yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Порчтывис

Порчтывис — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Море-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.

# Порчтывис
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000087013
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008701
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Доломан тыҡрығы

Доломан тыҡрығы — Дондағы Ростовтың Ленин районындағы урам

# Доломан тыҡрығы
## Тарихы

Тыҡрыҡтың исеме ҡала тарихы менән бәйле. 1749 йылда бында Темерник таможняһы ойошторола, ә 12 йылдан һуң Изге Дмитрий Ростов ҡәлғәһе төҙөлә башлай. Тик 1763 йылда ғына ҡәлғәнең һәм уның тирә-яғының беренсе планы төҙөлә, унда Һалдат һәм Доломан форштадтары билдәләнә. . «Доломан», В.И.Даль һүҙлегенә ярашлы, венгр һүҙенән сыҡҡан, әммә төрөктәргә лә билдәле була. Төрөктәрҙән ул казактарға эләгә, казактар төрөктәр менән донъяуи эштәрҙә лә, шулай уҡ хәрби мөнәсәбәткә лә эйә була. Шулай итеп, был һүҙ Донда барлыҡҡа килә
Тыҡрыҡ үҙенең баштағы исемен үҙгәртмәй. Октябрь революцияһына тиклем был ҡаланың ситке урамы була, унда, башлыса, ярлылар йәшәй. 1914 йылда тыҡрыҡта өс белем биреү учреждениеһы: медицина докторы И. Ткачев исемендәге мәктәп, Ломоносов исемендәге 4-се ир-аттар гимназияһы һәм 5-се ҡатын-ҡыҙҙарҙың Кирилл-Мефодий училищеһы урынлаша

# Доломан тыҡрығы
## Географияһы

Тыҡрыҡтың оҙонлоғо — 2720 метр. 5-се Дон корпусы майҙанынан башлана, Темерницкая, Серафимович, Социалистик, Оло Баҡса, Согласие, Пушкин, Максим Горький, Красноармейская, Малюгина, Варфоломеев, Катаев, Черепахин, Халыҡ Ополчениеһы, Текучёв, Нефедов урамдарын киҫеп үтә һәм Мечников урамы киҫелешендә тамамлана. Артабан Доломан тыҡрығының дауамы булып Подтёлков урамы тора.

# Доломан тыҡрығы
## Географияһы
### Объекттар

* З. В. Блюм йорто — Доломан, 29.
* П. И. Степаненконың килем йорто— Доломан, 31.
* Ростов финанс-иҡтисад колледжы — Доломан, 53.
* «Гвардия» бизнес-үҙәге — Доломан, 70Д.
* 5-се янғын һүндереү часы — Доломан, 132.
* Дон МЧС музейы — Доломан, 132Б.
* Беренсе уҡытыусыға һәйкәл — Красноармейская урамы киҫелешендә
* Е.Е. Скордианың килем йорто (Евстафьевна Екатерина Скордиа) — Оло Баҡса урамы менән киҫешкән урында
* Фотогалерея
* «Ыласын» күҙ клиникаһы
* З. В. Блюм йорто
* П. И. Степаненконың килем йорто
* Ростов финанс-иҡтисади колледжы
# Койайке

Койайке (исп. Coihaique) — Чилилағы ҡала. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның, Койайке провинцияһының һәм Айсен өлкәһенең административ үҙәге. Коммуна Койайке провинцияһына ҡарай. Ҡала халҡы — 44 850 кеше (2002).
Коммунаның майҙаны — 7290,2 км². Халыҡ һаны — 55381 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 6,86 кеше/км².

# Койайке
## Географик урыны

Чилиҙың баш ҡалаһынан (Сантьяго) 1431 саҡрым (1350 км) көньяҡта урынлашҡан.
Коммуна сиктәштәре:
* төньяҡта — Лаго-Верде коммунаһы;
* көнсығышта — Чубут (Аргентина) һәм Санта-Крус (Аргентина) провинцияһы;
* көньяҡта — Рио-Ибаньес коммунаһы;
* көнбайышта — Айсен һәм Сиснес коммунаһы.

