yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Нанак

Гуру Нанак Дэв (кб.-пандж. ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ, Gurū Nānak Dēv; 15 апрель 1469(14690415) — 22 сентябрь 1539) — сикхизм диненә нигеҙ һала һәм Ун Сикх гуруһының беренсе сикх гуруһы (дини остазы). Башҡа исемдәре һәм титулдары күп. Пенджабта уны сикхтар ғына түгел, шулай уҡ индустар һәм мосолмандар хөрмәт итә.

# Нанак
## Тәржемәи хәле

Гуру Нанаканың тәржемәи хәле Джанамсакхи (Janamsākhīs) тип аталған әҫәрҙә тупланған. Иң билдәле тәржемәи хәлен Нанаканың үлеме алдынан Бхай Бала яҙа. Әммә тәнҡит кәйефле ғалимдар был тәржемәи хә стиле һәм теле буйынса уның үлеменән һуңғы осорға ҡарай тип иҫәпләй.
Бхай Гурдас әҫәре шулай уҡ гуру Нанаканың үлеменән һуң төҙөлгән һәм әҙерәк ентеклектәрҙән тора, әммә уны сикхтар юғары баһалай һәм ышаныслы тип иҫәпләй.

# Нанак
## Тәржемәи хәле
### Тыуыуы

1469 йылдың 15 апрелендә индустарҙың Кхатри кланына ҡараған Беди ғаиләһендә тыуған. Уның атаһы Мехта Калу патвари — ерҙәрҙән иҫәп-хисап килемен яһаусы хөкүмәт чиновнигы була. Ул мосолман ер биләүсеһе Рай Булларҙа эшләй. Нанактың әсәһе Мата Трипта тип аталған, Нанактың шулай уҡ өлкән апаһы Биби Нанки була.

# Нанак
## Тәржемәи хәле
### Миссияһы

Сикх традицияһы буйынса бер мәл Нанак юғала, һәм барыһы ла уны Кали Бейн йылғаһына һыу инеп йөрөгәндә батып үлгән, тип иҫәпләй, әммә өс көндән һуң ул ҡайта, һәм бөтә һорауҙарға бер генә яуап бирә: «юҡ, Унда хинду ла, унда мосолмандар ҙа юҡ» (панджаби: hindū nā kō nā musalmān kō"). Ошо мәлдән Нанак үҙенең тәғлимәтен тарата башлай, һәм был сикхизмдың башы тип иҫәпләнә. Күп меүләгән саҡрымдар үтеп, ул дүрт ҙур сәфәр ҡыла, уның аныҡ маршруты бәхәсле булып ҡала. Тәүге сәфәренең маҡсаты Бенгалия һәм Ассам, икенсеһе — Тамил-Наду аша Цейлон, өсөнсөһө — төньяҡҡа Кашмир, Ладакх һәм Тибет, һуңғыһы —Бағдад һәм Мәккә.
Нанак Батала ҡалаһынан дөгө менән сауҙа итеүсе Мулчанд Чондың ҡыҙы Сулакниға өйләнә. Улар ике улы була. Өлкән улы Шри Чанд үҙенә бикләнгән аскет булып китә. Кесе улы Лакшми Дас тулыһынса донъяуи мәшәҡәттәргә бирелә. Нанак ике улы ла гуру статусын мираҫ итеп алып ҡала алмай тип иҫәпләй.

# Нанак
## Сикхизмдың өс теләге

Султампурҙа Нанак сикхизмдың өс ҡағиҙәһен төҙөй:
* Симран һәм Наан Джапна — Аллаһҡа медитация практикаһы һәм Аллаһтың исеме менән махсус мантра-доғалар йырлау — Вахегуру.
* Кират Карни — Аллаһтың фатихаһын һәм бүләген ҡабул итеп, бөтә сикхтар үҙҙәренең йорттарында йәшәһендәр, хужалыҡ алып барһындар һәм үҙенең физик һәм аҡыл хеҙмәте менән үҙҙәрен тәьмин итһендәр.
* Ванд кай Шако — сикх общинаһы менән мөлкәтенән бүлеү.

