yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Путчино (агро ҡала, Путчино ауыл советы)

Путчино (бел. Пу́тчына) — агро ҡала, Белоруссияның Минск өлкәһе Дзержинский районындағы Путчино ауыл советы үҙәге. Путчино агро ҡалаһы Минскиҙан 50 км алыҫлыҡта, Дзержинскиҙан 12 километр алыҫлыҡта һәм Койданово станцияһынан 14 километр алыҫлыҡта, Усса йылғаһы ярында урынлашҡан.

# Путчино (агро ҡала, Путчино ауыл советы)
## Тарих

Путчино ҡасабаһына нигеҙ 1930-сы йылдарҙаһалына, был ваҡытта Путчино МТС-ы эшмәкәрлек башлай, ауыл Путчино ауыл советы составына инә (1937 йылдың 23 июленә тиклем — милли поляк ауыл советы), ул Минск орругының Койдановский (һуңынан Дзержинский тип аталған) районы составына инә. С 31 июль 1937 йылдың 31 июленән алып Заславский районы составында, 1939 йылдың 4 февраленән алып — ҡайтанан тергеҙелгән Дзержинский районы составында, 1938 йылдың 20 февраленән Минск өлкәһе составында тора.
1932 йылда Путчино МТС-ы ойошторола Путчинский, 1958 йылда ул РТС итеп үҙгәртелә. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында, 1941 йылдың 28 июненән алып 1944 йылдың 6 июленә тиклем ҡасаба немец-фашист илбаҫарҙары оккупацияһында була. 1960 йылда Путчино — шул уҡ исемдәге совхоздың үҙәге, ҡасабала 148 кеше йәшәй. 1988 йылда — 115 ихата, 410 кеше иҫәпләнә.
2007 йылда ҡасаба базаһында агро ҡала барлыҡҡа килә, 2009 йылда Путчино — «Путчино» УП үҙәге. Агро ҡалала башланғыс мәктәп, мәҙәниәт йорто, элемтә бүлексәһе, китапхана, магазин эшләй.

# Путчино (агро ҡала, Путчино ауыл советы)
## Халыҡ

* 1960 йылда — 148 кеше;
* 1988 йыл — 410 кеше;
* 1999 йыл — 487 кеше;
* Йыл 2000 — 449 кеше;
* 2004 йыл — 482 кеше;
* 2010 йыл — 538 кеше;
* 2017 йылда — 585 кеше.
# Шадриха

Шадриха — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бердь йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Шадриха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200512115200005265
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200526
* Бассейн коды — 13.01.02.005
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Реппихау

Реппихау (нем. Reppichau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 481 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,96 км². Диңгеҙ кимәленән 71 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6386 һәм автомобиль коды — ABI.
# Тангерхютте

Тангерхютте (нем. Tangerhütte) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 11765 кеше йәшәй. Майҙаны — 31,18 км². Диңгеҙ кимәленән 38 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39511–39517 һәм автомобиль коды — SDL.
# Роберт Гайдик

Роберт «Славко» Гайдик (чех Robert "Slavko" Gajdík, макед. Роберт "Славко" Гајдик; 1923, Злин — 14 ғинуар 1942, Липлян) — Югославия халыҡ-азатлыҡ һуғышы партизаны.

