yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Юмыш (Вишера ҡушылдығы)

Юмыш — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вишера йылғаһының уң ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Юмыш (Вишера ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100005508
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100550
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ҡорман

?Ҡорман :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Класс: | Ҡылсыҡлы балыҡтар |
| Отряд: | Карп һымаҡтар |
| Ғаилә: | Карптар |
| Ырыу: | Ҡорман балыҡтар |
| Төр: | Ҡорман |
Латинса исеме :
Abramis brama (Linnaeus, 1758) :
Төрҙәштәре :
A. b. brama
A. b. danubii
A. b. orientalis :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 163666 NCBI 38527 |
Ҡорман, Тәлпән (йәш ҡорман), Табан балыҡ (рус. Лещ, йәки обыкновенный лещ, йәки восточный лещ, йәки дунайский лещ (лат. Abramis brama)) — карптар ғаиләһенә ҡараған балыҡ.

# Ҡорман
## Тышҡы ҡиәфәте

Кәүҙәһе бейек, иң бейек урыны кәүҙә оҙонлоғоноң өстән бер өлөшөн тәшкил итә. Ян-яҡтан ҡыҫылған. Башы һәм ауыҙы бәләкәй. Ауыҙы түңәрәкләнеп тамамлана.
Йәш ҡормандар(ҡарағанат тип йөрөтөлә) көмөш кеүек ялтырап торған аҡ-һорғолт төҫтә булһа, ҙурыраҡтары иһә алтынһыу көрәнерәк төҫтә.
Кәүҙәһенең оҙонлоғо 82 см, ауырлығы — 6 кг етә, 23 йыл йәшәй ала.

# Ҡорман
## Йәшәү рәүеше

Ҡорман төркөмдәргә туплана, башлыса тәрән, үҫентеләр менән ҡапланған урындарҙы ярата. Һаҡ. Соҡорҙары булған тобаларҙа, тирмән сөнгөлдәрендә, йәйгесә көпләнгән йөк кәмәләре һәм һал аҫтында ла осратырға ла мөмкин.
Ауыҙының ялпаҡ булыуы йомшаҡ ләмдә аҙыҡ табыу өсөн бик ҡулай. Балағорттары зоопланктон менән туҡлана. Селбәрәләре, 30 мм оҙонлоҡҡа еткәс, бентос менән туҡланыуға күсә. Бөжәктәрҙең ҡарышлауыҡтары, трубочниктар, ҡабырсаҡтар һәм ҡусҡарҙар менән туҡлана. Шулай уҡ ылымыҡтарҙы ла аҙыҡ урынына ҡуллана алалар.
Был балыҡтар ҙур күлдәрҙә йәки көслө ағымлы йылғаларҙа ҙур көтөүҙәргә йыйыла. Ундай көтөүҙәр һыу ятҡылыҡтарының төбөн ҡалдыҡһыҙ таҙарта һәм, үҙҙәре артынан таҙартылған «юл» ҡалдырып, бик етеҙ хәрәкәт итә.
Ҡормандар тәрән урындарҙа ҡышлай. Волга тамағында йәшәгәндәр диңгеҙҙә ҡышлай, бер өлөшө йылғаға инә.

# Ҡорман
## Үрсеүе

Ҡорман 3 йәштән 4 йәшкә тиклем енси өлгөрә. Ыуылдырығын һәр ваҡыт үләнле һайлыҡтарҙа, һай ҡултыҡтарға сәсә, был ваҡытта ҡаты итеп ҡарпый. Һыу 21 °С тиклем йылынғас, 92 — 338 мең самаһы ыуылдырыҡ һала.
Рәсәйҙең үҙәк һәм төньяғында ыуылдырыҡ сәсеү ваҡыты май башында, көньяҡта апрель урталарынан ғына башлана.

