yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ева-Юган

Ева-Юган — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Сосьва йылғаһының һул ярына тамағынан 404 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.

# Ева-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300028411
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302841
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Мавританияла ислам

Мавританияла ислам дәүләт дине булып тора. Был ил халҡының 99,2%-ы ислам динен тота.

# Мавританияла ислам
## Тарихы

Мавритания территорияһы аша каруан сауҙа юлдары үткәнлектән, улар аша илгә мосолман сауҙагәрҙәре һәм вәғәзселәре килә башлай. Ислам Мавритания территорияһында VIII быуатта тарала башлай. XI быуат уртаһында Мавритания территорияһы Мәғриб һәм төньяҡта Мосолман Испанияһын яулап алған Әл-Мурабиттар державаһын формалашыу үҙәктәренең береһенә әйләнә. XII быуат уртаһында Әл-Мурабиттар ҡолатылғандан һуң, Мавритания ҡәбиләләре ғәмәлдә бойондороҡһоҙлоҡ ала. Мавритания Урта быуаттар осоронда Мәғрибтә ислам таралыуҙың төп райондарының береһе булараҡ билдәле була. Мавританияла дәрүиш ордендары айырыуса ҙур йоғонтоға эйә булған; XVI быуатта уларҙы таратыуҙа шәйех Сиди Әхмәт Беккаи мөһим роль уйнай. XIX быуатта Тижәниә, Ҡадирилек ордендары ҙур йоғонто яһай; XIX быуат аҙағында — XX быуат уртаһында Хәмәлиә һәм Фәдилиә. В XV-XVI быуаттарҙа Марокко хакимдары Мавританияла үҙ йоғонтоһон урынлаштырырға тырыша , әммә улар оҙаҡҡа нығына алмай. XV быуат башында Мавританияға европалылар: португалдар, голландтар, француздар.үтеп инә башлай. Француздарҙың үтеп инеүе улар 1659 йылда Сенегал йылғаһы тамағында Сен-Луи фортына нигеҙ һалғандан һуң көсәйә.
Имам Насир Әд-Дин XVII быуат уртаһында Сенегал йылғаһы үҙәнендә теократик дәүләт барлыҡҡа килтергән. XVII быуаттың 2-се яртыһында Мавритания территорияһында Трарза һәм Бракна әмирлектәре формалаша. XVIII быуат уртаһында үҙәк Мавританияла Адрар һәм Тагант әмирлектәре барлыҡҡа килә. 1850-се йылдарҙа бер нисә һуғыш һөҙөмтәһендә француздар әмирлектәрҙе отошло булмаған килешеүҙәр төҙөргә мәжбүр итә, һәм был төбәктә француз йоғонтоһо нығыныуына килтерә. XIX быуат аҙағында-XX быуат башында колонизаторҙарға ҡаршылыҡ күрһәтеүҙе изге һуғыш (йыһат) иғлан иткән суфыйҙар берләшмәләре ойоштора. XIX—XX быуат сигендә көнбайыш Сахара төбәгенең күп кенә ҡәбиләләренең француздарға ҡаршы изге көрәште шәйех Ма әл—Айнин етәкләй. 1901—1904 йылдарҙа, илдең абруйлы рухи лидерҙары ярҙамына таянған француз колониаль эшмәкәре Ксавье Копполани миссияһы һөҙөмтәһендә, Франция Мавританияны үҙенең протектораты тип иғлан итә. 1912 йылға Мавритания территорияһы тулыһынса француздар контроле аҫтында була. Француз хакимиәте илдең дини лидерҙары яғынан — мүрәбиттәр һәм шәйехтәрҙән ярҙам ала. 1960 йыл бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң, Мавритания ислам республикаһы тип иғлан ителә. 1985 йылғы Конституция исламды дәүләт дине тип иғлан итә һәм Мавританияла шәриғәт урынлаштыра.

# Мавританияла ислам
## Һаны

3,338,000 мавританлы, был ил халҡының 99,0%-н тәшкил итә, ислам динен тота. Уларҙың күбеһе Мәлики мәҙһәбе сөнниҙәре. Шулай уҡ суфыйлыҡ ордендары вәкилдәре бар, шулай уҡ — әхмәҙиҙәр.

