yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Фәрхетдинов Әнүәр Нуретдин улы

Фәрхетдинов Әнүәр Нуретдин улы (17 июль 1912 йыл — 1 октябрь 1997 йыл)- 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры. 313 кавалерия полкының 3, 4 эскадрондары командиры. Гвардия капитаны. Баҡалы районы «Большевик» һ.б.колхозы рәйесе. I-cе дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985), Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1943).

# Фәрхетдинов Әнүәр Нуретдин улы
## Биографияһы

1912 йылда Башҡортостандың хәҙерге Баҡалы районы Килкабыҙ ауылында (ҡайһы бер документтарҙа Ҡорос-Ҡаран ауылында тиелгән) тыуған. 1934 йылдың декабрендә Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. 1936 йылға тиклем кавалерияла хеҙмәт итә. Армиянан һуң, һуғышҡа тиклем хәҙерге Баҡалы районы «Большевик» колхозы рәйесе була. (Туҡтағол тулы булмаған урта мәктәбе директоры булып Даян Баян улы Мурзин эшләй). 1941 йылда хәрби хеҙмәткә саҡырыла. Чкалов (Ырымбур) кесе командирҙар әҙерләү мәктәбен тамамлай. Башта һалдаттарҙы һуғышҡа әҙерләү менән шөғөлләнә, Башҡортостанда формированиела торған 113-сө кавалерия дивизияһының 276-сы кавалерия полкында хеҙмәт итә. Бер аҙҙан уға үҙ полкынан иң яҡшы һалдаттарҙы һайлап, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһына күсергә бойоралар. Лейтенант Әнүәр Фәрхетдиновҡа яҡташтары колхоздың иң шәп «Рулетка» исемле атын бүләк итә. Атҡа күп командирҙарҙың күҙе төшә, тик Фәрхетдинов атынан айырылмай. Ул Г. Д. Маҡаев етәкселек иткән 313-сө кавалерия полкының 3-се, һуңыраҡ 4-се эскадроны командиры итеп тәғәйенләнә (һуңыраҡ 7-се гвардия кавалерия корпусы 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 60-сы гвардия кавалерия полкы тип атала). 1943 йылдың ноябренән 1946 йылдың ғинуарына тиклем ПФС һәм ОВС начальнигы урынбаҫары була.
Днепрҙың уң яҡ яры өсөн барған алышта күрһәткән батырлығы өсөн Советтар Союзы Геройы исемен бирергә тигән тәҡдим булһа ла, уға 1943 йылдың 14 октябрендә Ҡыҙыл Йондоҙ ордены тапшырыла.
Хеҙмәт иткән подразделениелары: 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 60-сы гвардия кавалерия полкы; һуғыштан һуң: 15-се кавалерия дивизияһының 75-се кавалерия полкы; Баҡы хәрби округының 31-се механизацияланған дивизияһының 99-сы гвардия механизацияланған полкы; Кавказ аръяғы хәрби округы.
Һуғыштан һуң дивизия Кавказға юл ала. Әнүәр Фархетдинов хеҙмәтенең аҙағынаса аты менән айырылмай, уны 1946 йылда үҙ колхозына кире алып ҡайтып тапшыра. Тимәк, Миәкә районындағы «Ҡорос» (Керчь) исемле ат бер үҙе генә ҡайтмай Башҡортостанға. Әнүәр Фархетдиновты яҡташтары яңынан «Большевик» колхозы рәйесе итеп һайлай. Һуңыраҡ ул «Яңы тормош», «Яңы көс» колхоздары рәйесе була, Иҫке Ҡорос һәм Иҫке Маты ауыл ҡулланыусылар йәмғиәте рәйесе, Баҡалы икмәк комбинаты директоры булып эшләй.
1997 йылдың 1 октябрендә Баҡалы ауылында вафат була.

