yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ейәнсура тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейы

Ейәнсура тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейы — музей. Башҡортостан Республикаһы Ейәнсура районы Иҫәнғол ауылында урынлашҡан.

# Ейәнсура тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейы
## Тарихы

1989 йылдың 25 июнендә райондың тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейы булараҡ асыла. Музей 1‑се һәм 2‑се урта мәктәп музейҙары берләштерелеп ойошторола. Мәктәп музейҙары етәксәләре Р.С. Лотфуллина һәм И.И. Третьякова, мәктәп уҡытыусылары һәм уҡыусылары йыйған экспонаттар район музей фонды нигеҙен тәшкил итә. Район музейен ойоштороуҙа К.С. Янбаев, М.С. Тулебаев, Л.В. Сафронов, Б.Д. Маһәҙиев, С.С. Мырҙабулатова, Н.Г. Бикбаев ҙур өлөш индерә. Музейҙың беренсе директоры булып Нәжметдин Танһыҡҡужа улы Хәсәнов тәғәйәнләнә.
Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы ҡарары менән 1991 йылда Башҡортостан Республикаһының Милли музейы филиалы статусы бирелә.
2006 йылда Ейәнсура районы муниципаль район ҡарамағына ҡайтарыла һәм үҙ аллы юридик шәхес итеп теркәлә. Рәсми исеме — Муниципаль автоном мәҙәниәт һәм сәнғәт учреждениеһы «Ейәнсура тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейы».

# Ейәнсура тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейы
## Тарихы
### Музей директорҙары

* 06.1989—06.1995 — Нәжметдин Танһыҡҡужа улы Хәсәнов. Башҡорт энциклопедияһы мәҡәләһендә директор булып 1985—1996 йылдарҙа эшләгән, тип күрһәтелә.
* 06.1995-01.2007 — Илгиз Рафиҡ улы Фәйзуллин
* 01.2007-2008 — Иршат Бикбулат улы Ейәнбирҙин
* 05.2008-08.2009 — Тәнзилә Миннибай ҡыҙы Абдрахманова
* 09.2009-07.2010 — Гөлсиә Рәүил ҡыҙы Рәмова
* 08.2010 башлап — Гөлшат Минниғәле ҡыҙы Дүшәнбаева.
Уның декрет ялы ваҡытында 01.2019-082019 — Заһир Абдулла улы Ураҙаҡов, 10.2019 башлап — Миҙхәт Хаммат улы Асылбаев

# Ейәнсура тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейы
## Музей фонды

Музей фондында 2 меңдән ашыу экспонат — һаҡлау берәмеге бар. Район тарихын, географияһын, хайуандарын һәм үҫемлектәрен, урындағы халыҡтың ғөрөф-ғәҙәттәрен тасуирлаған экспонаттар, районы тупрағы һәм таштары өлгөләре, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугирҙарҙың шәхси әйберҙәре һәм фоторәсемдәре коллекциялары һаҡлана. Улар араһында үҙешмәкәр рәссам Н. Х. Фәйрушиндың картиналары, таксидермист Ҡ. С. Янбаевтың хайуан, ҡош, балыҡ толоптары коллекцияһы, Эйек йылғаһы буйында табылған мамонт һөйәктәре бар.
Экспонаттар музейҙың биш тематик күргәҙмә залында урын алған.
* 1-се зал — «Тыуған яҡ тәбиғәте» күргәҙмәһе
* 2-се зал — «Ейәнсура районы тарихы» күргәҙмәһе
* 3-сө зал — «Хәрби Дан» күргәҙмәһе
* 4-се зал — «Районда йәшәгән халыҡтарҙың көнкүреше һәм хужалыҡ әйберҙәре» күргәҙмәһе
* 5-се зал — «Халыҡ биҙәү-ҡулланма сәнғәте» күргәҙмәһе
# Аҡшишмә (Силәбе өлкәһе)

Аҡшишмә — Силәбе өлкәһе Нуғайбәк районындағы бөтөрөлгән ҡасаба. Остроленский ауыл биләмәһе составына ингән. 2004 мәғлүмәт иҫәбенән сығарыла.