# Роберт Гайдик
## Биографияһы

Роберт Гайдик Чехословакияла Злинда тыуған. Уның атаһы Югославия короллегенең көньяғында Матка каньонында гидроэлектростанция төҙөгән Чехословакия компанияһында эшләгән. Злинда «Бата» аяҡ кейеме фабрикаһында эшләй, Германия Чехословакияны оккупациялағандан һуң Югославияға күсә. Велосипедта күп сәйәхәт иткән. Мәктәптә уҡыған осорҙа һулдар хәрәкәте вәкилдәре менән осраша; төҙөлөш техник училищеһын тамамлай һәм 1939 йылдан Югославия коммунистик йәштәр союзы эшмәкәре була.
1941 йылдың тәүге яртыһында Югославия коммунистар партияһының Скопье ҡала комитеты ҡарары буйынса «Радуша» шахтаһына баш кладовщик булараҡ эшкә урынлаша, йәштәр төркөмө менән бергә антифашистик агитацияла ҡатнаша. Германия ғәскәрҙәре Югославияны оккупациялағандан һуң партизандар хәрәкәтенә ҡушыла; 1 майҙа ул Скопье үҙәгендәге «дивизион бинаһы» өҫтөндә ҡыҙыл байраҡты күтәрә, ә июнь башында Скопье аэродромына ут төртөүҙе ойоштора, һөҙөмтәлә Junkers Ju 52 немец транспорт самолёты шартлай һәм яна. 1941 йылдың 22 авгусынан Роберт 1-се Скопье партизан отряды составында Дане Крапчев, Васил Антевский, Боро Петрушевский һәм башҡалар менән бергә хеҙмәт итә. Сентябрҙә Кумановоға бара, бында шартлатҡыс менән файҙаланыу буйынса урындағы партизандарҙың инструкторы була. Бында 12 көндән 15 көнгә тиклем булған.
1941 йылдың ноябрендә Роберт гестаповсылар тарафынан ҡулға алына, әммә арестан ҡаса һәм Приштинала йәшенә, Зенел Хайдини исемендәге партизандар отрядында хеҙмәт итә. Ауырыуына ҡарамаҫтан, ҡорал һәм гранталар яһап һәм йүнәтеп, партизандарға булышлыҡ итеүен дауам итә. 1942 йылдың башында Суви-Дол ауылында ҡулға алына, Липлянға күсерелә һәм 1942 йылдың 14 ғинуарында атыла. Роберт Гайдикка тик 19 йәш була.

# Роберт Гайдик
## Хәтер

Үҙәк общинаһында ҡала үҙидараларының береһенә һәм йәмәғәт ойошмаһына Роберт Гайдик исеме бирелгән. Роберт Гайдик йәшәгән йорт эргәһендә 1972 йылда бюст ҡуйылған. 2013 йылдан Гайдиктың вафат булыуы йыллығы уңайынан уҙғарылған иҫтәлекле сараларҙа Чехияның Македония Республикаһындағы илселеге вәкилдәре ҡатнаша.
# Хира (мәмерйә)

Хира (араб. حراء — хира́) — Мәккәнән 3,5 км алыҫлыҡта урынлашҡан ҙур булмаған (яҡынса 3,5 — 2 м) мәмерйә, ауыҙы Ҡәғбәгә табан йүнәлтелгән. Сәғүд Ғәрәбстаны территорияһындағы Жәбәл ән-Нур тауының төньяҡ-көнсығыш битләүендә урынлашҡан.

# Хира (мәмерйә)
## Тарихы

Риүәйәт буйынса, Мөхәммәт Пәйғәмбәр Хира мәмерйәһендә уйланыу өсөн яңғыҙ ҡалырға ярата. Пәйғәмбәр заманында уның янында, Ираҡ хажиҙары йөрөгән юлдың һул яғында әл-Әҡнәс ғаиләһе биҫтәһе (шиб) урынлашҡан булған. Исламға ярашлы, тап ошо мәмерйәлә Ябраил фәрештә (изге яҙмала — Гавриил), Мөхәммәт Пәйғәмбәргә беренсе үәхи — Әл-Ғәләҡ сүрәһенең тәүге 5 аятын тапшыра.

# Хира (мәмерйә)
## Әл-Ғәләҡ сүрәһенең тәүге 5 аяты

* Һине барлыҡҡа килтергән Раббыңдың исеменә уҡы.
* Кешене Ул уҡмашҡан ҡандан яралтты,
* уҡы, һинең Раббың иң йомарт,
* Ул ҡәләм менән өйрәтте —
* Ул кешегә белмәгән нәмәне өйрәтте.
* Әл-Ғәрәк 96:1—5
Шулай уҡ, Пәйғәмбәр әт-Таифҡа сәфәрҙән ҡайтҡас, 620 йыл тирәһендә Хирала булған һәм, Мәккәнең хәүефһеҙлегенә инанғансы, шунда көткән, тип хәбәр ителә.

