yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Узунтытыгем

Узунтытыгем — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кокури йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.

# Узунтытыгем
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100005339
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100533
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Билка (Соб ҡушылдығы)

Билка (укр. Білка) — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Ильинцы һәм Ғайсин райондары аша көньяҡҡа табан аға. Собтың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 14 километр. Бассейн майҙаны — 64,6 км².
# Гросбокедра

Гросбокедра (нем. Großbockedra) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 168 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,6 км². Диңгеҙ кимәленән 266 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7646 һәм автомобиль коды — SHK.
# Төньяҡ Каролинаның ботаника баҡсаһы

Төньяҡ Каролинаның ботаника баҡсаһы (ингл. North Carolina Botanical Garden) ― Чапел-Хиллдағы Төньяҡ Каролина Университетының ботаника баҡсаһы (UNC). Майҙаны яҡынса 2,8 кв. м. һәм тағы ла тәбиғәт ҡурсаулығы зонаһы 850 кв. км квадрат биләй.

# Төньяҡ Каролинаның ботаника баҡсаһы
## Тарихы

1903 йылда университет профессоры Уильям Чамберс Кокер үҙәк кампус территорияһында ағас һәм ҡыуаҡтар (хәҙер бында Кокер дендрарийы урынлашҡан) ултыртҡан, шул осорҙан ботаника баҡсаһы тарихы башлана. 1952 йылда университеттың попечителдәре 280 кв. м. ҙурлығындағы урманлы участканы ботаника баҡсаһы ихтыяжына бүлеү вәкил ҡарарын ҡабул итә. 420 квадрат метр күләмендәге тағы ла бер ер участкаһын Уильям Ланье Хант бүләк иткән. 1960-сы йылдарҙа баҡса байтаҡҡа киңәйтелгән. Бында шулай уҡ 2009 йылда Джеймс һәм Делайт Аллендарҙың Белем биреү үҙәге төҙөлгән. Бина архитектор Фрэнк Хармон проекты буйынса төҙөлгән.
Әлеге ваҡытта баҡсала 14 аллея бар. Баҡсала барлығы 5 900 данаға яҡын үҫемлек үҫә, шуларҙың Төньяҡ һәм Көньяҡ Каролинала эндемик, йәки был урындарҙа натуралаштырылған 4 700 төрө араһынан 2 500 төрө үҫә. Ботаника баҡсаһы АҠШ-тың бөтә көньяҡ-көнсығышында үҙенә хас бер иң ҙур учреждениеһы булып тора.
Шулай уҡ ботаник баҡса территорияһында, шунда тикшеренеүҙәренең һәм хеҙмәттәренең иң күп өлөшөн үткәргән һәм яҙған драматург һәм профессор Пол Гриндың (1894-1981) урман өйө бар. 1991 йылда был төҙөлмә баҡсаға күсерелгән..
# Олбани (Джорджия)

Олбани (ингл. Albany) — АҠШ, Джорджия штатының Дауэрти округының административ үҙәге булған ҡалаһы. Ҡалаға 1836 йылда нигеҙ һалынған.

# Олбани (Джорджия)
## Географияһы

Ҡала Джорджия штатының көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Флинт йылғаһы ярында урынлашҡан. АҠШ халыҡ иҫәбе Бюроһы мәғлүмәттәре буйынса ҡала 144,7 км² майҙанды тәшкил итә. Ҡала диңгеҙ кимәленән 62 метр бейеклектә ята. Олбани ҡалаһының мэры — Дороти Хаббард.

