yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Кулдуркаев Яков Яковлевич

Кулдуркаев Яков Яковлевич (22 октябрь 1894 йыл — 28 июль 1966 йыл) — эрзә шағиры һәм яҙыусыһы. «Эрьмезь» поэмаһының авторы.

# Кулдуркаев Яков Яковлевич
## Биографияһы

Яков Яковлевич Кулдуркаев 1894 йылдың 22 октябрендә Лобаски ауылында (хәҙерге Мордва Республикаһы Атяшево районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
1903—1906 йылдарҙа ауылдағы башланғыс мәктәптә уҡый. 1912 йылда Саранск реаль училищеһын тамамлай. Себергә китә, Амур тимер юлында табелсе булып эшләй.
1915 йылда армияға алына, Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша, контузия ала. Һуңынан Граждандар һуғышында Ҡыҙыл армия составында ҡатнаша. 1923 йылда Мәскәүҙә счетоводтар курсына уҡырға инә. Уҡыуҙы тамамлағандан һуң, счетовод, бухгалтер, ревизор булып эшләй.
1938 йылда халыҡ дошманы тип репрессиялана. Коми АССР-ындағы, Новгород һәм Жамбул өлкәләрендәге лагерҙарҙа ултыра. 1958 йылда аҡлана.
Яков Кулдуркаев 1966 йылдың 28 июлендә мәрхүм була, тыуған яғында Лобаски ауылында ерләнә.

# Кулдуркаев Яков Яковлевич
## Ижады

Кулдуркаев үҙе әйтеүенсә, ижад менән 1910 йылда шөғөлләнә башлаған. Ижадынан үҫеүенә мордва халыҡ фольклоры, шулай уҡ яҙыусылар Ф. М. Чесноков, П. С. Глухов һәм А. М. Моро менән танышыу йоғонто яһай.
1928 йылда Кулдуркаев «Эрьмезь» поэмаһының тәүге бүлектәрен «Якстере теште» гәзитендә баҫтыра, ә 1935 йылда поэма тулы көйө баҫылып сыға. Поэмала мордва халҡының XIII быуаттағы үткәндәре һүрәтләнә.
Лагерҙан ҡайтҡас, Кулдуркаев әҫәрен камиллаштырыу эшенә тотона, ләкин тамамлап өлгөрмәй. Әҫәр 1980-се йылдарҙа ғына донъя күрә. Кулдуркаевтың балалар өсөн дә әҫәрҙәре бар: «Сенксь» («Селән») поэмаһы, «Андямо» хикәйәһе һ. б.

# Кулдуркаев Яков Яковлевич
## Хәтер

Шағирҙың тыуған яғында Лобаски ауылында урамға Кулдуркаев исеме бирелгән.
# Ивница

Ивница — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе, Липецк өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Воронеж йылғаһының һул ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Ивница
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Воронежот йылғаһы Липецк ҡалаһынан Воронеж һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010100612107000003166
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000316
* Бассейн коды — 05.01.01.006
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сәма

Сәма (ғәр. سماع‎ — ишетеү; шулай уҡ Сема́; рус. сама) — суфый термины — зекер башҡарыуҙың бер төрө. Үҙ эсенә йырҙы, музыка ҡоралдарында уйнауҙы, бейеүҙе, шиғыр һәм доға уҡыуҙы, символик мәғәнәгә эйә кейемдәр кейеүҙе һ. б. ала. Суфыйлыҡта ғибәҙәт ҡылыу формаһы булараҡ айырыуса Һиндостан субконтиненты Чишти тәриҡәтендә киң таралған.
2005 йылда ЮНЕСКО сәманы ауыҙ-тел һәм матди булмаған мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы тип иғлан иткән .

# Сәма
## Тарихы

Риүәйәттәр «сәма» йолаһының барлыҡҡа килеүен суфыйҙарҙың Мәүләүи мәҙһәбе илһамландырыусыһы, шағир һәм мистик Йәләлетдин Руми менән бәйләй. Легендаға ярашлы, зекерҙең был үҙенсәлекле формаһы Румиҙың ҡала баҙарында бер тапҡыр алтын сүкегәндәге ритмлы тауыштарҙы оҡшатыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән.
Алтын сүкеү тауышы араһында уға шәһәҙәт һүҙҙәре ишетелгән, шағир экстазға инеп, өрөлә башлаған. Шул рәүешле мәүләүи дәрүиштәрҙең сәма йолаһы барлыҡҡа килгән.

