yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Абаға

Абаға (лат. Pterídium aquilínum), гиполепис һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған абаға һымаҡтар заты. Был үҫемлекте ҡаҙаяҡ тип тә атайҙар.

# Абаға
## Ботаник яҙма

8 төрө билдәле, сүллек, дала һәм поляр раайондарҙан башҡа бөтә ер шарында таралған. Башҡортостанда ҡәҙимге ҡаҙаяҡ үҫә. Бейеклеге 50—120 см булған оҙон тамырһабаҡлы күп йыллыҡ үлән. Япраҡтары (вайялары) оҙон һаплы, асыҡ йәшел төҫтә, тиресәле, ҡаты, ике, өс тапҡыр ҡауырһын һымаҡ теленмә, оҙон тамырһабаҡта яңғыҙар урынлашҡандар. 1‑се тәртип сегменттары ланцет формаһында, ҡапма‑ҡаршы, аҫҡылары һаплы, 2‑се тәртип — киң төплө оҙонса‑ланцет формаһында, ултырма. Сорустары (спорангиялар төркөмдәре) япраҡ өлөштәренең төрөлгән ситтәре аҫтында бөтөн һыҙат булып урынлашҡан (ялған япма). Споралары һорғолт‑һары, бөртөклө‑төйөрсөклө. Споралары июль—сентябрҙә оса.

# Абаға
## Таралышы

Һирәкләнгән ылыҫлы, япраҡлы урмандарҙа һәм уларҙың ситтәрендә, ҡырҡылған урмандарҙа, ҡоро битләүҙәрҙә, ҡыуаҡлыҡтар араһында үҫә. Кальцефил. Декоратив, ағыулы үҫемлек. Тамырһабаҡтарында алкалоидтар, сапониндар бар; халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Инсектицид үҙенсәлектәргә эйә.

# Абаға
## Файҙаланылыуы

Ҡытайҙа, Кореяла, Японияла һәм Рәсәйҙә асылып бөтмәгән япраҡтары һәм йомшаҡ һабаҡтары ашау өсөн ҡулланыла. Уларҙы «ҡусҡарҙар» тип йөрөтәләр. Уларҙы ҡышҡылыҡҡа маринадлайҙар, Европа илдәрендә лә файҙаланалар. Сахалинда һәм Камчаткала Япония һәм ҡытайға эксполрт өсөн әҙерләйҙәр.
Япон тәмлекәсе «вараби-моти» (эсле ваҡ бәлеш) ҡаҙаяҡ крахмалынан әҙерләнә.
Ҡаҙаяҡ менән кореялылар оладьи чон әҙерләйҙәр.
Тамырынан яһалған төнәтмә халыҡ медицинаһында уңышлы файҙаланыла. Балаларҙа рахит булғанда , ҡаҙаяҡ төнәтмәһе менән дауалайҙар. Шулай уҡ бабасыр булғанда файҙаланыла. Тамыры 46 % тирәһе крахмалдан тора. Шулай уҡ елем эшләгәндә, һыра ҡайнатҡанда ҡулланыла. Сусҡалар һәм ҡабандар тарафынан яратып ашала. Башҡа мал өсөн ағыулы.
Яңы Зеландияның Маориҙары, Канар утрауҙарының ерле халҡы, Төньяҡ Америка индейҙары киптереп ваҡланған тамырынан икмәк әҙерләгән, шулай уҡ сей килеш тә ашағандар. Аслыҡ йылдарында Европа дәүләттәре халҡы ла икмәк бешереп ашаған һәм аслыҡтан ҡотолған. Япраҡтарын крәҫтәидәр сереүгә ҡаршы ҡулланғандар: аҙыҡтарын, еләк-емеш һәм йәшелсәләр төргәндәр; мал аҫтына түшәгәндәр (уның тиреҫе бик яҡшы тип иҫәпләнгән). Урта быуаттарҙа Англияла ҡаҙаяҡ япраҡтары менән өй ҡыйығын япҡандар. Шулай уҡ яғыулыҡ һәм ашлама итеп тә файҙаланғандар.
Япраҡ көлөндә поташ калий корбанаты бар. Шуға күрә унан быяла әҙерләгәндәр һәм йәшел һабын етештәргәндәр. Уның кер ағартыу сере һабын барлыҡҡа килгәнсе үк билдәле булған. Йәй көнө ҡаҙаяҡ көлөнән йомарлаҡтар әҙерләп киптергәндәр һәм йыл буйы һабын урынына файҙаланғандар һәм ефәк етештереүгә тотонғандар. Был хәл Британия утрауҙарында XIX быуатҡа ҡәҙәре ҡулланылған.
# Ауыл ере

