yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Элиас Хоу

Элиас Хоу (ингл. Elias Howe; исеменең яҙылыу варианттары Элиас Хоу, Элиас Гоу, Элиас Хоув, Илайес Хау, 9 июль 1819 йыл — 3 октябрь 1867 йыл) — Америка механигы һәм эшҡыуары; теген машинаһын уйлап табыусыларҙың береһе.

# Элиас Хоу
## Биографияһы

Элиас Хоу 1819 йылдың 9 июлендә Массачусетс штатының Вустерҙан 15 км алыҫлыҡтағы Спенсер ҡалаһында тыуған.
Хоу бала сағы һәм үҫмер йылдарын Массачусетста үткәргән, туҡыу фабрикаһында белем алған, унда аҙаҡ мастер-механик булып эшләгән.
1845 йылдың апрелендә Элиас Хоу теген машинаһының беренсе эш версияһын төҙөй, 1846 йылдың 10 сентябрендә ябыҡ сәнсем ҡулланыу машинаһын төҙөүгә АҠШ-тың #4750 патентын ала. Теген машинаһын уйлап табыуҙа һәм төҙөүҙә Элиас Хоу беренсе булмай, уға тиклем был өлкәлә шулай уҡ Тимонье Бартелеми һәм Хант Уолтер кеүек инженерҙар эшләгән була, әммә тап Элиас Хоу төп технологияның патентына эйә була. Хоуҙың теген машинаһы минутына 300 сәнсем менән тура йөй эшләй ала, «Scientific American» журналы был уйлап табыуҙы «ғәҙәти булмаған» тип иҫәпләй.
Хоу үҙ илендә машиналарҙы етештереүҙе һәм һатыуҙы ойоштора алмай һәм 1846 йылда Англияға сығып китә, унда үҙенең машинаһын Бөйөк Британия территорияһында ҡулланыу хоҡуғын аяҡ кейемдәре, корсет һәм зонтиктар етештереүсе Уильям Томасҡа һата. АҠШ-ҡа ҡайтҡас, Хоу шундай уҡ төҙөлөшлө теген машиналары һатылғанын күреп ҡала, башлыса Айзек Зингерҙың машинаһы Хоу машинаһының камиллаштырылған версияһы һымаҡ була. Элиас Хоу судҡа бирә һәм биш йылдан һуң суд Хоуҙың өҫтөнлөгөн таный, башҡа етештереүселәр Хоуға роялти түләргә мәжбүр була. Хоу һәм Зингер ваҡытлыса активтарын берләштерәләр һәм бөтә һатылған теген машиналарынан 5-әр доллар алалар, әммә уларҙың хеҙмәттәшлеге оҙаҡҡа һуҙылмай.
Граждандар һуғышы ваҡытында 1862 йылдың 14 авгусынан алып 1865 йылдың 9 июленә тиклем Элиас Хоу Ҡушма Штаттар армияһында рядовой сифатында хеҙмәт итә.
1865 йылда Бриджпорт ҡалаһында (штат Коннектикут) «Howe Machine Company» компанияһына нигеҙ һала, был маркалы теген машиналары 1867 йылда Париж күргәҙмәһендә алтын миҙал менән билдәләнә.
Элиас Хоу 1867 йылда, 48 йәшендә вафат була. Нью-Йоркта Грин-Вуд зыяратында ерләнгән. Хоу, конкуренты Зингер кеүек, ғүмеренең аҙағына мультмиллионер була. 2004 йылда Хоу уйлап табыусыларҙың Милли дан галереяһына ҡуйыла.

# Элиас Хоу
## Киң мәҙәниәттә иҫкә алыныуы

* The Beatles төркөмөнөң «Help!» фильмы «1846 тегеү машинаһын уйлап тапҡан Элиас Хоу хөрмәтенә арнала» тигән юлдар менән тамамлана.
# Байниха

Байниха — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы/ Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға юғала ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Байниха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200312115200001177
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200117
* Бассейн коды — 13.01.02.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Соңғор (Стәрлетамаҡ районы)

Соңғор (рус. Сунгур) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны кеше. Почта индексы — , ОКАТО коды — 80 249 892 006.