# Хира (мәмерйә)
## Хәҙерге заманда

Мәмерйә Мина үҙәне буйындағы юл янында урынлашҡан булһа ла, уға барыу бер нисек тә хаж йәки башҡа ғибәҙәт төрҙәре менән бәйле түгел.
# Сәрүәр

Сәрүәр йәки бохар селеге (урыҫ. Акация, лат. Acacia) ҡуҙаҡлылар (Fabaceae) ғаиләһенә ҡараған ҙур ырыуҙарҙың береһе.
Башлыса Австралияла, Африкала, Мексикала һәм Азияла үҫә. Йыш ҡына Европа оранжереяһын һәм теплицаһын биҙәй
Мәңге йәшел ағастар. 25 м тиклем бейеклеккә һәм 1,2 метрға тиклем диаметрлы ағастар йәки ҡыуаҡлыҡтар. Сәнскеләре булырға мөмкин. Йәш үҫемлектәрҙең ҡабығы ғәҙәттә йәшел, шыма, һуңыраҡ ныҡ ярғыслана, йәшел, һоро йәки көрән төҫтә була.
Тамыр системаһы ҡеүәтле, төп тамыры ныҡ үҫешкән һәм тупраҡтың өҫкө ҡатламында горизонталь йүнәлештә ныҡ тармаҡлана.

# Сәрүәр
### Таксономия

Сәрүәр ағасы ырыуы Ҡуҙаҡ сәскәлеләр тәртибе (Fabales). Ҡуҙаҡлылар ғаиләһе (Fabaceae) Мимозалар (Mimosoideae) кесе ғаиләһенең Acacieae трибаһына инә.
# Славенка Дракулич

Славенка Дракулич (хорв. Slavenka Drakulić, 4 июль 1949 йыл, Риека, шул саҡта Югославия) — хорват яҙыусыһы һәм журналисы, хорват һәм инглиз телдәрендә яҙған.

# Славенка Дракулич
## Биографияһы

Славенка Дракуличтың атаһы — Югославия армияһы офицеры, әсәһе — дәүләт хеҙмәткәре. Дракулич Загреб университетында сағыштырма әҙәбиәтте һәм социологияны өйрәнә.1982 йылдан журналистика менән шөғөлләнә, төрлө хорват баҫмалары өсөн яҙа, шул иҫәптән — феминизм темаларына. Сербҡа кейәүгә сыға, ҡыҙы Ружананы таба. 1990 йылдар башында, Дубравка Угрешич һәм Хорватияның башҡа бер нисә яҙыусыһы менән бер рәттән патриотизм етмәүҙә һәм хорват халҡына боҙом ебәреүҙә милләтсе матбуғат тарафынан ғәйепләнә 2016 йыл 11 август архивланған.), ҡыҙы менән бергә илдән сығып китә. Швецияла йәшәй, һәм хәҙер тормошон Стокгольм һәм Загреб араһында үткәрә. Донъяның эре гәзит һәм журналдарында баҫылып сыға.

# Славенка Дракулич
## Китаптары
### Очерктары һәм эсселары

* Смертные грехи феминизма/ Smrtni grijesi feminizma (1984)
* Как мы пережили коммунизм и даже смеялись при этом/ Kako smo preživjeli komunizam i čak se smijali, о жизни женщин в странах социализма (1991)
* Балканский экспресс: фрагменты с другой стороны фронта/ Balkan Express: Fragmenti s druge stane rata (1992)
* Кафе Европа: жизнь после коммунизма/ Cafe Europa: Život nakon komunizma (1996)
* Они бы муху не обидели: военные преступники перед трибуналом в Гааге/ Ne bi ni mrava zgazili: ratni zločinci na sudu u Hagu (2005)
* Экскурсия по музею коммунизма/ A Guided Tour Through the Museum of Communism (2011)

