yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Токарёвка (Тамбов өлкәһе)

Токаревка — эшселәр ҡасабаһы, Рәсәй Федерацияһы Үҙәк Федератив округының Тамбов өлкәһендәге Токаревский районының административ үҙәге булып тора.

# Токарёвка (Тамбов өлкәһе)
## Географияһы

Токаревка ҡасабаһы Тамбов өлкәһенең көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Токаревка ҡасабаһы Тамбов ҡалаһынан кәньяҡҡа табан 78 километр алыҫлыҡта, өлкә буйлап аҡҡан Ҙур Эртиль йылғаһы буйында урынлашҡан. Токаревка шулай уҡ Грязи — Поворино тимер юл линияһындағы Токаревка станцияһы. Токаревка ҡасабаһы диңгеҙ кимәленән 156 метр бейеклектә урынлашҡан.

# Токарёвка (Тамбов өлкәһе)
## Тарих

Токаревка тораҡ пункты тәүге тапҡыр 1806 йылда телгә алынған. Токаревка ҡала тибындағы ҡасаба статусында — 1968 йылдан алып тора.

# Токарёвка (Тамбов өлкәһе)
## Халыҡ

Токаревка ҡасабаһында (2018 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса) 6582 кеше йәшәй.

# Токарёвка (Тамбов өлкәһе)
## Иҡтисад

Токаревка ҡасабаһында бер нисә сәнәғәт предприятиелары бар, шул иҫәптән, Токаревка иген продукттары комбинаты, Токаревка ит комбинаты, элеватор, Токаревка ҡош фабрикаһы эшләй.

# Токарёвка (Тамбов өлкәһе)
## Иҫтәлекле урындар

* Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һәләк булған Токаревка яугирҙәренә ҡуйылған һәйкәл.
* Граждандар һуғышында ҡатнашыусылар һәйкәле.
* Йүкә аллеяһы.
* «Мин Токаревканы яратам» һәйкәле.
# Трестьянка

Трестьянка — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волга (старица) йылғаһының уң ярына тамағынан 2274 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Трестьянка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Түбәнге Новгород ГЭС-ынан Ока йылғаһының тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300512110000017190
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001719
* Бассейн коды — 08.01.03.005
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Балыктуюль

Балыктуюль — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Улаган йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Балыктуюль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100112115100002651
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100265
* Бассейн коды — 13.01.01.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Шайбалы хоккей буйынса Словакия йыйылма командаһы

Шайбалы хоккей буйынса Словакия йыйылма командаһы — донъя чемпионаттарында һәм Олимпия уйындарында Словакия исеменән сығыш яһаусы шайбалы хоккей буйынса йыйылма команда.
2002 йылда донъя чемпионы. 2022 йылғы Олимпия уйындарының бронза призеры. 2021 йылда Халыҡ-ара хоккей федерацияһы рейтингында 9-сы урында тора. Команда менән Словакия хоккей федерацияһы идара итә.

# Шайбалы хоккей буйынса Словакия йыйылма командаһы
## Тарихы

Словакия йыйылма командаһы Чехословакия тарҡалғандан һуң барлыҡҡа килә. Ил бүлегенән һуң халыҡ-ара хоккей федерацияһы Чехия йыйылмаһы юғары дивизионда уйнауын дауам итәсәк, ә Словакия командаһы «С» дивизионынан башлаясаҡ, тигән ҡарар сығара. Словакия йыйылмаһы «А» дивизионына 1996 йылда уҡ үтә.
Словакия йыйылма командаһының иң юғары ҡаҙанышы 2022 йылда Пекинда үткән Олимпия уйындарында — 3-сө урын яулауы.
Олимпия уйындарында Словакия йыйылма командаһының тағы бер ҡаҙанышы — Ванкуверҙағы уйындарҙа 4-се урын: словак хоккейсылары төркөм этабында Рәсәй йыйылма командаһын, ә сирек финалда Швецияны еңә, әммә ярымфиналда канадалыларҙан һәм финдарҙан 3-сө урын өсөн матчта еңелә.
2011 йылда Словакияла хоккей буйынса донъя чемпионаты беренсе тапҡыр үтә. Команда, Финляндиянан 1-2 иҫәбенә еңелеп, плей-офф уйындарына үтә алмай.
2012 йылда чемпионатта Словакия йыйылма командаһы Рәсәй йыйылма командаһына финал матчында еңелә һәм икенсе урында ҡала (6:2).