# Койайке
## Демографик мәғлүмәттәр

Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны — 55 381 кеше, шуларҙың 28 211 ир-егеттәр һәм 27 170 ҡатын-ҡыҙҙар.
# Муза (Икса ҡушылдығы)

Муза — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Икса йылғаһының уң ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Муза (Икса ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010500112115200023684
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202368
* Бассейн коды — 13.01.05.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Барлыҡ диндәр ғибәҙәтханаһы

Барлыҡ диндәр ғибәҙәтханаһы (Бөтөн ер йөҙө ғибәҙәтханаһы, халыҡ-ара рухи берҙәмлектең мәҙәни үҙәге) — Ҡазандың Иҫке Ураҡсы биҫтәһендә урынлашҡан архитекторлыҡ конструкция.

# Барлыҡ диндәр ғибәҙәтханаһы
## Тарих

Һалыу эше 1994 йылда рәссам, архитектор, скульптор һәм йәмәғәт эшлеклеһе Илдар Ханов тарафынан башланған. Уның ниәтенсә, ул диндәрҙең, цивилизацияларының һәм мәҙәниәттәрҙең архитекторлыҡ символы булараҡ ҡоролған.
Ансамблдә православие сиркәүе, мәсет, синагога күршелек итәләр.

# Барлыҡ диндәр ғибәҙәтханаһы
## Төҙөлөшө

Ансамблдә насара сиркәүе, мосолман мәсете, йәһүд синагогаһы, будда пагодаһы, төрлө конфессиялар һәм диндәрҙең башҡа объекттары урынлашҡан. Проектта бөтәһе 16 дин, шул иҫәптән юҡҡа сыҡҡан цивилизацияларҙың дини культтары, көмбәҙҙәре һәм биналарҙың башҡа күренекле элементтары ҡаралған. Бының өсөн түбәндәге залдар булдырыу планлаштырылған:
| Һинд Ведалары Ҡытай Даоһы Япон Дзэн-Буддизмы Тибет Индонезия Мысыр | Майя Иран Розенкрейцерҙар һәм масондар Протестант Православие һәм католиклыҡ Сит планета аҡылы |
Әлеге ваҡытта комплекста Мысыр һәм Католик залдары, Сәй бүлмәһе һәм Ғайса Мәсих, Театр залдары, Картиналар галереяһы булдырылған. Уларҙың интерьерҙары монументаль рәсем сәнғәте һәм биҙәү-ҡулланма сәнғәте әҫәрҙәре менән биҙәлгән.
# Фалькенхайн

Фалькенхайн (нем. Falkenhain) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3727 кеше йәшәй. Майҙаны — 73,25 км². Диңгеҙ кимәленән 144 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 4808 һәм автомобиль коды MTL.
# Әлимсат

Әлимсат (рус. Алимсат ) — бөткән ауыл. Башҡортостандың Баймаҡ районы Ишбирҙе ауыл Советы составындағы ауыл. XIX быуат аҙағында Әбделкәрим һәм Байғол ауылдары кешеләре нигеҙ һалған. 1950-се йылдарҙа ғәмәлдән сыҡҡан.

# Әлимсат
## Географик урыны

Йылайыр ҡушылдығы Әлимсат йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан булған. Район үҙәге Баймаҡтан көнбайышҡа табан — 67 км, ауыл Советы үҙәге Ишбирҙе ауылынан 8 км алыҫлыҡта ятҡан.

