yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Порт-Артур (йыр)

«Порт-Артур» — башҡорт халыҡ йыры, ҡыҫҡа көй. Башҡа йырҙар менән бер рәттән 2020 йылда патент ала

# Порт-Артур (йыр)
## Йырҙың тексы

Порт-Артур тигән таш ҡала Күп ҡалаларға баш ҡала. Һары диңгеҙ буйҙарында Ҙур ҡалаларҙан һанала.
Ай-һай, Порт-Артур, Була торғайның матур.
Порт-Артур тигән ҡалаға Япондар туп аталар. Аямай дошман, аямай Таш ҡоймаһын ваталар.
Ай-һай, Порт-Артур, Була торғайның матур.
Дошмандарҙан уны яҡлап, Күп ирҙәр башын һала. Ирҙәр үлә, башын һала, Бөтмәҫ дандары ҡала.
Ай-һай, Порт-Артур, Була торғайның матур.
Япондар туп аталар, Порт-Артурҙы ваталар. Ҡайһы аяҡһыҙ, ҡайһы ҡулһыҙ, Ҡысҡырышып яталар.
Йырҙың ике варианты бар. икеһе лә тәүге тапҡыр 1938 йылда Ғ. З. Сөләймәнов тарафынан Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы 2-се Төрөкмән ауылында Ғиниәт Үтәрбаевтан яҙып алына һәм «Башҡорт халыҡ йырҙары» китабында баҫтырыла. Артабанғы яҙмаларын Ю. И. Ғәйнетдинов, Ф. Х. Камаев, Р. С. Сөләймәнов башҡара. Драматик характерҙағы йыр.
Легендаһы буйынса, «Порт-Артур» башҡорт халыҡ йырын рус-япон һуғышында (1904—1905 йылдарҙа) Порт-Артур ҡәлғәһен һаҡлауҙа ҡатнашҡан башҡорттар ижад иткән. Ғөмүмән, халыҡ музыкаһының төрлө жанрҙарында башҡорттарҙың хәрби тарихы сағылыш таба. Порт-Артур — Ҡытайҙың Ляодун ярымутрауының иң көньяҡ нөктәһендә урынлашҡан ҡала. Уның үҙ исеме — Люйшюнь.
1898 йылдағы килешеү буйынса, Рәсәй уны ваҡытлыса ҡуртымға ала. 1904 йылдың ғинуарында япондар Порт-Артурҙа торған урыҫ эскадраһына ҡапыл һөжүм итәләр. Ошонан урыҫ-япон һуғышы башланып китә. Һуғыш биш ай дауам итә. Һөҙөмтәлә урыҫ армияһы еңелә. Был һуғышта бик күп башҡорт ҡатнаша. Уларҙың күптәре Рәсәй мәнфәғәте өсөн яу ҡырында башын һала. Ошо ваҡиға тураһында башҡорттар «Порт-Артур» тигән йыр сығара.
Йырҙа һуғыштың фажиғәле мәлдәре һәм урыҫ армияһының Алыҫ Көнсығыштағы баш командующийы генерал А. Н. Куропаткиндың хыянаты тураһында хикәйәләнә.
Порт-Артур көйө алмаш пентатоникаға ҡоролған. Йыр квадрат структуралы ике периодтан торған ике өлөшлө форманан ғибәрәт, көйөнә киң диапазон, икенсе өлөшөндә регистрҙың аҡрынлап түбәнәйеүе күҙәтелә.
Порт-Артур йырын композитор А. Т. Кәримов тауыш һәм фортепиано өсөн эшкәрткән.

# Порт-Артур (йыр)
## Башҡарыусылар

Порт-Артур йырын татар йырсыларынан Илсөя Бәдретдинова, башҡорт йырсыларынан С. Ә. Абдуллин, Р.Ғ. Бүләкәнов, Р. Р. Ҡарабулатов, И. М. Мирхәйҙәров башҡара.

