yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Кживонь Анеля Тадеушовна

Ане́ля Таде́ушовна Кжи́вонь (пол. Aniela Krzywoń, 1925 йылдың 27 майында — 1943 йылдың 12 октябрендә) — Поляк Ғәскәренең Тадеуш Костюшко исемендәге дивизияһының ҡатын-ҡыҙ ротаһы автоматсыһы, рядовой, Советтар Союзы Геройы.

# Кживонь Анеля Тадеушовна
## Биографияһы

Анеля Кживонь тыуған Польшаның Тернопольский воеводствоһында Бучацкий поветы Садовое ауылы янындағы Пужники утарында (хәҙер Украина, Тернополь өлкәһе, Монастырисский районы) осадник ғаиләһендә тыуған. Илһөйәрлек традициялары нигеҙендә тәрбиәләнгән була ул: уның атаһы Тадеуш Пилсудский легиондарында хеҙмәт иткән ҡатнашып, һуңынан 1919-1920 йылдарҙағы Совет-поляк һуғышында ҡатнаша. 1939 йылда был территория Украина Совет Социалистик Республикаһы Тернополь өлкәһе Монастырисский районы составына инә.1940 й. башында Кживондәр ғаиләһе башҡа поляк ғаиләләре менән бергә Иркутск өлкәһе Шиткинский районы Якутино ҡасабаһына мәжбүри күсерелә депортация, һуңынан Красноярск крайы Канск ҡалаһына күсерелә. Канскиҙа Анеля ағас эшкәртеү предприятиеһында эшләй. 1943 йылдың 29 майында үҙ ирке менән доброволец формалашыусы Костюшко исемендәге поляк дивизияһына яҙыла. Эмилия Плятер исемендәге 1-се айырым ҡатын-ҡыҙ батальоны 2-се автоматчицалар ротаһына ҡабул ителә.
1943 йылдың 12 октябрендә дивизия Белорус ССР-ы Могилёв өлкәһе Горецкий районының Ленино ауылы янында беренсе алышта ҡатнаша.
Был көндө Анеля Кживонды штаб документтары менән яралы һалдаттар тейәлгән машинаны оҙатып барыусы итеп ебәрәләр. Юлда уларға люфтваффе бомбардировщиктары һөжүм итә. Янған машинанан штаб документтарын һәм яралы һалдаттарҙы ҡотҡарғанда, Анеля Кживонь утта янып һәләк була.
СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 11 ноябрь указы менән немец илбаҫарҙары менән көрәш фронтында командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта батырлыҡ күрһәткәне өсөн Кживонь Анеляға Советтар Союзы Геройы исеме бирелә (үлгәндән һуң).
Ерләнгән зыярат хәрби польша ҡалаһы Ленин (Могилев өлкәһе).

# Кживонь Анеля Тадеушовна
## Наградалары

* «Алтын Йондоҙ» миҙалы.
* Ленин ордены.
* V класлы Virtuti Militari ордены.

# Кживонь Анеля Тадеушовна
## Хәтер

* Тернополь өлкәһе Монастырисский районы Садовое ауылында Анеля Кживонь һәйкәле.
* Тернополь өлкәһе Монастырисский районы Коропец ҡасабаһында бюсы.
* Красноярский крайы Канск ҡалаһының Дан аллеяһында батыр бюсы. 1985 йылда бюст (скульптор Анатолий Шевченко) Канский ағас эшкәртеү комбинаты алдына ҡуйылған
* Уның исемендәге урамдар Бельско-Бялая, Варшава, Забже, Зелёна-Гура, Канск, Краков, Лодзь, Нова- Демба, Скерневица ҡалаларында бар.
# Беркимбаев Сматолла Молдаш улы

Беркимбаев Сматолла Молдаш улы (ҡаҙ. Сматолла Молдашұлы Беркімбаев 28 август 1931 йыл — 13 июль 2020 йыл)) — Ҡаҙағстандың партия органдары хеҙмәткәре, йәмәғәт эшмәкәре. Аҡтүбә өлкәһенең почётлы гражданы (2013).

