yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Покровкалағы «Хәрби төҙөүсе» кооперативының торлаҡ йорто

Покровкалағы «Хәрби төҙөүсе» кооперативының торлаҡ йорто — Мәскәүҙең (Покровка урамы, 7/9-11-се йорт) бинаһы. Бина 1930-сы йылдарҙа конструктивизм стилендә архитекторҙар К. В. Аполлонов һәм А. Ф. Волхонский проекты буйынса төҙөлгән. Бина мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.

# Покровкалағы «Хәрби төҙөүсе» кооперативының торлаҡ йорто
## Тарих

Элек Мәскәүҙең Покровка һәм Потапов тыҡрығы киҫелешендә Пашковтарҙың биләмәләре булған. 1928—1935 йылдарҙа был территорияла «Хәрби төҙөүселәр» кооперативының (архитекторҙары В. К. Аполлонов һәм А. Ф. Волхонский) торлаҡ комплексы төҙөлә. Ул комплекс Покровка урамынан Потапов тыҡрығы эсенә табан һуҙыла. Шулай уҡ комплекска Чистопрудный бульварына (12-се йорт) ҡараған бина ла инә. Торлаҡ комплексы 6-8 ҡаттан тора. Бинаның беренсе ҡатында «Ҡыҙыл йондоҙ» һәм «Хәрби әҙерлек» гәзиттәре редакциялары урынлашҡан була, һуңғараҡ, — «Финанс һәм статистика» нәшриәте тора. Сталин репрессияһы йылдарында был йортта йәшәгән күп кенә ҡыҙыл командирҙар атып үлтерелгән.
Потапов тыҡрығына сыҡҡан бер корпуста, Ольга Всеволодовна Ивинская, Борис Пастернактың һөйгән йәре һәм «музаһы», йәшәгән . Яҙыусы уның фатирында йыш була. Пастернакка Нобель премияһы бирелеүе иғлан ителгәс, Ивинская фатирында Пастернак һәм уның дуҫтары власҡа мөнәсәбәттәре тураһында һөйләшергә йыйыла.
# Сарла (Самуська ҡушылдығы)

Сарла — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Самуська йылғаһының һул ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Сарла (Самуська ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300412115200013039
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201303
* Бассейн коды — 13.01.03.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Катерина Ягеллонка

Катерина Ягеллонка (пол. Katarzyna Jagiellonka, швед. Katarina Jagellonica av Polen, 1 ноябрь 1526 йыл — 16 сентябрь 1583 йыл) — Финляндия герцогиняһы (1562), Швеция королеваһы (1569), Финляндия бөйөк герцогиняһы (1581). Ягеллондар нәҫеленән.

# Катерина Ягеллонка
## Биографияһы

Катерина Ягеллонка — поляк короле Сигизмунд I Ҡарттың һәм Бона Сфорцаның кесе ҡыҙы, швед короле Юхан III ҡатыны, польша короле һәм бөйөк литва кенәзе III Сигизмундтың әсәһе.
1561 йылда, беренсе ҡатыны үлгәндән һуң Иван Грозный уны әйттерә, әммә уны кире ҡағалар һәм ул Мария Темрюковнаға өйләнә. 1562 йылдың 4 октябрендә Катерина Вильнола швед короле Густав I улына һәм шул мәлдә хакимлыҡ иткән король Эрик XIV ҡустыһына, Финляндия герцоғы Юханға кейәүгә сыға. Юхан ағаһынан был никахҡа рөхсәт алмай. Эрик XIV башта был никахҡа ҡаршы булмай. Әммә 1561 йыл дауамында Польша менән Швеция араһында политик мөнәсәбәттәр ҡырҡа үҙгәрә. Ошо шарттарҙа Эрикҡа XIV туғаны польша короле менән туғанлашыуы уңайһыҙ була, һәм ул Юханды был никахтан баш тартыуға өгөтләй, әммә Эрик XIV ҡаршы булыуға ҡарамаҫтан, туй үтә. Йәш өйләнешеүселәр Або (Финляндия) һарайында урынлаша.
Юхандың Ливониялағы эшмәкәрлеге Эрикты XIV ҡустыһына һуғыш иғлан итергә мәжбүр итә. Һарайҙы баҫып алыу өсөн ғәскәр ебәрә һәм 1563 йылдың 12 авгусында замок еңелә. Катерина ире менән Швецияға ебәрелә һәм Грипсхольм замогына ябып ҡуйыла.
Иван Грозный уны иреккә сығарыу тураһында Эрик XIV менән һөйләшеүҙәр башлай. Ул Катеринанан Юханды ҡалдырып, Рәсәйгә килеп уның ҡатыны булыуын һорай. Эрик XIV саҡ был талапты үтәмәй ҡала. Катерина 1564 йылда төрмәлә ҡыҙы Изабелланы таба (1566 үлгән), 1566 йылда — улы Сигизмунд, ә 1568 йылда — ҡыҙы Анна тыуа.
Катерина менән Юхан 1568 йылда азат ителә. 1569 йылда ул Швеция королеваһы була, ә уның ире, Эрик XIV ҡолатылғандан һуң, король Юхан III булып китә.
Катерина улы Сигизмундты католик диндә тәрбиәләй. 1587 йылда ул польша короле һәм литва кенәзе була. 1592 йылда швед короле була, әммә уның католицизмға бирелгәнлеге һәм илдең халҡы менән йомшаҡ бәйләнеше арҡаһында 1599 йылда тәхетенән бушатыла.
# Ҡурай (Оло Өйҙөрәк ҡушылдығы)

