yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Кар-Тукульти-Нинурта

Кар-Тукульти-Нинурта (хәҙерге атамаһы — Тулул-эль-Акар, Ираҡтың Сәләх-әд-Дин провинцияһында урынлашҡан) — боронғо Ассириялағы ҡала, Ашшур илаһҡа табыныу тәғәйенләнешендәге яңы үҙәк, бәлки, беҙҙең эраға тиклем 1243—1207 йылдарҙа ассирий батшаһы Тукульти-Нинурта I Ашшурҙан төньяҡтараҡ нигеҙләгән яңы баш ҡала булғандыр. Ҡаланың атамаһы «Тукульти-Нинурта порты» тигәнде аңлата.

# Кар-Тукульти-Нинурта
## Тарихы

Кар-Тукульти-Нинурта Ассирия империяһының иҫке баш ҡалаһы Ашшурҙан төньяҡҡа ҡарай өс километр самаһы алыҫлыҡта төҙөлгән булған. Кар-Тукульти-Нинурта Тигр йылғаһының һул ярында ултырған. Диуар менән уратылған ҡала биләмәһе 800 х 800 метр үлсәмле булған. Ҡала уртаһынан уны көнбайыш һәм көнсығыш өлөштәргә бүлгән диуар үткән. Ҡаҙыныуҙар барышында көнбайыш өлөштә, йылға буйында, төп ассирий илаһы Ашшурға бағышланған ғибәҙәтхана табыла. Ғибәҙәтхана комплексы 53 х 90 метр үлсәмле була. Комплекстың көнбайыш өлөшөндә зиккурат урынлашҡан. Зиккуратта табылған текстарҙа ғибәҙәтхананың Ашшур ғибәҙәтханаһы булыуы тураһында әйтелә, шулай уҡ ҡаланың ҡайҙа урынлашҡаны тураһында мәғлүмәт бирелә. Башҡа текстарҙан билдәле булыуынса, илаһтың һыны Ашшурҙан ошо ғибәҙәтханаға күсерелгән булған.
Ғибәҙәтхананың төньяғында 18 метр бейеклегендәге ҡалҡыу нигеҙ өҫтөндә батша һарайы була. Һарайҙың да, ҡалҡыулыҡтың да харабалары һаҡланмаған, шулай ҙа һүрәт менән биҙәлгән стена киҫәктәре табылған.
Батша Тукульти-Нинурта I вафат булғас, ҡала ташландыҡҡа әйләнә, ә Ашшур илаһының һыны иҫке баш ҡалаға ҡайтарыла.
# Ненз-Яха (Тамбей ҡушылдығы)

Ненз-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Тамбей йылғаһының һул ярына тамағынан 113 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.

# Ненз-Яха (Тамбей ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300043389
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304338
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Сивая-Маска-Шор

Сивая-Маска-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Уса йылғаһының уң ярына тамағынан 355 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Сивая-Маска-Шор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000066749
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006674
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Улюк

Улюк — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ыҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Улюк
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101312111100029029
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102902
* Бассейн коды — 10.01.01.013
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Иҫке Юлдаш

Иҫке Юлдаш (Юлдаш; рус. Староюлдашево) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһенең Ҡыҙыл Гвардия районындағы ауыл. Подольск ауыл биләмәһе составына инә.

# Иҫке Юлдаш
## Географик урынлашыуы

Туҡ йылғаһы буйында урынлашҡан.

# Иҫке Юлдаш
## Тарихы

Этнограф Р. Ғ. Кузеев килтергән мәғлүмәттәргә ярашлы, 1764 һәм 1765 йылдарҙа Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙенең ҡара табын башҡорттары Юлдаш ауылына юрматыларҙың ерҙәренә керҙәш булып килеп урынлаша. Юлдаш (рус. Староюлдашево) ауылы Ырымбур губернаһы (1860 йылдан — Һамар губернаһы) Быҙаулыҡ өйәҙе ҡарамағында була. Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 9-сы башҡорт кантонының 31-се йортона ҡарай. Ауылда 2 мәсет, земство мәктәбе теркәлгән. XIX быуатта ауыл кешеләре Абдулла (рус. Новоюлдашево) ауылына нигеҙ һала.
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Туҡ-Соран кантоны составына инә. 1923 йылдан республиканың Бәләбәй кантоны ҡарамағында була. ВЦИК ҡарарына ярашлы 1924 йылдың 21 октябрендә Ҡаҙаҡ АССР-ы составына бирелә. 1934 йылдан — Ырымбур өлкәһе составында.

