yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Түбәнге Шукша

Түбәнге Шукша — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юла йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 69 км.

# Түбәнге Шукша
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000037392
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003739
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Шалтырак

Шалтырак (Оло Шалтырак) — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кожух (Оло Кожух) йылғаһының уң ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Шалтырак
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200018415
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201841
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Рәсәйҙең милли составы

Рәсәй күп милләтле дәүләт һәм был Конституцияла ла сағылыш тапҡан. Уның территорияһында 190-дан ашыу милләт йәшәй, уларға илдең аҙ һанлы аҫаба һәм автохтон халыҡтары ғына инмәй. 2010 йылда урыҫтар халыҡтың 80,9 % йәки үҙҙәренең милләтен күрһәткән 137,2 млн кешенән 111,0 млн тәшкил итә, башҡа милләт вәкилдәре — 26,2 млн кеше йәки 19,1 %; милләтен күрһәтмәүселәр һаны 5,6 млн кеше (йәки илдең 142,9 млн дөйөм халыҡ һанынан 3,9 %). 2002 йылда урыҫтар 115,9 млн булып, халыҡтың 80,6 % тәшкил итә. Үҙенең милләтен күрһәткән 143,7 млн кеше араһынан башҡа милләт кешеләре — 27,8 млн кеше йәки 19,4 %; милләттәрен күрһәтмәгән кешеләр һаны 1,5 млн кеше (йәки илдең 145,2 млн халҡына ҡарата 1,0 %).

# Рәсәйҙең милли составы
## 2002—2010 йй. халыҡ һаны артыуы

Түбәндәге таблицала Рәсәй халҡының 2002 һәм 2010 йылдар мәғлүмәте буйынса милли составы һәм был осор араһындағы үҙгәрештәр (артыу йәки кәмеү) һандарҙа һәм проценттарҙа бирелгән.
2002—2010 йылдарҙа, һирәк осраҡта, Рәсәй Федерацияһы территорияһында йәшәгән күпселек «европа» халыҡтарының һаны кәмей, ә «азиаттарҙың» — арта. Шулай итеп, һаны 30 000 кешенән артыҡ булған Рәсәй халыҡтарының максималь артыуы түбәндәгесә күҙәтелгән:
* Ҡырғыҙҙар +225,14 %
* Үзбәктәр +135,82 %
* Тажиктар +66,73 %
* Черкестар +20,93 %
* Ҡумыҡтар +19,09 %
Һаны 30 000 кешенән артыҡ булған Рәсәй халыҡтарының максималь кәмеүе күҙәтелгән:
* Финдар −40,48 %
* Белорустар −35,46 %
* Поляктар −35,45 %
* Карелдар −34,85 %
* Украиндар −34,49 %

# Рәсәйҙең милли составы
## Ҡырым халҡының милли составы

    Шулай уҡ ҡарағыҙ: Ҡырымдың милли составы, Севастополдең милли составы
# Луслака-Кикя

Луслака-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сяльдяй-Нярый-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.

# Луслака-Кикя
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300064713
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306471
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Туңғатар ауыл Советы (Учалы районы)

Туңғатар ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Учалы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Комсомольск ауылы.

# Туңғатар ауыл Советы (Учалы районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

# Туңғатар ауыл Советы (Учалы районы)
## Ауыл советы составы

* Комсомольск ауылы,
* Ҡорама ауылы,
* Туңғатар ауылы,
* Балбуҡ ауылы,
* Аҙнаш ауылы,
* Ҡужай ауылы,
* Иҫке Байрамғол ауылы,
* Ҡарт Муйнаҡ ауылы,
* Шәрип ауылы,
* Ялсығол ауылы.
# Быуат

Быуат — ваҡыт үлсәме берәмеге, йөҙ йылдан тора. Хәҙерге ваҡыт иҫәбендә һәр быуат беренсе йылдан башлана, йөҙгә тигеҙ бүленгән йыл менән бөтә. Мәҫәлән, 20-се быуат 1901-се йылдың 1-се ғинуарында башланып, 2000-се йылдың 31-се декабрендә бөткән.

