yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Понтъю

Понтъю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Уса йылғаһының уң ярына тамағынан 141 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Понтъю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000070913
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103007091
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Календула

Календула, тырнаҡ гөлө (рус. Кале́ндула, Ноготки́, лат. Caléndula) —Астра сәскәләр (Asteraceae) ғаиләһенән бер йыллыҡ үлән үҫемлек. Бейеклеге 70 см-ға етергә мөмкин. Июндән башлап, көҙҙөң һуңғы көндәренә тиклем һары сәскә ата, орлоғо августа өлгөрә. Календула суптропик илдәр үҫемлеге. Рәсәйҙә декоратив һәм шифалы үҫемлек булараҡ сәсеп үҫтерелә.
# Поттым

Поттым — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сеуль йылғаһының һул ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 80 км.

# Поттым
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300018934
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301893
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Луттер (Айхсфельд)

Луттер (Айхсфельд) (нем. Lutter (Eichsfeld)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 715 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,85 км². Диңгеҙ кимәленән 325 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37318 һәм автомобиль коды — EIC.
# Этҡол

Этҡол — ир-ат исеме, топоним.

# Этҡол
## Ауылдар

* Этҡол (Ейәнсура районы) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл.
* Этҡол (Үрге Өпәле ҡала округы) — Силәбе өлкәһенең Үрге Өпәле ҡала округындағы ауыл.
* Этҡол (Этҡол районы), Эткүл — Силәбе өлкәһенең Этҡол районындағы ауыл.
* 1-се Этҡол — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл.
* 2-се Этҡол — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл.
* Үрге Этҡол — Башҡортостандың Ишембай районындағы ауыл.

# Этҡол
## Башҡа топонимдар

* Этҡол районы, Эткүл районы — Силәбе өлкәһе районы.
* Этҡол (күл), Эткүл (күл) — Силәбе өлкәһендәге күл.
* 1-се Этҡол ауыл Советы (Баймаҡ районы)
* Этҡол ауыл советы (Ишембай районы)
# Быковская Башкирка

Быковская Башкирка — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Башкирка йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Быковская Башкирка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы бассейны (Рәсәй булеге) Һаҡмар йылғаһынан түбәнерәк, Илек йылғаһын керетмәй. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010001012112200010276
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112201027
* Бассейн коды — 12.01.00.010
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Түбәнге Сәлим

Түбәнге Сәлим (рус. НижнесалимовоНижнесалимово) — Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районындағы юҡҡа сыҡҡан ауыл.

# Түбәнге Сәлим
## Тарихы

Түбәнге Сәлим ауылы «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль бүленеше (1708—2001): документтар һәм материалдар йыйынтығы» (Өфө: Китап, 2003. 532 301 С. с.) белешмәһенә ярашлы, Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1957 йылдың 20 апрелендәге «Петропавловка һәм Түбәнге Сәлим тораҡ пункттарын Йылайыр районынан Хәйбулла районына күсереү тураһында» 6-2/53 номерлы указы нигеҙендә, Йылайыр районының Матрай ауыл Советынан Хәйбулла районына тапшырыла.

# Түбәнге Сәлим
## Географияһы

Йылайыр районының көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, Быҙаулыҡ һәм уға көнсығыш яғынан ҡойған Суртанлы-Үҙәк йылғаларының һул ярында урынлашҡан булған.

# Түбәнге Сәлим
## Халҡы

1925 йылда Түбәнге Сәлим ауылында 27 хужалыҡ була.
Башҡа архив материалдары буйынса, Түбәнге Сәлимдә 1926 йылда 31 хужалыҡ булған һәм 113 кеше йәшәгән. «1926 йылғы ауылдар буйынса хужалыҡтар исемлеге»нә ярашлы Түбәнге Сәлим ауылында 32 йорт хужаһы иҫәпләнә. Шуларҙан 9 йорт хужаһы Сөләймәновтар, 1 йорт хужаһы Аллабердин, 22 йорт хужалары Мәҡсүтовтар була. 1952 йылда Түбәнге Сәлимдә барлығы 8 хужалыҡ була.
Түбәнге Сәлим һәм күрше Үрге Сәлим ауылдарында Түңгәүер ырыуының Һәрекәй (Саракай) тармағының, быуаттар төпкөлөнән килгән һәм әле лә һаҡланып ҡалған ошондай аралары бар: Бүре (Сөләймәновтар), Күкмейе (Хисматуллиндар, Рәхмәтуллиндар), Суҡмараяҡ (Мәҡсүтовтар, Ҡасимовтар), Теләнсе (Такаловтар, Юлановтар), Төрөй (Бикбулатовтар, Садыҡовтар), Ҡуян (Аллабердиндар, Набиуллиндар).
# Йомағолов