# Ҡорман
## Таралышы

Ҡорман балыҡ Үҙәк һәм Төньяҡ Европала Төньяҡ, Балтик, Каспий, Ҡара һәм Аҙау диңгеҙҙәре бассейндарында осрай, Себерҙә Обь, Иртыш һәм Йәнәсәй йылғалары бассейндарында климатҡа яраҡлаштырылған. 1930 йылдарҙа Урал аръяғы күлдәренә индерелә. Арал диңгеҙендә, Балхаш күлендә һәм Һырдаръяның түбәнге ағымында бар. Алыҫ Төньяҡта һәм элекке СССР территорияһының көньяғында юҡ. Төньяҡ Двинала һаны бик аҙ һәм бында Волга системаһы каналдары аша үтеп инеүе мөмкин. Кавказ аръяғында бер нисә урында (Ленкарань эргәһендә һәм Палеостоми күлендә, шулай уҡ Мингечаур һыуһаҡлағысында) ғына осрай. Күлдә, быуала, йылғала, Каспий, Азов һәм Арал диңгеҙҙәре һыуһаҡлағыстарында һәм татырлы һыу ятҡылыҡтарында йәшәй.

# Ҡорман
## Кәсепселек йәһәтенән әһәмиәте

Ҡиммәтле балыҡ. Донъя буйынса 1999 йылда 62,9 мең тонна ауланған. Балыҡты йылым һәм йәтмә ярҙамында тоталар.
Сауҙала ҡаҡланған, ыҫланған, яңы тотолған һәм туңдырылған килеш һатыла. Шулай уҡ консервалар яһау өсөн файҙаланыла.

# Ҡорман
## Генетика

Кариотип: 50 хромосом (2n), FN = 80.
# Үҙәнбаев

Үҙәнбаев — фамилия.
# Соньга

Соньга — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ить йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.

# Соньга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300212110000010637
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001063
* Бассейн коды — 08.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Помолесъшор

Помолесъшор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хоседа-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 119 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Помолесъшор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000070654
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103007065
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сира (биография)

Сира (ғәр. سيرة‎ — юл, йәшәйеш ‎) — иртә мосолман тарихнамәһенең үҙенсәлекле жанры, Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең тормош юлы тасуирламаһы

# Сира (биография)
## Тарихы

«Пәйғәмбәр тормошон һүрәтләү» мәғәнәһендә сира һүҙен тәүге тапҡыр Ибн Хишам (834 йылда вафат) ибн Исхаҡтың (704—767) «Һәҙә китаб сират рәсүл Аллаһ» хеҙмәте нөсхәһендә ҡуллана. Пәйғәмбәр тормошо хаҡындағы риүәйәттәрҙе иң тәүҙә күплектәге сияр формаһы ҡулланғандарҙыр, моғайын. Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең тормош тасуирламаһын төҙөү исламдың дини-хоҡуҡи ҡоролошон (Хөкөм) Мөхәммәттең үҙенең өлгөһөнә һәм өгөт-нәсихәттәренә ярашлы теркәргә, шулай уҡ мосолмандарҙың башында Пәйғәмбәр торған ғазауаттарын данларға ынтылыу менән бәйләнгән.
Сира гел генә ул ваҡыттағы ысынбарлыҡты сағылдыра алмай. Ул эшкәртеүгә дусар ителә, һөҙөмтәлә ныҡ үҙгәрә. Пәйғәмбәр ҡатнашҡан ҡайһы бер тарихи ваҡиғалар легендар төҫ ала, бер яҡлы ғына бирелә. Мөхәммәттең Мәҙинә осоро тураһындағы риүәйәттәрендә ғәрәптәрҙең исламға тиклемге хәрби батырлыҡтар һәм походтар жанрының йоғонтоһон асыҡ айырырға мөмкин .
Мөхәммәт сираһының төп һыҙаттары VIII быуат башында нығына. Тәүге эштәр Рәсүлуллаһтың ғазауаттары — Мәғази жанры сиктәрендә яҙылып, Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең шәхесе менән сикләнә. Сира Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең тормошо һәм эшмәкәрлеге ғәрәптәрҙең «дөйөм тарихы» контексына индерелгән жанр рәүешендә үҫешә.
Ибн Исхаҡ концепцияһына ярашлы, ислам йәһүд һәм христианлыҡтың изге тарихын дауам итә һәм тамамлай. Ибн Исхаҡ төҙөгән «Сира» — һуңғыһы Мөхәммәт булған бөтә пәйғәмбәрҙәрҙең тарихы. Ибн Исхаҡтың хеҙмәте өс өлөштән тора.
Ибн Исхаҡ Сираһы Әл-Вәкиди Сираһы (747—823) менән бергә был жанрҙың артабанғы бөтә эштәре өсөн төп сығанаҡ була, уның үҫешенә ҙур йоғонто яһай.

