yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Юл һарайы (Новгород)

Юл һарайын Ярославов Дворище Сауҙа яҡтан Бөйөк Новгородтың Сауҙа яғындағы Ярослав ихатаһында юл һарайҙарының береһе. Һарай Екатерина II ҡушыуы буйынса Петербург- Мәскәү юлында төҙөлгән.
Дворец был выстроен в 1771 году, прототипом считается проект царского дворца в Смоленске. В архивных документах записано, что
* строение сие исполнено одновременно с бывшею тогда постройкою из Санкт-Петербурга в Москву каменной мостовой дороги... для удобства проезда императрицы в Москву, по случаю коронования.
Ҡала планында һарай барлыҡ ансамблдәре менән 1778 йылда һүрәтләнгән. Һарай ансамбле XVIII быуаттың икенсе яртыһындағы ҡала усадьбаһынан ғибәрәт. Һарайҙа Волхов яғынан ҙур булмаған паркка сығыу урыны бар. Төп подъезд Һарай урамына (исеме Юл һарайы атамаһынан алынған) һарайҙың ике флигелен тоташтырыусы кәртәләрҙә ҡуйылған ҡапҡа аша сыға, унан Опокалағы Ииоанн сиркәүе күренеп тора.
Һарай 1807 йылдағы яҙғы һыу баҫҡанда зыян күргән, уның иң тәүге проекты документациялары бары тик һыҙмаларҙа ғына һаҡланып ҡалған.
XIX быуат башында һарай насар хәлдә була һәм Новгородҡа киләсәк яңы губернаторҙың ҡарарын көтә. 1809 йылдың апрелендә Новгород губернаторы граждандар инициативаһы буйынса, 1809 йылда һарайға ике төкәтмә проектын төҙөү һәм һарайҙы, флигелдәрге реконструкцияҙы башлайҙарҙар. Ләкин проект тормошҡа ашыра алмай — Новгород губернаһында хәрби министр граф Аракчеев тарафынан һарай бинаһы хәрби ауылдар корпусы штабына әүерелдерелә.
Ун йылдан һуң реставрация эштәре шулай ҙа башлана, ә 1825 йылдан алып һарайҙы реконструкциялау менән билдәле архитектор В. П. Стасов етәкселек итә. Һарай кәрнизе дорик ордер формаһында төҙөлә. Ҡойма өсөн Стасов һүрәттәре буйынса эшләнгән өҫтөнә таждар ҡуйылған суйын ҡойма эшләнә.
Һарай бинаһында 2 (15) март 1917 йылда Новгород һалдаттарының 177-запастағы полкы Новгород ҡалаһында һалдат депутаттары Советын ойоштора, ә 1917 йылдың 14 апрелендәа бында губерна эшсе, крәҫтиән һәм һалдат депутаттары Советы төпләнә. 1929 йылдың апрелендә бинала Ҡыҙыл Армия Йорто эшләй, 1962 йылдан алып Советтар Союзы Геройы Н. Г. Васильев (1934 йылдан алып ул бында директор булып эшләй) исемендәге Мәҙәниәт йорто урынлаша, хәҙер «Васильев исемендәге Мәҙәниәт һарайы» мәҙәниәт һәм ял үҙәге. Хәҙерге адресы: Һарай урамы (3-сө йорт, флигелдәр — 1-се йорт һәм 5-се йорт), был урамға комплекс ҡоролмалары үҙенең көнсығыш яғы менән сығып тора. Комплекстың көньяҡ яғы Ярославов Дворищеһына сыға, ул аллеялар менән 1987 йылда Волхов аша төҙөлгән Йәйәүлеләр күпере менән тоташа. элек шул урында 1944 йылға тиклем Великий күпере торған. Һарайҙың көнбайыш яғы Александр Невский яр буйына ҡарай.
Хәҙерге ваҡытта һарайҙың көньяҡ флигелендә (Һарай урамы, 1) ҡунаҡхана тора.
# Кесе Ясног-Ю

Кесе Ясног-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ясног-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Кесе Ясног-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000019881
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001988
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Биллеҡылыс йылғаһы

Биллеҡылыс йылғаһы - Ауырғазы районындағы йылға.
# Божор (тау)

