yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Әхмәт әт-Тижәни

Мәүләнә Әхмәт ибн Мөхәммәт әт-Тижәни әл-Мәғриби (ғәр. أحمد التجاني‎;рус. Ахмад ат-Тиджани; Ғәин Мәди, хәҙ. Алжир — 1815, Фәс, хәҙ. Марокко) — суфый шәйехе, тижәниә тәриҡәтенә нигеҙ һалыусы.

# Әхмәт әт-Тижәни
## Биографияһы

Әхмәт әт-Тижәни 1737 йылда Алжирҙың көньяғында тыуған. Ул тижән ҡәбиләһенең бай булмаған бербер ғаиләһенән сыҡҡан. 15 йәшкә тиклем етем ҡалған. Дини фәндәрҙе өйрәнгән, суфый тәриҡәттәре менән бәйле булған.
1781—1782 йылдарҙа ул үҙенең дәғүәтен Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙән бойондороҡһоҙ тәриҡәтен булдырырға рөхсәт — «нәсихәт» алғанын раҫлауҙан башлай. Әбү Смәғүн оазисында төпләнеп, әт-Тижәни әүҙем дәғүәт алып бара башлай. 1789 йылда ул үҙенең эйәрсендәре менән бергә Фәскә күсеп килә, унда вафатына тиклем йәшәй. Унда урындағы халыҡтың һәм башҡа суфый берләшмәләренең дошмани мөнәсәбәтенә дусар була, әммә нығынып китә ала, зәүиә төҙөй. Унан тәриҡәттең йоғонтоһо Мәғрибтең башҡа төбәктәренә лә тарала. Тижәни вариҫы итеп Али әт-Тәмәсиниҙе тәғәйенләй, әммә күп йыллыҡ көрәштән һуң етәкселекте әт-Тижәниҙең ике улы үҙ ҡулына ала.

# Әхмәт әт-Тижәни
## Тәғлимәте

Әхмәт әт-Тижәни шәкерттәренә башҡа шәйехтәргә ант (бәйғәт) биреүҙе, уларҙың бәрәкәте һәм шәфәғәте менән файҙаланыуҙы тыйған. Алмашҡа ул уларға ҡиәмәт көнөндә ҡотолоу һәм үҙенең ҡурсыуын вәғәҙә итә
Әхмәт әт-Тижәни уларҙан заһитлыҡ һәм айырымланыу талап итмәй, тыныс зекер индерә, башҡа суфый шәйехтәре һәм тәриҡәттәренең "изге урындары"на зыярат ҡылыуҙы тейешһеҙ тип һанай. Тижәни ҡараштарында башҡа суфый аҡыл эйәләренең (Ибн әл-Ғәрәби һ.б.) көслө йоғонтоһо һиҙелә. Ул үҙен "юғары ҡотоб " һәм «Мөхәммәт Пәйғәмбәр хәтеме» (хәтем әл-виләйә әл-Мөхәммәҙиә) тип иғлан итә. Әхмәт әт-Тижәни үҙен абсолют хатаһыҙ тип иғлан итеп ортодоксаль сөнни ислам күҙлегенән рөхсәт ителмәгән ғәмәл ҡыла. Ул рухи күсәгилешлек сылбыры — силсиләнән баш тарта , үҙенең үәрде — тәғлимәте һәм доғалары туранан-тура Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙән алынған тип белдерә. Тәриҡәт ағзалары үҙҙәрен һайланмыш тип һанай һәм үҙҙәрен башҡа мосолмандарҙан өҫтөн ҡуя, был шулай уҡ исламдың башҡа йүнәлештәре вәкилдәре яғынан ҡаты тәнҡит тыуҙыра.
# Әжәк ауыл Советы (Борай районы)

Әжәк ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Борай районындағы муниципаль берәмек.
Административ уҙәге — Әжәк ауылы