# Сира (биография)
## Төрҙәре

Ғәрәп әҙәбиәтендә сира исеме аҫтында башҡа кешеләрҙең (хакимдар, ғалимдар) биографияһы ла билдәле, мәҫәлән, Сират Әхмәт ибн Толон әл-Бәләүи (X быуат) һәм Сәлих ибн Әхмәт ибн Хәнбәл (818—878) тарафынан яҙылған Сират Әхмәт ибн Хәнбәл. Ҡайһы берҙә сира һүҙе күплек һанда ҡулланылған, мәҫәлән, Сияр әл-Ғәүзәи әш-Шәфиғи (вафаты 820 йылда). Сира атамаһы шулай уҡ легендар һәм тарихи шәхестәр тураһында ғәрәп халыҡ романдарына ла (Сират Антар, Сират Байбарс) ҡулланыла.
# Артилова-Яха

Артилова-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡара диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

# Артилова-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300041853
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304185
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Бокельнхаген

Бокельнхаген (нем. Bockelnhagen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 466 кеше йәшәй. Майҙаны — 18,65 км². Диңгеҙ кимәленән 205–268 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37345 һәм автомобиль коды — EIC.
# Соколов Игорь Александрович

Соколов Игорь Александрович (2 ғинуар 1958 йыл, Өфө ҡалаһы) — хәрәкәт итеүсе сәптәргә атыусы СССР спортсыһы, Олимпия чемпионы. СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1980). Пуля менән атыу буйынса бөтә союз категорияһындағы судья (1988). Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (1995).

# Соколов Игорь Александрович
## Биографияһы

Өфөнөң «Буревестник» командаһы өсөн сығыш яһай. Өфө нефть институтында инженер һөнәрен, ә 1989 йылда Воронеж физик культура институтын тамамлағас тренер һөнәрен ала.
1978—1988 йылдарҙа совет уҡсылар йыйылма командаһы составына инә. 1985 йылдан Рәсәй Спорткомитетының өлкән тренеры булған, әлеге ваҡытта атыу буйынса Рәсәй йыйылма командаһының өлкән тренеры булып эшләй.

# Соколов Игорь Александрович
## Спорт ҡаҙаныштары

* Олимпия уйындары чемпионы
* Донъя чемпионы (1979)
* Донъя чемпионатының көмөш призеры (1971)
* Европа чемпионы (1979)
* Ике тапҡыр СССР чемпионы (1978, 1980)
* Олимпия уйындары рекордсыһы
* Ике тапҡыр донъя һәм Европа рекордсыһы

# Соколов Игорь Александрович
## Бүләктәре

* «Почёт Билдәһе» ордены (1980)
* Халыҡтар дуҫлығы ордены (1985)
# Кайчак

Кайчак — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2542/376/295/81 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Кайчак
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200018606
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201860
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Малогорская

Малогорская — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Большегорская йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Малогорская
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200412115200002838
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200283
* Бассейн коды — 13.01.02.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Чабутак

Чабутак — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Буртя йылғаһының һул ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Чабутак
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Орск ҡалаһынан Һаҡмар йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000812112200004683
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200468
* Бассейн коды — 12.01.00.008
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Чибий

Чибий — Рәсәйҙәге йылға. Краснодар крайы,Адыгей Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кубань йылғаһының һул ярына тамағынан 237 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.

# Чибий
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубань йылғаһы Краснодар һыуһаҡлағысынан Афипс йылғаһы менән ҡушылғансы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06020001412108100005483
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108100548
* Бассейн коды — 06.02.00.014
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Мальшвиц

Мальшвиц (нем. Malschwitz<br />Malesecy) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3514 кеше йәшәй. Майҙаны — 51,55 км². Диңгеҙ кимәленән 150 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 2694 һәм автомобиль коды BZ.
# Шаһиев Харис Хызыр улы

Шаһиев Харис Хызыр улы (2 октябрь 1949 йыл) — хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре. 1990—2000 йылдарҙа Ишембай район Советы рәйесе, район хакимиәте башлығы. Башҡортостан Республикаһының I—III һәм V саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры.

