# Грек алфавиты

Гре́к алфави́ты — грек теленең һәм башҡа грек төркөмө телдәренең алфавиты. Ул даими рәүештә б.э.т. IX быуат аҙағынан йәки б.э.т. VIII быуат башынан ҡулланыла. Грек алфавиты, күрәһең, тартынҡы һәм һуҙынҡы өндәрҙе үҙ эсенә алып улар өсөн айырым билдәләр ҡулланған тәүге алфавит булып тора. Алфавитта 24 хәреф бар, классик дәүергә тиклем ҡайһы бер диалекттарҙа тағы ла бер нисә хәреф — Ϝ, ϝ (дигамма), Ϛ, ϛ (стигма), Ͱ, ͱ (хета), Ϻ, ϻ (сан), Ϙ, ϙ (коппа), Ͳ, ͳ (сампи). Классик грек телендә быларҙың тәүге өсәүе һандарҙы яҙыу өсөн ҡулланылған.

# Грек алфавиты
## Тарих

Грек алфавиты финикия яҙыуы нигеҙендә үҫешкән һәм иртә грек яҙыуы системалары (һыҙыҡлы Б яҙыуы һәм кипр яҙыуы) менән бәйләнмәгән. Яҡынса 55000 боронғо һәм урта быуат грек ҡулъяҙмалары һаҡланып ҡалған.

# Грек алфавиты
## Тарих
### Хәреф атамалары

Финикия алфавитының һәр бер хәрефе шул уҡ хәрефтән башланған һүҙ менән аталған. Шул рәүештә беренсе хәреф — алеф («үгеҙ»), икенсе хәреф — бет («йорт»), өсөнсө хәреф — гимель («дөйә») һ. б. тип исемләнгән.
Был хәрефтәрҙе грек телен яҙыу өсөн ҡулланғанда, уларҙың атамалары грек фонологияһы тик аҙ ғына үҙгәртелә. Шулай итеп алеф, бет, гимель хәреф атамалары үҙ мәғәнәләрен юғалтып грек телендә альфа, бета, гамма тип атала башлай. Һуңыраҡ алфавитҡа яңы хәрефтәр өҫтәлгәс йәки булғандары үҙгәртелгәс, уларға мәғәнәле атамалар бирелгән. Мәҫәлән, омикрон һәм омега хәреф атамалары «бәләкәй о» һәм «ҙур о» тип аңлатыла.

# Грек алфавиты
## Әһәмиәте

Яҙманың консонант-вокал формаһы буларыҡ грек алфавитының барлыҡҡа килеүе, айырым билдәләр - хәрефтәр - фонем билдәләре ниндәйҙер фонда аңлауҙы талап итмәй, һәр шәхестең шәхси үҙаллы үҫешенә килтерә, уҙе менән бәйле һәм үҙенә төбәлгән ҡараш, донъяға ҡарашын, донъя төҙөлөшөн аңлауға ышаныслы аҙым яһауға килтерә (Ҡарағыҙ. Havelock E. A. The Literate Revolution in Greece and Its Cultural Consequences. Ptinceton, N.J.:Princeton University Press, 1981
Грек алфавиты Европала һәм Яҡын Көнсығышта киң таралған һәм күпселек донъя илдәренең яҙыу системаларында, шул иҫәптән латин алфавиты һәм кириллица, ҡулланылған күп кенә алфавиттарға нигеҙ булып хеҙмәт иткән.
Телде яҙыуҙан башҡа, грек алфавиты хәрефтәре математикала һәм башҡа фәндәрҙә халыҡ-ара билдәләр булараҡ, шулай уҡ элементар киҫәксәләрҙе, йондоҙҙарҙы һәм башҡа объекттарҙы атағанда ҡулланыла.

