yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ялут

Ялут (ғәр. جَالُوت‎, рус. Джалут) — әмәлектәрҙең ҡәбилә башлығы, Мысыр менән Фәләстин араһында йәшәгән. Библиялағы Голиаф менән тиңләштерелә.

# Ялут
## Тарихы

Ялут Бәнү Исраил улдарын еңә, шунан һуң тегеләр Шәмуил пәйғәмбәргә мөрәжәғәт иттә. Пәйғәмбәр уларға батша итеп Талутты тәғәйенләгән булған.
Ҡөрьән буйынса, Ялут Талутҡа һөжүм иткән. Әмәлектәргә ҡаршы сыҡҡас, исраилдәрҙең бер өлөшө ҡурҡып, «Аллаһтың ихтыяры буйынса» ҡасып китә. Ҡалған яугирҙар һөжүмен дауам итә, алышҡа инә һәм еңеү яулай, ә Ялут Дауыт пәйғәмбәр тарафынан үлтерелә.
Мосолман риүәйәтендә Ялут образы өҫтәмә баһаламалар ала. Ялут төрлө варианттарҙа йә ғәрәби, йә ханааан йәки бербер батшаһы булараҡ бәйән ителә.
* Әллә һин Мусанан һуң Исраил улдарының атаҡлы кешеләрен күрмәнеңме; уларҙың үҙ пәйғәмбәренә: «Беҙгә батша билдәлә, шул уаҡытта беҙ Алла юлында һуғышырбыҙ!» — тигәндәрен? Ул: «Әгәр һеҙгә һуғышырға бойоролһа, бәлки, һеҙ һуғышмаҫһығыҙ?» — тине. Улар: «Беҙ үҙ йорттарыбыҙҙан ҡыуылғас һәм балаларыбыҙҙан айырылғас, ни өсөн беҙгә Аллаһ юлында һуғышмаҫҡа ти?» — тинеләр. Һуғышырға бойоролғайны, уларҙың бик аҙынан башҡалары боролоп китте. Аллаһ залимдарҙы белә! Һәм уларға үҙ пәйғәмбәрҙәре: «Бына Аллаһ һеҙгә Талутты батша итеп ебәрҙе»,—тине. Улар: «Нисек инде ул беҙҙең өҫтән хакимлыҡ итһен? Беҙ хакимлыҡ итергә унан да лайығыраҡбыҙ, уның мөлкәте лә етешле түгел бит»,— тинеләр. Ул: «Аллаһ һеҙгә уны һайланы, уны белем дә, тән яғынан да артыҡ, киң ҡылды. Ысынлап та, Аллаһ Үҙ хакимиәтен теләгән кешеһенә бирә»,—тине. Аллаһ бөтә нәмәне ҡоса, белә! Үҙ пәйғәмбәрҙәре уларға: «Уның хакимлығының аяты шунда: һеҙгә табут килер, ул табутта Раббығыҙҙан күңел тыныслығы килер, һәм Муса, һәм Һарун ырыуҙары ҡалдырғандың ҡалдыҡтары булыр. Уны фәрештәләр килтерә. Ысынлап та, бында һеҙгә аяттар бар, әгәр һеҙ мөьмин булһағыҙ»,— тине. Талут ғәскәр менән сыҡҡас: «Аллаһ һеҙҙе йылға менән һынай, кем шул йылғанан һыу эсһә, ул минеке түгел, ә кем уны татып ҡарамаһа, ул — минеке; әлбиттә, усы менән алып һемергән кешеләрҙән башҡаһы,— тине. Ул йылғанан эстеләр — бик аҙҙарынан башҡаһы. Ул һәм уның менән иман килтергән кешеләр йылғаны кисеп сыҡҡас: «Бөгөн Ялут һәм уның ғәскәре менән һуғышырға беҙҙең көсөбөҙ юҡ!» — тинеләр. Ә Алланы осратабыҙ тип уйлаған кешеләр: «Алланың рөхсәте менән ҙур булмаған бер нисә төркөм күп кешеле төркөмдө еңде бит»,— тинеләр. Ысынлап та, Аллаһ сабыр иткәндәр менән! Улар Ялут һәм уның ғәскәре алдына килгәс: «Раббыбыҙ, беҙгә сабырлыҡ бир, аяҡтарыбыҙҙы нығыт, кафырҙарға ҡаршы ярҙам ит!» — тинеләр. Аллаһтың рөхсәте менән уларҙы ҡасырға мәжбүр иттеләр, һәм Дауыт Ялутты үлтерҙе, Аллаһ Дауытҡа хакимиәт һәм хикмәт бирҙе һәм Үҙе теләгән нәмәләрҙе өйрәтте. Әгәр Аллаһ кешеләрҙе бер-береһенән тыйып тормаһа, ер йөҙө боҙоҡланыр ине, әммә Аллаһ — ғәләмдәр өсөн йомартлыҡ эйәһе! Бына шулай Аллаһтың аяттары. Беҙ уларҙы һиңә хаҡлыҡ менән уҡыйбыҙ, һәм, ысынлап та, һин — рәсүлдәрҙән.
* Әл-Бәҡара 2:246—252
# Ҡырым-Һарай

