yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Хәлитов Ғайса Әхәт улы

Хәлитов Ғайса Әхәт улы (5 декабрь 1962 йыл — педагог, муниципаль хеҙмәткәр. 1981 йылдан Бөрйән районы мәктәптәре уҡытыусыһы, 2008 йылдан Бөрйән район хакимиәте хеҙмәткәре. Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2014). Башҡортостан Республикаһы мәғариф отличнигы (1997)

# Хәлитов Ғайса Әхәт улы
## Биографияһы

Ғайса Әхәт улы Хәлитов 1962 йылдың 5 декабрендә Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Иҫке Монасип ауылында тыуған. Иҫке Монасип мәктәбендә уҡый.
1981 йылда Күмертау педагогия училищеһын, 2008 йылда БДПУ-ны тамамлай. Хеҙмәт юлын физик культура уҡытыусыһы булып башлай. 1981 йылдан Байназар урта мәктәбе, 1984 йылдан — Иҫке Монасип урта мәктәбе уҡытыусыһы.
1990 йылдан Иҫке Собханғол урта мәктәбендә тормош хәүефһеҙлеге нигеҙҙәре уҡытыусыһы, физик культура уҡытыусы-ойоштороусыһы. 2007 йылдан «Балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе» директоры.
2008 йылдан Бөрйән районы хакимиәтендә белгес, 2009 йылда — бүлек етәксеһе урынбаҫары, 2011 йылда — бүлек етәксеһе, 2014 йылдан Йәштәр сәйәсәте һәм спорт комитеты рәйесе, 2014 йылда — Бөрйән районы хакимиәтендә эштәр идарасыһы.

# Хәлитов Ғайса Әхәт улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2014)
* Гер спорты буйынса Халыҡ-ара конфедерацияһы Президентының Рәхмәт хаты (2013).
* «XXII ҡышҡы Олимпия уйындары һәм Сочи ҡалаһындағы 2014 йылғы XI ҡышҡы Паралимпия уйындары» иҫтәлекле миҙалы менән бүләкләнә.(2014)
* «Рәсәйҙең дәүләт учреждениелары хеҙмәткәрҙәре Профсоюзына 100 йыл» юбилей билдәһе (2018)
* «БР мәғариф алдынғыһы» (1997)
* «Башҡортостан Республикаһының иң яҡшы физик культура һәм спорт хеҙмәткәре» (2012)
* БР Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығының «БР Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығының 90 йыллығы» миҙалы (2013)
* БР Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығының почётлы грамоталары (2013)
* БР-ҙың Бөрйән районы хакимиәте Почет грамоталары

# Хәлитов Ғайса Әхәт улы
## Матбyғатта

* Таң гәзите. 7 апрель, 2023 Хәрәкәт кәмеһә, кеше сирҙәргә бирешә башлай...
# Әсейылғалар

Әсейылғалар (рус. Асейылга) — Рәсәй Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы йылғалар. Улар был районда — өсәү.

# Әсейылғалар
## Географияһы, тарихы

Беренсе Әсейылға — Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләренән аҡҡан һалҡын һыулы Ҡороюл йылғаһына ҡойған бик күп сығанаҡтарыҙың береһе. Тап шул сығанаҡтар арҡаһында, йылғаның ярҙарында сүплектәр булыуға ҡарамаҫтан, әле лә һыуы таҙа булып ҡала.
Әсейылға, Ҡороюл ҡушылдығы булараҡ, Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Яйыҡ бассейны округына ҡарай, йылғаның һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы инешенән Оло Эйек йылғаһына ҡойған ергә тиклем, кесе бассейны юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй һыу бассейны өлөшө).
Был йылға буйында Асҡар ауылы ултырған.
Икенсе Әсейылға — оҙонлоғо 26 км тәшкил иткән, шулай уҡ һалҡын һыулы, ағымы урыны менән көслө, ҡайҙалыр шаршылы, ҡайҙалыр сөңгөллө, тыныс ҡына аҡҡан Бохарсы йылғаһының ҡушылдығы. 1871 йылда уҡ рәсми документтарҙа телгә алынып, 2005 йылда юҡҡа сыҡҡан Ҡәйеп ауылы янынан аға. Был Әсейылға ла, Бохарсы ҡушылдығы булараҡ, Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан. Бәләкәй йылға бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (бассейндың Рәсәй өлөшө).
Өсөнсө Әсейылға — Һаҡмар йылғаһының уң ҡушылдығы, Ҡыуандыҡ ҡала округындағы Теләүғол ауылы янынан бер аҙ көнбайыштараҡ аға. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, ул Һаҡмарға барып етмәй, Ала Тәкә тауы янында ҙур булмаған күл хасил итә, тип яҙа Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында
Был өс Әсейылға ла шул йылғалар буйында ултырған ауылдар менән административ йәһәттән дөйөм тарих менән бәйле — Асҡар ауылы ла, юҡҡа сыҡҡан Ҡәйеп ауылы ла, Теләүғол ауылы ла — Октябрь революцияһына тиклем Ырымбур губернаһы биләмендә булһа, 1917 йылдан 1934 йылға тиклем тарихы атайсалы — Башҡортостан биләмәһенә инеп ала, 1934 йылда инде яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенә бирелә. 1959 йылдан Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы биләмәһендә булып сыҡҡандар

