yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Тарғын менән Ҡужаҡ

Тарғын менән Ҡужаҡ — башҡорт ауыҙ‑тел ижады ҡомартҡыһы, эпос. Шиғри‑сәсмә формала йәшәп килә.

# Тарғын менән Ҡужаҡ
## Тарихы

Беренсе тапкыр («Тарғын батыр») 1938 йылда Баймаҡ районында, икенсе тапҡыр («Тарғын менән Ҡужаҡ») 1959 йылда Ялан-Ҡатан башҡорттарынан (Курган әлкәһендә) Асҡар ауылы Р. Саттаровтан Кирәй Мәргән тарафынан яҙын алынған. Нуғайса варианттар хәҙерге Әстрхак әлкәһендә, Төньяҡ Кавказда һәм Ҡырымда табылған.
Эпостың бер варианты Ғәйнан Әмири тарафынан яҙып алынған. Әҫәрҙә башҡорттарҙың нуғай ханлығына ҡаршы көрәше сағылдырылған. Идея‑тематик йөкмәткеһе буйынса “Ек Мәргән”, “Мәргән менән Маянһылыу” һ.б. эпостар серияһына барып тоташа.
Әҫәр сюжеты сағыштырмаса төҙөклөгө һәм бөтөнлөгө менән айырылып тора. Сит ил хакимлығы вәкилдәренә ҡаршы көрәшеү идеяһы унда бик үҙенсәлекле сығыш яһай.

# Тарғын менән Ҡужаҡ
## Сюжеты

Тарғын Аҡсаханға бәйгегә ҡунаҡ булараҡ килә. Йыйын ваҡытында башҡорт ырыуы башлығы Аҡсахан ҡыҙы Аҡйондоҙҙо көрәштә еңеүсегә бирәсәге тураһында иғлан итә. Үҙенең етеҙлеге менән нуғай батыры Аҡсахандың ҡыҙы Аҡйондоҙҙоң иғтибарын йәлеп итә, Тарғын көрәштә еңә. Аҡсахан ҡыҙын сит кешегә биреүҙән баш тарта. Аҡйондоҙ ризалығы менән уны Тарғын урлай. Аҡсахан үҙенең батырҙарын эҙәрлекләүҙе ойошторорға саҡыра, ҡасаҡтарҙы тотоп алыусыларға ҡыҙын ҡатынлыҡҡа бирергә вәғәҙә итә. Аҡйондоҙ Тарғын менән ҡасып китә, уларҙы 60 йәшлек Ҡужаҡ батыр ҡыуа сыға. Ҡасҡындарҙы ҡыуып еткәс, ул Тарғын менән әйтештә ярыша, һуңынан батырҙар мәргәнлектә көс һынашып ҡарарға була: бер‑береһенә бер үк ваҡытта аталар. Тарғындың уҡтары дошманына теймәй, ә башҡорт батырының уғы уның ҡолаҡ йәберсәген үтә тишә. Хурлыҡҡа ҡалған нуғай батыры атын һәм ҡоралдарын ташлап ҡасып китә. Аҡсахан ҡыҙын Ҡужаҡ батырға бирә.
Был йәһәттән Нуғай ханлығы вәкилдәре менән урындағы халыҡ араһындағы мөнәсәбәттәр ҙә сағыла. Килеүселәр менән никахлашып, ғөмүмән, яҡын мөнәсәбәттәр булдырыу хурлыҡлы һаналған.
Шулай итеп, йәмәғәт тормошонда ике йүнәлеште сағылдырған ике батыр алышында илдең төп халҡының тәртип нормаларын һәм ҡағиҙәләрен һынландырған ҡарт батыр еңә. Сит батыр Тарғынға халыҡ тормошта сыныҡҡан, тәжрибәле оло батыр Ҡужаҡты ҡапма-ҡаршы ҡуя һәм уның эшмәкәрлеге аша сит ил хакимдары (нуғайҙар) һалған ғөрөф-ғәҙәттәрҙән көлә.
# Плата (Эртиль ҡушылдығы)