# Беркимбаев Сматолла Молдаш улы
## Биографияһы

Сматолла Молдаш улы Беркимбаев 1931 йылдың 28 авгусында Ойсылҡара ауылында Хромтау районы (элекке Новороссийск районы), фәҡир крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
1954 йылда Мәскәү йәнлек тиреләре институтының тик яҡшы билдәләргә тамамлай.
1971 йылда Алма-Атала КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбен яҡшы билдәләргә тамалай..
1956 йылдан 1959 йылға тиклем — Колин һарыҡсылыҡ совхозының баш зоотехнигы, аҙаҡ директоры булып тәғәйенләнә.
1959 йылдан 1965 йылға тиклем — Ҡаҙағстан Коммунистар партияһы Новороссийск райкомының икенсе секретары.
1965 йылдан 1982 йылға тиклем —Ҡаҙағстан Компартияһы Байганин район комитетының беренсе секретары.
1982 йылдың майынан 1983 йылдың ғинуарына тиклем — Темир райком партияһының беренсе секретары.
1983 йылдың ғинуарынан 1984 йылдың декабренә тиклем — Ҡаҙағстан Компартияһы Аҡтүбә өлкә партия ҡарамағындағы комиссия рәйесе.
1984—1989 йылдарҙа — Ҡаҙағстан Коммунистар партияһы Шалкар район комитетының беренсе секретары.
1995 йылдың декабренән 1989 йылдың сентябренә тиклем — Актүбә ҡалаһы хәкимиәтенең етәкләүсе белгесе.
1995 йылдан республика әһәмиәтендәге персональ пенсионер.

# Беркимбаев Сматолла Молдаш улы
## Вазифалары, депутатлыҡ эшмәкәрлеге

1965 йылдан 1987 йылға тиклем партияның Аҡтүбә өлкә комитеты ағзаһы һәм өлкә советы депутаты.
1984 йылдан 1980 йылға тиклем — Ҡаҙаҡ ССР-ы Юғары Советы депутаты, 10-сы саҡырылыш.
Ҡаҙағстан Компартияһының XII, XIII, XIV, XV, XVI съездары делегаты.

# Беркимбаев Сматолла Молдаш улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» миҙалы (1956)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1967)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1971, 1976)
* Октябрь Революцияһы ордены (1973)
* Ленин ордены (1981)
* Ҡаҙағстандың Курмет ордены (2010 йылдың 30 апреле)
* ВДНХ-ның алтын миҙалы (1984)
* ВДНХ-ның көмөш миҙалы (1975, 1982)
* ВДНХ-ның бронза миҙал (1972)
* Ҡаҙаҡ ССР-ы Юғары Советының Почет грамотаһы (1966, 1982)
* Ҡаҙағстан Республикаһы президентының Рәхмәт хаттары.
* «Ҡаҙаҡ ССР-ы Халыҡ мәғарифы алдынғыһы» түш билдәһе
* Темир районының почетлы гражданы (2001)
* Байганинский районының почетлы гражданы (2001)
* Аҡтүбә өлкәһенең почетлы гражданы — иҡтисад һәм социаль өлкәһен үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәрлегендәге ҡаҙаныштары өсөн (2013 йылдың 11 декабрендә).
* СССР һәм Ҡаҙағстан Республикаһы миҙалдары
# Иҡта

Иҡта (ғәр. إقطاع‎; рус. Икта́ — надел) — дәүләттең (хакимдың) дәүләт территорияһын һәм унан алған килемен (хәражды) ниндәйҙер тәғәйен кешегә мираҫҡа хоҡуҡ менән тапшырыуы.

# Иҡта
## Ҡулланылышы

Иҡта булдырғанда биләмәне тулыһынса ниндәйҙер шәхестең тулы контроленә бирергә, йәки уларҙан килем алырға мөмкин.
Иҡта сифатында бирелгән дәүләт ерҙәре ғәразә әл-мүҡәтәғә тип атала. Элгәре эшкәртелмәгән ғәразә әл-мүҡәтәғә ерҙәре ғәразә әл-мәүәт тип атала.

