yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Сурб Геворг ғибәҙәтханаһы (Солтан Салы)

1850
Сурб Геворг сиркәүе — Ростов өлкәһе Мясников районы Солтан Салы ауылындағы ғибәҙәтхана. Әрмән Апостол Сиркәүенә ҡарай.
Адресы: Рәсәй, Ростов өлкәһе, Мясников районы, Солтан Салы ауылы , Беренсе май урамы, 1Б һанлы йорт.

# Сурб Геворг ғибәҙәтханаһы (Солтан Салы)
## История

Дон ерҙәренә ХVIII быуат аҙағында Екатерина II Ҡырымдан әрмәндәрҙе Приазовьеға күсереү тураһынду указ яҙған. 1779 йылда меңләгән әрмәндәр, яңы йәшәү урынына күсеп килеп, Чалтырь, Ҡырым, Оло Салы, Солтан Салы һәм Несветай ауылдарына нигеҙ һалғандар. Солтан Салы ауылы 1779 йылда барлыҡҡа килгән, ә ундағы Сурб Геворг сиркәүенә нигеҙ ташы 1795 йылда һалынған.
1848 йылда сиркәү туҙған туҙған хәлдә булғанлыҡтан, мәхәллә кешеләре сиркәү төҙөргә аҡса йыя башлауға рөхсәт һорап консисторияға мөрәжәғәт иткәндәр. Яңы Нахичеван ҡала башлығы Арутюн Халивов аҡса йыя башлаған. 1849 йылда сиркәүҙе талағандар, шунлыҡтан халыҡ сиркәүҙе ремонтлау урынына яңы сиркәү төҙөүҙе хуп күргән.
Сиркәүгә йөрөүсөләрҙән йыйылған аҡсаға 1850 йылда ауылда яңы сиркәү төҙөгәндәр. 1854 йылда сиркәүҙе яңынан уңайлыраҡ итеп өҫтәп һалырға ҡарар иткәндәр. 1858 йылда ғибәҙәтхананы камиллаштыруға рөхсәт алынған.
Дин әһеле Погос Хрчян архитектор Гаврилов менән бергә 1863 йылда сиркәү ҡоймаһын төҙөргә урын ҡарағандар.
1864 йылдың март айында халыҡ үҙ белдеге менән иҫке сиркәүҙе һүткән, ә 1867 йылда яңы сиркәү төҙөлөп, изгеләндерелгән.тулыһынса реконструирована һәм посвящена яңы сиркәү.
Һуңғараҡ сиркәүҙең эсе-тышы бер нисә мәртәбә ремонтланған.
Сиркәү янында 1872 йылда сиркәү-мәхәллә мәктәбе асылған. 1908 йылда унда 126 бала уҡыған.
Сиркәү 1896 йылдың 28 октябрендәге дауыл ваҡытында ныҡ зыян күргән: уның баш көмбәҙе тәреһе менән бергә ергә йығылып төшкән. Совет власы 1930 йылда сиркәүҙе япҡан.
Сиркәү Бөйөк Ватан һуғышы осоронда ут аҫтында ҡалып зыян күргән, туҙған хәлдә хәҙерге ваҡытҡа тиклем торған. Бөгөнгө көндә сиркәү руханийы Тер Теодос Гайбарян етәкселегендә сиркәү аяҡҡа баҫтырыла башлаған.

# Сурб Геворг ғибәҙәтханаһы (Солтан Салы)
## Дин әһелдәре

Эчмиадзин Динисеминарияһында уҡып сыҡҡан, Чалтырь ауылында тыуған Тер Теодос Гайбарян сиркәүҙең руханийы.
# Малошуйка (йылға)

Малошуйка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға БЕЛ/МАЛОШУ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 95 км.

# Малошуйка (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега мороно йылғалары бассейны Унежма йылғаһы бассейнының көнбайыш сигенән Золотница йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнсығыш сигенә тиклем (Онеге йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000212102000007681
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 102000768
* Бассейн коды — 03.01.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 02
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Шафштедт

Шафштедт (нем. Schafstädt) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан .
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ла 2165 кеше йәшәй. Майҙаны — 22,94 км². Диңгеҙ кимәленән 147 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6255 һәм автомобиль коды — MQ.
# Поколька

Поколька — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының һул ярына тамағынан 913 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 260 км.