# Аҡшишмә (Силәбе өлкәһе)
## Географияһы

Остроленский ҡасабаһынан 6 км төньяҡ-көнбайышта урынлашҡан.

# Аҡшишмә (Силәбе өлкәһе)
## Тарихы

1968 йылда «Остроленский» совхозының бруцеллёз сирле мал фермаһы янындағы тораҡ пунктына — Аҡ Шишмә ҡасабаһы тигән исем бирелә.

# Аҡшишмә (Силәбе өлкәһе)
## Халҡы

2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ҡасабала даими йәшәгән халыҡ юҡ.
# Миляш

Миляш — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кипшенга йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 57 км.

# Миляш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000010415
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001041
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сальсомаджоре-Терме

Сальсомаджор-Тер (итал. Salsomaggiore Terme) — Италия ҡалаһы, Эмилия Романья төбәгендә Парма административ үҙәгенә буйһонған ҡала.
Халыҡ һаны 17 875 кеше тәшкил итә, халҡының тығыҙлығы 221 кеше/км². 81 км² майҙанды биләй. Диңгеҙ кимәленән 157 метр бейеклектә урынлашҡан. Ҡаланың почта индексы — 43039. Телефон коды — 0524.
Ҡаланың ҡурсалауы-яҡлаусыһы итеп изге Виталий Миланский иҫәпләнә. Байрамы йыл һайын 28 апрелдә үткәрелә. Сальсомаджоре Терме – Италияның ҙур булмаған курорт ҡалаһы. Ул бик матур тәбиғәтле Парма убаларында тора. Ҡала бәләкәй булыуына ҡарамаҫтан, һуңғы 50 йыл эсендә туристарҙың иғтибарын үҙенә йәлеп итеп тора: бында йыл һайын «Италия һылыуҡайы» конкурсы үткәрелә.

# Сальсомаджоре-Терме
## Тарих

Сальсомаджоре термаль курорт булараҡ, үҙ тарихын Мария Луиза Австрийская ваҡытынан алып иҫәпләй:ул термаль һыу менән дауаланыуҙы модаға индергән. Сальсомаджоре Терме исеме үк бында соляр һыуҙар менән борондан халыҡ дауаланғаны тураһында һөйләп тора. Курортта бер нисә төрлө үҙенсәлекле минераль сығанаҡтар бар, мәҫәлән: «Aqua Madre» - үҙ эсенә йод алған кальцийһыҙ, тимерһеҙ эҫе һыу. Сальсомаджоре Терме ҡалаһында ошо сығанаҡтар нигеҙендә төрлө термаль комплекстар бар. Шуларҙың иң билдәлеһе - Берзиери палаццоһы. Был комплекс Сальсомаджоре Терме ҡалаһының үҙәгендәге Берзиери майҙанында урынлашҡан. Комплекс урындағы һыуҙарҙың шифалы үҙенсәлектәрен беренсе булып асҡан табип Лоренцо Берзиери хөрмәтенә уның исеме менән аталған. Комплекс бинаһы күркәм мозаика һәм фрескалар менән биҙәлгән, улар һыуҙың шифалы һәм көслө булыуының символын күрһәтеп тора.
Сальсомаджоре Терме ҡалаһының иң шәп хәҙерге заманса фешенебелле термаль комплексы - Зойа Спа - ҙур Маццини паркында урынлашҡан. Был термаль шифаханала эстетик медицина һәм гидротерапия дауалау күрсын үтергә мөмкин.
# Пруссия урамындағы Михаил Архангел сиркәүе

Пруссия урамындағы Михаил Архангел сиркәүе — Бөйөк Новгородтағы ғәмәлдән сыҡҡан православие сиркәүе. Был сиркәү XIII быуатта төҙөлгән, XV, XVII, XIX быуатта һәм ХХ быуаттарҙа үҙгәртеп ҡоролған. Рәсәйҙең Новгород ҡалаһындағы Пруссия һәм Десятинный урамдары киҫелеше районында (хәҙерге адресы: Пруссия урамы, 12) урынлашҡан.

