yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Вознесенка заводы

Вознесенка (Ырғыҙлы) заводы — 1753 йылда К. Е. Сиверс тарафынан Нуғай даруғаһы Бөрйән улусы башҡорттарынан һатып алынған ерҙәрҙә Ырғыҙлы йылғаһы (Ағиҙел йылғаһының ҡушылдығы) буйында баҡыр иретеү заводы булараҡ нигеҙ һалына.
1756 йылда продукция етештерә башлай, заводта 7 баҡыр иретеү мейесе, гармахер һәм шплейзофен горндары, инструменттар эшләү оҫтаханаһы була. 1771 йыл башында 7 баҡыр иретеү мейесе, штыклы һәм 2 гармахер горны, горнлы баҡыр сүкеү фабрикаһы һәм 4 горнлы тимерлеге була. Вознесенка заводына 450 рудник ҡараған. 18 быуат аҙағында завод 50,3 мең дисәтинәнән ашыу ер биләй. 1772 йылда заводта 2363 заводҡа беркетелгән крәҫтиән иҫәпләнә. Барыһы эшләү дәүерендә 44,3 мең бот саф баҡыр иретелә; максималь етештереүсәнлек 5,5 мең бот тәшкил итә (1761). 1758—1762 йылдарҙа завод хакимиәте башбаштаҡлығы һөҙөмтәһендә крәҫтиән сыуалыштары була.
1765 йылға тиклем завод хужаһы граф К. Е. Сиверс була, 1765 йылдан алып ҡаҙна ҡарамағына күсерелә. Пугачев ихтилалына тиклем заводта 2300-ҙән ашыу дәүләт беркетелгән крәҫтиән һәм оҫталар иҫәпләнә.
Крәҫтиәндәр һуғышы (1773—1775) барышында завод талана. 1773 йылдың октябрендә атаман И. Лаврентьевтың отряды тиҙҙән Бәрҙе биҫтәһенә Е. Пугачевҡа китә, үҙе менән 170 урындағы завод крәҫтиәнен алып китә, улар артабан ҡамауҙа ҡалған Ырымбур тирәһендә бәрелештәрҙә ҡатнашалар. 1774 йылдың яҙына тиклем завод урындағы тау офицеры А. Соколов етәкселегендәге ихтилалсылар адмистрацияһы ҡарамағында була. 1774 йылдың апрель башында (1 апрелдә еңелеүҙән һуң) бында Е. И. Пугачёв булып китә, өс көн заводта үткәрә. Үҙе менән 30 крәҫтиән һәм 9 оҫта алып, шулай уҡ Соколовты, унтершихмейстер И.Рихтерҙы һәм копиист А.Седачевты, ул Әүжән-Петровка заводтарытабан юллана.
Вознесенка заводы А. С. Пушкиндың «Пугачев тарихында» архив әҙерләмәләрендә телгә алына.
1777 йылда завод тергеҙелә, һуңынан ябыла. Хәҙерге завод ҡасабаһы урынында Бөрйән районының Ырғыҙлы ауылы урынлашҡан.
# Ялсығол (йыр)

«Ялсығол» — башҡорт халыҡ йыры, ҡыҫҡа көй.

# Ялсығол (йыр)
## Тарих

Башҡорт халыҡ йыры «Ялсығол» тәүге тапҡыр 1939 йылда фольклорсы ғалим Л. Н. Лебединский тарафынан йырҙы башҡарыусы И. Ш. Дилмөхәмәтовтан яҙып алына. «Башҡорт халҡ йырҙары» йыйынтығында иң беренсе Ғ. З. Сөләймәнов яҙмаһы баҫыла. Ошондай уҡ атамалы ҡобайырҙы Лебединскийҙың 1939 йылда Б. Бикбайҙан яҙып алыуы билдәле.

# Ялсығол (йыр)
## Характеристика

Ялсығол исемле ярлы егеттең оптимистик йыры. Көй мажор пентатоникаға нигеҙләнгән һәм уға бейергә мөмкин. Ҡушымталағы ике һәм өс өлөшлө размерҙың булыуы йырҙы тағы ла баҙыҡлай һәм бының менән авторҙың асылын киңерәк бирергә ярҙам итә.

# Ялсығол (йыр)
## Ҡулланыу

Йырҙы эшкәртеүселәр — Р . А. Мортазин (тауыш һәм фортепьяно өсөн), Х. Ф. Әхмәтов һәм Р. В. Сәлмәнов (хор өсөн).

