yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Назыров Мөбәрәк Йыһанша улы

Назыров Мөбәрәк Йыһанша улы (1 ғинуар 1906 йыл — 1973 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, подполковник. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының хәрби комиссары. Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1943) кавалеры.

# Назыров Мөбәрәк Йыһанша улы
## Биографияһы

Мөбәрәк Йыһанша улы Назыров 1906 йылда Рәсәй Федерацияһының Киров өлкәһе Тат-Верх-Гоньба ауылында тыуған. Томск тау институтында (1929-31), Мәскәү Көнсығыш илдәрен өйрәнеү фәне институтында уҡый (1932—1933). 1927 йылдан алып ВЛКСМ-дың округ комитеты Томск ҡала мәғариф бүлеге инструкторы. 1931 йылдан — Томск уҡыу комбинаты директоры, 1933 йылдан — Дүртөйлө машина-трактор станцияһында сәйәси бүлеге начальнигы урынбаҫары, Приютово МТС-ы сәйәси бүлеге начальнигы. 1935 йылдан — ВКП(б)-ының Ҡырмыҫҡалы райкомының 2-се, артабан 1-се секретары, 1938 йылдан БАССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы кадрҙар бүлеге мөдире, 1940—1941 йылдарҙа — ВКП(б)-ының Баймаҡ райкомының 1-се секретары.
Ҡыҙыл Армияға 1941 йылда саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында хәрби комиссар булып хеҙмәт итә. Полковник М. М. Шайморатов менән бергә дивизия байрағын ҡабул итә. 112-се Башҡорт кавдивизияһы менән хәрби юлын 1943 йылдың 15 ғинуарында тамамлай
Һуғыштан һуң, 1945—1952 йылдарҙа, БАССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы мәҙәни-ағартыу учреждениелары эштәре буйынса идаралыҡ начальнигы, 1960‑1971 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Геология институтының Башҡорт филиалы директоры урынбаҫары.
Мөбәрәк Назыровтың ейәнсәре Светлана Игнатенко хәтирәләренән:
* Өфөлә…Чернышевский урамындағы йортта һәр саҡ музыка яңғырар, китап культы йәшәр ине, яҙыусылар, музыканттар, ғалимдар йыйыла ине. Быларҙың бөтәһенә доминанта булып минең ҡартатайым — иҫ китмәле уҡымышлы, уникаль ойоштороу һәләтенә эйә кеше: һуғыш йылдарында — Башҡорт кавалерия дивизияһы комиссары, һуғыштан һуң — республика мәҙәни-ағартыу эштәре буйынса идаралыҡ начальнигы (бөгөн был мәҙәниәт министры вазифаһы) һәм Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы рәйесе урынбаҫары — Мөбәрәк Йыһанша улы Назыров булды. Фронтта ул бик ныҡ яралана, әммә хатта йәрәхәтләнгән һеңерле ҡулдары менән бик яҡшы роялдә уйнаны, музыкаль белеме булмаһа ла, ишетеү һәләтенә эйә ине.
* Шулай уҡ минең өләсәйем дә уникаль кеше булды — Свобода Барый ҡыҙы Ураева (боронғо башҡорт нәҫеленән):… иҫ китмәле оратор талантына эйә ине һәм күп йылдар дауамында Башҡорт кавалерия дивизияһының батырлыҡтарын пропагандаланы.

# Назыров Мөбәрәк Йыһанша улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1943)
# Зевгмалағы Мозаика музейы (Төркиә)

Зевгмалағы Мозаика музейы (рус. Музей мозаики в Зевгме) — төрөк ҡалаһы Газиантеп биләмәһе эсендә ойошторолған боронғо Зевгма ҡалаһы мозаикаһы музейы. Музейҙа урынлашҡан мозаикалы майҙан 1700 м тәшкил итә ². 2011 йылдың 9 сентябрендә асылған.
Музей нигеҙен археологик ҡаҙыныуҙар ваҡытында Зевгма ҡалаһында табылған археологик табылдыҡтар, башлыса мозаика, тәшкил итә. Уларҙы Биреджик плотинаһы төҙөгән саҡта йыйып алғандар.

