yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Заһит

Заһит — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.

# Заһит
## Этимологияһы

Заһит ғәрәп телендә суфый; изге, тыйнаҡ тигән мәғәнәлә.

# Заһит
## Билдәле кешеләр

Гәрәев Заһит Хажи улы (1896 — ?) — хәрби эшмәкәр. Хәрби фәндәр кандидаты (1943).

# Заһит
## Фамилия

Заһитова Алина Илназ ҡыҙы (18 май 2002 йыл) — Рәсәй фигурисы, «яңғыҙ шыуыусы ҡатын-ҡыҙ» категорияһында сығыш яһай. 2018 йылда Пхёнчханда уҙған Ҡышҡы Олимпия уйындары чемпионы һәм команда ярышының көмөш призёры. Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй) кавалеры (2018).
Заһитов Ғазый Ҡазыхан улы (20 август 1921 йыл — 23 август 1953 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир, артиллерия бригадаһы разведчигы, өлкән сержант. 1945 йылдың 30 апрелендә 22 сәғәт 40 минутта гвардия капитаны Владимир Николаевич Маков командалығында беренселәрҙән булып Берлинда Рейхстаг бинаһына Ҡыҙыл Байраҡ ҡаҙай. Шунда Заһитовтың күкрәгенән дошман пуляһы үтәнән-үтә сыға, әммә ул алышыуын дауам итә.
Заһитов Рәүис Хәбир улы (19 ноябрь 1948 йыл) — башҡорт театр актёры. 1985 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (1998), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған (1984) һәм халыҡ артисы (1989).
Заһитов Ғабдулла Ғиниәтулла улы (1 ғинуар 1918) — педагог, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Ҡыҙыл Йондоҙ һәм Ватан һуғышы ордендары кавалеры. РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1976). Милләте — башҡорт.
Заһитова Зимфира Мөхәмәҙи ҡыҙы (13 август 1949 йыл) — табип, хеҙмәт ветераны. Юғары категориялы табип (2007), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1993), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1993). «Мәсәтле районының 100 данлыҡлы исеме» проекты дипломанты (2019).

# Заһит
## Ауылдар

Яңы Заһит (рус. Новозаитово) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл.
# Ереван ботаника баҡсаһы

Ереван ботаника баҡсаһы (әрм. Երևանի բուսաբանական այգի) — Әрмәнстандың баш ҡалаһы Еревандың төньяҡ-көнсығыш өлөшөндәге Аван районында урынлашҡан ботаника баҡсаһы.

# Ереван ботаника баҡсаһы
## Тасуирлама

80 гектарға яҡын майҙанды биләй. Нигеҙҙә, был майҙандарҙа Кавказ аръяғы ярымсүллегенең флораһы урынлашҡан.
Коллекцияға 200 төрҙән ашыу эндемик, һирәк осрай торған һәм юҡҡа сығыу сигендә торған үҫемлектәр инә, һәм ул әрмән флораһын һаҡлай, шулай уҡ сағыштырмаса тәбиғи мөхиттә үҫемлек төрҙәре араһындағы үҙ-ара экологик йоғонтоно тәьмин итә.

# Ереван ботаника баҡсаһы
## Тарихы

1935 йылда ойошторолған, хәҙерге ваҡытта Әрмәнстан Республикаһы Милли фәндәр академияһының Ботаника институтына буйһона.
СССР тарҡалғандан һуң баҡсаны тотоуға финанстар бүленмәй башлай.
Энергетик көрсөк мәлендә күп кенә ағастар утынға ҡырҡыла.
Хәҙерге ваҡытта белгестәр булған коллекцияны тергеҙәләр һәм тулыландыралар. Әле ботаника баҡсаһы оранжереяларында 300 төргә яҡын тропик һәм субтропик үҫемлектәр үҫә.
# Клыктан

Клыктан — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Серебряная йылғаһының һул ярына тамағынан 81 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Клыктан
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, Ревда ҡалаһынан Кын ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100612111100010874
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101087
* Бассейн коды — 10.01.01.006
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Прелая (Үрге Шарда ҡушылдығы)

Прелая — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Прелая Үрге Шарда йылғаһына уның тамағынан 48 км өҫтәрәк уң яғынан килеп ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Прелая (Үрге Шарда ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса, йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000037460
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003746
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡоҙашева Фәндиҙә Ғәлимйән ҡыҙы

Ҡоҙашева Фәндиҙә Ғәлимйән ҡыҙы — Мәғариф отличнигы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы.
# Лукьяновка (Ейәнсура районы)

Лукьяновка (рус. Лукьяновский) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Почта индексы — 453394, ОКАТО коды — 80226840004.

