yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Монмут

Мо́нмут (инглизсә Monmouth, уэльс телендә Trefynwy, мәғәнәһе Монноу ҡалаһы) — көньяҡ-көнсығыш Уэльс биләмәләрендә (Бөйөк Британияла) урынлашҡан ҡала. Ҡаланың хәҙерге статусы — ингл. historic county town, йәғни тарихи графлығының административ үҙәге. Монмут ҡалаһы 1889 йылдан 1974 йылғаса Монмутшир графлығының административ үҙәге булған.

# Монмут
## Исем

Монмут ҡалаһының рәсми исеме инглизсә Monmouth ә уэльс телендә Trefynwy тип яҙыла. Уэльстағы Мо́нноу йылғаһы уэльс телендә исеме Mynwy, мәғәнәһе — (йылға) тиҙ аға. Йылғаның инглизләштерелгән исеме Monnow. Ҡаланың инглиз исеме йылға атамаһынан һәм ингл. mouth, йәғни йылға тамағы һүҙҙәренән килә. Уэльс телендә ҡаланың боронғо исеме Abermynwy шулай уҡ "Монноу йылғаһы тамағы" тип билдәләй. 17 быуаттың башынан башлап, ҡаланың уэльсса исеме Trefynwy (йәғни башҡ. Монноу ҡалаһы, Монноу буйында ҡала) тип үҙгәртелде.

# Монмут
## Тарих

Монмут Археология Йәмғиәте ҡалала ҡаҙыныу (рус. раскопки) эштәре ойошторған. Һөҙөмтәлә, ҡала тарихы тураһында күп мәғлүмәт алынған. Хәҙер, Британия Археология Советы (ингл. Council for British Archæology) мәғлүмәте буйынса, Монмут архелогия күҙлегенән Британияла иң мөһим ҡалаларҙың береһе

# Монмут
## Боронғо Рим дәүере

Боронғо Рим ваҡытында Монноу йылғаһы буйында Блестиум (лат. Blestium, Blestio) тигән Рим форты урынлашҡан булған. Был фортты Глевум (хәҙерге Глостер; лат. Glevum, ингл. Gloucester) һәм Иска Аугуста (хәҙерге Кэрлион (лат. Isca Augusta, ингл. Caerleon /kərˈliːən/) ҡалалары менән тоташтырыусы юл һалынған. Ҡаҙыныу һөҙөмтәһендә, ҡала үҙәгендә Боронғо Рим аҡсалары, балсыҡ һауыт-һаба табылған. 2-се быуаттан 4-се быуатҡаса Монмут мөһим тимерселек үҙәге булған.

# Монмут
## Монмут һәм Википедия

2011 йылда Инглиз Википедияһындағы GLAM (йәғни ингл. Galleries, Libraries, Archives & Museums — башҡ. Галереялар, Китапханалар, Архивтар һәм Музейҙар) тигән википроект эсендә MonmouthpediA исемле проект ойошторолған. Уның маҡсаты — Википедия күптелле энциклопедияһы эсендә Монмут ҡалаһы тураһында күберәк мәғлүмәт яҙыу. Ошо проектта 2012 йылда мәҡәлә яҙыу конкурсы башланды.
# Урмия (мәғәнәләр)

Урмия — топоним
* Урмия (күл) — Әрмән ҡалҡыулыҡтарында, төньяҡ-көнбайыш Иранда, Көнсығыш һәм Көнбайыш Әзербайжан араһында урынлашҡан ағымһыҙ тоҙло күл. Яҡын һәм Урта Көнсығыштағы иң ҙур күл.
* Урмия (Төй ҡушылдығы) — Рәсәй йылғаһы, Төй ҡушылдығы.
# Экватор Гвинеяһы

