yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Кейптаун университеты

Кейптаун университеты (ингл. University of Cape Town — UCT, африк. Universiteit van Kaapstad) — Көньяҡ Африка Республикаһының иң алдынғы уҡыу йорттарының береһе. Кейптаун ҡалаһында урынлашҡан.

# Кейптаун университеты
## Тарихы

1829 йылдың 1 октябрендә Көньяҡ Африка колледжы булараҡ нигеҙләнгән. Хәҙерге күренештә университет 1874 йылда ойошторолған. XX быуат уртаһында университет апартеид системаһына либераль оппозиция үҙәктәренең береһе була. 1999 йылдан Нельсон Манделаның ҡатыны Граса Машел университеттың формаль башлығы — канцлеры булып тора.

# Кейптаун университеты
## Структураһы

Хәҙерге ваҡытта университетта алты факультет бар:
* Гуманитар факультет;
* Тәбиғи фәндәр факультеты;
* Инженерия факультеты;
* Коммерция факультеты;
* Һаулыҡ тураһындағы фәндәр факультеты;
* Юридик факультет.
# Аҫҡын мәмерйәһе

Аҫҡын боҙ мәмерйәһе — Көньяҡ Уралдағы иң ҙур боҙ майҙаны һәм боҙ сталагмиттары менән айырылып торған мәмерйә. Был мәмерйә Архангел районының Аҫҡын ауылынан 3 км алыҫлыҡта Бәләкәй Аҫҡын йылғаһының үрендә, йылға тамағынан 70 м бейеклектә Олотауҙың көнсығыш битләүендә урынлашҡан.

# Аҫҡын мәмерйәһе
## Тасуирламаһы

Мәмерйәгә инеү урыны бейек эзбиз ҡаяның 5 м тәрәнлегендә 15 м киңлегендәге соҡоронда урынлашҡан. Аҫҡа табан 20 м оҙонлоғондағы боҙло шырғалаҡ ауышлыҡ алып төшә.
Мәмерйәнең оҙонлоғо 104 м, киңлеге 40-60 м һәм 12-26 м бейеклегендә көмбәҙ түбәле залы бар. Иҙәне боронғо боҙ ҡатламы менән ҡапланған. Иҙәнендә йыл һайын 7-10 эре һәм хасапһыҙ ваҡ боҙ сталагмиттары үҫеп сыға. Мәмерйәлә ҡайтауаз яңғырап тора.
Был мәмерйәне беренсе булып 1902 йылда геолог Л. Конюшевский тасуирлап яҙған. 1924—1926 йылдарҙа Г. В. Вахрушев һәм В. Петров ентекләберәк тикшерә.

# Аҫҡын мәмерйәһе
## Социаль йүнәлеше

Ростуризмдың эске туризмды һәм ситтән килеүселәр туризмын үҫтереүгә ярҙам итеүгә йүнәлтелгән гранттар конкурсында Аҫҡын мәмерйәһен инвалид һәм хәрәкәт итеү мөмкинлеге сикләнгән категория граждандарға инеү өсөн яраҡлаштырыу проекты еңеү яуланы. Аҫҡын мәмерйәһе — республикала беренсе билдәле социаль төркөмгә яраҡлаштырылған беренсе тәбиғи объект буласаҡ.

# Аҫҡын мәмерйәһе
## Мәмерйә тураһында

* Шакиров А. Төбәктә Аҫҡын боҙ мәмерйәһе Рус география йәмғиәтенә ҡуртымға тапшырыла. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2016, 29 февраль.
* Колоколова Е. В Башкирии «плачет» Аскинская ледяная пещера. Общественная электронная газета. 2016, 15 февраль.
# Яблоновая

Яблоновая — Рәсәйҙәге йылға. Ростов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ольховая йылғаһының һул ярына тамағынан 90 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 55 км.

# Яблоновая
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Калитва йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Северский Донец (бассейндың рәсәй өлөшө), йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010400612107000014323
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107001432
* Бассейн коды — 05.01.04.006
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Түбәнге Уҫылы

Түбәнге Уҫылы (рус. Нижние Услы) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 459 кеше. Почта индексы — 453163, ОКАТО коды — 80249892005.

