yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Әжәл

Әжәл (ғәр. أجل‎ — тәҡдир, билдәләнгән ваҡыт‎; рус. Аджал) — ислам дине тәғлимәтендә — һәр тере йән эйәһенә (атап әйткәндә, кешегә) Аллаһы Тәғәлә тарафынан бирелгән йәшәү срогының ҡотолғоһоҙ тамамланыуы. Әжәл темаһы иртә кәләмдә ризыҡ темаһы менән бергә даими тикшерелә.

# Әжәл
## Ҡөрьән

Әлү Ғимран сүрәһенең 145-се аятына ярашлы, тереклек Аллаһы тәғәлә хөкөмөндә һәм Уның ҡушыуы буйынса ғына яралтыла.
Әжәл һүҙе Ҡөрьәндә төрлө мәғәнәлә, мәҫәлән, эмбриондың донъяға килеүе, бурысты түләү ваҡыты сифатында һәм башҡа шундай осраҡтар өсөн дә ҡулланыла. Күк менән ерҙе, ҡояшты, айҙы яралтҡанда, Аллаһ уларға ваҡыт билдәләгән. Аныҡлабыраҡ әйткәндә, әжәл йәмәғәттәрҙең һәм кешеләрҙең йәшәү ваҡыты булараҡ файҙаланыла.
Кеше гонаһ ҡылһа ла, уның ғүмере ҡыҫҡартылмай. Икенсе яҡтан, Мөхәммәт Пәйғәмбәр һүҙҙәренсә, ғүмер оҙайлығы ҡыҫҡартыла, әммә ул тәүбә итеү һөҙөмтәһендә яңынан тергеҙелә ала. Ҡөрьәндә бик йыш әжәл Аллаһы тәғәлә тарафынан билдәләнгән ғүмерҙең кире ҡайтмаҫлыҡ осоро булараҡ телгә алына. Хәҙистәргә ярашлы, әжәл һәм ризыҡ — был кеше өсөн тәғәйенләнгән дүрт әйберҙең икәүһе — әсә ҡарынында саҡта уҡ билдәләнә.

# Әжәл
## Тәҡдир

Тәҡдир термины туранан-тура алдан билдәләнгәнлек (ғәр. قدر و قضاء‎ — ҡәдер үә ҡада‎)) проблемаһы менән бәйле. Исламдың донъяға ҡарашы төрлө мәктәптәрҙә төрлөсә булған. Мәҫәлән, мөғтәзилиҙәр үлтерелеүгән кешенең ғүмере алдан өҙөлә, тип һанай. Уларса, әгәр был кеше үлтерелмәһә, ул тағы ла бер ни тиклем ваҡыт йәшәүен дауам итер ине. Бәлки, Аллаһы тәғәлә яманлыҡ ҡылған тип иҫәпләргә баҙнат итмәгәндер. Ортодоксаль сөнниҙәр, үлтерелгән ҡорбан үлтерелгән минутта ғүмерен юғалтырға тейеш булған, тип иҫәпләй. Шулай итеп, әгәр ҡорбан үлтерелмәһә, ул башҡа нәмәнән үлер ине, сөнки был Аллаһ тарафынан алдан билдәләнгән. Был осраҡта енәйәтсене ҡулға алырға һәм тейешле язаға тарттырырға кәрәк.
# Мюнхендың Людвиг-Максимилиан университеты

Мюнхендың Людвиг-Максимилиан университеты (нем. Ludwig-Maximilians-Universität München (LMU)) — Мюнхен ҡалаһының юғары уҡыу йорто, Германия. 1472-се йылда герцог Людвиг IX тарафынан нигеҙ һалынған һәм уның һәм курфюрст Максимилиан I Иосифтың иҫтәлегенә аталған.

