# Мавритания

Маврита́ния (ғәр. موريتانيا‎), тулы исеме — Мавритания Ислам Республикаһы (ғәр. الجمهورية الإسلامية الموريتانية‎) — Көнбайыш Африкалағы дәүләт, көнбайыштан Атлантик океан һыуҙары йыуа. Төньяҡ-көнбайышта Көнбайыш Сахара, көньяҡ-көнбайышта Сенегал, төньяҡ-көнсығышта Алжир, көньяҡта һәм көнсығышта Мали менән сиктәш.

# Мавритания
## Этимологияһы

«Мавритания» топонимының барлыҡҡа килеүе беҙҙең эраға тиклемге III мең йыллыҡҡа барып тоташа. Был осорҙа Финикия диңгеҙ сәйәхәтселәре Африканың иң көнбайышында ятҡан территорияға Mauharim — «Көнбайыш төбәк» тигән исем бирә. Колониаль осорҙа «Мавритания» исемен Француз Көнбайыш Африкаһы территорияһының береһе йөрөтә, ул 1960 йылда шул исем аҫтында бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә.

# Мавритания
## Тарихы
### Боронғо тарих

Беҙҙең эраға тиклем бер нисә мең йыл элек хәҙерге Мавританияның көньяҡ өлөшөндә негроид расаһы халыҡтары йәшәй, улар һунарсылыҡ һәм ауыл хужалығы менән шөғөлләнә.
Б. э. т. I мең йыллыҡта малсылыҡ менән шөғөлләнгән күсмә бербер ҡәбиләләре әкренләп негрҙарҙы көньяҡҡа табан ҡыҫырыҡлай һәм күсенә башлай. Берберҙар Санхаджи ҡәбиләләре конфедерацияһын барлыҡҡа килтерә.
IX—XVI быуаттарҙа Мавританияның бер өлөшө нигер-конго халыҡтары ойошторған Гана, Мали һәм Гао империяларына инә. Был дәүләттәр юғары мәҙәниәткә эйә була, уларҙың иҡтисады ауыл хужалығына, сауҙаға һәм алтын сығарыуға нигеҙләнгән була. Әммә ғәрәп һәм бербер ҡәбиләләре һөжүме аҫтында яйлап бөлгөнлөккә төшәләр.

# Мавритания
## Тарихы
### Урта быуаттар

XI быуаттан алып халыҡты ғәрәпләштереү һәм исламлаштырыу башлана. Берберҙар һәм негрҙар (тукулер, сонинке, волоф халыҡтары) өҫтөнән хакимлыҡ урынлаштыра, илдә ғәрәптәр өҫтөнлөклө урын биләй башлай. Берберҙар һәм ҡара тәнлеләр ғәрәптәрҙең телен һәм ғаиләлә йәшәү рәүешен ҡабул итә. Шингетти оазисы илдең төп үҙәгенә әүерелә, ил Тарб-эль-Бидан («аҡтар иле») тип атала башлай. XI быуатта Мавритания территорияһында теократик характерҙағы сәйәси берләшмә барлыҡҡа килә, уны берберҙарҙың лемтун ҡәбиләһе башлығы Абу Бекр ибн Омар етәкләй. 20 йыл Йыһат (ғазауат)тан һуң Әбү Бәкер империяһы Сенегалдан Урта диңгеҙ ярына тиклем һуҙыла. Илдә хакимлыҡ итеүсе династия Алморавидтар тип атала. Әбү Бәкер урынына Йософ ибн Ташфин килә, ул Пирерния ярымутрауына баҫып ала. Ун беренсе быуат аҙағына Алморавидтар империяһы көньяҡта Сенегал йылғаһынан төньяҡта Эбро йылғаһына тиклем (Испанияла) тиклем һуҙылған. Алморавидтар шулай уҡ Канар утрауҙары хужаһы булған. XIV быуатта бербер ҡәбиләләре араһында бани хәсән ғәрәп ҡәбиләһе өҫтөнлөк итә. Һуғыштарҙа бани хәсәндәргә ярҙам иткән ҡәбиләләр тиң тиң хоҡуҡ алған; ҡаршылыҡ күрһәтмәгәндәр марабут ҡәбиләләренә (йәғни ҡорал йөрөтөү хоҡуғына эйә булмаған тыныс ҡәбиләләргә) әйләнгәндәр; ә ҡаршы тороусылар иһә «зенага» статусы бирелгән. Һөҙөмтәлә Мавританияла ырыуҙарҙың ҡатмарлы иерархияһы барлыҡҡа килә: хәсән ғәрәптәре иң юғары баҫҡыста тора, унан һуң бербер-яугирҙар, һуңынан — тыныс бербер-марабуттар, бербер-яһаҡ (һалым) түләүселәр, һәм, ниһайәт, берберҙарға буйһонған негрҙар (ҡолдар һәм ирекле харатиндар). Бынан тыш, Мавританияның социаль структураһында профессиональ билдә буйынса айырым касталар барлыҡҡа килә. Улар — йырсылар һәм музыканттар (гриоттар), һөнәрселәр, һунарсылар (немади), балыҡсылар (имраген).
XVII быуат аҙағында — XVIII быуат башында Трарза, Бракна, Тагант, Адрар әмирлектәре барлыҡҡа килә.

