yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Авионика

Авионика (ингл. aviation electronics — авиация электроникаһы) — осоу аппараттарының электрон приборҙары, ҡоролмалары, системалары һәм комплекстары йыйылмаһы.

# Авионика
## Ҡыҫҡаса белешмә

Авионика саралары осоу аппараты хәрәкәтенең параметрҙары, уның агрегаттары һәм системаларының торошо, тирә‑йүндәге һауа һәм метеорологик шарттар тураһыдағы мәғлүмәттәрҙе үлсәү, үҙгәртеү, тапшырыу, эшкәртеү һәм тасуирлау өсөн хеҙмәт итә. Авионика составына түбәндәгеләр инә: осоу һәм энергия ҡулайламаһының тартыуы (осоуҙың төп фазаларында хәрәкәтте оптимизациялау) менән идара итеүҙең электрон‑дистанцион системаһы; электронлы индикация (тактик хәлде һәм техник системаның торошон баһалау өсөн осоу күрһәткестәрен сағылдырыу) системаһы; пилотаж (осоу менән идара итеү системаларының башҡарыу элементтары менән бәйләнешле эшләй торған һәм осоуҙы планлаштырыусы һәм тәьмин итеүсе датчиктар, иҫәпләгестәр, индикаторҙар һәм идара итеү пульттары йыйылмаһы) һәм навигация (осоу аппараттарының ергә ҡарата торған урынын, тиҙлеген һәм башҡа навигация параметрҙарын билдәләү өсөн тәғәйенләнгән техник саралар йыйылмаһы) комплекстары; радиоэлектроник ҡорамалдар комплексы (радиолокация һәм радиобәйләнеш); радиоэлектрон көрәш саралары; ғәҙәти булмаған хәлдәр тураһыда иҫкәртеү, ҡоралдар менән идара итеү, бәйләнеш саралары менән идара итеү тураһындағы мәғлүмәттәрҙе эшкәртеү һәм идентификациялау системалары. Авионика сараларын интеграциялау бер‑береһенә буйһоноп эшләүсе бер иш булмаған күп машиналы борт иҫәпләү комплексы (осоу менән идара итеү, навигация, борт системаларының эшләүен һәм контролен тәьмин итеү, автоматик идара мәсьәләләрен хәл итеү) сиктәрендә башҡарыла.

# Авионика
## Башҡортостанда авионика

Башҡортостанда пилотаж‑навигация һәм иҫәпләү саралары 1960 йылдан алып уйлап табыла һәм етештерелә. Навигация комплекстарын уйлап табыусы һәм Рәсәйҙә цифрлы иҫәпләү борт машиналарын һәм автопилоттарҙы етештереүсе төп предпрятиеларҙың береһе булып Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе тора. 70‑се йылдар башынан «Молния» ҒПП‑нда осоу аппараттарының энергия ҡулайламалары менән идара итеү өсөн тәғәйенләнгән цифрлы борт иҫәпләү машиналары эшләнә. 80‑се йылдар уртаһынан Рәсәйҙә етештерелгән пилотаж комплекстарының 90%‑ы ӨПЭПБ‑ла һәм «Молния» ҒПП‑нда сығарыла.

# Авионика
## Авионика составы
### Самолетты алып барыу системалары

* Элемтә системалары
* Навигация системалары
* Индикация системалары
* Осош алып барыуы системалары (FCS)
* Бәрелешкә ҡаршы системалары
* Метеоҡүҙәтеү системалары
* Самолёт алып барыуы системалары
* Осош параметрҙарҙы регистрациялау системалары (борт яҙыусылары)

# Авионика
## Авионика составы
### Ҡорал системалары менән идара итеү системалары

* Радарҙар
* Сонарҙар
* Электрон-оптика системалар
* Маҡсат табыу системалары
* Ҡорал системалары менән идара итеү
# Шишмә ауыл Советы (Шишмә районы)

Шишмә ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Шишмә районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә

# Шишмә ауыл Советы (Шишмә районы)
## Составы

* Шишмә ауылы,
* Игнатовка ауылы,
* Исаковка ауылы,
* Күсем ауылы,
* Түбәнге Хәжәт ауылы,
* Яңы Сафар ауылы.
# Юнысов Зәбир Кәбир улы

