yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Перестиани йорто (Таганрог)

Перестиани йорто — Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһында Грек урамындағы ҡоролма өлгөһө XIX быуатта төҙөлгән.

# Перестиани йорто (Таганрог)
## Тарихы

1860 йылдар башында хәҙерге Грек урамы, 64 адресы буйынса урынлашҡан ике ҡатлы йорт төҙөлә, ул 1880 йылда чиновник Николай Афанасьевич Перестианиға ҡарай. Ул хәлле сауҙагәрҙәр ғаиләһенән була, мировой судья вазифаһын биләй һәм Таганрогта артистар йәмғиәтенең ағзаһы була. Беренсе никах уңышһыҙ була, һәм ул тәүге ҡатыны менән айырылыша. Николай Афанасьевичтың никахтан ситтә актриса Анна Ивановна Солодухинанан ике балаһы тыуа (ижади псевдонимы — Александрова). Был балаларҙың кесеһе Иван Николаевич Перестиани «Красные дьяволята» һәм «Три жизни» фильмдарында төшкән билдәле кинорежиссёр һәм актёр була. Николай Афанасьевич Перестиани балаларын никахһыҙ тыуған тип иҫәпләмәһендәр өсөн төрлө канцелярияларға үтенес менән мөрәжәғәт итә һәм һөҙөмтәлә уларҙы рәсми уллыҡа алыуға өлгәшә. Уның икенсе рәсми ҡатыны булып Лидия Павловна Петропавловская тора, Уның да шулай уҡ был икенсе никахы — ул коллеж асессорының тол ҡатыны була. 1872 йылдың 15 октябрендә туй үтә, никахтан Лидия, Людмила һәм Мстислав тыуа. 1899 йылда Николай Афанасьевич вафат була.
1890 йылдан алып 1906 йылға тиклем йорт Лидия Перестиани милкендә була. 1915 йылда йорттоң хужаһы булып присяжный вәкиле ҡатыны Елена Константиновна Ковалевская тора.

# Перестиани йорто (Таганрог)
## Тасуирламаһы

Йорт кирбестән, ике ҡатлы, таш нигеҙгә ултыртылған. 1871 йылға ҡарата йорт эргәһендә флигель, ҙур ихата була. Кирбестән инеү урындары араһында сүкеп яһалған ҡапҡа һәм бәләкәй ҡапҡа урынлашҡан. Ихата эсендә төп инеү урыны булып хеҙмәт иткән ике ҡатлы сығынты бар. Беренсе ҡаттағы тәҙрәләр арыҫлан битлеге кеүек бөҙрә таштар менән биҙәлгән. Икенсе ҡаттағы тәҙрәләр тура мөйөшлө, улар ябай йөҙлөктәргә кертелгән. Фасад буйлап ослаусы кәрниз кронштейндарға таяна.
# Ҡуйсан (Сафакүл районы)

Ҡуйсан (рус. Куйсан) — Ҡурған өлкәһе Сафакүл районындағы юҡҡа сыҡҡан башҡорт ауылы.

# Ҡуйсан (Сафакүл районы)
## Тарихы

Ҡуйсан ауылы 1794 йылда түңәрәк күл буйында барлыҡҡа килгән, уға Барын-Табын ырыуы башҡорттары нигеҙ һалған була.
Ҡуйсанда төпәй, өрөк, ҡалмаҡ, туҡтағол, бүтис аймаҡтары булған. Мәсет эшләгән, уны совет осоронда клуб итеп файҙаланғандар.
Был ауылдан ирле-ҡатынлы Сауытовтарҙың милли кейемле фотолары С.Н. Шитованың китабында урын алған
Киләсәкһеҙ ауылдар тигән күренеш — 1960-1970 йылдарҙа СССР-ҙа дәүләт сәйәсәте йүнәлеше. Был йүнәлеш сиктәрендә ауыл тораҡ пункттары селтәре үҙгәртеп ҡорола: киләсәкһеҙ тип танылған ауылдарҙың бер өлөшөн бөтөрөү һәм «агроҡалалар» булдырыу күҙҙә тотола.
Сәйәсәт халыҡты бәләкәй ауылдарҙан ҙур ауылдарға күсереүҙе һәм уларҙа ауыл халҡының төп өлөшөн, ауыл производствоһы һәм социаль-көнкүреш объекттарын туплауҙы үҙ эсенә ала.
Ҡуйсан ауылы ла ошондай ауылдар исемлегенә индерелә, 1963 йылда уға «киләсәкһеҙ» тигән мөһөр һуғылып, халҡы башҡа ауылдарға күсерелә. Ауыл халҡын күрше Надеждино, Субботино, Бугуй, Сөләймән ау­ылдарына тараталар.

