yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Тугомы-Яга ( Сынь-Ега ҡушылдығы)

Тугомы-Яга — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сынь-Ега йылғаһының һул ярына тамағынан 88 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Тугомы-Яга ( Сынь-Ега ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200051793
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115205179
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Кияк

Кияк — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шиш йылғаһының һул ярына тамағынан 189 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Кияк
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010100312115300007017
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115300701
* Бассейн коды — 14.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Туғыҙбаев Баймөхәмәт Вилдан улы

Туғыҙбаев Баймөхәмәт Вилдан улы (1884—1965) — башҡорт дин әһеле.

# Туғыҙбаев Баймөхәмәт Вилдан улы
## Биографияһы

Туғыҙбаев Баймөхәмәт Вилдан улы 1884 йылда Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районы) Бүребай ауылында тыуған.
«Рәсүлиә» мәҙрәсәһен тамамлай. Зәйнулла Рәсүлев һәм Ризаитдин Фәхретдинов менән таныш була.
1938 йылдан Өфөлә Беренсе йәмиғ мәсетенең имам-хатибы булып хеҙмәт итә. 1945 һәм 1947 йылдарҙа Мәккә һәм Мәҙинәгә хаж ҡыла.
Шул уҡ ваҡытта, 1948 йылдан СССР-ҙың Европа өлөшө һәм Себер мосолмандары диниә назаратында ҡазый, назарат ағзаһы була.
1960-сы йылдарҙа СССР-ҙың Европа өлөшө һәм Себер мосолмандары диниә назараты президиумы ағзаһы, яуаплы сәркәтибе булып хеҙмәт итә.
1965 йылда Өфө ҡалаһында вафат була.
# Нурулла мәсете

архитектура ҡомартҡыһы (федераль)
1849
Нурулла мәсете («Бесән» һәм «Етенсе йәмиғ мәсете»), Ҡазан, Рәсәй — Ҡазанда Иҫке Татар биҫтәһе үҙәгендә Бесән баҙарында төҙөлгән дини культ ҡомартҡыһы.
Мәсет 845–1849 йылдарҙа, беренсе гильдия сауҙагәре Ғөбәйҙулла Юнысов (1776—1849) улдарына васыят иткән аҡсаға архитектор Александр Карлович Ломан проекты буйынса, коммерция советниктары бер туған Ибраһим (1806–1886) һәм Исхаҡ (1810–1884) Юнысовтарҙың ярҙамы менән төҙөлгән.
Проект авторы — А. К. Ломан.
# Каем-Кур-Ега

Каем-Кур-Ега — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кеум йылғаһының һул ярына тамағынан 195 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Каем-Кур-Ега
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010700112115300014989
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301498
* Бассейн коды — 14.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Гимнасиарх

Гимнасиарх (лат. gymnasiarchus, от грек. γυμνασίαρχος) — боронғо Грецияла вазифалы кеше, төрлө урындарҙа һәм төрлө дәүерҙә уның дәрәжәһе һәм вазифаһы төрлөсә була. Был термин грек γυμνάσιον (гимнасий) + ἄρχειν (архонт) һүҙенән алынған.
Боронғо Афинала беҙҙең эраға тиклем V һәм IV быуаттарҙа һәр йыл һайын һәр филдан факелдар тотоп йүгереү ярыштарын ойоштороу буйынса сығымдарҙы ҡаплатыу өсөн гимнасиарх һайлана. (Лампадефорий). Ярышта ҡатнашыусыларҙы өйрәтеү менән бәйле бөтә сығымдарҙы ҡаплатыу вазифа бурысы тип иҫәпләнелә, Афина халҡы хәлле яҡташтарынан талап иткән был бурыс дәүләт вазифаларының иң ҡиммәтлеһе була. гимнасиархтың билдәле бер хоҡуҡтары ла булғандыр, әммә был хаҡта мәғлүмәт һаҡланмаған.
Македонский власы урынлаштырылғандан һуң Афинала үҙгәрештәр була. Йыл һайын һайланған гимнасиарх гимнасийҙа дөйөм тәртипте күҙәтә, ә ҡайһы берҙә, учреждениены тотоу өсөн йәмәғәт аҡсалары бүленмәгәнлектән, сығымдарҙы үҙ кеҫәһенән ҡаплата.
# Добротворский Пётр Иванович

Пётр Иванович Добротворский (3 [15] октября 1839, Симбирск — 17 [30] января 1908, Өфө) — публицист, прозаик, Башҡортостандың беренсе урыҫ яҙыусыһы.

