yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Исан (йылға)

Исан — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Безымянная ҡылымығының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Исан (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Кеть йылғаһы ҡушылған урынған Васюган йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кеть, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010700112115200028409
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202840
* Бассейн коды — 13.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Арнсгеройт

Арнсгеройт (нем. Arnsgereuth) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 246 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,03 км². Диңгеҙ кимәленән 590 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7318 һәм автомобиль коды — SLF.
# Дятлов Игнатий Семёнович

Дятлов Игнатий Семёнович (12 ғинуар 1925 йыл — 31 июль 1999 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсылар взводы командиры, лейтенант. Советтар Союзы Геройы (1945).

# Дятлов Игнатий Семёнович
## Биографияһы

Игнатий Семёнович Дятлов 1925 йылдың 12 ғинуарында Башҡорт АССР-ы Балаҡатай районының Иҫке Балаҡатай ауылында тыуа.
Иҫке Балаҡатай ете йыллыҡ мәктәбен тамамлай, артабан колхозда эшләй. Атаһы Семён Васильевич 1942 йылдың октябрендә Сталинград өсөн барған яуҙа батырҙарса һәләк була.
Игнатий Семёнович Ҡыҙыл Армияға 1943 йылдың 20 ғинуарында Балаҡатай район хәрби комиссариаты тарафынан алына. 1944 йылда Горький хәрби пехота училищеһының тиҙләтелгән курсын тамамлай. Икенсе Украина фронтының 1239-сы уҡсылар полкында взвод командиры була. 1944 йылдың август айында яралана, госпиталдә дауаланғандан һуң яңынан үҙенең полкына әйләнеп ҡайта. Румынияны, Польшаны азат итеүҙә ҡатнаша. Һуғышты Германияға етеп тамамлай.
1953 йылда запасҡа ебәрелә.
Эш урыны: мәктәптә военрук, Златоуст ҡалаһының аҙыҡ-түлек сәнәғәте заводында мастер, Славута ҡалаһында (Украина) тегеү фабрикаһында товаровед.
1967 йылда эшсе йәштәр мәктәбен, 1973 йылда — Ҡазан дәүләт университетын тамамлай. Өфөлә спорт әйберҙәре фабрикаһы директоры урынбаҫары булып эшләй. 1971 йылдан Өфө «Мода йорто»ноң товароведы, тегеү фабрикаһының тәьминәт бүлеге начальнигы, «Ремстройдормаш» тресының тәьминәт бүлеге етәксеһе булып эшләй.
1999 йылдың 31 июлендә Өфөлә вафат була. Өфө районының Йоматау ауылы зыяратында ерләнә.

# Дятлов Игнатий Семёнович
## Батырлығы

«1945 йылдың 12 ғинуарында беҙҙекеләр Сандомир плацдармында дошмандың оборона һыҙығын өҙә. 1-се Украина фронты ғәскәрҙәре Одер йылғаһына сыға. 1239-сы уҡсылар полкы командованиеһы 24 ғинуарҙан 25 ғинуарға ҡараған төндә Ланге ауылы янынан Одер йылғаһын һуғышып аша сығып, аръяҡтағы плацдармды баҫып алырға була. Был яуҙа лейтенант Дятлов ҙур батырлыҡ күрһәтә. Дошмандың пулемёттан да, мылтыҡтарҙан да көслө ут яуҙырыуына ҡарамаҫтан, ул үҙенең яугирҙәрен хәрби заданиены үтәргә дәртләндерә. Үҙе беренселәрҙән булып дошмандың траншеяһына бәреп инә. Гитлерсылар траншеяларынан бәреп сығарыла. Таң атҡанда дошмандың ике рота пехотаһы һәм дүрт танкы контрһөжүмгә күсә. Әммә Дятловтың взводы сигенмәй. Был көрәштә немец һалдаттарының взводы, өс пулемёты, ике танкы юҡҡа сығарыла. Дошман сигенә. 1239-сы полктың башҡа подразделениеларына Одер йылғаһы аша сығырға юл асыла».
1945 йылдың 10 апрелендә, Одер йылғаһы аша уңышлы сыға алғаны, уның көнбайыш ярындағы дошман плацдармын яулағаны һәм һаҡлап ҡала алғаны өсөн лейтенант И. С. Дятловҡа «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.

