанда Тикамгарх батшабикәһе ғибәҙәтһанаһы беҙҙең эраға тиклем 1910 йылында төҙөгән. Архитектураһы Һинд-Коири Непал архитектураһы өлгөһө булып тора. Мандир бейеклеге 50 метр. Мандирға һәр йыл Непалдан, Һиндостандан, Шри-Ланканан һәм башҡа илдәрҙән Рама һәм Сита Илаһтарына табынырға пилигримдар килә. Күп пилигримдар Рам Навами, Виваха Панчами, Дашайн һәм Тихар байрамдары ваҡытында килә.
# Зәйнәшева Гөлшат Хисам ҡыҙы

Зәйнәшева Гөлшат Хисам ҡыҙы (13 ғинуар 1928 йыл — 1 апрель 2005 йыл) — татар шағиры, драматург. 1969 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Татар АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1988) һәм Ғ. Туҡай исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты (1991).

# Зәйнәшева Гөлшат Хисам ҡыҙы
## Биографияһы

Гөлшат Хисам ҡыҙы Зәйнәшева Иҫке Келәнсе (хәҙерге Татарстан Республикаһы Туҡай районы) ауылында күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Атаһы Архангельскиға һөргөнгә һөрөлә, ә Гөлшат башҡа ғаиләгә тәрбиәгә бирелә. Уның бала саҡ йылдары Тәкермән, Күҙәмбәт ауылдарында үтә.
Гөлшат Зәйнәшева Минзәлә педагогия училищеһын тамамлай, унан һуң Ҡазан дәүләт педагогия институтының татар теле һәм әҙәбиәте бүлегенә уҡырға инә. Институтҡа инеп китеүгә уның ғаилә хәле ҡамасаулай, әммә дуҫтары ярҙамында хыялы тормошҡа аша.
1949 йылда Гөлшат Зәйнәшева радиокомитетҡа әҙәби тапшырыуҙар редакторы булып эшкә алына. 1952—1963 йылдарҙа ул Татар китап нәшриәтендә әҙәби мөхәррир булып эшләй, һуңынан — татар радиоһының музыкаль тапшырыуҙар мөхәррире, Татарстан яҙыусылар союзының Ғ. Туҡай исемендәге клуб директоры була. 1973—1983 йылдарҙа ул ҡабаттан Татар китап нәшриәте менән тормошон бәйләй һәм күп йылдар дауамында ошонда эшләй.
1959-се йылдарҙың аҙағында тәүге тапҡыр Г. Зәйнәшеваның «Минең замандаштар», «Йыр менән йәшәү!», «Сәскәләр иле» шиғри йыйынтыҡтары донъя күрә. Шғриәтенең төп темаһы — мөхәббәт лирикаһы. Уның менән Александр Ключарев, Рөстәм Яхин, Сара Садыҡова һәм башҡа жанр оҫталары хеҙмәттәшлек итәләр. Г. Зәйнәшеваның һүҙҙәренә яҙылған йырҙар татар мәҙәниәтенең алтын фондына ингән. Бик күп шиғырҙары уның тыуған яҡтарына арналған — Тәкермән ауылына һәм Минзәлә ҡалаһына.
Гөлшат Зәйнәшева ижады шулай уҡ татар драматургияһы менән тығыҙ бәйләнгән. Уның пьесалары 1960-сы йылдарҙа уҡ минзәлә драма тетарында ҡуйыла. Уның пьесалары буйынса спектаклдәр («Һинең өсөн йән йәл түгел» һәм «Ғәйфи бабай, өйлән давай») К. Тинчурин исемендәге татар дәүләт драма һәм комедия театры сәхнәһендә ҙур уңыш менән бара. Шулай уҡ ул Татарстан иң боронғо театрҙарының береһе — «Әкиәт» татар дәүләт ҡурсаҡ театры өсөн дә пьесалар яҙа.
1969 йылдан — Татарстан Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Гөлшат Зәйнәшева һүҙҙәренә яҙылған күп кенә йырҙар («Үҙең аңла», «Туй йыры», «Тыуған көн йыры», «Күл буйына килһәң ине», «Йәш ғүмер», «Китмә, һандуғас», «Гөлдәр иле», «Керҙем ҡарурмандарға», «Айырылмағыҙ» һәм башҡалар) башҡорт йырсылары репертуарына ингән.

