yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Шишмә (Сосновка районы)

Шишмә — Силәбе өлкәһенең Сосновка районы ауылы. Һаҡҡол ауылы биләмәһе составына инә.

# Шишмә (Сосновка районы)
## Географияһы

Шишмә ауылы райондың төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Рельефы — тигеҙлек (Көнбайыш Себер тигеҙлеге); иң яҡын бейеклек — 225 м. Ландшафты — урман-дала. Ауылдың тирә-яҡтары — күп һанлы сауҡалыҡтар, һаҙлыҡтар. Шишмә ауылын күрше тораҡ пункттар менән грунт һәм шоссе юлдары бәйләй. Район үҙәгенә (Долгодеревенское ауылы) тиклем алыҫлыҡ 32 км, ауыл биләмәһе үҙәгенә (Һаҡҡол ауылы) тиклем — 15 км.

# Шишмә (Сосновка районы)
## Тарихы

Шишмә ауылының нигеҙ һалыныу ваҡыты билдәле түгел. Совет осоронда ул Арғаяш кантонына, һуңынан Ҡоншаҡ районына ҡараған. 1929-30 йылдарҙа колхоз ойошторола, (1933 йылдан — Димитров исемендәге колхоз), уға 1737 га ер биләмәләре ҡарай, шул иҫәптән — 507 га һөрөнтө ерҙәр, сабынлыҡтар — 377 га, көтөүлектәр — 54 га. Йәмәғәт көтөүлегендә 48 баш эре мал, һарыҡтар — 117, 15 ат иҫәпләнә. Халҡы арыш, ужым бойҙайы, арпа, һоло, борсаҡ үҫтерә. 1950 йылдан Шишмә территорияһында Ленин исемендәге колхоз урынлаша (үҙәк усадьбаһы Исәй ауылы), 1950-сы йылдар аҙағынан — ферма, һуңынан «Мөслим» совхозы бүлексәһе (һуңғараҡ — «Мөслим» акционерҙар йәмғиәте). Әлеге мәлдә ауылда «Приозерное» ауыл хужалығы предприятиеһы урынлашҡан. Фельдшер-акушерлыҡ пункты эшләй.

# Шишмә (Сосновка районы)
## Халҡы

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда халыҡ һаны 2010 йылда 337 кеше тәшкил итә (164 ир-ат һәм 173 ҡатын-ҡыҙ). Халҡы 402 кеше (1959 йылда — 508, 1970 йылда — 559, йылда 983 — 376, йылда 1995 — 372).

# Шишмә (Сосновка районы)
## Урамдары

Шишмә ауылының урам селтәре 5 урамдан тора.
# Байкал (мәғәнәләр)

Байкал — күп мәғәнәле һүҙ.

# Байкал (мәғәнәләр)
## Мәҡәләләр

* Байкал — Рәсәйҙәге күл.
* Байкал (Ауырғазы районы) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл.
* Байкал (Нуриман районы) — Башҡортостандың Нуриман районындағы ауыл.
# Туйкин Фазыл Кәрим улы

Фазыл Кәрим улы Туйкин (тулы исеме — Әхмәтфазыл Әхмәткәрим улы Туйкин; 10 июнь 1887 йыл — 15 февраль 1938 йыл) — башҡорт сәсәне, драматург, шағир.

