yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Туҡаев

Туҡаев — фамилия. «Тукай» боронғо төрки, монгол телдәренән барлыҡҡа килгән: 1) «туҡ» һү­ҙенең иркәләтеү варианты; 2) Йософ Гәрәй буйынса «туҡай» һү­ҙенең «тыуыу» һүҙе менән бәйләнештә булыуын раҫлап, мәғәнәһен «туғанҡай» (бик яҡын, үтә ғәзиз) тип аңлата; 3) Бо­ронғо төрки телдәге «тогай», «туғай» (йылғаның боролмалы, туғайлы урыны) һүҙенән булыуы ла мөмкин; 4) монгол телендә «туҡай» — йәйә, салауат күпере, йәйғор тип аңлатыла.

# Туҡаев
## Фамилиялаштар

* Туҡаев (Туҡай) Ғабдулла Мөхәмәтғариф улы (1886—1913) — татар шағиры, әҙәби тәнҡитсе, публицист.
* Туҡаев Ғәзим Ғәҙелмотаһар улы (1909—1981) — актёр. РСФСР-ҙың халыҡ (1969) һәм атҡаҙанған (1955), БАССР-ҙың халыҡ (1954) һәм атҡаҙанған (1945) артисы.
* Туҡаев Мөхәмәтшакир Мөхәмәтхарис улы (1862—1932) — ахун, Рәсәй империяһының II һәм III саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты.
* Туҡаев Рифҡәт Ғәлимйән улы (1923—1995) — педагог. Дан орденының тулы кавалеры, Үзбәк ССР-ның атҡаҙанған уҡытыусыһы.
# Баҡал тимер мәғдәнлектәре

Баҡал тимер мәғдәнлектәре (рус. Бакальские железные рудники) — Рәсәй, Силәбе өлкәһендәге рудниктар

# Баҡал тимер мәғдәнлектәре
## Географияһы

Баҡал тимер мәғдәнлектәре Силәбе өлкәһендәге Ҡытаутамаҡ округы Һатҡы районында, Баҡал ҡалаһы янында урынлашҡан. Силәбегә тиклем — 210 км, Екатеринбургҡа — 340 км, Һатҡыға — 23 км.
Координаттары: 54°55′33″N 58°47′60″E

# Баҡал тимер мәғдәнлектәре
## Тарихы

Баҡал ятҡылыҡтары 1756 йылда Петр Рябов тарафынан асылған. Мәғдән белгесе Шыйҙа тауы битләүендә Болан йылғаһының уң яры янында, бик бай һоро тимер ятҡылыҡтары таба. Тиҙҙән Ырымбур таусылыҡ етәкселәре ҡарары ошо ерҙәр менән менән Еркүскән тауында тағы ике минерал сыҡҡан урын Ҡытау-Ивановск тимер сығарыу заводы ихтыяждары өсөн рудниктарға бүленгән. Бер йылдан дөйөм алғанда йылына 20 мең тонна самаһы тимер мәғдәне етештерелә башлай.
19-сы быуатта яңы асыштар арта ғына бара. Баҡал ятҡылығының сиктәре күпкә киңерәк булғанлығы асыҡлана — 1950 йылдарҙа Баҡал геология-разведкалау партияһы хеҙмәткәрҙәре үткәргән разведка эштәре барышында ҡала аҫтында ла тимер мәғдәне ятыуы беленә. Шулай итеп, Яңы Баҡал руднигын асыу тантанаһы ла булған.
1973 йыл «Сидерит» шахтаһын эшләтә башлау менән тарихта ҡала. Уның төпкөлдәренән «тимер шпат» — сидерит сығарыла. 17 йыл эшләү осоронда шахталар ҡеүәте йылына 2000 тоннаға тиклем артҡан.
Бөгөнгө көндә Баҡал руда идаралығы 1,8 тоннаға тиклем әҙер продукция етештерә. 2008 йылда предприятие Сосновка руда идаралығы менән берләшеп, киңәйә. Һуңғыһының Силәбе янындағы ятҡылыҡтарындағы минералдарҙың запасы яҡынса 70 миллион тонна тәшкил итә.

