yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ярын-Сегэ-Яха-Тарка

Ярын-Сегэ-Яха-Тарка — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ярын-Сегэ-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Ярын-Сегэ-Яха-Тарка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15040000212115300053733
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305373
* Бассейн коды — 15.04.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Автономиялы округ (Рәсәй)

Автономиялы округ — Рәсәй Федерацияһы Конституцияһының 65-се статьяһына ярашлы илдең субъект төрө.
| № | Илдең автономиялы округтары | Флагы | Гербы | Терри- торияһы (км²) | Халыҡ һаны (2010 й. Иҫәп алыу буйнса) | Админист- ратив үҙәге | Административ-территорриаль бүленеше ( ОКАТО ярашлы) | ОКАТО коды | Муниципаль берәмектәр | Эре ҡалалар (кеше) |
| | Автоном округттар | Автоном округттар | Автоном округттар | Автоном округттар | Автоном округттар | Автоном округттар | Автоном округттар | Автоном округттар | Автоном округттар | Автоном округттар |
| 80 | Ненец автономиялы округы | | | 176 800 | 42 700 | Нарьян-Мар | 1 район и 1 ҡала | 11 | 1 муниципальный район, 1 ҡала округы | |
| 81 | Ханты-Манси автономиялы округы — Югра | | | 534 800 | 1 532 000 | Ханты-Мансийск | 9 район, 14 ҡала | 71 | 9 муниципаль район, 13 ҡала округы | |
| 82 | Чукот автономиялы округы | | | 721 500 | 50 500 | Анадырь | 8 районов и 1 город | 77 | 8 муниципаль район, 1 ҡала округы | |
| 83 | Ямал-Ненец автономиялы округы | | | 769 300 | 522 800 | Салехард | 7 район, 7 ҡала | 71 | 7 район, 6 ҡала округы | |
| — | Бөтә Рәсәй | | | 17 098 200 | 142 905 200 | Мәскәү | | | | |
# Светлый (Хант-Манси автономиялы округы)

Светлый — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Берёзово районындағы ҡасаба. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 1627 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628147, ОКАТО коды — 71112924001.

# Светлый (Хант-Манси автономиялы округы)
## Халыҡ һаны

| Йыл | Даими халыҡ һаны |
| 2002 | |
| 2008 | |
| 2010 | 1627 |

# Светлый (Хант-Манси автономиялы округы)
## Климат

Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
# Кузьминовка (Стәрлетамаҡ районы)

Кузьминовка (рус. Кузьминовка) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 302 кеше. Почта индексы — 453164, ОКАТО коды — 80249864008.

# Кузьминовка (Стәрлетамаҡ районы)
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Стәрлетамаҡ): 38 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Первомайский): 25 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Стәрлетамаҡ): 38 км
# Халиҡов Ғабдулхаҡ Әбйәлил улы

Халиҡов Ғабдулхак Әбйәлил улы (9 февраль 1931 йыл — 30 сентябрь 2007 йыл) — ғалим-инженер-механик. 1973 йылдан (өҙөклөк менән) Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1983 йылға тиклем теоретик механика һәм гидродинамика, 1991—1998 йылдарҙа физик гидродинамика кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1992—1993 йылдарҙа физика факультеты деканы. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы академигы, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1991), техник фәндәр докторы (1971), профессор (1972). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1979).

# Халиҡов Ғабдулхаҡ Әбйәлил улы
## Биографияһы

Ғабдулхак Әбйәлил улы Халиҡов 1931 йылдың 9 февралендә Башҡорт АССР-ының Красноусол районы Ҡормантау ауылында тыуған.
1956 йылда Өфө нефть институтын, 1979 йылда — Удмурт дәүләт университетын тамамлай.
Техник фәндәр докторы, профессор; Рәсәй тәбиғәт фәндәре академияһы академигы, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1991).
Башҡорт дәүләт университетының гидродинамика кафедраһы мөдире, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының минераль сеймалды комплекслы үҙләштереү лабораторияһы етәксеһе, Рәсәй тәбиғәт фәндәре академияһының Башҡортостан йәштәр физика-техник институты генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, СССР юғары белем биреү алдынғыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының нефть һәм газ бүлексәһе ағзаһы.

