# Боронғо Мысыр

Боронғо Мысыр (бор. грек. Αἴγυπτος һәм лат. Aegyptus), үҙ атамаһы Та-кемет, Та-мери, Та-уи һ. б. (мысыр. транслит. tA-kmt, tA-mrj, tA-wy), Ке́ми (копт Ⲕⲏⲙⲉ) — Боронғо донъяның әһәмиәтле тарихи һәм мәҙәни төбәгенең атамаһы, Африканың төньяҡ-көнсығышында Нил йылғаһының түбәнге ағымында урынлашҡан булған. Боронғо Мысыр тарихы 40-лап быуатҡа һуҙыла һәм тикшеренеүселәр тарафынан династияларға тиклемге осорға (тарихҡа тиклемге осор аҙағына ҡарай, мәҡәләлә уға ла ҡыҫҡаса күҙәтеү бирелде), династиялар осорона (Мысыр цивилизацияһының 27 быуатлыҡ төп осоро), эллинлыҡ осорона (Птолемейҙар династияһы хакимлығы аҫтында грек-македон мәҙәниәте менән ҡатнаш) һәм Рим осорона (Боронғо Рим дәүләте эсендә, Рим империяһының мөһим бер провинцияһы булараҡ) бүленә. Боронғо Мысыр мәҙәниәте б. э. т. IV мең йыллыҡ уртаһынан б. э. IV быуатына тиклем йәшәй. Византия-Копт осоро (Византия составында), иртә Урта быуаттарға ҡараһа ла, ҡайһы берҙә Боронғо Мысыр тарихы эсендә өйрәнелә, IV быуаттан VII быуатта ғәрәптәр баҫып алғанға тиклемге осорҙо биләй.
Боронғо Мысыр цивилизацияһының күтәрелеүе уның Нил үҙәне менән Нил дельтаһы шарттарына яраҡлашыуына бәйле. Ташҡындың йыл да тупраҡты уңдырышлы ылымыҡ менән ашлап тороуы, һуғарыулы баҫыусылыҡты ойоштороу арҡаһында иген ихтыяждан артығыраҡ күләмдә етештерелә башлай. Был үҙ сиратында социаль һәм мәҙәни үҫешкә этәргес бирә. Кеше һәм матди ресурстарҙың хакимиәт ҡулында тупланғанлығы ҡатмарлы каналдар селтәрен эшләү һәм тотоу, даими армияны ойоштороу, сауҙаны киңәйтеү мөмкинлеген бирә. Тау тоҡомдары сығарыуҙың, ялан геодезияһының һәм төҙөлөш технологияларының үҫеше күмәк көс менән мөһабәт биналар һәм ҡоролмалар төҙөүгә булышлыҡ итә. Фирғәүен ҡулы аҫтындағы жрецтарҙан, кәтиптәрҙән һәм идарасыларҙан торған бюрократик аппарат мәжбүрләүсе һәм ойоштороусы көс булып тора.
Боронғо Мысыр донъя цивилизацияһы өсөн ифрат ҙур мәҙәни мираҫ ҡалдыра, уның сәнғәт әҫәрҙәре борон замандарҙа уҡ донъяның төрлө мөйөштәренә сығарыла, башҡа илдәр оҫталары уларҙың күсермәләрен эшләй. Үҙенсәлекле архитектура формалары — мөһабәт пирамидалары, ҡорамдары, һарайҙары һәм обелисктары күп быуаттар дауамында сәйәхәтселәрҙең һәм тикшеренеүселәрҙең фекер-фараздарын ҡуҙғытып тора. Боронғо Мысыр оҫталары тарафынан стеналарға гүзәл биҙәктәр төшөрөлә һәм һындар яһала, быяла һәм фаянс етештереү үҙләштерелә, шағирҙары һәм яҙыусылары тарафынан яңы әҙәби формалар сығарыла. Боронғо мысырҙарҙың ғилми ҡаҙаныштары иҫәбендә — үҙенсәлекле имлә системаһы, математика, ҡулланма медицина, астрономик күҙәтеүҙәр һәм улар нигеҙендә барлыҡҡа килгән календарь. Боронғо Мысыр ҡомартҡыларына, артефакттарына һәм археологик ҡаҙылмаларына ҡыҙыҡһыныу XVIII—XIX быуаттарҙа тыуа һәм шул нигеҙҙә египтология фәне барлыҡҡа килә, уның модаға ла йоғонтоһо була.

# Боронғо Мысыр
## Атамаһы
### Килеп сығышы

Европа халыҡтарының телдәренә боронғо гректарҙан «А́йгюптос» (бор. грек. Αἴγυπτος) тигән атама килеп инә. Был топонимдың килеп сығышына ҡағылышлы бер нисә аңлатма бар:
* Боронғо грек мифологияһы — «Айгюптос» тигән илдең атамаһы Айгюптос (урыҫса яҙылышы Эги́пт, Еги́пт, Еги́пет) исемле батшаның исеменә бәйле тип ҡарала. Был батша Нил үҙәнендә меламподтар ҡәбиләһен ҡыйрата ла төбәккә үҙ исемен бирә$^{:1231}$. Ләкин мифтарҙың был персонажына, киреһенсә, боронғо гректар ул осорҙа булған илдең исемен биргәндер тигән фараз да бар. Эгиптты телгә алған антик авторҙар: Псевдо-Аполлодор, Гесиод, Гекатей Милетский, Павсаний.
* Тарихи фараз — «Айгюптос» тигән боронғо грек һүҙе Иртә һәм Иҫке батшалыҡтарҙың баш ҡалаһы Хут-ка-Птах (бор. грек. Мемфис) исеменән алынған. Был атама «ка Птах ҡорамы» (мысыр. транлит. Hwt-kA-ptH) тигәнде аңлата. Боронғо мысырҙарҙа башта Мемфистағы Птах алланың изге төйәге Хут-ка-Птах тип йөрөтөлөп, артабан ул ҡала исеме, унан һуң тотош төбәк атамаһы булып китә, тора бара гректар бөтә илде шулай тип йөрөтә башлай$^{:403}$$^{:294}$. Илдең һәм йылғаның атамалары араһында ла бәйләнеш барҙыр тип фараз ителә, мәҫәлән, Гомерҙа «Айгюптос» тигән атама йылғаныҡы (Нилдыҡы) булып тора, шунан инде ошо йылға тарафынан хасил ителгән илгә лә шул исем бирелә$^{:403}$.
Һуңыраҡ был атаманы римлылар ҙа ала — лат. Aegyptus (классик әйтелеше — Айгюптос, традицион әйтелеше — Эгиптус), латин теле теле аша ул бөтә Европаға тарала.

# Боронғо Мысыр
## Атамаһы
### Башҡа атамалары

Илдең атамаһы —
иероглиф яҙмаһында :
* tA-kmt — Та-кемет
* «Ҡара ер»
* tA-mrj — Та-мери
* «Кәтмән ере»
* tA-wy — Та-уи
* «Ике ер»
* jd-bwy — Иде-буи
* «Ике яр»
Үҙ атамаһы. Боронғо мысырҙар иленә төрлө атамалар бирер булған. Күп осраҡта был атамалар уның тупрағының уңдырышлылығына ишара яһаған — Та-кемет, йәғни «Ҡара ер» (Нил буйындағы уңдырышлы ерҙәр күҙҙә тотолған), ә уны уратҡан сүллектәр «ҡыҙыл ер», йәғни Та-мери, «Кәтмән ере», тип аталған. Тағы бер атамаһы — Та-уи, «Ике ер», был атама, моғайын, Мысырҙың ике өлөшөнөң (Нил үрендәге Үҙән менән түбәнге ағышындағы Дельтаның) берләшеүе мәғәнәһен үҙ эсенә алғандыр. Боронғо Мысыр текстарында шиғри атамалар ҙа осрай — «Сикомор ере», «Хор күҙенең ере» һ. б..
Башҡа халыҡтар биргән атамалар. Мысыр менән бәйләнештә булған күршеләре уны үҙенсә атаған:
* Ашшурҙарҙа (ассириялылар) — Муцур, Мисир (аккад. Muṣur, Miṣir) Түбәнге Мысыр һәм Урису (аккад. Uriṣṣu) Үрге Мысыр.
* Мицра́им (бор. йәһ. מִצְרַיִם транслит. Mitzráyim) — боронғо йәһүдтәрҙә. Мецар (бор. йәһ. מֵצַר) — «тарлауыҡ», «тар үткел», «муйын» төшөнсәләренә яҡын. Күсмә мәғәнәлә: бәхетһеҙлек, бәләнән сығыу юлы таба алмау. Библияла һүрәтләнгәнсә, был атама Хамдың улы Мицраимдан килеп сыҡҡан (Быт. 10:13-14).
* Мудраия — боронғо фарсы телендә.
* Миср/Маср (ғәр. مصر) — ғәрәптәрҙә.