Ҡурай (рус. Курай) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Өйҙөрәк йылғаһының уң ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Ҡурай (Оло Өйҙөрәк ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201312111100024892
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102489
* Бассейн коды — 10.01.02.013
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Әбүбәкеров

Әбүбәкеров — башҡорт фамилияһы. Әбүбәкер исеменән барлыҡҡа килгән. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бындай фамилиялы кешеләр бар.
Әбүбәкерова — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

# Әбүбәкеров
## Билдәле йөрөтөүселәр

* Әбүбәкеров Мисбах Иҙрис улы (1914—1945) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 148-се гвардия артиллерия-миномёт полкы 5-се батареяһының ҡороусыһы (зарядлаусы) була. Гвардия рядовойы, ҡыҙылармеец.
* Әбүбәкеров Мөнир Риза улы (1954) — дәүләт хеҙмәткәре, үҙешмәкәр рәссам. 1995 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Вәкилдәр палатаһы ойоштороу бүлегенең баш белгесе, 1998—2015 йылдарҙа кеше хоуҡтары буйынса сектор мөдире.
* Әбүбәкеров Мәғсүм Әбүбәкер улы (1902—1942) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкында химик химик вазифаһын башҡара. Ҡыҙылармеец.
* Әбүбәкеров Риза Вәхит улы (1902—1938) — башҡорт совет дәүләт эшмәкәре. (1930—1935 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Мәғариф халыҡ комиссары. Сәйәси золом ҡорбаны.
* Әбүбәкеров Әкрәм Әғзәм улы (1910—1943) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында повозочный (арбасы) булып хеҙмәт итә. Гвардия ҡыҙылармеецы.
* Әбүбәкеров Әхмәт Мәхмүт улы (1908—1944) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 313-сө (62-се гвардия) кавалерия полкында зенит ҡоролмаһы пулемётсыһы (номеры — ппс 1927 ч 771). Ҡыҙылармеец.
* Әбүбәкерова Гөлназ Әхмәт ҡыҙы (1996 йыл) — Рәсәй шашкасыһы, урыҫ һәм халыҡ-ара шашка буйынса махсуслашҡан. Рәсәй һәм Европа беренселегенең күп тапҡырҙар еңеүсеһе. Спорт мастерлығына кандидат. Халыҡ-ара шашка буйынса Рәсәй йәштәр йыйылма командаһы ағзаһы (2004).
# Быҙаулыҡ (Ырымбур өлкәһе)

Быҙаулыҡ (рус. Бузулук) — Ырымбур өлкәһенең көнбайышында урынлашҡан ҡала. Быҙаулыҡ районының административ үҙәге. Ҡала округы район составына инмәй.

