yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Оло Колонда

Оло Колонда — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кострома йылғаһының һул ярына тамағынан 160 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Оло Колонда
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кострома йылғаһы Исады һыу үлсәү посына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300112110000012137
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001213
* Бассейн коды — 08.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Гәрәев Филүс Фазлиәхмәт улы

Гәрәев Филүс Фазлиәхмәт улы (24 октябрь 1941 йыл — 1 апрель 1990 йыл) — йырсы (баритон). Башҡорт АССР-ының халыҡ (1987) һәм атҡаҙанған (1978) артисы.

# Гәрәев Филүс Фазлиәхмәт улы
## Биографияһы

Филүс Фазлиәхмәт улы Гәрәев 1937 йылдың 28 февралендә Башҡортостан АССР-ы Краснокама районы Иҫке Йәнйегет ауылында тыуған.
1964 йылдан Өфө ҡалаһының 25-се урта мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй.
1965 йылдан Башҡорт дәүләт филармонияһының эстрада солисы булып тора.
1966 йылда Р. Р. Әхмәҙиева класы Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаған.
1986—1990 йылдарҙа музыка-әҙәби лекторийҙың солист‑вокалисы булып эшләй. СССР, Венгрия, Польша буйлап гастролдәрҙә була.
1990 йылдың 1 апрелендә Өфө ҡалаһында вафат булған.

# Гәрәев Филүс Фазлиәхмәт улы
## Репертуары

Композиторҙар Н. Ә. Дауытов, З. Ғ. Исмәғилев, Р. Р. Йыһанов, Ш. З. Ҡолбарисов, Р. М. Хәсәнов, Х. Ф. Әхмәтов, К. Я. Листов, Б. А. Мокроусов, О. Б. Фельцман йырҙарын; «Ғайса ахун», «Ирәндек», «Ҡара юрға», «Уйыл», «Һандуғас» башҡорт халыҡ йырҙарын һәм башҡаларҙы башҡара.
# Анью

Анью — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Воль йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.

# Анью
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000013933
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001393
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Завадский Владимир Борисович

Заводский Владимир Борисович (1947 йыл) — Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы, М. П. Мусоргский исемендәге Урал дәүләт консерваторияһы профессоры, хор дирижерлығы кафедраһы мөдире.

