yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Быковка (Еранка ҡушылдығы)

Быковка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы/ Марий-Эл Республикаһы/ Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Еранка йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Быковка (Еранка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300512111100039757
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103975
* Бассейн коды — 10.01.03.005
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Өфө кремле

Өфө кремле — беҙҙең көндәргәсә һаҡланмаған тарихи ҡоролма. Ул Иҫке Өфө янында, хәҙерге Дуҫлыҡ монументы урынында урынлашҡан булған.
Ул дөйөм оҙонлоғо 440 метр арауығындағы ағас диуарҙан торған.. Көньяҡтан һәм төньяҡтан имән башнялары булған.
Ул Михайлов башняһынан, Николь башняһынан, Мөйөш башняһынан, Воевода йортонан, фарман өйөнән, Смоленск соборынан, сиркәү манараһынан, иген келәттәренән, һәм төрмәнән торған.

# Өфө кремле
## Тарихы

Өфө өйәҙенең Рәсәй дәүләтенә ингәндән һуң, край биләмәһендә воевода формаһындағы етәкселек барлыҡҡа килә. Тарихсылар әйтеүенсә, Мәскәүҙән ебәрелгән бернсе воевода Михаил Нагой булған. Воевода ҡаланың администрация учреждениеһы Өфө приказ йорто менән етәкселек иткән. Уға 150—200 уҡсынан торған хәрби гарнизон буйһонған. Ҡала диуары буйлап посадтар барлыҡҡа килгәс(ҡәлғәгә сауҙа-сәнәғәте өлөштәре терәлеп үк торған), Кремль тип атала башлаған.
1759 йылда ҙур янғын ваҡытында янып юҡҡа сыҡҡан
# Ничтемъю

Ничтёмъю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сынь йылғаһының һул ярына тамағынан 69 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Ничтемъю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000071668
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103007166
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сәйетгәрәй (исем)

Сәйетгәрәй — ғәрәп, фарсы сығанаҡлы башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарға ингән ир-ат исеме.

# Сәйетгәрәй (исем)
## Этимологияһы

Сәйетгәрәй (Сәитгәрәй) — сәйет (башлыҡ) һәм гәрәй (эйәреүсе) мәғәнәләрен аңлатҡан ир-ат исеме.

# Сәйетгәрәй (исем)
## Билдәле шәхестәр

Сәйетгәрәй Мағазов (? — 1921 йыл) — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре. Башҡорт Хөкүмәте ағзаһы. Граждандар һуғышында ҡатнашыусы.

# Сәйетгәрәй (исем)
## Фамилиялар

Сәйетгәрәев Риф Рәйес улы (23 август 1960 йыл — 18 июнь 1996 йыл) — СССР һәм Рәсәй спидвей спортсыһы, мотоциклда уҙышыусы. Мотоуҙыш буйынса халыҡ-ара класлы спорт мастеры. Шәхси һәм команда зачетында СССР һәм Рәсәй чемпионы, үләндә үткәрелгән спидвейҙа Европа чемпионы.
Сәйетгәрәев Хәтмулла Солтан улы (1917 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.
Сәйетгәрәев Арыҫлангәрәй Сәйетгәрәй улы (рус. Саитгареев Арслангарей Саитгареевич) 1902 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, өлкән сержант.
Сәйетгәрәев Сәйетмәғрүф Сәйетгәрәй улы (26 декабрь 1916 йыл — 16 апрель 2002 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы. Рядовой.
Арыҫлангәрәев Сәйетгәрәй Әслән улы ( рус. ;Арслангареев Саитгарей Асланович 1902 йыл — 7 июль 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, хәбәрһеҙ юғалған.
# Кулега 2-се

Кулега 2-се — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға 1-се Кулега йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Кулега 2-се
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010500112115200022885
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202288
* Бассейн коды — 13.01.05.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Мамин Асҡар Узакбай улы

Мамин Асҡар Узакбай улы (ҡаҙ. Мамин Асқар Ұзақбайұлы; 23 октябрь 1965(19651023)) — Ҡаҙағстандың дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре. 2019 йылдың 25 февраленән 2022 йылдың 5 ғинуарына тиклем — Ҡаҙағстандың Премьер-министры.
Астана ҡалаһы акимы, шулай уҡ Ҡаҙағстан Республикаһының транспорт һәм коммуникациялар министры (2005—2006) вазифаларын биләй, Ҡаҙағстан Республикаһы премьер-министрының беренсе урынбаҫары, 2019 йылдың 25 февраленән Ҡаҙағстан Республикаһы премьер-министры вазифаһын биләй.

