yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Шахлин Борис Анфиянович

Шахлин Борис Анфиянович (27 ғинуар 1932 йыл, Ишим, Төмән өлкәһе — 30 май 2008 йыл, Киев, Украина) — гимнаст, СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1955). Ете тапҡыр Олимпия уйындары чемпионы (1956 — конь өҫтөндәге күнегеүҙәр, командалар ярышы; 1960 — абсолют беренселек, конь өҫтөндәге күнегеүҙәр, брустарҙағы күнегеүҙәр, таянып һикереү; 1964 — перекладиналағы күнегеүҙәр). Абсолют донъя (1958), Европа (1955), СССР (1954, 1957—1960, 1963) чемпионы. Күпбәйгенең айырым төрҙәрендә донъя (1954, 1958), Европа (1955,1963), СССР (1957—1964) чемпионы. СССР Кубогына эйә (1955—1962).

# Шахлин Борис Анфиянович
## Биографияһы

Бори́с Анфия́нович Шахли́н 12 йәшендә үкһеҙ етем ҡара, малай ҡәрҙәрше менән икеһен өләсәһе тәрбиәләй. 1944 йылда гимнастика секцияһына яҙыла. В. А. Порфирьев беренсе остазы була, ул малайҙа яуаплылыҡ тәрбиәләй һәм бер ни алдында баҙап ҡалмаҫҡа, бирешмәҫкә, аҡтыҡ көскә тиклем көрәшергә өйрәтә. Киев физкультура институтына уҡырға барырға ла ул кәңәш бирә. 1955 йылда Борис Киев физик культура институтын тамамлай.
Тәжрибәле тренер А. С. Мишаковта (уның тәрбиәләнеүселәре иҫәбендә — легендар гимнаст Лариса Латынина) шөғөлләнә, 22 йәшендә тәүге тапҡыр СССР йыйылма командаһы составында Римға донъя чемпионатына бара, команда беренселегендә еңә. Шул уҡ йылды беренсе тапҡыр СССР-ҙың абсолют чемпионы була. 1956 йылда Олимпия уйындары алтынына лайыҡ була. Өс Олимпиадала ҡатнашып (1956—64), бөтәһе 7 алтын награда яулай. Шахлин үҙен һәр ваҡыт тыныс тота, үҙ көсөнә ышана. ФРГ-ла үткән Европа беренселегенән һуң (1955) журналистар уны ярыш майҙанына сығып, бөтә көнәркәштәрен иҙеп сыҡҡан «рус айыуы» тип атай.
1964 йылдан КПСС ағзаһы. Спорт карьераһын тамамлағандан һуң Киев физкультура институтында уҡыта. 1968 йылда халыҡ-ара категориялы судья була. 1970-се йылдар башында уны Халыҡ-ара гимнастика федерацияһының техник комитеты вице-президенты итеп һайлайҙар.

# Шахлин Борис Анфиянович
## Ҡыҙыҡлы факттар

1969 йылдың 25 мартында Монголия почтаһы почта маркалары серияһын сығара (№ 520—527 + почта блогы № 120). 525-се номер аҫтындағы 60 монге номиналлы маркаға конь өҫтөндә күнегеү эшләп торған Борис Шахлин төшөрөлгән.

# Шахлин Борис Анфиянович
## Маҡтаулы бүләктәре

* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1956)
* Ленин ордены (1960)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1964)

# Шахлин Борис Анфиянович
## Ишимда Б. А. Шахлин һәйкәле

Ишим ҡалаһында Борис Шахлинға һәйкәл ҡуйылған.
Ул «Екатеринбург художество фонды» ижади-производство берекмәһе тарафынан 2011 йылда эшләнгән. Авторҙары: С. Титлинов, А.Медведев, С.Савин.
Иҫән сағында спортсыны «тимер Шахлин» тип йөрөтәләр. Һәйкәлде авторҙар, гимнастың һынмаҫ холҡон, ныҡлығын, көсөн һәм еңеүгә ихтыярын кәүҙәләндереп, тутыҡмаҫ ҡоростан эшләй.

