yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Урал батыр (әкиәт)

Урал батыр, Урал — шундай уҡ исемле Урал батыр башҡорт халыҡ эпосының әкиәт варианты.
«Урал—батыр» әкиәтен Ә. И.Харисов 1956 йылда Учалы районының Иманғол ауылында Рәхмәтуллин Исмәғилдән яҙып алған һәм Башҡорт халыҡ ижады китабында баҫтырып сығарған, 1959, б. 13-19; ББС, № 1.
«Урал» әкиәтен студент Г. Сәфәрғәлина 1984 йылда Башҡорт АССР-ы Ейәнсура районының Ғәббәс ауылында 1929 йылғы Сәфәрғәлина Шәмсиә Сәфәрғәле ҡыҙынан яҙып алған, — БДУ-ның филология факультеты, 1984 йылғы яҙма.

# Урал батыр (әкиәт)
## Сюжеты

Текст Айҙың һәм Урал тауҙарының барлыҡҡа килеүе тураһында этиологик мифтан ғибәрәт. Борон заманда күктә, йәнәһе, ике ҡояш яҡтыртҡан. Береһе батһа, икенсеһе ҡалҡҡан. Был йоҡларға яратҡан бер байға ҡамасаулаған. Бер ваҡыт ул: кем ҡояштың береһен юҡ итә — шуға ҡыҙымды бирәм, тип иғлан итә. Бары тик Урал батыр был бурысты үтәй ала. Уның уғы тейеүҙән ҡояш ике өлөшкә ярыла. Береһенән Ай барлыҡҡа килә. Икенсеһе Ергә ҡолап төшә һәм Урал батыр хөрмәтенә Урал тау тип аталған тау массивына әйләнә

# Урал батыр (әкиәт)
## Тикшеренеү

Был әкиәткә Юрий Евгеньевич Березкин иғтибар итә, уның тасуирламаһын Мифологик мотивтар каталогына индерә. Мотив A 02A , «ерҙе бер нисә ҡояш көйҙөрә»: ошолай һүрәтләнә: «Бер үк ваҡытта бер нисә ҡояш ҡабынған булһа йәки ҡабынһа, донъя яндырылған була йәки яндырыласаҡ (бөтөнләй тиерлек)».
# Тарма (мәғәнәләр)

* Тарма — үҫемлек.
* Тарма — сүс.
# Нойвож

Нойвож — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нойю йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Нойвож
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000072146
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103007214
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Йылға һикәлтәһе

Һикәлтә, тупһа — йылға йәки шишмәләрҙең йырҙаһынан һыу ағымы ташлы, ҡаялы урындан ҙур тиҙлек менән килеп төшкән өлөшө, был урындарҙа һыу өҫтән аҫҡа ҙур ғына майҙанда тупһа рәүешле килеп төшә.
Һикәлтә — йылғаның ағымы ҙур тиҙлектә 15 - 45 градус текәлектән килеп төшкән урын.

# Йылға һикәлтәһе
## Сәнәғәттә ҡулланыу

Һикәлтәләр суднолар һәм ҡыуғын үтеүен ҡатмарлаштыра һәм урап үтеү каналы төҙөү зарурлығын тыуҙыра. Һикәлтәле йылғаларҙың ҡайһы берҙәрендә гидроэлектростанция ҡоролған (мәҫәлән, ДнепроГЭС - Днепр һикәлтәһендә, Волхов ГЭС-ы — Волхов йылғаһында).

# Йылға һикәлтәһе
## Һыу туризмы

Һыу туризмында һикәлтәләр төп элементтарҙың береһе булып тора, улар маршруттың ҡатмарлылығын билдәләй. Иң ябай һикәлтәләр 2 категория ҡатмарлылыҡ һаналған маршрутта ла осрауы мөмкин.
Башҡортостандың Белорет районының Инйәр йылғаһында шундай маршруттар бар. Бигерәк тә Айғыр һикәлтәһенә туристар яҙғыһын күпләп килә ине.Әммә тимер юлыны зыян килтерә тип был уникаль урынды юҡҡа сығарғандар

# Йылға һикәлтәһе
## Шулай уҡ ҡара

* Шивера
# Алдар (мәғәнәләр)

Алдар — күп мәғәнәле төшөнсә. Кеше исеме менән бәйле ҡулланыла.

