yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Шеноша

Шеноша — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вель йылғаһының һул ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 83 км.

# Шеноша
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000029206
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002920
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Питен

Питен (нем. Piethen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 264 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,23 км². Диңгеҙ кимәленән 89 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6388 һәм автомобиль коды — ABI.
# Диппольдисвальде

Диппольдисвальде (нем. Dippoldiswalde) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 10291 кеше йәшәй. Майҙаны — 63,37 км². Диңгеҙ кимәленән 375 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 1744 һәм автомобиль коды DW.
# Райнштедт

Райнштедт (нем. Reinstadt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 528 кеше йәшәй. Майҙаны — 17,94 км². Диңгеҙ кимәленән 250 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7768 һәм автомобиль коды — SHK.
# Кесе Бирҙәүеш

Кесе Бирҙәүеш — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Силәбе өлкәһе, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Бирҙәүеш йылғаһының һул ярына тамағынан 6,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Кесе Бирҙәүеш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201012111100021924
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102192
* Бассейн коды — 10.01.02.010
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Цойхфельд

Цойхфельд (нем. Zeuchfeld) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 231 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,7 км². Диңгеҙ кимәленән 175 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6632 һәм автомобиль коды — BLK.
# Кантль-Яун

Кантль-Яун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Чиик ҡылымығының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 66 км.

# Кантль-Яун
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200046997
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204699
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Оло Ҡараған

Оло Ҡараған — Рәсәйҙәге йылға. Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл һәм Бреды райондары биләмәләрендә аға. Йылға Яйыҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 1959 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 111 км, һыу бассейны майҙаны — 3470 км².

# Оло Ҡараған
## Этимологияһы

Гидронимды ҡаҙаҡтың карагана «чилига» (ҡуҙаҡлылар ғәиләһендәге ҡыуаҡлыҡ) менән бәйләйҙәр. Икенсе төрлө фараз да бар: топонимист А. А. Воронков из Челябинска считает допустимым этимологическое родство вычленяемого им форманта -ган с палеобалканским словом со значением «океан».
Оло Ҡараған һәм Үтәгән йылғалары ҡушылыуҙан барлыҡҡа килгән ҡалҡыу моронда Арҡайым — б. э. тиклем 20/18-18/16 быуаттар араһындағы урта бронза эпохаһының нығытма ауылы урынлашҡан.

# Оло Ҡараған
## Ҡушылдыҡтары

(км тамағынан)
* 1,5 км: Кесе Ҡараған (һул)
* 25 км: Ильяс (уң)
* 37 км: Әмәмбай (уң)
* 63 км: Үтәгән (һул)
* 74 км: Ҡайраҡлы (уң)
* 84 км: Мандыһары (уң)

# Оло Ҡараған
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығытарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002189
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200218
* Бассейн коды — 12.01.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Тыныслыҡ һәм дуҫлыҡ стадионы

Тыныслыҡ һәм дуҫлыҡ стадионы (грек. Στάδιο Φιλίας Ειρήνης και) — күп функциялы ябыҡ стадион, грек ҡалаһы Пирейҙың яр буйы зонаһында урынлашҡан.

# Тыныслыҡ һәм дуҫлыҡ стадионы
## Тарихы

Пирейҙағы Тыныслыҡ һәм дуҫлыҡ стадионы «Тимиос Папагианнис һәм партнёрҙар» (англ. Θύμιος Παπαγιάννης και Σία) компанияһы тарафынан проектлана. Уны төҙөүгә € 25 млн (хаҡы буйынса 1983 йылда) аҡса тотонола. Арена «Караискакис» стадионы эргәһендә яр буйы зонаһында төҙөлгән. Стадионды тантаналы асыу 1985 йылдың 16 февралендә, бинала еңел атлетика буйынса беренсе грек чепионаты ваҡытында үтә, ә инде март айында ул бина еңел атлетика буйынса Европа чемпионатын ҡабул итә. 1989 йылда арена Грецияның тарихта беренсе шайба менән хоккей чемпионатын ҡабул итә.
1991 йылда арена Халыҡ-ара спорт ҡоролмалары йәмғиәтенән алтын бүләк ала..
1991/1992 миҙгеленән Тыныслыҡ һәм дуҫлыҡ стадионы «Олимпиакос» профессиональ баскетбол клубының үҙ аренаһы була. 2011 йылдан бында команданың штаб-фатиры урынлаша. 5-10-27}}</ref>.
2002 йылдың апрель айында 2004 йылғы Олимпия уйындарына әҙерләнеү өсөн арена реконструкциялауға ябыла, уға € 7,3 млн аҡса тотонола. Олимпия уйындары барышында аренала ир-егетәр һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың волейбол турнирҙары үтә. Тыныслыҡ һәм дуҫлыҡ стадионы спорт сараларынан тыш мәҙәни сараларҙы ҡабул итә: саммиттар, мотокросс ярыштары, концерттар үтә. Төрлө ваҡытта бында Scorpions, Deep Purple, Dire Straits, Фил Коллинз, Эстефан Глория һәм башҡа бөтә донъяға билдәле артистар сығыш яһай.
# Оло Атлым

