yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Мадмас (Вежа-Ю ҡушылдығы)

Мадмас — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вежа-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.

# Мадмас (Вежа-Ю ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000047245
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004724
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Оло Леушинская

Оло Леушинская — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 983 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Оло Леушинская
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300018552
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301855
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Мөслим Хоҙайбирҙин

Мөслим Хоҙайбирҙин — 1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалын баҫтырыуҙа ҡатнашыусы.

# Мөслим Хоҙайбирҙин
## Биографияһы

Хоҙайбирҙин Мөслим Ҡазан даруғаһының Ҡаңлы улусы Ҡалтай ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Кушнаренко районы) тыуған. Шул уҡ даруғаның баш мишәр старшинаһы булған.
1735 йылда Ур йылғаһы тамағына Ырымбур экспедицияһы (1734—1744) походында 500 кешенән торған мишәрҙәр отрядына етәкселек иткән.
1736 йылдың апрель—май айҙарында Мөслим Хоҙайбирҙин отряды Яҡуп Чинмурзин менән берлектә Төлкөсура Алдағолов отрядына, июндә капитан Голчин командаһы менән берлектә — Себер даруғаһының Танып улусы Боғҙан ауылы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Балтас районы) янында баш күтәреүселәргә ҡаршы һуғыша.
Йосоп Арыҡов, Ҡотоҡай, Төлкөсура Алдағолов һәм башҡа баш күтәреүселәр тураһында властарға хәбәр еткереп тора.
Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
# Ингли-Пеу

Ингли-Пеу — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 616 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Ингли-Пеу
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200047574
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204757
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Оло Сугаш

Оло Сугаш — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының уң ярына тамағынан 528 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Оло Сугаш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100003410
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100341
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Мәрүәт

Мәрүәт (от нем. Perlmutter (мәрүәт) — «ынйы әсәһе») — сөсө һәм диңгеҙ һыуҙарында йәшәгән моллюск ҡабырсаҡтарының эске ҡатламы, органик һәм органик булмаған тәбиғи композит. Ынйы менән мәрүәт бер үк тиерлек матдәләрҙән тора.

# Мәрүәт
## Сығарыу

Мәрүәтле ҡабырсаҡтарҙы иң күп сығарған урындар: Фарсы ҡултығы, Ҡыҙыл диңгеҙ, Цейлон, Япония, Борнео һәм Филиппин, Тымыҡ океандың ҡайһы бер тропик утрауҙары. Йыш ҡына бул ҡабырсаҡтар ынйы өсөн аҫралған моллюскыларҙан ҡала.
Мәрүәт ҡайһы бер сөсө һыу моллюскыларынан да алына, атап әйткәндә, ғәҙәти мәрүәтле ҡабырсаҡ файҙаланыла.

# Мәрүәт
## Тасуирлама

Мәрүәт алты мөйөшлө арагонит пластинкаларынан тора ( Кальций карбонаты CaCO кристалдары)₃), дәүмәлдәре - киңлеге 10-20 микрон, ҡалынлығы ярты микрон (0,5) в толщину, улар параллель ҡатлам булып урынлашҡан.
Кристалл үҙәге аша үткән яҡтылыҡ икенсе кристалдарҙа сағыла, йәйғор эффекты барлыҡҡа килә.

# Мәрүәт
## Ҡулланылышы

Мәрүәт борондан көнкүрештәге төрлө нәмәләрҙе инкрустациялау һәм биҙәүестәр эшләү өсөн ҡулланыла.
Мәрүәт шулай уҡ төймә, музыка ҡоралдары баҫмаҡтары, ювелир әйберҙәре, декоратив сәнғәттә — мәҫәлән, Федоскино миниатюраһы эшләүҙә ҡулланыла.
Алыҫ Көнсығыш сәнғәтендә — Японияла, Ҡытайҙа, Кореяла, Вьетнамда — мәрүәт юғары урында тора, уның менән ширмаларҙы, шкатулкаларҙы, елпеүестәрҙе, тараҡтарҙы, төрлө панноларҙы биҙәйҙәр.
Беҙҙең көндәрҙә мәрүәт косметология сәнәғәтендә, музыка ҡоралдарын биҙәүҙә (атап әйткәндә, электрогитаралар) ҡулланыла.
# Лар-Кыт

Лар-Кыт — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 341 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Лар-Кыт
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200048014
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204801
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Казанцев Александр Николаевич

Казанцев Александр Николаевич (1893— 1979) — радиотехника, радиотулҡындар таралыу өлкәһендә белгес. МЭИ профессоры, техник фәндәр докторы, радиотехника факультеты деканы (1950—1953), МЭИ-ның радиотехника нигеҙҙәре кафедраһы мөдире (1943—1944), антенналы ҡоролмалар һәм радиотулҡындар таралыу кафедраһы мөдире (1944—1957).

