yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Одервиц

Одервиц (нем. Oderwitz) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 5520 кеше йәшәй. Майҙаны — 35,92 км². Диңгеҙ кимәленән 350 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 2791 һәм автомобиль коды GR.
# Сорваж (Түбәнге Лупья ҡушылдығы)

Сорваж — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Түбенге Лупья йылғаһының һул ярына тамағынан 77 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Сорваж (Түбәнге Лупья ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000024327
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002432
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Швайштейн Моисей Хаимович

Швайштейн Моисей Хаимович (2 октябрь 1936 йыл) — скрипкасы, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Профессор (1993). Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1995).

# Швайштейн Моисей Хаимович
## Биографияһы

Моисей Хаимович (Михаил Ефимович; Швайштейн 1936 йылдың 2 октябрендә Белоруссия ССР-ның Витебск ҡалаһында тыуған.
1954 йылда Өфө музыка училищеһын (педагогы М. Г. Файн), 1959 йылда — П. И. Чайковский исемендәге Мәскәү дәүләт консерваторияһын (педагогы М. Б. Питкус) тамамлаған.
Консерваторияны тамамлағандан һуң 1959-1962 йылдарҙа Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында оркестр солисы һәм концертмейстеры булып эшләй. 1959 йылдан — Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы.
Концерт эшмәкәрлеге менән бер үк ваҡытта 1962-1972 йылдарҙа Өфө сәнғәт училищеһында ҡыллы ҡоралдар бүлегендә, 1972 йылдан — Өфө сәнғәт институтында уҡытыусы булып эшләй, 1986 йылдан — ҡыллы музыка ҡоралдары кафедраһы мөдире, профессор (1993).

# Швайштейн Моисей Хаимович
## Уҡыусылары

Швайштейн Моисей Хаимовичтың уҡыусылары — скрипкасылар Л. Айкаев, Л Минибаева, Ф. Ситдиҡова, Н. Кириллова.

# Швайштейн Моисей Хаимович
## Хеҙмәттәре

Моисей Хаимович Швайштейн — 20 ғилми-методик эштәр, ике скрипка өсөн пьесалар йыйынтығы авторы (Өфө, 1982, 1986).
«Мелодия» фирмаһында уның башҡарыуында башҡорт композиторҙарының скрипка музыкаһы яҙылған 2 диск сығарылған.

# Швайштейн Моисей Хаимович
## Репертуары

Сит ил әҫәрҙәре, рус классикаһы, хәҙерге заман, шул иҫәптән башҡорт композиторҙары, әҫәрҙәре.

# Швайштейн Моисей Хаимович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1995)
* БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1972)
# Ҡоро Ирса

Ҡоро Ирса — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе, Сыуаш Республикаһы, Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ирса йылғаһының һул ярына тамағынан 6,7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км./Башҡорт википедияһы//

# Ҡоро Ирса
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500212110000037881
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003788
* Бассейн коды — 08.01.05.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Пурим

Пури́м (йәһ. פורים‎, никудлы имләһендә פּוּרִים, уҡыу: [pu'Rim] (Pûrîm, Пурим) — йәрәбәләр; берлек һанында פּוּר, аккадса pūru һүҙенә яҡын) − йәһүд байрамы. Адар айының 14 көнөндә байрам ителә.

# Пурим
## Тарихы

Пурим байрамы Фарсы Империяһында йәшәгән йәһүҙиләрҙең үлтереүҙән ҡотолоу иҫтәлегенә байрам ителә. Традиция буйынса йәһүҙиләрҙе үлтереү Ахашверош (Артаксеркс) батшаһына уның фавориты Һаман тәҡдим иткән, тип иҫәпләй.
* Был байрам тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
# Байҡы-Юныс ауыл Советы (Ҡариҙел районы)

Байҡы-Юныс ауыл Советы — Ҡариҙел районы составындағы 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы). Почта индексы — 452386. ОКАТО коды — 80234818000. Байҡыбаш ауыл Советы ауыл биләмәһе менән берләштерелә. 1991 йылдың 1 июлендә ойошторола.