# Порт-Артур (йыр)
## Көйҙөң ҡулланылыуы

Йырҙың көйө Ф. Ә. Ғәскәров, Х. Ә. Ишбирҙин, Р. М. Саттаров ҡуйған шул уҡ исемле бейеүҙәрҙә ҡулланыла.
# Мысыр короллеге

Мысыр короллеге (рус. Королевство Египет, ғәр. المملكة المصرية‎ - Мәмләкә әл-Мисрәһ) — 1922 йылдан 1953 йылға тиклем йәшәп алған дәүләт.

# Мысыр короллеге
## Тарихы

Короллектең (мәмләкәттең) килеп сығыуы менән ул Бөйөк Британияға бурыслы, сөнки һуңғыһы Англия протекторатынан бойондороҡһоҙлоҡ бирә (1914 йылға тиклем бойондороҡло була). XIX быуатта Мысырҙы Британ империяһы яулап ала (1882 йыл). Шуға тиклем Мысыр исем өсөн генә булһа ла Осман империяһы өлөшө тип һаналған була. 1914 йылда Осман империяһы һуғыш иғлан иткәс, Бөйөк Британия Мысыр өҫтөнән протекторат булдыра, инглиздәр хедивты тәхеттән төшөрә. Яңы хедив шул уҡ ғаиләнән була, Хөсәйен Камил Мысыр солтаны тип таныла. Уның вариҫы солтан Фуад I яңы дәүләттең тәүге короле итеп тәғәйенләнә. Унан власть улы Фәруҡ I ҡулына күсә (1936 йыл). 1953 йылда монархия рәсми рәүештә юҡҡа сығарыла һәм Мысыр Йөмһүриәте иғлан ителә .

# Мысыр короллеге
## Монархтар

* Фуад I — 1922—1936
* Фарук I — 1936—1952
* Фуад II — 1952—1953
# Рёза

Рёза (нем. Rösa) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 916 кеше йәшәй. Майҙаны — 21,12 км². Диңгеҙ кимәленән 84 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6774 һәм автомобиль коды — ABI.
# Ҡонаевтың йорт-музейы

Ҡонаев музейы — Алматы ҡалаһында (Ҡаҙағстан) Динмөхәмәт Әхмәт улы Ҡонаевтың мемориаль музейы һәм мемориаль фатиры

# Ҡонаевтың йорт-музейы
## Музей тарихы
### Д. Ҡонаев музейы

Ҡонаевтың тыуыуына 90-йыл айҡанлы 2002 йылда Түлебаев урамы, 119 адресы буйынса йорт-музей асыла.
Музей булдырыу өсөн уның туғандарынан килгән ғаилә иҫтәлектәре: документтар, фотоһүрәттәр һәм видео материалдары, портреттары, көнкүреш әйберҙәре -нигеҙ була. Һуңыраҡ улар Ҡонаевтың дуҫтары һәм фекерҙәштәренең керемдәре менән тулылана. Музей экспозицияһы тау инженерынан алып етәксегә тиклем юлын һүрәтләй. Музей коллекцияһында күренекле дәүләт эшмәкәренең тормошона ҡағылышлы 3 мең тирәһе экспонат һаҡлана, Ҡаҙағстан тарихы буйынса бай материал тупланған. Экспозиция 210 кв. м дөйөм майҙан менән ике залда урынлашҡан.

# Ҡонаевтың йорт-музейы
## Музей тарихы
### Мемориаль фатир

2012 йылда Д. Ә. Ҡонаевтың тыуыуына 100-йыл айҡанлы 1969—1993 йылдарҙа Ҡаҙаҡ ССР-ы башлығы йәшәгән фатирҙа мемориаль фатир асыла.
230 кв.м майҙанды биләгән фатирҙа Ҡонаевтың 7000 дана китап иҫәпләнгән китапханаһы, шәхси әйберҙәре һәм дәүләт эшмәкәрҙәренең бүләктәре бар.
# Төньяҡ Созик

Төньяҡ Созик — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Соз йылғаһының уң ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Төньяҡ Созик
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300212111100030894
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103089
* Бассейн коды — 10.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Изге Мәрйәм Инә Бөркәнсеге (Покров) сиркәүе (Новочеркасск)

Изге Мәрйәм Инә Бөркәнсеге (Покровы) сиркәүе — православиеның (иҫке йола) сиркәүе элекке Дон Ғәскәре өлкәһендәге Новочеркасск ҡалаһында 1908 йылда төҙөлгән, архитектура стиле — эклектика. Элекке Почта, 39 (хәҙер Пушкин урамы, 41 — был урында хәҙер 5-се янғын һүндереү бүлеге) торған.

