yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Кесе Үрген

Кесе Үрген — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Үрген йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Кесе Үрген
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһы (Һаҡмар ҡушылдығы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000612112200006047
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200604
* Бассейн коды — 12.01.00.006
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Гумбольдт исемендәге Берлин университеты

Гумбольдт исемендәге Берли́н университе́ты (нем. Humboldt-Universität zu Berlin, ҡыҫҡаса HU Berlin, лат. Alma Mater Berolinensis) — Берлиндын 4 университеты араһында иң олоһо.
Университет 1809 йылдын 16 авгусында Вильгельм фон Гумбольдт тарафынан асыла. 1828 йылда исеме Фридрих Вильгельм Университеты тип исем алмаштырыла.
1812 йылдан университетта ректор вазифаһында Фридрих Карл Савиньи эшләй.
1830 йылдан ректор вазифаһында Георг Вильһельм Фридрих Гегель эшләй.
1949 йылдан хәҙерге исем менән йөрөй.
Беренсе факультеттар: юридик, медицина, фәлсәфә һәм теология факультеттары. Беренсе Ректор — Теодор Шмальц.

# Гумбольдт исемендәге Берлин университеты
## Юридик факультеты

Берлин университетының юридик факультеты хоҡуҡ тарихы мәктәбе ояһы. Факультетта Фридрих Карл Савиньи (1779—1861) эшләй: «Хәҙерге рим хоҡуғы системаһы» китабы баҫтырыла.
Георг Пухта (1789—1846) «Институция курсы», «Ябай хоҡуҡ» китаптарын баҫтыра.

# Гумбольдт исемендәге Берлин университеты
## Тамалаусылар

Генрих Гейне, Адельберт фон Шамиссо, Людвиг Фейербах, Отто фон Бисмарк, Карл Маркс, Франц Меринг, Вильгельм Либкнехт и Карл Либкнехт, Альфред Вегенер, Алиса Саломон, Курт Тухольский.

# Гумбольдт исемендәге Берлин университеты
## Ректорҙар

* Фридрих Карл фон Савиньи
* Иоганн Готлиб Фихте
* Георг Вильһельм Фридрих Гегель
* Фридрих Шлейермахер
* Карл Вейерштрасс
* Теодор Моммзен
* Рудольф Вирхов
* Макс Планк
* Артур Кронфельд
Һәм башҡа ғалимдар.
* Был юғары уҡыу йорттарының тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
# Чичка-Юл

Чичка-Юл — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының уң ярына тамағынан 209 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 450 км.

# Чичка-Юл
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400312115200021421
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202142
* Бассейн коды — 13.01.04.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ракитня (Осуга ҡушылдығы)

Ракитня — Рәсәйҙәге йылға. Смоленск өлкәһе, Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Осуга йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.

# Ракитня (Осуга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вазуза башынан Вазуз һыуһаҡлағысына тиклем, Яуза йылғаһынан Яуза һыуһаклағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010100312110000001456
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000145
* Бассейн коды — 08.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Һорнай

Һорнай — башҡорт милли музыка ҡоралы. Борғо йә мөгөҙ мөштөк менән һүрәтлә.
# Сәмиғулла

Сәмиғулла — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Сәмиғулла исеме бар.

# Сәмиғулла
## Этимологияһы

Сәмиғулла — ғәрәп теленән ингән ир-ат исеме. Алла һүҙен тыңлаусы тигәнде аңлата.

# Сәмиғулла
## Билдәле кешеләр

Кәлимуллин Сәмиғулла Мәсифулла улы (25 август 1914 йыл — 19 сентябрь 1989 йыл) — рәссам-сәхнә биҙәүсе. 1946—1974 йылдарҙа Башҡорт дәүләт академия драма театры рәссамы. 1954 йылдан СССР-ҙың Рәссамдар, 1947 йылдан — СССР-ҙың Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1955).
Алтынбаев Сәмиғулла Ғиләж улы (рус. Алтынбаев Самигулла Гилязович; 12 август 1916 — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 58-се кавалерия полкы кавалерисы. Гвардия кесе сержанты. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.
Зарипов Сәмиғулла Зариф улы (1904 йыл — 10 июль 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы.