# Казанцев Александр Николаевич
## Биографияһы

Казанцев Александр Николаевич 1893 йылда Калуга ҡалаһында тыуған. Мәскәү юғары техник университетын (МВТУ) тамамлаған. Һуғышҡа тиклем радиотулҡындар таралыу өлкәһендә ғилми эштәр алып бара, Н. Э. Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университетында (Н. Э. Бауман исемендәге МВТУ) лекциялар уҡый.
1943—1944 йылдарҙа МЭИ-ның радиотехника нигеҙҙәре кафедраһы мөдире була, 1944 йылда А. Н. Казанцев Мәскәү энергетика институтының радиотехника факультетында ойошторолған антенна-фидер ҡоролмалар кафедраһы (артабан «антенналы ҡоролмалар һәм радиотулҡындар таралыу кафедраһы» тип атала) мөдире итеп һайлана. 1957 йылға тиклем ошо вазифала эшләй. 1950—1953 йылдарҙа А. Н. Казанцев Мәскәү энергетика институтының (МЭИ) радиотехника факультеты (РТФ) деканы булып эшләй.
Казанцев Фәндәр академияһының Ҡояш радиофизикаһы һәм шуның менән бәйле Ерҙә радиотулҡындар таралыу өлкәһендә фәнни эштәре буйынса сит илдәргә фәнни экспедицияларға сыға, Радио буйынса Халыҡ-ара Консультатив Комитетта Советтар Союзының вәкиле була; беҙҙең илдең «халыҡ-ара йөкләмәләрен үтәү маҡсатында» Женеваға йөрөй.
Һуғыштан һуңғы йылдарҙа педагогик эшмәкәрлеге менән бер рәттән, А. Н. Казанцев Фәндәр академияһында ҡыҫҡа тулҡындар диапазонындағы ионосфера радио һыҙыҡтарын тикшереүҙәр циклы башҡара. Һөҙөмтәлә уның ҡатнашлығында, ҡыҫҡа тулҡындарҙа ҡыр көсөргәнешлелеген иҫәпләүҙең, радиотулҡындарҙың ионосферала таралыуының төп физик процестарын иҫәпкә алыусы һөҙөмтәле ысулы эшләнә. Был эштәр циклы өсөн А. Н. Казанцев Сталин премияһы менән билдәләнә. 1953 йылда Александр Николаевич Ленин ордены менән бүләкләнә.
1957 йылда А. Н. Казанцев Мәскәү физика-техник институтының (МФТИ) кафедра мөдире вазифаһына күсә. А. Н. Казанцевтың артабанғы уҡытыу һәм ғилми эшмәкәрлеге Мәскәү физика-техник институты менән бәйле.
Казанцев Александр Николаевич 1979 йылда 86 йәшендә Мәскәүҙә вафат була.

# Казанцев Александр Николаевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Сталин премияһы.
* Ленин ордены (1953).
# Горбань Виталий Иванович

Горбань Виталий Иванович (12 июль 1947 йыл ) — совет һәм партия эшмәкәре, 1991—1992 йылдарҙа Халыҡ-ара «Восток» акционер банкының вице-президенты, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының халыҡ депуттары советы, идара үҫеше һәм үҙидара мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

