yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ай-Еган (йылға)

Ай-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Запорная йылғаһының уң ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Ай-Еган (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200040906
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204090
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Һаҙлыҡ

Һаҙлыҡ — тупраҡ өҫтөндәге артыҡ дымлы, батҡыл ландшафт участкалары. Һаҙлыҡ өсөн тупраҡтың өҫкө ҡатламында органик матдәләрҙең тулыһынса тарҡалмай, артабан торфҡа әүерелеүе хас. Һаҙлыҡтарҙа торф ҡатламдары 30 см-ҙан кәм түгел, әгәр аҙыраҡ булһа, был һаҙлыҡлы ерҙәр. Һаҙлыҡ гидросфераның ҡушма өлөшө булып тора. Ерҙә беренсе һаҙлыҡтар 350-400 миллион йыл элек силур һәм девон осоро арауығында барлыҡҡа килә.
Планеталағы иң ҙур һаҙлыҡтар - Амазонканың һыу баҫа торған туғайҙарында.
Һаҙлыҡтар, торфяниктар кеүек, гидрологик яҡтан күл тип иҫәпләнә, ә файҙаланыу ҡарашынан — ҡоро ер. Рәсәйҙә һаҙлыҡтарҙы өйрәнеү торф сығарыу һәм торфяниктар урынын ауыл хужалығы өсөн файҙаланыу XVIII—XIX быуатта башлана.

# Һаҙлыҡ
## Уртаса климат һыҙатының һаҙлыҡ йәнлектәре

1 Европа һаҙ ташбаҡаһы (Emys orbicularis).
2 Әрмәнде, тәлмәрйен.
3 Мышы, янут, ҡама, шәшке, ондатра.
4 Ҡоштар (торна, ағуна, селән, өйрәк, һаҙ деүете, һаҙ килейеге, һаҙ көйөлдөһө, һаҙ сәпсәүе, һаҙ турғайы, һаҙ ябалағы) һәм башҡалар
5 Талпан, серәкәй, төрлө бөжәктәр.

# Һаҙлыҡ
## Һаҙ үҫемлектәре

* Ҡыҙыл көртмәле
* Күк көртмәле.
* Мүк еләге
* Һаҙ еләге
* Ысыҡ үләне
* Һаҙ кипарисы
* Мүк сфагнум.
* Һаҙанаҡ .
* Күрән.
* Пушица.
* Аир.
* Пузырчатка.

# Һаҙлыҡ
## Үҫемлектәр һүрәттәре

* Мүк еләге
* Һаҙанаҡ
* Ҡамыш
* Күк көртмәле

# Һаҙлыҡ
## Һаҙлыҡтар һүрәттәре

* Нидерланды һаҙлығы
* Рәсәйҙә.
* Германияла
* Швейцарияла
* Белоруссияла

# Һаҙлыҡ
## Шулай уҡ ҡара

* Бөтә донъя һыулы-һаҙлыҡлы урындар көнө (2 февраль)
* Зыбучий песок
* Болотный микроландшафт
* Болотные и заболоченные леса умеренного пояса
# Ъ

Ъъ — Башҡорт алфавитының утыҙ алтынсы хәрефе. Ҡатылыҡ билдәһе.
* Был яҙмалар йә хәреф тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
# Елбасы

Елбасы (ҡаҙаҡ теленән — «милләт лидеры», «дәүләт башлығы») — Ҡаҙағстан Республикаһының беренсе Президенты Нурсолтан Назарбаев 2010 йылдың 14 июненән 2022 йылдың 8 июненә тиклем тотҡан рәсми һәм дөйөм титул.
Титул Назарбаевтың шәхес культының мөһим элементтарының береһе була.

