yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Һаҡмар һыуһаҡлағысы

Һаҡмар һыуһаҡлағысы — Башҡортостандың Баймаҡ районы Әбделкәрим ауылынан 1,5 километр үрҙәрәк, Йылайыр районы сигенә яҡын Һаҡмар йылғаһында урынлашҡан эре һыу хужалығы ҡоролмаһы. 2005 йылдың 9 октябрендә сафҡа индерелгән. Майҙаны 590 га, һыйҙырышы 30,9; быуаның бейеклеге 18 м, оҙонлоғо 390 м. Һыу сығанаҡтары: Һаҡмар, Лайымбирҙе (Һаҡмар ҡушылдығы).

# Һаҡмар һыуһаҡлағысы
## Тарихы

Баймаҡ районында Һаҡмар һыуһаҡласын төҙөү — ҙур ваҡиға, сөнки Урал аръяғы райондарында һыу менән тәьмин итеү иң актуаль проблемаларҙың береһе булып тора. Районда халыҡҡа эсер һыу етешмәй, ауыл хужалығында баҫыуҙарҙы һуғарыу өсөн дә һыу кәрәк. Яҙғы һыу бик тиҙ ағып бөтә, ә ҡыштар был яҡтарҙа аҙ ҡарлы, йәйҙәр ҡоро килә. Ошо проблеманы хәл итеү маҡсатында республикала Урал аръяғы райондарын һыу менән тәьмин итеү һәм мелиорация программаһы булдырыла. Программа төбәктә Башҡортостан Президентының шәхси күҙәтеүе аҫтында тормошҡа ашырылды.
Быға тиклем төҙөлгән өс һыуһаҡлағыс (Маҡан, Таналыҡ һәм Аҡъяр) ыңғай баһаланғанға күрә, Һаҡмар һыуһаҡлағысына ҙур өмөттәр бағлана. ХХ быуаттың 50-се йылдарында Баймаҡ районында бик күп сиҙәм ерҙәре һөрөлә, әммә һыу етешмәүе сәбәпле емеш-еләк, йәшелсәләр үҫтереү, бигерәк тә һуғарыулы игенселек менән шөғөлләнеү өсөн мөмкинлеге булмай.
2005 йылдың 9 октябрендә Һаҡмар һыуһаҡлағысы эксплуатацияға тапшырыла. Уны асыу тантанаһында М. Ғ. Рәхимов ҡатнаша.

# Һаҡмар һыуһаҡлағысы
## Тәғәйенлеше

- Һаҡмар йылғаһының яҙғы ағыуын көйләү өсөн;
- Әбделкәрим һәм Ҡыуат ауылдарын ташҡындан һаҡлау өсөн;
- балыҡ үрсетеү: алабуға, суртан, ҡорман, сабаҡ, йәйен, һаҙан, табан балыҡ, ажау, ҡыҙылғанат, алабалыҡ, опто;
- һуғарыу;
- һыу менән тәьмин итеү (һыу менән тәьмин итеүҙең гарантиялы сығанағын булдырыу);
- балыҡсылыҡ туризмын үҫтереү;
- электр энергияһы эшләп сығарыу.

# Һаҡмар һыуһаҡлағысы
## Тасуирламаһы

- Географик координаттары: киңлеге: 52°26′36″N (52.443471) Оҙайлығы: 57°55′26″E (57.923783);
- Мотокәмәләрҙе ҡулланыу мөмкинлеге: бар;
- Төбө: ҡомло, ләмле (яр ситендә); урыны менән түмәрҙәр һәм лапылар эләгә;
- Ҡырағай ял: палаткала һәм автомобилдә;
- Үҙенсәлектәре:
2005 йылдан алып эшләгән Әбделкәрим ГЭС-ы һыуһаҡлағыстың көньяҡ осонда урынлашҡан. Һыу ятҡылығы төньяҡтан көньяҡ-көнсығышҡа һуҙылған, төньяҡ өлөшөндә ике гә бүленгән, уларҙың береһенә Лайымбирҙе йылғаһы төшә. убалы ярҙары төрлө үлән менән ҡапланған, ҡайһы бер урындарҙа ҡыуаҡтар бар. Көньяҡ-көнсығышяғында Әбделкәрим ауылы урынлашҡан. Кеше йөрөмәгән ярҙары урыны менән һаҙланған, ә быуа тирәһендәге Һаҡмарҙың төбө утыпшы менән тулған. Эргә-тирәләге урмандарҙа бик күп ҡыр еләге һәм бәшмәк (гөрөздә, баллы бәшмәк һәм уҫаҡ бәшмәге) бар.
# Берновка