# Баҡал тимер мәғдәнлектәре
## Баҡал ятҡылыҡтарының әһәмиәте

Баҡал мәғдәндәре бөтә донъяға билдәле һәм иң яҡшыларҙың береһе һанала, сөнки унда көкөрт һәм фосфор бик әҙ, ә иреткәндә юғары температура талап итмәй. Әммә бөгөнгә тиклем уның килеп сығышы тураһында берҙәм ғилми фекер юҡ. Төрлө йылдарҙа Болан йылғаһы буйҙары геология өлкәһендә танылыу яулаған П. Барбот-де-Марни, В. Гофман, Р. Мурчисон, И. Мушкетов, Ф. Чернышев кеүек ғалимдарҙың иғтибарын үҙенә йәлеп иткән. Билдәле академик-сәйәхәтселәр П. Паллас һәм И. Лепехин бынд булырға ярата. Рудниктарҙың инженер Эрн төҙөгән геологик һүрәтләүҙәре 1891 йылда Чикаго ҡалаһында үткән халыҡ-ара күргәҙмәлә тәҡдим ителгән. Ә алты йылдан Петербургта булған геологик конгрестан һуң бөтә донъянан ғалимдар Баҡал рудниктарына экскурсияға юллана.
Баҡал ятҡылығын эшкәртеү һөҙөмтәһендә 5 тораҡ пункт — Брусничный, Ельничный, Межгорье, Рудничный һәм административ үҙәк — Баҡал ҡалаһы барлыҡҡа килгән.
# Екатерина Захариева

Екатерина Спасова Гечево-Захариева (болг. Екатерина Спасова Гечево-Захариева, 1975 йылдың 8 авгусында тыуған) — болгар сәйәсмәне һәм юрисы, Болгарияның ғәмәлдәге сит ил эштәре министры (2017 йылдың 4 майынан). Элек Марина Райков, Бойко Борисов һәм Георги Близнашка осоронда Болгария хөкүмәтендә төрлө постарҙы, шул иҫәптән Болгарияның төбәк үҫеше һәм төҙөкләндереү министры, Болгарияның төбәк үҫеше министры һәм Болгарияның инвестицияларҙы проектлау министры вазифаларын үтәй. 2015 йылдың 18 декабренән 2017 йылдың 27 ғинуарына тиклем — Болгарияның юстиция министры.

# Екатерина Захариева
## Биографияһы

Пазарджик ҡалаһының Бертольд Брехт исемендәге немец телен тәрән өйрәнеү гимназияһын һәм Пловдив ҡалаһында Паисий Хилендарский исемендәге университетты (хоҡуҡ буйынса магистр) тамамлай. 2001—2003 йылдарҙа адвокат, 2003 йылда юрисконсульт, 2007 йылдан — Болгария Тирә-яҡ мөхит һәм һыу ресурстары министрлығы ҡарамағындағы хоҡуҡи-норматив һәм административ хеҙмәтләндереү директоры. 2009 йылдың авгусынан Болгария төбәк үҫеше һәм төҙөкләндереү министрының ҡануниәт, территориялар һәм проекттар ҡоролошо, дәүләт милке, торлаҡ сәйәсәте, концессия, ГРАО, төбәк үҫеше, сауҙа йәмғиәттәре һәм дәүләт предприятиелары мәсьәләләре буйынса урынбаҫары.
Һөнәр буйынса махсуслашыуы — «Ҡануниәт һәм сәйәсәттең йоғонтоһон баһалау һәләттәрен үҫтереү» («Иң яҡшы йәмәғәт көйләүе: дәүләт хакимиәтендә йоғонто яһауҙы баһалау процестарын институциялаштырыу» проекты, Jacobs and Associates Europe Limited консорциумы), Европа хоҡуғы, «Кеше хоҡуҡтары һәм тирә-яҡ мөхит» (Венеция комиссияһы, Триест, Италия), «Стратегик планлаштырыу һәм ҡануниәт һәм сәйәсәт йоғонтоһон баһалауҙы координациялау һәм йәмәғәтселектең идара итеү ҡарарҙарын ҡабул итеүҙә ҡатнашыуы» (Йәмәғәт администрацияһы институты, Дублин, Ирландия; Милли администрация мәктәбе, Париж, Франция).
2012 йылдың 23 ғинуарында Болгария президенты указына ярашлы, уның Баш секретары итеп тәғәйенләнә. 2017 йылдың 4 майынан ГЕРБ һәм Берләшкән патриоттар партияларының коалицион хөкүмәтендә Болгарияның Сит ил эштәре министры.
2006 йылда архитектор Ангел Захариевҡа кейәүгә сыға. Инглиз һәм немец телдәрендә аралаша.
# Бурея ҡурсаулығы

