yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Быстрая Золотянка

Быстрая Золотянка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы/ Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ошмас йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Быстрая Золотянка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100005010
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100501
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Тойлук

Тойлук — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының һул ярына тамағынан 1548 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.

# Тойлук
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400112115200014852
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201485
* Бассейн коды — 13.01.04.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Лауреано Вальенилья Ланс

Лауреано Вальенилья Ланс (исп. Laureano Vallenilla Lanz ; 1874 йылдың 10 ноябрендә Венесуэланың Ансоатеги штаты Барселона ҡалаһында тыуған —1936 йылдың 16 ноябрендә Парижда, Францияла вафат булған) — венесуэла тарихсыһы, интеллектуал, социолог, дәүләт һәм илселек эшмәкәре (дипломат).
20 йылға яҡын Венесуэла диктаторы Хуан Висента Гомес хөкүмәтендә Милли когресс (парламент) рәйесе вазифаһын башҡарған.

# Лауреано Вальенилья Ланс
## Биографияһы

Хуан Висента Гомес режимы апологеты булараҡ билдәле. Президент Хуан Висента Гомес осоронда Эске эштәр министры булған.
1930-сы йылдарҙа Францияла Венесуэланың тулы хоҡуҡлы ғәҙәттән тыш илсеһе булған.
Л. Вальенилья Ланс, башҡа латин америка илдәренән айырмалы үҫешен һәм венесуэла демократияһының «үҙенсәлекле» характерын билдәләп, либераль мәктәптең Венесуэла тарихына ҡарашын ҡабаттан өйрәнгән. Бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәш граждандар һуғышынан өҫтөнлөклөрәк тигән тезис тәҡдим иткән.
Раса проблемаларына, власть менән мөнәсәбәттәр һәм социаль үҫешкә ҡағылған тарихи һәм социологик теорияларҙы ентекләп эшләү яғынан үҙ өҫтөнә бик ҙур яуалылыҡ йөкләгән. «Халыҡ массалары артта ҡалған һәм тыңлауһыҙ социаль төркөм», тип ҡараған һәм «массаларҙың энергияһын демократик тәртипкә йүнәлтә алған популяр көслө кеше тарафынан» сәйәси хакимлыҡ тормошҡа ашырылырға тейеш, тип раҫлаған. Реакцион милләтселек, йәғни «демократик цезаризм» теорияһы авторы, һәм шуға ярашлы, аграр илдәрҙә демократия бары тик бер генә кешенең йәки цезарҙың (жандарм) ҡулына бирелгән милитаристик диктатура, һәм был диктатура туранан-тура халыҡ ихтыярын сағылдырырға, аристократияның олигархик ынтылыштарын баҫтырырға һәм милләт берҙәмлеген тәьмин итергә саҡырылған власть, тип ҡылыҡһырлаған.

# Лауреано Вальенилья Ланс
## Һайланған хеҙмәттәре

* Cesarismo democrático, Estudios sobre las bases socialógicas de la constitutión efectiva de Venezuela, 3 ed., Car., 1952.
# Поникла

Поникла — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Озерской бұлағының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Поникла
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000039105
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003910
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Лукьянов Виктор Андреевич

Лукьянов Виктор Андреевич (1932 йыл—1991 йыл) — СССР хәрби-сәнәғәт эшмәкәре һәм инженер, ракета комплекстарының ер өҫтө ҡорамалдарын һынау өлкәһендә белгес, генерал-майор (1983). СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1991, үлгәндән һуң)

