yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ҡарабуғат

Ҡарабуғат (рус. Карабугат) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мәләүез йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Ҡарабуғат
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Йомағужа һыуһаҡлағысынан Салауатҡа тиклем, Нөгөш йылғаһын (башынан Нөгөш һыуһаҡлағысына тиклем) индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200412111100017766
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101776
* Бассейн коды — 10.01.02.004
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Әстерхан ҡурсаулығы

Әстерхан ҡурсаулығы (тулы исеме Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденлы Әстерхан дәүләт тәбиғи биосфера ҡурсаулығы, рус. Астраха́нский ордена Трудового Красного Знамени государственный природный биосферный запове́дник) — Рәсәйҙең Әстерхан өлкәһендәге Волга йылғаһы дельтаһындағы ҡурсаулыҡ. Бөтә донъя биосфера резерваттары селтәренә индерелгән. Халыҡ-ара әһәмиәттәге һыу-һаҙлыҡ биләмәләренә ҡарай.

# Әстерхан ҡурсаулығы
## Тарихы

Ҡурсаулыҡ Әстерхан университетының йәмәғәт ғилми комиссияһы ҡарары менән 1919 йылдың 11 апрелендә ойошторола. Ҡурсаулыҡтың беренсе директоры булып орнитолог Владимир Алексеевич Хлебников тора. Дәүләт әһәмиәтендәге тәбиғәт объекты булараҡ РСФСР халыҡ комиссарҙары Советының 1927 йылдың 24 ноябрендәге ҡарары менән раҫлана.

# Әстерхан ҡурсаулығы
## Урынлашыуы

Ҡурсаулыҡ Волганың түбәнге ағымында, Әстерхан өлкәһенең Камызяк, Володар һәм Икрян райондары территорияһында урынлашҡан.
Территориаль яҡтан өс участкаға йәки кластерға бүленгән:
* Дамчик, дельтаның көнбайыш өлөшөндә
* Трёхизбин, дельтаның үҙәк өлөшөндә
* Обжоров, дельтаның көнсығыш өлөшөндә
Тәүҙә ҡурсаулыҡтың майҙаны 23 000 гектар тәшкил итә. Аҙаҡ Каспий диңгеҙе кимәленең төшөүенә, ер өҫтө дельтаһының диңгеҙ яғына күтәрелеүенә бәйле, ҡурсаулыҡтың майҙаны 3 тапҡырға тиерлек артып, 67 917 гектарға еткән, шул иҫәптән 11 298 гектар — ҡурсаулыҡтың диңгеҙ акваторияһы.

# Әстерхан ҡурсаулығы
## Фаунаһы

Ҡурсаулыҡта ҡоштарҙың бөтәһе 230 төрө йәшәй, шуларҙың 72 төрө һирәк осрай торған ҡоштар, шул иҫәптән 40 төрө оя ҡора,22 төрө осоп үтешләй осрай һәм 10 төрө — ситтән осоп килеүселәр. Бында осоп барышлай планетала һирәк осраған ҡоштарҙың береһе — аҡ торналар туҡтай, бөҙрә пеликандар, бәләкәй бакландар, көрәкморондар, Египет селәндәре оя ҡора. Был төрҙәрҙең барыһы ла Халыҡ-ара Ҡыҙыл китапҡа индерелгән.
Ҡурсаулыҡта Балыҡтарҙың 60 төрө йәшәй.
Һөтимәрҙәрҙең 17 төрө бар, шуларҙың 12-һе генә киң таралған. Уларға ҡырағай ҡабандар, бүреләр, төлкөләр, һыу ҡомаҡтары, ваҡ сысҡандар һ. б. инә.

# Әстерхан ҡурсаулығы
## Климаты

Территорияның климаты Азия антициклоны йоғонтоһо аҫтында барлыҡҡа килә. Йылы осор 250 көндән ашыу дауам итә. Яуым-төшөмдөң уртаса йыллыҡ күләме — 180—200 мм.

