yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Әрмәнделәр

?Әрмәнделәр :
Һары әрмәнде (Bufo periglenes) :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Класс: | Амфибиялар |
| Отряд: | Ҡойроҡһоҙҙар |
| Ғаилә: | Әрмәнделәр |
Латинса исеме :
Bufonidae J. E. Gray, 1825 :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 173471 NCBI 8382 |
Әрмәнделәр, ғөбөрлө баҡалар (лат. Bufonidae) — ҡойроҡһоҙ ер-һыу хайуандары ғаиләһе (Anura); ер шарының бөтә өлөштәрендә осрай. Күпселектә ҡараңғы, дымлы урындарҙа йәшәй. Ыуылдырыҡтарын һалыу өсөн һыуға мохтаждар. Тәлмәрйенгә ҡарағанда артҡы аяҡтары ҡыҫҡа булған, тәне һөйәлле ер-һыу хайуаны .
Ҡойроҡһоҙ ер-һыу хайуандары ғаиләһендә 300-ҙән артыҡ төр билдәле, Антарктиданан тыш, барлык материктарда ла тереклек итә.

# Әрмәнделәр
## Ҡылыҡһырлама

Әрмәнделәр баҡаларҙан өҫкө ҡаҙналыҡта тештәре булмаүы, ҡыҫҡа аяҡтары, киң ауыр кәүҙәһе, күп һөйәлле мөгеҙләнгән ҡоро тиреһе менән айырылып тора.
Башының төп өлөшөндә зәһәр эҫле майлы шыйыҡса бүлеп сығара торған симметриялы урынлашкан бөрө һымаҡ 2 төйөр (ҡалаҡ өҫтө биҙҙәре) бар. Был шыйыҡса башҡа хайуандар өсөн ағыулы.
Ағыу — әрмәнделәр өсөн берҙән бер һакланыу сараһы. Шыйыҡса биҙгә баҫҡас ҡына бүленеп сыға, шунлыҡтан улар уны үҙҙәрен йыртҡыс тотып алғас ҡына ҡуллана.
Гөбөрлө баҡалар әкрен хәрәкәт итә. Бармаҡтары өлөшсә яры (элпә) менән тоташҡан артҡы аяҡтары ярҙамында йыш ҡына ергә йәки урман түшәлмәһенә күмелә.

# Әрмәнделәр
## Тереклек урыны һәм туҡланыуы

Әрмәнделәр асыҡ урындарҙа, йылға тугайҙарында, һирәкләнгән урмандарда, йыш ҡына торак пункттарҙа осорай.
Һоро әрмәнде тәлмәйендән ҙурлығы менән айырыла (оҙонлоғо 70-75 мм, инә әрмәнделәр 140 мм-ға ҡәҙәр).
Арҡаһы һоро-һарғылтлт йәшел төҫтә (йәшелдән ҡоңгорт төҫкә ҡәҙәр), ҡараңғы таптар менән ҡапланған, артҡы аяҡ бармаҡтарында парһыҙ төйөрҙәр бар. Тиреһе мөгөҙләнгән, ҡапшап ҡарауга ҡоро.
Далалы райондарҙа иң күп һандағы төп амфибия төрҙәренән һанала. Ғәҙәттә, төнгө һәм кис йәшәү рәүешен алып бара.
Парлашыу осоронда ата әрмәнде яңғырауыҡлы көйлө тауыш сығара. Ыуылдырыҡ сәсеү ваҡыты апрель аҙағынан май аҙағына ҡәҙәр дауам итә.
Инә әрмәнде 13 меңгә ҡәҙәр йомортҡа һала. Үҫеш ваҡыты (ыуылдырыҡ барлыҡҡа килеүҙән йәш әрмәндегә ҡәҙәр) 50-60 көн.
Һыу ятҡылығынан ҡоро ергә әрмәнделәрҙең күпләп сығыуы көндөҙгө ямғырҙанн һуң, дымлы көндә күҙәтелә. Нигеҙҙә бөжәктәр менән туҡлана.
Һоро әрмәнделәр урмандарҙа тереклек итә. Был төр әрмәнделәр эрерәк (оҙонлоғо 80 мм-ҙан артыҡ, инәләре ҡайһы ваҡыт 200 мм-ға ҡәҙәр). Өҫкө яғы һоро-көрән, аҫҡы яғы тоноҡ аҡ төҫтә.
Барлыҡ ерҙә дә тиерлек аҙ һанда, урман-дала зонаһында һирәк осорай. Көндөҙөн ояларында, ярыҡтарҙа, урман түшәлмәһендә йәшеренеп, төнгө һәм кис йәшәү рәуеше алып баралар.
Апрель аҙағы — май башында, һыу температураһы 10 °C ҡа яҡынлашкандан һуң үрсеү башлана. Инә әрмәнделәр һыу үҫемлектәренә бау һымаҡ ике рәткә урнашҡан 1200-6800 йомортҡа һала.
Йәш әрмәнделәр ҡоро ергә июль башында сыгалар. Умырткаһыҙ ваҡ хайуандар − себендәр, эре бызылдауыҡтар һәм май ҡуңыҙҙары менән туҡлана. 15 йылдан (тәбиғәттә) 30 йылға ҡәҙәр йәшәй.
# Войваре-Се