# Быуат
## Григориан календары буйынса

Григориан календары буйынса I быуат 1 йылдың 1 ғинуарынан башлана һәм 100 йылдың 31 декабрендә бөтә. II быуат 101 йылда башлана, III быуат — 201 йылда башлана. Быуаттың һуңғы һаны быуат һанынын башлана (мәҫәлән, 1900 йыл —XIX быуаттың һуңғы йылы). XX быуат 1999 йылдың 31 декабрендә бөттө тип иҫәпләү дөрөҫ түгел, XX быуат 2000 йылдың 31 декабрендә бөтә. Бынан тыш, был системала «нуленсе быуат»ҡа урын юҡ. Б.э.т. I быуаттан, б.э. I быуаты башлана.
Беренсе быуат 1-се йылда башланып 100-cө йылда бөткән. Ноль һанлы быуат булмаған. Беҙ 21-се быуатта йәшәйбеҙ, ул 2001-се йылда башланған.

# Быуат
## Астрономик ваҡыт

Астрономик быуат Б. э. 1 йылынан түгел, ә нуленсе йылынан башлана. Шулай итеп астронимик быуат 0-дән 99 йылдарҙан тора.

# Быуат
## Яҙыу

Яҙғанда быуаттар рим йәки ғәрәп һандары менән билдәләнә.
* Был ваҡыт тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
# Йәшел Сауҡалыҡ (Өфө)
## Тарихы

Йәшел Сауҡалыҡ — Өфөнөң көньяҡ-көнсығыш өлөшөнөң тарихи атамаһы.
XIX быуатта был ерҙең бер өлөшө — Успение ирҙәр монастыры биләмәһе, бер өлөшө алпауыт Новиковтыҡы була. XX быуат башында унда Өфө социал-демократтары йәшерен маёвкаларға йыйыла. 1917 йылғы инҡилаптан һуң был биҫтәлә «Лутовиново» ял йорто һәм санаторийы асыла, Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында был шифаханала эвакогоспиталдәр урынлаша.
1970-се йылдар башынан Йәшел сауҡалыҡта төҙөлөш әүҙемләшә. Унда Өфөнөң «БЭТО», «Конди» (хәҙер — «Harry’s»), «Теастан» кеүек эре предприятиелары урынлаша. Шулай уҡ «Өфө кизе-мамыҡ комбинаты», «Трикотаж фабрикаһы», «Киров», «Кувыкин», «Менделеев» баҙарҙары һәм башҡалар — ошо биҫтәлә.

# Йәшел Сауҡалыҡ (Өфө)
## Билдәле урындары

* «Ихлас» мәсете
* Изге Сергий кафедраль соборы
# Б

Бб [бэ] — Башҡорт алфавитының икенсе хәрефе. Яңғырау тартынҡы. П хәрефенең һаңғырау ише булып йөрөй.
Ғәрәп графикаһында — ب
Латин графикаһында — Ḃḃ
Кирил графикаһында — Бб

# Б
## "Б" хәрефенә хикәйә

Боронғо бик боевой бисәкәй-Бәхернисаның баш балаһының бәләкәй балаһы Булат билбауына балтаһын, бысағын бәйләп Брәтәк буйына балыҡҡа барған. Бер бәрҙенән башҡа балыҡ булмағас, Барыйҙың бесәнлегендә бөрлөгән, бәшмәк, балтырған, быҙауына бесән барларға булған. Бесәнлектә бисураларҙың байрамы барғанын белгән. Бутый бисураларҙың бер биҙрә бал балын, биш банка буҙаһын бәргән. Бисуралар Булатты баҫтыра башлаған. Булат баш бисураның башына бысағын, ботона балтаһын бәргән. Баш бисура баҡыра-баҡыра балнисҡа барған. Балниста бисураның башын бинтләп-бинтләп бәйләгәндәр, ботона брус беркеткәндәр. Булат Бәштин буйындағы быуаға боҫҡан. Быуа башындағы Барыйҙың быуаҙ бейәһе Бутыйҙы болғап-болғап быуаға быраҡтырған.Булат буҫығып, бүртенеп, буҡылдай-буҡылдай бата башлағас, баҡалар быны бүрәнәгә баҫтырған.
# Дегәнәк

?Дегәнәк :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Үҫемлектәр |
| Бүлексә: | Ябыҡ орлоҡлолар |
| Класс: | Ике өлөшлөләр |
| Тәртип: | Астра сәскәлеләр |
| Ғаилә: | Астралар |
| Ырыу: | Дегәнәк |
| Төр: | Дегәнәк |
Латинса исеме :
Arctium lappa L., 1753 :
Arctium edule Beger
Arctium majus Bernh.
Lappa edulis Siebold ex Miq., nom. inval.
Lappa major Gaertn.
Lappa officinalis All.
Lappa vulgaris Hill. :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 36545 NCBI 4217 |
Дегәнәк, дегәнәк япрағы (рус. Лопух большо́й, лат. Arctium láppa — ике йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 1,5 м-ға етә. Июнь-август айҙарында ҡыҙғылт миләүшә төҫлө сәскә ата, июль-сентябрҙә орлоғо өлгөрә.

