yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Оло Суҡы

Оло Суҡы (һирәкләп — Оло Суҡаҡ, Оло Һуҡа, Оло Һыуыҡ) — - Урал тауҙары системаһы тау һырты, Силәбе өлкәһендә урынлашҡан.

# Оло Суҡы
## Тасуирламаһы

Һырт өлөшләтә «Йөрәккүл» милли паркы сигендә урынлашҡан, уларҙың аралығында Кесе Һатҡы һәм Йүрүҙән йылғалары аға. Көнбайыш бейек тау зонаһының үҙәк, һырт-арҡа өлөштәре тип аталған төбәккә ҡарай.
Көньяҡ Уралдың бик күп тауҙары кеүек, Оло Суҡы һырты көньяҡ-көнбайыштан төньяҡ-көнсығышҡа тиклем һуҙыла. Көньяҡ-көнсығышта Оло Суҡыға ике тау — Оло һәм Кесе Уван килеп терәлә. Көньяғында һырт Йүрүҙән йылғаһы үҙәне менән сиктәш, уның артынса Егәлге һырты китә . Оло Суҡының көнсығыш тармағының төньяҡ-көнсығыш дауамы булып Москаль һырты, артабан — Йөрәккүл һәм Магнит һырттары һуҙылып китә. Был 50 км һырттар сылбыры тектоник яҡтан бер антиклинорий тәшкил итә.
Оло Суҡының бейеклеге барлыҡ дауамында 1 000 метрҙан ашыу. Һырт ҡаяларының, үркәстәренең , һикәлтәләренең һәм таш һибелмәләренең күп булыуы менән айырылып тора. Шулай ҙа төньяҡта хәл икенсе — унда киң яйла (яҫы тау) урынлашҡан.

# Оло Суҡы
## Этимологияһы

П. С. Паллас XVIII быуатта һырт исеменең ике вариантын теркәп алған (Большая и Малая Сука): Суҡа һәм Суҡатау. Атамаларҙың килеп сығышының өс версияһы бар:
* «Һуҡа» тигәндән килеп сыҡҡан тигән фараз. Ысынлап, алыҫтан һуҡа менән оҡшашлыҡ күҙәтелә. Әммә төркисәгә һүҙ урыҫ теленәналынған тип һанала, тимәк, атама сағыштырмаса яҡын арала килеп сыҡҡан була, ә был бик шикле.
* Башҡортса суҡы (йәки суҡаҡ) — «нимәнеңдер ослайып сығып торған урыны». Мәгәр тау ике һыртлы, шуға күрә ул да шикле һанала.
* Ысынбарлыҡҡа иң яҡыны, бәлки, башҡортса "Һыуыҡ " (суук) тигәндән килеп сыҡҡан, тигән фараздыр .
Билдәле урал топонимисы К. Матвеев , Төлөк ауылы урыҫтары һыртты «Сука» (йәғни кәнтәй) тип атай, тип билдәләй, йәнәһе унда менеп йөрөү бик уңайһыҙ.

# Оло Суҡы
## Иҫкәрмә

* ↑ GEOnet Names Server — 2018.
* ↑ Топокарты ГГЦ 2015 йыл 22 декабрь архивланған.
* 1 2 Хребет Большая Сука (билдәһеҙ). // yuzhnyj-ural.ru. Дата обращения: 2012-1-8. Архивировано 8 сентябрь 2012 года.
* ↑ Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 2-се том, 240-сы бит
* ↑ Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160с. (билдәһеҙ) Дата обращения: 26 август 2013. Архивировано 5 август 2013 года. 2013 йыл 5 август архивланған.
# Лек-Елец

Лёк-Елец — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Елец йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 64 км.

# Лек-Елец
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000066077
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006607
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Солтан (Силәбе өлкәһе)

Солтан (рус. Султаново) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы ауылы. Мөслим ауыл биләмәһе составына керә.

# Солтан (Силәбе өлкәһе)
## Тарих

Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡорт АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы Ҡоншаҡ районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы составында.

