yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Таганрог комбайн заводы
## Заводтың исемдәре

* 1915—1922 йылдар — Рус — Балтика снаряд заводы
* 1922—1924 — Таганрог механика заводы
* 1925—1926 — Таганрог инструменттар заводы
* 1927—1948 йылдар — И. Сталин исемендәге Таганрог инструменттар заводы № 65
* 1948—1986 йылдар — Таганрог комбайн заводы
* 1986—1993 йылдар — Таганрог комбайн заводы ПБ
* 1996 йылдан алып — ААЙ «Таганрог комбайн заводы»

# Таганрог комбайн заводы
## Завод тарихы
### Таганрог заводын төҙөү

1915 йылдың майында Рус-Балтика караптар төҙөү һәм механика акционерҙар йәмғиәте, Таганрог ҡалаһының 177 дисәтинә ерен һатып алып, шунда Ревелдән (хәҙерге Таллин) үҙ заводтарының береһен, Прибалтиканы немецтар баҫып алыуҙан ҡурҡып, Таганрогҡа эвакуациялайҙар. Заводтың тәүге ҡаҙыҡтарын 1915 йылдың 15 октябрендә төҙөлөш урынына ҡағып ҡуялар.
Граждандар һуғышы ваҡытында генерал П. Н. Краснов тырышлығы менән заводта патрон яһау цехы асыла, ул 1918 йылдың ноябре башына тәүлек әйләнәһенә мылтыҡтар өсөн 300000 дана патрон сығара.

# Таганрог комбайн заводы
## Завод тарихы
### Автомобиль эшләп сығарыу

1990 йылдар башында «Дон» комбайнын сығарыуҙы туҡтатырға, уның урынына еңел автомобилдәр сығарырға тигән ҡарар ҡабул ителә. Был ҡарар Россия хөкүмәте рәйесе Виктор Степанович Черномырдин килешеүе менән көскә инә.
1997 йылда Көньяҡ Кореяның Daewoo Motors лицензияһы буйынса Ростов конструкторҙары төҙөгән проект буйынса Таганрог автомобилдәр заводы төҙөлә башлай. Завод тулыһынса тулыһынса ФПГ «Донинвест» инвестицияһына алып барыла. Уның күләме 260 млн $.-ҙан артыҡ була. Заводты төҙөгәндә Таганрог комбайн заводының йыйып ҡороу универсаль конвейеры яңыртып ҡорола. Был эш бер йыл да ете ай дауамында эшләнеп бөтә.
ААЙ «ТКЗ» «ТагАЗ» ААЙ һәм Михаил Парамоновтың «Донинвест» финанс төркөмө менән тығыҙ бәйләнгән була.

# Таганрог комбайн заводы
## Завод тарихы
### Заводтың хәҙерге торошо

2007 йылда завод ысынбарлыҡта үҙенең төп етештереүен туҡтата, уның товар-матди ҡиммәттәре, йыһаздары һатыла һәм реструктуризациялана.
2011 йылдың октябрь айында заводтың рәсми сайтында заодтың эше туҡтатылыу тураһында хәбәр ителә һәм 2013 йыл аҙағына комбайндар сығарыу ҙа ғәмәлғә ашырылыуҙан туҡтай. Йәмғиәттең акциялары Мәскәү биржаһында һатыуға ҡуйыла.

# Таганрог комбайн заводы
## Завод директорҙары

* 20?? алып хәҙерге ваҡытта — Р. Р. Петренко
* 2002 — 20?? — В. И. Инатаев
* 1997 2002 — Е. А. Струков
* 1996—1997 — Е. А. Струков (арбитраж идарасы)
* 1995—1996 — А. Н. Иванов
* 1984—1995 — А. И. Герасименко
* 1979—1984 — Н. А. Феоктистов
* 1975—1979 — Г. И. Чернов
* 1961—1975 — Н. В. Лутай
* 1954—1961 — А. М. Меркулов
* 1952—1954 — Е. А. Скуднов
* 1951—1952 — Н. А. Шердаков
* 1944—1951 — Н. Ш. Абелев
* 1943—1944 — М. М. Мексин
* 1937—1941 — К. А. Агапов
* 1936 — 19?? — С. А. Соколовский
* 1921—1922 йылдар — П. Г. Москатов
# Багай (Терешка ҡушылдығы)