# Пруссия урамындағы Михаил Архангел сиркәүе
## Тарих

Михаил Архангел сиркәүе Новгородта төҙөлгән иң боронғо ҡорамдарҙың береһе (нигеҙләү датаһы буйынса). 1088 йылда беренсе ағас сиркәү төҙөлә, ул 1175 йылда янғында һәләк була. 1219—1224 йылдарҙа таш ҡорам төҙөлә, төҙөлөш заказсыһы булып посадник Твердислав Михалкович менән уның ағаһы Федор тора. XV быуат башында Михаил Архангел сиркәүен посадник Кирилл Ондреянович яңыртып төҙөй. Моғайын, Новгород ҡалаһы Людин осоноң Пруссия урамында торған ҡорам иң мөһим ғибәҙәтханаларҙан һаналған булған, ул XV быуаттың аҙағына ҡарата собор булып иҫәпләнә һәм уға 13 сиркәү ҡарай. Артабан 1685 йылда был ғибәҙәтхана киңәйтеп төҙөлә, ә 1860-сы йылдарҙа ялған рус стилендә яңыртып ҡорола. Бөйөк Ватан һуғышы осоронда Михаил Архангел сиркәүе ныҡ зыянлана. Һуғыштан һуң уның бинаһы торлаҡ йорто итеп үҙгәртеп ҡорола, бының өсөн сиркәү баштары тулыһынса һүтелә, бина сиркәү бинаһын бөтөнләй хәтерләтмәй. 1988-1989 йылдарҙа Г. М. Штендер етәкселегендә бинала эксперт тикшереүҙәре башҡарыла, сиркәүҙең ер аҫтындағы боронғо өлөшө ҡаҙыла һәм сиркәү урынындағы янғын ҡалдыҡтары табыла. 2000-се йылдарҙа сиркәүгә өлөшләтә реставрация үткәрелә. Хәҙер Михаил Архангел ҡорамының бинаһы административ бина булып тора.

# Пруссия урамындағы Михаил Архангел сиркәүе
## Архитектура

XIII быуатта сиркәү дүрт бағаналы, бер апсидлы, квадрат формаһындағы ҡорам булған. Архитектураһы Новгородта өсөн типик булмаған, ул бары тик — Параскева Пятница сиркәүенә генә оҡшаңҡырап тора. Сиркәүҙең архитектураһы смоленск архитектураһын новогород архитектураһына яраҡлаштырылған формаһы. Сиркәүҙең стеналары плинфтан (күләме 25-28 × 17-21 × 4,5-6 см) һәм ҡабырсаҡтан төҙөлөп, аралары эзбизташ менән цемент ҡушылма иҙелмәһе менән һыланған, араларына бут таштары ҡыҫтырылған. XV быуатта сиркәү яңынан үҙгәртеп ҡоролғанда уның бағаналары, түбәһе, аркалары һәм көньяҡтағы ҡанаты, төньяҡ галереяһы яңынан төҙөлә. XVII быуатта ҡорам киңәйтелә, уның үҙәк өлөшө оҙонайтыла, ҡабырға апсидтары һәм ҡыңғырау манараһы төкәтеп эшлэнә. Хәҙерге ваҡытта бинала элекке заман төҙөлөшөнөң ҡалдыҡтары өлөшләтә һаҡланған. Заманса бина — ике ҡатлы, планда тура мөйөшлө, өлөшләтә элекке декор эҙҙәрен һаҡлай.

# Пруссия урамындағы Михаил Архангел сиркәүе
## Иҫкәрмә

* ↑ Постановление Администрации Новгородской области № 104 от 31.05.2002
* 1 2 Церковь Михаила Архангела на Прусской улице // Архитектурное наследие Великого Новгорода и Новгородской области / Мильчик М. И. (составитель). — СПб.: Спас, Лики России, 2008. — С. 173—174. — 656 с. — 2500 экз. — ISBN 978-5-903672-3-5.
# Доломит