# Мюнхендың Людвиг-Максимилиан университеты
## Цифрҙар һәм факттар

2009-2010-сы йылдарҙа Мюнхендың Людвиг-Максимилиан университетында 45 539 студент уҡыған. Университеттың составына 18 факультет инә, был факультеттарҙа ете йөҙләп профессор белем бирә. Университеттың йыллыҡ бюджеты бер миллиард тирәһе тәшкил итә, килемдең өстән бер өлөшө университет клиникаһына сарыф ителә.
Мюнхен университетында студенттар 160 һөнәрҙең береһендә белем ала алалар.
Гешвистер-Шолль-Плац (нем. Geschwister-Scholl-Platz) майҙанында Максфорштадт (нем. Maxvorstadt) районындағы төп бинаһынан башҡа университет Мюнхендың төрлө райондарында бүтән биналарға эйә.

# Мюнхендың Людвиг-Максимилиан университеты
## Факультеттар

* 01 Католик диниәте
* 02 Евангелия диниәте
* 03 Юриспруденция
* 04 Экономика һәм производство ойошмаһы
* 05 Халыҡ хужалығының иҡтисады
* 07 Медицина (стоматология кафедраһы менән)
* 08 Ветеринария
* 09 Тарих һәм сәнғәт белеме
* 10 Фәлсәфә, фән теорияһы, динде өйрәнеү
* 11 Психология һәм педагогика
* 12 Культурология
* 13/14 Тел белеме һәм әҙәбиәтте өйрәнеү
* 15 Йәмғиәтте өйрәнеү
* 16 Математика, информатика, статистика
* 17 Физика
* 18 Химия һәм фармацевтика
* 19 Биология
* 20 Ер тураһында фән

# Мюнхендың Людвиг-Максимилиан университеты
## Университет биналары

* Гешвистер-Шолль-Плацта (нем. Geschwister-Scholl-Platz) төп бинаһы
* Гросхадерн (нем. Großhadern) районында юғары технологиялар кампусы(нем. High-Tech-Campus)
* Университет клиникалары
* Швайнхенбау (нем. Schweinchenbau) —педагогика һәм психология факультеты, бина үҙенең атамаһын («сусҡа бинаһы») үҙенең ҡыҙғылт төҫөнә алған
* Математика институты (нем. Mathematik-Bau) Пинакотека эргәһендә урынлашҡан. Бында математика, физика, информатика һәм геологиянан лекциялар уҙғарыла
* Инглиз баҡсаһындағы институттар. Бында политология институты (нем. Geschwister-Scholl-Institut), коммуникация кафедраһы, көн-сығышты өйрәнеү кафедралары, информатика кафедраһы, биомолекуляр оптикаһы институты и компьютер лингвистикаһы кафедраһы (нем. Centrum für Informations- und Sprachverarbeitung) урынлашҡан
* Физика факультетының ядро физикаһы и элементар күҙәнәктәр физикаһы бүлектәре Гархинг фәнни ҡаласығында урынлашҡан.

# Мюнхендың Людвиг-Максимилиан университеты
## LMU университеты клиникалары

* Гросхадерн клиникаһы (нем. Klinikum Großhadern)
* Инэнштадт клиникаһы(нем. Klinikum Innenstadt)

# Мюнхендың Людвиг-Максимилиан университеты
## Күренекле профессорҙар

* Теодор Людвиг Вильгельм Бишоф
* Рудольф Вебер
* Теодор Герцог
* Ганс Зедльмайр
* Иоганн Зепп
* Карл Фридрих Марциус
* Франц фон Груйтуйзен
* Альбрехт Унзольд
* Людвиг Клайзен
* Вольфхарт Панненберг
# Калининка

Калининка — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Туга йылғаһының уң ярына тамағынан 3,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Калининка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нерль башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010300812110000032548
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003254
* Бассейн коды — 09.01.03.008
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Первин Степан Сергеевич

Степан Сергеевич Первин (9 май 1924 йыл — 18 июль 1958 йыл) — совет хәрби хеҙмәткәре, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһы 58-се гвардия кавалерия полкы ҡылыссылар отделениеһы командиры. Гвардия өлкән сержанты. Дан орденының тулы кавалеры.

