yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ковров

Ковров (рус. Ковров) — Владимир өлкәһендәге ҡала. Халыҡ һаны буйынса Владимирҙан ҡала өлкәлә икенсе урында тора.

# Ковров
## Географияһы

Клязьма йылғаһы ярында урынлашҡан.

# Ковров
## Иҡтисады

* Дегтярёв заводы
* Ковров маханика заводы

# Ковров
## Билдәле шәхестәре

* Платонов Анатолий Иванович (1930—17.12.2001), рәссам. 1955—1984 йылдарҙа Башҡортостан ижади художество комбинаты хеҙмәткәре. 1961 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған рәссамы (1990).
# Бюльциг

Бюльциг (нем. Bülzig) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 816 кеше йәшәй. Майҙаны — 15,03 км². Диңгеҙ кимәленән 94 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6895 һәм автомобиль коды — WB.
# Тетраэдр

Тетраэдр — эргәләре дүрт өсмөйөштән торған ҡабарынҡы төҙөк күпҡыр.
* тетраэдр (дүрт ҡырлыҡ)
* (Анимация)

# Тетраэдр
## Үҙенсәлектәре

* Эргәләре — 4 мөйөш.
* Ҡабырғалар һаны — 6.
* Түбәләр һаны — 4.
* Тулы өҫлөк майҙаны: $S_{t}=1,7321a^{2}$,
бында $a$ — тетраэдрҙың ҡабырғаһы оҙонлоғо.
* Күләме: $V=0,1179a^{3}$.
# Первоуральск

Первоуральск (рус. Первоуральск) — Свердловск өлкәһендағы ҡала. Халыҡ һаны буйынса Екатеринбургдан һуң өлкәлә дүртенсе урында тора.

# Первоуральск
## Иҡтисад

* Первоуральск яңы торба заводы
* Урал торба заводы
* Первоуральск динас заводы

# Первоуральск
## Билдәле шәхестәре

* Ничков Андрей Александрович (6.12.1961), матбуғат ветераны, журналист. 2004 йылдан «Республика Башкортостан» гәзитенең төньяҡ-көнбайыш төбәк буйынса үҙ хәбәрсеһе. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы (2008) һәм Башҡортостан Журналистар союзы премияһы (1997) лауреаты.
# Сафин Мансур Ғәзиз улы

Сафин Мансур Ғәзиз улы (рус. Сафин Мансур Газизович 1908 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец, рядовой. 1942 йылдың 10 июлендә хәбәрһеҙ юғала.

# Сафин Мансур Ғәзиз улы
## Биографияһы

Сафин Мансур Ғәзиз улы 1908 йылда хәҙерге Башҡортостандың Бөрйән районы Байғаҙы ауылында тыуа. 1941 йылдың 30 ноябрендә Бөрйән районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 312 кавалерия дивизияһы 294-се кавалерия полкында, 275-се кавалерия полкында ҡылыссы булып хеҙмәт итә.
Ҡыҙылармеец Сафин Мансур Ғәзиз улы 1942 йылдың 10 июлендә Курск өлкәһенең 2‑се Тербун районында (хәҙер Липецк өлкәһе, РФ) хәбәрһеҙ юғала.
# Баландин (Башҡортостан)

Баландино — Башҡортостан Республикаһының (Рәсәй) Әлшәй районы Ҡыпсаҡ-Асҡар ауыл Советы составындағы ауыл. 2016 йылдың 24 декабрендә ойошторола.

# Баландин (Башҡортостан)
## Географияһы

Ауыл Йылға йылғаһының уң яры буйлап, район үҙәге Раевка ауылынан һәм тимер юл станцияһы Раевканан 20 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.
Яҡын тораҡ пункттар: Отрада — 2 км, Ҡыпсаҡ-Асҡар — 4 км, Һарыш — 7 км, Яңы Ҡыпсаҡ — 7 км, Михайловка — 7 км, Әбдрәшит — 8 км