Божор (рус. Бужур) - Башҡортостандың Ишембай районындағы тау. Рәүҙәк һәм Кесе Рәүҙәк йылғалары араһында урынлашҡан.. Иң бейек түбәһе - 549 м. Тауҙың һырттары бик текә түгел. Божор менән Шәгәбыуа тауы араһында уларҙы айырып торған тәрән соҡор бар. Тау тоҡомо ҡомташ, аргиллиттар һәм венд ҡатнашмаһынан тора. Тау өҫтө уҫаҡ һәм ҡайын ҡатыш урман менән ҡапланған. Йылға итәгенән ваҡ шишмәләр ағып сыға.
Божор тауының көньяҡ итәгендә Божор йылғаһы (Кесе Рәүҙәк бассейны) аға.. Тауҙан алыҫ түгел Әрмет ауыл советына ҡараған Божор йорт тип аталған утар булған. Уға 1920-30 йылдар тирәһендә нигеҙ һалынған. 1950 йылға тиклем утарҙа халыҡ йәшәгән.
«Божор» - ҡайһы бер райондарҙа "сел"де божор тип йөрөтәләр. Божор, сел Уралда 67°-ҡа тиклем урмандарҙа йәшәй. Икенсе мәғәнә «божор, быжыр»-ала-ҡола, «пёстрый./
# Вильһельмина Граваллиус

Вильһельмина Каролина Граваллиус, тыумыштан Исакссон (Isaksson) (швед. Wilhelmina Carolina Gravallius; 1809 йылдың 7 сентябре, Mogata — 1884 йылдың 22 ноябре, Карлстад) — швед яҙыусыһы.

# Вильһельмина Граваллиус
## Биографияһы

Вильһельмина Граваллиус 1809 йылдың 7 сентябрендә викарий Карл Петер Исакссон һәм Анна Һолберг ғаиләһендә тыуған. 1846 йылға тиклем гувернатка булып эшләй.
Яҙыусы булараҡ, уҡыусыларҙа уңыш ҡаҙанған «Högadals prostgård» (1844) беренсе романы менән таныла. Башта әҫәрҙәрен A N, W-a G-s, Förf till Högadahls prostgård, Waldemar псевдонимдары аҫтында баҫтыра. 1877 йылда н башлап үҙенең исеме аҫтында нәшер итә.
Викарий Thoresund Christian Gravallius менән никахы йылдарында (1846—1861) әҙәби ижадын бөтөнләй ташлап тора. Ғаиләлә бер ҡыҙҙары үҫкән. Ире үлгәндән һуң, Вильһельмина Граваллиус Стокгольм ҡалаһына күсеп китә һәм әҙәбиәт менән шөғөлләнеүенә яңынан тотона.
Вильһельмина Граваллиус, үҙ ваҡытында швед журналдарында һәм гәзиттәрендә баҫылған күп романдар авторы булып тора. Уның романдары буйынса китап уҡыусылар Швеция ҡалалары һәм ауылдары халҡының тормошо менән таныша.
Яҙыусының әҫәрҙәре немец һәм голланд телдәренә тәржемә ителгән.
Вильһельмина Каролина Граваллиус 1884 йылдың 22 ноябрендә Карлстад швед коммунаһында вафат булған.

# Вильһельмина Граваллиус
## Библиография

* Högadals prostgård : berättelse. Kabinets bibliothek af den nyaste litteraturen ; 9:3. Stockholm: [Bonnier]. 1844. Libris 2672912. Опубликовано в нескольких изданиях, переведено на немецкий язык в 1845 году, на голландский — в 1848 году.
* Anna : romantiserad berättelse ur det verkliga lifvet : novell. Stockholm. 1846. Libris 3216595
* Albumet : novell ur stockholmslifvet. Stockholm. 1864. Libris 3216516
* Upptäckten. Göteborg: Arwidsson. 1864. Libris 2996145
* Små sannsagor från östgötabygden. Norrköping: Fr. Törnequist. 1872. Libris 3218282
* Kyrkostölden : berättelse. U.o.. 1874. Libris 3217873
* Från stad och bygd : skildringar. Stockholm: Gleerup. 1877—1878. Libris 1597234
* Allt för skenet : berättelse. Stockholm: F. & G. Beijer. 1880. Libris 20915519
* Hårflätan : roman. Nytt novell-bibliotek. Ser. 2 ; 40 Bibliotek för hemmet : Vald samling af svensk och utländsk skönlitt. * Ser. 1 ; 1-17. Stockholm: K. Gustafsson. 1881. Libris 19916750
* Hämden : roman. Hemmets Bok ; 2. Stockholm: K. Gustafsson. 1884. Libris 1595905
* Farfars tall : berättelse ur folklifvet från medlet af sjuttonhundratalet. Linköping. 1889. Libris 3218559
* Från Östergötlands bygder : berättelser och skizzer. Stockholm: Oscar L. Lamms förl. 1890. Libris 9153583
# Потын-Ега

