yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Таганрог подпольеһы

Таганрог подпольеһы — Таганрог ҡалаһында 1941—1943 йылдарҙа немец ғәскәрҙәре оккупацияһы ваҡытындағы антифашистик ойошма

# Таганрог подпольеһы
## Тарихы

Оккупация осоронда ҡалала йәшерен ойошма эшләй, унда 500-гә яҡын кеше иҫәпләнә. Комиссар булып С.Г. Морозов тора, командиры — Василий Афонов . Унда ҡатнашҡандарҙың күбеһе һәләк була. Немец илбаҫарҙары менән көрәштә күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн 126 кеше миҙалдар һәм ордендар менән бүләкләнә. С. Г. Морозов Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була

# Таганрог подпольеһы
## Таганрог подпольеһының ағзалары

* Афонов Василий Ильич
* Бринцева Антонин Петровна
* Вайс Сергей Александрович
* Варфоломеева Алла Евгеньевна
* Вереитин Иван Дмитриевич
* Возыка Анастасия Федоровна
* Гончаров Г. Н.
* Жданова Нина Ильинична
* Капля Раиса Петровна
* Карповская Евдокия
* Кизряков Виктор
* Козубко Нина
* Костиков Лев Александрович
* Кузнецов Николай Васильевич
* Кущенко Мария
* Лихолетова Лидия
* Лохтин Вадим
* Лызлов Геннадий Г
* Мещерин Анатолий
* Морозов Семен Григорьевич
* Мостовенко Степан
* Муравьева Маргарита Ефимовна
* Назаренко Анатолий Георгиевич
* Несветайлов (Стеценко) Елена Павловна
* Пазон Юрий Федорович
* Симаньков Н.С.
* Стуканев Владимир К
* Татаринова А.Ф.
* Толстов Анатолий А.
* Трофимова Нонна Петровна
* Турубаров Петр Кузьмич
* Турубарова Валентина Кузьминична
* Турубарова Раиса Кузьминична
* Фисенко Юрий
* Фоменко Константин Тимофеевич
* Хлопова Валентина
* Чередниченко Михаил
* Чернявский В.В.
* Шаров Евгений Александрович
* Шевченко Виктор
* Щетинин Спиридон

# Таганрог подпольеһы
## Хәтер

* Таганрог подпольщиктары батырлығына Генрих Гофмандың «Таганрог геройҙары» документаль повесы арналған.
* 1973 йылда Таганрогтың Спартак тыҡрығында йәш подпольщиктарҙың батырлығына арналған «Йәшлек анты» һәйкәле асыла (скульпторҙар Владимир һәм Валентина Грачевтар).
# Датум

Датум (лат. DatumDatum) — референц-эллипсоидты локаль географик координаттарға күсереү һәм үҙгәртеү өсөн файҙаланылған параметрҙар йыйылмаһы.
«Датум» төшөнсәһе геодезия һәм картографияла аныҡ урында геоидҡа яҡшыраҡ алмаштырып ҡуйыу өсөн файҙаланыла. Референц-эллипсоидты күсәрҙәр буйлап күсереү өсөн датум бирелә: X, Y, Z, шулай уҡ координаттарҙың тура мөйөшлө системаһын күсәрҙәр киңлегендә rX, rY, rZ мөйөштәренә бороу өсөн. А һәм f референц-эллипсоидтың параметрҙарын белергә кәрәк, был осраҡта а — ҙур ярымкүсәрҙең үлсәме, f — эллипсоидты ҡыҫыу.
GPS-приемниктарҙа, ГИС-системаларҙа һәм ниндәй ҙә булһа локаль координат селтәрен файҙаланғанда картографияла датумдарҙы йышыраҡ ҡулланырға тура килә. Бындай системаларҙа координаттарҙы бер датумдан икенсеһенә үҙгәртеү, дөйөм алғанда, автоматик рәүештә башҡарылыуы ихтимал. Датумды дөрөҫ ҡуймау (йәки уны дөрөҫ итеп үҙгәртмәү) һөҙөмтәлә урынды билдәләгәндә, бер нисә метрҙан алып, хатта йөҙ метрға тиклем горизонталь һәм вертикаль хаталарға килтерә. .
# Ханча

