yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Шимановский Шавель Наумович

Шимановский Шавель Наумович (10 май 1917 йыл — 10 февраль 2005 йыл) — нефть сәнәғәте эшмәкәре. 1943 йылдан «Башнефть» берекмәһенең өлкән инженеры, 1952 йылдан Ҡалтасы нефть промыслаһы директоры, 1955—1979 йылдарҙа «Ишембайнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы начальнигы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1972), СССР-ҙың почетлы нефтсеһе (1977). Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1959, 1971) һәм «Почёт Билдәһе» (1966) ордендары кавалеры. Ишембай ҡалаһының почетлы гражданы (1999)

# Шимановский Шавель Наумович
## Биографияһы

Шевель Наумович Шимановский 1917 йылдың 10 майында Киев губернаһының Радомыльск өйәҙе Горностайполь ҡалаһында тыуа. 1943 йылда Мәскәү нефть университетын тамамлай.
Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң «Башнефть» берекмәһендә эшләй: тәүҙә өлкән инженер була, 1952 йылдан Ҡалтасы нефть промыслаһы директоры, 1955—1979 йылдарҙа — «Ишембайнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы начальнигы.
Производство эшмәкәрлеге нефть ятҡылыҡтарын разведкалау һәм эшкәртеү менән бәйле. «Ишембайнефть» идаралығы начальнигы булып эшләгән осоронда Ишембай ҡалаһы инфраструктураһын үҫтереүгә ҙур өлөш индерә.
2005 йылдың 10 февралендә Ишембай ҡалаһында вафат була.

# Шимановский Шавель Наумович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1959, 1971)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1966)
* Ишембай ҡалаһының почетлы гражданы (1999).

# Шимановский Шавель Наумович
## Ғаиләһе

Тормош иптәше — Анна Алексеевна. Улы Анатолий, ҡыҙҙары Ольга һәм Наталья.
Шимановскийҙар ғаиләһе династияһының «Башнефттә» дөйөм хеҙмәт стажы 200 йылдан ашыу тәшкил итә.
# Соловейкин Егор Зиновьевич

Соловейкин Егор Зиновьевич (1909 йыл — ?) — легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовойы. III дәрәжә Дан ордены кавалеры (1945).

# Соловейкин Егор Зиновьевич
## Биографияһы

Соловейкин Егор Зиновьевич сығышы менән хәҙерге Башҡортостандың Благовещен ҡалаһынан. 1943 йылда Благовещен районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. Һауа һөжүменә ҡаршы 20-се айырым гвардия дивизионының 1-се эскадронында ездовой булып хеҙмәт итә.

# Соловейкин Егор Зиновьевич
## Биографияһы
### Батырлығы

Пулемет бричкаһының ездовойы булараҡ 1945 йылдың 16 февралендә Браллентин ауылы өсөн һуғышта дошман пехотаһы атакаһын кире ҡағыу ваҡытында ҡыҙылармеец Соловейкин Егор Зиновьевич бричка менән аттарҙы ташлап китмәй, шәхси ҡоралы менән атаканы кире ҡағыуҙа әүҙем ҡатнаша, һөҙөмтәлә алты немец һалдатын һәм офицерын юҡ итә. Был ҡыйыулығы өсөн ул «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ була.
1945 йылдың 28 февралендә яуҙа күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн Соловейкин Егор Зиновьевич III дәрәжә Дан ордены менән наградлана.
Соловейкин Егор Зиновьевич 1945 йылдың 29 сентябрендә демобилизациялана.