# Поколька
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300064232
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306423
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Талызин Иван Дмитриевич

Талызин Иван Дмитриевич (1799 йыл — 14 май 1844 йыл) — Рәсәй империяһының дәүләт эшмәкәре, ғәмәли статский советник, Тубыл һәм Ырымбур губерналары губернаторы.

# Талызин Иван Дмитриевич
## Биографияһы

Иван Дмитриевич Талызин 1799 йылда дворян ғаиләһендә тыуған. Ивандан тыш, ғаиләлә тағы өс ҡыҙы була: Прасковья, Татьяна һәм Анна. И. Д. Талызин 1817 йылдан рус армияһы сафында хеҙмәт итә, генерал Ермоловтың адъютанты була. 1826 йылдың 22 ғинуарында, генерал ҡушҡандарын үтәп, кистән Грозный ҡәлғәһендәге А. С. Грибоедовты «бөтә шикле йөкмәткеле ҡағыҙҙарын» яндырырға ҡушып, ҡулға алыныуы ҡурҡынысы тураһында иҫкәртә. Иван Дмитриевич, Кавказ һуғышында ҡатнашыусы, 1830-1831 йылдарҙа Поляк ихтилалын баҫтырыуҙа ҡатнаша, уның һөҙөмтәләре буйынса полковник дәрәжәһен ала. 1835 йылдан алып 1837 йылға тиклем Омск өлкә идараһы рәйесе була. 1839 йылдың 4 февралендә Омск өлкәһенең элекке начальнигы, ғәмәли статский советник (1838 й.) И. Д. Талызин Тубыл губернаһы менән идара итә башлай. Әммә генерал-губернатор М. С. Семенов менән низағлашыуы арҡаһында, 1840 йылдың июнендә Ырымбурға күсерелә. 1841 йылдан 1844 йылға тиклем Ырымбур губернаһында губернатор вазифаһын башҡара. Губернаторлыҡ осоронда казак һәм крәҫтиән сыуалыштарын булдырмауға өлгәшә.
Иван Талызин 1844 йылдың 14 майында Өфөлә вафат була.

# Талызин Иван Дмитриевич
## Бүләктәре

* III дәрәжә Изге Анна ордены, 1824 йыл
* IV дәрәжә Изге Владимир ордены, 1826 йыл
* II дәрәжә Изге Анна ордены, 1837 йыл
* I дәрәжә Изге Станислав ордены, 1842 йыл
# Селивёрстов Алексей Николаевич

Селивёрстов Алексей Николаевич (24 июль 1976 йыл) — Рәсәй спортсыһы, бобслей буйынса атҡаҙанған спорт мастеры, Турин Олимпиадаһында Рәсәйҙең олимпия йыйылма командаһы ағзаһы, унда Александр Зубковтың дүрт кешелек экипажы составында көмөш миҙал яулай.

# Селивёрстов Алексей Николаевич
## Биографияһы

Алексей Николаевич Селивёрстов 1976 йылдың 24 июлендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған.
Ошо уҡ экипаж менән ике тапҡыр бобслей буйынса Донъя кубогын яулай (2004/2005 һәм 2005/2006 йылғы миҙгелдәрҙә), донъя чемпионатының көмөш (2005), бронза призёры (2003), Европа чемпионы (2005), Рәсәйҙең күп тапҡырҙар чемпионы һәм Рәсәй чемпионаттары призёры була.
Ике кешелек экипажда боб-старт буйынса донъя чемпионы (2004). Донъя чемпионаттарының көмөш (2003 — дүртәүле экипаж) һәм бронза (2000, 2001, 2004 — дүртәүле, 2003 — икәүле) призёры, боб-старт буйынса Рәсәй чемпионаттарының күп тапҡырҙар чемпионы һәм призёры.
Спорттағы карьераһын 11 йәштә Өфө ҡалаһы 22-се мәктәбенең спорт класына күскәс башлай. РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры Агеев Әнүәр Ғабдулла улы тәүге тренеры, кәңәшсе-тәрбиәсеһе була. Алексей өмөтлө еңел атлет булһа ла, һуңғараҡ бобслейға күсергә тәүәккәлләй, унда халыҡ-ара кимәлдә ҙур уңыштарға өлгәшә.
Селиверстов менән Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры Р. Ш. Фәйезов, тренерҙар О. Б. Сухорученко, В. Г. Вагин шөғөлләнә.

