yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Әбләй (исем)

Әбләй — боронғо башҡорт ир-ат исеме.

# Әбләй (исем)
## Этимологияһы

Әбләй (Әбеләй, Аблай) — «дегәнәк» тигәнде аңлата, баланы һаҡлау өсөн ҡушылған боронғо исем.

# Әбләй (исем)
## Билдәле шәхестәр

Аблаев Ирек Йомабай улы (рус. Аблаев Ирек Юмабаевич) — (9 май 1946 йыл—11 ғинуар 2011 йыл) — хәрби хеҙмәткәр, дәүләт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2001).
Әбләшев Раиф Ғабдулла улы (8 ноябрь 1950 йыл — 24 октябрь 2000 йыл) — фоторәссам һәм фотокорреспондент. 1991 йылдан Рәсәй Федерацияһы Фоторәссамдар союзы ағзаһы.
Аблаев Яҡуб Мамут улы (рус. Аблаев Якуб Мамутович) (12 май 1914 йыл — 11 февраль 1943) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, дивизияның артиллерия-техник тәьмин итеү начальнигы. 3-сө ранглы техник-интендант. ВКП (б) ағзаһы.
Аблаев Ибраһим Я. (рус. Аблаев Ибрагим Я.) (1905 йыл — 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкы составында ҡылыссы булып хеҙмәт итә.

# Әбләй (исем)
## Топонимдарҙа

Әбләй рус. Аблей — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға.
Әбләй (тау) Урта Уралдағы Веселки тауы(Весёлые горы түбәләренең береһе. Рәсәйҙә Свердловск өлкәһендә урынлашҡан. Бейеклеге — 524 м.
Әбләй (үҙән) (рус. Аблай) — үҙән, Рәсәйҙәге Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районында урынлашҡан.

# Әбләй (исем)
## Халыҡ ижадында

Әбләй — башҡорт халыҡ эпосы "Ҡара юрға"ның 1-се вариантындағы төп герой.
Әбләй — «Өс бажа» шаян йыры геройы:
* Йәшәйҙәр ти өс бажа,
* Шәкүр, Бәкер һәм Әбләй...
# Вәлиева Аида Фәрит ҡыҙы

Вәлиева Аида Фәрит ҡыҙы (4 май 1960 йыл) — ғалим-математик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2007), профессор (2008).

# Вәлиева Аида Фәрит ҡыҙы
## Биографияһы

Аида Фәрит ҡыҙы Вәлиева 1960 йылдың 4 майында Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған.
1982 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. Диплом алғандан һуң «Кристалл» монтаж-технология идаралығында эшләй (Өфө). 1984 йылдан алып Өфө авиация институтында һәм Өфө дәүләт авиация техник университетында. Техник фәндәр докторы (2007), профессор (2008).

# Вәлиева Аида Фәрит ҡыҙы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Вәлиева Аида Фәрит ҡыҙының фәнни тикшеренеүҙәре хисаплау математикаһы, математик программалау, комбинаторлы оптимизациялау менән бәйле. 50‑гә яҡын фәнни хеҙмәт авторы.

# Вәлиева Аида Фәрит ҡыҙы
## Хеҙмәттәре

* Методы локального поиска в дискретных задачах оптимального распределения ресурса. Өфө, 2001 (авторҙаш);
* Задачи двухмерной упаковки в контейнеры: новые подходы к разработке методов локального поиска оптимума. М., 2004 (авторҙаш).
# Алис Кунке

Алиса Ба Кунка (швед. Alice Bah Kuhnke; 21 декабрь 1971 йыл, Мальмё) — Швеция сәйәсмәне, тележурналист.
2014 йылдың октябре — 2019 йылдың ғинуарында Швецияның Лёвен етәкселегендәге «ҡыҙыл-йәшел» министрҙар кабинетында мәҙәниәт һәм демократия министры.