# Халиҡов Ғабдулхаҡ Әбйәлил улы
## Хеҙмәттәре

300-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 7 монография авторы.

# Халиҡов Ғабдулхаҡ Әбйәлил улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1979).
# Александр Невский ғибәҙәтханаһы (Ҡыҙыл Сулин)

1900
Александр Невский ғибәҙәтханаһы — Ҡыҙыл Сулин ҡалаһындағы православие сиркәүе, ул Мәскәү Патриархаты Урыҫ Православие Сиркәүенең Шахты һәм Миллерово епархияһы, Сулин мәнфәғәтенә ҡарай.
Адресы: Ростов өлкәһе, Красносулинский районы, Ҡыҙыл Сулин ҡалаһы, Беренсе Май урамы, 3 ( 4-се мәктәп территорияһы).

# Александр Невский ғибәҙәтханаһы (Ҡыҙыл Сулин)
## Тарих

Сулин заводы ауылы һәм уның янындағы утарҙарҙың мәхәллә кешеләре рухи ихтыяждарын ҡәнәғәтләндереү маҡсатында Дон һәм Новочеркасск Архиепоскобына Сулинда ғибәҙәтхана төҙөүҙө һорап мөрәжәғәт иткән. Был хатҡа суйын ҡойоу һәм тимер эшләү заводының идара итеүсеһе Петр Пастухов эшләгән һыҙымды ла һалғандар. Хатта: «Заводтағы халыҡтың 5000 кешенән артыуы һәм яҡын-тирәлә ғибәҙәтханаларҙың булмауы сәбәпле, ауылда ғибәҙәтхана төҙөү мотлаҡ»,- тип яҙғандар.
Ул саҡта суйын ҡойоу һәм тимер эшләү заводы хәҙерге Рәсәй Федерацияһының Ростов һәм Волгоград өлкәләренең территорияһын биләгән Дон Ғәскәре өлкәһендә урынлашҡан булған. Сулин металлургия заводының хужаһы, тыумыштан Почетлы гражданы Николай Петрович Пастухов, завод янындағы Дон Ғәскәренә ҡараған ике ер участкаһында, 1989 йылдың 17 авгусында хакимиәт менән контракт төҙөп, үҙ аҡсаһына сиркәү төҙөргә ҡарар итә. Ерҙе арендалау срогы сыҡҡас, унда төҙөлгән ғибәҙәтхана Дон Ғәскәренә бирелергә тейеш булған. 1898 йылда таш сиркәү төҙөүҙе ДонРухи Консисторияһы хуплай. Сиркәүҙең төҙөлөш планына Епархияның архитекторы ҡул ҡуйған һәм төҙөлөштөң барышын күҙәтеп барған.
Таш сиркәүҙе төҙөү 1900 йылда уны изеләндергәнсе дауам иткән. Александр Невский ғибәҙәтханаһының һыйҙырылышы 1000 кеше тәшкил иткән. Сиркәүҙе төҙөү, клирҙы материаль яҡтан ҡарау Н. П. Пастухов иҫәбендә булған.
Ғибәҙәтхана янындағы хужалыҡ ҡоролмалары хәҙерге ваҡытта һаҡланып ҡалған. Сиркәү янында сиркәү-мәхәллә мәктәбе эшләгән. Унда ата-әсәләре Николай Пастуховтың заводында эшләгән кешеләрҙең балалары уҡыған. Уларҙы Александр Невский ғибәҙәтханаһының руханийҙары уҡытҡан.
Сиркәү 1900—1931 йылдарҙа эшләгән. Унда үҙ ваҡытында (1912 йылдар тирәһендә) Иоанн Александров һәм Савва Поляковтар эшләгән. Сиркәүҙә дини хеҙмәтләндереү 1917 йылдан һуң ХХ быуаттың 20-се йылдарына тиклем дауам иткән. Һуңынан сиркәүҙе япҡандар. Бина ваҡыт үтеү менән иҫкергән һәм өлөшләтә емерелгән. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында сиркәүгә бомба төшөп шартлаған. Станица совет һалдаттары тарафынан азат ителгәс, ғибәҙәтхананы талағандар һәм оҙаҡламай һүткәндәр.
Хәҙерге ваҡытта боронғо ғибәҙәтхананан ҡалған ҡоролмалар Ҡыҙыл Сулин ҡалаһының 4-се һанлы мәктәбе территорияһында торалар. Ҡалала Изге ышаныслы кенәз Александр Невский хөрмәтенә ваҡытлыса ғибәҙәтханала православныйҙарҙың мәхәлләһе асылған, унда Йәкшәмбе мәктәбе эшләй. Мәхәллә ғибәҙәтхананы тергеҙеү эштәре алып бара.