# Әсейылғалар
## Этимологияһы

Әсе, асы тип күбеһенсә тоҙлораҡ йылғаларҙы атайҙар. Мәгәр был өс Әсейылғаның Һаҡмар ҡушылдығы тоҙло һыулы түгел, эсергә яраҡлы, бик тәмле, тип яҙа С. М. Стрельников. Ҡалған икеһе татырлы, тоҙло тупраҡлы урындарҙан аға, Асҡар янындағы тоҙло үҙәнгә элгәре хатта һарыҡтарҙы «тоҙ ялатырға» йөрөткәндәр.
# Розендорф (Тюрингия)

Розендорф (Тюрингия) (нем. Rosendorf (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 174 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,26 км². Диңгеҙ кимәленән 355 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7819 һәм автомобиль коды — SOK.
# Тонэль-Кы

Тонэль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пюрмаль-Тэма ҡушылдығының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Тонэль-Кы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300065987
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306598
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кудрейка

Кудрейка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Парбиг йылғаһының һул ярына тамағынан 279 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Кудрейка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010500112115200023158
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202315
* Бассейн коды — 13.01.05.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# 2004 йылда йыһанға осороуҙар исемлеге

2004 йылдағы орбитаға осороуҙар исемлеге. Ҡыҙыл төҫ менән уңышһыҙ осороуҙар билдәләнгән. Осоусы йыһан аппараттары (ЙА) ҡалын итеп айырып билдәләнгән.
# Рәми

Рәми — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.

# Рәми
## Этимологияһы

Рәми исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән үҙләштерелгән, уҡ атыусы, уҡсы тигәнде аңлата.

# Рәми
## Билдәле кешеләр

Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы (12 февраль 1932 йыл — 20 февраль 1977 йыл) — Башҡортостандың халыҡ шағиры (1992), тәржемәсе һәм журналист. 1960 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1988, үлгәндән һуң). Салауат районының почётлы гражданы.

# Рәми
## Фамилияла

Рәмиев Бәшир Искәндәр улы (1 май 1918 йыл — 16 май 1994 йыл) — совет уйлап табыусы ғалимы, Советтар Союзында тәүге ЭВМ-дарҙы («Стрела», «Урал-1») эшләүселәрҙең береһе. Техник фәндәр докторы (1962). Сталин премияһы лауреаты (1954). Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Рәмиев Мөхәмәтзакир Мөхәмәтсадиҡ улы, әҙәби псевдонимы Дәрдмәнд (23 ноябрь 1859 йыл — 9 октябрь 1921 йыл) — шағир һәм йәмәғәт эшмәкәре. Рәсәй империяһының 1‑се Дәүләт думаһына Ырымбур губернаһынан депутат (1906). «Ваҡыт» гәзитен һәм «Шура» журналын ойоштороусы. Алтын приискыһы хужаһы. Рәмиевтәр нәҫеленән.
Рәмиев Сәғит Лотфулла улы (татар. Сәгыйть Рәмиев; 12 февраль 1880 йыл — 16 март 1926 йыл) — татар шағиры.
# Аркадия (шифахана)

«Аркадия» дауалау-һауыҡтырыу комплексы (укр. санаторій «Аркадія») — Одессалағы (Украина) һауыҡтырыу, дауалау-профилактика комплексы.

