yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ҡара таш

Ҡара таш, һәжәр әл-әсүәд (ғәр. الحجر الأسود‎‎) — йомортҡа рәүешле таш , Ҡәғбәнең бер ҡабырғаһына урынлаштырылған. Ислам риүәйәттәренән күренеүенсә, Ҡара таш ҡасандыр йәннәттә булған.

# Ҡара таш
## Тышҡы күренеше

Ҡара таш Ҡәғбәнең көнсығыш яғында 1,5 м бейеклектә ҡуйылған һәм көмөш менән көпләнгән.
Күренеп торған урынының майҙаны яҡынса 16,5 × 20 см тәшкил итә.
Ҡара таш ҡараһыу ерлеккә ҡуйылған ҡыҙғылт-ҡара төҫтәге бер нисә киҫәктән тора. 7-8 киҫәк күренә.

# Ҡара таш
## Килеп сығышы

Ҡара таштың ҡайҙан килеп сыҡҡаны тураһында бер нисә фараз бар.
Риүәйәттәрҙән күренеүенсә, Аллаһ уны Әҙәмгә бүләк иткән, башта яҡут аҡ төҫтә булған, мәгәр тора-бара кешеләрҙең гонаһтарынан ҡарая башлаған.
Мосолман булмағандар иһә, ҡағиҙә булараҡ, уны метеорит тип һанай, мәгәр ошоғаса быны төплө генә иҫбат итә алғандары юҡ. Лондон Тәбиғәт белеме музейында ташты псевдометеорит тип фаразлайҙар, икенсе төрлө әйткәндә, метеорит түгел, ә ерҙән табылған таш тип һанайҙар.

# Ҡара таш
## Тарихы
### Ҡәғбәтулланы төҙөкләндереү

Ислам иңдерелерҙән алда Ҡәғбәне тергеҙеү, ипкә килтереү хәжәте тыуған, сөнки ямғырҙар арҡаһында уның ҡабырғалары ярылып киткән. Нигеҙен ҡутарып, Ҡара ташты сығарып алғас, Ҡәғбәтулланың ҡабырғаларын яңынан төҙөгәндәр. Ҡара ташты кире урынына ҡуйырға булғас, ҡорайыштар араһында кем быны эшләргә тейеш тип бәхәс сыҡҡан. Атаҡлы һәр зат-ырыу ошондай иҫтәлекле ғәмәлдә ҡатнашҡыһы, хөрмәтле бурысты атҡарғыһы килгән. Ығы-зығы 5 көн буйы барған, саҡ ҡан ҡойошҡа барып етмәгән.
Ҡорайыштарҙың иң оло, абруйлы аҡһаҡалы Әбү Үмәйә ибн әл-Муғирә ошолай тип кәңәш итә: «Ҡорайыштарым!Кем ғибәҙәтханаға ҡапҡанан беренсе булып килеп инә, шул ҡарар сығарһын». Барыһы ла ризалаша, ҡапҡаны күҙәтә башлай. Шул мәл һәммәһе лә ҡапҡанан Мөхәммәт ибн Абдуллаһтың килеп ингәнен күрә. Буласаҡ Пәйғәмбәргә эштең айышын аңлатҡас, ул бишмәтен һала ла ергә түшәй, Ҡара ташты уның уртаһына һала. Ул ырыу башлыҡтарына бишмәтте төрлө яғынан тотоп, ташты урынына алып барырға ҡуша. Шунан Ҡара ташты үҙ ҡулы менән тотоп Ҡәғбәтулланың мөйөшөнә урынлаштыра. Барлыҡ ҡәбиләләр ҙә Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ҡарарынан ҡәнәғәт ҡала һәм Ҡәғбәтулланы төҙөкләндереү дауам итә..

# Ҡара таш
## Тарихы
### Ҡара таштың урланыуы

930 йылда ҡарматтар Мәккәне баҫып ала, Ҡәғбәтулланы талай һәм Ҡара ташты Бахрейнға алып китә, шунда уны 22 йыл тоталар. Шул тиклем ваҡыт үткәс кенә бик күп түләп, ташты Мәккәгә кире алып ҡайталар.

