yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Сьерра-Леоне

Сьерра-Лео́не республикаһы — Көнбайыш Африкалағы Атлантик океан яры буйында урынлашҡан дәүләт. Гвинея һәм Либерия менән сиктәш. Майҙаны — 72 тыс. км². Баш ҡалаһы — Фритаун ҡалаһы.
Сьерра-Леоне минерал, ауыл хужалығы, балыҡ ресурстарына бай, шулай ҙа донъялағы иң фәҡир илдәрҙең береһе. 2009 йылда йән башына төшкән продукт — 900 долл. (донъяла 215-се урын). Халыҡтың 70 % тирәһе ярлылыҡ аимәленән түбәнерәк йәшәй.
Эшләүселәрҙең яртыһы натуралы ауыл хужалығы менән шөғөлләнә: дөгө, кофе, какао, пальмы (сәтләүек һәм май), арахис үҫтереү; мал аҫраү; балыҡсылыҡ.
Сәнәғәттә — алмаздар сығарыу, һыра, сигарет, аяҡ кейемдәре етештереү.

# Сьерра-Леоне
## Халҡы

Халҡы — 5,2 млн (2010).
Этник составы — абориген 20 ҡәбилә халыҡтың 90 % алып тора (темне — 30 %, менде — 30 %, другие — 30 %), креолдар (Кариб диңгеҙендә азат ителгән ҡол-негрҙар нәҫеле)) — 10 % тирәһе, аҡ раса, ғәрәп һәм индийцтәр.
Телдәр — инглиз (рәсми тел, халыҡтың күп өлөшө белмәй), менде (көньяғында таралған), темне (төньяғыгда таралған), крио (инглиз теле нигеҙендә крео телен халыҡтың 95 % аңлай).
Диндәр: мусульмандар — 60 %, абориген культтары — 30 %, христиандар — 10 % (англикандар, методисттар, католиктар, адвентисттар һ.б.).
# Шоба (Уржумка ҡушылдығы)

Шоба — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Уржумка йылғаһының һул ярына тамағынан 93 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Шоба (Уржумка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300512111100038231
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103823
* Бассейн коды — 10.01.03.005
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Чамка

Чамка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Беүә йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Чамка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300412111100038188
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103818
* Бассейн коды — 10.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Давид-бек

Дауыт бәк (Дауыт бей, әрм. Դավիթ Բեկ, рус. Давид-бек; 1669—1728) — әрмән юлбашсыһы, әрмән милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре.

# Давид-бек
## Биографияһы

Дауыт бәк 1669 йылда Татев өлкәһе Сюник гавары Ковсакан марзаһы Бахк ауылында тыуған. Сәфәүиҙәр династияһы хакимлыҡ иткән Ирандың вассалы була.
1714 йылда Дауыт бәк Картли батшаһы Вахтанг VI-гә уның лезгиндар менән көрәшендә булышлыҡ күрһәтә.
1720 йылда арцахтар Дауыт бәкте Картли батшалығынан саҡыртып алалар. Дауыт бәк Арцах хәрби советын етәкләй һәм спарапет итеп Мхитар бәкте, отряд командирҙары итеп Тер-Аветис, Парсадаи, Торос, Еган-малик Аванханян һәм Аван-йөҙбашы Бабанянды тәғәйенләй. Тиҙҙән Дауыт бәк бойондороҡһоҙ Сюник кенәзлегенең хакимы итеп иғлан ителә һәм берләшкән ғәскәрҙәр башында Чавидурға йүнәлә, бында үҙенең резиденцияһын урынлаштыра.
1722—1725 йылдарҙа Мхитар Спарапет ярҙамында Сюник һәм Арцах өлкәләре әрмәндәренең Иран шаһтарына ҡаршы ҡораллы һуғышына етәкселек итә. Һөҙөмтәлә ҡыҙылбаштар һәм фарсылар Көнсығыш Әрмәнстандан тулыһынса тиерлек ҡыуылған.
1725 йылдың яҙында Ғосман империяһының армияһы Арранды һәм Дағстанды оккупациялаған, шунан Арцах һәм Сюникты уратып ҡыҫҡан.
1726—1728 йылдарҙа Дауыт бәк етәкселегендәге әрмәндәр Кавказ аръяғын яулап алырға ниәтләгән ғосмандарға ҡаршы һуғышҡан. Дауыт бәк үҙенең ғәскәрҙәре менән бер нисә төрөк ҡәлғәһен алған. Дауыт бәк үҙенең отряды менән Алидзор ҡәлғәһендә нығына. Алидзор ҡәлғәһен ғосмандар ҡамаған ваҡытта Дауыт бәк үҙенең отряды төндә ҡапыл һөжүм яһай һәм паникаға бирелгән ғосман армияһын еңгән. Артабан Мегри ауылы тирәһендә ғосмандар йәнә еңелгән. Һөҙөмтәлә Иран шаһы Тахмасп II Сюникта Дауыт бәктең вламын таныған һәм уның менән ғосмандарға ҡаршы союз төҙөгән.
Дауыт бәк 1728 йылда Алидзор ҡәлғәһендә вафат булған.

