# Словен теле

Словен теле (jezik slovenski, slovenščina) — һинд-европа теле, көньяҡ словен теленең көнбайыш тармағына ҡарай. Словен теле, лужица менән бер рәттән, ике һан (двойственное число) һаҡлаған славян телдәренең береһе.
Был телдә һөйләшеүселәр һаны — 2 млн кеше, күбеһе Словенияла йәшәй.
Яҙмаһы — латин алфавиты нигеҙендә, гаевица.

# Словен теле
## Атамаһы

Словен теленең үҙатамаһы (словак теле кеүек) «славян» тигәнде аңлата (сағ. иск.-слав. словѣньскъ).
XIX быуатҡа тиклем урыҫ телендә словен телен краинский/крайнский, виндский, карниольской, карнийский, хорутанский, хорутанско-словен/хорутано-словен, крайно-словен. XIX быуат аҙағында словинский исеме өҫтөнлөк итә, артабан хәҙерге словен менән ҡыҫырыҡлап сығарыла.

# Словен теле
## Лингвогеография
### Социолингвистик мәғлүмәт

Хәҙерге словен теле шундай бүлектәргә бүленә:
* йыйылма тел (jezik zborni): әҙәби мәктәп, театр теле һәм һ. б.;
* дөйөм, йәки китап-йәнле һөйләү теле (knjižnopogovorni splošno jezik ali): әҙәби — һөйләш варианты, башлыса үҙәк Словенияла һәм, ғөмүмән, ҡалаларҙа ҡулланыла;
* төбәк йәнле һөйләү теле, унан диалекттарға күсә.

# Словен теле
## Лингвогеография
### Диалекттары

| Диалект төркөмө | тар |
Словен теле 48 диалектҡа бүленә, улар ете төркөмгә берләшәләр: каринтия, приморье, ровтар, гореньско, доленьско, штирия һәм паннон уйһыулығындағы. Кочевье һөйләше айырым тора (Кочевье ҡалаһының һәм тирә-яҡтарының ҡатнаш төркөмө, элек немецтар йәшәгән урын).

# Словен теле
## Лингвогеография
### Словен теленең ваҡ әҙәби телдәре

* Прекмурье-словен теле бөгөнгө көндә дөйөм әҙәби тел менән ҡыҫырыҡлап сығарылған тиерлек, әммә Венгрияла ҡулланыла (мәҫәлән, «Porabje» гәзитендә).
* Резьян теле Италияла (rozajanski/jazek rozojanski/langäč, rozajanskë/rumuninjë rozojanskë' po näs, po našin): Резьела лингвистик һәм лингвистик булмаған факторҙар арҡаһында дөйөм словен норма бер ҡасан да ҡулланылмаған, резьяндар үҙҙәренең урындағы һөйләштәрендә яҙғандар. Резьян диалекты XVI быуатҡа тиклем корош төркөмөнөң бер өлөшө булған. Каринтияла кеүек һөйләшәләр .: žená (вм. žéna), vilažej (вм. pomlad), štredi (вм. štirideset), petardu (вм. petdeset), gorica (вм. dvor), čarnjël (вм. rdeč), әммә төньяҡ-көнсығыш Фриулиҙың немец һәм роман колонизацияһынан һуң, тик диңгеҙ алды төркөмдәренең иң төньяҡ диалекттар төркөмө менән генә бәйләнеш һаҡланған. Роман лексикаһының һәм синтаксисының көслө тәьҫире; мәҫәлән, 60- тан алып 99 тиклем иҫәп егермеләп ҡулланыла : štirkrat dwisti dëset nu (« дүрт тапҡыр егерме һәм ун») вм. devetdeset. Ҡара И. А. Бодуэн де Куртенэның ентекле тикшеренеүе «Резья һәм резьяндар», 3- сө том (1- се бүлеге) « Славян йыйынтығы», Пб., 1876, 223—371 стр.