# Соңғор (Стәрлетамаҡ районы)
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Стәрлетамаҡ): 21 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Үрге Уҫылы): 7 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Стәрлетамаҡ): 21 км
# Гёллинген

Гёллинген (нем. Gollingen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 731 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,74 км². Диңгеҙ кимәленән 170 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6567 һәм автомобиль коды — KYF.
# Мяллы-Яха

Мяллы-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.

# Мяллы-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300046953
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304695
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Райхардтсвербен

Райхардтсвербен (нем. Reichardtswerben) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1266 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,3 км². Диңгеҙ кимәленән 131 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6667 һәм автомобиль коды — BLK.
# Маргарет Ингеборг Эрсен-Раш

Маргарет Ингеборг Эрсен-Раш (нем. Margarete Ingeborg Ersen-Rasch; 1941 йылдың 16 декабре — 2017 йылдың 25 июлендә) — төркиәтсе, башҡорт теле белгесе.

# Маргарет Ингеборг Эрсен-Раш
## Биографияһы

Маргарет Ингеборг Эрсен-Раш 1941 йылдың 16 декабрендә Германияның Лейпциг ҡалаһында тыуған.
И. В. Гёте исемендәге Франкфурт университетын тамамлай.
1964 йылдан Майндағы Франкфурт ҡалаһында Юғары халыҡ мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй.
1977—2006 йылдарҙа Майнц һәм Франкфурт университеттарында, Берлин ирекле университетында эшләй. 1990-сы йылдарҙан был университеттарҙа башҡорт телен уҡытыуҙы ойоштора, тәржемә итеү менән шөғөлләнә.
1992 йылдың сентябрь — октябрендә Башҡорт дәүләт педагогия институтының башҡорт филологияһы факультетында төрөк телен уҡытыуҙың интенсив курсын ойоштора.
1995 йылда 1-се Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайында ҡатнаша.
2017 йылдың 25 июлендә вафат була.

# Маргарет Ингеборг Эрсен-Раш
## Фәнни эшмәкәрлеге

Фәнни эшмәкәрлеге башҡорт, төрөк, татар һәм башҡа төрки телдәрен өйрәнеүгә арналған.
«Учим башкирский язык» (1997) һәм «Башкирский язык! Пожалуйста!» (2000) китаптарының авторҙашы, немец студенттары өсөн башҡорт теле буйынса әсбаптың авторы булып тора. Маргарет Эрсен-Раш етәкселегендә башҡорт теле, этнография буйынса тикшереү эштәре башҡарыла.

# Маргарет Ингеборг Эрсен-Раш
## Хеҙмәттәре

* Учим башкирский язык. Уфа, 1997. (авторҙаштары З. Ғ. Ураҡсин, Ф. Ғ. Хисамитдинова)
* Башкирский язык? Пожалуйста! Учебное пособие. Уфа: Китап, 2000. 248 с. (авторҙаштары З. Ғ. Ураҡсин, Ф. Ғ. Хисамитдинова)
* Margarete I. Ersen-Rasch: Türkische Grammatik. Ismaning, 2001, ISBN 3-19-005185-2.
* Margarete Ersen-Rasch: Türkisch Lehrbuch für Anfänger und Fortgeschrittene. Harrassowitz, Wiesbaden 2007, ISBN 978-3-447-05507-9.
* Margarete I. Ersen-Rasch: Baschkirisch. Lehrbuch für Anfänger und Fortgeschrittene, Otto Harrassowitz GmbH & Co. KG Wiesbaden, 2009, ISBN 978-3-447-05730-1.
* Margarete I. Ersen-Rasch: Tatarisch. Lehrbuch für Anfänger und Fortgeschrittene. Harrassowitz, Wiesbaden 2009, ISBN 978-3-447-06110-0.
* Türkisch. Übungsgrammatik A1–C1, Wiesbaden 2010.
* Türkisch für Fortgeschrittene. Grammatik – Texte – Übungen B1–C1/C2. Wiesbaden 2011.
* Wie heißt eigentlich „eigentlich“ auf Türkisch? Partikeln und Modalwörter. Wiesbaden 2011 (gemeinsam mit Erdoğan Onası).
* Türkische Grammatik ausführlich und verständlich. Lernstufen A1 bis C2, Wiesbaden 2012.
* Yabancı dil olarak Türkçe dilbilgisi. Istanbul 2015 (gemeinsam mit Erdoğan Onası).
# Ниғмәтуллин

