yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Зеленый Клин ауыл Советы (Әлшәй районы)

Зеленый Клин ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Әлшәй районы муниципаль районындағы муниципаль берәмек. «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статустары һәм админнистратив үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы статусына эйә.

# Зеленый Клин ауыл Советы (Әлшәй районы)
## Ауыл Советы составы

* Зелёный Клин ауылы
* Яңы КЯңы Константиновка ауылы
* Красный Клин ауылын

# Зеленый Клин ауыл Советы (Әлшәй районы)
## Демографияһы

Халыҡтың динамикаһы:
# Ючка

Ючка — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вотча йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.

# Ючка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100112103000005375
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000537
* Бассейн коды — 03.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Каде (ҡала)

Каде (ҡала) (нем. Kade) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 735 кеше йәшәй. Майҙаны — 23,86 км². Диңгеҙ кимәленән 34 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39307 һәм автомобиль коды — JL.
# Шёнвальде (Альтмарк)

Шёнвальде (Альтмарк) (нем. Schönwalde (Altmark)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 119 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,01 км². Диңгеҙ кимәленән 34 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39517 һәм автомобиль коды — SDL.
# Межовка (Тара ҡушылдығы)

Межовка — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тара йылғаһының һул ярына тамағынан 533 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Межовка (Тара ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010100312115300005556
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115300555
* Бассейн коды — 14.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Салихтар

Салих (ғәр. صالح‎ — тәҡүә, игелекле‎ — хаҡ диндар, тәҡүә мосолман, донъя малына ҙур әһәмиәт биреп бармаған кеше. Бындай кеше Аллаһы тәғәләнең һөйөүенә һәм ризалығына лайыҡ булырға тырыша. Салихтың хаҡ тормошо башҡаларға өлгө булып тора.

# Салихтар
## Иерархия

Мосолмандарҙың дини иерархияһында салих мөслимдән (мосолман), мөхсиндән (изге эштәр башҡарыусы) һәм мөьминдән (иман килтергән кешенән) юғарыраҡ тора. Тәҡүә кеше изге эшен башҡаларға күрһәтер өсөн түгел, ә Аллаһ ризалығы өсөн иман, тыйнаҡлыҡ һәм башҡа яҡшы сифаттар нигеҙендә башҡара.

# Салихтар
## Хәҙистәрҙе өйрәнеү ғилеме

Хәҙистәрҙе өйрәнеү ғилем терминологияһында салих тип хәҙистәрҙе ышаныслы тапшырыусылар тип атала, улар «ялғансы» һәм «фальсификатор»ҙарҙан айырмалы рәүештә хәҙистәргә буталсыҡ индермәй. Салихҡа яҡын эквивалент — садук («хаҡ»).

# Салихтар
## Ҡөрьәндәге салихтар

Ҡөрьәндә салих исеменә лайыҡ ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ исемдәре телгә алына. Ҡайһы бер тәҡүә кешеләрҙең статусы (мәҫәлән,Зөлҡәрнәй (персонаж) , Лоҡман) мосолман дин белгестәре араһында бәхәс предметы булған. Ҡайһы берәүҙәр уларҙы — пәйғәмбәр, икенселәре салихтар тип һанаған.
# Лозицкая Людмила Алексеевна

Лозицкая Людмила Алексеевна (26 апрель 1924 йыл — 16 апрель 2010 йыл) — СССР һәм Рәсәй театр актрисаһы. РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1966).
1947 йылдан алып 2010 йылғаса, 63 йыл дауамында, А. В. Луначарский исемендәге Пенза өлкә драма театрында хеҙмәт итә.