# Зевгмалағы Мозаика музейы (Төркиә)
## Тарихы

Зевгмала б.э.т. III быуатта йәшәй башлағандар.Уны Искәндәр Зөлҡәрнәйҙең ғәскәр башлығы Селевк I Никатор нигеҙләгән булған. Селевкия атамаһы уның хөрмәтенә бирелгән. Б.э.т. 64 йылда римлеләр баҫып алып, уға Зевгма тип исем бирә (боронғо грекса — мкүпер» йәки «кисеү»).
Беҙҙең эраның 253 йылында ҡалаға сәсәниҙәр баҫып инә һәм ҡаланы харабаға әйләндерә. Зевгма 1700 йылға онотолоп тора.
1980—се йылдарҙа Төркиә һыу һәм энергия менән тәьмин итеүҙе яҡшыртыу маҡсатында бында плотина төҙөргә була. Зевгма һәм уның мозаикалары тулыһынса һыу аҫтында ҡалып ҡурҡынысы тыуа
Төҙөлөштө башлар алдынан 1995 йылда Газиантептың Археологик музейы һәм халыҡ-ара төрлө ойошмаларҙың хеҙмәттәшлеге ярҙамында ҡаҙыу эштәре башлана.Йыйылған барлыҡ артефакттар өсөн 2008 йылда айырым музей төҙөргә ҡарар ителә, сөнки улар элекке бинаға һыймай. 2011 йылдың 27 майында ул асыла.
Хәҙерге ваҡытта антик ҡала Зевгманың көнбайыш яры 25 % һыу аҫтында, 60 метр тәрәнлектә ҡалған, көнсығыш яры шулай уҡ батҡан.

# Зевгмалағы Мозаика музейы (Төркиә)
## Экспозиция

Музей майҙаны 90,000 кв фут тәшкил итә, шул иҫәптән күргәҙмә залында — 7,500 кв фут. Уның ҙурлығын Туниста урынлашҡан донъялағы иң ҙур Бардо Милли мозаика музейы менән генә сағыштырып була
Шулай уҡ музейҙа 140 м² фрескалар, һындар, дүрт рим фонтаны, колонналар, стела һәм саркофагтар, һуғыш илаһы Марстың бронза статуяһы һаҡлана.
Музейҙың күргәҙмә залындағы ҙур интерактив экрандар аша Зевгма ҡалаһының тарихы, ҡаҙыныу эштәре тураһында мәғлүмәт алып була.
# Делавэр

Делавэр (ингл. Tennessee) — АҠШ штаты. Штаттың тәртип номеры — 49. 1787 йылдың 7 декабрендә төҙөлгән. Элек Вермонт республикаһы исеме менән йөрөгән. Штаттың ҡушаматы — Беренсе штат, Гәүһәр штат, Зәңгәр әтәс штаты.
2011 йылғы мәғлүмәт буйынса Делавэр штатында 907 135 кеше йәшәй, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат км-ға 179 кеше. АҠШ штаттары араһында халыҡ һаны буйынса урыны — 45.
Майҙаны 6445 кв.км, шуның 21,7 % һыу майҙаны. 3 округҡа бүленә: Нью-Касл, Кент и Сассекс. Баш ҡала - Довер. Делавэр АҠШ-тың корпорациялар баш ҡалаһы тип таныла. Бында 1 000 000-дан ашыу бизнес ойошмаһы, шул иҫәптән Fortune 500 компанияларының 64 проценты, теркәлгән. Штат бәләкәй стартаптарҙан алып эре корпорацияларҙы хуплау өсөн ныҡлы юридик база тәҡдим итә, был уны бизнес ойоштороу өсөн йәлеп итерлек урынға әйләндерә.
Делавэр 7.12.1787 көндә бернсенән булып АҠШ Конституцияһын раҫланы.
# Кирпичников Анатолий Николаевич

Кирпичников Анатолий Николаевич (25 июнь 1929 йыл — 16 октябрь 2020 йыл) — СССР һәм Рәсәй археологы. Тарих фәндәре докторы, профессор, РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1991). Ленинград өлкәһенең почетлы гражданы (2013).

