yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Мальцева Евгения Елисеевна

Евгения Елисеевна Мальцева (24 декабрь 1898({{padleft:1898|4|0}}-{{padleft:12|2|0}}-{{padleft:24|2|0}}), Волосникова, Тубыл губернаһы — 21 февраль 1993({{padleft:1993|4|0}}-{{padleft:2|2|0}}-{{padleft:21|2|0}}) (94 йәш), Ҡурған) — рус совет уҡытыусыһы, 1914—1934 йылдарҙа — Ҡурған өйәҙендә ауыл уҡытыусыһы, 1935—1957 йылдарҙа — Ҡурған ҡалаһының 29-сы мәктәбе директоры, РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы, Ҡурған ҡалаһының почетлы гражданы (1967).

# Мальцева Евгения Елисеевна
## Биографияһы

Евгения Мальцева 1898 йылдың 24 декабрендә, Тобольск губернаһының Ҡурған өйәҙе Усть-Суерское улусы Волосниково ауылында (хәҙер ауыл Ҡурған өлкәһенең Памятное ауыл советына инә) тыуған.
1914 йылда Введенское ике класлы ҡатын-ҡыҙҙар училищеһын тамамлай, Ҡурған өйәҙе Падеринское улусы Галкинское башланғыс мәктәбендә (хәҙер Кетово районында), һуңынан Ҡурған өйәҙе Сычево улусы Шепотково ауылында (хәҙер Ҡурған ҡалаһы эсендә) уҡытыусы булып эшләй.
Граждандар һуғышы йылдарында балаларҙы грамотаға өйрәтеүен дауам итә.
1920 йылда Ҡурған ҡалаһына күсерелә, уҡытыусы, һуңынан район халыҡ мәғарифы бүлеге инспекторы булып эшләй.
1920—1924 йылдарҙа Ҡурған өйәҙе уҡытыусылар профсоюзы идараһы составына инә.
1934 йылда ситтән тороп Ҡурған педагогия техникумын тамамлай.
1935—1957 йылдарҙа — Ҡурған ҡалаһының 29-сы тимер юл мәктәбе директоры. Магнитогорск уҡытыусылар институтының ситтән тороп уҡыу бүлегенә инә, әммә Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, уҡыуын туҡтата.
Һуғыш йылдарында Мальцева етәкселеге аҫтындағы мәктәп 1729-сы эвакуацияланған госпиталь өҫтөнән шефлыҡ итә, йылы әйберҙәр һәм яугирҙар өсөн бүләктәр йыйыуҙа, тимер юлда воскресниктар үткәреүҙә ҡатнаша.
Һуғыштан һуңғы йылдарҙа Ҡурған ВКП(б) ҡала комитеты ағзаһы, өлкә партия ойошмаһының ревизия комиссияһы ағзаһы итеп һайлана.
1961—1963 йылдарҙа Ҡурған ҡалаһында Балалар паркы директоры була. Аҙаҡ хаҡлы ялға сыға.
Евгения Елисеевна Мальцева 1993 йылда вафат була.

# Мальцева Евгения Елисеевна
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

- «РСФСР мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы» исеме, 1955 йыл йәки 1960 йыл
- «Курган ҡалаһының почетлы гражданы» исеме, 1967 йыл
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
- «Почет Билдәһе» ордены
- миҙалдар
# Высокуша (Каменка ҡушылдығы)

Высокуша — Рәсәйҙәге йылға. Владимир өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Каменка йылғаһының уң ярына тамағынан 4,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Высокуша (Каменка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Владимир ҡалаһынан Ковров ҡалаһына тиклем, Нерль индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010300912110000032936
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003293
* Бассейн коды — 09.01.03.009
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Әрүәк

Әрүәк (рус. Арвяк) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел йылғаһының һул ярына тамағынан 1288 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Әрүәк
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Арский Ташы һыу үлсәү посынан Йомағужа һыуһаҡлағысына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200212111100016952
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101695
* Бассейн коды — 10.01.02.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Йәркәй ауыл Советы (Илеш районы)

Йәркәй ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Илеш районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Аҡкүҙ ауылы.