# Добротворский Пётр Иванович
## Биографияһы

Уның атаһы Иван Никифорович Владимир губернияһында ауыл руханийы ғаиләһендә тыуған; әсәһе Анна Петровна Бабкиндарҙың боронғо дворяндар нәҫеленән була. Ике ата-әсә лә ауырыу була һәм, Пётр Иванович иҫләүенсә, «иректә, бер ниндәй күҙәтеүһеҙ үҫтем: сит баҡсаларҙа алмалар ҡағып йөрөнөм, урам малайҙары менән бабки уйнаным һәм, ғөмүмән, тиҫтерҙәрем менән шундай күп нәмәләр ҡылдым, әлеге ваҡытта йәшәһәк, үҫмерҙәрҙе төҙәтеү түгел, әрәм иткән бәлиғ булмаған енәйәтселәр өсөн холоҡ төҙәтеү колонияларының береһенә эләгер ҙә инек».
Тәүҙә өс йыл Сембер классик гимназияһында уҡый, һуңынан Н. И. Философов булышлығында барон К. К. Клодттың Санкт-Петербург әҙерлек пансионына ебәрелә, унан Михайловка артиллерия училищеһына күсә.
1860 йылда училище курсын тамамлағас, Михайлов артиллерия академияһында ҡалыу хоҡуғы ала, әммә бер йылдан әсәһенә, Сембергә «ауырыуы буйынса отпускыға» китә. Өйләнгәндән һуң, Өфө губернаһында урынлашҡан Богородский имениеһында ҡала.
1863 йылда Г. С. Аксаков уны Бөрө өйәҙендә мировой аралашсы итеп тәғәйенләй; 1865 йылда Бәләбәй өйәҙенә күсерелә. Был вазифала ул завод һәм фабрика эшселәренең, крәҫтиәндәрҙең, айырыуса башҡорт ауылдарының тормошон яҡшы өйрәнә. 1878-1883 йылдарҙа ул Өфө өйәҙендә мировой судья була, һәм ул өсөнсө өс йылға ла һайланыуына ҡарамаҫтан, ул вазифанан баш тарта, сөнки был ваҡытҡа, Добротворский әйтеүе буйынса, «тере эш артҡа сигенә, ә уның урынына бары ҡоро канцелярия формалистикаһы ғына талап ителә».
Матбуғатта башҡорт ерҙәрен законһыҙ талауға ҡаршы сығыш яһай. Уның Валентин Фёдорович Корштың «Санкт-Петербург хәбәрҙәре»ндә баҫылған фашлау корреспонденциялары Өфө губернаһы сенаторы кенәз Шаховскийҙың ревизияһына алып килде, һәм Ушаков Сергей Петровичты ҡотҡарырға килгән Ырымбур губернаһы генерал-губернаторы Крыжановский Николай Андреевичтың ҡыҫылыуы ғына был һөжүмде туҡтатты. Әммә сенатор Евграф Петрович Ковалевскийҙың «Русская правда», «Молва», «Порядок», «Голос» һәм «Неделя»ла мәҡәләләре яңы ревизия тулҡынын башлау һөҙөмтәһендә Өфө губернаторы Павел Платонович Шрамченко вазифаһынан бушатылды һәм уның урынына ваҡытлыса Ковалевский янында эшләгән өлкән чиновник — Щепкин Николай Павлович ҡуйылды. «Был ҡасан да булһа публицист өлөшөнә төшкән һирәк һәм ғәйәт ҙур уңыш булды».
Уның әҫәрҙәре «Наблюдатель», «Северный вестник», «Книжки Недели», «Русские Ведомости», «Вестник Европы» (1866—1918) журналдарында баҫыла. Уның бер нисә очергы һәм хикәйәһе («Бабай», «Своя людя», «Иняй» һ. б.) «Рассказы, очерки и наброски. Мысли в картинах и образах» (1892) йыйынтығына кергән. «В глуши Башкирии» «В глуши Башкирии» (Екатеринбург, 1901) китабында башҡорттарҙың ауыр көнкүреше сағылдырылған.
   — В глуши Башкирии. Рассказы. Воспоминания. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1989. — С. 199, 203.