# Мамин Асҡар Узакбай улы
## Биографияһы

Асҡар Узакбай улы Мамин 1965 йылдың 23 октябрендә СССР Ҡаҙаҡ ССР-ы Целиноград өлкәһе Целиноград ҡалаһында (хәҙер Ҡаҙағстан Республикаһының баш ҡалаһы Астана) тыуған. Сығышы менән арғын ҡәбиләһе канжыгалы ырыуынан.
Целиноград инженер-төҙөлөш институтын, Г. В. Плеханов исемендәге Рәсәй иҡтисад университетын инженер-төҙөүсе, иҡтисадсы һөнәрҙәре буйынса тамамлаған.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген «Целинтяжстрой» тресында монтажсы булып башлай. 1996—2008 йылдарҙа — Астана ҡалаһы акимының беренсе урынбаҫары, транспорт һәм коммуникациялар вице-министры, Ҡаҙағстан Республикаһының транспорт һәм коммуникациялар министры, Астана ҡалаһы акимы.
2008 йылдың апреленән 2016 йылдың 9 сентябренә тиклем — «Қазақстан Темір Жолы» милли команияһы акционерҙар йәмғиәте президенты. 2016 йылдың cентябренән — «Қазақстан Темір Жолы» милли команияһы акционерҙар йәмғиәтенең директорҙар советы рәйесе.
2016 йылдың 9 сентябрендә Бакытжан Сагинтаев хөкүмәтендә Ҡаҙағстан Республикаһы премьер-министрының беренсе урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.
2018 йылдың 8 ғинуарында премьер-министрҙың беренсе урынбаҫары Асҡар Мамин Kazakh Tourism милли компанияһының директорҙар советына инә.
2019 йылдың 21 февралендә Ҡаҙағстан Республикаһы премьер-министры вазифаһын башҡарыусы итеп тәғәйенләнә.
2019 йылдың 25 февралендә Ҡаҙағстан Республикаһы премьер-министры вазифаһына тәғәйенләнә.
2019 йылдың 29 майында Евразия үҫеш банкы советы Асҡар Маминды Евразия үҫеш банкы советы рәйесе итеп һайлай.

# Мамин Асҡар Узакбай улы
## Наградалары

Ҡаҙағстан наградалары
«Ерен еңбегі үшін» («Хеҙмәт ҡаҙаныштары өсөн») миҙалы (1998);
Курмет ордены кавалеры (2006);
«Астанаға 10 йыл» юбилей миҙалы (2008);
2-се дәрәжә «Барыс» ордены кавалеры (2011);
Астана ҡалаһының Почётлы гражданы (2011);
Почётлы тимер юлсыһы (2012);
Ҡаҙағстандың Почётлы төҙөүсеһе (2013);
«Астанаға 20 йыл» юбилей миҙалы (2018);
Назарбаев ордены (2020).
Сит ил дәүләттәре наградалары
Почётлы легион ордены кавалеры (Франция, 2013);
Абруй ҡаҙаныу тәреһенең гранд офицеры (Латвия, 2013);
«Гражданлыҡ хеҙмәттәре өсөн» оло тәреһе ордены кавалерҙары (Испания, 2014);
Дуҫлыҡ ордены кавалеры (Үзбәкстан, 2017);
«Евразия иҡтисади берекмәһен үҫтереүгә өлөш индергән өсөн» миҙалы (Евразия иҡтисади берекмәһе, 2019 йылдың 29 майы);
Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй, 2021).
Сит ил ойошмалары наградалары
III дәрәжә Изге кенәз Даниил Московский ордены кавалеры (Рус православие сиркәүе, 2010).
# Пиргебули монастыры

Пиргебули монастыры (грузин телендә: პირღებულის მონასტერი) - урта быуат грузин православ монастыры Грузияның Квемо-Картли төбәгендә урынлашҡан. 12 быуат аҙағы йәки 13 быуат башына ҡарай. Төп сиркәү таш һырлау менән бай биҙәлгән. Ҡомартҡы Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡыһы исемлегенә индерелгән.

