yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Бәбәк (ботаника)

Бәбәк(эмбрион) (ботаника) — яңы спорофиттың — юғары төҙөлөшлө үҫемлектәрҙең үҫеш циклында енси булмаған (диплоид) быуындың башланғысы.
Бәбәк булыуы юғары төҙөлөшлө споралы үҫемлектәргә лә, орлоҡло үҫемлектәргә лә хас.
Бәбәк зиготанан —енси процесс барышында ике гамета ҡушылыуынан барлыҡҡа килгән күҙәнәктәнбарлыҡҡа килә.
Бәбәктең күп өлөшө яһаусы туҡыманан тора.

# Бәбәк (ботаника)
## Бәбәк төҙөлөшө

Орлоҡло үҫемлектәрҙә бәбәк орлоҡтың бер өлөшө булып тора.
Бәбәк төҙөлөшө түбәндәгесә:
* Яралғы тамырса — үҫемлектең .төп тамырына башланғыс бирә торған өлөшө
* Һабаҡса, йәки гипокотиль(гипокотиле) — бәбәктең тамырсаһы менән бөрөсәһе (плюмула) араһында урынлашҡан өлөшө. Һуңыраҡ унан үҫемлектең төп тамыры менән төп үрендеһе араһында урынлашҡан өлөшө барлыҡҡа килә. Орлоҡ шытҡанда ғәҙәттә тупраҡ өҫтөндә беренсе булып тап гипокотиль күренә.Тәүҙә элмәк формаһында ҡалҡып сыға. Аҙаҡ турайып тупраҡ эсенән орлоҡ өлөштәре менән бөрөсәне тартып сығара.
* Бөрөсә, йәки плюмула, —орлоҡтың төп үрендегә башланғыс биргән өлөшө.
* Орлоҡ өлөштәре (яралғы япраҡтар) — үҫемлектең беренсе япраҡтары. Орлоҡтың бәбәгендә үк үҫешә башлаған тәүге яралғы япраҡтар булып торалар. Йыш ҡына аҙаҡ барлыҡҡа клгән япраҡтарҙан формаһы буйынса ла, төҙөлөшө буйынса ла, ә ҡайһы берҙәре функциялары буйынса ла айырылып торалар.
Яланғас орлоҡло үҫемлектәрҙә орлоҡ өлөштәре икәүҙән ун һигеҙгә барып етә. Хатта бер төр эсендәге үҫемлектәрҙә лә һаны төрлөсә булырға мөмкин.
Бер өлөшлөләрҙә орлоҡ өлөшө берәү була, ике өлөшлөләрҙеке — икәү. Әммә ҡағиҙәнән ситләшеү осраҡтары ла бар: мәҫәлән, магнолияның ҡайһы бер төрҙәрендә икәү ҙә, өсәү ҙә булырға мөмкин. Ә дегенерия үҫемлеге орлоҡтарында орлоҡ өлөштәре, өсәү йәки дүртәү ҙә була ала, әммә бер ҡасан да икәү булмай.).
Ҡайһы бер ныҡ махсуслашҡан бер өлөшлөләрҙә орлоҡ өлөшө бөрөсәне һаҡлаусы ҡалҡанға (колеоптиль) әйләнгән. Орлоҡ шытҡанда колеоптиль ҡаты өҫкө өлөшө менән тупраҡты тишеп сыға һәм тәүге яралғы япраҡты барлыҡҡа килтерә.
Сәскәле үҫемлектәрҙең байтаҡ вәкилдәрендә бәбәк дифференцияланмаған, йәғни күҙәнәктәре махсуслашмаған була. Ҡайһы бер осраҡта был ябайлыҡ билдәһе булып тора, икенсе осраҡтарҙа — редукция, йәғни киренән ябайлашыу билдәһе (вторичностый упрощенность) булып тора. Орхидеяларҙа, шулай уҡ, күп кенә паразит үҫемлектәрҙә, мәҫәлән, шомбояларҙа (Заразиховый) һәм сапрофит үҫемлектәр, мәҫәлән арса сәскәлеләрҙең грушанка ғаиләһендә бәбәк ябайлашҡан
(редукцияланған) була. Әммә был билдәнең ябайлығы беренселме, икенселме икәнен асыҡлауы ауыр.
* алепп ҡарағайы орлоғоның 8 орлоҡ өлөшлө шытымы (Pinus halepensis)
* ике орлоҡ өлөшлө һары мәтрүшкә орлоғо шытымы(Hypericum perforatum)
* Бер орлоҡ өлөшлө пальма орлоғо шытымы ( Washingtonia filifera)

