yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Сучок (Иваньковск һыу һаклағысы ҡушылдығы)

Сучок — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иваньково һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 3010 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Сучок (Иваньковск һыу һаклағысы ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Тверь ҡалаһынан Иваньков ГЭС-ына тиклем (Иваньков һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010100712110000003005
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000300
* Бассейн коды — 08.01.01.007
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Обретинка

Обретинка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сарагожа йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Обретинка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200112110000006177
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000617
* Бассейн коды — 08.01.02.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Гөлсәсәк

Гөлсәсәк— башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме. Башҡорт һәм татар халҡында киң таралған.

# Гөлсәсәк
## Этимологияһы

Гөлсәсәк фарсы теленән ингән гөл һәм сәсәк (сәскә) үҙ аллы һүҙҙәрҙән яһалған ҡушма исем. Башҡорт телендә йыш ҡушыла.

# Гөлсәсәк
## Билдәле шәхестәр

Шәрипова Гөлсәсәк Тәбрис ҡыҙы (28 апрель 1958 йыл) — башҡорт театр актёры, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2008).
Солтанова Гөлсәсәк Рәфит ҡыҙы (1975) — ғалим-филолог. 2000—2007 йыларҙа Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, 2007 йылдан — университеттың административ-идара аппараты белгесе.
Саламатова Гөлсәсәк Дәүләтбай ҡыҙы (1976) — ғалим-филолог, 2002 йылдан Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты (2002), доцент (2005). Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2020).
Ханнанова Гөлсәсәк Рәсих ҡыҙы — «КоммерсантЪ-Башкортостан» гәзите журналисы, иҗтимағи—сәйәси темаға яҙылған мәҡәләләре өсөн Шәһит Хоҙайбирҙин премияһы лауреаты.
Ғәлиева Гөлсәсәк Кәрим ҡыҙы — яҙыусы-прозаик, әҙәби тәнҡит мәҡәләләре һәм публицистик яҙмалар авторы, 2001 йылдан Татарстан Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Гөлсәсәк Хафизова — актриса. Татарстан Республикаһының атҡаҙанған артисы.
Хәмәдинурова Гөлсәсәк Шамил ҡыҙы — актриса. Татарстандың халыҡ артисы.

# Гөлсәсәк
## Әҙәби әҫәрҙәр

«Гөлсәсәк» — М. Буранғолов драмаһы.
«Гөлсәсәк» — Ю.Әминев пьесаһы.
«Гөлсәсәк» — татар халыҡ әкиәте.
# Мөхәббәт тураһында легенда (балет)

«Мөхәббәт тураһында легенда» — Ариф Мәликовтың Нәзим Хикмәт үҙенең «Фәрхад һәм Ширин» драмаһы мотивы буйынса яҙған либреттоһы буйынса өс шаршаулы, ете картиналы балеты.
1961 йылдың 23 мартында С. М. Киров исемендәге Ленинград опера һәм балет театрында премьераһы була.

# Мөхәббәт тураһында легенда (балет)
## Тарихы

«Мөхәббәт тураһында легенда» балетының либреттоһын төрөк шағиры һәм драматургы Нәзим Хикмәт үҙенең әзербайжан шиғриәте классигы Низами Гәнжәүиҙең «Хосров һәм Ширин» поэмаһына таянып ижад ителгән «Фәрхәд һәм Ширин» драмаһы нигеҙендә яҙа. 1958 йылда йәш әзербайжан композиторы Ариф Мәликов балет өҫтөндә эш башлай, һәм ул ике йыл дауам итә.

# Мөхәббәт тураһында легенда (балет)
## Ҡатнашалар

* Мәһмәнә Баныу, хакимә
* Ширин, һеңлеһе.
* Фәрхәд, рәссам
* Вәзир
* Таныш булмаған кешеләр
* Фәрхәдтең дуҫтары
* Шириндең дуҫ ҡыҙҙары
* Һарай бейеүселәре
* Кәмитсе
* Һарай яны кешеләре, һарай һағы офицерҙары һәм һалдаттары, халыҡ, илаусы ҡатындар, Фәрхәд һәм Мәһмәнә Баныуҙың күҙаллауҙары

# Мөхәббәт тураһында легенда (балет)
## Юрий Григорович постановкаһының сәхнә ғүмере
### С. М. Киров исемендәге Ленинград опера һәм балет театры

