yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Әхмәтйәнов Дмитрий Альберт улы

Әхмәтйәнов Дмитрий Альберт улы (7 июль 1975 йыл, Өфө ҡалаһы) — инженер‑механик. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы профессоры (2016), техник фәндәр докторы (2007), профессор (2012).

# Әхмәтйәнов Дмитрий Альберт улы
## Биографияһы

Дмитрий Альберт улы Әхмәтйәнов 1975 йылдың 7 июлендә Өфө ҡалаһында тыуған.
1997 йылда Өфө дәүләт авиация техник университетын «Авиация двигателдәре һәм энергетика ҡоролмалары» һөнәре буйынса ҡыҙыл дипломға тамамлай. Техник фәндәр кандидаты ғилми дәрәжәһе 2000 йылда бирелә (диссертацияһының темаһы «Автоматизация термогазодинамического расчета переходных режимов работы авиационных ГТД»); техник фәндәр докторы ғилми дәрәжәһе 2007 йылда бирелә (диссертацияһының темаһы «Имитационное моделирование неустановившихся режимов работы авиационных ГТД с элементами систем управления»). Профессор ғилми дәрәжәһе 2012 йылда бирелә.
Өфө дәүләт авиация техник университетын тамамлағас, унда эшләргә ҡала: 2007 йылдан авиация двигателдәре кафедраһы профессоры, 2014 йылдан авиация двигателдәре, энергетика һәм транспорт факультеты деканы. Өфө дәүләт авиация техник университетының Ғилми советы ағзаһы. Шулай уҡ ул Башҡортостан Фәндәр академияһы профессоры (2016 йылдан).

# Әхмәтйәнов Дмитрий Альберт улы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Фәнни эшмәкәрлеге ҡатмарлы техник объекттарҙың, авиация двигателдәрен автоматлаштырылған проектлау системаларының моделдәрен әҙерләү менән бәйле. Уның 208 баҫылып сыҡҡан хеҙмәттәре бар, шуларҙың 10-һы — Рәсәй Федерацияһы Роспатент электрон хисаплау машиналары өсөн программаларҙы рәсми теркәү тураһында таныҡлыҡ, 1 уйлап табыу патенты, 23-ө уҡыу-методик (шуларҙың бишәүһе Рәсәй Федерацияһы юғары уҡыу йорттарының авиация, ракета төҙөү һәм йыһан өлкәһендәге уҡыу-методик берләшмәһе грифы менән уҡыу ҡулланмаһы) һәм 135 ғилми хеҙмәт (шуларҙың илле бише Юғары аттестация комиссияһы тәҡдим иткән журналдарҙа), 9 мәҡәлә Scopus индексацияланған базала.

# Әхмәтйәнов Дмитрий Альберт улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

— Фән һәм техника өлкәһендәге Дәүләт республика йәштәр премия лауреаты (2005). .

# Әхмәтйәнов Дмитрий Альберт улы
## Хеҙмәттәре

* Концепция инновационного развития технических вузов России, Өфө, 2009 (авторҙашлыҡта);
* Методы и средства для автоматизации отладки форсажных режимов при испытаниях ТРДДФ в серийном производстве. Өфө, 2013 (авторҙаш);
* Методология создания интегрированной информационной системы для автоматизации бизнес-процессов имитационного моделирования, технической подготовки и оперативного управления авиационным и машиностроительным производством. Мәскәү, 2015 (авторҙаш).
* Термогазодинамическое моделирование авиационных ГТД : учебное пособие для студентов очной формы обучения, обучающихся по направлению 160300 "Двигатели летательных аппаратов" специальность 160301 "Авиационные двигатели и энергетические установки, специализация 160301.65 Информационная поддержка жизненного цикла продукции (двигателей и энергоустановок)
# Пауль-Я

Пауль-Я — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Эсс йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Пауль-Я
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010600112115300015842
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301584
* Бассейн коды — 14.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Колпца

Колпца — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Суда йылғаһының уң ярына тамағынан 112 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.