# Йәркәй ауыл Советы (Илеш районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Гәрәев Айҙар Риф улы

Гәрәев Айҙар Риф улы (1962) — Башҡортостан Республикаһының Демократик йәштәре союзы Президиумының — Рәсәй йәштәре союзының республика ойошмаһы рәйесе (1994—1999).

# Гәрәев Айҙар Риф улы
## Биографияһы

Гәрәев Айҙар Риф улы 1962 йылда БАССР-ҙың Саҡмағош районы Ҡалмашбаш ауылында тыуған.
1987 йылдан — Коммунистар партияһы ағзаһы.
1986—1987 йылдарҙа Өфө районы ауыл хужалығы идаралығының инженер-зоотехнигы, Өфө район агросәнәғәт берекмәһенең өлкән инспекторы, өлкән зоотехнигы булып эшләй.
1987—1988 йылдарҙа — ВЛКСМ-дың Өфө район комитетының ойоштороу бүлеге мөдире урынбаҫары, артабан — икенсе секретары.
1988 йылда ВЛКСМ-дың Өфө район комитетының беренсе секретары итеп һайлана.
1993—1994 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Демократик ауыл йәштәре союзының республика комитеты рәйесе.
1994 йылда — Башҡортостан Республикаһының Демократик йәштәре союзының республика комитетыэштәре менән идара итеүсеһе, Башҡортостан Республикаһы йәштәренең аграр союзы республика комитетының рәйесе.
1994 йылдың октябрь айынан 1999 йылдың октябренә тиклем — Башҡортостан Республикаһының Демократик йәштәре союзы Президиумының — Рәсәй йәштәре союзының республика ойошмаһы рәйесе. Философия фәндәре кандидаты. «Истинность моделирования и моделей в познании» темаһы буйынса диссертация яҡлай (2002)/
Артабанғы эш урындары: «АйТи» региональ бизнес-компания идаралығының директоры, «Корпорация развития Республики Башкортостан» ААЙ-нең генераль директоры (2011).
# Грубевис

Грубевис — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Исак-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Грубевис
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000071309
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103007130
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Юлдаш (исем)

Юлдаш — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки телле халыҡтарҙа ла осрай.

# Юлдаш (исем)
## Этимологияһы

Юлдаш исеменең мәғәнәһе юлдаш, иптәш, дуҫ тигәнде аңлата. Юлда бергә барған кеше. Юлдаш булыу. Күсмә мәғәнәлә — Бер рух, теләкле кеше. Юлдаш табыу. Ғүмерлек юлдаш. Ышаныслы юлдаш. Тормош юлдашы тормош юлын бергә үткән, бергә йәшәгән кеше.

# Юлдаш (исем)
## Билдәле шәхестәр

Юлдаш Ҡотлин (18-се быуаттың икенсе сиреге — 1800 йылдан һуң) — Емельян Пугачёв етәкселегендәге 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Тельтем—Юрматы улусы старшинаһы, Көньяҡ Уралда күмер ятҡылығын табыусы.
Юлдаш Һөйәрембәтов (? — 1742 йыл) — 1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары етәкселәренең береһе. Мулла. Сығышы менән Себер даруғаһы Көҙәй улусы башҡорттарынан. Көҙәй улусы старшинаһы вазифаһын башҡара.
Юлдаш Рәхмәтуллин (1786 йыл — ?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Ахунбабаев Юлдаш Ахунбабай улы (үзб. Yo‘ldosh Oxunboboyevich Oxunboboyev, 1 июль 1885, Мәрғылан, Мәрғылан өйәҙе, Фирғәнә өлкәһе, Рәсәй империяһы — 28 февраль 1943 (57 йәш), Ташкент, СССР) — совет партия-дәүләт эшлмәкәре, Үзбәк ССР-ы ҮБК (1925—1938) һәм Үзбәк ССР-ы Юғары Советы президиумы (1938—1943) рәйесе.
Ураҡсин Юлдаш Зиннур улы — Башҡортостан Республикаһының Зәки Вәлиди исемендәге Милли китапхана директоры.

