yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Үҫәргән ырыуы шәжәрәһе

«Үҫәргән ырыуы шәжәрәһе» — башҡорт тел ғилеме ҡомартҡыһы, шәжәрә.

# Үҫәргән ырыуы шәжәрәһе
## Тасуирлама

«Үҫәргән ырыуы шәжәрәһе» ҡобайыр формаһында башҡорт телендә яҙылған.
Әҫәр үҫәргән башҡорт ҡәбиләһенә нигеҙ һалыусы Мөйтән бейҙе данлауҙан башлана. Мөйтән бейҙе, үҫәргән башҡорттарының вәкиле булараҡ, һәм уның улы Үҫәргәнде Сыңғыҙхан ҡабул итә. Мөйтән бей Ағиҙел, Тобол, Ишем (Иртышҡа тиклем) йылғалары бассейнында, Яйыҡ (Урал) йылғаһының (ҡушылдыҡтары менән) үрҙәрендә биләмәләргә хужа булыу тураһында ярлыҡ ала. Мөйтән бейҙең улус ерҙәре IX—XIII быуат башындағы тарихи Башҡортостан биләмәһе менән тулыһынса тап килә.
Ҡайһы бер тарихсылар фекере буйынса, «үҫәргән ырыуы шәжәрәһе»нә ысынбарлыҡта булған 1240 йылғы документтар ингән — Мөйтән бейгә Алтын Урҙа хакимы Батый тарафынан бирелгән тархан һәм сөйөргәл (суюргальный) грамоталар.
1990 йылда Ырымбур губернаһы Орск өйәҙендәге Күҙәнәк ауылында йәшәгән Тоҡомбәтов Шаһиғәлим тарафынан башҡарылған үҫәргән ырыуы шәжәрәһе исемлеген 1931 йылда Ғ. Ф. Вилданов һатып ала. Шәжәрәнең бер варианты: Тоҡсаба → Мөйтән бей → Үҫәргән → Шиғәли → Бәҙәк бей → Йүрек бей → Урал бей → Ҡара Буға бей → Карагас бей → Һарыбаш бей → Байгужа→ Ҡаҙаҡһал → Ҡаръяу → Туғмат тархан → Токомбәт → Ишбирҙе → Ҡотло Ҡаҙам → Тәбәсек → Йомаҡай → Ҡужанаҡ.
«Үҫәргән ырыуы шәжәрәһе»нең шулай уҡ проза һәм шиғри-проза формаларында башҡа вариантары ла бар.
# Насыров Юнер Ярулла улы

Насыров Юнер Ярулла улы (26 август 1935 йыл — 13 октябрь 2002 йыл) — рәссам. 1980 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1996).

# Насыров Юнер Ярулла улы
## Биографияһы

Насыров Юнер Ярулла улы 1935 йылдың 26 авгусында Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ районы Түбәнге Уҫылы ауылында тыуған.
1962 йылда Тажик ССР-ының Дүшәмбе ҡалаһында М. Олимов исемендәге республика сәнғәт училищеһын тамамлай.
1962 йылдан Нефтекама ҡалаһында йәшәй һәм эшләй.
1980 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы, 1995 йылдан «Артыш» ижади берекмәһе ағзаһы.
1992—1993 йылдарҙа рәссамдың тырышлығы менән Нефтекама ҡалаһында «Мираҫ» галереяһы музей коллекцияларына нигеҙ һалына, 1994—2002 йылдарҙа уның директоры булып эшләй.
2002 йылдың 13 октябрендә Башҡортостан Республикаһының Нефтекама ҡалаһында вафат булып ҡала.
Юнер Ярулла улы Насыров — 200-гә яҡын һынлы сәнғәт һәм графика эштәре авторы.
Рәссамдың картиналары М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында, Өфө картиналар галереяһында, «Академия» (Өфө ҡалаһы) һәм «Мираҫ» галереяларында һаҡлана.