# Мавританияла ислам
## Мавританияның мәсеттәре һәм ислам ойошмалары

Мавританияла 8000 мәсеттөҙөлгән. Иң боронғо мәсет булып XIV быуатта төҙөлгән Шингетти йәмиғ мәсете тора. Иң матуры тип 2004 йыл Сәғүд Ғәрәбстанынан килгән аҡсаға төҙөлгән — Сәғүд мәсете.
# Фәйзулин Хәниф Шәкир улы

Фәйзулин Хәниф Шәкир улы ( рус. Файзулин Ханиф Шакирович; 9 апрель 1921 йыл — 17 октябрь 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугир, өлкән лейтенант. Советтар Союзы Геройы (1944, үлгәндән һуң).

# Фәйзулин Хәниф Шәкир улы
## Биографияһы

Хәниф Шәкир улы Фәйзулин 1921 йылдың 9 апрелендә хәҙерге Ырымбур өлкәһе Һаҡмар районы Үрге Себенле ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған, милләте — башҡорт. Ырымбур ҡалаһында рабфак тамамлағандан һуң, Ырымбур уҡытыусылар институтында уҡый. 1939 йылда Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына хеҙмәткә саҡырыла. 1941 йылда ул Куйбышев (хәҙер Һамар ҡалаһы) пехота училищеһын тамамлай. Шул уҡ йылдың авгусынан алып — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында.
1943 йылдың октябрендә гвардия өлкән лейтенанты Хәниф Фәйзулин 37-се Дала фронтының 92-се уҡсылар дивизияһы 280-се гвардия уҡсылар полкының рота командиры итеп тәғәйенләнә. 1943 йылдың 17 октябрендә Днепр өсөн алышта уның ротаһы немецтарҙың контратакаларын кире ҡаға-ҡаға, ҡаты һуғыш барышында Украина ССР-ы Днепропетровск өлкәһе Пятихатский районының Лиховка ауылы янында дошман оборонаһын өҙә һәм был ауылды немец-фашист илбаҫарҙарынан азат итә. Хәниф Фәйзулин шул алышта һәләк була.
СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 22 февраль Указы менән гвардия өлкән лейтенанты Хәниф Шәкир улы Фәйзулинға үлгәндән һуң «Советтар Союзы Геройы»]] тигән юғары исеме бирелә, ул шулай уҡ Ленин ордены менән бүләкләнә.
Советтар Союзы Геройы Хәниф Фәйзулинға тыуған ауылы Үрге Себенлелә бюст ҡуйылған.
# Кесе Козырь

Кесе Козырь — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Козырь йылғаһының һул ярына тамағынан 3,4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Кесе Козырь
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100003887
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100388
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ҡорбанғоло Бирҙемөхәммәдов

Ҡорбанғоло Мәликғоло улы Бирҙемөхәммәдов (рус. Бердымухамедов Гурбангулы Мяликгулыевич, төркм. Gurbanguly Mälikgulyýewiç Berdimuhamedow; (29 июнь 1957 йыл, Төркмәнстан ССР-ы, Ашхабад өлкәһе) — Төркмәнстан сәйәсмәне һәм дәүләт эшмәкәре, 2007 йылдың 14 февраленән Төркмәнстан президенты. Иҡтисад фәндәре докторы (2010), медицина фәндәре докторы (2007), Төркмәнстан ФА академигы (2009), Төркмәнстан Ҡораллы көстәре генералы (2007). Төркмәнстан Ҡаһарманы (2011). Рәсми булмаған «Милләт лидеры», «Арҡадағ» («арҡалашусы») титулдары бар.