Бурея ҡурсаулығы (рус. Буреинский заповедник) — Көнсығыш БАМ зонаһының тау тайгаһындағы резерват. Хабаровск крайының Верхнебуреинск районы территорияһында Һул һәм Уң Бурея йылғалары бассейнында урынлашҡан. Коородинаталары: төньяҡ киңлектең 51°40° һәм 52°30° һәм 134°20' һәм көнсығыш оҙонлоҡтоң 135º10′.
Ҡурсаулыҡҡа яҡын тораҡ пункт — Софийск ауылы, ул ҡурсаулыҡтың көнбайыш сигенән 40 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Рельефы — таулы: ҡурсаулыҡтың иң бейек нөктәһе диңгеҙ кимәленән 2241 м, түбәне — 550 метр бейеклектә. Ҡурсаулыҡ 252 км аралыҡта диңгеҙ кимәленән 1100 метрҙан алып 2300 метрға тиклем бейеклектәге һырттар менән сикләнгән. Көньяҡ сиге Лан-Балаган һыу айырғысы (48 км) һәм Һул Бурея йылғаһы буйлап (яҡынса 20 км) үтә.
Ҡурсаулыҡ майҙаны — 356,99 мең гектар, буфер зонаһы — 53,3 мең гектар.

# Бурея ҡурсаулығы
## Эшмәкәрлек йүнәлештәре

* Ғилми
* Биләмәне һаҡлау
* Экологик белем биреү
* Экотуризм
# Кокимбо (мәғәнәләр)

* Кокимбо — Чилиҙың урта өлөшөндә урынлашҡан өлкә.
* Кокимбо — Чилилағы ҡала һәм коммуна
# Падома

Падома (Узкая Падома, Падилла, Падоша) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Устья йылғаһының уң ярына тамағынан 240 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 68 км.

# Падома
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000030158
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003015
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Бертельсдорф

Бертельсдорф (нем. Berthelsdorf) — Германиялағы, Саксония ерендәге община. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса общинала 1647 кеше йәшәй. Майҙаны — 22,24 км². Диңгеҙ кимәленән 290 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был общинаның почта индексы 2747 һәм автомобиль коды ZI.
# Негла (Луза ҡушылдығы)

Негла — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Луза йылғаһының һул ярына тамағынан 102 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.

# Негла (Луза ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000013133
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001313
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Шликбаш

Шликбаш (Үрге Шлыҡ, Шлик; рус. Верх-Шлык) — Пермь крайының Барҙы районындағы башҡорт ауылы, Төнгүк ауыл биләмәһенә керә. Почта индексы — 618161, ОКАТО коды — 57204804005.
Ауыл район үҙәге Барҙы ауылынан яҡынса 24 км көньяҡтараҡ урынлашҡан.

# Шликбаш
## Халыҡ һаны

2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 144 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 65 ир һәм 79 ҡатын.
2005 йылда ауылда 233 кеше йәшәгән.

