yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Анцуб заводы

Анцуб (шулай уҡ Тряпицын, Кукмор) баҡыр иретеү заводы — 1730 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1728 йылда) Ҡазан даруғаһы Байлар улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә Анцуб йылғаһы буйында (Кама йылғаһы бассейны) крәҫтиән И. В. Тряпицын, сауҙагәр Г. һәм К.Вяземскийҙар баҡыр иретеү заводы булараҡ нигеҙ һала. Завод 1743 йылға тиклем эшләй.

# Анцуб заводы
## Тарихы

Заводҡа И. В Тряпицын улы Д. И. Тряпицын менән бергә нигеҙ һала. 1732 йылда тол ҡалған И. В. Тряпицына заводты Г. М. Вяземскийға һәм уның улы К. Г. Вяземскийға һата. 1734 йылдан 1735 йылға тиклем завод Вяземскийҙарҙың һәм Сембер сауҙагәре Г. И. Глазовтың уртаҡ милке була. 1735 йылдың 27 ноябрендә заводты 1100 һумға Вяземскийҙарҙан Ҡазан сауҙагәре С. Е. Иноземцев һатып ала. 1738 йылдан заводтың сирек өлөшөн Семен Еремеевичтың ҡәрҙәше Петр Еремеевич биләй.
Заводтың ике баҡыр иретеү мейесе һәм бер гармахер горны була. Унда күберәк ирекле ялланма эшселәр эшләй.
Завод эшләгән дәүерҙә унда бөтәһе 6873 бот саф баҡыр иретелә (йылына 200—1300 бот).
1733—34 йылдарҙа завод эшләмәй, 1743 йылда бөтөнләй ябыла.
# Кесе Чисва

Кесе Чисва — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чисва йылғаһының уң ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Кесе Чисва
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000021258
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002125
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Калоев Борис Александрович

Калоев Борис Александрович (15 февраль 1916 йыл, Рәсәй Федерацияһы, Төньяҡ Осетия Байком ауылы — 23 октябрь 2006 йыл, Мәскәү) — СССР һәм Рәсәй этнографы, тарих фәндәре докторы, СССР Фәндәр академияһының Кавказ бүлегенең төп ғилми хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, орден һәм миҙалдар менән бүләкләнеүсе.

# Калоев Борис Александрович
## Биографияһы

1916 йылдың 15 февралендә Байк Закин тарлауығы Байком ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Коста ауылында Борис Александрович ете йыллыҡ мәктәпте тамамлай. 1931 йылда рабфакка уҡырға инә (Дондағы Ростов), 1936 йылда рабфакты уңышлы тамамлап Ростов дәүләт университетының тарих факультетына уҡырға инә. 1937 йылда Төньяҡ-Осетия дәүләт педагогия институтының тарих факультетына күсә. 1940 йылда уңышлы тамамлай. Институтты тамамлағандан һуң армия сафына алына, 1941 йылдың февралдә — Кавказ аръяғы хәрби-сәйәси училище курсанты була. Бөйөк ватан һуғышы йылдарында ҡатнаша, ауыр һуғыш йылдарында Дондағы Ростов, Таганрог, Донбассты азат итеүҙә ҡатнаша. Һуғышта яралана. I һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары һәм 15 миҙал менә наградлана.
1945 йылдың 24 июнендә Борис Александрович Мәскәү ҡалаһында Еңеү Парадында ҡатнаша.
1948 йылда Мәскәүҙә аспирантурала уҡый (СССР ФА этнография институты). Диссертация яҡлап: 1951 йылда «Моздок осетиндары (тарихи-этнографик тикшеренеүҙәр)» тигән темаға кандидат диссертацияһы, 1969 йылда «Осетиндар. Этнографик характеристикаларын һәм этногенез проблемалары» тигән темаға докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1950-2006 йылдарҙа А. Калоев СССР Фәндәр академияһының этнография институтының Кавказ секторында кесе ғилми хеҙмәткәр, өлкән ғилми хеҙмәткәр, әйҙәүсе һәм төп ғилми хеҙмәткәр вазифаларын башҡара.