Войваре-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Войваре-Се
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300046175
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304617
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Минга

Минга — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе,Омск өлкәһе,Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ашлык йылғаһының һул ярына тамағынан 103 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Минга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Ишим ҡушылған урынған Тобол йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишимдан Тоболға тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010400112115300012908
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301290
* Бассейн коды — 14.01.04.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ай-Ыҡмель-Юльх

Ай-Ыҡмель-Юльх — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Епель-Петь-Ях йылғаһының уң ярына тамағынан 93 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Ай-Ыҡмель-Юльх
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200047734
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204773
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Новиков Сергей Владимирович (ректор)

Новиков Сергей Владимирович (8 декабрь 1977 йыл) — ғалим-иҡтисадсы, дәүләт хеҙмәткәре. 2015 йылдан Башҡортостан Республикаһының иҡтисади үҫеш министры, 2019 йылдан Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы һәм ректор вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы, 2020 йылдың 7 июленән — университет ректоры. Иҡтисад фәндәре кандидаты (2002). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (2019).

# Новиков Сергей Владимирович (ректор)
## Биографияһы

Сергей Владимирович Новиков 1977 йылдың 8 декабрендә Өфөлә тыуа.
1999 йылда Өфө дәүләт авиация техник университетын тамамлай.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1997 йылда «Уралавиа спецтехнология» НПП-һында менеджер булып башлай. 1999 йылда «Имплантера» НПП-һының финанс менеджеры була, ошо уҡ йылда дәүләт хеҙмәтенә күсә.
1999—2004 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Иҡтисад һәм монополияға ҡаршы министрлыҡтың әйҙәүсе, һуңынан баш белгесе була, артабан —бүлек мөдире урынбаҫары. 2004 йылда БР Иҡтисади үҫеш һәм сәнәғәт министрлығының бүлек начальнигы. 2004—2005 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәтенең иҡтисади үҫеш һәм социаль сәйәсәт идаралығының социаль-иҡтисади үҫеште фаразлау бүлегенең баш белгесе. 2005—2006 йылдарҙа — ошо уҡ бүлек мөдире, ә 2006—2008 йылдарҙа — ошо уҡ идаралыҡ начальнигы урынбаҫары − БР Президенты Хакимиәтенең Иҡтисади экспертиза һәм анализ бүлеге мөдире. 2008—2009 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Президенты хакимиәтенең Дәүләт-хоҡуҡи идаралығының экспертиза бүлеге мөдире урынбаҫары, 2009—2010 йылдарҙа — Эксперт-аналитика идаралығы начальнигы.
2010—2015 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы буйынса дәүләт заказдарын урынлаштырыу дәүләт комитеты рәйесе. 2015 йылдан 2019 йылдың апреленә тиклем Башҡортостан Республикаһы Иҡтисади үҫеш министрлығын етәкләй. 2019 йылдың июлендә "Федераль дәүләт статистика хеҙмәтенең статистика мәғлүмәтен эшкәртеү һәм таратыу төбәк-ара төп мәғлүмәт үҙәге"нең директоры вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы итеп тәғәйенләнә, ә 2019 йылдың 22 авгусынан ваҡытлыса Өфө дәүләт авиация техник университетын етәкләй.
2019 йылдың 6 сентябрендә Сергей Владимирович Новиков Өфө дәүләт авиация техник университеты ректоры вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы вазифаһын рәсми башҡара башлай, бер үк ваҡытта университеттың Социаль һәм иҡтисади системаларҙа идара итеү кафедраһы доценты (УСиЭС).
2020 йылдың 7 июлендә рәсми рәүештә Өфө дәүләт авиация техник университеты ректоры вазифаһына тәғәйенләнә.
2012 йылда «Рәсәй Федерацияһының Иҫәп палатаһы менән хеҙмәттәшлекте нығытыуҙа күрһәткән хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе һәм Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Рәхмәт Хаты менән бүләкләнә.
# Оло Ирмиз

Оло Ирмиз — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бисерть йылғаһының уң ярына тамағынан 126 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Оло Ирмиз
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201112111100021114
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102111
* Бассейн коды — 10.01.02.011
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Уип

Уип — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының һул ярына тамағынан 523 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.

