yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Бондаренко Михаил Захарович

Михаил Захарович Бондаренко (7 (20) октябрь 1913 йыл, Богдановка - 27 июль 1947 йыл) - ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында авиаэскадрильяның 198-се штурм авиация полкы командиры (Үрге баш командованиеның 4-се удар авиация төркөме, Көнбайыш фронт); 198-се штурм авиация полкы штурмы (233-се штурм авиация дивизияһы, 1-се һауа армияһы, Көнбайыш фронт)

# Бондаренко Михаил Захарович
## Биографияһы

Михаил Захарович Бондаренко 1913 йылдың 7(20) октябрендә Рәсәй империяһының Полтава губернаһы Богдановка ауылында (хәҙерге Украинаның Киев өлкәһе, Ягодинский районында) тыуған. Милләте буйынса украин . 1927 йылда ауыл мәктәбенең 7 синыфын тамамлай.
1936 йылдың авгусында Совет армияһында. 1937 йылда ул Харьков хәрби авиация пилот мәктәбен, 1939 йылда осоусыларҙың Качин хәрби авиация мәктәбен тамамлай.
1939—1940 йылдарҙа совет-фин һуғышында ҡатнашыусы, 148-се истребитель авиация полкының кесе осоусыһы булараҡ, И-153 «Чайка» истребителендә 17 хәрби осош яһай. Һуғыштан һуң Балтик буйы хәрби округының Хәрби-һауа көстәре сафтарында хеҙмәт итә.
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Төньяҡ-Көнбайыш фронтының 241 се штурм авиация полкы звеноһы командиры булараҡ, 1941 йылдың июнь-июль айҙарында Прибалтикаға оборона һуғышында ҡатнаша, И-153 истребителендә 25 хәрби осош яһай. 1941 йылдың августында Ил-2 штурмовик уҡыу уҙа.
1941 йылдың сентябренән 1942 йылдың декабренә тиклем звено, авиаэскадрилья командиры, 198-се штурм авиация полкы штурманы, ә 1942 йылдың декабренән 1943 йылдың ноябренә тиклем 3-се штурм авиация корпусының пилоттар техникаһы буйынса инспектор була. Мәскәү оборонаһында һәм Курск һуғышында ҡатнаша.
63 бик мөһим осоштарҙы үтәгәндә күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1942 йылдың 6 июнендәге Указы менән лейтенант Бондаренко Михаил Захар улына Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ " миҙалы тапшырылып, Советтар Союзы Геройы исеме бирелә» (No. 581).
СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 24 авгусындағы Указы менән майор Михаил Захарович Бондаренко икенсе Алтын Йондоҙ миҙалы менән бүләкләнә (No. 7/2).
Һуғыш ваҡытында барлығы 94 хәрби осош яһай, шул иҫәптән 79 осош штурмовик Ил-2 самолетында
1943—1946 йылдарҙа Монинолағы Хәрби Көстәр Академияһында уҡый, һуңынан Польшла һөжүм полкы командиры булып Хәрби һауа көстәрендә хеҙмәт итеүен дауам итә.
1947 йылдың 27 июлендә ул Польша Халыҡ Республикаһының Олава ҡалаһы янындағы Одра йылғаһында йөҙгәндә һуға батып үлә. Уны Богдановка ауылында ерләйҙәр.

# Бондаренко Михаил Захарович
## Бүләктәре

* Советтар Союзы Геройының «Алтын Йондоҙ» миҙалы (СССР) (06.06.1942)
* Советтар Союзы Геройының «Алтын Йондоҙ» миҙалы (СССР) (08.24.1943)
* Ленин ордены (5.12.1941)
* Ленин ордены (06.06.1942)
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (11/06/1941)
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (09/23/1942)
* Миҙалдар

# Бондаренко Михаил Захарович
## Хәтер

* Геройҙың бронза бюсы тыуған илендә - Киев өлкәһе, Ягодинский районының Богдановка ауылында ҡуйылған.
* Богдановка ауылыныңның бер урамына Бондаренко исеме бирелгән
# Баим

Баим (лог. Баимчик, Оло Баим) — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы/ Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кия йылғаһының һул ярына тамағынан 260 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Баим
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200018835
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201883
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Каурчак

