yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ёлва

Ёлва — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вымь йылғаһының уң ярына тамағынан 160 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 255 км.

# Ёлва
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000021579
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002157
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Хура (Висима ҡушылдығы)

Хура — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Висим йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 119 км.

# Хура (Висима ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300024819
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302481
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Тапс-Пох-Я

Тапс-Пох-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нюрум-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Тапс-Пох-Я
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300024444
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302444
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ғафури урамы (Өфө)

Мәжит Ғәфури урамы Өфө ҡалаһының Киров һәм Ленин райондары сигендә урынлашҡан. Көньяҡтан төньяҡҡа ҡарай Өфө телеүҙәгенән алып Революция урамы районындағы Токарный урамына тиклем һуҙыла.

# Ғафури урамы (Өфө)
## Тарихы

Башта урам майҙандағы (хәҙерге трамвай ҡулсаһынан алыҫ булмаған) Никольский сиркәүе исеме менән Никольский урамы тип аталған. Никольский урамы буйлап сиркәүгә ҡарай Казанская Божья Матерь һәм Святитель Николай Чудотворец иконаларын ҡаршы алыу һәм оҙатыу буйынса тәре йөрөштәре үткән.
Октябрь Революцияһынан һуң 1925 йылда сиркәү һүтелә, ә ун йыл һуңыраҡ урам үҙе башҡорт һәм татар әҙәбиәте классигы Мәжит Ғафури хөрмәтенә атала.
1959 йылда Ғафури урамында ҡаланың иҫтәлекле һәм үҙенсәлекле йүнәлеше булған Өфө телеүҙәге төҙөлә.
Әлеге ваҡытта Ғафури урамының көньяҡ өлөшө заманса биналар менән төҙөкләндерелгән, шул уҡ ваҡытта төньяҡ өлөшө ағас йорттар менән шәхси сектор булып тора. Урамдың көньяҡ өлөшө Зәки Вәлиди урамы менән бергә спорт ярыштары өсөн ҡулланыла.
# Мань-Уй-Люльна-Соим

Мань-Уй-Люльна-Соим — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сумысь-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Мань-Уй-Люльна-Соим
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300028039
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302803
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Вэнуй-Еуо

Вэнуй-Еуо (Вэнуй-Яха) — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 208 км.

# Вэнуй-Еуо
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300044324
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304432
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Али мөсхәфе

Али мөсхәфе (рус. Мусхаф Али) — был Ҡөрьән йыйынтығы (мөсхәф) Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ике туған ҡустыһы һәм кейәүе Али ибн Әби Талип тарафынан йыйылған. Али Ҡөрьәнде беренсе күсереп яҙыусыларҙың береһе була.Үҙенең мөсхәфендә ул, моғайын, Ҡөрьән аяттарын Мөхәммәт Пәйғәмбәргә иңдерелгән ваҡыты буйынса тәртипкә килтергән булғандыр. Шулай уҡ Али йыйынтығында Ҡөрьәндең юҡҡа сығарылған аяттары тураһында өҫтәмә мәғлүмәт булыуы тураһында хәбәр ителә. Шиғый сығанаҡтар раҫлауынса, Мөхәммәт Пәйғәмбәр үлгәндән һуң Али рәсми ҡулланыу өсөн үҙенең мөсхәфен тәҡдим итә, әммә кире ҡағыла. Был нөсхә һаҡланғанмы, билдәле түгел, ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, ул һәр шиғый имамынан уның вариҫына улар өсөн тейешле булған эзотерик тәғлимәт сиктәрендә тапшырылып килгән

