yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Аҡ төлкө

?Аҡ төлкө :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Класс: | Имеҙеүселәр |
| Отряд: | Йыртҡыстар |
| Ғаилә: | Эттәр |
| Ырыу: | Аҡ төлкөләр |
| Төр: | Аҡ төлкө |
Латинса исеме :
Alopex lagopus Linnaeus, 1758 :
Синонимдары :
Vulpes lagopus :
Ареал :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 622025 NCBI 494514 |
Аҡ төлкө (лат. Alopex lagopus) — эттәр ғаиләһенә ҡараған имеҙеүсе.

# Аҡ төлкө
## Ҡыҫҡаса ҡылыҡһырлама

Төк япмаһының төҫө буйынса аҡ төлкө күк (йәйен һәм ҡышын күкһел һоро) һәм аҡ (йәйен һорғолт ҡуңыр, ҡышын аҡ) була. Йөнө ҡуйы һәм йомшаҡ. Кәүҙә оҙонлоғо 50—75 см, ҡойроғо 25—42 см, ауырлығы 7,5 кг тиклем. Кәүҙәһе оҙон, башы йомро, мороно ҡыҫҡа. Ҡолағы ҡыҫҡа, түңәрәк. Аяғы ҡыҫҡа, бармаҡта йөрөүсе. Ҡойроғо ҡабарынҡы. Моногам. Енси яҡтан 9—10 айҙа өлгөрә. 3—12 (21‑гә тиклем) көсөгө була. 8—10 йыл йәшәй. Тәүлек әйләнәһенә, ҡышын башлыса төндә, әүҙем.

# Аҡ төлкө
## Йәшәйеше

Евразия, Төньяҡ Америка тундраһы һәм урман‑тундраһында, Төньяҡ Боҙло океан утрауҙарында таралған. Ҡышын хайуандарҙың күпселек өлөшө урман‑тундраға һәм тайгаға күсә.
Ҡалҡыу урындарҙа тәрән өңдәрҙә йәшәй. Ҡиммәтле тиреле йәнлек. Башҡортостанда аҡ төлкө үрсетеү менән Иглин йәнлекселек хужалығында һәм шәхси ярҙамсы хужалыҡтарҙа шөғөлләнәләр.

# Аҡ төлкө
## Туҡланыуы

Нигеҙҙә, кимереүселәр, шулай уҡ ҡоштар һәм уларҙың йомортҡалары, балыҡ, умыртҡаһыҙҙар, емтек, емеш‑еләк, үлән менән туҡлана.
# Эрльбах-Кирхберг

Эрльбах-Кирхберг (нем. Erlbach-Kirchberg) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1719 кеше йәшәй. Майҙаны — 15,88 км². Диңгеҙ кимәленән 350 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 9385 һәм автомобиль коды STL.
# Сармин-Яха

Сармин-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Порс-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Сармин-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300047073
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304707
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ғәббәс ибн Ғәбд әл-Моталлип

Әбү-л-Фаҙыл әл-Ғәббәс ибн Ғәбд әл-Моталлип әл-Хашими (ғәр. العباس بن عبد المطلب‎; 566, Мәккә — 653, Мәҙинә) — Мөхәммәт Рәсүлулланың атаһының бер туғаны, Ғәбд әл-Моталлиптың күп һанлы улдарынан туғыҙынсыһы.