# Шахлин Борис Анфиянович
## Әҫәрҙәре

* Моя гимнастика. — М., 1973.
# Кесе Шиш (Окней ҡушылдығы)

Кесе Шиш — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Окней йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Кесе Шиш (Окней ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010100312115300006829
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115300682
* Бассейн коды — 14.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Мокрая Сыня

Мокрая Сыня — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сыня йылғаһының уң ярына тамағынан 217 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 87 км.

# Мокрая Сыня
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300029859
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302985
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Пауль-Овыл-Я

Пауль-Овыл-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Сосьва йылғаһының һул ярына тамағынан 559 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Пауль-Овыл-Я
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300024697
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302469
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Минһажев урамы

Минћажев урамы Өфө ҡалаһының Киров һәм Совет райондары биләмәһендә урынлашҡан. Урам иҫке Өфөнөң шәхси сеткорындағы Соҡалаҡ сығанағынан башлана, аҙаҡСалауат Юлаев проспектын киҫеп үтеп, төньяҡҡа борола һәм Ҙур Граждандар урамы менән тоташа.

# Минһажев урамы
## Тарихы

Урамдың тәүге исеме: Репной биҫтәһе атамаһынан Ҙур Репной урамы тип атала. Урам Өфө Кремле стеналарынан башлана һәм төньяҡҡа ҡарай китә. XVIII быуат аҙағынан Себер юлы исеме менән Себер урамы тип атала башлай, ул юл Өфө Кремле стеналарынан Покров Изге Богородица һәм Николай Чудотворец сиркәүенә тиклем, артабан Дудкин кисеүенә тиклем бара. Пугачев ихтилалы ваҡытында Өфөнө икенсе тапҡыр штурмлағанда был урам буйлап пугачевсыларҙың ҡалаға һуңғы уңышһыҙ һөжүме бара (1774 йылдың 25 ғинуарында).
1819 йылда Өфө ҡалаһының планы буйынса уоар ҡаланың төньяҡ ситенә, Богородский урамына (хәҙер Революция урамы) тиклем дауам итә. Һуңынан урам, уға көнсығыштараҡ параллель булған күрше Кесе Себер (хәҙер Ветошников урамы) урамынан айырыу өсөн, Ҙур Себер урамы тип атала башлай. 1879 йылда Ҙур Себер урамы ҡаланың көнсығыш сиге була. XX быуат башында бында фәхешханалар асыла, уларға ҡарата табип күҙәтеү аҫтындағы эштәрҙе яйға һалыу маҡсатында, шулай уҡ һалым һалыу буйынса тотош квартал бүленә.
   Йорт идаралығына зина йорттары өсөн оҙонлоғо 80 сажин, киңлеге 36 сажин бирелгән урындарҙы айырым кварталға әйләндерергә һәм 16 йортҡа бүлергә
1930-40 йылдар осоронда Себер урамы Семен Буденный хөрмәтенә атала. Тулыһынса урам РСФСР-ҙың һәм БАССР-ҙың Халыҡ артисы хөрмәтенә Ғималетдин Минһаж улы Минћажев исеме менән үҙгәртелә (1899—1955 йй.).

# Минһажев урамы
## Транспорт

Йәмәғәт транспортынан Минһажев урамы буйлап Иҫке Өфөнө Үҙәк менән тоташтырыусы тик трамвай хәрәкәте генә ойошторолған (№ 1, 16, 18, 21), ҡушма маршруттары).