# Баландин (Башҡортостан)
## Тарихы

Беренсе тапҡыр «Өфө губернаһының 1901 йылға улустар һәм ауылдар алфавиты»нда Өфө губернаһының Бәләбәй өйәҙе Әлшәй волосы ауылы булараҡ телгә алына. Унда 24 хужалыҡ, 100 ир кеше иҫәпләнә, милектәге ерҙәре 1258 гектар тәшкил итә. «Өфө губернаһының 1906 йылға бөтә тораҡ пункттарының тулы исемлеге алфавиты»нда инде ауылда 23 хужалыҡ һәм 178 кеше иҫәпләнә. 1917 йылдағы Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы һәм ер иҫәбен алыу йомғаҡтары буйынса Баландинда 39 хужалыҡ иҫәпләнә, ялланған эшселәр менән 328 кеше йәшәй.
1911 йылда ауылда сиркәү төҙөлә, революциянан һуң мәктәп һәм ауыл клубы итеп үҙгәртеп төҙөлә. 1930-сы йылдарҙа Баландино ауылының исеме Чапа́ево итеп үҙгәртелә. Ул Дәүләкән районының Отрада ауыл Советы составына инә. Ауыл 1940-сы йылдарҙан Н. К. Крупская исемендәге колхоздың үҙәк усадьбаһы, ә 1960-сы йылдарҙан Раевка игенселек совхозының Отрада бүлексәһе була.
1960-сы йылдар башында күршеләге Отрада ауылын яҡын-тирәләге ауыл халҡын күсереү иҫәбенә эреләтеү башлана. Чапаево ауылындағы мәктәп Отрада ауылына күсереп төҙөлә. Ауыл халҡы әкренләп ауылды ташлап китә башлай.
Чапаево ауылы Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1986 йылдың 12 декабрендәге «Ҡайһы бер тораҡ пункттарҙы иҫәп мәғлүмәттәренән сығарыу тураһында» 6-2/396 номерлы указы менән иҫәп мәғлүмәттәренән төшөрөлә.
Ауыл 2016 йылдың 24 декабрендә Баландин исеме аҫтында яңынан барлыҡҡа килә.

# Баландин (Башҡортостан)
## Халыҡ һаны

| Йыл | 1906 | 1917 | 1979 | 1986 | 2016 |
| Халыҡ | 178 | 328 | 33 | 16 | 9 |

# Баландин (Башҡортостан)
## Инфраструктураһы

Ауыл электрлаштырылған, эргәһенән Отрада— Ҡыпсаҡ-Асҡар автомобиль юлы үтә, ул Стәрлетамаҡ — Раевка төбәк автомобиль юлы менән тоташҡан.

# Баландин (Башҡортостан)
## Билдәле шәхестәре

* Дерягин Владимир Васильевич (1923 йыл) — Баландин ауылында тыуған, мәктәп директоры, 1964—1985 йылдарҙа БАССР мәғариф министры урынбаҫары.
* Рабовалюк Михаил Иванович (18 октябрь, 1915 йыл) — Отрада ауылында тыуған, Баландин мәктәбендә белем ала. Советтар Союзы Геройы.
# Агнеш Храницки

Агнеш Храницки (мадьярса Ágnes Hranitzky; 4 июль 1945 йыл, Деречке, Венгрия) ― Венгрия кинорежиссёры һәм монтажсыһы. Венгр режиссёры Бела Таррҙың ҡатыны, уның фильмдарын эшләүҙә ҡатнаша.

# Агнеш Храницки
## Кинолағы карьераһы

Агнеш Храницки кинолағы карьераһын 1970 йылдарҙа башлаған монтажсы булып башлай. 1981 йылда ул режиссёрҙар Бела Тарр менән эшләй башлай, уның «Вольный прохожий» фильмын монтажлау менән шөғөлләнә. Шул ваҡыттан алып уның һәр фильмын монтажлай.
2000 йылдан башлап, Таррҙың «Гармония Веркмейстера» фильмы экранға сыҡҡандан һуң, Храницкий тормош иптәше төшөргән фильмдарҙың режиссёрҙашы ла була. Таррҙың фильмдары оҙайлы сценалары менән билдәле, шуға Агнеш бик йыш төшөрөү майҙанында булып, Таррға монтаж бүлмәһендә күренеш нисек артабан үҫешеүен һәм ниндәй сценалар икенсеһенә тап килеүе буйынса кәңәштәрен бирергә мәжбүр була..
Агнеш Храницкий 2007 йылда «Человек из Лондона» фильмының режиссёрҙашы сифатында сығыш яһай, ә Тарр төп режиссёр була. Картинаның премьераһы 2007 йылда Канн кинофестиваленең конкурс программаһында күрһәтелә.
2011 йылда ул шулай уҡ «Туринская лошадь» фильмында режиссёрҙаш була. Фильм беренсе тапҡыр 61-се Халыҡ-ара Берлин кинофестивалендә күрһәтелә һәм Көмөш айыуға (жюриҙың гран-приһы) лайыҡ була.