# Александр Невский ғибәҙәтханаһы (Ҡыҙыл Сулин)
## Дин әһелдәре

Ҡыҙыл Сулиндағы Александр-Невский ғибәҙәтханаһының өлкән руханийы — иерей Виктор Литвинов.
# Тогуленок

Тогуленок (Степной Тогуленок) — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тогул йылғаһының уң ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Тогуленок
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200412115200002449
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200244
* Бассейн коды — 13.01.02.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Башҡорттарҙа айыу культы

Башҡорттарҙа айыу культы — кеше менән изгеләштерелгән хайуан — айыу араһындағы билдәле бер туғанлыҡты күҙ алдына килтереүгә, уға тәбиғи булмаған сифаттар биреүгә нигеҙләнгән дини табыныу. Башҡорттарҙа исламға тиклемге осорҙа дини инаныуҙар элементы булған. Үҙгәрештәргә дусар булып, өлөшләтә һаҡланған һәм традицион мәҙәниәттең төрлө өлкәләрендә сағылыш тапҡан.
Айыу һүҙенең килеп сығышы дөйөм төрки adiY-aduY-ajiy (айыу) һүҙенә барып тоташа. Төрлө фонетик варианттарҙа ул барлыҡ төрки телдәрҙә һәм ҡомартҡыларҙа һаҡланған.
Башҡорт фольклорында айыу мифик ата-баба, геройҙарҙы ҡотҡарыусы(«Еҙтырнаҡ» әкиәте), балаларҙы яҡлаусы, һаҡлаусы («Майсәрүәр» әкиәте) булып сығыш яһай.
Башҡорт мифологияһында айыу — эйә, хужа, ҡурсалаусы, урман тәңреһе. Уның айыу ҡиәфәтенә инә алыуы тураһында Әбделҡадир Инандың материалдарында мәғлүмәттәр бар.
Әле лә, айыуҙы изгеләштереп, Урман хужаһы, Урман эйәһе тип йөрөтәләр. Тағы ла тау-урман райондары башҡорттары уңышлы һунарҙан һуң Айыу байрамы, Айыутуй, Айыу туйы тигән йола байрамдары үткәргән.
Яман көстәрҙе ҡыуыу, ҡурҡытыу маҡсатында йәш баланың сәңгелдәгенә айыу тырнаҡтарын, тештәрен эләләр. Әле лә умарталыҡта айыуҙың баш һөйәген элеп ҡуялар йәки умартаның башына һалыу йолаһы һаҡланып ҡалған.
# Ҡурай (йыр)

Ҡурай (йыр) (рус. Курай (песня) — бик борон замандарҙан быуындан-быуынға аманат булараҡ тапшырылып килгән бөйөк ҡомартҡы-музыка ҡоралына атап сығарылған башҡорт халыҡ йыры.

# Ҡурай (йыр)
## Тарихы

    Халҡыбыҙҙың гимны булараҡ танылған мәшһүр «Урал» йырында:
    «Таҡыя ла башлы ҡырлы ҡурай
    Башҡорт еркәйенең межаһы…» тигән юлдар бар. Был музыкаль әҫәр боронғо ата-бабаларыбыҙ, һәр башҡорт өсөн тыуған ере, Уралы изге булған кеүек үк, ҡурай ҙа уның тормошо менән тығыҙ бәйләнештә булыуын да раҫлай. Күренекле урыҫ этнографы Сергей Рыбаковтың 1897 йылда Санк-Петербургта нәшер ителгән «Музыка и песни уральских мусульман с очерком их быта» тигән китабы — ҡурай һәм ҡурай сәнғәте тураһында яҙылған беренсе хеҙмәт. Мәшһүр ҡурайсы Юлай Ғәйнетдинов билдәләүенсә, башҡорт халҡының бөтә тарихы ҡурай моңонда сағылыш тапҡан. Шуға ла халыҡ тарафынан был музыка ҡоралына арнап йыр сығарыуы һис тә ғәжәп түгел. Башҡорт донъяһындағы ижтимағи-сәйәси ваҡиғаларҙан алып кеше күңелендә тыуған хисле мөхәббәт тойғоларын асып һалыу сараһы ла булған ул ҡурай. Тарихта билдәле һәр сәсән ҡурайсы ла булған, тип әйтергә мөмкин.

