yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Иҫке Өфө

Иҫке Өфө — Өфө ҡалаһының көньяҡ өлөшөнөң тарихи атамаһы. Өфө барлыҡҡа килгән һәм үҫә башлаған урын.

# Иҫке Өфө
## Тарихы

Иҫке Өфөлә Өфө кремле, ҡала посады, тәүге йорттар һәм урамдар барлыҡҡа килә. Артабан Иҫке Өфө тип Соҡалаҡ йылғаһының һул яғындағы Сергий һәм Усолье тауҙары араһын атап йөрөтәләр.
Иҫке Өфөнөң Соҡалаҡ тирәһе электән планһыҙ төҙөлөш, йорттарҙың тәртипһпҙ урынлашыуы менән айырылып тора. Шул сәбәпле элек йорттар, урамдар, тыҡрыҡтар, баҡсалар араһында ошо тирәлә йәшәгән кешеләр генә йөрөй белгән. Был ҡала төҙөлөшөнөң генераль планы булмауы менән дә, төбәк рельефының ҡатмарлылығы менән дә аңлатыла.
Иҫке Өфөнө үҙгәртеп ҡороу ХХ быуаттың 70-се йылдарында башлана, шулай итеп, иҫке урамдарҙа яңы йорттар һәм биҫтәләр барлыҡҡа килә.
Хәҙер Иҫке Өфө тигәндә Өфөнөң Киров районына ингән бөтә үҙәк өлөшө күҙҙә тотола.
# Кесе Выдриха

Кесе Выдриха (Выдриха) — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Выдриха йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Кесе Выдриха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200412115200003194
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200319
* Бассейн коды — 13.01.02.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Туймаҡаев Харис

Харис Туймаҡаев — башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Штабс-капитан (1918).

# Туймаҡаев Харис
## Биографияһы

Харис Туймаҡаев Ырымбур губернаһы Троицк ҡалаһында тыуған. Зәки Вәлиди буйынса, ул сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районынан булырға тейеш.
Беренсе донъя һуғышы осоронда хәрби хеҙмәткә алына, хәрби мәктәптә белем ала.
1917 йылдың 20-27 июлендә Ырымбурҙа уҙғарылған I Бөтә башҡорт ҡоролтайында ҡатнаша. Башҡорт үҙәк шураһының башҡарма комитетында иҡтисад бүлегенең мөдире булып эшләй. 1917 йылдың 15 ноябрендә Башҡортостан автономияһын иғлан иткән Башҡорт үҙәк шураһының 2-се һанлы Фарманын әҙерләүҙә ҡатнаша.
1918 йылдың майында Урал аръяғы башҡорттарынан Мосолман ирекле отряды ойошторола, уға поручик Харис Туймаҡаев етәкселек итә. Аҙаҡ был отряд нигеҙендә Башҡортостан автономияһының тәүге ғәскәри берәмеге — 1-се Башҡорт пехота полкы ойошторола, ә уның командиры итеп поручик Туймаҡаев тәғәйенләнә.
1918 йылдың июнь-июль айҙарында Туймаҡаев етәкселегендәге 1-се Башҡорт полкы ҡыҙылдарға ҡаршы һуғышта ҡатнаша. 1918 йылдың август башында 1-се полк Башҡорт хөкүмәте менән бергә Ырымбурға килеп урынлаша, бында поручик Харис Туймаҡаев һәм уның полкы Ырымбур хәрби округы ғәскәрҙәре командующийы Дутовтан юғары баһа ала.
1918 йылдың авгусында Башҡорт хәрби шураһы комиссияһы составында Башҡорт армияһы униформаһын эшләүҙә ҡатнаша. Шул уҡ йылдың 30 авгусында Башҡорт хәрби шураһының Ирекле отрядтар бүлеге ҡарамағына күсерелә. Һуңынан Башҡорт хөкүмәтенең уполномоченныйы булараҡ Үҫәргән кантонына ебәрелә, бында кантон идараһы эшен яйға килтереү менән шөғөлләнә.
1918 йылдың ноябренән Башҡорт ғәскәри идараһында махсус йомош буйынса обер-офицер булып хеҙмәт итә башлай, штабс-капитан званиеһын ала.
Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
# Апас (Аҡтаныш районы)

Апас — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районындағы ауыл. Әтәс ауыл биләмәһе составына керә.

