yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Губернск (Силәбе өлкәһе)

Губернск — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Арғаяш районындағы ауыл. Кузнецк ауыл биләмәһе составына инә.
Арғаяш районының төньяҡ-көнбайышында, Оло Иртәк һәм Кесе Иртәк күлдәре буйҙарында, урынлашҡан. Бер километр алыҫлыҡта Уйылды күле ята. Район үҙәге Арғаяш ауылына тиклем 24 км, ауыл биләмәһенең админстратив үҙәге Кузнецкиға тиклем 6 км.

# Губернск (Силәбе өлкәһе)
## Тарихы

Боронғо башҡорт ерҙәрендә 1784 йылда билдәле урыҫ сәнәғәтсеһе һәм бағымсыһы Н. Н. Демидов тарафынан, Раштыуа посы көндәрендә, нигеҙ һалынған. Крепостной крәҫтиәндәр Һарытау губернаһы Тютнярь ауылынан (хәҙер Пенза өлкәһе Кузнецк районы) күсерелгән.
Пермь губернаһы Екатеринбург өйәҙе Рождественск улусында башта Рождественск, һуңынан Тютняры ауылы булып теркәлгән.
1919 йылдың 27 июлендә ауыл эргәһендә Ҡыҙыл Армияның 27-се һәм 35-се уҡсылар дивизиялары һәм Колчак ғәскәрҙәренең Урал төркөмө араһында ҡаты бәрелештәр бара.
1930 йылда бында «Революция» һәм «Ударник» колхоздары ойошторола.

# Губернск (Силәбе өлкәһе)
## Халҡы

XIX быуат аҙағында— 6860 кеше, 1995 йылда — 924 кеше йәшәгән. Хәҙерге ваҡытта ауылда урыҫтар (82 %) һәм башҡорттар (14 %) йәшәй.

# Губернск (Силәбе өлкәһе)
## Иҫтәлекле урындар

1899 йылда Тихвин Божья матерь иҫтәлегенә сиркәү, хәҙерге ваҡытта ғәмәлдә.

# Губернск (Силәбе өлкәһе)
## Данлыҡлы шәхестәре

Ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы генерал-полковник В. С. Архипов (1906—1985).

# Губернск (Силәбе өлкәһе)
## Урамдары

Ҡасабала 14 урам, 3 тыҡрыҡ бар.
# Бёльсдорф

Бёльсдорф (нем. Bölsdorf) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 317 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,38 км². Диңгеҙ кимәленән 29 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39590 һәм автомобиль коды — SDL.
# Оло Азика

Оло Азика — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лилесвера йылғаһының уң ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Оло Азика
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000003858
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000385
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# 1 (һан)

Ҡалып:Икенсе маганаларе 1
1 (бер) - 0 менән 2 араһындағы натураль һан.

# 1 (һан)
## Математикала

Математикала, һәр-бер бер $x\,$ өсөн:
| Ҡабатлау Тулы һандар | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 50 | 100 | 1000 |
| $x\times 1=1\times x=x$ | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 50 | 100 | 1000 |

# 1 (һан)
## Технология

Бинар системаһында ҡулланыла

# 1 (һан)
## Фән

Водородтын атом һаны - бер
# Грицынин Константин Данилович

Константин Данилович Грицынин (Грицинин) (13 октябрь 1905 йыл — 12 октябрь 1943 йыл) — Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы ефрейторы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).

