yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Чурилов Иван Ефимович

Чурилов Иван Ефимович (1920 йыл — 18 октябрь 1942 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, гвардия кесе сержант. 11-се гвардия уҡсылар дивизияһы 27-се гвардия уҡсылар полкы яугиры, отделение командиры. Яуҙа алған йәрәхәттәрҙән вафат булған, Смоленск өлкәһе Козельск районы Шемякино ауылында ерләнгән.

# Чурилов Иван Ефимович
## Биографияһы

Иван Ефимович Чурилов 1920 йылда тыуған. Баймаҡ тыуған яҡты өйрәнеүсеһе, тарихсы М.М. Маннаповтың эҙләнеүҙәренән, Чуриловтар ғаиләһе Баймаҡҡа Ырымбур өлкәһе Кваркен районы (ул ваҡытта Йылайыр кантоны) Яңы Кура ауыл советынан күсеп килгән. Иван йәш саҡтан эшләй башлай. 1934 йылда Түбә руднигында итексе булып эшләй. БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. ВЛКСМ ағзаһы. 11-се гвардия уҡсылар дивизияһының 27-се гвардия уҡсылар полкында отделение командиры булып хеҙмәт итә. Аҙаҡҡы хеҙмәт урыны 11-се гвардия уҡсылар дивизияһы штабы тип күрһәтелгән. Гв. кесе сержанты Иван Чурилов яу яланында ҡаты яралана, алған яраларҙан төҙәлә алмай һәм 1942 йылдың 18 октябрендә госпиталдә вафат була. Смоленск өлкәһе (хәҙер Калуга өлкәһе) Козельск районы Шемякино (хәҙер бөткән ауыл) ауылында ерләнә (башҡа мәғлүмәттәр буйынса шул уҡ райондың Славышено ауылында). Документтарҙа уның Баймаҡ ҡалаһы Чапаев урамы, 36 йорт, 12 фатирҙа йәшәгән әсәһе Евросинья Дмитриевна Чурилова күрһәтелгән.

# Чурилов Иван Ефимович
## Хәтер

Чурилов Иван Ефимовичтың исеме Башҡортостандың Баймаҡ районы Хәтер китабына, шулай уҡ Калуга өлкәһе Хәтер китабына индерелгән.
# Алға ауыл Cоветы (Дәүләкән районы)

Алға ауыл Cоветы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Дәүләкән районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Алға ауылы.

# Алға ауыл Cоветы (Дәүләкән районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
2008 йылда Александровка ауыл Cоветы ауыл биләмәһе менән берләштерелә (Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 49-З һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле, Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда үҙгәрештәр тураһында» Закон, ст.1 п. 18).
# Перна-Хуренья

Перна-Хуренья — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Няис йылғаһының уң ярына тамағынан 148 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Перна-Хуренья
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300023850
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302385
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Хижаб

Хижаб (хижәп; рус. хиджаб; ғәр. حجاب‎ — бөркәнсек, ҡорған) Исламда — баштан-аяҡ ҡаплап торған кейем, әммә Көнбайыш донъя «хижаб» төшөнсәһен ғәҙәти ғәрәп яулығына ҡарата ҡуллана.

