yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Хай-Воптю-Таню

Хай-Воптю-Таню — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Адер-Паюта йылғаһының һул ярына тамағынан 69 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Хай-Воптю-Таню
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15040000212115300054020
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305402
* Бассейн коды — 15.04.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Тимофеев Пётр Васильевич

Петр Васильевич Тимофеев (1902—1982) — электроника һәм вакуум техникаһы өлкәһендә совет ғалимы.

# Тимофеев Пётр Васильевич
## Биографияһы

П. В. Тимофеев 1902 йылдың 12 (25) июнендә Мәскәүҙә тыуған. 1925 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетын тамамлай. Н. Э. Бауман исемендәге Мәскәү юғары техник училищела (1925—1928), МДУ-ла (1926—1941), Мәскәү энергетика институтында (1933—1941), Н. Е. Жуковский исемендәге хәрби-һауа инженер академияһы>нда (1945—1948) уҡыта. 1935 йылдан — профессор. 1928 йылдан Бөтә Рәсәй электротехника институтында эшләй. СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1953).
П. В. Тимофеев 1982 йылдың 18 ноябрендә вафат була. Мәскәүҙә Головино зыяратында ерләнгән.

# Тимофеев Пётр Васильевич
## Фәнни эшмәкәрлеге

Төп хеҙмәттәре киноны тауышландырыу өсөн фотоэлектрик ҡоролмаларҙы, икенсел электрон эмиссияны, газдарҙа зарядһыҙлаеыуҙы тикшеренеү һәм электрон оптика буйынса. Бер нисә фотоэлемент, электрон күбәйткестәр, электрон лампалар һәм электрон-оптик үҙгәрткестәр эшләй. 1933—1936 йылдарҙа тапшырыусы телевизион электрон көпшәләр, шул иҫәптән супериконоскоп, шулай уҡ башҡа электрон-оптик ҡоролмалар уйлап таба. Тауышлы кино, телевидение һәм автоматика өсөн көсәйткестәр һәм фотоэлементтар эшләүҙә ҡатнаша. Оборона сәнәғәте өсөн инфраҡыҙыл техник приборҙар серияһын эшләй.

# Тимофеев Пётр Васильевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

- Икенсе дәрәжә Сталин премияһы (1946) — яңы төр оптик приборҙар булдырғаны өсөн
- Икенсе дәрәжә Сталин премияһы (1951) — яңы оптик приборҙар булдырғаны өсөн.
- Социалистик Хеҙмәт Геройы (13.10.1982)
- Ленин ордены (13.10.1982)
- дүрт Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (16.05.1947; 02.06.1952; 19.07.1962; 17.09.1975)
- Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (21.01.1944)
- «Почёт Билдәһе» ордены (21.04.1939)
- миҙалдар
- РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1947)
# Шәрәфетдинов Әҙһәм Ғәни улы

Шәрәфетдинов Әҙһәм Ғәни улы (рус. Шарафутдинов Адгам Ганиевич; 25 декабрь 1928 йыл—24 сентябрь 2016 йыл) — партия һәм хужалыҡ эшмәкәре, ғалим-инженер, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1975—1983 йылдарҙа КПСС-тың Мәләүез, 1983—1986 йылдарҙа — Ишембай ҡала комитеттарының 1‑се секретары. Техник фәндәр кандидаты (1972). Башҡорт АССР-ының 8—11‑се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. СССР‑ҙың ауыл хужалығы (1969) һәм РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы (1982) отличнигы. Ленин (1973), Октябрь Революцияһы (1971), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1966, 1976) һәм Халыҡтар Дуҫлығы (1981) ордендары кавалеры.

