yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ҡыҫыҡкүл

Ҡыҫыҡкүл - рус. Кысы́куль (Кысыколь) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Мейәс ҡалаһынан төньяҡ-көнбайыштараҡ ятҡан күл

# Ҡыҫыҡкүл
## Географияһы

Ҡыҫыҡкүл эргәһендә Түрғәяҡ күле, шулай уҡ Поликарп быуаһы урынлашҡан. Күлдә 2 исемһеҙ утрау бар: ҙуры уртаһында һәм бәләкәйерәге - көнсығыш ярында
Административ йәһәттән Мейәс ҡала округына инә
1883 йылда күлдең уң ярында археолог Константин Шишковский тарихҡа тиклемге боронғо кеше йәшәгән урындар эҙҙәрен тапҡан.
Ҡыҫыҡкүл ярында шулай уҡ иҫке обряд Никола монастыры булған.
Географик координаттары: киңлеге - 55°5′59.58″N (55.099882), оҙонлоғо: 60°3′36.88″E (60.060245).
Ярындағы тораҡ пункттар: Мейәс ҡалаһы.
Иң яҡын һыу сығанаҡтары: Поликарп быуаһы, Түрғаяҡ, Пустое, Медвежье күлдәре

# Ҡыҫыҡкүл
## Тасуирламаһы

* Уртаса тәрәнлеге: 2,7 м
* Максималь тәрәнлеге: 5,4 м
* Максималь оҙонлоғо һәм киңлеге (км): 3,94*1,28 км
* Һыуының үтә күренеүсәнлеге, сафлығы: һыуы болғансыҡ.
* Һыу сығанағы: Топкая һәм Сокольная йылғалары.
* Диңгеҙ кимәленән бейеклеге: 327м
* Майҙаны: 0,22км²
* Төбө: тигеҙ, ләмле.
Ярҙары ташлы, көнсығыштағы яры - текә, бейек, төньяҡ-көнсығыштағыһы - һөҙәгерәк, көнбайышында киң яр һыҙаты бар. Төньяҡ өлөшө иң һай һыулы. Күл һаҙмыртлана башлаған, таҙартыу талап ителә
Мейәс йылғаһына күлдән шишмә ағып төшә.
Түрғәяҡ күле кеүек үк, Октябрьский һәм Южный ҡасабаларына эсәр һыу сығанағы булып тора, бынан тыш, «Урал» автозаводы техник ихтыяждарға файҙаланыла. Түрғаяҡтан һыу килеп тороуына ҡарамаҫтан (3-4 млн. м³/йыл), был күлдең һайығайыуына килтерә.

# Ҡыҫыҡкүл
## Флораһы һәм фаунаһы

Күлдә һыу үҫемлектәре күп түгел. Урмандар уратҡан, унда бәшмәк күп.
Күлдә аҡҡоштар йәшәй; сабаҡ, алабуға, ҡарабалыҡ, табан балыҡ, суртан, ҡорман, карп һәм шырт балыҡ тереклек итә...

# Ҡыҫыҡкүл
## Этимологияһы

Атама башҡорт телендәге "ҡыҫыҡ" һәм "күл" һүҙҙәренән килеп сыҡҡан тип фараз ителә. Силәбе өлкәһе географы, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә атаманың килеп сығыуы былай аңлата:Кысы-Куль (Кисы-Куль), озеро, территория города Миасса, Аргаяшский район. От башкирских слов: кысык — «узкий», «тесный», «сжатый», «сдавленный», «узкое межгорье», кул — «озеро», в переводе означают «сдавленное озеро» или «озеро в теснине, узком межгорье».
"Ҡыҫыҡ" һүҙенең бер мәғәнәһе "Башҡорт теленең һүҙлеге"ндә "ике тау араһы" тип аңлатыла.

# Ҡыҫыҡкүл
## Шулай уҡ ҡара

* Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге
# Дозовка (Дововка ҡушылдығы)

Дозовка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Дозовка №190 йылғаһының һул ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Дозовка (Дововка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100001914
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100191
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Тумп-Оул-Я

Тумп-Оул-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Сосьва йылғаһының уң ярына тамағынан 248 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Тумп-Оул-Я
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300027858
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302785
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Карл Маркс һәйкәле (Дондағы Ростов)

Карл Маркс һәйкәле — Дондағы Ростов ҡалаһында Карл Маркс майҙанында урынлашҡан монумент. Һуғыш ваҡытында юҡ ителгән Маркс һәйкәле урынына 1959 йылда ҡуйылған. Монументтың авторҙары — скульптор Альтшулер Моисей Соломонович һәм архитектор Минкус Михаил Адольфович. Карл Маркс һәйкәле Рәсәйҙең мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.