# Колпца
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суда, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200212110000007579
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000757
* Бассейн коды — 08.01.02.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Бискра (ҡала)

Бискра (ғәр. بسكرة ‎; бербер.: Tibeskert, шулай уҡ 1981 й. алып — Бескра) — Алжирҙың төньяғындағы ҡала, шул уҡ исемле төп административ-территориаль берәмектең (вилайет) һәм округтың адиминистратив үҙәге. Алжирҙан көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай яҡынса 400 саҡрым, Баина ҡалаһынан көньяҡ-көнбайышҡа ҡарай 115 км, Туггурт ҡалаһынан төньяҡҡа ҡарай 222 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Халҡы — 190 000 кеше (2005 йылға).

# Бискра (ҡала)
## Тарихы

IX быуатта ҡала урынлашҡан ерҙәрҙе ғәрәптәр яулай. Бискра XII быуат башында Заб ярым бойондороҡло дәүләттең баш ҡалаһы булып китә. Әммә XIII быуатта был ерҙәр Ифрикия дәүләте менән идара иткән Хәфсидтәр династияһы хакимлығы аҫтына эләгә. 1552 йылда Бискраны Ғосман империяһы баҫып ала. Төрөк хакимлығы XIX быуаттың беренсе яртыһына тиклем дауам итә; 1844 йылда Бискраны француз ғәскәрҙәре баҫып ала. 1849 йылдан алып 1851 йылға тиклем осорҙа ҡалала цитадель төҙөлә. 1849 йылдан алып 1871 йылдарға тиклем Бискра француздар менән урындағы күсмә ҡәбиләләр араһындағы һуғыш аренаһы була.
1962 йылда Бискра бойондороҡһоҙ Алжирҙың өлөшө була.

# Бискра (ҡала)
## Климаты

Бискра климаты :
| Күрһәткес | Ғин. | Фев. | Март | Апр. | Май | Июнь | Июль | Авг. | Сен. | Окт. | Нояб. | Дек. | Йыл |
| Уртаса максимум, °C | 16,6 | 18,8 | 21,8 | 25,6 | 30,7 | 36,2 | 39,7 | 38,9 | 33,8 | 27,3 | 21,1 | 17,1 | 27,3 |
| Уртаса температура, °C | 11,8 | 13,7 | 16,4 | 19,9 | 24,8 | 29,9 | 33,2 | 32,8 | 28,2 | 22,3 | 16,3 | 12,5 | 21,8 |
| Уртаса минимум, °C | 6,9 | 8,6 | 10,9 | 14,2 | 18,8 | 23,6 | 26,6 | 26,5 | 22,6 | 17,1 | 11,4 | 7,8 | 16,2 |
| Яуым-төшөм нормаһы, мм | 12 | 8 | 12 | 10 | 12 | 5 | 1 | 6 | 23 | 16 | 18 | 7 | 130 |
| Сығанаҡ: World Climate ||||||||||||||

# Бискра (ҡала)
## Иҡтисады

Урындағы төп иҡтисадтың нигеҙен ауыл хужалығы продукцияһын етештереү һәм эшкәртеү тора. Ауыл хужалығы культураларын үҫтереү һуғарыу системаһы ярҙамында тормошҡа ашырыла. Беренсе сиратта, бындай культура булып - финик емеше тора. Шулай уҡ бойҙай, арпа, инжир, гранат, өрөк һәм зәйтүн үҫтерелә.
Урындағы бюджеттың мөһим килеме булып туризм тора. Туристарҙы, тәү сиратта, ҡышҡы ваҡытта урындағы йомшаҡ климат, шулай уҡ ревматизм һәм инфекцион ауырыуҙарға ҡаршы дауалау маҡсаттарында ҡулланылған көкөрт сығанаҡтары йәлеп итә.

# Бискра (ҡала)
## Транспорты

Ҡала транспорт үҙәге булып тора, унан аша автомобиль һәм тимер юлдары үтә. Бискрала шулай уҡ аэропорт бар.

