yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Килен

Килен — улыңдың йәки энеңдең (үҙеңдән йәшерәк туғаныңдың, ҡустыңдың, мырҙаңдың) ҡатыны. Һүҙ төҙөлөшө буйынса тикшерһәң, тамыры "кил" (ғаиләгә, ырыуға "ситтән килеп ингән" кешегә ҡарата мәғәнәлә).

# Килен
## Мәҡәлдәр

Бер килен алһаң, билеңде бер ерҙән, ике килен алһаң, ике ерҙән,өс килен алһаң, өс ерҙән быуырһың. Бер килен — йот, бер килен — ҡот. Оло килен ҡатаһы кесе киленгә ярамай.
# А-Кика

А-Кика — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының уң ярына тамағынан 1284 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# А-Кика
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300063426
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306342
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Оло Тайчинка

Оло Тайчинка — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1162/1269 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Оло Тайчинка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010100312115300007192
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115300719
* Бассейн коды — 14.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Төхвәтуллина Клара Ғабдрахман ҡыҙы

Төхвәтуллина Клара Ғабдрахман ҡыҙы (7 март 1931 йыл — 9 ноябрь 2016 йыл) — партия, дәүләт һәм комсомол органдары эшмәкәре. 1955 йылдан ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты инструкторы, бүлек мөдире урынбаҫары, секретары, 1960—1963 йылдарҙа — беренсе секретары; 1965 йылдан Башҡорт АССР-ының мәҙәниәт министры, 1969 йылдан — КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының мәҙәниәт бүлеге мөдире. 198—1986 йылдарҙа Дәүләт учреждениелары хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Башҡортостан өлкә комитеты рәйесе. Башҡорт АССР-ының 6—10-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1976), ике «Почёт Билдәһе» (1960, 1967) ордендары кавалеры.

# Төхвәтуллина Клара Ғабдрахман ҡыҙы
## Биографияһы

Клара Ғабдрахман ҡыҙы Төхвәтуллина 1931 йылдың 7 мартында Мәскәү ҡалаһында тыуған. Өфөнөң 3-сө урта мәктәбендә уҡый.
1953 йылда Харьков педагогия институтының тарих-филология факультетын тамамлай. 1953 йылдан Украина ССР-ы Одесса өлкәһе Первомайск ҡалаһы урта мәктәбендә уҡыта.
1954 йылдан Өфөнөң 20‑се урта мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй.
1955 йылдан ВЛКСМ‑дың Башҡортостан өлкә комитеты инструкторы, бүлек мөдире урынбаҫары. 1960—1963 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының 1‑се секретары.
1965 йылда Мәскәүҙә КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбен тамамлай.
1965—1969 йылдарҙа — Башҡорт АССР-ының мәҙәниәт министры.
1969 йылдан КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының мәҙәниәт бүлеге мөдире булып эшләй. 1981—1986 йылдарҙа Дәүләт учреждениелары хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Башҡортостан өлкә комитеты рәйесе вазифаһын үтәй.
Башҡорт АССР-ы Юғары Советының 6—10‑сы саҡырылыш депутаты итеп һайлана.
2016 йылдың 9 ноябрендә Өфө ҡалаһында вафат була.

# Төхвәтуллина Клара Ғабдрахман ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1976)
* ике «Почёт Билдәһе» ордены (1960, 1967)
# Кесе Пылинская

Кесе Пылинская — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Пылинская йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Кесе Пылинская
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200040869
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204086
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Баймырҙин Хәмит Хәйербара улы

Баймырҙин Хәмит Хәирбара улы (8 февраль 1955 йыл) — ғалим-педагог, юғары мәктәп һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2006—2011 йылдарҙа ул саҡтағы Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһы ректоры. Башҡортостан Республикаһының 4-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Педагогия фәндәре докторы (2001), профессор (2002). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2004), Зәйнәб Биишева исемендәге премия лауреаты (2009). Спорт ориентирлашыуы буйынса СССР-ҙың спорт мастеры (1984).
50-нән ашыу ғилми эш, шул иҫәптән бер нисә монография һәм уҡыу әсбабы авторы. «Берҙәм Рәсәй» Бөтә Рәсәй сәйәси партияһы ағзаһы.