# Шликбаш
## Тарихы

Тарихи сығанаҡтар буйынса тәү башлап ауыл Шлыково исеме аҫтында билдәле. Ауыл 1820 йылда Төнгүк ауылының утары һымаҡ барлыҡҡа килгән. Иң тәүҙә ауылда, 1820 йылдан алып, Ғилмитдин һәм Имаметдин Монасиповтар улдары менән йәшәй башлайҙар. 1825 йылда ауылға 1-се Ҡыҙылъяр ауылынан Йәнмөхәммәт Мөсәғитов (Зянмухамат Мусагитов), Төнгүк ауылынан 1826 йылда Дәүләтбай Абдулов (Давлетбай Абдулов), 1831 йылда Ғабдулшафиҡ Мөсәғитов (Габдулшафик Мусагитов), Хөснөтдин Ғәмилев (Хуснутдин Гамилев), Күзмәнән Рәхмәтулла Ҡантуғанов (Рахматулла Кантуганов) күсеп киләләр.
1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылдың 7 йортонда 40 кеше, ә 1859 йылда 20 йортта 127 кеше йәшәгән, улар бөтәһе лә милләттәре буйынса башҡорт булғандар.
1842 йылда ауылда йәшәүселәрҙең мөлкәтендә 80 ат, 40 һыйыр, 20 һарыҡ, 24 умарта һәм 4 солоҡ иҫәпләнгән.
Ауылда йәмиғ мәсете һәм уның эргәһендәге мосолман мәктәбе эшләп килгән, 1868 йылда мәктәптә 20 малай һәм 10 ҡыҙ белем алған.
Тарихсы Ә. З. Әсфәндиәров 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған:
* Башкиры д. Шлыково по VIII ревизии 1834 г.
* Гилмитдин Монасыпов 47 лет, сыновья Гайнитдин 16, Гилязитдин 14 лет, причислены из д. Тюндюково в 1820 г.
* Имамитдин Монасыпов 41 год, сыновья Низамитдин 19, Шарафитдин 11, Габдулкарип 8, Габдулгалим 3, Габдухафиз 1 год, причислены изд. Тюндюково в 1820 г.
* Давлетбай Абдулов 27 лет, сын Гиляутдин 8 лет, причислены из д. Тюндюково в 1826 г.
* Габдушафик Мусагитов 32 лет, сын Гималитдин 9 лет, причислены из д. Тюндюково в 1831 г.
* Зянмухамат Мусагитов 32 лет, сын Мухаматян 5, причислены из д. Красноярово в 1825 г.
* Хуснутдин Гамилев 27 лет, сын Зинатулла 2 месяца, причислены из д. Тюндюково в 1831 г.
* Отставной есаул Рахматулла Кантуганов 55 лет, сыновья Зайнубашир 18, Хайрулбашир 15, Мубашир 6 лет, причислены из д. Куземьярово в 1831 г.
* Всего в д. Шлыково мужского пола 21, женского — 20 душ.

# Шликбаш
## Климат

Климаты — уртаса континенталь. Ҡыш һыуыҡ һәм буранлы, ҡар ҡатламы берәр метрҙан артып китә ала. Яуым-төшөм күләменең күпселек өлөшө июнь-август айҙарына тура килә.
# Талашты

Талашты — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостандың Баймаҡ районы биләмәләрендә аға. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Йылға башы Ишей ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 7 км алыҫлыҡта ята. Диңгеҙ кимәле өҫтөндәге бейеклеге — 652 метрҙан ашыу. Һаҡмар йылғаһына һыуҙарын Темәс һәм ауыл Кожзавод ауылдары араһында 535,5 м бейеклектә ҡоя. Йылға тамағы Һаҡмар йылғаһы тамағының уң яҡ ярынан 742 километрҙа ята.
Ҡушылдыҡтары:
Атаманың килеп сығышы
Йылға атамаһы талаш башҡорт һүҙенән һәм үткән заман аффиксы -ты-нан барлыҡҡа килгән.

# Талашты
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Урал бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы инешенән Оло Эйек йылғаһына һыуҙарын ҡойғанға тиклем. Йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй бассейны өлөшө).
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000512112200004822.
— Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буенча коды — 112200482
— Бассейн коды — 12.01.00.005
— ГӨ буйынса һаны — 12
— ГӨ буйынса сығарылышы — 2
# Хаузен (Айхсфельд)

Хаузен (Айхсфельд) (нем. Hausen (Eichsfeld)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 426 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,28 км². Диңгеҙ кимәленән 320 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37327 һәм автомобиль коды — EIC.
# Гусинка (Мажица ҡушылдығы)

Гусинка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мажица йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Гусинка (Мажица ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200112110000005958
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000595
* Бассейн коды — 08.01.02.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Васькина (Демьянка ҡушылдығы)

Васькина — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Демьянка йылғаһының уң ярына тамағынан 666 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.

