yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Дилек ярымутрауы һәм Оло Мендерес йылғаһы дельтаһы Милли паркы

Дилек ярымутрауы һәм Оло Мендерес йылғаһы дельтаһы Милли паркы (төр. Dilek Yarımadası-Millî Menderes Büyük Deltası Parkı) — милли парк статусы булған тәбиғәтте һаҡлау зонаһы, Төркиәнең көнбайышында, Айдын иленең Кушадасы районы территорияһында урынлашҡан. Дилек ярымутрауының 10 985 гектарлыҡ территорияһы 1966 йылдың 19 майында статус ала, ә 1994 йылда уға Оло Мендерес дельтаһының 16 690 гектарҙан торған бер өлөшө ҡушыла.

# Дилек ярымутрауы һәм Оло Мендерес йылғаһы дельтаһы Милли паркы
## Биологияһы

Милли паркҡа үҫемлектәр һәм хайуандар төрлөлөгө хас. Уның территорияһы Рамсар конвенцияһы, Берн ҡырағай фауна һәм флора һәм тәбиғи йәшәү мөхитен һаҡлау конвенцияһы, биологик төрлөлөк тураһындағы конвенцияға һәм Ҡалып:Барселонская конвенция ярашлы һаҡлана.

# Дилек ярымутрауы һәм Оло Мендерес йылғаһы дельтаһы Милли паркы
## Биологияһы
### Флораһы

Парктың төрлө өлөшөндө температура һәм климат айырымлығы күҙәтелеү сәбәпле, бында эгей флораһынан тыш Төркиәнең башҡа яр буйы төбәктәрендә (мәҫәлән, Урта диңгеҙ, Мәрмәр диңгеҙе һәм Ҡара диңгеҙ) осраған төрҙәрҙең булыуы ла ғәҙәти күренеш. Паркта үҫкән һигеҙ йөҙҙән ашыу төр үҫемлектең алтыһы — эндемик үҫемлек, ә утыҙы — абориген төргә ҡарай. Үҫемлектәрҙең тибына килгәндә, бында маквис тибы өҫтөнлөк ала, нигеҙҙә, ҡыҙыл емешле артыш (Juniperus phoenicea) киң таралған. Ағас һәм ҡыуаҡтарҙың киң таралған төрө — оҙонса япраҡлы груша (Pyrus elaeagnifolia), калабрий ҡарағайы (Pinus brutia) һәм әсе сумаг (Rhus coriaria).

# Дилек ярымутрауы һәм Оло Мендерес йылғаһы дельтаһы Милли паркы
## Биологияһы
### Фаунаһы

Паркта йәшәгән ҡырағай ҡабандарҙы (sus scrofa) пляждар янында күрергә мөмкин, унда улар ял иткән кешеләр ҡалдырған аҙыҡ ҡалдыҡтарын эҙләп барып сыға. Ярымутрау урманында ҡәҙимге сүл бүреһен (Canis aureus) һәм ябай һеләүһенде (Lynx lynx) йыш осратырға була, ә бына буйлы гиеналар (hyaena Hyaena) һәм каракал (Caracal caracal) һирәк осрай.
Паркты 250-гә яҡын төр ҡош үҙ иткән, улар араһында һан яғынан иң күбе — кесе баклан (Microcarbo pygmeus), кесе аҡ селәндәр (Egretta garzetta), ялан торомтайы (Falco naumanni), диңгеҙ тәтелдәүеге (Charadrius alexandrinus), диңгеҙ бөркөтө (Haliaeetus albicilla) һәм бөҙрә баба ҡошо (Pelecanus crispus).
# Гремячка (Вятка ҡушылдығы)

Гремячка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының һул ярына тамағынан 1057 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Гремячка (Вятка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300212111100030269
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103026
* Бассейн коды — 10.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Верхнеурал һыуһаҡлағысы

Верхнеурал һыуһаҡлағысы- рус. Верхнеуральское водохранилище - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Верхнеурал районында, Яйыҡ (рус. река Урал) йылғаһында урынлашҡан.

