yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Кәүҫар

Кәүҫар (ғәр. الكوثر‎ — муллыҡ) — ислам эсхатологияһында Мөхәммәт пәйғәмбәргә бирелгән ожмах йылғаларының береһе . Ҡөрьәндең Әл-Кәүсәр сүрәһендә : «Беҙ һеҙгә Муллыҡ бирҙек (ожмахтағы Әл-Кәүсәр тип аталған йылғаны)»..

# Кәүҫар
## Этимологияһы

Кәүҫар (ғәр. الكوثر‎) ғәрәп теленән тәржемә иткәндә һүҙмә-һүҙ «муллыҡ», «байлыҡ, бәрәкәт» тигәнде аңлата. К-с-р тамырынан «муллыҡта булыу».. Боронғо ғәрәп шиғриәтендә кәүсәр « мул, күп изгелек» тигәнде аңлата. Был этимологик мәғәнә тулыһынса юҡҡа сыҡмаһа ла, әммә Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең хәҙисенә нигеҙләнгән традицион интерпретацияға юл асҡан.

# Кәүҫар
## Урынлашыуы

Риүәйәткә ярашлы, Миғраж төнөндә Пәйғәмбәр күккә күтәрелгәндә уға Әл-Кәүҫар күрһәтелә.
Йыйылыш көнөндә (хәшер) бөтә пәйғәмбәрҙәрҙең үҙҙәренең һыу ятҡылыҡтары буласаҡ, улар араһынан айырыуса Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең (хәлүәт) быуаһы айырылып тора. Ожмах йылғалары буйына, һыуһынды һуңғы тапҡыр ҡәнәғәтләндерер өсөн, пәйғәмбәрҙәр артынан эйәргән кешеләр йыйыласаҡ.
Гонаһлылар һәм пәйғәмбәрҙәрҙе инҡар иткән кешеләр һыу ятҡылыҡтарына яҡын бара алмаясаҡ, сөнки фәрештәләр уларҙы ҡыуып ебәрәсәк.
Кәүҫарҙың булыуын бер нисә "инаныуҙарҙа тәҡүә итеү " раҫлана (Ғәҡидә). Ҡайһы бер Ҡөрьән мөфәссирҙаре Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең Кәүҫарҙы бөтә ожмах йылғалары ҡойған Мөхәммәт пәйғәмбәр быуаһы йәки быуаны туйындырыусы йылға тип һанай.. Ҡөрьән аяттарына аңлатма биреп, Ҡөрьән тәфсирселәре Кәүсәр һыуы «ҡарҙан ағыраҡ һәм балдан тәмлерәк» тип яҙа, ә һуңғараҡ аңлатмаларға ярашлы, был йылға «алтын ярҙар араһында рубин һәм ынйылар һибелгән һыу төбө буйлап» аға.
Хәҙистәрҙең береһендә Мөхәммәт пәйғәмбәр былай тигән: «Миңә кешеләрҙе алып килерҙәр, һәм мин уларҙы танырмын, һәм улар мине таныр, әммә улар минең сығанағымдан ситләтелер. Мин: „Минең көрәштәштәрем, көрәштәштәрем“, — ләкин миңә әйтелер : Һин үҙеңдән һуң уларҙың ниҙәр эшләгәндәрен белмәҫһең.».
# Көҫкәнде (Ҡондоҙтамаҡ)

Көҫкәнде (Ҡондоҙтамаҡ) (рус. Усть-Канда - Рәсәй йылғаһы.

# Көҫкәнде (Ҡондоҙтамаҡ)
## Географияһы

Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Йүрүҙән йылғаһының һул ярына тамағынан 192 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Көҫкәнде (Ҡондоҙтамаҡ)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Наҙы-Петровск гидроузелынан Павловск гидроузелына тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201112111100023439
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102343
* Бассейн коды — 10.01.02.011
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

