yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Сюрне-Сале-Яха

Сюрне-Сале-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нямгол-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.

# Сюрне-Сале-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300047264
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304726
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Балет

Бале́т (франц. ballet, итал. ballo — бейейем) — музыкаль-хореографик образдарҙы берләштереүсе сәхнә сәнғәте төрө.
Балеттағы төп сәнғәти алым — бейеү, ул пантомима менән бергә сюжетты һәм геройҙарҙың характерҙарын сағылдыра. «Балет» төшөнсәһе XVI быуаттың 2-се яртыһында Италияла барлыҡҡа килә һәм баштараҡ спектакльдәге бейеү мәғәнәһендә ҡулланыла. XVI быуат аҙағында балет тип музыканы, йыр, һөйләм һәм бейеүҙе берләштергән тамашаны атай башлыйҙар. XVII быуат дауамында балет зиннәтле һарайҙар тамашасы характерындағы күренеш булараҡ, башлыса, Францияла үҫеш ала.
XVIII быуатта мөстәҡил сәнғәт төрөнә әүерелә. XIX быуаттың 2-се яртыһында Рәсәйҙә композиторҙар П.И. Чайковский, А.К. Глазунов һәм балетмейстерлар М.И. Петипа, Л.И. Иванов («Йоҡоға талған гүҙәл», «Щелкунчик», «Аҡҡош күле», «Раймонда») ижадында балет сәскә атыу осоро кисерә. 1900 йылдарҙа балетмейстерҙар М.М. Фокин, А.А. Горский балет сәнғәтенең яңы эстетик хасийәтын булдыралар, аңа хәҙерге сәнғәт һәм әҙәбиәт идеяләрен керетәләр. XIX быуат аҙағында балет сәнғәтен бөтә доньяға таралуына С.П. Дягилевтың «Урыҫ сезондары» һәм А.П. Павлова гастрольдәре этәргес бирә. Хәҙерге балет сәнғәтенең үҫеш этаптары Р. Глиэрдың «Ҡыҙыл мәк», балет Асафьевтың «Баҡсаһарай фонтаны», С. Прокофьевтың «Ромео һәм Джульетта»һы, А. Хачатуряндың «Гаянэ», «Спартак» әҫәрҙәрендә һ.б. ла сағыла, уға стильдең, жанр һәм форманың күп төрлөлөгө — классиканан алып джаз һәм модерн-балетҡа ҡәҙәр булған төрҙәрҙе берләштереүе хас.
# Балҡан һеләүһене

Балҡан һеләүһене (лат. Lynx lynx balcanicus) — бесәйҙәр ғаиләһенән булған ябай һеләүһендең төрсәһе. Юҡҡа сығыу хәүефе булғанға Ҡыҙыл китапҡа индерелгән.
Көнсығыш Албания һәм Көнбайыш Македонияла бар, ә вағыраҡ төрҙәре өлөшләтә танылған Республика Косово Республикаһында һәм Черногорияла осрай. Ул Македония республикаһының милли символдарының береһе тип иҫәпләнә һәм 5 денарлыҡ македон тәңкәһенә лә һүрәте төшөрөлгән. Македонияла, нигеҙҙә Маврово Милли паркында35 — 40-лап һеләүһен йәшәй, тип фаразлана. Балҡанда иң ҙур бесәй булып һанала. 2011 һәм 2012 йылдарҙа Албанияның төньяҡ таулы райондарында һәм Шебеник-Ябланица Милли паркысиктәрендә күренеп ҡала. Албанияла һеләүһендең был төрсәһе юҡҡа сығыу хәүефе аҫтында тора, тип иҫәпләнелә һәм 1969 йылдан закон менән яҡланған, шуға ҡапамаҫтан браконьерлыҡ һәм уларҙың йәшәү мөхитен емереү Албания һәм Македониялағы балҡан һеләүһендәрен юғалыу ҡурҡынысы аҫтына ҡуя. Баһалауҙарға ярашлы, Албанияла элеккесә яҡынса 15-20 һеләүһен бар. Дөйөм һаны 50-ләп булған балҡан һеләүһене йөҙ йыл дауамында юғалыу ҡурҡынысы аҫтында тора. Балҡан һеләүһененең ҡарығыу осоро ғинуар-февралдә башлана, ә балалары апрелдә донъяға килә.
Балҡан һеләүһене тураһында 1941 йылда тәүге тапҡыр болғар зоологы Иван Буреш яҙып сыға. 1978 йылда Мирич (Белград университеты) уға ентекле морфологик ҡылыҡһырлау бирә, шуның нигеҙендә балҡан һеләүһенен айырым төрсә тип ҡарау мөмкинлеге тыуа. Балҡан һеләүһене айырым төрсә булып иҫәпләнеүгә ҡарамаҫтан, күп кенә таксономик сығанаҡтар был раҫлауҙы шик аҫтына ҡуя.
# Муржа