# Первин Степан Сергеевич
## Биографияһы

1924 йылдың 9 майында Свердловск өлкәһе Туринск районы Первино ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте буйынса урыҫ. 1951 йылдан — ВКП/КПСС ағзаһы. 7 класс тамамлай. Свердловск өлкәһе Асбест ҡалаһында эшләй.
1943 йылдың мартынан — Ҡыҙыл Армияла һәм Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында.
16-сы гвардия кавалерия дивизияһы штабының разведка взводы отделениеһы командиры Степан Первин яугирҙары менән 1944 йылдың 25 ғинуарында Петриков ҡалаһы тирәһендә (Белоруссия, Гомель өлкәһе) дошман тылына барып инә, дошман көсөн билгеләй һәм, алыштарға инә-инә, үҙ часына ҡушыла, һөҙөмтәлә штабҡа бик ҡиммәтле мәғлүмәттәр еткерә. 1944 йылдың 10 февралендәге бойороҡҡа ярашлы «немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн» гвардия ҡыҙылармеецы Степан Сергеевич Первин 3 дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкы ның ҡылыссылар отделениеһы командиры гвардия өлкән сержанты Первин С. С. 1945 йылдың февралендә Меркиш-Фридланд ҡалаһынан (хәҙер — Польша, Мирославец ҡалаһы) көньяҡ-көнбайыш йүнәлешендә 17 километр алыҫлыҡта дошман ут нөктәһенә барып етә һәм уны гранаталар менән тонсоҡтора, һөҙөмтәлә пулеметты һәм бер нисә фашисты юҡ итә. 1945 йылдың 8 апрелендәге бойороҡҡа ярашлы «немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн» гвардия өлкән сержанты Степан Сергеевич Первин 2-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
1945 йылдың 15-27 апрелендә Ратенов ҡалаһы өсөн барған алыштарҙа ҡыйыу гвардеец-кавалерист дошмандың урынлашҡан еренә йәшерен рәүештә үтеп инә һәм дошман тураһында ҡиммәтле мәғлүмәттәр ала. 1945 йылдың 26 апрелендә Марцане тораҡ пункты тирәһендә (Ратенов ҡалаһынан 15 километр көньяҡ-көнсығышыраҡ урынлашҡан) күрше полк менән бәйләнештәр булдырып, Степан Первин немец автоматсылары төркөмө менән бәрелешкә инә, бер офицерҙы һәм бер отделениенан ашыу дошман һалдатын юҡ итә, 140 әсирҙе азат итә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 31 майындағы Указына ярашлы «немец-фашист илбаҫарҙары менән алыштарҙа командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн» гвардия өлкән сержанты Степан Сергеевич Первин 1-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә һәм Дан орденының тулы кавалеры булып китә.
Һуғыштан һуң С. С. Первин Свердловск өлкәһе Туринск ҡалаһында Эске эштәр министрлығы органдарында хеҙмәт итә. 1958 йылдың 18 июлендә фәжиғәле һәләк була. Туринскиҙа ерләнгән.

# Первин Степан Сергеевич
## Наградалары

* 1-се, 2-се һәм 3-сө дәрәжә Дан ордендары
* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
* миҙалдар.
# Сканде ҡәлғәһе

Сканде ҡәлғәһе – Грузияла, Терджола муниципалитетында, бейек, бик ҡатмарлы тау башында урынлашҡан. Ҡәлғәнең бейеклеге 120 метр.

