yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Сәрүәр (исем)

Сәрүәр— иҫке фарсы теленән башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарға таралған ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ исеме.

# Сәрүәр (исем)
## Этимологияһы

Сәрүәр — «башлыҡ», "етәкс"е мәғәнәһен аңлатҡан мосолман ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ исеме. Икенсе мәғәнәһе — селлеккә оҡшаған эре ҡыуаҡ; бохар селеге; Сәрүәр ағасы
* ... Ен-шайтан алмаштырмаһын өсөн балаға Сәрүәр, Йондоҙ, Сулпан кеүек уртаҡ исем ҡушҡандар.

# Сәрүәр (исем)
## Билдәле шәхестәр

Сәрүәр Рәшит ҡыҙы Сурина (псевдонимы Кинйә Мәзит; 8 декабрь 1957 йыл) — журналист, яҙыусы, шағир һәм драматург. Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар (2000) һәм Журналистар (1982) союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005), Мифтахетдин Аҡмулла, Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге әҙәби премиялар һәм Күгәрсен районының Зәйнәб Биишева исемендәге премияһы (2001) лауреаты.
Сәрүәр Әбүталип улы Ғәләүетдинов (25 сентябрь 1950 йыл) — уҡытыусы, шағир. 2005 йылдан Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы.

# Сәрүәр (исем)
## Фамилиялар

Сәрүәров Ғәрәф Сәрүәр улы(рус. Сарваров Гараф Сарварович 1906 йыл ― 24 февраль 1943 йыл) — легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, гвардия рядовойы.
# Няртей-Се

Няртей-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Няртей-Яга йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Няртей-Се
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000088294
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008829
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Юрас (Унжа ҡушылдығы)

Юрас — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Унжа йылғаһының һул ярына тамағынан 203 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Юрас (Унжа ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300312110000015549
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001554
* Бассейн коды — 08.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кандалеп (Ангурепа ҡушылдығы)

Кандалеп — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ангуреп йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Кандалеп (Ангурепа ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200412115200002166
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200216
* Бассейн коды — 13.01.02.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ташто-Гобо

Ташто-Гобо — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Уландрык йылғаһының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Ташто-Гобо
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100005155
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100515
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Еңеү көнө (Әзербайжан)

Еңеү көнө (әзерб. Zəfər Günü) — Әзербайжанда Икенсе Ҡарабах һуғышында еңеү айҡанлы билдәләнгән байрам. Әзербайжан Республикаһы Президентының 2020 йылдың 2 декабрендәге бойороғо менән булдырылған, 8 ноябрҙә, Шуша ҡалаһын Әзербайжан контроленә ҡайтарған көндә билдәләнә. Эшләмәгән көн.

# Еңеү көнө (Әзербайжан)
## Тарихы
### Тәүтарихы

2020 йылдың 27 сентябрендә Таулы Ҡарабахта күләмле хәрби бәрелештәр башланды. Улар ошо уҡ йылдың 10 ноябренә тиклем, Әзербайжан Президенты, Әрмәнстан премьер-министры һәм Рәсәй Президенты 2020 йылдың 10 ноябренән утты туҡтатыу тураһында белдереүгә ҡул ҡуйғанға тиклем дауам итә. Хәрби бәрелештәр барышында 5 ҡала (Джебраил, Физули, Зангилан, Кубатлы, Шуша), 4 ҡасаба һәм 240 ауыл Әзербайжандың Ҡораллы көстәре контроленә күсә, Әзербайжан-Иран сигенә контроль тергеҙелә. Шуша ҡалаһын алыу низағта хәл иткес ваҡиға була, һөҙөмтәлә һуғыш тамамлана һәм Әзербайжан был уңышын теркәп ҡуя.
Белдереүгә ярашлы, Әзербайжанға уның Нахичевань эксклавына Әрмәнстан аша коридор ярҙамында туранан-тура үтеү мөмкинлек бирелә. Бынан тыш, Кельбаджар районы — 2020 йылдың 15 ноябренә тиклем (һуңғараҡ Әрмәнстан яғының үтенесе буйынса Әзербайжан срокты 25 ноябргә ҡәҙәр оҙайтты), Агдам районы — 2020 йылдың 20 ноябренә ҡәҙәр, Лачын районы 2020 йылдың 1 декабренә тиклем ҡайтарылырға тейеш ине. Бөтә өс район да Әзербайжанға 2020 йылдың 1 декабренә ҡарай ҡайтарылды (киңлеге 5 саҡрымлыҡ Лачын коридоры ғына Рәсәй тыныслыҡ урынлаштырыу көстәре контролендә ҡалды).

