yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Оло Кочмес

Оло Кочмес — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Уса йылғаһының һул ярына тамағынан 214 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 198 км.

# Оло Кочмес
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000068477
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006847
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Белов Фёдор Антонович

Белов Антонович Фёдор (8 июнь (21 июнь) 1910 йыл — 29 август 1996 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. Дан орденының тулы кавалеры.

# Белов Фёдор Антонович
## Биографияһы

Фёдор Антонович Белов 1910 йылдың 8 июнендә хәҙерге Ырымбур өлкәһе Һаҡмар районы Беловка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Башланғыс мәктәпте тамамлай. Ҡарағанда өлкә нефть һатыу компанияһында ҡабул итеүсе- тапшырыусы булып эшләй.
1942 йылдың июнь айынан хәрәкәт итеүсе армияла. Төп ғәскәр төрҙәренең фронт эргәһендәге кесе командирҙар курсын тамамлағандан һуң Ленинград фронтының 382-се уҡсылар дивизияһына ебәрелә. Аҙағыраҡ 120-се Гатчина уҡсылар дивизияһында бронебойщик була. Нарва өсөн барған яуҙа ике дошман бронетранспортерын юҡ иткәне өсөн 3-сө дәрәжә Дан орденына тәҡдим ителә.
1945 йылдың ғинуары аҙағында Одер йүнәлешендәге плацдарм өсөн барған яуҙа күрһәткән батырлығы өсөн 2-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
Найссе ҡалаһы өсөн барған алыштарҙа, дошман контратакаһын кире ҡағып, станковый пулеметтан ут яуҙырып, дошмандың үҙйөрөшлө ҡоролмаһын сафтан сығара. Ошо батырлығы өсөн наградаға тәҡдим ителә, ләкин 1-се дәрәжә Дан ордены уға тик 1969 йылда ғына тапшырыла.
Еңеү Көнөн Ф. А. Белов Прага янында ҡаршы ала. 1945 йылдың ноябрь айында старшина званиеһында демобилизациялана.
Тыуған ауылына ҡайта. «Ленин» колхозында эшләй.
Шулай уҡ 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены, миҙалдар, шул иҫәптән «Батырлыҡ өсөн» һәм «Ленинградты обороналаған өсөн» миҙалдары менән бүләкләнә.

# Белов Фёдор Антонович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены
* 1-се, 2-се һәм 3-сө дәрәжә Дан ордены
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы
* «Ленинградты обороналаған өсөн» миҙалы
# Качимовка

Качимовка — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Барлак йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Качимовка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200712115200006611
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200661
* Бассейн коды — 13.01.02.007
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Кунес-Ю

Кунес-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вычегда йылғаһының һул ярына тамағынан 227 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Кунес-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000023009
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002300
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Хариумма-Яха

Хариумма-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Я-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 59 км.

# Хариумма-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300038310
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303831
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Әбүшаһмин Ғәндәлиф Ғәйнислам улы

Әбүшаһмин Ғәндәлиф Ғәйнислам улы (рус. Абушахмин Гандалиф Гайнисламович) (1922—1995) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы составында һуғышҡан. Ҡыҙылармеец. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.

# Әбүшаһмин Ғәндәлиф Ғәйнислам улы
## Биографияһы

Ғәндәлиф Ғәйнислам улы Әбүшаһмин 1922 йылда БАССР-ҙың Нуриман районы Яңы Күл ауылында тыуған.
1942 йылда Нуриман районы хәрби комиссариаты Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡыра.
112-се Башҡорт (16-сы гвардия) кавалерия дивизияһы составында һуғыша.

# Әбүшаһмин Ғәндәлиф Ғәйнислам улы
## Һуғыштан һуң

Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғандан һуң, Ғәндәлиф Ғәйнислам улы Әбүшаһмин БАССР-ҙың Нуриман районындағы Баһау Нуриманов исемендәге колхозыда тракторсы-машинист булып хеҙмәт итә.
Юғары хеҙмәт ҡаҙаныштары айҡанлы, БАССР ауыл хужалығы атҡаҙанған механизаторы почётлы исеменә лайыҡ була, «Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән бүләкләнә.

# Әбүшаһмин Ғәндәлиф Ғәйнислам улы
## Наградалары

* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)
* Жуков миҙалы
* БАССР ауыл хужалығының атҡаҙанған механизаторы (1980)
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы (1983)

# Әбүшаһмин Ғәндәлиф Ғәйнислам улы
## Хәтер

Әбүшаһмин Ғәндәлиф Ғәйнислам улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Нуриман районы Яңы Күл ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
# Скоша диңгеҙе

Скоша диңгеҙе (ингл. Scotia Sea) — Көньяҡ Георгия, Көньяҡ Сандвич һәм Көньяҡ Оркней утрауҙары араһындағы диңгеҙ.