# Аркадия (шифахана)
## Тарихы

Шифаханаға 1946 йылда нигеҙ һалынған. Был ваҡытта торлаҡ корпустары һәм хужалыҡ блогы төҙөлә башлай. Шифахана «Аркадия» тарихи курорт районы биләмәһендә булдырылған. Мәҫәлән, уның биләмәһендә Украинаның бер нисә мәҙәни мираҫ объекты урынлашҡан: XIX быуат аҙағы — XX быуат башында төҙөлгән биш дача комплексы (шул иҫәптән Маврокордато дачаһы, Параскиев дачаһы, һуҡырҙар мәктәбе, һыу менән дауалаусы дауахана, ашхана, ҡала шифаханаһы корпустары), 1891 йылғы тышҡы ҡоймалар (архитекторы П. У. Клейн). Үҙ сиратында шифахананың бөтә биләмәһе баҡса-парк сәнғәте парк-һәйкәле булып тора.
2008 йылда шифахана Украинаның дәүләт сик буйы хеҙмәтенең ял һәм һауыҡтырыу үҙәге булып китә.
Ҡырым территорияһындағы 2014 йыл ваҡиғаларынан һуң, шифахана Ҡырымдан Украинаның ҡитға өлөшөнә күскән 73 хәрби хеҙмәткәрҙең ғаиләһен ваҡытлыса һыйындыра. Артабан уларҙы илдең башҡа ҡораллы частәре буйынса тараталар.
2015 йылда шифахана биләмәһендә янғын сыға, һөҙөмтәлә хеҙмәткәрҙәр өсөн бер ҡатлы бина шаҡтай зыян күрә.
Комплекс биләмәһендә бер нисә тапҡыр дәүләт тарафынан һаҡланған территорияла законһыҙ төҙөлөш булыуы асыҡлана.

# Аркадия (шифахана)
## Комплекс составы

Шифахананың дауалау профиле булып туберкулезды һәм үпкәнең үҙенә хас булмаған ауырыуҙарын, күреү органдары, урология һәм гинекология сирҙәрен дауалау тора. Комплекстың дөйөм һыйҙырышлығы 210 кеше тәшкил итә: урология — 80, гинекология — 80, офтальмология — 50.
Шифахана базаһының дөйөм майҙаны 9,6 гектар тәшкил итә һәм уңайлы шарттары булған, йәшелләндерелгән биләмәнән ғибәрәт, унда 7 торлаҡ корпусы, дауалау-диагностик корпус, клиник-диагностик лаборатория, административ корпус, аҙыҡ-түлек блогы, ҡаҙанлыҡ, китапхана һәм хужалыҡ бинаһы урынлашҡан. Шулай уҡ шифахана комплексында 400-ҙән ашыу урынға иҫәпләнгән клуб, бильярд залы, йәйге кинотеатр, бейеү майҙансығы урынлашҡан урынлашҡан.
# Юрманга (Топшма ҡушылдығы)

Юрманга — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Толшма йылғаһының уң ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Юрманга (Топшма ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — йылғаның башынан алып Төньяҡ Двина Вычерга йылғаһына ҡойғанға тиклем, Юг һәм Сухона йылғаларын индермәйенсә (инештән Кубен гидроузлына тиклем). Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100312103000007858
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000785
* Бассейн коды — 03.02.01.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Тютнярь

Тютнярь — Рәсәй йылғаһы. Пенза өлкәһе, Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2064/724/58 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Тютнярь
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура йылғаһы, инештән Сура гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500112110000035383
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003538
* Бассейн коды — 08.01.05.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Встречная (Тоголь-Кы ҡушылдығы)

Встречная — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тоголь-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Встречная (Тоголь-Кы ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300063372
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306337
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Башҡортостан (сауҙа үҙәге)

1987
«Башҡортостан» сауҙа үҙәге Башҡортостан Республикаһының баш ҡалаһы Өфөлә урынлашҡан. 1987 йылдың 31 октябрендә асылған.

# Башҡортостан (сауҙа үҙәге)
## Тарих

1979 йылда нигеҙ һалына. 1987 йылда файҙаланыуға тапшырыла һәм 31 октябрендә асылған. 1994 йылда Башҡортостан сауҙа үҙәге хәҙерге статусын ала.