# Түбәнге Уҫылы
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Стәрлетамаҡ): 30 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Үрге Уҫылы): 2 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Стәрлетамаҡ): 30 км

# Түбәнге Уҫылы
## Билдәле шәхестәре

* Асҡарова Гөлсөм Зәйнулла ҡыҙы (20.01.1942), хеҙмәт ветераны, 1966—1998 йылдарҙа Салауат исемендәге колхозы һауынсыһы. СССР-ҙың Х саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1979—1984). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1986), II (1981) һәм III (1975) дәрәжә Хеҙмәт Даны ордендары кавалеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1997), Стәрлетамаҡ районының почётлы гражданины (1997).
* Имай Насыри (30.09.1898—29.03.1942), дәүләт һәм матбуғат хеҙмәткәре, журналист һәм яҙыусы. Граждандар һуғышында ҡатнашыусы. 1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Сәйәси золом ҡорбаны.
* Насыров Юнер Ярулла улы (26.08.1935—13.10.2002), рәссам. 1980 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1996).
# Фуссыиләт сүрәһе

Фуссыиләт сүрәһе (ғәр. سورة فصلت‎, Асыҡ аңлатылдылар ) — Ҡөрьән Кәримдең 41 сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 54 аяттан тора.
# Солонин Василий Степанович

Солонин Василий Степанович (25 декабрь 1914 йыл — 4 декабрь 1980 йыл) — Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Йылайыр совхозы баш инженеры. Социалистик Хеҙмәт Геройы.

# Солонин Василий Степанович
## Биографияһы

Василий Степанович Солонин 25 декабрендә тыуған 1914 йылдың 25 декабрендә хәҙерге Ырымбур өлкәһенең Яңы Покровка районы Яңы Михайловка ауылында тыуған.
Белеме — урта махсус, 1956 йылда Троицк ауыл хужалығы техникумын тамамлай.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1931 йылда Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Йылайыр совхозында тракторсы өйрәнсеге булып башлай. 1932 йылдан алып ошо хужалыҡта тракторсы-комбайнсы, комбайнсы булып хеҙмәт итә. Механизатор һөнәрен үҙләштереп, республикала тәүгеләрҙән булып техниканы юғары етештереүсәнлекле ҡулланыу өсөн социалистик ярышы инициаторы булып сығыш яһай.
1944 йылда игенселек совхозында тракторсы-комбайнсы булып эшләп, В. С. Солонин ашлыҡ һуғып алыу буйынса иң юғары күрһәткестәргә ирешә — дәүләткә 17 мең центнер ашлыҡ тапшыра, шул уҡ ваҡытта 1680 килограмм яғыулыҡ-майлау материалдарын һаҡлап ҡала. Ҡоролоҡло 1946 йылда 1668 гектар майҙандан 13 337 гектар центнер иген һуғып ала, 2700 килограмм яғыулыҡ-майлау материалдарын һаҡлап алып ҡала, 1947 йылда бер-беренә тоташтырылған ике «Сталинец» комбайндарында 1400 гектар майҙандан 15 мең центнерҙан ашыу икмәк һуғып ала. В. С. Солониндың звеноһы артабанғы йылдарҙа ла беркетелгән майҙандарҙың айырым участкаларында иген уңышын 28-30 центнер процентҡа тиклем еткерә.
26 гектарлыҡ майҙандағы һәр гектарҙан 33, 8 центнер бойҙай алғаны өсөн СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының 1948 йылдың апрелендә указы менән В. С. Солонинға Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
1949 йылда Силәбе ауыл хужалығын механизациялау институты янындағы курстарҙа белем ала, уҡыуҙы тамамлағандан һуң Йылайыр совхозында механик, оҫтаханалар мөдире булып эшләй. 1956 йылда Өфө районының Шемяк совхозына баш инженер итеп ебәрелә. 1957—1972 йылдарҙа Баймаҡ районының Йылайыр совхозында баш инженер булып эшләй.
Икенсе саҡырылыш РСФСР-ҙың Юғары Советы депутаты була(1947—1951).
Солонин Василий Степанович 1980 йылдың 4 декабрендә вафат була.

# Солонин Василий Степанович
## Наградалары

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948)
* Ленин ордены (1944, 1948), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнгән (1967), миҙалдар менән бүләкләнгән
# Яңы Ҡатай ауыл Советы (Баҡалы районы)

Яңы Ҡатай ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Баҡалы районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.
# Торма Йожеф

Торма Йожеф (мадьярса Torma József) — (5 ноябрь 1943 йыл, Кечкемет, Венгрия — 23 апрель 2000 йыл, Будапешт), венгр төркиәтсеһе. Филология фәндәре докторы (1998). Бер нисә тел, шул иҫәптән башҡорт телен белгән.