# Сканде ҡәлғәһе
## Тарихы
### Быуат уртаһында

Сканде ҡәлғәһе IV быуатҡа ҡарай. Ул Эгриси короллегендә мөһим замоктарҙың береһе була.
Сканде тураһында беренсе тапҡыр VI быуат Византия тарихсыһы Прокопий Кессарийский телгә ала, ул үҙенең "Фарсылар менән һуғыш" китабында көнбайыш Грузияла Риони йылғаһының тик төньяҡ яр буйында йәшәйҙәр, һәм был райондың ситтәрендә Сканда һәм Сарапанис ҡәлғәләре урынлашҡан, тип яҙа.
Ҡәлғәнең әһәмиәте бигерәк тә VI быуатта Византия һәм Фарсының ҡаршылығы көсәйгәндән һуң һәм был ҡаршылыҡ һуғышҡа әүерелгәндән һуң арта. Византия иранлылар яғынан үҙен һаҡлау өсөн Эгристы нығытырға ҡарар итә. Император Эгрисҡа ғәскәр ебәрә, ул Сканделағы форттарҙы биләй. Был факт Сканде ҡәлғәһенең стратегик пункт булараҡ ҙур әһәмиәтен раҫлай.
532 йылда гректар фарсылар менән солох килешеүе төҙөй, уның шарты буйынса улар Сканде ҡәлғәһен емерә. Әммә 542 йылда шулай ҙа һуғыш башлана һәм фарсылар ҡәлғәне яулап ала. 551 йылда улар нығытманы тергеҙәләр һәм 25 йыл тиерлек тотоп торалар. Ошо ваҡиғаларҙан һуң ҡәлғә тарихы тураһында мәғлүмәт меңәр йылға туҡтап ҡала. XIV быуат аҙағына Тамерлан килә һәм ҡәлғәне емерә. 1430 йылдарҙа батша Бөйөк Александр уны яңынан төҙөй.
XVI һәм XVII быуаттарҙа ҡәлғә даими ҡулдан ҡулға күсә: уны йә Картли, йә Имеретия батшалары, йә урындағы кенәздәр баҫып ала.
Имеретия батшалығы Рәсәйгә ҡушылғандан һуң Сканде ҡәлғәһе үҙенең әһәмиәтен юғалта. Ул бушап ҡала. 1830 йылдарҙа Монпелье герцоглығында тик бер башня-сиркәү һәм таш һарай тороп ҡала. Әлеге ваҡытта ҡәлғәнең харабалары һаҡланып ҡалған.
# Ғайса (исем)

Ғайса — башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарҙа ҡулланылған мосолман ир-ат исеме.

# Ғайса (исем)
## Эттимологияһы

Ғайса — Ғайса пәйғәмбәр исеменән; икенсе мәғәнәһе боронғо йәһүдсә — хоҙаның шәфҡәте, мәрхәмәте.

