yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Йәнбикә

Йәнбикә — башҡорт ҡатын-ҡыҙы исеме. «Урал батыр» эпосында ул Урал менән Шүлгәндең әсәһе.

# Йәнбикә
## Этимологияһы

Йәнбикә — фарсы теленән ингән «йән» һүҙенә башҡорт телендәге «бикә» һүҙе ҡушылып яһалған. «Бикә» — хужа, ханым тигәнде аңлата, борон юғары ҡатлам ҡатын-ҡыҙ исеменә ҡушылып, уның дәрәжәһен күрһәткән, аҙаҡтан ҡатын-ҡыҙ исемдәренә ҡушыла башлаған. .

# Йәнбикә
## Атама тарихы

Башҡортостандағы бик күп топонимика, бигерәк тә йылғалар, «Урал батыр» эпосы геройҙары хөрмәтенә аталған. Шуға ла Учалы халҡы «Урал батыр» эпосының район территорияһында барлыҡҡа килеүе тураһында үҙ версияһын тап бында Йәнбикә йылғаһы булыуы, Йәнбирҙин фамилияһының киң таралыуы, һәм Ағиҙел, Яйыҡ, Уй, Әй, Мейәс йылғаларына ҡылысы менән сабып юл ярыу өсөн Урал батыр тап ошо ерҙә торорға тейеш булыуына бәйләй. Фәтих Фазылов үҙенең «Индоиранцы в составе древних башкир» китабында: «Бик күп Европа халыҡтарында Яна (Йәнбикә) — ҡатын-ҡыҙ, ә Ян (Йәнбирҙе) ир-ат исеме. Ерҙәге тәүге ҡоро урында ошо исемле тәүге кешеләр тураһында „Урал батыр“ халыҡ эпосында ла яҙылған. Йәнбирҙе — ир-ат йәне, изгелек, яҡтылыҡ, әүҙемлек, ыңғайлыҡ билдәһе. Йәнбикә — ҡатын-ҡыҙ башланғысы, яуызлыҡ, ҡараңғылыҡ, кирелек һәм пассивлыҡ билдәһе. „Ян“ һәм „Инь“ философик мәғәнәләренең Ҡытайҙан түгел, Уралдан сығыуы „Без истории нет будущего…“ китабында раҫлана», — тип яҙа.
# Беллер Ольга Александровна

Беллер Ольга Александровна (25 сентябрь 1973 йыл) — спортсы-шашка уйнаусы (халыҡ-ара һәм рус шашкалары), тренер. Тиҙ программа буйынса Рәсәй чемпионы (2001 йыл), шәхси-команда Рәсәй чемпионатының бронза призеры (2002 1-9 март, Тверь), РСФСР профсоюздарының физкультура-спорт йәмғиәте беренселеге еңеүсеһе (1986), ҡыҙҙар араһында рус шашкаһы буйынса РСФСР беренселегенең көмөш (1987) һәм бронза (1991) призеры. Рәсәй йыйылма командаһы составына инә.

# Беллер Ольга Александровна
## Биографияһы

Ольга Александровна Беллер (ҡыҙ фамилияһы Кувайцева) 1973 йылдың 25 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Ишембай ҡалаһында тыуған.
2-се урта дөйөм белем биреү мәктәбен, Ишембай нефть колледжын (1994), Стәрлетамаҡ физик культура техникумын (2007), Стәрлетамаҡ физик культура институтын (2010) тамамлаған.

# Беллер Ольга Александровна
## Ҡаҙаныштары

12 йәшендә ҡатын-ҡыҙҙар араһында БАССР чемпионы була (1985). Ишембай ҡалаһының 2-се урта мәктәбе командаһы: Анатолий Татаренко, Дмитрий Фролов, Ольга Кувайцева, Ольга Титова составында ВЛКСМ Үҙәк Комитеты призына «Чудо-шашки» ярыштарының РСФСР беренселеге еңеүсеһе һәм СССР беренселеге призеры (1987).
Ишембай шашка мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе (тренерҙары: В. И. Мильшин, В. А. Русинов). Шашка буйынса олимпия резервының Ишембай республика балалар һәм үҫмерҙәр махсус спорт мәктәбе тренеры (1990).
# Питта-Юган

Питта-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Куноват йылғаһының уң ярына тамағынан 228 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 59 км.

# Питта-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300022812
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302281
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Сейә

Сейә (лат. Prunus) — сливалар (Prunus) төркөмәнә ингән ваҡ ҡына оҙонса шыма япраҡлы, ҡарағусҡыл ҡыҙыл емешле ағас йәки ҡыуаҡлыҡ.