# Фәрхетдинов Әнүәр Нуретдин улы
## Наградалары

* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943)
* I-cе дәрәжә Ватан һуғышы (1985)
* «Бөйөк Ватан һуғышында (1941–1945) Германияны еңгән өсөн» миҙалы (1945)
* «Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы (1945)
* «Берлинды алған өсөн» миҙалы (1945)
# Никонов Алексей Васильевич

Никонов Алексей Васильевич (11 март 1911 йыл — 9 июль 1937 йыл) — Испания республика ғәскәрҙәрендәге 4-се айырым механизацияланған бригадаһының «Т-26» танкыһы механик-йөрөтөүсеһе, кесе командир, Советтар Союзы Геройы.

# Никонов Алексей Васильевич
## Биографияһы

Алексей Васильевич Никонов 1911 йыл 11 мартында Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе (хәҙерге Ырымбур өлкәһе Пономаревка районы) Софийское ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Рус.
Башҡорт АССР-ының Әлшәй районы Аксенов урта мәктәбендә белем алған. Тракторсылар курсын тамамлаған. Совхозда эшләгән.
Ҡыҙыл Армияла — 1930 йылдан. Кесе командирҙар мәктәбен тамамлаған.
1936 йылдың ноябрь айынан Испанияла Граждандар һуғышында ҡатнаша.
1937 йылдың 9 июлендә Брунете тораҡ пункты районында танкыға снарядтың тура тейеүенән һәләк була.
Никонов Алексей Васильевич батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн 1937 йылдың 22 октябрендә үлгәндән һуң Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була.
Ленин ордены, Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән наградланған.

# Никонов Алексей Васильевич
## Хәтер

* 1947 йылда Советтар Союзы Геройы А. В. Никонов исеме Башҡортостандың Әлшәй районы Аксёнов ҡала тибындағы ҡасабаһындағы урамға бирелә. Мәктәп янында геройға бюст ҡуйылған.
# Виккероде

Виккероде (нем. Wickerode) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 298 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,86 км². Диңгеҙ кимәленән 180 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6536 һәм автомобиль коды — MSH.
# Нытва (ҡушылдыҡ)

Нытва — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Воткинск һыу һаҡлығысы (Нытвин ҡултығы) уң ярына 586 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 67 км.

# Нытва (ҡушылдыҡ)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Кама ГЭС-ынан Воткин һыуһаҡлағысына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101012111100014233
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101423
* Бассейн коды — 10.01.01.010
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Боровка (Һамар ҡушылдығы)

Боровка — Ырымбур өлкәһендәге йылға, Һамар йылғаһының уң ҡушылдығы.
Оҙонлоғо — 167 км, бассейны майҙаны — 2140 км². Йылға баштары Дөйөм Һырт ҡалҡыулығында, ҡар һыуҙары менән туҡлана. Йылғаның ағымы Боровка (Чекалинский) һыуһаҡлағысы менән көйләнә. 1934 йылдан 1985 йылға тиклем күҙәтеүҙәр мәғлүмәте буйынса уртаса йыллыҡ һыу сығымы Паника ҡасабаһы районында 5,54 м³/с тәшкил итә.
Түбәнге ағымында Боровка Быҙаулыҡ ҡарағайлығы — Рәсәй дала зонаһында иң боронғо урмансылыҡ хужалығының береһе буйлап аға. Йылға буйында ҡала тибындағы Ҡылтабан ҡасабаһы урынлашҡан.
Боровка топонимы был йылғаның Быҙаулыҡ ҡарағайлығы ҡурсаулығы биләмәһенең уртаһынан ағыусы ҡарағайлы йылға ("бор" урыҫ теленән "ҡарағайлыҡ" тигәнде аңлата) хаҡында һөйләй. XVIII быуатта йылға Һыртмыш исеме менән билдәле булған.