# Ғайса (исем)
## Билдәле шәхестәр

Ғайса (пәйғәмбәр) — Исламда Ғайса Пәйғәмбәр, (нәби) һәм Аллаһтың рәсүле, Инжилдә — Иисус Христос. Исламдағы иң хөрмәтле Пәйғәмбәрҙәр иҫәбенә инә.
Ғайса Туҡтағолов (тыуған йылы билдәһеҙ — вафат булған йылы 1774 йылдың декабренән һуңыраҡ) — Иҫәт провинцияһы Ҡара-Табын улусы Иҫәй ауылы (Силәбе өлкәһе Сосновка районы Туҡтағол ауылы) башҡорто. Ҡара-Табын улусының баш старшинаһы, ахун, Е. И. Пугачев етәкселегендәге 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиән һуғышында ҡатнашыусы, Урал аръяғы башҡорттары командаһы етәксеһе.
Ғайса Әхмәтов (1784—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы. Ырымбур губернаһы Яйыҡ-Ҫыбы-Мең улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Әлшәй районы) Ҡыпсаҡ-Асҡар ауылында йәшәгән.
Ғайса Батыргәрәй улы Хөсәйенов (10 апрель 1928 йыл — 27 июль 2021 йыл) — әҙәбиәт белгесе, яҙыусы. 1956 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (1991), филология фәндәре докторы (1971), профессор (1972). Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы (2008), Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1980). Башҡорт АССР-ының (1976) һәм Рәсәй Федерацияһының (1992) атҡаҙанған фән эшмәкәре. Халыҡтар Дуҫлығы (1981) һәм Почёт (1999) ордендары кавалеры. Башҡорт АССР-ының Өфө кантоны Үтәгән ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Ғайса Йәнекәев (исеменең варианты Айса; 2 июль 1864 йыл — март 1931 йыл) — уҡытыусы, мәғрифәтсе, этнограф, Ҡазан һәм Ырымбур губерналарынан 3-сө һәм 4-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы ағзаһы (1907—1917), Рәсәй империяһының мосолман халҡы мәнфәғәттәрен яҡлауға ҙур иғтибар бирә. Сембер губернаһында буҫтау фабрикаһы директоры һәм Ҡазандың бөтә хәйриә һәм уҡытыу-тәрбиә учреждениеларнының распорядителе була. Февраль революцияһы осоронда Дәүләт Думаһының Ваҡытлы комитеты ағзаһы һәм Беренсе Бөтә Рәсәй мосолмандары съезын ойоштороусы (1917 йылдың майы). Совет осоронда Вятка губернаһының Халыҡ мәғарифы коллегияһы ағзаһы һәм Башсельхозкредиттың инспекторы була; башҡорт һәм татар фольклорының профессиональ белгесе булып таныла.
Ғайса Рәсүлев (1866—1921) — башҡорт дин һәм йәмәғәт эшмәкәре, ахун.Ырымбур губернаһы Троицк өйәҙе Шәрип ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Учалы районы), билдәле ишан Зәйнулла Рәсүлевтың бер туғаны — Фәтҡулла Хабибулла улы Рәсүлев ғаиләһендә тыуған.
Ғайса Йосопов (21 май 1905 йыл — 19 август 1941 йыл) — шағир һәм публицист, 1939—1940 йылдарҙағы совет-фин һуғышында ҡатнашҡан һәм Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған хәрби табип. В. И. Чапаевҡа һәм уның дивизияһына арнап Һамарҙа ҡуйылған монументтағы бер яугир образының тәүһыны (прототибы). 1932 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
# Эберсбах (Гросенхайн)

Эберсбах (Гросенхайн) (нем. Ebersbach (bei Gro?enhain)) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 4676 кеше йәшәй. Майҙаны — 84,18 км². Диңгеҙ кимәленән 238 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 1561 һәм автомобиль коды RG.
# Воргэ-Нярыль-Кы

Воргэ-Нярыль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тэкодель-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 91 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Воргэ-Нярыль-Кы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассены юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300068056
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306805
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ул булмаһын, был булһын (фильм)

«Ул булмаһын, был булһын» (әзерб. O Olmasın, Bu Olsun) — совет композиторы Ғөзәир Ғәджибәковтың ошо уҡ исемдәге «Ул булмаһын, был булһын» музыкаль комедияһы буйынса төшөрөлгән фильм.

# Ул булмаһын, был булһын (фильм)
## Сюжеты

Фильмдағы ваҡиғалар 1910 йылда Баҡы ҡалаһында бара. Әллә ни йәш булмаған, тол ҡалған бай ғына бакалейщик Мешади Ибад, үҙенән кәрт уйнауҙа отолған һәм бөлгөнлөккә төшкән бәктең ҡыҙы Гөлназды кәләш итеп алырға өмөтләнә. Әммә ҡыҙыҡай Сәрүәр исемле студент егетте ярата. Мешади Ибад бар хәленсә уйлағанын тормошҡа ашырырға маташа: аралашсы таба, күп кенә кешене үҙ яғына ауҙара, һәм аҙаҡ килеп, үҙенә насип булмаған кәләшенең хеҙмәтсе ҡыҙына өйләнеп ҡуя.

