yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Юл турғайы

?Юл турғайы :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Класс: | Ҡоштар |
| Отряд: | Турғай һымаҡтар |
| Ғаилә: | Һоло турғайҙары |
| Ырыу: | Юл турғайҙары |
| Төр: | Юл турғайы |
Латинса исеме :
Calcarius lapponicus Linnaeus, 1758 :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр |
Юл турғайы рус. Лапландский подорожник, лат. Calcarius lapponicus) — турғай һымаҡтар ғаиләһендәге ҡош.

# Юл турғайы
## Ҡылыҡһырлама

Турғай ҙурлыҡ. Ерҙән генә йөрөйҙәр, ағастарға ҡунмайҙар. Башлыса юл буйлап сүпләнеп йүгерәләр. Түбәһе, һырты ҡара-көрән. Ҡанаттары нәҙек аҡ юлаҡлы һорғолт көрән. Ҡорһағы, ҡойроғо аҡ, тамағы аҡһыл һары. Аҡһыл ерән түшендә ваҡ. ҡына ҡара таптары бар. Ҡыр турғайынан ҡара ҡауырһындары булмауы менән айырыла.

# Юл турғайы
## Тауышы

Тауышы яңғырауыҡлы: «тик-тик-тик».

# Юл турғайы
## Йәшәү рәүеше

Юл буйҙарындағы асыҡ урындарҙа „йөрөй. Башлыса үлән орлоҡтары менән туҡлана. Беҙҙең яҡтарға тик ҡышҡа ғына килә (октябрь айҙарында килеп, февраль аҙаҡтарында төньяҡҡа ҡайталар), һирәк осрай. Беҙҙең яҡта оя ҡормай.
# Хэыль-Котый

Хэыль-Котый — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Толька йылғаһының һул ярына тамағынан 76 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Хэыль-Котый
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300067127
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306712
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Михайлов Александр Фадеевич

Михайлов Александр Фадеевич (20 апрель 1925 йыл — 2 ғинуар 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, мотоуҡсылар батальоны пулеметсыһы, гвардия рядовойы. Советтар Союзы Геройы (1943).

# Михайлов Александр Фадеевич
## Биографияһы

Александр Фадеевич Михайлов 1925 йылдың 20 апрелендә Башҡорт АССР-ы Өфө кантоны Кручинин ауылында тыуған.
Урыҫ. 7 класс тамамлай. Һуғышҡа тиклем Өфө педагогия училищеһында уҡый.
1943 йылда Өфө районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. Ошо уҡ йылдан хәрәкәт итеүсе армияла.
69-сы механизацияланған бригаданың мотоуҡсылар батальоны пулеметсыһы (Воронеж фронты 3-сө гвардия танк армияһы 9-сы механизацияланған корпус) рядовой Михайлов Александр Фадеевич Днепр йылғаһы буйындағы яуҙа батырлыҡ күрһәтә.
1944 йылдың 2 ғинуарында һәләк була. Житомир өлкәһенең (Украина) Бердичев районы Осыково ауылында совет яугирҙәренең туғандар ҡәберлегендә ерләнгән. 1980 йылда ҡәберҙә яугир скульптураһы ҡуйыла, уның уң яғында һәләк булған яугирҙәрҙең, шул иҫәптән Александр Михайловтың, исеме яҙылған 6 плита һалынған.

# Михайлов Александр Фадеевич
## Батырлығы

«69-сы механизацияланған бригаданың мотоуҡсылар батальоны пулеметсыһы (Воронеж фронты 3-сө гвардия танк армияһы 9-сы механизацияланған корпус) рядовой Михайлов Александр Фадеевич, 1943 йылдың 22 сентябренә ҡарай төндә, беренселәрҙән булып Днепр йылғаһы аша сыға һәм подразделениегә йылға аша сығырға булышлыҡ итә. Букрин плацдармы өсөн һуғышта (Украинаның Черкасск өлкәһе Каменка районы) пулеметтан утҡа тотоп, үҙенең ротаһының һөжүменә булышлыҡ итә, 20-гә яҡын гитлерсыларҙы юҡ итеп, дошман контратакаһын кире ҡаға».
СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 17 ноябрҙәге указы менән, командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм шул ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн, Михайлов Александр Фадеевичкә Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.

