yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Люм

Люм — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пышкец йылғаһының уң ярына тамағынан 0,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Люм
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300112111100033261
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103326
* Бассейн коды — 10.01.03.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Тильбер

Тильбер (нем. Thielbeer) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 174 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,19 км². Диңгеҙ кимәленән 31 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39619 һәм автомобиль коды — SAW.
# Әсхәҙуллин Әхмәт Мөхтәр улы

Әсхәҙуллин Әхмәт Мөхтәр улы (4 апрель 1895 йыл — 27 ноябрь 1937 йыл) — Башҡортостандың дәүләт эшмәкәре.

# Әсхәҙуллин Әхмәт Мөхтәр улы
## Биографияһы

Әхмәт Мөхтәр (Мөхтәрулла) улы Әсхәҙуллин 1895 йылдың 4 апрелендә Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе Байғужа улусының (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Яңауыл районының) Көйөк ауылында урта хәлле крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте — башҡорт.
15 йәшенән йәйен ауыл байҙарында эшләй, ә ҡыштарын Ишбулды ауылы йәмиғ мәсете янындағы мәҙрәсәлә белем ала. 1913 йылда атаһы рөхсәт бирмәһә лә Уҫы өйәҙенең Әргәж башланғыс училищеһында уҡый башлай.
1915 йылда хәрби хеҙмәткә алына, Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша. 1917 йылдың апрелендә Румыния фронтында уға полк муллаһы вазифаһы бирелә. Дивизиондың мосолман хәрби комитетына ағза итеп һайланып, Ҡазанға II Бөтә Рәсәй мосолмандары съезында ҡатнашыу өсөн юлға сыға, әммә юлда Октябрь революцияһы хаҡында ишеткәс, Өфөгә юллана. Бөрөгә килеп бында уҡытыусылар курсында уҡый башлай.
1918 йылдың февралендә Бөрөлә совет власын урынлаштырыуҙа ҡатнаша, аҙаҡ Байғужаға улус башҡарма комитетын ойоштороуға ебәрелә, милиция начальнигы итеп тәғәйенләнә, хәрби дружинаға етәкселек итә. Граждандар һуғышында Азин отряды составында ҡатнаша. Бер аҙ ваҡыт тыуған ауылына ҡайтып уҡытыусы булып эшләй, 1919 йылдың февралендә Көнсығыш фронтының 2-се армияһы Азин дивизияһы составында йәнә һуғыштарҙа ҡатнаша.
Демобилизацияланғас Байғужа улусы башҡарма комитетының ағзаһы, һуңыраҡ уның рәйесе итеп һайлана. 1923—1925 йылдарҙа Бөрө кантонының халыҡ мәғарифы инспекторы булып эшләй. 1925 йылда Бөрө кантонының финанс бүлеге мөдире урынбаҫары итеп тәғәйенләнә, аҙағыраҡ 1928 йылға ҡәҙәр был бүлектең мөдире була. Ошо осорҙа Бөрө кантоны башҡарма комитеты һәм партия комитеты ағзаһы, ә 1928 йылдың 7 июлендә Бөрө кантоны башҡарма комитеты рәйесе итеп һайлана.
1929 йылдан Башҡорт АССР-ының финанс халыҡ комиссары, ә 1931 йылдан ер эштәре халыҡ комиссары вазифаларын башҡара. Шул уҡ ваҡытта Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы рәйесенең икенсе урынбаҫары вазифаһын биләй.
1932 йылдан ВКП (б)-ның өлкә комитетының тәьминәт буйынса яуаплы сәркәтибе, бер үк ваҡытта өлкә комитеты ағзаһы булып тора. 1934 йылда шул уҡ комитеттың совет-сауҙа бүлеге етәксеһе итеп һайлана. 1935 йылдың 1 февралендә Башҡортостан халыҡ комиссарҙары советының Ер эштәре халыҡ комиссары итеп раҫлана.
1937 йылдың 14 авгусында ҡулға алына. Шул уҡ йылдың 15 ноябрендә СССР Енәйәт кодексының 58-2, 58-8, 58-10 статьялары буйынса ғәйепләнеп иң юғары язаға хөкөм ителә. 1937 йылдың 27 ноябрендә атыла. 1956 йылда аҡлана.
# Бишҡурай ауыл Советы (Илеш районы)

Бишҡурай ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Илеш районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Бишҡурай ауылы.