# Ғәббәс ибн Ғәбд әл-Моталлип
## Биографияһы

566 йылда Мәккәлә тыуған, әсәһе Нәтилә бинт Йәнәп. Мөхәммәт Рәсүлулланан биш йәшкә оло булған. Етем ҡалған Мөхәммәтте олатаһы үҙенә аҫрарға алғас, Ғәббәс уның менән бер өйҙә үҫә.
Йәш сағында Ғәббәс сауҙа менән шөғөлләнә. Ярайһы бай кеше була. Был достаточно богатым человеком. Ағалары менән Ҡәғбәлә хеҙмәт итә, ҡоҙоҡтан хажиҙарға Зәм-зәм һыуы сығарып биреп тора. Атаһы вафат булғас, Ғәббәс ғаиләләренә йөкмәтелгән эште үҙенә ала — Зәм-зәм һыуының ҡарауылсыһы була. Ислам ҡабул иткәс тә ошо бурысын үтәй. Бәхилләшеү хажында Пәйғәмбәр ҡоҙоҡ янына килеп, Ғәббәстән зам-зәм һорап ала.
Мөхәммәткә с.ғ.с. рисаләт иңгәс тә Ғәббәс Ислам ҡабул итмәй әле, әммә ҡаршы ла сыҡмай. Уның ҡатыны Үмм әл-Фаҙыл тәүге мөслимәләрҙән була. Бәҙер һуғышында Ғәббәс мосолмандарға әсир булып төшә, ә азат ителгәс Ислам ҡабул итә һәм Мәккәгә ҡайта. Күпмелер ваҡыт динен йәшереп йөрөй, Мәккәләге мосолмандарға ярҙам итә. Мәккә мосолмандар тарафынан яулап алыныуға әҙ генә ҡалғанда ул Мәҙинәгә һижрәт ҡыла. Мәккә яуланғас, Мөхәммәт Пәйғәмбәр менән бергә йөрөй һәм Һүнәйн һуғышында ҡатнаша. Уның көслө йоғонтоһо менән ҡорайыштарҙың байтағы Исламға килә.
Миләди 632 йылда Пәйғәмбәр вафат булғас, Али ибн Әбү Талип менән Ғәббәс уның мәйетен йыуалар. Ғәббәс беренсе өс хаҡ хәлифәгәярҙам итеп йөрөй. Ул мосолман ғәскәрен тотоуға, Византия империяһын яулап алыуға күп аҡса түгә.

# Ғәббәс ибн Ғәбд әл-Моталлип
## Тоҡомдары

Ғәббәс 652 йылда хәлифә Усман ибн Әффан идара иткәндә вафат була. Ғәббәстең улдарынан иң билдәлеләре — Фаҙыл, Ғабдуллаһ, Күсәм менән Тәммәм. Бер быуаттан уның тоҡомдары Ғәрәп хәлифәлегенә хакимиәткә килә һәм Ғәббәсиҙәр династияһын барлыҡҡа килтерә.
Ғәббәсиҙәр хәлифәлегенең сәскә атыу осоро Әбу Йәғәфәр әл-Maнсур (754—775), Мөхәмәт әл-Mahди (775—785), Һарун әр-Рәшит (786—809), Ғабдулла әл-Мәһмүн (813—833) хакимлығына тап килә. Ғәббәсиҙәр ике йөҙ йылдан ашыу хакимлыҡ иткәндән һуң, хәлифәлек яйлап көсһөҙләнә башлай һәм монголдар Бағдадты яулап алып, һуңғы ғәббәси хәлифәне үлтереү менән йәшәүҙән туҡтай/
# Юозайтис Арвидас Ионович

Арвидас Ионович Юозайтис (18 апрель 1956 йыл) — СССР йөҙөүсеһе, Олимпия уйындарының бронза призеры. Әлеге ваҡытта билдәле литва яҙыусыһы һәм философы.

# Юозайтис Арвидас Ионович
## Карьераһы

Монреаль ҡалаһындағы Олимпиадала, британлы Дэвид Вилкидан һәм американ Джон Хенкендан ҡалышып, брасс стиле менән 100 метрлыҡ дистанцияла бронза миҙалын яулай. 200 метрлыҡ дистанцияла ул 6-сы була, ә 4×100 метрлыҡ ҡатнаш эстафетала 5-се урынды биләй.