# Славенка Дракулич
## Китаптары
### Романдары

* Голограммы страха/ Hologrami straha (1987)
* Мраморная кожа/ Mramorna koža (1995)
* Вкус мужчины/ Okus čovjeka (1997)
* Как будто меня там нет/ Kao da nisam tamo (2000, 2010 йылда экранлаштырыған, ҡарағыҙ: , Ирландия режиссёры Хуанита Уилсон фильмы Ирландияла бер нисә премия һәм Истанбул МКФ премияһын ала)
* Фрида, или О боли/ Frida ili o boli, Кало, Фрида тураһында роман (2007)
* Тело, сделанное из тела: изгелек тураһында хикәйә/ Tijelo njenog tijela: priče o dobroti (2007)

# Славенка Дракулич
## Оn line мәҡәләләре

* На сайте Eurozine (инг.)

# Славенка Дракулич
## Йыйылма баҫмалары

* Sabrani eseji (2005)

# Славенка Дракулич
## Танылыуы

Дракулич китаптары донъяның бик күп телдәренә, шул иҫәптән ҡытай теленә тәржемә ителгән. Ул — Европа үҙ-ара аңлашыуға индергән өлөшө өсөн Лейпциг китап премияһы лауреаты, 2005.
# Кесе Аркадак

Кесе Аркадак — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Адкадак йылғаһының уң ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.

# Кесе Аркадак
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер йылғаһы, инештән Ворона йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010200112107000005841
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000584
* Бассейн коды — 05.01.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Суфыйәхмәтов Абдрахман

Суфыйәхмәтов Абдрахман (рус. Суфиахметов Абдрахман) 1901 йыл ― 22 июль 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой.

# Суфыйәхмәтов Абдрахман
## Биографияһы

Суфыйәхмәтов Абдрахман 1901 йылда хәҙерге Башҡортостандың Ғафури районы Яңы Ҡауарҙы ауылында тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына Ғафури районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 112-се кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкында ҡылыссы булып хеҙмәт итә.
1942 йылдың 22 июлендә ҡыҙыу һуғыштар барған Курск өлкәһенең Тербуны районында батырҙарса һәләк була. Курск өлкәһенең (хәҙер Липецк өлкәһе) Большая Поляна районындағы (Тербун районы) Икенсе Тербуны ауылында туғандар ҡәберлегендә ерләнә. Юғалтыуҙар исемлегендә ҡылыссы Суфыйәхмәтов Абдрахмандың Ғафури районы Яңы Ҡыуарҙы ауылында йәшәгән ҡатыны Суфыйәхмәтова Ямал күрһәтелгән.
# Пенза

Пенза (рус. Пенза) — Рәсәй Федерацияһының 50 иң ҙур иҫәбендәге ҡалаһы, Пенза өлкәһенең үҙәге.