# Грицынин Константин Данилович
## Биографияһы

Константин Грицынин 1905 йылдың 13 октябрендә Ванновка ауылында (хәҙер —Ҡаҙағстандың Көньяҡ Ҡаҙағстан өлкәһе Төлкөбас районы Турар Рысҡулов исемендәге ауыл) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Башланғыс мәктәпте тамамлағас, колхозда эшләй. 1942 йылдың авгусында Грицынин Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына хеҙмәткә саҡырыла. 1943 йылдың сентябренән — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында, Үҙәк фронт 61-се армия 7-се гвардия кавалерия корпусы 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 60-сы гвардия кавалерия полкында гвардия ефрейторы дәрәжәһендә элемтә взводы телефонисы булып хеҙмәт итә. Днепр өсөн һуғыштарҙа айырыуса батырлыҡ күрһәтә.
1943 йылдың 28 сентябрендә Белорус ССР-ы Гомель өлкәһе Брагин районы Нивки ауылы янында Днепр аша сыҡҡанда Грицынин, беренселәрҙән булып йылғаның көнбайыш ярына етеп, алдан сыҡҡан эскадронды һыу аҫты телефон элемтәһе менән тәьмин итә. Эскадрон менән бергә һөжүм итеп, ул өс тәүлек дауамында полк штабы менән өҙлөкһөҙ бәйләнеш ойоштора. 1943 йылдың 30 сентябрендә Галки утары янында Грицынин «Фердинанд» үҙйөрөшлө артиллерия ҡоролмаһына тап була, батыр уны граната менән юҡ итә. Шул уҡ алышта ул ауыр яралана, ләкин һуғыш яланын ташлап китмәй, үҙен алмаштырғансы һәм госпиталгә ебәрелгәнсе, өҙлөкһөҙ бәйләнеш тотоуын дауам итә. Алған яраларынан Грицынин 1943 йылдың 12 октябрендә вафат була. Украинаның Чернигов өлкәһе Репки ҡасабаһындағы туғандаш ҡәберлегендә ерләнгән.
СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 15 ғинуарындағы Указы менән сөн «немец илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм шуның менән бергә күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы» өсөн гвардия ефрейторы Константин Грицынин үлгәндән һуң Советтар Союзы Геройы исеме бирелә, Ленин һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары менән бүләкләнә.
Үҙенең тыуған ауылында һәм Репки ҡасабаһындағы урамдар батыр хөрмәтенә Грицынин урамы тип аталған.
# Северная Дарья

Северная Дарья — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дарья йылғаһының уң ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Северная Дарья
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, Ревда ҡалаһынан Кын ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100612111100010461
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101046
* Бассейн коды — 10.01.01.006
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Низьва

Низьва — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Колва йылғаһының һул ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 71 км.

# Низьва
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100006604
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100660
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Турба

Турба — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тубыл йылғаһының уң ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Турба
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Есет йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Тура һәм Тавда йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502612111200013423
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201342
* Бассейн коды — 14.01.05.026
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Лехта (Устье ҡушылдығы)

Лехта — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Устье йылғаһының һул ярына тамағынан 87 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Лехта (Устье ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300212110000010774
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001077
* Бассейн коды — 08.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сосновый Бор (Нижневартовск районы)

Сосновый Бор — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Нижневартовск районындағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 82 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628650, ОКАТО коды — 71119920004.

# Сосновый Бор (Нижневартовск районы)
## Халыҡ һаны

| Йыл | Даими халыҡ һаны |
| 2002 | |
| 2008 | |
| 2010 | 82 |

# Сосновый Бор (Нижневартовск районы)
## Климат

Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
# Ҡара сыпҡай

Ҡара сыпҡай, ҡарамуйын сыпҡай, сыпҡай, сумҡа, тирҫаяҡ(рус. Черношейная поганка, лат. Podiceps nigricollis) — сыпҡайҙар ғаиләһендәге һыу ҡошо.

# Ҡара сыпҡай
## Ҡылыҡһырлама

Өйрәктән бәләкәй. Яҡшы йөҙә һәм сума. Башҡа сыпҡайҙар һымаҡ, ерҙән атлап йөрөй алмай, сөнки аяҡтары кәүҙәһенең артҡы яғында урынлашҡанлыҡтан, алғы яғын күтәрә алмай. Яҙғыһын ата ҡоштоң күҙҙәре эргәһенән һарғылт ерән ҡауырһындар үҫеп сыға. Дөйөм төҫө ҡара, ҡорһағы аҡ, ҡабырғалары ҡыҙғылт ерән. Ҡолаҡлы сыпҡайҙан ҡара муйыны менән айырыла.

# Ҡара сыпҡай
## Тауышы

Яҙғыһын тауышы көйлө генә: «түр-лүр-лүрр», башҡа ваҡытта: «пии-пи» йәки «сиип».

