yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Фестиваль

Фестиваль (франц. festival лат. festivus — «байрам») — күмәкләп байрам итеү, музыкаль, театр, эстрада, цирк йәки кино сәнғәте ҡаҙаныштарын, шулай уҡ спорт ҡаҙаныштарын күрһәтеү (рецензия).
АҠШ-та халыҡ урамдары йәрминкәләре шулай уҡ фестивалдәр тип атала, боронғо сатурналия иҫтәлегенә — төрлө йәштәге тамашасылар өсөн артистар сығыштары менән беренсе киң байрам.
Ҙур ябыҡ биналарҙа ла, шулай уҡ хәҙерге форматта асыҡ һауала ла: баҫыуҙарҙа, майҙандарҙа, парктарҙа, замоктарҙың тәбиғи архитектура-тарихи интерьерҙарында һәм башҡа иҫтәлекле урындарҙа үткәрелә.
XVIII быуатта Бөйөк Британияла барлыҡҡа килгән тәүге фестивалдәр музыкаль була. XX быуаттан халыҡ-ара фестивалдәр популяр булып китә. Йәштәрҙең һәм студенттарҙың ҡайһы бер фестивалдәре «Тыныслыҡ һәм дуҫлыҡ өсөн» һәм «Теләктәшлек, тыныслыҡ һәм дуҫлыҡ өсөн» лозунгылары аҫтында үтте. СССР-ҙа музыкаль фестивалдәр тәүге тапҡыр 1930-сы йылдарҙа ойошторола.

# Фестиваль
## Фестиваль төрҙәре

* Кинофестиваль
* Сәнғәт фестивале
** Театр фестивале
** Музыкаль фестиваль
*** Рок-фестиваль
*** Авторҙың йыр фестивале
*** Джаз фестивале
** Бейеү фестивале
** Балет фестивале
** Цирк фестивале
* Велосипед фестивалдәре
* Ут фестивале
* Мода фестивале
* Фән фестивале
* Китап фестивале
* Урам мәҙәниәте фестивале
* Аҙыҡ-түлек фестивале
* Әҙәби фестиваль
* Этник мәҙәниәттәр фестивале
* Халыҡ ижады фестивале
* Балалар ижады фестивале
* Шоукейс-фестиваль
* Уйындар фестивале
* Спорт фестивале
** Фестиваль «Күк: Теория и практика»
* Башҡа сәнғәттәр өсөн фестивалдәр конвенциялары:
** Тарихи реконструкция
** Фантастика
** Анимация
** Ролдәр уйнаусы уйындар
* Дини фестивалдәр һәм башҡалар.
# Инәлек еңсәһе

Инәлек еңсәһе (лат. vagina; рус. влагалище) — инә һөтимәрҙәрҙә енес трактының аҙаҡҡы өлөшө (монохеасалдарҙы иҫәпләмәй).
Инәлек еңсәһе енси мөнәсәбәттәр өсөн хеҙмәт итә, һәм шулай уҡ бала тыуҙырыу уның аша үтә..
Һөтимәрҙәрҙән тыш, инәлек еңсәһе ҡайһы бер умыртҡаһыҙҙарҙа (яҫы ҡорт өлөштәре, ҡауырһындар һ.б.) бар..
Һөтимәрҙәрҙә инәлек еңсәһе йомортҡаларҙың — аҫҡы өлөшө. Күпселек марсупиаль хайуандарҙың инә заттарында ике инәлек еңсәһе һәм ике аналыҡ (ата заттарҙың пенисы суҡмарлы була), шул уҡ ваҡытта парлы йомортҡаларҙың плаценталь осонда бергә ҡушыла һәм бер инәлек еңсәһе барлыҡҡа килә..
Ҡайһы бер һөтимәрҙәрҙә (атап әйткәндә, кимереүселәр, марсупиалдар, ярым маймылдар һәм приматтарҙа) инәлек еңсәһенә инеү гимен менән ҡапланған..

