yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Мирзаянов Вил Солтан улы

Мирзаянов Вил Солтан улы (9 март 1935 йыл) — ғалим-химик. Химия фәндәре докторы (1985), профессор (1985). Экология һәм татар милли хәрәкәте эшмәкәре. Кавалло премияһы лауреаты (1996).
Киң мәғлүмәт саралары Мирзаяновты «Новичок» класындағы ағыулаусы матдәләр категорияһын эшләп сығарыусы тип атай, әммә Дәүләт Органик химия һәм технологиялар ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәрҙәре быны инҡар итә.

# Мирзаянов Вил Солтан улы
## Биографияһы

Вил Солтан улы Мирзаянов 1935 йылдың 9 мартында Башҡорт АССР‑ының Дүртөйлө районы Иҫке Кәңгеш ауылында уҡытыусылар ғаиләһендә тыуған. «Московские новости» гәзитендә үҙенең башҡорт сығышлы булыуы тураһында хәбәр итә. Уның ата-бабалары башҡорттарҙың ҡыр-йылан ырыуынан. Шәжәрәһе: Ҡазаҡ → Абдулла → Сәғит (1775—1855) → Мырҙаҡай (Мирзаян; 1870—1902) → Әхмәтсолтан (1902—1986) → Вил.
1953 йылда Дүртөйлөнөң 1-се татар мәктәбен тамамлай. 1958 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү нескә химия технологияһы институтын тамамлай.
1958—1960 йылдарҙа Мәскәү ҡалаһында 4019‑сы почта йәшниге предприятиеһында эщләй.
1965 йылда химик фәндәре кандидатлығына диссертация яҡлай. 1965—1992 йылдарҙа Дәүләт Органик химия һәм технологиялар ғилми-тикшеренеү институтында (1986—1990 йылдарҙа — бүлек начальнигы) хеҙмәт итә. Фәнни хеҙмәттәре газ хроматографияһы өлкәһендәге тикшеренеүҙәргә, хроматографик анализ ысулдарын эшләүгә һәм уларҙы углеводород газдарҙы айырыу өсөн ҡулланыуға, микроконцентрацияларҙа ағыулағыс матдәләрҙе билдәләүгә арналған. 1985 йылда химик фәндәре докторлығына диссертация яҡлай.
1992 йылда Л. А. Фёдоров менән берлектә «Московские новости» гәзитендә «Ағыуланған сәйәсәт» (рус. «Отравленная политика») мәҡәләһен баҫтыра, бында улар Рәсәй хәрби-сәнәғәт комплексын тәнҡитләй һәм илдәге юғары власты "Химик ҡоралды тыйыу тураһында конвенция"ны боҙоуҙа ғәйепләй.
1992 йылдың 22 октябрендә дәүләт серен асыуҙа ғәйепләнеп (РСФСР Енәйәт кодексының 1-се бүлеге, 75 ст.) ҡулға алына. 1992 йылдың 3 ноябрендә Лефортово төрмәһенән Мәскәүҙән ситкә сыҡмау шарты менән иреккә сығарыла. 1994 йылдың ғинуарында йәнә ҡулға алына һәм 22 февралдә азат ителә. 1994 йылдың 11 мартында Рәсәй Федерацияһы генераль прокуроры ҡарары буйынса енәйәт эше туҡтатыла.
1995 йылда АҠШ-ҡа эмиграциялай. 1996 йылдан Нью-Джерси штатының Принстон университетында эшләй.
2008 йылдың 26 октябрендә Татар халҡының милли мәжлесе президиумына һайлана. 2009 йылда Рәсәйҙән Татарстанды айырыуға арналған конференцияла «ҡыуылған хөкүмәттең премьер-министры» итеп һайлана.
2010 йылдың мартында Рәсәй оппозиционерҙарының «Путин китергә тейеш» мөрәжәғәтнамәһенә ҡул ҡуя.

