yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Оло Әрмет (Рәүҙәк ҡушылдығы)

Оло Әрмет (рус. Большая Арметка) — Башҡортостандың Ишембай һәм Ғафури райондарындағы йылға. Ғафури районы Ҡурғашлы ауылынан 4,5 км төньяҡтараҡ (Саранцев) шишмәһенән башлана.Рәүҙәк йылғаһына уң яҡтан уның тамағына 2,6 км ҡалараҡ барып тоташа. Ишембай заказнигының көнбайыштан тәбиғи сиге. Оҙонлоғо — 36 км.
Ярҙарындағы тау һоро тупраҡта киң япраҡлы урмандар үҫә (ҡарама, йүкә). Йылға буйындағы ауылдар (йылға үрендә):
* Ҡурғашлы
* Түбәнге Ташбүкән
Оло Әрмет Бейектүбә тауының көнсығыш итәгендә аға, Кесе Әрмет — тауҙың көнбайыш итәгендә. Оло Әрмет менән Кесе Әрмет бер береһенә параллель аға, Кесе Әрмет Рәүҙәккә түбәндәрәк барып ҡушыла .

# Оло Әрмет (Рәүҙәк ҡушылдығы)
## Атамаһының килеп сығышы

Әрмет (Ғафури, Ишембай райондарында аҡҡан йылға) исеме филология фәндәре кандидаты Г.Х Бохаров докладында, башҡорт гидронимдарында осрай торған һинд-иран һүҙе тип атала, йәки һинд-иран алиһәһе Арматай, Армаити исеменә бәйле булыуын фаразлай. Был һүҙҙе санскриттағы: amrta — «бессмертный», «мир богов», «бессмертие», «напиток бессмертия», «нектар», «целебный напиток», «вода», «молоко»(Бухарова, С.23) һүҙҙәренә лә бәйләйҙәр.
Ләкин урындағы халыҡ телендә (диалект) «әрмет/армыт» йылғаның бер тармағы тигәнде аңлата.

# Оло Әрмет (Рәүҙәк ҡушылдығы)
## Ҡушылдыҡтары

Оло ҡушылдыҡтары:
* Ҡаран- йылға, йылыу
* Ҡашҡат(Ишембай энциклопедияһында уны яңғылыш Ҡашҡа тип яҙғандар)
* Ҡондорошло
* Ҡурғашлы
* Майғашлы
* Олойылға
* Саранцев
* Сикйылға

# Оло Әрмет (Рәүҙәк ҡушылдығы)
## Топографик карта

* Лист карты N-40-78 Ташла. Масштаб: 1 : 100 000. Издание 1979 г. — исток
* Лист карты N-40-77 Красноусольский. Масштаб: 1 : 100 000. Издание 1980 г. — среднее и нижнее течение
* Лист карты N-40-90 Макарово. Масштаб: 1 : 100 000. Издание 1979 г. — впадение
# Һаҙаҡ (ҡасаба)

Һаҙаҡ (рус. Садак) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Матвеевка районы Новоспас ауыл Советы ауыл биләмәһенә ингән ҡасаба.

# Һаҙаҡ (ҡасаба)
## Географияһы

Район үҙәге Матвеевканан 7 километр самаһы алыҫлыҡта көньяҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан ауыл.

# Һаҙаҡ (ҡасаба)
## Халҡы

2002 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 209 кеше йәшәгән (урыҫтар — 54 %), 2010 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса 132 кеше ҡалған.

