yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Трамвай-һәйкәл (Советск)

Трамвай-һәйкәл — Советскиҙа йәйәүлеләр йөрөгән Еңеү урамында һәйкәл итеп ҡуйылған МС-4 сериялы трамвай. Ул 1901—1944 йылдарҙа Тильзитта трамвай хәрәкәте булғанын иҫкә төшөрөп тора.

# Трамвай-һәйкәл (Советск)
## Тарихы

Билдәле Тильзит электр трамвайы линияһы ҡалала 1901 йылдың 26 июлендә асыла һәм 1944 йылдың октябрендә тиклем эшләй. Трамвай линияһы һәм вагондары Майндағы Франкфурттағы Lahmeyer&Co немец акционерҙар йәмғиәтендә сығарыла. Икенсе донъя һуғышынан һуң яңы ҡала власы, автобус хәрәкәте һөҙөмтәле һәм уңайлы тип, ҡарар итә һәм Тильзитта трамвай системаһы бөтөрөлә. Хәҙер Тильзит трамвай паркы вагондарының ҡайҙалығы билдәһеҙ, әммә Советскиҙа әлегә тиклем уның «эҙҙәр»ен: рельс юлдарҙы һәм бағана ҡалдыҡтарын күрергә мөмкин.
Тильзит трамвайы иҫтәлеге итеп 2012 йылдың авгусында ҡала властары үҙәк майҙанда трамвай вагонын урынлаштыра. Һәйкәл эргәһендә урамдарҙың ике: рус һәм немец телендә яҙылған тарихи күрһәткес ҡуйылған фонарь тора. Трамвай эсендә даими рәүештә ҡаланың үткәне, хәҙерге тормошоноң мөһим ваҡиғалары тураһында һөйләгән фотоһүрәттәрҙән экспозициялар ҡуйыла.

# Трамвай-һәйкәл (Советск)
## Тасуирламаһы

Һәйкәл рельстарға ҡуйылған Путилов заводы 1933 йылда сығарған МС-4 сериялы трамвай вагонынан ғибәрәт. пассажирҙарҙы хеҙмәтләндереүҙән алынғандан һуң вагон юл хеҙмәтенә бирелә һәм М-52 һәм М-26 номерҙары менән эшләй. 2006 йылда ул фирма тарафынан һатып алына һәм 2601 һаны аҫтында йөрөмәүсе макет итеп үҙгәртелә, уны кафе сифатында файҙаланыу күҙаллана. 2007 йылда эштәр туҡтатыла, һуңынан ул элекке 2-се трамвай паркы территорияһында урынлашҡан Санкт-Петербургтың электр транспорты музейында була. 2012 йылда вагон Советск ҡалаһына һәйкәл итеп ҡуйыу өсөн килтерелә, уға 12-се борт номеры бирелә.

# Трамвай-һәйкәл (Советск)
## Төп нөхсә булыу тураһында бәхәстәр

Раритет транспорт сараһын урынлаштырғандан һуң әлегә тиклем крайҙы өйрәнеүселәр даирәһендә тарихи ысынбарлыҡты боҙоу һәм Тильзит трамвайы сифатында Санкт-Петербургтан алынған 30-сы, 60-сы йылдарҙағы Ленинград трамвай вагонын ҡуйыу буйынса бәхәстәр бара. Ике трамвай араһында тышҡы күренештәрендә лә, трамвай колеяһының киңлеге (Тильзитта трамвай селтәре тар юллы (1000 мм), ә ленинград вагоны 1524 миллиметрлы колеяға иҫәпләнеп эшләнгән) буйынса ла айырмалыҡтар бар. Шуға ҡарамаҫтан, трамвай-һәйкәл туристарҙы ҡыҙыҡһындырыусы төп объекттарҙың береһе булараҡ, ҡаланың хәҙерге визит карточкаһы сифатында үҙ урынын алған.
# Кыртовка

Кыртовка — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Туй йылғаһының һул ярына тамағынан 261 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 78 км.

# Кыртовка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010100312115300007468
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115300746
* Бассейн коды — 14.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кесе Пудица

Кесе Пудица — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Углич (Медведицы йылғаһы ҡултығы) һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 1,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.

# Кесе Пудица
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан Угличь ГЭС-ына тиклем (Угличь һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010100812110000004018
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000401
* Бассейн коды — 08.01.01.008
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Мария Края

Мария Края (алб. Marie Kraja; 24 сентябрь 1911 йыл — 21 ноябрь 1999 йыл) — албан опера йырсыһы.

