yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Самодий телдәре

Самоди́й телдәре — урал тел ғаиләһе составына ингән телдәр төркөмө.

# Самодий телдәре
## Классификацияһы

Самодий телдәре составында түбәндәге төркөмдәр айырыла:
* төньяҡ:
** ненец (ненецтар (юрактар теле)) — 21 926 һөйләшеүсе
** нещанский (язык лесных ненцев (неша, пяк) — 1000 говорящих
** энец (энецтар (енисейских самоедтары) теле) — 43 һөләшеүсе
** нганасан (нганасандар (тавги) теле) — 125 һөйләшеүсе
** юрак †
* көньяҡ:
** селькуп (селькуп (остяк-самоедтар) йәки хант теле) — 1023 һөйләшеүсе
** саян самодийҙарының юҡҡа сыҡҡан телдәре:
*** матор †
*** тайгий †
*** карагас †
*** камасин †
*** койбаль †
*** сойот †

# Самодий телдәре
## Самодий телдәрен һаҡлау һәм тергеҙеү мәсьәләләре

Рәсәйҙә ҡайһы бер мәктәптәрҙә самодий телдәрен уҡытыу фәне булараҡ алып барыла.
«Финляндия-Рәсәй» йәмғиәте Рәсәй педагогтарына «тел оялары» системаһы буйынса самодий (һәм фин-уғыр) телдәрен уҡытыуҙы ойоштороуҙа ярҙам күрһәтә, әммә был методика менән бәйле проблемаларҙың береһе - уны ҡулланыу өсөн юғары квалификациялы белгестәрҙең - педагогтарҙың да, шулай уҡ методистарҙың да талап ителеүендә., улар етмәй. Финляндияның Саам төбәгендә «тел оялары» программаһы етәксеһе Анника Пасанен фекеренсә, балалар телде тәбиғи рәүештә һәм ҡыҙыҡлы булған осраҡта ғына тиҙ һәм һөҙөмтәле өйрәнә ала. Шуға күрә милли аҙсылыҡ телдәрен мәктәпкәсә учреждениеларҙа, шулай уҡ мәктәптәрҙә лә һаҡларға һәм тергеҙергә мөмкин. Рәсәйҙә аҙ һанлы милләттәр йәшәгән күп кенә райондарҙың мәктәп программаларында туған телде өйрәнеүгә бүленгән аҙнаһына ике сәғәт, Пасана фекеренсә, телдәрҙе һаҡлап ҡалыу өсөн, бөтөнләй етмәй, ә мәктәптә туған телдең түбән статусы, уның һүҙҙәренсә, балалар өсөн «туған телдә концертта йырларға мөмкин, әммә белем биреү, цивилизация теле булып рус теле тора» тигән аныҡ сигнал аша еткерелә.
# Северная Рассоха (Кустюга ҡушылдығы)

Северная Рассоха — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кустюга йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Северная Рассоха (Кустюга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000037286
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003728
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Карагуа

Карагуа — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чарыш йылғаһының һул ярына тамағынан 532 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Карагуа
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200312115100008818
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100881
* Бассейн коды — 13.01.02.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Хёго

Хёго — Грузияла Кахетия төбәге Тушетия тарихи районындағы ауыл, Омало ауылынан 400—500 метр алыҫлыҡта, диңгеҙ кимәленән 2050 метр бейеклектә урынлашҡан.
2018 йылда Грузия хөкүмәте ҡарары менән милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы статусына эйә була.

# Хёго
## Тарихы

Хего иконаһы Иоанн Предтеченский сиркәүе ихатаһының ҡаршыһында урман ситендә төҙөлгән. Риүәйәттәр буйынса Иоанн Креститель туғыҙ ауыл халҡының ҡылығы менән ҡәнәғәт булмай, Тушетияның Хего ауылына ҡасып китә. XX быуаттың икенсе яртыһына тиклем Хего ауылында башҡа байрамдар менән бер рәттән иконаның көсөн танып, Креститель Көнө лә үткәрелә.
Биләмәлә Иоанн Креститель иконаһы башнялары һәм комплекс урынлашҡан.

