yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Небич

Небич — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чёрная Холуница йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Небич
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300212111100030566
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103056
* Бассейн коды — 10.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Әҙ-Ҙәриәт сүрәһе

Әҙ-Ҙәриәт сүрәһе (ғәр. سورة الذاريات‎, Елгәреүселәр ) — Ҡөрьән Кәримдең 51 сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 60 аяттан тора.
# Тайменевая

Тайменевая — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пюль-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 78 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Тайменевая
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300064836
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306483
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Әйүпов

Әйүпов — фамилия.
* Әйүпов Вадим Рәмил улы (13 октябрь 1974 йыл) — спортсы, тренер.
* Әйүпов Мансур Әнүәр улы (8 июль 1947 йыл) — ғалим-политолог, партия, дәүләт, матбуғат һәм юғары мәктәп эшмәкәре.
* Әйүпов Рим Шәрип улы (1938—2015) — СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры.
* Әйүпов Риф Сәлих улы (1939—2015) — ғалим-тарихсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы.
* Әйүпов Рәфғәтдин Талип улы (1914—1987) — нефтсе.
* Әйүпов Фәрүәз Фәррәх улы (1910—?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры.
* Әйүпов Хәмит Вәли улы (1914—1987) — ғалим-ветеринар, юғары мәктәп эшмәкәре.
* Әйүпова Зилара Ғайса ҡыҙы (1933—2014) — бейеүсе.
* Әйүпова Ләлә Әҙһәм ҡыҙы (18 август 1951 йыл) — журналист.
* Әйүпова Регина Рифат ҡыҙы (14 октябрь 1995 йыл) — спортсы.
* Әйүпова Руфина Рифат ҡыҙы (17 март 1999) — Рәсәй спортсыһы.
# Нотиха

Нотиха — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чусовая йылғаһының уң ярына тамағынан 297 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Нотиха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, Ревда ҡалаһынан Кын ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100612111100010560
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101056
* Бассейн коды — 10.01.01.006
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Әхмәтшин Марат Радик улы (1980)

Марат Әхмәтшин, Радик Марат улы Әхмәтшин, рус. Ахметшин Марат Радикович (1980 йылдың 27 июне, Камчатка крайы, Елезово – 2016 йылдың 3 июне, Сүриә, Пальмира) – Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәре офицеры, капитан (2005). Сүриәләге хәрби бәрелештә ҡатнашыусы. Рәсәй Федерацияһы Геройы (2016, вафатынан һуң). Сүриәлә һәләк булғаны рәсми танылған 24-се Рәсәй Федерацияһы хәрби хеҙмәткәре

# Әхмәтшин Марат Радик улы (1980)
## Биографияһы

1980 йылдың 27 июнендә Камчатка өлкәһенең (хәҙерге Камчатка крайы) Елизово ҡалаһында хәрби гарнизонда һөнәри хәрби (осоусы) ғаиләһендә тыуған. Ҡаҙандың 113-сө урта мәктәбен (1997), Ҡазан юғары артиллерия команда-инженерлыҡ институтын (1998 йылдан Хәрби артиллерия университетының Ҡазан филиалы) (2002) тамамлаған.
2002 йылдың июнендә Төньяҡ Кавказ хәрби округы 58-се армияға (Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы) гаубицалы үҙйөршлө артиллерия взводы командиры итеп ебәрелә. 2003 йылдың июнендә рота командиры итеп билдәләнә. 2005 йылда «капитан» дәрәжәһе ала. 2009 йылдың декабрендә батальон командирының артиллерия буйынса ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә.
2005-2009 йылдарҙа күп мәртәбә Көньяҡ Осетияға Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәренең тыныслыҡ урнаштырыусы контингентына ебәрелә.
2009-2010 йылдарҙа Әрмәнстандың Ғөмрә ҡалаһында урынлашҡан гаубицалы артиллерия батареяһы командиры. Хәрби округ тарҡатылғас, хәрби хеҙмәттән запасҡа китә.
2010-2015 йылдарҙа Осиново ҡалаһында йәшәй, Ҡаҙанда төрлө ойошмаларҙа (ПАТП-2 лә инженер булып) эшләй.
2015 йылдың декабрендә хәрби хеҙмәткә кире ҡайта. Көнбайыш хәрби округының гаубицалы үҙйөрөшлө артиллерия дивизионына (Владимир өлкәһе) разведка начальнигы итеп билдәләнә.
2016 йылдың яҙында Сүриәгә РФ Ҡораллы Көстәре контингентына ебәрелә. 3 июндә ИГИЛ хәрби көстәре менән Пальмира ҡалаһы өсөн барған һуғышта ҡаты яралана, госпиталдә үлә. 6 июндә Татар Республикаһының Лайыш районы Атабай ауылынана ҡайтарылып ерләнә.
2016 йылдың 23 июнендә Рәсәй Федерацияһы Президенты указы менән Рәсәй Федерацияһы Геройы исеме бирелә. 31 августа Рәсәй Федерацияһы Геройының «Алтын йондоҙ» миҙалы Ҡазанда ғаиләһенә тапшырыла.