# Мирзаянов Вил Солтан улы
## Публикациялары

* Mirzayanov V. S. State secrets: an insider’s chronicle of the Russian chemical weapons program. — Denver, Colorado: Outskirts Press, 2008. — 624 p. — ISBN 978-1-4327-2566-2.
# Карана Хасуге

Чаннабасаваннаның Карана Хасуге яҙмаһы - ул Лингаята (Шиваизм ағымы) дине тураһында Каннада телендә иң әһәмиятле китаптарҙың береһе. Чаннабасаванна Лингаята диненә нигез һалған Басаваннаның замандашы булған.
# Марьяндышев Андрей Олегович

Марьяндышев Андрей Олегович (16 ноябрь 1958 йыл) — Рәсәй фтизиатры, Рәсәй медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты (2007), Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2014).

# Марьяндышев Андрей Олегович
## Биографияһы

1958 йылдың 16 ноябрендә тыуған.
1982 йылда — Архангельск дәүләт медицина институтының дауалау факультетын тамамлай, Үрге Тоем районының Үҙәк район дауаханаһында фтизиатр булып эшләй.
1983 йылдан алып 1986 йылға тиклем — Архангельск ҡала туберкулез дауаханаһында фтизиатр.
1989 йылда — «Применение периферических вазодилататоров при хроническом легочном сердце у больных туберкулезом» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1989 йылдан алып хәҙерге ваҡытҡа тиклем Төньяҡ дәүләт медицина университетында эшләй, фтизиопульмонология кафедраһы мөдире (2000 йыл), дипломдан һуң белем биреү һәм дауалау эше буйынса проректор (2001 йылдан алып 2008 тиклем).
1999 йылда — «Неотложные противотуберкулезные мероприятия в период широкого распространения туберкулеза в Архангельской области» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай
2000 йылда — профессор дәрәжәһе бирелә.
2007 йылда —Рәсәй медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана
2014 йылда — Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты

# Марьяндышев Андрей Олегович
## Фәнни эшмәкәрлеге

Архангельск өлкәһендә туберкулез таралыуын кәметеү мәсьәләләре буйынса даими эш алып бара.
Уның әүҙем ҡатнашлығында башланған Архангельск өлкәһенең Рәсәй-Норвегия туберкулезға ҡаршы программаһы Рәсәй Федерацияһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығынан хуплау таба һәм Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының халыҡ-ара танылыуына лайыҡ була, уны индереү туберкулез эпидемияһын туҡтатыуға мөмкинлек бирә һәм эпидемия күрһәткестәре РФ-ла иң яҡшыларынан була.
2003 йылда бөтә донъя һаулыҡ ойошмаһы эксперты булараҡ сит илдә туберкулез программаһын баһалай.
2001 йылдан 2012 йылға тиклем Рәсәйҙең Төньяҡ-Көнбайыш төбәктәрендәге туберкулезға ҡаршы программалар консультанты, унда күсмә дипломдан һуң белем биреү курстарын үткәрә
2010 йылдан — күп дарыуға тотороҡло туберкулез менеджменты буйынса эксперттарҙың — Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы «Йәшел ут» Европа комитеты рәйесе.
173 баҫма эштәр авторы. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы ҡулланмаһының һәм күп дарыуға тотороҡло туберкулезды диагностикалау һәм дауалау буйынса уның ике яңыртылған версияһы авторҙашы, 2 монография, тематик курстар уҡыу өсөн методик материалдар, уҡыу әсбаптары һәм уҡыу-методик пособиелар, 9 методик тәҡдимдәр авторы.
Уның етәкселегендә 5 кандидатлыҡ һәм 2 докторлыҡ диссертацияһы яҡлана.
РФ Һаулыҡ һаҡлау министрлығының «Туберкулез менән ауырыусыларға медицина ярҙамын күрһәтеү тәртибе» бойороғон әҙерләүҙә ҡатнаша.

# Марьяндышев Андрей Олегович
## Наградалары

* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (2005)
# Кел-Бата-Я

Кел-Бата-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нярпысь-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Кел-Бата-Я
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300028114
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302811
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ингер Альфвен

Ингер Мария Альфвен (24 февраль 1940({{padleft:1940|4|0}}-{{padleft:2|2|0}}-{{padleft:24|2|0}}), Стокгольм — 26 июль 2022({{padleft:2022|4|0}}-{{padleft:7|2|0}}-{{padleft:26|2|0}}) (82 йәш)) — швед социологы һәм яҙыусыһы, билдәле феминист. Ханнес Альфвендың ҡыҙы, шулай уҡ Хуго Альфвендың туғаны.