# Лозицкая Людмила Алексеевна
## Биографияһы

Людмила Алексеевна Лозицкая 1924 йылдың 26 апрелендә Һарытау губернаһының (хәҙерге Пенза өлкәһе) Кузнецк ҡалаһында тыуған.
Кузнецк ҡалаһында 1-се урта мәктәпте тамамлағас, токарь булып эшләй, бер үк ваҡытта (1942—1947) урындағы театр студияһында уҡый.
1942 йылда Кузнецк драма театры сәхнәһендә беренсе тапҡыр К. М. Симонов пьесаһы буйынса «Парень из нашего города» спектаклендә Варя ролендә уйнай.
1947 йылдан — А. В. Луначарский исемендәге Пенза өлкә драма театрында, унда ул эшләй башлағас та америка журналистары Джеймс Гоу һәм Арно д’Юссо пьесаһы буйынса ҡуйылған «Глубокие корни» спектаклендә төп ролдәрҙең береһен ала. Тыуған театры сәхнәһендә артист 159 роль уйнай, уларҙың күбеһе ҡаланың мәҙәни тормошонда сағыу ваҡиға булып тора.
Пенза өлкә һәм ҡала халыҡ депутаттары Советтарына депутат итеп һайлана.
Пенза ҡалаһында Яңы Көнбайыш зыяратының Дан аллеяһында ерләнгән.

# Лозицкая Людмила Алексеевна
## Театрҙағы эштәре

* «Бесприданница» А.&nbsp;Н.&nbsp;Островского — Лариса
* «Лес» по пьесам А. Н. Островского — Гурмыжская
* «Дни Турбиных» М. А. Булгакова — Елена
* «Барабанщица» А.&nbsp;Д.&nbsp;Салынского — Нила
* «Маскарад» М. Ю. Лермонтова — Нина
* «Власть тьмы» Л. Н. Толстого

# Лозицкая Людмила Алексеевна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1957)
* РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1966).
* Пенза ҡалаһының почетлы гражданы (16.06.1994).
* «Пенза ҡалаһын үҫтереүгә индергән хеҙмәте өсөн» иҫтәлекле билдә (2009).

# Лозицкая Людмила Алексеевна
## Иҫтәлеген мәңгеләштереү

2010 йылдың 21 декабрендә Пенза ҡала Думаһы ҡарары менән Пенза ҡалаһы Октябрьский районының яңы биҫтәһендәге урамдарҙың береһенә Пенза ҡалаһының почетлы гражданы Людмила Лозицкаяның исеме бирелә. Ҡалала «Лозицкая урамы» барлыҡҡа килә.
# Ихтема

Ихтема — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тебза йылғаһының уң ярына тамағынан 83 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Ихтема
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кострома йылғаһы Исады һыу үлсәү посына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300112110000012540
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001254
* Бассейн коды — 08.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Һупайҙы

?Һупайҙы :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Суб-тип: | Ҡабырғалылар |
| Класс: | Ҡоштар |
| Суб-класс: | Яңы аңҡаулылар |
| Отряд: | Ябалаҡ һымаҡтар |
| Ғаилә: | Ябалаҡтар |
| Ырыу: | Байғоштар |
| Төр: | Һупайҙы |
Латинса исеме :
Aegolius funereus (Linnaeus, 1758) :
Ареал :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 177938 NCBI 103375 |
Һупайҙы, ҫупайҙы, һупылдаҡ, һупылдаҡ ябалаҡ, һупа япалаҡ. (мохноногий сыч) (Aegolius funereus)

# Һупайҙы
## Ҡылыҡһырлама

Сыйырсыҡтан ҙурыраҡОсҡан -ҡоштоң оҙон ҡанаттары, ҡыҫҡа ҡойроғо күҙгә ташлана. Башы ҙур, йомро. Ҡолаҡтары юҡ. һырты эре аҡ таплы көрән. Ҡорһаҡ яғы буй-буй көрәнһыу ерән таплы һарғылт аҡ. Аяҡтары тырнаҡтарына тиклем йөн менән ҡапланған. Күҙҙәре һары. Байғоштан ҙурыраҡ* булыуы, асығыраҡ төҫө менән айырыла.

# Һупайҙы
## Тауышы

Тауышы көслө генә: «һуп-һуп-һуп» һәм «ва-ва-ва».

