yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Идоморка

Идоморка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пижма йылғаһының уң ярына тамағынан 145 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Идоморка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300412111100036870
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103687
* Бассейн коды — 10.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Медицина-гигиена терминдарының ҡыҫҡаса русса-башҡортса һүҙлеге

Медицина-гигиена терминдарының ҡыҫҡаса русса-башҡортса һүҙлеге — медицина һәм гигиена терминдарының ҡыҫҡаса һүҙлеге. Тәүге тапҡыр 1990 йылда Өфөлә "Башҡортостан китап нәшриәте"ндә донъя күрә. Төҙөүсеһе— медицина фәндәре кандидаты В. З.Ғүмәров.
Һүҙлектә 20 меңдән артыҡ медицина һәм гигиена буйынса рус телендәге терминдарҙың башҡортсаға тәржемәһе һәм уларға ҡыҫҡаса аңлатма бирелә.
Медицина буйынса башҡорт теле һүҙлеге тәүге тапҡыр 1935 йылда латин хәрефтәре менән нәшер ителә. Уның төҙөүсеһе— М. Н.Мөхәмәтов була (Мухамедов М. Н. и др. «Русско-латинско-башкирский словарь медицинских терминов», Уфа, 1935).
1981 йылда «Кеше анатомияһы һәм физиологияһы буйынса рус- башҡорт һүҙлеге» («Русско-башкирский словарь по анатомии и физиологии человека») баҫтырыла.
Медицина фәне башҡа фәндәр кеүек үк йылдам үҫешә, яңы медицина терминдары барлыҡҡа килә, ҡайһы берҙәре иҫкереп, ҡулланыштан төшөп ҡала, шуға күрә һүҙлектәрҙе яңыртыу ихтыяжы һәр саҡ һаҡланып килә.
Был Һүҙлек медицина хеҙмәткәрҙәре, журналистар, уҡытыусылар, студенттар һ.б. тәғәйенләнгән.
# Иван-Вож

Иван-Вож — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сокся йылғаһының һул ярына тамағынан 79 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Иван-Вож
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000011948
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001194
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сөләймәнов Фәтих Ҡәйүм улы

Сөләймәнов Фәтих Ҡәйүм улы (25 июль 1924 йыл — 14 май 1997 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы, йәмәғәтсе. 1942–1979 йылдарҙа Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденлы Белорет металлургия комбинатының сым һыҙыусыһы һәм участка мастеры. СССР-ҙың 9-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1974—1979). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). Белорет ҡалаһының почётлы гражданы (1987).

