yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Одесса немец педагогия институты

Одесса немец педагогия институты— 1934 йылдың мартынан 1938 йылға тиклем СССР осоронда Одессала педагогик йүнәлештә эшләп килгән юғары уҡыу йорто. Адресы: Одесса, Пестернак урамы, 42.

# Одесса немец педагогия институты
## Тарихы
### Одесса халыҡ мәғарифы институтында немец секторы

1924 йылда Украинаның һөнәри белем биреү баш идаралығы (Укрголовпрофосвит) президиумы Одессаның халыҡ мәғарифе институты (ИНО) ҡарамағында немец секторы (нем. Deutsche Abteilung) асылға ҡарар итте. Немец секторының төп маҡсаты: немец мәҙәниәтле балалар баҡсаһы, балалар йорттары, мәктәптәр, клубтар һәм китапханалар өсөн тәрбиәселәр һәм уҡытыусылар әҙерләү.
Уҡытыу программаһына ярашлы, әҙерлек курстарынан һуң, сектор тыңлаусылары 4 йыл дауамында социаль тәрбиә факультетында уҡыуын дәуам итәләр. 1930 йылдың декабрендә Одесса халыҡ мәғарифы институты тарҡалы. Тарҡалған институт нигеҙендә 3 яңы институт барлыҡҡа килгән (украин, йәһүд һәм немец), өс милли бүлек составында береһе социаль тәрбиә институты булған. Артабан Одесса социаль тәрбиә институты Одесса педагогика институты тип үҙгәртелә, институтта немец секторы ситтән тороп һәм эшсе факультетта уҡытыла.
Украина Коммунистар партияһы (КП(б)У) Политбюроһы һәм Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарары нигеҙендә 1934 йылның мартында Одесса педагогия институтының немец секторы базаһында Украинала берҙән бер Одесса немец педагогия институты (Odessaer Deutsches Padagogisches Institut) асыла.

# Одесса немец педагогия институты
## Немец педагогика институты

УССР-ҙа немец әҙселеге мәктәптәре өсөн уҡытыусылар әҙерләү — институт асыуҙың төп маҡсаты. Институттың дүрт факультеты булған: тарих, әҙәбиәт, тәбиғи география һәм физик-математика факультеттары.
1936-1937 уҡыу йылында педагогика институтында 254 студент уҡыған, уларҙың барыһы ла стипендия һәм дөйөм ятаҡ менән тәъмин ителгән. 1937 йылда институт совет власына ҡаршы эшмәкәрлектә, "синфи-дошман элементтары" менән сүпләнеүҙә ғәйепләнә.
1937 йылдың 1 ноябрендә «Одесса немец пединститутының эш торошо тураһында» ҡараҙы ҡабул итеп, КП(б)У Одесса өлкә комитеты бюроһы ҡалала институттың киләсәктәге эшсәнлеге һәм уны Волга буйындағы немец Республикаһына Энгельс ҡалаһына күсереү тараһында мәсьәләне күтәрә. Ләкин КП(б)У Үҙәк Комитеты был тәҡдим менән килешмәй һәм Одессаның КП(б)У Өлкә комитеты институтты яңы етәксе кадрҙар менән «нығытырға» мәжбүр итте.
Институттың беренсе директоры Одесса педагогика институтының педагогика кафедраһы мөдире доцент С. С. Флякс була.
1938 йылдың июлендә УССР Халыҡ комиссарҙары комитетының милли мәктәптәрҙе, техникумдарҙы, вуздарҙы үҙгәртеп ойоштороу тураһындағы ҡарары нигеҙендә герман һәм роман телдәре факультеты булған Одесса сит телдәр ирнституты тип үҙгәртелде.
# Нахидури замогы

Нахидури замогы — ысын мәғәнәһендә милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы. Ул Грузияның көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә Квемо Картли төбәгенең Болниси муниципалитетындағы Нахидури ауылында урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге 420 метр тәшкил итә. Болниси ҡалаһынан 15 саҡрым алыҫлыҡта ята. Циклопик ҡәлғә б.э. тиклем бер мең йыллыҡҡа ҡарай. Нахидури ауылында XVII-XVIII быуаттарға ҡараған көмбәҙле сиркәү һәм IX-X сиркәүе урынлашҡан.
Нахидури замогына 2006 йылдың 7 ноябрендә Грузияның президенты указына ярашлы милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы категорияһы бирелә.
# Заньковецкая Мария Констаниновна

Мари́я Константи́новна Занькове́цкая (псевдоним, тыуғанда — Адасо́вская, укр. Заньковецька Марія Костянтинівна; 23 июль (4 август) 1854, Заньки — 4 октябрь 1934, Киев) — украин һәм совет актрисаһы, Украина ССР-ының халыҡ артисы (1922).