Муржа — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Куданга йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Муржа
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000010163
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001016
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Тейен

?Тейен :
Тейен Sciurus vulgaris :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Класс: | Һөтимәрҙәр |
| Отряд: | Кимереүселәр |
| Ғаилә: | Тейендәр |
| Ырыу: | Тейен |
Латинса исеме :
Sciurus Linnaeus, 1758 :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 180171 NCBI 10001 |
Тейендәр (лат. Sciurus) — кимереүселәр отрядына ҡараған, ағас ҡыуышына оялай торған өлтөк ҡойроҡло бәләкәй генә затлы тиреле йәнлектәр. Бынан тыш тейендәр тип Sciurus ырыуына ҡараған ҡыҙыл тейендәр, пальма тейендәре ғаиләһен һ. б. атайҙар.
Ылыҫлы һәм ҡатнаш урмандарҙа йәшәй, үҫемлеклек аҙыҡ менән туҡлана. Тейен ҡышҡылыҡҡа ағас сәтләүектәрен әҙерләй. Сәтләүектәрҙе ағас ҡыуышына, ергә күмеп йәшерә. Ҡайһы бер тейендәрҙең насар хәтерле булыуы, урманды һаклауҙа булышлыҡ итә: ергә күмелгән сәтләүектәрҙән яңы үҫентеләр үҫеп сыға. Ағас ҡыуышында оя яһай. Инә тейен йылына ике-өс тапҡыр унлап бала килтерә. Тейен тиреһе бик затлы һанала.
# Бёсдорф (Оре)

Бёсдорф (Оре) (нем. Bösdorf (Landkreis Börde)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2004 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 456 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,98 км². Диңгеҙ кимәленән 62 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39359 һәм автомобиль коды — BK.
# Пезаровиус Павел Павлович

Павел Павлович Пезаровиус (нем. Paul Wilhelm von Pomian de Pesarovius; 1776 йылдыың 28 феврале, Вольмар — 1847 йылдың 14 июле, Санкт-Петербург) — филантроп, «Урыҫ инвалиды» хәйриә гәзитенә нигеҙ һалған беренсе мөхәррире, масон Санкт-Петербургтағы «Поляр йондоҙ» ложаһы ағзаһы (1809—1810).