Премьераһы 1961 йылдың 23 мартында үтә.
* ↑ [www.pro-ballet.ru/html/l/legenda-o-l7bvi.html Легенда о любви] // Русский балет: Энциклопедия. — М.: Большая российская энциклопедия, Согласие, 1997.
# Арша (Ошма ҡушылдығы)

Арша — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ошма йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Арша (Ошма ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300412111100036740
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103674
* Бассейн коды — 10.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Демкер

Демкер (нем. Demker) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 368 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,52 км². Диңгеҙ кимәленән 32 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39579 һәм автомобиль коды — SDL.
# Һөйләм төрҙәре

Башҡорт телендә лә башҡа телдәрҙәге кеүек ябай һөйләм һәм ҡушма һөйләм була. Улар бүлектәргә бүлеп өйрәнелә.
Был тел йәки тел белеме тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып Википедия проектына ярҙам итә алаһығыҙ.
# Дрейссеналар

?Дрейссеналар :
Речная дрейссена :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Моллюскалар |
| Класс: | Пластинка айғолаҡлылар |
| Суб-класс: | Разнозубые |
| Отряд: | Veneroida |
| Ғаилә: | Дрейссениды |
| Ырыу: | Дрейссены |
Латинса исеме :
Dreissena Beneden, 1835 :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 81338 NCBI 45951 |
Дрейссеналар (лат. Dreissena, рус. Дрейссены ) — ике ҡабырсаҡлы моллюсктар ғаиләһе. 10-дан артыҡ төрө билдәле. Дрейссеналар ҡабырсағы йәшкелт-һары төҫтә, 3—5 см оҙонлоҡта, алғы өлөшө осланған. Личинкалары — иркен йөҙөүсе велигерлар. Һыу аҫты предметтарына беркетелеү өсөн махсус шайыҡса бүлеп сығарыусы махсус биҙҙәре менән башҡа ҡабырсаҡлы моллюскларҙан айырыла. Үрсемле, ныҡ булыуҙары арҡаһында Дрейссеналар, 1 м² га 16 меңгә ҡәҙәр үрсеп, 10 м тирәнлеккә ҡәҙәр колониялар барлыҡҡа килтерә. Дрейссеналар колониялары гидротехник ҡоролмаларҙың - һыу ағыҙғыстар, торбалар эшен ҡыйынлаштыра.
# Иртөбәк ауыл Советы (Күгәрсен районы)

Иртөбәк ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Күгәрсен районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Семен-Петровский ауылы.

# Иртөбәк ауыл Советы (Күгәрсен районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Елкәлек (сәсҡап)

Елкәлек — башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарының толомдарҙы йәшереү өсөн ҡулланылған, арҡаға кейелә торған монаяты. Уны сәсҡап тип тә атайҙар. Уны оҙон тар туҡыманан иң өҫкә сытра ҡуйып, ике буй тәңкә баҫып, түбәнге осона сулпы тағып ҡуялар.

# Елкәлек (сәсҡап)
## Әҙәбиәттә

   Әсҡәпъямал нурың арта сәсҡап менән,
   Ынйы теҙгән кесерәк кенә ҡалпаҡ менән
   Шәйехзада Бабич
# Дарем

Дарем (ингл. Durham; инглиз әйтелеше: /ˈdʌrəm/, урындағы әйтелеше: /ˈdɜːrəm/) — Англияның төньяҡ-көнсығышындағы ҡала, Төньяҡ-Көнсығыш Ан глия төбәгендә шул уҡ исемле графлыҡтың административ үҙәге. Халҡы 48 меңдән ашыу кеше тәшкил итә (2011 йыл).