Ниғмәтуллин — төрки телле халыҡтарҙағы фамилия. Яһалған: ниғмәт — байлыҡ, мөлкәт, бәхет (ғәрәп теленән) + улла (алла) (фарсы теленән).
* Ниғмәтуллин Рамаҙан Муллағәле улы (1924—2002) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
* Ниғмәтуллин Мулланур Абдулхай улы (1941—2002) — актёр, БАССР-ҙың халыҡ артисы (1989).
* Ниғмәтуллин Искәндәр Ниғмәтулла улы (1908—1980), ғалим-инженер. Техник фәндәр докторы (1955), профессор (1955).
* Ниғмәтуллин Нурмөхәмәт Мәғәфүр улы (1946—2019) — мөфтөй, Башҡортостан Республикаһы мосолмандарының назараты рәйесе.
* Ниғмәтуллин Рауил Хөрмәт улы (1941—2005) — шағир, БССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1991).
* Ниғмәтуллин Рәшит Ниғмәтулла улы, Рәшит Ниғмәти (1909—1959) — Башҡортостандың халыҡ шағиры (1959).
* Ниғмәтуллин Урал Миңлебай улы (8.03.1961), радиожурналист, йырсы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2008).
* Ниғмәтуллин Эльбрус Хәмит улы (1974 т.) — Рәсәй спортсыһы, пауэрлифтинг һәм армрестлинг буйынса спорт мастеры.
* Ниғмәтуллин Әхәт Зәйнетдин улы, Әхәт Зәйни (1921 т.) — әҙәбиәт белгесе, шағир, филология фәндәре докторы (1993).
# Шаран районы гербы

Шаран районы гербы — Башҡортостан Республикаһының Шаран районы символы. Авторы — Ғиләжетдинов Салауат.

# Шаран районы гербы
## Тасуирламаһы

Йәшел ерлектә олоно башҡорт милли «ҡусҡар» биҙәге менән ситләнгән өс көмөш ҡарағай ағасы, өҫ яҡтан асамайлап ҡаушырылған алтын ҡырҡҡыслы ике көмөш һабан төрәне һәм уларҙың өҫтөндә алтын төҫтәге башҡорт ырыу тамғаһы.

# Шаран районы гербы
## Нигеҙләмәһе

Гербтың төҙөлөшө нигеҙ итеп Шаран районының тарихи үҫеше һәм тәбиғәт шарттарының үҙенсәлектәре алына.
Шаран районы күркәм тәбиғәтле, уңдырышлы һәм уңайлы ерҙә урынлашҡан. Тәбиғәте бай: ылыҫлы урмандар иркен яландар менән сиратлаша, күп һанлы күлдәр, шишмәләр һәм йылғалар күркәмлек өҫтәй. Убалы үҙенсәлекле ландшафты менән дә һоҡландыра. Бында йырҙарҙа йырланған Сөн йылғаһы аға.
Гербтың йәшел төҫө һәм «ҡусҡар» биҙәге итеп бирелгән өс ҡарағай ағасы Шаран ерҙәренең матурлығын һәм үҙенсәлеген, тыуған ерен яратҡан халҡының ғорурлығын, киләсәккә оптимизм менән ҡарауын сағылдыра, шатлыҡ, ирек, яңырыу символы булараҡ ҡабул ителә.
Элек-электән ҡарағай — һаулыҡ, оҙон ғүмер һәм көс символы булып тора, торлаҡ төҙөлөшө өсөн төп материал булып тора, йылылыҡ һәм йәм булдырырға ярҙам итә. Бынан тыш, шарандарҙың хәстәрлекле ҡулы менән ултыртылған ҡарағайҙар райондың һөрөнтө ерҙәрен һаҡларға мөмкинлек бирә.
Гербтағы ағастарҙың көмөш төҫө ышанысты, уй-ниәттәрҙең сафлығын, шатлыҡ һәм яңырыуҙы кәүҙәләндерә. Йылан, ҡырғыҙ, юрмый, ҡаңлы ырыуҙарының стилләштерелгән алтын тамғаһы үҙ ата-бабалары тарихына ҡарата ихтирам һәм хөрмәт, тыуған ерҙәренә, йолаларына һаҡсыл ҡараш билдәһе итеп ҡабул ителгән.
Ике һабан — крәҫтиән хеҙмәте эмблемаһы — тырыш хеҙмәттә үткән шатлыҡлы тормош көсө һәм райондың күп милләтле халҡының татыулыҡ һәм дуҫлыҡ һынланылышы булып тора.
Алтын төҫ — муллыҡ, ғәҙеллек, ныҡлыҡ, үҙаллылыҡ һәм бөйөклөк символы.

