yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Кесе Уса (Оло Уса ҡушылдығы)

Кесе Уса — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Башҡортостан Республикаһы, Удмурт Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Уса йылғаһының уң ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Кесе Уса (Оло Уса ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Воткин ГЭС-ынан Түбәнге Кама ГЭС-ына тиклем, Беүә (башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклемна тиклем), Иж, Ыҡ Ағиҙел йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101412111100016561
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101656
* Бассейн коды — 10.01.01.014
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Яксарка

Яксарка — Рәсәй йылғаһы. Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сура йылғаһының һул ярына тамағынан 661 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Яксарка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура йылғаһы, инештән Сура гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500112110000035550
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003555
* Бассейн коды — 08.01.05.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Үрмәт ауыл Советы (Илеш районы)

Үрмәт ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Илеш районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Үрмәт ауылы.

# Үрмәт ауыл Советы (Илеш районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Зәй-Ҡаратай (ауыл)

Зәй-Ҡаратай — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Лениногорск районы ауылы. Зәй-Ҡаратай ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора.

# Зәй-Ҡаратай (ауыл)
## География

Ауыл Зәй-Ҡаратай йылғаһы буйында, Лениногорск ҡалаһынан төньяҡ-көнбайыштараҡ 22 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Зәй-Ҡаратай (ауыл)
## Тарих

Зәй-Ҡаратай — Юрмый һәм Тамъян улустары башҡорттарының ауылы. Тәүге тапҡыр 1772 йылда телгә алына. Ауыл һуңыраҡ Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл башта Әмекәй улусы, артабан Ҡаратай улусы составына керә. ХХ быуат башында ауылда 2 һыу тирмәне, 2 мәсет һәм 2 мәктәп теркәлгән. 1917 йылда земство мәктәбе асыла.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылда Әлмәт районы, 1935 йылда — Яңы Песмән районы, ә 1955 йылда — Лениногорск районына составына инә.

# Зәй-Ҡаратай (ауыл)
## Халҡы

1762 йылда ауылда 9 ихатала 55 йән типтәр, 1816 йылда — ир енесле 3 йән башҡорт; 1859 йылда 117 ихатала 1032 ҡаҙна крәҫтиәндәре һәм башҡорт иҫәпләнгән. 1870 йылда 45 ихатала — 270 башҡорт, 1905 йылда 95 йортта 519 кеше, 1912 йылда 123 ихатала — 634 башҡорт йәшәй.
| 1746 | 1782 | 1859 | 1883 | 1897 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 |
| 42 | 153 | 1032 | 1283 | 1941 | 2238 | 2614 | 2291 | 2372 | 2200 | 2131 | 1686 | 1226 |
* Н/Д

# Зәй-Ҡаратай (ауыл)
## Билдәле шәхестәре

* Туйкә — башҡорт ихтилалдарының етәкселәренең береһе.
* Туйкин Кәбир Кәрим улы — яҙыусы.
* Туйкин Фазыл Кәрим улы — яҙыусы, шағир һәм драматург.
* Туйкин Тәлғәт Кәбир улы — хужалыҡ эшмәкәре.
# Россошка (Цимла ҡушылдығы)

Россошка — Рәсәйҙәге йылға. Волгоград өлкәһе, Ростов өлкәһе, Ҡалмыҡ Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Цимла йылғаһының һул ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Россошка (Цимла ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Калач-на-Дону ҡалаһынан Цимлян һыуһаҡлағысына тиклем, Чир йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010300912107000010264
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107001026
* Бассейн коды — 05.01.03.009
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Марневка

Марневка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Луза йылғаһының уң ярына тамағынан 169 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Марневка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000012907
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001290
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Камзас (Пызас ҡушылдығы)

Камзас — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пызас йылғаһының һул ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Камзас (Пызас ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300212115200008501
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200850
* Бассейн коды — 13.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ушаков күпере

Ушаков күпере (1836—1952 йылдарҙа — Строганов күпере, элек — Каменноостровский икенсе күпере) — Оло Невка аша күпер, Санкт-Петербург ҡалаһында урынлашҡан. Оло Невка йылғаһының уң ярына Ташлы утрау менән Диңгеҙ буйы һәм Петроград районындарын тоташтырып тора.
Әлеге ваҡытта шәхси ғаризалар буйынса ғына күпер күтәртелә.