# Сәмиғулла
## Фамилияла

Сәмиғуллин Рафаэль Исхаҡ улы (рус. Самигуллин Рафаэль Исхакович; 26 май 1941 йыл — 1994 йыл) — комсомол, партия һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында Башҡортостан Республикаһының дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Сәмиғуллин Венир Кәлимулла улы (15 ноябрь 1947 йыл) — хоҡуҡ белгесе, педагог. Юридик фәндәр докторы (1998), профессор (1999). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2015), Рәсәй Юридик фәндәр академияһы ағзаһы. Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация авторҙарының береһе.
Сәмиғуллин Рәдис Ниғәмәтйән улы (16 апрель 1939 йыл), ғалим-ветеринар табип. Ветеринария фәндәре докторы (1991), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2008), РСФСР ауыл хужалығының социалистик ярыш отличнигы (1976, 1978).
# Суфриҙәр

Суфри-зыядиҙәр (ғәр. صفرية زيادية‎‎, рус. Суфриты) — исламдың «уртаса» хәрижи ағымдарҙың береһе, Зыяд ибн әл-Әсфәр шәкерттәре.

# Суфриҙәр
## Тарихы

Суфриҙәр үҙ дошмандары ҡулындағы территорияларҙы Дар әл-хәрб (һуғыш территорияһы) тип һанамаған, «ғәҙелһеҙ» власҡа ҡаршы сығыш яһауҙы бурыс тип иҫәпләгән, ләкин ҡатын-ҡыҙҙарҙы һәм балаларҙы әсирлеккә алыуҙы тыйған.. VIII—IXбыуаттарҙа Төньяҡ Африкала Мидрари суфри дәүләте ойошторолған булған.
# Кизес-Ю

Кизес-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вычегда йылғаһының уң ярына тамағынан 405 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Кизес-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000020145
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002014
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Байғош

?Байғош :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Суб-тип: | Ҡабырғалылар |
| Класс: | Ҡоштар |
| Суб-класс: | Яңы аңҡаулылар |
| Отряд: | Ябалаҡ һымаҡтар |
| Ғаилә: | Ябалаҡтар |
| Ырыу: | Байғоштар |
| Төр: | Байғош |
Латинса исеме :
Athene noctua (Scopoli, 1769) :
Ареал :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 555471 NCBI 126797 |
Байғош байҡош, байғош, ябалаҡ, бәүелсәк япалаҡ (домовой сыч) (Athene noctua)

# Байғош
## Ҡылыҡһырлама

Сыйырсыҡтан ҙурыраҡ. Ҡолаҡһыҙ йомро башлы бәләкәй ябалаҡ. Кеше яҡын килһә, кәүҙәһен турайтып, бәүелә башлай, һырты аҡ таплы ҡара-көрән. Кәүҙәһенең аҫ яғы буй-буй көрән һыҙыҡтар менән сыбарланған аҡ төҫтә, һупайҙынан бәләкәйерәк булыуы, ҡарараҡ төҫө менән айырыла.

# Байғош
## Тауышы

Нескә генә һыҙғыра: «тйү-тйүү» йәки киҫкен генә тауыш бирә: «ҡыуыйт».

# Байғош
## Йәшәү рәүеше

Ташлы, йырғанаҡлы урындарҙа, төрлө иҫке ташландыҡ ҡоролмаларҙа йәшәй. Сысҡандар, бөжәктәр менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. Киң генә таралған. Өңдәрҙә, таш ярыҡтарында, сарҙаҡтарҙа оялай. 4—5 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Ҡротҡостарҙы ҡырып, файҙа килтерә.

# Байғош
## "Урал батыр"ҡобайырынан өҙөк

Урал тынламаҡ булған,
Һуңғы ҡат һынамаҡ булған
«Намыҫ тапар ир булһа,
Өмөтө булмаҫ көнөнән;
Ил быуынын һанаған
Көнөн айырмаҫ төнөнән:
Йыртҡыс булған йәндәргә
Ҡара төнө көн булыр,
Күҙе ҡалғыр байғошто
Төндә аулап, шат булыр.

# Байғош
## Башҡорт халыҡ ижадында һәм әҙәбиәттә байғош тураһында мәҡәлдә, әйтемдәр

* Тырыш тәкә һуйыр, байғош йүкә һуйыр.
* Байғош оң ояһын хоҙай ҡора.
* Мин байғоштоң, әйтһәм дә, баһаһы юҡ, һүҙемдең ҡәҙере китеп өнөм осҡан. М. Аҡмулла
Беҙҙең э.т. V быуаттан бирле Элладаның (Греция) баш ҡалаһы Аҫинаның башняһы символы.
Санскрит һүҙлегендәге атамаһы башҡортса "өкө" атамаһына яҡын килә:
Байғош өкө - Ябалаҡтың бер төрө (Р.:домовой сыч).Өкө ябалағы-(Р.:сова)-ябалаҡтар ғаиләһенә ҡараған, буй-буй ҡара таптары булғанерән һоро төҫтәге, өкөнән саҡ ҡына бәләкәйерәк ҡолаҡлы йыртҡыс ҡош; ябалаҡ. 2.Күсм. Ҡыҙғаныс, меҫкен хәлдәге кеше. Мәҡәл.
hari-locana-1. Желтоглазый 2. Сова
# Зонтиклы ҡыҙ

Зонтиклы ҡыҙ — Минск ҡалаһында Михайлов паркында Вокзал яны майҙанындағы скульптур композиция. Авторы — Владимир Иванович Жбанов.