# Заньковецкая Мария Констаниновна
## Биографияһы

Мария Константиновна Заньковецкая (Адасовкая) Рәсәй империяһы Чернигов губернаһы Нежин өйәҙе (хәҙерге Украинаның Чернигов өлкәһе) Заньки ауылында тыуған. Атаһы — Констанин Констанович Адасовский, ярлыланға помещик һәм судья. Черниговта ҡыҙҙар гимназияһын тамамлаған.
Йәш сағынан уҡ һәүәҫкәр концерттарҙа сығыш яһаған. 1882 йылда уның профессиональ сценала дебюты була — ул Елисаветградта «Наталка-Полтавка» операһын ҡуйыуҙа ҡатнаша. Мария Константиновнаның матур тауышы (меццо-сопрано) сәхнәлә уның уңышына булышлыҡ иткән. М. Л. Кропивницкий, М. П. Старицкий, Н. К. Садовский, П. К. Саксаганский, И. К. Карпенко-Карый һәм башҡалар етәкселегендәге иң эре украин труппаларында хеҙмәт иткән. 1907 йылда Н. К. Садовский менән бергә Киевта тәүге профессиональ стационар украин театрын ойоштора. Октябрь революцияһынан һуң 1918 йылда Нежинда Халыҡ театры менән етәкселек итә. 1918 йылда П. К. Саксаганский менән берлектә Киевта Халыҡ театрын (хәҙерге Львовтағы Мария Заньковецкая исемендәге Украин драма театры) ойоштороуҙа ҡатнаша.
Заньковецкая талантының сәскә атыуы уның М. Л. Кропивницкийҙың һәм һуңыраҡ Н. К. Садовскийҙың труппалары составында булыу осорона ҡарай. Тәнҡит Заньковскаяның артистик һәләтен юғары баһалаған. Мәскәүҙә һәм Санкт-Петербургтағы гастролдәр уға ҙур билдәлелек килтергән.
Заньковецкая күп төрлө ролдәрҙе башҡарған. «По ревизии», «Наймычка», «Пока солнце взойдёт, роса очи выест», «Не так склалося, як жадалося» һәм башҡа пьесаларҙа уйнаған. Петербургта Зеньковская А. С. Сувориндың «Татьяна Репина» пьесаһында уңышлы сығыш яһаған.
Уның сәхнә хеҙмәттәрен танып 1918 йылдың июнендә гетман Павел Петрович Скоропадский Министрҙар Советы тарафынан ҡабул ителгән ғүмерлеккә дәүләт пенсияһын тәғәйенләү тураһындағы ҡарарҙы раҫлаған.
1934 йылдың 4 октябрендә вафат булған, Киевта Байково зыяратында ерләнгән.

# Заньковецкая Мария Констаниновна
## Фильмографияһы

Бер фильм-спектаклдә һәм бер фильмда ҡатнашҡан:
* 1911 — «Наталка-Полтавка» (И. П. Котляровскийҙың шул исемдәге пьесаһы буйынса Н. К. Садовскийҙың фильм-спектакле, операторы Д. Ф Сахненко) — Наталка роле
* 1924 — «Остап Бандура» — Остап Бандураның әсәһе.

# Заньковецкая Мария Констаниновна
## Хәтер

* Львовта Мария Заньковецкая исеме менән Украин драма театры аталған.
* Киевта скверҙарҙың береһендә Мария Заньковецкая һәйкәле ҡуйылған.
* Киев, Одесса, Ужгород, Чернигов, Черновцы, Нежин һәм Луцк ҡалаларында уның исеме менән урамдар аталған.
* 1960 йылда Киевта мемориаль музей-фатир ойошторолған, ә 1964 йылда Заньки ауылында музей асылған.
* 1971 йылда украин яҙыусыһы Иван Рябокляч «Мария Заньковецкая» пьесаһын яҙған.
* 1989 йылда Киевта Мария Заньковецкая музейы асылған.
* 2004 йылда Украина Милли банкы Мария Заньковецкаяның тыуыуына 150 йыл тулыуы айҡанлы иҫтәлекле тәңкә сығарған.