Багай — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Терешка йылғаһының һул ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Багай (Терешка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терешка, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001912112100010622
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112101062
* Бассейн коды — 11.01.00.019
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Студенка (Кесе Кокшага ҡушылдығы)

Студенка — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Кокшага йылғаһының уң ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Студенка (Кесе Кокшага ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400712112100001241
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100124
* Бассейн коды — 08.01.04.007
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Наҡаҫбаш заказнигы

Наҡаҫбаш заказнигы — Көйөргәҙе һәм Күгәрсен районы биләмәләрендә урынлашҡан. БАССР-ҙың министрҙар советы 1969 йылдың 18 мартындағы 149-сы һанлы «Наҡаҫбаш республика дәүләт заказнигын төҙөү» тураһындағы постановлениеһы тарафынан ойошторола. Дөйөм майҙаны 23830 гектар. Көйөргәҙе районының 10830 гектар майҙаны инә. Заказник биләмәһендә Наҡаҫ, Керәүле, Тирәкле,Ерекле һәм башҡа ваҡ йылғалар аға.
Заказникта һоро айыу, ҡабан, һеләүһен, бурһыҡ, урман аҫы, ҡондоҙ, аҡ ҡуян, үрғуян, дала бөркөтө, ҡыйғыр һәм башҡа һунар өсөн тыйылған кейек хайуандар һәм ҡоштар бар. Бында шулай уҡ Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән бәрҙе (балыҡ), ҡыр тауығы, әрмәнде (баҡа), өкө, һарыбаш тумыртҡа һәм башҡа төр йәнлек-ҡоштар һаҡланған.
# Егән (йылға)

Егән (рус. Егинская) — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур һәм Һамар өлкәләре биләмәләрендә аға. Оло Кенәле йылғаһына һул яғынан тамағынан 202 км алыҫлыҡта ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км тәшкил итә. Бассейн майҙаны — 68,3 км².
Йылға исеме Егән гидронимынан булыуы ихтимал

# Егән (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Киңел башынан тамағына тиклем, Көтөүлек йылғаһынан башҡа (инешенән Көтөүлек һыуһаҡлағысына тиклем). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000812112100008203
— Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100820
— Бассейн коды — 11.01.00.008
— ГӨ буйынса томы — 12
— ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Сабирйәнов Сәлихйән Сабирйән улы

Сабирйәнов Сәлихйән Сабирйән улы (рус. Сабирьянов Салихьян Сабирьянович 1903 йыл — 6 ғинуар 1943 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец, рядовой.

# Сабирйәнов Сәлихйән Сабирйән улы
## Биографияһы

Сабирйәнов Сәлихйән Сабирйән улы 1903 йылда хәҙерге Башҡортостандың Шаран районы Сәлих ауылында тыуа. 1941 йылда Шаран район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. Көньяҡ-көнбайыш фронтта 112-се кавалерия дивизияһының 313 кавалерия полкында элемтәсе булып хеҙмәт итә. Награда исемлегендә взвод элемтәсеһе Сабирйәнов Сәлихйән Сабирйән улының һуғыш барышында элемтәсе булараҡ үҙенең шәхси өлгөһөндә башҡа элемтәселәрҙе элемтәнең өҙлөкһөҙ эшен тәьмин итеү буйынса рухландыра, тип әйтелә. Сабирйәнов Сәлихйән Сабирйән улы «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.. Сабирйәнов Сәлихйән Сабирйән улы 1943 йылдың 6 ғинуарында хәбәрһеҙ юғала (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1337-се госпиталдә яраларынан вафат була). Ерләнгән урыны билдәһеҙ.
# Щегринка

Щегринка (Щегра, Шегра) — Рәсәй йылғаһы. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тверца йылғаһының уң ярына тамағынан 124 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.