Экватор Гвинеяһы Республикаһы - (ҡитға исеме) лағы дәүләт.
# Венерология

Венероло́гия (лат. Venus, veneris (Венера, Боронғо Рим мифологиясендә матурлык алиһәсе) һәм логия) — медицинаның венерик ауырыуҙарҙы өйрәнеүсе бүлеге; медицина өлкәһе, енси юл менән күсә торған венерик ауырыуҙар этиологияһын, клиникаһын, дауалау һәм ауырыуҙы булдырмау ысулдарын өйрәнә.
Был ауырыуҙар хаҡында Боронғо Греция, Һиндостан, Ҡытай ғалимдәре хеҙмәттәрендә бәйән ителә. «Венерик ауырыуҙар» термины 1527 йылда француз ғалимы Ж. де Бетакур тарафынан тәҡдим ителә. 20 быуатта был ауырыуларҙы килтереп сығарыусылар асыла. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының Халыҡ-ара классификацияһы (1988) буйынса сифилис, гонорея, йомшак шанкр (шанкроид), ҡасыҡ лимфогранулематозо, венерик гранулёма — классик венерик ауырыуҙар рәтенә керетелә. Енес органдарын зарарлай торған йоғошло ауырыуҙар: һейҙек-енес юлдары хламидиозы, трихомониазы, һейҙек юлдары-гениталиялар кандидозы, һейҙек-енес юлдары микоплазмозы, гениталиялар герпесы, осло башлы кондиломалар, гениталияләрҙағы контагиоз моллюсктар, һейҙек юлдары — гениталиялар шигелёзы, педикулёз һәм ҡорсаңҡы. Венерик ауырыуҙарҙың күп кенә билдәләре кешенең тән тиреһендә һәм лайлалы тышсаларында барлыҡҡа килә. Шулай итеп, венерология дерматология менән тығыҙ бәйләнгән.
XIX быуат башында Англия, Франция, Вена (немец), Америка (төньяк) дерматовенерологтар мәктәптәре формалаша. Рәсәйҙә дерматовенерология мәктәпләренең ойошоуы Мәскәү университетының медицина факультетында (1869), Санкт-Петербургта Медицина-хирургия (һуңыраҡ Хәрби-медицина) академияһындә (1870), Ҡазан университетында (1872) һ.б. ҡалаларҙа тире һәм венерик ауырыулар буйынса беренсе мөстәҡил кафедралар асылыу менән бәйле.
# Колода-Ю

Колода-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Мокрая Сыня йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Колода-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300029910
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302991
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Октябрҙең 50 йыллығы исемендәге стадион

Октябрҙең 50 йыллығы исемендәге стадион — "Газпром нефтехим Салауат" ААЙ-нең күп функциялы стадионы. Башҡортостан Республикаһының Салауат ҡалаһында урынлашҡан. 10 500 тамашасыны һыйҙыра ала.

# Октябрҙең 50 йыллығы исемендәге стадион
## Тарихы

Октябрҙең 50 йыллығы ис. стадион 1968 йылда төҙөлә һәм республикала иң ҙурҙарҙан иҫәпләнә. Стадиондағы футбол яланына яһалма япма түшәлгән. Майҙан тирәләй йүгереү юлдары бар.
Стадионда спорт һарайы, асыҡ трибуна, футбол һәм еңел атлетика манежы, волейбол, теннис уйындары өсөн майҙансыҡ төҙөлгән.
Бында спорт байрамдары, еңел атлетика буйынса ярыштар, Рәсәй Чемпионаты кимәлендәге футбол уйындары кеүек күмәк саралар ойошторола.
2010 йылда спорт һарайы заман талаптарына яраҡлы итеп яңынан төҙөлә. Төҙөлөштө "Газпром нефтехим Салауат" финанслай.
Әлеге ваҡытта стадионда Санкт-Петербургтың "Зенит" футбол клубы Академияһы филиалы һәм Академияның төп командаһы "Зенит-м" эшләй. Филиалда 7-17 йәшлек 200-гә яҡын бала шөғөлләнә. Филиалды тамамлаусылар Академияның "Зенит-м" төп командаһына эләгә. Күнекмәләр донъя стандарттарына тап килгән "Евро Грасс М" яһалма япмалы футбол яланында үтә.

# Октябрҙең 50 йыллығы исемендәге стадион
## Характеристика

* Стадионда ике трибуна бар
* Мачталы яҡтыртыу — 4 яҡтыртыу ҡоролмаһы бар
* Футбол майҙанының ҙурлығы 110×70 м
* Электрон таблолар бар.

# Октябрҙең 50 йыллығы исемендәге стадион
## Ҡыҙыҡлы мәғлүмәтттәр

* 2010 йылда үткәрелгән реконструкция ваҡытында футбол яланына яһалма япма түшәлә, заманса тауыш һәм яҡтыртыу системаһы, яңы электрон табло ҡуйыла.
* Тәүге рәсми футбол матч Салауат ҡалаһының "Зенит-м" һәм "Юрматы" командалары араһында үтә.
* Беренсе голды Салауат ҡалаһы егете Александр Поляков индерә.