# Хёго
## Тарихы
### Иоанн Креститель иконаһы

Комплекстағы бөтә биналар сланецтан төҙөлгән. Комплекс ныҡ зыян күргән. Ҡойманың бейеклеге 2,5 метр. Уның көнбайыш яҡтан инеү урыны бар, ул ослайып тора.
Өс башняның икәүһе тулыһынса һүтеп алынған, өсөнсөһө өс ҡатлы, ул ҡойманың тәньяҡ сигендә тора, планында квадрат формала һәм бөтә Тушетия башнялары кеүек үк түбәһенә ҡарай тарая.

# Хёго
## Тарихы
### Башнялары

Башнялар һуңғы урта быуатҡа ҡарай. Алты ҡатлы көньяҡ башняһы нигеҙендә трапеция формаһында, биш ҡатлы төньяҡ башня һаҡланып ҡалған. Планында ул һуҙылған тура мөйөшлө. Башнялар араһында һуңғы бина ҡалдыҡтары һаҡланған, көнбайыш стенала ишек уйымы һәм тура мөйөшлө ниша бар
# Ярская

Ярская — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иня йылғаһының уң ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Ярская
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200612115200006476
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200647
* Бассейн коды — 13.01.02.006
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Нойндорф (Анхальт)

Нойндорф (Анхальт) (нем. Neundorf (Anhalt)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2245 кеше йәшәй. Майҙаны — 14,93 км². Диңгеҙ кимәленән 74 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39418 һәм автомобиль коды — SLK.
# Аулаҡ (мәғәнәләр)

Аулаҡ һүҙенең бер нисә төшөнсәһе бар.
* Аулаҡ, һүҙ — кешеһеҙ, тыныс урынды аңлатҡан һүҙ.
* Аулаҡ, киске уйын — Берәй йортта ололар өйҙә булмағанда ойошторолған йәштәр кисәһе, башҡортса "киске уйын" тип атала.
* Аулаҡ, радиотапшырыу — Юлдаш радиоканалының көндәлек ике сәғәтлек киске тапшырыуы.
* Аулаҡ, телетапшырыу — Башҡортостан телевидениеһында ????-???? йылдарҙа булған тапшырыу.
* Аулаҡ, дәүләт — Көньяҡ-көнсығыш Азияла беҙҙең быуатҡа тиклем булған дәүләт. Хәҙерге Вьетнам дәүләтенең төньяҡ биләмәләренә тура килә.
# Аҡсакүл (Силәбе өлкәһе)

Аҡсакүл — рус. Акчаку́ль, Аксакуль, Аскакуль - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районындағы ҙур булмаған күл.

# Аҡсакүл (Силәбе өлкәһе)
## Географияһы

Аҡсакүл Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районының Борисовка ауылынан 2 км төньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан. Һыу ятҡылығының төньяҡ-көнсығыш осонан 5 км алыҫлыҡта ярайһы ҙур һәм балыҡлы Әйҙекүл (рус. Айдыкуль) күле ята. Шул уҡ яғында Аҡсакүл ауылы төйәкләнгән.
Күлдән 2 км алыҫлыҡта Ҡурған өлкәһе, икенсе яғынан 3 км-ҙа Свердловск өлкәһе башлана.
Географик координаттары: киңлеге 55°43′11″N (55.719693), оҙонлоғо - 61°46′30″E (61.77513)
Көнсығыш ярынан 1,5 км алыҫлыҡта автомобиль юлы үтә

# Аҡсакүл (Силәбе өлкәһе)
## Тасуирламаһы

Күлде ҡуйы ҡамышлыҡтар уратып алған, урыны менән һаҙлыҡлы. Күлдең көньяғынан Иҡсан ауылына тиклем һаҙлыҡ, уны Оло Аҡсакүл тип йөрөтәләр.
Күл оҙонса сөңкәле, аҡмай, һыуы сөсө. Яр буйы һыҙығы киртләс түгел (көньяҡ өлөшө генә тигеҙһеҙ), төньяҡтан һәм көньяҡтан (әҙерәк) ярына һаҙлыҡтар килеп етә.
Ярында тораҡ пункттар юҡ.