# Щегринка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тверца, инешенән (Вышневоловец гидроузеленән) Тверь ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010100512110000002055
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000205
* Бассейн коды — 08.01.01.005
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ырыҫ

Ырыҫ (Урус татар. Үрсу, рус. Урусово) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Минзәлә районы ауылы. Ырыҫ ауыл биләмәһе составына керә һәм уның административ үҙәге булып тора.

# Ырыҫ
## География

Ауыл Тиргәүеш йылғаһы буйында, Минзәлә ҡалаһынан көнбайышҡа табан 17 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Ырыҫ
## Тарих

Ауылға байлар ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. 1728 йылдан билдәле. Ауыл Байлар улусының Салағош түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы (1865 йылдан Өфө губернаһы) Минзәлә өйәҙенә инә. 11-се башҡорт кантоны составында була. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Күзкәй административ-территориаль улусы составына керә.
XX быуат башында ауылда мәсет, мәктәп, 2 һыу тирмәне, 2 бакалея кибете, тимерлек теркәлгән.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Минзәлә районы составында була.
Коллективлаштырыу осоронда ауылда колхоз ойошторола, ул 1953 йылда Тулыбай ауылы артеле менән берләштрелә, ә 1959 йылда — Гөлөк ауылы колхозына ҡушыла. Эреләтелгән хужалыҡты М. Вәхитов исемендәге колхоз тип атағандар.

# Ырыҫ
## Халҡы

1795 йылда ауылда ир енесле 93 йән башҡорт һәм 29 йән типтәр; 1816 йылда — 137 башҡорт (шуларҙың 3-һө — өс ҡатынлы) һәм 28 типтәр; 1834 йылда — 170 башҡорт һәм 59 типтәр; 1870 йылда — 399 башҡорт һәм 115 типтәр; 1912 йылда — 548 аҫаба башҡорт һәм 28 керҙәш башҡорт йәшәй..
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1859 | 1870 | 1884 | 1897 | 1906 | 1913 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 | 2010 |
| 474 | 514 | 532 | 551 | 716 | 716 | 707 | 472 | 503 | 372 | 349 | 374 | 311 | 196 | 248 | 282 |

# Ырыҫ
## Инфраструктура

Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда урта мәктәп, балалар баҡсаһы, мәҙәниәт йорто, китапхана, почта бүлексәһе бар.

# Ырыҫ
## Билдәле шәхестәре

* Фәнзаман Баттал — яҙыусы.
# Вторая (Шидс, Шибс) (Абин ҡушылдығы)

Вторая (Шидс, Шибс) — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Абин йылғаһының һул ярына тамағынан 4,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Вторая (Шидс, Шибс) (Абин ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Варнавинск гидроузеле һыу объекттары. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06020001912108100005907
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108100590
* Бассейн коды — 06.02.00.019
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Количи

Количи (Джанга-Кулачай) — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Каспий диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.

# Количи
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Каспий диңгеҙе йылғаларының һыу бассейны, Сулак йылғаһының һыу бассейны сигенән Самур йылғаһының һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07030000312109300001747
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 109300174
* Бассейн коды — 07.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 09
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Әр-Рәхим мәсете

Әр-Рәхим мәсете (рус. Мечеть Ар-Рахим, татар. Әр-Рәхим мәчете) — Башҡортостандың Өфө башҡалаһында Салауат Юлаев проспекты һәм Коммунистик урамы киҫелешендә төҙөлөүсе йәмиғ мәсете.
Мәсеткә нигеҙ Башҡортостандың Рәсәй составына ҡушылыуының 450 йылығын билдәләгән осорҙа һалына. Төҙөлөп бөткәс, был мәсет Рәсәй Федерацияһындағы иң ҙур мәсеттәрҙең береһе буласаҡ тип фараз ителә , әммә бар параметрҙары буйынса ла улай булмаясаҡ.

