yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Келети Агнеш

А́гнеш Ке́лети (мадьярса Keleti Ágnes тыуғанда Кляйн; 9 ғинуар 1921, Будапешт, Венгрия) — венгрия гимнасткаһы, биш тапҡыр олимпия чемпионы (1952, 1956), донъя чемпионы (1954, брус), спорт гимнастикаһы буйынса Венгрия чемпионы (1947—1954)

# Келети Агнеш
## Биографияһы

Милләте буйынса йәһүд ҡыҙы. 4 йәшендә гимнастика менән шөғөлләнә башлай, ә 16 йәшендә үҙенең беренсе милли титулын яулай.
Икенсе донъя һуғышы башланғанлҡтан, 1940 йылғы йәйге Олимпия уйындары үткәрелмәй, ваҡытлыса туҡтатыла. Үҙен христиан ҡатыны тип танытып һәмауылда ялған документтар аҫтында йәшеренеп, ул Холокостан иҫән ҡалған, 1944 йылда гимнаст Иштван Шарканға кейәүгә сыға (һуңыраҡ ошо фамилия менән сығыш яһай — мадьярса Ágnes Sárkány); 1950 йылда улар айырылыша. Уның атаһы Освенцимға, әсәһе менән һеңлеһе йәшеренеп йөрөй, уларҙы Рауль Валенберг ҡотҡара.
Һуғыштан Һуң Келети 1948 йылғы (травма арҡаһында ҡатнаша алмай ҡала), 1952 һәм 1956 йылдарҙағы олимпия уйындарында ҡатнашыу маҡсатында кавлификация үтә.
Мельбурндағы XVI Олимпия уйындарынан (ноябрь декабрь 1956 йыл) һуң, Келети, мөмкинлектән файҙаланып, Советтар Союзының Венгрияға ғәскәрҙәр индереү менән бәйле, сәйәси һыйыныу урыны ала һәм 1956 йылғы мадьяр ихтилалынан һуң, Венгрияға кире ҡайтмаҫҡа ҡарар иткән 44 венгр атлеты менән бергә, Австралияла мәңгегә йәшәргә ҡарар итә.
1957 йылда Израилгә репатриациялана (тыуған илгә кире ҡайтыу), шулай уҡ әсәһе һәм һеңлеһе лә Венгриянан күсеп килә. Шул уҡ йылда израиль командаһы составында Маккабиадала («Маккаби» Бөтә донъя спорт йәмғиәте Израилдә дүрт йылға бер тапҡыр ойошторолған Олимпия уйындары өлгөһөндә халыҡ-ара ярыштар үткәрә) ҡатнаша. Израилдә Тель-Авив университетының физик тәрбиә буйынса инструкторы, һуңынан йәштәше һәм абсолют олимпия чемпионы Мария ГороховскаяВингейт исемендәге институтта</a> эшләй. 1959 йылда Венгриянан күсеп килгән физкультура уҡытыусыһы Роберт Бироға кейәүгә сыға, был никахта ике бала тыуа.
2002 йылда Агнеш Келетиҙың исеме «Бөтә донъя гимнастика даны залы» (Оклахома-Сити, АҠШ) исемлегенә индерелә.
2015 йылда, Израилдә 58 йыл йәшәгәндән һуң, тыуған Будапешт ҡалаһына ҡайта.
2017 йылдың 14 февралендә Агнеш Келети физик культура һәм спорт өлкәһендә Израиль дәүләт премияһына лайыҡ була.
2019 йылдың апрелендә фин спортсыһы Лидия Видеман вафат булғандан һуң, Келети хәҙерге ваҡытта йәшәгән иң өлкән олимпия чемпионы һәм олимпия призёры (ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар араһында). Олимпия уйындарында бер миҙалан артыҡ яулаған тарихтағы иң өлкән спортсы.
2022 йылдың 8 июлендә олимпия алтыны яулаған ҡатын — ҡыҙҙар араһында ғүмер оҙайлығы буйынса рекорд ҡуя — 101 йәш 180 көн.
2023 йылдың 17 мартында 102 йәш 67 көн — Олимпия уйындары тарихында иң өлкән ҡатын-ҡыҙ призёр була.
# Кришна (йылға)

Кри́шна (санскритта «ҡара» тип аңлатыла) — Һиндостандағы йылға.