# Нанак
## Галереяһы

* Гуру НанакГуру Нанак
* Нанак садху индуистары менән
* Гуру Нанак фрескаһы
# Каруан (виләйәт)

Ҡайруа́н (ғәр. ولاية القيروان‎ولاية القيروان‎, Эль-Кайрван) — Тунистағы виләйәт.
* Административ үҙәге — Ҡайруан.
* Майҙаны — 6 712 км², халҡы — 551 900 кеше (2007 йыл).

# Каруан (виләйәт)
## Географияһы

Төньяҡтан — Зигван, көнсығыштан — Сус һәм Махдия, көньяҡ-көнсығыштан — Сфакс, көньяҡ-көнбайыштан — Ултыра-Бу-Зид, көнбайыштан Сильян виләйәттәре менән сиктәш.

# Каруан (виләйәт)
## Административ бүленеше

Ҡайруан вилайәте 11 округтан тора:
* Бу-Хаджла (Bou Hajla)
* Шебик (Chebika)
* Эшрард (Echrarda)
* Эль-А (El Alâa)
* Хаффуз (Haffouz)
* Хаджеб-эль-Аюна (El Ayoun Hajeb)
* Төньяҡ Ҡайруан (Kairouan Nord)
* Көньяҡ Ҡайруан (Sud Kairouan)
* Нәсер-Аллаһ (Nasrallah)
* Эль-Васлатия (Oueslatia)
* Сбиха (Sbikha)
# Ғарифуллин Тимерхан Ғарифулла улы

Ғарифуллин Тимерхан Ғарифулла улы — (1913 йыл - ?) 112-се Башҡорт кавалерияһы дивизияһы яугиры, сержант, ҡыҙылармеец.

# Ғарифуллин Тимерхан Ғарифулла улы
## Биографияһы

Ғарифуллин Тимерхан Ғарифулла улы 1913 йылда Башҡорт АССР-ының Мишкә районы Оло Шаҙы ауылында тыуа. Ауыл колхозында эшләй. Фронтҡа 1942 йылда Мишкә районы хәрби комиссариаты тарафынан алына. 112-се һанлы башҡорт кавалерия дивизияһы составында һуғыша. Сержант дәрәжәһенә етә. Яу ваҡытында ҡаты яралана. Унан Тимерхан Ғарифулла улы саперға уҡый. Бик күп яуҙарҙа, 1-се һанлы Белорус фронты һыҙығында һуғыша. Днепрҙы азат иткәндә ауылдаштары Ҡорбан Солтаншин Һәм Сафуан Ғәлиханов менән осраша. Һуғыштан һуң “Шаҙы” колхозында йәшелсә бригадаһында эшләй.

# Ғарифуллин Тимерхан Ғарифулла улы
## Наградалары

* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены
# SCImago Institutions Rankings

SCImago Institutions Rankings (SIR) ― SCImago төркөмө ― Испанияла урынлашҡан фәнни-тикшеренеү ойошмаһы 2009 йылдан алып баҫтырып сығарған ғилми учреждениеларҙың рейтингы. Унда ағза булып Гранада университетынан, Карл Өсөнсө исемендәге Мадрид университетынан, Алькала университетынан, Эстремадура һәм Испанияның башҡа эре белем биреү учреждениеларынан Фәнни тикшеренеүҙәр буйынса Юғары совет (CSIC) ағзалары инә.
Рейтинг биш бүлеккә бүленгән: хөкүмәт, һаулыҡ һаҡлау, юғары белем, шәхси һәм башҡа. Уларҙың һәр ҡайһыһы өсөн тикшеренеү һөҙөмтәләре, халыҡ-ара хеҙмәттәшлекте үҫтереү кимәле, нормалләштерелгән импакт һәм мәҡәләләр һаны буйынса баһалар ҡуйыла.
2020 йыл мәғлүмәттәре буйынса, рейтингта Рәсәйҙең белем биреү һәм фәнни-тикшеренеү учреждениелары араһынан М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты иң юғары урында тора (584-се урын).