# Калоев Борис Александрович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены;
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены;
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы;
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы;
* Осетия даны һәм башҡа миҙалдар.
# Казарян Регина Татевосовна

Казарян Регина Татевосовна (17 апрель 1915 йыл — 6 ноябрь 1999 йыл) — әрмән рәссамы, 1937 йылда репрессияланған әрмән шағиры Егише Чаренцтың ҡулъяҙмаларын һаҡлап алып ҡалыусы.

# Казарян Регина Татевосовна
## Биографияһы

Регина Татевосовна Казарян 1915 йылдың 17 апрелендә Ереван ҡалаһында тыуған.
Чаренц Казарян менән 1930 йылда танышып, дуҫлаша. Чаренц ҡулға алынғандан һуң йәш рәссам үҙенең йорто алдына шағирҙың һуңғы йылдарҙа яҙған бик күп әҫәрҙәрен («Комитасҡа реквием», «Исемһеҙ», «Көҙгө йыр» һ. б.) күмә. «Йәш сағында Регина велосипед спорты менән профессиональ нигеҙҙә шөғөлләнә, һуңынан рәссам булып китә, һуғышта ҡатнаша. Был фиҙакәр, тоғро ҡатын ғүмер буйы Чаренц тип йәшәй, уның күп кенә шиғырҙары бары тик Регина арҡаһында ғына һаҡланып ҡала»,- тип яҙа Чаренецтың ҡыҙы — Арпеник.

# Казарян Регина Татевосовна
## Наградалары

* Еревандың почетлы гражданы (1995)
* Әрмәнстандың атҡаҙанған рәссамы

# Казарян Регина Татевосовна
## Хәтер

Ереванда Регина Казарян хөрмәтенә иҫтәлекле таҡтаташ асылған. Баграмян проспекты, 33а йортонда рәссам 1961—1999 йылдарҙа йәшәй.
# Саҙрыев Фәсхетдин Саҙрый улы

Саҙрыев Фәсхетдин Саҙрый улы (1922 йыл (башҡа сығанаҡ буйынса — 1920 йыл) — 6 июль 1942 йыл (башҡа сығанаҡ буйынса — 1943 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, рядовой, ҡыҙылармеец.

# Саҙрыев Фәсхетдин Саҙрый улы
## Биографияһы

Саҙрыев Фәсхетдин Саҙрый улы 1922 йылда Башҡорт АССР-ының Салауат районы Лағыр ауылында тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына Салауат районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышында 313-сө кавалерия полкының ат ҡараусыһы булып хеҙмәт итә. 1942 йылдың 21-25 июнендә дивизия частары фронттан алыҫ булмаған урында оборона һыҙатында урынлаша, 313-сө кавполк Николаевка ауылында 224,6 бейеклекте обороналай: дивизия Воронеж-Ворошиловград оборона операцияһы сиктәрендә һуғышҡа инә. Фәсхетдин Саҙрыев 1942 йылдың 6 июлендә һәләк була, Курск өлкәһенең (хәҙерге Липецк өлкәһе) Даниловка ауылында ерләнә.

# Саҙрыев Фәсхетдин Саҙрый улы
## Хәтер

Саҙрыев Фәсхетдин Саҙрый улының исеме «Хәтер китабы. Башҡортостан» баҫмаһының 17-се томына һәм Салауат районының Лағыр ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
# Маннанов Шакир Фәтих улы

Маннанов Шакир Фәтих улы (1 октябрь 1917 йыл — 23 апрель 1973 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугире. Уҡсылар полкының тоҫҡаусыһы, орудие командиры, старшина. Дан орденының тулы кавалеры. Ошо орден менән дүрт тапҡыр бүләкләнгән 29 һуғышсының береһе.