# Сөләймәнов Фәтих Ҡәйүм улы
## Биографияһы

Фәтих Ҡәйүм улы Сөләймәнов 1924 йылдың 25 июлендә Башҡорт АССР-ының Туймазы районы Иҫке Арыҫланбәк ауылында тыуған. Мпхсус урта белемле, 1971 йылда Белорет металлургия техникумын тамамлай.
Фәтих Сөләймәнов хеҙмәт юлын 1939 йылда Башҡортостан элемтә идаралығының Иҫке Арыҫланбәк почта бүлексәһендә почтальон булып башлай, һуңынан Белорет фабрика-завод мәктәбендә уҡый. 1942 йылдан алып Сѳләймәнов Белорет металлургия комбинатында сым һуҙыусы булып эшләй. Производство йөкләмәләрен арттырып үтәп, тик юғары сифатлы продукция эшләп сығара. Етештереүҙең смена нормаһын даими рәүештә 130—135 процентҡа үтәү уның өсөн ҡағиҙәгә әйләнә. Смена нормаһы 1,2 тонна тәшкил иткәндә, үҙенең станоктарында пландан тыш 500 тоннанан ашыу юғары сифатлы нәҙек сым етештереп, ете йыллыҡ йөкләмәне (1959—1965) арттырып үтәй. Норманан тыш 38 тонна юғары сифатлы нәҙек сым етештереп, 1965 йылда производство йөкләмәләрен 116,5 процентҡа үтәй. 1966 йылдың 8 айында норманан тыш 64 тонна юғары сифатлы сым бирә, был СССР-ҙа сым етештереүҙең иң яҡшы күрһәткесе булып тора.
Сым һуҙыусы станоктарҙа Фәтих Сөләймәнов иң беренселәрҙән булып юғары сифатлы сым һуҙыуҙың яңы технологияларын индерә. Был технологияны индергән өсөн заводтың бер төркөм инженерҙары һәм етәксе хеҙмәткәрҙәре Сталин премияһына лайыҡ булалар (1952). Фәтих Ҡәйүм улы авторҙашлыҡта һәм шәхсән, йыллыҡ эффекты 3 600 һум тәшкил иткән 8 рационализаторлыҡ тәҡдимдәре индергән.
Фәтих Ҡәйүм улы ҙур йәмәғәт эше алып бара, сменаның партия етәксеһе, цех партия бюроһы ағзаһы, КПСС-тың Белорет ҡала комитеты ағзаһы итеп һайлана. Сменаның партия етәксеһе булараҡ, бригада, смена эшенең яйлы барыуына, хеҙмәт дисциплинаһын нығытыуға, коллективта тәрбиә эшенә иғтибарҙы күп бүлә. Тиҫтәләгән яңы эшсе, шул иҫәптән ете йыллыҡта 15 кеше әҙерләй.
Ҡара металлургия үҫешендә өлгәшкән ҙур уңыштары өсөн, СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 22 мартындағы указы менән, Ф. К. Сөләймәновҡа Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
1975—1979 йылдарҙа Ф. К. Сөләймәнов М. И. Калинин исемендәге Белорет металлургия комбинатының участка бригадиры, 4-се цехтың сым һуҙыу бүлеге мастеры, 1979—1980 йылдарҙа — Белорет ҡалаһы граждандар оборонаһы штабының хәрбиләштерелгән һағы уҡсыһы булып эшләй.
Белорет ҡалаһының почётлы гражданы (1987). СССР-ҙың 9-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1974—1979).
Сөләймәнов Фәтих Ҡәйүм улы 1997 йылдың 14 майында Белорет ҡалаһында вафат була.

# Сөләймәнов Фәтих Ҡәйүм улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966)
* Ике Ленин ордены (1958, 1966),
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1971),
* Миҙалдар.
# Тигеҙлектәр

Тигеҙлек (рус. равнина, ингл. plain) — майҙаны буйынса шаҡтай ҙур булған ҡоро ер өҫтө, диңгеҙ һәм океандар төбө, ай өҫтө рельефының иң мөһим элементтарының береһе. Ер өҫтөнөң ауышлыҡһыҙ тип әйтерлек (5° — ҡа тиклем ауышлыҡ менән) һәм ҡалҡыулыҡтары әҙ (200 метрға тиклем) булыуы менән айырылып торған тигеҙ урын.
Күпселек тигеҙлектәр платформа өҫтөндә формалаша. Ҡайһы бер тигеҙлектәр таулы өлкәләрҙең тау аралары һәм тау алдары иңкеүлектәрендә хасил була. Һыу аҫты тигеҙлектәре океан төбөндә, шельфта, ҡоро ергә сиктәш диңгеҙҙәрҙең соҡорҙарында яһалған абиссаль тигеҙлектәр күберәк таралған.
Тигеҙлектәр, тауҙар кеүек үк, ҙур булмаған градиентлы (1-2 м/км тиклем) тектоник хәрәкәттәргә дусар була. Ғөмүмән алғанда, тигеҙлектәр ҡоро ер өҫтөнөң 65 % -ын тәшкил итә. Донъяның иң ҙур тигеҙлеге: Амазонка уйһыулығы (5 млн км2 артыҡ).