# Елбасы
## Тарих

2010 йылдың 12 майында Ҡаҙағстан парламентының түбәнге палатаһы Мәжлес депутаттары бер тауыштан президент Назарбаевҡа ҡаҙаҡ милләте лидеры статусын биргән закон проекттары пакетына төҙәтмәләр ҡабул итә. 2010 йылдың 13 майында Ҡаҙағстан Сенаты (парламенттың юғары палатаһы) президент Нурсолтан Назарбаевҡа «милләт лидеры» статусын биргән ҡануниәткә төҙәтмәләр индереүҙе хупланы. Шул уҡ йылдың 3 июнендә Назарбаев проектҡа ҡул ҡуйыуҙан баш тарта, әммә вето ҡуймай. Ҡаҙағстан ҡануниәтендәге лозунгыларға ярашлы, президент ҡултамғаһын ҡуймаған, шулай уҡ парламентҡа кире ҡайтармаған закон, президент ҡултамғаһын ҡуйғандан һуң, 30 көн үткәс көсөнә инә. Шулай итеп, Назарбаев рәсми рәүештә 2010 йылдың июнендә «Елбасы» титулын ала.
2022 йылдың 29 апрелендә Ҡаҙағстан президенты Ҡасым-Жомарт Токаев конституцияға төҙәтмәләр индереү буйынса референдум иғлан итә, төҙәтмәләрҙең береһе булып Нурсолтан Назарбаевты конституциянан телгә алыуҙы тулыһынса бөтөрөү, шул иҫәптән Елбасы титулын тулыһынса алып ташлау тора. Референдум һөҙөмтәләре буйынса төҙәтмәләр өсөн ил халҡының күпселеге тауыш бирә, шуның менән Назарбаевты был статустан мәхрүм итә.
# Ыджыд-Сандивейшор

Ыджыд-Сандивейшор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Колва йылғаһының һул ярына тамағынан 255 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Ыджыд-Сандивейшор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000072726
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103007272
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Котова Надежда Наумовна

Надежда Наумовна Котова (1926 йыл — 1980 йыл) — ауыл хужалығында совет алдынғыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

# Котова Надежда Наумовна
## Биографияһы

Надежда Наумовна Котова 1926 йылда Смоленск өлкәһе Ярцевский районының Маковье ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
1930-сы йылдар башында ата-әсәһе менән бергә Алтай крайының Красногорский районына күсеп китә. Ете йыллыҡ мәктәпте тамамлай. 1942 йылдан. Надежда Наумова хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай, эҙмә-эҙлекле вазифалар биләй — төрлө эштәрҙә эшләй, тракторсы һәм «Алтай йондоҙо» колхозында механизатор була.
1951 йылдан — «Алтай таңы» колхозында һауынсы, 1961 йылдан — Красногорский районының «Пильненский» совхозында Н. Н. Котова районда беренсе булып миллион килограмм һөт һауып ала. 1961 йылдан 1965 йылға тиклем уның ҡарамағындағы һыйырҙарҙың продуктлылығы 2670 килограмдан алып 3362 килограмға тиклем арта.
СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 22 мартындағы указы «Малсылыҡты үҫтереүҙә һәм һөт етештереүҙе арттырыуҙа ирешкән уңыштары өсөн» Надежда Наумовна Котоваға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
Төп эшмәкәрлегенән тыш Н. Н.Котова халыҡ депутаттарының Алтай крайы һәм Красногорск район советтары депутаты һәм партия район комитеты ағзаһы итеп һайлана.

# Котова Надежда Наумовна
## Наградалары

* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (22.03.1966)
* Ленин ордены (22.03.1966)
* «1941- 1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы
# Йылыу (йылға)

Йылыу — рус. Илыу - Рәсәй йылғаһы.

# Йылыу (йылға)
## Географияһы

Йылыу йылғаһы Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ләмәҙе йылғаһының һул ярына тамағынан 71 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Йылыу (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200612111100019355
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101935
* Бассейн коды — 10.01.02.006
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

# Йылыу (йылға)
## Этимологияһы

Йылға атамаһы башҡорт телендәге йылыу һүҙенән барлыҡҡа килгән. "Башҡорт теленең һүҙлеге"ндә ошондай аңлатма бирелә:
* Йылыу - һыуҙың ҡыш көнө туңмай ятҡан урыны.
Әйткәндәй, Силәбе өлкәһендә Йылыу күле лә бар. Географ һәм топонимист Н. И. Шувалов яҙыуынса, оҡшаш атамалар өлкәлә байтаҡ. Урындағы халыҡ үҙе Йылыу күленең атамаһын йылы һүҙе менән бәйләй
# Нюды-Татнеда-Яха

Нюды-Татнеда-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.

# Нюды-Татнеда-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300076203
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307620
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Мохтиг

Мохтиг — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Горелая йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Мохтиг
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200041160
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204116
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ниппур

Ниппур (ᵁᴿᵁEN.LIL 𒂗𒇸; шум. Нибру, аккад.ак. Nibbur, хәҙерге Нуффар) — Көньяҡ Месопотамияла Шумерҙың изге ҡалаһы һәм дини үҙәге (хәҙерге Ираҡта). Шумерҙарҙың баш илаһы Энлилдең ғибәҙәтханаһы Ниппурҙа була.
Беҙҙең эраға тиклем XVIII быуатта Ниппур Бабилия тарафынан баҫып алына, һуңыраҡ үҙаллылыҡ яулай. Ниппурҙа батшаны һайлайҙар, һалым мәсьәләләрен хәл итәләр һәм башҡа мөһим мәсьәләләр менән шөғөлләнәләр.
# Лымпаса-Ёль

Лымпаса-Ёль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лымва йылғаһының уң ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Лымпаса-Ёль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000017153
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001715
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Оло Камельяга

Оло Камельяга — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Демьянка йылғаһының һул ярына тамағынан 464 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 67 км.