# Еңеү көнө (Әзербайжан)
## Тарихы
### Учреждение

2020 йылдың 2 декабрендә Әзербайжан Республикаһы Президенты Илһам Алиев Әзербайжан Республикаһында Еңеү көнөн булдырыу тураһында бойороҡҡа ҡул ҡуя, уға ярашлы йыл һайын Баҡы ваҡыты буйынса утты туҡтатыу һәм уның үҙ көсөнә инеүе тураһында белдереүгә ҡул ҡуйыу көнө Әзербайжанда Еңеү көнө булараҡ билдәләнергә тейеш ине. Икенсе көндө был бойороҡ ғәмәлдән сыға һәм президенттың яңы бойороғо менән 8 ноябрь Еңеү көнө тип иғлан ителә — был көндө Әзербайжандың Ҡораллы көстәре Шуша ҡалаһын тулыһынса контролгә алыу көнөнә тура килә, ә был, бойороҡ тексына рашлы, Әзербайжандың еңеүендә мөһим роль уйнай. Еңеү көнөн байрам итеү датаһын 8 ноябргә үҙгәртеү тураһында ҡарар, 10 ноябрҙә Төркиә Республикаһына нигеҙ һалыусы Мостафа Кәмал Ататөрктөң Хәтер көнөнә тура килеүгә бәйле ҡабул ителә.

# Еңеү көнө (Әзербайжан)
## Тарихы
### Байрамды билдәләү

2021 йылдың ноябрендә Икенсе Ҡарабах һуғышында еңеүҙең бер йыллығы билдәләнә. Ошо айҡанлы Әзербайжандың баш ҡалаһы Баҡыла урамдар буйлап халыҡ ағымы үтте, Баҡыла һәм Шуша ҡалаһында салют атылған. Киевта 14 билборд ҡуйылған, Молдовала Әзербайжан илселеге янындағы скверҙа барельеф ҡуйылған, Лондонда 6 бина һәм шулай уҡ Истанбулдағы Фәтих Солтан Мәхмәт һәм Яуыз Солтан Сәлим күперҙәре һәм Галата тарихи башняһы Әзербайжан флагы төҫтәре менән биҙәлгән.
# Вероника сәс (йондоҙлоҡ)

Вероника сәс (йондоҙлоҡ) (лат. Coma Berenices) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — β Com, яҡтылығы 4,26 була. Майҙаны буйынса урыны — 42.
# Буранғол (Ырымбур өлкәһе)

Бурағол менән бутамаҫҡа. Буранғол (рус. Бурангулово) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.

# Буранғол (Ырымбур өлкәһе)
## Географик урынлашыуы

Ҡаҫмарт йылғаһы буйында урынлашҡан.

# Буранғол (Ырымбур өлкәһе)
## Тарихы

Буранғол ауылы документтарҙа тәүге тапҡыр 1761 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1795 йылда) телгә алына. Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы составында була.
1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына индерелә. 1930 йылдың 20 авгусынан Башҡортостан АССР-ының Ейәнсура районы составына керә. 1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенең составына бирелә. 1934—1959 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Ейәнсура районы составында була. 1959 йылда Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы составына индерелә

# Буранғол (Ырымбур өлкәһе)
## Халҡы

Ауыл башҡорттарының иҫәбе :
| 1795 | 1834 | 1859 | 1866 | 1889 | 1892 | 1900 | 1917 | 1920 | 1926 |
| 119 | 239 | 387 | 332 | 434 | 280 | 222 | 262 | 235 | 172 |

