yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Бөтә донъя сиған теле көнө

Бөтә донъя сиған теле көнө сиған телен, мәҙәниәтен һәм мәғарифен популярлаштырыуға булышлыҡ итә . Ул 2009 йылдан башлап йыл һайын 5 ноябрҙә билдәләнә. Хорватия парламенты уны 2012 йылда рәсми рәүештә таный, ә ЮНЕСКО 2015 йылда 5 ноябрь көнөн бөтә Донъя сиған теле көнө тип иғлан итә. 2018 йылға ҡарата Европа Советының 16 дәүләт-ағзаһы сиған телен Европа төбәк телдәре йәки аҙсылыҡ телдәре хартияһына ярашлы аҙсылыҡ теле тип таный.

# Бөтә донъя сиған теле көнө
## Тарихы

2008 йылдың 5 ноябрендә Хорватияның башҡалаһы Загребта, тәүге сиған-хорват һәм хорват-сиған һүҙлегенең презентацияһы ваҡытында, бөтә донъянан сиған общинаһы вәкилдәре һәм хорват йәмәғәтселеге вәкилдәре 5 ноябрҙе Хорватия Республикаһында сиған теле Көнө тип иғлан иткән хартияға ҡул ҡуя. Әлеге һүҙлекте сиған ғалимы һәм сәйәсмәне Велько Кайтази яҙған. Хартияға ҡул ҡуйыу шул уҡ Велько Кайтази һәм «Кали Сара» хорват мәғариф ассоциацияһы тарафынан ойошторола. Хартияға 150-гә яҡын кеше ҡул ҡуя.
2009 йылда Загребта 3 ноябрҙән 5 ноябргә тиклем үткән сиған телен стандартлаштырыу һәм кодлаштырыу буйынса Бөтә донъя симпозиумы ваҡытында халыҡ-ара сиғандар союзы һәм Хорватияның «Кали Сара» рома мәғариф ассоциацияһы 5 ноябрҙе сиғандар йәшәгән бөтә илдәрҙә Бөтә донъя сиған телен таныу тураһында белдереү менән сығыш яһайҙар. Был ваҡиға шулай уҡ был датаның беренсе рәсми байрамын билдәләй.

# Бөтә донъя сиған теле көнө
## Халыҡ-ара танылыу

Хорват парламенты бер тауыштан (122 тауыш менән) 2012 йылдың 25 майында 5 ноябрҙә Бөтә донъя сиған теле көнөн байрам итеү буйынса халыҡ-ара башланғысты хуплай һәм донъяла бындай ысул менән эшләгән беренсе парламент була. Ул шулай уҡ башҡа милли парламенттарҙы, халыҡ-ара институттарҙы һәм ойошмаларҙы, шулай уҡ донъялағы бөтә изге ихтыярлы кешеләрҙе инициативаға ҡушылырға саҡырҙы.
Хорватия тәҡдиме буйынса ЮНЕСКО 2015 йылда 5 ноябрҙе Бөтә донъя сиған теле көнө тип иғлан итә.
# Биксурин

Биксурин — фамилия.
* Биксурин Алик Сәлих улы (1937 т.) — балет артисы, театр эшмәкәре, БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1969).
* Ибраһим Биксурин (1770—?) — поход старшинаһы, подпоручик (1813). 1812 йылғы Ватан һуғышында 5-се Башҡорт атлы полкының полк командиры.
* Биксурин Миндийәр (1740—1821) — Рәсәй империяһы илсеһе, этнограф.
* Биксурин Мирсәлих Мирсәлим улы (1819—1903) — Башҡортостандың мәғариф тарихында, фән һәм мәҙәниәт үҫешендә үҙенсәлекле эҙ ҡалдырған эшмәкәр.
# Кесе Сукромка

Кесе Сукромка — Рәсәйҙәге йылға. Липецк өлкәһе,Тула өлкәһе,Рязань өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Сукромка йылғаһының уң ярына тамағынан 2,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Кесе Сукромка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы башынан Задонск ҡалаһына тиклем, Красивая Меча һәм Сосна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010100312107000000236
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000023
* Бассейн коды — 05.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Порня

Порня — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Малошуйка йылғаһының һул ярына тамағынан 82 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Порня
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега мороно йылғалары бассейны Унежма йылғаһы бассейнының көнбайыш сигенән Золотница йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнсығыш сигенә тиклем (Онеге йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000212102000007698
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 102000769
* Бассейн коды — 03.01.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 02
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ракостель