# Баймырҙин Хәмит Хәйербара улы
## Биографияһы

Хәмит Хәирбара улы Баймырҙин Башҡорт АССР-ы Күгәрсен районы Бикбулат ауылында тыуған. Мораҡтың 2-се урта мәктәбендә уҡый.
1977 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының физика-математика факультетын тамамлай.
1990—1993 йылдарҙа — Ҡазан дәүләт педагогия институтының көндөҙгө аспирантураһы аспиранты.
1977—1981 йылдарҙа Күгәрсен районы 1-се Юлдыбай урта мәктәбенең физика һәм математика фәндәренән уҡыта.
1981—1988 йылдарҙа Стәрлетамаҡ физкультура йортоноң спорт ориентирлашыуы буйынса тренер-уҡытыусыһы булып эшләй.
1988—1990 йылдарҙа — Стәрлетамаҡ педагогия институтының педагогика кафедраһы ассистенты, 1993—1996 йлылдарҙа — Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының педагогика кафедраһы ассистенты, өлкән уҡытыусыһы.
1996—1997 йылдарҙа Башҡортостан мәғарифты үҫтереү институтының аспирантура һәм кадрҙар әҙерләү бүлеге начальнигы вазифаһын башҡара.
1997—2001 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт университетының педагогика кафедраһы доценты, 2001—2006 йылдарҙа БДУ-ның педагогика кафедраһы мөдире, профессор вазифаларын башҡара.
2006 йылдан 2011 йылдың февраленә тиклем — Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһының ректоры вазифаһын үтәй.
2011 йылдың 18 июленән Ишембай нефть колледжы директоры.

# Баймырҙин Хәмит Хәйербара улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Рәсәй Федерацияһы почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре
* Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы

# Баймырҙин Хәмит Хәйербара улы
## Ғилми хеҙмәттәре

* Башкирские народные традиции физического воспитания. — Уфа, 1995.
* Тюркская народная педагогика физического воспитания : Дис. ... д-ра пед. наук : 13.00.01, 13.00.04 Казань, 2001 368 с. РГБ ОД, 71:02-13/61-X
# Хёрау

Хёрау (нем. Chörau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 247 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,19 км². Диңгеҙ кимәленән 59 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6386 һәм автомобиль коды — ABI.
# Пыхтыне-Игай

Пыхтыне-Игай — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Васюган йылғаһының уң ярына тамағынан 1013 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Пыхтыне-Игай
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010800112115200029656
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202965
* Бассейн коды — 13.01.08.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Пиянка

Пиянка — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Локчим йылғаһының уң ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Пиянка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000018228
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001822
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Алжир (ҡала)

Алжи́р (ғәр. مدينة الجزائر‎, Madīnat al-Jazā'ir, Әл-Джәзәир; франц. Alger) — Алжир дәүләтенең баш ҡалаһы, шулай уҡ ул илдә иң ҙурҙарынан. Ҡала атамаһы «әл-Джәзәир», ғәрәпсә «утрау» тигәндән килеп сыҡҡан, сөнки ҡала янында элгәре 4 утрау булған, улар 1525 йылда материк менән ҡушылып киткән. Алжир вилайәтенең административ үҙәге. Халҡы 2,9 млн кеше, агломерацияларында — 3,35 млн тирәһе йәшәй. Географик координаты: 36°47′ с. ш. 3°04′ в. д.. Урта диңгеҙҙә урынлашҡан. 2011 йылда Алжир метрополитены һәм Алжир трамвай юлы асылған.
Хәҙерге ваҡытта яр буйлап һуҙылған ҡала, ҡаланың боронғо өлөшө текә ҡалҡыулыҡҡа урынлашҡан, түбәһендәге цитадель — диңгеҙ кимәленән 140 метр самаһы бейеклектә. Цитадель һәм ике причал өсмөйөш барлыҡҡа килтерә.