# Бишҡурай ауыл Советы (Илеш районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Чартоны

Чартоны — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Итатка йылғаһының һул ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Чартоны
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400312115200021223
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202122
* Бассейн коды — 13.01.04.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Молебка (Асовка ҡушылдығы)

Молебка — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Асовка йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Молебка (Асовка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сылва, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100812111100012982
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101298
* Бассейн коды — 10.01.01.008
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Апшияхта

Апшияхта — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының һул ярына тамағынан 221 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Апшияхта
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100006725
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100672
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Уинъя

Уинъя — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Посыръя йылғаһының уң ярына тамағынан 2,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Уинъя
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200011789
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201178
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Зотов Виктор Никифорович

Зотов Виктор Никифорович (25 май 1925 йыл — 16 июль 1996 йыл) — педагог, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, гвардия майоры (1953). Уҡсылар дивизияһының айырым миномёт полкы миномётсыһы. Дан ордендарының тулы кавалеры. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1975).

# Зотов Виктор Никифорович
## Биографияһы

Виктор Никифорович Зотов 1925 йылдың 25 майында Башҡорт АССР-ының Бәләбәй кантоны (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Баҡалы районы) Баҡалы ауылында тыуған.
Бөйөк Ватан һуғышы башланған 1941 йылда ул үҙ ауылы мәктәбенең VII синыфын тамамлап, фронтҡа киткән ир-егеттәрҙе колхоз эшендә алмаштыра. 1942 йылдың 10 декабрендә ун ете йәше менән барған егет үҙе теләп фронтҡа китә. Дала, 1-се, 2-се, 3-сө Украина фронттарында фашист илбаҫарҙарына ҡаршы аяҡтарын ныҡ терәп һуғыша. Пулемет расчеты командиры һәм уның һуғышсылары Ингулец, Буг, Днепр, Висла йылғаларын сыҡҡанда пехотаға әүҙем ярҙамлаша. Яугир һуғыш тарихында киң билдәле Сандомир плацдармында гитлерсыларҙы йән асыуы менән туҡмай һәм дөмөктөрә, Европаның күп илдәрен һуғышып үтә, Одер, Нейсе, Шпрее, Эльба йылғаларын дошманға ҡаршы алышып кисә, Бөйөк Еңеүҙе Влтавала ҡаршылай, һуғыш шарттарында шулай килеп сыға: батыр яугир Дан ордендары менән өс кенә түгел, ә дүрт мәртәбә бүләкләнә: уның III дәрәжәлеһе — икәү, II һәм I дәрәжәлеләре — берәр. Ҡаһармандың йәнә Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, биш хәрби миҙалы ла бар.
1945 йылдың сентябрендә гвардия өлкән сержанты В. Н. Зотов Мәскәүҙә хәрби-сәйәси училищеға уҡырға инә. Уны бөтөрөп сыҡҡас, рота командирының сәйәси эш буйынса урынбаҫары булып хеҙмәт итә.
1956 йылда Виктор Никифорович Баҡалыға ҡайтып, Октябрьский ҡала халыҡ мәғарифы мөдиренең саҡырыуы буйынса, 8-се урта мәктәп директоры булып урынлаша. Бында ул оҫтахана төҙөүгә, тәжрибә баҡсаһы булдырыуға һәм башҡа файҙалы эштәр ойоштороуға ҙур иғтибар бирә.
Артабан тәжрибәле педагог һәм етәксе В. Н. Зотов 6-сы урта мәктәпкә директор итеп күсерелә. Был мәктәп тә ҡыҫҡа ваҡыт эсендә уҡытыу-тәрбиә эшендә матур уңыштарға ирешә. Шунан ҡала халыҡ мәғарифы бүлеге Виктор Никифоровичты йәнә бер мәктәпкә директор итеп ҡуйырға уйлай, ләкин шул саҡта яугир педагогтың яҙмышына республика Халыҡ мәғарифы министрлығы килеп ҡушыла. Тәжрибәле һәм һәләтле педагог Өфө эргәһендәге Некрасовка ауылы һигеҙ йыллыҡ мәктәбе директоры итеп тәғәйенләнә. Яңы директор көн тип тормой, төн тип тормай, ал-ял белмәйенсә эшләй, мәктәптең уҡытыутәрбиә эшенә яңы һулыш бирә.
1980—1986 йылдарҙа Өфө ҡалаһының 43-сө һәм 46-сы урта мәктәптәре директоры булып эшләй. Ул уҡытыусылар коллективының тынғыһыҙ етәксеһе, уны ижади эштәргә рухландырыусы, файҙалы эштәргә башланғыс биреүсе булып таныла.
Уҡытыу-тәрбиә эшендә һәм мәктәп коллективтарына етәкселек итеүҙә өлгәшкән уңыштары өсөн Виктор Никифорович Зотов 1976 йылда «РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы», 1975 йылда «Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы» тигән маҡтаулы исемдәргә лайыҡ була.
Виктор Никифорович Зотов — Дан ордендарының тулы кавалеры. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены һәм хәрби миҙалдар эйәһе, Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы, миҙалдар һәм Маҡтау грамоталары алған педагог.
# Дала Көсөгө (Ростов өлкәһе)

