yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Вәлиев Абдулла Хәбибулла улы

Вәлиев Абдулла Хәбибулла улы (23 февраль 1922 йыл — 24 ғинуар 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугир, уҡсылар полкының танкыға ҡаршы мылтыҡ тоҫҡаусыһы, рядовой. Советтар Союзы Геройы (1943).

# Вәлиев Абдулла Хәбибулла улы
## Биографияһы

Абдулла Хәбибулла (Хәби) улы Вәлиев 1922 йылдың 23 февралендә Башҡорт АССР-ының (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Кушнаренко районы) Баҡай ауылында тыуған. Милләте татар. Башланғыс белемле, колхозда эшләгән. 1941 йылдың сентябрь айында Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына хеҙмәткә саҡырыла. 1942 йылдың ғинуарынан — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. 1943 йылдың июленән Үҙәк фронттың 60-сы армияһында 280-се уҡсылар дивизияһы 1031-се полкының 1-се уҡсылар батальонында һуғыша. Курск дуғаһында һәм Днепр өсөн һуғыштарҙа батырлыҡ күрһәтә.
1943 йылдың 13 июлендә Курск өлкәһенең Троснянский районы биләмәләрендәге алышта Абдулла Вәлиев хеҙмәт иткән взвод дошмандың өс атакаһын кире ҡаға. Һан яғынан өҫтөн булыуға ҡарамаҫтан, немец подразделениелары, 300 һалдатын һәм өс офицерын юғалтһа ла, бейеклекте ала алмай. Яуҙа Вәлиев ике тапҡыр яралана, ләкин ярҙам килгәнгә тиклем һуғыш яланын ташлап китмәй. Артабанғы һуғыштарҙа ул дүрт пулемёт һәм 17 дошман һалдатын юҡ итә. 24-нән 25 сентябрь төнөнә Вәлиев төркөм составында Украина ССР-ы Чернигов өлкәһенең Рыбный Промысел ауылы янында Днепр аша сыға. Төркөм плацдармды яулап ала һәм, дошмандың 12 контратакаһын кире ҡағып, 42 сәғәт дауамында уны тотоп тора. Был алышта Вәлиев ике пулемёт һәм туғыҙ немец һалдатын юҡ итә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 17 октябрь Указы ҡыҙылармеец Абдулла Вәлиевҡа, Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» тигән юғары исем бирелә.
1944 йылдың 24 ғинуарында яуҙа һәләк була, Ленинград өлкәһенең Гатчинский районы Туганицы ауылында ерләнә.

# Вәлиев Абдулла Хәбибулла улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Советтар Союзы Геройы (1943)
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (17.10.1943)
* Ленин ордены (17.10.1943)

# Вәлиев Абдулла Хәбибулла улы
## Хәтер

Баҡай ауылында Вәлиевкә һәйкәл ҡуйылған, урындағы мәктәпкә уның исеме бирелгән.
# Алекторов Александр Ефимович

Александр Ефимович Алекторов (1861 — 1918 йә 1919) — Рәсәй империяһы ғалимы, шәрҡиәтсе, миссионер.
Ҡаҙаҡ һәм башҡорт халыҡтарының тарихын, этнографияһын һәм мәҙәниәтен өйрәнә. Ырымбур педагогия институтын тамамлай. Ырымбурҙа һәм Орскта мәктәптә уҡытыусы булып эшләй. 1886 йылда Әстерхан губернаһының, ә 1894 йылда — Турғай өлкәһенең халыҡ училищелары инспекторы була. 1903 йылдан алып — Семипалатинск өлкәһендә халыҡ училищеһы директоры . Ҡаҙаҡтарҙың хужалығы, мәҙәниәте, көнкүреше, йолалары, ғөрөф-ғәҙәттәре, халыҡ медицинаһы тураһында, фольклор, йыр һәм шиғри ижады буйынса хеҙмәттәр авторы. 1896 йылда "Кобыланды" эпосын яҙып ала. 1917 йылдың октябренә тиклем Ақмола, Семипалатинск, Урал өлкәләренең ҡаҙаҡ мәктәптәрендә Ы. Алтынсариндың "Хрестоматия"һы менән бер рәттән, Александр төҙөгән уҡыу әсбаптары ла ҡулланыла ("К мудрости ступенька", М., 1891; "Ҡырғыҙ хрестоматияһы", Ырымбур, 1898). "Башҡа халыҡтарҙы руслаштырыу өсөн нимә кәрәк", "Исламизм һәм ҡырғыҙҙар" хеҙмәттәрендә ҡаҙаҡтарҙы руслаштырыу мәсьәләләре күтәрелгән.
# Загрос