# Зәйнәшева Гөлшат Хисам ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Татарстан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1988)
* Татарстандың Ғабдулла Туҡай исемендәге Дәүләт премияһы (1991 йыл, «Илле йыр» китабы өсөн).

# Зәйнәшева Гөлшат Хисам ҡыҙы
## Ижады

Г. Зәйнәшева шиғырҙарына яҙылған киң билдәле йырҙар:
* «Тәкермән»
* «Йәйге урман»
* «Сәйәхәтсе йыры»
* «Минзәлә юлдары»
* «Ҡайтырмын мин тыуған яҡтарыма»
* «Ай кеүек һин»
* «Йәш ғүмер»
* «Бөтә нәмә һине хәтерләтә»
* «Урмандарҙа йөрөнөм»
* «Тыуған ауылым урамдары»
Гөлшат Зәйнәшева пьесалары буйынса спектакдәр:
* «Бәхет ҡошом»
* «Рамай»
* «Ғәйфи бабай, өйлән давай»
* «Яҙмыштар һәм яңылыштар»
# Солончанка (Каменка ҡушылдығы)

Солончанка — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһенең Кваркенский районы биләмәләрендә аға. Йылға Һөйөндөк йылғаһына ҡойоусы Каменка йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Солончанка (Каменка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002547
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200254
- Бассейн коды — 12.01.00.003
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Күлбаев Айҙар Мазһар улы

Күлбаев Айҙар Мазһар улы (27 октябрь 1954 йыл) — хәрби врач-офтальмолог, подполковник. I, II, III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә өлгөлө хеҙмәт өсөн» миҙалдары, I дәрәжә «Өлгөлө хәрби хеҙмәте өсөн» миҙалы кавалеры. Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы көстәре ветераны.

# Күлбаев Айҙар Мазһар улы
## Биографияһы

Айҙар Мазһар улы Күлбаев 1954 йылдың 27 октябрендә Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында Йомабикә һәм Мазһар Күлбаевтар ғаиләһендә тыуған. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң, Куйбышев медицина институтының Хәрби-медицина факультетына уҡырға инә һәм уны 1978 йылда тамамлай. Институтты тамамлағандан һуң хәрби хеҙмәтте стратегик тәғәйенләнештәге ракета ғәскәрҙәрендә үтә, хәрби врач-офтальмолог булып хеҙмәт итә. Намыҫлы һәм өлгөлө хеҙмәте өсөн Айҙар Мазһар улы Күлбаев I, II, III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә өлгөлө хеҙмәт өсөн» миҙалдары, III,II, I дәрәжә «Өлгөлө хәрби хеҙмәте өсөн» миҙалдары һәм Рәсәй Федерацияһы оборона министрлығының Почет грамоталары, Рәхмәт хаттары менән бүләкләнә. Рационализатор, биш рационализаторлыҡ тәҡдиме танытмаһы бар.
Хәрби хеҙмәтен тамамлағандан һуң Айҙар Мазһар улы Өфө ҡалаһында йәшәй, Орджоникидзе һәм Калинин райондарының хәрби-табип комиссияһының табип-етәксеһе, Башҡортостан Республикаһы хәрби комиссариатының Хәрби-табип экспертиза үҙәге табип-офтальмологы булып эшләй. Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы көстәре ветераны, подполковник.

# Күлбаев Айҙар Мазһар улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә өлгөлө хеҙмәт өсөн» миҙалы (СССР оборона министрының 1987 йылдың 12 ғинуарындағы 3-сө номерлы Бойороғо)
* I һәм II дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә өлгөлө хеҙмәт өсөн» миҙалдары (Рәсәй Федерацияһы оборона министрлының Бойороҡтары, таныҡлыҡ бирелмәй),
* I дәрәжә «Өлгөлө хәрби хеҙмәте өсөн» миҙалы (Рәсәй Федерацияһы оборона министрлының 1997 йылдың 2 апрелендәге № 191 бойороғо),
* Рәсәй Федерацияһы оборона министрлығының Почет грамоталары,
* Рәсәй Федерацияһы оборона министрлығының Рәхмәт хаттары.
# Вочка (Ол Созим ҡушылдығы)

Вочка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Созим йылғаһының һул ярына тамағынан 8,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Вочка (Ол Созим ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100000801
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100080
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ҡадиров Урал Ғаян улы

Ҡадиров Урал Ғаян улы (10 март 1929 йыл — 19 июнь 2017 йыл) — ғалим-ветеринар, патологоанатом, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Ветеринария фәндәре докторы (1970), профессор (1972). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1988). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1980).

