yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Погва

Погва — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кама йылғаһының уң ярына тамағынан 1241 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Погва
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100001372
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100137
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Савельевка (Кандата ҡушылдығы)

Савельевка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кандат йылғаһының һул ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Савельевка (Кандата ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200019832
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201983
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ушья (Тавда ҡушылдығы)

Ушья — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тавда йылғаһының һул ярына тамағынан 480 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Ушья (Тавда ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200012663
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201266
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Пюла

Пюла (Пиола) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының һул ярына тамағынан 430 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 96 км.

# Пюла
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000036197
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003619
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Бендорф (Мансфельд)

Бендорф (Мансфельд) (нем. Benndorf) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2251 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,77 км². Диңгеҙ кимәленән 220 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6308 һәм автомобиль коды — MSH.
# Никифоров Алексей Фёдорович

Никифоров Алексей Фёдорович (17 март 1915 йыл — 21 март 1977 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугире, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының отделение командиры, гвардия өлкән сержанты. Советтар Союзы Геройы (1944).

# Никифоров Алексей Фёдорович
## Биографияһы

Алексей Фёдорович Никифоров 1915 йылдың 17 мартында Өфө өйәҙенең Өфө өйәҙенең Яковлевка ауылында тыуған. Колхозда, һуңынан Благовар район эске эштәр хәрби комиссариаты бүлексәһендә эшләгән.
1936—1938 йылдарҙа Ҡыҙыл Армияла һәм 1942 йылдың март айынан сапер взводы отделениеһы командиры (58-се гвардия кавалерия полкы, 16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһы, 7-се гвардия кавалерия корпусы, 1-се Белоруссия фронты).
Днепр йылғаһын һуғышып аша сыҡҡанда күрһәткән батырлығы өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 15 ғинуарындағы указы менән Никифоров Алексей Федоровичҡа Ленин ордены менән «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 3015) тапшырылып, Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
1943 йылдан КПСС ағзаһы.

# Никифоров Алексей Фёдорович
## Бүләктәре

* Советтар Союзы Геройы (15 ғинуар 1944 йыл).
* Ленин ордены (15.01.1944).
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (27.09.1943).
* Миҙалдар.

# Никифоров Алексей Фёдорович
## Хәтер

Геройҙың исеме Башҡортостан Республикаһының Милли музейында (Өфө ҡалаһы, Совет урамы, 14) һәм 112-се (16-сы гвардия) Башҡорт кавалерия дивизияһы музейында (Өфө ҡалаһы, Левитан урамы, 27) урынлашҡан мемориал таҡталарҙа 112-се Башҡорт (16-сы Чернигов гвардия) кавалерия дивизияһының 78 Советтар Союзы Геройҙары исемдәре менән бергә уйып яҙылған.
# Ҡурай (Ҡыҙыл-Таш ҡушылдығы)

Ҡурай — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡыҙыл-Таш йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Ҡурай (Ҡыҙыл-Таш ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100005667
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100566
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Грушёвая

Грушевая — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы,Ростов өлкәһе,Краснодар крайы,Ҡалмыҡ Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сенгилеевск күле бассейнында юғалы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Грушёвая
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Егорлык йылғаһы Новотроицк һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010500612107000016799
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107001679
* Бассейн коды — 05.01.05.006
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Нидеррайсен

Нидеррайсен (нем. Niederreißen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 223 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,28 км². Диңгеҙ кимәленән 212 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99510 һәм автомобиль коды — AP.
# Уң Ай-Колын-Еган

Уң Ай-Колын-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ай-Колын-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Уң Ай-Колын-Еган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200038682
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203868
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Куделя (Иня ҡушылдығы)

Куделя — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иня йылғаһының һул ярына тамағынан 171 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Куделя (Иня ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200612115200006322
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200632
* Бассейн коды — 13.01.02.006
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Уреф

Уреф — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Именная йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Уреф
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, инештән Тагил йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501212111200004442
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200444
* Бассейн коды — 14.01.05.012
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Камышинка ҡаласыҡтары

Камышинка ҡаласыҡтары (рус. Камышинские городища) — Башҡортостан Республикаһының Бөрө районы Камышинка ауылы эргәһендә урынлашҡан б.э.т. VI быуаттан алып — б.э. VII быуатына ҡараған археологик ҡомартҡыһы.