# Олбани (Джорджия)
## Халыҡ

АҠШ халыҡ иҫәбен алыу бюроһының 2010 йылдағы мәғлүмәттәре буйынса Олбани ҡалаһының халҡы 77 434 кеше тәшкил итә, халыҡ һаны буйынса Олбани Джорджия штатында һигеҙенсе иң ҙур ҡала булып тора. Халыҡ тығыҙлығы — бер квадрат километрға 535-тән ашыу кеше. Раса составы: аҡ тәнлеләр (25,2 %); афроамерикандар (71,6 %); аҫаба американдар (0,2 %); азиаттар (0,8 %); тымыҡ океан утрауҙары кешеләре (0,1 %); башҡа раса вәкилдәре (0,9 %) һәм ике раса һәм унан да күберәк раса вәкилдәре (1,1 %). Бөтә расалар араһында латин американдар расаһы халыҡтың 2,1 процентын тәшкил итә.
Халыҡтың 27,8 проценты — 18 йәштән кесе йәштәге кешеләр; 13,0%-ы — 18 йәштән 24-кә тиклем; 27,7 % — 25 — 44 йәшлек; 19,6 % — 45-64 йәшлек, 11,3 % — 65 йәштән өлкән. Халыҡтың уртаса йәше — 31,4. Һәр 100 ҡатын-ҡыҙға 85,6 ир-ат тура килә. 18 йәштән өлкән 100 ҡатын-ҡыҙға — 116,7 ир-ат тура килә.
Йорт хужалығының уртаса килеме — $25 191; ғаиләнең уртаса килеме — $35 067. Йән башына уртаса килем— $16 117.
Йыл буйынса ҡала халҡы һанының динамикаһы:
| 1950 | 1960 | 1970 | 1980 | 1990 | 2000 | 2010 |
| 155 31 | 890 55 | 623 72 | 059 74 | 122 78 | 939 76 | 434 77 |

# Олбани (Джорджия)
## Транспорт

Олбани ҡалаһы үҙәгенән 6 км алыҫлыҡта, көньяҡ-көнбайышта, ҙур булмаған ҡала аэропорты урынлашҡан.

# Олбани (Джорджия)
## Билдәле шәхестәр

* Рэй Чарльз — америка музыканты, соул, джаз һәм ритм-энд-блюз стилендәге музыка башҡарыусыһы.
# Межевка

Межёвка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ҡариҙел йылғаһының уң ярына тамағынан 573 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Межевка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201112111100020940
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102094
* Бассейн коды — 10.01.02.011
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Жүз (Ҡөрьән)

Жүз (ғәр. جزء‎, күпл. اجزاء әжзә, һүҙмә-һүҙ — «бер өлөш»; рус. Джуз) — Жүз — ул Рамаҙан айының һәр көнөндә берәрләп уҡыған, Ҡөрьәндең яҡынса 30-ҙан беренә тиң өлөшө. Һәр жүз ике хизбынан тора.
Жүз һүҙе хәҙистәр тураһындағы фәндә хәҙистәр китабы өсөн дә ҡулланыла. Бынан тыш, Жүз һүҙе шулай уҡ төрлө сүрәләрҙән һәм аяттарҙан йыйынтыҡтар төҙөү өсөн файҙаланыла.
Ҡөрьәндә жүздәрҙең башы һәм аҙағы күрһәтелгән таблица түбәндәгесә:
| Жүз | Һаны | Сүрә |
| 1 | 1 | (1:1) — (2:74) |
| 1 | 2 | (2:75) — (2:141) |
| 2 | 3 | (2:142) — (2:202) |
| 2 | 4 | (2:203) — (2:252) |
| 3 | 5 | (2:253) — (3:14) |
| 3 | 6 | (3:15) — (3:92) |
| 4 | 7 | (3:93) — (3:170) |
| 4 | 8 | (3:171) — (4:23) |
| 5 | 9 | (4:24) — (4:87) |
| 5 | 10 | (4:88) — (4:147) |
| 6 | 11 | (4:148) — (5:26) |
| 6 | 12 | (5:27) — (5:81) |
| 7 | 13 | (5:82) — (6:35) |
| 7 | 14 | (6:36) — (6:110) |
| 8 | 15 | (6:111) — (6:165) |
| 8 | 16 | (7:1) — (7:87) |
| 9 | 17 | (7:88) — (7:170) |
| 9 | 18 | (7:171) — (8:40) |
| 10 | 19 | (8:41) — (9:33) |
| 10 | 20 | (9:34) — (9:92) |
| 11 | 21 | (9:93) — (10:25) |
| 11 | 22 | (10:26) — (11:5) |
| 12 | 23 | (11:6) — (11:83) |
| 12 | 24 | (11:84) — (12:52) |
| 13 | 25 | (12:53) — (13:18) |
| 13 | 26 | (13:19) — (14:52) |
| 14 | 27 | (15:1) — (16:50) |
| 14 | 28 | (16:51) — (16:128) |
| 15 | 29 | (17:1) — (17:98) |
| 15 | 30 | (17:99) — (18:74) |
| 16 | 31 | (18:75) — (19:98) |
| 16 | 32 | (20:1) — (20:135) |
| 17 | 33 | (21:1) — (21:112) |
| 17 | 34 | (22:1) — (22:78) |
| 18 | 35 | (23:1) — (24:20) |
| 18 | 36 | (24:21) — (25:20) |
| 19 | 37 | (25:21) — (26:110) |
| 19 | 38 | (26:111) — (27:55) |
| 20 | 39 | (27:56) — (28:50) |
| 20 | 40 | (28:51) — (29:45) |
| 21 | 41 | (29:46) — (31:21) |
| 21 | 42 | (31:22) — (33:30) |
| 22 | 43 | (33:31) — (34:23) |
| 22 | 44 | (34:24) — (36:27) |
| 23 | 45 | (36:28) — (37:144) |
| 23 | 46 | (37:145) — (39:31) |
| 24 | 47 | (39:32) — (40:40) |
| 24 | 48 | (40:41) — (41:46) |
| 25 | 49 | (41:47) — (43:23) |
| 25 | 50 | (43:24) — (45:37) |
| 26 | 51 | (46:1) — (48:17) |
| 26 | 52 | (48:18) — (51:30) |
| 27 | 53 | (51:31) — (54:55) |
| 27 | 54 | (55:1) — (57:29) |
| 28 | 55 | (58:1) — (61:14) |
| 28 | 56 | (62:1) — (66:12) |
| 29 | 57 | (67:1) — (71:28) |
| 29 | 58 | (72:1) — (77:50) |
| 30 | 59 | (78:1) — (86:17) |
| 30 | 60 | (87:1) — (114:6) |
# Терпеева