# Ҡадиров Урал Ғаян улы
## Биографияһы

Урал Ғаян улы Ҡадиров Башҡорт АССР-ының Йылайыр кантоны Иҙәш‑Бикбирҙе ауылы, хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ейәнсура районы Иҙәш ауылында 1929 йылдың 10 мартында уҡытыусы ғаиләһендә тыуа. Уралдың әсәһе үлгәндән һуң, уның атаһы Ғаянды Әбүләис ете йыллыҡ мәктәбенә башланғыс кластар уҡытыусыһы итеп эшкә күсерәләр. Унда Уралды үгәй әсәһе Өмикамал ҡарап үҫтерә. Балалыҡ йылдары ошо уҡ райондың Әбүләис ауылында үтә. Урта белемде Абзан ауылы урта мәктәбендә ала. Артабан уҡыуын Силәбе өлкәһе Троицк ветеринария институтында дауам итеп, 1952 йылда ветеринар табип һөнәренә эйә була.
1962 йылдан алып Ҡаҙаҡ ССР-ы Ҡустанай ғилми‑тикшеренеү ветеринария станцияһында бүлек мөдире булып эшләй. 1965 йылдан башлап Семипалатинск зоотехния‑ветеринария институтында (Ҡаҙаҡ ССР‑ы) уҡыта, унда доцент вазифаһын биләй. 1971 йылдан алып Башҡорт дәүләт ауыл хужалығы институтында студенттарҙы уҡыта. 1971 йылдан алып Башҡорт ауыл хужалығы институтында анатомия, патологик анатомия, гистология кафедраһы мөдире вазифаһын биләй. 1995—2010 йылдарҙа Башҡорт дәүләт аграр университетында профессор булып эшләй. 150‑нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы. Ҡадиров Урал Ғаян улының фәнни хеҙмәттәре малдарҙың йоғошло, инвазиялы сирҙәренең тире, аяҡтары, тын алыу органдары, аш эшкәртеү һәм иммун системалары зарарланыу менән барған патологик морфологияһын, патогенезын өйрәнеүгә, уларҙы диагностикалау һәм дифференциялы диагностикалауға бағышланған. Ул шулай уҡ сусҡа дизентерияһын диагностикалау һәм дауалау юлдарын табыу менән шөғөлләнә, был эштәр буйынса үҙ тәҡдимдәрен индерә. Ғалим Ҡадиров Урал Ғаян улы Өфө ҡалаһында 2017 йылдың 19 июнендә вафат булған.

# Ҡадиров Урал Ғаян улы
## Наградалары

* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1980).

# Ҡадиров Урал Ғаян улы
## Хеҙмәттәре

* Оспа животных. М., 1981.
* Гастроэнтериты свиней в зоне Южного Урала. Уфа, 1983.
* Патологическая анатомия сельскохозяйственных животных. М., 2003 (авторҙар менән берлектә).
* Нарушения обмена животных и дерматиты животных. Уфа, 1990.
* Патологическая анатомия сельскохозяйственных животных. М., 1995 (авторҙар менән берлектә).
* Функциональная морфология при контагиозном пустулёзном дерматите овец. Уфа, 2008 (авторҙар менән берлектә).
# Алыҫ Көнсығышта Граждандар һуғышы геройҙары һәйкәле

Алыҫ Көнсығышта Граждандар һуғышы геройҙары һәйкәле — Хабаровскиҙағы һәйкәл, Алыҫ көнсығышта 1918—1922 йылдарҙағы Граждандар һуғышы геройҙарына ҡуйылған иҫтәлек. Һәйкәл Комсомол майҙанында урынлашҡан.

