yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Липовец (Труд ҡушылдығы)

Липовец — Рәсәй йылғаһы. Орёл өлкәһе, Липецк өлкәһе, Курск өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Труды йылғаһының уң ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.

# Липовец (Труд ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосна йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Хоперге қосылу құйылысына дейінгі Дон ҡушылдығының су алаптары, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010100212107000001241
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000124
* Бассейн коды — 05.01.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Васҡын

Васҡын (Васиҡ, рус. Васкино) — Әй йылғаһы буйында урынлашҡан, Тырнаҡлы волосының (хәҙерге Салауат районы Лағыр ауыл советының) Лағыр ауылынан ике саҡырым ситтәрәк ятҡан, XVIII быуатта яндырылған ауыл.

# Васҡын
## Тарихы

Ауылдың атамаһы антропонимдан барлыҡҡа килгән. Уға Васҡын исемле кеше нигеҙ һалған. 1735-1740 йылдарҙа ауыл тирәләй тарихи әһәмиәткә эйә ваҡиғалар бара. Васҡын ауылының баш күтәреүселәре «Васҡындың йортонда 100 самаһы кеше йыйыла», улар араһында Әйле һәм Көҙәй волостарының старшиналары ла булы. Әйле волосы старшинаһы Сураш Килдешев йыйылыусылар алдында сығыш яһап, «башҡорт халҡына Рәсәйҙән яҡшылыҡ көтөргә ярамай», тип белдерә һәм властарҙың баш күтәреүселәрҙән штраф рәүешендә аттар талап итергә, йәниҫәп алырға йыйыныуҙарын белдерә. Ауыл XVIII быуаттың 70-се, XIX быуаттың 30-сы йылдарындағы ҡораллы ихтилалдарынан ситтә ҡалмай. Тарихсы Әнүәр Әсфәндиәров мәғлүмәттәренә ярашлы, батша карателдәре Әй буйындағы 54 ауылды яндыра, Васҡын да шулар иҫәбенә инә.

# Васҡын
## Тарихы
### Хан иғлан итеү

Тирә-яҡта ихтилалдар тоҡана, ерен, телен, динен, илен һаҡлау маҡсатынан, батша властарының башҡорт ерҙәрен тартып алыу, уларҙың ергә аҫабалыҡ хоҡуғын таныуҙан рәсми баш тартыу, йән башынан сығып һалым түләү күләмен билдәләү сәйәсәтенә ҡаршы баш күтәргән башҡорт ауылдары ер менән тигеҙләнә. Башҡортостан хәйерселек сигенә еткерелеп талана, халыҡ йонсой. Шундай шарттарҙа яңы күтәрелеш өсөн яңы этәргес көс талап ителә. Яңы күтәрелеш башында торған Әйле, Дыуан, Ҡаратаулы, Тырнаҡлы волосы вәкилдәре был маҡсаттан хан табырға ҡарар итә. 1740 йылда Нуғай даруғаһы Юрматы улусынан аҡыллы, ҡаты характерлы, ойоштороуға һәләтле, хәрби эште, ғәрәп грамотаһын, Ҡөрьәнде яҡшы белгән, Мәккәгә барып ҡайтҡан шәхес, халыҡ араһында Ҡараһаҡал атамаһын алған Миңлеғол Юлаев хәҙерге Ҡыйғы районының Иҫке Мөхәмәт ауылы территорияһында жунгар тәхетенең вариҫы Солтангәрәй хан тип аҡ кейеҙҙә күтәрелә. Васҡын ауылында уны баш күтәреүгә ҡаршы булған башҡорт старшиналары көтөп тора. Әммә Ҡараһаҡал уларҙың күпселеген үҙ яғына ауҙарыуға өлгәшә. Ихтилал яңы көс менән тоҡанып китә. Васҡын ауылы ихтилал уртаһында ҡайнай. Был тарих Булат Рафиҡовтың «Ҡараһаҡал» романында ла сағылыш таба.
# Серебряный (йылға)

Серебряный — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Үрге Терсь йылғаһының һул ярына тамағынан 82 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Серебряный (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300312115200010473
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201047
* Бассейн коды — 13.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Карьяла (Пинега ҡушылдығы)

Карьяла — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының уң ярына тамағынан 93 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Карьяла (Пинега ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000038740
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003874
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Бүләков