# Кришна (йылға)
## География

Оҙонлоғо яҡынса 1300 км, бассейн майҙаны 258948 км².
Махараштара штатының Махабалесвар ҡалаһы янында башлана. Көнсығышҡа табан Махараштра, Карнатака һәм Андхра-Прадеш штаттарының территорияһы буйлап аға.
Тамағында дельта барлыҡҡа килтереп Бенгал ҡултығына ҡоя. Йылға дельтаһы — Һиндостандың иң уңдырышлы райондарының береһе булып тора, бында шулай уҡ Сатавахана һәм Икшваку боронғо батшаларының резиденциялары булған.
Ҡушылдыҡтары — Тунгабхарда, Кояна, Венна (Вени), Савитри һәм Гаятри.
Муссондар осоронда (июнь-август) йылға кимәле ныҡ күтәрелә һәм ул бик ныҡ киңәйә.
# Ултырма тау тоҡомдары

Ултырма тау тоҡомдары — Ер ҡабығында бүтән тау тоҡомдары емерелеп, һыуҙа химик һәм механик ултармалар барлыҡҡа килтереп, организмдар ҡалдыҡтарынан йәки бер юлы өс процесстан хасил булған тау тоҡомдары.
Ултырма тау тоҡомдары башҡа тоҡомдар ватыҡтары ултырмаларынан, ер өҫтөндәге йәки океан төбөндәге организмдар ҡалдыҡтарынан барлыҡҡа килә.
Ултырма тау тоҡомдарына ҡом, балсыҡ, аҡбур, эзбизташ инә.
# Гнилая (Быстрая ҡушылдығы)

Гнилая — Рәсәйҙең Ростов өлкәһе биләмәләрендә ағыусы йылға ; Быстрая йылғаһының тамағынан 136 км өҫтәрәк уң ярына ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 92 км, һыу йыйыу бассейнының майҙаны — 948 км².

# Гнилая (Быстрая ҡушылдығы)
## Тасуирлама

Гнилая йылғаһы Ростов өлкәһенең Облив һәм Милютин райондарының сигендә башлана, артабан Орлов, Агропролетарский, Юдин утарҙары аша, Милютин станицаһы, Новокузнецов, Старокузнецов, Широкий Лог, Терновый, Сулин һәм Новодонецкий утарҙары аша аға. Артабан Тацин районының Калмыков, Лесной, Качалин, Майоро-Белашовка, Малокачалин һәм Борисовка утарҙары аша үтә. Малокачалин утарынан көньяҡтараҡ Гнилая йылғаһы Быстрая йылғаһына ҡоя.
Йылғала — ҡорбан, алабуға, сабаҡ, судак, суртан, һаҙан, йәйен балығы бар; бында балыҡ тотоу киң таралған.
Йылға ярында боронғо кешеләрҙең Кременная 2 һәм 3-сө утрағы бар .

# Гнилая (Быстрая ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестрының мәғлүмәттәре буйынса Дон бассейны округына ҡарай, йылғаныһ һыу хужалығы участкаһы — Северский Донец йылғаһы. Йылғаның бассейны — Дон йылғаһы (һыу бассейнының Рәсәйҙәге өлөшө).

# Гнилая (Быстрая ҡушылдығы)
## Иҫкәрмә

* ↑ Древняя стоянка на реке Гнилая
* ↑ Государственный водный реестр РФ: Река Гнилая (билдәһеҙ).
# Виппердорф

Виппердорф (нем. Wipperdorf) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1442 кеше йәшәй. Майҙаны — 18,11 км². Диңгеҙ кимәленән 210 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99752 һәм автомобиль коды — NDH.
# Чингис (йылға)

Чингис — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Новосибирск һыу һаклағысы (Обь) йылғаһының уң ярына тамағынан 3112 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Чингис (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200512115200004121
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200412
* Бассейн коды — 13.01.02.005
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Марольтероде

Марольтероде (нем. Marolterode) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 326 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,46 км². Диңгеҙ кимәленән 278 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99994 һәм автомобиль коды — UH.
# Хорева Эльза Рәхимйән ҡыҙы

Хорева Эльза Рәхимйән ҡыҙы (29 октябрь 1958 йыл) — журналист, дәүләт хеҙмәткәре. 2011—2018 йылдарҙа «Республика Башкортостан» гәзитенең баш мөхәррире. Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш (1995—1999) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Закондар сығарыу Палатаһы депутаты. 1979 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы.