Йомағолов — башҡорт фамилияһы:
* Йомағолов Гәрәй Миңлеғәли улы (1959) — педагог, мәғариф өлкәһе эшмәкәре, йәмәғәтсе.
* Йомағолов Илфат Әбделәхәт улы (1962—2018) — театр һәм кино актёры. Башҡортостандың атҡаҙанған артисы (1993).
* Йомағолов Илшат Хәлил улы (1932—2007) — башҡорт драматургы, РСФСР-ҙың һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы.
* Йомағолов Харис Йомағол улы (1890—1937) — башҡорт милли хәрәкәте лидерҙарының береһе, Башревком рәйесе (1919—1920).
* Йомағолова Венера Әхмәт ҡыҙы (1955) — кинорежиссёр, тележурналист, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2006).
* Йомағолова Рәсимә Әхмәт ҡыҙы (1960) — уҡытыусы. Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы (2008).
# Лукомский Илья Генрихович

Лукомский Илья Генрихович (1893— 1958) — СССР ғалимы һәм педагогы, хирург һәм стоматолог, медицина фәндәре докторы (1935), профессор (1927). РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1947).

# Лукомский Илья Генрихович
## Биографияһы

Илья Генрихович Лукомский 1893 йылдың 14 июнендә Варшавала тыуған.
1914 йылда Рус император армияһы сафына саҡырыла , Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша. 1917 йылдан 1922 йылға тиклем Мәскәү университетының медицина факультетында уҡый, билдәле хирург П.А.Герцендың уҡыусыһы.
1922 йылдан алып 1930 йылға тиклем Мәскәү дәүләт университетының медицина факультетында фәнни-педагогик эш менән шөғөлләнә, пропедектив хирургия кафедраһы ординаторы һәм ассистенты, ә 1926 йылдан 1930 йылға тиклем — одонтологик клиника менән яңаҡ һәм ауыҙ ҡыуышлығы хирургияһы кафедраһының мөдире һәм профессоры.
Мәскәү университетында педагогик эшмәкәрлек менән бер үк ваҡытта , 1952 йылдан 1926 йылға тиклем Беренсе Мәскәү дәүләт медицина институты стоматология кафедраһы профессоры һәм мөдире вазифаһында эшләй.

# Лукомский Илья Генрихович
## Биографияһы
### Ғилми-педагогик эшмәкәрлеге

И.Г. Лукомскийҙың төп ғилми-педагогик эшмәкәрлеге хирургия һәм стоматология, шул иҫәптән яңаҡ-йөҙ өлкәһе йәрәхәттәре, туберкулезы һәм ауыҙ ҡыуышлығының лайлалы тиресәһе һәм ауыҙ ҡыуышлығы сепсисы ауырыуҙары мәсьәләләре менән бәйле. И.Г. Лукомский етәкселеге аҫтында дөйөм һәм урында фторлы натрий ҡулланыу юлы менән теш кариесын иҫкәртеү ысулы эшләнгән. И. Г. Лукомский СССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Техник совет ағзаһы булып тора., 1924 йылдан — Идара ағзаһы, ә 1939 йылдан — Мәскәү стоматология йәмғиәте рәйесе. Ул шулай уҡ Париж теш табиптары йәмғиәтенең почетлы ағзаһы булып тора (Франция) һәм Халыҡ-ара теш табиптары академияһы ағзаһы була (АҠШ).
1935 йылда медицина фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай, 1927 йылда уға ғилми профессор исеме бирелә. И. Г. Лукомский етәкселеге аҫтында йөҙ ҙә етмеш өс ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән алты монография һәм ике дәреслек яҙыла. Уның етәкселегендә өс докторлыҡ һәм егерме ике кандидатлыҡ диссертация әҙерләнә. 1940 йылдан И.Г.Лукомский «Стоматология» фәнни-медицина журналының яуаплы мөхәррире була. Ул Ҙур медицина энциклопедияһының беренсе һәм икенсе баҫмаһының «Стоматология» мөхәрририәте бүлегендә мөхәррир була.
И.Г. Лукомский 1958 йылдың 16 декабрендә Мәскәүҙә вафат була.