# Алис Кунке
## Биографияһы

Атаһы — гамбиец. Әсәһе — швед. Векшала уҡығанында мәктәп уҡыусылары араһында иң яҡшы спринтер ҡыҙҙарҙың береһе була. 2003 йылда Стокгольм университетының политология факультетын тамамлай.
90-сы йылдарҙан киң мәғлүмәт сараларында эшләй. 1992-1997 йылдары «Sveriges Television» йәмәғәт телевидение менән бәйле. Унда эшмәкәрлеге «Disney Club» тапшырыуы менән башлана. 1998 йылдан TV4 тапшырыуында шәхси ток-шоу алып бара.
2001—2004 йылдарҙа Skandia страховка компанияһында департамент директоры вазифаһында эшләй.
2007 йылдан ғәҙел сауҙа өсөн көрәшеүсе «Rättvisemärkt3» ойошмаһының генераль сәркәтибе була.
2009 йылдың сентябренән ÅF компанияһында тирә-яҡ мөхитте һаҡлау һәм социаль яуаплылыҡ мәсьәләләре өсөн яуаплы хеҙмәткәр.

# Алис Кунке
## Сәйәси һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге

2013 йылда MUCF — йәштәр эштәре буйынса дәүләт агентлығының генераль директоры итеп тәғәйенләнә.
Дәүләткә ҡарамаған ойошмаларҙа һәм консультатив советтарҙа төрлө вазифалар биләй. Шул иҫәптән, швед сиркәүҙәренең синодында тора (2006—2010) һәм Үҫмерҙәр христиан ассоцияцияһының (YMCA—YWCA) швед бүлексәһендә вице-президент була.
Йәшелдәр партияһына ингәндән һуң өс көндән үткәс, 2014 йылдың 3 октябрендә Лёвен етәкләгән һул центрик хөкүмәтенең мәҙәниәт министры итеп тәғәйенләнә.

# Алис Кунке
## Шәхси тормошо

2002 йылдан алып швед актеры һәи йырсыһы Йоханнес Ба Кунка менән никахта тора.
# Вурцбах

Вурцбах (нем. Wurzbach) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 3378 кеше йәшәй. Майҙаны — 72,31 км². Диңгеҙ кимәленән 525 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7343 һәм автомобиль коды — SOK.
# Беренсе Май (Ырымбур өлкәһе)

Беренсе Май (рус. Первомайск) — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.

# Беренсе Май (Ырымбур өлкәһе)
## Географияһы

Ауыл Ҡыуандыҡ ҡала округы үҙәгенән көньяҡ-көньяҡ-көнсығышҡараҡ туранан яҡынса 9 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡыуандыҡтан 11 саҡрым көньяҡ-көнсығышҡараҡ, Орск - Ҡыуандыҡ тимер юлынан көньяҡтараҡ ята.

# Беренсе Май (Ырымбур өлкәһе)
## Климаты

Уртаса-континенталь климатлы. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0$^о$С -тан +4,8$^о$С-ҡа тиклем үҙгәрә. Иң һалҡын ай — ғинуар, уртаса айлыҡ температура яҡынса −20,5$^о$С — 35 $^о$С. Йыллыҡ атмосфера яуым-төшөмө 300-ҙән 450—550 миллиметрға тиклем етә, шул уҡ ваҡытта күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға тура килә (яҡынса 70 %). Ярайһы уҡ тотороҡло ҡар ҡатламы, ул уртаса алғанда 150 көн дауамында ята.

# Беренсе Май (Ырымбур өлкәһе)
## Тарихы

1950-се йылдарҙа был урынға Ярташ ауылы (хәҙер юҡҡа сыҡҡан) халҡы күсерелгән. Ауылдың күсенеү сәбәбе - район үҙәгенән һәм төп һөрөнтө ерҙәрҙән алыҫта урынлашҡан булыуы 2016 йылға тиклем Ҡыуандыҡ районының Беренсе Май ауыл советына ҡараған, ошо муниципаль берәмектәрҙе үҙгәртеп ҡороуҙан һуң Ҡыуандыҡ ҡала округы составына ингән.

# Беренсе Май (Ырымбур өлкәһе)
## Халҡы

2002 йылдағы халыҡ иҫәбе буйынса даими рәүештә йәшәүселәр 536 кеше тәшкил итә (урыҫтар — 55 %, башҡорттар — 32 %), 2010 йылда 499 кеше ҡалған.