# Завадский Владимир Борисович
## Биографияһы

Владимир Борисович Завадский 1947 йылда мурманск өлкәһе Печенга ҡасабаһында тыуған. П. И. Чайковский исемендәге музыка училищеһында белем ала, халыҡ инструменттары бүлеген тамамлай. Дирижерлыҡ менән Г. И. Кондрашев етәкселегендә шөғөлләнә. 1976 йылда М. П. Мусоргский исемендәге Урал консерваторияһыың хор дирижерлығыы факультетына уҡырға инә (М. Н. Глаголева класы). Уны В. А. Глаголев, Т. С. Матвеева, Г. П. Рогожниковтар уҡыта.
1972 йылда П. И. Чайковский исемендәге музыка училищеһында уҡыта башлай.
1975 йылда Свердловск өлкәһе мәҙәниәт министрлығы художестволы белем биреү үҙәге методисты була. Пермь мәҙәниәт институты, Силәбе музыка институты, Урал дәүләт педагогия университеттарының Дәүләт аттестацион комиссиялары рәйесе.
1977—1992 йылдарҙа өйрәнсек хор етәксеһе була. 1979 йылда Г. П. Рогожникова етәкселегендә Урал консерваторияһының ассистентураһын тамамлай. 1987 йылда Урал консерваторияһында уҡыта башлай, хор дирижерлығы, хор партитураларын уҡыу, хор класы буйынса дәрестәр алып бара. 1990 йылда хор дирижерлығы кафедраһы башлығы итеп ҡуйыла.
Урал консерваторияһында студенттар оркестры етәксеһе була. 1998 йылда уға доцент исеме бирелә, 2007 йылдан — профессор. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы.
Уның уҡыусылары араһынан 70-тән ашыу кеше дирижер-хормейстер һөнәрен һайлайҙар. Свердловск ҡалаһында музыка мәктәптәренең йыйылма балалар хоры етәксеһе була.
«Екатеринбург яҙы» V Бөтә Рәсәй хор музыкаһы конкурсында жюрийында эшләй, шулай уҡ Бөйөк Ватан һуғышының 65 йыллығына арналған «Хор яҙы» төбәк балалар һәм үҫмерҙәр хор коллективтары конкурс-фестивале жюри составында була..
Урал консерваторияһының Ғалимдар Советы ағзаһы. Вокал-хор сәнғәте, музыка фәне, композиция һәм музыкаль тауыш режиссураһы факультеты деканы.
Урал консерваторияһы студенттары хоры етәксеһе булараҡ, уның концерт эшмәкәрлеген әүҙем үҫтерә, хор Урал йәштәр оркестры, Урал консерваторияһының филармония оркестры менән хеҙмәттәшлек итә. Ул етәкселек иткән осорҙа хор бик күп программалар әҙерләй һәм башҡара, улар араһында «Реквием» (В. Моцарт), «Gloria» һәм «Stabat Mater» (Ф. Пуленок), «Пушкин тажы» (Г. Свиридов), «Курск йырҙары», «С. Есенин иҫтәлегенә поэма», һәм «Ҡыңғырауҙар» (С. Рахманинов,) «Немец реквиемы» (И. Брамс), «Икенсе симфония» (Г. Малер).
IV ҡала асыҡ балалар һәм үҫмерҙән хор коллективтары һәм вокаль ансамблдәре (2014 йылдың 1-12 апрелдә Сорғотта үтте) һәм «Ижад йәйғоры» II вокал-хор балалар (2017 йылдың 9 апрелендә И. П. Романенко исемендәге Сысерт ҡала ял итеү үҙәгендә үтте) конкурстары рәйесе".
# Аҡсурин

Аҡсурин (рус. Аксурин) — башҡорт ир-ат фамилияһы. Аҡсура башҡорт исеменән яһалған. Топоним булараҡ та ҡулланыла.
Аҡсурина — башҡорт ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

# Аҡсурин
## Билдәле йөрөтөүселәр

* Аҡсурин Басир Ғәйфулла улы — социология фәндәре кандидаты, философия фәндәре докторы.
* Аҡсурин Тимербулат Ҡорамша улы — йәмәғәт эшмәкәре, меценат.
* Аҡсурин Басир Ғәйфулла улы — СССР һәм Рәсәй фәлсәфәсеһе, социологы, уҡытыусы. Социология фәндәре кандидаты, философия фәндәре докторы.
* Аҡсурин Мәхмүт Абдулла улы (1923—2009) — партия һәм хужалыҡ эшмәкәре.
* Аҡсурин Рәдиф Ғәли улы — көрәш буйынса донъя чемпионы.
* Аҡсурин Йософ Хәсән улы — татар нәшерсеһе, яҙыусы, журналист.
* Аҡсурин Ренат Сөләймән улы — СССР һәм Рәсәй кардиохирургы.
* Аҡсурина Фирүзә Исхаҡ ҡыҙы — СССР һәм Рәсәйҙең ғалим-биологы. Биология фәндәре докторы, профессор .
* Аҡсурина Зөһрә Әсфәндиәр ҡыҙы (татар. Зөһрә Акчурина), Биби-Зөһрә Әсфәндиәр ҡыҙы Гаспралы (Гаспринская) (татар. Биби-Зөһрә Әсфәндияр кызы Гаспралы (Гаспринская); ҡыҙ фамилияһы — Аҡсурина, урыҫ телле документтарҙа: Зөһрә (Биби-Зегра) Әсфәндиәр ҡыҙы Аҡсурина (татар. Зухра (Биби-Зегра) Асфандияровна Акчурина); 1862, Сембер губернаһы — 13 апрель 1903, Баҡсаһарай) — беренсе татар ҡатын-ҡыҙ-журналисы, «Тәржемән-Переводчикъ» гәзитен нәшер итеүселәрҙең береһе.
# Хатип

Хатип (ғәр. خطيب‎ — дин таратыусы, вәғәзсе; рус. Хатиб) — йома намаҙын үткәреүсе мосолман руханиҙар.
Намаҙы алдынан ул мөнбәрҙең өсөнсө баҫҡысынан телмәр (хөтбә) һөйләй. Мөнбәр намаҙ уҡыу өсөн тәғәйенләнгән, Ҡиблаға йүнәлтелгән михрабтың уң яғында урынлаша.