# Алжир (ҡала)
## Тарихынан

Ҡала 944 йылда бербер Зириҙәр династияһынан Бологгин ибн Зири тигән кеше тарафынан нигеҙләнгән. Уға тиклем бында Икосим тип аталған боронғо Финикия торамаһы урынлашҡан булған (римлеләр уны Икозиум тип үҙгәрткән).

# Алжир (ҡала)
## Климаты

Алжирҙың климаты уртаса кимәлдә - йәйе ҡоро, ҡар оҙаҡ ятмай. Уртаса йыллыҡ температура 17.7 °C.
Алжира климаты :
| Күрһәткес | Ғин. | Фев. | Март | Апр. | Май | Июнь | Июль | Авг. | Сен. | Окт. | Нояб. | Дек. | Йыл |
| Абсолют максимум, °C | 24,4 | 30 | 28,8 | 37,2 | 41,2 | 44,6 | 41,1 | 47,2 | 44,4 | 37,7 | 31,1 | 29,1 | 47,2 |
| Уртаса максимум, °C | 14,9 | 15,9 | 17,3 | 19,7 | 22,5 | 25,6 | 28,5 | 29,5 | 27,0 | 23,2 | 18,8 | 15,6 | 21,5 |
| Уртаса температура, °C | 11,5 | 12,1 | 13,5 | 15,5 | 18,2 | 21,5 | 24,3 | 25,2 | 23,3 | 19,4 | 15,1 | 12,3 | 17,7 |
| Уртаса минимум, °C | 8,1 | 8,3 | 9,7 | 11,3 | 14,0 | 17,4 | 20,2 | 21,0 | 19,6 | 15,7 | 11,5 | 9,0 | 11,5 |
| Абсолют минимум, °C | −11 | −8 | −5 | 3,8 | 3,8 | 9,4 | 13,4 | 13,8 | 11,6 | 7,2 | −4 | −10 | −11 |
| Яуым-төшөм нормаһы, мм | 112 | 84 | 74 | 41 | 46 | 15 | 1 | 5 | 41 | 79 | 130 | 137 | 764 |
| Сығанаҡ: ADH.org, Météo France и Climate zone, Климат Алжира ||||||||||||||

# Алжир (ҡала)
## Халҡы

Һуңғы тиҫтә йылдарҙа халҡының үҫеш динамикаһы: :
| 1977, халыҡ иҫәбен алыу | 1987, халыҡ иҫәбен алыу | 1998, халыҡ иҫәбен алыу | 2008, халыҡ иҫәбен алыу | 2011, баһалама |
| 1 523 000 | 1 507 241 | 2 086 212 | 2 364 230 | 2 916 000 |
Этник составы:
* 53 % ғәрәптәр
* 44 % берберҙар
* 3 % башҡа халыҡтар

# Алжир (ҡала)
## Туғандаш ҡалалар

* Нью-Йорк, АҠШ
* Пекин, Ҡытай (11 сентябрь 1989)
* Ҡаһирә, Мысыр
* Монреаль, Канада
* Мәскәү, Рәсәй
# Озернуха

Озернуха — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡалыш енка йылғаһының һул ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Озернуха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200312115100008757
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100875
* Бассейн коды — 13.01.02.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Тәбиғәт паркы

Тәбиғәт паркы (рус. Приро́дный па́рк) — тәбиғи йә мәҙәни ландшафттың һаҡланыусы тәбиғәт зонаһы; рекреацион (мәҫәлән, ойошҡан туризм), экологик, белем биреү һәм башҡа маҡсаттарҙа ҡулланыла. Ҡурсаулыҡтарҙан, резерваттарҙан һәм башҡа ҡайһы бер һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләренән айырмалы рәүештә, тәбиғәт парктарында һаҡлау режим режимы үтә ҡәтғи түгел.

