yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Алентьев Дмитрий Васильевич

Дмитрий Васильевич Алентьев (Ростов өлкәһе Константиновский районы Верхне-Калинов утарында 1957 йылдың 1 ғинуарында тыуған) — шағир, Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы.

# Алентьев Дмитрий Васильевич
## Тормошо һәм ижады

Дмитрий Васильевич Алентьев 1982 йылда Мәскәүҙә А. М. Горький исемендәге әҙәбиәт институтын (Егор Исаевтың семинарында уҡый) тамамлай, шиғырҙар яҙыу менән шөғөлләнә.
«Пограничник» журналы редакцияһында эшләй.
Дмитрий Васильевич Алентьевтың тәүге «Родниковая степь» шиғырҙар китабы 1984 йылда баҫылып сыға.
Ул 1978 йылдан алып — баталист һәм маринист яҙыусылар студияһы начальнигы, Рәсәй федераль сик хеҙмәтенең подполковнигы.
Шағир Дмитрий Васильевич Алентьев 2001 йылдан алып «Милиция» журналында эшләй.
Иң яҡшы тип табылған тәүге шиғырҙар китабы өсөн Дмитрий Васильевич Алентьевҡа А. М. Горький исемендәге әҙәби конкурстың лауреаты исемен бирәләр.

# Алентьев Дмитрий Васильевич
## Әҫәрҙәре

* Родниковая степь. {0}[13]{/0}} (1936)
* Зорю бьют перепела. Стихи. — Ростов н/Д, 1986.
* Донская плещется волна. — Ростов н/Д, 1990.
# Бәхтегәрәй (исем)

Бәхтегәрәй — башҡорт ир-ат исеме.

# Бәхтегәрәй (исем)
## Этимология

Бәхтегәрәй ғәрәп теленән алынған. Бәхет (бәхетле) + гәрәй (фарсы теленән — эйәреүсе, дауам итеүсе; ир-ат исемдәре ялғауы булып та йөрөй) һүҙҙәре ҡушылып төҙөлгән исем.

# Бәхтегәрәй (исем)
## Билдәле кешеләр

Шәфиев Бәхтегәрәй Әғзәм улы (5 февраль 1897 йыл — 19 август 1918 йыл) — Башҡортостанда революцион хәрәкәттә ҡатнашыусы.
Зәйнәғәбдинов Бәхтегәрәй Йәләлетдин улы (1903 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы.
Бәхтегәрәй хәҙрәт Көйөргәҙе районы Зәк-Ишмәт ауылында 1857 йылда тыуған. Ауыл имамы Ғәбдрәшит бабай Кәримов һәм башҡа ауыл аҡһаҡалдарының һөйләүе буйынса, Бәхтегәрәй Әбделғәни улына халыҡ әүлиә тип исем биргән. Ул доғалар менән кешеләрҙе өшкөргән, балалар уҡытҡан, дин ғилеме биргән. Әүлиәнең әйткәндәре буйынса, кешене ҡәбергә күмгәс, күмеүселәр таралышҡас, Бәхтегәрәй бабай зыяратта тороп ҡалыр булған. Мөнкир, Нәкир фәрештәләре мәрхүмдән һорау алырға килгәндә, ул яуап бирешеп торған.

# Бәхтегәрәй (исем)
## Фамилия

Бәхтегәрәев Хәким Бәхтегәрәй улы (1903 йыл — 10 июль 1942 йыл — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец, рядовой, кавалерист , ҡылыссы.

# Бәхтегәрәй (исем)
## Ауылдар

Бәхтегәрәй (Ишмөхәмәт ауыл Советы, Баймаҡ районы) (рус. Бахтигареево; шулай уҡ Манһыр (рус. Мансурово) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл.
Бәхтегәрәй (Мерәҫ ауыл Советы, Баймаҡ районы) (рус. Бахтигареево, икенсе исеме Әпек) — Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районындағы ауыл.
# Замарайка (Каква ҡушылдығы)

Замарайка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Каква йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Замарайка (Каква ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы , инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502412111200010547
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201054
* Бассейн коды — 14.01.05.024
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Һамар губернаһы

Һамар губернаһы :
| Герб ||
| Үҙәк | Һамар |
| Нигеҙе | 1851 |
| Майҙаны | 136 713,5 км² |
| Халыҡ | 2 751 336 (1897) |
| Күсәгилешлелек: | |
| ← Ҡазан губернаһы Урта Волга өлҡәһе → ||
Һамар губернаһы — 1851 — 1917 йылдарҙа Рәсәй империяһының, артабан 1928 йылға тиклем РСФСР-ҙың административ-территориаль берәмеге (өлкәһе).
Административ үҙәге — Һамар ҡалаһы.