# Ҡуйсан (Сафакүл районы)
## Хәтер

Ярты быуат тиерлек ваҡыт уҙғас, Ҡуйсан халҡының вариҫтары ауылдың юҡҡа сыҡҡан нигеҙенә бергә йыйылып, шул урында иҫтәлекле билдә урынлаштыра.
# Ярославль дәүләт театр институты

Ярославль дәүләт театр институты — Рәсәй Федерацияһы Ярославль ҡалаһында мәҙәниәт һәм сәнғәт өлкәһендәгебелгестәрҙе әҙерләү буйынса юғары уҡыу йорто.

# Ярославль дәүләт театр институты
## Тарихы

1930-сы йылдарҙа Ярославлдә театр техникумы ойошторола. 1945 йылда Ф. Г. Волков исемендәге академия драма театры эргәһендә студия барлыҡҡа килә. 1962 йылда әлеге драма театрының баш режиссеры Фирс Ефимович Шишигин башланғысы менән Ярославль театр училищеһы ойошторола. 1980 йылда театр училищеһы юғары уҡыу йорто статусын ала һәм Ярославль дәүләт театр институты тип исемләнә башлай.
Институтта драма һәм ҡурсаҡ театрҙары өсөн режиссерҙар һәм рәссамдар (ҡуйыусылар һәм технологта) әҙерләнә. Ярославль дәүләт театр институты студенттары төрлө Халыҡ-ара һәм Бөтә Рәсәй театр фестивалдәрендә ҡатнашалар һәм һәм лауреат исемдәрен яулайҙар.

# Ярославль дәүләт театр институты
## Уҡытыусылар составы

Бөтәһе уҡытыусылар — 37 кеше.
— Фән докторҙары — 2 кеше — Фән кандидаттары — 8 кеше — Профессоҙар — 7 кеше — Доценттар — 11 кеше.

# Ярославль дәүләт театр институты
## Факультеттар

— Актерлыҡ сәнғәте (очный, очно-ситтән тороп формалары) — Театр сәнғәте (очно-ситтән тороп) — Театр режиссураһы (ситтән тороп) — Театрлаштырылған тамашлар һәм байрамдар режиссураһы (ситтән тороп)

# Ярославль дәүләт театр институты
## Билдәле шәхестәр
### Уҡытыусылар

— Виталий Базин (1995—2007) — актер, Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы — Маргарита Ваняшова (1980 йылдан) — әҙәбиәт һәм сәнғәт кафедра мөдире; 1980—1989 йылдарҙа — фәнни эштәр буйынса проректор — Глеб Дроздов (1983—1988) — театр режиссеры, Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы — Елена Пасхина (1984—1987) — скульптор, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған рәссамы — Владимир Солопов (1962—2015) — актер, Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы — Фирс Шишигин (1962—1985) — СССР-ҙың халыҡ артисы

# Ярославль дәүләт театр институты
## Билдәле шәхестәр
### Актерҙар

Ярославль театр институтында белем алған ҡайһы бер билдәле актерҙар:
* Барабанова Лариса
* Болтнев Андрей
* Валентин Ганичев
* Бойко, Марина Сергеевна
* Игорь Волошин — режиссер, актер.
* Денис Бондарков — алып барыусы, режиссер
* Виктор Гвоздицкий — Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы.
* Донгузов Александр Анатольевич — нәфис һүҙ оҫтаһы, Башҡорт филармонияһы артисты. Башҡортостан республикаһының халыҡ артисы (2013).
* Алексей Дмитриев — кино актеры.
* Андрей Иванов
* Замира Колхиева
* Крылов Сергей— йырсы һәм шоумен.
* Марина Куделинская
* Евгений Марчелли — режиссер. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. «Алтын битлек» премияһы лауреаты.
* Евгений Мундум — Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы.
* Мухин Михаил — кино актеры
* Анна Назарова
* Сергей Нилова — шағир, актер.
* Алексей Ошурков
* Яков Рафальсон РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы.
* Анна Самохина
* Андрей Сорока
* Владимир Толоконник
* Юрий Цурило
* Алена Клюева — режиссер.
* Прохор Дубравин
* Александр Сигуев
* Роман Курцын — актер- каскадер
* Ирина Гринева
# Краснинский (Силәбе өлкәһе)

