yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ишбаев Кәрим Ғайса улы

Ишбаев Кәрим Ғайса улы (9 февраль 1937 йыл — 15 март 2015 йыл) — ғалим-башҡорт тел белгесе, педагог. 1976—2015 йылдарҙа хәҙерге Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1977 йылдан — башланғыс белем биреү педагогикаһы һәм методикаһы кафедраһы мөдире, 1983 йылдан — башланғыс кластар факультетының декан урынбаҫары, 1990 йылдан башҡорт һәм рус филологияһы һәм уҡытыу методикаһы кафедраһы мөдире. Филология фәндәре докторы (1996), профессор (2000). Рәсәй Федерацияһының (2009) һәм Башҡортостан Республикаһының (2002) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1992), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2005). Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалеры (1986).

# Ишбаев Кәрим Ғайса улы
## Биографияһы

Кәрим Ғайса улы Ишбаев Ырымбур өлкәһе Төйлөгән районы Аллабирҙе ауылында тыуған.
1955—1958 йылдарҙа Хәйбулла районы Иҫәнгилде 7 йыллыҡ мәктәбендә уҡыта. 1963 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.
1963 йылдан Аллабирҙе 8 йыллыҡ мәктәбендә эшләй. 1970 йылдан тыуған ауылы мәктәбе директоры.
1976—2015 йылдарҙа хәҙерге Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1977 йылдан — башланғыс белем биреү педагогикаһы һәм методикаһы кафедраһы мөдире, 1983 йылдан — башланғыс кластар факультетының декан урынбаҫары, 1990 йылдан башҡорт һәм рус филологияһы һәм уҡытыу методикаһы кафедраһы мөдире. 1998 йылдан — Башҡортостан Фәндәр Академияһының Стәрлетамаҡ филиалында бүлек, бер үк ваҡытта лаборатория мөдире булып эшләй.
2015 йылдың 15 мартында вафат була.

# Ишбаев Кәрим Ғайса улы
## Фәнни эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре

Башҡорт теленең морфологияһы, лексикографияһы, лексикологияһы, һүҙьяһалышы, морфемикаһы, морфологияһы. «Башҡорт теленең паронимдар һүҙлеген» (2001), «Башҡорт теленең һүҙьяһалыш һүҙлеген» (2005) төҙөүселәрҙең береһе. 100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән юғары уҡыу йорттары студенттары өсөн дәреслектәр, уҡыу әсбаптары, авторы.

# Ишбаев Кәрим Ғайса улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев исемендәге премияһы лауреаты (2007).
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены (1986).

# Ишбаев Кәрим Ғайса улы
## Хеҙмәттәре

* Башҡорт теленең һүҙьяһалышы. Өфө, 1994;
* Грамматика современного башкирского литературного языка. М., 1981 (авторҙ.);
* Имя прилагательное в башкирском языке. Уфа, 2011 (авторҙ.);
* Инфинитив в башкирском языке // Уч. пособие. Уфа, 1982.

# Ишбаев Кәрим Ғайса улы
## Хәтер

* 2016 йылдың 25 майында Ырымбур өлкәһе Төйлөгән районы Аллабирҙе урта мәктәбенең юбилейы менән бәйле тантаналы сарала Кәрим Ишбаевҡа таҡтаташ ҡуйыла.
# Волконский Пётр Фёдорович

Кенәз Волконский Петр Федорович (? — 1649) — урыҫ хәрби һәм дәүләт эшмәкәре, воевода һәм баяр.

