yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Сущий Сергей Яковлевич

Сущий Сергей Яковлевич (30 март 1961 йыл) — шағир, прозаик, ғилми хеҙмәткәр. 2000 йылдан Рәсәй Яҙыусылар Союзы ағзаһы.

# Сущий Сергей Яковлевич
## Биографияһы

Сергей Яковлевич Сущий 1961 йылдың 30 мартында Дондағы Ростовта тыуған. Ростов дәүләт университетының геология-география факультетында уҡый (1978—1983). Институтты тамамлағандан һуң, Ростовтың төрлө проекттар эшләү һәм ғилми-тикшеренеү ойошмаларында, Төньяҡ-Кавказ ғилми-тикшеренеү институтының иҡтисади һәм социаль проблемаларҙы өйрәнгән өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. 2007 йылдан — Рәсәй Фәндәр академияһының Көньяҡ ғилми үҙәге хеҙмәткәре. 1992 йылда социология буйынса кандидатлыҡ, 1997 йылда — философия буйынса докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. Төп фәнни ҡыҙыҡһыныу өлкәһе — мәҙәниәт философияһы һәм социологияһы, мәҙәниәттең тарихи географияһы. Фәлсәфә докторы, социология фәндәре кандидаты. 110 ғилми хеҙмәт авторы (шул иҫәптән 18 монография).
1980 йылдар уртаһынан әҙәбиәт менән шөғөлләнә. «Знамя», «Арион», «Дети Ра», «Дон», «Ковчег» журналдарында әҫәрҙәрен баҫтыра. Дүрт проза китабы һәм 12 шиғри йыйынтыҡ авторы.
2000 йылда «Билдәһеҙ Рәсәй шағирҙары» конкурсы лауреаты (2-се премия). «Илья премии» конкурсы финалсыһы (2003 йыл). «Ковчег» журналы премияһы лауреаты (2007 йыл).

# Сущий Сергей Яковлевич
## Төп баҫмалар

Шиғриәт (айырым баҫмалар)
* Прогулки под солнцем. — Ростов-н/Д: Личный интерес, 1993
* Скатерть для оленя. — Ростов-н/Д: Серафим, 1995
* Високосный. — Ростов-н/Д: Топос, 1996
* Скриптум. — Ростов-н/Д, 1997
* Дыхание. — Ростов-н/Д, 1998
* Время-99. Ростов-н/Д, 1999
* Эпиграф антологияһы. Ростов-н/Д, 2000
* Голубь и хлебная крошка. — Таганрог: Изд-во Ю. Кучмы, 2002
* Город-март. — Ростов-н/Д, 2003
* Стебель. — Ростов-н/Д, 2005
* Ива-Волга. — Ростов-н/Д: Признание, 2006
* Изборник I. — Таганрог: Нюанс, 2007
* Изборник II. — Таганрог: Нюанс, 2008
* Академия любви. — Таганрог: Нюанс, 2009
* Провинциальные ремейки. — Таганрог: Нюанс, 2010
* Не-классное чтение. — Таганрог: Нюанс, 2011 (совместно с М. Сущей)
Шиғриәт (йыйынтыҡтар)
* Перекресток. — Ростов-н/Д: Булат, 2006
* Не-классное чтение. — Таганрог: Нюанс, 2011 (совместно с М. Сущей)
Проза (айырым баҫмалар)
* Дом под летним небом. — Ростов-н/Д: Литера-Д, 1993
* Доктор Бабиян (рассказы о настоящем профессионале). — Москва: Аd Marginem, 2003
* Городской календарь-2005. — Ростов-н/Д: Странник, 2005
* Городской календарь-2006. Ростов-н/Д: Странник, 2006
* Губернаторский кот. — Ростов-н/Д: Признание, 2006
Фән (төп монографиялар)
* Очерки географии русской культуры. — Ростов-н/Д: СКНЦ ВШ, 1994 (совместно с А. Г. Дружининым)
* Пространство культуры. — Ростов-н/Д: Логос, 1995
* Атлас русской культуры XI—XV вв. — Ростов-н/Д: СКНЦ ВШ, 1998
* Атлас русской культуры XVI—XVIII вв. — Ростов-н/Д: СКНЦ ВШ, 1999
* Атлас русской культуры XIX века. — Ростов-н/Д: СКНЦ ВШ, 2000
* Наука и образование Юга России. — Ростов-н/Д: ЮНЦ РАН, 2009
* Демография и расселение народов Северного Кавказа. — Ростов-н/Д: ЮНЦ РАН, 2009
* Террористическое подполье на востоке северного Кавказа (Чечня, Ингушетия, Дагестан). — Ростов-н/Д: ЮНЦ РАН, 2010
# Каймарка