# Пиргебули монастыры
## Тарихы

Пиргебули монастыры Храми йылғаһының һул ярындағы Тетрацкаро муниципалитетында Самшвильде ҡалаһынан өс саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.
Көнсығыш фасадтағы таш плитаға уйып яҙылған урта быуат грузин алфавиты менән яҙылған яҙыуҙа королева Русудан һәм уның атаһы Деметра тураһында телгә алына. Королева Русуданға (1222-1245) королева Тамара (1184-1213) инәһе булыуы мөмкин. 1745 йылда "Грузия короллеге" тигән китапты яҙған принц В ахушти Пиргебулиҙы Тамара бойороғо буйынса төҙөлгән ҙур матур ҡоролма, тип яҙа. Монастырь быуаттар дауамында 17 һәм 18 быуаттарҙағы тарихи сығанаҡтарҙа телгә алына. Был документтарҙан тыш монастырҙың тарихы яҙма формала билдәһеҙ. 18 быуатта ул дворян Абашишвилиҙарҙың ғаилә зыяраты булып хеҙмәт итә. Бина 2000 йылдарҙа даими йүнәтелә.

# Пиргебули монастыры
## Архитектураһы

Пиргебули монастырының төп сиркәүе базальт таш блоктарҙан эшләнгән. Бинаның төньяҡ диуары ҡаяға терәлеп тора. Сиркәү бер нисә тапҡыр үҙгәртелә. Сиркәү интерьеры ҡасандыр һыланған һәм фрескалар менән биҙәлгән була, әммә беҙҙең көндәргә тиклем күп булмаған фрескаларҙың фрагменттары ғына һаҡланып ҡалған. Тышҡы диуарҙары семәрле таштар менән биҙәлгән. Йәнәшәләге ике ҡатлы манара һәм сиркәү башлығы йорто ошо уҡ осорға ҡарай. Комплекс шулай уҡ ашхана бүлмәһенең, йорт хужалығы биналарының, ҙур булмаған часовняның, оборона диуарҙарының, ҡаянан бүлмә ҡалдыҡтарын үҙ эсенә ала
# Һинд-Ганг тигеҙлеге

Һинд-Ганг тигеҙлеге (Һинд-Ганг уйһылығы; бенг. সিন্ধু-গাঙ্গেয় সমভূমি) — Һиндостан, Пакистан һәм Бангладеш дәүләттәренең территорияларында, төньяҡта Гималай тауҙары һәм көньяҡта Декан яҫы таулығы араһында урынлашҡан тигеҙлек. Һинд-Ганг уйһылығының оҙонлоғо яҡынса 3 мең километр тәшкил итә, ә уның киңлеге — яҡынса 250-350 километр. Был тигеҙлек донъя цивилизацияһының иң боронғо үҙәктәренең береһе булып тора.

# Һинд-Ганг тигеҙлеге
## Рельефы һәм гидрографияһы

Һинд-Ганг тигеҙлегенең өҫтө яҫы, 270 метр бейеклектә урынлашҡан һыу айырғыс һыртынан көнбайышҡа — Һинд йылғаһы дельтаһына табан һәм көнсығышҡа — Ганг йылғаһы дельтаһына табан әкренләп түбәнәйә бара. Тигеҙлек рельефында кристаллик тоҡомдарҙың сығып торған урындарыһәм 60 метр бейеклеккә тиклемге йылға террасалар упҡындары менән йырғыланған инеп торған урындар күҙәтелә.
Һинд-Ганг тигеҙлеге буйлап аҡҡан йылғалар бигерәк тә көнсығыш өлөшөндә күп һанлы һәм тулы һыулы булып тора. Тигеҙлектә һыу сығымының миҙгелдәр буйынса ҙур тирбәлеүҙәре күҙәтелә. Муссондар һәм тау ҡарҙарының иреүе йәйен һыу ағымы күләмен күпкә арттыра, был үҙ сиратында йыш ҡына емергес һыу баҫыҙарына килтерә. Һинд-Ганг тигеҙлеге буйлап көнсығыштан көнбайышҡа табан барғанда климат ҡорораҡ булып китә.
Һинд-Ганг тигеҙлегенең иң ҙур йылғалары — Панджнад ҡушылдығы (уға үҙ һыуҙарын Джелам, Чинаб, Биас һәм Рави йылғалары ҡоя) менән Һинд йылғаһы, һәм шулай уҡ Брахмапутра һәм Ганг Джамна һәм уларҙың иң ҙур ҡушылдыҡтары — Гомати, Гхагхра һәм Гандак йылғалары менән бергә.

