yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Саттаров Миңлебай Зәйнетдин улы

Саттаров Миңлебай Зәйнетдин улы (12 май 1929 йыл — 21 март 2015 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы. 1955—1974 йылдарҙа «Салауатнефтеоргсинтез» производство берекмәһе аппратсыһы. КПСС-тың XXIV съезы һәм СССР профсоюздарының XIV съезы делегаты, РСФСР-ҙың 7-се саҡырылыш Юғары Советы һәм Салауат ҡалаһының өс саҡырылыш ҡала Советы депутаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). СССР‑ҙың нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте отличнигы (1971), СССР‑ҙың Граждандар оборонаһы отличнигы (1982), СССР‑ҙың санитария оборонаһы отличнигы (1983).

# Саттаров Миңлебай Зәйнетдин улы
## Биографияһы

Ете йыллыҡ мәктәпте тамамлай. Һуғыш ваҡытында ауылда көтөүсе, хисапсы булып эшләй.
Ауырғазы районы малайы 1948 йылда яҡташтары менән бергә Аллағыуаттан Күмертауға тиклем тимер юлы төҙөүҙә ҡатнаша.
1959 йылда хәрби хеҙмәткә саҡырыла. Камчаткала Тымыҡ океан флоты диңгеҙ пехотаһының 14-се айырым бригадаһында хеҙмәт итә. Полк мәктәбен тамамлағандан һуң, 1954 йылда — пулемёт ротаһы старшинаһы. Аҙаҡ диңгеҙ пехотаһы кесе офицерҙар әҙерләү курсына ебәрелә.
Армия хеҙмәтенән һуң Салауат ҡалаһында йәшәй һәм эшләй башлай. 1955 йылда аппаратсылар курсында уҡый, һуңынан Салауат нефть химияһы комбинатының көкөрт кислотаһы цехына өлкән аппаратсы итеп тәғәйенләнә. Ситтән тороп марксизм-ленинизм университетын тамамлай.
Комбинаттың химия заводының 28-се цехын сафҡа индереүҙә ҡатнаша. Бик күп рационализаорлыҡ тәҡдимдәре индерә, һөҙөмтәлә Көкөрт кислотаһы заводы ете йыллыҡ планды 6 йылда үтәй. Бының өсөн уға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1974 йылда нефть химияһы етештереү заводы директоры урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.
1980—1995 йылдарҙа — «Салауатнефтеоргсинтез» производство берекмәһенең Граждандар оборонаһы штабы начальнигы урынбаҫары.
Саттаров КПСС-тың XXIV съезы делегаты, РСФСР-ҙың 7-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, профсоюздарҙың XIV съезы, Салауат ҡалаһының өс саҡырылыш ҡала Советы депутаты итеп һайлана.
Саттаров — СССР Нефтехимпром министрлығы алдынғыһы, СССР-ҙың Граждандар оборонаһы отличнигы, Рәсәйҙең санитария оборонаһы алдынғыһы.
Хаҡлы ялға сыҡҡас, Миңлебай Саттаров ҡала аҡһаҡалдар советы активисы, Салауат ҡалаһы ветерандары советының президиум ағзаһы була.
Салауат ҡалаһында йәшәй һәм шунда вафат була.

# Саттаров Миңлебай Зәйнетдин улы
## Шәхси тормошо

Ҡатыны — Саттарова Зәүзән Әхмәтйән ҡыҙы, улы, ҡыҙы, 4 ейәнсәре бар.

# Саттаров Миңлебай Зәйнетдин улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966),
* Ленин ордены,
* «Фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалы
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы
* «СССР-ҙың миннефтехимпром алдынғыһы» билдәһе
* «Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәт өсөн» отличие билдәһе (2014)
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә 70 йыл» юбилей миҙалы (2015).
# Аҡташ (Жарлы ҡушылдығы)

Аҡташ — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Жарлы йылғаһының уң ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Аҡташ (Жарлы ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Иглинск гидроузеленән Орск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассены юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000412112200003130
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200313
* Бассейн коды — 12.01.00.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Коровинская (Травниха ҡушылдығы)

Коровинская — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Травниха йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Коровинская (Травниха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000031728
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003172
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡарағанды зоопаркы

Ҡарағанды зоопаркы (ҡаҙ. Қарағанды хайуанаттар бағы) — Ҡаҙағстан зоопарктарының иң боронғоларының береһе. 1938 йылда нигеҙләнгән. 43,5 гектар территорияны биләй, шуның 8 гектары ғына үҙләштерелгән.
Ҡарағанды зоопаркының иң билдәле төйәкләнеүселәре араһында Диаскин ҡушаматлы, тауыш мимикрияһына һәләтле һинд филе булған..

