yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Олеко-Мяро-Яха

Олеко-Мяро-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Мяро-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Олеко-Мяро-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300073783
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307378
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Андреев Алексей Васильевич

Андреев Алексей Васильевич (16 апрель 1943 йыл) — мунициаль орган хеҙмәткәре. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Нуриман районының Ҡыҙыл Шишмә ауыл хакимиәте башлығы. Милләте — сыуаш.

# Андреев Алексей Васильевич
## Биографияһы

Алексей Васильевич Андреев 1943 йылдың 16 апрелендә БАССР-ҙың Бәләбәй районындағы Аделькин (рус. Аделькино) ауылында тыуған. Урындағы урта мәҡтәпте, 1974 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.
Хеҙмәт юлын 1961 йылда ауыл уҡытыусыһы булып башлай. Совет Армияһы сафына саҡырыла. Хеҙмәтен тултырып ҡайтҡандан һуң Башортостандың Нуриман районы Первомайск урта мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй башлай, артабан шул уҡ мәктәптә директор урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.
1979—1985 йылдарҙа Яманйылға леспромхозы профкомы рәйесе булып эшләй, артабан директор урынбаҫары вазифаһында була.
1985 йылдан Ҡыҙыл Шишмә (рус. Красный Ключ) халыҡ депутаттарының ҡасаба Советы рәйесе итеп һайлана, Нуриман районының Ҡыҙыл Шишмә район хакимиәте башлығы вазифаһын биләй. Нуриман районы, 245-се Ҡыҙыл Шишмә һайлау округы буйынса Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайланыла.

# Андреев Алексей Васильевич
## Ғаилә хәле

Өйләнгән, ҡатыны менән өс бала тәрбиәләп үҫтергәндәр.
# Содошка (Уфтюга ҡушылдығы)

Содошка — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уфтюга йылғаһының һул ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Содошка (Уфтюга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100112103000005191
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000519
* Бассейн коды — 03.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Шора (Юшуть ҡушылдығы)

Шора — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Юшут йылғаһының уң ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Шора (Юшуть ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400712112100001913
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100191
* Бассейн коды — 08.01.04.007
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Румын атенеумы

Румын атенеумы (рум. Ateneul RomânAteneul Român) — Бухарест үҙәгендә (Румыния) урынлашҡан концерт залы. Румын баш ҡалаһының төп ориентирҙарының береһе. Хәҙер ҡаланың төп концерт залы, йыл һайын үткәрелә торған халыҡ-ара музыкаль фестиваль урыны. 1889 йылдан — Бухарест филармоник оркестрының төп концерт майҙансығы.

# Румын атенеумы
## Тарихы

1865 йылда румын мәҙәниәте һәм фәне эшмәкәрҙәренән бер төркөм Атенеум (Atheneum) румын мәҙәни йәмғиәтенә нигеҙ һала. Сәнғәткә һәм фәнгә хеҙмәт итеү маҡсатында, 1888 йылда Бухареста румын Атенеумы бинаһы асыла.
Бина француз архитекторы Альберт Галлерондың проекты буйынса, танылған валаш боярҙары нәҫеле Вакареску аҡсаһына һалына һәм 1888 йылда тантаналы асыла, әммә биҙәү эштәре 1897 йылға саҡлы дауам итә. Төҙөлөш өсөн аҡсаның бер өлөшө 28 йыл дауамында хәйриә эшмәкәрлеге (асыҡ подписка) аша йыйыла. Румынияла: «Атенеумға бер лей йәлләмәгеҙ!» тигән саҡырыуҙы әлегә саҡлы хәтерләйҙәр.
1919 йылдың 29 декабрендә Австро-Венгрия тарҡалғандан һүң, Атенеум алдынғы румын эшмәкәрҙәренең Бессарабияны, Трансильвания һәм Буковинаны Бөйөк Румыния тип атап йөрөтөлгән Румын Короллегенә ҡушыу тураһындағы килешеүҙе ратификациялау буйынса тауыш биреү конференцияһын үткәреү урыны була.