# Соловейкин Егор Зиновьевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР) (1945)
III дәрәжә Дан ордены (1945)
# Гиккау

Гиккау (нем. Gieckau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 343 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,23 км². Диңгеҙ кимәленән 174 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6618 һәм автомобиль коды — BLK.
# Айно Аалто

Айно Мария Марсио-Аалто (фин. Aino Maria Marsio-Aalto, тыумыштан Манделин, фин. Mandelin; 25 ғинуар 1894({{padleft:1894|4|0}}-{{padleft:1|2|0}}-{{padleft:25|2|0}}), Хельсинки, Южнофинляндское агентство регионального управления — 13 ғинуар 1949({{padleft:1949|4|0}}-{{padleft:1|2|0}}-{{padleft:13|2|0}}) (54 йәш), Хельсинки) — фин архитекторы һәм дизайнеры, скандинав дизайнына нигеҙ һалыусы. Архитектор Алвар Аалтоның беренсе ҡатыны.

# Айно Аалто
## Биографияһы

Айно Мария Манделин 1894 йылда Хельсинки ҡалаһында тыуған. 1913 йылда ул мәктәпте тамамлай, шул саҡта уҡ Хельсинки технология университетында архитектураға өйрәнә башлай. 1920 йылда архитектор дипломын ала. 1923 йылда Манделин Йювяскюля ҡалаһына күсеп килә. Киләһе йылда Аалто Алварҙа эшләй башлай. 1924 йылда улар өйләнешә. Никахтан ике бала тыуа.
Ирле-ҡатынлы Турку ҡалаһына күсеп килә һәм унда 1927 йылда архитектор Эрик Бриггман менән хеҙмәттәшлек итә башлай. 1933 йылда улар Хельсинкиға ҡайта. Аалтолар биналар проекты өҫтөндә эшләй, уларҙың берлектәге һәм айырым проекттары була. Улар араһында Төньяҡ Европа неоклассицизмы стилендәге Паймиола шифахана һәм Майреала вилла була. Айно тәү сиратта интерьер, шулай уҡ керамика һәм текстиль дизайны менән шөғөлләнә. Ирле-ҡатынлы скандинав дизайнына нигеҙ һалыусыларҙың береһе тип иҫәпләнә.
1935 йылда Аалто мебель етештереү буйынса Artek компанияһына нигеҙ һала. Айно компанияның баш дизайнеры була, ә 1941—1949 йылдарҙа — идарасы директоры була. 1939 йылда Аалтолар Нью-Йоркта Бөтә донъя күргәҙмәһендә ҡатнаша.
Айно шулай уҡ быяла һауыт-һаба дизайнеры булараҡ билдәле. Ул фин компанияһы Iittala менән хеҙмәттәшлек итә. Уның дизайны менән быяла изделиелар һәм бер ни тиклем үҙгәртелгән күсермәләре IKEA кеүек сауҙа селтәрҙәрендә һатыла. 1936 йылда Айно Миланда Триенналела быяла стакандар дизайны өсөн алтын миҙалға лайыҡ була. Ирле-ҡатынлы шул ваҡытта уҡ Аалто вазаһы кеүек билдәле ваза эшләй.
Айно Аалто 1949 йылда 55-се йәшендә яман шеш ауырыуынан вафат була, Хиетаниеми зыяратында ерләнә. 1952 йылда Алвар Аалто икенсе тапҡырға архитектор Мякинеми Элиссаға өйләнә. Айноның архитектура һәм дизайнға индергән өлөшө уның иренә ҡарағанда, башлыса ҡатын-ҡыҙҙарға ҡаршы архитектурала тиҫкәре ҡараш арҡаһында, аҙ билдәле.
# Постегурка

Постегурка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға батпАғиҙелқа сіңіп, арнасын жоғалтады ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Постегурка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200016831
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201683
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Скагеррак

Скагеррак боғаҙы (Skagerrak) — Скандинавия ярымутрауын Ютландия ярымутрауынан айырыусы һәм Каттегат боғаҙы аша Балтик диңгеҙен Төньяҡ диңгеҙ менән тоташтырыусы боғаҙ.