# Васькина (Демьянка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010700112115300014378
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301437
* Бассейн коды — 14.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Пюдля

Пюдля — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пуя йылғаһының уң ярына тамағынан 79 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Пюдля
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000031599
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003159
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Водовозов Василий Иванович

Водовозов Василий Иванович (27 сентябрь [9 октябрь] 1825, Санкт-Петербург — 17 [29] май 1886, шунда уҡ) — урыҫ педагогы, тәржемәсе, балалар яҙыусыһы; яҙыусы һәм педагог Е. Н. Водовозованың ире.

# Водовозов Василий Иванович
## Биографияһы

Коммерция училищеһы (1835-1842) һәм Санкт-Петербург университетының филология факультетында уҡый. Университетты тамамлағас (1847 йыл) Варшава гимназияһында, 1851 йылдан 1-се Петербург гимназияһанда уҡыта.
Йәкшәмбе мәктәбен ойоштора, уның етәксеһе (1861-1862) була, Смольный институтында (1860—1862), ҡатын-ҡыҙҙар уҡытыусылар семинарияһанда (1863), һуңыраҡ Аларчин ҡатын-ҡыҙҙар курсында (1870) уҡыта. Сит илгә булған сәфәрҙәрендә халыҡ мәғарифы менән таныша
Водовозовтарҙың «шишәмбеһендә» В. А. Слепцов, П. И. Якушкин, В. С. Курочкин һәм Н. С. Курочкин, П. А. Гайдебуров була. 1866 йылда дәүләт уҡыу йорттары эшенән бушатыла. Төп эше әҙәби эшмәкәрлек була.
Смоленск православие зыяратында ерләнә.

# Водовозов Василий Иванович
## Әҙәби эшмәкәрлеге

Тәүге мәҡәләһе — «Заметки о современном образовании в Германии» мәҡәләһе («Журнал Министерства народного просвещения», 1856). «Библиотека для чтения», «Отечественные записки», «Современник», «Вестник Европы», «Русское слово» журналдарында һәм башҡа баҫмаларҙа 120-нән ашыу эшен: тәржемәләр, педагогика буйынса мәҡәләләр, Европа илдәрендәге мәктәптәр тураһында очерктарын, тәнҡит мәҡәләләр, балалар өсөн әҫәрҙәрен баҫтырып сығара. Әҙәби-тәнҡит мәҡәләләрендә һәм әҙәбиәтте уҡытыу методикаһы буйынса хеҙмәттәрендә әҫәрҙең художество әһәмиәтен уның ижтимағи һәм әхлаҡи мәғәнәһенә бәйле икәнлеген күрһәтә.
Балалар өсөн популяр китап төҙөүсе булараҡ танылған. «Рассказы из русской истории» (выпуск 1—2, Санкт-Петербург, 1861—1864) Водовозовтың инеш һүҙҙәре һәм аңлатмалары менән тарихи документтар йыйынтығынан ғибәрәт. «Книга для первоначального чтения в народных школах» (ч. 1, Санкт-Петербург, 1871; 18-е издание 1887) һәм уға «Книга для учителей» (Санкт-Петербург, 1871; 5-е издание, 1879) методик ҡулланмаһы К. Д. Ушинский премияһы менән билдәләнә. «Детские рассказы и стихотворения» (Санкт-Петербург, 1871, 1876), «Новая русская литература (От Жуковского до Гоголя включительно)» (Санкт-Петербург, 1866; 7-е издание, 1908), «Древняя русская литература. От начала грамотности до Ломоносова» (Санкт-Петербург, 1872), «Русские сказки в стихах» (Санкт-Петербург, 1883) китаптары авторы һәм төҙөүсеһе.