Ханча (кор. 한자 /hɐːn.tɕɐ/) — корей теленең яҙыуында ҡулланыла торған ҡытай иероглифтары. Был ханы (хань, ҡытай яҙыуы) тигән ҡытай һүҙенең корей телендәге иң киң билдәле уҡылышы.
Ханча корей теленең лексикаһын 50 процентҡа яҡын өлөшөн тәшкил иткән ҡытай сығышлы һүҙҙәрҙе яҙғанында ҡулланыла.
Көньяҡ Кореяла һанса нигеҙҙә гәзит-журналдарҙа һәм фәнни әҙәбиәттә ғына ҡулланыла.
Төньяҡ Кореяла ханча ҡулланыштан төшөп ҡалған.
# Телегас

Телегас — Рәсәй йылғаһы. Һамар өлкәһе, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Суҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 283 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Телегас
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суҡ йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000612112100005693
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100569
* Бассейн коды — 11.01.00.006
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# А.С. Пушкин һәйкәле (Гера)

А. С. Пушкин һәйкәле — скульптор Анатолий Скнарин ижад иткән монумент, шағир Александр Сергеевич Пушкин иҫтәлегенә немец ҡалаһы Герала ҡуйылған. Был монумент туғандаш ҡалалар Дондағы Ростов менән Гера араһында мәҙәни бәйләнештәрҙе нығытыу һәм киңәйтеү символы булып һанала.

# А.С. Пушкин һәйкәле (Гера)
## Тарихы

Скульптор Анатолий Скнарин немец ҡалаһы Герала Александр Сергеевич Пушкин Һәйкәле өҫтөндә эшләгәндә уны тормошҡа ашырырҙан алда йомғаҡлау эскиздарының төрлө варианттарын ҡарай. Эскиздарҙың береһендә Пушкин ял ваҡытында йөрөүе һүрәтләнә. Шағирҙың башында цилиндр була. Ижади эш процесында был вариант төшөп ҡала, ә аҙаҡ Германия халҡы был бушҡа түгел, сөнки был образда ул мөрйә таҙартыусыны хәтерләтә ине тип әйтә. Германияла, хатта беҙҙең көндәрҙә лә, күп йорттар бәләкәй ҡаҙанлыҡтар менән йылытыла, бының өсөн күмер брикеттары ҡулланыла. Нәҡ мөрйә таҙартыусылар цилиндр кеүек шундай баш кейеме кейәләр, шуға күрә Пушкин образы шуларға оҡшар ине. Скульптор Скнарин тормошҡа ашырған һуңғы вариант булып уға Гете бүләк иткән ҡауырһын тотҡан Пушкин була. Был ҡауырһын Рәсәйгә махсус ҡапта Жуковский тарафынан ебәрелә, шунан һуң шағир Гете менән осраша. Имеш-мимештәр буйынса, был ҡәләмде Гете үҙе ҡулланған, ә Пушкин был бүләкте алғас — махсус уның өсөн заказ буйынса эшләнгән сафьян футлярҙа һаҡлаған.
Рәсәй сығанаҡтарына ярашлы, һәйкәлдең барлыҡҡа килеү ваҡыты 1987 йыл менән билдәләнә, ә немец сығанаҡтары буйынса — 1989 йылдарҙа. Монументта шағир аяғүрә баҫып тора. Ул яҙлы-көҙлө кейә торған пальто кейгән, уң ҡулына ҡаҙ ҡауырһыны, ә һул ҡулында ҡағыҙ бите тотҡан.
Скульптура Гера ҡалаһында Шлоссштрассе,12 адресы буйынса урынлашҡан.
# Кесе Корчуган

Кесе Корчуган — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Корчуган йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Кесе Корчуган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200612115200005943
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200594
* Бассейн коды — 13.01.02.006
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Алабалыҡ

Алабалыҡ (лат. Coregonus) — һөмбаш һымаҡтар отрядына ҡараған балыҡтар ғаиләһе. Европа, Төньяҡ Азия һәм Америка йылғаларында һәм күлдәрендә таралған.
Алабалыҡтың дөйөм атамаһы бор. грек. κόρη "бәбәк " и γωνία «мөйөш» алынған. Был атама балыҡтың ҡайһы бер төрҙәрендә күҙ бәбәге мөйөшлө булыуы менән бәйле бирелгән.
Уларҙың 68-гә яҡын төрө бар, ләкин әлеге ваҡытта төрҙәренең һаны буйынса фекер алышыу бара.
Алабалыҡтарҙың күпселек төрҙәре күлдәрҙә һәм йылғаларҙа йәшәй, әммә бер нисә төрө, шул иҫәптән омуль (C. autumnalis), Беринг диңгеҙе омуле (C. laurettae) һәм Себер сабағы (C. sardinella), анадромлы, йәғни тоҙло һыу менән сөсө һыу араһында күсеп йөрөй.