# Насыров Юнер Ярулла улы
## Күргәҙмәләре

* 1974 йылдан республика һәм Бөтә Союз художество күргәҙмәләрендә ҡатнашыусы.

# Насыров Юнер Ярулла улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1996)
# Ялан көйгәнәге

?Ялан көйгәнәге :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Суб-тип: | Ҡабырғалылар |
| Класс: | Ҡоштар |
| Суб-класс: | Яңаҡлылар |
| Отряд: | Ыласын һымаҡтар |
| Ғаилә: | Ҡарсығалар |
| Суб-ғаилә: | Көйгәнәктәр |
| Ырыу: | Көйгәнәктәр |
| Төр: | Ялан көйгәнәге |
Латинса исеме :
Circus macrourus (S. G. Gmelin, 1770) :
Синонимы :
Accipiter macrourus :
Ареал :
Оя ҡороу урындары
     Йыл буйы йәшәйҙәр
     Ҡышлау урындары :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр |
Ялан көйгәнәге(урыҫ.степной лунь) (лат. Circus macrourus) - Башҡортостандың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
# Колленьо

Колленьо (итал. Collegno) — Италияла коммуна, Пьемонт төбәгендә, Турин провинцияһында урынлашҡан. 18 км² майҙанды биләй. Почта индексы — 10093. Телефон коды — 011.
Тораҡ пункттың ҡурсалаусыһы булып Изге Лаврентий иҫәпләнә.
Коммуна менән Колленьонан хәтерен юғалтыусы (итал. smemorato di Collegno) тигән итальян әйтеме бәйле, нимәнелер онотҡан кешене аңлата. Был әйтем 1930 йылдарҙа Брунери-Канелланың ғауғалы эше менән бәйле ҡулланышҡа инә.

# Колленьо
## Демографияһы

Халҡы 50 158 кеше (2008 йылғы мәғлүмәттәргә ярашлы), халыҡ тығыҙлығы 2781 кеше/км² тәшкил итә.
Халыҡ динамикаһы:

# Колленьо
## Туғандаш ҡалалар

Колленьо түбәндәге тораҡ пункттар менән туғандаш:
* Антони, Франция
* Шарошпатак, Венгрия
* Волжский, Рәсәй
* Нойбранденбург, Германия
* Серданьола-дель-Вальес, Испания
* Сан-Грегорио-Маньо, Италия
* Уселтия, Тунис
* Матансас, Куба
* Сараево, Босния һәм Герцеговина
* Гавиржов, Чехия
* Роккетта-Сант'Антонио, Италия
* Гайба, Италия

# Колленьо
## Коммуна хакимиәте

* Телефоны: 011 40151
* Электрон почтаһы: info@comune.collegno.to.it
* Рәсми сайты: https://web.archive.org/web/20060216151249/http://www.comune.collegno.to.it/
# Яблуновка (Константиноградовка ауыл советы)

Яблуновка (башҡ. Яблуновка) — Рәсәйҙең Башҡорт АССР-ы Стәрлетамаҡ районы Константиноградовка ауыл Советындағы ауыл, 1986 йылда бөтөрөлә. 1969 йылдың 1 ғинуарына унда 92 кеше йәшәгән була.

# Яблуновка (Константиноградовка ауыл советы)
## Халҡы

Тораҡ пунктында, нигеҙҙә, украиндар йәшәгән, шуға ла ауыл исеме украинса.
1972 йылдың 1 июленә йәшәүселәрҙең күбеһенең милләте урыҫ була.
1981 йылдың 1 сентябренә ике милләт кешеләре — рус һәм украиндар йәшәй.

