yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Йәнғәлин Тайып Мөхәмәтғәле улы

Йәнғәлин Тайып Мөхәмәтғәле улы (1905 йыл — 9 февраль 1974 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, «Хәрби хеҙмәттәре өсөн», «Батырлыҡ өсөн» миҙалдары менән бүләкләнеүсе.

# Йәнғәлин Тайып Мөхәмәтғәле улы
## Биографияһы

Тайып Мөхәмәтғәле улы Йәнғәлин 1905 йылда Ҡалғаһау (Ҡолғона тип тә йөрөтөлгән), (Оло Кәбәс тарихынан) ауылында тыуған. Һайранда 3 йыл уҡый. 1930 йылдың 30 апрелендә «Ҡыҙыл Байраҡ» промартеле сафына ҡабул ителә. Артель рәйесе, бригадиры, рәйес урынбаҫары вазифаларын башҡара.
1942 йылдың 1 ғинуарында һуғышҡа алына. Сержант дәрәжәһендә отделение командиры, пулеметсы булып, 4-се Украин фронтында 219-сы дивизияның 375-се полкында подполковник Шалопутин етәкселегендә һуғыштарҙа ҡатнаша. Украинаны азат итеүҙә иткән осорҙа, 1943 йылдың 16 ноябрендә, ҡаты яралана. Госпиталдә дауаланып сыҡҡас, һуғышҡа ҡабаттан инә, тағы 2 тапҡыр яралана.
Йәнғәлин Тайып 1945 йылдың июль—август айҙарында Бухенвальд концентрацион лагерын америка ғәскәрҙәренән Совет командованиеһы һәм НКВД ҡарамағына күсереүҙә ҡатнаша. 1945 йылдың 25 сентябрендә демобилизациялана.
Тайып Мөхәмәтғәле улы Йәнғәлин һуғыштан һуң Ғәлиәкбәр ауылында «Ҡыҙыл Байраҡ» промартелендә етәксе һәм Ғәлиәкбәр ауыл Советы рәйесе вазифаларында эшләй. Күп тапҡыр ауыл Советы депутаты һәм 1947 йылда Бөрйән районы Советына Ғәлиәкбәр ауылынан депутат итеп һайлана.

# Йәнғәлин Тайып Мөхәмәтғәле улы
## Ғаиләһе

1950 йылда Яңы Мөсәт ауылынан Ғүмәрова Шәһәрбоҫтан менән донъя ҡороп, 12 бала тәрбиәләп үҫтерәләр.

# Йәнғәлин Тайып Мөхәмәтғәле улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалы
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы
# Үтәгән (Татарстан)

Үтәгән (татар. Үтәгән, рус. Утяганово) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Әгерже районы ауылы.

# Үтәгән (Татарстан)
## География

Ауыл Бимә йылғаһы буйында, Әгерже ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 85 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Үтәгән (Татарстан)
## Тарих

Ауылға йәнәй ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Ауыл Йәнәй улусының Туғыҙ түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Вятка губернаһы Сарапул өйәҙенә ҡарай. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Иҫәнбай административ-территориаль улусы составына керә.
1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдарын аяуһыҙ баҫтырыу һөҙөмтәһендә, ауыл кешеләре (аҫаба йәнәй башҡорттары) Иванай ауылына (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Дүртөйлө районы) күсергә мәжбүр була һәм бында керҙәш булып китә.
XX быуат башында ауылда мәсет, мәҙрәсә, мәктәп, земство мәктәбе, тирмән теркәлгән.
1920—1921 йылдарҙа ауыл Вот автономиялы өлкәһе, ә 1921 йылдан Татар АССР-ының Әгерже кантоны, 1924 йылдан — Алабуға кантоны, 1928 йылдан — Саллы кантоны составына керә. 1930 йылдан Красный Бор районы, 1960 йылдан — Әгерже районы, 1963 йылдан — Алабуға районы, 1964 йылдан — йәнә Әгерже районы составында була.

