yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Девәтернә

Девәтернә (Туғыҙ, Туғыҙбай, Маҙараҫты; татар. Девәтернә, рус. Девятерня) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Әгерже районы ауылы.

# Девәтернә
## География

Ауыл Ҡаҙы йылғаһы буйында, Әгерже ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 80 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Девәтернә
## Тарих

Ауылға йәнәй ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Ауылда йәнәйҙәрҙән тыш байлар ырыуы вәкилдәре йәшәй. Ауыл Байлар улусының Ҡалмаш түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Вятка губернаһы Сарапул өйәҙенә ҡарай. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Иҫәнбай административ-территориаль улусы составына керә.
Ауыл кешеләре Кесе Туғыҙбай (Девәтернә) ауылын нигеҙләй, ул Йәнәй улусына ҡараған.
XIX быуат аҙағында ауылда һыу тирмәне, мәсет, мәҙрәсә теркәлгән.
1920—1921 йылдарҙа ауыл Вот автономиялы өлкәһе, ә 1921 йылдан Татар АССР-ының Әгерже кантоны, 1924 йылдан — Алабуға кантоны, 1928 йылдан — Саллы кантоны составында була. 1930 йылдан Красный Бор районы, 1960 йылдан — Әгерже районы, 1963 йылдан — Алабуға районы, 1964 йылдан — йәнә Әгерже районы составына керә.

# Девәтернә
## Халҡы

1834 йылда ауылда 49 башҡорт һәм 322 типтәр (йәнәй ырыуы башҡорттарынан); 1859 йылда — 560 типтәр (башҡорттарҙан) һәм 102 башҡорт иҫәпләнгән.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1834 | 1859 | 1890 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1989 | 2002 |
| 371 | 727 | 944 | 1424 | 1514 | 710 | 1024 | 921 | 655 | 546 |
# Заяц Антонина Николаевна

Заяц Антонина Николаевна (27 август 1953 йыл) — ҡурсаҡтар уйнатыусы актёр. Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2008) һəм атҡаҙанған (1992) артисы.

# Заяц Антонина Николаевна
## Биографияһы

Антонина Николаевна Заяц 1953 йылдың 27 авгусында Иваново ҡалаһында тыуған. 1978 йылда Горький театр училищеһын тамамлағандан һуң (Ю. М. Копылов курсы) Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры актёры.

# Заяц Антонина Николаевна
## Ижади эшмәкәрлеге

Актёрға төрлө ҡурсаҡтар менән оҫта уйнау, сағыу үҙенсəлек, музыкаль һəлəт хас.
Төп ролдəре:
* Дөйəғош балаһы («Мин — себеш, һин — себеш» — «Я — цыплёнок, ты — цыплёнок», Г. Д. Усач һəм Е. П. Чеповецкий; дебют, 1978);
* Сита («Һинд легендаһы» — «Индийская легенда», «Рамаяна» поэмаһы буйынса Н. Р. Гусева һəм С. И. Потабенко спектакле);
* Беренсе ҡатын («Илаһи комедия» — «Божественная комедия», И. В. Шток);
* Ғәлимә — «Ҡара йөҙҙәр», М. Ғафури;
* Афродита — «Ташлама утты, Прометей!», М. Кәрим;
* Төлкө — «Сүллек өҫтөндә йондоҙҙар», А. Экзюпери;
* Кәзә — «Бесәй йорто», С. Маршак;
* Хемуля — «Про Муми-дом и всех, кто в нем», А. Баранов;
* Тауыҡ — «Төлкө балаһы хәйләкәр булырға теләмәй»;
А. С. Волков, Ю. В. Заяц менән берлектə «Самауыр» күсмə ҡурсаҡ театры ойоштора (1996, 2008 йылдан алып «Ал сəскə» тип атала), унда «Мөғжизəле балдаҡ» — «Волшебное кольцо» спектаклендə (Б. В. Шергиндың шул уҡ исемле əкиəте буйынса) Мамка, Бесəй, Эт ролдəрен башҡара — Бөтə Рəсəй ҡурсаҡ театрҙарының «Муравейник» фестивале лауреаты, Иваново, 1997; халыҡ‑ара университет театрҙары (Кукута ҡалаһы) һəм йəштəр театрҙары (Меситас ҡалаһы) фестивалдəре дипломанты; икеһе лə — Колумбия, 1999].
Ҡурсаҡ театры сəхнəһендə И. Р. Əлмөхəмəтовтың «Бəлəкəй гном» (2001), Н. В. Гернеттың «Фил балаһы» («Слонёнок»; 2004) спектаклдəрен ҡуя.

