yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Змеевка (Каменка ҡушылдығы)

Змеевка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Каменка йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Змеевка (Каменка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100007692
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100769
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Баянзас

Баянзас (Оло Баянзас) — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тайдон йылғаһының һул ярына тамағынан 62 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.

# Баянзас
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300312115200011227
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201122
* Бассейн коды — 13.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Йосопов Ҡасим Нәзиф улы

Йосопов Ҡасим Нәзиф улы (26 ноябрь 1935 йыл) — мәғариф, комсомол органдары, юғары мәктәп һәм фән ветераны, ғалим-иҡтисадсы, тыуған яҡты өйрәнеүсе. 1995 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы шул иҫәптән 2011 йылға тиклем милли иҡтисад кафедраһы мөдире. Иҡтисад фәндәре докторы (1985), профессор (1991), Рәсәйҙең (2006), Башҡорт АССР‑ының (1985) һәм Татарстандың (2007) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2008). Ғилемдар Рамаҙанов (2005) һәм М. И. Тоҡомбәтов (2006) исемендәге премиялар лауреаты.

# Йосопов Ҡасим Нәзиф улы
## Биографияһы

Ҡасим Нәзиф улы Йосопов 1935 йылдың 26 ноябрендә БАССР-ҙың Саҡмағош районы Сыйрышбаш ауылында тыуған.
1959 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлағас, Саҡмағош районының Митрәй-Әйүп урта мәктәбендә директорҙың уҡыу‑уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫары булып эшләй. 1961—65 йылдарҙа ВЛКСМ‑дың Саҡмағош районы һәм Башҡортостан өлкә комитетарында эшләй. 1968 йылдан алып СССР Фәндәр академияһының Урал бүлексәһе Башҡортостан Фәнни үҙәгенең иҡтисад тикшеренеүҙәр бүлегендә эшләй.
1971 йылда Фәнни үҙәктә ғилми хеҙмәткәр, 1972 йылда сектор мөдире вазифаһында була.
1990 йылдан башлап Бөтә Рәсәй ситтән тороп уҡыу финанс-иҡтисади институтында, 1995 йылдан 2011 йылға тиклем БДУ‑ла милли иҡтисад кафедраһы мөдире вазифыһын башҡара. Фәнни эшмәкәрлеге төбәк иҡтисады һәм төбәктең яңыртып етештереү потенциалы мәсьәләләренә арналған. Йосопов тарафынан халыҡ хужалығы комплексын баланс ысулы нигеҙендә тармаҡ‑ара һәм төбәк‑ара анализлауҙың фәнни йүнәлеше эшләнә. Йосопов төбәкте милли иҡтисадтың функциональ һәм бүлек системаһы өлөшө булараҡ комплекслы һәм системалы анализлауҙың теоретик‑методологик принциптарын булдыра.
425‑кә яҡын фәнни хеҙмәт, 23 монография, 10 уҡыу әсбәбе авторы.
Татар телендә «Имәндәр» (1995), «Сыйрышбаш хикмәттәре» (2001), «Тамырҙар» (2006), «Моңаймаҫ та инде, hай, был бала …» (2014; бөтәһе лә — татар телендә) китаптар авторы.
Хеҙм.: Автономная республика в системе общественного воспроизводства. М., 1980; Макроэкономический анализ регионального продукта. Уфа, 2003 (авторҙ.); Региональная экономика. М., 2017 (авторҙ.).
# Ишембай филателияла

Ишембай филателияла — Ишембай ҡалаһына, уның менән бәйле шәхестәргә, шулай уҡ һуғыш йылдарында ишембайҙар тарафынан ебәрелгән хаттарға арналған һәм башҡа филателистик материалдар (почта түләүе билдәләре, штемпел һәм башҡалар) йыйылмаһы. «Нефть», «Башҡортостан» һәм улар менән бәйле ҡайһы бер башҡа тематика буйынса марка һәм конверт коллекционерҙары өсөн ҡыҙыҡлы.

