yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Вәлиев Рифҡәт Нурый улы

Вәлиев Рифҡәт Нурый улы (15 октябрь 1931 йыл) — конструктор. 1962—1993 йылдарҙа Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһенең яуаплы хеҙмәткәре. СССР‑ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1981). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1976).

# Вәлиев Рифҡәт Нурый улы
## Биографияһы

Рифҡәт Нурый улы Вәлиев 1931 йылдың 15 октябрендә Татар АССР-ының Ташлыҡ ауылында тыуған. 1962 йылда Ҡазан авиация институтын тамамлаған. 1993 йылға тиклем Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһендә эшләй: 1964—1972 йылдарҙа, 1975—1981 йылдарҙа һәм 1986—1992 йылдарҙа конструкторҙар бюроһы начальнигы, 1972—1975 йылдарҙа цех начальнигы, 1981 йылдан алып баш конструктор урынбаҫары, 1984—1986 йылдарҙа баш конструктор.

# Вәлиев Рифҡәт Нурый улы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Вәлиев Рифҡәт Нурый улы етәкселегендә «Космос» сериялы юлдаштар өсөн команда‑иҫәпләү һәм иҫәпләү ҡорамалдары, «Восток», «Восход», «Союз» сериялы йыһан караптары, «Салют», «Мир» орбиталь станциялары, «Прогресс» йөк ташыу карабы өсөн борт ҡоролмалары комплекттары, граждандар һәм хәрби самолёттарҙың пилотаж‑навигация комплекстары өсөн аппаратура эшләп сығарыу үҙләштерелә. СССР‑ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1981). «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнгән (1976).

# Вәлиев Рифҡәт Нурый улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* СССР‑ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1981)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1976).
# Оло Кипленьга

Оло Кипленьга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кизьма йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Оло Кипленьга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000029787
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002978
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Нюжма (йылға)

Нюжма — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2100 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Нюжма (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Ока йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы), Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400312110000035049
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003504
* Бассейн коды — 08.01.04.003
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# П. П. Форостовскийҙың айырым йорто

П. Форостовскийҙың айырым йортон 1900—1901 йылдарҙа архитектор Карл Шмидт сауҙагәр Павел Форостовский өсөн төҙөй. Ҙур булмаған ике ҡатлы бина Санкт-Петербургта Васильев утрауының 4-се һыҙығында урынлашҡан. Унда хужа контораһы, шулай уҡ торлаҡ бүлмәләр урынлаша.

# П. П. Форостовскийҙың айырым йорто
## Тасуирламаһы

Был Петербургта беренсе модерн стилендәге бина. Бинаның ассиметриялы фасады планының ассиметрияһын ҡабатлай. Фасадтың һул өлөшө бейек башня менән биҙәлгән, ә уң яғы быяла ҡыйыҡ менән бер ҡаттан ғына тора (унда ҡышҡы баҡса урынлашҡан). Бинаның урта өлөшө тротуарҙан бер аҙ ситтә. Был алымдар ҡала фасадының ғәҙәти яҫылығын боҙа, уға уң яҡтан да һул яҡтан да башҡа биналар йәнәш торһа ла айырым йорттоң ысынлап та айырым тороуын уйларға мәжбүр итә.
Фасадтың ассиметриклығы бинаның ҙур өлөштәрендә кәкре һыҙыҡтың өҫтөнлөклө булыуы менән рифмалаша: тәҙрә уйымдарында, арка тороҡтарында, көмбәҙле түбәлә һәм ҡыйыҡ эркерында. Әммә был һыҙыҡ, тыныс һәм талғын, бер үк ваҡытта йорттоң тынғыһыҙ силуэтын тигеҙләй. Стеналары асыҡ-һары төҫтәге плиткалар менән ҡапланған. Плиткалар Шмидтың элекке мауығыуы тураһында һөйләй. Уны шымартылмаған гранит менән көпләнгән участкалары ҡаралата. Ҡойма, ҡапҡа һүрәттәрендә модерн өсөн хас булған үҙенсәлекле, бөгөлгән һыныҡ һыҙыҡтар асыҡ күренә.
Форостовский йорто — Карл Шмидттың иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе. Тышҡы тыйнаҡлығына ҡарамаҫтан, ул рухы менән француз һәм Бельгияның ар-нуво архитектураһына яҡын торған Петербургта модерн стилендәге иң «европа» бинаһы иҫәпләнә.
Совет осоронда бинала балалар поликлиникаһы урынлаша. Әлеге мәлдә элекке айырым йортто Санкт-Петербургтың төҙөлөш буйынса дирекцияһы биләй.
* Төп инеү урыны, башня
* Тәҙрә
* Арка һәм ҡышҡы баҡса
* Эске ихатала баҡса
* Эске ихатала флигель
# Ҡурәйш сүрәһе