# Бискра (ҡала)
## Халҡы

Бискра халҡы :
| Йыл | Халҡы |
| 1901 | 7500 |
| 1911 | 20 000 |
| 1926 | 22 000 |
| 1931 | 18 900 |
Бискра халҡы :
| Йыл | Халҡы |
| 1936 | 21 300 |
| 1948 | 36 400 |
| 1954 | 52 500 |
| 1966 | 59 300 |
Бискра халҡы :
| Йыл | Халҡы |
| 1977 | 77 000 (город) 90 500 (мун-тет) |
| 1987 | 128 300 |
| 1998 | 177 600 |
# Сафин Хажи Сафа улы

Сафин Хажи Сафа улы (рус. Сафин Хажи Сафиевич 1910 йыл ― 14 ноябрь 1943 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1943).

# Сафин Хажи Сафа улы
## Биографияһы

Сафин Хажи Сафа улы 1910 йылда хәҙерге Башҡортостандың Ғафури районы Ибраһим ауылында тыуа. 1941 йылда Ғафури район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 62-се гвардия кавалерия полкында сапер-шартлатыусы булып хеҙмәт итә.
Гвардия ҡыҙылармеецы Сафин дошман тылына әүҙем рейд яһай, Дебальцево-Фальцево һәм Дебальцево-Чистково линияһында тимер юлына миналар һалып сыға. Командирҙың бойороғон үтәп, ике урында тимер юл полотноһын һәм үтеп йөрөү урынын шартлата. Чернухино оборонаһы районында башҡалар булышлығында урам баррикадаһын тәьмин итә, унда шәхсән дошман яғынан миналар һалып сыға. Бынан тыш, Сафин Хажи Сафа улы Чернухинола немецтарҙың оборона- һөжүм итеү һыҙатында урынлашҡан 20-40 метр аралыҡта дощмандың телефон кабелдәрен киҫә. Подразделениеның 1943 йылдың 15 июлендәге 185-се бойороғо менән Сафин Хажи Сафа улы Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.
1943 йылдың 18 сентябренән алып 24 сентябренә тиклем сапер -шартлатыусы гвардия ҡыҙылармеецы Сафин Хажи Сафа улы немец илбаҫарҙары менән һуғышта үҙен ҡыйыу яугир итеп күрһәтә. дошмандың көслө уты аҫтында 1 Май совхозы һәм Ивашков ауылы өсөн барған һуғышта бер нисә тапҡыр команда һәм күҙәтеү пункттарын йыһазландыра, разведка взводы составында ике тапҡыр разведкаға бара, дошмандың мина яландарын асыҡлап, полк поразделениеһының алға барыуын тәьмин итә. 1943 йылдың 25 сентябрендә ҡыҙылармеец Сафин «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ була.
Ҡыҙылармеец Сафин Хажи Сафа улы 1943 йылдың 14 ноябрендә Белоруссия ерҙәрендә барған ҡаты һуғышта һәләк була. Белоруссияның Гомель өлкәһе Речицкий районының Смагорин ауылында ерләнә
# Рәсәйҙең Баш Раввинаты

Рәсәйҙең Баш Раввинаты (рус. Главный раввинат России, йәһ. הרבנות הראשית לרוסיה‎) – Рәсәйҙәге юғары йәһүд дини ойошмаһы. Вәкиллектәре Рәсәй ҡалаларында күп , шул иҫәптән Өфөлә лә бар. Башҡортостандағы «Кохав» йәһүд милли мәҙәни үҙәге шулай уҡ Рәсәйҙең Баш Раввинаты тарафынан ойошторолған.
Ойошма башы – Рәсәйҙең Баш раввины Берл Лазар. Башҡортостанда Рәсәйҙең Баш Раввинаты вәкиле – раввин Дан Кричевский.