# Лукьяновка (Ейәнсура районы)
## Халыҡ һаны

| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1939 | 233 | |
| 1959 | 185 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1970 | 180 | |
| 1979 | 114 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1989 | 58 | |
| 2002 | 54 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 2009 | 67 | |
| 2010 | 50 | |

# Лукьяновка (Ейәнсура районы)
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Иҫәнғол): 89 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Үтәғол): 24 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Ҡыуандыҡ): 66 км
# Ув-Ю

Ув-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының уң ярына тамағынан 671 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Ув-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000043605
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004360
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Пирамович Гжегож

Гжегож Пирамович ( пол. Grzegorz Piramowicz , Григор Пирумян ; 25 ноябрь 1735(17351125), Львов - 14 ноябрь 1801, Мендзыжец-Подляски) - поляк педагогы, рим католик руханийы, дин таратыусы, педагог, яҙыусы һәм шағир, тәржемәсе, философ.

# Пирамович Гжегож
## Биографияһы

Львов патрицийы Якуб һәм Анна Никорович әрмән сәүҙәгәрҙәр ғаиләһендә тыуған.
Луцк һәм Львовта иезуит коллегияларында уҡыған.
Иезуиттар ордены ағзаһы (1754-1773).
1767 йылда Львов кастелянының улдарына опекун сифатында Францияға һәм Италияға сәйәхәт итә, унда фәлсәфә һәм педагогикала төрлө ағымдар менән таныша.
1770-1773 йылдарҙа Львовта иезуит коллегияһында философия уҡыта.
1773 йылда Куровола дин әһеле була (Пулава янында).
1773-1794 йылдарҙа Эдукция комиссияһы секретары, Речь Посполитаяла мәғариф ойоштороу тураһында төп законын (1781) төҙөүселәрҙең береһе.
Халыҡ мәктәптәре инспекторы функцияларын башҡара. 1775-1787 йылдарҙа Элементар дәреслектәр йәмғиәтенең мәктәп эштәре буйынса комиссияһы секретары.
Тарговица Конфедерацияһы ағзаһы (1792). [
Варшава фән дуҫтары йәмғиәте эшендә ҡатнаша.
1794 йылда поляк восстаниеһы баҫтырылғандан һуң эмиграцияла йәшәй. Тарговица конфедерацияһы тарҡатылғандан һуң, Пирамович үҙенең барлыҡ вазифаларын юғалтҡан; фәҡирлеккә төшкән ауырыу килеш ул Польша магнаттары йорттарында приют эҙләргә мәжбүр булған. Асыҡланмаған сәбәптәр арҡаһында ул Австрия Хөкүмәте тарафынан ваҡытлыса төрмәгә оҙатылған (1797). 1797-1800 йылдарҙа Краковтағы полиция күҙәтеүе аҫтында була.

# Пирамович Гжегож
## Мәғрифәтселеге

Польшала милли мәғариф системаһын тергеҙеүгә йүнәлтелгән эшсәнлегендә ул дәүләт мәктәптәрен ойоштороуға айырыуса иғтибар бирә. Риторика буйынса дәреслек, мәхәллә мәктәптәре өсөн алфавит, балалар һәм үҫмерҙәр өсөн шиғырҙар һ.б. уның редакцияһында сыға.

# Пирамович Гжегож
## Хәтер

Кельц, Лодзь, Вроцлав, Щецин ҡалаларында Пирамович исемендәге урамдар бар.
# Таню-Телла-Яха

Таню-Телла-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кутоп-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Таню-Телла-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300212115300035446
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303544
* Бассейн коды — 15.02.03.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Исмәғилев

Исмәғилев — фамилия.
* Исмәғилев Заһир Ғариф улы (1916—2003), башҡорт композиторы, БАССР—ҙың (1963), РСФСР—ҙың (1968) халыҡ артисы.
* Исмәғилев Зинфер Ришат улы (15.10.1947), ғалим-химик. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001). СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1987).
* Исмәғилев Сәйет Әхмәт улы, Йәрми Сәйете (1884—1972), Башҡортостандың халыҡ сәсәне (1944).
* Исмәғилев Рәйес Абдрахман улы (29.01.1953), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2004), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1995), .
* Исмәғилев Фәйзрахман Абдрахман улы (24.03.1955), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1997) һәм Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2004).
# Әхмәтйәнов Мағзанур Тимерхан улы

Әхмәтйәнов Мағзанур Тимерхан улы (1912 йыл (икенсе мәғлүмәттәр буйынса 1914 йыл) — 16 июнь 1945 йыл, Бернау ҡалаһы, Германия) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, рядовой, гвардия ҡыҙылармеецы, «Батырлыҡ өсөн» миҙалы һәм «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы кавалеры.