# Заньковецкая Мария Констаниновна
## Библиографияһы

* Е. Колтоновская «Женские силуэты» (СПб., 1912).
# Классицизм

Классици́зм (франц. classicisme, лат. classicus — өлгөлө) — XVII—XIX быуаттарҙағы Европалағы эстетик йүнәлештәге сәнғәт стиле; XVIII быуатта һәм XIX быуат башында әҙәбиәт һәм сәнғәттәге йүнәлеш; ХVIII быуат аҙағында һәм ХIХ быуат башында әҙәбиәт һәм сәнғәттәге антик үрнәктәргә эйәреүгә нигеҙләнгән йүнәлеш.

# Классицизм
## Архитектурала

Классицизм ҡала төҙөлөшөнөң даиммилығы даимилығы һәм ансамбль композицияларының симметрик-күсәр планировкаһының бер төрлөлөгө менәнн билдәләнә; биналар аныҡ тура мөйөшлө формаларының үтә килешле булыуы менән айырыла, фасадтарында антик ордерҙар һәм полихромия ҡулланылған) барлыҡҡа килеү менәнн, XIX быуаттың 1‑се яртыһы торлаҡ урындарын даими планлаштырыуға күсеү (В.И.Гесте етәксеһе), таштан торлаҡ һәм йәмәғәт биналары төҙөү, үҙәк ҡала архитектура ансамблдәренә нигеҙ һалыу башлана. Реконструкциялау һәм төкәтмәләр төҙөү һөҙөмтәһендә, тәүҙә урыҫ бароккоһына хас элементтары булған православие ҡорамдары иртә классицизм һыҙаттарын ала башлай. Был стилгә Александр сиркәүе, Михаил Архангел сиркәүе, Николай сиркәүе, Спас сиркәүе, Воскресение кафедраль соборы һ.б.; граждандар архитектураһы ҡомартҡылары: Ҡунаҡһарай, Губернатор йорто Дини семинария бинаһы, Земство идараһы бинаһ>ы, Өфө ир балалар гимназияһы, Өфө эске һаҡсылар казармалары биналары (1842) ҡарай.

# Классицизм
## Галлерея

* Б.Кәлимуллин проекты, БДУ, Классицизм
* Никола Пуссен. «Ваҡыт музыкаһына бейеү» (1636).
* Антонио Канова. Амур һәм Психея (1787—1793, Париж, Лувр)
# Тишекташ мәмерйәһе

Тишек-Таш (үзб. Teshik-Tosh Тишек-Тош — тишекле ҡая) — Үзбәкстандың Сурхандаръя өлкәһе Байсунтау тауҙарындағы мәмерйә. Унда 1938 — 1939 йылдарҙа совет археологы Алексей Павлович Окладников мустьер мәҙәниәтенә ҡараған бер ҡәберҙә ҡыҙ бала һөлдәһен таба. Элегерәк был һөлдәне малайҙыҡы тип уйлағандар.

# Тишекташ мәмерйәһе
## Тасуирлау

1938 — 1939 йылдарҙа Совет археологы А. П. Окладников Амударъя өлкәһенең төньяғында мустьер мәҙәниәте урынын һәм 8-9 йәшлек неандерталь баланың баш һәм башҡа ҡайһы бер һөйәктәре күмелгән ерҙе таба. Ҡәбер ергә ҡаҙылған тау кәзәләренең мөгөҙө менән уратып алынған. Был неандерталдар араһында дини һәм йола культтарының булуын күрһәтә. Тишекташтан табылған баш һөйәгешаҡтай ҙур (1490 см³), неандерталдарға хас булғанса, күҙ өҫтө һөйәге артыҡ үҫешмәгән, танауы оҙон, һәм неандерталдарҙыҡы кеүек, эйәге юҡ. Һуңғы тикшеренеүҙәр күрһәтүенсә, һөлдә ҡыҙ баланыҡы бюулып сыҡҡан.
2007 йылда Сванте Паабо һәм Лейпцигтағы Макс Планк исемендәге эволюцион антропология институтының бер төркөм тикшереүселәре Тишекташтан неандерталь кешеһенең митохондрия ДНК-һын, шулай ук Окладников мөмерйәнең һөйәктәрен өйрәнә. Бығаса 13 Европа неандерталының декодланган геномдары менән сағыштырыу үткәрелә, Себер һәм Европа неандерталдарының митохондрия ДНК-һында оҡшашлыҡтар табыла. Тишекташ һөйәктәренә бындай анализ өсөн кәрәк булған коллагендың бик аҙ булыуы һөҙөмтәһендә радиоуглерод анализын эшләү мөмкин булмай.
Мәмерйәнең мәҙәни ҡатламдарында (1,5 метрға тиклем) бында йәшәгән кешеләр аулаған ҡырағай ат, тау кәзәһе, болан, айыу һәм башка хауан һөйәктәре табыла. Күп һанлы таш әйберҙәр (мәҫәлән, диск формаһындағы үзәктәр, ҡырғыстар) ҡиммәтле табыш булып сыға.