# Әжәк ауыл Советы (Борай районы)
## Тарихы

Әжәк ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Борай районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Мало-Вязовая

Мало-Вязовая — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иртек йылғаһының уң ярына тамағынан 71 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Мало-Вязовая
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы бассейны (Рәсәй булеге) Һаҡмар йылғаһынан түбәнерәк, Илек йылғаһын керетмәй. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010001012112200009942
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200994
* Бассейн коды — 12.01.00.010
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Поташевка (Вопша ҡушылдығы)

Поташевка — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вопша йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Поташевка (Вопша ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300212110000011535
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001153
* Бассейн коды — 08.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Песьяна

Песьяна — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пизьма йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Песьяна
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Кама ГЭС-ынан Воткин һыуһаҡлағысына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101012111100015070
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101507
* Бассейн коды — 10.01.01.010
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Соболья

Соболья — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Васюган йылғаһының һул ярына тамағынан 799 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Соболья
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010800112115200029878
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202987
* Бассейн коды — 13.01.08.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Дандало күпере

Дандало күпере — Грузияла Аджарисцкали йылғаһы аша урта быуат аркалы күпере, ҡоролма IX-X быуаттарға ҡарай. Дандало ауылынан алыҫ түгел Ҡара диңгеҙ яры буйынан Ахалцихеға тиклем Ҙур трасса буйында урынлашҡан. Иҫке Дандало күпере грузин күпер төҙөлөшө сәнғәтенең уникаль ҡомартҡыһы.

# Дандало күпере
## Күперҙең тасуирламаһы

Дандало күпере урындағы эзбиздән һәм бетон иретмәһенән төҙөлгән. Ике бағанаһы ла ҡаяға беркетелгән, был уның терәктәренең һыу менән йыуылыуынан һаҡлай.
Күперҙең оҙонлоғо 34,5 м, киңлеге 2,80 м тәшкил итә. Һыу кимәленән бейеклеге 14 метр.
Күпер үҙенең планында латин S хәрефенә оҡшаған. Бындай формала күперҙең төҙөлөш технологияһы күпкә ҡатмарлы, сөнки йөкләнеш тигеҙ бүленмәй.
Ике рәт соҡор баҫмаларҙың ике рәткә һалыныуын күрһәтә. Уң пирс туранан-тура ҡаяға индереп төҙөлгән, ә һул пирс һыуға уйып индерелгән
Күпер 2006 йылда Грузия президенты указына ярашлы дәүләт әһәмиәтендәге мәҙәни ҡомартҡыларисемелегенә индерелгән.
# Чудиловка

Чудиловка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бирюкса йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Чудиловка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100003373
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100337
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ҡытау-Ивановск районы

Ҡытау-Ивановск районы (рус. Катав-Ивановский район) — Силәбе өлкәһендәге район.

# Ҡытау-Ивановск районы
## География

Район Башҡортостан райондары (төньяҡта — Салауат районы, көньяк-көнбайышта — Архангел районы, көнбайышта - Белорет районы) һәм көнсығышта Силәбе өлкәһе Һатҡы районы һәм төньяк-көнбайышта Силәбе өлкәһе Әшә районы менән сиктәш.

# Ҡытау-Ивановск районы
## Халҡы
### Урбанизация

Район халҡының 91,67 проценты Ҡытау-Ивановск һәм Йүрүҙән ҡалаларында йәшәй.