# Камышинка ҡаласыҡтары
## Тасуирламаһы
### Урынлашыуы

Камышинка ҡаласыҡтары Башҡортостан Республикаһының Бөрө районы Камышинка ауылы эргәһендә Ағиҙел йылғаһының уң ярында урынлашҡан. Ауылдан район үҙәгенә тиклем (Бөрө) — 15 км, ауыл советы үҙәгенә тиклем (Силантьев) — 6 км.

# Камышинка ҡаласыҡтары
## Тасуирламаһы
### Табылдыҡтар

2 ҡаласыҡ табылған.
Камышинка ҡаласығы I — 5 ур менән уратылған.
Балсыҡ һауыттар табылған, улар ҡырсынташ һәм ҡабырсаҡ ҡушып яһалған, бәләкәй генә соҡорло биҙәк төшөрөлгән.
Камышинка ҡаласығы II — уның майҙаны 130 мең м², 180 м². Киңлеге 5 м, бейеклеге 1,5—3 м² тәшкил иткән ур һәм киңлеге 2 м, тәрәнлеге 0,5 м соҡор менән уратылған.
Ҡаҙыныу эштәре ваҡытында көршәк рәүешендәге балсыҡ һауыттар табылған:
Ананьин мәҙәниәтенә ҡарағандары — ауыҙы тыш яҡҡа бөгөлгән йәки тура, муйыны тирәләй бәләкәй генә соҡорло биҙәк менән уратылған һәм горизонталь бау эҙҙәре менән биҙәлгән;
Ҡара Абыҙ мәҙәниәтенекеләр — ауыҙы тыш яҡҡа бөгөлгән, муйыны тирәләй бәләкәй генә соҡорло биҙәк йәки һырҙар менән биҙәлгән түңәрәк төплө һауыттар);
Бахмут мәҙәниәтекеләр — ауыҙы тыш яҡҡа бөгөлгән, муйыны тирәләй соҡорло биҙәк, һырҙар, ҡыя һыҙыҡтар менәнбиҙәлгән йәки тышына тотош бәләкәй генә соҡорло биҙәк баҫылған.
Ҡаласыҡта баҡыр таралғы, кельт-балта, балсыҡ тигель, балсыҡ һәм таш орсоҡбаштар, хайуан һөйәктәре табылған.
Табылдыҡтар ҡаласыҡ халҡы малсылыҡ, игенселек, һунарсылыҡ менән шөғөлләнгәнен күрһәтә.
Ҡомартҡы тимер быуатта Урал буйына халыҡтар килеп ултырыу барышын күҙалларға мөмкинлек бирә.
Камышинка ҡаласыҡтары материалдары Башҡортостан Республикаһының Археология һәм этнография музейында һаҡлана. Музей архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнгән Е. А. Поносова-Молло йортонда урынлашҡан.

# Камышинка ҡаласыҡтары
## Тасуирламаһы
### Асыштар тарихы

Беренсе ҡаласыҡ ХХ быуаттың 50‑се йылдарында археолог, тыуған яҡты өйрәнеүсе, 1955—1957 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Археология институты Башҡортостанда ойошторған археологик экспедицияһының отряд етәксеһе А. П. Шокуров тарафынан асыла.
Икенсе ҡаласыҡты 1980 йылда ғалим-археолог, тарих фәндәре кандидаты Байтимер Батырхан улы Агеев тикшерә.
# Адугак (утрау)

Ҡалып:Необитаемые острова по странам
Адугак (ингл. Adugak Island) — Алеут утрауҙары теҙемендәге утрау. Төлкө утрауҙары төркөмөнә инә. Көнбайыш Алеут халыҡ иҫәбен алыу зонаһына ҡарай.
Умнак утрауының төньяҡ-көнбайышынан 8 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Оҙонлоғо 2 км тирәһе. Адугак утрауы, юҡҡа сығып барған сивучтарҙың ятыу урыны булғанға дәүләт тарафынан һаҡлана.
# Халэвто-Се

Халэвто-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Юмбыды-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Халэвто-Се
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300039560
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303956
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Сильга (Васюган ҡушылдығы)

Сильга — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Васюган йылғаһының уң ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 67 км.