# Ҡара сыпҡай
## Йәшәү рәүеше

Күлдәрҙә, йылға ятыуҙарында, ҡылыларҙа йәшәй. Балыҡ, тәлмәрйен, һыу бөжәктәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Оялары һыу өҫтөндә була. Ояла 4—5 бөртөк аҡ йомортҡа була. Тиреһе өсөн аулайҙар.
# Әзербайжан ССР-ы гербы

Әзербайжан ССР-ы гербы (әзерб. Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasının Dövlət gerbi) — 1931—1991 йылдарҙа Әзербайжан Совет Социалистик Республикаһының дәүләт символы. Әзербайжан ССР-ы Флагы һәм Гимны кеүек үк, дәүләт символы булып һанала.

# Әзербайжан ССР-ы гербы
## Тасуирлау

Гербта милли Әзербайжан ССР-ы Флагындағы тѳҫтәр ҡулланылған.

# Әзербайжан ССР-ы гербы
## Герб филателияла

* 1937
* 1967
* 1970
# Түбәнге Сабаҡлы

Түбәнге Сабаҡлы (башҡа атамалары — Сабаҡлы, Кесе Шәрип, Урта ауыл; рус. Нижняя Чебокла, Чебаклино, Малое Шарипово) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районындағы юҡҡа сыҡҡан ауыл. Һары ауыл советына ҡараған.

# Түбәнге Сабаҡлы
## Этимологияһы

Атамаһы Сабаҡлы йылғаһы исеменән барлыҡҡа килгән.

# Түбәнге Сабаҡлы
## Географик урынлашыуы

Сабаҡлы йылғаһы буйында, Үрге Сабаҡлы ауылынан 1 км түбәндәрәк урынлашҡан булған.

# Түбәнге Сабаҡлы
## Тарихы

Ауылға үҫәргән ырыуы башҡорттары нигеҙ һалған.
1859 йылда ауылда Башҡорт ғәскәрендә хеҙмәт итеүселәр оставкалағы сотник Мөхәмәт Ҡыуатов, зауряд-хорунжий Ырыҫмөхәмәт Ҡыуатов, зауряд-сотник Зюша Иҫәнбаев, урядник Сәйфулла Яҡупов, указлы мулла Рәхмәтулла Мырҙабәков теркәлгән. 1858 йылда Сабаҡлы ауылынан Ҡоҙаш (Кужаш) Ишбаев (Игебаев) Әбүбәкер ауылына, ә Буранғол ауылынан Сәйфулла Мырҙаҡаев һәм Сәйфелмөлөк Машинаның ғаиләләре, Юлғотло ауылынан Сәфәрғәлей Айбулатовтың ғаиләһе киреһенсә Сабаҡлыға күсерелә.
1863 йылда Сабаҡлы ауыл йәмғиәтенең Сабаҡлы, Әбүбәкер, Ишбирҙе, Үҙәмбай ауылдары башҡорттарының йәйләүҙәре Кесе Ҡаялы йылғаһы башынан Үлмәҫ-Үлгән йылғаһының тамағына тиклем, Үлмәҫ-Үлгән тамағынан Душа-Клиряк-Тапкан шишмәһенең инешенә ҡарай Саҡман убаһына тиклем, унан һуң Оло Ҡаялы йылғаһында һәм унан түбәнге ағымында Бөгөл урынына тиклем һуҙылған Әсетулла күленә ҡарай, Бөгөлдән йәнә Кесе Ҡаялы йылғаһының башына тиклем тип һуҙылыуы тасуирланған.
1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына индерелә. 1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенең составына бирелә. 1934—1950 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Хәлил районы составында була. 1950—1959 йылдарҙа Ырымбур өлкәһенең Яңы Покровка районы составында була. 1959 йылдан Хәлил районы (1960 йылда Гай районы тип үҙгәртелә), ә аҙаҡ Ҡыуандыҡ районы составында була.
1970-се йылдарҙың аҙағында ауыл юҡҡа сыҡҡан.