# Беренсе Май (Ырымбур өлкәһе)
## Этимологияһы

Ауылдың Исеме Ҡыуандыҡтан идараһы күсерелгән "1 Май" колхозынан алып бирелгән. Ауыл атамаһы халыҡ телендә Первомайка тип йөрөтөлә. 1950-се йылдарҙа был ауылға Ярташ ауылы халҡы күсерелгән (хәҙер юҡҡа сыҡҡан). Башта ҡайһы берҙә күсенеүселәрҙең элекке ауылы буйынса Яңы Ярташ тип тә йөрөткәндәр.
Ярташ ауылы атамаһын иһә, үҙ нәүбәтендә, башҡорт телендәге яр һәм таш һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән Ярташ гидронимынан алған, сөнки шул йылға буйында урынлашҡан булған.
# Елтышевка

Елтышевка — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға №108 Старая Яйыҡ ҡушылдығының уң ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.

# Елтышевка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы бассейны (Рәсәй булеге) Һаҡмар йылғаһынан түбәнерәк, Илек йылғаһын керетмәй. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010001012112200010030
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112201003
* Бассейн коды — 12.01.00.010
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Сағыштырма дымлылыҡ

Сағыштырма дымлылыҡ — һыу быуҙарҙын парциаль баҫымы һауа дымлылыҡҡа бүленеү.
$\varphi ={\frac {p_{p}}{p_{0}}}*100\%$

# Сағыштырма дымлылыҡ
## Һауаның абсолют дымлылыҡ

Һауаның абсолют дымлылыҡ — һауаның 1 м³һыу быуы массаһын күрһәткән физик дәүмәл.
Cөнки төрлө температурала һаула тик констант һыу булырға мөмкин, сағыштырма дымлылыҡты индерҙеләр.

# Сағыштырма дымлылыҡ
## Сағыштырма дымлылыҡ

Эквивалент табыу — отношение молярной доли водяного пара в воздухе к максимально возможной при данной температуре. Измеряется в процентах и определяется по формуле:
          $RH={p_{(H_{2}O)} \over p_{(H_{2}O)}^{*}}\times 100\%$
где: $RH_{\,_{\,}}$ — относительная влажность рассматриваемой смеси (воздуха); ${p_{(H_{2}O)}}$ — парциальное давление паров воды в смеси; ${p_{(H_{2}O)}^{*}}$ — равновесное давление насыщенного пара.

# Сағыштырма дымлылыҡ
## Сағыштырма дымлылыҡ баһалау

Һауаның сағыштырма дымлылыҡты баһалау өсөн уның температураһын (T) һәм Ысыҡ нөктәһе (T$_d$) белерғә кәрәк. T һәм T$_d$ Цельсия градустарҙа булғанда:
          $RH={{e_{p}} \over {e_{s}}}\times 100\%$
Ҡайҙа парциаль баҫымлыҡ $e_{p}$ :
          $e_{p}=e^{(17.269\times T_{d}) \over {(237.7+T_{d})}}$
и влажное давление пара воды в смеси при температуре оценено $e_{s}$ :
          $e_{s}=e^{(17.269\times T) \over {(237.7+T)}}$
# Борай районы флагы

Борай районы флагы — Башҡортостан Республикаһы Борай районы муниципаль районы символдарының береһе.
Башҡортостан Республикаһы Борай районы муниципаль районы Советының 2006 йылдың 14 июлендәге 89-сы һанлы ҡарары менән раҫланған.
Башҡортостан Республикаһында Дәүләт символика регистрына 015 регистрацион номер бирелеп индерелгән. Рәсәй Федерацияһының Дәүләт геральдика регистрына 2974 регистрацион номер бирелеп индерелгән.
Флагтың авторы — Салауат Ғиләжетдинов.

# Борай районы флагы
## Тасуирламаһы

Флаг дүртмөйөшлө йәшел келәм булып тора, уның киңлегенең оҙонлоғона ҡарата нисбәте — 2:3. Борай районы гербыны композицияһын ҡабатлай. Үҙәгендә алтын (һары) төҫөндә ҡулса төшөрөлгән, ул ҡояш йөрөшөнә ҡаршы йүгергән тулҡындар сифатындағы орнаменттың йәшел ҡулсаһы менән биҙәлгән. Ҡулса эсендә уртаһы тишелгән ромб формаһында алтын тамға төшөрөлгән, ул юғарыға табан ике түңәрәйтелгән үҫентеләр менән тамамлана.
Флагта йәшел яланда еп рәүешендә ҡыйыш алтын тәре төшөрөлгән, уның өҫтөндә аҫҡараҡ көмөш башын юғарыға күтәреп йүгергән бүре (Күк Бүре) урынлаштырылған. Тәре мөйөштәрҙә башҡорт ҡәбиләләренең тамғалары менән оҙатылған: өҫтә — Танып, аҫта — Ҡырғыҙ, уңда — Йылан һәм һулда — Таҙлар.