# Грек алфавиты
## Грек алфавиты нигеҙендәге яҙыуҙар

Грек яҙыуы Яҡын Көнсығыш, Ҡара диңгеҙ буйы һәм уларға яҡын өлкәләрҙә, мәҫәлән Ҡушан империяһында бактрия, төрки телдәренең ҡыпсаҡ төркөмөнә ҡараған ором (төрки-румия), Эпирҙың төрки-грек телдәрен яҙыу өсөн ҡулланылған. Кириллица һәм башҡа алфавиттар менән бер рәттән, бынан алдараҡ Грецияның һәм уға яҡын ерҙәрҙең славян диалекттарында, ғағауз һәм арумын телдәрендә ҡулланылған.
СССР гректары менән 1920—1930-сы йылдарҙа грек алфавитының ҡыҫҡартылған варианты ҡулланылған, унда η, ξ, ς, ψ, ω хәрефтәре булмаған. Был алфавитта гәзиттәр һәм китаптар нәшер ителгән.

# Грек алфавиты
## Хәрефтәр

| Хәреф | Атамаһы | Атамаһы | Атамаһы | Атамаһы | Уҡылышы | Уҡылышы | Финикия өлгөһө | Латин транслитерацияһы | Латин транслитерацияһы | Һан мәғәнәһе |
| Хәреф | бор. грек | византия | хәҙ. грек | урыҫ | бор. грек | хәҙ. грек | Финикия өлгөһө | бор. грек | хәҙ. грек | Һан мәғәнәһе |
| Α α | ἄλφα | ἄλφα | άλφα | альфа | [a] [aː] | | алеф | a | a | 1 |
| Β β | βῆτα | βῆτα | βήτα | бета (вита) | | | бет | b | bh, b, v | 2 |
| Γ γ | γάμμα | γάμμα | γάμμα γάμα | гамма | / | [ɣ], [ʝ] | гимель | g | gh, g | 3 |
| Δ δ | δέλτα | δέλτα | δέλτα | дельта | | | делт | d | dh, d | 4 |
| Ε ε | εἶ | ἒ ψιλόν | έψιλον | эпсилон | | | хе | e | e | 5 |
| Ζ ζ | ζῆτα | ζῆτα | ζήτα | дзета (зита) | , һуңыраҡ | | заин | z | z | 7 |
| Η η | ἦτα | ἦτα | ήτα | эта (ита) | | | хет | e, ē | i | 8 |
| Θ θ | θῆτα | θῆτα | θήτα | тета (фита) | | | тет | th | th | 9 |
| Ι ι | ἰῶτα | ἰῶτα | ιώτα γιώτα | йота | [i] [iː] | , | йод | i | i | 10 |
| Κ κ | κάππα | κάππα | κάππα κάπα | каппа | | [k], [c] | каф | c | k | 20 |
| Λ λ | λάβδα | λάμβδα | λάμδα λάμβδα | лямбда (лямда) | | | ламед | l | l | 30 |
| Μ μ | μῦ | μῦ | μι μυ | мю (ми) | | | мем | m | m | 40 |
| Ν ν | νῦ | νῦ | νι νυ | ню (ни) | | | нун | n | n | 50 |
| Ξ ξ | ξεῖ | ξῖ | ξι | кси | | | самех | x | x, ks | 60 |
| Ο ο | οὖ | ὂ μικρόν | όμικρον | омикрон | | | аин | o | o | 70 |
| Π π | πεῖ | πῖ | πι | пи | | | пе | p | p | 80 |
| Ρ ρ | ῥῶ | ῥῶ | ρω | ро | , | | реш | r, rh | r | 100 |
| Σ σ ς | σῖγμα | σῖγμα | σίγμα | сигма | | | шин | s | s | 200 |
| Τ τ | ταῦ | ταῦ | ταυ | тау (тав) | | | тав | t | t | 300 |
| Υ υ | ὖ | ὖ ψιλόν | ύψιλον | ипсилон | [y], [yː] (иртәрәк [u], [uː]) | | вав | u, y | y, v, f | 400 |
| Φ φ | φεῖ | φῖ | φι | фи | | | барлыҡҡа килеүе билдәһеҙ | ph | ph, f | 500 |
| Χ χ | χεῖ | χῖ | χι | хи | | [x], [ç] | барлыҡҡа килеүе билдәһеҙ | ch | ch, kh | 600 |
| Ψ ψ | ψεῖ | ψῖ | ψι | пси | | | барлыҡҡа килеүе билдәһеҙ | ps | ps | 700 |
| Ω ω | ὦ | ὦ μέγα | ωμέγα | омега | | | аин | o, ō | o | 800 |

