yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Кайнозой

Геохронологик шкала :
| Эон | Эон | Эра | Период |
| Ф а н е р о з о й | Ф а н е р о з о й | Кайнозой | Дүртенсел |
| Ф а н е р о з о й | Ф а н е р о з о й | Кайнозой | Неоген |
| Ф а н е р о з о й | Ф а н е р о з о й | Кайнозой | Палеоген |
| Ф а н е р о з о й | Ф а н е р о з о й | Мезозой | Аҡбур |
| Ф а н е р о з о й | Ф а н е р о з о й | Мезозой | Юра |
| Ф а н е р о з о й | Ф а н е р о з о й | Мезозой | Триас |
| Ф а н е р о з о й | Ф а н е р о з о й | Палеозой | Пермь |
| Ф а н е р о з о й | Ф а н е р о з о й | Палеозой | Карбон |
| Ф а н е р о з о й | Ф а н е р о з о й | Палеозой | Девон |
| Ф а н е р о з о й | Ф а н е р о з о й | Палеозой | Силур |
| Ф а н е р о з о й | Ф а н е р о з о й | Палеозой | Ордовик |
| Ф а н е р о з о й | Ф а н е р о з о й | Палеозой | Кембрий |
| Д о к е м б р и й | П р о т е р о з о й | Нео- протерозой | Эдиакарий |
| Д о к е м б р и й | П р о т е р о з о й | Нео- протерозой | Криогений |
| Д о к е м б р и й | П р о т е р о з о й | Нео- протерозой | Тоний |
| Д о к е м б р и й | П р о т е р о з о й | Мезо- протерозой | Стений |
| Д о к е м б р и й | П р о т е р о з о й | Мезо- протерозой | Эктазий |
| Д о к е м б р и й | П р о т е р о з о й | Мезо- протерозой | Калимий |
| Д о к е м б р и й | П р о т е р о з о й | Палео- протерозой | Статерий |
| Д о к е м б р и й | П р о т е р о з о й | Палео- протерозой | Орозирий |
| Д о к е м б р и й | П р о т е р о з о й | Палео- протерозой | Риасий |
| Д о к е м б р и й | П р о т е р о з о й | Палео- протерозой | Сидерий |
| Д о к е м б р и й | А р х е й | Неоархей | Неоархей |
| Мезоархей ||
| Палеоархей ||
| Эоархей ||
| Катархей |||
| Сығанаҡ ||||
Кайнозой (грек. kainos — яңы, үҙенсәлекле һәм грек. zoe -тормош), кайнозой эраһы, фанерозойҙың өҫкө бүлексәһе.
66 млн йыл элек башлана, хәҙерге ваҡытта дауам итә.
Палеоген, неоген һәм дүртенсел (квартер) системаларға (осорҙар) бүленә. Башҡортостан терр яһында палеоген һәм миоцен (неогендың аҫҡы бүлеге) ҡатламдары көслө эрозия һәм тектоник ҡалҡыуҙар арҡаһында өлөшләтә депрессияларҙа һаҡланған.
Плиоцен ултырмалары (неогендың өҫкө бүлеге) Ағиҙел, Ҡариҙел, Һаҡмар һәм башҡа йылғалар үҙәндәренә тура килә.
Квартер ҡатламдары һыу айырғыс киңлектәрҙе, битләүҙәрҙе, тау һәм ҡалҡыулыҡ түбәләрен тотош япма булып ҡаплай; хәҙ. заман рельефын барлыҡҡа килтерә (йылға үҙәндәре, күл уйпатлыҡтары һ.б.).
Кайнозой ултырмалары боронғо ҡатламдарға йыуылыу аша ятҡан континенталь һәм диңгеҙ (квартерҙан тыш) тоҡомдарынан ғибәрәт.
Дөйөм ҡалынлығы 800 м тиклем. Кайнозой ҡатламдарына һоро күмер, кварцлы ҡомташ, аҡ балсыҡ, төҙөлөш материалдары (балсыҡ, ҡом, ҡырсынташлыҡ), торф, агрономик мәғдән (гажа, сапропель), минераль буяу (охра, глауконит, аҡбур), эсәр һыу ятҡылыҡтары тура килә.
# Болтнев Андрей Николаевич