# Байҡы-Юныс ауыл Советы (Ҡариҙел районы)
## Ауыл Советы составы

Байҡы-Юныс — административ үҙәк, Асҡыш ауылы

# Байҡы-Юныс ауыл Советы (Ҡариҙел районы)
## Тарихы

Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1991 йылдың 1 июлендәге «Ҡариҙел районында Байҡы-Юныс ауыл Советын ойоштороу тураһындағы» 6-2/273 һанлы указы хәбәр итә:
   * Ҡариҙел районының Байҡы-Юныс ауылында административ үҙәк менән Байҡы-Юныс ауыл Советын ойошторорға.
   * Тигермән ауыл Советынан Байҡы-Юныс һәс Асҡыш ауылдарын сығарып Байҡы-Юныс ауыл Советы составына индерергә.
   * Тигермән ауыл Советының административ үҙәген Байҡы-Юныс ауылынан Тигермән ауылына күсерергә.
   * Байҡы-Юныс ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы билдәләргә.
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә:
   * Байҡыбаш ауылында административ үҙәге менән, «Байҡыбаш» атамаһын һаҡлап, Байҡыбаш һәм Байҡы-Юныс ауыл Советтарын берләштерергә.
   * Байҡы-Юныс ауыл Советының Байҡы-Юныс, Асҡыш ауылдарын Байҡыбаш ауыл Советы составына индерергә.
   * Байҡыбаш ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
   * Иҫәп мәғлүмәттәренән Байҡы-Юныс ауыл Советын алып ташларға

# Байҡы-Юныс ауыл Советы (Ҡариҙел районы)
## Географик урыны

2008 йылға Асҡын районы, Тигермән ауыл Советы, Әртәкүл ауыл Советы, Иҫке Аҡбүләк ауыл Советы, Байҡыбаш ауыл Советы муниципаль берәмектәре менән сиктәш ( «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы»).
# Мысенг-Соим

Мысенг-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Атлым йылғаһының уң ярына тамағынан 130 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Мысенг-Соим
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300019184
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301918
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Шәжәрә

Шәжәрә — башҡорт ырыуҙарының йыляҙмаһы. Шәжәрәгә ырыу башлыҡтары исемдәре, тарихи ваҡиғалар тураһында мәғлүмәттәр, ырыу тормошондағы мөһим үҙгәрештәр индерелгән. Һәр башҡортҡа ырыу шәжәрәһен белеү мотлаҡ бурыс тора.
# Севастополь

Севасто́поль йәки Аҡъяр (укр. Севастополь, 1797—1826 йй. — Ахтиар) — Ҡара диңгеҙ яр буйында Ҡырым ярмутрауының көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан ҡала. Туңмай торған сауҙа һәм балыҡ тотоу диңгеҙ порты, сәнәғәт, фәнни-техник, рекреацион һәм тарихи-мәҙәни үҙәк. Герой-ҡала исемен йөрөтә. Севастополдә Рәсәй Федерацияһы Ҡара диңгеҙ флотының төп хәрби-диңеҙ базаһы урынлашҡан.
Севастополдең дәүләткә ҡарағанлығы был территорияны контролдә тотоусы Рәсәй Федерацияһы һәм Украина араһында бәхәсле булып тора. Рәсәйҙең федератив ҡоролошона ярашлы Севастополь Рәсәй Федерацияһы субъекты — федераль әһәмиәтендәге ҡала булып тора. Украинаның административ бүленешенә ярашлы, Севастополь Украинаның төбәге — махсус статуслы ҡала булып тора.

# Севастополь
## География

Севастополь ҡалаһы Ҡырым ярымутрауының көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә Гераклей ярымутрауында урынлашҡан. Ҡаланың тарихи үҙәге Севастополь бухтаһының көньяҡ яғында урынлашҡан. Федераль әһәмиәтендәге ҡала Севастополь көнсығышта Ҡырым Республикаһы менән сиктәш, башҡа яҡтағы ярҙары Ҡара диңгеҙ һыуҙары менән йыуыла.
Майҙаны — 1080 км².

# Севастополь
## Халҡы

Рәсәй Дәүләт статистикаһы федераль хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса, субъект халҡы 416 263 (2016) кеше тәшкил итә. Халыҡ тығыҙлығы — 385.43 кеше/км² (2016). Ҡала халҡы — 88.55 % (2015).
Севастополдә 2001 йылда — 139, 2014 йылда — 162 башҡорт йәшәгәне теркәлгән.
| NO | Флаг | Герб |
| 1 | | |
| 2 | Текст | Текст |

# Севастополь
## Билдәле шәхестәре

* Ҡотдосова Шәфиҡа Йософ ҡыҙы
# Хаятов Нуриәхмәт Шәрәфхаят улы

Хаятов Нуриәхмәт Шәрәфхаят (Шәфихаят) улы(1906 йыл-1987 йыл)-Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, шайморатовсы, рядовой,ҡыҙылармеец.