# Ушаков күпере
## Урынлашыуы

Ушаков күпер Каменноостровский проспекты һәм Академик Крылов урамын тоташтырып тора.
Күпер янындаН. Г. Кузнецов исемендәге Хәрби-диңгеҙ академияһы урынлашҡан. Ташлы утрауынан күпер яғына ингән урында Иоанн Предтеча Раштыуаһы сиркәүе урынлашҡан. Шунда уҡ, бинала, тәүҙә күпер вахтаһы булып хеҙмәт иткән «Всецарица» иконаһының бәләкәй ағас сиркәүе тора.
Йылға ағымының юғары өлөшөндә Кантемиров күпере, түбәнге өлөшөндә — 3-се Елагин күпере тора.
Яҡын метрополитен станцияһы — «Ҡара йылға».

# Ушаков күпере
## Исеме

Иҫке исеме — Строганов күпере — алыҫ түгел урынлашҡан Строганов (граф Строгановтың имениеһы) дачаһы исеменән алынған. Күпергә хәҙерге заманда яңы исем адмиралФ. Ф. Ушаков хөрмәтенә бирелгән. 2010 йылдың 10 февралендә Строганов исеме быға тиклем атамаһыҙ йәйәүлеләр күперенә бирелә, ул Строганов паркы территорияһында алып бара.

# Ушаков күпере
## Тарих

Беренсе плашкоутлы (понтонлы) күпер Ташлы утрауының көнсығыш осо һәм Яңы Ауыл араһында 1786 йылда барлыҡҡа килә һәм 12 плашкоуттан тора. Реконструкция һөҙөмтәһендә XIX быуат башында улар ун бергә ҡала. Күпер артабан көнбайышҡа, Строганов урамының (хәҙер Академик Крылов урамы) башына, табан күсерелә һәм свайлыға алмаштырыла. Был кисеүҙең буйында ун һигеҙ терәкле аралыҡ бар. Оло Невканың һул ярын янында күпер күтәртмәле ике ҡанатлы, улар ҡул көсө ярҙамында лебедкалар менән күтәртелә. 1847—1853 йылдарҙа бында күп аралыҡлы терәкле ағас ригелле, күтәртмәле күпер булған. 1906—1907 йылдарҙа, 1911 йылда һәм 1935 йылдарҙа күпер үҙгәртеп ҡорола, күперҙе һуңғы тапҡыр 1953—1955 йылдарҙа реконструкциялайҙар (инженерҙар В. В. Демченко, Б. Б. Левин, архитекторҙар П. А. Арешев, В. С. Васильковский проекты буйынса үҙгәртеп ҡорғандар). 1999—2000 йылдарҙағы транспорт сиселешен төҙөгән саҡта күперҙең уң яр буйындағы терәктәр аралары күмелгән.

# Ушаков күпере
## Конструкция

Күперҙең буйында һигеҙ терәкле аралыҡ бар, үҙәк аралығы — күтәртмәле, ике ҡанатлы, аралыҡ төҙөлөшө — тағатып йәйелмәле системаһында эшләнгән, ҡалған аралыҡтары киҫелмәгән кәкере һыҙатлы балкаларҙан тора.
Күпер терәк-таяныстары гранит менән көпләнгән. Күпер ҡоймаларының суйын тотҡалҡалары биҙәкле — якорь, йондоҙ, имән япрағы һәм лавр веногы композицияларынан тора, башҡарыу стиле -«сталин» классицизмы. Ошо уҡ стилдә күпер баштарында торған колонналары ла биҙәлгән, уларҙа XVIII—XIX быуаттарҙың данлыҡлы флот йөрөтөүселәре Нахимов һәм Ушаковтарҙың бихисап барельефтары һүрәтләнгән .

