yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Баҡса культуралары

Баҡса культуралары – ҡабаҡ һымаҡтар ғаиләһендәге 114 ырыуҙағы 760 төрҙө берләштергән (ҡарбуз, ҡауын, ҡабаҡ) үҫәмлектәр. Улар араһында ағас һәм ҡыуаҡ һымаҡ үҫкәндәре лә бар. Баҡса культуралары килеп сығышы менән тропик һәм субтропик Азия, Африка, Америка илдәренән. Йылы, яҡтылыҡ яратыусан, ҡырауға сыҙамһыҙ, вегетация осоро оҙаҡҡа һуҙыла. Дымды күп сарыф итәләр, әммә тамыр системаһы ҡеүәтле булғанға, сағыштырмаса ҡоролоҡҡа бирешмәйҙәр. Сәскәләре биш мөйөш тибында, бер өйлө, ата һәм инә сәскәле, бал ҡорттары ярҙамында һеркәләнә. Емеше - күп орлоҡло итләс ялған еләк.
Ҡабаҡ (Cucurbita) төп баҡса культураһы булып һанала. 20-гә яҡын төрө билдәле, нигеҙҙә, 2 төрө үҫтерелә: ябай ҡабаҡ (Cucurbita pepo L), төрөнә шулай уҡ ҡабаҡса, патиссон һәм эре ҡабаҡтар (Cucurbita maxima) керә. Ҡабак дымлы һәм уңдырышлы тупраҡты ярата, әммә тармаҡланып ергә тейеп торған һабаҡтарынан өҫтәмә тамырҙар ебәргәнгә, артыҡ һыу һибеү кәрәкмәй. Япраҡтары бик ҙур, төҙөлөшө өс бүлемле, ситтәре теүәл, ә ҡайһы берҙәре телгәләнгән (ҡабаҡсаларҙыҡы). Емештәре бик эре, 5-15-тән 30-40 кг-ға тиклем, төрлө формала: яҫы түңәрәк, түңәрәк, оҙонса түңәрәк; һоро, йәшел, һары, ҡыҙғылт-һары һәм буйлы-буйлы. Емеш йомшағы аҡһыл-һарынан асыҡ ҡыҙғылт төҫкә тиклем була, күп орлоҡло. Составында 15-18% ҡоро матдәләр, 8-10% шәкәр, С һәм В төркөмө витаминдары, каротин, пектин матдәләре бар. Ашау өсөн нигеҙҙә бешереп йә иһә ҡыҙҙырып ҡулланыла. Яҡшы өлгөргән тығыҙ ҡабыҡлы ҡабаҡтар яҙға тиклем һаҡлана. Эре емешле сорттары мал аҙығы булараҡ та ҡулланыла. Үҫентеләрен июнь башында күсереп ултырталар (үҫенте өсөн орлоҡтарын 20-25 көн алдан сәсәләр). Мал аҙығы өсөн үҫтерелә торған ҡабак һәм ҡабаҡсаларҙы май аҙағында асыҡ грунтҡа сәсергә мөмкин.
Ҡарбуз (Citrullus) - иң йылы яратыусы, эҫегә һәм ҡоролоҡҡа сыҙам культура. Уны уңышлы үҫтереү өсөн әүҙем температуралар суммаһы +2500 °C, ҡырауһыҙ көндәрҙең дауамлылығы 130-150 көндән кәм булмаҫҡа тейеш, иң оптималь температура +25-30 °C. Япраҡтары өс бүлемле, бик ныҡ телгәләнгән. Емештәре түңәрәк, оҙонса-түңәрәк, ә емешенең йомшағы алһыу, һыуһыл һәм баллы. Орлоҡтары эре, яҫы, ҡоңғорт йәки ҡара төҫтә, емеш йомшағында тигеҙ таралып урынлашалар. Сентябрҙә өлгөрә. Үҫентеләр ярҙамында үҫтерелә (үҫенте алыр өсөн орлоҡтарҙы 25-30 көн алдан сәсәләр). Көньяҡҡа ҡараған яҡшы йылына торған һөҙәклектәрҙә (тау биттәрендә) еңел, уңдырыш лы тупраҡты ярата.
[Ҡауын]]ды ла, ҡарбуз кеүек үк, һәүәҫкәр баҡсасылар үҫтерә ала. Япраҡтары өс айырсалы, бүлгеләнгән, бәләкәй. Емештәре оҙонса-түңәрәк йәиһә түңәрәк, емеш йомшағы һәм ҡабығы (тышсаһы) һары төҫтә, емеше бик тәмле, тығыҙ һәм хуш еҫле, өлгөргән һәм киптерелгән килеш тә ҡулланыла. Оҙонса-түңәрәк, ауырлығы 1,5-2,5 килограмм тәшкил иткән «Колхозница» сорты тиҙ өлгөрөүсән. Үҫентеләрҙән үҫтерелә.
# Каска теле