Краснинский — Силәбе өлкәһенең Верхнеурал районындағы ҡасаба. Краснинский ауыл биләмәһенең административ үҙәге булып тора.

# Краснинский (Силәбе өлкәһе)
## Географияһы

Лебяжье күленең уң ярында урынлашҡан. Район үҙәге Верхнеурал ҡалаһына тиклем ара — 32 км.

# Краснинский (Силәбе өлкәһе)
## Урамдар

Ҡасабаның урам селтәре 8 урамдан тора.
# Маска-Шор (Уҫы ҡушылдығы)

Маска-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Уса йылғаһының уң ярына тамағынан 360 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Маска-Шор (Уҫы ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000066732
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006673
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Шетца

Шетца — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Воря йылғаһының уң ярына тамағынан 72 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Шетца
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010100412110000021047
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002104
* Бассейн коды — 09.01.01.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кемштедт

Кемштедт (нем. Kehmstedt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 477 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,4 км². Диңгеҙ кимәленән 240 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99752 һәм автомобиль коды — NDH.
# Узунгур

Узунгур — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тюнь йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Узунгур
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100004585
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100458
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Төпәрғоҫ

Төпәрғоҫ (рус. Тупяргас) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһының Бөрйән һәм Баймаҡ райондары биләмәләре аша аға. Йылға Бетерә йылғаһының уң ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Төпәрғоҫ
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса, йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Арский Ташы һыу үлсәү посынан Йомағужа һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200212111100017423
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101742
* Бассейн коды — 10.01.02.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Железница (Волга ҡушылдығы)

Железница — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волга йылғаһының уң ярына тамағынан 2266,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Железница (Волга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Түбәнге Новгород ГЭС-ынан Ока йылғаһының тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300512110000017220
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001722
* Бассейн коды — 08.01.03.005
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Йәнбәк (исем)

Йәнбәк — башҡорт ир-ат исеме.

# Йәнбәк (исем)
## Этимология

Йәнбәк — фарсы, башҡорт теленән «йән+бәк» мәғәнәһен аңлатҡан ир балаларға ҡушылған мосолман исеме.

# Йәнбәк (исем)
## Билдәле кешеләр

Йәнбәк Ишҡыуатов (1782—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.

# Йәнбәк (исем)
## Фамилия

Йәнбәков Рәмил Әхмәт улы, (Рәмил Йәнбәк) (10 август 1952 йыл — 11 ғинуар 2017 йыл) — башҡорт шағиры һәм журналисы. СССР Журналистар союзы (1979), Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы (1993), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2002), Шәһит Хоҙайбирҙин (2002), Зәйнәб Биишева (2006) һәм Фәтих Кәрим (2015) исемендәге премиялар лауреаты..
Йәнбәков Арыҫлан Әсғәт улы (3 август 1980 йыл — 21 сентябрь 2011 йыл) — башҡорт актёры, йырсы, режиссёр, телетапшырыуҙар алып барыусы.
Йәнбәков Венер Әхмәт улы (14 сентябрь 1938 йыл — 28 ноябрь 2014 йыл) — шағир һәм журналист. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар союздары ағзаһы.

