yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Сартовка

Сартовка — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡармасан йылғаһының уң ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Сартовка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Өфөнән Бөрө ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201512111100025101
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102510
* Бассейн коды — 10.01.02.015
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ислам мәҙһәбтәрен яҡынайтыу буйынса бөтә донъя ассамблеяһы

Бөтә донъя ислам мәҙһәбтәрен яҡынайтыу ассамблеяһы (перс. مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی‎, ғәр. المجمع العالمي للتقريب بين المذاهب الإسلامية‎) — 1990 йылда Иранда асылған халыҡ-ара мосолман экуменик (панисламистик) ойошмаһы. Штаб-квартираһы Тәһранда аятулла Тәлиҡани урамында урынлашҡан. Эшмәкәрлегенең төп йүнәлеше — халыҡ-ара конференциялар үткәреү һәм ислам мәҙһәбтәрен яраштырыуҙы пропагандалауҙың башҡа формалары.

# Ислам мәҙһәбтәрен яҡынайтыу буйынса бөтә донъя ассамблеяһы
## Тасуирламаһы

Ойошманың Уставында танылыу алған мәҙһәбтәр исемлеге яҙылған. 1999 йылдан алып ойошма ислам берҙәмлеге буйынса йыл һайын халыҡ-ара конференция үткәреү инициаторы булып тора. Ассамблея ҡарамағында төрлө мосолман дини-хоҡуҡи мәктәптәрен берләштереү өсөн платформа әҙерләү буйынса ғилми-тикшеренеү үҙәге, шулай уҡ уҡыу алып барылған Ислам мәҙһәбтәренең университеты булдырылған.
Рәсәй мосолмандары яғынан 2006 йылдан ассамблеяның мөхбир ағзаһы булып Рәсәй мөфтөйҙәр советы рәйесе шәйех Рауил Ғәйнетдин тора.

# Ислам мәҙһәбтәрен яҡынайтыу буйынса бөтә донъя ассамблеяһы
## Тарихы

Ислам мәҙһәбтәренең яҡынайыуын (ғәр. تقريب‎, тәҡриб) пропагандалау тарихын аятулла Бүрүжерди менән шәйех Мәхмүт Шәлтүттең мәҙһәб-ара шиғый-сөнни диалогы тарихынан һүрәтләй башлайҙар.
# Галема

Галема — Рәсәйҙәге йылға, Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1162/422/11/12 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.

# Галема
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010700112115300013753
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301375
* Бассейн коды — 14.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Дырпа

Дырпа — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пызеп йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Дырпа
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300112111100032936
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103293
* Бассейн коды — 10.01.03.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# ХМАО башҡорттары

ХМАО башҡорттары — Ханты-Манси автономиялы округында йәшәүсе башҡорт диаспораһы. 2010 йылғы халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса Юграның үҙендә 35 мең тирәһе башҡорт йәшәй. Башҡортостан менән Ханты-Манси автономиялы округы араһындағы хеҙмәттәшлек 1997 йылдың июнендә Гуманитар өлкәлә хеҙмәттәшлек итеү тураһында ҡабул ителгән килешеү нигеҙендә башланып киткән.

# ХМАО башҡорттары
## ХМАО-ла башҡорттар һаны

1939, 1959, 1970, 1979, 1989, 2002,2010 йылдарҙағы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса округта йәшәгән башҡорттар:

# ХМАО башҡорттары
## ХМАО-лағы башҡорт ижтимағи ойошмалары

Ханты-Манси автономиялы округында 2003 йылдан Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (конгресс) — йәмәғәт ойошмалары Халыҡ-ара берлегенең округ Башҡорт ҡоролтайы эшләп килә. Уның башҡарма комитетының тәүге етәксеһе — Рәүдәт Ҡолманбәтов. Ҡоролтай башҡорт балаларына туған телде өйрәтеүҙе иң төп маҡсаттарының береһе тип һанай.
2005 йылғы мәғлүмәттәрҙән күренеүенсә, Лянторҙа, «Амикаро» һөнәри әҙерлек мәктәбендә башҡорт телен өйрәнеү өсөн айырым кабинет йыһазландырылған; Нефтеюганскиҙа Башҡорт һәм татар мәҙәниәте үҙәгендә башҡорт телен өйрәнеергә шарттар булдырылған.
2003 йылдан «Умырзая» башҡорт мәҙәниәте фестивалдәре үткәрелә. Фестивалдәрҙе Округ ҡоролтайы округ хөкүмәте менән берлектә ойоштора. Фестивалдең еңеүселәре 2004 йылда Өфөгә сәфәр менән бүләкләнә.
Ханты-Манси автономиялы округында бер нисә ижади коллектив эшләп килә. Улар араһынан иң билдәлеләре — «Ағиҙел» эстрада-фольклор ансамбле, Лянтор башҡорт милли мәктәбе янында эшләп килгән «Аманат» ансамбле, ҡумыҙсы балалар ансамбле. Улар менән оҫталыҡ дәрестәрен Башҡортостандан килгән белгестәр үткәрә.
Салауат Юлаевтың тыуыуына 250 йыллыҡты өлкәлә бик тантаналы итеп үткәрҙеләр. Ишембайҙан делегация килде. Лянтор ҡалаһындағы бер урам Салауат Юлаев исемен йөрөтә. Сургут районында йәшәгән 107 мең халыҡтың өс проценттан артығы — башҡорттар, уларҙың күпселеге нефть-газ сығарыу комплексында һәм газ менән конденсат эшкәртеү тармағында эшләй — тап шул тармаҡтар райондың иҡтисади нигеҙен барлыҡҡа килтереп тора. Ишембайҙың шул уҡ йүнәлештә эшләгән предприятиелары менән Килешеү төҙөлдө.
Сургут нефтселәре араһынан Лянтор нефть ятҡылығын асҡан һәм ҡалаға нигеҙ һалған Назарғәлиев Мөхтәр Бәхтиғәни улы исеме ҙурлап иҫкә алына. Ул Ишембай ҡалаһынан булған. Лянторҙа йыл да уға бағышланған мемориаль саралар үткәрелә, уның исеме бер урамға бирелгән, шулай уҡ Ләлә-Мөхтәр тигән мәсет һалына
2015 йылда ХМАО-ла Башҡорт милли-мәҙәни автономияһы төҙөлә .

# ХМАО башҡорттары
## Күренекле башҡорттар

* Иҫәнғолов Афзалетдин Ғиззәтулла улы — (14 сентябрь, 1928, БАССР-ҙың Стәрлетамаҡ кантоны Йәлембәт (Стәрлебаш районы) ауылы — 25 июль, 2004, Төмән), хужалыҡ эшмәкәре. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973). СССР‑ҙың почётлы нефтсеһе (1972).
* Йәғәфәров Сабит Фәтих улы (1 ғинуар 1935 йыл— 16 июнь 1981 йыл) — быраулау мастеры, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1975).
* Назарғәлиев Мөхтәр Бәхтиғәни улы (10 апрель 1930, СССР, РСФСР, Башҡорт АССР-ның Маҡар (хәҙер Ишембай районы) Түбәнге Әрмет ауылы — 27 май 1990) — совет нефть эҙләүсеһе, Ләнтор нефть ятҡылығын асҡан һәм Ләнтор ҡалаһына нигеҙ һалған шәхес.
# Сейда

Сёйда — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Уса йылғаһының уң ярына тамағынан 438 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 131 км.

# Сейда
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000066503
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006650
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡунаҡбай (исем)

Ҡунаҡбай — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки телле халыҡтарҙа ла ҡулланыла.

# Ҡунаҡбай (исем)
## Этимологияһы

Ҡунаҡбай — «ҡунаҡ» һәм «бай» төп башҡорт һүҙҙәренән яһалған ҡушма исем. Йола буйынса ҡунаҡҡа килгәндә йәки ҡунаҡ ваҡытында тыуған ир баланы исемләгәндәр.