# Давид-бек
## Мәҙәниәттә

* 1944 йылда Ереван киностудияһында режиссёр Амо Бек-Назарян хәрби эшмәкәр тураһында фильм төшөрә һәм уны «Давид-Бек» тип атай, бында төп рольде Рачия Нерсесян башҡарған.
* 1978 йылда «Арменфильм» һәм «Мосфильм» киностудиялары «Звезда надежды» тигән фильмды прокатҡа сығара. Был фильм Мхитар Спарапет һәм Дауыт бәктең ҡаһарманлы көрәше тураһында Серо Ханзадяндың «Мхитар Спарапет» тарихы романы мотивтары буйынса төшөрөлгән. Фильмдә Дауыт бәктең ролен грузин актёры Эдишер Магалашвили башҡарған.
* 1950 йылда әрмән композиторы Армен Тигранян «Давид-Бек» операһын яҙған.
# Хәтижә Шүкриә солтан

Хәтижә Шүкриә солта́н (төр. Hatice Şükriye Sultan; 24 февраль 1906 йыл, Истанбул — 1 апрель 1972, шунда уҡ) — ғосман принцессаһы, ғосман тәхете дауамсыһы Абдулғәзиз солтандың улы Йософ Ғиззәтдин әфәнденең ҡыҙы.

