yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Иҫке Йәнйегет ауыл Советы (Краснокама районы)

Ауыл советы Староянзигитовский — Краснокама районы составында 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы). Почта индексы — 452942. ОКАТО коды — 80237860000. Иҫке Мошто һәм Яңы Йәнйегет ауыл Советтары менән берләштерелә.

# Иҫке Йәнйегет ауыл Советы (Краснокама районы)
## Ауыл Советы составы

Иҫке Йәнйегет ауылы — административ үҙәк, Баҫҡытау, Яңы Йәнйегет, Яңауыл ауылдары

# Иҫке Йәнйегет ауыл Советы (Краснокама районы)
## Тарихы

Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә:
   Иҫке Мошто ауыл Советының Иҫке Мошто, Уртауыл ауылдарын, Иҫке Йәнйегет ауыл Советының Иҫке Йәнйегет, Баҫҡытау, Яңы Йәнйегет, Яңауыл ауылдарын Яңы Йәнйегет ауыл Советы составына индерергә. Яңы Йәнйегет ауыл Советының административ үҙәген Яңы Йәнйегет ауылында урынлаштырырға. Яңы Йәнйегет ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.

# Иҫке Йәнйегет ауыл Советы (Краснокама районы)
## Географик урыны

2008 йылда Татарстан Республикаһы, Ағиҙел ҡалаһы, Яңы Нуғай ауыл Советы, Шушнур ауыл Советы, Иҫке Мошто ауыл Советы, Яңы Ҡабан ауыл Советы муниципаль берәмектәре менән сиктәш («Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы»).
# Тарандт

Тарандт (нем. Tharandt) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 5434 кеше йәшәй. Майҙаны — 71,22 км². Диңгеҙ кимәленән 214 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 1737 һәм автомобиль коды DW.
# Ҡоро Атьма

Ҡоро Атьма — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе, Сыуаш Республикаһы, Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Атьма йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Ҡоро Атьма
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500212110000038536
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003853
* Бассейн коды — 08.01.05.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Оло Ирыч

Оло Ирыч — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының уң ярына тамағынан 608 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Оло Ирыч
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000044039
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004403
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Охтома (Покшеньга ҡушылдығы)

Охтома (Ахтома) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Покшеньга йылғаһының һул ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 81 км.

# Охтома (Покшеньга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000037972
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003797
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ихтисамов Хәмзәфәр Сабир улы

Ихтисамов Хәмзәфәр Сабир улы (27 ғинуар 1937 йыл — 13 декабрь 2008 йыл) — музыка белгесе‑фольклорсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1976 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1997).

# Ихтисамов Хәмзәфәр Сабир улы
## Биографияһы

Хәмзәфәр Сабир улы Ихтисамов 1937 йылдың 27 ғинуарында БАССР-ҙың Ауырғазы районы Шишмә ауылында тыуған.
1961 йылда Өфө сәнғәт училищеһын, 1969 йылда — Ҡаҙан консерваторияһын тамамлай.
1964 йылдан алып Салауат, 1967 йылдан — Әлмәт (ТАССР) музыка училищеһында уҡытыусы булып эшләй. 1969 йылдан Өфө сәнғәт училищеһында эшләй. 1970-1887 йылдарҙа — Өфө дәүләт сәнғәт институтының фольклор кабинеты мөдире һәм уҡытыусыһы булып эшләй.
Ғилми хеҙмәте башҡорт халыҡ музыкаһын өйрәнеүгә, башҡорт халыҡ башҡарыусылары ижадына, төрки телле халыҡтарҙың музыкаль фольклорын сағыштырма-типологик өйрәнеүгә арналған.
Ихтисамов Хәмзәфәр Сабир улы Башҡортостан буйынса һәм унан ситтә 25-тән ашыу музыкаль-этнографик экспедиция ойоштора, унда Башҡортостан Республикаһы халыҡтарының 5 меңдән ашыу йыры һәм көйө йыйыла, 600 тирәһе башҡорт халыҡ йырҙары һәм көйҙәре нотаға һалына.

