yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# 1819 йыл

II мең йыллыҡ :
XVII быуат — XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат — XXI быуат :
Хронологик таблица :
1819 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1819 MDCCCXIX |
| Юлиан стилендә | 1818—1819 (13 ғинуардан) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2571—2572 (3 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7327—7328 (13 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5579—5580 ה'תקע"ט — ה'תק"ף |
| Мосолман календары | 1234—1235 |
| Боронғо әрмән календары | 1268 ԹՎ ՌՄԿԸ |
| Ҡытай календары | 4515—4516 戊寅—己卯 жёлтый тигр — жёлтый заяц |
| Эфиопа календары | 1811—1812 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 1875—1876 |
| - Шака самват | 1741—1742 |
| - Кали-юга | 4920—4921 |
| Иран календары | 1197—1198 |
1819 йыл — йома көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.

# 1819 йыл
## Тыуғандар

* Биксурин Мирсалих Мирсәлим улы — Башҡортостандың мәғариф тарихында, фән һәм мәҙәниәт үҫешендә үҙенсәлекле эҙ ҡалдырған эшмәкәр.
# Поляковский Иосиф Болеславович

Поляковский Иосиф Болеславович (14 сентябрь 1925 йыл — 26 май 1981 йыл) — нефтсе. 1945—1966 йылдарҙа «Туймазабурнефть» тресының быраулаусыһы һәм быраулау мастеры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1965), СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1976).

# Поляковский Иосиф Болеславович
## Биографияһы

Иосиф Болеславович Поляковский 1925 йылдың 14 сентябрендә Украинаның Киев өлкәһе Макаров районының Липовка ауылында тыуа.
Махсус урта белемле: 1957 йылда Октябрьский нефть техникумын тамамлай.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1940 йылда тимер юл станцияһында эшсе булып башлай. 1945—1953 йылдарҙа — быраулаусы ярҙамсыһы, һуңынан быраулаусы, 1953 йылдан — «Туймазабурнефть» тресының быраулау мастеры була.
Иосиф Поляковский етәкселегендәге бригада йыл һайын социалистик ярышта иң ҙур ара үтә, ҡатламдарҙы быраулауҙа ҙур тиҙлектә башҡара, шулай уҡ быраулау эштәренең үҙҡиммәтен кәметеүгә өлгәшә.
Ете йыллыҡ (1959—1965) үтеү тиҙлеге 240 процентҡа арта, бер метрҙә үтеүҙең үҙҡиммәте 30 процентҡа кәмей, ә эш етештереүсәнлеге 300 процентҡа арта. Һөҙөмтәлә ете йылда 150600 метр үтеү бурысын бригада 1964 йылдың мартында үтәй.
И. Б. Поляковский етәкселегендәге быраулау бригадаһы даими рәүештә скважиналар быраулауҙың прогрессив технологияларын өйрәнә һәм киң ҡуллана. Һыу менән йыуыу ҡулланып үтеү күләме йылына 95-96 процент тәшкил итә.
Скважиналарҙы 8-се һәм 9-сы дмаметрғаса кәметелгән бырауҙар менән быраулау техник-иҡтисади күрһәткестәрҙе яҡшыртыуға ярҙам итә. 1964 йылда бригада ошо ысул менән 37928 метр, йәғни дөйөм күләмдең 95 процентын, быраулай. Ә 1965 йылда тотош быраулау ошо ысулға күсерелә.
И. Б. Поляковский бригадаһы быраулау контораһында беренселәрҙән булып диаметрҙары 68/8 һәм 71/2 булған өс секциялы турбобурҙар индерә. 1964 йылда турбобурҙар менән 16 скважина, 1965 йылда бригаданың барлыҡ скважиналары быраулана. Өс секциялы турбобурҙар ҡулланыу бырауҙың үтеүен ике секциялылар менән сағыштырғанда 13 процентҡа яҡшырта.
1965 йылдың 18 июнендә И. Б. Поляковский бригадаһы быраулау тиҙлеге буйынса рекорд ҡуя — айына бер станок 9589 иетр үтә һәм 1 092 метр тәрәнлектәге 1830-сы скважинаны 82 сәғәттә быраулай.
Быраулау техникаһын һөҙөмтәле файҙаланыуҙағы ҙур уңыштар, нефть скважиналарын быраулауҙа юғары техник-иҡтисади күрһәткестәргә өлгәшкәне һәм бригада менән оҫта идара иткәне өсөн 1966 йылдың 6 ғинуарында И. Б. Поляковскийға СССР Юғары Советы Указы менән «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1967 йылда ул участка начальнигы итеп тәғәйенләнә, 1970 йылда — «Туймазабурнефть» тресының район инженер-технлогия хеҙмәте начальнигы. 1974 йылдан алып — Өфө быраулау эштәре идаралығының инженер-технологы.
1981 йылдың 26 майында вафат була.