# Пезаровиус Павел Павлович
## Биографияһы

Вольмарҙа балтик немецтары ғаиләһендә тыуған. Уның атаһы танылған лютеран теологы була. Йена университетында курс тамамлаған. Закондар төҙөү комиссияһында һәм юстиц-коллегияла хеҙмәт иткән. Пезаровиус 1812 йылғы Ватан һуғышынан Санкт-Петербургҡа әйләнеп ҡайтҡан һуғыш ҡорбандарына, сирлеләргә һәм яраланғандарға ярҙам итергә теләй. Шул ниәт менән, бер ниндәй аҡса һәм билдәләнгән планы булмаһа ла, Павел Помиан-Пезаровиус «Рус Инвалиды» гәзитен сығара башлай, йәғни, сығымдарға киткәнен тотоп ҡалып, баҫманың бөтә килемен «һуғыштан зәғифләнеп ҡайтҡан инвалидтарға, һалдаттарҙың тол ҡатындарына һәм етемдәргә ярҙам итеүгә ҡулланыуҙы маҡсат итә». Александр Иванович Плюшар гәзитте нәшер итеүҙе үҙ яуаплығына ала, һәм гәзиттең тәүге һаны 1813 йылдың 1 февралендә донъя күрә. Пезаровиус гәзитте фәҡәт үҙенең мәҡәләләре менән генә тиерлек тултырған. Беренсе ай аҙағында уҡ редакцияға 2160 һум аҡса керә. Пезаровиус, үҙенең хеҙмәткәре-цензоры арҡаһында, хәрби хәрәкәттәр театры хәбәрҙәрен башҡа гәзиттәрҙән иртәрәк урынлаштыра, һәм уҡыусы «Рус инвалиды» баҫмаһы менән ҡыҙыҡһына башлай, гәзиткә яҙылыу ныҡ арта. Пезаровиус ҡулына кергән ғәйәт ҙур иғәнә 1813 йылда уны инвалидтар капиталы ойоштороуға килтерә, бер йыл үтеүгә ул 395 000 һум тәшкил итә. Пезаровиус был капиталды 1814 йылда Александр I ойошторған һәм Павел Павловичты уның азаһы итеп тәғәйенләгән яралылар комитетына тапшыра. Гәзитте мөхәррирләү 1821 йылға тиклем дауам итә, һәм шул арауыҡта Пезаровиус комитетҡа 1032424 һум тапшыра. 1833 йылда Пезаровиус Санкт-Петербург инжил консисторияһының президенты итеп тәғәйенләнә. Шул арала, «Рус инвалиды» гәзитенең йөкмәткеһе насарланғас, 1830 йылдан ул яңынан Пезаровиусҡа күсә, һәм вафатына тиклем был яуаплы бурысты иңенә күтәрә.
Йәшерен советник чинында вафат була. Санкт-Петербург ҡалаһындағы Смоленск лютеран зыяратында ерләнә.

# Пезаровиус Павел Павлович
## Масон ложаларында ҡатнашыуы

Ригала «Кесе йыһанға» «Zur kleinen Welt» (1791) масон ложаһы ағзаһы була. Санкт-Петербургта ложа ағзаһы: «Поляр йондоҙ» (1809-10) һәм «Пеликан» (Берғаҙан) ложалары ағзаһы була,1810 йылда «Астерия» бөйөк ложаһы (1818—1819) күрһәтеүе буйынса ултырғыс оҫтаһы вазифаһына һайлана. Варшавала 1818—1819 йылдарҙа «Бөйөк Казимир» һәм «Даими ғибәҙәтхана» ложаларының почётлы ағзаһы була.

# Пезаровиус Павел Павлович
## Хеҙмәттәре

"Рус инвалиды"нда баҫылған мәҡәләләренән башҡа Пезаровиустың хеҙмәттәре:
* Gustav Ernst Christian Leonhardi, Paul Wilhelm Pomian Pesarovius Christiche Katechismusubung, nach Grundlage des kleinen Katechismus Dr. Martin Luther Санкт-Петербург, 1820.
** Ein Wort der Wahrheit uber die Schmahschrift: Meine Verfolgung in Russland, von Karl Limmer Лейпциг, 1823.
# Шерстобитов Евгений Павлович

Евгений Павлович Шерстобитов (24 сентябрь 1938 йыл) — пирогаз компрессорҙары машинисы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1980).