# Әлимсат
## Тарихы

XIX быуат аҙағында Әбделкәрим ауылынан ҡайһы бер түңгәүер башҡорттары (Илбуловтар, Әхмәтовтар, Аҡсувашевтар), шулай уҡ Байғол ауылынан (хәҙер Йылайыр районы) Алмаҡаевтар яңы урынға күсеп ултыралар. Яңы ауыл өсөн бик матур урын һайлайҙар — урман-тау араһында, Әлимсат йылғаһы буйында. Йылға исеме менән ауыл да атала башлай. Әлимсат атамаһын бесәнлек тә йөрөткән. Л. М. Хөсәйенова үҙенең ғилми хеҙмәтендә Әлимсат атамаһын микротопонимияға күскән ойконим булараҡ телгә ала, 1910 йылда 70 йорт иҫәпкә алынған. Ауыл халҡы мал аҫыраған, дегет ҡайнатҡан, күмер яндырған, йүкәнән төрлө әйберҙәр, ҡамыт-дуға, арбалар, саналар һәм башҡа кәрәк-яраҡ етештергәндәр, һунарсылыҡ менән шөғөлләнгән. Октябрь революцияһына тиклем үк ауылда мәсет төҙөлә, уны үҙ аҡсаһына Фатима исемле бай тол ҡатын төҙөй. Ауылда йүнсел, эшкә һәләтле, әрһеҙ кешеләр йәшәгән. Үҙ тауарҙарын ситкә, эргә-тирәләге баҙарҙарға сығарып, икмәк һәм башҡа төрлө кәрәк нәмәләргә алмаштырғандар.
Бөйөк Ватан һуғышы осоронда ауыл халҡы ҙур ауырлыҡтар кисерә, сөнки төпкөлдө йәшәгәнлектән ярҙамға мохтаж була, шуға күрә һуғыштан һуңғы йылдарҙа оло юл буйында урынлашҡан ауылдарға күсеү яғын ҡарай. 1950-се йылдар башына Әлимсат ауылы бушап ҡала.
# Джәмәрәт

Шайтандарға таш ташлау (ғәр. رمي الجمرات‎‎) —Сәғүд Ғәрәбстанындағы Мәккә ҡалаһына хажға барған ваҡытта үтәлә торған ғибәҙәттәрҙең береһе .. (ғәр. جمرات‎ джәмәрәт (күпл. ); берл. — джәмрә) - хаж ҡылыусылар шайтандарға таш ташлай торған бағаналар. Хаж ҡылыусылар джәмәрәт тип аталған өс диуарға (элек өс бағана булған) таш ташлай. Диуарҙар Мәккәнән көнсығыштараҡ Минаүҙәнендә урынлашҡан. Был хаж ваҡытында үтәлә торған фарыз (мотлаҡ үтәлә торған) ғәмәл. Йола Ибраһим Пәйғәмбәр тормошонан бер ваҡиғаны хәтергә төшөрөү айҡанлы үтәлә - ул улы Исмәғилде ҡорбанға килтермәҫкә, Аллаһы тәғәләнең әмерен үтәмәҫкә ҡотортҡан шайтанға өс тапҡыр таш бәреп ҡыуып ебәрә.
Зөлхизә айының 10-сы көнөндә Ҡорбан байрамы ваҡытында хаж ҡылыусылар бер ҙур джәмрәгә ете таш ташларға тейештәр. Таш ташлағандан һуң һәр хаж ҡылыусы сәсен алырға тейеш (ҡатын-ҡыҙ толом осон бер аҙ ҡыҫҡарта). Алдағы ике көндә улар һәр өс диуарға етешәр таш бәрергә тейеш. Шулай итеп, һәр хаж ҡылыусы 49-ҙан дә кәм булмаған таш ташларға тейеш. Хаж ҡылыусылар Минала йәнә бер көнгә ҡалһа, улар яңынан шул өс джәмрәгә етешәр таш бәрергә бара. Йола башҡарыр өсөн таштарҙы йә Мөздәлифәлә, йә Минала тәүге тапҡыр ташларға барыр алдынан йыя.

# Джәмәрәт
## Джәмрәләрҙе алыштырыу

2004 йылға тиклем джәмрәләр бейек бағаналар рәүешендә ҡуйылған булған. 2004 йылғы хаждан һуң Сәғүд Ғәрәбстаны хакимиәте хәүеңфһеҙлек тәьмин итер өсөн бағаналарҙы диуарға алыштыра.Бағанаға бәргән саҡта йыш ҡына таштар ҡаршы яҡта торған кешеләргә барып тейә торған булған. Джәмрәләргә үтеүҙе еңеләйтеү өсөн йәйәү үтерлек бер яруслы күпер һалынған, уны Джәмәрәт күпере тип атайҙар. г
Джәмәрәләр ошондай атамалар йөрөтә(көнсығыш яғынан башлап):
* Беренсе джәмрә (әл-джәмрә әл-үлә), йәки Кесе джәмрә (الجمرة الصغرى|әл-джәмрә әс-сүғра);
* Урта джәмрә (الجمرة الوسطى|әл-джәмрә әл-вуста);
* Ҙур джәмрә (ғәр. الجمرة الكبرى‎), йәки Акаба Джәмрәһе (جمرة العقبة|джәмрә әл-Акаба).
2004 йылға тиклем кесе һәм урта джәмрәләр араһында 150 метр булған, ә урталағыһы һәм ҙуры араһындаа — 225 метр.