Ауыл ере — кешеләр йәшәгән биләмә, ҡалалар һәм ҡала ситенән башҡа.
Ул тәбиғи һәм кеше ҡулланған ландшафтарҙы, шулай уҡ ауылды, утарҙарҙы, фермаларҙы үҙ эсенә алып тора. Ауыл шөғөлдәре төрлөсә булырға мөмкин: урмансылыҡ, малсылыҡ, баҫыусылыҡ(ҡырсылыҡ), үҫемлекселек һәм һунар-сәнәғәте хужалыҡтары; продукцияны эшкәртеү тармаҡтары; рекреацион хеҙмәт күрһәтеүҙәре (дача, ял итеү өйҙәре, пансионат, ҡунаҡхана); тәбиғәт һаҡлау хеҙмәте (ҡурсаулыҡтар, заказниктар, милли парктар); коммуникация функциялары (юлдар); халыҡтың йәшәү урыны һәм эш урындары (ауылда йәшәп, ҡалала эшләп йөрөү миграцияһы).
Т.Нефедова ауыл еренең үҫешеүен биш осорға бүлә, улар урбанизация осорҙарына тура килә:
* тәбиғи, күбеһенсә тәбиғи хужалыҡ, уларҙың үҫеше тәбиғи шарттар менән бәйле. Тәбиғи-этник төрлөлеге менән айырылып тора;
* ҡалаға әйленеү алдынан, тәбиғи-милли, ауыл халҡы күсеп китеп тора, әммә халыҡтың тәбиғи артыуы һаҡлана, ер файҙаланыу һәм мәҙәни һөнәр айырыла башлай;
* урта урбанизация осоро, территорияларҙа киҫкен бүленеш барлыҡҡа килә, ауыл хужалығын алып барыу өсөн ҡайҙалыр яҡшы (көньяҡ) һәм насар (северная) тәбиғи климат шарттар барлығға килеүе, шуға ла ҡайһы бер райондарҙа ауыл хужалығы ҡаҡшай;
* урбанизациянан һуң, ауыл халҡының үҫешен талап итмәй генә, зона айырмалары күбәйә, капитал хеҙмәтте алмаштыра;
* экологик осор, ауыл биләмәһе агарар өлкәнән рекреацион хужалыҡҡа әүерелә.
# Айыусы ауылы мәсете

Айыусы мәсете—Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы Айыусы ауылында урынлашҡан мәсет. 1791 йылда документтарҙа тәүге тапҡыр иҫкә алына.