# Ишембай филателияла
## Ишембай почтаһы тарихы

Революцияға тиклем почта тракты Байғужа ауылы аша үтә (хәҙер Ишембай сигенән 1 км) һәм артабан Стәрлетамаҡҡа китә.
Эшселәр ҡасабаһы Ишембайға почтаны Ишембай тимер юл станцияһына алып килгәндәр, артабан Ағиҙел йылғаһы аша кәмәлә, паромда сығарғандар.
1940 йылда Ишембайға ҡала статусы бирелгәндә, Перегонный һәм Иҫке Ишембай биҫтәләрендә ҡала элемтә бүлексәләре эшләй.
2012 йылдың 25 декабренән алып 2013 йылдың 3 ғинуарына тиклем Өфө, Ишембай, Бәләбәй һәм Туймазы ҡалаларында «Яңы йыл менән!» тигән махсус штемпель менән яҙма корреспонденцияһының маркаһын ғәмәлдән сығарыу буйынса аҙналыҡ саралар үтә.

# Ишембай филателияла
## Почта конверттары

1973 йылда тейешле һүрәт һәм текст менән сығарылған тәүге маркалы конверт Советтар Союзы граждандарына «Башҡорт АССР-ы СССР-ҙа нефть сығарыу буйынса өсөнсө урынды биләй» тигән мәғлүмәт бирә.
Башҡортостанда нефть асыусыларға монумент 1975, 1981 2000, 2007 йылдарҙағы маркалы һәм марка ҡуйылмаған конверттарҙа һүрәтләнә. Почта конверттарындағы Башҡортостан тематикаһына ҡағылышлы башҡа сюжеттар һымаҡ Ишембайҙағы һәйкәлдәр менән бәйле сюжеттарҙы ла Яков Иосифович Гельблу тәҡдим итә.
1980 йылда Башҡортостанда бер миллиард тонна нефть сығарыла. Был ваҡиға шул уҡ йылда маркалы конверттарҙа сағылыш таба.
Ишембай ауылы эргәһендәге данлыҡлы 702-се скважинанан 1932 йылда «ҡара алтындың» беренсе фонтан бәреүе 1982 йылда Башҡортостан нефтенең 50 йыллығына арналған конвертта күрһәтелә. Нефть сығарыуҙың етмеш йыллығы 2002 йылғы маркалы конвертта сағыла.
2007 йылда почта бүлексәләре «Башҡортостанда нефть асыуға 75 йыл» тигән художестволы маркалы конверттар ала. Ишембай ҡалаһы хакимиәте «Марка» баҫма-сауҙә үҙәгенә тәҡдим иткән фотоһүрәттәрҙә «ҡара алтын» асыусыларға монумент сағыу һәм тантаналы һүрәтләнә.
2011 йылдың йәйендә Ишембай нефтенә нигеҙ һалыусыларға бағышланған ике конверт сыға, авторы — рәссам Х. Бәҙретдинов.
27 июндә Андрей Алексеевич Трофимукҡа арналған конверт, ә 27 июлдә — Иван Михайлович Губкинға арналған конверт сыға. Каталог буйынса был ике конверттың номеры — 2011—130 һәм 2011—152.
# Тулубайка

Тулубайка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лебёдка йылғаһының һул ярына тамағынан 2,9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Тулубайка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300412111100037747
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103774
* Бассейн коды — 10.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Хутты-Яха

Хутты-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының уң ярына тамағынан 222 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 67 км.

# Хутты-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300070240
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307024
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Рәйхана бинт Зәйед

Рәйхана бинт Зәйед, (ғәр. ريحانة بنت زيد‎) 631 йылда вафат була. — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең хәләл ефеттәренең береһе. Кәнизәге булған тигән һүҙҙәр ҙә бар.

# Рәйхана бинт Зәйед
## Биографияһы

Рәйхана бинт Зәйед йәһүдтәрҙең Ҡурайза ырыуынан булған. Тәүге ире Хәкәм исемле булған. 626 йылда мосолмандарҙың Ҡурайза ҡәбиәләһенә ҡаршы яуында ул әсиргә төшкән һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәр өйөнә эләккән. Рәсүл уға Ислам ҡабул итергә тәҡдим иткән, әммә ҡатын баш тартҡан. Күпмелер ваҡыттан ул Ислам ҡабул итеүе тураһында иғлан иткән, ошонан һуң уны Пәйғәмбәр әсирлектән азат иткән.. Икенсе бер фараз буйынса (Ибн Сад әл-Бағдади әйтеүенсә), Рәйхана мосолманлыҡ ҡабул итһә лә, Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең кәнизәге булып ҡалған.
Рәйхана игелекле һәм тәҡүә ҡатын булған. Ул Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең башҡа ҡатындарынан алда вафат булған..