# Иҡта
## Төрлө формалары

IX—X быуаттарҙа үҙәк властың көсһөҙләнеүенә бәйле биләмәләрҙең ғүмерлеккә бирелеүенең төрлө формалары барлыҡҡа килә.
* түмә, мөҡәтәғә — яңы үҙләштерелгән хәраж ерҙәренән йыл һайын йыйып алынған уңышты баһаламайынса үҙгәрешһеҙ сумма түләү хоҡуғы;
* игәр — йыл һайын билдәле бер сумма түләү шарты менән ерҙәрҙе фиск ҡарамағынан тартып алыу;
* татстиг — символик сумманы түләп, фиск ҡарамағынан тартып алыу;
* иҡта-тәмлиҡ — милек хоҡуғындағы иҡта;
* иҡта-истиғләл — үҙ файҙаһына хәрәж йыйыу хоҡуғына эйә иҡта (иҡта-истиғләл аҫтында тикшеренеүселәр ғәҙәттә шартлы феодаль ер биләү формаһын аңлай).
# Панарина Вера Зиновьевна

Панарина Вера Зиновьевна (20 май 1930 — 24 июль 2002) — совет ауыл хужалығы алдынғыһы, Сыуаш АССР-ының Алатырь районы «Стемасский» совхозы һауынсыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

# Панарина Вера Зиновьевна
## Биографияһы

Вера Зиновьевна Панарина 1930 йылда Сыуаш АССР-ы Алатырь районының Борки ҡасабаһында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Мәктәпте тамамлағандан һуң урындағы колхоздың баҫыусылыҡ бригадаһына эшкә урынлаша, һуңынан сусҡа фермаһына эшкә күсә.
1951 йылда "Стемасский" совхозының малсылыҡ фермаһына эшкә күсә. Тәүҙә һауынсы ярҙамсыһы булып эшләй - отпуск йәки ял көндәрендә булған төп һауынсыларҙы алмаштыра. Йыл ярымдан һуң уға тыусалар төркөмөн тупларға рөхсәт итәләр, уны ул төп көтөүҙе тулыландырыуға әҙерләй.
Яйлап тәжрибә туплай, төркөмөндә булып һауым арта. Беркетелгән 25 һыйырҙан йылына уртаса 3000 килограмм һөт ала башлай. Көтөүе таҙалығы һәм көрлөгө менән айырыла. Байтаҡ ярҙамды уға фельдшер булып эшләгән ире күрһәтә. 1965 йылда ул социалистик ярышта ҡатнашып, һәр һыйырҙан уртаса 3406 килограмм һөт һауып алыуға өлгәшә.
«Малсылыҡты үҫтереүҙә, ит, һөт, йомортҡа, йөн һәм башҡа продукция етештереү һәм әҙерләүҙе арттырыуҙа өлгәшкән уңыштары өсөн», СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 22 мартындағы Указы менән Панарина Вера Зиновьевнаға Ленин ордены һәм ««Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
Артабан ауыл хужалығы эшләүен дауам итә. 1986 йылда пенсияға сыҡҡанға тиклем эре мөгөҙлө мал фермаһы мөдире булып эшләй.
Алатырь районының Восход ҡасабаһында йәшәй. 2002 йылдың 24 июлендә вафат була. Ҡасаба зыяратында ерләнә.

# Панарина Вера Зиновьевна
## Наградалары

Хеҙмәт уңыштары өсөн лайыҡ була:
* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (22.03.1966)
* Ленин ордены (22.03.1966)
* башҡа миҙалдар.
# Тотыма-Яун

Тотыма-Яун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1369/184 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 92 км.