# Али мөсхәфе
## Тарихи бәхәс

Шиғый имамдар Ҡөрьән үҙгәртелгән тигән фекерҙе кире ҡағалар. Модарресси әйтеүенсә, шиғый имамдар тәүге өс хәлифәне тәнҡитләгәндә, Ҡөрьән тексын боҙоп күрһәтеүҙә ғәйепләмәй. Уның урынына улар хәлифәләр һәм уларҙың эйәрсендәре тексты һаҡлап ҡалған, әммә уның мәғәнәһен боҙған, тип раҫлай. Ғосман кодексында һаҡланған Ҡөрьән тексының ысын булыуына ышаныу шиғый имамдарға таянған күп һанлы риүәйәттәрҙә сағылыш таба. Уларҙың Ғосман кодексы менән риза булмаған берҙән-бер пункты булып 93, 94, 105 һәм 106-сы сүрәләр тора. Уларса105-се һәм 106-сы сүрәләр, Ғөбәй кодексында күрһәтелгәнсә, берҙәм сүрә булып тора. Шулай уҡ 93-сө һәм 94-се сүрәләр бер сүрә тәшкил итә тип һанағандар. Һуңғы раҫлауҙар менән ҡайһы бер иртә мосолман ғөләмәләре, шул иҫәптән Ғүмәр ибн Ғәбдел-Ғәзиз һәм Тауис ибн Ҡайсан риза булған.
# Шобдонова Ойтожихон

Ойтожихон Шобдонова (үзб. Ойтожихон Шобдонова, 14 июнь 1945 — 17 апрель 2022) — Бобур исемендәге Ош дәүләт академия үзбәк музыкаль-драма театры артисы, Ҡырғыҙ ССР-ының халыҡ артисы (1988), Ҡырғыҙстандың мәҙәниәте һәм сәнғәте үҫешенә ҙур өлөш индерә. Ош ҡала Советының биш саҡырылыш депутаты итеп һайлана.

# Шобдонова Ойтожихон
## Биографияһы

Ойтожихон Шобдонова 1945 йылдың 2 мартында Ош өлкәһенең Араван районында тыуған. Йәш, талантлы йырсы 17 йәшендә С. М. Киров исемендәге Ош үзбәк музыкаль-драма театрының музыкаль драма артисы булып китә.
Шобдонова Ойтажи үҙенең матур тауышы һәм ролдәрҙе оҫта башҡарыуы менән тамашасылар араһында ҙур абруй һәм билдәлелек яулай. 1976 йылда Островский исемендәге Ташкент театр-художество институтын тамамлай һәм драма һәм кино артисы һөнәре ала. Ойтожихон Шобдонова театрҙың алдынғы актрисаларының береһе. Ул тыуҙырған образдар сәхнә кәүҙәләнеше буйынса төрлө. Ойтожихон Шобдонова спектаклдәрҙә төп ролдәрҙе башҡара: «Әсә яланы» — Толгонай, «Скорпион из алтаря» — Рано, «Сохибжамол» — Сохибжамол, «Медея» — Медея, «Таһир һәм Зөһрә» — Зөһрә, «Семетей» — Ҡаныҡай, «Семург» — Әсә, «Сохибкирон» — Бибихоним, «Курманжан Датка» — Курманжан Датка. Сәнғәт һөйөүселәрҙең күбеһе Ойтожа Шобдонованы йырсы булараҡ юғары баһалай. Ул үзбәк, ҡырғыҙ, ҡаҙаҡ, тажик, татар, фарсы телдәрендә йырҙар башҡара, Үзбәкстан телевидениеһы буйынса ҡырғыҙ телендә башҡарған «Тумарым» йыры уға тағы ла ҙурыраҡ билдәлелек килтерә. 1984 йылда Ленинград ҡалаһында театр гастролдәрендә ҡатнаша.
Ул биш саҡырылыш Ош ҡала Советы депутаты итеп һайлана. СССР Юғары Советы Президиумының Указы менән 1971 йылда ул «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы, «Данк» миҙалы менән бүләкләнә. 1968, 1969, 1971 йылдарҙа республика Мәҙәниәт министрлығының Почет грамоталарына лайыҡ була. 1974 йылда уға Ҡырғыҙ ССР -ының атҡаҙанған артисы тигән маҡтаулы исем бирелә. 1988 йылда республиканың театр сәнғәте үҫешенә ҙур өлөш индергәне һәм ҡаҙаныштары өсөн Ҡырғыҙ ССР-ының халыҡ артисы исеме бирелә .

