yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Каратунка

Каратунка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тавда йылғаһының уң ярына тамағынан 231 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Каратунка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200013158
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201315
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Батонис Цихе

Батонис Цихе (грузинса : ციხე ბატონის - һүҙмә-һүҙ «Раббы ҡәлғәһе») - Грузияның көнсығыш төбәге Кайетиялағы төп ҡала Телавиҙағы XVII-XVIII быуаттар архитектура ҡомартҡыһы булып тора.

# Батонис Цихе
## Тасуирламаһы

Батонис Цихе комплексы Археологик һәм этнографик экспонаттар музейы һәм Кахетия батшаларының һаҡланып ҡалған фарсы һарайының өлөштәренән ғибәрәт. Бында ҡулъяҙмалар һәм һирәк баҫма мәғлүмәттәр, хәрби техника, шулай уҡ һынлы сәнғәт галереялары бар. 2007 йылда комплекстың бер нисә ҡоролмаһы, һарай, диуар һәм король часовняһы Грузияның милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡылары реестрына индерелә. Тотош комплексҡа 2018 йылда ҙур күләмле реконструкция яһала
Тәүге һарай король Арчил Каджети ҡушыуы буйынса 1664 - 1675 йылдар арауығында һалынған. Иң ҙур өлөшө Каджетия батшаһы Ираклий II тотороҡло идара иткән сағында 1750 - 1762 йылдарҙа эшләнә. Был ябай фарсы дизайны була
1801 йылда Рәсәй империяһы Грузияны аннексиялағандан һуң 1802 йылда һарайҙы генерал-майор Василий Гуляков Василий үҙ полкына резиденция сифатында һайлай. 1805 йылда һарайы Рәсәй император ҡаҙнаһына тапшырыла. 1845 йылда Михаил Воронцов - Кавказдағы наместник һарайҙы реконструкциялауға заказ бирә. Немец архитектор Альберт Зальцманн (1833-1897) 1865 йылда Телави һарайын үҙгәртеп төҙөй.
Комплекс 2018 йылда тулыһынса төҙөкләндерелгән һәм яңынан халыҡҡа күрһәтелә башлаған
# Северная Юра

Северная Юра (Юра) — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юра йылғаһының уң ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Северная Юра
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200018705
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201870
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Тимерғәлин

Тимерғәлин — фамилия.
# Альп һәм Дунай рейхсгауҙары

Альп һәм Дунай рейхсгауҙары (нем. Alpen- und Donau-Reichsgaue), Көнсығыш марка рейсхгауы (нем. Reichsgaue der Ostmark) — Өсөнсө рейх аннексиялаған Австрия территорияһындағы ете рейхсгауҙың дөйөм исеме.

# Альп һәм Дунай рейхсгауҙары
## Австрияның Рейхҡа ҡушылыуы

Австрия Германия империяһына ер сифатында 1938 йылдың 14 октябрендә ҡушылдырыла һәм 1938 йылдың 13 мартында Көнсығыш марка тарихи дәүләте хөрмәтенә үҙгәртеп исемләнә (Остмарк, нем. Ostmark). Был аҙым «Элекке рейх» сиктәрендә австриялыларҙың милли үҙаңын берҙәм немец милләте файҙаһына ҡаҡшатырға тейеш ине. 1938 йылда Чехословакияны тулыһынса бүлгеләгәндән һуң, Мюнхен килешеүенә ярашлы, Үрге һәм Түбәнге Австрия территорияларына шулай уҡ көньяҡ Богемияның һәм көньяҡ Моравияның сик буйы өлкәләре ҡушылдырыла.