# Торма Йожеф
## Биографияһы

1967 йылда Венгрияла Сегед университетын тамамлаған.
1969 йылдан алып (өҙөклөктәр менәнн) Аҙыҡ‑түлек сәнәғәте институтында уҡыта.
1986 йылдан — Сегед ҡалаһында Медицина университетында һәм Сит телдәр институтында мөдир булып эшләй.
1991 йылдан башлап Төркиәлә — Истанбул ҡалаһында Венгрияның генераль консулы, 1992 йылдан — Анкарала советник вазифаларын башҡара.
1994 йылдан Урта Азия республикаларында һәм Ҡаҙағстанда Венгрияның ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсеһе булып тора.
Торма Волга буйында, Финляндияла, Балҡанда, Кавказда һәм Молдовала эш сәфәрҙәрендә төрки халыҡтары тормошон, телен, ғөрөф-ғәҙәттәрен өйрәнә.
1978 йылда Башҡортостанға килә: БДУ‑ла башҡорт лингвистикаһы, диалектологияһы һәм Ислам хоҡуғы тарихы буйынса лекция курстарын тыңлай, Тарих, тел һәм әҙәбиәт институында топонимик, диалектологик материалдар менән эшләй.
1981 йылда башҡорт диалектологияһы буйынса магистрлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1984 йылдан алып этнография, диалектология һәм фольклор материалдарын йыйыу өсөн Башҡортостанға, Ырымбур өлкәһенә ғилми тикшеренеүҙәр маҡсаты менән килә, йыйылған материалдар нигеҙендә башҡорт һүҙҙәренең этимологияһы, антропонимика, демонология, йола ризыҡтары һәм башҡалар буйынса хеҙмәттәр яҙа.
1990 йылда Өфөлә төркиәтсе-ғалим Әхмәт-Зәки Вәлидиҙең 100 йыллыҡ юбилейында уның ғилми мираҫы тураһында сығыш яһай.

# Торма Йожеф
## Ғилми хеҙмәттәре

200‑гә яҡын фәнни хеҙмәт яҙған.
* Башҡорт халыҡ медицинаһы буйынса «Утҡа әйтәм» авторы (1997; Ф.Ғ.Хисамитдинова менән авторҙаш).
* "Башҡорт әҙәбиәтенең ҡыҫҡаса хрестоматияһы"н төҙөүсе (1979; икеһе лә — венгр телендә).
* Тарихи ҡарашҡа нигеҙләнгән башҡорт теленең диалекттары классификацияһы.
* Статьи по тюркской этнографии и башкироведению. Уфа, 2005.

# Торма Йожеф
## Тәржемәләре

* М.Кәримдең «Оҙон-оҙаҡ бала саҡ» повесын венгр теленә тәржемә итә (1979)

# Торма Йожеф
## Хәтер

Тарих, тел һәм әҙәбиәт институы бинаһы диуарында уның иҫтәлегенә мемориаль таҡтаташ ҡуйылған (2002).Унда «В этом здании в 1977—1992 годах вел научные исследования известный тюрколог, специалист по башкирскому языкознанию и культуре, венгерский ученый доктор Иожеф Торма (1943—2000 гг.)» тип яҙылған..Таҡтаташты асыу тантанаһына ғалимдың улы Тамаш Торма ла килә
2000 йылда «Ғилем» нәшриәтендә венгр ғалимына бағышланған «Венгерский тюрколог Йожеф Торма» тигән библиографик китап донъя күрә

# Торма Йожеф
## Шулай уҡ ҡара

* Венгрҙар
# Биелина

Биелина (босн. Bijeljina / Бијељина, сер. Бијељина / Bijeljina, хорва. Bijeljina) — Босния һәм Герцеговина составындағы Серб Республикаһы ҡалаһы, юлдар сатында, Дрин һәм Сава йылғаларынаяҡын урынлашҡан. Биелина — төбәктең үҙәге, географик төбәктең төп ҡалаһы — Семберия.
Паннон-Иллирия ихтилалы үҙәктәренең береһе. Дворови ятҡылығы эргәлә генә урынлашыу сәбәпле, серб һәм славяндарҙың иртә тарихында Биелина мөһим әһәмиәткә эйә.