# Апас (Аҡтаныш районы)
## География

Шәбеҙ йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 37 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Апас (Аҡтаныш районы)
## Тарих

Апас — йәнәй һәм бүләр ырыуы башҡорттарының ауылы. 1731 йылда Йәнәй улусы Йәнәй ауылы башҡорто Апас Түтәев Бүләр улусы башҡорто Игебәс Дүскәев менән килешеү төҙөй һәм керҙәш булараҡ Бүләр улусында ауылға нигеҙ һала. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Бүләр улусы Бүләр түбәһенә ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Байсар улусы составына керә.
1870 йылда 3 тирмән, мәсет (1808 йылдан билдәле), мәктәп (1837 йылда асыла); 1905 йылда — бакалея кибете, хужалыҡ магазины теркәлгән.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составына керә.

# Апас (Аҡтаныш районы)
## Халҡы

1795 йылда ир енесле 88 керҙәш башҡорт (йәнәй ырыуынан); 1848 йылда — 206 башҡорт; 1912 йылда — 579 башҡорт (ир затлы) йәшәй.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1859 | 1870 | 1884 | 1896 | 1906 | 1913 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2000 |
| 337 | 319 | 481 | 462 | 525 | 579 | 403 | 375 | 164 | 291 | 362 | 324 | 242 | 223 |

# Апас (Аҡтаныш районы)
## Инфраструктура

Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
# Барби (Эльба)

Барби (Эльба) (нем. Barby (Elbe)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 9293 кеше йәшәй. Майҙаны — 40,85 км². Диңгеҙ кимәленән 51 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39249 һәм автомобиль коды — SLK.
# Мандарин

Мандари́н (лат. Citrus reticulata) — мәңге йәшел ҡыуаҡ, руталар (Rutaceae) ғаиләһендәге Цитрус (Citrus) төрө; мандарин ҡыуағының емеше.
Тыуған иле Ҡытай һәм Кохинхина; ҡырағай үҫемлек булыуы билдәһеҙ. Европаға тик XIX быуат башында индерелә.

# Мандарин
## Үҫкән илдәре

Һиндостан, Индоҡытай илдәре, Ҡытай, Көньяҡ Корея һәм Япония. Шулай уҡ Урта диңгеҙ буйы илдәрендә Испания, Францияның көньяғында, Марокко, Алжир, Египте, Төркиәлә үҫтерелә; Әзербайжанда һәм Грузияла, АҠШта (Флорида), Бразилия һәм Аргентинала үҫтерелә.
СССРҙа Кавказда Ҡара диңгеҙ буйында Абхазияла һәм Сочиҙа үҫтерелә, был мандарин үҫтерелгән иң төньяҡ райондар тип иҫәпләнә..
# Мига

Мига — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Андога йылғаһының уң ярына тамағынан 86 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 56 км.

# Мига
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суда, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200212110000007968
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000796
* Бассейн коды — 08.01.02.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡатыҡ Арон

Арон Ҡатыҡ (Рәсәйҙәге рәсми ҡағыҙҙарҙа Арон Ильич Катык, ҡарай текстарында Арон йәки Аһарон Сарибан-Ҡатыҡ тип тә билдәле) – ҡарай (ҡараим) халҡының әҙибе үә йәмәғәт эшмәкәре, теология өлкәһендә юғары белем алған тәүге ҡарай хазаны, Мәскәү ҡарайҙарының рухани етәксеһе. 1883 йылдың 7 май (һабанай) көнө Евпаторияла донъяға килә, 1942 йылдың 20 май (һабанай) көнө Ленинград ҡалаһында вафат була
Мидраш (йәһүд һәм ҡарай халыҡтарында дини мәктәп, мосолмандың мәҙрәсәһенә тап килә) мөғәллиме ғаиләһендә донъяға килә. Артабан Александр II исемендәге ҡарай дини мәктәбендә белем ала, 1902 йылдан1904 йылғаса Севастополдәге ҡарай мидрашында уҡыта.
1911 йылда Одессалағы Яңы Рәсәй университеты филология йүнәлешендә белем алғас, докторлыҡ дәрәжәһенә лайыҡ була һәм Кәфә (Феодосия) ҡалаһындағы ҡарай дини йәмәғәтенең хазаны булып тәғәйенләнә, шул уҡ ваҡытта мәктәптә лә ҡарай балаларын уҡыта 1916 йылда Евпаторияға күсеп, үҙе уҡыған мәктәптә уҡыта башлай, ҡаланың ҡарай кенассаһында икенсе ("кесе") хазан вазифаһын биләй һәм Таврия-Одесса Ҡарайҙарының Диниә Наҙараты эшенә тос өлөш индерә. 1917-1918 йылдарҙа Диниә Наҙаратының рәсми гәзитен мөхәррирләй.
1920. йылдарҙың башынан бирле Мәскәүҙә йәшәп ята, 1922-1928 ундағы ҡарай йәмғиәтендә оло хазан була, ҡарай мәктәбендә һәм ике нәшриәттә эшләй. 1932 йылда ғаиләһе менән Ленинград ҡалаһына күскәс, мәктәптә математика уҡытыусыһы һәм ике нәшриәттә төҙәтеүсе (корректор) булып эшләй, шул уҡ ваҡытта Хоҡуҡ Институтында латин теленән уҡыта.
1942 йылда блокадаға дусар ителгән Ленинград ҡалаһында астан үлгән.
# Һан (мәғәнәләр)