# Тигеҙлектәр
## Классификация
### Диңгеҙ кимәленә ҡарата бейеклек буйынса төрҙәре

* диңгеҙ кимәленән түбән (Каспий буйы уйһыулығы)
* 0 метрҙан 200 метрға тиклем (Көнбайыш Себер тигеҙлеге)
* 200—500 метр бейеклектәге (Устюрт яйлаһы)
* 500 метрҙан бейегерәк урынлашҡан (Иран тауҙарының эске өлөштәре)

# Тигеҙлектәр
## Классификация
### Өҫтөнөң формаһы буйынса төрҙәре

* горизонталь тигеҙлектәр
* һөҙәк тигеҙлектәр
* тәрән тигеҙлектәр

# Тигеҙлектәр
## Классификация
### Морфологияһы буйынса төрҙәре

* ҡалҡыулыҡлы тигеҙлек
* убалы-түбәле тигеҙлек
* тәпәш таулы тигеҙлек
* теҙмәле тигеҙлек
* яҫы тигеҙлек

# Тигеҙлектәр
## Классификация
### Экзоген процестар өҫтөнлөк итеү буйынса төрҙәре

* денудацион тигеҙлек (яйла)
* аккумулятив тигеҙлек (аллювиаль, диңгеҙ ултырмалары, күл, боҙ , янартау ултырмалары менән ҡапланған тигеҙлек)

# Тигеҙлектәр
## Башҡортостан тигеҙлектәре

Башҡортостан Республикаһы сиктәрендә Көнсығыш Европа тигеҙлеге рельефы денудацион ҡалҡыу тигеҙлек, аккумулятив һәм эрозион‑денудацион тигеҙлек булыуы менән айырыла. Бәләбәй ҡалҡыулығы, Стәрлебаш-Фёдоровка ҡалҡыулығы, Дөйөм Һырт, Өфө яйлаһы денудацион ҡалҡыу тигеҙлек төрөнә инһә, Ағиҙел буйы убалы тигеҙлеге аккумулятив һәм эрозион‑денудацион тигеҙлек сифаттарына эйә. Республиканың көньяҡ‑көнсығыш өлөшөндә денудацион Һаҡмар-Таналыҡ тигеҙлеге (абс. бейеклеге 350—500 м) һәм денудацион‑аккумулятив Ҡыҙыл‑Оло Урғаҙа тигеҙлеге (350—400 м) урынлашҡан .
# Ботевград

Ботевград (болг. Ботевград, 1934 йылға тиклем Орхание (Орханиэ), 1866 йылға тиклем Самунджиево) — Болгариялағы ҡала, София өлкәһендә урынлашҡан, Ботевград общинаһына инә. Ҡаланың боронғо исеме (Болгария азат ителгәнгә тиклем) — Орхание. Халҡы 22 166 кеше тәшкил итә. Революционер һәм шағир Христо Ботев хөрмәтенә аталған. Ботевград Рәсәй ҡалаһы Саранск менән туғандаш.

# Ботевград
## Халҡы

* Йыл
* Халҡы
* 1985
* 459 22
* 1992
* 23 006
* 2000
* 816 21
* 2005
* 468 20
* 2010
* 544 20

# Ботевград
## Сәйәси хәле

Ботевград общинаһы кметы (мэры) — Георги Цветанов Георгиев (партия коалицияһы:Яңы Болгария өсөн граждандар союзы, «Икенсе Симеон» милли хәрәкәте(НДСВ), Болгария социал-демократияһы (БСД)) һөҙөмтәләре буйынса һайланған

# Ботевград
## Мәҙәниәте

Ҡаланың символы булып 30 метрлыҡ сәғәт манараһы тора, ул 1866 йылда төҙөлгән һәм Болгарияла иң бейек сәғәт башняһы һанала. Ҡалала шулай уҡ Иван Вазов исемендәге китапхана бар.