# Изге Мәрйәм Инә Бөркәнсеге (Покров) сиркәүе (Новочеркасск)
## Тарих

XX быуат башында Новочеркасск иҫке йола менән ғибәҙәт ҡылыусылары, православие менән иҫке йола сиркәүе араһында мөнәсәбәттәрҙең 1905 йылда Рәсәй империяһы граждандарына намыҫ, һүҙ һөйләү, йыйылыштар үткәреү союздар төҙөү ирке биреү тураһындағы батша Манифесы сығыуы арҡаһында яҡшыға үҙгәргәс, үҙ ҡалаһында иҫке йола сиркәүе төҙөргә ҡарар иткәндәр. Уларҙың хәлен шулай уҡ 1906 йылда сыҡҡан дин тотоу иреклеге тураһындағы закон еңеләйткән.
Новочеркасск казағы иҫке йолаға ышаныусы Дмитрий Федорович Байдаков үҙенең Почта урамындағы ике таш йорто янында сиркәү төҙөү өсөн урын һәм аҡса биргән. Сиркәү төҙөргә рөхсәт алған казактар уны 1907 йылда төҙөп бөткәндәр. Сиркәү эсен Дон ғәскәре соборный ғибәҙәтханаһын һүрәтләп төшөргән рәссам Иван Федорович Попов матурлап дини һүрәттәр менән яҙған.. Сиркәү эсендә ул заманда йәшәгән кешеләрҙең әйтеүе буйынса алтын менән ялатылған матур зәңгәр иконостас торған. 1908 йылдың 26 октябрендә был иҫке йола сиркәүе изгеләндерелгән. Уны Мәскәүҙәге иҫке йола епискобы (старообрядсы) Иоанн Картушин менән уға ярҙам итеүсе епископ Феодосий башҡарған. Дәүләт хакимиәтенән ғәскәр наказлы атаманы— кавалерия генералы А. В. Самсонов та ҡатнашҡан.
Революциянан һуң сиркәү юҡ ителгән. Был ваҡытта ҡалалағы Почта урамында бер-береһенәң 300 метр аралыҡта торған ике Николай сиркәүе лә емертелгән.
* Тарихи фоторәсемдәр

# Изге Мәрйәм Инә Бөркәнсеге (Покров) сиркәүе (Новочеркасск)
## Библиография

* «Епархиальные Ведомости», 1908 год.
# Сәйәхов Сафа Саҙрый улы

Сәйәхов Сафа Саҙрый улы (рус. Саяхов Сафа Садрыевич 1910 йыл — 14 ноябрь 1943 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия старшинаһы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1943).