# Түбәнге Сабаҡлы
## Халҡы

Халыҡ иҫәбе :
| 1816 | 1834 | 1859 | 1889 | 1892 | 1901 | 1917 |
| 43 | 93 | 203 | 160 | 156 | 140 | 276 |

# Түбәнге Сабаҡлы
## Билдәле шәхестәре

* Исламғолова Ынйы Әхмәт ҡыҙы (1935) — педагог-методист.
* Мырҙабәков Мәргән Әхмәт улы (1928—2016) — журналист.
# Шигинак

Шигинак — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Березовая йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Шигинак
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300212115200009065
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200906
* Бассейн коды — 13.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Тауҡай

Тауҡай — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Өйәҙе №2448 йылғаһының һул ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Тауҡай
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201312111100024502
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102450
* Бассейн коды — 10.01.02.013
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ваткома

Ваткома — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ковжа йылғаһының уң ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Ваткома
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200312110000008872
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000887
* Бассейн коды — 08.01.02.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ед-Яха (Надым ҡушылдығы)

Ед-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Надым йылғаһының уң ярына тамағынан 299 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 102 км.

# Ед-Яха (Надым ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15030000112115300047958
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304795
* Бассейн коды — 15.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ваганиха (утрау)

Ваганиха — Рәсәй Федерацияһы Вологда өлкәһенең Шексна йылғаһы тамағы өлөшөндә торған утрау. Был утрау Шексна йылғаһының Рыбинск һыуһаҡлағысына ҡушылған урынында, Череповец ҡалаһынан көньяк-көнсығышҡа табан бер нисә километрҙа урынлашҡан.

# Ваганиха (утрау)
## Флора

Ваганиха утрауының көнсығыш өлөшө ҡыҙыл көртмәле еләклеге һәм ҡарағайлыҡ (ағастарҙың уртаса йәшәү дәүере 60-80 йыл тәшкил итә) урмандары менән ҡапланған. Утрауҙың ҡыуаҡтар ярусында коричный гөлйемеш, артыш, ғәҙәти жимолость (айыу баланы), ҡыҙыл бузина, оҙонса япраҡлы ирга, аҡ свидина, балан, ҡурай еләге, ҡуҙаҡлы һәм ҡара ҡарағат, эт муйылы (крушина), талдар һәм башҡа төрлө ҡыуаҡтар йәйелеп үҫә.
Ваганиха утрауының көнбайыш өлөшө төрлө үләндәр, башлыса ялан үләндәре, менән ҡапланған. Был ялан үләндәре үҫкән урындар хәҙерге ваҡытта колхоздар бөтөрөлөү һәм шәхси хужалыҡтарҙың ҡырҡа кәмеүе арҡаһында сабылмайҙар, шунлыҡтан тал һәм ерек ағастары менән әүҙем рәүештә баҫыла башлағандар. Яр буйҙары күбеһенсә уйһыулыҡ үләндәре һәм күрән-ҡамыш менән ҡапланған, улар сабынлыҡ өсөн яраҡлы түгел.

# Ваганиха (утрау)
## Фауна

Ваганиха утрауында Рәсәйҙең төньяҡ - көнбайышы өсөн уникаль булған һоро селән колониялары йәшәй — ХХ быуаттың 80-се йылдары уртаһында бында 150 пар самаһы һоро селән йәшәгәне билдәле була, уларҙан тыш утрауҙа күп һанлы ҡыр өйрәктәре (утка-гоголь), ҡорҙар йәшәй, бында мышыларҙың аҙыҡ участкалары һәм быҙаулау урындары бар.

# Ваганиха (утрау)
## Заказнигы

XX быуаттың 80-се йылдарында Череповец металлургия комбинаты Ваганиха утрауында дачалар өсөн территориялар биләргә була. Был хәл утрауҙа йәшәгән һоро селән һәм башҡа төр ҡоштарға бөтөү ҡурҡынысы менән янай. Шунлыҡтан урындағы кешеләр утрауҙа заказник булдырыу инициативаһын күтәреп сығалар, уларҙың теләктәрен властар ишетә һәм утрауҙа заказник булдырыла. Заказниктың төп маҡсаты булып һоро селәндәрҙе һәм башҡа ҡоштарҙы юҡ булыуҙан һаҡлау бурысы тора. Артабан заказникта бөтә төр урман киҫеү, һунар итеү һәм төҙөлөш эштәрен алып барыу закон тарафынан тыйыла.