# Пенза
## Билдәле шәхестәре

* Задорнов Николай Павлович (22.11.1909—18.09.1992), СССР яҙыусыһы. 1935—1937 йылдарҙа Башҡортостанда йәшәй һәм эшләй: «Белорецкий рабочий» гәзитенең хеҙмәткәре, 1936 йылдан «Красная Башкирия» (хәҙерге «Республика Башкортостан») гәзитенең үҙ хәбәрсеһе була. 19-сы быуаттың 60-сы йылдарында Белорет заводында булған реаль ваҡиғаларҙы сағылдырған «Мәғәсүм менән Гурьяныч» («Могусюмка и Гурьяныч»; 1956) исемле повесть авторы. Латвия ССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре (1969). Сталин премияһы лауреаты (1952).
* Давыдов Виталий Викторович (1941), спорт ветераны, ДОСААФ-тың Өфө радиоклубы тәрбиәләнеүсеһе. Радиоспорт буйынса РСФСР-ҙың 1971—1975 йылдарҙағы йыйылма командаһы ағзаһы һәм СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1979). Радиоэлемтә буйынса ҡыҫҡа тулҡындарҙа ситтән тороп ярышыуҙа донъя (1974), Европа (1972), СССР һәм РСФСР (1973) чемпионы; Австралияла, АҠШ-та, ГФР-ҙа (бөтәһе лә — 1972), Колумбияла (1973—1974) халыҡ-ара ярыштарҙа еңеүсе. Азия рекордсыһы (1971—1974).
* Тенишев Әҙһәм Рәхим улы (1921—11.07.2004), СССР һәм Рәсәйҙең лингвист-төркиәтсеһе. Рәсәй Фәндәр академияһы Тел ғилеме институтының Урал-Алтай телдәре бүлеге мөдире. «Советская тюркология» журналының һәм «Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков» күп томлы баҫманың баш мөхәррире. СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1984); Башҡортостан Фәндәр академияһының почётлы академигы (1992). Филология фәндәре докторы (1969), профессор (1970). Татарстандың (1997), Башҡортостандың (2000), Ҡалмыҡ Республикаһының (2001) атҡаҙанған фән эшмәкәре.

# Пенза
## Юғары уҡыу йорттары

* Пенза дәүләт университеты
* Пенза дәүләт архитектура һәм төҙөлөш университеты
* Пенза дәүләт медицина университеты
* Пенза дәүләт технологик университеты

# Пенза
## Климаты

Ҡала климаты :
| Күрһәткес | Ғин | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Йыл |
| Абсолют максимум, °C | 7,0 | 8,5 | 17,3 | 31,1 | 35,6 | 37,7 | 39,3 | 40,4 | 33,6 | 25,6 | 16,1 | 11,0 | 40,4 |
| Уртаса максимум, °C | −5,5 | −5,1 | 1,0 | 12,4 | 20,8 | 24,8 | 26,6 | 24,7 | 18,2 | 9,9 | 0,6 | −4,4 | 10,3 |
| Уртаса температура, °C | −8,7 | −9,1 | −3,4 | 6,8 | 14,3 | 18,5 | 20,4 | 18,3 | 12,5 | 5,6 | −2,1 | −7,4 | 5,5 |
| Уртаса минимум, °C | −11,9 | −12,5 | −7,2 | 1,9 | 8,1 | 12,7 | 14,7 | 12,8 | 7,7 | 2,2 | −4,6 | −10,3 | 1,1 |
| Абсолют минимум, °C | −39,9 | −40 | −31,1 | −20 | −5,6 | −1,1 | 4,7 | 0,0 | −6,4 | −17,2 | −31,1 | −40,5 | −40,5 |
| Яуым-төшөм нормаһы, мм | 38 | 31 | 35 | 33 | 42 | 65 | 59 | 51 | 52 | 47 | 48 | 41 | 542 |
| Сығанаҡ: Погода и Климат ||||||||||||||

# Пенза
## Транспорты

Пенза — илдең эре транспорт-логистик үҙәге.
# Аплербектың Ҙур сиркәүе

Аплербектың Ҙур сиркәүе (нем. Kirche Große Aplerbeck) — Аплербекта, хәҙер Дортмунд өлөшөндә (Германия) протестант сиркәүе. 1867 йылдан 1869 йылға тиклем неоготик стилдә немец архитекторы Кристиан Хайден проекты буйынса төҙөлгән. Архитектура ҡомартҡыһы тип танылған. Башлыса концерт сиркәүе сифатында хеҙмәт итеп, Изге Георг мәхәлләһе тарафынан ҡулланыла.