# Ҡара таш
## Хөрмәт күрһәтеү

Хаж мәлендәге ғәмәлдәрҙең береһе - Ҡара ташты үбеү. Был йола Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙән башланған. Ышаныслы хәҙистәрҙән күренеүенсә, хаҡ хәлифә Ғүмәр Ҡара ташты үпкәс, былай тигән: «Мин уның ябай таш икәнен беләм, ул ярҙам да, зыян да итә алмай. Тик, әгәр мин уны Пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәт салаллаһу ғәләйһиссәләмдең үпкәнен күрмәгән булһам, мин дә үпмәҫ инем». Ҡара ташты үбеүҙең мәғәнәһе шунда - хажи Хаҡ тәғәләгә тулыһынса буйһоноуын күрһәтә, Аллаһы тәғәлә ҡанундарында һәм ғибәҙәттәрендә тәрән мәғәнә һәм бәрәкәт барын аңлауға ирешә..

# Ҡара таш
## Сәнғәт

1903-1906 йылдарҙа Иван Алексеевич Бунин Ҡара таш тураһында шиғыр яҙа һәм уны «Ҡәғбәнең Ҡара ташы» тип атай.
# 1726 йыл

II мең йыллыҡ :
XVI быуат — XVII быуат — XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат :
Хронологик таблица :
1726 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1726 MDCCXXVI |
| Юлиан стилендә | 1725—1726 (12 ғинуардан) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2478—2479 (2 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7234—7235 (12 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5486—5487 ה'תפ"ו — ה'תפ"ז |
| Мосолман календары | 1138—1139 |
| Боронғо әрмән календары | 1175 ԹՎ ՌՃՀԵ |
| Ҡытай календары | 4422—4423 乙巳—丙午 синяя змея — красный конь |
| Эфиопа календары | 1718—1719 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 1782—1783 |
| - Шака самват | 1648—1649 |
| - Кали-юга | 4827—4828 |
| Иран календары | 1104—1105 |
1726 йыл — шишәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
# Ларевка

Ларевка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вишерка йылғаһының һул ярына тамағынан 75 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.

# Ларевка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100006420
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100642
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ворга-Юган

Ворга-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лесми-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 93 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Ворга-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300030602
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303060
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Лангенбоген

Лангенбоген (нем. Langenbogen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2622 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,81 км². Диңгеҙ кимәленән 95 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6179 һәм автомобиль коды — SK.
# Ҡарткиҫәк мәктәбе

Ҡарткиҫәк мәктәбе — мәктәп. Башҡортостандың Асҡын районы Ҡарткиҫәк ауылында урынлашҡан. 1923 йылда асылған.

# Ҡарткиҫәк мәктәбе
## Тарихы

* 1923 йылда дүрт йыллыҡ башланғыс мәктәп асыла,
* 1939 йылда ете йыллыҡҡа,
* 1960 йылда һигеҙ йыллыҡҡа,
* 1973 йылда ун йыллыҡҡа,
* 2003 йылда ун бер йыллыҡҡа әйләнә