# Ваганиха (утрау)
## Иҫкәрмә

* ↑ Порошина, Суслова, 2011, с. 30
* ↑ рус
* ↑ Воробьев, 1993, с. 62—63
# Оло Бедька

Оло Бедька — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чусовая йылғаһының уң ярына тамағынан 103 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Оло Бедька
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100712111100011108
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101110
* Бассейн коды — 10.01.01.007
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Креолдар

Креол (франц. créole; исп. criollo һәм порт. crioulo, криолу; лат. creare — «булдырыу, үҫтереү») — колониаль осорҙа, башлыса Америкала, Африкала һәм Азияла барлыҡҡа килгән ҡатнаш сығышлы төрлө этник (йыш ҡына этнораса) берләшмәләр.
Башта креолдар тип Европанан күсеп килеүселәрҙең ғаиләләрендә Америкалағы Испания колонияларында (шул иҫәптән Луизианала) тыуғандарҙы атағандар (Европанан килгәндәргә ҡаршы ҡуйып). Көньяҡ һәм Үҙәк Америкала испан термины Criollo негр йәки индеец ҡаны ҡушылған кешеләргә лә ҡағыла башлай; бындай киң мәғәнә айырыуса Бразилияға хас.
Хәҙерге ваҡытта был термин түбәндәге мәғәнәләргә эйә:
* Латин Америкаһы касталары системаһында — Төньяҡ һәм Көньяҡ Америка колонияларында Европанан килгән (испан, португал, һирәгерәк француз) тәүге күскенселәрҙең тоҡомдары.
* Бразилия һәм Вест-Индияла (Көнбайыш Һиндостан) — ҡара тәнле ҡолдарҙың тоҡомдары.
* Луизиана штатында — аҡ креолдар (француздар) һәм ҡара тәнле креолдар.
* Аляскала XVIII—XIX быуаттарҙа ҡатнаш никахтарҙа (урыҫтарҙың алеуттар, эскимостар йәки индеецтар менән) тыуған вариҫтарҙы ла «креолдар» тип йөрөткәндәр.

# Креолдар
## Креол теле

Креол телдәре — пиджин эволюцияһының артабанғы баҫҡысы, ул яйлап ҡатнаш сығышлы халыҡтың байтаҡ өлөшө өсөн туған телгә әйләнә һәм үҙ аллы телгә әүрелә.
Ғәҙәттә пиджиндың креол теленә әүерелеүе ҡатнаш никахтар ҙур өлөш булған урындарҙа барлыҡҡа килә, сөнки бында пиджин милләт-ара аралашыу теле функцияһын үтәргә мәжбүр. Бөгөн донъяла бөтә донъя буйынса киң таралған алтмыштан ашыу креол теле бар.
# Каруанһарай (гәзит)

«Каруанһарай» — ижтимағи-сәйәси гәзит. Ойоштороусылары — Ырымбур өлкәһе хөкүмәте, «Каруанһарай» Ырымбур өлкә башҡорттары ҡоролтайы ижтимағи хәрәкәте. 1993 йылдың мартынан Ырымбур ҡалаһында аҙна һайын башҡорт һәм урыҫ (айырым материалдары) телдәрендә сыға. Ырымбур башҡорттарының ижтимағи һәм мәҙәни тормошон яҡтырта.
# Фатимиҙар хәлифәлеге

Фатимиҙар хәлифәлеге (909—1171) — урта быуат шиғый (исмәғиллеләр) ғәрәп дәүләте. Баш ҡалаһы Ҡаһирә (972 йылдан). Үҙенең сәскә атыу осоронда Фатимиҙар хәлифәлеге үҙенең составына Мысыр, Мәғриб, Фәләстин һәм Сүриә территорияларын индергән. Әбү Абдуллаһ етәкселегендәге Ифрикия провинцияһында (хәҙерге Тунис биләмәләре) бәрбәр ҡәбиләләре ихтилалы һөҙөмтәһендә Ғәббәсиҙәр хәлифәлегенән айырылып сыға. Әбү Абдуллаһ бөтә власты үҙен Фатиманың вариҫы тип иҫәпләгән Ғөбәйҙуллаһҡа тапшыра.

