yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Тарапака

Тарапака (исп. Tarapacá) — Чилиҙың төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан өлкә. Үҙенә 7 коммуна һәм 2 провинция берләштерә.
Майҙаны — 42 225,8 км². Халыҡ һаны — 286 105 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 6,78 кеше/км².
Административ үҙәге — Икике.

# Тарапака
## Географик урыны

Боливия менән Тымыҡ океан араһында урынлашҡан. Чилиҙың төньяғынан икенсе өлкә.
Өлкәнең сиктәштәре:
* төньяҡта — Арика өлкәһе
* көнсығышта — Боливияның Оруро һәм Потоси департаменты
* көньяҡта — Антофагаста өлкәһе
* көнбайышта — Тымыҡ океан

# Тарапака
## Географик урыны
### Төп йылғалар

* Тана

# Тарапака
## Географик урыны
### Ҡурсаулыҡтар

* Пампа-дел-Тамаруғал милли ҡурсаулығы
* Ислуга янартауы милли паркы

# Тарапака
## Тарих

Тарапака өлкәһендә боронғо ҡая һүрәттәре (петроглифтар) табылыуы, был ерҙәрҙә кешенең борон-борондан килеүен таныта.
Бында чинчорро, аймара, уро һәм каманчако культуралары йәшәгән. Шуларҙың араһынан чинчорро индейҙары ер йөҙөндә иң беренсе булып мәйетте мумияға әйләндерә алғандар. Улар Арика ҡалаһына яҡын ярҙа торған булғандар.

# Тарапака
## Демографик мәғлүмәттәр

Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
| Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | 238 950 |
| шул иҫәптән: | Ҡала халҡы | 226 462 | Ҡала халҡы өлөшө, % | 94,77 |
| | Ауыл халҡы | 12 488 | Ауыл халҡы өлөшө, % | 5,23 |
| | Ир-егеттәр | 123 072 | Ир-егеттәр өлөшө , % | 51,51 |
| | Ҡатын-ҡыҙҙар | 115 878 | Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө , % | 48,49 |
| Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | 5,66 |
| Ил халҡына ҡарата, өлкә халыҡ өлөшө , % | Ил халҡына ҡарата, өлкә халыҡ өлөшө , % | Ил халҡына ҡарата, өлкә халыҡ өлөшө , % | Ил халҡына ҡарата, өлкә халыҡ өлөшө , % | Ил халҡына ҡарата, өлкә халыҡ өлөшө , % | 1,58 |

# Тарапака
## Иң ҙур торамалар (йәшәү пункттары)

| № | Торама | Категория | Халыҡ һаны (2002) | Ир-егеттәр | Ҡатын-ҡыҙҙар | Майҙаны км² |
| 1 | Икике | Ҡала | 164 396 | 82 403 | 81 993 | 22,12 |
| 2 | Алто-Осписио | Ҡала | 50 190 | 25 249 | 24 941 | 17,45 |
| 3 | Посо-Алмонте | Ҡала | 6384 | 3373 | 3011 | 3,05 |
| 4 | Пика | Ҡасаба | 2642 | 1350 | 1292 | 4,96 |
| 5 | Колягуаси | Ҡасаба | 2032 | 2012 | 20 | 0,14 |
| 6 | Уара | Ауыл | 956 | 533 | 423 | 0 |
| 7 | Кебрада-Бланка | Ауыл | 821 | 805 | 16 | 0 |
| 8 | Ла-Тирана | Ҡасаба | 818 | 460 | 358 | 5,13 |
| 9 | Мамина | Ауыл | 548 | 317 | 231 | 0 |

# Тарапака
## Административ бүленеш

Тарапака өлкәһенең административ бүленеше :
| Провинция | Административ үҙәг | Коммуна |
| 1 Икике | Икике | 1 Алто-Осписио |
| 1 Икике | Икике | 2 Икике |
| 2 Тамаругал | Посо-Алмонте | 3 Камина |
| 2 Тамаругал | Посо-Алмонте | 4 Колчане |
| 2 Тамаругал | Посо-Алмонте | 5 Уара |
| 2 Тамаругал | Посо-Алмонте | 6 Пика |
| 2 Тамаругал | Посо-Алмонте | 7 Посо-Алмонте |