# Добротворский Пётр Иванович
## Әҫәрҙәре

* «Рассказы, очерки и наброски. Мысли в картинах и образах» (1892)
* «В глуши Башкирии» (Екатеринбург, 1901)
# Саҙаҡа

Саҙаҡа (ғәр. صدقة‎‎), Исламда — ирекле хәйер, мосолмандарҙың мохтаждарға үҙ теләге менән Аллаһ ризалығы өсөн түләүе. Киң мәғәнәлә, саҙаҡа — ул матди ғына түгел, Аллаһ хаҡы өсөн ысын күңелдән ҡылынған теләһә ниндәй изге эш. Мотлаҡ саҙаҡа зәкәт тип атала.
Саҙаҡа «ситдыҡ» («ихлас») һүҙе менән тамырҙаш. Көнбайыш ислам белгестәре йәһүди "седака" һүҙе менән бәйләнеш бар тип белдерә. Хәҙерге мосолман ғалимдары үҙләштереү тураһындағы дәғүәләрен ышандырмай тип һанай. Үҙләштереү тигәндә, үҙ сиратында, мосолмандар үҙҙәре араһында йәшәгән йәһүдтәр һәм христиан динендәгеләр ғәрәп теленән алған тип һанай. Саҙаҡа (Саҙаҡат-Аллаһ,Ситдыҡ, Садиҡ) мосолман ир-ат исеме булараҡ йыш осрай, икенсе быуында - йәһүдтәрҙә, һуңғы ваҡытта христиандарҙа фамилия булараҡ осрай.
Саҙаҡа түләү Ислам диненең мөһим өлөшө булып тора. Уның мәғәнәһе бай һәм ярлылар араһындағы социаль тигеҙһеҙлекте өлөшләтә хәл итеү һәм кешеләр араһындағы мөнәсәбәттәрҙә ихласлыҡ урынлаштырыуҙа. Ҡөрьәнгә ярашлы, саҙаҡаларҙы йәшерен рәүештә биреү асыҡ биргәнгә ҡарағанда яҡшыраҡ тип һанала.Шул уҡ ваҡытта күрһәтеп саҙаҡа биреү ҙә тыйылмай, сөнки был башҡаларға үрнәк булыуы мөмкин.
# Бәхти

Бәхти — башҡорт ир-ат исеме.

# Бәхти
## Этимология

Бәхти ғәрәп телендә бәхетле тигән мәғәнә белдерә

# Бәхти
## Билдәле кешеләр

Ғайсин Бәхти (Бәхтиғәни) Миңлейәр улы (24 ғинуар 1930 йыл — 5 октябрь 1991 йыл) — музыкант-аккордеонсы. РСФСР‑ҙың атҡаҙанған (1986), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1962) артисы.

