yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Төпһөҙ һаҙлыҡ

Төпһөҙ һаҙлыҡ (рус. Болото Бездонный ключ) — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Бишбүләк районы биләмәһендәге комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы. Һаҙлыҡ майҙаны — 5,86 гектар, һаҡ зонаһының майҙаны — 8,10 гектар.

# Төпһөҙ һаҙлыҡ
## Тасуирламаһы

Тәбиғәт ҡомартҡыһы Башҡортостан Республикаһы Бишбүләк районының Мораҙым ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 600 метр алыҫлыҡта урынлашҡан. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2018 йылдың 26 сентябрендәге «Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил, Ауырғазы, Бишбүләк, Бөрө, Илеш, Ишембай, Кушнаренко, Миәкә һәм Учалы райондарында Башҡортостан Республикаһының тәбиғәт объекттарын тәбиғәт ҡомартҡылары тип иғлан итеү тураһында» 474-се ҡарары менән Төпһөҙ һаҙлыҡ комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы статусына эйә була. Тәбиғәт ҡомартҡыһы урман баҫҡан минералотроф урман һаҙлығы. Һаҙлыҡтың үҙәк өлөшөндә ҡеүәтле һыу дебиты булған сығанаҡ урынлашҡан. «Төпһөҙ» сығанағы диаметры яҡынса 8-10 метр, тәрәнлеге 2,5-3 метр булған ҙур булмаған күлгә оҡшаш. Сығанаҡтан ағып сыҡҡан шишмә 150 метрҙан һуң Ыҡ йылғаһына ҡоя. Шишмә һыуы көкөртлө водород еҫе сыҡҡан юғары минераллы. Урыны менән үҙәнендә эзбизле туф һәм саф көкөрт ултырмалары бар. Һаҙлыҡта Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына (2011) ингән, һирәк осраған һәм һаҡлауға мохтаж үҫемлек төрҙәре — ысын кәкүк ситеге, серүлән осрай. Был төрҙәр Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығында ғәҙәттән тыш һирәк, Башҡортостан Республикаһының көнбайыш өлөшөндә серүлән тик Төпһөҙ һаҙлыҡта ғына осрай. Кәкүк ситеге шулай уҡ Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китабына (2008) индерелгән.

# Төпһөҙ һаҙлыҡ
## Әһәмиәте

Һаҙлыҡ был район өсөн ҙур һыу һаҡлау әһәмиәтенә, шулай уҡ үҫемлектәрҙең һирәк төрҙәрен йөрөтөүсе булараҡ ҙур әһәмиәткә эйә. Бынан тыш, ул юғары минераллы һыуҙар сыҡҡан районда торф тупланыу һәм эзбизле туфтар ултырыу процестарын өйрәнеү өсөн мөһим фәнни әһәмиәткә эйә.
# Тайнаш ауыл Советы (Саҡмағош районы)

Тайнаш ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Саҡмағош районы муниципаль районының административ- территориаль һәм муниципаль берәмеге. Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

# Тайнаш ауыл Советы (Саҡмағош районы)
## Составы

Тайнаш ауылы
Әхмәт ауылы
Иҫке Балаҡ ауылы
Ҡаран,
Һары Айғыр ауылы.
# Вонча

Вонча — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Илеть йылғаһының уң ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.

# Вонча
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400712112100001753
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100175
* Бассейн коды — 08.01.04.007
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Тарыуал

Тарыуал (рус. Таравал) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел йылғаһының һул ярына тамағынан 1052 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Тарыуал
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Арский Ташы һыу үлсәү посынан Йомағужа һыуһаҡлағысына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200212111100017539
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101753
* Бассейн коды — 10.01.02.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Дах (Ағиҙел ҡушылдығы)

Дах — Рәсәйҙәге йылға. Адыгей Республикаһы,Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Белая йылғаһының уң ярына тамағынан 175 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Дах (Ағиҙел ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Белая (Кубань ҡушылдығы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06020001112108100004489
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108100448
* Бассейн коды — 06.02.00.011
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Кәримов Марат Нәби улы

Кәримов Марат Нәби улы (9 ғинуар 1930 йыл) — Башҡортостандың халыҡ шағиры (2003). Журналист, тәржемәсе. 1958 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1994). Фәтих Кәрим исемендәге премия лауреаты (2001).

