yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Тырышка

Тырышка — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Куказар йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Тырышка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Долгобродск гидроузеленән Нязепетровск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200912111100020341
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102034
* Бассейн коды — 10.01.02.009
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Чесноковка (Поросс ҡушылдығы)

Чесноковка — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Поросс йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Чесноковка (Поросс ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200712115200006826
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200682
* Бассейн коды — 13.01.02.007
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Лаҡлы ауыл советы (Салауат районы)

Лаҡлы ауыл Советы — Башҡортостандың Салауат районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Лаҡлы.ауылы.

# Лаҡлы ауыл советы (Салауат районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәре сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһында законы»на ярашлы ауыл биләмәһе.статусына эйә.
# Кузель (Поруба ҡушылдығы)

Кузель — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Поруб йылғаһының уң ярына тамағынан 93 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Кузель (Поруба ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000012563
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001256
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Каркаусь

Каркаусь — Рәсәйҙәге йылға. Удмурт Республикаһы, Татарстан Республикаһы, Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аллаук йылғаһының уң ярына тамағынан 6,7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Каркаусь
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Вятские Поляны ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300612111100040509
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111104050
* Бассейн коды — 10.01.03.006
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Якозора

Якозора — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Удьес йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Якозора
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000032312
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003231
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ушаков Сергей Петрович

Ушаков Сергей Петрович (20 ғинуар 1828 йыл — 19 март 1894 йыл) — ғәмәли статский советник, сенатор; Өфө губернаһы (1867—1873) һәм Тула губернаһы (1873—1887) губернаторы .

# Ушаков Сергей Петрович
## Биографияһы

Сығышы менән Тамбов губернаһы дворяндарынан. Борисоглебскийҙа генерал-майор Петр Сергеевич Ушаков (1782—1832) менән Мария Антоновна Тарбеева (1802—1870) ғаиләһендә тыуа. Замандаштары Ушаковты император Николай I никахтан ситтә тыуған улы тип иҫәпләй. Уны Тулала күргән В. В. Вересаев түбәндәгесә хәтерләй:
* Вошел губернатор, Сергей Петрович Ушаков, с седыми баками, очень похожий на Александра II. Говорили, будто он — незаконный сын Николая I, и будто он этим, к нашему изумлению и смеху, — очень гордился.
Пажеский корпусын 1846 йылда тамамлағандан һуң Преображенск лейб-гвардия полкына прапорщик итеп алына. 1847 йылда Венгрияла һуғыш барғанда империяның көнбайыш сигендә походта була. Хәрби хеҙмәтте ҡалдырып, Мәскәү хәрби губернаторы граф А. А. Закревский ҡарамағында махсус йөкләмәләр буйынса чиновник булып хеҙмәт итә.
Һуңыраҡ император һарайы буйынса министрлыҡта һәм эске эштәр министрлығында хеҙмәт итә. 1861 йылда Ушаков Һамар вице-губернаторы итеп тәғәйенләнә. Губерна менән идара итеүҙә губернаторҙар А. А. Арцимович, Б. П. Обухов һәм Б. П. Мансуровҡа әүҙем ярҙам итә. Земствоһы органдарын индереү буйынса Ваҡытлыса губерна комитетына инә. 1866 йылдың 27 мартында ғәмәли статский советник чины ала.
1867 йылдың 19 февраленән 1873 йылдың 24 мартына тиклем Өфө губернаторы була. 1867 йылда уның инициативаһы буйынса Өфөлә паркка нигеҙ һалына. Һуңынан уны Ушаков паркы тип атайҙар. Өфө губернаһы крәҫтиәндәренең ер ҡоролошон ойоштора, 1870 йылда ҡала реформаһын үткәрә, матбуғатҡа цензура индерә. Өфө өйәҙендә милеккә 2,5 мең лисәтинә ер ала. 1873 йылдың 24 мартынан Тула губернаторы итеп тәғәйенләнә, 1875 йылдан — тайный советник. Өфө, Тула ҡалаларының почетлы гражданы исеменә лайыҡ. 1886 йылдан — бишенсе департаментта ҡатнашҡан сенатор. Отставкаға киткәндән һуң Петербургта йәшәй, Инглиз клубының әүҙем ағзаһы була.
1894 йылдың мартында ҡапыл вафат була һәм Тулала Всехсвят зыяратында ерләнә. Л. Н. Толстой баһалауынса, Ушаков «еңел холоҡло, әммә бик изге кеше» була.