# Тотыма-Яун
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200046805
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204680
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Тум (ҡала)

Тум (ҡала) (нем. Thum) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 5528 кеше йәшәй. Майҙаны — 18,89 км². Диңгеҙ кимәленән 550–630 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 9419 һәм автомобиль коды ANA.
# Әбүталипов Вәхит Абдулталип улы

Әбүталипов Вәхит Абдулталип улы (рус. Абуталипов Вахит Абдулталипович) (1906—1942) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында ҡылыссы («Хәтер китабы»нда — 275-се полк ездовойы булған тип бирелгән) булып хеҙмәт итә. Гвардия ҡыҙылармеецы.

# Әбүталипов Вәхит Абдулталип улы
## Биографияһы

Вәхит Абдулталип улы Әбүталипов 1906 йылда Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Миәкә районы) Әбеш ауылында тыуған.
1941 йылдың 11 декабрендә Миәкә район хәрби комиссариаты тарафынан Әбүталипов Вәхит Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла.
112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында ҡылыссы («Хәтер китабы»нда — 275-се полк ездовойы булған тип бирелгән) булып хеҙмәт итә.
1942 йылдың 1 июлендә («Хәтер китабы»нда — 10 июлдә тип яҙылған) хәбәрһеҙ юғала.

# Әбүталипов Вәхит Абдулталип улы
## Хәтер

Әбүталипов Вәхит Абдулталип улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Миәкә районының Әбеш ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
# Тарусса (Нара ҡушылдығы)

Тарусса — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе, Калуга өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нара йылғаһының уң ярына тамағынан 133 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Тарусса (Нара ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нара башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ока ҡушылдыҡтары бассейны, Мокша тамағына тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010100712110000022386
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002238
* Бассейн коды — 09.01.01.007
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Лемпанья

Лемпанья — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Канда йылғаһының һул ярына тамағынан 137 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Лемпанья
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010600112115300017020
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301702
* Бассейн коды — 14.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Браунсбедра

Браунсбедра (нем. Braunsbedra) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 12069 кеше йәшәй. Майҙаны — 74,34 км². Диңгеҙ кимәленән 104 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6242 һәм автомобиль коды — SK (элек MQ, MER).
# Жидкая Солянка

Жидкая Солянка — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Еруслан йылғаһының һул ярына тамағынан 126 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Жидкая Солянка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Еруслан башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010002012112100011175
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112101117
* Бассейн коды — 11.01.00.020
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Алленова Ольга Владимировна

Алленова Ольга Владимировна (1976 йыл) — Рәсәй журналисы, «Чечня рядом. Война глазами женщины» китабы авторы.

# Алленова Ольга Владимировна
## Биографияһы

Ольга Алленова 1976 йылда Төньяҡ Осетияның Моздок ҡалаһында тыуа.
Төньяҡ Осетия дәүләт университетының журналистика факультетын тамамлай.
1993 йылдан «Севрная Осетия» һәм «Слово» төбәк гәзиттәрендә штаттан тыш эшләй.
2000 йылдан «Коммерсант» нәшриәт йортоноң махсус хәбәрсеһе.
2011—2016 йылдарҙа «Сноб» проектында ҡатнаша.

# Алленова Ольга Владимировна
## Эшмәкәрлеге

Икенсе чечен хәрби низағы ваҡытында Ольга Алленова журналист булараҡ һуғыш зонаһында була.
"Норд-Ост"тағы терактты, Беслан ҡалаһындағы фажиғәне, Ингушетия, Көньяҡ Осетия, Ҡабарҙы-Балҡар, Грузия, Абхазия, Әзербайжан һәм Таулы Ҡарабах ваҡиғалары тураһында яҙа.
Әлеге ваҡытта — "Коммерсантъ"нәшриәт йортоноң махсус хәбәрсеһе, «Православие и мир» порталы колумнисы.
2007 йылдың ғинуарында Ольга Алленова матбуғат өлкәһендә Ливандан эшләгән репортажы өсөн «Искра» милли премия лауреаты була.
2008 йылдың декабрендә Көньяҡ Осетиялағы хәрби хәрәкәттәр зонаһынан репортаждар серияһы өсөн «Россия православная» йәмәғәт хәрәкәте «Үҙ-үҙен ҡыҙғанмай хеҙмәт иткән өсөн» көмөш ордены менән бүләкләнә.