# Карл Маркс һәйкәле (Дондағы Ростов)
## Тарихы

Карл Маркс һәйкәле 1925 йылдың 28 июнендә Дондағы Нахичевань ҡалаһының (хәҙер Дондағы Ростовтың Пролетарский районы составында) үҙәк майҙанында тантаналы шарттарҙа асыла. Монумент, совет власы урынлаштырылғандан һуң, большевиктар емергән Екатерина II һәйкәле пьедесталына ҡуйыла. Һуңынан майҙан Карл Маркс исемен ала.
Скульптура «Двигатель» техник берекмәһендә ҡойола. Һәйкәлдең авторы Мәскәү скульпторы В. Б. Бибаев була. Карл Маркс баҫып торған килеш һынландырылған. Уның уң ҡулы сюртук ҡаушырмаһы артына ҡуйылған, ә һул ҡулы китап өйөмө өҫтөндә ята. Постаментта «Һәйкәл 1924 йылдың 23 ноябрендәге 2-се киң эшселәр конференцияһының ҡарары буйынса Нахичеван районы эшселәре тарафынан төҙөлгән.» тигән яҙыулы мемориаль таҡта була.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында һәйкәлде ҡаланы баҫып алған Вермахт ғәскәрҙәре юҡ итә: скульптураны танктан аталар. Һуғыштан һуң һәйкәлдең кесерәйтелгән вариантын ҡуялар. Элекке һәйкәлдең мемориаль таҡтаһы һаҡланып ҡала һәм Ростов музейына тапшырыла. Пьедесталдың имен ҡалған өлөшөн «Ростов» кинотеатры эргәһендәге скверға (Ростов дәүләт университеты ҡаршыһына) күсерәләр һәм унда Ломоносов Михаил Васильевич скульптураһын ҡуялар.
Хәҙерге ваҡыттағы һәйкәл Карл Маркс майҙанында 1959 йылда барлыҡҡа килә. Һәйкәлдең авторҙары скульптор Альтшулер Моисей Соломонович һәм архитектор Минкус Михаил Адольфович. Маркстың бронза һыны бейек гранит пьедесталға ҡуйылған. Скульптура Ленинградта ҡойолған.
Карл Маркс һәйкәле элегерәк федераль әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып һаналды, ләкин 1997 йылда уның һаҡланыу статусын урындағыға тиклем кәметтеләр.
1990-сы йылдарҙа урындағы әрмән диаспораһы вәкилдәре Екатерина II һәйкәлен элекке урынында тергеҙергә тәҡдим иттеләр, ләкин был инициатива хупланманы. Ростовта Киров һәйкәле урынынан күсерелгәндән һуң, Карл Маркс һәйкәлен урынынан күсереү һәм уның урынында Екатерина II һәйкәлен тергеҙеү мәсьәләһе 2005 йылда яңынан әүҙем тикшерелә башланы. Халыҡ фекерен асыҡлау күрһәтеүенсә, Пролетарский районы халҡының күпселеге Маркс һәйкәлен күсереүгә ҡаршы сығыш яһай. Алдан иҫәпләүҙәр буйынса, һәйкәлде күсереү буйынса эштәр 1 миллион һумға төшә. Проекттарҙың береһе буйынса, Маркс һәйкәле Шолохов проспекты һәм 20-се Линия мөйөшөнә күсерелергә тейеш була. 2014 йылда, «Ваҡыт асылы» йәмәғәт хәрәкәте Ростов өлкәһе Губернаторына 1500 ҡултамға йыйып тапшыра һәм ул һәйкәлде күсереүгә ҡаршы фекер белдерә.
# Аҡ Воложка

Аҡ Воложка — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы/Сыуаш Республикаһы/Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Куйбышев һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 1876 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Аҡ Воложка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400712112100001500
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100150
* Бассейн коды — 08.01.04.007
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Катайга

Катайга — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кеть йылғаһының һул ярына тамағынан 703 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 99 км.

# Катайга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010600112115200025890
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202589
* Бассейн коды — 13.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Яков-Ель

Яков-Ель — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Собты-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 162 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.