Загро́с (фарс. رشته‌كوه‌های زاگرس,, Патак, Поштекух) — Ирандың иң ҙур тау системаһы. Ҡайһы бер тау армыттары Ираҡ биләмәләренә үтеп инә.

# Загрос
## География

Загрос тауҙары Ираҡ сиге эргәһендәге Ирандың Һормуз боғаҙына ҡәҙәр 1500 километрға һуҙылған. Тау теҙмәһе Тигр йылғаһы ағымына һәм Фарсы ҡултығы яр буйына параллель рәүештә 50-100 км аралыҡта ята. Иң бейек түбәһе Зардкух тауы (бейеклеге — 4548 м) Исфахан ҡалаһы янында урынлашҡан. Шираз ҡалаһынан көньяҡтараҡ Загрос тауҙарының уртаса бейеклеге 1000 метрҙан түбәнерәк тәшкил итә.

# Загрос
## Геология

Геологик яҡтан Загрос тауҙары Пиреней, Альп, Карпат, Балҡан һәм Эльбурс тауҙары һымаҡ миоценда барлыҡҡа килгән бөрөлмәле йәш тау системаларына ҡарай, һәм Урта диңгеҙ бөрөлмәле бүлкәтенә инә. Көнсығыштараҡ был бүлкәт Гиндукуш, Каракорум һәм Гималай тауҙары менән дауам ителә.

# Загрос
## Тарих

Фараз уйынса кеше кәзәләрҙе Загрос тауҙарында йортлаштыра. Шулай уҡ был төбәк гутий һәм луллубей һинд-европа ҡәбиләләренең тыуған ере тип иҫәпләнә. Ассирия дәүерендә бында Намри батшалығы булған.
Страбонға ярашлы, Загрос тауҙары Мидияны Вавилониянан айыра.
# Ильина Анна Дмитриевна

Ильина Анна Дмитриевна (исп. Anna Iliná; Anna Ilyina; 24 декабрь 1964 йыл, Өфө) — Рәсәй һәм Мексика ғалимы, биотехнолог. Уның тикшеренеүҙәре биокатализ һәм энзимология өлкәһендә.

# Ильина Анна Дмитриевна
## Биографияһы

Анна Дмитриевна Ильина 1964 йылдың 24 декабрендә Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһында тыуған.
1982—1990 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университетында уҡый, кандидатлыҡ диссертацияһы темаһы — Кинетические закономерности функционирования рецепторно-ферментных систем при длительном введении морфина. Эмиграцияла нострификациянан һуң докторлыҡ дәрәжәһе ала. 1991—1993 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт университетының 1993 йылда даими йәшәү өсөн Мексикаға күсенә, унда 2012 йылда натурализация үтә.
1993 йылдан Коауиланың автономиялы университетының химия факультетында уҡытыусы һәм тикшеренеүсе булып эшләй.
Анна Дмитриевна Ильина Коауила автономиялы университетының 30-ҙан ашыу проект өсөн яуаплы була, уны Conacyt һәм шәхси компаниялар финанслай. Улар иҫәбендә төрлө үҫемлек аҙыҡ-түлектәренең ферментатив үҙенсәлектәрен өйрәнеү, ауыл хужалығы һәм косметик ҡулланыу өсөн агава лечугильяның өҫтәмә аҙыҡ-түлеген ҡулланыу технологияһын эшләү, биояғыулыҡ кеүек ауыл хужалығы ҡалдыҡтарын ҡулланыуға нанобиотехнология альтернативалары тора.
Экстракция, аҡһым молекулалары характеристикалары һәм ҡулланыуы өлкәһендә тәжрибәһе ҙур (ферменттар, күҙәнәк рецепторҙары һ. б.), шулай уҡ ферменттарҙың технологияһы һәм инженерияһы (иммобилизация, микроинкапсуляция, ксеноферменттар синтезы). Халыҡ-ара махсуслаштырылған журналдарҙа һәм 35 Мексика журналдарында 55-тән ашыу ғилми мәҡәлә баҫылып сыға.
# Нохэй-Яха