# Скоша диңгеҙе
## География

Диңгеҙҙең күп өлөшө — Атлантик океан сиктәрендә, ә аҙ ғына өлөшө Көньяҡ океанда урынлашҡан. Көнбайышта Дрейк боғаҙы аша Тымыҡ океан менән тоташа. Майҙаны 1,3 млн км² ашыу. Тәрәнлеге 5 мең метрҙан ашыу. Уртаса тәрәнлеге буйынса донъяла иң тәрән диңгеҙ булып тора. Максималь тәрәнлеге 6022 м.
Өҫкө ҡатламындағы һыуҙың уртаса температураһы +6 °C-тан −1 °C-ҡа тиклем тирбәлә. Тоҙлолоғо — 34 ‰. Уртаса киңлек һыуҙары диңгеҙҙең тик төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Антартик циркумполяр ағымының көньяҡ поляр һыуҙары — урта өлөшөндә, ә Уэдделл диңгеҙенән килгән тағы ла һалҡыныраҡ һыуҙар — көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә өҫтөнлөк итә. Диңгеҙ өҫтөндә көслө көнбайыш елдәре хакимлыҡ итә, йыш ҡына штормдар күҙәтелә. Антартик айсбергтары барлыҡҡа килеүенең төп райондарының береһе булып тора.
Диңгеҙәге күп һанлы крилдәр балыҡтарға, диңгеҙ ҡоштарына һәм мыйыҡлы киттарға аҙыҡ булып хеҙмәт итә. Балыҡсылыҡ тармағы үҫешкән.
1932 йылда «Scotia» — Уильям Брюс етәкселегендәге Шотландия милли антарктик экспедицияһы судноһының атамаһы диңгеҙгә бирелгән.
# Котыс

Котыс — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Иньва йылғаһының уң ярына тамағынан 210 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.

# Котыс
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100007901
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100790
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Сутыгинская

Сутыгинская — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Һул Ильяк йылғаһының уң ярына тамағынан 73 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Сутыгинская
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010900112115200036071
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203607
* Бассейн коды — 13.01.09.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Вятка

Вятка - Силәбе өлкәһенең Верхнеурал районындағы ҡасаба. Степное ауыл биләмәһе составына инә.

# Вятка
## Географияһы

Ауыл аша Ямская йылғаһы аға. Район үҙәге Верхнеуралға тиклем ара — 16 км.

# Вятка
## Халҡы

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 2010 йылда ҡасаба халҡы һаны 201 кеше (103 ир-ат һәм 98 ҡатын-ҡыҙ) тәшкил итә.
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса күпселекте биләүсе халыҡтар: урыҫтар (80%), башҡорттар (19%).

# Вятка
## Урамдар

Ҡасабаның урам селтәре 2 урамдан тора.
# АҠШ Оборона департаменты

АҠШ-тың Оборона департаменты (ингл. Department of Defense — DoD, DOD, Defense Department) — АҠШ федераль башҡарма департаменттарҙын береһе.
АҠШ Кодексының 10-сы бүлегенә ярашлы милли имәнлек һәм оборона өлкәһендә эшләй.
Штаб-фатир – Пентагон. Виргиния дәүләтенең Арлингтон округында урынлашҡан.
# Көньяҡ (Ватылька ҡушылдығы)

Көньяҡ — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ватылька йылғаһының һул ярына тамағынан 265 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Көньяҡ (Ватылька ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300065734
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306573
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# 2014 йыл

III мең йыллыҡ :
XIX быуат — XX быуат — XXI быуат — XXII быуат — XXIII быуат :
Хронологик таблица :
2014 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 2014 MMXIV |
| Юлиан стилендә | 2013 — 2014 ( 14 ғинуар) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2766 — 2767 ( 4 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7522 — 7523 ( 14 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5774 — 5775 ה'תשע"ד — ה'תשע"ה |
| Мосолман календары | 1436 — 1437 |
| Боронғо әрмән календары | 1463 ԹՎ ՌՆԿԳ |
| Ҡытай календары | 4710 — 4711 (с 31 январь) 癸巳 — 甲午 чёрная змея — синий конь |
| Эфиопа календары | 2006 — 2007 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 2070 — 2071 |
| - Шака самват | 1936 — 1937 |
| Иран календары | 1392 — 1393 |
2014 (ике мең ун дүртенсе) йыл — кәбисә булмаған йыл, григориан календары буйынса шаршамбы көндө башлана. Был беҙҙең эраның 2014 йылы, 3 мең йыллыҡтың 14 йылы, XXI быуаттың 14 йылы, XXI быуаттың 2 ун йыллығының 4 йылы, 2010 йылдарҙың 5 йылы.
* Рәсәйҙә «Мәҙәниәт йылы».
* Халыҡ-ара кристаллография йылы (ЮНЕСКО).

