yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Фәритов Хәбир Салауат улы

Фәритов Хәбир Салауат улы (12 апрель 1913(19130412) йыл — 5 июль 1997 йыл) — педагог-методист. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.

# Фәритов Хәбир Салауат улы
## Биографияһы

1913 йылдың 12 апрелендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Бишбүләк районы) Ҡыңғыр-Мәнәүез ауылында тыуған.
1937 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институтын тамамлаған.
1937 йылдан Баймаҡ районы Темәс башҡорт педагогия училищеһында уҡыта.
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан. 1985 йылда 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнгән.
1946 йылдан Күгәрсен районы Мораҡ башҡорт педагогия училищеһында уҡыу-уҡытыу бүлеге мөдире вазифаһын үтәй. Артабан Темәс башҡорт педагогия училищеһында эшләй, 1952—1953 йылдарҙа училищеның уҡыу-уҡытыу бүлеге мөдире була.
1953 йылдан Күгәрсен районы Мораҡ башҡорт урта мәктәбендә уҡыу‑уҡытыу бүлеге мөдире, ә 1955 йылдан директор вазифаларын башҡара.
1957—1974 йылдарҙа Башҡортостан китап нәшриәтендә эшләй:
* уҡытыу‑методик әҙәбиәт редакцияһы мөдире,
* 1963 йылдан — баш мөхәррир,
* 1971 йылдан — уҡытыу‑педагогик әҙәбиәт редакцияһы мөдире.
1997 йылдың 5 июлендә Өфө ҡалаһында вафат булған.

# Фәритов Хәбир Салауат улы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Педагогия училищелары һәм урта мәктәптәр өсөн башҡорт теле буйынса дәреслектәр, шул иҫәптән педучилищелар өсөн башҡорт теле дәреслегенең 1-се баҫмаһы авторы (1940 йыл, авторҙашы Ғ. Х. Ғүмәров), һәм уҡытыу‑методик әсбаптар авторы.

# Фәритов Хәбир Салауат улы
## Фәнни эшмәкәрлеге
### Төп хеҙмәттәре

* Фәритов X. һәм Ғүмәров Ғ. Грамматика. Ч. I. Фонетика и морфология. Учебник для педучилищ. — Уфа:, Башкнигоиздат, 1940. — 153 с.
* Фәритов X. һәм Ғүмәров Ғ. Башҡорт теленең грамматикаһы. Изд. 2-е, испр. Под. ред. Дж. Киекбаева. Ч. I. Фонетика и морфология. Учебник для подучилищ. — Уфа: Башгосиздат, 1949. — 280 с.
* Фәритов X. һәм Ғүмәров Ғ. Башҡорт теле. Изд. 3-е, испр. и доп., ч. I. Лексика, фонетика и морфология. Учебник для педучилищ. — Уфа, Башкнигоиздат, 1953. — 252 с.
* Киекбаев Ж. F., Фәритов X. С., Ғәлләмов А. А. Башҡорт теле дәреслеге (для 5—6 классов). Изд. 1-е. ч. 1, Фонетика и морфология. Под ред. Дж. Г. Киекбаева. — Уфа: Башкнигоиздат, 1964. — 264 с.
* Киекбаев Ж. F., Фәритов X. С., Ғәлләмов А. А. Башҡорт теле дәреслеге. Для 5—6 классов. Изд. 2-е, испр., ч. 1. Фонетика и морфология. Под ред. проф. Дж. Г. Киекбаева. — Уфа, 1965. — 256 с.
* Киекбаев Ж. F., Ғәлләмов A. A., Фәритов X. C., Аҙнабаев Ә. M., Сәитбатталов F. F. Башҡорт теле. Учебник для пед. училищ. — Уфа, 1968. — 411 с.
* Ғәлләмов А. А., Фәритов Х. С. V—VI кластарҙа башҡорт теле дәрестәре. «Башҡорт теле» дәреслегенә методик күрәһәтмә. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1985. — 136 б.
* Абдуллина Ф. Ф., Фәритов Х. С., Шарапов И. Ә. Әсә теле : Дүрт йыллыҡ башл. мәкт. өсөнсө с-фы өсөн д-лек. — 5-се баҫма. — Өфө : Китап, 2004. — 168 б.
# Ырныҡшы ауыл Советы (Архангел районы)

Ырныҡшы ауыл Советы — сельское поселение в АрРәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Архангел районы муниципаль районындағы административ-территориаль һәм муниципаль берәмек.