# Алыҫ Көнсығышта Граждандар һуғышы геройҙары һәйкәле
## Тарих

Һәйкәлдең авторы-скульптор Андрей Файдыш-Крандиевский һәм архитектор Михаил Барщ. Һәйкәл ҡойоу буйынса эш Мәскәүҙең Мытищи ҡойолма етештереү заводында алып барыла. Артабан бөтә материалдар Хабаровскиға тимер юл буйлап килтерелә. 1956 йылдың 26 октябрендә 300-ҙән ашыу алыҫ көнсығыш партизандары алдында һәйкәл асыу тантанаһы була. Ә дүрт йылдан һәйкәл республика статусын ала, Алыҫ Көнсығышта иң беренсе бындай ранглы һәйкәл була.

# Алыҫ Көнсығышта Граждандар һуғышы геройҙары һәйкәле
## Тасуирлама

Һәйкәл Комсомол майҙанының үҙәгендә урынлашҡан. Һәйкәл үҙәге булып егерме ике метрлы дүрт мөйөшлө йышылған һоро гранит обелиск тора, ул лавр ботаҡтарындағы бронза йондоҙ менән ослайып бөтә. Һәйкәл постаментында өс метр буйлы өс фигура баҫып тора: һарыҡ толобо кейгән партизан ҡулына «Максим» пулеметын тотҡан, совет Ҡыҙыл байрағын йәйелдереп тотҡан комиссар һәм винтовкалы ҡыҙылгвардеец — берҙәмлек өсөн көрәшеүсе халыҡтың символы. Постаменттың ҡабырғаһында «По долинам и по взгорьям» йырының һүҙҙәре яҙылып ҡуйылған.
# Монгол яйлаһы

Монгол яйлаһы (яҫы таулыҡтары) — Үҙәк Азия көнсығышындағы ҙур майҙанлы яйла; оҙон яғы — 2500 км, ҡыҫҡа яғы — 700 км. Дөйөм майҙаны 2,6 млн км² (шул иҫәптән Ҡытай өлөшө 1,4 млн км²). Гоби сүллеге менән ике өлөшкә бүленгән — төньяҡтан Монголияға, ә көньяҡтан — Ҡытай автономиялы регионы Эске Монголияға инә.

# Монгол яйлаһы
## Географияһы

Төньяҡ-көнбайыштан яйланы Алтай тауы , Танну-Ола һәм Саян тауҙары сикләй, төньяҡтан — Хэнтэй таулыҡтары, көнсығыштан — Оло Хинган, көньяҡтан — Тарим тарлауығы, ә көнбайыштан — Джунгария бассейны (Синьцзян-Уйғыр автономиялы районы) ҡамалай.
Яйланың бейеклеге 915-тән 1525 метрға тиклем етә. Улан-Баторҙан көнсығышҡа һәм көньяҡҡа табан, Ҡытай сигенә яҡыная барған һайын Монгол яйлаһы яйлап һөҙәкләнә бара. Иң бейек нөктә — Мунх-Хайрхан-Ула тауы (4362 м) — Монгол Алтайы һыртында урынлашҡан. Көнбайыш өлөшөндә яйланың Гоби Алтайы тигән һырттары китә.
Монгол яйлаһының климаты континенталь, ҡоро, яуым-төшөм бик аҙ — йылына 200 мм. Температура арауығы бик ҙур. Улан-Баторҙа, мәҫәлән, ғинуарҙың уртаса температураһы −26° C, ә июлдеке — +17° C.
Яйла буйлап Селенга (монг. Сэлэнгэ мөрөн) һәм Керулен йылғалары аға. Ҡытай өлөшөндә генә лә яйланың 220-нән ашыу тоҙло күле бар.