# Ботевград
## Галереяһы

* Сәғәт башняһы, ҡала символы
# Камзасгол

Камзасгол — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сынзас йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Камзасгол
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300212115200008426
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200842
* Бассейн коды — 13.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Урта Кузь-Ю

Урта Кузь-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Визинга йылғаһының һул ярына тамағынан 112 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Урта Кузь-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000019645
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001964
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Беле

?Беле :
Ата ҡош (арттағы) һәм инә ҡош (алдағы) :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Класс: | Ҡоштар |
| Отряд: | Ҡаҙ һымаҡтар |
| Ғаилә: | Өйрәктәр |
| Ырыу: | Крохали |
| Төр: | Беле |
Латинса исеме :
Mergus merganser Linnaeus, 1758 :
Ареал :
Оялау ареалы
     Йыл буйы йәшәйҙәр
     Ҡышлау урындары :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 175185 NCBI 8880 |
Ҡушы, (ҡушбаш, ҡушбаш өйрәк, балыҡсы өйрәк) —— өйрәктәр ғаиләһендәге һыу ҡошо.

# Беле
## Ҡылыҡһырлама

Һуна өйрәктән бер аҙ ҙурыраҡ. Күмәкләшеп тә, парлашып та йөрөйҙәр. Алыҫтан аҡ төҫтә, ҙур ҡара башлы булып күренә, сөнки башында ҙур бүрке бар. Ата өйрәктең башы, һырты, ҡойроғо ҡара. Кәүҙәһенең аҫҡы өлөшө, түше, ҡабырғалары алһыу аҡ. Инә ҡоштоң башы, муйыны ерән, һырты һәм ҡойроғо һоро. Суҡышы, аяҡтары ҡыҙыл. Башҡа өйрәктәрҙән ҙурлығы менән айырыла.

# Беле
## Йәшәү рәүеше

Балыҡлы йылғаларҙа, күлдәрҙә йәшәй. Күсмә ҡош. һирәк осрай. Ояһы ерҙә, ҡайһы ваҡыт ағас ҡыуыштарында була. 6—10 бөртөк аҡ йомортҡа һала. Ите әсән аулайҙар

# Беле
## Туҡланыуы

Балыҡ, һыу бөжәктәре, үҫемлектәр ашай.

# Беле
## Тауышы

Тауышы тоноҡ ҡына: «ба-а-бап» йәки «ҡорр-ҡорр».
# Чечера (Шача ҡушылдығы)

Чечера (Кашеляй) — Рәсәй йылғаһы. Тамбов өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шача йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Чечера (Шача ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цна йылғаһы, Тамбов ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010200312110000029553
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002955
* Бассейн коды — 09.01.02.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Әй

Әй

# Әй
## Башҡортостан ауылдары

* Әй (Мәсетле районы)
* Әй (Салауат районы)

# Әй
## Башҡортостан йылғалары

* Әй (йылға)
# Фәйзуллин Фәнил Сәйет улы

Фәйзуллин Фәнил Сәйет улы (20 май 1942 йыл) — ғалим-философ, социолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Философия фәндәре докторы (1983), профессор (1984). Башҡортостан Фәндәр Академияһы академигы (1991). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1985), Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2003). Н. А. Аитов исемендәге премия лауреаты (2015). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2012).

# Фәйзуллин Фәнил Сәйет улы
## Биографияһы

Фәнил Сәйет улы Фәйзуллин 1942 йылдың 20 майында БАССР-ҙың Өфө районы Яңы Ҡарашиҙе ауылында тыуған.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1960 йылда Өфөләге «Синтезспирт» заводында апаратсы булып башлай.
1966 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай һәм Иглин районы Турбаҫлы урта мәктәбендә директор урынбаҫары була, 1967 йылдан Өфөнөң 10‑сы ПТУ‑һында уҡыта.
1969 йылдан Өфө авиация институтында, шул иҫәптән: 1972—1975 йылдарҙа философия кафедраһының өлкән уҡытыусыһы, 1975—1983 йылдарҙа — философия кафедраһы доценты, 1984 йылдан философия кафедраһы профессоры. 1983—2002 йылдар — ӨДАТУ-ның гуманитар факультеты деканы.
1995—2001 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинетының ғилми консультанты, 1998 йылдан хәҙерге көнгәсә ӨДАТУ-ның социалогик лаборотарияһы ғилми етәксеһе.
# Кислород һәләкәте