# Кирпичников Анатолий Николаевич
## Биографияһы

Анатолий Николаевич Кирпичников 1929 йылдың 25 июнендә Ленинградта тыуа. Әсәһе блокада ваҡытында 181-се заводта («Иҫке Лесснер», «Двигатель») табип булып эшләй һәм 1943 йылдың июлендә артобстрел ваҡытында һәләк була.
Кирпичников Анатолий Николаевич Ленинград дәүләт университетының тарих факультетын тамамлай. 1955 йылдан СССР Фәндәр академияһының (РФА) Матди мәҙәниәт тарихы институтында эшләй.
1963 йылда СССР Фәндәр академияһының Археология институты Ленинград бүлексәһендә «Русское оружие ближнего боя (X—XIII вв.)» темаһына — кандидатлыҡ, 1975 йылда СССР Фәндәр академияһы Археология институтында «Военное дело Руси IX—XV вв.» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Иҫке Ладогала ҡаҙыныу эштәре ктәксеһе. Рәсәй хәрби-тарихи йәмғиәттең ғилми советы ағзаһы.
Төп фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары даирәһе — тарих, археология, Боронғо Рустең һәм уға ситкәш илдәрҙең архитектураһы һәм мәҙәниәте. 650-нән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 16 монография авторы.
2009 йылдың 25 ноябрендә Санкт-Петербургта «Охта-үҙәк» башняһын төҙөүгә ҡаршы сығыш яһай.
2020 йылдың 16 октябрендә вафат була, Иҫке Ладогала Алексеевский зыяратында ерләнә.

# Кирпичников Анатолий Николаевич
## Төп хеҙмәттәре

* Кирпичников А. Н. Древнерусское оружие. 2020 йыл 29 ноябрь архивланған. — Л.: издательство Наука, 1966—1971.— Вып. 1—3. (Переизд.: М.: Альфарет, 2006.)
* Кирпичников А. Н., Хлопин И. Н. Великая государева крепость. — Л.: Художник РСФСР., 1972. (Переиздание: М.: Альфарет, 2006.)
* Кирпичников А. Н., Савков В. М. Крепость «Орешек». — Л.: Лениздат, 1972. — 100 с. — 50 000 экз.
* Кирпичников А. Н. Снаряжение всадника и верхового коня на Руси IX—XIII вв. — Л.: издательство Наука, 1973. — 140 с. (Переизд.: М.: Альфарет, 2006.)
* Кирпичников А. Н. Военное дело на Руси в XIII—XV вв. — Л.: издательство Наука, 1976. — 104 с.
* Кирпичников А. Н., Савков В. М. Крепость Орешек: Историко-архитектурный очерк. — 2-е изд.. — Л.: Лениздат, 1979. — 120 с. — 50 000 экз.
* Кирпичников А. Н. Древний Орешек. Историко-археологические очерки о городе-крепости в истоке Невы. — Л.: издательство Наука, 1980. — 4400 экз.
* Кирпичников А. Н. Куликовская битва / Под ред. Б. А. Рыбакова; АН СССР, Ин-т археологии. — издательство Наука. Ленингр. отд-ние, 1980. — 124 с. — 10 000 экз.
* Кирпичников А. Н. Каменные крепости Новгородской земли. — Л.: издательство Наука, 1984. — 276 с. — 3600 экз. (Переиздание: М.: Альфарет, 2006.)
* Кирпичников А. Н. Россия XVII века в рисунках и описаниях голландского путешественника Николааса Витсена. — СПб.: Славия, 1995. — 208 с. — ISBN 5-88654-009-1. (см. Витсен, Николаас)
* Кирпичников А. Н. Раннесредневековые золочёные шлемы. Новые находки и наблюдения. — СПб.: ИПК «Вести», 2009. — 68 с.
# Росс диңгеҙе

Росс диңгеҙе — Көньяҡ океан диңгеҙе.

# Росс диңгеҙе
## География

Майҙаны 439 мең км², иң ҙур тәрәнлеге — 2972 м. Ярҙары таулы, ныҡ йырғыланған. Диңгеҙҙең көньяҡ өлөшө иң ҙур Росс боҙлоғо менән ҡапланған, уның менән бергә диңгеҙҙең майҙаны 960 мең км² тәшкил итә.
Диңгеҙҙең асыҡ өлөшө йыл әйләйенә тиерлек айсбергтар менән ҡапланған.
Тоҙлолоғо 33,7-34,4 ‰. Ағымдар сәғәт теле буйынса әйләнеш барлыҡҡа килтерә. Ярым тәүлекле һыу артымдары 1 метрға барып етә.
Диңгеҙҙә Росс тюлене, Уэдделл тюлене, диңгеҙ ҡыҫалаһын ашаусы тюлень, диңгеҙ леопарды, криль, косатка, пингвиндар, балыҡтар, киттар һ. б. тереклек итә.
Диңгеҙ 1841 йылда инглиз поляр тикшеренеүсеһе Дж. К. Росс менән асыла һәм уға арнап атала.
# Наил Ғәлиев