Бүләков — фамилия.
* Бүләков Динис Мөҙәрис улы (1944—1995) — башҡорт яҙыусыһы, журналист һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1986—1988 йылдарҙа БАССР Телевидение һәм радиотапшырыуҙар буйынса дәүләт комитеты рәйесе, артабан 1995 йылға тиклем — Башҡортостан Яҙыусылар союзы рәйесе.
* Бүләков Флорид Миңнулла улы (1948—2015) — башҡорт драматургы, Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы, Рәсәй Федерацияһының әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендәге Дәүләт һәм Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премиялары лауреаты, Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
# Ҡазыханов Шәйхелислам Ҡазыхан улы

Ҡазыханов Шәйхелислам Ҡазыхан улы (1912 — 8 сентябрь 1942 йыл) — легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец, сапёр.

# Ҡазыханов Шәйхелислам Ҡазыхан улы
## Биографияһы

Ҡазыханов Шәйхелислам Ҡазыхан улы 1912 йылда Асҡын районы Ҡашҡа ауылында тыуған. Асҡын районы Ҡашҡа ауылынан Мәфрузә һәм Ҡазыхан Кәримовтарҙың ғаиләһенән Бөйөк Ватан һуғышына алты ир-егет — улдары Зарифҡан, Фәхрислам, Хәйрислам, Фәтхелислам, Шәйхелислам һәм ейәндәре Мәғәсүм китә. Өс улдары яу ҡырында батырҙарса һәләк була. Иң бәләкәйе, бишенсеһе, Шәйхелислам Ҡазыханов.

# Ҡазыханов Шәйхелислам Ҡазыхан улы
## Хәрби хеҙмәте

Ҡашҡа моделле китапханаһы Өлкән китапханасыһы Гөлфиә Сабирова Васбиә апай атаһы тураһында иҫтәлектәре менән уртаҡлашты, тип яҙа:
* 1941 йылдың октябрендә атайым да һуғышҡа алынды. Ауыл буш ҡалған кеүек тойолдо. Өлкәндәр, шул иҫәптән әсәйем дә, колхоз эшендә мәшғүл булды, ҡунып эшләйҙәр, уларҙы унбишәр көн күрмәй инек. Дөрөҫөн генә әйткәндә, беҙҙең бала саҡ булманы. Ҡара ҡағыҙҙар килеүе, әсәйҙәрҙең күҙ йәше түгеүҙәре йышайҙы. Һуғышҡа киткән ирҙәрҙең күбеһе тейерлек яу яланынан тәрән яралар алып, кем ҡулһыҙ, кем аяҡһыҙ ҡайтты. Атайым легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 294-се полкында хеҙмәт итә. Ул сапёр, разведчик була. Улар бер полкта ауылдашы Мөхәмәт Әжмәғолов менән хеҙмәт итәләр. Бер ваҡыт Шәйхелислам разведкала атын юғалта. Икенсе көндө Шәйхелислам йәйәү барырға приказ ала. Штабтан сыҡҡан ваҡытта, һиҙгән кеүек: «Атымды үлтерҙеләр, сират үҙемә. Сафурам менән кыҙым Васбиә нисек йәшәрҙәр инде?»,- ти. Бер нисә сәғәттән һуң каты алышта танк минаһы шартлауынан һәләк була. Был хәлде полкташы Мөхәмәт Әжмәғол улы Әжмәғолов үҙ ҡүҙҙәре менән күргән, һуғыштан еңеп, иҫән ҡайтҡас, һөйләй ул ғаиләһенә. Был көн 1942 йылдың 8 сентябре була. Курск өлкәһенең Больше – Полянский районы, Тербуны-2 ауылында туғандар кәберлегендә ерләнгән.