Ҡурәйш (ҡорайыш) сүрәһе (ғәр. سورة قريش‎) (Ҡорайыш ырыуы исеменә), Ҡөрьән Кәримдең 106-сы сүрәһе. 4 аяттан тора, Мәккәлә иңгән сүрә. Риүәйәте:ҡорайыш ҡәбиләһе йылына ике мәртәбә сауҙагәрлек менән сәфәр ҡылған. Ҡыш көнө Йәмәнгә, йәй көнө Шамға (Дамаск) барғандар. Ҡайҙа ғына барһалар ҙа, уларҙы Харам-Шәриф әһеле тип хөрмәт иткәндәр. Аллаһы тәғәлә уларға биргән ниғмәттәрен бәйән итеп, әлеге сүрәне иңдергән

# Ҡурәйш сүрәһе
## Ғәрәпсәһе

بِسۡمِ اللّٰہِ الرَّحۡمٰنِ الرَّحِیۡمِ

# Ҡурәйш сүрәһе
## Транскрипцияһы

Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!
* Лиьииләәфи ҡурәйш
* Иләәфиһим рихләтә-шшитәьи үә-ссайф
* Фәлйәғбүдүү раббә һәәҙәл-бәйт
* Әлләҙии атғәмәһум миң джүүғиү-үә әәмәнәһум мин хауф

# Ҡурәйш сүрәһе
## Тәржемәһе

   Шәфҡәтле, рәхимле Аллаһ исеме менән...
   * Ҡорайыш ырыуының берләшкән (ҡурсыулы) булыуы өсөн,,
   * именлектә ҡыш та һәм йәй ҙә сәфәрҙә булыуҙары (өсөн),
   * улар ошо йорттоң [Ҡәғбәнең] Раббыһына ғибәҙәт ҡылһындар,
   * уларҙы аслыҡтан туйҙырыусы һәм ҡурҡыныстан һаҡлаусыға.
# Мокрушка

Мокрушка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡалыш енка йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Мокрушка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200312115100008764
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100876
* Бассейн коды — 13.01.02.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Клагенфурт-ам-Вёртерзе

Клагенфурт-ам-Вёртерзе (нем. Klagenfurt am Wörthersee) йәки рәт-рәт Клагенфурт (нем. Klagenfurt, бав. Klognfuat, слов. Celovec, бор.-урыҫ. Целовец — Целовец, jezeru Celovec ob Vrbskem) — Австрияның ҡалаһы,Австрияның көньяғында урынлашҡан, Каринтия федераль еренең административ үҙәге. Халҡы 97 827 кеше (01.01.2015 й.), шуларҙың 1700 ашыу кешеһе-— каринтий словендары.
2008 йылдың 1 февраленә тиклем рәсми исеме — Клагенфурт.

# Клагенфурт-ам-Вёртерзе
## Географияһы

Ҡала Глан йылғаһы буйында, альп Драва үҙәнендә, көнсығышҡа табан 4 км алыҫлыҡта, Вертер-Зе күле буйында, урынлашҡан. Ҙур автомобиль һәм тимер юлдары киҫешкән мөһим транспорт үҙәге булып тора. Ҙур булмаған Клагенфурт аэропорты бар.

# Клагенфурт-ам-Вёртерзе
## Тарих

Легенда буйынса, ҡалаға нигеҙҙе герцог Каринтии Герман фон Шпанхайм һалған. Тораҡ пункт атамаһы тәүге тапҡыр Форум-Клагенвурт исеме аҫтында 1193—1199 йылдарҙа телгә алына. 1246—1252 йылда ҡалахоҡуғын ала һәм Каринтий герцоглығының иң эре ҡалаһы була, ә һуңыраҡ — уның баш ҡалаһы.
Хәҙерге Клагенфурт-ам-Вертерзенан 9 км алыҫлыҡта римдең Вирунум ҡалаһы торған.