# Рәйхана бинт Зәйед
## Рәйхана исеме

Рәйхана, Рәйхан исемдәре "рәхәтлек" тип тәржемә ителә. Еҫле гөл атамаһы ла бар. "Рәйхан" тип аталған халыҡ йыры ла бар.
# Оло Киук

Оло Киук — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Лисица йылғаһының һул ярына тамағынан 352 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Оло Киук
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010600112115200026774
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202677
* Бассейн коды — 13.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Агунг Демак мәсете

Агуң Демак мәсете — (йәки Демак Йәмиғ мәсете)- Индонезиялағы иң боронғо мәсеттәрҙең береһе, Үҙәк Явала Демак ҡалаһында урынлашҡан. Мәсет XV быуатта Раден Пар хакимлығы заманында төҙөлгән.
# Ильясов Рәхим Фәтих улы

Рәхим Фәтих улы Ильясов (1946 йыл, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районы Буранғол ауылы — 1982 йыл, Стәрлетамаҡ ҡалаһы) — башҡорт фольклорсы ғалимы.

# Ильясов Рәхим Фәтих улы
## Биографияһы

Рәхим Фәтих улы Ильясов 1946 йылда Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районы Буранғол ауылында тыуған.
Бикбау урта мәктәбен тамамлай.
1964—1969 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының филология факультетында уҡый.
1969—1977 йылдарҙа Шишмә районының Хәжәт һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй.
1977—1982 йылдарҙа Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтында башҡорт филологияһы кафедраһының ассистенты вазифаһын башҡара.

# Ильясов Рәхим Фәтих улы
## Ғилми эшмәкәрлеге

Р. Ф. Ильясов башҡорт халыҡ әкиәттәрен, айырыуса хайуандар тураһындағы әкиәттәрҙе, йыйыу, ғилми яҡтан өйрәнеү эше менән шөғөлләнде. Әкиәттәр хаҡында әле лә үҙенең фәнни әһәмиәтен юғалтмаған бер нисә мәҡәлә баҫтырып сығарҙы.

# Ильясов Рәхим Фәтих улы
## Хеҙмәттәре

* Башкирские сказки о животных // Советская тюркология, 1981, № 3;
* Хайуандар тураһындағы әкиәттәрҙә этиологик мотивтар. // Башҡортостан уҡытыусыһы, 1981, № 9;
* Сюжетный репертуар башкирских сказок о животных // Проблемы изучения башкирских литературно-публицистических и фольклорных источников, 1982.
# Авар Ҡуйһыуы

Авар Ҡуйһыуы (үрге ағымында — Джурмут; рус. Аварское Койсу) — Дағстандағы йылға, Һыулаҡ йылғаһының уң ҡушылдығы. Йылға оҙонлоғо-178 км.

# Авар Ҡуйһыуы
## Топонимияһы

Ҡуйһыу атамаһы төрки (ҡумыҡ) «куой сув» — ҡуй һыуы" һүҙҙәренән алынған. П. П. Семенов-Тян-Шанский был исемде ҡуй-һарыҡ кисеп сыға алған йылғаларға биргәндәр, тип иҫәпләгән. Авар тигән өлөшө йылға аварҙар йәшәгән территорияла урынлашҡан тигәнде аңлата. XX быуат уртаһына тиклем Ҡуйһыу («Къойсу») исемен Һыулаҡ йылғаһы йөрөтә.

# Авар Ҡуйһыуы
## Ҡушылдыҡтары

Бассейндағы йылғаларҙың дөйөм һаны 1440-ҡа етә, шуларҙың 52 йылғаның оҙонлоғо 10 километрҙан ашыу. Төп ҡушылдыҡтары булып Цемар-ор, Хзан-ор, Рутлух, Тимер, Тобот, Ҡара Ҡуйһыу, Гичину йылғалары тора.