Каска — Канаданың Юкон күле тирәһендә йәшәгән Каска индтарының теле. Каско теле, на-дене телдәре төркөмөнөң, Атабаск телдәре төркөмсәһенә ҡарай. Канаданың статистика хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса, Каска телен 450 кеше белә (2006).
# Верезника

Верезника — Рәсәй йылғаһы. Татарстан биләмәләрендә аға. Йылға Казанка йылғаһының уң ярына тамағынан 101 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Верезника
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000112112100003229
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100322
* Бассейн коды — 11.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Кинйәбулат шоссеһы

Ҡалып:Урамдар
Кинйәбулат шоссеһы —Ишембайҙы Ишембай районы менән берләштерғән автомобиль юлы. Исем Кинйәбулат ауылы исеме буйынса бирелде.

# Кинйәбулат шоссеһы
## Сәнәғәт объекттар

* Кинйәбулат шоссеһы, 7 — «„Технические ресурсы“» ЯСЙ
* Кинйәбулат шоссеһы, 17 — «Баштехконтроль», единственный официальный пункт технического осмотра с 2012 года
# Кузурба

Кузурба (Кошуриха) — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының һул ярына тамағынан 1718 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 65 км.

# Кузурба
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400112115200014623
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201462
* Бассейн коды — 13.01.04.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Карл Маркс урамы (Өфө)

Карл Маркс урамы Өфө ҡалаһының Совет һәм Ленин райондары биләмәһендә урынлашҡан. Тимер юл вокзалы менән тамамланып, төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай һуҙыла

# Карл Маркс урамы (Өфө)
## Тарихы

Урамдың тарихы 1824 йылдың 18 сентябрендә башлана, батша Александр I Изге Александр Невский сиркәүенә тәүге нигеҙ ташы һала, шулай итеп Александр урамы төҙөлә.
Урамдың көньяҡ өлөшө Семинарский тигән үҙаллы исемгә эйә булған (Архиерей ҡалҡыулығындағы Дини семинарияһы хөрмәтенә) һәм XIX быуат аҙағында ғына Александр урамына ҡушыла. Александр урамы составына шулай уҡ бәләкәй Йәрминкә урамы ла ҡушыла.
Октябрь Революцияһынан һуң Александр урамы Карл Маркс хөрмәтенә яңы исем ала.
2006-2008 йылдарҙа урамдың төньяҡ өлөшө төҙөкләндереүгә дусар була. Йоп һанлы яҡтағы шәхси йорттар һүтеп ташлана, улар урынына күп ҡатлы йорттар төҙөлә.

# Карл Маркс урамы (Өфө)
## Биналар һәм ҡоролмалар

Карл маркс урамында урынлашҡандар:
* «Динамо» спорт комплексы
* Башҡортостан Республикаһы үҙәк дәүләт тарих архивы
* Өфө дәүләт авиация техник университеты
* «Александр пассажы» сауҙа-эш комплексы
* Тимер юлсылар мәҙәниәте һарайы
* Өфө станцияһы клиник дауаханаһы бүлексәһе
* «Капитал» бизнес-үҙәге
* Бөтә жанрҙарҙың Өфө классик театры
# Степанова Мария Матвеевна

Степанова Мария Матвеевна (27 март 1815 йыл (йә 1 ғинуар), Санкт-Петербург, Рәсәй империяһы — 21 октябрь (3 ноябрь) 1903 йыл, Санкт-Петербург, Рәсәй империяһы) — рус опера йырсыһы (сопрано), Антонида («Иван Сусанин») һәм Людмила («Руслан и Людмила») партияларын тәүге башҡарыусы.