# Ҡурай (йыр)
## Йырҙың тексы

    Урал ғына тауҙың, ай, башында
    Урай-урай үҫкән бер ҡурай.
    Шул ҡурайҙы алып, бер тартты ниһәң,
    Ҡайғы-хәсрәт баҫыла бер талай.
    Йүгереп кенә мендем, ай, үҙәндән,
    Таҡыя ла башлы ҡурайға.
    Ҡая ташҡа баҫып, ҡурай тарттым,
    Эштәр китмәҫме тип уңайға.
    Таҡыя ғына башлы ҡырлы ҡурай,
    Моңло ғына итеп уйнайым.
    Ҡурайҡайым еңел, көйө ауыр,
    Еңел көйкәйҙәрҙе уйлайым.
    Тартсы әле, егет, ҡурайыңды,
    Ауыр донъя еңел тойолһон.
    Эскенәйем тулы ҡайғы-хәсрәт
    Ҡурай моңо менән ҡойолһон.
# Галоген-углеводородтар

Галоген-углеводородтар — (галогендар һәм углеводородтар), галоген алмаштырған углеводородтар, молекулаларында бер йәки бер нисә водород атомы галогенға алмаштырылған углеводородтар.

# Галоген-углеводородтар
## Төрҙәре

Галоген атомдарының төрө (фторлы, бромлы, иодлы һәм хлорлы) һәм һаны (моно-, ди-, три- һ.б.), углеводород радикалы (алкил-, алкенил-, арил-, циклоалкилгалогенидтар), молекуланың төҙөлөшө (симметрик, симметрик булмаған галоген-углеводородтар; цис-, транс-изомерҙар) буйынса айырыла. Газ хәлендәге (фторметан, хлорметан), шыйыҡ (хлорбензол, хлороформ) һәм ҡаты (гексахлорэтан, тетрахлорбензол) матдәләр; tиреү −183,6°С алып (тетрафторметан) 87,3°С тиклем (n-дибромбензол), tҡайнау281°С тиклем (бромнафталин). Г.‑у. күбеһе — төҫһөҙ матдәләр, ҡайһы берҙәре яҡтылыҡ тәьҫиренән һары йәки көрән төҫкә инә (иодметан һ.б.). Химик яҡтан актив матдәләр, һыу м‑н тәьҫирләшкәндә — спирттар, аммиак менән — аминдар, карбон кислотаһы тоҙҙары менән — ҡатмарлы эфирҙар һ.б., һелтеләрҙең ҡуйыртылған спиртлы эретмәләре менән олефиндар барлыҡҡа килтерә. Лайлалы тиресәләрҙе ҡуҙғыта (аллилбромид), экземаға килтерә (хлорбензотрифторидтар), юғары концентрацияла наркотик тәьҫиренә эйә (трифторметан). Туйындырылған һәм туйындырылмаған углеводородтарҙы галогенлау, спирттарҙың галоген-водородтар, көкөрт һәм фосфор галогенидтары менән, фосфор галогенидтарының альдегидтар, кетондар һ.б. м‑н тәьҫир итеүе аша алына. Г.‑у. сәнәғәттә органик синтез процесында, инсектицидтар, синтетик полимерҙар, металорганик берләшмәләр һ.б. алыу өсөн, хладондар, ут һүндергес составтарҙың компоненттары, аэрозоль упаковкаларҙа пропеллент сифатында ҡулланыла. Башҡортостан Республикаһы — илдәге иң ҙур галоген-углеводородтар етештереүселәрҙең береһе. Өфө химия з‑дында (ҡара: “Уфахимпром”) 20 б. 40‑сы йй. уртаһынан — хлорбензол, хлорпарафиндар, 50‑се йй. три- һәм тетрахлорэтилендар, дихлорбензол ( Хлорорганик берләшмәләр) етештереү үҙләштерелә. 60‑сы йй. уртаһынан “Каустик” ААЙ‑һнда юғары т‑рала (480—510°С) хлорлау ысулы м‑н — аллилхлорид, винилхлорид, дихлорэтан, пропилен хлорлауҙың эйәрсен продукттарынан — ди- һәм трихлорпропандар, 2‑хлорпропен, цис- һәм транс-1-хлорпропендар, улар нигеҙендә перхлорэтилен (тетрахлорэтилен), дүрт хлорлы углерод алына. Пр‑тиела илдә беренсе булып ди- һәм тетрахлорпропендар, тетра- һәм пентахлорпропандар сығарыу яйға һалына. Башҡортостан Республикаһы пр‑тиеларында сығарылған галоген-углеводородтар аллил спирты, гербицидтар, монохлоруксус к‑таһы, пластик массалар, эпихлоргидрин (глицерин сығарыуҙағы ярымпродукт) етештереүҙә, эреткестәр сифатында файҙаланыла.