Юнысов Зәбир Кәбир улы (рус. Юнусов Забир Кабирович; 1 декабрь 1937 йыл — 28 август 2020 йыл) — ауыл хужалығы хеҙмәтҡәре, йәмәғәтсе. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

# Юнысов Зәбир Кәбир улы
## Биографияһы

Зәбир Кәбир улы Юнысов 1937 йылдың 1 декабрендә Башҡорт АССР-ының Стәрлебаш районының Тәтер-Арыҫлан ауылында тыуған. Юғары белемле - 1964 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлай.
1955 йылда Свердловск техник училищеһына уҡырға инә, унан Совет Армияһы сафтарына саҡырыла, 1956—1959 йылдарҙа хәрби хеҙмәттә була.
1959 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтына уҡырға инә, дүртенсе курсты тамамланғандан һуң, [[Ырымбур ауыл хужалығы институтының инженерҙар әҙерләү факультетының ситтән тороп уҡыу бүлегенә күсә.
Хеҙмәт эшмәкәрлееген 1963 йылда башлай. Институтты тамамлағандан һуң Балаҡатай районы ауыл хужалығы идаралығында, артабан «Башптицепром» тресында баш инженер булып эшләй.
1968—1974 йылдарҙа Өфө ҡошсолоҡ фабрикаһы директоры.
1974—1976 йылдарҙа проект институтында бүлек етәксеһе..
27 йыл дауамында ике ҡош-ҡорт фабрикаһы директоры була: төҙөлөш барған осоронан уҡ Өфө ҡошсолоҡ фабрикаһын етәкләй, ә 1976 йылдан хәҙерге «Башҡортостан» ҡошсолоҡ фабрикаһына ла төҙөлөп ятҡан мәленән үк етәкселек итә башлай.
   Благодаря его таланту руководителя, ратующего за своих земляков, был построен самый современный и большой населенный пункт в Уфимском районе – село Авдон с крупными объектами культуры, образования, торговли здравоохранения.
1990 йылда Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советына Өфө районы 262-се Николаевка һайлау округынан депутат итеп һайлана

# Юнысов Зәбир Кәбир улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Халыҡтар Дуҫлығы ордены;
* БАССР-ҙың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре;
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре;
* Өфө районының почетлы гражданы
# Сярна-Вис

Сярна-Вис — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сярна-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Сярна-Вис
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000087495
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008749
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Турзы

Турзы — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шиш йылғаһының һул ярына тамағынан 247 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Турзы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010100312115300006911
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115300691
* Бассейн коды — 14.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Макаров Сергей Михайлович

Макаров Сергей Михайлович (19 июнь 1958 йыл) — СССР хоккейсыһы, уң яҡ һөжүмсе. СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1979). Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1984, 1988), Халыҡтар Дуҫлығы (1981) һәм Почёт (2011) ордендары кавалеры.

