yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Сиам ҡултығы

Сиа́м ҡултығы, (Таила́нд ҡултығы (тай. อ่าวไทย, Ау Тхай; (тай. อ่าวไทย, Ау Тхай; малай. Teluk Siam; кхмер. ឈូងសមុទ្រសៀម, Chhoung Samut Siem; вьетн. Vịnh Thái Lan) — көнбайышта һәм төньяҡта Таиланд, көнсығышта — Камбоджа һәм Вьетнам, көньяҡ-көнбайышта — Малайзия ярҙары менән уратып алынған ҡултыҡ.

# Сиам ҡултығы
## География

Сиам ҡултығы Һинд-Ҡытай ярымутрауының көнсығышын Малакка ярымутрауынан айырып тора. Яр буйы һыҙығы көнсығышта Вьетнамдағы Байбунг (Камау) морононда башланып көньяҡ-көнбайышта Малайзияның Кота-Бару ҡалаһы янында тамамлана. Көньяҡ-көнсығышта Сиам ҡултығы Көньяҡ-Ҡытай диңгеҙенә күсә. Майҙаны — яҡынса 320 000 км².
Төньяҡ нөктәһендә Сиам ҡултығы Бангкок бухтаһын барлыҡҡа килтерә, уға Чаупхрая йылғаһы ҡоя. Ҡултыҡҡа ҡойған тағы бер ҙур йылға — Тапи, уның тамағы Сураттхани ҡалаһы эргәһендә. Чаупраянан ултырмалар килеүен дауам иткәнгә күрә, Үҙәк Таиланд ярҙары көньяҡҡа табан хәрәкәт итә бара. Һыуҙың тәрәнлеге ярҙан 10 — 20 саҡрым алыҫлыҡта ни бары 11 метр тәшкил итә. Ҡултыҡтың уртаса тәрәнлеге — ни бары 45 м, ә иң тәрән урыны — 80 м. Һуңғы боҙлоҡ осоро иң юғары нөктәһенә еткән саҡта ҡултыҡ диңгеҙ кимәленән юғары була һәм Үҙәк Таиландта Чаупхрая тирәләй бөгөнгө уйпатлыҡтың дауамын тәшкил итә. Шул уҡ ваҡытта Сиам ҡултығы ярҙарының күп өлөшө эрозияға дусар ителгән.
Ҡултыҡ эсендә һыу ағымы бик яй, шуға күрә ултырмалар бик тиҙ арта. Тоҙ миҡдары сағыштырмаса түбән һәм 31,8 — 33,5 процент тәшкил итә. Тик тәрәнерәк урындарҙа ғына Көньяҡ Ҡытай диңгеҙенең тоҙло диңгеҙ һыуы үтеп инеп, 50 метрҙан түбәнерәк тәрәнлеккә төшә. Сиам ҡултығының һыу температураһы ярайһы уҡ юғары һәм күпселек урындарҙа мәрйен рифтары барлыҡҡа килеүгә булышлыҡ иткән. Уларҙың күбеһенә глобаль йылыныу һәм бигерәк йылы һыу арҡаһында үлем хәүефе янай. Мәрйендәрҙең юҡҡа сығыуы ҙурыраҡ биләмәләрҙе солғап ала һәм урындағы туризмға, балыҡсылыҡҡа хәүеф менән янай.
# Георгий Леонидзе исемендәге грузин әҙәбиәте дәүләт музейы

Георгий Леонидзе исемендәге грузин әҙәбиәте дәүләт музейы (груз. საქართველოს გიორგი ლეონიძის სახელობის ქართული ლიტერატურის სახელმწიფო მუზეუმი) — Грузияның мәҙәниәт учреждениеһы. Тбилиси ҡалаһында Чантурия урамы, 8 адресы буйынса урынлашҡан

# Георгий Леонидзе исемендәге грузин әҙәбиәте дәүләт музейы
## Тарихы

1930 йылда Давид Арсенишвили инициативаһы буйынса Мтацминд яҙыусылар музейы булараҡ ойошторола. Яңы музейҙы шағир Георгий Леонидзе етәкләй (1899—1966). 5 йылдан һуң музей Грузин яҙыусылар музейы тип үҙгәртелә, ә 1938 йылда — Грузин дәүләт әҙәби музейы тип атала.
1967 йылдан 1939-1951 йылдарҙа музей директоры булып эшләгән Георгий Леонидзе исемен йөрөтә. Музей ихатаһында Леонидзе бюсы ҡуйылған.

