yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Тугупс

Тугупс — Рәсәйҙәге йылға. Адыгей Республикаһы,Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пшеха йылғаһының һул ярына тамағынан 121 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Тугупс
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Белая (Кубань ҡушылдығы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06020001112108100004786
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108100478
* Бассейн коды — 06.02.00.011
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ибраһим Тойғонов

Ибраһим Тойғонов (1793—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.

# Ибраһим Тойғонов
## Биографияһы

Ибраһим Тойғонов (Ибраһим Тойғон улы Бикҡужин) Ырымбур губернаһы Яйыҡ-Ҫыбы-Мең улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Дәүләкән районы) Хөсәйен ауылында йәшәгән. Зауряд-хорунжий булып хеҙмәт итә.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 13-сө Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 13-сө Башҡорт атлы полкы 12-се һәм 7-се кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 22 октябрендә Түбәнге Новгородҡа бара. 1813 йылдың майында Түбәнге Новгород ополчениеһы менән бергә Варшава герцоглығына килә һәм Польша армияһы составына керә. 1813 йылдың 5 авгусынан Глогауҙы блокадалауҙа ҡатнаша һәм ҡәлғә бирелгәнсе уның составында һуғыша. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 13-сө Башҡорт атлы полкы Парижға инә.

# Ибраһим Тойғонов
## Бүләктәре

* «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры
# Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия

Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия — Башҡортостан Республикаһының журналистика өлкәһендәге иң яҡшы ижади эштәргә йыл һайын бирелә торған премия. 1989 йылдың 8 апрелендә Башҡорт АССР-ының Журналистар союзы тарафынан булдырылған. 1996 йылда республиканың дәүләт наградаһы статусына күтәрелә.

# Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия
## Тарихы

Киң мәғлүмәт саралары хеҙмәткәрҙәренең ижади эшмәкәрлеген дәртләндереү маҡсатында Башҡорт АССР-ының Журналистар союзы тарафынан 1989 йылдың 8 апрелендә булдырыла. Ул бер йыл арауығында иң яҡшы тип табылған әҫәрҙәре өсөн айырым журналистарға йә авторҙар коллективына бирелә. Был әҫәрҙәр гәзит һәм журналдарҙа баҫылырға, радио һәм телевидение аша тапшырылырға һәм китап булып донъя күрергә мөмкин. Республика ижади конкурсында еңеүселәргә «Журналистар союзының Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты» тигән исем бирелә, уларға исемде раҫлаған диплом һәм күкрәккә тағыла торған билдә тапшырыла.
1996 йылдан Башҡортостандың Министрҙар Кабинеты ҡарары менән премия республика статусын алды һәм уның тураһында положение раҫланды. Артабанғы йылдарҙа был документҡа ваҡыт талап иткән үҙгәрештәр индерелде.

# Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия
## Премия лауреаттары

* Лауреат исеменә республика баҫмаларының барыһының да, шулай уҡ ҡайһы бер ҡала һәм район гәзитәләре вәкилдәре лә лайыҡ булған.
* Премия алыусылар араһында Башҡортостан журналистикаһы ветерандары — Виктор Орлов, Рәүф Насыров, Рәис Ҡасимов, Раиф Бадиҡов, Вячеслав Стрижевский, Алла Докучаева, Марсель Сәлимов, Альфред Стасюконис, Ирина Николенко, Тамара Нефёдова һәм башҡалар бар.
# 1856 йыл

II мең йыллыҡ :
XVII быуат — XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат — XXI быуат :
Хронологик таблица :
1856 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1856 MDCCCLVI |
| Юлиан стилендә | 1855—1856 (13 ғинуардан) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2608—2609 (3 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7364—7365 (13 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5616—5617 ה'תרט"ז — ה'תרי"ז |
| Мосолман календары | 1272—1273 |
| Боронғо әрмән календары | 1305 ԹՎ ՌՅԵ |
| Ҡытай календары | 4552—4553 乙卯—丙辰 синий заяц — красный дракон |
| Эфиопа календары | 1848—1849 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 1912—1913 |
| - Шака самват | 1778—1779 |
| - Кали-юга | 4957—4958 |
| Иран календары | 1234—1235 |
1856 йыл — шишәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә.
# Кесе Тәгеш

Кесе Тәгеш (рус. Малое Таскино, Мало-Таскино) — Силәбе өлкәһенең Сосновка районында юҡҡа сыҡҡан ауыл. 1957 йылғы Ҡыштым һәләкәтенән һуң, 1959—1962 йылдарҙа ауыл халҡы күсерелгән.