# Яблуновка (Константиноградовка ауыл советы)
## Тарихы

1952 йылда Яблуновка ауылы — Яблуновка ауыл Советының үҙәге. Район үҙәге булған Стәрлетамаҡ ҡалаһынан һәм тимер юл станцияһынан (Стәрлетамаҡ) 45 километр алыҫлыҡта урынлаша.
1969 йылдың 1 ғинуарына, 1972 йылдың 1 июленә Яблуновка ауылы Боголюбовка ауыл Советыына ҡарай. Район үҙәге — Стәрлетамаҡ ҡалаһы һәм тимер юл станцияһынан (Стәрлетамаҡ) 45 километр һәм ауыл Советы үҙәге Константиноградовка ауылынан 15 километр алыҫлыҡта урынлаша.
1981 йылдың 1 сентябренә Яблуновка ауылы Константиноградовка ауыл Советы составына инә.
Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1986 йылдың 12 декабрендәге 6-2/396-сы «Ҡайһы бер тораҡ пункттарын иҫәп мәғлүмәттәренән сығарыу тураһындағы») Указына ярашлы иҫәп мәғлүмәттәренән сығарыла.
Уның Яблуновка тигән атамаһы 2010 йылда Башкортостандың Стәрлетамаҡ районы Максимовка ауыл Советының шул көнгә тиклем Яблуновка базаһы тип аталған тораҡ пунктына ҡушыла.
# Оло Сулага

Оло Сулага — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сары-Чумыш йылғаһының уң ярына тамағынан 70 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Оло Сулага
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200412115200001879
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200187
* Бассейн коды — 13.01.02.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Аҫылғужин Ҡунаҡбай Ғөбәйт улы

Аҫылғужин Ҡунаҡбай Ғөбәйт улы (22 ғинуар 1927 йыл — 23 ғинуар 1987 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир. ӀӀ дәрәжә Дан ордены кавалеры.

# Аҫылғужин Ҡунаҡбай Ғөбәйт улы
## Биографияһы

Ҡунаҡбай Ғөбәйт улы Аҫылғужин 1927 йылдың 22 ғинуарында БАССР-ҙың Йылайыр кантоны Үрге Нөгөш ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Үрге Нөгөш ауылы) тыуған.
Ҡунаҡбай Ғөбәйт улы Бөрйән РВК-һы тарафынан 1944 йылдың 18 ноябрендә Ҡыҙыл Армия сафына алына. Бөйөк Ватан һуғышында Алыҫ Көнсығышта сержант дәрәжәһендә хеҙмәт итә. 1951 йылдың 29 ноябрендә демобилизациялана.

# Аҫылғужин Ҡунаҡбай Ғөбәйт улы
## Биографияһы
### Хеҙмәт юлы

1941—1960 йылдарҙа «Ҡыҙыл Байраҡ» промартелендә эшләй, 1981—1984 йылдарҙа Шүлгәнташ ҡурсаулығының Нөгөш лесничествоһы хеҙмәткәре була.

# Аҫылғужин Ҡунаҡбай Ғөбәйт улы
## Биографияһы
### Улы — Аҫылғужин Рамаҙан Ҡунаҡбай улы

Аҫылғужин Ҡунаҡбай Ғөбәйт улы 1987 йылдың 23 ғинуарында вафат була һәм Ғәлиәкбәр ауылы зыяратында ерләнә.

# Аҫылғужин Ҡунаҡбай Ғөбәйт улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* ӀӀ дәрәжә Дан ордены (1985
# Оло Ингаир

Оло Ингаир — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иртыш йылғаһының уң ярына тамағынан 488 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 98 км.

# Оло Ингаир
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010700112115300013104
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301310
* Бассейн коды — 14.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Мукыр-Яха

Мукыр-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Яун-Тарка ҡушылдығының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.

# Мукыр-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300071131
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307113
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Янгу-Яха

Янгу-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Юрибей йылғаһының уң ярына тамағынан 330 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.

# Янгу-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300077743
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307774
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кумлас

Кумлас — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Видзь-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Кумлас
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000019485
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001948
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# UTC+6

UTC+06:00 (шулай уҡ F – Foxtrot) – 90°E меридианының ҡояш ваҡытына тап килгән сәғәт бүлкәте.
Бүлкәттәге иң өлкән ҡалалар: Алматы, Бишкәк, Читтагонг, Дакка, Новосибирск, Омск.