Оло Атлым — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 946 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 141 км.

# Оло Атлым
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300019177
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301917
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Чумовая (Лямчина ҡушылдығы)

Чумовая — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Лямчина йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Чумовая (Лямчина ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000055216
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005521
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кандыр

Кандыр — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Супра йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Кандыр
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010600112115300016399
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301639
* Бассейн коды — 14.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Доровица (Ровров ҡушылдығы)

Доровица — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Роврова йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Доровица (Ровров ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000030684
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003068
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ирбит (ҡала)

Ирбит — Свердловск өлкәһендә урынлашҡан ҡала, Ирбит районының (район составына инмәй) административ үҙәге.
Ҡала округының берҙән-бер торама пункты булараҡ Ирбит ҡалаһы муниципаль берәмеген барлыҡҡа килтерә. Муниципаль берәмек Ирбит ҡалаһының административ-территориаль берәмеге сиктәрендә урынлашҡан. Көнсығыш идара итеү округының үҙәге. Ирбит «Рәсәйҙең мотоциклет баш ҡалаһы» тигән рәсми булмаған исем йөрөтә.

# Ирбит (ҡала)
## Географияһы

Ҡала Екатеринбургтан төньяҡ-көнсығышҡа 204 саҡрым алыҫлыҡта, Төмәндән 180 саҡрым алыҫлыҡта, Ирбит йылғаһының Ницаға ҡойған ерендә, Тура тигеҙлегенең урта өлөшөндә урынлашҡан. Ҡала аша Екатеринбург — Тавда — Устье-Аха тимер юлы үтә, шулай уҡ көньяҡ-көнбайышҡа Камышловҡа һәм Артёмовскиға, көньяҡ-көнсығышҡа Байҡалға һәм Горбуновҡа, төньяҡ-көнсығышҡа Тавдаға һәм Туринскҡа, төньяҡ-көнбайышҡа Алапаевскҡа илткән төбәк автомобиль юлдары үтә.
Төп һыу артериялары булып Ница һәм Ирбит йылғалары һанала. Ҡайһы бер йылдарҙа ҡаланың йылға үҙәнендә урынлашҡан өлөшө яҙғы ташҡында һыу аҫтында ҡала. Ҡала районында диатолимит ятҡылыҡтары урынлашҡан. Карьерҙар 31 гектар майҙан биләй.
Ҡаланың төньяҡ өлөшөндә дөйөм ҡала әһәмиәтендәге парк һалынған, көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә «Бугры» урман паркы зонаһы урынлашҡан. Унда иҫ киткес матур рельеф, ҡатнаш һәм ылыҫлы урмандар, һәм Урал аръяғына хас булмаған имән ултырмалары бар. Ҡаланан 20 саҡрым алыҫлыҡта «Белая горка» тәбиғәт ҡомартҡыһы урынлашҡан, унда балалар һауыҡтырыу учреждениелары комплексы булдырылған. Төньяҡ-көнсығышта Ница менән Ирбит йылғалары араһында «Вязовая роща» тәбиғәт ҡурсаулығы урынлашҡан, унда ҡырағай ҡарамаларҙың Рәсәйҙә иң көнсығыш үҫкән ере.
# Малиновский урамы (Дондағы Ростов)

Малиновский урамы — Дондағы Ростов ҡалаһындағы урам. Ҡаланың көнбайыш өлөшөнөң үҙәк транзит магистрале булып тора. Всесоюзный урамының Нозадзе урамы менән киҫешкән урынында башлана һәм Дондағы Ростовтың хәрби аэродромы — Центральный районында тамамлана. Күпселек өлөшө ҡаланың Совет районында урынлашҡан. Бары тимер юл аша юл үткәргес районында Октябрь һәм Мясниковский райондары сиге булып китә. Йорттарға номерҙар көньяҡтан төньяҡҡа ҡарай үҫә.