# Ҡорбанғоло Бирҙемөхәммәдов
## Биографияһы

1957 йылдың 29 июнендә Төркмәнстан ССР-ының Ашҡабад өлкәһендә ауыл мәктәбе уҡытыусыһы ғаиләһендә тыуған. 1979 йылда Төркмәнстан дәүләт медицина институтының стоматология факультетын, һуңыраҡ ошо уҡыу йортонда) аспирантура тәмамлаған. Медицина фәндәре докторы (2007), профессор. Немец һәм урыҫ телдәрен камил белә.
Ҡорбанғоло Бирҙемөхәммәдовтоң сәйәси эшмәкәрлеге 1997 йылда башлана: ул Төркмәнстандың һаулыҡ һаҡлау һәм медицина сәнәғәте министры итеп тәғәйенләнә. 2001 йылдан Рәйес Ниязов ҡарамағындағы Төркмәнстан Министрҙар Кабинеты Рәйесе урынбаҫары вазифаһын башҡара. 2006 йылдың ноябрендә Минск ҡалаһында үткәрелгән БДБ саммитында Бирҙемөхәммәдов Төркмәнстан вәкиле була..

# Ҡорбанғоло Бирҙемөхәммәдов
## Хеҙмәт юлы

* 1980 йылдан Төркмәнстанда Ашхабад өлкәһенең ауыл амбулаторияларында табиб-стоматолог булып эшләй башлай.
* 1990-1995 йылдарҙа Төркмәнстан дәүләт медицина институтында: ассистент, доцент, стоматология факультеты деканы.
* 1995-1997 йылдарҙа Төркмәнстан һаулыҡ һаҡлау һәм медицина сәнәғәте министрлығының стоматология үҙәге директоры.
* 1997-2001 йылдарҙа Төркмәнстан һаулыҡ һаҡлау һәм медицина сәнәғәте министры.
* 2001-2007 йылдарҙа Төркмәнстан Министрҙар кабинеты рәйесенең (рәйес — С. Ниязов) урынбаҫары.
* 2006 йылдың 21 декабренән 2007 йылдың 14 февраленә тиклем — Төркмәнстан президенты вазифаһын башҡарыусы.

# Ҡорбанғоло Бирҙемөхәммәдов
## Төркмәнстан президентын һайлауҙар

* 2007 йылдың 11 февралендә уҙған сираттан тыш Төрөкмәнстан президентын һайлауҙа, һайлаусыларҙың 89,2 % тауышын йыйып, Төрөкмәнстандың икенсе президенты итеп һайлана.
* 2012 йылдың 12 февралендә уҙған Төрөкмәнстан президентын һайлауҙа, һайлаусыларҙың 97,14 % тауышын йыйып, 7 көнәркәшен еңеп, яңы мәҙҙәткә Төркмәнстандың президенты итеп һайлана.
* 2017 йылдың 12 февралендә үткән президент һайлауының беренсе һөҙөмтәләре буйынса, һайлаусыларҙың 97,69 % тауышын йыйып, 8 көнәркәшенән алда бара.

# Ҡорбанғоло Бирҙемөхәммәдов
## Шәхси тормошо һәм ғаиләһе

Ҡатыны — Өгөлгәрәк Атай ҡыҙы Бирҙемөхәммәдов. Сәрҙәр исемле улдары һәм Гөлйәхан, Гөлшан һәм Марина тигән ҡыҙҙары бар
# Ереклекүл (Ишембай районы)

Ереклекүл — Ағиҙел йылғаһы үҙәнендәге йылға. Башҡортостан Республикаһы Ишембай районы Алаҡай ауылынан 1 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Атамаһы «ерек» (ағас, ольха) һәм «күл» һүҙҙәренән алынған.
Ереклекүл Ишембай районы Алаҡай ауылынаннан бер километр алыҫлыҡта көньяҡ-көнбайыштараҡ Ағиҙел йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан. Оҙонлоғо 500 м, киңлеге 50 метр самаһы. Күлдең соҡоро дуғаға оҡшап тора. Ямғыр һыуы иҫәбенә ҡоромай, яҙғы ташҡын ваҡытында Ағиҙел йылғаһы менән тоташа. Ярҙарында күл ҡамышы, күрән һәм башҡа үҫемлектәр үҫә. Күлде күсмә ҡоштар яҙын- көҙөн төйәкләй. 1970-се йылдарҙағы мелиорация эштәре үткәрелгәнсе тирә-яғында емеш-еләк, төрлө ҡыуаҡтар — муйыл, гөлйемеш, балан үҫкән.
# 1992 йыл