Ракостель — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вига йылғаһының һул ярына тамағынан 155 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Ракостель
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300312110000014979
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001497
* Бассейн коды — 08.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Селянка (Усолка ҡушылдығы)

Селянка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Усолка йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Селянка (Усолка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100006888
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100688
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Сураш (мәғәнәләр)

Сураш — этноним. Топоним булараҡ та таралған.
* Сураш — башҡорт ырыуы.
* Сураш (Асҡын районы) — Башҡортостандың Асҡын районындағы ауыл.
* Сураш (Иглин районы) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл.
* Сураш (Нуриман районы) — Башҡортостандың Нуриман районындағы ауыл.
* Сураш (Татарстан) — Татарстандың Сарман районындағы ауыл.
# Бертсдорф-Хёрниц

Бертсдорф-Хёрниц (нем. Bertsdorf-Hornitz) — Германиялағы, Саксония ерендәге община. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса общинала 2303 кеше йәшәй. Майҙаны — 17,98 км². Диңгеҙ кимәленән 309 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был общинаның почта индексы 2763 һәм автомобиль коды ZI.
# Нядэйта-Ю

Нядэйта-Ю — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хей-Яга йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 56 км.

# Нядэйта-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000087860
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008786
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ашеванка

Ашеванка — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ишим йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Ашеванка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ишим (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Ишим (бассейндың Рәсәй өлөшө), йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010300212115300011941
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301194
* Бассейн коды — 14.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кәримова Зәйнәб Хәбибулла ҡыҙы

Кәримова Зәйнәб Хәбибулла ҡыҙы (1909 йыл—1995 йыл) — СССР ғалим-биологы, медицина фәндәре докторы (1968), профессор (1969).
150-нән ашыу фәнни эш авторы

# Кәримова Зәйнәб Хәбибулла ҡыҙы
## Биографияһы

Зәйнәб Хәбибулла ҡыҙы Кәримова 1909 йылдың 22 февралендә Өфө губернаһы Аллағыуат ауылында (һуңғараҡ Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ районы), крәҫтиән ғаиләһендә тыуа.
1920 йылда ғаилә Стәрлетамаҡ ҡалаһына күсә, бында Зәйнәб ете йыл эсендә туғыҙ йыллыҡ мәктәпте тамамлай һәм 1927 йылда Ҡазан дәүләт университетының медицина факультетына уҡырға инә. 1931 йылда юғары уҡыу йортон тамамлағас, микробиология кафедраһы ҡарамағындағы аспирантурала уҡыуын дауам итеү өсөн ошонда ҡалдырыла. Аспирантураны уңышлы тамамлағандан һуң, 1934 йылда Кәримова СССР-ҙың үҙәк ғилми-тикшеренеү институттарына (Мәскәү, Ленинград, Тбилиси, Киев) ярты йыллыҡ ғилми командировка менән бүләкләнә.
1935 йылда командировканан ҡайтҡас, Зәйнәб Кәримова Ҡазан университетының микробиология кафедраһына ассистент булып эшкә ҡабул ителә. Ошо уҡ йылда бактериофагтарҙы өйрәнеү буйынса уның эштәре «О применении бактериофага при процессах нагноения в эксперименте на животных» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһында дөйөмләштерелә. 1944 йылда ул доцент, ә 1969 йылдан кафедра профессоры була. Бер үк ваҡытта 1945 йылдан алып 1974 йылға тиклем осорҙа (өҙөклөктәр менән) ул Ҡазан дәүләт медицина институтының (хәҙер университет) микробиология кафедраһы менән етәкселек итә. Уның етәкселегендә 3 докторлыҡ, 14 кандидатлыҡ диссертациялары яҡлана
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Татарстан һәм Татарстан АССР-ы госпиталдәрендә яралы һалдаттарҙың билдәһеҙ этиологиялы һары ауырыуҙары барлыҡҡа килә. Был проблеманың сәбәптәрен өйрәнеү менән шөғөлләнеп, 3. X .Кәримова ауырыуҙың этиологияһын билдәләй һәм тәүге тапҡыр ауырыу кешеләрҙән Semarang көкөрт төркөмө лептоспираларын айыра, улар элегерәк сапрофиттар тип һаналған, һәм ТАССР-ҙа, шулай уҡ Мари АССР-ында лептоспироздарҙың этиологик структураһын шифрлай. Кәримованың медицина өлкәһендәге ошо эштәре уның 1968 йылда «Лептоспирозы в ТАССР» докторлыҡ диссертацияһында дөйөмләштерелә. Асылған бер лейтоспира төрҙәренең береһе — Кәримова штаммы тип уның исеме менән атала.
Фәнни-педагогик эш менән рәттән ижтимағи эшмәкәрлек менән шөғөлләнә — ул институттың факультет партбюроһы ағзаһы һәм Бөтә Рәсәй эпидемиологтар һәм микробиологтар йәмғиәтенең Бөтә Рәсәй филиалы идараһы ағзаһы, шулай уҡ бер нисә Ҡазан юғары уҡыу йорттарының ғилми советтар ағзаһы була. Күп тапҡыр Хеҙмәтсәндәр депутаттары ҡала Советына һайлана
1995 йылдың 22 сентябрендә Ҡазанда вафат була.
«Почёт Билдәһе» ордены, «СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау алдынғыһы» билдәһе, Татар АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы һәм күп миҙалдар менән бүләкләнә