# Бәбәк (ботаника)
## Иҫкәрмә

* ↑ Коровкин, 2007
* ↑ Тахтаджян А. Л. Семейство дегенериевые (Degeneriaceae) // Жизнь растений. В 6-ти т. / Под ред. А. Л. Тахтаджяна. — М.: Просвещение, 1980. — Т. 5. Ч. 1. Цветковые растения. — 430 с. — 300 000 экз. — С. 121—125.
* 1 2 Хржановский В. Г. Курс общей ботаники (цитология, гистология, органография, размножение): Учебник для сельхозвузов. Часть 1. 2-е изд. — М.: Высшая школа, 1982. — 384 с. — 55 000 экз. — С. 314—315.
# Кызылсай (Уртабурти ҡушылдығы)

Кызылсай — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уртабуртя йылғаһының уң ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Кызылсай (Уртабурти ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Орск ҡалаһынан Һаҡмар йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000812112200004515
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200451
* Бассейн коды — 12.01.00.008
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Дауалаусы Пантелеимон сиркәүе (Глубокий)

Дауалаусы Пантелеимон сиркәүе (Пантелеимон сиркәүе) — Ростов өлкәһе Глубокий ҡасабаһындағы православие сиркәүе. Ул Шахты һәм Миллерово епархияһы Каменск мәнфәғәтенә ҡарай.

# Дауалаусы Пантелеимон сиркәүе (Глубокий)
## История

Революцияға тиклем ҡасабала икенсе сиркәү булған, һуңыраҡ сиркәү торған Иванково утары Глубокий ҡасабаһы менән тоташып берләшкән. 1888 йылда Иванковола Пантнелеимон сиркәүе төҙөлгән һәм изгеләндерелгән. Сиркәү алдындағы майҙан Сиркәү майҙаны тигән атаманы йөрөткән, шунда уҡ баҙар ҙа булған. Сиркәү һәм уның ҡыңғырауҙар манараһы ағастан һалынған, улар икеһе лә тимер башлы булған. Ғибәҙәтханала өс тәхет: төп (урта) тәхет — Великомученик Пантелеимон тәхете, көньяғында — Архангел Михаил һәм төньяғында — Изге Николай тәхете булған.
Октябрь революцияһынан һуң Иванковолағы сиркәү емертелгән. Уның урынында башта кинотеатр, һуңыраҡ «Олимп» спорт комплексы урынлашҡан. Совет осоронда мәхәллә ҡасабаның бер урынынан икенсе урынына бер нисә тапҡыр күсерелгән. Һуңынан табыныу йорто өсөн шәхси йортта даими урын тапҡандар. 1985 йылдың 1 сентябрҙә Ростов һәм Новочеркасск митрополиты Владимир Указы менән мәхәллә башлығы итеп иерей (хәҙер — протоиерей) Анатолий Сахно тәғәйенләп ҡуйылған . СССР тарҡалғандан һуң бәләкәй табыныуҙар йортон сиркәүгә әйләндереп төҙөргә рөхсәт иткәндәр. Сиркәүҙә төҙөлөш эштәре башланып киткән, ул ун йыл дауамында барған. Ғибәҙәтхана йорто тыш яҡтан кирбес менән көпләнгән һәм өҫтө күтәртелеп, унда көмбәҙ яһағандар. Сиркәүҙең ҙур булмаған аш бүлмәһе, хужалыҡ ҡоролмалары менән ишек алды бар.
Адресы: Ростов өлкәһе, Каменский районы, Глубокий эшселәр ҡасабаһы, Щаденко урамы , 81-се йорт. Был сиркәүҙә Афон иконалары бар.
Руханийы— протоиерей Анатолий Сахно
* Дөйөм күренеше
* Сиркәүгә инеү урыны
* Ишек алды панноһы
# Үләндекүл