# Ҡунаҡбай (исем)
## Билдәле шәхестәр

Ҡунаҡбай Йомаев (? — ғинуар 1774 йыл) — 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёвтың полковнигы.

# Ҡунаҡбай (исем)
## Фамилиялар

Ҡунаҡбаев Йосоп Йыһангир улы (1885 йыл — 1938 йыл) — күренекле дәүләт эшмәкәре. Баймаҡ район Советы башҡарма комитеты рәйесе (1930). Сәйәси золом ҡорбаны.
Ҡунаҡбаев Хөсәйен Әхмәтйән улы (Хөсәйен Ҡунаҡбай; 12 февраль 1912 йыл — 15 февраль 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, батальон замполиты, кесе лейтенант. Шағир һәм журналист, тәржемәсе. 1940 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Сәйәси золом ҡорбаны.

# Ҡунаҡбай (исем)
## Топонимдар

Ҡунаҡбай (Учалы районы) — Башҡортостан Республикаһының Учалы районындағы ауыл.
Ҡунаҡбай (Көйөргәҙе районы) — Башҡортостан Республикаһының Көйөргәҙе районындағы ауыл.
Ҡунаҡбай (Стәрлетамаҡ районы) — Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ районындағы ауыл.
Ҡунаҡбай ауыл Советы (Учалы районы) — Башҡортостан Республикаһының Учалы районындағы ауыл.
Ҡунаҡбай (Силәбе өлкәһе) — Башҡортостан Республикаһының Силәбе өлкәһендәге ауыл.
Ҡунаҡбай (Һарытау өлкәһе) — Башҡортостан Республикаһының Һарытау өлкәһендәге ауыл.
Ҡунаҡбай (Ғафури районы) — Башҡортостан Республикаһының Ғафури районындағы ауыл.
# Луда (Ағиҙел Сюзьва ҡушылдығы)

Луда — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел Сюзьва йылғаһының һул ярына тамағынан 7,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Луда (Ағиҙел Сюзьва ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100000627
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100062
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Тебеняк

Тебеняк — Рәсәй йылғаһы. Ҡурған өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нияп йылғаһының уң ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк (№677 Тебеняк тоғаны) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Тебеняк
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Курган ҡалаһынанЕсет йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500412111200002586
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200258
* Бассейн коды — 14.01.05.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Филоненко Иван Емельянович

Иван Емельянович Филоненко (1934 йыл) — рус яҙыусыһы, прозаик, публицист.

# Филоненко Иван Емельянович
## Биографияһы

* 1934 йылда Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ районындағы Константиноградовка исемле украин ауылында тыуған. Бала сағы Өршәк йылғаһы буйҙарында үтә.
* Агромелиоратив техникумды тамамлай.
* Тыуған яғында урмансы булып эшләй.
* Совет Армияһы сафтарында хеҙмәт итә.
* Мәскәү янындағы урман-тәжрибә хужалығында эшләй.
* М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтын тамамлай.
* Артабан журналист булып эшләй.