# Иҫке Юлдаш
## Халҡы

| 1795 | 1816 | 1834 | 1859 | 1920 |
| 120 | 252 | 478 | 564 | 1151 |
2002 йылғы бөтә Рәсәй йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (90 %) йәшәй.

# Иҫке Юлдаш
## Билдәле шәхестәре

* Сөләймән Муллабаев (10.10.1924—20.04.2003), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт шағиры, уҡытыусы. 1957 йылдан КПСС, 1979 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1973). II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985).
* Бикова Ғәлиә Әхмәҙи ҡыҙы (7.08.1952), табип. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1995).
# Сарысаз-Тәкермән

Сарысаз Тәкермән (Тәкермән, Һарыһаҙ Тәкермән; татар. Сарысаз Тәкермән, рус. Сарысаз-Такерман) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Сарман районы ауылы.

# Сарысаз-Тәкермән
## География

Ауыл Сарысаз йылғаһы буйында, Сарман ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 20 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Сарысаз-Тәкермән
## Тарих

Ауылға ҫарайлы-мең ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Ауыл Ҫарайлы-Мең улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы (1865 йылдан Өфө губернаһы) Минзәлә өйәҙенә инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Нөркәй административ-территориаль улусы составына керә.
1766 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1744 йылда) Сарысаз-Тәкермән ауылы башҡорттары Нуғай даруғаһы Күл-Иле-Мең улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә керҙәшлек килешеүе буйынса Айыт ауылына (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Бишбүләк районы) нигеҙ һала.
1848 йылда ауылда тимерлек; XX быуат башында — 2 мәсет, мәктәп, 3 хужалыҡ магазины, бакалея һәм мануфактура кибеттәре теркәлгән.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1921 йылдан Саллы кантоны составында була. 1930 йылдан Сарман районы, 1935 йылдан — Ворошилов районы, 1957 йылдан — Яңы Юл районы, 1959 йылдан — Сарман районы составына керә.

# Сарысаз-Тәкермән
## Халҡы

1795 йылда ауылда 72 башҡорт, 156 яһаҡлы татар һәм 18 типтәр; 1834 йылда — 208 башҡорт һәм 20 типтәр; 1859 йылда — 193 ир затлы башҡорт һәм 15 ир затлы типтәр; 1870 йылда — 472 башҡорт һәм 355 татар; 1912 йылда — 556 аҫаба башҡорт һәм 415 дәүләт крәҫтиәне (татарҙар) иҫәпләнгән.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1795 | 1834 | 1870 | 1897 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 | 2008 |
| 246 | 228 | 837 | 1010 | 923 | 787 | 627 | 435 | 349 | 384 | 297 | 203 | 250 | 235 |
# Ягенахой-Яга

Ягенахой-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нерута йылғаһының уң ярына тамағынан 135 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Ягенахой-Яга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000056671
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005667
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Иртәк (Яйыҡ ҡушылдығы)

Иртәк — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе Новосергиевский һәм Ташлы райондары биләмәләрендә аға. Йылға Яйыҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 981 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 134 км.