# Монгол яйлаһы
## Халҡы һәм иҡтисады

Яйланың төньяҡ райондарында башлыса монголдар йәшәй, иң көнбайышта — ҡаҙаҡтар. Эске Монголия халҡының 4/5 — ҡытайҙар (хандәр) тәшкил итә. Яйла ерҙәре иҡтисади яҡтан сағыштырмаса артта ҡалған.
Яйла — ҡоро климатлы дала, унда ҡыҫҡа ғына үләндәр үҫә; күсеп йөрөп малсылыҡ менән шөғөлләнәләр, һарыҡ-кәзә, һыйыр, ат һәм дөйә аҫрайҙар. Ауыл хужалығы менән шөғәлләнеү климат шарттары менән сикләнә; бойҙай, һоло һәм башҡа иген культуралары, йәшелсә үҫтерелә. Эске Монголияның һуғарыулы райондарында шәкәр сөгөлдөрө һәм майлы орлоҡлолар үҫтерелә. Яйланың монгол өлөшөндә — күмер (Сайн-Шан), ҡытай яғында — күмер һәм мәғдән (Баотоу) сығарыла. Бынан тыш баҡыр, молибден, плавик шпат, уран, алтын, көмөш һәм башҡа минералдар сығарыла.
1955 йылда тамамланған Трансмонгол тимер юлы яйланың төньяғындағы Улан-Баторҙы рәсәй ҡалаһы Улан-Удэ һәм ҡытай ҡалаһы Эрэн-Хото менән бәйләй.

# Монгол яйлаһы
## Монгол яйлаһы йылғалары

Монголия йылғалары тауҙарҙан баш ала. Уларҙың күптәре Себер һәм Алыҫ Көнсығыш яғына ағып китә. Илдең иң ҙур, иң тәрән йылғаһы — Селенга, Монголия эсендә генә лә 600 км оҙонлоҡта, Керулен (1100 км), Тэсийн-Гол (568 км), Онон (300 км), Халхин-Гол, Кобдо һәм башҡалар. Селенга Хангай тауының бер һыртынан баш ала, уға ҙур-ҙур йылғалар — Орхон, Хануй-Гол, Чулутын-Гол, Дэлгэр-Мурэн һәм башҡа йылғалар килеп ҡушыла. Ағым тиҙлеге — секундына 1,5-тән 3 метрға етә. Һауа торошо ниндәй булыуға ҡарамаҫтан, уның тиҙ ағышлы һалҡын һыуҙары болғансыҡ ҡараһыу төҫтә, сөнки ярҙары ҡомло-балсыҡлы. Селенга ярты йыл туңып тора, боҙ ҡалынлығы 1 — 1,5 м тәшкил итә. Ике тапҡыр ташып ала: яҙ — ҡар һыуҙарынан һәм йәйгеһен — яуындарҙан. Монголиянан ағып сыҡҡас, Селенга Бурятия аша үтеп Байкалға барып ҡоя.
Илдең көнбайыш һәм көньяҡ- көнбайыш яғындағы сығанаҡтар тауҙарҙан ағып төшкәс, океан яғына китә алмай һәм, ҡағиҙә булараҡ, берәй күлгә барып ҡоя.
# Грибановка (Силәбе өлкәһе)

Грибановка — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Уй районындағы ауыл. Вандышевка ауыл тораҡ пункты составына инә.

# Грибановка (Силәбе өлкәһе)
## Географияһы

Грибановка ауылы Силәбе өлкәһенең көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Ул Вандышевка ауыл тораҡ пункты составына инә. Ә Вандышевка Уй районының үҙәк өлөшөндә ята, янынан ғына Ғимат йылғаһы аға, йылғала быуа эшләнгән. Вандышевка күршеләге тораҡ пункттары менән ауыл һәм шоссе юлдары менән тоташҡан.
Грибановка урман-дала зонаһында, Грибановка йылғаһының (Ғимат йылғаһы ҡушылдығы) уң ярында, райондың административ үҙәге булған Уй (Рәсәй) ауылынан (тураға) көнсығышҡа табан яҡынса 7 километр йыраҡлыҡта урынлашҡан. Абсолют бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 345 метр.

# Грибановка (Силәбе өлкәһе)
## Географияһы
### Сәғәт бүлкәте

Грибановка ауылы, Силәбе өлкәһендәге кеүек үк, МСК+2 сәғәт бүлкәтенә (Өфө ваҡыты) ҡарай. Ҡулланыу ваҡыты UTC-ҡа ҡарата +5:00 тәшкил итә.

# Грибановка (Силәбе өлкәһе)
## Халҡы
### Гендер составы

2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡтың гендер структураһында ир-егеттәр 51,5 %, ҡатын — ҡыҙҙар 48,5 % тәшкил итә.