# Дарем
## Тарихы һәм архитектураһы

Ҡаланың тарихи үҙәге Уир йылғаһының текә ярында ята. Урта быуаттарҙа был текә урын шотландтарҙан һаҡланыу өсөн нығытмалар төҙөүгә идеаль урын тойола. Дарем замогына Яулап алыусы Вильгельм нигеҙ һала, әммә тиҙҙән Төньяҡ Англияның шотландтарҙан оборонаһы урындағы епископҡа — был яҡтарҙығы эре феодалға йөкмәтелә. 1836 йылға тиклем замок уның резиденцияһы була. Замоктан тыш, урта быуат Дарем нығытмаларынан XII быуаттағы оборона диуарҙарының айырым участкалары һаҡланған.
Оборона роленән тыш, урта быуат Даремы Кутберт Линдисфарнскийҙың изге мәйетенә табыныуға ғибәҙәт ҡылыусыларҙы йәлеп иткән. Ул 1093 йылда роман стилендә нигеҙ һалынған Дева Марияның йәмиғ сиркәүендә урынлаштырылған. «Яртылаш Аллаһ ғибәҙәтханаһы, яртылаш ҡәлғә», — тип атаған был ҙур ҡоролманы Вальтер Скотт.

# Дарем
## Мәҙәниәте һәм мәғарифы

XV быуатта урындағы епископтар ҡурсаулығы аҫтында Дарем мәктәбе — илдәге иң боронғо мәктәптәрҙең береһе ойошторола. 1832 йылда епископ ярҙамында Дарем университеты барлыҡҡа килә, уның ихтыяждары өсөн боронғо һарай бинаһы бирелә. 1960 йылда әрмән мультимиллионеры Гульбенкян Галуст аҡсаһына университет эргәһендәге шәрҡиәт мәктәбендә бөтә донъяға билдәле Алыҫ көнсығыш сәнғәте һәм археология музейы асыла.
1986 йылда Дарем соборы һәм һарайы норманн төҙөлөшөнөң иң яҡшы һаҡланған өлгөһө булараҡ ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелә.

# Дарем
## Иҡтисады

Бөйөк Британия өсөн Дарем ҡалаһының индустриаль секторы күләме бик ҙур булһа ла, графлыҡ иҡтисады хеҙмәт күрһәтеү тармаҡтарына нигеҙләнгән. Күмерҙе бында король Стефан Блуаский заманынан алып сығаралар (1092—1154 йылдар). Әлеге ваҡытта Даремда күмер сығарыу сәнәғәте яйлап кәмей, быны Дарем шахтерҙарының парады бик яҡшы күрһәтә, унда йыл һайын ҡатнашыусылар һаны кәмей. Хәҙерге ваҡытта графлыҡта күмер сығарыу эштәре алып барылмай.

# Дарем
## Туғанлашҡан ҡалалар

* Дарем, АҠШ
* Тюбинген, Германия
* Везель, Германия
* Кострома, Рәсәй
* Сомма, Франция
* Банска-Бистрица, Словакия
* Наксков, Дания
* Алькала-де-Гвадаира, Испания
* Яс-Надькун-Сольнок, Венгрия
* Стәрлетамаҡ, Рәсәй
# Печ университеты

Печ университеты (мадьярса Pécsi Tudományegyetem) — Венгрияла беренсе университет һәм юғары белем биреүҙә мөһим роль уйнаған илдең иң төп юғары уҡыу йорттарының береһе. Печ ҡалаһында урынлашҡан.

# Печ университеты
## Тарихы

Венгрияла иң беренсе һәм Үҙәк Европала иң боронғо университеттарҙың береһе 1367 йылда Печ ҡалаһында Рим папаһы Урбан V биргән патентҡа ярашлы (Вена университеты кеүек) Бөйөк Людовик I тарафынан нигеҙләнә.
Университет берҙәм мәғариф үҙәге булараҡ бер нисә тиҫтә йыл эшләй һәм XV быуат уртаһында ике юғары мәктәпкә — хоҡуҡ (юриспруденция) һәм теологияға бүленә. Ғосман империяһы осоронда университет ябыла. 1785 йылда император Иосиф II Король Академияһын Дьёрҙан Печкә күсерә. 1802 йылда император Франц II указына ярашлы Король Академияһы Дьёр ҡалаһына кире ҡайтарыла. 1833 йылда Печ ҡала сенаты эгидаһы аҫтында ҡала епискобы Печтә хоҡуҡ һәм фәлсәфә факультеттары менән Академия аса.
1912 йылда университет асыла һәм башта Пожонь (хәҙерге Братислава) ҡалаһында урынлаша. Беренсе донъя һуғышынан һуң 1921 йылда университет Печ ҡалаһына күсә һәм хәҙерге заманға тиклем эшләй.
1951 йылда университеттың медицина факультеты айырыла һәм 2000 йылға ҡәҙәр айырым уҡыу йорто була. 1982 йылда университетҡа Янус Паннониус исеме бирелә.
2000 йылдың 1 ғинуарында Янус Паннониус исемендәге университет, Медицина университеты һәм педагогия колледжы берҙәм Печ университетына берләшә.