# Горбань Виталий Иванович
## Биографияһы

Горбань Виталий Иванович 1941 йылдың 12 июлендә Ырымбур ҡалаһында тыуған. Милләте буйынса рус, юғары белемле — 1965 йылда Өфө нефть институтын тамамлаған.
Хеҙмәт юлын 1959 йылда Өфө ситетик спирт заводында аппаратсы булып башлай. Өфө нефть институтын тамамлағас заводта мастер, смена начальнигы, өлкән инженер, төркөм етәксеһе, лаборатория начальнигы булып эшләй. 1973—1989 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан Өлкә комитетында паркомс екретары урынбаҫары, инструктор, бүлек мөдире урынбаҫары булып эшләй. 1986—1990 йылдарҙа КПСС-тың Өфө ҡалаһы Орджоникидзе райкомының беренсе секретары. 1990—1991 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан Өлкә комитетының беренсе секретары. 1991—1992 йылдарҙа Халыҡ-ара «Восток» акционер банкының вице-президенты,
Октябрьский ҡалаһы 105-се Автозавод һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының халыҡ депуттары советы, идара үҫеше һәм үҙидара мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы.
# Визенбад

Визенбад (нем. Thermalbad Wiesenbad) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3543 кеше йәшәй. Майҙаны — 24,62 км². Диңгеҙ кимәленән 418 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 9488 һәм автомобиль коды ANA.
# Эпштейн Леопольд Викторович

Леопо́льд Ви́кторович Эпште́йн (тыуған 5 апрель, 1949 йыл, Винницала) — американың рус телле шағиры һәм тәржемәсеһе.

# Эпштейн Леопольд Викторович
## Тормош юлы

Табип һәм инженер ғаиләһендә тыуа. Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетын тамамлай. 1971—1987 йылдарҙа Дондағы Ростовта һәм Новочеркасскиҙа йәшәй, программист, ғилми хеҙмәткәр, уҡытыусы, урам һепереүсе, кочегар булып эшләй.
Шиғырҙарын 1962 йылдан алып яҙа башлай. Ваҡыт-ваҡыт СССР-ҙа («Дон» журналында, «Поэзия» альманахында), бер тапҡыр «Континент» (1983) ;журналында Леонид Бородин(тәхәллүсе) аҫтында әҫәрҙәрен баҫтырып сығара. 1987 йылдан алып АҠШ-та йәшәй һәм Бостонда программист булып эшләй. Биш шиғыр китабы авторы. «Азат ителгән Улисс» антологияһында, «Ваҡыт һәм беҙ» журналында һәм башҡаларҙа яҙған әҫәрҙәрен баҫтырып тора
Инглиз теленән рус теленә Шекспир, Байрон, Китс, Джойс әҫәрҙәрен һәм шулай уҡ грузин, ҡытай телдәренән әҫәрҙәр тәржемә итә.
Леопольд Эпштейн — тигеҙ интонациялы һәм нескә күҙәтеүҙәр менән яҙылған фәлсәфәүи-психологиялы лирика оҫтаһы.
Эпштейндың 2001 йылдың 11 сентябрендәге террористик актҡа бағышланған шиғыры иҫ киткес дөрөҫ һәм тасуири яҙылған һәм шул уҡ ваҡытта донъяға СССР-ҙан сыҡҡан рус ҡарашлы американдың патриотик тойғоларын берләштереп торған әҫәр.
Тәнҡитселәр билдәләүе буйынса, «Леопольд Эпштейн — әсе пессимист һәм бер үк ваҡытта батыр һәм кешеләргә өмөт биреүсе шағир».

# Эпштейн Леопольд Викторович
## Хеҙмәттәре

* Грунт: Шиғырҙар. — Бостон, 1993.
* Фрагмент: Шиғырҙарының икенсе китабы. — Tinafly: Hermitage Publ., 2001.
* Спираль. — Винница: Глобус-Пресс, 2008.
* Промежуточный финиш. — Ростов на Дону: Феникс, 2009. — ISBN 978-5-222-15593-6
* Сопротивляться и не бунтовать. — Таганрог, 2010
# Акимов

Акимов — урыҫ ир-ат фамилияһы. Аким йәки Иоаким сиркәү исеме менән бәйләнгән. Боронғо йәһүд теленән «Аллаһ тарафынан тәғәйенләнгән» тип тәржемә ителә.
Акимова — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