# Ушаков күпере
## Иҫкәрмә

* ↑ Войтинский В. С. Петербургский совет безработных, 1906—1907. — New York: Columbia University: Russian Institute, 1969. — С. 251. — 315 с.
# Фәтҡуллин

Фәтҡуллин — фамилия.
* Фәтҡуллин Ғөбәй Сәлим улы (1914) — хужалыҡ эшмәкәре, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1957).
* Фәтҡуллин Илдар Раил улы (1982 т.) — спортсы. Трамплиндан саңғыла һикереү буйынса Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (2001).
* Фәтҡуллин Олег Хикмәт улы (1936 т.) — техник фәндәр докторы.
* Фәтҡуллин Ринат Абдулла улы (1939 т.) — географ. География фәндәре кандидаты (1974), профессор (1996).
* Фәтҡуллин Фәрит Миңнула улы (27.09.1949), журналист. Башҡортостан Республикаһының (1998) һәм Татарстан Республикаһының (2014) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* Фәтҡуллин Фәрхәд Наил улы (1979 т.) — синхрон тәржемәсе, фрилансер. «Йыл викимедиасыһы — 2018».
* Фәтҡуллин Хикмәт Нәбиулла улы (1901—1963) — селекционер. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1946).
* Фәтҡуллин Хөсәйен Ямалетдин улы (1887—1979) — педагог.
* Фәтҡуллин Әнүәр Әсәҙулла улы (1922—1986) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Советтар Союзы Геройы (1945).
# Лесная Ливенка

Лесная Ливенка (Лесная) — Рәсәй йылғаһы. Орёл өлкәһе, Липецк өлкәһе, Курск өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ливенка йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Лесная Ливенка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосна йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Хоперге қосылу құйылысына дейінгі Дон ҡушылдығының су алаптары, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010100212107000001418
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000141
* Бассейн коды — 05.01.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Рохау

Рохау (нем. Rochau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1109 кеше йәшәй. Майҙаны — 20,1 км². Диңгеҙ кимәленән 38 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39579 һәм автомобиль коды — SDL.
# Өшөрә (йылға)

Өшөрә (рус. Ушуря, Шура) — Башҡортостан Республикаһының Белорет районы Елмерҙәк һыртынан башланған тау йылғаһы. Ул Белорет районының Уҫманғәле ауылы аша үтеп, Оло Инйәр йылғаһына ҡоя. Ҡушылдығы — Ноҡат йылғаһы. Ул Өшөрәнең тамағына килеп етеп, Уҫманғәле ауылы эргәһендә ҡоя.

# Өшөрә (йылға)
## Этимологияһы

Уҫманғәле ауылы ҡарттары йылғаның атамаһын «өшөү» һүҙе менән бәйләй ине. Имеш, ҡыш берәү шул йылға буйынан ҡайтып килгәндә бик туңған да, теше-тешкә теймәй, «өшөтә» тип әйтәһе урынға «өшөрә» тип әйткән имеш, ти. Шунан бирле йылғаны ла «Өшөрә» тип атап йөрөй башлағандар. Ғәрәп теленән ингән Ғәшүрә тигән исемдән булыуы ла ихтимал.

# Өшөрә (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Кама бассейны округына инә, сығанаҡ башынан алып тамағына тиклем Эҫем һыу хужалығы участкаһы, Ағиҙел йылға бассейны тармағы. Кама йылғаһының йылға бассейнын инә.
Һыу ресурстары федераль агентлығы РФ территорияһының һыу хужалығын районлаштырыу геоинформацион системаһы мәғлүмәттәренә ҡарағанда,:
* Дәүләт һыу реестрындағы һыу объекты коды — 10010200612111100019591
* Гидрологик өйрәнелгәнлеге буйынса коды (ГИ) — 111101959
* Бассейн коды — 10.01.02.006
* ГИ буйынса том номеры — 11
* ГИ буйынса сығарыу— 1

# Өшөрә (йылға)
## Йылға исеме менән бәйле ваҡиғалар

Шағирә Гүзәл Ситдиҡова Байыҡ сәсән иҫтәлегенә «Киске Өфө» гәзите үткәргән сәсәндәр бәйгеһендә үҙенә Өшөрә ҡушаматы алғайны (бәйге аноним рәүештә барҙы). Һуңынан ҡушаматты ул тыуған ауылының йылғаларының береһенә — Өшөрәгә бағышлап алғанын әйтте. «Айытҡужа һәм Өшөрә әйтеше» булып ул гәзиттең бер нисә һанында баҫылып сыҡты. Һөҙөмтәлә шағирә бәйгенең Гран-приһына лайыҡ булды
# Фарзетдинов Миркашир Миңлеғәли улы

Фарзетдинов Миркашир Миңлеғәли улы (5 сентябрь 1921 йыл, Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе Яңы Нуғай ауылы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Краснокама районы) — 28 сентябрь 1991 йыл, Өфө) — физик‑теоретик, физика‑математика фәндәре докторы (1973), профессор (1973), БАССР‑ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1979).