# Шаһиев Харис Хызыр улы
## Биографияһы

Харис Хызыр улы Шаһиев 1949 йылдың 2 октябрендә Башҡорт АССР-ының Ишембай ҡалаһында тыуған.
Хеҙмәт юлын 1968 йылда Күмертау районы (хәҙер Көйөргәҙе районы) ауыл хужалығы етәкселегендә умартасылыҡ буйынса баш зоотехник булып башлай.
* 1970—1974 — йылдарҙа Ишембай районы буйынса дәүләт инспекторы, БАССР-ҙа ауыл хужалығы продукцияһын һатып алыу һәм сифаты буйынса Дәүләт инспекцияһының Стәрлетамаҡ районы буйынса баш дәүләт инспекторы;
* 1974—1975 — йылдарҙа Стәрлетамаҡ совхоз техникумының баш агрономы, 1975 йылдан Ишембай районы «Ударник» колхозы рәйесе;
* 1989 йылда — КПСС-тың Ишембай ҡала комитетына икенсе секретарь итеп һайлана;
* 1990 йылда — Ишембай районы халыҡ депутаттары Советы рәйесе, Башҡортостан Республикаһы Ишембай район хакимиәте башлығы;
* 2000—2008 йылдарҙа — «Башкиргаз» асыҡ яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең Стәрлетамаҡ ҡалаһындағы филиалы директоры;
* 2008—2009 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы тәбиғәтте файҙаланыу, урман ресурстарын һәм тирә-яҡ мөхитте һаҡлау Министрлығының Көньяҡ-Көнбайыш район-ара етәкселеге начальнигы;
* 2009—2010 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы сауҙа-сәнәғәт палатаһының Көньяҡ филиалы директоры;
* 2010—2011 йылдарҙа «Башҡорт дәүләт университеты» юғары профессиональ белем биреү учреждениеһының Стәрлетамаҡ филиалында хакимиәт-хужалыҡ эштәре буйынса директор урынбаҫары;
* 2012 йылдан алып «Башҡорт йылылыҡ тәьминәте» коммерция булмаған партнерлығының Көньяҡ территориаль (биләмә) етәкселеге начальнигы.

# Шаһиев Харис Хызыр улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* Башҡортостан Республикаһы тәбиғәт һәм экология Министрлығының Маҡтау ҡағыҙы
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре

# Шаһиев Харис Хызыр улы
## Өҫтәлмә мәғлүмәт

Өйләнгән, ике улы һәм ҡыҙы бар.
# Холомки (усадьба)

Холомки — Псков өлкәһенең Порхов районындағы кенәз А. Г. Гагарин имениеһы, Порховтан көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай ун километр алыҫлыҡта Шелонь йылғаһы ярында урынлашҡан.
Беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған усадьба йорто 1912—1913 йылдарҙа архитектор И.А. Фомин проекты буйынса кенәз А.Г. Гагарин өсөн төҙөлгән. Йорт неоклассицизм стилендә төҙөлгән. Бөтә хужалыҡ ҡаралтылары өйҙән алыҫта урынлашҡан, йорт тирә-яғында Европа илдәренән һәм АҠШ-тан килтерелгән һирәк осрай торған ағастар менән ландшафтлы парк урынлашҡан. Бүлмә интерьеры модерн стилендә башҡарылған. Йортта телефон һәм һыу үткәргес бар.
Усадьбаны төҙөүсе, кенәз Гагарин Андрей Григорьевич (1855—1920), Петербургта Политехник университеттың беренсе ректоры булараҡ билдәле. Беренсе донъя һуғышы ваҡытында усадьбаны 15 кешелек госпиталь итеп йыһазлай. Тормошоноң һуңғы йылында Лениндың ҡултамғаһы менән үҙенең элекке имениеһында йәшәргә рөхсәт ала, һәм Холомкиға ғаиләһе менән күсеп килә, унда яңы асылған Псков ауыл хужалығы техникумында математика һәм физика буйынса лекциялар уҡый. 1920 йылдың 22 декабрендә вафат була, Бельское Устье ауылының Храм Вознесения Господня зыяратында ерләнә.
1920 йылдарҙа Холомки Ленинград Сәнғәт йортоноң ял базаһына әйләнә, бында К. И. Чуковский, М.. В. Добужинский, Е. И. Замятин, В Ф. Ходасевич, Г С. Верейский, М. Л. Слонимский, М.. М. Зощенко, Б П. Попов, В А. Милашевский һәм башҡа яҙыусылар, шағирҙар һәм рәссамдар оҙаҡ йәшәй.
Һуғыштан һуңғы ваҡытта «Холомки» балалар шифаханаһы эшләй. 2000 йылда усадьбаны Псков өлкәһе хакимиәте Санкт-Петербург Политехник университетына (СПбГПУ) даими биләүгә тапшыра. 2004 йылда усадьбала СПбГПУ финанслауы буйынса реставрация эштәре башлана. 2013 йылдың 24 майында реставрация тамамланыу менән усадьба йортон тантаналы асыу үтә.
* Йорттоң фасады
* Күркәм имән баҫҡыстары
* Күркәм залы
# Травянка (Березовка ҡушылдығы)