Берновка — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ресса йылғаһының һул ярына тамағынан 76 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Берновка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010100412110000021191
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002119
* Бассейн коды — 09.01.01.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Издревая

Издревая — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2965/22 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Издревая
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200612115200006537
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200653
* Бассейн коды — 13.01.02.006
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Еси-Яха

Еси-Яха (И-Яха) — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО/ Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Гыдан ҡултығы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.

# Еси-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300076968
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307696
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Салауат йыйыны

Салауат йыйыны — Салауат Юлаев көндәре сиктәрендә үткәрелгән республика фольклор байрамы.

# Салауат йыйыны
## Байрам тураһында

«Башҡортостан Республикаһында Салауат Юлаев көндәрен үткәреү тураһында»ғы указға республика Президенты 2004 йылдың июлендә ҡул ҡуйҙы. Ошо ваҡыттан алып «Салауат йыйыны» йыл һайын республииканың төрлө ҡалаларында һәм райондарында үткәрелә. Иң башта һайлап алыу туры уҙғарыла.
Республика «Салауат йыйыны» фольклор байрамының маҡсаттары:
* халыҡ ижадын һаҡлау һәм үҫтереү;
* Салауат Юлаев образы аша киләсәк быуында үҙ халҡына, тарихи үткәндәргә һөйөү, милли ғорурлыҡ , ихтирам һәм өлкән быуынды хөрмәт итеү тойғоларын тәрбиәләү;
* башҡорт халҡының милли ғәрәф-ғәҙәттәрен һәм традицияларын пропагандалау һәм популярлаштырыу;
* милли спорт төрҙәрен пропагандалау;
* һау-сәләмәт тормош рәүешен алып барыуҙы пропагандалау.
Байрам сиктәрендә ярыш — көрәштәр үткәрелә: «Салауат йыйыны батыры», «Сая кыҙҙар», тирмәләр конкурсы, традицион спорт ярыштары (ҡолға буйлап йөрөү, тоҡта йүгереү, көрәш, С. Юлаев исемендәге призына көрәш буйынса турнир) 2015 йылда «Салауат йыйыны» программаһына Айҙар Байыҡ сәсән призына импровизатор — сәсәндәр бәйгеһе индерелде.

# Салауат йыйыны
## Үткәрелгән урындары

* 2004 — Салауат районы
* 2005 — Салауат районы
* 2006 — Балтас районы
* 2007 — Саҡмағош районы
* 2008 — Салауат ҡалаһы
* 2009 — Өфө ҡалаһы
* 2010 — Ишембай районы
* 2011 — Салауат районы
* 2012 — Салауат районы
* 2013 — Салауат районы
* 2014 — Салауат районы
* 2015 — Салауат районы
* 2016 — Салауат районы
* 2017 — Салауат районы

# Салауат йыйыны
## Салауат йыйыны — 2004

«Салауат йыйыны — 2004» башҡорт халыҡ батыры Салауат Юлаевтың 250 йыллығына ҡарата үткәрелде. 2004 йылда үткәрелгән «Салауат йыйыны» республика фольклор байрамында «Ашҡаҙар нағыштары» башҡорт халыҡ фольклор ансамбле лауреат исеменә лайыҡ булды.

