yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ай, былбылым

Ай, былбылым (башҡ. һәм татар. Ай, былбылым) — башҡорт һәм татар халыҡ йыры. Унда кешенең иртәнге һандуғаслы таңда уянып тәбиғәт менән эске диалогы тураһында һөйләнә. Йыр татар халҡының иң популяр йырҙарының береһе булып тора.

# Ай, былбылым
## Тарихы

Бөтә Рәсәй буйынса беренсе тапҡыр татар йырсыһы Камил Мөтөғыйҙың 20-се быуат башындағы (1909-17, 1925-29 йылдар) концерттарында башҡарыла.
Тәүге тапҡыр 1913 йылда фонографҡа Ҡазан университетының этнографик экспедицияһы барышында Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе башҡорто Солтанғәлиевтан (исеме билдәһеҙ) яҙып алына. Фонографик яҙмалар нигеҙендә 1913 йылда башҡа башҡорт һәм татар йырҙары менән бер рәттән 1923 йылда М. И. Бергтың «Һигеҙ татар-башҡорт йыры» хеҙмәтендә баҫыла. Йырҙың тағы бер варианты билдәле, уның һүҙҙәрен татар шағиры Нәҡи Иҫәнбәт 1956 йылда композиторҙар Александр Ключарев заказы буйынса яҙа.
Заманса башҡарыуҙа уны бигерәк тә СССР һәм Рәсәй эстрада йырсыһы Ренат Ибраһимов популярлаштыра.
Төрлө ваҡытта барлыҡ билдәле татар башҡарыусылары репертуарына инә, башҡорт башҡарыусылары араһында киң таралмаған. Рәсәй опера йырсыһы Илдар Абдразаков уны 2018 йылың 24 апрелендә Өфөлә Илдар Абдразаҡов исемендәге I халыҡ-ара музыка фестивалендә башҡара.
Шулай уҡ ҡайһы бер постсовет киңлегендә славян башҡарыусылары йырлай, атап әйткәндә, «Премьер-министр» Рәсәй поп-төркөмө. Беларусь йырсыһы Алена Ланская уны Гродно ҡалаһында XI Республика милли мәҙәниәттәр фестиваленең гала-концертында башҡара.
Йыр Татар АССР-ының, КПСС-тың Татарстан өлкә комитеты пленумдарын да индереп, һәм Татарстан Республикаһының барлыҡ рәсми дәүләт концерттарында йырлана.
Динә Гарипова башҡарыуында йыр « Зөләйха күҙҙәрен аса» сериалының сандтрекы сифатында ҡулланыла. Сериалдың 2020 йылдың 13 апрелендә «Рәсәй-1» телеканалынағы премьераһынан һуң йыр элекке совет республикаларында популярлыҡ яулай.
2021 йылдың майында йырҙың Гарик Сукачев башҡарыуындағы версияһы барлыҡҡа килә.

# Ай, былбылым
## Йыр тексы
### Башҡорт телендә

Ай, былбылым, вай, былбылым, Ағиҙелдең ҡамышы; Таң алдынан сут-сут килә Һандуғастар тауышы.
Ай, былбылым, вай, былбылым, Ағиҙелдә таң ата; Таңдар ата, өҙөлә үҙәк, Йырлата ла илата.
Ай, былбылым, вай, былбылым, Ҡунып һайрай талдарға. Һинең хаҡта серҙәремде Асам һандуғастарға.

# Ай, былбылым
## Йыр тексы
### Татар телендә

Ай былбылым, вай былбылым Агыйделнең камышы Таң алдыннан чут-чут килә Сандугачлар тавышы
Ай былбылым, вай былбылым Агыйделдә таң ата Таңнар ата, өзелә үзәк Җырлата да елата
Ай былбылым, вай былбылым Кунып сайрый талларга Синең хакта серләремне Сөйлим сандугачларга

# Ай, былбылым
## Йыр тексы
### Урыҫ телендә

Ай, соловей мой, вай, соловей мой. Камыши реки Агидель. Перед рассветом немного звучит Соловьиное пение.   Ай, соловей мой, вай, соловей мой. Над рекой Агидель встаёт заря. Расцветают зори, томится душа, Побуждает петь и плакать.   Ай, соловей мой, вай, соловей мой. Поёт, опустившись на ветки ивы. Свои тайны о тебе Я рассказываю соловьям.
# Княжа (Леди ҡушылдығы)

Княжа — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ледь йылғаһының уң ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Княжа (Леди ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000032343
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003234
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Фатиха (исем)

Фатиха — төрки телле халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән мосолман ҡатын-ҡыҙ исеме.