# Агнеш Храницки
## Шәхси тормошо

Агнеш Храницкий режиссёр Бела Таррҙа кейәүҙә. 1978 йылда беренсе тапҡыр танышҡандан алып улар бергә.
# Сәтләүек ағасы

Сәтләүек ағасы (рус. Лещи́на обыкнове́нная, лат. Córylus avellána) —ҡайын һымаҡтар (Betulaceae) ғаиләһенән эре ҡыуаҡ. Бейеклеге 7 м-ға етә. Март-апрель айҙарында сәскә ата, август-сентябрҙә емеше (сәтләүеге) өлгөрә.

# Сәтләүек ағасы
## Таралыуы

Сәтләүек ағасының тәбиғи ареалы Европа, Кавказ һәм Урта Азия. Бөтә ергә культивацияланған. Башҡортостанда киң таралған. Япраҡлы ағас урманында, урман ситендә, йырғанаҡтарҙа үҫә.
* О. В. Томе, «Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz», 1885 китабынан ботаник иллюстрация
* Һулдан уңға: Япрағы. Һеркәсе. Һеркәс менән сәскә бөрөһө. Йәшел сәтләүеге. Өлгөргән, таҙартылған сәтләүеге. Орлоғо. color=#BBDD99 ||||
# Излап

Излап — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Неня йылғаһының уң ярына тамағынан 138 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Излап
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100212115100001066
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100106
* Бассейн коды — 13.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Острау (Саксония)

Острау (Саксония) (нем. Ostrau ) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 4010 кеше йәшәй. Майҙаны — 52,59 км². Диңгеҙ кимәленән 171 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 4749 һәм автомобиль коды DL.
# Кесе Таврежка (Тавреньг ҡушылдығы)

Кесе Таврежка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тавреньга йылғаһының уң ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Кесе Таврежка (Тавреньг ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000028902
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002890
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Лёвка (Чембар ҡушылдығы)

Лёвка — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе, Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чембар йылғаһының уң ярына тамағынан 78 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.

# Лёвка (Чембар ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ворона. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Хопер, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010200212107000006274
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000627
* Бассейн коды — 05.01.02.002
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Картехтен-Соим

Картехтен-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Лахсын йылғаһының уң ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Картехтен-Соим
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300022252
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302225
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Дживус

Дживус (Буган) — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Уллучай йылғаһының һул ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.

# Дживус
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Каспий диңгеҙе йылғаларының һыу бассейны, Сулак йылғаһының һыу бассейны сигенән Самур йылғаһының һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07030000312109300001945
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 109300194
* Бассейн коды — 07.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 09
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Свеженцев Илья Фёдорович

Илья Федорович Свеженцев (29 июль 1910 йыл — 7 сентябрь 1985 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкының ҡылыссылар эскадроны командирының ярҙамсыһы. Гвардия өлкән сержанты. Советтар Союзы Геройы (1944).

# Свеженцев Илья Фёдорович
## Биографияһы

Илья Федорович Свеженцев 1910 йылдың 29 июлендә Липовчик ауылында (хәҙер — Совет районы Курск өлкәһе) Совет районы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте буйынса урыҫ. 1947 йылдан — ВКП(б)/КПСС ағзаһы. белеме — башланғыс. Донецк ҡалаһындағы (Украина) теүәл машиналар эшләү заводында станочниктар бригадиры булып эшләй.
Ҡыҙыл Армияға — 1942 йылдан. Шул уҡ йылдан — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында.
60-сы кавалерия полкының ҡылыссылар взводы командиры ярҙамсыһы, гвардия өлкән сержанты Илья Свеженец алғы отряд составында 1945 йылдың 18 ғинуарында Томашув ҡалаһы тирәһендә (Польша) Пилица йылғаһы аша сыға. Отряд йылғаның уң ярында плацдармды яулап ала, дошмандың күп һанлы контратакаларын кире ҡаға. Әлеге бәрелештә гвардия өлкән сержанты Свеженцвтың етәкселеге аҫтындағы яугирҙар бер пехота взводын, ике пулемёт һәм дүрт миномет расчетын тар-мар итә. Беренсе дошман траншеяһы ике йөҙ метр дауамында яулап алына. 1945 йылдың 30 ғинуарында Варта йылғаһының уң яр ярындағы плацдармды тотоп ҡалыу өсөн алышта Свеженцев шәхсән үҙе тиҫтәнән ашыу фашисты дөмөктөрә. Яралана, әммә яу яланын ташлап китмәй.
СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 6 апрелендәге Указына ярашлы немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн һәм шул ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн гвардия өлкән сержанты Свеженцев Илья ФедоровичСоветтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була һәм уға Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырыла.
Һуғыштан һуң гвардия старшинаһы И. Ф. Свеженцев демобилизациялана. Донецк ҡалаһында йәшәй һәм эшләй, шунда 1985 йылдың 7 сентябрендә вафат була.