# Һаҙаҡ (ҡасаба)
## Этимологияһы

Ауылдың атамаһы үҙе ултырған йылға атамаһынан - Һаҙаҡ гидронимынан алынған. Ырымбур өлкәһенең ҡыҫҡа топонимик һүҙлегендә ошондай аңлатма бирелә:
* Слово известно и в старорусской литературе, и в говорах в значениях "лук с налучьем и колчан со стрелами", "чехол для лука и стрел, либо только для лука" (отмечены в памятниках с XV в.). Однако непосредственно гидронимы не могли образоваться от диалектного слова, т. к. в XVIII веке, когда происходила колонизация края, слово было устаревшим. Скорее всего, это татаро-башкирские образные наименования, в значении "извилистая река, похожая на лук".
Шулай итеп, Һаҙаҡ йылғаһы атамаһы башҡорт теленән алынған, һәм йылғаның бөгөллө булыуына бәйле булған.
# Сулавеси диңгеҙе

Сулавеси (индон. Laut Sulawesi, ингл. Celebes Sea), Целебес диңгеҙе) — Тымыҡ океандың көнбайыш өлөшөндәге диңгеҙ.

# Сулавеси диңгеҙе
## География

Сулавеси, Калимантан, Минданао, Сангихе утрауҙары һәм Сулу архипелагы араһында урынлашҡан. Майҙаны яҡынса 453 мең км², максималь тәрәнлеге 6220 м, һыу температураһы йыл әйләнәһенә 27-28 °С, тоҙлолоғо яҡынса 34,5‰.
Сулу архипелагында бихисап мәрйен рифтары урынлашҡан, ә Калимантандың яр буйҙарын башлыса мангр урмандары менән ҡаплаған.
Сулавеси диңгеҙенең ағымдары Минданао ағымының тәьҫире арҡаһында барлыҡҡа килә. Диңгеҙ аша Тымыҡ океан һыуҙары Һинд океаны яғына йүнәлә.
Төп порттары — Венанг (Сулавеси утрауы) һәм Таракан (Таракан утрауы).
# Ҡоролтай (мәғәнәләр)

Ҡоролтай — төрки халыҡтарҙың халыҡ вәкиллеге.
* Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай — Башҡортостан Республикаһының юғары һәм закондар ҡабул итеү органы.
* Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы — йәмәғәт ойошмаларының Халыҡ-ара берлеге.
* Кесе Ҡоролтай — Башҡортостан автономияһының закондар ҡабул итеү органы.
# Ғафаров

Ғафаров — башҡорт фамилияһы. Мәғәнәһе ғәр. Ғаффаров‎ ғәфү итеүсе, яр­лыҡаусы тигәнде аңлата.
* Ғафаров Булат Баҡый улы — педагог-методист, педагогия фәндәре кандидаты.
* Ғафаров Искәндәр Алмас улы (1990 т.) — музыкант.
* Ғафаров Марат Фазылтдин улы (30.07.1942) — уҡытыусы, тыуған яҡты өйрәнеүсе, журналист.
* Ғафаров Фидан Сафа улы — театр актёры, Башҡорт АССР-ының, Татарстан Республикаһының, РСФСР-ҙың халыҡ артисы, Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты.
* Ғафаров Хатмулла Абдулла улы (1925—2014) — журналист һәм йәмәғәт эшмәкәре, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, РСФСР-ҙың (1986) һәм Башҡорт АССР-ының (1977) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* Ғафаров Шәмсетдин Шәйхетдин улы (1896—1937) — хәрби эшмәкәр.
# Сәлихов Рафаэль Ғирфан улы

Сәлихов Рафаэль Ғирфан улы (11 апрель 1932 йыл — 25 март 2017 йыл) — СССР һәм Рәсәй театр актёры. БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1972), Башҡортостандың халыҡ артисы (1993). Театр эшмәкәрҙәре Союзы ағзаһы (1954).
Салауат башҡорт дәүләт драма театрының иң сағыу артистарының береһе.