# Кесе Тәгеш
## Географияһы

Тинес йылғаһының һул яҡ яры буйында урынлашҡан булған.

# Кесе Тәгеш
## Тарихы

Кесе Тәгеш — ҡатай башҡорттарының ауылы. Бала ҡатай ырыуы башҡорттары тарафынан нигеҙләнгән. Тарихы Оло Тәгеш ауылы менән бәйле. Элек Юлай тип аталыуы мөмкин («План Балакатайской волости 1793 г.»).
1904 йылда Екатеринбург өйәҙе Һары улусы Кесе Тәгеш ауылында 16 йортта 93 башҡорт йәшәгән. Был осорҙа Иҫке Әсән йәмғиәте составына Иҫке Әсән, Һары, Булат, Этбай, Шәрипҡол, Сөләймән, Оло Тәгеш, Кесе Тәгеш, Яңы Әсән, Назар ауылдары инә.
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡортостан АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы Ҡоншаҡ районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы, һуңынан Сосновка районы составында.
1957 йылғы Ҡыштым һәләкәтенән һуң («Маяҡ» химкомбинатында радиацион авариянан һуң), 1959—1962 йылдарҙа ауыл халҡы күсерелгән.

# Кесе Тәгеш
## Халҡы

1920 йылда ауылда 30 йорт хужалығында 142 кеше (69 ир-егет һәм 73 ҡатын-ҡыҙ) йәшәгән, барыһы ла — башҡорттар.
# Талда (Абай ҡушылдығы)

Талда — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Абай йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Талда (Абай ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100003755
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100375
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Перможа

Перможа — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Курмыш йылғаһының уң ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Перможа
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000047863
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004786
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ясног

Ясног — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сысола йылғаһының уң ярына тамағынан 109 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Ясног
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000019874
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001987
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Веферлинген

Веферлинген (нем. Weferlingen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2313 кеше йәшәй. Майҙаны — 16,94 км². Диңгеҙ кимәленән 210 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39356 һәм автомобиль коды — BK.
# Кесе Карагай

Кесе Карагай — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Карагай йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Кесе Карагай
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100003595
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100359
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Вәлиуллин Булат Риф улы

Вәлиуллин Булат Риф улы (10 ғинуар 1987 йыл) — спортсы, Рәсәй шорт-трексыһы. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры. Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы (2003—2006). Рәсәй чемпионатының (2005) көмөш (1000 м, 1500 м) һәм бронза (500 м, 3000 м, эстафетала) призеры. Күпалышта Рәсәй кубогының бронза призеры (2005). 2006 йылда Рәсәй кубогын яулай, Донъя чемпионаты һәм кубогы ҡатнашыусыһы.

# Вәлиуллин Булат Риф улы
## Биографияһы

Вәлиуллин Булат Риф улы 1987 йылдың 10 ғинуарында Өфө ҡалаһында тыуа. Башҡортостан Республикаһының Өфө ҡалаһы 1-се Олимпия резервының махсуслаштырылған балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе. 2003—2006 йылдарҙа Юғары спорт оҫталығы мәктәбе өсөн сығыш яһай. Беренсе тренеры: А. Х. Тимербулатов.Өфө дәүләт нефть техник университетының Углерод энергия йөрөтөүсе һәм тәбиғи материалдарҙы эшкәртеү технологиялары кафедраһын таммалай.
«Башнефть-Новойл» тауар операторы, Өфөлә тәүге ҡышҡы корпоратив уйындарҙа (декабрь 2013), «Башнефть» өсөн сығыш яһай.
Әлеге ваҡытта "Башнефть — Өфөнефтехим"да технологик ҡоролмалар операторы булып эшләй. Шорт-трек буйынса Роснефттең 2017, 2019 йылғы Ҡышҡы спартакиадаһы еңеүсеһе, 2018 йылда — бронза призер. Триатлон буйынса бик күп марафондар һәм ярыштарҙа ҡатнаша. 2019 йылдың авгусында Ҡазанда үткән full timerman ярыштарында дистанцияны тулыһынса үтә.
# Менка-Яга

Менка-Яга — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лямин 3-сө йылғаһының уң ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 142 км.

# Менка-Яга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200046621
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204662
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Сарамеев Игол

Сарамеев Игол — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Трайгородская йылғаһының уң ярына тамағынан 110 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Сарамеев Игол
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010900112115200036477
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203647
* Бассейн коды — 13.01.09.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ғайсин Шакир Әхмәтдин улы

Ғайсин Шакир Әхмәтдин улы (15 ғинуар 1904 йыл — 4 октябрь 1969 йыл) — ғалим-агроном, юғары мәктәп эшмәкәре. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1949). Башҡорт АССР-ы атҡаҙанған фән эшмәкәре (1964). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1949).