# Инәлек еңсәһе
## Иҫкәрмә

* 1 2 3 4 5 6 Влагалище // Большая советская энциклопедия. — 2012.
* 1 2 Владимир Давыдов; Роман Заяц; Валерий Бутвиловский. Биология. Терминологический словарь для поступающих в вузы. — ЛитРес, 2017. — С. 41—. — ISBN 978-5-04-032841-3.
# Баяс

Баяс — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кыга йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Баяс
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100112115100001517
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100151
* Бассейн коды — 13.01.01.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ҡайыш илә Йүкә

«Ҡайыш илә Йүкә» (1897 йыл) — мәҫәл, башҡорт мәғрифәтсеһе, шағиры, публицисы Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев яҙған. Мәҫәл тәү башлап шағирҙың 1897 йылда Ҡазанда баҫылған «Йәдкәр» китабында нәшер ителә. Уҡытыу туған (башҡорт) телдә алып барылған дөйөм белем биреү ойошмаларының 9-сы класы өсөн әҙерләнгән башҡорт әҙәбиәте буйынса хрестоматия китабына индерелгән.

# Ҡайыш илә Йүкә
## Идея-йөкмәткеһе

Мәҫәл бер-береhенә ҡаршы ике көстөң — Ҡайыш менән Йүкәнең тәбиғәтен, уларға хас сифаттарҙы hүрәтләүҙән башлана:
Ҡайыш тәрбиәлелер hәм аҙ эшләй,
Уның өҫтөн биҙәйҙәр алтын-көмөшкә.
Ҡайыш майлы өсөн хөрмәт табалыр,
Йүкәлә ул юҡ өсөн, кәм баhалыр.
Мәгәр hыу Йүкәнең төҫөн асалыр,
Һыу илә күп ергә дәүләт сәсәлер.
Ҡайыш ошо рәүешле hыуға сумып, төҫөн аса-аса йөрөгән Йүкәнән ныҡ көнләшә. Берҙән-бер көндө ул Йүкә илен бөтөнләй туҙҙырып ташларға иҫәп тотоп, уның еренә килә. Улар араhында ҡыҙыу алыш башлана. Хәле бөтә башланымы, Йүкә төшә hалып hыу эсә, уның шунда уҡ ҡеүәте артып китә. Йүкәнән күрмәксе, Ҡайыш та hыуға сумып ала hәм hәләкәткә юлыға: ул бөтөнләй ебеп төшә, унда « боҙолдо, май әҫәре ҡалмай». Автор уларҙа ысынбарлыҡтағы тормошто тасуирлаған. Үтә һауалы Ҡайышҡа үҙенсә ҡеүәтле Йүкә образы ҡаршы ҡуйыла. Уларҙың көрәше йүкә файҙаһына хәл ителә.
Әхнәф Харисов был мәҫәлде «һүҙ сәнғәтенең шаҡтай камил әҫәре» тип атаған.
* Был шиғырҙың иң характерлы үҙенсәлеге шуның менән билдәләнелә, унда шағир үҙенең эстетик, философик ҡараштарын, әхләҡи нәсихәтен поэтик образдар аша, матур-матур һүрәтләүҙәр, эстетик тойғолар аша бирә. Бына шул үҙенсәлеге — ғибрәтле фекер йөрөтөү, теге йәки был күренештең ижтимағи асылын аңлтыу планында өгөт-нәсихәт уҡыу шиғырҙарынан бик күпкә өҫтөн ҡуя.

# Ҡайыш илә Йүкә
## Мораль

Мәҫәлдең морале иҫкәртмәле: «ҡыйынында берәүҙең барлығынан, ҡолаҡ ҡағыр шул көнсөл байлығынан». Көнсөл ҡайышҡа иҫкәртеү был.
# Левая Сидя-Таркато-Яха

Лев. Сидя-Таркато-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Гыдан ҡултығы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Левая Сидя-Таркато-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300076371
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307637
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Пажица

Пажица — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пахна йылғаһының һул ярына тамағынан 5,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Пажица
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300212110000011153
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001115
* Бассейн коды — 08.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Дорожкина (Губистая ҡушылдығы)

