yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Йәрмүк һуғышы

Йәрмүк һуғышы (рус. Битва при Ярмуке; ғәр. معركة اليرموك‎, грек. Ιερομυκησ, Иеромукос) — Сүриәне һәм Фәләстинде мосолмандар яулап алыуы барышында Сүриәне ҡулға төшөрөр өсөн Византия һәм Ғәрәп ислам хәлифәлеге араһында алты көнлөк алыш. 636 йылдың 20 авгусында тамамлана.

# Йәрмүк һуғышы
## Алғы тарих

634 йылда мосолмандар Дамаскыны һәм Көньяҡ Сүриәнең күпселек ҡалаларын яулап ала. Византия императоры Ираклий I Сүриәне кире яулап алыу өсөн 200 000 кешенән (100 000 византиялы һәм 100 000 әрмән) торған армия йыя. Византия авторҙары был армияның ике командующийын — сакелларий (ҡаҙнасы) алашар Феодор Трифориус (Theodore Trithyrius) һәм Ваанды (Ваган — әрмән полководецы) телгә ала. Мосолмандар уларға 20 000 яугирҙы ҡаршы ҡуя. Был ғәскәргә Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең сәхәбәләренең береһе Хәлит ибн Әл-Вәлид етәкселек итә.
Византияның ике юлбашсыһы ла — Ваган һәм Феодор — Йәрмүк янындағы алышта һәләк була.

# Йәрмүк һуғышы
## Эҙемтәләре

Византиялыларҙың Йәрмүк эргәһендәге еңелеүе һөҙөмтәһендә бөтә Фәләстин Дәүләте мосолмандарға буйһона. Мосолман ғәскәрҙәре Иерусалимды ҡамай. Аҡтыҡ сиккә еткән Иерусалим патриархы Софроний капитуляцияға ризалашып, ҡаланы Ғүмәр ибн әл-Хәттабҡа тапшыра. Был осраҡта Ғүмәрҙең миһырбанлылығы билдәле. Баш ҡалала йәшәүселәр выждан ирке ала; улар самалы ғына һалым ғына түләргә тейеш була. Нәсараларҙың сиркәүҙәренә теймәйҙәр. Ҡаланы алғанға тиклем үк сиркәү кәрәк-ярағының күп өлөшө диңгеҙ аша Константинополгә оҙатылған була.
Иерусалимды ғәрәптәр 637 йылда яулай.
# Дира-Церен

Дира-Церен (нем. Diera-Zehren) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3541 кеше йәшәй. Майҙаны — 43,2 км². Диңгеҙ кимәленән 157 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 1665 һәм автомобиль коды MEI.
# Словения халҡы

Словения халҡы 2013 йылға ҡарата 2 058 821 кеше тәшкил итә. Тығыҙлығы — 101 кеше/км², Европа Берлегендә иң түбән тығыҙлы илдәрҙең береһе.

# Словения халҡы
## Словения халҡының үҫеүе

Тәбиғи һәм механик хәрәкәт
Number of population and natural change of population 2014 йыл 22 февраль архивланған.

# Словения халҡы
## Этник составы

Югославия составында Словения республикаһы барлыҡҡа килгәндән алып ул тулыһынса тиерлек моноэтник территория булып тора. 1948 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы Словенияла барлығы 1440,0 мең кеше, шул иҫәптән 1350,1 мең словендар, 16,1 мең хорваттар, 10,6 мең мадьярҙар, 7,0 мең сербтар, 0,5 мең черногорҙар, 0,4 мең македондар, 0,2 мең мосолмандар, 0,2 мең албандар.
Словенияның төп халҡын словендар тәшкил итә. Шулай уҡ илдә хорваттар, сербтар, боснийҙар, мадьярҙар, итальяндар һәм башҡалар йәшәй.
Этник составы:
* Словендар (80,0 %)
* Хорваттар (2,8 %)
* Сербтар (2,4 %)
* Боснийҙар (1,4 %)
* Мадьярҙар (0,7 %)
* Черногорҙар (0,2 %)
* Македондар (0,2 %)
* Албандар (0,2 %)
* Итальяндар (0,5 %)
* Башҡалар (4,4 %)
Халыҡтың уртаса тығыҙлығы — 95 кеше/км². Халыҡтың яҡынса яртыһы ҡалаларҙа, ә ҡалғандары ауылдарҙа йәшәй.
Рәсми тел — словен теле. Венгрия һәм Италия сиктәренә яҡын өлкәләрҙә мадьяр һәм итальян телдәре рәсми статусҡа эйә; был этник аҙсылыҡтарҙың вәкилдәре рәсми рәүештә Словения Конституцияһы менән танылған һәм уларға дәүләт парламентында мандаттар бирелгән.
# Атнис

Атнис — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Туртас йылғаһының уң ярына тамағынан 170 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 84 км.

