yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Дей-Дон

Дей-Дон — Рәсәйҙәге йылға. Төньяҡ Осетия — Алания биләмәләрендә аға. Йылға Архон-Дон йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 4,4 км.

# Дей-Дон
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ардон йылғаһы . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07020000112108200003252
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200325
* Бассейн коды — 07.02.00.001
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Эйсебио

Эузебиу да Феррейра Силва (порт. Ferreira Eusébio da Silva; португалса әйтелеше: [ˈsiɫvɐ ewˈzɛβju fɨˈʁɐjɾɐ ðɐ]; 25 ғинуар 1942 йыл — 5 ғинуар 2014 йыл), Эузебиу булараҡ нығыраҡ билдәле (СССР һәм Рәсәй киң мәғлүмәт сараларында Эйсебио тип яҙыу ҡалыплашҡан) — Мозамбик сығышлы Португалия футболсыһы, һөжүмсе. Африканан сыҡҡан беренсе бөйөк футболсы. Лиссабондың «Бенфика»һы һәм Португалия йыйылма командаһы өсөн сығыш яһауы менән билдәле. «Бенфика» составында 715 уйын уйнай (иптәштәрсә матчтарҙы ла индереп) һәм 727 гол керетә. Португалия йыйылма командаһы өсөн 64 уйын уйнай, 41 гол индерә.
1966 йылғы Донъя чемпионатының бронза призеры. 11 тапҡыр Португалия чемпионы, биш тапҡыр Португалия Кубогын яулаусы, 1961/62 йылдар миҙгелендә Европа чемпиондары кубогына эйә була, Төньяҡ Америка футбол лигаһы чемпионы
1954—2003 йылдарҙа Португалияның иң яҡшы футболсыһы, 1965 йылда Европаның иң яҡшы футболсыһы, ике тапҡыр Португалияның иң яҡшы футболсыһы (был исемгә иң беренсе эйә була), 1966 йылғы чемпионаттың иң яҡшы бомбардиры, Португалия чемпионатының ете тапҡыр иң яҡшы бомбардиры, Европа чемпиондары кубогының өс тапҡыр иң яҡшы бюомбардиры, ике тапҡыр «Алтын бутса» яулай (уның беренсе эйәһе). МФФИИС версияһы буйынса XX быуаттың иң яҡшы футболсылары исемлегендә туғыҙынсы урында тора, МФФИИС версияһы буйынса XX быуатта Европаның иң яҡшы футболсылары исемлегендә алтынсы урында, World Soccer версияһы буйынса XX быуаттың бөйөк футболсылары исемлегендә унынсы урында, Placar версияһы буйынса XX быуаттың 100 бөйөк футболсыһы исемлегендә, Sportivo Foot һәм Planète версияһы буйынса XX быуаттың 50 бөйөк футболсыһы исемлегендә, ФИФА 100 исемлегенә инә, барлыҡ замандарҙа ла Португалия чемпионатының иң яҡшы бомбардирҙары исемлегендә икенсе урында тора, 1966 йылдан илдең символик йыйылма командаһы ағзаһы.
# Ильясов Юлай Талха улы

Ильясов Юлай Талха улы (10 июнь 1969 йыл) — дәүләт хеҙмәткәре. 2019 йылдан Башҡортостан Республикаһы Көйөргәҙе районы башлығы. Башҡортостан Республикаһы ер һәм мөлкәт мөнәсәбәттәре министры (2010—2012), Башҡортостан Республикаһының йәштәр сәйәсәте буйынса Дәүләт комитеты башлығы (2005—2008), Өфөнөң Киров районы башлығы (2008—2010),

