yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Сенченко Геннадий Степанович

Сенченко Геннадий Степанович (5 февраль 1919 йыл—17 июль 1985 йыл) — ғалим-геолог, Көньяҡ Уралдың геологияһын өйрәнеүсе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Геология-минералогия фәндәре докторы (1976). 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1943), ике Ҡыҙыл Йондоҙ (1944, 1945) ордендары кавалеры.

# Сенченко Геннадий Степанович
## Биографияһы

Геннадий Степанович Сенченко 1919 йылдың 5 февралендә Украина ССР‑ы Кировоград өлкәһенең Маловисковский районы Злинка ауылында тыуа. 1941 йылда Һарытау университетын тамамлағандан һуң ул университетта эшләй, тәүҙә геолог, һуңынан Геология ғилми-тикшеренеү институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре була.
Г.С. Сенченко – Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1943 йылда 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены һәм 1944, 1945 йылдарҙа Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.
1952 йылдан алып ғүмеренең аҙағына тиклем Геннадий Степанович Өфөлә, Фәндәр академияһының Геология инстиутында эшләй, башта өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1964 йылдан – бүлек мөдире, ә 1965 йылдан – тектоника лабораторияһы мөдире.
1975 йылда Мәскәү дәүләт университетының геология факультетында Г.С.Сенченко «Складчатая структура Южного Урала и ее соотношение со строением глубоких горизонтов земной коры» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Геннадий Степанович Сенченко 1985 йылдың 17 июлендә Өфөлә вафат була.

# Сенченко Геннадий Степанович
## Фәнни эшмәкәрлеге

Фәнни эшмәкәрлеге геоморфология һәм тектоника менән бәйле. Сенченко тарафынан Көньяҡ Уралдың йыйырсыҡлы формаларының морфологияһы өйрәнелгән һәм уларҙың арауыҡта урынлашыу законлыҡтары, хәҙерге геологияла өҙөк боҙоҡлоҡтар (шул иҫәптән шарьяждар һәм ҡаплау шыуҙырмалары) роле һәм Ер ҡабығының тәрәндәге төҙөлөшө менән уларҙың корреляцияһы асыҡланған.
ГДР ғалимдары менән берлектә Альп һәм Уралдың герцин структураларын тикшереүҙә, 1954 йылда 1:200000 масштаблы СССР‑ҙың Дәүләт геологияһы картаһын төҙөүҙә ҡатнаша. 80‑гә яҡын фәнни хеҙмәт авторы.

# Сенченко Геннадий Степанович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1943)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1944)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1945)
* «Японияны еңгән өсөн» миҙалы (1945)
* «Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы (1945)
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы

# Сенченко Геннадий Степанович
## Төп хеҙмәттәре

* Складчатые структуры Южного Урала. М., 1976.
# Боҙаяҙ ауыл Советы (Ҡырмыҫҡалы районы)

Боҙаяҙ ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ҡырмыҫҡалы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Боҙаяҙ ауылы.

# Боҙаяҙ ауыл Советы (Ҡырмыҫҡалы районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

# Боҙаяҙ ауыл Советы (Ҡырмыҫҡалы районы)
## Башҡарма власы

Боҙаяҙ ауыл Советы ауыл биләмәһе хакимиәте: Рәсәй, 453003, Башҡортостан Республикаһы, Ҡырмыҫҡалы районы, Боҙаяҙ ауылы, Совет урамы, 5.

# Боҙаяҙ ауыл Советы (Ҡырмыҫҡалы районы)
## Иҫтәлекле урындары

Йылға аша таш күпер (элекке Екатерининаның, XVIII быуат аҙағы) — тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы.

