# Рангылар тураһында табель

Рангылар тураһында табель — хәрби, гражданлыҡ һәм һарай яны хеҙмәттәре араһындағы 14 класс дәрәжәләре буйынса рәтләнгән тап килеүҙәр исемлеген үҙ эсенә алған таблица. Батша Пётр I үҙенең 1722 йылдың 24 ғинуарындағы (4 февраль) «Диңгеҙҙәге чиновниктарҙың, хәрбиҙәрҙең, статскийҙарҙың һәм һарайҙағыларҙың дәрәжәләре тураһында табель; бер класҡа инеү ваҡыты буйынса хәрбиҙәр башҡа кластарҙан дәрәжә буйынса өлкәнерәк, юғарыраҡ».. Артабан күп тапҡыр үҙгәртеүҙәр индерелеп Рәсәй империяһы һәм Рәсәй республикаһында ҡулланылған.
Указ тексында хәҙерге рус теле өсөн тәбиғиерәк булған «рангтар таблицаһы» һүҙбәйләнеше бар, әммә тарихта указдың башында ҡулланылған «рангтар тураһында таблица» һүҙбәйләнеше нығынған. Башта был һүҙбәйләнеш ике төп мәғәнәгә эйә була: 1) чиндарҙы структуралаусы таблица; 2) хәрби, статский (граждан) һәм һарай хеҙмәттәре тураһында закон булараҡ указдың исеме, атап әйткәндә, шуға нигеҙләнеп Табель раҫланған. Һуңғараҡ «Рангылар тураһында табель» һүҙбәйләнеше һәм хәҙерге ваҡытта рангыларға бүленгән ниндәй ҙә булһа объекттарының иерархияһы булараҡ күсермә мәғәнәһендә ҡулланыла.

# Рангылар тураһында табель
## Булдырылыу тарихы

Рангылар тураһында табель раҫланғанға тиклем үк, күптәнән, чиндарҙың үҙ-ара бәйләнеше Пётр I батшаның иғтибары үҙәгендә булған. Пётр I-нең 1713 йылдың 18 декабрендәге яҙыуында (записка): «Шведтар һәм башҡаларҙан градустар тәртибен күсереп яҙып алырға всех чинов, кроме воинских».
Петр француз, прусс, швед һәм Дания короллектәренең «чиндар теҙмәһенән» үҙләштерелгән һүҙҙәрҙе нигеҙ итеп алған указды мөхәррирләүҙә шәхсән ҡатнаша. Указ шулай уҡ Хәрби һәм Адмиралтей коллегияларында ҡаралды, унда дәрәжәләрҙе рангылар буйынса урынлаштырыу, эш хаҡы тураһында, табелгә боронғо рус чиндарын индереү һәм сиркәүҙә үҙенән юғарыраҡ урын биләгән өсөн штрафтар тураһында бер нисә иҫкәрмә яһалды. Бөтә был иҫкәрмәләр ҙә ҡаралмай ҡалдырылды. Указдың һуңғы редакцияһы өҫтөндә эштә сенаторҙар Головкин һәм Брюс, генерал-майорҙар Матюшкин һәм Дмитриев-Мамонов ҡатнашты.
Пётр, нигеҙенә француз, прус, швед һәм дат короллектәрендәге "чиндар теҙмәһе"нән үҙләштермәләр һалынған бойороҡто мөхәррирләүҙә шәхсән үҙе ҡатнашҡан. Бойороҡ Хәрби коллегия һәм Адмиралтей коллегияларында ҡаралған, унда чиндарҙы рангылар буйынса урынлаштырыу, эш хаҡы (оклад) йәғни жалованье, табелға боронғо рус чиндарын индереү һәм сиркәүҙә үҙ рангыһынан юғарыраҡ урынды алған өсөн штраф тәғәйенләү пунктын алып ташлау тураһындағы ҡайһы бер иҫкәрмәләр индерелгән. Әммә бөтә был иҫкәрмәләр элеккесә ҡалдырылған. Сенаторҙар Головкин Гавриил Иванович, Брюс Яков Вилимович һәм генерал-майорҙар Матюшкин Михаил Афанасьевич һәм Дмитриев-Мамонов Иван Ильич бойороҡтоң иң һуңғы редакцияһына тиклем ҡатнашҡан.