# Свеженцев Илья Фёдорович
## Наградалары

* Советтар Союзы Геройыының «Алтын Йондоҙ» миҙалы (06.04.1945)
* Ленин ордены
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены
* 3-сө дәрәжә Дан ордены
* миҙалдар

# Свеженцев Илья Фёдорович
## Хәтер

* И. Ф. Свеженцевтың исеме алтын хәрефтәр менән 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһының башҡа 78 Советтар Союзы Геройы исемдәре менән бер рәттән Башҡортостан Республикаһының Милли музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Совет урамы, 14) мәңгеләштерелгән, шулай уҡ уның исеме 112-се кавалерия дивизияһы музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Левитан урамы, 27) уйылып яҙылған.
# Вартовская

Вартовская — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы/ Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға исемһеҙ №3554 ҡылымығының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 159 км.

# Вартовская
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010900112115200035555
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203555
* Бассейн коды — 13.01.09.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Фәҡирлектә үткән тереклек

«Фәҡирлектә үткән тереклек» — Башҡорт АССР-ының тәүге халыҡ шағиры Мәжит Ғафуриҙың 1902 йылда яҙылған хикәйәһе.

# Фәҡирлектә үткән тереклек
## Сюжеты һәм идеяһы

«Фәҡирлектә үткән тереклек» хикәйәһе — тәнҡитле реализм өлгөһө. Хикәйәнең сюжеты ул осорҙа ысынбарлыҡта күҙәтелгән реаль тормош күренешен һүрәтләүгә ҡоролған. Был әҫәр башҡорт әҙәбиәтендә яңы һүҙ булып яңғырай. Төп геройҙары байҙар, муллалар, сауҙагәрҙәр, шәкерттәр булған әҙәбиәт донъяһына әлегә тиклем билдәле булмаған герой — ауыл ярлылары килеп инә.
Ниғмәтулла һәм уның ҡатыны Сәрүиҙең ауыр тормошо трагикомик ситуацияларға ҡуйылып бәйән ителә. Ниғмәтулла буран мәлендә вафат була, ә Сәрүи тағы ла бер фәҡир иргә кейәүгә сыға. Әммә уның менән дә оҙаҡ йәшәмәй, низағлашып айырылыша. Автор ауылдаштарының ҡатмарлы һәм юҡсылыҡта үткән михнәтле тормошон тәрән теләктәшлек һәм йәлләү тойғолары менән һүрәтләй. Әммә Мәжит Ғафури был ҡараңғылыҡтан сығыу юлын аңлата алмай.
Мәғрифәтселек йүнәлешендә торған Мәжит Ғафури фәҡирлеккә илткән һәләкәтле ғәҙәт-үртештәрҙән азат булырға өндәй. Яҙыусының тәүге әҫәрҙәре белемлелек артта ҡалғанлыҡтан азат итеү һәм бөтә ҡапма-ҡаршылыҡтарҙан ҡотолоу юлы тигән идеяға нигеҙләнгән.

# Фәҡирлектә үткән тереклек
## Төҙөлөү тарихы

«Фәҡирлектә үткән тереклек» әҫәре 1902 йылда яҙыла. Һәм 1904 йылда Ҡазанда донъя күрә.