Каймарка — Рәсәй йылғаһы. Татарстан биләмәләрендә аға. Йылға Казанка йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Каймарка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000112112100003359
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100335
* Бассейн коды — 11.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Таулы Алтай ботаника баҡсаһы

Таулы Алтай ботаника баҡсаһы, йәки Таҙа туғай — фәнни-тикшеренеү учреждениеһы, Рәсәй Фәндәр академияһының Себер бүлексәһе Үҙәк Себер ботаника баҡсаһының Алтай филиалы, уның ғилми-производство функцияларының бер өлөшөн башҡара. Ботаника баҡсаһы Алтай республикаһының Шебалино районы Камлак ауылы эргәһендә , Горно-Алтайск ҡалаһынан 77 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Биләмәһендә ботаника баҡсаһы урынлаштырылған «Шишкулар-Катаил — Таҙа туғай» тигән урын Алтай Республикаһының тәбиғәт ҡомартҡыһы статусына эйә. Был бик үҙенсәлекле урын: Сема йылғаһы үҙәнендә ҙур тәбиғи ялан тауҙар һәм реликт урман менән уратып алынған.

# Таулы Алтай ботаника баҡсаһы
## Тарихы

Ботаника баҡсаһына 1994 йылда нигеҙ һалына.
2009 йылда филиалдың коллекцияһы Таулы Алтайҙың, шулай уҡ Алыҫ Көнсығыштың төрлө төбәктәренән, һәм башҡа төбәктәрҙән үҫемлектәрҙең 1500-ҙән ашыу төрө, формаһы, сортынан тора. Рәсәй Фәндәр академияһының Себер бүлексәһе Үҙәк Себер ботаника баҡсаһының Алтай филиалының төп бурыстарына инә:
* Алтай Республикаһы үҫемлектәр донъяһының биологик төрлөлөгөн өйрәнеү һәм һаҡлау;
* Алтай Республикаһының һирәк, юғала барыусы һәм эндемик төрҙәрен интродукциялау һәм экспозицияһын булдырыу;
* Экологик белем биреү һәм аң-белем таратыу.

# Таулы Алтай ботаника баҡсаһы
## Ботаника баҡсаһының фәнни эшмәкәрлеге

Беренсе йүнәлеш буйынса филиал, Рәсәй Фәндәр академияһының Себер бүлексәһе Үҙәк Себер ботаника баҡсаһының үҫемлектәрҙең һирәк һәм юғалыусы төрҙәрен интродукциялау лабораторияһы менән берлектә, Алтай Республикаһының һирәк һәм юғалыусы төрҙәрен өйрәнеү менән шөғөлләнә. Реинтродукция, репатриация ысулдары менән сәй үләнен (копеечник чайный) үҫеп сыҡҡан урындарында тергеҙеү буйынса күп йыллыҡ эштәр алып барыла. Карагана гривастая ценопопуляцияһын, Алтай эндемикаһын, Крылов брахантемумын һәм башҡаларҙы сағыштырма тикшеренеүҙәр үткәрелә.
Рәсәй Фәндәр академияһының Себер бүлексәһе Климатик һәм экологик системалар мониторингы институты (Томск ҡалаһы) һәм Себер ботаника баҡсаһы менән берлектә, Көньяҡ-Көнсығыш Алтайҙа ағастарҙың ылыҫлы төрҙәрендә «убырлы ҡарсыҡ һеперткеләре» («ведьмины метлы») өйрәнелә. Филиал базаһын файҙаланып сит ил ғалимдары ҡатнашлығында йыл һайын фәнни конференциялар, семинарҙар үтә, студент практикалары, ирекмәндәр программалары үткәрелә.
Филиалдың ғилми хеҙмәткәрҙәре «Красная книга Республики Алтай (үҫемлектәр)» (1996; 2007; 2017), «Определитель растений Республики Алтай» (Новосибирск, 2012), «Интродукция растений природной флоры Сибири» (Новосибирск, 2017) кеүек коллектив эштәрҙе яҙыуҙа ҡатнашалар.

