yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Андрякова Мария Егоровна

Андрякова Мария Егоровна (4 ноябрь 1923 йыл — 25 декабрь 1995 йыл) — совет ауыл хужалығы алдынғыһы, Мордва Республикаһы Старошайгов районының «Еңеү» колхозы тракторсыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

# Андрякова Мария Егоровна
## Биографияһы

Мария Егоровна Андрякова 1923 йылда хәҙер Мордва Республикаһының Старошайговский районы Ингенер-Пятина ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
1938 йылда ябай колхозсы булып эшкә урынлаша. Бөйөк Ватан һуғышы тракторҙа прицепщик булып эшләй. 1944 йылда тракторсылар курсын тамамлай һәм «Фордзон» тракторы штурвалы артында ултыра.
1945 йылдан өҙлөкһөҙ "Еңеү"колхозында өлеән тракторсы булып эшләй. Киң профилле механизатор була. Йылдан йыл производство күрһәткестәрен яҡшыртып эшләй. 1965 йылда ул тракторҙа 750 гектар йомшаҡ ер һөрөүгә өлгәшә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 22 мартындағы указы менән ауыл хужалығында юғары һөҙөмтәләргә өлгәшеүе һәм уңыш йыйыүҙа юғары күрһәткестәре өсөн Андрякова Мария Егоровнаға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
Һуңынан склад мөдире вазифаһына күсерелә.
РСФСР Юғары Советының 7-се саҡырылыш депутаты, шулай уҡ Мордовия АССР-ының Юғары Советы депутаты, һәм Мельцан ауыл советы депутаты итеп һайлана.
Тыуған ауылында йәшәй. 1995 йылдың 25 декабрендә вафат була.

# Андрякова Мария Егоровна
## Наградалары

Хеҙмәт уңыштары өсөн лайыҡ була:
* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (22.03.1966)
* Ленин ордены (22.03.1966)
* башҡа миҙалдар.

# Андрякова Мария Егоровна
## Хәтер

* Иҫке Шайгово ауылында, Геройҙар мемориалында уның исеме мәңгеләштерелгән
# Удмурт Республикаһы

Удмурт Республикаһы (Удмуртия, удмуртса Удмурт Республика) — Рәсәй Федерацияһы составындағы республика, Волга буйы Федераль округына ҡарай. Баш ҡалаһы — Ижевск.
Көнбайыштан һәм төньяҡтан Киров өлкәһе, көнсығыштан Пермь крайы, көньяҡтан Башҡортостан һәм Татарстан республикалары менән сиктәш.

# Удмурт Республикаһы
## Дәүләт ҡоролошо

Удмурт Республикаһының дәүләт-хоҡуҡи ҡоролошо Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы һәм Удмурт Республикаһы Конституцияһы менән билдәләнә. Юғары закон сығарыу һәм контроль органы — биш йылға бер һайлана торған Удмурт Республикаһының дәүләт Советы. Хәҙерге составы 2007 йылдың декабрендә һайланған, председателе —. Башҡарма власть — Республика Башлығы һәм Республика хөкүмәте.

# Удмурт Республикаһы
## Билдәле шәхестәр

* Зеленин Дмитрий Константинович (21.10.1878—31.08.1954), фольклорсы, диалектолог, этнограф. СССР Фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы (1925), Болгария Фәндәр Академияһы академигы (1946), рус теле һәм әҙәбиәте докторы (1917), Рус география йәмғиәтенең тулы хоҡуҡлы ағзаһы (1904). Этнография докторы (1935). Башҡорттар этнографияһын һәм фольклорын өйрәнеүсе. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1945). Завьялов районының Люк ауылынан.
# Оҙонлоҡ (координат)

Оҙонлоҡ — шарға оҡшаш координаттар системаһы рәтендәге координат.