# Волконский Пётр Фёдорович
## Биографияһы

Стольник һәм воевода, кенәз Федор Иванович Мерин Волконскийҙың икенсе улы. Рюриковичтарҙың XX быуыны.
1617 йыл разрядында телгә алына. 1625 йылда кенәз Петр Федорович Волконский стольник итлеә. 1630 йылда Кострома был воеводствоһына ебәрелә.
1633 йылда — Әстерхандан ҡалмыҡтарға ҡаршы рустарҙың походында икенсе воевода. 1634—1635 йылдарҙа — Бежецкий Верхта воевода, Торопецкий өйәҙендә ВКЛ менән сиктәрҙе демаркациялауға етәкселек итә.
1636—1638 йылдарҙа — Өфөҡәлғәһе воеводаһы. 1636 йылда — себер татарҙары, 1639 йылда ҡалмыҡтар менәнн һөйләшеүҙәр алып бара, һөҙөмтәлә Рус дәүләтенең Көньяҡ-Көнсығыш сиктәренә татар сапҡындары туҡтатыла. Ҡалмыҡтарҙың иһә Рус дәүләтенә ҡушылыу тураһындағы үтенес яҙыуын батшаға биреүҙән баш тарта.
1639 йылда кенәз П. Ф. Волконский Пелым воеводаһы итеп тәғәйенләнә, унан 1640 йылда Переяславль-Рязань воеводствоһына күсерелә.
1641—1642 йылдарҙа — Путивль воеводаһы. 1645 йыдың 29 сентябрендә Алексей Михайлович тәхеткә ултырғандың икенсе көнөнә окольничий итеп билдәләнә Челобитный приказға судья итеп тәғәйенләнә. Үлер алдынан батша уныбаяр итә.
1649 йылда кенәзПетр Федорович Волконский вафат була.

# Волконский Пётр Фёдорович
## Ғаиләһе һәм балалары

Ике тапҡыр өйләнә. Тәүге ҡатыны Марфа Петровна Постельникова. Был никахта балалары булмай. Долгоруковтың «Шәжәрә китабы» һәм П, Н. Петровтың «Ырыуҙар тарихы» китабы буйынса ниндәйҙер Пелагеяла улы була; княжна Е. Г. Волконская мәғлүмәттәре буйынса, Пелагея Григорьевна Доможирова менән никахы — өсөнсөһө (быға тиклем икенсе тапҡыр Марфа Никифоровна Грековаға өйләнә). Был никахта улы Федор тыуа.
# Кыга

Кыга — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Телецкое күле (Кыгин ҡултығы) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.

# Кыга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100112115100001487
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100148
* Бассейн коды — 13.01.01.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Штранга

Штранга — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Выла йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Штранга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500412110000040360
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004036
* Бассейн коды — 08.01.05.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сынтас

Сынтас — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Айдарлысай йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Сынтас
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Орск ҡалаһынан Һаҡмар йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000812112200004232
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200423
* Бассейн коды — 12.01.00.008
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Быраулау

Быраулау — махсус техника (быраулау ҡорамалдары) менән тау тоҡомон емереү(тишеү). Быраулауҙың өс төрө була:
* Вертикаль йүнәлештә быраулау
* Һөҙәк йүнәлештә быраулау
* Горизонталь йүнәлештә быраулау.
Был тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып Википедия проектына ярҙам итә алаһығыҙ.
# Ларьяга

Ларьяга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Песчанка-То күле - №5712 исемһеҙ йылға ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Ларьяга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000057166
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005716
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Бохари

әл-Боха́ри (ғәр. البخاري‎), Бохари́ (фарс. بخاری) — кешенең Бохара ҡалаһынан икәнен күрһәтеүсе нисбә, аҙаҡтан фамилияға әйләнә.

# Бохари
## Нисбә

* Әл-Бохари (810—870) — ислам дин белгесе, «Сахих әл-Бохари» ҡануни сөнниселәр риүәйәттәре йыйынтығы авторы.
* Шамсуддин әл-Бохари (XIII б. аҙағы) — фарсы математигы, астроном һәм философ.
* Абдул-Кәрим Бохари (XVIII б. икенсе яртыһы—1830) — сәйәхәтсе, тарихсы.

# Бохари
## Фамилия

* Бохари Мөхәммәду (1942 й. тыуған) — нигерия дәүләт эшмәкәре, 1983-1985 йылдарҙа һәм 2015 йылдан президент.
* Бохари Насухи (1881—1961) — сүриә хәрби һәм сәйәси эшмәкәре, Сүриәнең президент вазифаһын башҡарыусы, Сүриәнең премьер-министры.
* Бохари Нурдин (1980 й. тыуған) — Марокконан сыҡҡан нидерланд футболисы.
# UN/LOCODE

UN/LOCODE (ингл. United Nations Code for Trade and Transport Locations) — географик объекттарҙы классификациялауҙың халыҡ-ара системаһы. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының бүлексәһе булған UNECE (ингл. United Nations Economic Commission for Europe) тарафынан сығарылған һәм эшләтелә.

# UN/LOCODE
## Дөйөм мәғлүмәт

Системала 235 илдәге ҡалалар һәм уларҙағы мөһим объекттар тураһында 50 меңләп яҙма бар.