# Хорева Эльза Рәхимйән ҡыҙы
## Биографияһы

Эльза Рәхимйән ҡыҙы Хорева (ҡыҙ фамилияһы Баймөхәмәтова) 1958 йылдың 29 октябрендә ул ваҡытта Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районының Темәс ауыл Советына ҡараған 3-сө урман заводы ҡасабаһында (посёлок Лесозавода № 3) тыуған.
1966 йылда Сибай ҡалаһында 1-се синыфты тамамлай һәм артабанғы уҡыуын, ата-әсәһе удар комсомол төҙөлөшөнә барғанлыҡтан, 1967 йылда Свердловск өлкәһе Качканар ҡалаһының 3-сө урта мәктәбендә дауам итә.
1976 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетына уҡырға инә. 1978 йылда БДУ-ның ситтән тороп уҡыу бүлегенә күсеп, «Качканарский рабочий» ҡала гәзитендә үҙаллы хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай.
1983 йылда журналист эшен Башҡортостан йәштәре гәзите «Ленинсы»—«Ленинец»та дауам итә, бында хәбәрсе, бүлек мөдире була.
1991 йылдан ижади эшмәкәрлеген «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһына арнай: «Аҙна»—«Неделя» ижтимағи-сәйәси тапшырыуҙарын эфирға әҙерләп сығара.
1995 йылда Эльза Хорева Һупайлы (урыҫса Сипайлово) округы буйынса Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Закондар сығарыу Палатаһына депутат итеп һайлана. Һөнәри нигеҙҙә Ҡануниәт, дәүләт төҙөлөшө һәм суд-хоҡуҡ мәсьәләләре буйынса комитетта эшләй, Башҡортостан Республикаһының ҡайһы бер үҙгәрештәр һәм өҫтәлмәләр менән бөгөнгө көндә лә ғәмәлдә булған күпе кенә закондарын әҙерләүҙә туранан-тура ҡатнаша.
1999 йылда Ҡоролтай депутаты вәкәләтлектәре тамамланғандан һуң, «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһындағы журналист эшенә кире ҡайта, бер үк ваҡытта Үҙәк телевидениеның 1-се федераль каналы менән әүҙем хеҙмәттәшлек итеп, уның «Доброе утро» программаһы өсөн республикабыҙ тормошон яҡтыртҡан сюжеттар әҙерләй.
2003 йылдан «Интерфакс» халыҡ-ара мәғлүмәт агентлығының Башҡортостан буйынса үҙ хәбәрсеһе булып эшләй.
2011—2018 йылдарҙа «Республика Башкортостан» гәзитенең баш мөхәррире була. 2018 йылдың майында был вазифаһынан үҙ теләге менән хаҡлы ялға китә.
# Саттарова Эльза Абдулхаҡ ҡыҙы

Саттарова Эльза Абдулхаҡ ҡыҙы (28 июль 1958 йыл) — журналистика ветераны, 2007—2017 йылдарҙа Ҡырмыҫҡалы районының «Кармаскалинская новь» гәзите мөхәррире. 1978 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2012).