II мең йыллыҡ :
XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат — XXI быуат — XXII быуат :
Хронологик таблица :
1992 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1992 MCMXCII |
| Юлиан стилендә | 1991 — 1992 ( 14 ғинуар) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2744 — 2745 ( 4 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7500 — 7501 ( 14 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5752 — 5753 ה'תשנ"ב — ה'תשנ"ג |
| Мосолман календары | 1413 — 1414 |
| Боронғо әрмән календары | 1441 ԹՎ ՌՆԽԱ |
| Ҡытай календары | 4688 — 4689 (с 4 февраль) 辛未 — 壬申 белая овца — чёрная обезьяна |
| Эфиопа календары | 1984 — 1985 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 2048 — 2049 |
| - Шака самват | 1914 — 1915 |
| Иран календары | 1370 — 1371 |
1992 (бер мең туғыҙ йөҙ туҡһан икенсе) йыл — кәбисә йыл, григориан календары буйынса шаршамбы көндө башлана. Был беҙҙең эраның 1992 йылы, 2 мең йыллыҡтың 992 йылы, XX быуаттың 92 йылы, XX быуаттың 10 ун йыллығының 2 йылы, 1990 йылдарҙың 3 йылы.

# 1992 йыл
## Ваҡиғалар

* 25 февраль — Башҡортостан дәүләт флагы ҡабул ителә.
* 1 март — Югославияла һуғыш башлана.
* 16 март — Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығы нигеҙләнә.
* 21 март — Татарстанда үҙаллылыҡ референдумы.
* 31 март — Башҡортостан Республикаһы үҙенең ҡушымтаһын индереп Федератив договорға ҡул ҡуя.
* 16 июнь — Башҡортостан Арбитраж суды ойошторола.
* 23 июнь — Башҡортостан Республикаһы Министрҙар кабинеты Әхмәтзәки Вәлидинең иҫтәлеген уның тыуған илендә мәңгеләштереү тураһында ҡарар ҡабул итә.
* 21 август — Башҡортостан мосолмандары Диниә назараты яңынан ойошторола, уның мөфтөйө итеп Нурмөхәмәт Ниғмәтуллин һайлана.
* 27 октябрь — Башҡортостан Конституция суды ойошторола.
* 3 ноябрь — АҠШ-та Билл Клинтон президент итеп һайлана.
* 25 ноябрь — Чехия һәм Словакия айырыла.

# 1992 йыл
## Тыуған шәхестәр

* 22 июль — Селена Гомес, америка йырсыһы.

# 1992 йыл
## Вафат булғандар

* 23 февраль — Бикбулатова Зәйтүнә Ислам ҡыҙы, СССР-ҙың халыҡ артисы (1973).
* 6 апрель — Айзек Азимов, америка яҙыусыһы.
* 23 апрель — Сатьяджит Рай, данлыҡлы һинд кинорежиссёры, сценарисы, балалар яҙыусыһы.
* 2 май — Марлен Дитрих, немец һәм америка актрисаһы һәм йырсыһы.
* 13 май — Ибраһим Ғиззәтуллин, башҡорт яҙыусыһы һәм шағиры.
* 15 июнь — Лев Гумилёв, совет яҙыусыһы.
* 22 сентябрь — Әхтәм Ихсан, башҡорт шағиры һәм яҙыусыһы.
* 19 ноябрь — Латфуллин Наил Сәйет улы, рәссам.
* 24 ноябрь — Солтанов Фәйзулла Вәли улы, Башҡортостандың дәүләт эшмәкәре, Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы Рәйесе (1967—1990).
# Изге Маргарита сиркәүе (Тинц)

Изге Маргарита сиркәүе (нем. St. Margareten) — Гера ҡалаһының Тинц (нем. Tinz) районындағы инжил-лютеран сиркәүе, бина башта 1200 йылдарҙа төҙөлә һәм хәҙерге ҡиәфәтен 1837—1838 йылдарҙа ала. Сиркәү 1497 йылда барлыҡҡа килгән миһрабы һәм Роннебург ҡалаһының Шмирхау районындағы һүтеп алынған сиркәүҙән 1954 йылда тапшырылған органы менән билдәле.