# Оло Камельяга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010700112115300014651
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301465
* Бассейн коды — 14.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Яңы Сарайлы

Яңы Сарайлы — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Туҡай районындағы ауыл. Әжмәкәй ауыл биләмәһе составына керә.

# Яңы Сарайлы
## Географик урыны

Ауыл Шилнә йылғаһы бассейнында, Яр Саллы ҡалаһынан көнсығышҡа табан 21 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Яңы Сарайлы
## Тарихы

Яңы Сарайлы — ҫарайлы-мең ырыуы башҡорттарының ауылы. XIX быуатта нигеҙләнгән. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Макарьевск улусы составына керә.
ХХ быуат башында ауылда мәсет, мәктәп теркәлгән.
1920 йылда ауыл Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1922 йылдан — Саллы кантоны, 1930 йылдан — Саллы районы (1976 йылдан Туҡай районы) составына керә.

# Яңы Сарайлы
## Халҡы

Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 |
| 488 | 292 | 319 | 261 | 228 | 231 | 156 | 106 | 112 |

# Яңы Сарайлы
## Инфраструктура

Ауылда башланғыс мәктәп бар. Игенселек үҫешкән.
# Вәдүтов Рәжәп Муллағәле улы

Вәдүтов Рәжәп Мулләғәле улы (16 май 1948 йыл) — баянсы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2008) һəм атҡаҙанған (1995) артисы, күп һанлы халыҡ-ара фестиваль һәм конкурстар лауреаты һәм дипломаты.

# Вәдүтов Рәжәп Муллағәле улы
## Биографияһы

Рәжәп Мулләғәле улы Вәдүтов 1948 йылдың 16 майында Башҡорт АССР-ының Учалы районы Кесе Учалы ҡасабаһында (хəҙер Учалы ҡалаһы) тыуған. Өфө музыка-педагогия училищеһына уҡырға инә. Икенсе курсты тамамлағандан һуң Рәжәп 1968 йылда Куйбышев ҡалаһында музыка-педагогия институтына ҡабул итеү имтихандары бирә һәм мораҙына ирешеп ҡайта. 1972 йылда Куйбышев педагогия институтын тамамлағандан һуң Учалы балалар музыка мəктəбендə уҡыта башлай, 1973 йылдан алып Башҡорт филармонияһы, 1985 йылдан — Учалы тау‑байыҡтырыу комбинаты мəҙəниəт йорто баянсыһы, 1989 йылдан — Өфө сəнғəт училищеһы администраторы, 1990—2008 йылдарҙа Башҡорт филармонияһының аккомпаниаторы, солист‑инструменталисы.

# Вәдүтов Рәжәп Муллағәле улы
## Ижади эшмәкәрлеге

Вәдүтов Рәжәп Мулләғәле улының уйнау сəнғəтенə һоҡланғыс башҡарыу техникаһы, стилде нескə тойоу, аһəңлек һəм музыкаллек хас. Репертуарында сит ил (И. С. Бах, В. Монти, Д. Скарлатти, А. Фоссен һәм башҡалар) һəм ватан композиторҙары (С. В. Рахманинов, А. Н. Скрябин, З. Ғ. Исмəғилев, Т. Ш. Кəримов, К. Й. Рəхимов һәм башҡалар) əҫəрҙəре, 10‑дан ашыуы Вәдүтов тарафынан эшкəртелгəн башҡорт, татар, рус халыҡ көйҙəре. Мәскәүҙә Башҡортостан Республикаһы көндəрендə ҡатнаша (1997). СССР буйлап гастролдəрҙə була.
Халыҡ‑ара варган музыка фестивале (Мольн ҡалаһы, Австрия, 1998), Асыҡ аккомпаниатор‑баянсылар һəм аккордеонсыларҙың конкурсы (Стәрлетамаҡ ҡалаһы, 2003) лауреаты; «Петро-Павловск ассамблеялары» («Петро-Павловские ассамблеи») Халыҡ‑ара музыка фестивале (Санкт-Петербург, 2005), Халыҡ‑ара баянсылар һəм аккордеонсылар конкурсы (Кастельфидардо ҡалаһы, Италия, 2010) дипломанты. 1981—1982 йылдарҙа Мәскәү һәм Ленинградта ике соло пластинкалары, 2000 йылда соло аудиокассетаһы донъя күрә һәм республика күләмендә бик күп ҡаҙаныштарға эйә була.

