# Белоруссияның ауыл хужалығы

Ауыл хужалығы (белор. Сельская гаспадарка) — (белор. : Сельская гаспадарка) — Белоруссия иҡтисадының мөһим секторы, ул илдең эске тулайым продуктының 6,8, төп капиталға инвестицияларҙың 11,7, экспорттың 19,8 процентын тәьмин итә (2020 йыл йомғаҡтары буйынса). 2020 йылда халыҡтың 7,2 проценты ауыл хужалығында мәшғүл була. Тармаҡ структураһында дәүләт ярҙамы һәм дотация алған эре хужалыҡтар (элекке совхоздар һәм колхоздар) өҫтөнлөк итә; экспортҡа йүнәлеш алған предприятиелар иң отошло хәлдә. Шул уҡ ваҡытта картуф, йәшелсә, емеш-еләк, шулай уҡ йөндөң күпселек өлөшөн халыҡтың шәхси хужалыҡтары һәм фермерҙар етештерә.

# Белоруссияның ауыл хужалығы
## Дөйөм күҙәтеү

* Тулайым эске продуктта ауыл хужалығының өлөшө (%)
* төп Ауыл хужалығы продукцияһы менән тәьмин итеү кимәле (%, 2020 йыл)
Беларусь Республикаһы һөт, ит, йомортҡа, картуф һәм йәшелсәгә ихтыяжын 100 проценттан ашыуға емеш-еләк буйынса — яртыһынан күберәген, балыҡ буйынса — яҡынса 12 процентҡа ҡәнәғәтләндерә. Ауыл хужалығы продукцияһын экспортлау (шул иҫәптән эшкәртелгән продукция) импорттан артып китә.
Ауыл хужалығы ерҙәренең дөйөм майҙаны (2021 йыл башына) 8283,9 мең га (5660,0 мең га — һөрөнтө ерҙәр, 2520,8 мең га — туғайҙар). 16,6 % ер мелиоризацияланған. 5660,0 мең гектар һөрөнтө ерҙең 4970,1 мең гектары ауыл хужалығы ойошмалары ҡарамағында, 170,6 мең гектары — фермер хужалыҡтарында. 502,9 мең гектары — граждандар ҡулланыуында (2001 йылда — 1022 мең гектар), уларҙың 483,5 мең гектары — шәхси ярҙамсы хужалыҡтарға, ә 17 мең гектары дачаға бүленгән. Географик үҙенсәлектәр һөҙөмтәһендә сәсеү майҙанының 26,2 проценты, йәғни 1,35 миллион гектары — киптерелгән ерҙәр, тағы ла 0,4 проценты — һуғарылған ерҙәр.
Үҫемлекселек продукцияһы (2020) — 45,6 %, малсылыҡ 54,4 % тәшкил итә.
2021: Ауыл хужалығы продукцияһы, илдең бөтә хужалыҡтары 22,749 миллиард һумға (ағымдағы хаҡтарҙа) етештерелә. Продукцияның яҡынса 4/5 өлөшө ауыл хужалығы ойошмаларында етештерелә (үҫемлекселектең дөйөм күләменең яртыһынан күберәге, малсылыҡтың 96 проценты), шәхси хужалыҡтарҙа — 16 %, хужалыҡтарҙа — 2,5 % ашыу. ауыл хужалығы ойошмаларына иген — 94,2 %, картуф — 10 %, йәшелсә — 12 % тура килә.
Ҡулланылған ашламаларҙың күпселеге урында етештерелә. («Беларуськалий» — калийлы ашламалар, «Гродно Азот» — азотлы, Гомель химия заводы — фосфорлы).

# Белоруссияның ауыл хужалығы
## Дөйөм күҙәтеү
### Төбәк үҙенсәлектәре

Ҡайһы бер географик һәм климат шарттары арҡаһында Белоруссия территорияһы ауыл хужалығы өсөн яраҡлылығы төрлөсә. Ауыл хужалығы өсөн иң яҡшы шарттар булып үҙәк, көнбайыш, көнсығыш һәм көньяҡ-көнбайыш райондар тора, ә Витебск өлкәһендә күпселек ауыл хужалығы культураларының уңдырышлылығы кәмерәк.