# Изге Маргарита сиркәүе (Тинц)
## Тарихы һәм тасуирламаһы

Изге Маргарита сиркәүе бинаһы яҡынса 1200 йылда төҙөлә — яңы ҡорам аббат Кведлинбург етәкселеге аҫтында төҙөлә. Шулай итеп ҡорам Гера ҡалаһының иң боронғоһо булып һанала. XXI быуат башына тиклем ҡоролманың башняһының фундаменты һаҡланып ҡалған. 1540 йылға тиклем Изге Маргарита көнөндә (13 июль) ғибәҙәтханаға йыл һайын хаж ҡылғандар, ә йәнәшәлә йәрминкәләр үткән: Тинцтың хаж ҡылыу урыны булараҡ әһәмиәте артыуы менән бәйле, сиркәү 1472 йылда һуңғы готик стилдә яңынан төҙөлә, миһрабы киңәйтелә, нефы яңынан үҙгәртеп төҙөлә.
XVII быуатта бинаға манараның һигеҙ ҡырлы шпиле өҫтәлә. Бинаның артабанғы һәм һуңғы үҙгәртеп ҡороуы 1838 йылдарҙа була. ГДР дәүерендә сиркәү ябылғас, 1973 йылда, йәмәғәт тормошо урындағы конференц-залында үтә, ул 1952 йылда элекке зыярат урынында — көнбайыш сиркәү порталы ҡаршыһында төҙөлгән. Бина үҙе 1980 йылдар аҙағына тиклем һаҡлау урыны сифатында ҡулланыла, 1990 йылдан башлап үткәрелгән йүнәтеү эштәре боронғо ҡоролманың артабанғы емерелеүен туҡтата. Ҡорам мең йыллыҡтар сигендә асыла. 2002 йылда ғибәҙәтханаға Рошуцелағы Изге Николай сиркәүенән эскәмйәләре кире ҡайтарыла. Әлеге көндә Изге Маргарита сиркәүе үҙәк Германияла протестант сиркәүенең Гера-Лангенберг мәхәлләһенә ҡарай.
Сиркәүҙең хәҙерге төрлө ҙурлыҡтағы биш хоры Иисустың биш яраһын сағылдыра: тикшеренеүселәр белдереүенсә, сиркәүҙә Реформацияға тиклем төп миһраптан тыш, Изге Валентин миһрапты индереп, тағы ике миһрап урынлашҡан. Бөгөн сиркәүҙә 1497 йылда Цайцтан Матиас Плауэнер төҙөгән билдәле миһрап урынлашҡан. Ҡорамдың витраждары 1950 йылдарҙа төҙөлгән.

# Изге Маргарита сиркәүе (Тинц)
## Тарихы һәм тасуирламаһы
### Орган

1895 йылда орган эшләү оҫтаһы Штадтильмдан Эйферт Адольф Роннебург ҡалаһының Шмирхау районындағы сиркәү өсөн механик орган төҙөй. 1950 йылдарҙа Шмирхауҙа уран мәғдәндәре сығарыла башлағас, урындағы сиркәү һүтелә, уның органы 1954 йылда Изге Маргарита сиркәүенә тапшырыла. Бер йылдан һуң «Schmeißer» (Рохлиц) фирмаһы оҫталары инструментты яңырта, электр компоненттары менән тулыландыра. Дымлы файҙаланылмаған сиркәүҙән инструментты ашығыс рәүештә 1978 йылда Гералағы Изге Иоанн сиркәүенә тапшыралар. Әммә Тинцта ҡорамды ябыу һөҙөмтәһендә алған йәрәхәттәре органды яңы урында яраҡһыҙ хәлгә килтерә. Органда 1984 йылдан алып 2005 йылға тиклем уйнау мөмкин булмай. Комплекслы реставрацияланған Изге Маргарита сиркәүенә тапшырғандан һуң орган 2005 йылдың 28 авгусынан яңынан хеҙмәт итә башлай.
# Репь-Юган

Репь-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Логась-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 138 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.