# Ырныҡшы ауыл Советы (Архангел районы)
## Тарихы

Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законы нигеҙендә ауыл биләмәһенең статусы һәм сиктәре билдәләнелә.
# Егуръеган

Егуръеган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1488/4/59/47 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.

# Егуръеган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200045151
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204515
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Некрасов Борис Владимирович

Некрасов Борис Владимирович (18 сентябрь 1899 йыл — 24 июнь 1980 йыл), ғалим-химик. СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1946).

# Некрасов Борис Владимирович
## Биографияһы

Борис Владимирович Некрасов 1899 йылдың 18 сентябрендә Мәсуәүҙә тыуған. 1924 йылда Г. В. Плеханов исемендәге Мәскәү халыҡ хужалығы институтын тамамлай. Артабан башҡа юғары уҡыу йорттарында эшләй.
1927 йылдан ул Мәскәү юғары технология училищеһының химия факультетында эшләй. 1930 йылда ул Юғары химия-технология училищеһына әүерелә. 1931 йылда-2-се Мәскәү химия-технология институтында, 1932 йылдан Хәрби химия һаҡлау академияһында эшләй.
1939-1960 йылдарҙа Мәскәүҙең төҫлө металл һәм алтын институтының кафедра мөдире вазифаһында эшләй. Бер үк ваҡытта 1937-1941 һәм 1943-1948 йылдарҙа - Мәскәү туҡыма институтында эшләй.
1946 йылдың 4 декабренән - СССР Фәндәр академияһының Химия фәндәре бүлегендә (Дөйөм һәм органик булмаған химия) ағза-корреспондент .
Ул 1980 йылдың 24 июнендә Мәскәүҙә вафат була. Кунцево зыяратында ерләнгән.

# Некрасов Борис Владимирович
## Фәнни эшмәкәрлеге

Башлыса теоретик химия өлкәһендә эшләй. Эшенең төп темалары: гомологик рәттәр һәм цис-транс-изомерия (1927), периодик система структураһын өҫтәмә нигеҙләүгә әүерелгән электрон аналогтар тураһында тәғлимәт (1935), бороводородтар төҙөлөшө һәм үҙсәлектәре (1940), химик элементтарҙың электр оҡшашлығы (1946), индукцион үҙ-ара тәьҫир итешеүҙе иҫәпләү ысулы (углеводородтар миҫалында)(1968), молекуляр электростатика (1970 йылдан).

# Некрасов Борис Владимирович
## Төп хеҙмәттәре

(тулы булмаған исемлек) :
* «Курс общей химии», М., 1935
* «Курс общей химии», М., 1962 (всего не менее 14 изданий)
* «Учебник общей химии», М., 1963
* двухтомная монография «Основы общей химии», М., 1965
* «Основы общей химии», М., 1967
* «Основы общей химии», М., 1969
* «Основы общей химии», М., 1970
* «Основы общей химии», М., 1973
* «Основы общей химии», М., 1974
* «Учебник общей химии», М., 1981
* «Учебник общей химии», М., 1988
* «Основы общей химии», СПб., 2003

# Некрасов Борис Владимирович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Ленин ордены,
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены,
* миҙалдар.
# Кунаш

Кунаш — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе,Марий Эл Республикаһы,Кострома өлкәһе,Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уста йылғаһының һул ярына тамағынан 181 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Кунаш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400212110000043113
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004311
* Бассейн коды — 08.01.04.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сютик (Березовка ҡушылдығы)