# UTC+6
## Йыл буйында сәғәте

Йыл әйләнәһенә ошо сәғәт бүлкәтендә түбәндәге биләмәләр була: Азияла:
* Бангладеш
* Бутан
* Ҡаҙағстан (Алматы, Астана, Байҡоңыр һәм 10 өлкә: Аҡмулла, Алматы, Ҡарағанды, Ҡостанай, Ҡыҙылурҙа, Павлодар, Көньяҡ Ҡаҙағстан, Төньяҡ Ҡаҙағстан, Көнсығыш Ҡаҙағстан һәм Жамбыл өлкәләре)
* Ҡырғыҙстан
* Рәсәй:(Алтай крайы, Алтай Республикаһы, Новосибирск, Омск, Томск өлкәләре)
Һинд Океаны:
* Һинд Океанындағы Британия Биләмәһе

# UTC+6
## Төньяҡ Ярымшарында йәй ваҡыты

Төньяҡ ярымшарында йәй ваҡытында ошо биләмәләр UTC+6 сәғәтенә күсә:
* Пакистан

# UTC+6
## Тышҡы һылтанмалар

* World Time Zone Map (en)(en)
# Анфимов Мочег

Анфимов Мочег — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бердь йылғаһының уң ярына тамағынан 272 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Анфимов Мочег
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200512115200004503
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200450
* Бассейн коды — 13.01.02.005
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ғисмәтуллина Хәнифә

Хәнифә Ғисмәтуллина (XIX быуаттың икенсе яртыһы, Томск — XX быуаттың беренсе яртыһы) - уҡытыусы, педагогика теоретигы, мәғрифәтсе, яҙыусы, публицист һәм шағирә. Хәнифә Ғисмәтуллина — татар ҡатын-ҡыҙҙарҙан беренсе булып үҙ китабын сығарған кеше (1895 йыл). Беренсе татар шағирәләренең береһе.

# Ғисмәтуллина Хәнифә
## Биографияһы

Хәнифә Ғисмәтуллина Томск ҡалаһында мөҙәррис ғаиләһендә тыуа, ирҙәр мәҙрәсәһендә уҡытыла торған дәрестәрҙе атаһынан ала. Уҡыуҙан һуң Ульяновск губернаһының Гурьевка ауылында (хәҙер - Барыш ҡалаһының бер өлөшө) Аҡсуриндар фабрикаһы араһында кыҙҙар өсөн мәктәптә уҡыта. Хәнифә Ғисмәтуллина ҡыҙ балаларҙы уҡытыу мәсьәләһенә ҙур әһәмиәт бирә. Ул ҡыҙҙарҙы яңыса уҡыта башлай. Уҡыусыларҙы кластарға бүлеп уҡыта, хәреф-өн методын ҡуллана.Хәнифә Ғисмәтуллина педагогикала ҙур теоретик булып таныла. Ул уҡыуға ҡыҙҙарҙы йәлеп итеү өсөн бик күп көс һала. Дәрестәрҙе мауыҡтырғыс, күңелле һәм ҡыҙыҡлы итергә тырыша. Шул ваҡыт өсөн бындай эш ҙур яңылыҡ була.
Хәнифә Ғисмәтуллина шулай уҡ үҙенең шиғырҙарын яҙған һәм баҫтырған (бәлки, ул шиғырҙарын үҙ исеме аҫтында баҫтырған беренсе татар-ҡыҙы булғандыр). Уның шиғри ижадына тәүге иренең иртә вафат булыуы ҙур йоғонто яһай. Риза Фәхретдинов үҙенең «Мәшһүр ҡатын-ҡыҙҙар» тигән хеҙмәтендә Хәнифә Ғисмәтуллина тураһында былай тип яҙа: «Мәмләкәтемездә әсәре мәтбугъ улан хатыннарның әүвәлегесе бу заттыр... Зәүҗе вафат улмакла тол калып, җөмлә гомерене тәгълим юлына сарыф әйләмешдер»