# Ялсығол (йыр)
## Башҡарыусылар

«Ялсығол» йыры К. М. Дияров, Зәки Мәхмүтов башҡарыуында киң билдәле.
# Лосиха (йылға)

Лосиха — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/3407 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 150 км.

# Лосиха (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200512115200001359
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200135
* Бассейн коды — 13.01.02.005
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Оло Люль-Я

Оло Люль-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ятри-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.

# Оло Люль-Я
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300026943
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302694
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Акатьев Юрий Васильевич

Акатьев Юрий Васильевич (18 апрель 1939 йыл — 29 ноябрь 1999 йыл) — СССР һәм Рәсәй социологы һәм уҡытыусы. Социология фәндәре докторы (1993), профессор (1994).

# Акатьев Юрий Васильевич
## Биографияһы

Юрий Васильевич Акатьев 1939 йылдың 18 апрелендә Башҡорт АССР-ы Благовещен районының Дубровка ауылында тыуа.
1963 йылда Өфөлә Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлай. 1963—1973 йылдарҙа комсомол һәм партия эше менән шөғөлләнә.
1974 йылдан алып Өфө дәүләт авиация техник университетында уҡыта: өлкән уҡытыусы, философия һәм ғилми коммунизм кафедраһы, социализм теорияһы кафедраһы доценты, социология һәм политология кафедраһының доценты һәм профессоры.
1993 йылда Социология фәндәре докторы исемен яҡлай.
Акатьевтың ғилми эшмәкәрлеге йәмғиәттә социаль процестар менән идара итеү мәсьәләләренә, төбәк, хеҙмәт һәм ауыл иҡтисадының социологияһына бағышланған. Ул йөҙҙән артыҡ ғилми эштәр авторы кеүек билдәле.
1999 йылдың 29 ноябрендә Өфөлә вафат була.

# Акатьев Юрий Васильевич
## Ғилми хеҙмәттәре

* Сельскохозяйственный коллектив как объект социального планирования. Мәскәү, 1981
* Методика планирования социального развития сельского района. Мәскәү, 1987
* Отношение работников сельского хозяйства к труду (социологический аспект). Өфө, 1992
* Социальные проблемы развития труда и трудовых коллективов в условиях НТП. Өфө, 1993
* Труд как основная форма социальной деятельности. Өфө, 1994.
# Суздальцев Виктор Иванович

Суздальцев Виктор Иванович (20 ғинуар 1940 йыл) — рәссам. 1989 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (2011) һәм Башҡортостан Республикаһының (2001) атҡаҙанған рәссамы.

# Суздальцев Виктор Иванович
## Биографияһы

Виктор Иванович Суздальцев 1940 йылдың 20 ғинуарында РСФСР-ҙың Ырымбур өлкәһе Хәлил районының Хәлил ауылында тыуған.
1964 йылда К. А. Савицкий исемендәге Пенза художество училищеһын (педагогтары Ю. К. Бельдюсов, В. М. Валукин) тамамлай. 1964—1969 йылдарҙа 2‑се Өфө педагогия училищеһында рәсем сәнғәте һәм композиция буйынса уҡыта. Уҡыусылары араһында Башҡортостандың халыҡ рәссамы С. Б. Краснов, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы Р. Ә. Сәлимгәрәев бар. 1969—1990 йылдарҙа Башҡортостан ижади-производство комбинаты рәссамы.
Әлеге ваҡытта Өфө ҡалаһында йәшәй һәм эшләй.
Суздальцев Виктор Ивановичтың эштәре Өфөлә М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында, Сыуаш художество музейында (Чебоксар), Төмән һынлы сәнғәт музейында, Ҡурған өлкәһе художество музейында, Ирбит һынлы сәнғәт музейында (Рәсәй Федерацияһының Свердловск өлкәһе), Ливан Милли музейында, С. Т. Аксаковтың мемориал йорт-музейында (Ѳфѳ), Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә шәхси йыйылмаларҙа һаҡлана.

# Суздальцев Виктор Иванович
## Күргәҙмәләр

1958 йылдан алып — республика, зона, төбәк, төбәк-ара, Бөтә Рәсәй, Бөтә Союз, халыҡ-ара һәм сит ил күргәҙмәләрендә ҡатнаша. Шәхси күргәҙмәләре Күмертау (1957), Өфө (1965, 1985, 1992—93, 1998—2000, 2003—07, 2010, 2015), Бәләбәй (2000), Нефтекама (2001), Салауат (2002), Ҡурған (2004) һәм башҡа ҡалаларҙа үтә.
Персональ күргәҙмәһе Өфөлә 2015 йылда, рәссамдың 75 йәшлек юбилейына арнап үткәрелә.