# Юлдаш (исем)
## Фамилияларҙа

Юлдашев Ҡанбулат — башҡорт ихтилалдары етәкселәренең береһе.
Юлдашев Марс Тимербулат улы (1937 йыл) — табип һәм медицина ғалиме, әүҙем йәмәғәт эшмәкәре, медицина фәндәре докторы, профессор.
Юлдашев Роберт Нәжип улы (1971 йыл) — ҡурайсы, Шәйехзада Бабич исемендәге республика йәштәр премияһы лауреаты.
Юлдашев Хисмәт Хәсән улы (1957 йыл) — башҡорт шағиры.
Юлдашев Әхнәф Әхмәт улы (1920 йыл — 1980 йыл) — башҡорт теле белгесе, төркиәтсе.
Юлдашева Тамара Ишбулды ҡыҙы (Тамара Искәндәриә; 1958 йыл) — башҡорт шағирәһе, журналист, «Аҡбуҙат» балалар журналының баш мөхәррире.

# Юлдаш (исем)
## Ауылдар

Юлдаш (Учалы районы) (рус. Юлдашево) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл урынлашҡан.
Юлдаш (Ишембай районы) (рус. Юлдашево) — ауыл, Башҡортостандың Ишембай районында урынлашҡан.
Юлдаш (Фёдоровка районы) (рус. Юлдашево) — ауыл, Башҡортостандың Фёдоровка районында урынлашҡан.
Юлдаш (Балаҡатай районы) (рус. Юлдашево) — ауыл, Башҡортостандың Балаҡатай районында урынлашҡан.
Юлдаш (Ейәнсура районы) — Ейәнсура районы Этҡол ауылының икенсе атамаһы.
Юлдаш (Ауырғазы районы) (рус. Юлдашево) — ауыл, Башҡортостандың Ауырғазы районында урынлашҡан.
Юлдаш (Ҡариҙел районы) (рус. Юлдашево) — ауыл, Башҡортостандың Ҡариҙел районында урынлашҡан.
Юлдаш (Әбйәлил районы) (рус. Юлдашево) — ауыл, Башҡортостандың Әбйәлил районында урынлашҡан.
Юлдаш (Ҡоншаҡ районы) (рус. Юлдашева) — Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районындағы ауыл.
Юлдаш (Наҙы-Петровск районы) (рус. Юлдашево) — Силәбе өлкәһенең Наҙы-Петровск районындағы ауыл.
# Дазинг

Дазинг (нем. Dasing) — . Германияның, Бавария Республикаһындағы йәрминкә общинаһы
Дазинг общинаһы Швабия хөкүмәт округында, Айх-Фридберг районында, урынлашҡан. Дазинг общинаһы шул уҡ исемдәге идаралыҡҡа буйһона. Дазинг общинаһында 5359 кеше йәшәй (2010 йылдың 31 декабренә ҡарата мәғлүмәттәр буйынса). Община торған майҙан 40,91 квадрат километрҙы биләп тора. Ул диңгеҙ кимәленән 483 метр бейеклектә ята. Общинаның башлығы — Эрих Нагль. Данзиг общинаһының рәсми коды — 09 7 122 71.

# Дазинг
## Халыҡ

Ҡалып:Pop DE-BY
# Тимерҡаҙыҡ йондоҙо паркы

Поляр йондоҙо паркы (нем. Nordsternpark) — Гельзенкирхен ҡалаһының (Германия) иң иҫтәлекле урындарының береһе
Парк элекке Нордштерн шахтаһы (нем. Zeche Nordstern) территорияһында урынлашҡан. 1993 йылда шахта ябылғандан һуң район тергеҙелә һәм унда йәмәғәт ял итеү урыны төҙөлә

# Тимерҡаҙыҡ йондоҙо паркы
## Парк тасуирламаһы

Поляр йондоҙо паркы — ауыл халҡы һәм туристар өсөн был ысын мәғәнәһендә күңел асыу урыны. Уның территорияһында бик күп архитектура ҡоролмалары урынлашҡан, шул иҫәптән музейҙар һәм һәйкәлдәр бар. Улар иҫәбендә — Рейн-Херн каналы янындағы Амфитеатр бинаһы. Хәҙерге көнгә тиклем Нордштерн шахтаһы ҡоролмаһы һаҡланып ҡалған.
Тимер юлының гигант моделе һәм дуға кеүек күпере иғтибарҙы йәлеп итә. Парк территорияһында шулай уҡ шул уҡ исем менән аталған ҡунаҡхана урынлашҡан. Парктың үҙенсәлеге — йәйәүлеләр һәм велосипед маршруттарының күп төрлөлөгө.