# Башҡортостан (сауҙа үҙәге)
## Йүнәлеше

Аҙыҡ-түлек һәм сәнәғәт тауарҙары (50 меңдән ашыу төр) менән ваҡлап-күмәртәләп сауҙа итеүҙе, йәмәғәт туҡланыуы продукцияһын етештереүҙе һәм һатыуҙы тормошҡа ашыра, 90-ға яҡын өҫтәмә хеҙмәт күрһәтә. Дөйөм майҙаны 36 мең м² булған бинаны биләй, шул иҫәптән сауҙа залдары — 11,7 мең м², склад бүлмәләре — 5,4 (һыуытылғандары — 0,4).
Составы: 2 универсаль магазин, йәмәғәт туҡланыуы комбинаты (ресторан, кафе, бар, ашхана); 4 мең берәмектән ашыу сауҙа-технологик һәм һыуытыу ҡорамалы, 1000 еңел автомобилгә автотуҡталҡаһы бар. 2010 йылда 400‑ҙән ашыу кеше эшләгән. «Башҡортостан» хеҙмәттәре менән көн һайын 10—20 мең кеше файҙалана.
# Кангла

Кангла — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вор-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 132 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.

# Кангла
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300024529
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302452
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ҡаранаев Марат Закир улы

Ҡаранаев Марат Закир улы (1962) — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (2008) лауреаты — «Башҡортостан Республикаһының Конгресс-холл» күп функциялы бинаһын проектлау өсөн.
2016 йылдан алып — «БашНИИстрой» дәүләт унитар предприятиеһы институты директоры.
Конгресс-холл төҙөлөшөндә ҡулланылған конструктив сиселештәр авторҙары — «БашНИИстрой» Дәүләт унитар предприятиеһы институты белгестәре Альфред Готман һәм Марат Каранаев. Марат Ҡаранаев тарафынан тулыһынса тиерлек ҡоролманың ер өҫтөндәге өлөшө проектлана. Конгресс-холлдың дөйөм майҙаны — яҡынса 36 мең кв.метр, бина үҙ эсенә 839 урынлыҡ концерт залын, ике конференц-залды, музей-күргәҙмә комплексын, ресторан, ҡышҡы баҡса һәм 230 машина һыйҙырырлыҡ ер аҫты автопаркингын ала. Бында 200 метр оҙонлоғондағы кәкре һыҙыҡлы кәүҙәләнеште тотош быяла менән ҡаплау системаһы тәүге мәртәбә ҡулланыла.
2016 йылдан алып — «БашНИИстрой» Дәүләт унитар предприятиеһы институты директоры.
Был предприятие Башҡортостан төҙөлөш комплексының баш ғилми-тикшеренеү ойошмаһы булып тора. 61-йыллыҡ тарихында ул бөтә иң мөһим республика объектары төҙөлөштәрендә ҡатнашҡан, улар араһында Конгресс-холл бинаһы, тимер вокзалы һәм Өфө халыҡ-ара аэропорты реконструкциялары, «СемьЯ» сауҙа комплексы, «Касторама» сауҙа үҙәге, «Икеа-Мега-Ашан» сауҙа үҙәге, «Июнь» сауҙа үҙәге, «Lasselsberger Ceramics» заводы, Өфө йылғаһындағы Павлов ГЭС-ның шлюзын реконструкциялау. Шулай уҡ институт тиҫтәләгән торлаҡ йорттарын, мәктәптәрҙе, дауаханаларҙы, балалар баҡсаларын, сәнәғәт объекттарын тикшергән һәм проектлаған.

# Ҡаранаев Марат Закир улы
## Хеҙмәттәре

Опыт проектирования зданий с монолитным каркасом — с учетом его пространственной жесткости и взаимодействия с основанием. Примеры использования программного комплекса SCAD Office в институте БашНИИстрой (г. Уфа) (авторҙашлыҡта), ОПЫТ ПРОЕКТИРОВАНИЯ ЗДАНИЯ «КОНГРЕСС ХОЛЛА» В СЛОЖНЫХ ГРУНТОВЫХ УСЛОВИЯХ Г.УФЫ, 2009-09-21 (авторҙашлыҡта), шулай уҡ Ҡаранаев М. З. төрлө форумдарҙа һәм төбәк фәнни-ғәмәли конференцияларҙа сығыштар яһай.
# 1753 йыл