# Фатимиҙар хәлифәлеге
## Тарихы

Исламдың шиғыйсылыҡ йүнәлешенән иң билдәле тармаҡтарының береһе — исмәғиллеләр — VIII быуатта барыҡҡа килгән. Әбү Абдуллаһ етәкселегендәге Ифрикия провинцияһында (хәҙерге Тунис биләмәләре) бәрбәр ҡәбиләләре ихтилалы һөҙөмтәһендә Ғәббәсиҙәр хәлифәлегенән айырылып сыға. Әбү Абдуллаһ бөтә власты үҙен Фатиманың вариҫы тип иҫәпләгән имам Ғөбәйҙуллаһҡа тапшыра. 909 йылда исмәғиллеләрҙең ғәскәре Каруанды баҫып ала, бында Ғөбәйҙулла «әл-Мәхди» исеме аҫтында үҙен хәлифә тип иғлан итә һәм 934 йылға ҡәҙәр хакимлыҡ итә.
Фатимиҙар күп тапҡыр Ғәббәсиҙәр хәлифәлегенең уңдырышлы һәм бай өлкәһен — Мысырҙы яулап алырға маташалар.
914 йылда Фатимиҙар ғәскәре Мысырға үтеп инә һәм Александрияны биләй, әммә Ғәббәсиҙәр хәлифәһе армияһы тарафынан тар-мар ителә. 919 йылда Ғөбәйҙулланың Розетта ҡалаһы янында батырыла, ә йәнә Александрияны яулап алған ҡоро ер ғәскәрҙәре 920 йыл аҙағында Ғәббәсиҙәр армияһы тарафынан Мысырҙан ҡыҫырыҡлап сығарыла.
936 йылда Ғөбәйҙулланың улы хәлифә әл-Ҡайым өсөн дә Мысырға яу уңышһыҙлыҡҡа тарый.
Ғөбәйҙулланың бүләһе — хәлифә әл-Муизз (954—975) Мысырҙы 969 йылда яулап ала. Ҡаһирә ҡалаһын нигеҙләп, уны үҙенең баш ҡалаһын итә.
996—1021 йылдарҙа хәлифә әл-Хаким хакимлыҡ итә, реформалар программаһын уҙғара, ул шул иҫәптән ғәмәлдә ҡол биләүселекте бөтөрә. Әл-Хаким Сүриәлә һуғыштар алып бара.
Хәлифәлек тәре йөрөтөүселәргә ҡаршы көрәшкән сәлжүк юлбашсыһы Сәләхетдин тарафынан бөтөрөлә.

# Фатимиҙар хәлифәлеге
## Фатимиҙар хәлифәләренең исемлеге

| № | Исеме | Тыуыу йылы | Хакимлыҡ итеү йылдары |
| 1 | Әбү Мөхәмәт Ғөбәйҙуллаһ әл-Мәхди Биллаһ | | 909—934 |
| 2 | Ғәбделҡасим Мөхәмәт әл-Ҡайым Биһәмриллаһ | | 934—946 |
| 3 | Әбү Заһир Исмәғил ибн Мөхәмәт әл-Мансур Биллаһ | 914 | 946—953 |
| 4 | Әбү Тамим Маадд ибн Исмәғил әл-Муизз Лидиниллаһ | 931 | 953—975 |
| 5 | Әбү Мансур Низар ибн Маадд әл-Азиз Биллаһ | | 975—996 |
| 6 | Әбү Али Мансур ибн Низар әл-Хаким би-Амриллаһ | 985 | 996—1021 |
| 7 | Әбү әл-Хәсән Али ибн Мансур әз-Заһир Биллаһ | 1005 | 1021—1036 |
| 8 | Әбү Тамим Маадд ибн Али әл-Мустансир Биллаһ | 1029 | 1036—1094 |
| 9 | Әбү әл-Ҡасим Әхмәт ибн Маадд әл-Мустали Биллаһ | | 1094—1101 |
| 10 | Әбү Али Мансур ибн Әхмәт әл-Амир Биахкамиллаһ | | 1101—1130 |
| 11 | Әбү әд-Мәймүн Ғәбделмәжит ибн Мөхәмәт әл-Хафиз Лидиниллаһ | | 1130—1149 |
| 12 | Әбү Мансур Исмәғил ибн Ғәбделмәжит әз-Зафир Биамриллаһ | | 1149—1154 |
| 13 | Ғәбделҡасим Иса ибн Исмәғил әл-Фәйез | | 1154—1160 |
| 14 | Әбү Мөхәмәт Абдуллаһ июн Йософ әл-Адид Лидиниллаһ | | 1160—1171 |