# Ғисмәтуллина Хәнифә
## Хәнифә Ғисмәтуллина китаптары
### Педогогик теория

* «Мәгъдәнел-мәсаил» («Сораулар чишмәсе») 1890 йылда баҫылып сыҡҡан
* «Гакыйдәтел-әһлехак» («Дөреслек яклыларның ышанулары») — 1895 йылда баҫылган.
* «Тәргыйб» («Кызыксындыру») — 1898 йылда баҫылган.

# Ғисмәтуллина Хәнифә
## Хәнифә Ғисмәтуллина китаптары
### Шиғырҙары

«Тәгъзия» («Юаныч») исемле лирик шиғырҙар йыйынтығы — 1897 йылда баҫылған.
# Грифштедт

Грифштедт (нем. Griefstedt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 289 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,06 км². Диңгеҙ кимәленән 136 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99638 һәм автомобиль коды — SOM.
# Пожема-Ю (Колокольня ҡушылдығы)

Пожема-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Колокольня йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Пожема-Ю (Колокольня ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300029897
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302989
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Хачапури (ризыҡ)

Хачапури — груз. ხაჭაპური, рус. Хачапури (i)) — грузин аш-һыуы, грузин милли ҡамыр ризығы. Йәймә менән сырҙан эшләнә.

# Хачапури (ризыҡ)
## Ҡулланылышы

* Кавказ милли аштары исемлегендә.

# Хачапури (ризыҡ)
## Әҙерләү

* Ҡырғыс аша үткәргәс, бөтәһен бергә бутарға. Бер өлөш йәймәне дүрт киҫәккә бүлергә. Эслекте һалып, йәймәнең ситтәренән ябып, туҡылған йомортҡа менән бөрөштөрөргә, ҡалғанын өҫ яғына һыларға. 160 градуслы мейескә ҡуйып, 10 — 15 минут бешерергә.
Был атама ხაჭო [xɑtʃʼɔ] — «эремсек», һәм პური (i) — «икмәк» һүәҙенән тора. Әммә ҡайһы саҡта ит йәки быҡтырылған балыҡ менән яһалғандарын да « хачапури» тип атайҙар, был дөрөҫ түгел.

# Хачапури (ризыҡ)
## Тарихы

Хачапуринан тыш Грузияла шулай уҡ лобиани (ლობიანი; фасоль менән яҫы бәлештәр), кубдари (კუბდარი; ит бәлештәренә оҡшаш) бар. Хачапуриға яҡын ризыҡтар — балҡар-ҡарасай хычина (картуфлы-итле, йәки сыр эслек менән бөйөрөктәр).
2010 йылда Грузияның интеллектуаль милек милли үҙәге «хачапури» сауҙа атамаһын һаҡлау буйынса закон проекты эшләй. Грузия властары 2011 йылдың сентябрендә хачапури һәм бер нисә милли ашамлыҡҡа патент ала.

# Хачапури (ризыҡ)
## Әҙерләү

Хачапури ашамлығын әҙерләү буйынса дөйөм рецепт юҡ — мегрель, имеретин һ . б. ысулдары бар. Уның төрҙәре: гурия (чебурек кеүек); имеретин — түңәрәк; мегрел — түңәрәк, өҫтән сыр менән ҡаплана (сулугуни); аджар хачапуриһы кәмә формаһында йомортҡа һылап бешерелә. Рача хачапуриһы — түңәрәк, фасоль эслек менән рача беконы ҡушып бешерелә.
Эслектең классик варианты — имеретин сыры (чкинти-квели). Киң таралған фекергә ҡарамаҫтан эслеккә сулугуни һалынмай.
Традицион ҡамыр төрҙәренең береһе сүпрәһеҙ «сөсө ҡамыр»: сүпрәне мацони әсе һөт алыштыра (кефир, ойотҡан, әсе ҡаймаҡ ярамай). Һуңғы ваҡытта яңылыҡтар буйынса хачапури өсөн сүпрәле һәм сөсө ҡамыр ҙа ҡулланыла.
Әгәр мацони ҡулланыла, йәки мейестә бешерелһә, шулай уҡ ҡамыр әсеткеһе йә ҡатлаулы сөсө ҡамыр булһа, бәлеш табала ҡыҙҙырыла.