# Рәсәйҙең Баш Раввинаты
## Рәсәйҙең Баш Раввинатының бүлектәре

    Әлегә был бүлек тамамланмаған.
* Хупа (никах) бүлеге
* Гет (айырылышыу, никахты өҙөү) бүлеге
* Йәһүд булыуҙы раҫлау бүлеге
* Кашрут (аҙыҡтың йәһүдтәрҙең йола-тәртибе буйынса ашауға яраҡлылығын раҫлау) бүлеге
# Зябловский Евдоким Филиппович

Зябловский Евдоким Филиппович (31 июль [11 август] 1764 — 30 март [11 апрель] 1846) — рус ғалимы-географы, статистик, атҡаҙанған профессор, Император Санкт-Петербург университетының (1821—1825) ректор вазифаһын төҙәтеүсе һәм тарих-филология факультеты деканы (1828—1833). Тулы хоҡуҡлы дәүләт кәүәшсеһе

# Зябловский Евдоким Филиппович
## Биографияһы

Зябловский Евдоким Филиппович Севский дини семинарияһын тамамлаған. Петербург уҡытыусылар семинарияһын тамамлағандан һуң (һуңғараҡ ул уҡытыусылар гимназияһы итеп үҙгәртелә), 1788 йылда Колывангә халыҡ училищеһы уҡытыусыһы итеп ебәрелә. Үҙ аҡсаһына Колывань наместниклығы буйлап йөрөй һәм уның тасуирламаһын төҙөй.
1797 йылда Зябловский тарих һәм география профессоры, ә һуңынан һәм статистика профессоры итеп тәғәйенләнә; 1833 йылға тиклем исемдәрен үҙгәрткән бер үк учреждениела: Петербург уҡытыусылар гимназияһы, 1804 йылда — Педагогия институты, 1816 йылдан — Баш педагогия институты, 1819 йылдан — Санкт-Петербург Император университеты. 1818 йылдан алып — атҡаҙанған профессор, 1846 йылдан — университеттың почётлы ағзаһы.
Зябловский шулай уҡ карап архитектураһы һәм урман училищеһында ла уҡыта һәм «Начальные основания лесоводства» (СПб., 1804) нәшер итә. «Курс всеобщей истории» (СПб., 1811-1812) әсбабын яҙа. Бынан тыш, Зябловский немец теленән «Всеобщее землеописание» эшен тәржемә итә һәм «Историческая повесть об Учительской гимназии и Педагогическом институте» (СПб., 1838) хеҙмәтен яҙа.
4-се дәрәжә Изге Владимир һәм 2-се дәрәжә Изге Анна ордендары менән бүләкләнә.

# Зябловский Евдоким Филиппович
## Әҫәрҙәре

* «Статистическое описание Российской империи с обозрением Европы в статистическом виде» (СПб., 1808; 2 изд. 1815);
* «Российская статистика» (СПб., 1831 и 1835; нов. изд. СПб., 1837);
* «Краткое землеописание Российского государства» (СПб., 1787, 1807 и 1810),
* «Новейшее землеописание Российской империи» (СПб., 1807 и 1818);
* «Землеописание Российской империи для всех состояний» (СПб., 1810);
* «Курс всеобщей географии» (СПб., 1818—1819),
* «Всеобщая география» (СПб., 1831 и 1835; нов. изд. СПб., 1837);
* «География Российской империи» (СПб., 1831 и 1837);
* «Статистика Европейских государств в нынешнем их состоянии» (СПб., 1830—1831; изд. 2 и 3, 1837 и 1840).
# Кесе Ҡандыболаҡ

Кесе Ҡандыболаҡ — Рәсәй йылғаһы. Һамар өлкәһе, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Ҡандыболаҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Кесе Ҡандыболаҡ
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суҡ йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000612112100006096
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100609
* Бассейн коды — 11.01.00.006
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Солдатка (Кумзас ҡушылдығы)

Солдатка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кумзас йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Солдатка (Кумзас ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300212115200007801
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200780
* Бассейн коды — 13.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Бәпембә