# Хижаб
## Ҡөрьән һәм Сөннәт хижаб тураһында

Ғәҙәттә Хижаб ябыныуҙы Ҡөрьәнгә ҡайтарып ҡалдыралар (аяттар 33:59, 24:31), әммә был ғәҙәт Исламға тиклем үк булған.
* Ҡөрьәндә әйтелгән:
* Әй, Пәйғәмбәр! Ҡатындарыңа, ҡыҙҙарыңа һәм бар​са мөьминәләргә әйт, (йомош менән урамға сыҡҡанда) өҫ кейемдәрен яҡшылап бөркәнһендәр. Был — (уларҙың затлы нәҫел ҡатыны икәнен) таныһындар һәм рәнйетмәһендәр өсөн бик тә ҡулай эш. Аллаһ — ярлыҡаусы һәм миһырбан эйәһе
* Мөьминә ҡатындарға әйт: улар күҙен йомһон, оят ерен ҡаплаһын, күренеп торған зиннәттәренән башҡа зиннәтен күрһәтмәһен, иҙеүендәге ярыҡты бөркәнсәге менән япһын. Үҙенең иренән, атаһынан, ҡайнынан, уландарынан, иренең уландарынан, ағай-энеһенән, ағай-энеһенең уландарынан, апай-һеңлеһенең уландарынан, эргәһендәге ҡатындарҙан үҙҙәренең уң ҡулдары биләгән (ҡол) ирҙәрҙән, теләге булмаған хеҙмәтсе ирҙәрҙән, яланғас ҡатындың ни икәнен аңламаған сабыйҙарҙан башҡа кешегә зиннәттәрен күрһәтмәһен. Ниндәй зиннәте бар икәнен белдерерлек итеп аяҡтарын ҡуймаһын. Бөтәгеҙ ҙә Аллаға тәүбә ҡылығыҙ. Эй, мөьминдәр, бәлки, бәхетле булырһығыҙ!
* Имам Әхмәт һәм башҡа мөхәҙҙистәр Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ﷺ әйткәнен мәғлүм иткәндәр:
* «Әгәр ҡатын кеше иренең өйөнән башҡа ерҙә сисенһә, Аллаһ уны хур итер».
Билдәләргә кәрәк — бер генә аятта ла, хәҙистә лә сәсте ҡаплау тураһында туранан-тура бер ни ҙә әйтелмәгән. Мәгәр күпселек Ислам ғөләмәләре ҡатын-ҡыҙҙың йөҙөнән, ҡул суҡтарынан башҡа ағзалары ҡаплаулы булырға тейеш тип күрһәтә.

# Хижаб
## Хижәп тураһында ҡануниәт

Ҡайһы бер илдәрҙә ҡатын-ҡыҙҙы хижаб ябынырға мәжбүр итәләр, ҡайһы берҙәрендә тыялар. Хижаб ябыныу Афғанстанда, Сәғүд Ғәрәбстанында, Иранда һәм Йәмәндә мотлаҡ.
Төркмәнстан, Тажикстан, Үзбәкстан, Ҡаҙағстан һәм Әзербайжан, халыҡтарының күпселеге мосолман булһа ла, дәүләт учреждениеларында, мәктәптәрҙә һәм университеттарҙа хижаб ябыныу тыйыла.
Тәүге тапҡыр хижаб Мысырҙа 1870-се йылдарҙа тыйылған. Төркиә рәсми рәүештә хижабты 1925 йылда тыя, әммә 2008 йылда, тыйыу кеше хоҡуҡтарын сикләү була тип, яңынан рөхсәт ителә2004 йылдың 15 мартында Францияла динлелекте күрһәткән символдар һәм кейем тыйыла. Быға динлеләрҙең хоҡуғын тыйыу тип баһа бирәләр.
2015 йылдың февралендә Рәсәйҙең Юғары суды мәктәптәрҙә дини атрибутиканы һәм хижабты тыйыу законлы тип таный.
2017 йылдың мартында Чечня парламенты республика мәктәптәрендә хижаб ябыныуҙы рөхсәт иткән закон ҡабул иткән.

# Хижаб
## Христианлыҡ менән сағыштырыу

* Христианлыҡта Тәүратта, Яңы Ғәһеттә, Апостол Павелдың мөрәжәғәттәрендә ғибәҙәттәрҙә ҡатын-ҡыҙ башын бөркәргә тейеш тип әйтелә.

# Хижаб
## Мәҙәниәттә

2013 йылдың 1 февраленән бөтә донъяла рәсми булмаған байрам — Бөтә донъя хижаб көнө үткәрелә. Тәүге йылы уҡ байрамға 67 илдән, шул иҫәптән, Рәсәйҙән һәм Украинанан киләләр.
# Райман

Райман — бер нисә исемдәш тораҡ пункттар атамаһы.

# Райман
## Мәҡәләләр

* Райман (Йәрмәкәй районы) — Башҡортостандың Йәрмәкәй районындағы ауыл.
* Райман (Туймазы районы) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл.
* Райман (Ырымбур өлкәһе) — Ырымбур өлкәһенең Һарыҡташ районындағы ауыл.
# Петр I һәйкәле (Аҙау)

1996
Петр I һәйкәле — Ростов өлкәһе Аҙау ҡалаһындағы император Петр I һәйкәле. Һәйкәл 1996 йылда Петровск бульвары башланған ерҙә урынлашҡан.