Плата — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе, Тамбов өлкәһе, Липецк өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Эртиль йылғаһының уң ярына тамағынан 71 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Плата (Эртиль ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Битюг. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010100912107000003941
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000394
* Бассейн коды — 05.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ярмуллин Сәлмән Шакирйән улы

Ярмуллин Сәлмән Шакирйән улы (24 сентябрь 1969 йыл) — журналист, 1991 йылдан Журналистар союзы ағзаһы. 2006 йылдан «Аманат» журналының баш мөхәррире. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2018). Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2009) һәм мәғариф отличнигы (2009). Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы (1998) һәм Шәйехзада Бабич исемендәге республика йәштәр дәүләт премияһы (2005) лауреаты.

# Ярмуллин Сәлмән Шакирйән улы
## Биографияһы

Сәлмән Шакирйән улы Ярмуллин 1969 йылдың 24 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Йылайыр районы Үрге Сәлим ауылында тыуған. Азат Ярмуллиндың ағаһы.
* 1995 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.
* 1989—1990 йылдарҙа Йылайыр районының «За коммунизм» гәзите хеҙмәткәре.
* 1991 йылдан «Башҡортостан» гәзите хәбәрсеһе, 1999 йылдан — гәзиттең бүлек мөдире.
* 2000 йылдан — «Йәшлек» гәзитенең баш мөхәррире.
* 2006 йылдан — «Аманат» балалар һәм үҫмерҙәр журналының баш мөхәррире.
Тарих һәм этнография буйынса мәҡәләләр серияһы авторы. «Ахыры заман — аяҡ аҫтында» (2005) публицистик очерктар китабында ислам, башҡорт халыҡ тарихы, башҡорт теле, Башҡортостандың ижтимағи-сәйәси хәлдәре мәсьәләләре сағылдырыла.
2018 йылдың майында Сәлмән Ярмуллинға «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исем бирелде.

# Ярмуллин Сәлмән Шакирйән улы
## Китаптары

* Ахыры заман — аяҡ аҫтында: Публицистик очерктар. — Өфө: Китап, 2005. — бит.

# Ярмуллин Сәлмән Шакирйән улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2018)
* Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2009)
* Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы (1998)
* Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт республика йәштәр премияһы (2005).
# Висец

Висец — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе,Марий Эл Республикаһы,Кострома өлкәһе,Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Люнда йылғаһының уң ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Висец
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400212110000043793
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004379
* Бассейн коды — 08.01.04.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Улу-Юл

Улу-Юл — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2542/172 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 411 км.

# Улу-Юл
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400312115200021919
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202191
* Бассейн коды — 13.01.04.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Февраль патенты

Февраль патенты (нем. Februarpatent) — 1860 йылдың 20 октябрендә ҡабул ителгән Октябрь дипломы урынына, 1861 йылдың 26 февралендә баҫтырылған Австрия империяһының конституцион акты. 1867 йылдың 21 декабрендә Декабрь конституцияһы Цислейтанияға алмаштырылған.

# Февраль патенты
## Мөһим положениялар

Үрге палата ағзалары император тарафынан ғүмерлеккә тәғәйенләнә. Уның составына хаким итеүсе фамилиялар ағзалары, Католик Сиркәү иерархияһы, юғары аристократия вәкилдәре һәм дәүләт алдындағы ҡаҙаныштары өсөн ошо хөрмәткә лайыҡ булыусылар инә. Түбәнге палата, империя ерҙәре составына инеүсе ландтагамдар менән һайланған булырға тейеш. Ул 343 депутатты үҙ эсенә ала: 120 кеше Венгриянан — 120, Ломбардия-Венециянан — 20 һәм ҡалған территорияларҙан — 203.
Парламент йөкләмәләре «Ҙур» һәм «Бәләкәй» секцияларға бүленә. «Ҙур» секцияла тотош империя, шул рәттән Венгрияға ҡағылышлы мәсьәләләр тикшерелә. «Бәләкәй» секция төбәк проблематикаһын ҡарай. Асылда, ул Венгрия парламентының үҙ тәғәйенләнешен ҡабатлай. Венгрия короллеге үҙенең эске мәсьәләләрен көйләүҙе үҙ Милли йыйылышы аша хәл итеү хоҡуғына эйә була.
Император Рейхсрат сессиялары араһындағы тәнәфесе ваҡытында ҡабул ителгән закондарҙы ғәмәлдән сығарыу һәм «ғәҙәттән тыш ҡарарҙар» сығарыу хоҡуғына эйә.