Һан ошо мәғәнәләрҙә ҡулланыла:
* Һан — математикала төп төшөнсә, берәмекле иҫәп, сағыштырыу, объекттарҙы һәм уларҙың өлөштәрен номерлау өсөн ҡулланыла.
* Һан (һүҙ төркөмө) — (рус. числительное) — предметтың иҫәбен, уның һаналыу тәртибен белдергән һүҙ.
* Һан — иҫәптең яҙма билдәһе.
* Һан — тейешле баһа, ихтирам, иғтибар: арғымаҡ яңғыҙ, егет малһыҙ, малһыҙ егет була шул һанһыҙ (йырҙан).
* Һан — Кеше һәм йәнлектәрҙең кәүҙә өлөшө: дүрт һан — аяҡ-ҡул; арт һан.

# Һан (мәғәнәләр)
## Һан төрҙәре

* Аралаш һандар
* Йоп һан
* Таҡ һан
* Ябай һан
* Ҡушма һан
* Төп һан
* Рәт һаны
* Бөтөн һан
* Уйланма һан
* Натураль һан
* Ысын һан
* Рациональ һан
* Комплекслы һан

# Һан (мәғәнәләр)
## Күсмә мәғәнәлә

* Ни һан — бик күп
* Юҡҡа һан — хөрмәт ителмәгән
* Иҫәпкә бар, һанға — иғтибарға алырлыҡ түгел
* Дүрт һан кеше — мыҡты кеше
* Һанһыҙ — һанап бөтөрлөк түгел
* Һанһыҙ булыу — баһаһы юҡ, ҡәҙерһеҙ
# Кедыр-Я

Кедыр-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сем-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Кедыр-Я
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300026769
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302676
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Сычёвка (Песчаная ҡушылдығы)

Сычёвка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Песчаная йылғаһының уң ярына тамағынан 84 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Сычёвка (Песчаная ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200312115100008146
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100814
* Бассейн коды — 13.01.02.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Уб-Я

Уб-Я — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Мулымья йылғаһының һул ярына тамағынан 173 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Уб-Я
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010600112115300016290
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301629
* Бассейн коды — 14.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Иҫкешәһәр (провинция)

Иҫкешәһәр (төр. Eskişehir) — Төркиә Йөмһүриәтенең провинцияһы.
Провинцияден Юнусэмре илселә (районда) бөйөк төрөк шағиры Юнус Эмре тыуҙы.

# Иҫкешәһәр (провинция)
## География

Иҫкешәһәр Бпровинцияһыджик, Кютаһъя (ил), Афйонкараһисар, Конья, Анкара, Болу провинциялары менән сиктәш.
Халҡы — 706 009 кеше.

# Иҫкешәһәр (провинция)
## Провинция үҙәге

Провинция үҙәге Иҫкешәһир – Төркиәнең халыҡ һаны буйынса 12 ҡала. Төрки теленән Иҫкешәһир Иҫке ҡала тип тәржемә ителә.
Иҫкешәһәрҙә Төркиәнең студенттар һаны буйынса иң эре университеты- Анадолу (Анатолия) университеты урынлашҡан. Уны эре меценат һәм эшкыуар Сабанджы Сакып, Sabanci Holding хужаһы тамалаған.