# Бәхти
## Фамилия

Бәхтизин Рәмил Нәзиф улы (30 март 1955 йыл) — ғалим-математик, юғары мәктәп һәм йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Фәндәр Академияһы академигы (2016), Физика-математика фәндәре докторы (1992), профессор (1994). 2014—2019 йылдарҙа Өфө дәүләт нефть техник университеты ректоры[1]. Башҡортостан Республикаһының 6-сы саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты (2018). Башҡортостан вуздарының ректорҙар советы рәйесе (2018). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001), Рәсәй Федерацияһы газ сәнәғәтенең почётлы хеҙмәткәре (1998) һәм почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2010). Башҡортостан комсомолының фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты (1986). Вьетнамдың (2016) һәм Таджикстан Республикаһының (2016) Дуҫлыҡ ордендары кавалеры.
Бәхтиева Алһыу Исмәғил ҡыҙы (26 июль 1970 йыл) — театр актёры, йырсы. 1993 йылдан Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры, 2000 йылдан — Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры актёры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2004). Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2021)[1].
Бәхтизин Альберт Рәүеф улы (25 март 1975 йыл) — Рәсәй ғалимы, социаль-иҡтисади процестарының математик һәм компьютер моделләштереү өлкәһендә белгес, Рәсәй фәндәр академияһы Үҙәк иҡтисад-математика институты (РФА ҮИМИ) директоры. Иҡтисад фәндәр докторы, РФА мөхбир ағзаһы (2016).
Бәхтизин Әхтәм Мөсәлим улы (21 ғинуар 1897 йыл[1] — 16 август 1943 йыл) — беренсе донъя һәм Граждандар һуғыштарында, 1921—1922 йылдарҙа Урта Азияла баҫмасыларҙы юҡ итеүҙә, Хәсән күле буйындағы 1938 йылғы совет‑япон ҡораллы конфликтында, 1939—1940 йылдарҙағы совет-фин һуғышында ҡатнашҡан һәм Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған хәрби хеҙмәткәр. Полковник (1939). 1‑се, 2‑се, 3‑сө һәм 4‑се дәрәжә Изге Георгий тәреләре, ике Ҡыҙыл Байраҡ (1918, 1940) һәм 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1943) ордендары кавалеры.
Бәхтизин Нәзиф Раян улы (31 декабрь 1927 йыл — 21 октябрь 2007 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, юғары мәктәп эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1991), профессор (1978). Үҫемлекселек белгесе, агроэколог, Башҡортостанда ауыл хужалығы фәнен ойоштороусы. СССР юғары мәктәбе отличнигы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1970). Бәхтизин Рәсәйҙә беренселәрҙән булып ауыл хужалығы культураларын программалаштырып үҫтереү алымын эшләй башлай. Башҡортостан Республикаһында агрономия фәнни мәктәбен булдыра. Игенселек һәм баҫыу культуралары селекцияһы ғилми-тикшеренеү институты янында Селекция үҙәген ойоштороусы(1984). Башҡортостандың күп томлыҡ энциклопедияһы редакция коллегияһы һәм редакция советы ағзаһы (Бәхтизин тәүге ике томында 20-нән ашыу мәҡәлә баҫтыра).
# Финанс

Фина́нс (лат. financia — бар булған аҡса, килем) — экономик мөнәсәбәттәр сәбәпле барлыҡҡа килгән аҡса әйленешен формалаштырыу, бүлеү һәм ҡулланыу йыйылмаһы>.
Ғәҙәттә һүҙ маҡсатлы дәүләт йәки хужалыҡ итеүсе субъект тураһында бара. Финанс өлкәһендә бюдже́т төшөнсәһе мөһим урын алып тора.
Финанслау һүҙе акса менән тәьмин итеү тигәнде аңлата. Йыш ҡына финанс һүҙе көнкурештә аҡса тигәнде аңлата.
# Хөсәйенов Ирек Әбделхәй улы

Хөсәйенов Ирек Әбделхәй улы (20 февраль 1928 йыл — апрель 2002 йыл) — мәғариф ветераны, тарихсы, тыуған яҡты өйрәнеүсе. «Хеҙмәт батырлыҡ» миҙалы менән бүләкләнгән. БАССР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы.