# Әстерхан ҡурсаулығы
## Ҡурсаулыҡтың бурыстары

Волга дельтаһының һәм Каспий ярының тәбиғи ресурстарын һәм генетик фондтарын һаҡлау һәм туплау, шулай уҡ дельталарҙың тәбиғи етештереү көстәрен үҙләштереү һәм һыу ҡоштарының оя ҡороу һәм миграция урындарын һаҡлау, һыу ыуылдырыҡ сәсеү урындары, шулай уҡ һирәк осраусы үҫемлектәр — лотос, чилим, һыу ебәге, екән үҫкән урындарҙы һаҡлау маҡсатында дельта барлыҡҡа килеү динамикаһын һәм уның ценоздары тормошон тикшереү.
1975 йылда ҡурсаулыҡ территорияһы халыҡ-ара әһәмиәттәге һыу-һаҙлыҡ биләмәләренә (Рамсар конвенцияһы — Волга дельтаһы) индерелә.
1984 йылдан ҡурсаулыҡ халыҡ-ара биосфера резерваттары селтәренә индерелгән.
# Минут

Минут (мин, min) — ваҡыт үлсәү берәмеге [. 1 минут 60 секундҡа (1/60 сәғәткә йәки тәүлектең 1/1440 өлөшөнә) тигеҙ. Минут — үлсәү системаһы (СИ) берәмеге түгел, шулай ҙа Үлсәү системаһындағы (СИ) башҡа берәмектәр менән ҡулланырға була.
# Узконам

Узконам — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оськина йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Узконам
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200712115200013770
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201377
* Бассейн коды — 13.01.02.007
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Понженак

Понженак — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кенга йылғаһының һул ярына тамағынан 365 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Понженак
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Кеть йылғаһы ҡушылған урынған Васюган йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кеть, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010700112115200028645
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202864
* Бассейн коды — 13.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Федераль совет (Австрия)

Федераль совет (нем. Bundesrat — бу́ндесрат' ) — Австрия Парламентының — Федераль йыйылышының юғары палатаһы.
Палатала 62 урын. Депутаттар Австрия ерҙәренең ландтагтары (парламенттары) тарафынан һайлана. Ерҙәрҙән вәкил булған депуттарҙың һаны, уларҙа йәшәгән халыҡ һанына ҡарап, төрлө булырға мөмкин (3-тән 12-гә тиклем).
Бундесрат депутатының вәкәләтлек мөҙҙәте уны һайлаған ландтагтың вәкәләтлек мөҙҙәтенә бәйле — 4 йә 6 йыл.

# Федераль совет (Австрия)
### 2010 йылдың октябрендә  Бундесрат составы

* Австрия Халыҡ партияһы (Österreichische Volkspartei) — 27 депутат;
* Австрияның Социал-демократик партияһы (Sozialdemokratische Partei Österreichs) — 22 депутат;
* Австрияның Азатлыҡ партияһы (Freiheitliche Partei Österreichs) — 7 депутат;
* «Йәшелдәр» (Die Grünen — Die Grüne Alternative (Grüne)) — 3 депутат;
* (Die Liste Fritz Dinkhauser (FRITZ)) — 1 депутат;
* (Die Freiheitlichen in Kärnten (FPK)) — 2 депутат.
# Сары-Ачек

Сары-Ачек — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кубадру йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Сары-Ачек
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100112115100002699
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100269
* Бассейн коды — 13.01.01.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Тугутка (Конда ҡушылдығы)

Тугутка — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Конда йылғаһының уң ярына тамағынан 185 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.

# Тугутка (Конда ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010600112115300017877
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301787
* Бассейн коды — 14.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Юғары Гәрәй

Юғары Гәрәй — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районындағы ауыл. Чалманарат ауыл биләмәһе составына керә.

# Юғары Гәрәй
## География

Шәбеҙ йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 18 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Юғары Гәрәй
## Тарих

Юғары Гәрәй (Яңы Гәрәй) — Гәрәй ырыуы башҡорттарының ауылы. XIX быуат башында нигеҙләнгән. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Гәрәй улусы Таҡталасыҡ түбәһенә ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Таҡталасыҡ (аҙаҡ Шәрип) улусы составына керә.
1905 йылда һыу һәм ел тирмәне, икмәк магазины, мәсет (1848 йылдан билдәле) теркәлгән.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составына керә.
1929 йылда ауылда «Ирек» колхозы ойошторола, ул 1950 йылда Тельман исемендәге колхоз, ә хәҙерге ваҡытта — «Ағиҙел» ауыл хужалығы кооперативтары берекмәһенә составына керә.

# Юғары Гәрәй
## Халҡы

1816 йылда ир енесле 66 башҡорт; 1834 йылда — 63 башҡорт; 1848 йылда — 65 башҡорт; 1870 йылда — 93 башҡорт; 1905 йылда — 143 башҡорт; 1912 йылда — 169 башҡорт йәшәй.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1859 | 1897 | 1913 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2000 |
| 103 | 126 | 169 | 246 | 266 | 225 | 210 | 157 | 120 | 78 | 60 |

# Юғары Гәрәй
## Инфраструктура

Игенселек, малсылыҡ үҫешкән.
# Еловка (Үрге айпа ҡушылдығы)

Еловка — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Үрге айпа йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Еловка (Үрге айпа ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000212103000050039
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005003
* Бассейн коды — 03.03.00.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Белюстина Людмила Николаевна

Белюстина Людмила Николаевна (19 октябрь 1919 йыл — 8 сентябрь 1998 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, техник фәндәр докторы (1984), СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1986).