# Уип
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000044268
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004426
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Көнкүреш

Көнкүреш — донъя көтөү, кешенең көндәлек тормошта физиологик ихтыяждары ҡәнәғәтләндерелә торған көнитмеше. Көнкүреш әйберҙәре һәм кешенең уларға бәйле ғәмәлдәре менән бәйле хәл торошо. Мәҫәлән, кешенең үҙ-үҙен тәьмин итеү өсөн йәшәү өсөн кәрәкле нәмәләр: торлаҡ, кейем-һалым, туҡланыу һәм башҡа бик күп төрлө эш-ғәмәл менән шөғөлләнеүе.
Йәшәү рәүеше булараҡ, көнкүреш йыш ҡына «юғары» хистәргә — мөхәббәт, сәнғәт, фән, күңел асыу һ.б. кеүек күренештәргә ҡаршы ҡуйылыусан.
Шуны ла әйтергә кәрәк — күп кенә телдәрҙә русса «быт» тигән төшөнсәгә тап килгән һүҙ юҡ (мәҫәлән, инглиз телендә). Был шулай уҡ башҡорт теленә лә ҡағылышлы, сөнки көнкүреш тигәндә матди ғына түгел, йәмғиәттәге мөнәсәбәттәр ҙә күҙҙә тотола. Мәҫәлән, Аҡһаҡалдар ҡоро,, Өләсәй.

# Көнкүреш
## Көнкүрештең мәҙәниәттә сағылышы

Көнкүреш күренештәре тулыһынса йә өлөшләтә әҫәрҙәрҙә сағылыш таба. Әйтем-мәҡәлдәрҙә лә бар ул. Дөрөҫ, уларҙа «көнкүреш» тип түгел, мал табыу, донъя көтөү, йорт-йыһазға бәйле итеп әйтелә. Мәҫәлән, «Донъя малы — дуңғыҙ (сусҡа) ҡаны». Мосолман өсөн сусҡа ите — харам ризыҡ, сусҡа аҫрау ҙа шуға инә. Йәғни, донъя малы артынан ҡыуыу гонаһҡа килтереүсән, иманды оноттороусан. Был көнкүреште, өҫтәрәк әйтелгәнсә, юғары хистәргә ҡаршы ҡуйыуға ауаздаш фекер.
Урыҫ әҙәбиәтендә иһә Владимир Маяковскийҙың барыбыҙға ла таныш Любовная лодка разбилась о быт тигән фразаһы бар.

# Көнкүреш
## Башҡорт көнкүреше

Башҡорт халҡы күп быуаттар ярымкүсмә тормош рәүеше алып барған. Көнкүреше лә, йорт-ҡура, йорт йыһазы шуның менән бәйле булған. Ҡыш ҙур булмаған өйҙәрҙә, йәй көндәре тирмәләрҙә йәшәгәндәр.
ХIХ быуат башына Башҡортостандың төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә игенселек менән шөғөлләнеү төп урынды биләгән. Аҙбарҙа мал аҫралған, һунарсылыҡ, балыҡсылыҡ һәм умартасылыҡ булған. Башҡортостандың Төньяҡ Урал арты һәм көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә ултыраҡ рәүештә малсылыҡ-игенселек төп урынды тотҡан.
Хужалыҡ үҙенсәлегенә бәйле, ит һәм ҡамыр аштары өҫтөнлөк иткән. Он иләү ҡулайламалары иләк, һелкеүес менән ҡамыр йәйеү өсөн уҡлау хужабикәләрҙең кәрәкле эш ҡоралы булған.
Малсылыҡ Өфө ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышта, төньяҡта, төньяҡ-көнсығышта һәм көнсығышта ныҡ таралған. Игенселек аҙ үҫешкән, ултыраҡ малсылыҡ һәм йәйләүгә сығыу менән шөғөлләнгәндәр.
Замана үҙгәрә барған һайын, көнкүрештә ит турағыс, кер йыуыу таҡтаһы, үтек ҡулланышҡа ингән.
Хәҙерге башҡорт көнкүреше илдәге башҡа халыҡтарҙан әллә ни айырылмай. Боронғо кәсептәр, милли кейем-һалым, биҙәүестәр тергеҙелеүе күҙәтелә (Башҡорт милли кейеме, Башҡорт милли биҙәүестәре). Тула баҫыу, ҡорама тегеү, уларҙан төрлө әйберҙәр етештереү әүҙемләшә.
# Беренсе донъя һуғышы геройҙарына һәйкәл (Аҙау)