# Боҙаяҙ ауыл Советы (Ҡырмыҫҡалы районы)
## Билдәле шәхестәре

* Әсәнов Фәнил Абдулһаҙый улы (30 декабрь 1929 — 31 ғинуар 1995 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, шағир, драматург, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1976), РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1980).
* Усаев Ҡәнзәфәр (1738 — 10 июля 1804) — Е. И. Пугачевтың күренекле көрәштәше.
# Кузина (Мендель ҡушылдығы)

Кузина — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Мендель йылғаһының һул ярына тамағынан 285 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Кузина (Мендель ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010600112115200024718
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202471
* Бассейн коды — 13.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Тимербай

Тимербай

# Тимербай
## Башҡортостан ауылдары

* Тимербай (Көйөргәҙе районы)
* Тимербай (Мәсетле районы)
# Яр Химин

Яр Химин — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе, Ростов өлкәһе, Белгород өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Гончариха йылғаһы тармағының уң ярына тамағынан 3,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Яр Химин
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Павловск ҡалаһынан Хопёр йылғаһы ҡушылғанға тиклем, Подгорная йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010101212107000004744
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000474
* Бассейн коды — 05.01.01.012
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ғөләмә

Ғөләмә (ғәр. علماء‎ — күплектәге һүҙ: «уҡымышлылар, ғалимдар»; берлектә — ғәр. عالم‎ — ғалим) йәки ғалимдар — Исламды теоретик йәһәттән дә, ғәмәли яҡтан да яҡшы белгән абруйлы дин белгестәренең дөйөмләштерелгән атамаһы.

# Ғөләмә
## Тарихынан

Ғөләмә тип аталыу хоҡуғы биреү тураһында Ҡөрьән белгестәре, факиһтар һәм башҡа уҡымышлылар һәр саҡ бәхәскә инеп торғандар.Ғөләмә фәйләсуфтарға һәм суфыйҙарға ҡаршы ҡуйып ҡаралған. Улар һөнәри шөғөлдәре, йәшәгән урындары, мәҙһәбтәре һәм башҡалар буйынса бүленешкән.Был берләшмәләрҙең әммә аныҡ ойошторолған формалары булмаған. Тик XVI быуаттан ғөләмәләр берҙәм социаль көскә әүерелә башлай. Был Ғосман империяһы йөҙөндәге сөнни Исламды шиғыйлыҡты рәсми дин тип иғлан иткән Сәфәүиҙәр Иран араһындағы ҡапма-ҡаршылыҡҡа ҡырҡа булышлыҡ итә.
Иранда әкренләп рәсми рухани эшмәкәрҙәр иерархияһы (мөжтәһидтәрҙән муллаларға тиклем) барлыҡҡа килә, уларҙы дөйөмләштереп йыш ҡына ғөләмә тип атағандар.
Ғосман империяһында ғөләмәләрҙең рәсми башлығы дәрәжәһе индерелә, ул Истанбул ҡалаһының мөфтөйө була һәм Шәйех-үл-Ислам дәрәжәһе йөрөтә.
Мосолман дәүләттәре көсһөҙләнгән яңы шарттарҙа ғөләмә берләшмәләренең әһәмиәте арта, улар ҡайһы бер илдәрҙә юл башлап йөрөүсе көскә әүерелә. Әммә ҡайһы бер мосолман илдәрендә социаль тормош һәм мәғарифтың секуляризацияһы ғөләмәләрҙең социаль бнигеҙе тарая. Был төрлөлөк шарттарҙа ғөләмәләрҙең социаль көс булараҡ тотҡан урындары төрлө кимәлдә булып сыға.

# Ғөләмә
## Ғөләмә башҡорт телендә

Ғәрәп телендә ғөләмә һүҙе күплек исем булыуға ҡарамаҫтан, башҡорт телендә уға күплек ялғауы ҡушылыусан, сөнки яңғыҙлыҡ исем булып ҡабул ителә:
* Сабир мулла: Был да мәғлүм булһын ки, беҙ ғөләмәләрҙең бында бер ҙә ҡәҙере юҡ икән.
* Б. Ишемғол
.Башҡорт телендә "ғөләмә" һүҙе диндәге уҡымышлылар, ғалимдар ғына түгел, ғөмүмән, дин әһелдәренә ҡарата ла ҡулланыла.