# Әр-Рәхим мәсете
## Төҙөлөш барышы

Күп йылдар дауамында Башҡортостан мосолмандары дин әһелдәре республика етәкселегенә яңы мәсет төҙөүҙә ярҙам итеүҙәрен һорап килде. Өфө ҡалаһында ике ҙур мәсет бар — Беренсе йәмиғ һәм «Ләлә-Тюльпан», әммә байрам ваҡыттарында улар ғына бар теләгән кешеләрҙе йәмәғәт намаҙына һыйҙыра алмай. Күп кенә намаҙ уғырға теләүселәр урамда уҡырға мәжбүр була.. Мосолмандар диниә назаратына башҡалабыҙҙың үҙәк майҙанынан биләмә(участок) бүлеп бирелә. Генераль подрядсы билдәләнелә. Төҙөүсе фирма, туранан— тура үҙенең вазифаһынан башҡа, мәсетте төҙөү өсөн хәйер аҡсалары ла йыя. Нигеҙенә беренсе таш 2007 йылдың көҙөндә һалына.Ҡоролманың проектын «Башкиргражданпроект» иниституты һәм ӨДНТУ берлектә төҙөй. Төҙөүсеһе — «Алтын ҡурай».
Генераль подрядсының белдереүе буйынса, төҙөлөшкә бюджет аҡсаһы тотонолмаясаҡ. Бар төҙөлөш физик һәм юридик шәхестәр тарафынан бүленгән хәйриә аҡсаһына төҙөләсәк. Мәсет төҙөүҙө ҡала предприятиелары, атап әйткәндә, башҡа юбилей объекттарын — Торатау конгресс-холы, Боҙ һарайы һәм «Аҡбуҙат» ипподромы — төҙөүҙә ҡатнашҡан предприятиелар алып бара. Төҙөлөш 2009 йылда төҙөүгә бүленгән аҡсаларҙың юғалыуы сәбәпле туҡтатыла.
# Рутман Григорий Иосифович

Рутман Григорий Иосифович (22 февраль 1929 йыл — 21 июнь 2001 йыл) — ғалим-химик-технолог, хужалыҡ эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1983), профессор (1987). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған химигы (1989), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1976). СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1978). Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971, 1986) һәм «Почёт Билдәһе» (1971) ордендары кавалеры.

# Рутман Григорий Иосифович
## Биографияһы

Григорий Иосифович Рутман 1929 йылдың 22 февралендә Белорус ССР-ының Гомель өлкәһе Стрешино ауылында тыуған.
1951 йылда Днепропетровск химия-технология институтын тамамлай.
Эш урындары һәм вазифалары: 1951 йыл Салауат ҡалаһындағы 18-се комбинатта эшләй. 1961 йылдан алып — Стәрлетамаҡ синтетик каучук заводының баш механигы, 1965 йылдан алып — Стәрлетамаҡ тәжрибә-сәнәғәт нефть химияһы заводы (СОПНХЗ) директоры, 1995 йылдан алып — Башҡортостан Республикаһы Инженерлыҡ Академияһының Стәрлетамаҡ бүлексәһе рәйесе, 1997 йылдан алып СДПИ-да уҡыта.
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе: полимерҙар алыу технологияһы, бәләкәй тоннажлы химия продукттары.
Уның ҡатнашлығында синтетик гуттаперча, антиоксиданттар етештереү; полиизопрен, олигопиперилен, түбән молекулалы полиуретановый синтетик каучуктар, универсаль ҡатырыусы уйлап табыла һәм эшкәртелә, каталитик крекинг регенераторы, бутанды дегидрирлау реакторы, спорт ҡоролмалары өсөн һығылмалы яплауҙар полимеры булдырыла.

# Рутман Григорий Иосифович
## Хеҙмәттәре

22 фәнни хеҙмәт, 220 уйлап табыу авторы
* Превращения фенольных оснований Манниха //Журнал прикладной химии. 1991. Т.64. № 1 (соавт.).

# Рутман Григорий Иосифович
## Маҡтаулы исемдәре һәм һәм башҡа бүләктәре

* СССР Дәүләт премияһы (1977)
* СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1976),
* СССР Минтехпромының иң яҡшы уйлап табыусыһы (1989),
* БАССР-ҙың атҡаҙанған химигы (1989),
* ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1986, 1971),
* «Почёт Билдәһе» ордены (1971),
* миҙалдар.
# Уҡытыусы йорто (Таганрог)

архитектура ҡомартҡыһы
Уҡытыусы йорто— Таганрогтың үҙәк өлөшөндәге боронғо йорт.