# Үтәгән (Татарстан)
## Халҡы

1834 йылда ауылда 216 аҫаба башҡорт (шулай уҡ Яңы Мәчти тигән өлөшөндә 14 керҙәш башҡорт); 1840 йылда — 244 башҡорт (шулай уҡ 1841-1842 йылдарҙа Яңы Мәчти тигән өлөшөндә 30 башҡорт) иҫәпләнгән.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1859 | 1887 | 1905 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1989 | 2002 | 2010 |
| 249 | 487 | 1093 | 1195 | 1295 | 1106 | 1051 | 793 | 713 | 408 | 364 | 287 |
# Полуденная (Колыч ҡушылдығы)

Полуденная — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Колыч йылғаһының һул ярына тамағынан 69 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Полуденная (Колыч ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100000344
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100034
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Оло Юнко-Шор

Оло Юнко-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Пятомбой-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Оло Юнко-Шор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000067821
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006782
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Головановка (Аҡ Холуница ҡушылдығы)

Головановка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел Холуница йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Головановка (Аҡ Холуница ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300212111100032287
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103228
* Бассейн коды — 10.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Уфимский край (гәзит)

Уфимский край — урыҫ телендәге ижтимағи-сәйәси һәм әҙәби гәзит, 1848—1917 йылдарҙа Өфөлә аҙна һайын сыға. (1910 йылдан — көн һайын).

# Уфимский край (гәзит)
## Тарихы

1848 йылдан башлап "Өфө губерна ведомостары"ның рәсми булмаған өлөшө булараҡ баҫылған (өҫтәмә исем "Өфө губерна ведомостары"ның рәсми булмаған өлөшө); № 89 1906 йылдан башлап өҫтәмә исемһеҙ; 1907 йылдан — сәйәси-ижтимағи һәм әҙәби гәзит. Өфө. 1906—1916. 1906 йылдан башлап — үҙ аллы гәзит.

# Уфимский край (гәзит)
## Бүлектәре

Күләме: 61 см, 4 с.
Рәсми булмаған хроника яҡтыртыла, аналитик мәҡәләләр, литерлы әҫәрҙәр, белдереүҙәр баҫыла.
Бүлектәре: «Телеграммалар», «Урындағы тормош», «Гәзит һәм журналдар араһында», «Театр һәм музыка» һәм башҡа бүлектәр.
Ҡушымта: 1907 Дәүләт думаһына һайлауҙар буйынса кешеләр исемлеге.
1906 йылдың июлендә үҙ аллы гәзит булып сыға башлағандан һуң фельетондар, шиғырҙар, әҙәби хикәйәләр баҫыла. Улар араһында М. Евстифееваның хикәйәләре (Естифеева — фамилияның дөрөҫ яҙылышы) — «Варнак» (№ 4), «Кучук Кайнарджи. Разсказы бабушки в зимние сумерки. (Монгол ябырылыуы дәүерендәге татар көнкүршенән)», «Йәйге каникул» (№ 8).
Тикшеренеүселәр билдәләүенсә, "революцион тетрәнеүҙәр шарттарында патриотик официоз М. Естифееваның «Яңы тыуған „край“ға йыр» шиғырын урынлаштыра.

# Уфимский край (гәзит)
## XX быуатта сығыу графигы

1906 № 1 (1-VII) — № 142 (30-XII)
1907 № 1 (1-I) — № 280 (30-XII)
1908 № 1 (1-I) — № 281 (30-XII)
1909 № 1 (1-I) — № 280 (31-XII)
1910 № 1 (1-I) — № 283 (31-XII)
1911 № 1 (1-I) — № 277 (31-XII)
1912 № 1 (1-I) — № 283 (30-XII)
1913 № 1 (1-I) — № 278 (31-XII)
1914 № 1 (1-I) — № 284 (31-XII)
1915 № 1 (1-I) — № 283 (31-XII)
1916 № 1 (1-I) — № 277 (31-XII).

# Уфимский край (гәзит)
## Мөхәррирҙәре

А. С. Ключарев, П. Ф. Гиневский; № 74 1906 алып төрлө ваҡытта: И. П. Тюнин 1906—1907 , 1916; Н. В. Федоров (башҡорт энциклопедияһында — А. Федоров), 1909—1913; А. Г. Вощинин 1907—1910; А. А. Гуляев 1908; М. Н. Вилькен 1913—1916., С. Н. Пикчаев.
# Риза

Риза — башҡорт ир-ат исеме.