# Ҡарағанды зоопаркы
## Тарихы
### Совет осоро

1987 йыл башына ҡарата мәғлүмәттәр буйынса, зоопаркта 159 төр 700-ҙән ашыу хайуан була (69 төр имеҙеүсе, 25 төр ҡош, 14 төр һөйрәлеүсе, 3 төр амфибия, 25 төр балыҡ). Зоопаркта тотолған 15 төр Халыҡ — ара Ҡыҙыл китапҡа, 14 төр СССР — ҙың Ҡыҙыл китабына, 8 төр Ҡаҙаҡ ССР — Ҡыҙыл китабына индерелгән. 1980-се йылдар аҙағында зоопаркта 26 төр, шул иҫәптән пантера һәм ягуар үрсегән.
1980-се йылдар аҙағында Ҡарағанды зоопаркы Ҡарағанды дәүләт университеты, Ҡарағанды медицина институты, Ҡарағанды өлкә тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы, Ҡарағанды тәбиғәтте һаҡлау йәмғиәте, ҡала мәктәптәре һәм башҡа ойошмалар менән хеҙмәттәшлек итә. Йыл һайын зоопаркка 800 меңгә яҡын кеше килгән.

# Ҡарағанды зоопаркы
## Тарихы
### Беҙҙең көндәрҙә

2012 йылда Ҡарағанды зоопаркына урындағы әһәмиәттәге айырыуса һаҡланған тәбиғәт зонаһы статусы бирелә. 2013 йылда зоопаркта 2700 дананан ашыу хайуан аҫырала, ә 2015 йылға уларҙың һаны 1600-гә тиклем кәмей. 2013 йылда 328 дана имеҙеүсе булған, ә 2015 йылда 287 генә ҡалған; зоопарктағы 4 төр юҡҡа сыҡҡан. 2014 йылда 1249 төр ҡоштан 2015 йылға 246 ғына ҡалған; 2 төр юҡҡа сыҡҡан. Һөйрәлеүселәр һәм балыҡтар һаны ла кәмей.
Шул уҡ осорҙа зоопаркка килеүселәрҙең кәмеүе күҙәтелә: 2013 йылда 175 мең кеше, 2014 йылда 113 мең кеше һәм 2015 йылда 85 900 кеше. Әммә был ваҡыт эсендә күргәҙмәләр һаны 25-тән 60-ҡа тиклем арта.
2015 йылда ҡала бюджетынан зоопаркты тотоуға 102,5 миллион тәнкә бүленгән. Шул уҡ йылда 1968 йылда төҙөлгән зоопарктың төп бинаһы авария хәлендә тип таныла, һәм 2016 йылда ул һүтелә. Яңы бина төҙөү планлаштырыла.
2018 йылда яңы бина төҙөүгә ҡала властары 1,2 миллиард тәңкә аҡса бүлгән. 2019 йылда зоопарктың директоры алмашына, алдағыһы парктар менән идара итеүгә тәғәйенләнә. 2020 йылдың ғинуарында ҡала хакимиәте ярҙамында зоопарктың бағымсылыҡ советы булдырыла. Йәмәғәтселәр яңы бинаны төҙөүҙә етди проблемалар күрә: уның тәҙрәләре булмай, ә эш планы эскизға тап килмәй. 2020 йылдың авгусында яңы бина төҙөлөшө туҡтатыла.
# Косолманка

Косолманка (Оло Касылманка) — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тура йылғаһының уң ярына тамағынан 851 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Косолманка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, инештән Тагил йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501212111200004657
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200465
* Бассейн коды — 14.01.05.012
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ҡарғалы (Толкишка ҡушылдығы)

Ҡарғалы — Рәсәй йылғаһы. Татарстан, Һамар өлкәһе, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Толкишка йылғаһының уң ярына тамағынан 9,4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Ҡарғалы (Толкишка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шишмә йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000212112100003914
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100391
* Бассейн коды — 11.01.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Мерзкая (Бойня ҡушылдығы)

Мерзкая — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бойня йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Мерзкая (Бойня ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга Үрге Волга бейшлотынан Зубцов ҡалаһына тиклем , Вазуза йылғаһы башынан Вазуза һыуһаҡлағысына тиклем индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010100412110000000885
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000088
* Бассейн коды — 08.01.01.004
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Разазовка

Разазовка — Рәсәй йылғаһы. Тамбов өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2231/350/51/160/19 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.

