yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Әйлестан

«Әйлестан» — Башҡортостан Республикаһының төньяҡ-көнсығыш төбәгендәге биш район өсөн нәшер ителгән ижтимағи-сәйәси гәзит.
Баҫма 2008 йылдың 1 ғинуарынан сыға, шишәмбе, кесе йома һәм шәмбе көндәрендә 500 данаға тиклем тираж менән донъя күрә. Гәзиттең ойоштороусылары — Башҡортостан Республикаһы элемтә һәм киң коммуникациялар министрлығы, «Дуванский вестник» редакция-нәшриәт комплексы» дәүләт унитар предприятиеһы.
«Әйлестан» Дыуан районы үҙәге Мәсәғүт ауылында баҫыла һәм республиканың төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан биш район - Балаҡатай, Дыуан, Ҡыйғы, Мәсетле һәм Салауат райондарында таратыла. Гәзиттең индексы 99779. Беренсе мөхәррире - Зыял Шәйхетдинов, СССР Журналистар союзы ағзаһы, «Совет Башҡортостаны» (1992 йылдан «Башҡортостан») гәзитенең төньяҡ-көнсығыш төбәк буйынса элекке үҙ хәбәрсеһе. 2010 йылдың декабренән гәзитте Әкрәм Нуретдинов мөхәрирләй. Әлеге ваҡытта «Әйлестан» гәзитенең «Бәйләнештә» («ВКонтакте») социаль селтәрҙәрендә үҙенең асыҡ төркөмө бар.
2014 йылда Рәсәйҙә һәм Башҡортостан Республикаһында иғлан ителгән Мәҙәниәт йылы сараларын әүҙем яҡтыртҡаны өсөн гәзит Балаҡатай районы хакимиәтенең Маҡтау грамотаһына (Рәхмәт хатына) лайыҡ булды.

# Әйлестан
## Баҫманың даими тематик рубрикалары

Гәзиттең һандан-һанға күсеп килгән даими тематик рубрикалары бар. Мәҫәлән, беренсе биттә «Яңылыҡтар» тигән баш аҫтында төньяҡ-көнсығыштың биш районын да ҙур булмаған хәбәрҙәр шәлкеме бирелә. Редакция хеҙмәткәрҙәре төрлө сығанаҡтарҙы ҡулланып әҙерләгән был мәғлүмәт бағанаһы төбәктең күп яҡлы тормошондағы һуңғы хәл-ваҡиғаларҙы яҡтырта.
Төрлө саралар ярҙамында биҙәлеп, шулай уҡ һәр һандың икенсе биттендә донъя күргән «Нимә? Ҡайҙа? Ҡасан?» рубрикаһы тематикаһы яғынан «Яңылыҡтар»ға оҡшаһа ла, географик йәһәттән күпкә киңерәк: бындағы хәбәрҙәрҙә Рәсәй һәм Башҡортостан тормошон сағылдырыу менән бер рәттән ҡайһы саҡта донъялағы мөһим ваҡиғаларға ла урын бирелә. Улар Башинформ һәм башҡа мәғлүмәт агентлыҡтары, республика һәм үҙәк киң матбуғат саралары таратҡан һәм республиканың төрлө министрлыҡтары һәм ведомстволары сайттарында ҡуйылған материалдарға нигеҙләнә.
«Арҙаҡлылар һүҙе» – был рубрикала төрлө быуын билдәле шәхестәренең (яҙыусылар, шағирҙәр, сәйәсмәндәр һ.б.) йәшәйешебеҙҙең бар яҡтарына ла ҡағылған ҡыҫҡа, әммә оло мәғәнәгә эйә сәсмә һәм шиғри фекерҙәре урын ала.
Баҫмала шулай уҡ шундай рубрикалар аҫтында уҡымлы материалдар баҫыла: «Эшҡыуарлыҡ», «Ауыл уңғандары», «Һаулыҡ һаҡлау», «Мәрхәмәтлек», «Хәтер», «Еңеүҙәр ҡумтаһына» (спорт хәбәрҙәре), «Һауа торошо», «Әүҙем ял», «Сәләмәт тәндә — сәләмәт рух», «Яҙмыш», «Енәйәт һәм яза» «Төбәк хәбәре», «Сара», «Мосолман календары» һ.б.
«Халыҡ иғтибарына», «Һатыла», «Һатып алам» һәм «Талап ителә» тигән баштар аҫтында уҡыусына һәр ваҡыт ҡыҙынһындырған белдереүҙәр, улар янында шулай уҡ төрлө реклама материалдары баҫыла.