# 2014 йыл
## Көтөлгән ваҡиғалар

* 7—23 февраль — Рәсәйҙең Сочи ҡалаһында XXII ҡышҡы Олимпия уйындары үтәсәк.
* 8 апрель — Майкрософт Windows XP операцион системаһы ярҙамын туҡтатасаҡ.
* 6—10 май — Данияла (Копенгаген) Евровидение конкурсы үтәсәк.
* 9—25 май — Минскиҙа (Беларусь) 78-се Халыҡ-ара хоккей чемпионаты буласаҡ.
* 4—5 июнь — Рәсәйҙә (Сочи) G8 саммиты.
* 13 июнь—13 июль — Бразилияла XX халыҡ-ара футбол чемпионаты.
* 18 сентябрь — Шотландияла Бөйөк Британиянан бойондороҡһоҙлоҡ реферундумы.
* 23 октябрь — өлөшләтә ҡояш тотолоу.
* 5—19 ноябрь — Грузияла халыҡ иҫәбен алыу.
* 9 ноябрь — Каталонияла Испаниянан бойондороҡһоҙлоҡ реферундумы.
* 15—16 ноябрь — Автралияла (Брисбен) G20 саммиты буласаҡ.

# 2014 йыл
## Вафат булғандар

* 17 апрель — Габриэль Гарсиа Маркес, Колумбия яҙыусы-прозаигы.
* 6 июнь — Мәүлетбай Ғәйнетдинов, йырсы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1993).
# Иевка

Иевка — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Индига йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Иевка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000055643
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005564
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ржакса (Ворона ҡушылдығы)

Ржакса — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе, Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ворона йылғаһының уң ярына тамағынан 139 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 62 км.

# Ржакса (Ворона ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ворона. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Хопер, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010200212107000006793
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000679
* Бассейн коды — 05.01.02.002
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Пижанья

Пижанья — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кокшага йылғаһының уң ярына тамағынан 266 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Пижанья
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400712112100000541
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100054
* Бассейн коды — 08.01.04.007
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Веж-Ёль

Веж-Ёль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Визинга йылғаһының һул ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Веж-Ёль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000019546
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001954
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Үрге Тулымка

Үрге Тулымка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Язьва йылғаһының уң ярына тамағынан 130 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Үрге Тулымка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100005058
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100505
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Сангар боғаҙы

Сангар боғаҙы йәғни Цугару боғаҙы (япон. 津軽海峡Цугару-кайкё:$^?$) — Японияның Хонсю һәм Хоккайдо утрауҙары араһындағы боғаҙ. Япон диңгеҙен Тымыҡ океан менән тоташтыра.

# Сангар боғаҙы
## География

Киңлеге 18—110 км, оҙонлоғо — 96 км. Суднолар йөрөшлө өлөшөндә боғаҙҙың тәрәнлеге 110 метрҙан 491 метрғаса барып етә.
Төп ағымы көнбайыштан көнсығышҡа табан йүнәлгән, уның боғаҙ уртаһындағы тиҙлеге яҡынса 3 узел тәшкил итә. Һыу артымдары 2 метрға барып етә.
Сангар боғаҙының картаһын тәүге тапҡыр рус адмиралы И. Ф. Крузенштерн төҙөй.
Ике яҡ яр буйҙары ла текә һәм урман менән ҡапланған. Хоккайдо утрауы яр буйында Хакодате ҡала-порты урынлашҡан. Көньяҡта диңгеҙ һыуҙары Хонсю утрауының эсенә үтеп инеп Муцу ҡултығын барлыҡҡа килтерә, бында Аомори ҡала-порты урынлашҡан.
Ҡышын боғаҙ туңмай.

# Сангар боғаҙы
## Әһәмиәте

Ғәҙҙәттәге 20 диңгеҙ миленән айырмалы рәүештә, Японияның территориаль һыуҙары яр буйынан тик 3 диңгеҙ миленә генә тарала. Был АҠШ-тың хәрби-диңгеҙ көстәре Япония территорияһында йәҙрә ҡоралын тыйыу тураһындағы законды боҙмайынса ғына Сангар боғаҙы аша үтә алыу шартына бәйле.
Боғаҙ аҫтынан әлегә донъялағы иң ҙур тимер юл тоннеле — Сэйкан тоннеле үтә.
# Горелая (Ай-Пигал ҡушылдығы)

Горелая — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ай-Пигал йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Горелая (Ай-Пигал ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200038613
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203861
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Айбәк

Айбәк хан (Сәйет Ибраһим-хан, 1495 йылда вафат булған) — Себер ханлығы ханы (1468—1495). Себер (Төмән) ханлығына нигеҙ һалыусы һәм уның тәүге хакимы. Шибаниҙар нәҫеленән.