# Буранғол (Ырымбур өлкәһе)
## Билдәле шәхестәре

* Буранғол Ҡыуатов (1750—1833) — кантон башлығы, майор (1817).
* Ильясов Рәхим Фәтих улы (1946—1982) — фольклорсы.
* Ҡыуатов Ҡаһарман Буранғол улы (1787—1828) — кантон башлығы, яугир.
* Ҡыуатов Әлмөхәмәт Әхмәт улы (1827—?) — есаул-ротмистр, тел белеме буйынса кандидат (1849).
* Сәлихов Ғәфүр Ғөбәй улы (1959 т.) — ғалим-педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Философия фәндәре докторы (2011),
* Ҡыуатов Таһир Буранғол улы — кантон башлығы
# Бер туған Твердышевтар

Бер туған Твердышевтар — ағалы - ҡустылы Твердышев Иван Борисович һәм Твердышев Яков Борисович, бергә фабрикаларға идара иткәндәр һәм етештереү - сәнәғәт өлкәһендә компаньон булып торғандар.
Бер туған ТвердышевтарТ тураһында беренсе рәсми телгә алыуҙар 1743 һәм 1744 йылдарҙа булған. Ғаилә ағзалары — Иван, Яков, Петр, улар Семберҙә тыуғандар. Аталары, Борис Твердышев, күпмелер ҡала сауҙагәр йөҙлөгөнөң бурмистры булған. Идеялар генераторы, юл ярып барыусы - өлкән ағалары Иван булған. Яков Борисович предприятиелар үҫешенә әллә ни өлөш индермәгән, ярҙамсы булараҡ та иғтибарһыҙыраҡ булған, тип билдәләй тарихсылар. Туғандарҙың уңышы Көньяҡ Башҡортостанға тәүге булып килеп, тейелмәгән ерҙәрҙә тәүләп эшкә тотоуҙары арҡаһында булған тип уйлау дөрөҫтөр. Иван Твердышев алтындың ҙур ятҡылыҡтарын белеүе лә раҫлана. Улар төҙөгән заводта баҡырҙы тәүге тапҡыр 1745 йылда иреткәндәр.
Иван 1773 йылда, Яков — 1783-тә вафат булған. Уларҙың балалары булмаған, барлыҡ предприятиелары И.С. Мясниковтың дүрт ҡыҙына ҡалған.
# Алексей Георгиевич Сергеев

Алексей Георгиевич Сергеев (1 апрель 1940 йыл, Курск, РСФСР - 22 июль 2021 йыл, Владимир, Рәсәй Федерацияһы) - совет Рәсәй ғалимы, инженер-конструктор, техник фәндәр докторы, профессор, Владимир дәүләт университеты ректоры (1987-2005).

# Алексей Георгиевич Сергеев
## Биографияһы

1940 йылдың 1 апрелендә РСФСР-ҙың Курск ҡалаһында тыуған.
1962 йылда Мәскәү автомеханика институтын тамамлай, һуңынан ошо уҡыу йортоноң аспирантураһына уҡырға инә.
Курскиҙағы авиация приборҙары йыйыу предприятиеһына инженер-конструктор вазифаһына эшкә йүнәлтелә. 1967 йылда Владимир киске политехник институтында уҡыта башлай. 1968 йылда техник фәндәр кандидаты ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай. Киске политехник институтта өлкән уҡытыусы, доцент, профессор, декан вазифаларында эшләй.
1986 йылда Владимир политехник институтының уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректоры итеп тәғәйенләнә. 1987 йылда Сергеев ошо уҡыу йортоноң ректоры итеп һайла. Ул эшләгән осорҙа политехник институт техник университетҡа, ә һуңынан Владимир дәүләт университетына үҙгәртелә.
Сергеевтың ғилми ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе булыпметрология, приборҙар эшләү һәм диагностика тора. Уның уҡыусылары араһынан 21 кеше кандидат һәм бер фән докторы булды. 300-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 18 монография яҙа. Уның ҡайһы бер ғилми эштәре сит илдәрҙә баҫылған. Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең 5 миҙалына лайыҡ була.
Юғары белем һәм фән үҫешенә ҙур өлөш индергәне өсөн Алексей Георгиевич Сергеев «РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була. 4-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордендары, СССР Юғары мәғариф министрлығының «СССР-ҙың юғары белем биреү өлкәһендәге эшендәге яҡшы уңыштары өсөн» һәм «Рәсәй Федерацияһының Почетлы юғары белем биреү хеҙмәткәре» билдәләре, «Рәсәй фәнен һәм иҡтисадын тергеҙеү эшендәге ҡаҙаныштары өсөн» иҫтәлекле миҙалы менән бүләкләнгән. Владимир ҡалаһының Хеҙмәт ҡаһарманлығы китабына индерелгән.
2021 йылдың 22 июлендә Владимир ҡалаһында вафат була.
# Тунгус ҡурсаулығы