# Джәмәрәт
## Хәүеф-хәтәр

Шайтандарға таш ташлау ғибәҙәте -хаж ҡылғандағы иң хәүефле ғәмәл. Халыҡ эркелеп килеү арҡаһында ҡыҫылып, тапалып үлгәндәр ҙә була.Хәүефһеҙлек тәьмин итер өсөн бағаналарҙы диуарға алыштырыу хәлде бер аҙ еңеләйтә, кешеләр тиҙерәк үтә башлай, таш менән йөрәхәтләнеү ҙә кәмей. Хаж ҡылыусылар артыуын иҫәпкә алып Джәмәрәт күперен дә киңәйтәләр.
Риүәйәттәрҙән күренеүенсә, Мөхәммәт Пәйғәмбәр бер генә тапҡыр хаж ҡылып ҡала, һуңғы тапҡыр таш ташларға ул зухр намаҙын уҡығас уҡ бара. Шул арҡала күп кенә хаж ҡылыусылар ошо ваҡытта таш ташларға барырға тырыша, был иһә кешеләрҙең ҡыҫылыуына, тапалыуына килтерә. Күп ғөләмәләр быны төшлөктән эңер төшкөнгә тиклем үтәргә мөмкин тип һанай.
2006 йылда джәмрәләр янында 346 хажи һәләк була, 289 кеше имгәнә. 2015 йылдың сентябрендә 2.4 меңдән ашыу кеше тапалып үлә.
Сәғүд Ғәрәбстаны хакимиәте шайтанға таш ташлағанда хажиҙарҙың хәүефһеҙлеген тәьмин итер өсөн бик күп көс һала.
# Карташов Николай Иванович

Карташов Николай Иванович (5 октябрь 1867 йыл, Новочеркасск — 24 апрель 1943 йыл, Томск) — ғалим-инженер. Сталин премияһы лауреаты. Профессор. РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре. 1911 йылдың 8 июненән 1916 йылдың 27 июненә тиклем Томск технология институтының директоры (ректоры) була.

# Карташов Николай Иванович
## Биографияһы

1867 йылдың 5 октябрендә Новочеркасск ҡалаһында казак офицер-артиллерисы ғаиләһендә тыуған.
Харьков технология институтының механика бүлеген тамамлағандан һуң (1891), Новочеркасск тимер юлында эшләй.
1893 йылдан — төҙөлөп ятҡан Себер тимер юл магистраленең тартыу участкаһы начальнигы, һуңынан Уссурийск тимер юл тармағының баш оҫтаханалары менән мөдирлек итә.
1899 йылда эштән китә һәм сит илгә командировкаға сыға, ике йыл паровоз эшен өйрәнә. 1902 йылдан Томск технология институтында уҡыта. Магистр (1903), «Паровоздарҙы тәжрибә тикшереү» диссертацияһы — был һөнәр теорияһы буйынса донъяла тәүге эш. Теоретик механика һәм машиналар эшләү кафедраһы профессоры (1903).
1906—1909 йылдарҙа — механика бүлеге деканы, 1911 йылдан 1916 йылға тиклем — Томск технология институты директоры.
Оҙаҡ ауырығандан һуң вафат була, Көньяҡ зыяратта ерләнә.