# Салауат йыйыны
## Салауат йыйыны — 2010

«Салауат йыйыны — 2010» тарихи урын — Торатау тауы итәгендә үтте, бында элек-электән төбәк йыйыны үткәрелгән һәм башҡорт ҡәбиләләре нәҡ ошо ерҙә илгә ҡағылған мөһим мәсьәләләрҙе сисер өсөн йыйылған булған.
Был байрамда Рәсәй Федерацияһының төрлө төбәктәренән һәм сит илдәрҙән килгән III Бөтә донъя башҡортары ҡоролтайы делегаттары ла ҡатнашты.
# Лайал Аббуд

Лайал Аббуд (ғәр. ليال عبود‎ laj'ja:l ʕab'bu:d; 15 май 1982 йыл) — ливан поп-йырсыһы, артист, бейеүсе, модель, мосолман бизнес-ледиһы, төрлө ғәрәп теленең диалекттарында йырлай.
# Иҫәнбай (Мәсетле районы)

Иҫәнбай (рус. Исянбаево) — элекке ауыл, Яңы Мишәр ауылының бер өлөшө. Башҡортостан Республикаһының Мәсетле районы Яңы Мишәр ауыл Советы биләмәһәнә тура килә. ХIX быуаттың беренсе яртыһында барлыҡҡа килгән, 1968 йылдың 31 октябрендә Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 6-2/180-се Указы менән Яңы Мишәр ауылына ҡушылған һәм рәсми исемлектән алынған.

# Иҫәнбай (Мәсетле районы)
## Географик урыны

Ауыл Әй йылғаһы буйында урынлашҡан була. Яңы Мишәр ауылының элекке өлөшөн һәм Иҫәнбай яғын Көршәле йылғаһы айырып тора. Район үҙәге Оло Ыҡтамаҡ ауылынан — 35 км, Сулея тимер юлы станцияһынан 85 км алыҫлыҡта ятҡан.

# Иҫәнбай (Мәсетле районы)
## Тарихы

XIX быуаттың беренсе яртыһында дыуан ырыуы башҡорттары үҙ аҫаба ерҙәрендә Иҫәнбай ауылына нигеҙ һала. Ауылға нигеҙ һалыусы — Иҫәнбай Яҡупов, йәшәгән йылдары — 1762—1825 йылдар. Уның улдары — Иҫлебай, Иленбай, Иҫәнаман, Ғибәҙулла.
1906 йылда Златоуст өйәҙе Дыуан-Мәсетле улусы составында теркәлгән. Был ваҡытта ауылда бакалея һәм ике мануфактура лавкаһы була, әлеге факт үҙе үк ауылдың ни тиклем үҫешкәнен дәлилләй. 1920 йылда Мәсәғүт кантоны Дыуан-Мәсетле улусы составында күрһәтелгән. 1939 йылдан — Мишәр ауыл Советы составында (артабан Яңы Мишәр). Яңы Мишәр ауылы менән тоташҡандан һуң, ауыл рәсми рәүештә бөтөрөлә һәм Яңы Мишәр ауылының бер өлөшө булып ҡала. Халыҡ араһында әлеге микрорайон элеккесә Иҫәнбай тип йөрөтөлә. Илдә үҙгәртеп ҡороу реформалары башланғас, элекке БАССР-ҙың 50 йыллығы исемендәге колхоз «Йондоҙ» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте фермер хужалығына (етәксеһе Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре Юрис Латипов) әүерелә. Элекке Иҫәнбай халҡы ла таҡта ярыу цехы, иген келәте, иген киптергесе, ашханаһы, заманса йыһазландырылған фермалары булған фермер хужалығында, Яңы Мишәр, Аҙанғол, Көршәле, Ясин ауылдары менән бер рәттән, эш тапҡан.

# Иҫәнбай (Мәсетле районы)
## Халҡы

1865 йылда 13 йортта — 62 кеше, 1906 йылда — 86, 1920 йылда — 169, 1939 йылда — 159, 1959 йылда — 156 кеше иҫәптә торған.