# Хатип
## Тарихы

Урта быуаттарҙа хөтбә, нигеҙҙә, Аллаһтан хәлифәгә, батшаларға, хандарға һаулыҡ һорап уҡыла торған доға булған. Ғәскәргә еңеү һорап, халыҡты ҡоролоҡ, аслыҡ, эпидемия кеүек афәттәрҙән һаҡлауҙы ялбарып, хөтбә уҡылған.

# Хатип
## Тарихы
### Хөтбә

Ғәҙәттә, хөтбә 5 өлөштән тора:
* Аллаһты маҡтау,
* Мөхәммәт Пәйғәмбәр, хәлифәләр рухына доға ҡылыу,
* Аллаһтың берлеген раҫлау,
* вәғәз
* мосолмандарҙың именлегенә доға ҡылыу
Хөтбәләге вәғәз (өгөт-нәсихәт, өйрәтеү) мәсеткә ғибәҙәткә килгән мосолмандарҙың туған телендә һөйләнелә һәм, дин талабы буйынса, фәҡәт дингә, дини йолаларға бәйле мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш.
Йома хөтбәһенән тыш хатип дини байрамдарҙа, мәҫәлән, Ҡорбан йәки Ураҙа байрамдарында (Ид әл-Фитр) телмәр тота.
# Украина гимны

Украи́на гимны (укр. Державний гімн України: инструменталь версия (мәғл.)) — Украинаның дәүләт символы. Композиция Ще не вмерла України (башҡ. Украина, үлмәғән әле) 6.03.2003 көндә раҫланды.
# Брайтенбах (Бургенланд)

Брайтенбах (Бургенланд) (нем. Breitenbach) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 343 кеше йәшәй. Майҙаны — 19,39 км². Диңгеҙ кимәленән 262 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6712 һәм автомобиль коды — BLK.
# Ҡыҙылъяр (Белорет районы)

Ҡыҙылъяр (рус. Кызыл-Ярово,Кзыл-Ярово) — Башҡорт АССР-ы Белорет районының хәҙер шулай уҡ ғәмәлдән сыҡҡан Ноҡат ауыл Советына ҡараған юҡҡа сыҡҡан ауыл. 1986 йылда бөтөрөлгән.
1952 йылда Ноҡат ауыл советына ингән ауыл, ауыл советы үҙәге Арышпар ауылында урынлашҡан булған. Ауыл район үҙәге Белорет ҡалаһынан - 161 саҡрымда, Арышпарҙан 11 саҡрым алыҫлыҡта һәм Белорет тар колеялы тимер юлының Инйәр тимер юлы станцияһынан 20 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.
Башҡорт АССР-ы Юғары Советының 1986 йылдың 12 декабрендәге 6-2 / 396 һанлы "Ҡайһы бер тораҡ пункттарҙың иҫәп мәғлүмәттәрен бөтөрөү тураһында" ғы Указы менән иҫәп мәғлүмәттәренән сығарылған.
# Кесе Ҡыҙыл (ауыл)

Кесе Ҡыҙыл (рус. Малая Кызылова) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Кәҫле районындағы ауыл. Огневское ауыл биләмәһе составына инә.

# Кесе Ҡыҙыл (ауыл)
## Географик урынлашыуы

Ҡараболаҡ йылғаһының һул яҡ яр буйында район үҙәге Кәҫле ҡалаһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан яҡынса 54 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Кесе Ҡыҙыл (ауыл)
## Тарихы

Кесе Ҡыҙыл — һалйот башҡорттарының ауылы. Пермь губернаһы Шадринск өйәҙе составында була.
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡортостан АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы Ҡоншаҡ районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы составында. 1965 йылдан Кәҫле районына ҡарай.