# Сәма
## Дин буйынса фекерҙәр

Ҡөрьән сүрәләре бер ҡасан да «сәма» тантанаһында ҡулланылмай, сөнки Изге Ҡөрьән тексы бер ҡасан да медитациялар өсөн тәғәйенләнмәгән, фантазиялар һәм импровизациялар өсөн файҙаланыла алмай
Сәмаға ҡаршы килеүселәр уны кафырҙарға хас бидғәт тип иҫәпләй. Улар кешеләрҙең физик тойғоларын алкоголдән иҫереүгә оҡшаш тип һанай, шуға күрә хупланылмай.
# Бельштедт

Бельштедт (нем. Bellstedt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 172 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,77 км². Диңгеҙ кимәленән 225 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99713 һәм автомобиль коды — KYF.
# Пыновка

Пыновка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лозьва йылғаһының һул ярына тамағынан 316 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 97 км.

# Пыновка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200009199
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200919
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Мядловей-Яга (Черная ҡушылдығы)

Мядловей-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Черная йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Мядловей-Яга (Черная ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000056145
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005614
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Каргова (Хорнемской ҡушылдығы)

Каргова — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Хорнемская йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Каргова (Хорнемской ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000035831
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003583
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сидоров Анатолий Иванович

Сидоров Анатолий Иванович (25 апрель 1866 йыл — 18 декабрь 1931 йыл) — Рәсәй империяһы һәм СССР-ҙың ғалим-механигы һәм машиналар төҙөүсе; РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1929), Мәскәү юғары техник училищеһының механика факультеты деканы һәм профессоры.

# Сидоров Анатолий Иванович
## Биографияһы

1866 йылдың 13 апрелендә (яңы стиль буйынса 25 апрель) Дон Ғәскәре өлкәһенең Новочеркасск ҡалаһында тыуған.
Ул Новочеркасск гимназияһында урта белем ала. 1888 йылда Мәскәү университетының физика-математика факультеты курсын, 1891 йылда ‒ Император Мәскәү техник училищеһын (ИМТУ) инженер-механик исеме менән тамамлай.
1895 йылда халыҡ мәғарифы Министрлығы тарафынан профессор дәрәжәһенә әҙерләү өсөн сит илгә ебәрелә. Берлин политехник мәктәбендә машиналар эшләү курсы тыңлай һәм Германия һәм Швейцарияның күп кенә машиналар эшләү заводында була. 1897 йылда Император Мәскәү техник училищеһының машиналар төҙөү кафедраһы буйынса адъюнкт-профессор итеп тәғәйенләнә, ә 1898 йылда машиналар төҙөү буйынса профессор була.
1907—1912 йылдарҙа механика (II, III, IV техник кластар) һәм химия (III техник класс) бүлектәрендә черчение уҡыта һәм «Машина төҙөлөшө» курсын алып бара.
1915—1921 йылдарҙа ИМТУ-ның механика факультеты деканы була. 1919 йылда һуҡырая, әммә лекциялар уҡыуын дауам итә. 1923 йылдан техника тарихы курсын уҡыта.
1921—1923 йылдарҙа РСФСР-ҙың Германияла иҡтисади вәкиллеге ҡарамағындағы фән һәм техника сит ил бюроһында Совет Рәсәйе вәкиле була. 1892 йылдан — ИМТУ янындағы Политехник йәмғиәт ағзаһы: 1897—1898 йылдарҙа уның секретары, 1898—1904 йылдарҙа — инженер-механика бүлеге рәйесе, 1900—1901 йылдарҙа — инженер-электротехника бүлеге рәйесе. 1898 йылдан Йәмғиәтенең почетлы ағзаһы булып тора.
Анатолий Иванович «Технический сборник», «Вестник промышленности» һәм «Бюллетени Политехнического Общества» журналдары менән хеҙмәттәшлек итә. Уның хеҙмәттәре машиналарҙы һәм уларҙың деталдәрен проектлау, машиналарҙы автоматик көйләү һәм техника тарихы буйынса.
Мәскәүҙә Бригадир тыҡрығы, 1; Немец урамы, 12 (хәҙер Бауман урамы, 42); Лефортово урамы (хәҙер — Һалдат тыҡрығы), 14 адрестары буйынса йәшәй.
1931 йылдың 18 декабрендә Мәскәүҙә вафат була. Введенское зыяратында ерләнгән (23 уч.).
# Башҡортостан Республикаһының маҡтаулы исемдәре