# Сейә
## Систематика

Төркөм 60-тан артыҡ төрҙө берләштерәCerasus һәм Laurocerasus секцияларына бүленә.
# Саентология

Саентоло́гия (ингл. scientology, лат. scio белем һәм бор. грек. logos белем, һүҙ — «белемдең белеме») — практик дини фәлсәфә. Нигеҙләүсе — Лафает Рональд Хаббард. 1951 йылда көҙөн Рон Хаббард шундай һөҙөмтәгә кила: кеше — әруах. Беренсе сиркәү 1954 йылда барлыҡҡа килә.

# Саентология
## Хоҙай Саентологияла

Хоҙай Саентологияла «һигеҙенсе дина́мика» тип атала. Беренсе динамика — кеше үҙе, икенсе динамика — кешенең ғаиләһе (бала үҫтереү, ир-ҡатын мөнәсәбәте), өсөнсө — берәй кеше төркөмө, дүртенсе — бөтә кешеләр, бишенсе — бөтә тере организмдар, алтынсы — бөтә тере булмаған донъя, етенсе — әруах.Бөтөнләй боҙолған һәм көсһөҙләнгән культураларҙан башҡа донъя тарихында һәр бер йәмғиәт Юғарғы Зат барлығын раҫлаған тип Хаббард яҙа.Саентологияла Хоҙайға ҡарата догмалар юҡ.

# Саентология
## Саентология сиркәүҙәре

* Тель-Авив, Израиль
* Лос-Анджелес, АҠШ
* Брюссель, Бельгия
* Падова, Италия
* Мехико, Мексика
* Мельбурн, Австралия
* Квебек, Канада
* Копенгаген, Дания
* Гамбург, Германия
* Берлин, Германия
* Мадрид, Испания
* Вашингтон, Колумбия округы, АҠШ
# Яганка

Яганка — Рәсәйҙәге йылға. Удмурт Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Иж йылғаһының һул ярына тамағынан 141 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Яганка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иж башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101212111100027194
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102719
* Бассейн коды — 10.01.01.012
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Паункюла һыуһаҡлағысы

Паункюла һыуһаҡлағысы (эст. Paunküla veehoidla) — Эстонияла Пирита йылғаһында һыуһаҡлағыс. 1960 йылда төҙөлгән. Паункюла һыуһаҡлағысы Юлемисте күле менән каналды тоташтырған. Таллин ҡалаһындағы һыу менән тәьмин итеү.
Иң тәрән урыны 8,7 м. Уртаса тәрәнлеге 3,4 м. Һыуһаҡлағыста бер нисә утрауҙар бар. Дөйөм майҙаны 447,2 га (415,8 га — һыу өҫтө майҙаны һәм 31,4 га — утрауҙар майҙаны).
# Ғималов Фуат Рамазан улы

Ғималов Фуат Рамазан улы (13 май 1957 йыл) — биология фәндәре докторы, Биохимия һәм генетика институтының ғилми секретары.

# Ғималов Фуат Рамазан улы
## Биографияһы

* 1957 йылдың 13 майында Мәсетле районы Мәләкәҫ ауылында тыуған.
* 1979 — Башҡорт дәүләт университетын тамамлай һәм СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Биология институтында эшләй башлай.

# Ғималов Фуат Рамазан улы
## Фәнни эшмәкәрлеге

* 1989 — кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Биология институтынан Биохимия һәм генетика институтына күсә. Әлеге көндә ошо институттың ғилми секретары.
* 2014 — биология фәндәре докторы; диссертацияһының темаһы — «Һыуыҡтан стресс кисергәндә үҫемлектәрҙең һаҡлағыс аҡһымдары гендарының экспрессияһының сигнал көйләнеше» («Сигнальная регуляция экспрессии генов защитных белков растений при холодовом стрессе»).

# Ғималов Фуат Рамазан улы
## Өҫтәмә мәғлүмәт

* Ғималова Фәнүзә Арыҫлан ҡыҙы — ҡатыны.
# Оло Козырь

Оло Козырь — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кама йылғаһының һул ярына тамағынан 1005 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Оло Козырь
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100003870
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100387
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Абшехвира

Абшехвира — Рәсәйҙәге йылға. Адыгей Республикаһы/Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Псефирь йылғаһының һул ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Абшехвира
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Лаба йылғаһы Чамлык йылғаһы менән ҡушылған урынған тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06020000912108100004071
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108100407
* Бассейн коды — 06.02.00.009
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Паника (Дон ҡушылдығы)

Паника — Рәсәйҙәге йылға. Липецк өлкәһе,Тула өлкәһе,Рязань өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дон йылғаһының һул ярына тамағынан 1774 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.

