yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Әрмән зыяраты (Дондағы Ростов)

| Ил | РәсәйРәсәй |
| Субъект | Ростов өлкәһеРостов өлкәһе |
| Ҡала | Дондағы Ростов |
| Координаттар | 47°17′30″ с. ш. 39°43′13″ в. д. |
| Майҙаны | 1,4 км² |
| Статусы | эшләй |
Әрмән зыяраты — Дондағы Ростов ҡала зыяраты, рәсми исеме — Пролетариат зыяраты. Дондағы Ростовтың Пролетар районында урынлашҡан.

# Әрмән зыяраты (Дондағы Ростов)
## Тарихы

1749 йылда асылған, башта Әрмән зыяраты тип аталған, был исеме әле лә өҫтөнлөк итә.
Зыярат майҙаны яҡынса 14 гектар тәшкил итә. Уның даими планировкаһы бар; көньяҡ һәм көнбайыш ҡапҡаларынан һалынған үҙәк аллеялары Изге Карапет сиркәүенә илтә (Сурб-Карапет). 1875 йылда төҙөлгән, бөгөнгө көндә Дондағы Ростовта һаҡланған берҙән-бер боронғо әрмән ғибәҙәтханаһы булып тора. Сиркәү янында Акулина Погосовна Аладжалова — шәфҡәт күрһәтеүсе ерләнгән, был ғибәҙәтхана уның аҡсаһына төҙөлгән.
Зыярат үҙенең эшләү дәүерендә күп тапҡыр вандалдар һөжүменә дусар була, тейешле тәрбиә булмағанлыҡтан ташландыҡ хәлгә килә. Хәҙерге ваҡытта һаҡланып ҡалған ҡомартҡылар яңыртыла, территорияһы тәртипкә килтерелә.
Әрмән зыяратында Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һәләк булған һуғышсыларҙың туғандар ҡәберлеге бар. Уларға «1941-1945 йылдарҙа Ватаныбыҙҙың ирке һәм бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғышта һәләк булған геройҙарға дан» тигән яҙыу яҙылған һәйкәл ҡуйылған.
Шуныһы ҡыҙыҡлы, Әрмән зыяратында күп һәйкәлдәр данлыҡлы итальян скульпторы Сельвестр Антонио Тонитто тарафынан эшләнгән. Ул Дондағы Ростовта Оло Баҡса урамында йәшәй һәм ҡәбер ташы һәм һәйкәлдәр эшләй торған оҫтахана хужаһы була.

# Әрмән зыяраты (Дондағы Ростов)
## Зыяратта ерләнгән билдәле кешеләр

* Аванесов Аким Карпович (1883—1966) — совет рәссамы.
* Готьян Фёдор Сергеевич (1904—1958) — совет әҙәбиәтсеһе, шағир, педагог һәм музыкант.
* Бухман Пётр Иванович (1872—1948) — Ростов онкология фәнни-тикшеренеү институтына нигеҙ һалыусы һәм уның беренсе директоры.
* Лавров Константин Александрович (1903—1962) — ғалим-медик, медицина фәндәре докторы, профессор, Ростов медицина институтының гистология кафедраһы мөдире.
* Чалхушьян Григорий Христофорович (1861—1939) — Рәсәй юрисы һәм йәмәғәт эшмәкәре.
* Чубаров Георгий Иванович (1864—1930) — театр сәнғәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе, меценат, "Драма сәнғәтен һөйөүселәр йәмғиәте"нең алыштырғыһыҙ етәксеһе.
* Шапошников Илья Галустович (1895—1953) — дирижёр һәм композитор.
Зыяратта шулай уҡ протоиерей Иоанн Домовский (1840—1930) ерләнгән — Нахичевандағы Александр Невский урыҫ православие сиркәүенең өлкән священнигы, халыҡ араһында изге тип ололайҙар.