# Рангылар тураһында табель
## Бойороҡтоң төп положениелары

Пётрҙың Рангылар тураһында табелендә 263 вазифа иҫәпләнә. Уларҙың һәр беоеһе, Бойороҡ баҫылып сығарылғандан алып, чинға бәйле дәрәжә булған. Һәм тағы 3-сө класлы ҡоро ер хәрби чиндары составында вазифа бурыстары менән бәйле булмаған бер статус — «Изге апостол Андрей Первозванный ордены кавалерҙары» — булған. Һуңынан табелдә күрһәтелгән вазифаларҙың күбеһе бөтөрөлә, ә үрҙә билдәләнгән статус табелдән сығарыла. Хәрби чиндар гражданлыҡ, хатта батша һарайы чиновниктарынан да юғарыраҡ тип иғлан ителә ине. Указда табелгә 19 аңлатма пункты була. Аңлатма пункттарының йөкмәткеһе түбәндәгегә ҡайтып ҡала.
Император затлы кенәздәр бөтә кенәздәр һәм «Рәсәй дәүләтенең юғары вазифалы хеҙмәткәрҙәре» өҫтөнән рәйеслек иткән. Ошонан тыш хеҙмәткәрҙәрҙең ижтимағи хәле «нәҫел» буйынса түгел, ә чин менән билдәләнә.
Асыҡ тантаналарҙа һәм рәсми йыйылыштарҙа чиндан юғарыраҡ хөрмәт һәм урындар талап иткән өсөн ике айлыҡ эш хаҡы күләмендә штраф һалына на тиң штраф һалына; Штраф аҡсаһының 1х3 өлөшө — ташыусыға, ҡалғаны госпиталдәрҙе тәртиптә тотоуға йүнәлтелә. Урындарын түбәнге рангылағы кешегә биргән өсөн дә ошондай уҡ штраф һалынырға тейеш.
Асыҡ тантаналарҙа һәм рәсми йыйылыштарҙа чиндан юғарыраҡ хөрмәт һәм урындар талап иткән өсөн штраф һалына торған ике айлыҡ эш хаҡына тиң штраф һалына; Штраф аҡсаһының ⅓ өлөшө — ялыу итеүсегә, ҡалғаны госпиталдәрҙе тәртиптә тотоуға йүнәлтелә. Урындарын түбәнге рангылағы кешегә биргән өсөн дә ошондай уҡ штраф һалынырға тейеш.
Табель ниндәйҙер кимәлдә түбәнге ҡатламдан талантлы кешеләргә күтәрелергә мөмкинлек бирә. «Әрһеҙҙәргә һәм әрәмтамаҡтарға түгел, ә хеҙмәт итергә теләк тыуҙырыу һәм хеҙмәте өсөн хөрмәт күрһәтеү маҡсатында», — тиелә указдың 3-сө пунктында.
Сит ил хеҙмәтендә торған кешеләргә «сит ил хеҙмәттәрендә алған характерҙарын» раҫлау буйынса ғына тейешле чин биреү мөмкин булған.
Исемдәре танылған кешеләрҙең һәм, ғөмүмән, абруйлы дворяндарҙың улдары, башҡаларҙан айырмалы рәүештә, һарай ассамблеяларына ирекле инеү мөмкинлегенә эйә булһа ла, «ватанға һәм башҡалар өсөн хеҙмәт күрһәтмәйенсә» тороп, бер ниндәй ҙә чин алмай. Гражданлыҡ чиндары, хәрбиҙәр кеүек үк, күп йылдар хеҙмәт иткән йәки айырым «танылған» хеҙмәт ҡаҙаныштары буйынса бирелә.