# Быҙаулыҡ (Ырымбур өлкәһе)
## Тарих

Ҡала Ырымбур губернаһының Быҙаулыҡ өйәҙе үҙәге булды. Быҙаулыҡ өйәҙе ҡалаһы (1781 йылда алып) һәм административ үҙәге (1781—1920). 1736 йылда Быҙаулыҡ ҡәлғәһе булараҡ нигеҙ һалынған. 1795 йылда Быҙаулыҡта 260 йорт иҫәпләнгән, шул иҫәптән дворяндарға 5 йорт ҡараған, хәрби хеҙмәткәрҙәр һәм отставкалағы чиндарға — 138, канцелярия хеҙмәткәрҙәренә — 8, отставкалағы һәм хеҙмәттәге казактарға — 86, сауҙагәр һәм мещандарға — 18, руханиҙарға — 3, крәҫтиәндәргә — 2 йорт. 1811 йылда 1000 кеше йәшәгән, 1897 — 14471 кеше (урыҫтар — 13180, татарҙар — 847 һәм башҡа). XIX быуат аҙағында халыҡ башлыса сауҙа менән шөғөлләнгән. Йыл һайын 3 йәрминкә ойошторолған. Ҡыңғырау заводы эшләгән. Богородица ҡатын‑ҡыҙҙар һәм Спасо‑Преображение ир‑егеттәр монастыры, 5 сиркәү, 3 класлы ир һәм ҡыҙ балалар өсөн ҡала, 2 мәхәллә училищелары, 2 дауахана булған. 1920 ййылда алып Ырымбур губернаһы составында. 1934 йылға тиклем ҡала Һамар губернаһына һәм Урта Иҙел өлкәһенә ҡараған.

# Быҙаулыҡ (Ырымбур өлкәһе)
## Этимологияһы

Топоним үҙе ярында урынлашҡан Быҙаулыҡ йылғаһы исеменән барлыҡҡа килгән. Был турала Ырымбур топонимдар белгесе Б. А. Моисеев «Местные названия Оренбургской области. Историкотопонимические очерки» тигән китабында ошолай тип яҙа:
* Бузулукская крепость (Бузулук) своё название получила по реке Бузулук, так как крепость была заложена недалеко от впадения Бузулука в реку Самару. Наименование реки тюркское и первоначально звучало как Бузаулык (Базаулык, Бузавлык). Это доказывается таким же названием рек на востоке нашей области, точнее на территории соседней Башкирии.В Гайском районе в Ириклинское водохранилище впадает река Таналык. В верховье этой реки уже на землях Башкирии вливается её приток — небольшая речка Базаулык длиною около 40 км. Базаулык в свою очередь образуется в результате слияния ещё меньших речек, в составе названий которых содержится тоже слово Базаулык: Базаулык елга и Белекей базаулык елга. Слово Базаулык и его варианты во всех приведённых названиях отражают исконное (тюркское), в данном случае башкирское произношение. На старых географических картах эти реки обозначены словом базаулык (см. карту в «Справочнике торфяного фонда СССР») [267]. Но в устной речи русских жителей данной территории в исконном названии Базаулык произошли фонетические изменения (ассимиляция и слияние гласных соседних слогов), и оно зазвучало как Бузулук. Такие же изменения произошли и в первоначальном наименовании притока Самары Бузулук..

# Быҙаулыҡ (Ырымбур өлкәһе)
## Билдәле шәхестәре

* Әмирхәнов Әнүәр Хабибулла улы (1912—03.03.1986), ғалим-химик. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1951 йылдан СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының ғилми хеҙмәткәре, 1954 йылдан Өфө авиация институты уҡытыусыһы; 1974—1986 йылдарҙа Химия институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған химигы (1982). 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1945) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1944) ордендары кавалеры. СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1983).
# Михнәтләү (Ислам)

Михнәтләү (араб. محنة — имтихан, һынау; рус. Ми́хна) — 833 йылдан 849 йылға тиклем ислам ғөләмәләре кисергән һынау. Был һынауҙар Ғәббәси хәлифәләр Әл-Мәмүн, Әл-Мөтәсим һәм Әл-Вәсиҡ ваҡытында кисерелгән, уларҙың маҡсаты ғөләмәләр режимға күнәме-юҡмы икәнлекте асыҡлау булған.