# Михайлов Александр Фадеевич
## Хәтер

Өфө районының Кручинин ауылында, Герой йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

# Михайлов Александр Фадеевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Советтар Союзы Геройы (1943)
* "Алтын Йондоҙ"Миҙалы, Советтар Союзы Геройы (17.11.1943).
* Ленин ордены (17.11.1943).
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (05.10.1943).
# Юнды-Яха

Юнды-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шарапов Шар ҡултығы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 98 км.

# Юнды-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300039676
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303967
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Дианов Вәлиәхмәт Диан улы

Дианов Вәлиәхмәт Диан улы (13 март 1930 йыл — 1981 йыл) — китап рәссамы, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған рәссамы (1969).

# Дианов Вәлиәхмәт Диан улы
## Биографияһы

Вәлиәхмәт Диан улы Дианов 1930 йылдың 13 мартында Горький өлкәһенең Ново-Мочалей ауылында тыуған. 1960 йылда Мәскәү ҡалаһында Полиграфия институтын (хәҙер Мәскәү дәүләт матбуғат университеты) тамамлай.
Китап рәссамы. 1961-1971 йылдарҙа Өфөлә Башҡортостан китап нәшриәтендә өлкән художество мөхәррире булып эшләй.
1964 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған рәссамы, 1969.

# Дианов Вәлиәхмәт Диан улы
## Ҡатнашҡан күргәҙмәләре

* Республика күргәҙмәләре, Өфө, 1972 йылдағы йәштәр күргәҙмәһенән башҡа, 1961 йылдан алып 1974 йыл буйынса бөтә күргәҙмәләрҙә лә ҡатнаша.
* «Социалистик Урал» зона күргәҙмәләре: Свердловск, 1964; Пермь, 1967; Силәбе, 1969; Өфө, 1974.
* БАССР, Мәскәү, Ленинград рәссамдары әҫәрҙәре ун көнлөк күргәҙмәһе, 1969 йыл.
* Өс зона рәссамдары әҫәрҙәре күргәҙмәһе, Мәскәү, 1971.
* В. И. Ленин тыуыуының 100 йыллығына арналған БАССР рәссамдары әҫәрҙәре күргәҙмәһе, Ульяновск, 1970.
* Бөтә Союз художество күргәҙмәһе, Мәскәү, 1967.
* В. И. Ленин тыуыуының 100 йыллығына арналған Бөтә Союз художество күргәҙмәһе, Мәскәү, 1970.

# Дианов Вәлиәхмәт Диан улы
## Төп эштәре

* «Ҡуҙый күрпәс» башҡорт эпосына иллюстрациялар, ҡағыҙ, акварель, 1961.
* Д. Юлтыйҙың «Ҡан» романына иллюстрациялар, ҡағыҙ, акварель, 1962.
* Ғ. Ибраһимовтың «Беҙҙең көндәр» романына иллюстрациялар, ҡағыҙ, акварель, 1962.
* М. Кәримдең «Ҡара һыуҙар» поэмаһына иллюстрациялар, ҡағыҙ, акварель, 1965.
* «Әлифба» дәреслегенә иллюстрациялар, ҡағыҙ, акварель, 1969.
* «Туған тел» дәреслегенә иллюстрациялар, ҡағыҙ, акварель, 1969.
* Йыр, автолитография, 1968.
* Йылдың дүрт миҙгеле, автолитография, 1968.
* «Русский язык для нерусских школ» дәреслегенә иллюстрациялар, ҡағыҙ, акварель, 1969.
* «Аҡбуҙат» башҡорт эпосына иллюстрациялар, ҡағыҙ, акварель, 1973—1975.
* «Урал батыр» башҡорт эпосына иллюстрациялар, ҡағыҙ, акварель, 1973—1975.
* Башҡорт халыҡ әкиәттәренә иллюстрациялар, ҡағыҙ, акварель, 1970—1978.

# Дианов Вәлиәхмәт Диан улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* РСФСР Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы 1970,
* БАССР Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы 1969,
* БАССР-ҙың атҡаҙанған рәссамы (1969).
# Илюшиха (Бехтемир ҡушылдығы)

Илюшиха — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бехтемир йылғаһының уң ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Илюшиха (Бехтемир ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100212115100001349
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100134
* Бассейн коды — 13.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Бобровый Гай

Бобровый Гай (Бәгәнәш, Ҡондоҙло; рус. Бобровый Гай) — Һарытау өлкәһенең Пугачёв районындағы башҡорт ауылы, Клинцовка ауыл биләмәһенә керә.
Почта индексы — 413713.

