yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Летняя Рассоха (Попья ҡушылдығы)

Летняя Рассоха — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Попья йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Летняя Рассоха (Попья ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000036906
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003690
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Воя (Ликина ҡушылдығы)

Воя — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ликина йылғаһының уң ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Воя (Ликина ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200009533
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200953
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Вотроса

Вотроса — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кирва йылғаһының уң ярына тамағынан 5,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Вотроса
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200112110000006405
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000640
* Бассейн коды — 08.01.02.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ғалина Рима Барый ҡыҙы

Ғалина Рима Барый ҡыҙы (9 март 1952 йыл) — педагогик хеҙмәт ветераны, үҙешмәкәр композитор. 1977—1984 йылдарҙа Баймаҡ районы Ленин орденлы «Йылайыр» совхоз-техникумының балалар музыка мәктәбе директоры; 1984—1995 йылдарҙа — Урғаҙа урта мәктәбе, 1995—2008 йылдарҙа хәҙерге Сибай педагогия колледжы уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1994), Бөйөк Октябрь социалистик революцияһының 70 йыллығына арналған Бөтә Союз халыҡ ижады фестивале лауреаты (Мәскәү, 1978).

# Ғалина Рима Барый ҡыҙы
## Биографияһы

Рима Барый ҡыҙы Ғалина 1952 йылдың 9 мартында Башҡорт АССР-ы Баймаҡ районы Түбә ауылында тыуған. Икенсе һанлы Түбә урта мәктәбен тамамлағас, пионервожатый булып эш башлай. 1973 йылда Учалы музыка училищеһына уҡырға инә һәм 1977 йылда уны уңышлы тамамлап, «Йылайыр» совхозына эшкә килә. Бында балалар музыка мәктәбен асыуҙа ярҙамлаша. 1977—1984 йылдарҙа был мәктәптең директоры булып эшләй. «Йылайыр» совхозында ҙур халыҡ инструменттары ансамблен ойоштора. Ансамбль Ырымбур, Силәбе өлкәләрендә, Башҡортостандың бик күп ҡала, райондарында, телевидениела сығыш яһай, 1978 йылда Мәскәү ҡалаһында уҙған Бөтә Союз халыҡ ижады фестивале лауреаты исеменә лайыҡ була.
1984—1995 йылдарҙа — Урғаҙа урта мәктәбе, 1995—2008 йылдарҙа хәҙерге Сибай педагогия колледжы уҡытыусыһы. 2009 йылдан хаҡлы ялда, дин юлында, шиғырҙар, йырҙар ижад итә.

# Ғалина Рима Барый ҡыҙы
## Ижады

50-ләп йыр авторы. Иң билдәле йырҙары:
* «Юҡһыныу» (Шәриф Биҡҡол һүҙҙәре):
* «Күк үләндәр», «Шәл бәйләнең, әсәй» (Ғалим Дәүләтов һүҙҙәре);
* «Йәшлек бит ул»-«Дәүерҙәр» (Мәүлит Ямалетдинов һүҙҙәре);
* «Яратам мин йәшәргә» (һүҙҙәрен үҙе яҙған).
Йырҙарын билдәле йырсылар : Гөлсөм Бикбулатова, Ғәзим Ильясов, Алһыу Бәхтиева, Фәрүәз Урманшин һәм композиторҙың үҙенең уҡыусылары Руслан Ғәзизов, Йәғәфәр Нәҙершиндар башҡара.
Балалар өсөн «Бесәй», «Күркәм Сибай — йәшлек ҡалаһы» исемле йырҙар китабы авторы.