# Верхнеурал һыуһаҡлағысы
## Тарихынан

1950 йылдар аҙағында Магнитогорск металлургия комбинаты ҡыҙыу тиҙлек менән үҫешә һәм өҫтәмә һыу сығанағына ҙур мохтажлыҡ кисерә. Ул ваҡытта Магнитогорск ҡалаһында завод быуаһы була, ләкин уның ҡеүәте сәнәғәт гиганты ихтыяждарын ҡәнәғәтләндерә алмай. Артыҡ бысраныу арҡаһында ла инде техник таҙа һыу бирергә һәләтле булмай.
Комбинат өсөн Ленинград «ГидроПроект» институтының Куйбышев филиалы яһалма һыу ятҡылығы өсөн махсус бер нисә проект төҙөй. Магнитогорскиҙың төньяғына табан быуа төҙөү иң яҡшы вариант тип табыла, сөнки һыу ағымы ыңғайына тура килә.
1960 йылда Магнитогорск металлургия комбинаты ихтыяждары өсөн Верхнеурал һыуһаҡлағысы төҙөлә башлай.
Һыуһаҡлағыс төҙөү өсөн ике ауылды, хатта бер ҡаҙаҡ зыяратындағы һөлдәләрҙе күсерергә тура килә (бөтә йолаларҙы үтәп).
Шуныһы ҡыҙыҡ, халыҡ һыуһаҡлағысҡа «диңгеҙ» исемен ул төҙөлгәнгә тиклем үк ҡушып ҡуя. Төҙөлөш өсөн эш урынынан алыҫ түгел төҙөлгән ҡасаба Приморский тигән матур исем ала.
Һыуһаҡлағыс төҙөгәндә ваҡ ҡына нәмәләр ҙә иҫәпкә алына - ул 1-се класлы һыуһаҡлағыс булараҡ проектланған булған. Ә быға талаптар бик юғары. Һыу ятҡылығының максималь бейеклеге – 27 метр. Файҙаланыуҙың гарантия срогы — 50 йыл.
Быуаның сифаты файҙаланыу осоронда бер тапҡыр ҙа дәғүәгә урын ҡалдырмай.

# Верхнеурал һыуһаҡлағысы
## Географияһы

Магнитогорскиҙан 10 км төньяҡтараҡ, Верхнеуральскиҙан көньяҡтараҡ, Силәбенән 270 км көньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан.
Көньяҡ ярында — Приморский ҡасабаһы, көнбайышында — Спасский һәм Ивановский ҡасабалары.
Быуа (плотина) һыуһаҡлағыстың көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан ; оҙонлоғо - 1,5 км. Быуала электр энергияһы етештереү өсөн турбиналар ҡуйылған.
Һыуһаҡлағысҡа Ҡаработаҡ (рус. река Воровская)(Карабутак, Кара-Бутак, Аще-Бутак, Ашибутак) һәм Черная йылғалары һәм Яйыҡтың уң яҡ ҡушылдыҡтары ҡоя.

# Верхнеурал һыуһаҡлағысы
## Тасуирламаһы

Халыҡ телендә һыуһаҡлағысты Верхнеурал (йәки Магнитогорск) «диңгеҙе» тип йөрөтәләр. Верхнеурал диңгеҙенең оҙонлоғо - 23 километр , ә киңлеге 3 километрға һуҙылған.
Һыу көҙгөһө майҙаны 76,5 квадрат километр тәшкил итә, һыу күләме – 601 миллион кубометр. Һыу тәрәнлеге — 10 метрҙан ашыу.
Быуала ҙур булмаған утрауҙар бар, уның иң өлкәне быуа ситенә яҡын урынлашҡан һәм уға ғәҙәти булмаған рәүешенә ҡарап Кит тигән атама биргәндәр.

