yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Тулузка

Тулузка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының һул ярына тамағынан 263 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Тулузка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300512111100038217
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103821
* Бассейн коды — 10.01.03.005
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ай-Хар-Юган

Ай-Хар-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ун-Хар-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Ай-Хар-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300030657
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303065
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ҡаджи-Сай

Ҡаджи-Сай (ҡырғыҙ. Кажы-Сай) — ауыл (1947-2012 йылдарҙа ҡала тибындағы ҡасаба) Ҡырғыҙстандың Ысыҡ-күл өлкәһе Тон районындағы ауыл.

# Ҡаджи-Сай
## Тарихы

Тораҡ пункты 1947 йылда һоро күмер ятҡылығын эшкәртеү менән бәйле барлыҡҡа килә. Ҡасабала эксперименталь электротехник завод төҙөлә. 2017 йылдың 12 авгусында Ҡаджи-Сайҙың 70 йыллығы байрамы үтә.

# Ҡаджи-Сай
## Географияһы

Ысыҡ-күлдең көньяҡ ярында урынлашҡан. Ауыл аша Балыкчы — Ҡаракол автомобиль юлы үтә.

# Ҡаджи-Сай
## Халҡы

1970 йылда ҡасабала 7000-гә яҡын кеше йәшәгән. 2009 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, ауылда 4222 кеше иҫәпләнә.

# Ҡаджи-Сай
## Инфраструктураһы

Ауылда А.С. Пушкин исемендәге урта мәктәп, музыка мәктәбе, китапхана, дауахана, дарыухана, почта, Бөйөк Ватан Һуғышы ветерандары аллеяһы, клуб, «Эдельвейс» спорт залы, мәсет, доға ҡылыу йорто, магазиндар, кафелар һәм ҡунаҡ йорттары бар.
# Офицерҙар йорто (Өфө)

Өфө гарнизонының Офицерҙар йорто — Өфөлә 1904 йылда Ҙур Успенская урамында төҙөлгән боронғо бина (хәҙер Коммунистик урам, 43-сө йорт) һәм элек унда Рәсәй Ҡораллы Көстәренең Өфө гарнизоны урынлашҡан мәҙәниәт учреждениеһы.

# Офицерҙар йорто (Өфө)
## Тарихы

Эффектлы ҡарҙай аҡ менән биҙәкләнгән ҡара ҡыҙыл төҫтәге өс ҡатлы бинаның тарихы ҡыҙыҡлы: төрлө ваҡытта бында сауҙагәрҙәр һәм пролетариат вәкилдәре, чапаевсылар һәм колчаксылар, әҙәбиәтселәр һәм музыканттар тулы хоҡуҡлы хужа булған.
Бинаның тәүге исеме — Ҙур Себер ҡунаҡханаһы йәки Паршин Йорто. Уны Өфө сауҙагәре А. М. Паршин килемле йорт булараҡ төҙөгән булған. Ҡунаҡхананың икенсе һәм өсөнсө ҡатында «себер номерҙары» — йыйнаҡ һәм йәмле номерҙар урынлашҡан булған. Бынан тыш, бында ресторан, бильярд һәм һәүәҫкәр спектаклдәр ҡуйылған концерт залдары булған. Беренсе ҡатты И. И. Стахеевтың, ағалы-энеле Крестовниковтарҙың магазиндары, шулай уҡ Л. Я. Дворжец аптекаһы биләгән.
Был 1918 йылда емерелеүгә дусар ителгән Рәсәй Империяһын тергеҙергә маташҡан Өфө директорияһы — Ваҡытлы Бөтә Рәсәй хөкүмәте урынлашҡан булғанлығы менән иғтибарға лайыҡ бина.
Һуңынан был бинала Ҡыҙыл армия клубы урынлашҡан, ә 1919 йылдың йәйендә — Бишенсе Ҡыҙыл Армия штабы. 1919 йылдың ғинуарында Ярослав Гашек телмәр менән сығыш яһаған. 1926 йылдан бинала «Ҡыҙыл Армия Йорто» урынлашҡан.
1926 йылдан бина СССР Оборона халыҡ комиссариаты ведомствоһына тапшырыла (СССР Оборона халыҡ комиссариаты НКО). 1939 йылдан бында Офицерҙар йорто урынлашҡан.
1932 йылда был бинала яҙыусы Александр Фадеев сығыш яһаған.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Офицерҙар йортонда украин композиторы Григорий Гурьевич Верёвка етәкселегендәге ҡатын-ҡыҙҙар хор ансамбле ойошторолған.
Һуңғараҡ элекке ҡунаҡхана бинаһын Башҡорт республика хәрби комиссариаты биләй. Бында хәрби комиссары , БАССР хәрби комиссарҙары булып Советтар Союзы Геройҙары Рогалёв Пётр Леонтьевич (1959—1963) һәм Күсимов Таһир Тайып улы (1963—1969 йыл) эшләй.