# Атнис
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010700112115300013548
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301354
* Бассейн коды — 14.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Перехожая

Перехожая — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Пеша йылғаһының уң ярына тамағынан 132 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Перехожая
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000054318
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005431
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Төшөрмә

Башҡорт Википедияһында төшөрмә тураһында — Википедия:Төшөрмәләр
Төшөрмә — тексҡа иҫкәрмә, библиографик белешмә, тәржемә, аңлатма; китап битенең аҫтына (юл аҫты төшөрмәләре) йә китаптың ахырына (тәртип һаны һуғып) урынлаштырыла.

# Төшөрмә
## Тасуирлама

Төшөрмә тексы төп текст менән төшөрмә тамғаһы аша бәйләнә.
Ғәҙәттә төшөрмәне төп тексҡа ҡарағанда вағыраҡ кеглле шрифт менән йыялар һәм аҡ юл йә һыҙыҡ менән айырылар.
Төшөрмә тамғаһы сифатында һан, йондоҙсоҡ, һирәгерәк осраҡтарҙа башҡа тамғалар ҡулланыла.

# Төшөрмә
## Тарихы

Төшөрмәне Лондон король типографы Джаггер, Ричард уйлап сығарған һәм тәүләп 1568 йылда Библияны нәшер иткәндә ҡулланған, тип һанала. Библияның элгәрге баҫмаларында поляларҙа билдә ҡуйылған һәм бының өсөн икешәр ике нөктә ҡулланылған.
# Соколки (Силәбе өлкәһе)

Соколки — Рәсәйҙә Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл районындағы ҡасаба. Ҡыҙыл ауылы биләмәһе составына инә.

# Соколки (Силәбе өлкәһе)
## Тарихы

Ҡасабаға 1902 йылда үҙәк губерна күсенселәре тарафынан Ҡыҙыл станицаһы сигендә казактарҙан ҡуртымға алған ерҙәрҙә утар булараҡ нигеҙ һалына. Атамаһын яҡындағы Соколкиҙың ҡотоғо исеменән ала. Статистика мәғлүмәттәренә ярашлы 1920 йылдарҙа Грязнушинский ауыл Советы составына инә. 1947 йылда Соколкиға Башҡортостандан күскенселәр килә. Мәктәп төҙөлә. 1950 йылдарҙа ҡасаба территорияһында «Яҡтылыҡ» колхозы, һуңғараҡ Ленин исемендәге колхоз ойошторола. 1965 йылда клуб, медпункт төҙөлә. 1980—90 йылдарҙа Соколки ҡасабаһында Ленин исемендәге колхоздың бригадаһы эшләй (баҫыусылыҡ, умартасылыҡ, малсылыҡ), уның базаһында 1990 йылдар аҙағында бер нисә фермерлыҡ хужалыҡ ойошторола. Ҡасабаны күрше тораҡ пункттар менән шоссе юлдары бәйләй. Район үҙәгенә һәм ауыл биләмәһе үҙәгенә тиклем алыҫлыҡ 22 км.

# Соколки (Силәбе өлкәһе)
## Географияһы

Ҡасаба Силәбе өлкәһенең көньяғында, Көньяҡ Урал тауы алды сиктәрендә, дала зонаһында, Урал йылғаһының уң яҡ ярында, райондың административ үҙәге Ҡыҙыл ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай яҡынса 12 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡасабаның диңгеҙ кимәленән абсолют бейеклеге — 295 метр.

# Соколки (Силәбе өлкәһе)
## Географияһы
### Климаты

Климаты эҫе, ҡоро йәйе һәм ҡырыҫ ҡышы менән ҡырҡа континенталь. Уртаса йыллыҡ яуым — төшөм күләме- 266 мм, иң һалҡын айҙа (ғинуар) уртаса температура -17,9°С, иң йылы (июлдә) — 19,9°С тәшкил итә.