# Поляковский Иосиф Болеславович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966);
* Ленин ордены (1966),
* «Почёт Билдәһе» ордены (1971),
* миҙалдар.
# Ерюга

Ерюга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО/ Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сояна йылғаһының уң ярына тамағынан 71 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Ерюга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000312103000042736
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004273
* Бассейн коды — 03.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сурб Хач сиркәүе (Дондағы Ростов)

Сурб Хач сиркәүе (әрм., рус. Изге Тәре сиркәүе) — Дондағы Ростовта әрмән сиркәүе. XVIII быуат аҙағында Ҡырымдан килгән әрмән күскенселәре тарафынан төҙөлгән. Иң боронғо бина.

# Сурб Хач сиркәүе (Дондағы Ростов)
## Тасуирламаһы

Ҡорам Төньяҡ торлаҡ массивы биҫтәһе менән уратып алынған. Парк һәм ҡойма менән уратып алынған ғибәҙәтхана бейек яр буйында урынлашҡан.
Сиркәү классицизм стилендә төҙөлгән. Бинаның композицияһында мөһим элементтары булып бинаның портиктары тора. Сиркәү планында тура мөйөшлө, урта өлөшөндә ҙур булмаған ризалиттар менән һәм көнсығыш яғында сығып торған апсида бар.
Сиркәүҙән Темерник йылғаһына таш һикәлтә төшә, ул элек ике күпер аша йылға бөгөлөндө урынлашҡан паркҡа алып барған. Сиркәүҙән көнсығышҡа ҡарай 1862 йылда «Чорхах» шишмәһе өҫтөндә төҙөлгән ҡоролма тора.
Сиркәүҙең төп ҡомартҡыһы —VI быуат хачкары (тәре-таш), риүәйәт буйынса, Әрмәнстандың боронғо баш ҡалаһы — Ани ҡалаһынан сығарылған, һәм XVIII быуатта дон еренә Ҡырымдан әрмән күскенселәре алып килгән.
Сиркәү стеналары янында әрмән шағирҙары һәм яҙыусылары Арутюн Манукович Аламдарян, Лазаревич Микаэл Налбаднян һәм Рафаэл Патканян Габриэлович ерләнгән

# Сурб Хач сиркәүе (Дондағы Ростов)
## Тарихы

Сурб Хач монастырь сиркәүенә нигеҙ ташы 1783 йылда һалына, 1786 йылда уҡ төҙөлә башлай һәм 6 йыл дауам итә. 1792 йылдың 27 ноябрендә сиркәү изгеләндерелә.
Сиркәү архитектор Иван Старов проекты буйынса төҙөлә.
1862 йылда сиркәүҙең көнбайыш фасадынан алыҫ түгел ике яруслы, бейек дүрт ҡырлы сатыр менән манара төҙөлә. Сиркәүҙән көнсығышҡа ҡарай ике ҡатлы архиерей йорто урынлашҡан. Унда 1791 йылда ойошторолған дөйөм белем биреү мәктәбе урынлашҡан, һуңыраҡ ул пансионат менән семинария итеп үҙгәртелә. Семинария янында китапхана булдырыла, ул 1883 йылда Нахчиванға күсерелә. Шулай уҡ бинала Рәсәйҙә беренсе булған типография урынлаша, ул 1790 йылдан алып 1796 йылға тиклем эшләй. 6 йыл эсендә был типографияла 20 ашыу китап баҫылып сыға. Архиерей йорто һәм манара XX быуатта юҡҡа сыға
Революция тиклемге осорҙа монастырҙың яҡынса 50 гектар ере була, улар һөрөнтө ер һәм баҡса итеп ҡуртымға бирелә. 1862 йылда бында Әрмән апостол сиркәүенең архиепискобы Габриэл Айвазовский ( рәссам К. Айвазовскийҙың ир туғаны) булған.
Монастырь 1931 йылға тиклем эшләй, ғибәҙәттәр туҡтатылғас, ҡоролмалар урындағы совхозға иген һаҡлағыс булып тапшырыла.
1968—1972 йылдарҙа монастырҙа тергеҙеү эштәре Маурк Григорян проекты буйынса башҡарыла. Реставрация тамамланғас (14.11.1972) ғибәҙәтхана бинаһында рус-әрмән дуҫлығының Ростов музейы асыла, унда 10 меңдән ашыу экспонат иҫәпләнә. Ғибәҙәттәр йәнә 2000 йылда яңыртыла..
* Монастырь панорамаһы
* Шишмәнән сиркәүгә таш һикәлтә
* Рафаэл Патканян һәм Микаэл Налбандяндың ҡәбер таштары
* Шишмәнең өҫҡормаһы
* Сурб Хач сиркәүе Рәсәй маркаһында, 2001 йыл
# Таганрог ҡултығы