# Ихтисамов Хәмзәфәр Сабир улы
## Хеҙмәттәре

Ихтисамов Хәмзәфәр Сабир улы — 50-ләп фәнни эштәрҙең авторы.
* Ихтисамов Х. С. Төрки һәм монгол халыҡтарында ике тауышҡа йырлауҙы һәм инструменталь музыканы сағыштырма өйрәнеү проблемаһы// Халыҡ музыка ҡоралдары һәм инструменталь музыка / дөйөм ред. В. Е. Гиппиус. М.: Сов. композитор, 1988. Ii өлөшө. 197-216 биттәр.
* Ихтисамов Х. С.., Башҡорт музыка фольклорын йыйыу тураһында Р. Ф. Зелинский. Хәҙерге заман һәм фольклор. М., 1978;
* Ихтисамов Х. С. Давыдова Эльмира / Х. С. Ихтисамов // Композиторы и музыковеды Башкортостана: очерки жизни и творчества / науч. ред. − сост. Е. Р. Скурко. — Уфа: Китап, 2002. — С.84 — 86.

# Ихтисамов Хәмзәфәр Сабир улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1997)
# Пежимка

Пежимка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вель йылғаһының уң ярына тамағынан 175 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Пежимка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000028858
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002885
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Омутная (Зап. Чусовая ҡушылдығы)

Омутная — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Зап. Чусовая йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Омутная (Зап. Чусовая ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, инештән Ревда ҡалаһына тиклем, Ревда йылғаһын һәм Ново-Мариинск һыуһаҡлағысынан сыҡҡан йылғаны индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100512111100010066
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101006
* Бассейн коды — 10.01.01.005
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Азенга

Азенга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пежма йылғаһының уң ярына тамағынан 96 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Азенга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000028438
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002843
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Лабута

Лабута — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тавда йылғаһының һул ярына тамағынан 71 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Лабута
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200013301
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201330
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Сурхандаръя

Сурхандаръя — Үзбәкстандағы йылға, Амударъя йылғаһының уң ҡушылдығы.

# Сурхандаръя
## Этимологияһы

Ғәҙәттә йылғаның атамаһын тажик йәки фарсы теленән алынған тип аңлаталар — (таж. сурх — ҡыҙыл, даръя — йылға).
Шулай уҡ төркмәндәрҙең сурх, сурхи тигән ырыуынан булыу ихтималы бар

# Сурхандаръя
## Урынлашҡан ере

Сурхандаръя ике йылға — Тупалаңдарья (Тупалаң) һәм Ҡаратағ — ҡушылыуҙан барлыҡҡа килгән. Ул йылғалар Гиссәр һыртынан ағып төшә. Сурхандаръяның оҙонлоғо 175 км тәшкил итә (Ҡаратағ башынан иҫәпләһәң — 287 км), бассейнының майҙаны 13 500 км². Ташҡан ваҡыты июндән август айына тиклем, яуым-төшөмдән тулылана. Тамағында һыу 6 км аралыҡта (Мангузар ауыҙы) уртаса 65,8 м³/с күләме тулылығында. Был йылғала Көньяҡ Сурхан һыуһаҡлағысы төҙөлгән.

# Сурхандаръя
## Ҡулланылышы

Йылға үҙәнендә арыҡтар менән һуғарып юғары сортлы мамыҡ үҫтерәләр. Һыуҙы күпләп ҡулланыу һөҙөмтәһендә йылғаның түбән ағымына, тамағына табан ныҡ минералләшә һәм 1 г/л күрһәткесенә барып баҫа. Көньяҡ Сурхан һыуһаҡлағысы бассейнында дөйөм алғанда — 6 ГЭС, дөйөм ҡеүәте 2,3 млн кВт-ҡа етә. Йылға Денау, Джаркурган, Термез ҡалаларын һыу менән тәьмин итә.

# Сурхандаръя
## Зәки Вәлиди Урта Азияла

Был йылға үҙәне бөйөк башҡорт шәхесе Зәки Вәлиди эҙҙәрен дә һаҡлай.
1913 йылда Зәки Вәлиди Ҡазан университеты эргәһендәге Археология, тарих һәм этнография йәмғиәтенең ағзаһы итеп һайлана. Шул йылда профессор Н. Ф. Катанов тәҡдиме буйынса Зәки Төркөстандың Фирғәнә өлкәһенә ғилми командировкаға ебәрелә. Киләһе йылына ул Бохара ханлығына юллана һәм Санкт-Петербургта Рәсәй Фәндәр академияһының Рәсәй императоры археология һәм тарих йәмғиәтендә Төркөстанға ғилми сәйәхәттәре тураһында доклад менән сығыш яһай. Уңышлы сығыш яһап, ул Урта Азияла ғилми эҙләнеүҙәрҙе дауам итергә рөхсәт һорай. Әммә бының өсөн финанс булмай сыға. Шуға ҡарамаҫтан, йәш ғалимға В. В. Бартольдтың тел ярҙамы менән Рәсәй Урта һәм Шәрҡи Азияны өйрәнеү комитеты һәм Император Фәндәр академияһы юлға сығырға рөхсәт бирә. 1914 йылдың 23 июнендә ул Бохаранан Шәхрисәбз ҡалаһы аша аша Сурхандаръя үҙәнендәге ҡалаларға йүнәлә, Гузар, Байсун һәм башҡа ҡалаларҙа боронғо ҡулъяҙмалар эҙләй. Артабан Ҡаршы ҡалаһына юл тота. Был сәфәренән Зәки Вәлиди ҡиммәтле табыш — Ҡаршы ҡалаһында боронғо Ҡөрьән тәфсире, барлығы 23 ҡулъяҙма табып, бер нисә китап һатып алып ҡайта.