# Фарзетдинов Миркашир Миңлеғәли улы
## Биграфияһы

Миркашир Миңлеғәли улы Фарзетдинов 1921 йылдың 5 сентябрендә Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе Яңы Нуғай ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Краснокама районы) крәҫтиән ғаиләһендә донъяға килгән. 1939 — 1948 йылдарҙа Краснокама районының Яңы Нуғай һәм Яңы Ҡабан ауылы мәктәптәрендә уҡытыусы булып эшләй.
1951 йылда Пермь дәүләт университетының физики-математика факультетын уңышлы тамамлай. Университетта аспирантурала ҡалып физика-математика фәндәре кандидаты ғилми исеменә диссертация яҡлай.
1954 йылдан Стәрлетамаҡ педагогия институтында (хәҙерге Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы) физика кафедраһы мөдире булып эшләй башлай.
1966 йылдан Башҡорт дәүләт университетында эшләй. 1968 йылдан — эксперименталь һәм теоретик физика кафедра, 1973 йылдан — теоретик физика кафедраһы мөдире булып эшләй, бер үк ваҡытта 1990 йылға тиклем СССР Фәндәр Академияһының Урал бүлексәһе Башҡортостан фәнни үҙегенең (хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге) физика бүлеге лабораторияһы мөдире вазифаһында эшләй.
Фарзетдинов Миркашир Миңлеғәли улы ғүмеренең һуңғы көндәренә тиклем эшләй, 1991 йылдың 28 сентәбрендә 71 йәшендә вафат була, Өфө ҡалаһында ерләнгән. .

# Фарзетдинов Миркашир Миңлеғәли улы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Фарзетдинов Миркашир Миңлеғәли улының фәнни эшмәкәрлеге магнетизм теорияһын үҫтереүгә арналған. Уның ҡатнашлығында, Е.А.Туров менәнн берлектә, антиферромагнетиктарҙағы периодик домен структураһының микроскопик теорияһы, ферромагнетиктарҙағы спин тулҡындарының квант теорияһы төҙөлгән. 130‑ға яҡын фәнни хеҙмәте Өфөлә, Мәскәүҙә һәм сит илдәрҙә нәшер ителгән.
# Ташту-ойре

Ташту-ойре — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сай-Гоныш йылғаһының уң ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Ташту-ойре
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100112115100001890
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100189
* Бассейн коды — 13.01.01.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Майҙан (байрам)

Майҙан (фарс. — майҙан) — традицион башҡорт байрамы. Төрки халыҡтары үткәрә.

# Майҙан (байрам)
## Тарихы

Майҙан байрамын үткәреү башланғысы булып ырыу-ҡәбилә берләшмәләренең халыҡ йыйылыштарын үткәреү тора.
Ғәҙәттә байрам сәсеү эштәре тамамланғас май аҙағына билдәләнгән. Байрамда бер йәки бер нисә күрше туғандаш ауылдар халҡы ҡатнашҡан. Байрамды үткәреү урыны итеп ялан йәки ҡалҡыу урын һайланған.

# Майҙан (байрам)
## Байрам йолалары

Саҡырыусылар күрше ауылдарҙа йәшәгәндәргә байрам үткәреү көнө тураһында хәбәр иткәндәр. Байрам башланыуға ҡарай бүләктәр, ҡунаҡтарҙы һыйлау өсөн аҙыҡ-түлек һатып алыуға аҡса йыйыла.
Байрам диаметры 50 метрға тиклем булған түңәрәк формаһындағы майҙанда үткәреләгән булған, ул ботаҡтар менән кәртәләп алынған, үҙәгендә оҙон, 10 метрға тиклем бейеклектәге ҡолға ҡуйылған. Башҡортостандың айырым райондарында барам майҙанын биҙәү өсөн туҡыма балаҫтар, тар оҙон балаҫтар, ашъяулыҡтар ҡулланылған. Ҡунаҡтарҙы махсус кейенгән кешеләр ҡаршылай.
Һәр ғаилә яҡын-тирәлә тирмә йәки ҡыуыш ҡора. Майҙан тирәләй ҡарттар, балалар, улар артынан — ирҙәр ултырыша. Ҡатын-ҡыҙҙар өсөн айырым сағыу биҙәлгән майҙан әҙерләнә.
Майҙан байрамы үҙәк майҙандан йырағыраҡта ат сабышы менән башлана.
Көн дауамында халыҡ уйындары үткәрелгән, көрәш, йүгереү, алыш, һикереү ярыштары, йәйәнән атыу, халыҡ бейеүҙәре, йырҙары башҡарыу, ҡурайҙа уйнау, сәсәндәр ярышы.
Еңеүселәр ҡиммәтле бүләктәр менән бүләкләнгән (айғыр, һарыҡ, яулыҡ, таҫтамал һ. б.).
Байрам тәүлеккә тиклем һуҙылырға мөмкин булған, туйҙарҙы йәки йәрминкәләрҙе уның менән тап килтергәндәр.
Традицион рәүештә ҡунаҡтарҙы һыйлар өсөн бишбармаҡ, ҡаҙы, ҡымыҙ, бал, буҙа әҙерләгәндәр.
# Бәҙретдинов Низам Сәләхетдин улы