Таганрог ҡултығы — Аҙау диңгеҙенең төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан, уның иң ҙур һәм айырым ҡултығы булып тора.
Таганрог ҡултығын диңгеҙҙән Долгая һәм Белосарайская морондары айырып тора. Ҡултыҡтың оҙонлоғо яҡынса 140 км, киңлеге ауыҙы янында 31 км. Таганрог ҡултығы Аҙау диңгеҙенә ҡарағанда һайыраҡ һәм төбөнөң рельефы бик тигеҙ. Уның уртаса тәрәнлеге 4,9 м тәшкил итә, күләме — 25 км³. Таганрог ҡултығы майҙаны — 5600 км². Ҡағиҙә булараҡ, декабрҙән мартҡа тиклем туңа, йылы ҡыштарҙа бөтөнләй туңмаҫҡа мөмкин. Ҡултыҡ өсөн периоды бер тәүлек булған, ай менән ҡояштың тартыуы арҡаһында барлыҡҡа килгән ағымдар хас. Ағым көндөҙ йылғаға, ә төндә диңгеҙгә йүнәлә, һыу кимәленең тирбәлеүен барлыҡҡа килтерә. Таганрог эргәһендә тирбәлеү амплитудаһы 50-80 см -ға етә. Көслө ел ваҡытында ундай тирбәлеүҙәр бөтә.
Таганрог ҡултығына Дон, Кальмиус, Миус һәм Ея йылғалары ҡоя. Ағымдарҙың барлыҡҡа килеүенең төп сәбәбе булып, ҡатнаш типтағы ағымдар барлыҡҡа килтереүсе ел тора. Ағыҙылған һыуҙар ағымы елһеҙ һауа торошо булғанда йәки боҙ ҡатламы булғанда ғына беленә.
Ҡултыҡта тоҙло һыу ҡуйылығы тигеҙ түгел. Ҡултыҡтың көнсығыш, айырыуса һай һыулы өлөшө, туранан тура Дон һыуы кергән ерҙә, сөсөләнә, ә көнбайыш өлөшө нығыраҡ тоҙло, сөнки йыш ҡына Аҙау һыуының туранан-тура йоғонтоһына дусар була.
Таганрог ҡултығында Таганрог һәм Ейск Рәсәйҙең һәм Мариуполь Украинаның төп порттары булып торалар.
Таганрог ҡултығының төньяҡ яр буйында 25-тән артыҡ мустьер осоро урын-ере бар (Рожок I—III, Левинсадовка, Беглицкая һ. б.). Рожок утары эргәһендә Рожок 1 күп ҡатлаулы торамала (микулино боҙлоҡ-ара осоро) IV (мустьер) ҡатламында палеоантроптың аҙау теше табылған. Уның морфологияһына боронғо үҙенсәлектәрҙән тыш, алдынғы билдәләр ҙә хас. Таганрог ҡултығының көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә Семибалки ауылы янында, плейстоцен осороноң ҙур, һәм ваҡ һөтимәрҙәр ҡалдығынан палеонтология торамалары урынлашҡан. Табылдыҡтар эоплейстоцен аҙағы (морозовский горизонт) осорона ҡарай. Табылдыҡтарҙың плейстоцен йәше бында боронғо кешенең тереклек итеү эҙҙәрен табыу мөмкинлеген күҙ алдында тота Уларҙың йәшәүенә .кайнозой эраһының өсөнсө (хәҙерге) периоды башында дала зонаһында йәшәгән үлән ашаусы өйөрлө мал булышыҡ иткән булырға мөмкин.
# Совраж