# Аҡсакүл (Силәбе өлкәһе)
## Флораһы һәм фаунаһы

Йәйгеһен күл өҫтөн ярайһы ҙур майҙанда ылымыҡтар, баҡа үләне ҡаплай.Ҡамышлыҡтар уратып алған. Ярҙарында ҡатнаш урман үҫә.
Орнитофаунаһын өйрәктәр, ҡаҙҙар, аҡсарлаҡтар, көйөлдө һәм башҡа һыу ҡоштары тәшкил итә.

# Аҡсакүл (Силәбе өлкәһе)
## Этимологияһы

Силәбе өлкәһенең топонимикаһын өйрәнеп, китаптар сығарған географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: "От распространенных у башкир имени Аксакул с основой акса — «деньги» и типовым компонентом мужского имени, присоединяемого к основе кол (кул, гул) — «раб», «невольник», в русском языке переосмысленного в куль — «озеро», отражающим пожелание новорождённому быть богатым" Йәғни, күл атамаһы "Аҡса+күл" һүҙҙәренән яһалған. Шул уҡ ваҡытта Аҡсағол тигән ир-ат исеменән килеп сығыуы ихтималлығын да фараз итә.
Шундай уҡ аңлатма Силәбе өлкәһенең тыуған яҡты өйрәнеү порталында ла бирелә.
# Елисей һарайы

1722
Елисей һарайы (франц.Palais Élysée de l) — Парижда Француз республикаһы президенты резиденцияһы (VIII округ, Фобур Сент-Оноре, 55-се йорт). Мюрат залында шулай уҡ Франция министрҙар советы йыйылыштары үтә. 14 июлдә һарай баҡсаларында (Францияның Милли байрамы, элек - Бастилияны алыу көнө) Француз республикаһы көнө уңайынан байрамдар ойошторола.
Елисей һарайында президент Республика гвардияһы почетлы ҡарауылы менән сит ил дәүләттәре башлыҡтарын ҡабул итә.

# Елисей һарайы
## Тарихы

Бина Латур д'Овернь һәм уның ҡатыны ғаиләһенән (тыумыштан Кроза) граф Эврё өсөн архитектор Арман-Клод Молле тарафынан 1718—1722 йылдарҙа регентлыҡ стилендә зиннәтле айырым йорт булараҡ төҙөлә. Граф үлгәндән һуң, 1753 йылда Людовик XV уны байбикә Помпадур де өсөн һатып ала, ул уның майҙанын арттыра. Байбикә үлгәндән һуң, 1764 йылда королдең алыҫ туғандарына күсә.
Наполеон I ваҡытында тәүге тапҡыр хөкүмәт ихтыяждары өсөн ҡулланыла. 1805 йылда һарайҙы Иоахим Мюрат һатып ала. Ул Неаполгә киткәндән һуң. унда император үҙе урынлаша.
1816 йылда һарайҙы Людовик XVIII һатып ала.
1848 йылдан Икенсе республика президенты Луи Наполеон Бонапарттың рәсми резиденцияһы була, ул 1852 йылда үҙен император Наполеон III тип иғлан итә һәм Тюильрила ябай резиденцияһын биләй. Елисей һарайы үҙе 1853—1867 йылдарҙа император бойороғо буйынса архитектор Лакруа тарафынан яңынан төҙөлә, һәм шул ваҡыттан алып уның тышҡы ҡиәфәте үҙгәрмәй.
* Һарай ҡапҡалары
* Парктан һарайға күренеш
* Көмөш зал яғынан күренеш
* Елисей ҡырҙары яғынан баҡсаға ҡапҡа
# Соҡаҙыбаш

Соҡаҙыбаш (рус. Чукадыбашево) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 338 кеше. Почта индексы — 452787, ОКАТО коды — 80251875001.