# Грек алфавиты
## Хәрефтәр
### Архаик хәрефтәр

Түбәндә күрһәтелгән хәрефтәр классик грек алфавитына кермәй, әммә уларҙың өсәүһе (дигамма, коппа, сампи) грек иҫәпләү системаһында, ә икәүһе (коппа һәм сампи) хәҙерге ваҡытта ла ҡулланыла (дигамма Византия империяһы осоронда стигма менән алыштырыла. Ҡайһы бер архаик грек диалекттарҙа барлыҡ был хәрефтәрҙең өнлө мәғәнәһе булған һәм улар һүҙҙәрҙе яҙғанда ҡулланылған.
| Хәреф | Финикия өлгөһө | Атамаһы | Атамаһы | Атамаһы | Латин транслитерацияһы | Әйтелеше | Һан мәғәнәһе |
| Хәреф | Финикия өлгөһө | урыҫ | архаик | классик | Латин транслитерацияһы | Әйтелеше | Һан мәғәнәһе |
| * (варианттар) | Вав | дигамма (вав) | ϝαῦ | δίγαμμα | w | | 6 |
| | хет | хета | ἧτα | ἧτα | h | | - |
| | цаде | сан | ϻάν | σάν | s | | - |
| | | цан | | | ś | [tˢ] < *kʷ | |
| * (варианттар) | коф | коппа | ϙόππα | κόππα | q | | 90 |
| * (варианттар) | цаде | сампи | - | σαμπῖ | ss | ,,, | 900 |
* Был символдар күпселек компьютерҙарҙа дөрөҫ күренмәй, сөнки улар тик яңыраҡ ҡына Юникодҡа индерелгәндәр.
* — дигамма варианты, «памфилий дигаммаһы»
* — «цан». «Памфилий дигаммаһы»н хәтерләтә. Бик һирәк осрай, аркадий-крит диалектында яҙылған бер генә яҙма буйынса билдәле. Ғәҙәттә «сан» нигеҙендәге төбәк варианты тип иҫәпләнә. Протогрек */kʷ/ урынына ҡулланыла; [tˢ] йәғни [tʃ] тип аңлатыла. Башҡа диалекттарҙа уға /t/ йәки /s/ тура килә.
* — «архаик сампи»

# Грек алфавиты
## Хәрефтәр
### Башҡа телдәр өсөн ҡулланылған хәрефтәр

Ҡайһы бер саҡтарҙа, мәҫәлән грек алфавитын грек теленән айырлған телдәрҙе билдәләү өсөн ҡулланылғанда, өндәрҙе сағылдырыу өсөн уға өҫтәмә хәрефтәр индерелгән. Ваҡыт үтеү менән был осраҡтарҙа йыш ҡына айырым алфавиттар (мәҫ. этруск, копт йәки кириллица) барлыҡҡа килгәндәр. Әммә һирәк ҡайһы саҡта алфавит нигеҙҙә грек булып ҡалған һәм был осраҡта тейешле хәрефтәр киңәйтелгән грек яҙыуының бер өлөшө булараҡ иҫәпләнергә мөмкин.
| Хәреф | Финикия өлгөһө | Тел | Атама | Атама | Атама | Латин транслитерацияһы | Әйтелеше | Һан мәғә- нәһе |
| Хәреф | Финикия өлгөһө | Тел | урыҫ | урындағы | хәҙерге | Латин транслитерацияһы | Әйтелеше | Һан мәғә- нәһе |
| | цаде | бактрия | шо | - | σω | sh | - | - |