# Фатиха (исем)
## Этимологияһы

Фатиха — асыусы, башлаусы мәғәнәһенә эйә; еңеүсе, хәйер-доға; ҡөрьәндең беренсе сүрәһе исеме.

# Фатиха (исем)
## Билдәле шәхестәр

Фатиха Абузова (19 июнь 1934 йыл) — инженер-механик, нефть һәм газ технологиялары өлкәһендә ғалим, техник фәндәре докторы (1977 йыл), профессор (1979 йыл), РСФСР‑ҙың (1985), Башҡорт АССР-ының (1978) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре.
Фатиха Аитова, Фатиха Ғәбделвәли ҡыҙы Аитова (Яушева) (1866 йыл—1942 йыл) — хәйриәсе, йәмәғәт эшмәкәре, Ҡазанда мосолман ҡыҙҙары өсөн үҙ аҡсаһына донъяуи мәктәп асыусы һәм етәксе (1907 йыл — 1918 йыл).

# Фатиха (исем)
## Әҙәбиәттә һәм сәнғәттә

Марат Әминевтың «Фатиха» тигән китабы. Өфө, «Китап» Унда яҙыусының һуңғы йылдарҙа яҙылған хикәйәләре һәм юморескалары тупланған
Әсхәл Әхмәт-Хужа «Фәтиха» шиғыры
Баймаҡ районы Ишбирҙе Мәҙәниәт йортоноң «Фәтиха» йыр һәм фольклор ансамбле
# Харисов Фираз Фәхрәз улы

Харисов Фираз Фәхрәз улы (24 май 1952 йыл) — ғалим-педагог. Педагогия фәндәре докторы (2001), профессор (2004). Татарстан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2007), Татарстан Республикаһы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (2001), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2004). Ҡәйүм Насыри исемендәге премия лауреаты (1998).

# Харисов Фираз Фәхрәз улы
## Биографияһы

Фираз Фәхрәз улы Харисов 1952 йылдың 24 майында Башҡорт АССР-ы Яңауыл районы Истәк ауылында тыуған. Фәрис Харисовтың ағаһы.
Урта белемде Яңауыл ҡалаһының 1-се мәктәбендә ала. 1969 йылдан ауыл мәктәбендә эшләй. 1971—1973 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә. 1978 йылда Ҡазан педагогия институтын тамамлаған.
1978 йылдан Ҡазан педагогия институтында эшләй, ВЛКСМ комитеты секретары урынбаҫары була. 1979 йылдан халыҡ депутаттарының Ҡазан ҡалаһы Ленин район Советы башҡарма комитетының бүлек мөдире урынбаҫары.
1987 йылдан Татар гуманитар-педагогия университетында бүлек начальнигы, 1991—2011 йылдарҙа уҡытыу-тәрбиә эштәре буйынса проректор, бер үк ваҡытта 2001—2009 йылдарҙа татар теле һәм мәҙәниәт-ара бәйләнештәр кафедраһы мөдире.
2011 йылдан Ҡазан федераль университетында уҡыта: ғилми-белем татаристика, төркиәт һәм этномәҙәни белем биреү үҙәге етәксеһе урынбаҫары, 2012—2015 йылдарҙа татар теле һәм уҡытыу методикаһы кафедраһы мөдире вазифаларын үтәй.

# Харисов Фираз Фәхрәз улы
## Фәнни эшмәкәрлеге

500-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән уҡытыу-методик әсбаптар, һүҙлектәр, программалар авторы. Татар һәм француз телдәре буйынса әсбаптарҙың авторҙашы.