Дорожкина — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Губистая йылғаһының һул ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Дорожкина (Губистая ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — яр һыҙатының 03.04.00 гидрографик берәмеге эсендәге, Рәсәй Федерацияһының һыу территориялары һәм эске диңгеҙ һыуҙарындағы Баренц диңгеҙендәге утрауҙар, Колгуев утрауын керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040010012103000091634
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103009163
* Бассейн коды — 03.04.00.100
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Charity Shop

Charity Shop — Рәсәй хәйриәлек магазины, билдәле брендтарға ҡараған тотонолған кейем-һалымды арзанға һата. Магазин социаль предприятие булып тора, килеме «Вверх» үҙәгенең социаль программаларын тормошҡа ашырыуға тотонола. Хәйриәлек эшенән тыш, магазин сервис өлкәһендә һөнәр алған балалар йорттары сығарылыусылары һәм колледж тамамлаусылар өсөн ритейл буйынса тренингтар үткәрә.

# Charity Shop
## Концепцияһы

Магазин классик хәйриәлек магазины рәүешендә эш итә, йәғни социаль эшҡыуарлыҡ технологияһы буйынса эшләй: һатыуҙан килгән аҡса хәйриәлек ойошмаһына ебәрелә һәм социаль программаларға тотонола. Бындай магазиндар Бөйөк Британияла һәм АҠШ-та киң таралған. Классик британ һыҙмаһынан айырмалы, американ магазиндары халыҡтың социаль яҡланмаған ҡатламдарын йәмғиәткә яраҡлаштырыу һәм тормошта үҙ урынын табырға ярҙамлашыу менән дә шөғөлләнә, мәҫәлән, Төньяҡ Американың Goodwill проекты шундайҙарға инә. Был модель Charity Shop магазины өсөн дә нигеҙ булып тора.
Тауар һатыуҙан алынған килем магазин бинаһының ҡуртымын түләү, хеҙмәткәрҙәргә эш хаҡы түләү өсөн тотонола, ҡалғаны хәйриәлек маҡсаттарында файҙаланыу өсөн тапшырыла. Магазин Karen Millen, Pinko, D&G, Ralph Lauren, Laurel һәм башҡа брендтар аҫтында сыҡҡан тотонолған кейемдәрҙе һатыуға махсуслаша. Ҡәҙимге кейем-һалымдан тыш магазин химия терапияһы үткән ҡатын-ҡыҙҙар өсөн «Голова» проекты тарафынан етештерелгән баш кейемдәре һата. Шулай уҡ етем ҡыҙҙар һәм көс ҡулланып йәберләнгән ҡыҙҙар тарафынан эшләнгән биҙәнеү әйберҙәре һатыла: уларҙы һатҡандан килгән аҡса магазин комиссияһын алып тормайынса тулыһынса балаларға бирелә.
# Адым-Немпи-Юган

Адым-Немпи-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Конда йылғаһының уң ярына тамағынан 1059 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Адым-Немпи-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010600112115300015613
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301561
* Бассейн коды — 14.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Карел-Фин Совет Социалистик Республикаһы

Карел-Фин Совет Социалистик Республикаһы (фин. Karjalais-suomalainen sosialistinen neuvostotasavalta) - 1940 йылдың 31 март айынан 1956 йылдың 16 июленә тиклем СССР составында союз республикаһы, 1956 йылдың 16 июлендә Карел-Фин ССР автономиялы республика статусы менән РСФСР составында кире ҡайтарыла Карелия АССР-ына үҙгәртелә.