# Шобдонова Ойтожихон
## Театрҙа ролдәре

* «Әсә яланы» — Толгонай
* «Скорпион из алтаря» — Рано
* «Сохибжамол» — Сохибжамол
* «Медея» — Медея
* «Таһир һәм Зөһрә» — Зөһрә
* «Семетей» — Ҡаныҡай
* «Семург» — Әсә
* «Сохибкирон» — Биби ханым
* «Курманжан Датка» — Курманжан Датка.

# Шобдонова Ойтожихон
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

- Ҡырғыҙ ССР-ының халыҡ артисы (1988 йыл)
- «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы (1971 йыл)
- «Данк» миҙалы (1999 йыл)
- Ҡырғыҙ ССР-ы Юғары Советы Президиумының Почет грамотаһы
- Ҡырғыҙ ССР-ы Мәҙәниәт министрлығының Почет грамотаһы (1968, 1969, 1971 йылдар)
# Кесе Речка (Ендырь ҡушылдығы)

Кесе Речка — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ендырь йылғаһының уң ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 59 км.

# Кесе Речка (Ендырь ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300019078
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301907
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Үрмәлсек турғай

Үрмәлсек турғай, тилеғош (рус. поползень, лат. Sitta europaea)— үрмәлсек турғайҙар ғаиләһендәге ҙур булмаған ҡош.

# Үрмәлсек турғай
## Ҡылыҡһырлама

Турғай ҙурлыҡ. Ҡыҫҡа ғына, йомроланып бөткән ҡойроҡло, беше йөнлө ваҡ ҡош. Ғәҙәттә, ағастың осонан башлап, олоно буйлап уралтып-уралтып төбөнә тиклем эҙләнеп төшә. Оҙон ғына суҡышы төҙ. һырты күкһел һоро. Күҙҙәре аша ҡара һыҙыҡ үтә. Кәүҙәһенең аҫ яғы аҡ. Аҫ яҡтан ҡойроҡ төбө алһыу. Башҡа ҡоштар менән бутарлыҡ түгел.

# Үрмәлсек турғай
## Тауышы

Тауышы яңғырауыҡлы: «сик-сик-сик» йәки «тситт-тситт». һайрауы һыҙғырыуҙан тора.

# Үрмәлсек турғай
## Йәшәү рәүеше

Йыуан ағаслы ҡуйы урмандарҙа йәшәй. Ағастарҙағы бөжәк¬тәр, уларҙың ҡурсаҡтары менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. Киң таралған. Ағас ҡыуыштарында оялай. Ҡыҙғылт һип¬келле 7—8 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.
# Ҡорбанғәлиев Шайкамал Хисаметдин улы

Ҡорбанғәлиев Шайкамал Хисаметдин улы (1904-31.10.1942) — ҡыҙылармеец, рядовой, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, 1942 йылдың 31 октябрендә һәләк булған.

# Ҡорбанғәлиев Шайкамал Хисаметдин улы
## Биографияһы

Шайкамал Хисаметдин улы Ҡорбанғәлиев 1904 йылда Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе Нәсибаш улусына (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Салауат районы) ҡараған Илсекәй ауылында тыуған.
1941 йылда Малаяҙ районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафтарына саҡырыла.

# Ҡорбанғәлиев Шайкамал Хисаметдин улы
## Хәрби юлы

Тәүҙә ҡыҙылармеец Шайкамал Ҡорбанғәлиев 771 уҡсылар полкында хеҙмәт итә. Был хәрби частан 1942 йылдың 17 июлендә күсерелгән, «Халыҡ хәтере» сайтында «хөкөм ителгән» тигән яҙыу ҙа бар.
Һуңғы хеҙмәт урыны — 137 уҡсылар дивизияһы.
1942 йылдың 31 октябрендә һәләк була.
Орёл өлкәһе Новосильский районы Прудовский ауыл Советы составына ингән Малые Пруды ауылы янындағы урмандың көнбайыш сигендә яңғыҙ ҡәбер яңғыҙ ҡәберҙә ерләнгән.