# Дегәнәк
## Таралыуы

Дегәнәк әрһеҙ үҫемлек; ташландың ерҙә, юл, соҡор тирәһендә, баҡсаларҙа, торлаҡ эргәһендә үҫә. Скандинавиянан Урта диңгеҙгәсә, Британ утрауҙарынан Япония һәм Ҡытайға тиклем таралған. Төньяҡ һәм Көньяҡ америкаға килтерелгән.
Башҡортостанда киң таралған үҫемлек.
* Naše škodljive rastline, 1892 китабынан биологик иллюстрация

# Дегәнәк
## Ҡулланыу

Быуын һыҙлаһа, әрекмән япрағы ябалар. Йәнә кибеттәрҙә тәмле еҫле һатыла ине. Дегәнәк майы (рус. репейное масло) – сәс үҫтерә, тамырын нығыта торған шәп сара! Япраҡтарын төйөп, һутын сәс төптәренә һөртөү ҙә бик файҙалы. Шулай уҡ уның менән тире ауырыуҙарын дауалайҙар, бөжәктәр тешләгән урындарға һөртәләр.
Ашарҙан ярты сәғәт самаһы алдан ауырыуына күрә 1-2 аш ҡалағынан алып сынаяҡ тултырып һут эсеү ҙә яҡшы һөҙөмтә бирә: үтте, бәүелде ҡыуа, шәкәрҙе төшөрә, быуын һыҙлауын баҫа, бауыр-бөйөр эшмәкәрлеген яҡшырта, ҡанды таҙарта. Яман шештәр ҙурайыуын тотҡарлауы билдәле. Нимәнән нисек ҡулланыу хаҡында үләнсе-табибтар менән кәңәшләшергә кәрәк. Файҙалары бының менән генә сикләнмәй..
Япондар унан бик файҙалы ризыҡтар бешереп, ит, балыҡ менән йыш ҡуллана, ашҡа һала. Ҡафтау халыҡтары иһә тамырынан сейләй турама әҙерләй. Тик тәүге йыл үҫкәнен тотонорға кәрәк.
Ике йыллыҡ был үҫемлектең тамырын тәүге йылда ҡаҙып алалар, йә иһә иртә яҙҙа ҡаҙырға ла мөмкин. Уны йыуып киптергәндә оҙаҡ һаҡлана, шул килеш тә төрлө тоҙламаларҙа файҙаланырға ярай; тарттырып, онға ҡушып, күмәс менән дә һыйланалар. Мейескә тәгәрәтеп, йә духовкала бешерелгәненең ҡабығын әрсеп аҡ йә шыйыҡ май һалып ашайҙар. Йәш япраҡтарын бер нисә минут ҡайнар һыуҙа бешекләп, турамаларға, ашҡа һалалар.
Шешекләгәндә сәй итеп ҡайнатып эсергә кәңәш итәләр. Хатта тәмле ҡайнатма ла әҙерләргә була унан!.

# Дегәнәк
## Ҡулланыу
### Дегәнәк ҡайнатмаһы

1 кг самаһы дегәнәк тамырын йыйып, таҙартып йыуып, ваҡлап турарға, 1,4 кг шәкәр һалырға. Бер лимонды орлоғон алып, турап, тамыр араһына һалырға. Көймәҫлек итеп һыу һалып, һүрән генә утта 2 сәғәт ҡайнатырға.
# Кинйәкәев Шамил Кәлимулла улы

Кинйәкәев Шамил Кәлимулла улы (15 март 1951 йыл) — цирк ветераны, акробат, эквилибрист. 1969—1993 йылдарҙа Өфө дәүләт циркының Башҡорт циркы коллективында униформист, акробат, 1993—2013 йылдарҙа Рәсәй дәүләт цирк компанияһы (Мәскәү) акробаты.Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1997), Халыҡтар дуҫлығы ордены кавалеры (2008).