# Карташов Николай Иванович
## Ғаиләһе

* Ҡатыны — Изабелла Викентьевна (ҡыҙ фамилияһы Баранович) (30.10.1875-1944)..
** Улы — Карташов Иван Николаевич (08.08.1900 г., Новочеркаскиҙа — 26.02.1977) — инженер-механик, профессор.
** Улы — Карташов Константин Николаевич (21.05.1902 — 29.01.1979) — совет ғалимы, атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре, СССР архитектура һәм гражданлыҡ төҙөлөшө академияһы академигы, СССР Дәүләт премияһы лауреаты.
** Ҡыҙы — Надежда Николаевна (кейәүҙә Ферри исеме; 1907—1998), беренсе ире — генетик Л. В. Ферри (1906—1944), ҡыҙы Татьяна (1935) — ғалим-биотехнолог, икенсе ире — Нуварьев Валентин Спиридонович (1895—1952) — ғалим-геодезист, математик..

# Карташов Николай Иванович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* да Парижда Үткән Бөтә донъя күргәҙмәһендә Рәсәй экспозицияһын әҙерләүҙәге тырышлығы өсөн «Оффициер д’académie» (Франция) ордены (1900 йыл)
* «РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре» исеме, 1929 йыл
* Ленин ордены, 1936 йыл
* «Почётлы тимер юлсы» билдәһе, 1937 йыл
* «Почет билдәһе» ордены, 1939 йыл
* Себерҙә беренсе Сталин премияһы лауреаты (1941, 6 томлыҡ «Паровоздар курсы» хеҙмәте өсөн)

# Карташов Николай Иванович
## Баҫмалары

* 1902 г. — «Опытные исследования паровозов» (Харьков).
* 1904 г. — «Конструкции паровозов. Детали паровозов» (Томск).
* 1914 г. — «Паровозные парораспределительные механизмы. Золотники и кулисы» (С-Петербург).
* 1925 г. — «Угли Черемховского каменноугольного бассейна и их испытание в 1924 г.» (Иркутск).
* 1935 г. — «Лекция в высшей технической школе и организация умственного труда» (Томск).
* 1936 г. — «Тяжеловесные поезда».
* 1937 г. — «История развития конструкции паровоза». ОНТИ
* 1941 г. — «Курс паровозов» Ч — I—II. (Москва).
(барлығы 130-ҙан ашыу эш)

# Карташов Николай Иванович
## Хәтер

1944 йылда Томск ҡала Советы ҡарары менән Томскиҙағы] Баҡса урамы Карташов урамы тип үҙгәртелә.
# Уң яҡ ярҙағы Цимлянск ҡаласығы

Уң яҡ ярҙағы Цимлянск ҡаласығы — Ростов өлкәһендә Цимлянск ҡалаһы эргәһендә урта быуат ҡаласығы, Хазар ҡағанаты дәүләтенең урта быуат ҡәлғәһе (650—969). Федераль әһәмиәттәге археология ҡомартҡыһы.