# Скагеррак
## География

Оҙонлоғо 240 км, киңлеге 80—90 км. Тәрәнлеге 700 метрға барып етә.
Тоҙлолоғо — 30 ‰. Флора һәм фауна яҡынса 2000 диңгеҙ төрҙәре менән күрһәтелгән.
Беренсе донъя һуғышы осоронда бында иң ҙур диңгеҙ һуғышы — Ютландия алышы була. Икенсе донъя һуғышы осоронда был боғаҙҙы контролдә тотоу — Германияның Дания һәм Норвегияға баҫып инеүенең сәбәптәренең береһе була.
# Ишбулатов Ғәлимйән Сибәғәт улы

Ишбулатов Ғәлимйән Сибәғәт улы (18 ноябрь 1931 йыл Байназар — 20 декабрь 2019 йыл, Байназар)— РСФСР -ҙың мәғариф отличнигы, СССР-ҙың мәғариф отличнигы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы

# Ишбулатов Ғәлимйән Сибәғәт улы
## Биографияһы

Ишбулатов Ғәлимйән Сибәғәт улы 1931 йылдың 18 нояберендә Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районының Байназар ауылында тыуған. 1947 йылда 7 йыллыҡ мәктәпте тамамлай һәм Өфөләге Өфө ҡалаһының 9-сы башҡорт мәктәбе янындағы интернатында (Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты) урта белем алып сыға. Хеҙмәт юлын төҙөлөш өлкәһендә башлай. Мастер, прораб булып Байназар һәм Ҡурғашлы мәктәптәрен төҙөүҙә ҡатнаша.
Байназар урта мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй һәм ситтән тороп БДУ-ның тарих факультетын тамамлай. 1972 йылда Ырғыҙлы мәктәбенә директор итеп ебәрелә. Шул уҡ 1972 йылда Байназар мәктәбенә директор итеп тәғәйенләнә. Директор вазифаһында 1976 йылға тиклем эшләй. Артабан директор урынбаҫары була.
1979 йылдан 1985 йылға тиклем яңынан директор вазифаһын алып бара. Артабан Байназар ауыл Советы башлығы булып эшләй (1987—1990, март).
| һәм || Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты булып ҡатнаша. Оҙаҡ йылдар Бөрйән районы башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты рәйесе булып тора (1995—2002).
Дөйөм эш стажы—54 йыл.

# Ишбулатов Ғәлимйән Сибәғәт улы
## Маҡтаулы исемдәре

* РСФСР -ҙың мәғариф отличнигы
* СССР-ҙың мәғариф отличнигы
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы
* «Башҡортостан Республикаһы ойошторолоуға 100 йыл» юбилей миҙалы
* Бөрйән районының Почетлы гражданы

# Ишбулатов Ғәлимйән Сибәғәт улы
## Йәмәғәт эшмәкәрлеге

Ҡарағай-ҡыпсаҡтарҙын шәжәрәһен барлау менән шөғөлләнә.
# Вульфен (Анхальт)

Вульфен (Анхальт) (нем. Wulfen (Anhalt)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1171 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,67 км². Диңгеҙ кимәленән 68 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6369 һәм автомобиль коды — ABI.
# Башҡы

Башҡы (рус. Башки)— Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тере Танып йылғаһына ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Башҡы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201612111100025971
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102597
* Бассейн коды — 10.01.02.016
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Кликич Лилиә Миңлеғәлим ҡыҙы

Кликич Лилиә Миңлеғәлим ҡыҙы (2 август 1954 йыл) — иҡтисадсы. Иҡтисад фәндәре докторы (2006), профессор (2013).