# Карел-Фин Совет Социалистик Республикаһы
## Тарихы

Совет-фин «ҡышҡы» һуғышын (1939-1940) тамамлаған Мәскәү тыныс шартнәмәһе буйынса СССР Финляндияның сик буйы территориялары өлөшөн ҡушҡандан һуң, 1940 йылдың 31 мартында Мәскәүҙә СССР Юғары Советының (1 саҡырыу СССР Юғары Советы) VI сессияһы була.
Был сессияла РСФСР Карелия Автономиялы Совет Социалистик Республикаһын Союз Карел-Фин Совет Социалистик Республикаһына үҙгәртеп төҙөү һәм Кипрҙың күпселек өлөшөн Финляндиянан күскән территорияларҙы күсереү тураһында закон ҡабул ителә.
КФССР составына Выборг губернаһының ҙур өлөшө (Карел муйынтығы һәм Төньяҡ Ладога буйы территориялары), шулай уҡ Салла-Куусамо (Салла һәм Куусамо йәмғиәттәре өлөшө) индерелгән.
СССР Юғары Советының VI сессияһы ҡарары нигеҙендә, 1940 йылдың 13-15 апрелендә үткән Карелия автономиялы СССР Юғары Советының сираттан тыш сессияһы Карелия АССРЫ Карелия-Фин СССРҘА үҙгәртеп төҙөү, хакимиәттең үрге органдарын тартып алыу тураһында закон ҡабул итә, Карелия-Фин ССР Конституцияһы проектын эшләү өсөн Конституция комиссияһын һайлай.
1940 йылдың йәйендә КФС составына тапшырылған булған фин территорияларында ете яңы район — Выборг, Кеггольм, Коркык, Питкярант, Сортаваль, Суоярв һәм Яскин райондары, шулай уҡ Кистень районы составына индерелгән өс ауыл советы ойошторола.
Карело-Фин ССР ул ваҡытта Ҙың 12-се Союз Республикаһы була, шуға бәйле рәүештә СССР Конституцияһына үҙгәрештәр керетелә.
КФССР баш ҡалаһы булып Петрозаводск ҡалаһы ҡала.
Шунан һуң Мурманск өлкәһе РСФСР ярымэксклавы була.
1954-1955 йылдарҙа президент Ю. Т. Паасикиви етәкселегендәге Финляндия һәм Н. С. Хрущев етәкселегендәге СССР араһындағы мөнәсәбәттәр яҡшыра башлай. 1956 йыл башында Паасикиви яңы срокка һайлауҙан баш тарта һәм март айында яңы президент итеп Урхо Кекконен һайлана.
1956 йылдың 1 ғинуарында СССР ваҡытынан алда Финляндияны тыныс шартнамә нигеҙендә алған Поркал территорияһын кире ҡайтара, Финляндияның нейтралитетын хуплай һәм уның БМО-ға кереүенә комасауламый.
1956 йылдың 16 июлендә КФССР рәсми рәүештә АССР статусында түбәнәйә һәм РСФСР составына кире ҡайтарыла. Шул уҡ ваҡытта уның исеменән «фин» һүҙе алынған (Карелия АССР). Икенсе көндө «Правда» һәм «Известия» газеталарында Карело-Фин СССР Юғары Советының тейешле үтенесе баҫылып сыға.
КФССР Карелия АССР-ына үҙгәртеп урынлаштырыу СССР-ҙың Финляндияның бәйһеҙлеген ҡарата агрессив маҡсаттары булмауын күрһәтергә һәм шул уҡ ваҡытта фин сәйәсәтселәренең Карелияның көнбайыш райондары сиктәрен яңыҙан ҡарау һәм ҡушыу мәсьәләһен өр-яңынан күтәрергә омтылуларға нөктә ҡуйырға тейеш була (Карелия мәсьәләһе). Республика статусын төшөрөүгә уның халҡының милли составында булған үҙгәрештәр (халыҡтың 80% - ы урыҫтар, белорустар һәм украиндар), шулай уҡ дәүләт аппаратын ҡыҫҡартыу (1955 йылда уны тотоуға сығымдар 19,6 млн һум тәшкил иткән) рәсми нигеҙ була.
# Диңгеҙ буйы крайы

Примо́рье крайы йәки Диңгеҙ буйы крайы — Рәсәй Федерацияһы субъекты, Алыҫ Көнсығыш федераль округы составына инә.
Административ үҙәге — Владивосток ҡалаһы.