# Лукомский Илья Генрихович
## Библиография

* Пути одонтологической мысли / Проф. И. Г. Лукомский. — Москва : ЦК Медсантруд, 1927. (тип. изд-ва «Правда» и «Беднота»).
* Ротовой сепсис / Проф. И. Г. Лукомский. — Москва : ЦК Медсантруд, 1928. — (тип. «Правда»).
* Уход за больными, его организация и проведение младшим медицинским персоналом : Пособие для проходящих производственную практику / И. Г. Лукомский. — Москва ; Ленинград : Гос. мед. изд-во, 1931. — 114 с.
* Фтор в медицине. — Москва ; Ленинград : Медгиз, 1940 (Москва). — 92 с
* Уход за зубами / проф. И. Г. Лукомский. — Москва ; Ленинград : Медгиз, 1940. — 24 с.
* Болезни зубов и полости рта / И. Г. Лукомский, проф. — Москва : Медгиз, 1948 (Образцовая тип.). — 196 с.
* Кариес зуба / И. Г. Лукомский, проф. — Москва : Медгиз, 1948 (тип. «Кр. пролетарий»). — 236 с
# Кесе Северная (йылға)

Кесе Төньяҡ — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Черная йылғаһының һул ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Кесе Северная (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300412115200012698
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201269
* Бассейн коды — 13.01.03.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ай-Сорум-Юган

Ай-Сорум-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сорум-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Ай-Сорум-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200051304
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115205130
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Боровушка (Тубыл ҡушылдығы)

Боровушка — Рәсәй йылғаһы. Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тубыл йылғаһының уң ярына тамағынан 760 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Боровушка (Тубыл ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы ҡушылған урындан Курган ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500312111200002280
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200228
* Бассейн коды — 14.01.05.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Окколэль-Кы

Окколэль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Толькэль-Тэма ҡушылдығының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.

# Окколэль-Кы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300067547
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306754
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Бен-Кардан

Бен-Кардан (ғәр. بنقردان‎‎بنقردان) — Тунистағы ҡала, илдең баш ҡалаһы Тунистан көньяҡ-көнсығышҡа 560 километрҙа урынлашҡан. Бен-Карданта йәшәгән халыҡ һаны 80 мең кешегә еткән (2014).

# Бен-Кардан
## Тарихы

Икенсе донъя һуғышы ваҡытында нацистик блок илдәре, британ ғәскәрҙәре ҡыйратҡанға тиклем, ҡаланы эре хәрби база итеп файҙалана. Икенсе донъя һуғышынан һуң ғына Тунис Францияға кире ҡайтарыла һәм бары тик 1956 йылда ғына бойондороҡһоҙлоҡ ала.
# Ике ҡиблалы мәсет

Әл-Ҡиблатайн мәсете, Ике ҡиблалы мәсет (ғәр. مَسْجِدُ ٱلْقِبْلَتَيْنِ‎; рус. Мечеть аль-Киблатайн) — Мәҙинә ҡалаһы мәсете, Сәғүд Ғәрәбстаны.

# Ике ҡиблалы мәсет
## Тарихы

Әл-Ҡиблатайн мәсете Мөхәммәт Пәйғәмбәр иҫән сағында уҡ төҙөлгән һәм тәүге мәсеттәрҙең береһе булып тора. Был мәсет мосолман йолаһында бик мөһим урын тота, сөнки тап ошонда Аллаһтан Мөхәммәт Пәйғәмбәргә Ҡәғбәне ҡибла сифатында ҡабул итергә бойорған үәхи иңгән.
Шуға тиклем Ҡотдос (Иерусалим) исламдың ҡиблаһы булған. Уның йүнәлешендә мосолмандар намаҙ (сәләт) уҡырғә тейеш булған. Мәккәлә, шулай уҡ 17-18 ай буйы Мәҙинәлә булғанда, улар Иерусалим яғына ҡарап намаҙ уҡыған. (625 йылда ҡибла урынын мәңгелеккә Мәкккәләге Ҡәғбә биләй)).
# Борисовка

Борисовка — топоним.