Тунгус ҡурсаулығы (рус. Тунгу́сский запове́дник) — Красноярск крайының Эвенк районы территорияһында Урта Себер яйлаһының үҙәк өлөшөндәге тәбиғәт ҡурсаулығы. Ҡурсаулыҡ Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 1995 йылдың 9 октябрендәге Ҡарарына ярашлы булдырыла. Алтай-Саян экотөбәге ҡурсаулыҡтары һәм милли парктары ассоциацияһы составына инә.
Ҡурсаулыҡтың дөйөм майҙаны — 296 562 гектар. Буфер зонаһының майҙаны — 20 241 гектар. Иң юғары нөктәһе ҡурсаулыҡтың төньяҡ-көнбайыш сигендә — диңгеҙ кимәленән 602,5 м бейеклектә урынлашҡан.
Ҡурсаулыҡ мәңге туңлыҡтың көньяҡ сигендә урынлашҡан. Үҙәк усадьбаһы Ванавара ҡасабаһында урынлашҡан.

# Тунгус ҡурсаулығы
## Климаты

Район юғары континенталь климат өлкәһенә ҡарай. Көндәлек һәм миҙгел һауа һәм тупраҡ температураһы ныҡ тирбәлә, яуым-төшөм бигерәк тә йәй көндәре аҙ. Ҡурсаулыҡта уртаса йыллыҡ һауа температураһы минус 6 °C. Вегетация осоро 110—120 көн дауам итә.
Йылдың берҙән-бер йылы айы — июль, уның уртаса температураһы 16°булһа ла, көндөҙ һауа торошо яҡшы булғанда 30° һәм унан да юғарыраҡ күтәрелеүе мөмкин. Ҡышын температура минус 55 — 58°-ҡа етә. Кире температуралы көндәр һаны — 255.
1908 йылда метеорит төшөүе һөҙөмтәһендә тайга 2000 км² ашыу майҙанда йығыла һәм яна. Һәләкәт зонаһындағы тайга һуңғы 100 йылда яңыра.

# Тунгус ҡурсаулығы
## Флора һәм фаунаһы

Урмандар ҡурсаулыҡ майҙанының 70, һаҙлыҡтар 15 — 20 % -ын биләй.
Әлеге ваҡытта биләмәлә ҡоштарҙың 145 төрө теркәлгән. Ҡурсаулыҡта һәм Уға йәнәш торған Подкаменная Тунгускала Балыҡтарҙың 19-ҙан ашыу төрө осрай.
Балыҡтарҙан мыйыт, тугун, бәрҙе, суртан, сабаҡ, йомро сабаҡ, опто, гольян сабаҡ, ҡарабалыҡ, табан, шамбы, алабуға осрай. Хайуандарҙан мышы, һоро айыу, кеш, тейен, бүре, төньяҡ боланы, ҡоно киң таралған.
# Оло Лип

Оло Лип — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вогулка йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Оло Лип
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сылва, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100812111100012531
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101253
* Бассейн коды — 10.01.01.008
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Мөгөҙлө эре мал

Мөгөҙлө эре мал (урыҫса аббр. КРС) — — ауыл хужалығы хайуандары, башҡорттар был төр малды «һыйыр малы» тип атай.
Һыйыр малының төп тәғәйенләнеше — ит һәм һөт, тире һәм һирәкләп йөн етештереү , шулай уҡ ауыл хужалығы эштәрендә файҙаланыу. 2010 йылдар башында бар донъяла 1,3 — 1,4 миллиард баш һыйыр малы була

# Мөгөҙлө эре мал
## Енесе һәм йәше буйынса классификация

* Эш үгеҙе — быҙау сағында бестерелгән өс йәштән олораҡ иркәк.
* Һыйыр — быҙаулаған орғасы.
* Нәҫел үгеҙе — бестерелмәгән өс йәштән олораҡ иркәк.
* Үгеҙ быҙау, үгеҙ башмаҡ — өс айҙан ҙурыраҡ, әммә өс йәштән өлкән түгел бестерелмәгән иркәк .
* Үгеҙ-кастрат — өс айҙан ҙурыраҡ, әммә өс йәштән өлкән түгел бестерелгән иркәк.
* Имсәк быҙау — 14 көнлөктән өс айға тиклемге башлыса имгән быҙауҙар.
* Тана — әле бер ҙә быҙауламаған орғасы.
* Тыуса һыйыр — тәүге тапҡыр быҙаулаған орғасы.
* Бер ҙә быҙауламаған һыйыр малы.