# Ҡарткиҫәк мәктәбе
## Мәктәп директорҙары

* Мөхитов Мөғылтдин Мөхөт улы (1919-1924)
* Мансуров Ғата Мансур улы (1930 — 1935)
* Әйүпов Мәрби Садертдин улы(1939-1940)
* Ҡолшәрипов (1940 -1941)
* Мәмлиева Хәмиҙә М. (1941-1946)
* Ғәбитов Мирзалихан Ғәбит улы (1946-1947)
* Ҡадиров Әхмәтфәйез Ҡадир улы (1947-1949)
* Ғәлиәскәров Ғәлинур (1949-1950)
* Фәйрушин Шәмси (1950-1951)
* Сәйетғәлиева Вәсбиә (1951-1952)
* Аҡтуғанов Ғәли Зиһан улы (1952-1954)
* Ибраһимов Массар И. (1954-1958)
* Лотфуллина Фәниә (1959-1961)
* Нәүширбанов Вәлим (1961-1966)
* Шаһиев Рәфиҡ Ғабдулла улы (1966- 1975)
* Афризунова Ҡәҙриә Сәлимйән ҡыҙы (1975-1976)
* Ғәниев Ғәбделхәй Әхәт улы (1976-1978)
* Йәләлетдинова Йәриә Ғафур ҡыҙы (1978-1986)
* Солтанов Марсель Ғафур улы (1982- 1983)
* Карамов Фиғәт Фоат улы (1986-1987)
* Хузиева Әлифә Әләф ҡыҙы (1987-1988)
* Асҡаров Шәрифйән Шәмси улы (1988-1989)
* Барыева Рәмилә Заһир ҡыҙы (1989-1990)
* Бәләғытдинова Фәрзиә Ғабдрахман ҡыҙы (1990-1991)
* Харисова Лидия Ғәлишан ҡыҙы (1991-2015)
* Миңлемөхәмәтова Лилиә Аснаф ҡыҙы (2015 йылдан хәҙергә тиклем)

# Ҡарткиҫәк мәктәбе
## Видеояҙмалар

* YouTube сайтында Видео Ҡарткиҫәк. Һаумы, тыуған мәктәп! 1 бүлек.
* YouTube сайтында Видео Ҡарткиҫәк. Һаумы, тыуған мәктәп! 2 бүлек.
# Тмогви (ҡәлғә)

Тмогви - (груз. თმოგვის ციხე), шулай уҡ Тмкаберд (әрм. Թմբկաբերդ) йәки (әрм. Թմուկ), Tмук / Тмок — Грузияның көньяғында, Самцхе-Джавахети төбәгендәге урта быуат ҡәлғәһе.

# Тмогви (ҡәлғә)
## Географияһы

Тмогви ҡәлғәһе Кура йылғаһының һул ярында, Аспиндзи муниципалитеты биләмәһендә, шул уҡ исемле Тмогви ауылы янында урынлашҡан. Бынан тыш, ҡәлғә янында б.э.т. III—II быуаттарға ҡараған ҡурғандар табылған.

# Тмогви (ҡәлғә)
## Тарихы

Тмогви тип аталып, ҡәлғә X быуат сығанаҡтарында телгә алына. Ул Алғы Азияға үткән сауҙа юлын контролдә тотҡан. X быуатта ғәрәптәр ҡәлғәне баҫып алырға маташҡан, тик уңышҡа өлгәшә алмаған.
1073 йылдан ҡәлғә кенәз Куабулидзелар ҡулында булған, артабанғы быуаттарҙа билдәле Торели, Мхаргрдзели, Мхаргрдзели-Закарян, Шаликашвили, Джакели кенәздәр хужа булып торған.
Атаҡлы урта быуат грузин яҙыусыһы Саргис Тмогвели тап ошо Тмогвиҙан булған.
1578 йылда ҡәлғәне Осман империяһы баҫып алған. 1828-1829 йылдарҙағы урыҫ-төрөк һуғышынан һуң ҡәлғә Рәсәй империяһы милкенә әйләнгән.

# Тмогви (ҡәлғә)
## Сәнғәттә

1902 йылда әрмән яҙыусыһы Ованес Туманян был ҡәлғәгә бағышлап «Тмук ҡәлғәһен яулау» (рус. Взятие крепости Тмук) тигән поэма яҙа. Күпмелер ваҡыттан урыҫ шағирәһе София Парнок тарафынан «Тмкабердты алыу» (рус. «Взятие Тмкаберда») тигән либретто ижад ителә. Поэма мотивтары буйынса 1928 йылда А. А. Спендиаров "Алмаст" тигән опера яҙа.

# Тмогви (ҡәлғә)
## Урынлашыуы

Ҡәлғә өс убала, ҡалҡыу урындарҙа урынлашҡан. Уларҙы оҙонлоғо - 150 м , киңлеге 3 м үлсәмле диуарҙар уратып алған. Һәр убала бер нисә башня төҙөлгән булған.