# Тимерҡаҙыҡ йондоҙо паркы
## Мәҙәниәт һәм ял

Поляр йондоҙ паркы территорияһында йыл һайын йәмәғәт саралары: фестивалдәр, концерттар, күргәҙмәләр, төрлө спорт төрҙәре буйынса ярыштар һәм марафондар үткәрелә (иң популяр — велоспорт).
Билдәле Амфитеатрҙа, нигеҙҙә, яҙ һәм йәй айҙарында, сәнәғәт мәҙәниәте төнө, рок-хард фестивалдәре, асыҡ һауала кино, Blackfield фестивале, шулай уҡ төрлө төбәк, милли һәм халыҡ-ара төркөмдәрҙең концерттары кеүек саралар үткәрелә
# Гидрология

Гидрология (грек.Yδρoλoγια, от бор. грек.ὕδωρ — һыу + λoγoς — һыу + λoγoς — һүҙ, тәғлимәт) — тәбиғәттәге һыуҙы, уның атмосфера һәм литосфера менән тәъҫир итешеүен, шулай уҡ уның менән бәйле процесстарҙы (парға әйләнеү, туңыу кеүек) өйрәнә торған фән.

# Гидрология
## Өйрәнеү предметы

Гидросферала булған һыуҙың бөтө төрҙәре: океан, диңгеҙ, йылға, күлдәр, һыу һаҡлағыстар, һаҙлыҡтар, тупраҡтағы дым һәм ер аҫты һыуҙары.

# Гидрология
## Нимә менән шөғөлләнә

* тәбиғәттә һыу әйләнешен өйрәнә, уға кеше эшмәкәрлегенең йоғонтоһон һәм объекттарҙың һыу режимы, айырым территорияларҙың һыу режимы менән идара итеүҙе өйрәнә
* айырым территорияларҙа гидрогеологик элементтарҙы һәм дөйөм Ерҙе анализлай.
* география, физика һәм башҡа фәндәрҙә ҡулланылған алымдарҙы ҡулланып һыу ресурстарын рациональ файҙаланыу һәм торошо тураһында баһа бирә.

# Гидрология
## Бүлектәре

* Гидродинамика хәҙерге заман информатика алымдарын ҡулланып гидрология мәсьәләләрен хәл итә.
* Изотоп гидрологияһы һыуҙың изотоп үҙенсәләген өйрәнә.
* Ҡоро ер гидрогеологияһы ер өҫтөндә барған гидрогеологик процесстарҙы өйрәнә.
** Гидрометрия төрлө һыу объекттарының һәм уларҙың режимының миҡдарын иҫәпләү ысулын өйрәнә.
** Гидрохимия тәбиғәт һыуҙарының химик үҙенсәлеген өйрәнә.
** Гидробиология һыуҙа барған тормош һәм биологик процесстарҙы биология менән сиктәш өйрәнә.
** Гидрогеология ер аҫты һыуҙары ятҡылығы, составы һәм хәрәкәт итеү закондарын өйрәнә.
** Гидрометеорология һыу өҫтөндә һәм атмосфераның түбәндәге ҡатламдарында барған алмашыныу процесстарын өйрәнә.
** Гидрография йылға, күл, һыу һаҡлағыстар һыуҙарын хужалыҡта файҙаланыуҙа физик-географик шарттарҙы өйрәнә.
** Гидрофизика гидросферала барған физик процесстарҙы өйрәнә.
** Тупраҡ гидрогеологияһы тупраҡтың һыу режимын тупраҡ өйрәнеү фәне булараҡ өйрәнә.
** Инженер гидрологияһы гиротехтик ҡоролмалар төҙөгәндән һуң һыу режимының миҡдары һәм сифаты үҙгәреүен өйрәнә.
* Лимнология күл һәм башҡа сөсө һыу ятҡылыҡтарынын физик, химик һәм биологик характеристикаһын өйрәнә.
* Океанология ҙур һыу массаһы характеристикаһын өйрәнә.
* Потамология йылға характеристикаларын өйрәнә.
* Гляциология ер өҫтөндәге, атмосфералағы һәм литосфералығы боҙҙо өйрәнә.