# Ильясов Юлай Талха улы
## Биографияһы

Юлай Талха улы Ильясов 1969 йылдың 10 июнендә Башҡорт АССР-ы Ейәнсура районының Юнай ауылында тыуған
1994 йылда Өфө дәүләт авиация техник университетын «Осоу аппараттарының электр ҡорамалдары» һөнәре буйынса һәм 2001 йылда Башҡорт дәүләт университетының юридик факультетын тамамлай.
1990—1991 йылдарҙа Нефтекамала «Связьстрой-5» тресы ПМК-512 монтажсыһы, 1991—1992 йылдарҙа «Рощинский» совхозы эшсеһе булып эшләй.
1992—1993 йылдарҙа «Визит-брок» контораһы маклеры, 1993—1994 йылдарҙа — «Аякс» спорт клубы администраторы.
1994—1997 йылдарҙа Өфө дәүләт авиация техник университетында аспирантурала уҡый, 1995 йылдан 1998 йылға тиклем Өфө дәүләт авиация техник университетында кесе ғилми хеҙмәткәр, кафедра ассистенты була.
1998 йылдан алып дәүләт хеҙмәттәрендә. 1998—1999 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы иҡтисад һәм монополияға ҡаршы сәйәсәт Министрлығының әйҙәүсе, һуңынан баш белгесе, 1999 йылдан алып — «Гидравлика» Өфө агрегат предприятиеһы бүлек начальнигы урынбаҫары, 2000 йылдан алып — Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Секретариатының баш белгесе.
2000—2004 йылдарҙа «Оҙайлы һаҡламдар фонды» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең әйҙәүсе белгесе, 2004—2005 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Президенты хакимиәтенең социаль-иҡтисади үҫеште күҙаллау һәм социаль сәйәсәт бүлеге мөдире.
2005 йылдың 7 февралендә Башҡортостан Республикаһы Президенты указы менән Башҡортостан Республикаһының йәштәр сәйәсәте буйынса Дәүләт комитеты рәйесе итеп тәғәйенләнә, 2008 йылдың 7 апрелендә Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы урынбаҫары вазифаһына күсеү менән бәйле, биләгән вазифаһынан бушатыла.
2008 йылдың 12 авгусынан 2010 йылдың авгусына тиклем Өфөнөң Киров районы хакимиәте башлығы, 2010 йылдың авгусынан алып 2012 йылдың ғинуарына тиклем Башҡортостан Республикаһы ер һәм мөлкәт мөнәсәбәттәре министрлығын етәкләй.
# Ксани ҡәлғәһе

Ксани ҡәлғәһе (грузин: ციხე ქსნის), шулай уҡ Мтвери замогы (ციხე მტკვრის) булараҡ билдәле, Көнсығыш Грузияла Мцхета муниципалитетында урынлашҡан ҡәлғә. 1512 йылда уны Баграт заказы буйынса кенәз Мухранский төҙөй, ә 1746 йылда Баграттың тоҡомдары уны яңынан төҙөй. Ҡәлғә Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы исмелегенә индерелгән.

# Ксани ҡәлғәһе
## Урынлашыуы

Замок Ксани йылғаһының һул ярында Саркинети тауының түбәһендә, диңгеҙ кимәленән 600 метр бейеклектә урынлашҡан. Ксани һәм Мтквари (Кура) йылғаларының киҫелешенә күренеш менән убала уңайлы урынлашҡан ҡәлғә тарихи Мухрани төбәгендә тора. Төбәктә юғарыла урынлашыуы арҡаһында уны Грузияның көнсығы-көнбайыш шоссеһынан күрерәг мөмкин
Үҙенсәлекле бина брусчатканан төҙөлгән. 18 быуатта реконструкция ваҡытында шулай уҡ таш һәм кирбес ҡулланыла. Ихатала быуа һәм шарап мөгәрәбе бар. Һыу аркалы һыу юлы менән тәьмин ителә, ул тау һырты буйлап бер нисә километрға һуҙыла.

# Ксани ҡәлғәһе
## Тарихы

Замок хәҙерге заман тарихи яҙмаларҙа Мтквари атамаһы менән билдәле, әммә ул «Ксани» исеме менән дә киң ҡулланыла. Замокты Мухрани ерендә принц Баграт төҙөтә. Ул уны Давидтан урлап ала һәм үҙен кенәзлегенә әйләндерә. Ксани ҡәлғәһе Багратион-Мухранскийҙарҙың 1513 йылдан 1733 йылға тиклем резиденцияһы була, ошо осор эсендә 14 кенәз алмашына
# Оло баҙар мәсете

Оло баҙар мәсете (әзерб. Böyük Bazar məscidi) — Ләнкәран ҡалаһындағы мәсет, Әзербайжан. Әзербайжан Республикаһы министрҙар кабинетыбойороғо менән 2001 йылдың 2 авгусында мәсет урындағы әһәмиәттәге тарих һәм мәҙәниәт архитектура ҡомартҡыһы (инв № 4805) булараҡ дәүләт һаҡлауы аҫтына алына.