# Сурхандаръя
## Ҡыҙыл китапҡа ингән үҫемлектәре

Сурхандаръя өлкәһендә Үзбәкстандың Ҡыҙыл китабына ингән үҫемлектәр арта бара*
# Соколов Сергей Леонидович

Соколов Сергей Леонидович (18 июнь (1 июль) 1911 йыл — 31 август 2012, Мәскәү) — совет хәрби етәксеһе. Советтар Союзы Маршалы (1978), Советтар Союзы Геройы (1980). СССР оборона министры (1984—1987). КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1968—1989). 1985 йылдың апреленән 1987 йылдың июненә тиклем КПСС Үҙәк Комитеты Политбюроһына ағзалыҡҡа кандидат.
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Ҡасан да булһа йәшәгән Советтар Союзы маршалдарының иң олоһо һәм йөҙ йәшен үтеүселәрҙән берҙән-бер.

# Соколов Сергей Леонидович
## Биографияһы
### Бала сағы һәм һуғышҡа тиклемге хеҙмәте

Соколов Сергей Леонидович тыуа 1911 йылдың 18 июнендә (1 июль) Рәсәй империяһы Таврия губернаһы Евпатория ҡалаһында хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуа.
Революциянан һуң 1918 йылда ғаиләләре менән Вятка губернаһының Котельнич өйәҙ ҡалаһына күсәләр, унда буласаҡ маршалдың бала сағы, үҫмер йылдары үтә. 1927 йылда туғыҙ йыллыҡ мәктәпте тамамлай. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1927 йылда райпотребсоюзда упаковщик булып башлай, һуң яуаплы комсомол эшенә күсерелгәндәр араһында була. 1930—1932 йылдарҙа — район докында механик оҫтаханалар сәнәғәт комбинатының эштән азат ителгән комсомол ойошмаһы секретары була, һуңғараҡ комсомол район комитеты бюроһы ағзаһы итеп һайлана. 1937—1991 йылдарҙа — ВКП(б)-КПСС ағзаһы.
Ҡыҙыл армия сафында 1932 йылдың майынан. Комсомол юлламаһы буйынса Горький бронетанк мәктәбенә уҡырға инеү хоҡуғын ала. Ҡабул итеү имтихандарын уңышлы үтеп, училищеға курсант итеп ҡабул ителә (май 1932 — ноябрь1934), взвод һәм рота командиры була. Армия әҙерлек курстарын отличие менән үтеп, артабан хеҙмәт итеү өсөн Алыҫ Көнсығышҡа танк ғәскәрҙәренә ебәрелә, унда взвод, рота һәм айырым батальон командиры була. Хәсән күлендәге һуғыштарҙа (1938) ҡатнаша, танк ротаһына командалыҡ итә. Күрһәткән батырлығы өсөн «Ҡаһарманлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
# Захарьина

Захарьина (Захарница) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Пеша йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 64 км.

# Захарьина
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000054561
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005456
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡалтасы ауыл Советы (Ҡалтасы районы)

Ҡалтасы ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ҡалтасы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Ҡалтасы ауылы.

