yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Егор-Ель

Егор-Ель — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Полуй йылғаһының һул ярына тамағынан 309 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.

# Егор-Ель
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300032859
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303285
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Рәмил Ҡол-Дәүләт

Рәмил Ҡол-Дәүләт, Дәүләтҡолов Рәмил Хөснөтдин улы (30 май 1958 йыл — 12 ғинуар 1998 йыл) — башҡорт шағиры, драматург. Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт республика йәштәр премияһы лауреаты (1995).

# Рәмил Ҡол-Дәүләт
## Биографияһы

Рәмил Хөснөтдин улы Дәүләтҡолов 1958 йылдың 30 майында Башҡорт АССР-ының Әбйәлил районы Әлмөхәмәт ауылында тыуған. Стәрлетамаҡ культура-ағартыу училищеһында уҡый. Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.
Студент сағында уҡ уның «Ямғыр алдынан» тип аталған тәүге шиғырҙар йыйынтығын сығара. Артабан Рәмилдең төрлө йылдарҙа өс китабы донъя күрә. Драма әҫәрҙәре Башҡортостандың бер нисә театрында ҡуйылды. 1990 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы. Ул ҡаты сирләп вафат булды.

# Рәмил Ҡол-Дәүләт
## Китаптары

* Һигеҙенсе мөғжизә: Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1991.
* Ҡарауыл!!!: Пьесалар. — Өфө: Китап, 1996.
* «Егет һүҙе» йыйынтығында шиғыр шәлкеме. — Өфө: Китап, 1998.
* Шиғырҙар, поэмалар. — Өфө: Китап, 2008.

# Рәмил Ҡол-Дәүләт
## Әҙип һәм уның ижады матбуғатта

* Әлибаев З. Рух саҡырыуы. // Йәшлек. 2001, 16 ғинуар.
* Мәҡсүтов Ю. Иртәрәк белгән булһаҡ әгәр... // Йәшлек. 2002, 5 март.
* Байрамғолова Ю. Шағир рухын ҡыуандырҙыҡ. // Йәншишиә. 2002,-13 март.
* Рәмил Ҡол-Дәүләт. // Тамаша. 2003, 29-52-се биттәр.
* Үтәбай Ә. «Офоҡтарға китеп юғалһам...» // Ағиҙел. 2008, № 5, 144-149 б.
* Үтәбай Ә. «Тоҡандырыусыларҙың» береһе. // Башҡ-н. 2008, 29 май.
* Шәрәфетдинов Д. «Аҙашҡандыр, тиеп уйламағыҙ, офоҡтарға китеп юғалһам...»// Йәшлек. 2008, 31 май.
* Усманова К. Йондоҙ атылды. // Башҡ-н. 2008, 9 июль.
* Мусина Р. Йәшләй китте, йәшнәп китте. // Осҡон. 2010, 4 февраль.
# Дорфхайн

Дорфхайн (нем. Dorfhain) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1120 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,26 км². Диңгеҙ кимәленән 362 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 1738 һәм автомобиль коды DW.
# Уң Саб-Яха

Уң Саб-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Саб-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 125 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 62 км.

# Уң Саб-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300045925
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304592
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Киша (Киша ҡушылдығы)

Киша — Рәсәйҙәге йылға. Адыгей Республикаһы,Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Киша йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Киша (Киша ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Белая (Кубань ҡушылдығы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06020001112108100004441
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108100444
* Бассейн коды — 06.02.00.011
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Тиуанако

Тиуанако йәки Тайпикала (ҡайһы берҙә Тиауанако, Тиуанаку, Тиванако, айм.Tiwanaku) — боронғо ҡала, шул уҡ исемдәге анд цивилазицияларының рухи һәм сәйәси үҙәге. Боливияла Титикака күленең көньяҡ ярынан 15 км алыҫтараҡ урынлашҡан. 2000 йылдан ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы.