# Айыусы ауылы мәсете
## Тарихы

Айыусы ауылына Нуғай даруғаһы Юрматы олоҫо башҡорттары нигеҙ һалған. Ауыл 1765 йылдан билдәле. 1795 йылда 41 йортта бында 235 кеше, 1865 йылда 56 йортта— 298 кеше йәшәгән. Айыусы һәм Мырҙаш ауылы кешеләре юрматы ырыуының Ағиҙелдең һул яҡ ярында ятҡан ауылдар менән генә түгел, уң яҡ ярындағы ауылдар менән дә яҡын туған. Айыусы- Ҡаһым түрә һәм тарихсы-ғалим Рим Йәнғужиндың тыуған ауылы .
Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа Айыусы ауылында мәсет 1844 йылда төҙөлгән тиелә. Башҡа сығанаҡтарҙа күрһәтелеүенсә, 1791 йылда ауылда мәсет булған. 1791 йылдың 19 декабрендә Өфө наместниклығы идаралағы указы менән Айыусы мәсетенә мулла итеп Үтәғол Абдрахманов (1759—1846) исемле башҡорт кешеһе тәғәйенләнә. 1792 йылдың июнендә аҙансы итеп Ирали (Ирғәле) Әбдейәлилов билдәләнә. 1791—1792 йылдарҙа мәсет йәмиғ мәсете тип атала. Был мәсет мәхәлләһенә Мәҡсүт һәм Мырҙаш ауылдары мосолмандары ла ингән.
Мәсеттең имам-хатиптары булып XIX башында Ибраһим Рәхимҡолов (1784—1844), Мөхәмәтғәли Йәноҙаҡ улы Аҙнаев (1811—1871) хеҙмәт иткән. 1837 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, мәсеттә Үтәғол Аҙнаев имам, Ибраһим Аҙнаев аҙансы булып торған.
1859 йылда мәсеткә мөәзин итеп Ғәлиәхмәт Ҡотломөхәмәт улы Һатлыҡов килә (Һатлыҡов Ҡотломөхәмәт Ҡунаҡбай улының атаһы Ҡунаҡбай ауылына нигеҙ һалған Ҡалҡаш ауылы кешеһе).
1869 йылда документтарҙа ауыл мәҙрәсәһе күрһәтелгән. Унда 32 шәкерт уҡый.
1875 йылдың 16 июнендә Мәхәмәтғәли Аҙнаев вафат булғас, Аҙнай мәсете имам-хатибы һәм мөғәллим итеп Нурғәли Сәфәрғәли улы Яңыбаев (1867 йылда тыуған) тәғәйенләнә.
1898 йылда имам һәм мөғәллим итеп Сәхиулла Аралбай улы Ғәйетов тәғәйенләнә.
1901 йылда мәсеттә Вәлиәхмәт Ғәлиәхмәт улы Ҡотломөхәмәтов (Һатлыҡов) (1878—1938) мулла вазифаларын үтәгән. XX быуат башында Мырҙашта яңы йәмиғ мәсете төҙөлгән. Бында Шәмсетдин Йәнғужа улы Буранбаев (1878—1938) имам һәм мөғәллим, Хәйрулла Хәйбулла улы Ҡасимов мөәзин һәм мөғәллим була.
1906 йылда Мәҡсүт ауылы мәсете итеп Ғабдулла Мостафа улы Ғәйетов тәғәйенләнә. 1908 йылда Сәхиулла Ғәйетов Мәҡсүт мәсете имам-хатибы булып китә. 1909 йылда яңы мөәзин итеп Әбделшәкүр Әбделғафар улы Иралин тәғәйенләнә. «Адрес-календарь Уфимской губернии на 1912 год» тигән сығанаҡта Мырҙаш имамы тип Шәмсетдин Буранбаев атала.
1913 йылда В.Ғ.Ҡотломөхәмәтов, менән С. А.Ғәйетов хатиптар, Ш.Буранбаев имам тип күрһәтелгән.
Мәҡсүт мәсете 1929 йылда ябылған. 1933 йылдан башлап мәсет бинаһында мәктәп асыла. 1929 йылдан башлап Айыусы һәм Мырҙаш мәсеттәре эшләмәгән, 1932 йылда улар рәсми рәүештә ябыла.
1929—1930 йылдарҙа дин әһелдәре төрлө эҙәрлекләүҙәргә дусар була, кулак мөһөрө тағылып сит яҡтарға ебәрелә.
Вәлиәхмәт Ҡотломөхмәтов менән Шәмсетдин Буранбаев 1938 йылда ҡулға алына һәм атыл үлтерелә.
1999 йылда Айыусы ауылында Рәхимйән мәсете асылды. Яңы мәсеттең тәүге имамы- Хәйернас Харисов, унан һуң Айҙар Ринат улы Сәғитов тәғәйенләнә.
Мәҡсүт ауылында 2008 йылда Вахит Хәбибуллин ғаиләһе тырышлығы менән мәсет асыла. Мәсеттең тәүге имамы- Тимерйән Ишембаев, ул вафат булғандан һуң Урал Әлимбаев имам вазифаларын башҡара.
# Арык (йылға)

Арык — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Каурчак йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Арык (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100212115100000502
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100050
* Бассейн коды — 13.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Александровка районы (Ырымбур өлкәһе)

Алекса́ндровка райо́ны (рус. Александровский район) — Ырымбур өлкәһе . Административ үҙәге — Александровка ауылы.