# SCImago Institutions Rankings
## Индикаторҙар

Институттарҙың фәнни, иҡтисади һәм социаль характеристикаһын сағылдырыусы индикаторҙар өс төркөмгә бүленгән. SIR үҙ эсенә институттың күләменә бәйле булған һәм унан бойондороҡһоҙ күрһәткестәрҙе ала. Шулай итеп, SIR учреждениеларҙың фәнни мәҡәләләр һәм башҡа ғилми продукция статистикаһын тәҡдим итә, был төрлө күләмдәге учреждениеларҙы сағыштырыу мөмкинлеген бирә. Төрлө күрһәткестәр буйынса һуңғы һөҙөмтә алынғас, улар 0-дән 100-гә тиклемге шкала буйынса нормаға индерелә.
# Лангула

Лангула (нем. Langula) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1037 кеше йәшәй. Майҙаны — 15,16 км². Диңгеҙ кимәленән 236 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99986 һәм автомобиль коды — UH.
# Латушка

Латушка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Крутая Лата йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Латушка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200011130
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201113
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ишраҡ намаҙы

Ишрак намаҙы — ҡояш ҡалҡып, күтәрелә башлаған саҡта уҡыла торған нәфел намаҙы.
Шәрек — (рус. восток) һүҙен күптәр белә. Ишраҡ һүҙе лә шул тамырҙан алынған (көн сығыу, ҡояш ҡалҡыу мәғәнәһенә эйә). Был намаҙҙың ваҡыты аныҡ билдәләнгән: ҡояш ҡалҡып, күтәрелә башлаған саҡта уҡыла ул. Ике, дүрт, алты йәки һигеҙ рәҡәғәт итеп уҡыла. Хәленә, ваҡытына ҡарап, нисә рәҡәғәт уҡыуҙы һәр кем үҙе хәл итә.
Ҡояш ҡалҡмаҫ элек был намаҙҙы уҡыу дөрөҫ түгел.
Нәфел намаҙы булараҡ, уны уҡыу һәр кемдең теләгенән, ихтыярынан тора. Нәфел намаҙҙарын уҡыу ни өсөн кәрәк?
Әхирәттә Аллаһ һәр кешене ожмахҡа урынлаштырырға теләй икән. «Был мәрхүмдең намаҙҙарын үлсәүгә һалығыҙ!» — тип бойора, Аллаһ. Фарыз, важиб намаҙҙар үлсәүгә һалына икән. Улары ла гонаһтарын ҡаплай алмаһа: «Нәфел намаҙҙарын, фарызға әйләндерел, үлсәүгә һалығыҙ!» — тип бойорор Раббыбыҙ. Был саҡта гонаһтарҙы ҡаплауы бик ихтимал шул намаҙҙарҙың Аллаһ үлсәүендәге тослоғо.
# Арамиль

Арамиль — Свердловск өлкәһендә ҡала. Арамиль ҡала округы үҙәге.

# Арамиль
## Географияһы

Арамиль ҡалаһы — Урал тауҙарының көнсығыш битендә, Әрәмәле йылғаһы Иҫәт йылғаһына ҡушылған урында, Екатиринбург — Курган тимер юлының Арамиль станцияһынан 5 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Арамиль ҡала округының үҙәге. Екатеринбург трассаһынан 26 км ситтә, 5 км төньяҡ-көнбайышҡараҡ Уктус аэропорты бар.