# Боровка (Һамар ҡушылдығы)
## Ҡушылдыҡтары

* 36 км — Суртанлы йылғаһы (уң)
* 59 км — Березовка йылғаһы (һул)
* 68 км — Крутинка шишмәһе (һул)
* 77 км — Ҡондоҙло йылғаһы (уң.)
* 106 км — Сенная йылғаһы (уң)
* 125 км — Уҫаҡлы йылғаһы (уң)
* 145 км — Таллы йылғаһы (уң)
* 151 км — Жилая йылғһы (һул)

# Боровка (Һамар ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестрнда «Борасовка йылғаһы һыуһаҡлағысы» тип иҫәпләнә һәм Волга һыу бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һамар йылғаһы, Елшән ауылы янындағы һыу үлсәү посынан алып Һамар ҡалаһына тиклем (ҡаланан өҫтә), Оло Кенәле йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Волга йылғаһы, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән алып Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001112112100007408.
# Сургут (йылға)

Сургут (башҡ. Көкөрт) — Рәсәй йылғаһы. Һамар өлкәһе, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/1429/190 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 97 км.

# Сургут (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суҡ йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000612112100005815
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100581
* Бассейн коды — 11.01.00.006
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Пызмас

Пызмас — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вочь йылғаһының һул ярына тамағынан 78 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Пызмас
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400112110000041189
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004118
* Бассейн коды — 08.01.04.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Иван Франко исемендәге Львов милли университеты

Иван Франко исемендәге Львов милли университеты (укр. Львівський національний університет імені Івана ФранкаЛьвівський національний університет імені Івана Франка) — Көнсығыш европаның иң боронғо университеттарының береһе һәм Украинаның иң боронғо университеты.

# Иван Франко исемендәге Львов милли университеты
## Тарих

1661 йылдың 20 ғинуарында Польша короле Ян II Казимир указы менән 1608 йылда барлыҡҡа килгән иезуит коллегияһына академия статусын һәм «университет титулы» тапшырыла, был дата университеттың нигеҙләнеү ваҡыты тип һанала. Академия һәм университеттың хоҡуҡтарын рәсми раҫлау 1758—1759 йылдарҙа үтә.

# Иван Франко исемендәге Львов милли университеты
## Баш корпус архитектураһы

Хәҙерге Львов университетының төп корпусы (Университет урамы, 1) 1877—1881 йылдарҙа төҙөлгән (архитекторы Ю. Хохбергер). Башта унда Галиция һәм Лодомерия Край сеймы урынлашҡан. Бинаның алғы яғы бағаналы мөһабәт портик һәм лоджия, ингән яҡтан аллегорик «Эш» һәм «Мәғариф» төркөмдәре, аттиканан «Галиция, Висла һәм Днестр» төркәмдәре менән биҙәлгән (скульпторы Т. Ригер). 1920 йылда бина Ян Казимирҙың Львов университетына тапшырылды.

# Иван Франко исемендәге Львов милли университеты
## Хәҙерге заман

1997/1998 уҡыу йылында көндөҙгө формала 11 649 студент уҡыған, шул иҫәптән: 2980 — сығымдарҙы тулыһынса ҡаплау, ситтән тороп уҡыу формаһында — 3680, уларҙың 2543 студенттар —түләүле көйө. Тулы уҡыу курсы 5 йыл дауам иткән. Университетта 112 кафедра бар, уларҙың дүртәүһе 2001 йылда асылған. Фәнни кадрҙар әҙерләүҙең төп формаһы булып аспирантура тора, 1997/1998 уҡыу йылында гуманитар һәм тәбиғи фәндәр йүнәлешендә 89 һөнәр буйынса белгестәр әҙерләнгән, аспирантурала көндөҙгө бүлектә 505 кеше, ситтән тороп — 206 кеше белем алған.

# Иван Франко исемендәге Львов милли университеты
## Рейтинг

* 2008 йыл — украин эш менән тәьмин итеүселәр баһаһы буйынса 4 урында.
* 2012 йылда «Webometrics» 2011 йыл 26 июнь архивланған. донъя университеттары рейтингында Иван Франко исемендәге Львов милли университеты Украина юғары уҡыу йорттары араһында алтынсы урында булып, 2105 урынды алған.
# Байковка

Байковка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ляля йылғаһының һул ярына тамағынан 214 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Байковка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200010768
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201076
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Старая Пив-Ю

Старая Пив-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пив-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Старая Пив-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000015746
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001574
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Казяш

Казяш — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Бөрө йылғаһының уң ярына тамағынан 95 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Казяш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201612111100025421
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102542
* Бассейн коды — 10.01.02.016
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ҡылымыҡ

Ҡылымыҡ, «йылға тармағы» — (рус. проток, протока) — башҡа һыу ағымының бер өлөшө булған, йәиһә башҡа һыу ағымдарын йәки һыу объекттарын тоташтырып торған, йылғаға хас йырҙа комплекстары булмаған һыу ағымы.

