yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Нелка

Нелка — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нельша йылғаһының уң ярына тамағынан 102 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Нелка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300312110000016379
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001637
* Бассейн коды — 08.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ғабәйә

Ғабәғә(ғәр. عباءة; произносится или;рус. Абайя - плащ)) — оҙон традицион ғәрәп ҡатын-ҡыҙ күлдәге. еңле;

# Ғабәйә
## Тасуирламаһы

Хәҙерге ғабәғә оҙон еңле, тәнде тулыһынса ҡаплап торған иркен кейем, билбауһыҙ кейелә.Ғәҙәттә ҡара төҫтә, әммә шулай уҡ төрлө төҫтәгеләре лә осрай. Ғәбәғә йыш ҡына сигеү, сәйлән, страздар менән биҙәлә.

# Ғабәйә
## Тәғәйенләнеше

Ғабәғә йәмәғәт урындарында йөрөү өсөн тәғәйенләнгән. Ғәрәп илдәрендә мосолман ҡатын-ҡыҙҙары уны өйҙән сыҡҡанда көндәлек кейем-һалымы өҫтөнән, хижәп йәки ниҡаб менән бергә кейә. Ҡайһы бер ғәрәп илдәрендә сит ил ҡатын-ҡыҙҙары өсөн дә мотлаҡ кейем.
Көнбайыш илдәренән килгән ҡатын-ҡыҙҙар, ислам илдәренә барып, йыш ҡына ошо кейемгә өҫтөнлөк бирә. Улар бындай күлдәкте бик уңайлы итеп таба.
# Погурей (Пага ҡушылдығы)

Погурей — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Пага йылғаһының һул ярына тамағынан 89 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Погурей (Пага ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000067197
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006719
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Бисәләр (хикәйә)

Бисәләр — А. П. Чехов хикәйәһе. 1891 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр 1891 йылдың 25 июнендә «Новое время» гәзитендә баҫылған.

# Бисәләр (хикәйә)
## Баҫмалар

Хикәйә тәүге тапҡыр 1891 йылдың 25 июнендә (иҫке стиль буйынса) Новое время гәзитенең 5502-се һанында баҫыла. Бер ни тиклем үҙгәртелгәндән һуң хикәйә Палата № 6 йыйынтығына (Санкт-Петербург, 1893) индерелә һәм йыйнтыҡтың 2-7 баҫмаларында (1893—1899 йылдарҙа) донъя күрә.
1891 йылдың июлендә Иван Горбунов-Посадов Чеховтан был хикәйәне айырым баҫма итеп сығарыуын үтенә: «…был хикәйә урындағы Тартюфтар,ҡәбәхәт, аҙғын, хоҙайҙан ҡурҡып изге булып күренергә тырышҡан монафиҡтар тураһындағы сағыу хикәйә»,-тип әйтә. Бер аҙ стилистик төҙәтеүҙәр яһап, Чехов хикәйәне нәшерсе Адольф Маркс 1889—1901 йылдарҙа баҫтырған әҫәрҙәре йыйынтығының алтынсы томына индерә.
Хикәйә баҫылып сыҡҡас, уны мәктәптәрҙә өйрәнеүҙе һәм дөйөм халыҡ йөрөгән китапханаларҙа уҡыуҙы тыялар. Дмитрий Аверкиев, белем биреү Министрлығының ғилми комитеты ағзаһы, «Бисәләр» хикәйәһенә ошондай хөкөм сығара: «тарих яҡшы яҙылған, тик әхлаҡи нигеҙҙәр бик тотороҡһоҙ, шунлыҡтан хикәйәне дөйөм китапханаға ҡуйырға ярамай».
Лев Толстой «Бисәләр» хикәйәһен Чехов хикәйәләрен яҙып барған үҙенең шәхси исемлегенә иң яҡшыһы тип яҙып ҡуйған. Чехов тере саҡта хикәйә болгар, немец һәм серб-хорват телдәренә тәржемә ителгән.