# Суздальцев Виктор Иванович
## Төп эштәре

«Ирәмәл», «Ҡыш. Урал», «Ҡыш», «Бәҫ», «Урал ҡаласығы», « Өҫән», «Сал Урал», «Йылы иртә», «Вероника», «Айыу ҡурайы», «Тау шишмәһе», «Калиновка ауылы болондары», «Башҡорт семәре», «Сал Урал», «Егерь усадьбаһы», «Мораҙымдың көҙгө биҙәктәре» картиналары һәм башҡалар.

# Суздальцев Виктор Иванович
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған рәссамы (2011)
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2001)
# Корлик

Корлик — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вах йылғаһының уң ярына тамағынан 613 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 70 км.

# Корлик
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200037944
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203794
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Возополь

Возополь — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лух йылғаһының уң ярына тамағынан 205 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Возополь
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Ковров ҡалаһынан тамағына тиклем, Уводь йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010301112110000033624
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003362
* Бассейн коды — 09.01.03.011
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Станка Златева

Станка Златева (болг. Станка Златева Христова; 1 март 1983 йыл) — Болгария спортсыһы, ирекле стиль көрәшсеһе, Олимпия уйындарында (2008 и 2012) ике тапҡыр көмөш миҙал яулай, күп тапҡырҙар донъя, Европа һәм Болгария чемпионы. 2004 йылда Афинала булып үткән Олимпия уйындарында ҡатын-ҡыҙҙар көрәшендә ҡатнашҡан берҙән-бер болгар спортсы ҡатын-ҡыҙы.

# Станка Златева
## Биографияһы

Станка Златева Христова 1983 йылдың 1 мартында Болгарияның Сливен өлкәһендәге Крушаре ауылында тыуа.
1997 йылдан ирекле көрәш менән шөғөлләнә. Ямбол ҡалаһында «Пьер де Кубертен» спорт мәктәбен тамамлай. Демир Демирев уның тәүге тренеры була, артабан —танылған болгар тренеры Симеон Штеревта шөғөлләнә. «Борба һәм самбо» (Ямбол), «Васил Илиев» (Кюстендил), «Левски» (София) клубтары өсөн сығыш яһай.
Ирекле көрәш буйынса биш тапҡыр донъя һәм алты тапҡыр Европа чемпионы. 2008 йылда Пекинда һәм 2012 йылда Лондонда үткән Олимпия уйындарының көмөш призеры. 2012 йыл Олимпия уйындарын ябыу тантанаһында Болгария флагын тотоп бара.
2007, 2010 һәм 2011 йылдарҙа Болгарияның Йыл спортсыһы тип таныла. 2016 йылда спортсы карьераһын тамамлай һәм тренер булып эшләй башлай.
# Нгынимордум-Яха

Нгынимордум-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Вэнуй-Еуо йылғаһының уң ярына тамағынан 173 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Нгынимордум-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300044362
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304436
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Бойондороҡһоҙлоҡ майҙаны (Гюмри)

Бойондороҡһоҙлоҡ майҙаны (әрмән. Անկախության Հրապարակ) — әрмән ҡалаһы Гюмриҙың ҙурлығы буйынса икенсе майҙаны.

# Бойондороҡһоҙлоҡ майҙаны (Гюмри)
## Тарихы

Бөйөк Ватан һуғышы тамамлағандан һуң,1940 йылдарҙа Гюмри ҡалаһында Ленин майҙаны (әрм. Լենինի հրապարակ) төҙөлгән. 1988 йылда Спитакта ер тетрәгәндә, майҙан байтаҡ зыян күргән. 1991 йылда Әрмәнстан бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң, хәҙерге исемен — Бойондороҡһоҙлоҡ майҙаны атамаһыналған.
2018 йылдың апрелендә Әрмәнстанда Бәрхәт революцияһы барышында Бойондороҡһоҙлоҡ майҙаны ғәмәлдәге хөкүмәт отставкаһы өсөн.сығыш яһаған оппозицион көстәр тарафынан баҫып алынған.