# Минһажев урамы
## Биналар һәм ҡоролмалар

* Покров сиркәүе
* Өфө урман хужалығы техникумы
* Урам аҙағында студенттар ҡаласығы
* Башҡорт дәүләт университетының химия-технология факультеты
* Ш. Хоҙайбирҙин исемендәге ҡала үҙәк балалар китапханаһы
# Әл-Жәзәри

Әл-Жәзәри, Әбу Әл-Ғиз ибн Исмәғил Әл-Жәзәри (ғәр. أَبُو اَلْعِزِ بْنُ إسْماعِيلِ بْنُ الرِّزاز الجزري‎, 1136 йылдар, Бөйөк Сәлжүк Дәүләте, Месопотамия, Жизрә — 1206 йыл, шунда уҡ) — Исламдың алтын быуатында ижад иткән күренекле уйлап табыусы-механик, математик, астроном. «Китаб фи мәғрифәи әл-хыял әл-һандаи» («Тапҡыр механик яйланмалар тураһында белемдәр китабы») исемле трактат яҙып, унда 50-гә яҡын механизмдың эшләнешен тасуирлай һәм уларҙы төҙөү буйынса кәңәштәрен яҙып ҡалдыра. Әл-Жәзәриҙе «Ислам донъяһының да Винчийы» тип атағандар.

# Әл-Жәзәри
## Биографияһы

Тормошо һәм эшмәкәрлеге тураһында мәғлүмәттәрҙе үҙе яҙған әлеге трактатта теркәп ҡалдырған. Әл-Жәзәриҙең исеме Месопотамиялағы төбәк исеменән алынған. Төркиә Курдистаны үҙәге Диярбаҡыр Артыҡ бей вариҫтары һарайында баш инженер булып хемәт иткән.
"Тапҡыр механик яйланмалар тураһында белемдәр китабы" ул ваҡытта бик популяр булған, унан күпләп күсермәләр яҙып алғандар һәм Әл-Жәзәри үҙ ҡулдары менән эшләгән механизмдарҙы тасуирлаған. Уларҙың бер өлөшөн Әл-Жәзәри ағалы-энеле Бәну Мусаның — фонтан эшләү, Әл -Сағаниҙың — шәм сәғәттәре, Һибәталла ибн әл-Хөсәйендең музыкаль автомат булдырыуҙа эштәренә нигеҙләнеп камиллаштырған. Башҡа күп кенә механизмдары уникаль, шуғаса булған сығанаҡтарҙа телгә алынмаған булған.

# Әл-Жәзәри
## Биографияһы
### Уйлап табыуҙары

Әл-Жәзәри беренсе астрономик иң ҙур ҡәлғә сәғәтен уйлап табыусы булараҡ билдәле. Хәҙерге заман ғалимдары күҙаллауынса, уның ул сәғәте беренсе «программалаштырылған компьютер» булараҡ баһалана. Дональд Раутледж Һилл һүҙҙәре буйынса, «Әл-Жәзәри иң ҡатмарлы сәғәтте тасуирлаған». Әл-Жәзәри (быуынлы вал) уйлап табыусы ла. Уның быуынлы валы беренсе мәртәбә әйләнеү хәрәкәтен алға ебәреү хәрәкәтенә үҙгәртә алған. Әл-Жәзәри фонтан, клапанлы насос (һыу тартыусы машина) һәм ( һыу сәғәте) лә уйлап тапҡан. Әл-Жәзәриҙе шулай уҡ роботтарҙың прообразын булдырыусы тип тә атайҙар:
   Прообразами роботов были также механические фигуры, созданные арабским учёным и изобретателем Аль Джазари (1136—1206). Так, он создал лодку с четырьмя механическими музыкантами, которые играли на бубнах, арфе и флейте.Робот

# Әл-Жәзәри
## Күргәҙмә

2010 йылдың ғинуарында Британияның «1001 уйлап табыу: донъябыҙҙа мосолман мираҫын асабыҙ» күргәҙмәһендә Әл-Жәзәриҙең алты метрлы һыу сәғәте күсермәһе күрһәтелә, ул ваҡиғаның төп иҫтәлекле урынына әүерелә.