# Алдар (мәғәнәләр)
## Кешеләр

* Алдар (Алдар Иҫәнгилдин, Алдар Иҫәкәев) — башҡорт тарханы, 1695—1696 йылдарҙа Ҡырым һәм Азов походтарында ҡатнашып батша Пётр I ҡулынан дәүләт наградаһы һәм грамота алған яугир, Ҡаҙағстанды Рәсәйгә ҡушыуҙа илгә ҙур хеҙмәт күрһәтеүсе күп телдәр белеүсе дипломат, илсе.

# Алдар (мәғәнәләр)
## Ауылдар

* Алдар (Борай районы)
* Алдар (Әлшәй районы)
* Иҫке Алдар — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл.
* Яңы Алдар — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл.
# 1934 йыл

II мең йыллыҡ :
XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат — XXI быуат — XXII быуат :
Хронологик таблица :
1934 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1934 MCMXXXIV |
| Юлиан стилендә | 1933 — 1934 ( 14 ғинуар) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2686 — 2687 ( 4 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7442 — 7443 ( 14 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5694 — 5695 ה'תרצ"ד — ה'תרצ"ה |
| Мосолман календары | 1353 — 1354 |
| Боронғо әрмән календары | 1383 ԹՎ ՌՅՁԳ |
| Ҡытай календары | 4630 — 4631 (с 14 февраль) 癸酉 — 甲戌 чёрная курица — синяя собака |
| Эфиопа календары | 1926 — 1927 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 1990 — 1991 |
| - Шака самват | 1856 — 1857 |
| Иран календары | 1312 — 1313 |
1934 (бер мең туғыҙ йөҙ утыҙ дүртенсе) йыл — кәбисә булмаған йыл, григориан календары буйынса дүшәмбе көндө башлана. Был беҙҙең эраның 1934 йылы, 2 мең йыллыҡтың 934 йылы, XX быуаттың 34 йылы, XX быуаттың 4 ун йыллығының 4 йылы, 1930 йылдарҙың 5 йылы.

# 1934 йыл
## Тыуғандар

* 15 ғинуар — Абдразаҡов Әмир Ғәбделмән улы, актёр, режиссёр, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты, БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* 7 февраль — Рәхимов Мортаҙа Ғөбәйҙулла улы, Башҡортостан Республикаһының беренсе Президенты (1993—2010).
* 3 март — Галин Салауат Әхмәҙи улы, филология фәндәре докторы, профессор, Рәсәй Федерацияһы Гуманитар фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (академигы), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре.
* 9 март — Гагарин Юрий Алексеевич, донъяла йыһан киңлегенә беренсе булып 1961 йылдың 12 апрелендә осҡан кеше, космонавт.
* 8 апрель — Илһамов Марат Әҡсән улы, физика-математика фәндәре докторы, профессор. Салауат Юлаев ордены кавалеры, Башҡортостан Республикаһының һәм ТР-ҙың фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты.
* 25 апрель — Әлмөхәмәтов Рәшит Вәлиәхмәт улы, педагогия фәндәре кандидаты, профессор, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре.
* 15 май — Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы, тарих фәндәре кандидаты, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* 4 август — Рафиҡов Булат Заһри улы, башҡорт яҙыусы, Салауат Юлаев исемендәге Башҡортостандың Дәүләт премияһы лауреаты.
* 20 декабрь — Ишбирҙин Эрнст Фәйзрахман улы, филология фәндәре докторы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре.

# 1934 йыл
## Вафат булғандар

* 28 октябрь — Мәжит Ғафури, башҡорт һәм татар совет әҙәбиәтенең классигы, БАССР-ҙың халыҡ шағиры.
# Кеүәш (ауыл)

Кеүәш — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе Златоуст ҡала округына ингән ауыл.

# Кеүәш (ауыл)
## Географияһы

Златоусттан 16 км алыҫлыҡта Кеүәш йылғаһы тамағы янында урынлашҡан.

# Кеүәш (ауыл)
## Тарихы

XIX быуаттың икенсе яртыһында Златоуст заводынан айырылып сыҡҡан яңы ауыл булараҡ нигеҙ һалынған. Йылға исеме менән аталған, әммә йылға исеменән айырылып торған был атаманың формаһына рациональ аңлатма табылманы.
2013 йылдың 15 февралендә ауыл янында силәбе метеоритыярсығы килеп төшә.