Потын-Ега — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кеум йылғаһының һул ярына тамағынан 154 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Потын-Ега
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010700112115300015023
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301502
* Бассейн коды — 14.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Башоли Блерта

Блерт Башоли (алб. Blerta Basholli; тыу. 1983, Приштина) — Косово яҙыусыһы, режиссер һәм продюсер. Уның тулы метражлы «Умарта» (2021) фильмы дебюты ҙур уңыштарға өлгәшә, «Сандэнс» кинофестивалендә, «Халыҡ-ара иң яҡшы нәфис фильм» категорияһында, Косовоның «Оскар»ға номинанттар исемлегенә ингән тәүге фильмы булып, рекорд ҡуя.

# Башоли Блерта
## Шәхси тормошо

Юғары белемде Башоли Нью-Йорк университетында ала. Ул Нью-Йоркта дүрт йыл йәшәгән сағында бер нисә проект, шул иҫәптән үҙенең ҡыҫҡа метражлы «Лена һәм мин» фильмы өҫтөндә лә эшләй, халыҡ-ара һәм Косовола үткәрелгән кинофестивалдәрҙә наградалар ала. 2008 йылда Нью-Йорк университетының Тиш сәнғәт мәктәбендә кино өлкәһендәге программа буйынса декан стипендияһына лайыҡ була. Артабан Башоли Приштинаға ҡайта. Косовоның танылған фотографы Артан Кореница менән ғаиләһендә ике бала тәрбиәләй.

# Башоли Блерта
## Карьераһы

2006 йылда Башоли үҙенең тәүге «Көҙгө, көҙгө…» тип аталған беренсе документаль фильмын төшөрә. Фильм, 2006 йылда бер нисә фестивалдә — Сараеволағы кинофестивалдә, Тиранала үткәрелгән Халыҡ-ара кинофестивалдә, Балҡан «Ҡара ҡумта» фестивалендә, Берлин һәм Нью-Йоркта үткән халыҡ-ара бойондороҡһоҙ кино һәм видео фестивалендә уңышҡа өлгәшә. 2008 йылда ул «Гякова 726» ҡыҫҡа метражлы фильмын сығара, был фильм Роттердам, Бусё, Докуфесте, Тоффифесте кинофестивалдәрендә, «Filmmor» ҡатын-ҡыҙҙар киноһы фестивалендә күрһәтелә. 2011 йылда Башолиҙың «Лена һәм мин» ҡыҫҡа метражлы фильмы Докуфесте үткәрелгән First Run Film кинофестивалендә, Поградце, Скена Апе фестивалдәрендә, Тирана халыҡ-ара кинофестивалендә күрһәтелә һәм бүләкләнә.
Башолиҙың 2021 йылда сыҡҡан «Умарта» фильмы киң билдәлелек яулай. Фильм Косовола йәшәп, патриархаль йәмғиәттә бизнес менән шөғөлләнергә тырышҡан Фахрия Хотиҙың реаль тормошон яҡтырта. Был кино таҫмаһы Башолиҙың тәүге тулы метражлы фильмы була. «Умарта» «Сандэнс» кинофестивалендә рекорд ҡуя: фильм өсөн Ҙур жюри призы, режиссерлыҡ өсөн приз, тамашасы һөйөүе призына лайыҡ була. Режиссер Башоли шулай уҡ «Халыҡ-ара иң яҡшы нәфис фильм» категорияһында беренсе булып «Оскар» премияһына номинат була.
# Борһанилыҡ

Борһанилыҡ тәриҡәте (ғәр. الطريقة البرهانية الدسوقية الشاذلية‎ ) йәки Дәсүҡилек - Сәйиди Әбү Хәсән әш-Шәҙили һәм Сәйиди Ибраһим Әл-Дәсүҡи 13 быуатта нигеҙләгән суфый тәриҡәте.