# Уҡытыусы йорто (Таганрог)
## Тарихы

Петровская урамы, 89 адресы буйынса урынлашҡан боронғо бер ҡатлы, ярымподваллы йорт XIX быуат башында төҙөлгән. Тарих һәм архитектура һәйкәлдәре исемлегендә Коммерция суды бинаһы булып иҫәпләнә. Йорт 1807 йылдан — ҡала баҡсаһы баҡсасыһы Манойло Ласкараки; 1873 йылдан 1880 йылға тиклем — Таганрогтың почетлы гражданы Дмитрий Ласкараки; 1890 йылдан 1906 йылға тиклем — Е. Алексопуло вариҫтарында; 1915 йылдан Таганрогтың почетлы гражданы В. И. Воронкиндың милкендә була.
Ҡаланың 1863 йылғы картаһы буйынса йортта «Шәхси йорттағы коммерция суды» урынлаша. 1912 йылдан — Е . М. Грановскийҙың I разрядлы, йыллыҡ түләү 120 һум булған шәхси училищеһы (ир-аттар гимназиялары курсы — дүрт төп синыф) эшләй.
1943 йылдың 3 декабренән бында Пионерҙар йорто асыла һәм ул 1944 йылдың февраленә тиклем эшләй (П. И. Чайковский исемендәге Балалар музыка мәктәбенә күсерелә). Һуңынан бинала Уҡытыусы йорто (Мәғрифәт хеҙмәткәрҙәре йорто) урынлаша.
1947 йылда Таганрог Уҡытыусы йорто базаһында пианист һәм вокалист Иван Федорович Чангли-Чайкин үҙенең һәләтле уҡыусыларынан:: А. Агуреев, Т. Покатило, Н. Петрова, Ж. Хлебникова, И. Хлебников, А. Ларин, Е. Манюхин, Ф. Новиков, И. Филиппов, А. Воробьёв, А. Геворкова, А. Гладков һәм башҡаларҙан үҙешмәкәр коллектив ойоштора. Артистар Антон Григорьевич Рубинштейндың «Демон», Джузеппе Вердиҙың «Аида», Пётр Ильич Чайковскийҙың «Мазепа» һ.б. операларҙан ариялар әҙерләй һәм сәхнәләштерә.
1960 йылдарҙан 1980 йылдар һуңына тиклем Уҡытыусы йортонда Борис Осипович Потик, һуңынан Владимир Дмитриевич Рогульченко етәкселегендә билдәле Халыҡ драма театры эшләй, Владислав Владимирович Ветров, С. Маховский, А. Кулешов, В. Ходыкин һ.б. кеүек абруйлы артистар уйнай
Хәҙерге ваҡытта бинала «Йәштәр үҙәге» муниципаль мәҙәниәт учреждениеһы урынлашҡан. Унда «Дон актёрҙары туғанлығы» (САД) һәм Нонна Малыгина театрҙары, Михаил Басовтың «400 ударов» киноклубы эшләй.

# Уҡытыусы йорто (Таганрог)
## Уҡытыусы йортонда эшләйҙәр һәм сығыш яһайҙар

* Басов Михаил Михайлович (1977) — Рәсәй режиссёр-документалисы, медиарәссам.
* Ветров Владислав Владимирович (1964) — СССР һәм Рәсәй театр һәм кино актёры, режиссёр, сценарист. Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы.
* Летов Сергей Федорович (1956) — Рәсәй музыканты, саксофонист, импровизатор.
* Покровская, Анна Михайловна (1904—2001) — СССР педагогы, Тыныслыҡ илсеһе.
* Рогульченко Владимир Дмитриевич (1950) — Рәсәй театр режиссёры, актёр, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы.
* Столяр Роман Соломонович (1967) — Рәсәй композиторы һәм пианист-импровизаторы.
* Чангли-Чайкин Иван Федорович — Рәсәй педагогы, пианист, вокалист, Таганрог Халыҡ опера театрын ойоштороусы.
* Шабельников Юрий Леонидович (1959) — Рәсәй рәссамы.
# Ядкан