# Паника (Дон ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы башынан Задонск ҡалаһына тиклем, Красивая Меча һәм Сосна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010100312107000000397
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000039
* Бассейн коды — 05.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Асыҡ күмәклек

Асыҡ күмәклек — ул һәр элементы унда ниндәйҙер тирә-яғы менән бергә ингән күмәклек (метрик арауыҡтарҙа, айырым алғанда, һанлы тура һыҙыҡта). Мәҫәлән, шарҙың эсе (сигенән башҡа) асыҡ күмәклек булып тора, ә шар сиге менән бергә — асыҡ түгел.
«Асыҡ күмәклек» термины топологик арауыҡтарҙың аҫкүмәклектәренә ҡулланыла һәм был осраҡта бер нисек тә күмәклектең «үҙен» характерламай (күмәклектәр теорияһы мәғәнәһендә лә, хатта унда индуцирланған топологик структура мәғәнәһендә лә). Асыҡ күмәклек дөйөм топологияның төп төшөнсәһе булып тора.

# Асыҡ күмәклек
## Евклид арауығы

$U\subset \mathbb {R} ^{n}$ Евклид арауығының ниндәйҙер аҫкүмәклеге булһын, ти. Ул саҡта $U$, әгәр $\forall x_{0}\in U\;\exists \varepsilon >0,$ $V_{\varepsilon }(x_{0})\subset U$, бында $V_{\varepsilon }(x_{0})\equiv \left\{x\in \mathbb {R} ^{n}:\|x-x_{0}\|<\varepsilon \right\}$ — $x_{0}$ нөктәһенең ε-тирә-яғы булһа, асыҡ тип атала.
Икенсе төрлө әйткәндә, әгәр теләһә ниндәй нөктәһе эске нөктә булһа, күмәклек асыҡ була.
Мәҫәлән, $(a,b)$ интервалы ысын тура һыҙыҡтың аҫкүмәклеге булараҡ асыҡ күмәклек булып тора. Шул уҡ ваҡытта $[a,b]$ киҫеге йәки $[a,b)$ ярыминтервалы асыҡ түгелдәр, сөнки $a$ нөктәһе күмәклеккә инә, ләкин уның бер тирә-яғы ла был күмәклеккә инмәй.

# Асыҡ күмәклек
## Метрик арауыҡ

$(X,\rho )$ — ниндәйҙер метрик арауыҡ булһын, ти, һәм $U\subset X$. Ул саҡта $U$, әгәр $\forall x_{0}\in U\;\exists \varepsilon >0,$ $V_{\varepsilon }(x_{0})\subset U$, бында $V_{\varepsilon }(x_{0})\equiv \{x\in X\mid \rho (x,x_{0})<\varepsilon \}$ —$\rho$ метрикаһына ҡарата $x_{0}$ нөктәһенең ε-тирә-яғы булһа, асыҡ тип атала. Икенсе төрлө әйткәндә, әгәр $U$ күмәклегенең һәр $x_{0}$ нөктәһе был күмәклеккә үҙәге $x_{0}$ нөктәһендә булған ниндәйҙер асыҡ шар менән бергә инһә, $U$ күмәклеге $(X,\rho )$ метрик арауығында асыҡ күмәклек тип атала.

# Асыҡ күмәклек
## Топологик арауыҡ

Дөйөм топологияның асыҡ күмәклеге төшөнсәһе юғарыла килтерелгән билдәләмәләрҙең дөйөмләштерелеүе булып тора.
$(X,{\mathcal {T}})$ топологик арауығына билдәләмә буйынса уның ${\mathcal {T}}$ асыҡ аҫкүмәклектәре — $X$ күмәклегендә бирелгән «топологияһы» теҙмәһе инә. Топологияның элементы булып торған (йәғни $U\in {\mathcal {T}}$) $U\subset X$ аҫкүмәклеге ${\mathcal {T}}$ топологияһына ҡарата асыҡ күмәклек тип атала.
Асыҡ күмәклектәрҙең мөһим аҫкласы каноник асыҡ күмәклектәр төҙөй, уларҙың һәр ҡайһыһы ниндәй ҙә булһа йомоҡ күмәклектең эсе (асыҡ ядроһы) булып тора (һәм, шунлыҡтан, үҙенең көбөнөң эсе менән тап килә). Һәр $G$ асыҡ күмәклеге иң бәләкәй каноник асыҡ күмәклеккә инә — ул $G$ күмәклегенең көбөнөң эсе булып тора.