# Румын атенеумы
## Атенеум бинаһы

Романтизм элементтары ҡулланылған бай биҙәлешле, көмбәҙ рәүешендәге, формаһы буйынса түңәрәк, неоклассик стилдәге бина. Уның алдында румын шағиры Михай Эминеску һәйкәле урынлашҡан ҙур булмаған парк бар.
Эске яғында, беренсе ҡатында, ҙур матбуғат залы, өҫтәрәк — партерында 600 урынға иҫәпләнгән һәм ложала — 52 урынлы тамаша залы урынлашҡан.
Оҙонлоғо — 75 һәм киңлеге 3 метр булған концерт залының түңәрәк диуарының эске өлөшөн рәссам Костин Петрескуның Дакияны Рим императоры Траян баҫып алған дәүерҙән алып 1918 йылда Бөйөк Румыния барлыҡҡа килгәнгә тиклем румын тарихының мөһим ваҡиғаларын үҙ эсенә алған фреска биҙәй.
1992 йылда Румыния хөкүмәте һәм Европа үҫеш банкы Советы уртаҡ бүлгән 9 миллион евроға реставрация эштәре башҡарыла.
Румын атенеумы бөгөн румын мәҙәниәте символы булып тора. 2007 йылда бина Еворпа мәҙәни мираҫы исемлегенә индерелә.
# Рәзинә (исем)

Рәзинә — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме. Башҡа төрки халыҡтарында ла ҡулланыла.

# Рәзинә (исем)
## Этимологияһы

Рәзинә исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән, сабыр, тыныс тигәнде аңлата.

# Рәзинә (исем)
## Билдәле кешеләр

Ҡаһарманова Рәзинә Дәүләт ҡыҙы (12 ноябрь 1931 йыл — 8 октябрь 2018 йыл) — артист, театр эшмәкәре. РСФСР‑ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1982), Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған артисы (1971). Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1954).
# Элиникон баш ҡала паркы

Элиникон баш ҡала паркы (греч.Парк Hellenikon Metropolitan Park) — Грецияның баш ҡалаһы Афиналағы парк. Парк афиналылыларға экологик ярҙам күрһәтәсәк. When finished the park will be the largest in Europe. Төҙөлөш тамамланғас был парк Европала иң ҙур парк буласаҡ.
Парк элекке Элиникон аэропорты биләмәһендә төҙөлә, һәм яҡынса 200 гектар ерҙе биләйәсәк. Төҙөлөш 2008 йылда башлана һәм 2013 йылда тамамларға планлаштырылған, тик финанс көрсөгө сәбәпле билдәһеҙ ваҡытҡа туҡтатылған, хөкөмәт был территорияны башҡа маҡсатта файҙаланыу варианттарын ҡарай, мәҫәлән катар инвесторҙарына бирергә

# Элиникон баш ҡала паркы
## Төҙөлөш урыны

Парк элекке Элиникон аэродромы урынында төҙөлә.