# Степанова Мария Матвеевна
## Биографияһы

Мария Матвеевна Степанова актёрҙар ғаиләһендә тыуған, балет менән шөғөлләнгән. Һуңынан, вокал буйынса һәләттәрен күрһәтеп, Антонио Сапиенцанан, һуңынан Кавостан дәрестәр ала башлай. Уҡыусы булараҡ уҡ Император театрында сығыш яһай. 1831 йылда беренсе тапҡыр «Деревенские певицы» и «Вольный стрелок» операларында сығыш яһай.
Солист булып китергә, актёрҙар ғаиләһендә йыш булғандағы кеүек осраҡ ярҙам итә: 1834 йылда, музыка училищеһын тамамлағандан һуң бер йыл үткәс, «Роберт-Дьявол» (Риман энциклопедияһы буйынса) спектаклендә Алиса партияһын башҡарыусы ҡапыл ауырып киткән йырсы Каратыгинаны алмаштырырға тура килә. Йәш йырсығы шунда уҡ уңыш килә.
1833—1846 йылдарҙа Петербург опера театрында сығыш яһай. Ул «Норма» (1836), «Семирамида» (1837), «Монтекки һәм Капулетти» һ. б. опреаларҙа иҫ киткес яҡшы йырлай. Ольга («Ольга, дочь изгнанника»), Ундина («Ундина»), Ксения («Куликовская битва»); Лукреция Борджа («Лукреция Бордж»), Церлина («Сирена»), Атенаиса де Соланж («Мушкетеры королевы») һ. б. партияларҙы башҡара. Был ваҡытта Санкт-Петербургта итальян опералары өҫтөнлөк итә, һәс Степанова итальян спектаклдәрендә төп ролдәрҙә («Лючия ди Ламмермур», «Пуритане» һ. б.) һәм Альбани, Виардо, Ниссен, Рубини, Тамберлик, Тамбурини һ. б. менән концерттарҙа уңышлы сығыш яһай.
1846 йылда рус операһы, уның менән бергә бөтә башҡарыусылары, Мәскәүгә күсерелә, һәм Степанова унда йырлай. 1846—1854 йылдарҙа — Ҙур театр солисы. Яйлап йырсының тауышы ултыра һәм юғала башлай.
Мария Матвеевна 1855 йылда сәхнәне ҡалдыра һәм пенсияға сыға. Ҡалған ғүмерен Санкт-Петербургта үткәрә, тағы 50 йылдан һуң тиерлек шунда вафат була. Санкт-Петербургтың Новодевичье зыяратында ерләнә.

# Степанова Мария Матвеевна
## Ижады

Степанова Мария Матвеевна — Глинканың ике операһындағы Антонида (1836) һәм Людмила (1842) партияларын тәүге башҡарыусы. «Иван Сусанин» премьераһы Петербургтың Ҙур театрында 1836 йылдың 9 декабрендә үтә. Собинин партияһын уның менән парлашып билдәле музыкант Джон Фильдтың улы Лев Леонов йырлай. Сусанинды Осип Петров, Ваняны — Анна Воробьева башҡара. Кавос Катарино үҙе дирижёрлыҡ итә.
«Руслан һәм Людмиланың» тәүге постановкаһы Петербургта, 1842 йылдың 9 декабрендә үтә. Был партияларҙы уның менән үҙе әҙерләгән Глинка, йырсының башҡарыу һәләтен тәнҡитле баһалаған тигән мәғлүмәттәр бар, әммә Степанованы алмаштырыу мөмкинлеге булыуға ҡарамаҫтан, композитор быны эшләмәй.
Композитор Серов уның таланты менән һоҡланып былай тип әйтә: «Был ике партияның юғарылығы — туранан-тура Степанованың тауышы менән бәйле» (Риман һүҙлеге буйынса).
# Усманов Юнир Барый улы

Усманов Юнир Барый улы (20 сентябрь 1931 йыл — 2 август 2012 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы, йәмәғәтсе. 1962—1982 йылдарҙа Стәрлетамаҡтағы хәҙерге «Сода» асыҡ акционерҙар йәмғиәте аппаратсыһы, 1982—1997 йылдарҙа — слесарь‑ремонтлаусы. Башҡорт АССР-ының етенсе саҡырылыш (1967—1971) Юғары Советы депутаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Стәрлетамаҡта беренсе Социалистик Хеҙмәт Геройы.