# Ҡытау-Ивановск районы
## Ҡоролош

Район 9 берекмәнән, 19 пунктан тора.
| № п/п | Берекмә | Үҙәк | Пункттар ханы | Халыҡ ханы (2002), кеше |
| 1 | Ҡатау-Ивановск ҡала берекмәһе | Ҡатау-Ивановск ҡалаһы | 3 | 20 368 |
| 2 | Йүрүҙән ҡала берекмәһе | Йүрүҙән ҡалаһы | 2 | 14 174 |
| 3 | Беҙрәш ауыл берекмәһе | Беҙрәш | 2 | 271 |
| 4 | Үрге-Ҡатау ауыл берекмәһе | Үрге-Ҡатау | 1 | 343 |
| 5 | Урман ауыл берекмәһе | Совхоз ҡасабаһы | 1 | 698 |
| 6 | Месеүҙә ауыл берекмәһе | Месеүҙә | 2 | 342 |
| 7 | Орлов ауыл берекмәһе | Орловка | 1 | 448 |
| 8 | Серпиев ауыл берекмәһе | Серпиевка | 4 | 1 070 |
| 9 | Төлөк ауыл берекмәһе | Төлөк ауылы | 3 | 1 480 |
Районда Эҫем аға.

# Ҡытау-Ивановск районы
## Cәнәғәт

* Ҡытау-Ивановск цемент заводы
* Ҡытау-Ивановск приборҙар төҙөү заводы
* Ҡытау-Ивановск ҡойоу-механика заводы
* «Ҡытау леспромхозы» ААЙ
# Шижма (Вятка ҡушылдығы)

Шижма — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының һул ярына тамағынан 430 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.

# Шижма (Вятка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300412111100036276
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103627
* Бассейн коды — 10.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# ОКАТО

ОКАТО́ коды, ОКАТО́ һаны (рус. Общероссийский классификатор административно-территориальных объектов һүҙҙәренән ҡыҫҡартма) — Рәсәй Федерацияһының барлыҡ төбәктәре һәм тораҡ пункттарының дөйөм төркөмләүсе исемлеге; статистика һәм иҡтисад кеүек өлкәләрҙә мәғлүмәтте ышаныслы, сағыштырырлыҡ һәм автоматик рәүештә эшкәртеү өсөн булдырылған.

# ОКАТО
## Иҫәп-теркәү берәмектәре

ОКАТО исемлегенә түбәндәге теркәү административ бүленеш берәмектәре инә:
* республикалар
* крайҙар
* өлкәләр
* Федераль әһәмиәткә эйә булған ҡалалар
* автономлы өлкәләр
* автономлы округтар
* райондар
* ҡалалар
* ҡала райондары һәм округтары
* ҡала тибындағы ҡасабалар
* ауыл советтары
* ауыл тораҡ пункттары (ауылдар, ҡасабалар, утарҙар, станицалар һ.б.)
Административ бүленеш берәмектәре исемлектә иерархия рәүешендә төркөмләнә.
Берәмектәренең барыһы ла административ бүленеш буйынса төркөмдәргә бүленә; был төркөмдәр административ буйһоноу буйынса өс классификация кимәленә ҡарай. Билдәле кимәлгә ингән һәр берәмек үрге кимәлгә ҡараған ярашлы берәмеккә туранан-тура буйһона.
Классификацияның беренсе кимәленә федерал әһәмиәткә эйә булған берәмектәр ҡарай:
* республикалар
* крайҙар
* өлкәләр
* Федераль әһәмиәткә эйә булған ҡалалар
* автономлы өлкәләр
* * Рәсәй Федерацияһы составына ингән автономлы округтар.
Икенсе кимәлгә түбәндәгеләр ҡарай:
* край йәиһә өлкә составына ингән автономлы округтар
* Республика, край, өлкә, автономлы өлкә, Рәсәй Федерацияһы составына ингән автономлы округ райондары; ҡала-эсе райондары, Федераль әһәмиәткә эйә булған ҡала округтары
* республика, край, өлкәлргә буйһонған ҡалалар һәм ҡасабалар.
Өсөнсө кимәлгә түбәндәгеләр ҡарай:
* республика, край, өлкәләргә буйһонған ҡалаларҙың эске райондары һәм округтары
* районға буйһонған ҡалалар
* районға буйһонған ҡала тибындағы ҡасабалар
* ауыл советтары.
Ауыл тораҡ пункттары өсөнсө кимәл берәмектәре эсендә танытыла.