# Бисәләр (хикәйә)
## Сюжет

Хикәйәләге ваҡиға Райбужа ауылындағы тимер башлы, ике ҡатлы йортта бара. Йортта Филипп Иванов Кашин, Дюдя ҡушаматлы, хужа ғаиләһе менән йәшәй.
Матвей Саввич, мещан, Кашин йортонда төнгөлөккә ҡала. Дюдя, Матвей Саввич менән һөйләшеүҙән һуң, уның ҡалала үҙ йорто менән йәшәүен, Кузька менән немец-колонистарҙан ҡуртымға алған баҡсаһын ҡарарға китеп барғанын асыҡлай.
Дюдя Матвей Саввичтан Кузька уның кеме тип һорай. Матвей Саввич Дюдяға тәрбиәгә алған, хеҙмәтсе ҡатын кеүек ҡурҡаҡ улының бик ныҡ сәйер һәм һуш китерлек тарихын һөйләп бирә.
Был тарих күбеһенсә Матвей Саввич аҙҙырған Кузьканың әсәһе, Машеньканың, тарихы. Шулай Машеньканың ире Вася армияла хеҙмәт иткән саҡта, Матвей Саввичтың уға күҙе төшә һәм был хәл арҡаһында Кузька донъяға килә. Вася һалдаттан ҡайтҡас, Машенька үҙе күрә алмаған кешегә кире ҡайтыуҙан баш тарта. Артабан Вася холеранан вафат була. Ауылда Вася үҙ үлеме менән үлмәгән, ә уны Маша ер йөҙөнән юҡ иткән тигән хәбәр тарала. Был түрәләргә барып етә. Васяны ҡәберҙән ҡаҙып алып тикшерәләр һәм уның ҡорһағында мышьяҡ табалар. Полиция Машенька менән Кузьканы ҡулға ала. Машеньканы төрмәгә ултырталар. Суд уны Себергә 13 йылға каторгаға ебәрергә тигән хөкөм сығара. Ләкин Машенька Себергә барып етә алмай… өшөп-янып ауырып китә һәм төрмәлә үлә, ә Кузьканы өйҙәренә ҡайтаралар.
Ул ҡайтҡандың икенсе көнөндә Матвей Саввич Кузька менән арбаға ултыра ла йорт ихатаһынан сығып китә.
# Мәккә сүрәһе

Мәккә сүрәләре (ғәр. آية مكية‎ — мәккә аяттары‎) — Ҡөрьәндең хронологик йәһәттән тәүге сүрәләре, Ислам традицияларына ярашлы, улар Мөхәммәт пәйғәмбәргә Һижрәткә тиклем иңгән булған. Сүрәләрҙең икенсе төрө — Мәҙинә сүрәләре.
Мәккә сүрәләре, ҡағиҙә булараҡ, Мәҙинәләгеләргә ҡарағанда күләме буйынса сағыштырмаса ҡыҫҡа аяттарҙан тора, башлыса Ҡөрьәндең аҙағында урынлашҡан. Күпселек муҡатта'әле сүрәләр Мәккәнән булып тора. Мәккә һәм Мәҙинә сүрәләренә ентекле аңлатмаларҙы ошонда табырға мөмкин Сүрәләрҙе Мәккә һәм мәҙинә сүрәләренә бүлеү - был, иң элек, стилистик һәм тематик йәһәттән сығып эшләнә. Был осорҙоң классификацияһы төрлө факторҙарға нигеҙләнгән, мәҫәлән, был сүрәнең оҙонлоғона, ҡайһы бер төп төшөнсәләрҙең булыу йәки булмауына һ.б. бәйле (мәҫәлән, "әр-Рахман" - Аллаһы тәғәлә исеменән)