# Ҡазыханов Шәйхелислам Ҡазыхан улы
## Ғаилә хәле

Сафура Камилйән кыҙы менән Шәйхелислам Ҡазихан улы Ҡазыхановтарҙың берҙән — бер ҡыҙҙары Васбиә 1937 йылда тыуа. Бөйөк Ватан һуғышы башланғанда уға дүрт йәш була. Ул — һуғыш осоро балаһы. Сафура өс мөйөшлө ҡара ҡағыҙ алһа ла, ғүмере буйына ирен көтә. кейәүгә бармай, ҡәйнәһен ҡарай. Һуғыш осоро балаһы Васбиә Феткулова ла 83 йәшендә баҡыйлыҡҡа күсте.
# Кобыла-Ю

Кобыла-Ю — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Щекурь-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 93 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Кобыла-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300026615
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302661
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Урҙайбаш ауыл Советы (Бүздәк районы)

Урҙайбаш ауыл Советы — Бүздәк районы соствындағы 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы).Почта индексы — 452723. ОКАТО коды — 80217843000. Арыҫлан ауыл Советы менән берләштерелә.

# Урҙайбаш ауыл Советы (Бүздәк районы)
## Ауыл Советы составы

Урҙайбаш ауылы- административ үҙәк, Киәҙебаш, Ҡыҙылйылға ауылдары

# Урҙайбаш ауыл Советы (Бүздәк районы)
## Тарихы

Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы (ст.1 п. 14) «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә:
   Урҙайбаш ауыл Советының Урҙайбаш, Киәҙебаш, Ҡыҙылйылға ауылдарын Арыҫлан ауыл Советы составына индерергә. Арыҫлан ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
2008 йылда Ҡаран ауыл Советы, Арыҫлан ауыл Советы муниципаль берәмектәре менән сиктәш («Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы»).
# Яңы ағым

Яңы ағым (латыш. Jaunā strāva) Латвия тарихында, Беренсе латыш милли уяныу осоронда барлыҡҡа килгән (унда 1850-се йылдарҙан алып 1880 йылдарға тиклем төп ролде младолатыштар уйнай), күмәк һул социаль-сәйәси хәрәкәт. Үҫешенең иң юғары нөктәһенә булып 1905 йылғы Революция тора. Был хәрәкәттә ҡатнашыусыларҙы «яңы ағымсылар» (латыш. jaunstrāvnieki) тип атайҙар.

# Яңы ағым
## Тарихы

Яңы ағым барлыҡҡа килеү датаһы тип ғәҙәттә 1886 йылды күрһәтәләр, был йылда Рига эшселәр союзын етәкләгән Бисеникс Петерис тарафынан хәрәкәттең Dienas Lapa («Көндәлек») гәзитенә нигеҙ һалына. 1888 йылда Петерис Стучка Dienas Lapa гәзитенең мөхәррире булып китә, ул һуңынан Латвия большевиктарының етәксеһе була. 1891 йылдан алып 1896 йылға тиклем Бисенекс һәм Райнис гәзиттең мөхәррирҙәре булалар. Райнис, ул латыш әҙәбиәтенең күренекле эшмәкәрҙәренең береһе булып китә, шулай уҡ төп яңы ағымсыларҙың береһе була. 1896-97 йылдарҙа гәзит социализмға мөрәжәғәт итә (был ваҡытта яңынан Стучка гәзит мөхәррире булып китә). 1897 йылда эске эштәр Министрлығы гәзитте яба. Бынан һуң 1899 һәм 1903 йылдар араһында философ һәм публицист Петерис Залите редакцияһы аҫтында гәзит уртаса позицияны биләй. Залите осоронда уртасалыҡ позицияһында булыуына ҡарамаҫтан, гәзит тағы ла цензуранан үтмәй. Ул 1905 йылда, тулыһынса ябылғанға тиклем, социал-демократик йөкмәткеле гәзит булараҡ яңынан асыла

# Яңы ағым
## Баһа

Тарихсы Арведс Швабе Яңы ағымды «социалистик идеяларҙы пропагандалау менән шөғөлләнеүсе, латыш эшселәр класының сәйәси уяныуы менән бәйле беренсе ойошма» итеп һүрәтләй.
Урбанизация пролетариаттың артыуына килтерә, был көнбайыш Европаның социализм идеялары өсөн уңайлы мөхит тыуҙыра, шулай уҡ идеялары үҙенең рухы буйынса милли романтизмға яҡын булған младолатыштарҙың популярлығы юғалыу менән тап килә. Был ваҡытта буржуа һәм ярлылар араһында алыҫлашҡанлыҡ арта, ә шул дәүерҙең алдынғы милләтселәре ҡулға алына һәм һөргөнгә ебәрелгән була. 1893 йылда Райнис Латвияға багажында контрабанда юлы менән немец марксистик әҙәбиәтен алып инә: был Карл Маркс, Фридрих Энгельс һәм Карл Каутский хеҙмәттәре була. Был, тарихсы Германис Улдис атағанса, «ҡурҡыныс йөкмәткеле багаж» Латвия социал-демократик партияһын ойоштороу өсөн орлоҡ булып хеҙмәт итә
# Чегандинка