# Маннанов Шакир Фәтих улы
## Биографияһы

Шакир Фәтих улы Маннанов (рус телендәге ҡайһы бер документтарҙа Фатыхович, Фаттыхович) 1917 йылдың 1 октябрендә Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Ҡыяуыҡ ауылында тыуған.
260-сы уҡсылар дивизияһы 1030-сы уҡсылар полкының 76 миллиметрлы пушкаһы расчеты командиры.
1943 йылдың 6 декабрендә һуғышта күрһәткән саялығы һәм батырлығы өсөн сержант Маннанов Шакир Фәтих улы 3-сө дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә (№ 57717).
1944 йылдың июль башында Украинаның Волынь өлкәһендәге Ковель ҡалаһы өсөн барған һуғышта 260-сы уҡсылар дивизияһы 1030-сы уҡсылар полкының сержант Ш. Ф. Маннанов командалыҡ иткән 76 миллиметрлы пушкаһы расчеты (1-се Белоруссия фронтының 47-се армияһы) дошман дзотын, ике пулемёт нөктәһен юҡ итә һәм бер отделениенан күберәк дошман һалдатын ҡырып һала.
1944 йылдың 5 сентябрендә һуғышта күрһәткән саялығы һәм батырлығы өсөн сержант Маннанов Шакир Фәтих улы 2-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә (№ 4212).
1944 йылдың 21 сентябрендә Польшала Шамоцин тораҡ пункты өсөн барған һуғышта сержант Шакир Маннанов, артиллерия батареяһы составында һуғышып, дошмандың ике пулемётын, дзотын һәм 15-кә яҡын дошман һалдатын юҡ итә. Орудие сафтан сыҡҡандан һуң ҡурҡыу белмәҫ артиллерист пехота ғәскәре сафында һуғышты дауам итә, автомат уты менән ундан ашыу фашисты ҡырып һала.
СССР Верховный Советы Президиумының 1945 йылдың 22 февралендәге Указы менән немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгене өсөн сержант Маннанов Шакир Фатих улы 1-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә (№ 9), Дан орденнының тулы кавалеры була.
Старшина булып демобилизациялана.
«Утыҙ ете яҡташыбыҙ Дан орденының тулы кавалерҙары булды (ил буйынса тотош алғанда улар ни бары 2,5 меңдән саҡ ҡына артығыраҡ), тик уларҙың береһе генә дүрт Дан Орденын тағып йөрөүгә өлгәшә. Ул — Маннанов. 1960-сы йылдар аҙағында уға икенсе тапҡыр 3-сө дәрәжә Дан орденын тапшыралар. Хәҙер ни өсөн 3-сө дәрәжә Дан орденын ҡабатлап тапшырылыуын беҙ белә алмайбыҙ (Шакир Фәтих улы 1973 йылда вафат була): моғайын, беренсе орденын алып өлгөрмәҫ борон Маннанов батырлығы өсөн тағы ла наградаға тәҡдим ителгәндер, күп йылдар үткәс, награда геройҙы эҙләп таба.».
Шакир Фәтих улы Маннанов 1954—1972 йылдарҙа Стәрлетамаҡ районының Октябрский ауылындағы элемтә бүлексәһендә эшләй.
1973 йылдың 23 апрелендә вафат була.

# Маннанов Шакир Фәтих улы
## Хәтер

Октябрский ауылы мәҙәниәт йорто бинаһына Ш. Ф. Маннановҡа арнап мемориаль таҡта ҡуйылған.
# Кесе Еган (п Лукен-Еган ҡушылдығы)

Кесе Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лукен-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Кесе Еган (п Лукен-Еган ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200042075
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204207
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ғилмияза (йыр)

Ғилмияза — башҡорт халыҡ йыры. Оҙон көй.

