yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы

Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы ( БАССР Халыҡ Комиссарҙары Советы, БАССР Хөкүмәте) — Автономиялы Башҡорт Совет Республикаһы Хөкүмәтенең 1920 йылдан 1946 йылға тиклемге рәсми атамаһы. Автономиялы республиканың юғары башҡарма һәм етәксе органы.

# Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы
## Төҙөлөшө

Иң тәүҙә БАССР Халыҡ Комиссарҙары Советы Рәйестән һәм уның урынбаҫарынан, халыҡ хужалығы советы рәйесенән һәм 10 халыҡ комиссарынан торған:
* Эске эштәр халыҡ комиссары;
* һаулыҡ һаҡлау;
* ер эшкәртеү;
* халыҡ мәғарифы;
* эшсе-крәҫтиәндәр инспекцияһы;
* социаль тәьминәт;
* сауҙа;
* хеҙмәт;
* финанстар;
* юстиция.
Шулай уҡ Халыҡ Комиссарҙары Советында СССР-ҙың берләштерелгән сәйәси етәкселеге һәм СССР Халыҡ Комиссариаттары вәкиле булған.

# Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы
## Рәйестәре

* Шәмиғолов Ғәли Камалетдин улы (июль 1920 — октябрь 1920)
* Бейешев Әхмәт Әлмөхәмәт улы (1920—1921)
* Халиҡов Муллайән Дәүләтша улы (1921—1925)
* Мөхәмәтҡолов Әҡсән Баймырҙа улы (1925—1930)
* Булашев Зиннәтулла Ғиззәт улы (1930—1937)
* Шаһимарҙанов Фазыл Вәлиәхмәт улы (1937—1940)
* Ваһапов Сабир Әхмәтйән улы (1940—1946)

# Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы
## Штаб- квартира

1920 йылдан Халыҡ Комиссарҙары Советы Стәрлетамаҡ ҡалаһында төпләнә, 1922 йылдан Өфөгә күсерелә. 1937 йылда БАССР Хөкүмәте өсөн яңы бина төҙөлә. Хәҙерге ваҡытта ул тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән. Пушкин урамындағы 106-сы йортта урынлашҡан..
# Кесе Кутык

Кесе Кутык — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кутык йылғаһының уң ярына тамағынан 5,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Кесе Кутык
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300512111100038651
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103865
* Бассейн коды — 10.01.03.005
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Лопшеньга

Лопшеньга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Двинская мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Лопшеньга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300512103000004477
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000447
* Бассейн коды — 03.02.03.005
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡаған

Ҡаған - (рус. Кага́н хакан, хаган, урта монгол ᠬᠠᠭᠠᠨ, Qaɣan; хәҙерге монголса хаан, боронғо төрки - 𐰴𐰍𐰣 , ҡыт. ғәҙәти 可汗, , пиньинь: Kèhán) — урта быуат күсмә халыҡтар иерархияһынаң суверендың иң юғары титулы. Хандар ханы. Монгол империяһы осоронда ҡаан («бөйөк хан») рәүешенә ингән.
«Ҡаан» рәүешендә тәүге тапҡыр XIII быуатта күренә. Ул Бөйөк Монгол Улусының иң юғары башлығына ҡарата ҡулланылған һәм Сыңғыҙхандың Ясаһындағы титулатураға индерелгән
# Овраг Лысая Гора

овр. Лысая Гора — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе, Һамар өлкәһе, Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сызранка йылғаһының уң ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Овраг Лысая Гора
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сызранка йылғаһы, инештән Сызрань ҡалаһына (ҡаланан юғарыраҡ) тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001312112100009141
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100914
* Бассейн коды — 11.01.00.013
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Түбәнге Астахов

Түбәнге Астахов — Ростов өлкәһе Кашар районындағы утар.
Ростов өлкәһе Кашар районының Киев ауыл биләмәһе составына инә.