# Туйкин Фазыл Кәрим улы
## Биографияһы

Әхмәтфазыл Әхмәткәрим улы Туйкин 1887 йылдың 10 июнендә Һамар губернаһы Бөгөлмә өйәҙенең (хәҙерге Татарстан Республикаһының Лениногорск районының) Зәй-Ҡаратай ауылында тыуған. Кәбир Туйкиндың ҡустыһы.
Башланғыс белемде ауыл мәҙрәсәһендә ала. Унан һуң Ҡазан ҡалаһындағы «Мөхәмәҙиә» мәҙрәсәһендә уҡый. 1907—1908 йылдарҙа тыуған ауылында уҡыта.
1911 йылдан Өфөләге «Хәкимиә» мәҙрәсәһендә мөғәллимлек итә. 1914 йылдан төрлө мәктәптәрҙә уҡыта.
Уның әҫәрҙәре беҙҙең көндәргәсә «Фекер», «Шура», «Сәсән» гәзит-журнал биттәрендә һәм 1915 йылда Өфөлә нәшер ителгән «Нардуған» исемле йыйынтығы аша килеп еткән.
Ә. Туйкиндың ғүмере аяныслы тамамлана. 1937 йылдың 1 ғинуар көндө, Ғабдрахман ауылы мәктәбендә уҡытҡанда, милләтселектә ғәйепләнеп ҡулға алына, һәм күп хеҙмәттәре конфискациялана. 1938 йылдың 15 февраль төнө атып үлтерелә. Исеме һәм ижады 1958 йылдың 27 майында аҡлана, һәм мираҫы мәҙәниәтебеҙ тарихына ҡайтарыла.

# Туйкин Фазыл Кәрим улы
## Хәтер

* Зәй-Ҡаратай урта мәктәбенә уның исеме бирелгән. Мәктәптә Ф. К. Туйкиндың музей эшләй.
* Зәй-Ҡаратай ауылының бер урамы уның исемен йөрөтә, ул йәшәгән йортҡа таҡтаташ ҡуйылған.
# Индеецтарҙың Ҡояш бейеүе

Ҡояш бейеүе — (ингл. Sun Dance) Төньяҡ Америка индеецтарының, беренсе сиратта Бөйөк тигеҙлек индеецтары өсөн, иң мөһим дини тантанаһы. Шулай уҡ Medicine Lodge церемонияһы тип атала. Айырым күсенеп йөрөгән ҡәбиләләр төркөмдәре йоланы башҡарыу өсөн бергә йыйылған. Ҡояш бейеүенең килеп сығышы бөтөнләй асыҡ түгел. Ун туғыҙынсы аҙағына тантана Саскачевандағы (Канада) тигеҙлектәге оджибваларҙан алып Техастағы (Америка Ҡушма Штаттары) кайоваларға тиклем тигеҙлектең күпселек индеец ҡәбиләләре араһында ҙур булмаған вариациялар менән тарала.
Ҡағиҙә булараҡ, Ҡояш бейеүе һәр ҡәбилә тарафынан йылына бер тапҡыр яҙ аҙағында йәки йәй башында үткәрелә. Был ваҡытта бизондар Бөйөк тигеҙлектәрҙең оҙон ҡышынан һуң көтөүлеккә йыйыла — был тантанаға килгән йөҙәрләгән кешене ашатырға мөмкинлек биргән. Һәр ҡәбиләнең үҙ тәжрибәһе һәм тантаналы йолалары булған. Һәр ҡәбиләнең үҙ тәжрибәһе һәм тантаналы йолалары була, әммә күп кенә вариацияларҙың бер төрлө элементтары бар: быуындар аша тапшырылған бейеүҙәр, туған телдәрҙәге йырҙар, доғалар, ризыҡланыу әҙәбе. Бөйөк рухҡа ҡорбан килтереү маҡсатында, Ҡояш бейеүенең ҡайһы бер версияларында күкрәк, ҡул һәм арҡа тиреһен киҫкәндәр, уларға махсус сәнскеләр беркетелгән, һуңынан шуның осона ҡайыш бәйләнгән һәм бағанаға — «тормош ағасына» беркетелгән, был Аллаһы тәғәлә менән тура бәйләнеште аңлатҡан.