# Солтан (Силәбе өлкәһе)
## Халҡы

2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (93 %) йәшәй.
# Кесе Өҫкәлек

Кесе Өҫкәлек — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ускалык йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Кесе Өҫкәлек
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000612112200006320
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200632
* Бассейн коды — 12.01.00.006
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Физиократия

Физиокра́тия (франц. physiocrates, бор. грек. φύσις — тәбиғәт һәм κράτος — көс, власть, хакимлыҡ, «тәбиғәт хакимлығы») — XVIII быуаттағы Франция экономистары мәктәбе, уға 1750 йыл тирәһендә Франсуа Кенэ нигеҙ һала.
«Физиократия» төшөнсәһе тик XIX быуатта ғына барлыҡҡа килә; Кенэ менән уның уҡыусыларын «экономистар» тип , ә уларҙың тәғлимәтен — «политэкономия» тип йөрөткәндәр. «Физиократия» тигән атаманы тәүге булып Кенэның хеҙмәттәрен нәшер иткән Дюпон де Немур ҡуллана, сөнки был мәктәп берҙән-бер производство (етештереү) факторы тип ерҙе, тәбиғәтте иҫәпләй. Икенсе яҡлап ҡарағанда, улар йәмғиәттең хужалыҡ тормошонда «тәбиғи тәртип» (ordre naturel) яҡлы була. Был фекер XVIII быуат философияһындағы тәбиғи хоҡуҡ йәки тәбиғи закон төшөнсәләренә яҡын була.
Франсуа Кенэның икмәккә хаҡ мәсьәләһе һәм һалымға бағышланған хеҙмәтен Д. Дидроның «Энциклопедияһында» баҫтырып сығаралар.К. Маркс фекеренсә, Кенэ һәм башҡа физиократтарҙың иң ҙур ҡаҙанышы шунда- «… улар буржуазия ҡараштарынан сығып, капиталға анализ бирә. Был ҡаҙаныш уларҙы ысын мәғәнәһендә хәҙерге заман политэкономияһы аталары итә».

# Физиократия
## Төп фекерҙәре

Физиократтар тәбиғи тәртип ирекле ғәмәлдә булғанда кешеләр араһындағы иҡтисади мөнәсәбәттәр ниндәй булырға тейеш һәм был мөнәсәбәттәрҙең принциптары нисек буласаҡ тигән мәсьәлә өҫтөндә эшләй.
А. Смиттан бер аҙ алдараҡ физиократтар тик тәбиғи закондар ирекле ғәмәлдә булғанда ғына дөйөм бәхет урынлашасаҡ тигән фекерҙе әйтә. Шуға күрә улар тәбиғи закондың йәшәүенә ҡаршылыҡ тыуҙырған иҫке закондар һәм учреждениеларҙы бөтөрөүҙе, дәүләттең иҡтисади мөнәсәбәттәргә ҡыҫылмауын талап итә. Был теләк физиократтар менән классик экономистарҙы берләштерә. Ике осраҡ та — сауҙа менән эшкәртеү сәнәғәтен генә ҡурсып торған меркантилизмға (француз варианты) ҡаршы сығыш; Тик физиократтар, Смит теорияһынан айырмалы, был мәсьләне бер яҡлы ғына итеп ҡарай.
Физиократтар сауҙа менән ауыл хужалығындағы эшкәртеү сәнәғәтен ауыл хужалығына ҡапма-ҡаршы ҡуя, улар ауыл хужалығын саф табыш биреүсе берҙән-бер етештереүсе эшмәкәрлек тип ҡарай. Уларҙың теорияһы буйынса ер (тупраҡ, тәбиғәт көстәре) табыш бирә торған берҙән-бер производство факторы,ә А.Смит улар янына тағы ике факторҙы:хеҙмәт һәм капиталды ҡуя. Был политэкономияла иң мөһим роль уйнаған төшөнсәләр.
«Физиократия» ике төрлө мәғәнәлә ҡулланыла, тар мәғәнәлә— иҡтисади доктрина,һирәгерәк киңерәк мәғәнәлә —тотош бер ижтимағи теория (ижтимағи һәм сәйәси һөҙөмтәләр менән). Физиократтарға ҡараштарҙың тәүгеһе (тар мәғәнәлә) башҡа илдәрҙә таралған, ә икенсеһе —Францияла. Сәйәси ҡараштары арҡаһында физиократтар Франциялағы мәғрифәтле абсолютизм осороноң иң күренекле эшмәкәрҙәре менән бер рәткә ҡуйыла.
# Рамаҙан Ҡаҙыбәков

Рамаҙан Ҡаҙыбәков (1776—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.