# Түбәнге Астахов
## Географияһы

Түбәнге Астахов утары территорияһы Оло Калитва йылғаһы тамағынан 8 километр өҫтәрәк урынлашҡан.

# Түбәнге Астахов
## Географияһы
### Урамдар

* Йылға аръяғы урамы,
* Тыныслыҡ урамы,
* Йәштәр урамы,
* Яр буйы урамы,
* Юл буйы урамы,
* Мәктәп тыҡрығы.

# Түбәнге Астахов
## тарих

Утар территорияһы үҙ заманында алпауыт Астахов биләмәһе була. Башта утар йылғаның уң яҡ яры янындағы үҙәндә рынлашҡан. Ваҡыт үтеү менән уның территорияһы ҙурайған, кешеләр йылғаның ике яҡ ярына ла ултыра башлаған. Унда Бочанка, Луганка, Майорка утарҙарының өлөштәре барлыҡҡа килгән. Алпауыт Астахов йорто тәүҙә Луганка йылғаһының уң ярында ҡамыш ҡыйыҡлы була. Хәҙерге Никулин, Коньков, Муромка, Луганка, Божков утарҙары уның иләмәһендә тора. 1868 йылда тәү тапҡыр телгә алынған Түбәнге Астахов утары усть-Медведицкий округының Пономарев улусына ҡарай. 1915 йылдың мәғлүмәттәре буйынса утарҙа 833 кеше йәшәй. Унда 111 йорт һәм 540 дисәтин ер була. Утарҙа башланғыс училище һәм ауыл идаралығы тора. Ауыл халҡы араһында ер һатып алған хәлле кешеләр йәшәгән. 1917 йылда алпауыттарҙың ере тартып алына һәм ярлы крәҫтиәндәргә таратыла. Үрге-Греково ауыл советы Кашар, Киев һәм Первомайский райондарына ҡарай. Һуңынан тағы Кашар районы составына индерелә. 1926 йылда Үрге-Греково ауылы Үрге-Греково ауыл советына инә. 2005 йылда ауыл хакимиәттәре бөтөрөлгәс, Үрге Астахов ауылы Киев ауыл биләмәһенә ҡарай. Уның составына Второй Киевский, Красный Колос , Новоольховка, Светлый, Шалаевка ауылы, Третий Интернационал, Гавриловка утары, Үрге Греково ауылдары индерелә.
# Волга-Кама ҡурсаулығы

Волга-Кама дәүләт тәбиғәт биосфера ҡурсаулығы (рус. Волжско-Ка́мский госуда́рственный приро́дный биосфе́рный запове́дник) — Рәсәй территорияһындағы биосфера ҡурсаулығы.