# Малиновский урамы (Дондағы Ростов)
## Транспорт

Башлыса урам транзит хәрәкәт өсөн хеҙмәт итә, шулай уҡ төрлө участкаларҙа йәмәғәт транспорты бар.

# Малиновский урамы (Дондағы Ростов)
## Үҫеш перспективаһы

Тимер юл өҫтөнән юл үткәргесте реконструкциялау буйынса проект алды ҡарарҙары эшләнгән, ләкин футбол буйынса донъя Чемпионаты үткәреү сәбәпле, уны тормошҡа ашырыу 2018 йылға тиклем кисектерелгән.

# Малиновский урамы (Дондағы Ростов)
## Иғтибарға лайыҡ биналар һәм ҡоролмалар

* Унынсы подшипник заводы
* Һыуытҡыслы 3-сө комбинат
* Автомобиль баҙары «Фортуна»
* «Алтын Вавилон» сауҙа күңел асыу үҙәге

# Малиновский урамы (Дондағы Ростов)
## Киҫешә

Малиновский урамын киҫеп үткән мөһим урамдар, көньяҡтан төньяҡҡа ҡарай
* Кашира урамы
* 2-се Краснодар урамы
* Коммунистик проспект
* Стачка проспекты
* Жмайлов урамы
* 339-сы Уҡсы дивизия урамы
* Еременко урамы
* Доватор урамы
* 1-се Машиналар төҙөү тыҡрығы
* Таганрог урамы

# Малиновский урамы (Дондағы Ростов)
## Фотогалерея

* ОАО «Унынсы подшипник заводы»
# Карпова Надежда Алексеевна

Карпова Надежда Алексеевна (9 март 1995 йыл, Ярославль) — Рәсәй футболсыһы, испан клубы «Эспаньолдың» һәм Рәсәй йыйылма командаһының һөжүм итеүсеһе. «Уларҙы Месси һайлаған» исемлегенә индерелгән берҙән-бер ҡатын-ҡыҙ.

# Карпова Надежда Алексеевна
## Карьераһы
### Клуб

Ярославль ҡалаһының 13-сө балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе, тәүге тренеры Николай Владимирович Фадеенко.
2009 йылдан Көмөш Быуа ҡала тибындағы ҡасабала урынлашҡан олимпия резервы училищеһында белем ала. 2010 йылдың июнендә Звенигородтың Олимпия резервы училищеһынан Беренсе лигала уйнаған «Россиянка» ҡатын-ҡыҙҙар командаһынан саҡырыу ала. 2014 йылдың май айында беренсе профессиональ контрактҡа ҡул ҡуя.
2014 йылдың 11 майында Рәсәй чемпионатында «Зоркий» командаһы составында «Мордовочка»ға ҡаршы матчта беренсе тапҡыр уйнай, уйындың 88-се минутында испанка Мария Руиз Романға алмашҡа сыға.
2015 йылдың 19 апрелендә «Чертаново» өсөн «Кубаночка» командаһына ҡаршы уйында уйнай. 9 майҙа Рәсәй чемпионатында «Рязань-ВДВ» ҡапҡаһына беренсе гол индерә, . 9 августа «Кубаночка»ға ҡаршы уйындың 43-сө минутында үҙ карьераһында тәүге тапҡыр уйындан сығарып торола.
2016 йылдың 27 майында Рәсәй чемпионатының 2-се турында «Кубаночка»ға ҡаршы уйында ҡаршы яҡҡа 4 гол индерә (5:2), шулай итеп, үҙ карьераһында тәүге покер яһай. Һигеҙ гол индереп, чемпионат йомғаҡтары буйынса иң яҡшы бомбардир булып таныла.
20 сентябрҙә, ике йыллыҡ контрактҡа ҡул ҡуйып, рәсми рәүештә «Валенсия»ға күсә. 2017 йылдың 30 октябрендә Испания чемпионатында, алмашҡа сыҡҡандан һуң 4 минут үткәс, «Атлетико» ҡапҡаһына беренсе голын индерә. 2017 йылдың 9 ноябрендә испан Примераһының 9-сы турының иң яҡшы уйынсыһы булып таныла.
2018 йылдың декабрь аҙағында «Валенсия» һәм Карпованың үҙ-ара килешеүе буйынса килешеүҙе өҙөү тураһында ҡарар ителә.
2019 йылдың 4 ғинуарында Карпованың испан «Севилья»һы составында уйнаясағы билдәле була.
2020 йылдың 23 июнендә Карпова "Севилья"нан ирекле агент хоҡуғында китә. 2019/20 йылдар миҙгелендә, был клуб өсөн 20 матчта ҡатнашып, 6 гол индерә.

