yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Откоса

Откоса — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Куличиха йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Откоса
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200512115200003636
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200363
* Бассейн коды — 13.01.02.005
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Илезем

Илезем — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вохтома йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Илезем
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300312110000016300
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001630
* Бассейн коды — 08.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Вернбург

Вернбург (нем. Wernburg) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 705 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,84 км². Диңгеҙ кимәленән 340 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7381 һәм автомобиль коды — SOK.
# Призрен

Призрен (сер. Призрен/Prizren алб. Prizren/Prizreni) — Балҡан ярымутрауындағы Көньяҡ Метохия ҡалаһы. Сербияның административ-территориаль бүленешенә ярашлы Косово и Метохия автономиялы крайындағы Призрен округының административ үҙәге булып тора. Өлөшләтә танылған Косово Республикаһының административ-территориаль бүленешенә ярашлы, был ерҙәрҙе фактик контролдә тотҡан Косово республикаһының Призренский округының административ үҙәге булып тора. Шар-Планин тауҙары итәгендә урынлашҡан. Ҡала халҡы — яҡынса 81 мең самаһы, шуларҙың 81%-ы албан халҡы, шулай уҡ ҡалала боснийҙар, сиғандар, сербтар һәм төрөктәр йәшәй. Призрен — һаны буйынса Косовоның икенсе ҡалаһы Метохия һәм Приштинанан һуң.

# Призрен
## Административ сығышы

| Серб позициялы | Аалбан позициялы |
| инә. Призрен округы һәм Косово һәм Метохия автономиялы крайы, Призрен общинаһы | инә. Призрен округы Косово республикаһы, Призрен общинаһы |

# Призрен
## Тарих

XIV быуатта ҡала ғосмандар тарафынан баҫып алынған һәм Призренский сажағына ҡараған. Уға тиклем серб һәм болгар дәүләттәре составына ингән була. 1878 йылда беренсе албан ойошмаһы — Призрен лигаһы барлыҡҡа килгән, ул ғәмәлдә Косово һәм Метохия территориялары менән 1881 йылға тиклем идара иткән. 1912 йылда ҡала Сербия составына индерелә. Беренсе донъя һуғышында Болгария тарафынан аннексиялана һәм уның Призрен округында була. Призрен 1918 йылда сербия армияһы тарафынан азат ителә һәм ҡабат Сербияға ҡайта. 1999 йылда серб халҡы күпләп ҡаланы ташлап сыға. 2004 йылда Призренда сербтарҙы ҡыйраталар. Әлеге ваҡыттағы хәл-торош Призренда нормалләшкән.

# Призрен
## Ғибәҙәт ҡоролмалары
### Ғибәҙәтханалар

* Изге Спас сиркәүе
* Изге Архангелдар монастыры

# Призрен
## Ғибәҙәт ҡоролмалары
### Мәсеттәр

* Синан-паша мәсете
* Мөҙәрис Али-әфәнде мәсете

# Призрен
## Иҫкәрмә

* ↑ GEOnet Names Server — 2018.
* ↑ English Wikipedia community Wikipedia (ингл.) — 2001.
* ↑ http://www.mestokyjov.cz/partnerska-mesta/d-8975/p1=29514
* ↑ https://kusadasi.bel.tr/kardes-sehirler/
* ↑ Друштво : Дец Божјим рукам бар : СӘЙӘСӘТ
# Зелингштедт

Зелингштедт (нем. Seelingstadt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1365 кеше йәшәй. Майҙаны — 17,97 км². Диңгеҙ кимәленән 295–345 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7580 һәм автомобиль коды — GRZ.
# Крайстчерч (Дорсет)

Крайстчерч (ингл. Christchurch) — Бөйөк Британияның Көньяҡ-Көнбайыш Англия төбәгендә торған Дорсет графлығына ҡараған ҡалаһы. Крайстчерч ҡалаһы шул уҡ исемдәге административ район барлыҡҡа килтергән(боро). Крайстчерч ҡалаһының майҙаны 50,4 квадрат километр тәшкил итә. 2014 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса был ҡалала 48 368 кеше йәшәй.
Крайстчерч ҡалаһы Ла-Манш боғаҙы яры буйында, Лондон ҡалаһынан 165 километрҙа көньяҡ-көнбайышта урынлашҡан, көнбайышта Борнмут ҡалаһына терәлеп тиерлек тора, көнсығышта Гэмпшир графлығы менән сикләшә. Крайстчерчтың туғанлашҡан ҡалалары:Татабанья, Сент-Гислен, Ален, Сен-Ло.
# Тепла

Тепла — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Балык йылғаһының һул ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.

