yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Балабанов Павел Прокофьевич

Балабанов Павел Прокофьевич (20 декабрь 1907 йыл — 1988 йыл) — СССР нефтсеһе. Өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы (1949) лауреаты. Ленин (1948) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1951) ордендары кавалеры.

# Балабанов Павел Прокофьевич
## Биографияһы

1907 йылдың 7 (20) декабрендә Ряхин биләмәһендә (заимка) (хәҙерге Силәбе өлкәһенең Троицк районы) тыуған.
Эш урыны: 1930 йылдан алып «Грознефть» берекмәһенең Малгобек быраулау контораһында эшләй, 1936 йылдан алып — «Ишембайнефть» тресы быраулаусыһы, мастеры; 1941 йылдан башлап — «Туймазынефть» тресында мастер; 1950 йылдан башлап — «Баулынефть» тресының быраулау контораһы директоры, 1953—1963 йылдарҙа — «Әлмәтбурнефть» тресы директоы.
Павел Прокофьевич турбиналы кеүек яңы быраулау ысулдары индергән.
1988 йылда Әлмәттә вафат була (хәҙерге Татарстан).

# Балабанов Павел Прокофьевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы (1949) — нефть скважиналарын тиҙ быраулау ысулдарын эшләгәне һәм уларҙы тормошҡа ашырғаны өсөн
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1951)
* Миҙалдар
# Оло Шар

Оло Шар — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы, Йылайыр районы биләмәһендә аға. Йылайыр йылғаһының һул ярына тамағынан 78 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км. бассейн майҙаны — 127 км².

# Оло Шар
## Этимологияһы

Шар һүҙенең башҡортса бер нисә мәғәнәһе бар. Шуларҙың береһе — һыуға ҡағылышлыһы — ошолай:
Шар — Әрәмә баҫҡан түмгәкле һаҙлыҡ урын. Тимәк, йылға ла һаҙмырт ярлы, һаҙмырт урындан баш ала

# Оло Шар
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы инешенән Оло Эйек йылғаһына ҡойғанға тиклем, Йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000512112200005263
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200526
* Бассейн коды — 12.01.00.005
* ГӨ буйынса һаны — 12
* ГӨ буйынса сығарылышы — 2
# Перемка (йылға)

Перемка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Воткинск һыу һаҡлығысы уң ярына 576 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Перемка (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Кама ГЭС-ынан Воткин һыуһаҡлағысына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101012111100014318
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101431
* Бассейн коды — 10.01.01.010
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Бутрус

Бутрус (Оло Утрус, (утрус) — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Черный Лух йылғаһының һул ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Бутрус
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300312110000016751
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001675
* Бассейн коды — 08.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Хәмит ауыл Советы (Әбйәлил районы)

Хәмит ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районы муниципаль районындағы муниципаль берәмек. «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законға» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Корнилий (Титов)

Митрополит Корнилий (тыуған исеме Константин Иван улы Титов) — рус Православ Старообряд Сиркәүе башлығы, дәрәжәһе — Мәскәү һәм бөтә Рәсәй Митрополиты (рус. Митрополит Московский и всея Руси)

# Корнилий (Титов)
## Биографияһы

Константин Титов 1947 йылдың 1 авгусында (Урағай) Мәскәү өлкәһенең Орехово-Зуево ҡалаһында тыуған. Һигеҙйыллыҡ мәктәпте тамамлағас, ҡойоу-механика заводында токарь ярҙамсыһы булып эшләй башлай. Заводта эшләгәндә, Константин киске мәктәптә, артабан техникумда һәм Мәскәү автомеханика институтында уҡый, 1976 йылда уны тамамлай.
Был дин тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып Википедия проектына ярҙам итә алаһығыҙ.
# Захаровка (Тура ҡушылдығы)

Захаровка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тура йылғаһының һул ярына тамағынан 785 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Захаровка (Тура ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, инештән Тагил йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501212111200004763
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200476
* Бассейн коды — 14.01.05.012
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Долма

Долма́ (толма, сарма) — эслекле йәшелсә йәки япраҡтар (ғәҙәттә, виноградтыҡы), виноград япраҡтарынан голубцы. Эсенә дөгө, шулай уҡ бешерелгән ит фаршы ҡушылырға мөмкин. Долма Кавказ аръяғы, Балҡан ярымутрауы, Алғы һәм Үҙәк Азия, Төньяҡ Африка илдәрендә таралған. Һәр милләт долманы үҙенсә әҙерләй.