# Шайбалы хоккей буйынса Словакия йыйылма командаһы
## Ярыштар һөҙөмтәләре
### Олимпия уйындары

| Йыл | һөҙөмтә | Тренер |
| 1994 | 6-сы урын | Юлиус Шуплер |
| 1998 | 10-сы урын | Ян Штербак |
| 2002 | 13-сө урын | Ян Филц |
| 2006 | 5-се урын | Франтишек Госса |
| 2010 | 4-се урын | Ян Филц |
| 2014 | 11-се урын | Владимир Вуйтек |
| 2018 | 11-се урын | Крейг Рэмзи |
| 2022 | 3-сө урын | Крейг Рэмзи |

# Шайбалы хоккей буйынса Словакия йыйылма командаһы
## Ярыштар һөҙөмтәләре
### Донъя чемпионаты

| Йыл | һөҙөмтә | Тренер |
| 1994 | 21-се урын («С» дивизионында 1-се) | Юлиус Шуплер |
| 1995 | 13-сө урын («В» дивизионында 1-се) | Юлиус Шуплер |
| 1996 | 9-сы урын | Юлиус Шуплер |
| 1997 | 9-сы урын | Йозеф Голонка |
| 1998 | 7-се урын | Ян Штербак |
| 1999 | 7-се урын | Ян Штербак |
| 2000 | 2-се урын | Ян Филц |
| 2001 | 7-се урын | Ян Филц |
| 2002 | 1-се урын | Ян Филц |
| 2003 | 3-сө урын | Франтишек Госса |
| 2004 | 4-се урын | Франтишек Госса |
| 2005 | 5-се урын | Франтишек Госса |
| 2006 | 8-се урын | Франтишек Госса |
| 2007 | 6-сы урын | Юлиус Шуплер |
| 2008 | 13-сө урын | Юлиус Шуплер |
| 2009 | 10-сы урын | Ян Филц |
| 2010 | 2-се урын | Глен Хэнлон |
| 2011 | 10-сы урын | Глен Хэнлон |
| / 2012 | 2-се урын | Владимир Вуйтек |
| / 2013 | 8-се урын | Владимир Вуйтек |
| 2014 | 9-сы урын | Владимир Вуйтек |
| 2015 | 9-сы урын | Владимир Вуйтек |
| 2016 | 9-сы урын | Здено Цигер |
| / 2017 | 14-се урын | Здено Цигер |
| 2018 | 9-сы урын | Крейг Рэмзи |
| 2019 | 9-сы урын | Крейг Рэмзи |
| 2021 | 8-се урын | Крейг Рэмзи |

# Шайбалы хоккей буйынса Словакия йыйылма командаһы
## Ярыштар һөҙөмтәләре
### Донъя Кубогы

| Йыл | Һөҙөмтә | Тренер |
| 1996 | 7-се урын | Йозеф Голонка |
| 2004 | 7-се урын | Франтишек Госса |
# Кесе Суета

Кесе Суета — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мрас-Су йылғаһының һул ярына тамағынан 140 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Кесе Суета
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300212115200008631
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200863
* Бассейн коды — 13.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Трестовка

Трестовка — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кирга йылғаһының һул ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Трестовка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ница йылғаһы Реж һәм Нейва йылғалары ҡушылған урынған тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501912111200007262
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200726
* Бассейн коды — 14.01.05.019
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ҡираәт

Ҡираәт (ғәр. قراءة‎ — кира’ат‎; рус. Кираат) — Ҡөрьәнде йола буйынса ҡысҡырып уҡыу. Ҡираәттәрҙең төрлө төрҙәре бар, улар тауыш сығарыу, әйтелеш үҙенсәлектәре, музыкаль һәм интонация төҙөлөшө, паузаларҙың темптары һәм урынлашыуы менән айырылып тора.

# Ҡираәт
## Этимологияһы

Ғәрәп һүҙе әл-ҡираәт «уҡыу», « декламация» тигәнде аңлата. Һүҙҙең тамыры шулай уҡ әл-Ҡүрьән (Ҡөрьән) һүҙе менән тамырҙаш.