Наил Ғәлиев (төп исеме Голов Николай Афанасьевич; 9 октябрь 1928 йыл — 7 февраль 2005 йыл) — баянсы, композитор. 1957—1998 йылдарҙа Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының баянсы-концертмейстры, «Өфө уттары» исемле тәүге башҡорт профессионал эстрада-инструменталь ансамблен ойоштороусы һәм уның художество етәксеһе. Башҡорт АССР-ының халыҡ (1988) һәм атҡаҙанған (1968) артисы.

# Наил Ғәлиев
## Биографияһы

Голов Николай Афанасьевич 1928 йылдың 9 октябрендә Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ кантоны Юрковка ауылында тыуған. 1948 йылда Чкалов ҡалаһында (хәҙер Ырымбур) музыка училищеһын тамамлай.
1952 йылда Башҡорт халыҡ бейеүҙәре ансамбленә (Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле) баянсы булып эшкә алына. 1955 йылда Мәскәүҙә үткән Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында ҡатнаша. 1957—1998 йылдарҙа Башҡорт дәүләт филармонияһының баянсы-концертмейстры булып эшләй.
1961 йылда «Өфө уттары» исемле тәүге башҡорт профессиональ эстрада-инструменталь ансамблен ойоштора һәм 1988 йылға тиклем уның алмашһыҙ етәксеһе була.
Халыҡ араһында үҙенең импровизаторлыҡ, аккомпаниаторлыҡ оҫталығы менән дан яулай. Репертуарында башҡорт һәм татар композиторҙарының йырҙарын һәм инструменталь пьесаларын һәм үҙенең әҫәрҙәрен башҡара.
Популяр йырсы булып танылған тормош иптәше Мәғфирә Ғәлиева башҡарыуында Наил Ғәлиевтың үҙе ижад иткән әҫәрҙәре йыр һөйөүселәр араһында киң тарала.
2005 йылдың 7 февралендә вафат була һәм Өфөлә ерләнә.

# Наил Ғәлиев
## Инструменталь ансамбль өсөн пьесалары

* «Өфө уттары»,
* «Һабантуй»,
* «Бөрйән бейеү көйҙәре»,
* «Егеттәр бейеүе»,
* «Юлдаш»

# Наил Ғәлиев
## Йырҙары

* «Башҡортостан»,
* «Оҙата кил»,
* «Өс егет йөрөй артымдан»,
* «Өфө куранттары» Шәриф Бикҡол һүҙҙәре;
* «Бөрлөгәнем» Р. Т. Вәлиева һүҙҙәре;
* «Һалдат йыры» Әнғәм Атнабаев һүҙҙәре.

# Наил Ғәлиев
## Китаптары

«Уйнайыҡ та йырлайыҡ». Өфө, 1994.
# Ала таштурғай

?Ала таштурғай :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Класс: | Ҡоштар |
| Отряд: | Турғай һымаҡтар |
| Ғаилә: | Себен турғайҙары |
| Ырыу: | Таштурғайҙар |
| Төр: | Ала таштурғай |
Латинса исеме :
Oenanthe hispanica (Linnaeus, 1758) :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 561650 NCBI 358820 |
Ала таштурғай (рус. Cпанская ка́менка, лат. Oenanthe hispanica) — себен турғайҙары ғаиләһенән ҡошсоҡ.
# Умартасы (фильм)

Умартасы (ингл. The Keeper of the Bees) — 1925 йылғы өнһөҙ һәм төҫһөҙ фильм. Джин Страттон-Портерҙың шул уҡ исемдәге романынан. Юғалған тип иҫәпләнә (трейлеры ғына тороп ҡалған).