# Октябрҙең 50 йыллығы исемендәге стадион
## Адресы

453250, Башкортостан Республикаһы, Салауат ҡалаһы, Ключевая, 1.
# РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы

РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы — РСФСР-ҙың дәүләт наградаһы, маҡтаулы исем РСФСР-ҙың Юғары Советы Президиумы тарафынан бирелгән. 1931 йылдың 10 авгусында булдырылған.

# РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы
## Тарихы

«Республиканың атҡаҙанған артисы» маҡтаулы исеме 1931 йылдан башлап 1931 йылғы указға тиклем бирелә. Исем республикаларҙың мәғариф халыҡ комиссариаттары коллегиялары тарафынан, мәғариф халыҡ комиссарҙары, өлкә һәм край советтары бойороҡтарына ярашлы бирелгән.
1931 йылдан 1992 йылға тиклем «РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы» маҡтаулы исем менән СССР-ҙа киң билдәле булған артистар, режиссерҙар, композиторҙар, музыкант-инструменталистар, цирк артистары һәм йәнле һөйләү жанры артистары, РСФСР-ҙан һәм союз республикаларынан классик, эстрада һәм джаз музыкаһының билдәле башҡарыусылары, шулай уҡ кино, музыка һәм башҡа мәҙәниәт өлкәләрендәге киң билдәлелек яулаған ижади эшмәкәрҙәр бүләкләнә (ҡара РСФСР-ҙың атҡаҙанған артистары исемлеген).
Артабанғы танылыу дәрәжәһе — «РСФСР-ҙың халыҡ артисы», уның артынса — «СССР-ҙың халыҡ артисы» исеме.
1992 йылдың 16 майынан алып бөтә документтарҙа «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы» маҡтаулы исемe тип атала. Күкрәккә тағыла торған билдә бер аҙ үҙгәртелә: «РСФСР» яҙыуы алып ташлана һәм 1954 йылғы РСФСР флагы урынына триколорлы муар таҫма ҡуйыла. 1996 йылда Рәсәй Федерацияһы Президентының 1341-се һанлы указы сыҡҡандан һуң яңы билдәләр эшләнә.

# РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы
## Билдәнең һүрәтләнеше

«РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы» маҡтаулы исемдең күкрәккә тағыла торған билдәһе алтын ялатылған томпактан эшләнә һәм 28, 7-гә 33 мм размерлы оҙонса түңәрәк формала була, элмәге бар. Билдәнең урта өлөшөндә лира һүрәте урынлаштырылған, унан аҫтараҡ — лавр һәм имән ботаҡтары менән уратылған «РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы» яҙыуы. Бөтә һүрәттәр һәм яҙыуҙар ҡалҡып тора һәм төҫһөҙ, үтә күренмәле эмаль менән ҡапланған. Күкрәккә тағыла торған билдә элмәк һәм дүңгәләк менән алтынға ялатылған 15-кә 25 мм размерлы дүрт мөйөшлө ҡалып менән тоташтырыла. Ҡалып РСФСР флагы төҫтәрендәге ҡыҙыл һәм зәңгәр муар таҫма менән уратылған. Ҡалыптың артҡы яғында кейемгә беркетеү өсөн булавкаһы бар. Билдәгә ҡушып РСФСР-ҙың Юғары Советы Президиумының Грамотаһы бирелә.
# Кайнзара

Кайнзара — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Едиган йылғаһының һул ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Кайнзара
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100006664
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100666
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Пушта (Лебедь ҡушылдығы)

Пушта — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Лебедь йылғаһының һул ярына тамағынан 137 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Пушта (Лебедь ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100212115100000472
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100047
* Бассейн коды — 13.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Бикбаева Әлфиә Исхаҡ ҡыҙы

Бикбаева Әлфиә Исхаҡ ҡыҙы (23 ноябрь 1926 йыл, Малмыж — 10 ноябрь 2004 йыл, Өфө) — отоларинголог, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почетлы академигы (1995), профессор (1970), республика оториноларингология ғилми йәмғиәте рәйесе (1966—1991), медицина фәндәре докторы (1970), РСФСР-ҙың (1986) һәм БАССР-ҙың (1976) атҡаҙанған фән эшмәкәре. СССР‑ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1967).