# Ғилмияза (йыр)
## Тарихы

«Ғилмияза» йыры тәүге тапҡыр 1894 йылда С.Г.Рыбаков тарафынан Орск өйәҙендә (Рәмиевтәрҙең Солтан приискыһында) йырсы Абдрахман Үҙәнбаевтан яҙып алына һәм «Урал мосолмандарының музыкаһы һәм йырҙары, уларҙың көнкүреше тураһындағы очерк менән» китабында баҫтырыла. «Ғилмияза» йырының легендаһы һәм тексы XX быуаттың 20-се йылдарында М. А. Буранғолов тарафынан яҙып алына. Артабанғы яҙмалар Ғәйнан Әмири (1939 йылда К. М. Дияров һүҙҙәренән), Х. Ф. Әхмәтов, А.С. Ключарев, Л. Н. Лебединский, Ғ. З. Сөләймәнов тарафынан яҙып алынған.
«Ғилмияза» йыры яҡынса XVI быуатта ижад ителә. Йырҙа героиняның замандаштары булараҡ Бикбау бей һәм Иҫке бей телгә алына. М. А. Буранғолов раҫлауынса, «Ғилмияза» йырын бөрйәндәр араһында билдәле халыҡ йырҙарын башҡарыусы Ғилмияза сығарған, ул йырҙа үҙенең ҡаҙаҡтарҙа тотҡонлоҡта булған тормош осорон бәйән иткән. Дияров фекеренсә, әҫәрҙең сюжеты бала сағында сит илгә алып киткән һәм тыуған төйәген һағынып, тыуған ере тураһында йыр сығарған Нуғай даруғаһы Ҡарағай-Ҡыпсаҡ волосы Таһир ауылынан Ғилмияза исемле 8-9 йәшлек ҡыҙҙың фажиғәле яҙмышы менән бәйле.

# Ғилмияза (йыр)
## Риүәйәт

Легенда Ғилмияза исемле ҡыҙҙың урланыуы һәм сит илгә һатылыуы тураһында хикәйәне бәйән итә. Ул ҡаҙаҡ далаларына барып сыҡҡас, тыуған яғын һағынып, башҡорт йырҙарын йырлай. Уның йырын ишетеп, шул яҡтарҙа осраҡлы ғына килеп эләккән башҡорт был хаҡта ҡыҙҙың ата-әсәһенә хәбәр итә. Күсмә тормоштағы батырҙар бергә йыйылып, Ғилмиязаны тыуған яғына алып ҡайталар. 1894 йылда С.Г.Рыбаков тарафынан хәҙерге Баймаҡ районының Солтан приискыһында Абдрахман Үҙәнбаевтан яҙып алынған ошондай иҫкәрмә бар: «Ғилмияза — юлбаҫар урлаған ҡыҙҙың исеме, һуңынан уны тапмағандар».

# Ғилмияза (йыр)
## Йырҙың үҙенсәлеге

Йыр лирик-драматик характерҙа. Йыр ике ҙур һөйләмдән торған һәм 2‑се һөйләме үҙгәртеп ҡабатлауға ҡоролған период формаһында ижад ителгән. Көйгә киң диапазон (яҡынса 2 октава), ҡатмарлы һәм виртуоз орнаментика, юғарыға һәм түбәнгә һикерештәр, мәғәнәле паузалар, төрлө регистрҙарҙың контраслығы хас.

# Ғилмияза (йыр)
## Башҡарыусылары

Башҡарыусылар араһында Ә. С. Шайморатова, Ф. Ә. Килдейәрова, И. И. Дилмөхәмәтов (инструменталь вариант), Әлфиә Мырҙабаева. Тауыш һәм фортепиано өсөн йыр Р. Ә. Мортазин тарафынан эшкәртелгән. «Ғилмияза» көйө А. С. Ключаревтың «Горная быль» балетында, А. М. Ҡобағошовтың Симфоник поэмаһында ҡулланылған.

# Ғилмияза (йыр)
## Йырҙың тексы

Һаҡмар һыуы аға ҡибла табан,
Урал тауы буйлап, көн битләп.
Илкәйемә лә шул ҡайтыр инем,
Аяҡтарым талһа, имгәкләп.
Алыҫ ерҙән балҡып, ай, күренгән
Уралмы икән, әллә көнмө икән?
Сит илдәрҙә уҙған ғүмеремдең
Бер көндәре әллә йылмы икән?
# Плотня

Плотня — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе, Владимир өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2231/87/514 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Плотня
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Ногинск ҡалаһынан Орехово-Зуево ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010300612110000031543
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003154
* Бассейн коды — 09.01.03.006
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Виттенберг

Виттенберг (нем. Lutherstadt Wittenberg) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан .
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ла 49496 кеше йәшәй. Майҙаны — 139,53 км². Диңгеҙ кимәленән 67 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6886 һәм автомобиль коды — WB.
# Янсура