# Тишекташ мәмерйәһе
## Бүләктәре

* Тишекташ мәмерйәһен аҡан өсөн А. П. Окладников, М. Гремяцкий һәм Н. Синельников Сталин премияһына лайыҡ була.
# Мокрый овраг төбәге

Мокрый овраг төбәге — Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2010 йылдың 14 декабрендә ҡабул ителгән «Республика әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡылары тураһында»ғы ҡарарына ярашлы, Башҡортостандың махсус һаҡланыусы комплекслы төбәк тәбиғәт биләмәһе. Майҙаны — 79,1 га

# Мокрый овраг төбәге
## Тасуирламаһы

Мокрый овраг төбәге Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығы сиктәрендә Ыҡ йылғаһы үҙәненең көнсығыш битләүендә уның һул ҡушылдығы — Мораҙым ауылы менән Сухоречка аулы араһында Красный шишмә сиктәрендә урынлашҡан. Һәйкәлдең территорияһы Красный шишмә башынан алып Шумящий родник төбәгенә тиклем һуҙыла; Мокрый овраг төбәгенең сиге Сухоречка-Мораҙым юлына тиклем барып етә.
Бишбүләк районы Сухоречка ауылынан көнбайышҡа табан 3,5 км алыҫлыҡта Кама йылғаһы бассейнындағы Красный шишмәһенең һәм уның ҡушылдығы Мокрый оврагтың үрге ағымында урынлашҡан. Ҡазан ярусы эзбизташтарынан тора. Рельефы убалы, йылға үҙәндәре менән йырғыланған. Красный шишмәһе тар йылға үҙәненән аҡҡан карст упҡынынан башлана һәм бәләкәй шарлауыҡ барлыҡҡа килтерә. Мокрый овраг шишмәһенең тамағында минераллашҡан Шумящий шишмә урынлашҡан, унан сыҡҡан юлдарҙың береһе каптажланған. Ландшафы тулыһынса өлгөрөп етмәгән карбонатлы һәм органоген-ҡырсынташлы тупраҡтағы далаларҙан, һоро урман тупрағындағы ҡайын һәм киң япраҡлы урмандарҙан тора. Шишмә битләүҙәрендә ҡоро болондар һәм петрофит далалар таралған, мүкле риофил берләшмәләр үҫешкән.
Флораһында 200-ҙән ашыу, шул иҫәптән 8 ҡылған төрө иҫәпләнә. Үҫемлектәрҙең Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына ингән яҡынса 15 һирәк төрө: татар майлуты (катран татарский) Коржинский ҡылғаны, һеңерсәле етен, турғай тимелеяһы, татар майлуты һ. б. үҫә, шуларҙың 7-һе (һылыу ҡылған, эре тәңкәғуҙаҡ, турғай ҡылғаны, һипкелле йомрогөл (шаровница крапчатая) һ. б.) Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.

# Мокрый овраг төбәге
## Флораһы һәм фаунаһы

Бында Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығы далаларының эталон варианттары, шулай уҡ үҫемлектәрҙең һирәк һәм юғалыу хәүефе янаған төрҙәре һаҡлана.
Красный шишмәһендә йылға бағрыһы йәшәй.

