yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Нардевани ҡәлғәһе

Циклопик Нардевани ҡәлғәһе (груз. ნარდევანის ციკლოპური ციხე) — Грузияның Цалка муниципалитетындағы Нардевани ауылында һаҡланған милли мәҙәниәт әһәмиәтендәге боронғо ҡомартҡы (Квемо Картли). Циклопик ҡәлғә әрмәндәр йәшәгән Нардевани ауылының көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, ҙур булмаған Яминджер йылғаһының уң яҡ ярында, диңгеҙ кимәленән 1610 м бейеклектә урынлашҡан. Урындағы халыҡ уны «ҡала» тип йөрөтә.
Ҡәлғә ҡоро грунтҡа ҙур һарыҡташтар һалып төҙөлгән. Планда тура мөйөшлө, эске стенаның дәүмәле 15×18 м. Диуарҙарының киңлеге 3-4 метр, ә бейеклеге 4,5-5 метр тәшкил итә. Ҡомартҡы квадрат цитадель рәүешле ҡәлғә булып тора, төп өлөшөнөң эске яғында көнсығыш-көнбайыш һыҙаты 18 метр, төньяҡ-көньяҡ һыҙаты — 21,5 метр дәүмәлле. Һаҡлағыс ҡабырғаларҙың ҡалынлығы 3,5-4 м итеп төҙөлгән.
Археологик тикшеренеүҙәр үткәргән Е. Такаишвили былай тип тасуирлай: «Нардевани ауылының тау үрендә ҙур ҡәлғә, ул ҙур таш ватыҡтарынан цемент һалмай төҙөлгән. Был — ысын-ысындан циклопик ҡоролма. Унда бөтә ауыл халҡы йәшеренеп ята ала. Ҡара төҫтәге таштар вулкан туфтарынан ғибәрәт».
Грузия президентының 7 ноябрҙәге 665-сы указына ярашлы, 2006 йылдың 30 мартында ҡәлғә Грузияның Мәҙәниәт, спорт һәм ҡомартҡыларҙы һаҡлау министрлығының милли әһәмиәткә эйә булған күсемһеҙ мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән.
# Үәжд

Үәжд (ғәр. وجد‎; рус. Ваджд) — суфыйлыҡта Аллаһты тойоуҙың экстатик кисереше. "Илаһи мөхәббәт менән иҫереүсе " экстаз хәлендә була һәм үҙ-үҙен белешмәй башлай.

# Үәжд
## Өлгәшеү өсөн саралар

Суфыйлыҡта экстазға өлгәшеү өсөн төрлө саралар бар. Ул зекер һәм сәма ритуалдарын тырышып башҡарғанда, шулай уҡ көсләп был хәлгә ингәндә (тәүәжүд) барлыҡҡа килергә мөмкин. Рухи яҡтан юғары кешеләр өсөн үәжд — ул «ғашиҡ» менән Әл-Хаҡ араһындағы үҙ-ара мөхәббәттең тәбиғи һәм законлы һөҙөмтәһе. Кеше үҙендә күп Һанлы Илаһи күренештәрҙе (тәжәлли) оҙаҡ көс һалмайынса һәм үҙен үәжд хәленә көсләп индермәйенсә таба ала.
Суфыйҙар әйтеүенсә, Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең күп сәхәбәләре, ғибәҙәт ҡылыуҙарҙа һәм Ҡөрьән уҡығанда тәрән хискә инеп китеп, үәжд хәлен кисерә. Сәхәбәләр һәм уларҙың артынан тәбиғиндәр илай, шатланып ҡысҡыра, ә ҡайһы берҙәре иҫен юғалта.

# Үәжд
## Вүжүд

Вүжүд (истигрәк) үәжддең юғары дәрәжәһе, ул хәлдә Әл-Хаҡ менән тулы берҙәмлек тойғоһо һәм кеше булараҡ бөтә атрибуттарын юғалтыу башлана.