# Риза
## Этимологияһы

Риза исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән. Ризалыҡ, буйһоноу тигәнде аңлата.

# Риза
## Билдәле кешеләр

Яхин Риза Хажиәхмәт улы (13 июнь 1935 йыл — 15 декабрь 1998 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы. 1952—1995 йылдарҙа Баймаҡ районының «Йылайыр» совхозы комбайнсыһы. РСФСР-ҙың 10-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1976). СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1979).
Мәһәҙиев Риза Рафаил улы (13 март 1972 йыл — 12 ғинуар 2021 йыл) — театр актёры, эстрада йырсыһы. 1993—2020 йылдарҙа Салауат башҡорт дәүләт драма театры актёры. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2010).
Мағазов Риза Шәйехйән улы (10 март 1932 йыл) — ғалим-микробиолог. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (1991), Сыуаш Республикаһы Фәндәр Академиияһының почётлы академигы (1994), медицина фәндәре докторы (1986), профессор (1988). Башҡорт АССР-ының 12‑се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2004), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1980), СССР‑ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1960). Ҡол Ғәли исемендәге халыҡ-ара премия (2001) һәм СССР Министрҙар Советы премияһы (1985) лауреаты, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1976), Халыҡтар Дуҫлығы (1986) һәм «Почёт Билдәһе» (1971) ордендары кавалеры.
Ризаитдин Фәхретдин (Ризаитдин Фәхретдин улы Фәхретдинов; 4 ғинуар 1859 йыл — 11 апрель 1936 йыл) — күренекле башҡорт мәғрифәтсеһе, яҙыусы, шәрҡиәтсе һәм дин әһеле. 1923—1936 йылдарҙа Эске Рәсәй һәм Себер Үҙәк диниә назараты мөфтөйө һәм рәйесе.
Әбүбәкеров Риза Вәхит улы (10 октябрь 1902 йыл — 10 июль 1938 йыл) — башҡорт совет дәүләт эшмәкәре. (1930—1935 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Мәғариф халыҡ комиссары. Сәйәси золом ҡорбаны.
Мөхәммәт Риза Пәхләүи (26 октябрь 1919 йыл — 27 июль 1980 йыл) — Пәхләүиҙәр династияһынан 1941—1979 йылдарҙа хакимлыҡ иткән Ирандың утыҙ бишенсе һәм һуңғы шаһы.
Сельма Риза (төр. Selma Rıza; 5 февраль 1872 йыл — 5 октябрь 1931 йыл) — беренсе төрөк ҡатын-ҡыҙ-журналисы, Төркиә ҡатын-ҡыҙҙарынан беренсе роман яҙыусы. Вафатынан һуң уның туғандары Фераджели (төр. Feraceli) фамилияһын ала; шуға күрә ул Сельма Риза Фераджели булараҡ та билдәле.
Хужа Али Риза (1858, Ускюдар — 20 март 1930 йыл) — Төркиә рәссамы һәм педагогы, тәү сиратта үҙенең импрессионистик пейзаждары һәм архитектура картиналары менән билдәле.
Риза-йи-Аббаси — фарсы рәссамы.
Агахи Мөхәммәт Риза улы — үзбәк яҙыусыһы.
Ишморат Риза Фәхретдин улы — татар совет драматургы.
Сейид Мөхәммәт Риза улы — Ҡырым төрөк тарихсыһы (XVIII быуат).
Риза-шах — 1925 йыл — 1941 йыл йылдарҙа идара иткән Иран шахы.
Мөхәммәт Риза-шах — 1941 йыл — 1979 йыл йылдарҙа хакимлыҡ итеүсе Иран шахы, Риза-шахтың улы.
# Курья-Шор

Курья-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Пяй-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Курья-Шор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000086788
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008678
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Тукшумка (Теренгулька ҡушылдығы)

Тукшумка — Рәсәйҙәге йылға. Ульяновск өлкәһе,Һамар өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Теренгулька йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Тукшумка (Теренгулька ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысы Камское Устье ҡала тибындағы ҡасабаһынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем, Оло Черемшан йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000512112100005533
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100553
* Бассейн коды — 11.01.00.005
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Безымянная (Елшанка ҡушылдығы)

Безымянная — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Елшанка йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 5,8 км.

