yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Рәсүл (ислам)

Рәсүл (ғәр. رسول‎ — рәсүл), Рәсүлуллаһ (Аллаһтың илсеһе); рус. Расуль) — яңы Изге Китап — Ҡөрьән бирелгән һәм яңы шәриғәт килтергән ислам пәйғәмбәре.

# Рәсүл (ислам)
## Этимологияһы

Рәсүл термины Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең «хаҡ иман» килтереүсе илаһи миссияһын (рисәләтен) башҡарыуын күҙ уңында тота. Рәсүлдән айырмалы рәүештә, нәби) пәйғәмбәр яңы Изге Китап һәм шәриғәт килтермәй, ә бары үҙенән алда килгән һуңғы рәсүлде иҫбатлай. Рәсүл тип Нух, Ибраһим, Муса, Ғайса һәм Мөхәммәт пәйғәмбәрҙәр һанала.

# Рәсүл (ислам)
## Ҡулланылышы

Исламда рәсүл термины Мөхәммәт Пәйғәмбәр исеменә ҡушымта сифатында ҡулланыла. Уның ике титулы бар:
* Рәсүл әл-Әкрәм — пәйғәмбәрҙәрҙең иң бөйөгө.
* Рәсүл әс-Сәҡәләйн — кешеләрҙең һәм ендәрҙең рәсүле .
Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙе шәһәҙәт әйтеп таныу — исламдың төп талаптарының береһе.

# Рәсүл (ислам)
## Ҡөрьәндә

Әл-Хәшр сүрәһенең 7-се аятында рәсүлдәргә буйһоноу фарызлығы әйтелә:
* Аллаһ һуғыштарҙан ҡайтарған табыш малы – еңелгән ҡалалар үә ауылдарҙан алынған мал Аллаһтың рәсүленә тапшырылыр һәм бирелер: Аллаһ юлына, пәйғәмбәргә, пәйғәмбәрҙең яҡындарына, йәтимдәргә, меҫкендәргә һәм малы бөткән мосафирҙарға, Хажиҙарға, Аллаһ ерҙә шулай биреләсәк урындарын күрһәтте, һеҙҙән булған байҙар үҙ-ара даулашып алып бөтөрөп, фәҡирҙәр, зәғифтәр буш ҡалмаһын өсөн. Пәйғәмбәр һеҙҙе нимәнән тыйһа – тыйылығыҙ, үә нимәне һеҙгә килтерһә – ҡабул итеп алығыҙ! Үә Аллаһуҙан ҡурҡығыҙ! Тәхҡиҡ ихтилаф ҡылыусыларға Аллаһы Тәғәләнең ғазабы ҡаты булыр.
* Әл-Хәшр 59:7
* төп нөсхә:
|مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَىٰ رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَىٰ فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَىٰ وَالْيَتَامَىٰ وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ كَيْ لَا يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الْأَغْنِيَاءِ مِنْكُمْ ۚ وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا ۚ وَاتَّقُوا اللَّهَ ۖ إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ}}
# Ангелина Прасковья Никитична

Ангелина Прасковья Никитична (12 ғинуар 1913 йыл — 21 ғинуар 1959 йыл) — беренсе биш йыллыҡтар осоронда стахановсылар хәрәкәтендә ҡатнашыусы. МТС-тың трактор бригадаһы бригадиры. ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы (1947, 1958).

# Ангелина Прасковья Никитична
## Биографияһы

Прасковья (Паша) Никитична Ангелина 1913 йылдың 12 ғинуарында (иҫке стиль буйынса йыл 30 декабрь 1912 йыл) Рәсәй империяһының Екатеринослав губернаһы Мариуполь өйәҙенең Старобешево ауылында грек ғаиләһендә тыуған.
1929 йылда Паша Ангелина тракторсылар курсын тамамлай һәм Иҫке Бешево машина-трактор станцияһында тракторисы булып эш башлай. 1933 йылда МТС-та ҡатын-ҡыҙ тракторсылар бригадаһы ойоштора һәм уны етәкләй. 1937 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
Беренсе ҡатын-ҡыҙ тракторсыларының береһе. Планды арттырып үтәү буйынса техник яҡтан белемле совет эшсеһе символы булып китә 1938 йылда «Йөҙ мең ҡатын-ҡыҙ — тракторға!» лозунгыһы менән дан ала.
Йәмғиәттә тотҡан урыны һәм танылыуы арҡаһында 1937-1938 йылдарҙағы грек репрессияларынан ҡотола.
1940 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Мәскәү ауыл хужалығы академияһын тамамлай.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында — Ҡаҙаҡ ССР-ының Көнбайыш Ҡаҙағстан өлкәһенең Бурлин районында эвакуацияла, унда баҫыуҙа фиҙәкәр хеҙмәт итеүен дауам итә.
«Люди колхозных полей» китабының авторы (1948).
Һуңынан машина майҙары һәм дизель яғыулығы менән даими эшләгәнлектән бауыр циррозы менән ауырып китә. 1959 йылдың 21 ғинуарында Мәскәүҙә вафат була. Тыуған Старобешево ҡасабаһында яғында ерләнә.