# Үәжд
## Этимологияһы

Һүҙҙең этимологияһы ғәрәпсә йәшәйеш (ғәр. وجود‎) билдәләмәһенә оҡшаш һәм үе, ж, д тамырынан килеп сыҡҡан, мәғәнәләре — «эҙләү, эҙләнеү, тойоу, һиҙеү» һ. б..
# Банан (төр)

Банан (лат. Músa) — Банандар (Musaceae) ғаиләһендәге тропикта үҫә торған эре япраҡлы, эре сәскәле бейек үлән. Бананды емеше һәм сүсе өсөн үҫтерәләр. Банандың тыуған иле — Көньяҡ-көнсығыш Азия, Малай архипелагы.
# Горшкова Ольга Константиновна

Горшкова Ольга Константиновна (5 февраль 1942 йыл — 4 ғинуар 2017 йыл) — СССР-ҙың төҙөлөш тармағы алдынғыһы. РСФСР-ҙың 11-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1985—1990). Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры (1986). Бор ҡалаһының почётлы гражданы

# Горшкова Ольга Константиновна
## Биографияһы

Ольга Константиновна Горшкова 1942 йылда Горький өлкәһе Сергачский районының Абаимово ауылында тыуған. Уға дүрт йәш булғанда ғаилә Бор ҡалаһы янындағы Стекольный ҡасабаһына күсеп килә. 1960 йылда мәктәпте тамамлай. Бор быяла заводының 19-сы цехына фасетчица булып эшкә урынлаша. Быяланы йыуыу — ауыр һәм бысраҡ эш менән шөғөлләнә.
1965 йылда бөгөлгән сталинитты моллирлаусы булып эшләй. Горький һәм Волга автозаводтар өсөн бөтә бөгөлгән быялаларҙы әҙерләүҙә ҡатнаша. Шәхси сифат келәймәһе менән эшләй.
СССР Юғары Советы Перзидиумының 1975 йылдың 21 апрелендәге Указы менән III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены менән бүләкләнә.
СССР Юғары Советы Перзидиумының 1981 йылдың 19 мартындағы Указы менән II дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены менән бүләкләнә.
СССР Юғары Советы Перзидиумының 1986 йылдың 22 майындағы Указы менән «ун беренсе биш йыллыҡтың бурыстарын һәм социалистик йөкләмәләрҙе үтәүҙә уңыштары өсөн» Ольга Константиновна Горшковаға I дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены менән бүләкләнә. Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры була.
Әүҙем йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә. Бор ҡалаһы, Горький өлкә һәм РСФСР-ҙың 11-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары итеп һайлана.
Бор ҡалаһында йәшәй. 2017 йылдың 4 ғинуарында вафат була. Пичугинский зыяратында ерләнә.

# Горшкова Ольга Константиновна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* I дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены(22.05.1986);
* II дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены (19.03.1981);
* III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены (21.04.1975);
* миҙалдар;
* Бор ҡалаһының почётлы гражданы.
# Благовар районында һары умырзая популяцияһы

Благовар районында һары умырзая популяцияһы (рус. Популяция горицвета весеннего в Благоварском районе) — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Благовар районы биләмәһендәге дәүләт ботаник тәбиғәт заказнигы. Майҙаны 607,0 гектар.