Болтнев Андрей Николаевич (5 ғинуар 1946 йыл — 12 май 1995 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең театр актёры. 1973 йылдан Уссурийск, Майкоп, Новосибирск ҡалалары драма театрҙары, 1985 йылдан — Владимир Маяковский исемендәге Мәскәү театры артисы. СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1986).

# Болтнев Андрей Николаевич
## Биографияһы

Андрей Николаевич Болтнев 1946 йылдың 5 ғинуарында Өфөлә тыуған.
Уның ҡартатаһы, Добжинский Константин Андреевич (1889—1966), Грузия ССР-ының халыҡ артисы (1954), ә өләсәһе Нина Леонидовна Иртеньева — РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы. Буласаҡ артист тыуыу тураһындағы танытмаһында Андрей Вячеславович Тусов була. Тик Андрейҙың туған атаһы Тусов 1951 йылда вафат була, Андрейға 5 йәш тулғанда уның тормошона үгәй атаһы Николай Болтнев, алыҫ диңгеҙҙәргә йөҙөү капитаны, инә. Андрей үгәй атаһы менән бик ныҡ дуҫ була, бала сағын һәм үҫмер йылдарын Севастополь һәм Туапсе портлы ҡалаларында үткәрә.
Ярославль театр училищеһында 1970-1972 йылдарҙа уҡый. Театр училищеһын тамамлағандан һуң Уссурийск, Майкоп һәм Новосибирск театрҙарында эшләй. 1985 йылда ситтән тороп А. Островский исемендәге Ташкент театр-художество институтын тамамлай.
1983 йылда тәүге тапҡыр киноэкранда Семен Арановичтың «Торпедоносцы» фильмында капитан Гавриловичтың сағыу роле менән сыға.
Уны ысынлап популыр итеүсе Юлиан Семеновтың «Противостояние» романы буйынса ҡуйылған шул уҡ исемле телесериал (1985) була. Болтнев Андрей унда төп ролдәрҙең береһен — һатлыҡ йән Кротовты уйнай.
Актёрҙың исеме 1984 йылда Алексей Германдың «Мой друг Иван Лапшин» фильмы сыҡҡандан һуң киң танылыу ала. Был фильмда ул төп ролде башҡара.
1985 йылда Новосибирск театры актёры баш ҡаланың Вл. Маяковский исемендәге Академия театрына саҡырып алына. Уның саҡырылыуында ул ваҡытта абруйлы һәм авторитетлы РСФСР-ҙың халыҡ артисы Наталья Гундарева ҙур роль уйнай. Ләкин Мәскәүҙә актёрға йәшәргә прописка бирмәйҙәр һәм шунлыҡтан уның ҡатыны балаһы менән Новосибирск ҡалаһында ҡала. Актёр вафат булғас, уны баш ҡалала ерләү өсөн, дуҫтары уға прописка юллап ала.
1995 йылдың 12 майында Болтнев Андрей йоҡлаған сағында инсульттан Мәскәүҙә вафат була. Востряковский зыяратында ерләнгән.
Болтнев Андрейҙың ҡыҙы — актриса Мария Болтнева «Глухарь» телесериалында Настя Клименко ролен башҡарыусы булараҡ билдәле.
# Шаҙы

Шаҙы — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Бөрө йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.