# Асыҡ күмәклек
## Тарихы

Асыҡ күмәклектәр Рене-Луи Бэр тарафынан 1899 йылда индерелә.
# Оло Леушинка

Оло Леушинка — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Леушинка йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 70 км.

# Оло Леушинка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010600112115300016917
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301691
* Бассейн коды — 14.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Тимер ҡапҡалар

Тимер ҡапҡалар (сер. Ђердапска клисураЂердапска клисур, рум. Porţile de FierPorţile de Fier) — Карпат һәм Балҡан тауҙары (йылға ҡапҡалары) яҡынайған ерҙә, Оршов ҡалаһынан түбәндә Сербия менән Румыния сигендә Дунай йылғаһының үҙәне тарайған урын. Оҙонлоғо — 15 км, киңлеге — 162 м. Европаның иң матур урындарының береһе тип һанала.

# Тимер ҡапҡалар
## Тәбиғи һәм тарихи-мәҙәни ҡиммәттәре

Уң яҡ ярында Джердап (Сербия) милли паркы урынлашҡан. Тимер ҡапҡалар өлкәһенең хәҙерге халыҡтарының иң боронғолары — роман телле валахтарҙың (балкан-роман төркөмө) ярымкүсмә малсылыҡ менән шөғөлләнеүсе ҡәбиләләре. Төньяҡ ярында уларҙың вари: тары булып румындар тора. Көньяҡ ярында әлеге ваҡытта сербтар һәм серб влахтары йәшәй.

# Тимер ҡапҡалар
## Хужалыҡта ҡулланыу

Дунай йылғаһының Переграда тип аталған шаршылары һәм тупһаһы 1896 йылда оҙонлоғо 2,5 километр булған Сипск урау каналын төҙөгәнгә тиклем судноларға йөрөргә ҡамасаулай. 1964 — 1972 йылдарҙа Югославия менән Румыния СССРҙың фәнни-техник ярҙамында заманса суднолар йөрөү системаһын эшләй, плотиналар төҙөлә һәм ике ҡеүәтле гидроэлектростанция (Джердап I һәм Джердап II) тәҙәлә. Тарлауыҡтың иң ҙур ҡалаһы — Дробета-Турну-Северин (Румыния).
# Алтыншин Уразбай Фазыл улы

Алтыншин Уразбай Фазыл улы (17 июнь 1927 йыл — 17 июль 2011 йыл) — 3-сө дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены каваалеры.

# Алтыншин Уразбай Фазыл улы
## Биографияһы

Уразбай Фазыл улы Алтыншин 1927 йылдың 17 июнендә Башҡорт АССР-ы Бөрйән районының Тимер ауылында тыуған. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1941 йылда малсылыҡта башлай. 1951—1954 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә. Артабан пенсияға сыҡҡанға тиклем малсылыҡта эшләй.

# Алтыншин Уразбай Фазыл улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* 3-сө дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены
* Миҙалдар
* Дипломдар
# Ближняя Щелчиха

Ближняя Щелчиха — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Алей йылғаһының уң ярына тамағынан 679 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Ближняя Щелчиха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алей йылғаһы Гилёв һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200212115200000300
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200030
* Бассейн коды — 13.01.02.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Пожёг-Шор

Пожёг-Шор — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пожёг йылғаһының уң ярына тамағынан 121 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Пожёг-Шор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000020299
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002029
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡаратамыр

?Ҡаратамыр :
Cynoglossum officinale Сәскә атыусы үҫемлектең дөйөм күренеше :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Үҫемлектәр |
| Бүлексә: | Ябыҡ орлоҡлолар |
| Класс: | Ике өлөшлөләр |
| Тәртип: | Баллыбабай сәскәлеләр |
| Ғаилә: | Күгәрсен күҙе һымаҡтар |
| Ырыу: | Ҡаратамыр |
Латинса исеме :
Cynoglossum L. :
Төрҙәре :
См. текст :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 31885 NCBI 181188 |
Ҡаратамыр — күгәрсен күҙе һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.

# Ҡаратамыр
## Таралышы

Яҡынса 60 төрө билдәле, уртаса һәм субтропик бүлкәттәрҙә, тропиктарҙың тауҙарында таралған. Башҡортостан Республикаһында дарыулы ҡаратамыр үҫә. Торлаҡ янында, юл буйҙарында, йырындар буйлап, ташландыҡ ерҙәрҙә үҫә.