# Яков-Ель
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300032125
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303212
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Тәүбә намаҙы

Тәүбә намаҙы — гонаһтарға үкенеп, тәүбә һәм истиғфар ҡылыу өсөн уҡыла торған ике рәҡәғәтле нәфел намаҙы.
Тәүбә намаҙын үтәгәс, ошондай истиғфар уҡыла: «Әстәғфирул-лаһ, әстәғфирул-лаһ. Әстәғфирул-лаһа тәғәлә мин күлли ҙәнбин әҙнәбтүһү ғәмдән, әү хатаъән, сирран әү ғәләниййәтән үә әтүбү иләйһи минәҙ-ҙәнбил-ләҙи әғләмү үә минәҙ-ҙәнбил-ләҙи лә әғлмү иннәкә әнтә ғәлләмүл ғүйүб».
Мәғәнәһе: Аллаһы Тәғәләнән гонаһтарымдың һәр ҡайһыһын ярлыҡауҙы үтенәм. Белеп ҡылған гонаһтарымды ла, белмәй ҡылған гонаһтарымды ла, аңһыҙлыҡтан ҡылған гонаһтарымды ла, аңлы рәүештә ҡылған гонаһтарымды ла ярлыҡауынды үтенәм, Аллаһ. Гонаһтарымдың бөтәһенән дә тәүбәгә киләм, үкенеү менән тәүбә итәм. Әй, Аллаһ, һәр бер ғәйебемде белеүсеһен.
# Ғәмәл Әлбинсәйет

Ғәмәл Әлбинсәйет (индон. Gamal Albinsaid; 8 сентябрь 1989 йыл) — Индонезия табибы, 2013 йылда, 24 йәшлек сағында, «Garbage Clinical Insurance» («Сүп-сар медицина страховкаһы») проектын аса. Проекттың асылы шунан тора: һәр бер фәҡир, сүп-сар йыйып, уны табипҡа түләүһеҙ күренеү йә балаһын балалар баҡсаһына алып барыу хоҡуғын бирә торған купонға алмаштыра ала. Проект бәләкәй килемле кешеләргә квалификациялы медицина ярҙамы алыу мөмкинлеген биреп кенә ҡалмай, илдең сүп-сарҙан таҙарыуына ла булышлыҡ итә. Әлбинсәйет ойошторған коммерция предприятиеһының бөтә килеме ошо проектты киңәйтеүгә китә (икенсел сеймалды ҡабул итеү пункттары асыуға).
Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә проект 2 мең фәҡиргә ярҙам итә һәм донъяла киң билдәлелек ала (2015 йылдың апреленә «Garbage Clinical Insurance» 3,5 мең кешегә ярҙам күрһәткән). Башланғыс осорҙа Әлбинсәйеттең компанияһы Маланг ҡалаһындағы биш клиниканы аккредитациялай, улар фәҡирҙәр тарафынан сүп-сарға алмаштырып алынған купондарҙы ҡабул итә. Органик ҡалдыҡтар ашлама итеп эшкәртелә, ә органик булмағандары сүп-сар эшкәртеүсе махсус компанияларға тапшырыла. Алынған килемдәр проект ағзаларының медицина сығымдарын ҡаплауға тотонола (Әлбинсәйет проектта эшләүгә 88 медицина ирекмәне, 15 табип һәм 12 шәфҡәт туташы яллай, шулай уҡ башҡа акушеркалар, фармацевтар һәм дантистар менән килешеүҙәр төҙөй). Бер аҙҙан Әлбинсәйет ҙур булмаған үҙ клиникаһын асыуға өлгәшә.
Әлбинсәйет шулай уҡ Indonesia Medika медицина үҫеше ойошмаһын аса һәм уның генераль директоры булып тора. Ул — Prince of Wales Young Sustainability Entrepreneur Prize, Индонезияның тикшеренеүҙәр һәм технологиялар министрлығының Inspiring Scientific Award, AusAID Indonesian Social Innovator Award лауреаты, Unilever компанияһынан Unilever Sustainable Living Young Entrepreneur Awards финалсыһы. Ул шулай уҡ Ашока фондының Ashoka Young Changemaker ағзаһы.

# Ғәмәл Әлбинсәйет
## Тарихы

Ата-әсәһе медицина ярҙамына түләй алмағанлыҡтан эсе китеп вафат булған 3 йәшлек ҡыҙ тураһында ишеткән Әлбинсәйеттә проект идеяһы тыуа. Халҡының 60%-ы самаһының медицина страховкаһы булмаған Индонезия өсөн был киң таралған проблема булып тора. Шул уҡ ваҡытта Индонезия ауылдарында сүп-сарҙы йыйып эшкәртеү ҡабул ителмәгән, ҡатырға менән пластмассаны сүп эшкәртеүселәргә һатырға мөмкин булыр ине (илдә сүптең яртыһы ғына йыйыла). Шулай итеп, Әлбинсәйет фәҡир кешеләр өсөн медицина хеҙмәттәре күрһәтеү юлын таба: билдәле күләмдә ҡатырға, пластик шешәләр һәм башҡа пластмасса тапшырған ярлы кеше айына ике мәртәбә клиникаға барыу мөмкинлеген биргән иң ябай страховка ала. Тиҙҙән Әлбинсәйеттән өлгө алыусылар идеяны һаулыҡ һаҡлауға ғына түгел, сифатлы белем биреү өлкәһендә лә ҡуллана башлай.
# 1822 йыл