# Элиникон баш ҡала паркы
## Парк

2013 йылда Элткон проекты ситәрендә парктың дизайны тәҡдим ителә. Команда составына Foster & Partners, Charles Anderson Landscape Architecture, ARUP кеүек компаниялар һәм Грецияның дизайн буйынса консультанттары инә. Проект грек хөкүмәтенә 2018 йылда йәнә бер тапғыр тәҡдим ителә. 2005 йылда Давида Сереро, Елены Фернандес һәм ландшафт архитекторы Филипп Куанье етәкселегендә команда Элинкон аэропорты урынына баш ҡала паркы проектлау буйынса халыҡ-ара конкурста еңеп сыға. Конкурста 300-ҙән ашык архитекторҙар командаһы ҡатнаша.
Халаө-ара архитекторҙар союзы, Грецияның Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау министрлығы Афинаның тирә-яҡ мөхитте һалауҙы пландаштырыу ойошмаһы конкурстың спонсоры булп ҡатнаша. Проект 2006 һәм 2007 йылда планлаштырыусы ойошмалар менән берлектә яңынан эшләнә.
Сереро командаһы 530 гектор элекке Элиникон аэропорты биләмәһен төҙөкләндереү стратегияһын эшләй. Европала буласаҡ иң ҙур парк концепцияһы өсөн һыуҙың тәбиғи алымын файҙалана. Парк файһаланған һыуҙың 80% тәбиғи юл менән йыйыла. Паркта "Softscapes" тип аталған ете уйһыулыҡ проектланған. "Softscapes" ямғыр һыуын йыя торған һүғарыу каналдарынан тора. Был каналдар тәбиғи рельеф менән берләшә һәм парк эшмәкәрлеге өсөн тау битләүе һәм таррасалар барлыҡҡа килтерә. Имиттос тауындағы кеүек бер нисә тау трассаһы буласаҡ.
Парк майҙаны 400 гектар тәшкил итә, тағы ла 100 гектар торлаҡ һәм офис объекттары өсөн биреләсәк. Төҙөлөш тамамланғас, парк Лондондың Гейт-Паркнын һә Нью-Йорктың Үҙәк паркынан да ҙурыраҡ буласаҡ.
Элиниконда төҙөлөш 2020 йылда башланасаҡ һәм парк менән бергә бай йорттар, отелдар, яхта пристандары, магазин һәм офистар төҙөләсәк.
# Грязнуха (Чепца ҡушылдығы)

Грязнуха — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чепца йылғаһының һул ярына тамағынан 479 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Грязнуха (Чепца ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300112111100032363
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103236
* Бассейн коды — 10.01.03.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Хаммарстрём Луиза

Хаммарстрём Луиза (швед. Lovisa (Louise) Katarina Hammarström, 25 май 1849 йыл — 5 ноябрь 1917 йыл) — Швеция химигы, илдең химия буйынса махсус белем алған беренсе ҡатын-ҡыҙы.

# Хаммарстрём Луиза
## Биографияһы

Луиза (Ловис) Хаммарстрем Хошё (швед. Hosjö församling) Даларны приходында тыуған. Уның атаһы медицина белеме алған дин әһеле була. Ҡыҙыҡай бик йәшләй етем ҡала. Металлургия производствоһында эшләгән химиктар менән аралашыу арҡаһында ул бала саҡтан химия менән ҡыҙыҡһына башлай. Артабан ул Стокгольм ҡалаһының Констфак университеты (швед. Konstfack) студент булып китә, химия буйынса дәрестәр ала, ә 1870 йылдың икенсе яртыһында ул Вернер Кронквист лабораторияһында ассистент булып эшләй, мышаяҡҡа анализдар яһай. Шунан һуң Брангбро (1881—1887), Фагерста (1887—1891), Шиссхюттана (1893) предприятиеларында химик-минералог була. 1893 йылда, 18 йыл ассистент булып эшләгәндән һуң, ул Коппарбергта (хәҙер Даларна лены) үҙ лабораторияһын аса һәм минералогия һәм геология өлкәһендә тикшеренеүҙәр үткәрә. Бында ул башлыса руда, металл һәм химия матдәләргә дөйөм химик анализ яһай. Эльса Кронквист (моғайын, Вернер Кронквистың ҡыҙылыр), Мария Лейдстрем уның ассистенттары була. Луиза Хаммарстрёмдың шәхси лабораторияһы 16 йыл эсендә барлығы 29 мең анализ яһай.
Луиза Хаммарстрём 1917 йылда Стокгольмда вафат була
# Буксгевден Отто Оттович

Барон Отто Оттович (Отто Бальтазар) Буксгевден (1839—1907) — хоҡуҡ белгесе; тайный советник.