# Кәримов Марат Нәби улы
## Биографияһы

Марат Нәби улы Кәримов 1930 йылдың 9 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Ейәнсура районы Күгәрсен ауылында тыуған.
Жёлтый татар-башҡорт педагогия училищеһында уҡыған.
# Башҡортостан Республикаһының татар тарихи-мәҙәни үҙәге

Башҡортостан Республикаһының татар тарихи-мәҙәни үҙәге — йәмәғәт ойошмаһы, Халыҡтар дуҫлығы йорто филиалы.

# Башҡортостан Республикаһының татар тарихи-мәҙәни үҙәге
## Тарихы

Башҡортостан Республикаһының Бүздәк районы Килем ауылында мәҙәни мираҫты, телде, йолаларҙы һәм ғөрөф-ғәҙәттәрҙе һаҡлау һәм үҫтереү, татар кәсептәрен тергеҙеү маҡсатында 2003 йылда ойошторола. Был урын осраҡлы ғына һайланмаған: ауыл халҡы үҙ халҡының рухи һәм матди мәҙәниәтен һаҡлап ҡалған. Килем ауылы бай һәм боронғо тарихҡа эйә. Ауылда быуат башында төҙөлгән үҙенсәлекле архитектура ансамбле - Тәвкилевтәр, эре алпауыттар, Петр I эргәһендәге төрөк (1711) һәм фарсы (1722) походтары ваҡытында тәржемәсе Кутлумөхәмәт Тәвкилевтың усадьбалары һаҡланған. Диниә назаратының иң билдәле вәкилдәренең береһе - Тәвкилев Сәлимгәрәй Шәңгәрәй улы, 1865-1885 йылдарҙа - Ырымбур Мосолмандар диниә назараты мөфтөйө, рәйесе.
2005 йылдың 2 мартында Бүздәк районының Килем ауылында «Килем» татар тарихи-мәҙәни үҙәге асылды. БР Хөкүмәтенең 2006 йылдың 13 апрелендәге 85-се ҡарары менән 2006 йылдың 1 июненән ул Башҡортостан Республикаһы Халыҡтар дуҫлығы йорто Дәүләт бюджет учреждениеһының филиалы булып тора.
2015 йылдың мартынан алып Бүздәк ауылында район Мәҙәниәт йортона күсерелә.

# Башҡортостан Республикаһының татар тарихи-мәҙәни үҙәге
## Саралар

Татар тарихи-мәҙәни үҙәге халыҡ байрамдары үткәрә: «Һабантуй», «Орсоҡ өмәһе», « Ҡаҙ өмәһе», «Әбейҙәр сыуағы», «Беренче буҙаҙна», «Беренсе көлтә», «Урам байрамы», «Уңыш байрамы», «Сәскәләр байрамы», «Дуҫ күршеләр», «Эх, тэмле сәйҙәләре...» кеүек йола байрамдары, «Ураҙа байрамы», «Науруз», «Шәжәрә байрамы», «Һаумыһығыҙ, ауылдаштар!» һәм «Бәлешфест» фестивале.
Татар тарихи-мәҙәни үҙәге ҡарамағында «Хәтирә» фольклор коллективы ойошторолған, ул бөтә район һәм республика сараларында әүҙем ҡатнаша. Йыл һайын татар телен, мәҙәниәтен, ғөрөф-ғәҙәттәрен, халыҡ йолаларын өйрәнеү буйынса «Сатҡылар» йәйге балалар лингвистик лагеры ойошторола.
# Әзербайжан Милли тарих музейы

Әзербайжан Милли тарих музейы (рус. Национальный музей истории Азербайджана, әзерб. Milli Azərbaycan tarixi muzeyi) — Әзербайжан тарихы музейы 1920 йылда асыла. Әзербайжандың баш ҡалаһы Баҡыла урынлашҡан.