# Георгий Леонидзе исемендәге грузин әҙәбиәте дәүләт музейы
## Экспозицияһы

Музей экспозицияһында 105 000-дән ашыу ҡулъяҙма, 3 000-гә яҡын рәсем һәм график эштәр, 80 скульптура, 27 000 фото һәм 1800 негатив, 28 000-дән ашыу уникаль китап, гәзит һәм журнал, 400 аудио-видео яҙмалар бар.
# Тоҡтоған Алтыбаҫарова

Тоҡтоған Алтыбаҫарова (Туҡтаған Алтыбаҫарова; 1924 йыл, Күрмөнтү — 2015 йылдың 11 июне, Күрмөнтү, Төп районы, Иссыҡ-Күл өлкәһе, Ҡырғыҙстан) — колхозсы, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында ҡамауҙа ҡалған Ленинградтан килтерелгән 150 баланы үҙенә аҫырарға алған.

# Тоҡтоған Алтыбаҫарова
## Биографияһы

Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, Тоҡтоғанға 16 ғына йәш сағында, Күрмөнтү ауыл советына рәйес итеп һайлап ҡуялар. 1942 йылдың 27 авгусында Ленинградтан килтерелгән 150 баланы ҡабул итә. Балалар урындағы колхоз ятағында уның ҡарамағында ун йыл аҫрала.
Һуғыштан һуң 44 йыл буйы ауыл советы сәркәтибе булып эшләй. 8 балаға ғүмер биреп, тәрбиәләп үҫтергән.
Ғүмере буйына тыуған ауылы Күрмөнтүҙә йәшәй. 2015 йылдың 11 июнендә ошонда уҡ вафат була.
Бишкектәге Даир Асанов исемендәге Еңеү паркында Ленинград блокадаһында булғандарға һәйкәл ҡуйылған. Уның прообразы — Тоҡтоған Алтыбаҫарова.
# Висбаден обсерваторияһы

Висбаден обсерваторияһы — йәмәғәт астрономик обсерваторияһы, ХХ быуат башында Висбаден ҡалаһында (Гессен федераль ерендә, Германияла) төҙөлгән. Обсерватория «Висбаден УРАНИЯ астрономдар йәмғиәте» етәкселеге аҫтында эшләй.

# Висбаден обсерваторияһы
## Обсерваторияның етәкселәре

* 1925—1962 йылдарҙа — en:Franz Kaiser — астрономдарҙың УРАНИЯ йәмғиәтенә нигеҙ һалыусыһы һәм уның етәксеһе.

# Висбаден обсерваторияһы
## Обсерватория тарихы

1925 йылда астроном en:Franz Кайзер тарафынан астрономдарҙың УРАНИЯ йәмғиәте төҙөлә, шул ваҡытта уҡ астроном en:Franz Кайзер астероидтар асыу тәжрибәһенә эйә булған була. 1945 йылдан алып 1954 йыл буйына Висбаден ҡалаһындағы обсерватория бинаһы емерек хәлдә булған була. 1976 йылда обсерватория яңы бинаға күсә.

# Висбаден обсерваторияһы
## Обсерваторияның ҡоралдары

* Апохроматик Hochleistungsrefraktor (D = 206 мә, F = 1575 мм) (1992 йыл)
* Рефрактор (D = 120 мм, F = 1800 мм) (моғайын, 1925 йылдан алып)
* Мәҡсүтов телескоп системаһы (D = 300 мм, F = 4800 мм) (1967 йыл)

# Висбаден обсерваторияһы
## Обсерваторияның адресы

* 1925 йылдан 1945 йылға тиклем һәм 1954 йылдан 1976 йылға тиклем ваҡыт аралығында обсерваторияde:Oranienschule (Wiesbaden) мәктәбендә урынлашҡан.
* 1976 йылдан алып — обсерватория de:Martin-Niemöller-Schule (Bierstadter Str. Wiesbaden in 47) мәктәбендә урынлашып тора.
# Саката (ҡала)

Саката(яп. 酒田市 Саката-си) — Японияла Ямагата префектураһында урынлашҡан ҡала. Ҡаланың майҙаны 602,79 км² халҡы — 106 494 кеше (2014 йылдың 1 авгусына ҡарата), халыҡ тығыҙлығы — 176,67 кеше/км² тәшкил итә.

# Саката (ҡала)
## Географик урыны

Ҡала Хонсю утрауында Тохоку төбәгенең Ямагата префектураһында урынлашҡан. Ҡала менән Цуруока, Юрихондзё, Никахо ҡалалары, Юдза, Сёнай, Микава, Мамурогава ҡасабалары һәм Сакегава, Тодзава ауылдары сиктәш.