# Мәккә сүрәһе
## Мәккә сүрәләренең хронологик тәртибе

Бер исемлек 86 сүрәнән тора: 96, 68, 73, 74, 1, 111, 81, 87, 92, 89, 93, 94, 103, 100, 108, 102, 107, 109, 105, 113, 114, 112, 53, 80, 97, 91, 85, 95, 106, 101, 75, 104, 77, 50, 90, 86, 54, 38, 7, 72, 36, 25, 35, 19, 20 , 56, 26, 27, 28, 17, 10, 11, 12, 15, 6, 37, 31, 34, 39, 40, 41, 42, 43, 44, 45, 46, 51, 88, 18, 16, 71, 14, 21, 23, 32, 52, 67, 69, 70, 78, 79, 82, 84, 30, 29, 83
Теодор Нёльдеке 90 сүрәнән торған өс осорға ҡараған исемлек тәҡдим итә:
I. Шиғри сүрәләр — I мәккә башланғыс сүрәләре, улар Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең рисаләтенең тәүге биш йылында иңгән. Улар рифмаланған проза рәүешендә тасуири һәм тығыҙ итеп сүрәләр. Сүрәләрҙә бар. бер аллалыҡ, ҡиәмәт көнө һәм тамуҡ ғазаптарын һүрәтләй
I осорға 48 сүрә инә: 96, 74, 111, 106, 108, 104, 107, 102, 105, 92, 90, 94, 93, 97, 86, 91, 80, 68, 87, 95, 103, 85, 73, 101, 99, 82, 81, 53, 84, 100, 79, 77, 78, 88, 89, 75, 83, 69, 51, 52, 56, 70, 55, 112, 109, 113, 114, 1.
II. Рахман сүрәләре — II мәккә башланғыс осоро, Мөхәммәт пәйғәмбәр рисаләтенең бишенсе-алтынсы йылдарында ебәрелгән. Ул Аллаһы тәғәләнең Рахман (рәхимле) исеменән алынған. Ошо осорҙа хикәйәттәр иңә
II осрға 21 сүрә инә: 54, 37, 71, 76, 44, 50, 20, 26, 15, 19, 38, 36, 43, 72, 67, 23, 21, 25, 17, 27, 18..
III. Рисаләт сүрәләре — III мәккә осоро, Мөхәммәт пәйғәмбәр рисаләтенең етенсе йылынан иңә башлай. Боронғо пәйғәмбәрҙәр тормошо һүрәтләнә III осорға 21 сүрә инә:32, 41, 45, 16, 30, 11, 14, 12, 40, 28, 39, 29, 31, 42, 10, 34, 35, 7, 46, 6, 13.
# Эльтон (тәбиғәт паркы)

«Эльтон» тәбиғәт паркы— майҙаны 1000 км² булған төбәк әһәмиәтендәге тәбиғәт паркы, ул Волгоград өлкәһенең көнсығышындағы Палласовский районында өлкә үҙәгенән 160 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Парктың тәбиғәт һәйкәле араһында Эльтон күле һәм Улаган тауы айырылып тора.
Флора һәм фаунаһы төрлө — юҡҡа сығып барыусы төрҙәрҙең вәкилдәре йыш ҡына бында тора. Европала берҙән-бер массивы боҙолмаған дала сүле булып тора, унда уникаль тоҙ-көмбәҙ сығышлы объекттар бар (Эльтон күле һәм уға ҡойоусы минераль йылғалар һәм Преснолиманский ҡалҡыулығы).

# Эльтон (тәбиғәт паркы)
## Тасуирлама

Экологик, эстетик һәм тарихи-мәҙәни ҡиммәттәре булған әһәмиәтле тәбиғәт комплекстарын һәм объекттарын үҙ эсенә алған. Тәбиғәтенең экологик үҙенсәлектәре һәм әһәмиәте буйынса Приэльтоньяның аналогы юҡ. Эльтон — планеталағы иң ҡыҙыҡлы күлдәрҙең береһе, ул Европала иң ҙур тоҙо үҙенән-үҙе ултыра торған күл, химик составы, шифалы ләме һәм раптың бальнеологик запасы бай. Тәбиғәт паркы территорияһы ландшафт һәм биологик төрлөлөгө, кеше боҙмаған дала сүллегенең ҙур массивы һәм юҡҡа сығып барыусы үҫемлектәрҙең һәм хайуандарҙың күпләп һаҡланып ҡалған урыны. Тәбиғәт паркы территорияһының тарихи-мәҙәни әһәмиәте лә ҙур. Күп күсмә халыҡтарҙың үткәне һәм мәҙәни традициялары тураһында һөйләүсе күп һанлы мәҙәни мираҫ объекттары бар.
* На закате күл Эльтон
* Йыһан иң эльтон күлдәре һүрәттәре