Нохэй-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Вэнуй-Еуо йылғаһының уң ярына тамағынан 187 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Нохэй-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300044331
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304433
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Осипов Игорь Владимирович

Осипов Игорь Владимирович (1973 йыл 6 март, Новошумное ауылы, Костанай өлкәһе, Ҡаҙаҡ ССР-ы, СССР) — Рәсәй хәрби етәксеһе. 2019 йылдың 3 майынан Рәсәй Хәрби-диңгеҙ флотының Ҡара диңгеҙ флоты командующийы, адмирал (2021).

# Осипов Игорь Владимирович
## Биографияһы

Осипов Игорь Владимирович 1973 йылдың 6 марында Ҡаҙаҡ ССР-ының Костанай өлкәһе Новошумное ауылында тыуа. 1995 йылда Санкт-Петербургта Ленин комсомолы исемендәге һыу аҫтында йөҙөү юғары хәрби-диңгеҙ училищеһын тамамлай.
Тымыҡ океан флотында офицер булып хеҙмәт итә. Кәмәләргә ҡаршы ҙур булмаған караптың штурман хәрби часы командирынан төрлө көстәр Приморье флотилияһының һыу өҫтө караптары бригадаһының 11-се кәмәләргә ҡаршы караптар дивизияһы командирына тиклем юл үтә.
2004 йылда Советтар Союзы Флоты адмиралы Н. Г. Кузнецов исемендәге Хәрби-диңгеҙ академияһын тамамлай. Төрлө көстәрҙең Приморье флотилияһының 165-се һыу өҫтө суднолар бригадаһының штаб начальнигы һәм командиры вазифаһын башҡара.
2012 йылда Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәре Генераль штабының Хәрби академияһын тамамлағандан һуң Балтик флотының Балтик буйы хәрби-диңгеҙ базаһының штаб начальнигы һәм командиры вазифаһында хеҙмәт итә. Контр-адмирал (13.12.2014).
2015 йылдың майынан 2016 йылдың сентябренә тиклем — Каспий флотилияһы командующийы.
2016 йылдың сентябренән 2018 йылдың авгусына тиклем штаб начальнигы, Тымыҡ океан флоты командующийының беренсе урынбаҫары.
Рәсәй Федерацияһы Президентының 2018 йылдың 11 июнендәге 298-се указы менән Тымыҡ океан флоты командующийының беренсе урынбаҫары Игорь Осиповҡа сираттағы вице-адмирал хәрби чины бирелә.
2018 йылдың авгусынан 2019 йылдың майына тиклем — Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәренең Генераль штабы начальнигы урынбаҫары..
Рәсәй Федерацияһы Президентының 2019 йылдың 3 майындағы 203-сө указы менән Рәсәй Хәрби-диңгеҙ флотының Ҡара диңгеҙ флоты командующийы итеп тәғәйенләнә. 2019 йылдың 31 майында вице-адмирал Игорь Осиповҡа Ҡара диңгеҙ флоты командующийының шәхси штандарты тапшырыла.
Рәсәй Федерацияһы Президентының 2021 йылдың 11 июнендәге 355-се указы менән Ҡара диңгеҙ флоты командующийы Игорь Осиповҡа адмирал дәрәжәһе бирелә.
Украина киң мәғлүмәт саралары хәбәр итеүенсә, сығанаҡҡа һылтанма менән, йәнәһе лә, Игорь Осипов 2022 йылдың 13 апрелендә «Мәскәү» ракета крейсеры батҡандан һуң Рәсәй махсус хеҙмәттәре тарафынан ҡулға алына. Шулай ҙа Осипов Севастополдә (13 май) Еңеү көнөн (9 май) һәм Ҡара диңгеҙ флоты көнөн байрам итеүҙә (13 май) булмай. Севастополь губернаторы Михаил Развожаев быны Осиповтың «хәрби поста» булыуы менән аңлата.. 2022 йылдың 23 февралендә Европа Союзының, 15 мартта — Канаданы, ә 12 апрелдә — Японияның санкция исемлегенә индерелә.