# Клагенфурт-ам-Вёртерзе
## Климат

Климат Клагенфурт :
| Күрһәткестәре | Дек. | Ғин. | Март | Апра. | Май | Июнь | Июль | Авг. | Сена. | Окт. | Нояб. | Февр. | Йыл |
| Һауа температураһы, °C | 0,3 | 4,4 | 10,3 | 14,9 | 20,2 | 23,4 | 25,5 | 25,1 | 20,6 | 14,2 | 5,8 | 0,8 | 13,8 |
| Уртаса минимум, °C | -7,2 | -5,4 | -1,3 | 2,8 | 7,8 | 11,1 | 12,9 | 12,7 | 9,0 | 4,3 | -1 | -5,2 | 3,4 |
| Яуым-төшөм нормаһы, мм | 30,9 | 35,2 | 50,2 | 64,5 | 78,5 | 113,5 | 117,6 | 98,6 | 89,7 | 82,9 | 78,9 | 48,9 | 889,4 |
| Сығанағы: World Weather ||||||||||||||

# Клагенфурт-ам-Вёртерзе
## Спорт

Ҡалала Австрияның «Клагенфурт» хоккей клубы төпләнгән, ул 30 тапҡыр Австрия чемпионы булған.
1969 йылда ҡаланың Вертер-Зе күлендә ишеү буйынса Европа чемпионаты үткәрелә
Клагенфурт 2006 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарына дәғүә итеүсе була.
Ҡаланың «Хипо-Арена» стадионында лағы Европа чемпионатының ( 2008 йылда) 3 матчы үткәрелә.
Клагенфурт-ам-Вертерзе Евровидение 2015 конкурсын үткәреүгә кандидат була.

# Клагенфурт-ам-Вёртерзе
## Мәҙәниәт, мәғариф

Альтер-плац майҙаны иҫтәлекле урын булып тора, унда, Аждаһа фонтаны, шулай уҡ күл Вертер-Зе күле бар. Австрияның баш ҡаланан алыҫ урынлашҡан Хохостервиц замогы бар.
Ҡалала Университет Клагенфурт университеты һәм Каринтии астрономия йәмғиәтенеңпланетарийы бар.

# Клагенфурт-ам-Вёртерзе
## Туғанлашҡан ҡалалары

Клагенфурт-ам-Вертерзеның туғанлашҡан ҡалалары:
| Висбаден, Германия (1930) Венло, Нидерланд (1961) Гориций, Италия (1965) Яңы-Горица, Словения (1965) Гладсакс, Дания (1969) Бернбург, Германия (1970) Дүшәмбе, Тажикстан (1972) Дахау концлагерына, Ирекле дәүләт Бавария, Германия (1974) | Жешув, Польша (1975) Залаэгерсег, Венгрия (1990) Сибиу, Румыния (1990) Назарет, Израиль (1992) Черновцы, Украина (1992) Таррагона, Испания (1994) Наньнин, Ҡытай (2001) Лаваль, Канада (2005) |

# Клагенфурт-ам-Вёртерзе
## Билдәле шәхестәр

* Даублебски фон Штернек, Максимилиан (1829—1897) — австро-венгрия флоты адмиралы (1883—1897 йылдарҙа).
# Мелия, Никанор Анзорович

Мелия Никанор Анзорович (груз. ნიკა მელია; 21 декабрь 1979 йыл) — грузин сәйәсмәне һәм дәүләт эшмәкәре.
# 1991 йылда йыһанға осороуҙар исемлеге

1991 йылдағы орбитаға осороуҙар исемлеге. Ҡыҙыл төҫ менән уңышһыҙ осороуҙар билдәләнгән. Осоусы йыһан аппараттары (ЙА) ҡалын итеп айырып билдәләнгән.
# Йылантамыр

?Йылан тамыр :
Йылантамыр сәскәлеге :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Үҫемлектәр |
| Бүлексә: | Ябыҡ орлоҡлолар |
| Класс: | Ике өлөшлөләр |
| Тәртип: | Ҡәнәфер сәскәлеләр |
| Ғаилә: | Ҡарабойҙай һымаҡтар |
| Суб-ғаилә: | Polygonoideae |
| Ырыу: | Йылантамыр |
| Төр: | Йылантамыр |
Латинса исеме :
Bistorta officinalis :
| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Викитөрҙәр систематикаһы] | Викиһаҡлағыста рәсемдәр Ҡалып:Рәсеме булмаған мәҡәлә | ITIS 20850 NCBI 125587 |
Йылантамыр, йылан тамыры (рус. Горе́ц змеиный, лат. Polýgonum bistorta— ҡарабойҙай һымаҡтар ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 1-1,5 м тирәһе. Июнь-июль айҙарында алһыу сәскә ата, орлоғо июль-август баштарында өлгөрә.