# Умартасы (фильм)
## Сюжет

Һуғыш ветераны Джеймс Льюис Макфарлан госпиталдә ята. Ул ғүмеренең һанаулы ғына ваҡыттары ҡалғанын белеп, госпиталдән ҡаса һәм бер ҡарт умартасының умарталығында тороп ҡала. Ҡарт тиҙҙән вафат була, умарталығын Макфарланға мираҫ итеп ҡалдыра. Шулай бер ваҡыт ул бер ҡыҙҙы ҡотҡара. Ҡыҙыҡай никахһыҙ ауырға ҡалған була, ғәрлегенән ул һыуға батып үлергә теләй. Макфарлан уға өйләнә. Әммә туйҙан һуң ҡыҙыҡай юҡҡа сыға.
Аҙағыраҡ ул күршеләш йәшәүсе Маргарет Камерон менән таныша, уның ярҙамы менән яраларын сәләмәтләндерә. Көтмәгәндә Макфарлан ҡатынының малай табыуы тураһында һөйөнсө ала. Ул больницаға килә. Әммә ул бүләк итеп бирелгән туй балдағын кейеп алған бөтөнләй икенсе ҡыҙға тап була. Серле ҡыҙыҡай үлеменән һуң сер сиселә. Баҡһаң, Макфарлан мисс Камерондың ҡыҙы Моллиға өйләнгән икән. Ул ауырлы апаһы Лоллиҙың репутацияһын һаҡлау маҡсатында, үҙен апаһы Лолли итеп күрһәткән булған. Һөҙөмтәлә, Макфарлан Моллиға ғашиҡ була һәм уға икенсегә өйләнә. Быныһында ысынбарлыҡта.

# Умартасы (фильм)
## Ролдәрҙә

* Роберт Фрезер — Джеймс Льюис Макфарлан
* Джозеф Свикард — умартасы Майкл Уортингтон
* Марта Мэттокс — Маргарет Камерон
* Клара Боу — Лолли Камерон
* Элис Миллс — Молли Камерон
# Тюмлицвальде

Тюмлицвальде (нем. Thummlitzwalde) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2009 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3 296 кеше йәшәй. Майҙаны — 55,88 км². Диңгеҙ кимәленән 173 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 4668 һәм автомобиль коды MTL.
# Озеров Михаил Яковлевич

Озеров Михаил Яковлевич (1900-?) — совет дәүләт эшмәкәре. Алыҫ Көнсығыш дәүләт техник университеты ректоры (1937—1939), Мариуполь металлургия институты ректоры (1939—1941).

# Озеров Михаил Яковлевич
## Биографияһы

Михаил Яковлевич Озеров 1900 йылда Смоленск губернаһында тыуған. Атаһы Одесса ҡунаҡханаларының береһендә швейцар, әсәһе бүлмә хеҙмәтсеһе була.
13 йәшендә Амур тимер юлы төҙөлөшөндә эшләй башлай, унан һуң тағы бер нисә эш урыны алмаштыра — балыҡсылыҡ тармағында, вагон төҙөү мастерскойҙарында эшләй
1919 йылдан үҙ теләге менән Ҡыҙыл Армия сафына инә, Ленинград, Польша, Украина фронттарында политработник сифатында һуғыша. Дивизия партия курстарында һәм юғары хәрби мәктәптә уҡый
1924 йылда армиянан ауырыу сәбәпле китә, бынан һуң Алыҫ Көнсығышта партия эшенә күсә. 1930 йылда ВКП(б) Үҙәк комитетынан В.В. Куйбышев исемендәге Алыҫ Көнсығыш техник институтына уҡырға ебәрелә. 1937 йылда институтты «инженер-йылылыҡ энергетигы» һөнәре буйынса тамамлай, «Главрыба» суднолар верфында мастер, аҙаҡ цех мөдире булып эшләй.
1937 йылдың авгусында Алыҫ Көнсығыш техник институтының директоры В. Л. Абрамович ҡулға алынғандан һуң партия органдары тарафынан уның алмашсыһы булып тәҡдим ителә. Юғары уҡыу йортон 1939 йылдың ғинуарына тиклем етәкләй, һуңынан был вазифанан бушатыла. 1939—1941 йылдарҙа Мариуполь металлургия институтының ректоры була.
Һуғыштан һуң караптар сәнәғәте халыҡ комиссариатында яуаплы вазифаларында эшләй. Мелитополдә немец оккупацион властары менән хеҙмәттәшлектә ғәйепләнә, әммә ғәйебе иҫбатланмай.
Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
# Адовский йырынындағы йылға

Адовский йырынындағы йылға — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе, Һамар өлкәһе, Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сызранка йылғаһының уң ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Адовский йырынындағы йылға
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сызранка йылғаһы, инештән Сызрань ҡалаһына (ҡаланан юғарыраҡ) тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001312112100009097
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100909
* Бассейн коды — 11.01.00.013
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Әйүпова Ләлә Әҙһәм ҡыҙы

Әйүпова (Имашева) Ләлә Әҙһәм ҡыҙы (18 август 1951 йыл) — журналист. «Гөлистан» Яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең генераль директоры.