# Эльтон (тәбиғәт паркы)
## Географияһы

Тәбиғәт паркы тулыһынса Каспий буйы уйһыулығында, Волгоград өлкәһенең көнсығышында урынлашҡан. Эльтон күле янында һирәк осрай торған рельеф формаһы — тоҙ көмбәҙҙәре булған Улаган тауы бар, ул көмбәҙҙәр Эльтон күле уйпатлыҡтарына тура килешле. Бындай тау тоҡомдары өсөн төрлө осорҙа, юрский осоронан башлап, ундағы флора һәм фауна ҡаҙылмалары хас.
Төньяҡтан күлгә Хара йылғаһы ҡоя — ул «Эльтон» тәбиғәт паркындағы иң оҙон йылға, уның оҙонлоғо 40 км.
# Биш ауыл

Биш ауыл (Бишкәү, Биткә; рус. Бишково, Битково) — Свердловск өлкәһенең Красноуфимск округының Рахманғол территориаль бүлегенә ҡараған тарихи башҡорт ауылы.

# Биш ауыл
## Халыҡ һаны

2010 йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 98 кеше йәшәй, шул иҫәптән 48 ир һәм 50 ҡатын-ҡыҙ.
2002 йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 128 йәшәгән.

# Биш ауыл
## Тарихы

Тарихи сығанаҡтар буйынса Биш ауыл аҫаба башҡорттар ауылы. Рәсәй архив сығанаҡтарында ауыл Бишково, Битково исемдәре аҫтында билдәле. 1834 йылда үткәрелгән ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылдың 10 йортонда 54 башҡорт йәшәгән. 1859 йылда 12 йортта 91 башҡорт теркәлгән.
Архив сығанаҡтарҙа шулай уҡ ауылда йәшәүселәрҙең хужалығы тураһында ла мәғлүмәт һаҡланған. Мәҫәлән, 1842 йылда ауылда йәшәүселәр бөтәһе 368 бот ярма икмәк сәскән. Профессор Ә.З.Әсфәндиәров 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған:
* Башкиры д. Битково по VIII ревизии 1834 г.
* Абдуллатып Абсаков 71, сын старшинский помощник Асмандияр, 36 лет.
* Сабит Хамитов 37 лет, сыновья Халит 11, Загит 8, Фаткулла 2, Хуснулла 2 лет, брат Габит 27 (сын Газит 5 лет).
* Магадей Мустаев 32 лет, умер в 1825 г., сыновья Мухаметдин 22, Мухаметсадык 19 лет.
* Гадульша Валитов 18 лет, умер в 1818 г.
* Юсуп Мусин 51, сыновья Мухаметфазыл 22, Тазитдин 12 лет.
* Ахмат Юсупов 25 лет.
* Указной мулла Шамагул Мусин 45 лет, сын Загретдин 12 лет.
* Асхар Айсин 47, дети Сайфулла 23, Ярулла 19, Агайдулла 10 лет.
* Зауряд-хорунжий Ульвар Айсин 44 лет.
* Салик Замилов 73 лет, сын Хисматулла 19 лет.
* Всего в д. Битково мужского пола 23, женского — 31 душа.
Ауылда йәшәүселәр башҡорт халҡының ҡошсо ырыуы вәкилдәре.
# Черёмушка (Журавлиха ҡушылдығы)

Черёмушка — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Журавлиха йылғаһының уң ярына тамағынан 7,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Черёмушка (Журавлиха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Ырғыҙ йылғаһы башынан Сулак һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001612112100009643
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100964
* Бассейн коды — 11.01.00.016
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Полак Алексей Филиппович

Полак Алексей Филиппович (4 июнь 1911 йыл — 31 июль 1990 йыл) — инженер‑төҙөүсе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1965), профессор (1967). СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1984). РСФСР-ҙың (1980) һәм Башҡорт АССР-ының (1974) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971) һәм «Почёт Билдәһе» (1966) ордендары кавалеры.