# Борай районы флагы
## Символиканың нигеҙҙәре

Флагтың барлыҡ фигуралары Борай районының тарихи, рухи, мәҙәни, милли һәм башҡа традицияларын, үҙенең көндәлек хеҙмәте менән райондың, республиканың иҡтисади, социаль үҫешенә өлөш индергән халҡын символлаштыра.
Флагтың үҙәк фигураһы — күк-йәшел яланда йүгереүсе Күк Бүре булып тора, ул — барлыҡ төрки халыҡтарҙың берҙәм символы һәм күп быуатлы тарихи халыҡ хәтерен, зиһенлеген, батырлығын, үҙ туған еренә жертвенность һәм тоғролоғон сағылдыра.
Флагта вариҫтары әле лә үҙ тарихи ерҙәрендә йәшәүсе башҡорт ырыуҙарының боронғо билдәләренән — тамғаларынан композиция төшөрөлгән: өҫтә — Танып, аҫта — Ҡырғыҙ, уңда — Йылан һәм һулда — Таҙлар. Ырыу билдәләре характерлы урынлашыуы менән композицияның түңәрәкле әйләнешен барлыҡҡа килтерә, уны динамикалы итә, был ваҡыт һәм тормоштоң бер туҡтауһыҙ хәрәкәтен символлаштыра.
Алтын төҫ — ҡояш, иген, байлыҡ, бөйөклөк, күркәмлек төҫө. Күк-йәшел төҫ — күк йөҙөнөң һәм ерҙең берләшкән төҫө, ерҙәге тормошто, өмөттө, шатлыҡты, сәләмәтлекте, мәңгелек яңырыуҙы символлаштыра, гүзәл тәбиғәттең, тирә-яҡ мөхиттең таҙалығын сағылдыра. Көмөш төҫ асыҡлыҡты, хеҙмәттәшлеккә әҙерлекте, ышанысты, ҡаһарманлыҡты символлаштыра, яҡты киләсәкте, тыныслыҡты һөйөүҙе һәм взаимпониание сағылдыра. Флагтың төҫтәре: көмөш, күк-йәшел, алтын — Борай ере менән үҙенең тарихы, хәҙергеһе һәм киләсәге менән рухи берләшкән күп милләтле халыҡтың традицион рәүештә хөрмәткә ҡаҙанған төҫтәрҙе сағылдыра.
# Йәғәфәр (исем)

Йәғәфәр — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Йәғәфәр исеме бар.

# Йәғәфәр (исем)
## Этимология

Йәғәфәр исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән. Йәннәт шишмәһе тигәнде аңлата.

# Йәғәфәр (исем)
## Билдәле кешеләр

Әбдрәшитов Йәғәфәр Мөхәрәм улы (30 ноябрь 1949 йыл) — ғалим-инженер‑технолог, хужалыҡ, юғары мәктәп һәм дәүләт эшмәкәре. 1989—2011 йылдарҙа «Каустик» һәм «Полиэф» йәмғиәттәренең генераль директоры, 2011—2017 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы директоры, бер үк ваҡытта 2011 йылдан — химия һәм химик технологиялар кафедраһы мөдире. Башҡортостан Республикаһының 1-се һәм 2-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Техник фәндәр докторы (1998). Рәсәй Федерацияһының (1994) һәм Башҡорт АССР-ының (1990) атҡаҙанған химигы. СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1989), Дуҫлыҡ ордены (1999) кавалеры.
Абдуллин Йәғәфәр Ҡәйүм улы (рус. Абдуллин Джафар Каюмович) (1913—1943) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 313-сө кавалерия полкының 2-се эскадрон командиры. Гвардия лейтенанты.
Әхмәтшин Йәғәфәр Әхмәт улы (4 ноябрь 1924 йыл — 17 ғинуар 1945 йыл) — Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы лейтенанты, Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы, Советтар Союзы Геройы (1945).
Әхтәмов Йәғәфәр Әхтәм улы (1910 йыл — 6 июль 1942 йыл Курск өлкәһе) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец.
Бәҙретдинов Йәғәфәр Зәйнәғетдин улы (12 февраль 1912 йыл — 2007 йыл) — финансы-иҡтисадсы, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (1974), Бөйөк Ватан һуғышы яугире.