# Белюстина Людмила Николаевна
## Биографияһы

Людмила Николаевна Белюстина 1919 йылдың 19 октябрендә Владивостокта инженер ғаиләһендә тыуа, дворян сығышлы, Ҡара диңгеҙ флоты адмиралы ейәнсәре.
1935 йылда Горький педагогия институтына уҡырға инә, ике йылдан Н. И. Лобачевский исемендәге Горький дәүләт университетының физика-математика факультетына күсә. Профессор Артемий Григорьевич Майер етәкселегендә диплом эше әҙерләй.
1940—1942 йылдарҙа аспирантурала уҡый, ғилми етәксеһе профессор Иван Романович Брайцев.
1943 йылдан һуғыш аҙағына тиклем бухгалтер булып эшләй.
1945 йылда университетҡа ҡайта һәм автоматик көйләү һәм тирбәлеүҙәр теорияһы кафедраһы ассистенты була. 1948 йылдан Горький университеты ҡарамағындағы Горький физика-техник тикшеренеү институтында (ГИФТИ) А. А. Андронов бүлегендә өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй, цилиндрик фаза арауыҡлы системаларҙы өйрәнеү менән шөғөлләнә. 1956 йылда Евгения Александровна Леонтович-Андронова етәкселегендә кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1960 йылдар башынан алып фазалы синхронизация системаларын өйрәнеү менән шөғөлләнә, был тема буйынса ғәмәли математика һәм кибернетика ғилми-тикшеренеү институтында ғилми лаборатория ойоштора. Горький университетында ғәмәли математика һәм кибернетика ғилми-тикшеренеү институтын булдырыуҙың инициаторы һәм 1964 йылдан уның беренсе директоры була. 1965 йылдан Горький дәүләт университеты лабораторияһы мөдире, 1991 йылдан әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәре.

# Белюстина Людмила Николаевна
## Биографияһы
### Докторлыҡ диссертацияһы

* Качественно-численный анализ нелинейных систем управления частотой и фазой : диссертация … доктора технических наук: 05.13.02. — Горький, 1982. — 440 c.: ил. (Автоматическое управление и регулирование).
Техник фәндәр докторы (1984).
СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1986, коллектив составында) — «Теория фазовой синхронизации в радиотехнике и связи» эштәр циклы өсөн.
Ире — Беллюстин Алексей Всеволодович (1913—1991), 1965—1978 йылдарҙа Горький университетының физика факультеты кристаллография кафедраһы мөдире.
Бугровский зыяратында ерләнгән, 10-сы участка.
# Налимья (Васюган ҡушылдығы)

Налимья — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Васюган йылғаһының һул ярына тамағынан 782 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Налимья (Васюган ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010800112115200029885
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202988
* Бассейн коды — 13.01.08.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы (Пирятин)

Пирятинда ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы — белем биреү учреждениеһы Полтава өлкәһенең Пирятин ҡалаһында 1907 йылда асыла. Ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы бинаһы беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып ҡалған һәм Бородино урамында урынлашҡан, ҡоролманың хәҙерге адресы —Красноармейская, 2а. Хәҙер унда 4-се һанлы дөйөм белем биреү мәктәбе урынлашҡан.

# Ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы (Пирятин)
## Тарихы

1907 йылдың 1 сентябрендә Пирятинда ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы эш башлай, унда өс башланғыс һәм бер әҙерлек класы була.
Ваҡыт үтеү менән учреждение 8 класс уҡытыуға балалар ҡабул итә башлай. Һуңғы клас педагогия класы була. Башта гимназия эше өсөн биналар ҡуртымға алына, ә 1914 йылда Бородин урамындағы ике ҡатлы бинаны файҙаланалар, хәҙерге адресы Красноармейская урамы, 2а. Гимназияла яҡты иркен бүлмәләр, спорт залы, физика кабинеттары, китапхана була. Гимназиляа уҡыусылар өсөн фатирҙар ҡаралған. Учреждениеның эшенә хөкүмәт, губерна земствоһы аҡса бүлгән. Уҡыусылар 50 йәки 75 йәки 120 һум йыллыҡ түләү индергән. 1917 йылға ҡарата ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһында 434 ҡатын-ҡыҙ уҡыған. Былар дворяндарҙың, почетлы граждандарҙың, чиновниктарҙың, руханиҙарҙың казактарҙың ҡыҙҙары булған. Шулай уҡ мещандарҙың, сауҙагәрҙәрҙең һәм крәҫтиәндәрҙең ҡыҙҙары ла уҡыған. Гимназияла уҡытылған предметтар араһында педагогика, рәсем, әҙәбиәт, Алла ҡанундары, тарих, география, ҡул эштәре, йыр, математика, физика, гимнастика, рус, немец, француз телдәре уҡытылған. Күп уҡыусылар, сифатлы белем алып, уны тамамлағандан һуң Пирятин мәктәптәрендә уҡытыусы булып эшләгән.
Гимназия бинаһы XIX быуатта төҙөлгән.
Пирятин ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы дәүләт белем биреү учреждениеһына ҡараған.
Пирятинда егетәргә белем биреү гимназияһы ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһынан һуң тик алты йыл үткәс кенә асыла.
1989 йылдан Красноармейская урамы, 2а адресы буйынса 4-се һанлы Пирятин дөйөм белем биреү мәктәбе урынлашҡан.
# Толзес