# Селивёрстов Алексей Николаевич
## Хоккей карьераһы

2009—2013 йылдарҙа — «Торос» (Нефтекама) командаһында физик әҙерлек буйынса тренер. «Торос» составында өлгәшкән уңыштары:
* Юғары лига командалары араһында Асыҡ Бөтә Рәсәй ярышының көмөш призы (2010).
* Юғары хоккей лигаһының Асылыу кубогы (2010, 2012).
* Юғары лига командалары араһында Асыҡ Бөтә Рәсәй ярышының бронза призы (2011).
* Ике тапҡыр «Братина» призы (2012, 2013).
2013 йылдың 9 майынан 2017 йылға тиклем — «Салауат Юлаев» хоккей клубының физик әҙерлек буйынса тренеры.
# Ғәлиәхмәтов Раил Ниғәмәтйән улы

Ғәлиәхмәтов Раил Ниғәмәтйән улы (28.11.1956, БАССР-ҙың Ҡыйғы районы Арыҫлан ауылы) — химик, техник фәндәр докторы (2005). БДУ-ның инженер факультетында сифат менән идара итеү кафедраһы мөдире.

# Ғәлиәхмәтов Раил Ниғәмәтйән улы
## Биографияһы

БДУ-ны 1979 йылда тамамлағандан һуң, 1980, 1985—1989 һәм 2005—2011 йылдарҙа Фәндәр академияһының Гербицидтар һәм үҫемлектәрҙең үҫеш регуляторҙары ғилми-тикшеренеү институтында (НИТИГ) : 1985 йылдан сектор начальнигы, 2005 йылдан — филиал директоры булып хеҙмәт итә.
1980—1981 йылдарҙа БГПИ, 1989 йылда “Акцент” йәштәр ғилми-техник ижады үҙәгенең баш экологы; 1990 йылдан аҙ тоннажлы химия етештереү предприятиеларында: Өфөләге “Интерролс” совет-америка предприятиеһында техник директор, 1993 йылдан “Фобос” ЯСЙ һәм “Реактивснаб” ғилми-етештереү предприятиеһы директоры булып эшләй<refҒәлиәхмәтов Раил Ниғәмәтйән улы // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: БР ДАҒУ «Башҡорт энциклопедияһы», 2015—2024. — ISBN 978-5-88185-143-9.</ref>.
1996 йылдан “БашНИПИстром” баш унитар предприятиеһы директоры урынбаҫары, 1998 йылдан —директоры. 2011 йылдан декан, шул уҡ ваҡытта БДУ-ның инженер факультетының сифат менән идара итеү кафедраһы мөдире.

# Ғәлиәхмәтов Раил Ниғәмәтйән улы
## Ғилми хеҙмәттәре

Ғилми хеҙмәттәре органик синтезда, шул иҫәптән, биологик әүҙем ҡушылмалары синтезында, акустик кавитацияны ҡулланыуға бағышланған. Ғәлиәхмәтов ағас эшләнмәләрҙе һаҡлау буйынса экологик яҡтан зыянһыҙ антисептиктар эшләй һәм улар Өфө, Архангельск, Волгоград, Череповец ҡалалары предприятиеларында ҡулланылған. Ғәлиәхмәтов Раил Ниғәмәтйән улы 140-тан ашыу фәнни хеҙмәттәр һәм 20 уйлап сығарыу авторы.
* Снижение экологической опасности антисептиков. М., 2004 (соавт.). Физика и химия кавитации. М., 2008 (соавт.)
# Иҫке Һарай мәсете

Иҫке Һарай мәсете (ҡырымтат. Eski Saray camisi, Эски Сарай джамиси, Старый Дворец) — элекке мәсет, XIV быуат ҡырым татарҙары архитектураһы ҡомартҡыһы, Ҡырымдың иң боронғо мәсеттәренең береһе. Симферополь районының Пионерский ауылында урынлашҡан.