# Хачапури (ризыҡ)
## Иҫкәрмә

* ↑ ХАЧАПУРИ, Кулинарный словарь В. В. Похлебкина, 2002
* ↑ ХАЧАПУРИ, Кулинарный словарь. Зданович Л. И. 2001
* ↑ ხაჭო 2007 йыл 12 март архивланған. в Грузинско-русском словаре Нико Чубинашвили
* ↑ Грузия запатентует хачапури(недоступная ссылка)
* ↑ Хачапури, чача и сулугуни стали патентованными брендами Грузии
# Староандреевка

Староандреевка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тайдон йылғаһының уң ярына тамағынан 93 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Староандреевка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300312115200011173
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201117
* Бассейн коды — 13.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Үгербалыҡ

Үгербалыҡ, йыланбалыҡ (лат. Anguilla anguilla, (рус. Речной у́горь) — йыланбалыҡтар ғаиләһендәге балыҡ. Евразия йылғаларында ьереклек итә.
Оҙонлоғо 30-70 см, ауырлығы 500-800 г. Кәүҙәһе ян-яҡтан ҡыҫылған, һирәк кенә түңәрәкләнгән, циклоид һымаҡ тәңкәләр менән ҡапланған. Йылға йыланбалығының төҫө уның йәшенә бәйле. Һырты ҡара йәшел йәки ҡоңғорт ҡара, ҡорһағы аҡ йәки һарғылт, йәшерәктәренең ян-яҡтары һары, енси яҡтан өлгергәнәрендә металл һымаҡ ялтырауыҡлы, көмеш һымаҡ аҡ. Арҡа йөҙгөсө ҡойроҡтоҡо менән ҡушылмаған. Оҙон ауыҙлы. Һаңаҡ ҡыуышлығының осонда йотҡолоҡ тештәре бар. Ваҡ балыҡтар, ыуылдырыҡ, баҡалар һәм умыртҡаһыҙҙар менән туҡлана.
Йылға йыланбалығы бөтөн ғүмерен тейәрлек сөсө һыуҙарҙа үткәрә, үрсеү өсөн Үҙәк Америка ярҙары быйына китә, 300-400 м тирәнлектә ыуылдырыҡ сәсә. Ул диңгеҙҙә туҡланмай. Ыуылдырыҡ сәскәндән һуң, олы балыҡтар үлә. Уылдырыҡтан сығыу менән личинкаларҙы ағым эләктереп ала һәм уларҙы Гольфстрим ағымы Европа ярҙарына илтә. Кәүҙәһе үтә күренмәле. Оҙон юлдың ахырында (2,5—3 йыл) йәш балыҡ олоһона оҡшаш рәүеш ала. Енси өлгөрөү башланғанға ҡәҙәр, 6—10 йыл сөсө һыуҙа йәшәй.
# Омын

Омын — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пожёг йылғаһының һул ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 73 км.

# Омын
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000022408
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002240
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Озёрная (Кеть ҡушылдығы)

Озёрная — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кеть йылғаһының уң ярына тамағынан 736 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 64 км.

# Озёрная (Кеть ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010600112115200025753
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202575
* Бассейн коды — 13.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Елва (Пильва ҡушылдығы)

Елва — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пильва йылғаһының һул ярына тамағынан 126 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Елва (Пильва ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100003642
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100364
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1