# Йәнбәк (исем)
## Ауылдар

Яңы Йәнбәк (рус. Новоянбеково) Дәүләкән районы — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауылы.
Иҫке Йәнбәк (рус. Староянбеково) Ҡырмыҫҡалы районы — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауылы.
Яппар-Йәнбәк (рус. Япар-Янбеково; икенсе атамаһы Мишкә) Дәүләкән районы — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауылы.
# Бәлхи

Әбү Зайд Әхмәт ибн Сахл әл-Бәлхи (850(0850)—934) — мосолман ғалим-энциклопедисы: математик, астроном, табип, географ булараҡ киң билдәле. Сығышы менән Балх тирәһенән, Хөрәсән; Бағдадта әл-Кинди һәм уның уҡыусыларында уҡый.
Төп хеҙмәте — Ашкал ал-билад («Ил төрҙәре»), унда халҡы 10 000 кеше иҫәпләнгән Болғар ҡалаһы ентекле тасуирлана. Шулай уҡ китапта хазар, болғар, буртас, башджар халыҡтарының тасуирламаһы бар. Хеҙмәте шулай уҡ башҡа исем аҫтында билдәле — Сувар ал-акалим («Климаттар картаһы»), Таквим ал-булдан («Ҡалалар бүленеше»). Дөйөм фекер буйынса был китап 920—921 йылдарҙа яҙылған. Әммә был дата бер аҙ шик тыуҙыра. Эш шунда, Ибн Фаҙлан, 922 йылда болғар илендә шәхсән булған булһа ла, уларҙың ниндәй ҙә булһа ҡалаһы булыуы тураһында яҙмай. Әл-Бәлхи Болғар, Сувар һәм Тышҡы Болғар, шулай уҡ йәмиғ мәсеттәр тураһында иҫкә ала. Б. Н. Заходер был хәбәрҙе Ибн Фаҙлан әл-Бәлхигә еткереүсе булыуы мөмкинлеге тураһында фараз әйтә. Бәлки, әл-Бәлхи үҙенең әҫәрҙәрен 922 йылдан һуң ижад иткәндер. Ибн Фаҙлан үҙ яҙмаларында ҡалалар тураһында телгә алмаһа ла, был әл-Бәлхиҙең, Ибн Фаҙландан айырмалы рәүештә, Иҙел болғарҙарында йәй, улар ҡаланан «кейеҙ йорттарҙа» йәшәргә сыҡҡан ваҡытта булған, башҡа сығанаҡтары булыуы тураһында һөйләй.

# Бәлхи
## Урыҫ теленә тәржемәләре

* Әбү Зайд Әхмәт ибн Сахл әл-Бәлхиҙең «Книги видов земли» китабынан // Мосолман яҙыусыларының славяндар һәм урыҫтар тураһында иртәктәре (б. э. VII быуат уртаһынан X быуат аҙағына тиклем) / Гаркави, Авраам Яковлевич тәржемәһе. — СПб., 1870. — С. 272—278.
# Вьетнам теле

Вьетна́м теле (вьетн. tiếng Việt, тьенг вьет), һирәгерәк (вьетн. Việt ngữ, тьы-ном 越語, вьет нгы) — вьеттарҙың теле. Вьетнамдың рәсми теле, милләт-ара аралашыу һәм мәғариф теле булып тора. Шулай уҡ Камбоджала, Лаоста, Таиландта, Малайзияла, Австралияла, Францияла, Германияла, АҠШ-та, Канадала һәм башҡа илдәрҙә таралған. Дөйөм һөйләшеүселәр һаны 75 млн ашыу кеше (2005, баһа), шул иҫәптән Вьетнамда — яҡынса 72 млн кеше (2005, баһа), Камбоджала — 680 мең кеше (2003, баһа), Австралияла — яҡынса 175 мең кеше (2001, йәниҫәп), Францияла — 300 меңдән ашыу (2003, баһа), АҠШ-та — 1,1 млн ашыу кеше (2000, йәниҫәп), Канадала — 122 мең кеше (2000, йәниҫәп), Германияла яҡынса 80 мең кеше аралаша.

# Вьетнам теле
## Классификация

Вьетнам теле австралия-азия ғаиләһе вьет телдәре төркөмөнөң төньяҡ (вьет-мыонг) төркөмсәһенә ҡарай. Генетик яҡтан мыонг теленә яҡын, глоттохронология мәғлүмәттәре буйынса, был телдән яҡынса беҙҙең эраның башында айырылған.
Элгәре сино-тибет, йәғни тай телдәренә индерелгән, әммә мыонг, кыой һәм тьыт телдәрен тикшереү уларҙы вьетнам теленә яҡын булыуын һәм ҡытайлаштырыуға аҙыраҡ кимәлдә дусар ителгәнен күрһәтә.
Рук теле буйынса материалдар вьетнам телен теүәл классификацияларға мөмкинлек бирә:
| Вьетнам | Пако | Стиенг | Рук | Тәржемә |
| baj¹ | par | par | pər1 | осоу |
| ʈəu² | — | mluu | plu2 | бетель |
| cɜt³ | kucḛt | cət | kɯcĭt | үлеү |
| mot⁴ | mo̰ːj | muaj | moc | бер |
| kuj⁵ | ʔuːjʰ | — | kujh | сытыр |
| muj⁶ | mo̰h | muh | mujh | танау |