# Заяц Антонина Николаевна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2008)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1992)
# Петь-Яун

Петь-Яун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 447 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

# Петь-Яун
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200048496
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204849
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Земзя

Земзя — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Үрек йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Земзя
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нөгөш йылғаһы башынан Нөгөш һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200312111100018016
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101801
- Бассейн коды — 10.01.02.003
- ГӨ буйынса томы — 11
-ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Бахметев Николай Николаевич

Бахметев Николай Николаевич (1772—1831), Бахметев 1-се (1812) — рус император армияһының генерал-лейтенанты (1798), Ырымбур, Смоленск һәм Волынск губерналарының хәрби губернаторы, 1812 йылғы Ватан һуғышы ҡатнашсыһы. Алексей Николаевич Бахметевтың ағаһы.

# Бахметев Николай Николаевич
## Биографияһы

1772 йылда Курск губернаһының боронғо дворян нәҫеле Бахметев ғаиләһендә тыуған. Был ғаиләлә өлкән ул була. Ата-әсәһе: Николай Иванович Бахметев һәм Наталья Ивановна, ҡыҙ ваҡытындағы фамилияһы Маслова. Хәрби хеҙмәтен 1789 йылда, лейб-гвардия Преображенск полкында сержант дәрәжәһендә башлай. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә лейб-гвардия Измайлов полкында обер-офицер чиндарын үтә. Шведтар менән алышта ҡатнаша, шул айҡанлы 1790 йылда прапорщик дәрәжәһе ала. 1797 йылда полковник дәрәжәһе ала. Император Павел I хакимлығы ваҡытында, 1798 йылдың 30 майында, генерал-майор дәрәжәһенә күтәрелә һәм Рыльск мушкетерҙар полкы шефы итеп тәғәйенләнә, Изге Иоанн Иерусалим ордены менән бүләкләнә.
Николай Николаевич үҙе, император Павел I, ә аҙаҡ Александр I исеменә, үҙе менән таныштырып, үҙенең тулы титулын түбәндәгесә күрһәтеп яҙа:
Николай Николаевич 1798 йылдың 30 сентябрендә Ырымбур губернаһының хәрби губернаторы итеп тәғәйенләнә. 1801 йылда Ырымбур дворяндар хәрби училищеһы аса. 1803 йылдың декабрендә отставкаға сығарыла, ә 1811 йылдың 20 майында яңынан хеҙмәткә алына һәм ошо уҡ йылдың 28 авгусында Смоленскиҙың хәрби губернаторы итеп тәғәйенләнә.
1812 йылғы Ватан һуғышы ваҡытында 1-се Көнбайыш армияһының йыйылма гренадерҙар дивизияһы командиры итеп тәғәйенләнә, һуңынан 1812 йылдың 22 апрелендә Көнбайыш армияһының 4-се пехота корпусы 11-се пехота дивизияһы командиры итеп тәғәйенләнә. Островень, Смоленск янында, Бородино эргәһендә һуғыша. Яуҙа аяғы ҡаты яралана һәм ул һуғыштан сыға. Һауығып сыҡҡандан һуң граждандар хеҙмәтенә күсә. 1813 йылдың 24 апрелендә отставкаға сыға.
1815 йылда Волынь губернаторы итеп тәғәйенләнә.