# Рамаҙан Ҡаҙыбәков
## Биографияһы

Рамаҙан Ҡаҙыбәков Ырымбур губернаһы Яйыҡ-Ҫыбы-Мең улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Әлшәй районы) Әлшәй ауылында йәшәгән.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем12-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 12-се Башҡорт атлы полкы Куроедово ауылында 12-се һәм 7-се кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 16 октябрендә Түбәнге Новгородҡа бара. 1813 йылдың майында Түбәнге Новгород ополчениеһы менән бергә Варшава герцоглығына килә һәм Польша армияһы составына керә. 1813 йылдың 15 авгусынан Глогауҙы блокадалауҙа ҡатнаша һәм ҡәлғә бирелгәнсе уның составында һуғыша. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 12-се Башҡорт атлы полкы Парижға инә. 1814 йылдың декабрендә полк туған яғына юл тота.

# Рамаҙан Ҡаҙыбәков
## Бүләктәре

* «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры
* «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» көмөш миҙалы кавалеры
# Саванна сиркәүе

Саваннала Изге Георгий сиркәүе. (грузин: გიორგის წმინდა სავანის ეკლესია), көнбайыш Грузияла Имеретия төбәгенә яҡын Саванна ауылында 1046 йылда төҙөлгән бер нефлы базилика. Сиркәү бай биҙәлгән иконостасҡа һәм фасадтарының стеналарындағы декоратив деталдәргә эйә. Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡыһы исемлегенә индерелгән.

# Саванна сиркәүе
## Тарихы

Саванна сиркәүе Саванна ауылының үҙәгендәге убала, Риони йылғаһының ҡушылдығы Квирила йылғаһының һул ярында урынлашҡан. 1920 йылда сиркәүҙе грузин тарихсыһы Эквтим Такаишвили ентекле өйрәнә.

# Саванна сиркәүе
## Архитектураһы

Изге Георгийға арналған Саванна сиркәүе һарғылт таштарҙан һалынған бер нефлы базиликанан ғибәрәт. Сиркәү планында тура мөйөшлө, күтәрмәһе менән бергә 15,9 × 14,5 квадрат метр майҙанды биләй. Сиркәү интерьеры дүрт аркалы көмбәҙ менән уратып алынған
Диуарҙары ағартылған, һынлы сәнғәт эҙҙәре юҡ. Сиркәү биш тәҙрә менән яҡтыртыла, көнсығыш һәм көнбайыш яҡта берәр тәҙрә, ҡалған тәҙрәләре көньяҡта урынлашҡан. Ишектәре көнбайыш һәм көньяҡта урынлашҡан. Һуңыраҡ, 14 һәм 15 быуаттарҙа көньяҡ ҡапҡа алдында ярым түңәрәк колонналар менән күтәрмә төҙөлә; һуңғы ваҡытҡа айырым бүлмәләрҙең көнсығыш һәм көнбайыш яҡтағы күтәрмәләргә өҫтәлеүе ихтимал
Сиркәүҙең фасадтары бай биҙәлгән. Семәрле биҙәктәр кәрниздәргә, ишек һәм тәҙрә рамдарына һалынған. Көньяҡ фасады ҡабырға бүлмәләргә күтәрмәнең өҫтәп төҙөлөүе менән өлөшләтә үҙгәрә. 19 быуатта күтәрмәлә ҙур булмаған манара төҙөлә.

# Саванна сиркәүе
## Архитектураһы
### Яҙыуҙары

Диуарҙарында соҡоп яҙылған яҙыуҙар күп. Көньяҡ фасадта тәҙрәнән һул яҡтағы яҙыуҙа эристав Георгийҙың сиркәүҙе төҙөүе тураһында әйтелә. Тағы бер яҙыу көнбайыш яҡта урынлашҡан. Унда Баграт осоро ваҡытында (1027-1072) 1046 йылда, сиркәү Георгий тарафынан эшләнгән тип яҙылған
# Хәлүәтилек

Хәлүәтилек (төр. Halvetilik; рус. Халватия) — суфыйҙар берләшмәһе (тәриҡәт), XIV быуат аҙағында Төньяҡ-Көнбайыш Иранда барлыҡҡа килгән. 12 туғандаш тәриҡәттең береһе, улары 50-нән ашыу үҙ аллы тармаҡ һәм тәриҡәт барлыҡҡа килтерә. Рухи сылбыр (силсилә) Әл-Жүнәйдә Әл-Бағдади аша Али ибн Әбү Талипҡа барып сыға. Тәриҡәт ағзаһының кейем элементы — дүрт мөйөшлө башлыҡ, башлыса йәшел йәки ҡара төҫтә була.