# Иҫкешәһәр (провинция)
## Административ ҡоролошо

14 район:
* Одунпазары (Odunpazarı)
* Тепебашы (Tepebaşı)
* Алпу (Alpu)
* Бейликова (Beylikova)
* Чифтелер (Çifteler)
* Гюнйюзю (Günyüzü)
* Хан (Han)
* Инёню (İnönü)
* Махмудие (Mahmudiye)
* Михалгази (Mihalgazi)
* Михалыччык (Mihalıççık)
* Сарыджакая (Sarıcakaya)
* Сейитгази (Seyitgazi)
* Сиврихисар (Sivrihisar)
# Селеньга

Селеньга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Поча йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Селеньга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000032169
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003216
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Шарженьга (Кичменьга ҡушылдығы)

Шарженьга (Шаржинка) — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кичменьга йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 53 км.

# Шарженьга (Кичменьга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000010897
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001089
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ливенка (Сосна ҡушылдығы)

Ливенка (Ливенко) — Рәсәй йылғаһы. Орёл өлкәһе, Липецк өлкәһе, Курск өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сосна йылғаһының һул ярына тамағынан 134 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Ливенка (Сосна ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосна йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Дон, Хопер ҡушылғанға тиклем. Йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010100212107000001401
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000140
* Бассейн коды — 05.01.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Әбелмәних Ҡарғалы

Әбелмәних Ҡарғалы (1782—1833) — суфый шағир.
Әбелмәних бине Ғәбделфәйез бине Ғәбдессәләм 1782 йылда Ырымбур Ҡарғалыһында тыуған. Олатаһы Ғәбдессәләм ахун заманында танылған шәхес, шағир булған. 1755—1756 йылдарҙағы ихтилал етәксеһе Батырша үҙенең батшаға яҙған хатында башҡорт халҡын көрәшкә саҡырыусы өндәмәне төҙөүгә бер ни тиклем илһамландырыусы булараҡ Ғәбдессәләмдең исемен телгә ала. Тәүге белемде Әбелмәних Ҡарғалы мәҙрәсәһендә ала, һуңыраҡ Урта Азияға китә һәм Бохаралағы Ныязҡолой Төркмәниҙең билдәле мәҙрәсәһендә уҡый, Көнсығыш мәҙәниәтен, ғәрәп, фарсы телдәрен өйрәнә. 1815—1816 йылдарҙа Мөхәммәтйософ тигән бәктең етәкселегендә Төркиәгә барған илселектең секретары итеп билдәләнә. Истанбулда ике ай булғандан һуң, Әбелмәних Хиджазға, Ҡаһирәгә юллана, Мысыр солтаны Мөхәммәт Ғәли тарафынан ҡабул ителә. Мәккә, Мәҙинә ҡалаларында булғандан һуң, кире Истанбул аша Бохараға китә, 1817—1818 йылдарҙа Ырымбур яҡтарына әйләнеп ҡайта. Сәйәхәттән алған тәьҫораттар нигеҙендә ул «Тәржемәи хажи Әбелмәних әл-Бистәүи әс-Сәғиди» китабын яҙа, уның биографияһына ҡағылышлы мәғлүмәттәрҙең барыһы тип әйтерлек тик ошо китап аша билдәле. Ҡарғалыға ҡайтҡас, урындағы байҙарҙы («Хажи Мөхәммәт байға». «Ғөбәй байға») фашлаған шиғырҙар, Бүкәй урҙаһы Йыһангир ханға арналған мәҙхиә һәм башҡа шиғырҙар яҙа, уның артабанғы тормошон асыҡлаған факттар юҡ дәрәжәһендә. Хатта шағирҙың вафат булыу ваҡыты һәм урыны хәҙергә тиклем бәхәсле булып ҡала.
Уның әҙәби мираҫы ла ваҡытында йыйылмаған һәм бергә тупланмаған. Бөгөнгө көндә ҡулъяҙмаларҙа һәм инҡилапҡа тиклем нәшер ителгән баҫмаларҙа дөйөм күләме 2 мең юлдан ашыуыраҡ егерме шиғыры билдәле. Әбелмәних Ҡарғалының иң күләмле «Тәржемәи хажи…» әҫәре Ҡазанда 1845, 1889 йылдарҙа баҫыла. Әҫәрҙең ҡулъяҙма текстарының береһе Ризаитд Фәхретдинов коллекцияһында китапта, Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө фәнни үҙәгенең ғилми китапханаһында/р/б/3740/, Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының ҡулъяҙмалар бүлегендә /а/35/40/ һаҡлана.
# Брена