# Соҡаҙыбаш
## Халыҡ һаны

Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
* Иҫәп алыу йылы һәм көнө
* 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)
* 1920 йыл 26 август
* 1926 йыл 17 декабрь
* 1939 йыл 17 ғинуар
* 1959 йыл 15 ғинуар
* 1970 йыл 15 ғинуар
* 1979 йыл 17 ғинуар
* 1989 йыл 12 ғинуар
* 2002 йыл 9 октябрь
* 2010 йыл 14 октябрь
Халыҡ һаны буйынса аңлатма төрлө йылдарҙа иҫәп алыу тәртибенең айырмалығы булыу сәбәпле халыҡ һанының үҙенсәлегенә иғтибар итегеҙ.
    1939 йыл — бар булған халыҡ һаны.
    1989, 2002, 2010 йылдарҙа — даими йәшәгән урыны булып иҫәпләнгән халыҡ һаны
Ауылдағы халыҡ һаны буйынса мәғлүмәтте халыҡ иҫәбе буйынса алыу урынлы. Бөтә ил күләмендә үткән 1897, 1920, 1939, 1959, 1970, 1979, 1989, 2002, 2010 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса мәғлүмәттәр бар һәм асыҡ ҡулланыуҙа табырға була. Ҡайһы бер китаптарҙы электрон төрҙә асып ҡарап була. 1926 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса һәр ауыл тураһында мәғлүмәт осрағаны юҡ әле. Унан башҡа Өфө виләйәтендә 1865, 1879, 1886 йылдарҙа урындағы халыҡ иҫәбе алынған. Тағы ла ревиз яҙмалары аша мәғлүмәт бар.
* 1859 һәм 1865 йыл — Населенные пункты Башкортостана. Ч.I. Уфимская губерния, 1877. — Уфа:Китап, 2002. — 432 с. ISBN 5-295-03188-8 (ч. I). ISBN 5-295-03133-0.
       Өфө виләйәте ауылдарында халыҡ һаны буйынса мәғлүмәт 1859 һәм 1865 йылдарға ҡарата бар.
* 1866 йыл — Список населенных мест. Ч. II. Оренбургская губерния, 1866. — Уфа: Китап, 2006. — 260 с. ISBN 5-295-03815-7 (ч. II). ISBN 5-295-03133-0.
       Ырымбур виләйәте ауылдарында халыҡ һаны буйынса мәғлүмәт 1866 йылға ҡарата бар.
* 1897 йыл — Перепись населения. т.45 кн.01 Уфимская губерния. Н.А.Тройницкий (ред.)(С.-Петербург, 1901)
       Был китапта Өфө виләйәте ауылдары буйынса мәғлүмәт бар. 500 кешенән күберек булған ауылдар исемлеге.
* 1920 йыл — Населенные пункты Башкортостана. Ч.III. Башреспублика, 1926. — Уфа. Китап, 2002. — 400 с. ISBN 5-295-03091-1 (ч. III). ISBN 5-295-03133-0.
       Был китап 1926 йылға ҡарата төҙөлгән, әммә халыҡ иҫәбе 1920 йылға ҡарата бирелгән.
* 1939 йыл — БАССР. Административно-территориальное деление на 1 июня 1940 года – Уфа:Государственное издательство, 1941. – 387 с.
       Был китапта 1939 йылғы иҫәп алыу буйынса һәр ауыл буйынса мәғлүмәт бар.
* 1989 һәм 2002 йылдар — Башҡортостан Республикаһы ауылдарында 1989 һәм 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны.
* 2010 йыл — Численность и размещение населения Республики Башкортостан по данным Всероссийской переписи населения 2010 года. Статистический сборник. (рус.)
* Население Башкортостана: XIX-XXI века: статистический сборник / Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республики Башкортостан. — Уфа:Китап, 2008. — 448 с.: ил. ISBN 978-5-295-04439-7
       1897 йылғы халыҡ иҫәбенән башлап ҡалалар, ҡала төрөндәге ҡасабалар, райондар, район үҙәктәре буйынса халыҡ һаны бар.