# Әйлестан
## Гәзит һәм уның хеҙмәткәрҙәре хаҡында

* А. Нугаманов. Необычные состязания. Стали туристами... журналисты! «На земле Салавата», 2012, 13 октября(недоступная ссылка) (рус.)
# Мең (йылға)

Мең (рус. Минка) — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Йөрүҙән йылғаһының уң ярына тамағынан 221 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Мең (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысынан Павловка һыуһаҡлағысына тиклем, Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201112111100023415
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102341
* Бассейн коды — 10.01.02.011
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

# Мең (йылға)
## Этимологияһы

Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә атама башҡорттарҙың мең ырыуына бәйле бирелгән тип яҙа:
   Минка, речка, правый приток Юрюзани. В основе топонима племенной термин мин (мен, менле, минг), так называлось древнее башкирское племенное объединение. Мин-Елга — «река (елга) минцев»; Миньяр — от преобразованного башкирского этнонима минляр, множественное число от этнонима мин, -ка, -и — русские словообразовательные частицы
# Гнилуха (Вятка ҡушылдығы)

Гнилуха — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының һул ярына тамағынан 596 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Гнилуха (Вятка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300312111100034907
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103490
* Бассейн коды — 10.01.03.003
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Телетль-ляр

Телетль-ляр — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Аварское Койсу йылғаһының уң ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Телетль-ляр
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сулак йылғаһы , инешенән Чиркейск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07030000112109300001022
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 109300102
* Бассейн коды — 07.03.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 09
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Коматывис

Коматывис — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Колва йылғаһының уң ярына тамағынан 385 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Коматывис
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000072108
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103007210
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ямаҙы-Таш мәмерйәһе

Ямаҙы-Таш мәмерйәһе (шулай уҡ Игнат, Игнатов, Игнатиевская, Дальняя, Серпиевская атамалары менән билдәле) — Урал тауы биләмәһендә Ағиҙелгә ҡойған Эҫем йылғаһы ярындағы ҙур эзбизташлы мәмерйә. Ул Силәбе өлкәһенең Серпиевка ауылы янында урынлашҡан (Силәбе өлкәһе, Рәсәй).
Мәмерйә тураһында тәүге мәғлүмәттәр П. И. Рычковтың 1762 йылда баҫылып сыҡҡан (1755 йылда яҙылған) «Топография Оренбургская, то есть обстоятельное описание Оренбургской губернии сочиненное коллежским советником и Имперской Академии наук корреспондентом Петром Рычковым» китабында бирелгән. Игнатьев мәмерйәһе тигән хәҙерге атамаһын XIX быуатта йәнәһе шул мәмерйәлә йәшәгән Игнат ҡарт исеменән биргәндәр веке.
Донъя әһәмиәтендәге тәбиғәт һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы. 1983 йылдан Илмән ҡурсаулығы филиалы. 2010 йылда президент Владимир Путин мәмерйәгә дәүләт ҡурсаулығы тигән статус биреү тураһында мәсьәләне ҡарарға ҡабул иткән.
Ямаҙы-Таш мәмерйәһе Игнатьевская пещера атамаһы менән Рәсәйҙән ситтә лә киң билдәле. Уның ҡабырғаларында палеолит осорондағы һүрәттәр һаҡланған. Шул осорға кешеләр угда йәшәй башлаған, унда төрлө йолалар атҡарылған. Археологтар һәм палеонтологтар тикшеренгән ваҡытта шуларҙы иҫбатлаусы дәлилдәргә юлыҡҡан. XIX быуат башында мәмерйәлә Игнатий тигән ҡарт йәшәгән, дингә әйҙәгән. Ул мәмерйәнең бер залында ерләнгән. Был залға инеү юлы һалынҡы ҡая аҫтынан үтә. Унда ҡулына бала тотҡан Мәрйәм Инә һынына оҡшатылған сталагмит бар. Уны икона тип һанап табыналар. Шул арҡала мәмерйәгә илдең төрлө яҡтарынан, хатта сит илдәрҙән киләләр. Игнатий ҡарт тәхетен ташлап, икенсе юл һайлап ҡапыл юҡҡа сыҡҡан Александр Беренсе булыуы ла ихтимал тигән фараздар ҙа бар.