# Кеүәш (ауыл)
## Мәҙәниәт учреждениелары

Ауыл мәҙәниәт учреждениеһы — Златоуст ҡала округыҮҙәк китапханалар системаһының (ЦБС) филиалы эшләй.
# Тайнушка

Тайнушка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Иша йылғаһының һул ярына тамағынан 75 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Тайнушка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100007364
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100736
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Шакиров Дамир Фәйез улы

Шакиров Дамир Фәйез улы (15 февраль 1956 йыл) — ғалим-гигиенист. Медицина фәндәре докторы (2002), профессор (2006). 1982 йылдан (өҙөклөк менән) Башҡорт дәүләт медицина институты һәм Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы.

# Шакиров Дамир Фәйез улы
## Биографияһы

Дамир Фәйез улы Шакиров 1956 йылдың 15 февралендә Башҡорт АССР-ының Миәкә районы Ҡырғыҙ-Миәкә ауылында тыуа. 1980 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтының санитар-гигиена факультетын тамамлай. Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлағандан һуң Республика санитария мәғарифы йортонда эшләй. 1982 йылдан алып (өҙөклөк менән) Башҡорт дәүләт медицина университетында «Дөйөм гигиена», «Ғәҙәттән тыш хәлдәр гигиенаһы һәм эпидемиологияһы» дисциплиналары буйынса уҡыта.
1991—93 йылдарҙа “Биос” преприятиеһының (Өфө) өлкән ғилми хеҙмәткәре.

# Шакиров Дамир Фәйез улы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Фәнни эшмәкәрлеге производство мөхитендәге химик бысратыусыларҙың химия, нефтехимия һәм нефть эшкәртеү сәнәғәте эшселәре һаулығы торошона йоғонтоһон өйрәнеүгә, хеҙмәт шарттарына гигиеник баһа биреүгә, тирә-яҡ мөхиттең зарарлы факторҙары тәьҫир иткәндә донозологик критерийҙар эшләүгә һ.б. арналған. 400 фәнни хеҙмәт, 30 методик эш һәм 3 уйлап табыу авторы.

# Шакиров Дамир Фәйез улы
## Төп хеҙмәте

* Энергообеспечение жизнедеятельности человека в норме и патологии. 2‑е изд., доп. и перераб. Уфа, 2005 (авторҙ.).
# Ожиганов Дмитрий Герасимович

Ожиганов Дмитрий Герасимович (30 октябрь 1892 йыл, Бөрө — 27 октябрь 1978 йыл, Өфө) — геолог, геология-минералогия фәндәре докторы (1954), профессор (1955). БАССР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1957). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1949).

# Ожиганов Дмитрий Герасимович
## Биографияһы

Дмитрий Герасимович Ожиганов 1930 йылда Мәскәү геология-разведка институтын тамамлай. 1913 йылдан уҡытыусы, китапханалар мөдире, Башглавполитпросвет китапхана бүлеге мөдире була, 1923—1925 йылдарҙа халыҡ мәғариф институтында мөдир. 1930—1972 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетында эшләй, 1955 йылдан — физик география, геология һәм геоморфология кафедраһы мөдире. 1930—1946 йылдарҙа бер үк ваҡытта Башҡортостан геология идаралығында: мәғдән булмаған файҙалы ҡаҙылмалар төркөмө етәксеһе, баш инженер, партия начальнигы, баш геолог.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡыттарында идаралыҡ коллективы илдең оборона сәнәғәтен стратегик минераль сеймал менән тәьмин итеү буйынса эш башҡара. Билдәле булыуынса, Ожигановтың эшмәкәрлеге геология, стратиграфия — тау тоҡомдары комплексының эҙмә-эҙлеген өйрәнеү менән бәйле була. Дмитрий Герасимович Башҡортостан геологияһы картаһын һәм файҙалы ҡаҙылмалар картаһын төҙөүҙә мөһим роль уйнай. Профессор Ожиганов исемен республиканың Бөрйән районындағы мәмерйә йөрөтә. Уның хеҙмәттәре тураһында 1947 йылдың ноябрендә «Красная Башкирия» гәзитендә баҫылып сыға. 40-тан ашыу фәнни хеҙмәттәр авторы булып тора. 1949 йылда Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
# Даур ҡурсаулығы