# Сәйәхов Сафа Саҙрый улы
## Биографияһы һәм батырлығы

Сәйәхов Сафа Саҙрый улы 1910 йылда хәҙерге Башҡортостандың Миәкә районы Оло Кәркәле ауылында тыуа. 1941 йылдың 8 декабрендә Миәкә район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы кавалерия дивизияһы 62-се гвардия кавалерия полкында 4-се ҡылыссылар эскадронының 2-се взвод командиры булып хеҙмәт итә.
1943 йылдың 29 сентябрендә гвардия старшинаһы Сәйәхов Сафа Саҙрый улы Усохи ауылы янында һуғыштарҙа дошмандың көслө уты аҫтында ике тапҡыр разведкаға бара һәм команда пунктына дошмандың тере көстәренең һәм ут нөктәләренең урынлашыуы тураһында аныҡ мәғлүмәттәр алып ҡайта, был эскадрон оборонаһын дөрөҫ урынлаштырырға мөмкинлек бирә.
1943 йылдың 19 сентябрендә Березна ҡалаһын яулағанда гвардия старшинаһы Сәйәхов Сафа Саҙрый улы дошмандың 25 һалдатын әсирлеккә ала, шуларҙың 15 һалдатын шәхсән юҡ итә. 1943 йылдың 10 октябрендә подразделениеның 268/н бойороғона ярашлы Сәйәхов «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ була
Волкошанка ауылы янында барған һуғышта 4-се ҡылыссылар эскадронының 2-се взводы командиры һәләк була, яҡында торған взвод командиры ярҙамсыһы Сәйәхов Сафа Саҙрый улы дошмандың һөжүменә ҡарамаҫтан юғалып ҡалмай, командалыҡ итеүҙе кисекмәҫтән ҡабул итә һәм «Тыуған ил өсөн!» тип ҡысҡырып взводты атакаға күтәрә. Атаканы көтмәгән немецтар юғалып ҡала, бынан тыш Сәйәхов Сафа Саҙрый улы дошмандың 9 һалдатын һәм 1 офицерын, ике пулемет расчетын юҡ итә. Был батырлығы өсөн Сәйәхов Сафа Саҙрый улы Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.
Гвардия старшинаһы Сәйәхов Сафа Саҙрый улы 1943 йылдың 14 ноябрендә Белоруссия ерҙәрендә барған яуҙа һәләк була. Белоруссияның Полесье өлкәһе (хәҙер Гомель өлкәһе) Смагорин ауылында ерләнә.
# Ғәбиҙуллин

Ғәбиҙуллин — ир-ат фамилияһы. Ғәбиҙулла исеменән барлыҡҡа килгән. Башҡорт һәм татар халыҡтарында киң ҡулланыла.
Ғәбиҙуллина — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

# Ғәбиҙуллин
## Билдәле йөрөтөүселәр

* Ғәбиҙуллин Зәйнулла Ғәйнулла улы (1941—2014) — СССР һәм Рәсәй ғалимы.
* Ғәбиҙуллин Ринат Ғиндулла улы (1942 й.) — журналист, сәйәсмән.
* Ғәбиҙуллин Рәмил Ғиниәт улы (1952 й.) — дәүләт хеҙмәткәре.
* Ғәбиҙуллин Самат Мәһәҙи улы (1939—1997) — журналист, шағир.
* Ғәбиҙуллин Фәнзил Нәғим улы (1939 й.) — мәғариф хеҙмәткәре.
* Ғәбиҙуллина Фәниә Рауил ҡыҙы (1957 й.) — журналист, шағир һәм яҙыусы.
# Кизитеринка (станция)

Кизитеринка — Дондағы Ростов ҡалаһы Пролетарский районының Александровка биҫтәһендә Дон йылғаһы буйында урынлашҡан тимер юл станцияһы. Станция йөк станцияһы статусына эйә.

# Кизитеринка (станция)
## Тарихы

1917 йылдың декабрендә станцияла Граждандар һуғышы алыштарының береһе була — аҙ һанлы Дон ғәскәрҙәре һәм Алексеев ойошмаһының ирекмәндәре Дондағы Ростовта башланған совет ихтилалын баҫтырырға маташа.
Әлеге ваҡытта станция башлыса Ростов йылға портының йөк ташыуҙарын хеҙмәтләндерә. Бынан тыш, станцияла Ростов— Лихая йүнәлеше буйынса юлланыусы ҡала яны поездары туҡтай. Шулай уҡ станцияла "Ҡала электричкаһы" проекты сиктәрендә электропоездар туҡтай 2016 йыл 22 ноябрь архивланған.
Киләсәктә Дондағы Ростов ҡалаһы үҫешенең генераль планы буйынса Кизитеринка станцияһы районында көньяҡ йүнәлештә тиҙ йөрөшлө поездарҙы үткәреү өсөн икенсе ҙур Ростов-Көнсығыш тимер юлы вокзалын урынлаштырыу планлаштырыла.
# Чардым (Уза ҡушылдығы)

Чардым — Рәсәй йылғаһы. Пенза өлкәһе, Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уза йылғаһының һул ярына тамағынан 90 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.