# Кесе Ҡыҙыл (ауыл)
## Халҡы

* 1920
* 210
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (96 %) йәшәй.
# Колоярка

Колоярка — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2064/585 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Колоярка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500312110000036142
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003614
* Бассейн коды — 08.01.05.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Илевка

Илевка — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Рязань өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сарма йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Илевка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем, Цна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010200412110000028081
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002808
* Бассейн коды — 09.01.02.004
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Шабаев Илшат Рәйес улы

Шабаев Илшат Рәйес улы (8 ғинуар 1978 йыл) — Рәсәй бейеүсеһе, хореограф, мюзиклдар артисы. MTV каналының «Бейеү майҙаны йондоҙо» (рус. «Звезда танцпола») проекты, ТНТ каналының «Бейеүҙәр» (рус. «Танцы») проекты еңеүсеһе.

# Шабаев Илшат Рәйес улы
## Биографияһы

Илшат Рәйес улы Шабаев 1978 йылдың 8 ғинуарында Ырымбур өлкәһе Александровка районы Комсомольск биҫтәһендә донъяға килгән. Атаһы — Рәис Ибраһим улы Шабаев башҡорт милләтенән, әсәһе — Рузия Хәмзә ҡыҙы — татар халҡынан.
Ике йәшендә ғаиләһе Ырымбурға барып урынлаша. В. Я. Быков етәкселегендәге «Чечетка» балалар коллективында бейей.
Ырымбур мәҙәниәт училищеһын һәм Мәскәү мәҙәниәт институтын тамамлай.

# Шабаев Илшат Рәйес улы
## Фильмография

| Йыл | Фильм | Роль |
| 2009 | Беренсе мөхәббәт (рус. Первая любовь) | Бейеүсе |
| 2015 | Экипаж | Һалдат |

# Шабаев Илшат Рәйес улы
## Клиптары

* ALL1 һәм Ильшат Шабаев — Страница, 2010
* ALL1 һәм ILSHAT — По-другому, 2010
* «Евросеть» компанияһы рекламаһы, 2011
* Граф (ALL1) — Аллилуйя, 2014
* Quest Pistols Show feat Monatik — Мокрая, 2015
* Рекорд Оркестр — Лада седан, 2015
* Ильшат — О приключениях, 2015

# Шабаев Илшат Рәйес улы
## Дискография

* ILSHAT & Теона – Звезда Танцпола
* Граф (ALL1) – Аллилуйя (при уч. Ильшата Шабаева)
* ILSHAT – BARERA
* ALL1 и Ильшат Шабаев – Страница
* Ильшат Шабаев & Граф – Верить
* ILSHAT – Смайл
* ALL1 и ILSHAT – Слезы
* ILSHAT – Лёвчику
* ILSHAT – Fiesta
* BIFFGUYZ x ГРАФ x ILSHAT – На Карнавале
* Граф (ALL1) и ILSHAT – Крик Земли
* ILSHAT – Только тобой
* ALL1 и ILSHAT – По-другому
* ILSHAT – Magic lady
* Ильшат Шабаев, Лилия Хасянова, Ринета Жаббарова - Джалиль
* Ильшат - О приключениях

# Шабаев Илшат Рәйес улы
## Ҡаҙаныштары

| Йыл | Бүләк |
| 2004 | MTV каналының «Бейеү майҙаны йондоҙо» (рус. «Звезда танцпола») проекты еңеүсеһе |
| 2014 | ТНТ каналының «Бейеүҙәр» (рус. «Танцы») проекты еңеүсеһе |
# Иҡтисад институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Урал бүлексәһе)