# Шаҙы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201612111100025483
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102548
* Бассейн коды — 10.01.02.016
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Святица (Лочмяша ҡушылдығы)

Святица — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лочмяш йылғаһының һул ярына тамағынан 4,4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Святица (Лочмяша ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300312110000014702
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001470
* Бассейн коды — 08.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кубшюц

Кубшюц (нем. Kubschutz<br />Kubsicy) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2780 кеше йәшәй. Майҙаны — 43,53 км². Диңгеҙ кимәленән 205 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 2627 һәм автомобиль коды BZ.
# Виглиц

Виглиц (нем. Wieglitz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 191 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,14 км². Диңгеҙ кимәленән 53 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39345 һәм автомобиль коды — BK.
# Әнис үләне

Әнис үләне (рус. Ани́с обыкнове́нный, Бе́дренец ани́совый, лат. Pimpinélla anísum) —сатырлылар (Apiaceae) ғаиләһенән бер йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 60 см-ға етә ала. Июнь-июль айҙарында аҡ сәскә ата, августа орлоғо өлгөрә.
* «Köhler’s Medizinal-Pflanzen», 1887 китабынан ботаник иллюстрация

# Әнис үләне
## Таралыуы

Әнистең тыуған яғы Кесе Азия. Рәсәйҙә тәмләткес һәм дарыу үләне булараҡ сәсеп үҫтерелә.
# Сабитов

Сабитов — башҡорт фамилияһы.
* Сабитов Камил Басир улы (15 май 1951 йыл) — математик, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы  (2006), физика-математика фәндәре докторы (1992), профессор.
* Сабитов Нариман Ғиләжетдин улы (11 ғинуар 1925 йыл — 9 июнь 1971 йыл) — композитор, дирижер. Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры.
* Сабитов Рөстәм Нариман улы (5 декабрь 1955) — башҡорт композиторы, Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре
* Сабитов Сәлих Ғиззәт улы (10.10.1912—18.05.1979), Бөйөк Ватан һуғышы яугире, гвардия уҡсылар полкының миномет ротаһы тоҫҡаусыһы, гвардия рядовойы. 1943 йылдан КПСС ағзаһы. Дан орденының тулы кавалеры.
* Сабитов Мөхтәр Абдрахман улы (20 декабрь 1946 йыл, СССР-ҙың мәҙәниәт отличнигы (1989), Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы (1992), Башҡортостан Республикаһының журналистар союзы ағзаһы (2002).
# Суперинфекция

Суперинфекция (ингл. superinfection) — вирусологияла башта бер вирус менән зарарланған күҙәнәктең ошо вирустың икенсе штамы, йәки бер аҙ ваҡыттан һуң икенсе бер вирус менән зарарланыу (en:coinfection) процесы. Вируслы суперинфекциялар вирустарҙың резистент штамдарын барлыҡҡа килтерә ала, уларҙан дауалау өсөн икенсе препараттар кәрәк буласаҡ. Мәҫәлән, кешенең ВИЧ-тың ике төрлө конифекцияһы менән зарарланыуы антиретровирус терапияһына бирешмәүсе (резистент) штамды тыуҙырыуы бар. Шулай уҡ, бер нисә инфекция (комбинированная) организмдың иммун яуабының дөйөм эффектлығын кәметеү билдәле..
Медицинала суперинфекция тип бер инфекция артынан башланған икенсе инфекцияны атайҙар, был хәл бигерәк тә бығаса ҡулланылған препараттарға бирешмәүсе микроорганизмдар менән зарарланған осраҡта була. Дорлендтың медицина һүҙлеге буйынса, суперинфекция — тәүге булған бактерияларҙан айырмалы икенсе типтағы бактерияларҙың бик тиҙ үрсеүе.
Белгестәр фекеренсә, хәҙерге заманда антибиотиктар һәм башҡа препаратттарҙы кешеләрҙең күпләп ҡулланыуы суперинфекция тыуҙырыусы факторҙарҙың берһе булып тора.
# Сэр-Яха (Лимбя-Яха ҡушылдығы)

Сэр-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Лимбя-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 90 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Сэр-Яха (Лимбя-Яха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300071605
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307160
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Казанка (Ейәнсура районы)

Казанка (рус. Казанка) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл.
Почта индексы — 453393, ОКАТО коды — 80226819003.