# Словен теле
## Словен яҙмаһы

Глаголица һәм кириллицаны файҙаланыу буйынса миҫалдар аҙ, словенса латиница менән яҙғандар, уның етешһеҙлеге булып . [ʒ], [ʃ] һәм [tʃ] тамғаларының юҡлығы тора (йәғни урыҫ өндәренә яҡын «ж», «ш» һәм «ч», тап килә). Был проблемаларҙы төрлө ваҡытта төрлөсә хәл иткәндәр.
* Реформация ваҡытынан 1850 йылға тиклем . «бохоричицаны» ҡулланыу өҫтөнлөк иткән. Адам Бохорич исеме менән йөрөтөлә (1520—1598). Бохоричица системаһында латин хәрефе <b id="mwiw">'S</b> төрлө өн әһәмитендә ике формаһы ҡулланыла һәм шипящийҙарҙы билдәләү өсөн хәреф бәйләнеше ('s [з], ſ [с], z [ц], sh [ж], ſh [ш.], zh [ч]). Был системаның етешһеҙлектәре — [з]/[с], [ж]/[ш] һүҙ башында айырылмауы, әгәр ул баш хәреф менән яҙылһа (у юл хәрефе юл 's/ſ дөйөм баш хәреф 'S). Бохоричица һуңғы яҙған шағирҙарҙың береһе Франц Прешерн (1800—1849).
| Дайнчица | Метелчица |
* XVIII быуаттың беренсе яртыһында «дайнчица» ҡулланылған (Петр Дайнко исеме менән йөрөтөлә , 1787—1873) һәм «метелчица» (Франц Метелко исеме менән йөрөтөлә, 1779—1860), кириллицанан үҙләштергән [ʃ], [tʃ] һәм [ʒ] тамғалар өсөн система.
* XIX быуаттың уртаһынан хәҙерге ваҡытта тиклем модифицирланған (ике хәрефкә ҡыҫҡартылған , Ć һәм Đ) Людевит Гайҙың хорват алфавиты («гаица») ҡулланыла. Хәҙерге словен алфавиты 25 хәрефтән тора (латин Q, W, X башҡа, Y, ләкин Č, Š, Ž өҫтәп) һәм өс диграфтар — DŽ, LJ, NJ — улар статусы буйынса, серб-хорват теленән айырмалы рәүештә,, хәрефтәргә тигеҙ була алмай (мәҫәлән, кроссвордтарҙа).
| хәрефтәр өн (МФА) алло- фон A a B b C c Č č D d Dž dž E. e. F.. f. G g H. h. I i J j K k L l | хәрефтәр өн (МФА) алло- фондар Lj lj M m N n Nj nj O o P. p. R r 'S s Š š T ' t U u V v Z z Ž ž |

# Словен теле
## Тарихы

Словен теленең тарихын биш осорға бүлергә мөмкин.:
* 1. VI—VIII быуаттарҙа — словен теленең тарих башы, словендарҙың ата-бабалары көньяҡ славян тибындағы праславян диалектында һөйләшкәндәр;
* 2. IX—X/XI быуаттарҙа — «альп славян», словен, кайкав һәм йыш ҡына чакав диалекттарын берләштерә ; был ваҡытта шундай үҙгәрештәр барлыҡҡа килә :
*** *y: *byti > *biti «быть» юғала;
*** редуцияланғандар төшөп ҡала һәм улар көслө позицияла асыҡланалар ;
*** оҙон акут ҡыҫҡара: bráta «брата» > bràta;
*** баҫымдың күсеше : *dušà > dúša «душа»;
*** тартынҡыларҙың йомшаҡлыҡ-ҡатылыҡ буйынса корреляцияһы юғала;
*** күсеү *dj > j: *kradja > *kraja;
*** сифаттарҙың муж. р. эйәлек килештә флексиялары алмашына -go алмашына -ga: dobrogo > dobroga > dobrega;
*** ҡылымдарҙың 3 — сө затта берлектә һәм күплектә аҙаҡта -t юғала: *nesetъ > neset > nese;
*** лексикала роман һәм герман телдәренән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙең барлыҡҡа килеүе;
* 3. XII—XIII быуаттарҙа — словен теле тарихының башланыуы; был осорҙоң периодтары:
*** баҫымлы ижек алдынан баҫымһыҙ һуҙынҡының редукцияһы;
*** циркумфлекстың һуңғы ижеккә күсеүе: prôso > prosô;
*** ҡыҫҡа акуттың бер ижеккә һүҙ башына табан алға күсеүе: zvezdá > zvézda;
*** дифтонгылашлыуы ě и ô;
*** танау һуҙынҡы өндәренең деназализацияһы;
*** исемдәрҙең килеш типтарын енес категорияһы нигеҙендә формалаштырыу ;
*** 1 -се затта, берлек һандағы ҡылым ялғауҙарының (флексии -m) таралыуы ;
*** ҡылымдарҙың 3 -сө затта, берлектә -st төшөп ҡалыуы;
*** аорист һәм имперфекттың юғалыуы;
*** роман һәм герман телдәренән һүҙҙәрҙе үҙләштереү дауам итә;
* 4. XIV—XVI века — словен телдәренең диалектлаштырыу осоро;
* 5. XVII—XIX/XX быуаттарҙа — хәҙерге словен теленең формалашыуы.
Словен диалектының иң тәүге билдәле яҙма төрө — «Брижин (Фрейзинген) өҙөк» (Brižinski spomeniki); 972 һәм 1093 йылдар араһында Мёлль йылғаһы үҙәнендә Каринтияла яҙылған . Был словен теленең латинса (каролинг минускул) менән яҙылған дини йөкмәткеле боронғо яҙма ҡомартҡыһы . Ғөмүмән, ул бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланған боронғо славян ҡулъяҙмаларҙың береһе булып тора.
XVI быуатта хәҙерге әҙәби словен теленең формалашыуын реформаторҙар Примож Трубарый (1508—1586), Адам Бохорич (1520—1598) һәм Юрий Далматин (1547—1589) эштәре менән бәйләйҙәр. Ул саҡта бөгөнгө Словения Изге Рим империяһының, Австрия империяһы һәм Австро-Венгрияның бер өлөшө булған, уларҙа немец теле элита теле була, ә словенса тик "ябай " кешеләр генә һөйләшкән.
XVIII быуатта әҙәби телдең нигеҙе түбәнге доленьск һәм гореньск диалекттары менән аралаша. Иллиризм һәм панславизм сербхорват, чех һәм урыҫ телдәренән һүҙҙәр алып килә.
1850 йылдарҙа әҙәби словен теленең формалашыуы тамамлана. Әҙәби телдең үҫешенә католик епископы Антоний Сломешек Мартин үҙенең әҙәби эшмәкәрлеге менән ҙур йоғонто яһай. Бөгөнгө словен телендә доленьск консонантизмы һәм гореньск вокализмы бар.