# Грибановка (Силәбе өлкәһе)
## Халҡы
### Милли составы

2002 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләренә ярашлы, халыҡтың милли структураһында башҡорттар һаны 32 %, татарҙар — 29 %, урыҫтар — 26 % тәшкил итә.

# Грибановка (Силәбе өлкәһе)
## Урамдар

Ауыл бер урамдан тора (Үҙәк урам).

# Грибановка (Силәбе өлкәһе)
## Күренекле кешеләре

Вандышев Игнатий Лукич — рәссам, СССР-ҙың Рәссамдар Берлеге ағзаһы, 1891 йылда Ырымбур губернаһы Троицк өйәҙе Вандышево утарында тыуған.
# Мунсик

Мунсик, йәки Муйынсаҡ — Башҡортостан Республикаһы Мәсетле районында урынлашҡан тауҙар теҙмәһе. Оло, Урта һәм Төньяҡ Мунсик атамалы өс тауҙан тора.
# Ҡадир Даян

Ҡадир Даян (тулы исеме Ҡадир Хәким улы Даянов) (14 февраль 1910 йыл — 19 октябрь 1975 йыл) — башҡорт шағиры, яҙыусы һәм драматург. 1938 йылдан СССР Яҙыусылар союзы, 1947 йылдан — КПСС ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Ҡыҙыл Йондоҙ (1945), ике «Почёт Билдәһе» (1945, 1955) ордендары кавалеры, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1969).

# Ҡадир Даян
## Биографияһы

Ҡадир Даян 1910 йылдың 14 февралендә хәҙерге Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районының Ҡоншаҡ ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1927 йылда урта мәктәпте тамамлағас, Арғаяшта уҡытыусылар әҙерләү курсында шөғөлләнә. Уҡып бөткәс, уҡытыусы, мәктәп директоры булып эшләй.
1930—1933 йылдарҙа Өфөгә килеп, педагогия институтында уҡый. Уҡып бөткәс, Башҡортостан дәүләт нәшриәтендә мөхәррир булып эшләй. Аҙаҡ ике йыл Стәрлетамаҡ педагогия техникумында уҡыта, 1936—1941 йылдарҙа Өфөлә Башҡорт педагогия институтында башҡорт теле һәм әҙәбиәте кафедраһы мөдире булып эшләй. Уның тәьҫирендә күп студенттар әҙәби ижад менән шөғөлләнә башлай.
Ҡадир Даяндың шиғырына мәктәп уҡыусылары Беренсе Май байрамында демонстрацияла йырлаған дәртле йыр яҙылған. Был әҫәр 1929 йылда уҡ «Ҡыҙыл флаг» исеме менән матбуғатта баҫыла.
Әҙиптең бер юлы өс китабы 1934 йылда донъя күрә: «Рәшиҙә» поэмаһы, балалар өсөн «Тимеркәй» хикәйәһе һәм «Хәйрүш менән Фәйрүш» тигән бер шаршаулыҡ пьесаһы.
Шағирҙың шиғриәте Бөйөк Ватан һуғышына тиклем үк формалаша һәм нығына. 1930 йылдар уртаһынан алып 1970-се йылдарға тиклем уның әҫәрҙәре башҡорт теле һәм әҙәбиәте дәреслектәрендә ныҡлы урын ала. Уның "Күбәләк, «Елка», «Тышта саф һауа» һәм башҡа шиғырҙары балалар күңелендә һаҡлана. Бөйөк Ватан һуғышына шағир 1941 йылдың июль башында үҙе теләп китә һәм Калинин фронтында Мәскәүҙе обороналауҙа ҡатнаша. Замандаштары, ҡәләмдәштәре Ҡадир Даянды кешелекле, ярҙамсыл кеше итеп белә. Фронтовик-шағир һуңғы көнөнәсә үҙен һәр саҡ алғы һыҙыҡта тип иҫәпләй. Оло йөрәкле, батыр шәхес 1975 йылдың 19 октябрендә тимер юл өҫтөнә төшкән баланы ҡотҡарып алып ҡала, ә үҙе һәләк була.

