yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Оло Яга

Оло Яга (Прямая Яга) — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сереж йылғаһының уң ярына тамағынан 162 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Оло Яга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400112115200015163
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201516
* Бассейн коды — 13.01.04.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Воргэ-Кыталь-Кы

Воргэ-Кыталь-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Атауы жоқ тармАғиҙелтың һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 126 км.

# Воргэ-Кыталь-Кы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассены юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300066144
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306614
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Хай-Ямбей-Яха

Хай-Ямбей-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нензота-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 81 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.

# Хай-Ямбей-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300043211
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304321
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Яҡут әл-Хәмәүи

Шиһабуддин Әбү Абдуллах Яҡут ибн Абдуллах әл-Хәмәүи (ғәр. ياقوت الحموي‎; 1178 һәм 1180 йылдар араһында, Кесе Азияла тыуған — 1229 йылда, Алеппола вафат булған) — мосолман ғалимы һәм яҙыусыһы, филолог, сәйәхәтсе, тарихсы һәм географ.

# Яҡут әл-Хәмәүи
## Биографияһы

Сығышы буйынса — Кесе Азия грегы. Бала сағында әсирлеккә алынған һәм Бағдадта Сүриәнең Асҡар ибн-Ибраһим әл-Хәмәүи исемле сауҙагәренә һатылған. Ул Яҡут әл-Хәмәүиҙе ислам традицияларында тәрбиәләй, уҡыта һәм үҙенең приказчигы һәм сауҙа агенты итә. Яҡут әл-Хәмәүи сауҙа каруаны менән Мысырҙы, Сүриәне, Фәләстинды, Ғәрәбстанды, һәм Фарсы ҡултығының яр буйын һәм утрауҙарын урап сыға.
1199 йылда азатлыҡ ала һәм ошонан һуң үҙен китап эшенә арнай — китап күсереп яҙа, китап менән сауҙа итә. Башта Бағдадта төпләнә. 1213 йылда уның тағы сәйәхәттәре башлана, унда Яҡут сауҙа менән фәнни белемде берләштерә, күп кенә ҡалалар һәм илдәр менән таныша. Ул Тәбризгә, һуңынан Сүриәгә (Дамаск, Алеппо), унан һуң — Мосулға, ниһайәт, Хөрәсәндә Мервҡа бара. Бында ул ике йылға тороп ҡала, урындағы бай китапханаларҙа ныҡышмалы шөғөлләнә. Тап бында үҙенең төп эше өсөн материалдар йыя башлай. Хөрәсән һәм Хорезмда сәйәхәт һәм ғилми шөғөлө араһында Хәмәүигә көтөлмәгән хәүеф янай — Сыңғыҙхан. Һәм уға бөтәһен дә ташлап ҡасырға тура килә, тәүҙә Мосулға, ә һуңынан Алеппоға, ғалимдарҙың ҙур географик һүҙлектәре авторы, ғалим һәм ҡунаҡсыл вәзир Ибн-әл-Кифтигә. Хәмәүи уға 1222 йылда килә. Алеппола тыныс йәшәү, ике йыл эсендә ҙур эште — ҙур «Географик һүҙлек» төҙөүҙе тамамлау мөмкинлеге бирә, 1224 йылдың 13 мартында ул уны тамамлай. Һуңынан ул Мосул һәм Мысырға бара һәм, ниһайәт, 1228 йылда тағы Алеппоға кире ҡайта. Бында ул үҙенең географик әҫәрҙәре өҫтөндә эшләүен дауам итә. 1229 йылдың 20 авгусында вафат була.
Яҡут хариджит ҡараш яҡлы була, был уның традицияларға ҡарата бойондороҡһоҙ булыуында һәм фекерләүҙә үҙаллылығында сағыла. Шиғыйҙар менән бер нисә тапҡыр бәрелештәрҙән һуң 1216 йылда Яҡут Дамаск ҡалаһынан Урта Азияға ҡасып китергә мәжбүр була.