# Александровка районы (Ырымбур өлкәһе)
## География

Александровка районы Ырымбур өлкәһенең көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Майҙаны — 3,1 мең км². Төньяҡта Пономарёвка, көнсығышта — Шарлыҡ һәм Октябрьский, көньяҡта — Переволоцк, көнбайышта — Новосергиевка һәм Красногвардейск райондары менән сиктәш.
Районда нефть (Благодаровск-Коган төркөмө һәм Соболевск) һәм кирбес балсығы (Каменск) ятҡылыҡтары бар.

# Александровка районы (Ырымбур өлкәһе)
## Тарих

Территорияһы 1917—1922 йылдарҙа Башҡортостандың Туҡ-Соран, ә 1922—1924 йылдарҙа — Бәләбәй кантондары составында була.
Үҙ аллы булараҡ район 1935 йылдың 20 ғинуарында ойошторола.

# Александровка районы (Ырымбур өлкәһе)
## Халҡы

Халҡы — 19,3 мең кеше (2010), шул иҫәптән башҡорттар (11 %), уларҙың төп өлөшө Ырымбур башҡорттарына ҡарай.
Александровка районы — (Ҡыуандыҡ һәм Ҡыҙыл Гвардия райондары менән бергә) Ырымбур өлкәһенең башҡорттар тығыҙ йәшәғән төбәге. Милләттәртәребеҙ тупланып көн иткән иң ҙур ауылдар (2002): Аҡтейен, Иҫәнгилде, Күрпәс, Ҡәйепҡол, Ҡансыра, Ҡотос.
Башҡорт теле, мотлаҡ уҡытыла торған предмет булараҡ, райондың 2 мәктәбендә өйрәнелә (2013).
Александровкала 1998 йылдан «Ырымбур өлкәһенең Александровка районы башҡорттары ҡоролтайы», Ҡотос ауылында «Райхан» вокал ансамбле (1992 йылдан), «Сулпан» бейеү ансамбле (1993 йылдан) эшләй.

# Александровка районы (Ырымбур өлкәһе)
## Ауыл советтары

Районда 14 ауыл советы, 54 ауыл торама пункты бар.
* Александровка
* Георгиевский
* Добринский
* Ждановский
* Зеленорощинский
* Каликинский
* Марксовский
* Новомихайловский
* Романовский
* Султакай
* Тукай
* Хортицкий
* Чебоксаровский
* Яфар, Мишәрҙәр ауылы

# Александровка районы (Ырымбур өлкәһе)
## Районда тыуған шәхестәр

* Абдразаҡов Әмир Ғәбделмән улы (15.01.1934—6.03.2008), башҡорт театр актёры, кинорежиссёр, сценарист. «Башҡортостан» киностудияһын ойоштороусы һәм уның беренсе директоры. 1961 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы, 1997 йылдан Рәсәй Кинематографсылар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1974), Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2006) һәм Зәйнәб Биишева исемендәге премия (2010, үлгәндән һуң) лауреаты. Ҡәйепҡол ауылынан.
* Сәғит Агиш (25.12.1904 — 21.05.1973) — башҡорт яҙыусыһы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры, Башҡортостандың Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты.
* С. Н. Сәйетов
# Мерида (ҡала, Венесуэла)

Мерида (исп. Mérida), рәсми исеме Сантьяго де лос Кабальерос де Мерида, исп. Santiago de los Caballeros de Mérida — Венесуэлалағы ҡала, Мерида штатының һәм Либертадор муниципалитетының баш ҡалаһы. Венесуэлалағы Андтарҙағы иң мөһим ҡалаларҙан береһе. Ҡалаға (Яңы Гранада Вицекороллеге составында) 1558 йылда нигеҙ һалынған, ул Бойондороҡһоҙлоҡ һуғышы ваҡытында бик мөһим булған.
Хәҙер Меридала яҡынса 200 мең кеше, агломерацияла яҡынса 350 000 кеше йәшәй. Ҡала — көнбайыш Венесуэлалағы мөһим иҡтисади һәм мәҙәни үҙәк. Ҡалала Андтар университеты урынлашҡан.
# Архангел ауыл Советы (Архангел районы)