# Дятлов Игнатий Семёнович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Советтар Союзы Геройы
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 6514)
* Ленин ордены
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (06.04.1985)

# Дятлов Игнатий Семёнович
## Хәтер

* Иҫке Балаҡатай урта мәктәбендә Герой хөрмәтенә мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
* Иҫке Балаҡатай ауылы урамына Геройҙың исеме бирелгән.
* Йыл һайын волейбол буйынса беренселекте алған ауыл командаһына И. С. Дятлов исемендәге кубок тапшырыла.
# Айбеншток

Айбеншток (нем. Eibenstock) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 8136 кеше йәшәй. Майҙаны — 90,35 км². Диңгеҙ кимәленән Германия метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 8309 һәм автомобиль коды ASZ.
# Банк

Банк (итал. banco — эскәмйә, аҡса алыштырыусылар аҡса һала торған урын) — кредит ойошмаһы, аҡса һәм ҡиммәтле ҡағыҙҙар менән төрлө төрҙәге операцияләр үткәрә, хөкөмәткә, предприятиеларға, граждандарга һ.б. банкларға хеҙмәт күрһәтә. Банкларҙың төп маҡсаты аҡса әйләнешен рациональ ойоштороу, түләүҙәр һәм өҫтәмә ресурстар туплауҙы тәъмин итеү юлы менән иҡтисад үҫешенә булышыу. Баҙар мөнәсәбәттәре үҫеү менән аҡса-кредит өлкәһендә көйләү һәм күҙәтселек итеү өсөн иктисади ихтыяж тыуа. Аҡса эмиссияһынә һәм кредит учреждениеларына күҙәтселек итеүҙе ғәмәлгә ашарыусы үҙәк банкылар шулай барлыҡҡа килә. Улар дәүләт менән иҡтисад араһында аралашыусыға әүерелә. Рәсәйҙә Дәүләт банкы 1860 йылда ойоша.
Совет осоронда банклар системаһына СССР Дәүләт банкыһы, СССР Төҙөлөш банкыһы һәм СССР Тышҡы сауҙа банкыһы кеүек универсаль кредит учреждениеларе керә. 1990 йылдарҙа ике дәрәжәдәге банкылар системаһы формалаша. Беренсе дәрәжәләгеһе – Рәсәй Федерацияһы Үҙәк банкыһы (Рәсәй банкы). Ул кредит ойошмалары банкы булып һанала һәм аңа банкноттарҙы монополь эмиссиялаү, аҡса әйләнешен, кредит-банк эшсәнлеген, валюта сфераһын көйләү, дәүләт алтын-валюта резервтарын һаҡлау хоҡуғы һәм вәкәләте бирелә.
Рәсәй Федерацияһы субъекттарында Рәсәй банкыһы үҙенең территориаль учреждениелары - вертикаль идарә итеү структураһы булған берҙәм система тәшкил итеүсе Баш идаралар һәм Милли банкларҙан ғибәрәт. Рәсәйҙең икенсе дәрәжәләге банкылар системаһын коммерция банкылары һәм банктыҡы булмаған кредит ойошмалары формалаштыра. Улар эшсәнлегенең төп маҡсаты - табыш алыу. Рәсәй Федерацияһында банкыларҙың ойошторолоуы һәм эшсәнлеге Рәсәй Федерацияһыңың 2002 йылдың 10 июлендәге «Рәсәй Федерациясының Үҙәк банкы (Рәсәй банкыһы) тураһында»ғы һәм 1990 йылдың 13 февралендәге «Банкылар һәм банк эшсәнлеге тураһында»ғы закондарына нигеҙләнә. Банкылар финанс баҙарында күп төр операциялар башҡара торған универсаль кредит учреждениелары булараҡ эш итәләр: төрҙәре һәм ваҡыттарына ҡарап, күп төрлө кредиттар биреү, ҡиммәтле ҡағыҙҙар һәм сит ил валюталарын һатып алыу, һатыу һәм һаҡлау; иҫәп-хисап эштәрен ғәмәлгә ашырыу, өсөнсө заттар өсөн гарантиялар һәм яуаплылыҡты уҙ өҫтөнә алыу йөкләмәләре биреү; аралашыулыҡ итеү һәм ышаныснамә аша ышанып эшләү операциялары алып барыу һ.б.ш. Коммерция банкы Рәсәйҙең Үҙәк банкы лицензиясе нигеҙендә эш итә. Банклар теләсә ҡайһы хосуси, дәүләти, ҡатнаш милек формаһында ойошторолорға мөмкин.
Рәсәй Федерацияһыда 2006 йылдың 1 ғинуарына 1356 банк ғәмәлдә була һәм банкыларҙан тыш 53 кредит ойошмаһы эшләй.
# Игол 1-се

