# Балабан (әзербайжан музыка ҡоралы)

Балабан (әзерб. Balaban, лезг. кфил, фарс. دودوک йәки بالابان; Narmeh-ney, төр. Balaban йәки Mey, үзб. Balaban), йә ҡайһы саҡта баламан — телле ағастан яһалған ике таяҡлы тынлы музыка ҡоралы. 9 уйнау тишектәренән торған торбанан ғибәрәт. Әзербайжандарҙың, үзбәктәрҙең һәм ҡайһы бер төньяҡ кавказ халыҡтарының халыҡ уйын ҡоралы тынлы музыкаль инструмент…. Әзербайжанда шулай уҡ балабанды дюдюк (әзерб. düdük) тип атайҙар. Конструкцияһы һәм яңғырашы буйынса балабанға дудук (Әрмәнстан), Грузияла — дудуки яҡын тора.
Хроматик тауыш сығарыу һәм кәрәкле күләмдә өрөү көсөн табыу маҡсатында, тишектәрҙе өлөшләтә ҡаплау алымын ҡулланалар. Балабан тауышы йомшаҡ, еңелсә ҡалтырауыҡ һәм баҙыҡ тембрлы. Ғәҙәттә 2 балабан ҡулланалар — береһендә көй уйнайҙар, икенсеһендә — эҙмә-эҙлекле орган пунктын. Ҡайһы саҡта икенсеһенә һуҡма инструменттар (деф йәки нагару) ҡушыла. Балабанда йыр, бейеү көйҙәре, пьесалар башҡарыла. Балабан оркестрҙарға һәм халыҡ уйын ҡоралдары ансамбленә ҡушылып уйнай.
Әзербайжан тикшеренеүсеһе Ҡасимов дәлилләүе буйынса, Мингечаур территорияһында хәҙерге балабандың прототибы тип һаналған б. э. т. I быуатҡа ҡараған һөйәктән эшләнгән тынлы музыка ҡоралы табылған.

# Балабан (әзербайжан музыка ҡоралы)
## Этимологияһы

Ҡорал атамаһы «бала», йәғни бәләкәй һәм «бан», йәғни әтәстәр ҡысҡырыуы һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән, һәм был музыка ҡоралының характерлы тембры менән бәйле.

# Балабан (әзербайжан музыка ҡоралы)
## Ҡоралдың эшләнеше

Балабан
Балабанды нигеҙҙә абрикос, сәтләүек, тут һәм груша ағасынан етештерәләр. Был осраҡта ағас махсус станокта эстән соҡоп эшкәртелә. Һуңынан уны етен һәм зәйтүн майы. менән майлайҙар һәм оҙайлы ваҡыт дауамында билдәле бер температурала киптерәләр. Балабандың әҙер корпусының бырау ярҙамында уң яғында 8 һәм тиҫкәре яғында бер тишек тишелә. Ҡамыштан билдәле бер күләмдәге мөштөк әҙерләнә. Бер яҡтан ул йәйпәк сплющен булған, шуның арҡала балабанды «ясты балабан» (әзерб. yastı balaban—яҫы балабан) тип атайҙар. .
Позицию отверстия на балабане: :
| Ладовый звукоряд | функциональный | 1 главный лад |
| Ладовый звукоряд | функциональный | 4 әзерб. şah pərdəsi-великолепный лад |
| Ладовый звукоряд | функциональный | 6 oткрытый лад |
| Ладовый звукоряд | функциональный | 8 нижний лад |
| Ладовый звукоряд | функциональный | обратная сторона — обратный лад |
| Ладовый звукоряд | тон голоса | 2 әзерб. segah лад (1) |
| Ладовый звукоряд | тон голоса | 5 әзерб. segah лад (2) |
| Ладовый звукоряд | тон голоса | 7 әзерб. mahur лад |
| Ладовый звукоряд | акустический | нижний — баланс |

# Балабан (әзербайжан музыка ҡоралы)
## Яңғырашы

Әзербайжан балабаны диапазоны кесе октаваның «соль» нотаһынан икенсе октаваның «до» нотаһына тиклем көйҙө үҙ эсенә алған. Был диапазонды бер нисә көйгә күтәреү мөмкинлеге бары тик башҡарыусының оҫталығынан торған. Балабан көй рәте ундецима диапазонлы диатоник рәт булған. Хроматик көйҙө сығарыу маҡсатында, башҡарыусы, кәрәкле өрөү көсөн һайлап, тишектәрҙе өлөшләтә япҡылап уйнаған. Балабан тауышы йомшаҡ, кларнеттың түбәнге регистрҙа яңғырашын хәтерләтеп, еңелсә ҡалтырауыҡ, баҙыҡ тембрлы. Сығарған көйө киҫкен булғанлыҡтан, тышта ғына уйналған зурнанан айырмалы рәүештә, балабанда йышыраҡ осраҡта бүлмәлә уйнайҙар

# Балабан (әзербайжан музыка ҡоралы)
## Башҡарыу

Әзербайжан балабаны оркестрҙар, ансамблдәр составында, шулай уҡ ашуғ фольклор төркөмдәрендә һәм башҡа төркөмдәрҙә киң ҡулланыла.
Балабанда уйнағанда, башҡарыусы ике ҡулының бармаҡтары менән тишектәрҙе йә асып йә ҡаплап уйнай. Балабандан көй сығарыу маҡсатында, башҡарыусы ауыҙ ҡыуышлығына һауа һулай һәм ҙур оҫталыҡ менән ирендәр араһындағы мөштөккә йүнәлтә. Тишектәр буйынса бармаҡтары менән хәрәкәт итеп, музыкант көйҙөң теләнгән бейеклегенә өлгәшкән. Ҡоралдың музыкаль ҡоролошо һәм көй бейеклеге мөштөккә кейҙерелгән ҡамыт ярҙамында көйләнә.
Балабан саз һәм һуҡма инструменттар ашуғ ансамблен тәшкил итә, тынлы халыҡ ансамбле тип балабан оҙатыуындағы гоша зурнаны (ике зурна) әйтергә була.

# Балабан (әзербайжан музыка ҡоралы)
## Популярлаштырыу

Әзербайжан йыр конкурсы Евровидение конкурсында балабан ике Әзербайжан йырында ҡулланылған: йыр Сабина Бабаеваның «When the Music Dies»һәм Дилара Кязимованың «Start a Fire» йырҙарында.