# Чардым (Уза ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура йылғаһы, инештән Сура гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500112110000035789
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003578
* Бассейн коды — 08.01.05.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Середчиха

Середчиха — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының һул ярына тамағынан 3368 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Середчиха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200512115200001519
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200151
* Бассейн коды — 13.01.02.005
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Дьяков Леонид Владимирович

Дьяков Леонид Владимирович (20 декабрь 1932 йыл — 5 февраль 2017 йыл) — СССР һәм Рәсәй шағиры. 1988 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.

# Дьяков Леонид Владимирович
## Биографияһы

Леонид Владимирович Дьяков 1932 йылдың 20 декабрендә Ростов өлкәһе Азов районының Рогожкино утарында балыҡсы ғаиләһендә тыуа. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Буденный (хәҙер «Тихий Дон») балыҡ тотоу колхозында эшләй. Һуғыштан һуң Рогожкино утарында мәктәпте тамамлай. Артабан Балыҡсылыҡ институтында уҡый. Балыҡсылыҡ өлкәһендә эшләй. ХХ быуаттың 70-се йылдары башынан алып шиғырҙар яҙа. 1988 йылдан бирле СССР Яҙыусылар союзы, артабан Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы.
2017 йылдың 5 февралендә Дондағы Ростовта вафат була.

# Дьяков Леонид Владимирович
## Ижады

Шиғырҙарҙы үҫмер сағында уҡ яҙа башлай. Уларҙың темаһы - Дон тәбиғәте, уның йылғалары, далалары, йыл миҙгелдәре, тыуған Рогожкино утары һ.б.. Шиғриәт менән етмешенсе йылдарҙа етди шөғөлләнә башлай. Уның был ҡарарына шағирҙар Даниил Долинский, Владимир Фирсов, Александр Рогачев, Николай Скребов, Анатолий Гриценко, прозаик Алексей Коркищенко менән танышыуы ҙур йоғонто яһай.
Шағирҙың тәүге баҫмалары Ростов өлкәһенең «Вечерний Ростов», «Молот», «Комсомолец»; Мәскәү гәзит-журналдары : «Литературная газета», «Дон», «Подъем», «Молодая гвардия», «Москва», «Дружба»ла сыға. Болгария гәзиттәрендә лә баҫыла.
Уның беренсе китабы «Белогривый ливень» Ростиздатта 1979 йылда баҫылып сыға. Һуңғараҡ Ростов өлкәһе һәм Мәскәү нәшриәттәрендә «Кланяюсь Дону», «Русые вербы», «Лето любви», «Лирика» һ.б. әҫәрҙәре донъя күрә. 1988 йылда, өсөнсө китабы баҫылып сыҡҡас, СССР Яҙыусылар союзына ағза була .

# Дьяков Леонид Владимирович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Виталий Закруткин исемендәге әҙәби премия лауреаты (1997) — «От сердца к сердцу» шиғри йыйынтығы өсөн.
* М. А. Шолоховтың тыуыуына 100 йыл тулыуға арналған конкурс лауреаты ( 2005) — «Песня о Доне» китабы өсөн..

# Дьяков Леонид Владимирович
## Китаптары

Леонид Владимирович Дьяков ундан артыҡ шиғри йыйынтыҡтарҙың авторы, улар иҫәбендә:
* Белогривый ливень. 1979.
* Кланяюсь Дону. 1983.
* Русые вербы. 1984.
* Лето любви. 1988.
* Лирика. 1992.
* Трава синеокая. 1992.
* От сердца к сердцу. 1994.
* Светлая музыка осени. 1997.
* Признание в любви. 2000.
* Уходит лето. 2002.
* Песня о Доне. 2003.
# Булатова Әлфирә Хәйретдин ҡыҙы

Булатова Әлфирә Хәйретдин ҡыҙы (Ҡыҙ фамилияһы — Миңлеғәлиева, 5 март 1953 йыл) — сәнәғәт эшмәкәре, электр техникаһы инженеры. «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе» (2000). Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһенең махсус элемтә бүлеге мөдире (1998 йылдан алып).