# Грек алфавиты
## Хәрефтәр
### Айырым осраҡтар

Төрлө ваҡытта грек алфавитында фонемалар йәки аллофон /j/ булған, төрлө сәбәптар арҡаһында уларҙы айырым билдә менән яҙыу зарурлығы юғала. XIX быуатта ғына, һуңғы алмашыныуҙарҙы аңлау өсөн, ғалимдар боронғо грек алфавиты фонемаларын тергеҙә.

# Грек алфавиты
## Грек лигатураһы

Ҡулъяҙмаларҙа һәм баҫмаларҙа грек лигатураһы киң ҡулланыла:

# Грек алфавиты
## Фәндәрҙә ҡулланыу

Фәндәрҙә ғәҙәттә тик формаһы буйынса латин хәрефтәренә тап килмәгән хәрефтәрҙе ҡулланалар (таблицала формалары латн хәрефтәренә тап килгәндәре алһыу төҫ менән күрһәтелгән):
Фәндәрҙә шулай уҡ хәрефтәрҙең вариатив формалары ҡулланыла: Υ урынына ипсилон ϒ, θ урынына тета ϑ һ. б.
* Астрономия: йондоҙлоҡтарҙа иң сағыу йондоҙҙарҙы билдәләү өсөн.
* Математика: алмашыныусыларҙы, коэффициенттарҙы, константаларҙы, ғәмәлдәрҙе (ҡушыу — Σ, ҡабатлау — П һ. б.) билдәләү өсөн.
** Геометрия: мөйөштәрҙе, яҫылыҡтарҙы, ҡайһы саҡта фигураларҙы билдәләү өсөн.
* Физика: күп кенә физик дәүмәлдәрҙе, константаларҙы, элементар киҫәксәләрҙе, нурланыуҙы һ. б. билдәләү өсөн.
* Химия: органик берләшмәләре исемлегендә бәйләнеш дәржәһен билдәләү өсөн.
* Биология: заттарҙың төркөмдәге социаль дәрәжәһен билдәләү өсөн.
* Лингвистика: фонетик транскрипцияла өндәрҙе билдәләү өсөн.

# Грек алфавиты
## Һандрҙы яҙыу өсөн ҡулланыу

Грек хәрефтәре һандарҙы яҙыу өсөндә ҡулланылған. Классик ионик системала алфавиттың тәүге 9 хәрефе 1 алып 9 тиклемге цифрҙарға, артабанғы 9 хәреф 10 ҡабатлаусыға һәм һуңғы 9 хәреф 100 ҡабатлаусыға тура килә. Шунлыҡтан алфавиттың 24 хәрефенә тағы ла өс хәреф — дигамма, коппа һәм сампи өҫтәлә.
Грек иҫәпләү системаһы хәҙерге көнгә тиклем һаҡланған, әммә ул сикле рәүештә, мәҫәлән китап бүлектәрен рим иҫәпләү системаһы һымаҡ билдәләр өсөн файҙаланыла.
| Хәреф | Мәғәнә | Хәреф | Мәғәнә | Хәреф | Мәғәнә |
| α | 1 | ι | 10 | ρ | 100 |
| β | 2 | κ | 20 | σ | 200 |
| γ | 3 | λ | 30 | τ | 300 |
| δ | 4 | μ | 40 | υ | 400 |
| ε | 5 | ν | 50 | φ | 500 |
| ϝ йәғни ϛ йәғни στ | 6 | ξ | 60 | χ | 600 |
| ζ | 7 | ο | 70 | ψ | 700 |
| η | 8 | π | 80 | ω | 800 |
| θ | 9 | ϟ | 90 | ϡ | 900 |