# Әзербайжан Милли тарих музейы
## Музей тарихы

1920 йылдың июнь айында Әзербайжан ССР-ы мәғариф халыҡ комиссариатының мәктәптән тыш эштәр бүлексәһе «Музэкскурс» ярҙамсы бүлеге булдырған, артабан ул музей статусы ала. Музей исемен бер нисә тапҡыр үҙгәртә, мәҫәлән, 1920 йылдарҙа «Әзербайжан халыҡтары тарихы музейында» тип аталған). 1920 йылда музей « Әзербайжан ССР-ы дәүләт музейы» тип исемләнә, ә 1921 йылдың май айында тәүге тамашасыларҙы ҡабул итә.
1925—1960 йылдарҙа Әзербайжан ССР-ының археология үҙәге булараҡ та ҡулланыла.
1968 йылда Виктор Квачидзе етәкселегендә һыу аҫты археологияһы төркөмө төҙөлгән. Төркөм Каспий диңгеҙенең Әзербайжанға ҡараған яр буйындағы һыу аҫты -археологик тикшеренеүҙәр эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә.

# Әзербайжан Милли тарих музейы
## Хоҡуҡи нигеҙе

2011 йылдың 16 мартында Әзербайжан республикаһы президенты Әзербайжандың Милли фәндәр академияһының Әзербайжан Милли тарих музейы матди-техник базаһын нығытыу буйынса өҫтәмә саралар тураһында күрһәтмә сығара.
# Ночна (Тудовка ҡушылдығы)

Ночна — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тудовка йылғаһының уң ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Ночна (Тудовка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга Үрге Волга бейшлотынан Зубцов ҡалаһына тиклем , Вазуза йылғаһы башынан Вазуза һыуһаҡлағысына тиклем индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010100412110000000649
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000064
* Бассейн коды — 08.01.01.004
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Лев-Вож-Кось-Ю

Лев-Вож-Кось-Ю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Косью йылғаһының һул ярына тамағынан 221 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Лев-Вож-Кось-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000068736
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006873
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Тереғолов Филарит Шәрип улы

Тереғолов Филарит Шәрип улы (26 ғинуар 1945 йыл) — педагог. Педагогия фәндәре докторы (1993), профессор (1994). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1997), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2005), Рәсәй Тәбиғәт фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы (1995).

# Тереғолов Филарит Шәрип улы
## Биографияһы

Тереғолов Филарит Шәрип улы 1945 йылдың 26 ғинуарында Башҡорт АССР‑ының Шишмә районы Шишмә ауылында, хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Шишмә районы Шишмә ҡасабаһында тыуған.
1968 йылда Бөрө педагогия институтын тамамлай. Шул йылда Шишмә районының Иҫке Муса урта мәктәбендә уҡытыусы булып хеҙмәт юлын башлай. 1970 йылда Иҫке Муса урта мәктәбе директоры итеп тәғәйенләнә. 1971—1974 йылдарҙа БАССР Мәғариф министрлығы инспекторы, 1977 йылдан башлап Башҡорт дәүләт университетында эшләй. 1981 йылдан алып Башҡорт дәүләт педагогия университетында: 1982—1984 йылдарҙа башланғыс белем факультеты, 1993—1999 йылдарҙа педагогика һәм психология факультеты, 2004—2006 йылдарҙа мәғарифтың етәксе хеҙмәткәрҙәренең квалификацияһын күтәреү факультеты деканы, шул үк ваҡытта 1984—1985 йылдарҙа педагогика, 1994—2004 йылдарҙа педагогик теориялар һәм технологиялар кафедраһы мөдире.