# Февраль патенты
## Февраль патентының яҙмышы

Венгрия һәм Галицияла яңы дәүләт ҡоролошо артыҡ үҙәкле тигән тәнҡиткә дусар була. 1865 йылдың 20 сентябрендә ҡабул ителгән «Империяның вәкиллеге тураһындағы законы» Патент эшмәкәрлеген туҡтата. Февраль патентының бик күп нормалары 1918 йылда Австро-Венгрияның тарҡалыуына тиклем булған, 1867 йылғы Конституция нигеҙенә һалына.
# Антарктика

Анта́рктика — Ер шарының көньяҡ ҡотобондағы өлкәһе, Антарктида һәм уға сиктәш Атлантик океан, Һинд океаны һәм Тымыҡ океан өлөштәрен үҙ эсенә ала (ҡайһы ваҡыт океандарҙың был өлөштәре айырым бер Көньяҡ океан итеп иҫкә алалар). Антарктика сиге 48–60° к.к. үтә. Дөйөм майҙаны 52 Мм² тирәһендә.
Антарктика — һауа температураһы түбән, көслө елдәр, борандар һәм томандар булған Ерҙең иң ҡаты климатлы өлкәһе. Антарктида китғаһы һәм яҡын утрауҙар өҫтөндә боҙ ҡатламы ята. Субантарктика райондарында иң йылы айҙың урта температураһы +10 °C, иң һыуыҡ айҙың урта температураһы 0° C -тан алып −10 °C –ҡа тиклем була.
Һалҡын Антарктика һыуҙары крилгә (ваҡ ҡыҫала һымаҡтар) һәм балыҡҡа бай. Бында күп тюлень, котик һәм кит йәшәй. Яр буйында поморник һәм альбатрос кеүек диңгеҙ ҡоштары, шулай уҡ пингвиндарҙың һигеҙ төрө бар. Утрауҙарҙа тундра үҫемлектәре, күп ҡош бар.

# Антарктика
## Тағы ҡара

* Арктика
# Памендуй

Памендуй (Памендуй-Сё) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Перевозная мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Памендуй
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000086320
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008632
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Дәминев

Дәминев — ир-ат фамилияһы. Ғәрәп теленән үҙләштерелгән Дәмин исеменән барлыҡҡа килгән. Яҡшырыу; көслө, етеҙ тигәнде аңлата.
Дәминева — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

# Дәминев
## Билдәле йөрөтөүселәр

* Дәминев Дим Абдрахман улы (21 июнь 1942 йыл — 23 апрель 1994 йыл) — рус телендә ижад иткән Башҡортостан шағиры, тәржемәсе һәм журналист.
* Дәминев Рөстәм Риф улы (2 июнь 1972 йыл) — ғалим-нефтехимик. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы профессоры (2016), техник фәндәр докторы (2006), профессор (2015).
# Менил

Менил — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лоза йылғаһының һул ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Менил
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300112111100032738
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103273
* Бассейн коды — 10.01.03.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Магассоуба Нанфадима

Нанфадима Магассоуба — Гвинеяның ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтары өсөн һәм сәйәси эшмәкәре. Етәксе Гвинея ҡатын-ҡыҙҙарының хоҡуҡтары һәм гражданлығы өсөн милли коалиция етәксеһе (CONAG-DCF), 2013 йылдан — Гвинея Милли ассамблеяһы ағзалаһы.