II мең йыллыҡ :
XVII быуат — XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат — XXI быуат :
Хронологик таблица :
1822 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1822 MDCCCXXII |
| Юлиан стилендә | 1821—1822 (13 ғинуардан) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2574—2575 (3 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7330—7331 (13 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5582—5583 ה'תקפ"ב — ה'תקפ"ג |
| Мосолман календары | 1237—1238 |
| Боронғо әрмән календары | 1271 ԹՎ ՌՄՀԱ |
| Ҡытай календары | 4518—4519 辛巳—壬午 белая змея — чёрный конь |
| Эфиопа календары | 1814—1815 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 1878—1879 |
| - Шака самват | 1744—1745 |
| - Кали-юга | 4923—4924 |
| Иран календары | 1200—1201 |
1822 йыл — шишәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
# Волгарица

Волгарица — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Молома йылғаһының һул ярына тамағынан 221 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Волгарица
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300312111100035478
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103547
* Бассейн коды — 10.01.03.003
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Мольтъя

Мольтъя — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Посыръя йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Мольтъя
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200011772
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201177
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Заһиҙуллин Мирсаяф Иҙиәт улы

Заһиҙуллин Мирсаяф Иҙиәт улы (1908 йыл — 10 июль 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы.

# Заһиҙуллин Мирсаяф Иҙиәт улы
## Биографияһы

Заһиҙуллин Мирсаяф Иҙиәт улы 1908 йылда Башҡортостан Республикаһының Ғафури районы Аҡташ ауылында тыуған. Ҡыҙыл Армияға 1942 йылдың 8 ғинуарында Ғафури район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 294‑се гвардия кавалерия полкында ҡылыссы булып хеҙмәт итә.
1942 йылдың 10 июлендә Курск өлкәһенең Икенсе Тербуны ауылы тирәһендә һуғыш яланында хәбәрһеҙ юғала.
# Кичмень

Кичмень — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Юрман йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Кичмень
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100013872
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101387
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# 1989 йылда йыһанға осороуҙар исемлеге

1989 йылдағы орбитаға осороуҙар исемлеге. Ҡыҙыл төҫ менән уңышһыҙ осороуҙар билдәләнгән. Осоусы йыһан аппараттары (ЙА) ҡалын итеп айырып билдәләнгән.
# Яйла

Яйла (франц. plateau, plat — яҫы) — (рус. Плато) бер аҙ бүлгеләнгән тигеҙ йәки убалы‑түбәле тигеҙлектәрҙән торған тәпәш, яҫы өҫлө ҡалҡыулыҡ. Күршеһендәге тигеҙлектәрҙән текә ҡабырғалары менән айырылып тора. Ғәҙәттә, диңгеҙ өҫтө кимәленән 500 метрҙан артыҡ бейеклектә урынлаша. Яйланың тигеҙ өҫтө йөҙҙәрсә-меңдәрсә километрга һуҙылырға мөмкин (мәҫәлән, Тибет яйлаһы)

# Яйла
## Барлыҡҡа килеүе

Яйла ҙур күләмдә янартау магмаһы сығыу, лава экструзияһы (ҡыҫылып-этелеп сығыуы) йәки эрозия (тау тоҡомдарының йәки тупраҡтың ағым һыуҙар тарафынан емерелеүе йәки йыуылыуы) кеүек төрлө геологик процестар арҡаһында барлыҡҡа килергә мөмкин.

# Яйла
## Төрҙәре

Һыу аҫты һәм ҡоро ер яйлаларына бүленә. Һыу аҫты яйлаһы — океан төбө күтәрелеү арҡаһында барлыҡҡа килә. Ҡоро ерҙәге яйла — бөтә яҡтан текә ҡалҡыулыҡтар менән уратып алынған (иңкеүлектәр айырылған) тигеҙлек.
Шулай уҡ структуралы, янартау (лава), денудацион, аккумулятив, таулы яйлаларға бүленә.