# Словен теле
## Лингвистик ҡылыҡһырлама
### Фонетика һәм фонология
#### Һуҙынҡылар

| Күтәрелеш | Рәт | Рәт | Рәт | Рәт | Рәт | Рәт |
| Күтәрелеш | Алғы | Алғы | Урта | Урта | Артҡы | Артҡы |
| | ҡыҫҡа | оҙон | ҡыҫҡа | оҙон | ҡыҫҡа | оҙон |
| Юғары | i | iː | | | u | uː |
| Урта | | eː | | | | oː |
| Урта | ɛ | ɛː | ə | | ɔ | ɔː |
| Түбәнге | | | a | aː | | |
Баҫымһыҙ позицияла 6 ғына һуҙынҡы тора: /i/, /ɛ/, /ə/, /a/, /ɔ/, /u/.

# Словен теле
## Лингвистик ҡылыҡһырлама
### Фонетика һәм фонология
#### Тартынҡылар

Словен теленең тартынҡы өндәре (йәйә эсендә фонемалар аллофондары):
| | Ирен тартынҡылары | Ирен тартынҡылары | Тел осо тарт. | Тел осо тарт. | Тел уртаһы (аңҡау) | Тел уртаһы (аңҡау) | Тел арты | Тел арты |
| Танау өндәре | /m/ | /m/ | /n/ | /n/ | /ɲ/ | /ɲ/ | [ŋ] | [ŋ] |
| Шартлаулы өндәр | /p/ | /b/ | /t/ | /d/ | | | /k/ | /ɡ/ |
| Аффрикаттар | | | /t͡s/ | [d͡z] | /t͡ʃ/ | [d͡ʒ] | | |
| Фрикатив (ышҡылыулы) өндәр | /f/ | /v/ | /s/ | /z/ | /ʃ/ | /ʒ/ | /x/ | [ɣ] |
| Аппроксиманталар | [w] | [w] | | | /j/ | /j/ | | |
| Тел эргәһе өндәре | | | /l/ | /l/ | /ʎ/ | /ʎ/ | | |
| Ҡалтыраулы өндәр | | | /r/ | /r/ | | | | |
* словен һөйләү телендә әҙәби палаталь (аңҡау) тартыңҡылары урынына [ɲ] һәм [ʎ] (nj һәм lj яҙмала) әйтелештә теш араһы [н] һәм [l]
* Бөтә тел белгестәре [dʒ] фонемаһын үҙ аллы фонема тип һанамай...
* Тартынҡылар регрессив рәүештә һаңғырау- яңғырау буйынса ассимиляцияланалар: sladek [ˈslaːdək] «татлы» — sladka [ˈslaːtka] «татлы», glas [ˈɡlaːs] «голос» — glasba [ˈɡlaːzba] «музыка». Һүҙ аҙағында яңғырау тартынҡылар һаңғырауланалар. Өн [л] һүҙ һүҙ аҙағында һәм тартынҡы алдынан [u] күсә : stol [stɔu] «ултырғыс», molčati [mɔuˈtʃaːti] «өндәшмә». [V] өнө күсә [u]. шул уҡ позицияла , ә башында, уртаһында һәм предлогта (бәйләүестәрҙә) v тартынҡыһы алдынан [u] күсә: nov [nɔu], vsak [uˈsaːk] «һәр», predvsem [prɛduˈsɛm] «иң элек- прежде всего», v redu [u ˈreːdu] «в порядке».
* Тартынҡы [н] барлыҡҡа килеү урынына ҡарап ассимиляциялана [ŋ] тел арты тартынҡылары алдынан [k], [g], [x]: angel [ˈaːŋɡɛu] «фәрештә- ангел». Предлог (бәйләүес) k — [x] башланғыс k- [ɣ] g алдынан - (яҙғанда ике осраҡта ла h хәрефе ҡулланыла).