# Усманов Юнир Барый улы
## Биографияһы

Юнир Барый улы Усманов 1931 йылдың 20 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуа. 1950—1953, 1957—1959, 1962—1982 йылдарҙа «Сода» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең 1‑се карбонлау цехында аппаратсы булып эшләй. 1959 йылдан алып һәм 1982—1997 йылдарҙа — слесарь‑ремонтлаусы.
1965 йылда юғары етештереү күрһәткестәренә өлгәшә. СССР Юғары Советы Президиумы указы менән 1966 йылда «Сода» производствоһы берекмәһенең өлкән аппаратсыһы Юнир Барый улы Усмановҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1967 йылда Башҡорт АССР-ының етенсе саҡырылыш Юғары Советына депутат итеп һайлана.
Хаҡлы ялға сыҡҡас, ҡаланың Пионерҙар урамында йәшәй. 2012 йылдың 2 авгусында 80 йәшендә вафат була. Стәрлетамаҡта ерләнгән.

# Усманов Юнир Барый улы
## Хәтер

2010 йылдың 6 майында Стәрлетамаҡ ҡалаһының маршал Г. К. Жуков исемендәге скверында тыл хеҙмәтсәндәренә арналған мемориаль комплексты асыу тантанаһы ойошторола. Унда Социалистик Хеҙмәт Геройҙарының, шул иҫәптән Ю. Б. Усмановтың да бюсы ҡуйыла.

# Усманов Юнир Барый улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
* Ленин ордены (1966)
# Һарғат мәҙәниәте

Һарғат мәҙәниәте — беҙҙең эраға тиклем VII—VI быуаттарҙан беҙҙең эраның III—V быуаттарына тиклем Урал аръяғы һәм Көнбайыш Себерҙең эре йылғалары — Иртыш, Ишем, Тубыл, Омь йылғаһының урта ағымы һәм Иҫәттең түбәнге ағымы буйлап урынлашҡан археологик мәҙәниәт. Һарғат мәҙәниәтенең төньяҡтағы ҡомартҡылары Тубыл киңлегендә, урман зонаһы сигендә табыла. Көньяҡта был мәҙәниәттең сиге урман-даланың көньяҡ сиге менән тап килә. Уралдың көнсығыш итәгенән көнбайышҡа табан һәм Барабы урман-далаһында көнсығышҡа табан шулай уҡ Һарғат тораҡ урындары һәм боронғо ҡәберлектәре табыла

# Һарғат мәҙәниәте
## Асыу тарихы

Һарғат тарихын фәнни тикшеренеүҙең башы ғалим-археологтар П. А. Дмитриев, В. Н. Чернецов һәм В. П. Левашёваларҙың исемдәре менән бәйле. Ғәмәлдә улар хәҙерге ваҡытта «Һарғат мәҙәниәте» тип аталған археологик мәҙәниәтте башлап асыусылар була. Беренсе тапҡыр 1927 — 28 йылдарҙа В. П. Левашёва тарафынан Омск өлкәһенең Саргатское ауылы янында табылған был боронғо ҡәберлектең атамаһы ошо ауыл исеме менән бәйле.
П. А. Дмитриев 1929 йылда үлгән кеше башы менән төньяҡҡа йүнәлтеп һалынған һәм яҡынса бер үк төрлө ҡәбер инвентары булған Тубыл, Ишем, Урта Иртыш һәм Барабы ҡурған ҡәберлектәрен бер төркөмгә индереү мөмкинлеген билдәләй.
П. А. Дмитриевтың күҙаллауын В. Н. Чернецов артабан үҫтерә. Ул ҡорт йомғағына оҡшаш һәм һарғат тибындағы ҡурғандарҙы айырым бер мәҙәниәткә бүлеү тураһындағы фекерҙе белдерә, уның фекеренсә, был мәҙәниәтте йөрөтөүселәр уғыр ҡәбиләһенең вәкилдәре булыуы ихтимал.