# Тепла
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200049332
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204933
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Лейв-Горт-Юган

Лейв-Горт-Юган — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вогулка йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 56 км.

# Лейв-Горт-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300029555
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302955
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# 1911 йыл

II мең йыллыҡ :
XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат — XXI быуат — XXII быуат :
Хронологик таблица :
1911 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1911 MCMXI |
| Юлиан стилендә | 1910 — 1911 ( 14 ғинуар) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2663 — 2664 ( 4 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7419 — 7420 ( 14 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5671 — 5672 ה'תרע"א — ה'תרע"ב |
| Мосолман календары | 1329 — 1330 |
| Боронғо әрмән календары | 1360 ԹՎ ՌՅԿ |
| Ҡытай календары | 4607 — 4608 (с 30 январь) 庚戌 — 辛亥 белая собака — белая свинья |
| Эфиопа календары | 1903 — 1904 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 1967 — 1968 |
| - Шака самват | 1833 — 1834 |
| Иран календары | 1289 — 1290 |
1911 (бер мең туғыҙ йөҙ ун беренсе) йыл — кәбисә булмаған йыл, григориан календары буйынса йәкшәмбе көндө башлана. Был беҙҙең эраның 1911 йылы, 2 мең йыллыҡтың 911 йылы, XX быуаттың 11 йылы, XX быуаттың 2 ун йыллығының 1 йылы, 1910 йылдарҙың 2 йылы.

# 1911 йыл
## Ваҡиғалар

* 14 февраль — Кольт пистолет (Colt-Browning) уйлап сығарыла.
* 27 август — ЦСКА футбол клубы нигеҙләнә.
* 29 сентябрь — Италия һәм Ғосман империяһы араһында һуғыш башлана.

# 1911 йыл
## Ошо йылда тыуған шәхестәр

* 5 февраль — Хәйҙәршин Ғәйнанша Хәйҙәрша улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).
* 6 февраль — Рональд Рейган, америка президенты.
* 19 март — Закиров Әхмәт Закир улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).
* 7 апрель — Ишбулатов Рәхим Усман улы, рәссам, БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1961).
* 17 июнь — Виктор Некрасов, совет яҙыусы.
* 24 октябрь — Аркадий Райкин, совет актёры.
* 28 ноябрь — Бикташева Тәлиғә Миңлевәли ҡыҙы, башҡорт театр актрисаһы, БАССР-ҙың халыҡ артисы (1955).

# 1911 йыл
## Вафат булғандар

* 18 сентябрь — Пётр Столыпин, Рәсәй сәйәсмәне.
* 5 декабрь — Валентин Серов, Рәсәй рәссамы.
# Арҡайым