# Иҫке Һарай мәсете
## Тарихы

Мәсет Салгир йылғаһының үҙәнендә юҡҡа сыҡҡан Иҫке Һарай торамаһы урынында урынлашҡан. Мәсеттән башҡа элек бында шулай уҡ аҡса һуғыу йорто һәм һарай булған. Мәсет Ҡырым Алтын Урҙа дәүләтенең улусы булған осорҙа төҙөлгән.
1923 йылда мәсетте профессор П. В. Никольский өйрәнгән. Уның яҙмаларына ярашлы, был ваҡытта бинаның өҫтөн көмбәҙ биҙәгән, хәҙерге ваҡытта ул һаҡланмаған. Совет осоронда мәсетте бер нисә тапҡыр реставрациялауға ынтылыш була. 1969 йылда емерелгән ҡомартҡыны консервациялау буйынса эштәр башҡарыла.

# Иҫке Һарай мәсете
## Архитектураһы

Мәсет бинаһы ике квадраттан тора: ҙур квадрат яғының оҙонлоғо яҡынса 12,7 м һәм бәләкәй квадрат яғының оҙонлоғо яҡынса 6 м. Фараз буйынса, бәләкәй өлөшө ҡатын-ҡыҙҙар өсөн тәғәйенләнгән. Бинаның төньяҡ-көнбайыш яғынан манара харабалары урынлашҡан. Ҡоролманың стеналары ваҡ бөртөклө ҡомташтан һалынған һәм бик ҡалын (125 см-ға тиклем). Конструктив һәм декоратив элементтары эзбизташтан эшләнгән. Төньяҡтан урынлашҡан төп инеү урыны уҡлы арка рәүешендә яһалған. Мәсеттең һәр бер стеналарында (көнығыштан башҡа) 5-әр тәҙрә уйылған: беренсе кимәлдә 2 квадрат тәҙрә, икенсе кимәлдә 2 ярымциркуль тәҙрә һәм өсөнсө кимәлдең үҙәк өлөшөндә 1 түңәрәк бәләкәй тәҙрә.
# Ғәзизов Мостафа Шакир улы

Ғәзизов Мостафа Шакир улы (5 октябрь 1923 йыл — 27 октябрь 2005 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир, танк полкының разведка взводы уҡсыһы, командир ярҙамсыһы, гвардия старшинаһы (аҙаҡтан гвардия капитаны). Башҡортостандан Дан орденының беренсе тулы кавалеры.

# Ғәзизов Мостафа Шакир улы
## Биографияһы

Мостафа Шакир улы Ғәзизов 1923 йылдың 5 октябрендә (икенсе мәғлүмәттәр буйынса 15 октябрҙә) Башҡорт АССР-ының Өфө кантоны Яңы Муса ауылында тыуған. Татар. Ҡабаҡ ете йыллыҡ мәктәбен тамамлағандан һуң, колхозда эшләй.
1942 йылдың мартынан Ҡыҙыл Армияла. Көнбайыш, Калинин, Воронеж һәм 1-се Украина фронттарында һуғыша (1-се гвардия танк армияһының 8-се гвардия механизацияланған корпусы, 21-се гвардия механизацияланған бригадаһы, 69-сы гвардия танк полкы). Дан орденының тулы кавалеры.
1950 йыл — кесе лейтенанттар курсын тамамлай.
1959 йылдан отставкала. Өфө ҡалаһында йәшәй һәм эшләй.
2005 йылдың 27 октябрендә вафат була. Көньяҡ зыяратта ерләнгән.

# Ғәзизов Мостафа Шакир улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* III дәрәжә Дан ордены 10 февраль 1944 йыл
* II дәрәжә Дан ордены 8 май 1944 йыл
* I дәрәжә Дан ордены 23 сентябрь 1944 йыл
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
# Урыҫ Ҡансураһы

Урыҫ Ҡансураһы (рус. Русское Канчерово) —Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районындағы ауыл.

# Урыҫ Ҡансураһы
## Географияһы

Ауыл округ үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһынан көнбайыш-төньяҡ-көнбайыштараҡ, Һаҡмар йылғаһының һул ярында урынлашҡан.