# Тарапака
## Иҡтисад

Әлегесә өлкәнең иҡтисады балыҡ тотоуҙа һәм төрлө файҙалы ҡаҙылмалар (тутыя, тимер, көмөш, баҡыр һ.б) табышында тупланған. Ирекле эшҡыуарлыҡ зонаһын асҡас, өлкәнең иҡтисади яҡтан үҫеше күтәрелә.
# Цвайбрюккен

Цвайбрюккен (нем. Zweibrücken, пфальц. Zweebrigge, франц. Deux-Ponts) — Германиялағы ҡала. Рейнланд-Пфальц ерендә урынлашҡан һәм уға буйһона.
Халыҡ һаны — 33 944 кеше (31 декабрь, 2010 йыл). 70,64 км² майҙанды биләй. Рәсми коды — 07 3 20 000.
Ҡала 10 районға бүленгән.

# Цвайбрюккен
## Тарихы

Беренсе тапҡыр Цвайбрюккен 1140 йылда телгә алына (ҡаланың исеме «ике күпер» тип тәржемәләнә).
1182 йылдан ошо исемдәге графлыҡтың баш ҡалаһы була (XV быуат уртаһынан — герцоглыҡ), уға 1390 йылдан Виттельсбахтар нәҫеленең төрлө вариҫтары вәкилдәре идара итә.
1792 йылда, Беренсе коалиция һуғышы барышында, Люневиль солохо буйынса хоҡуҡтарын рәсмиләштергән Франция герцоглыҡ ерҙәрен баҫып ала, әммә артабан Вена конгресы ҡарары буйынса был хоҡуҡтар юҡҡа сығарыла.

# Цвайбрюккен
## Туғанлашҡан ҡалалар

* Курск (Рәсәй)
# Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығы

Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығы — Урал алды тигеҙлегендә урынлашҡан, Ағиҙел, Кама, Волга йылғаларына ҡойоусо һул ҡул ҡушылдыҡтарҙың 480 м бейеклектәге һыу айырғыс ҡалҡыулығы. Тигеҙһеҙ ҡалҡыулыҡлы плато.

# Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығы
## Географияһы

Ағиҙел, Кама һәм Волга йылғаларының һул ҡушылдыҡтарына 480 м бейеклегендәге һыуайырғыс барлыҡҡа килтерә. Ағиҙел йылғаһының үрге ағымынан Ашҡаҙарҙың түбәненә тиклем һуҙылған. Кама йылғаһынан Урал тауҙарына (Күмертау ҡалаһы яғына) ҡарай 400 км арауыҡта ята. Битләүҙәре тигеҙлектәргә текә килеп төшө. Нәк дәү бастион кеүек. Бейеклектәре диңгеҙ кимәленән Бөгөлмә эргәһендә 370 м-ҙан Бәләбәй ҡалаһы янында 420 м-ға етеп тора. Дим йылғаһы Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығын икегә бүлеп үтә. Димдең уң яҡ ярынан ҡалҡыулыҡтың Стәрлебаш-Федоровка өлөшө ята. Бында уртаса бейеклек 300-400 м араһында тирбәлә. Көньяҡ-көнсығыш йүнәлештә, Урал тауҙарына ҡарай бейеклек арта бара. Миәкә һәм Стәрлебаш райондары сигендә ятҡан Смородиновка ауылы эргәһендә 461 м-ға еткән урын бар. Стәрлебаш ауылы янында бейеклек 480 м -ға етә.
Ҡалҡыулыҡ эзбизташтан, алевролиттан, мергелдән, балсыҡтан һәм ҡомташтан тора. Карст ҡатламында убылған ерҙәр, упҡындар, мәмерйәләр бар. Ҡайһы бер мәмерйләрҙең диуарында боронғо һүрәттәр табылған.
Ландшафт башлыса урманлы даланан һәм даланан тора. Үҫемлектәр донъяһы бай.
Биләмәнең сирек өлөшөн урмандар алып тора (имән, йүкә, ҡайын, уҫаҡ). Урмандар күпселектә өс яруслы. Беренсе ярусты имән менән йүкә биләй. Икенсе яруста сәтләүек ҡыуағы, йәш имәндәр һәм өсөнсөһө - үләндәр.
Ғәҙәти урман үләндәре янында дала үләндәренән ер сәтләүеге лә осрай. Урыны менән яҫы япраҡлы ағастар менән ылыҫлы ағастар ҡушылған урмандар бар. Ҡылғанлы далалар һәм сейә, терн, һары акация, ноғот борсағы ҡыуаҡтары үҫкән ташлы далалар бар. Ҡалҡыулыҡта ландшафт өсөн вертикаль бүлемләнеү (айырымланыу) хас. Һырттары һөҙәк битләүҙәрҙән яланғасыраҡ.
Бөгөнгө көндә урманлы дала һәм дала өлөшө кеше эшмәкәрлегенән ныҡ үҙгәргән. Һөрөп ауыл хужалығы ерҙәренә әйләндерелгән. Рельеф йылғалар тарафынан ашалып, эрозияға дусар ителгән (йырҙалары 100 - 150 м -ға тиклем батып ингән).
Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығы биләмәләрендә: Туймазы, Шкапов, Ромашкинск, Усень-Ивановск нефть ятҡылыҡтары бар.
Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығында Башҡортостандың Баҡалы,Саҡмағош, Шаран, Туймазы, Бүздәк, Благовар, Дәүләкән, Әлшәй, Бәләбәй, Йәрмәкәй, Бишбүләк райондары урынлашҡан.
Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығынан Зәй, Ыҡ, Оло Ыҡ, Кандырла, Дымка, Сок, Стивензя йылғалары башлана. Ҡалҡыулыҡ биләмәһенән Дим йылғаһы үтә.

# Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығы
## Күренекле урындары

Ҡалҡыулыҡта Урал алдының иң ҙур күлдәре Ҡандракүл менән Асылыкүл урынлашҡан. Әлшәй районына ҡараған биләмәһендә элек-электән А.Чехов исемендәге санаторий эшләп килә. Бында дала үләндәренән яһалған сифатлы ҡымыҙ менән дауалайҙар. Әле ул санаторий базаһында балалар өсөн һауыҡтырыу лагеры ойошторолған. Эргәһендә генә "Чеховская" минераль һыу скважинаһы бар.
# Абдуллин Наил Сәғит улы

Абдуллин Наил Сәғит улы (17 май 1960 йыл) — Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре

# Абдуллин Наил Сәғит улы
## Биографияһы

Наил Сәғит улы Абдуллин 1960 йылдың 17 майында Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. Яңы Мөсәт мәктәбендә уҡый. 1978 йылда Әбйәлил районында урынлашҡан 17-се һанлы СПТУ-һын тамамлай.
1980 йылдан Бөрйән урман сәнәғәте хужалығында трактосы, 1994 йылдан Бөрйән районы Юл ремонт-төҙөлөш идаралығының тейәгес машинисы.

# Абдуллин Наил Сәғит улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре (2014)
* Башҡортостан Республикаһы Транспорт төҙөүселәр союзы республика тармаҡ эшселәре берекмәһенең почетлы хеҙмәткәре (2006)
* Башҡортостан Республикаһы Транспорт төҙөүселәр союзы республика тармаҡ эшселәре берекмәһенең почетлы хеҙмәткәре Маҡтау Грамотаһы (2010)
# Мехау

Мехау (нем. Mechau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 279 кеше йәшәй. Майҙаны — 14,92 км². Диңгеҙ кимәленән 24 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 29416 һәм автомобиль коды — SAW.
# Золотоношка

Золотоношка (рус. Золотоношка) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2023 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 420 кеше. Почта индексы — 453143, ОКАТО коды — 80249888005.