# Таулы Алтай ботаника баҡсаһы
## Туризм

Ботаника баҡсаһына туристар әүҙем киләләр. Ботаника баҡсаһына инеү һәм фотоға төшөрөү түләүле. Биләмәһендә орлоҡ, үҫемлек үҫентеләре һатып алырға, фитосәй эсергә мөмкин. Фестивалдәр үткәрелә.
# Пожва (йылға)

Пожва — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кама һыуһаҡлағысы (Пожвинск ҡултығы) уң ярына 835 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Пожва (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100007741
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100774
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Кесе Обь

Кесе Обь — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/351 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 461 км.

# Кесе Обь
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300023389
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302338
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Вәлитов

Вәлитов — фамилия. Мәғәнәһе ғәр. ‎ ир бала, нәҫел, тоҡом тигәнде аңлата
* Вәлитов Ғәбиҙулла Нәби улы (1932—1986), 1958-1986 йылдарҙа «Салаватнефтеоргсинтез» йәмғиәтенең ремонтсы слесары, өлкән аппаратсыһы, Ленин ордены кавалеры (1971).
* Вәлитов Заһир Суфиян улы (1940—2019), Рәсәй Федерацияһының (2000) һәм БАССР-ҙың (1984) халыҡ артисы.
* Вәлитов Ишбулды Ғиниәт улы (1935—2013), башҡорт әҙәби тәнҡитсеһе.
* Вәлитов Октябрь Кәли улы (1934), ғалим-философ, юғары мәктәп эшмәкәре.
# Итыкус

Итыкус — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иня йылғаһының һул ярына тамағынан 288 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Итыкус
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200612115200006094
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200609
* Бассейн коды — 13.01.02.006
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Сәхәүетдинов

Сәхәүетдинов — фамилия.
* Сәхәүетдинов Барый Мөхәмәт улы (1900—1969) — агроном. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1937), профессор (1960). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1957).
* Сәхәүетдинов Венер Ғәзиз улы (1939 т.) — хирург, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы ағза-корреспонденты (1995), медицина фәндәре докторы (1975), профессор, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре.
* Сәхәүетдинова Гөлнар Морат ҡыҙы (1962 т.) — терапевт. Медицина фәндәре докторы (2005).
* Сәхәүетдинова Мәстүрә Низам ҡыҙы (1903—1996) — инженер‑архитектор, дәүләт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған архитекторы (1993). Архитекторҙар союзы ағзаһы (1936). Башҡорт АССР-ында ҡатын-ҡыҙҙарҙан тәүге халыҡ комиссары.
* Сәхәүетдинова Роза Хәйҙәр ҡыҙы (1937 т.) — композитор, Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Башҡортостандың халыҡ артисткаһы (1994).
# Алъяғыш (йылға)

Алъяғыш, Ялъяғыш (рус. Альягыш) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кара йылғаһының уң ярына тамағынан 2,9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Алъяғыш (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201612111100025841
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102584
* Бассейн коды — 10.01.02.016
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Лотта Кемппинен

Лотта Кемппинен (фин. Lotta Kemppinen; 1 апрель 1998 йыл, Хельсинки, Финляндия) — фин еңел атлеты, ҡыҫҡа дистанцияға йүгереүҙә махсуслашҡан. 2021 йылда бинала 60 метрлыҡ дистанцияла Европа чемпионатының көмөш призёры.

# Лотта Кемппинен
## Биографияһы һәм карьераһы

Лотта Кемппинен 1998 йылдың 1 апрелендә Хельсинки ҡалаһында тыуған. 2015 йылда Европа чемпионатында Эскильстун ҡалаһында егеттәр араһында 100 метрға йүгереү буйынса ярым финалда төшөп ҡала. 2019 йылда Евле ҡалаһында ошо уҡ чемпионатта 100 метрлыҡ дистанцияла дөйөм алтынсы урынды биләй.
2019 йылда өлкәндәр араһындағы Финляндия һәм Швеция еңел атлеттарының халыҡ-ара ярыштарында ҡатнаша.
Кемппинен 2019 һәм 2020 йылдарҙа милли чемпионатта 100 метрлыҡ дистаницияла алтын миҙалға лайыҡ була, шулай уҡ 2020 йылда 200 метр дистанцияла көмөш миҙалға һәм 2019 йылда ошо уҡ дистанцияла бронза миҙалға лайыҡ була.
2020 һәм 2021 йылдарҙа ябыҡ бинала 60 метр дистанцияла милли чемпион була. Финляндия чемпионатының эстафета йүгереүҙәрендә призер була.
2021 йылдың февралендә Лотта бинала 60 метр дистанцияға Финляндияның милли рекордын ҡуя, хәҙер ул 7,16 тигеҙ була.
Уның шәхси рекорды 100 метрлыҡ ярыштарҙа — 11,45 һәм 200 метрға — 23,56, 2020 йылдың йәйге миҙгеленә ҡуйылған.
Европа чемпионатында бинала Польшаның Торун ҡалаһында 2021 йылдың мартында 60 метрлыҡ дистанцияла 7,22 һөҙөмтә менән көмөш миҙал яулай.
Ул HIFK клубы өсөн сығыш яһай, Мерви Бранденбургта күнекмәләр ала. 2010 йылға тиклем ViipU клубы өсөн сығыш яһай. Лотта Хельсинки университетының аҙыҡ-түлек сәнәғәте факультетын тамамлаған һәм магистратурала уҡыуын дауам итә.

