yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Үрге Ырныҡшы

Үрге Ырныҡшы (рус. Верхние Ирныкши) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 81 кеше. Почта индексы — 453034, ОКАТО коды — 80203804002.

# Үрге Ырныҡшы
## Халыҡ һаны

1939 йылда — 513; 1959 — 370; 1989 — 87; 2002 — 102; 2010 — 75 кеше йәшәгән.
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу сараһына ярашлы, күпселек милләттәр — урыҫтар (57 %), башҡорттар (37 %)

# Үрге Ырныҡшы
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Архангел): 10 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Приуралье): 19 км

# Үрге Ырныҡшы
## Тарихы

Үрге Ырныҡшы 1925 йылдан һуң барлыҡҡа килгән. Был саҡта Архангел ауылынан 15-18 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан Ырныҡшы утарында 17 хужалыҡ булған.

# Үрге Ырныҡшы
## Урамдары

* Көнбайыш урам (рус. Западная (улица))
* Үҙәк урам (рус. Центральная (улица))
* Көньяҡ урам (рус. Южная (улица))
# Урядник

Урядник — Батша армияһында казачий ғәскәрҙең унтер-офицер чины.

# Урядник
## Сығышы

Иҫке славян мәғәнәһендә — чиновник, вазифалы кеше.
Урядник тип флотта квартирмистрҙарҙы һәм унтер-офицерҙарҙы, шулай уҡ эшселәрҙе күҙәткән десятниктарҙы атағандар. Быға тиклем «урядник» һүҙе шулай уҡ «устав» мәғәнәһендә лә ҡулланыла (Урядник, или новое уложение и устроение чина сокольничья пути, 1668 год).

# Урядник
## Тарихы

   — 1710 йылғы Указ (ПСЗРИ, № 2249)
Казак ғәскәрҙәрендә чиндар атамаһы:
* Өлкән урядник (өлкән унтер-офицер) — взвод командиры.
* Кесе урядник (кесе унтер-офицер) — уның ярҙамсыһы.
Шулай уҡ полиция уряднигы була — XIX быуатта, революцияға тиклем, Рәсәйҙә өйәҙ полицияһында стан приставына буйһонған һәм сотниктар һәм десятниктарҙың эш ғәмәлдәрен күҙәткән түбәнге чин. 1903 йылдан алып өйәҙ полиция стражаһы тип исемләнгән яңы структурала — буйһоноуында стражниктар һәм өлкән стражниктар булған кесе командир.
# Ягласарь

Ягласарь — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Поча йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Ягласарь
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000032152
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003215
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кьярда

Кьярда — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кьяма йылғаһының уң ярына тамағынан 6,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Кьярда
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200312110000009107
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000910
* Бассейн коды — 08.01.02.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Яңы Яуыш (Мәсетле районы)

Яңы Яуыш (рус. Новояушево) — Башҡортостандың Мәсетле районындағы ауыл. Яңы Яуыш ауыл советына ҡарай, ауыл советы үҙәге. Почта индексы — 452567, ОКАТО коды — 80242842001.

# Яңы Яуыш (Мәсетле районы)
## Халыҡ һаны

| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1939 | 109 | |
| 1959 | 132 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1970 | 466 | |
| 1979 | 443 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1989 | 491 | |
| 2002 | 531 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 2009 | 518 | |
| 2010 | 550 | |

# Яңы Яуыш (Мәсетле районы)
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Оло Ыҡтамаҡ): 32 км

# Яңы Яуыш (Мәсетле районы)
## Урамдар

Урам исеме:
* башҡ. Әй (урамы) — рус. Айская ( улица )
* башҡ. Ленин (урамы) — рус. Ленина ( улица )
* башҡ. Тыныслыҡ (урамы) — рус. Мира ( улица )
* башҡ. Йәштәр (урамы) — рус. Молодежная ( улица )
* башҡ. Күл (урамы) — рус. Озерный ( переулок )
* башҡ. Баҡса (урамы) — рус. Садовая ( улица )
* башҡ. Совет (урамы) — рус. Советская ( улица )
Иҫке ауыл, Артҡы улсә (улица), Урта ауыл, Яңы ауыл

# Яңы Яуыш (Мәсетле районы)
## Билдәле шәхестәре

* Сөләймәнова Нурия Сәғҙи ҡыҙы (15.08.1948), хеҙмәт алдынғыһы, һатыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре (1987).
# Гордеев