Доломит — тау тоҡомдарын өйрәнеүск француз инженеры һәм геологы Деода де Доломьё (1750—1801) хөрмәтенә аталған тау тоҡомо.
* Карбонаттар синыфы минералы, CaMg[CO3]2; составы: CaO - 30,4%, MgO - 21,9%, ҡушылмалары Fe, Mn, Zn һ.б. - 47,7%. Кристалдары быяла һымаҡ ялтырауыҡлы ромбоэдрик, агрегаттары кристаллик-бөртөклө. Төҫө һорғолт-аҡ, һарырак, көрәнһыу йәки йәшкелт төҫмөрлө. Ҡатылығы 3,5-4,0. Ыуалыусан. Тығыҙлығы 2,8-2,9 г/см³. Ғәҙәти температурала хлорид кислотаһында (HCI) (кальциттан айырмалы булараҡ) кайнамай ғына әкрен ирей.
* 50% һәм унан да күберәк доломит минералынан тороусы ултырма тау тоҡомо; Доломит 25-49% булғанда - доломитлы эзбисташ, 50-89% -та - эзбисле доломит. Кальцит, ангидрит, гипс, магнезит, сидерит һ.б. ҡушылмалар булырга мөмкин. Тығыҙ йәки каверналы-күҙәнәкле була. Диңгеҙҙәрҙә, диңгеҙ ҡултыҡтарында, күлдәрдә эзбисле-магнезиаль ләм диагенетик үҙгәргәндә, эзбисташтар метасоматик доломитлашҡанда, гидротермаль процесстар ваҡытында барлыҡҡа килә. Эре, ваҡ һәм йәшерен кристаллик агрегаттар, гипергенезда йыш ҡына ыуалыусан була. Барлыҡ континенттарҙың төрлө йәштәге ултырмаларында таралған.
Төп сығарыусы илдәр – Бөйөк Британия, Канада, Япония, Рәсәй. Донъяла (йылына млн. тонналарҙа) 40-60, РФ-ҙә - 20 гә яҡын.
Рңсәйҙә Урал һөҙәклектәрендә, Волга йылғаһы ярҙарында һ.б. урындарҙа табылған. Каверналы доломиттарда - нефть һәм битум ятмалары, тығыҙ һәм көпшәк доломитларҙа мәрмәр ониксы һәм аметист сағылышлылары асыҡланган. Доломиттың 72 сығанағы (эзбисташ менән бергә) 71 млн. м³ ка (2009) яҡын запас менән юғары Пермь йәшендәге ултырмаларҙа билгеләнгән.
# Сәлимгәрәев Миңлеғол

Сәлимгәрәев Миңлеғол (рус. Салимгареев Миннигул ? ‒ 21 сентябрь 1943 йыл) — легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой.

# Сәлимгәрәев Миңлеғол
## Биографияһы

Сәлимгәрәев Миңлеғол сығышы менән хәҙерге Башҡортостандың Саҡмағош районынан. Тыуыуы ваҡыты билдәһеҙ. Ҡайһы бер документтарҙа исеме русса Минниг тип теркәлгән. Ҡыҙыл Армия сафына Өфө ҡалаһы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 62-се гвардия кавалерия полкында хеҙмәт итә. 1943 йылдың 21 сентябрендә Украина ерҙәрендә барған ҡыҙыу һуғышта алған яраларынан һәләк була. Украинаның Чернигов өлкәһе Менский районының Березна ҡала тибындағы ҡасабала ерләнгән.
# Александр зыяраты (Дондағы Ростов)

| Ил | РәсәйРәсәй |
| Субъект | Ростов өлкәһеРостов өлкәһе |
| Ҡала | Дондағы Ростов |
| Координаттар | 47°14′02″ с. ш. 39°48′41″ в. д. |
| Майҙаны | 0,03 км² |
| Статусы | ғәмәлдә |
Александр зыяраты — Дондағы Ростов ҡалаһындағы зыярат.