Травянка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Березовка йылғаһының уң ярына тамағынан 0,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Травянка (Березовка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тагил йылғаһыТүбәнге Тагил ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501512111200005897
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200589
* Бассейн коды — 14.01.05.015
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ҡобағошов Айрат Миңләхмәт улы

Ҡобағошов Айрат Миңләхмәт улы (1 февраль 1950 йыл — 5 сентябрь 2021 йыл) — композитор, фольклорсы. 1986 йылдан хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусы, шул иҫәптән 1996—2012 йылдарҙа башҡорт музыкаһы факультеты деканы, бер үк ваҡытта 1996 йылдан — традицион музыка башҡарыу кафедраһы мөдире. 1989 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. Профессор (2013). Рәсәй Федерацияһының (2009) һәм Башҡортостан Республикаһының (1995) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.

# Ҡобағошов Айрат Миңләхмәт улы
## Биографияһы

Айрат Миңләхмәт улы Ҡобағошов 1950 йылдың 1 февралендә Башҡорт АССР-ының Күмертау районы Таймаҫ ауылында тыуған.
1981 йылда Өфө сәнғәт институтын З. Ғ. Исмәғилев класы буйынса тамамлағандан һуң БАССР—ҙың ТВ һәм радиотапшырыуҙар буйынса дәүләт комитетытының музыкаль мөхәррире. 1985 йылдан Өфө сәнғәт институтының фольклор кабинеты мөдире, 1986 йылдан — уҡытыусы, 1996 йылдан башлап башҡорт музыка факультеты деканы һәм традицион музыка башҡарыу кафедраһы мөдире. Профессор (2012).
Композитор ауырыуҙан 2021 йылдың 5 сентябрендә Өфө ҡалаһында вафат булды, тыуған ауылында ерләнде.

# Ҡобағошов Айрат Миңләхмәт улы
## Эшмәкәрлеге

Уның музыкаһы романтизм һәм милли колорит һыҙаттарын берләштерә, башлыса оҙон көй стилистикаһына нигеҙләнеп ижад ителгән. Әҫәрҙәре араһында «Шоңҡар» операһы (1985, Ғ. Сәләмдең ш. уҡ исемле поэмаһына үҙе яҙған либреттоһы), «Ғилмияза» симфоник поэмаһы (1985), Р. Назаров шиғырҙарына «Тауҙар тураһында уйланыу» хор поэмаһы (1986); камера-инструменталь әҫәрҙәр, башҡорт шағирҙары шиғырҙарына 150—нән ашыу вокаль әҫәр. Башҡорт халыҡ музыкаһы ҡоралдары оркестры өсөн 20—нән ашыу әҫәр, драма спектаклдәренә, к/ф музыкаһы, уҡытыу-методик дәреслектәр һәм программалар авторы; балалар өсөн фольклор—музыкаһы йыйынтыҡтарҙың автор—төҙөүсеһе. 250—нән ашыу башҡорт халыҡ йырын һәм көйөн нотаға һала, 200—ҙән ашыуын эшкәртә. Башҡорт халыҡ музыка ҡоралдарын (думбыра, дөңгөр, ҡыл ҡумыҙ һ.б.) тергеҙеү инициаторы. Сәнғәт училищеһында башҡорт халыҡ музыкаһы ҡоралдары оркестрын (1992), Сәнғәт академияһында башҡорт музыкаһы факультетын ойоштороусы (1996). Уның уҡыусылары араһынан Башҡортостан Республикаһының халыҡ артистары Ришат Рәхимов, Айбулат Рәхмәтуллин, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Н. М. Кейекбирҙин һәм башҡа күптәр республикала киң билдәлелек яуланы.