# Сәлихов Рафаэль Ғирфан улы
## Биографияһы

Рафаэль Ғирфан улы 1932 йылдың 11 апрелендә Ҡырмыҫҡалы районының Иҫке Муса ауылында тыуған. Сәлиховтар нәҫелендә артистар булмай, атаһы Рафаэлде уҡытыусы итеп күҙ алдына килтерә, әммә ғаиләлә баланың театрға ҡыҙыҡһыныуына ҡаршы килмәйҙәр.
1946 — 1949 йылдарҙа Башҡорт театр-художество училищеһында (хәҙер Өфө сәнғәт училищеһы) уҡый (К Ф. Ғәҙелшина курсы). Училищены 1953 йылда тамамлағандан һуң Рафаэль Сәлихов Ауырғазы колхоз-совхоз театрына эшкә килә. 1956 йылда театрҙы Толбазы ауылынан Салауат ҡалаһына күсерәләр.
Артабанғы ижади тормошо Салауат башҡорт дәүләт драма театры менән бәйле була. Рафаэль Сәлихов — йыраусы драма актёры булараҡ лирик геройҙарҙы һынландырыу өсөн бик яҡшы типаж була. Йәш саҡта ул башлыса традицион музыкаль мелодрамаларҙа һөйәрҙәр ролдәрен башҡара. 2006 йылға тиклем — актёр, бер үк ваҡытта — театр музейы мөдире, 1991 йылдан алып — театрҙың әҙәби бүлеге мөдире).

# Сәлихов Рафаэль Ғирфан улы
## Спектаклдәрҙәге ролдәре

* Хәлил (М. Фәйзи, «Ғәлиәбаныу»)
* Булат (К.Тинчурин, «Зәңгәр шәл» мелодрамаһы)
* Аскер (У. Ғаджибәков, «Аршын мал-алан» музыкаль комедияһы
* Закир (М. Мәжит Ғафуриҙың «Ҡара Йөҙҙәр» повесы буйынса инсценировка)
* Айбулат Һ. Дәүләтшинаның «Ырғыҙ» романы буйынса инсценировкаһы)
* Михаил Заболотный (В. С. Розов, «Туй көнө» драмаһы)
* Ябағаев (Мостай Кәрим, «Айгөл Иле» драмаһы)
* Нуритдин (Т. Абдумомунов, «Ялыу тейеш түгел» драмаһы)
* Мәхмүт (Ә. Мирзаһитов, «Утлы өйөрмә»)
* Абдулла (Ф. Бүләков, «Әбейҙәргә ни етмәй»)
* Исламғәли (Ә. Мирзаһитов, «Әсәләр көтәләр улдарын»)
* Ғ. Инан (Нәжиб Асанбаев, «Көҙән башкорто»))

# Сәлихов Рафаэль Ғирфан улы
## Маҡтаулы исем дәре һәм башҡа бүләктәре

* Бөтә Союз театр сәнғәте смотры лауреаты (Мәскәү, 1967).
* БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1972)
* Башҡортостандың халыҡ артисы (1993)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1986)
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы (1978)
* күп һанлы маҡтау ҡағыҙҙары һәм дипломдары.
# Авашла (утар)

Авашла (Ивашла) — Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Преображенский улусындағы утар, административ үҙәге Преображенск заводы, Преображенск, Преображенское — элекке (1925 йылға тиклем) Йылайыр улусы Йылайыр ауылының элекке исеме (Йылайыр кантоны) (хәҙер — Рәсәй, Башҡортостандың Йылайыр районы). 1925 йылда хужалыҡтар һаны — 25. Улус башҡарма комитетына тиклем алыҫлыҡ — 52 саҡрым. Оло Ыҡ йылғаһына бер-нисә йылға тоташҡан урынында урманлы тау ерҙә урынлашҡан.
Хәҙер был утар юҡ. Ауылдың башҡорт атамаһы утарҙа йәшәүселәр тарафынан Ивашлаға үҙгәртелгән.
Күпселек милләт — урыҫтар (казак). Преображенскҡа нигеҙ һалған кеүек был ауылға ла казактар нигеҙ һала. Шағир һәм публицист Сорокин Валентин Васильевич былай тип һөйләй: «...минең райондың үҙәге Преображенск тип аталған. Был Прелбраженское ауылы иҫ киткес. Станица булған». Аңлатыу өсөн А.К.Белозерцевтың китабында өлөшләтә килтерелгән риүәйәт бар: борон утар Ивашла тип аталған, ул «Ива — шла!» (башҡортса «Тал — бара!») һүҙбәйләнешенән сыҡҡан. 1972 йылда утар кешеһе шағир В.В.Сорокиндың «Ивашла» шиғырында риүәйәт киң күрһәтелгән.
   А где же ты, мой хутор Ивашла,
   И что теперь с тобой, скажи на милость, - Как будто ива шла и не дошла
   И над речушкой вдруг остановилась.
СССР һәм Рәсәй шағиры һәм публицист Сорокин Валентин Васильевич 1936 йылдың 25 июлендә алыҫ утарҙа күп балалы урмансы ғаиләһендә тыуған. Уның ижадында кесе ватаны тураһында иҫтәлектәр сағылған. Үҙенең иң билдәле «Крест поэта» китабында Сорокин былай тип яҙа:
   Минең Ивашла утарым, борон революцияға тиклемге энциклопедияларҙа Преображенский заводы һәм Ҡана-Никольский заводы тип аталған ике ҙур ауыл, заводтар араһында урынлаша.