Совраж — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вонил йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Совраж
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000012693
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001269
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Яңы Шуамта

Яңы Шуамта Хахул монастыры - (груз. ახალი შუამთა) - Кахетиялағы урта быуаттың ахырына ҡараған тарихи ҡомартҡы.

# Яңы Шуамта
## Географияһы

Яңы Шуамта монастыры Грузияның Кахетия төбәгендәге хәҙерге ваҡытта Телави муниципалитетына ҡараған, шул исемдәге ҡаланан йыраҡ түгел, Цивгомбори тауының тау саңғыһы битләүендә урынлашҡан ҡаралты.

# Яңы Шуамта
## Тасуирламаһы

Яңы Шуамта монастыры грузин православ сиркәүенә ҡарай, XVI быуаттың 50-се йылдарында, Иҫке Шуамта монастыры ташлап ҡуйылғас, нигеҙләнгән. Яңы монастырҙы Кахетия батшаһы Леваниҙың ҡатыны Тинатин төҙөткән һәм үҙе лә ошонда ерләнгән.
1842 йылда монастырҙа Мревлишвили булып киткән
# Миәҙәк ауыл Советы (Дүртөйлө районы)

Миәҙәк ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Дүртөйлө районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Миәҙәк ауылы.

# Миәҙәк ауыл Советы (Дүртөйлө районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
2008 йылда Миңеште ауыл Советы Миәҙәк ауыл Советы менән берләштерелә.
# Садиҡов Нәзиф Харис (Харас)улы

Ҡалып:Underlinked
Садиҡов Нәзиф Харис (Харас) улы (1913 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры. Гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.

# Садиҡов Нәзиф Харис (Харас)улы
## Биографияһы

Садиҡов Нәзиф Харис (Харас) улы 1913 йылда Башҡортостандың Саҡмағош районында тыуа. 1942 йылдың октябрендә Башҡорт АССР-ының Саҡмағош район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 112-се кавалерия дивизияһының 62-се гвардия кавалерия полкында пулеметсы булып хеҙмәт итә. Ҡыҙыл Йондоҙ орденына тәҡдим ителгән бүләкләү ҡағыҙында Садиҡов Нәзиф Харис (Харас) улының батырлығы тураһында былай тип яҙыла: «1943 йылдың 23 октябрендә гвардия рядовойы- пулеметсы, пулемет тоҫҡаусы командир Әбделмәновтың ярҙамсыһы Садиҡов, командир етәкселегендә көслө пулемет уты аҫтында алға бара һәм үҙенең йылдам эш итеүе менән артта ҡалған оборона тотоп сигенеүсе дошман төркөмөнөң юлын киҫә. Садиҡов Нәзиф Харис (Харас) улы пулемет янында оҫта һәм йылдам эш итә, был алышта ун бишкә яҡын дошман һалдатын юҡ итә һәм эскадронға сигенеүсе дошмандарҙы эҙәрлекләп алға барырға мөмкинлек бирә». Был батырлығы өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.
# Дакота

Дакота (ингл. Dakota, Lakota) — америка индейҙарының ҡәбиләләр (Сиу)|төркөмө һәм уларҙың теле/телдәре (сиуан ғаиләһе) атамаһы, шулай уҡ АҠШ-та уның нигеҙендә барлыҡҡа килгән бер нисә топоним һүҙе:
* (Ысын) дакота — сиу теленең санти һәм сиссетон диалекттарын индергән һөйләшенең атамаһы
* Дакота — сиу теленең санти-сиссетон (асылдағы дакота), янктон-янктонаи (накота) һәм тетон (лакота) индергән икенсе исеме.
* Дакота теле (дакота телдәре) — сиу һәм ассинибойн, стони һәм дакота-башҡурти телдәрен индергән телдәр төркөмө.