Терпеева — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Мулымья йылғаһының уң ярына тамағынан 504 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Терпеева
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010600112115300016160
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301616
* Бассейн коды — 14.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Чевош

Чевош — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Уймень йылғаһының һул ярына тамағынан 70 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Чевош
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100212115100000267
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100026
* Бассейн коды — 13.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Яны-Хорп-Я

Яны-Хорп-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тапсуй йылғаһының уң ярына тамағынан 242 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Яны-Хорп-Я
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300024154
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302415
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кучеров Евгений Васильевич

Кучеров Евгений Васильевич (10 май 1924 йыл — 12 июль 2005 йыл) — ғалим-ботаник. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы (1991), биология фәндәре докторы (1974), профессор (1980). Рәсәй Федерацияһының (1991) һәм Башҡорт АССР‑ының (1974) атҡаҙанған фән эшмәкәре. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1974).

# Кучеров Евгений Васильевич
## Биографияһы

* Евгений Васильевич Кучеров 1924 йылдың 10 майында БАССР-ҙың Мәсәғүт кантоны Дыуан ауылында тыуған.
* 1946 Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған.
* 1958 йылдан алып Биология институтында лаборатория мөдире.
* 1996 йылдан Биология институтында баш ғилми хеҙмәткәр.
* 2005 йылда Өфөлә вафат була.

# Кучеров Евгений Васильевич
## Ғилми эшмәкәрлеге

Е. В. Кучеров етәкселегендә республикала ботаник ресурстарҙы өйрәнеү үҫеш ала. Дарыу үҫемлектәренең 100-гә яҡын төрө өйрәнелә.

# Кучеров Евгений Васильевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм наградаһы

* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1991)
* Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1974)
# Налтар күлдәре

Налтар үҙәнендә 3050-3150 метр бейеклектә Налтар күле (урду نلتر‎) — Башҡорт күлдәре булараҡ билдәле өс күл бар. Өс күлдең береһендә һыу төҫө йәшел (күл эсендә үҫкән үләндәр арҡаһында), икенсеһендә — күк, өсөнсөһөндә зәңгәрһыу төҫтә. Беренсеһе, Башҡорт күле, Үрге Налтарҙан (йәки Налтар Бала) яҡынса 12 километрҙа ята. Үҙән буйлап аҡҡан шишмә ярынан күлдәргә илткән юл — грунтлы. Күлдәр ҡарағай урмандары менән уратып алынған.
Был һыу ятҡылыҡтарын ҡарау өсөн иң яҡшы ваҡыт — майҙан алып октябргә тиклем. Налтар үҙәнендә көслө ҡар яуыу арҡаһында ҡышҡыһын машинала күлгә барып етеү мөмкин булмай тиерлек
# Земфира