# Гидрология
## Тикшереү нәтижәләрен ҡулланыу

Диңгеҙ гидрологияһы мәғлүмәттәрен һыу өҫтө корабльдәрә һәм һыу аҫты кәмәләре йөҙгәндә, хәрби хәрәкәттәрҙә ҡуллана.
# Алатау (шифахана)

«Алатау» дауалау-һауыҡтырыу комплексы — Алматы ҡалаһында (Ҡаҙағстан) һауыҡтырыу, дауалау-профилактика комплексы.

# Алатау (шифахана)
## Тарихы

Шифахана комплексы 1986 йылда төҙөлгән. Проект авторҙары Г. Ю. Ратушный, Т.Е. Ералиев, О.Н..Балыкбаев, Г. Д. Джубангалиев, Г. И. В. Сидоров. Проект өҫтөндә шулай уҡ инженер-конструкторҙар Е.М. Еркенов, Ж.С. Сыздыҡов, В. Я Маркус, М.В Ким эшләй. Башта комплекс территорияһы 36 гектар тәшкил иткән.
Бальнеологик шифахана ҙур курорт комплексы, бер нисә объекттан тора. Ҡаршы килеүселәрҙе төп корпусҡа ҡарай асыҡ колонналар теҙмәһе ҡаршы ала, уның төп бөгөлөшө төньяҡтан зоналарға бүленгән аралыҡты тоташтыра, унда спорт майҙансыҡтары, матур быуаға алып сығыусы ял итеү аллеялары урынлашҡан
1999 йылда шифахана базаһында «Алматы — минең тәүге мөхәббәтем» тигән беренсе ретро-фестиваль үтә. Шифахана 1999—2009 һәм 2017 йылдарҙа сара үткәреү урыны була
2017 йылда шифахана беренсе капиталь ремонт һәм медицина ҡорамалдарын яңыртыу өсөн реконструкцияға ябыла. Алматы тарихи һәм мәҙәни объектының тарихи ҡиәфәтен һаҡлау айырым һыҙыҡ өҫтөнә алынған. Реставрациянан һуң асыу 2020 йылда ҡаралған

# Алатау (шифахана)
## Архитектураһы

Шифахана бинаһы постмодернизм стилендә төҙөлгән. Бина оҙонлоғо буйынса һуҙылған көньяҡ фасадҡа эйә, ял итеүселәрҙең лоджиялары горизонталь рәүештә тигеҙ урынлашҡан. Комплекс фасадының архитектураһы бинаның күләмле структураһын тәбиғи рәүештә дауам итә. Комплексты биҙәүҙә ҡиммәтле ағас тоҡомдары, гранит һәм мәрмәр кеүек тәбиғи материалдар ҡулланыла. Фундаменты тимер-бетон свайҙарҙан торған свая майҙандан ғибәрәт.
Төп корпустың аҫҡы ҡаттарының төҙөлөш схемаһы кәрәҙ системаһына нигеҙләнә – киҫешкән тимер-бетон аркалар планында ул өҫкө ҡаттар өсөн терәк булып хеҙмәт итә
Шифахана алдындағы биләмә бер нисә функциональ зонаға бүленә: төньяҡтан колонналар теҙмәһе менән тотоашҡан майҙан — партер, спорт зонаһы, тымыс һәм әүҙем ял итеү зоналары. Төп корпус төҙөлөшө яғынан антисейсмик бүлкәттәргә бүленгән.