# Оҙонлоҡ (координат)
## Оҙонлоҡто билдәләү проблемаһы

Диңгеҙ навигацияһы өсөн киңлекте билдәләү әллә ни ҙур проблема тыуҙырмай — ул Тимерҡаҙыҡ йондоҙоноң офоҡтан алып бейеклеге мөйөшөн үлсәү ярҙамында бик еңел иҫәпләнелә. Оҙонлоҡто үлсәү байтаҡҡа ауырыраҡ мәсьәлә булып сыға.. Алдынғы диңгеҙ державалары был проблеманы хәл итеү өсөн ҙур ғына премия вәғәҙә итә.
Бер нисә астрономик ысул тәҡдим ителә — Иоганн Вернер (ай алыҫлығы ысулы, 1514 йыл), Галилео Галилей (Юпитер юлдаштары торошо буйынса, 1612 год), — ләкин был ысулдарҙы ҡулланыу өсөн ҡатмарлы астрономик инструменттар һәм иҫәпләүҙәр талап ителә. Өҫтәүенә ябайыраҡ ысул табыла, уны Фризиус Гемма уйлап тапҡан тип иҫәпләнелә — урындағы ҡояш ваҡытын талап ителгән нөктәләге (порттағы) ваҡыт менән сағыштырыу — тик был осраҡта бик теүәл сәғәт талап ителә.
1714 йылда британ парламенты оҙонлоҡто билдәләү ысулын уйлап тапҡан кешегә бик ҙур премия тәҡдим итә — £10 000 (яңылышлыҡ 60 диңгеҙ миле булһа), £15 000 (40 миль) һәм £20 000 (30 миль). Көнбайыш Һиндостанға табан йөҙгәндә оҙонлоҡто бындай теүәллек менән билдәләү өсөн тәүлегенә уртаса 3 секунҡа алға киткән сәғәттең булыуы талап ителә (ул заманда минутты күрһәткән уғы булған сәғәт, теүәл ваҡытты күрһәтә, тип иҫәпләнә).
Балта оҫтаһы һәм үҙ алдына сәғәт йүнәтергә өйрәнгән Джон Гаррисон 1749 йылда ҡоро ерҙә ҡулланылған сәғәттәргә ҡарағанда диңгеҙҙә теүәлерәк ваҡытты күрһәткән сәғәт эшләй: уның сәғәте тәүлегенә уртаса 2 секунҡа алға китә, 45 көн йөҙгәндән һуң оҙонлоҡто билдәләүҙәге яңылышлыҡ 10 миль тәшкил итә. Әммә парламент был ваҡытҡа конкурс шарттарын үҙгәрткән була — хәҙер инде сәғәттең теүәл йөрөүе генә түгел, ә уның ҙурлығының ыҡсым булыуы талап ителә. Был талапҡа яуап итеп, Гаррисон 1760 йылда диаметры 12 сантиметр булған яңы моделде тәҡдим итә. Был сәғәт Көнбайыш Һиндостанға ике тапҡыр (1761 һәм 1764 йылдарҙа) барып ҡайтҡанда һынала — сәйәхәттең өс айы эсендә сәғәт 5 секундҡа алға китә. 1776 йылдың мартында Джон Гаррисонға премияны түләйҙәр.
Сәғәт-хронометр бик ҡыйбат тора, ғәмәлдә иһә оҙаҡ ваҡыт, 1766 йылдан Невил Маскелайн нәшер иткән "Диңгеҙ альманахы"нда баҫылып сыҡҡан таблицаларҙы файҙаланып, ай алыҫлығы ысулы ҡулланыла.
XIX быуат аҙағында радионы уйлап табыу оҙонлоҡто билдәләүҙә ысын мәғәнәһендә революция яһай. Хәҙер билдәле оҙонлоҡ менән Ерҙең теләһә ниндәй нөктәһендә теүәл ваҡыт сигналдарын ҡабул итергә була. Артабан радионавигация барлыҡҡа килә. Хәҙерге ваҡытта навигация маҡсатында координаттарҙы билдәләү өсөн навигацияның спутник системалары ҡулланыла.
# Камалов

Камалов — фамилия. Мәғәнәһе ғәр. ‎ кәмселекһеҙ, камил тигәнде аңлата.
* Камалов Рәил Исмәғил улы (1932—1989), тракторсы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1965).
* Камалов Азат Әхмәҙулла улы (1937), тел белгесе, филология фәндәре докторы.
* Камалов Атлас Закир улы [1950), совет, хужалыҡ һәм партия органдары ветераны, ғалим-агроном.
* Камалов Ринат Әлтәф улы (1954), яҙыусы.
# Пиртя-Ядерма

Пиртя-Ядерма — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ябто-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Пиртя-Ядерма
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300039348
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303934
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Гремучий (Тацин районы)

Гремучий — Ростов өлкәһе Тацин районы утары.
Михайлово ауыл биләмәһенә составына инә.
444 кеше йәшәй.