# Тиуанако
## Исеме

Урындағы халыҡтың күпселеге аймара телендә һөйләшә (кечуа теленә оҡшаған индеецтарҙың өс теленең береһендә), аҙсылығы уру (Uru) йәки уға оҡшаған чипая (Chipaya) телендә һөйләшә. Элек хәҙерге ваҡытта юҡҡа сыҡҡан пукина теле киң таралған булған. Алан Колата был телдәр Тиуанакола мөһим булған тип һанаған. Урындың атамаһы аймара телендә Тайпикала (Taypikala, Taipikala) менән ауаздаш булған, ул «таш үҙәге» тигәнде аңлата, сөнки урын, уларҙың фекере буйынса, донъя үҙәге менән йәнәш урынлашҡан Быға тиклем атамаһы пукина телендә лә булған тигән фекер бар.

# Тиуанако
## Тарихы

Колониаль булғанға тиклемге Боливияла II—IX быуаттарҙа уҡ Тиуанако Үҙәк Андтар төбәгенең иң ҙур ҡалаһы һәм Пукина дәүләтенең үҙәге булған тип һаналған. Ул ваҡытта ҡала яҡынса 6 км² ер биләгән һәм 40 мең кешеһе булған. Яҡынса 1180 йылдарҙа Пукинаны колья (аймара) ҡәбиләләре тар-мар иткәндән һуң, ҡаланы халҡы ҡалдырып китә.
Пукина дәүләте бөлгөнлөккә төшкәндән һуң Тиуанако, уның төп үҙәге, инкалар мифологияһында мөһим роль уйнауын дауам итә. Улар үҙҙәренең беренсе легендар хакимы Манко Капак, уның һеңлеһе һәм ҡатыны Мама Окльо Тиуанаконан сыҡҡан тип һанай. Был тарихи инкаларҙың сығышын Тиуанако төбәгенән икәнлеге тураһында гипотезалар файҙаһына иҫбатлай.
Тиуанако хәҙерге аймара халҡының легендаларында һәм ышаныуҙарында ҙур урын биләй.

# Тиуанако
## Ҡоролмалар

Ҡайһы бер тикшеренеүселәр боронғо харабаларҙы б.э. тиклем 200 йыл һәм беҙҙең эраның 200 йылы, төп ҡоролмалар — беҙҙең эраның 600 һәм 1000 йылдар араһы тип иҫәпләй.

# Тиуанако
## Фотогалерея

* Ҡояш ҡапҡаһы
* Ҡапҡа һәм Каласасайя храмының баҫҡыстары
* Тиуанакола статуя
* Тиуанако харабаларын тәүге тапҡыр һүрәтләүсе «Хроника Перу» китабының беренсе өлөшө (1553)
# Хәким

Хәким — ир-ат исеме.

# Хәким
## Этимология

Хәким — башҡорт теленә ғәрәптәрҙән килеп ингән исем. Аҡыл эйәһе тигәнде аңлата. Ғәрәптәрҙә ғәҙәттә ир-ат исеменә ә һәм а хәрефтәре ҡушылып ҡатын- ҡыҙ исеме яһала. Хәкимә — ҡатын-ҡыҙ исеме. Ҡатын-ҡыҙға ҡарата ҙур аҡыл эйәһе, түрә, ҡатын-ҡыҙ судья, бойороусы, фәйләсуф ҡатын тигән мәғәлә йөрөй.

# Хәким
## Билдәле шәхестәр

* Ғиләжев Лоҡман-Хәким Ғабдрахман улы, Хәким Ғиләжев (1.03.1923—14.11.1997), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт яҙыусыһы, журналист.
* Мөхөтдинов Хәким Ғәйфулла улы (22 июль 1922 йыл — 26 май 1988) — Башҡорт АССР-ының Учалы МТС-ы комбайнсыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы.
* Бәхтегәрәев Хәким Бәхтегәрәй улы (1903 йыл — 10 июль 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец, рядовой, кавалерист.
* Ғүмәрский Хәким Хәсән улы (8 июнь 1946 йыл) — ғалим-тау инженеры, хужалыҡ эшмәкәре. Ханты-Манси Автономиялы округының 2-се саҡырылыш Думаһы, Төмән өлкәһенең 2-се саҡырылыш Думаһы депутаты. Техник фәндәр докторы (1999), профессор (1999). Рәсәй Федерацияһы Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1994), СССР нефть һәм газ сәнәғәтенең почётлы хеҙмәткәре (1986).
* Мортазин Хәким Фәрит улы (14.03.1975—12.06.2023), театр артисы. 1997 йылдан Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2010).