Үләндекүл (русса Уляндекуль) — Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районының төньяҡ-көнсығышында, Худолаз һәм Оло Ҡыҙыл йылғалары араһындағы тымыҡ күл. Кусей һәм Моҡас ауыл Советтарының сиге буйында, 1-се Төрөкмән ауылынан 9 км төньяҡта-көнсығышта, диңгеҙ кимәленән 415,4 м бейеклектә урынлашҡан. Үлән менән ҡапланыу янай. Көнсығыш һәм көньяҡ ярҙары һаҙлыҡлы. Исеме башҡорт телендәге — «үләнле һәм күл һүҙҙәренән алынған, үлән баҫҡан күл» тигәнде аңлата.
Оҙонлоғо — яҡынса 1,8 км, уртаса киңлеге — 600 м-ға тиклем, максималь тәрәнлеге — 3 м самаһы.
Күлдә һыу кимәле тирбәлеше ҙур амплитудалы, сөнки Үләнлекүл ҡоро климатлы дала зонаһында урынлашҡан.
Күл тектоник сығышлы; соҡоро оҙонса, субмеридиональ һуҙылған. Яуым-төшөм менән туҡлана. Яр буйы күл ҡамышы, күрән, тар япраҡлы екән, ғәҙәти ҡамыш һәм башҡа үҫемлектәр менән ҡапланған. Күлдә табан балыҡ бар. Ҡырағай ҡаҙҙар, өйрәктәр, торналар, аҡҡоштар күлдә туҡтайҙар.
# Радыш

Радыш — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кичменьга йылғаһының уң ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Радыш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000010859
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001085
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Вайра

Вайра (нем. Weira) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 405 кеше йәшәй. Майҙаны — 14,83 км². Диңгеҙ кимәленән 390 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7806 һәм автомобиль коды — SOK.
# Чага (Парбиг ҡушылдығы)

Чага — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Парбиг йылғаһының һул ярына тамағынан 218 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 77 км.

# Чага (Парбиг ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010500112115200023202
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202320
* Бассейн коды — 13.01.05.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ҡаҙаҡ-Башҡорт Совет Республикаһы

Ҡаҙаҡ-Башҡорт Совет Республикаһы (КБСР, рус. Казахо-Башкирская Советская Республика ҡаҙ. Қазақ-Башқұрт Совет Республикасы) — РСФСР составында башҡорттар һәм ҡаҙаҡтарҙың милли дәүләтселек проекты.