# Кликич Лилиә Миңлеғәлим ҡыҙы
## Биографияһы

Кликич Лилиә Миңлеғәлим ҡыҙы 1954 йылдың 2 авгусында БАССР-ҙың (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының) Учалы районы Учалы ауылында тыуған. 1971 йылда 10-сы урта мәктәпте тамамлай. Мәскәү технология институтының Өфө филиалында инженер-иҡтисадсы һөнәре буйынса юғары белем ала. 1977—1987 йылдарҙа Мәскәү технология институтының Өфө филиалында эшләй, башта ассистент, ә аҙаҡ экономика кафедраһының өлкән уҡытыусыһы. 1986 йылда Мәскәү технология институтының аспирантураһын тамамлай. Кейәүгә сыға, ғаиләлә ике бала тәрбиәләйҙәр.
1987—1995 йылдарҙа Мурманск өлкәһенең Заозёрск ҡала хакимиәтендә эшләй: өлкән иҡтисадсы, аҙаҡ финанс бүлеге начальнигы һәм администрация башлығы урынбаҫары. 1995 йылдан башлап бөгөнгө көнгә тиклем Башҡорт дәүләт аграр университетында уҡыу-методик бүлек мөдире, бер үк ваҡытта аграр етештереү иҡтисад кафедраһы доценты вазифаһын башҡара. Иҡтисад фәндәре докторы. Доцент ғилми дәрәжәһе 1999 йылда бирелә. 150‑нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

# Кликич Лилиә Миңлеғәлим ҡыҙы
## Шөғөлдәре

Лилиә Миңлеғәлим ҡыҙы шулай уҡ әҙәби ижад менән шөғөлләнә. 2001 йылда беренсе «Признание в любви» исемле шиғырҙар һәм йырҙар йыйынтығы баҫылып сыға. 2002 йылда икенсе «Войди в мой сад» шиғырҙар китабы «Озарение» Халыҡ-ара ижади көстәр союзы менән берлектә баҫылып сыға.

# Кликич Лилиә Миңлеғәлим ҡыҙы
## Әҙәби әҫәрҙәре

— «Мөхәббәт белдереү: йырҙар һәм шиғырҙар» («Признание в любви: песни и стихи»; 2001),
— «Минең баҡсама ин» («Войди в мой сад»; 2002),
— «Күк йөҙө яҡынлашыу» («Приближение неба»; 2005),
— «Көнсығыш еле» («Ветер с востока»; 2007).

# Кликич Лилиә Миңлеғәлим ҡыҙы
## Фәнни хеҙмәттәре

* Эволюция сферы услуг: неравновесный подход. М., 2004;
* Устойчивое развитие сельских территорий. Уфа, 2008 (авторҙаш);
* Социально ориентированная модель развития сельских территорий Республики Башкортостан. Уфа, 2010<ref name="КЛИКИЧ Лилиә Миңлеғәлим ҡыҙы" /.
# Пыртей-Яга

Пыртей-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Печор диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

# Пыртей-Яга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000087303
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008730
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Унасов Хажиәхмәт Ғәбиҙулла улы

Унасов Хажиәхмәт Ғәбиҙулла улы (7 ноябрь 1887 йыл — 17 ғинуар 1921 йыл) — хәрби эшмәкәр. Беренсе донъя һуғышында, Рәсәйҙә Граждандар һуғышында һәм Башҡорт милли хәрәкәтендә ҡатнашыусы. Бөрйән-Түңгәүер ихтилалы етәкселәренең береһе.