# Дакота
## Штаттары

* Төньяҡ Дакота
* Көньяҡ Дакота

# Дакота
## Ҡалалары

* Дакота (Иллинойс)
* Дакота (Висконсин)
* Дакота (Миннесота)

# Дакота
## Исемдәр

* Джонсон Дакота — америка актрисаһы
* Блю Ричардс Дакота (1994 й. тыуған) — инглиз актрисаһы
* Гойо Дакота (1999 й. тыуған) — канада актёры.
* Фэннинг Дакота (1994 й. тыуған) — америка актрисаһы
* Дакота — йырсы Маргарита Герасимовичтың (1990 й. тыуған) псевдонимы, «Йондоҙҙар фабрикаһы-7» финалсыһы, MONROE панк-рок төркөмө йырсыһы.
* Дакота — билдәле немец һәм диджейы һәм электрон музыка продюсеры Маркус Шульц (1975 й. тыуған) псевдонимы.
* Дакота — америка порноактирисаһы Линдмалдер Джаниндың (1968 й. тыуған) псевдонимы.
* Скай Дакота — америка порноактрисаһы Lauren Kaye Scottтың. севдонимы.

# Дакота
## Башҡа мәғлүмәт

* Дакота — Нью-Йорктағы 1880 йылдарҙа төҙөлгән билдәле бина; бында Джон Леннон йәшәгән һәм уның алдында үлтерелгән.
* Дуглас ДС-3 «Дакота» — билдәле америка самолёты
* Dakota — Stereophonics синглы.
# Ҡасҡын Һамаров

Ҡасҡын Һамаров — поход старшинаһы (1773). 1773—1775 йылдарҙағы Е. И. Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёв полковнигы.

# Ҡасҡын Һамаров
## Биографияһы

Нуғай даруғаһы Тамъян улусы Мостафа (Һәйет) ауылы башҡорто, XVI быуатта йәшәгән башҡорт кенәзе һәм тарханы, Тамъян ҡәбиләһе бейе Шәғәле Шаҡман вариҫы.
1771—1773 йылдарҙа Бар конфедераттарына ҡаршы Польша походында ҡатнаша. Был походҡа 3 мең башҡорт ебәрелә, уларҙан 300-әр кешенән торған 10 партия ойошторола. Ҡасҡын Һамаров 10-сы партия менән командалыҡ итә.
Баш күтәреүселәргә 1773 йылдың октябрендә ҡушыла. 12 октябрҙә Ҡасҡын Һамаров отряды Воскресенка заводын (баш күтәреүселәр армияһына 600-гә яҡын завод крәҫтиәне йәлеп ителә), 19 ноябрҙә Өфө провинцияһының Стәрлетамаҡ пристанен (баш күтәреүселәргә 600-гә яҡын башҡорт һәм мишәр ҡушыла), һуңыраҡ Табын ҡәлғәһен баҫып ала. Декабрҙән алып Чесноковка баш күтәреүселәр үҙәге етәкселәренең береһе. Өфөнө ҡамауҙа һәм штурмлауҙа ҡатнаша, 6 декабрҙә Ҡазан даруғаһы Аҡбаш ауылы янында Речь Посполитаянан ҡайтҡан 400-гә (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 700-гә) яҡын башҡортто баш күтәреүселәр яғына ауҙара. 1774 йылдың март аҙағында ғәйебен танып И. И. Михельсонға, октябрҙә И. А. Тимашевҡа килә; май-сентябрҙә Ҡаранай Моратов, Ҡәнзәфәр Усаев һәм Салауат Юлаев менән берлектә Нуғай даруғаһында көрәшен дауам итә. Ҡазан йәшерен комиссияһында һәм Сенаттың Йәшерен экспедицияһында тикшереү аҫтында була. 1775 йылдың мартында азат ителә.
1777 йылдан Тамъян улусы старшинаһы була.
Артабанғы яҙмышы билдәле түгел.
# Тетерев

Тетерев (укр. Тетерів) — Украиналағы йылға. Житомир һәм Киев өлкәләре аша көньяҡ йүнәлештә аға. Днепр йылғаһының уң ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 365 километр.
# Уманкаяга

Уманкаяга (Обманная) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Уманкаяга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000056480
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005648
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Атанғолов Урал Шәйәхмәт улы

Атанғолов Урал Шәйәхмәт улы (13 ноябрь 1936 йыл — 25 апрель 2010 йыл) — педагог. Педагогия фәндәре кандидаты (1993).