# Верхнеурал һыуһаҡлағысы
## Тәбиғәте

Верхнеурал һыуһаҡлағысы туризм объекты булараҡ танылған.
Һыу ятҡылығында 22 төр балыҡ үрсей: аҡ амур, суртан, һыла, ҡушбаш (толстолобик), сабаҡ, ҡыҙылғанат, шамбы, алабуға, верховка, карп һәм башҡа төрҙәре тереклек итә. Уйылды һыуһаҡлағысынан үрсетергә ҡорман һәм судак алып ҡайтылған

# Верхнеурал һыуһаҡлағысы
## Шулай уҡ ҡара

* Арғужа һыуһаҡлағысы
* Үрге Ирәмәл һыуһаҡлағысы
# Ҡаран ауыл Советы (Миәкә районы)

Ҡаран ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Миәкә районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Ҡаран-Ҡуңкаҫ ауылы.

# Ҡаран ауыл Советы (Миәкә районы)
## Тарихы

Ҡаран ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Миәкә районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Пениг

Пениг (нем. Penig) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 9640 кеше йәшәй. Майҙаны — 63,31 км². Диңгеҙ кимәленән 208 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 9322 һәм автомобиль коды MW.
# А. С. Пушкин һәйкәле (Пушкин, Октябрь бульвары)

Александр Сергеевич Пушкин һәйкәле — скульптуралы монумент. Был монумент Рәсәйҙең Пушкин ҡалаһында, Санкт-Петербург яғынан килгәндәге юлдың Мысыр ҡапҡаһы ҡаршыһында, Октябрь бульвары һәм Һарай урамы киҫелешендә урынлашҡан. Һәйкәлде скульптор Л. А. Бернштам 1912 йылда эшләгән, һәйкәл хәҙерге урынына 1938 йылда күсереп ҡуйылған. Һәйкәл мәҙәни мираҫ объекты.

# А. С. Пушкин һәйкәле (Пушкин, Октябрь бульвары)
## Тарих

XХ быуат башында скульптор Л. А. Бернштам үҙенең Париждағы оҫтаханаһында Санкт-Петербургта Александр Сергеевич Пушкинға һәйкәл ҡуйыу өсөн модель эшләй. Был моделде император Николай II бик ныҡ оҡшата һәм ошондай һәйкәлде Царское Село лицейының йөҙ йыллығына бағышлап Царское Селола һәйкәл ҡуйыу өсөн тәҡдим итә. Модель Француз рәссамдары салонында һәм Елисей яланында үткәрелгән күргәҙмәләрҙә күрһәтелә һәм тәнҡитселәр тарафынан бик йылы ҡабул ителә. 1912 йылда скульптура бронзанан ҡойола һәм тиҙҙән Рәсәйгә ебәрелә. Әммә һәйкәл ҡуйыуҙың тәүге планы тормошҡа ашырылмай ҡала.
Документтарҙан билдәле булыуынса, был скульптура 1924 йылда әле Детский ауылында (элекке Царский ауылында) батша павильонында торған була. Шул ваҡытта һәйкәлде Царское Село лицейының элекке бинаһының (хәҙер ул торлаҡ йорт итеп файҙаланылған була) вестибюленә күсерергә булалар.
1937 йылдағы А. С. Пушкин юбилейына әҙерлек сиктәрендә һарай-музейҙарҙың һаҡсыһы, архитектор В. И. Яковлев, скульптураны, лицей бинаһынан тышҡа сығарып, Мысыр ҡапҡаһы ҡаршыһына ҡуйырға тәҡдим итә. Ул үҙе Мысыр ҡапҡаһы янындағы майҙанды реконструкциялау проектын булдыра һәм һәйкәлдең архитектура өлөшөн башҡарып сыға. 1938 йылдың июлендә һәйкәл ҡуйыласаҡ майҙанды реконструкциялау буйынса эштәр тамамлана.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында һәйкәл етди зыян күрә. Немец һалдаттары һәйкәлде пистолеттан атыу өсөн уны сәп сифатында ҡулланған булғандар. Һәйкәл 1949 йылда яңынан тергеҙелә, 142 пуля тишектәре бөтөрөлә.