# Ғалина Рима Барый ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1994).
# Гнилопять

Гнилопьять (укр. Гнилоп'ять) — Украиналағы йылға. Винница һәм Житомир өлкәләре аша көньяҡ йүнәлештә аға. Тетерев йылғаһының уң ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 99 километр. Бассейн майҙаны — 1312 км².
# Маркранштедт

Маркранштедт (нем. Markranstadt) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 14981 кеше йәшәй. Майҙаны — 58,27 км². Диңгеҙ кимәленән 119 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 4420 һәм автомобиль коды L.
# Вольва (Кама ҡушылдығы)

Вольва — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кама йылғаһының уң ярына тамағынан 1206 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Вольва (Кама ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100001419
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100141
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Юн-Яга-Коче

Юн-Яга-Коче — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Юн-Яга йылғаһының уң ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Юн-Яга-Коче
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000087976
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008797
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Баганенок

Баганенок — Рәсәй йылғаһы. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Баган йылғаһының һул ярына тамағынан 129 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 180 км.

# Баганенок
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тополь күле һәм Бурла йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Обь һәм Иртыш йылғалары араһындағы тымыҡ район.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13020000412115200052775
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115205277
* Бассейн коды — 13.02.00.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Шафран (шифахана)

Шафран шифаханаһы — Башҡортостан Республикаһы Әлшәй районының Шафран ауылында урынлашҡан климат һәм ҡымыҙ менән дауалаусы ойошма.

# Шафран (шифахана)
## Урынлашыуы

Шифахана Өфөнән 138 км көньяҡ-көнбайыштараҡ, Шафрантимер юлы янында , Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығының итәгендә, диңгеҙ кимәленән 230—250 м бейеклектә урынлашҡан. .

# Шафран (шифахана)
## Климаты

Климаты континенталь. Ҡыш уртаса һалҡын (ғинуарҙа уртаса т. −15оС), йәй йылы, яҡты (июль айында уртаса +19ос). Уртаса яуым-төшөм миҡдары — йылына 400 мм самаһы. Ҡояшлы сәғәттәр һаны — йылына 2055. .

# Шафран (шифахана)
## Тарихы

Беренсе шәхси ҡымыҙ менән дауалау йорто 1882 йылда тайный советник ҡатыны О. В. Шафранова тарафынан асыла. Йәйге осорҙа 60-ҡа яҡын кешегә хеҙмәт күрһәтелгән.
Бер аҙҙан Шафран станцияһы янында ҡымыҙ менән дауалаған тағы бер нисә йорт эшләй башлай.
1919 йылда «Дөйөм дәүләт әһәмиәтендәге дауалау урындары тураһында»ғы декрет менән бәйле, улар базаһында 360 койкаға иҫәпләнгән хәҙерге Шафран дөйөм дәүләт шифаханаһы ойошторола. Беренсе тапҡыр курорт эшен фән менән бәйләп, ҡымыҙ менән дауалауҙы фәнни нигеҙгә ҡуйып, берҙәм шифахана режимын эшләргә тәҡдим ителгән.
1923 йыл дауалау миҙгелендә санаторийҙа 460 ауырыу дауалау курсы уҙа һәм 92,9 процент ауырыуҙарҙың яҡшы һөҙөмтәләренә ирешелә. «Шафран» шифаханаһы ул йылдарҙа уҡ сит илдә лә таныла.
1923 йыл дауалау миҙгелендә Америка полковнигы Белл миссияһы вәкиле үтенесе буйынса, Шафранға дауалау курсы үтергә Американың алты гражданы килә. Һуғыш ваҡытында санаторий яралылар өсөн госпиталь булараҡ эшләй. 1960 йылда Башҡортостан республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының шул саҡтағы баш урологы, Башҡорт медицина институты профессоры Леонид Петрович Крайзельбурд тырышлығы менән урология бүлеге асыла.
Санаторий биналарында Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында 2576-сы эвакогоспиталь урынлаштырыла, унда 1943 йылға тиклем яралылар, артабан туберкулез менән ауырыусылар дауалана.
1960 йылдан — Башҡортостан Республикаһының туберкулездың төрлө формаларын (үпкә, һейҙек системаһы, ҡорһаҡ ҡыуышлығы органдары зарарланыуы) ҡымыҙ менән йыл әйләнәһенә дауалау өсөн 460 койка (1994) иҫәпләнгән санаторий. Шуға бәйле күп ауырыуҙарҙы (специфик булмаған үпкә һәм тын алыу юлдары, ашҡаҙан-эсәк тракты, йөрәк-ҡан тамырҙары системаһы һ. б. сирҙәр) дауалау үткәрелә.