# Словен теле
## Лингвистик ҡылыҡһырлама
### Фонетика һәм фонология
#### Просодия

Элек словен теле музыкаль баҫым менән характерланған , әле лә диалекттарҙың бер өлөшөндә ул һаҡлана. Был системала юғары һәм түбән тондар айырыла, ғәҙәттә, оҙон баҫымлы һуҙынҡы [ər]. Тонлы баҫымлы һуҙынҡы транскрипцияла [ər] юғары тон акут (á), ә түбән тон — циркумфлекс (â); ҡыҫҡа һуҙынҡыла юғары тон гравис (à), түбән тон — ике гравис (ȁ) билдәләнә. Ябыҡ һуҙынҡы хәрефтәрҙең аҫтына нөктә ярҙамы менән (ẹ һәм ọ) яҙыла.

# Словен теле
## Лингвистик ҡылыҡһырлама
### Морфология

Й.Топоришин словен телендә туғыҙ . һүҙ төркөмөн билдәләй: исем (samostalnik), сифат (pridevnik), рәүеш (prislov), ҡылым (glagol), предикатив (povedkovnik), бәйләүес (predlog), теркәүес (veznik), киҫәксәләр (členek), ымлыҡтар (medmet).

# Словен теле
## Лингвистик ҡылыҡһырлама
### Морфология
#### Исем һүҙ төркөмө

Словен телендә исемдәр һан һәм килеш менән үҙгәрә, шулай уҡ енес категорияһы менән билдәләнә. Һан өс төрлө: берлек, икеле һәм күплек. Исемдәрҙең тик берлек һандағы төркөмө «<i id="mwAy0">singularia tantum</i>», һәм исемдәрҙең тик күплек һанда торғандары «<i id="mwAy8">pluralia tantum</i>» . Килештәр алты — төп килеш (imenovalnik), эйәлек (rodilnik), төбәү (dajalnik), төшөм (tožilnik), ул (mestnik) һәм сығанаҡ (orodnik). Саҡырыу формаһы юғалған. Енес (род) өс — муж. р., жен. р. һәм сред. р.. Ир-ат енесен ((муж. р.) белдергән берлек һанда торған исемдәр йәнле(одушёвлен.) һәм йәнһеҙ (неодушёвлен.) буйынса айырыла.
Ҡатын-ҡыҙ енесенә (жен. р.) исем һүҙ төркөмөнөң килеш менән үҙгәреш миҫалы voda «һыу-вода», mati «әсә-мать», pesem «йыр-песня», stvar «әйбер-вещь»:
| Килеш һәм һан | I склонение | II склонение | II склонение | II склонение |
| Төп килеш берлек һанда | vôda | máti | pésem | stvár |
| Эйәлек килеш бер.һ. | vodé | mátere | pésmi | stvarí |
| Төбәү килеш бер.һ. | vôdi | máteri | pésmi | stvári |
| Төшөм килеш бер.һ. | vodó | máter | pésem | stvár |
| Сығанаҡ килеш берлек һанда | vodó | máterjo | pésmijo | stvárjo |
| Урын-ваҡыт килеш берлек һанда | vôdi | máteri | pésmi | stvári |
| Төшөм килеш. ике һанда | vodé | máteri | pésmi | stvarí |
| Төбәү.-сығ. килеш ике һанда | vodáma | máterama | pésmima | stvaréma |
| Төп килеш күплек һанда | vodé | mátere | pésmi | stvarí |
| Эйәлек килеш күп. һанда | vodá | máter | pésmi | stvarí |
| Төбәү килеш күп. һанда | vodàm | máterem | pésmim | stvarém |
| Төшөм килеш күп. һанда | vodé | mátere | pésmi | stvarí |
| Сығанаҡ килеш күп. һанда | vodámi | máterami | pésmimi | stvarmí |
| Урын-ваҡыт килеш күп. һанда | vodàh | máterah | pésmih | stvaréh |
Й. Топоришин шулай уҡ ҡатын-ҡыҙ енесенә ҡараған (жен. р.) исем һүҙ төркөмдәрен III төр килеш менән үҙгәртеүгә бүлә, бында килеш менән үҙгәрмәгән исемдәр, һәм IV төр менән үҙгәргән сифат һүҙ төркөмөнән субстантивлашҡан исемдәр инә..
Средний род исемдәренең килеш менән үҙгәреүенә миҫалдар: leto «год», srce «сердце», ime «исем», dekle «девушка», drevo «дерево»:
| Килеш һәм һан | I склонение | I склонение | I склонение | I склонение | |
| Төп килеш бер. һанда | léto | srcé | imé | deklè | drevó |
| Эйәлек килеш бер. һанда | léta | srcá | iména | dekléta | drevésa |
| Төбәү килеш бер. һанда | létu | sŕcu | iménu | deklétu | drevésu |
| Төшөм килеш бер.һанда | léto | srcé | imé | deklè | drevó |
| Сығанаҡ килеш бер.һанда | létom | sŕcem | iménom | deklétom | drevésom |
| Урын-ваҡыт килеш бер.һанда | létu | sŕcu | iménu | deklétu | drevésu |
| Урын-төшөм килеш ике һанда | léti | sŕci | iméni | dekléti | drevési |
| Төбәү-сығ.килеш ике һанда | létoma | sŕcema | iménoma | deklétoma | drevésoma |
| Төп килеш күп.һ. | léta | sŕca | iména | dekléta | drevésa |
| Эйәлек килеш күп.һ. | lét | sŕc | imén | deklét | drevés |
| Төбәү килеш күп.һ. | létom | sŕcem | iménom | deklétom | drevésom |
| Төшөм килеш күп. һ. | léta | sŕca | iména | dekléta | drevésa |
| Сығанаҡ килеш күп. һ. | léti | sŕci | iméni | dekléti | drevési |
| Урын-ваҡ. килеш күп һ. | létih | sŕcih | iménih | deklétih | drevésih |