# Галоген-углеводородтар
## Галоген-углеводородтар реакциялары

Галоген-углеводородтарҙың төп реакциялары
1)Нуклеофиль күсереү
* R-X+NH₃→R-NH₂+R₂NH+R₃N+R₄N⁺X⁻
* R-X+NO₂⁻→R-NO₂
* R-X+CN⁻→R-CN
* R-X+OH⁻→R-OH
* R-X+R₁-O⁻→R-O-R₁
* R-X+R₁-COO⁻→R-OCOR₁
* R-X+SCN⁻→R-SCN
2)Дегидрогалогенирование (элиминирование)
R-CH₂-CHCl+OH⁻→R-CH=CH₂
3)ГриньярҙыңсСинтез реактивы
R-X+Mg→RMgX
4)Восстановление
R-X+H₂→R-H+HX
# Няис

Няис — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Сосьва йылғаһының һул ярына тамағынан 658 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 170 км.

# Няис
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300023812
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302381
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кечь-Пель

Кёчь-Пель — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Уса йылғаһының һул ярына тамағынан 452 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.

# Кечь-Пель
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000066459
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006645
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Аҙнабаева Лариса Алексеевна

Аҙнабаева Лариса Алексеевна (17 апрель 1941 йыл) — ғалим-тел белгесе, юғары мәктәп ветераны. 1963 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (2000), профессор (2002). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001).

# Аҙнабаева Лариса Алексеевна
## Биографияһы

Лариса Алексеевна Аҙнабаева 1941 йылдың 17 апрелендә Украина ССР-ының Кировоград ҡалаһында тыуған. 1963 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. Ошонда уҡ артабанғы эшен дауам итә.
Фәнни тикшеренеүҙәре инглиз теле, урыҫ теле, француз теле материалында коммуникатив лингвистика, тел һәм телмәр проспекцияһы, антропоцентризм, когнитивизм, коммуникатив прагматика, телмәр тәьҫире теорияһы идеялары юҫығында телдә анимизация һәм метафоризация проблемаларына арналған.
Уның хеҙмәттәрендә шәхес-ара бәйләнештә адресаттың телмәр үҙенсәлеге принциптары айырып күрһәтелгән. 80-дән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

# Аҙнабаева Лариса Алексеевна
## Хеҙмәттәре

* Антропоцентризм в мышлении и языке : монография. Уфа, 1998;
* Языковая проспекция. Уфа, 2000;
* Антропоцентризм в мышлении и языке. Уфа, 2010.

# Аҙнабаева Лариса Алексеевна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001)
# Кушка (Ухтома ҡушылдығы)

Кушка — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ухтома йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Кушка (Ухтома ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нерль башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010300812110000032487
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003248
* Бассейн коды — 09.01.03.008
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Тиррен диңгеҙе

Тиррен диңгеҙе (итал. mar Tirreno, лат. mare Tyrrhenum, корс. һәм сиц. mari Tirrenu, неоп. Mar Tirreno, франц. mer Tyrrhénienne) — Италияның көнбайыш яр буйындағы Урта диңгеҙҙең бер өлөшө.