# Борисовка
## Мәҡәләләр

* Борисовка (Ауырғазы районы) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл.
* Борисовка (Стәрлебаш районы) — Башҡортостандың Стәрлебаш районындағы ауыл.
* Борисовка (Шаран районы) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл.
* Борисовка (Ҡоншаҡ районы) — Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районындағы ауыл.
# Абдуллин Ҡотдос Ҡотләхмәт улы

Абдуллин Ҡотдос Ҡотләхмәт (Ҡотломөхәмәт) улы (рус. Абдуллин Кутдус Кутлахметович) (1903—1943) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкының ат тотоусыһы (ездовой). Гвардия ҡыҙылармеецы. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.

# Абдуллин Ҡотдос Ҡотләхмәт улы
## Биографияһы

Ҡотдос Ҡотләхмәт (Ҡотломөхәмәт) улы Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙенең (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Көйөргәҙе районы) Үрге Баба (Урта Баба) ауылында 1903 йылда крәҫтиәән ғаиләһендә тыуған.
1941 йылдың декабрендә Башҡорт АССР-ы Көйөргәҙе районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына хеҙмәткә алына.
Гвардия ҡыҙылармеецы Ҡотдос Ҡотләхмәт улы Ленин, Ҡыҙыл Байраҡ, Суворов һәм Кутузов орденлы 112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкында ат тотоусы йәғни ездовой булып хеҙмәт итә.
Был осорҙа 112-се дивизия 1-се Белорус фронтының 7-се кавалерия корпусына буйһонған була.
1943 йылдың 19 сентябрендә яугир Абдуллин Ҡотдос Ҡотләхмәт улы ҡаһарманлыҡ өлгөһө күрһәтә. Һәм һәләк була.
* 1943 йылдың 16 сентәбренән 20 сентябренә тиклем барған һөжүм алыштарында иптәш Абдуллин үҙен иң ҡыйын хәлдәрҙән дә сыға алған ҡаһарман һәм тапҡыр яугир итеп күрһәтте. Дошман, һөжүм итеүсе полктан ҡасып Снов йылғаһы аръяғына сигенгән саҡта, күпергә ут төрттө. Иптәш Абдуллин, күперҙе һаҡлап ҡалыу хәстәрлеген күреп, беренселәрҙән булып тәүәккәл рәүештә янғын һүндерергә һәм күперҙе тергеҙеү эшенә тотондо. Дошман пулемётының көслө уты аҫтында күпер тергеҙелде һәм беҙҙең подразделениелар дошманды эҙәрлекләүен дауам итте.
Украина ССР-ы Чернигов өлкәһе Березнянский районының Березня ауылында ерләнә.

# Абдуллин Ҡотдос Ҡотләхмәт улы
## Наградалары

* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены

# Абдуллин Ҡотдос Ҡотләхмәт улы
## Хәтер

Абдуллин Ҡотдос Ҡотләхмәт улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Көйөргәҙе районы Урта Баба ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
# Симав

Симав (тур. Simav Çayı, Сусурлук, Susurluk Çayı, Çapraz Çayı, Коджас, Коджадере, Kocadere) — Кесе Азияның төньяҡ-көнбайышындағы йылға, Төркиә. Оҙонлоғо 321 км, бассейн майҙаны 22 400 км2 тәшкил итә. Йылға кибеп барған Симав күленән ағып сыға, унан өҫтәрәк өлөшө Чаталджа исемен йөрөтә.
Иң ҙур ҡушылдыҡтары — Риндак һәм Нилюфер.
Боронғо Рим осоронда Макест (лат. Macestus, Mecestus, грек. Μάκεστος, Μέκεστος) булараҡ билдәле. Рим дәүерендә йылға аша мөһабәт Макест күпере (Макестский мост (инг.)баш.), хәҙер инде унан харабалар ғына ҡалған. XIX быуатта анатолия болғарҙары йылғаға Михалич/Микалик исеме бирә . Урта быуаттарҙа Симав Риндак йылғаһының ҡушылдығы булған, ә бер нисә көслө ер тетрәүҙән һуң тап Симав төп йырҙа булып һанала башлай. Имрали утрауы ҡаршыһында Мәрмәр диңгеҙенә ҡоя. Был йылғала Чайгөрен (Чайгёрен (инг.)баш.) быуаһы төҙөлгән .
# Мамонттар