Гордеев — урыҫ ир-ат фамилияһы.
Гордеева — урыҫ ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

# Гордеев
## Билдәле йөрөтөүселәр

* Гордеев Александр Семёнович (1903—1975) — Бөйөк Ватан һуғышы яугире. Советтар Союзы Геройы (1944).
* Гордеев Денис Викторович (1938) — сыуаш прозаигы, шағир, журналист.
* Гордеев Михаил Викторович (1957) — ғалим, фитотерапевт.
# Сокаш

Сокаш — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Куваш йылғаһының һул ярына тамағынан 7,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Сокаш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201612111100026350
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102635
* Бассейн коды — 10.01.02.016
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Кәзәмөгөҙ (йондоҙлоҡ)

Кәзәмөгөҙ (йондоҙлоҡ) (лат. Capricornus) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — Денеб Альгиеди , яҡтылығы 2,87 була. Майҙаны буйынса урыны — 40.
# Корчек

Корчек — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Киевский Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 224 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Корчек
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010900112115200035180
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203518
* Бассейн коды — 13.01.09.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Һыйышлыҡ

Һыйышлыҡ — күп мәғәнәле һүҙ.

# Һыйышлыҡ
## Электротехника, радиотехника, электроника, физика

* Электр һыйышлығы — үткәргестең электр заряды туплау һәләтен күрһәтеүсе баһалама.
* Һыйышлыҡ — шулай уҡ камил йәки һыйҙырышлы элемент конденсатор — электр сылбырының электр ҡыры энергияһын туплау үҙенсәлегенә камил эйә һаналған элементы. Һыйышлыҡ — һыйҙырышлыҡ элементының берҙән-бер параметры һәм конденсаторҙың төп параметры.

# Һыйышлыҡ
## Электротехника, радиотехника, электроника, физика
### Аккумуляторҙар

* Һыйышлыҡ (зарядтыҡы) — заряд биргән ваҡытта аккумуляторға ебәрелгән электр күләме.
* Һыйышлыҡ (номиналь) — яңы аккумулятор тулыһынса зарядланған килеш нормаль шарттарҙа файҙаланғанда рөхсәт ителгән иң бәләкәй көсөргәнешкә төшкәнсе биргән энергия күләме (заряд).
* Һыйышлыҡ (энергетик) — тулыһынса зарядланған аккумулятор рөхсәт ителгән иң бәләкәй көсөргәнешкә төшкәнсе биргән энергия күләме.

# Һыйышлыҡ
## Математикала

Математикала һыйышлыҡ тип үлсәм менән оҡшаш баһаламалар һанала. Мәҫәлән:
* Гармониялы һыйышлыҡ — билдәле бер формалағы әйберҙең электр зарядын тота алыу һәләтен үлсәй торған күплек баһаламаһы.
* Минковский һыйышлығы — ирекле үлсәүле күплектәрҙең периметрын дөйөмләштереү.

# Һыйышлыҡ
## Компьютер техникаһы

* Һыйышлыҡ (информатика) — компьютер, шулай уҡ уның ҡушымтаһында, тыштан мәғлүмәт туплағыстар хәтерендә максималь күләмдә һаҡларға мөмкин булған мәғлүмәт.
* ↑ Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 2-се том, 620, 621-се биттәр
# Абрарова Зинира Фоат ҡыҙы

Абрарова Зинира Фоат ҡыҙы (16 декабрь 1972 йыл) — философ, социолог. Философия фәндәре кандидаты (2011). Доцент. Социология магистры (2012). РФ Эске эштәр министрлығының Иҡтисади именлек академияһы Маҡтау ҡағыҙы (2007).

# Абрарова Зинира Фоат ҡыҙы
## Биографияһы

Зинира Фоат ҡыҙы Абрарова 1972 йылдың 16 декабрендә Башҡорт АССР-ының Ҡариҙел районы Торна ауылында тыуа. Урта мәктәптән һуң Бөрө дәүләт педагогия институтында белем ала һәм уны 1996 йылда тамамалай. 2004—2006 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының Философия һәм социология факультеты деканатының әйҙәүсе инженеры булып эшләй. Һуңынан 2008 йылға тиклем РФ Эске эштәр минитсрлығының Иҡтисади именлек академияһының уҡыу-методика бүлеге мөдире була. Артабан ике йыл ҡабат БДУ-лағы үҙ эшенә кире ҡайта. 2011 йылдан ошо уҡ уҡыу йортоноң Ҡулланма һәм тармаҡ социологияһы кафедраһының өлкән уҡытыусыһы, Философия һәм социология факультеты деканының тәрбиә, фән эше буйынса урынбаҫары.