# Атанғолов Урал Шәйәхмәт улы
## Биографияһы

Урал Шәйәхмәт улы Атанғолов 1936 йылдың 20 мартында Башҡорт АССР-ы Хәйбулла районы Аҡъяр ауылында тыуған.
1959 йылда Орск дәүләт педагогия институтын тамамлай.
1964 йылдан Йылайыр районы Матрай һигеҙ йыллыҡ мәктәбенең директоры булып эшләй. 1965 йылдан КПСС-тың Йылайыр район комитетының пропоганда һәм агитация бүлегенең мөдире була.
1975 йылдан Юлдыбай совхозы партия комитеты сәркәтибе вазифаһын үтәй.
1978 йылдан Сибай ҡалаһының 10-сы һанлы урта мәктәбендә уҡытыу буйынса мөдир булып эшләй. 1980 йылдан Сибай ҡалаһының 8-се һанлы урта мәктәбенең директоры була.
1990 йылдан 12-се һанлы Сибай урта мәктәбенең психология-педагогика хеҙмәтен етәкләй. 1993 йылда педагогия фәндәре буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. Шул уҡ йылда Башҡорт мәктәптәре ассоциацияһы ойошторолоуына булышлыҡ итә.
1998—2007 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының Сибай институты педагогика һәм психология кафедраһы доценты булып эшләй.
Ғилми хеҙмәттәре этнопедагогикаға бағышланған. 30-ҙан ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 2 монография авторы.
2010 йылдың 25 апрелендә Сибай ҡалаһында вафат була.

# Атанғолов Урал Шәйәхмәт улы
## Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре

* «Фиҙакәр хеҙмәте өсөн. Владимир Ильич Лениндың тыуыуына 100 йыллығын билдәләү» (1970)
* Хеҙмәт ветераны (1985)

# Атанғолов Урал Шәйәхмәт улы
## Хеҙмәттәре

* Башкирская национальная школа. — Уфа, 2007.
* Мудрость веков и воспитание человека. — Уфа, 2009.
* Памятник народной педагогики // Ватандаш. — 2000. — № 9. — ISSN 1683-3554.
# Нягринская Виска

Нягринская Виска — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Нягринская Виска
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000052840
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005284
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Гвинея-Бисауҙа ислам

Гвинея-Бисауҙа ислам порт. Islã na Guiné-Bissau, ғәр. الإسلام في غينيا بيساو‎) ― илдең өҫтөнлөклө дине булып тора. Гвинея-Бисау халҡының күпселеген мосолмандар (50 %), артабан христиандар (34 %) һәм урындағы диндәргә ышаныусылар (7,9 %) тәшкил итә.

# Гвинея-Бисауҙа ислам
## Һаны һәм таралышы

Гвинея-Бисау халҡының (1,7 млн, 2018 йылғы баһа буйынса) яртыһынан күбеһе ― ислам динен тота. Илдәге мосолмандарҙың 40 % - ы ― мәлики мәҙһәб сөнниҙәре, 6 % - ы ― шиғыйҙар, 2 % - ы ― әхмәдиселәр. 36 % - ы үҙҙәрен «мосолман» тип кенә һанай. Суфыйлыҡ тәьҫире бар.