# Казанка (Ейәнсура районы)
## Халыҡ һаны

| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1939 | 447 | |
| 1959 | 356 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1970 | 515 | |
| 1979 | 412 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1989 | 349 | |
| 2002 | 350 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 2009 | 337 | |
| 2010 | 303 | |

# Казанка (Ейәнсура районы)
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Иҫәнғол): 90 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Иҙелбәк): 5 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Ҡыуандыҡ): 59 км
# Санта паркы

Санта паркы — Рованиеми ҡалаһындағы күңел асыу паркы, (Финляндия).

# Санта паркы
## Тарихы

Санта паркы 1998 йылдың 28 ноябрендә Раштыуа байрамы алдынан асыла. Ул Сиентенваара ҡаяһының эсендәге мәмерйәлә урынлашҡан. Боҙ галереяһында Санта Клаус кабинеты һәм раштыуа тематикалы магазиндар бар. Парк июндән авгусҡа, ноябрҙән ғинуарға тиклем эшләй.
Паркты инглиз компанияһы Santaworld Ltd төҙөй. Идеяһы булып ҙур күңел асыу паркы булдырыу тора. Паркты төҙөү өсөн сығымдар яҡынса 6,7 миллион евро тәшкил итә. Проектты финанслауҙа Finnair, MTV, Sampo, Балаларҙы яҡлау фонды ҡатнаша. Һуңынан парк концепцияһы яңынан эшкәртелә һәм Санта паркы Санта Клаустың йорт мәмерйәһенә әйләнә, ул раштыуа һәм ҡышҡы тәбиғәт темаһына акцент яһай. Төп хужаһы булып ауыл муниципалитеты тора, ул һуңыраҡ Рованиеми ҡалаһы составына индерелә.
2009 йылдың 24 мартында Santa Park Oy акциялары Santa’s Holding компанияһына һатыла. Күңел асыу паркының килемен 2 миллион евроға тиклем арттырыу планлаштырыла.
Санта-Парк Рованиеми ҡалаһынан төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай яҡынса 9 км, Рованиеми аэропортынан 2 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
# Саҙалы

Саҙалы, икенсе исеме Көпәш, (рус. Сазала) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Байдәүләт ауыл Советына ҡарай. Почта индексы — 453387, ОКАТО коды — 80226807004.

# Саҙалы
## Тарихы

Саҙалы ауылына ΧΧ быуат башында Орск өйәҙендә (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, ΧΥΙΙΙ быуат аҙағында) нигеҙ һалына. Әлеге көндә клуб, магазин бар.

# Саҙалы
## Халыҡ һаны

Саҙалы ауылы халҡы 1920 йылда — 209 кеше, 1939 йылда — 181 иҫәпләнгән. 2009 йылда 118 кеше йәшәгән. Башҡорттар йәшәй (2002).
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1939 | 181 | |
| 1959 | 156 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1970 | 168 | |
| 1979 | 155 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1989 | 111 | |
| 2002 | 106 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 2009 | 118 | |
| 2010 | 93 | |

# Саҙалы
## Халыҡ һаны
### Милли составы

2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - башҡорттар (100 %).

# Саҙалы
## Географик урыны

Саҙалы ауылы Оло Һүрәм йылғаһының ҡушылдығы Саҙалы йылғаһы буйында урынлашҡан.
* Район үҙәгенә тиклем (Иҫәнғол): 38 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Сиреғол): 2 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Һарыҡташ): 92 км