# А. С. Пушкин һәйкәле (Пушкин, Октябрь бульвары)
## Тасуирлама

Скульптор А. С. Пушкинды илһамланып торған мәлдә һүрәтләгән. Шағир Нева йылғаһы яр буйының парапетына терһәге менән терәлеп тора, шағирҙың аяҡтары бик матур итеп ҡаушарылған. Уның моңһоу ҡарашы бик алыҫҡа төбәлгән.

# А. С. Пушкин һәйкәле (Пушкин, Октябрь бульвары)
## Иҫкәрмә

* ↑ Список вновь выявленных объектов, представляющих историческую, научную, художественную или иную культурную ценность (утверждён приказом КГИОП № 15 от 20 февраля 2001 года с изменениями на 17 июня 2020 года)
* 1 2 3 4 Гдалин А. Л. Город Пушкин. Площадь у Египетских ворот // Памятники А. С. Пушкину: Россия. ч. 1. Санкт-Петербург, Ленинградская область. 2001
* ↑ Энциклопедия Санкт-Петербурга. Пушкину А. С., памятник (г. Пушкин, Октябрьский бульвар) 2019 йыл 30 декабрь архивланған.
# Мостовая

Мостовая (Сүжде, Чүжде; рус. Мостовая) — Пермь крайының Барҙы районындағы тарихи башҡорт ауылы, Барҙы ауыл биләмәһенә керә. Халыҡ телендә ауыл шулай уҡ Сөзде тип атала
Почта индексы — 618150, ОКАТО коды — 57204807002.
Ауыл район үҙәге Барҙы ауылынан яҡынса 4 км төньяҡтараҡ урынлашҡан.

# Мостовая
## Халыҡ һаны

2010 йылдың 14 октябрендә уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 337 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 168 ир һәм 169 ҡатын-ҡыҙ.
2005 йылда ауылда 398 кеше йәшәгән.

# Мостовая
## Тарихы

1816 йылғы ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылдың 32 йортонда 80 ир һәм 58 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. 1834 йылда 27 йортта 100 ир һәм 89 ҡатын-ҡыҙ, ә 1859 йылда 42 йортта 130 ир һәм 114 ҡатын-ҡыҙ иҫәпләнгән.
Ауылда йәмиғ мәсете һәм уның эргәһендә 1840 йылдан бирле эшләп килгән мосолман мәктәбе булған. 1868 йылда мәктәптә 22 малай һәм 12 ҡыҙ белем алған.
Ауылда йәшәүсе зауряд-есаул Сакаев Тәһәүей Ниғмән улы (Сакаев Тахавый Нигманович) 20-се башҡорт полкы составында 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнаша.
# Березовский (Иня ҡушылдығы)

Березовский — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иня йылғаһының уң ярына тамағынан 263 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Березовский (Иня ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200612115200006124
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200612
* Бассейн коды — 13.01.02.006
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Скобра

Скобра — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Инюха йылғаһының уң ярына тамағынан 6,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Скобра
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Тверь ҡалаһынан Иваньков ГЭС-ына тиклем (Иваньков һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010100712110000002978
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000297
* Бассейн коды — 08.01.01.007
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Раян

Раян (неол.) — башҡорт һәм башҡа төрки халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ир-ат исеме.

# Раян
## Этимологияһы

Раян — «һәр яҡтан тулы» мәғәнәһен аңлатҡан ир балаларға ҡушылған мосолман исеме.