# Магассоуба Нанфадима
## Биографияһы

Магассоуба Кандар префектураһында тыуа. Өс тиҫтә йыл дауамында профсоюзда һәм йәмәғәт ойошмаларында эшләһә лә, CONAG-DCF президент булараҡ ҡына киң танылыу ала. Магассуби етәкселегендә CONAG ҡатын-ҡыҙҙарҙың хоҡуҡтарын яҡлау буйынса алдынғы милли ойошма статусын ала һәм БМО ҡарамағындағы консультатив төркөм тип таныла.
2013 йылдағы һайлауҙарҙа уны Гвинея халыҡтары берләшмәһе (ОНГ) Милли Ассамблеяһы ағзаһы итеп һайлайҙар. Ул Гвинеяла һәм милли теләктәшлек һәм балаларҙы, ҡатын-ҡыҙҙарҙы яҡлау министры була. 2015 йылғы президент һайлауҙарында Альфа Конданың Кандарҙағы еңеүенә булышлыҡ итеүе өсөн билдәләнә. Магассоуба Кандарҙа RPG Rainbow Alliance вәкиле булараҡ әүҙем эшләүен дауам итә. 2016 йылдың июнендә уны Мамади Диавари урынына RPG Rainbow Alliance делегацион комиссияһы рәйесе вазифаһына тәғәйенләйҙәр.
2017 йылдың 4 майында Магассоуба Йель университетында Африка сәйәси лидерҙарының 4-се Форумында ҡатнаша.
Магассоуба 2016 йылдың июлендә уны ошо вазифала Фатумат Бинт Диалло алмаштырғанға тиклем Ҡатын-ҡыҙҙар-парламентарийҙар союзы президенты була. Ҡатын-ҡыҙ-парламентарий булараҡ, Гвинеяла күп ҡатынлылыҡҡа рөхсәт биреүгә ҡаршы сығыш яһай. 2018 йылдың 29 декабрендә 26 ҡатын-ҡыҙ- парламент ағзаһы менән бергә 1968 йылдан алып тыйылған күп ҡатынлылыҡты легалләштергән Граждандар кодексына -үҙгәрештәр индереү өсөн тауыш биреүҙән баш тарта:
# Карел Гавличек-Боровский

Карел Гавличек-Боровский (чех Karel Havlíček Borovský [ˈkarɛl ˈɦavliːtʃɛk ˈborofskiː] ; Карел Гавличек, Гавел Боровский псевдонимы ; 1821 йылдың 31 октябре, хәҙерге Гавличкув Брод ҡалаһы янындағы Борова ҡасабаһы — 1856 йылдың 29 июле, Прага) — чех сәйәсмәне, шағир, публицист; чех журналистикаһына, сатираға һәм әҙәби тәнҡиткә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Вацлав Гавел уны беренсе чех диссиденты тип атаған.