# Акимов
## Билдәле йөрөтөүселәр

* Акимов Борис Николаевич — журналист һәм социаль эшҡыуар.
* Акимов Геннадий Александрович — ғалим-невропатолог, һаулыҡ һаҡлауҙы ойоштороусы, медицина фәндәре докторы, профессор.
* Акимов Иван Георгиевич — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры.
* Акимова Александра Фёдоровна — хәрби осоусы, Рәсәй Федерацияһы Геройы (1994).
* Акимова Галина Николаевна — педагог, филология фәндәре докторы.
* Акимова Мария Степановна — ғалим-антрополог, тарих уҡытыусыһы, тарих фәндәре кандидаты, МДУ антропология кафедраһы доценты.
* Акимова Светлана Семёновна — Башҡортостан Республикаһы рус дәүләт академия драма театры актёры, Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы
# Оло Тумуяс

Оло Тумуяс (Тумуяс) — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тумуяс йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Оло Тумуяс
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300212115200007931
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200793
* Бассейн коды — 13.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# 1940 йыл

II мең йыллыҡ :
XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат — XXI быуат — XXII быуат :
Хронологик таблица :
1940 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1940 MCMXL |
| Юлиан стилендә | 1939 — 1940 ( 14 ғинуар) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2692 — 2693 ( 4 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7448 — 7449 ( 14 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5700 — 5701 ה'ת"ש — ה'תש"א |
| Мосолман календары | 1359 — 1360 |
| Боронғо әрмән календары | 1389 ԹՎ ՌՅՁԹ |
| Ҡытай календары | 4636 — 4637 (с 8 февраль) 己卯 — 庚辰 жёлтый заяц — белый дракон |
| Эфиопа календары | 1932 — 1933 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 1996 — 1997 |
| - Шака самват | 1862 — 1863 |
| Иран календары | 1318 — 1319 |
1940 (бер мең туғыҙ йөҙ ҡырҡынсы) йыл — кәбисә йыл, григориан календары буйынса дүшәмбе көндө башлана. Был беҙҙең эраның 1940 йылы, 2 мең йыллыҡтың 940 йылы, XX быуаттың 40 йылы, XX быуаттың 4 ун йыллығының 10 йылы, 1940 йылдарҙың 1 йылы.

# 1940 йыл
## Тыуғандар

* 2 ғинуар — Вәлиев Дамир Жәүәт улы, философия фәндәре докторы (1984), профессор.
* 2 ғинуар — Смаҡов Илфаҡ Мөжип улы, йырсы, Башҡорт АССР-ының халыҡ (1985), РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1989).
* 5 февраль — Сөләймәнова Сәбилә Ғәйзулла ҡыҙы, педагог-методист һәм тел ғалимы, педагогия фәндәре кандидаты. 1985—1988 йылдарҙа БАССР-ҙың мәғариф министры.
# Восточная Камбальница

Восточная Камбальница — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 1 км.

# Восточная Камбальница
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000052123
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005212
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Тверь

Тверь (1931—1990 йылдарҙа — Кали́нин) —Рәсәйҙен Тверь өлкәһе һәм Тверь өлкәһенең Калинин районы үҙәге.
Волгаға Тьмака һәм Тверца йылғалары ҡушылған урында, Мәскәүҙән 158 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Тверь
## Тарих

Тверь 1135 йылда һалына.
1247 йылдан Бөйөк Тверь кнәзлеғе үҙәге.
Татар-монгол ғәскәрҙәре баҫылып 1304 йылда Михаил Ярославич Тверской кнәзе хандарҙың яҙма бойороғон алып Тверзе урыҫ ерҙәренең үҙәге тип эшләй.
1488 йылдан — Мәскәү дәүләте (артабан Рәсәй) составына Мәскәү кнәзе менән индерелә.
1796—1929 йылдарҙа Тверь губернаһы үҙәге.
1935 йылдан Калинин өлкәһе үҙәге.
1941 йылдын октябрь-декабрҙә ҡала немец окупанттар менән баҫылған.
Майҙан — 152,22 км². Ҡалала мәсет бар (1906 йылда асылды).