# Кәримова Зәйнәб Хәбибулла ҡыҙы
## Адрестар

* Ҡазан, Карл Маркс урамы , 54 (1-се Хөкүмәт йорто)
# Көньяҡ Азия төбәк хеҙмәттәшлеге ассоциацияһы

Көньяҡ Азия төбәк хеҙмәттәшлеге ассоциацияһы, СААРК (ингл. Cooperation Association for Regional Asian South — SAARC) — Көньяҡ Азияның һигеҙ иленән торған иҡтисади-сәйәси ойошма. Халыҡ һаны буйынса иң эре төбәк ойошмаһы булып тора, уға ингән илдәрҙә йәмғеһе 1,6 миллиард самаһы кеше йәшәй. 1985 йылдың декабрендә социаль-иҡтисади өлкәлә хеҙмәттәшлек тәьмин итеү өсөн Бангладеш, Бутан, Мальдив, Непал, Пакистан, Шри-Ланка һәм Һиндостан тарафынан ойошторола. 2007 йылдың апрелендә СААРК-тың 14-се саммитында Афғанстан ҡушыла. Әлеге ваҡытта ойошманың штаб-фатиры Катмандула (Непал) урынлашҡан.
# Каминская-Дульская Елизавета Ивановна

Каминская-Дульская Елизавета Ивановна (29 апрель 1899 йыл — 28 февраль 1995 йыл) — СССР ғалимы, геология-минералогия фәндәре кандидаты, профессор.
Урал тимер мәғдән ятҡылыҡтары геологияһы өлкәһендә ҙур белгес була. Магнитогорск металлургия комбинаты (ММК) тимер мәғдәне базаһының геологик өйрәнелеүенә ҙур өлөш индерә.

# Каминская-Дульская Елизавета Ивановна
## Биографияһы

Елизавета Ивановна Каминская-Дульская 1899 йылдың 16 апрелендә (яңы стиль буйынса 29 апрель) Томск ҡалаһында тыуа.
1927 йылда Себер технология институтының тау технология факультетын (хәҙерге Томск политехник университеты) геология, геохимияһы һәм кристалл химияһы һөнәре буйынса тамамлай. 1947 йылда Мәскәү дәүләт университетында «Процессы минералообразования в контактово-метаморфизованной зоне горы Магнитной» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. Минералогия һәм геология кафедраһы буйынса 1963 йылда профессор-ғалим исемен раҫлай. Ғалим булараҡ формалашыуына А. Н. Заварицкий, Д. С. Коржинскийҙар ҙур йоғонто яһай.
Е. И. Каминская-Дульская Магнитогорск ҡатын-ҡыҙҙары араһында иң беренсе булып кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай; шулай уҡ профессор дәрәжәһен алған беренсе ҡатын-ҡыҙ була.