# Хәлүәтилек
## Тарихы

Тәриҡәт башта төрки халыҡтар араһында ғына тарала. Ул Урта Азия төрки Әхмәт әл-Йәсәүи мистицизм мәктәбенең ҡайһы бер идеяларын ҡабул итә һәммәләмәтилек һәм ҡәләндарлыҡ тәриҡәттәре традицияларының көслө йоғонтоһон кисерә. Башта тәриҡәт тәғлимәте имами шиғыйлыҡ менән тығыҙ бәйле була, ваҡыт үтеү менән сөннигә үҙгәрә. Шиғыйлыҡ, күрәһең, йәшерен тәғлимәт формаһында һаҡланғандыр.

# Хәлүәтилек
## Структураһы

Тәүге алты мөршид заманында ғына тәриҡәт берҙәм ойоштороу структураһына һәм үҙәкләштерелгән етәкселек системаһына эйә була. Тәриҡәттең төп хәнәкәһе (Хәнәкәһ Бағ-и шәмәл) Тәбриздә урынлашҡан була.
Хәлүәтиҙәрҙең һәм уның тармаҡтарының ойоштороу структураһы, дөйөм алғанда, башҡа суфый берләшмәләренең структураһын хәтерләтә, шул уҡ ваҡытта уларҙың эшмәкәрлек төбәгенә бәйле үҙенсәлектәре бар.

# Хәлүәтилек
## Тәғлимәте

Тәриҡәт Ибн әл-Ғәрәбиҙең үәхдәт әл-вүжүд тәғлимәтте йоғонтоһон кисерә . Был тәғлимәткә мөнәсәбәт дәүергә һәм төбәккә бәйле, хатта бер үк тармаҡта ла үҙгәрештәр кисерә.

# Хәлүәтилек
## Силсиләһе

Мөхәммәт пәйғәмбәрҙән алып тариҡәткә нигеҙ һалыусыға тиклем силсиләһе.
* Мөхәммәт Пәйғәмбәр
* Али ибн Әбү Талип
* Хәсән Әл-Басри
* Хәбиб әл-Аджами
* Дауыт әт-Тай
* Маруф әл-Кархи
* Сәри әс-Сакати
* Әл-Джунайд Әл-Бағдад
* Мимшад Динавари
* Мөхәммәт Әл-Бакри
* Ҡади Ваджихуддин Ғүмәр Әл-Бари
* Әбүдж-Нәжиб әс-Сухраварди
* Ҡотбуддин әл-Абхари
* Рөкнуддин Нәжәши
* Шихабуддин Тибр
* Хаджи Джамалуддин Ширази
* Ибраһим Заһид әл-Жилани
* Ахи Мөхәммәт Әл-Халвати
* Ғүмәр Әл-Халвати
# Хлопин Иван Никитич

Хлопин Иван Никитич (1929—2013) — совет металлургия производствоһы новаторы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).

# Хлопин Иван Никитич
## Биографияһы

Хлопин Иван Никитич 1929 йылдың 3 декабрендә Башҡорт АССР-ы Мәсәғүт кантонының Түбәнге Ләмәҙ ауылында (хәҙерге Башҡортостандың Иглин районы) тыуған. Таутөмән тулы булмаған урта мәктәбенең 7 класын тамамлаған. Совет Армияһында хеҙмәт иткәндән һуң, Силәбе өлкәһенең Үрге Өфәләй ҡалаһында нефть разведкаһында эшләй.
1954 йылда Н. И. Хлопин Өфәләй никель заводына эшкә килә, унда тәүҙә шахта мейестәрен тултырыусы булып эшләй, ә 1961 йылда өлкән тултырыусы — иретеү цехының шахта мейестәрендә бригадир булып китә. Алдынғы металлург булып киткәс, ул артта ҡалған бригадаға күсә һәм ҡыҫҡа ваҡыт эсендә уны предприятиеның иң яҡшыларының береһенә әйләндерә. И. Н. Хлопин шахта мейестәрендә тышҡы ултырма горнды үҙләштерә, уның ярҙамында конвертер бүлеге өсөн, кәрәкле күләмде арттырмайса металл бирергә мөмкин була. Шул сәбәпле әйләнештәге материалдар тотоноуҙы ҡыҫҡартырға, алынған металл күләмен арттырырға һәм коксты экономиялауҙы арттырырға мөмкинлек тыуа.
VIII биш йыллыҡ (1966—1970) барышында Н. И. Хлопин бригадаһы 14 тапҡыр социалистик ярыш еңеүсе була һәм пландан тыш 150 тонна никель етештерә. Н. И. Хлопин үҙе йылына шартлы рәүештә 8 мең һумлыҡ иҡтисади файҙа килтергән өс рационализаторлыҡ тәҡдиме авторы.
СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 30 мартындағы указы менән, төҫлө металлургия үҫешендә өлгәшкән ҙур уңыштары өсөн, Иван Никитич Хлопинға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырыла һәм Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
1980 йылдан хаҡлы ялда, Үрге Өфәләй ҡалаһында йәшәй. Хлопин Иван Никитич 2013 йылдың 28 февралендә 84-се йәшендә вафат була.
# Куртяга