Каурчак — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Лебедь йылғаһының уң ярына тамағынан 130 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Каурчак
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100212115100000489
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100048
* Бассейн коды — 13.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Рихард Вагнер

Ри́хард Ва́гнер, тулы исеме Вильһельм Рихард Вагнер (нем. Wilhelm Richard Wagner; 22 май 1813 йыл, Лейпциг — 13 февраль 1883 йыл, Венеция) — немец композиторы һәм сәнғәт теоретигы. Операға ҙур үҙгәрештәр, Европа музыка мәҙәниәтенә, бигерәк тә немец сәнғәтенә бик ҙур өлөш индергән шәхес.
Вагнерҙың мистицизмы һәм антисемитизмы XX быуаттың немец милләтселегенә йоғонто яһай, был Вагнерға ҡаршы хәрәкәт барлыҡҡа килеүгә юл ҡуя.

# Рихард Вагнер
## Биографияһы

Вагнер полиция хеҙмәткәре Карл Фридрих Вагнер (1770—1813) ғаиләһендә туғыҙынсы бала булып тыуған. Вагнерҙың олатаһы таможняла хеҙмәт иткән. Вагнерҙың атаһы Рихардҡа 6 ай булғанда үлеп китә, ҡатыны 9 бала менән тороп ҡала, ғаилә полицейский пенсияһына йәшәй. Үгәй атаһы, актёр Людвиг Гейерҙың (Ludwig Geyer) йоғонтоһо аҫтында, Изге Николай мәктәбендә (1828—1830)һәм һуңыраҡ Изге Фома мәктәбендә (1830—1831) уҡып йөрөгәндә, 1828 йылдан Кристиан Готлиб Мюллерҙа,унан һуң Изге Фома сиркәүе канторы Теодор Вайнлигта композиция дәрестәре ала.
1831 йылда Лейпциг университетында музыка буйынса уҡый башлай. 1833—1842 йылдарҙа тормошо тотороҡһоҙ була, Вюрцбургта театрҙа хормейстер булып эшләй, бик ауыр көн итә. Магдебургта, шунан Кёнигсбергта һәм Ригала ( музыкаль театрҙар дирижёры), Норвегияла, Лондонда һәм Парижда йәшәй. Парижда яҙған «Фауст» увертюрһы һәм Дрезденда яҙған «Летучий голландец» операһы уның буласаҡ уңышына нигеҙ һала. Бер йылдан ул Саксония Король һарайы капельмейстеры вазифаһына тәғәйенләнә.
1843 йылда уның һеңлеһе Цицилияның улы Рихард тыуа (буласаҡ философ Рихард Авенариус). Вагнер уның ҡыяматлыҡ атаһы була.
1849 йылда Вагнер |Дрездендәге май күтәрелешендә ҡатнаша, М. А. Бакунин менән таныша. Күтәрелеш баҫтырылғас, Цюрихҡа ҡаса, «Нибелунг балдағы» тетралогияһына либретто, уның тәүге ике өлөшөнә музыка («Рейн алтыны» һәм «Валькирия») һәм «Тристан һәм Изольда» операһын яҙа. 1858 йылда Венеция, Люцерн, Вена, Париж һәм Берлинда була.
1864 йылда уға һәр саҡ аҡсалата ярҙам күрһәтеп торған Бавария короле Людвиг II саҡырыуы буйынса Мюнхенгә күсә. Бында композитор «Нюрнберг мейстерзингерҙары» комик операһын, «Нибелунг балдағы» операһының ике өлөшәнә музыка яҙа: «Зигфрид» һәм «Гибель богов». 1872 йылда Байройтта Фестивалдәр йортоның нигеҙенә тәүге таштар һалына. 1876 йылда ул асыла, бында 1876 йылдың 13—17 авгусында «Нибелунг балдағы» тетралогияһының премьераһы була.
1882 йылда Байройтта «Парсифаль» опера-мистерияһы ҡуйыла. Шул уҡ йылда Вагнер һаулығы насарайыу сәбәпле Венецияға китә, оҙаҡламай ул йөрәк өйәнәгәенән вафат була (1883). Рихард Вагнер Байройтта ерләнгән.