# Карел Гавличек-Боровский
## Биографияһы

Сауҙагәр ғаиләһендә тыуған. Немецкий Брод (хәҙерге Гавличкув Брод) урта мәктәбен тамамлағандан һуң, Прагалағы Чарльз университетында (1838 — 1840), унан һуң теологик семинарияла уҡыған, унан ирекле фекер йөрөтөү өсөн ҡыуылған (1841).
Богемияға (Чехия) ҡайтҡас, ул журналистика менән шөғөлләнә. 1846 йылда Ф. Палацкий ярҙамы менән чех телендәге иң киң билдәле «Прага газетаһы» Pražské noviny (1846 — 1848) һәм уны әҙәби өҫтәмәһе «Чех бал ҡорто» (Česka včela) журналының баш мөхәррире булып китә. Уның беренсе мәҡәләһе «Славян һәм чех» исеме аҫтында донъя күрә. Галич үҙе уны баҫтырыуҙы «һуғыш декларацияһы» тип атай.
1848 йылғы революция башланғас, ул "Прага" газетаһын ҡалдырып, «Халыҡ газетаһы» (Národní noviny) сығара башлай, баҫма Чехия либералдарының танылған һәм популяр органына әүерелә. 1848 йылда ул Чехия Сеймына һәм Австрия Парламентына һайлана. Ул Прагалағы Бөтә Славян конгресын ойоштороусыларҙың береһе була, Польша һәм Хорватия яҙыусыларын конгресста ҡатнашырға йәлеп итеү өсөн Польшаға һәм Хорватияға бара.
Ул илдә ойошҡан реакцион режимға ҡаршы, Май заговорында (Майский заговор (1849)) ҡатнашыусы булараҡ, ул 1849 йылдың апрелендә судҡа бирелә. Шул уҡ йылды, ул мәҡәләләрҙең йөкмәткеһен ғәйепләгән суд барышында еңеүгә ҡарамаҫтан, ҡулға алына һәм йәшерен рәүештә, хөкөмһеҙ һәм тикшереүһеҙ, Бриксенға (Тирол, хәҙерге Италияла Брессанон) һөргөнгә ебәрелә.
Туберкулез менән сирләгән Гавличҡа Прагаға, ҡатынының етди ауырыуы арҡаһында, 1855 йылдың апрелендә, үҙенең дә үлеме алдынан (ҡайтыуына ҡатыны үлгән була инде) кире ҡайтырға рөхсәт итәләр. Һуңғы сәйәхәтендә уны биш меңгә яҡын талантын хөрмәтләүселәр оҙатып бара.
# 1769 йыл

II мең йыллыҡ :
XVI быуат — XVII быуат — XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат :
Хронологик таблица :
1769 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1769 MDCCLXIX |
| Юлиан стилендә | 1768—1769 (12 ғинуардан) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2521—2522 (2 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7277—7278 (12 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5529—5530 ה'תקכ"ט — ה'תק"ל |
| Мосолман календары | 1182—1183 |
| Боронғо әрмән календары | 1218 ԹՎ ՌՄԺԸ |
| Ҡытай календары | 4465—4466 戊子—己丑 жёлтая мышь — жёлтая корова |
| Эфиопа календары | 1761—1762 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 1825—1826 |
| - Шака самват | 1691—1692 |
| - Кали-юга | 4870—4871 |
| Иран календары | 1147—1148 |
1769 йыл — йәкшәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
# .ba

.ba — Босния һәм Герцеговина өсөн юғары кимәлдәге милли домен. 1996 йылда University Telinformatic Centre инициативаһы буйынса индерелә, доменда теркәлеүҙе ошо ойошма алып бара. Босния һәм Герцеговинала урынлашҡан объекттар өсөн тәғәйенләнгән һәм ҡулланыла. Икенсе кимәлдәге доменды йәки икенсе кимәл домен рәтенән һуң өсөнсө кимәлдәге доменды теркәргә мөмкинлек бар.

# .ba
## Икенсе кимәлдәге домендар

* .org.ba: коммерцияға ҡарамаған ойошмалар
* .net.ba: телекоммуникацион провайдерҙар
* .edu.ba: мәғариф
* .gov.ba: барлыҡ төр хөкүмәт учреждениелары өсөн
* .mil.ba: хәрби инфраструктура
* .unsa.ba: Сараево университеты
* .untz.ba: Тузла университеты
* .unmo.ba: Мостар университеты
* .unbi.ba: Бихач университеты
* .unze.ba: Зеница университеты
# Көньяҡ Үләнде

Көньяҡ Үләнде — Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районында урынлашҡан күл.

# Көньяҡ Үләнде
## Ҡылыҡһырлама

* Күл өҫтө майҙаны — 2,3 км²;
* Оҙонлоғо — 2,3 км;
* Уртаса киңлеге — 1,0 км;
* Уртаса тәрәнлеге — 1,7 м
* Максималь тәрәнлеге — 6 м
* Һыу күләме — 6,4 млн м³;