# Александр зыяраты (Дондағы Ростов)
## Тарихы

Александр зыяраты Дондағы Ростов ҡалаһының Александровка биҫтәһендә урынлашҡан, ҡәберлегенең дөйөм майҙаны 3 гектар тәшкил итә. Барлыҡҡа килеү датаһы билдәһеҙ. 1970-се йылдарға тиклем зыярат эшләй. Дондағы Ростовта Төньяҡ зыяратына нигеҙ һалынғас, Александр зыяратында ерләүҙе тыялар. Ләкин Төньяҡ зыяратында урындар етмәү менән бәйле бик ауыр хәл килеп тыуғанлыҡтан, Дондағы Ростов администрацияһы туғандарының ҡәберенә ерләү өсөн Александр зыяратын асырға ҡарар итә. Зыярат менән йәнәш Раббы Сретениеһы хөрмәтенә ғибәҙәтхана урынлашҡан, уның тураһында беренсе тапҡыр 1778 йылда — Александровская станицаһын төҙөгәндең икенсе йылына (1777 йыл) телгә алына. Тәүҙә ағастан төҙөлә, аҙаҡ уны таштан яңынан һалалар.

# Александр зыяраты (Дондағы Ростов)
## Зыяратта ерләнгән билдәле кешеләр

* Берест Алексей Прокопьевич (1919—1970) — совет офицеры, Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы; Украина Геройы. Зыярат территорияһында уға һәйкәл ҡуйылған.

# Александр зыяраты (Дондағы Ростов)
## Эшмәкәрлеге

Эш ваҡыты: көн һайын — 09:00 — 19:00 (майҙан сентябргә тиклем) һәм 09:00 — 18:00 (октябрҙән апрелгә тиклем).
# Кутоп-Юган (Ай-Юган ҡушылдығы)

Кутоп-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ай-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Кутоп-Юган (Ай-Юган ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300022153
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302215
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Суртанды (тау һырты)

Суртанды (башҡ. Аҡбейек) — Көньяҡ Уралдағы тау һырты. Башҡортостандың Белорет районында урынлашҡан.

# Суртанды (тау һырты)
## Географияһы

Суртанды Ҡыраҡа тау массивына ҡарай. Белорет районы буйлап Ағиҙел һәм Оло Рәз (Ағиҙел йылғаһы бассейны) йылғалары араһында, субкиңлек йүнәлешендә һуҙылған. Бер нисә яйла һымаҡ түбәләрҙән (тәпәш яҫы таулыҡтарҙан) тора: бейеклектәре 1038 м. , 967 м., 693 м., 668 м.

# Суртанды (тау һырты)
## Ҡылыҡһырлама

* Оҙонлоғо яҡынса 13 км;
* Киңлеге 2—3 км;
* Абсолют бейеклеге 1045 м.

# Суртанды (тау һырты)
## Рельефы

Уртаса таулы, тау араһы уйпатлыҡтары, уйһыулыҡтар, йылға үҙәндәре һәм йырындар менән йырғыланған.
Битләүҙәре ҡаялы, текә. Һырттың төньяҡ-көнсығыш өлөшө Аҡбейек һыртына, көньяҡ өлөшө Астой һыртына күсә.
Ҡыраҡа тектоник комплексы тоҡомдарынан тора. Һыртта Кесе һәм Оло һарғая, Суртанды йылғалары башланғыс алып Ағиҙел йылғаһына барып ҡоялар. Уларҙан тыш Үҙән йылғаһы бассейнына ҡараған Уң һарына йылғаһы ағып сыға.
Ландшафы һоро урман-тау тупрағындағы ҡарағас һәм ҡарағай урмандарынан тора. Шулай уҡ, йоҡа ҡатламлы көлһыуланған кара тупраҡташ һәм органоген-ташлы тау тупрағындағы тау урман-далалары хас.
# Михай Хорват

Михай Хорват (мадьярса Mihaly Horvath; 20 ноябрь 1809, Сентеш — 19 август 1878, Карловы Вары) — Венгрияның сәйәси һәм дини эшмәкәре, тарихсы. 1848-1849 йылдарҙағы Венгриялағы революцияла әүҙем ҡатнашыусы. Мәғариф һәм дин эштәр министры (1849).