# Зонтиклы ҡыҙ
## Һылтанма

* MinskReview: Девочка с зонтом 2005 йыл 27 октябрь архивланған.
Был сәнғәт буйынса тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып Википедия проектына ярҙам итә алаһығыҙ.
# Оло Порожняя (Вильва ҡушылдығы)

Оло Порожняя — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вильва йылғаһының уң ярына тамағынан 83 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Оло Порожняя (Вильва ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100712111100011719
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101171
* Бассейн коды — 10.01.01.007
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ҡорт елеме

Ҡорт елеме — ҡорттар ағас бөрөләренән, япраҡтарынан йыйылған ыҫмалалы есемдәрҙе эшкәртеп яһаған ҡарағусҡыл йәшел төҫтәге йәбешеүсән матдә. Унда 55 % ыҫмала һәм бәлзәм, 10 % эфир майҙары, 30 % балауыҙ һәм 5 % һеркә бар. Һәр ғаилә миҙгеленә 100-150 г елем йыя. Ҡорт елеме медицинала киң ҡулланыла.

# Ҡорт елеме
## Елемде умартала файҙаланыу

Ҡорттар елемде умарталағы ярыҡтарҙы һылау өсөн ҡуллана. Шулай итеп улар умартаны үтәтмә елдән һаҡлай. Шулай уҡ ҡорт елеме менән улар һауа торошона ҡарап, кейәнең ҙурлығын көйләйҙәр. Исеме шунан килеп сыҡҡан да инде, προπόλις «ҡала алдында». Елем менән ҡорттар инә ҡорт йомортҡа һаласаҡ күҙәнәкте шымарталар. Әгәр ҙә умартаға эрерәк хайуан килеп керһә, уны ҡорттар сығара алмайҙар, шунлыҡтан елем ярҙамында емтекте серемәһен өсөн мумификациялайҙар.
# Удемпаре

Удемпаре — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Пайсятта йылғаһының уң ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.

# Удемпаре
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15030000112115300048078
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304807
* Бассейн коды — 15.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кара диңгеҙе

Ка́ра диңгеҙе (рус. Карское море) — Төньяҡ Боҙло океаны сигендәге диңгеҙ. Диңгеҙ, диңгеҙ бассейнындағы Кара йылғаһы исеме менән Кара диңгеҙе тип атала. Ә йылғаны Кара исемле ненец ырыуы хөрмәтенә Кара йылғаһы тип атағандар.

# Кара диңгеҙе
## Физик-географик урыны

Диңгеҙ Евразияның төньяҡ яры һәм Яңы Ер, Франц-Иосиф Ере, Төньяҡ Ер, Гейберг утрауҙары менән сикләнгән. Диңгеҙҙең төньяҡ өлөшөндә, 1924 йылда асылған, Бизе утрауы урынлашҡан.
Диңгеҙ башлыса һыу баҫҡан урындарҙа (шельф) урынлашҡан, бик күп уртауҙар ҡалған. Тәрәнлеге 50—100 метр, иң ҙур тәрәнлек 620 метр. Майҙаны 893 400 км².
Диңгеҙгә тулы һыулы Обь, Енисей, Таз йылғалары ҡоя, шуға күрә тоҙлолоғо төрлөсә.
Кара диңгеҙе Рәсәйҙә иң һалҡын диңгеҙҙәрҙең береһе, тик йылға тамағында ғына йәй һыу температураһы 0 °C юғары була. Томан һәм штормдар йыш була. Йылдың күп ваҡыты диңгеҙ боҙ менән ҡапланған.
# Ай-Юган (Карты-Варын-Юган ҡушылдығы)

Ай-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Карты-Варын-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Ай-Юган (Карты-Варын-Юган ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200046225
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204622
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Алтынбаш