# Алабалыҡ
## Ҡылыҡһырлама

Кәүҙәһе ҡабырғаларынан ҡыҫылған, эре тәңкә менән ҡапланған, оҙонлоғо 40—55 см, ауырлығы 1—3 кг (күл сабағының ваҡ формаһы ярашлы рәүештә 20—26 см һәм 25—50 г, эреһе 35 см тиклем һәм яҡынса 500 г). Төҫө көмөш төҫлө аҡ, арҡаһы тоноғораҡ. Ауыҙы бәләкәй, өҫкө (алабалыҡта — аҫҡы); яңаҡтары тешһеҙ, уларҙың береһе һиҙелерлек алға һәм өҫкә сығып тора. Ҡойроҡ ҡанаты тәрән уйымлы.

# Алабалыҡ
## Үрсеүе

Енси яҡтан 1 йылда йәки һуңыраҡ өлгөрә, алабалыҡ — 4—8 йылда. Көҙ һәм ҡыш айҙарында ыуылдырыҡ сәсә, ыуылдырығы ваҡ, һары төҫтә, ҡырсынташлы-ҡомло ергә һала. Үрсемлелеге — 20—50 мең ыуылдырыҡ, селбәрәләр яҙын, боҙ ирер алдынан сыға. Ғүмер оҙонлоғо — 7—10 йыл.

# Алабалыҡ
## Туҡланыуы

Зоопланктон, бөжәк балағорттары, моллюскылар, һыу бөрсәләре, балыҡ селбәрәләре менән туҡлана.

# Алабалыҡ
## Таралышы

Яҡынса 11 төрө билдәле. Төньяҡ Боҙло океан, Атлантик һәм Тымыҡ океандарҙың төньяҡ өлөшө бассейынында йәшәй. Башҡортостанда 3 төрө климатҡа яраҡлаштырылған: күл сабағы, пелядь, ябай алабалыҡ. Башҡортостандың Урал аръяғы күлдәрендә осрай, Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китабына индерелгән күл сабағы Асылыкүл һәм Ҡандракүлдә климатҡа яраҡлаштырылған.
# Пастеризация

Пастеризация — шыйыҡ аҙыҡ-түлекте, матдәләрҙе 60 минут буйы 60 °C-ҡа тиклем йәки 30 минут буйы 70—80 °C-ҡа тиклем бер мәртәбе йылыла тотоу процессы. Был технологияны XIX быуат уртаһында француз микробиологы Луи Пастер тәҡдим иткән. Пастеризация процессы аҙыҡты зарарландырыу һәм һаҡлау ваҡытын оҙайтыу өсөн ҡулланыла.
Аҙыҡ сеймалының төрөнә һәм үҙенсәлегенә ҡарап пастеризация режимы һайлана. Ваҡытына ҡарап пастеризация оҙайлы (63-65 °C 30-40 минут эсендә), ҡыҫҡа (85-90 °C 0,5—1 минут эсендә) һәм етеҙ (98 °C бер нисә секунд эсендә) булыуы мөмкин. Продуктты бер нисә секундҡа 100°-тан артыҡ температурағы йылытыу ультрапастеризация тип атала.
Пастеризация ваҡытында вегетатив микроорганизмдар юҡҡа сығалар, әммә уларҙың споралары уңыйлы йәшәү шарттары барлыҡҡа киләндә йәшәргә һәм бик актив үрсергә һәләтле. Шуға күрә пастеризацияланған аҙыҡ-түлекте (һөт, һыра һәм башҡалар) түбән температураларҙа, сикләнгән ваҡыт эсендә генә һаҡларға мөмкин. Пастеризацияланҡан аҙыҡ-түлектең аҙыҡ ҡиммәте үҙгәрмәй, шулай уҡ тәме һәм ҡиммәтле компоненттары (витаминдар, ферменттар) һаҡлана.
Пастеризация менән стерилизацияны бутарға ярамай. Пастеризация ваҡытында психротроф һәм мезофиль һөт бактериялары (S. lactis, S. cremoris һәм башҡалар) юҡҡа сыға, һөт эсәтеүҙә ҡулланылған стрептококк һәм энтерококк кеүек термофиль бактерияларҙың әүҙемлеге түбәнәйә. Пастеризацияның эффекты аҙыҡтың пастеризацияға тиклем һаҡлау шарттарына бәйле.
Аҙыҡты консервациялағанда пастеризация ҡулланырға ярамай, сөнки герметик ябылған тарала анаэроб бактерияларҙың споралары үрсеү өсөн уңайла шарттар бар (ботулизмды ҡарағыҙ). Аҙыҡты оҙайлы ваҡытҡа консервациялау өсөн (бигерәктә еләк, бәшмәк кеүек ер менән бысранған аҙыҡты), шулай уҡ медицина һәм фармацевтика маҡсатында өлөшлөтә пастеризация — тиндализация процессы ҡулланыла.
# Ремза