«Даурский» дәүләт тәбиғәт биосфера ҡурсаулығы (рус. Госуда́рственный приро́дный биосфе́рный запове́дник «Дау́рский») — Көньяҡ-Көнсығыш Байкал аръяғындағы ҡурсаулыҡ, Байкал аръяғы крайының Борзинский һәм Оловяннин райондары территорияһында урынлашҡан.
1987 йылдың 25 декабрендә башлыса ҡош ояларын һаҡлау маҡсатында ойошторола.
Байкал аръяғының көньяҡ-көнсығышында үҙ эсенә дала, күл-дала, дымлы һәм урман ландшафттарын ала. Ҡурсаулыҡтың дөйөм майҙаны 45 790 га, Барун-Торей һәм Зун-Торей дала күлдәренән һәм айырымланған бер нисә күл, дала участкаһынан тора. Ҡурсаулыҡ участкаларын 163 530 гектар майҙанлы һаҡ зонаһы уратып алған. Участкалары — 9. Ҡурсаулыҡтың үҙәк усадьбаһы Түбәнге Цасучей ауылында урынлашҡан.
ЮНЕСКО-ның «Даурия ланшафты» бөтә донъя мираҫы объекты булып тора, уға Рәсәйҙән тыш, Даурия далаһының монгол өлөшө лә инә.

# Даур ҡурсаулығы
## Климаты

Климаты киҫкен континенталь, һыуыҡ, ҡышын аҙ ҡарлы һәм йәйен эҫе ҡоро, температураның тәүлек әйләнәһенә түбәнәйеүе күҙәтелә.
Вегетация осороноң дауамлылығы 120—150 көн, ҡырау төшөү ихтималлығы июндең беренсе декадаһында ла һаҡлана. Көҙгө һыуыҡтарға бәйле тупраҡта ҡырау августың икенсе яртыһында уҡ төшөүе ихтимал. 2009 йылдың сентябрендә температура −5 °C тиклем түбәнәйә.

# Даур ҡурсаулығы
## Флора һәм фаунаһы

Ҡурсаулыҡ фаунаһында 4 төргә тиклем балыҡ, 3 төр ер-һыу хайуандары, һөйрәлеүселәрҙең 3 төрө, ҡоштарҙың 315-тән ашыу төрө һәм һөтимәрҙәрҙең 52 төрө бар. Ҡоштарҙың 100-ҙән ашыу төрө төрлө кимәлдәге Ҡыҙыл китаптарға индерелгән.
Бөжәктәрҙән тәңкә ҡанатлылар йәки күбәләктәр нығыраҡ өйрәнелгән; Даур ҡурсаулығында был төркөмдөң 1096 төрө теркәлгән.
Ҡурсаулыҡтың көпшәле үҫемлектәр исемлегендә әлеге ваҡытта 446 төр иҫәпләнә. Ҡурсаулыҡта төбәк Ҡыҙыл китабына индерелгән үҫемлектәрҙең 28-ҙән ашыу төрө, ә Рәсәй Ҡыҙыл китабына 3 төрө һаҡлана.
Ҡурсаулыҡ Рәсәй Федерацияһы Тәбиғәт ресурстары министрлығына буйһона. 1994 йылда «Даур» (Рәсәй), «Монгол Дагуур» (Монголия) һәм «Далай күле» (Ҡытай) ҡурсаулыҡтары базаһында «Даурия» халыҡ-ара ҡурсаулығын булдырыу тураһында хөкүмәт-ара килешеүгә ҡул ҡуйыла.
1997 йылдан алып ЮНЕСКО-ның биосфера резерваттары иҫәбенә инә.
2017 йылдың 41-се сессияһында ЮНЕСКО Монголия менән берлектәге «Даурия ландшафын» Бөтә донъя мираҫы объекты тип таный.
# Урта Корга

Урта Корга — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Корга йылғаһының уң ярына тамағынан 49 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Урта Корга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Кеть йылғаһы ҡушылған урынған Васюган йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кеть, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010700112115200029031
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202903
* Бассейн коды — 13.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Район

Район-территориаль берәмек.

# Район
## Тарих

1923-1929 йылдарза барлыкка килган.
Был тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып Википедия проектына ярҙам итә алаһығыҙ.
# Изге Августин монастыры (Амберг)

Изге Августин монастыры (нем.Kloster Sankt Augustinus Amberg — Левенвиртсгесхен переулок түбәнге бавария ҡалаһы Амбергтың (Үрге Пфальц) Лёвенвиртсгесхен тыҡрығы районында урынлашҡан һәм Регенсбург архиепископлығына ҡараған элекке ҡатын-ҡыҙҙар монастыры; Визитанткалар монастырына Һенриетта Аделаида Савойская инициативаһы буйынса 1667 йылда нигеҙ һалынған һәм Баварияла барған секуляризация барышында — 1804 йылда таратылған.
# Елизарово (Ханты-Мансийск районы)

Елизарово — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Ханты-Мансийск райондағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 429 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628541, ОКАТО коды — 71129908001.