# Шерстобитов Евгений Павлович
## Биографияһы

Евгений Павлович Шерстобитов 1938 йылдың 24 сентябрендә БАССР-ҙың Бөрө районы Костарев ауылында тыуа. Урта белемгә эйә.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1956 йылда Ағиҙел йылға пароходсылығында рулевой булып башлай. Совет Армияһында хеҙмәт иткәндән һуң, 1957—1960 йылдарҙа Өфө ҡалаһының 1-се техник училищеһын таммалай. 1961 йылдан Өфө синтетик спирт заводында эшләй.
Е. П. Шерстобитов ҡыҫҡа ваҡыт эсендә этил спирты етештереүҙең иң яуаплы участкаһында пирогаз компрессорҙары машинисы һөнәрен үҙләштерә. Ул эшләгән бригада заводтың технологик бригадалары араһында беренсе булып унынсы биш йыллыҡ йөкләмәһен (1976—1980) беренсе булып дүрт йылда таамамлай, пландан тыш 120 мең һумлыҡ продукция эшләп сығара.
Е. П. Шерстобитов заводта иң яҡшы рационализаторҙарҙың береһе була. Унынсы биш йыллыҡ осоронда 18 рационализаторлыҡ тәҡдиме индереп, 10 мең һумлыҡ экономия яһауға өлгәшә. Яңы етештереү ҡеүәтен алдан үҙләштереүгә һәм проект күрһәткестәрен ҡаплауға булышлыҡ итә. Мәҫәлән, камиллаштырыу һуң, уны реконструкциялау һәм хеҙмәтләндереү 75 мең тоннаға етәсәк, кокслаштырыу, ярым кокслаштырыу ҡулайламаһы етештереүсәнлеге менән айырылып проект ҡеүәте йылына 82 мең тонна этилен. 1976—1979 йылдарҙа пландан тыш, был проекттар иҫәбенә 2,8 миллион һумлыҡ продукция етештереү кимәле була.
Унынсы биш йыллыҡ заданиеһын дүрт йылда, нефть химияһы продукцияһын сығарыу буйынса социалистик йөкләмәләрҙе арттырып үтәгәне өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1980 йылдың 13 июнендәге указына ярашлы, Е. П. Шерстобитовҡа Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
1999 йылда хаҡлы ялға сыҡҡанға Өфө синтетик спирт заводында компрессор ҡоролмаларының өлкән машинисы булып эшләй.
Өфө ҡалаһында йәшәй.

# Шерстобитов Евгений Павлович
## Наградалары

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1980)
* Ленин Ордены (1980)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1974)
* «Фиҙакәр хеҙмәте өсөн. Владимир Ильич Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу уңайынан» миҙалы
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы
# Сэбь-Ю

Сэбь-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вашка йылғаһының уң ярына тамағынан 174 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Сэбь-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000047542
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004754
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Нилка

Нилка — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тошма йылғаһының һул ярына тамағынан 1,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Нилка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нерль башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010300812110000032289
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003228
* Бассейн коды — 09.01.03.008
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Төньяҡ Осетия дәүләт медицина академияһы

Төньяҡ Осетия дәүләт медицина академияһы (рус. Северо-Осетинская государственная медицинская академия СОГМА) — Владикавказда урынлашҡан юғары уҡыу йорто, Төньяҡ Осетия һәм Рәсәй Федерацияһының башҡа төбәктәре өсөн табип кадрҙары әҙерләй. Уҡыу йортона 1939 йылда нигеҙ һалына.