# Вәдүтов Рәжәп Муллағәле улы
## Әҫәрҙәре

* Обработки народных мелодий и пьес для баяна. Өфө, 2008.

# Вәдүтов Рәжәп Муллағәле улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2008)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1995)
# Бинг Кросби

Гарри Лиллис «Бинг» Кросби-кинйә (ингл. Harry Lillis «Bing» Crosby; 1903 йылдың 3 майҙа — 14 октябренән 1977) — америка йырсыһы, актёр һәм комик. Мультимедиа беренсе йондоҙҙар, Кросби һатып лидер булһа, рейтингы радио-һәм кире 1954 йылда менән 1931 буйынса кинотөшөрөүҙәрҙә. Донъяла 1 миллиард ашыу нәфис фильм һәм яҙыу эшләй ул етмеш һата, унда 1600 ашыу төрлө йырҙар яҙыр инем («Аҡ Раштыуа» яңғыҙ һатып 50 миллион дананан ашыу).
«Янк» журналы, тип әйтеп булмай, уны «кешенең әхлаҡи торошо бөтәһе күберәк эшләү өсөн сит илдән хеҙмәткәрҙәр» Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында. 1948 йылда ул америка һайлау иғлан «иң хөрмәтле кеше тере», уҙып Джеки Робинсон һәм атай XII Пие$^{:6}$. Шулай уҡ 1948 йылда, музыка дайджест статистиктар иҫәпләүенсә, сәғәт аҙнаһына 80,000 уның яртыһынан артыҡ тултырып яҙып, радио музыка яҙыр өсөн бүленә.
# Хул-Юган (Куноват ҡушылдығы)

Хул-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Куноват йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Хул-Юган (Куноват ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300023147
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302314
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ваҡ себен турғайы

?Ваҡ себен турғайы :
Ата ҡош :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Класс: | Ҡоштар |
| Отряд: | Турғай һымаҡтар |
| Подотряд: | Һайраусы турғайҙар |
| Ғаилә: | Ваҡ себен туғайҙары |
| Төр: | Ваҡ себен турғайы |
Латинса исеме :
Ficedula parva Pallas, 1764 :
| Викитөрҙәр систематикаһы | рәсем эҙләү рәсемдәр | ITIS 178675 NCBI 126711 |
Ваҡ себен турғайы (рус. малая мухоловка, лат. Ficedula parva) — турғайҙар отрядындағы ҡош.

# Ваҡ себен турғайы
## Ҡылыҡһырлама

Турғайҙан байтаҡ бәләкәйерәк. Күберәк яңғыҙ йөрөй. Ағастың түбәнге ботаҡтарында ҡанаттарын төшөрөп, ҡойроғон күтәрә биреп ултыра. Ваҡыт-ваҡыт оса биреп, һауалағы бөжәктәрҙе тотоп ала. һырт яғы көрәнһыу һоро. Кәүҙәһенең аҫ яғы аҡ. Ҡара ҡойроғоноң ике яғынан киң генә аҡ һыҙыҡтар үтә. Ата ҡоштоң тамағы һәм түшенең өҫкә өлөшө ерән. Башҡа себен турғайҙарынан һоро һырты, киң һыҙыҡлы ҡойроғо менән айырыла.

# Ваҡ себен турғайы
## Тауышы

Тауышы тоноҡ ҡына: «си-ли-си-ли» йәки яҡшы ишетелерлек тырылдай: «тиррр».

# Ваҡ себен турғайы
## Йәшәү рәүеше

Йыуан ағаслы ҡуйы урмандарҙа йәшәй. Осоп йөрөүсе бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ағас ҡыуыштарында йәки ботаҡтар араһында оялай. Ҡыҙғылт һоро таплы 5—6 бөртөк алһыу һары йәки йәшкелт аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.
# Уськанда

Уськанда — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ур йылғаһының уң ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Уськанда
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200612115200005707
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200570
* Бассейн коды — 13.01.02.006
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Бергисдорф

Бергисдорф (нем. Bergisdorf) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 412 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,63 км². Диңгеҙ кимәленән 235 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6712 һәм автомобиль коды — BLK.
# Элиста (Яшкул ҡушылдығы)

Элиста — Рәсәй йылғаһы. Ҡалмыҡ Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Яшкуль йылғаһының уң ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 72 км.