# Хәким
## Фамилияла

Әхиәр Хәким, Әхиәр Хәсән улы Хәкимов (23 август 1929 йыл — 27 декабрь 2003 йыл) — Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы (2001), тәржемәсе, тәнҡитсе-ғалим, филология фәндәре кандидаты (1967); Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1984). Дәүләкән районының почётлы гражданы.
Хәкимов Кәрим Әбдрәүеф улы (ғәр. کریم حاك; «Ҡыҙыл паша»; төп исеме — Ғәбделхәкимов Ғәбделкәрим Ғәбделрәүеф улы; 28 ноябрь (15 ноябрь) 1890 йыл — 10 ғинуар 1938 йыл) — СССР-ҙың дәүләт эшмәкәре, дипломат. Ғәрәп илдәрендә СССР-ҙың тәүге тулы хоҡуҡлы вәкиле. Граждандар һуғышында ҡатнашыусы. Сәйәси золом ҡорбаны.
# Гогопс

Гогопс — Рәсәйҙәге йылға. Адыгей Республикаһы,Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Хахопсе йылғаһының һул ярына тамағынан 6,7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Гогопс
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Белая (Кубань ҡушылдығы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06020001112108100004809
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108100480
* Бассейн коды — 06.02.00.011
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Арбана Джарра

Арбана Джарра (алб. Arbana Xharra) — өлөшләтә танылған Косово Республикаһының албан журналисы. Профессиональ эшмәкәрлеге өсөн бик күп наградаларға лайыҡ була.

# Арбана Джарра
## Карьераһы

Арбана Джаррах 2001 йылдан журналист булып эшләй. Атап әйткәндә, 2006—2007 йылдарҙа Косовола булдырылған беренсе бойондороҡһоҙ Koha Ditore гәзитендә эшләй. Джарра шулай уҡ Balkan Insight баҫмаһының авторы була, әлеге ваҡытта ул Zëri косово баҫмаһының баш мәхәррире булып эшләй.

# Арбана Джарра
## Карьераһы
### Журналист-тикшереүсе

Арбана Джарра фекеренсә, демократияның үҫеше ижтимағи мөһим проблемаларҙы матбуғаттың тикшереүгә хоҡуғы булмайынса мөмкин түгел. Шуға ул үҙенең эшендә киң спектр мәсьәләләргә ҡағыла: 2006 йылда Джарра сығымдар һәм финанс махинациялар тураһында хөкүмәт отчеттарын тикшерә, 2007 йылда инфляция һәм аҙыҡ-түлектең етмәү сәбәптәрен өйрәнә, 2010 йылда Telekomi i Kosovës дәүләт телекоммуникация компанияларының активтарҙы ҡулланыуын тикшерә. Уның иғтибары үҙәгенә шулай уҡ сәйәсәт менән бизнес араһындағы мөнәсәбәттәр эләгә. Джарра 2012 йылда хөкөмгә тарттырыла, сөнки ул урындағы сәйәсмәндәрҙең бизнес менән бәйләнеше һәм хөкүмәттәге коррупция тураһында доклад әҙерләй. Журналист Косовоның киң матбуғат саралары Кодексы этикаһына ярашлы эш иткән тип билдәләп, суд уны аҡлай. 18 ай дауамында, 2012 йылдан башлап, Джарра элекке Югославияла социалистик режим ҡолатылғандан һуң дин әүҙемлегенең үҫешен тикшерә. Ул дини экстремизмдың йәмғиәткә йоғонтоһо тураһында хәбәр итә. Джарра Косово ислам экстремистарының террорсылар ойошмалары менән бәйләнешен асып һала. Уларҙың операцияларын һәм финанс бәйләнештәрен асыҡлау хөкүмәткә был проблема менән көрәштә ярҙам итә, әммә Джарра үҙе ғүмеренә ҡарата ҡурҡыныс янауҙарға һәм репутацияһына асыҡтан-асыҡ ғәйеп ташлауҙарға дусар була. Улар тураһында ул полицияға хәбәр итә, әммә был тейешле һөҙөмтә килтермәй. 2017 йылдың 13 майында Арбана Джарраға һөжүм итәләр, шунан һуң ул больницаға килтерелә. Алдан журналистың шул йылдың июнь айында Косово демократик партияһынан парламент һайлауҙарына барырға ниәте тураһында хәбәр ителгән була.