# Тереғолов Филарит Шәрип улы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Тереғолов Филарит Шәрип улы 1993 йылда Силәбе дәүләт университетында докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. Уның фәнни эшмәкәрлеге алдынғы педагогик тәжрибәне өйрәнеү һәм файҙаланыу, формалаштырыусы биосоциаль педагогика проблемаларына арналған арналған. Тереғолов шулай уҡ үҙе нигеҙләгән теорияның педагогикала билдәле ағымдар һәм концепциялар менән үҙ-ара бәйләнеше буйынса теоретик эштәр циклы башҡара. Филарит Шәрип улы тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһен практикаға индереүгә ҙур иғтибар бирә. Уның тарафынан «алдынғы педагогик тәжрибәне өйрәнеү, дөйөмләштереү һәм йәйелдереү өсөн методик тәҡдимдәр» төҙөлә (Өфө, 1991). Педагогик юғары уҡыу йорттары студенттары өсөн «Передовой педагогический опыт. Проблемы теории и практики» махсус курс программаһы баҫтырып сығара (1991). «Башҡортостан Республикаһының 1993—1998 йылдарға мәғариф үҫеше программаһы» конкурсы еңеүсеһе һәм уның авторҙарының береһе. Башҡорт дәүләт педагогия университеты ҡарамағындағы диссертация Советы ағзаһы, аспиранттарҙың һәм дәғүә итеүселәрҙең кандидатлыҡ эштәре менән ғилми етәкселек итә (6 кеше).
Филарит Шәрип улы Тереғолов тарафынан социогеном тураһында тәғлимәт нигеҙләнә, Йыһан барлыҡҡа килеүҙең топологик‑генетик теорияһы эшләнә. 150‑нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

# Тереғолов Филарит Шәрип улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1997)
Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2005).

# Тереғолов Филарит Шәрип улы
## Хеҙмәттәре

* Передовой педагогический опыт: Теория распознавания, изучения, обобщения, распространения и внедрения //Педагогика. — 1991
* Учителю о передовом педагогическом опыте. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1999,
* Материя и её сознание. М., 2002;
* 1991; Генетическая теория Вселенной. Өфө, 2006.
# Маскарпоне

Маскарпоне (итал. mascarpone) — итальян аҡ майлы сыр. Ломбардия төбәгенән килеп сыҡҡан.. Беренсе тапҡыр XVI быуат аҙағы — XVII быуат башында Миландан көньяҡ-көнбайыштараҡ Лоди һәм Аббиатеграссо ҡалалары араһындағы районда эшләнгән тип иҫәпләнә. Чизкейк, тирамису һәм башҡа десерттарҙы әҙерләгәндә йыш ҡулланыла.
Маскарпоне етештереүҙә май миҡдары 25 % булған ҡаймаҡ һыу ваннаһында 75-90 °C тиклем йылытыла һәм һөт аҡһымының коагуляция процесын башлау өсөн тартар (вино) кислотаһы, лимон һуты йәки аҡ уксус өҫтәлә. Коагуляцияны тамамлау өсөн ҡыҫҡа ваҡыт йылытҡандан һуң, продуктты һыуыталар һәм сыворотканы алып ташлау өсөн, һалҡын урында аҫылынып торған туҡыма тоҡсайҙарҙа үҙ-үҙен пресслауға дусар итәләр.
Маскарпоне ҡоро ҡалдыҡта яҡынса 75 % май бар, крем һымаҡ консистенциялы, шуға күрә десерттар өсөн бик яҡшы. Маскарпоне нигеҙендә әҙерләнгән иң билдәле десерт — тирамису. Шулай уҡ ҡайһы берҙә сыр бутербродтар өсөн май урынына ҡулланыла.

# Маскарпоне
## Ҡулланылышы

Ломбардияның төрлө ризыҡтарында ҡулланыла һәм төбәктә милли ризыҡ тип һанала. Был тирамисуның төп ингредиенттарының береһе булып тора, ҡайһы берҙә ризоттоның тәмен тултырыу өсөн Пармезан сыры йәки май урынына йәки уның менән бергә ҡулланыла. Маскарпоне шулай уҡ чизкейк рецептына инә.
# Савчук Анна Антоновна

Савчук Анна Антоновна (28 май 1910 йыл — 19 сентябрь 1991 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