# Ғайсин Шакир Әхмәтдин улы
## Биографияһы

Ғайсин Шакир Әхмәтдин улы 1904 йылдың 15 ғинуарында Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Бәләбәй районы) Исмәғил ауылында тыуған.
1930 йылда Һарытау ауыл хужалығы институтын тамамлаған.
1930 йылдан Башҡортостан ауыл хужалығы институтында директор ярҙамсыһы булып эшләгән.
1933 йылдан Башҡортостан АССР-ының Эске эштәр халыҡ комиссариатының Яңауыл район бүлеге начальнигының урынбаҫары вазифаһын башҡарған.
1937 йылдан Башҡортостан өлкә колхоз рәйестәре мәктәбендә уҡытыусы булып эшләгән.
1939 йылдан Башҡортостан ауыл хужалығы институтында уҡытҡан.
1940 йылдан Башҡортостан баҫыу тәжрибә фәнни-тикшеренеү станцияһында өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. 1942 йылдан ошо станцияның директоры була.
1945 йылдан ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының ауыл хужалығы бүлеге мөдиренең урынбаҫары вазифаһын башҡарған.
1950 йылдан Башҡортостан АССР-ы ауыл хужалығы министрының урынбаҫары вазифаһын үтәй.
1952 йылдан — СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы Биология институтында директоры.
1956—1965 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты бүлегенең мөдире була.
1969 йылдың 4 октябрендә Өфө ҡалаһында вафат булған.

# Ғайсин Шакир Әхмәтдин улы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Фәнни хеҙмәттәре борсаҡ, бойҙай, арпа һәм башҡа баҫыу культураларының агротехникаһын уйлап сығарыуға, тупраҡтарҙы эрозиянан һаҡлау буйынса сараларҙың агротехникаһына арналған. Шакир Ғайсин — 40-ҡа яҡын фәнни хеҙмәт авторы.

# Ғайсин Шакир Әхмәтдин улы
## Фәнни эшмәкәрлеге
### Хеҙмәттәре

* О ветровой эрозии почв в Башкирии. — Уфа, 1958.
* Занятые пары в Башкирии. — Уфа, 1963.
# Ежи Кулей

Ежи Здислав Кулей (пол. Jerzy Zdzisław Kulej; 19 октябрь 1940 йыл, Ченстохова, Польша — 13 июль 2012 йыл, Варшава, Польша) — поляк боксеры, ике тапҡыр олимпия чемпионы (1964, 1968).

# Ежи Кулей
## Спорт карьераһы

1963—1964 йылдарҙа Европа кубогы финалисы, 1-се ярымурта ауырлыҡта 8 тапҡыр Польша чемпионы (63,5 кг тиклем). Бөтәһе 348 көрәш үткәрә, уларҙың 317-дә еңә, 23 алышта еңелә һәм 8 алыш бер яҡтың да отмауы менән бөтә.
1963 йылда Мәскәүҙә үткән Европа чемпионатында спортсы тәүге ҙур уңышҡа ҡаҙана, финалда мәрәйҙәр буйынса беренсе ярымурта ауырлыҡта совет боксеры Алоиз Туминьшты еңә (63,5 кг). Токиола йәйге Олимпия уйындарында, СССР вәкиле Евгений Фроловты еңеп, (1964) алтын миҙал яулай. 1965 йылда Берлинда дат боксеры Пребен Расмуссенды еңеп, Европа чемпионы титулын яулай. 1967 йылда Римда, совет боксеры Валерий Фроловтан ҡалышып, көмөш миҙал яулай, Мехикола йәйге уйындарҙа (1968) үҙенең икенсе олимпия алтынын яулай, ныҡышмалы финалда кубалы Рекейферос Энрикены еңә. Был тарихта олимпия алтынын берәүҙән артыҡ яулаған өсөнсө боксер була.
Рингта сығыштарын тамамлағандан һуң тренерлыҡ эшенә күсә. 2001—2005 йылдарҙа — демократик һул көстәр союзынан поляк Сеймы ағзаһы
# Парана

Парана́ (исп. Paraná, порт. Paraná) — Көньяҡ Америкала оҙонлоғо буйынса (Амазонканан һуң) икенсе йылға. Бразилия, Парагвай һәм Аргентина территориялары буйлап аға. Оҙонлоғо — 4380 км. Бассейн майҙаны 2 582 672 км².
Йылғаның атамаһы гуарани индеецтары телендә «ҙур йылға» тип аңлатыла. Башҡа версиялар буйынса гидроним «бәхетһеҙлек йылғаһы» (исп. río de la desgracia) тип аңлатылған Паранапано һүҙенән, йәғни «диңгеҙ әсәһе» индеецтар һүҙенән барлыҡҡа килә.