# Авар Ҡуйһыуы
## Йылғаны өйрәнеү һәм һыу хужалығы әһәмиәте

Йылға һыу хужалығы өсөн мөһим әһәмиәткә эйә. Ул эргә-тирәләге ауылдарҙы һәм баҫыуҙарҙы һыу менән тәьмин итеү һәм һуғарыу өсөн ҡулланыла. Ҙур гидроэнергетик потенциалға эйә. Йылғала Ирғанай ГЭС-ы эшләй, Гоцатлы ГЭС-ы төҙөлә. Бынан тыш, Голотло, Совет, Авар һәм Магар ГЭС-тарын төҙөү планлаштырылған булған.
# Топчиха (йылға)

Топчиха — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Калманка (Калманка) йылғаһының һул ярына тамағынан 49 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Топчиха (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200312115200000958
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200095
* Бассейн коды — 13.01.02.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Тыла-Ёль

Тыла-Ёль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кылтовка йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Тыла-Ёль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000022729
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002272
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Димитровград (Болгария)

Димитровград (болг. Димитровград) — көньяҡ Болгарияның Хасково өлкәһендәге ҡала.

# Димитровград (Болгария)
## Географик урыны

Ҡала Марица йылғаһының ике яҡ ярында урынлашҡан.

# Димитровград (Болгария)
## История

Көнбайыш-Мариц бурокүмер бассейнын үҙләштереү кәрәклеге арҡаһында, 1947 йылдың 10 майында ҡала төҙөлөшө башлана.
1947йылдың 2 сентябрендә ҡала Раковски, Мариин һәм Черноконевый торлаҡ пункттарын ҡушыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә һәм Георгий Димитров хөрмәтенә исем бирелә. 1947 йылда ҡаланы булдырғанда халыҡ һаны 9 мең кеше тәшкил итә.
Ҡаланы төҙөү дөйөм план буйынса үтә, предприятиелар һәм торлаҡ йорттар менән бергә мәҙәни-көнкүреш учреждениелары төҙөлә һәм йәшелләндереү үтә. 1948 йылдан 1950 йылға тиклем ҡаланы "Йәш гвардия" бригадаһының 50 000 ағзаһы төҙөй, улар Болғарҙың 963 ауыл һәм ҡалаларынан киләләр. Уларҙың бер өлөшө яңы ҡаланың халҡына инә.
Бригадалар унлаған йорттар, химик завод, « Вулкан» заводы, азот ашламалары заводы, юл селтәрҙәрен, тимер юл линияһын, яһалма күл һәм башҡа инфраструктура объекттары төҙөй. Бында икмәк заводы Болгарияла беренселәрҙән булып асыла.
1969 йылда халыҡ һаны 44 мең кеше тәшкил итә, ҡала ауыр сәнәғәт һәм энергетика үҙәге булып тора,1970 йылдар башында иң ҙур предприятиелар булып йылылыҡ электр станцияһы (урындағы һоро күмерҙә), «Вулкан» цемент заводы, шифер заводы һәм химик комбинаты, бында шулай уҡ социалистик төҙөлөш музейы һәм планетарий эшләй.
1985 йылда халыҡ һаны 54 мең кеше тәшкил итә, ҡала химик машина төҙөү, химия, цемент, туҡыу сәнәғәте һәм аҙыҡ-түлек үҙәге булып тора.
* Йыл
* Халыҡ
* 1985
* 965 53
* 1992
* 977 50
* 2000
* 004 48
* 2005
* 529 42
* 2010
* 510 39

# Димитровград (Болгария)
## Сәйәси хәл

Димитровград общинаһының кметы (мэр)— Димитров Стефан Димитров (коалиция партияһы: ирекле демократик Союзы (ССД), Игенселек халыҡ союзы (ЗНС), Болгария эшсе социал-демократик партияһы (БСДП), «лидер» (НЛ) һөҙөмтәләре буйынса һайлана.

# Димитровград (Болгария)
## Сәнәғәте

2009 йылда бында «Неохим» АД, «Терахим», «Химремонтстрой», «Хлорофил», «Химик» заводтары эшләй.