# Борһанилыҡ
## Атамаһы

Тәриҡәттең тулы исеме уның нигеҙ һалыусылары хөрмәтенә Тәриҡәте Борһаниә-Дәсүҡиә Шәҙилиә тип атала.

# Борһанилыҡ
## Тарихы

Тәриҡәттең Бөйөк Британияла теркәлгән хәйриә ойошмаһы бар, хәйриә ойошмаһының теркәү номеры: 1041647.
Тәриҡәттең нигеҙ һалыусыһы Ибраһим әд-Дәсүҡиҙең Нил дельтаһындағы ял итеү урыны Мысыр суфыйҙары өсөн төп табыныу урынына әйләнгән. Был тәриҡәткәткә инеүселәрҙе дәсүҡиҙәр йәки борһаниҙар тип атайҙар.
Ғосман империяһы осоронда был тәриҡәт, икенсе Мысыр суфый тәриҡәте Бәдәүилек менән бер рәттән, Истанбулда бер нисә хәнәкәгә эйә була. Был хәнәкәләр, башҡалар кеүек үк, Төркиә республикаға әйләнгәс, ябыла.
# Марсель (исем)

Марсель (шулай уҡ Марс тиҙәр; французса: Marcel [maʁsɛl], окситанса: Marcel [maɾˈsɛl], каталанса: Marcel [məɾˈsɛl]) — боронғо рим ир-ат исеме Марцеллдың окситан формаһы, ул латинса "Марсҡа ҡағылышлы" тигәнде аңлата. Был исемдең ҡатын-ҡыҙ аналогы - Марсела. Ул Башлыса Францияла, Монакола, Швейцарияла, Испанияла, Италияла, Бельгияла, Әлмәниәлә, Венгрияла, Канадала һәм өлөшләтә Польшала һәм Румынияла ҡулланыла.

# Марсель (исем)
## Марсель исемле билдәле шәхестәр

Сәлимов Марсель Шәйнур улы — сатирик һәм юмористик шағиры һәм әҙибы, журналист һәм тәржемәсе.
Ғарипов Марсель Исмәғил улы — ғалим-педагог, комсомол, партия органдары хеҙмәткәре, юғары мәктәп эшмәкәре.
Искәндәров Марсель Бәғҙәт улы — журналист, яҙыусы. Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Абдулов Марсель Хәбиб улы — инженер-урмансы, СССР һәм Рәсәйҙең дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре.
Шәрәфетдинов Марсель Ирек улы — Рәсәй шашкасыһы. Спорт мастеры.
Йосопов Марсель Жәлил улы — Рәсәй спортсыһы, көрәшсе, йәмәғәтсе.
Марсель Дюшан — Франция һәм Америка рәссамы, шахматсы, сәнғәт теоретигы, дадаизм һәм сюрреализм башында торған.
Пруст Марсель — француз әҙибы.
Марсель Хиршер — Австрия тау саңғысыһы, 2018 йылда ике тапҡыр олимпия чемпионы, ете тапҡыр донъя чемпионы.
# Сәлих нефть ятҡылығы

Сәлих нефть ятҡылығы — Башҡортостандың хәҙерге Ишембай районы Сәлих ауылынан алыҫ булмаған нефть ятҡылығы.
1944—1960 йылдарҙа эшкәртелгән. Хәҙерге ваҡытта консервацияға ҡуйылған.