# ОКАТО
## ОКАТО һаны төҙөлөшө миҫалы

Миҫал өсөн, Учалы районының Ҡарт Муйнаҡ ауылының ОКАТО һаны — 80 253 884 004. Был һан ошондай өлөштәрҙән төҙөлгән:
* 80 (1-се һәм 2-се һан урыны) — Башҡортостан Республикаһы;
* 2 (3-сө урын) — «район» билдәһе (классификацияның өсөнсө кимәле) — бынан һуң район тураһында мәғлүмәт бирелә;
* 53 (4-се һәм 5-се урын) — Учалы районы коды;
* 8 (6-сы урын) — «ауыл советы» билдәһе — бынан һуң ауыл советы тураһында мәғлүмәт бирелә;
* 84 (7-се һәм 8-се урын) — Туңғатар ауыл советы коды;
* 004 (9-сы, 10-сы һәм 11-се урын) — Ҡарт Муйнаҡ ауылын танытҡан код.
# Савельев-Сас Александр Сергеевич

Савельев-Сас Александр Сергеевич (26 сентябрь 1932 йыл — 12 июнь 2021 йыл) — сыуаш шағиры, яҙыусы. Халыҡ мәғарифы алдынғыһы. М. Трубина, Ф. Кәрим, Ауырғазы район хакимиәтенең Ғәлимйән Ибраһимов исемендәге премиялар лауреаты. Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы (1994). Әлеге ваҡытта Башҡортостанда йәшәй һәм эшләй.

# Савельев-Сас Александр Сергеевич
## Биографияһы

Александр Сергеевич Савельев-Сас 1932 йылдың 26 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Ауырғазы районындағы Юламан тигән сыуаш ауылында тыуа.
Ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағандан һуң, туған колхозында эшләй. 1951—1954 йылдарҙа хәрби хеҙмәттә була. Киске мәктәпте тамамлап, Стәрлетамаҡ пединститутында юғары белем ала.
Туған мәктәбендә уҡыта, район гәзитендә эшләй.
Күп хикәйә һәм повестарын Чебоксарҙың гәзит-журналдарында баҫтыра. Уларҙың иң билдәлеһе — «Ют арăм» (Сит ҡатын) повесы. Әҙәбиәт хеҙмәткәре барлығы алты китап сығара.
Яҙыусының әҫәрҙәре урыҫ, татар, башҡорт телдәренә тәржемә ителгән.
Әҙип 2021 йылдың 12 июнендә вафат була.

# Савельев-Сас Александр Сергеевич
## Әҫәрҙәре

Китаптары: «Кама пысăкрах» — Кем бейегерәк (1975), «Ялти сукмаксем» — Ауыл һуҡмаҡтары (1981), «Кашкăр сукмакĕ» — Бүре һуҡмағы (1987), «Шăнкăравлă пĕкĕ» — Дөңгөрлө дуға (1993), «Сăвăсем» — Шиғырҙар (2000).
# Кизилка (йылға)

Кизилка — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Белый Июс йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Кизилка (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400112115200014227
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201422
* Бассейн коды — 13.01.04.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Бала Сытырман ауыл Советы (Фёдоровка районы)

Бала Сытырман ауыл Советы — Башкортостан Республикаһының Фёдоровка районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярышлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Ауыл Советы биләмәһенә ҡараған 3851 квадрат километр дөйөм майҙандың 346 гектарын ауыл хужалығы ерҙәре биләй, шуларҙың 71 гектарында — һөрөнтө ерҙәр, 1160 гектарында — сабынлыҡ, 2249 гектарында — көтөүлектәр, 25 гектарында — урман.

