yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# 2004 йыл

III мең йыллыҡ :
XIX быуат — XX быуат — XXI быуат — XXII быуат — XXIII быуат :
Хронологик таблица :
2004 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 2004 MMIV |
| Юлиан стилендә | 2003 — 2004 ( 14 ғинуар) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2756 — 2757 ( 4 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7512 — 7513 ( 14 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5764 — 5765 ה'תשס"ד — ה'תשס"ה |
| Мосолман календары | 1425 — 1426 |
| Боронғо әрмән календары | 1453 ԹՎ ՌՆԾԳ |
| Ҡытай календары | 4700 — 4701 (с 22 январь) 癸未 — 甲申 чёрная овца — синяя обезьяна |
| Эфиопа календары | 1996 — 1997 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 2060 — 2061 |
| - Шака самват | 1926 — 1927 |
| Иран календары | 1382 — 1383 |
2004 (ике мең дүртенсе) йыл — кәбисә йыл, григориан календары буйынса кесаҙна көндө башлана. Был беҙҙең эраның 2004 йылы, 3 мең йыллыҡтың 4 йылы, XXI быуаттың 4 йылы, XXI быуаттың 1 ун йыллығының 4 йылы, 2000 йылдарҙың 5 йылы.
* Бөтә донъя дөгө йылы.
* Бөтә донъя иҙгенлек менән көрәш йылы.

# 2004 йыл
## Ваҡиғалар

* Михаил Саакашвили Грузия президент итеп һайланыла.
* Facebook эшләй башлай.
* Трансвааль-парк емерелеп төшә, 28 кеше үлә.
* Рәсәй президентын һайлау. Владимир Путин еңеү яулай.
* Әхмәт Ҡадыров үлетерелә.
* Олимпия уйындары Грецияла.
* Бурдж-Халифа һалыу башланылар.
* Украинада Виктор Ющенко президент булып һайлана.

# 2004 йыл
## Вафат булғандар

* Әхмәт Ҡадыров, Чечен Республикаһы Президенты.
* Рональд Рейган, Америка Президенты.
* Ясир Арафат, Палестина Президенты.
# Бокастова Мария Алексеевна

Бокастова Мария Алексеевна (1930 йыл 29 сентябрь — 2019 йыл 26 сентябрь) — Медногорск «Уралэлектромотор» электротехник заводында цех бригадиры, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1976).

# Бокастова Мария Алексеевна
## Биографияһы

1930 йылдың 29 сентябрендә Ырымбур өлкәһе Һарыҡташ районының Яңы Соҡулаҡ ауылында күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
1943 йылда атаһы фронтта һәләк була.
Һигеҙ класты тамамлағас комсомол путевкаһы буйынса Медногорск заводы «Уралэлектромотор» ҡарамағындағы һөнәрселек училищеһына уҡырға инә.
1948 йылдан — заводта электр сымы сырмаусы, ә 1953 йылдан — һөнәрселек училищеһында производствоға өйрәтеү мастеры.
1959 йылда яңынан «Уралэлектромотор» заводы цехына күсә һәм бригадир итеп тәғәйенләнә.
Етенсе биш йыллыҡта (1959—1965 йылдарҙа) уның бригадаһы 11 йыллыҡ норманы үтәй, бының өсөн Ленин ордены менән бүләкләнә.
Туғыҙынсы биш йыллыҡты (1966—1970 йылдар), иң мөһим һәм күп хеҙмәт талап иткән операцияларҙың береһен башҡарып, 3,5 йыл эсендә үтәй.
1976 йылдың 10 мартында, СССР Юғары Советы Президиумының указы менән Бокастова Мария Алексеевнаға, туғыҙынсы биш йыллыҡ заданиеһын үтәгәндә өлгәшкән ҙур производство уңыштары өсөн Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
Үҙенең хеҙмәт эшмәкәрлеге осоронда 100 мең тирәһе электродвигатель статоры сырмай.
Ырымбур өлкәһенең Медногорск ҡалаһында йәшәй. 1979 йылда уға «Медногорсктың почетлы гражданы» исеме бирелә.
2013 йылдан алып — Ырымбур өлкәһе губернаторы эргәһендә аҡһаҡалдар советы ағзаһы.
КПСС-тың XXV съезы делегаты (1976).
Медногорскта 2019 йылдың 26 сентябрендә вафат була.