Ремза — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Арбаж йылғаһының уң ярына тамағынан 4,4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Ремза
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300412111100037129
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103712
* Бассейн коды — 10.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Киҙәташ

Киҙәташ (рус. Кизяташ - Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Урғаҙы йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Киҙәташ
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002448
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200244
- Бассейн коды — 12.01.00.003
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2

# Киҙәташ
## Этимологияһы

"Башҡорт АССР-ы топонимдары һүҙлеге"ндә гидронимға ошондай аңлатма бирелә: Киҙәташ (Кизяташ) — р., прав,пр. Мал. Ургазы в Хайб. р-не. От назв. местности Киҙәташ (киҙә - зарубка, метка, тавро, таш - камень, гора).
"Башҡорт теленең һүҙлеге"ндә Киҙе (диал. киҙә) һүҙенә ошондай аңлатма бирелә:
* Киҙе - 1. Уҡтың керешкә эләктерә торған киртекле асалы башы; киҙәү. 2.Уйып, киртеү алған урын; киртек.
Ихтимал, йылғаның атамаһы киҙәү+таш булғандыр, ваҡыт уҙыу менән Киҙәташ тип ҡулланыла башлағандыр
# Кикрикүк

Кикрикүк – балалар уйыны.
Был уйынды урамда йәки яланда уйнарға мөмкин. Уйнаусылар ике рәт булып бер-бер артлы баҫалар, алда ишһеҙ бер бала була. Ул: “Аҡтыр, күктер, бөтәгеҙ ҙә йүгеректер, кикрикүк!” – тип ҡысҡыра.
Был һүҙҙәрҙән һуң иң арттағы иш икеһе ике яҡтан алға йүгерә, ә “кикрикүк” тигән бала уларҙың береһен тоторға тейеш. Теге иш тоталмай яңынан ҡауышһа, баҫтырған бала яңынан көтөүсе була булып ҡала. Көтөүсе береһен тотһа, тотолғаны менән рәттәр алдына барып баҫа, ә ишен юғалтҡан бала, көтөүсе булып, иң алда тора һәм уйынды дауам иттерә.
# Сомали телдәре

Сомали телдәре — Сомалиҙа таралған һәм ҡулланылған телдәр.

# Сомали телдәре
## Дәүләт телдәре
### Сомали теле

Сомали теле — Сомалиҙа киң таралған һәм илдең күпселек халҡы өсөн туған тел. Ул Афразия телдәре макроғаиләһенең бер өлөшө булып торған Кушит телдәре ғаиләһе составына инә. Туғандаш телдәре — афар теле һәм сахо.
Әлеге ваҡытта ошо телдә һөйләшеүселәрҙең теүәл һаны билдәле түгел. Ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса, сомали телендә һөйләшеүселәрҙең 7,78 миллионы Сомали территорияһында йәшәй һәм 12,65 миллионы донъя буйылап таралған.
Сомали телендә Сомали халҡы, шулай уҡ Джибути, Эфиопия, Йәмән һәм Кения халҡының бер өлөшө һөйләшә.
Сомали телендә 3 төп диалект бар: Төньяҡ, Банадир һәм Май-май. Иң киң таралған диалект — төньяҡ диалекты һәм стандарт сомали теле булараҡ классификациялана. Банадир Сомалиҙың көньяҡ өлөшөндә Банадир төбәгендә таралған. Май-Май диалектында Дигир һәм Мирифл кландары һөйләшә.