# Ҡорбанғәлиев Шайкамал Хисаметдин улы
## Ғаиләһе

Шайкамал Хисаметдин улының ғаиләһе була. Ҡатыны Нәзифә Әбдрафиҡ ҡыҙы. Ҡыҙы Нәүбиә, улы Вәлит.

# Ҡорбанғәлиев Шайкамал Хисаметдин улы
## Хәтер

Ҡорбанғәлиев Шайкамал Хисаметдин улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Салауат районы Башҡорт Илсекәйе ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
# Миттельхаузен

Миттельхаузен (нем. Mittelhausen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 590 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,66 км². Диңгеҙ кимәленән 149 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6542 һәм автомобиль коды — MSH.
# Пунтленд

Пунтленд (сомал. Puntland, ғәр. أرض البنط‎) — Сомалиҙың көнсығыш өлөшөндәге автоном район. 1998 йылдың 12 авгусында уҙенең суверинитеты тураһында (дөрөҫөрәге «автоном дәүләт» тураһында) иғлан итә. 2001 йылғы Конституцияға ярашлы рәсми исеме «Путедутд Сомали Дәүләте». Һуңғараҡ 2003—04 йылдарҙағы килешеү буйынса буласаҡ федератив Сомали Республикаһының автоном районы (башҡа рәсми исеме — «Пунтленд автоном районы»).
Баш ҡалаһы — Гарове. Халҡы яҡынса 3,5 млн кеше (халыҡ иҫәбен алыу үткәрелмәй).
Исеме Египет фирғәүендәре сауҙа иткән Пунт ере хөрмәтенә бирелгән.
1991 йылдағы Сомали дәүләте коллапсынан һуң барлыҡҡа килгән танылмаған Сомалиленд дәүләте кеүек тулы үҙаллылыҡҡа ынтылмай. Хәҙерге хөкүмәт Пунтленд районын буласаҡ федератив Сомали дәүләте составында күрә.
Пунтленд Сомали пираттары үҙәге тип һанала, шул уҡ ваҡытта Сомали берлеге өсөн сығыш яһай.

# Пунтленд
### Карталар

* Пунтленд һәм күрше илдәр
* Пунтлендә нефть ятҡылыҡтары
* Сиктәре
# Тарамбал

Тарамбал — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Демьянка йылғаһының уң ярына тамағынан 353 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Тарамбал
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010700112115300014804
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301480
* Бассейн коды — 14.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Рапира (спорт)

Рапира (итал. fioretto, франц. fleuret, исп. florete, нем. Florett, ингл. foilfoil) — ҡорос һығылмалы йөҙлө һәм эфестан (һаҡлағыслы йомро формалағы гарда һәм гайка һап) торған осло спорт ҡоралы, күнекмәләр өсөн тәғәйенләнгән хәрби рапираның аналогы.

# Рапира (спорт)
## Характеристика

Тура дүрт мөйөшлө үҙгәреүсән киҫелешле, өҫкә ҡарай пропорциональ кәмей барған ҡылыстың үткер йөҙөнә 6 мм башаҡ ҡуйылған.
Ҡылыстың үткер йөҙө нигеҙе тура урынға күсә (һырлы осло), уға эфес түбәндәге тәртип буйынса кейҙерелә: гарда, һалыу, тотҡаһы һәм ҡылыстың йөҙөн беркетеүсе эфес, гайка.
Рапираның дөйөм оҙонлоғо 110 см артмай (ҡылыстың үткер йөҙө — 90 см). Гарда диаметры 120 мм тиклем, гарда тәрәнлеге — 55 мм тиклем.
Гайка менән һаптың оҙонлоғо, Рәсәй ҡағиҙәләренә ярашлы, 220 мм артмай. Шулай уҡ, халыҡ-ара ҡағиҙәләре буйынса ла ул 232 мм артыҡ булмай. Рапираның дөйөм массаһы 500 г артмай.
Ябай (күнекмә) рапираларының йөҙөндәге башы хәрәкәтһеҙ. Электрлы рапираларҙың (фехтование буйынса ярыштарҙа 1954 йылдан рәсми ҡулланыла) башы хәрәкәтсән.
Электроконтактлы төймәле ҡоролма, уға баҫҡанда (дошманға укол тейеү ваҡытында) электр сынйырының ялғанышы барлыҡҡа килә.
Электрлы рапираларҙың башынан бер ҡыры буйлап гардаға тиклем провод йәбештерелгән соҡорло урын бар. Ул электроконтактлы ҡоролма гарда аҫтындағы контакт разъём («игеҙәк») менән тотоштырыла.
Рапираның тура һабы ҡайһы ваҡыт перрендикуляр фигуралы йөҙгә алмаштырыла. Тура һаптан айырмалы рәүештә, фигуралылар эсендә фиксациялы эфес бар.
Уны, һапты тотҡан ваҡытта, ҡулды беләҙек тирәһендә бөкләмәҫ өсөн ҡулланалар. Бындай типтағы һаптар «пистолет» тип атала, һәм ҡағиҙә булараҡ, электрлы рапираларға ҡуйыла.