# Ингер Альфвен
## Биографияһы

Мария Альфвен Ингер 1940 йылдың 24 февралендә Стокгольмда зыялылар ғаиләһендә тыуған. Атаһы Альвен Ханесс физика профессоры, 1970 йылдан Нобель премияһы лауреаты була, олатаһы Альвен Йоханнес һәм оләсәһе Анна Клара Романус-Альвен — табиптар. Ул шулай уҡ композитор Хьюго Альфвендың туған ейәнсәре.

# Ингер Альфвен
## Ғаиләһе

Ингер Алфвен медицина лицензиаты Микаэль фон Хейнға 1962 йылда кейәүгә сыға, улар 1980 йылда никахтары тарҡала, ә 1993 йылдан яҙыусы икенсе ире психиатр Йохан Каллберг менән йәшәй. Уның шулай уҡ улы бар.

# Ингер Альфвен
## Карьера

1964 йылда Ингер Альфвен социлог һөнәрен ала, балалар ҡарау буйынса консультант ярҙамсыһы була. Шул уҡ йылда уның тәүге китабы «Vinbergssnäckan» донъя күрә . 1977 йылдан яҙыусылыҡ эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә, был эште Гетеберг университетының әҙәби дизайн бүлеге фәнни етәкселеге менән аралаштыра. Үҙенең «Dotter till en dotter» романын яҙа.ҙенең китаптарында үҙәк урынды ҡатын-ҡыҙҙарҙың азатлыҡҡа ынтылышын, элекке һәм хәҙерге араһындағы мөнәсәбәт, ихтыяр темалары биләй.

# Ингер Альфвен
## Театр

2002 йылда Альфвендың «Корень радуги» (Regnbågens rot) пьесаһы менән драматург булараҡ дебюты була, унда өс апалы-һеңлеленең үткән быуатта һуңғы тиҫтә йыл эсендә тормош юлы тураһында һөйләнә.

# Ингер Альфвен
## Кино

1989 йылда швед режиссеры Ёран дю Реес Ингер Альфвендың S / Y Glädjen (1979) китабы буйынса «Яхта „Радость“» драма фильмын төшөрә.

# Ингер Альфвен
## Китаптары

* Гора, где бабочки летают умирать (1997)
* Лена-Белл (1971)
* Снесите луну (1972)
* Уборочный патруль (1976)
* Дочь дочери (1977)
* S / Y Glädjen (1979)
* Наследование (1981)
* Из жизни тараканов (1984)
* Lykkans galosch (1986)
* Винбергсснакан (1964)
* Глаз слона (1992)
* Театр Джудит (1989)
* Шесть женских похотей (1992)
* Женская чёрная книга (1992
* У матери четыре дочери (1994)
* Когда я думаю о деньгах (1998)
* Синий кабинет и другие истории (1999)
* Кто-то попал в лодку (2002)
* Тысячи яблок (1969)
* Живая вода (2004)
* Ядро миндаля (2006)
* Когда разум спит (2009)
* Все, что мы никогда не делали друг с другом (2012)
* Не трогай меня, трогай меня (2015)
* Близнецы (2019)
# Биш яҡшы император

Биш яҡшы император — бер-бер артлы хакимлыҡ иткән Антонин нәҫеленән биш император: Нерва, Траян, Адриан, Антонин Пий, Марк Аврелий. Ул осор (б. э. 96 — 180 йылдары) золомһоҙ һәм тотороҡло булыуы менән иғтибарға лайыҡ. Рим империяһының сәскә атҡан мәле.

# Биш яҡшы император
## Вариҫлыҡ

Хакимлыҡ ҡанһыҙ юл менән бер-береһенә күсеп бара. Һәр император үҙе тере саҡта уҡ вариҫын сенат һәм армия менән килешеп билдәләй. Был йоланы Нерва башлай, тап ул граждандар һуғышын булдырмаҫ өсөн хәрби башлыҡ Траянды уллыҡҡа ала. Тарихсы Дион Каспий яҙа:
   «Шулай итеп, Нерваның ҡандаш туғандары булыуға ҡарамаҫтан, Траян цезарь урынын алды. Траян тыумышы буйынса испанлы һәм ул Римда хакимлыҡ итеүсе тәүге сит ил кешеһе була».
Марк Аврелий был йоланы боҙа һәм ил менән идара итеүгә яраҡһыҙ булған улын — Коммоданы ҡалдыра. Үҙенең залимлығы менән ул күптәрҙә нәфрәт уята һәм шуның арҡаһында 192 йылда үлемгә дусар ителә. Шунан һуң Римда тәхет өсөн бер-бер артлы оҙайлы һуғыштар башлана.