# Макаров Сергей Михайлович
## Биографияһы

Сергей Михайлович Макаров 1958 йылдың 19 июнендә Силәбе ҡалаһында тыуған. Уның беренсе тренеры Стариков Виктор Иванович була. Хоккейсының һөйләүе буйынса, тренер уға атаһы кеүек яҡын була, уның һәм башҡа уҡыусылар менән иртәнән кискә тиклем шөғөлләнә. Тренерлыҡтан тыш ул, уҡыусылары хата ебәргән саҡта, тәрбиәсе сифатында балаларға дөрөҫ юл һайларға ярҙам итә. Спортсы үҙе интервьюларҙа иң яҡшы тренерҙы атай алмаһа ла, Виктор Стариков менән шөғөлләнеүҙе уңайлы булыуын, бик күп нәмәгә өйрәтеүен телгә ала. Тренер Стариков бер ваҡытта ла тәрбиәләнеүселәре бәхәсенә ҡыҫылмаған..
Тренеры ― П. В. Дубровин. УралГУФК-ты тамамлаған.
1980 йылдарҙа данлыҡлы Ларионов СССР йыйылма командаһы һәм ЦСКА клубында Крутов Владимир, Игорь Ларионов, Вячеслав Фетисов , Алексей Касатонов менән бергә уйнай. Күпмелер ваҡыт ЦСКА һәм СССР йыйылма командаһының капитаны була.
1989 йылдан НХЛ-да уйнай.
1997 йылда Швейцарияның "Фрибур-Готтерон"ы өсөн Быков һәм Хомутов менән бер командала уйнай.
Калгариҙа беренсе ҡатыны Вера менән айырылыша һәм билет һатыусыһы булып эшләгән Мэриға өйләнә. Яңы никахта ҡыҙы Катя һәм улы Никки тыуа.
Дөйөм команда иҫәбе буйынса СССР, МХЛ һәм Рәсәй (714) йыйылма командаһы өсөн уйнаған рәсми матчтарҙа Совет һәм Рәсәй хоккейсылары араһында рекордсмен булып тора, Борис Михайловты 9 шайбаға үтеп китә.
Әлеге ваҡытта «Урал» конференцияһы кураторы булып, Төнгө Хоккей Лигаһының генераль директоры вазифаһын башҡара..
Символик йөҙ йыллыҡ Халыҡ-ара хоккей федерацияһы йыйылма командаһынды 6 ағзаларҙың береһе булып тора.
2016 йылдың 27 июнендә Сергей Макаровты Торонто Хоккей даны залына индереү тураһында иғлан ителә, 2016 йылдың 14 ноябрендә индереү тантанаһы үткәрелә.

# Макаров Сергей Михайлович
## Ҡаҙаныштары

* Олимпия уйындары чемпиондары, 1984 һәм 1988
* Олимпия уйындары көмөш миҙалын яулаусы, 1980
* Донъя чемпионы, 1978, 1979, 1981, 1982, 1983, 1986, 1987; 1989; 1990|-
| Золото | Швейцария 1990 </ref>
* СССР чемпионы, 1977-89
* СССР Кубогын яулаусы, 1979, 1988
* Кубок Вызованы яулаусы, 1979
* Канады Кубогын яулаусы, 1981
* Колдер Мемориал Трофи (НХЛ сезонының иң яҡшы яңы уйынсыһы), 1990
* 2001 йылда ИИХФ-тың Дан залына индерелде.
* Халыҡ-ара хоккей федерацияһының йөҙ йыллыҡ символик йыйылма командаһындына индерелгән.
* Сергей Макаров уйнаған 24 номер ЦСКА-ның әйләнешенән алынған. (29.10.2008)

# Макаров Сергей Михайлович
## Наградалары

* Почёт ордены (2011)<ref>
* ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1984, 1988)
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены (1981)
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы (1978)

# Макаров Сергей Михайлович
## Статистика

Хоккейсылар статистикаһы легендаһы (майҙанда уйнаусылар)
# Сафакүл

Сафакүл (рус. Сафакулево) — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһе Сафакүл районының һәм Сафакүл ауыл советының административ үҙәге.

# Сафакүл
## География

Бер нисә күл — Ҡаҡсарлы, Ҡамышлы һәм Сафакүл буйҙарында урынлашҡан. Ауылдан Силәбе — Ҡурған йүнәлешендәге Щучье тимер юл станцияһына тиклем алыҫлыҡ 32 км, ә Ҡурған өлкәһе үҙәгенә тиклем — 210 км тәшкил итә.

# Сафакүл
## Тарих

1782 йылда нигеҙләнгән. Риүәйәттәр буйынса ауылдың атамаһы был ерҙәргә тәүге тапҡыр килеп урынлашыусы Сафа Йомағоловҡа бәйле — уның исеме менән Сафакүл күле аталған. Ыснында ауылдың атамаһы Сафакүл күле атамаһынан («саф» — таҙа, үтә күренмәле) барлыҡҡа килгән һәм ул «таҙа күл» тип аңлатылған.
Революцияға тиклем Баязит ауылы Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе составында була. Революциянан һуң Башҡорт АССР-ының Ялан кантоны составына керә. 1924 йылда Урал өлкәһенең яңы ойошторолған Ялан районы составына бирелә, ә 1926 йылдан ошо райондың административ үҙәге була. 1930 йылда Ялан районы бөтөрөлгәс, Сафакүл ауылы Ялан-Ҡатай районына керә һәм уның үҙәге була. 1934 йылда Ялан-Ҡатай районы Силәбе өлкәһе составына инә. 1940 йылда Сафакүл ауылы яңы ойошторолған Сафакүл районына керә һәм уның үҙәге булып китә, 1943 йылда был район Ҡурған өлкәһе составына инә. 1961 йылда Сафакүл районы бөтөрөлә, уның биләмәләре Щучье районы составына бирелә. 1963 йылда Сафакүл районы яңынан тергеҙелә.
Советтар Союзы осоронда Сафакүл ауылында Жданов исемендәге колхоз була.