# Шафран (шифахана)
## Дауалау ысулдары

Төп дауалау ысулдары: ҡымыҙ һәм климат; диеталар, дауалау физкультураһы, физиотерапия, бактерияға ҡаршы һәм патогенетик дауалау киң ҡулланыла.
Санаторийҙың клиник, биохимик, бактериологик лабораториялары бар. Рентгенология, функциональ диагностика, эндоскопия, стоматология, физиотерапевт. һ. б. кабинеттар эшләй. Үҙенең ярҙамсы хужалығы, ҡымыҙ оҫтаханаһы дауаланыусыларҙы урындағы продукция менән тәьмин итә.
# Мүк еләге

Мүк еләге (рус. Клю́ква, лат. Oxycóccus) — арса һымаҡтар ғаиләһенән күп йыллыҡ, йыл буйына йәшел, 75 см тиклем оҙонлоҡтағы ҡаты еп рәүешле түшәлеп үҫкән һабаҡлы мәңге йәшел түшәлеүсән бәләкәй ҡыуаҡлыҡ.

# Мүк еләге
## Ҡылыҡһырлама

Япрағы оҙонса — йомортҡа формаһында, ҡалын, ҡыҫҡа һаплы. Сәскәһе оҙон сәскә һабында, ал төҫтә; касаһы һәм тажы 4 бүлемле, һеркәсе 8. Сәскәлеге тәлгәш һымаҡ. Май—июндә алһыу ҡыҙыл сәскә ата. Емеше — һутлы ҡарағусҡыл ҡыҙыл еләк, август—сентябрҙә өлгөрә һәм үҫемлектә ҡар аҫтында яҙға тиклем һаҡлана. Башҡортостандың Урал алдының һәм Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының төньяҡ өлөшөндә күтәренке һәм күсмә һаҙлыҡтарҙа үҫә. Дарыу үҫемлеге. Составында С, В1, В2 витаминдары, каротиндар, органик кислоталар, пектиндар, эфир майҙары булған еләген яңы йыйылған һәм эшкәртелгән килеш аҙыҡ итеп ҡулланалар. Япрағы сәй эсемлеге әҙерләү өсөн файҙаланыла. Яҙға тиклем тәмен юғалтмай. Ваҡ емешле. Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.

# Мүк еләге
## Таралыуы

Мүк еләге һаҙлыкта үҫә, яҡтылыҡ яратыусан. 4 төрө билдәле, Евразияның һәм Төньяҡ Американың субарктик һәм уртаса бүлкәттәрендә таралған. Башҡортостанда 2 төрө үҫә. Тик бик һирәк осрай.
* Сәскә атыусы мүк еләге. Германия
# Ҡазанһыу

Казанһыу (йә Ҡазан йылғаһы) — Волганың һул ҡушылдығы. Арса районының Ҡазанбаш ауылы янында башлана. Ҡазан ҡалаһы аша уҙып, Волгаға ҡушыла. Оҙонлоғо — 140 км, бассейндың майҙаны — 2600 км2. Төп ҡушылдыҡтары: Ия, Аты, Кешмәш, Верезника, Каменка йылғалары. 1978 йылдан Татарстан, тәбиғәт иҫтәлеге.
Куйбышев һыуһаҡлағысы яһағандан һуң йылға көсәйтелгән, ә тамаҡ бер нисә урыны километрга бер яҡ ситкә көньяҡҡа күскән.