# Осипов Игорь Владимирович
## Шәхси тормошо

Өйләнгән, ҡыҙы бар.
# Оло Куртналыш

Оло Куртналыш — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кокшага йылғаһының һул ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Оло Куртналыш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400712112100000961
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100096
* Бассейн коды — 08.01.04.007
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Аҡ иҙел (гәзит)

«Аҡ иҙел» — ижтимағи-сәйәси гәзит. Нәшер итеүселәре — Л. Ғәзизов, Н. Уталиев. Өфөлә 1919 йылда аҙнаһына 2 тапҡыр иҫке башҡорт телендә сыға. «Шәреҡ» типографияһында нәшер ителә. Гәзит биттәрендә Урыҫ армияһының Юғары баш командующийы Александр Колчактың бойороҡтары, ҡарарҙары, хәрби бәрелештәр хаҡында мәғлүмәттәр, большевиктарға ҡаршы мәҡәләләр баҫыла. Мөхәррире — М. Наурузов.
# Һары (мәғәнәләр)

Һары — төҫ.

# Һары (мәғәнәләр)
## Мәҡәләләр

* Һары — төҫ.
* Һары (Ҡоншаҡ районы) — Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районындағы ауыл.
* Һары (Троицк районы) — Силәбе өлкәһе Троицк районындағы ауыл.
* Һары (Этҡол районы) — Силәбе өлкәһе Этҡол районындағы ауыл.
# Кесе Оус

Кесе Оус — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Оус йылғаһының һул ярына тамағынан 128 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Кесе Оус
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200012175
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201217
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ҡаңлы (мәғәнәләр)

Ҡаңлы — этноним. Топоним булараҡ та таралған.
* Ҡаңлы — башҡорт ҡәбиләһе.
* Ҡаңлы (Кушнаренко районы) — Башҡортостандың Кушнаренко районындағы ауыл.
# Туфли

Туфли — аяҡты бәкәлгә еткәнсе генә ҡаплай торған һай аяҡ кейеме. Бейек үксәле туфлине кеттәкә тип атайҙар. Туфлиләрҙең төрҙәре һәм тарихы төрлө мәҙәниәттәрҙә һәм дәүерҙәрҙә төрлөсә булған.

# Туфли
## Тарих

Туфлиҙәрҙең тарихы меңдәрсә йылдарға барып тоташа. Археологик ҡаҙыныуҙар һөҙөмтәһендә боронғо Мысырҙа, Грецияла һәм Римда туфлиҙең төрлө формаһы табылған. Урта быуаттарҙа Европала туфли социаль статусты билдәләүсе мөһим элементҡа әйләнгән. Францияның Людовик XIV осоронда туфли модаһының үҫеше ҙур әһәмиәткә эйә булған, был осорҙа ҡатын-ҡыҙҙар һәм ир-егеттәр өсөн төрлө биҙәкле һәм ҡалын үксәле туфлиҙәр таралған.