# Словен теле
## Лингвистик ҡылыҡһырлама
### Морфология
#### Сифат һүҙ төркөмө

Сифаттарҙың килеш менән үҙгәреүенә миҫалдар nòv «яңы- новый»:
| Килеш | Килеш | муж.род | средний род | жен. род |
| Төп килеш бер. һ. | Төп килеш бер. һ. | nòv / nôvi | nôvo | nôva |
| Эйәлек килеш бер. һанда | Эйәлек килеш бер. һанда | nôvega | nôvega | nôve |
| Төбәү килеш бер. һанда | Төбәү килеш бер. һанда | nôvemu | nôvemu | nôvi |
| Төшөм килеш бер. һанда | йәнһеҙ (неодуш.) | nòv / nôvi | nôvo | nôvo |
| Төшөм килеш бер. һанда | йәнле(одуш.) | nôvega | nôvo | nôvo |
| Сығанаҡ килеш бер.һ. | Сығанаҡ килеш бер.һ. | nôvim | nôvim | nôvo |
| Урын-ваҡыт килеш бер. һ. | Урын-ваҡыт килеш бер. һ. | nôvem | nôvem | nôvi |
| Урын.-төшөм килеш. ике (двойст.)һанда | Урын.-төшөм килеш. ике (двойст.)һанда | nôva | nôvi | nôvi |
| Төбәң-сығанаҡ килеш ике (дв.)һанда | Төбәң-сығанаҡ килеш ике (дв.)һанда | nôvima | nôvima | nôvima |
| Төп килеш күп.һанда | Төп килеш күп.һанда | nôvi | nôva | nôve |
| Эйәлек килеш күп.һанда | Эйәлек килеш күп.һанда | nôvih | nôvih | nôvih |
| Төбәү килеш күп.һанда | Төбәү килеш күп.һанда | nôvim | nôvim | nôvim |
| Төшөм килеш күп.һанда | Төшөм килеш күп.һанда | nôve | nôva | nôve |
| Сығанаҡ килеш күп.һанда | Сығанаҡ килеш күп.һанда | nôvimi | nôvimi | nôvimi |
| Урын-ваҡыт килеш күп.һанда | Урын-ваҡыт килеш күп.һанда | nôvih | nôvih | nôvih |
Төп сифаттар өсөн сағыштырыу дәрәжәһе хас: төп дәрәжә, сағыштырыу дәрәжәһе һәм артыҡлыҡ дәрәжәһе. Сағыштырыу дәрәжәләре морфологик (һүҙ яһаусы ялғауҙар) һәм аналитик (тасуирлау) юлдары менән яһалалар.:
* морфологик ысул менән сифаттарҙың сағыштырма дәрәжәһе (primernik / komparativ) -š-, -j- һәм -ejš- суффикстары (һүҙ яһаусы ялғауҙар) һәм төп дәрәжәләге нигеҙгә ҡушылыусы үҙгәртеүсе ялғауҙар (окончание) ярҙамында барлыҡҡа килә :
** mlád «йәш-молодой» — mlájši, húd «яуыз-злой» — hújši, sládek «татлы-сладкий» — slájši, krátek «ҡыҫҡа короткий» — krájši, ràd — rájši «иң яҡшы-лучше, тиҙҙән-скорее» (предикатив булараҡ ҡулланыла йәки бер составлы эйәһеҙ һөйләмдәрҙең хәбәре урынында), tánek «йоҡа-тонкий» — tánjši, májhen «бәләкәй-маленький» — mánjši, gŕd «некрасивый» — gŕši, tŕd «ҡаты» — trši, širòk «киң» — širši, ljúb «яратҡан-любимый» — ljúbši, lép «матур-красивый» — lépši, dóber «яҡшы-хорощий» — bóljši, dólg «оҙон-длинный» — dáljši;
** drág «ҡәҙерле-дорогой» — drážji, tíh «тихий» — tíšji, nízek «түбән» — nížji, láhek «еңел» — lážji, vêlik «ҙур» — véčji, visòk «юғары» — víšji, blag — blážji; йәки иҫкергән йәки диалект формалары: kráčji «ҡыҫҡа», méčji «артыҡ йомшаҡ», stárji «өлкән, более старый», globóčji «артыҡ тәрән-более глубокий»;
** bogàt «бай» — bogatéjši, dêbel «толстый-йыуан» — debeléjši, strahopéten «ҡурҡаҡ» — strahopétnejši, globòk «тәрән» — globokéjši, srdít «сердитый» — srdítejši, hláden «һалҡын» — hladnéjši, krêpek «ныҡлы» — krepkéjši, svêtel «светлый» — svetléjši, tèmen «темная» — temnéjši, mêhek «йомшаҡ» — mehkéjši, tôpel «йылы» — topléjši, gôrek «ҡыҙыу» — gorkéjši, stàr «иҫке» — staréjši, nòv «яңы» — novéjši һәм башҡа күп кенә;
* сифаттарҙың сағыштырыу дәрәжәһе аналитик ысул менән һүҙ bolj: bolj slovenski ҡушылмаһы ярҙамында яһала « более словенский».