# Бокастова Мария Алексеевна
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

- Социалистик Хеҙмәт Геройы (1976)
- «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы (1976)
- Ленин ордены (1966)
- Ленин ордены (1976)
- Миҙалдар
- «Туғыҙынсы биш йыллыҡ ударнигы» тамғаһы (1970)
- «Социалистик ярыш еңеүсеһе» тамғаһы (өс тапҡыр: 1973, 1976, 1977)

# Бокастова Мария Алексеевна
## Танылыуы

2018 йылдың 1 октябрендә Ырымбур өлкәһе Медногорск ҡалаһы үҙәгендә Геройҙар аллеяһында М. А. Бокастованың портреты менән гранит йондоҙ ҡуйылған.
# Нюлса

Нюлса — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия, Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Варыж йылғаһының уң ярына тамағынан 7,7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Нюлса
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300112111100033148
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103314
* Бассейн коды — 10.01.03.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Чернецов Алексей Владимирович

Чернецов Алексей Владимирович (1 март 1945 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең ғалим-археологы. Тарих фәндәре докторы (1988), профессор (1996).
250-нән ашыу ғилми хеҙмәт авторы, шул иҫәптән монографиялар яҙыусы һәм бик күп экспедицияларҙа ҡатнаштыусы.

# Чернецов Алексей Владимирович
## Биографияһы

Алексей Владимирович Чернецов 1945 йылдың 1 мартында Мәскәүҙә тыуған.
1968 йылда Мәскәү дәүләт университетының тарих факультетын тамамлай.
Юғары һөнәри белем алғандан һуң СССР Фәндәр академияһының Археология институты хеҙмәткәре булып эшләй (хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһының Археология институты, 1968—1972 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университетының археология кафедраһы аспирантураһында ситтән тороп уҡый.
1973 йылда «Боронғо Русь һөрөү ҡоралы» тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай, 1988 йылда «XIV—XV быуатты феодаль Рустә донъяи символика» тигән темаға докторлыҡ диссертацияһы яҡлай , академик Б А. Рыбаков уның уҡытыусыһы була.
Археология институтында 1968—1991 йылдарҙа лаборант, өлкән лаборант, кесе фәнни хеҙмәткәр, фәнни хеҙмәткәр, өлкән фәнни хеҙмәткәр вазифаларында эшләй.
1991 йылда Алексей Чернецов РФА Археология институтының славян-рус археологияһы бүлеген етәкләй һәм уҡытыу эшмәкәрлеген башлай — башта изге Иоанн Богослов исемендәге Россия православие университетында (РПУ), артабан — Россия дәүләт гуманитар университетында (РГГУ, 1996 йылдан ошо юғары уҡыу йортоноң музейология кафедраһы профессоры була).
А. В. Чернецов РФА Археология институтының фәнни советы (1991 йылдан), институттың диссертация советы (1988 йылдан); РГГУ диссертация советы ағзаһы (2001 йылдан). Ғалим шулай уҡ «Живая старина» журналының редколлегия ағзаһы (1994 йылдан) «Российская археология» журналының редколлегияһында эшләй (2001 йылдан).
Алексей Владимирович 1994—1996 йылларда «РФ-тың танылған ғалимы» дәүләт фәнни стипендияһы стипендиаты була. 1998 йылдан 1999 йылға тиклем Принстонда (АҠШ) перспективалы тикшеренеүҙәр институтынжа хеҙмәт һала.
# Нәҡиб

Нәҡиб (күпл. нүҡәбә; «аҡһаҡал», «башлыҡ»; «вәкил»; рус. Наки́б) — мосолман конфессиональ йәмәғәте һәм дини-сәйәси хәрәкәттәр практикаһында киң ҡулланылған ислам термины. Нәҡибтәр бик абруйлы шәхестәр булған, йыш ҡына хаж ҡылыусыларҙың төркөмөн етәкләгән