# Офицерҙар йорто (Өфө)
## Офицерҙар йорто бөгөн

Әлеге ваҡытта Офицерҙар йортонда Башҡортостан Республикаһы һуғыш һәм Ҡораллы Көстәр ветерандары Комитеты, айырым хәүеф подразделениелары ветерандары комитетының Төбәк бүлексәһе, Башҡортостан Республикаһы запастағы офицерҙар Комитеты, Башҡортостан Республикаһы локаль һуғыш һәм конфликттарҙа ҡатнашыусыларҙы социаль яҡлау Фонды, «Фронтташ әхирәттәр» ҡатын-ҡыҙҙар — һуғыш ветерандары клубы, Өфө гарнизонының хәрби һунарсылар йәмғиәте эшләй.
Офицерҙар йортонда китапхана, концерт һәм кинолекция залдары бар. 1996 йылда унда Жуков Георгий Константиновичтың бюсы (скульптор Б. Д. Фузеев) ҡуйылды.
# Янбаев Юлай Әғләм улы

Янбаев Юлай Әғләм улы (21 ғинуар 1962 йыл) — ғалим-биолог, юғары мәктәп эшмәкәре. Башҡорт дәүләт университеты ректорының уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫары. Башҡортостан Фәндәр Академияһында ғилми хеҙмәткәре.

# Янбаев Юлай Әғләм улы
## Биографияһы

Юлай Әғләм улы Янбаев 1962 йылдың 21 ғинурында Учалы районының Наурыҙ ауылында уҡытыусылар ғаиләһендә тыуған. Урта белемде Илсе, Иманғол мәктәптәрендә ала.
1979—1984 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институтының урман хужалығы факультетын «ҡыҙыл дипломға» тамамлай, СССР Фәндәр Академияһының биология филиалында аспирантурала уҡый, 1986—1987 йылдарҙа Биология үҙәгендә стажировка үтә.
1989 йылда Минск ҡалаһында генетика фәне буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1987—2000 йылдарҙа — Башҡортостан Фәндәр Академияһында ғилми хеҙмәткәр, өлкән ғилми хеҙмәткәр, лаботория мөдире.
2001—2007 йылдарҙа Янбаев Ю.Ә. Башҡорт дәүләт университетының Сибай институтында ғилми тикшеренеү секторы етәксеһе, фән эштәре буйынса институт директоры урынбаҫары булып эшләй.
Юлай Әғләм улы — биология фәндәре докторы, 100-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт авторы, 3 монографяһы сит илдәрҙә баҫылған.
Әлеге мәлдә Янбаев Юлай Әғләм улы Башҡорт дәүләт университеты ректорының уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫары.
# Таулы Алтай дәүләт университеты

Таулы Алтай дәүләт университеты — Горно-Алтайск ҡалаһындағы (Алтай Республикаһы) классик юғары уҡыу йорто.