# Разазовка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цна йылғаһы, Тамбов ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010200312110000029447
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002944
* Бассейн коды — 09.01.02.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Өфө провинцияһы

Өфө провинцияһы (рус. Уфимская провинция) — 1719 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1712—15 йылдар) ойошторола.
Административ үҙәге — Өфө ҡалаһы.

# Өфө провинцияһы
## Тарих

Провинцияға Өфө өйәҙе территориялары инә. Административ үҙәге — Өфө ҡалаһы. Ҡазан губернаһы составында була, 1728 й. алып махсус статуслы үҙ аллы терр‑я (Сенатҡа туранан‑тура буйһона), 1744 йылдаң — Ырымбур губернаһы составында. Өфө провинцияһы воеводаһы, 1740—44 йй. вице‑губернатор идара итә. Урындағы дәүләт власы органдары: Өфө провинция канцелярияһы (составына камерир, рентмейстер, провиантмейстер, земство комиссарҙары, обер‑ландрихтер һәм ландрихтерҙар ингән), рекрут эштәре канцелярияһы, провиантмейстер контораһы, Өфө ҡала магистраты һәм башҡа. 1727 йылда алып провинция канцелярияһы ҡарамағында городовойҙар (өйәҙ), Бөрө, Минзәлә, Уҫы, Йәлдәк ҡәлғәһе, Красноуфимск ҡәлғәһе, Нуғайбәк ҡәлғәһе, Табын ҡәлғәһе воеводалары була. 1737 й. Өфө провинцияһы Урал аръяғы өлөшө — Иҫәт провинцияһына, 1744 й. көньяҡ өлөшө Ырымбур провинцияһына ҡушыла. 1781 й. Өфө провинцияһы бөтөрөлә, уның территориялары Бәләбәй өйәҙе, Бөрөөйәҙе, Верхнеурал өйәҙе, Минзәләөйәҙе, Ырымбур өйәҙе, Стәрлетамаҡ өйәҙе, Өфө наместниклығының Өфө өйәҙе, Красноуфимск өйәҙе, Уҫы өйәҙе составына инә.

# Өфө провинцияһы
## География

Төньяҡ‑көнбайышта һәм төньяҡта — Ҡазан өйәҙе, төньяҡ‑көнсығышта — Себер губернаһы, көньяҡ‑көнсығышта һәм көньяҡта — ҡаҙаҡ йөҙҙәре, көньяҡ‑көнбайышта Әстерхан губернаһы менән сиктәш була.
# Ҡыҙылбай

Ҡыҙылбай (рус. Кызылбай) — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһенең Шатрово районындағы ауыл. Ҡыҙылбай ауыл биләмәһенең үҙәге.

# Ҡыҙылбай
## Географик урынлашыуы

Ҡыҙылбай күле буйында, өлкә үҙәге Ҡурған ҡалаһынан 160 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Ҡыҙылбай
## Тарихы

Ҡыҙылбай — терһәк башҡорттарының һәм себер татарҙарының ауылы. Пермь губернаһы Шадринск өйәҙе составында була.

# Ҡыҙылбай
## Халҡы

| 1816 | 1834 | 1859 |
| 456 | 700 | 997 |
1859 йылда 997 башҡорт йәшәгән.2010 йылғы мәғлүмәттәре буйынса ауылда себер татарҙары йәшәй.
* Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусыларға һәйкәл
# Гоноривка һарайы