# Мөгөҙлө эре мал
## Үрсеүе

Ҡасмай ҡалған һыйыр малы — тыу, ҡасҡаны, быҙауларға тейеше — быуаҙ тип атала.

# Мөгөҙлө эре мал
## Үрсеүе
### Һыйыр малы һаны

2006 йылғы Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы иҫәбенә ярашлы, Рәсәйҙә 2006 йылдың июленә 23 514,2 мең баш эре мөгөҙлө мал булған. Уларҙың:
* 11 225,5 меңе ауыл хужалығы ойошмаларында.
* 979,5 мең башы крәҫтиән (фермер) хужалыҡтарында һәм шәхси эшҡыуарҙарҙа.
* 11 309,2 мең башы граждандарҙың коммерцияға ҡарамаған берекмәләрендә .
Рәсәйҙә итле тоҡом һыйыр малы дөйөм күрһәткестең 1,5 % тура килә, һарыҡ дөйөм эре мөгөҙлө мал. 98 % ит һөтлө тоҡом һыйырҙарҙан алына.
2016 йыл аҙағына тиклем Рәсәйҙә эре мөгөҙлө мал 18 753 меңгә тиклем кәмегән. Уларҙың һаны:
* 8 356 мең ауыл хужалығы ойошмаларында.
* Крәҫтиән (фермер) хужалыҡтарында һәм шәхси эшҡыуарҙарҙа 2 380 мең башҡа тиклем артҡан.
* Йорт хужалыҡтарында 8 017 мең башҡа еткән.

# Мөгөҙлө эре мал
## Глобаль йылылыҡ артыуға йоғонто

Һыйыр малын үрсетеү глобаль йылылыҡ артыуға һиҙелерлек йоғонто яһай]]. Быға мал эсәктәрендә яҡынса 10 % антропоген парник газдары барлыҡҡа килеү булышлыҡ итә. Шуға күрә был газдарҙың бүленеп сығыуын кәметеү ысулдары буйынса эксперименттар үткәрелә, ит ашауҙы кәметеү буйынса төрлө ойошмалар тарафынан пропаганда бара.

# Мөгөҙлө эре мал
## Һыйыр малының төп тоҡомдары

* Герефорд тоҡомо
* Абердин-ангус тоҡомо
* Голланд тоҡомо
* Холмогор тоҡомо
* Ҡыҙыл дала тоҡомо
* Айршир тоҡомо
* Ярослав тоҡомо
* Симменталь тоҡомо
* Сычев тоҡомо
* Швицкая тоҡомо
* Кострома тоҡомо
* Ҡалмыҡ тоҡомо
* Шароле тоҡомо
* Лимузин тоҡомо
* һәм башҡалар.

# Мөгөҙлө эре мал
## Шулай уҡ ҡара

* Малсылыҡ
* Мясное животноводство в России
# Бочорма нығытмаһы

Бочорма нығытмаһы - груз. ბოჭორმის ციხე - Грузияның Кахетия төбәгендәге тарихи ҡомартҡы.

# Бочорма нығытмаһы
## Географияһы

Бочорма нығытмаһы Грузияның Тианети муниципалитетында, Сиониҙан 14 км көньяҡ-көнсығыштараҡ, Иори йылғаһының һул яғында урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән 1300 метр бейеклектә, Уджарма - Тианети трассаһы эргәһендә тора.

# Бочорма нығытмаһы
## Тарихы

X быуатта Бочорма нығытмаһы Кахетия батшалығы өсөн мөһим сәйәси үҙәк булған. Хәҙер иһә был боронғо ҡоролма харабалар хәлендә.
Элгәре ул ҡеүәтле көс булып торған. Грузин батшаһы Ираклий II заманында нығытма тергеҙелгән һәм XVIII быуаттың аҙағына тиклем төбәкте дошмандарҙан һаҡлап торған.