# Ҡылымыҡ
## Төрҙәре

Ҡылымыҡтарҙың ике төрө бар:
* йылға утрауының бер яғында урынлашҡан йылға йырҙаһының йәки ҡатмарлы йылға каналының башҡа морфологик элементының өлөшө
* һыу ятҡылыҡтарын: күл йә йылғаны, һирәгерәк йылға менән күлде йәки ике йылғаны тоташтырған ҡыҫҡа ғына һыу ағымы.

# Ҡылымыҡ
## Атама варианттары

Урыҫ телендә төрлө төбәктәрҙә был күренеште аңлатҡан һүҙҙәр күп:ерик, гирло, воложка (Волга), полой (Төньяҡ Двина), речище (Днепр), стародонье (Дон), пасл (Югра). Корякияла иһә иҫке йылға үҙәндәрен, үле йылғаларҙы култук тип атайҙар. Башҡорт телендәге «ҡултыҡ» — «һыу сығанағының ҡоро ергә инеп торған өлөшө» тигәнде хәтерләтә.

# Ҡылымыҡ
## Үҙенсәлекле ҡылымыҡтар

Тарихи Башҡортостан ерҙәрендә урынлашҡан күлдәргә ифрат бай Силәбе өлкәһендәге байтаҡ күлдәрҙең ҡылымыҡтары бар. Мәҫәлән,Илашты күле ҡылымыҡ аша Һуңкүл менән тоташҡан, Ҡоншаҡ районындағы Ҡарағайкүл ташҡын ваҡытында Ҡайынкүл менән ҡылымыҡ аша тоташа. Оло Мейәс ҡылымыҡ аша Кесе Мейәс менән бәйле.
Ханты-Манси автономиялы округы биләмәләрендә Кесе Кемпаж тип аталған ҡылымыҡ-йылға бар. Кесе Кемпаж йылғаһы ҡылымыҡ тип юҡҡа ғына атамағандар. Ул Кемпаж йылғаһынан ағып сыға ла Ляпин йылғаһына барып ҡоя, йәғни, уларҙы тоташтыра. Кесе Кемпаждың үҙ сиратында Повёл тигән ҡылымығы бар, ул иһә Оло Кемпажға барып ҡоя, йәғни был ике ҡылымыҡ Кемпаж менән Оло Кемпаж йылғаларын тоташтырып торған үҙенсәлекле күренеш.

# Ҡылымыҡ
## Үҙенсәлекле ҡылымыҡтар
### Башҡа

* Протока (ҡасаба) — Коми Республикаһындағы юҡҡа сыҡҡан ҡасаба, Рәсәй.
# Колобиха (Парженец ҡушылдығы)

Колобиха — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Парженец йылғаһының уң ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Колобиха (Парженец ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000010071
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001007
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Курсдорф

Курсдорф (нем. Cursdorf) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 649 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,95 км². Диңгеҙ кимәленән 690 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98744 һәм автомобиль коды — SLF.
# Һөрөнсәк

Һөрөнсәк (рус. Суранчажка, Сурончаг) — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ыҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 191 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Һөрөнсәк
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101312111100028749
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102874
* Бассейн коды — 10.01.01.013
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Оло Чеца

Оло Чеца — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чеца йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 70 км.

# Оло Чеца
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000212103000050671
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005067
* Бассейн коды — 03.03.00.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Хәниә Фәрхи

Хәниә Фәрхи (тулы исеме — Хәниә Фәрхислам ҡыҙы Биктаһирова, 30 май 1960 йыл — 27 июль 2017 йыл) — йырсы. Рәсәй Федерацияһының, Башҡортостандың һәм Татарстандың (2000) халыҡ артисы. Тәтешле районының Әнғәм Атнабаев исемендәге премияһы лауреаты (2018).