Архангел ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Архангел районы муниципаль районындағы административ-территориаль һәм муниципаль берәмек.
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законға» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Кесе Толпар

Кесе Толпар — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Еҙем йылғаһының уң ярына тамағынан 112 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Кесе Толпар
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Стәрлетамаҡ ҡалаһынан Охлебино һыу үлсәү посына тиклем, Эҫем йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200712111100018845
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101884
* Бассейн коды — 10.01.02.007
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Хор-Соим

Хор-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Собь йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Хор-Соим
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300031951
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303195
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Сурмятка

Сурмятка — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тиргауш йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Сурмятка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101312111100029005
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102900
* Бассейн коды — 10.01.01.013
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Сынғыҙ (исем)

Сынғыҙ— башҡорт ир-ат исеме, төрки телле халыҡтарҙа ла йыш осрай.

# Сынғыҙ (исем)
## Этимологияһы

Сыңғыҙ (Сынғыҙ) исеме башҡорт теленә монголдарҙан килеп ингән, мәғәнәһе «бөйөк», «көслө» тигәнде аңлата.

# Сынғыҙ (исем)
## Билдәле кешеләр

Айытматов Сыңғыҙ Түрәҡол улы (ҡырғ. Чыңгыз Төрөкулович Айтматов; 12 декабрь 1928 йыл — 10 июнь 2008 йыл) — ҡырғыҙ совет яҙыусыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1978).
Ханов Сыңғыҙ Һаҙый улы (30 декабрь 1915 йыл — 1941) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған башҡорт яҙыусыһы, тәржемәсе. 1937—1940 йылдарҙа Башҡортостан дәүләт нәшриәтенең сектор мөдире. СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Мостафаев Сыңғыҙ (әзерб. Çingiz Fuad oğlu Mustafayev; 29 август 1960 йыл — 15 июнь 1992 йыл) — әзербайжан граждан һәм хәрби журналисы, милли телевидениены үҫтереүгә ҙур өлөш индереүсе. Сит илдәрҙең ҡайһы бер мәғлүмәт агентлыҡтары менән хеҙмәттәшлек итә. Таулы Карабах хәрби хәрәкәттәр зонаһынан күп репортаждар, шул иҫәптән Ходжалы һуйышындағы данлыҡлы репортаж авторы. Әзербайжандың милли геройы.
Фараджев Әнүәр Сыңғыҙ улы (әзерб. әзерб. Ənvər Çingiz oğlu Fərəcov; 10 май 1962 йыл) — Әзербайжан этнологы, тарихсы һәм публицист.
Сыңғыҙхан (монгол телендә — Чингиз хаан, үҙ исеме — Темуджин; 1162 йылдар тирәһе — 1227 йылдың 18 авгусы) — донъя тарихында иң ҙур империя — Монгол империяһын нигеҙләүсе.

# Сынғыҙ (исем)
## Ауылдар исеме

Сыңғыҙ (рус. Чингизово) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл.
# Маева

Маева — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Выя йылғаһының уң ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Маева
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000035534
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003553
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Тальянка

Тальянка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чертала йылғаһының һул ярына тамағынан 273 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Тальянка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010800112115200029984
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202998
* Бассейн коды — 13.01.08.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Хәбиров Сәйфулла Хәлил улы

Хәбиров Сәйфулла Хәлил улы (30 ғинуар 1905 йыл — 27 июнь 1984 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, полковник. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 148-се артиллерия һәм миномет полкы командиры. Ленин, Хәрби Ҡыҙыл Байраҡ, I дәрәжә Ватан һуғышы, III дәрәжә Кутузов, Александр Невский, Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры.