# Яҡут әл-Хәмәүи
## Ижады

Яҡут әл-Хәмәүи ғилми материалдар йыйыу менән ғүмер буйы шөғөлләнә. Әҫәре өҫтөндә 1218 йылда Мервала эшләй башлай, ә Алеппола (Хәләб) тамамлай.
Яҡут — VII—XIII быуаттарҙың 1100 самаһы ғәрәп әҙәбиәтселәре һәм ғалимдарының тормошон һүрәтләүсе, тарихи-әҙәби антология жанры традицияларын дауам итеүсе биографик-энциклопедик «Әҙәбиәтселәр Һүҙлеге» авторы («Иршад әл-әриб илә Мәрифат әл-аҙип»). Уның персонаждары — нигеҙҙә сәнғәт мәҙәниәте вәкилдәре, филологтар, географтар һәм тарихсылар, яҡынса 10%-ы — дин эшмәкәрҙәре. Мәҡәләләрҙең яҡынса 30%-ы — Яҡут беренсе тапҡыр ғәрәп биографик яҙмаларында телгә алған ваҡиғалар һәм эшмәкәрҙәр тураһында. Автор бидғәт һәм еретиктарға, шулай уҡ X быуат эшмәкәрҙәренә айырыуса ҡыҙыҡһыныу күрһәтә.
Шулай уҡ монголдарға тиклемге осорҙоң ғәрәп географик белемдәрен дөйөмләштереүсе топонимик «Илдәр Һүҙлеге»н («әл Мудж-булдан», яҡынса 16 000 мәҡәлә) яҙа.
Башҡорттарҙы «баш кирд», «баш джирд» этнонимдары менән тасуирлаған. Яҡут әл-Хәмәүи буйынса башҡорттар Венгрияға күскәнгә тиклем Болғар илендә йәшәгән һәм ислам динен тотҡан.

# Яҡут әл-Хәмәүи
## Әҫәрҙәре

Yaqut´s dictionary of learned men, v.1-20, Cairo 1938.
# Северная Рассоха (Пильменьга ҡушылдығы)

Северная Рассоха — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пильменьга йылғаһының уң ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Северная Рассоха (Пильменьга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000038146
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003814
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Шаһиев Хәйҙәр Хызыр улы

Шаһиев Хәйҙәр Хызыр улы (29 октябрь 1953 йыл) — ауыл хужалығы һәм дәүләт эшмәкәре. 2000—2012 йылдарҙа Стәрлетамаҡ районы хакимиәте башлығы. СССР-ҙың халыҡ, Башҡортостан Республикаһының 1—3-сө саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Рәсәй Федерацияһының (2005) һәм Башҡортостан Республикаһының (1993) атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Дуҫлыҡ (1997), «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2003), Салауат Юлаев (2008) ордендары кавалеры. Стәрлетамаҡ районының почётлы гражданы (2010).

# Шаһиев Хәйҙәр Хызыр улы
## Биографияһы

Хәйҙәр Хызыр улы Шаһиев 1953 йылдың 29 октябрендә Башҡорт АССР-ыныңИшембай районы Кинйәбулат ауылында тыуған.
1969—1973 йылдарҙа Стәрлетамаҡ совхоз-техникумының зоотехника бүлегендә уҡый һәм, махсус урта белем тураһында диплом алғас, үҙ аллы хеҙмәт эшмәкәрлеген Ишембай районының «Ударник» колхозында баш зоотехник булып башлай.
1973—1978 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институтының агрономия факультетында уҡый.

# Шаһиев Хәйҙәр Хызыр улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2005)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1993)
* Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй) (1997)
* «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены (2003)
* Салауат Юлаев ордены (2008)
* Стәрлетамаҡ районының почётлы гражданы (2010).
# Кестанты

Кестанты — Рәсәйҙәге йылға. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Баксан йылғаһының уң ярына тамағынан 111 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Кестанты
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баксан, Черек йылғаһыҙ . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07020000712108200004598
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200459
* Бассейн коды — 07.02.00.007
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Лисициан Карина Павловна

Карина Павловна Лисициан (28 октябрь1938 йыл, Ереван, Әрмән ССР-ы) — СССР, Рәсәй һәм әрмән йырсыһы, музыкаль педагог. Әрмән ССР-ының халыҡ (1987), Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы (1997), профессор.