# Волга-Кама ҡурсаулығы
## Дөйөм мәғлүмәттәр

Волга-Кама дәүләт тәбиғәт биосфера ҡурсаулығы 1960 йылдың 13 апрелендә РСФСР Министрҙар Советының 510-сы ҡарары менән ойошторола. Урта Волга буйының һаҡланып ҡалған боҙолмаған урман һәм урман-дала экосистемаларын һаҡлау маҡсаты ҡуйыла.
Рәсәй Федерацияһының Татарстан Республикаһы Зеленодольск районы биләмәһендә Волга йылғаһының һул ярҙарының киртләстәрендә урынлашҡан. Тәүҙә майҙаны 8 024 гектар була. РФ Хөкүмәтенең 2001 йылдың 9 апрелендәге 277-се ҡарары буйынса уның майҙаны 10 091,2 гектарға тиклем арттырыла.
Ҡурсаулыҡ Саралы һәм Раифа бүлектәренән тора. Был участкалар бер-береһенән 100 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Яҡындағыһы Ҡазандан көньяҡҡа табан 50 км алыҫлыҡта. Уның икенсе яғында майҙаны 1,3 мең гектар булған Куйбышев һыуһаҡлағысының бер өлөшө, бында Волга, Кама һәм Мишә йылғалары ҡушыла. Татарстан Республикаһы Министрҙар кабинетының 1995 йылдың 21 июнендәге 407-се ҡарарына ярашлы һаҡ зонаһы 15 000 гектар тәшкил итә. Волга-Кама ҡурсаулығы биләмәһе ете ауыл хужалығы предприятиеһының ерҙәре менән сиктәш, улар араһында ҡошсолоҡ фабрикаһы, йәнлекселек хужалығы, йәшелсәселек хужалығы бар.
Ҡурсаулыҡтың ғилми бүлегенең хәҙерге бурыстары: Урта Волга буйының көньяҡ тайгаһы тәбиғәт комплекстарындағы процестарҙың тәбиғи барышын, экзотик ағас тоҡомдарының интродукцияһын, Куйбышев һыуһаҡлағысының һәм ҡурсаулыҡтың тәбиғи комплекстарына башҡа антропоген факторҙарҙың йоғонтоһон өйрәнеү; ҡурсаулыҡтың тәбиғи экосистемаларын һаҡлау һәм тергеҙеү сараларын эшләү.
200-гә яҡын һынау (күҙәтеү) майҙаны, бейеклеген даими күҙәтеү нөктәләре, һыуһаҡлағыс ярҙарының емерелеүен күҙәтеү өсөн 40 даими профиль, йәнлектәрҙе, ҡорҙарҙы һәм һыу ҡоштарын иҫәпкә алыуҙың даими маршруттары һалынған. 1975 йылдан алып метеостанция эшләй.
Ҡурсаулыҡтың ике стационарында йыл һайын Ҡазан, Мәскәү, Донецк, Удмурт, Харьков университеттары, Ҡазан педагогия институты талиптары практика үтә. Бында мәктәп урмансылығы урынлашҡан. Йыл һайын ҡурсаулыҡтың дендрологик баҡсаһына һәм Тәбиғәт музейына 10 меңдән ашыу турист килә.

# Волга-Кама ҡурсаулығы
## Климаты

Уртаса континенталь, температура һәм яуым-төшөм ҡапыл, ҡырҡа үҙгәрергә мөмкин.

# Волга-Кама ҡурсаулығы
## Флораһы

Майҙандың 90 % -тан ашыуы урман (ҡарағай, имән, йүкә, ҡайын, уҫаҡ, ерек) менән ҡапланған. 200—300 йәшлек ҡарағай, шыршы, имән ағастары һаҡланған. Һаҙлыҡтар төрлөсә. 844 төр көпшәле үҫемлек, шул иҫәптән 51 төр ағас һәм ҡыуаҡтар бар.
Ике участкалағы урмандар бер-береһенән ныҡ айырыла. Раифа участкаһында ҡарағай өҫтөнлөк итә; йәшел мүкле ҡарағай урмандары киң таралған. Ҡарағай урмандарынан тыш имән, йүкә, шыршы урмандарының бер нисә төрө бар. Раифа участкаһында 570-кә яҡын көпшәле үҫемлек бар, Мүктәртәрҙең 160 төрө асыҡланған.
Саралы биләмәһендә икенсел ҡарағай урмандары күберәк, йүкә һәм уҫаҡ үҫә, уларҙы шыршы урмандары алмаштыра. Имән ағастары һәм урмандың башҡа төрҙәре бар. Һирәк осрай торған үләндәр үҫәә. бында 500 төр көпшәле үҫемлек иҫәпләнә.
# Шуша дәүләт тарихи-архитектура ҡурсаулығы

Шуша дәүләт тарихи-архитектура ҡурсаулығы (әзерб. Tarix Şuşa Dövlət-Memarlıq Qoruğu) танылмаған Таулы-Ҡарабах Республикаһының Шуша районында (Әзербайджан дәүләте) урынлашҡан.