# UN/LOCODE
## Классификациялау принцибы

UN/LOCODE ғәҙәттә 5 символдан тора. Тәүге икеһе латин алфавиты хәрефтәре менән бирелеп, ISO 3166-1 alpha-2 стандарты буйынса илдең коды булып тора. Артабан өс хәреф килә, әммә комбинациялар етешмәһә, 2-нән 9-ға тиклемге һандар ҙа ҡулланыла. Аэропорттар өсөн ISO 3166-1 alpha-2 буйынса ил коды һәр ваҡытта ла ИАТА кодына тап килеп тормай.
Бынан тыш, UN/LOCODE системаһы атамаларында милли алфавиттар символдары (мәҫәлән, умляуттар) булған ҡалаларҙың латинлаштырылған атамаларын нығыта.

# UN/LOCODE
## Миҫалдар

* DE BER Германияның (DE) Берлин ҡалаһына тап килә.
* DE TXL Германиялағы (DE) Берлин-Тегель аэропортына тап килә.
* NL AMS Нидерландтағы (NL) Амстердам ҡалаһына тап килә.
* SE GOT һәм Goteborg яҙылышы Швециялағы (SE) Гётеборг ҡалаһына тап килә.

# UN/LOCODE
## Функциялары

Объекттың үҙенең 5 символлы кодынан тыш өҫтәмә һандар менән уның функциялары һүрәтләнә. Уларҙың иң мөһимдәре:
* 1 = порт
* 2 = тимер юл терминалы
* 3 = автотерминал
* 4 = аэропорт
* 5 = почтаны тейәү-бушатыу нөктәһе.
# Кубанда

Кубанда — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Бачат йылғаһының һул ярына тамағынан 49 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Кубанда
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200612115200005554
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200555
* Бассейн коды — 13.01.02.006
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Сошников Дмитрий Яковлевич

Сошников Дмитрий Яковлевич (8 ноябрь 1915 йыл — 25 октябрь 1985 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре. Техник фәндәр кандидаты. (1971). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы, Ленин, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры.

# Сошников Дмитрий Яковлевич
## Биографияһы

Дмитрий Яковлевич Сошников 1915 йылдың 8 ноябрендә Өфө губернаһы шул уҡ өйәҙҙең Охлебинин ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Иглин районы) тыуа. 1933—1937 йылдарҙа Архангел районы Советы башҡарма комитеты инспекторы, инструкторы, секретары, 1938—1939 йылдарҙа — Көйөргәҙе районы буйынса Ауыл хужалығы һәм ҡулланыусылар хоҡуғын яҡлау союзы инспекторы, вәкиле, Башҡорт АССР-ы Көйөргәҙе районы комсомол комитетының бүлек мөдире, 1946 йылдан БАССР МС инспекторы, 1949 йылдан БАССР Дәүләт контроле министрлығының спирт сәнәғәте буйынса инспекторы булып эшләй. 1955 йылда Мәскәүҙә Аҙыҡ-түлек сәнәғәте юғары мәктәбен тамамлай. 1951—53 йылдарҙа КПСС‑тың ҡала комитетында, 1955 йылдан алып һәм 1962—78 йылдарҙа Өфө витамин заводы директоры, 1960 йылда башлап Башҡортостан совнархозының аҙыҡ‑түлек сәнәғәте идаралығы начальнигы вазифаһын башҡара.
1985 йылдың 25 ноябрендә Өфөлә вафат була.

# Сошников Дмитрий Яковлевич
## Фәнни эшмәкәрлеге

Сошников етәкселегендә гөлйемеште комплекслы эшкәртеү үҙләштерелгән; илдә тәүге тапҡыр В15 һәм U витаминдарын етештереү ойошторолған. Уның ҡатнашлығында кальций пангаматын, А, Е, Р витаминдары концентратын алыу ысулдары эшләнгән. 20‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 2 уйлап табыу авторы.