# Иртәк (Яйыҡ ҡушылдығы)
## Дөйөм характеристика

Йылға оҙонлоғо 134 км, һыу йыйыу бассейны майҙаны 2630 км². Новосергиевский райондағы Аҡтау (Меловой) һыртында, Старая Белогорка ауылынан 6-6,5 км төньяҡ-көнсығыштараҡ башлана. Көньяҡ-көнбайышҡа ҡарай аға. Урта һәм түбәнге ағымы Ташлы районы аша үтә. Яйыҡ йылғаһына уң яҡтан Ҡаҙағстан сигенә етәрәк барып ҡушыла (Яйыҡ тамағынан 981 км алыҫлыҡта).
Йылға борғосланып, йүнәлешен йыш үҙгәртеп аға. Уның тармаҡтары һәм иҫке үҙәндәре (юлдары) күп. Йылға үрендә быуалар бар.
Йылға бассейны дала зонаһына ҡарай. Бассейн үрендә ер өҫтөндә аҡбур ятҡылыҡтары күп, улар күренеп ята. Йылға башланған ерҙә Загорское ятҡылығында нефть табыла.
Йылға исеменең килеп сығышын ҡайһы бер тикшереүселәр ҡаҙаҡ телендәге «ирек» — зигзаг; извилина, кәкре һүҙе менән бәйләй.
Башҡортса «иртәк» — ҡарһүҙ, легенда, эпос.

# Иртәк (Яйыҡ ҡушылдығы)
## Ауыл-ҡасабалар

Йылға Новосергиевский районы Варшавка, Ташлы районы Заречное, Придолинный, Солнечный, Вязовое, Чернышовка, Шумаево, Трудовое, Луговое, Болдырево, Иртәк ауыл һәм ҡасабалары аша үтә.
Иртәк бассейнындағы иң ҙур ауыл-ҡасабалар: Ташлы, Степной, Калинин (барыһы ла Ташлы районына ҡарай).

# Иртәк (Яйыҡ ҡушылдығы)
## Төп ҡушылдыҡтары

(тамағынан үренә табан, йәйә эсендә оҙонлоғо км)
?? км уң: Кузьминка
46 км уң: Ташйылға (50)
62 км уң: Прокуронка (14)
71 км уң: Кривой Вязовой (13)
101 км һул: Мокрая Елшанка (10)
110 км уң: Грязнуха (12)
(атамалар рус телендә бирелгән)

# Иртәк (Яйыҡ ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы бассейны (Рәсәй булеге) Һаҡмар йылғаһынан түбәнерәк, Илек йылғаһы инмәй. Бәләкәй йылға бассейны — юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010001012112200009911
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200991
* Бассейн коды — 12.01.00.010
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Наромша өзеніндегі тоған

Наромша өзеніндегі тоған — Рәсәй йылғаһы. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2231/87/173/29 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

# Наромша өзеніндегі тоған
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уводь йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ока ҡушылдыҡтары бассейны Мокша йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010301012110000033205
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003320
* Бассейн коды — 09.01.03.010
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Выборг районы

Вы́борг райо́ны - Санкт-Петербургтың административ районы. Ҡаланың төньяғында урынлашҡан.

# Выборг районы
## Ҡоролошо (муниципаль окургтар)

* Левашово
* Парголово
* Сампсониевское
* Светлановское
* Сосновское (Санкт-Петербурга)
* Санкт-Петербургтын 15-се район
* Парнас
* Шувалово-Озерки

# Выборг районы
## Район сиге

«Ланская» тимер юл станцияһы–Выборгҡа юл – Суздаль проспекты –Культура проспекты – Тихорецкий проспекты – Политехника урамы – Полюстровский проспекты – Литовская урамы – Урман проспекты –Академик Лебедев урамы – Пирогов яры – Выборг яры – Кантемиров урамы – Студенттар урамы –Лан тимер юл станцияһы

# Выборг районы
## Иҡтисады

Районда 30 722 ойошма бар. Шуларҙан кесе бизнес- 11 154, эшҡыуарҙар- 5024. Районда 140 мең кеше эщләй (2007). Районда Санкт-Петербург дәүләт политехник университеты урынлашҡан.

# Выборг районы
## Тарихы

Тарихи яҡтан район революция алдында булған Выборг яғы биләмәһендә ята. Тәүге ошо исем Петербургтыңң уң ярына бирелгән, сөнки ошо урында Выборгҡа юл башлана.
1917 йылда 15 район араһында иң беренсе Выборг районы барлыҡҡа килгән.
1952-1958 ылдарҙа Сталин районы исемде йөрөтә '.
# Чворский Исток

Чворский Исток — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сегойдинка йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Чворский Исток
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010600112115200026712
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202671
* Бассейн коды — 13.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Пырталат-Кыкке

Пырталат-Кыкке — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оглат йылғаһының уң ярына тамағынан 87 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Пырталат-Кыкке
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010800112115200032793
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203279
* Бассейн коды — 13.01.08.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Е. Г. Левашеваның ҡала усадьбаһы

Е.Г. Левашеваның ҡала усадьбаһы — Мәскәүҙәге усадьба. Яңы Басманный урамы, 20-се йорт адресы буйынса урынлашҡан. Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты.