# Михай Хорват
## Биографияһы

Сегедтағы гимназияны тамамлағас, дини белем ала. 1844—1847 йылдарҙа Терезианумда мадьяр теленән уҡыта. 1848 йылдан — епископ.
1849 йылдың ғинуарында Дебреценда Веспрем комитатынан Венгрия дәүләт йыйылышы депутаты итеп һайлана. 1849 йылдың майынан Берталан Семереның революцион хөкүмәтенә инә, унда дини эштәр һәм мәғариф министры вазифаһын биләй.
Венгрия революцияһы ҡыйратылғандан һуң сит илгә күсә. Швейцарияла, Францияла, Бельгияла һәм башҡа илдәрҙә йәшәй.
Австрия империяһы суды ҡарары буйынса 1851 йылда үлемгә хөкөм ителә. 1866 йылда амнистиялана һәм 1867 йылда Венгрияға ҡайта. Артабан Ференц Деак партияһы яҡлы була.

# Михай Хорват
## Ижады

Михай Хорват үҙенән һуң байтаҡ тарихи-публицистик мираҫ ҡалдырған. Уның эштәренең күбеһендә 1848-1849 йылдарҙағы Венгрия революцияһы ваҡиғалары, шулай уҡ революцияға тиклемге Венгрия тормошо ҡарала һәм баһалана. Хорваттың тарихи хеҙмәттәре революцияның алдынғы ролен һәм сәйәси әһәмиәтен аңлау менән һуғарылған шул йылдарҙағы ваҡиғаларҙың хроникаль һүрәтләнеше булып тора. Шул уҡ ваҡытта урта дворянлыҡтың сәйәси позицияларында ҡалып, Хорват революцияла синфи көрәш факттарын телгә алмай һәм уны Австрия империяһына ҡаршы «берҙәм венгр халҡы» көрәшенә генә ҡайтарып ҡалдыра. Хорват үҙенең әҫәрҙәрендә шулай уҡ революция осоронда Венгрия дворяндарының үҙ хоҡуҡтарынан үҙ ирке менән баш тартыуы һәм крәҫтиәндәрҙе крепостной бойондороҡлоҡтан азат итеү тураһындағы легенданы хуплай.

# Михай Хорват
## Һайланма әҫәрҙәре

* «1823 йылдан 1848 йылға тиклем Венгрия тарихынан 25 йыл» (Fünfundzwanzig Jahre aus der Geschichte Ungarns, von 1823—1848, Bd. 1-2, Leipzig 1867).
* «Венгрияның 1848—1849 йылдарҙағы бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәш тарихы» (Magyarorszag függetlensegi harzanak törtenete 1848 es 1849-ben, köt-1-3, Pest 1871-72).
# Уразай (Аҡтаныш районы)

Уразай — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районындағы ауыл. Уразай ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

# Уразай (Аҡтаныш районы)
## География

Ауыл Ағиҙел йылғаһынан 3 км, Аҡтаныш ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 10 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Уразай (Аҡтаныш районы)
## Тарих

Уразай (Иҫке Ураҙай) — гәрәй ырыуы башҡорттарының ауылы. 1674 йылдан билдәле. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Гәрәй улусы Әжәкүл түбәһенә ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Шәрип улусы составына керә.
XX быуат башында 2 мәсет, мәктәп, икмәк магазины, 2 ел тирмәне (1870 йылда — 5), бакалея кибете теркәлгән.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составына керә.

# Уразай (Аҡтаныш районы)
## Халҡы

1795 йылда ир енесле 119 башҡорт; 1834 йылда — 412 башҡорт; 1859 йылда — 625 башҡорт; 1870 йылда — 518 башҡорт; 1906 йылда — 549 аҫаба башҡорт (Яңы Ураҙай ауылында — 370 аҫаба башҡорт ) йәшәй.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1859 | 1870 | 1884 | 1897 | 1906 | 1913 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 | 2010 |
| 628 | 657 | 777 | 509 | 549 | 548 | 586 | 570 | 650 | 659 | 583 | 645 | 586 | 511 | 454 | 406 |

# Уразай (Аҡтаныш районы)
## Инфраструктура

Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.

# Уразай (Аҡтаныш районы)
## Билдәле шәхестәре

* Абдулмоталап Әбделкәримов (1785—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
# Трона

Тро́на (тәбиғи тоҙҙоң ғәрәпсә атамаһынан; натрий сескикарбонаты; икенсе атамаһы «Мысыр тоҙо») ) — Na₂CO₃ · NaHCO₃ · 2H₂O. химик составы менән минерал.
Биш мең йыл элек Мысыр фирғәүендәрен бәлзәмләү компоненттарының береһе булараҡ билдәле булған.