# Долма
## Атамаһы

«Долма» һүҙе бер нисә төрки телдә бар (әзерб. dolma, ҡырымтат. dolma, төр. dolma, төркм. dolma, узб. do’lma, дўлма), ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса, «тултырырға» мәғәнәһендә dolmak төрки ҡылымынан килеп сыҡҡан. Татарҙар «толма» йәки «тулма» тип йөрөтә. Вильям Похлёбкин фекеренсә, төбәктә таралған һәм төрки атамалар алған аштар әрмән йә грузин сығышлы булыуы мөмкин. Шул иҫәптән, толманы әзербайжандар әрмәндәрҙән үҙләштереүе мөмкин.
Долма шулай уҡ ғәрәп «malfuf», «sarma», «mehshi», төрөк «yapak» һәм «yabraq» исемдәре менән билдәле. Бутанда «долма» бетель япрағына төрөлгән ҡатнашманы аңлата.

# Долма
## Килеп сығышы

Килеп сығышы билдәһеҙ, әммә төрөктәр һәм гректар уны үҙҙәренә яҙҙыра. Фарсы һәм ғәрәп сығанаҡтарынан билдәле, Осман империяһы солтанының аш-һыуҙары араһында булған. Эслекле йәшелсә байҙар өйөндә осрағандыр, сөнки әҙерләү ысулы һәм эслек менән тышлыҡ ҡатнаштырыу хужаларҙың зауыҡлы аш-һыуға өйрәнгәнде аңлата.
«Кулинар һүҙлегендә» был аш-һыу төрө төрки йоғонтоһона эләккән бар илдәр өсөн хас. Кембридж университетының донъя ашамалыҡтары тарихы тураһындағы баҫмала долманы иран халҡы Төркиәнән үҙләштереүе хаҡында яҙылған.

# Долма
## Составы

* Тышлыҡ сифатында, ҡағиҙә булараҡ, япраҡ йәки төрлө йәшелсә (мәҫәлән, кәбеҫтә, борос, помидор, баклажан) файҙаланыла. Тышы форма һәм үҙенсәлекле тәм бирә.
* Эслек өсөн ит фаршы, дөгө йәки ярма өҫтәлә. Уның составына төрлө ҡушылмалар — тәмләткестәр, сәтләүек, һуған, лимон һуты, зәйтүн майы инә ала.
* Долманың өсөнсө өлөшө — аш тәмләткес — долма әҙерләнгән һурпаға тәмлеткәстәр ҡушыла. Тәмләткестәр әсерәк булырға тейеш.
* Ереван толма составы: һарыҡ ите — 170 г, дөгө — 20 г, һуған — 20 г, йәшелсә — 15 г, ҡара борос, виноград япраҡтары (яңы йәки тоҙланған) — 120 г, һарымһаҡ — 0,3 г, мацун — 50 г, тоҙ.

# Долма
## Ҡыҙыҡ факттар

* XIX быуатта Әзербайжанға күскән немецтарҙың аш-һыуында долма шпецле (de:Spätzle) һәм маульташе (de:Maultasche) менән бер рәттән төп ашамлыҡтарҙың береһе булған, виноград япраҡтарына төрөп ашағандар.
* «Мимино» кинокомедияһында Рубик (Фрунзик Мкртчян) һәм Мимино (Вахтанг Кикабидзе) араһындағы һөйләшеү долма тураһында булған.
# Никарой (Аргуна ҡушылдығы)

Никарой — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы, Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Аргун йылғаһының һул ярына тамағынан 102 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Никарой (Аргуна ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, Грозный ҡалаһынан Аргун йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07020001212108200005894
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200589
* Бассейн коды — 07.02.00.012
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Лек-Воркута

Лёк-Воркута — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Воркут йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 75 км.