# Репь-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300023086
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302308
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ханжи-Соим

Ханжи-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Бобровка йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Ханжи-Соим
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300021699
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302169
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Верхнеозёрный (ауыл)

Верхнеозерный — Ырымбур өлкәһенең Беляевка районындағы ауыл, XVIII быуатта — Верхнеозерный ҡәлғәһе. Дон ауыл советына инә.
Р336 трассаһында, Урал йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан. Маячный тау битләүендә ята. Район үҙәге Беляевкаға тиклем ара — 25 км.
Ауыл 1743 йылда нигеҙ һалынған Вехнеозерный ҡәлғә урынында барлыҡҡа килгән. Ҡәлғә булған саҡта Маячный тау башында күҙәтеү вышкаһы булған. Вышканан күп саҡрымға тирә-яҡты күҙәтеү мөмкинлеге булған— ҡарауылда торған казактарға тәүлек әйләнәһенә күҙәтеп тороу өсөн бик уңайлы урын.
1773 йылдың октябрендә бында Воздвиженский ҡәлғәһенән казактар күсеп килә, шуға күрә Пугачев ихтилалы ваҡытында ҡәлғә гарнизоны көсәйтелгән була һәм 1774 йылдың ноябренең уртаһынан алып әлеге ҡәлғә Емельян Пугачевттың һәм Афанасий Соколов-Хлопушаның отрядтарына ҡаршы торған терәк пункттарының береһе була.
1773 йылдың 20 ноябрендә Е. И. Пугачев Соколов-Хлопуша етәкселегендәге завод крәҫтиәндәренән торған полкын һәм атаман Бородин-Шара етәкселегендәге атлы полкын Верхнеозерный ҡәлғәһенә йүнәлтә. Йыйылма отряд (1000 кеше) 23 ноябрҙә Верхнеозерный ҡәлғәһенә һөжүм итә, әммә штурмды ҡәлғә гарнизоны кире ҡаға (коменданты полковник О. X. Демарин).
Пугачевтың Верхнеозерный ҡәлғәһе телгә алынған указы билдәле:
* 6 октября 1773 г. — Именной указ казачьему атаману Верхне-Озерной крепости И. В. Немерову, старшинам, казакам и населению крепости
* Самодержавнаго императора Петра Феодоровича Всероссийскаго и прочая, и прочая, и прочая.
* Сей мой имянной указ Озерной крепости атаману Ивану Васильевичу Немерову и всем прочим старшинам и всякаго звания люди, имянное мое повеление.
* Как деды и отцы ваши служили предкам моим, так и вы послужите мне, великому государю, верно и неизменно до капли своей крови. Когда исполните мое имянное повеление, и за то будите жалованы крестом и бородою, рекою и землею, травами и морями, и денежным жалованьем и хлебным провиантом, свинцом и порохом и вечною вольностию. И повеление мое исполните, со усердием ко мне приезжайте, то совершенно меня за оное приобрести можите к себе монаршескую милость.
* А ежели вы моему указу противитъца будите, то вскорости возчувствовати на себя праведный мой гнев. Власти всевышняго создателя нашего и гнева моего избегнуть не можете, никто тебя от сильныя нашей руки защитить не может.
* Великий государь Петр Третий Всероссийский.
* — ЦГАДА, ф. 6, д. 415, л. 23 и об.—Копия.
А. С. Пушкин Пугачев ихтилалына бағышланған әҫәрҙәрендә Верхнеозерный ҡәлғәһен 20 тапҡырҙан ашыу телгә ала
# Полуденная Кая

Полуденная Кая — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кая йылғаһының һул ярына тамағынан 2,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Полуденная Кая
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100000528
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100052
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Безымянный (Ситовка ҡушылдығы)