# Йәғәфәр (исем)
## Ауылдар

Йәғәфәр (рус. Ягафаровка) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл.
# Ғабдулла Туҡай һәйкәле (Яр Саллы)

Ғабдулла Туҡай һәйкәле (рус. памятник Габдулле Тукаю, ингл. Gabdulla Tuqay Statue) — Татарстандың Яр Саллы ҡалаһында 2011 йылда асылған һәйкәл. Бөйөк татар шағиры Ғабдулла Туҡайҙың (1886-1913) 125 йыллыҡ юбилейы хөрмәтенә ҡуйылған.
Йөкмәткеһе 1 Тарихы 2 Тасуирлама 3 Әҙәбиәт 4 Һылтамалар 5 Шулай уҡ ҡарағыҙ
6 Иҫкәрмәләр

# Ғабдулла Туҡай һәйкәле (Яр Саллы)
## Тарихы

2011 йылның 22 ноябрендә Яр Саллының Яңы ҡалаһында (Автозавод районы) Тыныслыҡ проспекты менән Рәис Беляев урамы киҫешкән сатта, Ершов урамы тукталышыннан алыҫ түгел урынлашҡан Тукай скверында (16/09 йорты янында) асылған.
Һәйкәлде асыу тантанаһында рәсми кешеләр — Татарстандың премьер-министры Илдар Халиков, Вәсил Шәйхразыев, шағирҙар Разил Вәлиев, Илфак Ибраһимов, Роберт Миңнуллин, Камал театры артистары ҡатнаша.
2012 йылдан башлап, хөкүмәт бүләктәренә лайыҡ булған саллыларға дәүләт бүләктәре әлеге һәйкәл янында тапшырыла.
2015 йылдың мартында билдәһеҙ кешеләр һәйкәлде ак буяуҙар менән бысратып, «уҫал» тигән һүҙ яҙып, пентакль символдары төшерөп, шағир ҡулындагы китапты ботарлап алып китәләр.

# Ғабдулла Туҡай һәйкәле (Яр Саллы)
## Тасуирламаһы

Һәйкәл Мәскәү өлкәһе Солнечногорск ҡалаһында бронзанан ҡойолған.
Монументның бейеклеге — 6 м.
Шағир, кулдарын күкрәгенә ҡаушырып, уң ҡулына китап тоткан хәлдә түңәрәк постаментта баҫып тора.
Постаментның аҫкы өлешөндә кирил һәм ғәрәп яҙыуы менән «Ғабдулла Туҡай» тип яҙылған.
Проекттың авторы — скульптор Владимир Демченко (Мәскәү), һәйкәлде скульптор Илдар Ханов (1940-2013) иҗадына таянып яһаған.
* Һәйкәл бик кыҫҡа вакыт эсендә (июнь-ноябрь) төҙөлдө. Шағирҙың яңғыҙ фигураһын түгел, үҙе яҙган әҙәби әҫәрҙәрендәге ҡаһармандары (алтын тараҡ тоткан Һыу инәһе, Киҫекбаш, Саҡ-Суҡ) әйләнәһендә итеп күрһәтергә булдым. Имән ағасы менән тоташҡан Шүрәле образына ҙур урын бирелде. Ағастың осонда шағирҙың музаһы (хыялы, өмөтө, тормошка ашмаған мәхәббәте) урынлаштырылды.Владимир Демченко
# Тәбиғи төҫтәге таштар

Тәбиғи төҫтәге ялтыраҡ таштар (рус. самоцве́ты) - төрлө төҫтәге ялтыраҡ таштар. Ҡайһылары - аҫыл, ҡайһылары - арзан. Бөтәһе лә үтә күренеүсән түгел.

# Тәбиғи төҫтәге таштар
## Шундай таштар:

* Зөбәржәт
* Малахит
* Сапфир
# Тебейек

Тебейек , тибик.рус. буроголовая гаичка, лат. Poecile montanus— турғайҙар отрядендәге ҙур булмаған ҡошсоҡ.