# Карпова Надежда Алексеевна
## Карьераһы
### Йыйылма командала

2012 йылдың 20 октябрендә Рәсәй йәштәр йыйылма командаһы составында Европа чемпионатының 19 йәшкә тиклем ҡыҙҙар араһында һайлап алыу матчында Әзербайжан уйынсыларына ҡаршы уйнап, 2 гол индерә (5:0) .
2016 йылдың 2 июнендә Европа чемпионатының һайлап алыу раундында, Төркиә йыйылма командаһына ҡаршы уйнап, беренсе тапҡыр Рәсәй йыйылма командаһы составында уйнай һәм матчтың 64-се минутында һәм 47-се гол тапшырыуы һөҙөмтәһендә 2 гол (2:0) авторы була. 6 июндә йыйылма команда өсөн икенсе матчта Хорватия йыйылма командаһы ҡапҡаһына икенсе голын индерә(3:0).
2016 йылда, 4 гол менән, Рәсәй йыйылма командаһының иң яҡшы һөжүм итеүсеһе була.

# Карпова Надежда Алексеевна
## Ҡаҙаныштары

* Рәсәй чемпионатының көмөш призеры: 2014
* Рәсәй чемпионатының иң яҡшы бомбардиры: 2016
* Бразилияла Халыҡ-ара турнирҙың бронза призеры: 2016
# Айтбай мәсете

Айтбай мәсете (ҡаҙ. Айтбай мешіті) — Ҡыҙылурҙа ҡалаһында боронғо мәсет. Ҡаҙағстан Республикаһының республика әһәмиәтендәге архитектура ҡомартҡыһы.

# Айтбай мәсете
## Архитектураһы

Мәсеттең бейеклеге 14 метр. Алғы өлөшө портал булып тора, уртаһында — ишек. Фасадтары фигуралы кирбес менән биҙәлеп һалына.

# Айтбай мәсете
## Тарихы

Мәсет Бохара ҡалаһынан сауҙагәр Айтбай Балтабаевтың инициативаһы менән Перовск ҡалаһы халҡы йыйған аҡсаға төҙөлә, Балтабаев үҙе күп сумма аҡса индерә. Төҙөлөш менән Әүлиә-Атынан оҫталар Искан һәм Камал етәкселек итә. Мәсет 1878 йылда асыла һәм мәҙрәсә кеүек тә файҙаланыла. Манараһы менән бергә мәсетте төҙөү өсөн 40000 һум аҡса китә.
Совет йылдарында мәсет ябыла. 1970 йылдарҙа бинала өлкә край өйрәнеү музейы филиалы урынлаша. 1982 йылда мәсет бинаһы республика әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы исеменә индерелә һәм дәүләт һаҡлауы аҫтында алына. 1980 йылдар аҙағында төҙөкләндерелә. Диндарҙар йыйған аҡсаға мәсеткә манара төкәтеп төҙөлә.
2000 йылдағы мәсет бинаһын ҡайтанан планлаштырыу реставраторҙарҙың тәнҡитенә дусар була:
Әлегә Ҡыҙырурҙа үҙәгендә урынлашҡан Айтбай мәсете дәүләт тарафынан һаҡҡа алынған. Әммә мин белгес булараҡ, уның тарихи әһәмиәте юғалған тип әйтә алам. Әлеге быуат башында унда мәҙәниәт һәм тарихи ҡомартҡыларҙы һаҡлау буйынса дәүләт учреждениелары менән бер ниндәй ярашыуһыҙ капиталь ремонт уҙғарыла һәм Айтбай мәсетенең тик фасад өлөшө генә тейелмәгән килеш ҡала, ә ҡалған өлөштәре мәсет хеҙмәткәрҙәренә нисек уңайлы, шул килеш үҙгәртелә. Хәҙер Айтбай мәсетен дәүләттең һаҡ аҫтына алынған исемлегенән төшөп ҡалыуы тураһында һүҙ барыуы мөмкин.
«Казреставрация» РГП реставрация оҫтаханаһының ҡыҙылурҙа филиалы начальнигы Бижанов Биртай[3]