# Шаран районы гербы
## Теркәлеү

Шаран районы гербы Башҡортостан Республикаһының Шаран районы муниципаль район Советы 2006 йылдың 12 июлдәге 104-се ҡарары менән раҫланған һәм Башҡортостан Республикаһының Дәүләт символика регистрына 064 һаны менән, Рәсәй Федерацияһының Дәүләт геральдик регистрына 3250 һаны менән индерелгән
# Ай-Кутоп-Выргим

Ай-Кутоп-Выргим — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Выргим йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Ай-Кутоп-Выргим
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300021798
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302179
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кельчет

Кельчет — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кудинка йылғаһының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Кельчет
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200019252
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201925
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Муцо

Муцо - (грузинса: მუცო) - Грузиялағы ҙур булмаған ҡала. Унда 1931 йылда уҡ бер кем дә йәшәмәгән, Муцо шул ваҡытта уҡ "үле ҡала" тип атағандар. Уны берсә ауыл, берсә нығытма, берсә ҡала тип атайҙар. 2016 йылдан уны тергеҙеү эштәре башланған һәм туристик объект итеү маҡсаты ҡуйылған.

# Муцо
## Географияһы

Тулыһынса тиерлек быуаттан ашыу элек ташландыҡ ауыл, Муцо-Ардоти тарлауығы өҫтөндәге вертикаль террасаларында урынлашҡан урта быуаттың яҡынса 30 нығытылған торлаҡ йорттары, дүрт хәрби башня һәм боронғо биналар, ҡоролмаларҙың емереклектәре һаҡланып ҡалған. 2004 йылда Грузияла был нығытманы тергеҙеү программаһы ҡабул ителгән

# Муцо
## Нығытмаһы

Муцо нығытмаһы - Грузияның Хевсурети (ныне часть региона Мцхета-Мтианети ) провинцияһының боронғо нығытмаларының береһе. Андакисцкали йылғаһының (грузинса: ანდაქისწყალი) уң ярында ҡаялы тауҙа урынлашҡан (1880 м).

# Муцо
## Легендаһы

Легендаға ярашлы, был ауыл кешеләре архангел Бролискало иконаһына табынған. Улар яугир һәм һунарсы тип танылған, даими рәүештә изге ғәскәр ағзалары булған, икона ярҙамында әкиәти хазиналарҙы һаҡлап торған. Риүәйәттәр бәйән итеүенсә, ул хазиналар һаман әле шул тауҙарҙа йәшерөлгән килеш ҡала.
# «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» миҙалы