# Тебейек
## Ҡылыҡһырлама

Турғайҙан бәләкәйерәк. Ботаҡтар араһында һикергеләп йөрөүсе хәрәкәтсән ҡошсоҡ. Кәүҙәһенең өҫкә яғы көрәнһыу һоро, аҫ яғы һорғолт аҡ. Түбәһе, елкәһе һәм тамағы ҡара-көрән. Ҡарабаш тебейектән көрән башы менән айырыла.

# Тебейек
## Тауышы

Тауышы яңғырауыҡлы: «ти-ти-тижж-тижж», моңло итеп һыҙғыра ла: «түй-түүүй-түүүүй».

# Тебейек
## Йәшәү рәүеше

Урамаңдарҙа йәшәй. Бөжәктәр, уларҙың ҡурсаҡтары менән туҡлана. Йылы яҡтарға китмәй, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй. Киң генә таралған. Ағас ҡыуыштарында оялай. Ҡыҙғылт һипкелле 6—9 бөртөк аҡ йомортҡа һала. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.
# Ҡәҙерғолов Мөхәммәт Нурғәле улы

Ҡәҙерғолов Мөхәмәт Нурғәле улы (рус. Кадыргулов Мухамет Нургалеевич) (10 март 1919 — 16 октябрь 1998) — ҡурайсы, БАССР‑ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1989). Бөйөк Ватан һуғышы яугиры.

# Ҡәҙерғолов Мөхәммәт Нурғәле улы
## Биографияһы

Мөхәмәт Нурғәле улы Ҡәҙерғолов 1919 йылдың 10 мартында Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Темәс ауылында донъяға килгән (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы).
Армия хеҙмәтенә алынғанға тиклем Баймаҡ районының «Ударник» колхозында бухгалтер булып эшләй. 1939 йылда хеҙмәткә алына әммә, унан ҡайтып өлгөрмәй, һуғыш башлана. 225-се (95-й) Полтава уҡсы гвардия дивизияһы сафтарында Ватанды фашистарҙан һаҡлап, көрәшә.
1945 йылда сержант дәрәжәһендә ғәскәр сафынан сығарыла. Һуғыштан яраланып, инвалид булып ҡайта. 1946 йылда Бөрйән районының Иҫке Собханғол ауылына ҡайтып, төпләнә.
Һуғыштан һуң 1946 йылдан алып почта, дәүләт страховкалау инспекцияһы хеҙмәткәре булып эшләй.
Иҫке Собханғол ауылында 1969 йылда балалар музыка мәктәбе асыла. 1970 йылда ҡурай класы ойошторола һәм Мөхәмәт Нурғәле улын балалар музыка мәктәбендә уҡытырға саҡыралар. Шул йылда уҡ ул ҡурайсылар ансамблен дә ойоштора.
1973 йылдан — район мәҙәниәт йортоноң художество етәксеһе, 1974 йылдан уның директоры.
1946 йылда уҡ Мөхәмәт Нурғәле улы Иҫке Собханғол ауылында «Мәсемташ» ансамбле ойоштороп ебәрә һәм 1980 йылға тиклем уның етәксеһе, ойоштороусыһы була. Был хаҡта «Башҡортостан» республика гәзите 2016 йылда Башҡортостан­дың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙ­мәт­кәре Мөхәмәт Ҡәҙерғоловтың иҫ­тәлегенә һәм райондың мәшһүр «Мәсемташ» халыҡ ансамбленә 70 йыл тулыу уңайынан үткәрелгән Ҡурай байрамы тураһындағы мәҡәләлә бына нимә яҙа:
   Тәүге ҡурай­сылар Зәкир Ғәбитов (Ғәлиәкбәр ауылынан), Әхмәтгәрәй Уразаев, Фәруҡ Маликов, Мөжәүир Сәйетбатталов, Ишбулды һәм Әхмәт Ҡотлобаевтар була. 1967 йылда коллективҡа «халыҡ ансамбле» исеме бирелә. «Мәсем­таш» менән йөҙгә яҡын кешенең яҙмышы бәйле
1998 йылдың 16 октябрендә Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында вафат булған һәм шунда ерләнгән.

