yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Түбәнге Кама районы

Түбәнге Кама районы (татар. Tübən Kama rayonı, Түбән Кама районы) — Татарстан районы.
Административ үҙәк — Түбәнге Кама.
Халыҡ — 264 815 кеше.

# Түбәнге Кама районы
## Ҡоролош

* Түбән Кама
* Камские Поляны
* Афанасовское ауыл биләмәһе — ауыл Большое Афанасово
* Елантовское ауыл биләмәһе — ауыл Елантово
* Каенлинское ауыл биләмәһе — ауыл Каенлы
* Кармалинское ауыл биләмәһе — ауыл Кармалы
* Краснокадкинское ауыл биләмәһе — ауыл Верхние Челны
* Красноключинское ауыл биләмәһе — Красный Ключ
* Майскогорское ауыл биләмәһе — ауыл Трудовой
* Макаровское ауыл биләмәһе — ауыл Верхняя Уратьма
* Нижнеуратьминское ауыл биләмәһе — ауыл Нижняя Уратьма
* Простинское ауыл биләмәһе — ауыл Прости
* Сосновское ауыл биләмәһе — ауыл Благодатное
* Старошешминское ауыл биләмәһе — ауыл Старошешминск
* Сухаревское ауыл биләмәһе — ауыл Сухарево
* Шереметьевское ауыл биләмәһе — ауыл Богородское-Шереметьевка
* Шингальчинское ауыл биләмәһе — ауыл Шингальчи

# Түбәнге Кама районы
## Иҡтисад

Татарстандың 23 % продукцияһы районда сығарыла, республиканың 30 % экспорты районда етештерелә. Район эре нефтехимия үҙәге: «Нижнекамскнефтехим», «Нижнекамскшина», «ТАИФ-НК», «ТАНЕКО», «Управляющая компания Камаглавстрой», «Филиал ОАО „Генерирующая компания“ Нижнекамская ТЭЦ» ойошмалары менән.
# Моргенрёте-Раутенкранц

Моргенрёте-Раутенкранц (нем. Morgenrothe-Rautenkranz) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 851 кеше йәшәй. Майҙаны — 30,03 км². Диңгеҙ кимәленән 620–750 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 8262 һәм автомобиль коды V.
# Тәүәкән мәктәбе

Тәүәкән мәктәбе — Башҡортостан Республикаһы Күгәрсен районы Тәүәкән ауылында Сәнкем урамы, 1 адресы буйынса урынлашҡан уҡыу йорто

# Тәүәкән мәктәбе
## Тарихы

* Тәүәкән ауылында мәктәп-мәҙрәсә 1914 йылда асыла. Совет осоронда иһә белем биреү йүнәлеше үҙгәреп, 1918 йылда яңы мәктәп барлыҡҡа килә. Тәүге уҡытыусы Әхмәҙулла Әбдрәхимов заманына күрә төплө белем эйәһе, оҫта ҡуллы, ижади ҡарашлы рәссам була. 1923 йылда 4 йыллыҡ мәктәптең яңы бинаһы төҙөлә һәм етәксеһе итеп Суфий Ҡаразбаев тәғәйенләнә.
* Ете йыллыҡ мәктәп иһә Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғас ҡына барлыҡҡа килә. Уҡытыусылар Яхъя Ульябаев, ирле-ҡатынлы Әбүшахмиевтар, Рәхмәтулла Вәхитов, Әхмәтғәли Йәнғолов балаларға белем биреүҙән тыш, үҙешмәкәр ижади түңәрәктәр ҙә алып бара, мәктәп баҡсаһында йәшелсә-емеш үҫтереүҙе башлап ебәрә.
* Һуғышҡа тиклем мәктәптә Вәли Ғиззәт улы Зәйнуллин да эшләй. Ул тәүге балалар баҡсаһын ойоштороусы ла.