Пан Кошарский һарайы — Винница өлкәһенең Песчанка районы Гоноривка ауылында урынлащҡан. Усадьба - һарай һәм парк XIX быуаттың икенсе яртыһында имение хужаһы Г. Кошарский тарафынан төҙөлгән.
1863 йылда Станислава Кошарская Петр Ликовскийға кейәүгә сығып (1824 - 1905) ауылды уға бирнә рәүешендә килтергәндән һуң, имениеға ХІХ быуат аҙағында Липковский хужа була. Петр үлгәндән һуң, имение ны уның улы Генрик (1866 й. тыуған) биләй. Усадьбаға 1917 йылға тиклем ул хужа була.
Яҙма сығанаҡтарҙан (башлыса А.Урбанский ҡалдырған Гоноровка усадьбаһының һүрәтләүҙәренән) һарайҙа сәнғәт әҫәрҙәре, шул иҫәптән Я. Матейка, Ю. Коссак, В. Чахурьский, Ю. Брандт, Е. Доманевский картиналары урынлашҡан. Башҡа сәнғәт әйберҙәренән Людовик XIV ваҡытындағы алтын ат иғтибарға лайыҡ. Һарайҙың китапхана тупланмаһы араһында Радзівілівське Инжил китабы, шулай уҡ поляк авторҙарының, шул иҫәптән ихтилалдар осорондағы ҡулъяҙмалар бар. 1916 йылда усадьбаға Я. Ивашкевич килә.
1918 йылда һарай зыян күрә.
1934 йылда ремонт үткәрелгәндән һуң һарайҙа мәктәп урынлаша. 1941-1943 йылдарҙа румын оккупацияһы ваҡытында һарайҙа госпиталь урынлаша. 1943 йылдан 2008 йылға тиклем һарайҙа ҡабаттан мәктәп урынлаша.
Бөгөнгө көнгә парк һәм һарай һаҡланып ҡалған, усадьбаның башҡа ҡаралтылары юҡҡа сыҡҡан. Усадьбаның биләмәһе өлөшләтә шәхси төҙөлөштәргә бирелгән, ә 1980 йылда бында балалар баҡсаһы төҙөлә, һуңғы ваҡытта экономия йәһәтенән бында мәктәп күсерелә.
Һарай ауылдың үҙәк өлөшөндә урынлашҡан, уны уникаль ағас үҫкән парк уратып алған. Необарокко стилендә төҙөлгән. Йорт таштан, штукатурлы, өс ризалит менән, планында тура мөйөшлө, бер ҡатлы, шифер менән ябылған дүрт яҡлы ҡыйыҡ менән. Фасады пилястралар менән бүленгән, стеналары кәрниздәр менән тамамланған.
# Мый

Мый — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тимшор йылғаһының уң ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Мый
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100003468
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100346
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Киндерле мәмерйәһе

Киндерле мәмерйәһе (рус. Пещера Победа) — Көньяҡ Уралда оҙонлоғо буйынса икенсе урында торған мәмерйә. Ул Ғафури районының «Еҙем» тәбиғәт паркы биләмәһендә, Ташаҫты ауылынан 5 км йырыҡлыҡта Еҙем йылғаһының уң яҡ ҡушымтаһы Киндерле. йылғаһының тамағында урынлашҡан.
Мәмерйә юғары Девон осоро эзбизташтарында өңөлгән дүрт ҡатлы горизонталь юлдар галереялар систамаһын хасил итә. Мәмерйәгә ингән урында 720 кв. м. майҙанды боҙ ҡатламы биләп тора, уның оҙонлоғо 720 м, ҡалынлығы 8 м-ға етә.Боҙ өҫтөнән төрлө ҡиәфәттәге сталагмиттар ҡалҡып тора.
Мәмерйәнең дөйөм оҙонлоғо 8130 м (шуның 230 м һыу аҫтында), күләме 229600 куб.м, иҙәненең майҙаны 39400 кв.м., юлдарының уртаса киңлеге 5,4 м, бейеклеге 7,1 м. Киндерле Уралдың иң тәрән мәмерйәһе. Уның амплитудаһы 215 м. Мәмерйәгә инеү урыны трапецияға оҡшаған.
Ерле халыҡ был мәмерйәне тирә яғында киндер үҫкәнгә күрә Киндерле тип атаған. Мәңгелек боҙлоғонда йәйен ит һаҡлағандар.
Тәү башлап мәмерйәне 1974 йылда А. Андреев етәкселегендәге Стәрлетамаҡ спелеологтары тикшерә. Фашист Германаяһын еңеүҙең 30 йыллығына Киндерле мәмерйәһен Башҡортостан туризм экскурсиялар өлкә советы экспедицияһы ентекләберәк өйрәнеп «Еңеү мәмерйәһе» тигән яңы исем бирә.
Еҙем тәбиғәт паркы биләмәһендә барлығы 67 мәмерйә булыуы билдәле.
# Кидярка

Кидярка — Рәсәй йылғаһы. Сыуашстан биләмәләрендә аға. Йылға Моргаушка йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Кидярка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цивиль йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга ҡушылдыҡтары Ҡуйылыһыу аралығында, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400412112100000247
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100024
* Бассейн коды — 08.01.04.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Херота

Херота (Оло Херота) — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡара диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Херота
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Шепси йылғаһының көнбайыш сигенән Псоу йылғаһына тиклем (РФ һәм Грузия сиге). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06030000312109100000783
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 109100078
* Бассейн коды — 06.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 09
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Удгода

Удгода — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кострома йылғаһының уң ярына тамағынан 88 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Удгода
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кострома йылғаһы Исады һыу үлсәү посына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300112110000012625
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001262
* Бассейн коды — 08.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Вакуто-Яха