Куртяга — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Горький һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 2372 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Куртяга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы), Унжа йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300412110000016903
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001690
* Бассейн коды — 08.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Адам Мицкевич һәйкәле (Минск)

Адам Мицкевич һәйкәле — сығышы менән Белоруссияныҡы, шағир һәм милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре, Адам Мицкевич һәйкәле. Минскта Ҡала Валында, Немига һәм Романовская Слобода урамдары киҫелешенән алыҫ түгел, шағир хөрмәтенә аталған Адам Мицкевич скверында ҡуйылған. 2003 йылдың 6 октябрендә асыла. Һәйкәлде проектлау һәм төҙөү Беларусь Республикаһы мәҙәниәт министрлығы аҡсаһы иҫәбенә башҡарыла. Өс метрлыҡ бронза скульптураның авторы — дәүләт премияһы лауреаты А. Заспицкий, скульптор — А. Финский, архитектор —Г. Федоров.

# Адам Мицкевич һәйкәле (Минск)
## Тарихы

Минск ҡалаһында Адам Мицкевичҡа һәйкәл ҡуйыу Беларусь Республикаһындағы поляк диаспораһы инициативаһы булып тора. Башта һәйкәл сифатында XIX быуатта уҡ эшләнгән шағирҙың бюсы тәҡдим ителә. Әммә был эш стенаға ҡуя торған скульптура итеп эшләнгән була, һәм уны урамда ҡуйыу мөмкин булмай.
Беларусь Республикаһы мәҙәниәт министрлығы иң яҡшы проектҡа конкурс иғлан итә, унда һигеҙ автор коллективы ҡатнаша, уларҙың һәр береһе үҙенең эскизын тәҡдим итә. Һөҙөмтәлә скульпторҙар Андрей Заспицкий һәм Александр Финскомое эше ҡабул ителә, улар бюст түгел, ә Мицкевич фигураһын эшләргә тәҡдим итәләр. Улар Мицкевичты романтик, оҙон сәйәхәттән һуң тыуған яғына ҡайтып килеүсе кеше образында һүрәтләргә теләйҙәр.
Андрей Заспицкий өсөн Минск ҡалаһындағы Мицкевич һәйкәле шағир образы өҫтөндә беренсе эше түгел: Гродно ҡалаһында Мицкевичтың ҙур бюсы тора, ә Минск һәм Новогру́док музейҙарында шулай уҡ Заспицкийҙың эштәре бар.

# Адам Мицкевич һәйкәле (Минск)
## Һәйкәлде асыу

2003 йылдың 6 октябрендә һәйкәл асыу тантанаһы үтә. Тантанаға саҡырылған юғары вазифалы ҡунаҡтар араһында Республика Советы рәйесе Геннадий Новицкий, Польша Республикаһы Сенаты маршалы Лонгин Пастусяк, шулай уҡ ике ил илселәре сығыш яһай.
Польша Республикаһы Сенаты маршалы Лонгин Пастусяк сығышында «Адам Мицкевич бөйөк европалы булды, уның һәйкәле белорус һәм поляк халҡына уларҙың берҙәмлеген һәм туғанлығын, уларҙың бөйөк үткәнен иҫкә төшөрөп торорға тейеш» тип белдерҙе. Поляк делегацияһы вәкилдәре үҙ сығыштарында, Мицкевичҡа һәйкәл урынлаштып, «Белоруссия Европаға яҡынайҙы» тип һыҙыҡ өҫтөнә ала. Ә Белоруссияның Милли йыйылышы Республика советы спикеры Геннадий Новицкий, Мицкевич әҫәрҙәре « әлеге ваҡытта ла үҙҙәренең әһәмиәтен юғалтмаған»тип билдәләй.
# Оло Утрас