# Кинйәкәев Шамил Кәлимулла улы
## Биографияһы

Шамил Кәлимулла улы Кинйәкәев 1951 йылдың 15 мартында Өфө ҡалаһында тыуған.
1973 йылда Өфө циркының Башҡорт цирк студияһын тамамлай. 1969 йылдан алып Өфө дәүләт циркының Башҡорт циркы коллективында униформист, 1973 йылдан — акробат, 1993 йылдан 2013 йылға тиклем Рәсәй дәүләт цирк компанияһының (Мәскәү) төрлө программаларында акробат булып эшләй.
Шамил Кинйәкәев циркта «Юғарыға сөйә торған таҡталар менән һикереүсе акробаттар» (Акробаты-прыгуны с подкидными досками) номерында эшләй. Шамил Кәлимулла улы — «Ҡулсалы эквилибристар» (1990 йылдан алып — «Ҡулсалы перштарҙағы эквилибристар») номерын уйлап табыусы һәм үҙе үк был номерҙың ҡатнашыусыһы. Был номерҙа ул Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы Т. Ю. Казакова менән сығыш яһай.
Гастролдәр менән Рәсәй һәм сит илдәр буйлап (Австрия, Норвегия, Франция, Швеция, Япония) йөрөй.

# Кинйәкәев Шамил Кәлимулла улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1997);
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1990);
* Халыҡтар дуҫлығы ордены (2008).
# Иҫәнғолов

Иҫәнғолов — фамилия.
* Иҫәнғолов Афзалетдин Ғиззәтулла улы (1928—2004) — хужалыҡ эшмәкәре, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973).
* Иҫәнғолов Вәхит Абдрахман улы (1934) — иҡтисад фәндәре кандидаты.
* Иҫәнғолов Илдар Илдус улы (1992) — Рәсәй хоккейсыһы, ике тапҡыр донъя чемпионы, 2012 йылдан «Салауат Юлаев» командаһы уйынсыһы.
* Иҫәнғолов Фәрит Әхмәҙулла улы, Фәрит Иҫәнғолов (1928—1983) — башҡорт совет яҙыусыһы, Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1970).
* Иҫәнғолов Шамил Наил улы (1977) — тарихсы. Тарих фәндәре кандидаты (2006).
# Вайшюц

Вайшюц (нем. Weischütz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 184 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,18 км². Диңгеҙ кимәленән 114 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6636 һәм автомобиль коды — BLK.
# Калчуг

Калчуг — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лименда йылғаһының уң ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Калчуг
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000025256
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002525
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Секинесь

Секинесь — Рәсәй йылғаһы. Татарстан, Һамар өлкәһе, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шешма йылғаһының һул ярына тамағынан 79 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

# Секинесь
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шешма йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000212112100003754
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100375
* Бассейн коды — 11.01.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Цорбау

Цорбау (нем. Zorbau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 819 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,67 км². Диңгеҙ кимәленән 154 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6679 һәм автомобиль коды — WSF.
# Хайневальде

Хайневальде (нем. Hainewalde) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1658 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,96 км². Диңгеҙ кимәленән 322 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 2779 һәм автомобиль коды ZI.
# Пау-Юх-Юган

Пау-Юх-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Атлым йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Пау-Юх-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300019351
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301935
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Илисига

Илисига — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Моша йылғаһының һул ярына тамағынан 104 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.

# Илисига
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000002325
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000232
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Рәшитова Таңһылыу Фәрәй ҡыҙы

Таңһылыу Рәшитова (Сәғиҙә Фәрәй ҡыҙы Рәшитова) (1905 йылдың 1 ғинуары — 1988 йылдың 21 феврале) — башҡорт театр актёры, 1924—1970 йылдарҙа хәҙерге Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актрисаһы, милли театрыбыҙ йондоҙҙарының береһе, йәмәғәт эшмәкәре. Иң тәүге башҡорт артистарының береһе. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1944). Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1940). 1939—1945 йылдарҙа Өфө ҡала Советы депутаты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы Көҙән ауылынан.