# Рихард Вагнер
## Музыкаль фрагменттар

Внимание! Музыкальные фрагменты в формате Ogg Vorbis
* Вступление к опере «Тристан и Изольда» (мәғл.)

# Рихард Вагнер
## Иҫтәлеге

* Вагнерҙың вафатына 50 йыл тулыу айҡанлы немец медальеры Фридрих-Вильһельм Һёрнляйн иҫтәлекле медаль сығара.
# Ай-Игол (йылға)

Ай-Игол — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы/ Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1825/38/78 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 76 км.

# Ай-Игол (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010900112115200036118
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203611
* Бассейн коды — 13.01.09.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Каульсдорф (Заале)

Каульсдорф (Заале) (нем. Kaulsdorf (Saale)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2761 кеше йәшәй. Майҙаны — 21,73 км². Диңгеҙ кимәленән 240 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7338 һәм автомобиль коды — SLF.
# Клюкин Виктор Иванович

Клюкин Виктор Иванович (1914-?) — ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары (1944).
Клюкин Виктор Иванович 1914 йылда Приморье крайының Владивосток ҡалаһында тыуған.
1940 йылдан — коммунистар партияһы ағзаһы.
Виктор Клюкиндың ғүмере комсомол эшенә бәйле була. 1930—1932 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Камчатка округы йәш пионерҙар бюроһы рәйесе булып эшләй.
1932—1933 йылдарҙа — ВЛКСМ-дың Усть-Большеруслый район комитетының секретары урынбаҫары.
1933—1934 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Петропавловск ҡала комитетының секретары урынбаҫары була.
1934—1937 йылдарҙа — хәрбиләштерелгән диңгеҙ флоты һәм порты АКО-ының комсомол буйынса сәйәси бүлеге инструкторы.
1937—1938 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Петропавловск ҡала комитетының пропаганда һәм агитация бүлеге мөдире.
1938—1940 йылдарҙа — Ағиҙел пароходлығы йылғасылар берлегенең бассейн комитетының мәҙәниәт бүлеге мөдире, Башҡортостан Республика ОСВОД-ының («Общество спасания на водах») рәйесе урынбаҫары.
1940—1941 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының кадрҙар бүлеге инструкторы (июнь − сентябрь 1940).
1941—1942 йылдарҙа — ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының хәрби--физкультура бүлеге мөдире, хәрби эштәр буйынса секретары, 1942−1944 йылдарҙа — ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының икенсе секретары, артабан, 1944 йылдың июль айынан декабргә тиклем ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары).
1945—1948 йылдарҙа — ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты янындағы партия ойоштороусылары юғары мәктәбе тыңлаусыһы, ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты янындағы Юғары партия мәктәбендә уҡый.
Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
# Иҫке Хәлил

Иҫке Хәлил — топоним.
* Иҫке Хәлил (Дыуан районы) — Башҡортостандың Дыуан районындағы ауыл.
* Иҫке Хәлил (Ырымбур өлкәһе) — Ырымбур өлкәһенең Гай ҡала округындағы ауыл.
# Бүре (ырыу)

Бүре (ҡорт, ҡашҡар) — ҡайһы бер башҡорт ырыуҙарының исеме, мәҫәлән, Үҫәргән, Йәлдәк ҡәбиләләренең атамалары бүре тотемына барып тоташа. Шулай уҡ антропоним булып та тора, мәҫәлән: Бүребай, Бүресе (бүрегә һунарсы) һ. б.

# Бүре (ырыу)
## Ырыу составы
### Бүре-Үҫәргән

(Ырыу аралары: арғын, буребай, ибәнәй, ҡаҙаҡ, майруҡ).

# Бүре (ырыу)
## Y-DNA анализы

Бүре - Телеү ырыуы вәкилдәренең Y- DNA анализы уларҙа R1a, snp= L342.2+, Z2123+ галлогруппаһын асыҡлай.