# Хәниә Фәрхи
## Биографияһы

Хәниә Фәрхислам ҡыҙы Биктаһирова (ҡыҙ фамилияһы Хәлиҙуллина) 1960 йылдың 30 майында Башҡорт АССР-ының Тәтешле районы Үрге Сәләй ауылында тыуған. Сығышы менән танып башҡорттарынан. Архив мәғлүмәттәренә ярашлы, Хәниә Фәрхиҙең ата-бабалары Танып улусы Ҡайпан түбәһенең Бүлегарт-Ҡайпан ауылы аҫаба башҡорттарынан сыҡҡан. Уның шәжәрәһе һыҙығы шулай: Сәхәб → Рәхимғол → Тәүәбил → Әһлетдин → Сәҙрислам → Әжмөхәммәд → Фәрхелислам → Хәниә.
Хәниә Фәрхи 2017 йылдың 27 июлендә тыуған ауылында йөрәк өйәнәгенән вафат булды. Ҡазан ҡалаһында ерләнде.

# Хәниә Фәрхи
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы
* Татарстан Республикаһының халыҡ артисы (2000)
* Тәтешле районының Әнғәм Атнабаев исемендәге премияһы лауреаты (2018)

# Хәниә Фәрхи
## Хәтер

* 2022 йылдың 30 майында Тәтешле районының үҙәге Үрге Тәтешле ауылында Хәниә Фәрхигә һәйкәл асылды.
* Башҡортостанда Хәниә Фәрхи иҫтәлегенә «Онотолор тимә» төбәк-ара башҡорт һәм татар йырҙарын башҡарыусылар конкурсын үткәрелә. Уның тәүгеһе 30 майҙа буласаҡ.
* Тәтешле районы үҙәге Үрге Тәтешле ауылының яңы микрорайонындағы урамға Хәниә Фәрхи исеме биреләсәк.
# Ҡол Шәриф

Ҡол Шәриф (татар. Qolşərif, Колшәриф; 1552 йылда Ҡазан ҡалаһында вафат булған) — имам, XVI быуат дин эшмәкәре, шағир, татарҙарҙың милли ҡаһарманы, 1552 йылдың октябрендә Иван Грозный ғәскәрҙәренә ҡаршы Ҡазандың бер өлөшөн ҡурғау менән етәкселек итә. Штурм ваҡытында үҙенең иптәштәре менән бергә һәләк була. Уның хөрмәтенә 1996-2005 йылдарҙа Ҡазан кремлендә емерелгән иҫке мәсет урынында төҙөлгән Ҡол Шәриф мәсете аталған.

# Ҡол Шәриф
## Әҙәби эшмәкәрлеге

Әҙәбиәтсе Миңлехан Ғәзиз улы Әхмәтйәнов Ҡол Шәрифтең "Зәфәрнәмә-и виләйәт-и Ҡазан" (1550 йыл) әҫәрҙәре, "Шәриф Хажитархани" һәм "Ҡол Шәриф" шиғырҙары авторы булыуы тураһында гипотеза ҡуя. Әҫәрҙәрҙе һәм шиғырҙарҙы тәхлилләнғәндән һуң, Әхмәтйәнов уларҙың авторы бик белемле, астрономия, тарих һәм башҡа фәндәр буйынса белемле булыуын билдәләй.