# Хәтижә Шүкриә солтан
## Биографияһы

Хәтижә Шүкриә солтан 1906 йылдың 24 февралендә атаһының Чамлыждағы айырым бай йортонда тыуған. Уның атаһы Йософ Ғиззәтдин әфәнде, әсәһе — Леман Ханым-әфәнде. Ул ата-әсәһенең өлкән балаһы була. Ғаиләлә тағы апаларынан ике йәшкә кесе Мәһмәд Низаметдин әфәнди (Şehzade Mehmed Nizameddin) һәм ун йәшкә кесе Миһришаһ солтан Mihrişah Sultan (daughter of Şehzade Izzeddin - Йософ Ғиззәтдин әфәнденең ҡыҙы) булған. Шүкриә Абдулғәзиз һәм уның баш ҡатыны Дүрринев Ҡадын-әфәнденең ейәнсәре.
Шүкриә солтандың тәүге ире — өс туған ағаһы Мәһмәд Шәрафетдин әфәнде (Şehzade Mehmed Şerafeddin), Сәлим Сөләймән әфәнденең (Şehzade Selim Süleyman) улы һәм солтан Абдулмәжит I-нең ейәне. Туй 1923 йылдың 14 ноябрендә Нишанташи йортонда була. 1924 йылдың мартында, династия ағзалары Төркиәнән ҡыуылғандан һуң, Шүкриә ире менән Парижға күсеп китә, улар унда 1925 йылға тиклем йәшәй, ә һуңынан Бейрутҡа күсәләр, 1927 йылда улар айырылыша.
1935 йылдың 4 сентябрендә Шүкриә Ҡаһирәлә Әхмәт әл-Жабер әс-Саәбәхкә кейәүгә сыға, ике йылдан улар айырылыша.
1938 йылдың 10 февралендә Зиүәр пашаның улы Миҙхәт бей менән никахлаша. 1944 йылда Ғосмандар йорто башлығын һайлағанда, Шүкриә кейәүе Ғосманоғлы Ғүмәр Фәруҡ яҡлы була, әммә һөҙөмтәлә Ғосманоғлы Әхмәт Ниһад, Мурат V-нең ейәне башлыҡ була.
1949 йылдың апрелендә Шүкриә Мәһмәт Шәфиҡ Зияға (1894—1980), төрөк-кипр сығышлы америка гражданына кейәүгә сыға. 1952 йылда, бпатша ҡыҙҙарына ҡарата ҡыуыу законы юҡҡа сыҡҡпандан һуң, ире һәм һеңлеһе менән Истанбулға ҡайта. Шүкриә Чамлыжа виллаһында урынлаша.
Шүкриә солтан 1972 йылдың 1 апрелендә 66 йәшендә вафат була һәм Истанбулда ҡарт олатаһы Мәхмүт II кәшәнәһендә ерләнә. Мәһмәт Шәфиҡ Мәһмәт Абдулҡадир әфенденең ҡыҙы Нәслишаһ солтанға (Neslişah Sultan) өйләнә.

# Хәтижә Шүкриә солтан
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

Хәтижә Шүкриә түбәндәге бүләктәргә лайыҡ булған:
* Ғосмандар Йорто ордены
* I дәрәжә Мәрхәмәтлек ордены
* Почёт ордены (Ғосман империяһы)
# Сиэтл

Сиэ́тл (ингл. Seattle, шулай уҡ Сиэттл, Сиетл тип яҙыла ала) — АҠШ-тың көньяҡ-көнсығышында һәм Вашингтон штатында иң ҙур ҡала. Ҙур диңгеҙ порты. Сиэтл ҡалаһы — Кинг округынын административ үзәге. Вашингтон күле һәм Пьюджет ҡултығы араһында урынлашҡан.
Сиэтл 1851 йылдың 13 ноябрендә Артур Денни төркөмө менән һалынған һәм Нью-Йорк Алки тип аталған. Чинук диалектынан был «Киләсәк Нью-Йорк» һүҙенең тәржемәһе.
1853 йылда Девид Мэйнард ҡасабаны урындағы ырыуҙар батшаһын тәбрик итеп Сиэтл тип атарға тәҡдим бирҙе.
Вашингтон штаты Финанс Идаралығының рәсми мәғлүмәттәре буйынса 2010 йылдың 1 апрель (Алағарай) көнөнә торошло ҡалала 612 мең кеше йәшәне.
1869 йылдан ҡаланы кешеләр араһында «Король ҡалаһы» тип атанылар. Ошо исем бер портлендт күсемһеҙ мөлкәт агентлығы ҡалаға бирҙе.
1982 йылда Кинг огругы чиновниктары ҡаланын икенсе исеменә конкурс ойошторҙо. «Ғәүһәр ҡалаһы» (ингл. Emerald City) тиғән исем еңде. Шулай уҡ Сиэтлды «Аляскаға ҡапҡас», «ямғырҙар ҡалаһы», «Джет-сити» (ҡалала Boeing урынлашҡаны өсөн) тип атайҙар.
Сиэтл ҡалаһы йәшәүселәрҙе сиэтлиттар инглиз теленән тәржемә итәбеҙ.
Сиэтл күп уңыштар менән айырыла:
* Гранж стиленең тыуған урыны
* кофе эсеү мәҙәниәте (күп Америка кофейнялары Сиэтлда һалынған)
* сиэтлиттарҙың 51%-ы юғары белемле
* Джими Хендрикс, Билл Гейтс, Курт Кобейн, Брюс Ли, Марк Арм, Лейн Стенли, Кристофер Кнаб, һ. б. күренекле кешеләр Сиэтл исеме менән бәйле.
# Рәсәй ҡәүемдәре (һындар серияһы)