Был археологик ҡомартҡы тураһында мәҡәлә. Авиакомпания тураһында Арҡайым (авиакомпания) битен ҡарағыҙ
Арҡайым — Көньяҡ Уралда табылған торлаҡ нығытмаһы, хужалыҡ итеү майҙаны һәм ҡәберлеге булған археологик комплекс.
1987 йылда Көньяҡ Урал далаларында иң боронғо цивилизацияларҙың береһенә ҡараған «ҡалалар иле» табылғайны. Арҡайым Англияның боронғо Стоунхендж обсерваторияһына оҡшаған. Был асыш XX быуаттың һуңғы ике тиҫтә йылындағы археологик сенсация булды. Янында урынлашҡан элекке башҡорт ауылы исемен алып, ғалимдар уны «Арҡайым» тип исемләне. Хәҙерге көндә әлеге урындар музей-ҡурсаулык дәрәжәһендә, унан донъяның төрлө тарафтарынан экскурсияға килгән кешеләр ағымы өҙөлмәй. Музей-ҡурсаулыҡтың даны — б. э. т. III—II мең йыллыҡҡа ҡараған Арҡайым нығытмаһы һәм некрополе. Арҡайым Уралдың көнсығыш һырттары буйлап төньяҡтан көньяҡҡа — 400, көнбайыштан көнсығышҡа ҡарай 100—150 саҡрымға һуҙылған. Әлеге көндә Башҡортостандың көньяҡ-көнсығышында һәм Силәбе өлкәһе көньяғының ҙур ғына майҙанында Арҡайым цивилизацияһына ҡараған 21 ҡаласыҡ асылған. Уларҙың яҡынса йәше — 4000 йыл.
Арҡайымдар күпләп мал аҫраған, металл эшкәртеү, ювелир әйберҙәр эшләү, ҡорал яһау, тукыу һ.б. төр эштәр менән шөғөлләнгән. Тикшеренеүселәр шуныһына хайран ҡала: Арҡайымды кешеләр ҡапыл ташлап киткән, бынан һуң унда ҙур янғын сығып, ҡала янып бөткән. Ҡалаларҙағы ҡоролмалар ағас менән үҙенән-үҙе цементҡа әйләнә торған ләмдән төҙөлгән. Ә күмергә әйләнгән ағас быуаттар буйына һаҡлана ала. Әллә нисә мең йыллыҡ үткәс ғәжәп ҡалаларҙы асыуға ошо булышлыҡ итә лә инде. Кешеләрҙең ҡаланы ҡапыл ғына ташлап китмәгәнен, уларҙың үҙҙәре менән барлыҡ кәрәк-яраҡтарын да алып китеүен асыҡлай ғалимдар. Улар фекеренсә, арҡайымдар ут ғәрәсәте хаҡында алдан иҫкәртелгән һәм хәүефһеҙ урынға күсеп киткән булырға тейеш. Был иһә унда йәшәгән халыҡтың һәләкәттәрҙе алдан күрергә һәләтле булыуҙары хаҡында һығымтаға килтерә. Тимәк, арҡайымдар үҙенсәлекле белемгә эйә булған, тигән һүҙ. Ғалимдар фаразлауынса, кешелектең иң боронғо тарихы тап Урал менән бәйле.
# Хиросима ҡорбандары буйынса сеңләү

Хиросима ҡорбандары буйынса сеңләү, шулай уҡ Хиросима ҡорбандарын хәтерләп сеңләү (Tren Hiroszimy pamięci ofiar), Кшиштоф Пендерецкийҙың 52 ҡыллы инструмент өсөн әҫәре (1960).
Формаль рәүештә әҫәр, әҫәрҙең исеме музыка ижад ителгәндән һуң барлыҡҡа килһә лә, Хиросиманы атом бомбаһына тотоу ҡорбандары иҫтәлегенә арналған.

# Хиросима ҡорбандары буйынса сеңләү
## Музыка теле

«Хиросима ҡорбандары буйынса сеңләү» — К. Пендерецкийҙың авангард осоро ижадында үҙәк әҫәрҙәренең береһе. Әҫәр 52 ҡыллы инструменттан торған камера оркестры өсөн яҙылған, әммә айырым музыка ҡоралдарының тауышы өндәрҙең дөйөм массаһында айырылмай. «Сеңләү»ҙең ғәҙәттәге мәғәнәһендә көйө лә, гармонияһы ла, полифонияһы ла юҡ. Тауыштар сонорика комплексында, кластерҙа ҡушыла. Композитор такт һыҙығын юҡҡа сығара, музыкаль әҫәр бүлектәре оҙайлығы секундтарҙа билдәләнә.
Пендерецкий ҡыллы инструменттарҙа уйнауҙың яңы алымын уйлап таба: музыканттар аҫлыҡ артында уйнайҙар, инструменттарҙың корпусы буйынса һыҙғыс ағасы менән туҡылдаталар.
Әҫәрҙең музыкаһын яҙыу өсөн композитор үҙенсәлекле график ысулы ҡуллана.
Пендерецкийҙың артабанғы әҫәрҙәрҙең береһе — 48 ҡыллы инструмент өсөн «Полиморфия» — «Хиросима ҡорбандары буйынса сеңләү»ҙе тыңлаған кешеләрҙең энцефалограммаларын музыкаль сағылдырыуҙан ғибәрәт.