# Печ университеты
## Структураһы

Белгестәрҙе 10 факультеттарҙа әҙерләйҙәр:
* мәғариф һәм кеше ресурстарын үҫтереү факультеты
* бизнес һәм иҡтисад факультеты
* Дьюла исемендәге педагогика факультеты
* һаулыҡ һаҡлыу факультеты
* гуманитар факультет
* юридик факультет
* медицина институты
* музыка һәм визуаль сәнғәт факультеты
* тәбиғи фәндәр факультеты
* машиналар төҙөү технологияһы һәм информацион фәндәр факультеты
# Вәлиуллин Ренат Абдулла улы

Вәлиуллин Ренат Абдулла улы (20 сентябрь 1947 йыл) — СССР һәм Рәсәй рәссамы. 1993 йылдан Рәсәй Федерацияһының Рәссамдары союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1997).

# Вәлиуллин Ренат Абдулла улы
## Биографияһы

Вәлиуллин Ренат Абдулла улы 1947 йылдың 20 сентябрендә БАССР-ҙың Туймазы районы Үрге Бишенде ауылында тыуған.
Атаһы Абдулла Вәлиуллин — өс һуғышта ҡатнашыусы, һәм әсәһе Сәзиҙә апа алты бала үҫтергән. Өлкән ағаһы Рифғәт режиссёр һәм театр педагогы булып китә, ҡустыһы Валиуллин Рим — ғалим-геофизик, Башҡортостан Фәндәр академияһы ағза-корреспонденты.
Ренат мәктәпте тамамлағандан һуң Ҡаҙан химия-технология институтына уҡырға инә. Уҡыуын ташлай һәм армияла хеҙмәт итә. Демобилизациянан һуң Өфө дәүләт сәнғәт институтына уҡырға инә.
1983 йылда Ренат Абдулла улы Өфө сәнғәт институтын (педагогы Р. М. Нурмөхәмәтов, И. Л. Пеганов) тамамлай.
Институтты тамамланғандан һуң, Өфөләге Башҡортостан ижади-производство комбинатында рәссам булып эшләй, 1993 йылдан — директор урынбаҫары, 2002 йылдан — Өфө сәнғәт училищеһының художество бүлеге мөдире. 2011 йылдан алып Мәскәүҙә йәшәй һәм эшләй.

# Вәлиуллин Ренат Абдулла улы
## Эштәре

Вәлиуллин Ренат Абдулла улы станокта башҡарылған һынлы сәнғәт һәм графика оҫтаһы булып тора. Ренат Абдулла улы монументаль сәнғәт өлкәһендә байтаҡ әҫәрҙәр ижад итә:Асҡын район мәҙәниәт йорто фасадындағы «Сәнғәт» мозаика панноһы (1989); Стәрлетамаҡ машиналар эшләү заводы интерьеры өсөн «Йәй», «Ат сабыштары» (бөтәһе лә — 1992 йылда), «Кәйеф» (1993, иретеп йәбештерелгән витраж), «Рапсодия», «Сәскәләр» (икеһе лә — 1995, рельеф) композициялары һәм башҡалар.
Станокта башҡарылған рәсем сәнғәте һәм графика әҫәрҙәрендә автор, тирә‑яҡ донъяның мотив һәм образдарын үҙенең эмоциональ ҡабул итеүе аша үткәреп, реалистик йүнәлештән ситкә тайпыла. Уның «Арҡалын станцияһы» (1995), «Яңы фермерҙар» (1996, икеһе лә — ҡағыҙ, акварель), «Алтын балыҡ менән натюрморт» (1996, автолитография), «Әсә портреты» (1997), «Йәйләү» (1998) эштәренә юғарылыҡ, форма аныҡлығы, композицион ритм ҡәтғилеге, эске экспрессия һәм көсөргәнешлек, контраст колорит хас. «Артыш» ижади берекмәһе ағзаһы (1995).