# Әйүпова Ләлә Әҙһәм ҡыҙы
## Биографияһы

Ләлә Әҙһәм ҡыҙы Имашева 1951 йылдың 18 авгусында Башҡорт АССР-ы Бишбүләк районы Аҙнай ауылында уҡытыусылар династияһы ғаиләһендә тыуған.
Аҙнай һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә уҡый. Тәүҙә Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлай. Һуңғараҡ — Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының тәбиғи-география факультетын тамамлай.

# Әйүпова Ләлә Әҙһәм ҡыҙы
## Хеҙмәт юлы һәм ҡаҙаныштары

Имашева Ләлә Әҙһәм ҡыҙы хеҙмәт юлын 1970 йылда Аҙнай һигеҙ йыллыҡ мәктәбенең оҙайтылған көн төркөмө тәрбиәсеһе булып башлай.
1972 йылда БАССР-ҙың телевидение һәм радиотапшырыуҙар Комитеты радио-телевидение үҙәгендә киң мәғлүмәт саралары секретарь-машинисткаһы хеҙмәтен башҡара. Артабан радиотапшырыуҙар цехында тауыш яҙҙырыу операторы, «Эфир Башкортостана» гәзитенең иғландар һәм баҫма программалар буйынса кесе мөхәррире, «Башҡортостан» Дәүләт теле-радиотапшырыуҙар компанияһы реклама-коммерция үҙәгенең өлкән мөхәррире булып эшләй. БАССР-ҙың телевидение һәм радиотапшырыуҙар Комитетында барлығы 26 йыл хеҙмәт итә.
1996 йылдың декабрендә «Радио-101 «Гөлистан» Яуаплылығы сикләнгән йәмғиәткә нигеҙ һала.
2000 йылда «Гөлистан» Яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте «Деловой мир Башкортостана» мәғлүмәти-реклама гәзитен булдыра һәм баҫтыра.
Уның етәкселегендә Башҡортостан Республикаһының 100 йыллығына ҡарата Башҡортостандың лайыҡлы кешеләренең тормошон һәм ижадын яҡтыртыуға арналған ике томдан торған „Летопись достижений к 100-летию Республики Башкортостан“ биографик-публицистик баҫма донъя күрҙе.
Бөйөк Еңеүҙең 75 йыллығына ҡарата „Живая память поколений“ китабы баҫылып сыҡты.
Ләлә Әҙһәм ҡыҙы Әйүпова Рәсәйҙә генә түгел, ә халыҡ-ара кимәлдәге ҙур күргәҙмәләрҙә: Шэньян йәрминкәһе (ҠХР, 2001 йыл), Төркиә (Измир ҡалаһы, 2003 йыл), „Нефть-Газ“ күргәҙмәһе (Пекин, 2006 йыл), Йыл һайын үтеүсе Инвестиция Форумы (AIM) (Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре, Дубай ҡалаһы, 2013 йыл, 2014 йыл), Йыл һайын үтеүсе Төҙөлөш Форумы (ОАЭ, 2014 йылдың ноябре) ҡатнаша.
Ләлә Әҙһәм ҡыҙы башланғысы менән 2008 йылда Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының тәүге директоры һәм режиссёры Булат Имашевтың 100 йәшенә ҡарата артистың тыуған Бишбүләк районы Аҙнай ауылында йорт-музейын аса. Шулай уҡ Аҙнай ауылындағы Тимербулат Имашев урамын төҙөкләндереүҙе лә финанслай.