# Ҡаратамыр
## Ботаник яҙма

Үҙәк тамырлы ике йыллыҡ үлән, ҡуйы йомшаҡ төк м‑н ҡапланған. Һабағы аҙ һанлы, ҡуйы япраҡ менән ҡапланған, бейеклеге 50—100 см. Тамыр яны розеткаһының япраҡтары оҙонса‑ланцет формаһында; аҫҡы һабаҡ япраҡтары һаплы, урта һәм өҫкөләре — ултырма, һабаҡты яртылаш уратып алған. Сәскәләре емештәрҙә оҙонайыусы сәскә һаптарында, ваҡ, ҡуйы ал йәки миләүшә төҫөндә, һепертке сәскәлегенә йыйылған ҡыҫҡа ҡуйы бөтөркәләрҙә. Касаһы биш бүлемле, емеш барлыҡҡа килгәндә йәйелеүсән; тажы 5 өлөшлө, ҡушылып үҫкән, тәгәрмәс рәүешле, тура көпшәле. Май—июндә сәскә ата. Емеше — 4 өлөшкә (эремалар) тарҡалыусы ценобий, июль—августа өлгөрә.

# Ҡаратамыр
## Әһәмиәте һәм ҡулланылышы

Буяу, рудераль үҫемлек. Ағыулы үҫемлек, халыҡ медицинаһында файҙаланыла. Һутын һәм тамырын инсектицид сара булараҡ, сысҡан һәм ҡомаҡтарҙы ҡурҡытыу өсөн ҡулланалар.
Ҡаратамыр // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: БР ДАҒУ «Башҡорт энциклопедияһы», 2015—2024. — ISBN 978-5-88185-143-9.
# Кара Лазургер

Кара Лазургер — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кара Койсу йылғаһының һул ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Кара Лазургер
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сулак йылғаһы , инешенән Чиркейск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07030000112109300001114
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 109300111
* Бассейн коды — 07.03.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 09
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Коленьга

Коленьга (Кленга) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кулой йылғаһының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 150 км.

# Коленьга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000028773
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002877
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Огозо

Огозо — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Башкаус йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Огозо
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100112115100002828
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100282
* Бассейн коды — 13.01.01.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ворониха (Барнаулка ҡушылдығы)

Ворониха — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Барнаулка йылғаһының һул ярына тамағынан 146 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Ворониха (Барнаулка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200512115200001274
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200127
* Бассейн коды — 13.01.02.005
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Черных Николай Андреевич

Черных Николай Андреевич (19 декабрь 1924 йыл — 30 октябрь 1982 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугире, уҡсылар полкы пулемётсыһы. Кесе лейтенант (1945). Советтар Союзы Геройы (1943).

# Черных Николай Андреевич
## Биографияһы

Никола́й Андре́евич Черны́х 1924 йылдың 19 декабрендә Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ өйәҙе Верхотор ауылында тыуған.
1942 йылдың 9 авгусында Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла, 1943 йылдың 26 авгусынан фронтта. 1947 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы.
198-се гвардия уҡсылар полкы пулемётсыһы (68-се гвардия уҡсылар дивизияһы, 40-сы армия, Воронеж фронты) комсомол гвардия сержанты Черных Н. А. 1943 йылдың 24 сентябрендә Киев өлкәһе Кагарлык районы Балыко-Щучинка ауылы янында, беренселәрҙән булып Днепрҙың уң яҡ ярына сығып, уңайлы урын таба һәм ротаның Днепр аша сығыуын пулемёт уты менән ҡаплауға өлгәшә. Дошмандың 8 һөжүмен кире ҡаға, һуңғыһында яраланһа ла сафта ҡала һәм 30 фашисты атып үлтерә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 13 ноябрендәге Указы менән немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта күрһәткән саялығы һәм батырлығы өсөн гвардия сержанты Черных Николай Андреевичҡа «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә, Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 3359) менән бүләкләнә.
1947 йылдан кесе лейтенант Н. А. Черных — запаста. Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһендә инженер-конструктор, эксперименталь цех начальнигы булып эшләй.
1982 йылдың 30 ноябрендә вафат була. Өфө ҡалаһында Көньяҡ зыяратта ерләнә.

# Черных Николай Андреевич
## Биографияһы
### Белеме

* Стәрлетамаҡ аэроклубында уҡый.
* Севастополь зенит артиллерияһы хәрби училищеһы (1945).
* Ырымбур автомобиль техникумы (1950).
* Өфө авиация институты (1956).

# Черных Николай Андреевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Советтар Союзы Геройы (1943)
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (13.11.1943);
* Ленин ордены (13.11.1943);
* миҙалдар.

# Черных Николай Андреевич
## Хәтер

Ишембай ҡалаһының Геройҙар Аллеяһында Геройҙың бюсы ҡуйылған.