# Әхмәтйәнов Мағзанур Тимерхан улы
## Биографияһы

Әхмәтйәнов Мағзанур Тимерхан улы 1912 йылда, икенсе мәғлүмәттәр буйынса 1914 йылда Башҡорт АССР-ының Баҡалы районы Туҡтағол ауылында тыуған. Ҡыҙыл Армия сафына Баҡалы район хәрби комиссариаты тарафынан 1941 йылдың 15 авгусында саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 60‑сы гвардия кавалерия полкы 4-се пулемет эскадронында пулемет тоҫҡаусыһы булып хеҙмәт итә. Яуҙа күрһәткән ҡаһарманлығы өсөн «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1944) һәм «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» (1943) миҙалы менән бүләкләнә. 1945 йылдың 12 апрелендә Германияның Бернау ҡалаһы янындағы һуғышта хәбәрһеҙ юғала.

# Әхмәтйәнов Мағзанур Тимерхан улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (1943)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1944)
# Солтанов Йыһат Әҙеһәм улы

Солтанов Йыһат Әҙеһәм улы (3 декабрь 1932 йыл) — яҙыусы, башҡорт журналистикаһы ветераны, тарихи-публицистик әҫәрҙәр авторы. 1967 йылдан СССР-ҙың Журналистар, 1971 йылдан — Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993), Мөхәмәтша Буранғолов исемендәге премия лауреаты (2013).

# Солтанов Йыһат Әҙеһәм улы
## Биографияһы

Йыһат Әҙеһәм улы Солтанов 1932 йылдың 3 декабрендә Башҡортостан АССР-ы Ейәнсура районы (хәҙерге Ырымбур өлкәһенең Һарыҡташ районы) Сәнкем-Биктимер ауылында тыуған.
Һунарсы башланғыс мәктәбендә белем ала. Һуңынан күрше Желтый ауылының 7 йыллыҡ мәктәбенә йөрөй. Ауырыу сәбәпле, уны тамамлай алмай.
Район үҙәгендә ярты йыллыҡ курста уҡығандан һуң колхозда ветеринария санитары булып эшләй. 1950 йылда Ырымбур ауыл хужалығы мәктәбенә ебәрелә.
1950—1956 йылдарҙа ике Ҡыҙыл Байраҡ орденлы Балтик хәрби-диңгеҙ флотының мина тралщигында хеҙмәт итә, диңгеҙ юлдарын Бөйөк Ватан һуғышынан ҡалған миналарҙан таҙартыуҙа ҡатнаша.
Запасҡа ҡайтарылғандан һуң Ағиҙел йылға пароходствоһында, шунан һуң тыуған яғындағы «Һаҡмар» колхозында эшләй. Был йылдарҙа ситтән тороп урта белем ала.
1965—1969 йылдарҙа «Һәнәк» һәм «Башҡортостан ҡыҙы» журналдары редакцияларында, артабан оҙаҡ йылдар «Ағиҙел» журналының әҙәби хеҙмәткәре була. 1980 йылдар башынан — профессиональ яҙыусы.
1959 йылдан — КПСС ағзаһы.
1969 йылда Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын ситтән тороп тамамлай.

# Солтанов Йыһат Әҙеһәм улы
## Ижады

Ижады үҙенсәлекле фекер ҡеүәһе, үткер һүҙе менән айырылып тора.
Йыһат Солтановтың беренсе шиғыры 1953 йылда «Әҙәби Башҡортостан» ((«Ағиҙел») журналында баҫылһа, тәүге хикәйәһе 1957 йылда («Пионер») журналында донъя күрә. Ижадының артабанғы осоронда әҙип тарихи-публицистик әҫәрҙәр, романдар, повестәр, драмалар, хикәйәләр, фельетондар, шулай уҡ поэмалар һәм шиғырҙар авторы. Оло быуын яҙыусыһы һәм шағирының әҫәрҙәрен уҡыусылар ихлас ҡабул итә. Ул шулай уҡ әҙәби тәнҡит һәм публицистика өлкәһендә лә әүҙем эшләп килә. 2002 йылда прозаиктың боронғо башҡорттар тарихы тураһында «Хәтер китабы» баҫмаһы донъя күрҙе.