# Димитровград (Болгария)
## Туғанлашҡан ҡалалар

* Блида, Алжир
* Казинцбарцик, Венгрия
* Айзенхюттенштадт, Германия
* Каламария, Греция
* Гроссето, Италия
* Ҡалып:Флаг Монголии Дархан, Монголия
* Яңы-Хут, Польша
* Димитровград, Россия
* Көньяҡ, Украина

# Димитровград (Болгария)
## Шулай уҡ ҡара

* Димитровградецтар
# Ҡәҙерғәлиев Леонид Иванович

Леонид Иванович Ҡәҙерғәлиев (ысын исеме — Хикмәтулла Хисмәт улы Ҡәҙерғәлиев; 6 ноябрь 1925 йыл — 12 июль 1985 йыл) — өлкән сержант, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, Советтар Союзы Геройы (1944).

# Ҡәҙерғәлиев Леонид Иванович
## Биографияһы

Хикмәтулла Хисмәт улы Ҡаҙырғәлиев 1925 йылдың 6 ноябрендә Нәҙер ауылында (хәҙер — Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районы) тыуа. Тулы булмаған урта белем ала, һуңынан Силәбе үлсәү ремонт заводында токарь булып эшләй. 1943 йылдың ғинуарында Ҡыҙыл Армия сафына хәрби хеҙмәткә саҡырыла. 1944 йылдың февраленән Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында, 2-се Украина фронтының 2-се танк армияһы, 16-сы танк корпусының 107-се танк бригадаһының автоматсыларҙың моторлаштырылған батальоны отделениеһы командиры була.
1944 йылдың 6 мартында Ҡәҙерғәлиевтың отделениеһы Маньковск районының Буки ауылы эргәһендә Горный Тикич йылғаһын уңышлы аша сығып, дошманды биләгән траншеяларынан ҡыуып сығара. Ҡәҙерғәлиев шәхсән үҙе алышта немец пулемет расчетын юҡ итә. Сигенеүсе дошманды эҙәрлекләп, неемцтарҙың полк байрағы булған автомашинаһын ҡыйрата.
СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 13 сентябрендәге указы менән «немец илбаҫарҙары менән көрәш фронтында командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне, ҡаһарманлыҡ һәм батырлыҡ күрһәткәне өсөн» кесе сержант Леонид Ҡәҙерғәлиевҡа Советтар Союзы Геройы исеме бирелә, Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырыла (№ 5104).
Һуғыш тамамланғандан һуң Ҡәҙерғәлиев өлкән сержант дәрәжәһендә демобилизациялана. Силәбе ҡалаһында йәшәй, «Силәбе-Сортировочная» станцияһының вагон депоһында слесарь булып эшләй. 1985 йылдың 12 июлендә вафат була, Силәбе ҡалаһының Градский зыяратында ерләнгән.
Шулай уҡ 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, миҙалдар менән бүләкләнә.
# Кесе Томбаш

Кесе Томбаш — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Томбаш йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Кесе Томбаш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000024358
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002435
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Котлянка (Тараба ҡушылдығы)

Котлянка — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тараба йылғаһының уң ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Котлянка (Тараба ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200412115200002555
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200255
* Бассейн коды — 13.01.02.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Миңләхмәтова Татьяна Ғилниәхмәтовна

Миңләхмәтова Татьяна Ғилниәхмәтовна (3.1.1961) — фольклорсы, этнограф, тарих фәндәре кандидаты (1996), философия фәндәре докторы (Венгрия, 2003), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1987).

# Миңләхмәтова Татьяна Ғилниәхмәтовна
## Биографияһы

Татьяна Ғилниәхмәт ҡыҙы Миңләхмәтова 1961 йылдың 3 ғинуарында БАССР-ҙың Борай районы Байшаҙы ауылында тыуған.
1984 йылда Удмурт дәүләт университетын тамамлағандан һуң, 1988 йылдан алып Ижевскиҙа,
1990 йылда — Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында, 1998 йылда — Финляндияның Хельсинки, Эстонияның Тарту ҡалалары университеттарында эшләй.
2003 йылдан алып Австриялағы Инсбрук университетының Тарих һәм Европа этнологияһы институтының ассистент-профессоры һәм ғилми хеҙмәткәре.