# Юозайтис Арвидас Ионович
## Карьераһын тамамланғандан һуң

1980 йылда Арвидас Вильнюс университетын тамамлай. 1986 йылда философия докторы дәрәжәһенә лайыҡ була. Һуңыраҡ альма-матерҙа экзистенциализм философияһын уҡыта. Литва СССР-ы фәндәр академияһының өлкән ғилми хеҙмәткәре вазифаһын биләй.
1988—1990 йылдарҙа Литва ССР-ының СССР составынан сығыу процесын етәкләгән «Саюдис» хәрәкәте ойоштороусыларының һәм лидерҙарының береһе. 2004 йылданалып 2009 йылға тиклем Калининградта Литваның Генераль консуллығы атташеһы булып хеҙмәт итә. 2009—2012 йылдарҙа Ригала йәшәй. Әлеге ваҡытта — Литва олимпия комитетының вице-президенты.

# Юозайтис Арвидас Ионович
## Иҫкәрмләр

* ↑ Record #309717558 // VIAF (билдәһеҙ) —: OCLC, 2003.
* ↑ Ҡалып:Из БОЭ
* ↑ Арвидас Юозайтис: Не вкладываю в слово «Прибалтика» идеологических инспираций (урыҫ). Newsbalt. Дата обращения: 10 март 2014. 2014 йыл 10 март архивланған.
# Атмосфера фронттары

Атмосфе́ра фронты (от. бор. грек. ατμός — быу, σφαῖρα — шар һәм лат. frontis — маңғай, алғы яҡ), атмосфераның түбәнге ҡатламдарындағы (тропосфера) һалҡын һәм йылы һауа массалары араһындағы күсмә зоналар.
Атмосфера фронттары оҙонлоғо бер нисә мең км, киңлеге бер нисә тиҫтә км, ҡалынлығы бер нисә йөҙ метрға етә. Ер өҫтөнә ҡарата ауышып үтәләр. Формалашыу районы буйынса арктик, поляр, тропик; физик үҙенсәлектәре буйынса йылы, һалҡын, окклюзия (циклонда йылы һәм һалҡын атмосфера фронттары берләшеүе) атмосфера фронттарына айырыла. Башҡортостан биләмәһендә арктик һәм поляр aтмосфера фронттары хас. Атмосфера фронттары үткәндә һауа торошо киҫкен үҙгәрә: ҡышын йылы aтмосфера фронттары үткәндә йылытыу, буран, боҙлауыҡ, йәйен — баҫып яуған һәм ҡойма яуым-төшөм, йәшен, боҙ яуыу һ.б. күҙәтелә. Атмосфера фронттары — синоптик метеорологияның өйрәнеү предметы.
# Тюрина (Ноба ҡушылдығы)

Тюрина — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ноба йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Тюрина (Ноба ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000045449
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004544
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Тульчын районы

Тульчын районы (укр. Тульчинський район) — Украинаның Винница өлкәһендәге район. Район үҙәге — Тульчын ҡалаһы.
2018 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 54 727 кеше йәшәй.
# Десенка (йылға)

Десенка — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе, Калуга өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2231/979/77 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Десенка (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нара башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ока ҡушылдыҡтары бассейны, Мокша тамағына тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010100712110000022478
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002247
* Бассейн коды — 09.01.01.007
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Семыл-Я

Семыл-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Воль-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 141 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Семыл-Я
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300025083
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302508
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Сабырлыҡ

Сабырлыҡ (ғәр. صبر‎ — түҙемлелек, бирешмәүсәнлек‎; рус. Сабр) — исламда — дини бурыстарҙы үтәгәндә түҙемлек, тыйылғандан тыйылыу, йыһатта, ғазауатта ныҡышмалылыҡ, рәхмәтлелек һ.б.

# Сабырлыҡ
## Тасуирламаһы

Ҡөрьән мосолмандарға түҙемле булырға һәм тормош ауырлыҡтарын сыҙамлы кисерергә ҡуша.
Сабырлылар ғына ике донъяла ла уңыш ҡаҙана һәм Аллаһы Тәғәләнең мәрхәмәтенә лайыҡ була ала. Сабырлыҡ кешегә генә хас, фәрештәләр менән йәнлектәргә хас түгел. Мөхәммәт Пәйғәмбәр «сабырлыҡ диндең яртыһы», тип атаған. Кешегә тормош ауырлыҡтарын кисереп сығыуы ауыр булғанда ла түҙемлек күрһәтергә кәрәк. Мосолман бәлә-ҡазаға, бәхетһеҙлеккә зарланмаҫҡа һәм илауламаҫҡа тейеш (әс-сабр әл-жәмил).
Ғәрәпсә сабр һүҙенән Сабир исеме барлыҡҡа килгән.