# Абрарова Зинира Фоат ҡыҙы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Зинира Фоат ҡыҙының фәнни эшмәкәрлеге мәҙәниәт социологияһын тикшереүгә бағышлана. 15 ғилми хеҙмәт авторы.

# Абрарова Зинира Фоат ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

РФ Эске эштәр министрлығының Иҡтисади именлек академияһы Маҡтау ҡағыҙы (2007). Башҡортостан Республикаһы Эске эштәр министрлығының рәхмәт хаты (2007). «Мәғарифты үҫтереүгә индергән өлөшө өсөн» миҙалы (2008). «Рәсәйҙең киләсәге — һәләтле балалар» энциклопедияһы ҡатнашыусыһы, «Уҡытыусы» номинацияһы димломы (2008). Башҡорт дәүләт университетының Маҡтау ҡағыҙы (2011)
# Хальмер-Вож

Хальмер-Вож — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Харута йылғаһының һул ярына тамағынан 71 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Хальмер-Вож
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000067043
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006704
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Яҡшыбаев Роберт Әсғәт улы

Яҡшыбаев Роберт Әсғәт улы (17 май, 1952, БАССР, Ейәнсура районы, Үтәғол ауылы) — физик, физика-математика фәндәре докторы (1992), профессор (1993).

# Яҡшыбаев Роберт Әсғәт улы
## Биографияһы

1969 йыл — Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районының Чеботарев урта мәктәбен тамамлай.
1974 йыл — Урал дәүләт университетын «Физика» специальносы буйынса тамамлай. Шул уҡ йылда аспирантураға инә. 1978 йылда — кандидатлыҡ, 1992 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1994—1999 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Фән, юғары һәм урта белем биреү дәүләт комитетын етәкләй.
2000—2010 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының дөйөм физика кафедраһы мөдире була.
Р. Ә Яҡшыбаев етәкселегендә 10 кандидатлыҡ, 3 докторлыҡ диссертацияһы яҙыла һәм яҡлана. Уның етәкселегендә Рәсәйҙә генә түгел, сит илдәрҙә лә абруй менән файҙаланылған үҙенсәлекле фәнни мәктәп булдырылған. Роберт Әсғәт улы хеҙмәттәре даими цитаталанған, Хирш индексы 7-не тәшкил иткән ғалим.
180 самаһы ғилми хеҙмәт һәм 7 уйлап табыу авторы.

# Яҡшыбаев Роберт Әсғәт улы
## Исемдәре һәм наградалары

* Башҡортостан Республикаһының атғаҙанған фән эшмәкәре.
* «Рәсәй Федерацияһы юғары һөнәри белем биреүҙең почетлы хеҙмәткәре» билдәһе.
* Башҡорт дәүләт университетының атҡаҙанған профессоры.

# Яҡшыбаев Роберт Әсғәт улы
## Хеҙмәттәре

* Изучение суперионного фазового перехода в системе CuCr1-xVxS2 рентгенографическим и магнитным методами // Физика твёрдого тела. 2000. Т.42. Вып.8 (соавт.);
* Электронный переход в интеркалированном диcульфиде CuCrS2 // Там же. 2004. Т.46. Вып.12 (соавт.).
# Көнсығыш Европа тигеҙлеге

Көнсығыш Европа тигеҙлеге (йәки Урыҫ тигеҙлеге) — Көнсығыш Европалағы тигеҙлек. Майҙаны буйынса Амазонка тигеҙлегенән һуң икенсе урын алып тора.
Тигеҙлек төньяҡтан көньяҡҡа 2750 километрға, көнбайыштан көнсығышҡа 2500 километрға һуҙылған, майҙаны — 5,5 млн км².
Көнсығыш Европа тигеҙлегендә Белоруссия, Латвия, Литва, Эстония, Молдавия, Рәсәй, Украина, Финляндия, Швеция, Польша, Румыния, Болгария и Ҡаҙағстан илдәренең территорияһы тулыһынса йәки өлөшләтә урынлашҡан.