# Ҡираәт
## Тарихы

Ибн Мүжәһиттең ҡираәттәр тураһында хеҙмәттәренә ингән ҡираәттәрҙән хәҙерге ваҡытта ни бары өс ҡираәт кенә әһәмиәтен һаҡлай:
* Әл-Күфә ҡарыйы Әсимәнең (744 йылда вафат) Хафс тапшырған системаһы (805 йылда вафат). Әсимә ҡираәтенә Мысырҙа сығарылған Ҡөрьән нигеҙләнгән (1919, 1923, 1928 йылдар), ул мосолман ғалимдары хеҙмәте булып тора һәм барлыҡ мосолман илдәрендә лә нәшер ителә. Хәҙерге мосолмандарҙың күбеһе уны тап ошо ҡираәттә уҡый.
* Мәҙинә ҡарыйы Нәфи әл-Мәҙәниҙең (785 йылда вафат) системаһы. Нәфиҙың был системаһы Төньяҡ Африкала популярлыҡ яулай.
* Әбү Әмр системаһы (770 йылда вафат). Ғәмәлдә Судандың ҡайһы бер өлкәләрендә генә уҡыла.

# Ҡираәт
## Ҡарыйҙар

Ҡөрьәндең ете данлыҡлы тасуири уҡыусыһы (ҡарыйы) :
* Нәфи әл-Мәҙәни (вафаты 785 йылда);
* Ибн Ҡасир әл-Мәкки (вафаты 737 йылда);
* Әбү Әмр ибн әл-Ғәлә (вафаты 770 йылда);
* Ибн Әмир әл-Йәхсуби (вафаты 736 йылда);
* Әсим ибн Әбү Нәжүд (вафаты 744 йылда);
* Хәмзә әз-Зәйәт (вафаты 772 йылда);
* Әбү-л-Хәсән әл-Ҡисаи (вафаты 804 йылда).
Шәмсетдин Мөхәммәт ибн әл-Жәзири был исемлеккә тағы өс ҡарыйҙы өҫтәй:
* Хәләф әл-Бағдади (вафаты 843 йылда);
* Йәзид әл-Мәҙәни (вафаты 747 йылда);
* Яҡуп әл-Хәҙрәми (вафаты 820 йылда).
# Арғаяш кантоны

Арғаяш кантоны (рус. Аргаяшский кантон) — Башҡортостан кантоны.
Административ үҙәге — Арғаяш ауылы.

# Арғаяш кантоны
## Тарихы

1917 йылдың декабрендә III Бөтә башҡорт ойоштороу ҡоролтайы «Башҡортостандың автономиялы идараһы тураһында» ҡарарын ҡабул итә, уға ярашлы Башҡортостан мөхтәриәте туғыҙ кантондан тора: Барын-Табын (аҙаҡ Арғаяш кантоны тип үҙгәртелә), Бөрйән-Түңгәүер, Ете ырыу, Иҫкен-Ҡатай, Ҡыпсаҡ, Ҡыуаҡан, Тамъян, Туҡ-Соран һәм Үҫәргән. 1919 йылдың башына ҡарата Башҡортостан мөхтәриәте 13 кантондан тора: Арғаяш, Бөрйән-Түңгәүер, Дыуан, Ете ырыу, Көҙәй, Ҡошсо, Ҡыпсаҡ, Табын, Тамъян-Ҡатай, Туҡ-Соран, Үҫәргән, Юрматы һәм Ялан.
Арғаяш кантоны составына Екатеринбург өйәҙе, Силәбе өйәҙе, Троицк өйәҙе, Шадринск өйәҙенең 18 улусы инә. Административ үҙәге — Арғаяш ауылы.
1919 йылдың 20 мартындағы «Үҙәк Совет власы менән Башҡорт хөкүмәте араһында Башҡорт совет автономияһы тураһында килешеү»гә ярашлы республика территорияһы 13 кантондан тора, уның араһында Арғаяш кантоны ла була.
1930 йылдың 20 авгусында кантон бөтөрөлә, уның территорияһы Арғаяш районы (Арғаяш, Губерна, Мөхәмәтҡолой улустары, өлөшләтә Ҡараболаҡ улусы) һәм Ҡоншаҡ районы (Бүре, өлөшләтә Ҡараболаҡ һәм Ҡоншаҡ улустары) составына инә.

