yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Хуго де Фриз

Де Фриз , Хуго. (нидерл. Hugo de Vries [Врис Хюго де], 1848—1935) — голланд ботанигы. Генетика фәненә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.

# Хуго де Фриз
## Ҡыҫҡаса биографияһы

Лейден университетында белем ала. Шунда 1866 йылдан алып ботаника буйынса ла белем ала һәм 1870 йылда диплом эшен яҡлай. Диплом эше йылылыҡтың үҫемлек тамырҙарына йоғонтоһон өйрәнеүгә бағышлана.
Бер нисә ай Гейдельберг университетында химия һәм физика буйынса лекциялар тыңлай һәм Вюрцбургта Юлиус Закстың .лабораторияһында эшләй.
1878—1918 йылдарҙа Амстердам университетында профессор, шулай уҡ Амстердам ботаника баҡсаһында директор булып эшләй. Бынан һуң ул . үҙенең Люнтерндағы имениеһындаэшләүгә күсә.
1877 йылда 1877 йылда тәү башлап үҫемлектәрҙең осмотик баҫымдарын үлсәп, фәнгә плазмолиз һәм деплазмолиз төшөнсәләрен индерә.
1900 йылда К. Э. Корренс һәм Э.Чермак-Зейзенегг (1871—1962) менән бер үк ваҡытта Грегор Мендель закондарын асҡан һәм тағын бер тапҡыр уларҙың дөрөҫлөгөн раҫлаусы дәлил өҫтәгән.
Ишәк ҡолағы (ослинник, лат. Oenothera) үҫемлегенә хас үҙгәреүсәнлек күренештәрен күҙәтеп, төр яңы төрҙәргә тарҡалырға мөмкин тигән һығымтаға килә, Был күренеште де Фриз мутация тип атай. Ул биологик төр ваҡыты менән мутация хәленә дусар була тип иҫәпләй. Мутация тәғлимәтенә нигеҙ һала.
Де Фриз яңы төрҙәр дарвинистар һанағанса өҙлөкһөҙ флуктуация үҙгәрештәрен туплау юлы менән түгел, ә бер төрҙән икенсеһенә әйләндереүсе киҫкен үҙгәрештәр юлы менән барлыҡҡа килә тигән һығымта яһай.
Быға тиклем үк бындай фекерҙе рус ботанигы С. И. Коржинский әйткән булған, әммә ул де Фриз кеүек үҙенең ҡараштарын ныҡлы фактик материал менән нығытмаған.
Ҡапыл икенсе төрҙәрҙе барлыҡҡа килтереүсе был үҙгәрештәргә де Фриз мутация тип атама бирә. Бындай мутацион үҙгәрештәргә эйә булған төрҙө де Фризгә оҙаҡ эҙләргә тура килә. Бары Амстердам эргәһендәге Хилверсюм тигән ерҙә (1886) ишәк үләненгә тап була (Ослинник Ламарка, лат. Oenhotera lamarkana). Был төр үҫемлектәрҙә де Фриз эволюция тураһында .үҙ ҡараштарына тулыһынса тап килгән билдәләрҙе тапҡан. Һуңынан асыҡланыуынса, Oenothera ырыуына ҡараған төрҙәргә транслокация (тип хромосомных перестроек). буйынса полиморфизм күренеше хас булып сыға.
Төрлө транслокациялар йыйылмаһына эйә булған үҫемлектәрҙе ҡауыштырыу һәм уларҙың артабанғы нәҫелдәрендә тарҡалыш биреүе һөҙөмтәһендә төрлө структуралы хромосомаларға эйә булған тоҡом алына. Был уларҙың фенотипик үҙгәрештәренә килтерә.
Де Фриздың эволюция һикерешле бара тип һанаған ҡараштары артабан сальтационизм тәғлимәтендә үҫеш ала.

# Хуго де Фриз
## Хәтер

1970 йылда Халыҡ-ара астрономия союзы Айҙың кире яғындағы кратерға Хуго де Фриз исемен бирә.