# Лисициан Карина Павловна
## Биографияһы

Әрмән милләтле Павел Герасимович менән Дагмара Александровна (билдәле совет йырсыһы Зара Долуханованың апаһы) Лисициандар ғаиләһендә тыуа. Мәскәү дәүләт консерваторияһының фортепиано класын, унан һуң Гнесиндар исемендәге Музыка-педагогика институтының камера йыры класын тамамлай. 1965 йылла иҫке йырҙар башҡара торған «Мадригал» ансамбленең солисы була. Артабан күп йылдар һеңлеһе Рузанна Лисициан менән камера репертуары башҡарған дуэтта йырлай. Уларҙың вокаль дуэты СССР-ҙа киң танылыу ала, донъяның күп илдәрендә гастролдә була. Дуэт үҙенең репертуарын даими тулыландырып тора, 1990-сы йылдар башына унда төрлө осорҙар, жанрҙар һәм стилдәрҙәге биш йөҙҙән ашыу йыр була.
1990 йылдан Карина Лисициан Рәсәй Театр Сәнғәте институтында (ГИТИС) уҡыта, тәүҙә ул вокаль ансамбль класын, унан һуң академик йыр класын алып бара. Рузанна һәм Рубен Лисициандар менән бергә П. Лисициан исемендәге хәйриә фондын аса, фонд эшмәкәрлеге сиктәрендә күп һанлы концерттар, оҫталыҡ кластары, ижади семинарҙар ойошторола.
Карина Лисициан — Рәсәй дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре Александр Владиславлевта кейәүҙә.
# Кесе Берәҙәк

Кесе Берәҙәк — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Берәҙәк йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Кесе Берәҙәк
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201112111100023163
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102316
* Бассейн коды — 10.01.02.011
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Сөләй

Сөләй (Урсалыбаш; татар. Сөләй, рус. Сулеево) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Әлмәт районы ауылы.

# Сөләй
## География

Ауыл Урсалы йылғаһы буйында, Әлмәт ҡалаһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 35 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Сөләй
## Тарих

Ауылға юрмый ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. 1746 йылдан билдәле. Ауыл Юрмый улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Мәсәғүт административ-территориаль улусы составына керә.
1885 йылда ауылда крәҫтиән болаһы була.
XX быуат башында ауылда земство станцияһы, 2 мәсет, 2 мәктәп, 2 һыу тирмәне, 3 кибет теркәлгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан Әлмәт районы составында була.

# Сөләй
## Халҡы

1816 йылда ауылда 135 типтәр, 22 аҫаба башҡорт һәм 40 керҙәш башҡорт (Байлар улусы Теләнсетамаҡ ауылынан); 1859 йылда — 799 башҡорт һәм ҡаҙна крәҫтиәне иҫәпләнгән.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1795 | 1859 | 1897 | 1910 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 | 2008 |
| 236 | 799 | 1251 | 1566 | 2225 | 1461 | 1240 | 1078 | 1676 | 1120 | 940 | 678 | 788 | 943 |
# 1875 йыл

II мең йыллыҡ :
XVII быуат — XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат — XXI быуат :
Хронологик таблица :
1875 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1875 MDCCCLXXV |
| Юлиан стилендә | 1874—1875 (13 ғинуардан) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2627—2628 (3 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7383—7384 (13 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5635—5636 ה'תרל"ה — ה'תרל"ו |
| Мосолман календары | 1292—1293 |
| Боронғо әрмән календары | 1324 ԹՎ ՌՅԻԴ |
| Ҡытай календары | 4571—4572 甲戌—乙亥 синяя собака — синяя свинья |
| Эфиопа календары | 1867—1868 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 1931—1932 |
| - Шака самват | 1797—1798 |
| - Кали-юга | 4976—4977 |
| Иран календары | 1253—1254 |
1875 йыл — йома көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
# Дор Шабашевиц

Дор Шабашевиц (йәһ. דור שבשביץ‎, ингл. Dor Shabashewitz; тыуған ваҡыттағы исеме — Фёдор Алексеев; элегрәк Тодар Баҡтемир (рус. Тодар Бактемир) псевдонимын ҡулланған) — этнотелле һәм төбәк активисты, «Азатлыҡ радиоһы» татар-башҡорт хеҙмәте журналисты, «Страна регионов» подкасты һәм «Степной новиоп» телеграм-авторы каналы.