# Саттарова Эльза Абдулхаҡ ҡыҙы
## Биографияһы

Эльза Абдулхаҡ ҡыҙы Саттарова (ҡыҙ фамилияһы Бикҡужина) 1958 йылдың 28 июлендә Башҡорт АССР-ының Ҡырмыҫҡалы районы Түбәнге Төкөн ауылында тыуған.
1975 йылда үҙ ауылында урта белем алғандан һуң, Өфөләге полиграфистарҙың 1-се ҡала һөнәрселек училищеһына уҡырға инә һәм уны 1976 йылда отличие менән тамамлай.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген шул уҡ йылда Ҡырмыҫҡалы ауылындағы халыҡҡа көнкүреш хеҙмәте күрһәтеү комбинатының үҙәк фотосалонында фотограф булып башлай.
1976 йылдың ноябрендә КПСС-тың район комитеты тәҡдиме менән район гәзите редакцияһына фотограф итеп күсерелә.
Төп хеҙмәтенән айырылмай, 1978—1984 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты филология факультетының ситтән тороп уҡыу бүлегендә юғары белем ала. 1978 йылда, район ҡатын-ҡыҙҙары араһынан беренсе булып, СССР Журналистар союзына ағза итеп ҡабул ителә.
1980 йылдың майында район гәзите хәбәрсеһеһе вазифаһына күсерелә, ә 1983 йылдың майында редакцияның хаттар бүлеге мөдире итеп тәғәйенләнә. 1986 йылдың февралендә яуаплы секретарь урынбаҫары итеп үрләтелә.
2007 йылда «Хеҙмәт даны» район гәзитенең мөхәррире итеп тәғәйенләнә һәм был вазифала 2017 йылғаса эшләй.

# Саттарова Эльза Абдулхаҡ ҡыҙы
## Йәмәғәт эшмәкәрлеге

* 1999—2003 йылдарҙа урындағы Совет депутаты.

# Саттарова Эльза Абдулхаҡ ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2012).
* Ҡырмыҫҡалы район Советының Рәхмәт хаты (2017).
* «Республика Башкортостан» Матбуғат йорто дәүләт унитар предприятиеһының Рәхмәт хаты (2017).
* Ҡырмыҫҡалы район Советының Почёт грамотаһы (2003, 2008, 2013).
* Башҡортостан Республикаһы Матбуғат һәм киң мәғлүмәт агентлығының Почёт грамотаһы (2008, 2013)
* Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзының Почёт грамотаһы (2008).
* Рәсәй Федерацияһының Элемтә һәм киң коммуникациялар министрлығының Рәхмәт хаты (2005).
* Башҡорт АССР-ы Мәҙәниәт министрлығының Почёт грамотаһы (1980).
# Төньяҡ Кавказ

Төньяҡ Кавказ — Рәсәйҙең тарихи-мәҙәни төбәге.

# Төньяҡ Кавказ
## Географияһы

Оло Кавказ һыртының төньяҡ өлөшөн һәм Кавказ алдын, көньяҡ битләүҙең Псоу йылғаһына тиклем (Рәсәйҙең дәүләт сиге үтә) көнбайыш өлөшөн үҙ эсенә ала. Был Рәсәй Федерацияһындағы иң күп халыҡлы төбәк. Рәсәйҙә йәшәгән Төньяҡ Кавказ халыҡтары вәкилдәренең дөйөм иҫәбе — 6 миллион самаһы. Майҙаны 258,3 мең км² (ил майҙанының 1,5 %). Халҡы — 14,8 миллион кеше (2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата), йәки Рәсәй халҡының 10,5 %.
Физик география күҙлегенән ҡарағанда, Төньяҡ Кавказ Европаға ла, Азияға ла индерелеүе мөмкин. Был Европа менән Азия араһындағы сикте үткәреү вариантына ҡарай: күбеһенсә Европа (шул иҫәптән совет һәм Рәсәй) географик традицияһындағы кеүек, Европа-Маныч уйпатлығы буйлап үткәрелһә, Рәсәйҙең Европа өлөшөнән бөтә Төньяҡ Кавказды алып ташлау мөмкинлеге бар. Оло Кавказдың һыу айырғысы буйынса (бындай версия Америкала киң таралған) сик үткәрелгәндә Төньяҡ Кавказдың тулыһынса Европа биләмәһендә тип һаналыуы мөмкин (Ҡара диңгеҙ һыҙатындағы Сочи, Туапсе, Геленджик, Новороссийск һәм Анапанан тыш).