# Буксгевден Отто Оттович
## Биографияһы

Буксгевден Отто Оттович 1839 йылдың 5 декабрендә Моон утрауында I округтың приход судьяһы Отто Матиас һәм уның ҡатыны Жанетта Вильгельмина ғаиләһендә тыуған.
1861 йылда Санкт-Петербургтағы Император хоҡуҡ белеме училищеһын тамамлай, һәм артабан Лейпциг ҡалаһында уҡый. Хәрби-диңгеҙ прокуроры ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә.
1881 йылда Андреевск приход попечительдәр советы уны, Иоанн Кронштадтский нигеҙләгән, Кронштадт егәрлелек йортон ойоштороуға йүнәлтелгән иғәнә йыйыу комиссияһының рәйесе итеп һайлайҙар. 1886 йылда Буксгевден лютеран сауҙәгәрҙәренең аҡсаларына Санкт-Петербургта Оло Сампсониевск урамының 97-се һанлы йортында Инжил егәрлелек йортона нигеҙ һала. Һәм Ярлы һәм ауырыу балаларҙы бағыу йәмғиәте янында крәҫтиән ғаиләләрендә балаларҙы урынлаштырыу буйынса комитет ойоштора. Был комитет үҙенең эшмәкәрлеген 1891 йылда башлай, һәм уның булышлығында 1892 йылда — 20, ә 1893 йылда 38 бала урынлаштырыла. Айырым йылдарҙа колонияларҙа — Батша Ауылы эргәһендәге Мәскәү Славянкаһында, Павловск янындаға Фёдоровскта һәм Петергоф өйәҙенең Кипен немец колонияһында урынлаштырылған балаларҙың һаны 60-ҡа барып еткән.
Барона Буксгевден ҡатнашлығында 1892 йылдың 23 декабрендә Санкт-Петербургта Фурштат урамы 20-се һанлы йортта «Ҡырмыҫҡа» («Муравей») йәмғиәте ойошторола. Был йәмғиәт 1891 йылдың 5 декабрендә нигеҙләнгән «Societe des fourmis» француз ойошмаһы миҫалы буйынса эшләгән.
1896 йылда ул Германияның унлаған егәрлелек йорттарының эшмәкәрлеге менән таныша, ә 1901 йылда Дрезден ҡалаһының тәрбиә-холоҡ төҙәтеү йортона бара.
1896 йылда Буксгевден Оло Охталағы егәрлелек йортоноң, 1897 йылда — Галера Гаванендағы үҫмер-балалар өсөн егәрлелек йортоноң, ә 1898 йылда Сена майҙаны һәм Фонтанка балалары өсөн балалар приютының ойоштороусыһы булған.
1897 һәм 1899 йылдарҙа Отто Буксгевден ике бөтөнләй яңы типтағы егәрлелек йорттарына нигеҙ һала: Белемле ҡатын-ҡыҙҙар өсөн егәрлелек йорто (Санкт-Петербург ҡалаһы Знаменский, хәҙерге — Ихтилал урамы, 28) һәм Белемле ир-егеттәр өсөн егәрлелек йорто (Санкт-Петербург ҡалаһы Надеждинский, хәҙерге — Маяковский урамы, 17).
1901 йылда ул Италияның холоҡ төҙәтеү йорттары менән, шул иҫәптән Генуя карап-мәктәбе менән таныша. 1902 йылда Буксгевден Түбәнге Новгород ҡалаһында төрлө һөнәргә уҡытыуға мөмкинлек биргән махсус балалар приютын асырға тәҡдим иткән. 1903 йылда карап-мәктәп ойоштороу һәм уларға иғәнә йыйыу маҡсатында Рәсәй империяһының порттары булған ҡалалары буйлап йөрөй. Һөҙөмтәлә Отто Буксгевден йыйған аҡсаларына Таганрог ҡалаһында балалар карап-приюты ойошторола, ә 1911 йылдың 14 ноябрендә Кронштадта Изге Стефан приют-карабы асыла.
1907 йылдың 8 июнендә уны үҙенең психик ауырыу улы Эдгар үлтерелгән. Уның 380 данаһы булған китапханаһы Санкт-Петербург университетына тапшырыла.
# Сана

Сана (баҫым ҡуйыу варианттары: Сана́ һәм Са́на; ғәр. صنعاء‎صنعاء) — Йәмәндең баш ҡалаһы һәм илдең иң ҙур ҡалаһы. Халҡы — 2 575 347 кеше (2012).