# Благовар районында һары умырзая популяцияһы
## Тасуирламаһы

Тәбиғәт заказнигы Башҡортостан Республикаһы Благовар районының Уҙыбаш ауылынан көнсығышҡа табан 1,5 км алыҫлыҡта урынлашҡан. БАССР Министрҙар Советының 1977 йылдың 2 ноябрендәге 555-се «Дәүләт урман фонды ерҙәрендә дарыу үҫемлектәрен һаҡлау буйынса заказниктарҙы ойоштороу тураһында»ғы ҡарары менән айырым һаҡланыусы ботаник тәбиғәт заказнигы статусы бирелә. Заказник Өфө урмансылығы дәүләт учреждениеһы Благовар участка урман хужалығының 8-10-сы, 13-сө, 17-се кварталдарындағы урмандарҙы һәм урман ситтәрен үҙ эсенә ала. Һаҡ зонаһы сиктәре:
* төньяҡтан — 54°41’56,15” (төньяҡ киңлек), 55°8’27,32” (көнсығыш оҙонлоҡ);
* көньяҡтан — 54°40’44,16” (төньяҡ киңлек), 55°10’4,84” (көнсығыш оҙонлоҡ);
* көнбайыштан — 54°40’9,04” (төньяҡ киңлек), 55°9’16,06” (көнсығыш оҙонлоҡ);
* көнсығыштан — 54°40’20,38” (төньяҡ киңлек), 55°6’35,18” (көнсығыш оҙонлоҡ).
Заказник ҡиммәтле дарыу үҫемлеге - яҙғы умырзая популяцияһын һаҡлау маҡсатында ойошторолған. Шуның менән бер рәттән унда шулай уҡ ҡиммәтле дарыу үҫемлеге - бейек андыҙ үҫә. Ландшафы урманлы даланан ғибәрәт, унда ҙур булмаған майҙанлы урман массивтары, элек төрлө үләнле-ҡылғанлы далалар биләгән ауыл хужалығы ерҙәре менән аралашып килә. Урмандар, башлыса икенсел, ҡайынлыҡтар һәм уҫаҡлыҡтар, ләкин заказникта шулай уҡ киң япраҡлы ағастар, башлыса йүкәлектәр һәм имәнлектәр, һирәгерәк сағанлыҡтар осрай. Заказниктың бер участкаһын ҡара ерек ағасы биләй. Урман массивтары араһында сағыл болондар, үҫемлектәре урман-туғайлыға яҡын булған ҡырҡындылар осрай. Дымлы уйһыулыҡтар ҡылған һәм ҡуҙаҡлылар ҡаплаған текә битләүҙәр менән уратып алынған.

# Благовар районында һары умырзая популяцияһы
## Әһәмиәте

Заказник ҡиммәтле дарыу үҫемлегенең яҡшы һаҡланған популяцияһын - урман ситтәрендә, дымлыраҡ уйһыулыҡтарҙа үҫкән яҙғы умырзаяны һаҡлай. Заказникта яҙғы умырзаяның продуктлылығы республика буйынса уртаса күрһәткестән ике тапҡырға юғарыраҡ, гектарынан 3 тоннанан ашыу. Заказник ресурстарҙы һаҡлау, фәнни һәм эталон әһәмиәткә эйә.
# Копетдағ

Копетда́ғ (төрки «күп таулыҡ» (күп әт-тау) тигәндән алынған; фарс. کپه‌داغ, төркм. Köpetdag) — Иран һәм Төркмәнстандағы иң ҙур тау системаһы, Төркмән-Хөрәсән тауҙары|ның бер өлөшө. Оҙонлоғо 650 километр тирәһе, бейеклеге 3117 метрға тиклем етә. Параллель һырттары, ҡырастары, үҙәндәре арҡырыға-буйға Атрек һәм Сумбар йылғалары менән бүлгеләнеп бөткән.

# Копетдағ
## Тәбиғәте

Сейсмик хәүефлелек юғары, Ашхабадтағы 1948 йылғы көслө ер тетрәү ваҡытында бөтә ҡала халҡының яҡынса өстән ике өлөшө һәләк була.
Тау битләүҙәре ярымсүллек үҫемлектәре менән ҡапланған. Совет осоронда Төркмәнстанда Копетдағ ҡурсаулығы булдырылған.

# Копетдағ
## Тәбиғәте
### йәнлектәре

Сүллек булған лёс тау итәктәрендә гепард, леопард, сүл бүреһе, буйлы гиена, һинд балашарҙары (медоед), бүрекле дикобраз йәшәй. Бейек түбәләрҙәге асыҡлыҡтарҙа һарыҡ, ҡая тарлауыҡтарында безоар кәзә көтәләр.