# Оло баҙар мәсете
## Тасуирламаһы

Мәсет XIX быуаттың тәүге йылдарында төҙөлгән, һәм хәҙерге ваҡытта ҡаланың иң боронғо мәсете булып тора. Мәсет стеналары яндырылған ҡыҙыл кирбестән төҙөлгән, ҡыйығы керамик черепица менән ҡапланған.
Мәсет үҙенең исемен Ләнкәран үҙәгендәге Böyük Bazar (Оло Баҙар) тигән урында урынлашҡанлыҡтан ала.
Мәсет төп һәм ярҙамсы биналарҙан һәм бер манаранан тора. Мәсеттең тәүге манараһы совет власы тарафынан емертелә, ә 1995 йылда яңы 36 метрлыҡ манара төҙөлә. Мәсет майҙаны 500 м2 тәшкил итә, мәсеттә бер үк ваҡытта 550 кеше намаҙ ҡыла ала.
# Корё

Корё — Корея ярымутрауындағы дәүләт, 935 йылда Силла дәүләте ҡолағандан һуң барлыҡҡа килгән һәм 1392 йылда Чосон династияһы хакимлыҡ итә башлауына тиклем йәшәгән дәүләт.
# Хальмертывис

Хальмертывис — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хальмершор йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Хальмертывис
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000072337
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103007233
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Һинд океанында Британия биләмәләре

Һинд океанында Британия биләмәләре - (ҡитға исеме) лағы дәүләт.
# Шохорда

Шохорда — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нея йылғаһының һул ярына тамағынан 94,7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Шохорда
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400112110000041967
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004196
* Бассейн коды — 08.01.04.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Тончак

Тончак — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/1804/177/487/473/24/12 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Тончак
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201112111100021398
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102139
* Бассейн коды — 10.01.02.011
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Өс

Өс (3, III) — 2 (ике) һәм 4 (дүрт) араһындағы һан.
* Был математика буйынса тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
# Мәскәү (метро станцияһы, Түбәнге Новгород)

«Мәскәү» — Түбәнге Новгород метрополитенының Сормовская-тармаҡ мещера һәм Автозавод юлдарҙын дөйөм метро станцияһы.
# Супинатор (олтораҡ)

Супинатор (лат. supino — ауҙарам) — аяҡ кейемендәге табандың "бил"ен күтәреүсе эске деталь.Табанға көс әҙерәк төшһөн өсөн олтораҡҡа йәки олтораҡ менән ярымолтораҡ араһына беркетелә.
Яҫы табанлылыҡ, табан һәм аяҡ йәрәхәтләнгәндән һуң һ.б.ортопедик супинаторҙар ҡулланыла. Тире, металл, пластмасса ҡулланып эшләнә, шулай уҡ формалап, ҡойоу ысулы менән эшләнгән булыуы мөмкин; ябай йәки ортопедик аяҡ кейеменә һалына. Супинаторҙар ҡатын-ҡыҙҙарҙың үксәле һәм бейек үксәле аяҡ кейемендә булырға тейеш.

# Супинатор (олтораҡ)
## Халыҡ ижадында

Әйтемдәр
* Күктән кейеҙ яуһа ла, ҡолға олтораҡ теймәҫ.
Йырҙарҙа
* Аяғына кейгән итегенең, тимен, ике ҡатлы икән олтаны (Башҡорт халыҡ йырынан).
Фразеологик берәмектәрҙә
* Олтораҡ булыу — хеҙмәтсе, ҡол булыу.
# Старцев Александр Петрович

Старцев Александр Петрович (21 октябрь 1922 йыл — 2009 йыл; ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса — 9 апрель 2008 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, гвардия артиллерия полкының орудие тоҫҡаусыһы, гвардия сержанты. Советтар Союзы Геройы (1943).