# Соколки (Силәбе өлкәһе)
## Халҡы

Халҡы 187 кеше тәшкил итә (1926 йылда — 107, 1956 йылда — 105, 1970 йылда — 135, 1983 йылда — 148, 1995 — 226 кеше).

# Соколки (Силәбе өлкәһе)
## Халҡы
### Гендер составы

2010 йылда Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса, халыҡтың гендер структураһында 45,9 % ир-егет һәм 54,1 % ҡатын — ҡыҙ тәшкил итә

# Соколки (Силәбе өлкәһе)
## Халҡы
### Милли составы

2002 йылда халыҡ иҫәбен алыуҺөҙөмтәләргә ярашлы халыҡтың милли структураһында башҡорттар — 40 %, урыҫтар 36 % тәшкил итә.

# Соколки (Силәбе өлкәһе)
## Урамдары

Ҡасабала ике урам һәм бер тыҡрыҡ бар:
* Дөрөҫлөк урамы
* Хеҙмәт урамы
* Үҙәк тыҡрыҡ
# Байғаҙы (Силәбе өлкәһе)

Байғаҙы (рус. Байгазина) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл. Ҡолой ауыл биләмәһе составына инә.

# Байғаҙы (Силәбе өлкәһе)
## Географик урынлашыуы

Мейәс йылғаһы буйында урынлашҡан.

# Байғаҙы (Силәбе өлкәһе)
## Топоним

1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Әйле улусы старшинаһы Байғаҙы Ҡоҙамышев исеме буйынса аталған.

# Байғаҙы (Силәбе өлкәһе)
## Тарихы

Байғаҙы — әйле башҡорттарының ауылы. Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Әйле улусы составында була. Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 5-се башҡорт кантонының 3-сө йортона керә.
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡортостан АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы Арғаяш районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Арғаяш районы составында.

# Байғаҙы (Силәбе өлкәһе)
## Халҡы

| 1795 | 1834 | 1866 | 1916 | 1920 |
| 263 | 273 | 275 | 281 | 330 |
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (92 %) йәшәй.

# Байғаҙы (Силәбе өлкәһе)
## Билдәле шәхестәре

* Байғаҙы Ҡоҙамышев — 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёв полковнигы. Себер даруғаһы Әйле улусы старшинаһы.
# Луи-Арпын-Я

Луи-Арпын-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Камка-Арпын-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Луи-Арпын-Я
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300024468
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302446
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Чёрканная

Чёрканная — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Махня йылғаһының һул ярына тамағынан 104 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Чёрканная
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010800112115200031116
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203111
* Бассейн коды — 13.01.08.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Биркхольц

Биркхольц (нем. Birkholz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 416 кеше йәшәй. Майҙаны — 16,18 км². Диңгеҙ кимәленән 38 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39517 һәм автомобиль коды — SDL.
# Петров-Бирюк йорто (Дондағы Ростов)

Петров-Бирюк йорто — Дондағы Ростовта рус совет яҙыусыһы Петров Дмитрий Ильич (Бирюк) йәшәгән йорт. Мәҙәниәт ҡомартҡыһы.
Адресы: Дондағы Ростов, Оло Баҡса урамы, 111.

# Петров-Бирюк йорто (Дондағы Ростов)
## Тарихы

Яҙыусы Дмитрий Ильич Петров-Бирюк Дон ғәскәре өлкәһенең Хопёрский округы Аннинский станицаһында тыуған. Ул «Сказание о казаках», «Дикое поле», «Кондрат Булавин», «Сыны степей донских», «Братья Грузиновы», «Иван Турчанинов», «Юг в огне», «Перед лицом Родины» әҫәрҙәренең авторы булып тора, шулай уҡ «дон далалары» кешеләре тураһында яҙған.
1932 йылдан яҙыусы Дондағы Ростовта йәшәй, китап нәшриәтендә мөхәррир булып эшләй.