# Төньяҡ Осетия дәүләт медицина академияһы
## Тарихы

Академияға, медицина институты булараҡ, 1939 йылдың 10 июлендә нигеҙ һалына. 1942 йылда Төньяҡ Осетиялағы хәрби хәрәкәттәр менән бәйле Ереванға эвакуациялана. Юғары уҡыу йорто уҡытыусылары һәм студенттарының күпселеге Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша һәм күп һанлы наградалар менән ҡайта. 1975 йылда яңы уҡыу корпусын төҙөү тамамлана. 1981 йылда Үҙәк фәнни-тикшеренеү лабораторияһы асыла. 1994 йылда сит ил студенттары менән эшләү буйынса бүлек асыла. 1995 йылда институт Төньяҡ Осетия дәүләт медицина академияһы тип үҙгәртелә.
Хәҙерге ваҡытта Академия составында — Үҙәк ғилми-тикшеренеү лабораторияһы, ғилми-тикшеренеү секторы, практик әҙерлек үҙәге, хисаплау үҙәге, аккредитация үҙәге, клиник дауахана һәм стоматология поликлиникаһы бар.
Әлеге ваҡытта юғары уҡыу йортонда Төньяҡ Осетиянан һәм Рәсәйҙең башҡа төбәктәренән, шулай уҡ Әзербайжан, Грузия, Тажикстан, Һиндостан, Сирия, Палестина, Мысыр һәм башҡа илдәрҙән 2000 самаһы студент уҡый.
Вуз студенттары төрлө фәнни конференцияларҙа, Бөтә Рәсәй һәм халыҡ-ара олимпиадаларҙа ҡатнаша, уларҙа бик йыш призлы урындар яулай. СОГМА сығарған студенттарға сит илдәрҙә лә һорау ҙур.

# Төньяҡ Осетия дәүләт медицина академияһы
## Факультеттары

Хәҙерге ваҡытта уҡыу йортонда биш факультет бар: дауалау, стоматология, педиатрия, фармацевтика, медицина-профилактика.

# Төньяҡ Осетия дәүләт медицина академияһы
## Билдәле уҡытыусылар

Брин Вадим Борисович (1943) — медицина фәндәре докторы, профессор, РАЕН ағзаһы, физиология кафедраһы мөдире.
Плахтий Сергей Яковлевич (1935) — гуманитар, социология һәм иҡтисад фәндәре кафедраһы профессоры, күп китаптар һәм монографиялар авторы.
Хетагурова Зара Владимировна (1933—2014) — медицина фәндәре докторы, профессор, табип-ревматолог.
Касохов Тимофей Борисович (1960) — медицина фәндәре докторы, профессор, Төньяҡ Осетия-Алания Республикаһының атҡаҙанған табибы, РАЕ-ның атҡаҙанған фән һәм мәғариф эшмәкәре, 3-сө балалар ауырыуҙары кафедраһы мөдире.

# Төньяҡ Осетия дәүләт медицина академияһы
## Етәкселеге

Ректоры (2015 йылдан) — Ремизов Олег Валерьевич.
Президенты — Салбиев Казбек Дахцикоевич.
# Соемы-Яха

Соёмы-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Вэнуй-Еуо йылғаһының уң ярына тамағынан 107 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Соемы-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300044621
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304462
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Һуҙынҡыларҙың дөрөҫ әйтелеше

Башҡорт телендә бөтә хәрефтәр ҙә яҙылғанса ғына уҡылмай. Уларҙы дөрөҫ уҡыу, әйтеү ҡағиҙәләре бар.
1. «И» хәрефе үҙләштерелгән һүҙҙәр аҙағында -ей, -ый тип уҡыла:
* Яҙыла -> уҡыла
* Вәли -> Үәлей
* Нәби -> Нәвей
* Фәхри -> Фәхрей
* Нури -> Нурый
* Миңнури -> Миңнурый
2. Ҡайһы бер сифаттарҙың һәм яҙыусыларҙың фамилиялары аҙағында и үҙгәртелмәй уҡыла: -ҡәтғи, милли, сәйәси, әҙәби, ижади, фәнни, даими, Р. Ниғмәти, Ғ. Әмири, хосуси, ижтимағи, синфи, хәрби, фәлсәфәүи.
3. Һуҙынҡы өнгә бөткән һүҙҙең аҙағынан һуҙынҡы менән башланған һүҙ килһә һәм ул бер тында әйтелһә, ғәҙәттә, алдағы һүҙҙең аҙаҡҡы һуҙынҡыһы төшөп ҡала:
* яҙыла -> уҡыла
* килә алмай -> килалмай
* бара алмай -> баралмай
* туры ат -> турат
* ҡара алтын -> ҡаралтын
* иртә үк -> иртүк
* һоро айыу -> һорайыу
* алдымы әллә -> алдымәллә
# Белоцерковский Борис Ефимович

Белоцерковский Борис Ефимович (16 апрель 1922 йыл — 12 апрель 2007 йыл) — СССР һәм Рәсәй хәрби хеҙмәткәре, ПВО ғәскәрҙәре полковнигы. ғалим-инженер. техник фәндәре докторы (1974), профессор (1983), К. Э. Циолковский исемендәге Рәсәй Космонавтика академияһының почетлы академигы, (1993),
Ер тирәһендәге алыҫ йыһан объекттарын табыу буйынса теүәл оптик-электрон автоматлаштырылған сараларын төҙөүгә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.