# Авашла (утар)
## Билдәле шәхестәре

* Сорокин Валентин Васильевич (25 июль 1936 йыл) — СССР һәм Рәсәй шағиры, публицист
# Устюба

Устюба — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының һул ярына тамағынан 127 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Устюба
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100007081
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100708
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Чешьюга

Чешьюга (Чешуга, Чемуга, Чешьюгская) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Онега йылғаһының уң ярына тамағынан 107 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.

# Чешьюга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000003049
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000304
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Дәште Ҡыпсаҡ

Дәште Ҡыпсаҡ, йәки рус. Полове́цкая степь', Кипча́кская степь, фарс. دشت قپچاق, ҡырымтат. Deşt-i Qıpçaq, ҡырғ. Дештэ-кыпчак, ҡаҙ. Дешті Қыпшақ, Қыпшақ даласы, башҡ. Дәште Ҡыпсаҡ; татар. Дәште Кыпчак, Dəşteqıpçaq; үзб. dashti-qipchoq; төркисәнән — «ҡыпсаҡ далалары» — Евразияның Дунай тамағынан алып Балхаш күленә тиклем йәйрәп ятҡан тарихи Бөйөк Даланы тәшкил итә.
«Дәште Ҡыпсаҡ» термины тәүге тапҡыр фарсы авторы Насир Хосров XI быуатта яҙған әҫәрҙә осрай. Тап шул мәлдә ҡыпсаҡтар Иртыш буйҙарынан килеп, 1030 йылдан Хорезмшаһтар дәүләтенә күрше булып урынлашалар, хәҙерге Ҡаҙағстан, һуңғараҡ Төньяҡ Кавказ, Аҙау диңгеҙе тирәһенә һәм Ҡара диңгеҙҙең төньяғына таралалар.
Фарсы һәм ғәрәп сығанаҡтарында XI—XVI быуаттарҙа Кибчак, Хихчак, Киччак, Кепчак, Хифчак атамалары менән телгә алына.
Хәҙерге заманда Дәште Ҡыпсаҡ ерҙәре төрлө дәүләттәр: Рәсәй, Украина, Ҡаҙағстан, Молдавия, Румыния һәм Белоруссия биләмәләрендә ҡалған.

# Дәште Ҡыпсаҡ
## Бүленеше

Дәште Ҡыпсаҡ ғәҙәттә Көнсығыш (Алтайҙан Каспийға) һәм Көнбайыш (Каспийҙан Дунайға тиклем) Ҡыпсаҡ тип атап йөрөтөлә. Көнбайыш Ҡыпсаҡ ерҙәре боронғо Русь йылъяҙмаларында «Половецкая земля» йәки «Половецкая степь» тигән атама менән телгә алына, ә Византия һәм европа урта быуат анналдарында — под названием Комания (Кумания) тип аталған.
XVI—XVIII быуаттарҙа «Дәште Ҡыпсаҡ» термины Урта Азия тарихи сығанаҡтарында Көнсығыш Ҡыпсаҡ ерҙәренә ҡарата ҡулланылған (хәҙерге Ҡаҙағстан).