# Ҡәҙерғолов Мөхәммәт Нурғәле улы
## Ижады

Ҡәҙерғолов башҡорт моңдарын нәфислек, виртуозлыҡ, музыка орнаментикаһын оҫта ҡулланып башҡарыуы менән танылыу яулаған. Ул Башҡортостандың Урал аръяғы ҡурай уйнау классик традицияларын дауам иткән.
Репертуарында 200-ҙән ашыу башҡорт халыҡ йыры һәм инструменталь көйҙәр, шул иҫәптән, “Алты егет”, “Ашҡаҙар”, “Бейеш”, “Буранбай”, “Ғилмияза”, “Ильяс”, “Урал”, “Шәүрә” кеүек башҡорт мәҙәниәтенең алтын хазинаһына ингән көйҙәрҙе башҡарған.

# Ҡәҙерғолов Мөхәммәт Нурғәле улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Республика ҡурайсылар конкурсы лауреаты (Өфө, 1954).
* "Батырлыҡ өсөн" миҙалы
* 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
* Ватан һуғышы миҙалдары.

# Ҡәҙерғолов Мөхәммәт Нурғәле улы
## Иҫтәлеге

2010 йылдан алып Бөрйән районында Мөхәммәт Ҡәҙерғолов исемендәге призға ҡурайсылар конкурсы үткәрелә.
# Абхазия географияһы

Абхазия Кавказ аръяғы төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә Псоу һәм Ингур йылғалары араһында урынлашҡан, көньяҡ-көнбайышта Ҡара диңгеҙ менн йыуыла. 210 км оҙонлоҡтағы яр буйы аҙ йырғыланған, йыш ҡына киң ҡырсынташлы пляждар осрай. Төньяҡта Рәсәй менән, көнсығышта — грузин властары контроле аҫтындағы Грузия төбәктәре менән сиктәш.
Абхазияның климаты уникаль һәм яр буйында урынлашыуы һәм бейек тау һырттары булыуы менән бәйле.
Яр буйында дымлы субтропик климат. Ғинуарҙың уртаса температураһы +10 °C. Августтың уртаса температураһы +26-нан +30-ға тиклем. Уртаса яуым — төшөм йылына 1500 мм тирәһе.
Тауҙарҙа бейеклек билбауы аныҡ сағыла, был төрлө таулы урындарҙың климатында ҙур айырмаларға килтерә. Субтропик климат тауҙарҙа яҡынса 400 м билдәһенә тиклем һуҙыла. Мәңгелек ҡар 2700-3000 м бейеклектә ята.
Республика территорияһының күпселек өлөшөн (яҡынса 75 %) Абхазияны төньяҡтан сикләгән Төп Кавказ һырты армыттары — Гагра, Бзыб, Абхаз һәм Кодор һырттары биләй. Һырттың иң бейек нөктәһе — тау Домбай-Үлгән тауы (4046 м). Төп һырт аша Абхазияға үткәүелдәр— Клухорский (2781 м), Марух теле (2739 м) һәм башҡалар алып бара.
Көньяҡ-көнсығыштан Абхазияға, яйлап тарая барып, Колхида уйһыулығы инә. Үҙәнлектең тар һыҙаты Кодор йылғаһы ярынан төньяҡ-көнбайышҡа табан һуҙыла. Тауҙар һәм уйһыулыҡтар араһында — убалы тау алды бүлкәте. Абхазияла карстлы күренештәр (Воронья, Абрскил, Анакопийский һ.б. мәмерйәләр) үҫешкән. Абхазияла донъялағы иң тәрән карст мәмерйәһе — Гагранан алыҫ түгел урынлашҡан Крубер-Воронья ҡыуышлығы (тәрәнлеге 2080 метр). Гагранан алты километр алыҫлыҡта матур Мамзышха тауы бар.
Йылғалар Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Уларҙың иң әһәмиәтлеләре — Кодор (Кудры), Бзыбь, Кяласур, Гумиста — күп һыулы, гидроэнергияға бай (потенциаль гидроэнергетика ресурстары 3,5 млн квт-тан ашыу). Йылғалар башлыса ямғыр һәм ҡар менән туҡлана; яҙғы-йәйге ташҡын була. Тауҙарҙа Рица һәм Амткял күлдәре урынлашҡан.
Абхазия флораһы 2000 төрҙән ашыу үҫемлек инә. Республика майҙанының 55%-тан ашыу урман менән ҡапланған
* Топографическая карта Абхазии
* Топографическая карта Абхазии
# Ервэй-Се-Яха

Ервэй-Сё-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тиутей-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.