# Лотта Кемппинен
## Төп һөҙөмтәләре

| Ярыш | Уҙғарыу урыны | Урын | Ярыш | Һөҙөмтә |
| 2021 йылда бинала Европа чемпионаты | Торунь, Польша | 2 ! | 60. м. | 7,22 |
# 2008 йыл

III мең йыллыҡ :
XIX быуат — XX быуат — XXI быуат — XXII быуат — XXIII быуат :
Хронологик таблица :
2008 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 2008 MMVIII |
| Юлиан стилендә | 2007 — 2008 ( 14 ғинуар) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2760 — 2761 ( 4 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7516 — 7517 ( 14 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5768 — 5769 ה'תשס"ח — ה'תשס"ט |
| Мосолман календары | 1429 — 1430 |
| Боронғо әрмән календары | 1457 ԹՎ ՌՆԾԷ |
| Ҡытай календары | 4704 — 4705 (с 7 февраль) 丁亥 — 戊子 красная свинья — жёлтая мышь |
| Эфиопа календары | 2000 — 2001 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 2064 — 2065 |
| - Шака самват | 1930 — 1931 |
| Иран календары | 1386 — 1387 |
2008 (ике мең һигеҙенсе) йыл — кәбисә йыл, григориан календары буйынса шишәмбе көндө башлана. Был беҙҙең эраның 2008 йылы, 3 мең йыллыҡтың 8 йылы, XXI быуаттың 8 йылы, XXI быуаттың 1 ун йыллығының 8 йылы, 2000 йылдарҙың 9 йылы.

# 2008 йыл
## Ваҡиғалар
### Август

* 8 август
** Грузия-Көньяҡ Осетия низағ зонаһында көслө һуғыш башлана. Ғәскәри бәрелешкә Көньяҡ Осетия яғында рәсми рәүештә Рәсәй Федерацияһы ла ҡушыла.
** Пекинда XXIX-сы йәйге Олимпия уйындары башлана.

# 2008 йыл
## Вафат булғандар

* 6 март — Абдразаҡов Әмир Ғәбделмән улы, актёр, режиссёр, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты, БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* 10 июнь — Сыңғыҙ Айытматов, ҡырғыҙ яҙыусы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1978).
# Бүреҡаҙған ауыл Советы (Стәрлетамаҡ районы)

Буреҡаҙған ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Буреҡаҙған ауылы.

# Бүреҡаҙған ауыл Советы (Стәрлетамаҡ районы)
## Тарихы

Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

# Бүреҡаҙған ауыл Советы (Стәрлетамаҡ районы)
## Күренекле шәхестәре

* Боғҙанов Нотфулла Хөснулла улы (28 декабрь, 1913 — 18 декабрь, 1989) — совет нефсеһе, уйлап табыусы һәм ғалим, бәләкәй һәм бәләкәйләтелгән диаметрлы скважиналарҙы быраулау проблемалары менән шөғөлләнә, БАССР-ҙың атҡаҙанған нефтсеһе (1965).
* Ғайфуллин Миңлеәхмәт Зиннәт улы (28 август, 1914 — 19 апрель, 2002) — Введеновка, Грачёвка, Ишембай, Кинйәбулат, Тирәкле нефть ятҡылыҡтарын үҙләштереүҙә ҡатнаша, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1959).
* Мунасипов Миңлегаффан Хәйрулла улы (1 декабрь, 1929 — 21 октябрь, 1997) — совет нефтсе-быраулаусы, БАССР-ҙың атҡаҙанған нефтсеһе (1979), БАССР-ҙың Почётлы нефтсеһе (1980).
* Пулькин Григорий Степанович (1916 — 12 январь, 1945) — 7-се армияның 19-сы уҡсылар корпусы 29-се артиллерия полкы артиллерия батареяһының тимерсеһе, ҡыҙылармеец, Башҡортостандан барған яугирҙарҙан беренсе булып Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була (1940).
# Сугмутен-Ягун (Кирилл-Выс-Ягун ҡушылдығы)