# Саката (ҡала)
## Халҡы

Ҡала халҡы 106 494 кеше тәшкил итә (2014 йылдың 1 ғинуарына ҡарата), ә халыҡ тығыҙлығы 176 67 кеше/км². 1980 йылдан алып 2005 йылға тиклем халҡы һаны үҙгәреүе
| 1980 | 125 622 кеше |
| 1985 | 123 823 кеше |
| 1990 | 122 850 кеше |
| 1995 | 122 536 кеше |
| 2000 | 121 614 кеше |
| 2005 | 117 577 кеше |

# Саката (ҡала)
## Символикаһы

Ҡала ағасы булып Zelkova serrata, сәскәһе — Hemerocallis dumortieri var. esculenta, ҡошо — бөркөт һанала.

# Саката (ҡала)
## Туғандаш ҡалалар

Саката менән Рәсәй ҡалаһы Железногорск-Илимский ҡалаһы туғандаш(1979).
# Атаман йырмағы

Атаман йырмағы — Рәсәйҙәге йылға. Ростов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Михалевка йылғаһы тармағының һул ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Атаман йырмағы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Цимлян һыуһаҡлағысынан Төньяҡ Донец йылғаһына ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010301012107000010550
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107001055
* Бассейн коды — 05.01.03.010
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ай-Хот-Юган

Ай-Хот-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ун-Хульненг-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Ай-Хот-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300021019
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302101
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Нейва (йылға)

Нейва (Невья) — Рәсәйҙең Свердловск өлкәһендәге йылға. Реж йылғаһы менән ҡушылып, Ница йылғаһы - Тура (Обь бассейны) йылғаһы ҡушылдығы барлыҡҡа килә. Оҙонлоғо — 294 км, бассейны майҙаны — 5600 км².

# Нейва (йылға)
## Тасуирламаһы

Йылға Урта Уралдың көнсығыш битләүендә Таватуй күле янында башлана, артабан Үрге Нейва быуаһы аша үтә. Йылғаның боронғо атамаһы — Невья. Йылға атамаһының килеп сығышы тураһындағы фараздар раҫланмаған.
Йылғала бер нисә быуа бар: Үрге Нейва, Кесе Үрге Нейва, Рудянский, Невьянск һыуһаҡлағысы, Петрокаменский, Нейво-Шайтанский һәм Алапаевский быуалары.
Ҡушылдыҡтары: Третья, Вторая, Первая, Бунарка, Лобачёвка, Талая, Хмелёвка, Исток, Шайтанка, Горелка, Төньяҡ Шүралка, Белая, Вилюй, Бродовка, Беляковка, Амбарка, Алабашка, Сусанка, Мостовка, Ленёвка, Алапаиха, Кайбашка, Каменка.
Башлыса ҡар һыуы менән туйына. Ноябрҙә туңа, апрелдә асыла. Уртаса йыллыҡ һыу тотоноу - Алапаевск эргәһендә - яҡынса 10 м³/с.
Алапаевскиҙы һәм башҡа тораҡ пункттарҙы һыу менән тәьмин итеү өсөн ҡулланыла. 2014 йылда йылғала быуаны реконструкциялау тамамланған.
Нейво-Шайтан һәм Алапаевск участкаларында йәйгеһен йылғаны һыу үҫемлектәре баҫа.

# Нейва (йылға)
## Ҡушылдыҡтары

(тамағынан км)
* 18 км: Бобровка
* 23 км: Таборка
* 27 км: Ежуковка
* 32 км: Захарьиха
* 46 км: Синячиха
* 58 км: Толмачиха
* 64 км: Алапаиха
* 90 км: Ивановка
* 103 км: Малая Леневка
* 110 км: Большая Ленёвка
* 126 км: Сусанка
* 128 км: Мостовка
* 137 км: Алабашка
* 144 км: Ямбарка
* 177 км: Беляковка
* 183 км: Бродовка
* 195 км: Вилюй
* 200 км: 3-сө Режик
* 202 км: Малый Режик
* 221 км: Таволга
* 231 км: Ближняя Быньга
* 231 км: Дальняя Быньга
* 273 км: Лобачёвка
* 276 км: Бунарка