# Бүре (ырыу)
## Башҡорттарҙың бүрегә табыныуҙары хаҡында

Башҡорттарҙа бүрегә яугир символы итеп табыныу киң таралған, хатта башҡорттарҙың халыҡ атамалары этимологияһы бүре менән бәйле.Бүре культы, кеше менән бүре араһында билдәле бер туғанлыҡ бар тип иҫәпләүгә, уның ҡөҙрәтле көсөнә инаныуға нигеҙләнгән дини табыныу. Бүре башҡорттарҙа айырыуса хөрмәт ителгән хайуандарҙың береһе һанала; был халыҡтың ауыҙ-тел ижадында, хөрәфәттәре һәм йолаларында сағылыш тапҡан. Легендаларҙа һәм риүәйәттәрҙә бүре — башҡорттарҙың ата-бабаһына күп бәлә-ҡазанан ҡотолорға һәм яңы тыуған ер табырға ярҙам иткән изге ҡурсалаусы һәм юл күрһәтеүсе.
«Башҡорттарҙың килеп сығышы» риүәйәтендә (варианттары Күгәрсен районы Ишбирҙе ауылында һәм Һарытау өлкәһе Ишембай ауылында яҙып алынған) башҡорттарҙың ата-бабаһының, бүрегә эйәреп, Көньяҡ Уралға килеүе тасуирлана. «Бүреле йылға» легендаһында (Баймаҡ районы Өмөтбай ауылында яҙып алынған) бүре ырыу башлығының ҡәберенән килеп сыға, башҡорттарҙы исемһеҙ йылға буйына алып килә һәм юҡ була. Башҡорт риүәйәттәрендә, боронғо төрки этногенеалогик легендаларҙағы кеүек үк, бүренән тыуыу мотивы күҙәтелә. «Бүреләр тоҡомо» легендаһына (Ырымбур өлкәһе Башбүре ауылында яҙып алынған) ярашлы, үҫәргән ырыуының бер өлөшө инә бүрегә өйләнгән һунарсы нәҫеленән таралған. Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районы Наҙарғол (боронғо исеме — Баш бүре) һәм Һаҡмар-Наҙарғол (Һаҡмар бүре) ауылдары халҡы үҙен ошо ырыу тоҡомо тип иҫәпләй. Ырыу башлығы — инә бүре образы шулай уҡ башҡорттарҙың әкиәт фольклорында осрай (мәҫәлән, «Бүре улы Сынтимер бәһлеүән»). Бүрегә табыныу уның кәүҙә өлөштәре тылсымлы көскә эйә тип ышаныуға бәйле. Хужаларҙы нахаҡ ғәйептән, күҙ тейеүҙән һәм бәхетһеҙлектән һаҡлау өсөн, бүре башын өй нигеҙенә күмгәндәр. Аҙау теше, тырнағы һәм йөнө ауырлы ҡатындарҙы һәм балаларҙы һаҡлаусы тылсым булараҡ файҙаланылған. Ҡатын-ҡыҙҙы киреп киптерелгән бүре ирене аша үткәреп, түлһеҙлектән дауалағандар йәки бала табыуҙы еңеләйткәндәр һ.б. Бүре үтен тын юлдары ауырыуҙарынан, ҡотороуҙан дауалау өсөн ҡулланғандар. Әйбер йәки мал юғалһа, бүренең тарамышын яндырғандар: был бурҙың аяҡ-ҡулын тартыштыра, тип иҫәпләнгән. Башҡорт патриархаль ғаиләһендә килен ҡайныһына «Бүре» тип өндәшкән, был бүрегә айырым мөнәсәбәт булғанлығын дәлилләй. Көньяҡ-көнсығыш Башҡортостанда улус старшиналары 18—19 быуаттарға тиклем түшенә, административ власть билдәһе итеп, бүре башы төшөрөлгән билдә тағып йөрөгән.
# Ал

Ал — ҡыҙыл һәм аҡ төҫ ҡушылыуҙан килеп сыҡҡан төҫ.
* Был төҫ тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
Төҫ :
| Аҡ | Һоро | Ҡара | Ҡыҙыл | Ал | Һары | Йәшел | Зәңгәр | Күк |
# Киәҙе

Киәҙе (рус. Киязы) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сәрмәсән йылғаһының һул ярына тамағынан 104 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.