# Арғаяш кантоны
## Халҡы

1920 йылда — 83831 кеше, 1926 йылда — 100851 (башҡорттар — 40984, мишәрҙәр — 26468, татарҙар — 1127, урыҫтар — 31897 һәм башҡалар). 1926 йылда 7 июнендә Арғаяш кантоны составына Урал өлкәһе Свердловск округының Губерна һәм Кузнецк ауыл советы төҙөлгән Губерна улусы (үҙәге — Губерна ауылы) инә. Бөтә Рәсәй ҮБК ның 1924 йылда 15 декабрҙә декреты менән Арғаяш кантоны 5 улус ойошторола, Бөтә Рәсәй ҮБК ның 1926 йылда 14 июне декреты менән — 6. Башлыса ауыл хужалығы үҫешкән була. 1927 йылда һөрөнтө ерҙәр майҙаны 104,3 мең га тәшкил итә, ауыл хужалығы бойҙай сәсеүлеге — 54,7 мең, һоло — 41,1 мең, арыш — 6,2 мең, арпа — 0,6 мең, картуф — 0,7 мең, етен — 0,6 мең; һыйыр малы һаны — 57273 баш, йылҡы — 38910, һарыҡ — 71525, кәзә — 2692, сусҡа — 2317. 8 баҙар була (1926). 1-се баҫҡыс 95 мәктәп (башҡорт телендә уҡытыу 65, татар — 14, урыҫ телендә — 16 мәктәптә алып барыла; 1926); 5 дауахана һәм 8 амбулатория (1930); китапхана һәм 18 уҡыу өйө (1929) иҫәпләнә.

# Арғаяш кантоны
## География

Майҙаны — 5 246 км² (1922). Төньяҡта — Екатеринбург губернаһы, көньяҡта Силәбе губернаһы менән сиктәш була.

# Арғаяш кантоны
## Кантон башҡармаһы рәйестәре

* Таһиров Нуриәғзәм Таһир улы (1918)
* Ҡушаев Хафиз Ҡушай улы (1918, 1919—1921)
* Таһиров Нуриәғзәм Таһир улы (1920)
* Иҙелғужин Кәрим Абдулла улы (1924—1925)
# Тау системаһы

Тау системаһы — геоморфологик берҙәмлек тәшкил иткән, биләмәләре, барлыҡҡа килеүҙәре бер үк булған тауҙар (йәки уларҙың ҙур өлөшө). Тау системаһы тау һырттары, тау массивы, ҡалҡыулыҡтар, тау араһы уйпатлыҡтары һәм үҙәндәр берлегенән хасил. Тау системаһы рельефының айырым ҙур өлөштәре (һырт, уйпат) бер бөтөн механизм булып тора һәм үҙ-ара бәйләнгән була.
«Тау системаһы» төшөнсәһе йыш ҡына «таулы илдәр» тигән төшөнсә менән тап килә, мәгәр уның бер өлөшө йәки бер нисә таулы илде берләштерә ала.Тау һыҙатын бер нисә тау системаһы тәшкил итә,улар берҙәм һыҙат булып һуҙыла. Тау системаһы, ҡағиҙә булараҡ, ниндәйҙер бер төр тауҙарҙан — йыйырсыҡлы, ҡалҡыулыҡлы, вулкандан хасил булған һәм башҡаларҙан тора. Ҡағиҙә булараҡ, тау системаһы ер ҡабығының билдәле бер тектоник элементына бәйле була.

# Тау системаһы
## СССР-ҙың тау системалары

1959 йылда СССР-ҙа тау системаларына арналған почта маркалары серияһы сығарыла:
* СССР тауҙары почта маркаларында
* Урал. Чусовая йылғаһы.
* Кавказ. Рица күле .
* Себер. Лена йылғаһы
* Приморье крайы.
* Урта Азия. Искәндәркүл.
* Байкал күле .
* Алтай. Белуха тауҙары
* Ҡырым. Гурзуф.
* Хибин тауҙары.

# Тау системаһы
## Ерҙең төп тау системалары

* Алтай тауҙары
* Монголия Алтайы
* Альп тауҙары
* Анд тауҙары (Анд Кордильерҙары)
* Аппалач
* Атлас тауҙары
* Пиреней тауҙары
* Оло Гималай
* Көнсығыш Гималай
* Оло Кавказ
* Бәләкәй Кавказ
* Тянь-Шань
* Карпат тауҙары
* Көнсығыш Памир
* Көнбайыш Памир
* Гиссар-Алай
* Һиндукуш
* Гималай тауҙары
* Ҡараҡором (тау системаһы)
* Куньлунь
* Кордильера
* Саян тауҙары
* Урал тауҙары
* Карпат