# Йылантамыр
## Таралыуы

Төньяҡ ярымшарҙың уртаса климатында таралған. Йылан тамыры дымлы урындарҙа, һаҙлыҡлы ерҙә, урман ситтәрендә үҫә. Республикабыҙҙа киң таралған. Белорет, Бөрйән, Ишембай, Ҡариҙел, ДЫыуан райондарында бик йыш осрай.

# Йылантамыр
## Файҙаһы

Халыҡ медицинаһында үләндең тамырһабағы ҡулланыла. Үләндә С витамины, каротин, ҡамаштырыу матдәһе, минераль тоҙҙар һ.б. биологик актив матдәләр бар. Тамырһабаҡты сентябрь-октябрь айҙарында ҡаҙып алалар. Һалҡын һыуҙа йыуып, күләгәле һәм ҡоро урында киптерәләр. Эре тамырһабаҡтар киптерер алдынан буйға ярыла. Дөрөҫ әҙерләгәндә һәм һаҡлағанда кипкән тамырһабаҡ ике йылға тиклем үҙ шифаһын юғалтмай.
Йылантамыр ҡайнатмаһын үт ҡыуығы шешкәндә, ашҡаҙан-эсәк ауырыуы булғанда, эс киткәндә ҡулланырға кәңәш ителә.

# Йылантамыр
## Ҡайнатманы әҙерләү

1 аш ҡалағы киптереп ваҡланған тамырһабаҡты 1 стакан һыуға һалып, 15-20 минут талғын утта ҡайнатыалар. Ярты сәғәт самаһы ҡалын япма менән томалап тотола.Ҡайнатманы көнөнә өс тапҡыр, ашар алдынан, 1аш ҡалағы эсергә.
Ауыҙ эсе боҙолғанда, теш иҡаҙнаһы ҡанағанда был ҡайнатма менән ауыҙҙы сайҡау файҙалы. Ҡатын-ҡыҙҙарға хас ҡайһы бер ауырыуҙарҙан йылан тамыры ҡайнатмаһы ҡулланыла. Тәндә экзема кеүек аллергик ауырыу барлыҡҡа килгәндә был төнәтмәне ҡушып ванна яһарға мөмкин

# Йылантамыр
## Тасуирлама

* О. В. Томе, «Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz», 1885 китабынан ботаник иллюстрация

# Йылантамыр
## Шулай уҡ ҡара

* Дарыу үҫемлектәре
# Обрезкова Ольга Константиновна

Обрезкова Ольга Константиновна (11 май 1980 йыл) — спортсы. Ауыр атлетика буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1997).

# Обрезкова Ольга Константиновна
## Биографияһы

Ольга Константиновна Обрезкова 1980 йылдың 11 майында Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуа.
2003 йылда Урал физик культура академияһын тамамлай.
Стәрлетамаҡ ҡалаһындағы «Каучук» спорт клубында тренеры П. И. Никитинда шөғөлләнә. 1997—2003 йылдарҙа ауыр атлетика буйынса Рәсәй йыйылма командаһы составына инә.
2006 йылдан Стәрлетамаҡ ҡалаһының спорт мәктәбендә тренер булып эшләй.

# Обрезкова Ольга Константиновна
## Ҡаҙаныштары

* Рәсәй чемпионы (2001-02)
* Рәсәй Кубогы (2000)
* Рәсәй чемпионатының көмөш призеры (2003)
* Европа (1999, 2000) һәм Рәсәй (1998—2000) чемпионы
* Донъя беренселегенең көмөш призеры (2000)
* Юниорҙар араһында донъя (1999) һәм Европа (1998) беренселегенең бронза призеры.
# Әс-Сәҡийә мәсете

Әс-Сәҡийә мәсете (ғәр. مسجد السقيا‎;рус. Мечеть ас-Сакийя) — Мәҙинә ҡалаһы мәсете, Сәғүд Ғәрәбстаны.