# Элиста (Яшкул ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терек йылғаһы, Дон һәм Волга йылғаларының ағымһыҙ тармаҡтары. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек бассейнынан РФ сигенә тиклем Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07040000112108200000521
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200052
* Бассейн коды — 07.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Кесе Талота

Кесе Талота — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Талота өзенінен 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.

# Кесе Талота
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000088805
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008880
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кесе Шарженьга

Кесе Шарженьга — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шарженьга йылғаһының уң ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Кесе Шарженьга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000010903
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001090
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Блайхероде

Блайхероде (нем. Bleicherode) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 6678 кеше йәшәй. Майҙаны — 28,27 км². Диңгеҙ кимәленән 237 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99752 һәм автомобиль коды — NDH.
# Ҡалмыҡтар

Ҡалмыҡтар (ҡалм. хальмг, хальмгуд, монг. халимаг) — Ҡалмыҡ Республикаһының төп халҡы. Дөйөм һаны — 200 мең кеше. Милли теле — монгол төркөмөнөң ҡалмыҡ теле.

# Ҡалмыҡтар
## Айырыу

Ҡалмыҡтар Ҡалмығстандың төп халҡы. Ҡалмыҡтар һаны 1989 йылда Ҡалмыҡ Республикаһында 162 740 кеше. Ҡалмыҡтарҙең ҙур ғына ойошмалары Рәсәйҙә (Астрахан өлкәһендә 6 624 кеше, Мәскәүҙә: 3 996 кеше, Волгоград өлкәһендә 1 576 кеше, Санкт-Петербургта 1 283 кеше), Ҡырғыҙстанда (12 000 кеше) һәм Ҡаҙағстанда (422 кеше) йәшәй. Башҡортостанда 70 ҡалмыҡтар йәшәй.

# Ҡалмыҡтар
## Дин

Диндарҙарҙың күпселеге буддистар, бер өлөшө православие динен тота.

# Ҡалмыҡтар
## Теле

Ҡалмыҡ теле алтай телдәре ғаиләһенең монгол тармағына ҡарай, ҡалмыҡтар күпселеге ҡалмыҡ һәм урыҫ телдәрен белә.
# Окунева Татьяна Васильевна

Окунева Татьяна Васильевна (15 март 1916 йыл — 27 июнь 1991 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, Хакасс автономиялы өлкәһе Абакан районының «Московский» тоҡомсолоҡ совхозы чабаны, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

# Окунева Татьяна Васильевна
## Биографияһы

Татьяна Васильевна Окунева Хакасияның (хәҙер Аскиз районы) Аев улусында 1916 йылда крәҫтиәндәр ғаиләһендә тыуған.
1930 йылда Хакасияла ойошторолған «Овцевод» совхозына эшләргә урынлаша, шул уҡ йылда чабан булып китә. Бөйөк Ватан һуғышы башланыу алдынан инә малдарҙы ҡасырыусы (осеменатор) һөнәренә өйрәтеүсе курстарҙы тамамлай һәм чабанлыҡ эше менән был һөнәрен бер үк ваҡытта башҡара.
Даими юғары производство күрһәткестәренә өлгәшә. Һәм ул һәр бер инә һарыҡтан 120—130 баш бәрәс ала, был Хакасия өсөн рекорд булып тора. Шулай уҡ ул һарыҡтарҙан күп итеп йөн ҡырҡа һәм планды йылдан-йыл арттырып үтәй.
1966 йылдың 22 мартында СССР Юғары Советы Президиумының Указы менән ауыл хужалығы һәм малсылыҡтағы рекордлы юғары күрһәткестәре өсөн Окунева Татьяна Васильевнаға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә һәм уға Ленин ордены менән [«Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы]] тапшырыла.
Артабан да ауыл хужалығында эшләүен дауам итә, производствола юғары һөҙөмтәләр күрһәтә. 1970 йылда һәр бер һарыҡтан 4,3 килограмм йөн ҡырҡып ала. Ошо уҡ йылда хаҡлы ялға сыға.
Московское ауылында йәшәй. Хеҙмәт алдынғыһы 1991 йылдың 27 июнендә вафат була.

# Окунева Татьяна Васильевна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

Хеҙмәт уңыштары өсөн лайыҡ булған:
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966)
* Ленин ордены (22.03.1966)
* «Ураҡ һәм Сүкеш» алты миҙалы (22.03.1966)
* башҡа миҙалдар.