# Раян
## Билдәле шәхестәр

Раян Алтыншин (27 февраль 1976 йыл) — йырсы, Нефтекама дәүләт филармонияһының артист-вокалсыһы. «Ҡәрҙәштәр» башҡорт эстрада төркөмө етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2021). Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Тимер ауылында тыуған.

# Раян
## Фамилияларҙа

Раянов Фәнис Мансур улы (12 декабрь 1938 йыл) — хоҡуҡ белгесе, юғары мәктәп эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1995), юридик фәндәр докторы (1982), профессор (1983). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1984), Рәсәй Федерацияһы почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1998). «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены (2018) кавалеры.
Раянов Рөстәм Ринат улы (? 1982 йыл) — юстицияның өлкән советнигы, Дүртөйлө район-ара прокуроры (2021), Төмән өлкәһенең Нефтеюганск ҡалаһында тыуған. 2004 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлаған. 2004 — 2008 йылдарҙа Учалы район-ара прокуроры ярҙамсыһы, тәфтишсе, Өфө ҡалаһының Калинин районы прокуратураһы тәфтишсеһе, Салауат ҡалаһы прокуроры ярҙамсыһы, республиика прокуратураһының енәйәт-процессуаль һәм оператив-тикшереү эшмәкәрлеген күҙәтеү буйынса идаралыҡ бүлеге прокуроры, 2008 — 2016 йылдарҙа — Краснокама һәм Нефтекама прокуроры урынбаҫары, 2016 йылдан 2021 йылдың 29 апреленә тиклем — Ғафури районы прокуроры
# Салҡар - Ике ҡура

Салҡар — Ике ҡура — рус. Шалкар-Ега-Кара — Ырымбур өлкәһененең Светлинский районында урынлашҡан тымыҡ күл. Өлкәлә иң ҙур күл. Төбәк кимәлендә гидрологик тәбиғәт ҡомартҡыһы.

# Салҡар - Ике ҡура
## Тасуирламаһы

Һыу ятҡылығы сынаяҡ рәүешендә түбәнәйеп урынлашҡан, ярҙары башлыса бик һөҙәк. Яр һыҙығы оҙонлоғо 96 километр. Майҙаны: 9660 гектар, тәрәнлеге — 4 метр, күл төбө (грунт) тығыҙ балсыҡлы ләм менән ҡапланған. Һыуы үтә күренмәле ҡыҙғылт төҫтә.
Ағымһыҙ күл, тик яҙғы ташҡын ғына Буруктал йылғаһы менән тоташтыра. Шуның өсөн һәр 10 йыл һайын кибә, ә 3 йылға бер тапҡыр төбөнә тиклем туңа. Ҡайһы бер йылдарҙа күл гирлаһынан түбәнгәрәк бер нисә эре һәм ваҡ сөңгөлдәргә тарҡала. Минераллашыу ул ваҡытта 4 г/л етә. Уртаса минераллашыу — 3-5 г/л.
Күлдең ихтиофаунаһы булып табан балыҡтар тора. Ә Буруктал менән берләшкән ваҡытта алабуға, һаҙан, опто, сабаҡ һәм башҡа ҡайһы бер балыҡ төрҙәре күлгә үтеп инә. Яр буйҙарында аҡсарлаҡ төрөнә ҡараған ҡоштар оя ҡора.

# Салҡар - Ике ҡура
## Этимологияһы

Шалкар (ҡаҙаҡса) — иркен, еки — ике, кора — ҡура, аҙбар, һарай мәғәнәһен аңлата. Күл тарихи башҡорт ерҙәрендә урынлашҡан, ҡаҙаҡтар ул төбәккә һуңғараҡ килеп урынлашҡан, шуға күрә атаманың башҡорт теленән ингән булыу ихтималын күҙҙән ысҡындырмаҫҡа кәрәк. Башҡорт теленең һүҙлегендә: Салҡар - йәйелеп, йәйрәп ятҡан; киң. Ике һаны -башҡортса ла шулай. Ҡура һүҙе лә шундай уҡ мәғәнә бирә
# Ғәйфуллин