Алтынбаш (лат. Solidágo, рус. Золота́рник) — ойошма сәскәлеләр ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән, һирәгерәк ярымҡыуаҡтар ырыуы. 100-ләп төрҙө уҙ эсенә ала, башлыса, Төньяк Америкала, ҡайһы бер төрҙәре Европала, Азияла киң таралған. Яҡты урмандарҙа, ҡыуаҡ араларында, болондарҙа, һөҙәклектәрҙә һәм йылға буйҙарында үҫә. Канада алтынбашы (S.canadensis) декоратив маҡсаттарҙа үҫтерелә. 30-250 см оҙонлоҡтағы күп йыллыҡ үлән үҫемлек. Тамырсаһы шыуышма. Һабағы тура, еңелсә ботаҡлы. Япраҡтары сиратлашҡан, ҡыяҡ-ланцет һамаҡ, өҫтәгеләре — ултырма, аҫтағылары — һаптарҙа. Сәскәләре ваҡ, алтын һыу һары төҫтә, күп һаплы кәрзиндәргә йыйылған, улар һабаҡ осонда оҙонса һепертке хасил итәләр. Емеше — бүрексәле орлоҡса. Июль — сентябрь айҙарында сәскә аталар. Орлоҡтарҙан һәм тамырсанан үрсей. Ҡоролоҡҡа һәм күләгәгә сыҙам үҫемлектәр.
Барлыҡ өлештәрендә лә флавоноидтар, сапониндар, органик кислоталар бар. Үлән төнәтмһе халыҡ медицинаһында үттән таш һәм бәүел ҡыуҙырыу, яра төҙәтеү сараһы булараҡ файҙаланыла. Баллы үҫемлектәр.
# Лойбниц (Фогтланд)

Лойбниц (Фогтланд) (нем. Leubnitz (Vogtland)) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2009 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1 425 кеше йәшәй. Майҙаны — 29,64 км². Диңгеҙ кимәленән 299 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 8539 һәм автомобиль коды V.
# Вол-Еган

Вол-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Трайгородская йылғаһының һул ярына тамағынан 186 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 59 км.

# Вол-Еган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010900112115200036347
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203634
* Бассейн коды — 13.01.09.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Шечка

Шечка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Воложка йылғаһының һул ярына тамағынан 7,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Шечка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300512111100039979
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103997
* Бассейн коды — 10.01.03.005
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Мадридтың король ботаник баҡсаһы

Мадридтың король ботаника баҡсаһы (исп.Jardín de Madrid Botánico Real) — Испанияның баш ҡалаһы Мадридта Прадо музейы менән йәнәш урынлашҡан ботаника баҡсаһы.

# Мадридтың король ботаник баҡсаһы
## Тарихы

Баштағы баҡса 1755 йылдың 17 октябрендә король Фердинанд VI бойороғо буйынса барлыҡҡа килә. Ул Мансанарес йылғаһы буйында, хәҙерге Пуэрта- де-Йерро районы эргәһендә урынлашҡан булған. Унда ботаник Хосе Кер үҫтергән ике меңдән ашыу үҫемлектәр урынлаштырыла. 1774 йылда Карл III баҡсаны хәҙерге урынына күсерергә ҡуша. Баҡса асылғас, һуңғы күсеүе 1781 йылда була. Архитекторҙары Франческо Сабатини һәм Хуан де Вильянуэва.
Баҡса 1794 йылда Алессандро Маласпина тарафынан Испанияға алып килгән үҫемлектәр арҡаһында ҙурая. 1857 йылда директор Мариано де ла Пас Граэльс ваҡытында яңы оранжерея һәм ҙур булмаған баҡса төҙөлә, ул һуңынан Буэн-Ретиро паркына күсерелә.
1886 йылда баҡса территорияһында күп ағастар дауыл арҡаһында юҡҡа сыға.
1942 йылда король ботаника баҡсаһы Испанияның Тарихи баҡсаларҙың мәҙәни мираҫ исемлегенә индерелә.
1974 йылдан алып 1981 йылға тиклем ботаника баҡсаһы реконструкцияға ябыла, уның барышында тәүге планировкаһы тергеҙелә.

# Мадридтың король ботаник баҡсаһы
## Тасуирламаһы

Әлеге ваҡытта баҡса ете төп өлөшкә бүленә, шулай уҡ уның территорияһында биш оранжерея бар. Баҡсала бөтәһе 90 мең самаһы үҫемлектәр үҫә, улар араһында яҡынса 1500 ағас бар.
Миллиондан ашыу үҫемлектәр өлгөһөнән торған ботаника баҡсаһының гербарийы ике бүлеккә — криптогамикка (бәшмәк, мүк һәм башҡа үҫемлектәр өсөн) һәм фанерогамикка (сәскәле үҫемлектәр өсөн) бүленә.
1941 йылдан ботаника баҡса Anales del Jardín Botánico de Madrid журналы сығара.
# Ватьма

Ватьма — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы/Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вадок йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.