# Старцев Александр Петрович
## Биографияһы

Александр Петрович Старцев 1922 йылдың 21 октябрендә Башҡорт АССР-ы Бөрө кантоны Монастырь Дыуанайҙары (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Бөрө районы Старцин ауылы) крәҫтиән ғаиләһендә. тыуған
10-сы класты тамамлағас, Березовка ҡасабаһында тракторсы булып эшләй.
Ҡыҙыл Армияла 1941 йылдың авгусынан. Кесе командирҙар мәктәбен тамамлай. Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында 1942 йылдың майынан. 122-се гвардия артиллерия полкының орудие тоҫҡаусыһы (51-се гвардия уҡсылар дивизияһы, 6-сы гвардия армияһы, Воронеж фронты) гвардия кесе сержанты 1943 йылдың 6 июлендә Яковлево ауылы (хәҙерге Белгород өлкәһе) янындағы алыштарҙа батырлыҡ күрһәтә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 21 сентябрендәге Указы менән уға «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
1944—1946 йылдарҙа Александр Петрович Пермь хәрби-диңгеҙ авиация техник училищеһында уҡый. 1946 йылдан КПСС ағзаһы. 1947 йылдан старшина А. П. Старцев — запаста.
Пермь ҡалаһында йәшәй. Һыуытҡыс ҡулайламалары буйынса механик булып эшләй.

# Старцев Александр Петрович
## Батырлығы

«….1943 йылдың 6 июле. Белгород өлкәһе Яковлево ауылы янында немец танкылары 5-се батареяның оппозицияһына һөжүм итә. 17 фашист Старцевтың орудиеһына йүнәлә „Тыуған ил өсөн, Сталин өсөн!“ тип ул утлы дауыл аса. Ут позицияһын төтөн һәм ялҡын ялмап ала, күктән бомбалар өҙлөкһөҙ яуа, . Алыш һөҙөмтәһендә өс Т-4 танкыһы һәм дүрт дошман урта танкыһы яндырыла. Ут рубежы дошманға бирелмәй.
1943 йылдың 7 июлендә, ут позицияһына дошман танкылары һәм пехотаһы яңынан һөжүм башлай.. Старцев яраланған килеш орудиеһынан һуңғы снарядҡа тиклем ут асыуҙан туҡтамай. 4 немец танкыһын һәм 7 автомашинаһын юҡ итә».
1943 йылдың 21 сентябрендә А. П. Старцевҡа Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.

# Старцев Александр Петрович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Советтар Союзы Геройы (21.09.1943);
* Ленин ордены (21.09.1943);
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (11.03.1985);
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены;
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (15.06.1943);

# Старцев Александр Петрович
## Хәтер

Пермь ҡалаһының 42 -се мәктәбе һәм Харьков өлкәһенең Золочевский районы Уды ауыл мәктәбе пионер дружиналары уның исемен йөрөтә. Бөрө ҡалаһының бер урамына һәм Бөрө районының Калинники урта мәктәбенә Старцев исеме бирелгән..
# Артйылға

Артйылға (Ардъюлга, Сосновка) — Рәсәй йылғаһы. Татарстан биләмәләрендә аға. Йылға Карғалы йылғаһының һул ярына тамағынан 8,4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Артйылға
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шишмә йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу йыйылыу территорияһында урмандар осрамай тийерлек. Артйылғаның 2,3 тән алып 6,7 км-ға кәҙәр оҙонлоҡтағы 3 ҡушылдығы бар. Туҡланыу ҡатнаш, күбеһенсә ҡар һыуҙары менән туйына.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000212112100003921
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100392
* Бассейн коды — 11.01.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ике үлсәмле арауыҡ

Ике үлсәмле арауыҡ — беҙ йәшәгән физик донъяның яҫы проекцияһының геометрик моделе. Ике үлсәмле арауыҡ тип n=2 булғандағы n-үлсәмле арауыҡ иҫәпләнә.
Ике үлсәмле арауыҡ миҫалы булып яҫылыҡ (ике үлсәмле Евклид арауығы) тора. Был арауыҡтың нөктәләрен ни бары ике һан менән биреп була. Мәҫәлән, һәр нөктәне (x, y) һандар пары менән биреп була. Яҫы объекттар оҙонлоҡ ҡына түгел, киңлек менән дә характерланалар.
Өс үлсәмле Евклид арауығының башҡа йөҙҙәре ике үлсәмле Евклид булмаған арауыҡ булараҡ ҡаралырға мөмкиндәр.