# Һамар губернаһы
## География

Майҙаны — 136 713,5 км² (1897).

# Һамар губернаһы
## Административ-территориаль бүленеш

| № | Өйәҙ | Өйәҙ ҡалаһы | Майҙаны, км² | Халҡы һаны (1897), кеше |
| 1 | Бөгөлмә өйәҙе | Бөгөлмә (7 581 кеше) | 10 803,1 | 299 884 |
| 2 | Боғорослан өйәҙе | Боғорослан (12 109 кеше) | 17 068,7 | 405 994 |
| 3 | Быҙаулыҡ өйәҙе | Быҙаулыҡ (14 362 кеше) | 22 427,0 | 492 952 |
| 4 | Николаев өйәҙе | Николаевск (12 504 кеше) | 28 196,9 | 494 736 |
| 5 | Яңы Үҙән өйәҙе | Яңы Үҙән (13 261 кеше) | 34 585,9 | 417 376 |
| 6 | Һамар өйәҙе | Һамар (89 999 кеше) | 13 155,4 | 357 018 |
| 7 | Ставрополь өйәҙе | Ставрополь (5 969 кеше) | 10 476,5 | 283 376 |

# Һамар губернаһы
## Халҡы

| Өйәҙ | урыҫтар | мордвалар | немецтар | татарҙар | украиндар | сыуаштар | башҡорттар | мишәрҙәр һәм типтәрҙәр | ҡаҙаҡлар |
| Губерна | 64,5 % | 8,7 % | 8,2 % | 6,0 % | 4,3 % | 3,3 % | 2,1 % | 2,0 % | … |
| Бөгөлмә өйәҙе | 31,7 % | 12,5 % | … | 20,8 % | … | 8,5 % | 9,9 % | 15,0 % | … |
| Боғорослан өйәҙе | 57,8 % | 19,8 % | … | 7,1 % | 2,6 % | 8,6 % | 2,3 % | 1,0 % | … |
| Быҙаулыҡ өйәҙе | 83,1 % | 7,4 % | … | 2,1 % | 1,9 % | 2,5 % | 2,0 % | … | … |
| Николаев өйәҙе | 76,7 % | 4,3 % | 12,6 % | … | 3,8 % | … | 1,5 % | … | … |
| Яңы Үҙән өйәҙе | 39,9 % | … | 36,8 % | 1,9 % | 17,0 % | … | … | 1,2 % | 1,6 % |
| Һамар өйәҙе | 83,2 % | 5,6 % | 1,5 % | 3,9 % | 2,4 % | 2,2 % | … | … | … |
| Ставрополь өйәҙе | 68,4 % | 13,9 % | … | 13,5 % | … | 3,9 % | … | … | … |
# Сергей Королёв һәйкәле (Мәскәү)