# Хәбиров Сәйфулла Хәлил улы
## Биографияһы

Сәйфулла Хәлил улы Хәбиров 1905 йылдың 30 ғинуарында хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Архангел районы Абҙан ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Атаһы Инйәр йылғаһы буйлап һал ағыҙыу менән шөғөлләнгән. 13 йәшенән Сәйфулла атаһына һалсы эшендә ярҙамлаша, урманға һунарға йөрөй. 1927 йылда Ҡыҙыл Армия сафына хеҙмәткә саҡырыла. Ике йылдан ауылына ҡайта. Яңы ойошторолған «Ҡыҙыл Инйәр» колхозында эшләй, ауыл Советы рәйесе вазифаһына һайлап ҡуйыла. Колхоздың беренсе тракторында ер һөрә. Республика хәрби комиссариаты йәштәрҙе Ҡазандағы артиллеристар курсына йыя. Хәбиров үҙ теләге менән курсҡа яҙыла, уны тамамлағас, Алыҫ Көнсығышҡа хеҙмәт итергә китә.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, Башҡорт АССР-ы етәкселеге милли дивизия ойошторорға ҡара итә, һәм Сәйфулла Хәбировты Өфөгә саҡыртып алалар. Ул 101-се артдивизиондың батарея командиры итеп тәғәйенләнә. Дивизия хәҙерге Липецк өлкәһе Тербуны ауылы янында немец ғәскәре менән 1942 йылдың 2 июлендәге тәүге алышта һынатмай. Сәйфулла Хәбиров Сталинградты обороналау, Черниговты азат итеү, Днепр йылғаһын аша сығыу, Белоруссия, Польшаны азат итеү, Берлинды алыу операцияларында ҡатнаша.
1953 йылда отставкаға сыға һәм Өфөгә ҡайтып, ғүмеренең аҙағынаса Өфөлә йәшәй, йәштәр менән осрашыуҙарҙа, Хәрби дан музейҙарын ойоштороуҙа ҡатнаша, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының фронтта күрһәткән батырлыҡтары тураһында һөйләй, дивизияның үткән юлының карта-схемаһын төҙөүҙә ҡатнаша.
1984 йылда Өфө ҡалаһында вафат булған.

# Хәбиров Сәйфулла Хәлил улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары

* Ленин ордены
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены
* III дәрәжә Кутузов ордены
* Александр Невский ордены
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
* миҙалдар.

# Хәбиров Сәйфулла Хәлил улы
## Хәтер

* Сәйфулла Хәбиров исеме Архангел районы Абҙан ауылындағы бер урамға бирелгән (Абҙан ауыл Советы депутаттарының 1999 йылдың 22 декабрендәге Ш сессияһы ҡарары)
* Өфө ҡалаһында С. Х. Хәлилов йәшәгән Әй урамы, 76 һанлы йортта таҡтаташ асылған (2020)
* Архангел районы Абҙан урта мәктәбе стенаһында С. Х. Хәбиров иҫтәлегенә таҡтаташ асылған (2005)
* Абҙан мәктәбе музейында уға арналған мөйөш бар.
# Бүләк (Мөслим районы)

Бүләк (татар. Бүләк, рус. Буляково) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Мөслим районы ауылы.

# Бүләк (Мөслим районы)
## География

Ауыл Бүләк йылғаһы буйында, Мөслим ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 35 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Бүләк (Мөслим районы)
## Тарих

Ауылға бүләр ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. 1732 йылдан билдәле. Ауыл Бүләр улусының Бүләр түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Әмәкәй улусы составына керә.
1840 йылда ауылда мәсет, мәктәп теркәлгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Мөслим районы, 1963 йылдан — Сарман районы, 1965 йылдан — йәнә Мөслим районы составында була.