Рәсәй ҡәүемдәре, рус. «Народности России», «Народы России» — Рәсәй Император фарфор заводы (ИФЗ) фарфор статуэткалар серияһы, 1907-1917 йылдарҙа ҡойолған.
Күпселек моделдәрҙең авторы скульптор Каменский Павел Павлович.
Әлеге ваҡытта 74 үҙенсәлекле һын булыуы тураһында билдәле (шулай уҡ күп һанлы күсермәләре һаҡланған). Иң тулы серияһы Эрмитаж Дәүләт Фарфор музейында, Рәсәй этнография музейы коллекцияһында иһә серияның 47 һыны урынлашҡан.

# Рәсәй ҡәүемдәре (һындар серияһы)
## Барлыҡҡа килеүе

Серия 1907 йылда император Николай II инициативаһы менән эшләнә башлай һәм Романовтар йортоноң 300 йыллығына арнала ( 1913 йылда).
Концепция эшләүҙең баштағы бурыстары завод директоры барон Вольф Николай Борисович иңенә төшә. Элекке фарфор һындарҙан айырмалы, был серияны этнографик тикшеренеүҙәргә, йәнни сығанаҡтарға, шулай уҡ 1897 йылғы халыҡ иҫәбе мәҡлүмәттәренә таянып эшләргә ҡарар ителә). Заводҡа консультант сифатында Антропология һәм Этнография музейы директоры академик В. В. Радлов саҡырыла.
Проектҡа етәкселек итеү скульптор Павел Каменскоийға (1858—1922) йөкмәтелә. Күпселек һындарҙы рәссам Мария Герцак биҙәй.
1915 йылда әлеге ваҡытта һаҡланған моделдәрҙең барыһы ла әҙер була. Музейҙар моделдәрҙең күсермәһен ала, ә ике тапҡырға кесерәйтелгән статуэткалар һатыуға сығарыла (18-19 см самаһы бейеклектә)..
1917 йылдан һуң Совет Рәсәйендә статуэткалар ҡабатлап ике тапҡыр сығарыла (сауҙаға һәм дипломатик бүләктәргә).
Скульптуралар ҡойоу ысулы менән, глазурлау һәм ике тапҡыр юғары температурала яндырып эшләнгән. Һындарҙың бейеклеге 38 - 45 сантиметр тәшкил итә.
# Дёниц (Альтмарк)

Дёниц (Альтмарк) (нем. Dönitz (Altmark)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 138 кеше йәшәй. Майҙаны — 7 км². Диңгеҙ кимәленән 67 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38486 һәм автомобиль коды — SAW.
# Хальмер-Паюта (Пойлово-Яха ҡушылдығы)

Хальмер-Паюта — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Пойлово-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.

# Хальмер-Паюта (Пойлово-Яха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15040000212115300054525
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305452
* Бассейн коды — 15.04.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Лев-Вож

Лев-Вож — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Вой-Вож йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Лев-Вож
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000071446
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103007144
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Витман Владимир Александрович

Витман Владимир Александрович (23 ғинуар (4 февраль) 1889 йыл, Һарытау — 7 апрель 1961 йыл, Ленинград) — СССР архитекторы һәм рәссам-графигы. Архитектура фәндәре кандидаты (1938), СССР Архитектура академияһының ағза-корреспонденты (1941).