# Сана
## Атаманың барлыҡҡа килеүе
### Топонимика

Сана — ике эра араһында нигеҙләнгән боронғо ҡала. Топоним көньяҡ ғәрәп сығышлы һәм «ныҡ, нығытылған ҡаралты» тигәнде аңлата.

# Сана
## Атаманың барлыҡҡа килеүе
### Заманса норматив урыҫса исеме

1966 йылда ғәрәп географик атамаларын урыҫса яҙыу ҡағиҙәләре рәсми раҫлана. Транскрипция нигеҙендә, ҡала «Санъа» (ғәр. صنعاء‎صنعاء) тип яҙылырға тейеш. Әммә атама ҡәҙимге «Сана» формаһында һаҡланып ҡала. 1986 йылда баҫылған «Сит ил географик атамалары һүҙлеге»ндә (Словарь географических названий зарубежных стран) шулай уҡ традицион «Сана» формаһы бирелгән.

# Сана
## Географияһы

Ҡала илдең эске өлөшөндәге яҫы таулыҡта, диңгеҙ кимәленән 2200 метр бейеклектә урынлашҡан, уны тирә-яҡап тауҙар уратып алған.

# Сана
## Климаты

Сана климаты сүлле тропик. Әммә диңгеҙ кимәленән юғары бейеклектә (2200 м) урынлашҡанға күрә, ҡалала климат йомшаҡ. Йәй йылы һәм тик һирәк кенә ныҡ эҫе була. Ҡыш йомшаҡ, ҡайһы ваҡыт ҡырау төшөүе мөмкин.
Ҡала климаты :
| Күрһәткес | Ғин | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Йыл |
| Абсолют максимум, °C | 28 | 28 | 31 | 31 | 32 | 32 | 32 | 32 | 32 | 33 | 29 | 28 | 33 |
| Уртаса максимум, °C | 22 | 23 | 24 | 24 | 26 | 28 | 28 | 27 | 26 | 23 | 22 | 21 | 25 |
| Уртаса температура, °C | 16 | 18 | 20 | 20 | 22 | 23 | 24 | 23 | 22 | 18 | 16 | 15 | 20 |
| Уртаса минимум, °C | 10 | 12 | 15 | 16 | 18 | 19 | 20 | 19 | 18 | 13 | 10 | 10 | 15 |
| Абсолют минимум, °C | 1 | 2 | 7 | 8 | 7 | 11 | 8 | 7 | 8 | 3 | 1 | 0 | 0 |
| Яуым-төшөм нормаһы, мм | 0 | 2 | 9,9 | 14,7 | 4,7 | 17,8 | 49,9 | 63,6 | 24 | 7,5 | 4,4 | 0 | 198,5 |
| Сығанаҡ: Национальный погодный сервис, weatherbase ||||||||||||||

# Сана
## Халҡы

| Йыл | Халҡы |
| 1911 | 20 000 |
| 1921 | 23 000 |
| 1931 | 25 000 |
| 1940 | 80 000 |
| 1963 | 100 000 |
| 1965 | 110 000 |
| Йыл | Халҡы |
| 1975 | 134 600 |
| 1981 | 280 000 |
| 1986 | 427 505 |
| 1994 | 954 448 |
| 2001 | 1 590 624 |
| 2005 | 1 451 937 |

# Сана
## Иҡтисад

Ҡалала биҙәнеү әйберҙәре, көмөш, күн әйберҙәре, ебәк, балаҫ, ҡәһүә, сәнғәт әйберҙәре, туҡымалар менән сауҙа итәләр, туризм хеҙмәте әүҙем күрһәтелә.