# Әрмән зыяраты (Дондағы Ростов)
## Эшмәкәрлеге

1998 йылдан алып зыярат эшләүсе зыярат статусына күсә. Унда ғәҙәткә ингән ерләүҙәрҙе лә башҡаралар, шулай уҡ туғандары ҡәберенә яндырылған мәйет көлө һалынған урналар ҙа ҡуялар.
Эш ваҡыты: көн һайын — 09:00—19:00 (май айынан сентябргә тиклем) һәм 09:00—18:00 — октябрҙән апрелгә тиклем.
# Оло Белая (Кобра ҡушылдығы)

Оло Белая — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кобра йылғаһының уң ярына тамағынан 102 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Оло Белая (Кобра ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300212111100031037
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103103
* Бассейн коды — 10.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Шәбеҙ

Шәбеҙ (рус. Шабиз) — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.

# Шәбеҙ
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Воткин ГЭС-ынан Түбәнге Кама ГЭС-ына тиклем, Беүә башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклем, Иж, Ыҡ Ағиҙел йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101412111100026850
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102685
* Бассейн коды — 10.01.01.014
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Янда (Вочь ҡушылдығы)

Янда — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Воча йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Янда (Вочь ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кострома йылғаһы Исады һыу үлсәү посына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300112110000011819
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001181
* Бассейн коды — 08.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кёнигсмарк

Кёнигсмарк (нем. Königsmark) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 516 кеше йәшәй. Майҙаны — 34,21 км². Диңгеҙ кимәленән 22 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39606 һәм автомобиль коды — SDL.
# Ғафаров Фәйзи Ғәли улы

Ғафаров Фәйзи Ғәли улы (15 май 1906 йыл — 8 февраль 1943 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры. 294-се кавалерия полкы командиры урынбаҫары. Майор.

# Ғафаров Фәйзи Ғәли улы
## Биографияһы

1906 йылда Көнбайыш Ҡаҙағстан өлкәһе Уральск ҡалаһында (ҡайһы бер документтарҙа Зеленовский районы Кушкуй ауылында) тыуған. 1920 йылда Уральск губернаһында Войкин партизан отрядында аҡтарға ҡаршы көрәшә. Армияға тиклем типографияла наборщик булып эшләгән. Ҡыҙыл Армияға 1924 йылдың 1 октябрендә алына. 1927 йылдың 1 сентябрендә Ҡазандағы татар-башҡорт хәрби училищеһын икенсе разряд буйынса тамамлай. 1930 йылдан төрлө хәрби частарҙа хеҙмәт итә. 1939 йылдың 30 ноябрендә Көнбайыш Ҡаҙағстан өлкәһе Ҡаратүбә РВК военкомы итеп тәғәйенләнә.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, 1941 йылдың 31 авгусынан капитан Ғафаров 79-се кавалерия дивизияһының 233-се кавалерия полкында штаб начальнигы, һуңыраҡ полк командиры урынбаҫары.
1942 йылда 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 294-се кавалерия полкы командиры урынбаҫары. 1942 йылдың 10 июлендә майор Гәрәй Нафиҡов батырҙарса һәләк булғандан һуң Герасим Фондеранцев тәғәйенләнгәнсе полк менән етәкселек итә. 1942 йылдың 9 сентябрендә уға майор званиеһы бирелә. Документтарҙа 1943 йылдың 8 февралендә (ҡайһы бер документтарҙа 23 февралдә дошман тылына рейд ваҡытында) һәләк булған тиелә. Һәләк булған урыны: Украина ССР-ы, Ворошиловград (хәҙерге Луганск) өлкәһе, Успенский районы, Успенская станцияһы. Успенская станцияһы хәҙерге Рәсәйҙең Ростов өлкәһе Матвеево-Курган районы Авило-Успенка ауылындағы станция, ул Украина менән Рәсәй араһындағы сиктә урынлашҡан.
1943 йылдың 8 (23?) февралендә Луганск өлкәһендә һәләк булған.

# Ғафаров Фәйзи Ғәли улы
## Ғаиләһе

Ҡатыны Ғафарова Мәрфуға Фәиз ҡыҙы, Ҡазан ҡалаһында йәшәгән.
# Собет-Яха

Собет-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Пойлово-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 161 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 58 км.