# Хөсәйенов Ирек Әбделхәй улы
## Биографияһы

Ирек Әбделхәй улы Хөсәйенов 1928 йылдың 20 февралендә Башҡортостандың Баймаҡ районы Темәс ауылында тыуған. Хеҙмәт юлын Темәс педагогия училищеһын тамамлағандан һуң урындағы мәктәптә башланғыс класы уҡытыусыһы булып башлай. 1952—1958 йылдарҙа партияның Баймаҡ район комитетында пропаганда һәм агитация бүлегендә — инструктор, артабан партия контроле кабинеты мөдире булып эшләй. 1958 йылдан алып 1969 йылға тиклем Баймаҡ ҡалаһындағы 1-се һанлы урта мәктәбенә (1918 йылда асылған тәүге совет мәктәбе) директор итеп тәғәйенләнә. Унан һуң Баймаҡ 3-сө урта мәктәбенә уҡыу-уҡытыу бүлеге мөдире булып күсә, ошо уҡ мәктәптә күп йылдар дауамында тарих уҡытыусыһы була.
Артабан район эшсе йәштәр мәктәбе директоры, крайҙы өйрәнеү музейы етәксеһе була.
Пенсияға сыҡҡандан һуң Ирек Әбделхәй улы район китапханаһында эшләй, бында ул «Атайсал» клубын ойоштора. Клуб ағзалары тыуған яҡтың тарихын, арҙаҡлы шәхестәрен тергеҙеүгә күп көс һала һәм райондың ижтимағи тормошонда әүҙем ҡатнаша. Уның положениеһына ярашлы ошондай ойошмалар һәр ауыл китапханаһы янында ойошторола. Ҡала һәм ауыл клубтары составына абруйлы, көслө рухлы, тарих менән ҡыҙыҡһынған зыялы кешеләр инә. Клубтың һәм уның ауыл филиалдары эшмәкәрлегенә һәм йүнәлештәрен билдәләүгә Ирек Әбделхәй улы шаҡтай күп көс һала.
Баймаҡ районы китапханаһы янында шулай уҡ «Атайсал тип янған йөрәктәр» аҡһаҡалдар клубын ойоштороу буйынса инициатор була. «Күк Ирәндек» (1990) исемле плакаттың тәүге редакторы. Ул шулай уҡ «Темәс» буклетын (1991), «Баймаҡ» буклетын (1994) сығарыуҙа әүҙем ҡатнаша. И. Ә. Хөсәйенов урындағы матбуғат биттәрендә тыуған яҡты өйрәнеү буйынса, данлыҡлы яҡташтары тураһында әленән-әле мәҡәләләр баҫтыра.
Юғары мәҙәниәтле, киң энциклопедик белемле кеше булараҡ Ирек Әбделхәй улы кеше менән аралашырға, ниндәйҙер яҡшы маҡсаттарға әйҙәргә оҫта булды, һәр саҡ ярҙамға килергә әҙер булыуы күптәргә ҡанат ҡуйҙы. Ул яҡшы шахматсы ла ине, район һәм ҡала турниҙарында ҡатнашты.
2002 йылдың апрелендә Баймаҡ ҡалаһында вафат була.

# Хөсәйенов Ирек Әбделхәй улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «Хеҙмәт батырлығы» миҙалы
* «БАССР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы» билдәһе
# Няшичья

Няшичья — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Черная йылғаһының уң ярына тамағынан 95 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Няшичья
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200012793
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201279
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Һары уйғырҙар

Һары уғырҙар менән бутамаҫҡа. Һары уйғырҙар (уйғырҙар, шира-йогур; ҡыт. ябайл. 裕固族, пиньин: Yùgù Zú; сар.-юг. Sarïg Yogïr [sarɯɢ jʊɢʊr], Шира-уй4ур теле Šera Yogor [ʃira jʊɢʊr]) — Ҡытайҙа рәсми танылған 56 халыҡтың береһе. Ганьсу провинцияһында Сунань-Югур автономиялы өйәҙе тигән милли-территориаль автономиялары бар. Һары уйғырҙар ике территориаль төркөмгә бүленә. Беренсе төркөм һары уйғыр телендә, икенсеһе — монгол шира-уйғыр телендә һөйләшә.
Б. э. т. 840 йылда уйғырҙарҙаң бер өлөшө шад титуллы Удзар Текин етәкселегендә Ганьсу провинцияһына табан хәрәкәт итә һәм күренекле дәүләт эшмәкәре Пан Текин булышлығында Уйгур Кянсуй (Ганьчжоу) дәүләтен төҙөй. Дәүләт бер нисә быуат йәшәй һәм Тангуттар тарафынан юҡ ителә.
2000 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәте буйынса Гансу провинцияһында 13 719 кеше йәшәй.