# Белоцерковский Борис Ефимович
## Биографияһы

Борис Ефимович Белоцерковский Сатанов ҡасабаһында (хәҙер Украинаның Хмельницкий өлкәһе Городокский районы) 1922 йылдың 16 апрелендә тыуған
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Хәрби хеҙмәтен рядовой булып башлай, Көньяҡ-Көнбайыш, Воронеж, Сталинград, 1-се Украин һәм Көньяҡ-Көнбайыш фронттарында һуғыша. Һуғыш тамамланғандан һуң, 1951 йылда Ф. Э. Дзержинский исемендәге Артиллерия академияһының баллистика факультетын тамамлай (хәҙер Михайлов хәрби артиллерия академияһы).
1951 йылдан 1956 йылға тиклем Капустин Яр полигонында хеҙмәт итә (өлкән офицеры, өлкән инженер); 1956 йылдан 1964 йылға тиклем Оборона министрлығы 4-се Баш идаралығында хеҙмәт итә (өлкән инженер, бүлек начальнигы урынбаҫары, бүлек начальнигы). 1964 йылдан 1973 йылға тиклем Үҙәк ғилми-тикшеренеү институтында (ЦНИИ-45) хеҙмәт итә, унда Йыһан киңлеген күҙәтеү системаһы идаралығының начальник урынбаҫары була. 1973—1974 йылдарҙа СССР Приборҙар төҙөү министрлығының оргтехника Бөтә Рәсәй ғилми-тикшеренеү институтында бүлек начальнигы вазифаһында эшләй.
1974 йылдан алып 1979 йылға тиклем СССР Оборона сәнәғәте министрлығының Ион һәм электрон оптикаһы ғилми-тикшеренеү институтында сектор начальнигы булып эшләй. 1979—1996 йылдарҙа сектор начальнигы, һуңынан СССР радио сәнәғәте министрлығының А. А. Расплетин исемендәге радиофизика ғилми-тикшеренеү институтында баш ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.
1973 йылда запасҡа сыға. 2007 йылдың 12 апрелендә Мәскәүҙә вафат була. Ҡаланың Троекуров зыяратында ерләнә (участка 7а). Ҡатыны — Зоя Александровна Белоцерковская, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы.

# Белоцерковский Борис Ефимович
## Ҡаҙаныштары

* СССР Ҡораллы Көстәр ветераны,ПВО ғәскәрҙәре ветераны, Рәсәй Федерацияһының айырым хәүеф подразделениеһы ветераны.
* 2-се һәм 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены, ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, «Хәрби ҡаҙаныштары өсөн», «Сталинградты обороналаған өсөн», «1941—1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалдар менән бүләкләнгән.
# Хаспыря-Яха

Хаспыря-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нгарка-Пыря-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 66 км.

# Хаспыря-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15030000112115300052051
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305205
* Бассейн коды — 15.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Аллабирҙе (исем)

Аллабирҙе — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Аллабирҙе исеме бар.

# Аллабирҙе (исем)
## Этимологияһы

Аллабирҙе — ғәрәп һүҙе, Алла менән бирҙе һүҙҙәре ҡушылып төҙөлгән исем. Оҙаҡ көтөп алған бала тигәнде аңлата.

# Аллабирҙе (исем)
## Билдәле кешеләр

Йәғәфәров Аллабирҙе Нурмөхәмәт улы (1886 йыл — 25 февраль 1922 йыл) — башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре.