Брена (нем. Brehna) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 2956 кеше йәшәй. Майҙаны — 19,14 км². Диңгеҙ кимәленән 95 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6796 һәм автомобиль коды — ABI (30.06.2007 тиклем BTF).
# Казаков Валерий Петрович

Казаков Валерий Петрович (11 июль 1934 йыл — 6 август 2010 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең физик-химигы. 1990 йылдан СССР Фәндәр академияһының, 1991 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы. II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы кавалеры (2002).

# Казаков Валерий Петрович
## Биографияһы

Вале́рий Петро́вич Казако́в 1934 йылдың 11 июлендә Алыҫ Көнсығыш (хәҙерге Приморье крайының Партизанск районы Владимиро-Александровка ауылында тыуған.
1957 йылда Ленинград дәүләт университетының химия факультетын тамамлай. 1959—1968 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Себер бүлексәһе Йылылыҡ физикаһы институтында эшләй. 1969 йылда СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан фәнни үҙәге Органик химия институтына (хәҙер — РФА Өфө фәнни үҙәге Органик химия институты) эшкә күсә, унда 1970 йылдан химик физика лабораторияһы мөдире була.
Бер үк ваҡытта 1987—1993 йылдарҙа Рәсәй Фәндәр академияһы Урал бүлексәһенең Башҡортостан фәнни үҙәге Президиумы рәйесе урынбаҫары була.
Төп ғилми хеҙмәттәре алтындың, платинаның комплекслы берләшмәләре, ауыр металдар иретмәләренең радиолюминесценцияһы, кристалдар хемилюминесценцияһы һәм люминесценцияһы, ҡаты фазалы түбән температуралы химик реакциялар, ксенон берләшмәләре химияһы өлкәләренә ҡағыла.
490-дан ашыу ғилми хеҙмәт, 22 уйлап табыу авторы, алты монографияның авторы һәм авторҙашы, уның етәкселеге аҫтында алты фән докторы һәм 25 фән кандидаты әҙерләнгән.
Ғалим 2010 йылдың 6 авгусында Өфөлә вафат була.

# Казаков Валерий Петрович
## Ғилми хеҙмәттәре

* В. П. Казаков. Хемилюминесценция уранила, лантаноидов и d-элементов. 176 с, М. Наука 1980
* В. П. Казаков, Г. Л. Шарипов. Радиолюминесценция водных растворов. Отв. ред. Р. Ф. Васильев; АН СССР, 135 с, М. Наука 1986
* С. В. Лотник, В. П. Казаков. Низкотемпературная хемилюминесценция. Отв. ред. Р. Ф. Васильев; АН СССР, 174 с, М. Наука 1987
* С. В. Лотник, В. П. Казаков. Нефарадеевский электролиз, 34 с, Препр. Уфа Б. и. 1988
* Г. Л. Шарипов, В. П. Казаков, Г. А. Толстиков. Химия и хемилюминесценция 1,2-диоксетанов. 288 с, М. Наука, 1990 ISBN 5-02-001327-7
* Р.Г. Булгаков, В.П. Казаков, Г.А. Толстиков.Хемилюминесценция металлоорганических соединений. 220 с., М. Наука, 1989 ISBN 5-02-001374-9

# Казаков Валерий Петрович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы (2002) — фәнни һәм педагогик эшмәкәрлектәге ҡаҙаныштары һәм оҙаҡ йылдар дауамындағы намыҫлы хеҙмәте өсөн
# Юлдаш (Ҡоншаҡ районы)

Юлдаш (рус. Юлдашева) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы ауылы. Үрәкүл ауыл биләмәһе составына инә.

# Юлдаш (Ҡоншаҡ районы)
## Географик урынлашыуы

Ҡараолаҡ йылғаһының үрге ағымы буйында урынлашҡан.