# Лек-Воркута
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000066411
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006641
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Клетбах

Клетбах (нем. Klettbach) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1307 кеше йәшәй. Майҙаны — 15,23 км². Диңгеҙ кимәленән 385 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99102 һәм автомобиль коды — AP.
# Арепа

Арепа — Колумбия һәм Венесуэла аш-һыуында мөһим урын алып торған кукуруз ҡамырынан йәки кукуруз ононан йәймә.
Был илдәрҙә арепа көн һайын тиерлек ҡулланыла. Улар шулай уҡ яртылаш теленә һәм эслегенә сыр (queso), авокадо һ.б бирелә. Күләме, кукуруз ононоң төрө һәм өҫтәлә торған ингредиенттары менән айырыла. Арепаларҙы Панамала, Пуэрто-Рикола, Доминика Республикаһында, Триниадала һәм Тобагола һәм Канар утрауҙарында осратырға мөмкин. Улар формаһы буйынса мексика гордит һәм сальвадор пупустарына оҡшаш.

# Арепа
## Характеристика

Арепа — яҫы түңәрәк, кукуруз ононан сөсө йәймә. Әҙерләү ысулы буйынса ҡыҙҙырылған, бешерелгән, быҡтырылған булыуы мөмкин. Арепалар шулай уҡ төҫө, еҫе, эслеге һәм күләме менән төбәккә ярашлы айырылырға мөмкин. Арепалар ит, йомортҡа, помидор, салат, сыр, балыҡ йәки диңгеҙ ҡыҫалалары менән тултырылырға йәки ҡапланырға мөмкин.

# Арепа
## Әҙерләнеүе

Кукуруз онон һыу һәм тоҙ менән, ҡайһы берҙә аҡ май, йомортҡа йәки һөт менән болғайҙар. Ҡатышманан котлет рәүешендә еңел генә йәймәләр формалаша. Арепа өсөн кукуруз әҙерләү никстамализацияһыҙ башҡарыла (бешереп йәки кукуруз орлоғон эзбиз йәки көо иретмәһендә бүрттереп). Был арепа өсөн ондо тортилиялар өсөн ҡулланылған ондан айырмалы итә.
Арепа әҙерләү өсөн һыуҙа бешерелгән һәм һуңынан киптерелгән махсус он шулай уҡ хальякас, больос, тамалес, эмпанадас һәм чича кеүек блюдоларҙы әҙерләүҙә ҡулланыла. Он masarepa, masa de arepa, masa al instante йәки harina precocidaалам тип атала. Арепа өсөн кукуруз ононоң бренды булып Венесуэлала Harina PAN, Harina Juana һәм , Колумбияла Areparina тора
# Вильдетаубе

Вильдетаубе (нем. Wildetaube) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 682 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,27 км². Диңгеҙ кимәленән 365 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7980 һәм автомобиль коды — GRZ.
# Зименка

Зименка — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нерль йылғаһының һул ярына тамағынан 138 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Зименка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нерль башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010300812110000032517
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003251
* Бассейн коды — 09.01.03.008
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Бәхтийәр

Бәхтийәр (рус. Бахтиярово) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһенең Ҡыҙыл Гвардия районындағы ауыл. Пролетарка ауыл биләмәһе составына инә.

# Бәхтийәр
## Географик урынлашыуы

Туҡ йылғаһы буйында урынлашҡан.