Игол 1-се — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Асес-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Игол 1-се
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200037555
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203755
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Салғыя ауыл Советы (Дыуан районы)

Салғыя ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Дыуан районындағы муниципаль берәмек.

# Салғыя ауыл Советы (Дыуан районы)
## Тарихы

Салғыя ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Дыуан районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә

# Салғыя ауыл Советы (Дыуан районы)
## Ауыл биләмәһе составы

Невозможно определить количество столбцов
# Иҫке Ҡәҙермәт

Иҫке Ҡәҙермәт (татар. Иске Кадермәт, рус. Старое Кадырметьево) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҡтаныш районы ауылы.

# Иҫке Ҡәҙермәт
## География

Ауыл Терпеле йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 27 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Иҫке Ҡәҙермәт
## Тарих

Ауылға йәнәй ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Ауыл Йәнәй улусының Буғаҙы түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Байсар улусы составына керә.
1848 йылда тирмән, XX быуат башында ауылда мәсет (1808 йылдан билдәле), мәктәп (1857 йылда асыла) теркәлгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Аҡтаныш районы, 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була.

# Иҫке Ҡәҙермәт
## Халҡы

1795 йылда ауылда 37 аҫаба башҡорт (йәнәй ырыуының буғаҙы түбәһе) һәм 19 керҙәш башҡорт (йәнәй ырыуының туғыҙ түбәһе), 1816 йылда — 248 башҡорт, 1834 йылда — 364 башҡорт, 1870 йылда — 546 башҡорт иҫәпләнгән. 1902 йылда 147 ихатала — 441 йән ир затлы керҙәштәр, 1912 йылда 142 ихатала — 733 керҙәш башҡорт йәшәй.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1795 | 1834 | 1859 | 1870 | 1884 | 1897 | 1906 | 1913 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 | 2008 |
| 56 | 371 | 461 | 546 | 659 | 743 | 830 | 733 | 571 | 497 | 582 | 361 | 374 | 406 | 346 | 180 | 164 | 151 |
# Ишемғолов Дамир Нуретдин улы

Ишемғолов Дамир Нуретдин улы (1 февраль 1943 йыл) — рәссам. 1993 йылдан Рәсәй Федерацияһының Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2001).

# Ишемғолов Дамир Нуретдин улы
## Биографияһы

Дамир Нуретдин улы Ишемғолов 1943 йылдың 1 февралендә Башҡорт АССР-ының Хәйбулла районы Бәләкәй Әбеш ауылында тыуған.
1971 йылда Өфө сәнғәт училищеһын (педагогтары Л. Ф. Мугтобаров, К. П. Чаругин) тамамлай.
1975—1995 йыл эшләй. Башҡортостан ижади-производство комбинатында рәссам булып эшләй, 1996 йылдан — Өфө сәнғәт училищеһында уҡытыусы.
Әлеге ваҡытта Өфө ҡалаһында йәшәй һәм эшләй. Рәссамдың картиналары башҡорт ауылының көнкүрешенә, башҡорт фольклорына арналған: "Йәйге көн үҙәге " (1986), «Далала» (1990), «Бесән өҫтө» (1992), «Йәйге аш-һыу бүлмәһе» (1992), «Хәйерле кис, Фатима өләсәй» (1992), «Ғаилә» (2008), «Әбеш» (2012). Башлыса неопримитивизм стилендә эшләй.
Ишемғолов Дамир Нуретдин улы — 1993 йылдан Рәсәй Федерацияһының рәссамдар союзы ағзаһы, 1995 йылдан алып — «Артыш» ижади берекмәһе ағзаһы. Ул — «Һары бейә» («Желтая кобыла») художество төркөмөн ойоштороусыларҙың береһе (1989).
Рәссамдың картиналары М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында (Өфө), Силәбе өлкә картиналар галереяһында, Новосибирск дәүләт художество музейында, Марий Эл Республикаһының республика һынлы сәнғәт музейында (Йошкар-Ола), «Эстер» Галереяһында (Екатеринбург), Башҡортостан Республикаһы милли сәйәсәт һәм мәҙәниәт Министрлығы янындағы «Урал» ГНИ-да (Өфө), Туймазы тыуған яҡты өйрәнеү музейында (Туймазы ҡалаһы, Башҡортостан Республикаһы) һаҡлана.