Рәсәй Фәндәр академияһы Урал бүлексәһенең Иҡтисад институты (рәсми атамаһы Рәсәй Фәндәр академияһы Урал бүлексәһенең Иҡтисад институты федераль дәүләт бюджет фән учреждениеһы) — Рәсәй Фәндәр академияһының Екатеринбургтағы махсуслашҡан ғилми-тикшеренеү учреждениеһы. Институт 1971 йылдың 13 майында СССР Фәндәр академияһы Урал фәнни үҙәгенең Иҡтисади тикшеренеүҙәр бүлеге нигеҙендә ойошторола. М.&nbsp;А.&nbsp;Сергеев тәүге директоры була, унан һуң Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы В.&nbsp;П.&nbsp;Чичканов (1986—1990) һәм академик А.&nbsp;И.&nbsp;Татаркин (1991—2016) етәкселек итә. Әлеге ваҡытта директор вазифаһын иҡтисад фәндәре докторы Ю.&nbsp;Г.&nbsp;Лаврикова башҡара.
Институттың төп бурыстары: Урал төбәгенең социаль-иҡтисади, инновацион, тәбиғәт ресурстары һәм экологик үҫеше стратегиялары буйынса фундаменталь тикшеренеүҙәр һәм ғәмәли эшләнмәләр өлкәһендә яңы ғилми белемдәр булдырыу, территорияларҙы институциональ үҙгәртеүҙә иҡтисад фәненең ғилми мөмкинлектәрен һәм әһәмиәтен күтәреү.

# Иҡтисад институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Урал бүлексәһе)
## Структураһы

Институттың структураһы алып барылған тикшеренеүҙәрҙең өҫтөнлөклө йүнәлештәренә тап килә. Дүрт бүлек эсендә туғыҙ үҙәк эшләй:
* Төбәктең конкуренцияға һәләтлелеге бүлеге:
** Иҡтисад теорияһы үҙәге;
** Территорияларҙың стратегик үҫеше үҙәге.
* Төбәктең етештереү көстәрен урынлаштырыуҙы һәм төбәк иҡтисадын киңлектә үҫтереүҙе прогнозлау бүлеге:
** Тәбиғәтте файҙаланыу һәм геоэкология үҙәге;
** Етештереү көстәрен үҫтереү һәм урынлаштырыу үҙәге.
* Төбәк социаль-иҡтисади системаларын тикшереү бүлеге:
** Төбәк компаратив тикшеренеүҙәр үҙәге;
** Социоиҡтисади динамиканы тикшереү үҙәге;
** Төбәктәге интеграция процестарын тикшереүҙәрҙе координациялау үҙәге.
* Төбәк сәнәғәт сәйәсәте һәм иҡтисади хәүефһеҙлек бүлеге:
** Төбәктең структура сәйәсәте үҙәге;
** Иҡтисади хәүефһеҙлек үҙәге.
Институт структураһына алты филиал инә: Пермь, Силәбе, Ижевск, Ҡурған, Өфө һәм Ырымбур.
# Йылға ауышлығы

Йылға ауышлығы (рус. Уклон реки) — йылға (йәки башҡа һыу ағымы) һарҡыуының ниндәйҙер киҫемендә шул уҡ киҫемдең оҙонлоғона нисбәте.

# Йылға ауышлығы
## Ауышлыҡты билдәләү

Йылға ауышлығы промилле йәки проценттарҙа, шулай участка оҙонлоғона ҡарата һарҡыу дәүмәле булараҡ ҡулланыла. Тау йылғалары һәм шарлауыҡтар өсөн ҡайһы ваҡыт мөйөш градусын үлсәү ҡулланыла.
Тигеҙлек йылғаларында йылға ауышлығы промилле йөҙөнсө өлөштәр тәшкил итә (километрына беренсе дәрәжә берәмектәр һәм тиҫтәләрсә сантиметр). Мәҫәлән, Волга йылғаһының уртаса ауышлығы 0,07 промилле (1 км-ға — 7 см), уйһыулыҡтарҙа — 3-5 промилле. Тау йылғаларында йылға ауышлығы йөҙҙәрсә тапҡырға күберәк булырға мөмкин (бер километрға бер нисә метр һәм хатта тиҫтәләрсә тапҡыр ҙурыраҡ).
Ғәҙәттә йылға ағымының йүнәлеше буйынса буй ауышлығы иҫәпкә алына. Буй йылға һарҡыуы, ҡағиҙә булараҡ, инештән тамағына ҡарай кәмей, ләкин айырым осраҡтарҙа йырҙа үткән урындарҙың рельефы, тупраҡ һәм тау тоҡомдары төрҙәре йоғонтоһонда буйындағы һарҡыу төрлө була ала.
Участкалар буйынса ауышлыҡтар һайыҡҡан осорондағы һыу кимәле буйынса билдәләнә. Тотош йылғаның дөйөм ауышлығын уның айырым участкаларының уртаса ауышлығы күрһәткестәре менән иҫәпләп сығаралар.
Йылғаның арҡыры ауышлығы (һыу көҙгөһөнөң ауышайыуы) йырҙа рәүеше тәьҫирендә барлыҡҡа килә (мәҫәлән, бөгөлдәрҙә "дуға"ның эске яҡ ярына йүнәлә), ел, гидротехник ҡоролмалар һәм башҡа сәбәптәр булыуы ихтимал.
Һыу көҙгөһөнөң уртаса ауышлығы, ғәҙәттә, һыу ағымы төбөнөң уртаса ауышлығына яҡын.
# Иҫке Чуты