# Саҙалы
## Билдәле шәхестәре

* Азамат Юлдашбаев, (10.10.1964), башҡорт журналисы, публицист, шағир һәм әҙәби тәнҡитсе. Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (2005). Башҡортостан Республикаһының мәғәриф отличнигы. Рәсәйҙең В. М. Шукшин исемендәге әҙәби конкурсы лауреаты. «Йыл уҡытыусыһы» республика бәйгеһе еңеүсеһе (1996). «Халҡым йөҙө» премияһы лауреаты (2013). «Илһам шишмәһе» төбәк-ара поэзия фестивалендә Гран-при яулаусы.
* Ишмөхәмәтов Ғайса Харис улы (22 май 1966 йыл) — уҡытыусы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы

# Саҙалы
## Урамдары

* Көпәш урамы (рус. улица Купаш)

# Саҙалы
## Тирә-яҡ мөхит

Тауҙар
* Ҡолоҡай тауы
* Саҙалы һырты
* Күсъюлы тауы
Йылғалар
* Сәгер йылғаһы
* Һаҙаҡйылға йылғаһы
* Кесе Шарлау йылғаһы

# Саҙалы
## Башҡорт халыҡ ижады информаторҙары

* Йәүһәр ҡыуағы. 1954 йылда Ейәнсура р-ны Саҙалы ауылы Вәлиулла Яҡшыбаев менән Муллағол Яҡшыбаевтан Ө. Яҡшыбаева яҙып алған. Башҡорт халыҡ ижады (Б Л , 151-се б.; Б Х И , Р Л , № 117; Б П Л , № 51; Б И Т , П Л , № 93).
# Юзга

Юзга — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Рязань өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мокша йылғаһының һул ярына тамағынан 144 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.

# Юзга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем, Цна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010200412110000028142
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002814
* Бассейн коды — 09.01.02.004
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Новы Двур Крулевски

Но́вы Двур Круле́вски (пол. Nowy Dwór Królewski) — Польшалағы бер ауыл. Ул көньяҡ-үҙәк Польшала, Куяв-Померания воеводалығының Хэлмно повятындағы Папово-Бискупье гминаһында урынлашҡан.
Был тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып Википедия проектына ярҙам итә алаһығыҙ.
# Иосиф Кобзон һәйкәле

Иосиф Кобзон һәйкәле — 2003 йылдың 30 авгусында Донецкта «Юность» йәштәр һарайы янындағы майҙанда ҡуйылған. Һәйкәлде асыу ҡала көнөнә һәм Донецк өлкәһендә тыуған СССР-ҙың халыҡ артисы Иосиф Кобзондың 66 йәшенә тап килтерелә, Иосиф Кобзон үҙе һәйкәлде асыу тантанаһында ҡатнаша.
Һәйкәлде булдырыу Мәскәүҙәге Донбасс яҡташтар берекмәһе идеяһы. Һәйкәлдең авторы — Мәскәү скульпторы Александр Рукавишников.
Кобзон тәүҙә үҙенә һәйкәл ҡуйыуға ҡаршы була, әммә Мәскәү яҡташтар берекмәһе, Донбасс халҡы һәм Донецк өлкәһе губернаторы Виктор Янукович йыл ярым өгөтләгәндән һуң ризалаша.
Бронзанан ҡойолған ике метрлыҡ һәйкәл цемент нигеҙҙә тора, Смоленскта ҡойоп яһалған. Пальтоһын яурынына һалған йырсы хәрәкәттә һүрәтләнгән.
2014 йылдың 24 мартында һәйкәл вандализм актына дусар була: өҫтөнә ҡыҙғылт буяу һибелә.

# Иосиф Кобзон һәйкәле
## Библиография

* Памятник Джону Юзу // Телегид. Специальный выпуск. Донецк туристический. 150 лучших мест для семейного отдыха. — Донецк, август 2010. — № 2. — С. 13.
# Пашевица

Пашевица — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Двиница йылғаһының уң ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Пашевица
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000028247
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002824
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ун-Хулюм

Ун-Хулюм — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Сосьва йылғаһының уң ярына тамағынан 72 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 63 км.