# Аплербектың Ҙур сиркәүе
## Тарихы

XIX быуатта халыҡ һаны индустриялаштырыу процесы арҡаһында арта. Урта быуат Изге Георг сиркәүе күп һанлы килеүселәр өсөн бик бәләкәй була. Яңы сиркәү 1867 йылда неоготик стилдә арихитектор Кристиан Хайдер проект буйынса төҙөлә, ул Гютерсло ҡалаһында шундай уҡ сиркәүҙең авторы булған. Майҙанды ҙурайтыу өсөн 1200 кешелек галереялар проекты тормошҡа ашырылмай Сиркәү 1869 йылдың 15 декабрендә асыла. Урындағы халыҡ исемһеҙ сиркәүҙе Инжил кирхаһы (нем.Kirche Evangelische) тип атай. Уны шулай уҡ ҡарайған түбә таҡтаһы өсөн Ҡара сиркәү тип тә атайҙар (нем. Kirche Schwarze). 1929 йылда Аплербек Дортмундтың өлөшө булғанға тиклем Сиркәү урамында урынлашҡан (нем. Kirchstraße), һөҙөмтәлә урам Мертманштрас (нем.Märtmannstraße) тип атала башлай. 1945 йылдың 12 апрелендә америка ғәскәрҙәре Аплербекҡа инергә әҙерләнә. Сиркәүҙә һәм ратушала капитуляция билдәһе тип аҡ флаг ҡаҙайҙар, американлыларҙың тыныс инеүе мөмкин була
1999 йылдан ҡорам башлыса концерттар үткәреү өсөн ҡулланыла, яйлап уның Ҙур сиркәү (немKirche Große) исеме нығына
# Селтәрлеуртаташ

Селтәрлеуртаташ (Селтербиуртаташ) — Башҡортостандың көньяғында, Көньяҡ Урал тауҙары алдында, Ишембай районында урынлашҡан урын-ер.
Селтәрлеуртаташ Һикәҙе йылғаһының (Егән йылғаһы ҡушылдығы) уң ярында, Маҡар ауылының көнсығышында, «Ишембай» заказнигы биләмәһендә урынлашҡан. Аныҡ урыны: Маҡар лесхозы, Маҡар лесничествоһы, 46-сы квартал (2, 3-сө бүлемдәр).
Селтәрлеуртаташ Һикеяҙ йылғаһының текә ташлы төп яры яйлаһының бер өлөшө булып тора, бейеклеге йылға кимәленән 40 м тәшкил итә. Ландшафы туғайлашҡан киң япраҡлы ағастарҙан (йүкә ҡатнаш һалпыш аҡ ҡайын) һәм элекке урман урындарында хасил булған туғайҙарҙан тора. Ере һоро тау‑урман һәм кәҫле-көлһыу тупраҡлы.
Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советының 1985 йыл 26 декабрь ҡарары менән был төбәк ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән. Айырыуса һаҡланыусы был объекттың майҙаны 5,2 гектар тәшкил итә. Уның төп тәғәйенләнеше — тәбиғәт комплекстарын һаҡлау һәм тергеҙеү.
Төбәктә һирәк осраған үҫемлектәр — ябай абаға, сантолина япраҡлы әрем, шиверекия үләне, төньяҡ шиверекияһы һәм башҡалар үҫә.
Тау битләүендә уникаль шишмәләр бар. Битләүҙән карст сығанағы булған Аллғыуат шишмәһе ағып сыға. Һыуы минералдарға бай һәм шифалы тип һанала. Уның бер өлөшө һыу үткәргес торбалар буйлап Маҡар ауылы халҡын тәьмин итеүгә хеҙмәт итә, тағы бер өлөшө Һикеяҙ йылғаһына ағып төшә.
Атамаһының Селтербиуртаташ тигән варианты тауҙар уртаһынан селтерләп ағып сыға тигән төшөнсәнән барлыҡҡа килгән.
# Фатализм

Фатализм йәки фаталлек (лат. fatalis — яҙмыш тарафынан билдәләнгән) — яҙмыштың алдан билдәләнгәнлегенә ышаныу; нигеҙендә ваҡиғаларҙың ҡотолғоһоҙ булыуына ышаныу ятҡан ҡараш, алдан яҙылғанлыҡ һәм тик ошо арауыҡтың баштан һалынған үҙенсәлектәре «ғәмәлгә инеү».
Фатализм уның бөтә сағылышында ла кешенең йәшәү мәғәнәһенә һәм маҡсатҡа ярашлылығына ҡарата үҙбилдәләнеш системаларының береһе булып тора.