Вакуто-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО/ Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ханавэй-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Вакуто-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300077439
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307743
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Чурмуг

Чурмуг — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Коса йылғаһының һул ярына тамағынан 108 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Чурмуг
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300112111100033612
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103361
* Бассейн коды — 10.01.03.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Узинка

Узинка — Рәсәй йылғаһы. Пенза өлкәһе, Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уза йылғаһының уң ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Узинка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура йылғаһы, инештән Сура гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500112110000035840
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003584
* Бассейн коды — 08.01.05.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Урал батыр (Сәсәндәр үҙәге)

«Урал батыр» сәсәндәр үҙәге — Башҡортостан Республикаһы Халыҡ ижады үҙәге ҡарамағында эшләгән йәмәғәт ойошмаһы.
2014 йылдың декабрендә ойошторолған был Үҙәктең төп маҡсаты — башҡорт халҡының бик боронғо замандарҙан быуындан-быуынға күсеп килгән сәсәнлек йолалары һаҡлау һәм артабан үҫтереү. Ул Өфө (етәксеһе Розалиә Солтангәрәева), Дәүләкән (Снигирева Зөләрәм), Сибай (Ғәйнуллина Асия) һәм Учалы (Кудрявая Ғәрифә) ҡалаларында, шулай уҡ Әбйәлил районында (Әбүбәкирова Хәнифә) үҙ аллы эшләп килгән сәсәндәр мәктәптәренең эшмәкәрлеген координациялау менән шөғөлләнә.
Үҙәк етәксеһе Нәфисә Тулыбаева әйтеүенсә, Үҙәк Башҡортостан Президентына мөрәжәғәт менән сыҡҡан Сибай сәсәндәр мәктәбе етәксеһе Асия Ғәйнуллинаның башланғысы буйынса ойошторолған. Идея республика етәкселегендә хуплау тапҡан. «Урал батыр» үҙәге ойоштороу ролен башҡарасаҡ. Алдағы проекттар буйынса документтар әҙерләнә. 2015 йылда «Урал батыр» эпосы һәм ауыҙ-тел әҙәбиәте декадалары ойоштороласаҡ. Башҡортостан композиторҙары союзы менән берлектә атаҡлы бәйетсе-фольклорсы Мөхәмәтша Буранғоловтың либреттоһы буйынса операларҙы тергеҙеү йә эпосҡа бәйле яңы әҫәрҙәр тыуҙырыу ҡаралған.
«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, Сәсәндәр үҙәге эшмәкәрлеген йәйелдереүгә Республика Башлығының 90 мең һум күләмендәге гранты бүленгән.
«Сәсәндәр мәктәбе беҙҙә тыуҙы», ти Асия Солтан ҡыҙы Ғәйнуллина. — 1995 йылда Сибай ҡалаһының 13-сө башҡорт мәктәбендә ул саҡта Сибайҙа эшләп йөрөгән зыялыларыбыҙҙың береһе — талантлы яҙыусы мәрхүм Аҫылғужа Баһуманов кәңәше буйынса сәсәндәр мәктәбе асып ебәрҙек. «Һәр сәсәндең үҙ мәктәбе булған, оҫталыҡ серҙәрен улар йәштәргә, балаларға биреп ҡалдыра килгән. Ә һин нимә көтөп йөрөйһөң?» тип, Аҫылғужа ағай ныҡ ҡына ҡыҙҙырып алғас, ошо эште башлап ебәрергә йөрьәт иттем. «Урал батыр» эпосын өйрәнеү буйынса түңәрәк тип тә йөрөттөк беҙ уны тәүҙә. Бөгөн ошо инеш башының даръяға әүерелеүенә үҙегеҙ шаһит: «Урал батыр» эпосыын яттан һөйләү буйынса республика кимәлендәге конкурс бөтөн халыҡ һөйөүен яуланы.
Уҡыусыларҙың 2015 йылдағы йәйге ялы осоронда Үҙәк беренсе тапҡыр балалар проектына ҡушылды. Уға ярашлы, сәсәндәр ижады буйынса оҫталыҡ дәрестәре, халыҡ ижадын пропагандалау йәһәтенән республиканың билдәле мәҙәниәт һәм сәнғәт эшмәкәрҙәре менән осрашыуҙар ойошторола. Балалар янында тәүгеләр булып билдәле ҡумыҙсы Миңлеғәфүр Зәйнетдинов, сәсәнлек йолаларын дауам итеүсе Гөлнур Мәмлиева һәм Асия Ғәйнуллина һәм «Арғымаҡ» этно-рок булған да инде.