# Ҡаҙаҡ-Башҡорт Совет Республикаһы
## Проекттың тарихы

Ҡаҙаҡ-Башҡорт Совет Республикаһы төҙөү проекты Башҡорт милли хәрәкәте лидерҙары — Әҙеһәмов А. К., Ә. И. Бикбауов, Ә. Ә. Вәлиди, Й. Х. Йомағолов тарафынан РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы рәйесе В. И. Ленинға һәм РСФСР милләт эштәре буйынса Халыҡ комиссариатының 1-се халыҡ комиссары И. В. Сталинға 1919 йылдың 4 июнендә ебәрелгән хатта, шулай уҡ Ә. З. Вәлидовтың (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — А. К. Әҙеһәмовтың) — 1919 йылдың 13 декабрендә В. И. Ленинға доклад яҙмаһында тәҡдим ителә. Һуңғыһына «Ҡырғыҙ һәм Башҡорт совет республикаларын берләштереү проекты» ҡушып бирелә.
Көнсығыш халыҡтары коммунистик ойошмаларының II съезы үткән ваҡытта — 1919 йылдың ноябрь—декабрь айҙарында, Н. Т. Таһиров, И. Рәхмәтуллин, Ә. Ә. Каспранский өс республиканы — Башҡорт, Ҡырғыҙ, һәм күҙ уңында тотолған Татар-Башҡорт республикаларын ҡушыу тураһында тәҡдим индәрәләр.
Ҡаҙаҡ-Башҡорт Совет Республикаһы төҙөү проекты 1919 йылдың декабрендә Мәскәүҙә Автономиялы Башҡорт Совет Республикаһынан (А. К. Әҙеһәмов, Ә. Вәлиди, Ә. Ә. Каспранский, Ф. М. Сөләймәнов), Өфө губернаһынан (Б. М. Эльцин), Ҡырғыҙ крайынан, Ырымбур губернаһынан, Төркөстан АССР-ынан, Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма комитетынан, Көнсығыш коммунистары Үҙәк бюроһынан 7 делегация ҡатнашлығында үткән кәңәшмәлә тикшерелә.
Проект 14 пункттан тора һәм территорияһын, республиканың иҡтисади һәм сәйәси нигеҙҙәрен билдәләй. Ҡазак-Башҡорт Совет Республикаһын Башҡортостан һәм Ҡаҙағстан нигеҙендә булдырыу ҡарала, баш ҡалаһы Ырымбур тип уйланыла. Башҡорттар һәм ҡаҙаҡтарҙың республика власть органдарында вәкәләттәре тигеҙ булыу принцибы иғлан ителә. Республикаға киң вәкәләттәр бирелергә тейеш була:
* иҡтисади эшмәкәрлектә —иҡтисад һәм финанстың бөтә тармаҡтары республика органдары ҡарамағында тупланыу;
* сәйәси сферала — үҙәк һәм республика власть органдарында үҙ-ара вәкиллек;
* хәрби эшмәкәрлектә — күҙ уңында тотолған республика территорияһында милли башҡорт һәм ҡаҙаҡ хәрби формированиелары төҙөү, башҡорт һәм ҡаҙаҡ булмаған халыҡтарҙы республиканың хәрби комиссариатына буйһоноуҙан алып ташлау.
1919 йылдың 16 декабрендә Ҡырғыҙ-Башҡорт Совет Республикаһы төҙөү проекты кире ҡағыла.
# Елва (Лобва ҡушылдығы)

Елва — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лобва йылғаһының уң ярына тамағынан 138 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.

# Елва (Лобва ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200011031
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201103
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Димитрий Ростовский һәйкәле

1999
Димитрий Ростовский һәйкәле — Дондағы Ростов ҡалаһындағы Собор майҙанында 1999 йылда ҡуйылған монумент.

# Димитрий Ростовский һәйкәле
## Тарихы

Рус православие сиркәүе епискобы һәм Ростов һәм Ярославль епархияһы митрополиты Димитрий Ростовский һәйкәле Пресвятая Богородица Раштыуаһы Соборы — Ростов һәм Новочеркасск епархияһының кафедраль соборы алдына ҡуйылған. Уны Дондағы Ростовтың Собор майҙанында тантаналы асыуҙы 1999 йылдың 15 декабренә, ҡалаға нигеҙ һалыуға 250 йыл тулған ваҡытҡа, тура килтереп ойошторғандар. Ҡала халҡының һәм белгес-скульпторҙарҙың һәйкәл буйынса баһаһы бер төрлө генә булмаған: художество кимәле түбән, уңайһыҙ урынлаштырылған тигәндәр, яҙыуын, Святителдең ғибәҙәт кейемен оҡшатмағандар.
Башланғыс идея һәм монументтың бер нисә проекты авторы дон скульпторы Анатолий Скнарин булған. Ул 1989 йылда уҡ Мәҙәниәт министрлығының хуплауын алған һәм һәйкәлдең бер нисә вариантын эшләгән булған. Әммә һуңғараҡ ҡала властары эштәргә асыҡ конкурс ойошторған, һәм уның һөҙөмтәһендә скульптор Владимир Беляков варианты еңеп сыҡҡан. 1996 йыда ҡала башлығы ҡушыуы буйынса буласаҡ һәйкәл фундаментының тәүге ташы һалынған.
2013 йылда һәйкәлде йөҙө менән соборға ҡаратып ҡуйыу идеяһы, шулай уҡ майҙанда планлаштырылған скверға шыуҙырыу тәҡдиме әүҙем тикшерелгән.
# Хемер