# Юлдаш (Ҡоншаҡ районы)
## Тарихы

Юлдаш (Зәбир) — ҡатай башҡорттарының ауылы. Тәүге тапҡыр 1795 йылда телгә алына. Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Оло Ҡатай улусы составында була.

# Юлдаш (Ҡоншаҡ районы)
## Халҡы

| 1834 | 1859 | 1904 | 1920 |
| 107 | 128 | 200 | 263 |
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (93 %) йәшәй.
# Мәхмүт

Мәхмүт — күп мәғәнәле һүҙ.

# Мәхмүт
## Мәҡәләләр

* Мәхмүт II — ғосман солтаны.
* Мәхмүт (Белорет районы) — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл.
* Мәхмүт (Салауат районы) — Башҡортостандың Салауат районындағы ауыл.
* Мәхмүт (Силәбе өлкәһе) — Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районындағы ауыл.
* Мәхмүт (Әбйәлил районы) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл.
# Свободин Николай Михайлович

Свободин Николай Михайлович (23 август 1938 йыл ) — СССР һәм партия эшмәкәре, 1992 йылдан Фёдоровка районы халыҡ депутаттары советы рәйесе — район администрацияһы башлығы, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының халыҡ көнкүреше тауарҙары, сауҙа, коммуналь-көнкүреш һәм халыҡҡа башҡа хеҙмәт күрһәреү буйынса комиссия ағзаһы.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында Башҡортостан Республикаһының Дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

# Свободин Николай Михайлович
## Биографияһы

Свободин Николай Михайлович 1938 йылдың 23 августнда Башҡорт АССР-ының Бишбүләк районы Боголюбовка ауылында тыуған. Милләте буйынса урыҫ, юғары белемле — 1960 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған.
Хеҙмәт юлын, 1960 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлағас, Бишбүләк районы «Дим» совхозында инженер-механик булып башлай. 1961—1968 йылдарҙа Фёдоровка районы «Пугачев» совхозында өлкән инженер, баш инженер һәм директор булып эшләй.
1988—1992 йылдарҙа район советының башҡарма комитеты рәйесе. 1992 йылдан Фёдоровка районы халыҡ депутаттары советы рәйесе — район администрацияһы башлығы.
Фёдоровка районы, 265-се Пугачёв һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының халыҡ көнкүреше тауарҙары, сауҙа, коммуналь-көнкүреш һәм халыҡҡа башҡа хеҙмәт күрһәреү буйынса комиссия ағзаһы.

# Свободин Николай Михайлович
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены, «Почёт Билдәһе» ордены, миҙалдар
# Нимфенбург

Нимфенбург һарайы (нем. Schloss Nymphenburg) Мюнхендың көнбайышында Нойхаузен-Нимфенбург районында урынлашҡан. Курфюрст Фердинанд Мария указы буйынса архитектор Агостино Барелли тарафынан 1664 йылда төҙөлә башлай һәм 1675 йылда тамамлана, шунан һуң замок бер нисә тапҡыр киңәйә. Баштан һарай барокко стилендә төҙөлгән.
Һарай Баварияның иҫтәлекле урындары исемлегенә индерелә.
Һарай эсендә ҡыҙыҡһыныу тыуҙырғандары: Циммерман фрескалары менән биҙәлгән рококо стилендәге Ҙур зал; Штилер эшләгән Европаның 36 иң матур ҡатын-ҡыҙҙарының портреттары менән данлыҡлы Һылыуҡайҙар галереяһы; ҡыҙыл һәм ҡара лаклы ҡытай панелдәре менән Лаклы кабинет
Нимфенбург һарай паркы һарай менән берҙәм бер бөтөндө булдыра һәм Европаның иң ҙур король һарайы булараҡ күп һанлы туристарҙы йәлеп итә.
Блютенбург замогы менән һарайҙы улар араһындағы визуаль бәйләнеште тәьмин иткән тура күреү мөмкинселеге һыҙаты берләштерә. XX быуат уртаһынан унда ағастар үҫкән, әммә уны тергеҙеү планлаштырыла.
# Насельска-Калой-Яга

Насельска-Калой-Яга — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сими-Ёган йылғаһының уң ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.

# Насельска-Калой-Яга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15030000112115300047682
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304768
* Бассейн коды — 15.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3