# Парана
## Гидрография

Парана Бразилия территорияһында, Бразилия яҫы таулығының көньяҡ өлөшөндә Паранаиба һәм Риу-Гранди йылғалары ҡушылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Артабан Парана йылғаһы башлыса көньяҡ-көнбайыш йүнәлешендә аға. Оҙонлоғо — 4380 км, бассейн майҙаны — 2663 мең км²; уртаса тәрәнлеге 12 м, максималь тәрәнлеге — 48 м. Уртаса йыллыҡ һыу сығымы 17,5 мең м³/с тәшкил итеп, 6 меңдән 30 мең м³/с тиклем тирбәлергә мөмкин.
Үрге ағымында йылға лавалы плато аша үтә шунлыҡтан был урында бихисап тупһалар һәм шарлауыҡтар осрай. Һул ҡушылдығы Игуасу йылғаһында бейеклектәре 72 метрға барып еткән Игуасу шарлауыҡтары урынлашҡан. Артабан Парана йылғаһы Ла-Плата уйһыулығына сыға һәм уның буйлап үҙенең тамағына тиклем аға. Иң ҙур ҡушылдығы Парагвай менән ҡушылғандан һуң Парана көньяҡҡа табан борола һәм күп кенә тармаҡтарға, ҡылымыҡтарға һәм иҫке үҙәндәргә бүленеп киңлеккә 2 километрға тиклем тарала. Дьяманте ҡалаһынан һуң тигеҙлеккә сыҡҡас, йылға 50 километрға тиклем киңәйә.
Росарио ҡалаһынан һуң йылға көньяҡ-көнсығышҡа борола, артабан яҡынса 130 км-ға һуҙылған һәм 18 км-ҙан 65-ға тиклем киңәйгән дельта барлыҡҡа килтереп Атлантик океандың Рио-де-ла-Плата эстуарий-ҡултығына ҡоя.
Ҙур ҡушылдыҡтары:
* һул ҡушылдыҡтары: Тьете, Пейши, Паранапанема, Иваи, Пикири, Игуасу, Корриентес, Гуалегуай, Уругвай.
* уң ҡушылдыҡтары: Парагвай, Сан-Хавьер, Рио-Саладо, Чоканчарава, Агуапеи.

# Парана
## Хужалыҡта әһәмиәте

Парана — регионда төп һыу транспорты артериһы. Росариоға тиклем (тамағынан 640 км юғарыраҡ) йылға буйлап диңгеҙ караптары күтәрелә ала; Посадас ҡалаһына тиклем уртаса судноларҙа, ә унан юғарыраҡ — бәләкәй йылға судноларында йөрөргә мөмкин.
Парана йылғаһында күп кенә гидроэлектростанциялар, 29 ҙур дамбалар төҙөлгән. ГЭС-тар араһында иң ҙурҙары Итайпу (14 ГВт), Ясирета (3,85 ГВт), Илья-Солтейра (3,4 ГВт) һәм Жупия (1,4 ГВт).
Йылға буйындағы ҙур ҡалалар: Посадас, Корриентес, Санта-Фе, Парана, Росарио. Ла-Плата яр буйында Буэнос-Айрес (Аргентинаның баш ҡалаһы) һәм Монтевидео (Уругвайҙың баш ҡалаһы) урынлашҡан.
# Руттерсдорф-Лочен

Руттерсдорф-Лочен (нем. Ruttersdorf-Lotschen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 335 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,5 км². Диңгеҙ кимәленән 250 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7646 һәм автомобиль коды — SHK.
# Һигеҙмөйөш

Һигеҙмөйөш — 8 мөйөшө булған күпмөйөш. Шулай уҡ шундай формалағы теләһә ниндәй нәмә Һигеҙмөйөш тип атала. 1080 ҡабарынҡы мөйөш суммаһы тигеҙ эске һигеҙмөйөш.
    $\sum _{i=1}^{8}{\alpha _{i}=}(8-2)\cdot 180^{\circ }=6\cdot 180^{\circ }=1080^{\circ }$
Мөйөштә эске дөрөҫ һигеҙмөйөш 135 тигеҙ.
    ${\frac {1080^{\circ }}{8}}=135^{\circ }$