# Тәбиғәт паркы
## Тасуирлама

Тәбиғәт парктары Рәсәйҙә, Францияла, Германияла, Австрияла, Финляндияла, Индонезияла, Украинала, Эстонияла һәм башҡа бик күп илдәрҙә бар.
Рәсәйҙә тәбиғи парктарҙың хоҡуҡи статусы милли парктар статусына оҡшаш һәм айырмалы яҡтары ла бар.
Милли парктарҙан айырмаһы шунда: тәбиғәт таркының ойошторолоуы һәм структураһы тураһында ҡарарҙарҙы Рәсәй Федерацияһы субъекттарының дәүләт власы органдары ҡабул итә, ә милли парктарға ҡарата был мәсьәләләр федераль закондар менән көйләнә.
Рәсәйҙә тәбиғәт парктары Рәсәй Федерацияһы субъекттары ҡарамағында. Тәбиғи парктар биләмәләре үҙҙәренә мөҙҙәтһеҙ (даими) файҙаланыу өсөн бирелгән ерҙәрҙә, ҡайһы бер осраҡтарҙа башҡа файҙаланыусыларҙың, шулай уҡ милекселәрҙең ерҙәрендә урынлаша.

# Тәбиғәт паркы
## Рәсәйҙә

Смоленск өлкәһендәге Гагарин тәбиғәт паркы.
# Ҡошмөхәмәтов Ғариф Зариф улы

Ҡошмөхәмәтов Ғариф Зариф улы (1901—1958) — СССР ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Чкалов өлкәһенең (хәҙер Ырымбур өлкәһе) Аҡболаҡ районы Аҡболаҡ МТС-ы директоры, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1957).

# Ҡошмөхәмәтов Ғариф Зариф улы
## Биографияһы

Ғариф Зариф улы Ҡөшмөхәмәтов 1901 йылда Һамар губернаһының Боғорослан өйәҙе Чесноковка ауылында, хәҙер Ырымбур өлкәһенең Переволоцк районында, крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Мәктәптә ете класс тамамлаған. 19 йәшендә Ҡыҙыл армияға хеҙмәт итергә китә. Демобилизациянан һуң ауыл ҡулланыусылар йәмғиәте рәйесе булып эшләй, «Интернационал» колхозын ойоштороуҙа ҡатнаша һәм уның етәксеһе була, Чесноковка МТС-ын эштәрен ойоштороусы. ВКП(б)/КПСС ағзаһы булараҡ 1939 йылда партияның район комитетында эшләргә тәҡдим ителә.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында тылда эшләй. Ҡыҙыл-Майҙан МТС-ының сәйәси бүлеге начальнигы вазифаһын башҡарыусы, аҙаҡ Тамар-Үткел МТС-ы һәм Аҡболаҡ районының 1-се Аҡболаҡ МТС-ы директоры директор булып эшләй. Фронтты икмәк менән тәьмин итеүҙе ойоштора, сиҙәм һәм ҡалдау ерҙәрҙе үҙләштереүҙә ҡатнаша. Ике тапҡыр Бөтә союз ауыл хужалығы күргәҙмәһендә ҡатнаша.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә — халыҡ депутаттарының өлкә Советы депутаты итеп һайлана.
1958 йылда Ырымбур өлкәһе Илек районының, хәҙерге Ырымбур ҡала округы сигендәге Краснохолм ауылында вафат була.

# Ҡошмөхәмәтов Ғариф Зариф улы
## Хәтер

Чесноковка ауылында ағалы-ҡустылы (ике туған ҡустыһы Файзрахман да шулай уҡ ауыл хужалығында эшләй — колхоз төҙөүҙә ҡатнаша, аҙаҡ — бригадир, утыҙ йыл тиерлек завхоз һәм (һуғышҡа тәнәфестәр менән) колхоз рәйесе була) туғандар йәшәгән урамға «Ҡошмөхәмәтовтар урамы» тигән таҡтаташ ҡуйылған.