# Биш яҡшы император
## Баһа биреү

Рим тарихсылары антониндарҙы «яҡшы» императорҙар иҫәбенә индерә һәм уларҙың биографияһын тик маҡтап ҡына яҙа.
Заманса тикшеренеүселәр был осорҙо һүрәтләүҙә бик һаҡсыл, сөнки ул саҡтағы мәғлүмәттә Рим империяһы йәмғиәтенең юғары ҡатлам кешеләре фекере генә тупланған.
# Заостренная

Заострённая — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Уса йылғаһының һул ярына тамағынан 129 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 53 км.

# Заостренная
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000070920
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103007092
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Харкероде

Харкероде (нем. Harkerode) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 337 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,43 км². Диңгеҙ кимәленән 214 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6543 һәм автомобиль коды — MSH.
# Эльсниг

Эльсниг (нем. Elsnig) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1589 кеше йәшәй. Майҙаны — 36,76 км². Диңгеҙ кимәленән 88 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 4886 һәм автомобиль коды TO.
# Тарбат-Ега

Тарбат-Ега — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Демьянка йылғаһының уң ярына тамағынан 432 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Тарбат-Ега
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010700112115300014743
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301474
* Бассейн коды — 14.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Дим (Фёдоровка районы)

Дим (урыҫ. Дёма) — Башҡорт АССР-ы Федоровка районы Тәнәй ауыл Советының 1986 йылда бөтөрөлгән утары. 1969 йылдың 1 ғинуарына ауылда 122 кеше йәшәй, башлыса сыуаштар.

# Дим (Фёдоровка районы)
## Тарихы

1969 йылдың 1 ғинуарында, 1972 йылдың 1 июлендә, 1981 йылдың 1 сентябрендә Дим утары Тәнәй ауыл Советы составына инә.
Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1986 йылдың 12 декабрендәге 6-2/396-сы «Ҡайһы бер тораҡ пункттарын иҫәп мәғлүмәттәренән сығарыу тураһындағы» Указына ярашлы иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташлана.

# Дим (Фёдоровка районы)
## Географик урыны

Алыҫлыҡ:
район үҙәгенә тиклем (Федоровка): 11 км ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Тәнәй): 5 км яҡындағы тимер юл станцияһы (Мәләүез): 71 км
# Суйынсы

Суйынсы (рус. Чуюнчи) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Таҡйылға йылғаһының һул ярына тамағынан 7,9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Суйынсы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Охлебинино ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Өфөгә тиклем, Ҡариҙел (инешенән Шаҡша ҡасабаһына тиклем) һәм Дим (инештән Бочкарёво һыу үлсәү посына тиклем) йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201412111100019972
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101997
* Бассейн коды — 10.01.02.014
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ҡуян һымаҡтар

?Ҡуян һымаҡтар :
Үрғуян (Lepus timidus) :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Класс: | Һөтимәрҙәр |
| Инфракласс: | Плацентарные |
| Отряд: | Ҡуян һымаҡтар |
| Ғаилә: | Ҡуяндар |
Латинса исеме :
Leporidae Fischer, 1817 :
Роды :
Айдах йорт ҡуяны (Brachylagus)
Бушмен ҡуяндары (Bunolagus)
Щетинистые зайцы (Caprolagus)
Зайцы (Lepus)
Полосатые зайцы (Nesolagus)
Кролики (Oryctolagus)
Лазающие зайцы (Pentalagus)
Африканские зайцы (Poelagus)
Южноафриканские кролики (Pronolagus)
Бесхвостые кролики (Romerolagus)
Американские кролики (Sylvilagus) :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 180110 NCBI 9979 |
Ҡуян һымаҡтар (лат. Leporidae) — ер йөҙөнөң күпселек өлөшөндә йәшәгән, 100-ҙән артыҡ төргә бүленә торған һөтимәр, кимереүсе кейектәр; һөтимәрҙәр ғаиләһенән ҡуяндар отрядынан булған, оҙон ҡолаҡлы, ҡыҫҡа ҡойроҡло ҡыр һәм йорт йәнлеге.
Кимереүселәр ғаиләһенә ҡараған ҡыҫҡа ҡойроҡло, оҙон шеш ҡолаҡлы йәнлек; булмаған aҡ йәки һоро төҫлө урман һәм дала хайуаны. Ҡуяндар үлән ашай.