Сютик — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Березовка йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Сютик (Березовка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400112115200015484
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201548
* Бассейн коды — 13.01.04.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ресдорф (Флеминг)

Ресдорф (Флеминг) (нем. Reesdorf (Fläming)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 163 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,32 км². Диңгеҙ кимәленән 69 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39291 һәм автомобиль коды — JL.
# Вуры-Ай-Юган

Вуры-Ай-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Казым йылғаһының уң ярына тамағынан 477 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Вуры-Ай-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300020302
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302030
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Михеев Михаил Александрович (ғалим)

Михеев Михаил Александрович (25 май (7 июнь) 1902 йыл — 6 июль 1970 йыл) — йылылыҡ техникаһы өлкәһендә эшләгән ғалим, СССР Фәндәр академияһы академигы (1953; мөхбир ағзаһы (1946).

# Михеев Михаил Александрович (ғалим)
## Биографияһы

Михаил Александрович Михеев 1902 йылдың 25 майында (7 июндә) Хоботово ауылында (хәҙер — Тамбов өлкәһе Мичуринский районы).
Тамбов ҡалаһында ирҙәр гимназияһында белем ала, берҙәм хеҙмәт мәктәбендә, ер бүлеү техникумында уҡый.
1927 йылда Ленинград политехник институтын тамамлай. 1925—1934 йылдарҙа Ленинград ғилми-тикшеренеү институтының Физика-техник институтында эшләй.
1930 йылдың 13 октябрендә «Промпартия эше» буйынса ҡулға алына. РСФСР Енәйәт Кодексының 58-7, 58-11 статьялары буйынса ғәйепләнә. 1931 йылдың 23 авгусында «дәлилдәрҙең етерлек булмауы арҡаһында» азат ителә.
1933 йылдан СССР Фәндәр академияһының Г. М. Кржижановский исемендәге энергетика институтында эшләй; бер үк ваҡытта 1935—1954 йылдарҙа Мәскәү энергетик институтында уҡыта. Профессор (1938), техник фәндәре докторы (1939).
Йылылыҡ тапшырыу һәм йылылыҡ моделләштереү проблемалары буйынса хеҙмәт авторы. Төрлө йылылыҡ йөрөтүселәрҙең ирекле һәм мәжбүри конвекцияһы ваҡытында йылылыҡ тапшырыу процесстарының физик үҙенсәлектәрен асыҡлай торған бер нисә тикшеренеү башҡара
М. В. Кирпичев менән берлектә Менән берлектә «Моделирование тепловых устройств» монографияһын (1936, Сталин премияһы, 1941) һәм «Основы теплопередачи» дәреслеген (1947, СССР-ҙың Сталин премияһы, 1951) яҙа.
1970 йылдың 6 июлендә Мәскәүҙә. Новодевичье зыяратында ерләнә (7-се участка, 15-се рәт).
* Мәскәүҙ Новодевичье зыяратында М.А. Михеев ҡәбере

# Михеев Михаил Александрович (ғалим)
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Ленин ордены,
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* «Почёт Билдәһе» ордены
* миҙалдар
# Совет-фин һуғыштары

1918—1944 йылдар осоронда РСФСР (һуңынан — СССР) һәм Финляндия араһында дүрт ҡораллы бёрелеш булыуы билдәле:
# Мырҙағолов Байғужа Ғәббәс улы

Мырҙағолов Байғужа Ғәббәс улы (1 август 1924 йыл — 15 октябрь 1998 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.