# Михнәтләү (Ислам)
## Тарихы

Ҡөрьәндең ижад ителеүе тураһындағы тезисты таныған дин әһелдәре лояль тип иҫәпләнгән, ә Изге Яҙманың ижад ителгән тип танымағандар репрессия ҡорбандарына әүерелгән.
Михнәтләү әл-Мәмүн хәлифәлегендә башлана һәм барыһынан алда Бағдадта тормошҡа ашырыла. Уны быға тиклем бер нисә тапҡыр төрмәлә ултырған мөтәзили фаҡиһ Бишр әл-Мәриси, күрәһең, башлап ебәргәндер. Мөтәзили Әхмәд ибн Әбү Дуад та репрессияларҙа мөһим роль уйнаған. Ул Әл-Мөтәсим, Әл-Вәсиҡ һәм әл-Мөтәүәккил хәлифәләр идара иткән ваҡытта юғары судья (ҡаҙый әл-ҡуҙат) вазифаһын биләгән.
Михнәт ҡорбандарының береһе Әхмәт ибн Хәнбәл була. Ул хәлифәнең һынау үтеүсе махсус төркөмөнә эләгә һәм ике йыл дауамында (833—834 йылдар) уны төрмәлә тоталар. Әммә ул инанысынан баш тартмай
Михнәтләү Әл-Мөтәүәккил хәлифә тарафынан туҡтатыла, ул Ҡөрьәндең килеп сығышы тураһында бәхәстәрҙе тыя. Атаһы Әхмәт Ибн Әбү Дуадты юғары судья вазифаһында алмаштырған улы Әбү-әл-Вәлид Мөхәммәт вазифаһынан бушатыла һәм 851 йылда ҡулға алына, михнәтләү шуның менән тамамлана.
# Днепропетровск өлкәһе

Днепропетровск өлкәһе (укр. Дніпропетровська область) — Украиналағы өлкә. Административ үҙәге — Днипро ҡалаһы.

# Днепропетровск өлкәһе
## Билдәле шәхестәре

* Казанцева Тамара Тимофеевна (8.05.1934), ғалим-тау инженеры‑геолог. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (1991), геология-минералогия фәндәре докторы (1985). Дуҫлыҡ ордены кавалеры (1999). Кривой Рог ҡалаһынан.

# Днепропетровск өлкәһе
## Административ ҡоролошо

22 район:
* Апостолово районы
* Васильковка районы
* Верхнеднепровск районы
* Днипро районы
* Кривой Рог районы
* Кринички районы
* Магдалиновка районы
* Межовая районы
* Никополь районы
* Новомосковск районы
* Павлоград районы
* Петриковка районы
* Петропавловка районы
* Покровское районы
* Пятихатки районы
* Синельниково районы
* Солёное районы
* Софиевка районы
* Томаковка районы
* Царичанка районы
* Широкое районы
* Юрьевка районы
13 ҡала округы:
* Вольногорск
* Днипро
* Жёлтые Воды
* Каменское
* Кривой Рог
* Марганец
* Никополь
* Новомосковск
* Павлоград
* Першотравенск
* Покров
* Синельниково
* Терновка
# Зенст

Зенст (нем. Senst) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 239 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,45 км². Диңгеҙ кимәленән 140 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6869 һәм автомобиль коды — WB.
# Турмасовка

Турмасовка — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Липецк өлкәһе, Рязань өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лесной Воронеж йылғаһының уң ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Турмасовка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Воронеж йылғаһы Липецк ҡалаһына тиклем, Матыра йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010100512107000002542
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000254
* Бассейн коды — 05.01.01.005
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Шотландка

Шотландка — кизе-мамыҡ, йөн, төрлө химик ептәрҙән етештерелгән туҡыма.

# Шотландка
## Тасуирламһы

Милли шотланд кейеме туҡымалары өсөн хас булған эре шаҡмаҡлы һүрәт төшөрөлгән саржа үрелешле материал. Шотландканы мәктәп формаһы, күлдәктәр һәм ир-егеттәрҙең өҫ кейеме тегеү өсөн ҡулланалар. Туҡыма буялған ептәрҙең сиратлашып килгән һыҙаттарынан тора, улар бер-береһенә тура мөйөш яһап туҡылған. Төрлө төҫтәр киҫелешеп, күҙгә күренгән диагональ һыҙыҡтар барлыҡҡа килтерә, был башланғыс төҫтәр менән ҡатнаш яңы төҫтәр тыуҙыра. Килеп сыҡҡан төҫлө блоктар квадрат һәм һыҙыҡтарҙан торған үҙенсәлекле биҙәктәрҙә вертикаль һәм горизонталь буйынса ҡабатлана. Тартанды йыш ҡына «шаҡмаҡ» тип атайҙар (айырыуса Төньяҡ Америкала)

# Шотландка
## Атамаһы

Шотланд биҙәгенең һәм туҡыманың үҙенең дөрөҫ исеме — тартан һирәгерәк ҡулланыла, ғәмәлдә шаҡмаҡ биҙәкле тығыҙ йөн туҡыма шотланд ирҙәре кейә торған итәктәр — килттарҙы тегеү өсөн файҙаланылғанға күрә киң таралған исемен алған
# Мөршид