# Һупайҙы
## Йәшәү рәүеше

Аралаш һәм ылыҫлы урмандарҙа йәшәй. Сысҡандар, бөжәк¬тәр менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. Киң генә таралған.
Ағас ҡыуыштарында оялай. 4—5 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Ҡоротҡостарҙы ҡырып, ҙур файҙа килтерә.
* Шарлыҡ — һаҙлыҡтағы урман.
# Кесе Арҡа (һырт)

Кесе Арҡа — Башҡортостан (Көньяҡ) Уралындағы һырт.
Ишембай районы буйлап Өпәй һәм Һарғай йылғалары (Рәүҙәк йылғаһы ҡушылдыҡтары) араһында меридиональ йүнәлештә һуҙылған. Оҙонлоғо 9 км, киңлеге 2—4 км, абс. бейеклеге 609 м. 5 түбәһе айырылып тора.
Рельефы тигеҙ, уйпатлыҡтар м‑н ҡатмарланған. Төньяҡ өлөшөндә 10 м тәрәнлектәге карст упҡыны бар. Көнсығыш битләүҙәре һөҙәк, көнбайышы — текә.
Вендтың әшә свитаһы алевролиттарынан һәм полимикт ҡомташтарынан тора. Ландшафы тау һоро урман тупрағындағы һәм кәҫле көлһыу тупраҡтағы йүкә‑имән‑саған ҡатыш киң япраҡлы ҡоро урмандарҙан тора.
# Билдә

Билдә — нигә булһа ла билдәле бер мәғәнә биреү тураһында асыҡ йә йәшерен килешеү; билге, тамға һалыу.
Бындай килешеүҙе мәғлүмәт тапшырыу өсөн ҡулланыуҙың аныҡ осрағында билдә тип йөрөтәләр. Билдә ҡатмарлы булырға, йәғни бер нисә башҡа билдәнән торорға мөмкин.
Цифрҙар һандарҙың билдәһе булып тора. Хәрефтәр өндәрҙең билдәһе була һәм һүҙҙәр менән бергә кеше теленең билдәһе була.$^{[прояснить]}$
Совет һәм Рәсәй әҙәбиәт белгесе, семиотик Ю. М. Лотман раҫлауынса, билдәләр ике төркөмгә бүленә: шартлы һәм рәсемле.
* Шартлы билдә — сағылыш менән йөкмәтке араһында эске бәйләнеш юҡ. Иң киң таралған шартлы билдә — һүҙ.
* Рәсемле йәки икона рәүешендәге билдә — мәғәнәне сағылдырған билдә. Иң киң таралған рәсемле билдә — һүрәт.
Билдә системалары тураһындағы фән семиотика тип атала. Билдәнең барлыҡҡа килеү күренеше семиотизация була.

# Билдә
## Йәмғиәттә

* Күкрәккә таҡмалы отличие билдәһе.

# Билдә
## Йәмғиәттә
### Юриспруденцияла

Рәсәй империяһында Александр II заманында суд ведомствоһы, шул иҫәптән адвокаттар өсөн билдәләр раҫлана.

# Билдә
## Йәмғиәттә
### Хәрби эштә

* Офицер билдәһе;
* Баш кейеменә таҡмалы отличие билдәләре;
* Айырыу билдәләре;
* Яраланыу билдәләре;
* Шартлы билдә — карталарҙа формированиеларҙы, ҡоралдарҙы, техниканы һәм башҡаларҙы билдәләү символдары;
* Урындарға ултырыу билдәһе;
* Хәрби һауа көстәренең танытыу билдәләре.

# Билдә
## Йәмғиәттә
### полиграфияла

* Китап билдәһе.

# Билдә
## Картографияла

* Шартлы билдәләр.

# Билдә
## Математикала һәм программалауҙа

* Һан билдәһе — нулдән башҡа бөтә ысын һандарға хас булған һәм уларҙың ыңғай йә кире һандарҙың аҫкүмәклектәренә ҡарауын күрһәткән билдә. Ыңғай һандар — плюс («+»), кире һандар минус («−») билдәһе менән бирелә. Билдә киңәйтелгән һанлы күсәрҙең сикһеҙ алыҫ нөктәһенә лә бирелә ала.
* «Сигнум» («билдә») функцияһы — һан билдәһен индикациялау өсөн формаль ҡорал.
* Бөтә баҫма һәм баҫма булмаған билдәләр бирелмәләрҙең символлы тибының алмаш дәүмәлдәрендә һаҡлана.
* Lisp — символлы эшкәртеү теле.