# Алатау (шифахана)
## Тарихи һәм мәҙәни һәйкәл

2010 йылдың 10 ноябрендә Алматы ҡалаһы әһәмиәтендәге тарихи һәм мәҙәни ҡомартҡыларҙың яңы Дәүләт исемлеге раҫлана, бер үк ваҡытта ошо сәбәп менән алдағы ҡарарҙар үҙ көсөн юғалтҡан тип таныла. Был ҡарарҙа Алматы әһәмиәтендәге Алатау шифаханаһы ҡомартҡы статусын һаҡлап ҡала. 2014 йылда һаҡлана торған зона сиктәре раҫлана.
# Айытҡолов

Айытҡолов — фамилия.
* Исмәғил Айытҡолов (? — 1755) — сотник. 1755—1756 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы юлбашсыларының береһе.
* Айытҡолов Азат Миңлеғәле улы (1956 т.) — ҡурайсы, педагог, Рәсәйҙең атҡаҙанған (1998), Башҡортостандың халыҡ артисы (1991).
# Табын ҡәбиләһе

Табын ҡәбиләһе — Табын ырыу ҡәбиләһенә ҡараған башҡорт ҡәбиләһе. Ырыу составы: барын, дыуан, йомран, кесе, күбәләк, кәлсер, ҡара‑табын, тиләү, һарт.

# Табын ҡәбиләһе
## Ырыу төҙөлөшө

Табын башҡорттары түбәндәге ырыуҙарҙан тора:
* БАРЫН (борос, бәрәкән, бутис, дәрджемән, дәүләтбай, ҡазаҡ, ҡалмыҡ, ҡара елкә, ҡара үгеҙ, ҡолой, көҙән, һары ҡуй, күстәнәй, ҡыҙылбаш, ҡырғыҙ, кәрим, кәсәк, мышар, мостафа, өрөк, сөкөр, сүбәй, һүтек, сысҡан, табын, туҡтағол, толоптар, төркмән, туңғатар, тәкә, төпәй, ун, һайыҫҡан, һапаш, һарт, һөпәйес, һыҙғы, шуран, әйле, аҡунсыҡ, алаҡай, буранғол, илек аймағы, имел, иҫәнғол, ҡатай, сыуаш, таҙ, татар, тауыҡ, торна, исмәғил, юлыш аймаҡтары)
* ДЫУАН (әсән, бөтнәй, ҡаҙан татары, ҡалмыҡ, ҡасҡын, ҡутрас, ҡултай, муҡай, мораш, үҫән, сыңғыҙ, таҙ, төкөн, шәлте аймаҡтары)
* КӘЛСЕР (аҡкүҙ, бире, юныс, көскилде, ҡыйғас, сүкәй, төркмән, тырнаҡ, уранҡай, ябалаҡ, ҡауарҙы аймаҡтары)
* ҠАРА-ТАБЫН (абдразаҡ, айса, байҙан, байназар, әбйәлил, һаҡал дыуан, иҫәнбәт, йомран, ҡалмыҡ, ильяс, ҡалматай, ҡанлы, ҡарьяу, ҡатай, ҡолман, күрпәс, ҡыпсаҡ, ҡыуаҡан, мәҙән, мең, мөслим, муҡшы, ҡасҡын муҡшы, райман, рамаҙан, һалдый, сыуаш, сыуашай, һәҙе, сәйет, сәнкем, табын, татар, төркмән, туҡтар, тәнес, шәреп, әлеп, юлдаш, юлый, яйыҡ, якшембәт, яҡшығол, йәнәле, биҙҙергән, бөркөт, буранғол, бөтис, бәжәкәй, ил аймағы, илек аймағы, ҡалмык, ҡара табын, бәләкәй, оҙонлар, сүбәй, сүмәт, таҙ, таҫтар, туғыҙаҡ, туҡтабай, һигеҙәк, исмәғил, әйле, әбсәләм аймаҡтары)
* КЕСЕ (бесәй, бешкәк, бикташ, ҡазан татарҙары, ҡалмыҡ, ҡанһөйәр, ҡахас, ҡортлоҡай, ҡырғыҙ, ҡырҡ үҙәк, манғол, маңҡа, мишәр, муләш, мәмәк, сирмеш, сыуашберҙәй, таҙ, тайғын, төркмән, һөйөндөк, шылтым, шәреп, әлтәшле аймаҡтары)
* КҮБӘЛӘК (байым, йыуашбай, ҡарағай, муса, сүбәй, сыуаш, һандыр, тоҡос, үтәй, һарт аймаҡтары)
* ҺАРТ (тәкән, һарт-табын аймаҡтары)
* ТЕЛӘҮ (бесәй, бүре, ҡазаҡ, ҡәйеп, ҡыҙылбаш ҡатай, ҡыпсаҡ, мәҫкәү, туҡ, тубал, һары, һәнәк, уф-сураман аймаҡтары)
* ЙОМРАН (көнтыуған, мәшәй, тоҡом, һайыҫҡан, ямғырсы аймаҡтары).
Викидәреслектә
# Тыдэ-Отта