# Шуша дәүләт тарихи-архитектура ҡурсаулығы
## Тарихы. Архитектур һәм тәбиғи атрибуттары

Кавказдағы киҫкен сәйәси хәл-ваҡиғалар арҡаһында, бер нисә үҙаллы ханлыҡтар һәм султанаттар барлыҡҡа килә. Үҙ-ара ыҙғыш-талаштарҙа бәләкәй дәүләттәрен һаҡлап ҡалыр өсөн, ханлыҡтарҙа ҡәлғә-ҡалалар төҙөү башлана (шул иҫәптән Әзербайжанда ла). Яңыраҡ барлыҡҡа килгән Ҡарабах дәүләтенең батшаһы Панах Али Хан Панахабад (һуңынан Шуша) ҡалаһына нигеҙ һала. Уның төп ҡәлғәләре булып Баят (1747 г.) һәм Шахбулаг (1752 г.) тора. 1805 йылда Рәсәй дәүләте ханлыҡты баҫып алғандан һуң, баш ҡалаһы Шуша 1841-се йылда провинциаль үҙәккә әйләнә.
Шуша ҡалаһы өс этапта төҙөлә. Беренсеһе 1753—1754 йылдар: диаурҙары, башнялары һәм туғыҙ кварталы төҙөлә. Икенсе этап 1756—1805 йылдар (һигеҙ квартал илдең көнсығыш, ун икеһе көнбайыш яғында). Рәсәй дәүләтенә ҡушылғандан һуң да төҙөлөш дауам итә. Әммә егерменсе йылдарҙа бер аҙға туҡтатылып тора.
Был үҙенсәлекле ҡала тау башында урынлашҡан. Шуға күрә уны «Ҡаялағы ҡала» тип тә йөрөтәләр. Ул бар яҡтан да ҡалын-ҡуйы урмандар менән уратылған. Дәүләттең иң бейек нөктәһе (диңгеҙ кимәленән ҡарап) 1600 метр, иң тәпәше 1300 метр тәшкил итә. Был ҡалала бик күп матур мәҙрәсә һәм мәсеттәр бар. Улар ерлектәге аҡ таштарҙан (мәҙрәсәләре — яндырылған кирбестән) төҙөлгән була. Унда тағы ла кәшәнә, музей, сиркәү, һарайҙар һәм башҡа бик куп биналар бар. Һәм өҫтәп үтер кәрәк: тап ошо ҡалала Ибраһим Хәлил Хана, Хөршидбаныу Натвана, Ғара Бойоҡ ханум, Вәзир Ғәджибеков, Бөлбөл һәм Джәббәр Гәрәгдиологлдар кеүек билдәле кешеләрҙең йорттары торған була. Шуша боронғо замандарҙа бай ҡарауан-һарайҙар берләшкән, халыҡ-ара сауҙа үҙәктәренең береһе булып торған. Уны тағы ла Әзербайджандың 18-19 быуаттарҙағы мәҙәни үҙәге тип тә йөрөтәләр.
Ҡала янындағы таш мәмерйәләре был төбәктәрҙә боронғо замандарҙан уҡ кеше йәшәгәнен иҫбатлап тора. Археологик ҡаҙылма эш барышында унда палеолит, мезолит, энеолит, бронза, тимер быуаттарҙан ҡалған бихисап элекке ҡоралдар, керамик һауыт-һабалар табыла.
Шуша ҡалаһы егерменсе быуат башында Ҡарабахта ҙур ҡалаларҙың береһе булып тора. 1920 йылдарҙа әзербайжан халҡы тарафынан 30 000 әрмән кешеһе үлтерелә, ҡаланың күп өлөшө юҡҡа сығарыла. Янған, емерелгән мәктәптәр, сиркәүҙәр, йорттар, килтерелгән кеше үлемдәре… Ә 1960-сы йылдарҙа бульдозерҙар менән һаҡланған нигеҙҙәрҙе лә юҡ итеп, Хрущевтың биналарын төҙөй башлайҙар. Шушадың һаҡланып килгән үҙенсәлекле тарихи мираҫының яртыһы юҡҡа сыға.
Ҡала Ҡарабах әрмән көстәре ярҙамында 1992 йылдың 8 майында тотҡонлоҡан ҡотола. Ошо һуғыштан һуң Таулы-Ҡарабах Республикаһының үҙалыллыҡ яулай. ә Шушада ҡайһы бер биналарҙы тергеҙеү эшен башлайҙар.
1977 йылдың 10 авгусында Шуша ҡалаһы (һәм уның эргә-тирәһе) Әзербайжан республикаһының тарихи-архитектур ҡурсаулығы булараҡ иғлан ителә .