# Полак Алексей Филиппович
## Биографияһы

Алексей Филиппович Полак 1911 йылдың 4 июнендә Рәсәй империяһының Тифлис ҡалаһында тыуған. 1934 йылда Вена политехник институтын тамамлаған.

# Полак Алексей Филиппович
## Биографияһы
### Хеҙмәт эшмәкәрлеге

* 1935—1937 — Брянск цемент заводы төҙөлөшөндә инженер;
* 1941—1947 — Ишембай нефть промыслаларында;
* 1947—1956 — «Башнефтезаводстрой» тресы;
* 1956—1980 — Башҡорт төҙөлөш ғилми-тикшеренеү институты директоры (Өфө);
* 1971—1990 йылдарҙа — Өфө нефть институты профессоры, «Төҙөлөш конструкциялары» кафедраһы мөдире.
Бәйләүес материалдар, бетон һәм тимер‑бетон коррозияһы проблемалары өлкәһендәге белгес. Уның етәкселеге аҫтында Башҡорт төҙөлөш ғилми-тикшеренеү институты (БашНИИстрой) свай өҫтөнә фундамент төҙөү өлкәһендә илдә алдынғылыҡҡа сыға. Свай ҡатыу техникаһы (С-878, СП-49, КО-8, КО-16 агрегаттары); тупраҡты, ҡоролмалар аҫтында тупраҡ нигеҙҙең күтәрә алыу һәләтен иҫәпләү өсөн алдан тикшереп ҡарау техникаһы; элгәре-көсөргәнешле тимер конструкциялар; яңы төҙөлөш технологиялары, төҙөлөштө ойоштороу һәм идара итеү ысулдары эшләнә һәм производствоға индерелә. Төҙөлөш материалдарын етештереүҙә күп тонналы сәнәғәт ҡалдыҡтарын файҙаланыу, төҙөлөш конструкцияларын коррозиянан һаҡлау ысулдары буйынса асыштар яһалған.
Фальсификацияланған ғәйепләү буйынса 1937—1939 йылдарҙа төрмәлә була. 1990 йылдың 31 июлендә, 79 йәшендә Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһында вафат була.
Алексей Филипповичтың уҡыусылары араһында — Валерий Марказович Латыпов.
Полак Алексей Филиппович 250-нән ашыу баҫма хеҙмәт, шул иҫәптән 7 монография авторы, 17 уйлап табыуға таныҡлыҡ эйәһе.

# Полак Алексей Филиппович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1984),
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1980),
* БАССР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1974),
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1971),
* «Почёт Билдәһе» ордены (1966),
* миҙалдар.
# Штример дарыуханаһы

1872
Штример аптекаһы — Таганрогтағы (Петр урамы, 61, 1871 йылда төҙөгән ваҡытта — Петр урамы, 33) боронғо айырым йорт.

# Штример дарыуханаһы
## Тарихы

Бер ҡатлы кирбес бина 1871 йылғы һыҙма буйынса аптекасы провизор Моисей (Михаил) Осипович Штример өсөн төҙөлә. Таганрогта 1870-се йылдарҙа кавказ минерал һыуын тик уның подвалынан ғына шешәләрҙә һатыу рөхсәт ителә. 1880 йылдың февралендә Моисей Штример 44 йәшендә «бәрелеүҙән» вафат булғандан һуң, имение уның ҡатыны Надежда Давидовна милкенә күсә, ул был йортта үҙенең балалары Александр (1866) һәм Пелена (1869) менән 1925 йылға тиклем йәшәй. Аптека магазины эшләүен дауам итә. 1872 йылда төҙөлгәндән алып 1925 йылға, йортто муниципалләштергәнгә тиклем, йорт биләү бер генә ғаилә иҫәбендә булыу Таганрог өсөн бик һирәк осрай тоған хәл.
1912 йылда бинала «Н. Штримерҙың ҙур петровск аптекаһы» эшләй, уны провизор М. А. Варинберг арендаға алып эшләй. Аптека патентлы дарыуҙар һәм ауырыуҙы тәрбиәләү әйберҙәре, шулай уҡ натураль минерал һыу тәҡдим итә. 1912 йылда подвалда «Арарат» шашлыҡханаһы урынлаша.
Немец оккупацияһы ваҡытында (1941—1943) бинала ЗАГС бүлеге урынлаша, унда немецтар власы ҡушыуы буйынса бөтә граждандарға ла суҡындырыу, никахлау һәм ерләү йолалары алдынан мәжбүри теркәлергә бойороҡ бирелә. Хәҙерге ваҡытта бинала Ростов өлкәһе буйынса федераль казначейство идараһының 15-се һанлы бүлеге урынлашҡан.