# Көнсығыш Европа тигеҙлеге
### Рельеф

Көнсығыш Европа тигеҙлеге — убалы тигеҙлек.

# Көнсығыш Европа тигеҙлеге
### Гидрография

Көнсығыш Европа тигеҙлегендә түбәндәге йылғалар аға:
* Волга
* Кама
* Ока
* Дон
* Днепр
* Мезень
* Онега
* Печора
* Нева
* Висла
* Неман
* Яйыҡ
# Торомю-Яха

Торомю-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Хэ-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 85 км.

# Торомю-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300037122
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303712
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кесе Пыновка

Кесе Пыновка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пыновка йылғаһының һул ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.

# Кесе Пыновка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200009205
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200920
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Хвоенка

Хвоенка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Заголоденское куле (Заголоденки йылғаһы башы) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Хвоенка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200112110000006795
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000679
* Бассейн коды — 08.01.02.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Өйә (Мәндем ҡушылдығы)

Өйә — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мәндем йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Өйә (Мәндем ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Стәрлетамаҡ ҡалаһынан Охлебино һыу үлсәү посына тиклем, Эҫем йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200712111100018944
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101894
* Бассейн коды — 10.01.02.007
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Дауытов Ғәле Дәүләтбай улы

Дауытов Ғәле Дәүләтбай (25 ғинуар 1949 йыл — 7 декабрь 1993 йыл) — бейеүсе, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Йомабай Иҫәнбаев исемендәге республика конкурсы еңеүсеһе (1991)

# Дауытов Ғәле Дәүләтбай улы
## Биографияһы

Ғәле Дәүләтбай Дауытов 1949 йылдың 25 ғинуарында БАССР-ҙың Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында тыуған. 1968 йылдан Бөрйән районы башҡарма комитетының мәҙәниәт бүлегендә шофер булып эшләй башлай.

# Дауытов Ғәле Дәүләтбай улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* БАССР-ҙың Юғары Советының Маҡтау грамотаһы (1986)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1992)
# Талҡан

Талҡан (рус. талкан) — башҡорттарҙа милли ашамлыҡ, ваҡланған ашлыҡ ярмаһы.

# Талҡан
## Ҡулланылышы

* Талҡан — туҡлыҡлы, көс биреүсе, дауалау үҙенсәлектәренә эйә ризыҡ, шуға күрә алыҫ сәфәрҙәргә алыр булғандар. Был милли ризыҡ менән туҡланған ата-бабаларыбыҙ быуын, умыртҡа һөйәге ауырыу­ҙарының ни икәнен дә белмәгән. Ысынлап та, был үҙенсәлекле ризыҡ­тың файҙаһы бик күп. Талҡанды эшкәртеү өсөн организм артыҡ энергия сарыф итмәй, сөнки бой­ҙайҙың туҡлыҡлы матдә­ләренең запасы 90 про­центҡаса ҡулланыуға яраҡлы әҙер формаға әйләнә: аҡһымдар — аминокислотаға, крахмал — глюкозаға. Шуға ла ул мейе үҫешенә яҡшы йоғонто яһай. Шәкәр диабеты менән ауырыусыларға талҡан файҙалы.
* Талҡан — алтай, бүрәт, каҙаҡ, ҡырғыҙ, монгол, татар, сыуаш, хакас халыҡтарында таралған аҙыҡ.

# Талҡан
## Файҙаһы

Һоло. Ашҡаҙан эсәк эшмәкәренә ярҙам итә, тәндәге майҙың үҙләшеүендә ҡатнаша. Тире ҡатламына файҙалы, матдәләр алмашыныуын көйләй, организмды нығыта. Бойҙай. Бойҙай аҡһымында организмға кәрәкле аминокислоталар бар, углеводтар, клетчатка, фосфор, калий, кальций, магний, В1, Е витаминдары һәм башҡа файҙалы матдәләр етәрлек. Арыш. Арышта клетчатка күп, ул ашҡаҙан, эсәк юлдарын таҙарта, төрлө сирҙән һаҡлай. Арыш талҡаны ашағас, кеше үҙен туҡ хис итә, шуға күрә һимертмәй. Арпа. Калий, магний, фосфор һәм башҡа минераль матдәләргә, витамин бай. Ҡандағы холестерин менән шәкәр кимәлен артмаҫҡа булыша.