# Дор Шабашевиц
## Биографияһы

Йәһүд, балтик-алман һәм украин тамырҙары бар. Тәүҙә Әстерханда антропологҡа уҡыған һәм локаль тыуған яҡты өйрәнеү медиасы менән шөғөлләнгән. Артабан «Азатлыҡ радиоһы» татар-башҡорт хеҙмәтендә эшләй башлаған. Унда үҙенә Тодар Бактемир псевдонимын алған. 2019 йылдан 2021 йылға тиклем РФА Лингвистик тикшеренеүҙәр институтында лаборант булып эшләгән. 2021 йылда Санкт-Петербургтағы Европа университетының магистратураһын «Антропология һәм социолингвистика» белгеслеге буйынса тамамлаған. Магистрлыҡ диссертацияһы темаһы — «Әстерхан ҡаҙаҡтарының теле һәм үҙенсәлеге» (рус. «Язык и идентичность астраханских казахов»). 2021 йылда Рәсәйҙән китергә мәжбүр булған.
2023 йылдан башлап Американың «The Forward» баҫмаһы өсөн идиш телендә фәнни-популяр һәм социаль-сәйәси мәҡәләләр яҙа.
Израиль гражданлығын алған һәм исемен Дор Шабашевицҡа алмаштырған.
2024 йылда Ойрат-ҡалмыҡ халҡы конгрессы ағзаһы Давур Дорджиев менән бергә «North Caspian Institute» аналитик үҙәгенә нигеҙ һалыусы булған.

# Дор Шабашевиц
## Сәйәси ҡараштары

«Прожектор Бо́рис Ельцин» проекты өсөн интервьюла үҙен социал-демократ һәм һул либерал тип атаған.
# Вахма

Вахма — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы/ Марий-Эл Республикаһы/ Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лобань йылғаһының һул ярына тамағынан 77 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Вахма
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300512111100039849
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103984
* Бассейн коды — 10.01.03.005
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Нәфел намаҙҙары (сөннәт)

НӘФЕЛ НАМАҘҘАРЫ— һәр кемдең үҙ ирке, үҙ ихтыяры буйынса уҡый торған намаҙҙар.
Фарыз һәм вәҗеп булмаған намаҙҙар. Фарыз намаҙҙарҙан элек йәки һуң ҡылына торған намаҙҙар ҙа был төргә ҡарай.
Нәфел намаҙҙары шәриғәт тарафынан, намаҙ башҡа дини ғибәҙәттәр менән сағыштырғанда тәҡуалыҡтың иң юғары күрһәткесе икәнен иҫәпкә алып, фарыз намаҙҙарҙа булыуы мөмкин булған хаталарҙы төҙәтеү өсөн урынлаштырылған.
Аллаһынын Илсеһе Мөхәхммәд ғәләйһиссәләм әйткән: «Мәхшәр көнендә кешенән иң беренсе һорау намаҙы хаҡында булыр. Әгәр уның намаҙы уҡылған икән, тимәк, ул кеше хозурлыҡ алыр һәм уңышҡа ҡаҙаныр, әгәр уҡылмаған булһа, барыһын да юғалтыр.
Фарыз намаҙҙарында кәмселеге булһа. Раббыбыҙ әйтер: „Ҡарағыҙ, Минең ҡоломдың нәфел намаҙҙары юҡмы?“. Әгәр булһа, фарыз намаҙҙарының хаталары шул нәфел намаҙҙары менән ҡапланыр. Шунан һуң, уның бөтә ғәмәлдәре шуға тиңләнер».
Рәсүлебеҙ Мөхәммәд ғәләйһиссәләм йәнә әйткән: «Фарыз намаҙынан башҡа ңамаҙҙарҙың мәсеттә уҡылғанға ҡарағанда, өйҙә уҡылыуы яҡшыраҡ. Сөнки өйҙә ике йөҙлөләнеү юҡ. һәм шуның аша йортҡа бәрәкәт килер, фәрештәләр һәм рәхмәт инер, ә шәйтан ҡасыр».