# Фатализм
## Фатум һәм ихтыяр азатлығы

Фатализмды хәҙерге йәмғиәт танымауҙың төп сәбәбе — уны етди ҡабул итмәү, ижади процесс үҙлегенән килеп сығыуына, фәнни эҙләнеүҙәрҙең сикһеҙ мөмкинлектәре барлығына ышаныу.
«Фатализм» һүҙе йыш ҡына «көнкүреш пессимизмы» һүҙенә синоним булараҡ ҡулланыла.
Әгәр «көнсығыш доктриналары» менән шартлы параллель үткәрһәк, Индуизмда фатумды яҙмыш, донъяның цикллы ҡабатланған булмышында, уның тәүге яралтылғанлығында универсаль булмыш законы (Дһарма санскр. धर्म, dharma) бар тип аңлау. Киң мәғәнәлә бындай инаныс индуизмға, шулай уҡ буддизмға хас.
Ҡытай фәлсәфәһе, "көнбайыш"тан айырмалы, фатум төшөнсәһен ҡарамай, ә йәрәбәгә идара итеү ысулдары (йәки, күберәк, уның менән үҙ-ара эш итеү) тураһында күберәк ҡайғырта.
Йәһүдилектә шулай уҡ фатум һәм йәрәбә төшөнсәләренә тап килә, әммә шартлы һәм үҙенсәлекле. Мишна китабында «Аколь цафуй, веарешут нетуна, убетов аолам нидон» — «Бөтәһе лә алдан билдәләнгән, әммә азатлыҡ бирелгән; ә донъя зарурлыҡ буйынса хөкөм ителә». Бындай параллелдең шартлылығы — ихтыяр иркенә баҫым яһау, ул йәһүд тормош нормаһына индерелгән.
Ислам термины «ҡадәр һәм ҡаза» Аллаһ яҙған тәҡдирҙе, Уның ихтыярын тормошҡа ашырыуҙы аңлата. Был ябай ҡарар ғына түгел, ә ғәҙел ҡарар, ғәҙел бүлеү. Был — Аллаһтың ихтыяры һәм ҡөҙрәте, ул тигеҙ, дөрөҫ итеп тормошҡа аша.
Ҡөрьәндә кешеләрҙең үлгәндән һуң Ожмахҡа йәки Тамуҡҡа эләгеүе тураһында туранан-тура күрһәтмә юҡ, әммә бындай күрһәтмәләр ҡайһы бер хәҙистәрҙә осрай.

# Фатализм
## Форс һәм фатум (осраҡлылыҡ һәм тәҡдир тураһында)

Боронғо заманда күрәҙәселәр Юғарынан билдәләнгән тәҡдирҙе асыҡлау өсөн төрлө әйберҙәр ҡулланған. Беҙҙең көндәргә тиклем килеп еткәндәрҙән шундайҙарға түбәндәгеләр ҡарай: уйын карталары һәм ноҡот һалыу.
# Мурясова Әлфиә Әхәт ҡыҙы

Әлфиә Әхәт ҡыҙы Мурясова (фамилия Хасанова; 3 октябрь 1988, Өфө) — Рәсәй еңел атлеты, чемпион һәм Рәсәй Кубогына эйә булыусы. Оҙон һәм уртаса дистанцияла шөғөлләнә (1500 м, 5000м). Рәсәйҙең спорт мастеры (2009).