# Мырҙағолов Байғужа Ғәббәс улы
## Биографияһы

Байғужа Ғәббәс улы Мырҙағолов 1924 йылда БАССР-ҙың Бөрйән районы Тимер ауылында тыуған. 1932 йылда йылда Тимер ауылы мәктәбендә уҡый башлай. Колхозда бик йәшләй генә эшләй башларға тура килә.
1941 йылдың ғинуар айында Ватан һуғышына китә. Өфө ҡалаһында 6 айлыҡ сержанттар курсын тамамлай. Тәүҙә Курск дуғаһында, унан һуң Орел-Белгород операцияһында ҡатнаша. Ул Львов ҡалаһын азат итеүҙә ҡатнаша. 1942 йылдың август айында ҡаты яраланып 9 ай буйы Иркутскиҙағы госпиталдә дауалана. 1944 йылдын ғинуарынан март айына тиклем тыуған ауылына ялға ҡайтарылған осорҙа «Марс» колхозының бригадиры, КТФ мөдире булып эшләп өлгөрә. Апрель айында кире һуғышҡа алына һәм 1944 йылдың май айынан 1945 йылдың декабрь айына тиклем Украина фронты йүнәлешендәге 303-сө хеҙмәтләндереү батальонында хеҙмәт итә.
1945 йылда демобилизацияла. Һуғыштан һуң Байғужа Ғәббәс улы Мырҙағолов «Ҡыҙыл таң» колхозында эшләй.
Һуғыштағы күрһәткән батырлығы өсөн Ҡыҙыл йондоҙ ордены менән бүләкләнә, тик 1966 йылдың сентябрь айында ғына хужаһына тапшырыла.
1998 йылда вафат була һәм Тимер ауыл Советы зыяратында ерләнә.

# Мырҙағолов Байғужа Ғәббәс улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Ҡыҙыл йондоҙ ордены
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы
# Мәрҙән

Мәрҙән — башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарға фарсы теленән ингән ир-ат исеме.

# Мәрҙән
## Этимологияһы

Мәрҙән (Мәрдән) — «ир-егет», «батыр», мәғәнәһендәге мосолман ир-ат исеме.

# Мәрҙән
## Билдәле шәхестәр

Мәрҙән Миңнислам улы Әбүнәғимов (рус. Абунагимов Мардан Минисламович) (1910—1943) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында ҡылыссы (сабельник) булып хеҙмәт итә. Гвардия ҡыҙылармеецы.

# Мәрҙән
## Фамилияларҙа

Мәрҙәншин Рафаэль Мирхәтим улы (24 декабрь 1961, Октябрьский, Башҡорт АССР-ы) — 3-сө төбәк төркөмөнән (Башҡортостан Республикаһы) Дәүләт Думаһы депутаты. «Берҙәм Рәсәй» фракцияһы ағзаһы. Дәүләт Думаһының дәүләт ҡоролошо һәм ҡануниәт буйынса комитет рәйесе урынбаҫары. «Берҙәм Рәсәй» партияһының Үҙәк контроль комиссияһы ағзаһы.
Мәрҙәнов Рөстәм Хәбиб улы (9 май 1964 йыл) — дәүләт һәм банк системаһы эшмәкәре, ғалим-иҡтисадсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2015—2018 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Рәйесе. Башҡортостан Республикаһының 4-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1992). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (2004). Дуҫлыҡ (2011), «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2015) һәм Салауат Юлаев (2018) ордендары кавалеры.
Мәрҙәншина Ләйлә Хәниф ҡыҙы (15 май 1927 йыл — 10 сентябрь 2017 йыл) — «Туймазанефть» нефть сығарыу идаралығы 5-се промыслаһының нефть һәм газ сығарыу буйынса операторы, Социалистик Хеҙмәт Геройы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1976). СССР-ҙың почётлы нефтсеһе (1977). Октябрьский ҡалаһының почётлы гражданины (1983).
Мәрҙәнов Хәмитйән Ғилемйән улы (13 март 1927 йыл — 20 ноябрь 2020 йыл) — статистика органдары ветераны, иҡтисадсы. Туймазы районы статистика бүлегенең элекке начальнигы. Социалистик иҫәп отличнигы (1967), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (1985). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1976).
Мәрҙәмшин Рифмир Рәхмәтулла улы (9 февраль 1954 йыл) — ғалим-тарихсы, отставкалағы хәрби хеҙмәткәр, подполковник. 2011 йылдан Октябрьский коммуналь-төҙөлөш техникумы (2014 йылдан колледж) директоры. Тарих фәндәре кандидаты (1995).
# Төркиә төркмәндәре