# Каминская-Дульская Елизавета Ивановна
## Биографияһы
### Эшмәкәрлеге

Юғары уҡыу йортон тамамлап, Себерҙә һәм Уралда тимер мәғдәнен разведкалау менән шөғөлләнә. 1934 йылда Магнитогорск металлургия комбинатының тау идаралғы саҡырыуы буйынса геолог ире Фаддем Фаддеевич Дульский (1900—1965) менән Магнитогорск ҡалаһына килә, бында петрограф өлкән геолог, деталле разведкалау цехының төп геологы булып эшләй. 1937 йылда Мәскәүҙә XVII халыҡ-ара геологик конгреста ҡатнаша.
1938 йылда Каминская ММК-ның геология идаралығындағы геология музейын ойоштороуҙа ҡатнаша. Был музейҙа Магнит тауының барлыҡ мәғдән төрҙәре һәм минералдары тәҡдим ителә. Бөйөк ватан һуғышы ваҡытында, 1942 йылда, ул цехтың техник етәксеһе, артабан өлкән һәм баш геологы булып тәғәйенләнә. Елизавета Ивановна Магнит тауы һәм Кесе Куйбас тауҙары ятҡылыҡтарын разведкалау менән етәкселек итә. Тикшеренеү эштәре һөҙөмтәһе нигеҙендә диссертацияһын яҙа.
Елизавета Ивановна Каминская-Дульская ире менән бергә Магнитогорск тау-металлургия институтына (МГМИ, хәҙер Магнитогорск дәүләт техник университеты) геология һәм минералогия фәндәрен уҡытырға саҡырыла. Ул 1954 йылдан 1970 йылға тиклем доцент булып эшләй, һуңынан геология кафедраһы профессоры. Уның ҡатнашлығында институтта петрография һәм минералогия лабораторияһы һәм файҙалы ҡаҙылмаларҙың минералогия һәм геология кабинеты булдырыла. Уның уҡыусылары араһында техник фәндәр докторы, профессор Г. Б Ферштатер һәм бер нисә техник фәндәр кандидаты бар. Бер нисә ғилми хеҙмәт авторы була, шул иҫәптән ике монография: «Генетическая связь руд с магматическими и метаморфическими породами на железорудном месторождении горы Малый Куйбас» һәм «Железорудные месторождения Магнитогорского района» авторы.
Елизавета Ивановна 1970 йылда пенсияға сыға. 1995 йылдың 28 февралендә Ригала вафат була.

# Каминская-Дульская Елизавета Ивановна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* «Почет Билдәһе» ордены
* миҙалдар
# Омрась-Шор

Омрась-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Народа йылғаһының һул ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Омрась-Шор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300026493
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302649
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Фатыир сүрәһе

Фатыир сүрәһе (ғәр. سورة فاطر‎, Барлыҡҡа килтереүсе ) — Ҡөрьән Кәримдең 35 сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 45 аяттан тора.
# Елушкино (Кондинское районы)

Елушкино — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Кондинское районындағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ? кеше йәшәй.
Почта индексы — 628220, ОКАТО коды — 71116000000.

# Елушкино (Кондинское районы)
## Халыҡ һаны

| Йыл | Даими халыҡ һаны |
| 2002 | |
| 2008 | |
| 2010 | ? |

# Елушкино (Кондинское районы)
## Климат

Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
# Красноярск

Красноярск (рус. Красноярск — «Ҡыҙыл яр») — Красноярск крайының үҙәге. Халыҡ һаны буйынса илдә 12-се урынды биләй (Мәскәү, Санкт-Петербург, Новосибирск, Екатеринбург, Түбәнге Новгород, Ҡазан, Силәбе, Омск, Һамар, Дондағы Ростов, Өфө ҡалаларынан һуң).

# Красноярск
## Географияһы

Йәнәсәй йылғаһы ярында урынлашҡан.

# Красноярск
## Билдәле шәхестәре

* Янборисов Марат Хәбиб улы (1951—1.01.2021), ғалим-тарихсы. 1975 йылдан Башҡорт дәүләт педагогия институты һәм М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты уҡыытыусыһы, шул иҫәптән 1996 йылдан тарих һәм иҡтисад теорияһы, 2009—2020 йылдарҙа — БДПУ-ның Тарих һәм хоҡуҡ белеме институтының Ватан тарихы кафедраһы мөдире. Тарих фәндәре докторы (1994), профессор (1995). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1996), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007).