Башҡортостан Республикаһының маҡтаулы исемдәре — Башҡортостандың дәүләт наградалары

# Башҡортостан Республикаһының маҡтаулы исемдәре
## Маҡтаулы исемдәр исемлеге

Башҡортостан Республикаһында юғары профессиональ оҫталыҡ һәм күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәте өсөн Башҡортостан Республикаһының түбәндәге маҡтаулы исемдәре булдырылды:
* «Башҡортостан Республикаһының халыҡ шағиры»;
* «Башҡортостан Республикаһының халыҡ яҙыусыһы»;
* «Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы»;
* «Башҡортостан Республикаһының халыҡ рәссамы»;
* «Башҡортостан Республикаһының халыҡ уҡытыусыһы»;
* «Башҡортостан Республикаһының халыҡ табибы»;
* «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре»;
* «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы»;
* «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған архитекторы»;
* «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы»;
* «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре»;
* «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре»;
* «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы»;
* «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы»;
* «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре»;
* «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы»;
* «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рационализаторы»;
* «Башҡортостан республикаһының атҡаҙанған машиностроитель»;
* «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған металлургы»;
* «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған шахтёры»;
* «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы»;
* «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы»;
* «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе»;
* «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған туҡыу һәм еңел сәнәғәт хеҙмәткәре»;
* «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған урман сәнәғәте хеҙмәткәре»;
* «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған экологы»;
* «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған аҙыҡ-түлек индустрияһы хеҙмәткәре»;
* «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре»;
* «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған урман үҫтереүсеһе»;
* «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре»;
* «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған элемтәсеһе»;
* «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе »;
* «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған геологы»;
* «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы»;
* «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре»;
* «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған врачы»;
* «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре»;
* «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡты социаль яҡлау хеҙмәткәре»;
* «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре»;
* «Башҡортостан Республикаһы хеҙмәтләндереү өлкәһенең атҡаҙанған хеҙмәткәре»;
* «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре».
# Переверзева Нина Васильевна

Переверзева Нина Васильевна (8 март 1929 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, Ростов өлкәһенең Песчанокопский районы «Путь Ленина» колхозының ҡатын-ҡыҙҙар урып-йыйыу звеноһы комбайнсыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973).

# Переверзева Нина Васильевна
## Биографияһы

1929 йылдың 6 мартында тыуған.
15 йәшенән урындағы колхозда тракторҙа тағылма машинала эшләүсе була. Һуғыш тамамланғас фермаға эшкә күсерелә.
1959 йылда «Путь Ленина» колхозында тәүге тапҡыр комбайн штурвалын ҡулынан ала. 1966 йылдан 1987 йылға тиклем, курс тамамлағандан һуң, Песчанокопское районының комбайнсыһы булып эшләй. 1974—1987 йылдарҙа — «Путь Ленина» колхозында звено етәксеһе.
1970-се йылдар уртаһында Переверзева әхирәттәрен үҙе кеүек комбайн менән идара итергә уҡырға барырға өгөтләй, беренсе ҡатын-ҡыҙ комбайнсылар бригадаһын ойоштора. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә ҡатын-ҡыҙҙар ир-егеттәрҙе үтеп китә, ә Переверзева бригадаһы — илдә иң яҡшыһы була.
СССР Юғары Советы Президиумының 1973 йылдың 7 декабрендәге указы менән, ауыл хужалығында юғары һөҙөмтәләргә ирешкәне һәм уңыш йыйып алыу ваҡытында рекордлы күрһәткестәре өсөн, Нина Васильевна Переверзеваға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
1988 йылдан — Ростов өлкәһе Песчанокопское районының «Путь Ленина» колхозы мастер-остазы.
1970 йылдан КПСС ағзаһы. 1982—1909 йылдарҙа Үҙәк Комитет ағзаһы (1981—1982 йылдарҙа ЦК ағзалығына кандидат). КПСС-тың XXV XXVI XXVII съездары делегаты. 1978 йылда эшсе йәштәрҙең киске урта мәктәбен тамамлай.
Хәҙерге ваҡытта Песчанокопское районының Летник ауылында йәшәй