# Нейва (йылға)
## Тораҡ пункттар

Башынан тамағына тиклем:
* Тарасково ауылы (Свердлов өлкәһе)
* Верх-Нейвинский ҡала тибындағы ҡасаба
* Нейво-Рудянка ҡасабаһы
* Федьковка ауылы (Свердлов өлкәһе)
* Невьянск ҡалаһы
* Быньги ауылы
* Нижние Таволги ауылы
* Сербишино ауылы
* Реши ауылы
* Дрягуново ауылы
* Тёмно-Осинова ауылы
* Петрокаменское ауылы
* Беляковка ауылы
* Слудка ауылы
* Луговая ауылы (Махнёвский муниципаль берәмеге)
* Мурзинка ауылы (Горноуральский ҡала округы)
* Нейво-Шайтанский ҡасабаһы
* Мелкозёрово ауылы
* Устьянчики ауылы
* Зыряновский ҡасабаһы
* Нейвинский ҡасабаһы
* Алапаевск (ҡала)
* Заря ҡасабаһы (Алапаевский муниципаль берәмеге)
* Толмачёво ауылы
* Ямово ҡасабаһы
* Путилова ауылы
* Кабакова ауылы
* Останино ауылы (Алапаевский муниципаль берәмеге)
* Бучина ауылы (Свердлов өлкәһе)
* Кировское ауылы (Свердлов өлкәһе)
* Мясникова ауылы (Свердлов өлкәһе)
* Ряпосова ауылы
* Елань ауылы (Алапаевский муниципаль берәмеге)
* Невьянское ауылы
# Албания Фәндәр академияһы

Албания Фәндәр академияһы (алб. Akademia e Shkencave e Shqiperise) — Албанияның иң мөһим ғилми учреждение. Академия составында 28 мөхбир ағзаһы,, 11 ағза-корреспонденты һәм 26 хөрмәт ағзаһы бар.
Ике отделение:
* Албанистика һәм социаль фәндәр отделениеһы;
* Тәбиғәт һәм техник фәндәр отделениеһы.
Академияла составында подразделениялар бар:
* технолог һәм инновацион үҫеше бүлеге;
* тышҡы һәм йәмәғәт бәйләнештәребүлеге;
* китапхана;
* баҫма бүлеге.
Албания Фәндәр академияһының китапханаһы — иң ҙур ғилми китапханаһы илдә (8,12 млн том). 1975 йылда нигеҙ һалынған.
# Палтусов Александр Михайлович

Палтусов Александр Михайлович(11 ноябрь, 1949 йыл) — сәнәғәт һәм йәмәғәт эшмәкәре

# Палтусов Александр Михайлович
## Биографияһы

Палтусов Александр Михайлович 1949 йылдың 11 ноябрендә ... тыуа. Өфө дәүләт авиация институтын тамамлай. 1979—2002 йылдарҙа — слесарь-йыйыусы, етештереү инженеры булып эшләй. Цех начальнигы урынбаҫары була (эшләгән йылдары?).

# Палтусов Александр Михайлович
## Йәмәғәт эшмәкәрлеге

«Һуғыш балалары» Бөтә Рәсәй йәмәғәт ойошмаһының Башҡортостан Республикаһы бүлеге рәйесе.
# Ростов тимер юл техникаһы музейы