# Тәүәкән мәктәбе
## Етәкселәре

* Хәмзә Дәүләтшин
* Ришат Мәғизов
* Рәшит Бикмөхәмәтов
* Әхмәҙиә Яхин
* Ғимран Ибраһимов
* Ҡараҙбаева Альбина Фәнис ҡыҙы
* Ҡараҙбаев Йәмил Винер улы

# Тәүәкән мәктәбе
## Уҡытыусылары

* Ҡараҙбаева Альбина Фәнис ҡыҙы — рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы
* Яхина Ғәлиә Ғирфан ҡыҙы — директорҙың уҡыу-тәрбиә эше буйынса урынбаҫары, башланғыс кластар уҡытыусыһы.
* Буранбаева Ильмира Ғәйфулла ҡыҙы — директорҙың тәрбиә эше буйынса урынбаҫары, туған тел һәм туған әҙәбиәт уҡытыусыһы,
* Бикбов Азат Фираит улы — математика, физика уҡытыусыһы
* Бикбова Гүзәл Әбүбәғәли ҡыҙы — математика уҡытыусыһы
* Дәүләтбаев Илшат Хәлил улы — физик культура, тормош хәүефһеҙлеге нигеҙҙәре уҡытыусыһы
* Искәндәрова Зилиә Фәнил ҡыҙы — рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы
* Ҡараҙбаев Йәмил Винер улы — география, технология, информатика һәм ИКТ уҡытыусыһы
* Ҡараҙбаева Гөлнара Марат ҡыҙы — технология, музыка, физик культура уҡытыусыһы
* Ҡараҙбаева Гөлсинә Фирәйет ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы
* Сәлихова Гөлназ Салауат ҡыҙы — башҡорт теле һәм башҡорт әҙәбиәте уҡытыусыһы, «Башҡорт теле һәм әҙәбиәте йыл уҡытыусыһы — 2012» төбәк-ара конкурсының «Юғары педагогик оҫталыҡ өсөн» номинацияһында еңеүсе
* Төхвәтуллина Зилиә Әнүәр ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы
* Хөсәйенова Фирүзә Тәлғәт ҡыҙы — тарих, йәмғиәтте өйрәнеү, немец теле уҡытыусыһы
* Шәһәрова Рәмилә Рәмил ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы
* Дәүләтбаева Фәриҙә Салауат ҡыҙы — инглиз теле уҡытыусыһы
* Ҡараҙбаева Ләйсән Мәхмүт ҡыҙы — уҡытыусы, биология, химия, һынлы сәнғәт
* Яхина Ғәлиә Ғирфан ҡыҙы — учитель начальные классы
# Бабарыкинский

Бабырыкинский — Силәбе өлкәһенең Верхнеурал районындағы ҡасаба. Спасский ауыл биләмәһе составына инә.

# Бабарыкинский
## Географияһы

Райондың көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, Лебяжье күле ярында, Агаповка районы сигендә урынлашҡан. Район үҙәге Верхнеурал ҡалаһына тиклем ара, 50 км.

# Бабарыкинский
## Тарихы

Ҡасаба 1860 йылда Магнит станицаһының ҡаҙна ерҙәрен бүлеүҙә нигеҙ һалына, уға атаман К. Н. Боборыкин исеме бирелә. Тәүге төпләнеүселәр булып Үрге Ҡыҙыл редуты казактары тора.
1930 йылда Ленин исемендәге колхоз ойошторола.

# Бабарыкинский
## Халҡы

(1873 йылда — 108, 1896 йылда — 210, 1900 йылда — 391, 1926 йылда — 678, 1970 йылда — 426, 1983 йылда — 455, 1995 йылда — 494)

# Бабарыкинский
## Инфраструктураһы

* ФАП
* Мәктәп
* Балалар баҡсаһы
# Ҡушморон (күл)

Ҡушморон (рус. Кушмурун, ҡаҙ. Қусмурын) — Ҡаҙағстандың төньяғындағы күл. Ҡустанай өлкәһендәге Әүлиәкүл һәм Ҡараһыу райондары сигендә, Ҡушморон ҡасабаһынан 9 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡушморон аша Убаған йылғаһы аға.

# Ҡушморон (күл)
## Тасуирламаһы

Күл майҙаны 400—415 км² , һыуйыйғыс майҙаны 10,5 мең км². Күл соҡоро 60 км алыҫлыҡҡа көньяҡ-көнбайыштан төньяҡ-көнсығышҡа һуҙылған, киңлеге 15 км-ға етә, максималь тәрәнлеге 3,5 м. Төбө яҫы, балсыҡлы һәм балсыҡ ҡатнаш тупраҡ, ләм ҡатламы менән ҡапланған. Ярҙары урта өлөшөндә 5-7 м тиклем бейеклектә. Ҡушморондан көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай Аманҡарағай урман массивы урынлашҡан. Һыуы йәшкелт-һары төҫтә, минераллашыуы 1-25 г/л. Һыуйыйғыс майҙаны, башлыса, һөрөлгән.