# Биелина
## Тарихы

Бында табылған иң боронғо кеше йәшәгән урындар неолит — беҙҙең эраға тиклем 5-4 мең йыл, шулай уҡ энеолит бронза быуатына һәм һуңыраҡ осорға ҡарай.

# Биелина
## Халҡы

1991 йылда үткәрелгән һуңғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Биелинаның 60 тораҡ пунктында көн иткән общинаһында 96 988 кеше йәшәй.
1991 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡтың милли составы:
* Сербтар — 389 57 (59,17 %)
* Мосолмандар — 30 229 (31,16 %)
* Хорваттар — 492 (0,5 %)
* Югославиялылар — 426 4 (4,56 %)
* ҡалғандар — 4 452 (4,61 %)
1971 йылда Милли состав түбәндәгесә була: Барлығы: 86 826 кеше
* Сербтар — 60 595 (69,78 %)
* Мосолмандар — 343 23 (26,88 %)
* Хорваттар — 806 (0,92 %)
* Югославиялылар — 747 (0,86 процент)
* ҡалғандар — 1 336 (1,56 процент)
Боснияла һуғыш барған мәлдә мосолмандарҙың күбеһе Биелинаны ташлап китә, шул уҡ ваҡытта күп кенә сербтар Боснияның башҡа ҡалаларынан Биелинаға килеп һыйына. Биелина Сараево, Тузла һәм Зеница ҡалаларынан, шулай уҡ Боснияның башҡа районындарынан килгән ҡасаҡ-сербтарға ярайһы уҡ ҙур ғына ярҙам күрһәтә. 1992—1995 йылдарҙа Босниялағы һуғыш осоронда Биелинаны бер ни тиклем ваҡытка мосолмандар баҫып ала.
2013 йылғы халыҡ һаны иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ҡалала 45 291 кеше, общинала — 114 663 кеше йәшәй.

# Биелина
## Билдәле шәхестәр

* Саво Милошевич — футболсы, Югославия, Сербия һәм Черногория йыйылма командаһы уйынсыһы.
* Лилиана Рикич, филантроп
* Родолюб Вулович — йырсы.

# Биелина
## Туғанлашҡан ҡалалар

* Крушевац
* Русе
# Себер дәүләт технология университеты

Себер дәүләт технология университеты — Красноярск ҡалаһының 1930—2016 йылдарҙа эшләгән иң өлкән юғары уҡыу йорто. Академик М. Ф. Решетнёв исемендәге Себер дәүләт аэрокосмос университетына ҡушылды һәм уның менән бергә терәк университеты — Академик М. Ф. Решетнёв исемендәге Себер дәүләт фән һәм технологиялар университетын ойошторолдо.

# Себер дәүләт технология университеты
## Тарихы

1930 йылда Себер урман институты (Омск ҡалаһындағы Себер ауыл хужалығы һәм урмансылыҡ институтының урман факультеты базаһында) булараҡ нигеҙ һалынған.
1933 йылда Себер урман техник институты тип, 1958 — Себер технология институты (СТИ) тип үҙгәртелә.
1982 йылда Лесосибирск ҡалаһында институттың беренсе филиалы барлыҡҡа килә.
1990-сы йылдарҙа институт составына Юғары информатика колледжы индерелә, һәм 1994 йылда берләштерелгән уҡыу йортоноң исеме Красноярск дәүләт технология академияһы тип үҙгәртелә.
1997 йылда аттестация һөҙөмтәләре буйынса юғары уҡыу йорто университет статусын ала һәм Себер дәүләт технология университеты тип атала башлай.
Белгестәрҙе әҙерләү бакалаврҙар һәм магистрҙар әҙерләүҙең алты йүнәлеше һәм утыҙ ике һөнәр буйынса туғыҙ көндөҙгө һәм ике ситтән тороп уҡыу факультеттарында алып барыла.
2016 йылда Красноярск ҡалаһында терәк университетында булдырыу маҡсатында, Себер дәүләт технология университеты академик М. Ф. Решетнёв исемендәге Себер дәүләт аэрокосмос университетына ҡушыу юлы менән, үҙгәртеп ойошторола. 2017 йылдың 12 майында уның менән бергә Академик М. Ф. Решетнёв исемендәге Себер дәүләт фән һәм технологиялар университетын барлыҡҡа килтерә.