Төркмәндәр менән бутамаҫҡа. Төркмәндәр (рус. туркуманы, туркманы; әзерб. Türkümənlər, Türkmanlar или Türkəmənlər, төркм. Türkmenler, төр. Türkmenler) — көнсығышта уғыҙ төрки халыҡтарға ҡарата ҡулланылған термин. Урта быуат авторҙары Әл-Бируни менән Мәрүәзи яҙыуынса, Ислам ҡабул иткән уғыҙҙарҙы атағандар.
Башта экзоним булараҡ ҡулланылған атама яҡынса Юғары урта быуаттар осоронда боронғо төрк (türk) атамаһы һәм ырыуҙар атамаһы (баят, баяндур, афшар, кая һәм башҡалар) менән бер рәттән Анатолия, Әзербайжан, Иран, Төркмәнстан уғыҙ ҡәбиләләренең этнонимы рәүешендә әйтелә башлай.
Анатолияла Ахырғы урта быуаттарҙа дәүләт һәм идара иткән династия исеменән сығып османлы төрктәр атамаһы уны ҡыҫырыҡлап сығарған. Әзербайжанда XVII быуатта милләт атамаһы булып ҡулланылмай башлай, әммә ярым күсмәндәргә ҡарата «терекемем» төшөнсәһе ҡала әле.
Бөгөн был этнонимды Урта Азия төркмәндәре (башлыса Төркмәнстан), шулай уҡ Ираҡ һәм Сүриәләге уғыҙ тоҡомдары йөрөтә.

# Төркиә төркмәндәре
## Этимологияһы

Этнонимдың килеп сығышы тураһында бер нисә фараз бар. Иң тәүге төркмән һүҙе Мәхмүт Ҡашғариның «Диван Лүғәти әт-Түрк» (1074) китабында телгә алына, ул һүҙҙең уйлап сығарылышын Искәндәр Зөлҡәрнәй (Александр Македонский) менән бәйләй. Рәшит әт-Дин дә ошо уҡ версияны ҡабатлай. Йәнә бер фараз буйынса «иманлы төрк» (фарс. Türk İman) тигәнде аңлата. Әл-Бируни һәм Мәрүәзи ҙә Исламға күскән уғыҙҙарҙы шулай атайҙар тип яҙған. Ф. А. Михайлов үҙенең «Туземцы Закаспийской области и их жизнь» тигән хеҙмәтендә, уғыҙҙар «кем һин» тигән һорауға төрк мән (мин) тип яуап биргәндән килеп сыҡҡан тип аңлата.

# Төркиә төркмәндәре
## Тарихы

Тәүге тапҡыр туркман йәки төркмән термины VIII—IX быуаттарҙағы ҡытай сығанаҡтарында телгә алыналыр, моғайын(Тё-ку-мёнг). Төркмән терминын ҡулланыу мосолманлыҡ ҡабул иткән уғыҙҙарҙың тарала барыуына бәйле арта.
Төркмән атамаһы ныҡлы ҡулланыла башлау происходит в эпоху Бөйөк Сәлжүк империяһы осоронда күбәйә. Момолман уғыҙҙар сәлжүктәрҙең ҡыныҡ ырыуы янында берләшеп Бөйөк Сәлжүк империяһы төҙөләүгә нигеҙ һала. Династия солтандары Яҡын һәм Урта Азияла хакимлығын нығытыу өсөн уларҙы күсереп ултырта бара; шул рәүешле Сүриәлә, Ираҡта, көнсығыш Анатолияла хәрби нығытмалар барлыҡҡа килә. 1071 йылда Манцикерт һуғышынан һуң уғыҙҙар тотош Анатолияға ла, Әзербайжанға ла тарала. Юғары урта быуаттарҙа Анатолия төркмән иле булараҡ таныла. Ираҡта төркмәндәрҙең үҙәк ҡалаһы — Киркук.
Ивэ һәм Баяндур баяндур ырыуҙары ла төркмәндәрҙән, Ҡара Ҡуйлы һәм Аҡ Ҡуйлы дәүләтенең хакимлыҡ иткән тоҡомдары улар араһынан сыҡҡан. Был дәүләт юҡҡа сыҡҡас, төркмән ырыуҙары төрлө атамалар алып, мәҫәлән, афшарҙар, (өлөшләтә хаджилу, порнак, дёгер, мавселлу) быр ҡәбиләгә берләшеп, Ҡыҙылбаштар конфедерацияһы төҙөй.