# Гвинея-Бисауҙа ислам
## Тарих

Гвинея-Бисау халыҡтары төрлө ваҡытта исламды ҡабул итә. Мәҫәлән, фульбе этник төркөмө беҙҙең эраның IX быуатында мосолман була, мандинка төркөмө ислам динен XII быуатта ҡабул итә.
Урта быуаттарҙа ислам таралыу, барыһынан да элек, Төньяҡ Африкалағы бәрбәрҙәр менән сауҙа бәйләнештәре урынлашыуға бәйле була.
Фула һәм Мандинка этник төркөмдәре вәкилдәре 1076 йылда Гана империяһын тар-мар иткән ваҡытта бәрбәр мүрәбиттәре союздаштары булалар. 1750-1900 йылдарҙа улар ислам байрағы аҫтында ғазауаттарҙа бик күп ҡатнашалар.
1446 йылда ҡолдар сауҙагәре Нуну Триштан етәкселегендәге Португалия экспедицияһы Африка ярҙарында яңы асылған ерҙе Гвинея тип атай. Нуну Триштан һәм ошо экспедиция ағзаларының бер өлөшө урындағы халыҡ тарафынан үлтерелә. Киләһе 20 йыл дауамында португалиялылар ярға туҡтамай. 1466 йылда Португалия короле үҙенең подданныйҙарына Гвинеяны үҙләштереү хокуғын бирә. Оҙаҡ ваҡыт Португалияның йоғонтоһо Көнбайыш Африка яр буйында Ашау (1588 йылда нигеҙ һалынған) һәм Бисау (1687 йылда нигеҙ һалынған) торлаҡ пункттары менән сикләнә; улар менән идара итеү Кабо-Верде колонияһы сиктәрендә башҡарыла. 1879 йылда Португалия биләмәләре «Португалия Гвинеяһы» тигән колонияға берләштерелә. Башта Португалия бары яр буйын ғына контролдә тота алған. XX быуат башында, яр буйында йәшәүсе ислам динен тотоусылар ярҙамында, португалиялылар континенттың эсендә йәшәүсе мәжүси диндәге ҡәүемдәргә ҡаршы кампания башлап ебәрә. 1974 йылдың 24 сентябрендә Гвинея-Бисау бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә.

# Гвинея-Бисауҙа ислам
## Әхмәҙиә йәмғиәте

1995 йылда Гвинея-Бисауҙа Әхмәҙиә мосолман йәмғиәте барлыҡҡа килә. 2001 йылдың 20 авгусында Гвинея-Бисауҙың ул саҡтағы президенты Кумба Яла (инг.)баш. барлыҡ Әхмәҙиә мәсеттәрен ябырға һәм илдән был тәғлимәтте еткереүсе барлыҡ вәғәзселәрҙе, шул иҫәптән сит ил эштәре министрын сығарып ебәрергә бойора. 2005 йылдың ғинуарында Әхмәҙиә йәмғиәте мосолмандарына дини эшмкәрлектәрен яңынан башларға рөхсәт ителә, ике айҙан һуң, шул уҡ йылдың мартында, яңынан тыйыла. 2006 йылда хөкүмәт Әхмәҙиә йәмғиәтенә үҙ диндәрен асыҡтан-асыҡ тотоу хокуғын бирә.
Гвинея-Бисау ― Ислам хеҙмәттәшлеге ойошмаһы ағзаһы.
# Кәлтән (Туҡ ҡушылдығы)

Кәлтән (рус. Калтан) — Ырымбур өлкәһе Красногвардейский районындағы йылға. Туҡ йылғаһына һул яҡтан барып ҡушыла ( Туҡ тамағынан 145 км алыҫлыҡта). Оҙонлоғо 12 км. Ырымбур өлкәһе Калтан һәм Луговск ауылдары аша үтә.
Башҡорт телендә «кәлтә»- «кеҫәртке», «ҡыҫҡа». Йылға атамаһы бәлки «ҡыҫҡа йылға» тигәнде аңлаталыр. Хакас телендә «калтан»- йәш һуҫар, тик һуҫар- урман кейеге.

# Кәлтән (Туҡ ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сорочинск гидроузелынан алып Елшанка (Быҙаулыҡ районы) һыу үлсәгес посына тиклем Һамар йылғаһына ҡарай. Бәләкәй йылға бассейны — юҡ, йылға бассейны — Куйбышев һыуһаҡлағысынан алып, Каспий диңгеҙенә ҡойғансы Волга.
Һыу ресурстарының федераль агентлығының РФ биләмәһен һыу хужалығы буйынса райондарға бүлеү мәғлүмәте буйынса:
* Һыу объектының дәүләт һыу реестрындағы коды — 11010001012112100007027
* Гидрологик өйрәнелеү коды (ГӨ) — 112100702
* Бассейн коды — 11.01.00.010
* ГӨ томы һаны — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1