# Ушаков Сергей Петрович
## Ғаиләһе

Беренсе ҡатыны — Мария Александровна NN (11.09.1831—04.04.1878). Тулала һәләк була. Никахтан 4 балаһы була.
Икенсе ҡатыны (16.04.1879 йылдан, Штутгарт) — баронесса Юлия (Фредерика Каролина Ева) Юльевна Деллинсгаузен (04.10.1844—04.12.1879), Тулала Всехсвятй зыяратында ерләнгән.

# Ушаков Сергей Петрович
## Наградалары

* Аҡ бөркөт ордены (1879)
* Изге Анна ордены: 1-се дәрәжә (1870), 2‑се дәрәжә (1863)
* Изге Станислав ордены: 1-се дәрәжә (1868), 3-сө дәрәжә (1861)
* Өфө ҡалаһының почетлы гражданы
* Тула ҡалаһының почетлы гражданы
# Установка (компания)

Установка — тәү сиратта хужалыҡ иҫәбе нигеҙендә эшсе һөнәрҙәренә уҡытыу һәм әҙерләү өсөн, һәм тағы ла һөнәри консалтинг өсөн, ойошторолған трест формаһындағы совет акционерҙар йәмғиәте.

# Установка (компания)
## Тарих

«Установка» акционерҙар йәмғиәте 1924 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1927 йылда) Алексей Гастев менән ойошторола. Тәүҙә компания 1920 йылда барлыҡҡа килгән һәм Гастев менән етәкләгән Үҙәк хеҙмәт институтының коммерция бүлендеге булараҡ эшләй.
«Установка» компанияһының маҡсаты булған хеҙмәтте ғилми ойоштороу принциптары идеяларын һәм таратыу пландарын Владимир Ленин 1921 йылдың 3 июнендә хуплаған.
«Установка» һүҙе Гастевтың хеҙмәттәренән килә, ул тура мәғәнәлә — эш урынын әҙерләү, эш торошон ҡабул итеү, һәм күсмә мәғәнәлә — «иректе ҡуйыу», «сенсор установкаһы» һ. б тигәнде аңлата.

# Установка (компания)
## Эшмәкәрлеге

Үҙәк хеҙмәт институты методикаһы буйынса эшселәрҙе әҙерләү 3—6 ай тәшкил итә, шул уҡ ваҡытта профессиональ уҡыу йорттарынла быға 3—4 йыл сарыф ителгән.
«Установка» компанияһының уңышын билдәләп Гастев профессиональ белем биреүҙә оҙайлы ваҡыт уҡытыу формаларына ҡаршы булған.
1925 йылда Хеҙмәт халыҡ комиссариаты һәм металлургия сәнәғәте хеҙмәткәрҙәренең профсоюзы ун мең металлургты әҙерләүҙе һорай, һәм бындай тәҡдимдәр илдең төрлө төбәгенән килгән. «Установка» текстиль, төҙөлөш, металл эшкәртеү сәнәғәте өсөн эшсе кадрҙар, һәм тағы ла машина йөрөтөүселәр, лётчиктарҙы һ. б. әҙерләй.
«Установка» компанияһында өс типтағы курстар булған: «А» — квалификациялы эшселәрҙе әҙерләү өсөн, «Б» — Үҙәк хеҙмәт институты инструкторҙарҙы, производствоны ойоштороусыларҙы һәм нормалаусыларҙы әҙерләү өсөн, «В» — хеҙмәтте ғилми ойоштороу буйынса сәнәғәт администраторҙарын һәм консультанттарҙы әҙерләү өсөн.
# Лосёвая (Берёзовка ҡушылдығы)

Лосёвая — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Берёзовка йылғаһының уң ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Лосёвая (Берёзовка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010600112115200028242
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202824
* Бассейн коды — 13.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Черняк Инна Николаевна

Инна Николаевна Черняк (укр. Інна Миколаївна Черняк; 28 март 1988 йыл) — украин самбисы һәм дзюдоисы, "Рио-де-Жанейро ҡалаһында үткән йәйге Паралимпия уйындары һәм Баку ҡалаһында үткән "Европа уйындары " чемпионы, Ҡаҙанда үткән йәйге Универсиаданың көмөш призеры.