# Фәҡирлектә үткән тереклек
## Фәҡирлек һүрәтләнеше

Филология фәндәре кандидаты М. С. Арыҫланова Мәжит Ғафуриҙың «Фәҡирлектә үткән тереклек» әҫәрендәге аяныс ярлылыҡты «яҙыусы ҡулланған лексик берәмектәр аша күрәбеҙ» ти:
* мейес, ул аҙыраҡ алға табан ҡыйшайған, ҡолап емерелмәһен өсөн мейескә терәү һуҡҡандар; күҙ алдына ҡыйшайып, емерелеп барған, йылылыҡ
* бирмәгән мейес килеп баҫа; ярыҡлы мейес аша төтөн сыға; ямаған ҡыҙыл аласа тышлы ике мендәр; мендәрҙең тышын яңыртыу өсөн, әлбиттә, аҡса юҡ; ең төптәре йыртылған иҫке бер тун; был кейем бер йылылыҡ та бирмәй, башҡа кейер әйбер булмағас, ташламайҙар; сығанаҡтары ватылған иҫке бер һандыҡ; һандыҡ ватыҡ, әммә нәмә һалыр өсөн, күрәһең, башҡа өй йыһазы юҡ; сынаяҡтар ҡоршап, нығытылып ҡуйылғандар; ҡалаҡтар китек; бер-ике бөртөк шырпы менән ике тин аҡса;
Әҫәр геройҙарының портреты ла бында бик ярлы кешеләр йәшәүенә ишаралай: Сәрүиҙең башында «түбәһе туҙып тишелгән» яулыҡ. Ниғмәтулла «иҫке шарф ураған… тишек бүрек, сабата кейгән».
«Барлыҡ яраштыра, юҡлыҡ талаштыра», ти халыҡ мәҡәле. Уларҙың телмәре лә тупаҫ, «һөйләшкәндә бер-береһе менән асыуланышҡан кеше кеүек ҡаты-ҡаты, ҡысҡырып-ҡысҡырып һөйләшәләр ине». Һүҙҙәрҙе ҡабатлау аша автор көсөргәнешлек картинаһын бирә. Үҙ-ара мөнәсәбәттәр кире һәм түбән дәрәжәле икәнлеге асыҡ күренә.

# Фәҡирлектә үткән тереклек
## Тәнҡит

* Шағирҙың тәүге ижады бер яҡтан дин фанатизмына ҡаршы булһа, икенсенән, ул осорҙағы ябай кешеләрҙең фәҡир тормошон һүрәтләүе лә беҙҙе әсе хәҡиҡәткә алып ҡайта. Ярлы һәм бай араһындағы ҙур айырманың булыуы, айырыуса балаларҙы йәлләү тойғоһо уның һәр шиғырында һәм әҫәрендә ярылып ята. Ғафуриҙың «Фәҡирлектә үткән тереклек» тигән әҫәрен, ундағы яҙмыштарҙы әле лә тыныс ҡына уҡып булмай Шағирҙың алтын донъяһында... «Башҡортостан ҡыҙы»
# Башҡорт мегантиклинорийы

Башҡорт мегантиклинорийы — Башҡортостан Республикаһы территорияһындағы (киң антиклинорий) Көньяҡ Урал тектоник структураһы.

# Башҡорт мегантиклинорийы
## Характеристика

Башҡорт мегантиклинорийы (56° так как) көньяҡ-көнсығышта субмеридиональ һуҙыла. Структураның оҙонлоғо — 250 км, киңлеге — 100 км

# Башҡорт мегантиклинорийы
## Составы

Палеозой һәм рифейға тиклемге ултырмаларҙан торған рифей-венд ултырмаларынан ғибәрәт. Үҙәк өлөшө рифейҙың терригон-карбонат ултырмаларынан тора. Нигеҙе — түбәнге риф ултырмалары.

# Башҡорт мегантиклинорийы
## Рельефы

Рельефы көнбайыш һәм көнсығыш өлкәлә айырыла. Көнбайыш өлөшөнә йыйырсыҡлы -киҫәкле структура хас (Алатау, Тараташ, Ямантау антиклинорийҙары, Ҡаратау структура комплексы, Инйәр синклинорийы). Көнбайыш өлөшөндә мегантиклинорийҙың палеозой ултырмалары кембрийға тиклемге ултырмаларҙың өҫтөндә ята. Көнсығыш өлөшөнә батҡан йыйырсыҡлы структуралар хас (Йылайыр синклинорийы, Уфалей антиклинорийҙары).

# Башҡорт мегантиклинорийы
## Тарихы

Башҡорт мегантиклинорийы оҙайлы ваҡыт дауамында формалаша. Рифей дәүерендә Башҡорт мегантиклинорийы Кама-Бельский авлакогены менән бәйле була, ул 13 км тәрәнлеккә тиклем бата . Венде дәүерендә ултырма ҡалын ҡатламдар йыйырсыҡтар булып баҫыла, шулай итеп боронғо антиклинорий барлыҡҡа килә
Ордовик дәүерендә батыу циклы үтә. Палеозой дәүерендә 3 километрҙан алып 4 километрға тиклем ҡалынлыҡтағы һыуы һай ултырмалар туплана. Һуңғы палеозой дәүрендә ултырма ҡатламдар йыйырсыҡланып бата һәм көнбайышҡа күсә.