# Айбәк
## Биографияһы

Сығышы менән Шибаниҙар династияһынан Мәхмүҙәк бейҙең улы. Уның исеме тәүге тапҡыр 1460-1470-се йылдар арауығында Көнсығыш Дәшти Ҡыпсаҡта барған ваҡиғаларҙы тасуирлағанда телгә алына.
1471 йылда ҡаҙаҡ хакимдары Кирәй хан һәм Жәнебәк хан менән коалиция төҙөгәс, Ибәк күтәрелә башлай һәм власҡа Тайбуғалар нәҫеленән Мар кенәзде юҡ иткәндән һуң килә.
1470‑се йылдар башында Оло Урҙа ханы Әхмәт, ҡаҙаҡ ханы Жәнебәк, Нуғай Урҙаһы мырҙалары Ғәббәс, Муса, Ямғурса һәм башҡалар менән берлектә Үзбәк ханлығы хакимы Әбелхәйер хандың вариҫы — Шәйех Хәйҙәр ханға ҡаршы көрәш барышында Күк Урҙала власты тулыһынса яулап ала. Шәйех Хәйҙәрҙе үлтергәс, Әбелхәйерҙең ейәне — Мөхәмәт Шәйбәни йәшенгән Әстерханды ҡамауға ала. Әммә Мөхәмәт ҡамауҙан сығып, Ибәктең ставкаһына һөжүм яһарға өлгәшә.
Әбелхәйер вариҫтарының йоғонтоһо кәмеп, Ҡаҙаҡ хандарының власы көсәйгәс, Ибәк нуғайҙар ярҙамында Көнсығыш Себерҙә нығынған. Тайбуғалар нәҫелен Марҙың ҡыҙына өйләнеп, Ибәк хан власын Иртыш йылғаһының урта ағымына, Тара, Тубыл һәм Тура йылғалары бассейнына тарата.
Башҡорт шәжәрәләренә ярашлы, Көнбайыш Себерҙә власть урынлаштырыу өсөн көрәш барышында Ибәк башҡорттарҙың табын ырыуы башлыҡтары Асаҙы бей һәм Шәкәрле бей менән бәрелештәр һөҙөмтәһендә, уларҙы көнбайышҡа Ағиҙел һәм Инйәр йылғалары яғына күсенергә мәжбүр итә.
Ибәкте хакимлығы нығынғас, Тайбуғаларҙы властан ситләштерә һәм бер үҙе Чимги-Тура ҡалаһында хакимлыҡ итә башлай. Ибәктең биләмәләре нигеҙендә Шибаниҙарҙың яңы дәүләте — Себер (Төмән) ханлығы барлыҡҡа килә.
1481 һәм 1483 йылдарҙа Мәскәү дәүләте хакимы Иван III-сөгә ике тапҡыр илселәр ебәреп, улар менән сауҙа мөнәсәбәттәре урынлаштыра. 1481 йылда нуғай мырҙалары ғәскәре менән берлектә Оло Урҙа ханы Әхмәттең ставкаһын тар‑мар итә, ә ханды үлтерә. Бер үк ваҡытта Ҡазан ханлығының сәйәсәтенә йоғонто яһарға тырыша.
1495 йылда Марҙың ейәне — Мөхәмәт етәкселегендә Тайбуғалар тарафынан ойошторолған фетнә һөҙөмтәһендә үлтерелә. Әммә Ибәктең вариҫтары уларға ҡаршылыҡ күрһәтеп, власты үҙ ҡулында һаҡлап ҡала.

# Айбәк
## Сәнғәттә

* Ибәк 1991 йылғы 1 урал франкы купюраһында һүрәтләнгән.
# Тап-Яун

Тап-Яун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Пим йылғаһының һул ярына тамағынан 105 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 76 км.

# Тап-Яун
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200045914
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204591
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Горнореченск

Горнореченск — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Октябрьск районындағы ҡасаба. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 232 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628115, ОКАТО коды — 71121908002.

# Горнореченск
## Халыҡ һаны

| Йыл | Даими халыҡ һаны |
| 2002 | |
| 2008 | |
| 2010 | 232 |

# Горнореченск
## Климат

Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
# Яранка (Илеть ҡушылдығы)

Яранка — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Илеть йылғаһының уң ярына тамағынан 120 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Яранка (Илеть ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400712112100001661
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100166
* Бассейн коды — 08.01.04.007
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1