# Собет-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15040000212115300054266
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305426
* Бассейн коды — 15.04.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Һан (һүҙ төркөмө)

Һан (рус. числительное) — предметтың иҫәбен, уның һаналыу тәртибен белдергән һүҙ. Нисә, күпме, нисәү, нисәшәр, күпмешәр һорауҙарына яуап бирә. Ун йыл (нисә йыл?), йөҙләп өй (күпме өй?),биш бала (нисә бала?), 5-се автобус (нисәнсе автобус?).

# Һан (һүҙ төркөмө)
## Ябай һәм ҡушма һандар

Һандар ике төркөмгә бүленә. Бер генә һүҙҙән торған һан ябай һан тип атала. Ябай һандарға унға тиклем һан һәм түңәрәк һандар инә.
Бер нисә һүҙҙән торған һандар ҡушма һан тип атала. Ҡушма һандар һүҙҙәрҙе бәйләү, парлау юлдары менән яһала. Ҡушма һандарҙың һәр һүҙе айырым яҙыла.

# Һан (һүҙ төркөмө)
## Һан төркөмсәләре

Төп һандар, рәт һандары, бүлем һандары, сама һандары, йыйыу һандары, үлсәү һандары, кәсер һандары була.
# Тулуюл

Тулуюл (Оло Тулуюл) — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кия йылғаһының уң ярына тамағынан 426 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.

# Тулуюл
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200018231
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201823
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# 1969 йыл

II мең йыллыҡ :
XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат — XXI быуат — XXII быуат :
Хронологик таблица :
1954 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1954 MCMLIV |
| Юлиан стилендә | 1953 — 1954 ( 14 ғинуар) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2706 — 2707 ( 4 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7462 — 7463 ( 14 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5714 — 5715 ה'תשי"ד — ה'תשט"ו |
| Мосолман календары | 1374 — 1375 |
| Боронғо әрмән календары | 1403 ԹՎ ՌՆԳ |
| Ҡытай календары | 4650 — 4651 (с 16 февраль) 癸巳 — 甲午 чёрная змея — синий конь |
| Эфиопа календары | 1946 — 1947 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 2010 — 2011 |
| - Шака самват | 1876 — 1877 |
| Иран календары | 1332 — 1333 |
1954 (бер мең туғыҙ йөҙ илле дүртенсе) йыл — кәбисә булмаған йыл, григориан календары буйынса йома көндө башлана. Был беҙҙең эраның 1954 йылы, 2 мең йыллыҡтың 954 йылы, XX быуаттың 54 йылы, XX быуаттың 6 ун йыллығының 4 йылы, 1950 йылдарҙың 5 йылы.

# 1969 йыл
## Тыуғандар

* 11 июль — Абдразаҡов Асҡар Әмир улы, Башҡортостандың халыҡ артисы (1994).

# 1969 йыл
## Вафат булғандар

* 11 февраль — Әхмәров Ҡасим Закир улы, башҡорт тел белгесе, филология фәндәре докторы (1963), профессор.
* 14 апрель — Сөләймәнова Гүзәл Ғәли ҡыҙы, балет артисы, РСФСР-ҙың (1955) һәм БАССР-ҙың (1953) халыҡ артисы.
* 12 август — Әминев Миңлетдин Ғилметдин улы, Советтар Союзы Геройы (1943).
# Левая Яру-Яха

Лев. Яру-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Яру-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 82 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.

# Левая Яру-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300076821
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307682
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Вондыга

Вондыга — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Теза йылғаһының уң ярына тамағынан 128 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Вондыга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Ковров ҡалаһынан тамағына тиклем, Уводь йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010301112110000033303
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003330
* Бассейн коды — 09.01.03.011
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Урыҫ (Ыҡ ҡушылдығы)

Урыҫ (рус. Урус) — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ыҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 427 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км. Һыу бассейны майҙаны 51,8 км². Оҙонлоғо 10 км-ҙан кәмерәк булған ҡушылдыҡтары — 4, уларҙың дөйөм оҙонлоғо 5 км тәшкил итә.

# Урыҫ (Ыҡ ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
— Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102800
— Бассейн коды — 10.01.01.013
— ГӨ буйынса томы — 11
— ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Кесе Палькина

Кесе Палькина — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Палькина йылғаһының уң ярына тамағынан 5,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Кесе Палькина
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200010652
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201065
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Күндерәк ауыл Советы (Стәрлебаш районы)

Күндерәк ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Стәрлебаш районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге— Күндерәк ауылы.