# Рапира (спорт)
## Тарихы

Хәҙерге спорт рапираларында фехтование итальян күнекмә рапираларында фехтованиеһынан — fioretto барлыҡҡа килгән.

# Рапира (спорт)
## Спорт тарихы

Спорттың был төрө буйынса Владимир Вышпольский СССР-ҙың беренсе чемпионы була, һуңыраҡ ул өс тапҡыр илдәге иң көслө шпажист булып таныла.
Шулай уҡ, был осорҙа ир-егеттәр араһында алдынғы оҫталар булып Константин Булочко, Николай Афанасьев һәм Иван Комаров таныла.
Ә ҡатын-ҡыҙҙар рапирасылар ярыштарында Раиса Чернышева һәм фехтование буйынса 1946 йылда беренселекте яулаған атҡаҙанған спорт мастеры Анна Пономарева менән үҙ-ара көрәш алып бара.
Шуныһы ҡыҙыҡ, бер ваҡыт 1940 йылда ҡатын-ҡыҙҙарҙың ҡылыстарҙа фехтование буйынса беренселек өсөн кәрәш үтә.
Берҙән-бер СССР ҡылыссы-чемпионкаһы Ленинградтан В. Дедюлина була. Был дисциплина буйынса ил чемпионаты ярты быуаттан һуң ғына уҙғарыла.
Рапираларҙа фехтование Йәйге Олимпия уйындары программаһына үткәрә башлау менән индерелә. Ярыш 1908 йылда ғына бер тапҡыр үткәрелмәй ҡала.
# Фридрих Акель

Фридрих Акель (эст. Friedrich Akel; 5 сентябрь 1871 йыл), Халлисте, Вильяндимаа — 3 август 1941 йыл, Таллин) — Эстония дәүләт эшмәкәре, дипломат, табип.

# Фридрих Акель
## Белеме

Юрьевск унивеситетында медицина өйрәнә (хәҙерге Тарту) университеты (1892—1897), Берлинда, Прагала һәм Лейпцигта (1899—1901) стажировка үтә, күҙ табибы.

# Фридрих Акель
## Табип

Юрьевск университетының клиникаһында ассистент була, Рига офтальмология клиникаһында табип Варшавала Уяздов госпиталендә табип. 1902—1904 йылда — күҙ табибы. 1905—1912 йылдарҙа Ревелдә (артабан — Таллин) күҙ табибы. Табип фронтта була. 1904—1905 йылдарҙа рус-япон һуғышында табип. 1907 йылда — эстон табиптарының шәхси клиникаһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Таллин ҡала думаһының рәисе, почетлы мировой судья була.