# Ҡушморон (күл)
## Фаунаһы

Һаҙ һәм күлдәрҙә һыу һәм һаҙ ҡоштары тереклек итә. Балыҡтарҙан алабуға, ҡорман, һаҙан үрсей.

# Ҡушморон (күл)
## Этимологияһы

Атама ҡуш һәм морон һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән. Хәҙер Ҡаҙағстанға инһә лә, ҡаҙаҡтар Рәсәйгә ҡушылғансы тарихи башҡорт ерҙәре булған. Өфө провинцияһы башҡорттарының батшабикә Анна Иоанновнаға 1733 йылда яҙылған мөрәжәғәтендә шундай юлдар бар: «А ныне у нас нижайших рабов Вашего Императорского величества земли и воды: а имянно называемую реку Тобул, озеро Чапалай, реку Мияч, которые в Кунгурском уезде… Тако ж Казанской дороги у башкирцов, которые живут по реке Каме…».Своей землёй они называют также илецкие месторождения соли, йәғни Тубыл йылғаһы буйындағы ерҙәр башҡорт иленә ингән.
Топоним ошо тарихты Ҡушморон тип Ш өнө менән әйтелеүе һәм яҙылыуы менән раҫлап та тора, сөнки ҡаҙаҡ телендә ул Ҡусмурын тип яҙыла. Атаманы ҡош һүҙе менән бәйләгән фараздар ҙа бар. Әммә төркиҙәрҙә ҡоштоң мороно тип түгел, ә суҡышы тип атайҙар. Ысынлап та, Ҡушморон күленә ике ярымутрау мороно терәлеп тора, тап шунан «ҡуш» сифатлауы килеп ингән тип һанай тел белгестәре.
# Чар (Калинка ҡушылдығы)

Чар — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Калинка йылғаһының һул ярына тамағынан 32 м өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.

# Чар (Калинка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200011383
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201138
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ак-озень

Ак-озень — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Бураган-озень йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 5 км.

# Ак-озень
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Каспий диңгеҙе йылғаларының һыу бассейны, Сулак йылғаһының һыу бассейны сигенән Самур йылғаһының һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07030000312109300001570
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 109300157
* Бассейн коды — 07.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 09
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Зара (Шмёльн)

Зара (Шмёльн) (нем. Saara (bei Schmolln)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2999 кеше йәшәй. Майҙаны — 42,73 км². Диңгеҙ кимәленән 189 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 4603 һәм автомобиль коды — ABG.
# Заречная (Чулым ҡушылдығы)

Заречная — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының уң ярына тамағынан 452 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Заречная (Чулым ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200018033
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201803
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Урта Европа тигеҙлеге

Урта Европа тигеҙлеге — Европала тигеҙлек, Польша, Германия, Дания, һәм шулай уҡ Бельгия һәм Нидерланд биләмәләрендә урынлашҡан. Төньяҡта Балтик һәм Төньяҡ диңгеҙҙәре яр буйҙары, көньяҡта Герцин Европаһының тауҙары һәм ҡалҡыулыҡтары менән сикләнгән.

# Урта Европа тигеҙлеге
## Тасуирламаһы

Тигеҙлек көнбайыштан көнсығышҡа табан яҡынса 600 километрға һуҙылған, киңлеге — 200 километрҙан 500 километрға тиклем. 50 метрҙан 100 метрға тиклем (айырым мореналы теҙмәләрҙә — 300 метрҙан ашыу) бейеклектәр өҫтөнлөк итә. Тигеҙлек башлыса эзбизташтан һәм ҡомташтан формалашҡан.
Климаты уртаса, диңгеҙ климатынан континенталь климатҡа күсә. Йыллыҡ яуым-төшөмдөң миҡдары көнбайыштан көнсығышҡа табан 800 миллиметрҙан 500 миллиметрға тиклем кәмей. Ҡар ҡапламы көнбайышта тотороҡло түгел, көнсығышта 1,5—2 ай дауамында һаҡлана. Тигеҙлек йылғаларҙың ҡуйы селтәре (Одер, Эльба, Везер, Рейн бассейндары) менән ҡапланған, бында боҙланыу осоронан һуң барлыҡҡа килгән бихисап күлдәр урынлашҡан.
Һоро урман һәм көлһыу тупраҡтар өҫтөнлөк итә. Тәбиғи флора — имән-бук (көнбайышта) һәм ҡатнаш (көнсығышта) урмандар — ҙур дәрәжәлә бөтөрөлгән йәки ылыҫлы ағастар менән алыштырылған; төньяҡта — верещатниктар, торфлы һаҙлыҡтар. Йылға үҙәндәре буйлап — туғайҙар. Ҙур майҙандарҙы иген культуралары, шәкәр сөгөлдөрө сәсеүлектәре биләй, шулай уҡ көтөүлектәр һымаҡ файҙаланыла.
Урта Европа тигеҙлегендә халыҡ тығыҙ ултырған. Уның территорияһында Познань, Берлин, Гамбург, Бремен, Ганновер, Амстердам, Роттердам һ.б. ҡалалар урынлашҡан.
# Аҙнабай (исем)