# Төньяҡ Кавказ
## Тарихы

Рәсәйҙең иң күп милләтле тарихи-мәҙәни төбәге. Төньяҡ Кавказ XVI быуаттан башлап өлөшләп Рәсәй дәүләте составына инә бара һәм 1864 йылда, Кавказ һуғышы тамамлағандан һуң тулыһынса ҡушыла.
Хәҙерге Төньяҡ Кавказ территорияһында 7 республика : Адыгея, Ҡарасай-Черкесия, Ҡабарҙы-Балҡар, Төньяҡ Осетия-Алания, Ингушетия, Чечня һәм Дағстан, шулай уҡ 2 край: Көньяҡ һәм Төньяҡ Кавказ федераль округтарына ингән Краснодар һәм Ставрополь крайҙары урынлашҡан. Әгәр Төньяҡ Кавказ составына Кавказ алды, уның сиген Кумо-Маныч уйпатлығы буйлап үткәреп, тулыһынса индерелһә, Төньяҡ Кавказға Манычтан көньяҡҡа табан ятҡан Ҡалмыҡстан һәм Ростов өлкәһенең райондары ла инергә тейеш.
# Кесе Сондола

Кесе Сондола (Кесе Сондала) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кена йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.

# Кесе Сондола
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000001915
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000191
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кесе

Кесе — көнбайыш табын башҡорттары составындағы ырыу.

# Кесе
## Урынлашыуы

Монголдарҙың баҫып инеүе осоронда табын берләшмәһе тарҡалыуға дусар була. Уларҙың бер өлөшө төньяҡҡа — Башҡортостанға китә. Табындарҙың башта Ыҡ йылғаһының үрге ағымы, Асылыкүл буйында йәшәүе хаҡында мәғлүмәттәр халыҡ телендә әле лә һаҡланған. Борон Асылыкүлде «Ҡаратабын күле» тип аталыуы билдәле, уның был исеме ХIХ быуат уртаһына тиклем һаҡланған.
ХIV быуат аҙағынан алып табындар, Ыҡ, Дим һәм Асылыкүл буйҙарын ҡалдырып, көнсығышҡа һәм көньяҡҡа күсенә башлай. Көнсығыш табындарҙың ҡыуаҡан һәм һырҙы ырыуҙары Урал аръяғына китеп Яйыҡ йылғаһының үрге ағымын биләгән. Уларҙың ҡайһылары Йүрүҙән буйына күсенгән, бында уларҙың күршеләре әйлеләр булған. Көнбайыш табындар Башҡор­тостандың үҙәгендә нығынған, башта улар Ағиҙелдең һул яҡ ярын биләй, һуңынан ҡатайҙарҙы ҡыҫырыҡлап, Урал тауҙары буйына, Инйәр, Эҫем һәм Еҙем йылғалары үҙәндәренә килеп урынлашҡан. ХV—ХVI быуаттарҙа ҡара-табындарҙың бер өлөшө Ыҡтың түбәнге ағымына кире ҡайтҡан. Шәжәрәлә Ҡара Табын бейҙең Мейәс буйындағы ерҙәрҙе кире ташлап, Солман йылғаһы үҙәненә кире күсеүе хаҡында мәғлүмәттәр бар, һуңғараҡ улар Ирәкте ырыуы исемен йөрөтәләр.
Кесе ырыуы 18 ырыуҙан торған Табын ҡабиләһенә инә. Ырыуҙың күпселек халҡы хәҙерге Башҡортостандың үҙәк өлөшөндә — Ғафури районында йәшәй. Кесе Табын улусына ҡараған утарҙар Аралыҡ, Тирәкле, ауылдар — Ҡолған (Әлтәше), Уҫман, Йөҙимән, Яңы Ерек, Бурлы, Самыш (Яугилде), Тайыш, Некрасовка, Ҡарағай, Сәйетбаба, Толпар, Ләмиән, Елекле, Мораҙым (Мәндем); Сиктәш ауылдар: Юрмаш, Аҡташ, Ташаҫты, Имәндәш — Кәлсер ырыуы.
Кесе Табын ауылы хаҡындағы документтарҙа Бурлы йылғаһы телгә алына. Ә 1686 йылдың 1 ғинуарында яҙылған документта Табын улусының сирмештәр йәшәгән Бурлы ауылы хаҡында әйтелгән. Бурлы эргәһендә Кесе Табын ауылы булған. Үткән осор сирмеш ауылдары, мотлаҡ башҡорт ауылдары менән йәнәш урынлашыу тураһында дәлил йөрөй. XVII быуат аҙаҡтарында билдәһеҙ сәбәптәр арҡаһында Кесе Табын ауылы тарҡала һәм унда йәшәүсе халыҡ төрлөһө-төрлө яҡҡа тарала һәм улус биләмәһендә яңы ауылдар барлыҡҡа килә.
Кесе Табын ауылы хаҡындағы икенсе бер яҙма мәғлүмәт шулай уҡ суд документында теркәлгән. 1656 йылда хәҙерге Архангел районы биләмәһендә ер өсөн дәғүәләшеүселәрҙең алыҫ һәм яҡын күршеләре араһында воевода чиновниктары һорау алыу уҙғарған. Улар араһында Кесе Табын ауылы башҡорттары, «яһаҡ түләүсе Үтәш Туҡтағолов, Йәнекәй Илемов, Аҡбирҙе Битрәсев, Хоҙайбирҙе Үтәшев» бар. Үтәш Туҡтағолов бөгөнгө Үтәш ауылдарына (Оло, Бәләкәй, Урта) нигеҙ һалыусы кеше, уның улы — Хоҙайбирҙе Үтәшев. Документҡа һорауға яуап биреүселәрҙең тик береһе — Аҡбирҙе Битрәсев кенә үҙ тамғаһын ҡуйған
# Сәйетләр районы

