# Һыуыҡ тейеү

Киҫкен һыуыҡ тейҙереү (ингл. common cold) — өҫкө һулыш алыу юлының киҫкен шешеүенең клиник синдромы, ул башлыса танауға тәьҫир итә һәм киҫкен респиратор инфекцияһы тип атала һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Тамаҡ, тамаҡ төбө һәм танау ҡыуышлығы шешергә мөмкин. Ғәҙәттә, термин елһенеүгә бәйле симптомдар буйынса фарингит, ларингит, ҡурылдай менән бер рәттән ҡулланыла. Термин өҫкө тын юлдарының киҫкен респиратор вирус инфекцияһына ҡарата ҡулланыла. Һалҡын тейеү тын юлдары менән ауырыуҙың еңел осраҡтарын билдәләү өсөн ҡулланылған традицион термин.
Һыуыҡ тейҙереү төшөнсәһе вируслы йәки ҡатнаш этиологиялы инфекция һөҙөмтәһендә һулыш алыу юлдарының боҙолоуын дөйөмләштерә. Элегерәк, һалҡын тейеү организмға һыуыҡ тейеүарҡаһында, тип иҫәпләнгән, ә XX быуаттың тәүге яртыһында физиологик яҡтан яңы гипотезалар тәҡдим ителә, ләкин хәҙерге фәнгә һалҡын тейҙереүҙе 200-ҙән ашыу вирус тыуҙырыуы билдәле. Шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер ауырыуҙар менән сирләү осраҡтарының күпселеге — риновирустар, ә бактериаль инфекция йоҡтороуҙың 5 % ғына асыҡлана. Һалҡын тейеү йоғошло ауырыу булып тора.
Ғәҙәттә һыуыҡ тейеү сөскөрөү, танау тоноуы, тымау һәм дөйөм хәлһеҙлек һиҙеү рәүешендә сағыла. Пациенттарҙың яртыһына яҡыны тамаҡ ауыртыуға зарлана, ә яҡынса 30 проценты йүткерә. Һыуыҡ ваҡытында тән эҫелеге күтәрелеүе ғәҙәттә балаларға хас, өлкәндәрҙә һирәк осрай. Балалар йылына уртаса 6—8 тапҡыр һалҡын тейҙерә, өлкәндәр — 2 йәштән 4-кә тиклем, ололар — 1 тапҡырҙан кәмерәк. Ауырыуҙың оҙайлығы бер аҙнанан ике аҙнаға тиклем булырға мөмкин, әммә ҡайһы берҙә симптомдар өс аҙнаға тиклем һаҡланырға мөмкин. Сир үҙенән-үҙе үтә, ә дауалау ярҙам итеү өсөн генә кәрәк. Әйткәндәй, дөйөм һалҡын тейҙереүҙе дауалауҙың йәки иҫкәртеүҙең һөҙөмтәле ысулдары юҡ, әммә әҙме-күпме еңеләйтеү өсөн һөҙөмтәле булған саралар бар.
Исеме һәм һыуыҡтың эҙемтәләре тураһында халыҡтың төрлө ышаныуҙарына ҡарамаҫтан, һалҡын тейҙереү инфекциялар арҡаһында барлыҡҡа килә. Һыуыҡ тейҙереү, артыҡ йылыныу, һалҡын йәки ямғырлы һауа торошо арҡаһында һыуыҡ тейҙереү ихтималлығы тураһында бер ниндәй ҙә дәлилдәр юҡ, һәм ҡайһы бер тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, һалҡын тейҙереү сиргә йоғонто яһамай. Әммә һалҡын һауа һулау танау юлдарының локаль иммунитетын кәметә, инфекция йоҡтороу мөмкинлеген арттыра, тип фараз ителә.
Вирустар йоҡтороуҙың төп юлдары — уларҙың танауға йәки күҙгә эләгеүе. Ҡул йыуыу, шул иҫәптән һабын менән, битлек кейеү яҡшы профилактик саралар булып тора, уларҙы мөмкин тиклем йышыраҡ алмаштырырға кәңәш ителә. Сөскөрөү йәки йүткереү булған осраҡта респиратор гигиенаны үтәргә кәрәк. COVID-19 пандемияһы шарттарында социаль дистанция һәм үҙизоляция кеүек ҡәтғи рекомендациялар талап ителә.
Киҫкен назофарингит, киҫкен фарингит, киҫкен ларингит кеүек йоғошло ауырыуҙарҙы йыш ҡына киҫкен респиратор вируслы инфекция фонында барлыҡҡа килгән йоғошло ауырыуҙар тип атайҙар. Киҫкен һалҡын тейҙереү үҙ аллы күренеш булып тора һәм киҙеүҙән, бактериаль фарингиттан, киҫкен бактериаль синуситтан, аллергик риниттан һәм быума йүтәленән айырыла. Әммә ҡайһы берҙә һалҡын тейҙереү түбәнге тын юлдары ауырыуы, синусит, астманың киҫкенләшеүе йәки киҫкен отит менән ҡатмарлаштырылыуы мөмкин. Әгәр һалҡын тейҙереү вирус инфекцияһы арҡаһында барлыҡҡа килһә, уға ОРВИ диагнозы бактериаль инфекция асыҡланһа, диагноз итеп ОРЗ ҡуйыла. Йыш ҡына «иренгә һыуыҡ тейгән» тип ябай герпес атала, ул дөйөм һалҡын тейҙереү симптомдарына бәйле түгел. Бынан тыш, хәүефле ауырыуҙар ваҡытында, атап әйткәндә, айырыуса балаларҙа, киҫкен респиратор вирус инфекцияһы менән бәйле осраҡтар килеп тыуа.