# Боронғо Мысыр
## Географияһы

Боронғо Мысыр цивилизацияһы Нил йылғаһы буйында тыуа, һәм уның сәскә атыуы ла күп йәһәттән сәсеүлектәрҙе һуғарып торған ташҡындар менән бәйле. Нил Сахараның төньяҡ-көнсығышындағы яйлала хасил булған тар оҙон үҙән буйлап аға. Үҙәндең уртаса киңлеге 10 — 20 км, урыны-урыны менән ярҙарына тиклем тарая, көнбайышта Ливия сүллеге, көнсығыштан Ғәрәп сүллеге менән сикләнә. Үҙән ситендәге текә ҡаяларҙың бейеклеге 180 метрға еткеләй, яҡынса 900 километрҙан улар ситкәрәк — Киренаикалағы Барка яҫы таулығына ҡарай көнбайышҡа һәм Ҡыҙыл диңгеҙгә табан көнсығышҡа тартыла. Артабан йылға тармаҡлана, тағы 200 километрҙан был тармаҡтар, өсмөйөшлө дельта барлыҡҡа килтереп, Урта диңгеҙгә ҡоя (Мысырҙың төньяҡ сиге).

# Боронғо Мысыр
## Географияһы
### Яр буйы һыҙаты

Илде төньяҡтан йыуған диңгеҙҙе боронғо мысырҙар Уадж-Ур тип йөрөткән (транслит. мыс. wAD-wr, «Бөйөк Йәшеллек»)$^{:240}$, хәҙер унда Урта диңгеҙ, дөрөҫөрәге, уның Кипр диңгеҙе тип тә йөрөтөлә торған көнсығыш өлөшө, ята. Антиклыҡ дәүеренән Мысырҙың яр буйы һыуҙары Мысыр диңгеҙе (лат. Aegyptium pelagus) тип йөрөтөлгән. Моғайын, тарихҡа тиклемге осорҙа Нилдың хәҙерге дельтаһы урынында диңгеҙ ҡултығы булғандыр һәм Төньяҡ Африканың сүллеккә әйләнеү барышында яйлап ҙур һаҙлыҡҡа әүерелгәндер һәм Боронғо Мысырҙағы тәүге мәҙәниәттәр барлыҡҡа килеүгә дельта ярҙары йырып үткеһеҙ ҡамышлыҡтар менән ҡапланған булғандыр. Шулай уҡ Мысырҙың төньяҡ яры буйлап диңгеҙ ҡултығы тибындағы тоҙло күлдәр сынйыры (әле лә бар) теҙелә, улар диңгеҙҙән тар ғына муйындар менән айырыла.
Ҡыҙыл диңгеҙ яр буйҙары мысырҙар тарафынан әҙ үҙләштерелә. Ҡыҙыл диңгеҙ буйын боронғо мысырҙар — Та-Нутер, ә диңгеҙҙең үҙен Ше-Иару («Иару күле»)$^{:458}$, Па-йам аа эн Му-кеду (транслит. pA-jjm-aA-n-mw-qd, «Таулы яҡтың/сит ерҙең „Түңкәрелгән һыуҙың“ Бөйөк диңгеҙе»), шулай уҡ Урта диңгеҙ Уадж-Ур тип тә йөрөтә.

# Боронғо Мысыр
## Географияһы
### Рельефы, тупрағы, файҙалы ҡаҙылмалары

Боронғо Мысырҙың төп ландшафтын тигеҙлек тәшкил итә. Тупрағын Нил йылғаһы ташҡанда сығып ҡалған ылымыҡтар калийға байыта, шуға уның ере уңдырышлы, тупрағы еңел эшкәртелеүсән була.
Мысыр төҙөлөш һәм биҙәү ташына, баҡырға, ҡурғаш рудаларына, алтынға һәм ярым аҫыл таштарға бай була. Был тәбиғәт байлыҡтары боронғо мысырҙарға һәйкәлдәр, статуялар, эш ҡоралдары, ювелир әйберҙәр эшләргә мөмкинлектәр аса. Бәлзәмләүселәр Вади-Натрун тоҙон — мумиялар эшләү, ә гипсты штукатурлау өсөн файҙалана. Көнсығыш сүллектәге һәм Синайҙағы барып еткеһеҙ төпкөлдәрҙә рудалы тау-ташты эшкәртеү дәүләт хәстәрләүен талап итә. Нубияла алтын сығарыла. Вади-Хаммамат гранит, граувакк һәм алтын менән дан тота. Хеҙмәт ҡоралдары яһау өсөн тәүләп саҡматаш ҡулланыла. Боронғо мысырҙар көкөрт һымаҡ минералдарҙы ла косметик сара итеп беренсе булып ҡуллана башлай.
Баҡыр Боронғо Мысырҙа эш ҡоралдары яһағанда иң мөһим металл була, уны Синайҙа сығарылған малахитлы руданан ҡоролған мейестәрҙә иретәләр. Үрге Мысырҙағы тимер ятҡылыҡтары Ахырғы осор дәүерендә эшкәртелә. Мысырҙа юғары сифатлы төҙөлөш ташы күп була; Нил үҙәненең буйынан-буйына бурташ сығарыла, Асуан гранитҡа бай була. Көнсығыш сүллектә порфир, граувакк, алебастр һәм сердолик ятҡылыҡтары бик күп була. Эллинлыҡ осоронда Вади-Сикаитта зөбәржәт, Вади-әл-Худиҙа аметист ятҡылыҡтары эшкәртелә.

# Боронғо Мысыр
## Географияһы
### Климаты

XX быуат тикшеренеүселәренең күпселеге фекеренсә (С. Reed 1959, Х. А. Кинк 1964, H. Lamb 1966), Яҡын Көнсығышта (шул иҫәптән Мысырҙа ла) һуңғы 5000 йылда климат тотороҡло булған. Был фаразды тәүләп 1911 йылда Л. С. Берг әйтә. Ләкин һуңғы ваҡытта башҡа төрлө фекерҙәр ишетелә башланы.
К. В. Бутцер теорияһы. 1958-59 йылдарҙа К. В. Бутцер Нил буйында тәбиғәт-климат шарттарының үҙгәреп торғанлығын фаразлай. Ул төбәктә бөтә экосистемаға һәм халыҡтың йәшәү рәүешенә ҙур йоғонто яһаған ҡоролоҡтоң өс тапҡыр булғанын белдерә (1995 йылда дүртенсеһен өҫтәй): 1) б. э. т. 3600 йыл тирәһе (Накад I дәүеренең ахыры) — Төньяҡ-Көнсығыш Африкала яуын-төшөмдөң ҡырҡа кәмеүе (йылына 50 миллиметрға тиклем), 2) б. э. т. 2850—2600 йылдар, 3) б. э. т. 2480/2400-2000 йылдар, 4) б. э. т. 1300 йыл тирәһе.

# Боронғо Мысыр
## Географияһы
### Башҡалары

Боҙлоҡ дәүеренән һуң Мысыр климаты ҡоро һәм эҫегә әйләнә; саванналар юҡҡа сығып сүлгә әүерелә. Шул уҡ ваҡытта Нил үҙәне мөһабәт оазис булып ҡала. Боронғо Мысырҙың артабанғы үҫешенә ташҡындар хәл иткес йоғонто яһай. Ылымыҡлы тупраҡ баҫыусылыҡ өсөн бик уңдырышлы булып тора. Шул сәбәпле Мысырға төйәкләнгән ҡәбиләләр ауыл хужалығы менән бик иртә шөғөлләнә башлай.
Мысырҙан көньяҡҡа табан семит-хамит телдәренең ҡуш тармағы телдәрендә һөйләшкән ҡараһыу тәнле халыҡ йәшәй (нуби ҡәбиләләре); нубиҙар малсылыҡ һәм баҫыусылыҡ менән шөғөлләнә. Көньяҡтараҡ, Судан тирәһендә, негр һәм пигмей ҡәбиләләре көн итә. Мысырҙың көнбайышында семит-хамит телдәренең бербер-ливи төркөмө телдәрендә һөйләшкән халыҡтар йәшәй. Улар нигеҙҙә һунарсылыҡ һәм малсылыҡ менән көн итә. Мысырҙан төньяҡ-көнсығышта малсылыҡ менән шөғөлләнгән скемит ҡәбиләләре йәшәй.
Бөтә Мысыр иртә династиялар дәүеренән алып Үрге һәм Түбәнге Мысырға бүленә. Был ике өлкә гректар ном тип йөрөткән бәләкәй өлкәләрҙән тора. Һәр номдың төп ҡалаһы һәм үҙ аллалары була.
Мысыр иҡтисады Нилдың уңдырышлы үҙәнендә алып барылған ауыл хужалығына нигеҙләнә.