# Хиросима ҡорбандары буйынса сеңләү
## Яҙмалар һәм башҡарыу

СССР-ҙа әҫәр тәүге тапҡыр 1966 йылда башҡарыла.
Был әҫәрҙе яҙыуҙы тормошҡа ашырҙылар: Антоний Вит, Шимон Кавалла, Бруно Мадерна, Кшиштоф Пендерецкий.
«Хиросима ҡорбандары буйынса сеңләү» музыкаһы Стэнли Кубриктың «Сияние», Уильям Фридкиндың «Изгоняющий дьявола» һәм Альфонсо Куарондың «Дитя человеческое», шулай уҡ «Твин Пикс» сериалының 3 миҙгеле 8 һәм 11 серияларында саундтрекка инә.
# Ичекоятывис

Ичекоятывис — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хоседа-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 105 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Ичекоятывис
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000070685
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103007068
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Яңы Уренгой

Яңы Уренгой (рус. Новый Уренгой) — Ямал-Ненец автономиялы округындағы урынлашҡан ҡала. Халыҡ һаны буйынса округында беренсе урында тора.

# Яңы Уренгой
## Иҡтисад

* Газпром добыча Уренгой
# Вож-ПАй-Юган (Лыхма ҡушылдығы)

Вож-ПАй-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лыхма йылғаһының уң ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Вож-ПАй-Юган (Лыхма ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300022122
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302212
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Копылов Павел Иванович

Копылов Павел Иванович (28 июнь 1921 йыл — 11 июнь 1999 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, подполковник. Гвардия кавалерия дивизияһының танк взводы командиры. Советтар Союзы Геройы (1945).

# Копылов Павел Иванович
## Биографияһы

Павел Иванович Копылов 1921 йылдың 28 июнендә (ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса, 2 июлендә) Борисовка ауылында (хәҙер Ырымбур өлкәһенең Пономарёвка районы) тыуған.
Урыҫ. Урта белемле. 1942 йылдан КПСС ағзаһы. Хәрби хеҙмәткә киткәнгә тиклем мәктәптә уҡытыусы булып эшләй.
Ҡыҙыл Армияға 1940 йылда Ырымбур өлкәһенең Пономаревский район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 1941 йылдың июненән Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. 1943 йылда хәрби-сәйәси училищены, 1944 йылда — офицерҙар составының полк күнекмә училищеһын тамамлай.
136-сы танк взводы командиры, танк полкы (8-се гвардия кавалерия дивизияһы, 6-сы гвардия кавалерия корпусы, 2-се Украин фронты) лейтенант П. И. Копылов 1944 йылдың 6-17 октябрендә Дебрецен (Венгрия) ҡалаһы янында батырлыҡ күрһәтә.
1946 йылдан подполковник И. П. Копылов — запаста. Тыуған иленә ҡайтҡас, халыҡ хужалығында хеҙмәт һала. 1966 йылдан Өфө ҡалаһында йәшәй, төҙөлөш-монтаж ойошмаһының инженеры булып эшләй,.
1999 йылдың 11 июнендә вафат була. Өфө ҡалаһында ерләнгән.

# Копылов Павел Иванович
## Батырлығы

«Иптәш Копылов 1944 йылдың 6 октябренән 17 октябренә тиклем ун атакала ҡатнаша, һуғыш менән 120 километр ашыу юл үтә, дошмандың өс „тигр“ танкыһын, „фердинанд“ маркалы бер үҙйөрөшлө пушканы, өс ПТО-ны, минбатареяны, дүрт станоклы пулеметты, зенит пушкаһы менән бер бронетранспортерҙы, ете автомашинаны һәм 180-гә тиклем һалдат һәм офицерын юҡ итә.
1944 йылдың 17 октябрендә Дебрецен ҡалаһы янындағы 33-сө гвардия кавалерияһы полкының оборона участкаһында 5 танк һәм артиллерия ярҙамында дошман 2 батальон пехота көсө менән һөжүмгә күсә. Дошман беҙҙең хәрби рәттәргә килеп инә, Копылов үҙенең танкыһы менән дошман төркөмөнөң флангыһына сыға һәм үлемесле алышҡа инә. Оҫта маневр яһап Копылов танк уты менән 2 „тигр“ танкыһын яндыра, ҡалғандары ҡаса. Копылов уты һәм гусеницалары менән гитлерсыларҙың артынан төшә.
Копылов дошмандың йырып сығыусы төркөмөн юҡ итә, шуның менән полкҡа ҡуйылған бурысты үтәүҙе тәьмин итә».
«Советтар Союзы Геройы» исеме 1945 йылдың 24 мартында бирелә.