# Бала Сытырман ауыл Советы (Фёдоровка районы)
## Ауыл биләмәһенең составы

* Бала-Сытырман ауылы — 1572 кеше,
* Гавриловка ауылы — 251 кеше,
* Златоустовка ауылы — 306 кеше,
* Ишмөхәмәт — 74 кеше,
* Поляковка ауылы — 0 кеше,
* Иҫке Сытырман — 285 кеше,
* Федотовка ауылы — 2 кеше,
* Яңы Софиевка ауылы — 208 кеше,
* Яңы Яуыш ауылы — 435кеше,
* Сергеевка ауылы — 18 кеше.
# «Кёнигсбергты алған өсөн» миҙалы

«Кёнигсбергты алған өсөн» миҙалы СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 9 июнендәге Указына ярашлы Бөйөк Ватан һуғышы барышында Кёнигсберг ҡалаһын алыу хөрмәтенә булдырыла. Миҙал проекты авторы — рәссам А. И. Кузнецов.

# «Кёнигсбергты алған өсөн» миҙалы
## Миҙал тураһындағы Положение

«Кёнисбергты алған өсөн» миҙалы менән 1945 йылдың 23 ғинуары — 10 апреле осоронда туранан-тура Кенисберг ҡала-ҡәлғәне штурмлауҙа һәм алыуҙа ҡатнашҡан Ҡыҙыл Армия, Хәрби-Диңгеҙ флоты хәрбиҙәре һәм НКВД ғәскәрҙәре, шулай уҡ ҡаланы азат иткәндә хәрби операцияларҙың етәкселәре һәм ойоштороусылары бүләкләнә. «Кёнисбергты алған өсөн» миҙалы — СССР-ҙың берҙән-бер ҡала-ҡәлғәне алған өсөн булдырылған награда.
«Кёнисбергты алған өсөн» миҙалы күкрәктең һул яғында йөрөтөлә һәм башҡа СССР ордендары һәм миҙалдары булған осраҡта «Будапештты алған өсөн» миҙалынан һуң урынлаштырыла.
1987 йылға ҡарата «Кенисбергты алған өсөн» миҙалы яҡынса 760 000 кеше лайыҡ була.

# «Кёнигсбергты алған өсөн» миҙалы
## Миҙалдың тасуирламаһы

«Кёнисбергты алған өсөн» миҙалы баҡыр иретмәһенән эшләнә, диаметры- 32 мм, теүәл түңәрәк формала.
Миҙалдың алғы яғында, уртала — «ЗА ВЗЯТИЕ КЕНИГСБЕРГА» яҙыуы, яҙыу өҫтөндә — нурҙары таралған биш осло йондоҙ, аҫта — лавр ботағы. Миҙалдың алғы яғы түңәрәк буйлап ҡаймаланған.
Миҙалдың кире яғында Кёнисбергты алған датаһы — «10 апреля 1945», дата өҫтөндә — биш осло йондоҙ.
Миҙалдағы бөтә яҙыуҙыр һәм һүрәттәр ҡабарынҡы итеп эшләнелгән.
Миҙал биш мөйөшлө ҡалыпҡа элмәк һәм дүңгәләк ярҙамында тоташтырыла. Ҡалып 24 мм киңлегендәге ебәк таҫма менән уратылған. таҫма үҙ-ара сиратлашҡан 5 буйҙан тора: өс ҡара һәм ике йәшел. Таҫманың ситтәре тар ғына йәшел буйҙар менән ҡаймаланған.

# «Кёнигсбергты алған өсөн» миҙалы
## Иллюстрациялар

* Миҙалдың реверсы
* Рәсәй Почта маркаһы, 2015 йыл
# Шүлгән

Шүлгән (рус. Шульган) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһының Урал тауҙарына ингән биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел йылғаһының уң ярына тамағынан 1041 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Шүлгән
## Үҙенсәлеге

Йылға атаҡлы Шүлгән мәмерйәһе аша ер аҫтынан үтеп сыға.
   Уның сыҡҡан урыны төньяҡҡа ҡарай 12 саҡрым арыраҡ. Мәмерйәнән 2 саҡрымда ул шаулап ер аҫтына инеп юғала һәм ҡеүәтле шишмә булып Шүлгәнташ ауыҙында урғып сыға, ошонда диаметры 3 метр булған бәләкәй генә күл хасил итә. Мәмерйә ауыҙынан 150—170 метр тирәһе аҡҡас, Шүлгән Ағиҙелгә ҡушыла. Тау эсенән сыҡҡан йылға ҡышын ҡаты һыуыҡтарҙа ла туңмай.