# Мария Края
## Биографияһы

Мария Края 1911 йылдың 24 сентябрендә һуңғараҡ Австро-Венгрия составына ингән Далмация Короллегендәге ҙур булмаған Задар ҡалаһы ситендә албандар йәшәгән районда католиктар ғаиләһендә тыуған. Тереза Әсәнең.туғаны булған. этник Алты йәшендә ғаиләһе менән этник тыуған иленә, Албанияның Шкодер ҡалаһына күскән. Албанияла, ҙурая барған һайын, милли традициялар һәм албан мәҙәниәте менән танышҡан.
1930 йылдан йыр менән шөғөлләнә башлай. Грацта музыкаль белем, Австрияла Вена музыка һәм башҡарыу сәнғәте университеты филиалында белем ала, уҡыуын 1934 йылда тамамлай. Университетты тамамлағандан һуң, Шкодер урта мәктәбендә, һуңынан Тирана педагогия институтында уҡытҡан. Тиранала пианист Тонин Гуразиу менән йырсы сифатында сығыш яһай башлай. Края Венала уҙған «Милләттәр кисәһе»ндә Албания вәкиле булараҡ сығыш яһаған.
Марияның йырлауы үҙенсәлекле була, был албан теле менән ҙур булмаған немец диалекты ҡушылыуынандыр, был ул йырлаған текстарға аныҡ формулировка биргәндер. Йырсы репертуарында традицион албан ҡала йырҙары була, һәм ул профессиональ йырсы башҡарыуында яңыса яңғырай. Ул албан пианисы Лола Гьока менән бергә гастролдәрҙә йөрөй, 300-ҙән ашыу йыр яҙҙыралар. Шул ваҡытта яҙылған йырҙар бик сифатлы булмаһа ла, фонограммалар бөгөнгө көндә лә ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра.
1937 йылда Мария Италияның Бари ҡалаһында концерт бирә, ә киләһе йылда ул сығыш Мюнхенда, Германияла сығыш яһай. Лола Гьок һәм уның менән бергә 1938 йылда ул Лола Гьока һәм Тефта Ташко-Коко менән бергә венгр музыканты Крист Коконы Миланда уҡытыуға аҡса йыйыу маҡсатында хәйриә концерттары ойоштора. 1939 йылда Флоренцияла концерт бирә.
Икенсе донъя һуғышы тамамлағандан һуң, Края опера сәхнәһендә сығыш яһауын дауам итеүе менән бер рәттән Иордания Миша музыка академияһында ла уҡыта. Ә 1959 йылда композитор Пренке Яков һәм либреттист Ллазар Силиканың Mrika — беренсе албан операһының яңғыҙ йырсыһы була.
# Дорнбок

Дорнбок (нем. Dornbock) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 372 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,92 км². Диңгеҙ кимәленән 70 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6369 һәм автомобиль коды — ABI.
# Оло Ходата

Оло Ходата — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Щучья йылғаһының уң ярына тамағынан 416 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 75 км.

# Оло Ходата
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300212115300034227
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303422
* Бассейн коды — 15.02.03.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Лиси (күл)

Лиси (груз. ლისის ტბა) — Грузиялағы ҙур булмаған күл,Тбилисинан көнбайыштараҡ Кура йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан. Үлсәме — 800 метрға 550 метр. Күлде бер аҙ үлән менән ҡапланған ташлы дала уратып алған. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 624 м.
2007 йылда күлде аукционда GRDC Group грузин компанияһына 182 миллиона долларға һата. Биләмәне үҫтереү планы туристик-һауыҡтырыу комплексын төҙөүҙе күҙаллай.

# Лиси (күл)
## Фаунаһы

Лиси күле төрлө типтағы һыуҙа йөҙөүсе ҡоштарҙың — һуна өйрәк һәм өйрәктең башҡа төрҙәре, һоро селән, бәләкәй мөншөгөр һәм сыпҡайҙарҙың йәшәү урыны. Күлдә йәшәгән йыртҡыс ҡоштар — һаҙ көйгәнәге, ғәҙәти һар һәм чеглок.