# Хуго де Фриз
## Инша

* Һайланма әҫәрҙәр. — М., 1932.
* The Mutation Theory: the Origin and in the Kingdom of on Vegetable Experiments Observations Species (немец баҫмалары, 1900—1903), (инглиз баҫмаларында, 1910—1911).
* Species and Varieties: by Mutation Their Origin. — 1905.
* Plant Breeding — 1907 (немец телен тәржемә, 1908).
* Intracellular Pangenesis. — Чикаго, 1910.
# Аят (Тубыл ҡушылдығы)

Аят — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе, Ырымбур өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тубыл йылғаһының һул ярына тамағынан 1257 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 117 км.

# Аят (Тубыл ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, Увелька(Увылды) йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500212111200000355
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200035
* Бассейн коды — 14.01.05.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Йәнтилин Ғөзәйер Йыһанур улы

Йәнтилин Ғөзәйер Йыһанур улы (25 ноябрь 1917 йыл — 12 февраль 1985 йыл) — дәүләт эшмәкәре, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1974—1979 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының аҙыҡ-түлек министры. Башҡорт АССР-ының алтынсы (1963—1967), етенсе (1967—1971) һәм һигеҙенсе (1971—1975) саҡырылыш Юғары Советы депутаты.. Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1963, 1966), «Почёт Билдәһе» ордендары (1971) кавалеры.

# Йәнтилин Ғөзәйер Йыһанур улы
## Биографияһы

Ғөзәйер Йыһанур улы Йәнтилин Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы) Кәрешкә ауылында Абдулхәйер-Йыһаннур Йәнтилиндәрҙең крәҫтиән ғаиләһендә тыуа.
БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы Хөмәйрә Йыһанур ҡыҙы Йәнтилина һаҡлаған шәжәрәлә шундай мәғлүмәт бар: боронғо олаталары Аҡтай (1630), уның улы Аҙнаш (1670), Алдар (1720), Ғабдулла Алдаров (1740), Аллағыуат Алдаров (1754-1828), Йәнтилә Аллағыуатов (1791) — Йәнтилиндәрҙең ата-бабаһы, Юлмөхәмәт (1829), Абдулхәйер - Йыһаннур (1889-1964) — Ғөзәйер (1917-1985).

# Йәнтилин Ғөзәйер Йыһанур улы
## Тормош һәм хеҙмәт юлы

Тыуған ауылы Кәрешкә мәктәбендә тулы булмаған урта белемгә эйә була.
1937 йылда Баймаҡ тау-металлургия техникумын тамамлай.
1938-1943 йылдарҙа Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафында хеҙмәт итә.
1941 йылда Баймаҡ район комиссариаты тарафынан фротҡа саҡырыла. Дон фронтына ҡараған 41-се гвардия уҡсылар дивизияһының 124-се гвардия уҡсылар полкы составында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, ҡаты яралана.
1955 йылда Орджоникидзе ҡалаһында (хәҙер — Төньяҡ Осетия — Аланияның баш ҡалаһы Владикавказ) Төньяҡ Кавказ тау-металлургия институтын тамамлай.
Бүребай һәм Түбә мәғдән идаралыҡтарының тау-байыҡтырыу фабрикаларында смена мастеры, фабрика начальнигы булып эшләй.
1957—1961 йылдар — Сибай ҡала советы башҡарма комитеты рәйесе.
1961—1975 йылдар — КПСС-тың Сибай ҡала комитеты беренсе секретары
1975—1979 йылдар — БАССР-ҙың аҙыҡ-түлек сәнәғәте министры.

# Йәнтилин Ғөзәйер Йыһанур улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1963, 1966)
«Почёт Билдәһе» ордены (1971)
«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (16 октябрь 1942)
«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы» (1945).
БАССР Юғары Советының 7-се һәм 8-се саҡырылыш депутаты.