# Вәлиуллин Ренат Абдулла улы
## Күргәҙмә

Вәлиуллин Ренат Абдулла улы — 1978 йылдан башлап бөтә союз һәм республика художество күргәҙмәләрендә ҡатнаша. Эштәре Башҡорт дәүләт художество музейы, Кесе графика ассоциацияһы музейы (Медон ҡалаһы, Франция), Халыҡ‑ара кесе графика үҙәге (Синт‑Никлас ҡалаһы, Бельгия) коллекцияларында, Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә шәхси йыйылмаларҙа һаҡлана.

# Вәлиуллин Ренат Абдулла улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1997)
# Жданова Елена Александровна

Жданова Елена Александровна (23 октябрь 1980 йыл) — спортсы, еңел атлет. Еңел атлетика буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1998) һәм атҡаҙанған спорт мастеры (2001. Паралимпия уйындары призеры (1996 һәм 2000 йылдар).

# Жданова Елена Александровна
## Биография

Елена Александровна Жданова Барнаул ҡалаһында 1980 йылдың 23 октябрендә тыуа. Тыумыштан насар күрә. Өфөнөң 20-се балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбендә шөғөлләнә. Республиканың спорт-реабилитация үҙәгендә күҙ буйынса мөмкинлектәре сикләнгәндәрҙең «Луч» мәктәбендә тренерҙар И. С. Романова һәм Т. В. Шепетильникова етәкселегендә шөғөлләнә. 1995 йылдан Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы.

# Жданова Елена Александровна
## Ҡаҙаныштары

* 400 метрға, 200 метрға йүгереү буйынса Паралимпия уйындарының бронза призеры (1996, 2000).
* Өс тапҡыр Бөтә донъя уйындары чемпионы (2003) 200 м, 4×100, 4×400 м.
* Рәсәйҙең күп тапҡыр чемпионы (1995—2010) 100, 200 и 400 м йүгереү буйынса.
* Донъя (2002)һәм Европа (1995, 2001, 2005) чемпионы (200 м, 400 м, эстафета буйынса 4×400 м);
* Донъя чемпионатының көмөш призеры (2002)200 м йүгереү буйынса, Бөтә донъя уйындары (2003) 400 м дистанция йүгереү буйынса, Европа чемпионы (2005) 200 м, 400 м.дистанициялары буйынса.
* Донъя чемпионатының бронза призеры (1998), 200м Европа (1997) 400 м йүгереү буйынса. Донъя кубогы (2003) 400 м дистанция буйынса.
* Европа рекордсмены (1995) 4×400 м. Паралимпия уйындары рекордсмены (2000) 100 м.

# Жданова Елена Александровна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* II дәрәжә «Шәхси ҡаһарманлыҡ өсөн» миҙал ордены (6 апрель, 2002 йыл) — 2000 йылда Сиднейҙа (Австралия) уҙған Инвалидтарҙың XI Паралимпия уйындарында юғары спорт һөҙөмтәләренә өлгәшкәне, ҡаһарманлығы, фиҙакәрлеге һәм сыҙамлылығы өсөн.
# Пресвятая Богородица сиркәүе

Шильдала Пресвятая Дева Мария сиркәүе -Кварели муниципалитетының Шильда ауылындағы архитектура ҡомартҡыһы. Челти йылғаһының һул ярында урынлашҡан. Ҡомартҡы Дева Мария сиркәүенән, башнянан, биналарҙың һәм ҡойманың ҡалдыҡтарынан тора. Сиркәү базилика нефынан тора, ул VI быуатҡа ҡарай. Бина яҫы таштан төҙөлгән. Ярым түңәрәк апсидаһы бар. Инеү урын өс яҡтан. Сиркәү ике яҡлы ҡойма менән уратып алынған. Ҡойманан көнбайышҡа ҡарай башня урынлашҡан. Ҡомартҡы бер нисә реконструкциянан һуң байтаҡ үҙгәрә. Иң ҙур реконструкция XIX быуатта үтә.
Бер нисә тораҡ бина сиркәүҙән төньяҡҡа ҡарай урынлашҡан. Сиркәү һәм төньяҡ-көнбайыш яҡтағы ҡойма араһында планында квадрат (5 х 5 м) өс ҡатлы башня тора. Ул ваҡланған таштан төҙөлгән. Башня һуңынан яңынан ҡорола. Ҡойма, тораҡ биналар һәм башня XVII-XVIII быуаттарға ҡарай.
Шильдалағы Дева Мария сиркәүенә 2006 йылда Грузияның президенты указына ярашлы дәүләт әһәмиәтендәге мәҙәни ҡомартҡы статусы бирелә
# Кесе Губистая