# Билдә
## Юл билдәләре

Юл хәрәкәте ҡағиҙәләрендә ҡулланылалар.

# Билдә
## Яҙмала

Иероглифтар.

# Билдә
## Сәнғәттә

Билдәләрҙең шартлыға һәм рәсемлегә бүленеүенә нигеҙләнгән ике сәнғәт төрө бар: һүрәт төшөрөү сәнғәте һәм һүҙ сәнғәте.

# Билдә
## Сәнғәттә
### Әҙәбиәттә

Әҙәбиәт — шартлы билдәләр материалынан һүҙ менән тасуирланған образ тыуҙырырға тырышҡан һүҙле сәнғәт.

# Билдә
## Сәнғәттә
### Дизайнда

Дизайнда билдә — логотиптың рәсемле өлөшө.
# Ливрусткаммарен

Ливрусткаммарен, (швед. Livrustkammaren), йәки Король хазинаһы — Стокгольмдың Король һарайындағы музейы. Бында швед хәрби тарихына һәм монархияға бәйле күп экспонаттар тупланған.

# Ливрусткаммарен
## Тарихы

1628 йылда король Густав Адольф I нигеҙләгән Ливрусткаммарен Швецияның иң боронғо музейҙарының береһе булып тора. Ул Стокгольмда Король һарайының подвалында урынлашҡан. 1978—2017 йылдар осоронда музей Ливрусткаммарен власының һәм Фондом Халлвиль музейы фонды менән бергә Скоклостерск замогының өлөшө була. 2017/2018 йылдарҙан музей Швецияның Дәүләт тарихи музейының бер өлөшө булып тора.
Бөгөнгәсә музейҙа һаҡланған әйберҙәр король ғаиләһенең ҡайһы бер рәсми тантаналарында — туйҙарҙа, ерләү һәм тәхеткә тәғәйенләү ваҡытында файҙаланыла.
# Шафиҡов Әхиәр Талип улы

Шафиҡов Әхиәр Талип улы (1905 йыл — 24 февраль 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры.

# Шафиҡов Әхиәр Талип улы
## Биографияһы

Әхиәр Талип улы Шафиҡов 1905 йылда хәҙерге Башҡорт АССР-ы Дәүләкән районының Яңы Аҡҡолай ауылында тыуа.
Тыуған ауылында башланғыс белем ала.
Өйләнә, ҡатыны Йомабикә менән өс балаға: Факил, Камил, Зәкиәгә ғүмер бирә улар. Колхозда эшләй. Механизаторҙар әҙерләй.
Броны булыуына ҡарамаҫтан, Әхиәр Талип улы Дәүләкән районының комиссариатына һуғышҡа ебәреүҙәрен һорап мөрәжәғәт итә. 1942 йылдың йәйендә Туймазы станцияһында урынлашҡан атлылар (ҡылыссылар) эскадронында бер нисә ай күнекмәләр үтә.
1943 йылдың 1 ғинуарында фронтҡа юлланалар.
Туймазынан яҙған ике хаты, фронтҡа китеп барғанда ҡәләм менән яҙған бер хаты һаҡланған. Һары ҡағыҙ шул тиклем элдерәгән, күсермәһенән саҡ уҡып була. Бергә хеҙмәт иткән иптәштәрен атап үтә: «Иҫке Аҡҡолайҙан Ғизетдин, Сәпәштән һәм Себенне ауылдарынан иптәшләр бар». Һәр хатын сәләмдән, балаларының исемдәрен атап китеүҙән башлай. Хәлдәрен белешә. Хәстәрлекле ирҙең, атайҙың Ҡәҙерле кешеләренең һаулығы тураһында борсолоуы, тормош тәжрибәһенә таянып, фекер йөрөтөүе күренеп тора. Мең башҡорттарының үҙенсәлекле һөйләү телмәре ярылып ята:

# Шафиҡов Әхиәр Талип улы
## Хәрби хеҙмәте

Генерал Миңлеғәле Шайморатов командалағындағы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында хеҙмәт итә.
Иҫке төрки хәрефтәре менән яҙылған бер хатында ул Башҡортостан артистары килгәнен һәм улар араһында Фәриҙә Ҡудашеваның булыуын бәйән итә. Был хатын ул легендар 112-се Башҡорт дивизияһы хаҡында яҙған хәбәрсе Сабир Рәхимовҡа тапшыра.
Черёмухино ауылы эргәһендә күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
1942 йылдың 7 октябрендә сыҡҡан «Красная звезда» гәзите беҙҙең яҡташ ҡыҙылармеецтарҙың батырлығы, шулар араһында Әхиәр Шафиҡов тураһында яҙа.
1943 йылдың 24 февралендә Украинаның Ворошиловград (хәҙерге Луганск) өлкәһе Ивановский (хәҙерге Антрацитовский) районы Юлино-1 ауылы янындағы туғандар ҡәберлегендә ерләнгән.
1942 йылдың йәйендә Дәүләкән районы Буранғол ауылынан ҡыҙылармеецтар С. Ә. Арыҫлангәрәев, М. Ш. Шәйхисламов, Сапай ауылынан М. Ғ. Дәүләтгәрәев, Йәнбәк ауылынан Ғ. С. Вәлиев, Япар-Йәнбәктән Х. И. Исламов, Ҡупаяр ауылынан В. Г. Передельский, Дәүләкән совхозынан И. И. Йосопов, Х. С. Ғәлиев, Дәүләкән ҡасабаһынан кесе лейтенант, взвод командиры И. Л. Чернов батырҙарса һәләк була.

# Шафиҡов Әхиәр Талип улы
## Хәрби билдәләре

* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы
# Передел (Яда ҡушылдығы)

Передел — Рәсәйҙәге йылға. Владимир өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яда йылғаһының һул ярына тамағынан 6,4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Передел (Яда ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Владимир ҡалаһынан Ковров ҡалаһына тиклем, Нерль индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010300912110000032875
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003287
* Бассейн коды — 09.01.03.009
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Көбө

Көбө (диал. көбөсәк, гөбө, батман) — бөтәүләй аталғы, өңгөс ярҙамында ағастан уртаһы соҡоп эшләнгән ҡоршауһыҙ бейек һауыт. Ҡапҡасын уртанан тишеп, бешкес ҡуйып яһайҙар. Башлыса йүкәнән, йомшаҡ ағастан төп һалып эшләнә.

# Көбө
## Тәғәйенләнеше

Көбөнө көнкүрештә ғәҙәттә аҡ май, күбек майы, айран, ҡатыҡ, ҡымыҙ бешеү өсөн файҙаланғандар. Көбөсәк — бәләкәй көбө, ғәҙәттә айран өсөн тотонолған. Ҡымыҙҙы хуш еҫлерәк итеү өсөн көбө эсен ыҫлағандар. Бигерәк тә күбек майы бешеү өсөн көбө уңайлы булған.

# Көбө
## Көбө төрҙәре

* Айран көбөһө
* Көбөсәк
* Ҡымыҙ көбөһө
* Май көбөһө

# Көбө
## Әҙәбиәттә һәм фольклорҙа

* Көбө төбөндә ҡурғаш ҡына ҡала, эйе бит. — З. Биишева. Дуҫ булайыҡ. -Өфө, 1978
* Тар көбөлә әсе ҡатыҡ бешеп торған Өмөгөлсөм, шишмә һыуы ҡушҡас, тағы бер-ике гөбөрләтеп алды ла, ҙур ағас туҫтаҡты мөлдөрәмә тултырып айран алып килде. — З. Биишева.
* Фәйзулла (элекке Шүрәле) ауылында беҙҙең олатайҙар ағас­тан бик матур һауыт-һаба (туҫтаҡ, табаҡ, алдыр, ҡалаҡ, ҡашыҡ, ижау, көбө, күнәк) эшләгән.
# Суворов йорто (Аҡсай)

Суворов йорто — Ростов өлкәһенең Аксай ҡалаһында урынлашҡан ике ҡатлы бина. Данлыҡлы урыҫ хәрби етәксеһе А. В. Суворов 1783—1784 йылдарҙың ҡышҡы осоронда ошо йортта торғанлығы сәбәпле, урындағы әһәмиәткә эйә иҫтәлекле урын һәм музей булып тора.