# Унасов Хажиәхмәт Ғәбиҙулла улы
## Биографияһы

Хажиәхмәт Ғәбиҙулла улы Унасов 1887 йылдың 7 ноябрендә Ырымбур губернаһы Орск өйәҙенең Байыш ауылында тыуған.
Беренсе донъя һуғышында ҡатнашҡан.
1918—1919 йылдарҙа Башҡорт ғәскәрендә каптенармус дәрәжәһендә хеҙмәт иткән.
1920 йылда Бөрйән-Түңгәүер ихтилалы етәкселәренең береһе була. Июль-август айҙарында Хажиәхмәт Унасов большевиктарға ҡаршы ҡораллы отряд ойоштора, ул сентябрҙә башҡа баш күтәреүселәр менән бергә Башҡорт Ҡыҙыл Армияһына берләштерелә. Башҡорт Ҡыҙыл Армияһы командующийы итеп Ф. Б. Мәғәсүмов, ә 1-се дивизия начальнигы итеп Х. Ғ. Унасов һайлана. Уның дивизияһы һаны 3 мең кешегә етә. Ноябрь айында властарҙың баш күтәреүселәр менән һөйләшеүе барышында ҡорал һалыуҙан баш тартып, арҡаҙаштары Мәғәсүмов һәм Зәйнуллин менән бергә Бөрйән-Түңгәүер кантонында ҡораллы көрәште дауам итә.
Декабрҙә С. Ш. Мырҙабулатов һәм башҡалар аралашлығында Хажиәхмәт Унасов һәм совет власы араһында ихтилалды туҡтатыу, уның отрядындағы бөтә командирҙарҙың Стәрлетамаҡҡа килеүе тураһында килешеү төҙөлә. Темәстә Ш. А. Хоҙайбирҙин, Унасов һәм баш күтәреүселәр ҡатнашлығында митинг ойошторола, унда Унасов Хажиәхмәт тағы ла бер тапҡыр баш күтәреүселәрҙең талаптарын әйтеп ишеттерә:
* аҙыҡ развёрсткаһын бөтөрөргә;
* ирекле баҙар;
* Бөтә башҡорт булмаған халыҡтар отрядтарын Башҡортостан Республикаһынан ситкә сығарырға.
1921 йылдың 16 ғинуарында комиссар Чирков командаһы баш күтәреүселәр отряды командирҙары менән Стәрлетамаҡҡа китә. Темәстән сыҡҡандан һуң, комиссар Чирков бойороғо буйынса, ҡыҙылармеецтар уларҙы атып үлтерәләр. 17 ғинуарҙа С. Ш. Мырҙабулатов, Г. И. Симонов һәм Х. Г. Унасов Стәрлетамаҡҡа сыға, ләкин үҙенең командирҙары кеүек үк, Х. Г. Унасов та эске һаҡ ғәскәрҙәренең 68-се бригадаһы командиры Г. И. Симоновтың йәшерен бойороғо буйынса үлтерелә
# Тоҡомбәтов Сәйфулла Ғүмәр улы

Тоҡомбәтов Сәйфулла Ғүмәр улы (? — 1853 йыл) — ғалим. Ғәрәп-фарсы телдәре буйынса кандидат (1849). Башҡорттарҙан тәүгеләрҙән булып телдәр буйынса кандидат ғилми дәрәжәһенә эйә була.

# Тоҡомбәтов Сәйфулла Ғүмәр улы
## Биографияһы

Тоҡомбәтов Сәйфулла Ғүмәр улының ҡайҙа тыуыуы билдәһеҙ. Ф. М. Сөләймәнов мәғлүмәттәре буйынса, Тоҡомбәтовтар нәҫеле сығышы менән Ырымбур өйәҙе (хәҙерге Башҡортостандың Ейәнсура районы) Ҡужанаҡ ауылынан булыуы мөмкин. Атаһы — есаул Ғүмәр Тоҡомбәтов 1828—1829 йылдарҙа 9-сы башҡорт кантоны башлығы булып хеҙмәт итә. Һуңынан ғәскәри старшина чинына, шәхси дворян титулына лайыҡ була.
Сәйфулла Тоҡомбәтов башта Ырымбур хәрби училищеһында, ә 1836 йылдан Ҡазан ҡалаһының 1-се гимназияһында белем ала. 1843—1847 йылдарҙа Ҡазан Император университеты фәлсәфә факультетының ғәрәп-фарсы телдәре бүлегендә уҡый һәм тик «бишле» билдәләре менән тамамлай.
1849 йылдың мартында ғәрәп-фарсы телдәре буйынса кандидат ғилми дәрәжәһенә лайыҡ була һәм диплом ала.
Башҡорт ғәскәре канцелярияһында бүлек башлығының ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә. Баш ауыртыуы һөҙөмтәһендә тома һуҡырая.
1853 йылда вафат булған.
# Новосергиевка районы

Новосергиевка райо́ны — Ырымбур өлкәһендә муниципаль районы. Башҡорт АССР-ы Туҡ-Соран кантоны составынан 1924 йылда сығарылды.