# Бобровый Гай
## Халыҡ һаны

2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 146 кеше теркәлгән.

# Бобровый Гай
## Тарихы

Тарихи сығанаҡтарҙа ауыл Бәгәнәш, Ҡондоҙло исеме аҫтында билдәле. Тарихсы Ә. З. Әсфәндиәров фекеренсә ауылды Стәрлетамаҡ өйәҙенең 7-се башҡорт кантонына ҡараған Бәгәнәш-Абукан ауылының мең ырыуы башҡорттары нигеҙләгән. Тәүге тапҡыр 1797 йылда телгә алына.
Рәсәй империяһында үткәрелгән ревизия мәғлүмәттәре буйынса 1816 йылда ауылда 72 кеше, 1834 йылда — 60, 1850 йылда — 204 кеше йәшәгән.

# Бобровый Гай
## Ауылдың билдәле шәхестәре

* Әсфәндиәрова Рафиҡа Абдулхәмит ҡыҙы — Социалистик Хеҙмәт Геройы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры.
# Киноват

Киноват — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Саратов ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Киноват
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010100312115300006539
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115300653
* Бассейн коды — 14.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Базанча

Базанча — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Алтай крайы/ Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мундыбаш йылғаһының һул ярына тамағынан 79 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Базанча
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кондома йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Томь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300112115200009714
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200971
* Бассейн коды — 13.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Норовава

Норовава — йәки Паксява (м., э. норов, пакся «ялан», ава «ҡатын-ҡыҙ»), яландарҙы ҡурсалаусы тәңре.
Модавынан һуңыраҡ, ер эшкәртеү башланғас, барлыҡҡа килгән булырға тейеш. Һәр ауыл, йәнәһе лә, үҙенең Нороваваһын булдырған. Уның йәшәгән урыны тип ыҙан һаналған. Ураҡсылар Норовава өсөн урылмаған һыҙаттар ҡалдырғандар, төш ваҡытында ул ашаһын һәм уларҙы уңышһыҙ ҡалдырмаһын өсөн, тоҙ һибелгән икмәк һалғандар; унан урыу эштәрен имен-аман атҡарыуҙа, утауҙа һәм ураҡҡа ҡулды ҡырҡып ҡуймауҙа ярҙам һорағандар. Ер эшкәртеүселәр Нороваваға бағышлап доға уҡығандар, сөнки уңышҡа булған өмөт уның ҡурсауына бәйле, тип иҫәпләгәндәр. .
# Башҡорт теленең орфоэпияһы

Башҡорт теленең орфоэпияһы — уның әһәмиәтле берәмектәренең (морфемалар, һүҙҙәр, һөйләмдәрҙең) өн төҙөлөшөнөң берҙәмлеген тәьмин иткән, шул иҫәптән әйтелеш, баҫым һәм интонация нормаларын үҙ эсенә алған башҡорт теле нормалары йыйылмаһы.

# Башҡорт теленең орфоэпияһы
## Тарихы

Башҡорт теленең орфоэпияһының формалашыуы милли башҡорт теленең һәм уның диалектарының әйтелеш үҙенсәлектәренә барып тоташа һәм сәсәндәр, хикәйәселәр һәм башҡалар телмәрендә үҫешә.
XX быуаттың 30-сы йылдарҙа башҡорт әҙәби теле орфоэпияһының төп нормалары барлыҡҡа килә, улар туған башҡорт һүҙҙәрендә һәм үҙләштереүҙәрендә өндәрҙе әйтеү үҙенсәлектәрен, өндәрҙең комбинаторлы үҙгәрешендә фонетик модификацияларҙы һ.б. сағылдыра.
Башҡорт теленең орфоэпия нормалары тәүге тапҡыр Ж. Ғ. Кейекбаев тарафынан «Башҡорт әҙәби теленең орфоэпияһы» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһында эшләнә (1948).
Башҡорт теленең орфоэпияһын үҫтереүҙә әҙәби әйтелешкә булышлыҡ итеүсе театр, радио һәм телевидение ҙур роль уйнай, улар әҙәби әйтелеүҙе пропагандалай.
Әле башҡорт теленең орфоэпияһы проблемалары менән Өфөләге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты шөғөлләнә.