# Арамиль
## Тарихы

Исеме "Әрәмәле" гидронимынан килеп сыҡҡан, башҡорт телендәге Әрәмә һәм ил һүҙҙәренән, йәғни урман-ҡыуаҡтар, камыштар үҫкән яр буйы.
1675 йылдың йәйендә Иҫәт һәм Әрәмәле йылғалары ҡушылған ерҙә, башҡорт ерҙәре сигендә Рәсәй дәүләтенең көньяҡ форпосты Әрәмәле слободаһына нигеҙ һалына. Слободаға нигеҙ һалыусы Кама буйынан килгән Михаил Сарапульцев башҡорт биләмәләренә иң яҡын булған.
Күсеп ултырыусылар 1680 йылдан крица мейестәрендә тимер рудаһын яндырғандар һәм алынған крицаны (руданан алынған тимер менән күмер ҡатнашмаһы) Верхотурье ҡалаһына оҙатҡандар. 1711 йылда ике башнялы нығытма (остог), ат һарайы һәм сикәү төҙөлө.. 1711 йылда остог арсеналында Мәскәү байрағы, 18 тимер тубы булған тимер пушка, 663 тубы булған 9 суйын пушка; 41 фузеф, 7 самопал мылтыҡ, 38 мушкет, 19 бот дары була. Нығытма эсендә сиркәү, хөрөм йорто (судная изба), дин әһеләдәре биләмәләре, ат һарыйы һәм икмәк амбары була.
1707 йылдың слобода 24 тораҡ пункттарын берләштерә. Нигеҙҙә, ошо ерҙә 1707-1725 йылдарҙа Уктусск, Елизаветинский, Верхисетский, Екатеринбург һәм Сысертский заводтары төҙөлө. Был зафодтар Каменский-Урал, Ревда, Сысерть, Березовский, Первоуральск, Екатеринбург кеүек башҡа заводтар ү:ешенә йоғонто яһай. Ауыл халҡының төп эшсәнлеге булып кустарь металлургия һәм игенселек тора. Йылғаларҙа тирмәндәр актив төҙөлә..
Ҡала статусы — 1966 йылдың 15 сентябрендә бирелә.

# Арамиль
## Халҡы

Введите название объекта АТД2016 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халҡы буйынса ҡала 791 Рәсәй Федерацияһының 1112 ҡалаһы араһында 375-се урында була

# Арамиль
## Халҡы
### Билдәле кешеләр

Бирюков Борис Николаевич (1927-2013) — совет һәм украин ғалимы.
# Йәкшәмбе

Йәкшәмбе — аҙна эсендә шәмбе менән дүшәмбе араһындағы көн исеме. Мәғәнәһе — фарсы теленән «бер-шәмбе» тип тәржемә ителә.
Халыҡ-ара ISO 8601 стандарттарына ярашлы, йәкшәмбе аҙнаның етенсе көнө һанала. Мосолман календарында иһә ул аҙнаның икенсе көнө.

# Йәкшәмбе
## Йәкшәмбе — ял көнө

Йәкшәмбе көн Рәсәйҙә — ял көнө. Илдәге һайлауҙар йәкшәмбе көнө үткәрелә.
1930 йылда СССР-ҙа дүрт көн эшләп, бишенсе көнө ял тип иғлан ителә. Һәр эшсегә үҙ ялы бирелә, Биш байрам көнөнән башҡа, дөйөм ялдар бөтөрөлә.
Етештереү күләме түбәнәйеү сәбәпле, 1931 йылдың 1 сентябрендә алты көнлөк эш аҙнаһы иғлан ителә.
1940 йылдың 26 июнендә СССР Юғары Советы указ «Һигеҙ сәғәтлек эш көнөнә, ете көнлөк эш аҙнаһына күсеү һәм эшселәрҙең һәм хеҙмәткәрҙәрҙең предприятиеларҙан һәм учреждениеларҙан үҙ белдегенә китеүен тыйыу тураһында» указ ҡабул ителә, йәкшәмбе йәнә ял көнөнә әүерелә.
1967 йылдың 7 мартынан илдә биш эш көнө һәм ике ял көнө иғлан ителә. Шул ваҡыттан шәмбе һәм йәкшәмбе көндәре даими ял тип рәсмиләштерелә.