# Ямаҙы-Таш мәмерйәһе
## Археологик табыштар

1980 йылда бында аяҡ араһына 28 ҡыҙыл нөктә төртөлгән кеше һүрәте табылған. Быны ҡатын-ҡыҙҙың күреме циклы төшөрөлгән тип фараз итәләр. Мәмерйәлә шулай уҡ микролиттар (ҡорал), хайуан кәүҙәләре ҡалдыҡтары, ҡаяларҙа бик күп һүрәттәр (ат, мамонт, мөгөҙморон, йола символдары) табыла. Шулай уҡ Тимер быуат объекттарына тап булалар.Ҡайһы бер сығанаҡтар мәмерйәләге һүрәттәрҙе палеолит осоро тип билдәләһә лә, һуңғы осорҙа пигменттарға үткәрелгән радиоуглеродлы анализ улар 6 — 8 мең йыл элек эшләнгән тигән һығымтаға килтергән.
# Уң Курь-Еган

Уң Курь-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Курь-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Уң Курь-Еган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200039856
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203985
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ян Амос Коменский

Ян Амос Коменский (чех Jan Amos Komenský, лат. Ioannes Amos Comenius; 28 март 1592 йыл — 15 ноябрь 1670 йыл, Амстердам) — чех гуманист-педагогы, яҙыусы, йәмәғәт эшмәкәре, фәнни педагогикаға нигеҙ һалыусы, класс-дәрес системаһын таратыусы.

# Ян Амос Коменский
## Биографияһы

Ян Амос Коменский 1592 йылдың 28 мартында Көньяҡ Моравияның Нивнице ҡалаһында тыуған.
# Босния һәм Герцеговина мәҙәниәте

Босния һәм Герцеговина мәҙәниәте — Босния һәм Герцеговина ерендә йәшәгән халыҡтар һәм унан алдағы дәүләттәр мәҙәниәте.

# Босния һәм Герцеговина мәҙәниәте
## Һынлы сәнғәт
### Музыка
#### Евровидение

2008 йылда Евровидениела Босния һәм Герцеговина 10 урын ала. 2006 йылда — 3 урын. 2009 йылда илдән Regina төркөмө сығыш яһай

# Босния һәм Герцеговина мәҙәниәте
## Һынлы сәнғәт
### Кинематограф

Сараево кинофестивале йыл да ойошторолған күләмле сара.

# Босния һәм Герцеговина мәҙәниәте
## Һынлы сәнғәт
### Кинематограф
#### Иң билдәле фильмдар

* Грбавица — режиссёры һәм сценарисы Ясмила Жбанич.
Наградалары:
* 2006 — Берлин кинофестивале
** Алтын Айыу
** Экуменик (христиан) жюри призы
** Peace Приз Film Awards
* Ничья земля — фильмдың режиссёры, сценарисы Данис Танович.
Наградалары:
* 2002 — «Оскар»
** Сит телдәге иң яҡшы фильм
* 2001 — Канн кинофестивале
** Иң яҡшы сценарий —Данис Танович
* 2002 — «Сезар»
** Яҡшы тәүге эш — данис tanovic
* 2001 — «European Film Awards»
** Иң яҡшы сценарий яҙыусы — Данис Танович
* 2002 — «Алтын глобус»
** Сит телдәге иң яҡшы фильм
* 2002 — Роттердам кинофестивале
** Тамашасылар бүләге — Данис Танович
* 2001 — Сан-Себастьяндағы кинофестиваль
** Тамашасылар бүләге — Данис Танович
Номинациялары
* 2001 — Канн кинофестивале
** «Алтын пальма ботағы» — Данис Танович
* 2002 — «Сезар» премияһы
** Иң яҡшы сценарий — Данис Танович
* 2002 — «
* David di Donatello» премияһы
** Иң яҡшы сит ил фильмы — Данис Танович
* 2001 — «European Film Awards»
** Иң яҡшы актёр — Джурич Бранко

# Босния һәм Герцеговина мәҙәниәте
## Һынлы сәнғәт
### Кинематограф
#### Билдәле сценарий авторҙары

* Абдула Сидран
* Иво Андрич
* Славко Голдштейн

# Босния һәм Герцеговина мәҙәниәте
## Һынлы сәнғәт
### Кинематограф
#### Билдәле актёрҙар

* Ивана Миличевич
* Давор Дуймович
* Беким Фехмию
* Ирфан Менсур
* Семка Соколович-Берток
* Дадо Джехан
* Йован Милицевич
* Раде Радованович
* Ксения Йованович
* Зорана Бечич
* Драго Бука
* Ненад Брандо Марич