# Сәлих нефть ятҡылығы
## Тарихы

1932 йылда асылған Ишембай нефть ятҡылығынан бик алыҫ булмаған нефть ятҡылығы. 1944 йылда Башҡортостандың элекке Маҡар (хәҙер Ишембай) районының Сәлих ауылы янында асылған.
1945 йылда ятҡылыҡ эшкәртелә башлай, 1960 йылдың август айында (башҡа мәғлүмәттәр буйынса— май айында) был ятҡылыҡта нефть табыу эшмәкәрлеге туҡтатыла.
Кинйәбулат тибындағы Ағиҙел уйпатлығының үҙәк өлөшөндә урынлашҡан ятҡылыҡ. Ул 6,5х1,5 км (башҡа мәғлүмттәр буйынса — 4,5х1,0 км) ҙурлығындағы брахиантиклиналь бөгөлөшкә тура килгән. Продуктлы горизонттың тәрәнлеге 620 м. Ҡабырғаларының текәлеге-15-20*. Нефть табыу түбән пермь ҡатлауының арти-һакмар ярусының ярғыланған эзбизташтарына бәйле.
Ишембай нефть ятҡылыҡтары төркөмөнә ҡарай.
Эшкәртелгән осорҙа 81 мең т нефть, 73 мең т эйәрсән пласт һыуы, 13 млн м3 шыйыҡлыҡта ирегән газ сығарылған. Барлығы 33 скважина бураулана, шуларҙың 10-нан нефть алына, 23 -разведка скважиналары. Сәлих ятҡылыҡтарында быраулау тығыҙлығы-25 скв/км2 була. Әлеге ваҡытта бөтә скважиналар ҙа алынған, урындарындағы торбалар ер өҫтөнән 1 м түбәнерәк итеп киҫеп, консервацияға ҡуйылған (дәүләт талаптарына ярашлы). Файҙалы ҡаҙылмаларҙың дәүләт балансында 2011 йылдың 1 ғинуарына С1 категорияһына ҡараған 0,323 млн т — геологик, 0,040 мең т- сығарып булған нефть иҫәпләнә. Лицензияланған участка майҙаны 5,4 км2 тәшкил итә.
Башҡортостан Республикаһы буйынса Ер аҫты байлыҡтарын файҙаланыу идаралығы (Башнедра) Кинйәбулат (Кинйәбулат ятҡылығы) һәм Сәлих (Сәлих ятҡылығы) участкаларында углеводород сеймалын разведкалау һәм сығарыу маҡсатында Башҡортостан Республикаһында 2012 йылдың 5 июлендә аукцион үткәрергә планлаштырғайны, был аукцион һатып алырға теләүселәр булмау сәбәпле үтмәне.
# Ратин

Ратин (франц. ratine) — өбөрөһө үҙенсәлекле ҡыҫҡа ҡуйы кәкерсәкле йөн туҡыма.

# Ратин
## Эшләнеше

Ратинды машина ярҙамында ратинлайҙар, был процеста өбөрөлө туҡыма үҙ-ара ышҡылып торған ике плита араһынан үтә. Материалдың йөҙлөгө ниндәй булыуына ҡарап (мәҫәлән, төклө щётка, хәтфә, йомшаҡ резина йәки буҫтау), шулай уҡ өҫкө плита хәрәкәтенең йүнәлешенә һәм амплитудаһына, уның туҡымаға баҫымына бәйле, өбөрөнән ярашлы биҙәктәр килеп сыға. Өбөрөләр ҡайтарылып, төйөрсөктәр барлыҡҡа килтерә һәм төйөн рәүешендә төрөлә йәки тулҡындар хасил итә, һуңынан термик эшкәртеү юлы менән нығытыла. Ратинлау өбөрөнөң тышҡы йөҙөн яҡшырта һәм уға ышҡылып ҡырылыуҙан һаҡлай; пальто өсөн юғары сифатлы туҡымалар (мәҫ., драп-ратин) әҙерләгәндә ҡулланыла.
# Танып

Танып — башҡорт ҡәбиләһе.
Телдәре башҡорт теле төньяҡ-көнбайыш диалектының танып һәм ҡариҙел һөйләштәренә ҡарай.