# Переверзева Нина Васильевна
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

- Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973).
- Ленин ордены (1976),
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1972),
- Октябрь Революцияһы (1976),
- миҙалдар.
- СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1977).
- Ростов өлкәһе Хакимиәте башлығының (Губернаторының) Рәхмәт хаты (2007, Ростов өлкәһенең барлыҡҡа килеүенең 70-йыллығы айҡанлы).
- Ростов өлкәһе Хакимиәте башлығының (Губернаторының) Рәхмәт хаты (2009, Переверзеваның 80 йәше уңайынан).
- «Ростов өлкәһенең почетлы гражданы» (2012).
# Туймазы нефть ятҡылығы

Туймазы нефть ятҡылығы — Рәсәй Федерацияһы, Башҡортостан Республикаһы, Туймазы ҡалаһы янында. Волга-Урал нефть-газ провинцияһына ҡарай. 1937 йылда асыла.
1-1,7 км тәрәнлектә нефтле девон һәм карбон балсыҡлы ҡомташы. Нефттең уртаса тығыҙлығы 0,89 г/см³, көкөрт миҡдары 2,7-3,0 %.
1944 йылда яңы 100-сө һанлы, 1700 метр тәрәнлектә һәм дебиты (билдәле бер ваҡытта скважинанан сыҡҡан нефть миҡдары) 2500 тоннанан ашыу булған нефть скважинаһы файҙаланыуға тапшырыла. Ул ошоға тиклем 57 скважина биргән нефттән артығыраҡ күләмдә нефть бирә башлай. Тәүге алты девон скважинаһы тәүлегенә 1100 тонна нефть бирә. Девон ҡатламын асыу менән Туймазы ятҡылығы донъялағы уникаль, нефть запасы буйынса ғәйәт эре биш ятҡылыҡ иҫәбенә инә. Артабан тикшереүҙәр ятҡылыҡтың 40 км-ға х 20 км майҙанды биләүен күрһәтә.
1948 йылдың декабрендә ятҡылыҡта илебеҙ тарихында беренсе тапҡыр ятҡылыҡ менән сикләшкән ҡатламдарға һыу һурҙыртыу ғәмәлгә ашырыла. Ғөмүмән Туймазы ятҡылығында донъя практикаһында тәүге тапҡыр ятҡылыҡтан ситтәге, сиктәш һәм ятҡылыҡ эсендәге ҡатламдарға һыу һурҙыртыу ярҙамында ҡатлам баҫымын һаҡлау ысулы ҡулланыла. Ошо яңылыҡты ҡулланыу ятҡылыҡта булған нефть запасының төп өлөшөн 20 йыл эсендә сығарыу мөмкинлеген бирә. Шуға ла девон ҡатламдарынан нефть, ғәҙәти скважиналар менән сағыштырғанда, ике тапҡырға күберәк сығарыла.
1956 йылда илебеҙҙә беренсе тапҡыр Туймазы ятҡылығында промысла шарттарында нефтте тоҙһоҙландырыу ысулы ла үҙләштерелә. Шул ваҡытта тәүге экспорт кондицияһындағы нефть әҙерләнелә.
1983 йылдың апрелендә Туймазы ятҡылығында 300-миллионынсы тонна нефть сығарыла. Ә 1989 йылда предприятиела тирә-йүндәге мөхит һағы хеҙмәте булдырыла.
1990-сы йылдарҙа сығарылыусы шыйыҡлыҡ күләме кәмеү сәбәпле, йыйыу, ППД һәм нефтте әҙерләү системаларын комплекслы реконструкциялау башлана, был эш әлегәсә дауам итә. 2001 йылда «Башнефть» АНК-һында беренсе тапҡыр үҙ территорияһында нефть шламын (таҙа нефтте айырып алғандан һуң ҡалған ҡалдыҡ) эшкәртеү ҡоролмаһы файҙаланыуға тапшырыла. Бер йыл эсендә 5582 тонна нефть шламы экәртелә, 1872 тонна нефть сырьеһы алына.
2004 йылға «Туймазынефть» НГДУ-һында дүрт нефть һәм газ сығарыу цехы эшләй, файҙаланылған нефть скважиналары фонды 1494 берәмеккә етә, планда ҡаралғанса, йылына 900 мең тонна нефть сығарыла.
# Оранг-Юган