# Штример дарыуханаһы
## Архитектура үҙенсәлектәре

Штримерҙың бер ярым этажлы айырым йорто ҡала мөхитендә «Барокко» декорын ҡулланыуы менән айырылып тора.

# Штример дарыуханаһы
## Билдәле көн итеүселәре

* Парнох Яков Соломонович (1847—1912) — провизор, аптека эйәһе, Таганрог ҡала Думаһы ағзаһы, Таганрогтың почетлы гражданы
# Мүзәк ауыл Советы (Краснокама районы)

Мүзәк ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Краснокама районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Мүзәк ауылы.
Почта индексы 452935

# Мүзәк ауыл Советы (Краснокама районы)
## Географик торошо

Башҡортостан Республикаһы Краснокама районы муниципаль районының төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан. Район үҙәгенә тиклем алыҫлыҡ 27 км. Раздолье ауыл Советы, Николо-Берёзовка ауыл Советы, Нефтекама ҡалаһы округы, Яңауыл районы муниципаль берәмеге менән сиктәш.

# Мүзәк ауыл Советы (Краснокама районы)
## Тарихы

1918 йылда ойошторола.«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Бызылдауыҡтар

Бызылдауыҡтар, бызылдаҡ ҡуңыҙҙар (лат. Carabidae, рус. Жужелицы) — ҡаты ҡанатлылар отрядынан бөжәктәр ғаиләһе; урта бүлкәттәрҙә йәшәй торған ҡуңыҙҙар ғаиләһе. Йыртҡыстар (Adephaga). 20 меңләп төрҙө үҙ эсенә алған аҫотрядынан иң күп һанлы ғаилә. Татарстан биләмәһендә 64 ырыуға кергән 306 төр билдәле.
Төрлө формалағы, төҫтәге һәм ҙурлыҡтағы (1-ҙән алып 47 мм- ға хәтле) ҡуңғыҙҙар. Кәүҙәләре оҙонса, матур, аяҡтары оҙон, йүгереүгә яйлашҡан, мыйыҡтары еп кеүек йәки ҡыл һымаҡ һәм төп буынтыҡтарҙан тыш, ҡуйы ваҡ тоташ төклө. Барлыҡ аяҡтары ла 5 буынтыҡлы, ата ҡуңғыҙҙарҙың алғы аяҡтары киңәйгән һәм аяҡ табандары ла төклө. Личинкалары камподео һымаҡ формала. Башы асыҡ айырылып тора. Мыйыҡтары 4 буынтыҡлы, күҙҙәре йыш ҡына 6 була йәки бөтөнләй булмай. Аяҡтары 5 буынтыҡлы. Ҡорһағы 10 сегменттан тора, 8 пар ябай һулыш юлы бар. Туғыҙынсы ҡорһаҡ сегменты, ғәҙәттә, церкалар, унынсыһы терәк булып тора.
Бызылдауыҡтарҙың күпcелеге йыртҡыстар, бөжәктәр, уларҙың личинкалары, моллюсклар, селәүсендәр һ.б. умырткаһыҙҙар менән туҡлана (зоофагтар), ҡайһы берҙәре үҫемлек һәм хайуан аҙыҡтары менән дә туҡлана (пантофагтар), бик аҙҙары — үлән менән туҡланыусылар (фитофагтар), улар араһында ауыл хужалығы һәм урман культураларын зарарлаусылар ҙа бар, башҡалары хайуан һәм үҫемлек ҡалдыҡтары менән туҡлана (сапрофагтар).
Бызылдауыктар умыртҡалы хайуандарҙың туҡлану сылбырында әһәмиәтле урын алып тора, ауыл һәм урман хужалығындағы ҡоротҡостар һаны динамикаһын көйләү процессында ҙур роль уйнай. Бызылдауыҡтар биоценозда антропоген һ.б. факторҙар тәьҫирендә үтүсе процесстарҙың һәм тереклек итеү мөхитенең алыштырғыһыҙ индикаторҙары булып торалар.
# Титкова Наталья Витальевна