# Красноярск
## Мәғариф

* Себер федераль университеты
* Красноярск дәүләт аграр университеты
* Красноярск дәүләт медицина университеты
* Красноярск дәүләт педагогия университеты

# Красноярск
## Климаты

Ҡала климаты :
| Күрһәткес | Ғин | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Йыл |
| Абсолют максимум, °C | 6,5 | 8,5 | 17,5 | 31,4 | 34,0 | 34,8 | 36,5 | 35,1 | 31,3 | 24,5 | 13,6 | 8,6 | 36,5 |
| Уртаса максимум, °C | −11,4 | −8 | −0,2 | 7,8 | 17,1 | 22,4 | 24,8 | 21,8 | 14,4 | 6,4 | −3,4 | −9,4 | 6,9 |
| Уртаса температура, °C | −15,5 | −12,8 | −5,7 | 2,5 | 10,9 | 16,2 | 19,1 | 15,7 | 9,9 | 2,0 | −7,2 | −13,4 | 1,6 |
| Уртаса минимум, °C | −19,2 | −16,9 | −10,1 | −2,6 | 4,7 | 10,3 | 13,4 | 10,8 | 4,8 | −1,6 | −10,6 | −17,1 | −2,8 |
| Абсолют минимум, °C | −52,8 | −41,6 | −38,7 | −25,7 | −11,2 | −3,6 | 3,3 | −1,2 | −9,6 | −25,1 | −42,3 | −47 | −52,8 |
| Яуым-төшөм нормаһы, мм | 18 | 13 | 16 | 32 | 45 | 63 | 76 | 67 | 50 | 43 | 38 | 30 | 491 |
| Сығанаҡ: «Погода и климат» ||||||||||||||

# Красноярск
## Транспорты

Красноярск — илдең эре транспорт-логистик үҙәге.
# Левый Вах

Левый Вах — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вах йылғаһының һул ярына тамағынан 932 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.

# Левый Вах
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200036954
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203695
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Рака-Кус

Рака-Кус — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Прупт йылғаһының һул ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Рака-Кус
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000015937
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001593
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Әлиев Аллаяр Сәләхетдин улы

Әлиев Аллаяр Сәләхетдин улы (рус. Алеев Аллаяр Салахутдинович; 1909-7.07.1942) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 394-се кавалерия полкында кавалерист булып хеҙмәт итә.

# Әлиев Аллаяр Сәләхетдин улы
## Биографияһы

Аллаяр Сәләхетдин улы Әлиев 1909 йылда (башҡа мәғлүмәт буйынса, 1902 йыл) БАССР-ҙың Күмертау районы Кинйәабыҙ (башҡа мәғлүмәт буйынса — Башҡортостан Республикаһы Көйөргәҙе районы Арыҫлан-Әмәкәс) ауылында тыуған.
1941 йылдың 14 декабрендә Көйөргәҙе районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла.
1942 йылдың 7 июлендә Курск (хәҙер — Липецк) өлкәһе Икенсе Тербуны ауылы районында хәбәрһеҙ юғала.

# Әлиев Аллаяр Сәләхетдин улы
## Хәтер

Әлиев Аллаяр Сәләхетдин улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Көйөргәҙе районында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Шулай итеп, оҙаҡ йылдар дауамында яугир Әлиев Аллаяр хәбәрһеҙ юғалған тип иҫәпләнә. 1996 йылда эҙәрмәндәр һуғыш барған урындарҙа ҡыҙылармеецтарҙың һөйәктәрен ҡаҙып сығарҙы. Барлығы 671 яугир исемен белә алдылар. Һәм хәрби хөрмәт күрһәтелеп, һәләк булыусылар исемлегендә ҡыҙылармеец Әлиев Аллаяр Сәләхетдин улы ла Липецк өлкәһе Тербуны ауылындағы туғандар ҡәберлегендә ерләнде.
# Кәримов Альберт Хәмиҙулла улы

Кәримов Альберт Хәмиҙулла улы (26 апрель 1971 йыл) — Силәбе ҡала Думаһы депутаты.

# Кәримов Альберт Хәмиҙулла улы
## Биографияһы

Альберт Хәмиҙулла улы Кәримов 1971 йылдың 23 апрелендә БАССР-ҙың Салауат районы Урмансы ауылында тыуған. 2000 йылда «Дәүләт һәм муниципаль идара итеү» һөнәре буйынса Екатеринбург ҡалаһында Урал Дәүләт хеҙмәте Академияһын тамамлаған.
Ҡатыны менән ул һәм ҡыҙ тәрбиәләйҙәр.