Оранг-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Щучья йылғаһының һул ярына тамағынан 546 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Оранг-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300212115300034159
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303415
* Бассейн коды — 15.02.03.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Игеҙйәнова Нажиә Заһир ҡыҙы

Игеҙйәнова Нажиә Заһир ҡыҙы (1 сентябрь 1946 йыл) — яҙыусы, прозаик, хеҙмәт ветераны, журналист, 1986—2002 йылдарҙа «Ағиҙел» журналы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1991 йылдан — бүлек мөдире. 1993 йылдан Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998).

# Игеҙйәнова Нажиә Заһир ҡыҙы
## Биографияһы

Нажиә Заһир ҡыҙы Игеҙйәнова1946 йылдың 1 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Ҡыйғы районы Абзай ауылында тыуған. Урта мәктәпте тамамлағас, Өфөләге 1-се һөнәрселек-техник училищеһына уҡырға инә. Хеҙмәт юлын туҡыусы булып башлай.
Башҡорт дәүләт университетының филология факультетында ситтән тороп уҡып, 1988 йылда диплом ала. 1983 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. 1974 й. алып «Һәнәк», 1982 й. - «Башҡортостан ҡыҙы» журналдары редакцияларында, Башҡортостан Яҙыусылар союзы идараһында эшләй. 1986—2002 йй., хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем, 1991 й. башлап «Ағиҙел» журналының хаттар бүлеге мөдире була.
Күбеһенсә сатира һәм юмор өлкәһендә эшләй, китаптарына ингән хикәйәләрендә автор замандашрының карикатур образдарын тыуҙыра, йәмғиәттең етешһеҙлектәрен фашлай. Әҫәрҙәренең геройҙары — әҙәпһеҙлек һәм эскерле хаслыҡ менән килешергә теләмәгән үҙенсәлекле шәхестәр.
Балалар өсөн яҙылған “Исемем матур икән” хикәйәләр һәм әкиәттәр китаптары авторы.

# Игеҙйәнова Нажиә Заһир ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* 1998 йылда әҙипкә «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» тигән исем бирелде.

# Игеҙйәнова Нажиә Заһир ҡыҙы
## Әҫәрҙәре

* 1986 - «Таныш булайыҡ»
* 1991 - «Еҫле һабын»
* 1993 - «Исемем матур икән» (балалар өсөн)
* 2004 - «Яҡты хыял» (балалар өсөн)
* 1996 - «Көндәш»
* 2002 - «Тәҡдир»
* 2006 - «Йәшәп ҡалырға кәрәк»
* 2009 - «Алтын сылбыр»
* 2014 - «Һуңғы осрашыу» (әҫәрҙәр йыйынтығы)
* 2018 - «Һандуғас моңо»
* 2021 - «Ҡиммәтле кейәү»
# Пензер-Яха (йылға)

Пензер-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Байдарата мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 65 км.

# Пензер-Яха (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300038396
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303839
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Тальма-Ю

Тальма-Ю — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Силова-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 165 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.

# Тальма-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112103000090790
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103009079
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Иод

| 53 | Иод |
| I126,905 ||
| 4d¹⁰5s²5p⁵ ||
# Башҡорт айырым корпусы

Башҡорт корпусы менән бутамаҫҡа.
Башҡорт айырым корпусы — Рәсәйҙә Граждандар һуғышы ваҡытында Башҡорт армияһының формированиеһы.