Ҡырым-Һарай — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Дымка йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Ҡырым-Һарай
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101312111100028176
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102817
* Бассейн коды — 10.01.01.013
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Большой Ларьяк

Большой Ларьяк — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Нижневартовск районындағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 44 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628650, ОКАТО коды — 71119920002.

# Большой Ларьяк
## Халыҡ һаны

| Йыл | Даими халыҡ һаны |
| 2002 | |
| 2008 | |
| 2010 | 44 |

# Большой Ларьяк
## Климат

Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
# Ленин бюсы (Иркутск)

Владимир Ленин бюсы / Иркутск — 1934 йылда ҡуйылған бюст (бил тиңенән горельеф). Скульпторы — СССР-ҙың халыҡ рәссамы С. Д. Меркуров.
1924—1925 йылдарҙа скульптор Иркутск һәм Хиуа өсөн ике бер төрлө горельеф эшләй. Һәйкәл ҙур йәшниккә төрөп һалына һәм оҙаҡ ваҡыт архив ихатаһында тора. 1930 йылдар башында йәшникте осраҡлы рәүештә асалар.
Һәйкәл 1934 йылдың 10 июлендә Иркутскиҙа Киров районының Карл Маркс һәм Пролетар урамдарының мөйөшөндә (хәҙер — Уң яҡ яр округы) асыла.
Тик 1967 йылда ғына өҫтәмә мәғлүмәттәр табыла һәм авторы асыҡлана.
1985 йылда скверҙа реконструкция үткәрелә, скульптура аҫтына һоро граниттан яңы постамент ҡуйыла һәм янында сәскә түтәлдәре эшләнә.
# Игедь

Игедь — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мет йылғаһының һул ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Игедь
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000019027
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001902
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Репин исемендәге институт

И. Е. Репин исемендәге Санкт-Петербург скульптура, архитектура һәм рәсем сәнғәте академия институты Юғары һөнәри Мәғарифтың Федераль Дәүләт Белем Биреү Учреждениеһы — Рәсәйҙәге иң боронғо һәм иң ҙур сәнғәт уҡыу йорто.
Институт С. Г. Строганов исемендәге Мәскәү дәүләт художество-сәнәғәт академияһы һәм В. И. Суриков исемендәге Мәскәү дәүләт академия сәнәғәт институты менән Рәсәй сәнғәт академияһына инә.

# Репин исемендәге институт
## Тамамлаусылар

Репин исемендәге институттын тамамлаусылар категорияһын ҡарағыҙ. Категорияла булмаған шәхестәр түбән яҙылған.
# Яҡтыкүл

Яҡтыкүл — гидроним. Топоним булараҡ та таралған.