# Һигеҙмөйөш
## Һигеҙмөйөш киңлек

Арауығындағы һигеҙмөйөш — күпмөйөш киңлек 8 түбәләр һәм ҡабырғалар 8, ул бер яҫылыҡта ята түгел. Бындай үпкә, һигеҙмөйөш, дөйөм осраҡта, билдәләнгән лә. Зигзаг киңлек-һигеҙмөйөш түбәһе бар, сиратлап параллель ике яҫылыҡта ята.
Арауығындағы дөрөҫ һигеҙмөйөш — изогональный оҙонлоғо һигеҙмөйөш яғынан тигеҙ. Был арауығының өс үлсәмле булыуы зигзаг-һигеҙмөйөш, ул тау түбәләре һәм ҡабырға тип ҡарарға мөмкин антипризма квадрат менән симметрия D$_{4d}$, [2⁺,8] 16 тәртибе.

# Һигеҙмөйөш
## Ҡулланыу миҫалы

* Кафе «Һигеҙмөйөш» Берлин
* . Лысогорский Мөйөшлө мунса станица (Рәсәй)
* һигеҙмөйөш формаһында дөрөҫ Зонт
* Билдәһе «туҡталыш хәрәкәт тыйыла алмай»
# Нядей-Шор

Нядей-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Дарка-Рузь-Шор йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Нядей-Шор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112103000091117
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103009111
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Шаран (йылға)

Шаран — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сөн йылғаһына ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.

# Шаран (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201612111100026503
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102650
* Бассейн коды — 10.01.02.016
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Көнбайыш Европа — Көнбайыш Ҡытай

Көнбайыш Европа — Көнбайыш Ҡытай тиҙ йөрөшлө автомагистрале — Санкт-Петербургты (Рәсәй) Тяньга порты (Ҡытай) менән тоташтырасаҡ юл — Финляндияның көнбайыш сигенән Ҡытайға тиклем һуҙыла. Европа һәм Азия араһында транспорт бәйләнешен яҡшыртыуҙы һәм Ҡытайҙан тауар импортын еңеләйтеүҙе ниәт итә. Төҙөлөш эштәре 2008 йылда башланды. 2020 йылда тамамланыр тип фаразлана.
Яңы автобан Санкт-Петербургтан башланып, тиҙ йөрөшлө автомагистраль буйынса Мәскәүгә етергә, унан Мәскәү-Ҡазан федераль юлы буйынса уҙырға тейеш. 2030 йылға тиклем Санкт-Петербург — Вологда — Ҡазан трассаһын төҙөп, Мәскәү аша үткән йүнәлеште еңеләйтеү ҡаралған. Яҡын арала ул юлдар функцияһын М7 юлы үтәйәсәк.
Башҡортостан Республикаһының көнбайышында трасса Бәләбәй, Стәрлетамаҡ йәнәшәһенән бара. Ҡаҙағстанда трасса Аҡтүбә, Ҡыҙыл Урҙа, Шымкент, Тараз, Ҡорҙай, Алматы янынан уҙа. Ҡытайҙың Хоргос, Урумчи, Ухань ҡалалары аша үтеп, магистраль Ляньюньган ҡалаһында Һары диңгеҙгә етә.

# Көнбайыш Европа — Көнбайыш Ҡытай
## Трасса ҡылыҡһырламаһы

* Юлдың барлыҡ оҙонлоғо — 8445 км
* Төрө — автомагистраль, автобан, юл тиҙ йөрөшлө
* Юл полосалары һаны — 4 йәки 6
* Хәрәкәт тиҙлеге — 100—150 км/сәғ.
* Климат шарттары — континенталь, киҫкен континенталь
Юлының күпселек өлөшөндә автомобилдәрҙә саф һауала йөрөү түләүле буласаҡ.
# Куер-Игол

Куер-Игол — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оккын-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 82 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Куер-Игол
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200038316
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203831
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Кишка (Кипшенга ҡушылдығы)

Кишка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кипшенга йылғаһының һул ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Кишка (Кипшенга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000010361
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001036
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Урта Мотал (Көйөргәҙе районы)

Урта Мотал — Көйөргәҙе районындағы Бөрйән ҡәбиләһе башҡорттары нигеҙләгән башҡорт ауылы. ХХ быуаттың 2-се яртыһында киләсәге булмаған ауылдар исемлегенә индерелеп, бөтөрөлә. Был ауылда күренекле башҡорт мәғрифәтсеһе Мөхәмәт Ғәли улы Исҡужин, полковник Йәүҙәт Ғәли улы Исҡужин, техник фәндәр кандидаты Тәлғәт Ғәли улы Исҡужин тыуып үҫкән.