# Бүләк (Мөслим районы)
## Халҡы

1795 йылда ауылда 96 башҡорт, 1859 йылда — 577 башҡорт, 1912 йылда — 468 аҫаба башҡорт, 687 керҙәш башҡорт һәм типтәр иҫәпләнгән.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1795 | 1859 | 1906 |
| 96 | 577 | 1047 |
# Дөңгөр ташы (Әзербайжан)

Дөңгөр ташы - әзерб. Qaval daşı - 10000 йыл самаһы элек музыка ҡоралы сифатында ҡулланылған. Дөңгөрташ кешеләргә үрге палеолиттан билдәле булған тип һанайҙар. Неолит дәүеренән көй Гобустанда боронғо кешеләр был таштың үҙенсәлектәрен белеп, музыка ҡоралы сифатында ҡулланған. Дөңгөр ташынан көй сығарып, уның тирәләй бейеүҙәре Гобустанда һаҡланған ҡая таштағы һүрәттәрҙә лә сағылдырыла.
Гобустанда Чингирдаг тауының төньяҡ итәгендә һәм Беюкдаш тауында ике дөңгөрташ бар. Уны шул тирәлә йәшәгән көтөүселәр бер-береһенә хәбәр ебәрер өсөн файҙаланғандыр тип фараз итәләр..

# Дөңгөр ташы (Әзербайжан)
## Тасуирламаһы

Гавал дашы (төрки — «гавал» һәм «даш» — таш һүҙҙәренән, башҡ. — дөңгөр) — ҡауылдаҡ тауышлы, ергә ятҡырып ҡуйылған ҙур яҫы таш. Дөңгөр ташы ҡабырсаҡлы эзбизташтан хасил һәм яҫы бер киҫәктән тора. Эзбизташ һәм ҡырсынташ араһында барлыҡҡа килгән бушлыҡ арҡаһында таш менән туҡылдатҡанда ул дөңгөрҙөкө кеүек көслө тауыш тауыш сығара башлай. Ул ҡаяға ике урында ғына тейеп тора һәм һауала аҫылынып торған кеүек хис уята. Таштың тауышы, ҡабырсаҡтарҙың тығыҙлығына йәки кәүшәклегенә бәйле, төрлө урынында төрлөсә сыға. Боронғо кешеләр уға ваҡ таш менән һуғып көй сығарғандар. Ваҡ ташты төрлө урынына төрлөсә һуғып тауышты көйләп булған..
Шул тирәлә йәшәгән кешеләр йыртҡыстар һөжүм иткәндә йә башҡа хәүефле осраҡтарҙа уны сигнал бирер өсөн файҙаланған тигән фекер бар. Таш кеше йәшәгән ерҙән алыҫ ҡына урынлашҡан, тауышы 2-3 саҡрымаға етә. Фараз итеүҙәренсә, йола бейеүҙәре лә уның ярҙамында башҡарылған. Дөңгөр ташы менән тауыш һалып, халыҡты йыя торған бер урын булған тип тә уйлайҙар. Бында ҡәбиләләр бергә йыйылып, төрлө байрамдар һәм йолалар үткәргән.

# Дөңгөр ташы (Әзербайжан)
## Дөңгөр ташы янында - башҡорт делегаттары

2000 йылдың апрель айында Әзербайжанда «Деде Ҡорҡот» дастанының юбилейы үткәрелде. Программаға ошо ваҡиға айҡанлы Төрки ҡатын-ҡыҙҙар саммиты ла индерелгәйне. Ошо сара сиктәрендә Гобустан ҡурсаулығына сәйәхәт тә ойошторола. Башҡортостан делегацияһы дүрт кешенән тора, һәм улар ҙа был ҡурсаулыҡта була, улар был боронғо тәбиғи музыка ҡоралынан үҙҙәре лә көй сығарып ҡарай. Ҡурсаулыҡтың музейында шул һүрәттәргә таянып ижад ителгән макеттар ҙа ҡуйылған.
# Абашидзе

Абашидзе — грузин ир-ат фамилияһы. Абаш исеменән барлыҡҡа килгән.
Абашидзе — грузин ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

# Абашидзе
## Билдәле йөрөтөүселәр

* Абашидзе Григол Григолович — грузин шағиры. Грузин ССР-ы гимны тексының авторҙашы. Социалистик Хеҙмәт Геройы.
* Абашидзе Лейла Михайловна — совет һәм грузин киноактёры, йырсы һәм режиссёр.