# Петров-Бирюк йорто (Дондағы Ростов)
## Архитектураһы

1943 йылдан алып 1960 йылға тиклем яҙыусы Д. И. Петров йәшәгән йорт Дондағы Ростовта Энгельс урамында (хәҙ. Ҙур Баҡса урамы), 111-се йортта, Киров проспекты менән киҫелештә урынлашҡан. Бина төбәк архитектура ҡомартҡыһы булып тора. 1928 йылда конструктивизм стилендә төҙөлә. Уның беренсе ҡатында ателье урынлашҡан, хәҙер "Тире батшалығы" магазины һәм "18 карат" сәғәт магазины урынлашҡан.
Йорт кирбестән, штукатурланған, төп күләмендә ете ҡатлы һәм төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә һигеҙ ҡатлы. Йорттоң архитектура йөҙөн ике ризалит һәм парапетының бетон балюстрадаһы булдыра. Урам яҡтан төп инеү урыны бетон көмбәҙгә эйә.
Йорт конфигурацияһы ҡатмарлы. Планировкаһы нигеҙен баҫҡыслы майҙансыҡ һәм уның тирәләй урынлашҡан фатирҙар тәшкил итә. Яҙыусы был йорттоң икенсе ҡатындағы фатирҙа йәшәгән. Фатирының тәҙрәләре урам яҡҡа ҡараған. Әлеге көндә фатирҙың мемориаль йөҙө юҡҡа сыҡҡан.
1978 йылда бинаға иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған: «Был йортта 1943 — 1960 йылдарҙа яҙыусы Дмитрий Ильич Петров йәшәгән һәм эшләгән (Бирюк). 1900—1977».
# Ҡыҙрасов Мөхәмәт Хәмиҙулла улы

Ҡыҙрасов Мөхәмәт Хәмиҙулла улы (1 февраль 1932 йыл ― 8 февраль 2012 йыл) — селекционер. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1969).

# Ҡыҙрасов Мөхәмәт Хәмиҙулла улы
## Биографияһы

Ҡыҙрасов Мөхәмәт Хәмиҙулла улы 1932 йылдың 1 февралендә БАССР Яңы Ҡарамалы районы (хәҙер Ауырғазы районы) Сөләймән ауылында тыуған. 1956 йылда Башҡорт ауыл хужалығы институтын тамамлағандан һуң Ауырғазы районында Салауат исемендәге колхозда баш агроном булып эшләй башлай. 1958 йылда Йылайыр, 1960 йылда Мәләүез, 1961—74 йылдарҙа Өфө дәүләт орлоҡ һынау участкаларында мөдир булып эшләй. 1975—99 йылдарҙа йәшелсә хужалығы Ғилми-тикшеренеү институтының (Мытищи ҡалаһы) Өфө терәк пунктында мөдир вазифаһында эшләй. Ҡыҙрасов Мөхәмәт Хәмиҙулла улының төп фәнни тикшеренеүҙәре һуған һәм һарымһаҡ селекцияһына, орлоҡсолоғона, уларҙың агротехникаһына арналған. Ҡыҙрасов тарафынан яҙғы һарымһаҡтың Гафурийский сорты һәм ужым һарымһағының Башкирский 85 сорттары сығарыла, уларҙы үҫтереүҙең агротехникаһын эшләй, улар Башҡортостан ауыл хужалығына индерелә. 60-тан ашыу ғилми хеҙмәт һәм 2 уйлап табыу авторы булып тора. Ҡыҙрасов Мөхәмәт Хәмиҙулла улы 1969 йылда ауыл хужалығы кандидаты ғилми исеменә дәғүә итеп, «Чесноки Башкирии» темаһына жиссертация яҡлай. Ҡыҙрасов Мөхәмәт Хәмиҙулла улы 2012 йылдың 8 февралендә Башҡортостан Республикаһы Өфө районының Дмитриевка ауылында вафат була, шунда ерләнә.
# Лемаев Николай Васильевич

Лемаев Николай Васильевич (14 ноябрь 1929 йыл — 24 декабрь 2000 йыл) — совет дәүләт эшмәкәре, СССР нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы сәнәғәте министры (1985—1989), СССР химия һәм нефть эшкәртеү сәнәғәте министры (1989—1990). Техник фәндәре докторы (1983). Социалистик Хеҙмәт Геройы. РСФСР‑ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1985), СССР‑ҙың атҡаҙанған нефтехимигы (1979), СССР‑ҙың атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1982), Татарстан Республикаһының атҡаҙанған химигы (1998).