# Әл-Жәзәри
## Рәсемдәре

Әл-Жәзәри китабына кәрәк рәсемдәрҙе үҙе төшөргән. Рәсемдәрендә уйлап тапҡан әсбаптарының күренешен һүрәтләгән йәки уларҙың эш итеү аңлатмаһын яҙып ҡалдырған.
* Һыу күтәреү айланма
* Фил сәғәте
* Ҡәлғә сәғәте
* Шәм сәғәте
* Механик музыканттар
* Өҫтәл автоматы
* Ҡул йыуыу өсөн автомат
* Сылбырлы насос
* Әл-Жәзәри "роботтары"
# Владикавказ

Владикавказ (осет. Дзæуджыхъæу, рус. Владикавказ) — Рәсәйҙәге Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы ның баш ҡалаһы.

# Владикавказ
## Билдәле шәхестәр

* Елисеев Спартак Феопемптович (11.03.1923—7.09.2002), ғалим-философ, социолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Философия фәндәре докторы (1977), профессор (1978). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1977). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
* Тадиашвили Ольга Семёновна (29.08.1928—23.04.2001), архитектор. 1962 йылдан СССР Архитекторҙар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған архитекторы (1992).

# Владикавказ
## Климаты

Ҡала климаты :
| Күрһәткес | Ғин | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Йыл |
| Абсолют максимум, °C | 20,2 | 23,0 | 30,3 | 34,0 | 35,0 | 38,0 | 37,5 | 39,2 | 38,2 | 33,5 | 28,7 | 27,1 | 39,2 |
| Уртаса максимум, °C | 3,3 | 3,6 | 8,1 | 15,2 | 19,7 | 23,7 | 26,2 | 25,7 | 21,3 | 15,4 | 8,7 | 4,6 | 14,6 |
| Уртаса температура, °C | −1,9 | −1,7 | 3,0 | 9,6 | 14,1 | 18,1 | 20,7 | 20,2 | 15,6 | 9,9 | 3,7 | −0,6 | 9,2 |
| Уртаса минимум, °C | −5,6 | −5,6 | −0,8 | 5,1 | 9,6 | 13,5 | 16,1 | 15,7 | 11,2 | 5,8 | 0,2 | −4,2 | 5,1 |
| Абсолют минимум, °C | −27,2 | −27,8 | −22,5 | −10,2 | −2,8 | 2,2 | 6,4 | 6,0 | 0,0 | −10 | −23,1 | −25 | −27,8 |
| Яуым-төшөм нормаһы, мм | 31 | 34 | 53 | 87 | 136 | 175 | 113 | 93 | 74 | 58 | 46 | 33 | 933 |
| Сығанаҡ: «Погода и Климат» ||||||||||||||
# Ҡыҫала

Ҡыҫала (лат. Crustacea, рус. Ракообразные) — быуынтығаҡлылар тибының ҡыҫалалар класына ҡараған хайуан. Хитиндан торған тышҡы һөлдәһе булған, айғолаҡтар менән һулыш алыусы, йөҙгөс ҡойроҡло, ҡыҫҡыс аяҡлы йән эйәһе.
Ҡыҫалаларҙы зоологияның карцинология бүлеге өйрәнә.

# Ҡыҫала
## Төҙөлөшө

Размерҙары — 150—300 мкм-нан алып (паразит тантулокаридтар) 80 см оҙонлоҡа ҡәҙәре (аяҡ йәйеме — 2 метрғаса).Ауырлыҡтары10 кг, ә гигант тасмания крабы (Pseudocarcinus gigas) — 14 кг-ғаса. Тәне күп һанлы сигменттарҙан(бүлкәттәрҙәҙ) тора. Ҡыҫала һымаҡтар башҡа быуынтыҡ аяҡлыларҙан ике пар башындағы мыйыҡтары менән айырыла. Улар һиҙеү ағзалары.