# Ангелина Прасковья Никитична
## Ғаиләһе

* Атаһы — Ангелин Никита
** Һеңлеһе — Надежда Никитична Ангелина
* Олатаһы — Ангелин Федор
* Ике туған ағаһы — Ангелин Кирилл Федорович
* Туғаны — Ангелин Анатолий Кирилович (1948). Украинанының Донецк өлкәһе Старобешево ҡалаһында йәшәй
* Ейән туғаны — Ангелин Сергей Анатольевич (1975). Старобешевола йәшәй. Елена Мушнина менән никахта (1973). Улдары Всеволод, Артем һәм Ярослав. Бөтә лә Харьков өлкәһендә йәшәй.

# Ангелина Прасковья Никитична
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы:
** 19.3.1947 — бойҙай һәм арыштың юғары уңышын алған өсөн,
** 26.2.1958 — ауыл хужалығын үҫтереүҙәге уңыштары өсөн.
* өс Ленин ордены (30.12.1935; 19.3.1947; 8.2.1954)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (7.2.1939)
* миҙал
* өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы (1946)
* Данлыҡлы тракторсы Паша Ангелина (һулдан икенсе) ВЛКСМ Үҙәк Комитеты кәңәшмәһе тәнәфесендә. Иван Шагин фотоһы, 1936 йылдың 14 июле.
* ВЛКСМ-дың X съезында Ангелина (һулда) һәм Мария Демченко Иосиф Сталин менән, 1936 йыл.

# Ангелина Прасковья Никитична
## Хәтер

Паша Ангелинаның бронза бюсы ҡала тибындағы Старобешево ҡасабаһынжда ҡуйылған, унда уның исемен проспект йөрөтә, данлыҡлы яҡташының музейы бар.
# Әлимғолов Рәхимйән Рәхимғол улы

Әлимғолов Рәхимйән Рәхимғол улы (рус. Алимгулов Рахимьян Рахимгулович; 1900 — ?) — 112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһы яугиры. Ҡыҙылармеец. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985) кавалеры.

# Әлимғолов Рәхимйән Рәхимғол улы
## Биографияһы

Рәхимйән Рәхимғол улы 1900 йылда Ырымбур губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Миәкәбаш (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Миәкә районы Әнәс) ауылында тыуған.
БАССР-ҙың Миәкә районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла.

# Әлимғолов Рәхимйән Рәхимғол улы
## Хәрби хеҙмәте

Ҡыҙылармеец Әлимғолов Рәхимйән Рәхимғол улы 16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһы составында фронт юлдарын үтә.
1985 йылда, Еңеүҙең 40 йыллығы уңайынан, II дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә.

# Әлимғолов Рәхимйән Рәхимғол улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)

# Әлимғолов Рәхимйән Рәхимғол улы
## Хәтер

Әлимғолов Рәхимйән Рәхимғол улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Миәкә районының Әнәс ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
# Волоковая (Пеша ҡушылдығы)

Волоковая — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Пеша йылғаһының уң ярына тамағынан 126 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 74 км.

# Волоковая (Пеша ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары/ Канин Нос морононан/ Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000054325
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005432
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Горбуновский

Горбуновский — Силәбе өлкәһенең Верхнеурал районындағы ҡасаба. Краснинский ауыл биләмәһе составына инә.
Ҡасабаға 19 быуат аҙағында Ҡарағай станица тирмәһе ерҙәрендә нигеҙ һалына (Горбунов казактарының ерҙәре була).