# Витман Владимир Александрович
## Биографияһы

Владимир Александрович Витман 1889 йылдың 23 февралендә Рәсәй империяһының Һарытау ҡалаһында тыуған. 1911 йылдан 1918 йылға тиклем Император сәнғәт академияһында данлыҡлы Л. Н. Бенуа класында аҫтында уҡый.
1924 йылда Мәскәү ҡалаһында беренсе тапҡыр художество күргәҙмәһендә ҡатнаша. 1918 йылдан алып 1926 йылға тиклем Ленинград ҡалаһында архитектура һәйкәлдәрен реставрациялау һәм декорациялар яһау оҫтаханаһында рәссам булып эшләй. 1926 йылдан Ленинградтың планлаштырыу бүлегендә ҡаланы планлаштырыу һәм проектлау эше менән шөғөлләнә. 1938 йылда Ленинград ҡалаһының Гипрогор ойошмаһының баш архитекторы вазифаһын биләй.
Архитектор Ленинград ҡалаһының генераль үҫеш проектының авторҙашы (1927—1939) һәм Мәскәү проспектын (1953) реконструкциялау һәм төҙөү проектының да авторҙашы булып тора. Ул шулай уҡ Минск, Силәбе, Һарытау,Орёл һәм СССР-ҙың башҡа ҡалаларын планлыштырыу проекттарын төҙөүҙә лә ҡатнаша.
1933—1959 йылдарҙа Владимир Александрович Витман Ленинград инженер-төҙөлөш институтының профессоры. Ул ҡала төҙөлөшө мәсьәләләре буйынса байтаҡ хеҙмәттәр яҙған.
В. А. Витман Ленинградтағы В. Володарский һәм 1905 йылдың 9-сы ғинуары ҡорбандары һәйкәлдәренең архитектура өлөшөн эшләүҙә ҡатнаша. Ул шулай уҡ акварель менән байтаҡ пейзаждар төшөргән, шул иҫәптән, Ҡырым, Кавказ, Псков, Ленинградты һүрәтләгән. Уның бындай акварель эштәре араһында башҡа ҡалаларҙың пейзаждары ла бар: «Гремячая башня. Псков» (1925), «Китайская беседка в детском Селе» (1927), «Суханово. Парк» (1940), «Вырица на берегу Opeдежи» (1954), «Холмы в Токсово» (1955), «Лес» (1959), «Усть-Нарва. Островок» (1959). 1962 йылда уның эштәренән күргәҙмә ойошторолған.
Владимир Александрович Витман 1961 йылдың 7 апрелендә Ленинград ҡалаһында вафат була. Ул ҡаланың Богословский зыяратында (Петрокрепостной юлы, участка 69) ерләнгән.
# Ҡоро Ырғыҙ (Оло Ырғыҙ ҡушылдығы)

Ҡоро Ырғыҙ — Рәсәйҙәге йылға. Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Иргиз йылғаһының уң ярына тамағынан 590 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Ҡоро Ырғыҙ (Оло Ырғыҙ ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Ырғыҙ йылғаһы башынан Сулак һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001612112100009629
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100962
* Бассейн коды — 11.01.00.016
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ғәйнетдинов

Ғәйнетдинов — фамилия.
* Ғәйнетдинов Исмәғил Ғәли улы (1908—1977) — совет архитекторы, Мәскәү архитектура институты профессоры.
* Ғәйнетдинов Миңләхмәт Ишмөхәмәт улы (1946 т.) — баянсы, БАССР-ҙың халыҡ артисы (1987).
* Ғәйнетдинов Мәүлетбай Сөләймән улы (1938—2014) — танылған йырсы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1993).
* Ғәйнетдинов Юлай Ишбулды улы (1954 т.) — ҡурайсы, фольклорсы, Рәсәй Федерацияһының һәм БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1994).
* Ғәйнетдинов Рамаҙан Бирғәли улы (15 март 1928 йыл — 14 октябрь 2000 йыл) — педагог. БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1971)
* Ғәйнетдинова Гөлшат Иршат ҡыҙы - ҡыҙ фамилияһы Фазлитдинова ( 1992 йылдың 28 авгусы) — рәсәй еңел атлетика спортсыһы. Өс тапҡыр рәсәй чемпионы.
# Әхмәтов Сафа Әхмәт улы

Әхмәтов Сафа Әхмәт улы (11 ғинуар 1935 йыл) — инженер-технолог, техник фәндәр докторы (1976), профессор (1977). БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1978), РФ юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2011), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1977).