# Йәнтилин Ғөзәйер Йыһанур улы
## Хәтер

* Сибай ҡалаһында Ғөзәйер Йәнтилин урамы бар.
# Каулиц (Саксония)

Каулиц (Саксония) (нем. Kaulitz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 207 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,49 км². Диңгеҙ кимәленән 32 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 29416 һәм автомобиль коды — SAW.
# Ҡыҙылташ (ҡаятау, Ишембай районы)

Ҡыҙылташ — Башҡортостандың Ишембай районындағы ҡаяташ. Айырыуса һаҡланған тәбиғәт ҡомартҡыһы (1985). Һикәҙе йылғаһының уң яҡ ярында Маҡар ауылынан көньяҡ-көнсығыштараҡ 2 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡыҙылташ Ишембай заказнигы биләмәһенә инә.
Майҙаны- 450 га. Һикәҙе йылғаһының боролоп киткән урынындағы киң булмаған һырт рәүешендәге, 3 километрға һуҙылған ҡаятау.
Ҡаятау өҫтө йыла, имән, ҡайын, саған, уҫаҡ ҡатнаш йүкәлектәр менән ҡапланған. Ҡаяташтар өҫтөндә ҡарағайҙар,Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостандың Ҡыҙыл китаптарына ингән ҡуҙаҡлылар ғаиләһенә ҡараған Клер астрагалы үҫә.
Ҡаятауҙа тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иҫәпләнгән Кәлимосҡан ҡаяһы һәм Салауат Юлаев мәмерйәһе бар. Бынан 360—380 миллион йыл элек, палеозой эраһында формалашҡан, девон һәм карбондың сиктәш ҡатламаларын донъяла иң аныҡ күрһәтеүсе миҫалдарҙың береһе ул Кәлимосҡан ҡаяһы.
Атамаһы «ҡыҙыл» һәм «таш» һүҙҙәренән яһалған. Ерән төҫтәге лишайниктар йылғаның текә ярҙарына шундай үҙенсәлекле төҫ биргәнгә күрә был ҡаятауға «Ҡыҙылташ» атамаһы бирелгән.
Тәбиғәт ҡомартҡыһын һаҡлау Маҡар ауыл советы хакимиәтенә йөкләтелгән.
1940 йылда «Мосфильм» режиссёры Я.Протазанов Маҡар янында «Салауат Юлаев» фильмының бик мөһим эпизодтарын төшөрә. Ҡыҙылташ янындағы яланда башҡорттарҙың хөкүмәт ғәскәрҙәре менән алышы, Салауат Юлаевтың мәмерйәлә йәшеренеп ятҡан сағы, Салауаттың улы Рамазан (ысынында Нурия исемле ҡыҙ бала төшә, С.Злобин уйлап сығарған персонаж) менән осрашыуы һ.б. Маҡар ауылында төшөрәлә.Фильмда яҡын тирәләге ауылдарҙан кешеләр ҡатнаша, уларҙың күбеһе һуғышта һәләк була.
# Болотная (Сочур ҡушылдығы)

Болотная — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сочур йылғаһының һул ярына тамағынан 197 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Болотная (Сочур ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010600112115200025142
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202514
* Бассейн коды — 13.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Марун-Шор

Марун-Шор — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Лонгот-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 166 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Марун-Шор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300212115300033909
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303390
* Бассейн коды — 15.02.03.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ҡарахан кәшәнәһе

Ҡарахан кәшәнәһе (Әүлиә Ата кәшәнәһе, ҡаҙ. Әулие Ата кесенесі) - (рус. Мавзолей Карахана, ҡаҙ. Қарахан кесенесі) — Ҡараханиҙар затынан берәүҙең ҡәбере өҫтөнә ҡуйылған. Памятник XI быуат архитектура ҡомартҡыһы, Ҡаҙағстандың Тараз ҡалаһы паркында урынлашҡан.

# Ҡарахан кәшәнәһе
## Тарихы

Риүәйәт ителеүенсә, бында Ҡараханиҙар затынан Шаһ-Мәхмүт Буғра Ҡарахан ерләнгән (Буғра-бура (ата дөйә)). Кәшәнәнең тәүге күренеше беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланмаған. 1906 йылда ул һәм яңыртып төҙөлгән һәм конструкция принциптары һаҡлап ҡалынһа ла, архитектура-декоратив биҙәү рәүеше юғалған. Кәшәнә эсендә киртләсле ҡәбер ташы һаҡланған.
Тәүге тапҡыр мавзолейҙы билдәле совет тарихсыһы, сәнғәт, археология белгесе Денике Борис Петрович ентекле тикшергән һәм үҙенең «Урта Азия архитектураһында орнамент» китабында һүрәтләгән 1982 йылда Ҡарахан кәшәнәһе Ҡаҙағстандың республика әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары исемлегенә индерелгән һәм дәүләт тарафынан ҡурсыуға алынған.Совет осоронда кәшәнәлә дингә ҡаршы музей ойошторолған булған.
2002 йылда Тараз ҡалаһының 2000 йыллығына кәшәнәгә реставрация үткәрелгән.