# Күндерәк ауыл Советы (Стәрлебаш районы)
## Тарихы

Күндерәк ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Стәрлебаш районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Таймыр ҡурсаулығы

Таймыр дәүләт тәбиғәт биосфераһы ҡурсаулығы (рус. Госуда́рственный приро́дный биосфе́рный запове́дник «Таймы́рский») — Рәсәйҙә иң ҙур ҡурсаулыҡтарҙың береһе. Красноярск крайының төньяғында, Таймыр ярымутрауында урынлашҡан. 1979 йылдың 23 февралендә ойошторола.
Таймыр ҡурсаулығы кластер характерына эйә һәм 4 биләмәнән тора. «Бикада» һаҡланыусы зонаһы һәм Арктика бүлексәһе ҡурсаулыҡҡа 1994 йылда ҡушыла. Быға тиклем «Бикада» зонаһы округ буйһоноуындағы заказнигы була, ул һарыҡ-үгеҙ популяцияһын һаҡлау өсөн тәғәйенләнә; ә Арктика филиалы Ҙур Арктика ҡурсаулығы участкаһы булараҡ проектлана. 2013 йылдың 20 мартынан Таймыр ҡурсаулығы үҙ аллы учреждение булыуҙан туҡтай һәм Путоран һәм Ҙур Арктика ҡурсаулығы менән бергә «Таймыр ҡурсаулыҡтары» федераль дәүләт бюджет учреждениеһы составына инә.
1995 йылда ЮНЕСКО ҡарары менән Таймыр ҡурсаулығы биосфера ҡурсаулығы статусын ала.

# Таймыр ҡурсаулығы
## Тәбиғәте

Бында һауа торошо йылы түгел: июлдә лә ҡырау төшә һәм ҡар яуа. Ҡышын һыу ятҡылыҡтарында ҡалынлығы яҡынса 2 метр булған боҙ барлыҡҡа килә. Ҡурсаулыҡтың бөтә территорияһы тотош күп йыллыҡ туңлыҡ зонаһында урынлашҡан.
Ҡурсаулыҡ территорияһында һыу ятҡылыҡтары күп, улар иҫәбендә оҙонлоғо 570 саҡрым самаһы булған Үрге Таймыр йылғаһы. Ә көньяҡ-көнбайышта арктик күл — Таймыр урынлашҡан. Улар тундра ландшафын төрлөләндерәләр һәм һыу үҫемлектәренең һәм хайуандарҙың йәшәүе өсөн шарттар тыуҙыралар.

# Таймыр ҡурсаулығы
## Тәбиғәте
### Флораһы

Ҡурсаулыҡ территорияһында ҡатмарлы төҙөлөшлө көпшәле үҫемлектәрҙең 430 төрө, мүктәрҙең 223 төрө һәм лишайниктарҙың 265 төрө үҫә. Таймыр ҡурсаулығының йөҙөн тундралар билдәләй. Төрлө сығышлы һаҙлыҡтары күп. Урман тундраһының ике участкаһы бар: Ары-Мас һәм Лукун урманы. Унда Даурия ҡарағастары үҫә. Ары-Мастағы ағастар 10 метрға етә.

# Таймыр ҡурсаулығы
## Фаунаһы

Ҡурсаулыҡта һөтимәрҙәрҙең 21 төрө бар. Донъяла иң ҙур ҡырағай болан көтөүе бар. XX быуаттың 70-се йылдарҙа Таймыр тундраһына һарыҡ-үгеҙҙәрҙе күсенереү буйынса тәжрибә үткәрә башлайҙар. Хәҙер көнсығыш Таймырҙа ошо хайуандарҙың 8000-гә яҡыны төпләнгән, уларҙың тәүгеләре Канаданан һәм АҠШ-тан килтерелгән.
116 төр ҡош осраған, шуларҙың 74-е оя ҡора, йылға һәм күлдәрҙә 15-тән ашыу төр балыҡ бар. Ҡурсаулыҡта һыу ҡоштары күп. Йылғаларҙың текә ярында йыртҡыс ҡоштар (ыласын, һар, аҡ ябалаҡ) оя ҡора.
# Ниғмәтуллин Әкрәм Әғзәм улы