# Сабырлыҡ
## Ҡөрьәндә

Ҡөрьәндә с-б-р тамырынан яһалған сығарылмалар тәү сиратта «түҙемле булырға» тигәнде аңлата. Аллаһы Тәғәлә Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙе, башҡа пәйғәмбәрҙәр кеүек, сабыр булырға өндәй.. Сабырлыҡ өсөн икеләтә бүләкләү вәғәҙә ителгән.
Әз-Зумар сүрәһенең 10-сы аятында әйтелгәнсә, сабыр итеүселәр (сабирун) әжерен иҫәп-хисапһыҙ, йәғни үлсәүһеҙ йәки сикләүһеҙ алырға тейеш..
# Белоруссия милли парктары һәм ҡурсаулыҡтары исемлеге

Беларусь Республикаһы территорияһында 2 ҡурсаулыҡ һәм 4 милли парк бар.
Милли парктар

# Белоруссия милли парктары һәм ҡурсаулыҡтары исемлеге
## Милли парктар

| № | Атамаһы | Урынлашыуы | Майҙаны (га) | Ойоштороу датаһы |
| 1 | Беловежье шырлығы | Беларусь (Гродно һәм Брест өлкәләре) һәм Польшаның дәүләт сигендә | 0Аңлатма хатаһы: Көтөлмәгән һан.Аңлатма хатаһы: Көтөлмәгән һан152 962 га + 10 501 га Польша территорияһында | һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһе булараҡ 01409 1409 йылдан билдәле |
| 2 | Нарочанск милли паркы | Минск һәм Витебск өлкәләре сигендә | 0Аңлатма хатаһы: Көтөлмәгән һан.Аңлатма хатаһы: Көтөлмәгән һан93 300 га | 01999 1999 |
| 3 | «Браслав күлдәре» милли паркы | Витебск өлкәһенең көнбайыш өлөшөндә | 0Аңлатма хатаһы: Көтөлмәгән һан.Аңлатма хатаһы: Көтөлмәгән һан69 115 га | 01995-08 август 1995 |
| 4 | Припять милли паркы | Гомель өлкәһе | 0Аңлатма хатаһы: Көтөлмәгән һан.Аңлатма хатаһы: Көтөлмәгән һан188 000 га (0Аңлатма хатаһы: Көтөлмәгән һан.Аңлатма хатаһы: Көтөлмәгән һан85 841 га — махсус һаҡланыусы территория) | 01969 1969 йылдан ҡурсаулыҡ булараҡ, 01996 1996 йылдан — милли парк |

# Белоруссия милли парктары һәм ҡурсаулыҡтары исемлеге
## Ҡурсаулыҡтар

| № | Атамаһы | Урынлашыуы | Майҙаны (га) | Ойошторолоу датаһы | Күренеше |
| 1 | Березина биосфера ҡурсаулығы | Минск һәм Витебск өлкәләре сигендә | 0Аңлатма хатаһы: Көтөлмәгән һан.Аңлатма хатаһы: Көтөлмәгән һан85 200 га | 01925 1925 | |
| 2 | Полесье дәүләт радиацион-экологик ҡурсаулығы | Чернобыль атом аварияһы арҡаһында радиациянан иң ныҡ бысранған Гомель өлкәһенең Брагин, Наровлянск һәм Хойник райондары территорияһындағы ситләтеү зонаһында ойошторолған | 0Аңлатма хатаһы: Көтөлмәгән һан.Аңлатма хатаһы: Көтөлмәгән һан216 100 га | 01988-07-Ҡалып:0expr 18 июль 1988 | |