Чегандинка — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Башҡортостан Республикаһы, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кама йылғаһының уң ярына тамағынан 182 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Чегандинка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Воткин ГЭС-ынан Түбәнге Кама ГЭС-ына тиклем, Беүә (башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклемна тиклем), Иж, Ыҡ Ағиҙел йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101412111100016721
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101672
* Бассейн коды — 10.01.01.014
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Гуреев Сергей Николаевич

Гуреев Сергей Николаевич (7 октябрь 1918 йыл — 14 ғинуар 2013 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугире, артиллерист, лейтенант (1947). Советтар Союзы Геройы (1944).

# Гуреев Сергей Николаевич
## Биографияһы

Серге́й Никола́евич Гуре́ев 1918 йылдың 7 октябрендә Өфө губернаһының Стәрлетамаҡ өйәҙе Мәләүез ауылында эшсе ғаиләһендә тыуған.
Алты синыфты тамамлағас, 1933 йылдан 1939 йылға тиклем Мәләүез машина-трактор станцияһында вулканизация яһаусы слесарь булып эшләй. 1943 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы
Понтон отделениеһы командиры ВКП(б) ағзаһына кандидат өлкән сержант Н. С. Гуреев 1943 йылдың 12 октябрендә Украинаның Черкассы өлкәһе Канев районы Козинцы һәм Зарубинцы ауылдары һәм Переяславль пристане районында Днепрҙы һуғышып аша сыҡҡанда батырлыҡ күрһәтә. Паром начальнигы булараҡ, С. Н. Гуреев йылға аша 3-сө гвардия танк армияһы һәм 40-сы армия ғәскәрҙәрен сығара. Паромды бушатыу ваҡытында дошмандың көслө артиллерия һәм миномёт уты башлана. Өлкән сержант С. Н. Гуреев ут аҫтында тулыһынса һуғыш кәрәк-яраҡтарын бушата һәм, кисеүҙе дауам итеү өсөн, Днепрҙың һул ярына кире рейсҡа йүнәлә. Катер сафтан сыҡҡас, С. Н. Гуреев паромды ҡул көсө менән сығара.
СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 10 ғинуарындағы указы менән немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн өлкән сержант Гуреев Сергей Николаевичҡа Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 2478) тапшырылып, Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
1945 йылда С. Н. Гуреев Киев үҙйөрөшлө артиллерия училищеһын, 1947 йылда офицерҙар составын камиллаштырыу курстарын тамамлай. 1950 йылдан лейтенант Гуреев С. Н. — запаста.
Хаҡлы ялға киткәнгә тиклем Киев ҡалаһында «Маяк» заводында өлкән инженер булып эшләй.

# Гуреев Сергей Николаевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Советтар Союзы Геройы (1944)
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы" (10 ғинуар 1944).
* Ленин ордены (10 ғинуар 1944).
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены
* СССР миҙалдары.
# Юша (һырт)

Юша — Рәсәй, Башҡортостан Республикаһы, Көньяҡ Урал тау һырты. Белорет районы биләмәһендә урынлашҡан.
Юша һырты Көньяҡ Уралдың Белорет районы өлөшөндә Кесе Инйәр һәм Инйәр йылғалары араһында ята. Ул Көньяҡ Урал ҡурсаулығы биләмәһенә инә.
Оҙонлоғо — 9 км, киңлеге — 3 км. Иң бейек түбәһе — 1109 Ҡайынтүбә тауы. 857-нән 1109 метрға еткән 5 түбәһе бар — Ҡараташ (1103 м), Дүнәнһуйған (1093 м) — Аҡһарыҡ, Васильевская Поляна.
Юша түбәнге һәм урта рифей свиталарын тәшкил иткән машаҡ һәм юша тау тоҡомдарынан тора. Тәүгеһендә — кварц ҡомлоҡтар, конгломераттар, аргиллиттар, базальттар, риолиттар өҫтөнлөк итһә, юша тоҡомдарына алевролиттар, ҡомташтар, балсыҡлы һәүерташтар (сланцтар) инә.
Юша һыртынан Инйәр йылғаһы ҡушылдыҡтары Көҙйылға, Мәйгәште йылғалары баш ала.
Ландшафты — күләгәлә үҫә алған ылыҫлы ағас урмандары, бейек ҡаялар аҫтындағы тундра тупраҡлы болондар, тупрағы көрәнһыу, урмандарға хас сифатлы.