# Петр I һәйкәле (Аҙау)
## Тарихы

Петр I һәйкәлен ҡуйыу идеяһы 1947 йылда тыуа. Ул саҡта ҡаланың генераль планын төҙөүсе Аҙау архитекторҙары Петр I һәйкәлен ҡаланың Баҙар майҙанында (хәҙерге III Интернационал майҙаны) ҡуйырға уйлайҙар.
Ростов өлкәһе Аҙау ҡалаһында Петр I һәйкәле 1996 йылдың 19 июлендә, Рәсәй Флотының 300 йыллығын байрам иткәндә асыла. Һәйкәл Мәскәү урамы алдынан Петровск бульвары башланған ерҙә урынлашҡан.
Һәйкәл өҫтөндә Рәсәйҙең атҡаҙанған рәссамы, академик Олег Константинович Комов етәкселегендәге ижади коллектив эшләй. Авторлыҡ коллективы составында Комовтың ҡатыны Нина Ивановна, ҡаланың баш архитекторы В. Т. Фоменко була. Олег Константинович Комов 1995 йылда вафат була һәм Петр I статуяһы моделе өҫтөндә эште Комовтың уҡыусыһы, Рәсәйҙең атҡаҙанған рәссамы Ковальчук Андрей Николаевич дауам итә.
Петрҙың бронза фигураһы Мытищи ҡалаһындағы художестволы ҡойоу заводында ҡойола. Һәйкәл скульптураһының бейеклеге 3 метр тәшкил итә. Постамент ҙур бөтөн гранит киҫәгенән эшләнгән. Гранит киҫәге Аҙауға Украинанан килтерелә. Постаменттың бейеклеге 2 метр тәшкил итә. Суйын пушка баш архитекторҙың эскизы буйынса «Донпрессмаш» заводында ҡойола.
Һәйкәл проектының дөйөм хаҡы уны эшләгән йылда 700 миллион деномина́цияланған һум тәшкил итә. Һәйкәлде төҙөүгә киткән сығымдарҙың бер өлөшөн ҡаланың эшҡыуарҙары ҡаплай.

# Петр I һәйкәле (Аҙау)
## Һүрәтләү

Олег Константинович Комов император Петрҙы герой-полководец итеп һүрәтләй. Батша бер ҡулы менән ҡыҫҡа көбәкле артиллерия орудиеһына таянған, уның ҡарашы йыраҡҡа төбәлгән. Петр батша үҙенең йәш сағындағы һымаҡ, уның ғәскәре ике аҙна буйы Аҙауҙы тупҡа тотҡан йылдағы кеүек һүрәтләнгән. Батшаға был ваҡытта 22 йәш тирәһе була. Уның ҡарашы нығытма яғына йүнәлгән. Батша тәжрибәһеҙ, ләкин маҡсатҡа ынтылышлы итеп күрһәтелгән.
# Никифар ауыл Советы (Әлшәй районы)

Никифар ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Әлшәй районы муниципаль районындағы административ-территориаль һәм муниципаль берәмек.
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статустары һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Погорелица

Погорелица — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Воломша йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Погорелица
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы), Унжа йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300412110000014282
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001428
* Бассейн коды — 08.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ете ҡыҙ (йыр)

«Ете ҡыҙ» — башҡорт халыҡ йыры, ҡыҫҡа көй. Тәүге тапҡыр 1939 йылда Белорет районында Л. Н. Лебединский тарафынан Ҡ. Әхмәтйәновтан яҙып алына, «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығында баҫтырыла. Көй һәм легенда варианттарын М. М. Вәлиев, Заһир Исмәғилев, Хөсәйен Әхмәтов, Ғ.З. Сөләймәнов, Ф. Х. Камаев, А. С. Ключарев яҙып ала.