# Һары уйғырҙар
## Ҡәбилә составы

Е.Тенишев тикшереүе буйынса, һары уйғырҙарҙың ҡәбилә бүленеше ете отакка (территориаль берәмеккә) бүленә. Отак һәм уйғу ҡәбилә берәмеге буларыҡ бөгөнгө көндә бер ниндәй ҙә хужалыҡ йәки иҡтисади әһәмиәткә эйә түгел..
Көндәлек тормошта, төрлө телдә һөйләшеүгә ҡарамаҫтан, һары уйғырҙар һәм шира-уйғырҙар бер-береһе менән бәйле. Быны һары уйҡырҙарҙа ла, шира-уйғырҙарҙа ла осраған бер үк ҡәбилә исемдәре раҫлай.
* Анджан (анджән, анджәң, анджян).
* Арлат. Арулаттар тоҡомдары.
* Вай. Ике өлөшкә бүленә: эрки вай «иҫке вай» һәм йаны вай «яңы вай».
* Джуныл (чоңыл, чуңыл).
* Йаглахкыр (йаглакыр, йаглахкар, йаглыхкыр, яглак).
* Йагток.
* Йун (патан).
* Каджан.
* Калка.
* Камер.
* Каргос.
* Колен.
* Комджук.
* Коң. Шорҙарҙа ҡәбилә бар.
* Конрат (коңрат).
* Кулин.
* Кыргыс. Боронғо ҡырғыҙ нәҫеленән.
* Ланчак.
* Лахшо.
* Мнэг.
* Ойрот (ойрат).
* Ӧрге.
* Пагана.
* Паглыг.
* Пайат.
* Патан.
* Пашу.
* Пегеши.
* Пейат.
* Пәй.
* Сокалыг.
* Солтус.
* Сына.
* Төмөр. Монгол телендә тимер тигәнде аңлата
* Темурчин. Монгол телендә тимерсе тигәнде аңлата.
* Тогшы (тогша, тогши).
* Тунса.
* Тӳргӳш
* Уйрат.
* Хор.
* Хараңгат (ораңгат, хуруңут).
* Чанбан.
* Чунса.
* Чыгаллык.
* Шартың.
* Эркэр. Ирекле кеше тигәнде аңлата.
* Ыглан. Тибет телендә γǎlán, γlan (үгеҙ).

# Һары уйғырҙар
## Дин

Уйғырҙарҙың традицион дине — шаманизм менән ҡулланылған Тибет Буддизмы.
# Сырая Скопкартная

Сырая Скопкартная — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чаньва йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Сырая Скопкартная
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100007215
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100721
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Владимировка (Дәүләкән районы)

Владимировка — Башҡортостан Республикаһының Дәүләкән районы Суйынсы ауыл Советының бөткән ауылы..

# Владимировка (Дәүләкән районы)
## Тарихы

Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1981 йылдың 12 февралендәге N 6-2/66 « Ҡайһы бер торак пункттарҙы иҫәпкә алыу мәғлүмәттәренән төшерөп ҡалдырыу тураһында» Указы менән бөтөрөлә,уның менән бергә тағы райондың өс тораҡ пункты: Ляшковка ауылы (Имай — Ҡарамалы ауыл Советы) Семилетка ҡасабаһы (Поляковка ауыл Советы) Сядэ (Раев ауыл Советы)
# Куица

Куица — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аҡ диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Куица
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300512103000040383
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004038
* Бассейн коды — 03.02.03.005
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Гугушвили Виссарион Паатович

Гугушвили Виссарион Паатович (груз. ბესარიონ პაატას ძე გუგუშვილი; 6 май 1945 йыл) — сәйәсмән һәм дәүләт эшмәкәре, 1991—1992 йылдарҙа Грузияның премьер-министры.