# Ғөләмә
## Күренекле башҡорт дин әһелдәре

Ризаитдин Фәхретдинов (Ризаитдин Фәхретдин улы Фәхретдинов; 1859—1936) — күренекле башҡорт мәғрифәтсеһе, яҙыусы, шәрҡиәтсе һәм дин ғалимы. Эске Рәсәй һәм Себер Үҙәк диниә назараты мөфтөйө һәм рәйесе булған (1923—1936). Дин белеме йәһәтенән абруйлылығы хаҡында уның 1926 йылда Бөтә донъя мосолмандарының конгресында Бөтә Рәсәй мосолмандары делегацияһы етәксеһе булараҡ ҡатнашып, унда конгресс президиумының рәйес урынбаҫары итеп һайланыуы ла күпте һөйләй.
Рәсүлев Зәйнулла Хәбибулла улы (Зәйнулла бин Хәбибулла бин Рәсүл, Зәйнулла-ишан; 20 март 1833 — 2 февраль 1917) — башҡорт дин әһеле, ишан, йәмәғәт эшмәкәре һәм мәғрифәтсе.
# Оло Суета

Оло Суета — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мрас-Су йылғаһының һул ярына тамағынан 120 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Оло Суета
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300212115200008648
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200864
* Бассейн коды — 13.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Нань-Ях

Нань-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Назинская йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.

# Нань-Ях
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010900112115200035692
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203569
* Бассейн коды — 13.01.09.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# И

Ии [и] — Башҡорт алфавитының ун икенсе хәрефе.

# И
## Башҡорт алфавитында

Һуҙынҡы хәрефтәргә инә: а, е, ё, и, о, ө, у, ү, ы, э, ә, ю, я.
* Был яҙмалар йә хәреф тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
# Лесми-Юган

Лесми-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сыня йылғаһының уң ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 178 км.

# Лесми-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300030558
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303055
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Хамма (Тюрингия)

Хамма (Тюрингия) (нем. Hamma) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 292 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,76 км². Диңгеҙ кимәленән 190 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99765 һәм автомобиль коды — NDH.
# Солтанова Мәрйәм Ғәзизрахман ҡыҙы

Солтанова Мәрйәм Ғәзизрахман ҡыҙы (10 апрель 1938 йыл) — педагог, мәҙәниәт хеҙмәткәре, үҙешмәкәр композитор. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2013),Рәсәйҙең (1998) һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1980). Ишембай районының почётлы гражданы (2008).