# Диңгеҙ буйы крайы
## География

Рәсәй Алыҫ Көнсығышының көньяғында урынлашҡан. Приморье крайы төньяҡта — Хабаровск крайы һәм көнбайышта — Ҡытай Халыҡ Республикаһы менән сиктәш, көньяҡ һәм көнсығыш ярҙарын Тымыҡ океандың Япон диңгеҙе һыуҙары йыуа.
Край сиктәренең дөйөм оҙонлоғо 3000 км тәшкил итә, шул иҫәптән яҡынса 1500 км диңгеҙ яр буйына тура килә. Майҙаны — 164 673 км².

# Диңгеҙ буйы крайы
## Тарихы

Приморье крайы 1938 йылдың 20 октябрендә Алыҫ Көнсығыш крайын Хабаровск һәм Приморье крайҙарына бүлеү һөҙөмтәһендә ойошторолған.

# Диңгеҙ буйы крайы
## Билдәле шәхестәре

* Казаков Валерий Петрович (11.07.1934—6.08.2010), ғалим-физик‑химик. СССР (1990) һәм Рәсәй (1991) Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, химия фәндәре докторы (1983), профессор (1986). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1984). II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы кавалеры (2002).
* Хисмәтуллин Рәшит Сәғит улы (7.12.1944), юрист, дәүләт һәм суд органдары эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1993—1996 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының юстиция министры. Юридик фәндәр докторы (2002). Рәсәй Федерацияһының 2-се саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2000). Себучар станцияһы ауылынан.

# Диңгеҙ буйы крайы
## Халҡы

Рәсәй Дәүләт статистикаһы федераль хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса, край халҡы 1 929 008 (2016) кеше тәшкил итә. Халыҡ тығыҙлығы — 11.71 кеше/км² (2016). Ҡала халҡы — 77.06 % (2015).
Приморье крайында 1989 йылда — 2763, 2002 йылда — 2101, 2010 йылда — 1564 башҡорт йәшәгәне теркәлгән.
# Чөгәнә

Чөгәнә — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районындағы ауыл. Аҡтанышбаш ауыл биләмәһе составына керә.

# Чөгәнә
## География

Ауыл Чөгәнә күле буйында, Аҡтаныш ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 4 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Чөгәнә
## Тарих

Чөгәнә — ҡырғыҙ ырыуы башҡорттарының ауылы. 1745 йылдан билдәле. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Ҡырғыҙ улусы Ябалаҡ түбәһенә ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Аҡтаныш улусы составына керә.
ХХ быуат башында мәсет (1832 йылдан билдәле), мәктәп, икмәк пристане теркәлгән. 1905 йылда 2 тирмән, бакалея кибете, хужалыҡ магазины, мәсет теркәлгән.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була.

# Чөгәнә
## Халҡы

1795 йылда ир енесле 148 башҡорт; 1816 йылда — 107 башҡорт, 91 типтәр; 1834 йылда — 148 башҡорт, 120 типтәр; 1859 йылда — 527 башҡорт; 1870 йылда — 542 башҡорт йәшәй.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1858 | 1870 | 1906 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 | 2010 |
| 527 | 542 | 546 | 599 | 427 | 425 | 318 | 324 | 279 | 236 | 186 | 186 | 160 |

# Чөгәнә
## Инфраструктура

Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда башланғыс мәктәп бар.
# Овраг Горячинский

Горячинский йырыны — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Алай йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Овраг Горячинский
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терешка, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001912112100010585
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112101058
* Бассейн коды — 11.01.00.019
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Солтанов Исмәғил Хөсәйен улы

Солтанов Исмәғил Хөсәйен улы (14 ноябрь 1890 йыл — 31 май 1927 йыл) — Башҡортостандың партия, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1925—1927 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы рәйесе урынбаҫары, эске эштәр халыҡ комиссары. 1920 йылдан РКП(б) ағзаһы,