# Кәримов Альберт Хәмиҙулла улы
## Хеҙмәт юлы

2000 йылдан алып Силәбе ҡалаһының Сауҙа үҙәгендә йәмәғәтселек менән бәйләнеш буйынса директор урынбаҫары булып эш башлай. Хәҙерге көндә Сауҙа үҙәгенең директоры. Силәбе ҡалаһының 19-сы Тракторозавод һайлау округынан Силәбе Думаһына депутат итеп һайланған.
«Берҙәм Рәсәй» партияһы ағзаһы.
# Шафиҡ (йыр)

Шафиҡ —— башҡорт халыҡ йыры.

# Шафиҡ (йыр)
## Риүәйәте

Аҡъюл ауылында Шафиҡ тигән бер кеше була. Ни сәбәп менәндер, уны ҡулға алырға тейеш булалар. Ауылдан алыҫ түгел бер шишмә янына килеп, таң атҡансы шул тирәлә йәшеренгән. Һәр көн иртән ҡатыны, һыуға барған булып, ашарына килтерә торған булған. Күнәген шылтыратып, Шафиҡҡа үҙенең килгәнен белдергән

# Шафиҡ (йыр)
## Йырҙың тексы

Таң йоҡоларымды йоҡлағанда
Уяндым мин күнәктең тауышына.
Үтеп кенә барған ғүмеремде,
Оҡшаттым мин һыуҙың ағышына.
Ер еләккәйҙәре әсе булла,
Үҙ ваҡытҡайҙары бешмәһә.
Кеше хәлкәйҙәрен Кеше белмәй,
Үҙ башҡайҙарына төшмәһә.
Был тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып Википедия проектына ярҙам итә алаһығыҙ.
# Грузин Бетанияһы

Пресвятая Богородица Раштыуаһы хөрмәтенә Бетания монастыры, күберәк Грузин Бетанияһы булараҡ билдәле (груз. /bɛˈtʰanɪa/, арамейҙан. בית עניא Бейт-Аниа — «Вифаний») — Грузин православие сиркәүе Мцхета-Тбилиси епархияһының ирҙәр монастыры. Грузияла, Тбилисиҙан 16 км алыҫлыҡта, Вере йылғаһы тарлауығында Квевсети ауылына яҡын урынлашҡан.
Тарихы
Богородица Раштыуаһы ҡорамы бында 1200 йылдар тирәһендә, ә Изге Георгийҙың бәләкәй сиркәүе 1196 йылдарҙа төҙөлгән. Ҡорамдағы фрескалар ғәҙәттә 1207 йыл менән даталана. Әммә монастырь X быуатта төҙөлгән, ә аҙаҡ тик яңынан ҡоролған тигән фараздар бар. Шулай итеп, был батшабикә Тамара дәүерендәге күп һанлы монастырҙарҙың береһе, йәғни Кинцвиси монастыры менән бер үк ваҡытта төҙөлгән. Уның атамаһы палестин ҡасабаһы Бейт-Ания, шул уҡ рус версияһында Вифания, монастырҙы Орбели кенәздәре төҙөгән тип иҫәпләнә. Артабан монастырь Бараташвили нәҫеленең кәшәнәһе була. Ваҡыт үтеү менән ул ташландыҡ хәлгә килә. 1850 йылдарҙа бында наместник Воронцовта хеҙмәт иткән осраҡлы рәүештә архитектор һәм рәссам Гагарин килә. Гагарин ярым емерек ҡорамды таба, уға үтеп инә һәм унда Тамараның һүрәте менән фреска таба. йәмәғәтселек монастырға иғтибар итә, уны таҙарталар, бер аҙ йүнәтәләр. һәм ул яраҡлы хәлгә килә.
Архитектураһы
Цилиндрик барабанда конус көмбәҙ менән тәре-көмбәҙле ҡорам, апостолдар һаны менән 12 тәҙрәле. Көньяҡ яҡтан аркалар менән портал төкәтеп эшләнгән, көнбайыш яғында башня булған тигән фараз бар. Ғибәҙәтхана ҡырсынташтан төҙөлгән, ул 800 йыл эсендә ярайһы уҡ юйылған һәм урыны менән яңыртып көпләнгән.
Төп ҡорамдың көнбайыш яғында тағы бер, 1196 йылда төҙөлгән ҙур булмаған Изге Геогргий ҡорамы урынлашҡан.