# Сана
## Иҫтәлекле урындар

Ҡалала төрлө ҙурлыҡтағы 50-гә яҡын мәсет бар, шунлыҡтан борон Сана ҡалаһын «күп манаралы» тип йөрөткәндәр.
* Бөйөк мәсет (Мәсет әл-Джами әл-Кәбир) (VII быуат)
* Сәләх-әт-Дин мәсете (XIII йәки XIV быуат, ә манара XVI быуатта төҙөлгән)
* Әл-Баҡырийа мәсет (1597 йыл)
* Талха мәсете (1619—1620 йылдар)
* Әл-Мәһди мәсете (1750—1751 йылдар)
* Әс-Сәлих мәсете
* Милли музей
* Ғәскәр музейы
* Суҡ-әл-Милх (үҙәк баҙар)
* Суҡ-әл-Ҡат баҙары (Иҫке ҡаланың көнсығышында) — ғәрәп баҙарҙарының иң боронғоларының береһе
* Иҫке ҡаланың урамдары һәм тыҡрыҡтары
* Йорт-манаралар
* Дар әл-Хәжәр — Имам Яхъя ибн Мөхәммәдтең йәйге резиденцияһы

# Сана
## Туғандаш ҡалалар

* Дүшәнбе (тадж. Дүшәнбе, фарс. دوشنبهدوشنبه), Тажикстан (25 июнь 1967)
* Анкара (төр. AnkaraAnkara), Төркиә
# Рейтё Енё

Е́нё Ре́йтё (Ҡалып:Венгр исеме, ысын исеме — Ене Рейх; 29 март, 1905 — 1 ғинуар, 1943) — венгр яҙыусыһы, фантаст, драматург һәм журналист. Рәсәйҙә Енё Рейтё, Енё Рейто йәки Енë Рейтэ булараҡ билдәле. П Ховард, Гибсон Лэвери псевдонимдары аҫтында яҙған.

# Рейтё Енё
## Биографияһы

1905 йылдың 29 мартында Венгрияның Будапешт ҡалаһында тыуған. 1934 йылда Будапешта театр училищеһын тамамлай һәм Европа буйлап сәйәхәткә китә. Өйгә ҡайтҡас, Рейтё драматургия менән шөғөлләнә башлай. Уның әҫәрҙәре бик йыш ҙур уңыш менән файҙалана, «Кем еңергә баҙнат итә» (1934) опереттаһы ла уңышлылар иҫәбендә. Һуңыраҡ Енё сит илдәр буйлап сәйәхәтендә тупланған тәьҫораттары нигеҙендә мажаралы новеллалар яҙа. Ҙур портлы ҡалаларҙа йәшәгән моряк, докер, һалдат, берәҙәктәр һәм башҡаларҙың иректе яратыуын яҙыусы күңеленә яҡын ала һәм улар күп һандағы роман-пародияларының геройҙары булып китә. Француздарҙың Сит ил Легионына пародияһы П Ховард псевдонимы аҫтында баҫыла, һәм был әҫәр китап уҡыусылар араһында ғәйәт ҙур уңыш ҡаҙана. Әҫәрҙәренең ҡайһы берҙәре фәнни фантастика тип таныла. Енë Рейтё кабарелар өсөн комедиялар яҙа һәм Надькëрут гәзите мөхәррире була.
1942 йылда, ауырыу булыуына ҡарамаҫтан, Енё Рейтё нилашистар тарафынан ҡоротҡослоҡ эшмәкәрлегендә ғәйепләнә һәм хәстәхана койкаһынан тура штраф ротаһына ебәрелә. 1943 йылдың 1 ғинуарында оккупацияланған Украина территорияһындағы Евдаково янындағы хеҙмәт лагерында вафат була.