# Һинд-Ганг тигеҙлеге
## Климаты һәм үҫемлектәр донъяһы

Һинд-Ганг тигеҙлегенең көнсығыш өлөшөндә — Брахмапутра һәм Ганг йылғаларының бассейнында субэкваториаль муссон клмат өҫтөнлөк итә, ә уның көнбайыш өлөшөндә — Һинд йылғаһы бассейнында тропик климаты өҫтөнлөк итә. Тигеҙлектең күп өлөшөндә июль айының уртаса температураһы 30°C-тан 36 °C-ҡа тиклем барып етә, ғинуарҙы уртаса температраһы — яҡынса 20 °C, төньяҡ-көнбайы өлөшөндә ул 12 °C-ҡа тиклем түбәнәйә. Бик һирәк осраҡта ғына температура 0 °C градусҡа барып етә.
Һинд-Ганг тигеҙлеге сиктәрендә 2 тәбиғи район айырымлана — ҡоро Һинд йылғаһы үҙәне һәм уға ҡарағанда күпкә нығыраҡ дымлы булған Ганг тигеҙлеге. Тигеҙлеккә борондан хас булған тәбиғи үҫемлектәр, бигерәк тә уның үҙәк һәм көнсығыш өлөштәрендә бөтөнләй һаҡланмаған тиерлек тип әйтеп була. Ганг һәм Брахмапутра йылғаларының дельтаһы ҡуйы мангр һәм мәңге йәшел урмандары менән ҡапланып киткән, шул уҡ ваҡытта көнбайыш өлөшө солончактар менән сүлдәр менән ҡапланған. Һинд-Ганг тигеҙлегендә кульуралы саванна ландшафты өҫтөнлөк итә — айырым торған пальма һәм емеш-еләк ағастары сауҡаулыҡтары менән бергә дөгө, бойҙай, тары, кукуруз, мамыҡ һәм башҡа култураларҙың баҫыуҙары.
# Кесе Ҡараған

Кесе Ҡараған — Рәсәйҙәге йылға. Силәбе өлкәһе, Ырымбур өлкәһенең Кваркен районы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ҡараған йылғаһының һул ярына тамағынан 1,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.

# Кесе Ҡараған
## Этимологияһы

Ҡараған (русса Караганка, ҡаҙаҡта ҡараған) атамаһы йылғаның яр буйында үҫкән ҡырағай ҡыуаҡтар - ҡараған атамаһынан алынған. Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Н. И. Шувалов Ҡараған топонимын былай аңлата:
   Н. И. Шувалов яҙыуынса: «Караганка, три речки, Большая, правый приток Урала, Малое, левый приток Большой Караганки, правый приток Синташты, бассейн Тобола: Караганская, гора, по реке, Кизильский район. Названия первых двух рек характеризуют растительность долин и образованы от тюркского названия дикого кустарника карагана»..

# Кесе Ҡараған
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002264
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200226
* Бассейн коды — 12.01.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Тарни

Тарни — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тапсуй йылғаһының һул ярына тамағынан 128 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Тарни
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300024345
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302434
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Цискари (журнал)

Цискари - (груз. ცისკარი ) - Грузияның милли мәҙәниәт әһәмиәтендәге ҡомартҡыһы. Журнал 1852 йылда тәүге айлыҡ баҫма булып сыға башлаған һәм унда бығаса ҡулъяҙма ғына булып йөрөгөн әҫәрҙәр донъя күргән. Журнал атамаһы башҡортсаға "Таң" тип тәржемә ителә.

# Цискари (журнал)
## Тарихы

1852-1853 йылдарҙа журналдың мөхәррире драматург Георгий Эристави булған. Баҫманың төп маҡсаты - грузин халҡын милли әҙәбиәт менән таныштырыу юлы аша мәғлүмәтлелек кимәлен күтәреү, халыҡ мәғарифы үҫешенә һәм уҡыу күнекмәләренә булышлыҡ итеү . Журналда Сулчан Саба Орбелиани , Давит Гурамишвили , Бесики , Николоз Бараташвили һм башҡа авторҙарҙың әҫәрҙәре баҫыла. Был әҫәрҙәр йыш ҡына шуғаса ҡуьяҙмала ғына йөрөгән, әҙҙәргә таныш булған.
1857 йылда Иван Кереселидзе 19 йылға туҡтатып торған нәшриәт эшен яңынан башлай.
Икенсе донъя һуғышынан һуң 1957 йылда Вахтанг Челидзе журналды яңынан шул уҡ исем менән сығара башлай.
"Цискари" журналына Грузияның милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡыһы статусы бирелгән.
# Уюлга