# Лиси (күл)
## Климаты

Күлдең климаты йомшаҡ, урта диңгеҙ климаты. Яуым-төшөмдөң йыллыҡ уртаса нормаһы яҡынса 400 мм тәшкил итә, ҡойма ямғырлы көндәр 30-ҙан артмай. 10-20 көн тирәһе күл ҡар менән ҡаплана. Һыуҙың уртаса температураһы ғинуарҙа Цельсий буйынса 0 градус булһа, июлдә 23 градусҡа тиклем күтәрелә. Теркәлгән максималь температура 37 °C була.
# Ладый-Яха

Ладый-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нгапкай-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 56 км.

# Ладый-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300075664
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307566
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Карабашка (Тавда ҡушылдығы)

Карабашка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тавда йылғаһының һул ярына тамағынан 222 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 146 км.

# Карабашка (Тавда ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200013165
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201316
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ė (латин хәрефе)

Ė, ė — латин хәрефе. Был хәреф литва әлифбаһында һәм немец теленең кёльн диалектында ҡулланыла (мәҫ. ėßß).
Литва телендә был хәреф урыҫ Я-ға яҡын өн өсөн ҡулланыла. Мәҫәлән: kavinė — кафе. Беренсе тапҡыр был хәрефте Даниил Клейн үҙ яҙмаларында ҡулланған.

# Ė (латин хәрефе)
## Хәреф Юникодта

Ҙур Ė хәрефенең Юникод коды U+0116, бәләкәй ė хәрефенең Юникод позицияһы U+0117.
# Бердюжиха (Чумыша ҡушылдығы)

Бердюжиха — Рәсәй йылғаһы. Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чумыш йылғаһының һул ярына тамағынан 215 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Бердюжиха (Чумыша ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200412115200003125
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200312
* Бассейн коды — 13.01.02.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Макс Герман

Макс Герман (нем.Max Herrmann ; 14 май, 1865, Берлин - 17 ноябрь 1942, Терезин концлагеры) - Германия әҙәбиәт һәм театр белгесе.

# Макс Герман
## Биографияһы

Макс Герман мәктәпте тамамлағас, 1884 йылдан Фрайбург, Геттинген һәм Берлин университеттарында немец филологияһын һәм тарихын өйрәнә. 1891 йылдан Берлин университетында уҡыта, 1903 профессор. 1923 йылда ул Берлин университетында яңы төҙөлгән театр тикшеренеүҙәре институтын етәкләй. Власҡа нацистар килгәс, ул йәһүд ир-аты сығышы арҡаһында эштән алына, Терезин концлагерына ебәрелә һәм 1942 йылдың 17 ноябрендә үлә.
Германдың төп әҫәре, "Урта быуаттарҙа һәм Яңырыу осоронда Германия театры тарихын өйрәнеү" ( нем. Forschungen zur deutschen Theatergeschichte des Mittelalters und der Renaissance; 1914 ), немец театрын өйрәнеүгә нигеҙ һала, уға социологик йүнәлеше бирә. Һуңыраҡ, ғүмеренең һуңғы йылдарына тиклем, Герман "Боронғо заманда һәм хәҙерге ваҡытта профессиональ театр үҫеше" китабы өҫтөндә эшләй ( нем. Die Entstehung der berufsmässigen Schauspielkunst im Altertum und in der Neuzeit); Герман ҡулға алынғандан һуң, китаптың ҡулъяҙмаһы уның уҡыусыһы Рут Мевиус тарафынан һаҡланған һәм 1962 йылда баҫтырылған.
1920 йылдарҙа Герман, Всеволод Мейерхольд һәм Константин Станиславский менән берлектә, Петроградтағы Дәүләт сәнғәт тарихы институтының тарих һәм теория кафедраһының почётлы ағзаһы итеп һайлана.
Ҡатыны - Хелен Герман, тыумыштан Шлесингер - филолог, 1944 йылдың июлендә Освенцимда үлтерелә.
# Кисьма (Сабля ҡушылдығы)

Кисьма — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сабля йылғаһының һул ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Кисьма (Сабля ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан Угличь ГЭС-ына тиклем (Угличь һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010100812110000004162
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000416
* Бассейн коды — 08.01.01.008
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Озерная (Ҡурған өлкәһе)

Озерная (рус. Озерная) — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһе Сафакүл районы ауылы. Ҡамышлы ауыл советы составына керә.