# Бикбаева Әлфиә Исхаҡ ҡыҙы
## Биографияһы

Әлфиә Исхаҡ ҡыҙы Бикбаева 1926 йылдың 23 ноябрендә Киров өлкәһенең Малмыж ҡалаһында тыуған.
1949 йылда Башҡортостан медицина институтын тамамлай һәм 1991 йылға тиклем шунда уҡ эшләй (1966 йылдан алып ҡолаҡ, тамаҡ һәм танау ауырыуҙары кафедраһы мөдире), бер үк ваҡытта 1966—1991 йылдарҙа БАССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш оториноларингологы.
Ә. Бикбаеваның «Сравнительная оценка различных методов терапии острых ангин» темаһына яҙылған кандидатлыҡ диссертацияһы (1963) хәҙерге ваҡытта ла үҙ актуаллеген юғалтмаған.
1966−1991 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина университетында ҡолаҡ, тамаҡ һәм танау ауырыуҙары кафедраһы мөдире, БАССР-ҙың Һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш отоларингологы булып эшләне.
Республика клиник дауаханаһы эргәһендәге республика беренсе сурдология үҙәген ойоштороусы (1968).
Фәнни хеҙмәттәре танау ҡыуышлығы хроник ауырыуының (озена) этиологияһын һәм патогенезын, баш һөйәге эсендәге отоген өҙлөгөүҙәрҙең һәм фронтиттарҙың көсәйеп китеүендә вирустарҙың ролен өйрәнеүгә, ревматизм ваҡытындағы тонзилоген интоксикацияны тикшереүгә арналған.
Әлфиә Бикбаева шулай уҡ тонзилоген интоксикацияһының дифференциаль диагностикалау һәм ревматизм; отоларингологик патология терапияһында лазерҙы ҡулланыу мәсьәләләрен өйрәнеү менән дә шөғөлләнә. Уның етәкселеге аҫтында урта һәм эске ҡолаҡ патологиялы ауырыуҙарҙы комплекслы электр-физиологик тикшереү алымдары эшләнә; озендың килеп сығыуының оригиналь концепцияһы төҡдим ителде һәм практикаға ошо ауырыуҙың патогенетик терапияһы ысулы индерелә.

# Бикбаева Әлфиә Исхаҡ ҡыҙы
## Хеҙмәттәре

230-ҙан ашыу фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптән 2 монография, 12 рационализаторлыҡ тәҡдимдәр, 160 фәнни баҫма авторы. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһы атҡаҙанған эшмәкәре Әлфиә Исхаҡ ҡыҙы Бикбаева етәкселеге аҫтында 16 кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана, медицина фәндәре докторы әҙерләнә

# Бикбаева Әлфиә Исхаҡ ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1971);
* «Фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы;
* БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1976);
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1986).
* СССР‑ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1967).
# Марыль-Кы

Марыль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чортово йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 91 км.

# Марыль-Кы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300066731
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306673
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Мормозинка

Мормозинка — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вороня йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Мормозинка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010100412110000020644
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002064
* Бассейн коды — 09.01.01.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Коодь-Яку

Коодь-Яку — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Часелька йылғаһының һул ярына тамағынан 148 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.

# Коодь-Яку
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300067899
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306789
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Хәсәнов Ришат Фәүҡәт улы

Хәсәнов Ришат Фәүҡәт улы (5 сентябрь 1954 йыл) — ғалим-әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (2006). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (2005) һәм мәға­риф отличнигы (2000).

# Хәсәнов Ришат Фәүҡәт улы
## Биографияһы

Ришат Фәүҡәт улы Хәсәнов 1954 йылдың 5 сентябрендә Башҡорт АССР-ы Балтас районы Ҡомъяҙы ауылында Фәүҡәт Хәсәнйән улы һәм Сабира Хамматнур ҡыҙы Хәсәновтар ғаиләһендә ғаиләһендә тыуған. Балтас урта мәктәбен тамамлай.
1971—1973 йылдарҙа Өфө ҡалаһының 50-се Техник училищеһында уҡый
1973—1975 йылдарҙа Германия Демократик Республикаһында танк ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итә.
1979 йылда Бөрө педагогия институтының филология факультетын тамамлай. 1979 йылдан шунда уҡ эшләй:
* 1986 йылдан филология факультетында декан урынбаҫары, доцент
* 1987—1992 йылдарҙа һәм 2001 йылдан филология факультетында декан
* 1993 йылдан әҙәбиәт кафедраһы доценты.
1983—1986 йылдарҙа Мәскәүҙә аспирантурала уҡый. 1986 йылда «Советская историческая проза о декабристах: традиции и новаторство» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
2000 йылдан докторантурала уҡый. «Башкирский исторический роман: Вопросы типологии, жанра и стиля» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Фәнни эшмәкәрлеге XIX быуат урыҫ әҙәбиәтенә, башҡорт тарихи романистикаһына арналған. 140‑тан ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