# Индеецтарҙың Ҡояш бейеүе
## Тантана

Лакота индеецтарында тантана түбәндәгесә үтә. Урманда һуңынан тантананың үҙәк бағанаһы итеп ҡулланылған "тормош ағасы"н эҙләйҙәр. Артабан ағасты ҡырҡыу өсөн ҡыйыу йәки лайыҡлы яугир һайлап алына. Ағасты ергә тейҙермәгәндәр, ботаҡтарын ҡырҡҡандар, тантана үткәреү урынына алып барып, арена уртаһына ҡуялар. Ҡояш бейеүе икенсе көндөң иртәһендә башлана, был саҡта ҡатнашыусылар ҡалҡып сығып килгән ҡояшҡа ҡарай. Тантананың был өлөшө, үҙҙәрен ҡорбанға килтереүселәр әҙерләнгәнсе, дүрт көн дауам итә.
Был кешеләр (ғәҙәттә ир-егеттәр, һирәгерәк ҡатын-ҡыҙҙар) хәрби йәки һунар күнекмәләрен алырға йәки ауырыу туғандарын һауыҡтырыуҙы һорай. Арена тирәләй бизондарҙың баш һөйәктәрен урынлаштыралар, ә ҡолғаға иләнмәгән тире ҡайышы бәйләйҙәр. Бейеүселәрҙең күкрәгенең ике яғында ла уйымдар яһала, уларға ҡайыштар менән бағанаға беркетелгән һөйәктәр ҡуйыла. Бейеү башлана, уның маҡсаты — ҡуйылған һөйәктәрҙе тәндән тартып алыу. Бейеүселәр, тәнен ысҡындырырға тырышып, артҡа сигенә. Икенсе вариант буйынса бизондарҙың баш һөйәктәрен шундай уҡ ысул менән арҡаһына беркетәләр һәм йолала ҡатнашыусы уларҙы, баш һөйәге айырылғанға тиклем, таш һәм ҡыуаҡлыҡтар буйлап һөйрәп алып йөрөй. Үҙ аллы ысҡындыра алмағандарға уларҙың кәңәшселәре ярҙам итә.

# Индеецтарҙың Ҡояш бейеүе
## Тантанаға мөнәсәбәт

Бөтә халыҡтар ҙа Ҡояш бейеүендә. тирене ҡырҡып, уйымдар яһамаһа ла, Канада Министрҙар кабинеты тантананың был элементын 1895 йылда, ә АҠШ хөкүмәте 1904 йылда тыя. Әммә хәҙер ритуал ике илдә лә яңынан законға ярашлы.

# Индеецтарҙың Ҡояш бейеүе
## Шулай уҡ уҡығыҙ

* Зиткала-Ша
* Индеецтар

# Индеецтарҙың Ҡояш бейеүе
## Видеояҙмалар

* Индееецтарҙың ритуалдары Индейские ритуалы
# Ҡуҫа

Ҡуҫа — Силәбе өлкәһендәге ҡала һәм шул исемдәге район үҙәге.

# Ҡуҫа
## Этимологияһы

Атаманың килеп сығышы буйынса Силәбе географы һәм топонимисы Шувалов Николай Иванович "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә шундай аңлатма биргән булған: Куса, река, правый приток Ая; город районного подчинения, районный центр, основанный в 1778 г. со строительством железоделательного завода, 1943 г.— город. Обычно сближается с башкирским кусеу — «кочевать», «переходить с места на место». Однако полной убедительности в этом объяснении нет. Лингвисты (Р. З. Шакуров) отмечают, что слово "куса" необъяснимо из башкирского. Скорее всего, оно из иранского языка: куча — «поселок», «улица». В башкирском языке закономерен переход звука «ч» в «с». Топоним куча (куса) встречается в Башкортостане и других районах страны..
Әммә топонимдың килеп сығышы буйынса эҙләнеүҙәр дауам итә, һәм 1990-сы йылдарҙа урыҫса Куса тип аталған топонимдың сығышы асыҡланған: Ҡуһа – башҡорттарҙың диалект һөйләшендә «ҡамыш» тигәнде аңлата. Тимәк, Ҡуһа – ҡамышлы йылға тигән мәғәнә бирә, тип яҙған тел белгесе М.Ғ. Усманова. Ҡуһа һәм ҡуҫа - диалект кимәлендә генә айырыла. Ҡаланың атамаһы үҙе урынлашҡан йылға исеменән килеп сыҡҡан.
* Был Силәбе өлкәһе географияһы буйынса тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
* ↑ Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7
* ↑ От Парижа до Берлина по карте Челябинской области.Куса
* ↑ М.Г.Усманова. «Имя отчей земли», Уфа, Китап, 1994
# Арпин-Лех-Сос