# Сафакүл
## Халҡы

| 1866 | 1900 | 1916 |
| 610 | 875 | 1233 |
2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса татарҙар (59 %), урыҫтар (23 %), башҡорттар (15 %) йәшәй.

# Сафакүл
## Инфраструктура

Ауылда үҙәк район дауаханаһы, мәҙәниәт йорто, урта мәктәп, балалар баҡсаһы бар.
# Нурмәев Тимур Рафаил улы

Нурмәев Тимур Рафаил улы (21 июль 1980 йыл) — Рәсәй биатлонсыһы. Айырыуса йәйге биатлонда сығыштары менән танылыу алған, донъяның өс тапҡыр көмөш призеры, ике тапҡыр Европаның чемпионы, юниорҙар араһында өс тапҡыр донъя чемпионы. Халыҡ-ара класлы Рәсәй спорт мастеры (2000). Ҡышҡы биатлонда — Рәсәй чемпионаты призёры.

# Нурмәев Тимур Рафаил улы
## Биографияһы

Тимур Рафаил улы Нурмәев 1980 йылдың 21 июлендә Силәбе өлкәһе Магнитогорск ҡалаһында тыуған.
1989 йылда ҡаланың «Магнит» клубында спорт менән шөғөлләнә башлай, тәүге тренеры — В. В. Иванцов. 1995 йылдан тренер С. А. Елпанов етәкселегендә шөғөлләнә. Рәсәй федераль һаҡ хеҙмәте профсоюздары һәм Силәбе ҡалаһы өсөн сығыш яһай.
1997 йылда Швецияла уҙғарылған Европа үҫмерҙәр ҡышҡы Олимпия фестивалендә бронза миҙалын яулай. 1999 йылда Санкт-Петербургта уҙған үҫмерҙәр араһында йәйге биатлон буйынса Европа чемпионатында бронза призеры була. 2000 йылда Ханты-Мансийскиҙа үҫмерҙәр араһында йәйге биатлон буйынса донъя чемпионатында абсолют чемпион була: программаның бөтә төрҙәрендә — спринт, эҙәрлекләү уҙышы һәм эстафетала өс алтын миҙал яулай.
2002 йылда Магнитогорск дәүләт университетын тамамлаған.
2003 йылда Форни-Авольтрила йәйге биатлон буйынса донъя чемпионатында Рәсәй йыйылмаһы составында эстафетала көмөш миҙал яулай, шулай уҡ спринта 5-се, эҙәрлекләү уҙышында һәм масс-стартта 10-сы урындарҙы биләй. Киләһе донъя чемпионатында, 2004 йылда Брезнола эстафетала һәм масс-стартта көсөш миҙалға эйә була, ә спринтта 22-се һәм эҙәрлекләү уҙышында 18-се урындарҙы биләй. 2005 йылда Муониола уҙғарылған донъя чемпионатында спринтта 17-се, эҙәрлекләү уҙышында 11-се һәм масс-стартта 6-сы урын биләй һәм эстафетала сығыш яһамай.
2005 йылда Быстрице-под-Гостыне ҡалаһында үткән йәйге биатлон буйынса Европа чемпионатында спринтта һәм ҡатнаш эстафетала алтын миҙалдары, ә масс-стартта бронза миҙалын яулай.
2001 йылда ҡышҡы биатлон буйынса Рәсәй чемпионатында команда ярышында бронза призеры була и гонке патрулей (2003).
2000-се йылдар уртаһында спорт карьераһын тамамлай. Артбана Магнитогорск ҡалаһында бизнес менән шөғөлләнә. Биатлон буйынса беренсе категориялы судья дәрәжәһенә эйә. 2013 йылда Магнитогорск ҡалаһында Олимпия уты эстафетаһында ҡатнаша.
# Сарматова баҡсаһы (Таганрог)