Һәр кемдең үҙ дәрәжәһенә тап килгән экипажы һәм ливреяһы тейеш булған.
Майҙанда халыҡ алдында яза биреү, шулай уҡ башҡа төрлө яза ла чинды юғалтыуға килтерә, һәм айырым ҡаҙаныштары өсөн, асыҡ иғлан ителгән исемле указ менән генә кире ҡайтарыла ала.
Кейәүҙәге ҡатындар «ирҙәренең дәрәжәһе буйынса эш итә» һәм үҙ дәрәжәһенә ҡаршы ҡылған эштәре өсөн штрафҡа тарттырыла. Ә ҡыҙҙар, чинлы кешеләрҙең ҡатындары менән сағыштырғанда, атайҙарынан 4 рангыға түбәнерәк тип иҫәпләнә.
Статистик йәки һарай ведомствоһы буйынса тәүге һигеҙ ранг алғандарҙың барыһы ла, «түбән тоҡом булһа ла», нәҫелдән иң яҡшы өлкән дворянлыҡ иҫәбенә индерелә; хәрби хеҙмәттә тәүге обер-офицерлыҡ чинын алғандан һуң, нәҫелдән килгән дворянлыҡ башлана, өҫтәүенә, атаһы дворянлыҡ дәрәжәһен алғандан һуң ғына, дворянлыҡ дәрәжәһе бирелә башлай; әгәр ҙә нәҫелдән күсә килгән дворяндарҙан бала тыумаһа, ул элегерәк тыуған балаларының береһенә дворян дәрәжәһен биреүгә дәғүә итә ала.
Пётр I хәрбиҙәргә статскийҙарға ҡарағанда өҫтөнлөк биреүен һыҙыҡ өҫтөнә алып, беренсе класлы статский чиндар булдырырға теләмәгән; ләкин Андрей Иванович Остермандың дименә ҡолаҡ һалып һәм дипломатик абруй күҙлегенән сығып, канцлер — дипломатия ведомствоһының башлығын чиндарҙың беренсе класына тиңләштергән. Һуңынан ғына I класлы тулы хоҡуҡлы йәшерен советник (кәңәшсе) дәрәжәһе билдәләнә. Бөтәһе 96 статский чин иҫәпләнә, уларҙы шартлы рәүештә алты төркөмгә бүлергә мөмкин: дөйөм дәүләт — 33 чин, тау — 7, хөкүмәт сенат чиндары — 7, коллегияларҙа — 24, император һарайы резиденцияһында — 10, губерналарҙа — 15.
«Статский» коллегияһы президенты, йәғни Европа төшөнсәләре буйынса, министрға, сағыштырмаса түбән ранг (4-се класс) тейеш булған. Һуңынан, Николай II батшалыҡ иткәндә, атап әйткәндә, министрҙар тулы хоҡуҡлы йәшерен советник, йәшерен советник, айырым осраҡтарҙа — тулы хоҡуҡлы статский советник, тип аталған.
Генерал-адъютант 6-сы класта (ҡоро ер ғәскәрҙәре полковнигы һәм гвардия майоры менән бер кимәлдә), генерал-фельдмаршал эргәһендә генерал-адъютант — 7-се класта, «тулы генералдар» эргәһендәге генерал-адъютант — 8-се класта. Артабан генерал-адъютант дәрәжәһе свита (XVIII—XIX быуат башында император янында айырым йомоштар маҡсатында хеҙмәт итеүсе хәрбиҙәр төркөмө) званиеһына үҙгәртелә, уны алыу өсөн 4-се кластан да кәм булмаған хәрби чин алырға кәрәк була.