# Хаятов Нуриәхмәт Шәрәфхаят улы
## Биографияһы

Хаятов Нуриәхмәт Шәрәфхаят улы 1906 йылда Башҡортостандың хәҙерге Миәкә районы Йәнәби ауылында тыуа. 1941 йылда Миәкә районының хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. Бөйөк Ватан һуғышында 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы составында хеҙмәт итә. 1943 йылда демобилизациялана. Һуғыштан һуң,1946-1947 йылдарҙа Украинаның Донецк өлкәһенә шахтаға эшкә ебәрелә. Миәкә районының «Юлдаш» колхозында эшләй. 1987 йылда тыуған ауылында ерләнә.

# Хаятов Нуриәхмәт Шәрәфхаят улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

«Батырлыҡ өсөн» миҙалы

# Хаятов Нуриәхмәт Шәрәфхаят улы
## Хәтер

Хаятов Нуриәхмәт Шәрәфхаят улының исеме «Они вернулись с победой. Списки военнослужащих, вернувшихся живыми с Великой Отечественной войны 1941—1945 гг.» баҫмаһының 8-се томына индерелгән һәм Миәкә районыны Йәнәби ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған таҡтаташтағы исемлеккә индерелгән.
# Ләйҫи мәҙһәб

Ләйҫи мәҙһәб (ғәр. المذهب الليثي‎; рус. Лайси́тский мазха́б) - сөнни исламда иртә хоҡуҡи мәктәптәрҙең береһе (мәҙһәб).

# Ләйҫи мәҙһәб
## Тарихы

Мәҙһәбкә нигеҙ һалыусы-эпоним Мысыр мосолман ҡануниәте белгестәре (фаҡиһтар) һәм үҙ заманының хәҙистәрен белеүселәр (мөхәддистәр) башлығы фарсы сығышлы әл-Ләйҫ ибн Сәғд (ғәр. الليث بن سعد‎) (713—791) булған.
Әл-Ләйҫ ибн Сәғд мәҙһәбе Мысырҙа тарала әммә һуңынан тулыһынса исламда «ҡануни» тип һаналған башҡа мәктәптәр ҡыҫымы аҫтында юҡҡа сыға.
Хәҙерге көндә Мысырҙың төп ислам мәктәптәре булып шәфиғи, хәнәфи һәм мәлики мәҙһәбтәр тора. Бынан тыш, әл-Ләйҫ ибн Сәғдтең уҡыусыларында дәрес ваҡытында уның һүҙҙәрен яҙҙырып барыу булмағанлыҡтан, уның бер әҫәре лә беҙҙең көндәргә тиклем килеп етмәгән.
# Чёрная гора (Черногора)

Чёрная гора (Поп-Иван Черногорский, Черногорец ; укр. Піп Іван) — Черногора һыртының иң бейек түбәләренең береһе, һырттың көньяҡ-көнсығыш осонда, Ивано-Франковск һәм Карпат аръяғы өлкәләренең сигендә урынлашҡан. Бейеклеге 2020,5 м. Поп Иван Черногорский түбәһен, Румыния һәм Украина сигендә урынлашҡан Карпаттың икенсе түбәһе — Поп-Иван Мармарошский менән бутарға ярамай.