«1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» миҙалы урыҫ ғәскәрҙәре 1814 йылдың 19 (30) мартында Парижды алыуы хөрмәтенә Александр Беренсенең 1814 йылдың 1830 авгусындағы манифесы менән булдырыла.
Миҙалдың алғы яғында Александр Беренсенең билгә тиклемге, уң яҡҡа ҡарап торған һүрәте лавр тажы эсенә ҡуйылған һәм өҫтәрәк урынлаштырылған «бөтә нәмәне лә күрә торған күҙ» уны нурға ҡойондора. Артҡы яғында миҙалдың сите буйлап ҡуйылған лавр тажы эсенә биш юллыҡ яҙыу урынлашҡан: «ЗА — ВЗЯТIЕ — ПАРИЖА — 19 МАРТА — 1814».
Миҙал француз баш ҡалаһын алыуҙа ҡатнашҡан бөтә яугирҙарҙы — һалдаттан генералға тиклем — наградлау өсөн тәғәйенләнә. Ләкин ул бер кемгә лә тапшырылмай: Бурбондар династияһы аяҡҡа баҫтырылыуға бәйле, урыҫ императоры был миҙалды сығарыу ҡасандыр баш ҡалаларының емертелеүе тураһында француздарҙың иҫтәренә төшөрөү кеүек ҡабул итерелер һәм был миҙалды сығарыу дипломатикаға тап килмәй, тип уны сығарыуҙы туҡтата.
Тик 12 йыл үткәндән һуң ғына император Николай Беренсе «…урыҫ ғәскәрҙәренең Парижға бәреп инеүе йыллығы алдынан, 1826 йылдың 18 мартында, был миҙалды ағаһы (Александр Беренсенең) кәшәнәһендә изгеләндерергә ҡуша», һәм миҙал 1874 йылда һуғыш кампанияһында ҡатнашыусыларға таратып бирелә.
Миҙал һуғышта ҡатнашыусыларға 1826 йылдың 19 мартынан алып 1832 йылдың 1 майына тиклем таратып бирелә. Бөтәһе 160-тан ашыу миҙал тапшырыла. Әлбиттә, 1812 йылдың Ватан һуғышы геройҙарының 1826 йылға тиклем яҙылған портреттарында башҡа наградалары араһында был миҙал юҡ.
Миҙал көмөштән ҡойола. Үлсәме буйынса ул өс төрлө була: дөйөм ғәскәри — диаметры 28 һәм 25 мм һәм кавалеристарҙы наградлау өсөн — 22 мм. Награданы таҫмаға тағыу өсөн өҫкө яҡҡа ҡолаҡсын ҡуйыла. 1812 йылдың атаҡлы партизаны Денис Давыдовҡа тапшырылған миҙал Петербург хәрби-патриотик музеенда һаҡлана. Был миҙалдың бәләкәйләтелгән төрҙәре лә була — 12, 15, 18 мм, улар граждандар кейеменә тағыу өсөн махсус эшләнә.
Миҙалды беренсе тапҡыр ҡабул ителгән Әндерәй-Георгий таҫмаһына тағыу күҙаллана: Әндерәй таҫмаһы — зәңгәр төҫтә һәм Георгий таҫмаһы — дүрт ҡара һыҙатлы һары-ҡыҙыл төҫтә.

# «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» миҙалы
## Миҙалдың һүрәттәре

* Аверс
* Реверс

# «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» миҙалы
## Миҙал менән бүләкләнгән ҡайһы берәүҙәр

1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыу өсөн хәҙерге Баймаҡ районының Сибай ауылы янында 15-се башҡорт полкы төҙөлә. Был хаҡта Баймаҡ районынан крайҙы өйрәнеүсе Рамаҙан Үтәғолов яҙып сыға («Атайсал» гәзите, 17.01.2012 йыл). Рәсәй армияһы составында 15-се башҡорт полкы яугирҙары ла Париж урамдарына беренселәрҙән булып бәреп инә. Ошо полктан зауряд-есаул Тутай Яҡшығолов, яугирҙар Бурансы Ҡаҙаҡбаев, Мөхәмәтша Ҡотанов һәм зауряд-хорунжий Ишбирҙе Юлдашбаев һәм урядник Иҫәнғол (фамилияһы аталмаған) күрһәткән батырлыҡтары өсөн ике көмөш миҙал менән бүләкләнә.
# Ғаҡыл