# Черняк Инна Николаевна
## Биографияһы

13 йәшендә апаһы Марина менән дзюдо буйынса күнекмәләр башлай. Ҡыҙҙарға дзюдо менән шөғөлләнергә уларҙың буласаҡ тренерҙары Андрей Бондарчук кәңәш итә.
Йәйге 2013 — Универсиадала Инна самбола 52 кг тиклем ауырлыҡ категорияһында Украина исеменән сығыш яһай һәм көмөш миҙал яулай. Украин ҡыҙы дүрт көрәш үткәрә. Башта ул Италиянан Роксана Галусты 14:1 иҫәбе менән еңә. Шунан һуң сирек финалда 9:1 иҫәбе менән Казахстандан килгән Эльза Абдеҡадированы еңә. Ярым финалда ул ҡытай ҡыҙы Фанфан Чень менән көрәшә һәм 7:0 иҫәбе менән уны ла еңә. Финалда Черняк рәсәйле Анна Коновалова менән ярыша, әммә был юлы көрәштәштән 0:2 иҫәбе менән еңелә.
2015 йылдың 1-се Европа уйындарында 57 кг тиклем ауырлыҡ категорияһында күреү һәләте боҙолған спортсы ҡатын-ҡыҙҙар араһында еңде.
2016 йылдың 9 сентябрендә Инна Черняк Паралимпия уйындарында күрәү һәләте сикләнгән кешеләр араһындағы ярыштарҙа алтын миҙал яуланы. Финалға тиклем 57 кг тиклем ауырлыҡ категорияһында украин ҡыҙынан Венгриянан Флора Бурани һәм Көньяҡ Кореянан Хану Сео Черняктан еңелделәр. Финалда уға Люсии Тейшейра (инг.)баш. (инг.)баш. ҡаршы торҙо. Көрәш 20 секунд ҡына барҙы һәм Черняҡ ваҡытынан алда еңеү яуланы.

# Черняк Инна Николаевна
## Дәүләт наградалары

* Княгиня Ольга ордены, II дәрәжә — 2016 йылда Рио-де-Жанейро ҡалаһында (Бразилия Федератив Республикаһы) XV йәйге Паралимпия уйындарында юғары спорт һөҙөмтәләренә ирешкәне өсөн, күрһәткән батырлығы, фиҙакәрлеге һәм еңеүгә ынтылышы өсөн, Украинаның абруйын халыҡ -ара кимәлендә күтәргәне өсөн.
* Княгиня Ольга ордены, III дәрәжә — Ҡаҙанда XXVII бөтә Донъя йәйге Универсиадаһында юғары спорт һөҙөмтәләренә ирешкәне өсөн, унда күрһәткән фиҙакәрлеге һәм еңеүгә ынтылышы өсөн, Украинаның халыҡ-ара абруйын күтәргәне өсөн.
# «Әсәлек даны» миҙалы (Башҡортостан)

«Әсәлек даны» миҙалы — Башҡортостан Республикаһының дәүләт наградаһы.
# Гирштедт

Гирштедт (нем. Gierstadt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 862 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,62 км². Диңгеҙ кимәленән 245 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99100 һәм автомобиль коды — GTH.
# Ҡарғалы (Яйыҡ ҡушылдығы)

Каргалка (Оло Каргалка) — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яйыҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 1262 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 70 км.