# Альп һәм Дунай рейхсгауҙары
## Административ реформалар

1938 йылдың 1 октябрендәге закон (15 октябрҙә үҙ көсөнә инә) Австрия территорияһында административ-территориаль реформа үткәрелә, уның һөҙөмтәһендә түбәндәге үҙгәрештәр индерелә:
* Көнсығыш Тироль Каринтия ере составына күсә.
* Бургенланд ере бөтөрөлә, уның территорияһы Түбәнге Австрия һәм Штирия ерҙәре араһында бүлешелә.
* Үрге Австрияға Бад-Аусзе (Штирия) һәм Бехамберг (Түбәнге Австрия) коммуналары бирелә.
* Вена ҡалаһы Түбәнге Австрия янындағы райондар иҫәбенә киңәйә.
* Юнгхольц (Тироль) һәм Миттельберг (Форарльберг) коммуналары Баварияға тапшырыла.
Германия империяһында Вена майҙаны — иң эре һәм, Оло Берлиндан ҡала, халыҡ һаны буйынса икенсе урын алған ҡала була.
Австрияның административ үҙгәртеп ҡороуы ерҙәрҙе тулыһынса бөтөрөү һәм рейхсгауҙы булдырыу менән үткәрелә. Көнсығыш маркала идара итеү Законы буйынса (нем. Gesetz über den Aufbau der Verwaltung in der Ostmark) 1939 йылдың 14 апрелендә Австрия территорияһында ете рейхсгау ойошторола:
* Вена рейхсгауы— Вена ере территорияһында, үҙәге — Вена.
* Каринтия рейхсгауы — Каринтия ере территорияһында, үҙәге — Клагенфурт.
* Түбәнге Дунай рейхсгауы — Түбәнге Австрия территорияһында, үҙәге — Кремстан-на-Дунай.
* Үрге Дунай рейхсгауы — Үрге Австрия территорияһында, үҙәге — Линц.
* Зальцбург рейхсгауы — Зальцбург территорияһында, үҙәге — Зальцбург.
* Штирия рейхсгауы — Штирия территорияһында, үҙәге — Грац.
* Тироль-Форарльберг рейхсгауы — Тироль һәм ерҙәре территорияһында, үҙәге — Инсбрук.
Австрия территорияһында булдырылған рейхсгауҙар Көнсығыш маркаһы рейхсгауҙары исемен алалар, ә 1942 йылдың ғинуарынан уларҙы, әлеге территорияларҙың элекке дәүләт үҙаллығы тураһында иҫкә алмаҫ өсөн, Бөйөк Германия империяһының Альп һәм Дунай рейхсгауҙары тип исемләй башлайҙар.
1941 йылда словен территорияларын ҡушҡандан һуң Каринтия рейхсгауы — «граждандар идара итеү өлкәләре» Каринтия һәм Крайна иҫәбенә (словен Корушкаһы һәм Крайна) һәм Штирия рейхсгауы — «граждандар идара итеү өлкәләре» Түбәнге Штирия иҫәбенә (словен Түбәнге Штирия территорияһында булдырыла) киңәйтелә.
# Бабсаҡ бей

Бабсаҡ бей — башҡорт халҡының ҡәбилә-ырыу составындағы Ҡыпсаҡ ҡәбиләһенең Ҡарағай-Ҡыпсаҡ ырыуы башлығы. Башҡорт халыҡ ауыҙ-тел ижады мәғлүмәттәре буйынса, ул XV быуаттың икенсе яртыһында йәшәгән. Ете ырыу берләшмәһендә хакимлыҡ өсөн көрәш алып барған. Бабсаҡ бей башлыҡ булған осорҙа Ҡарағай-Ҡыпсаҡ ырыуы бөрйәндәрҙең ерҙәренә рөхсәтһеҙ килеп ултыра. «Ҡарағай-Ҡыпсаҡ ырыуы шәжәрәһе» буйынса, Бабсаҡ бей Бөрйән ҡәбиләһе башлығы Ҡарағөлөмбәт тарафынан үҙ-ара һуғышта үлтерелә. «Бабсаҡтүбә» башҡорт халыҡ риүәйәтенә ярашлы, Бабсаҡ бей Бөрйән районы Аҡбулат ауылы янында ерләнгән. Бабсаҡты аты менән бергә күмәләр. Хәҙерге көндә унда Бабсаҡ бей мемориаль комплексы асылды.
Бабсаҡ бей вариҫтары Бөрйән, Әбйәлил райондарында йәшәй.
Бабсаҡ бей — «Бабсаҡ бей менән Күсәк» башҡорт халыҡ эпосы геройҙарының береһе.