# Словен теле
## Лингвистик ҡылыҡһырлама
### Морфология
#### Һан

«Ике-два», «өс-три», «дүрт-четыре», «биш-пять» һандарының килеш менән үҙгәреше:
| Килеш | Килеш | «Ике» | «Ике» | «Өс» | «Өс» | «Дүрт» | «Дүрт» | «Биш» |
| Килеш | Килеш | мужской род | средний и женский роды | мужской род | Средний и женский роды | мужской род | средний и женский роды | «Биш» |
| Төп килеш | Төп килеш | dvá | dvé | tríje | trí | štírje | štíri | pét |
| Эйәлек килеш | Эйәлек килеш | dvéh | dvéh | tréh | tréh | štírih | štírih | pêtih |
| Төбәү килеш | Төбәү килеш | dvéma | dvéma | trém | trém | štírim | štírim | pêtim |
| Төшөм килеш | Төшөм килеш | dvá | dvé | trí | trí | štíri | štíri | pét |
| Сығанаҡ килеш | Сығанаҡ килеш | dvéma | dvéma | trémi | trémi | štírimi | štírimi | pêtimi |

# Словен теле
## Лингвистик ҡылыҡһырлама
### Морфология
#### Алмаштар

1 — се, 2- се зат алмаштарының (өтөрҙән һуң мөнәсәбәт һүҙҙәр (клитикалар-):
| Килеш | 1-се зат | 1-се зат | 1-се зат | 2- се зат | 2- се зат | 2- се зат |
| Килеш | Мин | Беҙ | Беҙ икәүләп (вдвоём) | Һин | Һеҙ | Һеҙ икәүләп (вдвоём) |
| Төп килеш | jàz | mí (м.), mé (ярай.) | mídva (м.), médve (ярай.) | tì | ví (м.), vé (ярай.) | vídva (м.), védve (ярай.) |
| Эйәлек килеш | mêne, me | nàs, nas | náju, naju | têbe, te | vàs, vas | váju, vaju |
| Төбәү килеш | mêni, mi | nàm, nam | náma, nama | têbi, ti | vàm, vam | váma, vama |
| Төшөм килеш | mêne, me | nàs, nas | náju, naju | têbe, te | vàs, vas | váju, vaju |
| Сығанаҡ килеш | menój / máno | nàmi | náma | tebój / tábo | vàmi | váma |
| Урын-ваҡыт килеш | mêni | nàs | náju | têbi | vàs | váju |
3 -сө зат алмаштарының килеш менән үҙгәреше:
| Килеш | Берлек һаны | Берлек һаны | Берлек һаны | Ике (двойственное число) һанда | Күплек һаны |
| Килеш | муж. род | сред. род | жен. род | Ике (двойственное число) һанда | Күплек һаны |
| Төп килеш | òn | ôno | ôna | ônadva (м.), ônidve (сағ.), ônidve (ярай.) | ôni (м.), ôna (сағ.), ône (ярай.) |
| Эйәлек килеш | njêga, ga | njêga, ga | njé, je | njíju, ju/njìh, jih | njìh, jih |
| Төбәү килеш | njêmu, mu | njêmu, mu | njéj, jej | njíma, jima | njìm, jim |
| Төшөм килеш | njêga, ga | njêga, ga | njó, jo | njíju, ju/njìh, jih | njìh, jih |
| Сығанаҡ килеш | njím | njím | njó | njíma | njími |
| Урын-ваҡыт килеш | njêm | njêm | njéj | njíju | njìh |