# Соҡаҙыбаш
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Туймазы): 49 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Ҡандра): 24 км
# Кизьма

Кизьма (Кизима, Кызима) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Устья йылғаһының һул ярына тамағынан 314 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 81 км.

# Кизьма
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000029657
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002965
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Калинин Геннадий Павлович

Калинин Геннадий Павлович (23 ноябрь (10 ноябрь) 1916 йыл — 2 ғинуар 1975 йыл) — СССР ғалимы, физик географ, гидролог; География фәндәре докторы (1946), профессор (1954), СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1970) .

# Калинин Геннадий Павлович
## Биографияһы

Геннадий Павлович Калинин 1916 йылдың 10 ноябрендә (яңы стиль буйынса 23 ноябрь) Баҡыла тыуған.
1937 йылда Харьков гидрометеорология институтының гидрология факультетын тамамлаған. Кандидатлыҡ диссертацияһының темаһы «Главнейшие климатические факторы годового стока», докторлыҡ диссертацияһы — «Основы методики краткосрочных прогнозов водного режима рек».
Ул Ленинград дәүләт гидрология институтында (1937 —1938 йылдарҙа) һәм Харьков инженерлыҡ гидрометеорология институтында (1938 —1942 йылдарҙа) эшләй. 1942 йылда Калинин Гидрометеорология хеҙмәтенең Баш дирекцияһы менән Мәскәүгә фронттың гидрологик мәғлүмәттәр һәм прогноздарға ихтыяждарын тәьмин итеү өсөн саҡырыла. 1943—1961 йылдарҙа Геннадий Павлович - бүлек начальнигы СССР һәм Гидрометеорология хеҙмәтенең төп дирекцияһының Үҙәк фаразлау институты директоры урынбаҫары. 1961 йылда ул Мәскәү дәүләт университетына күсә һәм был университеттың ғилми хеҙмәт төркөмөн етәкләй. Ул 1963—1975 йылдарҙа география факультетының ҡоро ер гидрологияһы кафедраһы мөдире, шулай уҡ Фәндәр академияһының геофизика комитетының гидрология комиссияһын етәкләй.
Г. П. Калинин — 200-ҙән артыҡ китап һәм һигеҙ монография авторы. Ул «Водные ресурсы» журналы, бер үк ваҡытта «Метеорология и гидрология» һәм рефератив «Геофизика» и «География» журналдарының мөхәррире була . Ул Венгрия Гидрология йәмғиәтенең маҡтаулы ағзаһы, халыҡ-ара география союзы, халыҡ-ара геодезия һәм геофизика союзы һәм башҡа бер нисә халыҡ-ара ойошма ағзаһы була.
Ул Мәскәүҙә Чайковский урамы, 28/35 һәм Ҙур Дорогомиловка урамындағы 14-се йортта йәшәгән. 1975 йылдың 2 ғинуарында вафат була. Донской зыяратында ерләнгән (участок № 3). site3 (участок № 3).

# Калинин Геннадий Павлович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* "1941—1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн", (1951), "1941—1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында 1941—1945 Германияны еңеү өсөн" (1945) һәм "Мәскәүҙең 800-йыллығы иҫтәлегенә" (1947) миҙалдары менән бүләкләнгән. Ул шулай уҡ СССР-ҙың иҡтисади ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең көмөш миҙалы менән бүләкләнә (1966) .
* СССР дәүләт премияһы (1981, үлгәндән һуң) һәм М. В. Ломоносов исемендәге премия лауреаты (1969).
# Дровосечка

Дровосечка — Рәсәй йылғаһы. Орёл өлкәһе, Липецк өлкәһе, Курск өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сосна йылғаһының уң ярына тамағынан 234 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Дровосечка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосна йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Хоперге қосылу құйылысына дейінгі Дон ҡушылдығының су алаптары, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010100212107000000947
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000094
* Бассейн коды — 05.01.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡоро Бөйөндө