# Новосергиевка районы
## География

Майҙаны — 4531,61 км². Өлкәнең үҙәгендә Ҡондоҙло, Һамар һәм Ҡыуай (Ҡыуайыр), Кесе Соран, Туҡ буйҙарында урынлашҡан. Төньяҡта-көнбайышта — Красногвардейск районы, төньяҡ‑көнсығышта – Александровка районы, көнсығышта — Переволоцк районы, көньяҡ‑көнсығышта — Илек районы, көньяҡ‑көнбайышта — Ташлы районы, көнбайышта Тоцк районы менән сиктәш була.

# Новосергиевка районы
## Тарих

1924 йылда район территорияһы Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы Бәләбәй кантоны (элекке Туҡ-Соран кантоны) составынан сығарыла.
Район 1935 йылда Ырымбур өлкәһе составында ойошторола.

# Новосергиевка районы
## Халыҡ

Башҡорт ауылдары: Мерәҫ, Ҡотош, Ҡараяр, Иҫке Ғүмәр, Әхмәр, Яңы Әхмәр һәм Түбәнге Ҡунаҡбай. Күп башҡорттар Ясногорский, Судьбодаровка һәм Новосергиевка ауылдарында йәшәй.

# Новосергиевка районы
## Ҡоролош

* Барабановский ауыл советы
* Берестовский ауыл советы
* Герасимовский ауыл советы
* Краснополянский ауыл советы
* Кувайский ауыл советы
* Кулагинский ауыл советы
* Кутушевский ауыл советы
* Лапазский ауыл советы
* Мустай ауыл советы
* Нестеровский ауыл советы
* Новосергиевский касаба советы
* Платовский ауыл советы
* Покровский ауыл советы
* Рыбкинский ауыл советы
* Среднеуранский ауыл советы
* Старобелогорский ауыл советы
* Судьбодаровский ауыл советы
* Хуторский ауыл советы
* Ясногорский ауыл советы

# Новосергиевка районы
## Район менән бәйле шәхестәр

* Андрей Леонидович Красов(1967, Землянка ауылы) — РФ Геройы.
* Мерәҫов Сәғит Ғөбәйҙулла улы (1880—1932) — Башҡорт Хөкүмәтенең ағзаһы, 1-се Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы ойоштороусы.
* Чернышев А. А., Ырымбур өлкәһе Губернаторы (2001-2010), артабан РФ сенаторы.

# Новосергиевка районы
## Күрше райондар

* Переволоцк районы
* Александровка районы (Ырымбур өлкәһе)
* Илек районы
* Ташлы районы
* Сорочинск районы
* Красногвардейск районы (Ырымбур өлкәһе)
# Глазь-Ю

Глазь-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Весляна йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Глазь-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000022262
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002226
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Синюшка

Синюшка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел йылғаһының һул ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Синюшка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200312115100009693
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100969
* Бассейн коды — 13.01.02.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ислам һалымдары

Ислам һалымдары — ислам илдәре халҡынан йыйылған түләүҙәрҙең йәки башҡа һалымдарҙың төрлө формалары.
Ислам һалымдар системаһы VII—VII быуаттарҙа ғәрәп баҫып алыуҙары һәм Ғәрәп хәлифәлегенең финанс структураһын формалаштырыу осоронда барлыҡҡа килә.
Тәүҙә һалымдар (зәкәт, ғөшөр) мосолмандарҙан ғына алына, сит дин кешеләренән башҡа төрлө йыйымдар (жизйә, хараж) түләтелә. Ислам иҡтисадының хәҙерге концепцияларында һалымдар йәмғиәттә килемде ҡабаттан бүлеү юлы менән социаль ғәҙеллекте тәьмин итеү саралары ролен уйнай.Ҡайһы бер мосолман илдәрендә зәкәт һәм ғөшөр дәүләт һалымы статусына эйә.