# Вьетнам теле
## Тарих

Вьетнам теле мыонг теле менән уртаҡ булған боронғо тонһыҙ телдән үҫешкән. Бер аҙ ваҡыт үткәс, вьетнам телендә тондар барлыҡҡа килгән. Ҡытай теленән һүҙҙәр әүҙем үҙләштерелә башлағас, вьетнам телендә яңы фонемалар — /ʂ/ һәм /ʈ/ барлыҡҡа килә.

# Вьетнам теле
## Диалекттар

Вьетнам теле өс төп диалектик өлкәләргә бүленә, улар, үҙ сиратында, күп һанлы диалекттарға һәм һөйләштәргә айырыла:
* төньяҡ (үҙәге — Ханой),
* үҙәк (Хюэ),
* көньяҡ (Хошимин).
Үҙәк диалекттарҙа архаик һыҙаттар нығыраҡ һаҡланған. Диалектик айырмалыҡтар башлыса фонетика һәм лексика өлкәләрендә күҙәтелә.

# Вьетнам теле
## Диалекттар
### Фонология

Вьетнам теле :
| | алғы | урта | артҡы |
| үрге | i | ɨ | u |
| урта үрге | e | ə əː | o |
| урта түбәнге | ɛ | ə əː | ɔ |
| түбәнге | | a aː | |
Вьетнам телендә ижектәр һаны ҡәтғи рәүештә теркәлә һәм яҡынса 2500 (тонһыҙ; был һан диалекттар буйынса айырыла) тәшкил итә. Фонемаларҙың дөйөм һаны шулай уҡ диалектҡа һәм фонемаларҙы айырыу ысулына (мәҫәлән, ханой диалектында — 32 алып 35 тиклем) бәйләнгән.
# Атакама

Атака́ма сүле (исп. Desierto de Atacama) — Көньяҡ Американың көнбайыш яр буйында Чили территорияһында (көньяҡ киңлектең 22° һәм 27° араһында) урынлашҡан сүл. Майҙаны — 105 000 км². Тымыҡ океан һуғышына (1879—1883) тиклем Боливия составында булған.

# Атакама
## Тасуирлама

Перу ағымы атмосфераның түбәнге ҡатламдарын һыуыта һәм яуым-төшөм (йылына 50 миллиметрҙан кәм) яуырға ҡамасаулаған температура инверсияһын барлыҡҡа килтерә. Ерҙең иң ҡоролоҡло урындарҙың береһе (һуңғы дүрт быуат дауамында бында ҙур күләмле яуым-төшөмдәр күҙәтелмәгән). Селитра, бура, иод, аш тоҙо, баҡыр ятҡылыҡтары бар.
Яр буйында ғинуарҙың уртаса температураһы 19—20 °C, июлдә — 13—14 °C. Ҡышын сүлдең ҡайһы бер төбәктәрендә йыш ҡына томандар, юғары дымлылыҡ күҙәтелә.
Үҫемлектәр бик һирәк осрай йәки бөтөнләй юҡ: урыны менән катустар һәм ҡыуаҡлыҡтар осрай. Фауна аҙ һанлы, ләкин яр буйы ҡаяларында балыҡ менән туҡланыусы ҡоштар колонияһы бар.
Сүл сигендә Тымыҡ океан яр буйында — Арика һәм Икике ҡалалары урынлашҡан.
Ерҙең иң ҡоро сүле. Атакама Көньяҡ Американың көнбайыш яр буйында Чилиның төньяғында урынлашҡан һәм көнбайышта Тымыҡ океан, төньяҡта — Перу, көнсығышта — Боливия һәм Аргентина менән сиктәш.
Сүлдең ҡайһы бер урындарында бер нисә тиҫтә йыл эсендә ямғыр бер тапҡыр яуа. Чилиның Антофагаста өлкәһендә уртаса йыллыҡ яуым-төшөм миҡдары 1 мм тәшкил итә. Атакаманың ҡайһы бер метеостанциялары бер ҡасанда ямғыр яуыуын теркәмәгән. Атакамала 1570 йылдан 1971 йылға ҡәҙәр ҙур яуым-төшөмдәр булмауы хаҡында дәлилдәр бар. Был сүлдә иң түбән һауа дымлылығы теркәлгән: 0%.
# Неодим