# Сомали телдәре
## Дәүләт телдәре
### Ғәрәп теле

Сомалиҙа сомали теле менән бер рәттән ғәрәп теле икенсе дәүләт теле булып тора. Был — Сомалиҙың ислам дәүләте булыуы һәм уның йоғонтоһонда ғәрәп теле һеңдерелеүе, шулай уҡ илдең Ғәрәбстан ярымутрауы менән йәнәш булыуы һөҙөмтәһе. Күпселек мәктәптәрҙә ғәрәп теле уҡытыла, ошо телдә ислам ҡанундары һәм яҙмалары өйрәнелә, шулай уҡ ислам йыйындары үткәрелә. Күпселек киң мәғлүмәт саралары ла ғәрәп телендә.

# Сомали телдәре
## Сит телдәр

Мәктәптәрҙә инглиз теле киң уҡытыла. Элек итальян теле рәсми булһа, бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң уның йоғонтоһо кәмей. Икенсе тел — этник браванес диалекты (чимвини йәки чимбалази булараҡ билдәле) этник әҙселекте тәшкил иткән браванес халҡының туған теле.
Хәҙерге ваҡытта Сомалиҙа барлығы 14 тел бар: авеер, инглиз, ғәрәп, боон, боран-арси-гуджи-оромо, гарра, дабарра, джиидда, итальян, маайя, мушунгулу, сомали, суахили, тунни.

# Сомали телдәре
## Ишара теле

Сомалиҙың ишара теле (SSL) Сомали һәм Джибути йәмғиәттәренең һаңғырауҙары ҡулланған ишара теле. Ул Кенияла, Ваджирҙа һаңғырауҙар мәктәбендә белем алған Сомали гражданы тарафынан булдырыла. 1997 йылда ул Брама ҡалаһында тәүге һаңғырауҙар мәктәбенә нигеҙ һала.

# Сомали телдәре
## Яҙыу

Ислам менән бергә ғәрәп яҙмаһы тарала. 1972 йылда Сомали президенты Сиад Барре сомали тел белгесе Шире Джама Әхмәд тарафынан махсус рәүештә телгә яраҡлаштырылған латиница менән таныштыра. Алфавитта 21 һуҙынҡы һәм 5 тартынҡы бар, унда p, v һәм z хәрефтәре юҡ. Быға тиклем 60-сы йылдарҙа яҙма тураһында киң бәхәстәр бара, тиҫтәләгән яҙма һәм алфавит системаһы эшләнә. Быға тиклем ғәрәп яҙмаһында нигеҙләнгән Османья, Борама һәм Каддаре системаһы ҡулланылған була.
# Курок (Тархата ҡушылдығы)

Курок — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тархата йылғаһының уң ярына тамағынан 72 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Курок (Тархата ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100005360
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100536
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ҡалты (һырт)

Ҡалты — Башҡортостан (Көньяҡ) Уралындағы һырт.
Белорет районы буйлап Байғулла йылғаһы (Төлмәй йылғаһы ҡушылдығы) башынан Манышты йылғаһы (Инйәр йылғаһы ҡушылдығы) киңлек ағымына тиклем субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған.
Абсолют бейеклеге 725 м. Һыртты Төлмән йылғаһы ике өлөшкә бүлә: төньяҡ (оҙонлоғо 6 км, киңлеге 3,5 км тиклем) һәм көньяҡ (оҙонлоғо 18 км, киңлеге 3 км).
Төньяҡ өлөшөнөң рельефы ҡатмарлы: көнсығыш битләүҙәре һөҙәк (ауышлығы 5—8°), көнбайышы — текә (30° тиклем), күп һанлы уйһыулыҡтар менән ҡатмарланған.
Көньяҡ өлөшөнөң битләүҙәре текә, таш ишелмәләре бар. Елмәрҙәк свитаһы ҡомташтарынан, конгломераттарынан, алевролиттарынан һәм аргиллиттарынан тора. Ҡалты итәгендә Төлмәй йылғаһы ҡушылдыҡтары башлана.
Ландшафтарҙың бейеклек бүлкәтлеге күҙәтелә: шыршы-аҡ шыршы урмандары һирәк урмандар һәм бейек таулы яланғас болондар менән алмашына, юғарыраҡ тау тундраһы башлана. Төньяҡ өлөшөн йәйелеп үҫкән тәпәш шыршылар (бейеклектәре 5—8 м), көньяҡ өлөшөн бейек (1,5 м тиклем) ҡуйы үлән (бейек мүктәк, урман ҡолонғойроғо, ябай ҡуян ҡолағы һ.б.) үҫкән урманлы аҡландар биләй. Көньяҡ Урал ҡурсаулығы терр‑яһында урынлашҡан.
# Ар-Хара