# Тверь
## Фән һәм мәғариф

* Рәсәй Президенты янында халыҡ хужалығы һәм дәүләт хеҙмәт Рәсәй академияһы(РАНХиГС) филиалы.
* Тверь университеты

# Тверь
## Фән һәм мәғариф
### Климат

Ҡала климаты :
| Күрһәткес | Ғин | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Йыл |
| Абсолют максимум, °C | 9,0 | 8,4 | 17,5 | 27,2 | 33,7 | 34,0 | 37,3 | 38,8 | 32,6 | 24,5 | 13,2 | 9,4 | 38,8 |
| Уртаса максимум, °C | −4,6 | −4,2 | 2,1 | 10,8 | 18,0 | 21,5 | 24,1 | 21,5 | 15,2 | 8,3 | 0,7 | −3,5 | 9,2 |
| Уртаса температура, °C | −7,4 | −7,6 | −1,8 | 5,8 | 12,4 | 16,3 | 18,7 | 16,4 | 10,7 | 4,9 | −1,6 | −6 | 5,1 |
| Уртаса минимум, °C | −10,3 | −11,3 | −5,7 | 1,0 | 6,5 | 11,0 | 13,2 | 11,5 | 6,6 | 1,9 | −3,7 | −8,6 | 1,0 |
| Абсолют минимум, °C | −39,7 | −41,6 | −36,4 | −21,4 | −7,4 | −2,3 | 2,2 | −2,2 | −7,1 | −17,4 | −29,2 | −43,8 | −43,8 |
| Яуым-төшөм нормаһы, мм | 41 | 36 | 30 | 33 | 58 | 78 | 83 | 76 | 63 | 64 | 49 | 43 | 654 |
| Сығанаҡ: Погода и климат, tvermeteo.ru ||||||||||||||
| Год | Янв | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Год |
| Абсолютного максимума | 2007 | 1989 | 2007 | 1950 | 2007 | 1999 | 2010 | 2010 | 1938 | 1999 | 2010 | 2006 | 2010 |
| Абсолютного минимума | 1940 | 1900 | 1942 | 1955 | 1918 | 1916 | 1986 | 1966 | 1976 | 1912 | 1951 | 1978 | 1978 |

# Тверь
## Транспорт
### Әлемтә һәм телекоммуникациялар

| Тверской филиал «ЦентрТелеком», Домолинк Наука-Связь АН-НЕТ Домашние Интернет сети (ДИС) ТСК Academy-NET Sky@Net Горсеть И-Нет КАНССТЕЛ Beeline | Компания СФТ Объединённая телекоммуникационная корпорация Престиж Telecom Простор Телеком Ратмир Телеком Неолит Цифра Один Сеть Делового Обслуживания COTEC | Стелс Стрим-ТВ Чайка-Net ТверьЛайн ТТКС Фаст Линк Элвис-Телеком Тверь ЭР-Телеком Ювенком Домолинк |
Сотовый операторҙар:
| Sky Link | МегаФон | Билайн | МТС | TELE2 |
# Минзәлә (йылға)

Минзәлә (татар. Минзәлә) — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан буйлап аға. Элекке — Ыҡ йылғаһы ҡушылдығы, хәҙер Түбәнге Кама һыуһаҡлағысына ҡоя

# Минзәлә (йылға)
## Физик-географик ҡылыҡһырлама

Йылға оҙонлоғо 123 км, бассейндың һыуйыйғыс майҙаны — 2100 км². Йылғаның башы Сарман районының Яңы Минзәләбаш ауылында башлана, Минзәлә йылғаһы Кама йылғаһы үҙәненә ҡарата юғары асимметрик ауыш тигеҙлектә аға. Йылға үҙәне йырындар селтәре, рельефының карст формалары менән киң һәм ассиметрик
Минзәлә йылғаһына 34 ҡушылдыҡ ҡоя, улар араһында иң эреһе булып тора Ичаня (50,7 км), Ургуда (31 км), Сакловасу (15 км), Ҡамышлы (14,6 км), Ашпалинка (13,2 км), Мәзин, Холодная, Татар Илек һ. б. тора.
Сығанағының бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 233 метрҙан юғарыраҡ. Тамағы бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 63 м.

# Минзәлә (йылға)
## Гидрографияһы

Йылға аҙ һыулы. Йылғаның туҡланыуы ҡатнаш, башлыса ҡарлы (76 %). Йыл эсендә аҡмаһы тигеҙ түгел. Йыллыҡ аҡманың ҡатламы — 103 мм, шуларҙың 78 мм яҙғы ташҡын осорона тура килә. Февралдә тотороҡло, бик түбән, тамағында 1.8 м³/с. Ер аҫты һыуҙары менән туҡланыуы 0,25—3,0 л/с·км² тәшкил итә.
Һыуҙың сифат составы йылға гидрокарбонат-сульфатлы-калцийлынан алып хлорид-гидрокарбонатлы-кальцийлыға тиклем оҙонлоғо буйынса үҙгәрә, ҡатылығы яҙын 6,5—9.0 ммоль/л алып 9-20 ммоль/л тиклем һайыҡҡанда. Минераллашыу — 400-500 мг/л яҙын 500-1000 мг/л тиклем һайыҡҡанда. Тоноҡлоғо — 1900 г/м³1900 г/м3.