# Киәҙе
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Өфөнән Бөрө ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201512111100025279
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102527
* Бассейн коды — 10.01.02.015
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Солдатка

Солдатка — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Таловая йылғаһының һул ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Солдатка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Ырғыҙ йылғаһы башынан Сулак һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001612112100009865
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100986
* Бассейн коды — 11.01.00.016
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Сәйетов Марат Шакир улы

Сәйетов Марат Шакир улы (рус. Саитов Марат Шакирович) (2 май 1934 йыл ) — совет һәм партия эшмәкәре, 1986 йылдан Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһының баш табибы, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының һаулыҡ һаҡлау, ветеран һәм инвалидтар эше буйынса комиссия ағзаһы. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында Башҡортостан Республикаһының Дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

# Сәйетов Марат Шакир улы
## Биографияһы

Сәйетов Марат Шакир улы 1934 йылдың 2 майында Башҡорт АССР-ының Ауырғазы районы Сыбайтал ауылында тыуған. Милләте буйынса татар, юғары белемле — 1959 йылда Башҡортостан медицина институтын тамамлаған.
Хеҙмәт юлын, 1959 йылда Башҡортостан медицина институтын тамамлағас Яңауыл районы башҡарма комитетында һаулыҡ һаҡлау мөдире булып эшләй башлай. 1963—1965 йылдарҙа академик Бурденко исемендәге нейрохтрургия фәнни-тикшеренеү институтында орднатурала уҡый. 1966—1969 йылдарҙа Яңауыл районы дауаханаһында баш табиб.
1969—1986 йылдарҙа БАССР-ҙың Һаулыҡ һаҡлау министрлығында баш окулист. 1986 йылдан Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһының баш табибы. Өфө ҡалаһының Киров районы, 25-се Утро һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының һаулыҡ һаҡлау, ветеран һәм инвалидтар эше буйынса комиссия ағзаһы.
# Азаматовтар

Азаматовтар — идара итеүҙең кантон системаһы осоро эшмәкәрҙәре. Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе (хәҙерге Ҡурған өлкәһе, Сафакүл районы) Атйетәр ауылы мишәрҙәренән.

# Азаматовтар
## Дөйөм характеристика

Азаматовтар араһынан иң билдәлеләре: Ихсан, 1772 йылда тыуған, 1-се мишәр кантоны начальнигы, 14-се класлы чиновник.
Уның улдары:
* Шаһишәриф Азаматов 1797 йылда тыуған. 1-се мишәр кантоны начальнигы, 1835 йылдан — 5-се башҡорт кантоны начальнигы. 1810 йылда — урядник, 1815 йылда — зауряд-урядник, 1819 йылда зауряд—яҫаул итеп үрләтелә. Хорунжий (1837);
* Мөхәмәтшәриф Азаматов 1800 йылда тыуған. Зауряд-сотник (1825). Хәрби хеҙмәттә — 1818 йылдан. 1832—1834 йылдарҙа һәм 1847 йылда — 1-се мишәр кантонының йорт старшинаһы. 1847 йылдан — кантон начальнигы ярҙамсыһы, 1851—1855 йылдарҙа — 6-сы башҡорт кантонының йорт старшинаһы;
* Мирхәйҙәр Азаматов 1810 йылда тыуған. Зауряд-сотник (1853). 1836—1842 йылдарҙа начальник ярҙамсыһы, 1847 йылдан башта — 3-сө, 1851 йылдан алып 6-сы башҡорт кантоны начальнигы. Уға «Азаматов кантон» («Мирхәй кантон») башҡорт халыҡ йыры арналған;
* Мөжәһит Азаматов 1815 йылда тыуған. Урядник (1835). 1832 йылдан алып кантон писаре вазифаһын башҡара. 1836 йылдан 1-се мишәр кантоны начальнигы ярҙамсыһы. 1831 йылда зауряд-хорунжий чины бирелә.
# Анюй милли паркы

Анюй милли паркы (рус. Аню́йский национа́льный парк) — Хабаровск крайының Нанай районындағы милли парк. Милли парк 2007 йылдың 15 декабрендә барлыҡҡа килә. Идара итеүсе ойошма — Анюй милли паркы федераль дәүләт учреждениеһы 2009 йылдың 13 мартында ойошторола. Амур йылғаһының уң ярында, Анюй йылғаһының түбәнге ағымында урынлашҡан һәм Сихотэ-Алинь тауҙарының кеше эшмәкәрлеге әҙ йоғонто яһаған районын биләй.
Парк биләмәһенең майҙаны — 429,37 мең гектар. Төньяҡтан һәм көнбайыштан Р454 автомобиль юлы менән сикләнгән (Хабаровск — Амурҙағы Комсомольск/Лидога — Ванино). Етәкселеге Хабаровск крайының Нанай районы Троицк ауылында урынлашҡан.
Паркта бер генә торама пункт — Үрге Манома ауылы бар.