# Булатова Әлфирә Хәйретдин ҡыҙы
## Биографияһы

Әлфирә Хәйретдин ҡыҙы Булатова 1953 йылдың 5 мартында Башҡорт АССР-ының Салауат районы Урмантау ауылында тыуа. 1978 йылда Өфө авиация институтын электр техникаһы инженеры һөнәре буйынса тамамлай. Хеҙмәт юлын Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһендә башлай. 1983 йылға тиклем 25-се цехта инженер, инженер-лаборант булып эшләй. 1983—1998 йылдарҙа инженер-электронсы, өлкән инженер-электронсы, әйҙәүсе инженер-электронсы, 3-сө бүлек начальнигы була. 1998 йылдан алып махсус элемтә бүлеген етәкләй. Был бүлек берекмәнең автоматик телефон станцияларын, диспетчер бәйләнешен, радиотрансляция селтәрен, һау-янғынға ҡаршы сигнализацияны, электр таблоларын һәм башҡаларҙы ҡулланыуҙы тәьмин итә, бәйләнештә сүс-оптика линияларын үҫтереү буйынса әңҙем эшләй. Әлфирә Хәйретдин ҡыҙы тәрән белемгә һәм ҙур тәжрибәгә эйә. Оҫта ойоштороусы, һәр саҡ һөнәри кимәлен күтәреп, белемен камиллаштырып тора.

# Булатова Әлфирә Хәйретдин ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

«Берекмәнең иң яҡшы инженер-техник хеҙмәткәре» (1981) «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе» (2000) Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһенең Маҡтау ҡығыҙы (2005) Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһенең Рәхмәт хаттары (2011, 2013, 2018).
# Санак

Ҡалып:Необитаемые острова по странам
Санак (ингл. Sanak Island) — Алеут утрауҙары теҙемендәге утрау. Төлкө утрауҙары төркөмөнә инә. Утрауҙың координаттары — 54°22′ с. ш. 163°22′ з. д..

# Санак
## Тарих

Утрау эргәһендә ике киң билдәле карап һәләкәте булған була (береһе 1906-сы йылда, ә икенсеһе 1943-сө йылда).
# Ташта (Иша ҡушылдығы)

Ташта — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Иша йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Ташта (Иша ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100007463
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100746
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ченчера-Яха

Ченчера-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Танлова йылғаһының һул ярына тамағынан 77 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.

# Ченчера-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15030000112115300048689
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304868
* Бассейн коды — 15.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Һоро

Һоро — ҡыҙыл, йәшел һәм күк төҫтәрҙең бер төрлө миҡдарҙа ҡушылыуынан барлыҡҡа килгән төҫ.
Төҫ :
| Аҡ | Һоро | Ҡара | Ҡыҙыл | Ал | Һары | Йәшел | Зәңгәр | Күк |
# Катух (йылға)

Катух — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Черная йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Катух (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200016145
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201614
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ғәҙелшин Кәшфелғилем Фәйруша улы

Ғәҙелшин Кәшфелғилем Фәйруша улы (3 август 1918 йыл — 7 ноябрь 2017 йыл) — режиссёр. 1951 йылдан СССР-ҙың Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1973).

# Ғәҙелшин Кәшфелғилем Фәйруша улы
## Биографияһы

Кәшфелғилем (Кәшфи) Фәйруша улы Ғәҙелшин 1918 йылдың 3 авгусында Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Дүртөйлө районы) Әкәнәй ауылында тыуған.
1938 йылда Башҡорт театр-художество училищеһына (Х. Бохарский курсы) уҡырға инә. А. Н. Островский исемендәге Ленинград театр институтын (1958; Л. С. Вивьен курсы) тамамлаған.
* 1938—1939 йылдарҙа Ҡыйғы колхоз-совхоз театры режиссёры.
* 1946—1953 йылдарҙа Башҡорт театр-художество училищеһы уҡытыусыһы.
* 1958—1959 һәм 1962—1966 йылдарҙа Башҡорт дәүләт академия театры режиссёры. 1959 йылда — БАССР Министрҙар Советының Радиотапшырыуҙар һәм Телевидение буйынса комитетында баш режиссёр,
* 1960 йылдан башлап ТАССР Министрҙар Советының Радиотапшырыуҙар һәм Телевидение буйынса комитетында баш режиссёр,
* 1963 йылдан алып Башҡорт ҡурсаҡ театры режиссёры,
* 1966—1968 йылдарҙа Башҡорт ҡурсаҡ театры директоры,
* 1970—1977 йылдарҙа баш режиссёры, бер үк ваҡытта 1963—1974 йылдарҙа Өфө сәнғәт училищеһының театр бүлеге мөдире.