# Бабсаҡ бей
## Сығанаҡтар.

* Башҡорт халыҡ ижады. 1-се том. Өфө, 1957.
* Башкирские шежере. Уфа, 1960;
* Башкирское народное творчество. Т.1: Эпос. Уфа, 1987.
# Нюдяевка

Нюдяевка — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе, Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ворона йылғаһының һул ярына тамағынан 354 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.

# Нюдяевка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ворона. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Хопер, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010200212107000006472
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000647
* Бассейн коды — 05.01.02.002
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Тунгузка

Тунгузка — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уй йылғаһының уң ярына тамағынан 287 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Тунгузка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010100312115300006133
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115300613
* Бассейн коды — 14.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Янка Купала

Я́нка Купа́ла (бел. Янка Купала, Łacinka яҙыуында Janka Kupała, ысын исеме — Ива́н Домини́к улы Луце́вич (бел. Іван Дамінікавіч Луцэвіч, Łacinka яҙыуында Ivan Daminikavič Łucevič; 7 июль 1882 йыл — 28 июнь 1942 йыл) — белорус әҙәбиәте классигы, шағир, драматург, публицист, 20-се быуаттағы күренекле белорус мәҙәниәте эшмәкәре. Беларус ССР-ы Фәндәр академияһы ағзаһы (1928), Украин ССР-ы Фәндәр академияһы ағзаһы (1929). 1941 йылда 1-се дәрәжәле Сталин премияһына лайыҡ була.

# Янка Купала
## Тормош юлы

Янка Купала 1882 йылдың 7 июль көнөндә тыуған. Тыуған урыны — Минск ҡалаһы янында Вязынка фольваркы (фермаһы).

# Янка Купала
## Тормош юлы
### Тәүге публикациялары

Купаланың беренсе әҫәрҙәре — 1903—1904 йылдарҙа «Ziarno» журналында баҫылған поляк телендәге бер нисә лирик шиғыр. Белорус телендә беренсе әҫәре — «Мая доля» (1904 йылдың 15 июлендә яҙылған, тип иҫәпләй).
# Латипов Наил Миңнеәхмәт улы

Латипов Наил Миңнеәхмәт улы (рус. Латипов Наиль Миниахметович) (28 октябрь 1963 йыл ) — совет һәм партия эшмәкәре, 1989—1992 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Благовещен ҡала комитетының икенсе секретары, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының экология, тәбиғи ресурстарҙы рациональ файҙаланыу буйынса комиссия ағзаһы. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

# Латипов Наил Миңнеәхмәт улы
## Биографияһы

Латипов Наил Миңнеәхмәт улы 1963 йылдың 28 октябры Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында тыуған. Милләте буйынса башҡорт, юғары белемле — 1986 йылда Өфө нефть институтын тамамлаған.
Хеҙмәт юлын, 1986 йылда Өфө нефть институтын тамамлағас, Ишембай нефть эшкәртеү заводында слесарь булып башлай. 1989—1992 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Благовещен ҡала комитетының икенсе секретары итеп һайлана, «Башҡортостан» консорциумының производство начальнигы вазифаһында эшләй. 1992 йылдан Благовещен ҡалаһында «Батекс» акционерҙар йәмҡиәтенең генераль директоры урынбаҫары.
Благовещен ҡалаһы 83-сө Седов һайлау округы буйынса Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының экология, тәбиғи ресурстарҙы рациональ файҙаланыу буйынса комиссия ағзаһы.
# Ханавэй-Яха (Тамбей ҡушылдығы)