# Нәҡиб
## Тарихы

Ғәббәсиҙәр идара иткән осорҙа нәҡиб Мөхәммәт Пәйғәмбәр вариҫтары һәм уларҙың ғаилә ағзаларына мөнәсәбәтле юрисдикцияны ғәмәлгә ашыра.
XV быуаттан Ғосман империяһында Алисылар эше менән нәҡиб әл-әшрәфтәр шөғөлләнә..
Хәшими нәҡибтәренән тыш Бағдадта шулай уҡ ансар нәҡибтәре булған.
Суфыйлыҡта нәҡиб — зәүиәләрҙә тәриҡәт башлығы вәкиле. Шулай уҡ ҡала профессиональ берләшмәләре аҡһаҡалдарын нәҡиб тип атағандар.
Исмәғилиҙәрҙә нәҡиб — рухи иерархияның иң юғары дәрәжәләренең береһе һәм имам вәкиле..
# Лаврентьев Сергей Николаевич (ғалим)

Лаврентьев Сергей Николаевич (19 апрель 1952 йыл) — комсомол һәм партия органдары ветераны, ғалим-тарихсы, юғары мәктәп эшмәкәре. 1982 йылдан Башҡорт дәүләт университеты, 1992 йылдан (өҙөклөк менән) — хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһы уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1996 йылдан фән буйынса беренсе проректор, 2011 йылдан — ректор, 2016 йылдан — политология, социология һәм философия кафедраһы профессоры. Тарих фәндәре кандидаты (1982). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002), Рәсәй Федерацияһының юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2008).

# Лаврентьев Сергей Николаевич (ғалим)
## Биография

Сергей Николаевич Лаврентьев 1952 йылдың 19 апрелендә Өфөлә тыуған.
1970—1972 йылдарҙа әрме сафтарында хеҙмәт итә.
1977 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлаған. Һөнәре буйынса — тарихсы. Университеттың ВЛКСМ комитеты секретары булараҡ күп йылдар студенттарҙың төҙөлөш отрдятары хәрәкәтендә ҡатнаша һәм был эшкә етәкселек итә.
1978 йылдан 1982 йылғаса Мәскәү дәүләт университеты аспиранты.
Эш урыны: 1969—1970 йылдарҙа «Йәшен» исемле Өфө агрегат конструкторлыҡ бюроһы слесаре.
1978 йылдан 1977 йылға тиклем, 1977—1978 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты кафедраһы ассистенты; 1982 −1992 йылдарҙа — философия кафедраһы ассистенты, ғилми коммунизм кафедраһының өлкән уҡытыусыһы, политология кафедраһы доценты, шулай уҡ ВЛКСМ комитеты секретары итеп һайлана, аратабан Башҡорт дәүләт университетының партком секретары була;
1992 йылдан 1996 йылға тиклем — Дәүләт менән идара итеү факультеты деканы, Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһының политология кафедраһы мөдире;
1996 йылдан 2008 йылға тиклем — хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһының ғилми эштәр буйынса беренсе проректоры; 2008—2010 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Президентының Дәүләт кәңәшсеһе.
2011 йылда — Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһы ректоры, Ғилми совет рәйесе.
2015 йылдың 10 майында БАГСУ ректоры вазифаһынан үҙ теләге буйынса ебәреүҙәрен һорап яҙған ғаризаһы сәбәпле, был бурыс уҡыу һәм тәрбиә эше буйынса проректор, граждандар хоҡуғы һәм процесы кафедраһы мөдире Гүзәл Колобоваға йөкмәтелә.
«Берҙәм Рәсәй» партияһы ағзаһы, Төбәк «Берҙәм Рәсәй» партияһыны йәмәғәт ойошмаларының консультатив кәңәшмәһе рәйесе.
С. Н. Лаврентьевтың фән өлкәһендәге ҡыҙыҡһыныуҙары: сәйәси регионалистика, электораль технологиялар, яңы элиталы сәйәси институализация төркөмдәре проблемаһы.