# Тмогви (ҡәлғә)
## Билдәле кешеләре

* Григор Татеваци — XIV быуаттағы билдәле әрмән философы, педагогы һәм сиркәү эшмәкәре.
# Виноградова Анна Ивановна

Виноградова Анна Ивановна (19 май 1917 йыл — 4 июль 2008 йыл) — совет электрон сәнәғәте алдынғыһы, СССР Электрон сәнәғәте министрлығына ҡараған Новосибирск электровакуум заводының откатчиктар бригадиры, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

# Виноградова Анна Ивановна
## Биографияһы

Анна Ивановна Виноградова 1917 йылда Ярославль өлкәһе Торонково ауылында урыҫ крәҫтиәндәре ғаиләһендә тыуған.
Виноградова Анна Ивановна мәктәптә уҡып барлығы биш класс тамамлаған. Ул Ленинград ҡалаһының 211-се «Светлана» заводында хеҙмәт юлын башлап ебәрә. Анна Ивановна Виноградова 1941 йылда үҙе эшләгән завод менән бергә Ленинградтан Новосибирск ҡалаһына эвакуациялана.
Виноградова Анна Ивановна 1941 йылдан алып 1967 йылға тиклем 617-се заводта Новосибирск ҡалаһында эшләй. 1945 йылда ул откатчиктар бригадаһының бригадиры була, шулай уҡ иретеп йәбештереүсе һөнәрен дә шул арала үҙләштерә.
1966 йылдың 29 июлендә СССР Юғары Советы Президиумы Указына ярашлы рәүештә электрон сәнәғәтендәге етештереү уңыштары һәм айырым ҡаҙаныштары өсөн Виноградова Анна Ивановнаға Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә һәм уға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын йондоҙ миҙалы тапшырыла.
1967 йылдан алып Анна Ивановна Виноградова хаҡлы ялда.
1990-сы йылдар уртаһынан алып Виноградова Анна Ивановна Омск ҡалаһында йәшәй. 2008 йылдың 4 июлендә вафат була. Ул Омск ҡалаһының Көньяҡ-Көнсығыш зыяратында ерләнгән.

# Виноградова Анна Ивановна
## Наградалары

Хеҙмәт уңыштары өсөн лайыҡ булған:
* «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын йондоҙ миҙалы (29.07.1966)
* Ленин ордены (29.07.1966)
* башҡа миҙалдар.

# Виноградова Анна Ивановна
## Иҫкәрмә

* ↑ Виноградова Анна Ивановна (урыҫ). Сайт электронных коллекций elibrary. Дата обращения: 17 март 2020.
* ↑ ВИНОГРАДОВА АННА ИВАНОВНА | Новосибирская Книга Памяти (билдәһеҙ). www.sibmemorial.ru. Дата обращения: 17 март 2020.
# Илек (Йүрүҙән ҡушылдығы)

Илек — Рәсәй, Силәбе өлкәһе һәм Башҡортостан йылғаһы. Оҙонлоғо 26 км, Силәбе өлкәһендәге өлөшө — 16 км.
Бассейндары: Йүрүҙән → Ҡариҙел → Ағиҙел → Кама →Волга → Каспий диңгеҙе

# Илек (Йүрүҙән ҡушылдығы)
## Географияһы

Илек йылғаһы Силәбе өлкәһенең Әшә районында Ҡаратау һыртында баш ала. Йүрүҙән йылғаһына һул ярынан тамағынан 167 км алыҫлыҡта, Башҡортостан Республикаһы Салауат районының Илтәй ауылы янында ҡушыла.

# Илек (Йүрүҙән ҡушылдығы)
## Тасуирламаһы

Ҡушылдыҡтары ҙур түгел, оҙонлоҡтары 10 километрҙан артмай. Силәбе өлкәһе биләмәһендә 11 ваҡ йылға ҡоя, уларҙың дөйөм оҙонлоғо 29 км.
Һыу режимы буйынса — ҡәҙимге тау йылғаһы, шәп ағымлы, бигерәк тә шаршыларҙа, яҙ көнө — ҡар һыуҙарынан һәм йәй көслө ямғырҙарҙа ныҡ таша.
Йүрүҙән йылғаһына балыҡсыларға барған кешеләргә юл өйрәткән мәҡәләлә, Мәсәғүт урман-далаһы буйлап үҙәне ныҡ һаҙлыҡлы Илек йылғаһы аша үтергә тура килә, тип яҙылған.