# Дәште Ҡыпсаҡ
## Халҡы

Монгол осорона тиклем Ҡыпсаҡ далаһы халҡы берҙәм этник-сәйәси бөтөнлөк тәшкил итмәгән. Төрлө тәбиғәт, климат шарттарында йәшәгән Дәште Ҡыпсаҡ ҡәүемдәре һәм ҡәбиләләре йәмғиәт ҡоролошо, сәйәсәт һәм хужалыҡ итеү ысулдары буйынса үҙ-ара айырылған.
XIII быуатта Дәште Ҡыпсаҡты Дешт-и-Кипчак монгол-татарҙар яулап ала, һәм ул Алтын Урҙаның төп өлөшөнә әйләнә.
Урта быуаттар ахырында һәм Яңы заманда Дәште Ҡыпсаҡ далаһында йәшәгән ҡыпсаҡ төркөмө халыҡтары: татарҙар, башҡорттар, нуғайҙар, ҡаҙаҡтар, ҡумыҡтар, ҡарағалпаҡтар һәм башҡалар. Ҡыпсаҡтар XIV быуаттан һуң татар, ҡаҙаҡ, ҡырғыҙ, башҡорт, ҡарасай, ҡумыҡ һәм башҡа халыҡтар араһына инеп ҡалған тип һанала. Урта йөҙ ҡаҙаҡтарының бер ырыуы ҡыпсаҡ атамаһы йөрөтә. Башҡорттар араһында ла ҡыпсаҡ ырыуы, Илеш районында Ҡыпсаҡ тигән ауыл бар.

# Дәште Ҡыпсаҡ
## Шулай уҡ ҡара

* Мәфәзәт әл-ғүзз
* Ҡыпсаҡтар
* Нуғайҙар
* Сальские степи
# Безводная (Онега ҡушылдығы)

Безводная — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Онега йылғаһының һул ярына тамағынан 374 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Безводная (Онега ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000001298
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000129
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Плужникова Раиса Трофимовна

Раиса Трофимовна Плужникова (1 июль 1927 йыл) — баҫыусылыҡ звеноһы башлағы, Белгород өлкәһе. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1947).

# Плужникова Раиса Трофимовна
## Биографияһы

Раиса Трофимовна Плужникова 1927 йылдың 1 июлендә Политотдельский эшселәр ҡасабаһында (хәҙер Белгород өлкәһе Белгород районы). Бөйөк Ватан һуғышына тиклем ете классты тамамлап өлгөрә.
1943 йылдың авгусында фашистарҙы ҡыуғас, 16 йәшлек Раиса ҡалған башҡа халыҡ совхоз контораһына килә. Бер аҙҙан районы вәкиле килә. Стихиялы митинг барлыҡҡа килә, унда ауыл халҡы нисек итеп хужалыҡты тергеҙеү тураһында һүҙ алып бара. Плужникова активистка була, һәм уны тиҙҙән йәштәр баҫыусылыҡ бригадаһының звено етәксеһе итеп тәғәйенләйҙәр
1946 йылда Плужникованың йәштәр звеноһы уңыш ҡаҙана, һәм звено Курск өлкә комсомолы ойошмаһының кенәгәһенә индерелә, ә Раиса Плужникова ВЛКСМ Үҙәк Комитетының Почет грамотаһы менән бүләкләнә.
Раиса Плужникова звеноһы һәр гектарҙан 33 центнер арыш йыйып ала.1947 йылда 20 йәше тулыр тулмаҫ Раиса Плужникова Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменә лайыҡ була. Звеноның ағзалары орден һәм миҙалдар менән бүләкләнә. Һуңынан, агроном курстарын тамамлағандан һуң, Раиса Трофимовна шул уҡ совхозда бүлексә идарасыһы ярҙамсыһы булып эшләй, һуңынан бер нисә йыл Кадиевкала йәшәй һәм эшләй. Унда ла үҙенең наградаларын ала
1985 йылдан пенсионер Р. Т. Плужникова тыуған яғына ҡайта, Май ҡасабаһында йәшәй.