# Савчук Анна Антоновна
## Биографияһы

Анна Антоновна Савчук 1910 йылдың 15 майында Рәсәй империяһының Новоселица ауылында (хәҙер Украинаның Хмельницкий өлкәһе Полонский районы) нда тыуған.
1948 йылдан Анна Антоновна Ростов өлкәһенең Чертковский районы Тарасово-Меловское ауылында йәшәй. Ленин исемендәге колхозда 25 йылдан ашыу быҙау ҡараусы булып эшләй. Ошо осорҙа 2300 быҙауҙы тәрбиәләп үҫтерә. Йыл һайын 50-60 быҙау ала (25-30 нормала).1957 йылдан быҙауҙарының уртаса тәүлек артымы 683 грамм сиктәрендә тәшкил итә. 1961 йылда «Дондың данлыҡлы быҙау ҡараусыһы» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була.
1966 йылдың 22 мартында СССР Юғары Советы Президиумының Указы менән малсылыҡты үҫтереүҙә, ит етештереүҙе һәм әҙерләүҙе арттырыуҙа өлгәшкән уңыштары өсөн Анна Антоновна Савчукҡа Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
КПСС ағзаһы, хеҙмәт ветераны. 1970 йылдар уртаһында хаҡлы ялға китә.
1991 йылдың 19 сентябрендә вафат була.
Тарасово-Меловское ауылы урамдарының береһе Герой исемен йөрөтә

# Савчук Анна Антоновна
## Ҡаҙаныштары

* Анна Антоновна Савчук СССР ВДНХ миҙалдары һәм «Хеҙмәт батырлығы өсөн. Владимир Ильич Лениндың тыуыуына 100-йыл айҡанлы» юбилей миҙалы менән бүләкләнә (1970).
* 1966 йылда «РСФСР ауыл хужалығы хеҙмәткәрҙәренең социалистик ярыш алдынғыһы» билдәһе ала.
* «РСФСР-ҙың атҡаҙанған колхозсыһы»
# Нылкид-Шор

Нылкид-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кара йылғаһының һул ярына тамағынан 239 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Нылкид-Шор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112103000090233
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103009023
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Няда-Яха (Хабей-Яха ҡушылдығы)

Няда-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хабей-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.

# Няда-Яха (Хабей-Яха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300042931
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304293
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Фәтҡуллина Флүзә Ғабдулла ҡыҙы

Фәтҡуллина Флүзә Ғабдулла ҡыҙы (17 ғинуар 1958 йыл) — тел белгесе, филолология фәндәре докторы (2002), професоор (2011), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2011), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2015), Рәсәй Федерацияһының тәбиғи фәндәр академияһы ағза-корреспонденты.

# Фәтҡуллина Флүзә Ғабдулла ҡыҙы
## Биографияһы

Флүзә Ғабдулла ҡыҙы Фәтҡуллина 1958 йылдың 17 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Йәрмәкәй районы Һыуыҡҡул аулында тыуған.
1983 йылда Башҡорт дәүләт университетының рус филологияһы факультетын тамамлай. 1984 йылдан шул уҡ университетта эшләй башлай.
2002 йылда Башҡорт дәүләт универститетында «Хәҙерге рус телендә деструктивлыҡ категорияһы» тигән темаға диссертация яҡлай.
2012 йылдан «Рус теле һәм сағыштырма филология» кафедраһы мөдире булып эшләй. Фәтҡуллина Флүзә Ғабдулла ҡыҙы етәкләген кафедра «Рәсәйҙең алтын кафедраһы» статусына лайыҡ булды.

# Фәтҡуллина Флүзә Ғабдулла ҡыҙы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Профессор Флүзә Фәтҡуллинаның ғилми тикшеренеү эштәре тел берәмектәренең семантикаһын һәм стилистик үҙенсәлектәрен өйрәнеүгә бәйләнгән, информацион-матбуғат сараларының телен анализлау уның эшмәкәрлегендә айырым урын алып тора. Ғалимә тарафынан «Хәҙерге рус телендә деструктив лексика» (1999), «Хәҙерге рус телендә деструктивлыҡ категорияһы» (2002), «Деструктив ҡылымдарҙың семантикаһы» (2004), «Журналистың һөйләү һәм яҙыу телмәре мәҙәниәте» (2008) монографиялары, фәнни хеҙмәттәр һәм уҡыу әсбаптары яҙылған.
# Фәс (баш кейеме)

Фәс (рус. Фе́ска, Фе́с (төр. fes) — шәреҡ илдәрендә, төньяҡ Африкала һәм башҡа ҡайһы бер төбәктәрҙә ҡулланылған бейек таҡыя рәүешендәге баш кейеме.