Титкова Наталья Витальевна (15 октябрь 1970 йыл) — Рәсәй футболсыһы, ярым һаҡсы. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2002).

# Титкова Наталья Витальевна
## Биографияһы

Наталья Витальевна Титкова 1970 йылдың 15 октябрендә тыуған. 1992 йылдан Мәскәү «Спартак-Преображение» өсөн сығыш яһай. Команда менән Рәсәй Кубогы финалына тиклем барып етә, унда «Спартак» «Интерростан» ҡалыша (4:5). 1994 йылдан 1995 йылға тиклем Рәсәй чемпионатында сығыш яһаған «Чертаново-СКИФ» командаһының футболсыһы була. Мәскәү дәүләт физик культура академияһын 1998 йылда тамамлай. 2003 йылда «Анненки» клубы өсөн сығыш яһай. Клуб тәүге тапҡыр юғары дивизионға сыға, әммә 2003 йыл миҙгеле һөҙөмтәһе буйынса беренсе дивизионға кире ҡайта. Киләһе миҙгелдә Реут «Приалиты» өсөн сығыш яһай.
2007 йылда «Чертаново» клубына ҡайта. 2007 йыл миҙгеле йомғаҡтары буйынса клуб һуңғы туғыҙынсы урынды биләй һәм беренсе дивизионға төшөп китә. Титкова ҙур футболдан тыш Рәсәй чемпионатында «Чертаново» өсөн параллель мини-футболда ла сығыш яһай. 2007/08 миҙгелендә ул команданың иң яҡшы уйынсыһы була, 31 туп индерә.
2002 йылдан тренер эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә. «Приалит» һәм «Чертаново клубтарында тренер булып тора ». Уның тәрбиәләнеүселәре араһында — Ксения Джиникашвили, Татьяна Воронко, Нелли Коровкина, Юлия Бочаркина, Березина Анастасия. 2018 йылда Болгарияла турнирҙа 2006 йылда тыуғандарҙың командаһын еңеүгә алып килә.
Бынан тыш, «Чертаново» мини-футбол клубының баш тренер була.
2013 йылда Рәсәйҙең 15 йәшкә тиклемге йыйылма командаһының тренерҙар штабына инә.

# Титкова Наталья Витальевна
## Ҡаҙаныштары
### «Спартак-Преображение»

* Рәсәй Кубогы: финалсыһы 1992
# Ҡырымтатар академия музыкаль драма театры

Ҡырымтатар академия музыкаль драма театры (ҡырымтат. Qırımtatar akademik muzıkalı drama teatri, Къырымтатар академик музыкалы драма театри ) — Ҡырымда (элек Украинала) берҙән-бер төрки телле театр, ҡырым татарҙарының донъяла берҙән-бер театры.
Был театрҙың традициялары, моғайын, ХIV—ХV быуаттарҙа ҡырым хандарының һарайҙарында театрлаштырылған тамашалар ҡуйыуҙан баш алғандыр.