# Фридрих Акель
## Дипломат һәм сәйәсмән

Төньяҡ- Балтик табиптар берләшмәһенең һәм Таллин халыҡ мәғарифы йәмғиәтенең ағзаһы булып тора. «Калев» спорт йәмғиәтенең рәисе. Таллин ссуда-һаҡлыҡ ширҡәтенең ағзаһы һәм рәисе, һуңынан таллин Krediitpank (Кредитбанктың) ағзаһы һәм рәисе. 1920—1922 йылдарҙа — Эстония инжил лютеран сиркәүенең донъяуи консистория вице-президенты.
1922—1923 йылдарҙа — Финляндияла Эстония илсеһе. 1923—1924, 1926—1927, 1936—1938 — сит ил эштәре министры. 1924 йылдың 26 мартынан 16 декабренә тиклем — дәүләт аҡһаҡалы (дәүләт башлығы), ул был вазифаны биләгән осорҙа коммунистар дәүләт түңкәрелеше башҡарырға маташалар. (1924 йылдың 1 декабре), әммә был уңышһыҙлыҡ менән тамамлана. Акель хөкүмәте ағзаларының береһе — Карл Карк юл бәйләнеше министры — үлтерелә, ә дәүләт аҡһаҡалы үҙе тере ҡала.
1928—1934 йылдарҙа — Швеция һәм Данияла илсе, 1934—1936 йылдарҙа — Германия һәм Голландияла илсе. Рийгикогуның (парламент) икенсе, өсөнсө һәм алтынсы саҡырылыш ағзаһы була. 1924—1931 йылдарҙа — Эстон олимпия комитеты рәйесе, 1927—1932 йылдарҙа — Швеция Халыҡ-ара олимпия комитеты ағзаһы.

# Фридрих Акель
## Вафат булыуы

1940 йылдың 17 октябрендә НКВД органдары тарафынан ҡулға алына, 1941 йылда атыла.

# Фридрих Акель
## Библиография

* Эстонский биографический словарь. Таллин, 2002.
# Тун

Тун — (төркисә тон — күлдәк, кейем), һыуыҡтан һаҡланыу өсөн тиренән тегелгән оҙон салғыйлы өҫ кейеме. Тун күп төрки халыҡтарҙың өҫ кейеме булараҡ билдәле. Элгәре тәбиғи тиренән тегелһә, хәҙер инде яһалма мехтан да етештерәләр.
Тәбиғи тундарҙы тегеүгә һарыҡ тиреһе — мәҫәлән, мутон, ҡаракүл һәм цигейка), аҡ төлкө, көҙән, шәшке, төлкө (шул иҫ. ҡара төлкө), шиншилла, аҫ, ҡондоҙ, айыу, бүре, койот, һыуыр, опоссум, нутрия, ондатра, йорт ҡуяны, тейен, тарбаған, нерпа, ҡуян, тюлень, бесәй, эт, илька, янут, һыуһар, скунс, ҡоно, сүл бүреһе, тюлень, янут кеүек эт, төньяҡ боланы, калан, йофар, һары шәшке, бурһыҡ, ягуар, һуҡыр сысҡан (төрткө), пони, һеләүһен, мышы, ҡар барыҫы һәм башҡалар ҡулланыла.
Рәсәйҙә иң йыш шәшке, кеш, ҡаракүл һәм мутон ҡулланыла.

# Тун
## Башҡорт тундары

Башҡорт халҡында ир-ат тундары тура бесемле, ҡатын-ҡыҙҙар өсөн билле, ултыртма яғалы итеп тегелгән. Тышлап та, ике яғы ла мехлы итеп тә, дупланған тиренән дә етештерәләр. Башлыса һарыҡ, һирәкләп кәзә, йылҡы, дөйә тиреһен ҡулланғандар; бүре, төлкө, ҡуян, тейен тиреһенән тегелгән тундар юғары баһаланған. Ирҙәр туны ҡушаҡ менән бәйләп , ҡайһы берҙә 1— 2 төймә менән эләктереп кейелгән. Ҡатын‑ҡыҙ тунын эстә ҡалдырып тегелгән бау менән бәйләп, төймәгә эләктереп кейгән. Билле ҡыҫҡа тундар ҙа булған. Көндәлеккә лә, байрамдарға ла кейегәндәр. Эслек өсөн Урта Азия ебәге — әҙрәс ҡулланылған. Ҡама тиреһе менән ҡырпылған, төлкө тиреһенән тегелгән тундар (баса тун, төлкө тун) кейәү егет кәләшенең әсәһенә һәм атаһына ҡалым малы булараҡ туйҙа бүләк ителгән. Был тундар инә тун һәм ата тун тип аталған.