Кислород һәләкәте (кислород революцияһы) — протерозойҙыңиң башында, 2,4 млрд йыл элек (сидерий дәүере), Ер атмосфераһысоставының глобаль үҙгәреүе. Атмосфера составында ирекле кислород барлыҡҡа килеү һәм атмосфераның дөйөм торошоноң тергеҙелеүсенән окисланыусыға әүерелеүе кислород һәләкәтенең һөҙөмтәһе булып тора. Кислород һәләкәте тураһында фараз яуым-төшөм тупланыу характерының ҡырҡа үҙгәреүен өйрәнеү нигеҙендә яһала.

# Кислород һәләкәте
## Атмосфераның башланғыс составы

Ер атмосфераһының башланғыс составы ниндәй булғандыр — был аныҡ билдәле түгел, ләкин ғалимдар фекеренсә, ул мантияның газһыҙланыуы һөҙөмтәһендә формалашҡандыр һәм тергеҙелеү характерына эйә булғандыр. Уның нигеҙен углекислый газ, көкөртлө водород, аммиак, метан тәшкил иткәндер. Бының дәлилдәре:
* өҫкө йөҙҙә хасил булған окисланмаған ултырмалар (мәҫәлән, кислородҡа сыҙамһыҙ пириттан торған йылға ҡырсынташы);
* кислородтың һәм башҡа окисландырыусыларҙың башҡа билдәле сығанаҡтары юҡлығы;
* башланғыс атмосфераның потенциаль сығанаҡтарын (вулкан газдары, башҡа күк есемдәренең составы) өйрәнеү.

# Кислород һәләкәте
## Кислород һәләкәте сәбәптәре

Молекуляр кислородтың берҙән-бер әһәмиәтле сығанағы булып биосфера, дөрөҫөрәге, фотосинтезлаусы организмдар тора. Фотосинтез, күрәһең, биосфера артынса уҡ барлыҡҡа килгәндер (3,7—3,8 млрд йыл элек), ләкин архебактериялар һәм бактериялар төркөмдәренең күпселеге фотосинтез барышында кислород бүлеп сығармағандыр. Кислород фотосинтезы 2,7—2,8 млрд йыл элек цианобактерияларҙа барлыҡҡа килә. Бүленеп сыҡҡан кислород шунда уҡ тау тоҡомдарының, ирегән берләшмәләрҙең һәм атмосфера газдарының окисланыуына китеп тора. Юғары концентрация урыны-урыны менән генә хасил була («кислородлы кеҫәләр»). Өҫкө ҡатлам тоҡомдары һәм атмосфера газдары окисланып бөткәс, кислород атмосферала ирекле хәлдә туплана башлай.
Микроб берләшмәләренең алмашыныуы сәбәптәренең береһе, моғайын, вулкан әүҙемлеге һүнә барған океандың химик составы үҙгәреү булғандыр.

# Кислород һәләкәте
## Кислород һәләкәте эҙемтәләре
### Биосфера

Ул осор организмдарының күп өлөшө анаэроб булып, кислородлы мөхиттә йәшәй алмағанлыҡтан, глобаль алмашыныу ғәмәлләшә: анаэробберләшмәләр аэробтарға алмашына, ә улар әүәл «кислородлы кеҫәләрҙә» генә йәшәгән була; анаэроб берләшмәләр иһә, киреһенсә, «анаэроб кеҫәләргә» ҡыҫырыҡлана. Артабан атмосферала молекуляр кислородтың хасил булыуы озон экраны яһалыуға килтерә, һөҙөмтәлә биосфера сиктәре киңәйә, энергетик йәһәттән отошло (анаэроб менән сағыштырғанда) кислород менән һулыш алыу тарала.