# Алленова Ольга Владимировна
## Наградалары һәм премиялары

* 2007 журналистика өлкәһендәге «Искра» юғары премияһы лауреаты
* 2008 «Үҙ-үҙен ҡыҙғанмай хеҙмәт иткән өсөн» кмөш ордены
* 2013 журналистика өлкәһендәге «Камертон» премияһы
* 2015 киң мәғлүмәт саралары өлкәһендә Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте премияһы лауреаты
# Дәүләт сиге

Дәүләт сиге — дәүләт территорияһындағы илдең (ҡоро ер, һыу, ер аҫты һәм атмосфера киңлектәре) сиген бүлгән һыҙыҡ, йәғни дәүләт суверенитетын һаҡлай.

# Дәүләт сиге
## Атама тарихы

Дәүләт сиге төшөнсәһе, дәүләтселек институты барлыҡҡа килеү менән бәйле. Дәүләт эсендәге биләмә һаҡлана һәм дәүләт башлығы файҙаһына ошо биләмәнән яһаҡ йыйыла. Хәрби низағтар барышында дәүләт сигенең формаһы үҙгәрә башлай. Таможня пошлиналарын территорияны рөхсәтһеҙ үтеү өсөн (транзитное пересечение) индереү нигеҙендә был төшөнсә тағы ла нығыраҡ нығытыла.

# Дәүләт сиге
## Сиктәрҙең төрҙәре

Бер дәүләттең ҡоро ер территорияһын икенсе дәүләттән бүлгән һыҙыҡ дәләттең сиге (ҡоро ер сиге) тип атала.
Ике күрше дәүләте һыулы территория бүлгән саҡта ул диңгеҙле дәүләт сиге була.
Күҙ алдына килтергән дәүләт сиген бүлеп торған яҫылыҡ ер яҫылығына перпендикуляр булыуы менән һауа сиген бүлеп тора.
# Курля

Курля — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яя йылғаһының һул ярына тамағынан 154 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Курля
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400312115200020844
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202084
* Бассейн коды — 13.01.04.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Луньевка

Луньевка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ланциуж йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Луньевка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100006079
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100607
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Тявсора

Тявсора — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чурова йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Тявсора
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000035510
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003551
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Красиков Александр Васильевич

Красиков Александр Васильевич (1907 йыл—1943 йыл) — Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы капитаны Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы, Советтар Союзы Геройы (1944 йыл).

# Красиков Александр Васильевич
## Биографияһы

Александр Красиков 21 августа 1907 йылдың Красный Яр (хәҙер — Новосибирск өлкәһенең Ордын районы) ауылында тыуған. Ете класс тамамлағандан һуң, урман ултыртыу эшсе партияһында эшләй. 1929 йылда Красиков Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына хәрби хеҙмәткә саҡырыла. 1937 йылда ул Харьков СССР Эске эштәр халыҡ комиссариаты сик һаҡлаусылар мәктәбен. пошграншкола тамамлай. 1941 йылдың декабренән — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. 1942 йылда Красиков Фрунзе исемендәге Хәрби академияның. махсус курсын спецкурс тамамлай. 1943 йылдың сентябренә гвардия капитаны Александр Красиков Үҙәк фронт, 61-се армия, 7-се гвардия кавалерия корпусы, 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы, 62-се гвардия кавалерия полкының штаб начальнигы итеп тәғәйенләУкраина ССР-ын азат итеү алыштарында айырыуса батырлыҡ күрһәтә.
1943 йылдың 19 сентябрендә полктың Красиков етәкселегендәге баш отряды Снов йылғаһы аша кисеүгә уңышлы разведка үткәрә, һәм уны үҙенең яғынан юғалтыуһыҙ аша сығып, дошмандың тере көсөнә һәм хәрби техникаһына ҙур юғалтыуҙар килтереп, Украина ССР-ы, Чернигов өлкәһе Клочково ауылын азат итә. 1943 йылдың 27 сентябренән 28 сентябренә ҡаршы төндә Красиков полкы Белорус ССР-ы Гомель өлкәһе Брагин районы Нивки ауылы районында Днепр аша уңышлы кисеп сыға һәм уның көнбайыш ярында плацдарм яулай. 1943 йылдың 8 декабрендә Красиков һуғышта һәләк була. Белоруссияның Гомель өлкәһе Речица ҡалаһында ерләнгән.
СССР Юғары Советы Президиумының алып 15 ғинуар 1944 йылдың Указы менән сөн «немец илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы» өсөн гвардия капитаны Александр Красиков Советтар Союзы Геройы юғары исеменә лайыҡ булған. Шулай уҡ Ленин ордены һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнгән..
Речица ҡалаһында Красиков хөрмәтенә урам аталған һәм Ордынскиҙа бюсы ҡуйылған
# Сорванская Виска