# Ул булмаһын, был булһын (фильм)
## Фильм тураһында

Фильм премьераһы 1958 йылдың 27 ғинуарында Мәскәүҙә үтә. Был фильм композитор Ғөзәир Ғәджибәковтың шул уҡ исемле опереттаһы буйынса төшөрөлгән өсөнсө музыкаль комедия була (быға тиклем Аршин-мал-алан (опереттаһының ике экранизацияһы үтә)).

# Ул булмаһын, был булһын (фильм)
## Ролдәрҙә

* Алиага Агаев — Мешади Ибад
* Тамара Гёзалова — Гөлназ
* Ариф Мирзакулиев — Сәрүәр
* Лютфали Абдуллаев — Бала улан
* Әхмәдов Әхмәд Мамедкүли улы
* Моллага Бабирли
* Рза Афганлы — Джалил Мамедкулизаде
* Агасадых Герайбейли — Рустам-бек
* Садык Салех — Мирза Алекпер Сабир
* Адиль Искәндәров
* Мостафа Марданов — Гасан-бек
* Исмаил Османлы — Рза-бек
* Мовсун Санани (фильм) — Кочи Аскер
* Шекинская Барат Хабиб ҡыҙы — Сенем
* Әфәндиев Исмаил Махмуд улы — Ғасанкүли-бәк
* Гасанага Салаев — Азим Азимзаде
* Лофи Мамедбейли — Сәрүәрҙең дуҫы
* Мюхлис Джанизаде — Сәрүәрҙең дуҫы
* Фаик Мустафаев (фильм) — Сәрүәрҙең дуҫы
* МАфрасияб Мамедов — Сәрүәрҙең дуҫы
* Хан Шушинский — ханенде
* Рамиз Мостафаев — Гусейн Араблинский
* Әминә Дильбази — бейеүсе

# Ул булмаһын, был булһын (фильм)
## Дубляж

* Лев Свердлин — Мешади Ибад
* Антонина Кончакова — Гөлназ
* Чеслав Сушкевич — Бала улан
* Борис Баташев — Амбал
* Сергей Мартинсон — Ғасанбәк
* Сергей Цейц — Рзабәк
* Беленький Яков Сергеевич|Яков Беленький — Кесе Аскер
* Елизавета Кузюрина — Сенем
* Константин Карельских — Ғасан Күлибәк
* Вячеслав Тихонов — Сәрүәр
* Соловьёв Владимир Романович — Рөстәмбәк
# Килуновка

Килуновка — Башҡортостандың Ҡариҙел районында бөткән ауыл. Павловка ГЭС-ын сафҡа ебәрер алдынан бөтөрөлә. Урыҫтар йәшәгән ауыл.

# Килуновка
## Тарихы

Күрәһең ауылға Пермь губернаһынан күсенеп килеүселәр, башҡорттарҙан ошо ерҙәрҙе һатып алыусы дәүләт крәҫтиәндәре нигеҙ һалған. Нигеҙ һалыу ваҡыты, моғайын, күрше Непряхино, Урғыш һәм Әтербаш ауылдары кеүек үк — XIX быуаттың 60-сы йылдары. 1877 йылда 23 ихата була, 67 ир-ат һәм 70 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән.

# Килуновка
## Географияһы

Әтер йылғаһы буйында урынлаша.

# Килуновка
## Исеменең килеп сығышы

Ауылдың бер кешеһенең фекере буйынса ауылдың исеме «кила» һүҙенән сыҡҡан. Буласаҡ ауыл менән йәнәшәлә ҡайын урмандары күп булған, ҡайындарҙың олондарында оро-бәшмәктәр, халыҡ телендә бакалар йәки килалар күп булған. Был урында уларҙың күплеге күскенселәрҙе шаҡ ҡатырған, һәм улар үҙҙәренең ауылын шулар хөрмәтенә Килуновка тип атарға ҡарар иткән. Был килаларҙы улар ағыуын юҡ итер өсөн бешергәндәр, киптергәндәр һәм аҙаҡ ут тоҡандырыу өсөн саҡма мамығы сифатында ҡулланғандар. Ошолай кипкән осраҡта ул кремний осҡононан да еңел тоҡанған һәм бик оҙаҡ быҫҡыған (хатта көнө буйына). Нығыраҡ янып китһен өсөн тик уға көслө итеп өрөргә генә кәрәк булған.