# Копылов Павел Иванович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Советтар Союзы Геройы (1945)
* Ленин ордены,
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены,
* миҙалдар

# Копылов Павел Иванович
## Хәтер

* Өфөлә Октябрь проспектының № 65/1 йортонда Геройға мемориал таҡта ҡуйылған.
# Ғилман (исем)

Ғилман — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Ғилман исеме бар.

# Ғилман (исем)
## Этимологияһы

Ғилман исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән. Ир бала йәки ожмах хеҙмәтсеһе тигәнде аңлата.

# Ғилман (исем)
## Билдәле кешеләр

Ишкинин Ғилман Ғирфан улы (26 ғинуар 1965 йыл — 5 февраль 2011 йыл) — башҡорт шағиры.
Ниғмәтйәнов Ғилман Вилдан улы (22 март 1911 йыл — 18 июнь 1989 йыл) — ғалим-иҡтисадсы, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1946—1950 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы Рәйесе, 1958—1972 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы Рәйесе урынбаҫары. СССР-ҙың 2-се саҡырылыш Юғары Советы, Башҡорт АССР-ының 2‑се, 4—8‑се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1950). Ленин (1949), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1944, 1971) һәм ике «Почёт Билдәһе» (1957, 1966) ордендары кавалеры.
Сәфәрғәлин Ғилман Зәйнәғәле улы (15 октябрь 1937 йыл — 1 август 2003 йыл) — «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре», йырсы, зоотехник, «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы һәм «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1986).
Яҡупов Ғилман Ғирфан улы (20 март 1925 йыл — 11 февраль 2012 йыл) — СССР-ҙың партия һәм дәүләт эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971). Хәйбулла районының почётлы гражданы (2007).
Ғилман Хоҙайбирҙин — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында 1-се Башҡорт атлы полкының йөҙбашы.
Ситдиҡов Ғилман Хәмзә улы (30 сентябрь 1946 йыл) — энергетик, «Уфаэнергоучет» яуаплылығы сикләнгән ойошма директоры[1] , Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Хеҙмәт ветераны, 1976—1980 йылдарҙа Белорет район комсомол комитетының I секретары, партия һәм йәмәғәт эшмәкәре.

# Ғилман (исем)
## Фамилияла

Ғилманов Фәрит Фәррәх улы (8 февраль 1976 йыл, Ҡыҙыл Октябрь ауылы, Ишембай районы, Башҡорт АССР-ы, РСФСР, СССР) — 2011 йылдың апреленән Салауат ҡалаһы хакимиәте башлығы (2011 йылдың 18 мартынан Салауат ҡалаһы хакимиәте башлығын ваҡытлыса башҡарыусы). 2011 йылдан Берҙәм Рәсәй партияһы ағзаһы.
Ғилманов Фәнүр Мөғәмбәр улы (9 февраль 1956 йыл) — журналист, 1989 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2006), Башҡортостан Республикаһы хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты (2011), 1986 йылдан республиканың ижтимағи-сәйәси һәм мәҙәни баҫмаһы «Ҡыҙыл таң» гәзитенең үҙ хәбәрсеһе.
Ғилманова Рәйхана Ғарифулла ҡыҙы (ҡыҙ фамилияһы — Мәсәғүтова; рус. Райхана Гарифулловна Гильманова; 25 ғинуар 1954 йыл) — журналист, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2001), Рәсәй һәм Башҡортостан Журналистар союзы ағзаһы, бер нисә киң мәғлүмәт сараһы мөхәррире. 1987—1993 йылдарҙа Башҡортостанда экологик йәмәғәт ойошмаһында һәм протест хәрәкәтендә әүҙем ҡатнашыусы.
# Зульцхайм (Түбәнге Франкония)

Зульцхайм (нем.Sulzheim) — Германияла, Бавария ерендәге община
Түбәнге Франкония административ округына буйһона. Швайнфурт районы составына инә. Герольцхофен идаралығына буйһона. Халҡы 1972 кеше тәшкил итә (2010 йылдың 31 декабренә ҡарата). Майҙаны 26,77 км² тәшкил итә. Рәсми коды — 09 6 78 183.