# Ҡарахан кәшәнәһе
## Архитектураһы

Өҫтән ҡарағанда квадрат хасил иткән портал-көмбәҙле ҡоролма. Үҙәк залдан, мөйөштәрҙә өс ҙур булмаған бүлмәнән (хүжер) тора, дүртенсе мөйөштө кәшәнә ҡыйығына сыға торған баҫҡыс биләй Кәшәнәнең фасады көньяҡҡа ҡарай, ҡырҙарынан манаралар ҡуйылған. Ишек — арканың эсендә, уның ике яғынан өсәр ҡыуышлыҡ: дүртмөйөш, квадрат рәүешендә һәм өҫкә ослайтып эшләнгән Кәшәнәгә ингән ерҙә өҫкө яҡҡа ғәрәп хәрефтәре менән шәһәҙәт яҙып ҡуйылған. Тышҡы яҡтан кәшәнәне хәҙерге заман кирбесе менән көпләгәндәр, ә эстән көмбәҙ һәм тәҙрә яғындағы арҡа ҡыуышлыҡтары ҡараханиҙар осоро кирбесе менән һалынған.
Археолог Таисия Сенигова, 1850-се йылдар фотографияларына таянып, кәшәнә фасадының тәү торошон һүрәтләгән. Башта кәшәнә үҙәктән композицияланып эшләнгән булған һәм урта тоштан көмбәҙ ҡыйыҡ ҡуйылған булған. Эскә өҫкә табан ослайтып эшләнгән ишек аша үткәндәр. Арҡа Арка 3/4 колоннаға таянған, кирбесе икешәрләп түшәлгән булған. Портал өлөшө П рәүешле итеп сығара биреп янланған. Кәшәнә фасады бик бай итеп биҙәлгән булған, 30-ҙан ашыу төр һырлы кирбес табылған.
# Исламғол

Исламғол һүҙенең бер нисә мәғәнәһе бар.

# Исламғол
## Мәҡәләләр

* Исламғол (Миәкә районы) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл.
* Исламғол (Мәләүез районы) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл.
# Песочня (Суходрев ҡушылдығы)

Песочня — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Суходрев йылғаһының һул ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Песочня (Суходрев ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010100412110000021603
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002160
* Бассейн коды — 09.01.01.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Выдерга

Выдерга — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кутим йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Выдерга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100004549
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100454
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Аҡмәсжит районы

Аҡмәсжит районы (укр. Сімферопольський район, ҡырымтат. Aqmescit rayonı) — Ҡырым АР территорияһында урынлашҡан 14 райондың береһе. Райондың административ үҙәге - Аҡмәсжит .
Райондың майҙаны — 1753 км². Халыҡ тығыҙлығы - 85.14 кеше/км².
Телефон коды — +380 652.

# Аҡмәсжит районы
## Халыҡ

2012 йылда бында 158 700 кешенең йәшәүе мәғлүм.
2001 йылғы Украина йән иҫәбен алыу буйынса милли составы : * урыҫтар — 49,4 % * ҡырым татарҙары — 22,2 % * украиндар — 23,5 % * белорустар — 1,3 % * татарҙар — 0,3 % * болгарҙар — 0,1 % һ. б..
# Сарутаю

Сарутаю — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Черная йылғаһының уң ярына тамағынан 282 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.