# Тун
## Башҡорт тундары
### Башҡортса тун атамалары

* Аҡ тун (буялмаған тун)
* Баса тун
* Бүре тун
* Бәрән тун
* Илтер тун
* Йорон тун
* Күрпә тун
* Ҡама тун
* Ҡыптыр тун
* Тамаҡ тун
* Тире тун (тиртун)
* Төлкө тун
* Тышлы тун

# Тун
## Тун төрҙәре

* Толоп
* Ҡыҫҡа тун
* Һарыҡ тиреһенән дуплап тегелгән тун
* Шубка — урыҫ милли кейеме, тундың бер төрө
# Капосья

Капосья — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ворья йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Капосья
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200011666
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201166
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Төркиәнең конституция тарихы

Төркиәнең конституция тарихы — төрөк хоҡуҡиәте тарихының Ғосман империяһында 1876 йылда ҡабул ителгән беренсе төп закондан башланғыс алған осоро. Төркиә Республикаһының хәҙерге конституцияһы 1921 йылда ратификациялана, шунан 1924, 1961, 1982 йылдарҙа һәм һуңғы мәртәбә 2010 йылда ҡайтанан ҡарала. В 2000-се йылдарҙа Төркиәнең Европа берлегенә инеүе өсөн кәрәкле сәйәси критерийҙарҙы үтәргә булышлыҡ иткән тағы бер конституция реформаһы тураһында мәсьәлә күтәрелә. Һөҙөмтәлә, 2010 йылда конституция референдумы үткәрелә, ул төҙәтеүҙәрҙе раҫлай.
2005 йылдан Ғәҙеллек һәм үҫеш партияһы Төркиәне идараның парламент формаһынан президент республикаһы формаһына күсереү кампанияһын алып бара. 2017 йылдың 16 апрелендә конституция референдумы үтә, унда төрөк һайлаусылары президент республикаһын урынлаштырыу, премьер-министр вазифаһын бөтөрөү, парламент депутаттары һанын арттырыу һәм Судьяларҙың һәм прокурорҙарҙың юғары советын реформалау өсөн тауыш бирә.

# Төркиәнең конституция тарихы
## Төп баҫҡыстары

Быуаттар дауамында Төркиәнең бер нисә конституцияһы була.
* 1876—1878 — беренсе Ғосман империяһы конституцияһы.
* 1909—1920 — икенсе Ғосман конституцияһы, 1876 йылда үҙгәртелгән конституция: конституцион парламент монархияһы тергеҙелә, ике палаталы парламент ойошторола, күп партиялылыҡ индерелә.
* 1921—1924 — Төркиә Республикаһының беренсе Конституцияһы; милли суверенитет принцибы, бер палаталы парламент (Төркиәнең Бөйөк милләт мәжлесе) индерелә, монархия формаль рәүештә йәшәй, әммә ғәмәлдә Төркиә республикаға әйләнә.
* 1924—1961 — камиллаштырылған 1921 йылғы конституция; монархия бөтөрөлә, Төркиә республика тип иғлан ителә.
* 1961—1982 — үҙгәртелгән 1924 йылғы конституция; властарҙы бүлешеү принцибы, ҡайһы бер граждан хоҡуҡтары иғлан ителә, парламенттың юғары палатаһы, Сенат, Конституция суды булдырыла, башҡарма властың вәкәләттәре киңәйтелә.
* 1982—2010 — конституцияның яңы версияһы; хәрби режимдан демократик республикаға күсеү регламентлана, Сенат бөтөрөлә, ил бер палаталы парламентҡа кире ҡайта.
* 2010 — төрөк ҡануниәтен Европа берлеге стандарттарына тап килтереү маҡсатында 1982 йылғы Конституцияға үҙгәрештәр ҡабул ителә.
* 2017 — илдә Конституция референдумы үтә.