?† Мамонт :
Мамонттар :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Класс: | Һөтимәрҙәр |
| Инфракласс: | Плаценталылар |
| Отряд: | Томшоҡлолар |
| Ғаилә: | Фил һымаҡтар |
| Ырыу: | † Мамонттар |
Латинса исеме :
Mammuthus Brookes, 1828 :
Төрҙәре :
† Mammuthus africanavus (Arambourg, 1952)
† Mammuthus armeniacus (Falconer, 1857)
† Колумбия мамонты (Falconer, 1875)
† Карлик мамонт (Vincent J. Maglio), 1970
† Mammuthus fraasi
† Mammuthus hayi (Barbour, 1915)
† Mammuthus imperator (Leidy, 1858)
† Mammuthus jeffersonii
† Mammuthus lamarmorae (Major, 1883)
† Көньяҡ мамонты (Nesti, 1825)
† Йөнтәҫ мамонт (Blumenbach, 1799)
† Mammuthus rumanus (Stefanescu, 1924)
† Mammuthus subplanifrons (Osborn, 1928)
† Mammuthus sungari (Zhou, M.Z, 1959)
† Дала мамонт (Polig, 1885) :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | NCBI 37348 |
Ма́монттар (лат. Mammuthus) — дүртенсел осорҙа йәшәгән филдәр ғаиләһендәге юҡҡа сыҡҡан һөтимәр хайуандар. Ҡайһы бер заттарҙың бейеклеге 5,5 м, ауырлығы 10-12 тоннаға еткән. Шулай итеп мамонттар, хәҙерге замандағы иң эре һөтимәр хайуан — африка филдәренән ике тапҡыр ауырыраҡ булған.
{{|ca}} {{|hu}}
# Добромыслов Василий Алексеевич

Добромыслов Василий Алексеевич (17 апрель 1892 йыл — 2 май 1965 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, педагог, филолог, педагогия фәндәре кандидаты, РСФСР педагогия фәндәре академияһы ағза-корреспонденты.

# Добромыслов Василий Алексеевич
## Биографияһы

Василий Алексеевич Добромыслов 1892 йылда Белозерскта тыуған. 1917 йылда Петроград тарих-филология институтын тамамлай. 1918 йылдан педагогик эшмәкәрлеген башлай, Таврия губернаһының Хорлы ҡалаһында Йәмәғәт гимназияһында эшләй. Артабан Украина, Абхазия, Мәскәү һәм Мәскәү өлкәһе мәктәптәрендә уҡытыусы булып эшләй. 1938 йылдан Мәскәүгә фәнни-педагогик эшкә күсә. В. И. Ленин исемендәге Мәскәү дәүләт педагогия институтында педагогия һәм уҡытыу эше менән шөғөлләнә. 1941 йылдан 1965 йылға тиклем Педагогия фәндәре академияһының дөйөм һәм политехник белем биреү ғилми-тикшеренеү институтында эшләй, унда рус телен уҡытыу методикаһы секторын етәкләй. РСФСР Педагогия фәндәре академияһының ағза-корреспонденты.
Добромыслов балаларҙың логик фекерләү һәм телмәр үҫтереү бәйләнештәрен тикшереү буйынса әүҙем шөғөлләнә. Мәктәп педагогикаһында ул төп иғтибарҙы грамматиканы систематик уҡытыуға бирә. Рус теле дәрестәрендә уҡыусыларҙың, Добромыслов фекеренсә, абстракт фекерләү күнекмәләрен, аналитик һәләттәрен, «фекер дисциплинаһын» үҫтереү кәрәк. Мөһим роль төрлө тикшереү төрҙәренә (синтаксик, морфологик, лексик), шулай уҡ үҙ аллы эшләү өсөн грамматик күнегеүҙәр һәм мәсьәләләр комплексына бирелә.
Добромыслов телмәр үҫтереү, грамматика, пунктуация, шулай уҡ рус теле уҡытыу методикаһы мәсьәләләре буйынса 80-дән ашыу китап һәм мәҡәлә авторы булып тора.
Мәскәүҙә йәшәй. 1965 йылдың 2 майында вафат була.