Рамазанова Земфира Тәлғәт ҡыҙы, ижади псевдонимы Земфира (26 август 1976 йыл) — Рәсәйҙең рок-йырсыһы, музыкант, йыр текстарын һәм көйҙәрен яҙыусы, рок жанрындағы ҡатын-ҡыҙ башҡарыусыларҙың иң танылғандарының береһе. Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (1999).

# Земфира
## Биографияһы

Земфира Тәлғәт ҡыҙы Рамазанова 1976 йылдың 26 авгусында Өфөлә тыуған. Атаһы — тарих уҡытыусыһы, әсәһе — табип. Музыка мәктәбен «ҡыҙыл диплом» менән тамамлаған ҡыҙ спортта ла ҡалышмаған — баскетболда ярайһы ҙур уңыштарға өлгәшкән, 1990 йылда Рәсәй ҡыҙҙар йыйылма командаһы капитаны булған. 1998 йылдың башында үҙ төркөмөн булдыра, ә 1999 йылдың майынан алып Рәсәйҙә уның йырҙары яңғырамаған радио ҡалмай.

# Земфира
## Ижади эшмәкәрлеге

* «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, «Тур-2016» барышында Земфира Өфөлә сығыш яһаясаҡ, уның тыуған ҡалаһындағы һуңғы концерты 2013 йылда булғайны. Илдең ҡайһы ҡалаларына барасағы хаҡында йырсы үҙенең рәсми сайтында белдергән.
Земфираның «Маленький человек» тип исемләнгән «Тур-2016»ның Америкалағы һуңғы концерты Лос-Анджелеста була.

# Земфира
## Дискографияһы
### Номерлы альбомдар

* «Земфира» (1999)
* «Кисер мине минең һөйөү» («Прости меня моя любовь») (2000)
* «Ун дүрт аҙна тынлыҡ» («Четырнадцать недель тишины») (2002)
* «Вендетта» (2005)
* «Рәхмәт» («Спасибо») (2007)
* «Һинең башыңда йәшәргә» («Жить в твоей голове») (2013)
* «Бордерлайн» (2021)
# Кесе Ай-Еган

Кесе Ай-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ай-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.

# Кесе Ай-Еган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010900112115200036507
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203650
* Бассейн коды — 13.01.09.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Урыҫ Википедияһы

Урыҫ Википедияһы (рус. Русская Википедия) — Википедияның урыҫ телендәге бүлеге. 2001 йылдың 11 майында эшләй башлай.
# Аляев

Аляев— ир-ат фамилияһы. Али, диалект формаһы Алей һәм Аляй, исеменән барлыҡҡа килгән
Аляева — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

# Аляев
## Билдәле йөрөтөүселәр

* Аляев Иван Павлович (5 ғинуар 1918 йыл — 21 март 2000 йыл) — СССР-ҙың хәрби хеҙмәткәре, инженер-полковник (1961). Совет-фин (1939—1940) һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы. Советтар Союзы Геройы (1940).
* Аляев Юрий Геннадьевич (24 март 1942 йыл) — СССР һәм Рәсәй урологы, Рәсәй медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты (2002), Рәсәй фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2014).
# Ҡажмаҡты (йылға)

Ҡажмаҡты (рус. Казьмакты) — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Тол йылғаһының һул ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Оҙонлоғо — 19 км.

# Ҡажмаҡты (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Кама ГЭС-ынан Воткин һыуһаҡлағысына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101012111100014882
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101488
* Бассейн коды — 10.01.01.010
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Жаровая (Юла ҡушылдығы)

Жаровая — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юла йылғаһының уң ярына тамағынан 238 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Жаровая (Юла ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000036838
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003683
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Карпентария ҡултығы

Карпентария ҡултығы (ингл. Gulf of Carpentaria) — Австралияның төньяғында урынлашҡан Арафур диңгеҙе ҡултығы. Көнбайыштан Арнем-Ленд һәм көнсығыштан Кейп-Йорк ярымутрауҙары менән сикләнгән.