# Золотоношка
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Стәрлетамаҡ): 48 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Стәрлетамаҡ): 48 км
# Песах

Пе́сах (йәһ. פֶּסַח‎, «эргәнән үтеү», ашкеназ һөйләшендә — Пе́йсах / Пе́йсох / Па́йсох; арам. פִּסְחָא, Пи́сха; грексә һәм урыҫса— Пасха) — йәһүдтәрҙең Мысырҙан китеү иҫтәлегенә үткәрелгән төп йәһүд байрамы. Нисан айының 15-се көнөндә башлана һәм Израилдә 7 көн байрам ителә, Израилдән ситтә 8 көн байрам ителә.
Байрам көндәрендә Тора йәһүдтәргә икмәк һәм игендән әсетелеп (йәһ. חָמֵץ‎, «хаме́ц» — әсегән) әҙерләнгән ризыҡтарҙы ашауҙы тыя. Шулай уҡ Тора был көндә маца ашарға тәҡдим итә.
Израилдә Песах ете көнлөк байрам, беренсе һәм һуңғы көндәре — ял көнө. Арауҡтағы көндәр — байрам эш көндәре. Израильдән ситтә һигеҙ көнлөк байрам. Беренсе ике һәм һуңғы ике көндәре — ял көндәре.

# Песах
## Байрам тарихы

Тора буйынса, ун Мысыр языһының һуңғы язаһы алдынан йәһүдтәр еңелә. Аллаһ һарыҡ бәрәстәрен һуйып итен бешерергә, ә ҡанын ишек яҡтарына буярға ҡуша. 15 нисан төнөндә Аллаһ эргәнән үтә (пасах) һәм йәһүдтәр ҡотҡарыла.
* Был байрам тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
# Ғәзиев Мозаһит Ғабдулхаҡ улы

Ғәзиев Мозаһит Ғабдулхаҡ улы (28 август 1919 йыл -?) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, капитан. Ике Ватан һуғышы һәм өс Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.

# Ғәзиев Мозаһит Ғабдулхаҡ улы
## Биографияһы

Мозаһит Ғабдулхаҡ улы Ғәзиев 1919 йылдың 28 авгусында Башҡорт АССР-ның хәҙерге Туймазы районы Үрге Бишенде ауылында тыуа.

# Ғәзиев Мозаһит Ғабдулхаҡ улы
## Хәрби юлы

Ҡыҙыл Армия сафына 1940 йылдың сентябрендә Бүздәк районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышы башланғанда Мәскәү Хәрби-иженер училищеһының курсанты була. кесе лейтенантты яңы ойошторолған 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһына ебәрәләр. 1942 йылдың апрелендә дивизия составында фронтҡа китә. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 58-се сапер взводы, һуңынан 60-сы кавалерия полкы командиры булып хеҙмәт итә .
Орлов һәм Курск өлкәләрен, Украина, Белоруссия, Польшаны фашистарҙан азат итеүҙә ҡатнаша. Яуҙарҙа ике тапҡыр яралана. Еңеү көнөн Германияның Эльба йылғаһы ярында ҡаршы ала. Өс Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, ике Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнгән. Беренсе Ҡыҙыл Йондоҙ орденын ул Орлов янындағы яуҙа күрһәткән батырлығы өсөн ала. Немецтар совет ғәскәрҙәренең оборонаһын үтеп полктың команда пунктына юлланғанын һиҙеп ҡалған Мозаһит Ғәзиев тиҙ арала 2 взвод һалдаттарҙы йыйып фашистарға ҡаршы сыға. Фашистарҙы биләмәнән ҡыуып сығаралар, 4 немец һалдатын һәм капралды пленға алалар. Икенсе ҡыҙыл Йондоҙ орденына ул Владимир-Волынскиҙы азат иткәндә күрһәткән батырлығы өсөн лайыҡ була.

# Ғәзиев Мозаһит Ғабдулхаҡ улы
## Һуғыштан һуңғы тормошо

1945 йылда Мозаһит Ғабдулхаҡ улы Ғәзиев тыуған яҡтарына ҡайта. Өйләнә. Ауыл мәктәбендә рус теле һәм әҙәбитәе уҡытыусыһы булып эшләй. «Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән бүләкләнгән.

# Ғәзиев Мозаһит Ғабдулхаҡ улы
## Наградалары

* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943, 1944, 1945 йылдар)
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1945, 1986 йылдар)
# Крюков каналы

Крюкова каналы — канал. Ул Рәсәйҙең асыҡ һауалағы музейы тип аталған, төрлө һәйкәлдәргә һәм иҫтәлекле урындарға, шул иҫәптән, төрлө каналдарға бай Санкт-Петербург ҡалаһында төҙөлгән, ярҙары гранит менән көпләнгән күркәм канал.