# Озерная (Ҡурған өлкәһе)
## Тарих

Революцияға ҡәҙәр ауыл Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе составында була. Революциянан һуң Башҡорт АССР-ының Ялан кантоны составына керә. 1924 йылда Урал өлкәһенең яңы ойошторолған Ялан районы составына бирелә. 1930 йылда Ялан районы бөтөрөлгәс, Ялан-Ҡатай районына керә. 1934 йылда Ялан-Ҡатай районы Силәбе өлкәһе составына инә. 1940 йылда ауыл яңы ойошторолған Сафакүл районына керә, 1943 йылда был район Ҡурған өлкәһе составына инә.

# Озерная (Ҡурған өлкәһе)
## Халҡы

2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (72 %) йәшәй.

# Озерная (Ҡурған өлкәһе)
## Инфраструктура

Ауылда башланғыс мәктәп, фельдшер-акушер пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
# Барак Обама

Барак Хусейн Обама (ингл. Barack Hussein Obama; 4 август 1961 йыл) — Америка Ҡушма Штаттарының 44-се президенты. Тыныслыҡ буйынса Нобель премияһы лауреаты.
# Джунгли

Джунгли — бейек ҡаты һабаҡлы ҡыяҡлылар менән бергә үҫкән ағас-ҡыуаҡтар һәм ҡыуаҡлыҡтар Был һүҙ менән шулай уҡ ағас лианалар менән үрелгән ҡуйы тропик йәки субтропик урмандар һәм ҡыуаҡлыҡтар ҙа аңлатыла, әммә фәнни даирәләрҙә бындай аңлау дөрөҫ түгел тип һанала. Термин үҫемлектәрҙең ниндәй ҙә булһа билдәле бер төрөнә лә, ниндәй ҙә булһа йәшәү урынына ла ҡағылмай. Джунгли биләмәһе бөтә ерҙә лә хужалыҡ ихтыяждары өсөн үҙләштерелә, шуға күрә ул даими кәмей бара. Флора һәм фаунаның байлығы уҙған төрлөлөк менән сағыштырғанда һиҙелерлек кәмегән.

# Джунгли
## Этимология

Джунгли һүҙе рус телеә инглиз телендәге jungle һүҙенән килеп ингән, уның тамырҙары санскритҡа барып тоташа. Был һүҙ эшкәртелмәгән ерҙәр тигәнде аңлата. Һиндостанда йәшәгән инглиздәр был һүҙҙе һинд һәм урду һүҙенән үҙләштерә, был ваҡытта ул был һүҙҙе "урман" тигәнде аңлата, һәм уны "үтә алмаҫлыҡ үҫентеләр" тигән мәғәнәлә ҡуллана башлайҙар.

# Джунгли
## Таралышы

Джунгли Көньяҡ һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азияның муссонлы тропик өлкәләренә хас, күп өлөшө Һиндостанда, Зонд утрауҙарында урынлашҡан. Иң типик джунгли, тераи, дымлы тропик йәки субтропик климатлы һаҙлыҡлы урындарҙа, Ганг буйлап Гималай итәгендә урынлашҡан.

# Джунгли
## Сығышы

Джунгли ташландыҡ һөрөнтө ерҙәрҙә, ҡырҡылған урындарҙа һәм янған урманлы ерҙәрҙә барлыҡҡа килә, йәғни кеше эшмәкәрлеге һөҙөмтәһе булып тора. Тәүҙә күп һанлы лианалар менән бәйләнгән бейек ҡыяҡлылар һәм ҡыуаҡлыҡтар барлыҡҡа килә, һуңыраҡ тиҙ үҫеүсе йомшаҡ тоҡомло ағастар үҫә.

# Джунгли
## Флора

Сал (Shorea robusta), сиссу (Dalbergia sissoo), акация, стеркулия, лианамиендар, каламус затына ҡараған ротанга пальмаһы һәм тағы ла бер нисә төр пальма джунглиға хас үҫемлектәр. Үләнле үҫемлектәрҙән бейек ҡыяҡлылар өҫтөнлөк итә: ҡырағай шәкәр ҡамышы (Saccharum spontaneum), фил ҡамышы, эриантус, бамбук һ. б.