# Харисов Фираз Фәхрәз улы
## Фәнни эшмәкәрлеге
### Төп хеҙмәттәре

* Основы методики обучения татарскому языку как неродному. Монография. — Спб.: Просвещение, 2001. — 431 с.
* Татар телен чит тел буларак өйрәтүнең фәнни-методик нигезләре. Монография. — Казан: Мәгариф, 2002. — 367 б.
* Научные основы начального обучения татар­скому языку как неродному / под ред. Л. З. Шакировой. — Казань: Тарих, 2000. — 480 с.
* Язык и нация: проблемы экологии в условиях полилингвизма. — Казань: Школа, 1998. — 72 с.
* Лингводидактические основы первоначального обучения татарской устной речи в русской школе. Монография / под ред. Л. З. Шакировой.— Казань: Магариф, 1999. — 175 с.
* Татар теле: рус телендә белем бируче мәк­тәпнең 5 нче сыйныфында укучы татар балалары өчен дәреслек. — Казан: Мәгариф, 2004. — 174 б. (Соавт. Ч. М. Харисова).
* Мой первый татарский словарь: иллюстрированный татарско-русский словарь. — Казань: Магариф, 1995. — 159 с. Соавт. Ч. М. Харисова. (Рекомендован МО РФ).
* В мире слов и предложений. — Казань: Ма­гариф, 1999. — 223 с. (Соавт. Ч. М. Харисова).
* Русско-татарский и татарско-русский карманный словарь. — Казань: Хэтер, 2001. — 176 с.
* Рус мәктәбенең башлангыч сыйныфларында укучы татар балаларына татар теле укыту программасы // Рус мәктәпләре өчен татар теле про­граммалары. — Казан: Мәгариф, 2001. — 3-29 б.
# Ритуал

Ритуал (лат. ritualis — йола, лат. ritus, «тантаналы церемония, дини йола») — дини ғәмәлдә ҡулланылған, йәки халыҡта ниндәйҙер ваҡиға айҡанлы ҡабул ителгән тәртип-низам, йолалар тупланмаһы; церемониал.

# Ритуал
## Ритуалдың үҙенсәлектәре

Һүҙлектәрҙә лә, башҡа сығанаҡтарҙа ла ритуал киңерәк төшөнсә булып торған йоланың өлөшө генә икәне күренә, мәгәр «ритуал» менән «ғөрөф-ғәҙәт» төрлө сығанаҡтарҙа төрлөсә билдәләнә:
* төшөнсәләр берҙәй, бер үк нәмә;
* ритуал йоланың бер өлөшө;
* ритуал йолалар тупланмаһы.
Йола кеүек үк, ритуал символик ғәмәлдәр булып тора, ниндәйҙер утилитар мәғәнәһе юҡ. Ритуалдың ҡәтғи билдәләнгән ғәмәлдәре бар һәм ул демонстратив рәүештә башҡарыла.

# Ритуал
## Ритуал — йоланың өлөшө булараҡ

Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа, шул иҫәптән, Ҙур совет энциклопедияһында ла, ритуал дини йола, ғөрөф-ғәҙәт тип билдәләнә.Британ антропологы, мәҙәниәт һәм символизм буйынса хеҙмәттәре менән билдәле Мэри Дуглас фекеренсә, ритуалдар «динде йәки ниндәйҙер символик системаларға ҡарауҙы» күрһәтә.

# Ритуал
## Ритуал һәм йоланы бер иш һанау

Бар сығанаҡтар ҙа тиерлек «ритуал» төшөнсәһен дин менән бәйләмәй ала, шул рәүешле был ике төшөнсә бер үк нәмә һымаҡ аңланыла башлай. Мәгәр, Тмәҫәлән, Ю. В. Чернявская ритуал менән йола араһында аныҡ айырма күрә, улар мәҙәниәттең бер үк кимәлдәге күренеше тип һанай һәм өсөнсө форма — ғөрөф-ғәҙәтте лә өҫтәй. Шул уҡ ваҡытта ғөрөф-ғөҙәтте ул «Сакраль ритуал» тип атай.

# Ритуал
## Биологияла

«Ритуал» төшөнсәһенең антропологик төшөсәһенән тыш дөйөм биологик үҙенсәлеге лә бар — төрлө стандарт коммуникацияларҙа хайуандарҙың стереотип тәртибенә бәйле ул. Ритуалдың биологик әһәмиәте шунда, мәҫәлән, ниндәйҙер төрҙөң үрсеү ритуалы тап килмәү яңы биологик төр килеп сығыуына килтереүе ихтимал.

# Ритуал
## Психологияла һәм психиатрияла

Ритуал — психиатрияла: бәхетһеҙлек килеүҙән ҡурҡып, уны булдырмаҫҡа тырышып ихтыярһыҙҙан килеп сыҡҡан, аҡылға һыймаған ғәмәлдәр һәм хәрәкәттәр ҡылыу. Был туҡтауһыҙ борсоп торған шиктәр һәм хәүефләнеүҙәр арҡаһында килеп сығыусан.