# Филоненко Иван Емельянович
## Ижады

Иван Емельянович Филоненко А. М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтын тамамлағандан һуң, журналист һөнәрен һайлай. Шул ерлектә ул яҙыусы-публицист булып таныла.
Тәүге повестары: «Болон өҫтөндәге болоттар» (1968), «Ағастар үҫкәнсе» (1973) автобиографик характерҙа. Артабанғы китаптары: «Ҡалҡыулыҡтарҙа, Рәсәй уртаһында» (1980) художество-документаль китабы, «Ҡыҙыл ҡарағай урманында» (1979), «Ер хаҡындағы хәстәрлектәребеҙ» (1983) китаптары хәҙерге заман урман һәм ауыл эшсәндәре тормошона ҡағылышлы проблемар өҫтөндә уйланыуҙарының һөҙөмтәһе булараҡ донъяға тыуҙы.
80-се йылдарҙа Курган өлкәһендә йәшәүсе һәүәҫкәр агроном, халыҡ академигы, Социалистик Хеҙмәт Геройы Терентий Семенович Мальцев тураһындағы «Игенсе» (1984)повесы уға киң танылыу килтерҙе.
Иван Филоненконың автобиографик әҫәрҙәрендә яҡташтарының — ауыл хужалығы эшсәндәренең тормошо асыҡ сағылыш таба. Күп кенә ауыл хужалығына бәйле публицистик әҫәрҙәрендә үткән быуттың икенсе яртыһындағы, Рәсәйҙең күп өлкәләре менән бер рәттән, Башҡортостан колхоз, совхоздарының да социаль-иҡтисади үҫеш мәсьәләләре ентекле анализлана.

# Филоненко Иван Емельянович
## Китаптары

* Облака под лугом. М., 1968;
* Пока вырастут деревья. М., 1973;
* Сотвори красоту. М., 1977;
* На холмах, посреди России. М., 1980;
* В сосновом красном бору. М., 1979;
* Земные наши заботы. М., 1983;
* Хлебопащец. М., 1984.
# Эсмахан Солтан мәсете (Мангалия)

Эсмахан Солтан мәсете (рум. Moscheea Esmahan Sultan) — Румыниялағы Мангалия ҡалаһында урынлашҡан боронғо мәсет. 1575 йылда Сәлим II хәкимлек иткән заманда төҙөлгән. Мәсет хәҙерге көндә лә кешеләргә хеҙмәт итә.
# Плутон

Плуто́н (134340 Pluto; символдары: яки) — Ҡояш системаһында иң ҙур кәрлә планета (Эрида менән бер рәттән), Нептун арты объекты. Элек Плутон планета булып иҫәпләнгән, әмма хәҙерге ваҡытта ул Койпер поясындагы иң ҙур объекттарҙың берһе булып һанала.
Койпер поясындағы күп объекттар кеүек, Плутон таш һәм боҙҙан ғибәрәт: уның массаһы Айҙан 5 тапкыр, ә күләме — 3 тапҡыр кәмерәк. Плутон орбитаһы ҙур эксцентриситетлы һәм эклиптика яҫылыҡҡа бик ауышҡан.
Үҙ орбитаһы эксцентрисетлы булыу сәбәпле Плутон ваҡыт-ваҡыт Ҡояшҡа 29,6 а. б. (4,4 млрд км) яҡыная (Ҡояшка Нептунға карата якынрак була), һуңынан 49,3 а. б. (7,4 млрд км) йырағая. Плутон һәм аның иң ҙур эйәрсене Харонды йыш ҡына ҡуш планета тип иҫәпләйҙәр, сөнки системаның үҙәге Плутон тышында урынлашҡан.
Бынан тыш Плутондың тағы өс эйәрсене бар — 2005 йылда асылған Никта һәм Гидра һәм 2011 йылдың 20 июлендә асылған P4 исемле иң бәләкәй эйәрсене.
1930 йылда асылған Плутон 2006 йылға тиклем планета булып иҫәпләнде. Әммә XX быуат аҙағанда һәм XXI быуат башында Ҡояш системһының тышҡы өлөшөндә бик күп объеттар астылар. Уларҙың иң билдәлеләре Квавар, Седна, һәм плутондан 27 % ауырыраҡ Эрида. 2006 йылдың 24 авгусында Халыҡ-ара астрономия союзы беренсе мәртәбә «планета» төшөнсәһенә аңлатма бирә. Плутон был төшөнсәгә эләкмәй. Халыҡ-ара астрономия союзы Плутонды Эрида һәм Церера менән бергә карлик планеталар тип иҫәпләй.
Химик элемент Плутоний Плутон хөрмәтенә аталған .
# Тендер (Месна ҡушылдығы)

Тендер — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Месна йылғаһының уң ярына тамағынан 71 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Тендер (Месна ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000312103000051639
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005163
* Бассейн коды — 03.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Тала-Су

Тала-Су — Рәсәйҙәге йылға. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тызыл (464) йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 6,1 км.