# Шәрәфетдинов Әҙһәм Ғәни улы
## Биографияһы

Шәрәфетдинов Әҙһәм Ғәни улы — 1928 йылдың 25 декабрендә Башҡорт АССР-ының Тамъян-Ҡатай кантоны хәҙер Учалы районы Ахун ауылында тыуған. 1952 йылда Өфө авиация институтын тамамлай. 1953 йылдан Учалы районында эшләй: МТС-тың баш инженеры, 1958 йылдан башлап «Поляковка», 1964 йылдан — «Байрамғол» совхоздары директоры вазифаһын башҡара. 1975 йылдан алып КПСС-тың Мәләүез, 1983 йылдан — Ишембай ҡала комитеттарының 1-се секретары вазифаһында, 1987—1989 йылдарҙа — Бөрө районының «Калинники» совхозы директоры. 1989 йылдан башлап Башҡорт дәүләт аграр университетында уҡыта. 1990-1991 йылдарҙа ауыл хужалығы производствоһы менән идара итеү кафедра мөдире, 1994 йылдан алып «Аҡбуҙат» ипподромы (Өфө), 1999-2005 йылдарҙа — Мәләүез районының «Толпар» ат спорты комплексы директоры. Шәрәфетдинов Әҙһәм Ғәни улы республиканың ауыл хужалығы производствоһын һәм йылҡысылығын үҫтереүгә ҙур өлөш индергән. Уның етәкселегендә «Байрамғол» совхозы үҙ-үҙен финанслауға һәм тулыһынса хужалыҡ иҫәбенә күскән, юғары килемле (49 %-ҡа тиклем) хужалыҡ булып киткән: иген культураларының уңдырышлылығы 22 ц/га еткән, һәр һыйырҙан уртаса йыллыҡ һауым 2926 кг тәшкил иткән (1974); «Ләйсән» халыҡ бейеү ансамбле, «Байрамғол» спорт клубы ойошторолған, сана-бобслей трассаһы һәм «Толпар» ат спорты комплексы төҙөлгән. Башҡорт АССР-ы Юғары Совеының 8—11-се саҡырылыш депутаты.2016 йылдың 24 сентябрендә вафат була, Өфө ҡалаһында ерләнгән.

# Шәрәфетдинов Әҙһәм Ғәни улы
## Фәнни эшмәкәрлеге һәм хеҙмәттәре

10 фәнни хеҙмәт һәм 1 уйлап табыу авторы.
* «Интенсивный откорм молодняка крупного рогатого скота». Өфө, 1971;
* «Уверенной поступью //Байрамгуловские узоры». Өфө, 1974;
* «Республика Байрамгул». Өфө, 2013.

# Шәрәфетдинов Әҙһәм Ғәни улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Ленин ордены (1973);
* Октябрь Революцияһы ордены (1971);
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1966, 1976);
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены (1981);
* СССР‑ҙың ауыл хужалығы отличнигы (1969);
* РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1982).
# Конева (Тыпыл ҡушылдығы)

Конева — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тыпыл йылғаһының уң ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Конева (Тыпыл ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Косьва йылғаһы башынан Широков ГЭС-ына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100312111100008553
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100855
* Бассейн коды — 10.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ун-Лып-Юган

Ун-Лып-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сорум йылғаһының уң ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 73 км.

# Ун-Лып-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300021071
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302107
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Лях Игорь Владимирович

Лях Игорь Владимирович (16 август 1962 йыл — 8 июнь 2018 йыл) — СССР һәм Рәсәй театр һәм кино актёры, театр педагогы. Доцент, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы.

# Лях Игорь Владимирович
## Биографияһы

Лях Игорь Владимирович 1962 йылдың 16 авгусында Мәскәү өлкәһенең Загорск ҡалаһында (хәҙерге Сергиев Посад) тыуған. 1983 йылда М. С. Щепкин исемендәге Юғары театр училищеһын (атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре Н. Н. Афонин оҫтаханаһы, курстың художество етәксеһе — СССР-ҙың халыҡ артисы Н. А. Анненков) тамамлай. Кесе театрҙа уйнай. Рәсәй армияһы Үҙәк академия театрында, М. Н. Ермолова исемендәге Мәскәү драма театрында, «Детектив» эксперименталь театрында эшләй. Сәнғәт хеҙмәткәрҙәренең Үҙәк йортонда һәм В. Мейерхольд исемендәге ижади үҙәктең антреприза спектаклдәрендә ҡатнаша. 2000—2018 йылдарҙа Щепкин училищеһында актёрлыҡ оҫталығына уҡыта. 2009 йылда актёр курс менән етәкселек итә. Уның уҡыусылары араһында – Екатерина Волкова, Алексей һәм Андрей Чадовтар, шулай уҡ Ҡалмыҡ һәм Башҡортостан студиялары студенттары, улар республика театрҙарында эшләйҙәр. Ижади кадрҙар әҙерләүҙә һәм тәрбиәләүҙә ҙур хеҙмәттәре өсөн Лях Игорь Владимировичҡа был республикаларҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре исеме бирелә. 2018 йылдың 8 июненә ҡарата төндә 56-се йәшендә ҡапыл вафат була Даниловск зыяратында ерләнгән.