# Ҡуян һымаҡтар
## Башҡортостан урманы ҡуяндары

Башҡортостан урмандарында ике төр ҡуян билдәле. Аҡ ҡуян һәм үрғуян. Аҡ ҡуян оҙон ҡышҡа яҡшы яраҡлашҡан. Аҡ ҡуяндың йәйге һоро йөнө урынына үҫеп сыҡҡан йомшаҡ аҡ йөнө уны ҡар араһында яҡшы йәшерә. Ҡуяндар йомшаҡ ҡарҙа батмай, шәп йүгерә. Инә ҡуян йылдың йылы мәлендә ике-өс тапҡыр бала тыуҙыра. Ҡуян балалары тыуғас та инәһенең ҡуйы майлы һөтөн имеп туя ла шунда уҡ ышыҡ урындарҙа йәшеренә. Инә ҡуян уларҙы көнөнә 2-3 тәүлектән һуң эҙләп таба һәм тағы ла имеҙә. Балалары янына инә ҡуян һирәк килә, уларға йыртҡыстарҙы йәлеп итмәй, шуның менән нәҫелен һаҡлап алып ҡала. Ҡуяндар 5-10 тәүлек үтеүгә үҙаллы тереклек итә башлайҙар.

# Ҡуян һымаҡтар
## Халык әйтһә, хаҡ әйтә…

* Барыс йылы — байлыҡ, һыйыр йылы — туҡлыҡ, Ҡуй йылы — ҡытлыҡ, Ҡуян йылы — йотлоҡ. (Һынамыш)
* Ҡоро йылды ҡуян күп, яуын йылды сысҡан күп.
* Төлкө ҡыуҙым — тотторманы, ҡуян ҡыуҙым — еткермәне.
* Атаһы ҡолан атмағандың балаһы ҡуян атмаҫ.
* Батыр алдында арыҫлан да ҡуян.
* Бер тинлек ҡуян, ун тинлек зыян.
* Бүре алыр егетте бүркенән танырмын, ҡуян алыр егетте ҡуйынынан танырмын.
* Бәйле арыҫланға ҡуян да ташлана.
* Йүгереп ҡуян ҡыуалар, ултырып аҡыл йыялар.
* Ҡуян бала тапҡан, ҡуйыр урын тапмаған.
* Бер ҡышҡа (йылға) ҡуян тиреһе лә сыҙаған.
* Атмаған ҡуян, аҫмаған ҡаҙан.
* Ике ҡуян артынан йүгерһәң, берәүһен дә тота алмаҫһың.
* Арба менән ҡуян ҡыуған.
* Ҡоро йылды ҡуян күп, яуын йылды сысҡан күп.
* Ҡуян алмаҫ, ҡулынан килмәҫ.
* Ҡуян алмаҫ, артынан ҡалмаҫ.
* Ҡуян тотоҡоң килһә, бурҙай ал.
* Этһеҙ ҡуян тотолмай.
* Бер юлы ике ҡуян артынан ҡыума.
* Эш ҡуян түгел, урманға ҡасмаҫ.
* Үлгән арыҫланды ҡуян да барып типкән.
* Ҡуян менән төлкө бер-беренә хәйерле кис теләй торған урын. (төпкөлдө әйтәләр)
* Таяҡ барҙа ҡуян осрамай, ҡуян осрағанда таяҡ булмай.
* Бер атыуҙа ике ҡуян.
* Ҡуян тауға үпкәләгән, тауҙың иҫендә лә юҡ.
* Ҡуян йөрәк(ле)
# Мутница(Летка ҡушылдығы)

Мутница — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Летка йылғаһының уң ярына тамағынан 129 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Мутница(Летка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300212111100031747
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103174
* Бассейн коды — 10.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Половинная (Продольная ҡушылдығы)

Половинная — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Продольная йылғаһының уң ярына тамағынан 9,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Половинная (Продольная ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ница йылғаһы Реж һәм Нейва йылғалары ҡушылған урынған тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501912111200006968
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200696
* Бассейн коды — 14.01.05.019
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Копланка

Копланка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тура йылғаһының һул ярына тамағынан 143 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.