# Плужникова Раиса Трофимовна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1947)
* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (1947)
* Ленин ордены (1947)
# Ай-Лор-Юган

Ай-Лор-Юган — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лейв-Горт-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Ай-Лор-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300029609
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302960
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# 1909 йыл

II мең йыллыҡ :
XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат — XXI быуат — XXII быуат :
Хронологик таблица :
1909 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1909 MCMIX |
| Юлиан стилендә | 1908 — 1909 ( 14 ғинуар) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2661 — 2662 ( 4 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7417 — 7418 ( 14 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5669 — 5670 ה'תרס"ט — ה'תר"ע |
| Мосолман календары | 1327 — 1328 |
| Боронғо әрмән календары | 1358 ԹՎ ՌՅԾԸ |
| Ҡытай календары | 4605 — 4606 (с 22 январь) 戊申 — 己酉 жёлтая обезьяна — жёлтая курица |
| Эфиопа календары | 1901 — 1902 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 1965 — 1966 |
| - Шака самват | 1831 — 1832 |
| Иран календары | 1287 — 1288 |
1909 (бер мең туғыҙ йөҙ туғыҙынсы) йыл — кәбисә булмаған йыл, григориан календары буйынса йома көндө башлана. Был беҙҙең эраның 1909 йылы, 2 мең йыллыҡтың 909 йылы, XX быуаттың 9 йылы, XX быуаттың 1 ун йыллығының 9 йылы, 1900 йылдарҙың 10 йылы.

# 1909 йыл
## Ваҡиғалар

* Тель-Авив ҡалаһына нигеҙ һалына.
* Нижневартовск ҡалаһына нигеҙ һалына.
* 1 ғинуар — Бөйөк Британияла тәү тапҡыр пенсия түләй башлана.
* 31 март — «Титаник» карабын эшләй башлайҙар.
* 16 июль — Audi компанияһы ойошторола.

# 1909 йыл
## Тыуған шәхестәр

* 9 ғинуар — Баязит Бикбай, шағир, прозаик һәм драматург, «Салауат Юлаев» — беренсе милли операның либретто авторы.
* 14 февраль — Күсимов Таһир Тайып улы, Советтар Союзы Геройы (1944).
* 7 июль — Әхмәтшин Ҡәйүм Хәбибрахман улы, Советтар Союзы Геройы (1944).
* 17 декабрь — Ғәниев Хәбиб Абдрахман улы, совет хәрби начальнигы һәм йәмәғәт эшмәкәре, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
# Кәмбрәк (йылға)

Кәмбрәк— Башҡортостандың Ишембай районындағы йылға. Үрек йылғаһының һул яҡ ҡушылдығы. Шишмәһе-Бөрйән районында башланған Ушарлаҡ һыртының (706 м) көнбайыш битләүендә . Ары көньяҡ- көнсығыштан төньяҡ-көнбайышҡа Ишембай районы буйлап аға. Үрек йылғаһына тамағына 42 км ҡала барып ҡушыла. Оҙонлоғо- 15 км.
Бассейн округы — Кама йылғаһы. Йылға бассейны — Кама. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел. Һыу хужалығы участкаһы- Нөгөш. Һыу хужалығы участкаһы — инешенән башлап тамағына тиклем Нөгөш йылғаһы.
Дәүләт һыу объекттары реестрында ул шишмә булараҡ иҫәпкә алынған. Ярҙарында һоро урман тупрағында ҡатнаш урмандар үҫә. Талғысҡан менән Кәмбрәк йылғаһы Ҡансаҡ һыртын өскә бүлеп аға.