# Крюков каналы
## Тарих

Рәсәйҙең Санкт-Петербург ҡалаһындағы Крюков каналы хәҙерге Хеҙмәт майҙаны районындағы Адмиралтейство каналынан алып Фонтанка йылғаһына тиклем ҡаҙып соҡолған канал.
Башта канал 1719 йыл-1720 йылдарҙа Санкт-Петербург ҡалаһының ҙур Нева йылғаһынан алып Мойка йылғаһына тиклем һыу транспортын йөрөтөү маҡсатында булдырылған була. 1738 йылдан алып был каналдың исеме уны төҙөүгә ялланған һәм каналды бик яҡшы итеп соҡоған подрядсы Семен Крюков исеме менән аталып йөрөтөлә башлай. Ҡаланың хәҙерге Хеҙмәт майҙаны аша Благовещенский күперен төҙөү барышында Крюков каналының бер өлөшө ундағы торба эсе аша үтә, ул бөгөнгө көнгә тиклем ҡалала һаҡланған.
1830 йылдан алып Санкт-Петербург ҡалаһының Мойка йылғаһынан алып Фонтанка йылғаһына тиклемге участкаһы Крюков каналы тип атала башлаған. Был канал шулай уҡ һыу коммуникациялары өсөн соҡолған була, тик үҙенең тәғәйенләнешен аҡлай алмай. 1801-1807 йылдарҙа Крюков каналы ярҙарын Санкт-Петербург ҡалаһы хакимиәте бойороғона ярашлы гранит таштар менән матурлап көпләп ҡуйғандар. Крюков каналы Рәсәйҙең төньяҡ баш ҡалаһы булған Санкт-Петербург ҡалаһын матурлап биҙәп тора, канал аша бер нисә күпер һалынған. Уларының да күренеше бик матур. Ҡалаға Рәсәйҙең төрлө төбәктәренән һәм шулай уҡ сит илдән килгән туристар ҡаланың был каналы һәм башҡа каналдары менән һоҡланып туя алмай.

# Крюков каналы
## Географик мәғлүмәттәр

Санкт-Петербург ҡалаһындағы Крюков каналының оҙонлоғо әллә ни ҙур түгел, бары тик 1,5 километр тәшкил итә, ә киңлеге 20 метр, тәрәнлеге Фонтанка йылғаһы тамағында 2 метр тәшкил итә.Санкт-Петербургтың билдәле Адмиралтейство каналы менән бергә был күркәм Крюков каналы Яңы Голландия утрауын Икенсе Адмиралтейство утрауынан айырып тора.

# Крюков каналы
## Күперҙәр

* Йәнәш күпер
* Иҫке-Никольский күпере
* Кашин күпере
* Сауҙа күпере
* Декабристар күпере
* Матвеев күпере
# Кара-Узек

Кара-Узек — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Иня йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Кара-Узек
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100005858
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100585
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Немыль

Немыль — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сива йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Немыль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100009417
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100941
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Бәйт әл-мал

Бәйт әл-мал (ғәр. بيت المال‎ — дом имущества‎; рус. Байт аль-мал — мөлкәт йорто) — исламда: ҡаҙна, йәмәғәт финанстары, шулай уҡ аҡса һәм башҡа ҡиммәттәр һаҡлау бинаһы.

# Бәйт әл-мал
## Тарихы

Бәйт әл-мал төшөнсәһе Мөхәммәт пәйғәмбәр осоронда уҡ булған, әммә төп әһәмиәтен ул Хаҡ хәлифә Ғүмәр ибн әл-Хәттаб хакимлыҡ иткән осорҙа алған.
638—640 йылдарҙа хәлифә яулап алынған илдәрҙә күсемһеҙ милекте бүлешеп алыуҙы тыя, мөһәжирҙәргә, ансарҙарға һәм һуғышсыларға эш хаҡын түләүҙе ойоштора. Эш хаҡы биремдәр һәм һалымдарҙан түләнә. Ошоға бәйле финанс ведомствоһы, үҙәк һәм провинциаль идаралыҡтар һәм һаҡлағыстар булдырыу зарурлығы тыуа.
Бөтә керемдәр һаҡланған бина, шулай уҡ дөйөм алғанда бөтә общинаның аҡсаһы бәйт әл-мал тип атала башлай. Ул ғәҙәттә наместник резиденцияһында йәки йәмиғ мәсетендә урынлаша.
# Прокина

Прокина — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яя йылғаһының һул ярына тамағынан 351 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Прокина
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400312115200020264
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202026
* Бассейн коды — 13.01.04.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Морозова Наталья Григорьевна

Морозова Наталья Григорьевна (14 ғинуар 1974 йыл) — йырсы. Украинаның атҡаҙанған артисы (2013).