# Урыҫ Ҡансураһы
## Климаты

Ауылдың климаты, Ҡыуандыҡ районына хас булғанса, уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0$^о$С -тән +4,8$^о$С-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуар, уртаса айлыҡ температураһы яҡынса −20,5$^о$С — 35 $^о$С. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, уның дауамлылығы уртаса 150 көн тәшкил итә.

# Урыҫ Ҡансураһы
## Тарихы

Ауылға яҡынса ХХ быуат башында, Тамбов губернаһы урыҫтары тарафынан был ерҙәр урындағы башҡорттарҙан һатып алынған ваҡытта нигеҙ һалынған, тип фаразлана. Атамаһы — Һаҡмар буйында 4 километрға үрҙәрәк урынлашҡан Ҡансыра тигән башҡорт ауылынан (хәҙер — Башҡорт Ҡансыраһы). 2016 йылға тиклем Ҡыуандыҡ районы Ейәнсура ауыл Советына ингән, муниципаль берәмектәрҙе үҙгәртеп ҡороуҙарҙан һуң Ҡыуандыҡ ҡала округы составында ҡалған.

# Урыҫ Ҡансураһы
## Этимологияһы

Ырымбур өлкәһенең топонимикаһын өйрәнгән С. М. Стрельников «Кувандыкский край в географ ических названиях» тигән китабында биргән мәғлүмәт буйынса, ойконимдың икенсе өлөшө — Ҡансура исеме ер һатҡан башҡорт ауылынан күсеп килгән һәм яңы ауыл Урыҫ Ҡансураһы тип атала башлаған. Ҡансура — башҡорт исеме, хан+сура һүҙҙәренән хасил булған; батыр, ҡыйыу; хаким тигән мәғәнәләр бирә.

# Урыҫ Ҡансураһы
## Халҡы

2002 йылда халҡын даими йәшәгән 135 кеше тәшкил иткән (урыҫтар 83 %), 2010 йылда — 102.
# Лаптева Наталья Фёдоровна

Лаптева Наталья Федоровна (14 сентябрь, 1920 йыл) — совет еңел сәнәғәт хеҙмәткәре, туҡыусы, Социалистик Хеҙмәт Геройы.

# Лаптева Наталья Фёдоровна
## Биографияһы

Лаптева Наталья Федоровна 1920 йылдың 14 сентябрендә Лебедки ауылында (хәҙер — Смоленск өлкәһе, Гагарин районы). 1933 йылдан Ленинградта йәшәй, унда туғыҙ класс тамамлай. 1937 йылдан Ленинград йоҡа һәм техник буҫтау комбинатында туҡыусы булып эшләй. Бөйөк Ватан һуғышы алыштарында ҡатнаша. Һағыштан һуң ҡабат ошо комбинатҡа ҡайта.
Туҡыусы булараҡ, Лаптева даими рәүештә эшендә юғары күрһәткестәрг өлгәшә, производствоға алдынға ысулдар индерә. Етенсе биш йыллыҡты ул йыл да ике айҙа тамамлай. Бынан тыш, бишенсе саҡырылыш СССР Юғары Советына депутат итеп һайлана, район һәм өлкә комитет ағзаһы, съездар делегаты була.
СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән 1966 йылдың 9 июнендә «ете йыллыҡ планды үтәүҙәге юғары ҡаҙаныштары һәм туҡыма, трикотаж, аяҡ кейеме, теген изделиелары һәм еңел сәнәғәттең башҡа продукциялары етештереү буйынса юғары техник-иҡтисади күрһәткестәргә өлгәшкәне өсөн» Наталья Лаптева Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменә, Ленин орденына һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалына лайыҡ була.
Н. Ф. Лаптева йәмәғәт тормошонда ла әүҙем ҡатнаша. КПСС-тың XXII съезы, СССР профсоюздарының XIV съезы делегаты, Ленинград өлкә комитеты, партияның Нева район комитеты ағзаһы итеп һайлана. Ленинград өлкәһе Ульяновка ҡасабаһының почетлы гражданы.
1980 йылдан хаҡлы ялда һәм Ленинградта йәшәй.
Шулай уҡ ике Ленин, 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордендары, миҙалдар менән бүләкләнгән.
# Генинг Владимир Фёдорович

Генинг Владимир Фёдорович(10 май 1924 йыл — 30 октябрь 1993 йыл) — СССР һәм Украина археологы, Свердловск археология мәктәбенә нигеҙ һалыусы.