# Чёрная гора (Черногора)
## Тасуирлама

Чёрная гора пирамида формаһында, өҫкө өлөшөндә таш һибелмәләре. Ҡомташтарҙан тора. Карпат дәүләт милли паркы сиктәрендә урынлашҡан. Һуғышҡа тиклемге поляк карталарында тау 16-сы бағана кеүек булып билдәләнгән. Башлыса субтропик бейек тау үҫемлектәре менән ҡапланған. Ҡыуаҡлыҡтар (себер артышы, рододендрон) һәм шыршы урмандары (1500—1600 м бейеклектә) таралған.
Тау исемен, риүәйәт буйынса, түбәһендәге рясалы попҡа оҡшаған ҡаяһы өсөн алған. Хәҙер ҡаянан тик һыныҡтары ғына ҡалған. Ысынында тауҙың боронғо исеме «Чёрная гора» булған. Тау был исемен, легендар Довбуш унда шайтанды, йәки «Ҡара бәләне» еңгәндән һуң ала. «Поп-Иван» атамаһын тау карта төҙөгәндә яҙыуҙағы хатанан һуң ала. Хәйер, әлегә тиклем ғалимдар, тауға ҡайһы исеме тәүҙәрәк бирелгән икәнен асыҡлайҙар.
Поп-Иван Черногорский тауы башлыса үҙенең иң түбәһендә урынлашҡа «Аҡ фил» обсерваторияһы менән билдәле. Обсерватория исемен, моғайын, һәр ҡыш ҡар һәм боҙ менән ныҡ итеп ҡапланып, алыҫтан ҙур аҡ йәнлеккә оҡшап ҡалғанға алғандыр.
Обсерватория 1936 йылда төҙөлә башлай, уны төҙөүгә башлыса тирә-яҡ ауылдарҙың кешеләре йәлеп ителә. 1938 йылдың 29 июлендә асыу тантанаһы үтә. Комплекс 43 бинанан тора. Обсерватория биш ҡатлы ҡунаҡхананан, хужалыҡ төкәтмәләренән һәм телескоплы башнянан тора. Башня автоматик рәүештә асыла торған 10 метрлы баҡыр көмбәҙ менән ослана. Бинаның үҙенең электр станцияһы була. Һыу ике ҡеүәтле насос ярҙамында бара.
1939 йылда бина СССР-ға күсә. Бында Советтар Союзында тәүге бейек тауҙағы геофизик обсерватория һәм метеостанция ойошторола. Ләкин һуғыш башланыу менән бында венгр ғәскәрҙәре килә, улар түбәлә күҙәтеү пункты ойошторалар. Венгрҙар киткәндән һуң обсерватория эшен дауам итмәй.
1996 йылдың октябрь айында Яремче ҡалаһында «Поп Иван тауында метеорологик-астрономик обсерватория» мәсьәләһе буйынса фәнни-ғәмәли кәңәшмә уҙғарыла, унда Польша һәм Украинаның төрлө учреждение вәкилдәре ҡатнаша. Әммә һөҙөмтәлә Украинаның Милли фәндәр академияһы уны файҙаланыу кәрәкмәй тип иҫәпләй.
# Әбүбәкеров Әкрәм Әғзәм улы

Әбүбәкеров Әкрәм Әғзәм улы (рус. Абубакиров Акрам Агзамович) (1910—1943) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында повозочный (арбасы) булып хеҙмәт итә. Гвардия ҡыҙылармеецы.

# Әбүбәкеров Әкрәм Әғзәм улы
## Биографияһы

Әкрәм Әғзәм улы Әбүбәкеров 1910 йылда Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Туймазы районы) Йәрмөхәмәт ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
1941 йылдың 28 авгусында Туймазы район хәрби комиссариаты Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡыра.
1943 йылдың 19 сентябрендә Украина ССР-ы Чернигов өлкәһенең Борки ауылы янындағы һуғышта һәләк була. Березнянский районы Борки ауылында ерләнгән.

# Әбүбәкеров Әкрәм Әғзәм улы
## Хәтер

Әбүбәкеров Әкрәм Әғзәм улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Туймазы районы Ҡандра станцияһы Йәрмөхәмәт ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Украинаның Чернигов өлкәһе Березнянский районы Борки ауылында һәләк булған яугирҙар исемлегендә Әбүбәкеров Әкрәм Әғзәм улы ла бар.
# Кесе Когозес

Кесе Когозес — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Когозес йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.

# Кесе Когозес
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010900112115200033544
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203354
* Бассейн коды — 13.01.09.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Сер (хикәйә)

Сер — Антон Павлович Чехов хикәйәһе. 1887 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр 1887 йылдың 11 апрелендә «Осколки» журналының 15 һанында А.Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға.

# Сер (хикәйә)
## Баҫмалар

А. П. Чеховтың «Тайна» хикәйәһе 1887 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр 1887 йылдың 11 апрелендә «Осколки» журналының 15 һанында А.Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға. Хикәйә шулай уҡ А. Ф. Маркс нәшер иткән баҫмаға ла индерелә.
Чехов тере саҡта хикәйә поляк, серб-хорват һәм словак телдәренә тәржемә ителә.

# Сер (хикәйә)
## Тәнҡит

«Сер» хикәйәһе тураһында А. С. Лазарев хатында: «Чехов хикәйәһе иҫ киткес матур. (Чехов бер ваҡытта ла «ҡәнәғәтләнерһеҙлек» яҙмай)»,-тип билдәләй.
«Книжный вестник» журналының рецензиялаусыһы «Сер» хикәйәһен Чехов әҫәрҙәр йыйылмаһының беренсе томына ингән иң матур хикәйәләренең береһе тип иҫәпләй. } (1936)

# Сер (хикәйә)
## Персонаждар

* Навагин, статский кәңәшсеһе.
* Федюков, урындағы мәхәлләнең кесе руханийы(дьячогы)
* Навагиндың ҡатыны спиритизм менән булышыусы.