# Минзәлә (йылға)
## Хужалыҡта ҡулланыу

Йылға төбәк өсөн ҙур хужалыҡ әһәмиәтенә эйә. Бер нисә тораҡ пунктты, ауыл хужалығы предприятиеларын һыу менән тәьмин итеү ҡулланыла.
Татар АССР-ы Министрҙар Советының 1978 йылдың 10 ғинуарындағы 25 -се ҡарары менән Минзәлә йылғаһы төбәк әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡыһы тип танылған. Татарстан Республикаһында айырыуса һаҡланған тәбиғәт территориялары исемлегенә инә.
# Шаһманов Тәлғәт Ғиндулла улы

Шаһманов Тәлғәт Ғиндулла улы (6 май 1959 йыл) — башҡорт журналисы. Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы ағзаһы (2006). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2018), Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты (2007).

# Шаһманов Тәлғәт Ғиндулла улы
## Биографияһы

Тәлғәт Ғиндулла улы Шаһманов 1959 йылдың 6 майында Башҡорт АССР-ы Мәләүез районы Оло Моҡас ауылында тыуған.
1982 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтын тамамлағас, Мәләүез районы мәктәптәрендә уҡыта. 1987 йылдан алып «Совет Башҡортостаны» гәзите хәбәрсеһе. 1990 йылдан — Рәсәй Федерацияһы Мәғариф министрлығының Милли мәктәптәр ғилми-тикшеренеү институтының Башҡортостан филиалы хеҙмәткәре. 1993 йылдан — мәктәпкәсә йәштәге балалар журналы «Аҡбуҙат» хеҙмәткәре. 1994 йылдан Күмертау ҡала мәғариф бүлеге методисы. 1995 йылдан 3-сө Башҡорт республика гимназия-интернатында эшләй (1998 йылға тиклем директор урынбаҫары). 2001 йылдан «Ҡыҙыл таң» гәзитенең үҙ хәбәрсеһе. 2002 йылдан «Көйөргәҙе» гәзитенең баш мөхәррир урынбаҫары. 2005 йылдан «Юшатыр» гәзите директоры-баш мөхәррире урынбаҫары, 2008 йылдың мартынан — бүлек мөдире, апрелдән — яуаплы сәркәтибе. 2021 йылда «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналының яуаплы секретары.
Матбуғат биттәрендә башҡорт халҡының тарихы, этнографияһы, фольклоры һәм башҡорт теле мәсьәләләре буйынса мәҡәләләр, очерктар менән сығыш яһай. «Шағәле Шаҡман нәҫеле» (2007) китабында Шәғәле Шаҡман бей, уның нәҫеле хаҡында ентекле бәйән итә. Башҡортостан мәҙәниәте буйынса Башҡортостан Республикаһының рус һәм татар телле мәктәптәрҙең 5 — 6-сы кластары өсөн дәреслектәр авторҙашы.

# Шаһманов Тәлғәт Ғиндулла улы
## Йәмәғәт эшмәкәрлеге

* Өфөлә ойошторолған «Урал» Башҡорт халыҡ үҙәгенең сәркәтибе вазифаһын башҡара.
* 1995—1998 йылдарҙа Күмертау ҡала башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты рәйесе.
* I һәм III Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты.
* 2017 йылдан Күмертау ҡала башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты ағзаһы.

# Шаһманов Тәлғәт Ғиндулла улы
## Китаптары

* Шағәле Шаҡман нәҫеле. — Күмертау, 2007. — 260 бит.
* Ҡотлоюл - Йыуасалы . — Күмертау, 2021. — 158 бит.
* Оло Моҡас. — Өфө, 2023. — 296 бит.

# Шаһманов Тәлғәт Ғиндулла улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2018).
* Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы (2007).
* Юбилейный медаль «100 лет образования Республики Башкортостан» (2018).