# Туфли
## Төрҙәре

Туфлиҙәрҙең күп төрҙәре бар. Уларҙың ҡайһы берҙәре:
Көндәлек туфлиҙәр: Был төр туфлиҙәр көндәлек кейеү өсөн тәғәйенләнгән. Улар уңайлы һәм практик була.
Эш туфлиҙәре: Офиста һәм рәсми сараларҙа кейеү өсөн эшләнгән, классик дизайнлы, түбән йәки урта үксәле туфлиҙәр.
Спорт туфлиҙәре: Спорт төрҙәре өсөн махсус эшләнгән.
Мода туфлиҙәре: Декоратив һәм стиль өсөн эшләнгән, төрлө туҡымалар һәм тиренән биҙәлгән туфлиҙәр.
Түфли-балеткалар: бәләкәй үксәле, уңайлы һәм йомшаҡ туфлиҙәр, йыш ҡына йәйен кейелә.

# Туфли
## Хәҙерге заманда ҡулланыу

Хәҙерге заманда туфлиҙәр моданың һәм көндәлек тормоштоң мөһим бер өлөшөнә әүерелде. Уларҙың функциялары һәм стилдәре буйынса ҙур төрлөлөгө бар. Мода дизайнерҙары йыл һайын яңы коллекциялар тәҡдим итеп, туфлиҙәрҙең формаһын һәм дизайнын яңыртып торалар.
* Классик ябыҡ туфлиҙәр
* Оксфорд туфли
* Пенни-лоферҙар
* Ябай туфли-дерби
* Туфли-балетка
# Кеворкова Надежда Витальевна

Надежда Витальевна Кеворкова (тыуған датаһы һәм урыны: 25 октябрь 1958 йыл, Мәскәү) — Рәсәй журналисы һәм яҙыусыһы.

# Кеворкова Надежда Витальевна
## Биография

Надежда Кеворкова 1958 йылдың 25 октябрендә Мәскәү ҡалаһында тыуған, Мәскәү дәүләт университетының тарих факультетын уңышлы тамамлаған. Үҙ хәтирәләре буйынса, журналистикаға 1988 йылда Александр Огородников менән танышҡандан һуң килә, уның менән бергә «Бюллетень христианской общественности» альманын, ә һуңынан «Вестник христианской демократии» гәзитен сығара башлай. 1992 йылдан «Радонеж» православие гимназияһында эшләй.
1997-2002 йылдарҙа «НГ Религии» гәзитенең даими күҙәтеүсеһе. 1998 йылда АҠШ-та «Независимая газета»-ның махсус хәбәрсеһе була. Ливанда, Афғанстанда, Пакистанда, Иранда, Ираҡта, Төркиәлә, Суданда, Сүриәлә, Ғәззәлә һәм Төньяҡ Кавказда репортер булып эшләй.
Russia Today күҙәтеүсеһе, «Независимая газета», «Новая газета», «Газета», «Огонек», «Русский Newsweek» һәм башҡа киң мәғлүмәт сараларында мәҡәләләр авторы. Православие һәм хәҙерге донъялағы дин тураһында бик күп мәҡәләләр авторы. Шулай уҡ Кеворкова «Ҙур Рәсәй энциклопедияһы» өсөн бер нисә мәҡәлә яҙа.
«Урыҫ әҙәбиәтенең йыһаты» документаль сериалы авторы һәм алып барыусыһы.
2010 йылда International Women of Courage премияһына тәҡдим ителә.
2024 йылдың майында терроризмды аҡлауҙа ғәйепләнеп ҡулға алына (РФ Енәйәт кодексының 205.2-се статьяһының 2-се өлөшө). Енәйәттең составын уның 2018 йылда шәхси телеграм-каналында хеҙмәттәше һәм дуҫы Орхан Джемалдың (Үҙәк Африка Республикаһында үлтереп һалтылар) тексын, шулай уҡ 2021 йылда «Талибан»ға бәйле икенсе яҙмаһын килтереп күрһәткән.