# Башҡорт мегантиклинорийы
## Файҙалы ҡаҙылма байлыҡтар

Башҡорт мегантиклинорийында түбәнге һәм урта рифейҙың карбонатлы, балсыҡлы-карбонатлы ултырмалары бар. Улар менән магнезит (Һатҡы), тимер (БаҠал төркөмө), полиметалдар (Аршы, Ҡужа), флюорит (Соран) ятҡылыҡтары бар.
Мәғдән ятҡылыҡтарының формалашыу механизмын Л. В. Алфимов тасуирлай.
# Өммө Сәләмә бинт Әбү Һүмәйә

Өммө Сәләмә р. ғ. (Өммө Сәләмә бинт Әбү Үмәйә) (ғәр. أم سلمة هند بنت أبي أمية‎) - Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең хәләл ефете, мосолмандарҙың Инәһе, сәхәбә Хәлид ибн әл Вәлидтең һәм мөшриктәр башлығы Әбү Йәһил ибн Хишамдың ике туған һеңлеһе.

# Өммө Сәләмә бинт Әбү Һүмәйә
## Биографияһы

Пәйғәмбәребеҙҙең (с.ғ.с) һөттәш туғаны Ғәбд-әл- Әсәдтә тормошта була, уның менән бергә Хәбәшстанға (Эфиопия) һижрәт ҡыла. Һуңғараҡ Мәҙинәгә күсенәләр. Бәҙер һуғышында ире һәләк булып ҡалғас, Пөйғәмбәр с.ғ.с. уға өйләнә. Бик уҡымышлы булыуы менән айырылып тора, Хәлифәттең ижтимағи-сәйәси тормошонда әүҙем ҡатнаша.Уның һүҙҙәренән 378 хәҙис яҙып алынған. Ғәрәптәрҙә йыш ҡына кешенең үҙенә ҡушылған исеме онотолоп, йә ата-әсәһенә, йә балаһына бәйле ҡушамат тағыла. Өммө Сәләмә Инәбеҙҙең ысын исеме Һинд. Сәләмә исемле улы тыуғас, уның шул баланың әсәһе тип йөрөтә башлағандар.
Һинд Мәккәлә рисәләт инерҙән 15 йыл әүәл донъяға килгән. Исламды ул тәүгеләрҙән булып ҡабул иткән һәм шул арҡала бик күп ауырлыҡтар, ҡайғылар кисергән.
Ҡатын Мәккә ҡөрәйештәренең бик абруйлы мәхзүмит араһынан булып, ошо заттан һәр ерҙә һүҙе үткән Әбү Йәһел һәм Хәлид ибн Вәлид Исламға даими дошманлыҡ ҡылып торалар. Әбү Йәһел хатта бер сәхәбәнең әсәһе Сүмәййәне үлтерә, мосолмандар менән алыш-биреште туҡтаттыра, Мәҙинәгә күсенгәндә Пәйғәмбәребеҙҙе юҡ итергә тап ул өгөтләй һәм үлтереүселәрҙе лә үҙе туплай.
Уның Әбү Йәһел ағаһы мосолмандар менән һуғышта үлеп ҡала, Хәлид иһә башҡаса Пәйғәмбәребеҙгә ҡаршы сыҡмай, сөнки ғәрәптәрҙә кейәү-еҙнә яғы менән низағлашып йәшәү ғәйеп һанала. Шулай итеп, Өммө Сәләмә Инәбеҙ арҡаһында Мәккә мөшриктәренең йоғонтоло бер заты дошман булыуҙан туҡтай.
Ул Аллаһ Илсеһенең ҡатындары араһында иң оҙон ғүмерлеһе, 84 йәшендә иң һуңғыһы булып баҡый донъяға күскән.Әл-Баҡый зыяратында ерләнгән.
# Һырғайҙы

Һырғайҙы (рус. Сыргайды) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл. Кузнецк ауыл биләмәһе составына инә.

# Һырғайҙы
## Географик урынлашыуы

Район үҙәге Арғаяш ауылынан көнбайышҡа табан Һырғайҙы күле буйында урынлашҡан.

# Һырғайҙы
## Тарихы

Әбелкәй ауылы кешеләре тарафынан ХХ быуат башында нигеҙләнә. Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Һырҙы улусы составында була.
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡортостан АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы Арғаяш районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Арғаяш районы составында.

# Һырғайҙы
## Халҡы

* 1920
* 81
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (87 %) йәшәй.