# Илек (Йүрүҙән ҡушылдығы)
## Этимологияһы

Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнеп, китаптар сығарған географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә йылғаның атамаһы тураһында былай тип яҙа: От башкирского слова илек — «косуля», «дикая коза». Название может указывать на место обитания этих животных, но скорее всего от именования башкирской родовой группы илек, входившей в состав племени табын, или древнего башкирского мужского имени Илек.
# Ехэнэче-Яха

Ехэнэче-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО/ Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Гыдан ҡултығы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.

# Ехэнэче-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300079532
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307953
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Тубыҡ ҡапҡасы

Тубыҡ ҡапҡасы (лат. patella, рус. надколенник) — кешеләрҙең тубыҡтарында бәләкәй япраҡ һөйәк.
# Худяков Сергей Александрович

Худяков Сергей Александрович (әрм. Սերգեյ Ալեքսանդրի Խուդյակով, төп исеме Арменак Артемович Ханферянц, әрм. Արմենակ Արտեմի Խանփերյանց; 25 декабрь 1901 йыл (7 ғинуар 1902 йыл) — 18 апрель, 1950, Мәскәү, СССР) — совет хәрби эшмәкәре, авиация маршалы (1944).

# Худяков Сергей Александрович
## Биографияһы

Арменак Ханферянц 1902 йылдың 7 ғинуарында Елизаветпольск губернаһы Шушинский өйәҙе МецТаглар (әрм. Մեծ Թաղլար) ауылында (башҡа фараз буйынса, Вольский ҡалаһында) Артем Ханферянц һәм Гюляханум Ханферянц ғаиләһендә тыуа. Атаһы 1908 йылда, ҡатынын өс улы менән тол ҡалдырып, вафат була.
Арменак 15 йәшендә өйөнән сығып китә һәм Баҡы ҡалаһында нефть промыслаһына телефонист-монтер өйрәнсеге булып урынлаша. Унда И. В. Джугашвили (И. В. Сталин) менән таныша. 1918 йылда «Искра» гәзитен сығарыуҙа ҡатнаша, 1918 йылдың февралендә Ҡыҙыл армия сафына баҫа.
Баҡынан Әстерханға эвакуацияланған пароходта Арменак та була. Судноны инглиз канонер кәмәһе батыра һәм йөҙә белмәгән Арменакты дуҫы Сергей Александрович Худяков, атлы разведка отрядының командиры ҡотҡара. Һуңынан аҡ казактар тылына рейд ваҡытында үлемесле яраланған Худяков етәкселекте Арменакка тапшыра. Арменак Худяков ҡоралын ҡулына алып, уның кейемендә отрядты ҡамауҙан алып сыға. Һуңынан ул һәләк булған Сергей Худяковтың исем-шрифен үҙенә ала.
Граждандар һуғышында әүҙем ҡатнаша — Царицынды яҡлай, взвод командиры була, Граждандар һуғышын совет власы урынлаштырылған Кавказ аръяғы фронтында эскадрон командиры булып тамамлай. 1924 йылдан РКП(б) ағзаһы.
# Чудь-Ю-Вож

Чудь-Ю-Вож — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чудь-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Чудь-Ю-Вож
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000014275
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001427
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Рәсәй Фәндәр академияһының Дағстан фәнни үҙәге Тау ботаника баҡсаһы

Рәсәй Фәндәр академияһының Дағстан фәнни үҙәге Тау ботаника баҡсаһы (рәсми атамаһы — Фән федераль дәүләт бюджет учреждениеһы Рәсәй Фәндәр академияһының Дағстан фәнни үҙәге Тау ботаника баҡсаһы; ҡыҫҡартма — ГорБС ДНЦ РАН) — Махачҡалалағы дәүләт академик ғилми учреждение. 1986 йылдың 10 декабрендә, даими эшләүсе тау эксперименталь база булдырыу һәм ботаник һәм генетик ресурстарҙы өйрәнеү өлкәһендә тикшеренеүҙәрҙе киңәйтеү менән ҡыҙыҡһыныусы Үҫемлектәр генетикаһы лабораторияһы, Гуниб таулығында «Биология бүлегенең Тау эксперименталь базаһы (ботаника баҡсаһы)» булдырырға хоҡуҡ ала.