# Юша (һырт)
## Топонимикаһы

Башҡорт телендә юша һүҙенең ике мәғәнәһе бар:
1) ҡыҙыл, һары, йәшел төҫтәге балсыҡлы тау тоҡомо;
2) йүшә һүҙенең диалект варианты — Ағас башына боҙланып ҡатҡан ҡар, лүшә.
Был төбәктең балсығы ҡыҙыл икәнен хәтерҙә тотҡанда, атама тап шунан сығып бирелгәндер тип фараз итергә ҡала.
Шулай уҡ урындағы диалекттарҙа йәшмә һүҙенең синонимы булараҡ билдәле. Учалы районын шуға күрә Юшалы тип атарға тәҡдим итәләр

# Юша (һырт)
## Тарихы

Юша тауының иң бейек түбәләренең береһе Дүнәнһуйған тураһында халыҡ хәтерендә әсе тарихты бәйән иткән риүәйәт бар:
* Ололар һөйләүенсә, беҙҙең Илмәш (Татлы) ауылы халҡы Оло Инйәргә яҡын Минйәк тигән ерҙә көн иткән. Төрлө эштәр башҡарғанда килеп сыҡҡан йорт-ҡаралты ҡалдыҡтары, шунда табылған һауыт-һаба быны раҫлай. Илмәштәрҙең иҫке ҡәберлеге лә һаҡланған.
* Әлеге көндә унда кәсепкәрҙәр быуала балыҡ үрсетеп һата.
* Төбәктә тау сәнәғәте үҫә барған. Завод хужалары тимер рудаһына, урманға бай “күндәй генә” ерҙәрҙе күпләп, буш ҡына хаҡҡа һатып алған осорҙа башҡорттар үҙ ерҙәренән ҡыуыла, ауылдары юҡҡа сыға. Минйәктә көн иткәндәр ҙә ошондай уҡ яҙмышҡа дусар ителгән. Улар, бер нисә төркөмгә бүленеп, яңы урындарға китергә мәжбүр булған. Ололарҙан ишеткән риүәйәттәр буйынса, бер өлөшө Беҙәк-Әхмәр яғына киткән. Иҫке Минйәктән киткәндәре Ҡаҙмаш буйында Айыс ауылын нигеҙләгән, өсөнсөләре Тоҡанбаш, Хәбир, Балаянған йылғалары Бағараштыға ҡойған урынға килеп урынлашҡан, ошонда ауыл һалған. Быныһы инде Илмәш (Татлы) ауылы.
* Илмәштәр ауыл тарихын былай тип һөйләй: “Старейшина Илмәш бер ваҡыт, эҙәрләүҙәрҙән ҡасып, бөтөнләй хәлдән тайған кешеләрҙе тау башында туҡтатып, артабан нисек йәшәргә, тип кәңәшләшә. Артабан китмәҫкә, ә зимләмирҙәрҙе һыйларға ҡарар ҡабул ителә. Йылҡы көтөүенән бер елле дүнәнде һайлап алалар, рус сауҙагәрҙәрен саҡырып һыйлайҙар һәм шул урында тороп ҡалалар. Тауҙы Дүнәнһуйған тип атайҙар.” Ә урыҫтар уны Юша тип йөрөтә. Ауылды Илмәш, аҙаҡ Татлы тип үҙгәртәләр»
# Тәүбә сүрәһе

Әт-Тәүбә(ғәр.سورة التوبة — сүрәтүт-тәүбә) — Ҡөрьәндең туғыҙынсы сүрәһе. Мәҙинәлә һижрәттең туғыҙынсы йылында инә. Аяттар һаны — 129.