Неодим (лат. Neodymum, Nd) — Менделеевтың периодик таблицаһының 6-сы осор химик элементы. Тәртип номеры — 60.
Химик элемент, һирәк осрай торған ер металы, көмөшһыу-аҡ төҫтә, алтынһыу төҫмөрө бар. Лантаноидтар төркөмөнә ҡарай. Һауала еңел окислана. Самолет һәм ракета етештереү сәнәғәтендә алюмин һәм магний менән рәттән иретмә компоненты булараҡ ҡулланыла.

# Неодим
## Символы

Неодим элементының символы — Nd (Неодим тип уҡыла).

# Неодим
## Тарихы

Неодим 1895 йылда Карл Ауэр фон Вельсбах тарафынан асыла.
Ул дидимды — һирәк осрай торған ике ер металының ҡатнашмаһын — неодимға һәм празеодимға бүлә. Дидим шуға тиклем айырым химик элемент булып һаналған һәм ҡатнашмаларының химик үҙенсәлектәренең сиктән тыш яҡынлығы арҡаһында бүлеү бик ауыр бирелгән. Неодимды таҙа килеш, празеодим ҡатнашмаларынан айырып алыу 1925 йылда ғына мөмкин була.

# Неодим
## Исеменең килеп сығышы

Атамаһы «неодим» (лат. Neodymium) грек. πράσιος — «аҡһыл-йәшел» һәм δίδυμος — «игеҙәк» тигәнде аңлата. Бындай атама менән ул ҡатнашмаларҙа төҫтәр биреү үҙенсәлегенә һәм элементтың асылыу тарихына бурыслы.

# Неодим
## Тәбиғәттә

Ер ҡабығында неодим йөкмәткеһе (төрлө мәғлүмәттәр буйынса) — 25-37 г/т, океан һыуҙарында — 9,2·10⁻⁶ мг/л.

# Неодим
## Тәбиғәттә
### Ятҡылыҡтары

Неодим лантаноидтар составына инә, уның ятҡылыҡтары Рәсәй, АҠШ, Ҡаҙағстан, Украина, Австралия, Бразилия, Һиндостан, Скандинавия, Ҡытайҙа урынлашҡан. Һуңғыһы төп етештереүсеһе һәм шулай уҡ неодим экспортёры булып тора.
Һирәк ер элементтарының сеймал базаһы донъя йөҙөндә яҡынса 100 миллион тонна тәшкил итә, шуларҙың 52 миллион тоннаһы Ҡытай өлөшөнә тура килә. Ҡытай һирәк ер элементтары донъя күләменең 92-94%-ын сығара.
# Спартак ауыл Советы (Йәрмәкәй районы)

Спартак ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Йәрмәкәй районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Спартак ауылы.

# Спартак ауыл Советы (Йәрмәкәй районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Тапры-Юган

Тапры-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Казым йылғаһының уң ярына тамағынан 119 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 85 км.

# Тапры-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300021712
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302171
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Хоэнлойбен

Хоэнлойбен (нем. Hohenleuben) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 1667 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,52 км². Диңгеҙ кимәленән 395 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7958 һәм автомобиль коды — GRZ (элек: ZR).
# Карканка

Карканка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының һул ярына тамағынан 982 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Карканка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300212111100030405
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103040
* Бассейн коды — 10.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Лэруй-Яха (Сямтуй-Яха ҡушылдығы)

Лэруй-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сямтуй-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Лэруй-Яха (Сямтуй-Яха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300076777
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307677
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Хиршберг (Заале)

Хиршберг (Заале) (нем. Hirschberg (Saale)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 2352 кеше йәшәй. Майҙаны — 24,12 км². Диңгеҙ кимәленән 454 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7927 һәм автомобиль коды — SOK.