# Әс-Сәҡийә мәсете
## Тарихы

Әс-Сәҡийә мәсете Сәғд ибн Әби Үәҡҡастың Суҡйә ҡоҙоғо хөрмәтенә шулай атала.
Ул Мөхәммәт Пәйғәмбәр иҫән саҡта, Бәҙер һуғышында еңгәндән һуң төҙөлгән булған. Хәҙистә һуғышҡа китер алдынан Пәйғәмбәрҙең Суҡйә янында урынлашҡан ҡоҙоҡ һыуы менән тәһәрәтләнеүе яҙылған. Мәсет төҙөлгән урында Пәйғәмбәргә Әл-Әнфәл сүрәһе иңгән. Шулай уҡ был мәсеттә Ғаббас бин Ғабдул Мотталип үтенесе буйынса Ғүмәр ибн әл-Хәттаб беренсе тапҡыр Истиҡлаа намаҙын үткәргән (ямғыр саҡырыу намаҙы)

# Әс-Сәҡийә мәсете
## Тасуирламаһы

Әс-Сәҡийә мәсете Анбарияның хәҙерге тимер юл вокзалында урынлашҡан. Был ҙур булмаған мәсеттең өс көмбәҙе бар. Мәсеттең киңлеге 56 метр. Унда өмәүиҙәрҙең архитектура стиле элементтары бар. Мәсет король Фәхд ибн Ғабдулла-Әзиз әл Сәғүд идара иткән ваҡытта реконструкциялана.
# Степанов Яков Никитович

Степанов Яков Никитович (1901 йыл — ?) — легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, медицина хеҙмәтенең гвардия өлкән сержанты.

# Степанов Яков Никитович
## Биографияһы

Степанов Яков Никитович 1901 йылда хәҙерге Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районы Новоандреевка ауылында тыуа. 1942 йылда Боҙаяҙ районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. 16-сы гвардия каваелрия дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкының 3-сө эскадронында санинструктор булып хеҙмәт итә.
3-сө эскадрон санинструкторы гвардия өлкән сержанты Степанов Яков Никитович, Сталинград янында һуғышта дошмандың көслө уты аҫтында һуғыш яланынан дүрт ҡаты яралы һалдатты алып сыға.
СССР Юғары Советы Президиумы исеменән 1944 йылдың 20 ноябрендә 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 6-сы гвардия кавалерия полкы буйынса 31/н бойороғо менән гвардия өлкән сержанты Степанов Яков Никитович «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР) менән бүләкләнә.

# Степанов Яков Никитович
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР) (1944)
# Кесе Карныш

Кесе Карныш — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кипшенга йылғаһының уң ярына тамағынан км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Кесе Карныш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000010354
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001035
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡорғат ауыл Советы (Мәсетле районы)

Ҡорғат ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Мәсетле районындағы муниципаль берәмек
Административ үҙәк — Ҡорғат ауылы. Ҡорғат ауыл Советы төньяҡтан-көнбайыштан Свердловск өлкәһе, көньяҡтан өлөшләтә Кесе Ыҡтамаҡ ауыл Советы, Ростов ауыл Советы менән сиктәш.

# Ҡорғат ауыл Советы (Мәсетле районы)
## Тарихы

Ҡорғат ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Мәсетле районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Горелка (Талка ҡушылдығы)

Горелка — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Талка йылғаһының һул ярына тамағынан 0,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Горелка (Талка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы), Унжа йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300412110000013902
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001390
* Бассейн коды — 08.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Төньяҡ таж (йондоҙлоҡ)

Төньяҡ таж (йондоҙлоҡ) (лат. Corona Borealis) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — Гемма (α CrB), яҡтылығы 2,22 була. Майҙаны буйынса урыны — 73.
# Ядарей-Яха

Ядарей-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Ядарей-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300076296
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307629
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кочкужмень

Кочкужмень — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Устья йылғаһының уң ярына тамағынан 135 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Кочкужмень
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000030592
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003059
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Терек һырты