# Добромыслов Василий Алексеевич
## Библиография

* Добромыслов В. А. К вопросу о языке рабочего подростка. М., 1932;
* Добромыслов В. А. Изложения и сочинения в семилетней и средней школе. М., 1946;
* Добромыслов В. А. Учебник русского языка для ремесленных и педагогических училищ. М., 1949;
* Добромыслов В. А. Изучение грамматических определений и правил в V−VII кл. М., 1951;
* Добромыслов В. А. О развитии логического мышления учащихся V−VII кл. на занятиях по русскому языку. М., 1956;
* Добромыслов В. А. Трудные вопросы грамматики и правописания / в соавт. Вып. 1. М., 1958; Вып. 2. М., 1960;
* Добромыслов В. А. Преодолеть разрыв между обучением ивоспитанием на уроках русского языка. М., 1963;
* Добромыслов В. А. О повышении научного уровня исследованийпо методике русского языка. М., 1963.
# Һары турғай

?Һары турғай :
* Инә ҡош (өҫтә), ата ҡош (аҫта).
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Класс: | Ҡоштар |
| Отряд: | Турғай һымаҡтар |
| Ғаилә: | Алаҡас турғайҙар |
| Ырыу: | Ҡупшыҡайҙар |
| Төр: | Һары турғай |
Латинса исеме :
Carduelis spinus Linnaeus, 1758 :
Синонимы :
Chrysomitris spinus
Spinus spinus :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 554147 NCBI 160760 |
Һары турғай (урыҫ. чиж, лат. Carduelis spinus) — ҡуйы ылыҫлы урмандарҙа йәшәй, аҙыҡ эҙләп яҡын араға күсә, орлоҡтар һәм бөжәктәр менән туҡлана, бүлмәләрҙә аҫрала торған турғай.
Төҫө һары алаҡас. Турғайҙан бәләкәйерәк. Күберәк күмәкләшеп йөрөйҙәр. Ата ҡоштоң арҡаһы һарғылт йәшел, түбәһе, тамағы, ҡанаттары, ҡойроғо һары таплы ҡара, ҡалған ҡауырһындары һорғолт һары. Ҡорһағы аҡ. Инә ҡоштоң һырты һорғолт йәшел, кәүҙәһенең аҫ яғы һорғолт аҡ. Йәшел турғайҙан ҡара түбәһе, һары төҫө менән айырыла.
Тауышы яңғырауыҡлы: «тилли-ти». һайрауы нескә генә: «сиби-тиби-сиби-тиби-сии».
Урмандарҙа йәшәй. Ағас орлоҡтары, бөжәктәр менән туҡлана. Йылы яҡҡа китмәй, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй. Киң генә таралған. Ояһы ылыҫлы ағастарҙа була. Ҡыҙыл һипкелле 5—6 бөртөк зәңгәр йомортҡа һала.
# Бородава

Бородава — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шексна йылғаһының һул ярына тамағынан 127 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Бородава
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200312110000008339
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000833
* Бассейн коды — 08.01.02.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Аҫыл болан

?Аҫыл болан :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Класс: | Һөтимәрҙәр |
| Инфракласс: | Плаценталылар |
| Отряд: | Ҡуш тояҡлылар |
| Подотряд: | Көйшәүселәр |
| Ғаилә: | Боландар |
| Ырыу: | Ысын боландар |
| Төр: | Аҫыл болан |
Латинса исеме :
Cervus elaphus Linnaeus, 1758 :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 180695 NCBI 9860 |
Аҫы́л бола́н (лат. Cervus elaphus) — ҡуш тояҡлы, тармаҡ мөгөҙлө, көйөшлө эре хайуан.
# Марке (Анхальт)

Марке (Анхальт) (нем. Marke (Anhalt)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 396 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,23 км². Диңгеҙ кимәленән 82 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6779 һәм автомобиль коды — ABI.
# Норка (Кесе Кокшага ҡушылдығы)

Норка — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл, Сыуаш һәм Татарстан республикалары, Киров өлкәһе биләмәләренән аға. Кесе Кокшага йылғаһына һул яҡтан уның тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Оҙонлоғо 18 км.

# Норка (Кесе Кокшага ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса, Норка Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400712112100001371
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100137
* Бассейн коды — 08.01.04.007
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1