Тыдэ-Отта — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хейги-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Тыдэ-Отта
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15030000112115300051009
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305100
* Бассейн коды — 15.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Воронин Андрей Фёдорович

Воронин Андрей Фёдорович (1900—1979) — Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы, сержанты, Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы, Советтар Союзы Геройы (1944).

# Воронин Андрей Фёдорович
## Биографияһы

Андрей Воронин 1900 йылдың 15 авгусында Антоновка (хәҙер — Ҡаҙағстандың Алматы өлкәһе Саркан районы) ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Башланғыс белем ала, колхозда эшләй.
1941 йылдың авгусында Воронин Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына хеҙмәткә саҡырыла. 1942 йылдың ноябренән — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. Һыу 1943 йылдың сентябренә гвардия сержанты Андрей Воронин Үҙәк фронттың 61-се армияһы 7-се гвардия кавалерия корпусы 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкының отделение командиры. Днепр өсөн алыштарҙа айырыуса батырлыҡ күрһәтә.
1943 йылдың 27 сентябрендә Воронин, дошман көслө ут асыуына ҡарамаҫтан, ҡул аҫты сараларынан подручные средства һал ҡороп беренселәрҙән булып Днепр аша сыға һәм эскадрондың йылға кисеүен пулемёт уты оҙата. 30 сентябрендә ул беренсе булып Белорус ССР-ы Гомель өлкәһе Брагин районы Галки ауылына бәреп кергән һәм бер нисә дошман һалдатын юҡ итә, был полк подразделениеларының алға хәрәкәт итеүенә булышлыҡ итә.
Һуғыш тамамланғандан һуң демобилизациялана. Алматыла йәшәй һәм эшләй. 1979 йылдың 26 июнендә вафат була.

# Воронин Андрей Фёдорович
## Наградалары

* СССР Юғары Советы Президиумының алып 1944 йылдың 15 ғинуар Указы менән «командованиеның хәрби заданиеһын өлгөлө үтәгәне һәм немец илбаҫарҙары менән көрәштә күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн» гвардия сержанты Андрей Воронин Ленин ордены һәм 3006 һанлы «Алтын йондоҙ» миҙалы тапшырылып, Советтар Союзы Геройы юғары исеменә лайыҡ булды.
* Шулай уҡ Ҡыҙыл Йондоҙ ордены һәм бер нисә миҙал менән бүләкләнгән.
# 1865 йыл

II мең йыллыҡ :
XVII быуат — XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат — XXI быуат :
Хронологик таблица :
1865 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1865 MDCCCLXV |
| Юлиан стилендә | 1864—1865 (13 ғинуардан) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2617—2618 (3 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7373—7374 (13 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5625—5626 ה'תרכ"ה — ה'תרכ"ו |
| Мосолман календары | 1281—1282 |
| Боронғо әрмән календары | 1314 ԹՎ ՌՅԺԴ |
| Ҡытай календары | 4561—4562 甲子—乙丑 синяя мышь — синяя корова |
| Эфиопа календары | 1857—1858 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 1921—1922 |
| - Шака самват | 1787—1788 |
| - Кали-юга | 4966—4967 |
| Иран календары | 1243—1244 |
1865 йыл — шәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
# Мөлкәт (милек объекты)