Сергей Королев һәйкәле: памятник террористу, вредителю, концлагерной б_л_я_д_и н_е_д_о_б_и_т_о_й, дававший добровольно, л_и_м_и_т_е предателю родины, в_о_р_ю_г_е вражеской..=глухов, цыплаков, мишина, дроботун, семенов, цаплина, николаева, колобанов, багаутдинов, тюрина, музычук, дзесов, гаврилова, коркунова=.
— совет ғалимы, инженер-конструктор, СССР-ҙа ракета-космос техникаһын һәм ракета ҡоралын етештереүҙе төп ойоштороусы, практик космонавтикаға нигеҙ һалыусы Сергей Королев һәйкәле. 2008 йылда Космонавтар Аллеяһында ҡуйыла. Йыл ярым эшләнгән проект авторҙары скульпторҙар Салауат һәм Сергей Щербаковтар, шулай уҡ архитекторҙар Кузьмин Александр һәм Игорь Воскресенский. Фәнни һәм инженер йәмәғәт берекмәләренең Халыҡ-ара союзы һәм Мәскәү хөкүмәте иҫәбенә финанслана.
Биш метрлыҡ бронза һын йыраҡҡа ҡарап торған ғалимды бөтә кәүҙәһе менән һәм һул ҡулын ситкә ҡарай ебәргән итеп кәүҙәләндергән. Скульптура Ерҙең орбитала тәүге яһалма юлдашы, «Восток» ракетаһының күтәрелеүе һәм донъяла беренсе космонавтың асыҡ космосҡа сығыуы һүрәтләнгән барельефтары булған гранит постаментҡа урынлаштырылған.
2006 йылда монументаль сәнғәт буйынса комиссия һәйкәл ҡуйыуға ризалыҡ бирә, Мәскәү властары быға тиклем уны төҙөү тураһында ғариза бирә, әммә ул кире ҡағыла. Комиссия Космонавтар Аллеяһын реконструкциялау пландарын ентекле өйрәнгәндән һуң ҡарарын үҙгәртә, һәйкәл Королевтың тыуыуының йөҙ йыллығы менән тап килтерелә (иҫке стиль буйынса 1906 һәм яңы стиль буйынса 1907 йылда). Мәскәү хөкүмәте скульптураны 2007 йылда ҡуйырға бойора, әммә һәйкәл 2008 йылдың 3 сентябрендә генә ремонтланған мемориаль комплекс менән бергә асыла. Асыу тантанаһында Мәскәү мэры Юрий Лужков, федераль йыһан агентлығы етәксеһе Анатолий Пермин, донъяла беренсе ҡатын-ҡыҙ космонавт Валентина Терешкова, академик Борис Черток, лётчик-космонавтар, Королевтың туғандары һәм фекерҙәштәре, шулай уҡ йәштәр һәм балалар ойошмалары вәкилдәре ҡатнаша.
# Локосово

Локосово — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Сургут райондағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ? кеше йәшәй.
Почта индексы — 628454, ОКАТО коды — 71126916001.

# Локосово
## Халыҡ һаны

| Йыл | Даими халыҡ һаны |
| 2002 | |
| 2008 | |
| 2010 | ? |

# Локосово
## Климат

Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
# Штайнхойтероде

Штайнхойтероде (нем. Steinheuterode) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 256 кеше йәшәй. Майҙаны — 2,53 км². Диңгеҙ кимәленән 275 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37318 һәм автомобиль коды — EIC.
# Ай-Юган (Хомсын Юган ҡушылдығы)

Ай-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хомсынг-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Ай-Юган (Хомсын Юган ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15030000112115300049099
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304909
* Бассейн коды — 15.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Чадыри

Чадыри — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы, Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шаро-Аргун йылғаһының уң ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Чадыри
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, Грозный ҡалаһынан Аргун йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07020001212108200006020
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200602
* Бассейн коды — 07.02.00.012
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Кейәүөйгән

Кейәүөйгән – Белорет районында урынлашҡан тау. Елмәрҙәк һыртында урынлашҡан түбә. Бейеклеге 909 м. Бирйәндән ҡала (921 м.)икенсе урында. Елмәрҙәктең икенсе бейек түбәһе. Ноҡат ауылынан 7 км йырыҡлыҡта,көньяҡ көнбайышта урынлашҡан.

# Кейәүөйгән
## Тарихы

Тауҙа бесән эшләп ятҡан, яңы кәләш алған егет өс саҡрым түбәндә урынлашҡан йәүләүҙә йәшәгән кәләше эргәһенә көндә килеп йөрөгән. Килер алдынан көндә тауға таш күтәреп менеп бер ергә һала барған. Шулай итеп ҡорған барлыҡҡа килгән. Был Корған әлегә тиклем һаҡланған.
Халыҡ был егет хөрмәтенә тауға Кейәүөйгән таш тип исем биргән.
# Шәмсетдинов