# Һарғат мәҙәниәте
## Палеогенетика

Һарғат мәҙәниәте вәкилдәрендә түбәндәге митохондриаль гаплогруппаларҙың булыуы асыҡлана: A, C, T1, Z, B4a, N1a1a1a, U5a1, H, H8, C4a2c1, биш индивидта: Y-хромосом гаплогруппаһы N1a1, икәүһендә — Y-хромосом гаплогруппаһы R1a1]][./Саргатская_культура#cite_note-4] R1a1

# Һарғат мәҙәниәте
## Археологик ҡомартҡы

* Ингаль уйһыулығы

# Һарғат мәҙәниәте
## Шулай уҡ ҡара

* Кулайская культура
# Каролиновка

Каролиновка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Теренсу йылғаһының һул ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Каролиновка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300212115200007412
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200741
* Бассейн коды — 13.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Лекаптама-Яха

Лекаптама-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Матюй-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Лекаптама-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300044553
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304455
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Вернацца

Вернацца (итал. Vernazza) — ҙур булмаған ҡала. Италияның Специя (Лигурия) провинцияһында урынлашҡан.
Вернацца ҡалаһының халыҡ һаны — 939 кеше (2011 йыл халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса).
Вернацца — Чинкве-Терре милли паркының биш тораҡ пункттарының береһе булып тора. Вернацца ҡалаһының майҙаны — 12 квадрат километр, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат километрҙа 84 кеше тәшкил итә. Бында башлыса итальян милләтенә ҡараған кешеләр йәшәй. Ҡала 12-се быуатта тәүге тапҡыр телгә алынған. Ҡаланың климаты Урта диңгеҙ климатлы. Вернацца ҡалаһы диңгеҙ кимәленән 14 метр бейеклектә тора. Күпселек милли парк территорияларындағы кеүек, Вернацца ҡалаһында ла автомобиль транспорты хәрәкәте тыйылған.
Вернацца коммунаһының ҡурсалаусы-яҡлаусыһы — изге Марина Антиохская (итал. Santa Margherita d’Antiochia). Һәр йыл һайын ҡала халҡы уның хөрмәтенә 20 июлдә байрам үткәрә.
# Ултыраҡ

Ултыраҡ (рус. Ультраково) — Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районындағы юҡҡа сыҡҡан ауыл. Бикбау ауыл советына ҡараған.

# Ултыраҡ
## Этимологияһы

Атамаһы — Ултыраҡ Бикйәновтың (1736—?) исеменән.

# Ултыраҡ
## Географик урынлашыуы

Һаҡмар йылғаһына Асҡараза шишмәһе ҡойған урында, район үҙәге Аҡъяр ауылынан көнбайышҡа табан 65 км алыҫлыҡта урынлашҡан булған.

# Ултыраҡ
## Тарихы

Үҫәргән ырыуы башҡорттары, Бикбау ауылы кешеләре тарафынан үҙ ерҙәрендә — Һаҡмар йылғаһы буйлап 2-3 саҡрым үрҙәрәк яңы ауылға нигеҙ һала. Ауыл был төйәккә тәүге күсеп ултырыусы Улытраҡ Бикйәновтың (1736—?) исеме буйынса аталған. Рәсми документтарҙа тәүге тапҡыр 1795 йылда телгә алына.
Ултыраҡ ауылы кешеләре Нурмөхәмәт (Нур), Ибраһим (Ботороз), Ҡолбирҙе, Ураҙбай һәм Утарбай ауылдарына нигеҙ һалған.
1795 йылда ауылда 5 ихата, ә 1834 йылда 40 йортта 259 кеше иҫәпкә алынған. 1866 йылда 20 йортта 101 кеше (54 ир-егет һәм 47 ҡатын-ҡыҙ) йәшәгән.
1816 йылғы ревизия мәғлүмәттәренә ярашлы, ауылда 17 йортта 185 кеше йәшәгән. Шул иҫәптән Ултыраҡ Бикйәнов (1736—?) һәм уның улдары Ураҙбай (1762—?), Ураҡ (1767—?), Юлдаш, Ирйегет (1771—?) Ултраҡовтар; Ултыраҡтың ағаһы Итбай Бикйәнов (1727—?) һәм уның улдары Ғәббәс (1777—?; улдары Йомағол һәм Йомабай менән), сотник Фәйзулла (1783—?; улдары Сәхипғази һәм Әҙелғази менән); шулай уҡ Мырҙиндар, Соңғоровтар, Мәмбәтовтар, Иҫәнбаевтар, Әҙелбаевтар, Ҡуңысбаевтар ғаиләләре иҫәпкә алынған.
1900 йылда ауылда мәсет булыуы теркәлгән. 1920 йылда ауылда 19 йортта 102 кеше йәшәгән.
1950-се йылдарға ҡарай юҡҡа сыҡҡан.