# Йәкшәмбе
## Йәкшәмбе — диндә

Күп кенә христиан илдәрендә йәкшәмбе байрам тип һанала, динлеләр был көндә сиркәүгә бара. Күп ерҙәрҙә был көндә эшләргә ярамай тип иҫәпләнелә. Урыҫ теленә был көн «воскресенье» тип ингән, улар инаныуынса, тап аҙнаның ошо көнөндә Ғайса Пәйғәмбәргә яңынан йән ингән Халыҡ телендә «йәкшәмбеләр» тип һөйләшеү бар, был христиан динен тотоусылар тигәнде аңлата .
# Котова (йылға)

Котова — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Онеж мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Котова (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега мороно йылғалары бассейны Унежма йылғаһы бассейнының көнбайыш сигенән Золотница йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнсығыш сигенә тиклем (Онеге йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000212103000004267
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000426
* Бассейн коды — 03.01.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Царицыно (мәғәнәләр)

* «Цари́цыно» — станция Замоскворецкая юлының станцияһы.
* «Царицыно» дәүләт тарихи-архитектура, художество һәм ландшафт музей-заповеднигы — Мәскәү ҡалаһы музейҙарының береһе һәм Мәскәүҙең иң эре заповеднигы.
* Цари́цыно» — Мәскәү тимер юлының станцияһы.
* Цари́цыно» — Мәскәү административ районы.
# Шукша (Байгола ҡушылдығы)

Шукша — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Байгол йылғаһының һул ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Шукша (Байгола ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100212115100000717
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100071
* Бассейн коды — 13.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Улюта (Катунь ҡушылдығы)

Улюта — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының һул ярына тамағынан 265 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Улюта (Катунь ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100006602
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100660
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Заман (төркөм)

«Заман» — World Music жанрында сығыш яһаусы Рәсәй музыкаль төркөмө, башҡорт, рус, инглиз, ҡаҙаҡ телдәрендә йырлай. Стиленең нигеҙендә башҡорт фольклоры ята. «Заман» төркөмөнөң репертуары автор композицияларынан һәм башҡорт халыҡ йырҙарының заманса эшкәртмәләренән тора.
Коллектив 2014 йылда Мәскәүҙә гитарасы һәм продюсер Радмир Мөфтәхин тарафынан ойошторолған.
Коллектив алдына башҡорт халыҡ традицияларын фольклор менән заманса музыка синтезы аша һаҡлау бурысы ҡуйылған.

# Заман (төркөм)
## Коллективтың составы

* Мөфтәхин Радмир — төркөмдөң етәксеһе, гитара, думбыра.
* Мөфтәхина Елена — төркөмдөң солисы, вокал, ҡумыҙ.
* Хәмзин Айҙар — композитор, клавишасы, вокал.
* Рәхимов Ришат — бас-гитара, саксофон, диджериду, вокал, калимба.
* Попов Александр — һуҡма музыка ҡоралдары, перкуссия.
* Илембәтов Ислам — ҡурай.
* Шәрәфетдинова Эльза — флейта.
* Еретин Василий — өзләү, торба.

# Заман (төркөм)
## Ҡаҙаныштары

   Коллективтың дебюты 2014 йылда «Лужники» олимпия комплексының Спорт һарайындағы «Россия» дәүләт үҙәк концерт залында була. Унда коллектив төрки халыҡтарының «Науруз» дөйөм ҡала байрамында Башҡортостан Республикаһы исеменән сығыш яһай.
* «ZAMAN» төркөмө Башҡортостан Республикаһында «Turkvision — 2014» конкурсының һайлап алыу турында беренсе урын ала һәм Халыҡ-ара «Turkvision — 2014» телевизион конкурсында республиканан лайыҡлы вәкил булып ҡатнаша. Абруйлы жюри фекере һәм смс аша тауыш биреү буйынса, Азияның иң яҡшы өс коллективы иҫәбенә инеп, III урынды яулай.
* «ЗАМАН» Аҙ һанлы халыҡтарҙың «Suns Europe — 2015» халыҡ-ара конкурсында (Удинэ, Италия), Башҡортостан Республикаһы (Рәсәй) исеменән сығыш яһап, II урынды ала. Конкурстың финалында бөтәһе 30-ҙан ашыу коллектив сығыш яһай.
* 2016 йылда «Заман» төркөмө Мәскәү Халыҡ-ара музыка йортонда РСФСР-ҙың халыҡ артисы Ренат Ибраһимовтың «Королевам красоты» тигән концерт программаһында ҡатнаша.
* 2016 йылда төркөм этник музыка өлкәһендә «Russian World Music Awards» беренсе Рәсәй премияһына номинациялана.
* 2016 йыл (ноябрь) — Zaman — Рига ҡалаһында БМО булышлығы менән үткәрелә торған International Day for Tolerance’та (Халыҡ-ара толерантлыҡ көнөндә) Рәсәйҙең ЮНЕСКО-лағы вәкиле.
* 2017 йыл (февраль) — Һыуытма / Пульсом диких птиц (башҡорт һәм рус телдәрендәге версиялар) йырына дебют клибы премьераһы.
* 2017 йыл (апрель) — төркөм «Һыуытма» йыры менән «Liet international — 2017» конкурс-фестивалендә (Кеутукейну ҡалаһы, Норвегия) сығыш яһай.
* 2017 йыл (июнь) — «Заман» төркөмөнөң «Nomad way» фестивале һәм «Astana Expo 2017» (Астана ҡалаһы, Ҡаҙағстан) сиктәрендә ҙур соло коцерты.
   Вокаль-инструменталь ансамбль бер нисә тапҡыр Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнә, шулай уҡ милли мәҙәниәтте һаҡлаған, популярлаштырған, Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә Башҡортостан Республикаһының ыңғай имиджын тыуҙырған өсөн Башҡортостан Республикаһы Башлығының Гранты менән билдәләнә.
# Шыршы