# Суворов йорто (Аҡсай)
## Тарихы

XVII быуат башынан һаҡланып ҡалған, Аксай ҡалаһының иң боронғо йорто тип иҫәпләргә мөмкин булған, урындағы хәлле казак Рудуханың йорто, билдәле урыҫ хәрби етәксеһе Александр Васильевич Суворов 1773—1774 йылдарҙың ҡышында булған урын булып тора. 1948 йылда Аҡсай хәрби-тарих музейы мәктәп музейы булараҡ асыла. Музейҙы ойоштороуҙа билдәле балалар шағиры С. Я. Маршак һәм яҙыусы А. Н. Скрипов ҡатнаша. 1979 йылды музейға нигеҙ һалынған йыл тип иҫәпләргә мөмкин. Хәҙерге ваҡытта музейҙың, Рәсәйҙең Аҡсайҙа булып киткән күп кенә күренекле эшмәкәрҙәре менән бәйле, ете бинаһы, XVII—XX быуаттарҙың тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары бар. Музей комплексы майҙаны 180 гектарҙан ашыу тәшкил итә, унда 100-ҙән ашыу боронғо ҡомартҡы әлегә тиклем һаҡланған. Музейға майҙаны 112 гектар булған ҡурсаулыҡ биләмәһе һәм өс һаҡлана торған зона — Преображенск сиркәүе һәм зыяраты менән Ратный ыҙаны, Монастырь ыҙаны һәм Анна ҡәлғәһе инә.
# Полуденка (Пизя ҡушылдығы)

Полуденка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пизя йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Полуденка (Пизя ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Кама ГЭС-ынан Воткин һыуһаҡлағысына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101012111100014561
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101456
* Бассейн коды — 10.01.01.010
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Пульях-Егарт

Пульях-Егарт — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Аза-Нел-Лор күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Пульях-Егарт
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300033351
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303335
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Типтәрге

Типтәрге — (рус. Тептярги) Силәбе өлкәһенең Арғаяш районында Дәрбиш ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 6 км алыҫлыҡта, район үҙәгенән төньяҡ көнсығышҡа ҡарай 20 км алыҫлыҡта урынлашҡан ҙур сөсө һыулы күл. Күл атмосфера яуым-төшөмдәре һәм грунт һыуҙары менән тулылана.

# Типтәрге
## Топонимикаһы

Гидроним төрөк тамырҙарына эйә. Беренсе фараз буйынса «тептярги» рус теленән «килмешәктәр» кеүек тәржемә ителә — шулай тип XVI быуатта урындағы башҡорттар Волга буйынан килгән бөтә күскенселәрҙе — Ҡазан ханлығынан ханлыҡ ҡолағандан һуң көнсығышҡа күсеп килеүселәрҙе атағандар. Күл буйында уларҙың тораҡтары булған тигән мәғлүмәттәр бар.
Икенсе фараз буйынса Силәбелә йәшәгән тыуған яҡты өйрәнеүсе Фәрит Хәмит улы Хәсәновтың 2002 йылда «Околица» нәшриәтендә бик аҙ тираж менән «Аркаим: легенды, сказки» тигән китабында «типтәрге» атамаһының барлыҡҡа килеүе тураһындағы аңлатмаһы бар. «Миңә уҙған быуаттың 60-сы йылдарында, – тип яҙа Хәсәнов, – Типтәрге күле буйында бесән эшләргә тура килде. Шул саҡта ошондай күренеш күҙәттем. Күл өҫтөндә ниндәйҙер ҡош күренеү менән, һауаға ыласын күтәрелә лә әлеге ҡошто бәреп төшөрә һәм, ҙур тиҙлек менән артынан шыҡыйып, ҡорбанына ташлана. Һуңынан был йыртҡыс ҡошто типтәрге тип атағандары тураһында белдем». Күренеүенсә, Типтәрге гидронимын Фәрит Хәсәнов, типтәрге тигән ҡош исеменән алынған, тип раҫлай