Дала Көсөгө— Ростов өлкәһе Кашар районындағы ҡасаба.
Верхнесвечниковский ауыл билмәһе составына инә.

# Дала Көсөгө (Ростов өлкәһе)
## Географияһы
### Урамдар

* Песчаная урамы
# Йәмәмә

Әл-Йәмәмә (ғәр. اليمامة‎; рус. Аль-Ямама) —Ғәрәбстан ярымутрауының үҙәк өлөшөндәге тарихи өлкә.

# Йәмәмә
## Тарихы

Борон уның аша каруан юлдары үткән, Нәжрәнде — Ираҡ һәм Хижәзде Көнсығыш Ғәрәбстан менән тоташтырған каруан юлдары үткән игенселек өлкәһе.
VII быуатта Бәнү Хәнифә ҡәбиләһе кешеләре йәшәгән, уларҙан мосолмандарҙың мосолмандарҙың изге риүәйәтендә ялған пәйғәмбәр булараҡ танылған Мөсәйлимә сыҡҡан.
VIII быуатта — бик күп торамалары булған ҙур өлкә.
867 йылдан алып быуат уртаһына тиклем Йәмәмәлә Хидримда үҙәге урынлашҡан Бәнү Әхәйдәри әмирлеге булған, ул ҡолағандан һуң власть Бәнү Килаб ҡәбиләһенә күскән.
Әлеге ваҡытта «Йәмәмә» атамаһы әл-Үжәйми вадиһындағы оазисҡа ҡулланыла. (Сәғүд Ғәрәбстаны).

# Йәмәмә
## Тарихы
### Йәмәмә һуғышы

Мөхәммәт пәйғәмбәр үлгәндән һуң ялған «пәйғәмбәр» Мөсәйлимә Исламдан ситләшә һәм мосолмандарға янай, мосолман йәмәғәтселеген тарҡата башлай.
Йәмәмә янындағы һуғыш 632 йылдың декабрендә була, хәлиф Әбү Бәкер етәкселегендәге мосолмандар исламдан баш тартҡан динһеҙҙәргә ҡаршы асҡан яу була ул.
# Ҡалмыҡ Республикаһы

Ҡалмыҡ Респу́бликаһы, Ҡалмығстан — Рәсәй Федерацияһы субъекты, Көньяҡ федераль округына ҡарай.
Республиканың сиктәштәре:
* Көньяҡта — Дағыстан республикаһы
* Көньяҡ-көнбайышта — Ставрополь крайы
* Көнбайышта — Ростов өлкәһе
* Төньяҡ-көнбайышта Волгоград өлкәһе
* Көнсығышта — Әстрәхән өлкәһе.

# Ҡалмыҡ Республикаһы
## География
### Географик урыны

Ҡалмыҡ Респу́бликаһы, Рәсәйҙең көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан. Элиста ҡалаһы Мәскәүҙән 1343 саҡрым (1267 км) йыраҡта урынлашҡан.
Республика территорияһы оҙонға — төньяҡтан көньяҡҡа 485 саҡрым (458 км) һәм көнбайыштан көнсығышҡа 448 саҡрым (423 км).
Регион сүл, ярымсүл, далалы зонала урынлашҡан.