Янсура — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вырвей йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Янсура
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000036555
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003655
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Пальник-Йоль (Оло Роговая ҡушылдығы)

Пальник-Йоль — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Роговая йылғаһының һул ярына тамағынан 72 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Пальник-Йоль (Оло Роговая ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000068101
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006810
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Глазго университеты

Глазго университеты — Бөйөк Британияла өҫтөнлөклөлөгө буйынса дүртенсе һәм Шотландияла иң эре университет. Глазго ҡалаһында урынлашҡан. 1451 йылда папа буллаһы Николай V тарафынан нигеҙ һалына. Бөйөк Британия «Рассел» тикшеренеү университеттарының абруйлы алдынғылар төркөмөнә һәм Universitas 21 халыҡ-ара университеттар селтәренә инә (һуңғыһына нигеҙ һалыусы- ағза).
QS World University Rankings исемлегендә 2013 йылда Бөйөк Британияла университет 9-сы урынды биләй һәм планетаның юғары уҡыу йорттары араһында 51 иң яҡшы юғары уҡыу йорттары иҫәбенә инә. Университет менән ете Нобель премияһы лауреаты бәйле, береһе Шотландияның премьер-министры һәм беренсе министры.
Структуралы дүрт колледждан тора.
Университет китапханаһында махсус коллекциялар бүлеге бар, ул боронғо, һирәк һәм уникаль баҫмаларҙан тора, шул иҫәптән халыҡ-ара әһәмиәткә эйә булған урта быуат һәм ренессанс ҡулъяҙмалар бар. Китаптар коллекцияһының иң ҡиммәтле һәм иң билдәлеһе булып Хантер китапханаһы тора, ул XVIII быуаттың иң яҡшы китапханаһы булған. Доктор Уильям Хантер (1718—1783), шотланд анатомы һәм табибы, Лондон король йәмғиәте ағзаһы, үҙ ваҡытында күренекле акушер, хәҙерге анатомияға нигеҙ һалыусыларҙың береһе; билдәле хирург Джон Хантерҙың өлкән ағаһы, 1740 йылдарҙа Лондонда күсеп килгәнгә тиклем Глазго университетында уҡый. Коллекцияла 10000 ашыу баҫма китап һәм яҡынса 600 ҡулъяҙма бар.

# Глазго университеты
## Студенттар тормошо

140 илдән студенттар уҡый.
Университетта 2 студент союзы һәм йөҙҙән ашыу ҡыҙыҡһыныуҙар буйынса клубтар эшләй. Кампус территорияһында кинотеатр, театр, 4 музей, бассейн менән заманса спорт залы бар.
2014 йылда студенттар ректоры булып (етәкселеге алдында студент вәкиле) Эдвард Сноуден һайлана (өс йылға). Элек был вазифаны Винни Мандела һәм Вануну Мордехай биләгән.

# Глазго университеты
## Билдәле уҡытыусылары

* Гукер, Уильям Джексон
* Фрэнсис Джеффри, Лорд Джеффри — ректор, әҙәби тәнҡитсе.
* Листер, Джозеф — основатель антисептики
* Макьюэн, Уильям — хирург, хәҙерге нейрохирургяның пионеры
* Смит, Адам — иҡтисадсы, философ-этик; университетты тамамлаусы
* Хатчесон, Фрэнсис — Шотланд мәғрифәтселегенә нигеҙ һалыусы Просвещения]]
* Блэк, Джозеф — инглиз химигы, физик.
* Баркли, Уильям — билдәле диндар
* Кокшотт, Пол
* Горст, Джон Эльдон — 1893—1896 йылдарҙа ректор
* Вербицкий, Михаил Сергеевич — 2002—2007 й.й.
# Ҡарауылтау

Ҡарауылтау (урыҫса Караул-тау) — Башҡортостан Республикаһының Ишембай районындағы тау, тәбиғәт ҡомартҡыһы (1985). Һикәҙе (Егән йылғаһы бассейны) йылғаһының уң ярында, Маҡар ауылынан көнбайышҡа табан 1,2 км алыҫлыҡта, «Ишембай» заказнигы биләмәһендә урынлашҡан. Абсолют бейеклеге 250 м.