Ханавэй-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Тамбей йылғаһының уң ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Ханавэй-Яха (Тамбей ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300043570
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304357
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Каменка (Соб ҡушылдығы)

Каменка (укр. Кам'янка) — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Липовец районы аша көньяҡҡа табан аға. Собтың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 9,6 километр.
# Әс-Сувейра

Әс-Сувейра (ғәр. الصويرة‎), шулай уҡ Эсауира, элекке Могадор — Мароккола Атлантик диңгеҙенең яры буйында Агадирҙан 170 километр төньяҡтараҡ һәм Марракештан 170 км көнбайыштараҡ урынлашҡан. Ҡалаға ҙур булмаған Могадор утрауы инә, Марокко бойондороҡһоҙлоҡ алғанға тиклем ҡала уның исемен йөрөтә. Могадор исеменең португал тамыры бар тип фаразлана. Ғәрәп морфологияһын теүәл биргән Әс-Сувейра атамаһы тик рус телендә нығынған. Башҡа телдәрҙә топоним урындағы диалекттарҙа әйтелеше буйынса Эсауир кеүек яңғырай.
Ҡаланың мәҙинәһе ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән

# Әс-Сувейра
## Тарихы

Балыҡсылар порты беҙҙең эраға тиклем VII быуатта уҡ финикиялыларға, ә һуңыраҡ римлеләргә билдәле була. Яйлап порт диңгеҙ сауҙаһының пункты ғына түгел, шулай уҡ каруандар аша сығарыу пункты, шулай уҡ ваҡыты менән диңгеҙ пираттары өсөн һыйыныу урыны була.
1506 йылда португалдар ҡаланы нығыта башлай. Саадиттар династияһынан солтан Мулай Әбделмәлик ваҡытында 1628 йылда ҡәлғә төҙөлөү дауам итә. 1765 йылда Алауиттар династияһынан солтан Мөхәммәт III бен Абдаллаһ Могадорҙы Марокконың шул ваҡытта иң ҙур портына әйләндерергә уйлай. Планлаштырыуҙы француз тотҡонона йөкмәтәләр.
1893 йылдарҙа француз ғәскәрҙәре Тимбукту ҡалаһын баҫып алғанға тиклем, артабанғы быуаттарҙа ҡала мөһим сауҙа пункты статусын нығыта. Ошоноң менән бәйле күп сауҙа юлдары ябыла, һәм Могадор элеке әһәмиәтен юғалта.
1960 — 1970 йылдарҙа ҡала хиппи «мәккәһе» була.
Әлеге мәлдә Әс-Сувейра Марокконың ҙур ҡалаларынан туристарҙың һәм европалыларҙың яратҡан ял итеү урыны булып тора. Ҡалала аҙыҡ-түлек (башлыса балыҡ), шулай уҡ күн сәнәғәте үҫешкән.

# Әс-Сувейра
## Мәҙәниәте

* 2001 йылда ҡаланың мәҙинәһе ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекттары исемлегенә индерелә
* 1998 йылдан йыл һайын бында гнауа музыкаһы фестивале үтә

# Әс-Сувейра
## Иҫтәлекле урындары

* Мәҙинә
* дю Порт ҡаяһы
* де ла Kasbah ҡаяһы
* Тагарт пляжы
* Вознесения Божьей Матери католик сиркәүе (эшләй)
* Маяҡ һәм Сиди Могдула мәсете
* Сәғәттәр менән башня