# Ҡалмыҡ Республикаһы
## Халыҡ

Халыҡ һаны — 280 581 кеше (2015). Халыҡ тығыҙлығы — 3,75 кеше/км² (2015). Ҡала халҡы — 130 700 кеше (2015).
Халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса ҡала һәм ауыл халҡы өлөшө:

# Ҡалмыҡ Республикаһы
## Халыҡ
### Торамалар (йәшәү пункттары)

Ҡалалар — Элиста, Лагань һәм Бәшиңтә. Бөтәһе 262 торама бар, уларҙың икәүһендә халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре (2010) буйынса кеше йәшәмәй.
* ↑ https://data.iana.org/time-zones/tzdb-2021e/europe
# Һарыҡ ите

Һарыҡ ите — ризыҡ өсөн ҡулланылған һарыҡ йәки бәрәндең ите. Йәш бәрәстән алынған ит «бәрән ите» тип атала.
Ҡурылған, бешерелгән, быҡтырылған, ыҫланған, киптерелгән һәм тоҙланған килеш бик күп ризыҡ төрҙәрен әҙерләүҙә ҡулланыла. Мәҫәлән, аштар: һурпа, шурпа, мошәүлә, боҙбаш һ.б.; икенсегә бирелгән ризыҡтарҙан: бишбармаҡ, былау, шешлек, манты, колбаса, тултырма, сосики, ҡурҙыҡ, форикол һәм башҡалар.
Һарыҡ ите һәр заманда ла диетик һәм үҙләштереүгә еңел ризыҡ һаналған.
Һарыҡ ите күсмә халыҡтар, төрөк, монгол, ғәрәп халыҡтарының йола ризығы булып ҡала. Иң ҡиммәтле (үҙенсәлекле еҫе юҡ, минераль матдәләр һәм витаминдарға бай) тоҡом тип «ҡалмыҡ тоҡомло» һарыҡтар һанала. Улар монгол ит һарыҡтары ҡушылмаһынан алынған.
# Ғәлимов Вәлиәхмәт Ғирфанетдин улы

Ғәлимов Вәлиәхмәт Ғирфанетдин улы (14 декабрь 1909 йыл — 15 февраль 1994 йыл) — театр актёры, режиссёр һәм драматург. 1938 йылдан СССР Театр эшмəкəрҙəре союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1949), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1944) артисы. Өс Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1955, 1967, 1971) кавалеры.

# Ғәлимов Вәлиәхмәт Ғирфанетдин улы
## Биографияһы

Ғәлимов Вәлиәхмәт Ғирфанетдин улы 1909 йылдың 14 декабрендә Пермь губернаһының Екатеринбург өйəҙе Ҡыштым заводы ҡасабаһында, хəҙерге Ҡыштым ҡалаһында тыуған.
1930 йылда Өфө ҡалаһындағы Башҡорт сəнғəт техникумын (В.Мортазин-Иманский, М.Ə.Мəһəҙиев, Х.Бохарский курстары) тамамлай.
1930—1931 йылдарҙа Өфөлə Эшсе йəштəр театрына етəкселек итə.
1931 йылда Башҡорт дәүләт академия драма театрына эшкә күсә, 1931—1942 һәм 1949—1956 йылдарҙа актёр, 1942—1948 йылдарҙа художество етəксеһе һəм 1956 йылдан алып алып баш режиссёры.
Бер үк ваҡытта 1940—1970‑се йылдарҙа Өфө сəнғəт училищеһы уҡытыусыһы.
1971—1982 йылдарҙа Ҡазан кинохроника студияһының Өфө бүлегендə кинофильмдарҙы башҡорт теленə тəржемə итеү буйынса режиссёр.
1938 йылдан театр эшмəкəрҙəре союзы ағзаһы.
1994 йылдың 15 февралендә Өфө ҡалаһында вафат булған.

# Ғәлимов Вәлиәхмәт Ғирфанетдин улы
## Ижади эшмәкәрлеге

Ғәлимов Вәлиәхмәт Ғирфанетдин улы үҙ ижадында К. С. Станиславский системаһына һəм милли театр традицияларына таяна, трагик һəм комик ролдəрҙе бер үк кимəлдə уңышлы башҡара. Вәлиәхмәт Режиссёр булараҡ 1940—1960 йылдарҙа башҡорт театры үҫешенең төп йүнəлештəрен билдəлəй.