# Ишемғолов Дамир Нуретдин улы
## Хеҙмәттәре

«Бушап ҡалған ауыл» (1977), «Бесән өҫтө» (1988), «Юғалған кәзәне эҙләү», «Корбан» (1991). «Тәүлек» («Сутки»), «Тышаулы ат» (1991), «Атай-әсәй иҫтәлегенә» (1993), «Реквием» (1994). «Шишмә» (2000), «Үҙ-үҙеңде яндырыу» («Аутодафе») (1995—1999), «Баҡсала (ҡоҙоҡ менән пейзаж)».
Натюрморт «Һары самауыр» (1999), "Кәрзиндәге сирень " (2012), «Тыуған йорт» (2012).

# Ишемғолов Дамир Нуретдин улы
## Күргәҙмәләре

Ишемғолов Дамир Нуретдин улы — 1986 йылдан алып художество күргәҙмәләрҙә ҡатнашыусы.
Өфөлә шәхси күргәҙмә (1996).

# Ишемғолов Дамир Нуретдин улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2001)
# Түбәнге Уя

Түбәнге Уя — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының уң ярына тамағынан 367 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Түбәнге Уя
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000036593
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003659
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сэм-Юган

Сэм-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Собты-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 196 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Сэм-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300032095
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303209
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кесе Кызым

Кесе Кызым — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тегус йылғаһының уң ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.

# Кесе Кызым
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010700112115300014149
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301414
* Бассейн коды — 14.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Светлая (Сочур ҡушылдығы)

Светлая — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сочур йылғаһының уң ярына тамағынан 129 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Светлая (Сочур ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010600112115200025197
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202519
* Бассейн коды — 13.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Нуғайбәк (исем)

Нуғайбәк — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа осрай.

# Нуғайбәк (исем)
## Этимологияһы

Нуғайбәк исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән ноғай-бәк тигән мәғәнәләрҙе аңлатҡан мосолман ир-ат исеме.

# Нуғайбәк (исем)
## Билдәле шәхестәр

Нуғайбәк Әсәнов (Хәсәнов)-Сотник.