2014
Беренсе донъя һуғышы геройҙарына һәйкәл ― Аҙау ҡалаһында Беренсе донъя һуғышында ҡатнашҡан Урыҫ император армияһы һалдаттарына һәм офицерҙарына арналған монументтарҙың береһе. 2014 йылда ҡуйылған. Петр бульварында, ҡаланың үҙәк китапханаһы бинаһы эргәһендә урынлашҡан.

# Беренсе донъя һуғышы геройҙарына һәйкәл (Аҙау)
## Һәйкәлде асыу

Беренсе донъя һуғышы яландарында һуғышта (1914—1918) Дон крайынан 125 мең тирәһе казак, алтмыш атлы полк, утыҙ өс атлы батарея, алты пластун батальоны, биш запас полк, өс запас батарея һәм һикһәндән артыҡ айырым махсус йөҙ ҡатнаша. Донлылар күпселек хәрби операцияларҙа ҡатнашалар.
2014 йылда Рәсәй Беренсе донъя һуғышы башланыуҙың йөҙ йыллығын билдәләне. Рәсәй һуғышта Антанта яғында ҡатнашты, уның армияһы Көнсығыш фронтта хәрби хәрәкәттәр алып барҙы. Рәсәй президенты Владимир Путин 2012 йылдың 27 июнендә, сенатор Лисицын Анатолий Ивановичтың һорауҙарына яуап биреп, Рәсәйҙең Беренсе донъя һуғышында еңелеүендә большевиктәр етәкселеген ғәйепләне — «…был шул осорҙағы хөкүмәттең хыянаты һөҙөмтәһе… большевиктәр милли хыянат аҙымы яһанылар…». Президент Рәсәйҙең еңелеүен уникаль тип атаны: «беҙҙең ил һуғышта еңелгән яҡтан еңелде».
Һуғыш башланыуҙың йөҙ йыллығы илдә, уның тураһында иҫтәлекте, һуғыш геройҙарына һәйкәл ҡуйып мәңгеләштереүгә йәмәғәт ҡыҙыҡһыныуын уятты.
Аҙау ҡалаһында һәйкәл өҫтөндә эш 2012 йылда башлана. 2014 йылдың февраленән һәйкәл ҡойола. Һәйкәл, урыҫ һалдаттарының героик хеҙмәте символы булған, баҫып торған казак һынынан ғибәрәт. Уның артында —  Георгий тәреһе. Казак уң ҡулына ҡылыс тотҡан, һул ҡулында — ҡылыс ҡыны. Казактың ҡайғылы һыны беренсе донъя һуғышы һөҙөмтәһенә тап килә. Һәйкәл гранит постаментҡа ҡуйылған. Скульпторы — А. М. Дементьев.
Казак скульптураһы бейеклеге ике метрҙан артығыраҡ, скульптура бронзанан эшләнгән. Өс метрлыҡ Георгий тәреһе бронза һәм латундән эшләнгән. Постамент өсөн гранитты Карелиянан һәм Украинанан килтерәләр. Һәйкәл Аҙау халҡы аҡсаһына эшләнгән.
Һәйкәлде асыу тантанаһы 2014 йылдың 30 июлендә була. Һәйкәлде Изге-Троицк сиркәүе өлкән священнигы отец Сергий изгеләндерә.
Ростов өлкәһендә Аҙауҙан башҡа, «онотолған һуғыш» геройҙарына һәйкәл Дондағы Ростов, Шахты, Новочеркасск, Батайск һәм башҡа тораҡ пункттарҙа асыла.
# Мирзаханян Рубен Карленович

Мирзаханян Рубен Карленович (әр. Ռուբեն Միրզախանյան), (1959, Ереван, Әрмән ССР-ы) — әрмән йәмәғәт эшмәкәре, «Текеян» мәҙәни союз рәйесе, Хачатур Абовян исемендәге Әрмән дәүләт педагогия университеты ректоры.