# Мокрый овраг төбәге
## Тыйыуҙар

— көтөү йөрөтөү тыйыла;
— төҙөлөш эштәре алып барыу;
— урман ултыртыу;
— төҙөлөш материалдары, ҡаҙылма байлыҡтар сығарыу;
— дарыу үләндәре әҙерләү

# Мокрый овраг төбәге
## Әһәмиәте

Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 11.04.2018 йылдың 11 апрелендәге 161-се ҡарары — Айырым һаҡланған тәбиғәт биләмәләрен һәм һаҡ зоналарының режимдары һәм зоналарға бүлеү, хужалыҡты файҙаланыу режимын һәм территорияны зоналарға бүлеүҙе билдәләгән документтар.
# Яҡшылыҡ импульсы

«Яҡшылыҡ импульсы» премияһы (рус. Премия «Импульс добра») — йыл һайын бирелә торған һәм «Беҙҙең киләсәк» социаль программалар фонды менән ойошторолған премия. Премия Рәсәйҙә социаль эшҡыуарлыҡты үҫтереүгә һәм ҡуҙғатыуға өлөш индергән өсөн социаль эшҡыуарҙарға, журналистарға һәм киң мәғлүмәт сараларына, юғары уҡыу йорттарына, йәмәғәт ойошмаларына һәм тағы ла дәүләт структураһы етәкселәренә бирелә.

# Яҡшылыҡ импульсы
## Тарих

«Яҡшылыҡ импульсы» премияһы 2011 йылда иң яҡшы тыуған ил социаль эшҡыуарҙарын бүләкләү һәм Рәсәй Федерацияһы территорияһында социаль эшҡыуарлыҡты үҫтереү мәсьәләләренә дәүләттең иғтибарын йәлеп итеү маҡсатында ойошторола. 2012 йылда премия менән тәүге бүләкләү тантанаһы уҙғарыла.
2014 йылда премияға Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте премьер-министры Дмитрий Медведев, Дәүләт Думаһы спикеры Сергей Нарышкин һәм Федерация Советы рәйесе Валентина Матвиенко булышлыҡ күрһәтә. Дөйөм премиаль фондтың суммаһы 2 миллион 400 мең һум тәшкил иткән.
2015 йылдан алып премия ете номинацияла тапшырыла.
Премияның йәмәғәт советына «Беҙҙең киләсәк» социаль программалар фондын ойоштороусыһы Вәғит Алекперов, Волоколам митрополит Иларион (Алфеев), эстрада йырсыһы Лев Лещенко, Арктиканы өйрәнеүсеһе Артур Чилингаров һәм башҡалар инә.
Өс йыл эсендә Рәсәй Федерацияһының күпселек субъектарынан тиҫтәләгән кеше премияға лайыҡ була.

# Яҡшылыҡ импульсы
## Премия лауреаттары
### 2012 йыл

2012 йылда премияға барлығы 194 кеше номинант итеп күрһәтелә, уларҙың ун өсө бүләкләнеүселәр араһында була. Бүләкләнеүселәр араһында бөтә Рәсәйҙән килгән мәшәҡәтле үҫмерҙәргә реабилитация курстарын үткәреүсе «Фермерҙар мәктәбе» лә була. «Фермерҙар мәктәбе» тағы ла инвалид-балалар, талиптар араһында профессияналь йүнәлеш буйынса курстар ойоштора. Шул уҡ йылда Коломна ҡалаһының пастила фабрика музейы ла «Яҡшылыҡ импульсы» премияһы лауреаты була, был предприятиела мөмкинлектәре сикләнгән кешеләр эшкә йәлеп ителә. Рәсәй Федерацияһында инвалидтар өсөн туризмды үҫтереүсе «Либерти» команияһы ла премияға лайыҡ була.

# Яҡшылыҡ импульсы
## Премия лауреаттары
### 2013 йыл

2013 йылда «Социаль эшҡыуарлыҡты үҫтереү буйынса иң яҡшы корпоратив программа өсөн» тигән номинацияла «Северсталь» авиакомпанияһы Череповец ҡалаһы хакимиәте менән берлектә ойошторолған «АГР» проекты еңеүсе тип табыла. «АГР» проекты төбәктә урта һәм кесе бизнесты, шул иҫәптән социаль эшҡыуарлыҡты үҫтереүгә йүнәлтелгән.

# Яҡшылыҡ импульсы
## Премия лауреаттары
### 2014 йыл

2014 йылда «Социаль эшҡыуарлыҡ өлкәһендәге иң яҡшы йәштәр проекты» номинацияһында Мәскәү ҡалаһынан Антон Кучумов һәм Максим Попов лауреат булалар.
# Соденьга

Соденьга (Содельга) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Устья йылғаһының һул ярына тамағынан 82 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 53 км.