# Боронғо Мысыр
## Тарихы
### Таш быуаты

Палеолит. Кеше төркөмөнә (Homo) ҡараған ҡаҙылма төрҙәрҙең эшмәкәрлек эҙҙәре Мысыр ерендә әҙ осрай, ләкин хәҙерге заман фәне төҙ кәүҙәле кешенең (Homo erectus) Көнсығыш Африканан Алғы Азияға таралыу юлдары нәҡ ошонда ятҡан тип раҫлай. Уның африкан төркөмсәһе хеҙмәт кешеһе (Homo ergaster) тип нарыҡлана, ләкин тағы бер антропологик теорияға (ул һуңғыраҡ ваҡытҡа ҡарай) ярашлы, 1,8 миллион йыл элек Homo ergaster һәм уның тоҡомдары Африканан бөтә донъяға тарала башлай, ә Homo erectus тик Көнсығыш Азияла ғына хасил була.
Урта һәм үрге палеолит осоронда Нил үҙәне буйлап аҡыллы кеше (Homo sapiens) үҙе барлыҡҡа килгән Африканан Азияға һәм Европаға таралғандыр тигән теория ла бар.
Тәүтормош йәмғиәте эшмәкәрлеге үҙләштереп хужалыҡ итеүгә нигеҙләнә, кешеләр үләкһә ите, ҡырағай үҫемлектәр, моллюскылар менән туҡлана. Бер аҙҙан һунар итә башлайҙар, шул сәбәпле хайуандарҙы эҙәрләп, күсмә тормош рәүешенә күсәләр. Нил буйында улар фил, һыу һыйыры, жираф, мөгөҙморон, ҡырағай ат, ҡырағай һарыҡ, ҡырағай ишәк, ҡабан сусҡаһы, мышы, ғәзәл, антилопа, дөйәғош аулай. Һуңғараҡ балыҡсылыҡ менән дә шөғөлләнә башлайҙар. Моғайын, кеше ашаусылыҡ та таралған булғандыр. Палеолит кешеләренең даими торлағы булмай, ризыҡҡа бай урынға барып сыҡһалар, унда ҡыуыш ҡороп йә мәмерйәгә урынлашып, оҙаҡҡа төйәкләнер булғандарҙыр. Ул осорҙа кешелектең төп ҡаҙаныштары чоппер тигән таш ҡорал (2,6 миллион йыл элек), ҡул сапҡыстары (1,3 миллион йыл элек) ҡулланыуҙан, ут файҙаланыуҙан (0,5 миллион йыл элек), таш ҡоралдар әҙерләүҙән (100 мең йыл элек), тотҡаға ултыртылған үткер осло һәм ҡырғыслы ҡатмарлы таш ҡоралдар әҙерләүҙән (45 мең йыл элек) ғибәрәт.
Неолит һәм энеолит. Б. э. т. 8 — 7-се мең йыллыҡтан башлап Нил үҙәненең йәшәүгә яраҡһыҙ һаҙамыҡ джунглиҙары аша афразиат телдәренә ҡараған төрлө ҡәбиләләр миграциялай. А. Ю. Милитарев гипотезаһына ярашлы, был ҡәбиләләрҙең хәрәкәте Ғәрәбстан ярымутрауының сүллеккә әүерелеүенә бәйле Алғы Азиянан башлана. Климаттың үҙгәреүе уларҙы Суэц муйыны аша Төньяҡ Африкаға — уңдырышлы неолитик Сахараға күсергә мәжбүр итә. Икенсе бер фаразға ярашлы, был ҡәбиләләр Боронғо Мысырға көньяҡтан — хәҙерге Эфиопия һәм Көнсығыш Африканың башҡа өлкәләре яғынан — килеп төшкән.
Тәүмысыр халҡы таш, ағас, һөйәк ҡоралдар һәм ҡорамалдар ҡулланған. Балсыҡтан, фил һөйәгенән, ҡабырсаҡтан һәм төҫлө таштарҙан яһалған биҙәүестәр — мәрйендәр, сулпылар, йәнә керамиканан эшләнгән төрлө ҡоралдар табылған. Ошо осорҙа ҡайһы бер ҡәбиләләрҙә ер эшкәртеү общиналары хасил булған. Улар арпа, бойҙай, ҡарабойҙай, етен үҫтергән. Тәүмысырҙар шулай уҡ мал аҫраған, еп иләп, туҡымалар һуҡҡан. Энеолит осоронда кәтмән менән ер эшкәртелгән. Тәүтормош йәмғиәте мөнәсәбәттәре көсһөҙләнеп, синыфтарға айырылыу башланған. Технологик йәһәттән баҡыр иретеү мөһим ҡаҙаныш булып торған.

# Боронғо Мысыр
## Тарихы
### Таш быуаты
#### Династияларға тиклемге осор

Мысырҙың баҡыр-таш быуатында тикшеренеүселәр династияларға тиклемге осорҙо айырып ала. Был осор Түбәнге һәм Үрге Мысыр мәҙәниәттәре үҫешендәге ахырғы осор булып тора һәм беренсе династия хакимлығы аҫтында берләшеүҙең элгәре һанала.
Б. э. т. 4 мең йыллыҡ аҙағында мысырҙар ябай ғына һуҡа ҡуллана башлай, таш ҡоралдар менән бергә баҡырҙан эшләнгәндәре торған һайын киңерәк тарала. Династияларға тиклемге осорға мысыр иероглифтары менән яҙылған тәүге ҡомартҡылар ҡарай. Таш һәм балсыҡтан яһалған кеше һындары табыла. Һуңғы осор тикшеренеүҙәре күрһәтеүенсә, I династия тәхетте биләгәнгә тиклем үк Үрге Мысыр фирғәүендәренең ҡайһы берҙәре ҡыҫҡа ваҡытҡа булһа ла Үрге һәм Түбәнге Мысырҙы үҙ хакимлығы аҫтына берләштергәндер$^{:70}$.

# Боронғо Мысыр
## Тарихы
### Династиялар осоро

Осор Боронғо Мысыр тарихының 27 быуатын алып тора, уның төп өлөшөн тәшкил итә. Ошо осор, I династиянан башлап, Искәндәр Зөлҡәрнәйҙең илде баҫып алғанына тиклемге дәүерҙе, дельтаның һәм Нил үҙәненең бөтә фирғәүендәренең хакимлыҡ иткән ваҡытын үҙ эсенә ала.. Династиялар осоронда Боронғо Мысыр бер нисә тапҡыр төбәктә гегемон булыу дәрәжәһенә тиклем етә, дәүләткә аныҡ административ-идара итеү структураһы, заманы өсөн алдынғы технологиялар, үҫешкән хужалыҡ, сауҙа, көслө армия хас була, ул Нубия, Синай, Фәләстин ерҙәрен баҫып ала. Төҙөлөш техникаһы алға китә — мөһабәт ҡорам комплекстары һәм пирамида рәүешендәге төрбәләр ҡалҡып сыға, ҡатмарлы гидротехник эштәр башҡарыла — Нил буйында, Фаюмда ирригацион системалар, Суэц каналының элгәре, беренсе тупһалар әйләнәһендә урау канал төҙөлә. Боронғо Мысыр мәҙәниәте төрлө үҫеш баҫҡыстары үтә — дин, сәнғәт, тел һәм яҙма барлыҡҡа килә, үҙгәрештәр кисерелә. Мысыр дәүләте тирә-йүндәге өлкәләргә лә йоғонто яһай. Ҡеүәтле осорҙар күсеш мәлдәре менән сиратлашып тора — гиксостар, либиҙар, ҡуштар, ашшурҙар, фарсылар һөжүм итә, биләмәләрҙе баҫып ала. Боронғо Мысырҙың башҡа империялар эсенә, ят фирғәүендәр ҡулы аҫтына инеп ҡалғаны ла булғылай.

# Боронғо Мысыр
## Тарихы
### Династиялар осоро
#### Батшалыҡтың башланғыс осоро

* Осорҙо даталарға бүлеү варианттары:
* яҡынса б. э. т. 3000—2778 йылдар;
* яҡынса б. э. т. 3032/2982—2707/2657 йылдар;
* яҡынса б. э. т. 2900—2545⁺²⁵ йылдар.
Египтологияға ярашлы, яҡынса б. э. т. 3000 йылда Мысырҙың Үрге һәм Түбәнге өлөштәре бер батшалыҡ эсендә булған$^{:66.}$. Бөгөн б. э. т. IV—III мең йыллыҡтар тирәһендә ике дәүләттең бер булғанлығы бәхәсһеҙ тип ҡарала$^{:66-67}$. Б. э. т. XXVII—XXVI быуаттарҙа Түбәнге Мысырҙа тоҡанған сираттағы ихтилал граждандар һуғышына әйләнә, фирғәүен Хасехемуи фетнәселәрҙе ҡанһыҙ язалай — 50 000 кешенең үлтерелгәнлеге телгә алына. Күрәһең, II династияға ҡараған һуңғы был фирғәүен хакимлыҡ иткәндә Боронғо Мысыр берҙәм дәүләткә әйләнгәндер.
Батшалыҡтың башланғыс осорондағы фирғәүендәр, Мысырҙы ғына контролдә тотһа ла, күрше дәүләттәргә: көньяҡтағы Та-сетиға (Төньяҡ Нубия), төньяҡ-көнбайыштағы Та-хенаға (Боронғо Ливия), төньяҡ-көнсығыштағы Биауға (Синай ярымутрауы) һәм сечетиу ҡәбиләләренә (Көньяҡ Фәләстин) сауҙа һәм яу сәфәрҙәренә барып тора.