# Гремучий (Тацин районы)
## Географияһы
### Урамдары

* А. Швыдков урамы,
* Яр буйы урамы,
* Щорс урамы.
# Покровка (Ҡуғанаҡ ауыл советы, Стәрлетамаҡ районы)

Покровка (рус. Покровка) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 885 кеше. Почта индексы — 453156, ОКАТО коды — 80249840002.

# Покровка (Ҡуғанаҡ ауыл советы, Стәрлетамаҡ районы)
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Стәрлетамаҡ): 30 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Усть-Зиган): 3 км
# Павловск ҡәлғәһе

Павловск ҡәлғәһе — Рус батшалығы ваҡытындағы фортификация ҡоролмаһы, Рәсәйҙә беренсе тупраҡ фортификациялы ҡәлғә. Миус лиманының көньяҡ-көнсығыш ярында, Гаевка утары биләмәһендә урынлашҡан.

# Павловск ҡәлғәһе
## Тарихы

Павловск ҡәлғәһенә 1697 йылдың июлендә австрия инженеры Антоний де Лаваль тарафынан Аҙау диңгеҙенең Петрушин морононда нигеҙ һалына. 1698 йылдың март айында төҙөлөш туҡтатыла. 1701 йылда ҡәлғә төҙөлөшө яңы урында, Миус лиманының тамағында башлана
Рәсәйҙә беренсе тупраҡ фортификациялы ҡәлғә Үҙ планында 237х80 м тәшкил иткән дүртмөйөш һәм 4 бастион һәм йырын менән ер вал менән уратып алынған.
Павловск ҡәлғәһе — яңы типтағы фортификация ҡоролмаһының өлгөһө, уның конструктив һыҙаттары, артабан, Рәсәйҙең күп кенә ҡәлғәләре нигеҙендә ята, шул иҫәптән Петропавловский ( Санкт-Петербург), Аннинский (Старочеркасская станицаһы) һәм Дондағы Ростовҡа башланғыс биргән Изге Димитрий Ростовский ҡәлғәһе.
Павловск ҡәлғәһе Петр ретраншементының , төньяҡ-көнбайыш осонда тора. 500 кешелек гарнизонға иҫәпләнгән. Дала яғынан Троица оборонаһының икенсе линияһына инә.
1711 йылда Ғосман империяһы менән Прут тыныслыҡ килешеүенә ярашлы өлөшләтә емерелә
1736 йылда Павловск ҡәлғәһендә генерал-фельдмаршал П.П. Лассиның ғәскәрҙәре урынлаша
Әлеге көндә ҡәлғәнең ҡалдыҡтары Гаевка ауылы биләмәһендә урынлашҡан.
# Әл-Ҡасас сүрәһе

Әс-Ҡасас сүрәһе (ғәр. سورة القصص‎, Хикәйә ) — Ҡөрьән Кәримдең 28 сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 88 аяттан тора.
# Албан теленең гег диалекты

Албан теленең гег диалекты (алб. Gegë) — албан теленең ике төп диалектының береһе, икенсеһе — тоск диалекты. Был диалекттар Албанияның уртаһынан ағып ятҡан Шкумбини йылғаһы менән бүленә. Гег диалектында Албанияның төньяғында, Косовола, Македония менән Черногорияла һәм Сербияның көньяғында һөйләшәләр.
# Индысей

Индысей — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Косью йылғаһының уң ярына тамағынан 216 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Индысей
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000068750
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006875
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Балис

Балис — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сива йылғаһының уң ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Балис
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100009332
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100933
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Торик-Яха

Торик-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нянгус-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 96 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Торик-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300072625
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307262
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Гайзенхайн

Гайзенхайн (нем. Geisenhain) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 191 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,6 км². Диңгеҙ кимәленән 210 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7646 һәм автомобиль коды — SHK.
# Полдневая (Якшанга ҡушылдығы)

Полдневая — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Якшанга йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Полдневая (Якшанга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400112110000041448
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004144
* Бассейн коды — 08.01.04.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Зәңгәр мәсет (мәғәнәләр)