# Айтбай мәсете
## Фотоһүрәттәр галереяһы

* Ҡаҙаҡ ССР-ы ваҡытындағы һаҡ аҫтына алыныуы тураһында алтаҡта
* Бинаның фасад өлөшө
* Мәсеткә инеү урыны
# Ғибәҙуллин

Ғибәҙуллин — башҡорт ир-ат фамилияһы. Ғибәҙулла исеменән барлыҡҡа килгән. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.
Ғибәҙуллина — башҡорт ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

# Ғибәҙуллин
## Билдәле йөрөтөүселәр

* Ғибәҙуллин Миңлетаһир Ғибәҙулла улы (1898—1982), әкиәтсе. Беренсе донъя, Граждандар һуғыштарында, Башҡорт милли хәрәкәтендә ҡатнашыусы. Сәйәси золом ҡорбаны.
* Ғибәҙуллин Рафаил Вәһит улы (1954) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре.
# Кёнигсвальде

Кёнигсвальде (нем. Konigswalde) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2317 кеше йәшәй. Майҙаны — 19,54 км². Диңгеҙ кимәленән 500–730 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 9471 һәм автомобиль коды ANA.
# Сыньва

Сыньва — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кама һыуһаҡлағысы һул ярына 846 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Сыньва
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100007710
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100771
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Үмәрғәлин Тәлғәт Ғәле улы

Үмәрғәлин Тәлғәт Ғәле улы (24 ғинуар 1948 йыл) — ғалим-математик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1995), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы (1998), Рәсәй Федерацияһының почётлы газ сәнәғәте хеҙмәткәре (2003), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1991).

# Үмәрғәлин Тәлғәт Ғәле улы
## Биографияһы

Тәлғәт Ғәле улы Үмәрғәлин 1948 йылдың 24 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Маҡар районы Байғужа ауылында тыуған.
* 1964 — мәктәп
* 1968 — Салауат индустриаль техникумы;
* 1976 — Новосибирск дәүләт университеты.
* 1968—1978 — аппаратсы, смена начальнигы, Салауат нефть-химия комбинатында инженер-математик;
* 1978 — Өфө нефть институты : кесе ғилми хеҙмәткәр, өлкән ғилми хеҙмәткәр, уҡытыусы, доцент, профессор, «Химик кибернетика» кафедраһы мөдире.
Математик моделләү һәм химик-технологик процестарҙы оптимилләштереү өлкәһендә белгес. Уйлап табыуҙарына 30-ҙан ашыу авторлыҡ таныҡлығы һәм патентына эйә. 200-гә яҡын баҫма эш авторы..

# Үмәрғәлин Тәлғәт Ғәле улы
## Библиография

* Умергалин, Талгат Галеевич. Неадиабатический совмещенный процесс конденсации и испарения углеводородной смеси : автореферат дис. … доктора технических наук : 05.17.07;05.17.08 / Уфимский гос. нефтяной техн. ун-т. — Уфа, 1995. — 48 с.
* Умергалин, Талгат Галеевич. Основы вычислительной математики. Теория. Алгоритмы. Примеры : Учеб. пособие / Т. Г. Умергалин; Уфим. нефт. ин-т. — Уфа : УНИ, 1988. — 78 с. : ил.; 21 см.
* Умергалин, Талгат Галеевич. Математическое моделирование основных химико-технологических процессов : Учеб. пособие / Т. Г. Умергалин; Уфим. гос. нефтяной техн. ун-т. — Уфа : Уфим. гос. нефтяной техн. ун-т, 2001 — 20 см.
* Методы расчетов основного оборудования нефтепереработки и нефтехимии: Учеб. пособие/ Т. Г. Умергалин, Ф. М. Галиаскаров. 236 с. Уфа: Изд-во «Нефтегазовое дело», 2007
* Умергалин, Талгат Галеевич. Процесс совмещенной многоступенчатой конденсации и испарения смеси / Т. Г. Умергалин. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1991. — 150 с. : ил.; 21 см.
# Маймыл йылы