# Карпентария ҡултығы
## География

Ҡитға эсенә 600 километрҙан ашыу үтеп инә.
Ҡултыҡ сағыштырмаса һай (максималь тәрәнлеге — 69 м). Һыуҙың уртаса айлыҡ температураһы ҡултыҡтың күп өлөшөндә ҡышын 23-25 °C, ә йәйен 29 °C тәшкил итә. Тоҙлолоғо 34,8 промилле.
Һыу артымы ҙурлығы 3,2 метрға барып етә. Яр буйҙарында көслө һыу артымлы-кәмеүле ағымдар күҙәтелә.
Ҡултыҡта Уэлсли, Грут-Айленд һәм Бикертон утрауҙары урынлашҡан. Карпентарияға ҡойоусы иң ҙур йылға — Флиндерс.
# Переиска

Переиска — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Устья йылғаһының һул ярына тамағынан 254 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Переиска
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000030110
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003011
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ассоциативлыҡ (математика)

Ассоциативлыҡ ( төркөмләнеүсәнлек) — $\circ$ бинар операцияһын $x,\;y,\;z$ элементтарына эҙмә-эҙлекле ҡулланыуҙы ирекле тәртиптә башҡарыу мөмкинлегенән торған үҙсәнлек: $(x\circ y)\circ z=x\circ (y\circ z)$.
Терминды Уильям Гамильтон 1853 йылда индерә.
Ассоциатив операциялар өсөн $x_{1}\circ x_{2}\circ \ldots \circ x_{n}$ аңлатмаһының ҡиммәте операцияны ҡулланыу тәртибенә бәйле булмағанлыҡтан, яҙғанда йәйәләрҙе төшөрөп ҡалдыралар. Ассоциатив булмаған операциялар өсөн $x_{1}\circ x_{2}\circ \ldots \circ x_{n}$ аңлатмаһы, $n>2$ булғанда, ҡулланыу тәртибе тураһында өҫтәлмә килешеүҙәр булмаһа мәғәнәһеҙ.
Ассоциатив операциялар миҫалдары:
* Ысын һандарҙы ҡушыу: $(a+b)+c=a+(b+c)$
* Ысын һандарҙы ҡабатлау: $(a\cdot b)\cdot c=a\cdot (b\cdot c)$
* функциялар композицияһы: $(H\circ G)\circ F=H\circ (G\circ F)$
Ассоциатив булмаған операция миҫалы булып дәрәжәгә күтәреү ғәмәле тора — $a^{b^{c}}$ аңлатмаһының ҡиммәте йәйәләрҙең урынлашыуына туранан-тура бәйле, ғөмүмән $a^{(b^{c})}\neq (a^{b})^{c}$.
Һәр коммутатив операция ассоциатив түгел — ассоциатив булмаған операциялы коммутатив магмалар бар.
Ассоциативлыҡ дөйөм алгебрала мөһим роль уйнай: ҡаралған структураларҙың күпселегендә (төркөмдәрҙә, ҡулсаларҙа, яландарҙа, ярым рәшәткәләрҙә һәм рәшәткәләрҙә) бинар операциялар ассоциатив. Ярым төркөмдәр теорияһы ысынында дөйөм алгебраик ысулдар менән ассоциативлыҡ күренешен өйрәнә. Шул уҡ ваҡытта айырыуса ассоциатив булмаған системалар ҙа ҡарала, атап әйткәндә: квазитөркөмдәр, лупалар, ассоциатив булмаған ҡулсалар, ассоциатив булмаған алгебралар. Уларҙы өйрәнеү ассоциатив системаларҙың күп кенә үҙсәлектәренең улар өсөн булмауы менән ҡатмарлаша. Ҡайһы берҙә үҙсәлектәрҙе ассоциатив булмаған структураларға күсереү проблемалары әһәмиәтһеҙ булып сыға (мәҫәлән, сикле күмәклектәр өсөн Лагранж теоремаһының үтәлеү мәсьәләһе асыҡ).
Информатикала ассоциативлыҡ файҙалы үҙсәнлек тип һанала, атап әйткәндә, операцияны эҙмә-эҙлекле ҡулланыу өсөн параллелизмды ҡулланыу мөмкинлеген бирә. Шул уҡ ваҡытта күп кенә ғәмәли операциялар (йөҙөүсән нөктәле һандар менән эшләгәндә ҡушыу һәм ҡабатлау) ассоциатив түгелдәр.
Үҙсәнлек тәбиғи рәүештә $n$-ар осрағына дөйөмләштерелә: $\varphi \colon X^{n}\to X$ операцияһы, әгәр бөтә $i=1,\dots ,n$ өсөн түбәндәге тождество үтәлһә:
    $\varphi (\varphi (x_{1},\dots ,x_{n}),x_{n+1},\dots ,x_{2n-1})=\varphi (x_{1},\dots ,x_{i},\varphi (x_{i+1},x_{i+2},\dots ,x_{i+n}),x_{i+n+1},\dots ,x_{2n-1})$, ассоциатив тип атала.
Ассоциативлыҡ үҙенсәлектәренең көсһөҙләнгән варианттарын — дәрәжәле ассоциативлыҡ, альтернативалыҡ, һығылмалылыҡ — уларҙа эҙмә-эҙлекле ҡулланыу тәртибен тик сикләнгән осраҡтар йыйылмаһы өсөн генә үҙгәртергә мөмкин.
# Ахья (Кума ҡушылдығы)