# Һыуыҡ тейеү
## Дөйөм мәғлүмәттәр

Һыуыҡ тейҙереү бөтә донъя буйынса иң социаль әһәмиәткә эйә проблемаларҙың береһе булып тора. Ауырыу үтә йыш ҡабатлана һәм уның арҡаһында ҙур иҡтисади сығымдар (туранан-тура — эш урынында булмау, дауалауға киткән сығымдар) барлыҡҡа килтерә. Шуның менән бергә балалар араһында ауырыу йышлығы үҫешкән илдәрҙә лә, үҫешеүсе илдәрҙә лә бер төрлө. Һалҡын тейеү үҙеңде насар тойоу ғына тыуҙырмай, мәҫәлән, автомобиль йөрөтөү һәләтенә йоғонто яһауы мөмкин.
Инглиз телендә һалҡын тейеү тип вируслы инфекциялар тыуҙырған төрлө билдәләр менән оҙатыла, һәм инфекция тыуҙырған билдәләрҙе аңлау ҡабул ителгән. Һинд-европа телдәренең күбеһендә һыуыҡ тейҙуруү атамаһы түбән температураларға һәм һалҡынға бәйле. Мәҫәлән, инглиз телендә һалҡын тейеүҙе «common cold» (ғәҙәти һалҡын тейеү) йәки «cold» (һалҡын тейеү) тип белдерәләр. Киҫкен респиратор сирҙәр күп кенә телдәрҙә йылдың һалҡын ваҡыты менән бәйле тип билдәләнә. Әммә тикшереүҙәр сирҙең сәбәбе вирус булыуын күрһәтә, ә һыуыҡ сир таралыуға бөтөнләй йоғонто яһамай. Вирусология буйынса заманса китаптар организмдың өшөүе һәм йоғошло ауырыуҙар араһында бәйләнеш барлығын танымай, быны хаталы халыҡ мифы итеп ҡарай. Медицина термины, ғәҙәттә, һалҡын тейеү — өҫкө тын юлдары сире һәм фарингиттың төп дәрәжәһе булған киҫкен инфекция. киҫкен респиратор вируслы инфекция (ОРВИ) тип аңлата.
Инглиз телендә Common cold һүҙбәйләнеше дөйөм медицина термины итеп ҡабул ителгән, ә инглиз телендә МКБ-10 инглиз телле версияла назофарингит тип билдәләнә. Һалҡын тейеү әҙәби сығанаҡтарҙа һәйбәт һүрәтләнә, ә уны дауалауға бик күп. Өҫкө тын юлдары инфекцияһы лайлалы тиресәләрҙең һәр бер өлөшөнә ҡағыла, ә ауырыу ағымы менән башҡа өлкәләргә күсеүе мөмкин, йыш ҡына терминологияны (фарингит, тонзиллит, синусит, уртаса отит йәки бронхит) һайлау проблемаһы килеп тыуа. Рус телендәге вариантта назофарингит тымау, ә һалҡын тейеү киҫкен назофарингит итеп билдәләнә. Рус телендә төшөнсә йыш ҡына киҫкен респиратор вируслы инфекцияны күҙ уңында тота.