Сарматова баҡсаһы — Таганрог ҡалаһы халҡының мәҙәни ял итеү урыны. Баҡса XX быуаттың тәүге сирегендә барлыҡҡа килә. Был йәйге ял итеү баҡсаһына А. С. Сарматова тигән ханым нигеҙ һалған. Биләмәһе Италия тыҡрығында урынлашҡан була.

# Сарматова баҡсаһы (Таганрог)
## Тарихы

Грек урамы мөйөшөндәге һәм Таганрогтың Италия тыҡрығындағы 3-сө номерлы йорттар араһында урынлашҡан. XX быуаттың тәүге сирегендә барлыҡҡа килгән. Уға элекке бейеүсе, йырсы А. С. Сарматова нигеҙ һалған. Ленин урамында тротуар өҫтөндә «Сарматова Баҡсаһы» тигән вывеска элеп ҡуйылған. Йәйге баҡса — ҡала халҡының тиҫтә йыл дауамында мәҙәни ял урындарының береһе.
Башта был урында Сарматова ханым миниатюралар театры аса. Ул ике террасанан торған бәләкәй генә майҙанда урынлашҡан була. Бында йыш ҡына эстрада номерҙары ҡуйыла. Уны ҡарарға сит ил кешеләре, урындағы юристар һәм офицерҙар килә. Ял итергә килгән ҡунаҡтар өсөн «Буфф» атамаһы аҫтында ресторан эшләй. Унда һәр төрлө эсемлектәр, шулай уҡ француз коньягы менән виски тәҡдим ителә. Буфетта туңдырма, морс, һыра, кеүәҫ, сельтер һыуы, ситро һатыла. Эстрада тамашаһы киске сәғәт унда башлана, ә ресторан төнгө икегә тиклем эшләй.
Граждандар һуғышы ваҡытында баҡса бер аҙ эшләмәй тора. Һуңынан тағын эшләп китә һәм халыҡ мәғәрифе идаралығы Комитеты ҡарамағына тапшырыла. Артабан Сарматова баҡсаһы Таганрог драма театры филиалы булып китә. Уның менән Сәйәси -ағартыу (Политпросвет) художество секцияһы етәкселек итә. Бында Советтар Союзы ваҡытында Клавдия Шульженко, Вадим Козин, Владимир Коралли, Изабелла Юрьева,Яков Скомаровский эстрада оркестры сығыш яһай.
1930 йылдар аҙағында эстрада, Италия тыҡрығына йәнәш, йәйге баҡсаның өҫкө террасаһында урынлашҡан була. Хәҙер был урында педагогия институтының дөйөм ятағы төҙөлгән. Шулай уҡ, өҫкө террасала 200—300 тамашасыға иҫәпләнгән оҙон ағас эскәмйәләр ҡуйылған.
1928 йылда кәртәләп алына. Эскәмйәләр аҙаҡ ағас ҡойма менән уратып алына. Һауа шарттары боҙолғанда тамашасыларҙы һаҡлау өсөн өҫтөн япма менән ҡаплайҙар. Түбәнге террасаһында кафе, ресторандар, фонтан, ҡыуаҡтар урынлашҡан. Гравий менән ҡапланған юлдар һалынған.
# Башҡалған (ҡасаба)

Башҡалған (рус. Башкалган) — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ҡасаба.

# Башҡалған (ҡасаба)
## Географияһы

Ҡасаба Ҡороған йылғаһының уң ярына тамағынан өҫтәрәк ҡушылған Башҡалған йылғаһы буйында, Оноприеновка ауылынан 8 км көньяҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан .

# Башҡалған (ҡасаба)
## Климаты

Ҡасабаның климаты ошо төбәккә хас булғанса уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0$^о$С -тән +4,8$^о$С-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуар, уртаса айлыҡ температураһы яҡынса −20,5$^о$С — 35 $^о$С. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, уның дауамлылығы уртаса 150 көн тәшкил итә.

# Башҡалған (ҡасаба)
## Тарихы

Ҡасаба ХХ быуат башында Новопокровка ауылынан айырылып сыҡҡан. Тәүге тапҡыр 1929 йылғы исемлектә теркәлгән. 1940-сы йылдар картаһында Башҡорт Ҡалғаны (Башкирский Калган йәкии Калган Башкирский) булараҡ билдәләнгән. 1960-сы йылдарға тиклем «Һары» совхозының 3-сө бүлеге ҡасабаһының исемен йөрөтә.

# Башҡалған (ҡасаба)
## Этимологияһы

Ырымбурҙың төбәкте өйрәнгән яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында атама баш һәм ҡалыуһүҙҙәренән килеп сыҡҡан тип аңлата. Риүәйәттәр граждандар һуғышы ваҡытында башы ятып ҡалған яугир ваҡиғаһы менән бәйле тип фараз итә. Әгәр был дөрөҫ түгел икән «Ҡалған инеш», «Ҡалған тау башы» тип тәржемә итергә булалыр, ти ул . С.М. Стрельников топонимдың граждандар һуғышы ваҡытында башы ятып ҡалған яугир ваҡиғаһына бәйле булыуына шик белдерә. Ысынлап та, топонимдар (был осраҡта гидроним, сөнки тәүатама, әлбиттә, йылғаныҡы) тәрән тарихҡа эйә булыусан. Документтарҙа Башкирский Калган тип атап йөрөтөүҙәре лә, ихтимал, юҡтан түгелдер. Башҡорт Ҡалған тигәндән ҡыҫҡартылып атама хасил булыуы ихтимал.
# Арыҫлан һәм Ҡояш (хикәйә)

Арыҫлан һәм Ҡояш — хикәйә. Антон Павлович Чехов уны 1887 йылда яҙған, шул уҡ 1887 йылдың 5 декабрендә «Осколки» журналының 49-сы һанында А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға.

# Арыҫлан һәм Ҡояш (хикәйә)
## Баҫмалар

А. П. Чеховтың «Арыҫлан һәм Ҡояш» хикәйәһе 1887 йылда яҙылған, шул уҡ 1887 йылдың 5 декабрендә «Осколки» журналының 49-сы һанында А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға. Был Чеховтың «Осколки» журналы өсөн яҙған һуңғы хикәйәһе. Хикәйә А. П. Чеховтың А. Ф. Маркс тарафынан баҫылған әҫәрҙәр йыйылмаһына индерелгән. Уның өсөн Чехов хикәйәнең аҙағын үҙгәртә һәм «Осколки» журналында баҫылған редакцияһында "ҡала идараһы башлығы Куцын үҙе алырға хялланған «Арыҫлан һәм Ҡояш» орденды ала алмай, "- тип әйтеп үтә.
Чехов тере саҡта был хикәйә болгар,немец, серб-хорват, чех телдәренә тәржемә ителә.

# Арыҫлан һәм Ҡояш (хикәйә)
## Тәнҡит

Тәнҡитселәрҙең хикәйә тураһындағы фекерҙәре төрлөсә була: яҙыусы В. Г. Богораз хикәйәлә килтерелгән шиғырҙар оҡшаш ситуацияла «дан яратыусы Таганрог башлығына бик ныҡ тура килер ине» тип яҙа.
С. Званцев (уның атаһы, И. Я. Шамкович, Таганрогта Чехов менән бергә уҡыған) "атайым һөйләгәндәр буйынса, «Арыҫлан һәм Ҡояш» хикәйәһендәге ваҡиға ысынлап та "Таганрог ҡала башлығы Фоти менән булған,"- тип яҙа.
Тарихсы П. П. Филевский хикәйәлә яҙылған орден менән булған хәл ҡала башлығы менән булмай, ә Курск-Харьков-Азов тимер юлын төҙөүсе Я. С. Поляков менән бәйле, тап ул Персияла тимер юлдар төҙөгәндәге ҡаҙаныштары өсөн ул илдең шахынан орден менән бүләкләнгән, тип билдәләй.
А. Басаргин хикәйәлә автор тарафынан шул тиклем формалистика һәм субординацияны шул тиклем көлкөлө дәрәжәлә һаҡларға тырышҡан чиновниктар донъяһы күрһәтелеүен» әйтеп үтә.