# Босния һәм Герцеговина мәҙәниәте
## Һынлы сәнғәт
### Кинематограф
#### Билдәле музыканттар

* Горан Брегович
* Дино Мерлин
* Мухамед Фазлагич

# Босния һәм Герцеговина мәҙәниәте
## Һынлы сәнғәт
### Кинематограф
#### Билдәле композиторҙар

* Д-р Неле Карайлич

# Босния һәм Герцеговина мәҙәниәте
## Һынлы сәнғәт
### Архитектура

* Вишеград күпере, йәки Мехмед-паша, — 11-тороҡло 180 метр оҙонлоҡтағы таш күпер. Ул Дрина йылғаһы аша Вишеград ҡалаһына һалынған. Күпер урта быуаттағы төрөк инженер сәнғәтенә һәйкәл булараҡ 2007 йылда ЮНЕСКО ҡарары буйынса Бөтә Донъя ҡомартҡыһы иҫәбенә индерелгән.
* Император мәсете — Сараево ҡалаһындағы иң боронғо мәсет. Солтан Сөләймән I хөрмәтенә аталған.
# Логась-Юган

Логась-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Куноват йылғаһының уң ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 222 км.

# Логась-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300022959
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302295
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Таш аҫты алабуғаһы

Таш аҫты алабуғаһы (лат. Romanichthys valsanicola) — реликтив төр, алабуғаларҙың сөсө һыуҙа йөҙөүсе нур-ҡанат балыҡтар ғаиләһенә ҡарай (Percidae). Таш аҫты алабуғаһы (Romanichthys) төрөнөң берҙән-бер вәкиле. 1957 йылда тәүге тапҡыр румын ихтиологтары М. Думитреску, П. М. Бэнэресук һәм Н. Стойка тарафынан телгә алына.

# Таш аҫты алабуғаһы
## Тасуирламаһы

12,5 см оҙонлоҡҡа етә Тәне йоморайып тора, арҡаһында осона ҡарай ҡалынайған ике ҡанаты бар. Башы яҫы, тулыһынса тиерлек тәңкәләр менән ҡаплаған. Енес папиллаһы яҡшы үҫешкән.
Тәңкәһенең төҫө — ҡара-һоронан алып тоноҡ һороға тиклем, ҡорһағы аҡтан алып ҡоңғорт — һары төҫтә була.

# Таш аҫты алабуғаһы
## Таралышы

Элек бөтә Палеарктикала киң таралған төрҙәрҙең береһе була, беҙҙең көндәрҙә Румыния эндемиктының реликты һанала. Башта (таксон тасуирламаһы мәлендә) Арджеш һәм уның ике ҡушылдығы — Рыул-Доаменей һәм Вылсан йылғаларында тереклек итә; хәҙерге көндә Вылсан биләмәһендә был төрҙөң таралыу өлкәһе бер саҡрымға ҡәҙәр тарайыуы хәбәр ителә.
Һыу төбөндәге таштар араһында йәшәй.

# Таш аҫты алабуғаһы
## Үрсеүе

Инә балыҡ таштар араһына яҡынса 120–150 (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 40–50) ыуылдырыҡ һала. Ыуылдырыҡ сәсеү ваҡыты, күрәһең, самалы, ул майҙың икенсе яртыһына тура килә.
Енси айырмалыҡ инә һәм ата балыҡта күҙгә ташланып тормай.

# Таш аҫты алабуғаһы
## Туҡланыуы

Һыу күбәләге йәки һыу мыры кеүек бөжәктәрҙең ҡарышлауыҡтары менән туҡлана. Ҡайһы ваҡыт үҙе лә ҙурыраҡ йыртҡыс балыҡтарҙың табышына әйләнә.

# Таш аҫты алабуғаһы
## Һаҡлау буйынса иҫкәрмәләр

Теүәл һаны билдәһеҙ
1996 йылғы халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау берләшмәһе мәғлүмәттәре буйынса, алабуғаның был төрөнә юғалыу ҡурҡынысы янай («CR» статусы). Иң ҙур хәүефтәрҙең береһе — таш аҫты алабуғаһы тереклек иткән һыу ятҡылыҡтарының бысраныуы. Хәҙерге ваҡытта балыҡтың һирәк осрай торған был төрөн һаҡлау буйынса әүҙем саралар алып барыла, әммә улар иректәре сикләнгән шарттарҙа үрсемәҫкә лә мөмкин.
Алабуғаның был төрө балыҡсылыҡ өсөн ҡулай түгел, шулай ҙа элегерәк заманда таш аҫты алабуғаһына браконьерҙарҙың ауға сығыуы тураһында хәбәрҙәр бар.
# Валенторский Исток