# Яҡтыкүл
## Мәҡәләләр

* Яҡтыкүл (археологик ҡомартҡы) — Башҡортостандағы энеолит-таш быуаттар заманындағы археологик ҡомартҡылар комплексы.
* Яҡтыкүл (Ғафури районы) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл.
* Яҡтыкүл (күл) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы күл.
* Яҡтыкүл (Ҡырмыҫҡалы районы) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл.
* Яҡтыкүл (Мәләүез районы) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл.
* Яҡтыкүл (Аҙнаҡай районы) — Татарстандың Аҙнаҡай районындағы ауыл.
* Яҡтыкүл (шифахана) — Башҡортостандағы шифахана.
* Яҡтыкүл (Северный районы, Ырымбур өлкәһе) — Ырымбур өлкәһенең Северный районындағы ауыл.
* Яҡтыкүл (Әбйәлил районы) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл.
# Кутевка

Кутевка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Жукопа йылғаһының һул ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Кутевка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы башынан Үрге Волга бейшлотына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010100112110000000130
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000013
* Бассейн коды — 08.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Абашидзе Григол Григолович

Григол Григолович (Григорий Григорьевич) Абашидзе [ А б а ш и́ д з э ] (груз. გრიგოლ გრიგოლის ძე აბაშიძე; 1 август 1914 йыл — 29 июль 1994 йыл) — совет грузин шағиры һәм яҙыусыһы. Грузин ССР-ы гимны тексының авторҙашы (1944). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1974). Икенсе дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1951). 1944 йылдан ВКП(б) ағзаһы. 1967 йылдан Грузия Яҙыусылар союзы идараһының беренсе секретары. Грузин ССР-ы Фәндәр академияһы ағзаһы (1979). СССР Юғары Советының 8-11-се саҡырылыш Милләттәр Советы депутаты.

# Абашидзе Григол Григолович
## Биографияһы

Григол Абашидзе 1914 йылдың 19 июлендә (1 август) Чиатура ҡалаһында тыуа. 1931 йылда Тифлиста урта мәктәп тамамлай. 1936 йылда И. В. Сталин исемендәге Тбилиси дәүләт университетының филология факультетын тамамлай. 1934 йылдан баҫыла башлай.
Абашидзе шиғриәте геройҙары — грузин кешеһе-хеҙмәткәр («Вечно в доспехах» (1938), «Основоположник» (1939)). Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында ошо хаҡта әҫәрҙәр яҙа («Враги» (1941), «Поединок танков» (1941), «Знамена» (1943), «Непобедимый Кавказ» поэмаһы (1943)).
1944 йылда Александр Абашели менән авторҙашлыҡта Грузин ССР-ы гимнын яҙа.
II дәрәжә Сталин премияһына лайыҡ булған (1951) «На южной границе» (груз. სამხრეთის საზღვარზე, 1949) һәм «Ленин в Самгори» (груз. ლენინი სამგორში, 1950) шиғырҙар циклында Абашидзе «патриотизм көсө һәм совет кешеләренең тыныслыҡҡа ынтылышын асып бирә». «Георгий шестой» (груз. გიორგი VI 1942) поэмаһында грузин халҡының милли бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәше сағылдырыла.
«Легенда о первых тбилисцах» (1959) һәм «Путешествие в три времени» (1961) драматик поэмалары, Грузияның XIII быуаттағы тормошон сағылдырған тарихи романдар (1-се китабы, 1957 — «Лашарела», 2-сеһе — «Долгая ночь», 3-сөһө — «Цотнэ, или Падение и возвышение грузин») авторы. Балалар өсөн дә яҙа.
Уның әҫәрҙәре француз, инглиз, урыҫ, украин һ. б. телдәргә тәржемә ителгән. Абашидзе грузин теленә Ш. Петефи, А Мицкевич, П. Неруда, М. Эминеску , И. Вазов, Х. Ботев поэзияһын тәрджемә итә.
1941—1942 йылдарҙа «Мнатоби» (груз. მნათობი) журналының яуаплы сәркәтибе булып эшләй, 1944—1950 йылдарҙа — «Нианга» (груз. ნიანგი) юмористик журналының, шулай уҡ «Дроша» (груз. დროში) журналының яуаплы мөхәррире.
Абашидзе 1994 йылдың 29 июлендә Тбилисиҙа вафат була. Яҙыусыларҙың һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәренең Дидубий пантеонында ерләнгән.