Маймыл йылы - мөсәлдең Ҡуй йылынан һуң, Тауыҡ йылынан алда килә торған туғыҙынсы йылы
Мөсәл - бик күп Азия илдәрендә, төрки халыҡтарҙың байтағында, монголдарҙа файҙаланылған 12 йыллыҡ цикллы календарь. Һәр йылға бер хайуан исеме бирелгән (Аждаһанан башҡа) һәм ул 12 йылға бер ҡабатланып та тора. Григориан календары буйынса Маймыл йылы 1932, 1944, 1956, 1968, 1980, 1992, 2004, 2016 йылдарға тура килгән. Киләһе Маймыл йылы 2028 йылда буласаҡ.
Ҡайһы бер халыҡтарҙа Бесәй йылы тип тә атала.

# Маймыл йылы
## Ауыҙ-тел ижадында

Башҡорттар Ислам ҡабул иткәс, Ай календарын файҙаланыуға күскән, әммә мөсәл менән дә файҙаланған. Халҡыбыҙ быуаттар дауамындағы һауа торошон, уңыш алыуҙы күҙәтеп, йылдың нисек килерен алдан билдәләгән, әммә Азия илдәренән айырмалы, йыл сифаттарын кешегә күсереп, күрәҙәлек итмәгән.

# Маймыл йылы
## Ауыҙ-тел ижадында
### Һынамыш

* Маймыл йылы — ҡытлыҡ
# Хәлил Муллаҡаев

Хәлил Муллаҡаев (рус. Халиль Муллакаев) (тыуған 1913 — вафаты 1980 йыл) — ҡурайсы, Башҡорт дәүләт филармонияһы артисы.

# Хәлил Муллаҡаев
## Биографияһы

Хәлил Муллаҡаев 1913 йылда Баймаҡ районының Татлыбай ауылында тыуа. 1927 йылдан 1933 йылға тиклем Баймаҡ районының Түбә, Күсей, Учалы районының Поляковка, Магитогорск приискыларында шахтер, моторист, машинист, профсоюздарҙың шахта комитеты рәйесе булып эшләй.
1933—1934 йылдарҙа профсоюздар мәктәбендә, 1935—1938 йылдарҙа Башҡорт дәүләт сәнғәт техникумының (1936 йылдан Өфө музыка училищеһы) вокаль бүлегендә белем ала. Профсоюздар мәктәбендә һәм музыка училищеһында уҡыған осорҙа концерт бюроһында (1939 йылдан — филармония) эшләй, өҫтәүенә йыш ҡына радионан ҡурайҙа уйнай һәм йырлай.
1934 һәм 1936 йылдарҙа район, ҡала, зона олимпиадаларында ҡатнаша, ике тапҡыр Мәскәүҙә Бөтә Союз олимпиадаһында ҡурайҙа уйнап сығыш яһай. Аҡсалата, шулай уҡ сәғәт һәм велосипед менән бүләкләнә. Ҡурайында виртуоз уйнауы, халыҡ көйҙәрен яҡшы белеүе арҡаһында ул персональ стипендия алып уҡыуға өлгәшә.
Фольклорсы, «Башҡорт халыҡ йырҙары һәм көйҙәре» йыйынтығының автор‑төҙөүсеһе Лев Николаевич Лебединский Хәлил Муллаҡаевтан «Зимагорҙар» көйөн, «Салауат маршын» яҙып ала. 1944 йылда Хәлил Муллаҡаев Башҡорт дәүләт филармонияһына ҡурайсы булып эшкә урынлаша, хаҡлы ялға сыҡҡансы шунда эшләй.
Хәлил Муллаҡаев 1980 йылда вафат була.