Валенторский Исток — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Каква йылғаһының һул ярына тамағынан 104 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Валенторский Исток
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы , инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502412111200010479
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201047
* Бассейн коды — 14.01.05.024
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Каратык

Каратык — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Иня йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Каратык
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100005865
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100586
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Тургенева Анна Алексеевна

Тургенева Анна (Ася) Алексеевна (иренең фамилияһы буйынса — Бугаева, 12 май 1890 йыл — 16 октябрь 1966 йыл) — рус рәссамы һәм скульпторы, антропософы.
Яҙыусы Андрей Белыйҙың беренсе ҡатыны, уның «Серебряный голубь» повесындағы Катяның прототибы.

# Тургенева Анна Алексеевна
## Биографияһы

Тургенева Анна Алексеевна 1890 йылдың 12 майында Мәскәү губернаһында Алексей Николаевич Тургенев һәм Софья Николаевна Бакунина ғаиләһендә тыуа. Атаһы яғынан Иван Сергеевич Тургеневтың ике туған ейәнсәре тура килә; әсәһе яғынан Бакуниндар тоҡомонан. Наталья Тургенева-Паццоның, Татьяна Тургеневаның (1896—1966) һәм Михаил Тургеневтың (1903—1939) һеңлеһе. Шағирә Марина Цветаева былай тип хәтерләй:
   «О сёстрах Тургеневых шла своя отдельная легенда. Двоюродные внучки Тургенева, в одну влюблён поэт Сережа Соловьёв, племянник Владимира, в другую — Андрей Белый, в третью, пока, никто, потому что двенадцать лет, но скоро влюбятся все».
Цветаева апалы-һеңлеле Тургеневтарға «Осужденные» шиғырын бағышлай.
Аннаның үҫмер йылдары Мәскәүҙә үтә, унда башланғыс художество белеме ала. Һуңынан, ата-әсәһе айырылышып, әсәһе яңы никахҡа ингәс, туғандары менән апаларында — камера йырсыһы Мария Оленина-д' Альгеймда йәшәйҙәр.
1906—1908 йылдарҙа Парижда рәссам-символист Луис Хоукинста, 1909—1910 йылдарҙа Брюсселдә гравер А. Данста уҡый. 1909 йылда Анна Тургенева Мәскәүҙә рус яҙыусыһы һәм шағиры Андрей Белый менән таныша; уға тормошҡа сыға, улар Европа һәм Яҡын Көнсығыш (Мысыр, Фәләстанда, Иерусалим) буйлап сәйәхәт итә.
1914 йылдың 23 мартында Бернда гражданлыҡ никахын теркәтәләр (Анна Бугаева фамилия ала), идея йәһәтенән сиркәүҙә никахлашыуҙан баш тарта. Ире менән Дорнахта (Базель эргәһе), Анна Рудольф Штейнер даирәһенә инә һәм ул етәкләгән антропософ йәмғиәтенә керә. Татыу булыуы менән таныштырҙы һәм Сабашникова В. М. һәм М. А. Волошин (улар 1906 йылда өйләнешә) менән таныша һәм дуҫлаша.
Беренсе донъя һуғышы йылдарында Анна Тургенева сит илдә тороп ҡала, ә Андрей Белый Рәсәйгә ҡайта. 1921 йылда Берлинда осрашалар, әммә уларҙың никахы тиҙ арала тарҡала. Анна шағир А. Б Кусиковҡа кейәүгә сыға.
Анна Тургеневаның артабанғы тормошо башлыса Швейцарияла үтә. Ул Рудольф Штейнер Дорнахта асҡан антропософ үҙәгендә бер нисә монументаль-биҙәү эштәрен башҡара; станок һәм китап графикаһы менән шөғөлләнә, офорт һәм ҡоро энә техникаһында пейзаждар һәм портреттары ижад итә; китаптарҙы, шулай уҡ үҙ әҫәрҙәрен биҙәй. Дорнах (1930—1940) һәм Базель (1940) күргәҙмәләрендә ҡатнаша. 1935—1960 йылдарҙа сәнғәт һәм эстетика буйынса лекциялар уҡый, сәнғәт тарихы буйынса курстар алып бара. 1948 һәм 1951 йылда Францияла була — Парижда антропософ рус йәмғиәте тураһындағы доклад менән сығыш яһай.
Һуңғы йылдарында А. А. Тургенева ҡаты ауырый һәм туғаны Мария Поццо тәрбиәһендә була (1911—1990).
1966 йылдың 16 октябрендә Швейцарияла, Арлесхаймда вафат була.
# К. К. Грот һәйкәле