# Горбуновский
## Географияһы

Райондың үҙәк өлөшөндә, Ҡурасан йылғаһының үрге ағымында урынлашҡан. Район үҙәге Верхнеурал ҡалаһына тиклем ара — 45 км.

# Горбуновский
## Инфраструктураһы

* «Краснинское» ЯСЙ-һы
* ФАП
* Мәктәп һәм балалар баҡсаһы
# Исмәғилев Ришат Сәлих улы

Исмәғилев Ришат Сәлих улы (15 апрель 1920 йыл — 3 сентябрь 2020 йыл) — мәғариф ветераны. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1959), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1960). I (1985) һәм II (1957) дәрәжә Ватан һуғышы һәм «Почёт Билдәһе» (1960) ордендары кавалеры. 1‑се Бөтә Рәсәй уҡытыусылар съезы (Мәскәү, 1960), Башҡорт АССР‑ы уҡытыусыларының 1—7‑се съездары делегаты.

# Исмәғилев Ришат Сәлих улы
## Биографияһы

Ришат Сәлих улы Исмәғилев 1920 йылдың 15 апрелендә Өфө губернаһының Өфө өйәҙе Нимесләр ауылында тыуған
Бөйөк Ватан һуғышы башланғанда Брест ҡәлғәһендә һалдат бурысын үтәгән була һәм ошо герой-ҡәлғә өсөн барған яуҙа ҡатнаша. Һуғыштан ауыр яраланып ҡайта.
1943 йылдан алып Нуриман районының Үкәрле һәм Нимесләр тулы булмаған урта мәктәптәрендә эшләй.
1945 йылда Байгилде урта мәктәбе директоры итеп тәғәйенләнә һәм унда 1985 йылға тиклем эшләй. Ул эшләгән йылдарҙа Байгилде мәктәбе республика уҡытыусыларының алдынғы педагогик тәжрибәһен өйрәнеү, дөйөмләштереү һәм таратыу буйынса төп мәктәпкә әүерелә.
1955 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институтын тамамлаған.
1959 йылда «РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы» исеме бирелә.
I Бөтә Рәсәй уҡытыусылар съезы (Мәскәү, 1960), БАССР‑ҙың I—VII уҡытыусылар съезы делегаты.
Ул 60‑ҡа яҡын хеҙмәт авторы. Үҙе тураһында Бөйөк Ватан һуғышы йылдарындағы батырлығы һәм мәғарифта ойоштороу һәләттәре тураһында ике тиҫтәләп китапта яҙылған (Ананьев, М. Гәрәев, Р.Әйүпов, Ф. Мостафина һәм башҡалар).
2020 йылда яҡташтары һорауы буйынса Ришат Сәлих улы Исмәғилев хөрмәтенә ул үҙе иҫән саҡта уҡ Кушнаренко һөнәри колледжында Иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйыла. Бер үк ваҡытта Байгилде ауыл лицейына ветерандың исеме бирелә.
Һуғыш һәм хеҙмәт ветераны Ришат Сәлих улы Исмәғилев 2020 йылдың 3 сентябрендә вафат булды.

# Исмәғилев Ришат Сәлих улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* I һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары
* «Почёт Билдәһе» ордены (1960)
* миҙалдар (шул иҫәптән ВДНХ-ныҡы)
* РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1959)
* РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1960)

# Исмәғилев Ришат Сәлих улы
## Хеҙмәттәре

* Очерки по истории Нуримановского района Башкортостана. Уфа, 1998;
* И учебой, и талантом. Уфа, 2004.

# Исмәғилев Ришат Сәлих улы
## Ғаиләһе

* улы Флүр — техник фәндәр кандидаты, доцент
* улы Зинфер — химия фәндәре докторы, профессор,
* улы Фоат — техник фәндәр докторы, профессор
* улы Рафаэль — ауыл хужалығы фәндәре докторы, профессор
* ҡыҙы Флүрә — РФ Эске эштәр министрлығының Өфө юғары милиция мәктәбе уҡытыусыһы
* улы Салауат — Байгилде ауыл лицейы директоры, РСФСР халыҡ мәғарифы алдынғыһы
# Вой-Вож (Вуктыль ҡушылдығы)

Вой-Вож — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вуктыль йылғаһының һул ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Вой-Вож (Вуктыль ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000016088
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001608
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Теберда

Теберда (ҡарас.-балҡ. Теберди́) — Рәсәй Федерацияһы Ҡарасай-Черкес Республикаһындағы курорт-ҡала. Ҡарасай ҡала округына инә.