# Ритуал
## Башҡорттарҙа — ритуал

Исламда ритуалдар мосолман йолалары менән бәйле.
Кешенең тормошо баланы ҡабул итеүҙән, уға исем ҡушыуҙан башлана.
20-се быуаттың икенсе яртыһына тиклем әле башҡорттарҙа яңы тыуған сабыйға мал менән май ҡаптырыу йолаһы булған. Быны ритуал тип тә атарға була, сөнки ул билдәле бер ваҡытта һәм билдәле бер тәртиптә башҡарыла. Сабый тыуыу менән бәйле башҡа бик күп йолалар башҡарыла — бәпәй күлдәге, бәпәй сәйе, сәс алыу һәм башҡа йолаларҙың да үҙҙәренең ҡәтғи ритуалдары бар.
Исем ҡушыу йолаһы шулай уҡ Ислам менән бәйле һәм айырым бер тәртиптә башҡарыла.
Өйләнеү, никахланыуҙың тәртип-низамы ла, төбәктәренә ҡарап айырылһа ла, мулланан никах уҡытыу мотлаҡ тәртиптә башҡарыла.
Йыназаның шулай уҡ билдәле тәртиптәре бар, динле башҡорттарҙа Ясин уҡытыу, кәфенләү, мәйетте мосолманса йыуындырыу мотлаҡ. Был ғөрөф-ғөҙәттәрҙең да ҡәтғи ғәмәлдәре — ритуалы бар.
Намаҙ, ураҙа тотоу, ҡорбан салыу тәртип-низамында ҡәтғи үтәлер шарттар бар. Мәҫәлән, мотлаҡ тәһәрәтле булыу, ниәт әйтеү, махсус доғалар уҡыу йәки үҙ телеңдә шуларҙың мәғәнәһен әйтеү, ҡорбанлыҡ малға талаптар, уны салыу тәртибе — былар барыһы ла ритуал төшөнсәһенә тап килә.
# Идзас-Ю

Идзас-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пурысь йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Идзас-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000022255
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002225
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Уң Рассоха (Юрас ҡушылдығы)

Уң Рассоха — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юрас йылғаһының уң ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.

# Уң Рассоха (Юрас ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000037187
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003718
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Фома-Ю

Фома-Ю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Адзьва йылғаһының һул ярына тамағынан 78 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 7 км.

# Фома-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000070562
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103007056
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Иҫәнгилдин Ғәни Ниғмәт улы

Иҫәнгилдин Ғәни (Ғәниулла) Ниғмәт улы (1914 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, разведчик, рядовой.

# Иҫәнгилдин Ғәни Ниғмәт улы
## Биографияһы

Ғәни Ниғмәт улы Иҫәнгилдин 1914 йылда хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районы Иҫәнгилде ауылында тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына БАССР-ҙың Матрай районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 112-се кавалерия дивизияһының 62-се кавалерия полкы 7-се гвардия кавалерия корпусында взвод разведчигы булып хеҙмәт итә.
1943 йылда «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә. Миҙалға тәҡдим ителгән награда ҡағыҙында былай тип яҙылған:
* 1943 йылдың 18—22 сентябрендә Мина станцияһынан Чернигов ҡалаһы йүнәлешенә ҡарай Иҫәнгилдин Ғәни Ниғмәт улы көнөнә бер нисә тапҡыр разведкаға бара һәм командованиеға дошман ғәскәрҙәренең һәм уларҙың ут нөктәләре урынлашыуы тураһында аныҡ мәғлүмәттәр алып ҡайта. Разведкала үҙен йылдам, ҡыйыу тота, был разведканы уңышлы үткәрергә һәм мәғлүмәттәр алырға булышлыҡ итә.
# Паравойка

Паравойка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Байса йылғаһының уң ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Паравойка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300412111100037839
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103783
* Бассейн коды — 10.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Арцыбашев Василий Петрович

Арцыбашев Василий Петрович (һирәк — Арцибушев йәки Арцыбушев; 1857, Курск губернаһы — 2 [15] май 1917, Өфө ҡалаһы) — Башҡортостанда революцион хәрәкәттә ҡатнаша (XIX быуаттың 70-се йылдарынан). РСДРП ағзаһы, большевик. Партия мөхитендә уның ҡушаматы «Урал Марксы»