# Е. Г. Левашеваның ҡала усадьбаһы
## Тарихы

1782 йылда биләмәнең хужабикәһе булып графиня Е.И. Шувалова тора. 1831 йылдан усадьба дворян Левашевтарға, Николай Васильевич һәм уның ҡатыны Екатерина Гавриловнаға ҡарай. Яңы хужалар усадьбаны төҙөкләндерә, ике бер ҡатлы флигель шул ваҡыттан уҡ һаҡланып ҡала. Флигелдәрҙең береһендә 1833 йылдан алып 1856 йылға тиклем яҙыусы Чаадаев Петр Яковлевич йәшәгән, Мәскәүҙәге урамдың исеме менән уны «басман философы» тип атағандар. Яҙыусының фатиры өс бүлмәнән торған, унда дүшәмбе көндәрендә әҙәби салон ойошторолған. Бында уҡ Чаадаев 1856 йылда вафат була.
Левашевтарҙан һуң усадьбаны аптекасы П. Шульц, һуңынан сауҙагәр Прохоровтар биләй. Улар оҙон ике ҡатлы кирбес йорт төҙөйҙәр. 1904 йылда усадьбаны Александров коммерция училищеһы һатып ала. Төп йорттоң ҙур өлөшө һүтеп алына, ҡалған өлөшө яңы өс ҡатлы бина өсөн нигеҙ була. Яңы йорт училищеның ҡатын-ҡыҙҙар бүлеген урынлаштырыу өсөн тәғәйенләнә, эште архитектор С.У. Соловьёв башҡара.
1920 йылдарҙа йортҡа тағы өс ҡат өҫтәп төҙөлә, бындай ҡиәфәттә ул беҙҙең көндәргә тиклем килеп етә. Беренсе ҡатта тәҙрәләр ярым түңәрәк менән тамамлана, икенсе һәм өсөнсө ҡатта тәҙрәләрҙең түңәрәк нишалары һәм сағыу булмаған декоры революцияға тиклемге осорға ҡарай.
Революциянан һуң бина уҡыу йорто булараҡ ҡулланыла, унда Сәнәғәт академияһы урынлаша. Һуңынан унда радиолокацияның Бөтә Союз ғилми-тикшеренең институты күсә, институт бинаны бөгөнгө көнгә тиклем биләй..
# Әрүәкрәз

Әрүәкрәз (рус. Арвяк-Рязь; башҡ. Әрүәк-Рәз) — Көньяҡ Уралда, Башҡортостан Республикаһының Белорет районындағы тау. Уралтау һыртының иң бейек түбәһе (1068 м). Белорет ҡалаһынан көньяҡҡа табан 20 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Төбәк тәбиғәт ҡомартҡыһы статусына эйә.

# Әрүәкрәз
## Исеме

Әүрәкрәз исеме таралған ғәҙәт буйынса бирелгән — уның итәгендә ике йылға Әрүәк һәм Рәз (Ағиҙел йылғаһының һул ҡушылдыҡтары) башлана. Башҡорттар был тауҙы шулай уҡ Рәз, йәки Рәз-таш тип атай. Боронғо китаптарҙа Әрүәк һәм Рәзташ атамалары осрай.