Мөршид (ғәр. مرشد‎- остаз, уҡытыусы; рус. Му́ршид) — Суфыйлыҡты ҡабул итеү уҡыусының уҡытыусыға — үҙе һайлаған мөршидкә тоғролоҡ антын биреүенән башлана. Шунан һуң шәкерт мөрит тип атала. Мөршидтең бурысы үҙ тыңлаусыларын суфыйлыҡ юлына өйрәтеүгә ҡайтып ҡала.
Исламда суфыйлыҡтың элгәреһе тип иҫәпләнгән дин белгесе фаҡиһ Хәсән әл-Бәсри беренсе хәлифтәрҙең кесе замандашы: «кемдең мөршиде юҡ, уның мөршиде — шайтан» тигән. Был һүҙҙең икенсе версияһы:
   кемдең остаҙы юҡ, уның остаҙы — шайтан
# Бургемниц

Бургемниц (нем. Burgkemnitz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 822 кеше йәшәй. Майҙаны — 14,77 км². Диңгеҙ кимәленән 91 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6804 һәм автомобиль коды — ABI.
# Вәлиев Ильяс Иштуған улы

Вәлиев Ильяс Иштуған улы (25 ғинуар 1949 йыл) — педагогия фәндәре докторы (1999), профессор (2010), Педагогия һәм социаль фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1995), Халыҡ-ара педагогия академияһының мөхбир ағзаһы (1996), Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2009), Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар союздары ағзаһы (1998).

# Вәлиев Ильяс Иштуған улы
## Биографияһы

Ильяс Иштуған улы Вәлиев 1949 йылдың 25 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Мәсетле районы Тайыш ауылында тыуған. Гурьев дәүләт педагогия институтын (Ҡаҙағстан) тамамлай, тарих уҡытыусыһы.
* 1969—1973 — Гурьев дәүләт педагогия институты студенты;
* 1972—1973 — Гурьев өлкәһе Макат районы Досорский һигеҙ йыллыҡ мәктәбенең география уҡытыусыһы;
* 1973—1975 — Макат район «Белем» йәмғиәтенең яуаплы сәркәтибе;
* 1975—1978 — Ҡаҙаҡ ССР-ы Гурьев өлкәһенең Макат район партия комитетының сәйәси ағартыу кабинеты мөдире;
* 1978—1982 — Өфө ҡалаһының 5-се урта мәктәбе директоры;
* 1982—1984 — КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының фән һәм уҡыу йорттары бүлеге инструкторы;
* 1984—1991 — Өфө ҡалаһындағы 1-се мәктәп-интернат директоры;
* 1991—2000 — 124-се урта мәктәп директоры;
* 2001 йыл — Башҡорт дәүләт аграр университетының тарих һәм культурология кафедраһы профессоры.
* 2002—2004 — фәнни-педагогик кадрҙары әҙерләү һәм ҡайтанан әҙерләү буйынса проректор, Башҡорт дәүләт аграр университеты лицейы директоры.
* 2005—2009 — Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис академияһының (УГАЭС) педагогика һәм психология кафедраһы мөдире.

# Вәлиев Ильяс Иштуған улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* СССР-ҙың мәғариф отличнигы;
* РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы;
* ГДР-ҙың мәғариф алдынғыһы;
* ВЛКСМ Үҙәк Комитетының Почёт грамотаһы;
* СССР Мәғариф министрлығының рәхмәт хаты.
* Педагогия фәне ҡаҙаныштары өсөн ул К. Д. Ушинский миҙалы
* Этнопедагогик тикшеренеүҙәр циклы өсөн ул академик Г. Н. Волков исемендәге Халыҡ-ара премияһы
* Йәштәрҙе патриотик тәрбиәләү буйынса хеҙмәте өсөн М. М. Йәлил миҙалы
* «XX быуатта Рәсәй ауылы» монографияһы өсөн Т. С. Мальцев миҙалы
* «Патриотизм һәм халыҡтар» монографияһы өсөн Степан Злобин исемендәге премия
300 ашыу фәнни һәм уҡытыу-методик хеҙмәттәр авторы.