Ғаҡыл (ғәр. عقل,күпл. عقول-ғуҡул; рус. Акль, акл) - исламда, атап әйткәндә, шиғый дини тәғлимәт һәм хоҡуғында, мөһим төшөнсә.
Һүҙмә-һүҙ «хайуан аяғындағы тышау» тигәнде аңлатҡан һүҙ «ғаҡыл», «аҡыл», «аң-зиһен» тип тәржемә ителә. Тышау менән ассоциация осраҡлы түгел, сөнки хәҙистәрҙә ғаҡыл түбән хистәрҙе ауыҙлыҡлау сараһы итеп һүрәтләнә.

# Ғаҡыл
## Ҡөрьәндә һәм Сөннәттә

«Ғаҡыл» төшөнсәһенә күп хәҙистәр бағышланған, ул фиҡһта ла, ислам тәғлимәтендә лә телгә алына. Әммә «ғаҡыл» төшөнсәһе бигерәк тә шиғый исламда мөһим мәғәнәгә эйә була, ул жәғәфәри мәҙһәбтә хоҡуҡ сығанаҡтарының береһе сифатында ҡарала .
Ғаҡыл төшөнсәһе мосолмандарҙың Изге Китабы - Ҡөрьәндә йыш ҡына телгә алына: "был аңлай белгәндәр өсөн иҫкәртеү» (һүҙмә-һүҙ тәрж. "аң-зиһене булғандар өсөн (ғаҡыл)).
Миҫалға түбәндәге ике аятты килтерергә мөмкин :
* Улар (мөшриктәр) тамуҡта әйттеләр: "Әгәр донъяла ваҡытта беҙ пәйғәмбәрҙәрҙең һүҙҙәрен тыңлаған булһаҡ йәки фекерләп аңлаған булһаҡ, был көндө тамуҡ әһелдәре булмаҫ инек"
* Әл-Мулк 67:10
* Ул хикмәтте теләгәненә бирә: ә кемгә хикмәт бирелгән,— уға күп яҡшылыҡ та бирелгән. Әммә аҡылдары булғандар ғына иҫкә ала!
* Әл-Бәҡара 2:269

# Ғаҡыл
## Ғаҡыл философияла

Ислам философтары үҙҙәренең иғтибары менән ғаҡыл темаһын урап үтә алмай, сөнки был, билдәләнеүенсә, Ҡөрьән аяттарының, хәҙистәрҙең төп нигеҙ ташы булып тора.
Алишер Навои Ақли Кулл төшөнсәһе тураһында телгә ала, был «тәүаҡыл» йәки «универсаль аҡыл» тип тәржемә ителә, уның был төшөнсә ҡыҫаларында аҡыл энтелехияһын йәки сиктәрен күҙҙә тота.
Әммә мосолман философтары ғаҡылды (аҡылды) Европаса рационаллекте аңлау менән тиң ҡуйып ҡарау йәһәтенән төрлө фекерҙә.
Атап әйткәндә, улар аҡылдың ике төрөн - истидлали аҡыл(Яңы замандан башлап Европа рационаллеге эталоны, практик аҡыл) һәм аҡыл нури (фани донъяның ғәмәли файҙаһына бәйле булмаған, Аллаһыны аңлауға һәм серле донъяны танып белеүгә алып барған нурланыш) төрҙәренә айырып йөрөтә.
# Иероглиф

Иероглиф (бор. грек. ἱερογλύφος) — ҡайһы бер яҙыу системаларында яҙыу билдәһенең атамаһы. Иероглифтар айырым өндәрҙе һәм ижектәрҙе лә (алфавитлы һәм силлабик яҙыу элементтары), морфемаларҙы, тотош һүҙҙәрҙе һәм төшөнсәләрҙе лә (идеограммалар) белдерә ала.