# Ҡалтасы ауыл Советы (Ҡалтасы районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
1986 йылда Ҡалтасы ауыл Советы составынан Сәүәләш ауыл Советы ойошторола (Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1986 йылдың 12 декабрендәге 6-2/394 һанлы «Ҡалтасы районында Сәүәләш ауыл Советы ойоштороу тураһында» указы).
2008 йылда Ҡалтасы ауыл Советы менән Сәүәләш ауыл Советы берләштерелә (Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 49-З һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереү һәм ауылдарҙы тапшырыу сәбәпле, Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда үҙгәрештәр тураһында» законы).
# Зәңгәр Ҡөрьән

Зәңгәр Ҡөрьән (ғәр. المصحف الأزرق‎‎; рус. Голубой Коран) — Ҡөрьәндең тунис күфә яҙмаһы менән IX быуат һәм X быуат араһында Ҡәйрәүән мосолмандары өсөн башҡарылған зәңгәр төҫтәге ҡулъяҙмаһы .

# Зәңгәр Ҡөрьән
## Ҡиммәте

Ҡулъяҙма Ҡөрьәндең иң нәзәкәтле экземплярҙарының береһе, шулай уҡ ислам сәнғәтенең бөйөк әҫәрҙәрҙең береһе тип һанала ; иң ҡиммәтле ҡулъяҙмаларҙың береһе.

# Зәңгәр Ҡөрьән
## Ҡулъяҙманың тарихы

Ҡулъяҙма тураһында беренсе тапҡыр 1293 йылда телгә алына, шул йылы ул Ҡәйрәүәндәге Ғүҡбә мәсете китапханаһы каталогына индерелә. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр Испанияла эшләнгән тип фекер йөрөтә. Тикшеренеүселәрҙең күбеһе Зәңгәр Ҡөрьән ҡулъяҙмаһын яҙыу урыны һәм ваҡыты менән ризалаша, әммә Элейн Джордж уны Ғәббәсиҙәр хәлифәлегенең иртә дәүере менән даталанырға мөмкин тип иҫәпләй.
Ҡулъяҙма 7 томдан, 600 биттән тора. Ғосман империяһы заманында уның биттәре донъя буйлап таралып киткән.

# Зәңгәр Ҡөрьән
## Ҡулъяҙманың тарихы
### ХХ быуаттағы тарихы

1923 йыл в Истанбулда ҡулъяҙманың ҡайһы бер биттәрен коллекционер Ф. Р. Мартин һатып ала һәм уны Европала һата. 1977 йыл Christie’s ҡарамағында Зәңгәр Ҡөрьән биттәренә оҡшаш ҡайһы бер ҡулъяҙмалар булыуы асыҡлана, әммә ысынбарлыҡта улар шулаймы-юҡмы икәнлеге аныҡ билдәле түгел.
Бөгөн биттәрҙең күпселеге Тунистың милли сәнғәт һәм археология институтында, ҡалғандары донъяның башҡа музейҙарында һаҡлана.
# 1700 йыл

II мең йыллыҡ :
XVI быуат — XVII быуат — XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат :
Хронологик таблица :
1700 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1700 MDCC |
| Юлиан стилендә | 1699—1700 (11 ғинуардан) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2452—2453 (2 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7208—7209 (12 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5460—5461 ה'ת"ס — ה'תס"א |
| Мосолман календары | 1111—1112 |
| Боронғо әрмән календары | 1149 ԹՎ ՌՃԽԹ |
| Ҡытай календары | 4396—4397 己卯—庚辰 жёлтый заяц — белый дракон |
| Эфиопа календары | 1692—1693 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 1756—1757 |
| - Шака самват | 1622—1623 |
| - Кали-юга | 4801—4802 |
| Иран календары | 1078—1079 |
1700 йыл — йома көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
# Хәсәнов Зекерйән Әхтәм улы

Хәсәнов Зекерйән Әхтәм улы (15 сентябрь 1934 йыл — 2016 йыл) —хеҙмәт алдынғыһы. 1970—1980 йылдарҙа Салауат районы «Һарғамыш» совхозының тракторсы-машинисы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы. Ленин ордены кавалеры (1972). Салауат районының почётлы гражданы (2015).