# Теберда
## Атамаһы

Теберда йылғаһы исеме менән аталған һәм уның үҙәнендә урынлашҡан.

# Теберда
## Географияһы

Климаты тау рельефы, ярайһы уҡ түбән атмосфера баҫымы, интенсив ҡояш радиацияһы, аҙ ғына болотло, сағыштырмаса йылы ҡыш һәм һалҡын йәй менән билдәләнә. Иң һалҡын айҙың — ғинуарҙың уртаса температураһы −2,3 градус, июлдә һәм августа 15,5 градус. Бында ҡояшлы ваҡыт йылына 2200 сәғәткә етә.

# Теберда
## Тарихы

1868 йылда ҡарасай ауылы булараҡ нигеҙ һалына. Беренсе булып Ожай Байчоров ырыуынан 40 ғаилә була, шуға күрә ауыл бер ни тиклем ваҡыт уның фамилияһы менән Байчораланы-Къабакъ (Байчораланы-Ҡабаҡ) тип атала, икенсе өлөшө тап «ауыл, торама» тигәнде аңлата. Ваҡыт үтеү менән халыҡтың байтаҡ өлөшөн башҡа ырыу вәкилдәре тәшкил итә башлай, һәм Теберда йылғаһы буйында урынлашыуы менән бәйле, тәүге атамаһы гидронимға алмаштырыла.
1925 йылда туберкулезға ҡаршы беренсе шифахана асыла. Һуңғараҡ күп һанлы ял йорттары һәм шифаханалар ойошторола.
1941 йылдың 15 июлендә край башҡарма комитеты ҡарары менән 32395 койкаға иҫәпләнгән 65 эвакогоспиталь урынлаштырыла, Шуларҙан: Кисловодскиҙа — 15 945, Ессентукиҙа — 5715, Пятигорскиҙа — 4690, Железноводскиҙа — 3090, Тебердала — 280, край райондарында — 2675 койка.
РСФСР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 8 февралендәге Указы менән Теберда курорт ҡасабаһына ҡала статусы бирелә.

# Теберда
## Халҡы

2020 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, 2021 йылдың 1 октябренә ҡала халыҡ һаны буйынса Рәсәй Федерацияһындағы 1117 ҡаланың 944-се урынында була

# Теберда
## Халҡы
### Милли составы

2002 йылғы һәм 2010 йылБөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы :

# Теберда
## Туризм һәм ял

Курорт Теберди ҡурсаулығы территорияһында урынлашҡан, ҡалала ҡурсаулыҡҡа арналған музей экспозицияһы бар.
Ҡала — климат-бальнеологик дауалау үҙәге. Бында бер нисә туристик база һәм шифахана урынлашҡан.
Йәйәүлеләр туризмы популяр. Маршруттар күп, шул иҫәптән махсус әҙерлек һәм кәрәк-яраҡтар талап ителмәгәндәре бар, мәҫәлән, матур тәбиғәтле Бадук күлдәре .

# Теберда
## Топографик карталар

* Лист карты K-37-24 Теберда. Масштаб: 1 : 100 000. Указать дату выпуска/состояния местности.
# Окунева (Чет ҡушылдығы)

Окунёва — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Четь йылғаһының уң ярына тамағынан 210 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Окунева (Чет ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200019900
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201990
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Быковка (Яйыҡ ҡушылдығы)

Быковка (Оло Быковка) — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яйыҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 897 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 82 км.

# Быковка (Яйыҡ ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы бассейны (Рәсәй булеге) Һаҡмар йылғаһынан түбәнерәк, Илек йылғаһын керетмәй. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010001012112200010184
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112201018
* Бассейн коды — 12.01.00.010
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ҡарасы

Ҡалып:Мәғәнәләре
Ҡарасы - урта быуаттардағы татарҙар составындағы төркөм менән булған субэтник. Төньяҡ мишәрҙәрҙә, себер татарҙарында «ҡарацы» йәки «ҡараца» булараҡ та билдәле. Әлеге ҡарасы-татарҙарҙың тыуған теле өҫтәрәк татар теле һаналған.