# Солтанова Мәрйәм Ғәзизрахман ҡыҙы
## Биографияһы

Мәрйәм Ғәзизрахман ҡыҙы Солтанова (ҡыҙ фамилияһы Рахманова, дөрөҫөрәге- Ҡарамышева) 1938 йылдың 10 апрелендә Ишембай районы Маҡар ауылында тыуған, уның атаһы Ғәзизрахман Ҡарамышев (Рахманов)- башҡорт дворяндары Ҡарамышевтар нәҫеленән, фамилияһын власть тарафынан эҙәрлекләүҙәр арҡаһында революциянан һуң үҙгәртергә мәжбүр булған. Ул 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында һуғышҡан.
1958 йылда Стәрлетамаҡ мәҙәниәт — ағартыу мәктәбенең хор-дирижерлыҡ бүлеген,
1963 йылда Өфө сәнғәт училищеһын (М. П. Фоменков класын),
1972 йылда — Гнесиндар исемендәге Мәскәү дәүләт музыка-педагогия институтын (Е. А. Калганов класын) тамамлаған. Иосиф Кобзон менән бер курста уҡыған, уның менән дуҫтарса мөнәсәбәт бөйөк йырсының һуңғы көндәренсә дауам итә.
1958—1959 йылдар -
1959—1962 йылдар — Маҡар районының район мәҙәниәт йорто етәксеһе (Петровский ауылы).
1962—1972 йылдар — Дыуан районындағы Мәсәғүт педагогия училищеһында музыка уҡытыусыһы .
1973 йыл — Ишембай ҡалаһы музыка мәктәбенең балалар хоры етәксеһе.
1975—1993 йылдар — нефтселәрҙең С. М. Киров исемендәге мәҙәниәт һарайы хоры етәксеһе (Ишембай ҡалаһы).
Ишембай музыка мәктәбенең Кинйәбулат һәм Маҡар урта мәктәптәрендәге филиалдарын ойоштороусы.
1992—1999 йылдар — Ишембай ҡалаһы 2-се һанлы интернат — мәктәбендә (1994 йылдан- Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт республика гимназия-интернаты, 201 йылдан Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт гимназия-интернаты) музыка уҡытыусыһы һәм балалар хоры етәксеһе.
1999 йылдан тыуған ауылы Маҡарҙа йәшәй һәм эшләй. Маҡар урта мәктәбендә Ишембай районы музыка мәктәбе филиалын астырыуға өлгәшә (башта был уҡыу йорто өсөн бина Солтановтар иҫәбенә ремонтлана, улар иҫәбенә инструменттар һатып алына, хеҙмәткәрҙәргә хеҙмәт хаҡы түләнә) , «Селтербей» исемле балалар йыр ансамбле булдыра. Маҡар ауылы "Ағинәйҙәр ҡоро"ноң әүҙем ағзаһы. Ауылда бик күп мәҙәни саралар ойшотороусыларҙың береһе.
Ул етәкләгән коллективтар бик күп фестивалдәр һәм конкурстар лауреаты. Үҙешмәкәр композитор. М.Солтанова яҙған йырҙар район үҙешмәкәр сәнғәт коллективтары репертурында оҙаҡ йылдар һаҡлана.
Мәрйәм Солтанова башҡорт шағирҙарының күп шиғырҙарына йырҙар ижад итеп, уларҙан ике йыйынтыҡ туплап, баҫтырып сығарған.
2021 йылдың мартында Мәрйәм Солтанова «Ҡатын-ҡыҙ – милләт әсәһе» V республика конкурсы йомғаҡтары буйынса Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәтенең Рабиға Ҡушаева исемендәге миҙалы менән бүләкләнде.

# Солтанова Мәрйәм Ғәзизрахман ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Салауат Юлаев ордены(2013)
* Рәсәйҙең атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998)
* БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1980)
* Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәт өсөн билдәһе (2008)
* Ишембай районының почётлы гражданы (2008)
* Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәтенең Рабиға Ҡушаева исемендәге миҙалы (2021)
# Курсор

Курсор— экрандағы билдә (емелдәүсе һыҙыҡтар, төҫ менән айырыу). Киләһе хәрефтең ҡайһы урынға урынлашыуын күрһәтә, менюҙа команда өсөн хеҙмәт итә һ.б. сысҡандың үҙенең курсоры бар, ғәҙәттә ул уҡ Файл:Css cursor default.png. Курсорҙың күренеше системаның торошона һәм башҡарылған операцияға бәйле рәүештә үҙгәрергә мөмкин. Мәҫәлән, ҡом сәғәте Windows-тың көтөп торорға ҡушыуын белдерә.
| Мәғәнәһе | Төр |
| url | Үҙеңдең шәхси курсорыңды урынлаштырырға рөхсәт итә. Уның өсөн курсор менән файлға юлды күрһәтергә кәрәк |
| auto | Өндәшәмәгн саҡта ағымдағы элемент өсөн курсор төрө |
| inherit | Наследует значение родителя |
| default | Файл:Css cursor default.png |
| crosshair | |
| help | |
| move | |
| pointer | |
| progress | |
| text | |
| wait | |
| n-resize | |
| ne-resize | |
| e-resize | |
| se-resize | Файл:Css cursor seresize.png |
| s-resize | |
| sw-resize | |
| w-resize | |
| nw-resize | Файл:Css cursor default.png |
Был компьютер тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып Википедия проектына ярҙам итә алаһығыҙ.
# Оло Бадья-Ю

Оло Бадья-Ю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кожим йылғаһының уң ярына тамағынан 149 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Оло Бадья-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000069238
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006923
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Аҙнаҡай