# Арбана Джарра
## Бүләктәре һәм танылыуҙары

Арбана Джарра Косоволағы коррупция тураһындағы мәҡәләләре өсөн Берләшкән милләтәр ойошмаһы үҫеш Программаһының өс тапҡыр премияһына лайыҡ була (2006, 2007 и 2008 йылдарҙа). 2012 йылда Косовола исламға ҡарата ҡараштарҙың үҙгәреүен өйрәнгәне өсөн Балҡан берләшмәһенең наградаһы менән бүләкләнә. 2013 йылда экстремизм тураһындағы мәҡәләләре өсөн KOHA Group мәғлүмәт системаһының Rexhai Surroi премияһына һәм дини экстремизм тураһында дискурсы өсөн INPO Ferizaj мәғлүмәт системаһының Stirring Up Debate премияһына лайыҡ була. 2015 йылда АҠШ дәүләт секретарының халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙ батырлығы өсөн премияһына эйә була.
# Антоновка (Обуховка ҡушылдығы)

Антоновка — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Обуховка йылғаһының һул ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Антоновка (Обуховка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ница йылғаһы Реж һәм Нейва йылғалары ҡушылған урынған тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501912111200007354
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200735
* Бассейн коды — 14.01.05.019
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Тунголька

Тунголька — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Киевский Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 183 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Тунголька
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010900112115200035241
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203524
* Бассейн коды — 13.01.09.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Агте Адольф Андреевич

Адольф Андреевич Агте (1775—1832) — рус тау инженеры, уйлап табыусы, алтын һәм көмөш етештереүҙең яңы ысулдарын уйлап табыусы.

