# Төркмәнчай тыныслыҡ килешеүе

Төркмәнчай килешеүе (рус. Туркманчайский договор, Туркманчайский трактат) — 1826—1828 йылдарҙағы рус-фарсы һуғышын тамамлаусы Рәсәй империяһы һәм Фарсыстан (Иран) араһындағы тыныслыҡ килешеүе. 1828 йылдың 10 (22) февралендә Төркмәнчай ауылында (Тәбриз янында) ҡул ҡуйылған. Килешеү шарттарын төҙөүҙә Александр Грибоедов ҡатнашған.

# Төркмәнчай тыныслыҡ килешеүе
## Әһәмиәте

Килешеү Рәсәй империяһының 1813 йылғы Гөлистан тыныслыҡ килешеүенә ярашлы территориаль ҡушылыуҙарын раҫлаған. Шулай уҡ Төркмәнчай килешеүенә ярашлы Рәсәйгә әрмәндәр һәм әзербайжандар йәшәгән Эриван һәм Нахичеван ханлыҡтары күскән. Шулай уҡ Фарсыстан әрмәндәрҙең Рәсәйгә күсеүенә ҡамасауламаҫҡа бурыслы булған. Фарсыстанға көмөш менән 20 миллион һум контрибуция һалынған. Яҡтар илселәр кимәлендә миссиялар менән алышынған. Рәсәй хөкүмәте Рәсәй империяһы менән килешеүгә ҡул ҡуйған принц Аббас-Мирзаны Фарсыстан тәхетенең вариҫы итеп таныған.
Тыныслыҡ килешеүе менән бер үк ваҡытта сауҙа трактатына ҡул ҡуйылған, уға ярашлы рус сауҙагәрҙәре Ирандың бөтә территорияһында ирекле сауҙа итергә хоҡуҡ алған. Килешеү Рәсәйҙең кавказ аръяғындағы позицияларын нығытҡан, Урта Көнсығышта Рәсәйҙең йоғонтоһоноң көсәйеүенә булышлыҡ иткән һәм Фарсыстанда Британия империяһының позицияларын ҡаҡшатҡан. Мәҫәлән, килешеү Каспий диңгеҙендә рус сауҙа караптары өсөн ирекле йөҙөүҙе раҫлаған һәм бында Рәсәйгә генә хәрби флот тоторға хоҡуҡ биргән. «Сауҙа тураһында айырым акт» буйынса Иран территорияһында рус подданыйҙары йәки улар араһында һәм башҡа ниндәйҙә булһа державаның подданыйҙары араһында барлыҡҡа килгән бөтә эштәрҙә һәм даулашыуҙарҙа рус подданыйҙары рус дипломатик вәкилдәре юрисдикцияһына күсеүен урынлаштырған. Рәсәй һәм Иран подданыйҙары араһындағы суд эштәре Иран властары тарафынан ҡаралырға тейеш, әммә бында рус миссяиыһ йәки консуллыҡ вәкилдәре мотлаҡ ҡатнашырға тейеш булған.
Килешеү Фарсыстанда йәшәүсе әрмәндәр өсөн ҙур әһәмиәткә эйә булған.
Көнбайыш һәм иран авторҙарының баһаламалары буйынса Төркмәнчай килешеүе Ирандың артабанғы яҙмышына тиҫкәре эҙемтәләр килтергән. Дж. Кей буйынса, Төркмәнчай килешеүе «Иран өсөн ныҡ мәсхәрәле булған». Фридрих Энгельс билдәләүенсә, «Төркмәнчай килешеүе Фарсыстанды Рәсәйҙең вассалына әйләндергән». Иран тарихсыһы Мехди Моджтахеди буйынса, Төркмәнчай килешеүе Гөлистан килешеүенә ҡарағанда күпкә зыянлыраҡ булған, сөнки Иран тулыһынса капитуляциялаған, ә Каджар династияһы шаһтары «Рәсәйҙең сәйәси ҡоралы» буйлып киткәндәр. Икенсе фарсы авторы буйынса М. Афшар буйынса «Төркмәнчай Ирандың сәйәси төшөнкөлөгөнөң башланыуы булған, ә шаһтың империяһы үҙенең ҡеүәтле күршеһенә ҡаршы көрәшергә хоҡуҡтан тыш, уға ҡаршы торорға ла хоҡуғынан мәхрүм ителгән». Фарсы тарихсыларының Дербентты «Ирандың ишеге» тип атауҙарын иҫләтеп, ул шундай һығымтаға килә: Кавказды юғалтыу Иран өсөн уның территорияһының бер өлөшөн юғалтыу ғына булып ҡалмай, ә «үҙенең иң татыуһыҙ дошманына үҙ йортоноң ишектәрен асыу» була.

# Төркмәнчай тыныслыҡ килешеүе
## Артабанғы тарих

Тиҙҙән Төркмәнчай килешеүен төҙөгәндән һуң, рус-төрөк һуғышы башланыуына бәйле, Британия империяһы менән ҡотортолған Иран хөкүмәте килешеү шарттарын үтәүҙән баш тартырға маташҡан. Иран хөкүмәте тарафынан килешеүҙе боҙоуҙар Тәһрандағы рус министры-резиденты Александр Грибоедов яғынан бер нисә протест тыуҙырған. 1829 йылдың 11 февралендә Рәсәйгә ҡаршы һарай яны төркөмө тарафынан (улар британ агенттар менән тығыҙ бәйләнештә һәм шаһҡа яҡын булған) рус миссияһында үлтерештәр ойошторолған һәм башҡарылған, һөҙөмтәлә Грибоедов һәләк булған. Император Николай I Иран менән яңы ҡораллы низағҡа инергә теләмәгән, һәм шаһ тарафынан килтерелгән формаль ғәфү үтенеүәр менән ҡәнәғәтләнгән.
Килешеү Октябрь революцияһына тиклем Рәсәй-Иран мөнәсәбәттәренең нигеҙен тәшкил иткән.

# Төркмәнчай тыныслыҡ килешеүе
## Хәтер

* Төркмәнчай тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйғандан һуң тапшырылған пушка. Тәһрандағы Хәрби музей
* Төркмәнчай килешеүе хаҡында иҫтәлеккә миҙалдар. Баҡыла Әзербайжан тарихы музейы