# Иҫәнбай (Мәсетле районы)
## Хужалығы

Ауыл халҡы башлыса малсылыҡ һәм игенселек менән шөғөлләнә, мәҫәлән, 1842 йылда Иҫәнбайҙа 50 кеше башына 11 сирек ужым бойҙайы, 56 сирек ярауай бойҙайы сәселгән. Бынан тыш арба-сана, башҡа кәрәк-яраҡтар әҙерләү кәсебе менән булышалар.
# Абдрахманов Хәйрулла

Абдрахманов Хәйрулла (рус. Абдрахманов Хайрулла Хайбуллович) (? − 25 февраль 1942) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкы яугиры. Гвардия ҡыҙылармеецы.

# Абдрахманов Хәйрулла
## Биографияһы

Хәйрулла Абдрахманов БАССР-ҙың Ишембай районында тыуа.
БАССР-ҙың Маҡар район хәрби комиссариаты Абдрахманов Хәйрулланы Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡыра.
112-се Башҡорт кавалерия (16-сы Чернигов гвардия) дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкында хеҙмәт итә.
1943 йылдың 25 февралендә (башҡа сығанаҡтар буйынса 17 февралдә) Украина ССР-ы Ворошиловград өлкәһендә (хәҙер — Луганск Халыҡ Республикаһы) хәбәрһеҙ юғала.

# Абдрахманов Хәйрулла
## Хәтер

Хәйрулла Абдрахмановтың исеме Башҡортостанда баҫылып сыҡҡан күп томлыҡ «Хәтер» китабына индерелгән.
# Яр ашалыу

Яр ашалыу — (ингл. Meander scar, рус. Грива (форма рельефа)) - бормалы йылға йырҙаларының яры ашалыу арҡаһында барлыҡҡа килгән геологик үҙенсәлек. Ағым бөгөлдө дуғаландырып өңөп инә, ярын йыуа. Улар йыш ҡына үле йылғалар үҙәндәрендә барлыҡҡа килә. Йыуылған ярҙарҙың сағыштырмаса бейеклеге бер нисә дециметрҙан алып бер нисә метрға тиклем тирбәлә.
Яр ашалыу йылға ағымы тиҙлеге үҙгәреп тороу арҡаһында килеп сыға. Йылға бөгөлө яғына ағым көслөрәк бәрелә һәм эрозияға килтерә, ярлауҙар барлыҡҡа килә.
Ҡайһы бер еүеш урындарында ташылдыҡтар тула-тула яр һаҙмыртлана, һаҙ үләндәре үҫә башлай йәки үле йылға һаҙлыҡҡа әүерелергә мөмкин.
Ярлауҙар йылға йырҙаһының һөҙәк ярына аллюзийҙың яңы порциялары даими рәүештә өҫтәлеп барыу арҡаһында формалаша. Ваҡыт үтеү менән, бөгөлдәр ҙурая барған һайын, йырҙа ярының элекке һикәлтәһе «йырағая» тора, ташҡын ваҡытында ғына һыу аҫтында ҡала һәм ярлауға әүерелә. Ярлауҙы үҫемлек баҫа, ул ағымдарҙы әкренәйтә, был үҙе яңы яңы ваҡ ташылдыҡтар килеүе өсөн шарттар тыуҙыра. Артабан ярлау күтәрелеүе ташҡында эрерәк ташылдыҡтар ҡалыуына һәм башта үҙән уртаһында, ә артабан бөтөнләйе менән үҙәндең үрге өлөшөнә етеп берегергә ярҙам итә.

# Яр ашалыу
## Иҫкәрмә

* ↑ Тимофеев Д. А. Терминология флювиальной геоморфологии / Геоморфологическая комиссия АН СССР, Институт географии РАН ; отв. ред. С. С. Коржуев. — М. : Наука, 1981. — С. 30. — 270 с. — (Материалы по геоморфологической терминологии). — 950 экз.
* ↑ Ҡалып:Геологический словарь
* ↑ Рычагов Г. И. Общая геоморфология. — М. : Изд-во МГУ, 2006.
* ↑ Щукин, И. С. Общая геоморфология. Том 1. — Москва, 1960.
# Сундуш

Сундуш — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сестра йылғаһының һул ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 9,3 км.