# Лях Игорь Владимирович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» II дәрәжә орден миҙалы (2009 йылдың 9 декабрендә) — театр сәнғәте өлкәһендә юғары квалификациялы белгестәр әҙерләүгә һәм илдең мәҙәниәтен үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне өсөн.
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (1997 йылдың 29 июлендә) — сәнғәт өлкәһендәге хеҙмәттәре өсөн.
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2007 йылдың 20 апреле) — ижади кадрҙар әҙерләүҙә һәм тәрбиәләүҙә ҙур ҡаҙаныштары өсөн.
* Ҡалмыҡ Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
# Дон кадет корпусы

Император Александр III Дон кадет корпусы — Рәсәй Император армияһының балаларҙы һәм үҫмерҙәрҙе хәрби хеҙмәткә әҙерләүсе башланғыс хәрби уҡыу йорто.

# Дон кадет корпусы
## Биографияһы

1883 йылда 15 февралендә император Александр III Дәүләт Советының Новочеркасскиҙә 400 интерндан һәм 200 экстерндан торған(йәғни корпуста ятып уҡыусы 400 кадет һәм уҡыу корпусына йөрөп уҡыусы 200 кадет өсөн) башлыса Дон түрәләренең һәм казак ғәскәрҙәре офицерҙарының балалары өсөн Дон кадеттар корпусы асыла. Уның беренсе директоры итеп полковник Илларион Михайлович Левачев тәғәйенләнә. Шул уҡ йылда 60 тәрбиәләнеүселәр яңы корпуста йәшәй һәм уҡый башлай. Корпустың үҙ йортон 1885 йылдың 6 майында батша вариҫы Николай Александровичтың тыуған көнөндә иженер-полковник Покотилов проекты буйынса һала башлайҙар. Бинаны контракт буйынса Петербург сәүҙәгәре Меер-Фридланд инженер-полковник Залесский күҙәтеүе аҫтында төҙөгән.
Ғәскәр Наказлы атаманы, кенәз. Н. И. Святополк-Мирский сиркәү молебенынан һуң корпус нигеҙенә таш һәм түбәндәге яҙыу яҙылған капсула һала:
* «В царствование Императора Александр III при Августейшем Атамане Цесаревиче Николае Александровиче, Военном министре Генерал-адъютанте князе Святополк--Мирском 2-м, Главном начальнике военно-учебных заведений генерал-лейтенанте Николай Антонович Махотине, Донской кадетский корпус учрежден 26-го февраля 1883 года и открыт 30-го августа 1883 года. Здание корпуса заложено 6-го мая 1885 года. Директор корпуса Генерал-майор Илларион Михайлович Левачев, инспектор строительной части полковник Дмитрий Викторович Покотилов, строитель полковник Залесский.»— «К 100-ю ДКК.» В.С.Данилов.
Бинаның төҙөлөү хаҡы яҡынса 1 млн һум торған. 1886 йылдың август айында өс ҡатлы төп корпус бинаһы төҙөлөп бөткән.
# Алтынбай (исем)

Алтынбай — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.

# Алтынбай (исем)
## Этимологияһы

Алтынбай ике — алтын+бай тигән башҡорт һүҙҙәренән ҡушып яһалған. Алтын һымаҡ ҡәҙерле бай тигәнде аңлата

# Алтынбай (исем)
## Билдәле кешеләр

Алтынбай Хоҙайшөкөров (1776 йыл — 1852 йыл) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.

# Алтынбай (исем)
## Фамилияла

Алтынбаев Рәнис Рәйес улы (18 август 1976 йыл) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, ғалим, ҡурайсы-педагог, йырсы. 2011 йылдан Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт министры урынбаҫары. Филология фәндәре кандидаты (2013). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2019)
Алтынбаев Сәмиғулла Ғиләж улы (рус. Алтынбаев Самигулла Гилязович; 12 август 1916 — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 58-се кавалерия полкы кавалерисы. Гвардия кесе сержанты. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры Алтынбаев Самигулла Гилязович.
Алтынбаев Ғәли Мансур улы (19 ноябрь 1956 йыл) — башҡорт музыканты, аккомпаниатор-концертмейстер, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2012).
# Уасатия

Уасатия (ғәр. وسطية‎ уртасалыҡ, сама белеү; рус. Васатыйя) — ислам доктринаһында "алтын урталыҡ"ты үтәү һәм уртасалыҡ, сама белеү йәһәтенән мөһим позиция. Ул экстремизм һәм декаданс араһындағы позиция ғына түгел; был интеллектуаль ҡараш һәм әхлаҡи тәртип.