# Килуновка
## Тасуирламаһы

Революцияға тиклем ауыл бай, хәлле һәм төҙөк була. Килуновкала май заводы, һөт заводы эшләй, күп ҡатлы йорттар була, өҫтәүенә аҫҡы ҡаты кирбестән, ә өҫкө ҡаты ағастан була. Ауылда иркен кластар, ике залы һәм эсендә туалеты менән кирбес мәктәп (1-4 кластар) була (шул ваҡыт өсөн бик яҡшы бина).
Ауылда башлыса дәүләт крәҫтиәндәре йәшәгән, ләкин унда бер нисә алпауыт, шул иҫәптән Цыбин һәм Киселёв та йәшәгән. Киселёв революциянан һуң халыҡ тарафынан колхоз рәйесе итеп һайланған, был вазифаны ул Павловка ГЭС-ы төҙөлөшө алдынан ауыл бөткәнгә тиклем биләй. Фронтҡа уны алмайҙар, сөнки ҡулы булмай. Халыҡ һәр саҡ уның яҡлы була һәм ғүмер буйына уға ярҙам итә. Киселёв шулай уҡ халыҡҡа хәленән килгәнсе ярҙам итә, үҙенең ике ҡатлы йортон колхоз идаралығына тапшыра. Ә Цыбиндың ике ҡатлы йортонда балалар баҡсаһы була.

# Килуновка
## Ауылда йәшәүсе ғаиләләр

Ауылда түбәндәге ғаиләләр йәшәгән:
* Долгодворовтар
* Киселевтар
* Мохнаткиндар
* Полушкиндар
* Сычкиндар
* Торопыгиндар
* Цыбиндар
# Багряжка (йылға)

Багряжка — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы/ Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/9/3/64/5 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Багряжка (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Түбәнге Кама һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем, Вятка йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101512111100029607
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102960
* Бассейн коды — 10.01.01.015
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Шохма (Лух ҡушылдығы)

Шохма — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лух йылғаһының һул ярына тамағынан 178 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Шохма (Лух ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Ковров ҡалаһынан тамағына тиклем, Уводь йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010301112110000033723
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003372
* Бассейн коды — 09.01.03.011
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Пурзин

Пурзин — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Визинга йылғаһының уң ярына тамағынан 830 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.

# Пурзин
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000043230
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004323
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сураҡай

Сураҡай — топоним.

# Сураҡай
## Мәҡәләләр

* Сураҡай (Көйөргәҙе районы) — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл.
* Сураҡай (Татарстан) — Татарстандың Аҡтаныш районындағы ауыл.
* Сураҡай (Әлшәй районы) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл.
# Байрамғолов

Байрамғолов — фамилия.
* Байрамғолов Баязит Байрамғол улы (1896 — ?) — Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусы.
* Байрамғолов Миҙхәт Әсфәндиәр улы (1 май 1930 йыл) — педагог, шағир, үҙешмәкәр рәссам.
* Байрамғолов Нәбиулла Ғәбделмәнән улы (1894—1965) — совет дәүләт эшмәкәре.
* Байрамғолов Фирғәт Миҙхәт улы (9 май 1960 йыл) — ғалим-анестезиолог-реаниматолог, һаулыҡ һаҡлау һәм йәмәғәт эшмәкәре.
* Байрамғолов Юлай Ейәнғәле улы (15 декабрь 1937 йыл) — инженер-механик, ғалим, университет уҡытыусыһы, уйлап табыусы.