# Ҡыҫала
## Йәшәү рәүеше

Ҡыҫала һымаҡтар, башлыса, һыуҙа йәшәйҙәр. амфибиотик һәм ҡоро ерҙә йәшәүселәре лә бар. Улар араһында айырым йәшәүселәр һәм паразит рәүешендә йәшәүселәр ҙә бар.

# Ҡыҫала
## Үрсеүе

Ҡыҫала һымаҡтар төрлөсә үрсейҙәр. Улар, ғәҙәттә, айырым енеслеләр. Араларында гермоафродиттарҙа бар.

# Ҡыҫала
## Халыҡ хужалығында

Ҡыҫала һымаҡтар – кәсепселектең төп тармаҡтарының береһе. Креветкала, крабтар, лангустар һәм башҡа төрҙәр ҡиммәтле делектик аҙыҡтарҙан һанала. Балыҡ үрсетеү заводтарында ҡыҫала һымаҡтарҙан ем эшләйҙәр. Ҡыҫала һымаҡтар биологик һыу таҙартыу яғынан моһим роль уйнайҙар. Уларҙың ҡайһы берҙәре биофильтр һәм детритофаг төркөмдәрен тәшкил итә.
# Каркурья

Каркурья (Каркулья) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кузнечиха ҡушылдығының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 5 км.

# Каркурья
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300512103000039943
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003994
* Бассейн коды — 03.02.03.005
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Урмияҙ топонимдары

Урмияҙ топонимдары — Башҡортостандың Асҡын районында урынлашҡан Урмияҙ ауылына бәйле топонимдар.

# Урмияҙ топонимдары
## Урмияҙ ауылы атамаһының тарихы

Беренсе версия буйынса, элек яҙын юлдар өҙөлгән ваҡытта, «йөрөмә яҙ» тигән әйтемдән килеп сыҡҡан тип уйлаусылар булған. Икенсе версия буйынса, ике марый — Юрмый һәм Ҡобый килеп ике -Урмияҙ һәм Ҡубыяҙ ауылдарына нигеҙ һалғандар. «Юрмый аяҙы» башланған тигәндәр. Әммә билдәле ғалим Әнүәр Әсфәндиәров «История сёл и деревень Башкортостана» китабында: «Не об этом ли косвенно говорит фамилия одного из жителей, 46-летний Яныш Васильев сын Васильев», - тип яҙа. Ул урядник булып Верхнеозёр, Ырымбур, Красногор ҡәлғәләрендә хеҙмәт үтәй, ә 1831 йылда алтынсы башҡорт полкында поляк әсирҙәрен Белоруссияға күсереүҙә ҡатнаша. Кем һуң ул Яныш Васильев? Район гәзитендә Зөһрә Ғайнуллина яҙғанса, ул уның алтынсы быуын ҡартатаһы Миндиәрҙең улы Үәсил (Вәсил) балаһы. Үәсил (уасл) ғәрәп һүҙе, ялғау, тоташтырыу тигәнде аңлата. Үәсилдең улы Яныш — тулы исеме түгел. Йәнтимер, Йәнбирҙе булырға мөмкин. Мәҫәлән, Яҡуп нәҫелендәге Биккенә — Бикмөхәмәт булып сыҡты. Шулай итеп, икенсе версия менән бер нисек тә килешеп булмай. Шәйбан хандың бишенсе быуыны Юрматы бей, уның улы — Юрмый бей. Юрмый исеме башҡорт халҡына ят исем түгел. Халыҡ тарафынан яратып йырланған "Юрмый буйы" тигән йыр ҙа быға дәлил: Асылыҡай буйы — аҫыл таш, Юрмый буйҡайҙары — йәшел таш. Юрмый буйҙарында үҫкән ирҙәр Яҫы яурын булыр, ҡара ҡаш. Элек ауыл Урмияҙ тип түгел, Юрмияҙ тип йөрөтөлгән. Тәтешле районында Юрмияҙ йылғаһы һәм Юрмияҙбаш ауылы бар. Ә тәтешлеләр ирәкте ырыуына ҡарағанын хәтерләһәк (ирәкте ырыуының бер тармағы — балыҡсы ырыуы), ике туғандаш ауыл булып сыға. Журналист, билдәле ғалим Салауат Хәмиҙуллин тағы бер версия тәҡдим итә. Һуңғы йылдарҙа нәшер ителгән ырыуҙар тураһындағы китаптың балыҡсы ысыруына арналған томында яҙылғанса, Уралдан төнбайышта Бөйөк Болгар дәүләтендә ермиар һәм кубиар тигән ырыуҙар булған. Уларҙың аҙ төркөмдәре беҙҙең яҡтарға үтеп кереп, был ырыу исемдәре беҙҙең йылғаларыбыҙ исемдәрендә лә сағылыш табырға мөмкин. Шулай итеп, версиялар күп булғас, ҡайһыһы дөрөҫ тип әйтеп булмай.