# Копетдағ
## Рекреация һәм туризм мөмкинлектәре

Фирүзә тарлауығында, Ашхабадтан йыраҡ түгел, Фирүзә курорты урынлашҡан . 2000 йылда Ашхабад эргәһендә Копетдаг тау һырты булап Сәләмәтлек һуҡмағы һалынған — бетон түшәлгән йәйәүле юлдарҙың оҙонлоғо 36 км.2006 йылда Копетдаг тауы аша аҫылмалы канат юлы төҙөлгән. 2011 йылда Копетдаг тау һырттарының береһендә 211 метр бейеклектәге «Төркмәнстан» телерадио үҙәге төҙөлгән.
# Ахвледиани Георгий Сариданович

Георгий Сариданович Ахвледиани (13 апрель 1887 йыл — 7 июль 1973 йыл) — грузин тел белгесе, Грузин ССР-ы Фәндәр академияһы академигы.

# Ахвледиани Георгий Сариданович
## Биографияһы

Георгий Сариданович Ахвледиани 1887 йылдың 13 апрелендә Кутаиси ҡалаһы эргәһендәге Дерчи ауылында (Көнбайыш Грузия) тыуа. 1910 Харьков университеты Тарих-филология факультетының славян-рус бүлегенә уҡырға инә. Харьков Император университетын, ә һуңынан Петроград университетын тамамлай.
1918 йылда Грузин университеты ойошторолғас, Тбилиси ҡалаһына ҡайта, «Грузин университеты йәмғиәте» академик комиссияһында ҡатнаша. Тбилиси университетына нигеҙ һалыусыларҙың береһе була (1918).
1939 йылдан СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы.
1941 йылда Грузин ССР-ы Фәндәр академияһы асылғас, уның ғәмәлдәге ағзаһы итеп һайлана.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында хәрбиҙәрҙең яраланыуы һөҙөмтәһендә телмәре боҙолғандарға ярҙам итеү төркөмөндә эшләй.
1951 йылда Я. Гогебашвили исемендәге Тбилиси ғилми-тикшеренеү педагогика институтының логопедия секторын етәкләй. «Белем» йәмғиәтенең грузин бүлексәһе һәм Грузин лингвистика йәмғиәте рәйесе була.
Г. С. Ахвледиани 1973 йылдың 7 июлендә Тбилисиҙа вафат була, ҡала урамдарының береһе уның исемен йөрөтә.

# Ахвледиани Георгий Сариданович
## Тел ғилемен һәм логопедияны үҫтереүгә индергән өлөшө

Г. С. Ахвледиани лингвистика буйынса фундаменталь эштәр башҡара. Уның эшмәкәрлек йүнәлештәренең береһе булып индоиранистика тора. Был өлкәлә осетин телен, картвель һәм Таулы Кавказ телдәре фонетикаһын өйрәнә. Дөйөм тел ғилеме өлкәһендә тикшеренеүҙәр үткәрә (фонема теорияһы, фонологик синтагматика проблемаһы, эксперименталь фонетика мәсьәләһе). Логопедияның теория һәм практика мәсьәләләрен эшләй. Телмәр етешһеҙлектәре тәбиғәтен өйрәнеүҙә Г. С. Ахвледиани фонетикаға ҙур урын бирә. Үҙенең бер эшендә ул былай тип яҙа: «Логопедия ҡайһы бер фәнни дисциплиналар менән тығыҙ бәйләнгән, ләкин фонетика менән нығыраҡ; уларҙың өйрәнеү объекттары бер үк — социаль әһәмиәтле артикуляцион ғәмәлдәр, артикуляцион яңғыраш, ләкин уларҙың һәр береһе — фонетика һәм логопедия, был объектты төрлө ҡараштан һәм төрлө маҡсаттан өйрәнә».
Г. С. Ахвледиани етәкселегендә логопедия теорияһы һәм практикаһы буйынса ҡайһы бер тикшеренеүҙәр үткәрелә. Улар араһында: «Тотлоғоу төрҙәре», «Телмәр етешһеҙлектәрен иҫкәртеү», «Телмәр етешһеҙлектәре һәм уларҙы төҙәтеү», «Сигматизм һәм уны төҙәтеү», «Грузин уҡыусыларының телмәр етешһеҙлектәре», «Тауыштарҙы коллектив коррекциялау», «Телмәр етешһеҙлектәре булған балаларҙың яҙыу үҙенсәлектәре», «Грузияла логопедия эше тарихы», «Логопед эшендә дидактик уйын-күнегеүҙәр». Г. С. Ахвледиани фәнни мәктәп ойоштора, күп кенә грузин логопедтары ошо мәктәпкә ҡарай (Н. Асамбадзе, А Кайшаури, З. Габашвили, Т. Перадзе, А Келбакиани).