# Төркиә төркмәндәре
## Бөгөнгө төркмәндәр

Бөгөн төркмән тип аталған халыҡ боронғо уғыҙ сығышлы, төрки телле, башлыса Төркмәнстанда, тарихи рәүештә Афғанстанда һәм Ирандың төньяҡ-көнсығышында йәшәй. Диндәре — сөнни мосолман. Дөйөм һаны — 8 миллиондан ашыуыраҡ.
# Хаником-Дон

Хаником-Дон — Рәсәйҙәге йылға. Төньяҡ Осетия — Алания биләмәләрендә аға. Йылға Фиаг-Дон йылғаһының уң ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 2,8 км.

# Хаником-Дон
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ардон йылғаһы . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07020000112108200003399
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200339
* Бассейн коды — 07.02.00.001
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Мәсәғүтов Рим Хәким улы

Мәсәғүтов Рим Хәким улы (20 август 1946 йыл) — ғалим-тау инженеры-геолог, геология-минералогия фәндәре докторы (2002), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған геологы (2000).

# Мәсәғүтов Рим Хәким улы
## Биографияһы

Рим Хәким улы Мәсәғүтов 1946 йылдың 20 авгусында Башҡорт АССР-ы Дүртөйлө районы Исмаил ауылында тыуа.
1966 йылда — Октябрьский нефть техникумын, 1972 йылда тау инженеры-геолог специальносы буйынса Пермь политехник институтын тамамлай.
Эш урындары: 1966—1972 йылдарҙа Бөрө геологик эҙләнеүҙәр контораһының техник геологиы, өлкән геологы, 1973—1974 йылдарҙа — Туймазы геологик эҙләнеүҙәр контораһының өлкән геологы, 1974—1980 йылдарҙа Краснохолмский быраулау эштәре идаралығында смена начальнигы, геология бүлеге начальнигы урынбаҫары, 1980—1987 йылдарҙа — “Башнефть” производство берекмәһенең Туймазы геологик эҙләнеүҙәр контораһында баш геолог; 1987 йылдан башлап “Башгеопроект” яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең лаборатория мөдире, 1988 йылдан — бүлек мөдире, 2002 йылдан — бүлек начальнигы, 2004 йылдан — сектор мөдире, 2006 йылдан — бүлек начальнигы, 2010 йылдан «“Башнефть” нефть компанияһы» асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә бүлек начальнигы.
Мәсәғүтовтың докторлыҡ диссертацияһының темаһы: «Литолого-стратиграфическая характеристика и палеогеография позднего докембрия Башкирского Приуралья» (2002).
Мәсәғүтовтың ғилми эшмәкәрлек даирәһе: республикалағы платформа өлөшөнөң геологик төҙөлөшөн өйрәнеү, башҡорт көмбәҙендә нефткә һәм газға геологик разведка үткәреү. Ул һуң кембрий алдының нефтле ҡатламдарына литологик‑стратиграфик тасуирлама бирә, “тармаҡ рәүешендәге” углеводород ятҡылыҡтарын, ултырмаларҙан һуң барлыҡҡа килгән һәм грабенға оҡшаш бөгөлдәр м‑н бәйле булған ятҡылыҡтарҙы эҙләү һәм разведкалау методикаһын эшләй. Илеш нефть ятҡылығын аса. Арҙат, Ахта, В.С.Афанасьев исемендәге, Згурицкий, Знаменка, Көнгәк, Ҡалъян, Нарат, Туҙлыҡыуыш һәм башҡа нефть ятҡылыҡтарын разведкалауҙы ойоштороусыларҙың береһе.