Хемер (нем. Hemer) — Германияла, Төньяҡ Рейн-Вестфалия ерендәге ҡала. Зауэрланд тауының төньяғында урынлашҡан һәм Арнсберг администартив округына ҡарай. Щёлково ҡалаһына туғандаш.

# Хемер
## Халыҡ-ара бәйләнештәре

Ҡала Мәскәү эргәһендәге Щелково ҡалаһына туғандаш; ҡаланан бургомистр етәкселегендәге делегация күп тапҡыр Щелково предприятиеларына, социаль учреждениеларға килә, шулай уҡ хәҙерге Щелково биләмәһендә урынлашҡан Кожино ауылындағы немец хәрби әсирҙәрҙәренең зыяратына яуаплы була. 1992 йылдың 12 апрелендә Хемер һәм Щелково ҡалалары араһында хеҙмәттәшлек тураһында килешеү буйынса делегация зыяратҡа килә. Хемерҙа мемориаль зыярат асыу көнөндә әсирлектә вафат булған 82 немецтың исемлеген һәм зыяраттан тупраҡ менән капсулаларҙы тапшыралар.

# Хемер
## Халҡы

* Йыл
* Халҡы
* 1995
* 438 35
* 2000
* 185 37
* 2005
* 689 37
* 2010
* 479 37

# Хемер
## Сәнәғәте

* ALBERT Hohlkörper GmbH & Co. KG
* GmbH Haltec Hallensysteme
* GMBH Giersch Enertech — йылытыу ҡорамалдарын етештерә
* AG Grohe — сантехника һәм һыу бикләү арматураһы етештерә
* KEUCO GmbH & Co. KG
* Papier Union — ҡатырға һәм ҡағыҙ етештерә
* GmbH Sundwig
* Sundwiger Messingwerk GmbH & Co. KG

# Хемер
## Данлыҡлы кешеләре

* Поппе Энно (1969 йылда тыуған) — немец композиторы, дирижёр һәм музыка белгесе.
* Ҡаланың төп майҙандарының береһе. Артҡы планда асылыу көнөндә сатыр гастрономия баҙары.
* Ҡаланың тимер юлы станцияһының иҫке бинаһы территорияһына инеү урыны. 1984 йылдан архитектура ҡомартҡыһы. Тәбиғи таштарҙы ҡулланып төҙөлгән фахверк стилендәге коттедж.
* Hemer-Bredenbruch общинаһының 1967 йылда төҙөлгән Инжил сиркәүе.
* Hemer-Bredenbruch общинаһының Изге Мария католик сиркәүе.
* Hemer-Sundwig. Христос сиркәүе башняһы, уның алдында зыярат территорияһы.
* Хемерҙың Яңы апостол сиркәүе
* Инжил сиркәүе
* Hemer-Landhausen. «Kreuzkirche Landhausen» инжил сиркәүе
* Хемерҙың төрөк исламы йәмғиәте.
* Элекке янғын станцияһы бинаһы (1986 йылдан ҡомартҡы).
* Ҡала ратушаһы һәм алғы планда Христос сиркәүе манараһы менән ҡала күренеше.
* Ҡаланың яңы иҫтәлекле урыны — күҙәтеү башняһы Юберг.
# Джейн Аддамс

Джейн Аддамс (ингл. Jane Addams; 6 сентябрь 1860 йыл, Сидарвилл, Иллинойс штаты — 21 май 1935 йыл, Чикаго) — Америка социологы һәм философы, тыныслыҡ буйынса 1931 йылғы Нобель премияһы лауреаты. Тыныслыҡ һәм азатлыҡ өсөн халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар лигаһы президенты (1919—1929). Венералағы Аддамс кратерына уның исеме бирелгән.