# Уасатия
## Ҡөрьәндә

Уасатия Ҡөрьәндең «Әл-Бәҡара» сүрәһендәге 143-сө аятҡа таяна.
* Шулай итеп, һеҙҙе кешеләргә ҡарата шаһит булыу өсөн һәм рәсүл дә һеҙгә ҡарата шаһит булһын өсөн һеҙҙе урталыҡта тороусы өммәт иттек. Һәм һин баҡҡан ҡибланы Беҙ артҡа боролған кешеләрҙең ҡайһыһы рәсүлгә эйәрә икәнлеген белеү өсөн генә ҡуйҙыҡ. Һәм был ауыр эш, ләкин Аллаһ тарафынан тура юлға күндерелгәндәргә ауыр түгел: Аллаһ һеҙҙең иманығыҙҙы юҡҡа сығарыусыларҙан түгел бит! Ғәмәлдә иһә, Аллаһ кешеләр менән баҫынҡы, рәхимле!
* Әл-Бәҡара 2:143
Төп нөсхәлә
   (ғәр.) القرآن: وكذلك جعلناكم أمة وسطا لتكونوا شهداء على الناس ويكون الرسول عليكم شهيدا وما جعلنا القبلة التي كنت عليها إلا لنعلم من يتبع الرسول ممن ينقلب على عقبيه وإن كانت لكبيرة إلا على الذين هدى الله وما كان الله ليضيع إيمانكم إن الله بالناس لرءوف رحيم

# Уасатия
## Ҡулланылышы

«Уасатыйя» исламда яңылыҡ, йәғни бидғәт түгел.Әммә төплө ислам белеме булмағанлыҡтан, күпмелер мосолман йә исламды сәйәси маҡсаттарҙа ҡулланған кешеләрҙең пропагандистик материалдарына, йә урындағы традицияларға, йә өлкән быуындарҙың фекеренә эйәрәләр
Хәҙистәрҙә Пәйғәмбәрҙең ҡайһы бер тарафдарҙарының ашау-эсеүгә, йоҡоға, никахҡа инеүгә сикләү кеүек дини йолаларҙы саманан тыш арттырып үтәүен ишетеүе телгә алына. Ул, ураҙа тоторға, доға ҡылырға, ял итергә, өйләнергә кәрәклеген белдереп, уртасалыҡ һәм саманан сыҡмау кәрәклеген билдәләгән.
# Варваж (Пижуга ҡушылдығы)

Варваж — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе,Марий Эл Республикаһы/Кострома өлкәһе,Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пижуг йылғаһының уң ярына тамағынан 4,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

# Варваж (Пижуга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400212110000042642
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004264
* Бассейн коды — 08.01.04.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ташбүкән ауыл Советы (Ғафури районы)

Ташбүкән ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Ғафури районындағы муниципаль берәмек.

# Ташбүкән ауыл Советы (Ғафури районы)
## Тарихы

Ташбүкән ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ғафури районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Гармоник анализ

Гармони́к ана́лиз (йәки фурье́-ана́лиз) — математик анализдың бүлеге, унда функцияларҙың үҙсәнлектәре уларҙы рәттәр йәки Фурье интегралдары күренешендә күрһәтеү ярҙамында өйрәнелә. Шулай уҡ мәсьәләләрҙе эшләү ысулы функцияларҙы рәттәр йәки Фурье интегралдары күренешендә күрһәтеү ярҙамында.
Классик гармоник анализдың төп өйрәнеү объекттары: тригонометрик рәттәр, Фурье үҙгәртеүҙәре, периодик тиерлек функциялар, Дирихле рәттәре. XX быуатта гармоник анализ ысулдары абстрактлы структураларға Хаар үлсәме һәм төркөм күрһәтмәһе кеүек төшөнсәләр ҡулланып күсерелә, шуның менән абстрактлы гармоник анализ тигән үҙ аллы бүлек булып формалаша.
# Ҡәйепов Иҫәнғол Мәмбәт улы

Иҫәнғол Мәмбәт улы Ҡәйепов (1773—1848) — хәрби эшмәкәр. Майор. Дворян.