# Ике үлсәмле арауыҡ
## Ике үлсәмле арауыҡ геометрияһы
### Күпмөйөштәр

Ике үлсәмле арауыҡта сикһеҙ күп төҙөк күпмөйөштәр бар. Төҙөк күпмөйөштәргә миҫалдар түбәндә килтерелгән:

# Ике үлсәмле арауыҡ
## Ике үлсәмле арауыҡ геометрияһы
### Күпмөйөштәр
#### Ҡабарынҡы күпмөйөштәр

{p} символы (Шлефли символы) төҙөк p-мөйөш тигәнде аңлата.
| Исеме | Өсмөйөш (2-симплекс) | Квадрат (2-куб) | Бишмөйөш | Алтымөйөш | Етемөйөш | Һигеҙмөйөш |
| Шлефли символы | {3} | {4} | {5} | {6} | {7} | {8} |
| Күренеше | | | | | | |
| Исеме | Туғыҙмөйөш | Унмөйөш | Ун бермөйөш | Ун икемөйөш | Ун өсмөйөш | Ун дүртмөйөш |
| Шлефли символы | {9} | {10} | {11} | {12} | {13} | {14} |
| Вид | | | | | | |
| Название | Ун бишмөйөш | Ун алтымөйөш | Ун етемөйөш | Ун һигеҙмөйөш | Ун туғыҙмөйөш | Егермемөйөш | …n-мөйөш |
| Шлефли символы | {15} | {16} | {17} | {18} | {19} | {20} | {n} |
| Вид | | | | | | |

# Ике үлсәмле арауыҡ
## Ике үлсәмле арауыҡ геометрияһы
### Гиперсфера

Ике үлсәмле арауыҡта әйләнә гиперсфера була, уны ҡайһы берҙә 1-сфера тип атайҙар, сөнки уның йөҙө бер үлсәмле булып тора. Яҫылыҡтың гиперсфера менән сикләнгән өлөшөнөң майҙаны (түңәрәктең майҙаны):
    $A=\pi r^{2}$ тигеҙ,
бында $r$ — әйләнә радиусы.

# Ике үлсәмле арауыҡ
## Ике үлсәмле арауыҡта координаталар системаһы

Ике үлсәмле Евклид арауығында иң күп таралған координаталар системалары — тура мөйөшлө (Декарт) координаталар системаһы һәм поляр координаталар системаһы. 2-сферала географик координаталар системаһы ҡулланыла.
* Тура мөйөшлө координаталар системаһы
* Поляр координаталар системаһы
* Географик координаталар
# Мильтюш

Мильтюш — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Новосибирск һыу һаклағысы (Обь) йылғаһының уң ярына тамағынан 3008 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 76 км.

# Мильтюш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200512115200004367
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200436
* Бассейн коды — 13.01.02.005
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Түбәнге Тыхта

Түбәнге Тыхта — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2677/546/38 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Түбәнге Тыхта
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300312115200010367
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201036
* Бассейн коды — 13.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Турчин Игорь Евдокимович

Турчин Игорь Евдокимович (16 ноябрь 1936 йыл, Софиевка ауылы, Одесса өлкәһе — 7 ноябрь 1993 йыл, Бухарест) — СССР һәм Украинаның гандбол тренеры. СССР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1971). Педагогия фәндәре кандидаты. Гандбол тарихында иң уңышлы тренер. Күренекле спорт ҡаҙаныштары өсөн Турчин һәм уның командаһы «Спартак» (Киев) Гиннесстың рекордтар китабына индерелгән.