# Лемаев Николай Васильевич
## Биографияһы

Николай Васильевич Лемаев Урта Волга крайында Һамар округы Ҡыҙыл Яр ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
1956 йылда ситтән тороп инженер-технолог һөнәре буйынса Өфө нефть институтын тамамлай. Техник фәндәре докторы (1983).
1950 йылдан Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводында эшләй, башта өлкән оператор, һуңынан дежур инженер, ҡоралма начальнигы, өлкән инженер, цех начальнигы, завод баш инженеры урынбаҫары.
1960 йылдан — Татар совнархозының химия сәнәғәте идаралығы начальнигы урынбаҫары.
1963 йылдан — Түбәнге Кама химик комбинаты директоры.
1969 йылдан — Түбәнге Кама нефть химияһы комбинатының генераль директоры.
1977 йылдан Түбәнге Кама «Нижнекамскнефтехим» производство берекмәһе генераль директоры.
1985 йылдың мартынан СССР нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте министры урынбаҫары, ә шул уҡ йылдың октябрь айынан — министры.
1989 йылдан — СССР химия һәм нефть эшкәртеү сәнәғәте министры.
1955 йылдан — КПСС ағзаһы, КПСС Үҙәк комитетының ағзаһы (1986—1990).
1990 йылдың сентябренән — Союз әһәмиәтендәге персональ пенсионер.
1991 йылдан алып «Нефтек‑техно» (Мәскәү) АЙ президенты, бер үк ваҡытта 1996 йылдан алып «Нижнекамскнефтехим» ААЙ директорҙар советы рәйесе.
РСФСР Юғары Советының 8, 11-се саҡырылыш депутаты. ТАССР Юғары Советының 7‑се саҡырылыш депутаты.
Фәнни‑производство эшмәкәрлеге нефть эшкәртеү проблемаларын тикшереүгә арналған. Н. В. Лемаев етәкселегендә Яңы Өфө НЭЗ‑ында каталитик крекинг ҡоролмалары реконструкциялана, ароматик углеводородтар етештереү үҙләштерелә.
100‑гә яҡын фәнни хеҙмәт һәм 68 уйлап табыу авторы.
2004 йылдың 24 декабрендә Түбәнге Камала вафат була. Мәскәүҙә Троекуров зыяратында ерләнгән.

# Лемаев Николай Васильевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

Социалистик Хеҙмәт Геройы (1980)
4-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены (2004)
Ике Ленин ордены (1971, 1980)
Октябрь Революцияһы ордены (1974)
Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1966)
СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1993)
РСФСР‑ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1985)
СССР‑ҙың атҡаҙанған нефтехимигы (1979)
СССР‑ҙың атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1982)
Татарстан Республикаһының атҡаҙанған химигы (1998)
# Урта Тустуер

Средний Тустуер — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Үрге Терсь йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Урта Тустуер
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300312115200010541
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201054
* Бассейн коды — 13.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ротенбург (Үрге Лужица)

Ротенбург (Үрге Лужица) (нем. Rothenburg/O.L.) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 5214 кеше йәшәй. Майҙаны — 72,28 км². Диңгеҙ кимәленән 160 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 2929 һәм автомобиль коды NOL.
# Әлиева Сәкинә Ғәббәс ҡыҙы

Әлиева Сәкинә Ғәббәс ҡыҙы (әзерб. Səkinə Abbas qızı Əliyeva, 15 апрель 1925 йыл — 2010 йыл) — Әзербайжан совет хужалыҡ, дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре.

# Әлиева Сәкинә Ғәббәс ҡыҙы
## Биографияһы

Әлиева Сәкинә Ғәббәс ҡыҙы 1925 йылдың 15 апрелендә Нахичеванда тыуа. КПСС ағзаһы.
1951 йылдан — хужалыҡ, йәмәғәт һәм сәйәси эшмәкәрлектә. 1951—1990 йылдарҙа — Әзербайжан КП(б)-ның Нахичеван өлкә комитеты инструкторы, Әзербайжан коммунистар партияһы Нахичеван өлкә комитетының бүлек мөдире, Әзербайжан КП-һының Нахичеван өлкә комитеты лекторҙар төркөмө етәксеһе, Нахичеван АССР-ының мәғариф министры, Әзербайжан коммунистар партияһының Нахичеван өлкә комитеты секретары. Әзербайжан ССР-ының 6-11-се саҡырылыш юғары советы депутаты. 1964 йылда Нахичеван АССР-ы Юғары Советы Ррезидиумы рәйесе итеп һайлана һәм тарихта беренсе тапҡыр әзербайжан ҡатын-ҡыҙы — парламент башлығы була. Был вазифала 1990 йылдың 19 ғинуарынан һуң да — Нахичеван Юғары Советы автономиялы республиканың СССР-ҙан айырылып сыҡыуы тураһында бер яҡлы ҡарар ҡабул иткәс тә ҡала. 1990 йылдың апрелендә вазифаһынан ситләтелә һәм артабан сәйәсәт менән шөғөлләнмәй.
2010 йылда вафат була.
# Оло Асауҙы