# Лукьянов Виктор Андреевич
## Биографияһы

Виктор Андреевич Лукьянов 1932 йылдың 21 июлендә Воронеж өлкәһенең Хреново ауылында, крәҫтиән ғаиләһендә тыуа.
1949 йылдан 1953 йылға тиклем С.М. Киров исемендәге Томск политехник институтында уҡый, һәм 1953 йылда Ф. Э. Дзержинский исемендәге Хәрби артиллерия инженер академияһының реактив ҡоралланыу факультетына уҡырга күсерелә, уны 1954 йылда инженер-механик һөнәре алып тамамлай. 1954 йылдан СССР Оборона министрлығының Хәрби вәкиллеге системаһында хеҙмәт итә. 1954 йылдан 1957 йылга тиклем — Новокраматор машина төҙөү заводында хәрби вәкил ярдҙамсыһы. 1957 йылдан 1960 йылға тиклем — Харьков транспорт машина төҙөү заводының хәрби вәкиле, һәм танк күперҙәрен төҙөүҙә, һынауҙарҙа һәм ҡоралландырыуҙа ҡатнаша.
1960 йылдан алып 1991 тиклем СССР Оборона министрлығының ракета ҡоралдары Баш идаралығының үҙәк аппаратында ғилми-тикшеренеү эшендә бүлектең өлкән офицеры, бүлек башлығы етәксеһе урынбаҫары һәм етәксеһе, ракета комплекстарының ер өҫтө ҡорамалдарын һынау идараһы башлығы урынбаҫары һәм башлығы вазифаларында. В. А. Лукьянов СССР Оборона министрлығының заказдары һәм махсуслаштырылған оборона предприятиеләры өсөн старт ракета комплекстарын етештереү буйынса тәҗрибә-конструкторлыҡ эшләренә бәйле мәсьәләләр менән кураторлык итә.
1991 йылда КПСС Үҙәк Комитеты һәм СССР Министрҙар Советы ҡарары менән «Юғары энергетик эре габаритлы ҡаты яғыулыҡ двигатель ҡоролмаларын эшләү һәм серияле производствоға индереүе өсөн» В. А. Лукьянов «үлгәндән һуң» СССР Дәүләт премияһына лайыҡ була.
1991 йылдың 3 февралендә Мәскәүҙә вафат була, Троекуроо зыяратында ерләнә

# Лукьянов Виктор Андреевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1983)
* 3-сө дәрәжә «СССР ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәте өсөн» ордены (1975)
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы

# Лукьянов Виктор Андреевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
### Премиялары

* СССР Дәүләт премияһы (1991, үлгәндән һуң)
# Любашевка (Красивая Меча ҡушылдығы)

Любашевка — Рәсәйҙәге йылға. Тула өлкәһе, Липецк өлкәһе, Орёл өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Красивая Меча йылғаһының уң ярына тамағынан 132 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.

# Любашевка (Красивая Меча ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Красивая Меча йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010100112107000000696
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000069
* Бассейн коды — 05.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Тумуяс

Тумуяс — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Уса йылғаһының һул ярына тамағынан 83 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

# Тумуяс
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300212115200007924
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200792
* Бассейн коды — 13.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Шкудимка (Юловка ҡушылдығы)

Шкудимка — Рәсәй йылғаһы. Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юловка йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Шкудимка (Юловка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура йылғаһы, инештән Сура гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500112110000035475
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003547
* Бассейн коды — 08.01.05.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Маҡан ауыл Советы (Хәйбулла районы)

Маҡан ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Маҡан ауылы.

# Маҡан ауыл Советы (Хәйбулла районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

# Маҡан ауыл Советы (Хәйбулла районы)
## Ауыл биләмәһе составы

* Маҡан ауылы,
* Воздвиженка ауылы,
* Мәмбәт ауылы,
* Сәғит ауылы.
# Хакенштедт

Хакенштедт (нем. Hakenstedt) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 577 кеше йәшәй. Майҙаны — 17,08 км². Диңгеҙ кимәленән 144 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39343 һәм автомобиль коды — BK.
# Берга (Кифхойзер)

Берга (Кифхойзер) (нем. Berga (Kyffhäuser)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1753 кеше йәшәй. Майҙаны — 25,67 км². Диңгеҙ кимәленән 130–200 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6536 һәм автомобиль коды — MSH.
# Ҡунаҡбай ауыл Советы (Учалы районы)

Ҡунаҡбай ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Учалы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Ҡунаҡбай ауылы.   «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

# Ҡунаҡбай ауыл Советы (Учалы районы)
## Ауыл советы составы

* Ҡунаҡбай ауылы,
* Абдулҡасим ауылы,
* Илтабан ауылы,
* Көбәк ауылы,
* Юлдаш ауылы.
2004 йылда Иманғол ауыл Советының Көбәк ауылы Ҡунаҡбай ауыл Советы ауыл биләмәһе составына бирелә.