# Солтанов Йыһат Әҙеһәм улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993);
* Мөхәмәтша Буранғолов исемендәге премия лауреаты (2013).

# Солтанов Йыһат Әҙеһәм улы
## Китаптары

* Урман бабай: Хикәйә. Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1967, 22 бит.
* Йондоҙ ямғыры: Шиғырҙар.Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1969, 54 бит.
* Таң нурҙары: Повесть. Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1971, 200 бит.
* Минең шәжәрәм: Шиғырҙар һәм поэма. Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1974, 80 бит.
* Ҡояшлы ҡая: Повесть һәм хикәйәләр. Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1978, 240 бит.
* Ҡырҡбыуын: Шиғырҙар, поэмалар. Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1982, 174 бит.
* Аҡсарлаҡ: Шиғырҙар, шиғри әкиәттәр. Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1990.
* Иҫтәлеккә: Роман-ҡисса. Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1992.
# Тап (Тубыл ҡушылдығы)

Тап — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тубыл йылғаһының уң ярына тамағынан 278 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 189 км.

# Тап (Тубыл ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Есет йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Тура һәм Тавда йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502612111200004285
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200428
* Бассейн коды — 14.01.05.026
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Бур-Шор

Бур-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кара йылғаһының һул ярына тамағынан 231 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Бур-Шор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112103000090257
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103009025
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Крохалиха

Крохалиха — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Несь йылғаһының һул ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.

# Крохалиха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000312103000051059
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005105
* Бассейн коды — 03.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Елкән ҡанатлылар

?Елкән ҡанатлылар :
Махаон (Papilio machaon) :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Быуынтыҡ аяҡлылар |
| Класс: | Бөжәктәр |
| Отряд: | Тәңкә ҡанатлылар |
| Подотряд: | Көпшә томшоҡлолар |
| Ғаилә: | Елкән ҡанатлылар |
Латинса исеме :
Papilionidae Latreille, 1802 :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 117268 NCBI 7143 |
Елкән ҡанатлылар (лат. Papilionidae, (рус. Парусники ) — Тәңкә ҡанатлылар ғаиләһенән суҡмар мыйыҡлы көнөҙгө күбәләктәр. 570 -тән артыҡ төрө билдәле, күбеһе тропиктарҙа тереклек итә; Рәсәйҙә яҡынса 40 төрө бар.
Ҡанат йәйеме Европа төрҙәрендә 90 мм, тропик төрҙәрдә 250 мм; артҡы ҡанаттары эске ҡырыйы буйынса дуғга һымаҡ уйыемлы һәм ҡорһағына тейеп тормай. Аҡһыл һәм төрлө төҫтә. Аяҡтары яҡшы үҫкән. Ҡарышлыуыҡтарының күкрәк алдында сәнескеке һымаҡ итсел еҫле биҙҙәре бар, ҡурҡыныс янағанда улар тышҡа сыға һәм шайыҡса бүлеп сығара. Сатыр сәскәлеләр, ҡантибәрсәләр һ.б. үҫемлектәрҙә һәм ағастарҙа йәшәйҙәр. Ҡурсағы, ғәҙәттә, асчыҡтан-асыҡ аҫылынып тора. Ғаиләнең исеме күбәләктәрнең осоу рәүешеннән алынган — ҡанаттары менән бер нисә тапҡыр елпенеп, иркен осалар.
# Соломон II

Соломон II (груз. სოლომონ II, 1772 — 1815 тирәһе, Трапезунд) — һуңғы Имеретия батшаһы. 1789 йылдан 1790 йылдарға тиклем һәм тағы ла 1792 йылдан 1810 йылға тиклем хакимлыҡ итә. Ул тәхеттән төшөрөлгәс, Имерети батшалығы, уға тиклем Картли-Кахетин батшалығы һымаҡ Рәсәй империяһы составына индерелә.