# Ҡобағошов Айрат Миңләхмәт улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 45 һәм 50 йыллығына (1990, 1995), Салауат Юлаевтың тыуыуына 250 йыл тулыуға (2004) арналған Республика музыкаһы әҫәрҙәр конкурстары лауреаты.
* Рәсәй Федерацияһының (2009) һәм Башҡортостан Республикаһының (1995) атҡаҙаҙған сәнғәт эшмәкәре.

# Ҡобағошов Айрат Миңләхмәт улы
## Хеҙмәттәре

* Традиционные башкирские народные инструменты. Уфа, 1997; Курай: учеб. пособие. Уфа, 2012.
# Сәғәт (йондоҙлоҡ)

Сәғәт (йондоҙлоҡ) (лат. Horologium) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — α Hor, яҡтылығы ? була. Майҙаны буйынса урыны — 58.
# Новиков Александр Григорьевич

Новиков Александр Григорьевич (11 октябрь 1915 йыл — 31 июль 2002 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы. 1932—1936 һәм 1940—1975 йылдарҙа Златоуст металлургия заводы эшсеһе, машинисы, өлкән инженеры. СССР-ҙың 6-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1962—1966). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1958).

# Новиков Александр Григорьевич
## Биографияһы

Александр Григорьевич Новиков 1915 йылдың 11 октябрендә Златоуст өйәҙенең Ярославка ауылында тыуған.
Махсус урта белемле: 1963 йылда Златоуст металлургия техникумын тамамлай.
1932 йылда Силәбе өлкәһенең Златоуст металлургия заводында домна цехы эшсеһе булып хеҙмәт юлын башлай. Крансы һөнәрен үҙләштерә, 1933—1936 йылдарҙа күтәргестә машинист ярҙамсыһы булып эшләй. 1936—1937 йылдарҙа 23-сө урта мәктәптең өлкән пионервожатыйы, Златоуст пионерҙар йорто директоры булып эшләй.
1938—1940 йылдарҙа Ҡыҙыл Армия сафында хеҙмәт итә. 1939 йылда Көнбайыш Украинаның СССР-ға ҡушылыуында ҡатнаша. Уҡсылар полкында элемтә ротаһы старшинаһы булып хеҙмәт итә.
Демобилизацияланғандан һуң тағы Златоуст металлургия заводында эшләй. 1941 йылдан — прокат цехының ҡыпсыуыр краны машинисы, 1-се прокатлау цехында металды теүәлләү һәм тейәп ебәреүгә әҙерләү участкаһы бригадиры.
Ҡара металлургия үҫеше эшендә өлгәшкән ҙур уңыштары өсөн, СССР Юғары Совет Президиумының 1958 йылдың 19 июлендәге Указы менән, А. Г. Новиковҡа Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
1964 йылдан алып 1975 йылда пенсияға киткәнсе 2-се мартен цехында ауҙарыу машинаһы машинисы, Златоуст металлургия заводында ҡорос иретеү һәм прокат цехтарын технологик автоматлаштырыу үҙәк лабораторияһының өлкән инженеры булып эшләй.
СССР-ҙың алтынсы саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1962—1966).
1985 йылда Мәскәүҙә Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 40 йыллығына арналған Еңеү парадында ҡатнаша.
Новиков Александр Григорьевич 2002 йылдың 31 июлендә вафат була.

# Новиков Александр Григорьевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1958),
* Ленин ордены (1958),
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1954),
* миҙалдар.