# Мавритания
## Тарихы
### Колониаль осор

XIX быуат уртаһынан француздар Сенегал (хәҙерге Мавританияның көньяҡ сиге) үҙәнен үҙләштерә башлай. 1904 йылда Сенегал йылғаһынан төньяҡтараҡ француз биләмәләре — Мавританияның граждандар территорияһы тип иғлан ителә. Мавританияны яулау колониалистар өсөн оҙайлы һәм ҡатмарлы процесс була. Тик 1920 йылда ғына Франция Мавританияны Францияның Көнбайыш Африкаһы сиктәрендә үҙенең колонияһы тип рәсми рәүештә иғлан итә. 1934—1936 йылдарҙағы операциялар барышында ғына француздар Мавритания аша үҙҙәренең көньяҡ һәм төньяҡ биләмәләре араһында туранан-тура ҡоро ер бәйләнеше урынлаштыра, йәғни илдең бөтә территорияһын контролгә ала.
1946 йылда Мавритания Францияның диңгеҙ аръяғы биләмәһе, ә 1958 йылда — Франция берләшмәһенең автономиялы республикаһы статусы ала.

# Мавритания
## Тарихы
### Бойондороҡһоҙлоҡ осоро

1960 йылдың 28 ноябрендә ил Франциянан бойондороҡһоҙлоҡ ала. Мавритания Ислам Республикаһы иғлан ителә. 1961 йылдың авгусынан ил менән Моктар ульд Дадда идара итә. Дәүләтте һәм хөкүмәтте президент етәкләй. Бер палаталы Милли йыйылыш ойошторола, 1965 йылда ҡабул ителгән конституция бер партиялы система булдыра. Берҙән-бер һәм идара итеүсе партия — 1961 йылда ойошторолған мавритан халҡы партияһы (ПМН) тора. Баштан уҡ яңы барлыҡҡа килгән дәүләт Марокко менән мөнәсәбәте насар була, улар Көнбайыш Сахара территорияһы өсөн дәғүә алып баралар. Мавританияны 1961 йылда БМО ағзаһы итеп ҡабул итеү дипломатик килешеү (СССР-ға ярҙам иткән Монголия урынына) һөҙөмтәһендә мөмкин була.
1964 йылда СССР менән дипломатик мөнәсәбәттәр урынлаштырыла.

# Мавритания
## Административ бүленеше

Мавритания 12 өлкәгә һәм баш ҡаланың Нуакшот автономиялы округына бүленгән. Өлкәләр 44 департаментҡа бүленә.
Мавритан оккупацияһы ваҡытында (1975—1979) Көнбайыш Сахараның мавритания ғәскәрҙәре баҫып алған өлөшө Тирис-эль-Гарбия (Tiris al-Gharbiyya) тип атала.

# Мавритания
## Географияһы

Мавританияның майҙаны 1030 700 км², был күрһәткес буйынса донъяла 30-сы урында тора (Боливиянан һуң).
Көнбайыштан Мавританияны Атлантик океан йыуа (яр буйы һыҙаты яҡынса 700 км). Ил территорияһының 60 проценттан ашыуын Көнбайыш Сахараның ташлы һәм ҡомло сүлдәре биләй.
Климаты — тропик, сүллек.
Илдең көньяҡ сиге буйлап аҡҡан Сенегал йылғаһынан башҡа даими йылғалары юҡ.
Үҫемлек япмаһы бик һирәк, һирәк яуған ямғырҙарҙан һуң барлыҡҡа килгән үҫемлектәр өҫтөнлөк итә. Илдең көньяғында — ҡыуаҡлыҡтар һәм акация үҫкән ярым сүллектәр.
Фауна — күп һанлы һөйрәлеүселәр һәм кимереүселәр, йыртҡыстарҙан — шакал, фенек, ҡайһы бер райондарҙа тояҡлылар һәм страустар һаҡланған.

# Мавритания
## Иҡтисады

Мавритания — иҡтисади яҡтан донъяның иң ярлы илдәренең береһе. 2018 йылда йән башына ЭТП 4190 доллар тәшкил итә. (донъяла 131-се урын). Халыҡтың 40 проценты фәҡирлек сигенән түбән кимәлдә тора. Эшһеҙлек кимәле — 10,30 % (2018 йыл).
Ауыл хужалығында халыҡтың 50 % эшләй (ЭТП-ның 12,5 % -ы). Малсылыҡ (һарыҡ, кәзә, һыйыр, дөйә); үҫемселек (финик, тары, сорго, дөгө, кукуруз); балыҡсылыҡ менән шөғөлләнәләр.
Сәнәғәттә эшселәрҙең 10 проценты (ЭТП-ның 47 %) тупланған. Тимер мәғдәне, баҡыр мәғдәне, алтын табыла, балыҡ эшкәртелә.
Хеҙмәткәрҙәрҙең 40 проценты хеҙмәтләндереү өлкәһенә тура килә, был ЭТП-ның 40,5 процентын тәшкил итә.