Шыршы Picea ырыуына ҡараған ылыҫлы ағас. Был ырыуға 35 тирәһе ылыҫлы, мәңге йәшел ҡарағай ғаиләһенә ингән, ағастар бар. Ул ағастар Ерҙең төньяҡ урта климат зонала һәм тайгала үҫә. Шыршы 20 — 60 метр оҙонлоҡтағы ҙур ағас. Ҙурайып үҫкән ағастарҙа ботаҡтар спираль формаһында урынлаша ала, шыршының сатыры конус формаһына оҡшаш. Япраҡтары, йәғни энәләре, шыршы ботаҡтарында спираль рәүешендә махсус төптәрҙә урынлашалар. Әйтеп кителгән энә 4 — 10 йылдан һуң ҡойола, ҡайолғандан һуң төптәре тороп ҡала. Шыршының төп тармыры насар үҫешкән. Уның ян тамырҙары тупраҡтың өҫкө ҡатламына яҡын урынлаша, шуға күрә көслө елдәр ҡайһы саҡта шыршы ағастарын төбө-тамыры менән аҡтарып ташлай.
Шыршыны ҡайһы бер тәнкәле ҡанатлылар (күбәләк кеүектәр) личинкаларын ашатыу өсөн ҡулланалар.
Ғалимдар көнбайыш Швейцария тауҙарында 9 550 йыллыҡ шыршыны тапҡандар, был шыршы иң ҡарт тере ағастарҙың береһе тигән фараз бар.

# Шыршы
## Ареал

Шыршы яланғас орлоҡто үҫемлектәр вәкиллегенә ҡарай. Шаршы урмандары Рәсәйҙә бик ҙур майҙанды алып тора. Шыршы — күләгәгә сыҙамлы тоҡом. Ул тик туҡлыҡлы матдәләргә бай булған дымлы тупраҡта яҡшы үҫә.
Шыршының иң күп таралған төрө европа шыршыһы, йәки ябай шыршы (Picea abies), ошо төр урта Европала, Финляндияла, бөтә Себерҙе солғап алған, Урал яғынан Рәсәйҙең Европа өлөшөндә таралған.
Көнсығыш Себерҙә, Уралда һәм уларға яҡын территорияларҙа себер шыршыһы (Picea obovata) үҫә.
Кавказда көнсығыш шыршы (Picea orientalis) таралған.
Рәсәйҙең далалы өлөшөндә аҡ шыршы (Picea glauca) үҫә.
Шыршының ҡалған төрҙәре Ҡытайҙа, себерҙә һәм Төньяҡ Америкала осрай.