# Турчин Игорь Евдокимович
## Биографияһы

Игорь Евдокимович Турчин 1959 йылда йәш төркөм менән эшләй башлай, уларҙан «Спартак» (Киев) командаһын төҙөй, команда 20 тапҡыр СССР чемпионы (1969—1988), Европа чемпиондар Кубогының 13 тапҡыр еңеүсеһе (1970—1973, 1975, 1977, 1979, 1981, 1983, 1985—1988) була. 1976 йылда донъяның иң яҡшы тренерҙарының береһе булып таныла.
Игорь Турчин етәкләгән СССР ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы Монреалдә һәм Мәскәүҙә (1980) Олимпия уйындарында 1-се урын яулай, Сеул Олимпия уйындарында бронза призеры була (1988), донъя чемпионатында ике тапҡыр еңеү яулай (1982, 1986), 1975 һәм 1978 йылдарҙа донъя беренселегендә көмөш призер, 1973 йылда бронза призеры була.
Карьера башында ул шулай уҡ уйынсыларға өҫтәл теннисы буйынса күнекмәләр бирә, ә бер уҡыусыһы УССР-ҙың чемпионы була.
1965 йылда Игорь Турчин үҙенең опекалағы кешеләренең береһе Зинаида Столитенкоға өйләнә. Уның хәтирәләре буйынса, Турчинға бөтә команда ғашиҡ була, һәм тренерҙың Зинаидаға тәҡдим яһағанын белгәс, Турчин үҙе туҡтатҡансы, Зинаидаға бойкот иғлан итәләр, ул Турчин үҙе туҡтатҡансы дауам итә. 1971 йылда уларҙың ҡыҙҙары Наталия (профессиональ гандболист була), ә 1983 йылда улы Михаил тыуа.
Игорь Евдокимович өс инфаркт кисерә һәм уға Норвегияла коронар шунтирование яһайҙар. Операция өсөн 25 мең долларҙы «Спартак» базаһында йыйыуҙы үткәргән норвегия клубтарының береһе тәҡдим итә, уның өсөн Турчин уларҙа 8 ай тренер булып эшләй
1993 йылдың 7 ноябрендә Бухареста урындағы «Рапид» командаһы менән ЕГФ Кубогына матч тәнәфесендә йөрәк өйәнәгенән вафат була.

# Турчин Игорь Евдокимович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1976, 1980)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1971)
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены (1985)
# Бенедек Баратоши-Балог

Бенедек Баратоши-Балог (мадьярса Baráthosi Balogh Benedek; 4 апрель 1870 йыл – 3 февраль 1945 йыл) — Венгрия этнографы, сәйәхәтсе, публицист.

# Бенедек Баратоши-Балог
## Биографияһы

1870 йылдың 4 апрелендә Австро-Венгрияның (хәҙерге Румынияның) Лецвальва ауылында тыуған. Уның атаһы — алпауыт Жигмонд Балог, әсәһе — Торбослонан Илона Берецки. Ул Секеликерештурҙа, Надьнейедта, Будапештта һәм Клужда уҡый. 1892 йылдан 1897 йылға тиклем ул Весселенья ғаиләһенең остазы була. Һуңыраҡ ул баш ҡалала попечител, ярҙамсы, штатлы уҡытыусы, мәктәп уҡытыусыһы, ә 1917 йылдан директор була.
Коллекционерлыҡ сәфәрҙәре ваҡытында ул Азияның һәм Европаның байтаҡ өлөшөндә була. 1913 йылда Венгрия милли музейы, Гамбург этнография музейы һәм Берлин университеты уның өсөн өс йыллыҡ экспедиция ойоштора.
1908-1909 йылдарҙа һәм 1914 йылда Амурҙың түбәнге ағымында йәшәгән халыҡтарҙа лингвистик материалдар йыя. 1920-1944 йылдарҙа туран хәрәкәте яҡлы була, төрки, фин-уғыр, монгол һәм тунгустарҙы үҙ эсенә алған туран халыҡтары араһында мөнәсәбәттәрҙе тергеҙеүҙе маҡсат итеп ҡуя. «Дай Ниппон»дың өс томы — уның тәүге эштәре, 1906 йылда 1500 дана тираж менән нәшер ителә. «Көнсығыш мөғжизәләре» тип аталған яңы баҫма шул уҡ йылда 50000 дана тираж менән баҫылып сыға. 1926 йылда 24 томға планлаштырылған «Баратоши Турани Кенивей» серияһы сыға башлай, уларҙың 13-ө 1931 йылда, ә тағы ла 5-е артабанғы йылдарҙа баҫылып сыға. Серияның 16-сы томы башҡорттарға һәм татарҙарға арналған. Уның китаптары тик уның тикшеренеү сәйәхәттәре һәм улар нигеҙендә яһалған һығымталарына арналған.
Бенедек 1945 йылдың 3 февралендә Будапештта вафат була, уның үлеменә астма һәм йөрәк сирҙәре сәбәпсе була.