# Белоруссия милли парктары һәм ҡурсаулыҡтары исемлеге
## Тарих

* 1925 — Беларусь ССР-ында тәүге ҡурсаулыҡ — Березина ҡурсаулығы ойошторола.
* 1939 — Беларусь ССР-ына ҡушылға территорияла Беловежье шырлығы ҡурсаулығы ойошторола.
* 1969 — Припять ҡурсаулығы ойошторола.
* 1988 — Полесье ҡурсаулығы ойошторола.
* 1991 — Беловежье шырлығы ҡурсаулығы Беловежье шырлығы милли паркы тип үҙгәртелә.
* 1995 — Браслав күлдәре милли паркы ойошторола.
* 1996 — Припять ҡурсаулығы Припять милли паркы тип үҙгәртелә, уның майҙаны арта.
* 1999 — Нарочанск милли паркы ойошторола.
* яҡынса 2007 — Беловежье шырлығы милли паркының майҙаны арта.
# Рибонуклеин кислотаһы (РНК)

«Нуклеин кислоталары» (атама латинса «нуклеус», йәғни ядро, һүҙенән килеп сыҡҡан) — күҙәнәктә нәҫел билдәләренең һаҡлау һәм тапшырыуҙа үҙәк ролде уйнаусы матдәләр. Улар тәүтапҡыр күҙәнәк ядроларында табылған; рибонуклеин кислотаһы, нуклеин кислоталарының береһе, хайуан һәм үҫемлек күҙәнәктәре цитоплазмаһының состав өлөшө.
Нуклеин кислоталарының биологик әһәмиәте ифрат ҙур. Билдәле булыуынса, һәр күҙәнәк инә күҙәнәктең бүленеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Бала күҙәнәк инә күҙәнәктең үҙсәнлегем ала. Күҙәнәктең үҙсәнлектәре башлыса уның аҡһымдары менән билдәләнелә. Нуклеин кислоталары күҙәнәктә аҡһымдарҙы тап инә күҙәнәктәгесә итеп синтезлауҙы тәьмин итә.
Нуклеин кислоталарының ике төрө бар: дезоксирибонуклеин кислотаһы (ДНК) һәм рибонуклеин кислотаһы (РНК).

# Рибонуклеин кислотаһы (РНК)
## Рибонуклеин кислотаһы (РНК)

Рибонуклеин кислотаһы (РНК) — регуляр булмаған биополимер, полинуклетид.
Мономерҙары дүрт төр рибонуклеотид: цитозин, урацил, аденин, гуанин
Рибонуклеотидтарҙың дөйөм төҙөлөш схемаһы: азотлы нигеҙ — рибоза — Фосфор кислотаһы ҡалдығы.
Рибонуклеотидтар бер - береһенән азотлы нигеҙ буйынса ғына айырылалар:пиримидиндар төркөмөнән —Цитозин менән Урацил; пуриндарҙан — аденин менән гуанин.
РНК структураһы ДНК структураһына оҡшаш. РНК, ДНК кеүек үк, полинуклеотид, әммә ДНК-нан айырмалы рәүештә, РНК молекулаһы ( күпселек осраҡта) бер сынйырлы.
ДНК-лағы кеүек үк, РНК структураһы ла дүрт төр нуклеотидтың сиратлашыуынан барлыҡҡа килә, тик РНК-ла нуклеотидтар составы ДНК нуклеотидтарынан бер аҙ айырыла, йәғни РНК-ла углевод дезоксирибоза түгел, ә рибоза, шуға күрә РНК рибонуклеин кислотаһы тип атала ла инде. Бынан тыш, РНК-ға азотлы нигеҙ тимин урынына башҡа нигеҙ, төҙөлөшө буйынса уға яҡын, урацил (У) инә.
Шулай итеп, ДНК һәм РНК араһында өс төп айырма бар:
* ДНК нуклеотидтары составындағы пентоза —дезоксирибоза, ә РНК нуклотидтарында — рибоза. Рибозала дезоксирибозанан айырмалы рәүештә, өҫтәмә гидроксил төркөм бар. Был РНК молекулаларының гидролизын еңелләштерә.
* РНК-ла аденининға комплементар нуклеотид булып тимин түгел, ә урацил тора.
* ДНК — ике сылбырлы спираль формаһында була (комплементар ике полинуклеотид сылбыр). РНК молекулалары күпселектә бер сылбырлы (бер полинуклеотид сылбыр) һәм күпкә ҡыҫҡа була.