# Боронғо Мысыр
## Тарихы
### Династиялар осоро
#### Боронғо батшалыҡ

* Осорҙо даталарға бүлеү варианттары:
* б. э. т. 2778—2220 йылдар;
* яҡынса б. э. т. 2707/2657—2170/2120 йылдар;
* яҡынса б. э. т. 2543—2120⁺²⁵ йылдар.
Сама менән б. э. т. XXVI быуат башында Мысырҙа фирғәүен Джосер тәхеткә ултыра. Ул дәүләтте нығытҡан III династияның беренсеме, икенсеме хакимы була. Инбу-хедж ҡалаһының (бор. грек. Мемфис) некрополендә (хәҙерге заманда Саккара ауылы) алты баҫҡыслы мөһабәт пирамида төҙөп, Боронғо Мысырҙа «пирамидалар төҙөү осорона» башланғыс һала. Боронғо батшалыҡтың башҡа фирғәүендәре Снофру, Хафра, Менкаура һәм Хуфу ла (ярашлы рәүештә бор. грек. исемдәре — Сорис, Хефрен, Микерин һәм Хеопс) уның өлгөһөнә эйәрә.

# Боронғо Мысыр
## Тарихы
### Династиялар осоро
#### Беренсе күсеү осоро

* Осорҙо даталарға бүлеү варианттары:
* б. э. т. 2220—2070/40 йылдар;
* яҡынса б. э. т. 2170/2120—2025/2020 йылдар;
* яҡынса б. э. т. 2118—1980⁺²⁵ йылдар.
Был осорҙа Мысыр үҙ-ара дошманлашҡан ваҡ дәүләттәргә бүленә. Берҙәм ирригацион система емерелә, был ауыл хужалығын бөлдөрә. Осор аҙағына Нени-несу беренселекте Уасет (бор. грек. Фивы) ҡалаһына бирә, уның хакимдары (XI династия) яҡынса б. э. т. XXI быуатта илде ҡабат берләштерә.

# Боронғо Мысыр
## Тарихы
### Династиялар осоро
#### Батшалыҡтың урта осоро

* Осорҙо даталарға бүлеү варианттары:
* б. э. т. 2160—1785 йылдар;
* яҡынса б. э. т. 2119—1794/93 йылдар;
* яҡынса б. э. т. 1980⁺¹⁶−1760 йылдар.
Б. э. т. III мең йыллыҡ аҙағында Боронғо батшалыҡ харабаларында Үрге Мысырҙың Фива номынан сыҡҡан батшалар (XI династияның һуңғы хакимдары) тарафынан тергеҙелгән берҙәм Мысыр дәүләте дәүерен Батшалыҡтың урта осоро тип йөрөтәләр. Уны киләһе XII династия фирғәүендәре нығыта. Уларҙың ике йөҙ йыл дауамындағы батшалыҡ итеүе сәскә атыу һәм киҫкен бөлөү осоро булып ҡала$^{:244}$.

# Боронғо Мысыр
## Тарихы
### Династиялар осоро
#### Икенсе күсеү осоро

* Осорҙо даталарға бүлеү варианттары:
* б. э. т. 1785—1580 йылдар;
* б. э. т. 1794/1793—1550 йылдар;
* б. э. т. 1759—яҡынса 1630 йылдар.
Яҡынса б. э. т. 1700 йылда Суэц муйыны аша Түбәнге Мысырға Азиянан гиксос ҡәбиләләре бәреп инә һәм Нил дельтаһында бер быуаттан ашыуға төпләнеп ҡала.

# Боронғо Мысыр
## Тарихы
### Династиялар осоро
#### Батшалыҡтың яңы осоро (б. э. т. 1549—1069 йылдар)

Батшалыҡтың яңы осорона Боронғо Мысыр дәүләтенең сәскә атыуы хас. Был дәүерҙә Мысыр фирғәүендәренең XVIII, XIX һәм XX династиялары хакимлыҡ итә. Яңы батшалыҡҡа Яхмос I нигеҙ һалған тип иҫәпләнелә$^{:257}$.
Даталарға бүлеү варианттары. 1) б. э. т. 1580—1085 йылдар (495 йыл) 2) б. э. т. 1550—1070/1069 йылдар (480/481 йыл) 3) яҡынса б. э. т. 1539—1077 йылдар (464 йыл самаһы).

# Боронғо Мысыр
## Тарихы
### Династиялар осоро
#### Өсөнсө күсеү осоро

Мысыр бүленгәс, батшалыҡтың берҙәм хужалығы тарҡала. Номдарҙағы батша биләмәләре урындағы аҡһөйәктәр менән жрецтар ҡулына эләгә. Чиновниктарҙың шартлы мөлкәте бынан ары уларҙың шәхси милке булып китә. Мысыр төбәктәрҙәге аҡһөйәктәр төркөмдәренең үҙ-ара байлыҡ буйынса ярыш майҙанына әүерелә. Бөтә ерҙә, айырыуса көньяҡта, ҡорамдар ҡеүәтләнә. Тышҡы сәйәсәтте алып барырлыҡ берҙәм көс ҡалмай.
Мысыр Көнсығыш Урта диңгеҙ буйы төбәгендә ҡеүәтле держава булыуҙан туҡтай, сит илдәрҙәге биләмәләрен юғалта, хатта мысырлашып бөткән Нубия өҫтөнән хакимлығы ла бик ныҡ көсһөҙләнә. Ливиҙарҙың Түбәнге Мысырға үтеп инеүе ҙур күләм ала: улар тотош ҡәбиләләре менән күсеп киләләр, Мысыр армияһының төп көсөнә әйләнәләр, уларҙың юлбашсылары торған һайын йышыраҡ номарх вазифаларына ҡуйыла һәм ерле аҡһөйәктәр, руханиәт менән туғанлаша.
Даталарға бүлеү варианттары. 1) б. э. т. 1085—664 йылдар (421 йыл) 2) б. э. т. 1070/1069—яҡынса 655 йылдар (415/414 йыл) 3) яҡынса б. э. т. 1076—723 йылдар (353 йыл самаһы).

# Боронғо Мысыр
## Тарихы
### Династиялар осоро
#### Ахырғы осор

Боронғо Мысыр тарихындағы ахырғы осор XXVI—XXX династияларға ҡараған фирғәүендәрҙең хакимлығын үҙ эсенә ала (б. э. т. 664—332 йылдар). Был осорҙа Мысырҙың бойондороҡһоҙлоғон тергеҙеү өсөн аяуһыҙ көрәштәр, ауыр һуғыштар, ситтән һөжүмдәр бара. Ул илдең Фарсы ғәскәре, унан һуң Искәндәр Зөлҡәрнәй тарафынан баҫып алыныуы менән тамамлана$^{:133}$.
Даталарға бүлеү варианттары. 1) б. э. т. 664—343 йылдар (321 йыл) 2) б. э. т. 664—336/335 йылдар (328/329 йыл) 3) яҡынса б. э. т. 722—332 йылдар (390 йыл самаһы).

# Боронғо Мысыр
## Тарихы
### Ахеменид Мысыры

Дөйөм тасуирлама. Б. э. т. 528 йылда Мысырҙы фарсы батшаһы Камбис яулай һәм Мысыр Фарсы провинцияһына (сатраплығына) әйләнә. 341 йылда фарсылар тағы һөжүм итә һәм илде ҡот осҡос талауға дусар итә.

# Боронғо Мысыр
## Тарихы
### Эллинлыҡ осоро

Птолемейҙар осоронда дәүләт яңынан күтәрелеп китә, уға Киренаика (хәҙерге Ливия, шулай уҡ Дерна, Әл-Джәбәл-әл-Әдхәр, Әл-Мардж, Бәнғази, өлөшләтә Әл-Бутнан муниципалитеттары), Сива оазисы ҡушыла. Диадохтар һуғышы барышында Фәләстин ерҙәре һәм Кипр утрауы тартып алына$^{:304}$.
332 йылда Боронғо Мысырға Искәндәр Зөлҡәрнәй аяҡ баҫа. Ил уның державаһының бер өлөшөнә әүерелә. Уның империяһы диадохтар араһында бүлгеләнгәндән һуң, Мысыр полководец Птолемей Лагҡа эләгә. Ул Птолемей Лагтарҙың грек-македон династияһына нигеҙ һала (б. э. т. 305-30 йылдарҙа). Александрия баш ҡала булып китә. Птолемейҙар осоронда Мысыр эллин донъяһын иген менән төп тәьмин итеүсе була. Мысыр флоты Урта диңгеҙҙә хакимлыҡ итә. Птолемейҙар династияһының һуңғы идарасыһы Клеопатра заманында Боронғо Мысыр Боронғо Римдың сәйәси көрәшенә ылыҡтырыла. Флоты б. э. т. 31 йылда Акциялар морононда тар-мар ителгәндән, Клеопатра VII-нең үҙен-үҙе үлтергәндән һәм Марк Антоний мәрхүм булғандан һуң, Мысыр Римдың провинцияһына әүерелә (б. э. т. 30 йыл).