# Джейн Аддамс
## Биографияһы

Рокфорд ҡатын-ҡыҙҙар семинарияһында уҡый.
Әхирәте Э. Старр менән халыҡтың иң ярлы ҡатламдарының, шул иҫәптән Европанан килгән эмигрант ғаиләләрҙең социаль мәсьәләләрен хәл итеү өсөн Чикагола Британиялағы Тойнби-Холл (инг.)баш. (инг.)баш. өлгөһөндә (англ. settlement house) Халл-хаус (инг.)баш. (инг.)баш. йәмәғәт хәйриә үҙәген ойоштора. Уның составында балалар яслеһы, китапхана, гимнастика залы, китап төпләү оҫтаханаһы, коммуналь кухня, художество студияһы, хеҙмәт музейы, йәш ҡатын-ҡыҙ хеҙмәткәрҙәр өсөн һәм башҡалар була.
# Дионис театры

Дионис театры — Афина ҡалаһындағы антик театр бинаһы. Акрополдең көньяҡ-көнсығыш битләүендә урынлашҡан һәм донъялағы иң боронғо театрҙар иҫәбенә инә. Театр беҙҙең эраға тиклем V быуатта төҙөлгән. Унда сығыштар йылына ике тапҡыр ойошторолған — Кесе Дионисий һәм Бөйөк Дионисий ваҡытында.
Бөйөк Дионисий ваҡытында Афинала театр ярыштары уҙғарыла. Ғәҙәттә өс трагедия авторы көс һынаша. Һәр автор өс трагедияны бер сатира драмаһына берләштереп, мифологик сюжет көлкөлө формала уйналырға тейеш була. Шулай уҡ берәр пьеса сәхнәләштергән комедия авторҙары ла ярыша. Һөҙөмтәләр айырым яҙмаларҙа — дидаскалийҙарҙа теркәлә һәм Афина дәүләт архивында һаҡлана. Театр тамашаларын ойоштороуҙы һәм дөйөм етәкселекте Афина архонты тормошҡа ашыра.
Яҡынса беҙҙең эраға тиклем 326—325 йылдарҙа театр реконструкциялана: таҡта сәхнә һәм ултырғыстар мәрмәргә алмаштырыла. Таш урындыҡтар 67 рәткә теҙелеп, Акрополдең нигеҙенә етә. Театр 17 меңгә тиклем тамашасыны һыйҙыра — был Афинала йәшәүсе халыҡтың яҡынса яртыһын тәшкил итә.
Ҙур күләмле булғанлыҡтан, театрҙың ҡыйығы булмай, шуға күрә актерҙар, хор һәм тамашасы асыҡ һауала урынлашҡан, ә сәхнә күренештәре тәбиғи яҡтылыҡта уйналған.
Беренсе рәтпочетлы тамашасылар өсөн 67 мәрмәр ултырғыстан торған. Уларға хужаларының исеме һәм вазифаһы соҡоп яҙылған. Икенсе рәттәге махсус күтәрелеп торған урын һәм кресло — грек мәҙәниәтенә мөкиббән ғашиҡ Рим императоры Адриандың урыны. Шунда уҡ император Нерон да сығыш яһаған.
Театр беҙҙең эраға тиклем I быуаттағы рим дәүеренә лә, шул иҫәптән цирк һәм гладиатор тамашаларына ла үҙгәретелгән. беренсе рәт алдындағы юғары борт шуның өсөн эшләнгән дә инде. Художество күҙлегенән ҡарағанда театр емереклектәре араһында иң яҡшыһы — император Нерон ваҡытындағы ҡыҙыҡлы сатиралар төшөрөлгән скульптура фризы.
Театр янында башҡа тарихи биналарҙың харабалары һаҡланған: беҙҙең эраға тиклем VI һәм IV быуаттарҙағы ике Дионис ғибәҙәтханаһының ҡалдыҡтары, Перикл Одеонының таштары.
Константинос Болетис театрҙы өлөшләтә аяҡҡа баҫтырыу проектын эшләй. 2010 йылда реконструкциялау процесын 5 йылда тамамлау күҙаллана; был сараға алты миллион евро бүленә. Һаҡланып ҡалған ултырғыстарға, боронғо ҡалдыҡтарҙы яңы таш менән аралаштырып, тағы бер нисә ярус өҫтәү планлаштырыла, шулай уҡ ҡоролманың терәк диуарҙарын һәм башҡа өлөштәрен нығытыу күҙ уңында тотола.
# Аҡсулпанов Аралбай Күсәрбай улы