# Бочорма нығытмаһы
## Тасуирламаһы

Бочорма ике - эске һәм тышҡы өлөштән тора. Эске яғында Изге Георгий сиркәүе (X быуат) һаҡланған, уның ҡабырғаларында XII быуат биҙәктәренең фрагменттарын күрергә мөмкин, шулай уҡ унда XVIII быуат иконостасы һаҡланған.
Нығытмала йәнә хужалыҡ, оборона һәм башҡа тәғәйенләнешеле ҡоролмалар ҡалдыҡтарын күрергә мөмкин.
Нығытманың тышҡы яғы диуарҙарының һәм башняларының емереклектәре рәүешендә беҙҙең көндәргә тиклем килеп еткән, уларҙан һушты алырлыҡ матур тирә-яҡ күренештәре асыла

# Бочорма нығытмаһы
## Шулай уҡ ҡара

* Список недвижимых памятников культуры национального значения
# Тоҡомбәтов

Тоҡомбәтов — фамилия.
* Тоҡомбәтов Мәхмүт Исхаҡ улы (1916—1989) — ауыл хужалығы иҡтисадсыһы. Иҡтисад фәндәре докторы (1971), профессор (1974). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1968).
* Тоҡомбәтов Сәйфулла Ғүмәр улы (? — 1853 йыл) — ғалим. Ғәрәп-фарсы телдәре буйынса кандидат (1849).
* Тоҡомбәтов Усман Ғитиәтулла улы (1888—1950) — сәйәси һәм йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан мөхтәриәтенең предпарламенты — Кесе Ҡоролтайҙың ағзаһы.
# Кунна

Кунна — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Үрге Кандыз йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Кунна
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101312111100027957
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102795
* Бассейн коды — 10.01.01.013
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Боголюбов Василий Михайлович

Боголюбов Василий Михайлович (7 февраль 1933 йыл — 12 июль 2013 йыл) — СССР һәм Рәсәй физиотерапевы, СССР ФА ағза-корреспонденты (1986), РМФА академигы (1994).

# Боголюбов Василий Михайлович
## Биографияһы

Василий Михайлович Боголюбов Тверь өлкәһендә 1933 йылдың 7 февралендә тыуған.
1957 йылда Хәрби-медицина академияһын тамамлай һәм һыу аҫты кәмәләре берләшмәләре медицина хеҙмәтендә өс йыл начальник булып һәм Хәрби -диңгеҙ флоты госпиталендә табип-терапевт булып эшләй.
1960—1963 йылдарҙа — СССР МФА Терапия институты аспирантураһында уҡый.
1963 йыл — «Йөрәк ритмының боҙолоуы патогенезы һәм уны дауалауҙа натрий һәм калийҙың роле» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1963 йылдан алып СССР МФА Медицина радиологияһы институтында эшләй.
1969 йылда: «Радиоиндикация методыы менән атеросклероз һәм тромбозды диагностикалау» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1972 йыл — Н. А. Семашко исемендәге Мәскәү стоматология институтыны эске ауырыуҙар пропедевтика кафедраһының мөдире итеп һайлана, бер үк ваҡытта институттың дауалау факультеты деканы булып эшләй.
1976 йылдан 1998 йылға тиклем — СССР һәм РФ Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Курортология һәм физиотерапия ғилми-тикшеренеү институтының директоры (1991 йылдан алып — Реабилитация һәм курортологияның милли медицина тикшеренеү үҙәге).
1978—2008 йылдарҙа — Рәсәй дипломдан һуң белем биреү медицина академияһының физиотерапия кафедраһы мөдире.
1986 йыл — СССР МФА ағза-корреспонденты итеп һайлана.
1994 йыл — РМФА академигы итеп һайлана.
2013 йылдың 12 июлендә вафат була.