# Фәс (баш кейеме)
## Этимологияһы

Атамаһы Фәс тигән ҡала атамаһынан алынған, сөнки уны Мароккола ошо ҡалала етештергәндәр.

# Фәс (баш кейеме)
## Тасуирламаһы

1826 йылдан фәсте османлыларҙың чиновниктары һәм һалдаттары өсөн салма урынына формалы баш кейеме булараҡ кейеү бойоролған.
Фәс Византияла килеп сыҡҡан, йөндән баҫылған ҡыҙыл төҫтәге ҡалпаҡ, уға төрлө төҫтәге суҡтар тағалар. Артабан был баш кейеме күп төбәктәрҙә таралып китеп, башҡа төҫтәр һәм суҡтар ҙа ҡулланыла башлаған. Шулай уҡ тышынан салма кеүек итеп туҡыма киҫәге урап бәйләп тә кейгәндәр.
# Сәйетбаттал

Сәйетбаттал (рәсми атамаһы Ҡуяндар) — бөткән ауыл. БАССР-ҙың Баймаҡ районы 2-се Этҡол ауыл Советы составындағы ауыл, Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1986 йылдың 12 декабрендәге «Ҡайһы бер тораҡ пункттарын иҫәп-хисап мәғлүмәттәренән алыу тураһында» исемле Н 6-2/396-сы Указына ярашлы бөтөрөлгән. Почта индексы — 453672.
Сәйетбаттал ауылы бик матур урында — Таулы йылғаһы ҡушылдығы Саҡмағош йылғаһы буйында, ауыл Советы үҙәге 2-се Этҡолдан — 5 км, район үҙәге Баймаҡтан — 41 км, Сибай тимер юлы станцияһынан 85 км алыҫлыҡта урынлашҡан була.

# Сәйетбаттал
## Исеменең килеп сығышы

Башта тораҡ пункты ауылға нигеҙ һалыусы Сәйетбаттал Исҡужин исемен йөрөтә. Уның ике улы була: Мырҙабулат һәм Сәйетғәфәр. Башҡорт тарихсыһы З. Л. Әсфәндиәров фекеренсә, ауылдың икенсе исеме — Ҡуяндар — ырыу-ара атамаһынан барлыҡҡа килгән.

# Сәйетбаттал
## Демографик хәле

Ауылға нигеҙ 1834 йылда һалына, башта бында 70 кеше йәшәүе билдәле. Х ревизияға тағы ла ун кеше өҫтәлә. Әлеге ауылға халыҡ 2-се Этҡол ауылынан бүленеп күсеп ултырған.
1859 йылда Сәйетбаттал ауылында 100 кеше йәшәһә, 1920 йылда — 204, 1999 йылда 12 кеше күрһәтелгән. Бөгөнгө көндә район картаһында ауыл күрһәтелмәй, бөткән ауылдар иҫәбенә инә.
Коллективлашыу осоронда 1930 йылда Сталин исемендәге колхоз составына инә. 1932 йылда «Икенсе Этҡол» колхозының бүлексәһе. 1938 йылда әлеге колхоздың исеме «Ҡыҙыл Байраҡ» тип үҙгәртелә. 1960 йылда «Үрнәк» исеме аҫтындағы эреләтелгән колхоз составына индерелә. 1965 йылда эреләтелгән колхоздар бөтөрөлгәс, «Урал» колхозы составында була, әммә 1981 йылда перспективаһыҙ ауылдар исемлегенә индерелгәндән һәм бөтөрөлгәндән һуң халыҡ Икенсе Этҡолға, Байымға һәм башҡа яҡтарға күсә. 1990-сы йылдар башында бер нисә фермер хужалығы төркөмө ауылды тергеҙә башлай.

# Сәйетбаттал
## Билдәле кешеләр

Ошо ауылдан 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусы билдәле кешеләрҙән — урядник Ғүмәр Моратшин.