# Рибонуклеин кислотаһы (РНК)
## Рибонуклеин кислотаһының төрҙәре

Күҙәнәктә РНК-ның бер нисә төрө бар. Улар бөтәһе лә аҡһымды синтезлауҙа ҡатнаша.
* Беренсе төр — транспорт РНК-һы (т-РНК). Былар ҙурлыҡтары буйынса иң бәләкәй РНК. Улар аминокислоталарҙы үҙҙәренә бәйләй һәм аҡһым синтезланған урынға алып бара.
* Икенсе төр — информация РНК-һы (и-РНК). Дәүмәле буйынса ул т-РНК-нан 10 тапҡыр ҙурыраҡ. Уның функцияһы — ДНК-нан аҡһым синтезланған урынға аҡһымдың структураһы тураһында информация алып барыу.
* Өсөнсө төр — рибосома РНК-һы (р-РНК). Улар иң ҙур молекулаларҙан тора һәм рибосомалар составына инә.
* Дүртенсе төр — Ҡайһы бер вирустарҙың нәҫел матдәләре.
# Шада (Вая ҡушылдығы)

Шада — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вая йылғаһының һул ярына тамағынан 71 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Шада (Вая ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400212110000043175
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004317
* Бассейн коды — 08.01.04.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Будённый проспекты

Буденный проспекты — Дондағы Ростовтың үҙәк проспекттарының береһе, Оло Баҡса урамын киҫә, Ворошилов проспектына параллель үтә.
Элекке атамалары: Таганрог юлы (XVIII быуат), Таганрог урамы (XIX быуат), Таганрог проспекты (XX быуат).

# Будённый проспекты
## Тарихы

Проспектҡа исем совет хәрби етәксеһе, дәүләт һәм партия эшмәкәре Семён Михайлович Будённый хөрмәтенә ҡушылған.
Граждандар һуғышында Будённый, составында тачанка ҡулланылған Беренсе Атлы армия командирҙарының береһе була. Оло Баҡса урамы менән киҫешкән урында урынлашҡан 32-се йортта тачанкаға арналған барельеф бар.
Буденный проспекты менән киҫешкән урында, Пушкин урамында Будённыйға һәйкәл ҡуйылған.

# Будённый проспекты
## Географияһы

Йорттарҙың номерҙары көньяҡтан төньяҡҡа ҡарай арта бара.
Проспектта урынлашҡан:
* Хосудовский һәм Рецкерҙың табыш йорто, Буденный проспекты, 10 (һүтелгән). Йорт 1916 йылда Л. Ф. Эберг проект буйынса төҙөлгән. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында емерелгән. 1957 йылда был урында Г. Я. Седов исемендәге диңгеҙ училищеһының дүрт ҡатлы ятағы төҙөлә. Әлеге ваҡытта бинаны «Экипаж № 1» диңгеҙ училищеһы биләй.
* Юғары партия мәктәбе бинаһы, Буденный проспекты, 20
* И. А. Супрунов тирмәне контораһы, Буденный проспекты, 33;
* элекке Палас-Отель, Буденный проспекты, 43/53;
* Ростов дәүләт циркы, Буденный проспекты, 45;
* Чириков табыш йорто, Буденный проспекты, 46;
* «Асыҡ акционерҙар йәмғиәте Ростелеком» Ростов филиалы бинаһы, Буденный проспекты, 50;
* «Ростов» ҡунаҡханаһы;
* Көньяҡ Корея консуллығы, Буденный проспекты, 60, 7 ҡат;
* Венгрия сауҙа вәкиллеге, Буденный проспекты, 60, 11 ҡат;
* «Ростов» ҡунаҡханаһы, Буденный проспекты, 59;
Оло баҡса урамы менән киҫешкән ерҙә «Макдональдс» Үҙәк универсаль магазин урынлашҡан.
* Революцияға тиклемге открыткаларҙа Таганрог проспекты
* Фотогалерея
* Машонкинаның табыш йорто
* Чириковтың табыш йорто
* Офицерҙар йорто
* Таможня академияһы
* Ростов ҡунаҡханаһы
* Ростов циркы
# Шорети монастыры