# Ахвледиани Георгий Сариданович
## Хеҙмәттәре

* Ахвледиани Г. С. Основы общей фонетики. — Тбилиси, 1949.
* Ахвледиани Г. С. Сборник избранных работ по осетинскому языку. — Тбилиси, 1960.
# Булыш-Муртем

Булыш-Муртем — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ын йылғаһының уң ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Булыш-Муртем
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000015005
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001500
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Можайск

Можайск (рус. Можайск) — Мәскәү өлкәһендәге ҡала. Можайск ҡала округы үҙәге. Хәрби дан ҡалаһы (2012).
# Эй-Кюэль-Кы

Эй-Кюэль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Воргэ-Кюгель-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 86 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.

# Эй-Кюэль-Кы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300066472
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306647
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Уҫылы (Өйәҙе ҡушылдығы)

Уҫылы — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Өйәҙе № 2448 йылғаһының һул ярына тамағынан 8,7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.

# Уҫылы (Өйәҙе ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201312111100024564
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102456
* Бассейн коды — 10.01.02.013
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Юламанов Әхиәр Мозафар улы

Юламанов Әхиәр Мозафар улы (15 декабрь 1929 йыл — 1978 йыл) — мәғариф хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы.

# Юламанов Әхиәр Мозафар улы
## Биографияһы

Әхиәр Мозафар улы Юламанов 1929 йылдың 15 декабрендә Башҡорт АССР-ының Йылайыр кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы) Түбә ҡасабаһы тау эшсеһе ғаиләһендә тыуған.
1946 йылда Түбә урта мәктәбен тамамлай һәм уҡытыусы булып эшләй башлай.
1947 йылда Учалы районы Мулдаш башланғыс мәктәбендә эшләй.Темәс педагогия училищеһеның 2-се курсына уҡырға алына.1959 йылда училищены тамамлағас, Учалы районы Иманғол ете йыллыҡ мәктәбе директорының уҡытыу буйынса урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.
1952 йылда Бохара педагогия институтының химия-биология факультетына уҡырға инеп, уны 1956 йылда тамамлай һәм Баймаҡ районына ҡайта. Баймаҡ ҡалаһының 2-се урта мәктәбенә химия уҡытыусыһы итеп тәғәйенләнә. 1961 йылда мәктәп директорының хеҙмәткә өйрәтеү буйынса урынбаҫары итеп ҡуйыла. Был йылдарҙа ул үҙен ижади ҡарашлы педагог һәм етәксе итеп күрһәтә.
1966 йылда тыуған ауылы Түбә урта мәктәбе директоры итеп күсерелә. Талантлы педагог, уңған директор етәкселегендә мәктәптә уҡытыусылар менән методик эш алып барылыу, уҡытыуҙың кабинет системаһы индерелеү һөҙөмтәһендә тәүге уңыштар яулана. Уҡыусыларҙың өлгәше күтәрелә, йәмәғәт эштәрендә әүҙемлеге күҙгә күренеп арта.
1968 йылда Әхиәр Мозафар улы Юламановҡа Баймаҡ район халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире вазифаһы тапшырыла. Был әлкәлә районды мәғариф күрһәткестәре буйынса күтәрергә һәләтле булыуын иҫбатлай. Педагогик хеҙмәттең барлыҡ баҫҡыстарын үтеү уға бүлек мөдиренең бөткөһөҙ мәшәҡәттәрен уңышлы үтәп сығырға ярҙам итә.
Әхиәр Мозафар улы етәкселегендә мәғариф эштәре ныҡ алға китә, район уның төп күрһәткестәре буйынса алдынғылар сафына сыға, күсмә байраҡтар һәм башҡа бүләктәргә лайыҡ була.
Ул 1978 йылда вафат була, Баймаҡ ҡалаһында ерләнә.