Арпин-Лёх-Сос — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ялбын-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Арпин-Лех-Сос
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300025410
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302541
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Большие Шибеты

Большие Шибеты — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Уландрык йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Большие Шибеты
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100005179
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100517
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Брахмапутра

Брахмапу́тра (ҡыт. 雅鲁藏布江, тиб. ཡར་ཀླུང་གཙང་པོ།, һинд ब्रम्हपुत्र, ассам. ব্ৰহ্মপুত্ৰ, ингл. Brahmaputra, бенг. ব্রহ্মপুত্র) — Ҡытайҙағы, Һиндостандағы һәм Бангладештағы йылға, Гангтың һул ҡушылдығы, Көньяҡ Азияның иң ҙур һыу артерияларының береһе.

# Брахмапутра
## Гидроним

Айырым өлөштәрҙә төрлөсә атала: Тибетта — Мацанг һәм Ярлунг-Цангпо, Гималайҙар аша үткән урында — Сианг һәм Диханг, Һиндостанда — Брахмапутра, Бангладешта — Джамуна. Йылғаның һинд атамаһы санскриттан тәржемә иткәндә «Брахма улы» тип аңлатыла

# Брахмапутра
## География

Оҙонлоғо — 2896 км, төрлө сығанаҡтарҙа бассейн майҙанына төрлө баһаламалар бирелә — 530 меңдән алып 935 мең км² тиклем, иң йыш ҡулланылған дәүмәл — 651 мең км². Йылға бассейны дүрт ил территорияһында урынлашҡан — Ҡытай (50,5 %), Һиндостан (33,6 %), Бангладеш (8,1 %) һәм Бутан (7,8 %).
Гималайҙарҙың төньяҡ битләүендә һәм Кайлас һыртының көньяҡ битләүендә башланған Джангци һәм Чема-Юндунг йылғалары Брахмапутра инештәре булып тора.
Пасигхат тирәһендә Брахмапутра тауҙар аша сыға Бенгал тигеҙлеге буйлап аға башлай. Тигеҙлектә ул бер нисә тармаҡтарға һәм ҡылымыҡтарға бүленә. Ассам тауҙарын уратып, Брахмапутра ҙур бөгөл барлыҡҡа килтерә һәм көньяҡҡа табан боролоп Ганг йылғаһы менән ҡушыла.
Брахмапутра һәм Ганг йылғаларының уртаҡ йырҙаһы ҙур дельта һәм эстуарий барлыҡҡа килтереп Бенгал ҡултығына ҡоя.
Иң ҙур ҡушылдыҡтары: һулдан — Hay, Чорта-Цангпо, Рага-Цангпо, Джичу, Джамда, Лухит, Капили; уңдан — Ньянгчу, Субансири, Бхарели (Каменг), Манас, Тиста.
Тамағында уртаса һыу сығымы яҡынса 19 мең м³/сек.
1969—1975 йй. йылға тамағындағы «Бахадурабад» станцияһында (Бангладеш) алынған мәғлүмәттәргә ярашлы уртаса айлыҡ һыу сығымдары (м³/сек).
# Котельникова Елена Михайловна

Котельникова Елена Михайловна ( 29 сентябрь 1969({{padleft:1969|4|0}}-{{padleft:9|2|0}}-{{padleft:29|2|0}}) (54 йәш)) — СССР һәм Рәсәй спортсыһы, самбист һәм дзюдоист. СССР чемпионатының дзюдо буйынса призеры, Рәсәй чемпионаттарының дзюдо буйынса чемпионы һәм призеры, Европа чемпионатының дзюдо буйынса призеры, Рәсәй чемпионаттарының самбо буйынса чемпионы һәм призеры, Европа һәм донъя чемпионаттарының самбо буйынса чемпионы, самбо буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класслы спорт мастеры, самбо буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры. Атлантала һәм Барселонала үткән Йәйге Олимпия уйындарында ҡатнашыусы.