Сәйетләр районы (рус. Нижнегорский район, укр. Нижньогірський район, ҡырымтат. Seyitler rayonı, Сейитлер районы) — Ҡырым Республикаһы территорияһында урынлашҡан 14 райондың береһе. Райондың административ үҙәге — Сәйетләр.
Райондың майҙаны — 1212 км². Халыҡ тығыҙлығы — 47,01 кеше/км².
Телефон коды — +380 6550.

# Сәйетләр районы
## Халыҡ

2012 йылда бында 50 725 кешенең йәшәүе мәғлүм.
2001 йылғы Украина йән иҫәбен алыу буйынса милли составы:
* урыҫтар — 50,4 %
* ҡырым татарҙары — 28,8 %
* украиндар — 16,0 %
* белорустар — 1,8 %
* поляктар — 0,2 %.
# Яҡупов Ғилман Ғирфан улы

Яҡупов Ғилман Ғирфан улы (20 март 1925 йыл — 11 февраль 2012 йыл) — СССР-ҙың партия һәм дәүләт эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971). Хәйбулла районының почётлы гражданы (2007).

# Яҡупов Ғилман Ғирфан улы
## Биографияһы

Ғилман Ғирфан улы Яҡупов 1925 йылдың 20 мартында Башҡорт АССР-ы Тамъян-Ҡатай кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы) Иҫке Сибай ауылында тыуған.
1942—1943 йылдарҙа Сибай ауыл Советы сәркәтибе булып эшләй.
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, күрһәткән батырлыҡтары өсөн орден һәм миҙалдар менән бүләкләнә.
1946 йылдан туған ауылында тулы булмаған урта мәктәптә уҡыта, ВЛКСМ-дың Баймаҡ район комитетының 2-се секретары, ә 1948 йылдан Сибай, Баймаҡ МТС-тарының сәйәси бүлек буйвнса директор урынбаҫары була.
1949—1952 йылдарҙа КПСС-тың Баймаҡ район комитетының ауыл хужалығы бүлеге мөдире, секретары вазифаларын башҡара.
1956 йылда Мәскәүҙә КПСС-тың Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбен тамамлай.
1955 йылдан КПСС-тың Сибай ҡала комитетының 2-се секретары, ә 1956 йылдан КПСС-тың Мәсетле район комитетының 1-се секретары вазифаларын үтәй.
1962 йылдан Хәйбулла колхоз-совхоз производство идаралағының партия комитетын етәкләй. 1965 йылдан КПСС-тың Хәйбулла район комитетының 1-се секретары вазифаһын башҡара.
1980—1981 йылдарҙа Өфөлә Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советының Эштәр менән идара итеү бүлеге начальнигы булып эшләй.
РСФСР-ҙың 7-се саҡырылыш Юғары Советы, Башҡорт АССР-ының 6—10-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
2012 йылдың 11 февралендә Өфө ҡалаһында вафат була, туған ауылында ерләнә.