# Көҫкәнде (Ҡондоҙтамаҡ)
## Этимологияһы

"Башҡорт АССР-ы топонимдары һүҙлеге"ндә гидроним тураһында ошолай бәйән ителә: Усть-Канды - Көҫкәнде (Куськанде) — река в Са­лаватском районе. От Усть-Канды (Усть - Кундуз). Другое название - (у башкир) - Ҡондоҙтамаҡ. Йүрүҙән йылғаһы ҡушылдығы Көҫкәнде йылғаһын (Салауат Юлаевтың тыуған ауылы Тәкәй эргәһендә аҡҡан йылға) Усть-Канда тип яҙып аптыраталар ине. Журналист Ризуан Хажиев, йәмәғәтселек ярҙамы менән, матбуғатта бәхәс ойоштороп, был йылғаны Кусканды тип яҙҙырыуға өлгәште.
"Башҡортостан Республикаһының топонимик һүҙлеге"ндә Көҫкәнде (Усть-Канда — Усть-Кундуз) — икенсе исеме Ҡондоҙтамаҡ, Һарыҡондоҙ «Сарыкундуз, правый приток Усть-Канды» тип аңлатылған.
# Отмяга

Отмяга — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ижма йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Отмяга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400212110000043526
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004352
* Бассейн коды — 08.01.04.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Педагогика

Педаго́гика («тәрбиә сәнғәте»; бор. грек. παῖς — баланы, «παιδος» — үҫмерҙе «ἄγω» — алып барам һүҙҙәренән) — башлыса бала һәм үҫмер саҡта кешене тәрбиәләү һәм уҡытыу тураһындағы фән.
Педагогиканың предметы — шәхесте тәрбиәләү, уҡытыу һәм ғилем биреү шарттарында алдан билдәләнгән йүнәлеш буйынса үҫтереү һәм формалаштырыу буйынса бер бөтөн педагогик процесс. Педагогика объекты — аңлы рәүештә һәм маҡсатҡа ярашлы алып барылған тәрбиә процессы. Педагогика объекттары булып кеше шәхесенең маҡсатҡа ярашлы эшсәнлеге процесында уның үҫешенә сәбәпсе булған ысынбарлыҡтағы хәл-ваҡиғалар тора. Был хәл-ваҡиғалар ғилем биреү тип атала, йәғни педагогиканың объектив ысынбарлыҡты өйрәнгән өлөшө.

# Педагогика
## Тарих

«Педагогика» бор. грекса «παιδαγωγική», «баланы оҙатып йөрөү, баланы йөрөтөү» тигәнде аңлатҡан. Боронғо Грецияла педагог — бала ҡараусы, баланы мәктәпкә йөрөтөүсе ҡол (йыш ҡына — физик хеҙмәткә яраҡһыҙ), (бор. грекса παιδος — үҫмер, малай). Педагогиканың үҫеше кешелек тарихына тығыҙ бәйле. Педагогикаға ҡағылышлы идеялар тыуыуы һәм үҫеше Боронғо Греция, Боронғо Көнсығыш философияһына һәм Урта быуат теологияһына һәм философияһына бәйле. Беренсе булып педагогиканы философия белемдәре системаһынан XVII быуатта инглиз философы һәм тәбиғәтте өйрәнеүсеһе Фрэнсис Бэкон айыра һәм фән булараҡ чех педагогы Ян Амос Коменский хеҙмәттәрендә нығына. Хәҙерге көндә педагогика — күп тармаҡлы фән, башҡа фәндәр менән тығыҙ бәйләнештә йәшәй һәм үҫешә.

# Педагогика
## Фәнни педагогиканың бурыстары

Профессор В. В. Кумарин буйынса фәнни педагогика үҙенең алдына түбәндәге бурыстар ҡуя:
* Кеше тәрбиәләү, йәғни унда намыҫлылыҡ, намыҫлылыҡ, эшһөйәрлек кеүек тәртип төшөнсәләрен булдырыу һ.б. Тәрбиәнең маҡсаты — намыҫлылыҡ тураһында белем генә түгел, ә намыҫлы булыуҙы ғәҙәткә әйләндереү. Был тәү сираттағы бурыс һәм уға өҫтөнлөк биреү урынлы. Ушинский К. Д. насар тәрбиә менән өҫтәмә белем бындай кешене йәмғиәт өсөн хәүефлерәк итәсәген яҙа (һәм Н. В. Гоголдең Чичиковын миҫал итеп килтерә).
* Кешенең тәбиғи һәләттәрен һәм уның был теге йәки был йүнәлештә уҡытыу мөмкинлеген билдәләүсе ихтыяжын асыҡлау.
* Теге йәки был урында һәм әлеге ваҡытта уҡытыуға һәм тәрбиәгә социаль ихтыяжды һәм уның күләмен билдәләү.
* Белем биреүҙә һәм уҡытыуҙа шәхси һәм социаль ихтыяждарҙы гармониялы ҡәнәғәтләндереү шарттарын булдырыу һәм тормошҡа ашырыу, йәмәғәт коллективтары иерархияһының (ғаиләнән дөйөм дәүләткә һәм хатта халыҡ-ара кимәлдә) һәм тәрбиәләнеүсенең ихтыяждарын һәм мөмкинлектәрен (һәләттәрен) иҫәпкә алыу.
# Русса

Русса — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лобь йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 62 км.