# Агте Адольф Андреевич
## Биографияһы

1775 йылда Аренсбург ҡалаһында (Сааремаа утрауындағы хәҙерге Эстонияның Курессаар ҡалаһы) тыуған. Сығышы менән Агте немец дворяндары нәҫеленән. Уның атаһы, Иоганн Андреас Агте, XVIII быуат уртаһында Германия Саксонияһынан Рәсәй империяһына күсә һәм дәүләт хеҙмәтенә урынлаша.
Адольф Агте Санкт-Петербург ҡалаһының Тау училищеһына уҡырға инә. 19 йәшендә курсты тамамлай. 1795 йылдың 1 майында 13-сө класлы шихтмейстер, ә 1799 йылдың 10 июнендә — берг-гешворен итеп тәғәйенләнә. 1795 йылда Агте Нерчинский заводтары штатына индерелә һәм Шилкинский рудниктары смотрителы итеп билдәләнә, ә 1798 йылдан — ошо завод һәм рудниктар менән идара итә. 1799 йылда уға Санкт-Петербург ҡалаһына көмөш илтеү йөкмәтелә. 1800 йылда, баш ҡалала сәфәрҙә булып ҡайтҡас, Уралда Екатерина һәм Кутомарский заводтарының идара итеүсеһе итеп тәғәйенләнә.
1802 йылда Екатеринбург тау етәкселегенең беренсе департаментына обер-бергпробирер урынына тәғәйенләнә. 1807 йылда департамент бөтөрөлгәндән һуң, Агте Екатеринбург заводында тау начальнигы ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә, лаборатория һәм амальгамирлы етештереү (йәғни руданан көмөш һәм алтынды терегөмөш ярҙамында эләктереү) менән етәкслек итә. Алтын иретеү ысулдарын камиллаштырыуға өлгәшә, шул арҡала күп металды һаҡлап ҡалырға өлгәшелә. Бынан тыш, Агте руданан ваҡ алтын өлөшсәләрен айырып алыу процесын камиллаштыра. Ул Екатеринбургта амальгамирлы етештереү проекты авторы була. Агтеның новаторлыҡ идеялары ҡаҙнаға байтаҡ табыш килтерә, һәм ул бының өсөн 1816 йылда 5000 һум бүләк ала.
1825 йылда Агте Златоуст заводтарына, Златоуст фабрикаһында эшләүсе сит ил ҡорал эшләү оҫталары дәғүәһен тикшереү өсөн ебәрелә. Ул күп һанлы енәйәти факттар асыҡлай, шунан һуң урындағы етәксе С. П. Татаринов эшенән бушатыла, ә уның урынына (йәғни Златоуст ҡорал фабрикаһы етәксеһе һәм Златоуст заводы тау башлығы урынына) 1826 йылда Агтены тәғәйенләйҙәр. Агте иң яҡшы белгес һәм ойоштороусы репутацияһы менән файҙалана. Ул алтын йыуыу машиналары конструкцияһын камиллаштыра. Агте беренсе булып алтынлы ҡомдо ыуыу өсөн әйләнеп тороусы мискәләр ҡуллана, аҙаҡ улар оҙаҡ ваҡыт «Агте мискәләре» тип атап йөрөтөлә. Был уйлап табыуы өсөн ул 1830 йылда 6000 һум бүләк ала. 1831 йылда Агте Екатеринбургҡа берг-инспектор итеп күсерелә.
Агте Екатеринбург тау ғилми йәмғиәте (1825) һәм Мәскәү университеты янындағы тәбиғәтте һынаусылар йәмғиәте ағзаһы булып тора.
Адольф Андреевич Агте 1832 йылдың 13 апрелендә Екатеринбургта вафат була.

# Агте Адольф Андреевич
## Наградалары

Ордендары:
* 2-се дәрәжә Изге Анна (1825);
* 4-се дәрәжә Изге Владимир (1825);
* 3-сө дәрәжә Изге Владимир (1828).
# Бер өйлө үҫемлектәр