# Боронғо Мысыр
## Сәйәсәте
### Хакимиәт

Фирғәүен илдең абсолют монархы була һәм уның бөтә байлығын контролдә тота. Ул илдең юғары хәрби начальнигы һәм хөкүмәт башлығы була. Дәүләттә чати фирғәүендән ҡала икенсе кеше һанала. Чатиҙың бурыстары ҡатмарлы һәм күп һанлы була. Уның буйһоноуына «алтын палата» инә, алтын палатала ҡаҙна һәм батшаның хазиналары һаҡлана. Ул батша һарайының барлыҡ биләмәләренә идара итә. Шулай уҡ төҙөлөш проекттары, хоҡуҡ системаһы, архивтар ҙа уның ҡарамағында була. Төбәктәр китмәлендә дәүләт 42 административ районға (номға) бүленә. Номдың административ аппараты өҫтөндә номарх тора. Ул фирғәүендең вәкиле булып иҫәпләнә һәм административ өлкәгә идара итә. Һалымдар йыйыу, суд хөкөмө башҡарыу, ғәскәргә алыу һәм уны тәьмин итеү, хужалыҡ алып барыу ҙа уның вәкәләттәренә инә.

# Боронғо Мысыр
## Сәйәсәте
### Йәмғиәт

Мысыр йәмғиәтенең ҡатламдарға бүленеше бик ҡәтғи була. Ирҙәр ҡатындары менән бергә йортҡа идара итә һәм үҙ ихтыяры буйынса вариҫ һайлай. Аҡһаҡалдар кәңәштәр биреү менән шөғөлләнә, вафат булғандан һуң уларға ҙур хөрмәт күрһәтелә. Никахтар моногам була (хәйер, фирғәүендәр араһында ике йә бер нисә ҡатын алыу осраҡтары булғылай) һәм дин тарафынан раҫланмай. Туй тантанаһы һәм никахты теркәү үткәрелә. Бының өсөн йәштәрҙең бергә йәшәргә теләк белдереүе етә. Ирҙәр ун алты — ун һигеҙ, ә ҡатын-ҡыҙҙар ун ике — ун дүрт йәштә ғаилә ҡора. Фирғәүендең үҙ ҡыҙҙарының береһенә өйләнеү йолаһы ла була. Юғары иҡтисади статусҡа эйә булған ирҙәр, моғайын, законлы ҡатыны менән бергә йәриә лә тотҡандыр, был уның етеш йәшәү күрһәткесе булғандыр. Ләкин берәүҙән артыҡ ир менән бәйләнешкә ингән ҡатындарға яза бирелгән.
Зинасылыҡ әхләҡи яҡтан хупланмаған, әммә ғәмәлдә булған. Папирустарҙа һәм остракондарҙа аҡсаға енси хеҙмәттәр күрһәтеү, шулай уҡ күмәк зина ҡылыу тураһындағы яҙмалар осрай.
Боронғо Мысырҙа ирҙәр һәм ҡатындар, ҡолдарҙан башҡа бөтә социаль синыфтар вәкилдәре, ҡануниәт алдында тиң тип ҡаралған. Ябай крәҫтиән дә чати өҫтөнән ялыу бирә алған. Ҡолдар хеҙмәтсе урынына тотолһа ла, улар ҙа ирек ала, хатта аҡһөйәк булып китә алған. Эш урынында уларҙы табиптар дауалаған.
Ирҙәр ҙә, ҡатындар ҙа һатыу итә, килешеүҙәр төҙөй, никахҡа инә һәм айырыла, мираҫ ала, хоҡуҡтарын судта яҡлай алған. Ир менән ҡатын уртаҡ милеккә эйә булған йә никах контракты төҙөү юлы менән үҙен һәм балаларын фәҡирлектә ҡалыуҙан ҡурсалаған. Боронғо Мысырҙа ҡатын-ҡыҙ Боронғо Греция һәм Рим, хатта донъяның һуңғыраҡ осор йәмғиәттәрендәге ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарағанда ла күберәк шәхси иреккә һәм яҡлауға эйә булған. Хатшепсут һәм Клеопатра VII кеүек ҡатын-ҡыҙҙар хатта фирғәүен булып киткән. Ләкин дөйөм алғанда ҡатын-ҡыҙҙар дәүләткә идара итеүгә әллә ни ҡатнашмаған, ҡорамдарҙа ла икенсел вазифаларҙы башҡарған, улар, моғайын, ирҙәргә ҡарағанда белемһеҙерәк тә булғандыр. Ҡатын-ҡыҙҙар атаһының мираҫына хоҡуҡлы булған. Ҡағиҙә булараҡ, атаһы үлгәс, тәхетте улы биләгән, ләкин улы булмаһа, өлкән ҡыҙы кейәүгә сығырға ла уның ире тәхеткә ултырырға тейеш булған.

# Боронғо Мысыр
## Сәйәсәте
### Социаль иерархия

Социаль иерархия үрендә фирғәүен торған. Фирғәүен Һор исемле алланың, ә унан алдағы фирғәүен, улар бер нәҫелдән булһа ла-булмаһа ла, Һорҙың атаһы Осиристың кәүҙәләнеше тип һаналған. V династия батшаларынан башлап, ул шулай уҡ ҡояш аллаһы Раның да улы һаналған.
Фирғәүендәрҙең ҡатындары һәм улдары күп булған. Төп ҡатыны nesut Hemet — «батша ҡатыны» тип йөрөтөлгән, ул фирғәүендең үҙ һеңлеһе йә ҡыҙы булыуы ла ихтимал булған.
Социаль пирамидала фирғәүен һәм уның ғаиләһенән түбәндәрәк кәтиптәр һәм чиновниктар торған. Улар «аҡ итәкле синыф» тип йөрөтөлгән, сөнки аҡ етен кейемдәр кейгән. Улар араһынан иң өҫтә чатиҙар менән номархтар торған.
Уларҙан түбәнерәк баҫҡысты жрецтар, табиптар һәм махсус әҙерлекле инженерҙар биләгән. Жрецтар ҡорамдар, йолалар, дини байрамдар өҫтөнән баш булған, улар фирғәүендәрҙең кәңәшсеһе вазифаһын башҡарған һәм ергә, һалым ташламаларына һәм абруйға эйә булған. Хөкүмәт эшмәкәрлегендә кәтиптәр мөһим вазифалар башҡарған, улар һалымдар йыйған, закондар яҙған, ер хаҡын билдәләгән, шиғырҙар, йырҙар, хикәйәләрҙе күсереп яҙған, хаттар яҙған, халыҡ һанын алыуҙы үткәргән, аҙыҡ-түлек һаҡламын, ауыл хужалығы продукцияһын етештереүҙе, һөрөнтө ерҙәрҙе, коммерция эшмәкәрлеген, һалдаттарҙы, һарай ихтыяждарын һ. б. иҫәптә тотҡан.
Идара итеүсе синыфтан түбән өҫтөнлөккә эйә синыф торған. Унда беренсе юлды һалдаттар биләгән. Уларҙан түбәнерәк баҫҡысты һөнәрселәр (туҡыусылар, рәссамдар, парикмахерҙар, флотта хеҙмәт итеүселәр, көршәкселәр, скульпторҙар, зәргәрҙәр, тимерселәр һ. б.) биләгән, улар дәүләт ҡарамағында булған. Крәҫтиәндәр халыҡтың күпселек өлөшөн тәшкил иткән. Улар ер эшкәрткән, мал аҫраған, балыҡ тотҡан. Улар етештереүсе булһа ла, продукциялары дәүләттеке, ҡорамдыҡы йә ергә хужа бай ғаиләнеке булған. Крәҫтиәндәр хеҙмәт һалымы түләгән һәм һуғарыу ҡоролмаларында һәм төҙөлөштәрҙә лә эшләргә мәжбүр булған Йәнә улар транспортта, ҡайһы берҙә армияла ла хеҙмәт иттерелгән. Иң аҫтағы баҫҡыста ҡолдар торған. Ҡолдар кеше тип һаналған, ҡануниәт тарафынан яҡланған, уларҙың законлы ғаиләһе, милке булған.
| Ер һөрөү | Мал көтөү | Балыҡ һөҙөү |
Боронғо Мысыр йәмғиәтенең нигеҙен «батша хемуу»ҙары тәшкил иткән.
Батша хемууҙары Урта батшалыҡ осоронда иҙелгән бөтә ерле халыҡтан торған. Билдәле бер йәшкә еткәс, улар ер эшкәртеүсе, һөнәрсе, яугир булып киткән. Хемууҙар батша һәм ҡорам хужалыҡтарында эшләгән, шәхси хужалыҡтарҙа ла хеҙмәт иткән.
Батша хемууҙары хужаһының түгел, ә батшаның ҡоло тип иҫәпләнгән.