# Таулы Алтай дәүләт университеты
## Тарихы

Таулы Алтай педагогия институты СССР Минстрҙар Советы Ҡарары менән 1949 йылда ойошторолған, уҡыу срогы 2 йыл булған.
1949 йылдың 18 июлендә башҡарма комитет ултырышында Таулы Алтай хеҙмәтсәндәр депутаттары өлкә Советы Баҡарма комитетының ултырышында уҡытыусылар институтын ойоштороу тураһында мәсьәлә тикшерелә.
1953 йылдың ғинуарынан уҡытыусылар институтын педагогия институты итеп үҙгәртеп ҡороу эштәре башлана. 1953 йылдың 29 ғинуарында Таулы Алтай автономиялы өлкәһе хеҙмәтсәндәр депутаттары Советының Башҡарма комитеты 1953 йылдың 1 сентябренән уҡытыусылар институтын педагогия институты итеп үҙгәртеп ҡороу хаҡында ҡарар ҡабул итә. Педагогия институтының беренсе курсына 160 кеше, шул иҫәптән 70 алтай милләтле уҡыусы ҡабул ителә.
1993 йылда Таулы Алтай педагогия институты һәм Таулы Алтай ойошторолған ауыл хужалығы техникумы базаһында Таулы Алтай дәүләт университеты ойошторола.
2014 йылдың 1 июленән Ғилми совет ҡарары менән ауыл хужалығы колледжы аграр колледж итеп үҙгәртелә.

# Таулы Алтай дәүләт университеты
## Структураһы
### Институттары, факультеттары һәм колледжы

- Физика-математика һәм инженер-технология институты
- Иҡтисад-юридик факультет
- Тәбиғәт-география факультеты
- Алтаистика һәм төрки телдәре факультеты
- Психология-педагогика факультеты
- Тарих-филология факультеты
- Аграр колледж

# Таулы Алтай дәүләт университеты
## Уҡытыусылары

Төрлө ваҡытта юғары уҡыу йортонда уҡыттылар һәм уҡыталар:
- Воневодин Анатолий Фёдорович— математик, профессор, физика-математика фәндәре докторы
- Дмитриев Алексей Николаевич — геолог, профессор, геология-минералогия фәндәре докторы
- Лебедев Юрий Альфредович — техник фәндәре кандидаты, «СИЛЭН» инженер үҙәге директоры, 1990 йылдан РСФСР халыҡ депутаты
- Мери Арнольд Константинович — Советтар Союзы Геройы
- Монахов Валентин Николаевич— математик, Рәсәй Фәндәр Академияһы академигы
- Остапенко Владимир Викторович — математик, профессор, физика-математика фәндәре докторы
- Хорошевский Виктор Гаврилович — математик, Рәсәй Фәндәр Академияһының ағза-корреспонденты
# Буграк

Буграк — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Байдарата мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Буграк
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300035920
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303592
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ващенко Вячеслав Андреевич

Ващенко Вячеслав Андреевич (укр. В’ячеслав Андрійович Ващенко; 13 август 1947 йыл) — СССР һәм Украина ғалимы, техник фәндәре докторы (1996), профессор (1997).
450-нән ашыу фәнни-методик хеҙмәт авторы һәм авторҙашы, шул иҫәптән 9 монография һәм уҡыу әсбаптарын яҙған 4, шулай уҡ 10 авторлыҡ танытмаһы һәм 3 патент эйәһе.

# Ващенко Вячеслав Андреевич
## Биографияһы

Тверь ҡалаһында 1947 йылдың 13 авгусында тыуған.