# Башҡорт теленең орфоэпияһы
## Нормалар һәм ҡағиҙәләр

Башҡорт телендә орфоэпия түбәндәге ҡағиҙәләрҙе үҙ эсенә ала:
* ғәрәп теленән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙә һәм фарсы теленән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙә һүҙ аҙағындағы һәм һуҙынҡылар алдындағы [и] өнө [ий] тип әйтелә, мәҫ., “синфи” синф[ий] һ.б.;
* әгәр ике һүҙ араһында һуҙынҡылар тура килһә, уларҙың береһе төшөп ҡала, мәҫ., “ни эшләй” [нишләй] һ.б.
* урыҫ теленән үҙләштерелгән һүҙҙәр аҙағында [б], [в], [г], [д], [ж], [з] яңғырау тартынҡылары һаңғыраулана, мәҫ., “гипноз” гипно[с], “клуб” клу[п] һ.б.;
* һуҙынҡылар араһында йәки [ҙ], [з], [ж], [й], [р], [л], [ү] тартынҡыларынан һуң [б] өнө [в] тип әйтелә: “китабым” кит[авы]м, “яр буйлап” я[рву]йлап һ.б.; ошоға оҡшаш позицияларҙа [ҡ], [к] өндәре яңғыраулана, мәҫ., “ишек алды” иш[ега]лды, “бал ҡорто” ба[лғо]рто һ.б.;
* әгәр һүҙ -зд, -ст м‑н бөтһә, әйтелештә [д], [т] өндәре төшөп ҡала, мәҫ., “поезд” пое[з], “текст” тек[с] һ.б.
# Ерек
## Ағастар

* Ерек — ҡайындар ғаиләһенә ҡараған еүеш, һыулы ерҙә, яр буйҙарында үҫә торған ағас.
* Ҡара ерек— ҡайындар ғаиләһенә ҡараған еүеш, һыулы ерҙә, яр буйҙарында үҫә торған ағас төрө.

# Ерек
## Ауылдар

* Ерек — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл.
* Ерек — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл.
# Таложенка

Таложенка (Тишинская) — Рәсәй йылғаһы. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Осуга йылғаһының һул ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.

# Таложенка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тверца, инешенән (Вышневоловец гидроузеленән) Тверь ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010100512110000002192
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000219
* Бассейн коды — 08.01.01.005
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Мөхәмәтрәхим Ғәбдрәшитов

Мөхәмәтрәхим Ғәбдрәшитов (1787—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.

# Мөхәмәтрәхим Ғәбдрәшитов
## Биографияһы

Мөхәмәтрәхим Ғәбдрәшитов Ырымбур губернаһы Күл-Ил-Мең улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Миәкә районы) Көсөгән ауылында йәшәгән. Урядник булып хеҙмәт итә.
1811 йылда башлыса 12-се һәм 7-се кантон башҡорттарынан 2-се Башҡорт атлы полкы ойошторола, уның составында Ғәбделвәхит Ғәбдрәхимов хеҙмәт итә. Майҙа полк майор И. Курбатов командалығында Рыльск ҡалаһына ебәрелә. Курск губернаһында ҡышлағандан һуң полк Луцк ҡалаһына килә һәм 2-се Көнбайыш армия составына керә. 1812 йылдың майында полк кавалериянан генерал А. П. Тормасовтың 3-се Обсервация армияһы составына индерелә һәм Варшава герцоглығы менән сик буйында кордон хеҙмәтен үтәй. 1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 15 июлдә полк яугирҙары Кобрин янындағы Саксония ғәскәрҙәре менән алышта батырлыҡ күрһәтә. 28 октябрҙә 2-се Башҡорт полкы Урал казак полкы менән берлектә Свислочи торамаһын биләй. 2-се Башҡорт полкы кергән генерал Чаплицтың отряды 1812 йылдың 8 октябрҙә Слонимға килә һәм бында поляк генералы Конопканың полкын тар-мар итә. 1 ноябрҙә 2-се Башҡорт полкы Горностаевцы ауылы янындағы алышта ҡатнаша. Ҡаты алыштарҙа полкта башта булған 530 кешенән 1812 йылдың октябренән ҡарата 408 яугир иҫән ҡалған.
2-се Башҡорт полкы Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ла әүҙем ҡатнаша. 1813 йылдың 27 ғинуарында генерал-лейтенант Волконский корпусы составында полк Варшаваға инә. Майҙа генерал-майор Ланской отрядында (генерал-лейтенант Остен-Сакен корпусы составында) Бреславль тирәһендә һуғыша, ә июль аҙағында Силезия армияһы составына керә. Артабан полк Германиялағы алыштарҙа, шул иҫәптән Дрезденды ҡамауҙа һәм алыуҙа ҡатнаша. 1813 йылдың ноябрь аҙағында Төп армияға һәм әсирҙәрҙе оҙатып йөрөүсе хәрби юлдарҙа юл-комендант хеҙмәтен үтәү өсөн ебәрелә. 1814 йылдың 19 мартында 2-се Башҡорт атлы полкы составының бер өлөшө Парижға инә.