# Ете ҡыҙ (йыр)
## Йырҙың тексы

Илгә сығып киткәнемдә, Бергә ҡалды ете ҡыҙ, Мин ҡайтҡанды көтөргә тип, Һүҙен бирҙе ете ҡыҙ.
Ай ете ҡыҙ, ете ҡыҙ, Ҡайтып килһәм, бере юҡ: Намыҫ һаҡлап, күлгә батҡан. Ғәйеп итер ере юҡ.
Томбойоҡло тәрән күл дә, Эсмәлегем булған күл, Ете ҡыҙҙы тартып алып, Бәхетемде юйған күл.
Ҡара урмандың ҡара ташы Күп йәшәгән төйәгем. Ете ҡыҙҙың үсен алмай Гүргә инмәҫ һөйәгем.
Бер егет береһенән-береһе һылыуыраҡ бер туған ете ҡыҙҙы яратып йөрөй. Ҡайтҡас, кемегеҙ мине ҡаршы сығып ала, кемегеҙ мине нығыраҡ һөйә, шуға өйләнермен, тип, егет ҡалым өсөн аҡса эшләргә сығып китә. Әммә ҡыҙҙарҙың береһе лә уны ҡаршыламай. Ни өсөн? Ошо урында легенданың варианттары тармаҡлана. Бер вариант буйынса, ҡыҙҙарҙың атаһы уларҙы ҡарт байҙарға кейәүгә бирергә булғас, ҡыҙҙар, ҡарт кешеләргә кейәүгә барырға теләмәйенсә, бөтәһе лә бергә һүҙ беркетеп, күлгә батып үләләр.
Ҡыҙҙар һыу инергә барғанда, бай егеттәр быларҙы күреп ҡалып, ҡыҙҙар артынан күл буйына барғандар ҙа, яр буйында ҡыҙҙарҙың сыҡҡанын көтөп ултырғандар. Ә ҡыҙҙар, намыҫ һаҡлап, күлдән сыҡмаған һәм шунда батып үлгән, тигән легенда ла бар.
Халыҡ араһында йөрөгөн тағы ла бер легенда вариантында ете ҡыҙҙың баҫҡынсыларға ҡаршы йән аямай һуғышып, дошман ҡулына эләкмәйенсә, һәләк булыуҙары бәйән ителә. Ошоға оҡшаш тағы бер вариант: еребеҙгә сит ҡәүем баҫҡынсылары килеп, ҡыҙҙарҙы ҡоллоҡҡа ҡыуып китергә теләгәс, бер туған ете ҡыҙ урман-тау араһына ҡаса һәм, арттарынан төшкән атлыларҙың ҡулына эләкмәҫ өсөн етәкләшеп, юлда тап булған йылғаға инеп юғала. Ошо тетрәндергес хәлде халыҡ «Ете ҡыҙ» йырына һала.
Поэтик текст ошо ҡыҙҙарға ғашиҡ булған егет монологы формаһында ҡоролған.

# Ете ҡыҙ (йыр)
## Һүрәтләмәһе

Лирик-драматик характерҙағы йыр. Йыр көйөнә йомшаҡ, түбәнәйә барыусы интонация, тыйнаҡ темп һәм йәшерен драматизм хас.

# Ете ҡыҙ (йыр)
## Башҡарыусылар

«Ете ҡыҙ» йырын Башҡорт дәүләт филармонияһы һәм Башҡортостан радиоһының берлектәге хоры башҡара (Хөсәйен Әхмәтов эшкәртеүендә).

# Ете ҡыҙ (йыр)
## Ҡулланыу

«Ете ҡыҙ» йырын тауыш һәм фортепиано өсөн — Х. Ш. Заимов, инструменталь ансамбль өсөн — Т. Ш. Кәримов, оркестр өсөн К. Й. Рәхимов эшкәртә. «Ете ҡыҙ» көйө «Сыңрау торна» балетында һәм М. Вәлиевтың «Бейеү сюита»һында файҙаланыла.
# Пюнга-Лохо (йылға)

Пюнга-Лохо — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Неросавэй ҡылымығының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Пюнга-Лохо (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15030000112115300051429
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305142
* Бассейн коды — 15.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Карамай

Карамай (уй. уйғ. قاراماي, Қарамайقارامايуйғ. قاراماي, ҚарамайҚарамай, ҡыт. ябайл. 克拉玛依, пиньин: Kèlāmǎyīябай. ҡыт. ябайл. 克拉玛依, пиньин: Kèlāmǎyī克拉玛依ҡыт. ябайл. 克拉玛依, пиньин: Kèlāmǎyīпиньиньҡыт. ябайл. 克拉玛依, пиньин: Kèlāmǎyī) — Ҡытай Халыҡ Республикаһындағы Синьцзян-Уйғыр автономиялы районының ҡала округы . Урумчиҙан 320 километр төньяҡ-көнбайышта урынлашҡан. Атамаһы уйғыр телендәге ҡара май (мазут) һүҙенән килеп сыҡҡан.