# Ващенко Вячеслав Андреевич
## Биографияһы
### Белеме

1965 йылда Черкассы ҡалаһының урта мәктәбен алтын миҙал менән тамамлай Мәскәү физика-техник институты (МФТИ) институтының аэромеханика һәм һәм осоу техникаһы факультетына уҡырға инә. 1969—1970 йылдарҙа Жуковский исемендәге Үҙәк аэрогидродинамика институтында (Мәскәү өлкәһе Жуковский ҡалаһы) һәм М. П. Баранов исемендәге Авиация двигателдәре төҙөү үҙәк институтында (Мәскәү) диплом алды практикаһы үтә. 1971 йылда МФТИ-ҙы тамамлай, инженер-физик квалификацияһын «Осоу динамикаһы һәм идара итеү» һөнәре буйынса ала.
1979 йылда Ленсовет исемендәге Ленинград технология институтында (хәҙер Санкт-Петербург дәүләт технология институты) «Махсус продукттар технологияһы» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1996 йылда Киев политехник институтындағы Махсуслаштырылған ғиллми совет алдында «Физик-техник эшкәртеү процестары» һөнәре буйынса «Махсус оптик материалдарҙан торған изделиеларҙы электрон-нур оптикаһы менән идара итеп эшкәртеүҙең фәнни нигеҙҙәре» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.

# Ващенко Вячеслав Андреевич
## Биографияһы
### Эшмәкәрлеге

1971—1979 йылдарҙа СССР Машиналар төҙөү министрлығының Ғәмәли химия ғилми-тикшеренеү институтында (Сергиев-Посад ҡалаһы,Мәскәү өлкәһе) инженер һәм кесе ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. 1980—1984 йылдарҙа Украина ССР-ының Черкассы ҡалаһында СССР Химия сәнәғәте министрлығының Техник-иҡтисади ғилми-тикшеренеү институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. 1984—1988 йылдарҙа Черкассыҙа «Аккорд» ғилми-тикшеренеү институтының сектор начальнигы, бүлек начальнигы урынбаҫары була. 1988—1990 йылдарҙа Киев политехник институтының Черкассы филиалында өлкән ғилми хеҙмәткәр, юғары математика кафедраһында өлкән уҡытыусы һәм доцент булып эшләй. Бында 1989 йылда ғалим һөнәре буйынса өлкән ғилми хеҙмәткәр дәрәжәһе ала «Ғилми тикшеренеүҙәрҙә иҫәпләү техникаһы, математик моделләштереү, математик ысулдар ҡулланыу» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1990—1994 йылдарҙа Вячеслав Андреевич Черкассы инженер-техник институтында (хәҙер Черкасск дәүләт технология университеты) доцент һәм профессор булып эшләй, ә 1995—1998 йылдарҙа — ошо уҡ университеттың физика кафедраһы профессоры. 1997 йылда профессор дәрәжәһен ала һәм 1998 йылдан алып элеге ваҡытҡа тиклем ошо уҡ университеттың физика кафедраһы мөдире булып эшләй Ғәмәли физика фәнни мәктәп етәксеһе булып тора..

# Ващенко Вячеслав Андреевич
## Ҡаҙаныштары

* 2013 йылда В. А. Ващенкоға «Украинаның Атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре» (украина президенты указы № 278/2013 2013 йылдың 16 майы) маҡтаулы исеме бирелә.
# Урта мәсет

Урта мәсет (ҡырымтат. Orta Cami — «урта мәсет») — Ҡырым Республикаһы Баҡсаһарай ҡалаһының тарихи өлөшөндә, хан һарайынан алыҫ түгел урынлашҡан мәсет.
Урта мәсет тәүге тапҡыр 1674 йылда (Хижрә буйынса 1085 йылда) телгә алына. Ҡырым ханлығының төп йома мәсете иҫәпләнгән. Ҡырым хандары, Хажи Сәлим Гәрәйҙең улдары бер туған Меңле II һәм Сәләмәт II 1737 һәм 1743 йылдар араһында мәсетте тулыһынса төҙөп бөтә һәм тейешле кимәлдә биҙәп, йыһазландыра.
1881 йылда мәсет мәхәллә тарафынан яңынан төҙөлә. 1929 йылда мәсет ябыла һәм мәҙәниәт йорто һәм кинотеатр булараҡ файҙаланыла башлай. Шул уҡ йылда ул Ҡырым сәнғәт, халыҡ көнкүреше һәм боронғо ҡомартҡыларҙы һаҡлау комитеты (Крымохрис) иҫәбендә торған ғибәҙәт йорто исемлегенә индерелә.
Баҡсаһарай ҡалаһы 23-сө саҡырылыш советының 2001 йылдың 16 июлендәге 20-се сессияһы ҡарары менән мәсет бинаһы «Мостафа-Мәсет» мосолмандар дини ойошмаһына ҡайтарып бирелә. 2012—2013 йылдарҙа Баҡсаһарайҙан Умәровтар ғаиләһе башланғысы буйынса бинаны тарихи реконструкциялау үткәрелә, һуңынан был хаҡта яңыртылған мәсет стенаһында яҙма эшләнә. 2013 йылда реконструкция тамамланғандан һуң, 90 тиерлек йыл ваҡыт үткәндән иман йортонда яңынан йома намаҙы уҡыла, ә мәсет Ҡырым мосолмандары Диниә назаратына (ДУМК) бушлай тапшырыла һәм диндарҙар өсөн даими нигеҙҙә асыла.
# Клеменс Хольцмайстер