# Ҡазанһыу
## Тасуирлау

Йылға оҙонлоғо 140 км, бассейн майҙаны — 1 200 км2

# Ҡазанһыу
## Ҡушылдыҡтар

Ия, Бирәзә, Аты, Красная, Шимяковка, Сула, Солодка, Сухая; Кисмәҫ, Каменка, Киндерле, Нисә, Косинка, Шишмә.
# Собханғол Килтәков

Собханғол Килтәков (1720 йыл, Сүрәкәй (Нуғай) ауылы — 4 февраль (17 февраль), 1774 йыл, Көңгөр) — Пугачёв етәкселегендәге 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы ҡатнашыусыһы, 1774 йылдан баш күтәреүселәр полковнигы. Башҡорт.

# Собханғол Килтәков
## Тормош һәм яу юлы

1720 йылда Сүрәкәй (Нуғай) ауылында тыуған. 1765 йылдан Рәсәй империяһы Себер юлы Түбәләҫ улусы старшинаһы.
1773 йылда уның командаһында 91 хужалыҡ һаналған. 1773 йылдың декабрь уртаһында үҙенең улусынан саҡырылған 25 башҡорттан торған командаһы менән атаман И. С. Кузнецов отрядына ҡушылған. Ғәскәре менән 22 декабрҙә Һатҡы заводына, 24 декабрҙә — Златоуст заводына килә; Златоуст, Оло Ҡытау (Катав-Ивановск), Һатҡы заводтарында урындағы үҙидаралыҡ органдарын ойоштороуҙа ҡатнашҡан. Бердский баш күтәреү үҙәгенә пушка, ҡорал, һуғыш кәрәк-яраҡтары, аҡса оҙатҡан.
1774 йылдың ғинуар башында 50 яугиры менән Салауат отряды сафтарында Красноуфимскиҙы, 23-24 ғинуарҙа Көңгөрҙө алыуҙа ҡатнашҡан. Салауат Юлаев киткәндән һуң Сура Рәсүлев менән берлектә башҡорт-татар отрядына етәкселек иткән. Ғинуар һуңында, Cура Рәсүлев етәкселегендә башҡорт атлылары сигенгән саҡта, баш күтәреүселәр етәкселәре араһындағы конфликт арҡаһында, атаман М. Е. Мальцев ҡушыуы буйынса, атаман И. Н. Зарубиндың секретары И. И. Суконников уны ҡулға алған.
1774 йылдың 4 февралендә Пермь провинциаль канцелярияһында Собханғол Килтәковтан һорау алғандар. Язаларға дусар ителә һәм генерал-аншеф А. И. Бибиков ҡушыуы буйынса Көңгөрҙә аҫып үлтерелә.
Собханғол Килтәковтың һәләк булғанын ишетеп белгән Салауат Юлаев, 1775 йылдың 25 феврвалендә Йәшерен экспедицияның Мәскәү бүлексәһендә һәм 5 майында Өфө провинциаль канцелярияһында унан һорау алғанда, үҙ хәлен бер аҙ еңеләйтеү маҡсатынандыр, моғайын,
тип яуаплылыҡты ситләштерергә тырышып ҡараған. Килтәковҡа полковник дәрәжәһен дә Себер юлында отряд туплаған И. Н. Грязнов бирҙе, тип белдергән Салауат Юлаев…".

# Собханғол Килтәков
## Ғаиләһе

Крәҫтиәндәр һуғышы батыры Собханғол Килтәковтың ике ҡатынынан тыуған улдары — Арыҫлан(1743), Байғазы(1754), Күсәрбай(1768), Һөйәрғол (1774).
# Гаревка (Кыртомка ҡушылдығы)

Гаревка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кыртомка йылғаһының уң ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Гаревка (Кыртомка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тагил йылғаһыТүбәнге Тагил ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501512111200005873
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200587
* Бассейн коды — 14.01.05.015
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Шубинка (Бехтемир ҡушылдығы)

Шубинка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бехтемир йылғаһының һул ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Шубинка (Бехтемир ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100212115100001356
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100135
* Бассейн коды — 13.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Никольская Раиса Ивановна

Раиса Ивановна Никольская (1912—1994) — совет ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Социалистик Хеҙмәт Геройы.