Аралбай Күсәрбай улы Аҡсулпанов — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында 2-се Башҡорт атлы полкының ғәскәр старшинаһы, подпоручик (1812).

# Аҡсулпанов Аралбай Күсәрбай улы
## Биографияһы

Аралбай Күсәрбай улы Аҡсулпанов 1783 йылда Ырымбур губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Тәлтем-Юрматы улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Стәрлетамаҡ районы) Аҡсулпан (Күсәрбай) ауылында тыуған. Атаһы Күсәрбай Аҡсулпанов 1793 йылда дворянлыҡ титулын ала, 1798 йылдан 7-се башҡорт кантонының начальнигы вазифаһын үтәй. Аралбайҙың әсәһе — Айытбикә, Кү­сәрбай Аҡсулпановтың тәүге ҡатыны була.
1811 йылдың майында 7-се һәм 12-се кантон башҡорттарынан 2-се Башҡорт атлы полкы ойошторола. Аралбай Аҡсулпанов был полк составында полк старшинаһы булып хеҙмәт итә. 1812 йылдың мартында Ватан һуғышы башланыу алдынан 1-се һәм 2‑се башҡорт полктары Рәсәй империяһының көнбайыш сиктәрендә була.
1812 йылдың 15 июлендәге Гродно губернаһы Кобрин янындағы алышта ҡатнаша. Бында күрһәткән батырлыҡтары өсөн 1812 йылдың 15 июлендә Аралбай Аҡсулпанов подпоручик званиеһын ала, ә 1812 йылдың 18 июлендә 3-сө дәрәжә Изге Анна ордены менән бүләкләнә.
1812 йылдың авгусында 2‑се Башҡорт полкы — Смоленск һуғышында, октябрҙә — Гродно губернаһы Слоним ҡалаһы янындағы һуғышта, Свислочь ауылын алыуҙа, Мстибово ауылы янындағы алышта, 1 ноябрҙә — Горностаевцы ауылы янындағы алышта ҡатнаша.
1813 йылдың башынан 2-се Башҡорт полкы Варшава герцоглығы, ә йәйенән — Германия кенәзлектәре территорияһында һуғыша. 1813 йылдың октябрендә был полк Дрезден өсөн алыштарҙа ҡатнаша. 1814 йылдың мартында Парижды алыуҙа ҡатнаша.
Һуғыштан ҡайтҡас 7-се башҡорт кантоны начальнигының ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә.
1869 йылдың 4 мартында улдары Сәрбәжәб һәм Мерәҫ, ейәне Шәйхелислам менән бергә дворянлыҡ хоҡуғына лайыҡ була. Бынан башҡа уның ике ҡатынынан Хәҙисә, Хөббөниса, Фәхерниса, Әсипьямал, Ғәҙәтбикә исемле ҡыҙҙары тыуа.
1835 йылда үҙенең туған ауылында вафат була.

# Аҡсулпанов Аралбай Күсәрбай улы
## Бүләктәре

* 3-сө дәрәжә Изге Анна ордены кавалеры (18 июль 1812 йыл)
* «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» көмөш миҙалы кавалеры.
* «1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры
# Бызина Нина Ивановна

Бызина Нина Ивановна (3 июнь 1930 йыл) — йырсы (лирик колоратуралы сопрано). РСФСР-ҙың (1974) һәм Башҡорт АССР-ының (1963) атҡаҙанған артисы.