# Тәүбә сүрәһе
## Эстәлеге

Сүрәнең башында Аллаһының мөшриҡтәргә ҡатнашы юҡ икәнлеге әйтелә. Сүрәлә һуғыштар тыйылған 4 хәрам ай, мөшриҡтәр менән төҙөгән килешеүҙе үтәү кәрәклеге тураһында һөйләнелә. Сүрәлә Аллаһыға яҡынайыуҙың төп шарты — Уға һис шикһеҙ ышаныу икәнлеге әйтелә. Әгәр ҙә мосолмандар ысын күңелдән Аллаһыға һәм Уның Рәсүленә бирелмәһә һәм Аллаһы һәм Уның Рәсүле бөтөн нәмәнән һәм бөтөнөһөнән ҡәҙерлерәк булмаһа, Иман бөтөн түгел.
Аллаһы тәкәбберлек һәм маҡтансыҡлыҡтың еңеүҙе сигендереүҙәрен әйтә (Хунәйн һуғышының һөҙөмтәһе — бының асыҡ миҫалы). Был сүрәлә Аллаһы мөшриҡтәргә Харам мәсетенә инеүҙе тыя, сөнки улар нәжес, таҙа түгелдәр.
Сүрә, һуғышҡа кәрәк булһа, кисекмәҫтән унда китергә кәрәклеген әйтә. Шулай уҡ был сүрәлә ниндәй ҙә булһа сәбәпле йыһатта ҡатнаша алмағандар, өйҙә ҡалыусылар һәм һуғышҡа саҡырыу яңғырағанда, ике йөҙлөләрҙең фетнә сығарыуы тураһында һөйләнелә. Аллаһы шулай уҡ бында ике йөҙлөләрҙең мосолмандарға тыныслыҡ һәм һуғыш ваҡытындағы мөғәмәләһе тураһында әйтелә. Монафиҡтарҙың ике йөҙлөлөгө өсөн яза тураһында ла әйтелгән. Мөхәммәт(СҒС) улар өсөн ғәфү һораһа ла, ғәфү ҡабул ителмәйәсәк..
Йыһатта ҡатнашмау өсөн төплө сәбәптәр һаналып кителә. Шунда уҡ Мәҙинә ҡалаһы янында йәшәүсе ғәрәптәр тураһында, уларҙың исламды ике йөҙлөлөк менән ҡабул итеүҙәре, һуғышҡа бармау өсөн төрлө сәбәптәр эҙләүҙәре бәйән ителә.
Сүрәлә шулай уҡ кешеләрҙең хәле, уларҙың Аллаһыға ҡарашы, монафиҡтарҙың исламға зыян итеү маҡсатында төҙөлгән мәсет тасуирлана. Ысын күңелдән иман килтереүселәр, һуғышта сәбәпһеҙ ҡатнашмаусылар һәм уларҙың тәүбәһе, Аллаһы Тәғәләнең уларҙың тәүбәләрен ҡабул итеүе тураһында әйтелә.
Сүрәнең аҙағында Аллаһы Тәғәлә тарафынан Мөхәммәттең (СҒС) кешеләргә Китапты еткереү өсөн һайланылыуы һәм Мөхәммәттең (СҒС) кешеләргә ҡарата ҡаты күңелле һәм рәхимһеҙ булырға теләмәүе әйтелә. Мөхәммәт (СҒС) — рәхимле, ғәфү итеүсән.

# Тәүбә сүрәһе
## Транскрипцияһы

128-129. Ләҡад джәә`әкүм расүүлүм мин әңфүсикүм ғәзиизүн ғәләйһи мәә ғәниттүм хәриисун ғәләйкүм билмүьминиинә ра`үүфүр-рахиим. Фә`иң тәүәлләү фәҡульхәсбийә-ллааһу ләә иләәһә илләә һүүә ғәләйһи тәүәккәлтү үә һүүә раббүлғәршилғәзыиим.
# Урош Лайович