# Рангылар тураһында табель
## Йәмғиәткә һәм дворяндарға йоғонтоһо

Рангылар тураһындағы табелдәр ғәмәлгә индерелгәс, боронғо урыҫ чиндары — боярҙар, окольничьи һ.б. — формаль рәүештә бөтөрөлмәһә лә, был дәрәжәләрҙе биреү туҡтатыла.
Пётрҙың Рангыдлар тураһында табеле ике быуат дауамында тиерлек төп реформалар һөҙөмтәһендә үҙгәрә. Бер нисә гражданлыҡ вазифаһының атамаһы, уларҙы йөрөтөүсенең ысын бурыстарына ҡарамаҫтан, гражданлыҡ чинына әйләнә. Әйтәйек, «коллегия секретары», «коллегия асессоры», «коллегия советнигы» һәм «статский советник» чин атамалары тәүҙә коллегия секретары, коллегия советы ағзаһы һәм «статский» коллегияһы президенты вазифаларын билдәләне. «Надворный советник» тигән һүҙ һарай суды рәйесен аңлата; надворный судтар 1726 йылда уҡ бөтөрөлә, ә чиндың исеме 1917 йылға тиклем һаҡланып ҡала.
Табелде булдырыу һәм тейешле норматив-хоҡуҡи акттарҙың артабанғы баҫмалары хеҙмәт тәртибенә лә, рус дворяндар ҡатламының тарихи яҙмышына ла ҙур йоғонто яһай. Хеҙмәт буйынса алға китештең мөһим көйләүсеһе — шәхси хеҙмәт; «атайҙың хөрмәт ителеүе», «тоҡом» элекке ҙур әһәмиәтен юғалта. Был социаль мобиллектең артыуына килтерә.
Хеҙмәттә шәхси ҡаҙаныштарҙың әһәмиәте 1809 йылдың 3 (15) апрелендәге юғары указ менән билдәләнә, уға ярашлы камергер һәм камер-юнкер һарай чиндарын биреү туҡтатыла. Хәрби йәки граждандар хеҙмәтендә тормаған ошо дәрәжәгә эйә булыусылар ошо хеҙмәттең бер төрөн һайларға йәки отставкаға китергә тейеш булған.
Дворянлыҡтың билдәле чинына лайыҡ булыу маҡсатында тейешле йылдар эшләү һәм монархтың был чинға күтәреүе законлаштырыла, был дворяндар синыфын демократлаштырыуға, дворяндарҙың хеҙмәтле характерын нығытыуға һәм дворяндар массаһының яңы төркөмдәргә — нәҫел һәм шәхси дворяндарға бүленеүенә йоғонто яһай.
1845 йылдың 11 (23) июнендә манифесы буйынса нәҫелдән килгән дворянлыҡҡа хоҡуҡ штаб-офицер чинына (8-се класс) йәки граждан хеҙмәтенең 5-се класс чинына (был чиндар отставкаға сыҡмағанда ғына бирелгән) күтәрелгәндә бирелә. Чиновниктың шәхси дворянлығы 9-сы кластан һуң ғына бирелә башлай, түбән дәрәжәле хеҙмәткәрҙәрҙең шәхси почётлы граждан статусы бирелә. Хәрби хеҙмәттә (9 кластан да юғары булмаған) шәхси дворянлыҡты обер-офицер чиндары бирә.
Александр II 1856 йылдың 9 (21) декабрендәге указы менән нәҫелдән нәҫелгә күсә килгән дворянлыҡ хоҡуғын — полковник дәрәжәһен (6-сы класс), ә гражданлыҡ ведомствоһы буйынса 4-се класлы чин алыу хоҡуғын (тулы хоҡуҡлы статский советник) билдәләй. Был положениелар 1917 йылға тиклем ғәмәлдә була.

# Рангылар тураһында табель
## Идеяның артабанғы үҫеше

Чиновниктар әҙерләү буйынса артабанғы ҡануниәт Рангылар тураһында табелдең тәүге идеяһынан бер ни тиклем ситләшә.
Тәүге ниәт буйынса чиндар 14 класс буйынса бүленгән вазифаларҙың үҙҙәрен аңлата ине, әммә ваҡыт үтеү менән, вазифаларға бәйлелектән айырым, почётлы титулдарҙың үҙ аллы әһәмиәтенә эйә булды.
Икенсе яҡтан, ҡайһы бер дворяндарҙы чиндарға күтәреү өсөн ҡыҫҡартылған ваҡыт билдәләнә; һуңынан нәҫелдән күсә килгән дворянлыҡ хоҡуғын биреүсе чиндар күтәрелә. Был нормалар табелдең дворяндар ҡатламы составына демократик тәьҫирен сикләүҙе маҡсат итеп ҡуя.
XVIII быуатта Рангылар тураһында табель буйынса чиндар, башлыса, вазифаларға тура килгән, әммә һуңынан был тәртип боҙолған. 1830-1850-се йылдар дауамында кластар буйынса граждан хеҙмәте вазифалары теҙмәһе төҙөлә, унда һәр вазифаға билдәле бер класс тура килә, был ведомство һәм учреждениеларҙың штат теҙмәләрендә теркәлә. Вазифаға тәғәйенләү вазифаның класына һәм бирелгән чинына бәйле. Үҙәк учреждениеларҙа биләгән вазифаһынан — 1 класҡа юғарыраҡ йәки 2 класҡа түбәнерәк, ә губерна учреждениеларында 2 кластан күберәккә түбәнерәк чинға эйә булыу рөхсәт ителә. Түбәнге вазифаларға (12-се һәм 14-се кластар) класс чиндары булмаған кешеләрҙе тәғәйенләү рөхсәт ителә. Уҡыу ведомствоһы буйынса хеҙмәт иткән кешеләр үҙ чинынан юғарыраҡ вазифалар биләй, шулай уҡ түбәнерәк класлы вазифала ҡалған осраҡта ла юғарыраҡ чиндар ала алған. Исправниктар, полицеймейстерҙар, шулай уҡ удел идаралығы һәм башҡа ведомстволар буйынса вазифаларҙы тейешле чиндарһыҙ биләргә рөхсәт ителә. 1861 йылғы реформанан һуң ведомстволар, чиндарына бәйле булмаған көйө, вазифаларҙың киңерәк даирәһенә тәғәйенләнеү хоҡуғын алырға ынтыла.
Хәҙерге Рәсәйҙә лә класс чиндары ҡулланыла. Әлеге ваҡытта федераль дәүләт граждандар хеҙмәтенең класс чиндары, хәрби һәм махсус дәрәжәләр, юстицияның класс чиндары, прокурор хеҙмәткәрҙәренең класс чиндары нисбәте таблицаһы эшләй, ул РФ Президентының 2005 йылдың 1 февралендәге 113-сө указы менән раҫланған (РФ Президентының 2013 йылдың 30 сентябрендәге 744-се Указы редакцияһында).