# Әйүпова Ләлә Әҙһәм ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округының Почёт грамотаһы һәм күкрәк билдәһе(2015).
* Әйүпова Ләлә Әҙһәм ҡыҙының исеме „Who is who в России“: Биографическая энциклопедия успешных людей России» энциклопедияһына индерелә (2012).
* Башҡортостан Республикаһы Сауҙа-сәнәғәт палатаһының «За заслуги в предпринимательстве» миҙалы (2021)
* БР Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары Агентлығының Почёт грамотаһы (2021 йыл)
* БР-ның Бишбүләк муниципаль районының Почёт грамотаһы.
# Езовня

Езовня — Рәсәйҙәге йылға. Смоленск өлкәһе, Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Слуя йылғаһының һул ярына тамағынан 0,4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Езовня
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вазуза башынан Вазуз һыуһаҡлағысына тиклем, Яуза йылғаһынан Яуза һыуһаклағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010100312110000000947
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000094
* Бассейн коды — 08.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Наясолка

Наясолка — Рәсәйҙәге йылға. Ульяновск өлкәһе,Һамар өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Бездна йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Наясолка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысы Камское Устье ҡала тибындағы ҡасабаһынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем, Оло Черемшан йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000512112100004536
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100453
* Бассейн коды — 11.01.00.005
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Иркаев Николай Лазаревич

Иркаев Николай Лазаревич (псевдонимы эрзя Никул Эркай; (22 май 1906 йыл — 15 июнь 1978 йыл) — мордва совет шағиры, прозаик, драматург, тәржемәсе. СССР Юғары Советы депутаты (1970). Мордва АССР-ының атҡаҙанған шағиры (1960) һәм Дәүләт премияһы лауреаты (1975). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт билдәһе» ордендары кавалеры.

# Иркаев Николай Лазаревич
## Биографияһы

Милләте — эрзән. Пенза губернаһы Саранск өйәҙе, Курилово ауылы (хәҙер ул Мордовия районының Ромодановский составында), крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
1927 йылда Пенза партия мәктәбен, 1930 йылда Бөтә союз коммунистик журналистика институтын тамамлай. 1933 йылда Мордва мәҙәниәте ғилми-тикшеренеү институтында эшләй.
20-се йылдар аҙағында әҙәби эшмәкәрлеге башлана. Тәүге шиғри йыйынтығы «Модась окстомсь» («Земля орбновилась») 1932 йылда Саранскта, һуңынан хикәйәләр һәм очерктар йыйынтығы «наксадсть Корентнэ» («Корни сгнила») баҫылып сыға.
1934 йылдан «Якстере теште», «Эрзянь коммуна», «Советский артист», «Полярная кочегарка» гәзиттәре, «Сурань толт» журналы редакцияларында эшләй. Ошо уҡ йылда СССР яҙыусылар союзы ағзаһы була. СССР яҙыусыларының беренсе съезында ҡатнаша.
1936 йылда мордва халҡы тарихына арналған «Моро Ратордо» поэмаһы нәшер ителә («Песнь о Раторе»). 1930 йылдың икенсе яртыһында «Не рой другому яму» пьесаһы, балалар өсөн әкиәттәр һәм хикәйәләр баҫылып сыға.
Һуғыштан һуңғы йылдарҙа Иркаев «Әҙәби гәзит», «Әҙәби Рәсәй», «Халыҡтар дуҫлығы» кеүек үҙәк гәзит һәм журналдар менән әүҙем хеҙмәттәшлек итә.
1945 йылда «Кочказ лирикаһы» («Избранная лирика») әҫәрҙәре йыйынтығы баҫылып сыға, 1952 йылда — «ды Стихт ды поэмат» («Стихотворнеия и поэмы»), 1959 йылда — «Тундань баҡсаһы» («Весенний сад»), 1965 йылда — «Теплынь».
Н. Иркаевтың повестары: «Алешка» (1959), «Березовая вода» (1963), «Новая родня» (1966), «Митяевы мечтания» (1975), «Шураган» (1980).
Иркаев 1970 йылда СССР Юғары Советы депутаты булып һайлана
1981 йылда, яҙыусының вафатынан һуң, уның «Күңел шишмәләре» («Родники души») тигән әҫәрҙәре йыйынтығы баҫылып сыға.
Иркаев Н. В. Гоголь, А. С. Пушкин, М. Горький, Тарас Шевченко, Дж. Г. Байрон, В. В. Маяковский һәм башҡа яҙыусыларҙың ҡайһы бер әҫәрҙәрен эрзя теленә тәржемә итә.
1986 йылда Никул Эркайҙың 80 йәшенә бәйле Саранск урамдарының береһенә уның исеме бирелә.
# Ельвий

Ельвий — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Явзора йылғаһының һул ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Ельвий
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000036630
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003663
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0