# Морозова Наталья Григорьевна
## Биографияһы

Наталья Григорьевна Морозова 1974 йылдың 14 ғинуарында Украина ССР-ының Чернигов өлкәһе Носовҡа ҡалаһында тыуған. Өс йәшенән еңел атлетика менән шөғөлләнә, был уға үҙен һәр саҡ яҡшы физик формала тоторға булышлыҡ итә. 12 йәшендә фотография менән мауыға.
15 йәшендә Наталья яңғыҙы Киевҡа баш ҡаланы яуларға китә.
Музыка училищеһына инә алмай, шуға күрә Киев электротехника техникумына уҡырға бара. Бер үк ваҡытта махсус урта белем алырға, бухгалтерҙар курстарын тамамларға һәм төрлө коммерция структураларында эшләргә тура килә. 1993 йылда Киев дәүләт эстрада-цирк сәнғәте училищеһын тамамлай.
1997 йылда солист-вокалист, «эстрада һәм күмәк байрамдар режиссеры» һөнәре буйынса Киев милли мәҙәниәт һәм сәнғәт университеты дипломын ала.
Ижади әҙерлек йүнәлешендә АҠШ-тың танылған композиторы Пол Торсондың вокал оҫталығы мәктәбен тамамлай (2001-2004 йылдарҙа индивидуаль план буйынса әҙерлек).

# Морозова Наталья Григорьевна
## Дискографияһы

* Не так не так (2004)
* Кохаю (2007)
* Run (2010)
* Ангел (2012)
# Нонбур

Нонбур — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кыма йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Нонбур
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000045715
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004571
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Марека (Шубачиха ҡушылдығы)

Марека — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шубачиха йылғаһының уң ярына тамағынан 3,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Марека (Шубачиха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһы инештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200312110000009329
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000932
* Бассейн коды — 08.01.02.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Лена ҡаялары милли паркы

Лена ҡаялары милли паркы (рус. Национальный парк «Ле́нские столбы́»), (яҡут. Өлүөнэ турууктара) — Саха Республикаһында, Лена йылғаһы ярындағы геологик формация һәм милли парк. Хангалас улусында, Покровск ҡалаһынан 104 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Лена ҡаялары (бағаналары) — вертикаль оҙонса һуҙылған тау тоҡомдары комплексы, улар йылға яры буйлап урынлашҡан, тәрән үҙән булып, Лена яны яҫы таулығын киҫеп үтә.
2012 йылдан ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекты, 2018 йылдың 6 авгусынан Лена ҡаялары Рәсәйҙә милли парк статусы ала.

# Лена ҡаялары милли паркы
## Формалашыуы

Ҡаялы ҡатламдары кембрий эзбизташтарынан тора, бейеклеге йылға кимәленән 220 м тиклем етә (абсолют нөктәһе — 321 м тиклем). Тектоник яҡтан Себер платформаһы сиктәрендә ята. Был тәбиғәт ҡомартҡыһына әүерелгән тау тоҡомдарының формалаштырыуы, ғәҙәттә, иртә кембрийҙа — 560—540 миллион йыл элек башлана. Лена ҡаяларының рельеф формаһы булараҡ формалашыуы күпкә һуңыраҡ, яҡынса 400 мең йыл элек, йәғни сағыштырмаса яңы геологик осорға ҡарай.
Себер платформаһы яйлап күтәрелә бара, һөҙөмтәлә тәрән йылға үҙәндәре барлыҡҡа килә. Был карст процестарының әүҙемләшеүенә килтерә, улар эрозияға бирелеп, карбонатлы тау тоҡомдарҙан торған ҡаяларҙың ғәжәйеп һәм төрлө формаларын барлыҡҡа килтерә.
Декабрист А. А. Бестужев-Марлинский ҡаялар тураһында һоҡланып һөйләй:
   «Ниндәйҙер изге тынлыҡ… һәм йән ҡырағай, ләкин бөйөк тәбиғәт менән ҡушыла».