# Танып
## Ырыу-ҡәбилә ҡоролошо

* Ҡаҙансы
* Ҡайпан
* Ҡыр (Ҡара)
* Һыу (Өфө)

# Танып
## Тарихы

Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан һуң, ҡәбиләнең аҫаба ерҙәре Себер даруғаһының Танып улусын тәшкил итә.
XVIII быуат таныптар башҡорттарҙың башҡа ҡәбиләләре — балыҡсы, гәрә, ғәйнә, йылан, унлар, урандар менән күрше йәшәгән.
Танып башҡорттарының ерҙәре XVIII—XIX быуаттарҙа Бөрө һәм Уҫы өйәҙҙәренә, ә 1798—1854 йылдарҙа, Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда — 1-се, 5-се (артабан 10-сы, 11-се) башҡорт кантондарына ҡарай.

# Танып
## Урынлашыуы

Танып башҡорттарының тораҡ пункттары :
| РФ субъекты | Район | Тораҡ пункттар |
| Башҡортостан | Асҡын районы | Алъяғыш, Баҙансат, Башҡортостан, Вашъяҙы, Дәүләт, Ерекле Шишмә, Иҫке Ҡаҙансы, Иҫке Ҡара, Иҫке Мутабаш, Йырмаялан, Йәнкиҫәк, Ҡаракүл, Ҡарткиҫәк, Ҡубыяҙ, Ҡушкүл, Ҡыйғаҙы, Ҡышлауйылға, Ҡәйүм, Мутайылға, Олойылға, Олокүл, Сат, Солтанай, Төлгөҙбаш, Төпрәле, Хәтмулла, Әбдәл, Әүәҙәй, Яңауыл, Яңы Бағаҙы, Яңы Ҡаҙансы, Яңы Ҡара, Яңы Ҡарткиҫәк, Яңы Ҡубыяҙ, Яңы Мутабаш, Яңы Шишмә |
| Башҡортостан | Балтас районы | Имән, Иҫке Балтас, Иҫке Илекәй, Көнтүгеш, Ҡомъяҙы, Маты, Мишәр, Мәнәгәҙ, Тоҙлоғош, Тутағас, Тушҡыр, Түбәнге Һикеяҙ, Уртайылға, Штәнде, Яңы Балтас, Яңы Тушҡыр |
| Башҡортостан | Ҡариҙел районы | Ураҙбахты, Бағаҙытамаҡ, Дәүләт, Иҫке Бағаҙы, Урта Бағаҙы |
| Башҡортостан | Тәтешле районы | Асауҙы, Ауыҡ-Бүләк, Байҡыбаш, Беләш, Бүл-Ҡайпан, Бәҙрәш, Иҫке Ҡайпан, Иҫке Салдау, Иҫке Һикәяҙ, Иҫке Шарҙаҡ, Кәлтәү, Ҡарман, Ҡытҡыйылға, Сәүкияҙ, Танып-Шишмә, Түбәнге Кәлтәй, Үрге Сәләй, Яңы Ҡайпан, Яңы Шарҙаҡ |
| Пермь крайы | Көйәҙе районы | Бәдәш (Ташлыйылға), Маныш, Салдау (Кесе Салдау, Яңы Салдау), Сикәш (Татар Сикәше) |
# Эт тегәнәге

?Эт тегәнәге :
Сәскә атыусы үҫемлектең дөйөм күренеше :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Үҫемлектәр |
| Бүлексә: | Ябыҡ орлоҡлолар |
| Класс: | Ике өлөшлөләр |
| Тәртип: | Астра сәскәлеләр |
| Ғаилә: | Астралар |
| Ырыу: | Эт тегәнәге |
| Төр: | Череда трёхраздельная |
Латинса исеме :
Bidens tripartita L. :
Синонимдары :
Һаҙ һырлан
Bidens comosa (A.Gray) Wiegand
Bidens connata Muhl. ex Willd. :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 35709 NCBI 51276 |
Эт тегәнәге, һырлан, эт дегәнәге (урыҫ.череда́ трёхразде́льная, лат. Bídens tripartíta)— астра сәскәлеләр ғаиләһенә ҡараған, емештәре йәбешеп һырый торған ваҡ сәскәле бер йыллыҡ үлән.