# Тиррен диңгеҙе
## География

Апеннин ярымутрауы менән Сицилия, Сардиния һәм Корсика утрауҙары араһында урынлашҡан.
Максималь тәрәнлеге — 3719 м. Диңгеҙ районы аша Европа һәм Африка геологик плиталары араһында ер сатнаған урын һыҙығы үтә, шунлыҡтан бында һыу аҫты тауҙар теҙмәһе һәм янар вулкандар (Везувий, Этна, Стромболи, Вулькано һ. б.) бар.
Тиррен диңгеҙе Урта диңгеҙҙең башҡа өлөштәре менән артабанғы боғаҙҙар аша тоташа:
* төньяҡта — Корсика боғаҙы, Италия һәм Корсика утрауы араһында (киңлеге яҡынса 80 км);
* көнбайышта — Бонифачо боғаҙы, Корсика һәм Сардиния утрауҙары араһында (киңлеге 11 км);
* көньяҡта — Сардиния боғаҙы, Сардиния утрауы һәм Тунис (Африка) араһында (киңлеге яҡынса 200 км);
* көньяҡ-көнбайышта — Сицилия боғаҙы, Сицилия утрауы һәм Тунис араһында, (киңлеге 160 км);
* көньяҡ-көнсығышта — Мессина боғаҙы (киңлеге 3 км).
Төп порттары: Неаполь, Палермо, Кальяри (Италия), Бастия (Франция).
# Сагай-Йоль

Сагай-Йоль — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Үрге Дель-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Сагай-Йоль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300025717
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302571
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Томашпиль районы

Томашпиль районы (укр. Томашпільський район) — Винница өлкәһендәге район. Район үҙәге — Томашпиль ҡала тибындағы ҡасабаһы.
2018 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 32 933 кеше йәшәй.
# Һүрәм ауыл Советы (Ейәнсура районы)

Һүрәм ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ейәнсура районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Күгәрсен ауылы.

# Һүрәм ауыл Советы (Ейәнсура районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Алты егет (йыр)

«Алты егет» — башҡорт халыҡ йыры, ҡыҫҡа көй.

# Алты егет (йыр)
## Тарихы

- Алты егет бергә килгән,
Инһендәрме, еңгәкәй?
Яусыларға килгән микән,
Береһе бигерәк бәләкәй.
- Алтыһы алмаҫ, береһе алыр,
Бәләкәйен керетмә.
Бишеһенән береһен һайла,
Ҡалған дүртен йөрөтмә.
- Байғужаның бисәһе бар,
Һайлап торма уныһын.
Сурағолда бйсә тормай,
Һайлаһаң — хур булырһың.
- Сәлихъянын һайлар инем,
Аты ла юҡ йөрөргә.
Киске кейәүем тимәһәң,
Төҫө лә юҡ күрергә!
Иштуғаны иш була алмай;
Күңелем төшмәй Хәйҙәргә.
Инде, еңгәм, нишләйем һуң,
Берәү ҙә юҡ һайларға!
- Берәүһен дә оҡшатмаһам,
Һайла шул бәләкәйен.
Үҙең ҡарап үҫтерерһең Туп кеүтек кейәүкәйең!
1893 йылда С. Г. Рыбаков Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе (хәҙерге Башҡортостандың Әбйәлил районы) Ташбулат ауылында «Алты егет» йырының төрлө варианттарын яҙып ала. Йырҙың һүҙҙәре һәм ноталары «Урал мосолмандарының музыкаһы һәм йырҙары, уларҙың көнкүреше тураһындағы очерк менән» китабында баҫылып сыға.
Йырҙың башҡа варианттарын Х. Ф. Әхмәтов, З. Ғ. Исмәғилев, Л. Н. Лебединский һәм башҡалар яҙып ала.
Йырҙың тексы — бикәс менән еңгә араһындағы шаян диалог формаһында бара.
Квадрат структуралы, бейеү характерындағы көй.
Йырҙы тауыш һәм фортепиано өсөн — Х. Ф. Әхмәтов; хор һәм фортепиано өсөн Ш. Ш. Ибраһимов эшкәртә.

# Алты егет (йыр)
## Башҡарыусылар

Йыр Лилиә Ишемйәрова, Гөлсөм Бикбулатова, Ғ. З. Сөләймәнов репертуарында бар.