# Уң яҡ ярҙағы Цимлянск ҡаласығы
## Тарихы

Уңайлы тәбиғәт шарттары булыуы арҡаһында Ростов өлкәһендә борон халыҡ тығыҙ ултырған
Уң яҡ ярҙағы Цимлянск ҡаласығы хәҙерге Саркел ҡасабаһы янында, Цимлянск һыуһаҡлағысының уң яҡ яры буйында урынлашҡан. Борон ул ауылдан – ҡәлғәнән торған. Был урында бронза дәүерендә үк йәшәгәндәр. XVIII быуатта ҡәлғә йылғаның 70 метр самаһы бейеклектәге ярҙа торған.
Ҡәлғә торған өсмөйөш текә битләүҙәр һәм тәрән йырындарҙан барлыҡҡа килгән. Хазарҙар ҡәлғәне яр менән тоташтырыусы муйынды ҡаҙып сығалар һәм битләүҙәрҙе тәрәнәйтеп ҡаҙалар
Ҡәлғәнең башнялары 0,6×0,3×0,4 м ҙурлыҡтағы аҡ ташлы блоктарҙан эшләнгән.
Башнялар яҡынса ун биш сантиметр ҡалынлыҡтағы тупраҡҡа индерелгән бүрәнә рәттәре менән тоташҡан. Бүрәнәләр араһындағы арауыҡтар ваҡ таш һәм балсыҡ менән тултырылған. Диуарҙары аҡ таштан эшләнгән, уларҙың бейеклеге 6 метрға еткән. Диуарҙарҙың оҙонлоғо 365 метр тәшкил итә.
XIX быуат аҙағында сылбыр кеүек урынлашҡан аҡ ташлы башняларҙың ҡалдыҡтары күренә. Ул дозорҙың беренсе оборона линияһы инә. Әлеге ваҡытта уларҙан яңғыҙ таштар ғына ҡалған. Диуарҙар эсендә хазарҙарҙың төрлө ҙурлыҡтағы тирмә рәүешле торлаҡтары урынлашҡан. Байыраҡтарҙың торлаҡтары кейеҙ менән, ярлыларҙың ҡамыш йәки һалам менән ябылған.
Ултыраҡта күп әйберҙәр һаҡланған – тимерсе ҡоралдары (һандал, сүкеш, сапфир ҡайсы, ҡыпһыуыр), ҡорал (балта, бер нисә һөңгө, уҡ башаҡтары), ауыл хужалығы ҡоралдары, шул иҫәптән ураҡ формаһында, ҡыҫҡа виноград бысағы. Халыҡ виноград үҫтергән. Аш-һыу көршәктәре рәүешендә керамика һаҡланған.
IX быуат башында ҡәлғә ҡағанат дошмандары тарафынан баҫып алына, торлаҡтар яндырыла, кешеләре үлтерелә. Ҡәлғә территорияһында археологтар башлыса үлгән ҡатын-ҡыҙҙарҙың һәм балаларҙың һөлдәләрен таба. Ир-аттар һәләк булыуы-юҡмы, билдәһеҙ. Ҡатын-ҡыҙҙар һәм балалар кәүҙәһе ерләнмәгән.Уларға тиҙ-тиҙ генә тупраҡ һипкәндәр. Бер һөлдәлә тәңкәләр – дирһәмдәр табыла, уларҙың иң һуңғының һуғылған ваҡыты 809-813 йй.
Күрәһең, тәңкәләр үлгән кешеләрҙең береһенең итегенең ҡуңысына йәшерелә. Был факт ҡәлғәнең һүтеп алыу ваҡытын билдәләргә ярҙам итә.
Ҡәлғәнең аҡ ташлы блоктары 1744 йылға тиклем тора, аҙаҡ стеналары һүтеп алына һәм Старочеркасск ҡәлғәһен төҙөгәндә ҡулланыла. Ҡәлғә федераль әһәмиәттәге археология ҡомартҡыһы булып тора.
# Үрге Котанда

Үрге Котанда — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының һул ярына тамағынан 444 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

# Үрге Котанда
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100004042
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100404
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Йомағолов Илфат Әбделәхәт улы

Йомағолов Илфат Әбделәхәт улы (30 июнь 1962 йыл — 22 сентябрь 2018 йыл) — театр һәм кино актёры. 1987 йылдан Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1993).