# Бахметев Николай Николаевич
## Ғаиләһе

Ҡатыны — Нарышкина Екатерина Александровна (1791—1821), бригадир Александр Александрович Нарышкиндың кенәз ҡыҙы Варвара Ивановна Белосельская менән никахтан тыуған ҡыҙы (1768—1825); И. А. Нарышкиндың ҡыҙ туғаны. Никахынан балалары булмаған.
# Үрге Шангес

Үрге Шангес (Үрге Шаньгас) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ежуга йылғаһының һул ярына тамағынан 88 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Үрге Шангес
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000038504
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003850
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Чигисла

Чигисла — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.

# Чигисла
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200020227
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202022
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Брянцев Борис Иванович

Брянцев Борис Иванович (1 сентябрь 1950 йыл) — СССР һәм Рәсәй хужалыҡ эшмәкәре, "Башкирэнерго" акционерҙар йәмғиәтенең Бәләбәй электр селтәре директоры. Бәләбәй ҡалаһы 70-се Аксаков һайлау округы буйынса Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы халыҡ депутаты

# Брянцев Борис Иванович
## Биографияһы

Борис Иванович Брянцев 1950 йылдың 1 сентябрендә БАССР-ҙың Туймазы районы Собханғол ауылында тыуған.
Урта мәктәпте тамамлағас, һөнәри-техник училищела уҡый. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1964 йылда, һөнәри-техник училищены уңышлы тамамлағандан һуң, район кино селтәрендә киномеханик булып башлай.
1969—1972 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. Армияла хеҙмәт итеп ҡайтҡас, электромонтер булып эшләй һәм Куйбышев политехник институтына уҡырға инә. 1978 йылда ошо институтты уңышлы тамамлай.
Юғары белем алып сыҡҡас, совхоздың баш энергетигы булып эшләй, артабан район электр селтәрендә участка начальнигы вазифаһында була.
1980 йылдан "Башкирэнерго" акционерҙар йәмғиәтенең Бәләбәй электр селтәре («БЕЛЕБЕЕВСКИЕ ЭЛЕКТРОСЕТИ АО БАШКИРЭНЕРГО») директоры итеп тәғәйенләнә.
Бәләбәй ҡалаһы 70-се Аксаков һайлау округы буйынса Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайланған
# Тултырма

Тултырма — тураҡланған, тапалған, үткәрелгән үпкә-бауырға йәки иткә эс майы ҡушып, берәүҙәрярма өҫтәй, тәмләткестәр һалып, эсәккә тултырып яһалған ашамлыҡ, киң таралған башҡорт милли аштарының береһе.

# Тултырма
## Әҙерләү тәртибе

Яңы һуйылған һыйыр йәки һарыҡтың үпкә-бауырына дөгө йәки тары ярмаһы ҡушып әҙерләнгән ризыҡ. Мал-тыуарҙың үпкәһен, йөрәк-бауырын, бөйөрөн һарымһаҡ ҡушып ит үткәргестән үткәрәләр. Борон балта менән ваҡлап турағандар. Былай эшләнгән тултырма тағы ла тәмлерәк һанала. Үпкәне үткәрер алдынан саҡ ҡына бешереп, ҡабартып алалар. Арытып, бешекләп таҙартылған малдың йыуан эсәгенең бер башын еп менән бәйләп, аҙырак бүрттереп дөгө йәки тары ярмаһы, тоҙ, борос ҡушып, үткәрелгән үпкә-бауырҙы тултыралар ҙа, һауаһын сығарып, эсәктең икенсе осон да яҡшылап бәйләйҙәр. Бешергән саҡта, ҡайнап сығып килгәндә тултырманы энә менән тишкеләйҙәр. Улайтмаһаң, шартлауы ихтимал. Тултырма теленеп, һуғым ашына йыйылған һуғымсыларға өләшелә. Тултырма эҫеләй генә, йә өҫтөнә эҫе һурпа ҡойоп ашала.
Һимеҙ һарыҡ, һыйыр йәки йылҡы итен йыуып, фарш итеп үткәреп дөгө ярмаһы (тары, бойҙай ярмаһы ла ярай) ҡушып болғаталар. Туралған башлы һуған, тоҙ, борос ҡушып, ҡайнап торған һурпа өҫтәп фаршты шыйыҡлайҙар. Әҙер фаршты таҙалап йыуылған туҡ эсәктең бер башын еп менән бәйләп, икенсе башынан тултыралар. Эсәкте ярылып китмәһен өсөн ныҡ тултырырға ярамай. Эсәк тулған икенсе осон да бәйләп, ҡайнап торған һурпала бешерәләр. Ҡайнағанда йыуан енә менән эсәкте бер нисә урындар тишергә кәрәк. Бешеп сыҡҡас, йылы килеш түңәрәкләп киҫеп өҫтәлгә ҡуялар.
Эсәк ярылмаһын, энә менән тишергә тура килмәһен, тултырма һутлы ғына булып бешһен өсөн яртылаш ҡына тултырып эшләү яҡшыраҡ.
# Оло Яубаҙы