# Сильга (Васюган ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010800112115200032946
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203294
* Бассейн коды — 13.01.08.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Эренфридерсдорф

Эренфридерсдорф (нем. Ehrenfriedersdorf) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 5035 кеше йәшәй. Майҙаны — 15,86 км². Диңгеҙ кимәленән 550–731 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 9427 һәм автомобиль коды ANA.
# Чаинка

Чаинка — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вычегда йылғаһының уң ярына тамағынан 92 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Чаинка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000024235
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002423
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ғәҙелшина Мөнирә Зәкир ҡыҙы

Ғәҙелшина Мөнирә Зәкир ҡыҙы (27 март 1954 йыл — 19 апрель 2015 йыл) — уҡытыусы, Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы (1999), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2007).

# Ғәҙелшина Мөнирә Зәкир ҡыҙы
## Биографияһы

Мөнирә Зәкир ҡыҙы Ғәҙелшина 1954 йылдың 27 мартында Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында ғаиләләрендә дүртенсе бала булып тыуа. Ике йәшенән үгәй әсәй тәрбиәһендә үҫә.
Тыуған ауылында Ғәлиәкбәр мәктәбен 8 йыллыҡ мәктәпте тамамлағандан һуң, Белорет ҡалаһының педагогия училищеһына уҡырға инә. 1974 йылда Ҡотан ауылына башланғыс мәктәп уҡытыусыһы һәм етәксеһе итеп эшкә тәғәйенләнә.
35 йыл бер урында эшләй. 2009 йылда хаҡлы ялға сыға, 2011—2015 йылдарҙа Ҡотан ауыл мәҙәниәт йортонда художество етәксеһе булып эшләй.
2015 йылдың 19 апрелендә ауыр сирҙән вафат була.

# Ғәҙелшина Мөнирә Зәкир ҡыҙы
## Ғаиләһе

Тормош иптәше Рәфҡәт Ғәлийән улы менән өс бала тәрбиәләп үҫтерә. Өлкән ҡыҙҙары Земфира әсәһе юлынан китә, юғары категориялы биология һәм химия уҡытыусыһы. Улы Ришат — ҡортсо. Илфат улы Санкт-Петербургта Рәсәй дәүләт метеорология университетының гидрология факультетын тамамлай, ауылда төпләнә.

# Ғәҙелшина Мөнирә Зәкир ҡыҙы
## Йәмәғәт эшмәкәрлеге

Бер нисә саҡырылыш ауыл Советы депутаты, ауылдың ҡатын-ҡыҙҙар советы рәйесе итеп һайлана, оҙаҡ йылдар Ҡотан ауылының бәлиғ булмағандар эше буйынса инспекторы булып эшләй.

# Ғәҙелшина Мөнирә Зәкир ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы (1999).
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2007).
# Күҙәнәктә һыуҙың әһәмиәте
## Күҙәнәктең химик составы

Күҙәнәктә һәр төрлө химик реакцияларҙа ҡатнашыусы бер нисә мең матдә бар. Улар органик һәм органик булмаған матдәләр кластарына ҡарай. Органик булмаған матдәләренә һыу һәм минераль тоҙҙар инә.
Күҙәнәктең органик булмаған матдәләре— һыу (70-80 % тирәһе) һәм минераль тоҙҙар(1-1,5 % тирәһе).

# Күҙәнәктә һыуҙың әһәмиәте
## Күҙәнәктә һыуҙың әһәмиәте

Күҙәнәк матдәләренән һыу беренсе урында тора. Ул күҙәнәк массаһының 80 % тирәһен тәшкил итә. һыуҙың күҙәнәктә мөһим компонент булыуы һан буйынса ғына түгел.
Уға күҙәнәк тереклегендә күп төрлө һәм мөһим роль бирелә.

# Күҙәнәктә һыуҙың әһәмиәте
## Һыуҙың биологик роле

* һыу күҙәнәктең физик үҙсәнлектәрен — күләмен, һығылмалылығын билдәләй.
* Күҙәнәктә барған химик реакциялар өсөн мөхит булып тора.
* һыуҙың эретеүсе булараҡ та әһәмиәте ҙур: күп матдәләр күҙәнәккә тышҡы мөхиттән һыу эретмәһе рәүешендә үтеп инә һәм һыу эретмәһендә эшкәртелгән продукттар күҙәнәктән сығарып ташланыла.
* Органик матдәләрҙең, айырым алғанда уларҙың функцияларын үтәү өсөн кәрәк булған аҡһымдарҙың, структураларын барлыҡҡа килтереүҙә һыуҙың әһәмиәте ифрат ҙур.
* Транспорт ролен үтәй.
* һыу күп химик реакцияларҙың (аҡһымдарҙың, углеводтарҙың, майҙарҙың һ. б. тарҡалыуы) туранан-тура ҡатнашыусыһы.
* Күҙәнәктә осмос күренештәрен башҡара.
* Фотосинтез процесында кислородтың сығанағы булып тора.
* Күҙәнәктә терморегулятор ролен үтәй.
һыуҙың биологик ролен уның молекуляр структураһының үҙенсәлектәре, молекулаһының поляр булыуы билдәләй.