# Ғәлимов Вәлиәхмәт Ғирфанетдин улы
## Ижади эшмәкәрлеге
### Сәхнәгә ҡуйған спектаклдәре

* «Сит кеше балаһы» (дебют, 1934, В. В. Шкваркин),
* «Ҡара йөҙҙəр» (М.Ғафуриҙың шул уҡ исемле повесы буйынса, Ғ.Əмири һəм Ғәлимов инсценировкаһы),
* «Батырҙар» (А. А. Фадеевтың «Йəш гвардия» романы буйынса үҙенең инсценировкаһы),
* «Иҙеүкəй менəн Мораҙым» (М. А. Буранғолов),
* «Ябырылыу» (Л. М. Леонов),
* «Ҡаһым түрə, йəки 1812 йыл» (Б.Бикбай),
* «Мария Тюдор» (В.Гюго) һ.б.

# Ғәлимов Вәлиәхмәт Ғирфанетдин улы
## Ижади эшмәкәрлеге
### Спектаклдәрҙә ролдәре

* Баҙарғол («Башҡорт туйы»; дебют, 1928)
* Ялған Дмитрий («Борис Годунов», А. С. Пушкин)
* Незнамов («Ғəйепһеҙ ғəйеплелəр», А. Н. Островский)
* Фердинанд («Мəкер һəм мөхəббəт», Ф.Шиллер)
* Хлестаков («Тикшереүсе», Н. В. Гоголь).
* Толик («Долги наши», Я. Э. Володарский; дебют, 1974), һәм башҡалар
* Мулла («Салауат Юлаев» к/ф, 1941).

# Ғәлимов Вәлиәхмәт Ғирфанетдин улы
## Уҡыусылары

Уҡыусылары араһында Хеҙмəт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүлəклəнеүселәр: Ғ.Ғ.Ғилəжев, Р.Ф.Йыһанов, Р.М.Əйүпов, З.А.Əхмəрова. (1955, 1967, 1971).

# Ғәлимов Вәлиәхмәт Ғирфанетдин улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1949),
* Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1944)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1940),
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1955, 1967, 1971).

# Ғәлимов Вәлиәхмәт Ғирфанетдин улы
## Хәтер

Өфө ҡалаһында Ғәлимов Вәлиәхмәт Ғирфанетдин улы йəшəгəн йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
# 2000 йылда йыһанға осороуҙар исемлеге

2000 йылдағы орбитаға осороуҙар исемлеге. Ҡыҙыл төҫ менән уңышһыҙ осороуҙар билдәләнгән. Осоусы йыһан аппараттары (ЙА) ҡалын итеп айырып билдәләнгән.
# Иҙел (мифология)

Иҙел — башҡорт фольклоры персонажы, ҡеүәтле мифик герой, батыр.

# Иҙел (мифология)
## Ҡылыҡһырламаһы

Иҙел — башҡорт ауыҙ-тел ижады персонажы, Урал батыр менән Һомайҙың улы. «Урал батыр» эпосында ул, сабый ғына сағында, әсәһенә һөжүм иткән дейеүҙе үлтерә. Әсәһенең фатихаһы менән, Иҙел атаһының яуыз көстәр менән көрәшендә таянысы, ярҙамсыһы була. Урал батыр, Иҙел һәм уның ағай-энеләре Нөгөш, Һаҡмар, Яйыҡ дошмандарын тар-мар итә, еңеү яулай.
Атаһының һүҙҙәренә тоғро Иҙел үҙ халҡының яҙмышы өсөн яуаплылыҡ тоя. Кешеләрҙе һыу менән тәьмин итеү маҡсатында, ул булат ҡылысы менән Ирәмәл тауын киҫә, ярыҡтан Иҙел тип аталған йылға урғылып сыға. Йылға ағымын кәртәләп ятҡан Ямантауҙы яра, һөҙөмтәлә Ҡырҡты атамалы тау теҙеме барлыҡҡа килә.
1910 йылда Мөхәмәтша Буранғолов Ғәбит сәсәндән «Иҙел менән Яйыҡ» эпосын яҙып ала, ҡыҙғанысҡа ҡаршы яҙма һаҡланмаған. Был ҡобайырҙы башҡорт фольклоры мотивары һәм эпостың ҡаҙаҡ версилары нигеҙендә Ғайса Батыргәрәй улы Хөсәйенов тергеҙә. Иҙел һәм уның ағаһы Яйыҡ, аталарының данлы эштәрен дауам итеп, башҡорт халҡына тоғро хеҙмәт итә.
# Вощар

Вощар — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ивас йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Вощар
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000031247
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003124
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Байтирәкова Ләлә Сафа ҡыҙы

Байтирәкова Ләлә Сафа ҡыҙы (3 июль 1924 йыл — 31 июль 2006 йыл) — ғалим-офтальмолог. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Медицина фәндәре докторы (1975). СССР‑ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1980).