Оло Яубаҙы (рус. Евбаза) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы Дүртөйлө һәм Бөрө райондары биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел йылғаһына тамағынан 178 км-ҙа ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Оло Яубаҙы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201612111100025568
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102556
* Бассейн коды — 10.01.02.016
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Холето-Се

Холето-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ярасюрмы-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Холето-Се
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300044386
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304438
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Уптала

Уптала — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Порос йылғаһының һул ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Уптала
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300412115200013008
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201300
* Бассейн коды — 13.01.03.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Кузнецов Леонид Владимирович

Кузнецов Леонид Владимирович (5 март 1927 йыл — 16 март 2006 йыл) — совет архитекторы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Ростов дәүләт архитектура һәм сәнғәт академияһының ҡала төҙөлөшө кафедраһы профессоры. Архитекторҙар союзының төбәк бүлексәһе ағзаһы. Дондағы Ростов ҡалаһы архитекторы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған архитекторы,

# Кузнецов Леонид Владимирович
## Биографияһы

Леонид Владимирович Кузнецов Омск ҡалаһында 1927 йылдың 5 мартында тыуған. 1930-сы йылдар уртаһында уның атаһы репрессиялана.
1943 йылда Леонид Ростов һөнәрселек училищеһына уҡырға инә, бер үк ваҡытта киске мәктәптә уҡый. Уҡыуын тамамлағас, әүәләүсе-моделдәр яһаусы һөнәрен ала. 1953 йылдың октябрендә СССР Художество академияһының һынлы сәнғәт, скульптура һәм архитектура институтына уҡырға инә. 1959 йылда архитектура факультетын тамамлап, Кузнецов Дондағы Ростовҡа әйләнеп ҡайта. Унда СССР-ҙың көньяғындағы эре проект институттарында — «Облпроект», «Ростовгипрошахт», «Ростовгражданпроект» эшләй. 1960—1970-се йылдарҙа ул Ростов өлкәһенең ҡалалары һәм ҡасабаларын — Новочеркасскты, Ҡыҙыл Сулинды, Матвеев-Курганды, Зерноградты, Новошахтинскты, Чертково һәм башҡаларҙы планлаштырыу менән шөғөлләнә.
1968 йылда «Ростовгражданпроект» институты архитекторы Н. Н. Нерсесьянц менән Л. В. Кузнецов Дондағы Ростовтың генераль планын эшләй, уны 1971 йылда раҫлайҙар. Был проект буйынса 25-30 йыл эсендә ҡаланың халҡы миллионға тиклем арта тип фаразлана һәм ҡаланың төньяҡ һәм көнбайыш йүнәлештә үҫешенең төп этаптары билдәләнә. Дондағы Ростов үҫешенең иң һуңғы варианты Леонид Владимирович тарафынан архитекторҙар Нерсесьянц Норальд Николаевич һәм Трухачёв Юрий Николаевич авторҙашлығында 1976 йылда эшләнә.
Леонид Кузнецов өсөн иң мөһим темаларҙың береһе хәрби мемориаль һәйкәлдәр төҙөү була. 1960-сы йылдарҙа ул РСФСР-ҙың Художество фонды менән хеҙмәттәшлек итә һәм Ростов өлкәһе өсөн, һәләк булған совет һуғышсыларына арналған, ундан артыҡ һәйкәл проекты эшләй. Айырым алғанда — Каменск-Шахтыла мемориаль комплекс һәм Дондағы Ростов ҡалаһының Комсомол майҙанында композиция, унда 1941—1943 йылдарҙа ҡаланы һаҡлап һәләк булған комсомолдарға стела ҡуйыла.
1980-се йылдар уртаһында Дондағы Ростовта Архитектура институты асыла, аҙағыраҡ ул Ростов архитектура һәм сәнғәт академияһы итеп үҙгәртелә (хәҙерге ваҡытта — Көньяҡ федераль университет составында). Л. В. Кузнецов был уҡыу йортонда уҡыта, ә һуңғы йылдарҙа ҡала төҙөлөшө кафедраһы профессоры вазифаһын биләй.
2006 йылдың 16 мартында вафат була.
# Николай-Шор