# Кеворкова Надежда Витальевна
## Ғаилә

Улы — журналист Василий Полонский. 2022 йылдың февраленә тиклем «Дождь» телеканалында эшләй, ә ул ябылғандан һуң «Живой гвоздь» youtube-каналында эшләй.
Элекке ире — журналист һәм сәйәсмән Максим Шевченко (1966 йылда тыуған).

# Кеворкова Надежда Витальевна
## Һайланма библиография

* Палестина. Сопротивление. — М.: Сам Полиграфист, 2013. — 220 с. — ISBN 978-5-00077-037-5.
* Если я забуду тебя, Иерусалим. — М.: Перо, 2017. — 199 с. — ISBN 978-5-906961-85-3. — 3000 экз.
# Ҡушай

Ҡушай тауы — Ҡырҡтытау һыртында иң бейек тауҙарҙың береһе. Абсолют бейеклеге — 1048 м. 1997 йылда Башҡортостандың тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителә.

# Ҡушай
## Һүрәтләмә

Ҡушай тауы — ул янындағы Бабай тауы менән бергә вулкан тоҡомдарынан һалынған өс ҡаяларҙан торған һырт. Тауҙың итәгенән Олойылға һәм Сатрайылға йылғалары баш ала. Ҡушайҙын иң башынан тирә-яҡҡа, Әбйәлил районының күлдәренә һәм яландарына, Белорет районының Уралтау һыртына, Әрүәкрәзгә һәм башҡа тауҙарға хозур күренештәр асыла, шуға ла туристар араһында бик популяр урын булып тора. Шулай уҡ барғанда һаҡ булырға кәрәк, сөнки тауҙың урмандарында айыуҙар, бүреләр, ҡабан сусҡалар бар.

# Ҡушай
## Флора

Тауҙың төньяҡ һәм көнбайыш битләүҙәре ҡайын урмандары менән ҡапланған, ә тауҙың башында инде ҡарағас урмандары (ҡайын һәм ҡарағай ағастары ла осрай). Арҡыры ятҡан үҙәктәрҙә ҡайын урмандары үҫә, һаҙлыҡтар ҙа урынлашҡан. Ҡушайҙын асыҡ битләүҙәре дала үләндәре менән ҡапланған. Бында Ҡырҡтытау һыртына хас булмаған ағастар ҙа осрай (ҡарама, шыршы, йүкә һәм башҡалар). Бик күп һирәк, Башҡортостандың Ҡыҙыл китабына ингән һәм эндемик үҫемлектәр үҫә (ҡалмыҡ йыуаһы, минуарция Гельма, осҡон һәм башҡалар).

# Ҡушай
## Этимологияһы

Атамаһы "ҡуш" һүҙенән — ике, парлы, ҡушылған һәм ай—кесерерәйтеү суффиксынан барлыҡҡа килгән. Эргәһендәге Бабай тауы менән ҡушылып торалар.

# Ҡушай
## Географик урыны

* Теләш ауылына тиклем — 4 км
* Нияҙғол ауылына тиклем — 7 км
* Мөхәмәт ауылына тиклем — 8 км
# Кесе Бадья-Шор

Кесе Бадья-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Уса йылғаһының һул ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Кесе Бадья-Шор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000065599
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006559
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Изге Николай соборы (Любляна)