Оло Утрас — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ветлуга йылғаһының уң ярына тамағынан 483 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Оло Утрас
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400112110000041844
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004184
* Бассейн коды — 08.01.04.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Азас (Пызас ҡушылдығы)

Азас (Оло Азас) — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пызас йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Азас (Пызас ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь инешенән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300212115200008563
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200856
* Бассейн коды — 13.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Севь-Ю

Севь-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Локчим йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Севь-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000018242
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001824
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Голодаевка

Голодаевка — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Касьма йылғаһының уң ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Голодаевка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200612115200005790
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200579
* Бассейн коды — 13.01.02.006
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Чебура

Чебура — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Касьма йылғаһының һул ярына тамағынан 62 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.

# Чебура
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200612115200005776
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200577
* Бассейн коды — 13.01.02.006
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Симеон Персидский сиркәүе

1869
Симеон Персидский сиркәүе — Новочеркасск ҡалаһындағы Атаман һарайы янында төҙөлгән православие йорт сиркәүе. Шулай уҡ сиркәү Изге ыҙа сигеүсе Персия епискобы руханийы Симеон йәки Атаман һарайындағы Персия Симеоны йорт сиркәүе.

# Симеон Персидский сиркәүе
## История

Атаман һарайы 1863 йылда төҙөлгән һәм эшләй башлаған. 1867 йылдың 29 июлендә һарайҙың һул яҡ өлөшөндә йорт сиркәүе һалына башлаған. Сиркәү төҙөлөп бөткәс, уны Дон һәм Новочеркасск архиепискобы Платон Персия Симеон исеме менән 1866 йылда Падишаһ Император Александр II революционер-террорсы Д. В. Каракозов яһаған террорҙа иҫән ҡалыу иҫтәлегенә бағышлап изгеләндергән.
Ике ҡатлы сиркәү йорто һарай менән бер стилдә төҙөлгән. Һарай фасады һыҙығынан ул бер ни тиклем эстәрәк торған. Архитектор Вальпреде, сиркәүҙе ошолай урынлаштырып, Атаман һарайына майҙандан ҡарағанда, һарай симметрияһын юғалтмай һаҡлап ҡалған. Сиркәүҙең түбәнге ҡатында хужалыҡ блмәләре булған. Сиркәү үҙе икенсе ҡатта торған, уның паркет иҙәнле 120 квадрат метрлы залының бейеклеге яҡынса 7 метр; төньяҡ һәм көньяҡ фасадтарында өсәр ҙур тәҙрә урынлашҡан булған. Өҫтөндәге антресоль ҡатында хор өсөн балкон торған. Сиркәүҙең көмбәҙе булмаған, уның урынында тәпәшәк кенә һуған формаһында яҡтылыҡ барабаны торған ҡыйыҡ төҙөлгән, ә төньяҡ фасадында барокко стилендәге аттик һылап семәрләнеп эшләнгән биҙәктәр менән эшләнгән һәм шулай уҡ һуған формаһындағы башына тәре ҡуйылған.
Был сиркәүҙә Атаман һарайында йәшәүсе Ғәскәр наказлы атамандары һәм уларҙың ғаилә ағзалары ғибәҙәт ҡылған. Шунда уҡ һуғыштарҙа һәләк булған барлыҡ Дон атамандарына йыназа уҡылған. XX быуат башында бөгөнгө Һарай урамында Е, Д. Петрованың гимназияһы урынлашҡан булған һәм гимназия уҡыусыларына һарайҙағы йорт сиркәүенә ғибәҙәт ҡылырға йөрөү рөхсәт ителгән.
Һарай бинаһы һаҡланып ҡалған, ҡала администрацияһы тарафынан файҙаланылған, элекке йорт сиркәүендә финанс бүлеге мөдиренең кабинеты урынлашҡан. Хәҙерге ваҡытта йорт сиркәүен ҡайтанан аяҡҡа баҫтырыу эштәре алып барыла.
Адресы: 346400, Ростов өлкәһе, Новочеркасск ҡалаһы, Һарай урамы, 5а һанлы йорт.