# Ун-Хулюм
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300028824
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302882
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Маннанов Ирек Нәғим улы

Маннанов Ирек Нәғим улы (15 август 1970 йыл) — спортсы-паралимпиасы. 1997—2010 йылдарҙа Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Саңғы ярышы (2002) һәм биатлон (2006) буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры. Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1998). Почёт (1998), Дуҫлыҡ (2005), «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2006), Халыҡтар дуҫлығы (2002) ордендары кавалеры.

# Маннанов Ирек Нәғим улы
## Биографияһы

Ирек Нәғим улы Маннанов 1970 йылдың 15 авгусында Башҡорт АССР-ының Бәләбәй ҡалаһында тыуған. Күреү буйынса инвалид.
Бәләбәй машиналар эшләү техникумын һәм Башҡорт дәүләт педагогия университеты тамамлаған.
Бәләбәй Һуҡырҙар йәмғиәтенең уҡыу-етештереү предприятиеһында (УППВОС) слесарь булып эшләй. Бәләбәй Балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе (ДЮСШ) тәрбиәләнеүсеһе (тренеры — Н. И. Савельев).
1998 йылдан алып Юғары спорт оҫталығы мәктәбе өсөн сығыш яһай (тренерҙары Ә. Ә. Ғүмәров, С. Р. Ғүмәров). 1997 йылдан алып Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы.

# Маннанов Ирек Нәғим улы
## Ҡаҙаныштары

* Саңғы ярыштары буйынса Рәсәй чемпионатының 10 тапҡыр чемпионы (1998—2001);
* Күреү һәләте буйынса инвалидтар араһында еңел атлетикала 5000 һәм 10000 метрға йүгереүҙә Рәсәй чемпионатының 4 тапҡыр көмөш призеры (2000—2001 йылдарҙа);
* 2 тапҡыр Рәсәй чемпионы (2003,2005 йй.);
* 2 тапҡыр Европа чемпионатының көмөш призеры (1997, 2001 йй.);
* Саңғы ярыштары буйынса 5, 10, 15 километрға һәм эстафетала Европа чемпионатының бронза призеры (1997°йылда — ике тапҡыр, 2001 йыл);
* Донъя чемпионы (2003,2005 йылдар);
* Донъя чемпионатының көмөш призеры (2000, 2003, 2005 йылдар);
* Донъя чемпионатының бронза призеры (2 тапҡыр — 2003, 2005 йылдарҙа);
* Туриндағы 2006 йылғы Паралимпия уйындарында күреү һәләте буйынса инвалидтар араһында биатлон буйынса индивидуаль уҙышта көмөш призер;
* 10 километрлыҡ уҙышта Паралимпия уйындары чемпионы (1998 йыл);
* Паралимпия уйындары чемпионы (1998, 2002 йылдар)
* Эстафетала 5 һәм 20 километрлыҡ уҙышта Паралимпия уйындарының көмөш призеры (1998), 5 һәм 10 километрлыҡ уҙышта (2002 йыл)
* Паралимпия уйындарының көмөш призеры (2006 йыл)
* Саңғы ярыштары һәм биатлон буйынса Донъя чемпионатының призеры (беренсе урын) (Финляндия, Вуокатти ҡалаһы, 2009 йыл).

# Маннанов Ирек Нәғим улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Почёт ордены (1998);
* Халыҡтар дуҫлығы ордены (2002);
* Дуҫлыҡ ордены (2005);
* «Башҡортостан Республикаһы алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены (2006).
# Ятвинка

Ятвинка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лама йылғаһының һул ярына тамағынан 93 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Ятвинка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Тверь ҡалаһынан Иваньков ГЭС-ына тиклем (Иваньков һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010100712110000002725
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000272
* Бассейн коды — 08.01.01.007
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Оло Татарка (Чарыш ҡушылдығы)

Оло Татарка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чарыш йылғаһының һул ярына тамағынан 446 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Оло Татарка (Чарыш ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200312115100009211
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100921
* Бассейн коды — 13.01.02.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1