# Шуша дәүләт тарихи-архитектура ҡурсаулығы
## Иҫкәрмә

* ↑ ШУША 2012 йыл 6 ноябрь архивланған.
# Лекомжеч

Лекомжеч — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Колва йылғаһының һул ярына тамағынан 372 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Лекомжеч
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100005584
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100558
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Розиц

Розиц (нем. Rositz) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3050 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,66 км². Диңгеҙ кимәленән 185 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 4617 һәм автомобиль коды — ABG.
# Күлйорттамаҡ мәмерйәһе

Күлйорттамаҡ мәмерйәһе, Космонавтар мәмерйәһе — Башҡортостандың Бөрйән районы Ғәҙелгәрәй ауылынан көньяҡҡа табан 8 км алыҫлыҡта, Ағиҙел йылғаһының уң ярында Шүлгәнташ мәмерйәһенән 2 км түбәндәрәк урынлашҡан. 1965 йылдар тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлап ителгән.
Мәмерйәнең икенсе исеме лә бар. Мәмерйә урындағы халыҡҡа күптәнән билдәле булған, спелеологтар был мәмерйә хаҡында 1961 йылдың 12 апрелендә, кеше беренсе тапҡыр космосҡа осҡан көндә, белеп ҡала һәм шуға ла уға Космонавтар мәмерйәһе тигән исем бирә.
Мәмерйәнең ике ауыҙы бар. Беренсеһе — 5 метр бейеклектә, 7 метр киңлектә. Икенсеһе шыуышып ҡына инә торған 0.4 метр бейекләктә һәм 1,3 метр киңлектә. Ике инеү юлы ла эзбизташтан торған ҡая битләүендә, һыу өҫтөнән 25—51 метр бейеклектә урынлашҡан.
Карст мəмерйəһе, өҫкө девон һəм аҫҡы карбон эзбизташтарында барлыҡҡа килгəн. Көнсығыш, көньяҡ‑көнбайыш һəм көнбайыш йүнəлешле горизонталь, вертикаль һəм ауыш коридорҙарҙан тора.
Коридор аҙағында 21 метр тәрәнлек ҡойо бар. Оҙонлоғо 280 м, уртаса киңлеге 4 м, уртаса бейеклеге 8 м, тəрəнлеге 24 м, амплитудаһы 43 м, майҙаны 1130 м², күлəме 90×40м³
Өҫкө ауыҙҙын киткән коридорҙа 2 зал бар. Мәмерйә түшәме кальцит һарҡымдары, сталактиттар менән ҡапланған. Мәмерйә эсендә температура 6°С.
Мәмерйә кроманьон кешеләре йәшәгән урын буларыҡ билдәле. Бынан 30—40 мең йыл элек мәмерйә кешеләре һунар иткән хайуандарҙың итеп ашаған, һөйәктәрен ҡойо төбөнә ташлаған. Хайуан һөйәктәрен хәҙер ҙә табырға була.
# Промза

Промза — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2064/341 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Промза
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500312110000037019
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003701
* Бассейн коды — 08.01.05.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кат-Ягун

Кат-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нятлонга-Ягун йылғаһының һул ярына тамағынан 176 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Кат-Ягун
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200042372
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204237
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Хутын-Юган

Хутын-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Назым йылғаһының һул ярына тамағынан 278 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Хутын-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200051007
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115205100
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Стреляева Лидия Николаевна

Стреляева Лидия Николаевна (7 апрель 1902 йыл — 29 июнь 1987 йыл) — совет селекционеры. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған агрономы (1982). СССР‑ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1951).