# Боронғо Мысыр
## Сәйәсәте
### Армия

Хәрби тораҡтар рәүешендәге тәүге даими ғәскәр Боронғо батшалыҡ дәүерендә барлыҡҡа килә. Хеҙмәт өсөн яугирҙәргә ер биләмәһе бирелә. Уҡ һәм йәйә төп ҡорал була. Суҡмар, баҡыр балта, таш осло һөңгө, таш йә баҡыр кинжал да ҡулланыла. Яугирҙәр күн тарттырылған ағас ҡалҡан тотоп, күн торҡа кейеп йөрөй. Ҡоро ерҙәге берҙән-бер ғәскәр төрө пехота була. Ғәскәр ополчениенан һәм нубиҙарҙың ярҙамсы отрядтарынан тора. Шул осорҙа уҡ сафҡа теҙелеп йөрөй башлағандар. Ҡәлғәләрҙе штурмлағанда баҫҡыстар ҡулланылған, ә диуарҙарҙы лом менән емергәндәр.
Батшалыҡтың урта осоронда ҡоралланыу яҡшыра төшә: уҡ-һаҙаҡ камиллаша, атҡан уҡ 150—180 метрға тиклем оса, мәргәнлек арта. Ғәскәрҙең ойошторолошо яҡшыра, уҡсыларҙан йә һөңгөсөләрҙән генә торған махсус отрядтар барлыҡҡа килә. Подразделениелар 6, 40, 60, 100, 400, 600 яугирҙән, отрядтар 2, 3 һәм 10 мең һалдаттан тора. Нығытылған ҡәлғәләр барлыҡҡа килә. Б. э. т. XVII быуат уртаһында Түбәнге Мысырҙы яулап алған гиксостар мысырҙарҙы яу арбаһы менән таныштыра.
Яңы батшалыҡта армия даимиға әйләнә һәм касталарға бәйле була. Күпселек яугирҙәр сәнсеп кенә түгел, сабып та була торған тура йә бөгөлгән ҡылыс менән ҡораллана. Тәнде һаҡлау өсөн торҡанан тыш бронза пластиналарҙан торған күн панцирь ҡулланыла. Ҡорал дәүләттеке була һәм келәттәрҙә һаҡлана. Төп урынды пехота биләһә лә, яу арбаларының да әһәмиәте арта бара.
Яу арбаһында ике яугир баҫып тора, береһе дилбегә тота, икенсеһе атыусы була. Яугир яу арбаһын үҙе табырға тейеш була.
Походта ғәскәр колонна менән хәрәкәт итә торған бер нисә отрядҡа бүленә. Төп подразделениеның байрағы була, XIX династия ваҡытында ул 200 яугирҙән тора. Ҡамау барышында «гөбөргәйел» булып теҙелеү ҡулланыла, яугирҙәр өҫтән ҡалҡандар менән һаҡлана.
Был осорҙағы Мысыр ғәскәрендә ситтән ялланған һуғышсылар күп була. Мәҫәлән, XVIII династияның икенсе яртыһында нубиҙар Сүриәлә һәм Фәләстиндә торған ғәскәрҙәрҙең төп өлөшөн тәшкил итә. Сик буйындағы ҡәлғәләрҙә лә сит илдәрҙән ялланған хәрбиҙәр тора. Аменхотеп IV-нең тән һаҡсылары араһында сүриәлеләр, ливиҙар, нубиҙар була.
Антик авторҙар Мысырҙың ғәскәри кастаһын Нил дельтаһының көнсығышында йәшәгән каласириҙарға һәм көнбайышындағы гермотибиҙарға бүлә. Каласириҙарҙың һаны — 250 000, гермотибиҙар 140 000 була
Фирғәүендәр ғәскәриҙәргә бик ыңғай мөнәсәбәттә була. Уларға ҡолдар һәм ерҙәр, алтын һәм көмөш отличие билдәләре бирелә, ризыҡтары мул була.

# Боронғо Мысыр
## Сәйәсәте
### Хоҡуҡи ҡоролош

Хоҡуҡи ҡоролоштоң башында формаль рәүештә фирғәүен тора. Ул закондар ҡабул итеү, ғәҙел хөкөм башҡарыу, законсылыҡты һәм хоҡуҡ тәртибен тәьмин итеү өсөн яуаплы була. Быны боронғо мысырҙар Маат тип атай. Боронғо Мысырҙың бер хоҡуҡ кодексы ла беҙҙең көндәргә килеп етмәһә лә, суд документтары Мысыр закондарының яҡшы һәм яман тураһында дөйөм ҡабул ителгән ҡарашҡа нигеҙләнгәнлеген раҫлай. Аҡһаҡалдарҙың урындағы советтары Яңы батшалыҡта Kenbet тип йөрөтөлгән һәм улар ваҡ-төйәк суд эштәре буйынса хөкөм сығарырға тейеш булған. Үлтереү, төрбәне талау, ер буйынса килешеүҙәр кеүек етди эштәр чати йә фирғәүен рәйеслегендәге Ҙур Kenbetҡа тапшырылған. Дәғүәселәр һәм дәғүәлеләр дөрөҫ һөйләүе тураһында ант иткән. Суд кәтиптәре ялыуҙы, күрһәтмәләрҙе, хөкөмдө яҙма рәүештә теркәп барған.
Яңы батшалыҡ осоронан хоҡуҡи ҡоролошта оракулдар мөһим роль уйнаған.

# Боронғо Мысыр
## Сәйәсәте
### Тышҡы сәйәсәт

Был осорҙағы Мысырҙың халыҡ-ара мөнәсәбәттәре беҙгә XVIII династия фирғәүендәренең Әл-Амарнала табылған ҙур дәүләт архивы аша билдәле. Был архивта Бабил, Ашшур, Митанни, Хет дәүләттәре һәм Кипр батшаларының, Сүриә-Фәләстин кенәздәренең һәм хакимдарының Мысыр фирғәүененә яҙған дипломатик хәбәр-хаттары һаҡланған. Амарна архивы табылдыҡтары ул осорҙоң дипломатияһын һүрәтләгән ҡиммәтле тарихи документтар булып тора. Ул хаттарға ҡарағанда, Мысыр Алғы Азиялағы бик күп дәүләттәр менән сауҙа һәм дипломатик мөнәсәбәттәрҙә торған. Айырым дәүләттәр араһында һөйләшеүҙәр махсус илселәр ярҙамында алып барылған. Был һөйләшеүҙәр йыш ҡына хәрби-сәйәси берлектәр һәм ҙур сер итеп тотолған килешеүҙәр төҙөүгә килтергән.
Сәйәси берлектәр, мәҫәлән, Мысыр менән Митанни араһындағы союз кеүектәр, йыш ҡына династиялар араһындағы никахтар менән нығытылған. Илселәр аша телдән йә яҙма һөйләшеүҙәр төрлө аңлашылмаусылыҡтарҙы көйләү маҡсатында ла алып барылған. Әйтәйек, Бабил батшаһы бер хатында Мысыр фирғәүененән Бабил каруанын талаған кешеләргә яза биреүҙе һораған. Икенсе бер хатында ул Мысырҙың Ашшур менән дипломатик мөнәсәбәттәр ҡороуына ҡаршы булыуын белдерә, сөнки Ашшурҙы үҙ буйһоноуындағы төбәк тип иҫәпләй. Митанни батшаһы бер хатында Мысыр фирғәүененә сик буйы ҡалалары менән алмашырға тәҡдим итә. Был хаттарҙың күпселеге бабил телендә бабил шына яҙыуы менән яҙылған. Ул заманда нәҡ ошо тел халыҡ-ара дипломатик тел булып торған. Дипломатик документтар Аменхотеп III батшалыҡ иткән осорҙан башлап Мысырҙың Азияла абруйы төшә барыуын раҫлай.

# Боронғо Мысыр
## Иҡтисады

Иҡтисад нигеҙҙә үҙәкләштерелгән була һәм ныҡлы күҙәтеү аҫтында тора. Боронғо Мысырҙа Ахырғы осорға тиклем тәңкә булмаһа ла, аҡса — бартер ҡоролошо хакимлыҡ итә, ул бер тоҡ бойҙайҙан һәм яҡынса 91 грамм баҡыр йә көмөш дебендан торған. Эшселәргә игенләтә түләнгән; ябай эшсе айына 5 ½ тоҡ (200 кг) ашлыҡлата түләү ала алған, ә оҫтаның хеҙмәт хаҡы 7 ½ тоҡҡа (250 кг) еткән. Хаҡтар бөтә илдә нығытылған булған һәм сауҙа итеүҙе еңелләштереү өсөн исемлектәргә индерелгән. Мәҫәлән, ирҙәр күлдәге 5 баҡыр дебен, һыйыр 140 дебен торған. Ашлыҡты исемлектәге хаҡтарға ярашлы башҡа тауарҙарға алмаштырып булған. Беҙҙең эраның бишенсе быуатында Мысырға сит илдәрҙән тәңкә аҡсалы ҡоролош инә. Башта тәңкәләр ҡиммәтле металл киҫәге рәүешендә сығарылһа, артабанғы быуаттарҙа ысын аҡса итеп эшләнә башлаған.