Мөлкәт — ниндәй ҙә булһа физик шәхестең, юридик шәхестең йә асыҡ-хоҡуҡи берәмектең милкендәге әйберҙәр (аҡсаны һәм ҡиммәтле ҡағыҙҙарҙы ла индереп) тупланмаһы, шулай уҡ уларҙың башҡа кешеләрҙән алынырға тейеш булған ҡиммәткә эйә әйберҙәрҙе алыу йәки мөлкәтләтә ҡәнәғәтләндерелеү буйынса милек хоҡуҡтары.
Милектең күсемле һәм күсемһеҙгә бүленеүе рим гражданлыҡ хоҡуғының классик осоронан алып билдәле (беҙҙең дәүергә тиклем III быуат — беҙҙең дәүерҙең III быуаты). Күсемле милек рәтенә ер киңлегендә күсә алырлыҡтар инә, ә күсемһеҙ милек — ул ниндәй ҙә булһа ер бүлеме һәм уның өҫтөндә барлыҡҡа килгәндәр, шул ер аҫтындағы байлыҡ һәм уның өҫтөндәге киңлек. Ер өҫтөндәге төҙөлөштәр шул ер бүлеменә бәйле, тип ҡарағандар. Күсемһеҙ милек лизинг шарттарына тап килә. Күсемһеҙ милек залогы, күсемһеҙ милек хаҡына алынған кредит та, ғәҙәттә, ипотека тип атала.
Рим хоҡуҡиәтендә күсемһеҙ милек хоҡуғы бер ҡулдан икенсе ҡулға бер ниндәй ҙә формаль тапшырыу процесы талап итмәйенсә күсер булған. Сервитут һәм ипотека иһә шулай уҡ ике яҡтың ябай һүҙгә килешеү арҡаһында бойомға ашырылған. Етмәһә, алған кешенең кемлеге өсөнсө яҡҡа билдәһеҙ булыуы ла мөмкин. Германияның ғәҙәттәге ҡануниәтенә ярашлы ерҙе ҡулдан ҡулға күсереү төрлө ҡатмарлы рәсмилектәр талап иткән (ерҙе ҡулдан ҡулға символик тапшырыу, инвеститура, Ауфлассунг).
Рәсәй империяһында күсемһеҙ милеккә ҡағылышлы килешеүҙәр крепостной тәртип ярҙамында ғәмәлгә ашырылыр булған. Күсемһеҙ милек менән бәйле актар (беркетеү ҡағыҙы, заклад ҡағыҙы һ.б.) нотариустар тарафынан раҫланырға тейеш булған. Нотариустар уларҙы үҙҙәренең реестрына индергән, ул иһә ер биләмәләрен теркәү китабының ише. Хәҙерге Рәсәй ҡануниәтенә ярашлы күсемһеҙ милек менән бәйле эштәр мотлаҡ дәүләт тарафынан теркәлергә тейеш һәм уларҙың бойомға ашыуы ошо теркәлеү шарты менән генә төҙөлә. Өҫтәүенә был актарҙы теркәүсе орган Берҙәм дәүләт күсемһеҙ милек реестрына тейешле яҙма аҫтында теркәп ҡуйылырға тейеш.
Дәүләт теркәүе аша үтмәгән осраҡта күсемһеҙ милек менән бәйле килешеүҙәр (хосусилаштырыу, алмашыу, бүләк итеү, васыят, һатып алыу һәм һатыу, рента) үтәлгән тип һаналмай һәм юридик эҙемтәләргә килтермәй. Милек хоҡуғының икенсе ҡулға күсеүе лә был килешеү буйынса теркәлергә тейеш. Рәсәйҙә күсемһеҙ милек менән бәйле килешеүҙәрҙе теркәүсе махсус дәүләт органы бар — Дәүләт теркәү, кадастр һәм картография федераль хеҙмәте. Килешеүҙәрҙең иһә ике төрө бар — нотариаль һәм ҡулдан яҙылған, һәм улар бер үк юридик көскә эйә.