# Нуғайбәк (исем)
## Фамилиялар

Шаһингәрәй Көрмәнкәй улы Нуғайбәков (1790 — ?) — сотник (1829). 1808 йылда — казак, 1812 йылда — зауряд-яҫауыл, 1813 йылда — поход старшинаһы, 1814 йылда — 14 класс чинын (хорунжий) ала. 1820—1836 йылдарҙа 12-се башҡорт кантоны башлығы вазифаһын үтәй. 1821 йылда 13 класс чинына күсерелә. 1829 йылда сотник хәрби дәрәжәһенә лайыҡ була. 1832 йылда ҡасҡындарҙы тотоуҙа хөкүмәткә булышлыҡ иткән өсөн көмөш миҙал менән бүләкләнә. 1833 йылда 4-се дәрәжә Изге Станислав ордены менән бүләкләнә. 1835 йылдың 4 апрелендә ер эштәренә йүнәлтелгән башҡорттар йыйылған урында, 21 чиновник, 650 казак һәм йорт старшиналары алдында кантон башлығы Шаһингәрәй Нуғайбәков рус телендә ошолай телмәр тота: «люди те [башкиры] не на службу, а на каторжную работу командируются» һәм «башкиры ныне стаи плохи не умеют от оной избавиться», һәм көлөмһөрәп атыу ҡоралдарығыҙ эшкенәме тип башҡорттарҙан һораша.
Әхмәтгәрәй Шаһингәрәй улы Нуғайбәков (1821[5] — ?) — 1850-се йылдар башынан 1854 йылға ҡәҙәр 13-сө башҡорт кантоны башлығы була[6]. Солтангәрәй Шаһингәрәй улы Нуғайбәков (1822 йыл тирәһе — ?) — яҫауыл (1860). 1845 йылда Ырымбур Неплюев кадет корпусын тамамлай. 1848—1852 йылдарҙа 10-сы линия Ырымбур батальоны эргәһендәге Хәрби суд комиссияһында тәржемәсе булып хеҙмәт итә. 1854 йылдан 4-се мишәр кантоны башлығы, 1856—1863 йылдарҙа 22-се башҡорт кантоны башлығы вазифаларын башҡара. 1863—1865 йылдарҙа 9-сы Бәләбәй кантоны башлығының ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә[7]. «1853—56 йылдарҙағы Көнсығыш һуғышы иҫтәлегенә» бронза миҙалы менән бүләкләнгән.

# Нуғайбәк (исем)
## Топонимдар

Нуғайбәк (рус. Нагайбаково) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 317кеше.

# Нуғайбәк (исем)
## Мәҙәниәттә

Нуғайбәк (йыр) — башҡорт халыҡ йыры.
# Рәхмәтуллин Ғәли Хисмәтулла улы

Рәхмәтуллин Ғәли Хисмәтулла улы (1 сентябрь 1908 йыл — 13 сентябрь 1982 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия өлкән лейтенанты.

# Рәхмәтуллин Ғәли Хисмәтулла улы
## Биографияһы

Рәхмәтуллин Ғәли Хисмәтулла улы 1908 йылдың 1 сентябрендә Башҡортостан Республикаһының Ҡыйғы районы Ҡолбаҡ ауылында тыуған. Ҡыҙыл Армияға Баймаҡ район хәрби комиссариаты тарафынан 1941 йылдың сентябрендә саҡырыла. 7-се кавалерия корпусының 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 62-се гвардия кавалерия полкында тәьминәт буйынса начальник ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә.
1943 йылда һуғыштағы батырлығы өсөн (батырлыҡ күрһәткән көндәре: 18.09.1943-04.10.1943) Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә. Бүләкләү ҡағыҙында ҡаһарманлығы тураһында ошолай яҙылған:
* Гвардия лейтенанты Рәхмәтуллин 1943 йылдың 18 сентябренән 4 октябренә тиклемге хәрби хәрәкәт осоронда үҙен белдекле, ҡыйыу, өлгөр офицер итеп күрһәтте. Үҙенең полкты аҙыҡ-түлек, фураж менән тәьмин итеү буйынса бурысын иң ауыр хәлдәрҙә лә теүәл ваҡытында үтәне. Иптәш Рәхмәтуллин бигерәктәДнепр йылғаһының уң яҡ көнбайыш ярында барған һуғыштарҙа батырлыҡ күрһәтте. Полк подразделениеләре Днепр аша сығып һуғышҡа инде, ә аҙыҡ-түлек һул яҡ ярҙа ҡалды. Дошман авиацияһы борамды шартлатты һәм полкты аҙыҡ һәм фураж менән тәьмин итеү өҙөклөккә дусар булыу ҡурҡынысы аҫтында ҡалды. Иптәш Рәхмәтуллинға икмәк, фураж һәм башҡа продуктты теләһә ниндәй ысул менән көнбайыш ярға сығарырға бойороҡ бирелде. Иптәш Рәхмәтуллин бойороҡто теүәл ваҡытында үтәне. Бомбаға тоту аҫтында 103 тоҡ аҙыҡ-түлекте һәм фуражды 12 сәғәт ваҡыт эсендә йылға аша сығарҙы. Бының өсөн ул бөтә ҡул осондағы сараларҙы ҡулланды. Бынан һуң да ул һәр саҡ алғы һыҙыҡта булды, үҙенең бурысын теүәл үтәне.
Ул шулай уҡ Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1945), «Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы (1943), «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн», «Берлинды алғаг өсөн», «Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалдары менән бүләкләнә.
1982 йылдың 13 сентябрендә вафат була, Ҡаҙаҡстанда, Шымке́нт (Чимкент) ҡалаһында ерләнгән.