# Соденьга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000030646
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003064
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Хомас-Юган

Хомас-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Һул Хетта йылғаһының һул ярына тамағынан 336 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Хомас-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15030000112115300049129
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304912
* Бассейн коды — 15.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Әл-Мәғүн сүрәһе

әл-Мәғүн сүрәһе (ғәр. سورة الماعون‎) (Хәйер-саҙаҡа), Ҡөрьән Кәримдең 107-се сүрәһе, 7 аяттан тора, Мәккәлә үәхи ителгән.

# Әл-Мәғүн сүрәһе
## Ғәрәпсәһе

بِسۡمِ اللّٰہِ الرَّحۡمٰنِ الرَّحِیۡمِ

# Әл-Мәғүн сүрәһе
## Транскрипцияһы

Бисмил-ләһир-рахмәнир-рахим!
* Ә раьәйтә-лләҙии йукәҙ-ҙибү биддиин
* Фәҙәәликә-лләҙии йәдүғғүл-йәтиим
* Үә ләә йәхудду ғәләә тәғәәмил-мискиин
* Фәүәйлүл-лилмүсаллиин
* Әлләҙиинә һүм ғәң саләәтиһим сәәһүүн
* Әлләҙиинә һум йурааүүн
* Үә йәмнәғүүнәл мәәғүүн

# Әл-Мәғүн сүрәһе
## Тәржемә

   Шәфҡәтле, рәхимле Аллаһ исеме менән...
   * (Мөхәммәт ғ.с.) Яза көнөнә ышанмаған кешене (Әбү Йәһелде) күрҙеңме?
   * Был кеше йәтимде үҙ янынан ебәрә, уға шәфҡәт итмәй,
   * Үҙе лә фәҡир һәм мохтаждарға тәғәм бирмәҫ һәм башҡаларҙы ла был эшкә ылыҡтырмаҫ.
   * Намаҙҙарын ғафил итеп,
   * иғтибарһыҙ уҡыусыларға (монафиҡтарға) ҡаты ғазап!
   * Улар үҙҙәренең ғәмәлдәрен кешегә күрһәтеп ҡылалар.
   * малдарынан зәкәт бирмәйҙәр. Йәки һорап килгән кешеләргә өй кәрәк-яраҡтарын бирмәйҙәр
# Наилә

Наилә — башҡорт һәм башҡа төрки халыҡтарында ҡатын-ҡыҙ исеме.

# Наилә
## Этимология

Наилә башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән, бүләк тигәнде аңлата.

# Наилә
## Билдәле кешеләр

Ғәләүетдинова Наилә Ғизетдин ҡыҙы (3 ғинуар 1946 йыл) — хеҙмәт ветераны, 1965 йылдан Башҡортостан радиоһы һәм телевидениеһы дикторы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2020), Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1993).
Сәфәрғолова (Байкова) Наилә Абдулхай ҡыҙы (10 март 1963 йыл) — театр‑йәмәғәт эшмәкәре, 2002 йылдан Рәсәй Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2008).
Абдулкаримова Наилә Йосоп ҡыҙы (29 декабрь 1929 йыл, Ҡаҙағстан АССР-ының Семипалатинск өлкәһе Зөбәйер ауылы) — педагог, тәржемәсе, журналист, йәмәғәт эшлеклеһе.
Әхмәтйәнова Наилә Әхмәҙулла ҡыҙы (8 июнь 1969 йыл) — ғалим-журналист, 2006 йылдан Башҡорт дәүләт университетының журналистика кафедраһы доценты. 2010 йылдан Рәсәй Журналистар союзы, 2019 йылдан Башҡортостан Журналистар союзы ағзаһы. Филология фәндәре кандидаты (2007).
Ишморатова Наилә Мәүлитйән ҡыҙы (28 сентябрь 1954 йыл) — ғалим-химик. Химия фәндәре кандидаты, ауыл хужалығы фәндәре докторы (2007), доцент. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2010).
Сафина (Круговых) Наилә Файыҡ ҡыҙы (4 ноябрь 1963 йыл) — ғалим-патофизиолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2001).
Буранғолова Наилә Дамир ҡыҙы (15 апрель 1961 йыл) — педагог, йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы.
# Судоку

Судоку (япон. 数独су:доку$^?$, әйтелеше (мәғл.) )(яп. 数独 су:доку, әйтелеше (инф.) ) — һандарҙан торған башватҡыс. Ҡайһы ваҡыт судокуны «магик квадрат» тип яңылыш әйтеп йөрөтәләр, сөнки судоку 9-сы тәртиптәге латин квадраты. Судокуны төрлө илдәрҙең гәзит-журналдары бик әүҙем баҫып сығаралар, судоку йыйынтыҡтары ҙур тираждар менән нәшер ителә. Судоку башватҡысын сисеү — ялдың бер популяр төрө.