# Юламанов Әхиәр Мозафар улы
## Йәмәғәт эшмәкәрлеге

Район халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире үҙенең төп эше менән бер рәттән лектор, пропагандист вазифаларын үтәүгә лә ҙур иғтибар бирә, бер нисә тапҡыр ҡасаба, район Советтарына депутат итеп һайлана.

# Юламанов Әхиәр Мозафар улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1969 йыл)
# Мальчиха (Бакса ҡушылдығы)

Мальчиха — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бакса йылғаһының уң ярына тамағынан 160 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Мальчиха (Бакса ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200712115200013343
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201334
* Бассейн коды — 13.01.02.007
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Мурава

Мурава — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аманак йылғаһының уң ярына тамағынан 8,4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Мурава
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Кинель башынан тамағына тиклем, Кутулук йылғаһы башынан Кутулук һыуһаҡлағысына тиклем ]. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000812112100008197
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100819
* Бассейн коды — 11.01.00.008
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ғәлиуллин

Ғәлиуллин — ир-ат фамилияһы. Ғәлиулла исеменән барлыҡҡа килгән. Башҡорт һәм татар халыҡтарында киң ҡулланыла.
Ғәлиуллина — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

# Ғәлиуллин
## Билдәле йөрөтөүселәр

* Ғәлиуллин Фәтхулла Абдулхалиҡ улы (1901 йыл - сентябрь 1943 йыл).112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, рядовой.
* Ғәлиуллин Заһиҙулла Талип улы (1929 т.) — инженер-механик. Техник фәндәре докторы (1970), профессор (1974). РФ‑тың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1992), СССР газ сәнәғәтенең почётлы хеҙмәткәре (1977), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1974).
* Ғәлиуллин Илдус Һаҙый улы (1934—2009) — кинооператор, кинорежиссёр. БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1984), РФ-тың почётлы кинематографисы (2000).
* Ғәлиуллин Мәсғүт Нәбиулла улы (Мәсғүт Ғ.; 1907—1944) — шағир.
* Ғәлиуллин Марат Мөҙәрис улы (28 апрель 1956 йыл) — комсомол органдары, сәнәғәт өлкәһе һәм муниципаль хеҙмәт ветераны. 2014—2022 йылдарҙа Өфө ҡалаһы ҡала округының Орджоникидзе районы хакимиәте башлығы. 2-се класлы ғәмәлдәге муниципаль советник.Башҡортостан Республиканың Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2009).
* Ғәлиуллина Ғәлимә Садиҡ ҡыҙы (1953 т.) — философ. Философия фәндәре докторы (1992), профессор.
* Ғәлиуллина Лиә Әсхәт ҡыҙы (1970 т.) — спортсы. Самбо буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1998). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1997).
* ↑ Книга Памяти. Галиуллин Фатхулла Абдулхаликович, 371 стр./
* ↑ УГАТУ Галиуллин 2022 йыл 30 апрель архивланған.
# Сумысь-Я

Сумысь-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ялбын-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.

# Сумысь-Я
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300028008
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302800
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Выкрос

Выкрос — Рәсәйҙәге йылға. Владимир өлкәһе, Мәскәү өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Колокша йылғаһының һул ярына тамағынан 98 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Выкрос
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Орехово-Зуево ҡалаһынан Владимир ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010300712110000032143
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003214
* Бассейн коды — 09.01.03.007
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Хэундэ (метро станцияһы)