# Генинг Владимир Фёдорович
## Биографияһы

Владимир Фёдорович Генинг 1924 йылдың 10 майында Алтай крайында тыуа. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында, этник немец булараҡ, хеҙмәт армияһында була.
Һуғыштан Пермь университетының тарих-филология факультетын тамамлай. Археологик ҡаҙыныуҙар методикаһын һәм техникаһын билдәле археолог О. Н. Бадер етәкселегендә өйрәнә. Юғары уҡыу йортон тамамлап, мәктәптә эшләй, ә һуңынан — Удмурт республика музейында.
1960—1974 йылдарҙа Свердловскиҙаҙа Урал дәүләт университетының тарих факультетында уҡыта. Бында 1961 йылда В. Ф. Генинг инициативаһы буйынса Урал археологик экспедицияһы (УАЭ) ойошторола. Шул йылдарҙа Башҡортостан территорияһында ананьин, кушнаренко, пьяноборск һ.б. мәҙәниәттәрен тикшергән Урал археология экспедицияһына етәкселек итә.
1961 йылда В. Ф. Генинг етәкселегендә УрДУ-ның тарих факультетында археология специализацияһы уҡытыла башлай, ә 1968 йылда асыла хужалыҡ килешеүе нигеҙендә археологик фәнни-тикшеренеү лабораторияһы асыла.
В. Ф. Генинг «Уралдың археологик мәсьәләләре» серияһын сығарыуҙы ойоштора (Свердловск / Екатеринбург, Ижевск, Сорғот: 1961-).
Свердловск археология мәктәбен ингеҙләүсенең ғилми эшмәкәрлегенең үҙенсәлеге булып тикшеренеүсенең археологик табышты һүрәтләү менән генә сикләнмәйенсә, уларҙы боронғо замандарҙа йәмғиәт мөнәсәбәттәренең характерын тергеҙеү сығанағы итеп ҡулланырға тырышыуы тора. Ул бигерәк тә методология һәм теория мәсьәләләренә айырыуса ҙур ҡыҙыҡһыныу белдерә, бынан тыш археология фәне етерлек дәрәжәлә һөҙөмтәле була алмай, тип уйлай.
Һуңыраҡ Киевҡа күсенә, унда УССР Фәндәр академияһының археология институтында эшләй 1974 йылда докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.

# Генинг Владимир Фёдорович
## Төп эштәре

200-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 15 монография авторы.
* Азелинская культура III—V вв. // Вопросы археологии Урала. 1963. Вып.5;
* Этнический процесс в первобытности. Свердловск, 1970;
* Программа статистической обработки керамики из археологических раскопок // Советская археология. 1973. № 1;
* Проблема соотношения археологической культуры и этноса // Вопросы этнографии Удмуртии. Ижевск, 1976;
* Очерки по истории советской археологии. Киев, 1982;
* Этническая история Западного Приуралья на рубеже нашей эры (Пьяноборская эпоха III в. до н. э. — II в. н. э.). М., 1988;
* Структура археологического познания (проблемы социально-исторических исследований). Киев, 1989;
* Древняя керамика. Киев, 1992;
* Синташта: Археологические памятники арийских племен Урало-Казахстанских степей. Ч.1. Челябинск, 1992 (в соавт.).
# Серетмә

Серетмәле тупраҡ, йәки Тиреҫ серетмәһе, — баҡсасылыҡта, һауытта үҫтерелгән декоратив үҫемлектәргә органик ашлама сифатында ҡулланылған тупраҡ ҡатышмаһы. Ул төрлө миҡдарҙа тупраҡ, серей торған башҡа органика ҡушылып етештерелә. Ул йылылыҡ, дым тота, тупраҡты таралып тороусан, әммә осоп тормаусан итә. Ул микроорганизмдарға һәм биологик әһәмиәтле микроэлементтарға бай (pH 8 самаһы).