Аҙнабай — башҡорт һәм төрки мосолман ир-ат исеме.

# Аҙнабай (исем)
## Этимологияһы

Аҙнабай исеме башҡорт һәм фарсы телендәге һүҙҙәрҙән барлыҡҡа килгән һәм ?? тигәнде аңлата.

# Аҙнабай (исем)
## Билдәле шәхестәр

Йәноҙаҡов Аҙнабай Сәғит улы (1 ғинуар 1936) — хеҙмәт ветераны. Ғафури районы «Йондоҙ» колхозының элекке рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалеры.

# Аҙнабай (исем)
## Фамилияла

Аҙнабаев Марат Тәлғәт улы (1 февраль 1939 йыл) — ғалим-офтальмолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (1995), медицина фәндәре докторы (1987), профессор (1989). РСФСР‑ҙың (1986) һәм Башҡорт АССР‑ының (1977) атҡаҙанған табибы, Рәсәй Федерацияһының (2004) һәм Башҡортостандың (1991) атҡаҙанған фән эшмәкәре. Башҡорт АССР‑ының 12‑се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2011). Почёт (1999), Салауат Юлаев (2004), Абхазия Республикаһының «Намыҫ һәм дан» (2004) ордендары кавалеры.
Аҙнабаев Әхмәр Мөхәмәтдин улы (23 май 1934 йыл — 4 октябрь 2021 йыл) — тел белгесе, педагог‑методист, партия һәм юғары мәктәп эшмәкәре. 1976—1989 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының бүлек мөдире; 1989—2001 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия институты һәм М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты проректоры. Башҡорт АССР-ының 10-сы һәм 11-се саҡырылыш Юғары Советтары депутаты. Педагогия фәндәре кандидаты (1967), профессор (1994). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1994), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007). Жәлил Кейекбаев исемендәге премия лауреаты (2006). Дуҫлыҡ ордены кавалеры.
Аҙнабаев Ҡасим Ҡотлобирҙе улы (24 октябрь 1905 йыл) — 21 ғинуар 1996 йыл, Өфө) — комсомол һәм партия органдары ветераны, журналист. 1957—1971 йылдарҙа Башҡортостан китап нәшриәте редакцияһы мөдире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1965). Сәйәси золом ҡорбаны.
Аҙнабаев Рауил Әхмәтйән улы (29 март 1959 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең күҙ табибы. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2011). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2001).
Аҙнабаев Булат Әхмәр улы (7 март 1966 йыл) — ғалим-тарихсы. 1992 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 2008 йылдан — БДУ-ның Нефтекама филиалының тарих, дәүләт һәм хоҡуҡ тарихы кафедраһы мөдире. Тарих фәндәре докторы (2007).
Аҙнабаева Флүрә Фәтхи ҡыҙы (29 март 1937 йыл) — башҡорт педагог-методисы, педагогия фәндәре кандидаты (1988).
Аҙнабаева Зилә Рамаҙан ҡыҙы (Ғәйнетдинова)— Нефтекама дәүләт филармонияһы режиссеры, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре,
Аҙнабаева Сара Аҙнабай ҡыҙы БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
# Еланка (Сердоба ҡушылдығы)

Еланка (Елшанка) — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сердоба йылғаһының һул ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.