# Бойондороҡһоҙлоҡ майҙаны (Гюмри)
## Тасуирлама

Бойондороҡһоҙлоҡ майҙаны квадрат формаһында (125×125 м), ул йәшел парк менән уратып алынған. Төньяҡтан Алек Манукян урамы, көньяҡтан — Тигран Меца проспекты, көнбайыштан— Саят-Нова урамы һәм Гарегин Нжде проспекты, көнсығышта — Айрик Хримян шоссеһы менән менән сикләнгән.
Майҙан уртаһында ҡулына ҙур тәре тоҡан әрмән ҡатын-ҡыҙы ҡуйылған. Монумент Спитак ер тетрәүендә ҡорбан булғандар иҫтәлегенә бағышланған. туҡыу фабрикаһы Майҙан эргәһендә элекке туҡыу фабрикаһы, Гюмри ҡала суды, Сәнғәт Академияһы, мәғлүмәт технологиялары үҙәге һәм «Прогресс»университеты урынлашҡан.

# Бойондороҡһоҙлоҡ майҙаны (Гюмри)
## Галереяһы

* «Әрмән ҡатын-ҡыҙы» скульптураһы
* Туҡыу фабрикаһы
* Сәнғәт академияһы
* «Прогресс» университеты
# Индыке

Индыке — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Орловка йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.

# Индыке
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010600112115200026538
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202653
* Бассейн коды — 13.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Войват

Войват — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Поч йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Войват
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000046460
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004646
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Абҙан ауыл Советы (Ейәнсура районы)

Абҙан ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ейәнсура районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Абҙан ауылы.

# Абҙан ауыл Советы (Ейәнсура районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Елизавета ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы

Елизавета ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы — Мәскәүҙә элекке ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы, 1880 йылда барлыҡҡа килгән 1911—1912 йылдарҙа гимназия өсөн И.И. Рерберг проекты буйынса неоклассик стилдә яңы бина төҙөлә (Ҙур Ҡаҙна тыҡрығы, 9-сы йорт). Хәҙер был бинала «Елизавета гимназияһының» 330-сы бүлексәһенең 2095-се «Покровка кварталы» мәктәбе урынлашҡан. Гимназия бинаһы мәҙәни мираҫ объекты булып тора.

# Елизавета ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы
## Тарихы

1877—1878 йылдарҙағы рус-төрөк һуғышынан һуң Рәсәйҙә күп балалар етем ҡала. Бының менән бәйле 1880 йылда етем балалар өсөн ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы асыла. Ул Маросейка урамы, 11, адресы буйынса боронғо йортта урынлаша. Гимназия Елизавета гимназияһы тип уның попечителе бөйөк княгиня Елизавета Федоровна исеме менән атала. Уҡыусы ҡыҙҙарҙың һаны яйлап арта һәм XX быуат башында яңы бина төҙөргә кәрәклеге барлыҡҡа килә. Бының өсөн Егәрлелекте дәртләндереү йәмғиәте төрлө ойошмаларҙан процентҡа 350 мең һум ала һәм Ҙур Ҡаҙна тыҡрығында ер участкаһы һатып ала. 1911 йылда гимназия бинаһы өсөн иң яҡшы проектҡа конкурс уҙғарыла, конкурста архитектор И.И. Рерберге еңеп сыға. 1911 йылдың 14 сентябрендә гимназияға тәүге тәүге таш һалыу тантанаһы уҙа. 1912 йылдың 4 ноябрендә яңы бина изгеләндерелә.
Яңы асылған гимназияла уҡыу һәм торлаҡ биналар, кухня, ашхана, келәттәр, бейеү бүлмәһе һәм йорт сиркәүе була. Гимназия янындағы пансионда 70 гимназия тәрбиәләнеүсеһе йәшәй алған. Елизавета гимназияһын тамалаусылар араһында билдәле актриса һәм йырсы Милица Корьюс була.
Революциянан һуң мәктәп Бауман районының 2-се баҫҡыслы 34-се мәктәбе итеп үҙгәртелә. 1930 йылда ул Бауман халыҡ мәғарифы бүлегенең 30 -сы ФЗО мәктәбе була. 1936 йылдан мәктәп 330 һаны менән йөрөй. 2010 йылда ул «Елизавета гимназияһының» 330-сы бүлексәһенең 2095-се «Покровка кварталы» мәктәбе составына инә.
# Кройф Йохан