Аҙнаҡай (татар. Азнакай, рус. Азнакаево) — Татарстандың көньяҡ-көнсығышында Стәрле йылғаһы буйында урынлашҡан ҡала (1987), Аҙнаҡай районының үҙәге.
Ҡазанға — 376 километр. Майҙаны — 15,3 км². Халыҡ һаны — 34 859 кеше (2010 йыл). Татарҙар — 85,4 %, урыҫтар — 11,9 % (1989).
Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығында Сатыр тау (324 метр) янында урынлашҡан. Ҡыҙыл китапҡа индерелгән үҫемлек һәм хайуандар күп.
Аҙнаҡай — нефть сәнәғәте ҡалаһы (НГДУ «Азнакаевскнефть», ООО «Татнефть-АзнакаевскРемСервис», ЯАЙ «РИТЭК-Внедрение»).

# Аҙнаҡай
## Тарих

* XVIII быуаттың беренсе яртыһында һалынған.
* 1956 йылдан башлап эшселәр ҡасабаһы.
* 1987 йылда ҡала статусын ала.
* 1931-1936 йылдарҙа һәм 1965 йылдан башлап Азнакай районының үҙәге.

# Аҙнаҡай
## Сәнәғәт

* «Азнакаевнефть» нефть-газ сығарыу идараһы («Татнефть» ААЙ)
* «Нефтемаш» заводы
* ООО «Татнефть-АзнакаевскРемСервис»
* Тегү фабрикасы «Азнакай киемнаре»
* Май һәм икмәк заводтары

# Аҙнаҡай
## Билдәле шәхестәре

* Нәсибуллин Руслан Сәғит улы (1937—14.01.2019), ғалим-радиофизик. 1978—2019 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина институты һәм Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1982—2018 йылдарҙа информатика курсы булған медицина физикаһы кафедраһы мөдире. Физика-математика фәндәре докторы (1991), профессор (1992).
# Хәжәт

Хәжәт намаҙы — Аллаһы Тәғәләгә берәй маҡсатҡа өлгәшеүҙе һорап, доға ҡылыуҙан алда уҡыла торған намаҙ. Хажәт намаҙын дүрт рәҡәғәт итеп тә, ике рәҡәғәт итеп тә уҡыйҙар.

# Хәжәт
## Намаҙҙы ҡылыу тәртибе

Хәжәт намаҙын, дүрт рәҡәғәт итеп уҡығанда, беренсе рәҡәғәттә «Фатиха» сүрәһе уҡыла һәм, уға ҡушып, «Аятел көрси» уҡыла. Аятел көрси — бер генә аят. Шуға күрә уны өс тапҡыр уҡыу тейешле.
Икенсе рәҡәғәттә «Ихлас» сүрәһе уҡыла. Ошо ике рәҡәғәт үтәлгәс, «Әттәхиәт» уҡыла.
Унан һуң, турайып баҫып, өсөнсө рәҡәғәт уҡыла. Был рәҡәғәттә «Фатиха» сүрәһенә «Фәләҡ» сүрәһе ҡушып уҡыла.
Унан һуң дүртенсе рәҡәғәт үтәлә. Был рәҡәғәттә «Фатиха» сүрәһенә «Ән-нәс» сүрәһе ҡушып уҡыла.
Ошонан һуң тағы «Әттәхийәт» һәм салауат уҡыла. Унан доға уҡыла. Мәҫәлән, «Раббәннә әәттинә фид-дүнъйәә хәсәнәтән үә фил-әхирәти хәсәнәтән үә ҡинәә ғәҙәбән-нәәр». Унан һуң, башҡа намаҙҙарҙағы кеүек, сәләм бирелә һәм сәләм доғаһы уҡыла.
# Агинское (Красноярск крайы)

Агинский — ауыл. Красноярск крайының Саянский районы административ үҙәге һәм Агинский ауыл советы үҙәге.