* Бер өйлө үҫемлек — карбуздың сәскәләре: Өҫтә — һеркәсле сәскә. Аҫта — емешлекле сәскә
Бер өйлө үҫемлектәр (бор. грек. μόνος — бер, яңғыҙ һәм бор. грек. οἰκία — йорт) — емешлекле (инә) һәм һеркәсле (ата) сәскәләре бер үк үҫемлектә урынлашҡан үҫемлектәр.
Күпселек үҫемлектәрҙең сәскәләрендә һеркәстәр ҙә, емешлектәр ҙә була. Улар ике енесле сәскәләр (гермофродит, йәки ҡуш енесле).
Ләкин ҡайһы бер үҫемлек сәскәләрендә тик емешлектәр — емешлекле сәскәләр, ә икенселәрендә — тик һеркәстәр — һеркәсле сәскәләр була.
Ундай сәскәләр — айырым енесле сәскәләр.
Ҡыяр, кукуруз кеүек үҫемлектәрҙе бер өйлө үҫемлектәр тип атайҙар, сөнки емешлекле һәм һеркәсле сәскәләре бер үк үҫемлектә урынлашҡан.
Чарльз Дарвин иҫбатлауынса, үҙ-үҙе һеркәләнеү — мәжбүри осраҡ булып тора. Был ситтән һеркәләнеү шарттары булмағанда орлоҡ барлыҡҡа килтереү ысулы.
Ситтән һеркәләнеү үҙ-үҙе һеркәләнеү процесынан прогрессивыраҡ юл булып тора. Был осраҡта яңы быуын нәҫел мәғлүмәтен ике организмдан да ата-әсә организмынан ала.
Үҫемлектәрҙә үҙ-үҙе һеркәләнеүен булдырмау өсөн төрлө ҡулайламалары бар, шул иҫәптән:
* дихогамия — ике енесле сәскәлә емшәндәрең һәм һеркәстәренең өлгөрөү срогы айырыла.
* гетеростилия — бер үҫемлек сиктәрендә үҫемлек емшәне һәм һеркәстәре морфологиялары буйынса айырыла. Емшәндең бағанасығы ҡыҫҡа һәм һеркәс епсәләре оҙон була йәки, киреһенсә. Оҙон һәм ҡыҫҡа бағаналар сым менән енесле сәскә һеркәстәре емшәне тычиночный өлөшө бар менән була, ә ҡалғаны — киреһенсә.
Бер өйлөлөк, ғәҙәттә, ел ярҙамында ситтән һеркәләнеүсе (анемофилия) үҫемлектәрҙә күҙәтелә. Был ысул автогамияны (һеркәләндереү ауыҙынан шул уҡ сәскә һеркәһе) булдырмаҫҡа булышлыҡ итә. Ләкин гейтоногамияға (емешлектең шул уҡ үҫемлектәге сәскә һеркәһе менән һеркәләнеү) ҡамасаулай алмай.
Йәнле тәбиғәттең күп төрлө бер өйлө (полигамиялы) үҫемлектәре осрай. Бер үк үҫемлектә ике енесле (гермафродит) һәм бер енесле (емешлекле — инә һәм һеркәсле — ата) сәскәләре лә була: ҡарабойҙай, ҡорос ағас, георгин, ҡауын.

# Бер өйлө үҫемлектәр
## Вәкилдәре

* Сәтләүек ҡыуағы (Corylus avellana) .Һулда — емешлекле сәскәләрҙән торған ойошма сәскә(алһыу емешлек ауыҙҙары күренеп тора), уңда — һеркәсле сәскәләрҙән торған ойошма сәскә - алҡалар
Бер өйлө үҫемлектәр:
* ҡайын,
* бук,
* грек сәтләүеге,
* имән,
* кукуруз,
* сәтләүек ҡыуағы,
* ерек,
* ҡабаҡ һәм ҡабаҡ һымаҡтар (ҡарбуз, ҡыяр һәм башҡалар),
* икмәк ағасы,
* күрәндәр.
# Осипов Афанасий Николаевич

Осипов Афанасий Николаевич (28 февраль 1928 йыл — 11 сентябрь 2017 йыл) — совет яҡут рәссамы, 1955 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. СССР-ҙың (1998), РСФСР-ҙың (1978) һәм Яҡут АССР-ының (1978) халыҡ рәссамы, СССР Художество академияһы академигы (1988), И. Е. Репин исемендәге РСФСР Дәүләт премияһы лауреаты (1986).

# Осипов Афанасий Николаевич
## Биографияһы

1928 йылдың 28 февралендә Яҡут АССР-ының Горный улусында (саха улуус) тыуған.
1955 йылда В. Суриков исемендәге Мәскәү дәүләт институтын тамамлай. 1956 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы.
Эштәре Рәсәй һәм Саха Республикаһы музейҙарында, галереяларында һәм шәхси коллекцияларында ҡуйылған.
Билдәле эштәре: саха яҙыусылары Н. Е. Мординов, В. М. Новиков, С. Р. Кулачиков, Д. К. Сивцев портреттары (1974), ҡырғыҙ яҙыусыһы Сыңғыҙ Айытматов портреты (1997); «Ыһыах» (саха милли байрамы, 1980) һ. б.