# Еланка (Сердоба ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер йылғаһы, инештән Ворона йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010200112107000005506
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000550
* Бассейн коды — 05.01.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кесе Базанча

Кесе Базанча — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Базанча йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Кесе Базанча
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кондома йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Томь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300112115200009721
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200972
* Бассейн коды — 13.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Хойккевальде

Хойккевальде (нем. Heuckewalde) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 441 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,55 км². Диңгеҙ кимәленән 285 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6712 һәм автомобиль коды — BLK.
# Яманйылға (ҡала)

Яманйылға - рус. Еманжели́нск— (ҡала 1770 йылда нигеҙләнгән, ҡала статусын 1951 йылда алған), Рәсәй Федерацияһының Силәбе өлкәһе Яманйылға районында урынлашҡан ҡала, административ үҙәк. «Оло Силәбе» агломерацияһы составына инә.
Ҡала Көньяҡ Уралда, Силәбенән 50 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Яманйылға (ҡала)
## Тарихынан

Яманйылға нығытмаһы Яманйылға ярында Ырымбур губернаторы ордеры буйынса 1770 йылда Яманйылған тигән казактар ауылы урынында һалынған.Ә ауыл шунан бер йыл элек кенә нигеҙләнгән булған.
1930—1931 йылдарҙа ошо яҡта күмер ятҡылығы табылыу сәбәпле Яманйылға күмерселәр ҡасабаһына әүерелгән. 1951 йылдың 25 сентябрендә ҡала статусы бирелгән.
1961 йылда ҡалаға - Зауральский, ә 1962 йылда Красногорский ҡасабалары ҡушыла.
1997 йылда күмер сәнәғәтендә реструктуризация башлана һәм «Батуринская» менән «Куллярская» шахталары ябыла.
2013 йылда Силәбе өлкәһенә метеорит төшкәндә Яманйылғаның бөтә мәктәптәренең тәҙрәләре ватыла.

# Яманйылға (ҡала)
## Этимологияһы

Ҡаланың атамаһы башҡорт телендәге "яман" һәм "йылға" (башҡ. Яман йылға) һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән йылға исеменән барлыҡҡа килгән. (татар. Яман-Җылга, Яман-елга.

# Яманйылға (ҡала)
## Халҡы

2016 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халҡы буйынса ҡала Рәсәй Федерацияһының 1112 ҡалаһы араһында 375-се урында була

# Яманйылға (ҡала)
## Иҡтисады

Шахталар ябылыу сәбәпле ҡалалағы күмер сәнәғәте юҡҡа сыға. Заводтар: механика, ҡатнаш мал аҙығы етештереү, ремонт эштәре. Тегеү фабрикаһы. Төҙөлөш тармағы көрсөккә бирешмәй — кирбес заводы тотороҡло эшләп килә.

# Яманйылға (ҡала)
## Транспорт

Ҡала янынан федераль автомобиль юлы М36 етә, ул европа маршрутына E 123 һәм азия маршрутына AH7инә.
Тимер юл һәм автомобиль станциялары бар.
# Нир-Сос

Нир-Сос — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тапсуй йылғаһының уң ярына тамағынан 171 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Нир-Сос
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300024314
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302431
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Херренкимзе (һарай)

Херренкимзя (нем. Schloss Herrenchiemsee; Херренкимзее тип яҙылған варианттары ла осрай) — Бавария короле II Людвигтың ҡала ситендәге резиденцияһы. Ул Баварияның иң ҙур Кимзе күлендә һуҙылған утрауҙа урынлашҡан. Херренкимзе Мюнхендан көнсығышҡа табан 60 км алыҫлыҡта тора. Херренкимзе — II Людвигтың иң ҡиммәтле һарайы(уны төҙөүгә киткән сығымдар 16,6 миллион марканан артҡан — сағыштырыу өсөн: Линдерхоф һәм Нойшванштайн һарайҙары икеһе бергә 14,7 миллион марканан үтмәй): һарайҙың эсен биҙәү өсөн тик алтын ғына ла 4,5 килограмм тотонолған була.
Людвиг II Херренкимзене үҙенең кумиры булған француз короле Людовик XIV хөрмәтенә Версалға оҡшатып төҙөткән.

# Херренкимзе (һарай)
## Урынлашыуы

Өсөнсө һарайына король Людвиг II артыҡ оҙон юл буйлап, Альп тауы армыттары аша, Мюнхен һәм Зальцбург араһында ятҡан Кимзе күленә барған.