II мең йыллыҡ :
XVI быуат — XVII быуат — XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат :
Хронологик таблица :
1753 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1753 MDCCLIII |
| Юлиан стилендә | 1752—1753 (12 ғинуардан) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2505—2506 (2 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7261—7262 (12 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5513—5514 ה'תקי"ג — ה'תקי"ד |
| Мосолман календары | 1166—1167 |
| Боронғо әрмән календары | 1202 ԹՎ ՌՄԲ |
| Ҡытай календары | 4449—4450 壬申—癸酉 чёрная обезьяна — чёрная курица |
| Эфиопа календары | 1745—1746 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 1809—1810 |
| - Шака самват | 1675—1676 |
| - Кали-юга | 4854—4855 |
| Иран календары | 1131—1132 |
1753 йыл — дүшәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
# Уйхтериц

Уйхтериц (нем. Uichteritz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1417 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,55 км². Диңгеҙ кимәленән 100 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6667 һәм автомобиль коды — WSF.
# Йағуҡ

Йағуҡ (ғәр. يعوق‎, рус. 'Я’у́к) — Нух халҡы табынған боронғо мифологик илаһтарҙың береһе.
Ҡөрьәндә Йағуҡ Нух пәйғәмбәр халҡы табынған пот итеп телгә алына:
* Ҡәүемдең олуғтары мәкер ҡылдылар һәм әйттеләр: “Үҙ поттарығыҙға табыныуҙы ташламағыҙ! Уад, Суағ, Йәғуҫ, Йағуҡ һәм Нәсер исемле поттарға табыныуҙы ташламағыҙ”.
* Нух 71:22-23
Йағуҡтың поттары ат рәүешендә һынландырылған, тигән хәбәр дөрөҫлөккә тап килмәйҙер. Ҡөрьәндең ҡайһы бер мөфәссирҙәре Йағуҡты, Йәғуҫ кеүек үк боронғо ҡаһарман йәки тәҡүә кеше булып, илаһилаштырылғандыр тип һанаған. Уның үлеменән һуң Шайтан уның ырыуҙаштарына һынташ яһарға тәҡдим иткән. Ваҡыт уҙыу менән һынташ ғибәҙәт ҡылыу урынына әүерелгән. Легенда ата-бабалар культын боронғо ғәрәп илаһтары пантеонына әүерелдереү процесын сағыу һүрәтләйҙер, моғайын
Йағуҡ, моғайын, «ямғыр бүлеүсе» илаһ тип һаналғандыр. Йемендәге хамдан ҡәбилә берләшмәһенең һәм ҡайһы бер башҡа йемен ҡәбиләләренең табыныу объекты булған. Һынташ Хайван ауылында урынлаштырылған булған.
# Енанга

Енанга — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Көньяҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 190 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Енанга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000011023
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001102
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Алаторцева Алевтина Ивановна

Алаторцева Алевтина Ивановна (7 март 1935 йыл — 21 август 1993 йыл) — СССР һәм Рәсәй тарихсыһы. Тарих фәндәре докторы (1991).

# Алаторцева Алевтина Ивановна
## Биографияһы

Алевтина Ивановна Алаторцева 1935 йылдың 7 мартында Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуған.
1958 йылда Мәскәү дәүләт университетының тарих факультетын тамамлай.
Юғары белем алғас, Мәскәүҙә СССР Фәндәр академияһының СССР тарихы институтында эшләй башлай. 1993 йылдан төп ғилми хеҙмәткәр вазифаһын башҡара.
Ғилми эшмәкәрлеге Советтар Союзында тарих фәненең тарихына бағышланған.
Ғалим 1993 йылдың 21 авгусында Мәскәүҙә вафат була.

# Алаторцева Алевтина Ивановна
## Ғилми хеҙмәттәре

* Изучение истории СССР в советской историографии. Мәскәү, 1985
* Очерки истории исторической науки в СССР. Т.5. Мәскәү, 1985 (авторҙ.)
* Советская историческая периодика 1917 — середины 1930‑х гг. Мәскәү, 1989
# Кошбулак

Кошбулак — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Коксу йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Кошбулак
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100004684
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100468
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Иҫәнғолова Гөлсөм Сабир ҡыҙы

Иҫәнғолова Гөлсөм Сабир ҡыҙы (10 июнь 1938 йыл) — театр актёры, Башҡортостан Республикаһының (1996) һәм Татар АССР-ының халыҡ артисы (1988).