Бәпембә — ҡыуыш һабаҡлы, һары суҡ сәскәле, туҙғаҡ орлоҡло ваҡ үлән.
Ул Башҡортостанда киң таралған үҫемлектәрҙең береһе. Бигерәк тә кеше йәшәгән урындарҙы үҙ итә. Беҙҙең илдә бәпембәнең 200-ҙән ашыу төрө үҫә. Орлоҡтары ел тарафынан һәм башҡа юлдар менән таралып ките- арҡаһында, ул тиҙ генә күпләп үҫеп китә.
Көнбайыш Европа илдәрендә: Францияла, Швейцарияла, Бельгияла, шулай уҡ Һиндостанда, АҠШ-та айырым плантацияларға сәсеп үҫтерәләр. Ул витаминдарға бай булған төрлө аш-һыу әҙерләү өсөн ҡулланыла.

# Бәпембә
## Составы

Бәпембә составында аскорбин кислотаһы бик күп.
* Был ботаника буйынса тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
# Гончаров Виктор Иванович (политик)

Гончаров Виктор Иванович (14 июнь 1959 йыл) — СССР һәм Рәсәй сәйәси һәм сәйәсәт эшмәкәре. VI саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты, Дәүләт Думаһының төбәк сәйәсәте һәм Төньяҡ һәм Алыҫ Көнсығыш проблемалары буйынса комитеты ағзаһы. КПРФ фракцияһы ағзаһы. 2017 йылдан — Ставрополь крайы Думаһы депутаты.

# Гончаров Виктор Иванович (политик)
## Биографияһы

1983 йылда «инженер-төҙөүсе» һөнәре буйынса Ставрополь политехник институтында юғары белем ала. 1995 йылда Рәсәй Президенты ҡарамағындағы Рәсәй дәүләт хеҙмәте академияһында «дәүләт һәм муниципаль идара итеү» белгеслеге буйынса ҡайтанан әҙерлек үтә. Квалификацияһы — юрист. 1997 йылда юридик фәндәр кандидаты ғилми дәрәжәһенә диссертацияһын яҡлай.
1976—1977 йылдарҙа «Крайколхозстрой» берекмәһенең Грачевский колхоз-ара күсмә колоннаһында төрлө эштәрҙә, токарь уҡыусыһы, токарь булып эшләй. 1977—1983 йылдарҙа Ставрополь политехник институтында уҡый. Юғары уҡыу йортонда уҡыу осоронда институттың ВЛКСМ комитетында эшләй. 1983—1985 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә. Демобилизациянан һуң 1983 йылдан алып 1985 йылға тиклем ВЛКСМ-дың өлкә комитетында контроль-ревизорҙар вазифаһында эшләй. 1985—1990 йылдарҙа КПСС-тың Сәнәғәт район комитетында эшләй, тәүҙә ойоштороу бүлеге инструкторы, һуңынан сәнәғәт-транспорт бүлеге мөдире, ойоштороу бүлеге мөдире була. 1990—1991 йылдарҙа Ставрополь ҡалаһы Сәнәғәт районы халыҡ депутаттарының район Советында рәйес урынбаҫары булып эшләй. 1991—1994 йылдарҙа — депутаттар Советы рәйесе. 1994—1995 йылдарҙа «Шәкәр заводы» акционерҙар йәмғиәте генераль директор урынбаҫары вазифаһында эшлай. 1995—1996 йылдарҙа — «Светлана» ЯСШ директоры. 1997 йылдың апреленән ноябргә тиклем Ставрополь дәүләт дәүләт университетының проректоры вазифаһында эшләй. 1997—2000 йылдарҙа «ЛУКойл-Маркет» ябыҡ акционерҙар йәмғиәтендә генераль директор урынбаҫары, төбәк структуралары департаменты директоры вазифаһында эшләй.
2007 йылдың мартында КПРФ партияһынан дүртенсе саҡырылыш Ставрополь Дәүләт Думаһы депутаты итеп һайлана. 2011 йылдың декабрендә Дәүләт Думаһына депутатлыҡҡа кандидат итеп күрһәтелә, мандат бүлеү һөҙөмтәһендә VI саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты итеп һайлана.
2016 йыл
дың сентябрендә Ставрополь крайы Думаһы депутаты итеп КПРФ исемлеге буйынса һайлана.