# Себер дәүләт технология университеты
## Факультеттары

* Урман-инженер
* Автоматлаштырыу һәм мәғлүмәт технологиялары (алда ФАР тип аталды)
* Урман хужалығы
* Ағас механик технологиялары
* Тәбиғи берләшмәләрҙе эшкәртеү
* Химия технологияһы (элекке полимер композицияһы һәм яғыулыҡ, инженер-химик-технология факультеттары)
* Гуманитар
* Иҡтисад
* Механика
* Юғары уҡыу йортона тиклемге әҙерләү
# Әбеш ауыл Советы (Хәйбулла районы)

Әбеш ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Оло Әбеш ауылы.
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

# Әбеш ауыл Советы (Хәйбулла районы)
## Халҡы
### Ауыл биләмәһе составы

* Оло Әбеш ауылы,
* Оло Арыҫланғол ауылы,
* Бәләкәй Әбеш ауылы,
* Бәләкәй Арыҫланғол ауылы,
* Һаҡмар Наҙарғол ауылы,
* Үрнәк ауылы
# Мусирма

Мусирма — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Аря йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Мусирма
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400712112100003092
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100309
* Бассейн коды — 08.01.04.007
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Төньяҡ-Кавказ тимер юлы идаралығы бинаһы

1913
Төньяҡ-Кавказский тимер юлы идаралығы бинаһы Дондағы Ростовта, Театр майҙанында урынлашҡан. 1911—1913 йылдарҙа модерн стилендә төҙөлә. Төньяҡ-Кавказ тимер юлы идаралығы бинаһы төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.

# Төньяҡ-Кавказ тимер юлы идаралығы бинаһы
## Тарихы

Дондағы Ростовта урынлашҡан Владикавказ (хәҙер Төньяҡ-Кавказ) тимер юлы идаралығының оҙаҡ ваҡыт үҙ бинаһы булмай һәм ул ҡуртымға алынған биналарҙы биләй. XX быуат башында идара бинаһын төҙөү тураһында ҡарар ҡабул ителә. 1910 йылда конкурс үткәрелә һәм унда архитектор Н. Вальтер проекты еңеү яулай. Һыҙмалар эшләү һәм эште тормошҡа ашырыу менән гражданлыҡ инженеры А. П. Бутков шөғөлләнә. Бина төҙөү өсөн Ростов менән Нахичевань (һуңыраҡ Пролетар районы составына инә) сигендә ер участкаһы алына. Төҙөлөшө 1911 йылдың йәйендә башлана һәм 1913 йылдың көҙөндә тамамлана. 1913 йылдың 29 октябрендә (9 ноябрь) бина тантаналы рәүештә асыла.
Төҙөлөш эштәре тамамланғандан һуң ҡайһы бер проблемалар асыҡлана. «Көньяҡ иртәһе» гәзите 1913 йылдың көҙөндә «артыҡ дымлылыҡ» арҡаһында, «телефон бәйләнеше йыш ҡына эшләмәй» тип яҙа. Идара хеҙмәткәрҙәре шулай уҡ насар вентиляцияға зарлана. Бынан тыш, мәҡәләлә «йорто өс йыл элек эшләнгән проект буйынса төҙөлә һәм ошо ваҡыт арауығында хеҙмәткәрҙәр һаны артыуға бәйле, урындар етмәй. Бөтә бүлмәләр тулған, әлеге ваҡытта проект нормаһы ысыебарлыҡҡа тура килмәй» тиелә.
1920 йылдарҙа бинала Төньяҡ-Кавказ тимер юлының Юлдар бәйләнеше округы урынлаша. 1930 йылдар уртаһында бында Ворошилов тимер юлы идаралығы, һуңынан — Төньяҡ-Кавказский тимер юлы идаралығы, урынлаша. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында бинаның түбәһе, атлама, аттикитар, тәҙрәләр һәм ишектәр зыян күрә. 1948—1949 йылдарҙа бинаға ремонт яһалған. 2000 йылдар башында фасадтары реставрациялана.