# Никольская Раиса Ивановна
## Биографияһы

Раиса Ивановна Никольская 1912 йылда Рәсәй империяһының Екатеринодар, хәҙер Краснодар ҡалаһында тимер юлсы ғаиләһендә тыуған.
Мәктәптән һуң Кубань ауыл хужалығы институтын (хәҙер Кубань дәүләт аграр университеты) тамамлап, уның тупраҡ фәне кафедраһында эшләй. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында институт Урта Азияға эвакуациялана; Раиса Ивановна бәләкәй балалары менән Геленджикҡа күсеп килә. Һуғыш йылдарында икмәк заводында лаборант булып эшләй, һуңынан баш технолог һәм лаборатория мөдире була. «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнә. . Һуғыштан һуң ВКП(б)/КПСС-ҡа инә. 1951 йылда партияның Геленджик район комитеты секретары итеп һайлана, ә 1956 йылда «Геленджик» виноградсылыҡ совхозын етәкләй.
Йәш директор булараҡ хужалыҡты ала, ул 120 гектар ерҙән, йөк машинаһы һәм тракторҙан тора. 1984 йылда пенсияға киткәндә, совхоз дүрт бүлексәгә тиклем ҙурая, 10 мең тоннанан ашыу уңышы менән 1300 гектар виноград баҡсаһы булған Ул етәкселек иткән йылдарҙа совхоз виноград баҡсаһының майҙанын байтаҡҡа киңәйтә, «Алиготе Геленджик». «Кабарне Мысхако», «Рислинг Мысхако», «Черные глаза», «Мускат янтарный», «Совиньон Геленджик», «Южная ночь», «Жемчужина России» кеүек маркалы шараптарҙың 500 декалитры оҙаҡ һаҡланыуға ҡуйыла. «Геленджик» совхозының шараптары халыҡ-ара күргәҙмәләрҙә күп алтын, көмөш һәм бронза миҙалдар менән бүләкләнә.
1974 йылда совхоз илдең сәнәғәт үҙәктәренә һәм крайҙың курорттарына планлы 1392 тонна урынына 1420 тонна виноград оҙата, килемдең суммаһы 2 021 миллиона һум тәшкил итә. СССР Юғары Советы Президиумының 1975 йылдың 10 февралендәге указы менән Бөтә Союз социалистик ярышта өлгәшкән уңыштары, дәүләткә игенселек һәм малсылыҡ продукттарын етештереүҙе һәм һатыу буйынса заданиены үтәүҙә туғыҙынсы биш йыллыҡта күрһәткән хеҙмәт батырлығы өсөн Раиса Ивановна Никольскаяға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
Производство менән бер рәттән, йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә — шарап етештереүселәр һәм виноград үҫтереүселәрҙең бөтә донъя конгресында ҡатнаша, Геленджик ҡала советына бер нисә тапҡыр депутат итеп һайлана, «Белем» йәмғиәтенең ҡала рәйесе, «СССР-Франция» дуҫлыҡ йәмғиәтенең беренсе ҡала рәйесе була. «Агропромышленное предприятие „Геленджик“» эшенең авторы.
1984 йылда пенсияға сыға, хаҡлы ялда булып Геленджикта йәшәй, ветерандар советы рәйесе урынбаҫары булып тора.
1994 йылдың 22 авгусында Геленджикта вафат була. Марьина Роща ауылы зыяратында ерләнә.
«Геленджик» совхоз идаралығы бинаһында Р. И. Никольскаяға мемориаль таҡта ҡуйылған.

# Никольская Раиса Ивановна
## Ҡаҙаныштары

* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1957), «Почёт Билдәһе» ордены (1966) һәм Октябрь Революцияһы ордены (1971), миҙалдар менән бүләкләнә.
* «Геленджик ҡалаһының почётлы гражданы» исеменә лайыҡ була.
# Рюмина

Рюмина — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мокза йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Рюмина
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300212110000010934
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001093
* Бассейн коды — 08.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Салауат (йыр)

«Салауат» — башҡорт халыҡ йыры, ҡыҫҡа көй. Тарихи йырҙар төркөмөнә ҡарай.