Николай-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кожим йылғаһының һул ярына тамағынан 190 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Николай-Шор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000069146
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006914
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Заповедный мәмерйәһе

Заповедный мәмерйәһе, Айыулы мәмерйәһе — Башҡортостандың Белорет районында Ләмәҙ йылғаһының уң ярында урынлашҡан карст мәмейәһе, Атыш шарлауығынан 60 м бейеклектə тəпəш ҡая һикəлтəһенең нигеҙендə урынлашҡан. Мәмерйә эсендә йәшәгән ярғанаттар һәм боронғо заманда мəмерйə айыуына (Spelaearctos spelaeus Rosenmullen & Heinroth) табыныу эҙҙəре булыуы менән билдәле.

# Заповедный мәмерйәһе
## Ҡылыҡһырлама

Бейеклеге 2 м, киңлеге 0,6 м арка рәүешендәге мəмерйə ауыҙы Атыш шарлауығынан 60 м бейеклектə тəпəш ҡая һикəлтəһенең нигеҙендə урынлашҡан. Мәмерйә, түбəһе һəм стеналары кальцит ҡатламы, сталактит, сталагмит ҡалдыҡтары менән ҡапланған бер нисә коридорҙан тора. Коридорҙың иҙәне балсыҡ һәм эзбизташ менән ҡапланған. Мәмерйәнең ауыҙы һәм тағы ла бер тар урынынан башҡа мәмерйә эсендә тары баҫҡан килеш йөрөргә мөмкин.
Мәмерйә эсендә температура 6°С.
Туристар араһында мәмерйә Айыулы исеме менән билдәле. Мәмерйә эсендә айыу һөйәктәре табыла. Мәмерйә айыуының баш һөйәге беренсе тапҡыр 1969 йылда табыла. Һуңынан мәмерйә эсендә башҡа хайуандарҙың яндырылған һөйәктәре табыла. Палеолит һунарсыларының культ үткәреү урыны булған тип билдәләй археологтар. Был мәмерйәнән башҡа был тирәлә тағы ла бер нисә мәмерйә бар.
# Эльбурс

Кавказ менән бутамаҫҡа.
Эльбу́рс (фарс. البرز — Alborz) — Ирандың төньяғында, Каспий диңгеҙенең көньяҡ яр буйында урынлашҡан тау системаһы.