# Мәсәғүтов Рим Хәким улы
## Хеҙмәттәре

Мәсәғүтов Рим Хәким улы — 210 ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 3 монография авторы.
Масагутов Р.Х., Иванов Д.И., Дьяконова О.Б. Литологическая и промыслово-геофизическая характеристика приютовской свиты верхнего рифея Юрюзано-Сылвенской депрессии// Проблемы геологии, геофизики, бурения и добычи нефти /Сб. статей аспирантов и молодых спец. — Уфа, 2004. — С. 25—32.
Масагутов Р.Х., Иванова Т.В., Дьяконова О.Б., Иванов Д.И. Верхний протерозой параметрической скв. 1 Восточно-Аскинской/ Геология, геофизика и разработка нефтяных и газовых месторождений. №1, 2006. — С. 30—37.
Масагутов Р.Х., Иванова Т.В., Лозин Е.В., Дьяконова О.Б., Иванов Д.И. Сопоставление разрезов рифея Камско-Бельской грабеновой впадины/ Мат-лы VI межрегиональной науч.-практ. конф. Уфа, март, 2006. — С.51.

# Мәсәғүтов Рим Хәким улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Урал тау премияһы лауреаты (1997)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған геологы (2000)
* Рәсәй Федерацияһының почётлы таусыһы (2011)
* Ятҡылыҡты беренсе асыусы (2013)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған геологы (2017).
# Алсынбаев Нияз Зәбихулла улы

Алсынбаев Нияз Зәбихулла улы (1 май 1963 йыл) — журналист. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2004). Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы (2014).

# Алсынбаев Нияз Зәбихулла улы
## Биографияһы

Нияз Зәбихулла улы Алсынбаев 1963 йылдың 1 майында Башҡортостандың Баймаҡ районы Ишмырҙа ауылында тыуған. Башҡорт дәүләт педагогия университетының тарих-инглиз теле факультетын тамамлай. 1986 йылдан алып 1989 йылға тиклем Баймаҡ районы мәктәптәрендә инглиз теле уҡытыусыһы булып эшләй. 1989—1991 йлдарҙа БАССР-ҙың ТВ һәм радиотапшырыуҙары Дәүләт комитеты корреспонденты булып хеҙмәт итә. 1992—1997 йылдарҙа — Әбйәлил районының «Осҡон» корреспонденты. 1997 йылдан алып «Башкортостан» Дәүләт теле-радио компанияһында башта — сәнәғәт бүлеге корреспонденты, Урал аръяғы собкоры, һуңынан бүлек мөдире, радиотапшырыуҙар хеҙмәте начальнигы урынбаҫары булып эшләй.
2004 йылдан алып года «Юлдаш» музыкаль-мәғлүмәти канал менән етәкселек итә. Шулай уҡ «Майҙан», «Даира» йәмәғәт-сәйәси программалары, «Кесерткән» радиофельетондар циклы алып барыусыһы булараҡ билдәле. «Шәхси фекер», «Шәжәрә» программаларының авторы һәм алып барыусыһы. 1990-сы йылдарҙан әҙәби ижад менән шөғөлләнә башлай. Тәүге хикәйәләре республика гәзиттәре һәм журналдары биттәрендә донъя күрҙе. 2013 йылда «Евразия тауышы» Бөтә Рәсәй конкурсында төп призды яулай (теле-радио компаниялары араһында «Радиола иң яҡшы алып барыусы» номинацияһы). «Алпамыша — бер риүәйәт эҙҙәре артынан» документаль фильмы авторы һәм режиссеры (2013).
Төп әҫәрҙәре:
* Серле мосафир. Өфө,2008;
* Эйәрҙә ҡалған егет. Өфө,2009;
* Изге бүре балалары. Өфө,2013;
* Йәйге селлә. Өфө,2014.