# Ҡарасы
## Тарихы

Ҡайһы бер сығанаҡтар Сынғыҙхан һәм уның күп кенә ҡәрҙәштәре тап ошо «карача, ҡазан, ҡара, харин» субэтник төркөмөнән булған тип күрһәтәләр. Ҡарасы титулы дә нәк шулай сыңғыҙҙар менән бәйле була.
Ҡарасы йәмғиәтенә ҡараған төмәнәр башлыҡтары һәм уларҙың яһаҡлы татарҙар булараҡ та билдәле. Сағатай һәм Жуси улыстарында улар даими ғәскәргә ҡарағандар. Улар сығып, мәҫәлән өфө татарҙары, ғаиләләре менән хәрби хеҙмәттә булғандар.
Монгол яуҙары осоронда ҡараусылар ғәскәр составында Кесе Азия ерлегендә урынлашалар, XIV быуатла был ерҙәр Аҡһаҡ Тимер-томор тарафынан яулап алынғас ҡараусылар Хәрәзем ерлегенә һәм Иссык күле буйҙарына күсереләләр. Һуңыраҡ, Хәрәзем ерҙәренән һәм Иссык күле буйҙарынан ҡараусылар Алтын Урда территорияһына күсенеп килә.
ҪҪҪ быуатта уҡ Ҡытай тарихсылары Сыңғыҙхан ысын монголдары «хэй-ҙа», йәғни «ҡара татарҙар».
1221 йылда Ҡытай тарихсыһы Мэн-ла Бэй-лу «Монгол-татарҙарҙы туп-тулы һүрәтләү» тигән китабында Сыңғыҙханды киләһе тасуирлай:
* Бөгөнгө император Сыңғыҙ һәм уның ғәскәр башлыҡтары, түрәләре ҡара татарҙар булып торалар. Татар хакиме Тимучин оло буйлы, киң маңлайлы, оҙон һаҡаллы кеше, бик мөһим һәм көслө шәхес.Ҡытай тарихсыһы Мэн-ла Бэй-лу.
# Няркыль-Чор

Няркыль-Чор — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ширта йылғаһының уң ярына тамағынан 82 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Няркыль-Чор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300065031
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306503
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Паралельная (Саран ҡушылдығы)

Паралельная — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Саран йылғаһының уң ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Паралельная (Саран ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Объ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300065611
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306561
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Торзать

Торзать — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Белый Лух йылғаһының һул ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.

# Торзать
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300312110000016683
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001668
* Бассейн коды — 08.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Донщинка

Донщинка (балка Донщинка) — Рәсәй йылғаһы. Ростов өлкәһе,Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Куртлак йылғаһының уң ярына тамағынан 43,9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.

# Донщинка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чир йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Дон йылғаһы Хопёр һәм Северский Донец йылғалары ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010300812107000009856
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000985
* Бассейн коды — 05.01.03.008
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Клайн-Ванцлебен

Клайн-Ванцлебен (нем. Klein Wanzleben) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2470 кеше йәшәй. Майҙаны — 25,45 км². Диңгеҙ кимәленән 113 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39164 һәм автомобиль коды — BK.
# Ҡыйғаҙы ауыл Советы (Асҡын районы)

Ҡыйғаҙы ауыл Советы — Асҡын районының 2008 йылда бөтөрөлгән ауыл биләмәһе. Почта индексы — 452883. ОКАТО коды — 80204822000. Петропавловка ауыл Советы менән берләштерелә. Ҡыйғаҙы — административ үҙәк, Дәүләт, Ерекле Шишмә ауылдары.