# Рәшитова Таңһылыу Фәрәй ҡыҙы
## Биографияһы

Рәшитова Сәғиҙә Фәрәй ҡыҙы 1905 йылдың 1 ғинуарында Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Ишембай районы Көҙән ауылында (хәҙерге Ишембай районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
1922-1924 йылдарҙа Ырымбурҙағы Башҡорт халыҡ мәғарифы институтында уҡый, үҙешмәкәр театрҙа уйнай.
1932 йылда Башҡорт сәнғәт техникумын тамамлай (педагогтары В. Ғ. Муртазин-Иманский, М. А. Мәһәҙиев, Х. Ғ. Бохарский).
1924—1970 йылдарҙа Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрында эшләй.
1988 йылдың 21 февралендә Өфөлә вафат була.

# Рәшитова Таңһылыу Фәрәй ҡыҙы
## Псевдонимы

1922 йылда Башҡорт халыҡ мәғарифы институтының һәүәҫкәр коллективы Мөхәмәтша Абдрахман улы Буранғоловтың 1917 йылда халыҡ йырҙары һәм легендаларына таянып ижад ителгән «Ашҡаҙар» пьесаһын ҡуя. Пьесаның сюжеты: йәш һунарсы Йомағол һәм Таңһылыу исемле ҡыҙ бер-береһен ярата. Ҡыҙҙың атаһына йыш ҡына башҡа яҡтан яусылар килә һәм, бик күп уйланғандан һуң, ата-әсәһе ҡыҙҙы Йомағолға кейәүгә бирергә ризалыҡ бирә. Туй була, йәштәр бәхетле тормош ҡора. Ләкин һунарға барған сағында Йомағол һәләк булып ҡала. Уның ата-әсәһе ҡурайсылар һәм йырсылар саҡыра, һәм улар һунарсының вафатына бағышланған «Ашҡаҙар» йырын ижад итә.
Спектакль етди уңышҡа өлгәшә, тамашасы Таңһылыу ролен башҡарған Сәғиҙә Рәшитованың уйнағанын бигерәк тә юғары баһалай. 1924 йылда ул Өфө башҡорт театрына саҡырыла һәм, үҙенә Таңһылыу Рәшитова тигән сәхнә исемен алып, танылған актриса булып китә.
Шулай уҡ, Таңһылыу Рәшитова — «Вәлидиҙең йыраҡ туғаны — үҙен һаҡлап ҡалыу маҡсатында ул шундай исем алғандыр» тигән мәғлүмәт бар.

# Рәшитова Таңһылыу Фәрәй ҡыҙы
## Театрҙағы ролдәре

Таңһылыу («Ашҡаҙар», М.Буранғолов) , Шәүрә («Шәүрәкәй» , М.Буранғолов), Сәрүәр («Башмағым», Х.Ибраһимов), Ғәлиәбаныу(М.Фәйзи), Ынйыкай («Ынйыҡай менән Юлдыҡай» Х.Ғәбитов), Дездемона («Отелло», У.Шекспир), Амалия («Юлбаҫарҙар» — «Разбойники», Ф.Шиллер), Марья Антоновна («Тикшереүсе» — «Ревизор»), Агафья Тихоновна («Өйләнеү» — «Женитьба»; икеһе лә — Н. В. Гоголь пьесаһы), Анна Таланова («Ябырылыу» — «Нашествие», Л. М. Леонов), Шәмсинур («Ул ҡайтты» , Ә. Атнабаев).

# Рәшитова Таңһылыу Фәрәй ҡыҙы
## Йәмәғәт эшмәкәрлеге

1939—1945 йылдарҙа Өфө ҡала советы депутаты итеп һайланған.

# Рәшитова Таңһылыу Фәрәй ҡыҙы
## Наградалары һәм исемдәре

* 1940 — БАССР-ҙың халыҡ артисы
* 1935 — БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы
* 1944 — Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены

# Рәшитова Таңһылыу Фәрәй ҡыҙы
## Хәтер

Тыуған ауылы Ишембай районы Көҙән ауылында Таңһылыу Рәшитова урамы бар.
# Горынь (йылға)

Горынь (укр. Горинь, бел. Гарынь) — Европалағы йылға. Ике дәүләт — Украина һәм Беларусь биләмәләренән аға. Припяттың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 659 километр.
# Вере-Ёль

Вере-Ёль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Прупт йылғаһының һул ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Вере-Ёль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000015814
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001581
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кесе Мулымья

Кесе Мулымья — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Мулымья йылғаһының уң ярына тамағынан 508 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Кесе Мулымья
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010600112115300016153
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301615
* Бассейн коды — 14.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Убыр

Убыр — мифик зат, әкиәт персонажы. Мәскәй менән тиң яуыз йән. Төрки халыҡтар — башҡорт, татар, мишәр, себер татарҙары мифлогияһында осрай.