Толзес — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тым йылғаһының һул ярына тамағынан 589 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 55 км.

# Толзес
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010900112115200033667
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203366
* Бассейн коды — 13.01.09.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Репликация (ДНК-ның икеләтә артыуы)

Репликация (ДНК-ның икеләтә артыуы) — ДНК молекулаһының үҙ копияһын эшләй алыу һәләтлеге. Йәнле тәбиғәттең уникаль үҙенсәлектәренең береһе. Фәнгә был биохимик процесс — матрица синтезы реакцияһы тип инеп киткән.
Ундай биосинтез реакциялары өсәү:
* репликация — ДНК-ның икеләтә артыуы
* транскрипция — ДНК молекулаһы сылбырындағы мәғлүмәтте РНК молекулаһына күсереү
* трансляция — РНК молекулаһындағы мәғлүмәт буйынса аминокислоталарҙан аҡһым молекулаһын йыйыу.

# Репликация (ДНК-ның икеләтә артыуы)
## ДНК-ның икеләтә артыуы

ДНК структураһының нигеҙе булған комплементарлыҡ принцибы күҙәнәк бүленер алдынан ДНК-ның яңы молекулалары нисек синтезланыуын аңларға мөмкинлек бирә.
Был синтез ДНК молекулаһының икеләтә арта алыу кеүек ғәжәйеп һәләтенә бәйле. Тап ул инә күҙәнәктәге нәҫел үҙсәнлектәренең бала күҙәнәктәргә күсеүен билдәләй.
ДНК молекулаһы ике полинуклеотид ептән тора.
Һәр ебендә нуклеотидтар бер нуклеотидтың углеводы һәм күрше нуклеотидтың фосфор кислотаһы аша тоташа. Улар ныҡлы ковалент бәйләнеш менән тоташҡан.
Шулай итеп, ДНК-ның һәр ебе полинуклеотидты тәшкил итә. Был — нуклеотидтарҙың билдәле бер ҡәтғи тәртиптә урынлашҡан оҙон сынйыры.
ДНК молекулаһында был был полинуклеотид сынйырҙарҙы бер-береһе менән водород бәйләнештәретотоп тора.
Водород бәйләнештәрен үҙ-ара комплементар парҙар төҙөй: А(аданин) — Т(тимин) һәм Ц(цитозин) — Г(гуанин).
ДНК-ның икеләтә спирале ДНК-синтетаза ферменты тәьҫирендә бер осонан тағатыла башлай. Һәр сынйыр нигеҙендә тирә-яҡ мөхиттәге ирекле нуклеотидтарҙан яңы сынйыр төҙөлә. Йәғни, һәр полинуклеотид сынйыр комплементарлыҡ принцибы буйынса яңы полинуклеотид сынйыр йыйып ала.

# Репликация (ДНК-ның икеләтә артыуы)
## Һығымта

* Шулай итеп, бер молекула нигеҙендә ике молекула синтезлана. Молекулаларҙың һәр береһе элекке сынйырҙан һәм яңы йыйылған сынйырҙан тора.
* Бер сынйырҙың азотлы нигеҙҙәре икенсе сынйырҙың азотлы нигеҙҙәре менән «тоташа». Был нигеҙҙәр бер-береһенә водородлы бәйләнеш барлыҡҡа килерлек дәрәжәлә бик ныҡ яҡын килә.
* Тоташыусы нуклеотидтарҙың урынлашыуында мөһим законлылыҡ бар: бер сынйырҙағы А ҡаршыһына һәр ваҡыт икенсе сынйырҙа Т тура килә, ә бер сынйырҙағы Г ҡаршыһына һәр ваҡыт Ц тура килә.
# Ғәйнәямаҡ ауыл Советы (Әлшәй районы)

Ғәйнәямаҡ ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Әлшәй районы муниципаль районындағы муниципаль берәмек. «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статустары һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законға» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Ежи Боссак

Ежи Боссак (пол. Jerzy Bossak, ысын фамилияһы Ежи Бургер-Наум (пол. Jerzy Burger-Naum; 31 июль 1910 йыл — 23 май 1989 йыл) — поляк режиссёр-документалисы, сценарист, актёр, педагог һәм тәнҡитсе.