# Осипов Афанасий Николаевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1971)
* Почёт ордены (1999)
* СССР-ҙың халыҡ рәссамы (1988)
* РСФСР-ҙың халыҡ рәссамы (1978)
* Яҡут АССР-ы халыҡ рәссамы (1978)
* И. Е. Репин исемендәге РСФСР Дәүләт премияһы
* СССР Художество академияһы академигы (1988)
* Рәсәй художество академияһының мөхбир ағзаһы (1973).
# Иҫке Кәстәй ауыл Советы (Баҡалы районы)

Иҫке Кәстәй ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Баҡалы районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Иҫке Кәстәй ауылы.

# Иҫке Кәстәй ауыл Советы (Баҡалы районы)
## Тарихы

2008 йылда Ҡаҙансы ауыл Советы ауыл биләмәһе менән берләштерелә. Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереүгә һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһындағы» Законы, ст.1 п. 6) д) түбәндәге юлдар бар:
   «Иҫке Кәстәй» атамаһын һаҡлап, Иҫке Кәстәй һәм Ҡаҙансы ауыл Советтарын берләштерергә, административ үҙәген Иҫке Кәстәй ауылында урынлаштырырға.
   Каҙансы ауыл Советының Ҡаҙансы, Вселая Поляна, Федоровка, Юрмый ауылдарын Иҫке Кәстәй ауыл Советы составына индерергә.
   Иҫке Кәстәй ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
# Ленин һәйкәле (Рига)

В. И. Ленин һәйкәле 1950 йылда Совет Латвияһының баш ҡалаһы үҙәгендә — Ригала, элекке леин урамы һәм Киров урамы (хәҙер Элизабетес) киҫелешендә урынлашҡан. 1991 йылда һүтеп алына
Монумент авторҙары: архитектор — Эрнест Шталберг, скульптор — Боголюбов Вениамин һәм Владимир Ингал.

# Ленин һәйкәле (Рига)
## Һәйкәл тарихы

Скульпторҙар В. Я Боголюбов һәм В И. Ингал моделе буйынса эшләнгән В.И. Лениндың бронза скульптураһы М.Г. Манизер исемендәге Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденлы Ленинград «Монументскульптура» художестволы ҡойоу эксперименталь заводында ҡойола.
Монумент Латвия баш ҡалаһының үҙәк бульварында Азатлыҡ һәйкәленең ҡаршыһында, хәҙер Латвия Республикаһының Министрҙар кабинеты урынлашҡан хакимиәт бинаһынан алыҫ түгел ҡуйыла.
Пьедесталы ҡыҙыл төҫтәге «Шрокшин кварциты» — юғары класлы ҡоролмалар өсөн ҡулланыла торған материал менән көпләнә. Бындай кварцит 1937 йылда (Париж) һәм 1939 йылда (Нью-Йорк) Бөтә донъя күргәҙмәләрендә СССР павильондарында, шулай уҡ Мәскәү метрополитены станцияларында ҡулланыла.
В. И. Ленин һәйкәлен асыу тантанаһы 1950 йылдың 20 июлендә, Латвия Совет Социалистик Республикаһын иғлан итеүҙең унынсы йыллығы алдынан үтә (21 июль).
Совет традицияһы буйынса, ҡырҡ йыл буйы тиерлек, дәүләт байрамдары һәм иҫтәлекле даталар көнөндә ҡала халҡы һәйкәлгә сәскәләр килтерә. Сәскәләрҙе архитеткор тарафынан махсус тантаналы ваҡиғалар өсөн булдырған ҡыҙыл гранит пьедесталдың киң майҙансығына һалалар.
1991 йылдың 25 авгусында һәйкәл һүтеп алына.. Әлеге ваҡытта һүтеп алынған ваҡытта зыян күргән скульптура Рига ҡалаһы ситендәге келәттәрҙең береһендә һаҡлана.
# Земляная (Азанка ҡушылдығы)

Земляная — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Азанка йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Земляная (Азанка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200013134
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201313
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2