Ҡоро Бөйөндө — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вознесен селосынан оңтүстікке қарай 2 км өҫтәрәк Эҫем йылғаһының уң жағалауында жерге сіңіп арнасын жоғалтады ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Ҡоро Бөйөндө
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200612111100019423
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101942
* Бассейн коды — 10.01.02.006
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Эгей диңгеҙе

Эгей диңгеҙе (грек. Αιγαίον πέλαγος, төр. Ege Denizi) — Балҡан ярымутрауы, Кесе Азия һәм Крит утрауы араһындағы күп һанлы утрауҙары (яҡынса 2000) менән Урта диңгеҙенең көнсығыштағы өлөшө. Греция һәм Төркиә ярҙарын йыуа.

# Эгей диңгеҙе
## География

Төньяҡ-көнсығышта Дарданел боғаҙы аша Мәрмәр диңгеҙе һәм артабан Босфор боғаҙы аша Ҡара диңгеҙ менән, ә көньяҡта — утрауҙар араһындағы бер нисә боғаҙҙар аша Урта диңгеҙ менән тоташа. Майҙаны яҡынса 179 мең км². Максималь тәрәнлеге — 2529 м.
Иң ҙур утрауҙары — Эвбея, Крит, Лесбос, Родос, Самос.

# Эгей диңгеҙе
## Хужалыҡта әһәмиәте

Диңгеҙҙә туризм, балыҡ тотоу, губка йыйыу, һигеҙаяҡ аулау үҫешкән.
Төп порттары:
* Пирей (Греция)
* Салоники (Греция)
* Измир (Төркиә).
# Илеборка

Илеборка — Рәсәй йылғаһы. Сыуашстан биләмәләрендә аға. Йылға Цивиль йылғаһының уң ярына тамағынан 132 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Илеборка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цивиль йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга ҡушылдыҡтары Ҡуйылыһыу аралығында, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400412112100000100
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100010
* Бассейн коды — 08.01.04.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Мәскәү тарих-архив институты

Мәскәү дәүләт тарих-архив институты (МГИАИ) — совет юғары уҡыу йорто. Ҡытай ҡалалағы Никольская урамында урынлашҡан элекке Матбуғат йортоноң тарихи бинаһын биләй. 1991 йылда уның базаһында Рәсәй дәүләт гуманитар университеты ойошторола.

# Мәскәү тарих-архив институты
## Башы

Тарихсы Покровский, Михаил Николаевич юллауы буйынса, СССР Үҙәк Башҡарма Комитеты һәм СССР Халыҡ комиссарҙары советының 1930 йылдың 30 сентябрендәге «Об открытии при Центральном архивном управлении Союза ССР Института архивоведения и о передаче Кабинета архивоведения при Центральном архивном управлении РСФСР в ведение Архивного управления Союза ССР» ҡрары нигеҙендә архивты ғилми өйрәнеү (архивоведение) институты булдырыла. Максаков В. В. Вишневский һәм Вишневский М. С. институт булдырыу башланғысы менән сығыш яһаны. Яңы институт булдырыуҙың маҡсаты булып совет архивтарына яңы кадрҙар әҙерләү торған. Шуға бәйле, баштараҡ уҡытыуҙа тар специализация күҙ уңында тотолған.

# Мәскәү тарих-архив институты
## Күренекле уҡытыусылар һәм тамамлаусылар

* См. Категория:Преподаватели МГИАИ
* См. Категория:Выпускники МГИАИ
# Көньяҡ тропик