# Ҡол Шәриф
## Ҡазандың яулап алыныуы

Ҡол Шәриф Ҡазан ханлығы үҙенең һәләкәтенә яҡынлашҡан осорҙа йәшәй. Шағир татар халҡының трагедияһын "Зәфәрнәмә-и виләйәт-и Ҡазан" прозаһында тасуирлай. Ҡазан ханлығына бер кемдән дә ярҙам көтөп булманы, шуға күрә 1550 йылда ҡазанлыларға Мәскәү менән үҙ-ара ярҙам һәм аңлашыу тураһында килешеү төҙөргә тура килә.
Киләһе йылда дәүләттәр араһындағы мөнәсәбәттәр тағы ла насарая, шуға урыҫтар тыныслыҡ килешеүен тарҡата. Йәйгеһен урыҫ ғәскәрҙәре Ҡазанды уратып ала, һәм ҡазанлылар урыҫ воеводаларына Ҡол Шәриф мулланы һәм Бейбарс Растовты төмән кенәзде солох тураһында хәбәр менән ебәрә. 1551 йылғы йылъяҙманан билдәле булыуынса, илселәр оҙаҡ ваҡыт бирешергә ризалашмаған; Ҡазанды көс менән баҫып алыу менән янағандан һуң илселәр Мәскәү ҡуйған шарттарҙы ҡабул итә.

# Ҡол Шәриф
## Вафаты

Ҡол Шәриф 1552 йылда Ҡазанды алған саҡта һәләк була. Тарихсы Шиһабетдин Мәржәни, Ҡол Шәриф һәм уның эйәрсендәре ниндәйҙер хәрби подразделениеға берләшә һәм һуғышта һәләк була, тип яҙа. Ҡол Шәриф үҙе мәсет ҡыйығына менеп, шунда үлтерелә, ә кәүҙәһен аҫҡа ташлайҙар.

# Ҡол Шәриф
## Хәтер

Уның хөрмәтенә Ҡаҙандың йома мәсете аталған.
# Мәҙинә (мәсет, Өфө)

Мәҙинә — Өфөләге мәсет. Ҡаланың Дим районында Гатчин урамы, 1-се йорт адресы буйынса урынлашҡан.

# Мәҙинә (мәсет, Өфө)
## Мәсет тарихы

Өфөнөң Дим районында аҙаҡҡы ваҡытҡа тиклем тик ҙур булмаған район мәсете булған һәм ул мәсеткә килеүселәрҙең барыһын да һыйҙыра алмаған. Шуға күрә яңы мәсет төҙөү мәсьәләһе бик актуаль була. "Мәҙинә" мәсетенә 2010 йылыының көҙөндә Дим районының шәхси секторындағы ташландыҡ ерҙә нигеҙ һалына. Уның төҙөлөшө өс йыл дауамында ООО "Дорстрансстрой" фирмаһы тарафынан алып барылды. Мәсет диндарҙың хәйере һәм башҡа ситтән йәлеп ителгән аҡсаға төҙөлдө. Мәсетте төҙөүҙә бағымсылар Советы рәйесе һәм ООО "Дорстранстрой" директорҙар Советы рәйесе Марат Латыпов ҙур өлөш индерҙе.
Мәсетте төҙөү өсөн материал булараҡ "Бессер" блоктары ҡулланылды. Бинаның эске биҙәлешен Сәмәркәнд рәссамдары һәм Кипрҙан уйып һырлаусылар башҡарҙы, ҡалған биҙәлеш эштәрен Өфө оҫталары эшләне.
Мәсет асыу тантанаһы 2013 йылдың 21 октябрендә уҙҙы һәм Рәсәй Үҙәк диниә назаратының 225 йыллыҡ юбилейына арналды. Сарала Рәсәй Юғары мөфтийе Тәлғәт Тажетдин ҡатнашты, шулай уҡ Истанбул мөфтийе Рахми Яран, Индонезия дини эштәр министры Сурадхорм Али, Халыҡ-ара Ислам берҙәмлеге рәйесе Хәмит Ирен әфәнде һ. б. байрамға килделәр.
Мәсет бинаһының бейеклеге 49 м. Уның 4 манараһы бар, уларҙың иң бейеге 10 метр тәшкил итә. Мәсеттең һыйҙырышлығы — 600 кеше.
# Мачиль-Кы

Мачиль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Корыль-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 77 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Мачиль-Кы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300069824
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306982
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Усын-Я (Воль-Я ҡушылдығы)

Усын-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Воль-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.

# Усын-Я (Воль-Я ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300025427
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302542
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3