# Ҡунаҡбай ауыл Советы (Учалы районы)
## Тарихы

Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 125-з һанлы «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр, Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәрен үҙгәртеү һәм үҙгәртеп ҡороу» тураһындағы Законы, 1 статья. «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр», п. 88, 110, былай тип әйтелә:
   88. Учалы районы Ҡунаҡбай ауыл Советы биләмәһенең майҙаны 2056 гектар булған өлөшөн Учалы районының Иманғол ауыл Советы биләмәһе составына күсереп, Учалы районының Ҡунаҡбай һәм Иманғол ауыл Советтары сиктәрен килтерелгән схематик картаға ярашлы үҙгәртергә.
   110. Учалы районы Иманғол ауыл Советының Көбәк ауылын Учалы районының Ҡунаҡбай ауыл Советы биләмәһе составына күсереп, Учалы районының Ҡунаҡбай һәм Иманғол ауыл Советтары сиктәрен килтерелгән схематик картаға ярашлы үҙгәртергә.
# Тоу-Соим

Тоу-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ненс-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Тоу-Соим
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200051342
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115205134
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Оло Перил

Оло Перил — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Демьянка йылғаһының һул ярына тамағынан 68,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 55 км.

# Оло Перил
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010700112115300015207
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301520
* Бассейн коды — 14.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Таугвиц

Таугвиц (нем. Taugwitz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 914 кеше йәшәй. Майҙаны — 10 км². Диңгеҙ кимәленән 216 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6628 һәм автомобиль коды — BLK.
# Оло Лекма (Вятка ҡушылдығы)

Оло Лекма — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының һул ярына тамағынан 1131 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Оло Лекма (Вятка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300212111100030139
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103013
* Бассейн коды — 10.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ямаш (йылға)

Ямаш — Рәсәйҙәге йылға, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Үрек йылғаһының уң ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км

# Ямаш (йылға)
## Ямаш атамаһының этимологияһы

Ямаш термины иран теленән туранан-тура тәржемә итеп алынған һүҙ, Йама нәҫелдәре мәғәнәһендә. Ямаш йылғаһы буйында шул уҡ исемле ауыл бар. Был ауыл үҙенең күренекле шәхесе, XX быуатта йәшәгән көслө мулла Уйылдан Аҫылғужин менән данлыҡлы.

# Ямаш (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нөгөш йылғаһы башынан Нөгөш һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200312111100017972
— Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101797
— Бассейн коды — 10.01.02.003
— Гө буйынса томы — 11
— Гө буйынса сығарылыш — 1

# Ямаш (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре
### Ҡушылдыҡтары (тамағынан км алыҫлыҡта)

— 4,9 км: Олойылға йылғаһы (һул ҡушылдыҡ)
# Балабан

?Балабан :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Суб-тип: | Ҡабырғалылар |
| Класс: | Ҡоштар |
| Суб-класс: | Аңҡаулылар |
| Отряд: | Ыласын һымаҡтар |
| Ғаилә: | Ыласындар |
| Ырыу: | Ыласындар |
| Төр: | Балабан |
Латинса исеме :
Falco cherrug Gray, 1834 :
Ареал :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 175633 NCBI 345164 |
Балабан (рус. Балобан, лат. Falco cherrug) — ыласындар ғаиләһенән булған йыртҡыс ҡош.

# Балабан
## Ҡылыҡһырлама

Ҡарға ҙурлығында. Осҡанда тар оҙон ҡанаттары, ҡыҫҡа ҡойроғо күҙгә ташлана. Һырты һорғолт көрән, һәр ҡауырһынының сите һары. Ҡойроғонда һары төҫтәге арҡыры һыҙыҡтар бар. Сапсандан тоноғораҡ төҫө менән айырыла.