# Ултыраҡ
## Халҡы

Халыҡ иҫәбе :
| 1816 | 1834 | 1859 | 1866 | 1900 | 1920 | 1939 |
| 185 | 259 | 102 | 101 | 61 | 102 | 48 |

# Ултыраҡ
## Билдәле шәхестәре

* Иштәкбаева Сәлиә Мөхәмәтйәр ҡыҙы (1942) — Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1990).
* Мөхәмәтҡунафия Азаматов (?—1813) — 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
* Утарбай Солтангәрәев (1785—?) — урядник. 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
# Захаркина

Захаркина — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының һул ярына тамағынан 172 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Захаркина
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400312115200021902
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202190
* Бассейн коды — 13.01.04.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Томансы (Мәнәүез ҡушылдығы)

Томаш, Томансы (рус. Тумаш) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мәнәүез йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Томансы (Мәнәүез ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201312111100024687
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102468
* Бассейн коды — 10.01.02.013
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Кесе Светлица

Кесе Светлица — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Светлица йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Кесе Светлица
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300212111100031068
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103106
* Бассейн коды — 10.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Бусаргин Николай Матвеевич

Бусаргин Николай Матвеевич (11 ноябрь 1919 йыл — 26 июль 1990 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, уҡсылар полкының рота командиры, майор (1958). Советтар Союзы Геройы (1946).

# Бусаргин Николай Матвеевич
## Биографияһы

Николай Матвеевич Бусаргин 1919 йылдың 11 ноябрендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе хәҙер Башҡортостан Республикаһының Дәүләкән районы Ивановка ауылында тыуған
Тулы булмаған урта белемле. Хәрби хеҙмәткә саҡырылғанға тиклем Дәүләкән районының Асылыкүл МТС-ында тракторсылар бригадаһы бригадиры ярҙамсыһы булып эшләй.
1939 йылда Дәүләкән район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. Бөйөк Ватан һуғышында — 1941 йылдан. 1942 йылда кесе лейтенанттар курсын, 1944 йылда — «Выстрел» курсын тамамлай. 1945 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
Лейтенант Н. М. Бусаргин Чехословакия өсөн алыштарҙа айырыуса айырылып тора. 1945 йылдың 23 мартында үҙенең ротаһы менән Комарно ҡалаһы эргәһендә Дунай йылғаһына сыға һәм гитлерсыларға сигенеү юлын киҫә. 29-ынан 30-ына ҡараған төндә ротаһы дошмандың көслө миномет һәм пулемёт уты аҫтында беренсе булып Дунай йылғаһын аша сығып, плацдармды яулай һәм шунда нығына. Гитлерсыларҙың ротаны йылғаға төшөргә мәжбүр итергә тырышыуы уңышһыҙлыҡҡа осрай. Дошман пехотаһының танкылар, үҙйөрөшлө орудиелар һәм бронетранспортерҙар ярҙамындағы барлыҡ һөжүме кире ҡағыла, дошман күп юғалтыу кисерә. Н. М. Бусаргин һәр саҡ үҙенең өлгөһө менән яугирҙарҙы дәртләндерә. Ротаның контрһөжүме гитлерсыларҙы траншеяларҙан ҡыуып сығара һәм, сигенгән дошманды ҡыуа барып, Комарно ҡалаһына инә һәм дивизия частарына юл аса.
Һуғыштан һуң Бусаргин Совет Армияһында хеҙмәтен дауам итә. 1950 йылда округ КУОС-ын, 1958 йылда — «Атыу» курсын тамамлай. 1959 йылдан майор Н. М. Бусаргин — запаста.
Ҡабарҙы-Балҡар АССР-ының баш ҡалаһы Нальчикта йәшәй һәм эшләй. 1990 йылдың 26 июлендә вафат була.