# Урмияҙ топонимдары
## Урмияҙ ауылының йылға, тауҙары

Урмияҙ ауылын уртаға бүлеп аҡҡан Төй йылғаһы Пермь өлкәһенән башлана. Топонимистар фекеренсә, «Төй» — һаҙлыҡ тигәнде аңлата. Ысынлап та, уның башланғысы — һаҙлы ер.
Тауҙарға килгәндә, иң матуры — Шуҙығар. Унан гөрһөлдәп ҡар шыуып төшкәне ауыл халҡына ла ишетелеп тора.
Баяр тауҙан алпауыт Зеленцов Анастасьино ауылына үтәр булған, бала-сағаға аҡса һибеп киткән тиҙәр.
Йылан тауҙа элекке ваҡытта йыландар күп булған.
Баяр тау менән йәнәшә — Фәтхи тау. Баяр тауҙың итәгендә Фәтхи бабай йәшәгән. Ул бик таҙалыҡ яратҡан, хатта ҡоймаларын да сығып йыуа торған булған.
Әсән тауы XVIII-се быуаттың башында йәшәгән Әсән исемле кеше исеме менән аталған.
Ҡаршыла Ҡаршы тау, артта — Арҡа тау ауылға йәм өҫтәй.
# Эски Эмарет

Эски Эмарет — Истанбулдағы мәсет.
1970 йылдарҙа Фиктрет Чухадароглу (Fikret Çuhadaroglu) менән реставрацияллана.
# Тубыҡ быуыны

Тубыҡ (теҙ) быуыны, тубыҡ (теҙ) (лат. articulatio genus; рус. коле́нный сустав, коле́но ) — янбаш һөйәген, сираҡ һөйәген һәм тубыҡ ҡапҡасын бәйләүсе быуын.

# Тубыҡ быуыны
## Анатомияһы

Алғы өлөшөндә тубыҡ ҡапҡасы урынлашҡан. Тубыҡ һәм дүрт башлы янбаш мускулдары тарамыш менән беректерелгән. Уның дауамы булып тубыҡ ҡапҡасы һеңере (бәйләүес) тора.
Сатраш бәйләүестәртубыҡ быуыны ҡыуышлығында урынлашҡан. Тубыҡ быуынындағы ҡаймыҡтырыуҙар уларҙың өҙөлөүенә килтерә.

# Тубыҡ быуыны
## Йәрәхәттәр

Тубыҡ иң йыш спорт йәрәхәттәре алған ағза булып тора (мәҫәлән, мениск өҙөлөүе йәки һеңерҙең һуҙылыуы).