# Балабан
## Тауышы

Тауышы яңғырауыҡлы: «ҡыйыҡ-ҡйыйҡ-ҡйыйҡ»

# Балабан
## Йәшәү рәүеше

Ҡая ташлы урмандарҙа йәшәй. Асыҡ урында һунар итә. Һирәк осрай. Күсмә ҡош. Ояһы ағас баштарында, ҡая таш йәки упҡын һикәлтәләрендә була. Ҡара таплы 3-5 бөртөк һарғылт көрән йомортҡа һала. Элек башҡорт халҡы уны ҡулға эйәләштереп, ауға йөрөткән.

# Балабан
## Туҡланыуы

Ҡош-ҡорт аулай
# Әсәлек миҙалы

Әсәлек миҙалы 1944 йылдың 8 июлендә СССР Юғары Советы Президиумы Указына ярашлы булдырыла. Миҙалдың ике дәрәжәһе бар. II дәрәжә Әсәлек миҙалы менән биш бала тыуҙырған һәм тәрбиәләгән әсәләр бүләкләнә; I дәрәжә Әсәлек миҙалы менән алты бала тыуҙырған һәм тәрбиәләгән әсәләр бүләкләнә.
1995 йылдың 1 ғинуарына ҡарата I һәм II дәрәжә Әсәлек миҙалы менән 13,15 миллионға яҡын ҡатын-ҡыҙ бүләкләнгән.
Миҙал рәссам Н. Н. Жуковтың проекты буйынса башҡарыла.

# Әсәлек миҙалы
## Тасуирламаһы

Миҙалдың формаһы — теүәл түңәрәк, диаметры — 29 мм. Миҙалдың алғы яғында әсәнең һәм баланың профилле билгә тиклемге һүрәте. Миҙалдың үрге һул яғында — таралған нурҙар менән ҡабарынҡы йондоҙ. Миҙалдың әйләнеше буйлап тар ғына лавр тажы. Миҙалдың аҫҡы өлөшөндә — «СССР» яҙыулы таҫма. Миҙалдағы бөтә һүрәттәр һәм яҙыуҙар ҡабарынҡы эшләнгән. Артҡы яғында уртала ураҡ һәм сүкеш һүрәте, өҫкө яҡта түңәрәк буйлап — «Медаль» һүҙе һәм аҫҡы өлөшөндә түңәрәк буйлап — «материнства» һүҙе. I дәрәжә миҙал 925 келәймәле көмөштән яһалған унда көмөш күләме — 16,60 г. Ҡалыпһыҙ беренсе дәрәжә миҙалдың ауырлығы — 17,453±0,62. II дәрәжә миҙалы бронзанан (аҡ ҡурған ҡушылған баҡыр иретмәһе) эшләнгән.

# Әсәлек миҙалы
## Миҙал тураһында Положение

Әсәлек миҙалы менәнбиш һәм алты бала тыуҙырған һәм тәрбиәләгән әсәләр бүләкләнә.
Әсәлек миҙалы менән бүләкләү союздаш һәм автономиялы республикаларҙың Юғары Советтары Президиумдары указдарына ярашлы СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы исеменән бирелә.
Әсәлек миҙалы ике дәрәжәнән тора:
* I дәрәжә «Әсәлек миҙалы»
* II дәрәжә «Әсәлек миҙалы»
I дәрәжә миҙалдың юғары дәрәжәһе була.
* II дәрәжә Әсәлек миҙалы менән биш бала тыуҙырған һәм тәрбиәләгән әсәләр,
* I дәрәжә миҙалы менән алты бала тыуҙырған һәм тәрбиәләгән әсәләр бүләкләнә.
Тейешле дәрәжәле әсәлек миҙалы менән бүләкләү аҙаҡҡы балаға бер йәш һәм әсәнең ҡалған балалары иҫән булған саҡта башҡарыла. Әсәлек миҙалы менән бүләкләгән саҡта шулай уҡ
* әсә тарафынан закон тәртибе буйынса уллыҡҡа алынған балалар;
* СССР һағында йәки башҡа хәрби хеҙмәт бурысын үтәү ваҡытында, йәки кеше ғүмерен ҡотҡарыу, социалистик милекте һәм социалистик хоҡуҡ тәртибен һаҡлау буйынса СССР гражданлыҡ бурысын үтәгәндә, шулай уҡ күрһәтелгән шарттарҙа яраланыу, контузиялау, йәрәхәтләнеү йәки ауырыу, йәки хеҙмәт йәрәхәтләнеүе һәм профессиональ ауырыу сәбәпле вафат булған йәки хәбәрһеҙ юғалған балалар иҫәпкә алына.
Алты балаһы булған әсәләр бер генә I дәрәжә Әсәлек миҙалы менән бүләкләнә.
I һәм II дәрәжә Әсәлек миҙалы күкрәктең һуң яғында йөрөтөлә һәм, бүләкләнеүсенең башҡа ордендары һәм миҙалдары булған осраҡта, уларҙың янында йәки уларҙан аҫтараҡ урынлаштырыла.
Әсәлек миҙалы (танытмаһы менән бергә) әсә вафат булған осраҡта ғаиләлә иҫтәлек булараҡ ҡалдырыла.