# Мирзаханян Рубен Карленович
## Биографияһы

Рубен Карленович Мирзаханян 1959 йылда Ереванда тыуған. Еревандың 114-се урта мәктәбендә, артабан Ереван дәүләт университетының тарих факультетында уҡыған. Тарихсы квалификацияһын ала. Тарих фәндәре докторы, профессор.
1980 йылда Еревандың 17 -се техник училищеһында производство мастеры һәм политэкономия уҡытыусыһы булып эшләй.
1981 йылдан башлап Хачатур Абовян исемендәге Әрмән дәүләт педагогия инситутында ғилми-педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнә башлай.
1985 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай, 1986 йылда доцент дәрәжәһе бирелә.
1995-1999 йылдарҙа Рубен Мирзаханян Сиркәү Милли йыйылышына делегат итеп һайлана.
2003 йылдың июленән Әрмәнстандың Текеян мәҙәни йәмғиәтенең Үҙәк идараһы рәйесе.
2008 йылда докторлыҡ диссертацияһы яҡлай һәм тарих фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә лайыҡ була, 2010 йылдан – профессор.
1990 йылда Әрмән дәүләт педагогия университетының мәҙәниәт факультеты деканы вазифаһына һайлана, 2000 һәм 2006 йылдарҙа был вазифаға 2010 йылдың сентябренә тиклем яңынан һайлана. "Әрмән мәҙәниәте тарихы" лекциялары кусын уҡый.
2010 йылдың сентябрендә Хачатур Абовян исемендәге Әрмән дәүләт педагогия университеты ректоры вазифаһын башҡарыусы итеп тәғәйенләнә. 2010 йылдың февралендә ректоры итеп һайлана. 2016 йылда ректор вазифаһына яңынан һайлана.
Рубен Мирзаханян Бөтә донъя Әрмән конгресы Президиумының ағзаһы, “Текеян Үҙәге” Фонды советы ағзаһы, «Вопросы педагогики и психологии», «Научный вестник АГПУ», «Арменоведческий журнал», «Проблемы специального образования», «Мудрость», «Русский язык в Армении» периодик фәнни баҫмалар мөхәрририәте коллегияһы рәйесе, «История и обществознание» фәнни йыллыҡ баҫмаһы, «Азг» гәзите, «Пайкар» журналы мөхәрририәт коллегияһының нигеҙ һалыусыһы булып тора".
Рубен Мирзаханян – алты монография, илленән ашыу ғилми һәм ғилми-методик, етмештән ашыу ижтимағи-публицистик мәҡәләләр авторы.

# Мирзаханян Рубен Карленович
## Сәйәси эшмәкәрлеге

Рубен Мирзаханян – Әрмәнстандың Рамкавар Азатакан партияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе булып тора. ПРАА Ойоштороу советының рәйесе булып һайлана; 1991 йылдың декабренән 1996 йылдың июленә тиклем – ПРАА Республика идараһы рәйесе. 1999 йылдың апреленән 2003 йылдың июленә тиклем ҡабаттан ПРАА рәйесе булып һайлана. Әрмәнстан Республикаһының Президенты янында Сәйәси партияның ағзаһы булып тора.

# Мирзаханян Рубен Карленович
## Наградалары

Мәҙәниәт үҫешенә индергән ҙур ҡаҙаныштары өсөн 2009 йылда Рубен Мирзаханянға Әрмәнста Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре тигән маҡтаулы исем бирелә.
2009 йылда Рубен Мирзаханяндың ил, халыҡ һәм изге Сиркәү алдындағы намыҫлы, эскерһеҙ хеҙмәтен баһалап, бөтә әрмәндәрҙең Изге Католикосы Гарегин Икенсе уны Изге Саак – изге Месроп исемендәге орден менән бүләкләй.
# Шоңҡар

?Шоңҡар :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Класс: | Ҡоштар |
| Отряд: | Ыласын һымаҡтар |
| Ғаилә: | Ыласындар |
| Ырыу: | Ыласын |
| Төр: | Шоңҡар |
Латинса исеме :
Falco rusticolus Linnaeus, 1758 :
Ареал :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 175613 NCBI 8953 |
Шоңҡар (лат. Falco rusticolus, (рус.) Кречет) — ыласын һымаҡтар отрядындағы, ыласындар ғаиләһендәге ҡош.