# Нәфел намаҙҙары (сөннәт)
## ҠАЙҺЫ БЕР НӘФЕЛ НАМАҘҘАР

Фарыз намаҙҙарын еренә еткереп башҡарыуҙан тыш, мосолман тағы нәфел намаҙҙарын, йәғни әүүәбин, духа, тәсбих һәм тәһәжжүд намаҙҙарын да уҡыһа, бик яҡшы була, сөнки был намаҙҙарҙың сауабы бик күп.
Уларҙа ҙур дәрәжә һәм матурлыҡ бар. Бер ҡодси хәҙистә Аллаһы Тәғәләнең: — Ҡолом фарыздар ярҙамында Минең газабымдан ҡотолор, нәфел-д<гр менән Миңә яҡынайыр", — тигәнлеге хаҡында белдерелә.
Сөннәт намаҙҙар :
| Духа | الضحى | иртә |
| Истисҡа | اِسْتِسْقَاء | ямғыр |
| Истихара | اِسْتِخَارَة | дөрөҫ ҡарар |
| Ратибат | صلاة التطوع | 2 рәҡәғәтле теләк теләү |
| Тәсбих намаҙы | صلاة التسابيح | тәүбә намаҙы |
| Тәһәжүд | تهجُّد | йоҡонан торғас |
| Тәрәүих | تراويح | бүлем, ял |
| Кусуф | كسوف | ҡояш тотолоу |
| Хусуф | خسوف | ай тотолоу |
| Намаҙ вуду | صلاة الوضوء | тәһәрәт намаҙы |
| Хәжәт | حاجة | хәжәтеңде һорау |
# Липовый Донец

Липовый Дон — Рәсәй йылғаһы. Белгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Северский Донец йылғаһының уң ярына тамағынан 1003 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Липовый Донец
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Донец (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Северский Донец (һыу бассейнының Рәсәй бүлеге), йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010400112107000010726
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107001072
* Бассейн коды — 05.01.04.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ростов ирҙәр коммерция училищеһы

1904
Ростов ирҙәр коммерция училищеһы — Дондағы Ростовта Октябрь революцияһына тиклемге училищеларҙың береһе.

# Ростов ирҙәр коммерция училищеһы
## Тарих

1890-сы йылдар башынан алып Дондағы Ростовта иҡтисад сәйәсәтенә ҡағылышлы уҡыу йорто төҙөү тураһында бәхәстәр алып барыла. 1891 йылда ҡалала Коммерция академияһын булдырыу проекты төҙөлә, ләкин ул ғәмәлғә ашмай тороп ҡала. Бары тик ун йылдан һуң, 1900 йылда, сауҙагәрҙәр йәмғиәте аҡсаһына Ростов ирҙәр коммерция училищеһы асыла, уның директоры Харьков Император университетын тамамлаған статский кәңәшсеһе П. М. Верховский (1822—1900) була.
1901 йылда коммерция училищеһы менән бер үк ваҡытта сауҙа мәктәбе (прказчиктарҙың бер-береһенә ҡулалмаш ярҙам итеү йәмғиәте аҡсаһына) асыла. 1902—1904 йылдарҙа шулай уҡ сауҙагәрҙәрҙең хәйриә ярҙам аҡсаларына (Никольская урамы, 150-се) өс ҡатлы коммерция училищеһы йорто (хәҙерге Социалистическая, 162 урамы, унда бөгөнгө көндә төҙөлөш университетының төп корпусы урынлашҡан) һәм Богатянов ауышлығы киҫешкән урында, һалына. 1907 йылда коммерция училищеһында ҡатын-кыҙҙар бүлеге һәм киске уҡыу коммерция белеме курстары асыла. Ростов коммерциялы училищеһында заманса йыһаздар, китапхана һәм куркәм акттар залы, шулай уҡ Николай Чудотворец йорт сиркәүе була. Был йорт менән Дондың юғары иҡтисад белем биреү тарихы бәйле. 1918—1920 йылдарҙа бында Дон коммерция институты, 1920—1922 йылдарҙа — Дон халыҡ хужалыҡ институты урынлашҡан. 1921 йылдың көҙөндә был уҡыу йортонан башҡа бинала 2-се сәнәғәт-иҡтисади мәктәбе һәм Дон педагогия техникумы булған. 1931 йылда унда Ростов финанс-иҡтисад институты (хәҙер — Ростов дәүләт иҡтисад университеты) булдырыла. [[Файл:|thumb|right|250px|]] Хәҙерге ваҡытта элекке Ростов коммерция училищеһы бинаһында Ростов дәүләт төҙөлөш университеты урынлашҡан, ул 2016 йылдың 15 апрелендә Дон дәүләт техник университеты составына индерелә. Был йорт Рәсәй Федерацияһының мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы (номер 6100040000) булып иҫәпләнә.
# Роща-Шор (Оло Роговая ҡушылдығы)