Иҫке Чуты — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Баулы районы ауылы. Сәлих ауыл биләмәһе составына керә.

# Иҫке Чуты
## География

Ауыл Ыҡ йылғаһы буйында, Баулы ҡалаһынан төньяҡ-көнсығыштараҡ 14 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Иҫке Чуты
## Тарих

Иҫке Чуты — байлар ырыуы башҡорттарының ауылы. Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Александровка улусы составына керә.
ХХ быуат башында ауылда мәсет һәм мәктәп теркәлгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан — Баулы районы, 1935 йылдан — Ютазы районы, 1963 йылдан — Бөгөлмә районы, 1965 йылдан — йәнә Баулы районы составында була.

# Иҫке Чуты
## Халҡы

1816 йылда ауылда ир енесле 27 йән башҡорт һәм 21 йән яһаҡлы татар; 1816 йылда — 52 йән башҡорт һәм 20 йән ҡаҙна крәҫтиәне; 1834 йылда — 29 йән башҡорт һәм 26 йән ҡаҙна крәҫтиәне; 1859 йылда — 35 йән башҡорт һәм 55 йән ҡаҙна крәҫтиәне йәшәй.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1897 | 1910 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 |
| 376 | 504 | 593 | 430 | 385 | 302 | 272 | 287 | 246 | 115 | 126 |

# Иҫке Чуты
## Инфраструктура

Игенселек, малсылыҡ үҫешкән.
# Гөлнара (исем)

Гөлнара — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме .Шулай уҡ башҡа төрки халыҡтарҙа ҡулланыла.

# Гөлнара (исем)
## Этимологияһы

Гөлнара — фарсы теленән ингән, гранат сәскәһе тигән төшөнсәне аңлата.

# Гөлнара (исем)
## Билдәле шәхестәр

Бикбулатова Гөлнара Фәрит ҡыҙы (14 май 1964 йыл) — хоҡуҡ белгесе. 2018 йылдан Башҡортостан Республикаһының 6-сы саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.
Гөлнара Ирнес ҡыҙы Әмирова (7 июль 1968 йыл) — башҡорт театр актёры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2008).
Обыдённова Гөлнара Тәлғәт ҡыҙы рус. Обыдённова Гульнара Талгатовна — (11 апрель 1955, Силәбе ҡалаһы) — археолог, тарих фәндәре докторы (2002), профессор (2002). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2006).
Гөлнара Зиннәтнур ҡыҙы Шәймөхәмәтова — журналист, яҙыусы. 2010 йылдан «Балтач таңнары» район гәзите хәбәрсеһе, 2017 йылдан — район мәҙәниәт һарайы директоры. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар һәм 2011 йылдан Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы. Башҡорт АССР-ының Балтас районы Түбәнге Ҡарыш ауылында тыуған.
Гөлнара Ҡәүи ҡыҙы Вәлиева (21 май 1965 йыл) — мәҙәниәт хеҙмәткәре, китапханасы, йәмәғәтсе. 2015 йылдан Яңауыл районының «Биләмә-ара мәҙәни-ял итеү үҙәге» муниципаль автономиялы мәҙәниәт учреждениеһы директорының халыҡҡа китапхана хеҙмәте күрһәтеү буйынса урынбаҫары, 2012 йылдан район башҡорттары ҡоролтайының башҡарма комитет ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2015).
# Лейден рейтингы