Сугмутен-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кирилл-Выс-Ягун йылғаһының уң ярына тамағынан 86 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Сугмутен-Ягун (Кирилл-Выс-Ягун ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200043072
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204307
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Савицкий Евгений Яковлевич

Савицкий Евгений Яковлевич (11 (24) декабрь 1910 йыл — 6 апрель 1990 йыл) — совет хәрби осоусыһы һәм хәрби эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышының ас-истребителе. Ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы (1944, 1945). Авиация маршалы (1961). Ленин премияһы лауреаты (1978). СССР-ҙың атҡаҙанған хәрби осоусыһы (1965). КПСС Үҙәк Комитетына ағзалыҡҡа кандидат (1961—1966). СССР Юғары Советының 6-сы саҡырылыш депутаты.

# Савицкий Евгений Яковлевич
## Биографияһы

Евгений Яковлевич Савицкий Ҡара диңгеҙ губернаһы Новороссийск ҡалаһында (хәҙерге Краснодар крайы) 1910 йылдың 11 (24) декабрендә тыуа. Атаһы тимер юлда стрелочник булып эшләй. Ете йәшендә атайһыҙ ҡала. Бер ни тиклем ваҡытта ҡарауһыҙ йөрөй, һуңынан балалар йортонда тәрбиәләнә. ФЗУ мәктәбен тамамлай һәм бер нисә йыл «Пролетарий» цемент заводында дизелсы һәм шофер булып эшләй. Комсомол булараҡ, урындағы ОГПУ-ла ярҙам итеү отрядында тора.
Урыҫ. 1931 йылдан КПСС ағзаһы.
Ҡатыны — Лидия Павловна Савицкая (Лазаренкова, 1924—1986), һуғыш йылдарында 3-сө истребитель авиация корпусының штабында авиация диспетчеры була. Ҡыҙы — Светлана Савицкая (1948), летчик-космонавт, ике тапҡыр йыһанға осош яһай һәм шулай уҡ ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы.
# Урыҫ Үргене

Урыҫ Үргене (рус. Русская Ургинка) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Почта индексы — 453388, ОКАТО коды — 80226825003.

# Урыҫ Үргене
## Халыҡ һаны

| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1939 | 399 | |
| 1959 | 164 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1970 | 131 | |
| 1979 | 92 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1989 | 25 | |
| 2002 | 18 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 2009 | 27 | |
| 2010 | 20 | |

# Урыҫ Үргене
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Иҫәнғол): 10 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Яңы Петровка): 7 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Түлгән): 64 км
# Ланги-Юган

Ланги-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Татляга-Яга йылғаһының һул ярына тамағынан 98 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Ланги-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15030000112115300047514
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304751
* Бассейн коды — 15.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Башҡорт ихтилалы

Башҡорт ихтилалы — төрлө йылдарҙа Рәсәйҙә башҡорттар менән күтәрелгән ихтилалдар.

# Башҡорт ихтилалы
## Мәҡәләләр

    Башҡорт ихтилалдары
* Башҡорт ихтилалы (1662—1664)
* Башҡорт ихтилалы (1681—1684)
* Башҡорт ихтилалы (1704—1711)
* Башҡорт ихтилалдары (1735—1740)
* Башҡорт ихтилалы (1755—1756)
* Башҡорт ихтилалы (1834—1835)
# Нардуған

Нардуған — йыл аҙағында, ҡышҡы ҡояш торошо (иң ҡыҫҡа көн) үткәс башҡорттарҙың һәм башҡа халыҡтарҙың борондан килгән йола байрамы. 25 декабрҙә башланып 5 февралгә тиклем дауам итә. Исеме боронғо төрки «нар» (нур) һәм «дуған» (тыуған) һүҙҙәренән килеп сыҡҡан. Нур тыуған, Ҡояш тыуған тигәнде аңлата.
Нардуған байрамында уҙған йылдағы иң иҫтәлекле ваҡиғаларҙы иҫкә алып, алдағы йылға матур теләктәр теләнә. Байрам көндәрендә йәштәр иркенерәк йортҡа йыйыла. Бала-саға өйҙән-өйгә йөрөп хәбәр тарата. Был байрам уйын-көлкө менән, киң итеп шаулатып үткәрелә.
Нардуған көнөндә үткән йылдың иң иҫтәлекле ваҡиғалары иҫкә алына, киләһе йылға теләктәр әйтелә.
Йыйынға һәр кем үҙ өлөшө менән килә. Һуңынан уйындар ташта дауам итә. Нардуған байрамында йондоҙнамә уҡыу, киләсәкте юрау йолаһы ла бар.
# Мөхәммәтлатиф Исхаҡов