# Анюй милли паркы
## Флора һәм фаунаһы

Киң япраҡлы урмандарҙан һәм ҡара ылыҫлы тайганан (күбеһенсә Корея кедры үҫә) тора.
Милли паркта Гималай айыуы, һоро айыу, ҡабан, изюбр, балыҡ өкөһө, мандаринка өйрәк, амур йыланы, киң таралған.

# Анюй милли паркы
## Нагда ҡаялары (Анюй бағаналары)

Владимир Клавдиевич Арсеньев үҙенең «Сихотэ-Алин тауҙарында» тигән китабында ҡаяларҙы түбәндәгесә тасуирлай:
* Анюйҙың был өлөшө бик матур. Үҙән менән сиктәш тау һырттары ғәжәйеп ҡаялар менән ҡапланған, улар алыҫтан башнялары һәм атыу уйымдары булған боронғо ҡәлғә емереклектәренә оҡшаған. Урындағы халыҡ уларҙы шаман таштары тип атай һәм боронғо замандарҙа бында ҡанатлы кешеләр йәшәгән, ти.

# Анюй милли паркы
## Нагда ҡаялары (Анюй бағаналары)
##### Фотоматериалдар

* Анюйҙың түбәнге ағымы. Р454 юлынан, Лидога - Ванно участкаһы ситенән
* Милли парк егеры кәмәлә
* Анюй бағаналарының береһе
# Сәфәров Альберт Тәлғәт улы

Сәфәров Альберт Тәлғәт улы (5 май 1958 йыл, Өфө) — СССР биатлонсыһы, биатлон буйынса совет һәм Рәсәй тренеры, биатлонда Рәсәй тренеры һәм эшмәкәре, функционеры. Ишембай биатлон мәктәбенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Башҡортостан Республикаһы Биатлон федерацияһының экс-рәйесе. Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2000), СССР-ҙың спорт мастеры (1979) һәм биатлон буйынса халыҡ-ара категориялы судья (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1999).

# Сәфәров Альберт Тәлғәт улы
## Белеме

Силәбе физик культура институтын тамамлаған (1987).

# Сәфәров Альберт Тәлғәт улы
## Спортсы карьераһын

Сәфәров Альберт Н. Ф. Гастелло исемендәге спорт клубы (Өфө) тәрбиәләнеүсеһе, Ямалиев Памир Камалетдин улының (1942—1999) уҡыусыһы.
СССР ДОСААФ-ы чемпионы (1981—1984), СССР беренселегенең көмөш һәм бронза призеры (1979), РСФСР халыҡтары Спартакиадаһының бронза призеры (1981), Чехословакияла (2 тапҡыр, 1983) һәм Польшала (1984) халыҡ-ара ярыштар еңеүсеһе.
СССР-ҙың спорт мастеры (1979).

# Сәфәров Альберт Тәлғәт улы
## Тренер карьераһы

1984 йылдан Биатлон буйынса республика балалар‑үҫмерҙәр Олимпия резервы махсус мәктәбе тренер-уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1999—2002 йылдарҙа Ишембай районы һәм Ишембай ҡалаһының физик культура, спорт һәм туризм буйынса комитеты рәйесе.
Альберт Тәлғәт улы Сәфәровтың тәрбиәләнеүселәре араһында 20-нән ашыу СССР-ҙың һәм Рәсәй-ҙең Халыҡ-ара класлы спорт мастеры бар.
Рәсәйҙең биатлон буйынса атҡаҙанған тренеры (2000).
# Кома (Мезень ҡушылдығы)

Кома — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының һул ярына тамағынан 254 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.

# Кома (Мезень ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000045944
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004594
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0