# Күҙәнәктә һыуҙың әһәмиәте
## Һыуға ҡарата мөнәсәбәте буйынса матдәләрҙе төркөмләү

Һыуҙың эретеүсе булараҡ үҙсәнлектәрен уның молекуляр структураһы үҙенсәлектәре менән аңлаталар. Күп матдәләр һыуҙа һәйбәт эрей: тоҙҙарҙың күбеһе, кислоталар, һелтеләр, ә органик матдәләрҙән — спирттарҙың күбеһе, аминдар, углеводтар, аҡһымдар һәм башҡалар.
һыуҙа һәйбәт эрегән матдәләрҙе гидрофил матдәләр тип йөрөтәләр (гр. «гидрос» — һыу, «филео» — яратам).
Шул уҡ ваҡытта күп матдәләрҙең һыуҙа насар йәки бөтөнләй эремәүе билдәле, мәҫәлән майҙар, клетчатка һәм башҡалар. Уларҙы гидрофоб матдәләр тип атайҙар (гр. «гидрос» — һыу, «фобос» — ҡурҡыу, күрә алмау).

# Күҙәнәктә һыуҙың әһәмиәте
## Һыуға ҡарата мөнәсәбәте буйынса матдәләрҙе төркөмләү
### Матдәләрҙең гидрофил йәки гидрофоб булыуҙары сәбәбе

Әгәр матдәләрҙең молекулаһында һыу молекулаһы менән электростатик үҙ-ара мөнәсәбәткә инерлек йәки улар менән водород бәйләнеше булдыра алырлыҡ атом төркөмдәре булһа, был матдәләр — гидрофил матдәләр.
Күҙәнәктең составында күп гидрофил матдәләр бар: тоҙҙар, углеводтар, аҡһымдар, түбән молекулалы органик берләшмәләр.
Күҙәнәктә шулай уҡ гидрофоб матдәләр бар (мәҫәлән, майҙар). Ундай матдәләрҙең составында гидрофил төркөмдәр булмай.
Гидрофоб матдәләрҙең йоҡа ғына ҡатламы күҙәнәк мембранаһының составына инә. Шуның арҡаһында һыуҙың тышҡы мөхиттән күҙәнәккә һәм киреһенсә күҙәнәктең бер участкаһынан икенсеһенә күсеп йөрөүе сикләнә.
# Керелдәк сөрәгәй

Керелдәк сөрәгәй (рус. чирок-трескунок, лат. Anas querquedula)—— өйрәктәр ғаиләһендәге ҡош.

# Керелдәк сөрәгәй
## Ҡоштоң тышҡы ҡиәфәте

Сөрәгәй, сүрәгәй, сөрәкә өйрәк. Йорт өйрәгенән бәләкәйерәк. Яңғыҙ, парлашып, күмәкләшеп йөрөйҙәр. Яҙғыһын ата өйрәктең башы ерәнһыу көрән, күҙе аша киң генә ҡара һыҙыҡ үтә. Түше, һырты, ҡанаттары ҡара сыбарлы ҡуйы көрән. Ҡабырғалары көрән һыҙыҡлы һоро. Ҡойроғо, ҡанаттарының осо ҡара. Йәйге һәм көҙгө ата өйрәктең, инә ҡоштарҙыҡы һымаҡ, һырты, ҡара буй һыҙыҡлы көрән, ҡорһаҡ яғы ҡара таплы аҡһыл һоро. һыҙғыраҡ сөрәгәйҙән һоро төҫтәге ялтыр көҙгөһө менән айырыла.

# Керелдәк сөрәгәй
## Tауышы

Ата ҡош керелдәй: «крерр-крерр», инә өйрәк яңғырауыҡлы быжҡылдай.