# Ежи Боссак
## Биографияһы

Ежи Боссак 1910 йылдың 31 июлендә Рәсәй империяһының Дондағы Ростов ҡалаһында йәһүд ғаиләһендә тыуған.
Варшава университетын тамамлай, 1930—1939 йылдарҙа журналистика менән әүҙем шөғөлләнә; нәшриәттә күп баҫыла. Ежи Теплиц етәкселегендәге «Старт» йәмғиәтендә тора һәм уның етәкселегендә Польшала сит ил фильмдарын популярлаштыра.
Фашист оккупацияһы йылдарында — СССР-ҙа була. 1942—1944 йылдарҙа — Польша Ғәскәрҙәренең 1-се армияһы кинотөркөмөндә режиссёр.
1956—1968 йылдарҙа Варшавала документаль фильм студияһын етәкләй. 1957-1968 йылдарҙа «Kamera» киностудияһының художество етәксеһе. Үҙенең картиналарының сценарийҙары авторы һәм авторҙашы була. Бер нисә таҫманы Вацлав Казьмерчак менән берлектә төшөрә. Режиссура факультеты деканы. 1956—1968 йылдарҙы Лодзь ҡалаһында Театр, кино һәм телевидение юғары мәктәбенең режиссура факультеты деканы, 1948 йылдан — профессор.
1989 йылдың 23 майында Варшавала вафат була.

# Ежи Боссак
## Һайланма фильмографияһы
### Режиссер

* 1944 — / Majdanek cmentarzysko Europy (с Александром Фордом)
* 1945 — Сражение за Колобжег / Bitwa o Kołobrzeg
* 1945 — Гибель Берлина /
* 1946 — Мост / Most
* 1947 — Паводок (Наводнение в Польше) / Powódź
* 1951 — Мир завоюет свет / Pokój zdobedzie swiat (с Йорисом Ивенсом, в советском прокате «Мир победит войну»)
* 1952 — Присягаем /
* 1954 — Возвращение на Старе Място / Powrót na Stare Miasto
* 1955 — Варшавские встречи /
* 1956 — Варшава 1956 / Warszawa 1956 (киноальманах; с Ярославом Бжозовским и другими)
* 1961 — Сентябрь. Так было / Wrzesień — tak było (в советском прокате «Так было»)
* 1963 — Реквием для пятисот тысяч / Requiem dla 500 tysiecy
* 1967 — Свидетельство борьбы / Dokument Walki
* 1968 — 273 ниже нуля / 273 Dni Poniżej Zera
* 1969 — Поляки на фронтах Второй Мировой войны / Polacy na frontach II wojny światowej
* 1970 — В Якутии /
* 1985 — Импресарио / Impresario
* 1985 — Шопен в Польше / Chopin w Polsce

# Ежи Боссак
## Һайланма фильмографияһы
### Сценарист

* 1951 — Донъя яҡтылыҡ яулай / swiat zdobedzie Pokój (Йорис Ивенс, совет прокатында «Тыныслыҡ һуғышты еңер»)
* 1955 — Варшава осрашыуҙары /

# Ежи Боссак
## Һайланма фильмографияһы
### Актёр

* 1974 — fliegen frei über uns Lasst Garten den — Юри Мембер (ТВ)

# Ежи Боссак
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* 1950 — ПХР дәүләт премияһы
* 1953 — ПХР дәүләт премияһы
* 1955 — ПХР дәүләт премияһы
* 1964 — ПХР дәүләт премияһы
* 1964 — Лейпцигта Халыҡ -ара документаль һым анимациялы фестиваль призы («Биш йөҙ меңдәр өсөн реквием»)
* 1973 — 2-се Канн кинофестиваленең гран-при («Ташҡын»)
* Ҡаҙаныштарҙың көмөш Тәреһе
# Матвеевка (Бердь ҡушылдығы)

Матвеевка — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бердь йылғаһының уң ярына тамағынан 266 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Матвеевка (Бердь ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200512115200004510
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200451
* Бассейн коды — 13.01.02.005
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2