Кесе Губистая — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Губистая йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Кесе Губистая
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000052611
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005261
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сәйфуллин Хәмит Мөхәмәтйән улы

Хәмит Мөхәмәтйән улы Сәйфуллин (1902—1978) — Тываның беренсе историографы, тарих фәндәре кандидаты, Тыва АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.

# Сәйфуллин Хәмит Мөхәмәтйән улы
## Биографияһы

Сәйфулин Хәмит Мөхәмәтйән улы 1902 йылда Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ ҡалаһында хеҙмәткәрҙәр ғаиләһендә тыуа. Үҫмер йылдарында сауҙагәрҙә йәш приказчик булып эшләй.
1919 йылда үҙ ирке менән Ҡыҙыл армия сафына баҫа, унда тәүҙә хәрбиләштерелгән милицияла, һуңынан ВЧК-ГПУ ғәскәрҙәрендә рота политругы булып хеҙмәт итә.
1921—1924 йылдарҙа Көнсығыш хеҙмәтсәндәренең И. В. Сталин исемендәге коммунистик университетында социаль-иҡтисади дисциплиналар уҡытыусыһы һөнәре буйынса белем ала. Университетты тамамлағас, шунда уҡ уҡыусылар өсөн лектор булып ҡала. Шул уҡ йылда партия ҡушыуы буйынса Донбассҡа ебәрелә. Унда Артемьевский округы совет партия мәктәбендә уҡытыу бүлеге мөдире була һәм бер үк ваҡытта уҡыта ла.
1928 йылда Мәскәү ғилми-тикшеренеү ассоциацияһына милли һәм колониаль проблемаларҙы өйрәнеү буйынса (НИАНиКП) аспирантураға инә, КУТВ-та уҡытып та йөрөй. Шунда ул Тыва һәм Тыва студенттары менән таныша.
1929 йылдан уның бөтә ғилми-уҡыу эшмәкәрлеге Тыва менән бәйле була. Ул монгол-тыва кафедраһы мөдире була, шул кафедрала уҡыта, Тыва Халыҡ Республикаһына экспедицияларҙа ҡатнаша (1930, 1931, 1934, 1936, 1938 йылдар). 1935 йылда уға доцент дәрәжәһе бирелә.
1941 йылда М. Х. Сәйфуллин Ҡыҙыл армия сафында полк агитаторы сифатында күп һанлы алыштарҙа ҡатнаша. 1943 йылда демобилизациялана.
1944 йылла «Тыва Халыҡ Республикаһы тарихы буйынса ҡыҫҡа очерк» темаһы буйынса диссертация яҡлап, тарих фәндәре кандидаты исемен ала. Шул уҡ йылда Х. М. Сәйфуллин Тыва автономиялы өлкәһенә юллана.
1958 йылға тиклем ТНИИЯЛИ (ТИГПИ) директорының фән буйынса урынбаҫары, Тыва өлкә партия мәктәбендә йәмәғәт башланғысында уҡытыусы — КПСС-тың Ҡыҙыл ҡала комитетының киске университет лекторы булып эшләй. Ул — Тыва иҡтисады һәм тарихы буйынса яҡынса 40 ғилми хеҙмәт авторы, уның исеме Тываны өйрәнеүсе А. А. Пальмбах, В. И. Дулов кеүек күренекле белгестәр рәтендә тора. Х. М. Сәйфуллин ТНИИЯЛИ-ҙың бик күп коллектив хеҙмәттәрен әҙерләү һәм баҫтырыуҙа ҡатнаша.
Хаҡлы ялға сыҡҡас ғаиләһе эргәһенә Мәскәүгә ҡайта. 1978 йылда вафат була.

# Сәйфуллин Хәмит Мөхәмәтйән улы
## Төп ғилми хеҙмәттәре

* История Тувы. Краткий очерк. (1958)
* Образование Тувинской автономной области РСФСР (1954)
* К истории иностранной военной интервенции и гражданской войны в Туве (1956) и др.