«Хэундэ» (кор. 해운대) — Пусан метроһының Икенсе линияһындағы ер аҫты станцияһы. Уның ике ҡабырғалы платформалары бар. Станцияны Пусан транспорт корпорацияһы хеҙмәтләндерә. Станция Пусан метрополия-ҡалаһының(Корея республикаһы) Хэундэ-гу районындағы У-дон кварталында урынлашҡан. Исеменән күренеүенсә, Кореяның иң ҙур Хэундэ пляжы станцияға яҡын урынлашҡан.
Станция 2002 йылдың 29 авгусында асылған.
Метро станцияһы 1934 йылдың 15 июлендә асылған Тонхэ-Намбу (Пусан — Пхохан) линияһындағы шул исемдәге тимер юл станцияһы исеме менән бәйле түгел.
Станция эргәһендә урынлашҡан:
* Хэундэ пляжы
* Хэундэ-гу районының административ үҙәге
* Пусан аквариумы
* Тонбэкс (Тонбэк паркы)
* Тальмаджи убаһы
* Нуримар
* Хэундэ башланғыс мәктәбе
* «Вестин Пусан Чосон» ҡунаҡханаһы
* «Глоря Кон» ҡунаҡханаһы
* «Грэнд Хэундэ» ҡунаҡханаһы
# Һарыҡай

Һарыҡай — Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районындағы ауыл. Үрәкүл ауыл биләмәһе составына инә.

# Һарыҡай
## Тарихы

Ауылға нигеҙ һалыныу датаһы билдәлмәгән, ул 19 быуат карталарында күрһәтелмәгән, 1937 йылдағы документтарҙа телгә алына.

# Һарыҡай
## Географияһы

Райондың төньяҡ өлөшөндә, Ҡараболаҡ йылғаһы буйында урынлашҡан. Район үҙәге Ҡоншаҡҡа тиклемге ара 25 км, ауыл биләмәһе үҙәгенә (Дружный ҡасабаһы) тиклем 5 км. Рельефы — тигеҙлек (Көнбайыш.-Себер уйһыулығы). Ландшафты урманлы дала. Ауылдан йылға буйлап үрҙә быуа урынлашҡан. Һарыҡай ауылы күрше тораҡ пункттар менән арба юлы менән бәйләнеш тота. Бөйөк Ватан һуғышынан һуң ауыл Бүре районының Күлмәк ауыл Советына ҡарай. 1956 йылда егерме өс, 1959 йылда егерме алты хужалыҡтан тора. Совет осоронда ауыл биләмәһендә «Дружный» совхозының 1-се бригадаһы урынлашҡан була. Әлеге ваҡытта ауыл хужалығы предприятиеһы «Уралнатурпродукт» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт (үҙәк усадьбаһы Дружный ҡасабаһында). Ауылға яҡын күлдәр Ҡайынкүл, Ҡарағайкүл, Скайлы (Цкайлы), Орокүл.

# Һарыҡай
## Климаты

Климаты уртаса континенталь. Бында һауа торошо бик үҙгәреүсән, бының төп сәбәбе булып Урал тауҙары тора. Бында улар бейек булмаһа ла, Рәсәйҙең Европа өлөшөнән килгән һауа массаларын индермәй, шуға ла бында һалҡын Арктика һауаһы дла, ҡыҙыу Урта Азия һауа массалары ла еңел үтә. Шуларҙың һөҙөмтәһе булып, бында һауа торошоноң кинәт үҙгәреше йыш күҙәтелә.

# Һарыҡай
## Сәғәт поясы

Һарыҡай Екатеринбург ваҡыты (Yekaterinʙurg Time Zone, YEKT) сәғәт поясында урынлашҡан. UTC менән айырмаһы +5:00 сәғәт тәшкил итә. Мәскәү ваҡыты менән айырмаһы +2 сәғәтте тәшкил итә һәм Рәсәйҙә MSK+2 итеп күрһәтелә.

# Һарыҡай
## Халҡы

(1956 — 82, 1959—112, 1970—105, 1983—254, 1995—188)
# Луговка (Святица ҡушылдығы)

Луговка — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Святица йылғаһының һул ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Луговка (Святица ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300112111100033513
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103351
* Бассейн коды — 10.01.03.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1