# Ҡыйғаҙы ауыл Советы (Асҡын районы)
## Тарихы

1981йылда ауыл Советы составынан Царёвка ауылы сығарыла һәм бөтөрөлә (Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1981 йылдың 14 сентябрендәге 6-2/327-се һанлы «Ҡайһы бер тораҡ пункттарын Башҡорт АССР-ының административ-территориаль бүленеше буйынса иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташлау тураһындағы» Указы). 1986 йылда иҫәп мәғлүмәттәренән Яңы Ҡубыяҙ, Петровский утары алып ташлана (Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1986 йылдың 12 декабрендәге 6-2/396-сы һанлы «Ҡайһы бер тораҡ пункттарын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташлау тураһындағы» Указы). 1989 йылда Ҡыйғаҙы ауыл Советынан БАССР-ҙың Петропавловка ауыл Советы булдырыла, 2008 йылда уға ауыл Советының ҡалған өс тораҡ пункты индерелә.
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереүгә һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһындағы» Законы, ст.1, п.4, д), түбәндәге юлдар бар:
   «Петропавловка» атамаһын һаҡлап, Перопавловка һәм Ҡыйғаҙы ауыл Советтарын берләштерергә, административ үҙәкте Петропавловка ауылында урынлаштырырға.
   Ҡыйғаҙы ауыл Советының Ҡыйғаҙы, Дәүләт, Ерекле Шишмә ауылдарын Петропавловка ауыл Советы составына индерергә.
   Петропавловка ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
   Ҡыйғаҙы ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға;
Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1989 йылдың 25 июнендәге 6-2/327-се һанлы «Асҡын районында Петропавловка ауыл Советын булдырыу тураһындағы» Указында түбәндәге юлдар бар:
   1. Асҡын районында Петропавловка ауыл Советын булдырырға, административ үҙәген Петропавловка ауылында урынлаштырырға..
   2. Петропавловка, Йырмаялан, Шорохов, Ҡыйғаҙы ауыл Советы составынан сығарып, Петропавловка ауыл Советы составына индерергә.
   3. Петропавловка ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы билдәләргә.
# Комша (Вашка ҡушылдығы)

Комша — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вашка йылғаһының һул ярына тамағынан 75 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.

# Комша (Вашка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000048242
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004824
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Таҙ батыр

Таҙ батыр — башҡорт фольклорының персонажы, Башҡорт халыҡ әкиәттәре геройы.

# Таҙ батыр
## Яҙылыу тарихы

Әкиәттең бер варианты 1951 йылдың 27 ноябрендә К.А.Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты студенткаһы Фәриҙә Ишбулатова 41 йәшлек Ишбулатова Ғәзиҙәнән фольклор экспедицияһы барышында яҙып алынған. Яҙылыу урыны: БАССР-ҙың Абҙан районы (хәҙерге ваҡытта юҡ; хәҙер Ейәнсура районы составына ингән), Мырҙабулат ауылы (хәҙерге көндә ауыл юҡ, Абҙан ауылыны ҡушылған. «Башҡорт әҙәбиәте һәм фольклоры кафедраһының фольклор архивының 3-сө томы»нда нәшер ителгән. (Башҡортостандың төрлө райондары буйлап фольклор экспедицияларының төрлө йылдарҙа тупланған материалдары). Бынан тыш “Таҙ батыр”, “Таҙ менән Һалмауыр”, “Аҡыллы бесәй менән Таҙ” кеүек варианттары билдәле.

# Таҙ батыр
## Тасүирлама

Башҡорт халыҡ әкиәттәре геройы йыш ҡына әбей менән бабайҙың яңғыҙ улы йә булмаһа өс улдың иң кесеһе була. Йыш ҡына был геройҙың исеме Таҙ батыр исеме була. Был әкиәттең әхләҡк шунда: йыш ҡына кесе ул үҙенең ағалары тарафынан йәберләнә, рәнйетелә, төрлө ауырлыҡтар алдына ҡуйыла, әммә күп ваҡыт ул еңеүсе булып ҡала, ағаларына тейешле һабаҡ ала.
Күпселек әкиәттәрҙә Таҙ изге күңелле, яҡшы ниәттәр менән йәшәгән һантый итеп һүрәтләнә. Әкиәттәрҙә йышҡына яңылыш берәй нәмә эшләй — туңған ҡарсыҡ икән тип, түмәрҙе кейендерә; атҡа тоҙло һыу эсерәм тип, йылғаға тоҙ һала һәм башҡалар. Әкиәттәрҙә ағалары иҫәр тип һанаған Таҙ батыр ысынында зирәк, изге кеше булып сыға һәм үҙ маҡсатҡа ирешә. Әкиәттең йөкмәткеһенә ҡарап, йә тере һыу таба, йә батша кейәүе булып китә, йә булмаһа сит илдең сибәр батшабикәһенә өйләнә.
Таҙ батырға оҡшаған персонаждар башҡа төрки телле халыҡтар фольклорында ла бар.