# Эт тегәнәге
## Ботаник аңлатма

* Ботаник иллюстрация. К. А. М. Линдман. «Bilder ur Nordens Flora», 1917—1926
Тамыры нәҙек, үҙәкле, ныҡ тармаҡланған.
Һабағы яңғыҙ, тура, ҡыҙғылт төҫтә. Өҫтәрәк ҡапма- ҡаршы ботаҡлана.
Япраҡтары ҡаршылаш урынлашҡан. Япраҡ һаптары ҡыҫҡа.Япраҡ йәймәләре өс бүлкәтле.Һәр бүлкәте ланцет формаһында, ситтәре тешле.
Сәскәләре һары, көпшә һымаҡ сәскәләре һабаҡ остарында һәм ҡуйын үренделәренең осонда кәрзинкә сәскәлеккә йыйылған. Кәрзинкә төргәктәре ике ҡатлы.
Емеше шына формаһында, тешле ике ҡылсығы булған орлоҡса (семянка) Шул үҙенсәлеге арҡаһында емештәре малдарҙың йөнөнә, кейемгә еңел генә эләгеп китә ала. Шуға ла, алыҫ араларға тарала ала.
Июнь аҙағынан сентябрға тиклем сәскә ата. Емештәре сентябрь— октябрҙә өлгөрә.
# Выя-Ты-Вис

Выя-Ты-Вис — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Яней-Ты-Вис йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Выя-Ты-Вис
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000066237
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006623
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Башҡортостан комонимдары/Д

* Дауыт — Даут
* Дауыт-Ҡайып Даут-Каюп
* Дауытлар Даутлар
* Дим Дёмский
* Дөмәй Дюмей
* Дуҫлыҡ Дуслык
* Дүңгәүер Тангаур
* Дүрмән Дюрмень
* Дүртөйлө — Дюртюли
* Дүсмәт Дюсмет
* Дүсән Дюсян
* Дүшәмбикә Душамбика
* Дыуан Дуван
* Дыуан-Мәсетле Дуван-Мечетли
* Дәүеш Деуш
# Шашкунар

Шашкунар — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының һул ярына тамағынан 167 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Шашкунар
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100006879
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100687
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Казымча

Казымча — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының һул ярына тамағынан 788 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Казымча
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300212115200007368
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200736
* Бассейн коды — 13.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Золот-Иоль

Золот-Иоль — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Зырянская Ежуга йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Золот-Иоль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000048075
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004807
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Чечельнык районы

Чечельнык районы (укр. Чечельницький район) — Винница өлкәһендәге район. Район үҙәге — Чечельнык ҡала тибындағы ҡасабаһы.
2018 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 20 840 кеше йәшәй.
# Дилогия

Дилогия (грекса di — ике, logos — һүҙ) — ике киҫәктән торған эпик һәм драматик әҫәр. Һәр киҫәк сюжет, композиция, персонаждарҙы төркөмләү яғынан үҙенсә тамамланған була, билдәле бер дәрәжәлә үҙаллы роль уйнай. Ике киҫәкте берләштергән төп нигеҙ — әҙиптең маҡсаты, әйтергә теләгән ҡатмарлы фекерҙәре, әҫәренең идея-эстетик яңғырашы. Киҫәктәргә бүлеү тормошто этаплап тасуирлау өсөн ҡулай, һәр береһендә ҙур ижтимағи ваҡиға, мәсьәлә үҙәккә ҡуйыла. Башҡорт әҙәбиәтенән дилогияға Ғәли Ибраһимовтың уртаҡ образдары менән «Умырзая», «Ай битен йыуғанда» романдарын миҫал итеп килтерергә мөмкин. Драма әҫәрҙәренән Нәжип Асанбаевтың «Рәйсә», «Фәйзи», Азат Абдуллиндың «Ун өсөнсө председатель», «Һуңғы уҙаман» драмалары дилогияны тәшкил итә. Татар әҙәбиәтенән яҡташ яҙыусыбыҙ Мирсәй Әмирҙең «Ялантау кешеләре», «Саф күңел» романдары дилогия булараҡ ижад ителгән.
# Избище (Гнилуша ҡушылдығы)

Избище — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе, Липецк өлкәһе, Белгород өлкәһе, Курск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Гнилуша йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Избище (Гнилуша ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Задонск ҡалаһынан Лиски ҡалаһына тиклем, Воронежот (башынан Воронеж һыуһаҡлағысына тиклем) һәм Тихая Сосна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010100812107000002242
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000224
* Бассейн коды — 05.01.01.008
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0