# Кислород һәләкәте
## Кислород һәләкәте эҙемтәләре
### Литосфера

Кислород һәләкәте һөҙөмтәһендә бөтөн метаморфик һәм ултырма тоҡомдар окислана.

# Кислород һәләкәте
## Кислород һәләкәте эҙемтәләре
### Атмосфера

Кислород һәләкәтенән һуң атмосфераның химик составы үҙгәргәнлектән уның химик әүҙемлеге лә үҙгәрә, озон ҡатламы барлыҡҡа килә, парник эффекты ҡырҡа кәмей. Былар һөҙөмтәһендә планетаГурон боҙланыуы дәүеренә аяҡ баҫа.
# Ҡоро Бугундырь

Сухой Бугундырь — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бугундырь йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 6 км.

# Ҡоро Бугундырь
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Варнавинск гидроузеле һыу объекттары. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06020001912108100005839
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108100583
* Бассейн коды — 06.02.00.019
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Бург (Магдебург)

Бург (Магдебург) (нем. Burg (bei Magdeburg) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 24163 кеше йәшәй. Майҙаны — 150,72 км². Диңгеҙ кимәленән 54 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39288 һәм автомобиль коды — JL.
# Кемысь

Кемысь — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вымь йылғаһының һул ярына тамағынан 200 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 7 км.

# Кемысь
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000021357
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002135
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡарамышев Гәрәй Батыргәрәй улы

Ҡарамышев Гәрәй Батыргәрәй улы (8 июль 1888 йыл — сентябрь 1922 йыл) — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре. 1919-1922 йылдарҙа Башҡортостан Хәрби-революцион комитеты рәйесе урынбаҫары һәм Башҡортостан Халыҡ хужалығы Советы рәйесе. Ҡарамышевтар нәҫеленән.

# Ҡарамышев Гәрәй Батыргәрәй улы
## Биографияһы

Гәрәй (Мөхәмәтгәрәй) Батыргәрәй улы Ҡарамышев 1888 йылдың 8 июлендә Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе (хәҙерге Ишембай районы) Маҡар ауылында тыуған.
Әмир Батыргәрәй улы Ҡарамышевтың ағаһы. 1920 йылдан алып РКП(б) ағзаһы, 1921 йылда ағзалыҡтан сығарыла. Ҡазан татар уҡытыусылар мәктәбен тамамлаған (1907). 1917 йылға тиклем Өфө һәм Ырымбур губурналары мәктәптәрендә уҡыта. 1‑се Бөтә Рәсәй мосолман съезында ҡатнаша (Мәскәү, 1917 й. 1—11 майы). 1917 йылдан башлап Стәрлетамаҡ өйәҙенең ер башҡармаһы, Башҡорт шураһы рәйесе, 1918 йылда — Башҡорт хөкүмәтенең ер төҙөлөшө бүлеге мөдире, бер үк ваҡытта сентябрҙән алып «Тулҡын» бөтә башҡорт йәштәре союзы рәйесе. 1919 йылдың февревралендә Бөтә башҡорт хәрби съезын ойоштороуҙа ҡатнаша, 22 февралдән башлап Башҡортостан хәрби-революцион комитеты рәйесе урынбаҫары һәм Башҡортостан Халыҡ хужалығы советы рәйесе, бер үк ваҡытта март—майҙа АСБР‑ҙың игенселек халыҡ комиссары вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы. 1920 йылда башлап БашҮБК ағзаһы. 1920 йылдың ноябренән БашҮБК һәм РКП(б)‑ның Башҡортостан комитеты делегацияһы составында баш күтәреүселәр отрядтары етәкселеге менән һөйләшеүҙәрҙә ҡатнаша, һөҙөмтәлә 26 ноябрҙә Темәс ауылында ихтилалды туҡтатыу тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыла. 1922 йылдың сентябрендә, Стәрлетамаҡ ҡалаһында вафат була.