# Лена ҡаялары милли паркы
## Милли парк

Лена ҡаялары тәбиғәт паркы Саха Республикаһы (Яҡутстан) Президентының 1994 йылдың 16 авгусындағы 837-се указы һәм 1995 йылдың 10 февралендәге Хөкүмәт указы нигеҙендә ойошторола һәм өлкә тәбиғәтте һаҡлау министрлығына буйһона. Парк майҙаны 1353 мең гектар тәшкил итә, парк ике филиалдан тора — «Ҡаялар» һәм «Син». Парктың төп бурысы — экологик туризмды үҫтереү.
Киң билдәле ҡаяларҙан тыш, парк биләмәһендә Диринг-Юрях йылғаһы тамағында боронғо кешенең туҡталыу урыны, ҡом-тукуландар кеүек иҫтәлекле объекттар бар. Ҡаҙыныу эштәре барышында таш эш ҡоралдары (диринг мәҙәниәте) һәм һуң неолит дәүере ҡәберҙәре (ымыяхтах мәҙәниәте, б.э.т. II мең йыллыҡ) табыла. Уникаль туңлыҡ экосистемалары бар. Паркта боронғо фауна вәкилдәренең: мамонт (Mammulhus primigenius Blum), бизон (Bison priscus Boj), йөнлө мөгөҙморондарҙың (Coelodonta antiguibatis Blum) һ. б. ҡаҙылма ҡалдыҡтары табылған.
Лена ҡаялары ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә 2012 йылдың 22 июленән 2012 йылдың 6 июленә тиклем Санкт-Петербургта үткән ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы комитетының 36-сы сессияһы барышында индерелә.

# Лена ҡаялары милли паркы
## Флораһы һәм фаунаһы

Паркта көпшәле үҫемлектәрҙең 470 төрө бар, шуларҙың 21-е Ҡыҙыл китапҡа индерелгән. Мүктәрҙең 202, лишайниктарҙың 83 һәм бәшмәктәрҙең 76 төрө асыҡланған. Паркта һөтимәрҙәрҙең 42 төрө бар. Айыу, һеләүһен, бүре, төлкө, йәтсә, ҡоралай, ҡуян, тейен, һ.б. киң таралған. Милли паркта 152 төр ҡош оя ҡора. Йылғаларҙа 21 төр балыҡ йәшәй.
# Ҡаҙаҡбаев Әмир Ғайса улы

Ҡаҙаҡбаев Әмир Ғайса улы (9 март 1957 йыл) — ғалим-офтальмолог, юғары категориялы табип. 1999 йылдан «Еврооптик» ябыҡ акционерҙар йәмғиәте директоры. Медицина фәндәре кандидаты. Тамъян ырыуы бейе, башҡорт кенәзе һәм тарханы Шағәле Шаҡман вариҫы.

# Ҡаҙаҡбаев Әмир Ғайса улы
## Биографияһы

Әмир Ғайса улы Ҡаҙаҡбаев 1957 йылдың 9 мартында Башҡорт АССР-ының Күмертау районы Свобода ауылында тыуған.
1974 йылда Свобода урта мәктәбен тамамлағас, Башҡорт дәүләт медицина институтына уҡырға инә. Күҙ табибы дипломы алғас, 1982—1999 йылдарҙа Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институтында ғилми хеҙмәткәр булып эшләй, «медицина фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай.
1999 йылда үҙенең «Еврооптик» ябыҡ акционерҙар йәмғиәтен ойоштора һәм бөгөнгәсә уның директоры булып эшләй.
Үҙәк, сит илдәр матубғатында донъя күргән 110-дан ашыу ғилми хеҙмәт авторы. Лазер рефракция хирургияһы буйынса күҙ ауырыуҙарын дауалауға 15 йыл уңышлы етәкселек итә.