# Сошников Дмитрий Яковлевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Ленин ордены (1966)
* 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1944),
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1971)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1945)
* миҙалдар

# Сошников Дмитрий Яковлевич
## Төп хеҙмәттәре

* Полувековой путь. Уфа, 1969 (авторҙ.).
# Лаврентьев Владимир Николаевич

Лаврентьев Владимир Николаевич (4 октябрь 1944 йыл ) — совет һәм партия эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының халыҡ көнкүреше тауарҙары, сауҙа, клммуналь-көнкүреш һәм халыҡҡа башҡа хеҙмәт күрһәреү буйынса комиссия ағзаһы. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының сәнәғәт, энергетика, транспорт, элемтә, информатика, төҙөлөш һәм архитектура буйынса комиссия рәйесе. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

# Лаврентьев Владимир Николаевич
## Биографияһы

Лаврентьев Владимир Николаевич 1944 йылдың 4 октябрендә Башҡорт АССР-ының Белорет ҡалаһында тыуған. Милләте буйынса рус, юғары белемле — 1974 йылда Магнитогорск тау-металлургия институтын (хәҙерге Магнитогорск дәүләт техник университеты) тамамлаған.
1964—1967 йылдарҙа, Белорет металлургия техникумын тамамлағас, Савет армияһына саҡырыла. 1967 йылдан Белорет трактор рессорҙары һәм пружиналары заводында мастер, өлкән мастер, планлаусы булып эшләй. 1975—1981 йылдарҙа КПСС-тың Белорет ҡала комитеты сәнәғәт бүлегендә инструктор 1981—1993 йылдарҙа торлаҡ-коммуналь хужалыҡ идаралығы начальнигы, Белорет ҡалаһы ремонт-төҙөлөш идаралығы начальнигы. 1993 йылдан махсуслаштырылған идаралыҡ начальнигы.
Белорет ҡалаһы 76-сы Куйбышев һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының халыҡ көнкүреше тауарҙары, сауҙа, клммуналь-көнкүреш һәм халыҡҡа башҡа хеҙмәт күрһәреү буйынса комиссия ағзаһы. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының сәнәғәт, энергетика, транспорт, элемтә, информатика, төҙөлөш һәм архитектура буйынса комиссия рәйесе.
# Джордж Реник йорто

Джордж Реник йорто (ингл. Renick House) — Чилликоти ҡалаһының көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан тарихи бина, Огайо штаты, АҠШ.

# Джордж Реник йорто
## Тарихы

1804 йылда төҙөлгән, ике ҡатлы таш йорт латин хәрефе «L» формаһындағы ҡоролманан ғибәрәт . Уның иң ҙур үҙенсәлеге — фронтондары һәм фасадтарының һәр береһендәге төтөнлөктәре, ҙур төп төтөнлөгө һәм декоратив фронтонлы һикәлтә менән үҙәк түр инеү урыны. Ҡомташтан төҙөлгән фасадының алты уйымы бар: икенсе ҡатта өс тәҙрә һәм ишек һәм беренсе ҡатта ике тәҙрә.
Федераль стилдәге был йорт Пресли Моррис етәкселеге аҫтында төҙөлә. Уның беренсе йәшәүсеһе булып Чилликоти ҡалаһының күренекле кешеһе Джордж Реник тора, ул Огайо шатында , малсылыҡ үҫешенә ҙур өлөш индергән. Ул төбәктә куүп мал һаны менән беренсе фермер була, уның етәкселеге аҫтында туҡһан алты баш малды Сциоти йылғаһы үҙәненән Балтиморға күсереп алып киләләр. Йорттоң һуңғы хужалары булып пресвитериан общинаһы тора, ул йортто усадьба һымаҡ файҙалана. 1904 йылда йорттоң бер яғына флигель өҫтәп төҙөлә.
1973 йылда Реник йорто тарихи урындарҙың Милли реестрына индерелә. Бинаға уның яҡшы һаҡланып ҡалған тарихи архитектураһы арҡаһында архитектура ҡомартҡыһы статусы бирелә.
# Чехов Александр Павлович

Чехов Александр Павлович (3 сентябрь (15 сентябрь) 1855 йыл, Таганрогҡа яҡын Большая Крепкая ст.— 30 май 1913 йыл, Санкт-Петербург) — прозаик, публицист, мемуарист. Антон Павлович Чехов һәм Михаил Павлович Чеховтың өлкән ағаһы, актер һәм режиссер Михаил Александровичтың атаһы.