У́рош Ла́йович (словенсә Uroš Lajovic; 1944 йылдың 4 июлдә Любляна ҡалаһында тыуған) — словен дирижёры.
1969 йылда Любляна музыка академияһын тамамланған. Композиция уҡытыусыһы — Люциан Шкерьянц, дирижёрлыҡ уҡытыусыһы — Данило Швара. Шунан һуң оҫталығын Вена Консерваторияһында һәм Моцартеумда уҡытыусылары Һанс Сваровски һәм Бруно Мадерна менән ҡамаллаштыра.
Словен Филармонияһының 1972—1978 йылдарҙа икенсе дирижёры, 1978—1991 йылда баш дирижёры була. Шулай уҡ 1978—1981 йылдарҙа Загреб Симфония Оркестрын етәкләй. 1989 йылдан башлап Вена музыка университетында уҡыта, 1991 йылдан — профессор. 2001—2006 йылдарҙа Лайович Белград филармония оркестрын етәкләй.
# Таборинка (Тура ҡушылдығы)

Таборинка (Оло Таборинка) — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тура йылғаһының һул ярына тамағынан 448 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.

# Таборинка (Тура ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, Тагил йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Ницца һәм Пышма йылғаһы йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502312111200006152
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200615
* Бассейн коды — 14.01.05.023
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Баҡай (Кушнаренко районы)

Баҡай (рус. Бакаево) — Башҡортостандың Кушнаренко районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 446 кеше. Почта индексы — 452244, ОКАТО коды — 80240810001.

# Баҡай (Кушнаренко районы)
## Халыҡ һаны
### Милли составы

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәтенә ярашлы күпселек татарҙар (57 %) һәм башҡорттар (41 %) йәшәй.

# Баҡай (Кушнаренко районы)
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Кушнаренко): 25 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Өфө): 83 км

# Баҡай (Кушнаренко районы)
## Тарихы

Баҡай ауыл Советы үҙәге. Район үҙәгенән көньяҡ‑көнбайышта 25 саҡрым һәм Өфө тимер юл станцияһынан 83 саҡрым алыҫлыҡта Сәрмәсән йылғаһы буйында урынлашҡан.
Ауылға XVIII башында Ҡазан даруғаһы Дыуанай улусы башҡорттары нигеҙ һала. Тәүге төпләнеүсе Баҡай Төмәтов исеме менән аталған. 1716—1717 йылдарҙа керҙәшлек килешеүҙәре буйынса ауылға мишәрҙәр һәм яһаҡлы татарҙар килеп урынлаша. 1795 йылда 30 йортта — 186 кеше, 1865 йылда 152 йортта — 849 кеше йәшәй. Ауыл халҡы игенселек, малсылыҡ менән шөғөлләнгән. Улус идараһы, мәсет, училище, 2 һыу тирмәне булған. 1906 йылда Баҡай исеме менән ике ауыл теркәлгән: 1‑се Баҡайҙа 560 кеше йәшәгән, мәсет, һыу тирмәне, мөгәзәй, 2‑се Баҡайҙа — 834 кеше, мәсет, урыҫ‑башҡорт мәктәбе, 3 бакалея кибете, мөгәзәй булған, улус идараһы урынлашҡан, йәрминкәләр уҙғарылған. 1920 йылда 1-се Баҡайҙа 562 мишәр йәшәй, 2-се Баҡайҙа — 990 башҡорт йәшәй, 1930 йылдан бергә иҫәпкә алыналар. Халҡы: 1906 йылда — 1394 кеше; 1920 йылда—1552 кеше; 1939 йылда — 1667 кеше; 1959 йылда —1050 кеше; 1989 йылда — 647 кеше; 2002 йылда — 541 кеше; 2010 йылда — 446 кеше. Татарҙар, башҡорттар йәшәй (2002). Урта мәктәп, балалар баҡсаһы, китапхана бар.

# Баҡай (Кушнаренко районы)
## Билдәле шәхестәре

* Мортазина Миләүшә Ғәли ҡыҙы (1926 й.) — вокал буйынса педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы.
* Янбулатова Рәғиҙә Сәйетғәли ҡыҙы (28.12.1915—13.10.1997), башҡорт совет театр актёры, шағир, драматург һәм тәржемәсе. 1938 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы, 1957 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған (1949) һәм халыҡ (1954), РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1955) артисы.
* Вәлиев Абдулла Хәбибулла улы (23 февраль 1922 йыл — 24 ғинуар 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугир, уҡсылар полкының танкыға ҡаршы мылтыҡ тоҫҡаусыһы, рядовой. Советтар Союзы Геройы (1943).
* Ган Тамара Оскаровна (1 февраль 1950 йыл) — химик-технолог, техник фәндәр докторы (1992), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1989).