# Шыршы
## Ағас материлдары

Шыршы ҡағыҙ етештергәндә мөһим материал булып тора, унан эшләнгән кағыҙ бик сыҙамлы була, сөнки уның уҙағасындағы көпшәләре оҙон. Шыршы тағы ла төҙөлөштә ҡүлланылған ағас булып хисаплана, унан төҙөлөштә ҡулланған материалдар эшләйҙәр (таҡта һ.б.), һәм ағас самолёттарҙа, музыкаль инструменттарҙа ҡулланалар. Шыршынан эшләнгән төҙөлөш материалдары сереп бармай, һәм ағастың үҙендә бөжәктәр булмағанлыҡтан, уны төҙөлөштә ҡулланырға тәҡдим итәләр. Әммә ләкин ул ныҡ сыҙамлы материал түгел, еңел һына.

# Шыршы
## Аҙыҡ-түлек һәм медицина

Орлоҡтары урман ҡоштарына һәм тейенгә, сысҡанға ем булып тора. Шыршынан медицинала ҡулланылған эфир майҙары һәм шыршы скепидарын етештерәләр.
Элек башҡорттар шыршының сайырын һағыҙ итеп сәйнәгәндәр. Шыршының энәләрендә күп күләмдә С витамины бар.

# Шыршы
## Башҡа төр ҡулланыу

Шыршының сайырынан канифоль, ағасынан метил спирты, уксус, дегет эшләйҙәр.
Төньяҡ Америкалағы индеецтар шыршының нәҙек тамырҙарынан кәрзин ишкәндәр.
Был ағас ҡышын да йәйен дә йәшел булғас, баҡсасылыҡта (парктарҙа) ултырталар. Юл ситендә ел ҡамау, иген яландарында ҡар тотоу өсөн ултырталар. Яңы йыл байрамында (раштыуа) шыршыны христандар өйгә индереп биҙәйҙәр.
# Салауат Юлаев (төшөнсә)

Салауат Юлаев — башҡорт халҡының милли батыры.
* Салауат Юлаев — һәйкәл.
* Салауат Юлаев — хоккей клубы.
* Салауат Юлаев проспекты — Өфө ҡалаһындағы үҙәк урамдарҙың береһе (проспект).
* Салауат Юлаев (орден) — Башҡортостан Республикаһының дәүләт наградаһы.
* Салауат Юлаев — теплоход.
* Салауат Юлаев — йомшаҡ бойҙай сорты.
* Салауат Юлаев — сирень сорты.
* «Салауат Юлаев» — урыҫ совет яҙыусыһы Степан Злобин романы.
* «Салауат Юлаев» — Степан Злобин романы буйынса режиссёр Яков Протазанов төшөргән киң форматлы кинофильм, 1941 йылда экрандарға сыға.
* Салауат Юлаев (опера) — композитор Заһир Исмәғилев ижад иткән беренсе башҡорт милли операһы (1955).
* Салауат (станция) — Куйбышев тимер юлы Башҡортостан бүлексәһенең Башҡортостан Республикаһы Салауат ҡалаһындағы тимер юл станцияһы.
* Салауат Юлаев музейы - Башҡортостан Республикаһының Салауат районы Малаяҙ ауылында урынлашҡан (1991)
* Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (1967, 1992)
# Финикия теле

Финики́я теле (финик. 𐤃𐤁𐤓𐤉𐤌 𐤊𐤍𐤏𐤍𐤉𐤌) — б. э. т. II—I мең йыллыҡта ҡулланылған. һәм б. э. I мең йыллығы башында йәшәгән финикиялылар теле. Семит телдәренең ханаан төркөмсәһенә ҡарай.

# Финикия теле
## Таралыуы һәм диалекттары

Көньяҡ-Көнсығыш Европала, Сүриәлә, Испанияла, Төньяҡ Африкала, Кипрҙа лингва франка итеп ҡулланылған. Күрәһең, төньяҡ финикия, тиро-сидон, кипр, пуник диалекттарына бүленгән.
Филистимляндар һөйләшкән финикия теленең экрон диалекты орфография һәм лексика үҙенсәлектәренә эйә була һәм ҡайһы берҙә «филистим семит теле» тип билдәләнә.