# Стреляева Лидия Николаевна
## Биографияһы

Лидия Николаевна Стреляева 1902 йылдың 7 апрелендә Кизияр (хәҙер Мелитополь, Запорожье өлкәһе, Украина) ауылында тимер юлсы ғәиләһендә тыуған.
Мелитополдә ҡала гимназияһында уҡый. 16 йәшендә үҙ теләге менән Ҡыҙыл Армия сафына баҫа (РККА — Ра­бо­че-кресть­янс­кая Красная армия). М. В. Фрунзе исемендәге Ҡырым дәүләт университетының (КрГУ имени М. В. Фрунзе) медицина факультетында уҡый. Унан агрономия факультетына күсә.
Эш урыны: 1926—1930 йылдарҙа К. А. Тимирязев исемендәге Мәскәү ауыл хужалығы академияһы янындағы емеш-тәжрибә станцияһында эшләй. 1930—1935 йылдарҙа — Бөтә союз үҫемлекселек институтында йәшелсә культуралары буйынса дәүләт сорт участогы (госсортучасток) мөдире була.
1935—1944 йылдарҙа — Кушнаренко виноград өҫтөндә эшләүсе ғилми хеҙмәткәр вазифаһын башҡара. Бер үк ваҡытта, хәрби метеоролог һәм Коминтерндың халыҡ-ара ленин мәктәбендә кассир йөкләмәһен алып бара.
1945—1956 йылдарҙа — Башҡортостан емеш-еләк тәжрибә станцияһының виноградсылыҡ бүлеге мөдире була. 1956 йылдан Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институтының баҡсасылыҡ бүлегендә өлкән ғилми хеҙмәткәре вазифаһын атҡара.
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе: виноградтың (йөҙөм) ҡырыҫ климат шарттарына яраҡлаштырылған тиҙ өлгөрә торған сорттарын булдырыу.
БАССР Юғары Советы депутаты, СССР-ҙың 4-се саҡырылыш (1954—1958) Юғары Советының Милләттәр Советы депутаты була.
Ире, Василий Павлович Стреляев, шулай уҡ ғалим селекционер. 30 йылдан ашыу баҡсасылыҡ буйынса Башҡортостан тәжрибә станцияһы етәксеһе була.
Лидия Николаевна Стреляева 1987 йылдың 29 июнендә Кушнаренко ауылында вафат була.

# Стреляева Лидия Николаевна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы.
* Өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы (1951) — СССР-ҙың Европа өлөшөндәге урта һәм көнсығыш зонаһы өсөн виноградтың ҡышҡы сорттарын сығарыуы һәм агротехникаһын нигеҙләүе буйынса хеҙмәттәре өсөн.
* БАССР-ҙың атҡаҙанған агрономы (1982)
* БАССР Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы
* Кушнаренко ауылының Почётлы гражданы

# Стреляева Лидия Николаевна
## Хәтер

* Кушнаренково ауылының бер урамы һәм тыҡрығына Лидия Николаевна Стреляеваның исеме бирелгән.
* Башҡортостан Республикаһы Кушнаренко селекция үҙәге бинаһының лаборатор корпусына Лидия Николаевна Стреляеваға мемориаль таҡта ҡуйылған.
* Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институтында «Стреляева иҫтәлегенә» тигән йөҙөм сорты сығарылған..