# Боронғо Мысыр
## Иҡтисады
### Ауыл хужалығы

Ыңғай географик үҙенсәлектәр Боронғо Мысыр мәҙәниәтенең сәскә атыуына булышлыҡ итә. Хужалыҡ тормошонда төп урынды Нил алып тора. Ташҡындарҙан һуң тороп ҡалған ылымыҡтар тупраҡты байыҡтырып, уңдырышлылыҡты күтәрер була. Шулай итеп, боронғо мысырҙар аҙыҡ-түлек муллығында көн итә, был мәҙәниәт, технологик һәм нәфис эшмәкәрлек менән шөғөлләнеүгә ваҡыт ҡалдыра. Ер төҙөлөшө хәл иткес әһәмиәткә эйә була, сөнки һалымдар кешенең күпме ер биләгәненә ҡарап алына. Теоретик йәһәттән бөтә ерҙәр фирғәүендеке була, әммә шәхси милеккә бирелеү осраҡтары ла булғылай.
Боронғо Мысыр иҡтисадының нигеҙен ер эшкәртеү һәм һөнәрҙәр тәшкил итә. Мысырҙар яр буйҙарына плотиналар төҙөргә өйрәнә, уларҙа баҫыуҙарға һыу сыға торған тишектәр яһай. Урта осор батшалығында ирригацион система һәм һуғарыу эштәре айырыуса алға китә. Һуғарыулы баҫыуҙар майҙаны һиҙелерлек арта, йыйып алына торған уңыш та күбәйә. Яңы батшалыҡ осоронда баҫыусылыҡ үҫештең юғарғы нөктәһенә етә.
Ауыл хужалығы Нил йылғаһының циклдарына бәйле була. Мысырҙар өс миҙгелде бүлеп ҡарай: Ахет (ташҡын), Перет (сәсеү) һәм Шему (ураҡ). Ташҡындар осоро июндән сентябргә тиклем дауам итә. Октябрҙән февралгә тиклем үҫентеләр үҫештә була. Марттан майға тиклем крәҫтиәндәр ураҡ ярҙамында уңышты ура, шунан шыбағастар менән һуға. Елгәргестәр ярҙамында ашлыҡты кәбәктән айыралар. Ашлыҡтан он тарталар.
Иген культураларының төрлөһө сәселә. Мәҫәлән, был осор яҙмаларында үрге мысыр һәм түбәнге мысыр арпа төрҙәре телгә алына. Йәшелсәселек, емешселек тә ныҡлы үҫештә була. Ялпаҡ һуған, һарымһаҡ, ҡауын, ташҡабаҡ, салат, ҡуҙаҡлылар һәм башҡа культуралар үҫтерелә. Йөҙөмдән шарап эшләйҙәр. Етен үҫтереү киң тарала. Унан еп иләп, туҡымалар һуғалар. Нил буйында папирус үҫә, унан ҡағыҙ етештерелә. Зәйтүн емешенән май һығыла.

# Боронғо Мысыр
## Иҡтисады
### Ауыл хужалығы
#### Малсылыҡ

Боронғо Мысыр сәнғәтендә хайуандар һәм ҡош-ҡорт :
| Крокодил башы. | Ҡаҙҙар. |
| Папирус сауҡалығында һунар итеү. | Скарабей рәүешендәге бетеү. |
Мысырҙар кешеләр менән хайуандар араһында көйлө мөнәсәбәттәрҙе йыһандағы тәртиптең мөһим өлөшө тип һанай, хайуандар менән үҫемлектәр бер бөтөндөң өлөшө тип ҡарала. Шуның өсөн йорт хайуандары ла, ҡырағайҙары ла рухи тормош, аралашыу һәм йәшәү сығанағы тип һанала. Бигерәк тә һыйыр малы абруйлы була. Эре мал өсөн һалым һалына, ә көтөү күләме усадьбаның йә ҡорамдың статусын һәм байлығын күрһәтеп тора. Боронғо мысырҙар һарыҡ-кәзә, сусҡа ла аҫрай. Ҡош-ҡортто, өйрәктәрҙе, ҡаҙҙарҙы һәм күгәрсендәрҙе ау менән тотоп, фермаларҙа үрсетәләр һәм һимертеү өсөн көсләп ҡамыр ашаталар. Нилда балыҡ күп була. Бал ҡорттары йортлаштырыла, Боронғо батшалыҡ осоронда уҡ күпләп бал һәм балауыҙ алына.
Боронғо мысырҙар ишәк, үгеҙ егә, ер һөрә, сәсә. Һимертелгән үгеҙҙе салыу ҡорбан килтереү йолаһының төп өлөшө була. Атты гиксостар Икенсе аралыҡ осоронда алып килә. Дөйәләр менән таныш булһалар ҙа, еккегә бик ҡулланып бармайҙар. Ахырғы осорҙа фил дә егәләр, тик көтөүлектәр етмәгәнлектән уларҙан баш тарталар. Эттәр, бесәйҙәр, маймылдар йорт хайуаны итеп тотола. Арыҫлан шикелле ситтән килтерелгән хайуандар батша ғаиләһендә генә аҫрала. Геродот яҙыуына ҡарағанда, мысырҙар хайуандарын өйөндә тота торған берҙән-бер кешеләр булған. Династияға тиклмге һәм Ахырғы осорҙарҙа хайуан ҡиәфәтендәге аллалар бик популяр була, мәҫәлән, Баст исемле бесәй алиһәгә, Тоту тигән ибис аллаға табыналар. Уларҙы йола ҡорбаны итер өсөн фермаларҙа үрсетәләр.
Мысырҙар ҡуянға, антилопаға, ҡоштарға, ҡыр үгеҙҙәренә һәм крокодилдарға һунар итә. Һунарға ау, уҡ-һаҙаҡ, һөңгө менән йөрөйҙәр. Дельтала балыҡ тоталар, бигерәк тә тилапия һәм карпты күпләп аулайҙар. Балыҡты ҡояшта киптерәләр.

# Боронғо Мысыр
## Иҡтисады
### Сауҙа

Боронғо мысырҙар күрше илдәр менән алыш-биреш итә, уларҙан минералдар, тоҙ, үҫемлектәр, ағас, күн, ҡоштар, атап әйткәндә, күгәрсендәр, ала.
Яйлап мысырҙар алыҫ илдәргә лә барып етә. Фәләстиндә, Сүриәлә сауҙа итәләр. Йәрүсәлим эргәһендәге боронғо Гезер ҡалаһында ҡаҙыныуҙар барышында Мысырҙа эшләнгән әйбәрҙәр табылған.
Яңы батшалыҡ осоронда сауҙа айырыуса киңәйә. Сүриәнән мысырҙар иген, шарап, бал, мал-тыуар ала. Ливандан төҙөлөш ағасы ташыла. Митанниҙан бронза, лазурит, туҡымалар, кейем-һалым, май, еңел арбалар, аттар һәм ҡолдар алалар. Бабилдан да, ошондай уҡ тауарҙарҙан тыш, көмөш, ағастан алтын һәм фил һөйәге менән биҙәп эшләнгән затлы әйберҙәр һатып алына. Мысыр менән Ашшур араһында сауҙа бәйләнештәре көслө була. Унан еңел арбалар, аттар һәм лазурит алалар. Бөтә был тауарҙарға алмашҡа мысырҙар алтын, фил һөйәге, затлы итеп биҙәлгән ағас әйберҙәр, туҡымалар, кейем-һалым, һөнәрселек тауарҙары тәҡдим итә. Эгей ҡәбиләләре менән сауҙа алып барыла.

# Боронғо Мысыр
## Халҡы

Боронғо көнсығыш халыҡтарының күпселеге кеүек үк, мысырҙар ҙа төрлө ҡәбиләләр ҡатнашыуынан барлыҡҡа килгән. Боронғо Мысыр халҡын хасил иткән халыҡ Төньяҡ һәм Көнсығыш Африканың ерле ҡәбиләләренә ҡараған. Боронғо Мысыр һүрәттәренә ҡарағанда, Көнсығыш Африкала (мысырса — Пунт иле) йәшәгән ҡәбиләләр тышҡы ҡиәфәте менән мысырҙарға оҡшаш булған.
Икенсе яҡтан, иң боронғо мысыр ҡәбиләләре Төньяҡ Африканың блронғо ливи ҡәбиләләре менән дә тығыҙ туғанлыҡта булған. Боронғо мысыр телендә Төньяҡ Африкалағы бербер теле менән оҡшашлыҡ бар. Ҡаҙылмалар күрһәтеүенсә, үҙенсәлекле мысыр мәҙәниәтен барлыҡҡа килтергән ҡәбиләләр Төньяҡ-Көнсығыш Африкала таш быуатынан бирле йәшәгән.