# Абашидзе Григол Григолович
## Танылыуы һәм наградалары

* Икенсе дәрәжә Сталин премияһы (1951).
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (27.09.1974)
* Ике Ленин ордены (02.07.1971; 27.09.1974)
* Октябрь Революцияһы ордены (31.07.1984)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (17.04.1958)
* "Почет Билдәһе"ордены (24.02.1946)
* Грузия дәүләт премияһы (1994, үлгәндән һуң)
# Борисов Константин Алексеевич

Борисов Константин Алексеевич (10 июнь 1945 йыл) — СССР һәм Рәсәй хужалыҡ эшмәкәре, 1992 — 2001 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Сауҙа-сәнәғәт палатаһы рәйесе. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — урыҫ

# Борисов Константин Алексеевич
## Биографияһы

Константин Алексеевич Борисов1945 йылдың 10 июнендә Иваново ҡалаһында тыуған.
1966 йылда Иваново энергетика институтын тамамлаған.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1961 йылда "Красная Талка" фабрикаһында эшсе булып башлаған.
1971 - 1974 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт иткән. Армияла хеҙмәт итеп ҡайтҡас, Өфө ТЭЦ-2 предприятиеһында өлкән инженер булып эшләгән.
Артабан КПСС-тың Өфө ҡала комитетында инструктор, Октябрь район комитетында секретар, икенсе секретарь. Октябрь район Советы башҡарма комитеты рәйесе булған.
1990-1992 йылдарҙа – халыҡ депутаттарының Өфө ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе.
1992 йылдан - Башҡортостан Республикаһының Сауҙа-сәнәғәт палатаһы рәйесе вазифаһында эшләй. 2001 йылдан – Энергоресурстарҙы транспортлау проблемалары институтының генераль директоры урынбаҫары (ИПТЭР, Өфө ҡалаһы) Өфө ҡалаһының 51-се Яңы Александровка һайлау округы буйынса Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана

# Борисов Константин Алексеевич
## Ғаиләһе

Өйләнгән, ғаиләһендә бер ул тәрбиәләп үҫтергәндәр.
# Герен (ҡала)

Герен (нем. Gehren) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 3466 кеше йәшәй. Майҙаны — 29,99 км². Диңгеҙ кимәленән 475 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98708 һәм автомобиль коды — IK.
# Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалерҙары исемлеге (Башҡортостан)

Исемлектә, 1974 йылда совет Хеҙмәт Даны ордены булдырылғандан алып 1991 йылда СССР йәшәүҙән туҡтағанға тиклемге осорҙа, БАССР-ҙың Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалерҙары килтерелгән.
* Абдуллин Ғафар Абдулла улы
* Аҫылғужин Ғайсар Бәхтегәрәй улы
* Бәҙретдинов Рәғиб Мәрүәретдин улы
* Бикҡолов Мөнир Кәрәмәт улы
* Большаков Виктор Григорьевич
* Ивушкин Владимир Иванович
* Ишкилдин Люцир Мирзайән улы
* Кожевников Павел Андреевич
* Мәхмүтов Фәүир Шәрифулла улы
* Мусин Сәфәр Ғайсар улы
* Назаров Николай Григорьевич
* Наркевич Иван Иосифович
* Немкова Татьяна Ивановна
* Пегишев Юрий Петрович
* Ступников Анатолий Петрович
* Тяптин Виталий Михайлович
* Ханова Рәзифә Сәлих ҡыҙы
# Кесе Нимкытый-Кы

Кесе Нимкытый-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Нимкытый-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.

# Кесе Нимкытый-Кы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300064898
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306489
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Байғана

Байғана (рус. Байганино) — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһе Әлмән районы ауылы. Шәрип ауыл советы составына керә.