# Сарутаю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000085453
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008545
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Цифрҙар

    Цифра бите бында йүнәтелә. Был терминдың башҡа мәғәнәләре лә бар, ҡарағыҙ: Цифра (мәғәнәләр).
Ци́фрҙар (латинса cifra ғәрәпсә ғәр. صفر‎ (ṣifr) «буш, нуль») — һандарҙы («һүҙҙәрҙе») яҙыу өсөн тамғалар («хәрефтәр») системаһы (һан тамғалары). «Цифр» һүҙе, асыҡлау булмағанда, «ғәрәп цифрҙары тип аталған» ун тамғаның: 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 («алфавиттың») береһен аңлата. Был цифрҙар теҙмәһе ике-(күп) урынлы кодтар һәм һандар барлыҡҡа килтерә.
Шулай уҡ башҡа күп төрлө варианттар («алфавиттар») бар:
* рим цифрҙары (I V X L C D M)
* уналтылы иҫәпләү системаһы цифрҙары (0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 A B C D E F)
* майя цифрҙары (0-дән 19-ға тиклем)
* ҡайһы бер телдәрҙә, мәҫәлән, боронғо грек, иврит,сиркәү-славян, һандарҙы хәрефтәр ярҙамында яҙыу системаһы йәшәй.
Көндәлек телмәрҙә ҡулланылған күплектәге «цифрҙар» һүҙе лә «һанлы мәғлүмәтте» аңлатырға мөмкин, сөнки теләһә ниндәй һан цифрҙар йыйылмаһы менән яҙыла. Мәҫәлән, «шундай цифрҙар килтерәбеҙ», һәм хатта бер генә цифр менән яҙылған бер генә һанлы мәғлүмәт тураһында һүҙ барһа ла күплек һаны ҡулланылырға тейеш. Әммә «бында цифрҙар ҙурыраҡ» тип әйтеү дөрөҫ түгел, сөнки цифрҙар түгел, ә һандар сағыштырыла.
«Цифр» һүҙе ғәрәп телендәге صفر ṣifr «бер нәмә лә, ноль» һүҙенән килеп сыҡҡан һәм хәҙерге урыҫ телендә, цыган, цыплёнок, цыпочки һәм др кеүек ҡағиҙәнән ситләшкән һүҙҙәрҙән айырмалы рәүештә, «и» хәрефе аша яҙыла.

# Цифрҙар
## Тарих

Боронғо замандарҙа һандар тура һыҙыҡлы билдәләр (таяҡсалар) менән тамғаланған: бер таяҡ берәмекте, ике таяҡ - икене һ.б. һүрәтләгән. Яҙыуҙың был ысулы ағасҡа эшләнгән киртектәрҙән килеп сыҡҡан. Ул әле лә «рим цифрҙарында» 1, 2, 3 һандарын һүрәтләгәндә ҡулланыла. «Ғәрәп цифрҙарының» Һиндостандан килеп сығыуын фәндә тик XIX быуатта ғына таныйҙар. Ул заман өсөн яңы булған был фекерҙе беренсе булып әйтеүсе Шәреҡте өйрәнеүсе рус ғалимы Георгий Яковлевич Кер (1692—1740) була. Кер 1731 йылдан алып Мәскәүҙә сит ил эштәре коллегияһында тәржемәсе булып эшләй.

# Цифрҙар
## Ғәрәп-һинд унарлы цифрҙарының милли варианттары

A — стандарт европа, B — ғәрәп, C —көнсығыш-ғәрәп, D — деванагари, E — бенгал, F — гурмукхи, G — гуджарати, H — ория, I — тамильские, J — телугу, K — каннада, L — малаялам, M — тайские, N — лаос, O — тибет, Р — бирман, Q — кхмер, R — монгол, S — лимбу, T — яңы тай лы, U — яван

# Цифрҙар
## Тәңкәлә ҡулланыу

Тәңкәлә һинд цифрҙары тәүге тапҡыр 976 йылда ғәрәптәр менән туранан-тура бәйләнеш булған Испанияла осрай. Иң тәүге һинд цифрлы рус тәңкәләре 1654 йылға ҡарай. Һуңғы тапҡыр славян цифрҙары 1718 йылда һуғылған баҡыр тәңкәләрҙә барлыҡҡа килде

# Цифрҙар
## Китаптарҙа биттәрҙе нумерлау

Ҙур китаптың биттәрен нумерлау (итальян шағиры Петрарканың әҫәрҙәр йыйынтығы) беренсе тапҡыр 1479 йылда һинд цифрҙары менән башҡарыла.
# Әбдрәхимов