# Ҡарғалы (Яйыҡ ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы бассейны (Рәсәй булеге) Һаҡмар йылғаһынан түбәнерәк, Илек йылғаһын керетмәй. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010001012112200007115
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200711
* Бассейн коды — 12.01.00.010
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Таволожка

Таволожка — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Үҙән йылғаһының уң ярына тамағынан 442 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Таволожка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Үҙән. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кесе һәм Оло Узень йылғалары бассейны (бассейндарҙың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12020000212112200000565
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200056
* Бассейн коды — 12.02.00.002
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Шәм яҡтыһында философ

Шәм яҡтыһындағы философ — инглиз рәссамы Джозеф Райттың 1769 йылда эшләп бөтөргән картинаһы; шулай уҡ «Анатомия өйрәнеүсе дәрүиш» (A Hermit Studying Anatomy) исеме менән билдәле. Картинанаң теүәл яҙылып бөткән ваҡыты билдәле түгел; Лондон рәссамдары йәмғиәтендә ул 1769 йылда күһәтелә. Яһалма яҡтылыҡта төшөргән был Райттың беренсе картинаһы, был стилдә ул һуңыраҡ билдәлелек яулай.

# Шәм яҡтыһында философ
## Тасуирлама

Картина 1801 йылғы тауарҙар каталогында «Фосфор асыусы алхимик» картинаһының юлдашы булараҡ тасуирлана. Ике картиналала алғы планда төп фигура һәм ситтәрәк ике фигура, ике картинала ла төнгө күренеш төшөрөлгән һәм икеһендә лә ҡарт кеше фәнни тикшереү үткәрә.
Картинала мәмерйәлә шәм яҡтыһында кеше һөйәктәрен ҡарап ултырған ҡарт кеше төшөрөлгән, был ҡарт философ йәки пилигрим. Пилигрим кеүек кейенгән (быны эшләпәләрендә Изге Иаков эмблемаһы булған диңгеҙ ҡабырсыҡтары билдәләй) ике бәләкәй кеше, йәки малайҙар, уның янына тулҡынланыу менән яҡынлашып килә. Был фигуралар төп персонаждан бәләкәйерәк.
Мәмерйәнән ситтәге пейзаж ҡараңғыраҡ, тик болот араһынан яҡтыртҡан ай менән генә яҡтыртыла. Диңгеҙ ҡабырсаҡтары пилигрим тамғаһы булып тора; шул уҡ ваҡытта, ул мәғрифәтселек дәүеренең төп шәхесе Ай йәмғиәте ағзаһы Эразм Дарвиндың ғаиләһе тамғаһы ла булып тора.
Эксперттар раҫлауынса, был картина Сальвадор Розаның «Демокрит медитацияла» (Democritus in Meditation) картинаһына нигеҙләнгән. Райттың дуҫы Хамильтон Мортимер Розаның эшен дауам итеүсе була, шулай булғас Райт Розаның картинаһын йәки гравировкаһын күреүе ихтимал.
Райт философы һөйәктәрҙе тикшерә, әммә был етди анатомик тикшереү түгел. Ул тиҙ үтеп китеүсән кешенең булмышы менән солғап алынған: һөлдә, яғыулыҡлы шәм, ай һәм ҡом сәғәте.
Философтың борсолоуло йөҙө һәм ике пилигримдың ҡалтыраныуы ул замандағы фәнни асыштар алдынан тулҡынланыуҙы күрһәтә.
# Перископ

Периско́п (от бор. грек. περι- — «тирә-яҡ» и σκοπέω — «ҡарайым») — йәшенгән урындан, танкынан, һыу аҫты кәмәһенән һ.б. тирә-яҡты күҙәтә торған оптик прибор; ышыҡланған урындан йәки һыу аҫты кәмәһенән күҙәтеү өсөн хеҙмәт итеүсе оптик прибор.
Иң ябай формаһы — торбаның ике осона 45° ауышлыҡта ҡуйылған көҙгөләр. Күҙәтеүсе йәшерен урындан көҙгөнән күҙәтә ала. Ҡатмарлы варианттарында көҙгө урынына призмы ҡулланыла, һүрәтләнеш линзалар ярҙамында ҙурайтыла. Һыу аҫты кәмәһе перискобы, ҡулдан тотоп ҡарай торған хәрби перископтар хәрби эштә киң ҡулланыла.