# Херренкимзе (һарай)
## Тарих

Әле Линдерхофтың төҙөлөшө тамамланмаған көйөнсә 1878 йылдың 21 майында Хероренкимзе һарайының беренсе ташы һалынған Замокты король башта Грасвангталь үҙәнендә төҙөргә булған, уны «Ettal Meicost» анаграммаһы менән атаған. Король планлаштырылған ҡоролманың масштабтары ғәйәт ҙур булғанлығынан бик ныҡ яфа сигә. Линдерхоф һарайының саманан тыш байлығы һоҡландырһа, таң ҡалдырһа, бында башҡарылған эштәр Линдерхофтыҡына ҡарағанда күп тапҡырға өҫтөн тора һәм күп эшсе көсөн, финанс сығымдарын талап итә.
1803 йылда утрау сиркәүҙән конфискацияланғас, уның хужлары бер нисә була, ахырҙа 1873 йылдың сентябрендәә уны Людвиг һатып ала. Бер йыл үткәс, король үҙенең Францияға сәфәре ваҡытында Версалде бик ентекле итеп ҡарай. Һарай проектын эшләү һәм төҙөлөш йылдам темптарҙа бара. Беренсе булып Яңы замокка королдең тәүге сәфәре 1881 йылда була. Король үлгән мәлдә һарайҙың 70 бүлмәһенең 50 бүлмәһе бер нимәһеҙ буш тора.
Король Людвиг төҙөлөш барышында архитекторҙарға: «күсереп түгел, ә Людовик XIV рухында төҙөгөҙ», -тип яҙған.
# Ай-Вуя-Яны

Ай-Вуя-Яны — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вуя-Яны йылғаһының уң ярына тамағынан 62 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.

# Ай-Вуя-Яны
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200048786
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204878
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Арт-Партнёр XXI

"Арт-партнер XXI" — Рәсәй театр агентлығы, Рәсәй театр һәм кино йондоҙҙары ҡатнашлығында спектаклдәр, гастролдәр , фестивалдәр ойоштороу , шулай уҡ мәҙәниәт өлкәһендә халыҡ-ара хеҙмәттәшлек менән шөғөлләнә.
1996 йылда ГИТИС-тың режиссерҙар әҙерләү факультетын тамамлаған Леонид Роберман ойошторған, агентлыҡтың беренсе спектакле Андре Руссендың " Ҡайһылай мәғәнәһеҙ тормош" /"Какая идиотская жизнь" , унда Наталья Гундарева, Армен Джигарханян һәм Валерий Гаркалин ҡатнашҡан. 2010 уртаһына дөйөм алғанда 40-лап спектакль ҡуйылған, Мәскәүҙә агентлыҡ ай һайын 15-20 тирәһе спектакль ҡуя, Рәсәй, Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе, Европа һәм АҠШ ҡалалары буйлап гастролдәр ойоштора.
# Нәбиуллин Рәфил Рауил улы

Нәбиуллин Рәфил Рауил улы (23 ғинуар 1952 йыл — 18 сентябрь 2002 йыл) — актёр, педагог. 1973—2002 йылдарҙа хәҙерге Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры, бер үк ваҡытта 1989 йылдан хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2000), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1989) артисы.

# Нәбиуллин Рәфил Рауил улы
## Биографияһы

Рәфил Рауил улы Нәбиуллин 1952 йылдың 23 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Илеш районының Иҫке Хажи ауылында тыуған.
Бер аҙҙан уларҙың ғаиләһе Өфөгә күсеп килә.
Сәхнә менән бала сағынан уҡ ҡыҙыҡһына: 19-сы мәктәптә уҡығанда, Пионерҙар йортонда Валентина Тараканова етәкселегендәге балалар драма түңәрәгенә йөрөй башлай. Урта мәктәпте тамамлағас, Өфө дәүләт сәнғәт институтының театр факультетына килә. Унан һуң Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә.
Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрына эшкә килгәс (1973 йыл), тәүге көндәрҙән үк үҙен талантлы, талапсан актёр итеп күрһәтә. Репертуарында драма комедия менән үрелеп бара: "Медея"ла (Еврипид) — Ясон, «Ҡыҙ урлау»ҙа (М. Кәрим) — Шәрәй, «Аҫылйәр»ҙә (М. Фәйзи) — Ғәбдрәшит, "Йәрем минең, Алиһәм"дә (Р. Байбулатов) — Адам Федорович, «Әкәмәтле һөйөү»ҙә (Лопе де Вега) — Рикардо, «Аты барҙың — дәрте бар»ҙа (Н. Ғәйетбай) — Ҡотлобай, "Әйҙәгеҙ, танышайыҡ"та (Г. Әхмәтҡужина) — Самат һәм башҡалар.
Рәфил Нәбиуллин 2002 йылдың 18 сентябрендә Өфө ҡалаһында вафат булды.

# Нәбиуллин Рәфил Рауил улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (2000)
* Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1989)