# Русса
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Тверь ҡалаһынан Иваньков ГЭС-ына тиклем (Иваньков һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010100712110000002633
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000263
* Бассейн коды — 08.01.01.007
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Беренсе түңәрәк эсендә (фильм, 1992)

«Беренсе түңәрәк эсендә» (ингл. The First Circle) — драматик триллер. 1992 йылда режиссёр Шелдон Ларри төшөргән. Триллерҙың сюжеты Александр Исаевич Солженицын романы нигеҙендә эшләнгән. Фильмды Монреалдә, Мәскәүҙә һәм Парижда төшөрәләр. Фильмдың телепремьераһы 1992 йылдың 25 февралендә Францияла үтә. Артабан картина бер нисә европа илдәрендә, ә 1994 йылда, урыҫ теленә дубляж яһалып, Беренсе каналда күрһәтелә.

# Беренсе түңәрәк эсендә (фильм, 1992)
## Сюжет

Фильмдағы ваҡиғалар 1949 йылда бара. СССР сәйәсәт тотҡондары, ғалимдар һәм инженерҙар, ГУЛАГ-ҡа ғына ебәрелеп ҡалмай, шулай уҡ «Тамуҡтың» Данте Алигьериҙың «Ад» әҫәре аллегорияһы «Беренсе түңәрәккә» Данте Алигьери) — махсус төрмә бүлексәһе, Мәскәү янындағы шарашкаға ебәрелә һәм һаҡ аҫтында хөкүмәт өсөн эшләргә тейеш була.

# Беренсе түңәрәк эсендә (фильм, 1992)
## Ролдәрҙә

* Роберт Пауэлл — Глеб Нержин
* Виктор Гарбер — Лев Рубин
* Кристофер Пламмер — Виктор Абакумов
* Ф. Мюррей Абрахам — Иосиф Сталин
* Коринн Тузе — Надя Нержина
* Доминик Рааке — Николай Шагов
* Гюнтер Мария Хальмер — Владимир Челнов
* Дэвид Хьюлетт — Ростислав
* Раф Валлоне — Пётр Макарыгин
* Лоран Мале — Иннокентий Володин
* Александра Стюарт — Алевтина Макарыгина
* Вернон Добчефф — Рюмин

# Беренсе түңәрәк эсендә (фильм, 1992)
## Бүләктәре һәм номинациялары

| Йыл | Награда | Категория | Номинанты | Результат |
| {0}[13]{/0}} (1936) | Джемини | Драматик программала йәки сериалдағы иң яҡшы оператор эше | Рон Орье | Еңеү |
| {0}[13]{/0}} (1936) | Джемини | Иң яҡшы драматик мини-сериал | Клод Эру | Номинация |
| {0}[13]{/0}} (1936) | Джемини | Драматик программала йәки мини-сериалдағы иң яҡшы төп ирҙәр роле өсөн | Виктор Гарбер | Номинация |
| {0}[13]{/0}} (1936) | Джемини | Драматик программала йәки мини-сериалдағы төп ҡатын-ҡыҙҙар роле өсөн | Коринн Тузе | Номинация |
| {0}[13]{/0}} (1936) | Джемини | Драматик программаның йәки мини-сериалдың иң яҡшы сценарийы өсөн | М. Чарльз Коэн | Номинация |

# Беренсе түңәрәк эсендә (фильм, 1992)
## Баһаламалар

Фильм кино тәнҡитселәренең аҙ һандағы һәм түбән баһаһын ала.
# Оло Черная (Том ҡушылдығы)

Оло Чёрная — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының һул ярына тамағынан 119 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 65 км.