# Тау системаһы
## Шулай уҡ ҡара

* Горный массив
* Горная страна
* Нагорье
# Ай-Ампута

Ай-Ампута — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ампута йылғаһының һул ярына тамағынан 151 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Ай-Ампута
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200044024
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204402
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Енси сәләмәтлек

Енси сәләмәтлек — кеше сәләмәтлеге торошоноң медицина тарафынан танылған бер өлөшө. Енси сәләмәтлектең хәҙерге заманда ҡулланылған ваҡытлыса билдәләмәһе 2002 йылда Бөтә донъя һаулыҡ һағы ойошмаһы ҡанаты аҫтында енси сәләмәтлек буйынса үткәрелгән техник консультациялар сиктәрендә формалашҡан.
Енси сәләмәтлек сирҙең булмауын ғына түгел, ә сексуаллеккә ҡарата соматик (тән), хис-тойғо, интеллектуаль һәм социаль именлек торошон да аңлата. Енси сәләмәтлек сексуаллеккә һәм енси мөнәсәбәттәргә ыңғай һәм ихтирамлы ҡараш, ҡәнәғәтлек килтереүсе хәүефһеҙ енси тормош алып барыу мөмкинлеген, мәжбүр итеү, дискриминации һәм көсләүҙең булмауын күҙҙә тота. Енси сәләмәтлеккә өлгәшеү һәм уны һаҡлау кешеләргә хас булған енси хоҡуҡтарҙы ғәмәлгә ашырыуға бәйле.

# Енси сәләмәтлек
## Енси хоҡуҡтар

Юғарыла атап үтелгән техник консультацияларҙа шулай уҡ кешенең енси хоҡуҡтары теҙмәһе лә эшкәртелә, ул дәүләттәр тарафынан танылған дөйөм кеше хоҡуҡтарына таяна. Уға түбәндәгеләр инә:
* Енси сәләмәтлеккә хоҡуҡ, ул медицина сексологик ярҙамының һәр кемгә күрһәтелеү мөмкинлеге менән тәьмин ителә.
* Сексуаллек менән бәйле мәғлүмәткә хоҡуҡ.
* Енси белем алыуға хоҡуҡ.
* Физик именлеккә хоҡуҡ.
* Партнёр һайлауға хоҡуҡ.
* Енси тормошто башлау тураһында ҡарарҙы үҙаллы ҡабул итеүгә хоҡуҡ.
* Енси һәм никах-ғаилә мөнәсәбәттәренең ирекле булыуына хоҡуҡ.
* Ауырға ҡалыу һәм бала табыу тураһында үҙаллы ҡарар ҡабул итеүгә хоҡуҡ
* Енси потенциалды ғәмәлгә ашырыуға, хәүефһеҙ һәм ҡәнәғәтлеккә өлгәшерлек енси тормош алып барыуға хоҡуҡ.
# Паннэ-Юган

Паннэ-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Назым йылғаһының уң ярына тамағынан 295 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Паннэ-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200050932
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115205093
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Дидачара мәсете

Дидачара мәсете (грузин: ჯამე დიდაჭარის) Грузия/Аджария Автономиялы Республикаһында Хулу муниципалитетының Сацхури ауылында урынлашҡан ағас мәсет. Тәүге мәсет Дидачара ауылында төҙөлгән. Әлеге мәсет 18 быуат аҙағында 19 быуат башында төҙөлгән.

# Дидачара мәсете
## Тарихы

Беренсе мәсет бинаһын рус-төрөк һуғышы ваҡытында генерал Остен-Саккен яндыра. 1814 йылда ауылдарҙы файҙаланыу өсөн Асаристскали үҙәненең өҫкө өлөшөндә икенсе мәсет төҙөлә. Әммә, тиҙҙән мәсет өс ауылға бүленә. Яңы мәсет төҙөлгәндән һуң иҫке мәсет шул уҡ үҙәндең түбәһендә урынлашҡан Сацихури ҡалаһына күсерелә
Дидачара күпкә яңыртылған, шулай булыуға ҡарамаҫтан үҙенең боронғо күренешен һаҡлап ҡалған. Ул 200 йыл үҙенең уникаль биҙәүестәре менән иғтибарҙы йәлеп итә. Бигерәк тә боронғо заман эҙҙәре ишегендә һиҙелә. Дидачара мәсете ағастан төҙөлгән.
Дидачара мәсете 2006 йылдың 7 ноябрендә милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы исемлегенә индерелә
# Вәхитов Аҡмал Ғилфан улы

Аҡмал Ғилфан улы Вәхитов (1900 йылдың 15 майы, Ҡазан губернаһы Шығай ауылы — 1957 йылдың 21 ноябре, БАССР, Ишембай ҡалаһы) — совет нефтсе-геологы. Граждандар һуғышында ҡатнашҡан. Социалистик Хеҙмәт Геройы.
«Совет Башҡортостаны» документаль фильм геройы (1950 йыл, реж. Н.Соловьёв, Иосиф Гиндин).