# Убыр
## Этимология

Дөйөм төрки телдәге оbur һүҙенә барып тоташа, оp ‘һурыу’, ‘йотоу’.

# Убыр
## Ҡылыҡһырлама

Хөрәфәттәргә ярашлы, убырҙың арты булмай, алды ғына була; убыр кешегә эт, бесәй, сусҡа, утлы йомғаҡ, шар, тәгәрмәс, күбә, әҙәм булып күренә.
Башҡорт телендә убырға бәйле сырхау атамалары бар, мәҫәлән, убыр сарпыуы. «Һейҙек тотмауҙы убыр сарпыуынан, тиҙәр». Убыр күңеле (төшөү) — Убыр ҡағылыуҙан сиргә тарыу. «Убыр күңеле төшкән баланың күлдәген һыуҙа сайҡап кейҙерәң». Убыр ауыры — кәүҙә ауырайыу, хәлһеҙлек.
Осоп йөрөгән утты убыр уты тигәндәр: «Убыр уты күрһәләр, уҡыналар: „Кит, юғал, мәлғүн!“, — тип төймәләрен, иҙеүҙәрен ысҡындыралар». «Убыр уты ҡағылһа, тоҙ өшкөртәләр ҙә, шуны семтеп ҡояш байышына һибеп, ишекте бикләп яталар».
Хөрәфәттәр буйынса, үҙ-үҙен үлтергән йәки ерләү йолаларын үтәмәй ерләнгән кеше убырға әйләнә. Убыр сихырсының (ул йәнен үҙен сихырға өйрәткән өсөн шайтанға һата) йәки хәрәмде боҙған кешенең йәнен алмаштыра, һуңынан тормошта уларға идара итә. Убыр эйәләшкән кешене «убырлы ҡарсыҡ», «убыр әбей», «убырлы кеше» тип атайҙар.
Хужаһы үлгәс, убыр ухужаның ҡәберендә йәшәй, ҡайһы саҡ төндәрен ҡәбер тишегенән сығып йөрөй. Кешеләргә убыр утлы шар, артында кәүҙәһе булмаған сусҡа, кеше, эт, бесәй (ғайһы берәүҙәргә ҡотһоҙ ҡарт йәки ҡарсыҡ) булып күренә.
Ҡайһы бер хөрәфәттәргә ярашлы, убыр кис көнө ярғанатҡа әүерелә. Убыр кешеләргә ауырыу йәки үлем килтерә ала, йөклө ҡатындарҙың эсенән балаларын урлай.
Убыр йорт хайуандарының да балаларын урлай, һыйыр һәм бейәләрҙең һөтөн имә, ҡанын эсә, бынан һуң хайуандар ауырый, ҙур зыян килә. Убыр хатта болоттарҙы йотоп, ҡоролоҡ килтерә.
Убыр менән осрашҡанда, өҫкө төймәләрҙе ысҡындырып, доға уҡырға; тоған ерҙә үҙең тирәләй уратып һаҡ түңәрәге һыҙырға кәрәк. Убырҙы еңеү өсөн ҡултыҡ аҫтындағы тишегенән йөрәген тартып алырға, табанына энә сәнсергә йәки ҡәберенә имән ҡаҙыҡ ҡағып үлтерергә кәрәк.
«Алырымҡош», «Күрәҙә» кеүек уйындарҙаа убыр менән алыш һынландырыла.
Убыр «Ҡамыр батыр менән убырлы ҡарсыҡ», «Убырлы ҡәйнә менән бахыр килен», «Убыр әбей» һәм башҡа әкиәттәрендә йыш ҡына мәкерле кеше ашаусы, ҡан эскес образында һүрәтләнә. .
Башҡорт телендә «ҡарт убыр» (ҡартлас), «убыр уты» (яныр‑янмаҫ ут), «төн убыры» (төнөн йоҡламаған кеше тураһында) һәм башҡа әйтемдәр һаҡланған.
Күп халыҡтарҙың мифологияһында убырға оҡшаш персонаждар бар.

# Убыр
## Шулай уҡ уҡығыҙ

* Ҡурҡытҡыстар