Сорванская Виска (Сарванская Виска) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Индига йылғаһының уң ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Сорванская Виска
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000055520
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005552
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Гай районы

Га́й районы — Ырымбур өлкәһенең административ берәмеге. Район территорияһы буйлап Яйыҡ йылғаһы аға. 1960 йылға тиклем Хәлил районы исемен йөрөткән.

# Гай районы
## Тарихи

XVIII быуатта Яйыҡ буйы далаларында (хәҙерге Гай районы биләмәләрендә) йәшәгән башҡорттар таулы-урманлы төбәктәргә күсергә мәжбүр була. Был башҡорт ихтилалдарын баҫтырыу барышында башҡорт ауылдары тулыһынса яндырылыуына бәйле. Әммә күп йылдар үтһә лә, башҡорттар үҙ аҫаба ерҙәрен онотмайҙар һәм уларҙы һаҡлау маҡсатында XIX быутта кире Гөбөрлө тауҙарына күсеп бер нисә ауылға нигеҙ һала: Ишбирҙе, Ҡунаҡ, Әбүбәкир, Йомағужа (һуңыраҡ унан 1-се Йомағужа, 2-се Йомағужа, 3-сө Йомағужа, 4-се Йомағужа һәм Үҙәмбай ауылдары бүленеп сыҡҡан).
1960 йылда 3 ноябрҙә ойошторолған. Майҙаны — 2900 км². Район үҙәге — Гай ҡалаһы. Районда 8 ауыл советы, 33 ауыл торама пункты бар.

# Гай районы
## Халҡы

Халҡы — 10,7 мең кеше (2010), шул иҫәптән 32,4 % башҡорттар. Башҡорттар тупланып йәшәгән иң ҙур торама пункттар (2002): Ишбирҙе, Ишкенә, Нурбулат, Иҫке Хәлил, Үҙәмбай, Хәлил һәм башҡалар. Башҡорт теле мотлаҡ уҡытыла торған предмет булараҡ райондың 3 мәктәбендә өйрәнелә (2013). Гай ҡалаһында 2002 йылдың алып «Ырымбур өлкәһенең Гай районы һәм Гай ҡалаһы башҡорттары ҡоролтайы» эшләй, Нурбулат ҡасабаһында — башҡорт мәҙәниәте һәм көнкүреше музейы, «Умырзая» вокаль ансамбле, Ишкенә ауылында — «Йәйғор», Иҫке Хәлил ауылында «Сулпан» вокаль ансамблдәре эшләй.

# Гай районы
## Ҡоролош

* Гөбәрле ауыл советы
* Ирекле ҡасабаһы
* Камейкинск ауыл советы
* Колпак ауыл советы
* Новониколаевск ҡасаба советы
* Новопетропавловск ауыл советы
* Репинск ауыл советы
* Хәлил ауыл советы
# Перечная (Токша ҡушылдығы)

Перечная — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Токша йылғаһының һул ярына тамағынан 84 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Перечная (Токша ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000001601
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000160
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Игешле

Игешле — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Һүрәм йылғаһының уң ярына тамағынан 95 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Игешле
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000612112200006146
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200614
* Бассейн коды — 12.01.00.006
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2