Көньяҡ тропик, йәки Кәзәмөгөҙ тропигы, — Ер картаһында билдәләнгән биш төп параллелдең береһе. Экваторҙан көньяҡҡа табан 23°26′16″ киңлегендә урынлашҡан һәм иң көньяҡта урынлашҡан киңлекте билдәләй, унда ҡояш төш мәлендә зенитҡа күтәрелә ала. Был ҡышҡы ҡояш торошо мәлендә күҙәтелә. Сәбәбе — йыл барышында Ер Ҡояш тирәләй әйләнгәндә ауышлыҡ күсәре әйләнешенең максималь булыуы сәбәпле, Көньяҡ ярымшарҙың өҫтөнә Ҡояш нурҙарының төшөү мөйөшө үҙгәрә.
Көньяҡ тропиктың төньяҡ эквиваленты — Төньяҡ тропик. Көньяҡ тропиктан кәньяҡҡа табан ятҡан өлкәлә — субтропик һәм уртаса климат. Көньяҡ һәм Төньяҡ тропиктар араһындағы өлкә тропиктар тип атала.
Кәзәмөгөҙ тропигының атамаһы Кәзәмөгөҙ йондоҙлоғонан алына, сөнки 2 мең йыл элек ҡышҡы ҡояш торошо мәлендә ҡояш уның аша үтә. Хәҙерге ваҡытта ҡояш был осорҙа Уҡсы йондоҙлоғонда була, быны көн менән төн оҙонлоғоноң бер төрлө кимәлдә булыуы менән аңлатырға мөмкин, «тропик» һүҙе грексанан килгән: грек. τροπικός (боролош), йәғни Ҡояш хәрәкәтенең ҡояш торошондағы «боролоу» процесын тасуирлай.
Көньяҡ тропиктың торошо бер төрлө генә түгел, сөнки ул планетаның әйләнеү күсәренең ҡояшҡа ҡарата ауышлығына бәйле. 2000 йылда ауышлыҡтың уртаса мөйөшө яҡынса 23°26′21″ тигеҙ булды, ләкин ер күсәренең нутацияһы, шулай уҡ төрлө осорҙарға эйә булған башҡа циклдар арҡаһында, тропиктарҙың торошо бер ни тиклем үҙгәрә (күпкә түгел һәм сағыштырмаса). Хәҙерге ваҡытта, ер күсәренең уның траекторияһына ҡарата ауышлығы яйлап кәмей барыуға бәйле, Кәзәмөгөҙ тропигы әкренләп экваторға табан күсә бара.
Тропик аша үтеп барғанда диңгеҙҙәге карапта Нептун байрамы үткәрелә (шулай ҙа йышыраҡ экваторҙы үткәндә был байрам ойошторола).

# Көньяҡ тропик
## Географияһы

Гринвич меридианынан көнсығышҡа табан хәрәкәт иткәндә Кәзәмөгөҙ тропигы түбәндәге билдәләрҙе үтә:
| Ил, территорияһы йәки диңгеҙ | Иҫкәрмәләр |
| Атлантик океан |
| Намибия |
| Ботсвана |
| КАР |
| Мозамбик |
| Һинд океаны | Мозамбик боғаҙы |
| Мадагаскар |
| Һинд океаны |
| Австралия | Көнбайыш Австралия Квинслендтың төньяҡ территорияһы |
| Тымыҡ океан | Мәрйен диңгеҙе, Като рифынан бер аҙ көньяҡҡараҡ (Мәрйен диңгеҙе утрауҙары территорияһы) |
| Тымыҡ океан | Проходит немного севернее рифов Минерва рифтарынан төньяҡтараҡ ( Тонга) һәм Тубуаи һәм Раиваваэ утрауҙары (острова Тубуаи утрауҙары, Француз Полинезияһы) аша үтә |
| Чили |
| Аргентина |
| Парагвай |
| Бразилия |
| Атлантик океан |

# Көньяҡ тропик
## Кәзәмөгөҙ тропигында урынлашҡан ҡалалар

* Алис-Спрингс
* Рокгемптон
* Эмералд
* Сан-Паулу
* Маринга
* Можи-дас-Крузис
* Итакуакесетуба
* Убатуба
# Түбәнге Каракан

Түбәнге Каракан — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Каракан йылғаһының һул ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Түбәнге Каракан
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200512115200004299
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200429
* Бассейн коды — 13.01.02.005
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2