# Сундуш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан Угличь ГЭС-ына тиклем (Угличь һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010100812110000003387
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000338
* Бассейн коды — 08.01.01.008
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Карга (Войлас ҡушылдығы)

Карга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Войлас йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Карга (Войлас ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000035961
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003596
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ейәнсура

Ейәнсура (рус. Зиянчурино) — Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районындағы ауыл. Ейәнсура ауыл биләмәһенең үҙәге. Һаҡмар йылғаһы буйында урынлашҡан.
Халҡы — 1412 кеше (2010).

# Ейәнсура
## Топоним

Ауылдың башҡа атамалары — Собханғол, Йәнсура, Әбүбәкир (Бакир), Бәкәтәр. Ауылдың хәҙерге атамаһы — башҡорт батыры Ейәнсура (Йәнсура) исеменән алынған.

# Ейәнсура
## Тарих

Тәүге тапҡыр 1765 йылда Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе Үҫәргән улусы составында иҫкә алына.
1895 йылда М. Байышев «Записки Оренбургского Отдела Императорского Русского Географического Общества» журналында яҙып ҡалдырыуынса Орск өйәҙендә урынлашҡан был ауыл XVIII быуаттың икенсе яртыһында барлыҡҡа килә. Мосолман зыяратында XVI быуатҡа ҡараған ташҡа нигеҙләнеп. ауылға бынан да иртәрәк нигеҙ һалынған тип фараз итәләр.
Шулай уҡ М. Байышев буйынса ауыл халҡы 480 кеше тәшкил иткән һәм бында үҫәргән башҡорттары йәшәгән. Ауылда манаралы таш мәсет янында мәктәп һәм мәҙрәсә, шулай уҡ урыҫ-башҡорт мәктәбе булған.
1922 йылдың 7 мартына ҡәҙәр Үҫәргән кантонының үҙәге була, ә шул уҡ йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына индерелә (Үтәғол улусының үҙәге була). 1930 йылдың 20 авгусынан ауыл Башҡорт АССР-ының Ейәнсура районының үҙәге була. 1934 йылда яңы саҡ ойошторолған Ырымбур өлкәһенең составына бирелә. 1934—1959 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Ейәнсура районы үҙәге була. 1959 йылда Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы составына индерелә.
1917 йылда 2-се Үҫәргән улусының Ейәнсура ауылында 133 ихатала 672 башҡорт йәшәһә, 1920 йылда 118 ихатала 581 кеше иҫәпкә алынған.

# Ейәнсура
## Халҡы

| 1795 | 1834 | 1866 | 1900 |
| 46 | 303 | 456 | 442 |

# Ейәнсура
## Инфраструктура

Хәҙерге заманда ауылда урта мәктәп, етем һәм ҡарауһыҙ ҡалған балалар өсөн интернат-мәктәбе, мәҙәниәт йорто, китапхана, участка дауаханаһы, аптека, элемтә бүлеге, балалар баҡсаһы һ. б. бар.

# Ейәнсура
## Билдәле шәхестәр

* Ишемов Сәйфулла Килмөхәмәт улы (1825—?) — башҡорт кантоны начальнигы. Ҡырым һуғышында ҡатнашыусы.
* Ҡулаев Мстислав Александрович (Мөхәмәтхан Сәхипгәрәй улы) (1873—1959), Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре, телсе, табип. Башҡорт Хөкүмәте Рәйесе (26.01.1919—03.1919). Беренсе донъя һәм граждандар һуғыштарында ҡатнашыусы. СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1943).
* Ҡыуатов Усман Мөхәмәтғәлим улы (1897—1956) — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре.
# Хабтвы-Яха

Хабтвы-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нгарка-Пыря-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 188 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Хабтвы-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15030000112115300051900
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305190
* Бассейн коды — 15.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Нгапкай-Яха

Нгапкай-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 92 км.

# Нгапкай-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300075626
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307562
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Лоцмейстер посы (Дондағы Ростов)

Лоцмейстер посы — Перебойный утрауынан ( Азов районының) күсереп һалынған бина Дон йылғаһының һул ярында урынлашҡан, Дондағы Ростов ҡалаһы Ростов тимер юл күпере янында тора.