# Гугушвили Виссарион Паатович
## Биографияһы

Виссарион Паатович Гугушвили Төньяҡ Осетин АССР-ының Орджоникидзе ҡалаһында (Владикавказ|) ғалим ғаиләһендә тыуған.
1967 йылда Тбилиси дәүләт университетын «көнсығыш илдәренең фәне ,Төркиә тарихы», һөнәре буйынса тамамлай. 1970 йылда «инглиз теле һәм әҙәбиәте» һөнәре буйынса Тбилиси сит илдәр теле институтында белем ала. 1971 йылда иҡтисад фәндәре кандидаты дәрәжәһен ала.
1973 йылдан Грузин СССР-ы фәндәр Академияһының ижтимағи фәндәр өлкәһендә ғилми мәғлүмәт Үҙәгенең— тәүҙә иҡтисад бүлеге мөдире, һуңынан — фәнни эштәр буйынса Үҙәктең директор урынбаҫары.
1990 йылдың декабренән Грузин СССР-ы мәҙәниәт министры урынбаҫары булып тора. 1991 йылдың мартынан— Грузия Республикаһының дәүләт кинокорпорация президенты.
1991 йылдың 26 авгусынан Тенгиз Сигуа отставкаға киткәндән һуң, Гугушвили премьер-министр итеп тәғәйенләнә. Хәрби түңкәрелештән һуң Гамсахурдие Звиад менән бергә ҡыуылырға тейеш була һәм 1993 йылдың сентябрь-ноябрь айҙарында власты ҡайтарырға тырышыуҙа ҡатнаша. Гамсахурдия Финляндияға ҡаса, унда сәйәси һыйыныу ала.. Вантаала йәшәй, грузин компьютер шрифты булдырыу менән шөғөлләнә.
# Жилина (Ҡурған өлкәһе)

Жилина — Ҡурған өлкәһе Каргапольский районы ауылы. Журавлевский ауыл советына инә.

# Жилина (Ҡурған өлкәһе)
## Географик урыны

Ҡурған өлкәһенең Жилина fesks Журавлево ауылынан яҡынса 4 км төньяҡтараҡ, район үҙәге Каргапольенан 8 км (14 км автомобиль юлы буйынса) көньяҡ-көнбайышта, Ҡурған ҡалаһынан 80 км (100 км автомобиль юлы буйынса) төньяҡ-көнбайышта урынлашҡан.

# Жилина (Ҡурған өлкәһе)
## Тарих

Жилина ауылы (Козьмина, Кузина) XVIII быуатта нигеҙләнгән.
1800 йылда Жилина ауылында 13 йорт була, унда Добрынскийҙар, Жилиндар, Каргаполовтар, Климовтар, Лузгиндар, Мухидар, Самокрутовтар, Силивановтар, Хомяковтар, Шушариндар йәшәгән.
Революцияға тиклем хәҙерге Ҡурған өлкәһенең Каргопольский районы Жилина ауылы Пермь губернаһы Шадрин өйәҙе Каргапольский улусы составына ингән.
1918 йылдың июнь аҙағына — июль башында Жилина ауыында аҡ гвардия власы урынлаштырыла, 1919 йылдың август башында совет власы тергеҙелә.

# Жилина (Ҡурған өлкәһе)
## Халыҡ

2010 йылда халыҡ һаны — 88 кеше.

# Жилина (Ҡурған өлкәһе)
## Халыҡ
### Милли составы

* 2002 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 107 кеше йәшәй, шуларҙың 97 проценты - урыҫ.
* 1926 йылдарҙағы иҫәп алыу мәғлүмәттәре буйынса, Жилина ауылында 601 кеше йшәһә, шуларҙың бөтәһе лә — урыҫ булған була.

# Жилина (Ҡурған өлкәһе)
## Ижтимағи-эшлекле зона

Жилина ауында дүрт ҡабырғалы, осонда биш осло ҡыҙыл йондоҙ ҡуйылған обелиск бар. Һәйкәлдең ҡабырғаларына Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған Жилина ауылы кешеләренең фамилиялары яҙылған плитәләр ҡуйылған. Һәйкәл ағас штакетник менән кәртәләнеп алынған.
# Пурдан

Пурдан — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Конда йылғаһының уң ярына тамағынан 1047 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.

# Пурдан
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010600112115300015620
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301562
* Бассейн коды — 14.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3