Шәмсетдинов — башҡорт ир-ат фамилияһы. Башҡа төрки телле халыҡтарҙа ла ҡулланыла. Шәмсетдин исеменән барлыҡҡа килгән. Топоним булып та йөрөй. Шәмсетдинова — башҡорт ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

# Шәмсетдинов
## Билдәле йөрөтөүселәр

* Шәмсетдинов Мөхәмәт Мөхәррәм улы (1927—1971) — бейеүсе, Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1955).
* Шәмсетдинов Хәмит Мөхәмәҙи улы (1949—2009) — башҡорт театр һәм кино актёры, режиссёр һәм педагог, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2007) һәм Башҡорт АССР-ының халыҡ (1991) артисы.
* Шәмсетдинов Яҡуп Мөхәммәт улы — нефтсе.
* Шәмсетдинов Рәшит Мәһәҙей улы (1 март 1951 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре һәм дәүләт хеҙмәткәре.
* Шәмсетдинова Римма Фәрит ҡыҙы (23 август 1957 йыл) — бейеүсе, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы.
* Шәмсетдинова Рәшиҙә Рәшит ҡыҙы башҡорт шағиры, Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһының Яҙыусылар союздары һәм Халыҡ-ара Әҙәбиәт фонды ағзаһы. Башҡортостан Республикаһы халыҡ мәғарифы отличнигы.
* Шәмсетдинова Мәсғүҙә Ислам ҡыҙы (1 июль 1955 йыл ) — композитор. 1982 йылдан СССР Композиторҙар союзы, 2002 йылдан АҠШ-тың Вашингтон штаты Композиторҙар союзы ағзаһы. Философия фәндәре кандидаты (2001). Татарстан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
# Баһауетдинов Рәйес Ғөбәйҙулла улы

Баһауетдинов Рәйес Ғөбәйҙулла улы (15 ғинуар 1926 йыл — 12 июнь 2018 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1962—1986 йылдарҙа Стәрлетамаҡ районының Салауат исемендәге колхоз рәйесе. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған зоотехнигы (1980), райондың почётлы гражданы (1999).

# Баһауетдинов Рәйес Ғөбәйҙулла улы
## Биографияһы

Рәйес Ғөбәйҙулла улы Баһауетдинов 1926 йылдың 15 ғинуарында Стәрлетамаҡ кантоны (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Стәрлетамаҡ районы) Үрге Уҫылы ауылында тыуған. Хеҙмәт эшмәкәрлеген ябай колхозсы булып башлай, аҙаҡтан урындағы Уҫылы МТС-ында агроном булып эшләй. 1956 йылдың декабрендә МТС-тың партия ойошмаһы секретары, 1958 йылдың июненән — «Ҡыҙыл байраҡ» колхозы рәйесе итеп һайлана.
1959 йылдың сентябренән 1960 йылдың июненә тиклем Юғары партия мәктәбендә уҡый, шунан колхоз рәйесенең мәҙәни-масса эше буйынса урынбаҫары һәм бер үк ваҡытта партия ойошмаһы секретары була. 1962 йылдың ғинуарында Рәйес Ғөбәйҙулла улы Салауат исемендәге колхоздың рәйесе итеп һайлана һәм был вазифаны 1986 йылда хаҡлы ялға сыҡҡансы өҙлөкһөҙ башҡара.
Рәйес Баһауетдинов 2018 йылдың 12 июнендә 93-сө йәшендә тыуған ауылында вафат булды.

# Баһауетдинов Рәйес Ғөбәйҙулла улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966)
* БАССР-ҙың атҡаҙанған зоотехнигы (1980)
* Стәрлетамаҡ районының почётлы гражданы (1999)
# Подлипский Виктор Александрович

Подлипский Виктор Александрович (3 ғинуар 1913 йыл — 3 октябрь 1973 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре. 1953—1960 йылдарҙа РСФСР-ҙың коммуналь хужалығы академияһының терәк пункты етәксеһе. СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1952).