# Байғана
## Тарих

Тәүге тапҡыр 1790 йылда телгә алына. Революцияға тиклем ауыл Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Әйле улусы ҡарамағында була.
Революциянан һуң Башҡорт АССР-ының Ялан кантоны составына керә. 1923 йылда Урал өлкәһе Силәбе округының яңы ойошторолған Ҡатай районы составына бирелә. 1930 йылда Ҡатай районы бөтөрөлгәс, ауыл Ялан-Ҡатай районына керә. 1934 йылда Ялан-Ҡатай районы Силәбе өлкәһе составына инә. 1940 йылда ауыл яңы ойошторолған Әлмән районына керә, 1943 йылда был район Ҡурған өлкәһе составына инә.

# Байғана
## Халҡы

| 1795 | 1834 | 1866 | 1900 |
| — | 212 | 234 | 395 |
2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (90 %) йәшәй.
# Ладония

Ладония — (ҡитға исеме) лағы дәүләт.
# Верью

Верью — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Маджа йылғаһының уң ярына тамағынан 69 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Верью
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000018341
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001834
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Петрова Ираида Алексеевна

Петрова Ираида Алексеевна (Нарс Урини; 16 март 1913 йыл — 4 октябрь 1983 йыл) — прозаик, шағир, драматург.

# Петрова Ираида Алексеевна
## Биографияһы

Ираида Алексеевна Петрова 1913 йылдың 16 мартында Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙенең Елбүләк-Матвеевка ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Бишбүләк районы) уҡытыусы ғаиләһендә тыуа. Ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағандан һуң, Ҡазан сыуаш педагогия техникумында уҡый. Һуңынан Сыуаш дәүләт академия драма театрының театр студияһында, Рәсәй театр сәнғәте институтында (1931—1934), Ленинград музыка училищеһында белем ала.
Ленинград блокадаһы йылдарында Ираида Алексеевна Ленинград госпиталдәрендә шәфҡәт туташы булып эшләй. 1943—1946 йылдарҙа ул Ырымбур ҡалаһында заводтың йыр һәм бейеү ансамблен етәкләй. 1946 йылда Мытищи ҡалаһының «Путь к победе» («Еңеүгә юл») гәзитендә эшләй. Беренсе тапҡыр үҙенең әҙәби әҫәрен 1955 йылда «Родная Волга» журналында баҫтыра. 1980 йылда СССР Яҙыусылар союзына ағзаһы булып инә. Нарс Урини исеме аҫтында ижад итә. Ираида Алексеевна яҡташтары менән тығыҙ бәйләнештә була, Бишбүләк районының «Светлый путь» гәзитендә уның шиғырҙары даими донңя күреп тора. Уның шиғырҙары 12 йыйынтыҡта сыҡҡан, баҫмаларының дөйөм тиражы 2,5 миллион дана самаһы.
1983 йылдың 4 октябрендә оҙаҡ ауырыуҙан һуң вафат була.

# Петрова Ираида Алексеевна
## Хәтер

Тыуған ауылындағы мәктәп Ираида Алексеевна Петрова исемен йөрөтә. Белем усағында яҙыусының музейы бар.

# Петрова Ираида Алексеевна
## Китаптары

** «Тядюк» — Тядюк (1969);
** «Çул юппинче» (1973);
** «Савпипе Кришна» — Савпи и Кришна (1975);
** «Пурнăç çиппи» — Ниточка жизни (1979);
** «Телейпе Илем» — Счастье и Красота, 1982);
# Шакирова Зөлфиә Мәскүр ҡыҙы

Шакирова Зөлфиә Мәскүр ҡыҙы (5 июнь 1965 йыл) — эстрада йырсыһы, композитор. 1990 йылдан Ғабдулла Туҡай исемендәге Татар дәүләт филармонияһы, 1995 йылдан — «Илһам» театр‑студияһы солисы. Башҡортостан Республикаһының (2022) һәм Татарстан Республикаһының халыҡ (2012) артисы.