Уюлга — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/177/475/440 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Уюлга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201312111100024304
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102430
* Бассейн коды — 10.01.02.013
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Сафин Ғәтфән Ғизетдин улы

Сафин Ғәтфән Ғизетдин улы (20 май 1920 йыл — 15 июнь 2012 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. БАССР-ҙың Ауырғазы районы «Үҙән» колхозының комплекслы бригадаһының элекке тракторсыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы.

# Сафин Ғәтфән Ғизетдин улы
## Биографияһы

Ғәтфән Ғизетдин улы Сафин 1920 йылдың 20 майында БАССР-ҙың Ауырғазы районы Ишле ауылында тыуа.
Хеҙмәт юлын 1934 йылда Ауырғазы районының «Урал» колхозында төрлө эштәрҙә эшләп башлай. 1939—1941 йылдарҙа — "Үҙән"колхозының Ишле МТС-ы тракторсыһы. 1941—1944 йылдарҙа 53-сө уҡсылар бригадаһы составында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.
1944 йылда Ғ. Сафин башта — трактор, һуңынан «Үҙән» колхозының комплекслы бригадаһын етәкләй. Һуғыштан һуңғы йылдарҙа иген уңышы гектарынан 10-12 центнер тәшкил итһә, 1958—1960 йылдарҙа ул 18-20 центнерға тиклем арта.
Ғәтфән Ғизетдин улы етәкләгән комплекслы бригада 1959—1965 йылдарҙа 1200 гектар майҙандан 19 мең 800 центнер, йәғни гектарынан 16,5 центнер уңыш ала. Бойҙай һәм арыш кеүек төп культуралар буйынса уңыш тағы ла юғарыраҡ була. 1965 йылда арыш уңышы гектарынан 19 центнер тәшкил итә, бойҙай — 17,8, шәкәр сөгөлдөрөнөкө — 193, кукуруз 287 центнер тәшкил итә.
Юғары етештереүсәнлекле техника ҡулланып, иген һәм мал аҙығы культуралары етештереүҙә һәм әҙерләүҙе арттырыуҙа өлгәшкән уңыштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 23 июнендәге указы менән Ғ. Ғ. Сафинға Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
1980 йылда хаҡлы ялға киткәнсе «Үҙән» колхозында газсы булып эшләй.
2012 йылдың 15 июнендә вафат була. 8 бала тәрбиәләп үҫтергән (ете ул һәм ҡыҙ).

# Сафин Ғәтфән Ғизетдин улы
## Наградалары

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966)
* Ленин ордены (1966)
* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)
* миҙалдар
# Бәхтейәров

Бәхтейәров — фамилия.
* Бәхтейәров Рауил Ҡотдос улы (1926—2001) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1967).
* Бәхтейәров Фәйзулла Хизбулла улы (1932—1998) — театр актёры, Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1983).
# Юр-Яха (Юрибей ҡушылдығы)

Юр-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Юрибей йылғаһының һул ярына тамағынан 83 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Юр-Яха (Юрибей ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300037948
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303794
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Мейду-Хем

Мейду-Хем — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Онгураш йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Мейду-Хем
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100112115100001906
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100190
* Бассейн коды — 13.01.01.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# 1919 йыл

II мең йыллыҡ :
XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат — XXI быуат — XXII быуат :
Хронологик таблица :
1919 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1919 MCMXIX |
| Юлиан стилендә | 1918 — 1919 ( 14 ғинуар) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2671 — 2672 ( 4 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7427 — 7428 ( 14 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5679 — 5680 ה'תרע"ט — ה'תר"ף |
| Мосолман календары | 1338 — 1339 |
| Боронғо әрмән календары | 1368 ԹՎ ՌՅԿԸ |
| Ҡытай календары | 4615 — 4616 (с 1 февраль) 戊午 — 己未 жёлтый конь — жёлтая овца |
| Эфиопа календары | 1911 — 1912 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 1975 — 1976 |
| - Шака самват | 1841 — 1842 |
| Иран календары | 1297 — 1298 |
1919 (бер мең туғыҙ йөҙ ун туғыҙынсы) йыл — кәбисә булмаған йыл, григориан календары буйынса шаршамбы көндө башлана. Был беҙҙең эраның 1919 йылы, 2 мең йыллыҡтың 919 йылы, XX быуаттың 19 йылы, XX быуаттың 2 ун йыллығының 9 йылы, 1910 йылдарҙың 10 йылы.