# Бәхтийәр
## Тарихы

Тәүге тапҡыр 1834 йылда телгә алына. Ырымбур губернаһы (1860 йылдан— Һамар губернаһы) Быҙаулыҡ өйәҙе Йомран-Табын улусы ҡарамағында була. Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 9-сы башҡорт кантонының 35-се йортона ҡарай.
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Туҡ-Соран кантоны составына инә. 1923 йылдан республиканың Бәләбәй кантоны ҡарамағында була. ВЦИК ҡарарына ярашлы 1924 йылдың 21 октябрендә Ҡаҙаҡ АССР-ы составына бирелә. 1934 йылдан — Ырымбур өлкәһе составында.

# Бәхтийәр
## Халҡы

| 1834 | 1859 | 1920 |
| 299 | 452 | 1008 |
2002 йылғы бөтә Рәсәй йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (95 %) йәшәй.
# Воя (Лекшма ҡушылдығы)

Воя (Вая) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лекшма йылғаһының уң ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.

# Воя (Лекшма ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000000772
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000077
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Лопия

Лопия — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кыма йылғаһының уң ярына тамағынан 102 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.

# Лопия
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000045593
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004559
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Жуланиха

Жуланиха — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мишиха йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Жуланиха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200412115200002708
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200270
* Бассейн коды — 13.01.02.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Иордан

Иорда́н (ғәр. الأردن‎ (Әл-Өрдөн), шулай уҡ Әш-Шәриғә (ғәр. الشريعة‎); йәһ. הַיַרְדֵּן‎) — Яҡын Көнсығыштағы йылға. Хермон тауы итәгендә, Сүриә, Ливан һәм Израиль сиктәренең тоташыуы янында башлана, төньяҡтан көньяҡҡа табан Тивериада күле аша аға, ағыуһыҙ Үле диңгеҙгә ҡоя. Төбәктең төп һыу артерияларының береһе. Оҙонлоғо — 252 км, бассейн майҙаны — 18 мең км² (18300 км²).
# Хроматин

Хроматин (грек. χρώματα — төҫ, буяу) — хромосома матдәһе; ДНК, РНК һәм аҡһымдарҙың комплексы булып тора.
Хроматин эукариот күҙәнәк ядроһы эсендә урынлашҡан. Прокариот күҙәнәктең нуклеоиды составына инә. Тап хроматин составында генетик мәғлүмәт тормошҡа ашырыла.
Шулай уҡ, ДНК-ың репликацияһы һәм репарацияһы башҡарыла.
Хроматиндың ҡоро массаһы 25-40 % тирәһе гистон аҡһымдарынан тора..
Гистон аҡһымдары хромосоманы төрөүҙә ҡатнашҡан нуклеосомаларҙың компоненты булып тора.

# Хроматин
## ДНК молекулаһының төҙөлөш кимәлдәре

* Беренсе кимәл: нуклеосомалар йыш итеп урынлашып, мәрйендәр теҙмәһенә оҡшаш структура барлыҡҡа килтерә.
Нуклеосома гистондары дүрт төрлө: H2A, H2B, H3 һәм H4.
Улар коров гистон тип атала. Һәр нуклеосома составында уларҙың икешәр молекулаһы инә. Бөтәһе һигеҙ аҡһым молекулаһы. Улар менән ДНК молекулаһының 140 тирәһе нуклеотид оҙонлоғо тирәһе өлөшө төрөлгән була.
Нуклеосомдар араһы линкер тип атала. Был ДНК-ың 60 нуклотид оҙонлоғо өлөшөнөң H1 гистоны менән бәйләнештә булған урыны. Линкерҙар нуклеосомаларҙы бер-береһенә яҡынайтыу эшен башҡара.
* Икенсе кимәл:8-10 нуклесома глобула формаһында төрөлөп нукломерҙар барлыҡҡа килтерә (30нм ҡалынлығындағы фибрилла).
* Өсөнсө кимәл: нукломер фибриллалар гистон булмаған аҡһымдар ярҙамында ныҡытылған күп һанлы элмәктәр — хромомерҙар хасил итә.
* Дүртенсе кимәл: хромонема — хромомерҙарҙы яҡынайтыу иҫәбенә хроматин ебен ҡыҫҡартыу.
* Бишенсе кимәл: хромонема (хроматидалар) спираль төрөлөп, тығыҙ тәнсә — хромосоманы барлыҡҡа килтерә.
Хромосомаларҙың морфологияһын тап ошо кимәлдә — конденсацияның иң юғары дәрәжәһенә еткән сағында өйрәнәләр. Был метафазаның аҙағы һәм анафазаның башына тура килә.