# Әрүәкрәз
## Тасуирламаһы

Әрүәкрәз тауы Уралтау һыртының төньяҡ өлөшөндә Белорет ҡалаһынан көньяҡҡа, һәм Рысыҡай ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 4,5 км алыҫлыҡта ята. Өҫкө рифейҙың тоҡомдарынан: мазарин свиталары (мусковит‑хлорит‑кварц һәүерташтары) һәм әрүәк свиталарынан (кварцит, гравелит, конгломерат, мусковит‑хлорит‑кварц һәүерташтары) тора. Әрүәкрәз Әрүәк свитаһының стратотибы булып тора.
Тау ослайып, тирә-яҡҡа йыраҡтан күренеп, бик ныҡ бейек булып ҡалҡып тора. Битләүҙәре түбәһендә бик ныҡ текә, яҡынса 30-35° етә. Тауҙың көнбайыш өлөшөндә битләүҙәр тәрән тар тарлауыҡтар менән ҡаялы, көнсығышта — һөҙәк. Итәгендә — дымлы төрлө үләндәр үҫкән болондар, битләүҙәренең өҫкө өлөшөндә — башлыса асыҡ ылыҫлы урмандар. Үҫемлектәрҙең һирәк һәм юғалыусы төрө үҫә: һапһыҙ көкөрт үләне, ҡылсыҡлы аҡтамыр, Гельма минуарцияһы, төньяҡ шиверекия (подольск) үләне, яланғас еҫле сәскә, пермь елбәгәйе, себер умырзаяһы, осҡон-һуған һәм башҡалар. Ҡаяларҙа сапсан ыласын оялай
Әрүәк тауы Белореттан яҡшы күренә һәм ҡала пейзажының биҙәге булып тора. Әрүәкрәз Белорет ҡалаһы халҡының һәм килгән туристарҙың популяр ял итеү урыны.
# Уцберг

Уцберг (нем. ) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан .
# Колтысьянка

Колтысьянка — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 833 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Колтысьянка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300019979
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301997
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кемаль (йылға)

Кемаль — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кама һыуһаҡлағысы (Обвин ҡултығы) уң ярына 4,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Кемаль (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100009868
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100986
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Медовка (Черная ҡушылдығы)

Медовка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Черная йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Медовка (Черная ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300512103000040819
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004081
* Бассейн коды — 03.02.03.005
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Татарка (Лысьва ҡушылдығы)

Татарка — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лысьва йылғаһының уң ярына тамағынан 62 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Татарка (Лысьва ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100712111100011962
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101196
* Бассейн коды — 10.01.01.007
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# 1968 йыл

II мең йыллыҡ :
XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат — XXI быуат — XXII быуат :
Хронологик таблица :
1968 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1968 MCMLXVIII |
| Юлиан стилендә | 1967 — 1968 ( 14 ғинуар) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2720 — 2721 ( 4 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7476 — 7477 ( 14 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5728 — 5729 ה'תשכ"ח — ה'תשכ"ט |
| Мосолман календары | 1388 — 1389 |
| Боронғо әрмән календары | 1417 ԹՎ ՌՆԺԷ |
| Ҡытай календары | 4664 — 4665 (с 29 январь) 丁未 — 戊申 красная овца — жёлтая обезьяна |
| Эфиопа календары | 1960 — 1961 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 2024 — 2025 |
| - Шака самват | 1890 — 1891 |
| Иран календары | 1346 — 1347 |
1968 (бер мең туғыҙ йөҙ алтмыш һигеҙенсе) йыл — кәбисә йыл, григориан календары буйынса дүшәмбе көндө башлана. Был беҙҙең эраның 1968 йылы, 2 мең йыллыҡтың 968 йылы, XX быуаттың 68 йылы, XX быуаттың 7 ун йыллығының 8 йылы, 1960 йылдарҙың 9 йылы.

# 1968 йыл
## Тыуғандар

* 14 июнь — Якушев Владимир Владимирович, Башҡортостанда тыуған Рәсәйҙең билдәле дәүләт эшмәкәре, 2005 йылдың 24 ноябренән Төмән өлкәһе губернаторы, «Берҙәм Рәсәй» сәйәси фирҡәһенең Юғары советы ағзаһы, иҡтисад фәндәре кандидаты (2005), «Почёт Билдәһе» (2008) һәм IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» (2012) ордендары кавалеры.

# 1968 йыл
## Вафат булғандар

* 28 май — Ямалетдинов Шаһый Ямалетдин улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1946).
* 2 сентябрь — Баязит Бикбай, шағир, прозаик һәм драматург, Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Бееренсе башҡорт милли операһы «Салауат Юлаев»тың либретто авторы.
# Тамтлада-Яха

Тамтлада-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Гыдан ҡултығы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Тамтлада-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300079679
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307967
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3