# Яҡупов Ғилман Ғирфан улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971)
* Ленин ордены (1971)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1945)
* ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1957, 1966)
* СССР Юғары Советы Президиумының Маҡтау грамотаһы (1971)
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)
* Хәйбулла районының атҡаҙанған сиҙәмсеһе (1984)
* Хәйбулла районының почётлы гражданины (2007)
* миҙалдар

# Яҡупов Ғилман Ғирфан улы
## Китаптары

* Үткәндәрҙе хәтерләгәндә… = Вспоминая прошлое… — Өфө, 2009.

# Яҡупов Ғилман Ғирфан улы
## Хәтер

* 2015 йылда Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районы Аҡъяр ауылында Аҡъяр балалар сәнғәт мәктәбе бинаһында уға таҡтаташ ҡуйыла.
# Любарский Михаил Семёнович

Любарский Михаил Семёнович (16 ғинуар 1950 йыл — 28 май 2015 йыл) — СССР һәм Рәсәй хирургы, лимфолог, РМФА ағза-корреспонденты (2002), Рәсәй ФА ағза-корреспонденты (2014).

# Любарский Михаил Семёнович
## Биографияһы

Михаил Семёнович Любарский Новосибирскиҙа 1950 йылдың 16 ғинуарында тыуған.
1973 йылда Новосибирск дәүләт медицина институтын тамамлай, һуңынан 1975 йылғаса — клиник ординатурала «хирург» һөнәре буйынса уҡый.
1975—1989 йылдарҙа — Новосибирск дәүләт медицина институтының госпиталь хирургия кафедраһы ассистенты.
1978 йылда «Нарушения микроциркуляции и гемокоагуляции при механической желтухе и их коррекция» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1989 йылда «Местное лечение сорбционными углеродминеральными препаратами гнойно-септических заболеваний» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1989—2015 йылдарҙа — клиник лимфология лабораторияһы мөдире (1989—1990), клиник лимфология бүлеге мөдире (1990—1993), РМФА-ның Себер бүлегенең эксперименталь һәм клиник ғилми-тикшеренеү институтында фәнни эштәр буйынса директор урынбаҫары (1993—2015).
2002 йылда — РМФА ағза-корреспонденты итеп һайлана.
2014 йыл — Рәсәй ФА ағза-корреспонденты.
2015 йылдың 28 майында вафат була.

# Любарский Михаил Семёнович
## Биографияһы
### Ғаиләһе

* атаһы — Любарский Семен Романович — Беренсе Удар армияһы округында баш хирургы, артабан — Себер хәрби округының баш хирургы.
* әсәһе — Любарская Клавдия Ильинична, РФ-ның атҡаҙанған табибы, Новосибирск ҡалаһының 11-се клиник дауаханаһ sys\ баш табибы.
* ҡатыны — Наталья Ивановна Любарская, табип-педиатр.
* улы — Семен Михайлович Любарский.

# Любарский Михаил Семёнович
## Фәнни эшмәкәрлеге

Академик Ю. И. Бородин нигеҙләгән Лимфология ғилми-тикшеренеү институтында клиник лимфологияның үҙенсәлекле методикаларын эксперимент юлы менән эшләй һәм нигеҙләй.
Күп кимәлле лимфодетоксикация концепцияһын эшләй.
500-ҙән ашыу фәнни эш авторы, шул иҫәптән 22 монография, 60-тан ашыу уйлап табыу авторы.
Уның етәкселегендә 60-тан ашыу кандидатлыҡ һәм 23 докторлыҡ диссертацияһы яҡланған.

# Любарский Михаил Семёнович
## Фәнни эшмәкәрлеге
### Һайланма монографиялары

* «Местная сорбционная терапия перитонита» (1994)
* «Отеки конечностей (очерки по клинической лимфологии» (2004)
* «Синдром диабетической стопы (очерки по клинической лимфологии)» (2005)
* «Избранные вопросы гнойной хирургии» (руководство для врачей (2007)
* «Лимфотропные технологии в торакальной хирургии» (2008)
* «Эндотоксикоз, энтеросорбция, энтеросгель» (2008)

# Любарский Михаил Семёнович
## Наградалары

* Почет ордены (2002)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (1997)
* Ҡырғыҙстан республикаһының фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы (2008)
# Рысня

Рысня — Рәсәй йылғаһы. Тула өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Упа йылғаһының уң ярына тамағынан 145 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Рысня
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Упа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010100312110000019229
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001922
* Бассейн коды — 09.01.01.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0