# Арцыбашев Василий Петрович
## Биографияһы

Василий Петрович Арцыбашев 1857 (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1854 йыл)да Курск губернаһының Старооскольский өйәҙендә алпауыт ғаиләһендә тыуған. Орел хәрби гимназияһын тамамлай. Атаһы вафат булғандан һуң, мираҫҡа имениеның өлөшөн ала, ерҙе крәҫтиәндәргә тапшыра.
П. Заичневскийҙың яҡын дуҫы һәм шәкерте була, уның якобин ҡараштарын уртаҡлаша. 1878 йылда йәшерен полиция эҙәрлекләй ҡулға алына һәм Петропавловский ҡәлғәһенә ултыртыла, һуңғараҡ 1880 йылдың 18 июлендә Саха өлкәһенең Верхоянскҡа һөргөнгә ебәрелә. 1882 йылда башҡа алты һөргөнсө менән ҡасырға маташа, ул уңышһыҙ тамамландыүүа. 1885 йылда срогы тамамланғас, Курск ҡалаһында, 1888 йылдан — Орёл ҡалаһында йәшәй, бында 1889 йылда Заичневский эше буйынса ҡулға алына. 1890 йылдың 22 авгусында дүрт йылда һөргөнгә ҡабаттан Себергә Енисей губернаһының Тасеево ауылына ебәрелә. Андрей Ванеев һәм Петр Красиков йоғонтоһо аҫтында 1892 йылдан әүҙем марксизм яҡлы була, социал-демократтар сафына инә. 1894 йылда башта Красноярскиға, аҙаҡтан Енисейскҡа күсеп килә, йәштәр түңәрәге ойоштора, унда шәхси Масркстың «Капитал»ын уҡый
1900 йылда Петербургҡа килә, социал-демократтар эшендә әүҙем ҡатнаша. 1901 йылдың мартында уны тағы ҡулға алалар һәм Һарытауға ебәрелә, ошонан һуңынан Һамарға күсә. 1902 йылдың ғинуарында осҡон хеҙмәткәрҙәренең кәңәшмәһендә ҡатнаша, «Осҡон ойошмаһына» инә, Көнсығышта эшләй. 1903 йылдың 29 апрелендә төнгә ҡарай уны жандармдар ҡулға ала. Һуңыраҡ большевиктарға ҡушыла.
Олга буйы социал-демократтар ойошмаһының өлкә ойошмаһы бюроһында ҡатнаша. РСДРП Һамар комитетын ойоштороусыларының береһе һәм уның ағзаларының береһе булып тора. РСДРП ҮК Көнсығыш бюроһының ағзаһы. 1905 йылда Өфөлә һәм Һамарҙа йәшәгән дәүерендә черносотенлылар Һөжүменә дусар була һәм саҡ ҡотола.
1907 йылда йәнә ҡулға алына, һәм ике йылға Архангельск губернаһына ебәрелә, унан Өфөгә ҡайтып, партия эшен дауам итә. 1908 йылда Парижға Бөтә Рәсәй конференцияһына делегат итеп һайлана (большевиктар), әммә 19 декабрҙә Мәскәүҙә юлда ҡулға алына. 1916 йылда Өфөлә хәрби-сәнәғәт комитетының эшсе төркөмөнә инә.
«Молодая Россия» революцион гәзитен ойоштороусыларҙың береһе. Тасеево ауылы тураһында «Себер ауылдары береһенең тарихы тураһында» очеркының авторы, ул икенсе һөргөн дәүерендә урындағы иҡтисади көнкүреште өйрәнеүҙең һөҙөмтәһе булып «Натуральное хозяйство в Сибири» исеме аҫтында айырым китап булып сыға.
Һамар ҡалаһында уға скульптор Александр Головин эшләгән һәйкәл ҡуйылған ( Красноармейск һәм уның хөрмәтенә аталған Арцыбушевская урамдары киҫелешендә).
1917 йылдың 2 майында сабыртмалы тифтан вафат була. Өфөнөң Сергиев зыяратында ерләнгән. 1917 йылдың 7 майында Өфө РСДРП комитеты ҡарары менән уның ҡәберенә һәйкәл ҡуйыла. Һәйкәл дәүләт һаҡлауы аҫтына алынған.
# Скрантон (Пенсильвания)