# Типтәрге
## Тасуирламаһы

Типтәрге күле түңәрәк, урман-дала ерендә урынлашҡан, диаметры 3 саҡрымга яҡын, ҡатнаш урман — ҡайын, уҫаҡ, ҡарағай менән уратып алынған, һыу бик таҙа. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 217,4 м. Типтәрге ярҙары асыҡ, бейек түгел, болон үләндәре үҫкән йәки культивацияланған, урыны менән бәләкәй ҡайынлыҡтар бар. Күлдең көнсығыш һәм көньяҡ өлөшө бер аҙ һаҙлыҡланған. Типтәрге күленең оҙонлоғо — 3 км, киңлеге — 3,8 км, өҫкө йөҙөнөң майҙаны — 7,68 км², уртаса тәрәнлеге — 3,5 м, максималь тәрәнлеге — 4,5 м. Төбө күпселек өлешөндә ләмле, яр буйы зонаһында — нигеҙҙә, ҡырсынташ-ташлы, һирәгерәк - ҡомло. Күл соҡоро эрозия-тектоник сығышлы, экзоген процестар тарафынан үҙгәргән боҙолоуҙарҙан ғибәрәт. Һыу күләме массаһы — 25,3 млн м. Яр буйҙары ныҡ йырғыланған (ҡултыҡтар күп). 2 метр тәрәнлектәге яр буйы өлөшө күлдең 20% биләй, ярым күмелгән үҫемлектәр менән ҡапланған. Типтәрге аҡмай торған күл. Һыу йыйыу майҙаны — 34,5 км. Тирә яғы урман-дала үҫемлектәре менән ҡапланған. Күлдә һыу сөсө (минераллашыуы 760 мг/л), химик составы буйынса гидрокарбонатлы-натрийлы типҡа ҡарай. Типтәрге күлендә балыҡтарҙың урындағы тоҡомдары (табан балыҡ, сабаҡ, суртан, алабуға) һәм акклиматлаштырылған төрҙәре (карп, рипус, сиг, сырок) тереклек итә. Күл балыҡ хужалығы әһәмиәтенә эйә. Күлдә балыҡ тотоу түләүле. Юлламаны Дәрбиш ауылына ингән урында һатып алырға мөмкин. Йыртҡыс балыҡ - суртан һәм алабуға менән шөғөлләнеүсе һәүәҫкәр балыҡсылар араһында популяр булып тора.
# Бәҙретдинов Вәлиәхмәт Миңләхмәт улы

Бәҙретдинов Вәлиәхмәт Миңләхмәт улы (рус. Бадретдинов Валиахмет Минниахметович; 19 февраль 1953 йыл) — педагог, журналист, йәмәғәтсе. Башҡортостан Республикаһының 2-се саҡырылыш (1999—2003) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. психология фәндәре кандидаты.

# Бәҙретдинов Вәлиәхмәт Миңләхмәт улы
## Биографияһы

Вәлиәхмәт Миңлеәхмәт улы Бәҙретдиноа 1953 йылдың 19 февралендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ҡыйғы районы Иҙрис ауылында тыуған. Сәлимйән Бәҙретдиновтың ҡустыһы.
Иҙрис һигеҙ йыллыҡ мәктәбен, 1972 йылда хәҙерге Мәсәғүт педагогия колледжын, һуңынан Мәскәү дәүләт педагогия институтының педагогика һәм психология факультетын тамамлай. 1977 йылдан Мәсәғүт педагогия училищеһында педагогика һәм психология уҡытыусыһы, 1980 йылдан Башҡорт дәүләт педагогия институтында дөйөм педагогика һәм психология нигеҙҙәре уҡытыусыһы, 1994 йылдан Мөхәмтәғәле Исҡужин исемендәге 136-сы башҡорт лицейында фәнни-методик эштәр буйынса директор урынбаҫары, 1999 йылдан Башҡортостан Дәүләт Йыйылышының Закондар сығарыу палатаһында депутат. Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары вазифаһын башҡара.
«Киске Өфө» гәзитенең яуаплы секретары булып эшләй.

# Бәҙретдинов Вәлиәхмәт Миңләхмәт улы
## Библиографияһы

* «Башҡорт ырыуҙары» Өфө, 2022 йыл