# Кәмбрәк (йылға)
## Этимологияһы

Камбар (Ҡамбар)- боронғо төрки илаһы, йылҡы малының эйәһе, камбар һәм «үк» (үек, ыҡ) (йылға) һүҙҙәренән яһалған атама тип ҡарарға була. Камбар йылға өҫтөндә келәмдә ултырып, ҡыллы музыка ҡоралында уйнап ултырған тип күҙ алдына килтергәндәр.
Бынан тыш йәнәй башҡорттарының бер ырыуы «ҡамбар» тип аталған. Тимәк «Камбар» исеме башҡорттар араһныда таралған булған. Ул әле фамилияларҙа һаҡланып ҡалған.
Кәмбрәк йылғаһының әйтелеше башҡорт теле ҡағиҙәләренә ярашлы «Кәмберәк» булып яңғырарға тейеш.

# Кәмбрәк (йылға)
## Дәүләт һыу объекттары реестры мәғлүмәттәре

Һыу объекты коды 10010200312211100017993
Һыу объекты төрө Шишмәләр
Гидрологик өйрәнеү коды 111101799
ГӨ томы һаны 11
ГӨ буйынса сығарылыш 1
# Шильда (Петеньга ҡушылдығы)

Шильда — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Петеньга йылғаһының һул ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.

# Шильда (Петеньга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000000574
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000057
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Нураев Хәмит Садиҡ улы

Нураев Хәмит Садиҡ улы (рус. Нураев Хамит Садикович; 9 май 1926 йыл — 2005 йыл) — муниципаль хеҙмәткәр. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1-се (1945) һәм 2-се дәрәжә (1985) Ватан һуғышы ордены кавалеры. Хәйбулла районының почётлы гражданы.

# Нураев Хәмит Садиҡ улы
## Биографияһы

Хәмит Садиҡ улы Нураев 1926 йылдың 9 майында Башҡорт АССР-ы Йылайыр кантоны (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районы) Аҡъяр ауылында тыуған.
Хеҙмәт юлын 15 йәшендә, 1941 йылда, башлаған — Бөйөк Ватан һуғышының тәүге йылында уҡ ауылындағы Сталин исемендәге колхозда иҫәпсе була.
1943 йылдың ноябрендә 17 йәшлек егет армияға алына һәм Чкалов өлкәһендәге Павловка хәрби лагерының уҡыу батальонына ебәрелә.
Тәүге яуға 1944 йылдың йәйендә инә. Ул Псков өлкәһенең көньяғында Идрица ҡалаһы өсөн барған һуғыш була. Артабан 2-се Балтик буйы фронтында Латвияны азат итеү өсөн яуҙарҙа ҡатнаша. Бында тәүге тапҡыр яралана, әммә сафта ҡала. Рига янындағы бер алышта иһә ул ҡаты яралана. Госпиталдәрҙә оҙайлы дауалау һөҙөмтәһендә ғүмерен һаҡлап ҡала алалар, әммә егеттең аяғын ҡырҡырға тура килә. Ун һигеҙ йәшлек егет инвалид булып ҡала һәм тыуған яғына әйләнеп ҡайта.
Һуғыштан ҡайтҡас, Хәмит Садиҡ улы 1945—1965 йылдарҙа Хәйбулла район Советы башҡарма комитеты финанс бүлегенең яуаплы хеҙмәткәре булып эшләй.
1965 йылдан район ҡулланыусылар йәмғиәте инструкторы, 1968 йылдан райпо идараһы рәйесенең кадрҙар буйынса урынбаҫары вазифаларында хеҙмәт итә. 1985 йылда ошо вазифаһынан хаҡлы ялға сыға.