# Боронғо Мысыр
## Халҡы
### Теле һәм яҙмаһы

Боронғо Мысырҙа яҙыу төрҙәре
| Иероглифика. | Иератика. |
| Демотика. | Копт яҙмаһы. |
Боронғо мысырҙарҙың теле тикшеренеүселәргә ташта һәм папируста яҙылған иероглифик яҙмалар буйынса билдәле. Ул «үле» тел булғанлыҡтан, египтологияға нигеҙ һалынған заманда уның шифрын табыу мәсьәләһе килеп тыуа. Уны 1822 йылда Ж. Ф. Шампольон хәл итә. Хәҙерге фән мысыр телен африазиат телдәре ғаиләһенә индерә, уның эсендә йә семит, йә чад телдәренә яҡын булыуы ҡарала. Тел Династияларға тиклемге осорҙа (б. э. т. 5200—3000 йылдар) формалаша, шул осорҙа Мысырҙың энеолитик мәҙәниәттәренән протомысыр ҡәбиләләре хасил була башлай. Артабан, бөтә династиялар осоронда мысырҙарҙың теле үҫеш һәм үҙгәрештәр кисерә. Эллинлыҡ осоронан башлап, мысырҙар боронғо грек теленең көслө йоғонтоһона дусар була, римдар килгәс, латин теле лә тәьҫир итә. Ғәрәптәр тарафынан баҫып алынғас, мысыр теллеләр ғәрәптәр араһында иреп бөтә, уларҙың телен һәм йолаларын ала. Мысырҙарҙың бер өлөшө — копттар ғына һаҡланып ҡала. Улар боронғо мысыр теленең бер баҫҡысында торған копт телен файҙалана, ваҡыт үтеү менән был тел дини тантаналар теле булып ҡына ҡала һәм XIX быуаттан башлап «үле» тип һанала.
Мысыр теле — донъяла үҙ яҙмаһы булған иң боронғо телдәрҙең береһе. Беҙгә килеп еткән иң боронғо текстар б. э. т. 4 — 3-сө мең йыллыҡтарға ҡарай. Мысыр хисапсылары бик ҙур һандар менән эш итә: 10 000, 100 000 һәм хатта 1 000 000, уларҙы яҙыу өсөн махсус һүҙҙәр һәм билдәләр була$^{:72}$. Мысырҙарҙың яҙмаһы бер нисә төргә бүленә: иероглифика — бик күп һүрәттәрҙән (иероглифтарҙан), иератика — уларҙың ҡыҫҡартылған рәүештәренән, демотика тағы ла нығыраҡ ябайлаштырылған билдәләрҙән тора. Боронғо мысырҙар йышыраҡ горизонталь юлдарға, уңдан һулға, һирәк осраҡтарҙа һулдан уңға табан яҙған. Вертикаль бағана рәүешендәге яҙыуҙар ҙа булған, улар өҫтән аҫҡа уҡылған. 1-се мең йыллыҡ уртаһына бөтә төр мысыр яҙыуҙары юҡҡа сыға, иероглифтар менән яҙылған һуңғы текст — IV, ә демотикалы V быуатҡа ҡарай$^{:57}$.

# Боронғо Мысыр
## Халҡы
### Дине һәм мифологияһы

Боронғо Мысырҙа төбәктәрҙең күп төрлө культтары, айырым аллалары була. Күп һанлы аллалар тәбиғәт көстәрен һәм йәмғиәт күренештәрен кәүҙәләндерә. Шунлыҡтан мысыр дине политеистик тип ҡарала$^{:276}$.
Мысыр дине фетишизмдан һәм тотемизмдан башлап политеизмға һәм монотеистик тәғлимәткә тиклем 3000 йыллыҡ юл үткән. Бер аллалылыҡ концепцияһы тәү башлап Мысырҙа барлыҡҡа килә — Эхнатон фирғәүен Ҡояш аллаһы Атон тирәләй бөтә мысыр культтарын берләштерергә тырышып ҡарай.
Төрлө осорҙа Ра, Амон, Осирис, Исида, Сет, Птах, Анубис тигән аллалар айырыуса ололоҡлана.
Аллаларға фирғәүен исеменән эш итә торған жрецтар ҡарамағындағы ҡорамдарҙа табыналар. Ҡорам уртаһында мөҡәддәс урында табыныу һыны тора. Ҡорамдар йәмиғ табыныу урыны булмай, тик айырым байрам көндәрендә генә алланың һынын күмәкләп табыныу өсөн тышҡа алып сығалар. Граждандар үҙ йорттарындағы һындарға табына алған, ә бетеүҙәр хаос көстәренән һаҡлаған. Яңы батшалыҡтан фирғәүендең тәьҫир көсө кәмегән һәм дини йолалар аллаларға туранан-тура табыныу аша атҡарылған. Һөҙөмтәлә, оракулдар системаһын булдырып, жрецтар аллаларҙың һүҙҙәрен халыҡҡа улар аша еткергән.
Мысырҙар һәр кеше йән һәм тән өлөшөнән, йәғни аспекттан, тора тип инанған. Тәнгә өҫтәп, һәр кешенең šwt (күләгәһе), Ба (шәхесе йә күңеле), Ка (йәшәү көсө) һәм Исеме булған. Фекерҙәр һәм хистәр үҙәге тип мейе түгел, ә йөрәк ҡаралған. Үлгәндән һуң аспекттар кәүҙәнән айырылған һәм үҙе теләгәнсә хәрәкәт итә башлаған, ләкин уларға даими торлаҡ өсөн физик кәүҙә, мәҫәлән, статуя, талап ителгән. Мәрхүмдең иң төп маҡсаты, үҙенә Ка менән Баны ҡайтарып, Акһ кеүек йәшәгән "фатихалы мәйет"кә әйләнеү булған. Быға өлгәшһен өсөн мәрхүмде Осирис хөкөмөнә тапшырғандар, йөрәген Хәҡиҡәт бизмәненә һалып үлсәгәндәр. Бизмәндең һул туҫтағына — мәрхүмдең йөрәген, уңына хәҡиҡәтте кәүҙәләндергән алиһә Мааттың ҡанатын һалғандар. Лайыҡлы тип тапһалар, мәрхүм ерҙә йән рәүешендә йәшәү хоҡуғын алған.

# Боронғо Мысыр
## Халҡы
### Ерләү йолалары

Мәрхүмдең үлемһеҙлеген тәьмин итеү өсөн мысырҙар ҡатмарлы ерләү йолалары башҡарған. Кәүҙәһен мумиялаштырғандар. Ерләү йолалары башҡарғанда кейемдәрен, әйберҙәрен, йәнләнгәс кәрәк булыр тип, ҡәбергә һалғандар. Боронғо батшалыҡҡа тиклемге осорҙа мәйеттәрҙе сүлдәге соҡорҙарға ҡуйғандар. Улар унда тәбиғи рәүештә кибеп ҡорор булған. Хәллерәк мысырҙар мәйеттәрен төрбәләргә ерләй, яһалма мумиялаштырыу ҡуллана башлаған. Дүртенсе династиянан һуң ҡайһы бер ағзаларҙы каноптарға һаҡлауға һалғандар.
Яңы батшалыҡ осорона мысырҙар мумиялаштырыу оҫталығын каимллаштырған. Бының иң яҡшы техникаһы 70 көнгә һуҙылған һәм эске ағзаларҙы, танау аша мейене алыуҙан һәм кәүҙәне натр тигән тоҙҙар ҡатнашмаһы ярҙамында ҡаҡлауҙан торған. Кәүҙә эске кейемдәргә төрөлгән, уның араларына тылсымдар һалынған, шунан ул кеше ҡиәфәтле табутҡа һалынған. Ахырғы осор мумияларын саркофагтарға һалғандар. Эллинлыҡ осоронда мумиялаштырыу осраҡтары аҙайған, мумияның тышҡы ҡиәфәтенә иғтибар артҡан.
Ерләгәндән һуң мәрхүмдең туғандары һирәк-мирәк төрбәгә ризыҡ килтерергә, мәрхүм исеменән доғалар уҡырға тейеш булған.

# Боронғо Мысыр
## Мәҙәниәт һәм сәнғәт

Боронғо Мысыр сәнғәте дини культтың төп маҡсаттарына хеҙмәт иткән монументаль сәнғәт булып торған. Үҙенсәлеге шунда: әҫәрҙәрҙең күп өлөшө үлеләр өсөн тыуҙырылған. Боронғо Мысыр оҫталары таш, металл, ағас һәм быяла менән оҫта эш иткән.

# Боронғо Мысыр
## Мәҙәниәт һәм сәнғәт
### Аш-һыу

Мысыр аш-һыуы күп осорҙар буйы тотороҡло ҡалған. Хатта бөгөнгө аш-һыуҙары ла боронғоға бик оҡшаш. Төп ризыҡтары арпа, борай йә бойҙай икмәгенән торған. Икмәктең, ҡаластарҙың төрлөһөн бешергәндәр. Ҡамырҙы бал, май, һөт, еләк-емеш, йомортҡа, эс майы ҡушып төрләндереп баҫҡандар. Һөт ризыҡтарынан һөт өҫтө, эремсек, май ҡулланылған.
Геродот шаһитлыҡ итеүенсә, Батшалыҡтың ахырғы осоронда мысырҙар ҡояшта ҡаҡланған йә тоҙланған балыҡ ашағандар. Ҡоштарҙан тоҙланған бүҙәнә, өйрәк һәм ваҡ ҡоштар менән ризыҡланғандар. Шулай уҡ бешереп йә ҡурып та ашағандар$^{:КнигаII,77}$. Йәшелсәләрҙән борсаҡ, ноҡот борсағы, ҡыяр, латук салаты киң ҡулланылған. Һуған, ялпаҡ һуған, һарымһаҡ яратҡандар. Ҡауын менән ҡарбуз да күпләп үҫтерелгән. Йәй табынды йөҙөм, инжир, финик, сикомор емеше йәмләгән. Нар, зәйтүн ағастары, алмағастар мул уңыш биргән.