# Боголюбов Василий Михайлович
## Фәнни эшмәкәрлеге

Физиотерапия һәм медицина реабилитациялау өлкәһе белгесе.
350-нән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 3 дәреслек, 4 монография, байтаҡ белешмәләр авторы һәм 23 патент һәм авторлыҡ танытмаһы эйәһе.
36 медицина фәндәре кандидаты һәм 15 медицина фәндәре докторы уның етәкселегендә әҙерләнгән.
«Вопросы курортологии, физиотерапии и лечебной физической культуры», «Физиотерапия, бальнеология и реабилитация» журналдарының баш мөхәррире.
# Бөрйән районы гербы

Бөрйән районы гербы — Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районы символы. Авторы — Ғиләзетдинов Салауат.

# Бөрйән районы гербы
## Тасуирлама

Йәшел ерлектә алтын тура алтымөйөш, өҫкө һәм аҫҡы яҡтары ҡалҡандың өҫкө ҡырына тура килә, атлап китеп барған көрән айыу менән һалмаҡлана. Ҡалҡандың ҡабырға яҡтарына ҡараған алтымөйөштөң мөйөштәренә бәләкәй ситләштерелгән асамай ҡиәфәтендәге алтын тамғалар сиктәш була: уң һәм һул, ә өҫкө һәм аҫҡы яҡтарҙың урталарында — алтымөйөшкә уҡтарҙың осо менән атыусы ике башҡа алтын тамға тора. Алтымөйөш өҫкө һәм аҫҡы мөйөштәрҙә ситләштерелгән бәләкәй ағастар менән бирелә.

# Бөрйән районы гербы
## Әһәмиәте

Гербтың төҙөлөшө нигеҙенә Бөрйән районының тарихи үҫеше һәм тәбиғәт шарттарының үҙенсәлектәре алына. Район үҙенең тәбиғи байлыҡтары — уникаль тәбиғәт һәм боронғо мәҙәниәт ҡомартҡылары менән билдәле. Был Башҡорт дәүләт тәбиғәт заповеднигы һәм Шүлгәнташ Башҡорт заповеднигы. Шүлгәнташ мәмерйәһе — таш быуат ваҡытында буялған рәсем өлгөләренең һәйбәт һаҡланыуы менән Көнсығыш Европала берҙән-бер мәмерйә. Яҡтың быуаттар буйына килгән тарихын һаҡлап, гербтың төп фигураһы сифатында Бөрйән, Ҡыпсаҡ,Тәңгәүер башҡорт ырыуҙарының тамғалары ҡулланыла — был борондан бай төбәктә йәшәгән быуындарҙың ата-бабалары иҫтәлегенә ихтирам символы.
Стилләшкән һәм бер композицияға берләшкән тамғалар ҡорт кәрәҙен барлыҡҡа килтерә, был бөтә донъяға билдәле бал ҡорто — бөрйән солоҡ ҡортон символик күрһәтә, солоҡ ҡорто төр булараҡ тик бында ғына һаҡланып ҡалған. Солоҡсолоҡтоң һәм ҡортсолоҡтоң уникаль аҙыҡ һәм дарыу продукты — бал, гербта алтын менән тулған кәрәҙ рәүешендә һүрәтләнә. Районда көн күргән күп хайуандар араһында айыу айырым урын алып тора. Башҡорттарҙың йәшәп килгән ышаныуҙары буйынса айыу — изге хайуан. Ул халыҡтың көсөн, юғары рухилығын, тыныслыҡ һөйөүен, киң күңеллелеген кәүҙәләндерә. Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы батшалығы гербта ерлектең ҡуйы йәшел төҫтә булыуы менән һәм башҡорт милли орнаментына стилләштерелгән өс ҡусҡар ағас менән бирелә. Йәшел төҫ шулай уҡ уникаль бөрйән тәбиғәтенең матурлығын, байлығын, яҡтың уңдырышлылығын, шатлыҡ-ҡыуаныстарын, тыныслығын, азатлығын кәүҙәләндерә. Алтын төҫөндәге гербтың элементтары — ҡояш һәм бал төҫө, эш һөйөүсәнлектең, байлыҡтың, сәскә атыуҙың символы булып тора.

# Бөрйән районы гербы
## Теркәлеү

Бөрйән районы гербы Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районы муниципаль район Советы 2006 йылдың 11 июлдәге № 1-10/113 ҡарары менән раҫлана һәм Рәсәй Федерацияһының Дәүләт геральдик регистрына 3207 һаны аҫтында индерелә