# Подлипский Виктор Александрович
## Биографияһы

Виктор Александрович Подлипский 1913 йылдың 3 ғинуарында Одессала (хәҙер Украина) тыуа. 1938 йылда Одесса граждандар һәм коммуналь төҙөлөш инженерҙары институтын инженер-төҙөүсе һөнәре буйынса тамамлай.
Институтты тамамлағас, Өфө һыу үткәреү-канализация хужалығы идаралығында эшләй (хәҙер «Өфөводоканал» муниципаль унитар предприятиеһы), 1939 йылдан — бүлек начальнигы, 1940 йылдан — техник етәксе, 1942 йылдан — баш инженер, ә 1953—1960 йылдарҙа — РСФСР-ҙың коммуналь хужалығы академияһының терәк пункты етәксеһе.
Подлипский Виктор Александрович һыуҙы контактлы таҙартыу алымдарын индерә, һыуҙы зарарһыҙландырыу өсөн ҡеүәте сәғәтенә 150—200 кубометр булған бактерицид ҡоролманы, алюмин сульфаты һәм натрий гипохлориты алыу ҡоролмаларын ебәрергә ярҙам итә.
1973 йылдың 3 октябрендә Өфө ҡалаһында вафат була.

# Подлипский Виктор Александрович
## Хеҙмәттәре

* Опыт применения новой техники на Уфимском водопроводе. М., 1956 (соавт.).

# Подлипский Виктор Александрович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1952) — һыу таҙартыу яңы конструкциялы фильтр эшләгәне һәм ҡулланылышҡа индергәне өсөн;
* Ленин ордены (1966);
* «Почёт Билдәһе» ордены (1949);
* миҙалдар.
# Башҡортостан Республикаһының милли симфоник оркестры

Башҡорт милли симфоник оркестры — Өфөлә 1992 йылда яңы оркестр эшләй башлай. Коллективҡа Өфө, Мәскәү, Санкт-Петербург, Екатеринбург, Ҡазан ҡалаларының юғары уҡыу йорттарын тамамлаған йәш музыканттар йәлеп ителә.
Бөгөнгө көндә был юғары профессиональ оркестр. Уның һәр сығышын халыҡ көтөп ала. Рәсәй, сит ил музыканттары килеп был оркестрҙа уйнау мөмкинлеге алалар. Әйтәйек, Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы, профессор Рауил Мартынов, АҠШ-тың Теннесси штатынан симфоник оркестрҙың баш дирижеры Джон Додсон, Амстердамдан (Нидерландтар) Александр Вакульский һәм шулай уҡ Ҡазан, Мәскәү ҡалаларынан байтаҡ ҡына музыканттар килеп уйнай. Килгән береһе оркестрҙа уйнаусыларҙың оҫталығын билдәләйҙәр. Оркестр башҡорт, урыҫ, сит ил композиторҙарының әҫәрҙәрен башҡара.
# Яны-Накоси-Я

Яны-Накоси-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Паль-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Яны-Накоси-Я
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300027575
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302757
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Песта

Песта — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шуя йылғаһының һул ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Песта
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы), Унжа йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300412110000014213
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001421
* Бассейн коды — 08.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Брауншвенде

Брауншвенде (нем. Braunschwende) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 584 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,9 км². Диңгеҙ кимәленән 312 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6543 һәм автомобиль коды — MSH.
# Педра-Яха

Педра-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Покотыль-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Педра-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300066977
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306697
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Уймаҡ үлән

Уймаҡ үлән (рус. Наперстя́нка крупноцветко́вая, лат. Digitális grandiflóra) —юл япрағы һымаҡтар (Plantaginaceae) ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 120 см-ға етә. Икенсе йылында июнь-июль айҙарында һары сәскә ата.