# Лаврентьев Сергей Николаевич (ғалим)
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* БАССР Юғары Советы Президиумының Почет грамоталары
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002)
* Рәсәй Федерацияһының юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2008)
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы (1986)

# Лаврентьев Сергей Николаевич (ғалим)
## Хеҙмәттәре

* 100-гә яҡын ғилми публикациялар һәм өс монография авторы.
# Битятка

Битятка — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы/ Хакас Республикаһы/ Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының уң ярына тамағынан 1211 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Битятка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400112115200015927
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201592
* Бассейн коды — 13.01.04.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Баллидж мәмерйәһе

Баллидж мәмерйәһе (төр. Ballıca Mağarası) — Пазар ауылынан 6 км көньяҡ-көнсығышта урынлашҡан ҙур булмаған мәмерйә, Токат иле (Төркиә). Мәмtрйә Баллидж ауылынан 600 м көньяҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан.
Баллиджа мәмерйәһе ташҡа әүләнгән хайуандар ҡалдыҡтары табыла торғанмәмерйә. Уның дөйөм оҙонлоғо 68 м (223 фут). Өҫкө секцияһы Пермь-Триас осорондағы мәрмәренән һәм эзбизташтан тора. Мәмерйә ауыҙынан өҫтә ике ҡатлам һәм аҫта тағы ла биш ҡатлам бар, барлығы ете ҡатламдан тора. Биш ҡатлам өс геологик осорҙа барлыҡҡа килгән. Ике ҡатламдан торған бер участок төньяҡ-көнсығышҡа һәм көньяҡ-көнбайышҡа һуҙылған. 3-сө һәм 4-се ҡатлам булған икенсе участок икенсе эволицион осорҙа барлыҡҡа килгән, 5-се ҡатлам 20 быуатта барлыҡҡа килән. Асыҡ урында быуаһы булған галерея төньяҡ-көнбайыш йүнәлештәге беренсе секция булып тора. Беренсе ҡатта сталактиттар һәм сталагмиттар һәм Ташҡа әйләнгән ҡаҙылмалар залы, икенсе ҡатта Ярғанаттар залы. Өсөнсө ҡаттың ҡупшы галереяһы Бәшмәк, Колонна һәм Яңы залдарынан тора.
Кәрлә ярғанаттар мәмерйәнең төрлө өлөшөндә йәшәй, уларҙы ишетергә, еҫен тойорға була, тик күп осраҡта улар күренмәй. Мәмейә стеналарында иҫ киткес матур төҫтәр бар, фильтрланған һауа кислородҡа бай. Мәмерйә ауыҙынан яҡынса 45-50 м эстәрәк киң салон башлана. Был залда ҡасандар файҙаланылған штуракурланған стена ҡалдыҡтары тороп ҡалған. Салонда күп кенә сталактиттар, сталагмиттар, колонналар, һыу ятҡылыҡтары бар.
2019 йылда мәмерйә ЮНЕСКО-ның алдан тәҡдим ителгән Төркиәләге Бөтә донья мираҫы исемлегенә индерелгән.
# Олику-Лымпараси

Олику-Лымпараси — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Пойлово-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Олику-Лымпараси
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15040000212115300054501
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305450
* Бассейн коды — 15.04.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Мәскәү Кремле

Мәскәү Кремле — Мәскәүҙең үҙәгендәге ҡәлғә һәм уның боронғо өлөшө, ҡаланың төп ижтимағи-сәйәси һәм тарихи-художество комплексы, Рәсәй Федерацияһы Президентының рәсми резиденцияһы, КПСС Үҙәк Комитетының Генераль секретарының рәсми резиденцияһы булған
Мәскәү йылғаһының бейек һул ярында — Боровицкий ҡалҡыулығында, Неглинный йылғаһы менән ҡушылған ерҙә урынлашҡан. Планда Кремль — майҙаны 27,5 гектар булған дөрөҫ булмаған өсмөйөш. Көньяҡ стенаһы Мәскәү йылғаһына ҡарай, төньяҡ-көнбайышы — Александровск баҡсаһына, көнсығышы — Ҡыҙыл майҙанға.