# Джунгли
## Төрлөсә файҙаланыу
### Дымлы урман кеүек

Европа сәйәхәтселәре башта ямғырлы урмандар буйлап башлыса йылға буйлап йөрөгәнлектән, йылға ярҙарын биләгән тығыҙ төйөнлө үҫемлектәр бындай джунгли шарттары бөтә урманда булған тигән алдаҡсы тәьҫоратта булалар. Һөҙөмтәлә бөтә урман үтә алмаҫлыҡ джунгли тип хаталы ҡабул ителә. Был, үҙ сиратында, джунгли һүҙен дымлы ямғырлы урман булараҡ икенсе мәғәнәлә ҡулланыуға килтерә. Джунглиҙар был контекста айырыуса тропик ямғырлы урман менән бәйле, әммә томанлы урманға, уртаса климатлы тропик урманға һәм мангро урмандарына ла был һүҙҙе ҡулланыу мөмкин.

# Джунгли
## Төрлөсә файҙаланыу
### Метафора булараҡ

Публицистикала йыш ҡына «джунгли» һүҙе насар шарттар, әхлаҡһыҙ аяуһыҙ мөнәсәбәттәр һ.б. менән ҡылыҡһырланған йәшәү мөхитен кәүҙәләндерә.
* Таш джунглиҙар — емерек, ярлы таш йорттар (городские трущобы)
* Джунгли енәйәт донъяһы
* Джунгли законы — тулы законһыҙлыҡ, асыҡтан-асыҡ көс ҡулланыу..
# Түрйәнов Альфрет Хәбиб улы

Түрйәнов Альфрет Хәбиб улы (1 февраль 1940 йыл — 28 сентябрь 2016 йыл) — һаулыҡ һаҡлау өлкәһе эшмәкәре. 1987—1995 йылдарҙа Башҡортостандың һаулыҡ һаҡлау министры. РСФСР-ҙың халыҡ депутаты (1990—1993). Медицина фәндәре докторы (1998), профессор (1993).

# Түрйәнов Альфрет Хәбиб улы
## Биографияһы

Альфрет Хәбиб улы Түрйәнов 1940 йылдың 1 февралендә Боҙаяҙ районы Подлуб ауылында партия-совет хеҙмәткәрҙәре ғаиләһендә тыуа. Атаһы Бөйөк Ватан һуғышында вафат була. Альфрет Хәбиб улы студент йылдарында спорт менән әүҙем шөғөлләнә. Байдарка һәм каноэла ишеү буйынса СССР-ҙың спорт мастеры (1967). Игеҙәге Мэлс менән бергә күп тапҡырҙар СССР, Башҡортостан һәм Рәсәй беренселеге чемпиондары булалар.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген Өфө паровоздар ремонтлау заводында слесарь булып башлай.
1965 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын отличие менән тамамлап, шунда уҡ эшкә ҡала.
1976—1984 йылдарҙа — Башҡорт АССР-ының Һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш терапевы, 1984—1987 йылдарҙа — министрҙың дауалау эштәре буйынса урынбаҫары, 1987—1995 йылдарҙа — Башҡорт АССР-ының һәм Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау министры.
М. Х. Камаловтың уҡыусыһы булараҡ, уның халыҡҡа махсус медицина ярҙамы сифатын камиллаштырыу буйынса традицияларын дауам итә. Был вазифала Өфөләге фенол һәләкәте эҙемтәләрен бөтөрөү (1989—1990), Оло Тәләк янындағы тимер юл һәләкәтендә зыян күреүселәргә ярҙам күрһәтеү буйынса эштәрҙе ойоштора (1989). Уның әүҙем ҡатнашлығында ғәҙәттән тыш хәлдәр ваҡытында һаулыҡ һаҡлау учреждениеларының һәм санитар-эпидемиология хеҙмәттәренең эшмәкәрлек нигеҙе әҙерләнә. Башҡортостан Республикаһында граждандарҙың сәләмәтлегшенг һаҡлау тураһындағы кодексы (1993), яман шешкә ҡаршы программа (1995), республика һаулыҡ һаҡлау органдарын мотлаҡ медицина страховкалауы системаһына күсереүҙең методологик нигеҙҙәре авторҙарының береһе.
1995—1999 йылдарҙа 1-се Республика психиатрия дауаханаһының баш табибы.
2000 йылдан — дипломдан һуң белем биреү институтының поликлиника медицинаһы кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2004—2006 йылдарҙа — БДМУ-ның дипломдан һуң белем биреү институтының дауалау эше буйынса проректоры, 2008 йылдың апреленән — йәмғиәт һаулығы һәм һаулыҡ һаҡлауҙы ойоштороу профессоры.
200-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт һәм монография авторы. Ҡыҫҡа ваҡытта ике медицина фәндәре докторҙы һәм дүрт фән кандидаты әҙерләй.
РСФСР халыҡ депутатарыы советының 12-се саҡырылыш депутаты (1990—1993), Рәсәй Федерацияһы Юғары Советының һаулыҡ һаҡлау, социаль тәьминәт һәм физик культура буйынса комитет ағзаһы. Башҡорт АССР-ы Юғары 11-се саҡырылыш, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың 1-се саҡырылыш депутаты.