# Ҡәйепов Иҫәнғол Мәмбәт улы
## Биографияһы

Ҡәйепов Иҫәнғол Мәмбәт улы 1773 йылда Ырымбур губернаһы Нуғай даруғаһы Үҫәргән улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Йылайыр районы) Һабыр ауылында тыуған. Сығышы менән башҡорт дворян нәҫеле Ҡәйеповтарҙан булған.
1790 йылдан ҡалмыҡтарҙың һәм ҡаҙаҡтарҙың һөжүмен кире ҡағыу өсөн төҙөлгән Ырымбур сик һыҙығында башҡорт казагы булып хеҙмәт итә.
1811 йылдан коллеж регистраторы, ә 1812 йылдан 9-сы башҡорт кантоны башлығы Буранғол Ҡыуатовтың ярҙамсыһы вазифаларын үтәй.
1817 йылдан провинция сәркәтибе, 1818 йылдан Ырымбур губернаторы ҡарамағындағы башҡорт кантондарының хәрби попечителе вазифаларын башҡара.
XIX быуат башында үҙе ойошторған хәрби гарнизоны менән етәкселек итә. Был гарнизон хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Ейәнсура районы Иҫәнғол ауылында урынлашҡан булған, ауылдың исеме Иҫәнғол Ҡәйеповҡа бәйле. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса ауыл улус старшинаһы Иҫәнғол Ҡәйепҡолов исеме менән аталған.
Хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районы Мәмбәт ауылына нигеҙ һалыусыларҙың береһе булып тора, ошо ауылда яҡынса 1827 йылда мәсет төҙөй. Хәҙерге ваҡытта был мәсет «Иҫәнғол» исемен йөрөтә һәм тарих, мәҙәниәт һәм архитектура ҡомартҡыһы булып тора.
# Ивановка (Ейәнсура районы)

Ивановка (рус. Ивановка) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Почта индексы — 453382, ОКАТО коды — 80226837004.

# Ивановка (Ейәнсура районы)
## Халыҡ һаны

| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1939 | 419 | |
| 1959 | 199 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1970 | 146 | |
| 1979 | 49 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1989 | 15 | |
| 2002 | 9 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 2009 | 12 | |
| 2010 | 3 | |

# Ивановка (Ейәнсура районы)
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Иҫәнғол): 13 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Таҙлар): 3 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Һарыҡташ): 77 км
# Әруах

Әруа́х, (ғәр. ارواح‎ - рух, рухтар) - дини ҡарашса, кеше һәм йәнлектәрҙе мәңге тере итә торған, материаль булмаған үлемһеҙ башланғыс (үлем килгәндә, тәндән сығып, күккә оса).
Аңға ҡараған берәмек (зат). Ул тәнгә йән бирә. Әруах булғанлыҡтан тән тере. Кеше улгәндә әруах тәндән айырыла. Кеше берәй нәмәне күҙ алдына килтергәндә аңға ҡарай. Дөрөҫөрәге, әруах аңға ҡарай.
# Мина (үҙән)

Мина (ғәр. منى‎) — хаж ҡылыусылар зөлхизә айында бер нисә төн үткәреп, өс таш бағанаға (Джәмәрәт) таш ташларға йөрөгән урын. Мина — Мәккәнән йыраҡ түгел Ғәрәфәгә бара торған юл икегә бүлгән ҙур булмаған ҡасаба, Джәмрәт әл-Аҡабанан хәбәш (эфиоп) батшаһы Абраһаның ғәскәре ҡырылған Мүхассир тигән төбәгенә тиклем һуҙылған.

# Мина (үҙән)
## Этимология

Этимологияһы аныҡ ҡына түгел: бер фараз буйынса, йәмәғәт күмәк йыйылған урынды ғәрәптәр «Мина» тип атағанлыҡтан килеп сыҡҡан; икенсе фараз буйынса, Әҙәм ғәләйһиссәләм шунда Ябраил фәрештәне күреп, яңынан йәннәттә булырға теләген (тәманна) белдергән — шул һүҙ Минаға әүерелеп киткән. Иң ныҡ таралған фараз — ғәрәпсә «манна» (ҡойоу, түгеү) тигән ҡылымдан килеп сыҡҡан, сөнки ошо урында ҡорбан малының ҡанын ҡоялар. Мина үҙәне — хаждың ике мөһим йолаһын үтәү- шайтандарға таш ташлау (ғәр. جمرات‎ джәмәрәт (күпл. ); берл. — джәмрә)һәм ҡорбан салыу урыны.