# Мавритания
## Иҡтисады
### Эске сауҙа

2016 йылға ҡарата:
Экспорт — 2,76 миллиард доллар: тимер мәғдәне — 36 % (982 миллион доллар), алтын — 17 % (471 миллион доллар), баҡыр мәғдәне — 8,3 % (227 миллион доллар), туңдырылған балыҡ, моллюскылар һ.б. диңгеҙ продукттары — 28 % -ҡа тиклем.
Төп һатып алыусылар: Ҡытай — 37 % (1,02 миллиард доллар), Швейцария — 16 % (451 миллион доллар), Испания — 9,1 % (249 миллион доллар), Италия — 5,6 % (155 миллион доллар) һәм Япония — 5,3 % ($144.
Импорт — 3,51 млрд доллар: машина эшләү продукцияһы, нефть продукттары, аҙыҡ-түлек (башлыса шәкәр (170 миллион доллар), бойҙай (103 миллион доллар) һәм пальма майы (83,2 млн доллар), халыҡ ҡулланыуы тауарҙары.
Төп тәьмин итеүселәр — Ҡытай — 24 % (848 миллион доллар), АҠШ — 8,4 % (295 миллион доллар), Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре — 6,1 % (213 миллион доллар), Марокко (198 миллион доллар) — 5,7 % һәм Франция — 5,1 % (178 миллион доллар).
Африка, Кариб бассейны һәм Тымыҡ океан илдәренең халыҡ-ара ойошмаһы ағзаһы булып тора.

# Мавритания
## Иҡтисады
### Транспорт

Мавританияның иң төп йөгөн — мәғдәнде табыу урындарынан диңгеҙ порттарына ташыуҙы 1963 йылда файҙаланыуға тапшырылған Зуэрат — Нуадхибу тимер юлы башҡара.
Илдең төп диңгеҙ порттары — Нуадибу һәм Нуакшот, уларҙың өлөшөнә бөтә диңгеҙҙәге йөк әйләнеше тиерлек тура килә.
Милли авиакомпанияһы — Mauritania Airlines авиакомпанияһы.

# Мавритания
## Халҡы

Халыҡтың һаны — 3,2 миллион (2010 йылдың июленә ҡарата).
1977—2013 йылдарҙа иҫәп алыу мәғлүмәттәре бирелгән, 2017 йыл өсөн мәғлүмәттәр фараз буйынса.
Йыллыҡ үҫеш күрһәткесе — 2,4 % (тыуым — бер ҡатын-ҡыҙға 4,4 бала).
Уртаса ғүмер оҙонлоғо — ирҙәр өсөн — 58 йыл, ҡатын-ҡыҙҙарға — 63 йәш.
Иммунодефицит вирусы (ВИЧ) менән ауырыу — 0,8 % (2007 йыл баһаһы).
Этно-раса составы:
* 30 % — аҡ берберҙар (хәҙерге берберҙарҙың күбеһе насар йәшәһә лә, тарихи яҡтан — ҡол биләүселәр; ғәҙәттә, ирҙәр үҙенсәлекле зәңгәр кейем кейәләр)
* 40 % — «ҡара берберҙар» (тарихи яҡтан — ҡолдар; хәҙер уларҙың яҡынса өстән бер өлөшө йәки яртыһы — ҡоллоҡта, ҡалғандары — иреккә сығыусыларҙың вариҫтары)
* 30 % — негрҙар; ғәрәплашҡән «ҡара берберҙәр»ҙән айырмалы рәүештә, Африка телдәрендә һөйләшәләр һәм ҡол булмағандар; Сенегал йылғаһы үҙәнендә йәшәйҙәр һәм күрше Сенегал дәүләтендә йәшәүсе халыҡтарҙы тәшкил итәләр(тукулёр, сараколе, фульбе, пёль, волоф, бамбара)
Телдәре — ғәрәп (рәсми), хәсәниә диалекты, негр ҡәбиләләре тукулер, сонинке, волоф, фула, баманаларҙың телдәре.
Дине — ислам (халыҡтың 100 проценты тиерлек), ҙур булмаған христиан общинаһы бар.
Грамоталылыҡ — 59 % ир-ат, 43 % ҡатын-ҡыҙ (2000 йылғы халыҡ иҫәбен алыу).

# Мавритания
## Халҡы
### Мавританияла ҡол биләүселек

Мавритания донъяла ҡол хужаларын властар эҙәрлекләмәгән һуңғы дәүләт булып тора. Тәүҙә 1980 йылдың июлендә һәм тағы ла 2007 йылда ҡоллоҡ рәсми рәүештә бөтөрөлөүгә ҡарамаҫтан, ысынында Мавритания халҡының яҡынса 20 проценты (2011 йылда 600 000) — ҡолдар. Ҡолдарҙың төп өлөшөн хакимлыҡ итеүсе берберҙарға буйһонған ҡара тәнлеләр тәшкил итә. Ҡолдарҙың шәхси, иҡтисади һәм сәйәси хоҡуҡтары юҡ, шул уҡ ваҡытта тыуған балалар ҡол бидәүселәрҙең милкенә әүерелә.