Безымянный — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ситовка йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Безымянный (Ситовка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200512115200005111
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200511
* Бассейн коды — 13.01.02.005
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Гнилушка (Золка ҡушылдығы)

Гнилушка — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы,Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Золка йылғаһының һул ярына тамағынан 2,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Гнилушка (Золка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кума йылғаһы Подкумок йылғаһы ҡушылған урынған Отказненск һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек, Дон һәм Волга йылғалары араһындағы тымыҡ райондар.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07010000612108200002024
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200202
* Бассейн коды — 07.01.00.006
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Өфө өйәҙе (XVI быуат аҙағы — XVIII быуат башы)

Өфө өйәҙе (рус. Уфимский уезд) — Урыҫ батшалығының административ-территориаль берәмеге. 1586 йылда ойошторолған.1708 йылдың 18 декабрендәге указ нигеҙендә Ҡаҙан губернаһы составына ингән, һуңынан Өфө провинцияһына әүерелдерелгән.

# Өфө өйәҙе (XVI быуат аҙағы — XVIII быуат башы)
## Территорияһы

Өйәҙ сиктәре көнбайышта Волга йылғаһына тиклем барып еткән, төньяҡ-көнбайышта Кама йылғаһының һул ярҙарынан (урыны менән уң яҡ ярҙан) үткән, көньяҡ-көнсығышта һәм көньяҡта Тубыл йылғаһының үренән Яйыҡтың һәм уның ҡушымтаһы Илектең урта ағымы буйлап барып Ағиҙел һәм Кесе Үҙән йылғаларының түбәнге өлөшөнә тиклем еткән.
Ойәҙ составында дүрт даруға (юлдар) айырыла:
* Ҡаҙан даруғаһы;
* Ногайская даруғаһы;
* Уҫы даруғаһы;
* Себер даруғаһы.

# Өфө өйәҙе (XVI быуат аҙағы — XVIII быуат башы)
## Идаралығы

Өйәҙ идаралығы төрлө дәүләт органдары ҡарамағында булған. Дөйөм идаралыҡ Ҡаҙан Һарайы Приказына ярашлы атҡарылған. Ҡаҙан Һарайы Урыҫ дәүләтенең ул осорҙағы үҙәк органдарының береһе булған һәм административ, хәрби, суд һәм финанс идаралыҡтары менән шөғөлләнгән. Ҡаҙан Һарайы Приказы элекке Ҡазан, Әстерхан һәм Себер ханлыҡтары, бынан тыш Өфө өйәҙе, Ҡаҙан өйәҙе, Түбәнге һәм Урта Волга буйы, Мещера һәм Нижгород өйәҙе (1587 йылға тиклем) ингән бик ҙур территорияға идара иткән. Ҡаҙан Һарайы Приказының мөһим бурыстарының береһе яһаҡ китаптарын төҙөү һәм урыҫ булмаған халыҡтарҙан яһаҡ йыйыу була. Разряд приказына ярашлы воеводалар тәғәйенләнгән. Күрше халыҡтар менән мөнәсәбәттәр (Өфө өйәҙе өсөн — каҙаҡтар, ҡалмыҡтар, нуғайҙар, Яйыҡ казактары) Илсе приказы менән яйланған. Оло Һарай Приказы һарай волостары һәм ауылдары менән идара иткән. Урындағы үҙидара Өфө приказлы йорто аша тормошҡа ашырылған.

# Өфө өйәҙе (XVI быуат аҙағы — XVIII быуат башы)
## Өфө приказлы йорто

Өфө приказлы йорто Өфө өйәҙендә һәм Өфөлә административ, хәрби, дипломатик, полиция, суд, финанс һ.б. идаралыҡтар менән бәйле мәсьәләләрҙе хәл иткән. Урындағы идаралыҡ органы башында воевода торған, уға күп кенә һанлы хеҙмәткәрҙәр буйһонған. Штат составына дьяк (дәүләт хеҙмәткәре), подьячийҙар, целовальниктар (вазифалы кешеләр), таможня башлыҡтары, годовальщиктар, тәржемәселәр һәм толмачтар ингән.