# Безымянная (Елшанка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Медведица йылғаһы башынан Терса йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010300112107000008085
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000808
* Бассейн коды — 05.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Герден (Саксония-Анхальт)

Герден (Саксония-Анхальт) (нем. Gehrden (Sachsen-Anhalt)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 216 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,81 км². Диңгеҙ кимәленән 69 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39264 һәм автомобиль коды — ABI.
# Йәздәнилек

Йәздәнилек (курд. Yezdanîtî; рус. Язданизм) — курдтар араһында йыш осрай торған һәм уларҙың исламға тиклем ышаныуҙарына барып тоташҡан дини ағымдарҙың шартлы һүҙе.

# Йәздәнилек
## Тарихы

Йәздәнилек курдтарҙың XVI быуаттарҙа Ислам күскәнгә тиклем төп дине булған тип фараз ителә. Был процеста ул исламдың ҙур йоғонтоһон кисерә, һәм хәҙер уның күпселек тарафдарҙары формаль рәүештә мосолман тип иҫәпләнә, ә ағымдар үҙҙәре шиғыйлыҡҡа индерелә.
Үҙ эсенә әләвилек (рус. Алевиты), әһле әл-хаҡҡ (әли-илаһи) һәм йәзидилекте ала.
Йәздәнилектә конкрет дини әҙәбиәт юҡ. Бының төп сәбәбе — кешеләр, дин тотоусылар, ритуалдарҙы һәм легендаларҙы быуындан-быуынға телдән тапшыра.
Йәзиди хаж ҡылыусылар өсөн төп изге урын, шулай уҡ хаж ҡылыу үҙәге булып Лалиш ғибәҙәтханаһы тора . Был ғибәҙәтханала Йәздәни диндең төп аҡыл эйәләренең береһе тип һаналған Шәйех Ғади бин Мусафир ҡәбере урынлашҡан.

# Йәздәнилек
## Таралыуы

Бөгөнгө көндә бөтә донъяла 800 000-гә яҡын йәзид йәшәй тип иҫәпләнә. 650 000 йәзид Ираҡта, 50.000 кеше Сүриәлә үҙ биләмәһендә йәшәй. 35 000 — Әрмәнстан территорияһында, ә Грузияла 20 000-гә яҡын курд-езидтар йәшәүе билдәле. Кавказда йәшәгән курдтарҙың күпселеге йәздәнилеккә ышана. Ә Рәсәйҙә 40 000-дән ашыу йәзид йәшәгәнлеге билдәле.
# Кесе Осипова

Кесе Осипова — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Осипова йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Кесе Осипова
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300312115200011487
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201148
* Бассейн коды — 13.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Кобальт

Кобальт (лат. Cobaltum, Co) — Менделеевтың периодик таблицаһының 4-се осор, 9-сы төркөм элементы. Тәртип номеры — 27.
Элементтың атом массаһы 58,933194(4). Ябай матдә кобальт — көмөшһыу-аҡ, бер аҙ һарғылт металл, зәңгәрһыу йәки алһыуыраҡ төҫмөрө бар. Ике кристаллы модификацияға эйә.

# Кобальт
## Символы

Кобальт элементының символы — Co (Кобальт тип уҡыла).

# Кобальт
## Исеменең килеп сығышы

«Кобальт» атамаһы нем. Kobold— тау эйәһе, гном тигәндән килеп сыҡҡан.
Кобальт минералдарын яндырғанда уларҙың составындағы мышаяҡтың оксиды бүленеп сығып, кешеләр ағыуланған. Бының сәбәбен таусылар тау эйәһе Кобольдтан күргәндәр һәм элементҡа ла шул исемде биргәндәр.
1735 йылда швед минералогы Георг Брандт элек билдәһеҙ металл тапҡан һәм уны кобальт тип атаған. Ул шулай уҡ тап ошо элементтың берләшмәләре быяланы күк төҫкә буяуын асыҡлаған — уның был үҙенсәлеге менән боронғо Ассирияла һәм Вавилонда файҙаланған булғандар әле.