# Керелдәк сөрәгәй
## Төйәк иткән урындары

Үҫемлектәргә бай йылға һәм күлдәрҙә йәшәй. Башлыса төрлө һыу бөжәктәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң таралған. Ояһы ерҙә. 8—10 бөртөк һарғылт аҡ йомортҡаһы була. Ите өсөн аулайҙар.
# Башҡортостан Юғары коммунистик ауыл хужалығы мәктәбе

Башҡортостан Юғары Коммунистик ауыл хужалығы мәктәбе (Комвуз) — БАССР-ҙың ауыл хужалығына юғары белемле кадрҙар әҙерләгән уҡыу йорто (1933 йылдың ғинуары — 1939 йылдың феврале).

# Башҡортостан Юғары коммунистик ауыл хужалығы мәктәбе
## Тарихы

1933 йылдың ғинуарында Башҡортостан Коммунистик университеты ВКП(б) Үҙәк Комитетының 1932 йылдың 21 сентябрь ҡарары нигеҙендә Башҡортостан Юғары коммунистик ауыл хужалығы мәктәбе (БВКСХШ) итеп үҙгәртелә. Яңы барлыҡҡа килгән уҡыу йортоноң төп маҡсаты — республиканың колхоздары, совхоздары, машина-трактор станциялары өсөн, шулай уҡ партия район комитеттары һәм район Советы башҡарма комитеттары, МТС-тарҙың политбүлектәре, эре ауыл хужалығы парткомдары һәм эре ауыл советтары өсөн яҡшы белгестәр әҙерләү. Ошоға бәйле ике бүлексә асыла: 1-се бүлексәлә ике йыл уҡыу мөҙҙәте менән МТС-тар, колхоздар һәм совхоздар өсөн, ә 2-се бүлексәлә өс йыл уҡыу мөҙҙәте менән район партия һәм совет ойошмалары өсөн етәксе кадрҙар әҙерләнергә тейеш була.
Башҡортостан Юғары коммунистик ауыл хужалығы мәктәбе туранан-тура ВКП(б) Үҙәк Комитетының ҡарамағында була. Уҡыу йортоноң директорын тик ВКП(б) Үҙәк Комитет ҡына тәғәйенләй һәм эшенән бушата ала.
Ике йыллыҡ бүлексәлә студенттар ялан-баҫыу эштәре (180 студент) һәм малсылыҡ (120 студент) буйынса белем ала; өс йыл уҡығандар тулыһынса партия эше буйынса ғына махсуслаша (200 студент). Уҡыу-производство практикаһын студенттар Дәүләкән районы совхоздарында үтә. Комвузға студентлыҡҡа кандидаттарҙы һайлап алыу өсөн партияның өлкә комитетында мандат комиссияһы булдырыла (рәйесе өлкә комитет секретары). Мандат комиссияһы һайлап алған кандидаттар составы партия өлкө комитетында раҫлана.
Башҡортостан Юғары коммунистик ауыл хужалығы мәктәбенең ректоры итеп ВКП(б) Үҙәк Комитетының Ойоштороу бюроһы ҡарары менән Х. А. Мусаев тәғәйенләнә. Ул 1937 йылға тиклем ошо вазифвлв эшләй. 1937—1939 йылдарҙа В. Донковцев ректор була. Әлбиттә, уҡыу-тәрбиә эшендә төп ролде юғары мәктәптең кафедралары үҙ өҫтөнә ала. 1932 йылда уҡыу йортонда биш кафедра булһа, 1934 йылда тағы ла өс кафедра эшләй башлай. Студенттар дөйөм белемдәргә эйә булыуҙан тыш агрономия, малсылыҡ, ауыл хужалығын механизациялау һәм производствоны ойоштороу кеүек махсус фәндәрҙе лә өйрәнә.
Ауыл хужалығы буйынса педагогтар Игенселек наркоматы һәм ауыл хужалығын үҙгәртеп ҡороу буйынса ғилми-тикшеренеү институтынан эшкә саҡырыла. Бынан тыш Мәскәүҙән тупраҡты өйрәнеү буйынса профессор, малсылыҡ һәм агрономия буйынса ике доцент студенттарға белем бирә.
Башҡортостан Юғары коммунистик ауыл хужалығы мәктәбе 1933—1938 йылдарҙа 1303 белгес уҡытып сығара.
Был уҡыу йорто ВКП(б)ның Башҡоростан өлкә комитетының 1939 йылдың 2 февралендәге ҡарары нигеҙендә Башҡорт колхоз ауыл хужалығы техникумы итеп үҙгәртелә.