# Төньяҡ-Кавказ тимер юлы идаралығы бинаһы
## Архитектураһы

Төньяҡ-Кавказ тимер юлы идаралығы буласаҡ Театр майҙанында беренсе ҡоролма була. Ул тирә-яҡтағы бәләкәй ҡатлы йорттар араһынан күренеп тора. Бина модерн стиленең рационалистик йүнәлештәре традицияларында төҙөлгән, шул уҡ ваҡытта уның архитектураһында электика мотивтары ла күҙәтелә.
Дүрт ҡатлы бина кварталды биләй һәм планға ярашлы, өс эске ихатаға эйә. Фасадтың төҫтәр гаммаһы ҡыҙыл һәм охра. Кирбес өҫтө штукатурланған. Йорттоң фасады Владикавказ тимер юлдары эмблемаһының рельефы менән биҙәлгән. Беренсе ҡаттың ташы юнылған. Икенсе ҡатта, ҙур тәҙрәләре төп фасад яғына сығып торған бүлмәлә, юлдар идарасыһы урынлашҡан.
# Әүлиә

Әүлиә (ғәр. أولياء‎), берл. үәли (ғәр. والي‎ — «изге» — исламда, үҙенең бөтә көндәрен даими намаҙ ҡылып һәм Аллаһыны иҫкә алып уҙғарған кешеләр. Улар, рухи донъяһын камиллаштырып, тәҡүә тормош алып бара һәм гонаһтарҙан ҡаса.

# Әүлиә
## Ҡөрьәндә

Ундай кешеләр тураһында Ҡөрьәндә түбәндәге аяттарҙа иҫкә алына:
* Эйе, Аллаһтың дуҫтарына хәүеф тә юҡ, улар көйөнмәҫтәр ҙә.Иман килтергән һәм тәҡүәле булған кешеләр,—уларға был донъяла һәм ахирәттә — һөйөнөслө хәбәр. Алланың һүҙҙәренә алмаштырыу юҡ, был — оло уңыш!
* Йунус 10:62—64

# Әүлиә
## Билдәләмә

Ҡөрьәндә үәли тигән һүҙ, күрәһең, Аллаһҡа һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәргә ҡарата «ҡурсыусы», кешеләргә ҡарата «Аллаһ ҡурсалауында булған» тигәнде аңлаталыр. Суфый шәйехе Ҙүн-Нүн әл-Мисриҙа (IX быуат) үәли термины асыҡ теософик төҫ ала. Хәҙистәрҙә, тәүге шәрехләүҙәрҙә, мөхәддистәрҙә һәм заһиттарҙа ул Аллаһтың «яҡыны», «дуҫы» һәм хатта «һөйгәне» (үәли Аллаһ) тип аңланыла.

# Әүлиә
## Әүлиәләр культы

Исламда әүлиә ғәҙәттән тыш һәләттәргә (кәрәмәт) эйә була, улар — Аллаһтың рәхмәтенә (бәрәкәткә) ирешеүселәр . Улар йыш ҡына төрлө хөрәфәттәр объектына әүерелә, ҡәберҙәренә зыярат ҡылалар; кешеләргә төрлө ауырыуҙарҙан һауығырға ярҙам итә алыуына ышаналар. Улар йыш ҡына «рәсми» ҡаҙыйҙарға һәм фаҡиһтарға ҡарағанда ҙурыраҡ абруй ҡаҙаныусан. Шуның менән бергә әүлиә йыш ҡына милли-азатлыҡ хәрәкәттәре башында тора, колонизаторҙарға ҡаршы әүҙем көрәшә (Алжирҙа Әбд әл-Ҡадир, Ливияла — санусия (суфыйҙар тәриҡәте) һ.б.)
«Әүлиәләр» культы һәм уларҙың кәшәнәләре Афғанстанда, Иранда, Йеменда, Пакистанда, Төньяҡ Африкала, Төркиәлә һәм башҡа ислам илдәрендә киң таралған.
# Шәйәхмәтов Рәшит Заһит улы

Шәйәхмәтов Рәшит Заһит улы (6 май 1947 йыл) — спортсы, педагог, Башҡорт дәүләт аграр университетының өлкән уҡытыусыһы, СССР-ҙың спорт мастеры, Рәсәйҙең атҡаҙанған сәйәхәтсеһе, спорт туризмы буйынса СССР чемпионы. Туризм буйынса халыҡ-ара класлы инструктор. Башҡортостандың Маршрут-квалификация комиссияһы рәйесе.