# Арыҫлан һәм Ҡояш (хикәйә)
## Сюжет

Степан Иванович Куцын, ҡала башлығы, үҙ ҡалаһына Персия иленең юғары дәрәжәле түрәһе Рәхәт-Хеламдың киләсәге һәм уның «Япония» ҡунаҡханаһында туҡтаясағы тураһында белеп ҡала.
Персияның Арыҫлан һәм Ҡояш орденын алыу тураһында хыялланған хикәйә геройы, был түрәне яҡшы итеп ҡаршылауҙы үҙенең орден алыу маҡсатына ирешеү өсөн ярашлы хәл тип таба. Ул сәйәхәтсегә ҡаланы күрһәтә һәм иң шәп ресторандарҙа һыйлай. Һөйләшеп аңлашыу ауыр булһа ла, ҡала башлығы ҡунаҡҡа ҡаланың барлыҡ иҫтәлекле урындарын, баҙарҙы, ҡалансаны күрһәтә, ҡалалағы «Лондон» ресторанында һыйлай. Ҡала башлығының хеҙмәткәрҙре унан көлөп, «фарсыларҙа ҡунаҡты үҙ ҡулың менән салған һарыҡ ите менән һыйлай торған йола бар» тип әйтә, ә береһе уға орден алыр өсөн тырышып йөрөүсе ҡала башлығына төшөрөлгән карикатура һалынған, аҫтына шиғыр яҙылған төргәк ебәрә.
Бер йыл дүрт ай үткәндән һуң Степан Иванович, барыһы ла уның Арыҫлан һәм Ҡояш орденын күрһен өсөн, ҡыш көнө лә тунының төймәләрен элмәй, түшен асып күрһәтеп йөрөй. Тик хәҙер инде уны был ғына ҡәнәғәтләндермәй, уның сербтарҙың Таковский крест орденын алғыһы ла килә башлай.
# Сабянинская

Сабянинская — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Мулымья йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Сабянинская
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010600112115300016146
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301614
* Бассейн коды — 14.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Эребуни (музей)

«Эребуни» музейы — Еревандың тарихи музейҙарының береһе. Арин-Берд ҡалҡыулығында, Эребуни урарту ҡәлғәһе ҡалдыҡтары эргәһендә урынлашҡан. Музейҙа 1950—1959 йылдарҙа Эребуни ҡәлғәһен һәм 1939—1958 йылдарҙа Кармир-Блур ҡалҡыулығында күрше Тейшебаини урарту ҡалаһында ҡаҙыныу эштәре алып барылғанда табылған экспонаттарҙың күбеһе урын алған. Музей 1968 йылда, Эребуни ҡалаһына нигеҙ һалыныуҙың 2750 йыллығына ҡарата, Совет Әрмәнстаны Хөкүмәтенең 1968 йылдың 24 майындағы 225 һанлы ҡарарына ярашлы асыла.
Иң ҡиммәтле ҡомартҡылар, мәҫәлән, алтын һәм көмөш изделиелар, Тейшеба аллаһы статуэткаһы Әрмәнстандың Тарих музейына — илдең төп музейына күсерелгән. Ә Эребуни музейында бары тик уларҙың күсермәләре генә һаҡлана. Эребуни музейының иң ҡиммәтле экспонаты тип урарту осорондағы 23 шына яҙыулы табличкалар һанала.
Музей территорияһына Эребуни ҡәлғәһенең ҡалдыҡтары һәм батша һарайының ҡайһы бер залдарының реконструкцияланған өлөштәре инә. Улар асыҡ һауала, музейҙың төп бинаһының артында, Арин-Берд ҡалҡыулығы түбәһендә урынлашҡан.
Музей составына «Шенгавит» Тарихи-археологик ҡурсаулыҡ инә.