# Солтанов Исмәғил Хөсәйен улы
## Биографияһы

Исмәғил Хөсәйен улы Солтанов 1890 йылдың 14 ноябрендә Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Учалы районы) Ҡотой ауылында тыуған.
Башланғыс белемде Яңы Байрамғол ауылы мәҙрәсәһендә ала.
1920 йылдан РКП (б) ағзаһы. 1920—1923 йылдарҙа Тамъян-Ҡатай кантонында (хәҙерге Белорет, Әбйәлил, Учалы райондары биләмәләрендә) Коммунистар партияһының кантон комитетында бүлек мөдире, секретарь булып эшләй.
1924—1925 йылдарҙа Йылайыр кантоны башҡарма комитеты рәйесе, 1925—1927 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Халыҡ комиссарҙары Советы рәйесе урынбаҫары, Эске эштәр халыҡ комиссары. VI, VIII һәм IX партия конференцияларында Башҡортостандан делегат булып ҡатнаша.
Яуаплы вазифаларҙа ҙур көсөргәнешлек менән хеҙмәт һалыу Исмәғил Солтановтың һаулығын ныҡ ҡаҡшата. Табиптар тәҡдиме менән 1927 йылдың яҙында ул Кисловодск ҡалаһына дауаланырға ебәрелә. Сәләмәтлеге ваҡытлыса ғына яҡшыра. 31 майҙа ул йөрәк фалижынан (параличынан) вафат була.
ВКП(б) Башҡортостан өлкә комитетының 1927 йылдың 6 июлендә үткән пленумында сығыш яһап, өлкә комитет секретары Э. И. Юрьевич шулай ти:
* Солтанов иптәштең вафат булыуы — беҙҙең өсөн ҙур юғалтыу... Күренекле партия һәм совет эшмәкәре Солтанов иптәш Совет Башҡортостанын төҙөү өсөн күп көс һалды. Уның иҫтәлеге ул ҡатнашҡан бөтә ижади эштәрҙә йәшәйәсәк.

# Солтанов Исмәғил Хөсәйен улы
## Хәтер

* Учалы районы Ҡотой ауылының тулы булмаған урта мәктәбе Исмәғил Солтановтың исемен йөрөтә, мәктәп алдында уның бюсы ҡуйылған.
* Өфө ҡалаһының бер урамына Исмәғил Солтанов исеме бирелгән.

# Солтанов Исмәғил Хөсәйен улы
## Уның тураһында

* Романов В. Исмагил Султанов — один из первых наркомов автономной Башкирии (К 125-летию со дня рождения). «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 14 ноябрь.
# Кушва (Тура ҡушылдығы)

Кушва — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тура (№1051 Үрге-Турин тоғаны) йылғаһының уң ярына тамағынан ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Кушва (Тура ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, инештән Тагил йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501212111200004374
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200437
* Бассейн коды — 14.01.05.012
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ошерслебен

Ошерслебен (нем. Oschersleben (Bode)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 20831 кеше йәшәй. Майҙаны — 122,74 км². Диңгеҙ кимәленән 85 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39387 һәм автомобиль коды — BK.
# Паук (йылға)

Паук — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡара диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 6,800 км.

# Паук (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ҡобан һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Пшада йылғаһының көнбайыш сигенән Дедаркай йылғаһының көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06030000212109100000388
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 109100038
* Бассейн коды — 06.03.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 09
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ань-Ях

Ань-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Охлым йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.

# Ань-Ях
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300018408
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301840
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Тигма

Тигма (Оло Тигма) — Рәсәй йылғаһы. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тверца йылғаһының һул ярына тамағынан 136 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.

# Тигма
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тверца, инешенән (Вышневоловец гидроузеленән) Тверь ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010100512110000002024
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000202
* Бассейн коды — 08.01.01.005
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡуштамға

Ҡуштамға (рус. Куштумга) — Рәсәйҙәге йылға. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мейәс йылғаһының һул ярына тамағынан 564 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Ҡуштамға
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мейәс йылғаһын индермәйенсә башынан Арғужа һыуһаҡлағысы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500812111200003510
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200351
* Бассейн коды — 14.01.05.008
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2