# Мәскәү Кремле
## Тарихы
### Фин-уғыр биләмәләре

Мәскәү Кремле территорияһындағы беренсе биләмәләр бронза быуатына ҡарай (б. э. тиклем II мең йыллыҡ). Хәҙерге Архангел соборында иртә тимер быуатҡа ҡараған (б. э. тиклем I мең йыллыҡтың икенсе яртыһы) фин-уғыр биләмәләре табыла. Был ваҡытта Дьяков тибындағы биләмә Боровицкий убаһы (хәҙерге Йәмиғ майҙаны) туғайы террасаһының өҫкө өлөшөн алып тора, һәм, унда нығытма булыуы ла ихтимал. Төньяҡ-көнсығыштан биләмәне ике ҙур йырҙарҙа һаҡлай: береһе, хәҙерге Троицк ҡапҡаһынан төньяҡта, Неглинный йылғаһына сыға, икенсеһе Петровский һәм хәҙерге Кремлдең Икенсе Исемһеҙ башняһы араһында ята.

# Мәскәү Кремле
## Тарихы
### Вятичтар ҡасабаһы

X быуат башында Ока һәм Мәскәү йылғаһы бассейндарын колонизациялау башланғас, Боровицкий убаһы вятичтар биләй башлай (бәлки, элекке ҡаласыҡтарын үҙләштерегәндәрҙер). Фараз буйынса, вятичтарҙың убалағы биләмәһе ике нығытма үҙәктән тора — беренсеһе, майҙаны буйынса ҙуры, хәҙерге Йәмиғ майҙаны урынында урынлаша, икенсеһе морондоң осонда була. Ике үҙәк тә йырындан, валдан һәм текә ҡойманан торған нығытманы һаҡлаған тип күҙаллана. Вятичтар нығытма ҡоралланыуына үҙ-ара тоташҡан йырындарҙы ла индерә; улар тәрәнлеге 9 һәм киңлеге яҡынса 3,8 метрға еткән соҡорға әйләндерелә. Биләмәнең морон өлөшөндә ниндәйҙер сәйәси-административ үҙәк тә була: археологик ҡаҙыныуҙар ваҡытында бында Киевтың XI быуаттағы мисәте табыла. Ике өлөш тә, күрәһең, үҙенең мәҙәни үҙәгенә эйә була — үрге яҡтыҡы Йәмиғ майҙанында, түбәнгенеке — «Бор аҫтында». Был урында Мәскәүҙең иң боронғо Иоан Предтеча раштыуаһы сиркәүе була. «Маковица», «Тауҙар» һәм «Бор» топонимдары кенәзлектәргә тиклем булған ваҡытҡа ҡарай. Был ике үҙәкте посад уратып тора. Биләмәнең үҫеше һәм уңышы эргәләге сауҙа юлына ла бәйле бул: Мәскәү йылғаһы буйлап Көнбайыш һәм Көнсығыш араһында сауҙа йәнле бара. Һыу юлынан тыш, эргәнән ике ҡоро юл үтә — береһе Новгородҡа (һуңыраҡ Волоцкий), икенсеһе Киевтан Смоленск аша төньяҡ-көнсығышҡа; ике юл да Мәскәү йылғаһы кисеүендә Боровицкий убаһы итәгендә (хәҙерге Ҙур Таш күпер районы) тоташа.
# Повзас

Повзас (Поуксас) — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мрас-Су йылғаһының һул ярына тамағынан 240 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Повзас
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300212115200008327
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200832
* Бассейн коды — 13.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# София Йованович (һалдат)

София Йованович (сер. Софија Јовановић; 1895, Белград — 1979, Белград) — Беренсе һәм Икенсе Балҡан һуғыштарында, Беренсе донъя һуғышында Сербия короллегенең Ҡораллы көстәре ирекмәне. Наредник (сержант) завниеһына эйә булған, 13 орден һәм миҙал менән бүләкләнгән.