Зәңгәр мәсет — киң таралған мәсеттәр атамаһы.
* Зәңгәр мәсет (Әхмәт-солтан мәсете) — Истанбул ҡалаһындағы мәсет.
* Зәңгәр мәсет (Ереван) — Ереван ҡалаһындағы мәсет.
* Зәңгәр мәсет (Ҡазан) — Ҡазан ҡалаһындағы мәсет.
# Шафиҡова Әминә Ивний ҡыҙы

Шафиҡова Әминә Ивний ҡыҙы (24 март 1974 йыл) — башҡорт дәүләт эшмәкәре, музыкант-пианист. 2012 йылдың ноябренән Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт министры. Башҡортостандың атҡаҙанған артисы (2002). Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2005).

# Шафиҡова Әминә Ивний ҡыҙы
## Биографияһы

Әминә Ивний ҡыҙы Шафиҡова 1974 йылдың 24 мартында Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Ырғыҙлы ауылында тыуған. Урта махсус музыка мәктәбен һәм Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтын (профессор Н. Г. Хәмиҙуллина класы) тамамлай.
1997—1999 йылдарҙа Ҡазан дәүләт консерваторияһында ассистентура-стажировка үтә.
2004 йылдың сентябренән 2008 йылдың октябренә тиклем — Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Аппаратының мәҙәниәт, спорт, киң мәғлүмәт саралары, милли һәм йәштәр сәйәсәте бүлегенең баш консультанты.
2008—2010 йылдарҙа — Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө сәнғәт академияһының өҫтәмә белем биреү буйынса проректоры.
2010 — 2012 йылдарҙа — Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө сәнғәт академияһы ректоры.
2012 йылдың 5 октябренән — Башҡортостан республикаһының мәҙәниәт министры.

# Шафиҡова Әминә Ивний ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «Эшендәге ҡаҙаныштары, әүҙем йәмәғәт эшмәкәрлеге һәм күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәте өсөн» — Рәсәй Федерацияһы Президентының рәхмәте
* Шәйехзада Бабич исемендәге республика дәүләт йәштәр премияһы лауреаты (2005)
* «Пианелло валь тидон» халыҡ-ара конкурсы дипломанты (Италия, 2004)
* «Өмөт. Таланттар. Оҫталар» халыҡ-ара конкурсының 2-се премияһы лауреаты (Добрич, Болгария, 2003)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2002)
* «Музыкаль де франс» халыҡ-ара конкурсының 2-се премияһы лауреаты (Париж, 1996)
* Нариман Сабитов исемендәге I конкурстың 2-се премияһы лауреаты (Өфө, 1995)
# Сабри-Се

Сабри-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сойелю-Се йылғаһының һул ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.

# Сабри-Се
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300045086
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304508
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Насухи Бохари

Насухи Сәлим әл-Бохари (ғәр. نصوحي سليم البخاري‎; 1881(1881), Дамаск, Ғосман империяһы — 1 июль 1961) — Сүриәнең хәрби һәм дәүләт эшмәкәре, биләгән вазифаһы — Сүриә президенты, Сүриә премьер-министры вазифаларын башҡарыусы, төрлө ваҡытта төрлө министрлыҡтарға етәкселек итә.

# Насухи Бохари
## Биографияһы
### Шәхси тормошо

Дамаскиҙа, сәйәси эшмәкәрҙәр ғаиләһендә тыуа һәм үҫә. Уның атаһы — Сәлим әл-Бохари — алдынғы ҡарашлы дин әһеле була, хөкүмәткә ҡаршы эшмәкәрлек алып бара, һәм 1915 йылда ҡулға алына. Ағаһы Джәләл Насухи милләт өсөн янған эшмәкәр була, 1916 йылда ғосман властары уны язалап үлтерә.
Истанбул Хәрби академияһында белем ала, артабан ғосман армияһы сафында хеҙмәт итә, Мәккә һәм Мәҙинәлә етәксе вазифаларҙы биләй. Беренсе донъя һуғышы осоронда ул урыҫтарға ҡаршы һуғыша, әсир итеп алынғандан һуң Себергәдепортациялана. Унан ҡаса һәм Маньчжурия, Ҡытай һәм Япония аша АҠШ-ҡа бара, ә унан Истанбулға ҡайта. Артабан ул тағы ла урыҫ фронтына эләгә һәм һуғыш тамамланғансы Фәләстанда дивизияға командалыҡ итә.