# Карамай
## Тарихы

1955 йылдың 29 октябрендә бында нефть табыла — Ҡытайҙа барлыҡҡа килгәндән алып беренсе эре ятҡылыҡ. 1957 йылдың 14 ғинуарында Синьцзян-Уйғыр автономиялы районының Халыҡ йыйылышы вәкилдәренең 14-се сессияһы яңы тораҡ пунктын төҙөү тураһында ҡарар ҡабул итә һәм, Ҡытай Халыҡ Республикаһы Дәүләт советының 1958 йылдың 29 майындағы указы менән Карамай ҡала өйәҙе ойошторола.
1975 йылда Куйтунь ҡала өйәҙе булдырыла, ул Карамай составынан сығарылып, туранан-тура Или-Ҡаҙаҡ автономиялы округы хөкүмәтенә буйһондорола. Һөҙөмтәлә Карамай территорияһы ике өлөшкә бүленә.
1982 йылдың 16 февралендә автономиялы район хөкүмәте Карамайҙы 4 районға бүлеп, уны ҡала округы итеп үҙгәртеү тураһында ҡарар ҡабул итә. 1984 йылдың 17 авгусында Карамай Чугучак округы һәм Или-Ҡаҙаҡ автономиялы округы составынан сығарылып, автономиялы район хөкүмәтенә туранан-тура буйһона башлай, бер үк ваҡытта райондарға бүлеү бөтөрөлә һәм Карамай ҡабаттан өйәҙ ҡалаһы була. 1990 йылдың 8 авгусында Карамай тағы ла ҡала округы статусын ала.

# Карамай
## Халҡы

Халыҡ һаны 460 000 кеше (2015). Уның 75 процентын хандар (ҡытай) тәшкил итә, ҡалғандары — уйғырҙар, ҡаҙаҡтар, монгол, хуэйцзуҙар.

# Карамай
## Административ-территориаль бүленеше

Карамай ҡала округы 4 районға бүленә, уларҙың береһе эксклав барлыҡҡа килтерә:
| # | Статусы | Атамаһы | Иероглифы | Пиньинь | Уйғыр теле (ғәрәп шрифты) | Уйғыр теле (латиница) | Халҡы (2003 иҫк.) | Майҙаны (км²) | Халыҡтың тығыҙлығы (/км²) |
| 1 | Район | Карамай | 克拉玛依区 | Kèlāmǎyī Qū | قاراماي رايونى | Qaramay Rayoni | 150,000 | 3,833 | 39 |
| 2 | Район | Майтаг (Душаньцзы) | 独山子区 | Dúshānzǐ Qū | مايتاغ رايونى | Maytagh Rayoni | 50,000 | 400 | 125 |
| 3 | Район | Джеренбулак (Байцзяньтань) | 白碱滩区 | Báijiǎntān Qū | جەرەنبۇلاق رايونى | Jerenbulaq Rayoni | 50,000 | 1,272 | 39 |
| 4 | Район | Урхо | 乌尔禾区 | Wū'ěrhé Qū | ئورقۇ رايونى | Orqu Rayoni | 10,000 | 2,229 | 4 |

# Карамай
## Иҡтисады

1955 йылда ҡала тирәһендә Ҡытайҙа иң ҙур нефть ятҡылыҡтарының береһе булған сығанаҡ табыла. Ошо ваҡыттан алып ҡала нефть сығарыу һәм эшкәртеү үҙәге булып тора.

# Карамай
## Транспорты

* Годао 217

# Карамай
## Климаты

Йәй ҡоро һәм эҫе. Йыллыҡ температура диапазоны −25 °C-тан 40°C-ҡаса тәшкил итә.

# Карамай
## 1994 йыл фажиғәһе

1994 йылдың 8 декабрендә кинотеатрҙа янғын сығыу һөҙөмтәһендә 323 кеше, шул иҫәптән 288 уҡыусы һәләк була. Был хәҙерге Ҡытай тарихында был иң ҙур фажиғәләрҙең береһе булып ҡала. 2009 йылда был ваҡиға тураһында «Карамай» документаль фильмы төшөрөлә.