Оло Асауҙы (рус. Большая Азавда) — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Маниска йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Башҡортостандың Тәтешле районы биләмәһенән аға. Ошо йылға буйында Асауҙы исемле ауыл да бар.

# Оло Асауҙы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысынан Павловка һыуһаҡлағысына тиклем, Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201112111100020421
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102042
* Бассейн коды — 10.01.02.011
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ҡуштау

Ҡуштау, Quştau (рус. Куштау, гора Долгая) — шихан, Стәрлетамаҡ ҡалаһынан 18 км көнсығышта һәм Өфө ҡалаһынан 140 км көньяҡта тора. Ишембай районы биләмәһендә урынлашҡан. Ҡуштау ҙа ошо тирәләге башҡа(Торатау, Йөрәктау, Шаһтау) шикелле 2008 йыл — шорт-лист проектында «Рәсәйҙең ете мөғжизәһе» (Шихан булараҡ) билдәләнгән
Башҡортостан Республикаһының тәбиғәт ҡомартҡыһы (2020).

# Ҡуштау
## Физик-географик ҡылыҡһырлама

Диңгеҙ кимәленән абсолют бейеклеге — 357 м. Тупраҡ өҫтөнән — 251 м. Ике ҡуш һырт формаһында, медиаль йүнәлештә төньяҡтан Көньяҡҡа һуҙылған. Оҙонлоғо — 4 км, киңлеге — 0,7 - 1,4км. Түбәләренең бейеклеге — 374,5 һәм 243,8.
Ҡуштауҙың көньяҡ битләүе ташлы дала. Битләүҙә араларында үҙән барлыҡҡа килтергән йомро арҡалар һуҙылған. Арҡаларҙың тупраҡтары ярлы һәм ташлы. Дала үҫемлектәре менән ҡапланған.
Тауҙың янынан көньяҡтан һәм көнбайыштан Ағиҙел йылғаһы бөгөл яһап аға. Яҡында ҡына Стәрлетамаҡтың «Шихан» ял йорто урынлашҡан. Көнсығышта «Ҡуштау» тау саңғыһы комплексы бар. Башҡа шихандар кеүек үк, Торатау Тропик диңгеҙҙә һуңғы палеозой риф массаларынан 230 млн йыл элек барлыҡҡа килгән.

# Ҡуштау
## Янындағы боронғо тораҡтар

Ҡуштау эргәһендә элек-электән кешеләр көн иткән. Археологик ҡаҙылмалар һөҙөмтәһендә унда Арҡайым менән замандаш булған, бронза быуатының аҙағына ҡараған артефактар табылған. Был мәҙәниәттең йәшәгән ваҡыты беҙҙең эраға тиклем 18/17 – 19/18 быуаттар (Евразийская металлургическая провинция позднего бронзового века — ЕАМП).
Ҡуштауҙың көнбайыш битләүе яғынан, тау итәгенән 600—700 м тирәһе алыҫлыҡта Ҡормантау мәҙәниәтенә ҡараған Ҡуш-Тау торағы табылған (бронза быуаты аҙағы — иртə тимер быуат башы археологик ҡомартҡыһы, беҙҙең эраға тиклемге 11—6 быуаттар). Кәҫле тупраҡ менән ҡапланған 1600 кв. м. майҙанды биләп тора.
Тауҙың көньяғында тағын бер Ҡуш-Тау торағы К. В. Сальников тарафынан асылған.
# Озерная (Волоста ҡушылдығы)

Озёрная (Каменка) — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волоста йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Озерная (Волоста ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010100412110000020828
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002082
* Бассейн коды — 09.01.01.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Омица

Омица — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 88 км.

# Омица
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000053823
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005382
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0