CWTS Leiden Ranking (Лейден рейтингы) ― университеттарҙың библиометрик күрһәткестәргә нигеҙләнгән йыллыҡ глобаль рейтингы. Рейтинг Нидерландтағы Лейден университеты ҡармағындағы Фән һәм технологиялар тикшеренеү үҙәге (Centrum voor Wetenschap en Technologische Studies, CWTS) тарафынан үткәрелә. Analytics Clarivate Web of Science библиографик мәғлүмәт базаһымәғлүмәт сығанағы сифатында ҡулланыла.
Лейден рейтингы университеттарҙы донъя буйынса академик мәҡәләләре һәм был учреждениеларҙа мәҡәләләрҙән өҙөмтәләр ҡулланыу күләменә ярашлы классификациялай<undefined />. Рейтинг тел, дисциплина һәм уҡыу учреждениеһы күләме айырмалығын иҫәпкә ала. Төрлө библиометрик күрһәткестәргә ярашлы бер нисә рейтинг исемлеге сыҡҡан. Өҙөмтәләрҙе иҫәпкә алыуҙан тыш, Leiding Ranking шулай уҡ университеттарҙы ғилми хеҙмәттәшлек буйынса ла баһалай.
Лейден рейтингының беренсе баҫмаһы 2007 йылда сыға. 2014 йылғы рейтинг бөтә донъя буйынса 2009—2012 йылдарҙа «төп» журналдарҙа, халыҡ-ара әһәмиәттәге һәм Web of Science мәғлүмәттәр базаһында һылтанмалары күп булған инглиз телле журналдарҙа ошо уҡыу йорттарына бәйле авторҙарҙың мәҡәләләре, күҙәтеүҙәре нигеҙендә һайланған 750 университетты үҙ эсенә ала<undefined />.

# Лейден рейтингы
## Һөҙөмтәләр

Башҡа күп кенә университет рейтингтарындағы кеүек, Лейден версияһы буйынса топ-20-гә Америка университеттары инә. 2014 йыл рейтингында Рокфеллер университеты өҙөмтә импакты буйынса беренсе урынды биләй. Шуныһы иғтибарға лайыҡ, Оксфорд университеты, Кембридж университеты һәм Бөйөк Британияның башҡа университеттары бында Times Higher Education World University Rankings һәм QS World University Rankings кеүек рейтингтарҙағыға ҡарағанда түбәнеркәе баһа ала<undefined />.
Башҡа университеттар менән хеҙмәттәшлек буйынса (башҡа учреждениелар менән берлектә яҙылған мәҡәләләр өлөшө), 2014 йылда Ян-Мин Милли университеты һәм Тайвандең тағы ике белем биреү учреждениеһы тәүге өс урынды биләй, улар артынан, Франция, Бөйөк Британия һәм Европаның бер нисә иле килә. 2014 йылда халыҡ-ара хеҙмәттәшлек буйынса Сәғүд Ғәрәбстанында Король Әбдел-Ғәзиз университеты һәм Сәғүд короле исемлектең башында тора<undefined />. 2020 йылда Рәсәй университеттарынан рейтингта иң юғары позицияны М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты биләй (250 урын).

# Лейден рейтингы
## Тәнҡит

2010 йылда Лоэт Лейдесдорф предмт өлкәһе буйынса өҙөмтәләр импактын нормалләштереү өсөн Лейден рейтингында ҡулланылған алымдарҙы тәнҡитләй. Бынан тыш, нормалләштереү юғары кимәлде күаҙллай, ә айырым мәҡәләләр кимәлендә түгел, шулай уҡ иҫке мәҡәләләргә һәм традицион рәүештә өҙөмтә кимәле юғарыраҡ булған өлкәләрҙәге мәҡәләләр һәм күҙәтеүҙәргә өҫтөнлөк бирә.