# Судоку
## Ҡағиҙәләр

Уйын яланы 9×9 ҙурлығындағы квадраттан ғибәрәт, ул өс шаҡмаҡлы бәләкәй квадраттарға бүленгән. Бөтә уйын яланы шулай итеп 81 шаҡмаҡтан тора. Уларҙа уйын башында бер нисә һан яҙылып ҡуйылған. Улар аҫтыртын әйтелеүсе һандар. Уйнаусы ошо һандарҙан файҙаланып буш шаҡмаҡтарҙы 1-ҙән алып 9-ға тиклем һандар менән тултырырға тейеш. Һәр бер бағаналағы һәм 3×3 квадратында һандар бары тик бер генә тапҡыр ҡулланылырға тейеш.
Судокуның ҡатмарлылығы иң башта бирелгән аҫтыртын әйтеүсе цифрҙар иҫәбенең күпме булыуына һәм уны сисеү ысулдарының ниндәйен ҡулланыуға бәйле. Уларҙың иң ябайҙары дедуктив ысул менән сиселә: һәр ваҡыт бер шаҡмаҡта бары тик бер генә һан тора торған шаҡмаҡ бар. Судокуның ҡайһы берҙәре бер нисә минут эсендә генә сиселә, ә ҡайһы берҙәренә бер нисә сәғәт бүлергә лә тура килә.
Дөрөҫ төҙөлгән башватҡыстың бары тик бер генә сиселеше бар. Тик ҡайһы бер интернет сайттарында бер нисә сиселеше йә булмаһа сиселешәрҙең төрлө вариантлыһы ла бирелә.

# Судоку
## Барлыҡҡа килеүе

XVIII быуатта Леонард Эйлер «Carré latin» "Латин квадраты» тигән уйынды уйлап сығарған. Үткән быуаттың 70-се йылдарында Төньяҡ Америкала махсус һанлы кроссвордтар уйлап сығарылған. АҠШ-та 1979 йылда «Dell Puzzle Magazine» журналында беренсе тапҡыр судоку баҫылған. Ул саҡта башватҡыс «Number Place» тип аталған. 1980—1990 йылдарҙа «Nikoli» япон журналы үҙенең биттәрендә башватҡысты даими рәүештә баҫтырып сығара башлаған, шунан алып судоку ҙур популярлыҡ ҡаҙанған. Хәҙер судоку — күп гәзиттәрҙең мотлаҡ компоненты булып тора. Мәҫәлән, немецтарҙың күп миллионлы «Die Zeit», австриялыларҙың «Der Standard», Рәсәйҙең «Труд» гәзиттәре шундайҙарҙан.

# Судоку
## Математик нигеҙе

Дөйөмләштерелгән судокуның төп бурысы N2×N2 яланында NP-ның тулы һаны, сөнки ундағы мәсьәләнең төп бурысы булып латин квадратын тултырыу тора.
Оҙаҡ ваҡыт судокуны сисеү өсөн мәсьәләнең минималь аҫтыртын һандарының иҫәбе нисә булыуы кәрәклеге тураһындағы һорау билдәле булмаған. Мәҫәлән, 16 аҫтыртын әйтеүсе һан менән бирелгән судокуны сисеп буламы? Sudoku@vtaiwan иҫәпләүҙәрҙең бүленеше проекты BOINC платформаһында шундай судокуҙарҙың булыу мөмкинлеген тикшергән. Был тикшеренеүҙәр 2012 йылдың ғинуарында 16 аҫтыртын һаны булған судокуларҙың сиселеше булмауын иҫбатлай.

# Судоку
## Башватҡысты сисеү юлдарының ысулдары

Миҫал:
# Тюмель-Кикя (Кыпа-Печаль-Кы ҡушылдығы)

Тюмель-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кыпа-Печаль-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Тюмель-Кикя (Кыпа-Печаль-Кы ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300067400
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306740
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Занне-Керкун

Занне-Керкун (нем. Sanne-Kerkuhn) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 305 кеше йәшәй. Майҙаны — 15,93 км². Диңгеҙ кимәленән 34 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39606 һәм автомобиль коды — SAW.