# Хроматин
## Асыҡ хроматин

Асыҡ хроматин — ДНК -ың мәхрүм нуклеосомаһыҙ һәм эшкәртеү ДНК-синтетеза тәьҫиренә I гиперһиҙгер өлөштәре. Асыҡ хроматин йыш ҡына ДНК -ың регулятор өлөштәре менән бәйле.
# Арнштадт

Арнштадт (нем. Arnstadt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 25000 кеше йәшәй. Майҙаны — 55,29 км². Диңгеҙ кимәленән 288 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99301–99310 һәм автомобиль коды — IK.
# Поржима

Поржима — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пидьма йылғаһының уң ярына тамағынан 3,7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Поржима
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200312110000008315
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000831
* Бассейн коды — 08.01.02.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Шына (механика)

Шына — эш йөҙө осло мөйөшлө, призма формаһындағы ябай механизм. Эшкәртеүсе предметты айырыу, ярау, бүлеү өсөн ҡулланыла. Шына — «ауыш тигеҙлек» исемле механиканың төрө.
Башҡорт телендә «йүкә шына ҡағыу» — «нимәлер алыу йәки нимәлер эшләтеү өсөн юрамал маҡтау» тигәнде аңлата.

# Шына (механика)
## Тарихы

Шына ҡағыу бик күптән билдәле. 9000 йылдар элек Боронғо Мысырҙа карьерҙа таш аҡтарыу өсөн бронза шыналар ҡулланғандар. Шулай уҡ ағас шыналар ҡулланғандар. Ағас шыналарҙы еүешләгәс, улар бүртеп киңәйгәндәр. Индейҙар болон мөгөҙөн эшләгән шына менән ағас ярған, каноэ, торлоҡ һәм башҡа предметтар эшләгән.

# Шына (механика)
## Эш принцибы

Эш йөҙөнә перпендикуляр йоғонто яһаған ике көс эш башҡара. Шына башҡарған идеаль отош — оҙонлоғоноң һәм тупаҫ яғы киңлеге сағыштырмаһына тиң. Шына оҙонораҡ һәм ослораҡ булған һайын көсө ҙурыраҡ була. Реаль отош ҡаршылыҡ көсөнә бәйләнгән. $IMA={L \over W}$; IMA — идеаль отош, W — киңлеге, L — оҙонлоғо.

# Шына (механика)
## Ҡулланыу

Шына ер өҫтөндә ятҡан ауыр предметтарҙы күтәреү, ағас ярыу өсөн ҡулланыла. Балта оҫталары предметтарҙы тура килтереү өсөн ҡуллана. Шына принципы балта, ҡырҡҡы, бысаҡ, ҡаҙаҡ, энә, ҡаҙыҡ кеүек эш ҡоралдарында ҡулланыла.
* Был төҙөлөш тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
# Веддерслебен

Веддерслебен (нем. Weddersleben) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1072 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,43 км². Диңгеҙ кимәленән 145 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6502 һәм автомобиль коды — HZ.
# Балаларҙың тыныслыҡ һәйкәле

Балаларҙың тыныслыҡ һәйкәле (япон. 原爆の子の像) — Хиросиманы атом бомбаһына тотоу ваҡытында зыян күргән Садако Сасаки һәм башҡа меңдәрсә бала иҫтәлегенә ҡуйылған һәйкәл.