Төньяҡ-Кавказ тимер юл тарихы музейы — Дондағы Ростов ҡалаһы техника музейы Төньяҡ Кавказ тимер юлдары һәм хәрәкәт составы тарихына бағышланған музей. Ул ошо тема менән бәйле барлыҡ әйберҙе лә күрһәтә. Музейға 1960 йылда нигеҙ һалына. Хәрәкәт составы майҙансығы тарихи экспозицияһы 2003 йылда асыла.
Төньяҡ-Кавказ тимер юл тарих музейы Ростов- Главный станцияһы янындағы район тимерселәр мәҙәниәт һарайында урынлашҡан. Экспозиция майҙансығы Гниловская станцияһының Порт урамында булдырылған. Уға ҡала транспортында йәки Таганрогҡа Гниловская станцияһы аша үтеүсе электропоезда(ҡала яны тимер юл вокзалынан) барырға мөмкин.
60-тан ашыу берәмек техникаһын музей экспозицияһы тәҡдим итә. Улар иҫәбендә-14 паровоз, уларҙың бөтәһе лә эшләй, боронғо 2 пассажир вагон-салон, 1пассажирҙар вагоны (ул 1869 йылда төҙөлгән һәм Рәсәй менән БДД илдәрендә һаҡланып ҡалған иң боронғо вагондарҙың береһе), вагон тауар 11 тауар вагоны, 7 электровоз, 5 тепловоз, 4 юл машиналары, 2 тимер юл буйынса йөрөй торған кран , 2 электропоезд (айырым вагондар), хәрәкәт итеү составы бар, Рәсәйгә хәрби трофей рәүешендә килтерелгән һәм шулай уҡ авария-тергеҙеү эштәрендә ҡулланыла торған бер нисә гусеницалы техника берәмеге лә бар. Тимер юлсылар мәҙәниәт йортондағы музей экспозицияһындағы майҙансыҡта экскурсияға килгән кешеләр төркөмө өсөн биналар бар.
Боронғо музейҙың экспонаттары-румын өс күсәрле цистерналарына 125 йыл тула. Цистерна химик матдәләрҙе юлда һаҡлау өсөн ҡулланылған.
Музей Төньяҡ-Кавказ тимер юл хужалығы балансында тора. ТКТЮ — ААО «РЖД» филиалы . Музей хеҙмәткәрҙәре шулай уҡ реставрация үткәрәләр һәм Дондағы Ростов ҡалаһы энтузиастары көсө менән музей хәрәкәт составын лак менән буяйҙар һәм тергеҙеү эштәре алып баралар.
Раритет экспонаттарҙы тергеҙергә һәм реставрациялауға ТКТЮ подразделениелары байтаҡ ярҙам күрһәтә,бигерәк тә — Тихорецкий станцияһы, Лихой, Каменоломнялар, Краснодар, Дондағы Ростов, Батайск, Кавказ Минераль Һыуҙары , Новочеркасск, Туапсе, Сочи, Тимашевский,Сальск станциялары һ. б. был эштә әүҙем ҡатнашалар.
Музей директоры һәм паровоз техникаһын һаҡлап ҡалыуҙың төп энтузиасы — Владимир Бураков.
Музейға йөрөүсе транспорт — автобус № 4, троллейбус № 12, маршрут такси маршруттары № 8 йәки 4 — Үҙәк баҙарҙан алып № 77 мәктәпкә тиклем (Порт урамы).
# Поперечка (Балахтон ҡушылдығы)

Поперечка — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Балахтон йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Поперечка (Балахтон ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400112115200015040
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201504
* Бассейн коды — 13.01.04.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Когаша

Когаша — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ить йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Когаша
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300212110000010613
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001061
* Бассейн коды — 08.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Агротехника

Агротехника (синоним: үҫемлекселек технологияһы) - культуралы үҫемлектәрҙе үҫтереү алымдары системаһы. Агротехниканың бурысы - сифатлы продукция берәмегенә минималь хеҙмәт һәм матди-финанс аҡса сығымдары менән үҫтерелгән үҫемлектәрҙең юғары уңдырышлылығын тәьмин итеү. Хәҙерге агротехника шулай уҡ тупраҡтың уңдырышлылығын һаҡлауға, тупраҡты эрозиянан һаҡлауға йүнәлтелгән. Һәр ауыл хужалығы техникаһы һәм баҫыуҙың йәки культураның ауыл хужалығы техникаһының бөтә системаһы тупраҡ һаҡлаусы, дымлы һәм серетмә һаҡлаусы булырға тейеш. Был айырыуса хәҙерге хужалыҡтарҙа әүҙем индерелгән ауыл хужалығы үҫемлектәрен үҫтереүҙең интенсив технологияларына ҡағыла.
Агротехника тупраҡты эшкәртеүҙе, ашламалар индереүҙе, орлоҡ һәм ултыртыу материалдарын әҙерләүҙе, сәсеүҙе һәм ултыртыуҙы, сәсеүлектәрҙе һәм плантацияларҙы тәрбиәләүҙе, уңыш йыйыуҙы үҙ эсенә ала. Культуралы үҫемлектәр үҫтереүҙә ҡулланылған агротехника алымдары, бер яҡтан, уларҙың биологик үҙенсәлектәре, ә икенсе яҡтан, эшкәртеү районының тупраҡ-климат шарттары менән бәйле.
# Визьма

Визьма — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Андога йылғаһының һул ярына тамағынан 110 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 64 км.

# Визьма
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суда, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200212110000007913
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000791
* Бассейн коды — 08.01.02.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Абҙаҡ

Абҙаҡ — күп мәғәнәле төшөнсә.

# Абҙаҡ
## Ауылдар,биләмәләр

* Абҙаҡ (Баймаҡ районы)
* Абҙаҡ (Белорет районы)
* Абҙаҡ (Учалы районы)
* Яңы Абҙаҡ (Белорет районы)
* Абҙаҡ ауыл советы — Белорет районы муниципаль районы ауыл биләмәһә.