Ар-Хара — Рәсәй йылғаһы. Ҡалмыҡ Республикаһы/Волгоград өлкәһе,Әстерхан өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шарын-Сала йылғаһының һул ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Ар-Хара
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терек йылғаһы, Дон һәм Волга йылғаларының ағымһыҙ тармаҡтары. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек бассейнынан РФ сигенә тиклем Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07040000112108200000583
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200058
* Бассейн коды — 07.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Териология

Териология (бор. грек. θηρίον — йәнлектәр) — йәнлектәр тураһындағы фән, һөтимәр хайуандарҙы өйрәнеүсе зоология тармағы.
«Териология» термины күберәк зоология буйынса урыҫ телле фәнни әҙәбиәттә ҡулланыла. Был терминды башлап С.И. Огнёв тәҡдим итә. 2007 йыл 3 май архивланған..

# Териология
## Териология бүлектәре

* иппология (гиппология) — аттар (йылҡы малы) тураһында фән
* кетология — кит һымаҡтар тураһында фән (киттар, дельфиндар)
* приматология — приматтар тураһында фән (маймылдар, лемурҙар)
* родентология — кимереүселәр тураһында фән (сысҡандар, ҡомаҡтар, алйырҙандар, ҡондоҙҙар)
* хироптерология — ҡулғанатлылар тураһында фән(ярғанаттар)
# Лекма(Летка ҡушылдығы)

Лекма — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Летка йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.

# Лекма(Летка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300212111100031907
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103190
* Бассейн коды — 10.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Хеопс пирамидаһы

Хеопс Пирамидаһы (ғәр. هرم هيوس) (Хуфу), Гизаның Бөйөк пирамидаһы — Мысыр пирамидаларының иң ҙуры, Боронғо Мысырҙың архитектура сәнғәте ҡомартҡыһы; беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған «Донъяның ете мөғжизәһе»нең берҙән-бере һәм уларҙың иң боронғоһо: уның йәше яҡынса 4500 йыл тип билдәләнә.
Гиза платоһында Мысырҙың баш ҡалаһы ситендә һәм Нил дельтаһында урынлашҡан; платоның Боронғо батшалыҡтың өс фараоны — төҙөлөшкә заказ биреүселәр тип күҙалланған Хеопс, Хефрен (Хафра) һәм Микерин (Менкаура) — исемен йөрөткән ҙур пирамидаларының иң төньяҡтағыһы. Был пирамидалар Мемфис (Боронғо батшалыҡтың баш ҡалаһы) һәм Гелиополь ҡалаһы ситендә, Ҡаһирәгә нигеҙ һалынғанға тиклем мең йыл элек төҙөлә. Өс мең йылдан ашыу ваҡыт дауамында (Англияла Линкольн соборы төҙөлгәнгә тиклем, 1300 йылдар тирәһе) Бөйөк пирамида Ерҙә иң бейек төҙөлөш булып тора. 1979 йылдан, «Мемфис һәм уның некрополдәре — Гизанан Дахшурға тиклем пирамидалар районы» пирамидалар комплексының башҡа пирамидалары кеүек үк ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы булып тора.

# Хеопс пирамидаһы
## Пирамидаларҙың йәше

Бөйөк пирамиданың архитекторы тип Хемиун — вәзир һәм Хеопстың туғаны һанала. Шулай уҡ ул «фирғәүендең барлыҡ төҙөлөштәре идарасыһы» титулын йөрөтә. Егерме йыл барған (Хеопс идара иткән осор) төҙөлөш беҙҙең эраға тиклем 2540 йылдар самаһы элек тамамланған, тип күҙаллана.
# Можа

Можа — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Шеделга ҡылымығының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 56 км.

# Можа
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010900112115200033193
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203319
* Бассейн коды — 13.01.09.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Холунген

Холунген (нем. Holungen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 932 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,79 км². Диңгеҙ кимәленән 350 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37345 һәм автомобиль коды — EIC.