# Зульцхайм (Түбәнге Франкония)
## Халҡы

Ҡалып:Pop DE-BY
2015 йылдың 31 декабренә ҡарата Зульцхайм общинаһы халҡы 2069 кеше тәшкил итә
# Юн-Яха (Надуй-Яха ҡушылдығы)

Юн-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Надуй-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 73 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.

# Юн-Яха (Надуй-Яха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300039843
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303984
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Мадмас (Шомвуква ҡушылдығы)

Мадмас — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шомвуква йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.

# Мадмас (Шомвуква ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000021159
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002115
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Баяс (йыр)

«Баяс» — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй, лирик-эпик характерлы йыр.

# Баяс (йыр)
## Тарихы

«Баяс» типи аталған оҙон көйлө башҡорт халыҡ йырын тәүге тапҡыр ҡурайсы Ғата Сөләймәнов яҙып ала һәм үҙенең 1985 йылда сыҡҡан «Ҡурай» китабына индерә. Йырҙың киләһе яҙмаһын фольклорсы Ф. Х. Камаев эшләй.
Риүәйәт буйынса, Баяс Ырымбур губернаһы Орск өйәҙенең Күсей ауылында йәшәгән. Ул йорт старшинаһы ғына түгел, оҫта йырсы, ҡурайсы ла булған. Баяс (Баязетдин) ябай халыҡтың мәнфәғәте менән янып йәшәгән, ғәҙеллекте яҡлап властар менән низағлашыуға тиклем барып еткән.
Шуның арҡаһында Баяс ҡулға алына һәм Себергә һөрөлә. Һөргөндән ҡасып, тыуған яҡтарында йәшеренеп йәшәй. «Баяс» йырын да ҡасҡын булып йөпрөргә мәжбүр ителгән ир үҙе ижад иткән тигән фараз бар. Был йыр башҡорт халҡы тарихының айырым бер осорон сағылдыра һәм эске тойғо-кисерештәргә бай.
«Баяс» көйө ике вариантлы. Тәүге варианты тотанаҡлы ҡырыҫ характерлы. Икенсеһе — лирик йүнәлешле, үҙенсәлекле моң биҙәктәре менән йәлеп итә. биҙәктәргә бай.
    Һауаларҙа уйнай, ай, ыласын ҡош,
    Тояҡҡайҙары ҡыҙыл буяулы.
    Үҙ илкәйҙәренән һөрөлгәс,
    Кем балаһы кемгә аяулы.
    Ат ҡушаҡлап йөрөп, бында килдем,
    Ҡалдырҙым мин тыуған ерҙәрҙе,
    Огорола тип хурланаһығыҙ,
    Ирәндеккә ҡасҡан ирҙәҙе.
    Ирәндеккәй тауҙа йөрөгәнемдә,
    Уң ҡанатҡайҙарым ат булды.
    Ғәзиз генә башым әсир булғас,
    Дуҫ-иштәрем минең ят булды.
    Ямғыр яуған саҡта ҡырҡып алдым
    Йәш сауҡаны — ҡыуыш ҡорорға.
    Хаҡ тәғәлә беҙгә яҙған микән
    Нәҫел — ырыуыбыҙ ҡорорға.
    Ҡояш ҡына сыға, ай, әйләнеп,
    Алһыу нурҙарына ла бәйләнеп,
    Һау — сәләмәт булһам, бер ҡайтырмын
    Тыуған илкәйемә лә әйләнеп.

# Баяс (йыр)
## Башҡарыусылары

«Баяс» йырын еренә еткереп оҫта башҡарыусы йырсылар: Сөләймәнов Ғата Зөлҡәфил улы, Абдуллин Сөләймән Әйүп улы, Бүләкәнов Рәхмәтулла Ғөбәйт улы, Килдейәрова Флүрә Әхмәтша ҡыҙы, Үҙәнбаева Тәнзилә Хәмит ҡыҙы
# Йыланлы (мәғәнәләр)

Йыланлы —
* Йыланлы — Башҡортостандың Ҡыйғы районындағы ауыл.
* Йыланлы (утрау) — Ҡара диңгеҙҙәге утрау, Украина биләмәһенә инә.