# Словен теле
## Лингвистик ҡылыҡһырлама
### Морфология
#### Ҡылым
##### Ҡылым замандары

Заман системаһы словен телендә хәҙерге һәм киләсәк замандан, перфект һәм плюсквамперфекттан тора.
Хәҙерге заман ҡылымдың зат менән үҙгәрешенә миҫал delati «эшләй-делать», govoriti «һөйләй-говорить», imeti «иметь», jesti «есть», biti «быть» һәм ne biti «не быть»:
| Зат һәм һан | delati | govoriti | imeti | jesti | biti | ne biti |
| 1-се зат бер.һанда | délam | govorím | imám | jém | sèm | nísem |
| 2-се зат бер. һ. | délaš | govoríš | imáš | jéš | sì | nísi |
| 3-сө зат бер.һ. | déla | govorí | imá | jé | jè | ní |
| 1-се зат ике.һ. | délava | govoríva | imáva | jéva | svà | nísva |
| 2-се зат ике һ. | délata | govoríta | imáta | jésta | stà | nísta |
| 3- сө зат ике.һ. | délata | govoríta | imáta | jésta | stà | nísta |
| 1-се зат күп.һ. | délamo | govorímo | imámo | jémo | smò | nísmo |
| 2-се зат күп.һ. | délate | govoríte | imáte | jéste | stè | níste |
| 3-сө зат күп.һ. | délajo | govoríjo | imájo | jedó | sò | níso |
Перфект(үткән заман) ҡатмарлы юл менән барлыҡҡа килә: уның формаһы хәҙерге заман. l-сифат ҡылымдан һәм ярҙамсы ҡылымдан biti тора. Ҡылым delati "делать " перфектта (үткән заманда) зат менән үҙгәреше:
| Зат һәм һан | муж. род | жен. род | сред. род |
| 1-се зат бер.һ. | delal sem | delala sem | *delalo sem |
| 2-се зат бер.һ. | si delal | si delala | *si delalo |
| 3-сө зат бер.һ. | je delal | je delala | je delalo |
| 1-се зат ике һ. | sva delala | sva delali | *delali sva |
| 2-се зат ике.һ. | delala sta | delali sta | *delali sta |
| 3- сө зат ике.һ. | delala sta | delali sta | delali sta |
| 1 мн кеше. ч | smo delali | smo delale | *smo delala |
| 2 мн кеше. ч | ste delali | ste delale | *delala ste |
| 3-сө зат күп. ч | so delali | so delale | so delala |
Плюсквамперфект формаһы . l-сифат ҡылымдан һәм ярҙамсы ҡылым biti перфектта тора:
| Зат һәм һан | муж. род | жен. род | сред. род |
| 1-се зат бер.һ. | delal bil sem | delala bila sem | *delalo bilo sem |
| 2-се зат бер.һ. | delal bil si | delala bila si | *si delalo bilo |
| 3-сө зат бер. һ | je delal bil | je delala bila | je delalo bilo |
| 1-се зат дв. ч | delala sva bila | delali sva bili | *delali sva bili |
| 2-се зат дв. ч | delala bila sta | delali bili sta | *delali bili sta |
| 3- сө зат дв. ч | delala bila sta | delali bili sta | delali bili sta |
| 1 мн кеше. ч | delali bili smo | delale bile smo | *smo delala bila |
| 2-се зат күп.һ. | delali ste bili | delale ste bile | *delala ste bila |
| 3-сө зат күп.һ. | so delali bili | so delale bile | so delala bila |
Киләсәк заман эш-хәрәкәт тамаланған һәм тамамланған ҡылым төрҙәренән ярҙамсы ҡылымды айырым формаға ҡушыу юлы менән biti l яһала:
| Зат һәм һан | муж. род | жен. род | Сред. род |
| 1-се зат бер. һ | bom delal | bom delala | *delalo bom |
| 2-се зат бер.һ. | boš delal | boš delala | *delalo boš |
| 3-сө зат бер.һ. | bo delal | bo delala | bo delalo |
| 1-се зат дв. ч | bova delala | bova delali | *delali bova |
| 2-се зат дв. ч | bosta delala | bosta delali | *delali bosta |
| 3- сө зат дв. ч | bosta delala | bosta delali | bosta delali |
| 1-се зат күп. һ. | delali bomo | delale bomo | *delala bomo |
| 2-се зат күп.һ. | boste delali | boste delale | *delala boste |
| 3-сө зат күп.һ. | bodo delali | bodo delale | bodo delala |