# Елизарово (Ханты-Мансийск районы)
## Халыҡ һаны

| Йыл | Даими халыҡ һаны |
| 2002 | |
| 2008 | |
| 2010 | 429 |

# Елизарово (Ханты-Мансийск районы)
## Климат

Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
# Молокша (Юхоть ҡушылдығы)

Молокша — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юхоть йылғаһының һул ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.

# Молокша (Юхоть ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Угличь ГЭС-ынан Рыбинск һыуһаҡлағысы башына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010100912110000004574
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000457
* Бассейн коды — 08.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Нөғөш ауыл Советы (Балаҡатай районы)

Нөғөш ауыл Советы — Башҡортостандың Балаҡатай районындағы муниципаль берәмек.

# Нөғөш ауыл Советы (Балаҡатай районы)
## Тарихы

1981 йылда юҡҡа сыҡҡан Үрге Ҡарабат ауылы ауыл Советы исемлегенән төшөрөлгән.
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәре сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһында законы»на ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Төркөм ҡултамғаһы

Күмәк ҡултамға менән бутамаҫҡа.
Төркөм ҡултамғаһы — төркөм ағзаһына төркөм исеменән ҡул ҡуйыу мөмкинлеген биргән электрон ҡултамға ҡулланыу ысулы; шул уҡ ваҡытта хәбәргә ҡул ҡуйған төркөм ағзаһының шәхесе билдәһеҙ ҡала.
Төркөм ҡултамғаһы концепцияһын 1991 йылда Дэвид Чаум менән Евген Ван Хейст тәҡдим итә. Мәсьәләне хәл итеү өсөн шундай ситуация тәҡдим ителә: тикшереүсе өсөн ҡултамға ҡуйыусының ҡаралған подразделение хеҙмәткәре (төркөм ағзаһы) булыуын асыҡлау ғына мөһим, ә кемлеген белеүҙең кәрәге юҡ. Шул уҡ ваҡытта, бәхәсле хәл тыуа ҡалһа, өҫтәмә вәкәләттәргә эйә булған хаким ҡултамға аша ҡул ҡуйыусының шәхесен асыҡлай ала. Башҡа төрлө ҡулланылышы — төркөм ағзалары ғына инә алған зоналарға асҡыс.
Төркөм хакимының булыуы төркөм ҡултамғаһын булдырыу өсөн төп шарт һанала.
# У

Уу [у] — Башҡорт алфавитының егерме етенсе хәрефе.

# У
## Башҡорт алфавитында

Һуҙынҡы хәрефтәргә инә: а, е, ё, и, о, ө, у, ү, ы, э, ә, ю, я.
# Мадога

Мадога — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Татош (Оло Татош) йылғаһының һул ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Мадога
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010500112115200022588
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202258
* Бассейн коды — 13.01.05.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Шәбеҙбаш

Шәбеҙбаш (Шабызбаш; татар. Шәбезбаш, рус. Шабизбашево) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҡтаныш районы ауылы.

# Шәбеҙбаш
## География

Ауыл Шәбеҙ йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 31 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Шәбеҙбаш
## Тарих

Бүләр ырыуы башҡорттары менән 1740 йылда килешеү төҙөгән типтәрҙәр Шәбеҙбаш ауылына нигеҙ һала. Ауыл Бүләр улусының Ҡалмаш түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Байсар улусы составына керә.
Ауыл кешеләре 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында әүҙем ҡатнаша.
XX быуат башында ауылда мәсет теркәлгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була.

# Шәбеҙбаш
## Халҡы

1848 йылда ауылда 170 типтәр, 1870 йылда — 229 типтәр, 1912 йылда — 366 типтәр иҫәпләнгән.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1795 | 1859 | 1870 | 1884 | 1897 | 1906 | 1913 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 | 2010 |
| 66 | 218 | 229 | 269 | 307 | 395 | 379 | 287 | 315 | 273 | 186 | 152 | 182 | 111 | 78 | 65 | 67 |
# Лөкбатҡан (балсыҡ вулканы)

Лөкбатҡан - (рус. Локбатан, әзерб. Lökbatan) — донъяның иң ҙур балсыҡ вулкандарының береһе. Баҡының Гарадаг (башҡ. Ҡаратау) районындағы шул исемдәге үк Лөкбатҡан ауылынан йыраҡ түгел урынлашҡан . 1998 йылдан ЮНЕСКО бөтә донъя мираҫы исмлегенә индерелгән.