# Эльбурс
## География

Оҙонлоғо — яҡынса 900 км. Бейеклеге — 5610 метрға тиклем (иң бейек нөктәһе — Демавенд һүнгән вулканы).
Тау системаһының формаһы S латин хәрефенә оҡшаш: Каспий диңгеҙенең көньяҡ-көнбайыш һәм көньяҡ яр буйҙарын уратып, Эльбурс төньяҡ-көнсығышҡа борола, ә артабан көньяҡ-көнсығышҡа йүнәлә һәм Афғанстан сиге буйында тамамлана. Эльбурс өс айырым өлөштәрҙән тора: төньяҡ-көнбайышында Талыш тауҙары (бейеклеге 2150—2450 м); һуңынан Үҙәк Эльбурс (бейеклеге 2450—3050 м, ҡайһы-бер айырым түбәләренеке 3650 метрҙан аша); артабан көнсығышта Төрөкмән-Хөрәсән тауҙары (бейеклеге 1500—1850 м). Эльбурса тауҙарында, Ирандың баш ҡалаһы Тәһрандан төньяҡ-көнсығыштараҡ Урта Көнсығыштың иң юғары нөктәһе — Демавенд һүнгән вулканы (5604 м) урынлашҡан. Уның түбәһе боҙлоҡтар менән ҡапланған.

# Эльбурс
## Геология

Эльбурс һырттары башлыса эзбиз һәм ҡомташтарҙан яһалған. Тау системаһы сиктәрендә ике эре геологик ярылған урын бар: береһе Эльбурстың көнбайыш өлөшөндә, Сефидруд йылғаһы тарлауығы Талыш тауҙары менән Үҙәк Эльбурсты айырған урында, ә икенсеһе көнсығышта бейеклек үҙгәреүе яҡынса 900 метр тәшкил иткән урында урынлашҡан.
Эльбурста таш күмер һәм ҡара ҡурғаш-цинк ятҡылыҡтары бар.

# Эльбурс
## Түбәләре

* Демавенд
* Точал
* Камар-кух

# Эльбурс
## Флора

Төньяҡ битләүҙәре гиркан тибындағы киң япраҡлы урмандар (имән, акация, тимерағас), тау далаһы һәм яландары, ә бик аҙ яуым-төшөм алған көньяҡ битләүҙәре ксерофит ҡыуаҡтары менән ҡапланған.
# Фомиха

Фомиха — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шубрюг Төньяҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Фомиха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300312111100035720
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103572
* Бассейн коды — 10.01.03.003
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Хэй-Мутый-Кикя

Хэй-Мутый-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Каралька йылғаһының уң ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

# Хэй-Мутый-Кикя
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300065697
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306569
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Анаваж

Анаваж — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы/ Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пыела йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.

# Анаваж
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000024815
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002481
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ильмталь

Ильмталь (нем. Ilmtal) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3925 кеше йәшәй. Майҙаны — 102,7 км². Диңгеҙ кимәленән 370 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99326 һәм автомобиль коды — IK.
# Луцк

Луцк (укр. Луцьк) — Украиналағы ҡала. Волынь өлкәһенең административ үҙәге.
# Каяшкан

Каяшкан — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сия йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Каяшкан
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100212115100000809
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100080
* Бассейн коды — 13.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# 1845 йыл

II мең йыллыҡ :
XVII быуат — XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат — XXI быуат :
Хронологик таблица :
1845 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1845 MDCCCXLV |
| Юлиан стилендә | 1844—1845 (13 ғинуардан) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2597—2598 (3 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7353—7354 (13 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5605—5606 ה'תר"ה — ה'תר"ו |
| Мосолман календары | 1261—1262 |
| Боронғо әрмән календары | 1294 ԹՎ ՌՄՂԴ |
| Ҡытай календары | 4541—4542 甲辰—乙巳 синий дракон — синяя змея |
| Эфиопа календары | 1837—1838 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 1901—1902 |
| - Шака самват | 1767—1768 |
| - Кали-юга | 4946—4947 |
| Иран календары | 1223—1224 |
1845 йыл — шаршамбы көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.