# Ҡарауылтау
## Рельефы, геологияһы

Формаһы оҙонсай, битләүҙәре текә, киртләсле. Арти ҡатламы тоҡомдарынан тора.

# Ҡарауылтау
## Флораһы һәм фаунаһы

Болонло һәм ҡыуаҡлы далаларҙан, һоро урман тупрағындағы киң япраҡлы урмандарҙан тора, ултыртылған ҡарағайҙар бар. Үҫемлектәрҙең һирәк төрҙәре осрай: таутамыр (мәңге йәшел ҡыуаҡлыҡ), ҡыйғас ҡылған.

# Ҡарауылтау
## Исеме

Маҡар ауылына ингән ерҙә урынлашҡан. «Шыршы урмандары менән ҡапланған ҙур „һаҡсы-тау“ элек-электән ауылды ҡурғаулап торған. Унда һаҡсылар йәшәгәндәр һәм хәүеф булғанда ҙур усаҡ тоҡандырғандар, шул рәүешле кешеләргә йәшеренергә мөмкинлек биргәндәр». (М. И. Ҡарабаев, Р. Р. Мусин, 2015, 20 Б.). Ошонан исеме — караульная, ҡарауыл тауы (гора- тау).

# Ҡарауылтау
## Ҡурсаулыҡ характеры

Ҡарауылтау тауы — 1985 йылдан алып дөйөм майҙаны 150 га булған тәбиғәт ҡомартҡыһы ОПТ тәғәйенләнеше: бөтә тәбиғәт комплексын һаҡлау.
Һаҡлау объекттары:
1. Тарихи әһәмиәткә эйә тау.
2. Һирәк осрай торған үҫемлектәр популяцияһы (таутамыр (ике башаҡлы эфедра), ҡыйғас ҡылған һ. б.)
# Мәҙһәбһеҙлек

Мәҙһәбһеҙлек йәки мәҙһәбтәрҙе инҡар итеү — исламдағы билдәле бер дини-хоҡуҡи мәктәптән (мәҙһәб) баш тартыу һәм уларҙың барлығын кире ҡағыу. Бындай кешеләр үҙҙәрен ябай мосолман тип атай.
Ғәрәп телле әҙәбиәттә мәҙһәбһеҙлекте билдәләү өсөн «лә-мәҙһәбиә» (ғәр. لا مذهبية‎) термины ҡулланыла. Дүрт мәҙһәбкә эйәреүҙән баш тартҡан (тәҡлидте танымағандар), әммә сөннәтте таныған мосолмандарҙы ғәйре мүҡәллид" (ғәр. غير مقلد‎) тип атайҙар.

# Мәҙһәбһеҙлек
## Мәҙһәбтәрҙән баш тартыу

Мысыр дини реформаторы Мөхәммәт Ғәбдү (1849—1905) мәҙһәбһеҙлек идеяһының илһамландырыусыһы тип иҫәпләнелә.
Ул тәҡлидтән — мөжтәһидтәрҙең йәки мөфтөйҙәрҙең күрһәтмәләренән баш тартырға саҡыра.
Шулай уҡ мәҙһәбтәрҙең тарҡалыуына Мөхәммәт ибн Ғәбд әл-Уаһһабтың реформаторлыҡ хәрәкәте йоғонто яһай(1703—1792), ул мәҙһәбтәрҙең законлылығын инҡар итә һәм текстарҙы туранан-тура Ҡөрьән һәм сөннәттән уҡырға саҡыра. Һуңғараҡ сәғүд ғалимдәренең тәғлимәтенән мәҙһәбтәргә сиктән тыш дошманлығы юҡҡа сыға, әммә баштағы өнәмәү бүтән даирәләрҙә һаҡланып ҡала һәм бөтә ислам донъяһына тарала.
2000 йылда Рәсәй мөфтөйҙәр советы уаһһабсылыҡ билдәләренең береһе итеп «тарихи формалашҡан дүрт мәҙһәбте инҡар итеү» тип иғлан итә.