# Ҡырымтатар академия музыкаль драма театры
## Тарихы

1901 йылда Ҡырымда ҡырым татарҙары театрының даими бинаһы асыла. Ул саҡта театрҙа тик ирҙәр уйнай, ҡатын-ҡыҙ ролдәрен дә ирҙәр башҡара.
1922 йылдан Ҡырымтатар театрының дәррәү үҫеше башлана, ул осорҙо театр белгестәре "ҡырымтатар ренессансы дәүере" тип атай. Шекспир һәм Мольер, Ипчи һәм Латиф-задә, Гольдони һәм Бомарше, Толстой һәм Тренёв пьесалары сәхнәләштерелә. Театрҙа мәшһүр актёрҙар, режиссёрҙар, драматургтар эшләй, улар традициялар тыуҙыра һәм ҡабатланмаҫ милли театр мәктәбен хасил итә, бөгөнгө Ҡырымтатар академия музыкаль драма театры уны дауам итеүсе булып тора.

# Ҡырымтатар академия музыкаль драма театры
## Актёрҙар

* Биләл Биләлов
* Ринат Бекташев
* Мөнир Аблаев
* Диләүер Сәттаров
* Сәйтабла Мәмәтов
* Алиә Темирҡаяева
* Фатма Асанова
* Зарема Биләлова
# Иҫке Сауҡалыҡ

Иҫке Сауҡалыҡ — (рус. Старый Сокулак) Ырымбур өлкәһенең Һарыҡташ районындағы ауыл, Иҫке Сауҡалыҡ ауыл Советының административ үҙәге.

# Иҫке Сауҡалыҡ
## Этимологияһы

Ауылдың атамаһы буйынса Ырымбур топонимдар белгесе, яҡты өйрәнеүсе Б.А. Моисеев үҙенең "Топонимические очерки Оренбуржья" китабында бер нисә фараз килтерә. Башта исемен Һуҡалаҡ (башҡортса «һалҡын, шишмә һыуы») һүҙенән тип килтерелә. Икенсе фаразға ярашлы урындағы халыҡтың фекере буйынса ауылдың исеме "сауҡалыҡ" һүҙенән (ҡайын урманы) барлыҡҡа килгән. Телсе, яҡты өйрәнеүсе Моисеев та был фараз менән килешә, сөнки был атама урындағы тәбиғәттең үҙенсәлеген асыҡ сағылдыра: элек бында төрлө урындарҙа ҡайын сауҡалыҡтары күп булған, унда әле лә ҡайындар үҫә.

# Иҫке Сауҡалыҡ
## Географияһы

Иҫке Сауҡалыҡ ауылы район үҙәге Һарыҡташ ҡасабаһынан төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай туранан 32 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Иҫке Сауҡалыҡ
## Тарихы

Ауылға 1795 йылда ауылға нигеҙ һалына. Оло Ыҡ йылғаһының ҡушылдығы Бурынса йылғаһы буйында Тамбов һәм Пенза губернаһы крәҫтиән-күскенселәре нигеҙ һала. Бер аҙ ваҡыттан һуң, тап 1866 йылда Сауҡалыҡтың күп халҡы Бурынса йылғаһының түбән ағымындағы буш ятҡан башҡорт ерҙәрендә яңы ауыл төҙөгәндәр, уға Яңы Сауҡалыҡ тигән исем биргәндәр, ә баштағы ауыл ошо ваҡыттан алып Иҫке Сауҡалыҡ тип атала башлаған. 1880 йылдар уртаһында ауылда сиркәү төҙөйҙәр. 1900 йылда ауылда 121 ихата булған, унда 701 кеше йәшәгән. Совет заманында «Ҡыҙыл һабансы» һәм «Совет власы» колхоздары эшләгән.

# Иҫке Сауҡалыҡ
## Халҡы

2002 йылда халыҡ һаны 354 кеше тәшкил иткән (урыҫтар 91 %), 2010 йылда халыҡ иҫәбен алыу буйынса 294 кеше йәшәгән.
# Жамылшисай

Жамылшисай (Джамылчи-Сай) — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кызылсай йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Жамылшисай
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Орск ҡалаһынан Һаҡмар йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000812112200004522
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200452
* Бассейн коды — 12.01.00.008
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Вылъю (Кесе Сына ҡушылдығы)

Вылъю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Сыня йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Вылъю (Кесе Сына ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000071774
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103007177
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0