# Шакирова Зөлфиә Мәскүр ҡыҙы
## Биографияһы

Зөлфиә Мәскүр ҡыҙы Шакирова 1965 йылдың 5 июнендә Башҡорт АССР-ының Саҡмағош районы Үрге Аташ ауылында тыуған.
Бала саҡтан йырсы булырға хыяллана. Үҙ ауылында мәктәп тамамлағандан һуң Өфө сәнғәт училищеһына уҡырға инә, 1982 йылда уны хәҙер ӨДСИ профессоры Сәғитова Фәрзәнә Фәтҡулла ҡыҙы класы буйынса уңышлы тамамлай. Шул уҡ йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтының вокал бүлегенә уҡырға инә.
1983 йылда Стәрлетамаҡ мәҙәниәт-ағартыу училищеһын тамамлап, Ҡазанда Ғәлиәскәр Камал исемендәге драма театрында эшләп йөрөгән яҡташы Жәүит Шакировҡа кейәүгә сыға. Зөлфиә Шакирова Ҡазан консерваторияһында профессор Зөләйха Хисмәтуллина класында уҡыуын дауам итә. Уҡытыусыһы уға филармонияла эшләй башларға кәңәш итә, сөнки уны инде өлгөрөп еткән эстрада йырсыһы итеп күрә.
Шакировтарҙың улдары: Илһам менән Искәндәр.
1990 йылдарҙа Жәүит менән Зөлфиә Шакировтар «Илһам» театр-студияһын ойоштороп, үҙ аллы ижади эшмәкәрлек менән шөғөлләнә башлай. Зөлфиәнең матур тауышы, килешле ҡиәфәте тамашасыларҙың күңелен яуларға ярҙам итә. Бынан тыш ул репертуарын да төрләндерергә тырыша — башҡорт халыҡ йырҙары «Бейеш», «Карауанһарай», «Уйыл», «Шаһибәрәк», «Элмәлек» һәм татар халыҡ йырҙары «Гөлъямал», «Йома», «Шахта» һәм башҡаларҙы оҫта башҡара.
Шакировтар ике күрше республика буйлап гастролдәргә йөрөй, радио, телевдивениела сығыш яһай. Тырышлыҡ һәм ныҡышмалылыҡ һөҙөмтәһеҙ ҡалмай — уларҙы тамашасылар һәр саҡ көтөп ала.
Зөлфиә күп кенә йырҙар авторы булараҡ та билдәле. Уның Жәүит Шакиров, башҡа шағирҙар (Ә. Атнабаев, Х. Мөхәммәҙиева, Ф. Тереғолова, Р. Хәкимйән) һүҙҙәренә яҙылған йөҙҙән артыҡ йырын үҙенән башҡа Рөстәм Асаев, Зөһрә Шәрәфуллина, Бәширә Насырова, Нәзифә Ҡадирова кеүек Татарстан һәм Башҡортостан йырсылары башҡара.
2005 йылда Зөлфиә Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетын тамамлай (музыка белгесе).
Йырсы Рәсәй буйлап гастролдәрҙә йөрөй.
2022 йылдың 25 мартында йырсыға «Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы» тигән маҡтаулы исем бирелде.

# Шакирова Зөлфиә Мәскүр ҡыҙы
## Китаптары

* Син — яфрак, ә мин — чәчәк (йырҙар). Ҡазан, 2015.

# Шакирова Зөлфиә Мәскүр ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2022)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2012)
* Татарстан Республикаһының халыҡ артисы (2012)
* Татарстан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2001)
* «Татар йыры» халыҡ-ара конкурс лауреаты (Ҡазан, 1993
* Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге призға Башҡортостан Республикаһының йәш йырсылар конкурсы лауреаты (Өфө, 1983)
# Крецшау

Крецшау (нем. Kretzschau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2792 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,94 км². Диңгеҙ кимәленән 197 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6712 һәм автомобиль коды — BLK.
# Апас районы

Апас районы (татар. Апас районы, рус. Апастовский район) — Татарстандағы муниципаль район. Административ үҙәге — Апас ауылы.
Апас районы аграр район, ауыл хужалығындағы төп тармаҡтар: һөт, ит һәм бал йетештереү, игенселек, урмансылыҡ.