# Әс-Сувейра
## Әс-Сувейра кинематографияла

* 1952 йылда Орсон Уэллс Могадорҙа «Отелло» фильмын төшөрә.
* 2004 йылда Әс-Сувейрала «Царство небесное» фильмы өсөн урта быуат Иерусалимы тергеҙелә
* «Игра престолов» телесериалының өсөнсө миҙгелендә балыҡ һатыусылар ҡултығында Әс-Сувейра Астапор ҡалаһы кеүек күрһәтелә, унда Дейенерис Таргариен үҙенең армияһы өсөн ҡолдар һатып ала.
# Ғафури халыҡ театры

Ғафури халыҡ театры — Ғафури районы Красноусол ауылы мəҙəниəт һарайында эшләп килгән башҡорт халыҡ театры. Театр 1972 йылда драма түңəрəге булараҡ ойошторола, 1994 йылда «халыҡ театры» исеме бирелә. 1972—2011 йылдарҙа 45‑кə яҡын спектакль ҡуйыла.

# Ғафури халыҡ театры
## Тарихы

50 йылға яҡын данлы тарихы бар үҙешмәкәр театрҙың. Тәүге көндәр­ҙән үк Мостай Кәримдең «Ай тотолған төндә» трагедия­­һын сәхнәләштереүгә баҙнат ит­кән ға­фу­риҙар әк­ренләп ижад баҫҡыс­тарын яулай бара. М. Ға­фуриҙың «Ҡара йөҙҙәр», Н. Асан­баевтың «Рәйсә + Фәйзи», Х. Иб­ра­һимовтың «Баш­ма­ғым», «Зәңгәр шәл», Ә. Ат­на­баевтың «Законлы никах ме­­нән», «Ба­ла­­ҡай­­ҙа­рым», «Иге­ҙәктәр», Т. Миң­нул­линдың «Гөргөри ке­йәү­ҙәре», Ә. Мир­­за­һитов­тың «Әсәләр көтәләр улдарын» спек­­такл­дәрен тама­ша­сылар әле лә һа­ғынып иҫкә ала.
Коллектив составы А. Ш. Абдуллин, И. Х. Абсатарова, А. М. Баймөхəмəтов, Г. Т. Бəширова, Н. Р. Вəлиев, Ə. Ə. Ғəзизов, Х. М. Нəзиров, Э. Н. Насирова, Ф. А. Садиҡова,Р. З. Ураҙғолов, Д. М. Ураҙғолова, Р. Р. Хəбибуллина һәм башҡалар эшләй. Спектаклдəрҙе Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мəҙəниəт хеҙмәткәрҙəре З. Ə. Зəйнəшева һəм Ə. Ғ. Исҡужина (1‑се художество етəксеһе), А. М. Смирнова сəхнəгə ҡуя; сəхнəне художестволы биҙəүсе — Р. Ш. Хəкимов; музыкаль яҡтан биҙəүсе — Р. А. Степанов.
1972, 1979 йылдарҙа Республика драма коллективтары смотрында ҡатнаша, Өфөлә 1985 йылда Еңеүҙең 40 йыллығына арналған фестивалендә ҡатнаша.
2000 йылда Миәкә районы Ҡырғыҙ-Миәкә ауылында һәм 2003 йылда Дүртөйлө ҡалаһында үткән «Алтын тирмə — Золотая юрта» халыҡ театрҙары фестивалендә лауреат исемен яулай.
# Әлмәй

Әлмәй (рус. Альмеева) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Сосновка районындағы ауыл. Кременкүл ауыл биләмәһе составына инә.

# Әлмәй
## Географик урынлашыуы

Мейәс йылғаһы буйында урынлашҡан.

# Әлмәй
## Тарихы

Әлмәй — табын башҡорттарының ауылы. Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Ҡара Табын улусы составында була.