# Салауат (йыр)
## Тарихы

«Салауат» йырын тәүге тапҡыр 1937 йылда Л. Н. Лебединский Әбйәлил районы Асҡар ауылында йәшәүсе Б. М. Мәһәҙиеванан яҙып ала һәм «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығында баҫтыра. Шулай уҡ 1938 йылда Л. Н. Лебединский Башҡортостан Республикаһының Дыуан районы Иҫке Хәлил ауылында тыуып үҫкән яҙыусы Низам Ҡәриповтан яҙып ала. Был йыр марш көйөндә башҡарыла, мажорлы, дәртле тонда.
Йырҙың З. Ғ. Исмәғилев, Ғ. З. Сөләймәнов яҙып алған варианттары ла бар. Лиро‑эпик характерҙағы йыр. Йырҙа Салауат Юлаев данлана һәм батша, баярҙар, завод хужалары, башҡорт байҙары һәм мырҙалары фашлана.
Унда Салауат Юлаевҡа дан йырлана һәм батша, баяр һәм завод хужалары, башҡорт байҙары һәм мырҙалары фашлана. Көй варианттарында орнаментиканан ситкә китеү, өс тауышлы аккорд тауыштары буйынса көй ағышы, кварта һәм ярым тон интонациялары, диатоника, лад алмашыныуы күҙәтелә, көй үҙгәреүсәнлеге хас. Йыр профессиональ музыкала (операларҙа, балеттарҙа, сюиталарҙа, симфонияларҙа) етеҙ темпта башҡарыла, яңғырашы ҡаһарман юғарылығында.

# Салауат (йыр)
## Йырҙың тексы

Салауат нисә йәшендә,
Йәшел ҡамсат бүрке башында.
Булғадир булған, ай, Салауат
Егерме лә ике йәшендә.
Яланда йөрөгән йылҡыны
Алалары бар ҙа буҙы юҡ.
Яуҙарҙы ҡырған Салауат,
Атҡынайы ҡайтты, үҙе юҡ.
Йүрүҙән һыуы туғайы,
Сырлап ҡына осор турғайы.
Салауат менән Юлайҙың
Сыңғырайҙыр тимер бығауы.
Салауат йөрөгән кир аттың
Ялғынаһын кемдәр тараған.
Салауаттың һиҙгер күҙҙәре
Алыҫтарға текләп ҡараған.
Йырҙың көйө Н. К. Чемберджиҙың «Ҡарлуғас», М. В. Ковалдең «Емельян Пугачёв», «Салауат Юлаев» операларында, «Тау бөркөтө» балетында, Д. Д. Хәсәншиндың башҡорт халыҡ музыка ҡоралдары оркестры өсөн симфонияһында, А. С. Ключарёвтың «Салауат» тигән симфоник поэмаһында, З. Л. Компанеецтың "Башҡорт сюитаһы"нда, Б. Бикбайҙың «Салауат» пьесаһы буйынса ҡуйылған спектаклгә Х. Ф. Әхмәтовтың, М. Кәримдең «Салауат. Өн аралаш ете төш» пьесаһы буйынса ҡуйылған спектаклгә З. Ғ. Исмәғилевтең музыкаһында, Башҡорт халыҡ темаһына ике увертюраһында ҡулланыла. Йырҙың тәүге строфалары Башҡортостан радиоһының музыкаль сигналы сифатында уйнатыла.

# Салауат (йыр)
## Башҡарыусылар

Башҡарыусылар — В. М. Мостафин,Ғ. С. Әлмөхәмәтов.
# Ҡыҙыл ауыл Советы (Әлшәй районы)

Ҡыҙыл ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Әлшәй районы муниципаль районындағы административ-территориаль һәм муниципаль берәмек. «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статустары һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законға» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.