# Апас районы
## Райондан сыҡҡан билдәле шәхестәр

* Вәлиева Баныу Нурғәле ҡыҙы (14.12.1914—24.02.2003), йырсы, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1938—1966 йылдарҙа Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы, 1938—1966 йылдарҙа хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтының яңғыҙ йырлау кафедраһы профессоры. Башҡорт АССР-ының II—IV саҡырылыш Юғары Советы депутаты. РСФСР-ҙың (1955) һәм Башҡорт АССР-ының (1947) халыҡ артисы (Шәмбалыҡсы ауылынан).
* Ифрат Хисамов — композитор (Сарлы ауылы).
* Фәрит Галимов (08.01.1962) — ғалим-радиофизик (Масаҡлыбаш ауылы).

# Апас районы
## Халҡы
### Урбанизация

В городских условиях (пгт Апас) проживают 26,07 % населения района.
2010 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса райондың милли составы: татарҙар — 90,9 %, урыҫтар — 4,7 %,сыуаштар — 3,7 %.
# Һәндерә

Һәндерә — ер өҫтөнән бейек итеп яһалған йоҡлау, ултырыу һәм нәмәләр һалыу өсөн эшләнгән махсус урын, башлыса бер йәки бер нисә ағас олононда эшләнә. Ял итеү, эш урыны һәм ваҡытласа йәшәү урыны итеп файҙаланыла.
Ағас башында эшләнгән һәндерә өсөн урман киҫеү талап ителмәй, шуға күрә улар экологик төҙөлөш өлгөһө булып тора. Ҡайһы бер тропик райондарҙа, ерҙәге хәүефлектән һаҡланыу өсөн, һәндерәне ағас ботаҡтарында йәки ергә ҡағылған свайҙарҙа эшләйҙәр.

# Һәндерә
## Ҡулланыу

Ағас башында эшләнгән йорттар Көньяҡ Америкала, Африкала, Азияла киң ҡулланыла.
# Николай Чудотворец һәйкәле (Батайск)

Николай Чудотворец һәйкәле — Ростов өлкәһенең Батайск ҡалаһындағы бронза скульптура. Скульптура 2008 йылда асыла, авторы Сергей Исаков.

# Николай Чудотворец һәйкәле (Батайск)
## Тарихы

2008 йылдың 26 сентябрендә Батайскта Николай Чудотворец һәйкәл асыла. Николай яҡынса 280 йылда христиан ғаиләһендә тыуған, ата-әсәһе Нонна һәм Феофан тип аталған. Ғаилә Малайзия ярымутрауының Петара ҡалаһында йәшәгән. Николай үҙенең изге эштәре һәм мөғжизәләре арҡаһында билдәле була.
Ҡала скульптураһы ҡала майҙанынан яҡшы күренә, уны ҡаланың архитектура-скульптура ансамбле тулыландыра. Һәйкәл эшләү өсөн бронза ҡулланыла, ә уны эшләү процесы Мәскәү ҡойоу оҫтаханаларында башҡарыла. Һәйкәлдең бейеклеге 3 метр тәшкил итә, уның ауырлығы тоннанан ашыу. Рәсәйҙең төрлө ҡалаларында Николай Чудотворец һәйкәлдәре бар, улар Омск, Майкоп, Тамбов, Сергиев Посад, Ейск, Чукотка һәм Курилда ҡуйылған.
Һәйкәл Батайск ҡалаһы көнөн байрам итеү сиктәрендә асыла.
Асыу тантанаһы Мәҙәниәт йорто алдында үтә. Был майҙанды изгенең исеме менән атау килешелә. Николай Чудотворец һәйкәлен асыу был изгенең ҡорамын асыу алдынан үткәрелә.
# Рагёзен

Рагёзен (нем. Ragösen (Anhalt)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 212 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,35 км². Диңгеҙ кимәленән 94 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6862 һәм автомобиль коды — WB.
# Манюку-Яха

Манюку-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Матюй-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Манюку-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300044584
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304458
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3