# Байтирәкова Ләлә Сафа ҡыҙы
## Биографияһы

Ләлә Сафа ҡыҙы Байтирәкова 1924 йылдың 3 июлендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған.
1948 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай. Диплом алғандан һуң Башҡортостан трахоматоз ғилми тикшеренеү институтында, 1950—1982 йылдарҙа Мәскәү өлкә клиник ғилми тикшеренеү институтында (1960 йылдан алып өлкән ғилми хеҙмәткәр) эшләй.
Ләлә Байтирәкова 2006 йылдың 31 июлендә Мәскәүҙә вафат була.

# Байтирәкова Ләлә Сафа ҡыҙы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Медицина фәндәре докторы Байтирәкова Ләлә Сафа ҡыҙының фәнни тикшеренеүҙәре ҡан тамырҙары һәм эндокрин ауырыуҙар ваҡытында күреү ағзалары патологияһын өйрәнеүгә, балалар офтальмологияһы проблемаларына арналған. 70‑тән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 1 уйлап табыу авторы.

# Байтирәкова Ләлә Сафа ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* СССР‑ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1980).
* ВДНХ-ның көмөш миҙалы (1975).

# Байтирәкова Ләлә Сафа ҡыҙы
## Фәнни хеҙмәттәре

* Сложные офтальмологические изменения и их диагностика. М., 1965 (авторҙаш).
# Псков кривичтары

Псков кривичтары йәки төньяҡ кривичтар — Псков ере территорияһында йәшәүсе кривичтарның төньяҡ төркеме.

# Псков кривичтары
## Тарихтары

Славяндар йәшәүсе көнбайыш территорияларҙан, Висла менән Одер йылғалары араһында урынлашҡан ерҙәрҙән килеп сыҡҡандар.
IX-XII быуаттарҙа Псков кривичтары Великая йылғаһы бассейны, Псков күле яры һәм Гдов округында таралған. Псков һөйләштәре төркеме Псков кривичтары территорияһы менән тулыһынса тейәрлек тура килә, был иһә төркөм менән булған әлеге һөйләше халыҡ һөйләшенән килеп сыҡҡан тип уйларға мөмкинлек бирә.
VIII-X быуаттарҙа Псков ҡалаһы кривичта нәҫел үҙәктәренең береһе итеп һайлап алына, уға VIII быуатта нигеҙ һалына.
Кривичтар формалашыуҙың башы - беҙҙең эраға беренсе меңйыллыҡтың өсөнсө сиреге, ә тәүге йәшәү төбәге Псковта булып һанала, һуңыраҡ смоленлыдар (Днепрҙа) һәм полоцлыдар (Двинала) төркөмдәре тарала, йылъяҙма таныҡлыҡтары буйынса улар айырым княздәргә эйә булған һәм үҙ-ара берҙәм ырыу берлеген төҙөмәгән кривичтар төркөмдәрен тәшкил иткәндәр. Ғилми хеҙмәткәр Седов фекеренсә, Псков кривичтары словендар һәм весьтар менән берлек төҙөгәндәр, был фекергә уны йылъяҙмала княздәрҙең бергә иҫкә алыныуҙары этәргән.
IX-XIII быуаттарҙа Псков һәм Смоленск-Полоцк кривичтары үҙ үҫә.