# Котельникова Елена Михайловна
## Спорт ҡаҙаныштары

* Ҡатын-ҡыҙҙар араһында дзюдо буйынса СССР чемпионатында 1988 йыл — 1 !;
* Ҡатын-ҡыҙҙар араһында дзюдо буйынса БДБ чемпионатында — 1 !;
* Дзюдо буйынса Рәсәй чемпионаты 1992 йыл — 1 !;
* Дзюдо буйынса Рәсәй чемпионаты 1993 йыл — 1 !;
* Дзюдо буйынса Рәсәй чемпионаты 1994 йыл — 1 !;
* Дзюдо буйынса Рәсәй чемпионаты 1996 йыл— 1 !;
* Дзюдо буйынса Рәсәй чемпионаты, 1997 йыл — 1 !;
* Дзюдо буйынса Рәсәй чемпионаты 1999 йыл — 1 !;
# Нярио-Яга

Нярио-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Черная йылғаһының һул ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Нярио-Яга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000086054
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008605
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кесе Казалых

Кесе Казалых — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ортон йылғаһының уң ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Кесе Казалых
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300212115200008709
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200870
* Бассейн коды — 13.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Панкраткина

Панкраткина — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сосновский Туман куленә ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 57 км.

# Панкраткина
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010600112115300017259
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301725
* Бассейн коды — 14.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Амбеж (Верюга ҡушылдығы)

Амбеж — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Верюга йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Амбеж (Верюга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000030264
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003026
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Оска (Кырыкмас ҡушылдығы)

Оска — Рәсәйҙәге йылға. Удмурт Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кырыкмас йылғаһының һул ярына тамағынан 86 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Оска (Кырыкмас ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иж башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101212111100027378
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102737
* Бассейн коды — 10.01.01.012
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Полва (Кизьва ҡушылдығы)

Полва — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кизьва йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Полва (Кизьва ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100009288
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100928
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Деготня

Деготня — Рәсәй йылғаһы. Тула өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2231/1203/260 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Деготня
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Упа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010100312110000018949
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001894
* Бассейн коды — 09.01.01.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Поперечный (Каменка ҡушылдығы)

Поперечный — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Каменка йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Поперечный (Каменка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200412115200002586
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200258
* Бассейн коды — 13.01.02.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Өмәүиҙәр мәсете

Өмәүиҙәр мәсете, Дамаск ҡалаһының (Шамдың) ҙур мәсете (ғәр.: جامع بني أمية الكبير, транслит. Ğām' Banī 'Umayyah al-Kabīr), донъялағы иң ҙур һәм боронғо мәсеттәрҙең береһе. Боронғо Дамаск ҡалаһының изге урындарында урынлашҡан архитектура ҡомартҡыһы.
Мосолмандар һәм христиандар хөрмәт иткән Иоанн Креститель башы (Яхъя) — мәсеттең хазинаһы. Мәсет нигеҙен ҡаҙығанда табылыуы ихтимал. Мәсеттең төньяғындағы баҡсала Сәләх әд-Дин ерләнгән.