Изге Николай соборы — Словенияла Любляна ҡалаһындағы католик собор. Любляна архиепархияһының кафедраль соборы, архитектура ҡомартҡыһы. Изге Николай Мирликийскийға бағышланған.
Собор Кирилл һәм Мефодий майҙанында баш ҡаланың үҙәгендә Любляна ратушаһы бинаһынан һәм ҡала баҙарынан алыҫ түгел урынлашҡан, Заманса бина XVIII быуатта төҙөлгән.
Изгек Николай соборы боронғо роман сиркәүе урынында тора, уның тураһында 1262 йылда телгә алына 1361 йылдағы янғындан һуң, сиркәү барокко стилендә яңынан төҙөлә. 1461 йылда Любляна епархия үҙәге була, ә изге Николай сиркәүе собор статусын ала. Әммә 8 йылдан һуң 1469 йылда сиркәү тағы яна, фараздар буйынса уны төрөктәр яндыра
Яңы соборҙы төҙөү ҡарары XVIII быуат башында ҡабул ителә. Ҡараҙың инициаторы булып декан Янез Антон Дольничар тора, рәссам Анджело Путти эшләгән уның портреты соборҙа һаҡлана. Барокко стилендәге соборҙың проектын данлыҡлы итальян архитекторы Андреа дель Поццо башҡара. Быуат уртаһына сиркәү көмбәҙҙән тыш әҙер була. Сиркәүҙә был осорҙа ялған көмбәҙ урынлаштырыла, ә ысын көмбәҙ тик 1841 йылда ғына төҙөлә.
Соборҙың стеналарында һәм көмбәҙендә 1720 йылдарҙа Джулио Квальо һәм 1840 йылдарҙа Матевж Лангус эшләгән фрескалар айырылып тора. Эске йыһаздарының айырым элементтары интерьерына һуңыраҡ өҫтәлә, XX быуатта соборҙа төп инеү урынының ишектәре ҡуйыла. Шулай уҡ XX быуатта соборҙа епископ кафедраһы һәм суҡындырыу купеле барлыҡҡа килә.
* Фрескалар менән биҙәлгән көмбәҙ һәм собор органы
* Интерьер
# Адыр-Су

Адыр-Су — Рәсәйҙәге йылға. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Баксан йылғаһының уң ярына тамағынан 142 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Адыр-Су
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баксан, Черек йылғаһыҙ . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07020000712108200004529
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200452
* Бассейн коды — 07.02.00.007
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Йәйләүлек (йыр)

«Йәйләүлек» — (рус. «Яйляулек» (Летовка)) — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.

# Йәйләүлек (йыр)
## Тарихы

«Йәйләүлек» йыры Тыуған илгә оло һөйөү көсө менән һуғарылған.
* Ай, тау ғына яҡшы, тау яҡшы,
* Тау яғалап үткән юл яҡшы.
* Алтын менән көмөш сыҡҡан ерҙән
* Тыуған ғына үҫкән ил яҡшы.
* Атҡа ғына менһәң, ай, ат яҡшы,
* Ергә генә төшһәң, ер яҡшы,
* Илкәйенә ингән яуға ҡаршы
* Ат ҡушаҡлап сапҡан ир яҡшы.
* Ҡарағай ҙа үҫер, ай, йәм өсөн,
* Бал ҡорттары осор бал өсөн.
* Яман ирҙәр үлер, ай, мал өсөн,
* Яҡшы ирҙәр үлер дан өсөн.
* Уҡа ғына осло ебәк билбау
* Сискеләрем килмәй билемдән.
* Йәмле генә Урал буйын ташлап,
* Киткеләрем килмәй илемдән.
* Ай, гора хороша, гора хороша,
* Вдоль горы идущий путь хорош.
* ЗемлИ, где уродилось золото и серебро,
* Страна, где родился и вырос, лучше.
* Если сел на коня, ай, конь хорош,
* Если спустился на землю, земля хороша,
* Против войска, вторгнувшегося в страну,
* Запасную лошадь взяв, скачущий муж хорош.
* Сосна растет, ай, ради красоты,
* Пчелы летают ради меда.
* Дурные мужи умирают, ай, ради богатства,
* Добрые мужи умирают ради славы.
* С позументом на концах шелковый пояс
* Снимать не хочется с поясницы моей.
* Прекрасный Урал бросив,
* Уезжать не хочется из страны моей.
Һүҙҙәре «Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар» (1974) йыйынтығында баҫтырылған. Телевидение һәм радио фондында йырҙың яҙмаһы бар.

# Йәйләүлек (йыр)
## Башҡарыусылар

«Йәйләүлек» көйөн башҡарыусылар.
Был тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып Википедия проектына ярҙам итә алаһығыҙ.