# Балаларҙың тыныслыҡ һәйкәле
## Тарихы

Монумент Хиросима ҡалаһының тыныслыҡ паркында урынлашҡан. Ул япон балаларының, шул иҫәптән Садако Сасакиҙың синыфташтары йыйған аҡсаға рәссамдар Кадзуо Кикути һәм Киеси Икэбэ проекты буйынса эшләнгән. Атом бомбаһы балалары исемле һәйкәл 1958 йылдың 5 майында (Японияла балалар көнө) асыла.
Садако монументтың өҫкө өлөшөндә, ҡулына торна-оригами тотоҡан килеш һынландырылған. Һәйкәл тирәләй бөтә донъянан көн һайын меңдәрсә торна-оригами һауаға осорола. Боронғо япон йолаһы буйынса, кем мең торна эшләй, ул теләк теләй һәм уның хыялы мотлаҡ тормошҡа аша. Торна-оригамиҙар уларҙы эшләгән һәм һауаға осороу өсөн һәйкәлгә килгән балалар атом һуғышын теләмәй. Көн һайын һәйкәл эргәһенән мең торна-оригами осороу тардицияһы Садаконың мең дана эшләп өлгәрмәйенсә, лейкемиянан вафат булып ҡалыуы менән бәйле. Әммә 1955 йылдың авгусында уҡ ҡыҙҙың маҡсатына өлгәшеүенә ҡарамаҫтан, торналарҙы эшләүен дауам итеүе билдәле. Үкенескә күрә, уның теләге тормошҡа ашмай, ул 1955 йылдың 25 октябрендә 12 йәшендә вафат була.
Статуя формаһы буйынса торнаға оҡшаған бронза постаментта тора. Ул ел иҫкән һайын эленеп ҡуйылған тыныслыҡ ҡыңғырауы һелкенеүенән зыңғырлай. Ике өлөшөнә лә физика өлкәһендә Нобель премияһы лауреаты Хидеки Юкава үҙ аҡсаһын бирә.
Һәйкәл нигеҙендә ҡара мәрмәр плитаға япон телендә түбәндәге текст яҙылған:
       これはぼくらの叫びです　これは私たちの祈りです　世界に平和をきずくための
       Корэ ва бокура но сакэби дэсу. Корэ ва ватаситати но инори дэсу. Сэкай ни хэйва о кидзуку тамэ но.
       Это наш крик. Это наша молитва. Ради установления мира во всем мире.

# Балаларҙың тыныслыҡ һәйкәле
## Оҡшаш монументтар

Бындай уҡыусылар йыйған аҡсаға төҙөлгән һәйкәл шулай уҡ Санта-Фела (АҠШ) бар, ул 1995 йылда Сиэтлда (АҠШ) атом бомбардировкаларының 50 йыллығы иҫтәлегенә асыла.
# Кесе Чангара

Кесе Чангара — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Заборная йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.

# Кесе Чангара
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200712115200013145
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201314
* Бассейн коды — 13.01.02.007
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Стәрлетамаҡ ҡалаһы ҡала округы

Стәрлетамаҡ ҡалаһы ҡала округы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһындағы муниципаль берәмек.

# Стәрлетамаҡ ҡалаһы ҡала округы
## Географияһы

Ҡала округы Башҡортостан Республикаһының үҙәк өлөшөндә урынлашҡан

# Стәрлетамаҡ ҡалаһы ҡала округы
## Ҡала округы составы

Ҡала округында берҙән бер тораҡ пункт - Стәрлетамаҡ ҡалаһы.

# Стәрлетамаҡ ҡалаһы ҡала округы
## Урындағы үҙидара
### Ҡала округы советы рәйесе

    Юрий Иванович Никифоров;

# Стәрлетамаҡ ҡалаһы ҡала округы
## Урындағы үҙидара
### Ҡала округы хәкимиәте башлыҡтары

* 1992—2007 — Спартак Әхмәтов;
* 2007—2009 — Илгиз Шәрипов;
* 2009—2010 — Вәхит Әбдрәхимов
* 2010 йылдан Алексей Изотов;