# Ислам һалымдары
## Мосолмандарҙан һалымдар
### Зәкәт

Зәкәт (ғәр. زكاة‎) — ярлылар, мохтаждар файҙаһына, шулай уҡ ислам динен таратыуға һәм уның тураһында хаҡ белем биреүгә булышлыҡ иткән проекттарҙы үҫтереүгә мотлаҡ йыллыҡ һалым. Зәкәт йәмғиәттә ғәҙеллек принциптарын раҫлауға йүнәлтелгән һәм йәмғиәт эшмәкәрлегенең күп аспекттарына ҡағылышлы мөһим социаль-иҡтисади институт булып тора. Хәҙер мосолмандар өсөн зәҡәт йыйыу һәм таратыу буйынса хәйриә ойошмалары асылған.
Зәкәт — йылына бер тапҡыр һәр мөьмин- мосолман мөлкәтенән мохтаждар файҙаһына мотлаҡ бирелә торған өлөш. Мосолмандарға фарыз булған биш ғәмәлдең дүртенсеһе.

# Ислам һалымдары
## Мосолмандарҙан һалымдар
### Ғөшөр

Ғөшөр (« унынсы өлөш», ғәрәпсә «ғәшүрә» — «ун» тигәндән) — .мосолмандарҙа 1/10 һалым күләмендә йыйым, ярлылар файҙаһына алына торған саҙаҡа. Ул үҫтерелгән йәшелсә -емештән, умарталыҡ тотҡан кешенең балынан алына. Ғөшөр түләү фарызлығы Ҡөрьән, Сөннәт һәм ислам дине ғөләмәләренең бер тауыштан ҡарары (ижмә) менән нығытылған.

# Ислам һалымдары
## Мосолмандарҙан һалымдар
### Хумс

Хумс («бишенсе өлөш») — төрлө табыш төрҙәренән 1/5 өлөш күләмендә аҡса күсереү. Мөхәммәт Пәйғәмбәр тарафынан хәрби табыштың уға бүленә торған өлөшө булараҡ индерелә; шуғаса юлбашсыға дүрттән бер өлөш бирелә торған булған.

# Ислам һалымдары
## Башҡа дин тотоусыларҙан һалымдар
### Жизйә

Жизйә (ғәр. جزْية‎) — мосолман дәүләттәрендә сит дин кешеләренән(зимми) йән башына һалым . Ислам ҡанун белгестәре жизйәне яулап алынғанда ғүмерен һаҡлап ҡалынған өсөн түләү тип ҡарай. Жизйә түләүҙән ҡатын-ҡыҙҙар, ҡарттар, инвалидтар, ярлылар, ҡолдар, монахтар (VIII быуат башына тиклем) һәм мосолман армияһында һуғышҡан христиандар азат ителә.

# Ислам һалымдары
## Башҡа дин тотоусыларҙан һалымдар
### Хараж

Хараж (ғәр. خراج‎) исламда ер менән файҙаланған өсөн түләнгән дәүләт һалымы. Хараж мосолмандар тарафынан яулап алынған ерҙәрҙә сит динлеләрҙән (кафырҙарҙан) түләтелгән. Ислам динен ҡабул иткән башҡа диндәгеләр жизйә түләүҙән азат ителә, әммә хараж түләүен дауам итә. Хәлифәлектең күпселек өлкәләрендә хараж Византия һалым системаһы нормаларына барып тоташа.
# Надыр-Яга

Надыр-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Черная йылғаһының уң ярына тамағынан 84 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.

# Надыр-Яга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000085903
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008590
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Акчим (Вишера ҡушылдығы)

Акчим — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы/ Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вишера йылғаһының һул ярына тамағынан 190 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.

# Акчим (Вишера ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100004655
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100465
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1