# Түрйәнов Альфрет Хәбиб улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «Почёт Билдәһе» ордены
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы (1990)
* СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы.
# Кизилка

Кизилка — Рәсәйҙәге йылға. Төньяҡ Осетия — Алания биләмәләрендә аға. Йылға Бурчак йылғаһының уң ярына тамағынан 4,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Кизилка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ардон йылғаһы . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07020000112108200003481
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200348
* Бассейн коды — 07.02.00.001
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Келых-Сос

Келых-Сос — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хола йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Келых-Сос
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300024253
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302425
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Миңгәрәев Рәфхәт Шаһимәрҙән улы

Миңгәрәев Рәфхәт Шаһимәрҙән улы (3 октябрь 1917 йыл — 24 октябрь 1990 йыл) — совет инженер-нефтсеһе, Ленин премияһы лауреаты.

# Миңгәрәев Рәфхәт Шаһимәрҙән улы
## Биографияһы

Рәфхәт Шаһимәрҙән улы Миңгәрәев хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Дәүләкән ҡалаһында хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған.
* 1933—1937 — Стәрлетамаҡ нефть техникумын «нефть скважиналарын эксплуатациялау техникаһы» һөнәре буйынса, отличие менән тамамлай.
* 1937—1941 — И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институты, «нефть промыслалары ҡорамалдары буйынса инженер-механик» дипломы.
* 1944—1945 — нефть институты аспирантураһы (тамамлай алмай).
Хеҙмәт биографияһы:
* 1941—1944 — Үзбәк СССР-ында «Калининнефть» тресы: Ванновский нефть эшкәртеү заводына нефть тапшырыу буйынса механик, мастер ярҙамсыһы, инженер-механик, промыселдың төҙөлөш-монтаж цехы начальнигы.
* 1944—1945 — Мәскәү нефть институты азат ителгән комсомол комитеты секретары.
* 1945—1949 — производство-техник бүлеге начальнигы, директорҙың алмаш ярҙамсыһы, баш инженер, директор Шугуры нефть промыслаһы директоры, Татарстан, Шугуры ауылы;
* 1949—1952 — "Татарнефть"тең «Ромашкино» нефть промыслаһы мөдире; Шугуры быраулау контораһының баш инженеры; Шугуры нефть промыслаһының баш инженеры; 1-се һанлы нефть промыслаһы мөдире; «Татбурнефть» тресының 2-се быраулау контораһы директоры;
* 1952—1955 — «Татнефть» берекмәһенең «Баулынефть» тресы идарасыһы;
* 1955—1957 — «Әлмәтнефть» нефть промыслаһы идаралығы НПУ начальнигы; «Татнефть» берекмәһенең баш инженеры;
* 1957—1963 — баш инженер, 1960 йылдан Татарстан Халыҡ хужалығы советының нефть сәнәғәте идаралығы начальнигы, Ҡазан;
* 1963—1965 — СССР-ҙың Урта Волга иҡтисад районында иң ҙур «Татнефть» берекмәһе начальнигы, Әлмәт ҡалаһы;
* 1965—1974 — СССР нефть сәнәғәте министры урынбаҫары;
* 1974—1984 — Бөтә Союз ойоштороу, идара итеү һәм нефть һәм газ сәнәғәтенең ғилми-тикшеренеү институты директоры (ВНИИОЭНГ).
Бөтә Союз нефть ғилми-тикшеренеү институтының ВНИИ «Татнефть» берекмәһенең белгестәре төркөмө составында «Нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеүҙә ҡулланылған эске контур нефть ҡатламдарына һыу ебәреү һәм уны СССР-ҙағы иң ҙур Ромашкинский нефть ятҡылығында тормошҡа ашырыуҙың яңы системаһы» хеҙмәте өсөн 1962 йылда Ленин премияһына лайыҡ булды.
Ленин ордены, дүрт Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены, миҙалдар менән бүләкләнгән. Почётлы нефтсе, И. М. Губкин премияһы лауреаты.