Ниғмәтуллин Әкрәм Әғзәм улы (рус. Нигматуллин Акрам Агзамович; 16 февраль 1946 йыл — 5 март 2007 йыл) — хужалыҡ һәм муниципаль хеҙмәт эшмәкәре, 1990 йылдан Баймаҡ районы халыҡ депутаттары Советы рәйесе, район хакимиәте башлығы. Башҡорт АССР-ының ун беренсе (1985—1990) Юғары Советы һәм 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Ҡатын-ҡыҙҙар эше, ғаиләне һаҡлау, әсәлек һәм балалыҡ буйынса комиссия ағзаһы.

# Ниғмәтуллин Әкрәм Әғзәм улы
## Биографияһы

Әкрәм Әғзәм улы Ниғмәтуллин 1946 йылдың 16 февралендә Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы 1-се Этҡол ауылында тыуған. Милләте - башҡорт, юғары белемле — 1969 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлай.
Хеҙмәт юлын шул уҡ йылда Баймаҡ районы колхозында баш агроном булып башлай, ВЛКСМ-дың Баймаҡ районы комитетында секретарь була.
1975—1990 йылдарҙа «Таналыҡ» совхозы директоры, Сибай совхозы директоры, Йылайыр совхоз-техникумы директоры вазифаларында эшләй.
1990 йылдан — Баймаҡ районы халыҡ депутаттары Советы рәйесе — Баймаҡ районы һәм Баймаҡ ҡалаһы хакимиәте башлығы.
Баймаҡ районы 163-сө Зауралье һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана Юғары Советтың Ҡатын-ҡыҙҙар эше, ғаиләне һаҡлау, әсәлек һәм балалыҡ буйынса комиссия ағзаһы..
Әкрәм Әғзәм улы Ниғмәтуллин 2007 йылдың 5 мартында вафат була.

# Ниғмәтуллин Әкрәм Әғзәм улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы

# Ниғмәтуллин Әкрәм Әғзәм улы
## Хәтер

* 2016 йылдың февралендә Баймаҡ районы хакимиәте бинаһына Әкрәм Ағзам улы Ниғмәтуллин хөрмәтенә таҡтаташ ҡуйылды.
# Миңдебай (йылға)

Миңдебай (рус. Мендыбай) — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Орь йылғаһының һул ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 61 км.

# Миңдебай (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Ерекле һыуһаҡлағысынан Орск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000412112200003918
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200391
* Бассейн коды — 12.01.00.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Крибитч

Крибитч (нем. Kriebitzsch) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1132 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,3 км². Диңгеҙ кимәленән 200 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 4617 һәм автомобиль коды — ABG.
# Ишәле (күл, Силәбе өлкәһе)

Ишәле - рус. Ишалино - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы күл.

# Ишәле (күл, Силәбе өлкәһе)
## Географияһы

Ишәле - Силәбе өлкәһенең Арғаяш районында, Полетаево ауылынан - 20,8 км, Силәбенән 30,7 км алыҫлыҡта урынлашҡан күл. Екатеринбургтың үҙәгенән – 210 км.
Көньяҡ-көнсығыш ярында Ишәле ҡасабаһы урынлашҡан. Көнсығышына табан яҡын ғына Ҡомкүл ята.
Географик координаттары: киңлеге - 55°25′16″N (55.421195) , оҙонлоғо - 61°3′18″E (61.054915)

# Ишәле (күл, Силәбе өлкәһе)
## Тасуирламаһы

* Максималь тәрәнлеге - 2м
* Диаметром 1 км самаһы
* Һыуы - сөсө, һай.
* Сығанаҡтары юҡ.
* Ярҙары һаҙмырт.