# Оло Черная (Том ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300412115200012681
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201268
* Бассейн коды — 13.01.03.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Страупе Борис Петрович

Страупе Борис Петрович (2 апрель 1909 йыл, Санкт-Петербург — 31 декабрь 1960 йыл, Өфө) — совет хужалыҡ эшмәкәре, инженер-энергетик. РСФСР Юғары Советы депутаты (1947), Башҡорт АССР-ының дүртенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты.Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, Ҡыҙыл Йондоҙ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры.

# Страупе Борис Петрович
## Хеҙмәт эшмәкәрлеге

Борис Петрович Страупе 1926—1940 йылдарҙа Ленинград металл заводында эшләй, разметка яһаусы өйрәнсеге булараҡ башлай, завод директоры урынбаҫары вазифаһына тиклем етә.
1933 йылда производствонан айырылмайынса завод эргәһендәге втузды тамамлай. Турбина цехы начальнигы сифатында 100 МВт-ға тиклем ҡеүәтле беренсе совет пар турбинаһын сығарыуҙы ойоштора.
1940—1943 йылдарҙа — Нева машиналар эшләү заводы директоры.
1943—1950 йылдарҙа — Ленэнерго идарасыһы. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында емертелгән Түбәнге Свирь, Дубровка, Энсо һәм Раухиала ГЭС-тарын тергеҙеүгә һәм файҙаланыуға тапшырыуға етәкселек итә.
Страупе бөтә блокада барышында Ленинградта эшләй һәм ҡаланы электр энергияһы менән тәьмин итеү өсөн бөтәһен дә, хатта мөмкин булмағанды ла эшләй. Ялғанға ҡоролған «Ленинград эше» буйынса язаға тарттырылыуҙан уны бәхетле осраҡ ҡына һаҡлап алып ҡала. Даниил Граниндың "История создания «Блокадной книги» тигән китабында шундай юлдар була: «Управляющим у нас в „Ленэнерго“ был тогда Борис Страупе…», артабан үҙ эшен тәрән белгән намыҫлы был кеше тураһындағы бүлектә уның хаҡында һөйләнә, әммә цензура был киҫәкте үткәрмәй, яҙыусы уны айырым баҫтыра.
Йоғонтоло дуҫтары булышлығы менән Страупены Уралға ебәрәләр.
1950 йылдан — УфаГЭСстрой начальнигы, ул Ҡариҙел йылғаһындағы Павловка ГЭС-ы төҙөлөшөнә етәкселек итә.

# Страупе Борис Петрович
## Йәмәғәт эшмәкәрлеге

РСФСР Юғары Советы депутаты (1947), Башҡорт АССР-ының дүртенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты, хеҙмәтсәндәр депутаттарының Ленинград ҡала һәм Нуриман район Советтары депутаты итеп һайлана.

# Страупе Борис Петрович
## Иҫтәлектәрҙән

Павловка ГЭС-ы ветераны В. В. Маковеевтың иҫтәлектәренән:
— Это был горячий, любитель острого слова человек. Но справедливый. Дисциплина жесткая была. Иначе, наверное, и нельзя было. Более четырех тысяч человек трудились. В основном молодые. Всякое случалось: и пьянки, и женщин делили. С нарушителями Борис Петрович не церемонился: отправлял за шлагбаум. Поэтому и объект на совесть возвели, считаю (Альфред СТАСЮКОНИС, Нуримановский район. Гарантия — на сто лет. А простоит и тысячу// Республика Башкортостан. 07.04.2007).
Чикина Александра Михайловнаның хатынан:
«…На память все больше приходят те моменты, которые помогли кого-то спасти, не дали возможности пасть духом, не позволили опуститься… А разве можно забыть первую премию в первую блокадную весну за подачу тока раньше намеченного, её вручал управляющий Ленэнерго Борис Петрович Страупе. Она была продуктами!!» (Даниил Гранин китабынан)

# Страупе Борис Петрович
## Бүләктәре

Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, Ҡыҙыл Йондоҙ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары, миҙалдар.

# Страупе Борис Петрович
## Ғаиләһе

Страупеларҙың хеҙмәт династияһына ҡарай.
# Тушҡыр ауыл Советы (Балтас районы)

Тушҡыр ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһы Балтас районындағы муниципаль берәмек.