# Лоцмейстер посы (Дондағы Ростов)
## Тарих

Лоцмейстер бинаһы (хәҙер яңынан төҙөлгән), радиоэлемтә уйлап табыусы Александр Попов етәкселегендә беренсе булып Рәсәйҙәге радиостанция төҙөлгән.
Лоцмейстер посы Перебойный утрауында 1890-сы йылдар башында Егурча гирлаһының Таганрог ҡултығына сыҡҡан ерҙә барлыҡҡа килгән. Уның төп бурысы булып карап капитандарына Дон йылғаһының тәрәнлеге тураһында мәғлүмәт тапшырыу торған . Бының өсөн телеграф һәм мачта ҡуйғандар. Мачтаға цифрҙар менән визуаль сигналдар баҫтырып ҡуйғандар. Мачта ҡоролмалары оҙонлоҡҡа һуҙылған бер ҡатлы йорттоң ҡыйығына — ҡыйыҡ үҙәген ослаусы ротондала урынлаштырылған.
1901 йылда лоцпосҡа билдәле физик Александр Попов, килә. Уны Дон гирлалары комитеты ҡабул итеү-тапшырыу радио ҡоролмаларын ҡуйыу өсөн махсус саҡырғандар. Быға тиклем ундай радиостанцияларҙы ул Петербург һәм Кронштадта ҡуйған булған.
Лоцмейстер посында һәм йөҙөүсе маяҡта (12 км алыҫлыҡта) килтерелгән ҡорамалдар урынлаштырыла һәм 27 августа (1901 йыл) радиостанция эшләй башлай.
1902 йылдың авгусында Александр Степанович Попов Перебойный утрауында тағы ла бер тапҡыр була.
Һөҙөмтәлә радиоэлемтә лоцмейстер посы, йөҙөүсе [[Азов диңгеҙе|маяҡ менән Ростов порты һәм Азов диңгеҙ араһында аныҡ радио бәйләнеш]] урынлаштырыла. менән Был граждандар радиостанцияһы ун йылдан ашыу эшләй һәм Беренсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында хәрби ведомствоға тапшырыла
1940-сы йылдар аҙағында Дон йылғаһының һул ярындағы ағас лоцмейстер посы бинаһы һүтелә һәм уның урынына , әҙерәк тышҡы күренешен үҙгәртеп, яңы бина төҙөлә. Ул Ростов тимер юл күпере янында тора һәм «Динамо» һыу биреү станцияһы ҡарамағына тапшырыла.
Лоцмейстер посы өсөн таш өй төҙөү бер нисә тапҡыр туҡталып торған. 1956 йылда йортта рус ғалимы А. С. Попов хөрмәтенә мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

# Лоцмейстер посы (Дондағы Ростов)
## Әҙәбиәте

* Волошинова В. Ф., Волошинова Л. Ф. 100 уникальных мест Ростовской области: Иллюстрированный справочник. Ростов-на-Дону: Ростиздат, 2011.-176 с., ил. ISBN 978-5-7509-0631-4
# Донъя иҡтисады

Донъя иҡтисады (интериҡтисад) – хужалыҡ итеүҙең күп кимәлле, глобаль ҡоролошо, ул донъя илдәренең милли иҡтисадтарын халыҡ-ара иҡтисади мөнәсәбәттәр ярҙамында халыҡ-ара хеҙмәт бүленеше нигеҙендә берләштерә.