# Ҡошмөхәмәтов Ғариф Зариф улы
## Наградалары

* СССР Юғары Советы Президиумы указы менән 1957 йылдың 11 ғинуарында, сиҙәм һәм ҡалдау ерҙәрҙе үҙләштереүҙә, 1956 йылда урып-йыйыуҙы һәм икмәк әҙерләүҙе уңышлы башҡарыуҙа айырым ҡаҙаныштары өсөн Ҡошмөхәмәтов Ғариф Зариф улына Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
* Шулай уҡ миҙалдар менән бүләкләнгән, улар араһында ВСХВ СССР кесе алтын миҙалы бар.
# Халиҡов Миңнеғәли Миһран улы

Ҡалып:Underlinked
Халиҡов Миңнеғәли Миһран улы (1904 йыл — ???) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры.

# Халиҡов Миңнеғәли Миһран улы
## Биографияһы

Халиҡов Миңнеғәли 1904 йылда Бәләкәй Илкәнәй ауылында тыуған (ауылдың хәҙерге исеме Бәләкәй Муса). Үҙенең хәрби хеҙмәт юлын ул 1920 йылдарҙа уҡ Мәләүез ғәҙәттән тыш хәлдәр отрядында башлаған. 1925 −1930 йылдарҙы баҫмасыларға ҡаршы көрәштә 82-се Ҡыҙыл байраҡлы атлылар полкы составында ҡатнаша. Бөйөк Ватан һуғышын хәрби кадр булараҡ ҡаршылай. Башҡорт атлы дивизияһын төҙөүҙә ҡатнаша. Иң тәүҙә атлылар разведкаһы, аҙаҡтан кавалерия эскадроны командиры була. Өлкән лейтенант Халиҡов М. М. был данлы дивизия сафында һуғыша. Уның хәрби юлы — 16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһының хәрби юлы, ул Башҡортостанда ойошторола һәм Берлин ҡалаһында һуғышты тамамлай.
* ↑ Память народа. Документ, уточняющий потери.
# Евразия берлеге

Евразия иҡтисади берләшмәһе менән бутамаҫҡа.
Евразия берлеге (рус. Евразийский союз, ЕАС; бел. Еўразійскі саюз, ҡаҙ. Еуразиялық одақ) — элекке совет дәүләттәренән торған берҙәм сәйәси, иҡтисади, хәрби, таможня, гуманитар һәм мәҙәни даирәле конфедератив берләшмә проекты өсөн ҡаралған атама. Ваҡытлы матбуғатта йыш ҡына «Евразия берлеге» терминын Евразия иҡтисади берлеге (рус. Евразийский экономический союз, ЕАЭС) менән бутайҙар.
2013 йылда Белоруссия менән Ҡаҙағстандың сәйәси лидерҙары Евразия берлеген ойошторорға йыйынмауҙары һәм милли суверенитеттарҙы һаҡлау маҡсатында иҡтисади интеграцияны ғына яҡлауҙары тураһында белдерә.