Әбдрәхимов — башҡорт фамилияһы. Әбдрәхим исеменән барлыҡҡа килгән. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бындай фамилиялы кешеләр бар.
Әбдерәхимов варианты ла бар.
* Әбдерәхимов Вәхит Рәхмәт улы (1961) — хужалыҡ эшмәкәре һәм дәүләт хеҙмәткәре.
* Әбдрәхимов Марат Сулпан улы (1970) — Рәсәй постановкалары «Кошки», «Mamma Mia!», «Красавица и Чудовище» мюзиклдарында төп актёр.
* Әбдрәхимов Сәғит Ҡәйүм улы (1910—1943) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 58-се полкының химик һаҡланыу буйынса 30-сы айырым батальонында хеҙмәт итә. Гвардия ҡыҙылармеецы.
# Суховская (Язевка ҡушылдығы)

Суховская — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Язевка йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Суховская (Язевка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Есет йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Тура һәм Тавда йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502612111200008436
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200843
* Бассейн коды — 14.01.05.026
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Угольная (Заостренная ҡушылдығы)

Угольная — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Заостренная йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Угольная (Заостренная ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000070951
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103007095
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Һағыҙ

Ҡара һағыҙ — ҡайын туҙынан ҡайнатылған сәйнәгес. Һағыҙҙы йоторға ярамай. Башҡа төр һағыҙҙар ҙа бар, уларҙы сәйнәй торған нигеҙгә төрлө тәмләткес ҡушылмалар өҫтәп яһайҙар. Һағыҙҙы каучук, резина, төрлө ыҫмалаларҙан эшләргә мөмкин. Һағыҙҙы стоматологтар ауыҙ эсен таҙартыу һәм сәйнәү мускулатураһын көсәйтеү өсөн тәҡдим итәләр. Һағыҙ сәйнәгәндә ауыҙ һуты (шайыҡсаһы) бүленеп сыға, шуға күрә уны ашағандан һуң сәйнәргә кәрәк.

# Һағыҙ
## Ҡайын туҙынан һағыҙ әҙерләү тәртибе
### 1-се ысул

Ҡәҙимге ҙур бер йомғаҡ һағыҙ ҡайнатыу өсөн ике-өс тоҡ ҡайын туҙы кәрәк. Уны урманға барып йәки берәй төҙөлөш барған урында бысылған ҡайын ағасынан йыйып алырға мөмкин. Ҡайын туҙын ҡағыҙҙай йоҡа ғына итеп һыҙырып алырға. Уны көнө буйы ла һыҙырырға тура килә. Туҙҙарҙы ҡаймаҡ һөртөп, суйынға тыңҡыслап һалырға. Ҡаймаҡ иҫке түгел, ә яңы ғына айыртылған булһын.
Ут сыҡмаһын өсөн һағыҙҙы йылға буйында ҡайнаталар. Суйынды таба менән ябып, өстағанға ултыртып, усаҡҡа ҡуяһың. Ул ҡыҙғас, эсендә сажлап эреүсе туҙҙы уҡлау кеүегерәк йоморо таяҡ менән һаҡ ҡына болғатырға. Эрегән туҙ усаҡҡа сәсрәмәһен. Суйын ныҡ ҡыҙһа, йыш болғатып торорға тура киләсәк. Таяҡты бысратмау мөһим, сөнки ҡом-фәлән йәбешһә, һағыҙҙың сифаты юғала. Таяҡты таҙа сепрәккә һалып тороу фарыз.
Суйын эсендәге иҙмәне мөмкин тиклем йышыраҡ болғатып, туҙҙары һағыҙға эйләнеп эреп бөткәс, уға таҙа һалҡын һыу ҡойоп, күләгәгә ултыртырға. Һыуынғас, ҡулды ҡаймаҡлап, суйын эсендәге һағыҙҙы һыпырып йыйып йомғаҡлап, еүеш сепрәккә төрөп һалаһың. Һағыҙ әҙер. Усаҡты яҡшылап һүндергәс, эш тә тамам.