# Көньяҡ Үләнде
## Географияһы

Яйыҡ йылғаһы бассейнына ҡараған күл. Әбйәлил районы Покровка ауылынан көньяҡҡа табан 4 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Тектоник күл, өҫкө девон—аҫҡы карбон тоҡомдарында (аргиллит, алевролит, ҡом, эзбизташ) барлыҡҡа килгән, соҡоро табаҡ һымаҡ. Тымыҡ, һыу кимәленә ҙур тирбәлеш амплитудаһы хас. Туйыныуы ҡатнаш. Һыуы тоҙло. Күл эвтрофлы. Ярҙары һөҙәк. Ландшафттары һоро урман тупрағындағы ҡайын урмандарынан, болон‑ҡара тупраҡтағы болон далаларынан тора. Ҡырҡбашаҡ, мамыҡбаш, күрән, таръяпраҡ, екән, теҙмәяпраҡ, һыу үләне, ябай ҡамыш үҫә. Күлдә карп, пелядь, табан балыҡ, аҡсарлаҡ, көйөлдө йәшәй. Ҡоролоҡ булған йылдарҙа һаҙға әйләнә.
# Нэтем-Шор

Нэтем-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Парус-Щелья-Шор йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Нэтем-Шор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112103000090424
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103009042
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Иҫәнғолов Фәрит Әхмәҙулла улы

Иҫәнғолов Фәрит Әхмәҙулла улы (6 март 1928 йыл — 20 май 1983 йыл) — башҡорт совет яҙыусыһы, Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1970), 1954 йылдан — КПСС, 1956 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.

# Иҫәнғолов Фәрит Әхмәҙулла улы
## Биографияһы

Фәрит Әхмәҙулла улы Иҫәнғолов 1928 йылдың 6 мартында Башҡорт АССР-ының Өфө кантоны Ҡарлыманбаш ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
1935—1945 йылдарҙа урта мәктәптә, 1945—1949 йылдарҙа К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтында (1957 йылдан Башҡорт дәүләт университеты) уҡый. Ике йыл Ҡырмыҫҡалы районының Бишауыл-Уңғар урта мәктәбендә уҡытыусы һәм завуч булып эшләй. Артабанғы хеҙмәт эшмәкәрлеген Башҡортостан китап нәшриәтендә дауам итә: 1951 йылдан мөхәррир, 1957 йылға тиклем өлкән мөхәррир вазифаһын башҡара. 1958—1960 йылдарҙа Мәскәүҙә Юғары әҙәби курстарҙа уҡый.
1965 йылға тиклем «Ағиҙел» журналының баш мөхәррир урынбаҫары, Башҡортостан Яҙыусылар союзының әҙәби консультанты була.
Фәрит Иҫәнғоловтоң тәүге шиғырҙары урта мәктәптә уҡыған мәлдә үк «Йәш төҙөүсе» газетаһында баҫыла башлай. Ләкин ул башҡорт әҙәбиәтендә прозаик булып таныла. 1950 йылда «Ҡотлоәхмәт ҡарт» тигән тәүге хикәйәһе баҫыла. Артабан бер-бер артлы «Тәүге һынау», «Баҫҡыс», «Хәмит күпере», «Сабирҙың дуҫтары», «Нәҙекәйбил», «Быйыл йәй» һәм башҡа хикәйә, повестары донъя күрә. Әҙип шулай уҡ балалар әҙәбиәте өлкәһендә лә эшләне.
1970 йылда «Арыш башағы» романы өсөн Фәрит Иҫәнғоловҡа республикабыҙҙың Салауат Юлаев исемендәге премияһы бирелә.

# Иҫәнғолов Фәрит Әхмәҙулла улы
## Китаптары

* Тәүге һынау Балалар өсөн хикәйәләр. Өфө, 1953, 86 бит.
* Баҫҡыс. Балалар өсөн хикәйәләр. Өфө, 1954, 24 бит.
* Хәмит күпере
* Быйыл йәй
* Батырҙар утрауы. Повесть һәм хикәйәләр. Өфө, 1967, 144 бит.
* Кисеү. Повесть. Өфө, 1969, 54 бит.
* Арыш башағы. Роман. Өфө, 1970, 280 бит.