Ядкан — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чека йылғаһының уң ярына тамағынан 71 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Ядкан
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010100312115300005747
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115300574
* Бассейн коды — 14.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Гарчак

Гарчак — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Васюган йылғаһының һул ярына тамағынан 864 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Гарчак
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010800112115200029816
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202981
* Бассейн коды — 13.01.08.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Урта түбә

Урта түбә (урыҫ. Мысовая) — Уралдағы бик боронғо палеолитик тораҡ. Ҡарабалыҡты күленең көнбайыш ярында, Башҡортостандың Әбйәлил районы Ташбулат ауылынан алыҫ түгел ерҙә, урынлашҡан. Ашель мәҙәниәтенең күп ҡатлы ултырағы була.

# Урта түбә
## Өйрәнеү тарихы

1959—1961 йылдарҙа Г. Н. Матюшин асҡан һәм тикшереү эштәрен башҡарған. Ул туҡталыу урынын Мысовая тип атаған. Мезолит һәм неолит ҡатламдарын айырып күрһәткән (Ҡарабалыҡты VII). Мысовая II туҡталыу урынында балсыҡтан эшләнгән кәтүккә оҡшаған әйберҙәр, шахмат фигуралары ролен уйнаған конустар табылған.
1962—1968 йылдарҙа мезолит, неолит һәм унан һуңғы дәүерҙәр мәҙәниәт ҡатламдары ҡаҙылып сығарыла.
1971 йылда археолог О. Н. Бадер 2 метр ҡеүәтлелектә аҫҡы палеолитик ҡатламын тикшергән һәм ашель һәм мустьер мәҙәниәттәренә тартым булған кремний ҡоралдары, нуклеус һәм таптар, оригиналь ҡул сабыу ҡоралдарын йыйып алған. Ул туҡталыу урынын Урта түбә тип исемләгән.

# Урта түбә
## Тасуирлау

Биләмәнең майҙаны — 100 м². Туҡталыу урыны туф тоҡомдарынан өйөп һалынған ҙур булмаған ҡалҡыулыҡтан торған морон (мыс).
Ултыраҡтың ҡатламдарына палеолит, мезолит, неолит, энеолит, һуңғы бронза һәм иртә тимер дәүерҙәренең мәҙәни ҡалдыҡтары бар. Ултыраҡта иртә палеолиттың торлаҡ эҙҙәре асыла, торлаҡ ҡая араһындағы тарлауығында урынлаштырылған. Унда чоппер һәм ҡул табылған чоппер һәм ҡул таш балталар табылған. Ашель тибындағы ҡоралдар ҡара-күкһел йәшмәнән эшкәртелгән.
Һуңғараҡ дәүерҙәге табылған ҡоралдар ташбаҡа төрө нуклеустар, мустьер үткер осло һөңгөгә оҡшаған. Улар шымартылмағандар һәм мустьер мәҙәниәтенә ҡарағанда күпкә һуңғы дәүергә ҡарайҙар —яҡынса 200—120 мең йыл элекке осорға.
Урта түбә материалдары Уралға көньяҡтан төньяҡҡа хәрәҡәт итеүсе тәүге күсенеп ултырыусылар неандерталецтар булыуын раҫлай. Неандерталецтарҙың үҙҙәренең мәйеттәре Урта түбәлә табылмаған.
Урта түбә туҡталыу урыны табылдыҡтары һаҡлана:
* Башҡорт дәүләт университеты археология фондында;
* Археология һәм этнография музейында.
# Вейка

Вейка — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы/ Түбәнге Новгород өлкәһе, Сыуаш Республикаһы/ Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иресть йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Вейка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500212110000037966
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003796
* Бассейн коды — 08.01.05.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кубия (йылға)

Кубия — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға юғала ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Кубия (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100212115100001202
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100120
* Бассейн коды — 13.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1