Скрантон (ингл. Scranton) — АҠШ-тың, штат Пенсильвания штатындағы ҡала. Скрантон халыҡ һаны 76 415 кешегә тигеҙ(2000 йылдың мәғлүмәттәре буйынса). Агломерацияһы менән бергә һанаһаң, халыҡ һаны 549 430 кеше тәшкил итә. Халыҡ һаны буйынса ул, Пенсильвания штатындағы Филадельфия, Питтсбург, Аллентаун, Эри һәм Рединг ҡалаларынан һуң, ҙур ҡалаларҙың береһе булып һанала. Скрантонда АҠШ-тың вице-президенты Джозеф Байден һәм яҙыусы Джейн Джекобс тыуған. Скрантон ҡалаһының майҙаны - 65,89 квадрат километр. Халыҡтың тығыҙлығы бер квадрат километрға 1122,3 кеше тәшкил итә. Скрантон ҡалаһы диңгеҙ кимәленән 227 метр бейеклектә тора.

# Скрантон (Пенсильвания)
## Климат

Климат Скрантон :
| Күрһәткестәре | Дек. | Два. | Март | Апра. | Май | Июнь | Июль | Авг. | Сена. | Окт. | Нояб. | Тирәсте. | Йыл |
| Абсолют максимум, °C | 19,4 | 21,7 | 29,4 | 33,9 | 33,9 | 36,1 | 38,3 | 36,7 | 35 | 30,6 | 26,7 | 21,7 | 38,3 | Һауа температураһы, °C | 0,5 | 2,1 | 7,7 | 14,9 | 20,9 | 25,4 | 27,8 | 26,8 | 22,5 | 15,9 | 9,6 | 3 | 14,8 |
| Уртаса температура, °C | -3,5 | -2,3 | 2,8 | 9,2 | 14,9 | 19,7 | 22,1 | 21,2 | 17,1 | 10,7 | 5,3 | -0,7 | 9,7 |
| Уртасаминимум, °C | -7,4 | -6,7 | -2,1 | 3,5 | 9 | 13,8 | 16,4 | 15,7 | 11,6 | 5,4 | 1,1 | -4,4 | 4,7 |
| Абсолют минимум, °C | -29,4 | -26,7 | -20 | -10 | -2,8 | 1,1 | 6,1 | 3,3 | -1,1 | -7,2 | -12,8 | -22,8 | -29,4 |
| Яуым-төшөм нормаһы, мм | 60 | 50 | 67 | 79 | 88 | 101 | 91 | 86 | 97 | 80 | 77 | 67 | 943 |
| Сығанағы: Weatherbase ||||||||||||||

# Скрантон (Пенсильвания)
## Туғанлашҡан ҡалалары

* Peugeot, Словакия
* Балаково, Россия
* Баллина (Мейо), Ирландия
* Перуджа, Италия
* Ҡалып:Флагификация/Сан Марино Сан-марино (ҡала)

# Скрантон (Пенсильвания)
## Мәҙәниәткә йоғонтоһо
### Кино һәм телевидение.

«Офис» сериалының сюжеты буйынса тап Скрантон ҡалаһында «Mifflin Dunder» төбәк офисы күрһәтелә һәм сериалдағы төп ваҡиғалар бында бара.
# Фатимиҙар

Фатимиҙар (ғәр. الفاطميون‎‎) династияһы — 909 йылдан 1171 йылға тиклем идара иткән Фатимиҙар хәлифәлеге шиғый (исмәғилиҙәр) хәлифәләре һәм имамдар династияһы. Үҙҙәрен Али ибн Әбү Талип һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ҡыҙы Фатиманың вариҫтары тип һанайҙар (исеме шунан килеп сыҡҡан).
Фатимиҙарҙың юғары күтәрелеүе бербер ҡәбиләһе Күтәмә халҡы ихтилалы арҡаһында була. Улар имам-мәхди килеүе лозунгыһы аҫтында Африкалағы сөнни Әғләбиҙәр дәүләтен ҡыйратҡан. 910 йылдың ғинуарында исмәғилиҙәр имамы Ғөбәйҙуллаһ мәхди тип иғлан ителә һәм хәлифә титулын ала. Фатимиҙар Төньяҡ Африка, Сицилия, Шам (Левант) ерҙәрен, Ҡыҙыл диңгеҙ яр буйҙары халҡын үҙҙәренә буйһондороп, барлыҡ мосолман донъяһында хакимлыҡ итеү өсөн көрәште дауам итә.
Фатимиҙар армияһы ялланған һалдаттарҙан һәм мәмлүктәрҙән тора. Фатими хәлифә әл-Ғәдид үлгәндән һуң әйүбиҙәр династияһынан күрд вәзире Сәләх әд-Дин власҡа килеү менән династия йәшәүҙән туҡтай.