# Рәсәй Фәндәр академияһының Дағстан фәнни үҙәге Тау ботаника баҡсаһы
## Тарихы

Дағстан баш ҡалаһында бер нисә тапҡыр ботаника баҡсаһы төҙөргә маташыу була:
* 20-се йылдар аҙағында Дағстандың тәүге ғилми учреждениеһы — Дағстан Мәҙәниәт институты,
* 50-се йылдар башында — СССР фәндәр академияһының Дағстан филиалының үҫемлек ресурстары бүлеге,
* 60-сы йылдарҙа — Дағстан дәүләт университеты.
Төрлө сәбәптәр буйынса бөтә был ынтылыштар уңышһыҙ була. Әммә 1972 йылдың октябрь айында биология бүлеге асыла, уның составында Гуниб таулығындағы эксперименталь станцияһы менән «үҫемлектәрҙең тәбиғи популяцияһы генетикаһы һәм эволюцияһы» тикшеренеүҙәренең дөйөм йүнәлеш лабораторияһы булдырыла.
1986 й. — СССР фәндәр академияһы Президиумы Тау эксперименталь базаһы (ботаника баҡсаһы) төҙөү тураһында ҡарар ҡабул итә.
1992 й. — Тау ботаника баҡсаһын РФА ДФҮ ғилми-тикшеренеүҙәр учреждениеһы статусына күсереү тураһында ҡарар ҡабул ителә.
Леваши районы биләмәһендәге, Цудахар ауылынан 2 км алыҫлыҡта, Сана йылғаһының уң ярында 10 гектар ер Рәсәй Фәндәр академияһының Дағстан фәнни үҙәге Тау ботаника баҡсаһына бирелә.
17 август 1982 й. — Дағстан АССР-ының Министрҙар Советы Гуниб таулығында 500 га ерҙе, башлыса урман, «Таулы-Дағстан дәүләт ботаника баҡсаһы» булдырыу өсөн бүлеп биреү тураһында ҡарар сығара.
1992 й. — Тау ботаника баҡсаһы РФА ДФҮ ғилми-тикшеренеү учреждениеһы статусы ала (институт хоҡуғында).

# Рәсәй Фәндәр академияһының Дағстан фәнни үҙәге Тау ботаника баҡсаһы
## Структураһы

Тау ботаника баҡсаһы структураһында 7 бүлек:
өс ғилми лаборатория
* флора һәм үҫемлектәр ресурстары,
* интродукциялар һәм ағас үҫемлектәрҙең генетик ресурстары,
* фитохимия һәм медицина ботаникаһы.
дүрт ғилми-ярҙамсы бүлек:
* Гуниб һәм Цудахар эксперименталь базалары,
* Экспозиция үҙәге
* Гербарий.
# Әхмәтов Хәйрулла Нурғәли улы

Әхмәтов Хәйрулла Нурғәли улы (5 сентябрь 1904 йыл — 1986 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, майор, Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1942), I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1943), «Почет билдәһе» ордены кавалеры. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы комиссары, аҙаҡ 70-се армияның 211-се дивизияһы 887-1 уҡсылар полкы комиссары. Икенсе һәм өсөнсө саҡырылыш БАССР Юғары Советы депутаты.