# Сер (хикәйә)
## Сюжет

Шулай Пасха көндәренең береһендә статский кәңәшсеһе Навагин визиттарҙан ҡайта һәм үҙҙәренә визит менән килеүселәр исемлеген уҡый башлай, улар араһында Федюков фамилияһын осрата. Был кешене ул бер нисек тә иҫенә төшөрә алмай. Швейцар шулай уҡ Федюковты күрмәгән һәм белмәй булып сыға. Навагиндың ҡатыны спирит була, һәм ул иренә Федюковтың Навагинға симпатия менән ҡараусы өрәктер тип аңлата һәм , бәлки, уға берәй нимә кәрәк түгелме икәнлеген һорарға кәңәш бирә. Навагин йәмәғәтенә ышанмай. Ике аҙна буйына уйланып йөрөгәндән һуң ул ҡатынына Федюковтың рухын саҡырырға ҡуша.
Спиритизм сеансында уның ҡатыны Федюковты саҡыра һәм уның йәне менән һөйләшә. Спиритизм сеанстары көн һайын дауам итә һәм Навагин менән Федюков араһында диалог барлыҡҡа килә. Навагин шулай уҡ Наполеонды, Ганнибалды, Аскоченскийҙы, үҙенең инәһе Клавдия Захаровнаны саҡыра, һәм улар барыһы ла Навагинға ҡыҫҡа, ләкин бик дөрөҫ һәм тулы мәғәнәле яуаптар бирә. Навагин гипнотизм, медиумизм, бишопизм, спиритизм, дүртенсе үлсәм һәм башҡа шундай «томандар» менән мауығып китә. Бынан тыш, Навагин хатта үҙе лә нимәлер яҙырға маташа. Биш ай буйына ул: «И мое мнение» тигән реферат яҙа. Рефератын ул заказлы хат менән спиритик журналға ебреп баҫтырырға була. Ошо ваҡыт уның янына Навагиндың үтенесе буйынса бәләкәй улына метрика ҡағыҙы яҙырға урындағы кесе рухани килә. Кесе рухани уға: «Таныҡлыҡ иртәгә үк әҙер буласаҡ! Иртәгә сиркәүҙәге киске ғибәҙәт ҡылыу алдынан берәйегеҙ сиркәүгә ҡағыҙҙы алырға килһен. Мин унда буласаҡмын. Федюковты саҡырырға ҡушығыҙ, мин һәр саҡ сиркәүҙә булам…» - ти
Теге саҡта Навагинға визит яһаусы Федюков ошо кеше булып сыға. Үҙенең был ҡылығын кесе рухани былай тип аңлата: «Мин , Һеҙ ғәли йәнәптәәре, тәре менән йөрөгән ваҡытта һәр ваҡыт юғары вельможалар өйө янынан үтеп барғанда, уларға инеп имзамды ҡуйып сығам… Быны мин шул тиклем яратам… Алғы бүлмәлә ятҡан визит яһаусылар исемлеген күреп ҡалһам, шулар араһына үҙ имзамды яҙып ҡалдырырға ҡулым ҡысый башлай, ғәфү итегеҙ…» Был һүҙҙәрҙән Навагин «телһеҙ таш кеүек ҡата» һәм үҙен бер ваҡытта ла борсомаҫҡа ҡуша.
# Утаузен

Утаузен (нем. Uthausen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 209 кеше йәшәй. Майҙаны — 8 км². Диңгеҙ кимәленән 95 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6773 һәм автомобиль коды — WB.
# Ускуч

Ускуч — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Иша йылғаһының уң ярына тамағынан 157 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Ускуч
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100007241
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100724
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Абрамов Виталий Константинович

Абрамов Виталий Константинович (5 май 1947 йыл) — СССР һәм Рәсәй инженеры һәм хужалыҡ эшмәкәре. СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1989). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1985).