# София Йованович (һалдат)
## Биографияһы

Белградта Душан урамында йәшәгән ит һатыусы Йовановичтың ҡыҙы. Йованович бер нисә ҡыҙҙың атаһы булған, ләкин ғаиләһендә бер ул да булмауына үкенгән. София бала саҡта атаһыҙ тороп ҡалған. Мәктәпте Беренсе Балҡан һуғышы башланған 1912 йылда тамамлаған. Ул халыҡ оборонаһы вәкилдәренә үҙ теләге менән килгән. Комиссия вәкилдәре Софияға хәрби хеҙмәттән баш тартырға йәки яралыларға ярҙам итер өсөн кәмендә шәфҡәт туташы булырға тәҡдим иткән, ләкин ул быға ҡырҡа ҡаршы булған. Һөҙөмтәлә дарыуханасы Карич, капитан Воислав Танкосич һәм майор Милан Васич («Тау батшаһы» ҡушаматы менән билдәле) ингән комиссия рөхсәт биргән.
София – Сербия армияһында тәүге ҡатын-ҡыҙҙарҙың береһе. Ул Прокупле һәм Вранск-Мунса ҡалаларында уҡыу күнекмәләрен үтә, ә уның тәүге алыштары Црне-Чук һәм Вел-Главала була. София фронт һыҙығы аръяғына сығыу, диверсиялар һәм киҫкен һөжүмдәр ойоштороу менән шөғөлләнә. Уға бик күп наградаларға эйә була, ә француз репортёрҙары уны «Сербияның Жанна д'Аркы» тип атай. 1912 йылда Париждың Le Petit Journal журналының беренсе битендә уның фотоһы донъя күрә. Икенсе Балҡан һуғышы тамамланғас, София тимер юлдар дирекцияһына чиновник булып эшкә юллана.
Тиҙҙән Беренсе донъя һуғышы башланған. София армияға кире ҡайта. 1914 йылдың 28 июленән 29-ына ҡарай төндә ул, Австро-Венгрияның һөжүмен кире ҡаҡҡан Белград өсөн беренсе алышта ҡатнаша. Срем ирекле отряды составында ул дошмандың позицияһын белеү һәм Земунға телефон линияһын өҙөү өсөн Сава йылғаһы аша Срем ҡалаһына күскән Сербия яугирҙарының беренсе төркөмө менән командалыҡ итә. София менән бергә Мирослав Голубович, Предраг Караклаич, Павле Арсенич һәм Миливое Лазаревич һөжүмгә бара. Улар үҙҙәре менән ике Сербия флагын ала һәм уларҙы вышкаларға ҡуйған, һуңынан боеприпастар менән ҡоралдарҙы алып, кире Белградҡа ҡайтҡан.
София Йованович Дрина йылғаһы буйындағы һәм Колубарҙағы алыштарҙа ҡатнаша. 1915 йылдың октябрендә Германия империяһының Сербияға һөжүме башланғас, ул Ада-Циганлиянан алып Дорчолға тиклем майор Драгутин Гаврилович етәкселегендәге киңлекте обороналап, Белград өсөн алыштарҙа ҡатнаша, һуңынан Сербия армияһы менән Албанияға сигенә һәм Салоники фронтын өҙөүҙә, шулай уҡ Белградты азат итеүҙә ҡатнаша. Алыштарҙың береһендә ул яраланған, уның табанын киҫкәндәр, һәм София инвалид булып ҡалған. Һуғыш ваҡытында ул йәмғеһе 13 наградаға лайыҡ булған.
Һуғыштан һуңғы йылдарҙа София үҙенең хеҙмәттәше Тихомира Крсмановичҡа кейәүгә сыға һәм кешеләр араһына сыҡмаған тиерлек. Ул 1979 йылда вафат була һәм Белградтың Яңы зыяратында ерләнә. Софияның бүләһе, актриса һәм режиссёр Саня Крсманович-Тасич үҙенең ҡартөләсәһе тураһында «Икмәк һәм ҡан шаһиттары» (сер. Приче хлеба и крви) пьесаһын яҙған.
# Кесе Молог

Кесе Молог — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Джурич йылғаһының һул ярына тамағынан 7,4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Кесе Молог
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100003239
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100323
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Григорий менән Аксинья кәмәлә (скульптура композицияһы)

«Григорий менән Аксинья кәмәлә» скульптура композицияһы Дондағы Ростов үҙәгендә Дон йылғаһының уң ярында урынлашҡан. Монументты скульптор Сергей Олешня Михаил Шолоховтың «Тымыҡ Дон» роман-эпопеяһы мотивтары буйынса эшләй. Композиция йылға вокзалы эргәһендә 2013 йылдың июнендә урынлаштырыла. Иҫәп буйынса ул Ростов өлкәһендә «Тымыҡ Дон» персонаждарына ҡуйылған өсөнсө һәйкәл була. «Григорий менән Аксинья кәмәлә» Тон темаһына ҡағылышлы башҡа һәйкәлдәр менән бер рәттән Дондағы Ростовта ҡала мөхитен төҙөкләндереү этабы сиктәрендә барлыҡҡа килә.