# Иҫәнғолов Фәрит Әхмәҙулла улы
## Уның тураһында

* С. Сафуанов. Кескәйҙәргә ҡыҙыҡлы китап. «Ағиҙел», 1962, № 10.
* Р. Байымов. Тарихи темаға заман талабы. «Ағиҙел», 1973, № 1.
# Тоголика

Тоголика — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кеть йылғаһының уң ярына тамағынан 547 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 200 км.

# Тоголика
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010600112115200026132
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202613
* Бассейн коды — 13.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ҡырым мәҙәниәт, сәнғәт һәм туризм университеты

Ҡырым мәҙәниәт, сәнғәт һәм туризм университеты (КУКИиТ) — Симферополдәге юғары уҡыу йорто, мәҙәниәт һәм сәнғәт өлкәһендә белгестәр әҙерләүҙе тормошҡа ашыра.

# Ҡырым мәҙәниәт, сәнғәт һәм туризм университеты
## Тарихы

Университет тарихы 1948 йылдан, Ҡырым мәҙәни-ағартыу мәктәбе ойошторолғандан башлана. Ун йылдан һуң ул Ҡырым мәҙәниәт училищеһы һәм Симферополь китапхана техникумы менән берләштерелә. 1966 йылда уҡыу йорто Ҡырым өлкә мәҙәни-ағартыу училищеһы итеп үҙгәртелә. 1990 йылда уҡыу йорто Ҡырым мәҙәниәт училищеһы тип атала башлай. 2002 йылда уның базаһында Киев мәҙәниәт һәм сәнғәт милли университетының Ҡырым факультеты ойошторола.
Ҡырым Автономиялы Республикаһы Министрҙар советының 2004 йылдағы 390 һанлы ҡарарына ярашлы, уҡыу йорто Ҡырым мәҙәниәт, сәнғәт һәм туризм университеты тип үҙгәртелә.
Ҡырым Рәсәйгә ҡушылғандан һуң университет бөтөрөлә һәм Рәсәй, юрисдикцияһында ҡабаттанн асыла. 2017—2018 йылдарҙа алып барылған ремонт эштәре барышында Ҡырым Республикаһының Финанстарҙы күҙәтеү хеҙмәте башҡарылған эштәрҙе ҡабул итеү акттарында подрядсы эшләмәгән эштәрҙең дә индерелеүен асыҡлай. Һөҙөмтәлә Ҡырым университеты бюджетҡа 223 мең һум аҡсаны кире ҡайтара. 2019 йыла Рособрнадзор университетҡа «Һынлы һәм ҡулланма сәнғәт төрҙәре» йүнәлеше буйынса магистратураға дәүләт аккредитацияһын оҙайтмай.

# Ҡырым мәҙәниәт, сәнғәт һәм туризм университеты
## Етәкселеге

* Андронов Ирина Федоровна (2001—2010)
* Габриелян Олег Аршавирович (2010—2015)
* Горенкин Валерий Анатольевич (2015)

# Ҡырым мәҙәниәт, сәнғәт һәм туризм университеты
## Структураһы

2020 йылға ҡарата университет структураһы:
* Театр колледжы;
* Сәнғәт факультеты;
* Художестволы ижад факультеты;
* Социомәҙәни эшмәкәрлек факультеты.

# Ҡырым мәҙәниәт, сәнғәт һәм туризм университеты
## Матди-техник база

Университеттың дүрт корпусы, китапханһы, ике тамаша залы, ике тренажер һәм спорт залы, тауыш яҙҙырыу студияһы бар. 2015 йылда Ҡырым Республикаһының Минитсрҙар Советы университетҡа Пушкин урамы / Горький урамы, 15/10 адресы буйынса урынлашҡан М. Горький исемендәге Ҡырым академия театрының бинаһын бирә. 2020 йылда университеттың уҡыу аудиториялары элекке Дворяндар йыйылышы бинаһына күсә. Бының өсөн архитектура ҡомартҡыһы булған бинала өс йыл реставрация үткәрелә, бина уҡыу өсөн ҡулайлаштырыла.
Университеттың төп проблемаларының береһе булып ятаҡ булмауы тора.