# Тушҡыр ауыл Советы (Балтас районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәре сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы 2005 йылдың 20 июлендәге 211-з, 2006 йылдың 21 июнендәге 329-з, шул уҡ йылдың 29 декабрендәге 404-з һанлы закондарына ярашлы ауыл биләмәһестатусына эйә.

# Тушҡыр ауыл Советы (Балтас районы)
## Иҫкәрмә

* 1 2 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года (билдәһеҙ). Дата обращения: 6 август 2015. Архивировано 6 август 2015 года.
* ↑ Закон о границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан (в ред. Законов РБ от 20.07.2005 N 211-з, от 21.06.2006 N 329-з, от 29.12.2006 N 404-з)
* 1 2 Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан ВПН-2002 и 2009
* 1 2 3 4 5 6 7 Всероссийская перепись населения 2010 года. Численность населения по населённым пунктам Республики Башкортостан (билдәһеҙ). Дата обращения: 20 август 2014. Архивировано 20 август 2014 года.
* ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года (билдәһеҙ). Дата обращения: 31 май 2014. Архивировано 31 май 2014 года.
* ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов) (билдәһеҙ). Дата обращения: 16 ноябрь 2013. Архивировано 16 ноябрь 2013 года.
* ↑ Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года (билдәһеҙ). Дата обращения: 2 август 2014. Архивировано 2 август 2014 года.
* Был Башҡортостан географияһы буйынса тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
# Ауыл халҡы (гәзит)

«Ауыл халҡы» — ижтимағи-сәйәси гәзит. Өфө губерна крәҫтиән депутаттары советы органы. 1917 йылдың июне-сентябре. Өфөлә төрки телендә сыға. «Шәреҡ» һәм «Тормош гәзиттәре» типографияларында баҫыла. «Ер һәм ирек өсөн көрәшкәндә генә үҙ хоҡуғыбыҙҙы алырбыҙ!» лозунгыһы менән нәшер ителә. Ауыл хужалығы, хәрби һәм халыҡ-ара темаларға мәҡәләләр баҫыла. Сентябрҙә «Ирек» һәм «Һалдат теләге» гәзиттәре менән берләшә һәм «Беҙҙең юл» исеме менән сыға башлай.
# Тель-Брак

Тел(л)ь-Брак, борон Нагар — Сүриәнең Әл-Хәсәкә провинцияһы территорияһында Һабур йылғаһы үрендә табылған археологик ҡаласыҡ, боронғо төньяҡ Месопотамияның иң эре ҡаласыҡтарының береһе. Ҡалҡыулыҡтың бейеклеге — яҡынса 40 метр, оҙонлоғо — 1 километр тирәһе, майҙаны 130 гектар самаһы.
Бында неолит ахыры, шумер дәүләте, Аккад империяһы дәүерҙәрендә һәм бронза быуатының аҙағына тиклем тораҡ булған.

# Тель-Брак
## Тарихы

Тель-Бракты британ археологы сэр Макс Маллоуэн (Агата Кристиҙың ире) 1937 һәм 1938 йылдарҙа тикшергән. Һуңыраҡ Лондон университетының Археология институты археологтары, шунан Кембридж университетының Макдональд археологик тикшеренеүҙәр институтынан Дэвид һәм Джон Оутстар етәкселегендәге археологтар төркөмө бында 1976— 2004 йылдар эсендә бер нисә миҙгел үткәрә. 2006 йылдың яҙынан тикшеренеүҙәргә Augusta McMahon етәкселек итә. Һуңғы тапҡыр ҡаҙыныуҙар 2011 йылда үткәрелә; әле археологик эштәр Сүриәлә барған граждандар һуғышы арҡаһында туҡтатылып торған.
Был ерҙә беҙҙең эраға тиклем 6000 йылда уҡ ҙур булмаған торама барлыҡҡа килгән. Бында халаф мәҙәниәте артефакттары табылған.
Торама артабанғы убайд һәм урук осорҙарында ла йәшәүен дауам итә. Ҡаҙыныуҙар барышында беҙҙең эраға тиклем 4-се мең йыллыҡ башында барлыҡҡа килгән ҡала табылған.
Беҙҙең эраға тиклем 3-сө мең йыллыҡтың шына яҙыуҙары Нагарҙы Левант менән төньяҡ Месопотамия араһында ятҡан эре тораҡ пункт итеп телгә ала.
Иртә бронза быуаты аҙағына (беҙҙең эраға тиклем 3 мең йыллыҡ) ҡала бәләкәйләнә, был тотош төбәк бөлгән ваҡытҡа тап килә. Тарихсылар был бөлөүҙе климаттың киҫкен үҙгәреүе менән бәйләй.
Беҙҙең эраға тиклем 2-се мең йыллыҡтың икенсе яртыһында һаман бәләкәй тораҡ булып ҡалған ҡалала мөһабәт һарай һәм митанни ғибәҙәтханаһы барлыҡҡа килә (беҙҙең эраға тиклем 1500—1360 йылдар). Торлаҡ биналарын файҙаланыу дауам итә.
# Бзыбь ҡәлғәһе