# Ҡарамышев Гәрәй Батыргәрәй улы
## Ғаилә

Ҡартатаһы — Йософ (Мөхәмәтйософ) Ибраһим улы Ҡарамышев, Башҡорт ғәскәре майоры;
Атаһы — Батыргәрәй Йософ улы Ҡарамышев, уҡытыусы;
Әсәһе — Кәбирә Әхмәтйән ҡыҙы Вәлидова;
Ағалары:
* Әмир Батыргәрәй улы Ҡарамышев (1893—1918) — 1917—1918 йылдарҙа Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре;
* Мөхтәр Батыргәрәй улы Ҡарамышев — ротмистр, Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре;
* Сөләймән Батыргәрәй улы Ҡарамышев — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре;
Апаһы — Рузидә, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының табибы.
# Томженга

Томженга — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лундонга йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Томженга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300312110000014566
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001456
* Бассейн коды — 08.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Иблис

Иблис (рус. Ибли́с, ғәр. إبليس‎) — исламда: үҙенең тырышлығы арҡаһында Аллаһ рәхмәте менән фәрештәләр араһына барып сыҡҡан көйө Аллаға буйһонмай, Ул тупраҡтан яралтҡан тәүге кеше — Әҙәмгә сәждә ҡылыуҙан баш тартҡан берҙән-бер ен исеме. Тәкәбберлеге өсөн ул күктән ҡыуыла һәм тамуҡ язаһына хөкөм ителә, ләкин Алланан язаны Ҡиәмәт көнөнә тиклем кисектереп тороуҙы һорай. Ризалыҡ алғас, Иблис Аллаға тоғро кешеләрҙе аҙҙырырға ант итә. Үҙе хасил итергә һәләтле яуыз көстәр донъяһына баш була. Ожмахҡа үтеп инеп, йылан ярҙамында Әҙәм менән Һауаны аҙҙыра, шул арҡала улар ожмахтан ҡыуыла. Иблис бөтә пәйғәмбәрҙәрҙең эшенә ҡамасаулай, кешеләрҙе уларға ҡаршы ҡоторта. Кешеләрҙең Аллаға ышанмауы, донъяла яуызлыҡ булыуы исламда Иблис ҡотҡоһо менән аңлатыла.
Иблистең башҡа исемдәре лә күп. Уны әш-Шайтан (шайтандар башлығы الشيطان‎), ғәдүй Аллаһ (عدو الله‎ — «Аллаһ дошманы») йәки әл-Ғәдүйә (العدو‎ — «дошман)». Унан һаҡланыр өсөн мосолмандар йыш ҡына әстәғәҙәт доғаһы: «әғүҙү билләһи минә шайтан рәджим» («Рәхмәттән һөрөлмөш шайтандың яуызлығынан Аллаһы тәғәләгә һығынамын») йәки Ҡөрьәндең һуңғы сүрәләрен уҡый (мәҫәлән, Әл-Фәләҡ, Ән-Нәс). Иблистең даими ҡушаматы — әр-рәджим (الرجيم‎ — «рәхмәттән һөрөлмөш»), ул Әл-Хижер сүрәһенең 34 аятынан алынған.

# Иблис
### Башҡорт мифологияһында Иблис

Башҡорт мифологияһында — яуыз көс (албаҫты, бәрей, ен, шайтан). Ул кешеләр араһында йәшәй, уларҙы гонаһлы эштәргә этәрә, иманды оноттора. Кешеләр Иблис Ҡөрьәндән аяттар уҡып ҡыуа. Башҡорттарҙың тылсымлы йолаларының күбеһе иблис яуызлыҡтарынан һаҡланыуға йүнәлтелгән.
# Шванефельд

Шванефельд (нем. Schwanefeld) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 287 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,42 км². Диңгеҙ кимәленән 109 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39343 һәм автомобиль коды — BK.