# Тала-Су
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баксан, Черек йылғаһыҙ . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07020000712108200004697
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200469
* Бассейн коды — 07.02.00.007
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Зыязитдинов

Зыязитдинов — фамилия.
# Янаульские зори (гәзит)

«Янаульские зори» (татар. Яңавыл таңнары) Яңауыл районы һәм Яңауыл ҡалаһының ижтимағи-сәйәси гәзите, аҙнаһына дүрт тапҡыр — шишәмбе, шаршамбы, кесаҙна, шәмбе көндәрендә урыҫ һәм татар телдәрендә баҫыла.

# Янаульские зори (гәзит)
## Ҡаҙаныштары

* «Яңауыл таңдары» гәзите хәбәрсеһе Раушания Ғарифуллина Рәсәйҙең инновациялы төбәктәре ассоциацияһы һәм ЭЛАР корпорацияһы йыл һайын ойошторған журналистарҙың III Бөтә Рәсәй бәйгеһендә «Мәҙәниәт» номинацияһында урындағы мәктәптәрҙә ҡулланылған яңы технологиялар хаҡындағы мәҡәләһе өсөн «Алтын стилус-2015» премияһына лайыҡ булды>.
* «Яңауыл таңдары» гәзите хәбәрсеһе Илдар Шәрипов Рәсәйҙең Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы үткәргән «Батырлыҡ йондоҙлоғо — 2015» VII Бөтә Рәсәй фестиваленең «Геройҙың йөҙөнә ҡара» (урыҫса «Вглядись в лицо героя») фотоконкурсында еңеүсе тип табылды.
# Хута-Яха

Хута-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Паюта-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Хута-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300046731
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304673
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Уң Ажарма

Уң Ажарма — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ажарма йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.

# Уң Ажарма
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010900112115200033797
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203379
* Бассейн коды — 13.01.09.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Никитин яланғаслыҡтары

Никитин яланғаслыҡтары (рус. Никитинские обнажения меловых и палеогеновых отложений ) — диңгеҙ фаунаһы менән өҫкө юра ҡомташтарынан торған геологик тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965).

# Никитин яланғаслыҡтары
## Тасуирламаһы

Дөйөм ҡалынлығы яҡынса 9 метр булған аҡбур һәм палеоген ултырмаларының сиге буйындағы төп геологик киҫелеш, ҡалынлығы 50 м-ҙан да кәм түгел тип баһалана. Майҙаны 2,6 га.
Көйөргәҙе районы Яңы Ҡалта ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 4 саҡрым алыҫлыҡта Оло Юшатыр йылғаһының уң ярында, Ырымбур өлкәһе Яңы Никитино ауылынан төньяҡтараҡ урынлашҡан. Маастрихт ярусының яҙыу аҡбурынан, палеоцендың һәм эоцендың һоро-йәшел һәм йәшел ҡомташтарынан, опокаларынан, балсыҡтарынан, окисланған сидериттарынан тора. Палеоген тоҡомдары составында тимер гидроокиселдары, пирит бар. Диатом ылымыҡтар табылған. Яланғаслыҡтар тәүге тапҡыр Вахрушев Георгий Васильевич тарафынан 1940 йылда тасуирлана. 1950 йылда О. С. Адрианова, 1958 йылда В. Л. Яхимович тарафынан тикшерелә. Участка диңгеҙ фаунаһы булыуы һәм файҙалы ҡаҙылмалар составының байлығы арҡаһында ҡыҙыҡлы.
Ҡомартҡы эталон, ғилми әһәмиәткә эйә.
Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2018 йылдың 11 апрелендәге 163-сө Ҡарары менән төҙөлөш материалдарын сығарыу (ҡом, гипс), теләһә ниндәй төҙөлөш, тәбиғәт ҡомартҡыһының торошон насарайтыусы ниндәй ҙә булһа хужалыҡ эшмәкәрлеге тыйыла.
# Борки (Тербун районы)