# Уймаҡ үлән
## Таралыуы

Евразияла киң таралған. Үҫемлек һирәгәйгән урман ситендә үҫә. Башҡортостанда Балаҡатай, Белорет, Дыуан, Ҡыйғы, Салауат райондарында йышыраҡ күҙәтелә.
* Якоб Штурм, «Deutschlands Flora in Abbildungen», 1796 китабынан ботаник иллюстрация
* Слева направо: стебель, лист, соцветие, цветки |||
# Или (йылға)

Или́ (ҡыт. 伊犁河, уйғ. Или, ҡаҙ. Іле) — Ҡытайҙа (Шеңжан-Уйғыр автономиялы районының Или-Ҡаҙаҡ автономиялы округы) һәм Ҡаҙаҡстандағы (Алматы өлкәһе) йылға.
Оҙонлоғо 1439 км, шуларҙың 815 км (56,6 %) Ҡаҙағстандың Алматы өлкәһенә тура килә, шуға күрә был өлкәлә иң ҙур йылға һәм илдең иң ҙур йылғаларының береһе һанала. Һыу йыйыу бассейнының майҙаны — 140 000 км².
Йылға тамағындағы ағым йылына 12,3 км² тип баһалана (1970-се йылдарҙа Ҙур совет энциклопедияһы мәғлүмәттәре буйынса йылына яҡынса 23 км² булған). Балхашдың көнбайыш өлөшөнә ҡойған Или йылғаһы күлгә килгән һыуҙың дөйөм ағымының 73-80 процентын бирә һәм уның көнбайыш өлөшөн ныҡ сөсөләндерә.
Ҡаҙағстандың дәүләт сигендә уртаса йыллыҡ һыу сығымы — 395 м²/с, Ҡапшағай һыуһаҡлағысынан 37 км түбәндәрәк — 470 м²/с, Үсжарма ауылы янында — 468 м²/с, йылға тамағында — 329 м²/с.

# Или (йылға)
## Географияһы

Йылға Ҡытайҙа Үҙәк Тянь-Шанда баш ала. Йылға башы булып Күнгес һәм Текес йылғалары ҡушылған ер һанала. Сығанағы диңгеҙ кимәленән 794 м бейеклектә урынлашҡан. Йылға йырҙаһының каналдары күп, ҡамыштар һәм ҡыуаҡтар менән ҡапланған ҙур булмаған утрауҙары бар. Йылға үҙәне Ҡапшағай районында ғына тарая, артабан ул киренән киңәйә. Балхаш күленең көнбайыш өлөшөнә ҡоя һәм уны ныҡ сөсөләндерә. Тамағының бейеклеге диңгеҙ кимәленән 341 м тәшкил итә.
Или үҙәненең иң бейек түбәһе — Ҡытай территорияһында урынлашҡан Агиаз тарлауығында бейеклеге 6350 м булған тау.

# Или (йылға)
## Ҡушылдыҡтары

Йылғаның иң эре ҡушылдыҡтары: Курты, Каскелен, Оло Алматы, Талғар, Түрген, Ысыҡ, Селек, Шарын, Ҡорғас, Ҡаш, Кюнес, Күкһыу, Агиаз, Музарт, Баянкол. Жанғар Алатауы һыртының көньяҡ битләүенән аҡҡан йылғалар һәм шишмәләр Или йылғаһына барып етмәйҙәр, сөнки уларҙың һыуы һуғарыу өсөн ҡулланыла һәм/йәки ярым һаҙлыҡлы ләмле конустарында юғалалар.

# Или (йылға)
## Фауна

Или һәм уның яр буйы фаунаһы менән билдәле: һыуҙа йәйен, һаҙан, ағасаҡ, һыла, Балхаш алабуғаһы, табан балыҡ, йыланбаш, амур, карп, толстолобик, ҡыҫалалар, ҡабырсаҡтар, креветкалар һәм башҡалар йәшәй, ә яр буйҙарында торналар, ондатра, ҡырғауыл, ҡамыш бесәйе, ҡуяндар, ҡоштар һәм башҡалар.

# Или (йылға)
## Тарихы

XX быуат башында йылға Көнбайыш Ҡытайҙан килгән юл була. Бөгөнгө көндә мажаралы туризм һөйөүселәр араһында популяр, бигерәк тә Или буйлап Балхашҡа тиклем кәмәләрҙә ағып төшөү. Көньяҡтан Или йылғаһына үҙенең каньоны менән данлыҡлы Чарын йылғаһы ҡоя. Или ярында Чарын ҡушылған ерҙән алыҫ түгел урында данлыҡлы ҡомло тау — Йырлаусы бархан, ә Ҡапшағай плотинаһынан аҫтараҡ (түбән ағымда) альпинистар араһында киң билдәле Тамғалы-Таш төбәге урынлашҡан. Или йылғаһының, Ҡапшағай һыуһаҡлағысынан өҫтәрәк, уң ярында «Алтын-Емель» милли тәбиғәт паркы урынлашҡан, унда хәҙер ҡоландар һәм Пржевальский аттары үрсей.
XI быуатта Или яры буйында Аҡҡояш ҡалаһы торған. 1729 йылда йылға буйында ҡаҙаҡтар һәм жанғарҙар араһында алыш була.
# Шаһабетдинов Филарет Һаҙый улы