Шорети монастыры (грузин: მონასტერი შორეთის) көньяҡ Грузияла Самцхе-Джавахети төбәгенең Аспиндза муниципалитетында урынлашҡан урта быуат христиан монастыры. Бер нисә ҡоролманан торған сиркәү Изге Георгийға арналған. Харабаларҙа торған сиркәү 2018 йылда тулыһынса тергеҙелә. Сиркәү мозаикалы биҙәктәре һәм урта быуат яҙыуҙары менән иғтибарҙы йәлеп итә. Монастырь Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы исемлегенә индерелгән.

# Шорети монастыры
## Тарихы һәм урынлашыуы

Шорети монастыры ҡаялы үҙәндә , Ота ҡалаһынан төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 6 км алыҫлыҡта ята. Сиркәүгә йәйәүләп барырға мөмкин. Сиркәү урынлашҡан "Аспиндзис-хеви" булараҡ билдәле яйла тарихи Месхети провинцияһында урынлашҡан.
Монастырь яҙмаларҙа һирәк телгә алына. Монастырҙың баштағы исеме -Шорота. Был исем 1595 йылғы ғосман финанс документтарында осрай. 1745 йылда "Грузия королеге" китабын төҙөгән принц Вахушти шул ваҡытта ташландыҡ монастырҙы яңылыш "Шорапани" тип атай. Мари-Фелисите Броссет 1849 йылда үҙенең монастырға барыуында уны " Чолот" булараҡ билдәләй; Хәҙерге Шорети исеме тарихсы Эквтиме Такаишвили арҡаһында тарала, ул 1902 йылда ярым емерек монастырҙы өйрәнә. Ер тетрәү һөҙөмтәһендә монастырь тулыһынса тиерлек емерелә. 1986 йылдан 2009 йылға тиклем монастырҙа археологик тикшеренеү эштәре үтә. 2015 йылдан 2018 йылға тиклем монастырь реконструкциялана

# Шорети монастыры
## Тасуирламаһы

Шорети монастыры төп сиркәүҙән, манаранан, ҙур булмаған часовня менән таш ситлектәрҙән тора. Төп сиркәү ике ҡатлы бинанан ғибәрәт, ул быуаттар дауамында бер нисә тапҡыр яңынан ҡорола. Өҫкө ҡаты оҙонса тәре рәүешле зал. Беренсе ҡаттан көньяҡҡа ҡарай күтәрмә урынлашҡан. Туғыҙ аркалы һәм параллель уйымдар менән манара 14 йәки 15 быуатта киңәйтелгән күтәрмәгә өҫтәлә. Был ҡоролманың көньяҡ фасадында өс компонентлы төҙөлөш урынлашҡан. Төҙөлөштә һигеҙ мөйөшлө колонна тотоп торған ике арканың башына инеү урынын булдырып, өсөнсө арка өҫтәлә. 12 йәки 13 быуатта сиркәүҙән көньяҡҡа һәм көнбайышҡа ҡарай ҙур булмаған часовня һәм оҫтахана төҙөлә. Ошо осорҙа сиркәү киңәйтелә һәм Лавра итеп үҙгәртелә.
Сиркәү Богородица һүрәтләнгән Византия стена мозаика сәнғәте менән иғтибарға лайыҡ. Был мозаика өлгөһө шулай уҡ Цроми, Гелати һәм Мартвили монастырында бар. Сиркәүҙә бер нисә урта быуат грузин яҙыуҙары бар. Көньяҡ фасадтағы яҙыу Николозҡа ҡарай, икенсе яҙыуҙа католикос Микель телгә алына.
# Оло Речка (Мунгата ҡушылдығы)

Оло Речка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мунгат йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Оло Речка (Мунгата ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300312115200011524
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201152
* Бассейн коды — 13.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2