# Тубыҡ быуыны
## Һүрәттәр

* Тубыҡ быуыны. МРТ.
* Тубыҡ быуыны. МРТ.
* Ҡабырға проекцияһында тубыҡ быуыны рентгенограммаһы.
* Сатраш бәйләүестәр.
* Тубыҡтың алғы һәм латераль күренеше.
# Петрозаводск

Петрозаводск (финн., вепс. һәм карел. Petroskoi, рус. Петрозаводск) — Рәсәйҙәге Карелия Республикаһының баш ҡалаһы. Онега күленың һул ярында урынлашҡан. Ҡалала аэропорт, тимер юл һәм автовокзал эшләй.

# Петрозаводск
## Климаты

Ҡала климаты :
| Күрһәткес | Ғин | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Йыл |
| Абсолют максимум, °C | 5,4 | 7,3 | 15,5 | 24,2 | 33,0 | 31,9 | 33,9 | 32,4 | 28,5 | 21,3 | 11,1 | 9,4 | 33,9 |
| Уртаса максимум, °C | −6,4 | −5,9 | −0,3 | 6,5 | 13,6 | 18,4 | 21,5 | 18,6 | 13,1 | 6,4 | −0,5 | −4,3 | 6,7 |
| Уртаса температура, °C | −9,3 | −9,1 | −3,7 | 2,3 | 8,7 | 13,7 | 17 | 14,5 | 9,5 | 3,8 | −2,8 | −7 | 3,1 |
| Уртаса минимум, °C | −12,6 | −12,3 | −7 | −1,6 | 3,9 | 9 | 12,5 | 10,7 | 6,3 | 1,4 | −5,2 | −9,9 | −0,4 |
| Абсолют минимум, °C | −41,6 | −39,3 | −30 | −19,3 | −9,8 | −2,6 | −0,1 | −1,7 | −5 | −13,4 | −27,5 | −36,8 | −41,6 |
| Яуым-төшөм нормаһы, мм | 36 | 26 | 32 | 30 | 48 | 64 | 82 | 82 | 60 | 59 | 50 | 42 | 611 |
| Сығанаҡ: Погода и климат ||||||||||||||
# Әхтәр

Әхтәр — башҡорт ир-ат исеме.

# Әхтәр
## Этимологияһы

Әхтәр (Әхтәрйән) исеме төрки телле халыҡтарға ислам дине менән бергә фарсы теле аша ингән, йондоҙ; Әхтәрйән йондоҙ һымаҡ бала тигән мәғәнәгә эйә.

# Әхтәр
## Билдәле кешеләр

Әхтәров Әхтәр Минһаж улы, Рәшит Әхтәров, Рәшит Әхтәри (6 ғинуар 1931 йыл — 26 март 1996 йыл) — педагог, журналист, шағир. Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Ғайсин Әхтәр Мәғәз улы (5 март 1954 йыл) — башҡорт ғалимы—математик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика‑математика фәндәре докторы (1996), профессор (1997). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2012).
Әхтәр Хәмит Хан (урду اختر حمید خان‎,, 15 июль 1914 йыл — 9 октябрь 1999 йыл) — Пакистан социологы. Пакистанда һәм башҡа үҫешеүсе дәүләттәрҙә ауыл хужалығы үҫешендә ҡатнаша, йәмәғәтселекте был сараларҙа ҡатнашырға саҡырып, киң пропаганда эше алып бара. Уның эшмәкәрлеге ауыл райондары үҫешенең комплекслы проекты — Комилла моделе (1959) барлыҡҡа килеүенә килтерә. Был ҡаҙаныштары өсөн Рамон Магсайя премияһы менән бүләкләнә һәм уға Мичиган штаты университетының хоҡуҡ докторы (L.D.) почётлы дәрәжәһе бирелә. Ральф Смуклер «Скандинавия хеҙмәттәштәре һәм башҡа кәңәшселәре Әхтәр Хәмит Ханды Нобель тыныслыҡ премияһына лауреат итеп тәҡдим итте» тип яҙҙы.