Клеменс Хольцмайстер (нем. Clemens Holzmeister, 1886 йыл — 1983 йыл) — Австрия архитекторы, Австрияла, Германияла, Төркиәлә һәм Бразилияла эшләй.

# Клеменс Хольцмайстер
## Биографияһы

Хольцмайстер Клеменс 1886 йылдың 27 мартында Фульпмес коммунаһында күп балалы ғаиләлә тыуған.
Инсбрукта Реаль һәм католик мәктәбендә уҡый. Артабан уҡыуын Вена технология университетындп дауам итә, шунда 1919 йылда архитектура буйынса доктор дәрәжәһен ала.
Университетты тамамлағандан һуң Инсбруктағы Дәүләт сауҙа мәктәбенә йүнәлтелә. 1924 йылда Австрия сәнғәт академияһының архитектура бүлеге етәксеһе (профессор) булып китә. 1926 йылда Зальцбургта Фестиваль театрын реконструкциялау менән шөғөлләнә, һуңынан бер нисә йыл дауамында Анкарала хөкүмәт биналарын төҙөй. 1928—1933 йылдарҙа Дюссельдорф сәнғәт академияһы оҫтаханаһы директоры була.
1931 йылда Австрия сәнғәт академияһы директоры итеп тәғәйенләнә һәм ошо вазифаны 1938 йылғы аншлюсҡа тиклем биләй. Һуңынан ул Төркиәгә күсеп китә, бында бик күп биналар проектлай һәм төҙөй. 1939 йылда ярты йыл Бразилияла үткәрә, унда Хольцмайстерҙың атаһы эмигрант булараҡ 30 йыл тиерлек йәшәгән. 1940 йылдан 1949 йылға тиклем Истанбул Техник университетында уҡыта. Йыш ҡына Австрияға килеп йөрөй һәм 1954 йылда Венаға бөтөнләй күсеп ҡайта. Был осорҙа Венала бик күп йәмәғәт биналар һәм сиркәүҙәр, бик күп һәйкәлдәр ижад итә.
Шуныһы ҡыҙыҡ, Хольцмайстер, 1930-сы йылдарҙан алып, Зальцбург фестивалендә Макс Рейнхардт менән берлектә сценограф булып эшләй. Ике тиҫтә йыл үткәс, 1950-се йылдарҙа, сәхнә дизайнына әйлнеп ҡайта һәм ҡабаттан Зальцбург фестивалендә, шулай уҡ Вена дәүләт операһында һәм Бургтеатрында, эшләй.
1955 йылдан алып 1957 йылға тиклем Клеменс Хольцмайстер Венала сәнғәт академияһы ректоры була. 1952 йылда Грацк техник университетының почетлы фәндәр докторы итеп һайлана, 1963 йылдан — Истанбул Техник университетының, 1965 йылда — Вена техник университетының почетлы докторы. Инсбруктағы K. Ö.St.V. Cimbria , Зальцбургтағы K.ö.St.V. Almgau һәм Веналағы K.a.V. Norica тәриҡәте ағзаһы.
1983 йылдың 12 июнендә Хаплайн ҡалаһында вафат була. Зальцбург ҡалаһының Petersfriedhof зыяратында ерләнгән.
Бер нисә наградаға лайыҡ була, улар араһында «Германия Федератив Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» орденының Ҙур тәреһе, «Австрия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» Почетлы билдәһе һәм Төркиә Республикаһы ордены. Вена (1971) һәм Зальцбург (1976) ҡалалаларының почетлы гражданы.