# Рәхмәтуллин Ғәли Хисмәтулла улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943),
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1945),
* «Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы (1943),
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы (1945),
* «Берлинды алған өсөн» миҙалы,
* «Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы.
# 2-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы

2-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы (1918—1919) — Рәсәйҙә Граждандар һуғышы ваҡытында Башҡорт армияһының хәрби формированиеһы.

# 2-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы
## Ойошторолоуы һәм тарихы

Дивизия Башҡорт хәрби шураһының 1918 йылдың 13 август бойороғо буйынса 1-се Башҡорт пехота дивизияһы булараҡ Ырымбурҙа ойошторола. Дивизия составына 1-се һәм 4-се Башҡорт пехота полктары инә.
1-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы Халыҡ армияһы (Комуч) составында була, 1918 йылдың сентябренән — Башҡорт айырым корпусына инә.
1918-се йылдың 21 октябрендә штаб начальнигы КОМУЧ барлыҡ ҡораллы көстәренең Верховный главнокомандующийы генерал-лейтенант С. Н. Розановтың бойороғо буйынса дивизия тарҡатыла. Уның барлыҡ төркөмдәре 1-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы составына инә.
1919 йылдың 9 ғинуарында Башҡорт ғәскәре штабы начальнигының бойороғо буйынса дивизия тергеҙелә. Дивизияһы составына Ғ. С. Иҙелбаев исемендәге 2-се Башҡорт кавалерия полкының 4 эскадроны, Ә. Б. Ҡарамышев исемендәге 1-се Башҡорт кавалерия полкы, 5-се һәм 6-сы Башҡорт уҡсылар полктары инә. Дивизия Ырымбур айырым армияһының составында була, ә 1919 йылдың 26 ғинуарынан Башҡорт ғәскәренең башлығы Ә. Валидовтың бойороғо буйынса яңы ойошторолған Башҡорт корпусының составына инә.
Дивизия полктары Екатеринбург (август 1918 йыл), Верхнеурал (июль—август 1918 йыл), Орск (сентябрь 1918 йыл), Аҡтүбә (октябрь—ноябрь 1918 йыл), Стәрлетамаҡ (декабрь 1918 йыл — февраль 1919 йыл) фронттарында һуғышалар.
2-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы, Башҡорт Хөкүмәте ғәскәре менән Советтар яғына сыҡҡас, тарҡатыла.

# 2-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы
## Дивизия начальниктары

* подполковник А. Емельянов (август—октябрь 1918 йыл);
* поручик Набоков (ғинуар 1919 йыл);
* штабс-капитан А. Ғәбиҙуллин (ноябрь 1919 йыл).
1918 йылдың июнендә ҡабул ителгән Башҡорт ғәскәренең айырыу билдәләре (1-се Башҡорт пехота полкы), :
| Һалдаттар һәм кесе командирҙар ||||||
| Рядовой | Ефрейтор | Бомбардир | Унтер-офицер | Фельдфебель | Подпрапорщик |
| Обер-офицерҙар | Обер-офицерҙар | Обер-офицерҙар | Обер-офицерҙар | Обер-офицерҙар | Штаб-офицер | Штаб-офицер |
| Прапорщик | Подпоручик | Поручик | Штабс-капитан | Капитан | Подполковник | Полковник |
# Церква (Уста ҡушылдығы)

Церква — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе,Марий Эл Республикаһы,Кострома өлкәһе,Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уста йылғаһының һул ярына тамағынан 150 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Церква (Уста ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400212110000043151
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004315
* Бассейн коды — 08.01.04.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Мёккерн

Мёккерн (нем. Möckern) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 14269 кеше йәшәй. Майҙаны — 246,28 км². Диңгеҙ кимәленән 64 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39291 һәм автомобиль коды — JL.