# Мурясова Әлфиә Әхәт ҡыҙы
## Биография

Мурясова Әлфиә Әхәт ҡыҙы еңел атлетика буйынса 21-се үҫмерҙәр балалар спорт мәктәбе һәм Башҡорт физик культура институты тәрбиәләнеүсеһе. Башҡортостан һәм «Динамо» спорт йәмғиәте өсөн сығыш яһай, шулай уҡ Мәскәү өлкәһе өсөн сығыш яһаған. Тренеры — Арефьев Виталий Степанович.
2013 йылда 5000 метрлыҡ дистанцияла 15:20.42 һөҙөмтә менән Рәсәй кубогы еңеүсеһе була. 2012 йылда 1500м дистанцияла Рәсәй чемпионатында командалар ярышында икенсе урынды яулай һәм 2012 йылда бинала еңел атлетика буйынса Рәсәй чемпионатында 1500 м дистанцияла бронза миҙал ала. 2011 йылда 5000 м йүгереүҙә Рәсәй чемпионатының бронза призеры була.
2014 һәм 2016 йылдарҙа 4×1500 м эстафетала Башҡортостан йыйылма командаһы составында Рәсәй чемпионы була. 2009 һәм 2010 йылдарҙа был дисциплина икенсе була, ә 2017 йылда өсөнсө урынды яулай.
Халыҡ-ара ярыштарҙа ҡатнаша. Универсиадала өс тапҡыр, шул иҫәптән Ҡазанда Универсиада-2013 5000 м дистанцияла йөүгерә әммә финишҡа барып етмәй. Йәштәр һәм юниорҙар араһында кросс буйынса команда зачетында (2006, 2007, 2009, 2010) Европа чемпионатының дүрт тапҡыр көмөш призёры була.
2012 йылға тиклем Хәсәнова фамилияһы аҫтында сығыш яһай. Рәсәй Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институтында уҡый, 2016 йылдағы мәғлүмәт буйынса, полиция капитаны дәрәжәһен йөрөтә.
# Ужаток

Ужаток — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ресса йылғаһының уң ярына тамағынан 92 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Ужаток
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010100412110000021184
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002118
* Бассейн коды — 09.01.01.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Олотау

Олотау — (рус. Улутау) Ағиҙел йылғаһының уң яҡ ярындағы тау, Тирмәнйылға ауылы, Ишембай ҡалаһының "Нефтсе" ҡасабаһынан көньяҡ- көнбайыштараҡ урынлашҡан. .
Тауҙың бейеклеге 360 м тирәһе. Тауҙа башлыса имән ағасы үҫә. Тау бик текә, түбәһендә ағастар юҡ. Тау ошо тирәләге башҡа тауҙар кеүек үк ҡомташ ултырмалары, алевролит, рифей һәүерташтарынан тора.
Унан алыҫ түгел Ташлығыртау, Ҡыҙылтау, Әтәстау урынлашҡан.
Башҡорттарҙа борондан һаҡланып ҡалған йола буйынса, йыл һайын май башында яҡын-тирәләге ауылдарҙан балалар һәм ҡатын-ҡыҙҙар йылдың яҡшы килеүен теләп, Олотау башына артыла. Халыҡта был йола "Тауға сығыу" тип атала ("Ҡарға бутҡаһы", "Кәкүк сәйе" һәм башҡалар). Балалар күңелле уйындар уйнай, ҡоштар, үҫемлек донъяһы менән таныша. Иң аҙаҡта ҡоштарға күстәнәс таратыла, тауҙан балалр уҙышып йомортҡа тәгәрәтә.

# Олотау
## Туризм

Тауҙан Ергәнтау һәм Салауат ҡалаһы күренеп тора. Тауҙан йыраҡ түгел туристик базалар һәм йәйге ял лагерҙары, "Чайка" санаторий-профилакторийы, Тирмәнйылға быуаһы урынлашҡан.

# Олотау
## Үҫемлектәр донъяһы

Олотауҙа Ҡыҙыл китапҡа индерелгән ҡылған, ер еләге, һары һәм күк умырзая, гөлйемеш ҡыуаҡтары үҫә.
# Чупал

Чупал — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Салым йылғаһының уң ярына тамағынан 423 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Чупал
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200049738
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204973
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2