# Башҡорттарҙа торна культы

Башҡорттарҙа торна культы — башҡорт халҡының тәүтормош ышаныуҙарында торна ҡошо – тотем, табыныу объекты булған.

# Башҡорттарҙа торна культы
## Тотемизм

921—922 йылдарҙа Бағдад хәлифәһе илсеһе Әхмәт ибн Фаҙлан башҡорттарҙың инаныуҙары тураһында ла яҙып ҡалдырған. Сәйәхәтсе бер төркөм башҡорттарҙың йыланға, икенселәренең балыҡҡа, өсөнсөләренең торналарға табыныуын үҙ күҙҙәре менән күргәнлеге хаҡында яҙа.
Торна — башҡорттарҙың ҡаңлы, тырнаҡлы һәм үҫәргән ырыуҙарының уртаҡ онгоны (тотем ҡошо).
Башҡорт ырыуҙарының тотемистик атамалары яҡшы билдәле (мәҫәлән, йылан, айыу, ҡоҙғон, бүре, ҡуян һәм башҡалар). Шулар араһында торна этнонимы ла осрай. Мәҫәлән, үҫәргән, күбәләк, ҡатай, түңгәүер, табын, әйле, бөрйән, гәрәй-ҡыпсаҡ башҡорттарында торна тигән ырыу-ҡәбилә бүленештәре бар.
В. Васильев һәм С. Н. Шитова, самодий телдәренә нигеҙләнеп, ҡара-табын этнонимын «торна-табындар» тип аңлата. А. Ф. Илембәтова буйынса, әгәр ҙә был фараз дөрөҫ булһа, башҡорттарҙың ҡара-ҡыпсаҡ, ҡара-ҡатай һәм ҡара-танып ырыуҙарының этнонимдарын «торна-ҡыпсаҡтар», «торна-ҡатайҙар», «торна-таныптар» тип аңлатырға мөмкин. Тыуған яҡты өйрәнеүсе Н. И. Шувалов буйынса, тырнаҡлы этнонимы торна һүҙенән килеп сыҡҡан тип иҫәпләй. Әйткәндәй, тырнаҡлыларҙың аҫаба ерҙәрендә Торналы, ә ҡаңлыларҙың аҫаба ерҙәрендә Һынташтамаҡ (элекке исеме Торна) ауылдары урынлашҡан.
Борондан ғәйнә, үҫәргән, ҡыпсаҡ, бөрйән, табын, мең, гәрәй, уран, унлар, танып, өпәй башҡорттарында аҡҡошҡа, торнаға һунар итеү тыйылған. Сөнки уларҙа торна культы ҙур әһәмиәткә эйә булған һәм башҡорттар өсөн изге ҡош булған. Р. Ғ. Кузеев башҡорттарҙың ата-бабаларын дошман ябырылыуы хаҡында иҫкәрткән торналарҙың изгелеге менән үҫәргән ырыуының инаныуҙары бәйләнеше барлығын билдәләй. Ғәйнәләрҙәге торна культы ла бөтә үҙенсәлектәре менән үҫәргәндәрҙең ошо ҡошҡа табыныуын хәтерләтә.
Ф. Ғ. Хисаметдинова билдәләүенсә, торна башҡорттарҙа иң ныҡ мифлаштырылған ҡош. Башҡорт мифологияһында ул ҡанбаба, ҡурсалаусы, изге ҡош булараҡ тасуирлана. Ф. Ғ. Хисаметдинова торна һәм уның символикаһы башҡорттарҙың туй йолаһында ла ҡатнаша:
Ғәйнә башҡорттарының йәштәре борон аулаҡ өйгә йыйылып, торна булып сиратлап кейенеп, «Торна морон» тигән тотемик уйынды уйнағандар.

# Башҡорттарҙа торна культы
## Халыҡ ижады әҫәрҙәрендә

Борон башҡорттар төрлө бәлә-ҡазаларҙы иҫкәртеү маҡсатында «Торна бейеүе»н башҡарған, уның бер нисә варианты һаҡланған.

# Башҡорттарҙа торна культы
## Халыҡ ижады әҫәрҙәрендә
### «Ҡош юлы»

1967 йылда Башҡортостандың Хәйбулла районы Әбеш ауылында М. А. Ҡаҙаҡбаевтан фольклорсы С. Ә. Галин тарафынан яҙып алынған «Ҡош юлы» риүәйәтенә ярашлы, йондоҙҙар һәм Ҡош юлының барлыҡҡа килеүе йәнәһе торналарға бәйле булған:
   — Башҡорт халыҡ ижады: Риүәйәттәр, легендалар. Икенсе том. — Өфө: «Китап», 1997. — 440 бит. — 37-се бит.

# Башҡорттарҙа торна культы
## Халыҡ ижады әҫәрҙәрендә
### Һынамыштар һәм ырымдар

* Торналар бик өҫтән һәм торҡолдашып осһа — көҙ матур булыр.
* 1 октябрҙә торналар китмәһә, ноябргә тиклем һыуыҡтар булмаясаҡ.
* 1 октябрҙә торналар көньяҡҡа осоп китһә, 14-енә һыуытыр; осмаһалар, ҡыш һуң килер, 2 ноябргә тиклем һыуытмаҫ.
* Торналар ҡайтҡас ҡына ысын яҙ етә.
* Торна ҡысҡырһа, көн йылыныр.
* Торналар түбән осһа, көн боҙолор, ямғыр булыр.
* Торна ала ҡарға килһә, ҡар оҙаҡ ятмаҫ.
* Торна яҙын бик һауалап ҡысҡырып килһә, уңыш йоҡараҡ була. Түбәндән ҡысҡырып килһә, дан була.
* Торна бик ауалап килһә, йыл ҡыуан була.
* Торна бейеһә, һауа йылыныр.
* Торна иртә килһә, яҙ оҙаҡ тормаҫ, тиҙ йылытыр.
* Торна килһә, торош юҡ.
* Торналар йыйылып уйнаһа — көн йылыға.
* Сыңрау торна бейегән ерҙә иген булмай.
* Торна атһаң, бәлә-ҡаза килә.

# Башҡорттарҙа торна культы
## Башҡортостан райондары символикаһында

| Бүздәк районы гербы. Хәҙерге Бүздәк районы биләмәһендә борондан ҡаңлы ырыуы башҡорттары йәшәгән, уларҙың символы (онгоны) торна булған. Гербтағы торна һүрәте боронғо инаныуҙарға ишара | Бүздәк районы флагы | Ейәнсура районы гербы. Хәҙерге Ейәнсура районы биләмәһендә борондан үҫәргән ырыуы башҡорттары йәшәгән, уларҙың символы (онгоны) торна булған | Ейәнсура районы флагы | Шишмә районы гербы | Шишмә районы флагы |