# Аллабирҙе (исем)
## Фамилия

* Аллабирҙин Ирек Латип улы (29 май 1940 йыл) — СССР һәм Рәсәй зоотехнигы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1999).
* Аллабирҙин Зәки Латип улы (1922 йыл — 13 ноябрь 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, гвардия рядовойы. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, дивизияның 148-cе артиллерия-миномет полкы повозочныйы.
* Аллабирҙин Мортаза Ғәлләм улы (23 февраль 1924 йыл — ???) — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, I дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.
* Аллабирҙин Шаһивәли Әбделкәрим улы (1896 йыл — 16 март 1976 йыл) — совет хужалыҡ эшмәкәре. Беренсе донъя һуғышында һәм Граждандар һуғышында ҡатнашҡан, ҡыҙылармеец.
* Аллабирҙин Дамир Зиннәт улы (16 июнь 1962 йыл) — педагог, Рәсәй Федерацияһының дөйөм белем биреүҙең маҡтаулы хеҙмәткәре, тарихсы-эҙәрмән

# Аллабирҙе (исем)
## Ауылдар

Яңы Аллабирҙе (рус. Новоаллабердино) — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл.
Аллабирҙе (рус. Алабердино) — Ырымбур өлкәһенең Төйлөгән районы ауылы. Чапай ауыл биләмәһенә керә.
Аллабирҙе (Татарстан) — Татарстандың Тәтеш районындағы ауыл.
# Иванов Виталий Петрович (этнограф)

Иванов Виталий Петрович (3 июнь 1952 йыл) — сыуаш этнографы, дәүләт эшмәкәре, тарих фәндәре докторы.
Сыуаш Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2008). Сыуаш Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендә дәүләт премияһы лауреаты (2001), Сыуаш Республикаһының Әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2006). 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәте өсөн», «Сыуаш Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» орден миҙалдары менән бүләкләнде.

# Иванов Виталий Петрович (этнограф)
## Биографияһы

1952 йылдың 3 июнендә Башҡорт АССР-ының Бишбүләк районы Вишневка ауылында тыуа. 1976 йылда Сыуаш дәүләт университетының тарих-филология факультетын һәм 1980 йылда СССР Фәндәр академияһының Этнография институты аспирантураһын тамамлай.
1981—1992 йылдарҙа — ғалим-секретарь, этнография һәм археология бүлектәре мөдире, ғилми эштәр буйынса директор урынбаҫары. 1997 йылда әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәр була, ә 2006—2015 йылдарҙа — баш ғилми хеҙмәткәр, 2013 йылдан — Сыуаш дәүләт гуманитар фәндәре институтының этнология һәм социаль тикшеренеүҙәр бүлеге мөдире.
1993—1996 йылдарҙа Сыуаш Республикаһының мәҙәниәт һәм милләттәр эштәре буйынса министры булып эшләй.
2005 йылда «Рәсәйҙә сыуаштарҙың таралыуы һәм һаны: тарихи үҫеш һәм төбәк үҙенсәлектәре» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Хәҙер К. В. Иванов исемендәге Тарихи-культурологик тикшеренеүҙәр фонды директоры булып эшләй.

# Иванов Виталий Петрович (этнограф)
## Ғилми хеҙмәттәре

* Чуваши: этническая история и традиционная культура. М., 2000 (в соавт.);
* Чувашский костюм от древности до современности. М. — Ч. — Оренбург, 2002 (в соавт.);
* Этническая география чувашского народа: историческая динамика численности и региональные особенности расселения. Ч., 2005;
* Чуваши: история и культура. В 2-х томах. Ч., 2009 (в соавт.);
* Этническая история чувашского народа. Ч., 2010;
* Образование Чувашской автономии: предпосылки, проекты, этапы. Ч., 2010 (в соавт.);
* История этнографии чувашского народа. Ч., 2011; Чувашская Республика: социокультурный портрет. Ч., 2011;
* Чуваши Присвияжья: история и культура. Ч., 2015 (в соавт.).