# Сәйфуллин Хәмит Мөхәмәтйән улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* «Почёт билдәһе» ордены
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы
* «1941-1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы.
* Тыва АССР-ы Юғары Советы президиумы Почёт грамотаһы
* Тыва АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
# Рауил ауыл Советы (Әбйәлил районы)

Рауил ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Әлшәй районы муниципаль районындағы муниципаль берәмек. «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статустары һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законға» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Воронеж дәүләт техник университеты

Воронеж дәүләт техник университеты (ВДТУ) — Воронеждағы һәм Рәсәйҙең бөтә Үҙәк-ҡара тупраҡлы төбәгендәге юғары уҡыу йорто. 2016 йылдан —Воронеж өлкәһенең төбәк терәк университеты.

# Воронеж дәүләт техник университеты
## Тарихы

* 1956 йылдың 28 авгусы: Воронеж машиналар эшләү киске институты булараҡ ойошторола;
* 1958 йылдың17 июле: Воронеж политехник киске институты тип үҙгәртеп ҡорола;
* 1962 йылдың 19 июне: Воронеж политехник институты тип үҙгәртелә (ВПИ);
* 1993 йылдың 22 сентябре: Воронеж дәүләт техник университеты (ВГТУ) тип үҙгәртелә.
* 2016 йылдың 17 марты: Рәсәй Федерацияһы фән һәм мәғариф министрлығының 224-се бойороғона ярашлы, ВДТУ һәм Воронеж дәүләт архитектура-төҙөлөш университеты берләштерелеп, Воронеж өлкәһенең төбәк терәк университеты ойошторола. Ул Воронеж терәк университеты (ВТУ) тип атала.

# Воронеж дәүләт техник университеты
## Рейтингы

1RAEX (РАЭКС-Аналитика) Рейтинг агентлығы мәғлүмәттәре буйынса Рәсәйҙең 100 иң яҡшы юғары уҡыу йорто исемлегендә Воронеж дәүләт техник университеты 2018 йылда 100-сө урынды биләй.

# Воронеж дәүләт техник университеты
## Ректорҙары

* Ректор вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Проскурин Дмитрий Константинович (2020 йылдан хәҙерге көнгә тиклем)
* Колодяжный, Сергей Александрович (2016—2020)
* Петренко, Владимир Романович (2006—2016)
* Фролов, Вадим Николаевич (1983—2006)

# Воронеж дәүләт техник университеты
## Факультеттары

* Төҙөлөш факультеты
* Юл-транспорт факультеты
* Инженер системалары һәм ҡоролмалар факультеты
* Мәғлүмәт технологиялары һәм компьютер хәүефһеҙлеге факультеты
* Машиналар эшләү һәм аэрокосмост ехника һыфакультеты
* Радиотехника һәм электроника факультеты
* Мәҙәни-ағартыу факультеты
* Архитектура һәм ҡала төҙөлөшө факультеты
* Иҡтисад, менеджмент һәм мәғлүмәт технологиялары факультеты
* Энергетика һәм идара итеү системалары факультеты

# Воронеж дәүләт техник университеты
## Өҫтәмә белем биреү

* Әҙерлек һәм өҫтәмә белем биреү факультеты
* Ситтән тороп уҡыу факультеты
* Магистратура факультеты
* Урта профессиональ белем биреү факультеты

# Воронеж дәүләт техник университеты
## ВДТУ/ВТУ ғалимдары

* Станислав Александрович Гриднев — физика.-математика фәндәре докторы, профессор, РФ-ның атҡаҙанған фән эшмәкәре
* Золотухин Иван Васильевич — техник фәндәр докторы, профессор, РФ-ның атҡаҙанған фән эшмәкәре
* Валентин Михайлович Иевлев — физика.-математика фәндәре докторы, профессор, РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Фәндәр академияһы академигы
* Владимир Романович Петренко — техник фәндәр докторы, профессор, Рәсәй тәбиғи фәндәр академияһы академигы, ВДТУ ректоры (2006—2016 йылдар)
* Эмилия Павловна Комарова — педагогия фәндәре докторы, сит телдәр һәм тәржемә итеү технологиялары кафедраһы профессоры.