# Иҫәнғолова Гөлсөм Сабир ҡыҙы
## Биографияһы

Гѳлсѳм Сабир ҡыҙы Иҫәнғолова 1938 йылдың 10 июнендә Башҡорт АССР-ының Мәләүез районы Дәүләтҡол ауылында тыуған.
Ата-әсәһен бик иртә юғалтып, балалар йортонда үҫә. 1961 йылда Мәскәү ҡалаһында М. С. Щепкин исемендәге театр училищеһын (педагогы М. Н. Гладкова) тамамлай һәм Ғәлиәскәр Камал исемендәге Татар академия театрында эш башлай, 1981—1989 йылдарҙа Ҡазан театр училищеһенда уҡыта.

# Иҫәнғолова Гөлсөм Сабир ҡыҙы
## Спектаклдәрҙә башҡарған ролдәре

Зәйтүнә («Беҙ айырылмабыҙ», Ш. Шаһғәле; дебют, 1961), Роза («Эңер», А. М. Ғиләжев), Сәжидә («Хушығыҙ!», Т. Г. Миңнуллин); башҡорт яҙыусыларының әҫәрҙәре буйынса ҡуйылған спектаклдәрҙә — Шәфәҡ («Ай тотолған төндә»), Йәмилә («Ҡыҙ урлау»), Гера («Ташлама утты, Прометей!»; бөтәһе лә — М. Кәримдеке), Сәлимә («Әбейҙәргә ни етмәй», Ф. М. Бүләков) һәм башҡалар.

# Иҫәнғолова Гөлсөм Сабир ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Татар АССР-ының атҡаҙанған артисы (1974)
* Татар АССР-ының халыҡ артисы (1988)
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1996)

# Иҫәнғолова Гөлсөм Сабир ҡыҙы
## Ваҡытлы матбуғатта

* Гүзәлиә Балтабаева. Көслөләрҙе һынауҙар һындырмай, сыныҡтыра ғына, нығыта... «Башҡортостан» гәзите, 2019 йыл, 18 ғинуар.
# Пожема-Ю (Сыня ҡушылдығы)

Пожема-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сыня йылғаһының һул ярына тамағынан 182 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.

# Пожема-Ю (Сыня ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300030114
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303011
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Акимова Мария Степановна

Акимова Мария Степановна (21 март 1915 йыл — 1 ноябрь 1971 йыл) — СССР-ҙың ғалим-антропологы, тарих уҡытыусыһы. Тарих фәндәре кандидаты (1942), МДУ антропология кафедраһының доценты.

# Акимова Мария Степановна
## Биографияһы

Мария Степановна Акимова 1915 йылдың 21 мартында Рәсәй империяһы Владимир губернаһының Глухово ауылында тыуа.
1940 йылда Мәскәү дәүләт университетында биология факультетын тамамлай. 1944 йылда шунда уҡ уҡыта башлай. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Бишкек ҡалаһында Ҡырғыҙ ССР-ының Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы Фәндәр комитетында эшләй.
Ғилми эшмәкәрлеге Волга буйы, Көньяҡ Урал һәм Урал аръяғы халыҡтарының расогенезы һәм этногенезы мәсьәләләренә бағышланған. БАССР‑ға һәм Силәбе өлкәһенә антропологик экспедициялар (1963—1965, 1967) ойоштороусы һәм дерматоглифик, серологик, соматологик программалар буйынса 1200 тирәһе башҡорт кешеһен өйрәнеүсе.
Ғалим башҡорттарҙы дүрт антропологик типҡа бүлә, палеоантропологик материалдар нигеҙендә башҡорттарҙың Көньяҡ Уралда 1‑се мең йыллыҡта йәшәгән халыҡтың генетик тоҡомо булғаны тураһында һығымтаға килә.
50-гә яҡын ғилми эшкә автор була. 1971 йылдың 1 ноябрендә Мәскәүҙә вафат була.

# Акимова Мария Степановна
## Ғилми хеҙмәттәре

* Антропология древнего населения Приуралья. Мәскәү, 1968
* Палеоантропологические материалы с территории Чувашской АССР // Краткие сообщения ИЭ АН СССР. 1955. Вып. 23;
* Антропология древнего населения Приуралья. М., 1968
* Этногенез башкир по данным антропологии // Археология и этнографии Башкирии. Том 4. Өфө, 1972