# Серетмә
## Этимологияһы

Башҡорт телендә серетмә һүҙе "сереү" тигәндән килеп сыҡҡан.Был һүҙ менән серегән тиреҫте, тиҙәкте атайҙар. Уның оҡшаш варианты ла бар: серемтә. Серетмәнән айырмалы, ул тупраҡтың үҙендә ятып ҡалған үлән, хайуан ҡалдыҡтары сереүенән барлыҡҡа килгән ҡатлам - Серемтәгә бай ҡара тупраҡ

# Серетмә
## Төрҙәре

Йылҡы һәм мөгөҙлө эре мал тиҙәгенән барлыҡҡа килгән ике төрлө серетмә була.
Йыш ҡына баҡса хужалыҡтарында серетмәле тупраҡты парник тупрағы тип атайҙар. Серетмәле тупраҡ парникта серегән тиреҫтән килеп сыға. Ул башлыса үҫемлек ҡалдыҡтарынан тора һәм еңел, муртыҡ, туҡлыҡлы матдәләргә бик бай. Уны кәҫле тупраҡҡа ҡушылма итеп һәм башҡа төрлө ҡатышмалар өсөн ҡулланалар. Бөтә осраҡта ла серетмә -иң туҡлыҡлы ҡатнашма, ул үҫемлектәрҙең ҡеүәтле үҫешен тәьмин итә. Серетмәне тарҡалған үҫемлек ҡалдыҡтарынан барлыҡҡа килгән компост менән алмаштырырға мөмкин.

# Серетмә
## Шулай уҡ ҡара

* Тиреҫ
* Органик ашламалар
# Х (кириллица)

Хх [ха] — Башҡорт алфавитының утыҙынсы хәрефе.
* Был яҙмалар йә хәреф тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
# Мөхөтдин Тажи

Мөхөтдин Тажи (төп исеме — Мөхөтдин Язар улы Тажитдинов; 3 апрель (16 апрель) 1906 йыл — 11 август 1991 йыл) — журналист, шағир. 1936 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.

# Мөхөтдин Тажи
## Биографияһы

Мөхөтдин Язар улы Тажитдинов 1906 йылдың 3 апрелендә (яңыса 16 апрелдә) Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе Кәртәле ауылында урмансы ғаиләһендә тыуған. Ун йәшенән ҡаҙаҡ далаларында көтөү көтә, байҙарҙа батраклыҡта йөрөй. 1920—1924 йылдарҙа Сермән ауылындағы балалар йортонда тәрбиәләнә. Шунан һуң Өфөләге башҡорт педагогия техникумында уҡый. «Башҡортостан йәштәре», «Башҡортостан» гәзиттәрендә эшләй.
1936 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтын тамамлай. 1937—1954 йылдарҙа Башҡортостан тарих, тел һәм әҙәбиәт ғилми-тикшеренеү институтында, БАССР Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы Сәнғәт эштәре идаралығында, республика радиокомитетында, «Әҙәби Башҡортостан» журналында эшләй.

# Мөхөтдин Тажи
## Ижади эшмәкәрлеге

Мөхөтдин Тажи әҙәбиәткә егерменсе йылдар аҙағында килә. Уның тәүге шиғыр һәм очерктарына азат хеҙмәт кешеһен кәүҙәләндереү, уға дан йырлау характерлы. Шағирҙың 1934 йылда яҙылған «Тәлгәш ҡайын» поэмаһында башҡорт халҡының социаль аңы уяныуы, байҙарға ҡаршы стихиялы көрәшкә күтәрелеүе сағыла. Әҫәр халыҡ ижадын оҫта файҙаланыуы менән дә үҙенсәлекле. Ватан һуғышы йылдарында яҙылған әҫәрҙәре араһынан «Урал егете» поэмаһы (1941) айырыуса иғтибарға лайыҡлы. Бында шағир Александр Матросов ҡаһарманлығына оҡшаш күренештәрҙең совет йәмғиәте өсөн тәбиғи икәнен күрһәтте. Һуңғы йылдарҙа әҙип «Сәғиҙәнең яҙмышы» исемле повесть яҙа, тәржемә менән дә шөғөлләнә.