Терек һырты (чеч. Регӏа, Теркан Дукъ, ҡаб.-черк. Тэрчытх, ҡум. Арек тавлар, Терик тагъымы; рус. Терский хребет) — Кавказ алды тау һырты, Терек йылғаһының уң ярында урынлашҡан Терек-Сунжа ҡалҡыулығы системаһындағы һырт. Административ яҡтан Чечня, Ингушетия, Төньяҡ Осетия һәм Ҡабарҙы-Балҡар республикалары территорияларында урынлашҡан. Һырттың Курп йылғаһы менән айырылған көнбайыш осо Арик һырты исеме менән йөрөтөлә.
Һырттың оҙонлоғо 165 (120) Һырттың көнбайыш өлөшөндә Курп йылғаһы үҙәненән алып Зәбир-Йорт ауылына тиклем киңлек йүнәлешенә табан бара. Артабан һырт көньяҡ-көнсығышҡа борола, унан төньяҡ-көнбайышҡа тәпәшерәк Эльдар һырты тармаҡлана. Терек һәм Эльдар һырттары араһында Калаус үҙәне урынлашҡан. Терек һыртының үҙәк һәм көнсығыш өлөштәренең максималь бейеклеге 515 метрҙан артмай. Һырттың көньяҡ-көнсығыш йүнәлеше Хаян-корт тауына тиклем һаҡлана, унан һуң ул йәнә киңлек йүнәлешенә үҙгәрә. Бейек түбәләре: Токарев (707 м), Малғабәк (652 м).
Һырт лёсс рәүешле мәте менән ҡапланған ҡомло балсыҡ ҡатламдарынан тора. Битләүҙәрендә — кәҫле ҡыяҡлы дала. Эҫе көкөртлө-углекислоталы сығанаҡтар бар.
# Юхкун-Ингу-Ягун (Юхкун-Ингу-Ягун ҡушылдығы)

Юхкун-Ингу-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Юхкун-Ингу-Ягун йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Юхкун-Ингу-Ягун (Юхкун-Ингу-Ягун ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200042952
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204295
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Вэло-Яха

Вэло-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Се-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 104 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Вэло-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300039492
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303949
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Пермь операцияһы (1919)

1919 йылғы Пермь операцияһы — 1919 йылдың июнендә үткән РККА-ның Көнсығыш фронты 2-се һәм 3-сө армияларының Себер армияһы көстәренә ҡаршы һөжүм операцияһы. Көнсығыш фронты контрһөжүменең бер өлөшө.
Ҡыҙыл армияһы өсөн уңышлы тамамланған Сарапул-Воткинск операцияһынан һуң 20 июндә ҡыҙылдарҙың һөжүме башлана.
* 2-се армия (командарм В. И. Шорин) Көңгөргә һөжүм башлай һәм артабан көньяҡтан — Пермгә;
* 3-сө армия (командарм С. А. Меженинов) Пермгә һөжүмен көнбайыштан һәм төньяҡ-көнбайыштан башлай;
1919 йылдың 21 июнендә 2-се армия частары Волга флотилияһы ярҙамында Кама йылғаһы аша Уҫы тирәһендә сығалар һәм көңгөргә һөжүмен йәйелдерәләр.
29 июндә Пермь районындағы аҡтар тылына хәүеф тыуҙырып, РККА-ның 21-се уҡсылар дивизияһы Көңгөр эргәһенә килеп етә. Алдағы көндә 3-сө армияның 29-се уҡсылар дивизияһы Пермь тирәһендә Кама йылғаһы аша сыға.
1919 йылдың 1 июлендә 2-се армия частары Көңгөрҙө яулап ала.
1919 йылдың 1 июлендә 29-сы уҡсылар дивизияһы көньяҡтан һөжүмләгән 3-сө армияһының 30-сы уҡсылар дивизияһы менән берлектә Пермь ҡалаһын алалар.
Пермь операцияһындағы еңеү Ҡыҙыл армияһына артабан һөжүмде Урал яғына (Екатеринбург операцияһы һ.б.) йәйелдерергә мөмкинлек аса.
# Аллофон

Аллофон (грек. άλλος башҡа һәм φωνή өн) — фонеманың әйтелеүе, уның фонетик әйләнәһенә бәйләнгән варианты. Бер фонеманың аллофондары осрашҡан бөтә ихтимал позицияларҙың тупланмаһы фонеманың дистрибуцияһы тип атала. Телдә һөйләшеүселәр фонемаларҙы, йәғни телдең мәғәнә йөрөтөүсе берәмектәрен еңел айыра, әммә бер фонеманың айырым аллофондарын йыш ҡына танып етмәй. Һөйләшеүселәрҙең аңында фонемалар ғәҙәттә төп аллофондар аша кәүҙәләнә.
Төп аллофон — үҙенсәлектәре позицияһына һәм фонетик әйләнәһенә бик әҙ бәйләнгән аллофон. Төп аллофондар ғәҙәттә өндөң көслө позицияһында ғәмәлләшә.
Йәнә комбинатор һәм позицион аллофондар була.