# Ханттар

Ханты (үҙатамаһы — ханти, хандэ, кантэк, ас хоят; рус. иҫкесә «остяки́») — Көнбайыш Себерҙең төньяғында, башлыса Ханты-Манси автономиялы округы — Юграла йәшәүсе аҙ һанлы урындағы фин-уғыр халҡы. Ас хоят атамаһы Обь кешеһе тигәнде аңлата.

# Ханттар
## Этнонимы

Хантэ атамаһы кеше тигәнде аңлата. Урыҫ телендә был халыҡ вәкилдәрен билдәләү өсөн: мн. ч. ханты (склоняемый була); ед. ч. хантыйка (ж. род) шулай уҡ ханты (несклоняемый) ир-егетте йәки ҡатын-ҡыҙҙы билдәләү өсөн. Хантыйский сифаты һәм (үҙгәрмәй) ханты.

# Ханттар
## Һаны һәм таралып йәшәүе

Ханттар өс этнографик төркөмгә айырыла: төньяҡ, көньяҡ һәм көнсығыш; көньяҡ (Иртыш йылғаһы буйы) ханттар урыҫ һәм татар халҡы менән ҡатнашҡан. Брокгауз менән Ефрондың XIX быуат аҙағында — XX быуат башында нәшер ителгән энциклопедик һүҙлеге, остяк (ханттар) халҡын түбәндәгесә билдәләгән —
   Обь, Иртыш һәм уларҙың ҡушылдыҡтары (Конда, Васюган һ. б.) буйлап, Тубыл губернаһында һәм Томск губернаһының Нарым округында йәшәгән уғыр-фин ҡәбиләһе. Өс төркөмгә бүленә: төньяҡ остяктар — Березовка округында, көнсығыш — Сорғот һәм Нарым (Васюган йылғаһы буйлап) һәм көньяҡ-көнбайыш йәки Иртыш — Тубыл округының төньяҡ өлөшөндә, Обь, Иртыш, Конда йылғалары ярҙары буйлап һ. б.
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ҡарағанда, Рәсәйҙә ханттар һаны 28 678 кеше тәшкил итә, шуларҙың 59,7 % — Ханты-Манси округында, 30,5 % — Ямал-Ненец округында, 3,0 % — Томск өлкәһендә, 3,0 % — Ханты-Манси автономиялы округы һәм Ямал-Ненец автономиялы округынан тыш Төмән өлкәһендә, 0,3 % Коми Республикаһында йәшәй. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ханттар һаны 30 943 кешегә тиклем артты, шуларҙың 61,6 % Ханты-Манси округында, 30,7 % — Ямал-Ненец округында, 2,3 % — Төмән өлкәһендә Ханты-Манси автономиялы округынан һәм Ямал-Манси автономиялы округынан тыш, 2,3 % — Томск өлкәһендә, 1,4 % — Новосибирск өлкәһендә йәшәй.

# Ханттар
## Тарихы

Ханттарҙың ата-бабалары көньяҡтан Обь түбәнге ағымына үтеп инеп, хәҙерге Ханты-Манси һәм Ямал-Ненец автономиялы округтарының көньяҡ райондарына күсеп ултырған, ә I мең йыллыҡ аҙағында аборигендарҙың һәм ситтән килгән уғыр ҡәбиләләренең ҡушылыуы һөҙөмтәһендә ханттарҙың этногенезы (полуй-тамаҡ мәҙәниәте) башланған.
Ханттар үҙҙәрен күбеһенсә йылға буйынса атаған, мәҫәлән, Kondikhou ï = «Конда кешеләре», As-jah = «Обь халҡы», һуңғыһынан, башҡа тикшеренеүселәрҙең фекеренсә, урыҫтарҙың остяки тигәнен татарҙарҙан алған булыуы мөмкин: «үштәк» = варвар. Самодийҙар (самоеды) (ненец, энец, нгансан, селькуптар һәм революцияға тиклемге Рәсәйҙә юғалған саян самодийҙарының дөйөм атамаһы) ханттарҙы яран йәки ярган тип атаған (иртыш-ханти теленә яҡын һүҙ — «сит кеше»).
Традицион кәсептәре — балыҡсылыҡ, һунарсылыҡ һәм болан үрсетеү. Традицион дин — шаманлыҡ һәм православие (XVI быуаттан алып).
Урал расаһына ҡарай.