# Абрамов Виталий Константинович
## Биографияһы

Виталий Константинович Абрамов 1947 йылдың 5 майында Украина ССР-ы Ворошиловград өлкәһе (әлеге Луганск өлкәһе) Изварино ҡасабаһында тыуа.
1977 йылда Өфөлә Бөтә Союз ситтән тороп уҡыу финанс-иҡтисад институтын иҡтисадсы һөнәре буйынса тамамлай.
1964 йылдан башлап Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһендә (ӨПЭПБ) эшләй башлай: 1980 йылдан алып цех һәм бүлек начальнигы, 1983 йылдан — директор урынбаҫары, 1989 йылдан — етештереү буйынса генераль директор урынбаҫары, ә 1992 йылдан генераль директор вазифаһын башҡара.
1985 йылда Виталий Константинович «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнә.
1989 йылда Советтар Союзының Дәүләт премияһы лауреаты исеме бирелә.
1994—1996 йылдарҙа Виталий Абрамов Өфө агрегат производство берекмәһендә генераль директор урынбаҫары булып хеҙмәт юлын үтәй.
Виталий Абрамов ҡарамағы аҫтында Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһендә ракета техникаһы өсөн цифрлы борт иҫәпләү машиналары, самолёттар өсөн навигация комплекстары (Авионика), «Мир» орбиталь станцияһы һәм «Прогресс‑М» йөк карабы өсөн приборҙар, Ка‑50 вертолёты өсөн аппаратура эшләү ҙур кимәлгә күтәрелә; нефть сығарыу сәнәғәтенең таралып урынлашҡан объекттары өсөн Рәсәй Федерацияһында тәүге «Скат» мәғлүмәт-идара итеү системаһы эшләп сығарыла.

# Абрамов Виталий Константинович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «Почёт Билдәһе» ордены (1985)
* СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1989)
# Ношва

Ношва — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ула йылғаһының уң ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.

# Ношва
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000011818
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001181
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡаҙағстан тимер юлдары

Ҡаҙағстан тимер юлдары (ҠТЮ; ҡаҙ. Қазақстан темір жолы) — Ҡаҙағстан магистраль тимер юл селтәренең иң эре операторы. Тулы исеме — "Милли компания «Қазақстан темір жолы» акционерлыҡ йәмғиәте".
Компанияның берҙән-бер акционеры — «Сәмрук-Ҡазан» Милли Фонды, ул тулыһынса Дәүләт милке һәм хосусилаштырыу комитеты аша Финанс министрлығы составында Ҡаҙағстан Республикаһы Хөкүмәте тарафынан контролдә тотола.
Шулай уҡ Ҡаҙағстан аша Ҡытайҙан Рәсәйгә «Евразия» халыҡ-ара юғары тиҙлекле магистрале һәм унан һуң Европаға һәм Ҡырғыҙстанға һәм Үзбәкстанға һәм унан Иранға, Төркиәгә һәм Европаға халыҡ-ара магистралдәр төҙөү планлаштырыла.
# Кесе Пезас

Кесе Пезас — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Түбәнге Терсь йылғаһының уң ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Кесе Пезас
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300312115200011012
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201101
* Бассейн коды — 13.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ф. Э. Дзержинский һәйкәле (Таганрог)

1987
Ф. Э. Дзержинский һәйкәле — Таганрог ҡалаһында 1987 йылда, Дзержинский урамы осонда, вокзал эргәһендәге майҙанға сығыу урынында ҡуйылған Феликс Эдмундович Дзержинский һәйкәле.

# Ф. Э. Дзержинский һәйкәле (Таганрог)
## Һәйкәл

Скульпторы — Щербаков Александр Дмитриевич, архитекторы — Бондаренко Пётр Васильевич.

# Ф. Э. Дзержинский һәйкәле (Таганрог)
## Тарихы

Таганрогта, атаһы Дзержинский Эдмунд Иосифович Таганрог классик ирҙәр гимназияһында бер нисә йыл математиканы уҡытһа ла, Феликс Дзержинский булмаған. Шулай ҙа, Таганрог һәм Ф. Э. Дзержинскийҙы билдәле бер мөнәсәбәттәр бәйләй: ул 1922 йылда Таганрог металлургия заводын ябылыуҙан ҡотҡарып ҡала. Таганрог металлургия заводы буйһонған «Югосталь» тресы, 1922 йылда заводты тергеҙеү мөмкин түгел һәм ул артабан эшләү өсөн яраҡһыҙ тип ҡарар итә. Ҡорамалдарҙы һүтә башлайҙар, һәм тик СССР Бөтә Союз Халыҡ хужалығы рәйесе Дзержинскийҙың ҡыҫылыуы ғына заводты юҡ итеүҙән ҡотҡарып ҡала.
Һәйкәлде тантаналы асыу 1987 йылдың 5 ноябрендә була.