# Һағыҙ
## Ҡайын туҙынан һағыҙ әҙерләү тәртибе
### 2-се ысул

Бысылған ҡайын өйөмөнән таҙа ғына итеп ос яғынаныраҡ туҙын һыҙырып алалар, ҡайтыу менән тетәләр. Нәҙек кенә иң өҫкө ҡатлам да бармай, аҫҡы һары ҡаты ҡатламы ла алынмай. Туҙҙы туҡмас һымаҡ булғансы тетәһең. Унан суйынға тыңҡыслап тултырып өҫтөн таба менән ябаһың, туҙға ут тоҡанмаһын өсөн ауыҙы ныҡлы ябылырға тейеш. Мунса мейесендә йә урамда ҡайнатыуы йәтешлерәк. Тандыр ғына ҡуҙҙа ҡайнатыла. Көйөп китмәһен өсөн әҙләп һыу һалып торорға ла кәңәш ителә. Ярты сәғәттән уттан алып суйынды болғатырға кәрәк, бының өсөн алдан йыуып таҙа таяҡ әҙерләргә. Ут ҡыҙыулығына ҡарап туҙ иреп бөтә. Иреп бөткәс, эҫе сағында ярты йомғаҡтай май өҫтәп бер суйынға, тағы әҙгә генә утҡа ҡуйып алына.Ныҡ майлы булһа, сәйнәп булмай, тешкә йәбешә. Һыйыр майы алына. Уттан алғас, ҡатылығына ҡарап май өҫтәлә. Әҙер булғас,һыуыҡ һыуға һалып әүәләп алаһың, оҡшағанса рәүешкә килтереп ҡатыраһың.

# Һағыҙ
## Ҡулланыу

Еүеш сепрәккә терөлгән хуш еҫле ҡайын туҙы һағыҙын өҙөп алып ҡына сәйнәргә. Бындай һағыҙ таҙа. Һаулыҡҡа зыяны юк. Ул урттағы насар еҫте бөтөрә, теште таҙарта, нығыта, аппетитты аса. Теләһә ниндәй химик ҡатнашмаларҙан әҙерләнгән ашҡаҙанға зыянлы сит ил һағыҙҙарын файҙаланғансы, әсәй-оләсәйҙәребеҙҙең бай ижади фантазияһы нигеҙендә ҡайын туҙынан һағыҙ ҡайнатып сәйнәү, мең тапҡыр яҡшы буласаҡ.
# И. А. Бунин һәйкәле (Мәскәү)

Яҙыусы, Нобель премияһы лауреаты И. А. Бунин һәйкәле Мәскәүҙең Ашнаҡсы урамында урынлашҡан.

# И. А. Бунин һәйкәле (Мәскәү)
## Тарихы

Бунинға һәйкәл ҡуйыу идеяһын «Бунин мираҫы» ассоциацияһы тәҡдим итә һәм «донъя һәм ватан әҙәбиәтенә ҙур өлөш индереүсе Нобель премияһы лауреатының иҫтәлеген мәңгеләштереү маҡсатында» баш ҡаланың мәҙәниәт департаменты, Мәскәү архитектура комитеты һәм Мәскәү мираҫ комитеты был идеяны яҡлап сыға. Һәйкәлде Воронеждағы Бунин һәйкәле авторы скульптор Александр Бурганов һәм архитектор Виктор Пасенко төҙөй. Яҙыусының скульптураһы бронзанан ҡойолған һәм бейек булмаған гранит постаментта ҡуйылған. Иван Бунин ҡулына плащ тотҡан һәм ҡараштарын алыҫҡа төбәгән килеш тыныс аристократ позаһында баҫып тора. Һәйкәлдең ҡуйыу урыны — Ашнаҡсы урамы, 26-сы йорт эргәһен һайлау осраҡлы түгел, тап бында Мәскәүҙә Бунин Рәсәйҙән мәңгелеккә Францияға эмиграцияға китерҙән алда йәшәгән. Йорттоң фасадында 1993 йылдың 11 декабрендә иҫтәлекле табличка ҡуйылған.
Һәйкәл классик һәм хәҙерге заман сәнғәте музейы «Бурганов-үҙәге» тарафынан Мәскәүгә бүләк итеп тапшырыла. Һәйкәлде асыу тантанаһы 2007 йылдың 22 октябрендә яҙыусының тыуыуының 137 йыллығы уңайына тура килә.