# Хәсәнов Зекерйән Әхтәм улы
## Тормош һәм хеҙмәт юлы

Зекерйән Әхтәм улы Хәсәнов 1934 йылдың 15 сентябрендә БАССР-ҙың Малаяҙ (хәҙерге Салауат) районындағы Шәрип ауылында тыуған.
1953—1954 йылдарҙа Балаҡатай районы Ямаш ауылы профтехучилищеһында тракторсы-машинист һөнәрен үҙләштерә.
Арҡауыл МТС-ында тракторсы-машинист булып эшләй, механизация буйынса бригадир итеп үрләтелә.
1970 йылдан ауыл хужалығы культураларын үҫтереү звеноһында эшләй. Хәсәнов Зекерйән Әхтәм улы алдынғы хеҙмәте өсөн 1972 йылда СССР-ҙың иң юғары наградаһын — Ленин орденына лайыҡ була.
1980 йылдан башлап, хаҡлы ялға сыҡҡансы, «Һарғамыш» совхозының Миәшәгәр бүлексәһе управляющийы булған.
Намыҫлы хеҙмәте өсөн Зекерйән Әхтәм улы район һәм республика кимәлендәге күп маҡтау ҡағыҙҙары, грамоталары, миҙалдары, маҡтаулы исемдәре менән бүләкләнгән.
Улы Хәсәнов Радик — хәрби хеҙмәткәр, отставкалағы подполковник, Афғанистан ветераны, Ҡыҙыл Йондоҙ һәм Ҡыҙыл Байраҡ ордендары кавалеры.

# Хәсәнов Зекерйән Әхтәм улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* РСФСР ауыл хужалығы социалистик ярыш алдынғыһы
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы
* Ленин ордены (1972)
* Коммунистик хеҙмәт ударнигы
# Оло Ингала

Оло Ингала — Рәсәйҙәге йылға. Ҡурған өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иҫәт йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 69 км.

# Оло Ингала
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иҫәт йылғаһы Теча йылғаһы менән ҡушылған урынған тамағына тиклем, Мейәс йылғаһын индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501112111200004092
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200409
* Бассейн коды — 14.01.05.011
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Выдрица (Шубрюг ҡушылдығы)

Выдрица — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шубрюг йылғаһының һул ярына тамағынан 2,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

# Выдрица (Шубрюг ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300312111100035751
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103575
* Бассейн коды — 10.01.03.003
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Каракол (Ануй ҡушылдығы)

Каракол — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ануй йылғаһының һул ярына тамағынан 294 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Каракол (Ануй ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200312115100008283
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100828
* Бассейн коды — 13.01.02.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Одиссея

«Одиссе́я» (бор. грек. Ὀδύσσεια) — Боронғо Греция шағиры Гомерҙыҡы тип һаналған, «Илиада»нан һуң икенсе классик поэма. Фараздар буйынса, беҙҙең эраға тиклем VIII быуатта йәки һуңыраҡ ижад ителгән. Әҫәр Одиссей исемле мифик геройҙың Троя һуғышынан һуң тыуған яҡтарына ҡайтҡан ваҡытында тарыған мажараларын, шулай уҡ Одиссейҙың уны Ион диңгеҙендәге Итака утрауында көтөүсе ҡатыны Пенелопа кисергән хәл-ваҡиғаларҙы һүрәтләй.
Гомерҙың икенсе билдәле әҫәре «Илиада» кеүек «Одиссея» поэмаһында ла мифик элементтар бик күп, уларҙы хатта тағы ла күберәк тип әйтергә лә була (алпамыша циклоп Полифем, тылсымсы Кирка, Эол алла менән осрашыуҙар һ. б.). Поэмалағы мажараларҙың күбеһен Алкиной батшалағы мәжлес барышында Одиссей үҙе тасуирлап һөйләй.

# Одиссея
## Поэма

Антик поэзияға хас булған алты быуынлы шиғыр формаһы — гекзаметр менән яҙылған «Одиссея» 12 110 шиғырҙан тора. Әҫәргә беҙгә хәҙер билдәле тышҡы күренеште б. э. т. III быуатта Александрия китапханаһының тәүге хеҙмәткәрҙәренең береһе Зенодот Эфесский бирә. Ул быны Гомерҙың «Илиада» менән «Одиссея»һын тикшереп өйрәнгәндән һуң эшләй, ике әҫәрҙе лә грек алфавитындағы хәрефтәр һанына ярашлы 24 йырға (рапсодияға) бүлә һәм уларҙың һәр береһен алфавиттағы хәрефтәр менән билдәләй, «Илиада»ға баш хәрефтәр, ә «Одиссея»ға — бәләкәй хәрефтәр тура килә.

# Одиссея
## Поэма
### Беренсе строфа

«Илиада» кеүек «Одиссея» ла боронғо грек мифологияһы аллаһы Музаға мөрәжәғәттән (өндәш һүҙҙән) башлана (Ἄνδρα μοι ἔννεπε, Μοῦσα, πολύτροπον):
    Муза, скажи мне о том многоопытном муже, который
    Долго скитался с тех пор, как разрушил священную Трою,
    Многих людей города посетил и обычаи видел...