# Чехов Александр Павлович
## Биографияһы

1855 йылдың 10 авгусында мещан-сауҙагәр ғаиләһендә тыуған. Атаһы — Павел Егорович Чехов (1825—1898), әсәһе — Евгения Яковлевна Чехова, ҡыҙ фамилияһы Морозова (1835—1919).
Таганрог ирҙәр гимназияһында уҡый, уны 1875 йылда көмөш миҙал менән тамамлай.
Мәскәү университетының физика-математика факультетының тәбиғи бүлегендә юғары белем ала, алты тел белә. Студент йылдарында «Зритель», «Москва», «Будильник» юмористик журналдарында баҫтырыла, шуның менән йәш Антон Чеховтың баш ҡала журналистикаһы донъяһына ылығыуына булышлыҡ итә.
1881 йылдан Анна Ивановна Хрущева-Сокольникова менән граждандар никахында йәшәй (1847—1888). Уның ике улы Николай һәм Антон «законһыҙ» тип иҫәпләнәләр. Анна Ивановна менән Александр Павловичтың 1883 йылда ҡыҙҙары Мария тыуа, уны Александр Павлович иркәләп Мося тип атай, тик бер нисә йыл үткәс ул үлә.
1882 йылда университетты тамамлағандан һуң сиратлап Таганрог (1882—1886), Петербург (1885) һәм Новороссийск (1885—1886) таможняларында хеҙмәт итә. Таганрогта Одесса гәзитендә баҫтырып сығарған урындағы таможняла енәйәттәр тураһында донъя шаулатҡан повесы өсөн эштән бушатыла.
Ағаһы Антондың яҡлауы буйынса 1886 йылда «Новое время» гәзитенә эшкә урынлаша. Агафопод, Агафопод Единицин, Алоэ, аҙаҡ — А Седой псевдонимдары аҫтында яҙа.
1888 йылда Александр Павлович тол ҡала, ә киләһе йылда үҙенең балаларының гувернанткаһы Наталья Александровна Гольден (1855—1918) менән никахлаша, уларҙың улы Михаил (1891—1955) һуңынан билдәле артист булып китә.
1892—1894 йылдарҙа «Слепец» журналының баш мөхәррире булып эшләй.
1913 йылдың 17 майында Санкт-Петербургта тамаҡ «яман шешенән» вафат була. Петербургта Волково зыяратында ерләнгән.

# Чехов Александр Павлович
## Айырым баҫылып сыҡҡан китаптары

* А. П. Седой. В погоне за теплом и солнцем. — СПб., 1913;
* А. Седой (Чехов). Из детства А. П. Чехова. — СПб., 1912;
* А. Седой. В гостях у дедушки и бабушки. — СПб., 1912;
* А. Седой (Ал. Чехов). Хорошо жить на свете! Повесть. — СПб., 1904;
* А. Седой. Княжеские бриллианты [и др. рассказы]. — СПб., 1904;
* А. Седой. Святочные рассказы. — СПб., 1895;
* А. Седой. Птицы бездомные [и др. рассказы]. — СПб., 1895;
* Александр Чехов. Исторический очерк пожарного дела в России. — СПб., 1892.

# Чехов Александр Павлович
## Мәҡәләләре

* Чехов А. Исторический момент в области современной геологии // «Исторический Вестник». — 1901. — Февраль. — Т. LXXXIII.
# Кесе Суҡ

Кесе Сок — Рәсәй йылғаһы. Һамар өлкәһе, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Суҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 336 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Кесе Суҡ
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сок йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000612112100005631
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100563
* Бассейн коды — 11.01.00.006
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Яунде

Я́унде (франц. Yaoundé) — Камерундың баш ҡалаһы, Үҙәк региондың һәм Мфунди департаментының административ үҙәге. Баш ҡаланың барлыҡ тиерлек территорияһын үҙәк урам — авеню Кеннеди буйлап урынлашҡан райондар, һәм шулай уҡ уға яҡын булған убалар биләй.