# Әсәлек миҙалы
## Һүрәттәре

* Көмөш миҙал. Миҙалдың алғы яғы
* Көмөш миҙал. Миҙалдың кире яғы
* Бронза миҙалы. Миҙалдың алғы яғы
* Бронза миҙалы. Миҙалдың кире яғы
* Миҙал һүрәте менән почта маркаһы
# Ҡырмыҫҡалы улусы

Ҡырмыҫҡалы улусы (Рәсәй империяһы һәм РСФСР улусы. Стәрлетамаҡ өйәҙе, Өфө губернаһы, РСФСР составына ингән. 1919 йылдан улус Бәләкәй Башҡортостандың Табын кантонына, һуңынан БАССР-ға ингән.

# Ҡырмыҫҡалы улусы
## Тарихы

Ҡырмыҫҡалы улусы Дыуан-Табындан бүленеп сыға.
Төрлө өйәҙҙәр һәм кантондар составына ингән.
1918 йылда — Стәрлетамаҡ өйәҙендә, улуста 15 ауыл була.
1919 йылда кантон системаһы булған Бәләкәй Башҡортостан ойошторола, Ҡырмыҫҡалы улусы хәҙер Табын кантонына инә.
1922 йылда Табын кантоны бөтөрөлә, Ҡырмыҫҡалы улусы Стәрлетамаҡ идаралығы аҫтына, Стәрлетамаҡ кантонына ҡайта.
1923 йылдың авгусында сираттағы улустарҙы үҙгәртеп ҡороуҙар була. Стәрлетамаҡ кантонының Дыуан-Табын улусы, Өфө кантонының Биштякинский һәм Бишауыл-Уңғар улустары Ҡырмыҫҡалы улусына инә. Ҡырмыҫҡалы улусы Өфө кантонына күсә.
1927 йылда Ҡырмыҫҡалы улусына бөтөрөлгән Булгаков улусының 27 ауылы индерелә.
1930 йылдың 20 авгусында ВЦИК Президиумының «Автономиялы Башҡорт Совет Социалистик Республикаһын административ бүлеү тураһында» ҡарары сыға, улустарға бүлеү бөтөрөлә һәм Ҡырмыҫҡалы улусы Ҡырмыҫҡалы районына әйләнә.
# Сиди-Сәид мәсете