# Лөкбатҡан (балсыҡ вулканы)
## Этимологияһы

Лөк - төрөк һәм әзербайжан телдәрендә ата дөйә тигәнде аңлата. "Батан" һүҙе башҡортсаға "батҡан" тип тәржемә ителә. Ихтимал, был балсыҡ ағымында дөйә батып үлгән булғандыр.

# Лөкбатҡан (балсыҡ вулканы)
## Тарихы

1933 йылда, батҡаҡ вулканы янында скважина быраулағанда геологтар янында ҡеүәтле нефть һәм тәбиғи газ ятҡылыҡтары таба. Нәҡ ошо факт артабан батҡаҡ вулкандары менән углеводород ятҡылыҡтарының туранан-тура бәйләнеше барлығы тураһында теория барлыҡҡа килә.
Лөкбатҡан донъяла иң әүҙем батҡаҡ вулканы: 1810 йылдан бирле 25 атылыу теркәлгән булһа, шуларҙың иң һуңғыһы 2017 йылдың 2 майында теркәлгән . Вулкандың ҡылығы үҙгәреүсән: ҡағиҙә булараҡ, уға пелей тибында атылыу хас, был төр атылыуҙа батҡаҡ сығып, уның конусына яғыла бара, әммә ҡайһы саҡ үҙлегенән ҡайнап янып газ бүленеп сыға.
Донъяла 800-ләп шундай вулкан бар, шуларҙың 300 тирәһе Әзербайжан ерҙәрендә.

# Лөкбатҡан (балсыҡ вулканы)
## Видеояҙмалар

* YouTube сайтында Видео Вулкан в Локбатане
* YouTube сайтында Видео Баку! Грязевой вулкан!
* YouTube сайтында Видео Азербайджан. Баку2016. Грязевые вулканы. 1часть
* YouTube сайтында Видео Bakıda yenə VULKAN püskürdü (2017)

# Лөкбатҡан (балсыҡ вулканы)
## Шулай уҡ ҡара

* Грязевые вулканы Азербайджана
# Ямаш (Байка ҡушылдығы)

Ямаш — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Байки йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Ямаш (Байка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201112111100023071
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102307
* Бассейн коды — 10.01.02.011
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Диүбәнд

Диүбәнд (һинд देवबंद, урду دیوبند‎, ингл. Deoband — Деобанд) - Һиндостан, Уттар-Прадеш штаты, Сахаранпур округында Нью-Делиҙан 150 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан муниципалитет һәм ҡала. Халҡы - 161 706 (2001).

# Диүбәнд
## Тасуирламаһы

Уттар-Прадеш штатының Дүәб үрге районында урынлашҡан ҡала ҡуйы урмандар менән уратып алынған, унда һинд мифологияһы буйынса Дурга тигән илаһ йәшәгән (бер версия буйынса ҡаланың исеме «Деви-ван», "илаһи урман" һүҙенән килеп сыҡҡан).

# Диүбәнд
## Ислам уҡыу йорто

Ҡалала иң ҙур ислам уҡыу үҙәге урынлашҡан «Дар үл-Ғөлөм Диүбәнд» (ингл. Darul Uloom, Белем маҡамы), 1866 йылда нигеҙләнгән, донъяның мосолман уҡыу йорттарының рәсми булмаған рейтингында Ҡаһирәләге атаҡлы «Әл-Әзһәр" университетынан ҡала икенсе урынды биләй
# Левая Рассоха (Сямженьга ҡушылдығы)

Левая Рассоха — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сямженьга йылғаһының һул ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Левая Рассоха (Сямженьга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000036708
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003670
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Гросширма

Гросширма (нем. Gro?schirma) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 5943 кеше йәшәй. Майҙаны — 61,44 км². Диңгеҙ кимәленән 330 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 9603 һәм автомобиль коды FG.
# Суропье

Суропье — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Үрге Лупья йылғаһының һул ярына тамағынан 127 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.

# Суропье
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000024051
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002405
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0