# Хәсәнов Ришат Фәүҡәт улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (2005)
* Башҡортостан Республикаһының мәға­риф отличнигы (2000).

# Хәсәнов Ришат Фәүҡәт улы
## Төп хеҙмәттәре

* Советская историческая проза о декабристах : традиции и новаторство : диссертация … кандидата филологических наук : 10.01.02. — Москва, 1986. — 189 с.
* Башкирский исторический роман 80-90-х годов ХХ века : (вопр. типологии, жанра и стиля) / Акад. наук Респ. Башкортостан, Отд-ние гуманитар. наук. — Уфа : Гилем, 2004. — 339 с.
* Башкирский исторический роман : Вопросы типологии, жанра и стиля : диссертация … доктора филологических наук : 10.01.02. — Уфа, 2005. — 457 с.
* Башкирский роман конца XX века : учеб. пособие для студентов высш. учеб. заведений, обучающихся по специальности 033000 (050302) — Родной язык и литература / Федер. агентство по образованию, Гос. образоват. учреждение высш. проф. образования «Бир. гос. социал.-пед. акад.». — Москва; Бирск: Бир. гос. социал.-пед. акад., 2005. — 171 с.
* Типологические аспекты изучения башкирского исторического романа: Учебное пособие. — Бирск, 2006.
* Единство многообразия (башкирская историческая романистика на рубеже веков). — Уфа, 2007.
* История, одетая в роман. — Бирск, 2015.
# Кутып-Ягун (Ингу-Ягун ҡушылдығы)

Кутып-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ингу-Ягун йылғаһының уң ярына тамағынан 173 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Кутып-Ягун (Ингу-Ягун ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200042914
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204291
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Нәғим (исем)

Нәғим — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Нәғим исеме бар.

# Нәғим (исем)
## Этимология

Нәғим ғәрәп теленән килеп ингән ир-ат исеме. Муллыҡ, именлек, бәхет, байлыҡ тигәнде аңлата.

# Нәғим (исем)
## Билдәле кешеләр

Ишбулатов Нәғим Хажғәле улы (10 август 1928 йыл — 7 февраль 2006 йыл) — башҡорт тел белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (1975), профессор (1981). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1980).
Мәсәлимов Нәғим Мәсәлим улы(1904 йыл — ?) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 58-се кавалерия полкының санитар-ездовойы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1945).
Садиҡов Нәжип (Нәғим) Минһажетдин улы (рус. Садыков Назип (Нагим) Миниязевич (Минязевич); 4 август 1914 йыл — 19 октябрь 2003 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия кесе сержанты. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.
Әғләмов Нәғим Харислам улы (15 август 1932 йыл — 24 декабрь 2008 йыл) — төҙөлөш новаторы, монтажсы. 1958—1992 йылдарҙа «Гидромонтаж» тресының Зәй монтажсылар участкаһы бригадиры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1977), РСФСР‑ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1973).
Дауытов Нәғим Яҡшығол улы (12 декабрь 1921 йыл — 1986 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, сержант. Педагог. I дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985)
# Ай-Вель-Юган

Ай-Вель-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кутоп-Вель-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Ай-Вель-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300021446
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302144
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ирекһеҙ тирбәлеүҙәр