# Әхмәтов Хәйрулла Нурғәли улы
## Биографияһы

Әхмәтов Хәйрулла Нурғәли улы 1904 йылдың 5 сентябрендә Өфө губернаһының Өфө өйәҙе, хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ҡырмыҫҡалы районы Бишауыл-Уңғар ауылында тыуған. 1926—1929 йылдарҙа Ҡыҙыл Армия сафында хеҙмәт итә. 1936 йылда Өфө ҡалаһында Башҡорт юғары коммунистик ауыл хужалығы мәктәбен тамамлағандан һуң Ҡырмыҫҡалы районының Ҡабаҡ МТС-ы партия ойошмаһы секретары булып эшләй. 1938 йылдан Ҡырмыҫҡалы районы партия комитетының 2‑се секретары, 1939 йылдан Маҡар партия райкомының 1-се секретары.
1941 йылда Маҡар район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының командиры майор Гәрәй Нафиҡов булған 294-се кавалерия полкы комиссары итеп тәғәйенләнә, аҙаҡ 70‑се армияның 887‑се уҡсылар дивизияһы комиссары итеп күсерелә.
Башҡорт кавалерия дивизияһы 1942 йылдың 4 июлендә Олешка ауылынан һулдараҡ Олым йылғаһы яр буйында үҙенең беренсе һуғышына инә. Полк кавалеристары беренсе һуғышта ике йөҙ немец һалдатын юҡ итә. Фронттың был участкаһында Башҡорт кавалерия дивизияһы һөжүмгә күскән дошманды туҡтата һәм 1943 йылдың февраленә тиклем биләгән позицияһын тотоп тора. Ошо һуғыштағы хәрби батырлыҡтары өсөн тиҫтәләгән һалдат һәм офицер орден һәм миҙалдарға лайыҡ була. Офицерҙарҙан беренселәрҙән булып майор Әхмәтов Хәйрулла Нурғәли улы Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.
Хәйрулла Әхмәтов Мәскәү һәм Сталинград янында ҡаты һуғыштарҙа ҡатнаша. Батырлығы өсөн I дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә. Һуғыш хәрәкәттәре ваҡытында ике тапҡыр яралана. Һауыҡҡандан һуң 1944 йылда яралары арҡаһында хеҙмәткә яраҡһыҙ тип табыла. Фронттан әйләнеп ҡайтҡас, республиканың ВКП(б) өлкә комитетында хәрби бүлек мөдире, Маҡар, Йомағужа райондарының ВКП (б) беренсе секретары, Ҡырмыҫҡалы районының Чапаев исемендәге колхоз рәйесе булып эшләй. Башҡортостан партия өлкә комитеты ағзаһы, икенсе һәм өсөнсө саҡырылыш БАССР Юғары Советы депутаты итеп һайлана. Хәйрулла Нурғәли улы Әхмәтов 1986 йылда Ҡырмыҫҡалы районының Шәрипҡол ауылында вафат була.

# Әхмәтов Хәйрулла Нурғәли улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (31.07.1942),
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (30.08.1943),
* «Почет билдәһе» ордены,
* Миҙалдар.
# Насириҙар

Насирилыҡ (ғәр. الزاوية الناصرية‎) — суфый тәриҡәте, Мөхәммәт ибн Насир әд-Дрәүи (1603—1674) тарафынан нигеҙләнгән.Үҙәге Марокколағы Тамергоут ауылында урынлашҡан һәм нигеҙ һалыусы үҙе тере сағында бик йоғонтоло ағым булған.
Тамергоуттағы йәмәғәт әле лә эшмәкәрлек алып бара, башҡа зәүиәләрҙәге кеүек, бында киске зекер күренеше күҙәтелә. Китапханала кәрәкле ҡулъяҙмалар килеп сыҡҡылай, Сиди Мөхәммәд үҙе шиғырҙар һәм дини трактаттар ҡалдырған булған.
# Санда (Письма ҡушылдығы)

Санда — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Письма йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Санда (Письма ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кострома йылғаһы Исады һыу үлсәү посына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300112110000012601
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001260
* Бассейн коды — 08.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Таптан

Таптан — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының һул ярына тамағынан 2582 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Таптан
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200712115200013671
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201367
* Бассейн коды — 13.01.02.007
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2