# Шоңҡар
## Ҡылыҡһырлама

Был ҡоштоң өс исеме бар: шоңҡар — ата ҡош, әтәлге — инә ҡош, тойғон — аҡ төҫтәгеһе. Ҡарғанан байтаҡ ҙур. Тойғондоң дөйөм төҫө аҡ; һырты уҡ башағы һымаҡ, ә ҡарһаҡ яғы буй ҡара-көрән һыҙыҡтар менән сыбарланған. Аяҡтары һары. Башҡа ыласындарҙан ҙурлығы менән айырыла.

# Шоңҡар
## Тауышы

Тауышы яңғырауыҡлы: «ҡыйяҡ-ҡыйяҡ-ҡыйяҡ».

# Шоңҡар
## Йәшәү рәүеше

Ҡая таштар, урмандың төньяҡ сигендәге айырым ағастар араһында, тундрала йәшәй. Асыҡ урындарҙа ҡош-ҡортҡа һунар итә. һирәк кенә ваҡ йәнлектәрҙе аулай. Йылы яҡтарға китмәй, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй, һирәк осрай. Башҡортостанға көҙ һәм ҡыш ваҡыттарына килә. Башҡортостанда оя ҡормай. Элек һунарға йөрөү өсөн ҡулға эйәләштергәндәр.
# Хәниф

Хәниф — төрки телле халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ир-ат исеме.

# Хәниф
## Этимологияһы

Хәниф исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән килгән, ғәр. — тоғро, ысын, саф мәғәнәһенә эйә. Башҡорт халҡы ислам дине йоғонтоһонда Хәниф исемен ҡуша башлаған.

# Хәниф
## Билдәле кешеләр

Хәниф Кәрим (25 июль 1910 йыл — 26 август 1983 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт шағиры, 1936 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы, Ҡыҙыл Йондоҙ (1942), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1955) һәм «Халыҡтар дуҫлығы» (1980) ордендары кавалеры, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
Абдрахманов Хәниф Хажиғәле улы (4 ғинуар 1925 йыл — 23 апрель 1999 йыл) — уҡытыусы, Бөйөк Ватан һуғышы яугире, уҡсылар полкының орудие һәм разведка отделениеһы командиры, сержант.РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. Дан орденының тулы кавалеры.
Фәйзулин Хәниф Шәкир улы ( рус. Файзулин Ханиф Шакирович;9 апрель 1921 йыл — 17 октябрь 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, өлкән лейтенант, Советтар Союзы Геройы, Ленин ордены кавалеры (1943)
Хәбибрахманов Хәниф Мирзаһит улы (12 ноябрь 1948 йыл) — скульптор, 1982 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостандың атҡаҙанған рәссамы (2006), Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1992).
Мамалимов Хәниф Масай улы (1912 йыл — ?) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, гвардия ҡыҙылармеецы. 112-се Башҡорт (16-сы гвардия) кавалерия дивизияһы 58-се гвардия кавалерия полкының трубвзвод музыканты.

# Хәниф
## Атаһының исеме

Ғиззәтуллин Рөстәм Хәниф улы (16 сентябрь 1974 йыл) — йырсы, композитор, продюсер. Башҡортостан республикаһының атҡаҙанған артисы (2016), Башҡортостан республикаһының халыҡ артисы (2021).
Баймиев Алексей Хәниф улы (23 апрель 1971 йыл) — молекуляр биолог. Биология фәндәре докторы (2007).
Насретдинов Фәүәрис Хәниф улы рус. Насретдинов Фаварис Ханифович — (4 февраль 1957) — сәйәсмән, механизатор. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — башҡорт.
# Перемка (Ласьва ҡушылдығы)

Перемка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ласьва йылғаһының һул ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Перемка (Ласьва ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Кама ГЭС-ынан Воткин һыуһаҡлағысына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101012111100014066
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101406
* Бассейн коды — 10.01.01.010
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Онги-Кум-Егарт

Онги-Кум-Егарт — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Яккун-Ях йылғаһының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Онги-Кум-Егарт
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200047413
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204741
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Каторы-Яча

Каторы-Яча — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Надым йылғаһының уң ярына тамағынан 495 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Каторы-Яча
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15030000112115300047330
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304733
* Бассейн коды — 15.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Курусай

Курусай — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Улусук йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Курусай
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100006015
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100601
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1