# Вәлиев Ильяс Иштуған улы
## Хеҙмәттәре

* Милли һәм дөйөм кешелек: тарихи-педагогик аспект. -Өфө: Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының «Ғилем» нәшриәте, 2003. — 224 с.
* Мостай Кәрим: яугир, шағир, граждан. — М.: Ватан Геройҙары, 2004. С −584
* Йәмғиәт һәм инновацион мәктәп. — М.: Наука, 2005. — С. 217
* XX быуатта Рәсәй ауылы.- Өфө: Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының «Ғилем» нәшриәте, 2006. — С. 312
* Мостай Кәрим — донъя мәҙәниәте күренеше: ике томда. Т.I —Өфө: Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының «Ғилем» нәшриәте, 2007. С −480
* Мостай Кәрим — донъя мәҙәниәте күренеше: ике томда. Т.II. — Өфө: Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының «Ғилем» нәшриәте, 2007. — 528 б.
# Айгамуга

Айгамуга (Даргон-Ком, Сангути-Дон) — Рәсәй йылғаһы. Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы/Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Урух йылғаһының уң ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Айгамуга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терек йылғаһы, Урух йылғаһы ҡушылған урындан Малка йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07020000412108200003877
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200387
* Бассейн коды — 07.02.00.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ютьега

Ютьега — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чурьега йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Ютьега
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000001892
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000189
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ворсиха

Ворсиха — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лазариха йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Ворсиха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ишим (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Ишим (бассейндың Рәсәй өлөшө), йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010300212115300011729
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301172
* Бассейн коды — 14.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Шимяковка

Шимяковка — Рәсәй йылғаһы. Татарстан биләмәләрендә аға. Йылға Казанка йылғаһының уң ярына тамағынан 49 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Шимяковка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000112112100003298
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100329
* Бассейн коды — 11.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ҡыҫтыбый

Ҡыҫтыбый — башҡорт милли аш-һыуының бер төрө. Татарҙарҙа, шулай уҡ Урта Азияның күп кенә халыҡтары аш-һыуында ла осрай. Ҡыҫтыбый сөсө ҡамырҙан бешерелә. Эслеккә тары, ҡарабойҙай бутҡаһы, картуф иҙмәһе ҡулланыла.

# Ҡыҫтыбый
## Атаманың килеп сығышы

Атаманың нигеҙендә эш барышын аңлатҡан «ҡыҫтырыу» йәки «ҡыҫыу» һүҙе тора. Сыуаш телендәкастампи, марыйса кыстывий, удмурттарҙа кыстыбыйтип йөрөтөлә.

# Ҡыҫтыбый
## Нисек бешерелә

Ҡамырын йомортҡа һытып һөткә йәки сей ҡатыҡҡа баҫалар. Таба ҙурлығына самалап ҡамырҙы бәләкәй генә йоморсаҡтарға бүлеп сығалар. Йоҡа ғына итеп йәймә йәйәләр. Ҡоро табала йәймәләрҙең ике яғын да бешереп алалар. Йәймәләр һыуынмаҫ элек (һыуынһа һынырға мөмкин) яртыһына эслек һалалар. Икенсе яртыһы менән ҡаплайҙар, йәғни ҡыҫалар, тик ситтәрен бөрмәйҙәр.
Өҫтәлгә бирер алдынан тышын иретелгән һары йәки шыйыҡ май менән майлайҙар. Көндәлек аҙыҡ итеп тә, ҡунаҡҡа һый итеп тә әҙерләйҙәр. Эслеге төрлөсә булһа ла, ҡамыры бер үк төрлө әҙерләнә.

# Ҡыҫтыбый
## Рецепт: (бер порцияға)

Эслек өсөн: Һөт — 150 мл., Тары- 50 г., Һарымай- 20 г., Тоҙ.
Ҡамыр өсөн: Он- 1 стакан. Һөт йәки сей ҡатыҡ — 1 стакан, 1 йомортҡа, тоҙ.

# Ҡыҫтыбый
## Ҡыҙыҡлы мәғлүмәт

Донъялағы иң ҙур ҡыҫтыбый 2011 йылда Башҡортостанда бешерелә һәм Гиннесс китабына индерелә. Уның диаметры 2 метр 10 см була. Ҡыҫтыбыйҙы ҙурлығы 6,25 квадрат метр булған табала баш ҡаланың «Аҡбуҙат» ресторан комплексы ашнаҡсылары бешерә. Ҡамырын йәйеү өсөн 2,5 метр оҙонлоғондағы уҡлауҙы "«Ағиҙел» Башҡортостан художество промыслаһы" дәүләт унитар предприятиеһы оҫталары эшләп бирә. .