# Стреляева Лидия Николаевна
## Хеҙмәттәре

Стреляев Л. Н. — ҡырыҫ климат шарттары өсөн виноград сорттары һәм уларҙың агротехникаһы буйынса 15 хеҙмәт авторы. Виноградтың ун сортын һәм элиталы гибридтарын сығара: «Башҡорт зөбәржәте» («Башкирский изумруд»), «Александр» (Прибалтиканы азат иткәндә һәләк булған улы иҫтәлегенә), «Юбилей», «Башкирский черный», «Башкирский ранний», «Балекей» һәм башҡалар .
* Л. Н. Стреляева «Культура винограда в Башкирии». М., 1966.
# Кудрявцев Валерий Борисович

Кудрявцев Валерий Борисович (4 июль 1936 йыл — 23 декабрь 2021 йыл) — СССР һәм Рәсәй математигы, физика-математика фәндәре докторы. 2008—2020 йылдарҙа — Мәскәү дәүләт университетының Ташкенттағы филиалы директоры.

# Кудрявцев Валерий Борисович
## Биографияһы

Валерий Борисович Кудрявцев 1936 йылдың 4 июлендә Мәскәү өлкәһенең Егорьевск ҡалаһында хәрби хеҙмәткәр-табип ғаиләһендә тыуған. Урта мәктәпте алтын миҙалға тамамлай.
1960 йылда Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетын тамамлай. 1960—1963 йылдарҙа факультет аспирантураһында уҡый, һуңынан факультетта ассистент булып эшләй башлай.
1964 йылда физика-математика фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә ләғүә итеп диссертация яҡлай, диссертацияның темаһы: «Вопросы полноты для некоторых функциональных систем, связанных с автоматами», ғилми етәксеһе — О. Б. Лупанов.
1969 йылдан алып Рәсәй Фәндәр академияһы Бөтә Рәсәй ғилми үҙәгенең таныу проблемалары лабораторияһында төркөм етәксеһе булып эшләй.
Физика-математика фәндәре докторы (1980, фәнни консультанты С. В. Яблонский һәм О. Б. Лупанов), диссертацияһының темаһы «Вопросы полноты для функциональных систем».
1963 йылдан — Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетында уҡыта, 1966 йылдан доцент, дискрет математика кафедраһы профессоры (1982—1991). 1986 йылдан теоретик кибернетика проблемалары лабораторияһы мөдире, 1991 йылдан интеллектуаль системаларҙың математик теорияһы кафедраһы мөдире.
Механика-математика факультетының ғилми эштәр һәм тышҡы бәйләнештәр буйынса декан урынбаҫары (1976—1986).
2008—2020 йыл — Мәскәү дәүләт университетының Ташкенттағы филиалы директоры.
2021 йылдың 23 декабрендә вафат була.

# Кудрявцев Валерий Борисович
## Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары

Автоматтар, дискрет функциялар теорияһында фундаменталь һөҙөмтәләр, ҡушымталарҙа киң ҡулланылышлы образдарҙы, мәғлүмәт базаларын һәм интеллектуаль системаларҙы таныу. Яңы, автоматтарҙың функциональ системалары йүнәлешен үҫтерә.
Ғилми мәктәп булдыра, уның уҡыусылары араһында 20-нән ашыу доктор һәм 50-нән ашыу фән кандидаты бар.

# Кудрявцев Валерий Борисович
## Библиография

* Элементы теории автоматов (с соавт.). М.: Изд-во МГУ. 1978. 216 с.
* Функциональные системы. М.: Изд-во МГУ. 1982. 157 с.,
* Основы теории однородных структур (с соавт., 1990),
* Теория хранения и поиска информации (с соавт., 2002),

# Кудрявцев Валерий Борисович
## Библиография
### Уҡыу әсбаптары

* Лекции по теории конечных автоматов (1976),
* Введение в теорию автоматов (с соавт., 1985).
* Введение в теорию абстрактных автоматов (с соавт.) М. Изд-во МГУ. 1985. 187 с..

# Кудрявцев Валерий Борисович
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Мәскәү университетының атҡаҙанған профессоры (2004).
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997).
* Белград Университетының Почетлы докторы (Югославия, 1996)