# Өмәүиҙәр мәсете
## Тарихы

Хәҙер мәсет торған урында арамей дәүерендә йәшен илаһы Хадада ҡорамы була. Арамейҙар булыу-булмауы мәсеттең төньяҡ-көнсығыш мөйөшөндә барған ҡаҙыныу эштәре ваҡытында сфинкс һынландырылған базальт стела табылыу менән асыҡланған. Һуңғараҡ, рим дәүерендә, был урында Юпитер ғибәҙәтханаһы урынлашҡан артабан, византия ваҡытында христиан сиркәүе, христианлыҡта Иоанн Креститель башы һаҡланған изге урындарҙың береһе булған
Тәүҙә Дамаск ҡалаһын баҫып алған ғәрәптәр (636 йыл) сиркәүгә ҡағылмай, сөнки мосолмандар ҙа, христиандар ҙа хөрмәт иткән ҡоролма була. Ләкин Өмәүи хәлифә Әл-Вәлид ибн I Әбдел Мәлик христиан сиркәүен һатып алырға була, һәм сиркәүҙе емертә. Ул 706—715 йылдар араһында был урында мәсет төҙөй.
Легендаға ярашлы, Әл-Вәлид сиркәүҙе, алтын ҡаҙау ҡаҙап, шәхсән үҙе емерә башлай. Мәсет төҙөү өсөн Афинанан, Римдән, Константинополдән, көнсығыш ғәрәп илдәренән иң яҡшы рәссамдарҙы, архитекторҙарҙы, таш эше оҫталарын саҡыра. Бөтәһе 12 меңдән ашыу эшсе мәсет төҙөүҙә ҡатнаша.
Шул мәлдән Дамаск Яҡын Көнсығышта мөһим пункт булып китә һәм һуңғараҡ Өмәүиҙәр хәлифәлегенең баш ҡалаһы булып әүерелә.
Янғын арҡаһында мәсет бер нисә тапҡыр зыян күрә, һуңғы тапҡыр 1893 йылда реставрация үткәрелгән.

# Өмәүиҙәр мәсете
## Яхъя пәйғәмбәр ҡәбере

Мәсет эсендә ихимал Яхъя пәйғәмбәр ҡәбере урынлашҡандыр (Иоанн Креститель). Мәсете төҙөгән саҡта төҙөүселәр осраҡлы рәүештә кеше һөйәгенә осраған. Сүриә христиандары был урында борон Иоанн Креститель Яхъя ҡәбере булған тип хәбәр иткән. Хәлифә Ибн Валид бойороғо менән ҡәбер шул урында ҡалған. Шул рәүешле ул ғибәҙәт залы уртаһында булып сыҡҡан.
Ғибәҙәт залында Яхъя пәйғәмбәрҙең Ирод батша бойороғо менән ҡырҡып алынған башы һалынған төрбә тора. Төрбә йәшел төҫтәге быялалар менән биҙәлгән аҡ мәрмәрҙән эшләнгән. Махсус ектән эскә рухына бағышланған яҙма, фотография, аҡса һалырға мөмкин.
Иоанн Креститель башы тарихы шулай ҙа ахырынаса асыҡланмаған. Мәскәү Патриархы вәкиле архимандрит Александр Елисов әйтеүенсә, Иоанн Креститель, бында пәйғәмбәр башының бер өлөшө генә һаҡланыуы мөмкин. Баштың йәнә фрагменты бар тип һанала — береһе Афонда, икенсеһе — Франциялағы Амьенда, өсөнсөһө — Римда, Папа Сильвестр сиркәүендә.

# Өмәүиҙәр мәсете
## Фотогаларея

* Məсет ҡапҡаларының береһе
* I Вәлид эшләткән мозаикалар
* Məсеттең эсе
* Məсет күренеше
* Мәсеттең иң элек ҡоролған манараһы
* 1488 йылда көнбайыш яҡтан солтан төҙөткән манара
# Алтатка

Алтатка — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы/ Хакас Республикаһы/ Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Листвянка йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Алтатка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400112115200015477
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201547
* Бассейн коды — 13.01.04.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Григорка

Григорка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Решетиха йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Григорка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200112110000005651
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000565
* Бассейн коды — 08.01.02.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0