# Финикия теле
## Характеристикаһы

Морфологияһы һәм лексикаһы буйынса боронғо йәһүд теленә яҡын.
Боронғо йәһүд теленең тәүрат варианты менән сағыштырғанда финикия теленең үҙенсәлекле һыҙаттары булып:
* «оканье» (аморей, угарит һәм йәһүд теленең ā өнөнә финикия телендәге ō > ū тура килә)
* флексияны йәки ялғауҙы юғалтҡандан һуң (сағыштыр: 'abd ҡол, әммә йәһүдсә: 'äbäd), ике тартынҡылы һөҙөмтәне һаҡлау
* м. һәм ж. родтағы 3 зат берлектә -' тамамланған энклитик алмаштың булғпнлығы
* префикстар yi-, 'i- ярҙамында каузативтоҡомдарының барлыҡҡа килеүе
Б. э. т. XI быуат аҙағында финикия телендә фарингаль һәм ларингаль тартынҡылар юҡҡа сыҡҡан.

# Финикия теле
## Яҙмаһы

Финикия текстарын яҙыу өсөн башта изге яҙма, һуңынан хәреф яҙыу системаларына башланғыс һалған махсус финикия яҙмаһы ҡулланылған. Рим тарафынан финикия биләмәләре ассимиляцияланғандан һуң юҡҡа сыҡҡан финикия телендәге текстарҙы финикия яҙмаһы урынына унан килеп сыҡҡан грек теле һәм латин телендәге яҙма менән теркәргә тырышалар. Яҙыуҙа һуҙынҡылар сифатында тартынҡы хәрефтәр (әлиф, эй, вав, йод) ҡулланған йәһүд яҙмаһынан айырмалы рәүештә, финикия яҙмалары матрес лекционисҡулланмайҙар.
# Салауат Юлаев һәйкәле (Палдиски)

Салауат Юлаев һәйкәле Палдискила — Эстонияның Палдиски ҡалаһында башҡорт халҡының милли батыры Салауат Юлаевҡа ҡуйылған һәйкәл. Билдәле булыуынса, Салауат Юлаев атаһы Юлай Аҙналин менән 1775 йылдың 2 ноябрендә Балтик буйындаға Рогервик ҡәлғәһенә (хәҙер ҡала Палдиски тип атала) һөргөнгә ебәрелә. Архивта табылған документтар буйынса Салауат Юлаев 1800 йылдың 8 октябрендә (иҫкесә 26 сентябргә тура килә) вафат була.
Архитекторы Андрес Нянд. Скульпторы Нечаева Т. П.. Был хеҙмәте өсөн Нечаева Т. П. 1991 йылда Салауат Юлаев исемендәге премияға лайыҡ була. Бюст Карелиянан килтерелгән ҡыҙыл гранитҡа ҡуйылған. Һәйкәлдә Салауаттың герой образы ғына түгел, уның шиғри , үҙ халҡын, тыуған илен яратҡан образы ла урын алған.
Һәйкәл 1989 йылда асыла. Әммә 1994 йылда һәйкәлде төҫлө металл артынан ҡыуыусылар урлай. 1994 йылда Башҡортостан һәм Палдиски ҡалаһы етәкселәре һәйкәлде яңынан эшләп ҡуйырға тигән ҡарарға киләләр. 1997 йылда һәйкәл яңыртылып эшләнә һәм тантаналы шарттарҙа урынына ҡуйыла.
2017 йылдың июль айында Палдиски ҡалаһында Салауат Юлаевҡа мемориаль таҡтаташ һәм һәйкәл ҡуйыласаҡ. яңы һәйкәл элекке баҡырҙан эшләнгәнен алмаштырасаҡ, сөнки иҫкеһе ваҡыт үтеү менән емерәлә башлаған.
Эстонияла йәшәгән башҡорт диаспораһы ҡала хакимиәте менән берлектә Салауат һәйкәле янанда һабантуй, Салауат Юлаевтың тыуған көнө һ.б. саралар үткәрә.
# Олмуга

Олмуга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кепина йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Олмуга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000312103000042385
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004238
* Бассейн коды — 03.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0