# Йомағолов Илфат Әбделәхәт улы
## Биографияһы

Илфат Әбделәхәт улы Йомағалов 1962 йылдың 30 июнендә Башҡорт АССР-ының Ғафури районы Юлыҡ ауылында тыуған.
Атаһы Әбделәхәт Әбделхаҡ улы сығышы менән күрше Юрмаш ауылынан. Ғаилә башлығы балта оҫтаһы булыу менән бергә, һүрәтте лә һәйбәт төшөргән. Йәшерәк сағында ғаиләһе менән күсеп, Учалы ҡалаһын төҙөүҙә лә ҡатнашҡан.
Тыуған ауылында һигеҙ класс тамамлағас, профтехучилищеға уҡырға инә. Дипломлы белгес, ил алдындағы бурысын үтәгәндә лә балта оҫтаһы булып хеҙмәт итә.
Ике йыл Совет Армияһында хеҙмәт итеп ҡайтҡандан һуң Өфө сәнғәт институтына уҡырға инә.
Режиссер Рифҡәт Исрафилов курсында белем ала. 1987 йылда институттың актерлыҡ бүлеген тамамлап, Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрына эшкә килә.
1987—2010 йылдар эсендә иллегә яҡын роль башҡара. Олпат кәүҙәле, аҡыллы, тыныс сырайлы актерға йәштән үк ҡарттар ролен уйнауҙы ышанып тапшыралар. Уның «Ай тотолған төндә», «Балаҡайҙарым», «Һөйәһеңме, һөймәйһеңме?», «Һуңғы уҙаман» һәм башҡа спектаклдәрҙәге ролдәре театр һөйөүселәрҙең күңелендә әле лә һаҡлана.
Ә уның үҙенең иң яратҡан ролдәренең береһе булып Мостай Кәримдең «Ай тотолған төндә» спектакленән Диауана образы.«Диуаналыҡ» күңелде ташламаһын… Уйлап ҡараһаң, донъябыҙҙа аҡыллы «диуаналар» һирәк осрай, диуана «аҡыллылар» ишәйҙе", — ти ул «Башҡортостан» гәзитенә биргән бер интервьюһында.
Хәтере ныҡ, әҙәбиәткә яҡын кеше бер-ике уҡыуҙа сценарийҙы хәтеренә һеңдерһә, тәбиғәттән бирелгән һәләте яңы ролде уңышлы башҡарырға булышлыҡ итә. Спектаклдәрҙә уйнауҙан тыш текстарҙы башҡорт теленә тәржемә итә, шиғырҙар һәм пьесалар ҙа яҙа.
1993 йылда «Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған артисы» исеме бирелә.
«Ай ҡыҙы» дауамлы нәфис фильмы, «Миҙал», «Рәхмәт» кеүек киноларҙа төп ролдәрҙе уйнай.
2005 йылда режиссер Салауат Вәхитовтың «Осраҡлы булмаған осраҡ, йәки Бер мөхәббәттең ете көнө» фильмында төшә.
2010 йылдан Өфө «Нур» татар дәүләт театры менән хеҙмәттәшлек итә.
Актер 2018 йылдың 22 сентябрендә ҡаты ауырыуҙан һуң вафат була, тыуған ауылында ерләнгән.

# Йомағолов Илфат Әбделәхәт улы
## Ғәиләһе

Ҡатыны Рисәлә Урал ҡыҙы менән театрҙа танышалар. Улы Иштуған менән ҡыҙы Фирүзәне сабый саҡтарынан тәрбиәләшергә ваҡытын да, көсөн дә йәлләмәй. Үҙе үҫкән ғаиләлә баш бала, биш ҡусты-һеңлеһенә ағай булараҡ, бәләкәйҙән йорт мәшәҡәттәрен үҙ иңендә күтәреп өйрәнгән ғаилә башлығы кәләшенә хатта йәш баланы нисек ҡарарға өйрәтеп ебәргән саҡтары ла йыш була. Дөйөм ятаҡта йәшәгәндә төнгө тәрбиәсе булып эшләүе балаларҙы ярата, улар күңелен аңлай белеүен дәлилләй.
# Долгое Плесо

Долгое Плесо — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Ханты-Мансийск райондағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ? кеше йәшәй.
Почта индексы — 628506, ОКАТО коды — 71129000001.

# Долгое Плесо
## Халыҡ һаны

| Йыл | Даими халыҡ һаны |
| 2002 | |
| 2008 | |
| 2010 | ? |

# Долгое Плесо
## Климат

Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
# Сулавеси (мәғәнәләр)

Сулавеси — күп мәғәнәле һүҙ.
* Сулавеси — Индонезиялағы утрау.
* Сулавеси диңгеҙе — Тымыҡ океан диңгеҙе.
# Быгат

Быгат — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мисс йылғаһының уң ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Быгат
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010100312115300007833
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115300783
* Бассейн коды — 14.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ертач

Ертач — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Молома йылғаһының уң ярына тамағынан 384 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Ертач
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300312111100035003
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103500
* Бассейн коды — 10.01.03.003
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Изынджуль

Изынджуль — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сереж йылғаһының уң ярына тамағынан 124 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Изынджуль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400112115200015231
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201523
* Бассейн коды — 13.01.04.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Кесе Мишә

Кесе Меша — Рәсәй йылғаһы. Татарстан биләмәләрендә аға. Йылға Меша йылғаһының уң ярына тамағынан 147 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.

# Кесе Мишә
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000312112100004255
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100425
* Бассейн коды — 11.01.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1