Роща-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Роговая йылғаһының уң ярына тамағынан 200 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Роща-Шор (Оло Роговая ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000067807
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006780
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Бүжә тауы

Бүжә Тау (рус. Бужа, картала — Бузя) — Рәсәй Федерацияһының Башҡортостан Республикаһы Ишембай районындағы тау. Ғүмәр тарлауығында урынлашҡан.
Тау итәгендә- Ғүмәр ауылы (тарихи, шулай уҡ урындағы атамаһы Бүжә). Башҡортса «бүжә»- «сусаҡ» (гора-сопка).
Киң йәмәғәтселеккә 2012 йылдың башынан, Ғүмәр эзбиз ятҡылығында тау эштәре башланғандан һуң билдәле була.
Төньяҡта Мөҡсим тауы урынлашҡан. Бүжә тауы менән Мөҡсим тауы араһында Егән яры буйлап йәйәүлеләр һуҡмағы үтә. Ул Ғүмәр ауылынан туристик туҡталҡаға һәм артабан Егән (Ваҡ-Ҡарағай-Ҡаршы, Айыу тауы) мәмерйәһенә алып бара.
Тауҙы төньяҡтан һәм көнсығыштан Егән йылғаһы урап үтә. Ғүмәр ауылынан һәм Бүжә тауынан көньяҡтараҡ Егән йылғаһы тауҙар араһынан сыға һәм тауҙарҙың көнбайыш итәге булап Ағиҙелгә табан юл ала.
# Күкҡашҡа (йылға)

Күкҡашҡа — рус. Кукашка, Куккашка — Башкортостандың Белорет районындағы йылға, Тараның уң ҡушылдыгы.

# Күкҡашҡа (йылға)
## Географияһы

Күкҡашҡа йылғаһы Белорет районы Йәшғорт тауының көнсығыш итәгендә башлана, көньяк йүнәлештә аға, түбәнге ағымда көнбайышҡа табан борола. Тара йылғаһына үҙе кеүек үк Күкҡашҡа тип аталған ҡасаба янында барып ҡоя. Буйынан-буйына тиерлек ҡарағай урманы аша аға.

# Күкҡашҡа (йылға)
## Тарихы

Мәйгәште, Күкҡашҡа һәм Тара йылғалары араһында өс тау-мәғдән ятҡылығы табыла. Шуларҙы сығарыу өсөн ике ҡасаба — Тара һәм Күкҡашҡа төҙөлә. Икеһе лә гидронимдан алынған.
Күкҡашҡа гидроним буйынса инде мәғдәнселәр ҡасабаһы Күкҡашҡа тип атала башлаған

# Күкҡашҡа (йылға)
## Этимологияһы

Башҡорттар йыш ҡына топонимдарҙы ниндәйҙер ваҡиғаға бәйләп сығарған. Белорет районында, мәҫәлән, айғыр осҡан ҡая ваҡиғаһы ваҡыт уҙыу менән Айғыр ауылы атамаһы булып һаҡланып ҡалған. Айыу баҫҡан урын Баҫҡан ауылына исем биргән.
Күк ҡашҡа — йылҡы малы билдәһе, был мал исеме лә, сифатын белдергән ҡушамат булыуы ла ихтимал. Шуға күрә гидроним ошондай малҡай менән булған ваҡиғаға бәйле килеп сыҡҡандыр тип ышаныс менән әйтергә була. Атамаһының килеп сығышы зооним булыуында шик юҡ.
Рәсәй һәм совет лингвисы Александр Константинович Матвеев былай тип яҙа:
* Башкирское словосочетание "кук кашка" переводится «сивое пятно». Название могло быть дано за характерное изменение цвета какой-либо части горы, причем сравнение извлечено из арсенала коневодческой терминологии. Однако в «Словаре топонимов Башкирской АССР» упоминается река Куккашка, название которой восходит к зоониму. Это позволяет предполагать перенос наименования на горную вершину со смежного объекта.
# Лекшма

Лекшма — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лача күле-Онега йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 73 км.

# Лекшма
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000000758
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000075
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0