Бзыбь ҡәлғәһе — Абхазиялағы нығытма. Гагра муниципаль берәмегенең Бзыбь ауылында урынлашҡан. Ҡәлғә биләмәһендәге ҡоймалар аҫтында VIII-X быуат ҡорамының ҡалдыҡтары һәм башҡа ҡоролмалар урынлашҡан. Ҡәлғәнең стеналары шымартылған эзбизташ плиталарҙан һалынған. Бында түшәмдәрҙең һәм ағас урҙаларҙың ҡалдыҡтарын күрергә мөмкин. Контрфорс менән дүрт мөйөшлө һәм ете ярым түңәрәк башнялар өҫтәмә һаҡлауҙы тәьмин итә. Көнсығыш ҡапҡа яғында тағы ике башня урынлашҡан. Мөйөш башня беҙҙең көндәргә тиклем яҡшы һаҡланған. Бында түшәмдәрҙең һәм ағас урҙаларҙың ҡалдыҡтарын күрергә мөмкин. Үҙәгендә православие ҡорамы булған ҡәлғә эске ҡулсаны барлыҡҡа килтергән һымаҡ. Ул ҡаяның түбәһендә урынлашҡан Абхаз батшалығы осорона ҡарай.
Ҡорам тәре-көмбәҙле, эстә көмбәҙ дүрт ирекле торған бағанаға таянған, көнсығыш яҡта ете мөйөшлө апсидалары бар. Фасадтарының декоры биҙәлгән. Архитектура йәһәтенән уны тәре-көмбәҙле өс апсидалы ҡорамға индерергә мөмкин. Ҡорам һәйбәт һаҡланған. Тик көмбәҙе генә зыян күргән.
Ҡәлғә 2006 йылда Грузия президенты указына ярашлы дәүләт әһәмиәтендәге мәҙәни ҡом артҡылар исемлегенә индерелгән.
# Клара Новикова эшләпәһенә һәйкәл

«Клара Новикова эшләпәһе» һәйкәле (рус. Памятник «Шляпа Клары Новиковой») — Ҡырымдың Ялта ҡалаһында Юмор аллеяһында, яр буйында урынлашҡан «Юбилейный» концерт залы эргәһендә ҡуйылған һәйкәл.

# Клара Новикова эшләпәһенә һәйкәл
## Тарихы

Юмор аллеяһы 2004 йылда Ялтала үткән Сатира һәм юмор фестивале һәм уны ойоштороусылар Владимир Моисеенко менән Владимир Данилецтың тырышлығы һөҙөмтәһендә булдырыла.
Шулай уҡ төрлө йылдарҙа Михаил Жванецкий портфеле (2004), Аркадий Арканов жилеты (2005), Александр Ширвиндт төрөпкәһе (2006), Иосиф Кобзон микрофоны (2007), Михаил Вашук менән Николай Бандуриндың төртмә дүрт юллыҡтары хөрмәтенә «гитара һәм гармун» скульптуралары (2015) барлыҡҡа килә.
Рәсәйҙең халыҡ артисы Клара Новикова һәйкәле 2014 йылдың июлендә «Мәскәү — Ялта — Транзит» юморт һәм эстрада фестивале көндәрендә асыла. Скульптураны Клара Новикова үҙе аса.
Тантаналарҙа фестиваль президенты Михаил Ашумов, фестивалдең жюри рәйесе, РСФСР-ҙың халыҡ артисы, яҙыусы Аркадий Арканов, Рәсәйҙең атҡаҙанған артистары Николай Бандурин һәм Симон Осиашвили, скрипкасы Степан Мезенцев, вазифалы һәм яуаплы шәхестәр, шулай уҡ һәйкәлдең авторҙары Игорь һәм Элеонора Лисенкондар ҡатнаша.