# Нураев Хәмит Садиҡ улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1945)
* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)
* Миҙалдар һәм Почет грамоталары
# Соня Рутстрём-Эдстрём

Соня Рутстрём-Эдстрём (швед. Sonja Ruthström-Edström; 18 ноябрь 1930 йыл тыуған, Лулео) — швед саңғысыһы, олимпия чемпионы, донъя чемпионаттары призеры.
1952 йылда Осло ҡалаһында үткән Олимпиадала 10 км-ға ярышта 11-се була.
1956 йылда Кортина-д’Ампеццо ҡалаһында үткән Олимпиадала ҡатын-ҡыҙҙар программаның ике төрөндә лә, 10 км ярышта һәм эстафетала, бронза миҙалдар яулай.
1960 йылда Скво-Вэллиҙа үткән Олимпиадала эстафетала олимпия чемпионы була, эстафетаны һуңғы этабында, икенсе урынды алған совет саңғысыларынан минутҡа күберәк өстөнлөк менән беренсе урында ҡабул итеп алып, үҙенең этабында бары 20 секундҡа ғына ҡалышып лидерлыҡты һаҡлай. 10 км-ға шәхси ярышта Рутстрём-Эдстрём 5-се урын биләй.
Үҙ карьераһында донъя чемпионаттарында ике миҙал яулай, 1954 һәм 1958 йылғы чемпионаттарҙа эстафета ярыштарында ике бронза яулай.
# Слеса

Слеса ҡәлғәһе (груз.: სლესის ციხე)–Грузияла, Самцхе-Джавхаети төбәгенең Ахалцихе муниципалитетында урынлашҡан урта быуат ҡәлғәһе. Ҡәлғә тарихы билдәле түгел, ул хәҙер емерелгән замоктан һәм яҡшыраҡ һаҡланған башнянан тора. Башня күрше убала урынлашҡан. Ҡәлғә Грузияның милли әһәмиәттәге күсемһеҙ мәҙәни ҡомартҡыһы исемлегенә индерелгән.

# Слеса
## Тарихы

Замок тарихы билдәле түгел. Архитектура үҙенсәлектәренә ҡарағанда ҡәлғә һуңғы урта быуаттарҙа төҙөлгән. 1516 йылдағы грузин документында Самцхеның күренекле ғаиләләре һаналып китә, Бумбулидзе мираҫын, зыяраты, монастыры һәм һарай яны сиркәүен Авалишвилар менән бүлешкән "Слесанан" булғандар телгә алына. 1598 йылға ҡараған ғосман фискаль иҫәбендә Слеса ауылында 16 йорт хужалығы иҫәпләнә. 19 быуатҡа ауыл тарҡала

# Слеса
## Архитектураһы

Слеса ҡәлғәһе ҡаялы убала, Квабисхеви һәм Ацкури ауылдары уртаһында, Кура йылғаһының һул ярында урынлашҡан
Замок ныҡ зыян күргән: өҫкө диуарҙары, тәҙрә һәм ишек уйымдары емерелгән, ә эске ҡоролмалары харабаларҙа. Бина дөрөҫ булмаған тура мөйөшлө, көньяҡ-көнсығыш яғында һуҙылған, көньяҡ яғы йомро. Диуарҙары төрлө бейеклектә, бер нисә сығып торған ярым түңәрәк контрфорстар менән нығытылған. Эске ихата өс платформанан тора: аҫҡыһы төрлө ҙур булмаған ҡоролмаларҙың ҡалдыҡтарынан тора, уртала емерелгән сиркәү, ә өҫтәгеһе түңәрәк мөйөшлө бейек башня менән тамамлана
Замоктың диуарҙары таштан һалынған, ҡалынлығы яҡынса 150 см тшкил итә. Түбәнге платформанан көньяҡҡа ҡарай артҡы диуары ярым түңәрәк булған дүрт ҡатлы башня тора. Замок менән башня араһындағы йырындың битләүе көнсығыш яҡтан 130 метрлыҡ оборона диуары менән уратып алынған. 2019 йылға тиклем ҡәлғә территорияһында археологик өйрәнеү эштәре алып барылмаған.
# Кесе Хойла-Ю

Кесе Хойла-Ю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Юн-Яга йылғаһының һул ярына тамағынан 112 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Кесе Хойла-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000067371
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006737
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0