# Белоруссияның ауыл хужалығы
## Дөйөм күҙәтеү
### Ойоштороу структураһы
#### Ауыл хужалығы ойошмалары

Ауыл хужалығының нигеҙен колхоздар һәм совхоздар тәшкил итә, уларға баҙар шарттарында эшләргә дәүләт ярҙам итә. Йыш ҡына улар күрше хужалыҡтарҙы ҡушыу юлы менән эреләтелә. Уларҙың өлөшөнә етен сүс етештереүҙең 99,9%-ы, шәкәр сөгөлдөрөнөң — 97,5, ашлыҡтың — 94,2, иттең — 95,5, һөттөң — 96,6, йомортҡаның — 82,8, йәшелсәләрҙең — 12, картуфтың — 10, йөндөң — 21,7%-ы тура килә. Дәүләт ярҙамы алмаған йорт хужалыҡтары 65,9 % йөн, 82,5 % картуф, 67,8 % йәшелсә, 16,9 % йомортҡа, 3,8 % ит һәм3 % һөт етештерә.
Фермер хужалыҡтары (юридик шәхестәр булараҡ рәсмиләштерелгән шәхси хужалыҡтар) ҙур роль уйнамай һәм ауыл хужалығының айырым тармаҡтарында ғына һиҙелерлек урын алып тора. Бынан тыш, 1990-сы йылдар аҙағында — 2000-се йылдарҙа фермер хужалыҡтары һаны һиҙелерлек кәмей. Мәҫәлән, 1995 йылда Гомель өлкәһендә 433 крәҫтиән (фермер) хужалығы була, 2000 йылда уларҙың 364-е, ә 2008 йылда 245-е генә ҡала. Мәҫәлән, Гомель өлкәһендә 1995—2008 йылдарҙа 20,6 гектарҙан 62,1 гектарға тиклем үҫә, шул уҡ ваҡытта өлкәнең бөтә крәҫтиән (фермер) хужалыҡтарының дөйөм майҙаны 8,9 мең гектарҙан 15,2 мең 15,2 меңгә тиклем арта.
Фермерҙар төрлө ауыл хужалығы культураларын үҫтереүгә махсуслаша. Могилев өлкәһендә фермерҙар эшкәрткән ерҙәрҙең 60 проценттан ашыуын иген һәм ҡуҙаҡлы иген культуралары (26 мең га) биләй, шул уҡ ваҡытта башҡа өлкәләрҙә яртыһы самаһы. Минск өлкәһе фермерҙары тарафынан картуф 4,8 мең гектарҙа сәселгән, был башҡа өлкәләргә ҡарағанда күберәк, Шул иҫәптән Витебск өлкәһенә ҡарағанда 6 тапҡырға күберәк. Брест өлкәһенең фермер хужалыҡтары йәшелсә үҫтереүгә махсуслашҡан (4,4 мең гектар), был башҡа өлкәләргә ҡарағанда 2 — 8 тапҡырға күберәк. Витебск өлкәһе фермерҙары 2020 йылда 7,6 мең гектар майҙанға мал аҙығы культуралары сәскән (илдә фермерҙар араһында беренсе урын), Мал аҙығы культураларын Брест, Минск, Могилев һәм Гомель өлкәләре фермерҙары сәсә.
Фермер хужалыҡтарының иҡтисади һөҙөмтәлелеге эре ойошмаларға ҡарағанда юғарыраҡ: 2020 йылда ауыл хужалығы ойошмаларында һатыуҙың уртаса рентабелелеге 4,7 %, фермер хужалыҡтарында 21,4 % тәшкил итә.

# Белоруссияның ауыл хужалығы
## Дөйөм күҙәтеү
### Ойоштороу структураһы
#### Шәхси хужалыҡтар

Ҡайһы бер шәхси хужалыҡтар характеры буйынса фермер хужалыҡтарына яҡын һәм автомобиль юлдары, ҡала урамдары һәм урындағы баҙарҙар ситтәрендә аҙыҡ-түлек менән ваҡлап һатыу сауҙаһында әүҙем ҡатнаша.

# Белоруссияның ауыл хужалығы
## Тарихы

Ҡарағыҙ: Белорус Совет Социалистик Республикаһы (Белорус ССР-ы иҡтисады)
2010 йылдың көҙөнә Белоруссия тритикале майҙаны буйынса донъяла икенсе урынға сыға.
2005—2009 йылдарҙа ауылды тергеҙеү һәм үҫтереү программаһын тормошҡа ашырыу сиктәрендә агросәнәғәт комплексына ярҙам итеү өсөн 21 триллиондан ашыу белорус һумы бүленә.
2014 йылда ауыл хужалығы илдең ЭТП-һының 7,3 процентын тәьмин итә.
Шул уҡ ваҡытта Белоруссия 2020 йылға БССР-ҙың 1990 йылда өлгәшкән бер нисә күрһәткесен уҙып китә:
| Күрһәткесе | 1990 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020 |
| Мал һәм ҡош ите мең т. (һуғым ауырлығы) | 1181 | 1172 | 1073 | 1149 | 1172 | 1208 | 1226 | 1240 | 1285 |
| Йомортҡа, млн. дана | 3657 | 3961 | 3858 | 3746 | 3615 | 3516 | 3363 | 3514 | 3495 |
| Һөт, мең т. | 7457 | 6640 | 6703 | 7047 | 7140 | 7321 | 7345 | 7394 | 7765 |
| Йөн, тонна | 958 | 96 | 112 | 131 | 142 | 138 | 121 | 105 | 107 |
| Картуф, мең т. | 8590 | 5914 | 6280 | 5995 | 5984 | 6415 | 5864 | 6105 | 5231 |
| Йәшелсә, мең т. | 749 | 1628 | 1734 | 1686 | 1891 | 1959 | 1746 | 1854 | 1751 |
| Етен сүсе, мең т. | 52 | 45 | 48 | 41 | 41 | 42 | 40 | 46 | 48 |
| Шәкәр сөгөлдөрө, мең т. | 1479 | 4343 | 4803 | 3300 | 4279 | 4989 | 4809 | 4945 | 4011 |
| Емеш-еләк һәм емеш-еләк, мең т. | 373 | 456 | 629 | 553 | 705 | 473 | 954 | 546 | 792 |
| Бөтә иген, мең т. | 7035 | 7602 | 9564 | 8657 | 7461 | 7993 | 6151 | 7333 | 8770 |
| шул иҫәптән арыш | 2652 | 648 | 867 | 753 | 651 | 670 | 503 | 756 | 1051 |
| шул иҫәптән бойҙай | 381 | 2102 | 2925 | 2896 | 2340 | 2620 | 1815 | 2309 | 2848 |