# Вәхитов Аҡмал Ғилфан улы
## Биографияһы

Аҡмал Ғилфан улы Вәхитов 1900 йылдың 15 майында Ҡазан губернаһы Шығай ауылында тыуған.
Башланғыс белемле. 1914 йылда Тула ҡорал заводының ылаусыһы извозчик булып эш башлай. 1916—1917 йй. Кавказ аръяғы нефть промыслаларының тартальщигы нефтте ҡойоларҙан тартып сығарыусы була. 1918 йылда Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. Көнсығыш фронтта 5-се армияның 26-сы дивизияһы составында һуғыша.
1923 й. алып «Старогрознефть» (Грозный ҡалаһы) тресы промыслаларында быраулау эшсеһе, тормозсы, быраулаусы бурильщик ярҙамсыһы, былаулаусы бурильщик, ключник, мастер, 1937 йылдан —Башҡорт АССР-ының «Ишембайнефть» тресы ключнигы, мастеры, ер аҫты скважиналарын ремонтлау буйынса өлкән мастеры.
А. Ғ. Вәхитов етәкләгән ер аҫты скважиналарын ремонтлаусы бригаданың эше һәр ваҡыт аныҡ һәм яйға һалынған булды, йыл һайын план йөкләмәләрен юғары сифат менән үтәне. 1946 йылда бригада буйынса скважиналарҙың ремонт эшләнеш нормаһы 132 процент, 1947 й. — 131,3 процент булды.
Вәхитов А. Ғ. производствоға 20-нән ашыу рационализаторлыҡ тәҡдимдәрен индерә. Улар араһында — нефттең төпкөл пробаларын алыу ысулы менән скважинаның эксплуатацияланыусы колоннаһына һыу ебәреү урынын билдәләү, нефть сығарыуҙың компрессор ысулында скважина колоннаһына һауаның ҡатламдарға китеүенә ҡаршы торорлоҡ «башмаҡ» ҡуйыу, скважинаны өҫкә күтәрмәй генә ватылған плунжерын сығарыу ҡулайламаһы, насостың ҡырылған шариклы клапандарын шымартыусы шлифовка станоктар эшләү. Күрһәтелгән рационализаторлыҡ тәҡдимдәре нефть табыу процессын яҡшыртырға һәм ер аҫты скважиналарын ремонтлау эшселәренең хеҙмәттәрен күпкә еңеләйтергә ярҙам итте, йөҙәрләгән мең һум экономияға килтерҙе.
Треста эшләгән осорҙа А. Ғ. Вәхитов нефть скважиналарының ер аҫты ремонты һөнәренә 28 кешене өйрәтте.
Нефть сығарыуҙы арттырыуҙа, нефть һәм нефть ятҡылыҡтарын разведкалау һәм нефть скважиналарын быраулау буйынса күренекле ҡаҙаныштары өсөн, СССР Юғары Советы Президиумының 1948 йылдың 8 майы Указы менән А. Ғ. Вәхитовҡа Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
«Ишембайнефть» тресында 1957 йылға тиклем эшләне. 1957 йылдың 21 ноябрендә вафат булды.

# Вәхитов Аҡмал Ғилфан улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948)
* ике Ленин ордены һәм СССР.миҙалдары менән бүләкләнгән.

# Вәхитов Аҡмал Ғилфан улы
## Хәтер

Ишембайҙа, тыуған ҡала Вәхитовтың тыуған ҡалаһында, Вәхитов урамы бар.
«Башнефть» производство берекмәһендә А. Ғ. Вәхитов исемендәге премия булдырылған.
# Тапат-Ега

Тапат-Ега — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Салым йылғаһының уң ярына тамағынан 414 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 82 км.

# Тапат-Ега
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200049745
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204974
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ушма (Лозьва ҡушылдығы)

Ушма — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лозьва йылғаһының уң ярына тамағынан 536 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.

# Ушма (Лозьва ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200008697
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200869
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2