# Перископ
## Технология тарихы

Перископҡа оҡшаған беренсе приборҙы 1430 йылдарҙа Иоганн Гутенберг эшләгән. Ул эшләгән ҡоролма Аахен фестивалендә халыҡ өйөмөндә өҫтән ҡарарға мөмкинлек биргән.
1647 йылда Ян Гевелий үҙенең Selenografia, sive Lunae Descriptio (Селенография, йәки Айҙы тасүирлау) тигән хеҙмәтендә перископ тураһында яҙа һәм беренсе тапҡыр хәрби эштә ҡулланырға тәҡдим яһай. 1854 йылда француз ғалимы Ипполит Мария-Дэви торба һәм 45° мөйөш менән ҡуйылған диңгеҙ перискобын эшләй. Һыу аҫты кәмәһәндә беренсе перископты америкалы Томас Доути АҠШ-та 1861—1865 йылдарҙа Граждандар һуғышы йылдарында ҡуллана.
Беренсе донъя һуғышы йыодарында винтовка күбәгенә беркетелгән перископтар ҡулланыла. Окопта йәшенгән уҡсы, пепискаптан ҡарап хәүефһеҙ рәүештә дошманға ут аса ала.
Икенсе донъя һуғышында перископтар танктарға ҡуйыла
# Хәлилов Азат Насретдин улы

Хәлилов Азат Насретдин улы, Азат Кинйә (29 май 1962 йыл) — уҡытыусы, балалар яҙыусыһы, йәмәғәтсе. 2010 йылдан Башҡорт Википедияһы ирекмәне, хеҙмәт ветераны.

# Хәлилов Азат Насретдин улы
## Биографияһы

Азат Насретдин улы Хәлилов 1962 йылдың 29 майында Башҡорт АССР-ының Көйөргәҙе районы 1-се Кинйәбыҙ ауылында тыуған. Башланғыс белемде тыуған ауылында ала, артабан күрше Абдул ауылында уҡый. Унан һуң Өфө районының Михайловка ауылында умартасы һөнәрен үҙләштерә.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1981 йылда Мораптал тоҡомсолоҡ совхозында умартасы булып башлай. Ошо йылдың яҙында Совет Армияһы сафына алына, Совет ғәскәрҙәренең Германиялағы төркөмөндә хеҙмәт итә.
Армиянан һуң ВЛКСМ-дың Күмертау ҡала комитетында эшләй, унан һуң Мораптал тоҡомсолоҡ совхозының спорт буйынса методисы була.
1990—1995 йылдарҙа Өфөлә Башҡорт дәүләт университетында «Филолог, журналист» һөнәренә уҡый.
1995 йылдан Күмертау ҡалаһындағы 13-сө Мөхәмәт Исҡужин исемендәге мәктәптә, 2001 йылдан Республика политехник лицей-интернатында уҡытыусы булып эшләй.
Балалар яҙыусыһы. Дүрт китап авторы.

# Хәлилов Азат Насретдин улы
## Йәмәғәт эшмәкәрлеге

* 1990 - 1995 йылдарҙа, Башҡорт дәүләт университетында уҡыған осорҙа, Өфө ҡалаһында яҡташтар (Көйөргәҙе районы) ойошмаһы рәйесе вазифаһын бвшҡара.
* 1995 - 1998 йылдарҙа Күмертау ҡалаһы башҡорт йәштәре иттифағы рәйесе.
* 2007 йылдан 2022 йылғаса Көйөргәҙе районының үҙәге Ермолаево ауылындағы «Рамаҙан» мәсетендә имам-хатиб вазифаһын да башҡара. 2019 йылдың декабрендә Күмертау ҡалаһы һәм Көйөргәҙе районы мөхтәсибәтенең имам-мөхтәсибе итеп тәғәйенләнләнә.
* 2012 -2019 йылдарҙа үҙе йәшәгән күп фатирлы йорт комитеты рәйесе.
1990-сы йылдарҙа Башҡортостан дәүләтселлеген һаҡлап ҡалыу өсөн Өфө ҡалаһында ойошторолған бөтә акцияларҙа ла ҡатнаша.