# Әлмәй
## Халҡы

| 1795 | 1859 | 1866 |
| 90 | 202 | 337 |
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (98 %) йәшәй.
# Шимла

Шимла (һинд शिमला, ингл. Shimla; Симла) — Һиндостандағы Химачал-Прадеш штатының баш ҡалаһы.
Курорт һәм туристик үҙәк булып тора. 1864 йылда Шимла Британ Һиндостанының «йәйге» баш ҡалаһы була (Мурри ҡалаһынан һуң).
Британ Һиндостанының генерал-губернаторы хакимиәте йәйге ваҡытта ошо урынға күсә.
Ҡалала Тюдорҙар һәм Неоготика архитектураһы ҡомартҡылары бар.
Халҡы — 171 817 кеше (2001).
1906 йылда Калка-Шимла тимер юлы асыла.

# Шимла
## Климаты

Ҡала климаты :
| Күрһәткес | Ғин | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Йыл |
| Абсолют максимум, °C | 17,2 | 19,4 | 23,9 | 28,3 | 30,0 | 30,6 | 27,8 | 25,6 | 24,4 | 23,9 | 19,4 | 20,0 | 30,6 |
| Уртаса максимум, °C | {{{Янв_ср_макс}}} | 8,9 | 13,9 | 18,3 | 22,2 | 22,8 | 20,6 | 19,4 | 19,4 | 17,2 | 13,9 | 10,6 | 16,3 |
| Уртаса температура, °C | {{{Янв_ср}}} | 5,8 | 10,6 | 14,7 | 18,3 | 18,3 | 18,1 | 17,2 | 16,6 | 13,9 | 10,5 | 7,5 | 13,5 |
| Уртаса минимум, °C | {{{Янв_ср_мин}}} | 2,8 | 6,7 | 11,1 | 14,4 | 16,1 | 15,6 | 15,0 | 13,9 | 10,6 | 7,2 | 4,4 | 10,0 |
| Абсолют минимум, °C | −9,4 | −7,7 | −5,6 | 0,0 | 4,4 | 7,8 | 10,0 | 11,1 | 5,0 | 3,9 | 0,0 | −6,1 | −9,4 |
| Яуым-төшөм нормаһы, мм | {{{Янв_ср_осад}}} | 69 | 61 | 53 | 66 | 175 | 424 | 434 | 160 | 33 | 13 | 28 | 1577 |
| Сығанаҡ: WBCS ||||||||||||||
# Лапта-ПАй-Шор

Лапта-ПАй-Шор — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лапта-Пай йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Лапта-ПАй-Шор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300030015
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303001
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ладога (йылға)

Ладога — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кандат йылғаһының уң ярына тамағынан 132 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Ладога (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200019764
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201976
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Аҡҡулов Абдулхаҡ Ғәббәс улы

Аҡҡулов Абдулхаҡ Ғәббәс улы (рус. Аккулов Абдулхак Габбасович; 15 июль 1910—26 июнь 1975) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкында, артабан — 132-се уҡсылар дивизияһында, 1944—1945 йылдарҙа — НКВД-ның 488-се айырым батальонында хеҙмәт итә. Политрук, лейтенант.

# Аҡҡулов Абдулхаҡ Ғәббәс улы
## Биографияһы

Абдулхаҡ Ғәббәс улы Аҡҡулов 1910 йылда (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Ишембай районы) Иҫәкәй ауылында тыуған.
1931 йылда Ырымбур педагогия техникумын тамамлай. 1941 йылға тиклем БАССР-ҙың Маҡар районында уҡытыусы булып эшләй. 1931-1936 йылдарҙа Маҡар ФЗО-һында математика уҡыта.
1937—1941 йылдарҙа Әрмет мәктәбенең директоры урынбаҫары, инспектор, заведующим Маҡар район мәғариф бүлеге мөдире, Этҡол мәктәбе директоры булып эшләй.
1941 йылдың 10 декабрендә БАССР-ҙың Маҡар районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла.