# Псков кривичтары
## Мәҙәниәт

Псков кривичтары Псков оҙон ҡурғандары мәҙәниәте менән тәҡдим ителгәндәр.
Псков кривичтарына иҫкергән тип иҫәпләү йолаһы башҡа кривичтарына оҡшаш: күмелгән урындар мәйеттәрҙе байыҡтырыу йолаһы күмелгән буйынса юғары кургандар рәүешендәге күп төрбәләр менән тәҡдим ителгән.
Псков кривичтары йолаһының үҙенсәлектәренең береһе булып славян ҡәбиләләренең башҡа ҡәүемдәре айырып ҡарап тороусы, ләкин Балтик буйы-фин ҡәүемдәре менән яҡынайтыусы, ерләү урынын ҡорор алдында сайланган урында, үҙенән һуң көл-күмер ҡатламы ҡалдырған усаҡ ҡабызу булған. Был ғәмәлҙә тикшеренеүселәр күмелгән урынды изгеләндерергә (яҡтыртырға) тиешле ритуалды күрә.
X быуат аҙағына — XI быуат башына мәйет яндырыуҙан мәйет күмеүгә ашыу булған. XII ғасырҙа ҡурған соҡорҙарында мәйеттәр урынлаштырыу йолаһы тарала башлай, ә XIII асырға инде был ғөрөф-ғәҙәт өҫтөнлөк үк итә башлай.
Ҡатын-ҡыҙға хас биҙәнеү әйберҙәре берҙәм славян тибындағы аҫылмалы балдаҡтар, уаҡ, төрлө-төрлө төҫтәге пыялаҙан яһалған муйынсалар, шулай уҡ йөҙөктәрҙән торған. Башҡа көнсығыш славян ҡәбиләләре ареалдарындан айырмалы булараҡ, балт һәм Балтик буйы-фин ҡәүемдәренә хас күкрәк һуғыу өсөн даға рәүешендәге эләктермәләр йыш осорай.
М.И. Артамонов тикшереүҙәре күрһәткәнсә, Псков оҙон ҡурғандарында шаҡтай аҙ һанлы әйберҙәр табылған, уларҙың да күбеһе балт тибына ҡарай.

# Псков кривичтары
## Антропология

Антропологик төр буйынса Псков кривичтары барынан да бигерәк ятвягларға оҡшаш.
# Төйлән (Дәүләкән районы)

Төйлән, Төйлән разъезы ҡасабаһы (рус. Тюлянь) — 2005 йылда Башҡортостан Республикаһының Дәүләкән районы Көрмәнкәй ауыл Советының бөткән ауылы

# Төйлән (Дәүләкән районы)
## Географияһы

Төйлән разъезы янында урынлашҡан булған, Төйлән йылғаһы эргәһендә..

# Төйлән (Дәүләкән районы)
## Географияһы
### Географик урыны

Алыҫлығы (1969 йылдың 1 ғинуарына тиклем):
* район үҙәгенә тиклем (Дәүләкән): 9 км
* ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Дүртөйлө): 5 км
* яҡындағы тимер юл станцияһы (Дәүләкән): 9 км

# Төйлән (Дәүләкән районы)
## Географияһы
### Этимологияһы

Разъезд Дим йылғаһының һул ҡушылдығы Дәүләкән районы Ҡоръятмаҫ ауылынан төньяҡ - көнсығышта ике саҡрым, Асылыкүлдән көньяҡҡа табан дүрт саҡрым алыҫлыҡта башланған Төйлән йылғаһының исеме менән йөрөтөлә. Дәүләкән һәм Әлшәй райондарын иңләп аға. Төйлән атамаһы үҙе — төйәклән, төйәкләнеү урыны тигән һүҙҙер, уны, бәлки, Туҡтамышхан үҙе ҡушҡандыр.

# Төйлән (Дәүләкән районы)
## Тарихы

Ҡасаба Төйлән разъезы (Төйлән баш (төйлөгән 'төйлөгән')) тимер юлы төҙөлгәндә барлыҡҡа килгән.
Бында разъездың инфраструктураһын хеҙмәтләндереүселәрҙең ғаиләләре йәшәгән. Башҡортостан Республикаһының 2005 йыл 20 июлендәге " Тораҡ пункттарҙың барлыҡҡа килеүе, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм стаусы үҙгәреүе, административ үҙәктәрен күсереү менән бәйле,Башҡортостан Республикаһының административ — территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында " 211-3 номерлы законы былай тип белдерә: ст.1
4. Түбәндәге тораҡ пункттарын бөтөрөргә:
17) Дәүләкән районында:
а) Төйлән ҡасабаһын (Бик - Ҡарамалы ауыл Советы),Төйлән разъезын(Көрмәнкәй ауыл Советы);
в) Яковлевка ауылын (Поляковка ауыл Советы)

# Төйлән (Дәүләкән районы)
## Халҡы

1969 йылдың 1 ғинуарынан 39 кеше йәшәгән; башлыса башҡорттар.
# Бирштедт

Бирштедт (нем. Bierstedt) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 164 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,42 км². Диңгеҙ кимәленән 43 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 29416 һәм автомобиль коды — SAW.