# 1919 йыл
## Ваҡиғалар

* 1 сентябрь — Мәсәғүт педагогия училищеһе асыла.
* Эпсомда тәртипһеҙлектәр – Англиялағы фетнә.

# 1919 йыл
## Тыуған шәхестәр

* Көбәкәев Тимерәй Көбәкәй улы — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1943).
* 16 һыуығай — Ибраһимов Ғәли Ғизетдин улы, башҡорт яҙыусыһы, РСФСР-ҙың (1979) һәм БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1969).
* 10 ҡырпағай — Калашников Михаил Тимофеевич, совет һәм Рәсәй атыу ҡоралдары конструкторы, техник фәндәре докторы (1971), генерал-лейтенант (1999).
* Кинйәкәев Сабир Мөьмин улы — шағир, поэмалар авторы.
* 20 ҡарасай — Мостай Кәрим, күренекле башҡорт яҙыусыhы, шағиры hәм драматургы. Башҡортостандың халыҡ шағиры.
* 20 март — Әһлиуллин Хәмит Шәмсетдин улы, (1919—1943), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1943).
* 15 сентябрь — Абдуллин Мансур Иҙиәт улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1943).

# 1919 йыл
## Вафат булғандар

* 15 ғинуар (һыуығай) — Роза Люксембург — теоретик марксизм теоретигы, философ, иҡтисадсы һәм публицист. Немец һәм һул революция социаль-демократтарҙың йоғонтоло, абруйлы эшмәкәре.
* 28 март (буранай) — Бабич Шәйехзада Мөхәмәтзакир улы, башҡорт шағиры, башҡорт әҙәбиәте классигы, Башҡорт хөкүмәте (1917—1919) ағзаһы.
* 19 декабрь (аҡъюлай) — Солтанов Мансур (Мөхәммәтмансур) Ислам улы, башҡорт һәм татар халыҡтарының музыка фольклорын йыйыусы һәм өйрәнеүсе.
# Урта Кечь-Пель

Урта Кёчь-Пель — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Уң Кечь-Пель йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Урта Кечь-Пель
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000066480
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006648
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Азаров Иван Дмитриевич

Азаров Иван Дмитриевич (5 ғинуар 1914 — 10 февраль 1943) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкы ветеринария хеҙмәте начальнигы. III ранг хәрби ветеринар табибы.

# Азаров Иван Дмитриевич
## Биографияһы

Иван Дмитриевич Азаров 1914 йылдың 5 ғинуарында Рәсәй Федерацияһының Воронеж өлкәһе Раненбург районы Кривополяна ауылында тыуған.
1939 йылдың 11 февраленән Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафында, Урал хәрби округында хеҙмәт итә. Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән Көньяҡ-Көнбайыш фронты составында фронт юлдарын үтә.
III ранг хәрби ветеринария табибы Азаров Иван Дмитриевич 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкы ветеринария хеҙмәте начальнигы була.
1942 йыл башынан Курск, Барвенково ҡалалары өсөн алыштарҙа, Харьков йүнәлешендә һөжүм итеү операцияларында ҡатнаша.
1942 йылдың ноябрендә Сталинград янында фашистарҙың 4-се һәм 6-сы танк армияларын ҡамауҙа һәм Сталинград контрһөжүмендә ҡатнаша.
1943 йылдың 10 февралендә Бөйөк Ватан һуғышының Көньяҡ-Көнбайыш фронтында Донбасс биләмәләрен азат итеү өсөн барған алыштарҙың береһендә һәләк була. Украина ССР-ы Ворошиловград өлкәһе (хәҙер — Луганск Халыҡ Республикаһы) Петровский утарында ерләнгән.

# Азаров Иван Дмитриевич
## Хәтер

Азаров Иван Дмитриевичтың исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа яҙылған һәм Рәсәй Федерацияһының Воронеж өлкәһе Кривополяна ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.