# Ервэй-Се-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300040634
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304063
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Моздок

Моздок, Мәздәк (осет. Мæздæг (мәғл.), ҡаб.-черк. Мэздэгу, ҡум. Мазлек/Мёздок) — Төньяҡ Осетия-Алания Республикаһы республикаһындағы ҡала, Моздок районының административ үҙәге.
Ҙурлығы буйынса республиканың икенсе ҡалаһы.
Моздок муниципаль районы административ үҙәге. Моздок ҡала биләмәһе муниципаль берәмеге барлыҡҡа килтерә.

# Моздок
## Этимологияһы

Ҡала исеме ҡабарҙы-черкес «мэз дэгу» (мэз — «урман», дэгу — «ҡара, ҡуйы») һүҙҙәренән алынған һәм тәржемәлә "ҡара урман"тигәнде аңлата. Әлеге ваҡытта Тирәктең һыубаҫар туғай урмандарының күпселеге юҡҡа сыҡҡан.

# Моздок
## Географияһы

Ҡала Тирәк йылғаһының һул ярында, Моздок районының үҙәк өлөшөндә, Владикавказдан 95 километр төньяҡтараҡ урынлашҡан.

# Моздок
## Тарихы

Ҡала православие динен ҡабул иткән ҡабарҙы кенәзе Кургока Коночкин (суҡынғандан һуң — Андрей Иванов) тарафынан 1763 йылда нығытма булараҡ нигеҙләнгән.
1785 йылдан — Кавказ наместниклығының өйәҙ ҡалаһы. 1822 йылдан — Кавказ (1847 йылдан — Ставрополь) өлкәһенең Моздок өйәҙе үҙәге. 1863 йылда Терек өлкәһе составына күсерелә. 1897 йылда — Терек өлкәһе округының Пятигорск өйәҙ үҙәге булмаған ҡала.
19-20 быуаттар сигендә — биҫтә, 1920-йылдарҙан яңынан ҡала. 1944 йылда Ставрополь крайы составынан Төньяҡ Осетияға күсерелә.
Бөйөк Ватан һуғышы барышында (1942 йылдың 25 августа) ҡала немец-фашист ғәскәрҙәре тарафынан баҫып алына. 1943 йылдың 3 ғинуарында азат ителә.

# Моздок
## Халҡы

2020 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, 2021 йылдың 1 октябренә ҡала халыҡ һаны буйынса Рәсәй Федерацияһындағы 1117 ҡалаһы араһында 417-се урында була.

# Моздок
## Халҡы
### Милли составы

2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса.

# Моздок
## Климаты

Моздока (1986-2015) климаты :
| Күрһәткес | Ғин. | Фев. | Март | Апр. | Май | Июнь | Июль | Авг. | Сен. | Окт. | Нояб. | Дек. | Йыл |
| Абсолют максимум, °C | 16,4 | 21,3 | 27,5 | 34,0 | 35,3 | 38,0 | 40,4 | 43,1 | 38,5 | 32,5 | 27,1 | 16,7 | 43,1 |
| Уртаса максимум, °C | 2,1 | 3,2 | 8,8 | 17,5 | 24,2 | 26,6 | 31,8 | 32,7 | 24,5 | 16,0 | 8,5 | 3,4 | 16,0 |
| Уртаса температура, °C | −2,5 | −1,6 | 4,6 | 11,4 | 17,7 | 21,8 | 25,3 | 23,5 | 18,8 | 11,9 | 4,5 | 0,7 | 11,3 |
| Уртаса минимум, °C | −4,6 | −4 | 0,9 | 5,7 | 11,0 | 16,0 | 19,9 | 18,9 | 13,0 | 7,7 | 2,4 | −3,4 | 7,9 |
| Абсолют минимум, °C | −26,6 | −28,4 | −14 | −4 | −0,3 | 6,5 | 11,0 | 8,8 | 3,5 | −8 | −18,8 | −25,6 | −28,4 |
| Яуым-төшөм нормаһы, мм | 27 | 24 | 27 | 45 | 67 | 84 | 62 | 54 | 42 | 33 | 33 | 34 | 499 |
# Морль

Морль (нем. Morl) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 920 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,03 км². Диңгеҙ кимәленән 113 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6193 һәм автомобиль коды — SK.