Ғәйфуллин — башҡорт һәм татар фамилияһы.
* Ғәйфуллин Абдрахман Зәйнулла улы (1908—1945}), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945).
* Ғәйфуллин Миңләхмәт Зиннәт улы (1914—2002) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1959).
* Ғәйфуллина Рәмзиә Мөҙәрис ҡыҙы (1938 т.) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1960).
* Ғәйфуллина Рәсимә Риф ҡыҙы (1964 т.) — Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2011).
* Ғәйфуллина Эльвира Хәйретдин ҡыҙы (1950 т.) — хор дирижёры, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2009).
# Нишма

Нишма — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шиченга йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Нишма
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100112103000005757
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000575
* Бассейн коды — 03.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Чувыр

Чувыр — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бардушка йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Чувыр
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100007432
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100743
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Сулаквелидзе Виктор Самсонович

Виктор Самсон улы Сулаквелидзе, груз. ვიქტორ სამსონოვიჩი სულაქველიძე ; (1919-1984) - совет ғалимы һәм хәрби инженер, техник фәндәр докторы (1958), профессор (1959), инженер-техника хеҙмәтенең генерал-майоры (1962). РСФСР-ның юғары почетты ғалимы (1971). Космонавттар өсөн лазер ҡоралдарын яһаусыларҙың береһе.

# Сулаквелидзе Виктор Самсонович
## Биографияһы

1919 йылдың 15 декабрендә Грузияның Ван өлкәһе, Мтиздзири ауылында уҡытыусылар ғаиләһендә тыуған.
1937 - 1942 йылдарҙа С.М.Киров исемендәге Грузия дәүләт сәнәғәт институтында уҡый, унан һуң Ҡыҙыл Армия сафтарына алына һәм 1942 - 1946 йылдарҙа Ф. Э. Дзержинский исемендәге Хәрби артиллерия инженерия академияһында уҡый. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында В.С. Сулаквелидзе ҡорал һәм һуғыш кәрәк-яраҡтары заводтарында именлек сараларын тәьмин итеү өлкәһендәге проблемалар менән шөғөлләнә, атҡан патрондарҙы алмаштырыу методикаһы өҫтөндә эшләй.
1946 - 1984 йылдарҙа Ф.Э.Дзержинский исемендәге Хәрби артиллерия инженерия академияһында фәнни, педагогик һәм тикшеренеү эшендә ярҙамсы, уҡытыусы, өлкән уҡытыусы, профессор, бүлек начальнигы урынбаҫары һәм 1960 - 1984 йылдарҙа махсус ҡорал бүлеге начальнигы була. 1962 йылда СССР Советы Министрҙар указ менән В.С.Сулаквелидзе инженер-техник хеҙмәтенең генерал-майоры дәрәжәһенә лайыҡ була.

# Сулаквелидзе Виктор Самсонович
## Биографияһы
### Фәнни һәм педагогик эшмәкәрлек

В.С.Сулаквелидзедың төп өйрәнеү һәм уҡытыу хеҙмәте континенттар баллистик ракеталарының баш өлөштәрен булдырыу һәм камиллаштырыу өлкәһендәге проблемалар менән бәйле, ул Ф.Э.Дзержинский исемендәге Хәрби артиллерия инженерлыҡ академияһында атом ҡоралы фәнни мәктәбен ойоштороусы булған. 1984 йылда, авторҙаш булараҡ, В. С. Сулаквелидзе "Алмаз" космик программаһы кысаларында эшләнгән лазер пистолетын ясауҙа ҡатнашҡан.
1958 йылда В.С.Сулаквелидзе техник фәндәр докторы дәрәжәһе өсөн диссертация яҡлай, 1959 йылда уға академик профессор исеме бирелә. В.С.Сулаквелидзе йөҙ илленән артыҡ фәнни әҫәр, шул иҫәптән бер нисә монография авторы. В.С.Сулаквелидзе етәкселегендә күп тапҡыр кандидат һәм алты докторлыҡ диссертацияһын әҙерләнә. 1971 йылда В. С. Сулаквелидзе махсус ҡорал булдырыуҙа ҙур фәнни өлөшө өсөн РСФСР-ның атҡаҙанған фән эмәкәре исемен ала.
Ул 1984 йылдың 31 октябрендә Мәскәүҙә үлә, Тбилисиның Сабуртала зыяратында күмелә.
# Маршал Г. К. Жуков исемендәге сквер (Стәрлетамаҡ)