# Ғәҙелшин Кәшфелғилем Фәйруша улы
## Ижади эшмәкәрлеге

Ғәҙелшин Кәшфелғилем Фәйруша улының режиссёр эштәре сәхнә әҫәрҙәренең киҫкен хәрәкәтле һәм аныҡ булыуы менән айы айырылып тора.
Ҡыйғы башҡорт халыҡ театрында һәм Башҡорт драма театрында ватан һәм сит ил авторҙарының әҫәрҙәре буйынса бер нисә спектакль сәхнәләштерә:
* Ибраһим Абдуллиндың «Ал яулыҡ» (дебют, 1939)
* Лев Николаевич Толстойҙың «Тере мәйет»,
* Э. Альттың «һуҡыр» Һәм башҡа әҫәрҙәре.
Ҡурсаҡ театрында Ғәҙелшин Кәшфелғилем Фәйруша улы башҡорт яҙыусылары әҫәрҙәренән репертуар булдыра:
* Ибраһим Абдуллиндың «Гәрәбә күҙ»,
* Кәбир Аҡбашевтың «һыу урлау»,
* Әнүәр Бикчәнтәевтең «Өс итек таҙартыусы» («Три чистилыцика сапог»),
* Фәрит Иҫәнғоловтың «Тылсымлы ҡойроҡло тейен» («Белка — волшебный хвост») Һәм башҡа әҫәрҙәре.
Яҡынса 20, шул иҫәптән А.Гайдарҙың «Хәрби сер, Кибальчиш малай һәм уның ныҡлы һүҙе тураһында әкиәт» («Сказка о военной тайне, о Мальчише-Кибальчише и его твёрдом слове») әҫәре буйынса В. Лебедев һәм А. Кирилловскийҙың «Кибальчиш малай» («Мальчиш-Кибальчиш»),
И. П. Токмакованың «Батыр йөрәкле Мануҡ» («Манук — отважное сердце»), Ә. С. Фәтҡуллиндың «Бөркөт балаһы осорға өйрәнә» («Орлёнок учитея летать») постановкалары балалар психологияһын яҡшы белеү, хис-тойғолар йоғонтоһоноң тәрәнлеге менән айырыла.
Уҡыусылары араһында Ф. А. Бәкеров, Н. М. Бәкерова, Р. Ф. Әминев, Ғ. Әмирханова һәм башҡалар.
1950 йылдарҙың аҙағында актёр булып эшләй, 1960 йылдарҙа Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры режиссёры була. Ике республикала: Башҡортостан һәм Татарстан телевидениеһын ойоштороуҙа ҡатнаша.
Кәшфи Фәйруша улы 12 йыл ғүмерен Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театрына бирә.

# Ғәҙелшин Кәшфелғилем Фәйруша улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1973)
# Сайт

Сайт (sait)(от ингл. website: web — «ау, селтәр» и site — «урын», һүҙмә-һүҙ «урын, сегмент, селтәр өлөшө») — бер кеше йәки ойошмаға ҡараған Web-биттәр йыйынтығы; интернет селтәрендәге бит;компьютер селтәрендә бер төрлө адресҡа (домен исеме йәки IP-адрес) берләшкән айырым кешеләрҙең йәки ойошмаларҙың электрон документтары (файлдары) йыйылмаһы.
Бөтә сайттар йыйылмаһы донъя селтәрен (Www) барлыҡҡа килтерә, селтәр бөтә донъя мәғләмәт беремәһе сегменттарын, планета масштабындағы, мәғлүмәт базаһына берләштерә. Клиенттарға сереверҙағы сайтҡа инеү мөмкинлеге өсөн HTTP протоколы эшләнә.