# Висбаден

Висбаден (нем. Wiesbaden (произношение (мәғл.)), лат. Aquae Mattiacae, Aquae Mattiacorum) — Германия ҡалаһы, Гессен федераль еренең административ үҙәге.
Висбаден — Гессендең Франкфурттан һуң ҙурлығы буйынса икенсе ҡалаһы. 2011 йылдың 31 декабренә ҡарата халыҡ һаны &&&&&&&&&0278919.&&&&&0278 919 кеше тәшкил итә.
Исеме Wiesbaden исеме «болон ванналары» тигәнде аңлата. Европала иң боронғо курорт, унда 26 ҡайнар һәм бер нисә һалҡын һыу термаль сығанаҡтары бар. 1905 йылдан алып халҡы 100 меңгә тулғас, ҙур ҡалаларҙан һанала.

# Висбаден
## Географияһы

Висбаден Рейндың уң яҡ ярында, уның Майн йылғаһына ҡойған урынында тора. Рейндың икенсе ярында Майнц ҡалаһы урынлашҡан. Висбаден менән Майнц тарихи дәғүәсе-ҡалалар. Майнц консерватив тәртипле католик үҙәк булараҡ билдәле. Висбаден демократик ҡала-курорт, ул протестанттар өҫтөнлөк иткән ҡала.

# Висбаден
## Тарих

Висбаден территорияһындағы ауыл биләмәләре неолит осорона ҡарай. Ҡайнар сығанаҡтар Рим империяһы осоронда уҡ билдәле булған. 77 йылда беренсе тапҡыр Өлкән Плинийҙың «Тәбиғи тарих» китабында телгә алына. Ул саҡта был урын «Aquae Mattiacorum» (рус. Источники Маттиаков) тип аталған.
1815 йылда Нассауҙың баш ҡалаһы Висбаденға күсерелә, бында герцогтар резиденцияһы барлыҡҡа килә. Ошо осорҙан алып ҡала мөһабәт төҫ ала һәм әүҙем рәүештә үҫешә. 1866 йылда Австро-Пруссия һуғышында Нассау Австрия яҡлы була. Австрия еңелгәс Нассауҙы Пруссия ғәскәре аннексиялай. Шулай итеп Гессен-Нассау провинцияһы барлыҡҡа килә.
Икенсе донъя һуғышынан һуң Америка Ҡушма штаттары инициативаһы буйынса Гессен федераль ере барлыҡҡа килә, уның административ үҙәге итеп Висбаден һайлана. Әлегә тиклем америка ғәскәре Висбаденда тора, шулай уҡ бында Германия полицияһының енәйәттәр буйынса Федераль ведомствоһы ла тора.

# Висбаден
## Халыҡ

| Һаны16291 декабрҙә 18403 декабрҙә 186716993 декабрҙә18641 декабрҙә1885 Йыл 1521 192 915 730 1722 1329 1800 2239 11 648 3 декабрҙә 1861 20 800 26 600 30 100 1 декабрҙә 1871 35 500 1 декабрҙә 1875 43 700 1 декабрҙә 1880 50 238 55 454 | Һаны1 декабрь 18901 декабрҙә 19051 декабрҙә1900 Йыл 64 670 2 декабрҙә 1895 74 133 86 111 100 953 1 декабрҙә 1910 109 002 1 декабрь 1916 90 310 5 декабрь 1917 86 555 8 октябрь 1919 97 566 16 июнь 1925 102 737 16 июнь 1933 159 755 17 май, 1939 170 354 31 декабрҙә 1945 172 083 29 октябрь 1946 188 370 | Йыл Һаны 13 сентябрҙә 1950 220 741 25 сентябрь 1956 244 994 6 июнь 1961 253 280 31 декабрь 1965 260 331 27 майҙа - 1970 250 122 31 декабрҙә 1975 250 592 31 декабрҙә 1980 274 464 31 декабрь 1985 266 623 25 майҙа 1987 251 871 31 декабрҙә 1990 260 301 31 декабрь 1995 267 122 31 декабрь 2000 270 109 30 сентябрь 2005 274 865 31 декабрь 2005 274 611 31 декабрь 2010 275 976 31 декабрь 2015 276 218 |

# Висбаден
## Транспорт

* Висбадендан 20 км-ҙа Франкфурт аэропорты бар, бер нисә ҙур булмаған тимер юл станциялары һәм ҙур төп станцияһы Хауптбанхоф (нем. Hauptbahnhof) бар, ул Франкфурт, Дармштадт, Майнц, Лимбург һәм Кобленц ҡалаларын Висбаден менән тоташтыра.
* Рейн һәм Майн ярында бер нисә порт бар.

# Висбаден
## Мәҙәниәт, фән һәм мәғариф

* Висбаден ғәмәли фәндәр университеты (нем. Hochschule RheinMain).
* Висбаден обсерваторияһы
2001 йылдан башлап «East Go» кинофестивале үткәрелә.

# Висбаден
## Иҫтәлекле урындары

* Һарай майҙаны (нем. Schlossplatz), унда герцог һарайы тора, Нассау герцогы Вильгельм тарафынан 1840 йылда төҙөлгән. Шулай уҡ был майҙанда Яңы ратуша (1887 йыл) тора. 1610 йылда төҙөлгән Иҫке ратуша ҡаланың иң иҫке биналарынан һанала.
* Маркткирхе сиркәүе (нем. Marktkirche) 1852—1862 йылда неоготик стилдә төҙөлгән. Көнбайыштағы манараһының бейеклеге 92 метр.
* Висбаден музейы (нем. Museum Wiesbaden).
* Нероберг тауы (нем. Neroberg).
* Висбаден казиноһы. Бында Достоевский Федор Михайлович Европа буйлап сәйәхәт иткәндә рулеткала уйнай. Был казино тураһында ул "Игрок" романында яҙған. Хәҙер казино залы береһе уның исемен йөрөтә.
* Лейхтвейс мәмерйәһе ҡала эргәһендә урынлашҡан. Туристик объект.

# Висбаден
## Иҫтәлекле урындары
### Изге Елизавета ҡорамы

* Изге Елизавета рус ҡорамы («Грек капелла») 1848—1855 йылдарҙа төҙөлгән, Нероберг тауында ваҡытһыҙ вафат булған Нассау герцогиняһы, Бөйөк Рәсәй княгиняһы, Елизавета Дмитриевна иҫтәлегенә арналған. Сиркәүҙең архитекторы — Филипп Гофман.

# Висбаден
## Туғанлашҡан ҡалалары

| Герлиц, Германия Клагенфурт, Австрия Любляна, Словения Монтре, Швейцария Табридж, Бөйөк Британия Сан-Себастьяндағы, Испания | Степанаван, Әрмәнстан Кфар-, Израиль Гент, Бельгия Вроцлав, Польша Окоталь, Никарагуа Гларус, Швейцария |

# Висбаден
## Астрономия

Висбаден хөрмәтенә уның исемен 2 астероид: (717) Визибад (1911 йылда асыла) һәм (765 йылда асыла) Маттиак йөрөтә. Ике астероидты ла немец астрономы Франц Кайзер (Висбаден ҡалаһында тыуған) асҡан.