Бәҙретдинов Низам Сәләхетдин улы (рус. Бадретдинов Низам Саляхетдинович) (1910 йыл — ?) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, ҡыҙылармеец. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, артиллерист.

# Бәҙретдинов Низам Сәләхетдин улы
## Биографияһы

Низам Сәләхетдин улы Бәҙретдинов 1910 йылда Өфө губернаһы Өфө өйәҙе (хәҙер Башҡортостандың Архангел районы) Оҙондар ауылында тыуған. БАССР-ҙың Архангел районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында хеҙмәт итә, 313-сө кавалерия полкында артиллерист була.1942 йылдың 10 июлендә Курск өлкәһендә хәбәрһеҙ юғалған. Һуңғараҡ Икенсе Тербуны ауылындағы туғандар ҡәберлегендә ерләнәИ.. Ҡатыны — Бәҙретдинова Сара, Оҙондар ауылында йәшәгән.

# Бәҙретдинов Низам Сәләхетдин улы
## Хәтер

* 1949—1950 йылдарҙа Липецк өлкәһенең Икенсе Тербуны ауылында Башкавдивизияның 246 яугиры туғанлыҡ ҡәберендә ерләнә. Ҡәберлек өҫтөндә таш һәйкәл — дүрт ҡырлы киҫелгән пирамида ҡуйыла. 1961 йылдың 2 майынын 11 майына тиклем обелиск янында теҙ сүккән яугир скульптураһы ҡуйыла. 2018 йылдың 10 ноябрендә Башҡорт милли-мәҙәни «Аҡ тирмә» төркөмө (Мәскәү) башланғысы менән Рәсәй Федерацияһы ҡарамағындағы Башҡортостан Республикаһы тулы хоҡуҡлы вәкиллеге ярҙамында ҡәберлектәге һәйкәл яңыртыла: гипсобетон статуя урынында Урал оҫталары ижад иткән бронза һалдат фигураһы ҡалҡа, яңы обелискиҙа дивизия атлыларының тулы исемлеге яҙыла.
* Бәҙретдинов Низам Сәләхетдин улының исеме Архангел районының хәтер китабына индерелгән
# Урта Солянка

Урта Солянка — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Солянка №993 йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Урта Солянка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Ырғыҙ йылғаһы башынан Сулак һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001612112100009940
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100994
* Бассейн коды — 11.01.00.016
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Шүрәле (йылға)

Шүрәле — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы йылға. Урғаҙа йылғаһының уң ҡушылдығы.

# Шүрәле (йылға)
## Тасуирламаһы

Йылғаның оҙонлоғо — 12 км. Ирәндек (Көньяҡ Урал) һыртының көньяҡ өлөшөнөң көнсығыш битләүендә башлана, Ғәле ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан — 4,2 км, Баймаҡ ҡалаһынан һәм төньяҡ-көнсығышҡа табан 7,5 километрҙа ята. Көньяҡҡа табан аға һәм һыуҙарын Бәхтегәрәй ауылының (башланған урынынан 66 километр алыҫлыҡта) ҡаршыһында уң яҡ ярҙан Урғаҙа йылғаһына ҡоя.
Төп ҡушылдығы: Ҡурға-Йылға. Көнбайышта ҡалҡыу урынының бейеклеге — 750 метрҙан ашыу.
Йылға бассейнында тораҡ пункттар юҡ (элек йылғаның үрге ағымында Фәйзулла ауылы булды).
Үрге ағымында йылғаны Баймаҡ — Сибай автомобиль юлы киҫеп үтә.