# Талҡан
## Әҙерләү

Талҡанды ҡурмастан яһайҙар (Башҡортостандың Урал аръяғында, тау-урманлы Башҡортостанда, Көнбайыш һәм Көньяҡ Башҡортостанда, шулай уҡ, бешереп, киптергән бойҙай игененән, арыш, арпа ашлыҡтарынан, тары ярмаһынан, йәки, төрлө иген орлоҡтарынан ҡушҡылап ҡул тирмәне аша үткәрәләр.
Муйыл, ер еләге, сейә, ҡыҙыл эрем­сектән дә талҡан эшләргә була. Бигерәк тәмле килеп сыға. Уның өсөн йәй көнө махсус рәүештә был емештәрҙән эремсек эшләнә һәм, киптерелеп, сепрәк моҡ­сайҙа һаҡлана (дым тартырға тейеш түгел). Ҡыш көнө мейестә бер аҙ киптереп, ағас тирмәндә тарталар.
# Аура монастыры

Аура монастыры (нем. Kloster Aura) — элекке бенедикт монастыры. Был монастырь Баварияның Аура-ан-де-Зале общинаһы территорияһында урынлашҡан һәм Вюрцбург епархияһы ҡарамағында торған.

# Аура монастыры
## Тасуирлау һәм тарихы

Аура монастырына нигеҙҙе 1108 йылда епископ I Отто төбәктәге Бамберг власын нығытыу маҡсатында һалған. Был епископ Аура монастырын Изге Лаврентий һәм Георгий хөрмәтенә изгеләндергән. 1809 йылда Бавариялағы секулярлаштырыу ваҡытында монастырь һигеҙ өлөшкә бүленгән һәм һатылған.
# Тоймига

Тоймига — Рәсәйҙәге йылға. Владимир өлкәһе, Мәскәү өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Клязьма йылғаһының уң ярына тамағынан 365 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Тоймига
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Орехово-Зуево ҡалаһынан Владимир ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010300712110000032006
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003200
* Бассейн коды — 09.01.03.007
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Урды

Урды — Рәсәйҙәге йылға. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Гунделен йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Урды
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баксан, Черек йылғаһыҙ . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07020000712108200004710
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200471
* Бассейн коды — 07.02.00.007
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Корасо

Корасо — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Варчушка йылғаһының һул ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Корасо
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000212103000049316
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004931
* Бассейн коды — 03.03.00.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Граф күле

Граф күле (русса Графское озеро) —Таналыҡ йылғаһының үрге ағымындағы һыуһаҡлағыс. Мерәҫ ауыл Советы биләмәһендә, Рәсәйҙә Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районының үҙәк өлөшөндә урынлашҡан.
Һыу ятҡылығының исеме XIX быуат аҙағында был урында беренсе быуа төҙөгән Бельгия алтын приискыһы хужаһы, граф Э. В. Роттермунд титулынан килеп сыҡҡан.. Был беренсе быуа әлеге ваҡыттағы һыуһаҡлағыс майҙанынан тиҫтәләрсә тапҡырға кәмерәк булған.
Һыуһаҡлағыс Ирәндек һырты итәгендә Мерәҫ ауылынан көньяҡ-көнбайыштараҡ, Таналыҡ йылғаһының һул ҡушылдыҡтары — Акменда һәм Кесе Корсага араһында йәйелеп ята. Һыуһаҡлағыстың һыу өҫтө майҙаны 237 гектар тәшкил итә, күләме — 2 млн м³. Киҫелеш бейеклеге — 492,9 м. 1975 йылда сафҡа индерелгән. Таш быуа, оҙонлоғо 250 м, һырты буйынса киңлеге — 7 метр. Һыуһаҡлағыстың гидротехник ҡоролмалары IV класс хәүефлеккә ҡарай.
Һыуһаҡлағысҡа көнсығыш яғынан инеп торған, ағас ултыртылғанна ярымутрауҙа шул уҡ исемле «Граф Күле» балалар турбазаһы бар. Турбаза йыл әйләнәһенә эшләй, 28 гектар майҙан биләй.
# Берткем

Берткем — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының уң ярына тамағынан 400 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Берткем
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100004196
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100419
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1