# Бусаргин Николай Матвеевич
## Хәтер

2021 йылда Утин Василий Ильич һәм Бусаргин Николай Матвеевичҡа Ивановкала бюсттар ҡуйылды.

# Бусаргин Николай Матвеевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Советтар Союзы Геройы (1946)
* «Алтын йондоҙ» миҙалы (№ 6305, 1946).
* Ленин ордены
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (06.04.1985)
* 3 Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (06.07.1943); (29.01.1945)
* Миҙалдар
# Чёрный Яр (Свердловск өлкәһе)

Ҡара Яр — Рәсәй Федерацияһы Свердловск өлкәһенең Яңы Ләлим ҡала округындағы ҡасаба

# Чёрный Яр (Свердловск өлкәһе)
## Географик урыны

Свердловск өлкәһенең Яңы Ләлим ҡала округы муниципаль берәмегендәге Ҡара Яр ҡасабаһы Яңы Ләлим ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 70 километр алыҫлыҡта (автотрасса буйынса 102 км), Лобва йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан.

# Чёрный Яр (Свердловск өлкәһе)
## Этимологияһы

Ҡара Яр ҡасабаһы Ләлим йылғаһының һул ҡушылдығы булған мул һыулы һәм 222 километр оҙонлоҡтағы Лобва йылғаһының бейек ярында урынлашҡан. Ҡасаба атамаһының килеп сығышы төрки теле менән бәйле булыуы бәхәсһеҙ. Башҡорт телендә йылғаларҙың упҡынға тиң бейек ярлауҙары ҡара яр тип тип атала. Шундай яр буйлап урынлашҡан тораҡ пункты ошо географик атаманың исемен алған.

# Чёрный Яр (Свердловск өлкәһе)
## Ҡасабаның күренекле кешеләре

Ҡасаба әллә ни ҙур булмаһа ла унан Рәсәй кимәлендә танылған байтаҡ ҡына шәхестәр сыға. Ғалим һәм педагог, авиация генерал-майоры Виктор Михайлович Вдовин (14.06.1946—27.07.2013)) шундай күренекле кешеләрҙең береһе. Ул 1965 — 2001 йылдарҙа Рәсәй Ҡораллы Көстәрендә төрлө вазифалар биләй. 1-се класслы хәрби штурман. 1400 сәғәткә яҡын һауа киңлектәрен айҡай. Ли-2, Ан-14, Ту-124ш, Ту-104ш, Ту-22м2, Бе-12 самолеттарында оса. Ҡыҙыл Байраҡлы Силәбе юғары хәрби авиация штурмандар училищеһын, Ю. А. Гагарин исемендәге Хәрби-һауа академияһын тамамлай. 1979 йылда Ю. А. Гагарин исемендәге Һәрби-һауа академияһы эргәһендәге адъюнктураны тамамлай. Виктор Михайловичты коллегалары Ю. А. Гагарин исемендәге Хәрби-һауа академияһында кафедра начальнигы урынбаҫары, кафедра начальнигы, фәнни мәктәп етәксеһе, докторлыҡ советы рәйесе буларәҡ та ихтирам итә.
Рәсәй мәғарифы эшмәкәре, дипломат һәм сәйәсмән, Федерация Советы ағзаһы (2001—2009) Анато́лий Анто́нович Коробе́йников менән дә яҡташтары ғорурлана. Ул 1937 йылдың 3 октябрендә Ҡара Яр ҡасабаһында тыуа. Ставрополь педагогия институтының физика-математика факультетын тамамлағандан һуң мәктәп директоры вазифаларын башҡара. Сәйәсәткә комсомол комитетындағы эше аша килә.