Ирекһеҙ тирбәлеүҙәр — тышҡы преиодик көс тәьҫире аҫтында булдырылған мәжбүри тирбәлеү. Миҫал: ҡулды күтәреү һәм төшөрөү, ағастағы япраҡтар. Был осраҡта тышҡы көс тирбәлеү системаһына ҡарата ыңғай эш башҡара һәм энергия менән тәьмин итә. Ышҡылыу көсө тәьҫиренә ҡарамаҫтан, ул тирбәлеүҙе туҡтатмай. Система туҡтауһыҙ тирбәлеү булдырһын өсөн, уға тәьҫир итеүсе көс ҡулланырға кәрәк. Бындай көс тәьҫиренән тирбәлеүҙе мәжбүри тип атайҙар. Ул ҡағиҙә булараҡ, ике төрлө роль уйнай. Беренсенән, системаны бәүелтә һәм уға билдәле бер энергия запасын бирә. Икенсенән, ҡаршылыҡ көсөн һәм ышҡылыуҙы еңеү өсөн системаны даими рәүештә энергия менән тулыландырып торорға кәрәк. Ирекһеҙ тирбәлеүҙәр — элекке хәленә ҡайтарыу, ҡаршы һәм инерция көстәре генә түгел, ә ваҡытта үҙгәргән мәжбүр итеү көсө һалынған система. Бындай тирбәлеүгә тигеҙһеҙ юлда барған транспорттағы һелкенеү, судноның ишә торған винтынан барлыҡҡа килгән вибрация (ҡалтырау), кемдер этәреп ебәргән бәүелсәктең хәрәкәте миҫал булып тора. Ирекһеҙ тирбәлеүҙәр амплитудаһы мәжбүр итеү көсө амплитудаһына пропорциональ. Бындай тирбәлеүҙәр системаһында амплитуда мәжбүр итеү көсөнөң йышлығына бәйле була. Тирбәлеү системаһы бындай йышлыҡта мәжбүр итеү көсө йоғонтоһона айырыуса һиҙгер булыусан. Был күренеш резонанс, ә уға ярашлы йышлыҡ — резонанс йышлығы, тип атала.

# Ирекһеҙ тирбәлеүҙәр
## Баҫылмаған ирекле тирбәлеүҙәр

(рус. незатухающие свободные колебания)

# Ирекһеҙ тирбәлеүҙәр
## Баҫылған ирекле тирбәлеүҙәр

(рус. затухающие свободные колебания)

# Ирекһеҙ тирбәлеүҙәр
## Баҫылмаған ирекһеҙ тирбәлеүҙәр

(рус. незатухающие вынужденные колебания)

# Ирекһеҙ тирбәлеүҙәр
## Баҫылған ирекһеҙ тирбәлеүҙәр

(рус. затухающие вынужденные колебания)
Ирекһеҙ тирбәлеүҙәрҙең иң ябай тигеҙләмәһе гармоник осцилляторҙың тирбәләүе: $F(t)=F_{0}\cos \left(\Omega t\right)$.

# Ирекһеҙ тирбәлеүҙәр
## Гармоник осцилляторҙың ирекһеҙ тирбәлеүҙәре
### Консерватив гармоник осциллятор

Осцилятор өсөн икенсе Ньютон законы: $ma=-kx+F_{0}\cos \left(\Omega t\right)$. Тамғаларҙы алмаштырабыҙ: $\omega _{0}^{2}={\frac {k}{m}},\quad \Phi _{0}={\frac {F_{0}}{m}}$ Тиҙлекте координатаның икенсе сығарылмаһына алмаштырабыҙ, ябай дифференциаль тигеҙләмә тыуа:
       ${\ddot {x}}+\omega _{0}^{2}x=\Phi _{0}\cos(\Omega t)$
Дифференциаль тигеҙләмәнең сығарылышы тиң тигеҙләмәнең дөйөм сығарылышы һәм тиң булмаған тигеҙләмәнең айырым сығарылышы суммаһы була. Дөйөм сығарылышы:
       $x(t)=A\sin \left(\omega _{0}t+\varphi \right)$,
бында $A,\phi$ — башланғыс шарттарҙан табылған константалар.
Айырым сығарылышын табабыҙ. Бының өсөн тигеҙләмәгә $x(t)=B\cos \left(\Omega t\right)$ күренешендәге сығарылышты ҡуябыҙ һәм константа өсөн ҡиммәт табабыҙ:
       $B={\frac {\Phi _{0}}{\omega _{0}^{2}-\Omega ^{2}}}$
Ул саҡта тулы сығарылыш ошондай күренештә яҙыла:
       $x(t)=A\sin \left(\omega _{0}t+\varphi \right)+{\frac {\Phi _{0}}{\omega _{0}^{2}-\Omega ^{2}}}\cos \left(\Omega t\right)$