# Водовозов Василий Иванович
## Тәржемәләре

Ун тел белә һәм рус теленә Анакреон, Софокл, Гораций, Катулл, Лукиан, Дж. Байрон, И. В. Гете, Генрих Гейне, П.Ж. Беранже әҫәрҙәрен тәржемә итә. Бынан тыш, сит ил әҙәбиәте тураһындағы мәҡәләләре менән сығыш яһай. Тәржемәләре «Переводы в стихах и оригинальные стихотворения» (Санкт-Петербург, 1888) йыйынтығына ингән

# Водовозов Василий Иванович
## Хеҙмәттәре

Водовозов В. И. Избранные педагогические сочинения [Текст] / В. И. Водовозов; [сост. В. С. Аранский] ; под ред. В. З. Смирнова; Акад. пед. наук РСФСР, Ин-т теории и истории педагогики. — М. : Изд-во Акад. пед. наук РСФСР, 1958. — 632 с.
# Элькслебен (Зёммерда)

Элькслебен (Зёммерда) (нем. Elxleben (Landkreis Sommerda)) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылындағы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2300 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,13 км². Диңгеҙ кимәленән 164 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 99189 һәм автомобиль коды SOM.
# Әхмәдилек

Әхмәдилек ((ингл. Ahmadiyya; рус. Ахмадие, Ахмадийя, Ахмадият) — (Йәмәғәттең рәсми исеме — Әхмәдиә мосолман ойошмаһы йәки Әхмәдиә мосолман йәмәғәте (الجماعة الإسلامية الأحمدية‎, транслитерация: әл-Жәмәғә әл-Исламия әл-Әхмәдиә) — быуат аҙағында Британия Һиндостанында нигеҙләнгән ислам дини хәрәкәте. Әхмәдиә мосолмандар ойошмаһы Мирза Ғөләм Әхмәт тәғлимәте нигеҙендә төҙөлә (1835—1908), ул ислам эсхатологияһына һәм төрлө донъя диндәренең ғәҙәти инаныуҙарына ярашлы, ахыр сиктә исламды аҙаҡҡы еңеүгә алып киләсәк һуңғы дәүерҙәге илаһи реформаларға ынтылыш яһап ҡарай. Ул үҙен бөтә донъя мосолмандары көткән «Мөжәддид» (илаһи реформатор) Ислам динендә вәғәҙә ителгән Мәсих һәм Мәхди, тип раҫлаған. Әхмәдиселәр хәрәкәте яҡлылар үҙҙәрен мосолмандар йәки мосолман-әхмәдиҙәр тип атай.
Мирза Ғөләм Әхмәт 1889 йылдың 23 мартында хәрәкәткә нигеҙ һала һәм уны исламда Әхмәди хәрәкәте тип атай. Уның вафатынан һуң был берләшмәгә эҙмә эҙлекле рәүештә хәлифәләр етәкселек итә, ул донъяның 200-ҙән ашыу илендә тарала. Әхмәҙи мосолмандары тәүгеләрҙән булып Бөйөк Британия һәм башҡа көнбайыш илдәрендә үҙҙәренең дини общиналарын төҙөй. Бөтә донъя буйынса әхмәди-мосолмандарҙың баһалау һаны 10-20 миллион кешегә етә.
* Әхмәди мәсете Бәйтул Фүтүх. Лондон, Бөйөк Британия
* Аҡ манара һәм Әхмәди мосолман общинаһының флагы, Кадиан
# Кесе Хосима

Кесе Хосима — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кинема йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Кесе Хосима
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000000048
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000004
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сурья (Усьва ҡушылдығы)

Сурья (Оло Сурья) — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Усьва йылғаһының уң ярына тамағынан 225 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Сурья (Усьва ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100712111100011368
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101136
* Бассейн коды — 10.01.01.007
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Оло Езань

Оло Езань — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кострома йылғаһының һул ярына тамағынан 225 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.

# Оло Езань
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кострома йылғаһы Исады һыу үлсәү посына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300112110000011901
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001190
* Бассейн коды — 08.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Гостенка

Гостенка — Рәсәй йылғаһы. Белгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Болховец йылғаһының уң ярына тамағынан 3,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Гостенка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Донец (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Северский Донец (һыу бассейнының Рәсәй бүлеге), йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010400112107000010764
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107001076
* Бассейн коды — 05.01.04.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Дөмәй ауыл Советы (Илеш районы)

Дөмәй ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Илеш районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. Административ үҙәге — Дөмәй ауылы.

# Дөмәй ауыл Советы (Илеш районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Няризь (Колва ҡушылдығы)

Няризь — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Колва йылғаһының уң ярына тамағынан 366 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Няризь (Колва ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100005607
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100560
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1