# Шәйәхмәтов Рәшит Заһит улы
## Биографияһы

Рәшит Заһит улы Шәйәхмәтов 1947 йылдың 6 майында Өфө ҡалаһында тыуа.
1965 йылда Өфө авиация техникумын, 1973 йылда Өфө авиация институтын тамамлай. Хеҙмәт юлын тыуған уҡыу йортоноң «Сәнәғәт электроникаһы» кафедраһында өлкән инженер булып башлай һәм өлкән ғилми хеҙмәткәр дәрәжәһенә тиклем күтәрелә. 1995—2007 йылдарҙа «Башкирэнерго» асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә эшләй, артабан хеҙмәт юлын Башҡорт дәүләт аграр университетыныда дауам итә — физик культура, спорт һәм туризм кафедраһы доценты.

# Шәйәхмәтов Рәшит Заһит улы
## Ғилми эшмәкәрлеге

Рәшит Заһит улы 50 самаһы фәнни хеҙмәт, 15 авторлыҡ танытмаһы һәм ике патент авторы. СССР Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә күп тапҡырҙар ҡатнаша һәм ике тапҡыр бронза миҙал менән бүләкләнә. «СССР-ҙың уйлап табыусыһы» билдәһенә эй. Өфө дәүләт авиация техник университетында эшләгән дәүерендә 60-тан ашыу дипломсы әҙерләй.

# Шәйәхмәтов Рәшит Заһит улы
## Ҡыҙыҡһыныуҙары

Рәшит Шәйәхмәтов спорт туризмына 1964 йылда килә. Артабан Урал, Алтай, Саян, Төньяҡ Байкал аръяғы, Приморье, Яҡутстан, Магадан өлкәһе, Камчатка, Чукотка буйлап йөрөй һәм үҙенең оҫталығын арттыра. Йәмғеһе 100 самаһы спорт походында була, уларҙың 25-е — 4-5 ҡатмарлыҡ категорияһына ҡарай, күптәрендә етәксе була. Уның командалары төбәк, округ һәм Бөтә Союз ярыштарында призлы урындар ала.
1973 йылда Рәшит Заһит улы ӨДАТУ-ның «Икар» туристик клубы рәйесе итеп һайлана. 2008 йылда ул Башҡорт дәүләт аграр университетында «Терра» туристик клубын ойоштора. 2014 йылда клуб республика буйынса беренсе урын алып, БР Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығының кубогына эйә була.

# Шәйәхмәтов Рәшит Заһит улы
## Йәмәғәт эшмәкәрлеге

Р. Шәйәхмәтов Өфө ҡалаһының Маршрут-квалификация комиссияһы (МКК) составына инә, Башҡортостан өлкә советының «Буревестник» студенттарҙың ирекле спорт йәмғиәте МКК-һын етәкләй. 1985 йылдан Башҡортостан төбәк МКК-һында эшләй.
Студент йылдарынан турист кадрҙарын әҙерләй. Дөйөм алғанда уның тарафынан 1 мең тирәһе йәмәғәт ойоштороусылары һәм туризм буйынса инструкторҙар, разрядлы спортсылар әҙерләнә.

# Шәйәхмәтов Рәшит Заһит улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

СССР-ҙың спорт мастеры «Рәсәйҙең атҡаҙанған сәйәхәтсеһе» билдәһе (2002) «Буревестник» студенттарҙың ирекле спорт йәмғиәте Үҙәк советының почет билдәһе (1986) «СССР-ҙың уйлап табыусыһы» билдәһе Башҡортостан Республикаһының Йәштәр сәйәсәте һәм спорт, Мәғариф министрлыҡтарының күп һанлы Маҡтау ҡағыҙҙары, рәхмәт хаттары.
# Крутая (Оло Кия ҡушылдығы)

Крутая (Садиюн) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кия йылғаһының һул ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Крутая (Оло Кия ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000312103000051363
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005136
* Бассейн коды — 03.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Мәмбәтйылға

Мәмбәтйылға (рус. Мамбетъелга) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Апшак йылғаһының һул ярына тамағынан 7,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Мәмбәтйылға
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Арский Ташы һыу үлсәү посынан Йомағужа һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200212111100017294
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101729
* Бассейн коды — 10.01.02.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1