# Мөхәмәтрәхим Ғәбдрәшитов
## Бүләктәре

* «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры
# Элленберг (Альтмарк)

Элленберг (Альтмарк) (нем. Ellenberg (Altmark)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 428 кеше йәшәй. Майҙаны — 18,63 км². Диңгеҙ кимәленән 35 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 29413 һәм автомобиль коды — SAW.
# Сала-Ю

Сала-Ю — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Тар-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Сала-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000087396
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008739
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кесе Юлдаш

Кесе Юлдаш (рус. Малоюлдашево) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһенең Ҡыҙыл Гвардия районындағы ауыл. Плешаново ауыл биләмәһе составына инә.

# Кесе Юлдаш
## Атамаһы

Яңы Юлдаш (рус. Новоюлдашево) һәм Кесе Юлдаш (рус. Малоюлдашево) ауылдары халыҡ телендә — Абдулла ауылы. Абдулла ауылының уртаһынан изге шишмә үтә. Ауыл кешеләре бер-береһен аръяҡтар, биръяҡтар тип йөрөтә. Шул аръяҡ менән биръяҡты икегә бүлеп, рус телендә ауылды айырып Новоюлдашево, Малоюлдашево тигән исем биргәндәр.

# Кесе Юлдаш
## Тарихы

Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Туҡ-Соран кантоны составына инә. 1923 йылдан республиканың Бәләбәй кантоны ҡарамағында була. ВЦИК ҡарарына ярашлы 1924 йылдың 21 октябрендә Ҡаҙаҡ АССР-ы составына бирелә. 1934 йылдан — Ырымбур өлкәһе составында.
Абдулла ауылы зыяратыны урынлашҡан тауҙың битендә, үрҙәрәк, әүлиә ҡәбере бар. Ололар һөйләүе буйынса, был яҡтарға дин таратырға 17 мосолман килгән булған. Шуларҙың береһе эсе ауыртыуына сыҙамай мәмерйә алдында тәгәрәп йөрөп үлгән. Уны Абдулла ауылының тауына ерләгәндәр. Халыҡтан аҡса йыйып, 2017 йылда был ҡәбер кәртәләнеп алына.

# Кесе Юлдаш
## Халҡы

2002 йылғы бөтә Рәсәй йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (93 %) йәшәй.

# Кесе Юлдаш
## Билдәле шәхестәре

* Абитаева Йәмилә Зөлҡәфил ҡыҙы (1916—1994) — актриса. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1969).
# Хурум-Хум-Я

Хурум-Хум-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Рыть-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Хурум-Хум-Я
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300029180
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302918
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Бәб (шиғыйлыҡ)

Бәб (ғәр. باب‎ — «ҡапҡа»; фарсыларға фарс. باب һәм төркиҙәргә инеп киткән; рус. Баб) — шиғыйҙарҙа рухи дәрәжә, ғәҙәттән тыш белем эйәһе титулы, «Белем ҡалаһы» хәҙисенә ҡайтып ҡала :
* Мин [Мөхәммәт пәйғәмбәр] — белем ҡалаһы, ә Али [имам] — уның ҡапҡаһы