# Агинское (Красноярск крайы)
## Географияһы

Агинский тораҡ пункты Анжа йылғаһы ярында урынлашҡан. Агинское ауылы диңгеҙ кимәленән 342 метр бейеклектә һуҙылып ята. Ул Саянский тимер юл станцияһынан 40 километр алыҫлыҡта (Абакан, Тайшет һәм Уяр тимер юл һыҙығы буйлап) урынлашҡан.

# Агинское (Красноярск крайы)
## Тарих

Агинское ауылына 1829 йылда һөргөнгә ебәрелгән күскенселәр нигеҙ һалған. Агинское ауылында тыуған яҡты өйрәнеү музейы ойошторолған. Ауылда «Присаянье» гәзите сығарыла.

# Агинское (Красноярск крайы)
## Халыҡ

2010 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Агинское ауылында 5584 кеше йәшәгән. Почта индексы — 663580.
# Мена (Тюрингия)

Мена (Тюрингия) (нем. Mehna) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 344 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,69 км². Диңгеҙ кимәленән 240 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 4626 һәм автомобиль коды — ABG.
# Хул-Сорт-Соим

Хул-Сорт-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Помут йылғаһының һул ярына тамағынан 77 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Хул-Сорт-Соим
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300020784
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302078
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Каттенштедт

Каттенштедт (нем. Cattenstedt) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 720 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,01 км². Диңгеҙ кимәленән 242 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38889 һәм автомобиль коды — HZ.
# Һыҙыҡлы тигеҙләмә

Һыҙыҡлы тигеҙләмә — уны төҙөүсе күпбыуындарҙың тулы дәрәжәһе 1-гә тигеҙ булған алгебраик тигеҙләмә. Һыҙыҡлы тигеҙләмәне түбәндәгесә күрһәтелә:
* дөйөм күренештә: $a_{1}x_{1}+a_{2}x_{2}+\dots +a_{n}x_{n}+b=0$;
* каноник формала: $a_{1}x_{1}+a_{2}x_{2}+\dots +a_{n}x_{n}=-b$.

# Һыҙыҡлы тигеҙләмә
## Бер үҙгәреүсәнле һыҙыҡлы тигеҙләмә

Бер үҙгәреүсәнле һыҙыҡлы тигеҙләмәне:
    $ax+b=0$ күренешенә килтерергә мөмкин.
Сығарылыштары һаны a һәм b параметрҙарына бәйле.
Әгәр $a=b=0$ булһа, тигеҙләмәнең сикһеҙ күп сығарылышы бар, сөнки $\forall x\in \mathbb {R} :x\cdot 0=0$.
Әгәр $a=0,b\neq 0$ булһа, тигеҙләмәнең сығарылышы юҡ, сөнки $\not \exists x\in \mathbb {R} :0\cdot x=-b\neq 0$.
Әгәр $a\neq 0$ булһа, тигеҙләмәнең берҙән бер сығарылышы бар: $x=-{\frac {b}{a}}$.

# Һыҙыҡлы тигеҙләмә
## Ике үҙгәреүсәнле һыҙыҡлы тигеҙләмә

Ике үҙгәреүсәнле һыҙыҡлы тигеҙләмәне күрһәтергә мөмкин:
* дөйөм күренештә: $ax+by+c=0$;
* каноник формала: $ax+by=-c$;
* Һыҙыҡлы функция формаһында: $y=kx+m$, бында $k=-{\frac {a}{b}};\ m=-{\frac {c}{b}}$.
Бындай тигеҙләмәнең сығарылышы, йәки тамыры тип, $(x;y)$ үҙгәреүсәндәр парының, тигеҙләмәне тождествоға әйләндереүсе ҡиммәттәре парын атайҙар. Ике үҙгәреүсәнле һыҙыҡлы тигеҙләмәнең ундай сығарылыштары (тамырҙары) сикһеҙ күмәклек. Бындай тигеҙләмәнең геометрик моделе (графигы) — $y=kx+m$ тура һыҙығы.
# Оло Хара-Матолоу

Оло Хара-Матолоу — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хара-Матолоу йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Оло Хара-Матолоу
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300031784
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303178
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3