# Рейтё Енё
## Рус теленә тәржемә ителеп баҫтырылған

** Идти или умереть / мадьярса Menni vagy meghalniMenni vagy meghalni (1937)
** Пропавший крейсер / мадьярса Az elveszett cirkálóAz elveszett cirkáló (1938)
** Аванпост / мадьярса Az előretolt helyőrségAz előretolt helyőrség (1939)
** Невидимый легион / мадьярса A láthatatlan légióA láthatatlan légió (1939)
** Тайфун «Блондинка» (Белокурый циклон, Циклон «Блондинка») / мадьярса A szőke ciklonA szőke ciklon (1939)
** Золотой автомобиль / мадьярса A tizennégy karátos autóA tizennégy karátos autó (1940)
** Карантин в Гранд-отеле (Ужас Явы) / мадьярса Vesztegzár a Grand HotelbenVesztegzár a Grand Hotelben (1940)
** Три мушкетёра в Африке / мадьярса A három testőr AfrikábanA három testőr Afrikában (1940)
** Проклятый берег (Тайна алмазного берега) / мадьярса Az elátkozott partAz elátkozott part (1940)
** Орёл или решка / мадьярса Csontbrigád[./https://ru.wikipedia.org/wiki/Csontbrig%C3%A1d(недоступная+ссылка) Csontbrigád] (1941)
** Приключения Грязнули Фреда / мадьярса Piszkos Fred, a kapitányPiszkos Fred, a kapitány (1940)
** Новые приключения Грязнули Фреда / мадьярса Piszkos Fred közbelép (Fülig Jimmy őszinte sajnálatára)Piszkos Fred közbelép (Fülig Jimmy őszinte sajnálatára) (1941)
** Найденный крейсер / мадьярса A megkerült cirkálóA megkerült cirkáló (1943)
** Бабье лето медвежатника (Город молчащих револьверов) / мадьярса A Néma Revolverek VárosaA Néma Revolverek Városa (1969)
# Сюрь

Сюрь — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кабырза йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Сюрь
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300212115200008433
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200843
* Бассейн коды — 13.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Парел

Парел —Һинд океанындағы утрау, элек Бомбейҙың ете утрау архипелагы составына ингән һәм Һиндостан территорияһында урынлашҡан

# Парел
## Тарихы

Башта Парел айырым утрау була. Парел атамаһы бындағы шиваит ҡорамы Парали Ваиджанатх Махадеви исеменән килеп сыҡҡан.
Унда 1187 йылдың 26 ғинуарындағы яҙыу табылған (Паурнима Магха, Сака 1108), унда Махавали исемендәге ауылдағы (Курланан алыҫ түгел) баҡсанан килгән килемгә Вайдьянатхи ғибәҙәтханаһы өсөн батша Шилахара Апарадитя II бүләк яҙған.
Парел - Бомбейҙың ете утрауҙарының береһе, уны 1661 йылда португалдар Англияға бирә; башҡа утрауҙар менән XIX быуатта тоташтырыла. Парел халыҡтың Саньюкта Махараштра хәрәкәтендә әүҙем ҡатнашыуы менән билдәле.
1770 йылда Бомбей губернаторы Уильям Хорнби үҙенең резиденцияһын рәсми рәүештә Парелға күсерә. Был район ҡаланың иң абруйлы райондарының береһе була. 1867 йылда был районға күн һәм ҡаҡланған балыҡ сауҙагәрҙәре күсә. 1870 йылға Парел ерҙәрендә бер нисә мамыҡ тирмәненә нигеҙ һалына. Яйлап Парел бик бысрана. 1883 йылда Хөкүмәт йортонда губернаторҙың ҡатыны холеранан вафат була. Ике йыл үткәс, губернатор йорто Малабар моронона күсерелә. 1890-сы йылдарҙағы чума эпидемияһы ваҡытында иҫке Хөкүмәт йорто яңы барлыҡҡа килгән Хаффкин Институтына ҡуртымға бирелә.
1982 йылда был район Бөйөк Бомбей текстиль забастовкаһының үҙәгенә әүерелә.
Утрау территорияһында элегерәк бер нисә завод була, әммә улар һүтеп алына. Һөҙөмтәлә яңырыу процесында яңы офис биналары төҙөлә.