# Гончаров Виктор Иванович (политик)
## Наградалары

* II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены
* «Ставрополь крайы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» миҙалы
* «Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуҙа күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» билдәһе
* Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының «Парламентаризм үҫешенә өлөш индергәне өсөн» Почет билдәһе
* Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Дәүләт Думаһының Почет грамотаһы
* Ставрополь крайы губернаторының Почет грамотаһы
* Ставрополь крайы Дәүләт Думаһының Почет грамотаһы
# Ун-Сур-Юган

Ун-Сур-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Моур-Вош-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Ун-Сур-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300020272
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302027
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кулетка (Чижапка ҡушылдығы)

Кулетка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чижапка йылғаһының һул ярына тамағынан 184 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.

# Кулетка (Чижапка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010800112115200032571
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203257
* Бассейн коды — 13.01.08.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Беляевка (йылға)

Беляевка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кама (Воткинск һыу һаклағысы) уң ярына 510 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Беляевка (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Кама ГЭС-ынан Воткин һыуһаҡлағысына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101012111100014622
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101462
* Бассейн коды — 10.01.01.010
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Иҫке Шөгөр

Иҫке Шөгөр — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Лениногорск районы ауылы. Иҫке Шөгөр ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора.

# Иҫке Шөгөр
## География

Ауыл Урман-Шишмә йылғаһы буйында, Лениногорск ҡалаһынан көнбайыштараҡ 32 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Иҫке Шөгөр
## Тарих

Иҫке Шөгөр — юрмый ырыуы башҡорттарының һәм типтәрҙәрҙең ауылы. 1730 йылдарҙа нигеҙләнгән. 12-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Спиридоновка улусы составына керә.
1859 йылда ауылда 19 йорт һәм 1 мәсет теркәлгән. 1870 йылдарҙа Америка сәнәғәтсеһе Л. Шандор ауылда бында механик оҫтаханалара төҙөй, нефть сығарыу өсөн 2 скважина ҡаҙа, 1881 йылда гудрон (битум) заводын төҙөй. 1910 йылда ауылда 3 мәсет, 3 мәктәп, 3 һыу тирмәне теркәлгән. 1943 йылда ауыл эргәһендәге 1-се һанлы скважинала Татарстандағы тәүге сәнәғәт нефте сығарыла.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан — Шөгер районы, 1959 йылдан — Лениногорск районы составында була.
1943 йылда ауыл эргәһендәге 1-се скважинала Татарстандағы тәүге сәнәғәт нефте сығарыла.

# Иҫке Шөгөр
## Халҡы

1734 йылда ауылда ир енесле 12 йән башҡорт йәшәй.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1747 | 1785 | 1859 | 1889 | 1897 | 1910 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 | 2008 |
| 53 | 140 | 134 | 1660 | 1875 | 2150 | 2548 | 2080 | 2273 | 1259 | 1315 | 1292 | 1036 | 841 | 913 | 913 |

# Иҫке Шөгөр
## Инраструктура

Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет (XIX б. аҙағы — XX б. башы архитектура ҡомартҡыһы) бар.

# Иҫке Шөгөр
## Билдәле шәхестәре

* Мурзин И. Х. — Советтар Союзы Геройы.
* Сәҙриев С. С. — Советтар Союзы Геройы.
* Халиҡов И. Р. — Советтар Союзы Геройы.
* Шәрифуллин З. Г. — Социалистик Хеҙмәт Геройы.
* Шәрәфетдинов Ф. М. — Социалистик Хеҙмәт Геройы.
* Таһиров И. Р. — Татарстан Республикаһының Фәндәр Академияһы академигы.