# Клара Новикова эшләпәһенә һәйкәл
## Тасуирлама

Скульптура композицияһы бронзанан эшләнгән. Ул эшләпәлә көҙгөләге кеүек сағыла, аҫтараҡ Клара Новикованың иң популяр героиняһының исеме — Соня инәй тип яҙылған.
# Пионерҙар һәм уҡыусылар йорто (Сальск)

Советтар Союзы Геройы Н.И. Филоненко исемендәге Сальск Пионерҙар һәм уҡыусылар йорто — балаларҙың ижади һәләтен үҫтереү өсөн өҫтәмә белем биреү системаһына ингән учреждение. Ростов өлкәһенең Сальск ҡалаһында урынлашҡан

# Пионерҙар һәм уҡыусылар йорто (Сальск)
## Тарихы

Салськ ҡалаһында Пионерҙар йорто 1936 йылда ВЛКСМ Үҙәк комитетының генераль секретары Александр Косаревтың әүҙем булышлығы арҡаһында асыла. Был Рәсәйҙең көньяғында ауыл районында беренсе пионер йорто була.
Сальск Пионерҙар йортоноң беренсе директоры Татьяна Алексеевна Аксакова, ә музыкаль етәксеһе Василий Степанович Барнаш була, "оҫта ҡулдар", бейеү, хор түңәрәктәре эшләй.
Пионерҙар йортонда 100-ҙән ашыу төрлө түңәрәктәр эшләй, унда 6 йәштән алып 17 йәшкә тиклем яҡынса 2 мең бала йөрөй.
Пионерҙар йортоноң ижади бейеү коллективы 1995 йылдың декабренән беренсе нигеҙ һалыусыһы В.С. Барнаш исемен йөрөтә. Ярты быуаттан ашыу В.С.Барнаш балаларға халыҡ бейеүҙәрен өйрәтә. Бер үк ваҡытта 150 кешегә тиклем бейей — бөтә коллектив. Сальск ҡалаһында бөтә байрам концерттары Василий Степановичтың балалар коллективы ҡатнашлығында үтә.
1999 йылда Пионерҙар һәм уҡыусылар йортона Сальск ҡалаһында тыуған Советтар Союзы Геройы Филоненко Николай Иванович исеме бирелә.
Пионерҙар һәм уҡыусылар йорто ҡарамағында 1965 йылдың 8 майында революцион һәм хәрби дан музейы асыла, уға фототүңәрәк етәксеһе Эюпов Эдем Газиевич нигеҙ һала.. Әлеге ваҡытта музейҙың исеме «Ватанға хеҙмәт итәм» тип атала.
Музейҙа 4 меңдән ашыу экспонат бар, ул "Был Сальск далаларында була" һәм "Бөйөк Ватан һуғышы" исемле залдарҙа урынлаштырылған. Пионерҙар һәм уҡыусылар йортондағы музей Сальск ҡалаһы Сальск һәм районында йәштәргә героик-патриотик тәрбиә биреүҙең үҙәге булып тора.
Сальск Пионерҙар һәм уҡыусылар йортонда туризм эше мөһим урын биләй, йәйәүлеләр туризмы буйынса 14 түңәрәк эшләй.
Пионерҙар һәм уҡыусылар йортонда шулай уҡ театр сәнғәтенең ижади коллективтары эшләй (йәш актёр театры), хор коллективтары, фольклор төркөмдәре, биҙәү-ҡулланма сәнғәте түңәрәктәре һ.б. эшләй. 1991 йылда Яңы Сальск биҫтәһендә Пионерҙар һәм уҡыусылар йортоноң филиалы асыла.
# Хильдебрандсхаузен

Хильдебрандсхаузен (нем. Hildebrandshausen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 425 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,08 км². Диңгеҙ кимәленән 310 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99976 һәм автомобиль коды — UH.
# Керка (Мокша ҡушылдығы)

Керка — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мокша йылғаһының һул ярына тамағынан 553 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Керка (Мокша ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010200112110000026868
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002686
* Бассейн коды — 09.01.02.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0