# Копланка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, Тагил йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Ницца һәм Пышма йылғаһы йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502312111200007586
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200758
* Бассейн коды — 14.01.05.023
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Закиров

Закиров — фамилия.
* Закиров Игорь Рәүеф улы (1945 т.) — осоусы, Рәсәй Федерацияһы Геройы (1994).
* Закиров Әхмәт Закир улы (1911—1988), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).
# Сареда-Яга

Сарёда-Яга (Сареда) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Наулъяга йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.

# Сареда-Яга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000055919
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005591
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Оло Сепатка

Оло Сепатка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шола йылғаһының һул ярына тамағынан 72 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Оло Сепатка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200312110000009015
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000901
* Бассейн коды — 08.01.02.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Нобик

Нобик — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Минолга йылғаһының уң ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Нобик
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010900112115200034572
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203457
* Бассейн коды — 13.01.09.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Джавахишвили Гиви Дмитриевич

Гиви Дмитриевич Джавахишвили (груз. გივი დიმიტრის ძე ჯავახიშვილი; 18 декабрь 1912 йыл, Тифлис — 10 ноябрь 1985 йыл, Тбилиси) — СССР-ҙың дәүләт эшмәкәре. 1953—1975 йылдарҙа Грузин ССР-ының Министрҙар Советы рәйесе.

# Джавахишвили Гиви Дмитриевич
## Биографияһы

Гиви Джавахишвили 1912 йылда табип Дмитрий Джавахишвили һәм Анна Магалашвили ғаиләһендә тыуған.
1934 йылда Кавказ аръяғы индустриаль институтын тамамлай; инженер-геолог.
1934—1941 йылдарҙа — гидрогеология партиялары начальнигы.
1941—1942 йылдарҙа — Тбилиси ҡалаһының Орджоникидзе район партия комитеты инструкторы.
1942—1944 йылдарҙа — Грузин ССР-ы Совнаркомының госплан бүлеге мөдире.
1944—1945 йылдарҙа — Грузия Коммунистар партияһы Үҙәк комитетының яғыулыҡ һәм энергетика бүлеге инструкторы.
1945—1947 йылдарҙа — Грузия Коммунистар партияһы Үҙәк комитетының яғыулыҡ һәм энергетика бүлегенең бүлек мөдире урынбаҫары.
1947—1948 йылдарҙа — Грузия Коммунистар партияһы Үҙәк комитетының яғыулыҡ-энергетика сәнәғәте буйынса сәркәтиб урынбаҫары һәм яғыулыҡ-энергетика бүлеге мөдире.
1948—1952 йылдарҙа — Грузия Коммунистар партияһы Үҙәк комитетының ауыр сәнәғәт бүлеге мөдире.
1952—1953 йылдарҙа — Тбилиси ҡала советы башҡарма комитеты рәйесе.
1952—1953 йылдарҙа — Грузин ССР-ы Юғары Советы рәйесе.
1953 йылдың апрель—сентябре — Грузин ССР-ы Министрҙар Советы Рәйесе урынбаҫары.
1953—1975 йылдарҙа — Грузин ССР-ы Министрҙар Советы Рәйесе.
1953—1975 йылдарҙа — Грузия Коммунистар партияһы Үҙәк комитеты бюроһы ағзаһы; КПСС Үҙәк комитеты ағзаһы (1956—1976 йылдарҙа), СССР-ҙың 4-9-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
1975 йылдың декабренән — союз әһәмиәтендәге персональ пенсионер.

# Джавахишвили Гиви Дмитриевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Ике Ленин ордены,
* Октябрь Революцияһы ордены,
* «Почёт Билдәһе» ордены,
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены,
* миҙалдар