Маршал Г. К. Жуков исемендәге сквер Стәрлетамаҡ ҡалаһында 2005 йылда асылған.

# Маршал Г. К. Жуков исемендәге сквер (Стәрлетамаҡ)
## Географик урыны

Парк Имай Насыри, Курчатов урамдары, Октябрь проспекты менән сикләнгән. Объект эргәһендә үк Ҡала мәҙәниәт һарайы (элекке "СК" мәҙәниәт йорто) урынлашҡан.

# Маршал Г. К. Жуков исемендәге сквер (Стәрлетамаҡ)
## Скверҙағы архитектура ҡоролмалары

Скверҙа Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуған һәм йәшәгән, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашып һәләк булған яугирҙәр исемлеге яҙылған монумент урынлашҡан. Шулай уҡ Стәрлетамаҡта тыуған, Бөйөк Ватан һуғышында Советтар Союзы Геройы исеме алған яугирҙәрҙең һәм маршал Г. К. Жуковтың бюстары ҡуйылған.
Үрҙә телгә алынған объекттар менән бер рәттән, сквер биләмәһендә шулай уҡ Дан Аллеяһы — Стәрлетамаҡ ҡалаһының Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме менән бүләкләнгән кешеләренең исемлеге яҙылған мемориаль таҡтаташ бар.

# Маршал Г. К. Жуков исемендәге сквер (Стәрлетамаҡ)
## Әһәмиәте

Cквер, Бөйөк Ватан һуғышы менән бәйле ҡала сараларын үткәреү урыны булып тора. Һәр Еңеү көнө сквеҙа сәскәләр һалыу уҙа. Скверҙа халыҡ күңел асыуҙары үткәрелә. Шулай уҡ скверҙа аттракциондар эшләй. Ҡала халҡының яратҡан ял итеү урындарының береһе.
# Әй урамы

Әй урамы Өфө ҡалаһының Киров районы биләмәһендә урынлашҡан. Урамдың исеме – Әй йылғаһы исеменән килә.
Урам Салауат Юлаев проспектынан башлана һәм Октябрь проспекты менән тамамлана. 8 март Революция, Киров, Харьков, Чернышевский урамдарын киҫеп үтә.
Урамдың бер өлөшөн бер ҡатлы шәхси ағас йорттар биләй. 1950 йылдан алып урамда өс, биш, күп ҡатлы торлаҡ йорттар, магазиндар төҙөлә. Урамда "Солитон" Фәнни тикшеренеү институты предприятиеһы, Башҡортостан юл-транспорт проектының автомобиль юлдары һәм транспорт ҡоролошоноң республика проект-тикшеренеү институты бар. Эргәлә Рождество Богородицаның кафедраль соборы урынлашҡан.

# Әй урамы
## Транспорт

Урам буйлап 3, 42, 51, 51а, 55, 200, 202, 218, 266, 256 һанлы ҡала автобустары йөрөй, туҡталыштары бар, 250 -се һанлы маршрут таксиһы йөрөй.
# Ажу

Ажу — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Шахе йылғаһының уң ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Ажу
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Шепси йылғаһының көнбайыш сигенән Псоу йылғаһына тиклем (РФ һәм Грузия сиге). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06030000312109100000561
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 109100056
* Бассейн коды — 06.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 09
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1