# Кобальт
## Тарихы

Кобальт ҡушылмалары кешегә боронғо замандан уҡ билдәле. Боронғо Мысыр ҡәберҙәрендә күк кобальт стакандар, эмалдәр, буяуҙар осрай. Мәҫәлән, Тутанхамон каберендә күк кобальт быяла киҫәктәре табылған; быяла һәм буяуҙарҙы белә тороп әҙерләгәндәрме, әллә осраҡлы килеп сыҡҡанмы — билдәле түгел.
Беренсе күк буяу 1800 йылда әҙерләнгән.

# Кобальт
## Ятҡылыҡтары

Ер ҡабығында кобальттың масса өлөшө 4·10⁻³%.
Кобальт запастарының 60 % — Конгола (6 млн т). Бынан тыш Австралия (1 млн т), Куба (500 мең т), Филиппин (290 мең т), Канада (270 мең т), Замбия (270 мең т), Рәсәй (250 мең т.), шулай уҡ АҠШ, Франция дәүләттәрендә һәм Ҡаҙағстанда. ятҡылыҡтары билдәле.

# Кобальт
## Ятҡылыҡтары
### Кобальт металы хаҡы

2018 йылдың 15 ғинуарынан донъя баҙарында кобальт хаҡы,London Metal Exchange мәғлүмәттәре буйынса, 75 000 долл./ттәшкил итә.
# Тиманова Вера Викторовна

Тиманова Вера Викторовна (18 февраль 1855 йыл — 22 февраль 1942 йыл — Рәсәй империяһы пианиносыһы.

# Тиманова Вера Викторовна
## Биографияһы

Вера Викторовна Тиманова 1855 йылдың 18 февралендә Өфө ҡалаһында коллежский асессор, Ырымбур губернаһының вице-губернаторы ғаиләһендә тыуа. Туберкулез менән ауырыған атаһы иртә вафат була, биш йәшлек Вера менән унан бәләкәй тағы өс ҡыҙы етем ҡала.
Вера өйҙә музыкаль белем ала; йәш пианистканың талантын үҫтереүгә Өфөлә эшләгән Людвиг Новицкий ярҙам итә. Вера туғыҙ йәшендә Дворяндар йыйылышы залында беренсе концертын бирә, был концертта Шопендың, Калькбреннерҙың ҡатмарлы әҙәрҙәрен, Моцарт концертын башҡара. Артабан ул Петербург консерваторияһында А. Г. Рубинштейнда һәм П. Л. Петерсонда уҡый. Өфө байы Базилевскийҙың аҡсалата ярҙамы уға консерваторияла уҡырға мөмкинлек бирә. Оҫталығын камиллаштырыр өсөн Берлин ҡалаһына китә, унда өс йыл буйы Карл Таузиг етәкселегендә күнекмәләр үтә, шунан бер аҙға Веймарға килә, унда Ференц Листтың яратҡан уҡыусыларының береһенә әйләнә.
Сит илдәрҙәге уңышлы концерттарынан һуң Тиманова Санкт-Петербургҡа ҡайта, ғүмерен концерт һәм педагогия эшмәкәрлегенә бағышлай. Уның башҡарыу оҫталығын П. И. Чайковский һәм А. П. Бородин юғары баһалай. Чайковский уға — Юмористик скерцоһын, Эдуард Направник Фортепиано менән оркестр өсөн рус фантазияһын (1881) бағышлай, быныһының премьераһын Тиманова ҙур уңыш менән башҡара.
1917 йылғы Октябрь революцияһынан һуң Тиманова халыҡ алдындағы сығыштарын туҡтата, ул яңы власты хупламай. Ленинградта блокада ваҡытында 1942 йылдың 22 февралендә вафат була.
# Дмитриевка ауыл Советы (Өфө районы)

Дмитриевка ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Өфө районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Дмитриевка ауылы.

# Дмитриевка ауыл Советы (Өфө районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

# Дмитриевка ауыл Советы (Өфө районы)
## Билдәле шәхестәре

* Яҡупов Вәлиулла Мәхмүт улы (4 сентябрь 1963 — 19 июль 2012) — Рәсәй дин һәм йәмәғәт эшмәкәре, мосолман дин белгесе, имам.
# Халтурин тыҡрығы

Халтурин тыҡрығы — Дондағы Ростовтың Ленин һәм Октябрь райондарындағы тыҡрыҡ. Степан Николаевич Халтурин хөрмәтенә аталған. Элек Николай тыҡрығы тип аталған.