# Ҡадир Даян
## Әҫәрҙәре

Һуғыш йылдарында яҙған поэмалары һәм шиғырҙары:
* «Ҡарт ҡасҡын»
* «Ике йәшлек»
* «Ағиҙел ярында»
* «Нефть ҡалаһы»
* «Тыуған ил»
* «Гөлъямалдың хаты»
* «Батыр булһын егетең»
* «Ватан өсөн»
* «Украина еренә»
* «Совет һалдаты»
Йырҙары:
* «Шайморатов генерал»
* «Гөлсирәнең һөйгәне»
* «Зәйтүнә»
* «Төнгө Урал» һ. б. йырҙарҙы .
Драматург булараҡ та танылыу яуланы Ҡадир Даян. Уның «Таңсулпан» пьесаһы Башҡорт дәүләт академия драма театры сәхнәһендә ҡырҡ йылдан ашыу уйнала һәм театрҙың алтын фондына инә. Йәнә «Тулҡынлана тәрән күл» һ. б. пьесалар яҙҙы.

# Ҡадир Даян
## Наградалары

Ҡадир Даян Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән батырлыҡтары өсөн — Ҡыҙыл Йондоҙ ордены һәм миҙалдар, әҙәбиәт өлкәһендәге хеҙмәттәре өсөн ике «Почёт Билдәһе» ордены менән наградлана.

# Ҡадир Даян
## Хәтер

* Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районы хакимиәте тарафынан Ҡадир Даян исемендәге премия булдырылған.
# Хәйҙәр (исем)

Хәйҙәр — төрки телле халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ир-ат исеме.

# Хәйҙәр (исем)
## Этимологияһы

Хәйҙәр — «арыҫлан» мәғәнәһен аңлатҡан мосолман ир-ат исеме.

# Хәйҙәр (исем)
## Билдәле шәхестәр

Хәйҙәр Тапаҡов (Тапаҡов Хәйҙәр Ниғәмәт улы) (20 февраль 1955 йыл) — уҡытыусы, журналист, прозаик. 1999 йылдан Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005) һәм атҡаҙанған уҡытыусыһы (2007). Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге (2014) һәм Сибай ҡалаһының Рамаҙан Өмөтбаев исемендәге (2010) премиялар лауреат.
Хәйҙәр Хызыр улы Шаһиев (29 октябрь 1953 йыл) — ауыл хужалығы һәм дәүләт эшмәкәре. 2000—2012 йылдарҙа Стәрлетамаҡ районы хакимиәте башлығы. СССР-ҙың халыҡ, Башҡортостан Республикаһының 1—3-сө саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Рәсәй Федерацияһының (2005) һәм Башҡортостан Республикаһының (1993) атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Дуҫлыҡ (1997), «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2003), Салауат Юлаев (2008) ордендары кавалеры. Стәрлетамаҡ районының почётлы гражданы (2010).

# Хәйҙәр (исем)
## Фамилияларҙа

Хәйҙәров Әмирйән Сөләймән улы (20 ноябрь 1911 йыл, Үрге Ҡоҙаш ауылы, Бөрө өйәҙе, Өфө губернаһы — 25 ноябрь 1996 йыл, Үрге Ҡоҙаш ауылы, Тәтешле районы) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. Советтар Союзы Геройы (1944).
Хәйҙәршин Ғәйнанша Хәйҙәрша улы (5 февраль 1911 йыл — 4 декабрь 2006 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, гвардия уҡсылар дивизияһы айырым сапёр батальонының отделение командиры, гвардия рядовойы. Советтар Союзы Геройы (1944).
Хәйҙәров Мөхәммәт Аллаяр улы(7 март 1915 йыл — 17 июль 1999 йыл) — башҡорт журналисы, прозаик һәм драматург. 1957 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Сәйәси золом ҡорбаны. I дәрәжә Ватан һуғышы һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры. Муса Мортазин исемендәге премия лауреаты (1994).

# Хәйҙәр (исем)
## Топонимдарҙа

Хәйҙәр (рус. Хайдарово) — Башҡортостандың Благовар районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата кеше йәшәмәй.
Хәйҙәрабад — Көньяҡ Һиндостан ҡалаһы. Телангана штатының административ үҙәге. 2014 йылдың 2 июненән 10 йыл тирәһе Андхра-Прадеш штатының баш ҡалаһы булып ҡала.