Ахья — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кума йылғаһының уң ярына тамағынан 343 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Ахья (Кума ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010600112115300017372
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301737
* Бассейн коды — 14.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Хановей-Ю

Хановей-Ю — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Тар-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Хановей-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000087389
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008738
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Саттаров Хәбиәхмәт Саттар улы

Саттаров Хәбиәхмәт Саттар улы (рус. Саттаров Хабиахмет Саттарович 1906 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовойы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.

# Саттаров Хәбиәхмәт Саттар улы
## Биографияһы

Саттаров Хәбиәхмәт Саттар улы 1906 йылда хәҙерге Башҡортостандың Ғафури районы Һабай ауылында тыуа. 1942 йылда Ғафури районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвария кавалерия дивизияһының 148-се гвардия артиллерия-миномет полкында хәрби аҙыҡ-түлек взводының повозочныйы булып хеҙмәт итә. 1944 йылдың 19 ғинуарында Мозырь районы тылында ауыр шарттарҙа эскадронға хәрби кәрәк-яраҡтар менән тәьмин итеп, һөжүм итеүсе эскадрондарға ут менән ярҙам итә. Бер үк ваҡытта ваҡыт менән иҫәпләшмәйенсә тимерсе сифатында аттарға дағалар эшләй һәм уларҙы яҡшы торошта тота. 1944 йылдың 23 ғинуарында подразделениеның 4-се бойороғо менән «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалына лайыҡ була. 1944 йылдың 14 июнендә Саттаров Хәбиәхмәт Саттар улы һуғыштар осоронда аттар тураһында ҙур хәстәрлек күрә һәм ваҡытында уларҙы дағалап тора. Дағалар арҡаһында аттарҙың сафтан сығыу осраҡтары булмағаны өсөн ул «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
1945 йылдың 16 февралендә Браллентин районы янында һуғышта гвардия ҡыҙылармеецы Саттаров Хәбиәхмәт Саттар улы дошмандың артиллерия һәм пулеметы аҫтында беренсе батареяның алғы һыҙығына үҙенең арбаһында снарядтар ташый, был һуғыш һөҙөмтәһендә батарея дошмандың алты танкын бәреп төшөрә. Бер үк ваҡытта ат дағалаусы ла булып эшләй һәм аттарҙы сифатлы дағалар менән тәьмин итә. Рядовой Саттаров Гвардия подполковнигы Хәбиров ҡултамғаһы менән 1945 йылдың 2 мартында Ҡыҙыл Йондоҙ орденына тәҡдим ителә.
Саттаров Хәбиәхмәт Саттар улының артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.