# Мәҙһәбһеҙлек
## Ниндәй ҙә булһа мосолман ағымына индерелеүҙән баш тартыу

Пью тикшеренеү үҙәге тикшеренеүҙәре (2012 йыл) буйынса, донъя мосолмандарының күпселеге үҙҙәрен сөнниҙәр йәки шиғыйҙар тип атай. Әммә улар араһында айырым бер ағымға үҙен индермәгән кешеләр ҙә байтаҡ. Был айырыуса Урта Азияла, шулай уҡ Көньяҡ һәм Көнсығыш Европала таралған. Ул төбәктәрҙә шундай кешеләрҙең өлөшө — 50 процент, йәғни мосолмандарҙың дөйөм һанынан күберәк.
74 % Ҡаҙағстан мосолмандары, 65 % Албания мосолмандары 64 % Ҡырғыҙстан мосолмандары үҙҙәрен "мосолмандар ғына"тип атағандар. Шулай уҡ бындай мосолмандарҙың өлөшө Индонезияла (56 %), Малиҙа (55 %) һәм Камерунда (40 %) юғары.
# Ғәлимов Сәләм Ғәлим улы

Ғәлимов Сәләм Ғәлим улы (18 ғинуар 1911 йыл — 19 июль 1939 йыл) — башҡорт шағиры, журналист һәм ғилми хеҙмәткәр. 1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.

# Ғәлимов Сәләм Ғәлим улы
## Биографияһы

Сәләм Ғәлим улы Ғәлимов 1911 йылдың 18 ғинуарында Пермь губернаһы Екатеринбург өйәҙенең (хәҙерге Силәбе өлкәһе Сосновка районының) Оло Тәгеш ауылында тыуған.
Мәктәпте тамамлағас, 1928—1930 йылдарҙа ауылда уҡытыусы, комсомол ойошмаһы секретаре булып эшләй, колхоз ойоштороуҙа ҡатнаша, ауыл хәбәрсеһе була.
1930 йылда «Башҡортостан» гәзите редакцияһына эшкә саҡырыла. 1937 йылда Башҡорт дәүләт пединститутын (хәҙерге Башҡорт дәүләт университеты) тамамлай. Артабан Өфөләге Башҡортостан тел һәм әҙәбиәт фәнни-тикшереү институтында ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.
1938 йылда СССР фәндәр академияһының Ленинград филиалына аспирантураға уҡырға ебәрелә, ул унда ҡаты сирләп китә һәм 1939 йылдың 19 июлендә Ленинград ҡалаһында вафат була.

# Ғәлимов Сәләм Ғәлим улы
## Ижады

Ғәлимов Сәләм башҡорт шиғриәтендә беренсе булып лирик, эпик һәм новаторлыҡ алымдарын ҡуллана.

# Ғәлимов Сәләм Ғәлим улы
## Китаптары

* Тревога: Поэма һәм шиғырҙар. — Өфө: Башгосиздат, 1932. — 90 б.
* Тревоганан һуң: Шиғырҙар. — Өфө: Башгосиздат, 1934. — 64 б.
* Шоңкар: Поэма. — Өфө: Башгосиздат, 1936. — 35 б.
* Бала: Поэма. — Өфө: Башгосиздат, 1940. — 72 б.

# Ғәлимов Сәләм Ғәлим улы
## Хәтер

* Аралбаева Л. Силәбелә башҡорт шағиры Ғәлимов Сәләмдең юбилейы уңайынан күргәҙмә асылды. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2016, 22 ғинуар.
* Башҡорт АССР-ында әҙәбиәт, музыка һәм һынлы сәнғәттәге иң яҡшы әҫәрҙәр һәм юғары башҡарыу оҫталығы өсөн йәштәргә 1967 йылдан 1990 йылғаса Башҡортостан комсомолының «Ғәлимов Сәләм исемендәге премия»һы бирелде.
* Шағирҙың тыуған төйәге Силәбе өлкәһе Сосновка районында 2011 йылда «Ғәлимов Сәләм исемендәге әҙәби премия» булдырылған. Уның лауреаттары өс номинацияла («Нәфис әҙәбиәт», «Тыуған яҡты өйрәнеү» һәм «Журналистика») билдәләнә.