# Клеменс Хольцмайстер
## Биографияһы
### Ғаиләһе

1913 йылда Инстбрукта Юдит Бридаролли (Judith Bridarolli) менән никахлаша. 1914 йылда Венала уларҙың Гвидо исемле улдары тыуа. 1920 йылда Инсбрукта ҡыҙҙары Юдит тыуа (һуңынан актриса булып китә).
1939 йылда Төркиәлә икенсе тапҡыр өйләнә, ҡатыны — Гунде Лексер (Gunda Lexer). Афинда уларҙың Барбара исемле ҡыҙҙары донъяға килә.
# Кумзас (Том ҡушылдығы)

Кумзас — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының һул ярына тамағынан 665 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Кумзас (Том ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300212115200007795
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200779
* Бассейн коды — 13.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Седир (утрау)

Седир (Сехир; төр. SedirSedir) — Төркиәнең көньяҡ-көнбайышындағы Эгей диңгеҙенең Геков ҡултығында урынлашҡан ҙур булмаған утрау. Мугла провинцияһының Ула районы составына ҡарай. Шулай уҡ рәсми булмаған «Клеопатра урауы» исемен дә йөрөтә.
Утрау үҙенең һирәк осрай торған ҡырсынлы алтын ҡомлоғо менән билдәле. Урындағы гидтар һөйләгән легенда буйынса, был үҙенсәлекле ҡом Клеопатра өсөн Мысырҙан күп ишкәкле хәрби кәмәләрҙә махсус килтерелгән. Клеопатра, йәнәһе лә, үҙенең һөйгәне Марк Антоний менән ошо утрауҙа осраша була. Ҡомлоҡтоң һәр бөртөгө — идеаль сфераға тиң тип әйтерлек. Ҡомлоҡ Төркиәнең Мәҙәниәт министрлығы тарафынан милли ҡаҙаныш булараҡ һаҡлана, шуға күрә бында аяҡ кейемендә инеү, үҙең менән таҫтамал алыу һәм тәмәке тартыу тыйыла. Ҡырсын ҡомлоҡтан сыҡмаһын өсөн, сығыр урында сөсө һыулы душ ҡуйылған. Ҡомлоҡҡа инеү түләүле. Ташбюкю утрауына тиклем һәр 30 минут һайын туристик кәмәләр йөрөп тора.
Ҡомлоҡтан тыш, утрауҙа Кедраи боронға ҡаланың емереклектәре лә бар. Иң боронғо ҡоролмаларҙан ғибәҙәтхана, амфитеатр һәм данлыҡлы кешеләрҙең зыяраты һаҡланып ҡалған. Кедраи тигән атама грек теленән тәржемә иткәндә кедр тигәнде аңлатһа ла, ысынында иһә бында кедр ағасы үҫкәнме, юҡмы икәне билдәһеҙ. Ҡала диуар менән уратып алынған була. Һаҡланып ҡалған башнялары һәм диуарҙары ҡаланың үҙәк өлөшөндә урынлашҡан. Аполлон ғибәҙәтханаһы дорик стилдә төҙөлгән. Боронғо ҡаланың төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан амфитеатр тап төньяҡҡа йүнәлтелгән. Пелопонесс һуғышы ваҡытында Афина яғында булған Кедраи ҡалаһын спарта хәрби ғәскәрҙәре башлығы Лисандр баҫып ала, ә уның халҡы ҡоллоҡҡа эләгә. Был ваҡиғаларҙы тарихсыһы Ксенофонт ентекле һүрәтләп, Кедраи халҡының ярым ҡырағай һәм ҡанһыҙ булыуын билдәләй.
# Ынйы сәскә