# Бәб (шиғыйлыҡ)
## Мәғәнәһе

Төрлө ваҡытта һәм шиғыйлыҡтың төрлө тармаҡтарында термин яҡын, әммә айырылып торған мәғәнәләргә эйә булған:
* Исмәғилилектә бәб иерархияның дүртенсе кимәлендә тора (Пәйғәмбәрҙән, әсәстән һәм имамдан һуң);
* Фатимиҙар ваҡытында имамдың төп тыңлаусыһы, имам күрһәтмәләре буйынса дини сәйәсәт алып барған, вәғәзселәр башлығы («хужа») булған. Йыш ҡына вәзир вазифаһын алып барған;
* нүсәйриҙәрҙә бәб — мәндән, исмдән һуң иерархияның өсөнсө кимәлендә;
* друздарҙа термин Ғаҡыл терминына ҡарата ҡулланыла, ул иерархияла илаһтан һуң беренсе булған. Хәмзә ибн Али ул үҙен «бәб» тип атаған;
* ун ике имамсы шиғыйҙарҙа — күп варианттарҙа Бәб термины имамға ҡарата ҡулланыла, имам аша белем, бәрәкәт алыу һәм доға ҡылыу өсөн Аллаһҡа үтә алыу мөмкинлеген аңлата;
* имамиҙарҙа термин имам вәкилдәрен билдәләү өсөн ҡулланыла;
* XIX быуатта шәйхиҙәрҙең бер өлөшө Әхмәт әл-Әхсәи һәм Ҡәзим Рәштиҙе имамға ҡапҡа рәүешендә ҡарай башлаған, шул рәүешле бәбселек барлыҡҡа килгән.
# Сүстәр

Сүс (күп. сүстәр) — материалдың сиратылмаған ептәренән йәки оҙон ептең ҡырҡынтыларынан торған синыф. Хайуандар ҙа, үҫемлектәр ҙә уның ярҙамында үҙҙәренең биологик туҡымаларын һаҡлай. Кеше сүстәрҙән еп иләй, бауҙар ишә, төҙөлөштә,композицияларҙа файҙалана, шулай уҡ ҡағыҙ һәм кейеҙ эшләүгә тотона.

# Сүстәр
## Тәбиғи сүстәр

Биологик юл менән (үҫемлек, хайуан организмында) йәки геологик процестар барышында барлыҡҡа килгән тәбиғи сүстәр. Барлыҡҡа килеүе буйынса ошондай төрҙәргә бүлеп була: үҫемлек сүсе - башлыса целлюлоза, йыш ҡына лигнинлы була:мәҫәлән, мамыҡ, киндер сүсе, джут, етен, рами (ҡытай кесерткәне сүсе), сизаль (агава сүсе). Үҫемлек сүстәре кейем туҡымаһы етештереүҙә файҙаланыла. Ағас сүсе башлыса ҡағыҙ, шулай уҡ ДВП сығарыуға китә.
хайуандарҙан алынған сүс - аҡһым сылбырҙарынан торған оҙон епсәләр. Мәҫәлән, йөн, сәс, мал мамығы һ.б. минераль сүс - асбест. Асбест берҙән-бер "таш" еп, ул оҙон епсәләрҙән тора. Ҡыҫҡа епсәле минералдар: галлуазит, аттапульгит (Palygorskite, attapulgite)

# Сүстәр
## Синтетик сүстәр

Синтетик сүстәр нефтехимия ысулдары менән етештерелә.Мәгәр ҡайһы бер сүстәр тәбиғи целлюлозанан, вискоза сүс, лиоцелл һәм башҡаларҙан да сығарыла. Целлюлоза нигеҙендә етештерелгәндәре регенерацияланғандарға (баҡыр-аммиак процесы)һәм и модификацияланғанға (целлюлоза ацетаты ) бүленә.

# Сүстәр
## Синтетик сүстәр
### Минераль сүстәр

* быяла сүс — махсус быяланан йәки кварцтан алынған сүс
* металл сүс
* күмер сүс

# Сүстәр
## Синтетик сүстәр
### Полимер сүстәр

Полимер сүстәр нефтехимик процестар ярҙамында алына:
* полиамид нейлон
* полиэфир (полиэстер) (PET или PBT)
* фенолформальдегид (PF)
* поливинилиденфторид PVOH
* поливинилхлорид PVC ПВХ
* полиолефины PP и PE
* акрил полимерҙар. Акрил ғәҙәттә йөндө алмаштырыусы булараҡ ҡулланыла
* арамид сүс, сауҙа маркалары Кевлар, Twaron, Армос, Nomex. Юғары температурала иремәй генә тарҡала. Был сүс ҡорос арҡандарҙан ауырыраҡ йөктө күтәрә.
* полиэтилен (PE) — бик оҙон молекулаларҙан торған сүс.
* полиуретансүстәр