# Әхмәтов Сафа Әхмәт улы
## Биографияһы

Сафа Әхмәт улы Әхмәтов 1935 йылдың 11 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Ҡыйғы районы Алағуз ауылыда тыуған. И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институтын тамамлаған (1958).
1967 йылдан алып Өфө нефть институтының Салауат ҡалаһындағы киске факультетында эшләй. 1977 йылдан — химия‑технология процестары кафедраһы мөдире). 1979 йылдан башлап БДУ‑ның аналитик химия һәм дөйөм химик технология кафедраһы мөдире. 1981 йылдан алып ӨДНТУ‑ла эшләй (1991 йылға тиклем нефть һәм газ технологияһы кафедраһы мөдире), бер үк ваҡытта, 1981—1991 йылдарҙа, СССР Нефтехимия һәм нефть эшкәртеү сәнәғәте министрлығының тармаҡ лабораторияһы (Өфө) ғилми етәксеһе.

# Әхмәтов Сафа Әхмәт улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Салауат Юлаев ордены.
* Техник фәндәр докторы (1976)
* БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1978)
* РФ юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2011)
* СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1977)
# Байыҡ күлдәре (Силәбе өлкәһе)

Оло Байыҡ һәм Кесе Байыҡ - (рус. Большой Баик рус. Малый Баик) - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡарабаш ҡала округындағы күлдәр.

# Байыҡ күлдәре (Силәбе өлкәһе)
## Географияһы

Оло Байыҡ та, Кесе Байыҡ та Силәбе өлкәһенең Ҡарабаш ҡала округындағы, Ҡарабаш ҡалаһы биләмәһенә ингән күлдәр.
Кесе Байыҡтың координаттары: 55°28'47"N 60°25'2"E
Оло Байыҡ хәҙер үҙ аллы күл булыуҙан туҡтаған, ғәмәлдә, Арғужа һыуһаҡлағысының ҡултығына әүерелгән.

# Байыҡ күлдәре (Силәбе өлкәһе)
## Дөйөм мәғлүмәттәр

Оло Байыҡ күленә Уйылды күленән канал ҡаҙып, ҡылымыҡ яһалған. 1975 йылғда ҡоролоҡ арҡаһында Силәбе өлкәһендә һыу етмәй башлай, шул арҡала Уйылдынан Арғужа һыуһаҡлағысына канал ҡаҙылып, унда Оло Байыҡ күле аша һыу ағыҙыла
Оло Байыҡ менән Кесе Байыҡ бер-береһенә бик яҡын урылашҡан - аралары 1 саҡрым самаһы ғына, уларҙы урман айырып тора.
Кесе Байыҡ һаҙлыҡлана бара.
Оло Байыҡ ҡултығына балыҡсылар йөрөргә ярата - яҡшы ҡаба.
Күл эргәһендәге урмандарҙа еләк-емеш, бәшмәк бик күп.

# Байыҡ күлдәре (Силәбе өлкәһе)
## Этимологияһы

Силәбе өлкәһе географы, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә Байыҡ атамаһының килеп сығыуы былай аңлата: Баик, Большой и Малый, озеро, территория города Карабаша. Возможно, от тюркского мужского имени Баик, Байык, в значении «чистый», «правдивый», «верный». Сближается также с башкирским словом бейек, бийик — «высота», «высокий», т.е. «высокое озеро».
"Башҡорт исемдәре" һүҙлеге Байыҡ андронимына ошондай аңлатма бирә:
* Байыҡ (баш.) - тоғро, ысын

# Байыҡ күлдәре (Силәбе өлкәһе)
## Шулай уҡ ҡара

* Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге
* Арғужа һыуһаҡлағысы
# Ниғмәтуллин Карам Ғиләж улы

Ниғмәтуллин Карам Ғиләж улы (рус. Нигматуллин Карам Гилязович (22 март 1924 йыл — 25 февраль 2012 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры..