# Евразия берлеге
## Терминдың тарихы

СССР тарҡалғандан һуң XX быуат аҙағы — XXI быуат башында элекке совет республикаларының йәмәғәтселеге һәм ҡайһы бер сәйәсмәндәре араһында элекке совет биләмәһендә тығыҙ интеграция булдырыу идеяһы тарала. Уны айырыуса яҡлаусылар араһында Ҡаҙағстан президенты Нурсолтан Назарбаевты, Рәсәй президенты Владимир Путинды, фәйләсүфтәр һәм сәйәсмәндәр Александр Дугинды, Александр Панаринды, ҡырғыҙ яҙыусыһы Сыңғыҙ Айытматовты атайҙар.
Евразия берлегенең кәрәклеге тураһында әле 1920-се — 1930-сы йылдарҙа уҡ классик евразиясылар Н. С. Трубецкой, П. Н. Савицкий һәм Г. В. Вернадский яҙған була. Улар Советтар Союзын яйлап Евразия берләшмәһенә әүерелдереүҙе, коммунистик идеологияны евразия идеологияһына әйләндереүҙе күҙҙә тота.
Европа менән Азия Совет Республикалары Берлегенең — Европа-Азия Берлегенең ентекле проекты СССР тарҡалмаҫ элек академик А. Д. Сахаров тарафынан тәҡдим ителә.
СССР тарҡалғанда ҡаралған конфедератив Суверен Дәүләттәр Союзын ойоштороу проекты тормошҡа ашырылмай, СССР урынына бер-береһе менән насар ғына бәйләнгән Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе (БДБ) халыҡ-ара (дәүләт-ара) берекмәһе хасил була.
Ҡаҙағстан президенты Нурсолтан Назарбаев проектына ярашлы (1994 йылдың марты), тәүҙә Евразия берлегенә элекке СССР-ҙың биш республикаһы — Рәсәй, Ҡаҙағстан, Белоруссия, Ҡырғыҙстан, Тажикстан — инергә тейеш була.
XX һәм XXI быуаттар сигендә Рәсәй менән Белоруссия тәүҙә Берлек, шунан Союздаш дәүләт ойоштора, киңерәк Берлек булдырыу ихтыяжы ла һаҡлана.
Евразия берлеге проекты ҡағыҙҙа ғына ҡала, ләкин 2010 йылдың декабрендә ЕврАзЭС саммитында уға йән өрөлә.

# Евразия берлеге
## Ҙур Евразия Берлеге

Евразия берлеген булдырыу идеяһы менән бергә Ҙур Евразия Берлеген ойоштороу ниәте лә йәшәй. Был проект, Ҡытайҙы, Һиндостанды, Иранды һәм Европа менән Азияның башҡа илдәрен дә индереп, киң интеграцияны күҙҙә тота. Эксперттар фекеренсә, был берлектең контурҙары концепция менән билдәләнмәгән, уларҙы ҡабул ителгән килешеүҙәр, рәсми сәфәрҙәр һәм берлектәге хәрби күнекмәләр буйынса ғына төҫмөрләргә була.
# Альбум София

София Альбум (швед. Sofia Ahlbom, 25 ноябрь 1803 йыл — 8 июнь 1868 йыл) — швед рәссамы, фотограф, яҙыусы, феминистик хәрәкәттә ҡатнашыусы.