# Аҡҡулов Абдулхаҡ Ғәббәс улы
## Хәрби хеҙмәте

Ҡыҙылармеец Аҡҡулов Абдулхаҡ Ғәббәс улы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 1-се полкында политрук булып хеҙмәтен башлай, 275-се кавалерия полкында, артабан — 132-се уҡсылар дивизияһында разведка взводы политругы итеп тәғәйенләнә, 1944—1945 йылдарҙа — НКВД-ның 488-се айырым батальонында хеҙмәт итә.
(«Халыҡ хәтере» сайтында тыуған көнө 1910 йылдың 15 июнендә тип күрһәтелгән һәм 60-сы кавалерия дивизияһының 175-се полкында хеҙмәт иткән тип алынған).
Ҡаты яраланып, госпиталдә дауалана. Аяҡҡа баҫҡандан һуң, взвод командиры итеп тәғәйенләнә, лейтенант званиеһы бирелә.

# Аҡҡулов Абдулхаҡ Ғәббәс улы
## Һуғыштан һуң

1946 йылда демобилизацияланғандан һуң, Абдулхаҡ Ғәббәс улы Аҡҡулов мәғариф системаһында хеҙмәт итә.
Абдулхаҡ Ғәббәс улы Урман-Бишҡаҙаҡ балалар йорто, Кинйәкәй тулы булмаған урта мәктәбе директоры, Иҫәкәй башланғыс мәктәбе уҡытыусыһы булып эшләй.
Маҡар ауыл Советы рәйесе итеп һайлана.
1975 йылда вафат була.

# Аҡҡулов Абдулхаҡ Ғәббәс улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы
* БАССР Мәғариф министрлығы Почёт грамоталары
* Ишембай халыҡ мәғарифы бүлеге Почёт грамоталары

# Аҡҡулов Абдулхаҡ Ғәббәс улы
## Хәтер

Аҡҡулов Абдулхаҡ Ғәббәс улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Ишембай районы Иҫәкәй ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
# Баранов Василий Александрович

Баранов Василий Александрович (1896—1978) — совет табип-хирургы, һаулыҡ һаҡлау эшмәкәре, Карел-Фин ССР-ының атҡаҙанған табибы (1943), РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы (1958), Петрозаводскиҙың Почетлы гражданы (1973).

# Баранов Василий Александрович
## Биографияһы

Пудож ҡала дауаханаһы санитары ғаиләһендә тыуған.
1915 йылда Петрозаводск фельдшер-акушерлыҡ мәктәбен тамамлай, Пудож өйәҙенең Ундозеро ауылында фельдшер булып эшләй.
Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша: айырым самокат батальонында фельдшер булып хеҙмәт итә.
1918 йылдың ғинуарынан —Петрозаводск ҡала дауаханаһы фельдшеры.
1927 йылдан, Ленинград медицина институтын тамамлағандан һуң, табип-интерн, ординатор, Петрозаводск ҡала дауаханаһының травматология бүлеге мөдире булып эшләй.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында — Беломор ҡала дауаханаһының хирургия бүлеге мөдире.
1945—1950 йылдарҙа — М. Д. Иссерсон исемендәге Петрозаводск хирургия дауаханаһының баш табибы.
1951—1955 йылдарҙа — Карел-Фин ССР-ы республика дауаханаһының баш табибы (1956 йылдан — Карел АССР-ы).
1955 −1967 йылдарҙа — КАССР һаулыҡ һаҡлау министрлығы дауаханаһының баш табибы, Карел АССР-ы һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш хирургы.
Карел АССР-ы Юғары Советы, Карел-Фин ССР-ы Юғары Советы депутаты булып һайлана.
Карел АССР-ы табип-хирургтарының ғилми йәмғиәте рәйесе, Бөтә союз хирургтар йәмғиәте идараһы ағзаһы була.
Петрозаводскиҙың Сулажгор зыяратында ерләнгән

# Баранов Василий Александрович
## Хәтер

1979 йылда Республика дауаханаһына В. А. Баранов исеме бирелгән. 2018 йылда дауахана эргәһендәге сквер Василий Баранов хөрмәтенә аталған.