# Шүрәле (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәренә ярашлы, Урал бассейн округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Магнитогорск гидроузелынан Ирекле гидроузелына тиклем — Урал йылғаһы. Йылғаның йылға бассейны — Урал (бассейндың Рәсәй өлөшө). Йылғаның бассейн аҫты (подбассейны) юҡ.
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002349.
# Пяжма (Ухта ҡушылдығы)

Пяжма — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ухта йылғаһының һул ярына тамағынан 49 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Пяжма (Ухта ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000000628
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000062
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Дизентерия

Дизентери́я — йоғошло ҡаты эс китеү ауырыуы; үҙенә хас бактерия йоғоуҙан килгән инфекцион ауырыу, нигеҙҙә нәҙек һәм йыуан эсәктәр заралана; дизентерия бактериялары ҡуҙғыта торған йоғошло ауырыу; көслө йәки хроник антропоноз эсәк инфекцияһы. Төрлө йәштәге кешеләрҙе зарарлай. Эләгеү юлдары: йоғошланған ашамлыҡ, һыу, бысраҡ ҡулдар. Инфекция сығанағы — ауырыу йәки үҙендә бактериялар йөрөтөүсө кеше. Ауырыуҙың барышына ҡарап, көслө һәм хроник дизентерияны айырып йөрөтәләр. Дизентерия китереп сығарыусы микроорганизмдар ашҡаҙан-эсәк трактының буйынан-буйына һеңдерелә торған токсиндар эшләп сығара, улар, ҡанға эләгеп, дөйөм йоғошланыу-ағыуланыу синдромы, нейротоксикоз башланыуға, организмдан һыу һәм тоҙ юғалыуға этәргес була. Ауырыуҙың көслө форманан хроник формаға күсеүе лә ихтимал.

# Дизентерия
## Дизентерея тарихы

Дизентерияны Shigella бактериялары барлыҡҡа килтерә. Дизентерия Гиппократ заманынан уҡ (Б. Э. Т. 5-4 быуат) «көсәнеүле ҡанлы эс китеү» булараҡ билдәле. Әбүғәлисинаның энциклопедик хеҙмәтендә әлеге ауырыуға хас билдәләр ентекләп, тасуирлана. Дизентерия ҡуҙғатыусы микроорганизмды Рәсәйҙә беренсе булып А. С. Раевский тасуирлай (Санкт-Петербург, 1875). П. И. Кубасов ауырыу тыуҙырыусы микроорганизмды үлгән кешенең эске ағзаларынан һәм тәрәтенән айырып ала (Мәскәү, 1889). Уны килтереп сығарыусы микроорганизмдар япон микробиологы К. Шиг хөрмәтенә шигеллалар тип йөрөтә башлайҙар. Дизентерия патогенезын һәм иммуногенезын өйрәнеүҙә Ҡазан ғалимдарының хеҙмәттәре әһәмиәтле урын алып тора. А. Д. Адо дизентерия патогенезын тикшерә (1952); Д. К. Бәширова ауырыу кеше шайығында дизентерия антигендарының булыуын иҫбатлай (1953); А. Е. Резник дизентерияны бактериофагтар һәм сульфидин менән дауалау ысулдарын уйлап таба (1947), дизентерия антигендарының бәүел менән бергә бүленеп сығыуҙарын иҫбат итә (1963); Н. С. Спасский — дизентерия килтереп сығарыусы микроорганизмдарҙың Штуцер-Шмитц төрөн (1958), А. А. Сорокин дизентерия ваҡытында күҙәнәк иммунитетын ентекле өйрәнә.
Дизентерия ҡуҙғатыусы микроорганизмдар канализация һыуҙарында (25 тәүлектән 30 тәүлеккә тиклем), бүлмә температураһында икмәктә (30 тәүлеккә тиклем), һөт ризыҡтарында (3 тәүлектән 10 тәүлеккә тиклем) яҡшы һаҡлана. Уның таралыуын булдырмау өсөн дауалау-профилактика, санитария-гигиена һәм эпидемияларға ҡаршы саралар комплексы үткәрелә.