# Бызина Нина Ивановна
## Биографияһы

Нина Ивановна Бызина 1930 йылдың 3 июнендә Өфө ҡалаһында тыуған. 1952 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институтын тамамлай. Әммә йырға һөйөү еңә һәм ул Башҡорт музыка училищеһына (хәҙер Өфө сәнғәт училищеһы) уҡыуға инә. Тәжрибәле педаагог Римма Фишер буласаҡ йырсының тәбиғәттән көслө, һығылмалы тауышына яҡшы башҡарыу техникаһын өҫтәүгә өлгәшә. Уҡыу аҙағына Нина Бызина һирәк тембрлы лирик-драматик сопраноға эйә була. Артабан 30 йыл дауамында, 1956 йылдан алып 1986 йылға тиклем, Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында төп солистарҙың береһе булып хеҙмәт итә.

# Бызина Нина Ивановна
## Ижады

Төп сәхнә партиялары:
* Лакме («Лакме», Л. Делиб) — дебют, 1956;
* Леонора («Трубадур», Дж. Верди)
* Джильда («Риголетто», Дж. Верди)
* Виолетта («Травиата», Дж. Верди)
* Микаэла («Кармен» Ж. Бизе)
* Ләйлә(«Ынйы эҙләүселәр», Ж. Бизе)
* Мюзетта («Богема», Дж. Пуччини)
* Розина («Севиль цирюльнигы», Дж. Россини)
* Марфа («Батша кәләше», (Н. Римский-Корсаков)
* Иоланта («Иоланта», П. Чайковский)
* Адина («Мөхәббәт эсемлеге», Дж. Пуччини)
* Лиза («Һуңғы роль», Ю. Мейтус)
* Нина («Севастопольский вальс» К. Листов)
* Адель («Ярғанат», И. Штраус)
* Серполетта («Корневиль колоколдары», Р. Планкет)
Комик опера һәм опереттала айырыуса уңышлы сығыш яһай.
Йырсының концерт репертуарын урыҫ һәм сит ил вокаль классикаһы өлгөләре, З. Ғ. Исмәғилев, Ш. З.Ҡолбарисов, Рәүеф Мортазин|Р.Ә.Мортазин]], Н.Ғ.Сабитов, С. Р. Сәлмәнов, Х. Ф. Әхмәтов йырҙары һәм романстары тәшкил итә. Йырсы билдәле йырсылар менән дә берлектә йырлай (Борис Торик, Иван Ивашков, Хәбир Ғәлимов, Мәғәфүр Хисмәтуллин, һәм башҡалар), шулай уҡ дирижерҙар менән дә тулыһынса үҙ-ара аңлашып эшләй белә (Валерий Руттер, Исаак Альтерман, Нариман Сабитов, Ғәйнетдин Моталов).
Мәскәүҙә үткән Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында ҡатнаша (1955). РСФСР композиторҙар союзы Пленумында, Кремль театрында сығышы яһай.
Пермь, Свердловск, Силәбе, Минск опера театрҙары менән әүҙем хеҙмәттәшлек итә, мәҫәлән, Чайковский исемендәге Пермь опера һәм балет театрында соло партиялар башҡара. Радио-телевидение тапшырыуҙарында йырлай. Уның йыр яҙмалары фондта һаҡлана.
Ялға сыҡҡандан һуң да Бызина Нина Ивановна оҙайлы йылдар дауамында театр һәм коллегалары менән бәйләнештәрҙе өҙмәй, мөмкин тиклем тыуған театры тормошонда ҡатнашырға тырыша.

# Бызина Нина Ивановна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1963)
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1974)
* I республика ижади йәштәр фестивале лауреаты
* В. И. Лениндың 100-йыллығына бағышланған концерты лауреаты
* Бөтә Рәсәй музыкаль һәм драматик театрҙары конкурстары дипломанты.
# Яреньга (йылға)

Яреньга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Двинская мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.

# Яреньга (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300512103000004507
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000450
* Бассейн коды — 03.02.03.005
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0