# Шүлгән
## Ауыҙ-тел ижадында

Ғәҙелгәрәй ауылында Ишморатова Флүзә Йомағужа ҡыҙы (1965 йылғы) тарафынан Хәйбулла исемле бабайҙан яҙып алынған легенда. Ауылдың халыҡ телендәге боронғо атамаһы — шулай уҡ Шүлгән. Хәйбулла бабай былай тип һөйләгән:
   "Бер бай кеше йәшәгән икән, ти. Кешеләр унан бик ҡурҡҡан икән. Сөнки ул бик уҫал булған. Ауылдаштары уның исемен дә әйтергә ҡурҡҡан, ти. Уның турашында һүҙ сыҡһа, уны «шул бай» (тот богач — Х. Г.)тип кенә атар булғандар. Ошо бай йылғала батып үлгән. Һәм был йылғаны ла «Шул улгэн» (Тот умер — Х. Г., Ю. Г.)тип йөрөтә башлағандар. Һуңынан был атама ауыл исеме булып ҡулланыла башлаған. Бай батып үлгән йылға, ер аҫтына инеп юғала, шунан мәмерйәгә ингән ерҙә ҡабат ер өҫтөнә килеп сыға. Шуның өсөн мәмерйә лә "Шүлгән"тип атала. Шулай итеп,Шүлгән йылғаһы ла, Шүлгән ауылы ла, Шүлгән мәмерйәһе лә бер үк исем менән бәйләнгән"

# Шүлгән
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Арский Ташы һыу үлсәү посынан Йомағужа һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200212111100017560
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101756
* Бассейн коды — 10.01.02.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

# Шүлгән
## Тәбиғәте

Шүлгән йылғаһы Ағиҙелгә ҡоя һәм Шүлгәнташ ҡурсаулығы биләмәһенә инеп ҡала. Был ике йылғала балыҡтарҙың 30 төрө, ер-һыу йәнлектәренең — 5 төрө, һөйрәлеүселәрҙең — 6 төрө осрай. Ҡурсаулыҡта 206 төр ҡош, 61 төр һөтимәр осрай. Умыртҡаһыҙҙарҙың яҡынса 1700 төрө теркәлгән, шул иҫәптән күбәләктәр — 378, ҡуңыҙҙар — 458.
Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабына индерелгән фауна төрҙәре — 31, Башҡортостан Ҡыҙыл китабына индерелгәне — 67 төр. Һоро айыу йыш осрай. Ҡоштар күп төрлө.
Төбәктә Европа шәшкеһен америка шәшкеһе ҡыҫырыҡлап сығара бара. Йомағужа һыуһаҡлағысын төҙөү һәм климат йылыныуы сәбәпле ҡайһы бер балыҡтар һаны, мәҫәлән: ҡыҙылбалыҡ, бағыр, бәрҙе кәмеүе күҙәтелә.
Үҫемлектәр донъяһы күп төрлө һәм бай. 14 төр үҫемлек Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабына, 57 — Башҡортостандыҡына индерелгән.
# Салета

Салета — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 111 км.

# Салета
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300046762
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304676
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Чонга

Чонга — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Таборинка йылғаһының уң ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Чонга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200012953
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201295
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Переходница

Переходница — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Великая йылғаһының уң ярына тамағынан 124 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Переходница
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300312111100034228
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103422
* Бассейн коды — 10.01.03.003
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1