# Хәлилов Азат Насретдин улы
## Китаптары

* Әлфиәгә яңы күлдәк. Күмертау ҡалаһы яҙыусылар ойошмаһы. Күмертау, типографияһы. 1998 йыл.
* Әсе шәкәр. Балалар өсөн китап. Башҡортостан китап нәшриәте. 2006 йыл.
* Һуңғы төйәк. Кинйә Арыҫлановтың яҙмышы буйынса фараз. Күмертау ҡала типографияһы. 2010 йыл.
* Туғай Кинйәһе ауылы. Күмертау ҡала типографияһы. 2015 йыл. 240 бит.

# Хәлилов Азат Насретдин улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Баязит Бикбай исемендәге премия лауреаты (2021).
* Башҡортостан Республикаһы мәғариф һәм фән министрлығының биш Маҡтау грамотаһы (2002, 2007, 2010, 2012, 2020.)
* Башҡортостандың маҡтаулы имам-мөхтәсибе һәм имам-хатибы. Башҡортостан Республикаһы Диниә назараты тарафынан бирелде, 2022 йыл.
* Башҡортостан Республикаһы Башлығының Почет грамотаһы. 2022 йыл.
* Хеҙмәт ветераны. 2023 йыл.
* Кинйә Арыҫланов миҙалы. 2023 йыл.
* Википедия миҙалы. 2023 йыл.
# Түбәнге Язевец

Түбәнге Язевец — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пёза йылғаһының уң ярына тамағынан 196 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Түбәнге Язевец
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000212103000049569
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004956
* Бассейн коды — 03.03.00.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Хеу

Хеу — Рәсәй йылғаһы. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы,Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Черек йылғаһының һул ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Хеу
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Черек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07020000612108200005022
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200502
* Бассейн коды — 07.02.00.006
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Линиченко Варвара Федотовна

Варвара Линиченко Федотовна (Попова) (1928 — 1998) — совет ауыл хужалығы алдынғыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

# Линиченко Варвара Федотовна
## Биографияһы

Варвара Линиченко Федотовна 1928 йылдың 16 декабрендә Үҙәк Ҡара тупраҡлы өлкәһе (хәҙерге Воронеж өлкәһе) Валуй районы Леоновка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Линиченко хеҙмәт эшмәкәрлеген 1941 йылда, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында башлай. Ололар менән бер рәттән йәштәштәре менән колхоз баҫыуында эшләй.
1955 йылда В. Ф. Линченко Валуй районы Ватуттин исемендәге совхозға ҡош ҡараусы булып килә. Шәхси уңыштары өсөн өс тапҡыр «Ауыл хужалығы эшселәре араһында социалистик ярыш отличнигы» исеменә лайыҡ була. Үткән быуаттың 60-сы йылдарында «Белгород өлкәһенең иң яҡшы ҡош ҡараусыһы» һәм «Ауыл хужалығы етештереүе оҫтаһы» тигән почётлы исемдәр бирелә. Үҙ иҫәбернәде тауыҡтарҙан йылына 170-тән артыҡ йомортҡа алыуға өлгәшә.
СССР Юҡары Советы Президиумының 1966 йылдың 22 мартындағы Указына ярашлы Варвара Федоровна Линиченкоға «малсылыҡты үҫтереү, ит, йомортҡа һәм башҡа продукциялар етештереү өлкәһендәге уңыштары өсөн» Социалистик Хеҙмәт геройы исеме бирелә һәм Ленин Ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырыла.
1983 йылдан пенсияла. 1998 йылдың 30 ноябрендә вафат була.

# Линиченко Варвара Федотовна
## Наградалар

* Миҙал «Ураҡ һәм Сүкеш» (22.03.1966)
* Ленин Ордены (22.03.1966)

# Линиченко Варвара Федотовна
## Хәтер

* Валуй ҡалаһы округында "геройҙар аллеяһы"нда Линиченко В.Б бюсты ҡуйылған.