# Григорий менән Аксинья кәмәлә (скульптура композицияһы)
## Һүртәләнеше

Скульптура композицияһы «Тымыҡ Дон» роман-эпопеяһындағы эпизодты һүрәтләй. Китап геройҙары, ғашиҡтар Григорий Мелехов менән Аксинья Астахова, Дон буйлап ишкәкле кәмәлә ял ваҡытында һүрәтләнә. Аксинья матур, селтәр менән биҙәлгән күлдәктә, ҙур булмаған гөлләмә тотҡан. Григорий хәрби кейемдә ҡойроҡта ултыра. Шолохов персонаждарының бронза һындары тәбиғи ҙурлыҡта эшләнгән. Скульптуралар араһында эскәмйәләр урынлаштырылған, уларҙы бик йыш фотоға төшөү өсөн туристар файҙалана. Кәм мороно таштар өйөмө өҫтөндә һәм бер аҙ күтәртеп ҡуйылған, ә симметрик нигеҙ бетондан эшләнеп, ассиметрик плита менән йөҙләнгән. Ҡала халҡының бер өлөшө был эпизодтың Дондағы Ростовҡа бер ниндәй мөнәсәбәте юҡ, тип тәнҡиткә дусар итә.
# Телескоп (йондоҙлоҡ)

Телескоп (йондоҙлоҡ) (лат. Telescopium) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — α Tel, яҡтылығы 3,49 була. Майҙаны буйынса урыны — 57.
# Попов Василий Дмитриевич

Попов Василий Дмитриевич (28 декабрь 1921 йыл — 16 март 1997 йыл) — ғалим-философ, социолог. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1972—1994 йылдарҙа Өфө авиация институты һәм Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы. Философия фәндәре докторы (1981), профессор (1985). Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1966). 3-сө дәрәжә Дан ордены кавалеры (1943).

# Попов Василий Дмитриевич
## Биографияһы

Василий Дмитриевич Попов 1921 йылдың 28 декабрендә Өфө губернаһының Бәләбәй өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республиканың Бишбүләк районы) Пчельник ауылында тыуған. 1955 йылда К.А.Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының филология факультетын тамамлаған.
1941 йылдың июнендә Ҡыҙыл Армия сафына алына һәм һауа күҙәтеү, иҫкәртеү һәм элемтә бәйләнеше мәктәбенә ебәрелә. 6-сы айырым һауа-десант бригадаһы составында Брянск фронтарында хәрби операцияларҙа ҡатнаша, 1943 йылдың майында яралана. 1944 йылдың июненән ― Карелия фронтының 9-сы удар армияһының 99-сы уҡсылар дивизияһының 227-се полктың санинструкторы. 1944 йылдың июлендә Свирь йылғаһындағы алышта тағы яралана.
1953—1972 йылдарҙа Өфө № 99 мәктәбе уҡытыусыһы, директор урынбаҫары, директоры.
1972—1994 йылдарҙа Өфө дәүләт авиация техник университетында: өлкән уҡытыусы, доцент, ғилми коммунизм, социология һәм политология кафедраһы профессоры, 1991—1997 йылдарҙа профессор-консультант. 1982-1983 йылдарҙа КПСС тарихы кафедраһы мөдире. 1997 йылдың 16 мартында Өфөлә вафат була.

# Попов Василий Дмитриевич
## Ғилми эшмәкәрлеге

1980 йылда философия фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә диссертацияһын яҡлай. Ғилми эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре — мәғариф социологияһы, социаль педагогика. Дөйөм мотлаҡ урта белем, ижтимағи фәндәрҙе уҡытыуҙа берҙәмлек һәм күсәгилешлелек проблемаларын, тәрбиәүи процестың эффектлығын, юғары мәктәп реформаһын һәм уны тормошҡа ашырыуҙың төп йүнәлештәрен тикшергән. 300-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

# Попов Василий Дмитриевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985);
* 3-сө дәрәжә Дан ордены кавалеры (1943);
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1943);
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1966).