К. К. Грот һәйкәле — скульптуралы һәйкәл. Был һәйкәл рәсәй дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, Рәсәйҙә һуҡырҙарҙы бағыу системаһын ойоштороусы К. К. Гротҡа ҡуйылған һәйкәл. Һәйкәл Санкт-Петербург ҡалаһының Шаумян проспектындағы К. К. Грот исемендәге һуҡыр һәм насар күреүсе балалар өсөн мәктәп-интернаттың скверында урынлашҡан. Һәйкәл 1906 йылда скульптор М. М. Антокольский һәм архитектор В. П. Цейдлер тарафынан эшләнгән. Һәйкәл федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора.

# К. К. Грот һәйкәле
## Тарих

Дәүләт ойошмалары вазифаһынан отставкаға киткәндән һуң, К. К. Грот Рәсәйҙә һуҡырҙарҙы бағыусылыҡты ойоштороу менән шөғөлләнә. 1881 йылда ул император ҡатыны Мария Александровнаның һуҡырҙарҙы бағыусылыҡ ойошмаһын булдыра, һәм 1895 йылға тиклем уны етәкләй. Ул һуҡырҙар өсөн Александро-Мариинский училищеһына нигеҙ һала, бындаһуҡырлыҡтан зәғиф балалар уҡый.
К. К. Грот вафат булғандан һуң, Һуҡырҙар йәмғиәте уға һәйкәл ҡуйыу башланғысы менән сығыш яһай. 1898 йылда император II Николайҙың юғары рөхсәте менән һәйкәл төҙөү өсөн аҡса йыйыу иғлан ителә. 1900 йылда һәйкәлдең скульптураһы өҫтөндәге эш скульптор М. М. Антокольскийға йөкмәтелә. Был скульптура Антокольскийҙың Париждағы оҫтаханаһында әҙерләнә һәм ҡойола. Эш башланғандан һуң, күп тә үтмәй, Антокольский вафат була, ул үҙенең үлеменә тиклем бары тик һәйкәлдәге ҡыҙҙың һынын ғына (ҡыҙ һыныныың моделе һуҡырҙар мәктәбе уҡыусыһы Елена Супсе була) эшләп өлгөрә. К. К. Гроттың бюсын Антокольскийҙың уҡыусыларыы башҡарып сыға. Һәйкәлдең архитектура өлөшөн архитектура академигы В. П. Цейдлер биҙәй. Һәйкәлдең гранит постаменты Житомирҙағы С Оляшкевичтың таш йышыу фабрикаһында башҡарыла. 1906 йылдың 18 октябрендә һәйкәл асыу тантанаһы уҙа.
Башта һәйкәл Песочный проспектында (хәҙер Профессор Попов урамы) Александро-Мариинский һуҡырҙар училищеһы бинаһы алдында ҡуйыла. 1963 йылда һәйкәл хәҙерге урынға һуҡыр балалар өсөн мәктәп-интернат менән бергә күсерелә.

# К. К. Грот һәйкәле
## Тасуирлама

Коринф капителе менән тамамланған бейек булмаған гранит колоннала К. К. Гроттың бюсы ҡуйылған. Аҫта, колоннаға терәлеп, һуҡыр ҡыҙ ултыра. Уның тубығында һуҡырҙар өсөн китап ята, ә ҡыҙыҡай уң ҡулы менән хәрефтәрҙе һәрмәй. Был тормошта реаль булған китап — К. Д. Ушинскийҙың «Детский мир» тигән хикәйәләр йыйынтығы. Китаптың 95-се бите асылған,һәм уның тексы һүҙмә-һүҙ һүрәтләнгән.

# К. К. Грот һәйкәле
## Иҫкәрмә

* ↑ Постановление Правительства РФ № 527 от 10.07.2001
* ↑ Постановление Правительства РФ № 527 от 10.07.2001
* 1 2 3 Энциклопедия Санкт-Петербурга. Гроту К. К., памятник 2020 йыл 27 ғинуар архивланған.
* ↑ Лисаевич И. И., Бехтер-Остренко И. Ю. Памятники деятелям науки и культуры, выполненные в конце XIX начале XX века // Скульптура Ленинграда — Ленинград: Искусство, 1963.