# Соломон II
## Биографияһы

Соломон II батша улы Арчилдың улы була. Арчил (1775 йылдың 6 октябрендә вафат), Имеретин батшаһы Бөйөк Соломон Беренсенең һәм Картли-Кахетин батшалығының батшаһы Ираклий Икенсенең ҡыҙҙары Еленаның (1753—1786) ҡустыһы. Тыуғанда Давид тип исем бирәләр. 1784 йылда Соломон I үлә. Ул, улы Александр үлгәндән һуң, башҡа ир-ат вариҫтары ҡалмағанға, Давидты үҙенән һуң батша итеп ҡалдыра. Ләкин Давидтың ике туған ағаһы, Давид II, граждандар һуғышын башлап, тәхеткә менеп ултыра. Ираклий II ейәнен яҡларға була. Уның ебәргән ғәскәре Давид II армияһын 1789 йылдың 10 июнендә Матходжи янындағы яуҙа еңә. Давид, Арчилдың улы, Соломон II исеме аҫтында Имеретияның батшаһы булып ултыра. Әммә Давид II 1792 йылда еңелгәненә тиклем тәхет өсөн көрәште дауам итә.
Соломон II ҡартатаһы Ираклий Икенсегә арҡаланып батшалыҡ итә. Ул Соломон I сәйәсәтен дауам итеп, юғары ҡатламдың хакимлеген кәметергә тырыша. 1795 йылда Соломон II ҙур булмаған ғәскәре менән Ираклий армияһына ҡушылып Крцаниси янындағы Иран менән булған яуҙа ҡатнаша.
Ираклий 1798 йылда үлгәндән һуң Картли һәм Кахетия 1801 йылда Россия империяһының составына индерелә. Имеретияға буйһонған Мингрелия кенәзе Рәсәйҙең ҡул аҫтына күсергә була. Соломон Ғосман империяһы һәм Ирандан Рәсәйгә ҡаршы торорға ярҙам һорарға була, ләкин Грузиялағы Рәсәй ғәскәрҙәренең главнокомандующийы генерал Павел Цицианов 1804 йылдың 20 апрелендә Имеретияға ғәскәр индерә һәм Соломон Икенсенән Рәсәй империяһына буйһоноуы тураһында килешеүгә ҡул ҡуйҙырта. Килешеүгә (Элазнаур конвенцияһы) 1804 йылдың 25 апрелендә ҡул ҡуйыла.
4 июлдә Александр I конвенцияны раҫлай. Шуға ҡарамаҫтан, Соломон Икенсенең Рәсәй империяһы менән булған мөнәсәбәттәре киҫкенләшә бара. 1809 йылда Соломон II Көнсығыш Грузияла туғандары башлаған ихтилалға ҡушыла. Бының өсөн Соломон II ҡулға алына һәм Тбилиси төрмәһенә ултыртыла.
1810 йылдың 11 майында Соломон II Ғосман империяһына ҡаса. 1810 йылдың 20 февралендә Рәсәй Имеретияны ҡул аҫтына алыр өсөн унда ғәскәрҙәр индерә. Соломон Икенсе Имеретияға кире ҡайтып, Россияға ҡаршы баш күтәрә. Ул Төркиә, Иран һәм Наполеон Францияһының ярҙам итәсәгенә өмөтләнә. Еңелгәндән һуң, 1810 йылдың сентябрендә ул Трапезундҡа ҡаса. 1815 йылдың 7 февралендә шунда үлә. Соломон Икенсе Трапезундта изге Григорий Нисскийҙың соборында ерләнә.
1990 йылда һуңғы грузин батшаһының кәүҙәһе Геласий монастыренә күсерелә. Канонизация 2005 йылдың 27 июнендә уҙғарыла.
# Ампыт-Соим

Ампыт-Соим — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хопынг-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Ампыт-Соим
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300028794
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302879
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Пехте-Ен

Пехте-Ен — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Каралька йылғаһының һул ярына тамағынан 210 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.

# Пехте-Ен
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300065369
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306536
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Туғай ауыл Советы (Благовещен районы)

Туғай ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Благовещен районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.

# Туғай ауыл Советы (Благовещен районы)
## Тарихы

Ауыл биләмәһе Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Каль-Пет-Юган

Каль-Пет-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Помут йылғаһының уң ярына тамағынан 138 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Каль-Пет-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300020739
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302073
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ошка

Ошка — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тимшер йылғаһының уң ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Ошка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000014282
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001428
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Тюхтюньга

Тюхтюньга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Устья йылғаһының уң ярына тамағынан 216 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Тюхтюньга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000030301
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003030
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0