# Ниғмәтуллин Карам Ғиләж улы
## Биографияһы

Карам Ғиләж улы Ниғмәтуллин 1924 йылдың 22 мартында хәҙерге Башҡортостандың Фёдоровка районында тыуған. Һуғышҡа 1942 йылдың 6 августында алына. Хәрби билетындағы яҙмаларға ярашлы, присяганы 1942 йылдың 10 ноябрендә ҡабул итә. 1947 йылдың 14 февралендә демобилизациялана, тип хәбәр итә ветерандың ейәне Ниғмәтйән Ханов.
Хәрби юлын 1942 йылда 31-се гвардия дивизияһының 9-сы ротаһында танкист булып башлай. Дон йылғаһы янындағы алышта яралана, дауаланырға Өфө госпиталенә ебәрелә. Госпиталдә 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы ойошторолоуы тураһында ишетә һәм уйлап та тормай ғариза бирә. Күнекмәләрҙән һуң, дивизияла кесе лейтенант дәрәжәһендә хеҙмәтен дауам итә, Берлинғаса барып етә. Һуғыштан һуң ике йыл Кавказда хеҙмәт итә.
Ниғмәтуллин Карам Ғиләж улы 2012 йылдың 25 фералендә вафат.

# Ниғмәтуллин Карам Ғиләж улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* III дәрәжә Дан ордены (1945)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)
# Жигуля

Жигуля — Рәсәйҙәге йылға. Ростов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сухой Донец йылғаһының һул ярына тамағынан 5,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Жигуля
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Төньяҡ Донец йылғаһы ҡушылған урынған тамағына тиклем, Сал һәм Маныч йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010500912107000014976
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107001497
* Бассейн коды — 05.01.05.009
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Болотная (Чертала ҡушылдығы)

Болотная — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чертала йылғаһының һул ярына тамағынан 221 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Болотная (Чертала ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010800112115200030058
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203005
* Бассейн коды — 13.01.08.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Чессу

Чессу — Рәсәйҙәге йылға. Адыгей Республикаһы,Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Белая йылғаһының уң ярына тамағынан 229 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Чессу
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Белая (Кубань ҡушылдығы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06020001112108100004366
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108100436
* Бассейн коды — 06.02.00.011
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Айнур (исем)

Айнур — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.

# Айнур (исем)
## Этимологияһы

Айнур — башҡорт һәм ғәрәп һүҙҙәренән — ай + нур ҡушып яһалған исем; ай һымаҡ яҡты, нурлы, матур тигәнде аңлата.

# Айнур (исем)
## Билдәле кешеләр

Асҡаров Айнур Юлай улы (1 август 1987 йыл) — режиссёр, продюсер, сценарист. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2020), Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2012).
Шәйбәков Айнур Рәүил улы (27 август 1992 йыл) — Рәсәй шашкасыһы (халыҡ-ара шашка). Халыҡ-ара гроссмейстер (2015 йылдың 1 ғинуарынан).
Бирғәлин Айнур Азамат улы (17 октябрь 1989 йыл) — мосолман дин әһеле. 2019 йылдың 16 октябренән Башҡортостан Республикаһы мосолмандары Диниә назараты мөфтөйө (рәйесе).
Искәндәров Айнур Әхмәт улы — Баянист. Халыҡ-ара баянсылар конкурстары лауреаты.
Бейембәтов Айнур Илгиз улы — Башҡортостан Республикаһының алтынсы саҡырылыш (2018—2023) Дәүләт йыйылышы — Ҡоролтайҙың 34-се Белорет һайлау округынан депутаты. Бюджет, һалым, инвестиция сәйәсәте һәм мөлкәт мөнәсәбәттәре буйынса комитет ағзаһы.
Фәтихов Айнур Хәлит улы (22 февраль 1983 йыл −14 октябрь 2020 йыл) — башҡорт һәм татар эстрадаһының популяр һәм виртуоз баянисы. Бик күп халыҡ-ара бансылар конкурстары лауреаты.