# Иероглиф
## Этимологияһы

Грек телендәге «иероглиф» һүҙен борон Климент Александрийский (II—III быуаттар) ҡулланған. Ул ташҡа соҡоп яҙылған яҙмаларҙы ἱερογλυφικὰ γράμματα (иероглифика граммата) тип атаған. ἱερογλυφικά һүҙе ике өлөштән тора: ἱερός (иерос) — «изге» һәм γλύφω (глифо) — «ырам», «юнам». Шулай итеп, ἱερογλυφικὰ γράμματα «изге итеп юнылған яҙмалар» тип тәржемә ителә.

# Иероглиф
## Ҡулланылышы

Тәүҙә «иероглиф» термины боронғо мысыр яҙмаһына ҡарата ҡулланылған. Хәҙер ул шулай уҡ ҡытай яҙыуы, япон телендәге кандзи һәм кокудзи билдәләре, корей телендәге ханча билдәләре һәм тангут яҙмаһы билдәләре өсөн дә ҡулланыла. Һуңғыларының иероглифик системалары ҡытай иероглифик яҙыуынан килеп сыҡҡан. Идеограммалар комбинацияһын хасил иткән ҡатнаш иероглифтар ҡулланыу ҡытай иероглификаһының үҙенсәлеге булып тора.
Егерменсе быуат уртаһында көнбайыш телдәр өсөн иероглифик яҙмаға оҡшаш яҙыу системаһын эшләргә тырышып ҡарайҙар. Ошо системаның авторы Чарльз К. Блисс фекеренсә, был сара донъяның бөтә халыҡтарына яҙма аралашыу мөмкинлеген бирергә тейеш була.
# Безелдәк

?Безелдәк :
* Самец (вверху), песня (внизу).
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Класс: | Ҡоштар |
| Отряд: | Турғай һымаҡтар |
| Ғаилә: | Ҡупшыҡайҙар |
| Ырыу: | Безелдәктәр |
| Төр: | Безелдәк |
Латинса исеме :
Locustella naevia (Boddaert, 1783) :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 560839 NCBI 260105 |
Безелдәк (рус. обыкновенный сверчок, лат. Locustella naevia) — алаҡас турғайҙар ғаиләһендәге һайраусы ҡоштарҙың бер төрө. Евразияның ылыҫлы урмандарында киң таралған. Һайраусы ҡош булараҡ, өйҙә ситлектә тоталар.
Ҡаурыйҙары ҡара таптар менән ҡапланған, һары-һорғолт төҫтә. Аҫты һары таптар менән ҡапланған. Ҡанаттары киң, ҡыҫҡа ҡойроғоноң осо түңәрәкләнеп тора.

# Безелдәк
## Тереклек итеүе

Европаның урман зонаһында киң таралған. Күберәк таулы һәм ылыҫлы урмандарҙа йәшәй. Безелдәк Башҡортостанда ла киң таралған. Ҡайһы бер райондарҙа сиңерткә турғайы тип тә йөрөтәләр. Парлашып йәшәйҙәр. Сентябрь аҙаҡтарына өйөргә тупланып осоп китәләр.
Туңмай торған шишмә-йылғалар булғанда, ҡышҡылыҡҡа ҡалған осраҡтар ҙа бар.
Ҡарағай, йәки шыршы ағастарында оя ҡора. Ояһын ағас ботағы, үлән, мүктән үреп ағас башына ҡора.

# Безелдәк
## Туҡланыуы

Төрлө ваҡ бөжәктәр, үлән орлоҡтары менән туҡлана. Ҡыш ҡайын, ерек ағасы емештәре менән туҡлана.

# Безелдәк
## Үрсеүе

Көрәнһыу таптар менән ҡапланған 4-6 йомортҡа һала.

# Безелдәк
## Төрҙәштәре

* Йылға безелдәге — речной сверчок (locustella fluviatailis Wolf)
* Йырсы безелдәк — соловьиный сверчок (turdus philomelos Drehm)
# Таловая (Чумыша ҡушылдығы)

Таловая — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чумыш йылғаһының һул ярына тамағынан 627 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.

# Таловая (Чумыша ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200412115200001787
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200178
* Бассейн коды — 13.01.02.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Оло Нагор-Юган

Оло Нагор-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Собты-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.

# Оло Нагор-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300032231
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303223
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3