# Әхтәр
## Фамилияла

Әхтәрйәнов Ибраһим Әхтәрйән улы (1903 йыл — сентябрь 1943 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, рядовой, ҡыҙылармеец, танкыға ҡаршы туп расчеты командиры.

# Әхтәр
## Атаһы исемендә

Байымов Илсур Әхтәр улы (14 апрель 1974 йыл) — Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры артисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2009).
Камалов Әҡсән Әхтәр улы — Хеҙмәт Ҡыҙыл байраҡ ордены кавалеры.
Вәхитова Факиһа Әхтәр ҡыҙы — «Герой әсә» (1971).
# Атаман станцияһы

Атаман — 2-се класлы тимер юл станцияһы. Ростов өлкәһенең Егорлык станицаһында урынлашҡан. 7 юлы бар, уларҙың икәүһе хәҙер бөтөнләй ҡулланылмай. Ҡалған 5 юлдың береһе иҫәптән сығарылған йөк вагондары ултырмаһы итеп файҙаланыла, тик ике юл поездарҙың даими хәрәкәте һәм киҫешеүе өсөн ҡулланыла. Станцияның бушлай бәҙрәфе бар. Атаман станцияһының диңгеҙ кимәленән бейеклеге 93 м.

# Атаман станцияһы
## Тарихы

Атаман станцияһы Егорлык станицаһында 1915 йылда, Батайск — Тороговая (хәҙер — Сальск) тимер юл линияһын төҙөгән ваҡытта барлыҡҡа килә. Рәсәйҙең көньяғында контрреволюцион хәрәкәтте баҫтырыу менән бәйле драматик ваҡиғалар (ҡара: Донда Граждандар һуғышы), станцияла 1919 йылда, Граждандар һуғышы осоронда үҫешә. Кавказ фронтының хәрби революцион комитеты 28 февралдә беренсе Атлы армия һәм 10-сы армияның уң фланг өлөшө өсөн директива сығара: Егорлык станицаһын һәм Атаман станцияһын алған һәм нығынған аҡ гвардиясыларҙың атлы һәм пехота берләшмәләрен ҡыйратырға, артабан көньяҡҡа табан Тихорецкая үҙәк тимер юл станцияһына тиклем алға барыуҙы дауам итергә. 1 мартта ҡыҙылармеецтарҙың 1-се атлы армияһы һәм 20-се уҡсылар дивизияһы Атаман станцияһында дошмандарға һөжүм башлай. Бында Беренсе Дон корпусы частары, генерал В. М. Черенцовтың пластун частәре, Терек-Кубань атлы дивизияһы тупланған һәм нығынған була. Бик аяуһыҙ һуғыш башлана. Аҡгвардееецтар ҙур юғалтыуҙар кисерә, Атаман станцияһында уларҙың атлылары тулыһынса ҡыйратыла, пехота сигенә, инициатива буденновсыларға күсә. Оҫталыҡтары һәм батырлыҡтары өсөн Беренсе атлы армия дивизиялары начальниктары С. К. Тимошенко, О. И. Городников, 20-се дивизия штаб начальнигы Б. В. Майстрах һәм башҡа командирҙар Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.

# Атаман станцияһы
## Станция буйынса ҡала яны бәйләнеше

| Поезд № | Хәрәкәт маршруты | Поезд № | Хәрәкәт маршруты |
| Ҡала яны | Ростов — Волгодонск | Ҡала яны | Волгодонск — Ростов |
| Ҡала яны | Ростов — Куберль | Ҡала яны | Куберл — Ростов |
| Ҡала яны | Ростов — Сальск | Ҡала яны | Сальск — Ростов |

# Атаман станцияһы
## Станция буйынса алыҫҡа йөрөүсе поездар

Элек йөрөгәндәр (хәҙер юҡҡа сыҡҡан):
| Поезд № | Хәрәкәт маршруты | Поезд №' | Хәрәкәт маршруты |
| 646 | Ростов — Волгоград | 645 | Волгоград — Ростов |