# Башҡорт айырым корпусы
## Ойошторолоуы һәм тарихы

Башҡорт хәрби советының 1918 йылдың 7 сентябрҙә сыҡҡан фарманына ярашлы Башҡорт айырым корпусы Ырымбур ҡалаһында ойошторолған. 1918 йылдың 17 сентябрендә Халыҡ армияһы ғәскәрҙәренә фарман аша еткерелә. Корпус Башҡорт ғәскәре составына инә, бер үк ваҡытта 1918 йылдың сентябрь уртаһынан — Халыҡ армияһына (Комуч), ә сентябрь айының өсөнсө өлөшөндә — Рәсәй армияһына буйһона.
Корпус составында 1-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы, 2-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы, Әмир Ҡарамышев исемендәге 1-се Башҡорт кавалерия полкы, 1918 йылдың октябренән Ғ. С. Иҙелбаев исемендәге 2-се Башҡорт кавалерия полкы һәм 6-сы Башҡорт уҡсылар полкы була. Башҡорт айырым корпусы яугирҙарының һаны 7 800 кеше тәшкил иткән була.
1918 йылдың 25 октябрендә бөтә пехота берләшмәләре һәм частары уҡсылар берләшмәләре һәм частары итеп үҙгәртелә.
1918 йылдың сентябрендә корпустың 1-се һәм 4-се Башҡорт пехота полктары Орск ҡалаһы өсөн алыш алып бара, 1918 йылдың октябрендә 3-сө Башҡорт пехота полкы Сызрань ҡалаһының оборонаһында ҡатнаша, 1918 йылдың октябрь-ноябрь айҙарында 1-се, 2-се, 4-се һәм 5-се Башҡорт пехота полктары, 2-се Башҡорт уҡсылар полкы Аҡтүбә фронтында РККА-ға ҡаршы һуғыша.
1918 йылдың 16 октябрендә КОМУЧ-тың барлыҡ ҡораллы көстәре Юғары баш командующийы штаб начальнигы С. Н. Розанов фарманына ярашлы Башҡорт айырым корпусы тарҡатыла. 1918 йылдың 21 октябрендә корпустың уҡсылар полктары 1-се Башҡорт уҡсылар дивизияһына әүерелә, ә кавалерия полктары Башҡорт Хөкүмәтенең ҡарамағында ҡала.
1918 йылдың 10 ноябрендә Башҡорт хәрби советының рәйесе Ә. Ә. Вәлидов Башҡорт ғәсҡәренә үҙенең фарманы менән был корпустың дивизияға үҙгәртеп ҡоролоуы тураһында иғлан итә.

# Башҡорт айырым корпусы
## Командующийҙары

* генерал-лейтенантХ. И. Ишбулатов.

# Башҡорт айырым корпусы
## Наградалары

* 2-се Башҡорт пехота полкы «Рәхмәтле Екатеринбургтан — ҡаһарман азат итеүселәргә» яҙыулы байраҡ менән бүләкләнә (1918);
* 4-се Башҡорт пехота полкын Орск ҡалаһында йәшәүселәр байраҡ менән бүләкләй (1918).
Башҡорт частәренең айырыу билдәләре (1-се Башҡорт пехота полкы),
айырыу билдәләре 1918 йылдың июнендә ҡабул ителгән :
| Һалдаттар һәм кесе командирҙар ||||||
| Рядовой | Ефрейтор | Бомбардир | Унтер-офицер | Фельдфебель | Подпрапорщик |
| Обер-офицерҙар | Обер-офицерҙар | Обер-офицерҙар | Обер-офицерҙар | Обер-офицерҙар | Штаб-офицер | Штаб-офицер |
| Прапорщик | Подпоручик | Поручик | Штабс-капитан | Капитан | Подполковник | Полковник |
# Алтын (исем)

Алтын — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме һәм ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Алтын исеме бар.

# Алтын (исем)
## Этимология

Алтын башҡорт исеме) — алтын һымаҡ ҡәҙерле таш исемен йөрөтә. Матурлыҡты һәм таҙалыҡты аңлата. Үҙ балаларына был исемде биргәндә, ата-әсә уға муллыҡ һәм оҙон ғүмер теләйҙәр.
# Түбәнге Синьга

Түбәнге Синьга — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бочанка йылғаһының уң ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Түбәнге Синьга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Есет йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Тура һәм Тавда йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502612111200004179
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200417
* Бассейн коды — 14.01.05.026
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2