# Карамай
## Туғандаш ҡалалары

* Октябрьский, Рәсәй
* Актау, Ҡаҙағстан
* Искитим, Рәсәй
* Аҡтүбә, Ҡаҙағстан
# Нюхалова

Нюхалова — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сия йылғаһының һул ярына тамағынан 70 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Нюхалова
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000038849
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003884
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кыпа-Опыль-Кы

Кыпа-Опыль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Опыль-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Кыпа-Опыль-Кы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300064362
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306436
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Порыш

Порыш — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кама йылғаһының һул ярына тамағынан 1261 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 131 км.

# Порыш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100001198
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100119
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ҡурғашлы (йылға)

Ҡурғашлы — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Әүжән йылғаһының уң ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Ҡурғашлы (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Арский Ташы һыу үлсәү посынан Йомағужа һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200212111100017232
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101723
* Бассейн коды — 10.01.02.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ай-Лып-Юган

Ай-Лып-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ун-Лып-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 65 км.

# Ай-Лып-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300021101
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302110
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Комсес-Еган

Комсес-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вах йылғаһының һул ярына тамағынан 695 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.

# Комсес-Еган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200037593
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203759
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Оло Сом

Оло Сом — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Глухая Вильва йылғаһының уң ярына тамағынан 213 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Оло Сом
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100005348
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100534
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Елгаевка

Елгаевка — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе,Марий Эл Республикаһы,Кострома өлкәһе,Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ветлуга йылғаһының һул ярына тамағынан 315 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Елгаевка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400212110000042659
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004265
* Бассейн коды — 08.01.04.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Йомағужа һыуһаҡлағысы

Йомағужа һыуһаҡлағысы — Ағиҙел йылғаһанда һыуһаҡлағыс; Йомағужа ГЭСы өсөн һыу туплай. Күгәрсен районында урынлашҡан.
1998 йылдың декабрендә төҙөлә башланы. Уның төҙөлөш проекты тәбиғәтте һаҡлау ойошмалары яғынан күп тапҡыр тәнҡитләнеүгә ҡарамаҫтан,, 2004 йылда төҙөлөп бөттө.
2004 йылдың яҙында һыуһаҡлағысҡа һыу тултырыла башланы. Майҙың тәүге көндәрендә Ағиҙелдең ташҡын һыуын йыйып, һаҡлағыс 140 млн кубометр тирәһе һыу тупланы. Был һыу күләме йәйен Башҡортостандың көньяғындағы ҡала-ауылдарына һыу етештереүҙе еңеләйтте. Шул уҡ һыуға Йомағужа ГЭСының тәүге агрегаты эшләй башланы.
Һыуһаҡлығыстың быуаһы оҙонлоғона 605 м, бейеклегенә 65 м. Һыуҙың үрге һәм түбәнге кимәле 63 м-ға айырыла. Быуалағы дөйөм һыу йөҙө майҙаны — 35,6 кв.км.
# Етеҙ бүртә (йыр)

«Етеҙ бүртә» (урыҫ. Быстрый караковый конь) (башҡ. Етеҙ бүртә) — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй (оҙон моңло йыр).

# Етеҙ бүртә (йыр)
## Тарихы

Етеҙ генә бүртә ваҡ-ваҡ юрта, Етер еркәйенә тиҙ етә. Ашаған да бөтә, кейгән туҙа —
Татыу йәшәүҙәргә ни етә.
Ниғмәт Шоңҡаров башҡарыуындағы был йырҙы 1960 йылда Камил Рәхимов яҙып ала.

# Етеҙ бүртә (йыр)
## Йөкмәткеһе

Кешеләр араһындағы дуҫтарса мөнәсәбәттәр тураһындағы лирик йыр. Мәғүлүмәт биреүсенең һөйләүенсә, был йыр Дим буйы башҡорттары араһында бик күптән йырланған.

# Етеҙ бүртә (йыр)
## Характеристикаһы

«Етеҙ бүртә» көйө минор пентатоникаға ҡоролған. Формаһы — ике юллы (АВВ).