Борки — Липецк өлкәһе Тербун районындағы ауыл. Борки — ауыл биләмәһе үҙәге. Олым йылғаһы ҡалҡыулығында, Кесе Борки ауылынан түбәнерәк, урынлашҡан.
Ауыл Олым йылғаһы кисеүе урынында нигеҙләнгән, ошо ерҙә, риүәйәттәр буйынса, Алтын Урҙа өсөн яһаҡ тупланған булған. 1673 йылғы документтарҙа Борки ауыл булараҡ билдәләнгән, ә һуңғараҡ, 1778 йылда, ауылда сиркәү булғаны күрһәтелгән.
Атамаһы борок — имән һүҙенән алынған..
Борки ауылында XVIII быуатҡа ҡараған готик стилендәге парк һәм йорт һаҡланып ҡалған.

# Борки (Тербун районы)
## Борок усадьбаһы (Борок замогы)

Ауылда Борок Усадьбаһы бар, уны шулай уҡ Борок замогы тип йөрөтәләр. Ул Липецк өлкәһендә XIX быуаттың аҙаҡҡы сирегенә ҡараған берҙән-бер инглиз готик стилендәге архитектура ҡомартҡыһы (төбәк) архитектура ҡомартҡыһы булып һанала. Замок авторы — XIX быуат аҙағы — XX быуат башында билдәле Петербург архитекторы Александр Иванович фон Гоген. ХХ быуат башында усадьбаға иимператор Николай II-ҙың ике туған ҡустыһы бөйөк кенәз Андрей Владимирович хужа була.

# Борки (Тербун районы)
## Борки ауылы Бөйөк Ватан һуғышы осоронда

1942 йылдың йәйендә Курск өлкәһе Тербуны районында немец илбаҫарҙарына ҡаршы тиңһеҙ һуғыш бара. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының бик күп яугиры ошо районда, атап әйткәндә, Борки ауылында, ғәзиз башын һала. 1968 йылдың 9 майында ауыл үҙәгендә Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугирҙарға һәйкәл асыла. Мемориал композияһының үҙәгендә — совет һалдатының монументаль скульптураһы: яурынына мылтығын һалған, тулы обмундирование кейемендәге һалдат аяуһыҙ һуғыш михнәттәренә ҡаршы торорға әҙер һәм һәләк булған яуҙаштары алдында башын эйгән. Гранит плиталарында яуҙан ҡайтмаған ауыл кешеләренең исемдәре яҙылған. Мемориал шулай уҡ Борки ауылы тирәһендә алыштарҙа һәләк булған һәм ошонда Туғанлыҡ ҡәберлегендә һуңғы төйәген тапҡан яугирҙарҙың исемдәрен мәңгеләштерә.

# Борки (Тербун районы)
## Ҡыҙыҡлы факттар

Ауылдың иң боронғо өлөшө Бельбека атамаһын йөрөтә (Ҡырымда иң ҙур йылға исеме). Урындағы легендаға ярашлы, ҡырым ханы Белбек 1555 йылда бында туҡтап киткән, ваҡытлыса ошонда йәшәгән, татарҙарҙың төп көстәре Борки ауылынан 90 саҡрымда ятҡан Судбищи ауылында ҡыйратылған була.

# Борки (Тербун районы)
## Билдәле шәхестәр

* Музыкант, романстар авторы М. Н. Офросимов (1840 йылда тыуған)
# Түбәнге Тар-Тагай

Түбәнге Тар-Тагай — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чулышман йылғаһының һул ярына тамағынан 133 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Түбәнге Тар-Тагай
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100112115100001807
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100180
* Бассейн коды — 13.01.01.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1