# Ханттар
## Антропологияһы

Брокгауз менән Ефрондың энциклопедик һүҙлеге ханттарҙы түбәндәгесә тасуирлай:
Ханты (манси кеүек үк) түбәндәге билдәләр комплексы менән ҡылыҡһырлана:
* ҡыҫҡа буй (ир-егеттәр өсөн уртаса 160 сантиметрҙан кәмерәк),
* дөйөм грациллек (төҙөлөштөң миниатюрлығы),
* киң булмаған баш, формаһы буйынса мезо- йәки долихокефаль һәм бейеклеге буйынса тәпәш,
* йомшаҡ ҡара йәки аҡ тура сәс,
* ҡара-ҡуңыр йәки ҡатнаш төҫтәге күҙ,
* йәш түмһәләген (бугорок) ҡаплай биргән төркөмдәр буйынса алмашыныусан процентлы күҙ ҡабаҡтарының монгол һыры (складки) (эпикантус),
* уртаса бейеклектәге, һиҙелерлек яҫы һәм яңаҡлы бит,
* аҙ йәки уртаса сығып торған, киңлеге буйынса уртаса, башлыса ҡыры тура йәки бөгөлгән, осо һәм төбө күтәренке танау.
* һаҡал-мыйыҡ үҫеше кәмерәк дәрәжәлә,
* сағыштырмаса киң ауыҙ,
* ирендәре ҙур булмаған ҡалынлыҡта,
* уртаса сығып тороусы йәки артҡараҡ китеүсе эйәк.

# Ханттар
## ДНК

Ханттарҙа беренсе урынды Y-хромосомалы N1c1-Tat һәм N1b-P43 гаплотөркөм биләй — 38,3 %. Артабан Y-хромосомалы R1b (19,1 %) һәм R1a (4,3 %) гаплотөркөмдәр килә. В. Н. Харьковтың мәғлүмәттәре буйынса, ханттар һәм мансиҙарҙа (йыйылма алғанда) N1b (Y-ДНК) йәғни Y-хромосомалы N1b-P43 гаплотөркөм күпселекте тәшкил итә, 1-се урында — 57 %. Артабан икенсе урында Q1a3 гаплотөркөмө — 21 %. Унан R1a гаплотөркөмө — 14 % килә, N1c1-Tat — 7,1 %, R1b — 0,9 гаплотөркөмдәре килә.

# Ханттар
## Теле

Ханти теле (иҫкесә остяк теле) манси һәм венгр телдәре менән бергә Урал телдәре ғаиләһенең уғыр төркөмөн тәшкил итә. Ханти теле үҙенең ғәҙәти булмаған диалект бүленеше менән билдәле, шуның менән бәйле көнбайыш төркөмө — обдор, об буйы һәм иртыш буйы һөйләштәре һәм көнсығыш төркөмө — сорғот һәм вах-васюган һөйләштәре айырыла, улар, үҙ сиратына, 13 диалектҡа бүленә.
XIX быуаттан алып остяк (ханти) теле буйынса етди тикшеренеүҙәр алып барыла. Мәҫәлән, 1849 йылда А. М. Кастрен ханти телене ҡыҫҡаса грамматикаһын һәм һүҙлеген сығара, ә 1926 йылда - Паасонендың һүҙлеге донъя күрә. 1931 йылда П.Е. Хатанзеевтың остяк әлифбаһы («Hanti knijga») донъя күрә, әммә уны төҙөгәндә бер нисә хата ебәрелә, атап әйткәндә, диалектты дөрөҫ һайламау, транскрипцияның нигеҙһеҙ принциптары һәм методик хаталар арҡаһында әлифба киң таралыу алмай. Шул уҡ йылда СССР Үҙәк һайлау комиссияһы ҡарамағындағы Төньяҡ халыҡтары институтының ғилми-тикшеренеү ассоциацияһы остяк алфавиттың яҡынса проектын эшләй, ә 1933 йылда казым диалектына нигеҙләнгән остяк әлифбаһы сығарыла. 1950 йылда Алыҫ Төньяҡ халыҡтарының әҙәби телдәрен үҫтереү мәсьәләләренә арналған Бөтә Союз кәңәшмәһендә тағы ла өс ханти: вахов, сорғот һәм шурышҡар диалекттары буйынса яҙма булдырыу тураһында ҡарар ҡабул ителә..

# Ханттар
## Мәҙәниәте

1957 йылдың 1 ноябрендә Ханты-Манси автономиялы округында ханти телендә «Ленин пант хуват» («Ленин юлынан») исемле тәүге гәзит донъя күрә. 1991 йылда ул хантының «Ханты ясанг»на һәм мансиҙың «Луима сэрипос» гәзиттәренә айырыла. Ханты телендә шулай уҡ «Лух авт» гәзите сыға.
1989 йылдың 10 авгусында «Юграны ҡотҡарыу» йәмәғәт ойошмаһы булдырыла. Уның төп бурыстарының береһе - Ханты-Манси автономиялы округының аҙ һанлы төп халыҡтарын туплау, шул иҫәптән ханттарҙың, мансиҙарҙың һәм ненецтарҙың этник үҙенсәлеген, йәшәү рәүешен, мәҙәниәтен һаҡлау.
H-Ural этно-рок төркөмө 2009 йылдан алып ханти теленең шурышкар, казы һәм урта обь диалекттарында йырҙар башҡара. «Эмигрант шәүләһе» этно-рок төркөмө ханти теленең пим диалектында (көнсығыш ханты) йырҙар башҡара.
Элек ханттарҙа һауала күмеү йолаһы булған.