# Донъя иҡтисады
## Донъя хужалығы субъекттары

Донъя хужалыҡ мөнәсәбәттәре субъекттары түбәндәгеләр:
* Халыҡ-ара иҡтисади ойошмалар (ХВФ һәм ХРҮБ);
* Трансмилли корпорациялар (ТМК) һәм уларҙың оҙайлы альянстары;
* Трансмилли банктар;
* Финанс-сәнәғәт төркөмдәре — ТМК һәм ТМБ берләшмәләре;
* Биржалар (айырыуса эреләре);
* Эре эшҡыуарҙар;
* Дәүләттәр, уларға тиңләштерелгән территориялар, шулай уҡ был дәүләттәр һәм территорияларҙың административ берәмектәре;
* Донъя финанс һәм иҡтисад ойошмалары (эре инвесторҙарҙы һәм халыҡ-ара баҙарҙарҙы контролендә тотҡан ойошмалар һәм берекмәләр, төбәк эсендә илдәр берләшмәләре — БДБ).
Донъя иҡтисады Ер географияһы, тарихы һәм экологияһы менән ныҡлы бәйләнгән. 2011 йыл уртаһында Ерҙә 6,9 миллиард самаһы кеше йәшәй ине.

# Донъя иҡтисады
## Донъя иҡтисадының үҫеш күрһәткестәре

* 2005 йылда донъя иҡтисады үҫеше 4,4 % булды. 2005 йыл аҙағына бөтә илдәрҙең ЭТП-һы 43,07 трлн. долл. тәшкил итте. 1970-се йылдар башынан донъя ЭТП-һы үҫеше аҡрыная бара. Бөтә донъя банкы мәғлүмәттәре буйынса, 2012 йылда донъя ЭТП-һы күләме 73,5 трлн. долл. тәшкил итте.
* 2007 йылда ЭТП-ла донъя иҡтисадының беренсел секторы өлөшө (ауыл хужалығы) — 4%, икенсел секторҙыҡы (сәнәғәт) — 32%, хеҙмәттәр секторы өлөшө (нигеҙҙә, финанс хеҙмәттәре) 64% булды (Бөтә донъя факттар китабы мәғлүмәттәре буйынса).
* Донъя иҡтисадында номиналь сағылыштағы күрһәткес буйынса беренсе урынды Америка Ҡушма Штаттары, һатып алыу мөмкинлеге паритеты буйынса Ҡытай биләй.
* Әле донъяла 30 меңләп трансмилли корпорация һәм уларҙың 300 меңләп филиалы бар.
# Абдуллин Мазһар Ғиләжетдин улы

Абдуллин Мазһар Ғиләжетдин улы (29 декабрь 1912 йыл — 25 август 1942 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған башҡорт совет яҙыусыһы.

# Абдуллин Мазһар Ғиләжетдин улы
## Биографияһы

Мазһар Ғиләжетдин улы Абдуллин 1912 йылдың 29 декабрендә Өфө губернаһы Златоуст өйәҙенең 1-се Иҙелбай ауылында ярлы крәҫтиән ғәиләһендә тыуған.
Ауылда башланғыс белем алғандан һуң, 1924—1930 йылдарҙа Өфөлә Ленин мәктәбендә (хәҙер Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты уҡый, унан һуң Мәскәүҙә Журналистарҙың коммунистик институтын тамамлай.
1935—1937 йылдарҙа Ҡыҙыл Армияла хәрби хеҙмәттә була. Ҡайтҡас, Башҡортостан китап нәшриәтендә — мөхәррир, «Ҡыҙыл Башҡортостан» газетаһы редакцияһында мәҙәниәт һәм әҙәбиәт бүлеге мөдире булып эшләй.
Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән, Мазһар Абдуллин яңынан хәрби хеҙмәткә алына. Танкистар мәктәбен тамамлағас, Мәскәү өсөн барған ҡаты бәрелештәрҙә ҡатнаша. Ул 1942 йылдың 25 авгусында Калинин өлкәһе Зубцев районы Воригино ауылы янында батырҙарса һәләк була.

# Абдуллин Мазһар Ғиләжетдин улы
## Ижады

Мазһар Абдуллин ХХ быуаттың 30-сы йылдарында шиғырҙары, хикәйә һәм очерктары менән таныла. Уның «Тормош» һәм «Кимәл» исемле китаптары донъя күргән.

# Абдуллин Мазһар Ғиләжетдин улы
## Хәтер

* Он не вернулся из боя (К 100-летию со дня рождения поэта Мазгара Абдуллина). «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2012, 29 декабрь.