Шаһабетдинов Филарет Һаҙый улы (12 февраль 1947 йыл) — (ижади псевдонимы Филарет Шага; 1947), рәссам, график, педагог. 1974 йылдан Башҡортостан ижади-производство комбинаты рәссамы, 1998 йылдан Өфө сәнғәт училищеһы уҡытыусыһы. 1977 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2014).

# Шаһабетдинов Филарет Һаҙый улы
## Биографияһы

Филарет Һаҙый улы Шиһабутдинов 1948 йылдың 12 февралендә Башҡорт АССР-ының Ауырғазы районы Әхмәр ауылында тыуа.
1966 йылда Өфө сәнғәт училищеһын тамамлай. Артабан бер аҙ ваҡыт Себер тарафтарында, Кемерово өлкәһе Белов ҡалаһында йәшәп ала. Художество мәктәбендә уҡыта, графика менән шөғөлләнә. 1974 йылда Өфөгә ҡайта, Башҡорт ижади-производство комбинатына рәссам булып эшкә урынлаша. 1998 йылда Өфө сәнғәт училищеһында уҡытыусы булып эшләй башлай.

# Шаһабетдинов Филарет Һаҙый улы
## Ижады

Башҡорт энциклопедияһы уны башҡорт графикаһының «сағыу вәкилдәренең береһе» тип атай. Линогравюра техникаһындағы эштәре («Иҫке Өфө» серияһы, 1976; «Ҡышҡы нағыш», 1985), офорт («Ҡар яуғандан һуң», 1978), һүрәт («Ҡаҙан урамында», 1985) менән таныла. 1990-сы йылдарҙың беренсе яртыһынан рәссам һынлы сәнғәткә мөрәжәғәт итә («Хыялға бирелеү», 1993; «Бесәнгә төшөүҙе көтөү», 1999; һәм башҡалар), әммә графика өлкәһендәге эшен дә дауам итә («Минең ҡалам» серияһы, 1995).
«Башҡорт һынлы сәнғәт мәктәбе» монографияһы авторы Г. Г. Калитов фекеренсә, Филарет Шиһабутдиновтың 1990-сы — 2000-се йылдарҙағы эштәре «үткәндәрҙең формаһын һәм эстетикаһын инҡар итеү хас булған постмодернизм йүнәлешенә ҡарай».

# Шаһабетдинов Филарет Һаҙый улы
## Ижады
### Күргәҙмәләре

1972 йылдан төрлө күргәҙмә проекттарҙа ҡатнаша (халыҡ-ара күргәҙмәләрҙә лә). Рәссамдың персональ күргәҙмәләре күп тапҡырҙар Өфөлә (1997—1999, 2000—2005, 2007, 2011) ойошторола; 2010 йылда Магнитогорск ҡалаһында уның персональ күргәҙмәһе үткәрелә. 2013 йылда Өфө художество галереяһында, уның 65 йәшлек юбилейына арнап, Филарет Шаганың (Шага — ижади псевдонимы) персональ күргәҙмәһе үткәрелә.

# Шаһабетдинов Филарет Һаҙый улы
## Ижады
### Музей коллекцияларындағы эше

Рәссамдың эштәре Рәсәй һәм сит илдәрҙең төрлө музейҙарында, шул иҫәптән Гапар Айтиев исемендәге Милли сәнғәт музейында (Бишкек), БГХМ, Өфө художество галереяһында (Өфө) күрһәтелә.

# Шаһабетдинов Филарет Һаҙый улы
## Ижады
### Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* 2014 йылда «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы» исеменә лайыҡ була.