Мөхәммәтлатиф Исхаҡов (1848 йыл — 1906 йыл) — башҡорт дин әһеле.

# Мөхәммәтлатиф Исхаҡов
## Биографияһы

1848 йылда Ырымбур губернаһы Бәләбәй өйәҙе Иҫке Ҡалмаш улусы Аблай ауылында тыуған.
Юғары дини белемде Ғосман империяһында һәм Мысырҙа ала.
1875 йылдың 30 ноябрендә Ырымбурҙағы Каруанһарай мәсетенең икенсе муллаһы вазифаһына һайлана, ә Ырымбур губерна идаралағының 1876 йылдың 3 июнендә сыҡҡан указына ярашлы мәсет янында имам-хатып һәм мәҙрәсә мөҙәрисе вазифаларында раҫлана. Әммә 1877 йылдың 9 мартта сыҡҡан указыға ярашлы 1-се Орск йәмиғ мәсетенә беренсе мулла вазифаһына күсерелә.
Мөфтөй күрһәтмәһе буйынса, Ырымбур губерна идаралағының 1890 йылдың 30 ноябрендә сыҡҡан указына ярашлы ахун дәрәжәһен ала.
1905 йылдың 6 декабрендәге император Николай II үҙенең указы менән Станислав таҫмаһында «Тырышлығы өсөн» ордены менән бүләкләй.
1906 йылдың авгусында вафат була.
# Ҡасҡынйылға (Ырымбур өлкәһе)

Ҡасҡынйылға (рус. Каскын-йылга, Кашкинка) — Рәсәй Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы йылға.

# Ҡасҡынйылға (Ырымбур өлкәһе)
## Географияһы

Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районы һәм «Медногорск ҡалаһы» муниципаль берәмеге аша аҡҡан Һаҡмар йылғаһының ҡушылдығы Ҡороған йылғаһына уң яҡ ярынан ҡоя. Медногорск ҡалаһы ҡала округындағы Беләүтамаҡ ҡасабаһынан 15 км үрҙәрәк ҡушыла. Йылға буйында элгәре башҡорт ауылы Юныс торған, ул шулай уҡ башҡорт ауылы Ибраһимдан 45 км алыҫлыҡта булған, хәҙер инде юҡҡа сыҡҡан. Ауылды халыҡ телендә Ҡасҡын йәки Кашкинка тип йөрөткәндәр

# Ҡасҡынйылға (Ырымбур өлкәһе)
## Климаты

Был төбәк климаты Ҡыуандыҡ районының күпселек урыны өсөн дә бер кимәл. Бындағы климат уртаса континенталь, йылдың дүрт миҙгеле лә аныҡ ҡына айырыла. Температураның абсолют минимумы иң һалҡын ай-ғинуарҙа −45 °C; иң йылы ай июлдә температураның абсолют максимумы + 42 °C. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 300—550 мм, шуның 70 % яҙғы-йәйге айҙарҙа яуа. Ҡар ҡатламы ярайһы тотороҡло, йылына уртаса 150 көн ята.

# Ҡасҡынйылға (Ырымбур өлкәһе)
## Этимологияһы

Йылға ла, хәҙер юҡҡа сыҡҡан Ҡасҡын (Юныс) ауылы ла тәүге булып исем алған булыуы ихтимал, тип яҙа Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында. Ҡасҡын тигән андронимдан килеп сыҡҡан булыуы бар. Бер риүәйәттә бәйән ителеүенсә иһә, революция осоронда ҡасҡындарҙы урынлаштырған булғандар. Икенсеһендә 1921 йылда тифтан ҡасып килеүселәр төйәкләнгән тип һөйләйҙәр. Үләт был урында ла дауам итә, әммә ауыл һаҡланып ҡала. Ауыл 1968 йылда, ауылдың күп кешеләре Ҡыуандыҡ районындағы Яңы Ракитянка ауылына күсеп киткәс, юҡҡа сыға