# Словен теле
## Лингвистик ҡылыҡһырлама
### Морфология
#### Ҡылым
##### һөйкәлештәр

Словен телендә өс һөйкәлеш: хәбәр һөйкәлеше, теләк һөйкәлеше һәм бойороҡ һөйкәлеше бар.

# Словен теле
## Лингвистик ҡылыҡһырлама
### Синтаксис

Һүҙҙәр тәртибе — ирекле, SVO (subject—verb—object) тәртибе база булып тора.

# Словен теле
## Лингвистик ҡылыҡһырлама
### Лексикаһы

Словен лексикаһында тәүге үҙләштереү романизмдарға ҡарай,. Уларҙың словен теленә үтеп инеүе Словенияға славяндарҙың күсеү ваҡыты менән башлана, һәм ул Урта быуаттарға тиклем дауам итә. .Беренсе сиратта, топонимдар: лат. Capris / Caprae > Koper, лат. Sontius > Soča. Бынан тыш, шундай һүҙҙәр : jambor «мачта» < лат. arbor «ағас-дерево», golida «подойник» < вульг..-лат. *galeda, hlače «ыштан-штаны» < средн.-лат. calcae, fant «егет-парень» < итал. fante.
Словен теленең һүҙлек составында VIII быуаттан алып XIX быуатҡа тиклем үҙләштерелгән ҙур һандағы германизмдар урын алған : flinta «мылтыҡ-ружьё» < нем. Flinte, gmajna «общий» < сред. р. ..-нем. gemeine, krompir «картуф» < нем. Grundbirne. Шулай уҡ немец теле аша латин һәм грек сығышлы лексика үтеп ингән: klošter «монастыры», škrinja «сундук», špital «дауахана-больница».

# Словен теле
## Өйрәнеү тарихы

Словен телдәре буйынса өҙлөкһөҙ ғилми-тикшеренеү эштәре 1945 йылда ойошторолған Фран Рамовш исемендәге Словен фән һәм сәнғәт академияһында алып барыла. Академияла тел материалын йыйыу, һүҙлектәр һәм атластар төҙөү, диалекттарҙың тарихи грамматикаһының яҙылышын һәм фонотекаһын өйрәнеү эштәре буйынса ғилми эштәр башҡарыла.Әлеге ваҡытта унда словен теленең төп һүҙлектәре төҙөлгән.
* хәҙерге словен әҙәби теленең һүҙлеге — jezika knjižnega slovenskega Slovar (5 томлы, Ljubljana: 1970—1991; электрон версияһы http://bos.zrc-sazu.si/sskj.html),
* орфографик һүҙлек (130 000 артыҡ һүҙ) (Slovenski pravopis, Ljubljana: SAZU ZRC, 2001. — Электрон версия 1500 стр. http://bos.zrc-sazu.si/sp2001.html),
* этимологик һүҙлеге (F. Bezlaj. Etimološki jezika slovar slovenskega, 1-5, 1976—2007 Ljubljana; M. Snoj. Slovar Slovenski etimološki. Ljubljana; SAZU ZRC, 1997, 2003, 2009; һуңғы баҫма, тулыландырылған һәм киңәйтелгән, 30.000 артыҡ һүҙ словен теленең этимологияһын тәшкил итә.)
* словен теленең фразеология һүҙлеге(J. Keber. Frazemov Slovar slovenskih. Ljubljana: SAZU ZRC, 2011).
* тәүге словен лингвистик атласы (atlas 1 lingvistični Slovenski. Človek — telo, bolezni, družina. Ur.J. Škofic. Ljubljana: SAZU ZRC, 2011).
Ике тел корпусы төҙөлгән: Nova beseda http://bos.zrc-sazu.si/nova_beseda.html һәм Gigafida https://web.archive.org/web/20120712022800/http://demo.gigafida.net/
Словен теленең иң абруйлы тасуирлау грамматикаһы Йоже Топоришич тарафынан яҙылған(Toporišič Jože. Slovenska slovnica. 4., izdaja prenovljena in razširjena. — Maribor: Obzorja, 2004. — Str 923., ilustr. — ISBN 961-230-171-9).