# Мина (үҙән)
## Тарихы

Мосолман инаныстары буйынса, хаж йолалары Ибраһим Пәйғәмбәр тарафынан барлыҡҡа килтерелгән; беренсе фарыз буйынса, был йола Мина үҙәнендә өс тапҡыр осраған шайтан шайтанды таш бәреп ҡыуыуы айҡанлы барлыҡҡа килгән. Икенсеһе лә уның тормошонда булған бер ваҡиға менән бәйләй: Аллаһы тәғәлә бер мәл Ибраһимды һынар өсөн уға үҙенең улын ҡорбан итергә бойора. Пәйғәмбәр бик тәҡүә рәүештә Уның ҡушҡанын үтәргә була: улын Мина үҙәненә килтерә һәм салырға ғына йыйынған ваҡытында ныҡ итеп үткерләнгән бысағы улының муйынын ҡырҡмай ҙа ҡуя. Шул саҡ күктән Ябраил фәрештә бер ҡусҡар (тәкә) менән килеп төшә һәм уны ҡорбанға килтерергә ҡуша.

# Мина (үҙән)
## Хаж

Байрам көндәрендә джәмрәләр янында халыҡ бик күп килеп тула, хатта бер метрҙа кеше булып китә — 5—7 кеше./м². Хаж ваҡытындағы иң күп йәрәхәтләнеүҙәр, хатта үлемдәр тап ошонда була (мәҫәлән, 1990 йылда Мәккәнән Минаға илткән йәйәүлеләр өсөн тоннелдә 1,5 мең тирәһе хажи тапалып үлә. Сәғүд хакимиәте был мәсьәләне хәл итер өсөн 1975 йылда уҡ әле махсус эстакада төҙөй. Шунан һуң шайтанға таш атырға килеүселәр һаны ике тапҡырға арта.Әлеге ваҡытта ҡоролма өҫтөнән йәнә бер нисә яңы ярус төҙөргә ниәтләнәләр.
Үҙәндә донъяла иң ҙур сатыр ҡаласығы эшләнгән.
# Мытва

Мытва (бел. Мытва) — Беларусьлағы йылға. Гомель өлкәһе аша көньяҡ йүнәлештә аға. Припять йылғаһының уң ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 47 километр.
# Илдәгизиҙәр

Илдәгизиҙәр (әзерб. Eldənizlər, Azərbaycan Atabəyləri) — Әзербайжандың тарихи дәүләте.

# Илдәгизиҙәр
## Тарихы

100 йылдан һуң, сәлжүк дәүләте көсһөҙләнә төшкәс, унда ҡыпсаҡ гүләме Шәмседдин Илдәгиз күтәрелә, ул 1136 йылда иҡта (биләмә) сифатында Арранды ҡабул итеп ала, шунан Әзербайжан провинцияһына эйә була һәм мираҫ итеп тапшырыла торған атабәк титулына эйә булып, көсөн юғалтҡан сәлжүк солтандарының бағыусыһына, тарҡала башлаған сәлжүк империяһы ҡалдыҡтарының хужаһына әүерелә; уның улы Ҡыҙыл Арыҫлан 1191 йылда хатта сәлжүктәрҙән солтан титулын да тартып ала. Көнбайыш Иранға хужа булған атабәктәр был ваҡытта Көнбайыш Иран хакимдары булған хәрәземшаһтар менән бәрелешә; 1225 йылда атабәктәр һуңғы хәрәземшаһ Жәләлетдин тарафынан тар-мар ителә.
# Южовка

Южовка — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кокшага йылғаһының һул ярына тамағынан 138 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Южовка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400712112100000763
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100076
* Бассейн коды — 08.01.04.007
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Асыҡты

Асыҡты — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ҡорт йылғаһының һул ярына тамағынан 6,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Асыҡты
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200612111100019461
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101946
* Бассейн коды — 10.01.02.006
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1