# Миңләхмәтова Татьяна Ғилниәхмәтовна
## Фәнни эшмәкәрлеге

Фәнни эшмәкәрлеге удмурттарҙың, шулай уҡ башҡорттарҙың, Башҡортостан мариҙарының, татарҙарының, эстондарының фольклоры һәм этнографияһына, ҡыр шарттаоында алып барылған этнографик тикшеренеүҙәр методикаһын эшләүгә арналған.
200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы. Археология һәм этнография музейының этнографик коллекцияһын һәм фототекаһын тулыландыра.
Рәсәй этнографтары һәм антропологтары ассоциацияһы, Халыҡ-ара хикәйәләү фольклорын өйрәнеүселәр йәмғиәте, Халыҡ-ара этнология һәм фольклор йәмғиәте, Финляндияның А. М. Кастрен исемендәге йәмғиәте ағзаһы.

# Миңләхмәтова Татьяна Ғилниәхмәтовна
## Хеҙмәттәре

Календарные обряды закамских удмуртов. Ижевск, 2000
Традиционные обряды закамских удмуртов: Структура. Семантика. Фольклор. Тарту, 2003
В поисках удмуртских жемчужин. Тарту — Инсбрук, 2019.

# Миңләхмәтова Татьяна Ғилниәхмәтовна
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы алдынғыһы (1987)
# Пилинка

Пилинка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Уржумка йылғаһының һул ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Пилинка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300512111100038330
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103833
* Бассейн коды — 10.01.03.005
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Хлор

| 17 | Хлор |
| Cl35,452 ||
| 3s²3p⁵ ||
Хлор (от грек. χλωρός — «йәшел») — химик элементтарҙың периодик системаһында 7-се төркөмдөң төп төркөмсәһе өсөнсө периодындағы химик элемент.
Атом массаһы 17. Cl (лат. Chlorum) символы менән билдәләнә. Химик актив неметалл. Галогендар төркөмөнә инә (беренсе тапҡыр «галоген» һүҙен немец химигы Швейгер хлор өсөн ҡуллана («галоген» тоҙ барлыҡҡа килтереүсе тигәнде аңлата, һүңыраҡ был һүҙ хлор кергән VII төркөм элементтары өсөн ҡулланыла).
Ябай матдә хлор (CAS-теркәү номеры: 7782-50-5) нормаль шарттарҙа һауанан ауырыраҡ йәшел-һары төҫтәге әсе еҫле ағыулы газ. Хлор молекулаһы ике атомлы (формулаһы Cl₂).

# Хлор
## Хлорҙы асыу тарихы

1772 йылда Джозеф Пристли хлор менән водород ҡушылмаһы хлороводород ала. 1774 йылда швед химигы Шееле Карл Вильгельм, үҙенең ғилми хеҙмәтендә, пиролюзит менән тоҙ кислотаһы тәҫир итешкәндә хлор бүленеп сығыуы тураһында яҙа:
    4HCl + MnO₂ = Cl₂ + MnCl₂ + 2H₂O
Шееле хлорҙың еҫе батша араҡыһына оҡшаш булыуын билдәләй, алтын һәм киноварь менән тәҫир ителешеүен һәм ағартыу үҙәнсәлеген билдәләй. Тик Шееле ул заманда өҫтөнлөк иткән флогистон тәғлимәтенә ярашлы хлор флогистоны алынған тоҙ килотаһы тип билдәләй.
Бертолле һәм Лавуазье кислород теорияһына ярашлы яңы матденең оксиды тип билдәләй. Әммә хлорҙы тарҡатыу уңышһыҙ була. Дэви электролиз ярҙамында аш тоҙон тарҡатып хлорҙын айырым элемент булыуын иҫбатлай.

# Хлор
## Тәбиғәттә таралыуы

Хлор тәбиғәттә ҡушылмаларҙа ғына осрай. Ер ҡабығында ул масса буйынса 1,7 * 10⁻²%, вулкан тоҡомдарында — гранитта 2,4 *10⁻²%. Ион хәлендә хлор донъя океанында ла бар (1,93 %). Сотавында хлор булған 97 минерал булыуы билдәле.