# Фатимиҙар
## Фатими хәлифәләр исемлеге

| № | Исеме | Тыуған йылы | Идара итеү йылдары |
| 1 | Әбү Мөхәммәт Абдулла әл-Мәхди Биллаһ | | 909—934 |
| 2 | Әбү-Ҡасим Мөхәммәт Әл-Ҡаим Биамриллаһ | | 934—946 |
| 3 | Әбү Заһир Исмәғил ибн Мөхәммәт Әл-Мансур Биллаһ | 914 | 946—953 |
| 4 | Әбү Тамим Маадд ибн Исмәғил Әл-Мөизз Лидиниллаһ | 931 | 953—975 |
| 5 | Әбү Мансур Низар Ибн Маадд Әл-Азиз Биллаһ | | 975—996 |
| 6 | Әбү Али Мансур ибн Низар Әл-Хәким би-Амриллаһ | 985 | 996—1021 |
| 7 | Әбү-Хәсән Али Ибн Мансур Әз-Заһир Биллаһ | 1005 | 1021—1036 |
| 8 | Әбү Тамим Маадд ибн Али Әл-Мостансир Биллаһ | 1029 | 1036—1094 |
| 9 | Әбү-Ҡасим Әхмәт Ибн Маадд Әл-Мостали Биллаһ | | 1094—1101 |
| 10 | Әбү Али Мансур Ибн Әхмәт Әл-Әмир Биахкамиллаһ | | 1101—1130 |
| 11 | Әбү-Маймун Абдул-Мәжит ибн Мөхәммәт Әл-Хафиз Лидиниллаһ | | 1130—1149 |
| 12 | Әбү Мансур Исмәғил Ибн Абдул-Мәжит Әз-Зафир Биәмриллаһ | | 1149—1154 |
| 13 | Әбү-Ҡасим Иса ибн Исмәғил Әл-Фәйез | | 1154—1160 |
| 14 | Әбү Мөхәммәт Абдулла ибн Йософ Әл-Ғәдид Лидиниллаһ | | 1160—1171 |
# Ҡалаҡтау (һырт)

Ҡалаҡтау — Рәсәйҙең Башҡортостан Республикаһы менән Силәбе өлкәһе араһындағы сиктә ятҡан Көньяҡ Уралындағы тау һырты һәм уның көнбайыш армыты.
Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил, Учалы райондары һәм Силәбе өлкәһе буйлап Әбйәлил районы Рәхмәт ауылы киңлегенән Ям йылғаһының (Урал йылғаһы бассейны) үрге ағымы киңлегенә тиклем көньяҡ‑көнбайыштан төньяҡ‑көнсығышҡа ҡарай һуҙылған.
Оҙонлоғо 10 км, Башҡортостан Республикаһында 2 км тирәһе, киңлеге 4 км-ға яҡын. Абсолют бейеклеге — 619 м (Силәбе өлк.).
Рельефында ҙур уйпатлы һөҙәк‑тулҡынлы көнбайыш битләүҙәре һәм һөҙәк түбәле түбәләр араһында биләндәре булған һөҙәк көнсығыш битләүҙәре бар. Франс ярусының кремнийлы‑балсыҡлы һәүерташтарынан, базальттарынан, андезибазальттарынан тора.
Һырт ландшафын һоро урман тупрағындағы ҡайын урмандары, ябай һәм болон ҡара тупрағындағы болонло далалар хасил итә. Көньяҡ‑көнбайыш һәм көньяҡ‑көнсығыш итәгендә дымлы болондар, күрәнле‑төрлө үләнле һаҙлыҡтар булған күл буйы уйһыулыҡтары йәйелгән.

# Ҡалаҡтау (һырт)
## Сығанаҡ

* Калактау
# Желвата

Желвата — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Горький (зал. р. Желваты) һыуһаҡлағысының һул ярына тамағынан 2396 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 77 км.

# Желвата
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы), Унжа йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300412110000013797
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001379
* Бассейн коды — 08.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0