# Альбум София
## Биографияһы

София Альбум 1803 йылда Вестероста ювелир ғаиләһендә тыуа. Ул бала саҡтан сәнғәткә күп яҡлы талант күрһәтә, рәсем һәм гравировкаға уны ювелир Грандель өйрәтә.
Софияның атаһы 1822 йылда вафат була, йәшәү өсөн аҡсаһыҙ ҡалмаҫ өсөн апаһы Густава менән ҡыҙҙар өсөн мәктәп аса, шулай уҡ заказсылар өсөн гравюралар эшләй. Ул ташта Стокгольм һәм Висбю картаһын соҡоп төшөрә.
Бер бай ҡатындың кәңәше буйынса София әсәһе һәм һеңлеһе Менән Стокгольмға күсә. Бында уның баҡыр, көмөш һәм алтын буйынса гравер эше яҡшы түләнә. 1842—1843 йылдарҙа Парижда эшләй. 1863—1866 йылдарҙа гравировканан башҡа. ул шул ваҡытта үҫешкән фотография менән профессиональ шөғөлләнә.
Софияның таланттары асыҡлана: уны Стокгольмда Navigationsskolan («Навигация мәктәбенә») картограф булып эшләргә саҡыралар. Уға миҙалдарҙағы Stockholms Slöjdskola («Стокгольмской школы искусств и ремёсел») һәм Krigsakademien vid Karlberg («Военной академии в Карлберге») яҙыуҙар ҡарай. 1861—1864 йылдарҙа ул Швед лордтар палатаһы геральдикаһы китабы өсөн яҙыуҙар эшләй.
София Альбум шулай уҡ яҙыусы була, шиғырҙар һәм проза баҫтыра. Уға әҙәби даирәләрҙә яҡшы мөнәсәбәттә булалар, атап әйткәндә, уның ижадын яҙыусы Фредрика Бремер үҙенең китабында Livet i gamla världen (1862 г.) телгә ала.
Эштән тыш, София йәмәғәт эшмәкәрлеге менән дә шөғөлләнә. Ул ваҡытта Швецияла ҡатын-ҡыҙҙарҙың тиң хоҡуҡлылығы, атап әйткәндә, профессиональ уҡытыусылар өсөн хөкүмәт пенсияһы мәсьәләләре күтәрелә башлай. Был идея 1855 йылда Юсефина Деланд инициативаһы менән Svenska lärarinnors pensionsförening (Уҡытыусы ҡатын-ҡыҙҙар өсөн пенсия тәьминәте фонды») тормошҡа ашырыла, әммә башҡарыусыларҙың компетенциялары булмау сәбәпле, байтаҡ хәүеф була. София Альбум Юсефинаны Деланды фонд секретары вазифаһында алмаштыра һәм 1859—1864 йылдарҙа эшләй. Фондтың эшен яҡшы ойоштороу проектты ябыуҙан ҡотҡара.
София кейәүҙә булмай, апаһы һәм әсәһе менән йәшәй. Ул 1868 йылда Стокгольмда вафат була.
# Ингури ГЭС-ы

Ингури ГЭС-ы - рус. Ингу́рская ГЭС - (Ингур ГЭС, Ингури ГЭС) — Кавказдағы ҡеүәтле гидроэлектростанция. Ингури йылғаһы буйында урынлашҡан, административ сиктәре Абхазияға ла, Грузияға ла инә. Шуға күрә яҡтар хеҙмәттәшлеге генә файҙаланыуға мөмкинлек бирә.

# Ингури ГЭС-ы
## Тасуирлама

Ингури ГЭС-ы Ингури йылғаһы һыуын Эрисцкали йылғаһы бассейнына ебәреү юлы менән 1960-сы йылдарҙа төҙөлгән. Дөйөм һыу баҫымы 410 м, унның 226 метрын плотина бирә, ә ҡалған 184 метрын — баҫым деривацияһы тәшкил итә.
ГЭС-тың ҡеүәте — 1300 МВт, уртаса етештереүсәнлеге — 4430 млн кВт/сәғ. ГЭС бинаһына биш гидроагрегат ҡуйылған, турбиналар 260 МВт ҡеүәтле гидрогенераторҙы хәрәкәткә килтерә. ГЭС-тың баҫым ҡоролмалары 1110 млн м³ һыу һаҡлаған, файҙалы өлөшө 676 млн м³ еткән Джвар (Ингури) һыуһаҡлағысы хасил итә.
Станция Грузия һәм Абхазия Республикаһы менән берлектә файҙаланыла һәм был конфликт килеп сыҡҡан осраҡтарҙа уны тулы ҡеүәттә файҙаланырға мөмкинлек бирмәй. 1992 йылда грузин-абхаз килешеүҙәре һөҙөмтәһендә Ингури ГЭС-ы етештергән электроэнергияны 60 % (Грузия) һәм 40 % (Абхазия) нисбәтендә ҡулланыу ҡабул ителә.
# Куралак

Куралак — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға батпАғиҙелқа сіңіп, арнасын жоғалтады ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Куралак
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200017968
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201796
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Тазовка (Таз ҡушылдығы)

Тазовка — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының уң ярына тамағынан 1363 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Тазовка (Таз ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300063310
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306331
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3