# Мөхөтдин Тажи
## Китаптары

* «Беҙҙең ил»
* «Асыу һәм үс»
* «Һулыш»
* «Плакучая берёза»
* «Һайланма шиғырҙар һәм поэмалар»
* «Уйланыуҙар»
* «Һайланма әҫәрҙәр»
# Сөләймәнова Фәниә Байгилде ҡыҙы

Сөләймәнова (Хәлитова) Фәниә Байгилде ҡыҙы (18 февраль 1939 йыл) — йырсы, радиожурналист. 1983 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981), Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1994). Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (1996).

# Сөләймәнова Фәниә Байгилде ҡыҙы
## Биографияһы

Фәниә Байгилде ҡыҙы Сөләймәнова (Хәлитова) 1939 йылдың 18 февралендә Йомағужа (хәҙерге Мәләүез) районы Һыртлан ауылында тыуған.
1958 йылда Йомағужа мәктәбен тамамлай. Ошо уҡ йылда райондар буйлып талантлы йәштәрҙе йыйып йөрөгән музыка белгесе Н. А. Болотов йәш ҡыҙҙы Мәскәү консерваторияһына уҡырға саҡыра. Әммә был саҡырыу бойомға ашмай ҡала, һәм уны уҡыуҙар башланғас булһа ла Өфө сәнғәт училищеһына телеграмма менән саҡыртып алалар. А. Х. Чемборисова класында уҡый һәм сәнғәт училищеһын 1962 йылда тамамлай. Артабан Башҡорт дәүләт филармонияһына солист-воколист булып эшкә урынлаша. 1970 йылда Өфө йорт төҙөү-фанера комбинаты клубының музыка мәктәбендә эшләй.
1971 йылдан «Башҡортостан» теле-радио компанияһында мөхәррир, 1977 йылдан өлкән мөхәррир, ә 1990—2004 йылдарҙа комментатор булып эшләй. Юлдаш, Ашҡаҙар радиоларында ҡулланылған элекке яҙмалар — Фәниә Сөләймәнованың бөртөкләп йыйған хеҙмәт емештәре. «Музыкаль мөхәррирҙең эше, — тип билдәләй Фәниә Байгилде ҡыҙы, — тапшырыуҙар әҙерләүҙән генә тормай. Уның күләгәлә ҡалған төп эше — ул фонд йыйыу. Үҙем мөхәррир булып эшләгән йылдарҙа Бөтә Союз радиоһынан ике тапҡыр (1978, 1987 йылдарҙа) бригада саҡыртып, музыка фондын булдырыуға өлгәштем».
Үҙе эшләгән осорҙа Фәниә Байгилде ҡыҙы яңынан-яңы радио тапшырыуҙар ойоштора, уларҙың күбеһе музыка, йыр менән бәйле була. Уның тырышлығы менән «Илһам», «Йыр менән ҡанатланып», «Халыҡ моңон — халыҡ күңеленә» һәм башҡа тапшырыуҙар булдырыла. Бындай тапшырыуҙарға билдәле артистар, композиторҙарҙан тыш, моң яратҡан ябай ауыл кешеләре лә саҡырыла. Радиола эшләү менән бер рәттән, Ф. Б. Сөләймәнова концерттарҙа ла сығыш яһай. Ул башҡарған «Таштуғай», «Сәлимәкәй», «Ашҡаҙар», «Зөлхизә» һәм башҡа халыҡ йырҙарын тамашасылар йылы ҡабул итә.

# Сөләймәнова Фәниә Байгилде ҡыҙы
## Тапшырыуҙары

* Илһам
* Йыр менән ҡанатланып
* Музыка донъяһы
* Тере хәтер
* Һеҙҙә ниндәй хәлдәр бар?
* Халыҡ моңон — халыҡ күңеленә

# Сөләймәнова Фәниә Байгилде ҡыҙы
## Ғаиләһе

* улы: Хәлитов Айрат Шамил улы (1963)
* йәмәғәте: Сөләймәнов Әхмәт Мөхәмәтвәли улы (1939 −2016)

# Сөләймәнова Фәниә Байгилде ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981)
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1994)
* Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (1996)