?Ынйы сәскә :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Үҫемлектәр |
| Бүлексә: | Ябыҡ орлоҡлолар |
| Класс: | Бер өлөшлөләр |
| Тәртип: | Себен ҡыуағы сәскәлеләр |
| Ғаилә: | Себен ҡыуығы һымаҡтар |
| Ырыу: | Ландыш |
| Төр: | Ынйы сәскә |
Латинса исеме :
Convallaria majalis L., 1753 :
Ареал :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 42908 NCBI 16053 |
Ынйы сәскә (рус. Ла́ндыш ма́йский, лат. Convallária majális) — күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 15-30 см. Апрель-июнь айҙарында аҡ сәскә ата, август-сентябрҙә орлоғо өлгөрә.

# Ынйы сәскә
## Таралыуы

Ынйы сәскә урманда, урман ситендә, ялан-туғайҙарҙа үҫә. Башҡортостанда һуңғы йылдарҙа бик һирәк осрай. Шуға ла һаксыл файҙаланыу талап ителә.
# Арка-Пойлово-Яха

Арка-Пойлово-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Пойлово-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 173 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 109 км.

# Арка-Пойлово-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15040000212115300054181
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305418
* Бассейн коды — 15.04.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Хунхоба-Яха

Хунхоба-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Тамбей йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 88 км.

# Хунхоба-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300043792
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304379
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Воздремок

Воздремок — Рәсәй йылғаһы. Тула өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Солова йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Воздремок
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Упа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010100312110000019342
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001934
* Бассейн коды — 09.01.01.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Новгород өлкәһе

Новгоро́д өлкәһе — Рәсәйҙең регионы, Төньяҡ-Көнбайыш федераль округына инә. Майҙаны — 54 501 км² (федераль оуругтың 7 региондары араһында 6 урын). Көнбайыштан көсығышҡаса — 385 км, төньяктан көньяҡҡаса — 250 км оҙонлоҡта ята.
Өлкәлә 2010 йылда — 634 135 кеше йәшәгән.

# Новгород өлкәһе
## Дәүләт ҡоролошо

Новгород өлкәһе Уставына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.

# Новгород өлкәһе
## Дәүләт ҡоролошо
### Башҡарма влас

Ҡарағыҙ: Новгород өлкәһе Хөкүмәте Ҡарағыҙ: Новгород өлкәһе Губернаторы Новгород өлкәһе Губернаторы — Новгород өлкәһе башлығы һәм Новгород өлкәһенең иң юғары вазифалы кешеһе. Новгород өлкәһе Хөкүмәте етәксеһе. Новгород өлкәһе Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Новгород өлкәһе Уставы менән билдәләнгән.

# Новгород өлкәһе
## Дәүләт ҡоролошо
### Суд власы

Новгород өлкәһе суд системаһы составында:
* Новгород өлкәһе өлкә суды, Рәсәйҙен юғары судының түбәнге инстанция суды
* Новгород өлкәһе арбитраж суды , Рәсәйҙен юғары судының түбәнге инстанция суды

# Новгород өлкәһе
## Дәүләт ҡоролошо
### Закондар сығарыу власы

Ҡарағыҙ: Новгород өлкәһе өлкә думаһы Өлкә Парламенты — Новгород өлкәһе өлкә думаһы.

# Новгород өлкәһе
## Сиктәшлек

* Төньяк — Ленинград өлкәһе
* Көнсығыш — Вологда өлкәһе
* Көнбайыш — Псков өлкәһе
* Көньяк — Тверь өлкәһе
# Алтай (Кондинское районы)

Алтай — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Кондинское районындағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 379 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628218, ОКАТО коды — 71116904001.

# Алтай (Кондинское районы)
## Халыҡ һаны

| Йыл | Даими халыҡ һаны |
| 2002 | |
| 2008 | |
| 2010 | 379 |

# Алтай (Кондинское районы)
## Климат

Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.