# Ишәле (күл, Силәбе өлкәһе)
## Тәбиғәте

Ярҙары ҡуйы ҡамышлыҡтар менән ҡапланған, шуға күрә кәмәнән генә балыҡ тотоп була. Бында һыу ҡоштары үрсей. Йорт ҡоштары ла килеп инә.
Көнсығыш һәм көньяҡ ярҙарында - ҡатнаш урмандар.
Күлдә алтын һәм көмөш табан балыҡтар, ротан тереклек итә.

# Ишәле (күл, Силәбе өлкәһе)
## Этимологияһы

Күлдең атамаһы Ишғәли тигән башҡорт ир-ат исеменән килеп сыҡҡан. "Башҡорт исемдәре" һүҙлегендә был андронимға шундай аңлатма биреләғ
* Ишғәли (баш., ғәр.) - бөйөк; ҡәҙерле дуҫ, иптәш

# Ишәле (күл, Силәбе өлкәһе)
## Шулай уҡ ҡара

* Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге
* Ишәле (ауыл, Силәбе өлкәһе)
* Ишәле (станция, ҡасаба)
# Кабальнов Юрий Степанович

Кабальнов Юрий Степанович (6 сентябрь 1948 йыл — 20 июль 2009 йыл) — электрон техника инженеры. Техник фәндәр докторы (1993), профессор (1995). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997).

# Кабальнов Юрий Степанович
## Биографияһы

Юрий Степанович Кабальнов 1948 йылдың 6 сентябрендә Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуа.
1971 йылда Өфө авиация институтын (хәҙерге Өфө дәүләт авиация техник университеты) тамамлай һәм шунда уҡ эшкә ҡала. Ошо институтта инженер, аспирант, ассистент, өлкән уҡытыусы була, 1993 йылда техник фәндәр буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1997 йылда институттың информатика кафедраһы мөдире итеп тәғәйенләнә, фәнни тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә. 1995 йылдан техник кибернетика кафедраһы профессоры.
Фәнни эшмәкәрлеге ҡатмарлы динамик объекттарға идара итеүҙең оптималь һәм адаптив системаларын тикшереүгә арналған.
Кабальнов тарафынан реаль ваҡыт системаларында мәғлүмәтте синтаксик һәм семантик ҡыҫыу ысулдары; электрон (дистанцион) идара итеүҙең алгоритмик һәм дидактик нигеҙҙәре эшләнә. Ул күп бәйләнешле координацияланған идара итеү системалары өсөн уларҙың тотороҡлолоғон синтезлау һәм тикшереү моделдәрен һәм ысулдарын тәҡдим итә. Кабальнов тәҡдим иткән оптималь һәм адаптив идара итеү алгоритмдарының яңы кластары хәрби һәм ике төр буйһоноуҙағы осоу аппараттарында (Ан-70, МиГ-23 һәм башҡалар)(недоступная ссылка) ҡулланыла.
Юрий Кабальновтың уйлап табыуҙары Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәй Федерацияһындағы башҡа төбәктәрҙең авиация, нефть эшкәртеү сәнәғәте предприятиеларында ҡулланыуға индерелгән. Юрий Кабальнов — 250‑нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы 2020 йыл 5 декабрь архивланған..
2009 йылдың 20 июлендә Өфө ҡалаһында вафат була.

# Кабальнов Юрий Степанович
## Маҡтаулы исемдәре

1997 — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре.
1997 — Навигация һәм хәрәкәткә идара итеү академияһының ғәмәли ағзаһы.

# Кабальнов Юрий Степанович
## Хеҙмәттәре

* Оптимизация многомерных систем управления газотурбинных двигателей летательных аппаратов. М., 1989 (авторҙаш);
* Управление динамическими системами в условиях неопределённости. М., 1998 (авторҙаш);
* Проблемы проектирования и развития систем управления и контроля авиационных ГТД. М., 1999 (авторҙаш).
# Кимекле һөйәктәр

Кимекле һөйәктәр (лат. os breve, рус. Губчатые кости) — хәрәкәте сикле булған ныҡлыҡ һәм компактлылыҡто ойошторған һөйәктәр. Көпшәле (оҙон) һөйәктәрҙән айырмалы булараҡ кимекле һөйәктең киңлеге уларҙың оҙонлоғона тиң.