Сиди-Сәид мәсете (гудж. સિદૂી સૈયદ ની જાળી) — 1573 йылда Әхмәдаба́д ҡалаһында Сиди Сәид, Билал Джхаджар Хан ярандары араһынан бер абиссин, Мозафар Шаһ III армияһы генералы, Гуджарат солтанатының. һуңғы солтаны тарафынан төҙөлгән мәсет. Рәсәй сығанаҡтарында мәсеттең төҙөлөү датаһы 1515 йыл тип күрһәтелә.
Бина аркадалы ябай лоджия күренешендә төҙөлгән. Мәсеттең артҡы һәм ян-яҡ стеналарында йоҡа һырлы селтәрләп эшләнгән рәшәткәле ярым түңәрәк ун тәҙрә урынлашҡан. Рәшәткәләге биҙәктәр үҫемлек орнаменты рәүешендә башҡарылған. Уларҙы алты йыл дауамында, оҫта ярҙамсыларын иҫәпкә алмайынса, яҡынса 45 оҫта эшләй. Мәсеттең артҡы стенаһын тышҡы яҡтан геометрик биҙәктәр менән биҙәлгән таш бүкәндәр биҙәй. Мәсеттең үҙәк аркаһы артындағы стена участкаһында тәҙрә юҡ. 1947 йылда ҡалаға килгән тарихсы Генри Джордж Бриггс аңлатмаһына ярашлы, ул штукатурланған булған, был үҙәк рәшәткә үҙенең урынынан алынған һәм XIX быуат аҙағында Англияға алып кителгән тигән фараз барлыҡҡа килтерә. Әммә Лондондағы Виктория һәм Альберт музейындағы яҙмаларға ярашлы, 1883 йылда улар тарафынан рәшәткәнең натураль ҙурлыҡтағы ағас күсермәһе һатып алынған, улар 1949 йылда юҡ булғандар. Бөйөк Британия музейында шулай уҡ гипстан яһалған күсермәһе ҡуйыла. Икенсе версия буйынса, үҙәк тәҙрәлә һәм төньяҡ яғынан тәҙрәләрҙә рәшәткәләр юҡ, сөнки Бөйөк Моголдар империяһы Гуджарат солтанатын көсләп үҙенә ҡушыуы сәбәпле мәсет төҙөлөп бөтмәгән була.
# Рассиҙар

Рассиҙар, әр-Расс кешеләре (ғәр. أصحاب الرس‎ асхаб ур-Росси, рус. Асхаб ар-Расс — «әр-Расс кешеләре», « ҡоҙоҡ кешеләре») — Ҡөрьәндә ғәдтәр һәм ҫамудтар менән бер рәттән телгә алынған халыҡ. Улар ҙа Аллаһ үҙ пәйғәмбәре аша кешеләрҙе хаҡ юлға күндерергә тырышҡанда быны эшләүҙән баш тарталар һәм ерҙә намыҫһыҙлыҡ ҡылалар.

# Рассиҙар
## Ҡөрьәндә

Ҡөрьәндең ҡайһы бер мөфәссирҙәре фекеренсә, әр-Расс термины — кешеләр йәшәгән урындың исеме. Кемдәрҙер был ниндәйҙер һыу сығанағы (ҡоҙоҡ, йылға) тип иҫәпләй. Ислам риүәйәтенә ярашлы, әсхаб әр-Расс элек юҡ ителгән ҫамудтарҙың вариҫы булған, Йомамдағы ҡоҙоҡ янында йәшәгән һәм ғанҡа тигән гигант ҡоштарҙың һөжүменән яфаланған. Пәйғәмбәр Ханзала Ибн Сафуан Аллаһтан кешеләрҙе ҡотҡарыуҙы һораған, һәм ҡоштар юҡҡа сыҡҡан. Ханзала халҡы пәйғәмбәрҙең дәғүәтен тыңламай, хатта уны ҡоҙоҡҡа ташлаған. Кешеләрҙе гонаһтары өсөн язаға тарттырып, Аллаһ уларҙы юҡ иткән. "Ҡоҙоҡ кешеләре " йә Йамамда, йә Әзербайжанда, йә Антакьяла йәшәгән тигән фараздар бар

# Рассиҙар
## Ҡөрьәндә
### Ҡөрьән аяты

* Ғәд (Һуд ғәләйһиссәлләм) ҡәүемен дә, Ҫәмуд (Салих ғәләйһиссәлләм) ҡәүемен дә, Расс (Шөғәйеп ғәләйһиссәлләм) ке​шеләрен дә, улар араһында йәшәп киткән башҡа (гөнаһлы) халыҡтарҙы ла һәләк иттек. (Ғибрәт алһындар, тип) уларҙың һәр береһенә Беҙ миҫаллы хикәйәттәр килтерҙек, (ләкин улар пәйғәмбәрҙәребеҙҙе ялғансыға сығарҙы, ғибрәт алманы) уларҙың барыһын да һәләк иттек.
* :25—38 $^{(А)}$
وَعَادًا وَثَمُودَ وَأَصْحَابَ الرَّسِّ وَقُرُونًا بَيْنَ ذَٰلِكَ كَثِيرًا