# Абҙаҡ
## Башҡа төшөнсәләр

Абҙаҡ (һауыҡтырыу‑спорт комплексы) — Белорет районында һауыҡтырыу‑спорт комплексы.
# Йәндүрин Фәнил Фәғил улы

Йәндүрин Фәнил Фәғил улы (9 июль 1961 йыл)- уҡытыусы, хеҙмәт ветераны.

# Биографияһы

1961 йылдың 9 июлендә Мәсетле районы Һөләймән ауылында тыуған. 1968 йылда – Һөләймән башланғыс мәктәбендә, 1972 – 1975 йылдарҙа Ләмәҙтамаҡ урта мәктәбендә уҡый. 1976 йылда Златоуст ҡалаһында профтехучилищела белем ала. 1981 – 1982 йылдарҙа армия сафында Германияла хеҙмәт итә. 1983 – 1986 йылдарҙа Өфө автотраспорт техникумында уҡый. Нуриманов исемендәге колхозда инженер – механик булып эшләй. 2002 йылдан Ләмәҙтамаҡ урта мәктәбендә технология, ИЗО, ОБЖ фәндәрен уҡыта. 2006 йылда Бөрө дәүләт социаль – педагогия академияһының технология факультетын тамамлай. 2004 – 2019 йылдарҙа технология уҡытыусыларының район методик берекмә етәксеһе. Юғары категориялы уҡытыусы. Педагогик стажы – 22 йыл. Дөйөм стажы – 40 йыл.
# Кесе Енда

Кесе Енда — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Енда йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Кесе Енда
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000048556
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004855
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Львасан-Игол

Львасан-Игол — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ай-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 72 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.

# Львасан-Игол
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300065529
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306552
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ағиҙел уйпатлығы

Ағиҙел уйпатлығы, Ағиҙел депрессияһы (Тау алды депрессияһы; рус. Бельская депрессия) — Урал алды бөгөлөнөң беренсе дәрәжәләге эре кире тектоник структураһы. Палеозой һәм палеозой алды ултырмаларында күренә. Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының көнбайыш битләүе буйлап һуҙылған. Оҙонлоғо 150 км, киңлеге 25-45 км.

# Ағиҙел уйпатлығы
## Тасуирламаһы

Төньяҡта Ҡаратау ҡалҡыуы, көньяҡта Шихан-Ишембай биләне, көнбайышта Благовещен уйпатлығы, көнсығышта Башҡорт мегантиклинорийы менән сиктәш. Урта өлөшө субкиңлек Инйәр-Тоҙйылға бөгөлө менән ҡатмарланған.
Ағиҙел депрессияһы уның үҙәк өлөшөндә ултырма тоҡомдарҙан тора һәм өс ярусҡа бүленә:
* түбәнге — көңгөргә тиклемге, пермь, боронғо ултырмалар
* урта — көңгөр, пермь һәм түбәнге триас ултырмаларын үҙ эсенә ала
* көңгөр тоҙҙарының уйпатлыҡтары һәм мульдалары.

# Ағиҙел уйпатлығы
## Топонимикаһы

Исеме Ағиҙел йылғаһынан алынған, уның бассейнында көнсығыштан көнбайышҡа — Ағиҙел һәм Кама йылғаларына ҡарата уртаҡ ауышлығы бар.
# Вершинная (Чепыш ҡушылдығы)

Вершинная — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Чепыш йылғаһының уң ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Вершинная (Чепыш ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010600112115300017990
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301799
* Бассейн коды — 14.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Төлөк (Йүрүҙән ҡушылдығы)

Төлөк — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Йүрүҙән йылғаһының уң ярына тамағынан 340 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Төлөк (Йүрүҙән ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысынан Павловка һыуһаҡлағысына тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201112111100023149
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102314
* Бассейн коды — 10.01.02.011
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

# Төлөк (Йүрүҙән ҡушылдығы)
## Этимологияһы

Силәбе өлкәһе географы, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә, Тюлюк, поселок, речка, правый приток Юрюзани, бассейн Уфы, Катав-Ивановский район Старинное поселение, известное со второй половины ХVIII в. Основано горнозаводскими крестьянами как выселок из Юрюзанского завода. Возможно, из башкирского тулюк — «кров», «жилье», или от распространенного в прошлом тюркского мужского имени Тюляк, Туляк, в значении «долгожданный» тип яҙа.