# Халтурин тыҡрығы
## Тарихы

Ҡаланың иң боронғо тыҡрыҡтарының береһе: тәүҙә ҡала сите булған, унан «урта синыф» — табиптар, юристар, ваҡ сауҙагәрҙәр тыҡрығы булып киткән. Баҡса (хәҙер — Оло Баҡса) һәм Тимерсе (хәҙер — Пушкин урамы) урамдары араһында, генераль йырындағы участкала, ҡағиҙәнән ситләшеп, ярлы эшсе синыф төпләнгән һәм был участканы даими рәүештә һыу баҫҡан.
Әлеге көндә Халтурин тыҡрығында 24 банк урынлашҡан. «Ростов Арена» стадионынан алыҫ түгел «Халтурин тыҡрығы 85» апартаменты, Акрополь апартаменты, Ростов академия драма театры, «Олимп-2» стадионы, 117-се балалар баҡсаһы урынлашҡан.

# Халтурин тыҡрығы
## Ҡыҙыҡлы факттар

* Тыҡрыҡҡа исеме бирелгән Степан Халтурин Александр II батшаны үлтерергә итә. Батша ғаиләһенән береһе лә зыян күрмәй, әммә ҡырҡ һигеҙ һалдат яралана һәм ун туғыҙ һалдат үлтерелә
* Быуаттар төпкөлөндәге кеүек, Халтурин тыҡрығы менән Согласие урамы киҫешкән урында йорттарҙы һыу баҫа.
* Халтурин тыҡрығындағы 48-се номерлы йортта 1925—1934 йылдарҙа әсәйе менән буласаҡ яҙыусы Александр Солженицын йәшәгән.
# Ройтч

Ройтч (нем. Roitzsch) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2591 кеше йәшәй. Майҙаны — 17,14 км². Диңгеҙ кимәленән 88 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6809 һәм автомобиль коды — ABI.
# Аман (исем)

Аман — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.

# Аман (исем)
## Этимологияһы

Аман исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән. Иҫән-һау, имен мәғәнәләренә эйә. Аман һүҙенә килде, ҡол һүҙҙәре ҡушылыуҙан Амангилде, Аманғол исемдәре барлыҡҡа килгән.

# Аман (исем)
## Билдәле кешеләр

Тулеев Аман Ғүмәр улы (ҡаҙ. Аманкелді Молдағазыұлы Төлеев); 13 май 1944 йыл) — Рәсәй сәйсәмәне. Кузбасс һөнәри белем биреүҙе үҫтереүҙең төбәк институты ректоры (2018 йылдың 17 сентябренән). Кемерово өлкәһе губернаторы (1 июнь 1997 йыл — 1 апрель 2018 йыл). 2018 йылдың 3 апреленән Кемерово өлкәһе халыҡ депутаттары соаеты депутаты, 10 апрелдән 14 сентябргә тиклем уның рәйесе. «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» оредының тулы кавалеры. Ҡаҙаҡ, Адай ҡәбиләһенең Балыҡсы ырыуынан. Башҡортостандың Күмертау ҡалаһында үҫә. Әсәһе — Мөнирә Фәйҙи ҡыҙы Власова (ҡыҙ фамилияһы — Насырова) ярымбашҡорт, ярымтатар.
Саспаев Аман (15 октябрь 1929 — 15 июнь 2015) — ҡаҙаҡ, уйғыр, ҡырғыҙ телдәрендә ижад иткән прозаик һәм публицист, СССР Яҙыусылар Союзы ағзаһы (1967), профессор.

# Аман (исем)
## Фамилия

Аманов Ураҙгилде — 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы. Салауат Юлаевтың көрәштәше.
# Яңы Һарт

Яңы Һарт (рус. Новые Сарты) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 36 кеше. Почта индексы — 453036, ОКАТО коды — 80203834008.

# Яңы Һарт
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Архангел): 25 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Благовещенка): 2 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Приуралье): 33 км