# Трона
## Үҙсәнлектәре

Тәбиғәттә кристаллы ҡатлауҙар, ҡайһы берҙә камил булмаған пластинкалы кристалдар рәүешендә осрай.
* Төҫө: аҡ, һары, ваҡыты менән төҫһөҙ.
* Сингония: моноклин, симметрия төрө L₂PC.
* Йәбешкәклеге: бик камил.
* Ҡатылығы: 2,5.
* Сағыштырма ауырлыҡ: 2,17.
* Һауа торошона,,натриттан айырмалы рәүештә, бирешмәй.
* Сода етештереү өсөн сеймал .

# Трона
## Килеп сығышы һәм ҡушылған минералдар

Тәбиғәттә минерал ятҡылыҡтары АҠШ, Ливия, Ҡытай, Монголия, Ҡаҙағстан далаларында Көнбайыш Себер һәм Кольский ярымутрауы .территорияларында осрай.
Юлдаштары: термонатрит (Na₂CO₃ · H₂O), мирабилит (Na₂SO₄ · 10H₂O), тенардит (Na₂SO₄), натрит. Трона составында 50 проценттан ашыу ҡушылмалар бар, улар сәнәғәт ихтыяждары өсөн таҙа рәүештә минерал алырға мөмкинлек бирмәй. Күптән түгел фән минералды аҙ өйрәнелгән һәм моделләштереүгә яраҡлы түгел тип классификациялай..
# Ҡасҡын (Силәбе өлкәһе)

Ҡасҡын (рус. Каскиново) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡуҫа районындағы ауыл. Петрозаводское ауыл биләмәһе составына инә.

# Ҡасҡын (Силәбе өлкәһе)
## Тарихы

Ҡасҡын — әйле башҡорттарының ауылы. Ырымбур губернаһы Троицк өйәҙе (1865 йылдан Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе) составында була. Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 4-се көнбайыш башҡорт кантонының 1-се йортона керә.

# Ҡасҡын (Силәбе өлкәһе)
## Халҡы

| 1834 | 1866 | 1920 |
| 253 | 288 | 256 |
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (100 %) йәшәй.
# Джеймс Фенимор Купер

Джеймс Фенимор Купер (ингл. James Fenimore Cooper; 1789 йылдың 15 сентябре, Берлингтон, АҠШ — 1851 йылдың 14 сентябре, Куперстаун, АҠШ) — Америка романсыһы һәм сатирик. Мажаралы әҙәбиәт классигы.

# Джеймс Фенимор Купер
## Биографияһы

Джеймс Фенимор Купер АҠШ-тың Нью-Джерси штаты Берлингтон ҡалаһында тыуған. Күп тә үтмәй, уның атаһы, судья Уильям Купер, Нью-Йорк штатына күсенә һәм унда аҙаҡ ҡалаға әйләнгән Куперстаун ҡасабаһына нигеҙ һала. Урындағы мәктәптән һуң ул Йель университетына юллана, әммә, курсты тамамламай, диңгеҙ хеҙмәтенә(1806—1811) яҙыла һәм Онтарио күленә хәрби карап төҙөлөшөнә ебәрелә. 1811 йылда ул француз ҡыҙы Сюзан Аугуста Делансиға өйләнә. Ҡатынына ниндәйҙер роман уҡығанда, Купер, яҡшыраҡ яҙыуы ҡыйын түгел, тип ысҡындыра һәм, уның алдында маҡтансыҡ булып күренмәҫ өсөн, бер нисә аҙнала үҙенең тәүге «Һаҡлыҡ» (Precaution, 1820) романын яҙа.

# Джеймс Фенимор Купер
## Романдары

«Пионерҙар, йәки Саскуиханна башында», 1823;
«Һуңғы могикан», 1826;
# КесеУшал

КесеУшал — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2169/146/19/28 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# КесеУшал
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010800112115200032069
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203206
* Бассейн коды — 13.01.08.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Юбал

Юбал — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Киря йылғаһының уң ярына тамағынан 62 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Юбал
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500412110000039005
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003900
* Бассейн коды — 08.01.05.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0