# Насухи Бохари
## Биографияһы
### Сәйәси эшмәкәрлеге

Ғосман империяһы еңелгәндән һуң ҡыҫҡа ғына ваҡытҡа Сүриәнең хакимы булған король Фейсалдың союздашына әйләнә. Тәүҙә ул Алеппола армия подразделениеларында хеҙмәт итә, һуңынан Хәрби консультациялар бюроһына етәкселек итә, ә 1920 йылдың ғинуарында Мысырға хәрби атташе итеп тәғәйенләнә. Ул Каирҙа булғанда француз ғәскәрҙәре Дамаскиҙы яулай һәм унда француз мандаты режимы иғлан ителә.
Шунан Сүриә хөкүмәттәрендә төрлө вазифалар биләй — Хакки Азем хөкүмәтендә хәрби эштәр министры (1920, декабрь — 1922, июнь), Әхмәт Нами хөкүмәтендә ауыл хужалығы министры (1926—1928), Хашим Әл-Атаси президент булғанда премьер-министр (1939), Шукри Әл-Куатли президент булғанда Саадаллах әл-Джабир хөкүмәтендә оборона министры һәм мәғариф министры (1943 йылдың авгусы — 1944 ноябре) була. Ил премьер-министры вазифаһын биләгән осорҙа эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәренең береһе — Сүриә бойондороҡһоҙлоғо тураһындағы 1936 йылдағы һуңғы килешеүҙе ратификациялау буйынса француз яғы менән алдан һөйләшеүҙәр алып барыу. Ул Францияның талаптарын (хәрби инфраструктураның бер өлөшөн Францияға биреү) кире ҡаға һәм, һөйләшеүҙәрҙә көрсөктән сығыу мөмкинлеген күрмәгәс, отставкаға китергә ғариза бирә. 1939 йылдың 7 июленән 9 июленә тиклем Сүриә президенты вазифаһын башҡара.
1945—1946 йылдарҙа Сүриә армияһын булдырыу буйынса әүҙем эшмәкәрлек алып бара һәм дөйөм хәрби хеҙмәткә саҡырыуҙы индерергә тәҡдим итә. Әммә уның тәҡдимдәре күпселек тарафынан хупланмай, шуға ла уның сәйәси абруйы йомшара.
Ғүмернең аҙағында сәйәсәттән ситләшә. 1961 йылдың 1 июлендә вафат була.

# Насухи Бохари
## Шулай уҡ ҡара

* Список премьер-министров Сирии
* Французский мандат в Сирии и Ливане
# Сухой Карамык

Сухой Карамык — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы,Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кума йылғаһының һул ярына тамағынан 556 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.

# Сухой Карамык
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кума йылғаһы Подкумок йылғаһы ҡушылған урынған Отказненск һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек, Дон һәм Волга йылғалары араһындағы тымыҡ райондар.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07010000612108200001898
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200189
* Бассейн коды — 07.01.00.006
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Кукунор

Кукуно́р (ҡыт. ябайл. 青海湖, палл.: Цинхай ху, монг. Хөх нуур) — Үҙәк Азияла иң ҙур тымыҡ тоҙло күл.