# Яунде
## Географик урынлашыуы һәм климаты

Яунде Камерундың көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, диңгеҙ кимәленән 730 метр бейеклектә урынлашҡан. Ҡала тау платоһы — Камерун яҫы таулығында ята. Климаты субэкваториаль. Ике оҙон дымлы һәм ике ҡыҫҡа ҡоро миҙгелдәр (ғинуар-февраль һәм июль) бар. Ғинуарҙың уртаса һауа температураһы +23°С, ә июлдеке +21°С тирәһе. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм миҡдары — 1750 мм. Ямғырҙар башлыса сентябрҙән ноябргә һәм апрелдән июнгә тиклем осорҙа яуа.
климаты :
| Күрһәткес | Ғин. | Фев. | Март | Апр. | Май | Июнь | Июль | Авг. | Сен. | Окт. | Нояб. | Дек. | Йыл |
| Уртаса максимум, °C | 30,9 | 30,6 | 30,0 | 29,5 | 28,7 | 27,5 | 26,2 | 26,3 | 27,2 | 27,6 | 28,2 | 28,3 | 28,4 |
| Уртаса температура, °C | 23,7 | 25,3 | 25,0 | 24,6 | 24,1 | 23,4 | 22,6 | 23,0 | 23,1 | 23,3 | 23,7 | 23,7 | 23,8 |
| Уртаса минимум, °C | 17,1 | 20,0 | 19,9 | 19,7 | 19,5 | 19,3 | 19,0 | 19,0 | 19,0 | 18,9 | 19,2 | 19,1 | 19,2 |
| Яуым-төшөм нормаһы, мм | 17,3 | 51,4 | 139,6 | 180,0 | 219,7 | 162,3 | 69,2 | 102,3 | 254,0 | 296,1 | 110,9 | 25,2 | 1628,0 |
| Сығанаҡ: ||||||||||||||

# Яунде
## Тарихы

Яунде 1888 йылда (йәки 1889 йылда), Камерун Германия протектораты аҫтында булған осорҙа нигеҙләнгән. Беренсе донъя һуғышы осоронда, 1915 йылда Яунде Бельгия ғәскәрҙәре тарафынан оккупациялана, ә 1922 йылда Француз Камерунының баш ҡалаһы тип иғлан ителә. 1940—1946 йылдарҙа баш ҡала статусын Дуала ҡалаһы үтәй. 1960 йылда Франциянан бойондороҡһоҙлоҡ алғас, Яундела хөкүмәт, 1961 йылдан — федераль хөкүмәт, 1972 йылдан — Берҙәм Камерун Республикаһы Хөкүмәтенең резиенцияһы урынлаша.

# Яунде
## Халҡы

Яунде халҡының иҫәбе 1 миллион 800 меңдән ашыу кеше тәшкил итә. Ҡалала бамилеке (бөтә ҡала халҡының яҡынса 25 %-ын тәшкил итә), фулани (яҡынса 10 %), һәм шулай уҡ фанг, дуала, фульбе этник төркөмдәренең вәкилдәре йәшәй. Дәүләт телдәре итеп инглиз һәм француз телдәре иҫәпләнә, бер нисә африка һөйләшсәләре таралған (башлыса банту телдәре төркөмөнөң). Баш ҡала халҡының яртыһы тиерлек — католиктар, ә ҡалғандары мосолмандар һәм төбәк традицион ышаныуҙарҙын тотоусылар.
Численность населения по годам :
| Йән иҫәбен алыу датаһы | 1976 | 1979 | 1987 | 2005 |
| Халыҡ иҫәбе | 313 706 | 400 000 | 649 252 | 1 817 524 |

# Яунде
## Һаулыҡ һаҡлау

Ҡаланың иң ҙур дауаханаһы тип Яунде үҙәк дауаханаһы иҫәпләнә, бында 650 койка бар. 1985 йылда төҙөлгән Яунде дөйөм дауаханаһында 302 койка бар.

# Яунде
## Мәғариф

1962 йылда Яундела университет асыла. Ҡалала башҡа юғары уҡыу йорттары бар: Юғары ауыл хужалығы мәктәбе, Юғары милли политехник мәктәбе, Юғары педагогия мәктәбе, Хакимиәт милли мәктәбе һәм Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институты. Камерун милли һәм университет китапханалары илдең иң ҙур китапханалары булып тора. Ҡалала шулай уҡ Камерун дәүләт архивы урынлашҡан.
1996 йылда ҡалала еңел атлетика буйынса Африка чемпионаты уҙғарыла.
# Бережайка

Бережайка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дрезна йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Бережайка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан Угличь ГЭС-ына тиклем (Угличь һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010100812110000003813
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000381
* Бассейн коды — 08.01.01.008
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Куб (Вильва ҡушылдығы)

Куб — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Вильва йылғаһының һул ярына тамағынан 73 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Куб (Вильва ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100008830
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100883
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1