# Органик булмаған химия

Органик химия — химияның барлыҡ химик элементтарҙың һәм уларҙың органик булмаған берләшмәләренең тәҙөлөшөн, реакция һәләтен һәм үҙенсәлектәрен өйрәнеүсе бүлеге. Был өлкә органик матдәләрҙән башҡа (бер нисә ябай, ғәҙәттә, органик булмағандарға ҡараған органик ябай берләшмәләрҙән тыш, углерод ингән берләшмәләр класы) үҙ эсенә барлыҡ химик берләшмәләрҙе ала. Углеродлы органик һәм органик булмаған берләшмәләр араһында айырма ҡайһы бер күҙаллауҙар буйынса ирекле. Органик булмаған химия химик элементтарҙы, уларҙан барлыҡҡа килгән ябай һәм ҡатмарлы матдәләрҙе (органик берләшмәләрҙән тыш) өйрәнә. Заманса техника материалдарын булдырыуҙы тәьмин итә. 2013 йылға ҡарата билдәле органик булмаған матдәләр һаны 500 мең тирәһе
Органик булмаған химияның теоретик нигеҙе булып тора периодик закон һәм уның буйынса эшләнгән Менделеевтың периодик системаһы тора. Органик булмаған химияның төп бурысы — заманса техника талап иткән кәрәкле яңы материалдар булдырыу ысулдарын эшләү һәм фәнни яҡтан нигеҙләү.
Рәсәйҙә органик булмаған химия өлкәһендә тикшеренеүҙәр менән Рәсәй Фәндәр академияһының А. В. Николаев исемендәге Ограник булмаған химия институты (ИНХ СО РАН, Новосибирск), Н. С. Курнаков исемендәге Дөйөм һәм органик булмаған химия институты (ИОНХ РАН, Мәскәү), Керамика материалдарының физик-химик проблемалары институты (ИФХПКМ, Мәскәү), «Бик ҡаты материалдар» Фәнни-техник үҙәге (НТЦ СМ, Троицк) һәм башҡа учреждениелар шөғөлләнә. Тикшеренеү һөҙөмтәләре журналдарҙа баҫыла («Органик химия журналы» 2016 йыл 4 март архивланған. һ. б.).

# Органик булмаған химия
## Төшөнсә тарихы

Органик булмаған химияһы атамаһы тарихы химияның элементтарҙы, берләшмәләрҙе, шулай уҡ тере булмаған нәмәләрҙән барлыҡҡа килгән матдәләрҙең реакцияһын тикшереү менән шөғөлләнгән өлөшөн күҙаллауҙан барлыҡҡа килә. Әммә ваҡыт үтеү менән 1828 йылда абруйлы немец химигы Фридрих Велерҙың аммоний цианатының (NH4OCN) органик булмаған берләшмәһенән мочевина синтезлауы тере һәм тере булмаған тәбиғәт араһындағы сиктәрҙе юя. Мәҫәлән, тере йән эйәһе бик күп органик булмаған матдә етештерә. Икенсе яҡтан, бөтә органик берләшмәләрҙе лабораторияларҙа синтезларға мөмкин. Әммә химияны өлкәһендә бүлергә кәрәк һәм был бик көнүҙәк, сөнки органик химия һәм органик булмаған химияла матдә төҙөлөшө айырыла. Был һәр тармаҡта тикшеренеү ысулдарын һәм алымдарын ябай ғына системалау мөмкинлеге бирә.

# Органик булмаған химия
## Химик элементтарҙың классификацияһы

Химик элементтарҙың периодик системаһы (Менделеев таблицаһы) — элементтарҙың төрлө үҙенсәлектәрен атом ядроһы зарядына бәйле билдәләүсе химик элементтар классификацияһы. Система 1869 йылда рус химигы Д. И. Менделеев булдырған периодик закондың график сағылышы булып тора. Уның тәүге вариантын Д. И. Менделеев 1869—1871 йылдарҙа эшләй һәм элементтарҙың үҙенсәлеген уларҙың атом ауырлығына бәйле урынлаштыра. Бөтәһе периодик системаның бер нисә йөҙ вариантын тәҡдим итә. Хәҙерге вариантында элементтар ике өлөшлө таблицанан ғибәрәт, уның һәр бағанаһы (төркөм) төп физик-химик үҙенсәлектәрҙе билдәләй, ә юлдар билдәле кимәлдә бер-береһенә оҡшағанлыҡты күрһәтеүсе периодтар.

# Органик булмаған химия
## Ябай матдәләр

Ирекле хәлдә тик бер химик элемент атомдарының торған матдәләр. Атомдар араһында ниндәй химик бәйләнеш булыуға ҡарап, органик булмаған химияла ябай матдәләр ике төп төркөмгә бүленә: металдар һәм неметалдар. Металдар өсөн металл химик бәйләнеше хас, неметалдар өсөн кавалент бәйләнеш. Металдар һәм неметалдар араһында һиҙелерлек радикаль айырма юҡ икәнен дә әйтеп китергә кәрәк. Был төркөмдәргә йәнәш металға оҡшаған һәм неметалға оҡшаған төркөмдәрҙе лә бүлеп йөрөтәләр. Бер үк химик элемент атомдарынан төрлө ябай матдәләр барлыҡҡа килеү күренешен аллатропия тип атайҙар, барлыҡҡа килгән һәр ябай матдәне аллатропик модификация тип атайҙар. Әгәр был күрешен төрлө молекулалар состав менән бәйле булһа — состав аллатропияһы тип; кристалдарҙа атом һәм молекулалар урынлашыуы менән бәйле булһа — форма аллатропияһы тип билдәләнә.

# Органик булмаған химия
## Ябай матдәләр
### Металдар

Мета́лдар (от лат. metallum — шахта, рудник) — юғары йылылыҡ һәм электр үткәреүсәнлеге, ҡаршылыҡтың ыңғай температура коэффициенты, юғары пластик һәм ялтырауығы булған химик элементтар төркөмө.