# Кукунор
## География

Ҡытайҙың үҙәгендә, Цинхай провинцияһы баш ҡалаһы Синин ҡалаһынан 100 километрға көнбайыштараҡ урынлашҡан. Күлдең ҡытай (Цинхай (青海)), монгол (Кукунор, Хөх нуур) һәм тибет (Цо Нгонпо) атамалары тап киләләр һәм «күк күл» тип аңлатыла.
Оҙонлоғо яҡынса 105 км, киңлеге 65 км тиклем, майҙаны яҡынса 4,2 мең км², иң ҙур тәрәнлеге 38 м. Диңгеҙ кимәленән 3205 м бейеклектә урынлашҡан һәм Кукунор тигеҙлегенең үҙәк өлөшөн биләй.
Яр буйҙары аҙ йырғыланған; боронғо күл террасалары (бейеклектәре 50 м барып еткән) үҫешкән. Күлдең төбө башлыса ләмдән тора. Бер нисә ҡомло утрауҙар бар. Күлгә 23 йылға ҡоя, улар араһында иң күп һыулыһы — Бух-Гол йылғаһы дельта барлыҡҡа килтереп Кукунорға көнбайыштан ҡоя.
Йылғаларҙағы йәйге һыу ташҡындары күл кимәленең миҙгел буйынса тирбәлеүенә сәбәпсе булып тора. Йәйен һыу температураһы 18—20 °C-ҡа тиклем йылый, ноябрҙән мартҡа ҡәҙәр күл туңа. Һыу минерализацияһы ҡоро осорҙа 11,3 г/л тиклем барып етә.
Күлдә башлыса сазандар ғаиләһенә ҡараған балыҡтар тереклек итә.
Европалар араһынан тәүгеләрҙән булып Кукунор күлен Н. М. Пржевальский 1872 йылда һүрәтләй.
# Тарседа-Яха (Яру-Яха ҡушылдығы)

Тарседа-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Яру-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Тарседа-Яха (Яру-Яха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300079600
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307960
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ғөбәйҙуллин Мансур Мөхәммәтсаҙиҡ улы

Ғөбәйҙуллин Мансур Мөхәммәтсаҙиҡ улы (29 ноябрь 1920 йыл — 10 декабрь 2008 йыл) — ғалим-иҡтисадсы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡортостан Республикаһы фәндәр академияһының почетлы академигы (1996), профессор (1973), иҡтисад фәндәре докторы (1978), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1976).

# Ғөбәйҙуллин Мансур Мөхәммәтсаҙиҡ улы
## Биографияһы

Мансур Мөхәммәтсаҙиҡ (Садиҡ) улы Ғөбәйҙуллин 1920 йылдың 29 ноябрендә Өфө губернаһының Бәләбәй өйәҙе Әлшәй ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Әлшәй районы Раевка ауылы) тыуған.
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан. 1953 йылда Мансур Мөхәммәтсаҙиҡ улы Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлай.
1953 йылдан ул СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалында иҡтисади тикшеренеү бүлегендә эшләй (1987 йылдан алып СССР Фәндәр академияһы Урал бүлегенең Башҡортостан ғилми үҙәге): өлкән ғилми хеҙмәткәр, сектор мөдире; 1990 йылдан Башҡортостан малсылыҡ һәм мал аҙығы етештереү ғилми-тикшеренеү проект-технология институтының баш ғилми хеҙмәткәре; 1995 йылдан Башҡорт дәүләт аграр университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1995 —1998 йылдарҙа лаборатория мөдире.
Ғөбәйҙуллиндың ғилми йүнәлештәре: ауыл хужалығы иҡтисады, төбәк агросәнәғәт комплексы үҫеше проблемалары һәм һөҙөмтәлелеген арттырыу.
Ул шулай уҡ төбәк агросәнәғәт комплексы үҫеше һәм һөҙөмтәле эшмәкәрлегенең фәнни-методологик нигеҙҙәрен эшләүгә ҙур өлөш индергән.Уның тарафынан ауыл хужалығының һөҙөмтәлелеген арттырыу, малсылыҡты махсуслаштырыу, хужалыҡ-ара кооперативлаштырыу һәм интеграция үҫеше, фермер хужалыҡтарын үҫтереү проблемаларын хәл итеүҙең методологик нигеҙҙәре эшләнә.
Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почетлы академигы (1995), иҡтисад фәндәре докторы (1978), БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1976).

# Ғөбәйҙуллин Мансур Мөхәммәтсаҙиҡ улы
## Хеҙмәттәре

200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптән 25 китап һәм монография.
* Фәнни-техник прогресс шарттарында малсылыҡ үҫешенең иҡтисади проблемалары. М.: Наука, 1978.
* Башҡортостанда крәҫтиән (фермер) хужалыҡтарын ойоштороу. Өфө, 1992.
* Агросәнәғәт һәм ауыл хужалығы предприятиеларының әйләнештәге аҡсалары. Өфө, 2005

# Ғөбәйҙуллин Мансур Мөхәммәтсаҙиҡ улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1976).