# Рангылар тураһында табель
## Чиндар һәм тейешле хеҙмәт сроктары
### Тау сәнәғәте чиндары

1722—1867 йылдарҙа Рәсәй империяһының тау ведомствоһында (Берг-коллегия, Тау департаменты) айырым тау чиндары булған, шуларҙың етәүһе Табелдең тәүге редакцияһында тәҡдим ителгән.

# Рангылар тураһында табель
## Чиндар һәм тейешле хеҙмәт сроктары
### Рангылар тураһынлағы табелгә индерелмәгән чиндар һәм дәрәжәләр

Рангылар тураһында табелдән юғарыраҡ чиндар
* Генералиссимус
Рангылар тураһында табелдән түбәнерәк хәрби дәрәжәләр
* Подпрапорщик, подхорунжий; портупей-прапорщик (пехотала), портупей-юнкер (артиллерияла һәм еңел кавалерияла), фанен-юнкер (драгундарҙа), эстандарт-юнкер (ауыр кавалерияла), флотта кондукто́р.
* Фельдфебель, кавалерияла вахмистр, флотта боцман, (1798 йылға тиклем — сержант).
* Өлкән строевой унтер-офицер (1798 йылға тиклем — каптенармус, фурьер), боцманмат.
* Кесе унтер-офицер (1798 йылға тиклем — капрал]]), флотта квартирмейстер.

# Рангылар тураһында табель
## Туҡтатылыуы
### Һарай яны чиндары

Февраль революцияһынан һуң де-факто юҡҡа сыға. Де-юре һарай яны чиндарын юҡҡа сығарыу буйынса был мәсьәлә асыҡ көйөнсә ҡала, сөнки тейешле норматив-хоҡуҡи акт сығарыу тураһында мәғлүмәттәр юҡ.

# Рангылар тураһында табель
## Туҡтатылыуы
### Гражданлыҡ чиндары

1917 йылдың 12 (25) ноябренән — ҡатламдарҙы һәм гражданлыҡ чиндарын юҡ итеү тураһындағы Декреттың көсөнә инеү көнөнән — ғәмәлдән сығарыла.

# Рангылар тураһында табель
## Туҡтатылыуы
### Хәрби чиндар

Петроград хәрби округы территорияһында округ буйынса приказ нигеҙендә 1917 йылдың 3 (16) декабренән бөтөрөлә.
Советтар Союзы контроле аҫтындағы Рәсәй республикаһының башҡа территорияларындағы армия частарында 1917 йылдың 17 (30) декабренән — Халыҡ комиссарҙары советы ҡабул иткән "Бөтә хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең хоҡуҡтарын тигеҙләү тураһындағы декрет"тың көсөнә инеү датаһынан — бөтөрөлә.
Флотта 1918 йылдың 12 (25) ғинуарынан — диңгеҙ эштәре буйынса нарком П. Е. Дыбенко һәм Диңгеҙ министрлығы идарасыһы М. В. Иванов ҡул ҡуйған "Флотты демократлаштырыу тураһындағы декрет"тың көсөнә инеү көнөнән эшләү туҡтатыла.
Аҡ һәм казак хөкүмәттәре буйһонған биләмәләрҙә 1922 йылдың октябренә тиклем ҡулланылған.