# Яйла
## Янартау яйлаһы

Янартау (йәки лава) яйлаһы. Янартау аталыуы арҡаһында барлыҡҡа килә торған ҙур майҙандағы яйла. Рельефтың тигеҙһеҙлеген тултырыусы шыйыҡ базальт лаваһы өҫкә сыҡҡанда яһала. Янартау (лава) яйлаһына өлгө булып Путорана яйлаһы (Себер) тора.

# Яйла
## Денудациялы яйла

Тау тоҡомдарының (һыу, ел, боҙ, үҙ ауырлыҡ көсө менән) емерелгән продукттарының ер өҫтөндә уйһыулыҡтарҙа, соҡорҙарҙа урынлашҡан майҙандарға күсеүе йәки күсерелеүе арҡаһында барлыҡҡа килә. Мәҫәлән,Өфө яйлаһы (Ҡариҙел бассейны), Урал аръяғы яйлаһы.

# Яйла
## Атаҡлы яйлалар

* Һардангервидала (норв. Hardangervidda) — Европаның (Норвегия) иң бейек тау яйлаһы. Диңгеҙ өҫтө тигеҙлегенән 1 200 — 1 600 м өҫтә, 8 000 кв. км. майҙанда урынлашҡан. Яйлала милли парк ойошторолған.
* Колорадо (ингл. Colorado Plateau) — АҠШ-тың көнбайышында бер нисә штат ерендә урынлашҡан яйла. Майҙаны 337 мең км, бейеклеге 1 500 — 3 350 м.

# Яйла
## Башҡортостандағы яйлалар

Башҡортостандың­ Урал ­алды төнь­яҡ‑көнсығышында Өфө яйлаһы, Баш­ҡортостан­ Уралының көнь­яғында Йылайыр яйлаһы урынлашҡан. Был яйлалар ныҡ йырғыланған денудация‑эрозиялы һыҙатланышлы, тәрән боролмалы үҙәндәре күп. Башҡортостандың­ Урал­ аръяғы­ яйлаһы аккумулятив‑денудацион тигеҙлектән ғибәрәт.
# Шидровка (Яманиха ҡушылдығы)

Шидровка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яманиха йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Шидровка (Яманиха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000030851
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003085
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ломенга

Ломенга — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лондушка йылғаһының уң ярына тамағынан 0,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Ломенга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300312110000015273
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001527
* Бассейн коды — 08.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Мигаель

Мигаёль — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Макариха йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Мигаель
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000071170
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103007117
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Палуй Борис Владимирович

Палуй Борис Владимирович (26 май 1927 йыл — 2003 йыл) — СССР һәм Рәсәй архитекторы; Рәсәйҙең атҡаҙанған архитекторы.

# Палуй Борис Владимирович
## Биографияһы

1927 йылдың 26 майында Дондағы Ростовта тыуған.
1951 йылда Мәскәү архитектура институтын (МАРХИ) тамамлай, унда Б. С. Мезенцевта уҡый. СССР-ҙа һәм сит илдә эшләй. Күпмелер ваҡыт «Моспроект» институтында эшләй.
Уның төп эштәре Мәскәүҙә башҡарылған (шул иҫәптән авторҙашлыҡта): Мәскәүҙең Көньяҡ-Көнбайыш районын (1951—1958), пионерҙар һәм мәктәп уҡыусылары Һарайын (хәҙерге йәштәр ижады Һарайы) (1963), Химки-Ховринола һәм Люберцы ҡалаһында халыҡтың йәшәү райондарын, Морис Торез исемендәге сит ил телдәре институтының яңы корпусын, Ҙур Кремль Һарайын реставрациялау һәм реконструкциялауҙы, Болгария Халыҡ Республикаһы илселеге комплексын (Болгария архитекторҙары менән берлектә) проектлау һәм төҙөү. Шулай уҡ уның ҡайһы бер биналары Мясницкая урамында төҙөлгән, атап әйткәндә, КГБ-ның Иҫәпләү үҙәге (1987) менән В. В. Маяковскийҙың Дәүләт музейы. Маяковскийҙың Дәүләт музейы янында Маяковскийҙың скульптура портреты ҡуйылған (скульпторы Ю. Г. Орехов, архитекторы Б. В. Палуй).
Б. В. Палуйҙың сит илдәге эштәре араһында — Мали республикаһында СССР илселеге (Бамако ҡалаһы), Иранда (Решт ҡалаһы) һәм Японияла (Осака ҡалаһы) СССР генераль консуллыҡтары.
2003 йылда Мәскәүҙә вафат була. «Мәскәүҙең почётлы төҙөүсеһе» билдәһе менән бүләкләнә(2001).