Хендрик Йоханнес Кройф (нидерл. Hendrik Johannes Cruijff, нидерландса: ( тыңлырға); 25 апрель 1947 йыл — 24 март 2016 йыл) — Нидерланд футболсыһы һәм Нидерланд йыйылма командаһы, «Аякса» һәм «Барселона» тренеры. Өс тапҡыр — Алтын туп, ике тапҡыр — уйынсы, бер тапҡыр тренер сифатында өс тапҡыр Европа чемпиондары кубогы эйәһе; XX быуаттың иң яҡшы футболсы тип киң танылыу ала. Үҙ карьераһында барлығы 752 уйын уйнай, 425 туп индереү.
2017 йылдың ғинуарында УЕФА, Кройфты ҡылыҡһырлап, уны ""Барселона"ны яңынан асҡан кеше" ти, уны ойошма барлыҡҡа килгән 1954 йылдан алып Европа футболы үҫешенә иң ҙур йоғонто яһаған тиҫлә тренер исемлегенә индерә. 2010 йылда футболды үҫтереүгә индергән өлөшө өсөн ФИФА-ның иң юғары — «Ҡаҙаныштар өсөн» ордены менән бүләкләнә.

# Кройф Йохан
### Хәтер

2016 йылдың 9 сентябрендә Вальфогона-де-Риукорбта Йохан Кройф исемендәге урам асыла.
2018/19 йылдар миҙгелендә «Аякса» стадионына Кройф исеме бирелә.
2019 йылдың 26 авгусында команданың «Камп Ноу» стадионында «Барселона» Йохан Кройфтың статуяһын аса Уның бейеклеге — 3,5 метр. Авторы — Голландия скульпторы Корри Аммерлан.
2019 йылда Барселонада футбол стадионына Йохан Кройф исеме бирелә.
2020 йылдың йәйендә Амстердамдың бер урамына Йохан Кройф исеме менән атап йөрөтөлә башлай.
# Шава

Шава — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кудьма йылғаһының уң ярына тамағынан 2,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

# Шава
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Ока йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы), Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400312110000034394
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003439
* Бассейн коды — 08.01.04.003
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ямпиль районы (Винница өлкәһе)

Ямпиль районы (укр. Ямпільський район) — Винница өлкәһендәге район. Район үҙәге — Ямпиль ҡалаһы.
2018 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 39 328 кеше йәшәй.
# Труев

Труев — Рәсәй йылғаһы. Пенза өлкәһе, Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2064/776 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 63 км.

# Труев
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура йылғаһы, инештән Сура гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500112110000035123
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003512
* Бассейн коды — 08.01.05.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Божор сәпсәү

Божор сәпсәү (рус. Фифи, лат. Tringa glareola) — һаралйын һымаҡтар ғаиләһенән ҡош. Ҡанаттары аҡлы-ҡаралы, арҡаһында һоро таптары бар. Оҙонлоғо 15-25 см тирәһе. Тундра һәм урман тундраһы зонаһында оя ҡора.

# Божор сәпсәү
## Ҡылыҡһырлама

Божра сәпсәү, бозор сәпсәү. Ҙурлығы сыйырсыҡтай. Оҙон аяҡлы, оҙон суҡышлы һаҙ ҡошо. Кәүҙәһенең артҡы өлөшөн өҙлөкһөҙ бәүелтә, һырты ваҡ аҡ төрткөләр менән сыбарланған һорғолт көрән. Кәүҙәһенең аҫ яғы аҡ. Муйынында, түшендә ҡара-көрән төртөктәр, бар. Ҡара сәпсәүҙән арҡаһы һорғолт булыуы менән, ә тебеттән ҡойроҡ өҫтө аҡ булыуы менән айырыла.

# Божор сәпсәү
## Тауышы

Тауышы көйлө һәм тоноҡ ҡына: «фи-фи-фии». Яҙғыһын ата ҡоштар яңғырауыҡлы һыҙғыралар: «түли-түли-түлүлүлүү».

# Божор сәпсәү
## Йәшәү рәүеше

Батҡыллы күл һәм йылға буйҙарында, һаҙлыҡтарҙа йәшәй. Төрлө бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ерҙә оялай. Көрән таплы 4 бөртөк йәшкелт йомртҡаһы була. Ите өҫөн аулайҙар.
# Оло Парюг

Оло Парюг — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вохма йылғаһының һул ярына тамағынан 137 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 55 км.

# Оло Парюг
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400112110000041073
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004107
* Бассейн коды — 08.01.04.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0