# Ватьма
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500412110000039791
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003979
* Бассейн коды — 08.01.05.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Улала (Майма ҡушылдығы)

Улала — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Майма йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Улала (Майма ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100007197
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100719
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Иран таулығы

Иран таулығы (фарс. فلات ایران) — Көньяҡ-Көнсығыш Азияның иң ҙур тау системаһы. Көнбайышта Месопотамия уйһыулығы, көнбайышта Һинд йылғаһы үҙәне, төньяҡта Копетдаг тау системаһы, Көньяҡ Каспий һәм Туран уйһыулыҡтары, көньяҡта Фарсы ҡултығы, Һормуз боғаҙы һәм Ғәрәбстан диңгеҙе ярҙары буйлап һуҙылған Гермсир сүле менән сикләнгән. Географик киңлек буйынса оҙонлоғо 2500 километрға, ә меридиональ йүнәлештә — 1500 километрға барып етә. Майҙаны яҡынса 2,7 млн км².
Таулыҡ башлыса (территорияһының 2/3 өлөшө) Иранда, һәм шулай уҡ Афғанстан, Пакистан һәм Төрөкмәнстан илдәренең биләмәлерендә урынлашҡан.

# Иран таулығы
## Геология

Иран таулығы Ғәрәбстан платформаһы һәм Һиндостан плитаһы тарафынан ҡыҫылған Евразия плитаһының бер өлөшө булып тора. Төбәктә йыш ҡына ер тетрәүе булып тора.
Таулыҡ территорияһында нефть, металл рудалар, тоҙҙар, фирүзә һ.б. файҙалы ҡаҙылма ятҡылыҡтары бар.

# Иран таулығы
## Рельеф

Таулыҡ бер нисә тау һырттары: төньяҡтан — Эльбурс, Төрөкмән-Хөрәсән, Паропамиз һәм Гиндукуш тауҙары; көньяҡтан һәм көньяҡ-көнбайыштан — Загрос һәм Мекран тауҙары, көнсығыштан — Киртхар һәм Сөләймән тауҙары, шулай уҡ Спингар һәм Хиндурадж һырттары менән уратып алынған
Иран таулығындағы йылғалар ҡыҫҡа, сағыштырмаса аҙ һыулы, йыш ҡына һуғарыу өсөн ҡулланыла. Иң эре йылғалары — Карун, Гильменд, Герируд. Йылғаларҙың күп өлөшө эске тымыҡ уйпаттарға, күлдәргә ағып төшә, улар башлыса тоҙло.

# Иран таулығы
## Климаты

Таулыҡтың төньяҡ өлөшөндә климаты континенталь, субтропик; йәй эҫе, ҡыш сағыштырмаса һалҡын була. Көньяҡта климат тропик — эҫе йәй һәм йылы ҡыш. Яуым-төшөмдөң уртаса йыллыҡ нормаһы бик бәләкәй — 50—150 мм. Айырым райондарҙа — Эльбурстың төньяҡ битләүҙәрендә яуым-төшөм 2000 мм-ға, ә Сөләймән тауҙарының көньяҡ-көнсығыш битләүҙәрендә — 1000 мм-ға барып етә.
# Эзбиз (материал)

Эзбиз (грек. ἄσβεστος «һүнмәҫ») — иретмә хәленә еткермәй карбонатлы тау тоҡомдарын (эзбизташтар, аҡбур) яндырыу юлы менән алынған материал.

# Эзбиз (материал)
## Составы

Химик составы буйынса башлыса СаО ингән, тулыһынса тиерлек ирекле кальций һәм магний оксидтарынан тора.

# Эзбиз (материал)
## Ҡулланылышы

Төҙөлөштә, шулай уҡ төрлө химик матдәләр алыу өсөн ҡулланыла, уларҙың ҡайһы берҙәре шулай уҡ «эзбиз» тип атала.
Эзбизташтың ниндәй тоҡомдан эшләнгәнлегенә ҡарап, ул кальций, магнезий йәки доломит булыуы мөмкин. Шулай уҡ бындай материалды уртаса, тиҙ йәки яй һүндерелгән эзбизташҡа бүлеү ҡабул ителгән.
# Пинал

Пинал — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пижма йылғаһының һул ярына тамағынан 260 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Пинал
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300412111100036429
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103642
* Бассейн коды — 10.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1