# Әхмәтшин Марат Радик улы (1980)
## Бүләктәре, маҡтаулы исемдәре

* 2016 Рәсәй Федерацияһы Геройы (вафатынан һуң) — «махсус бурысты үтәгәндә күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн».
* 2008 Рәсәй Федерацияһы оборона министрлығының 3-сө дәрәжә «Хәрби хеҙмәттәге батырлығы өсөн» миҙалы
* 2006 Рәсәй Федерацияһы оборона министрлығының «Хәрби хеҙмәттәшлекте нығытҡан өсөн» миҙалы.

# Әхмәтшин Марат Радик улы (1980)
## Ғаиләһе

Атаһы Радик Вәғәз улы Әхмәтшин, әсәһе Римма Ғариф ҡыҙы.
    Туғандары Рәмис Радик улы, Лилиә Радик ҡыҙы.
Ҡатыны Гүзәл Рауил ҡыҙы (1981), балалар баҡсаһы тәрбиәсеһе.
    улы Әмир (2007), ҡыҙҙары Зарина (2003), Ралинә (2013).

# Әхмәтшин Марат Радик улы (1980)
## Хәтер

2016 Ҡаҙандың Яңы Савин районында 1988 йылда асылған айырым фәндәрҙе тәрән өйрәнеүсе 113-сө татар-урыҫ урта мәктәбенә (420137 Ҡаҙан, Адоратский урамы, 36А йорто) Рәсәй Федерацияһы Геройы Марат Әхмәтшиндың исеме бирелә.
# Арыҫлан петроглифтары

Арыҫлан петроглифтары — ҡаяға төшөрөлгән һүрәттәр, Силәбе өлкәһенең Наҙы-Петровск районында Өфө йылғаһының уң ярында урынлашҡан Яман-таш ҡаяһындағы археология ҡомартҡыһы, Арыҫлан ауылынан йылға ағымы буйлап өс километр түбәндә, һәм шул уҡ исемле тимер юл станцияһынан көнбайышҡа ҡарай 4 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Дөйөмләштерелгән мәғлүмәттәр буйынса һүрәттәр һуңғы тимер быуатҡа ҡарай (б.э. 9 - 7 бб.) Ул охра менән башҡарылған геометрик, зооморф һәм антропоморф һүрәттәрҙән тора.

# Арыҫлан петроглифтары
## Өйрәнеү тарихы

Һүрәттәр 1968 йылда В. Т. Петрин тарафынан табыла, 1990 йылдар башында уларҙы В.Н. Широков өйрәнә

# Арыҫлан петроглифтары
## Тасуирламаһы

Көньяҡҡа һәм көньяҡ-көнбайышҡа ҡараған ҡаяның эзбизташлы асыҡ урыны, ҙур ишелмә өҫтөндә һыу өҫтөнән яҡынса 15-18 м бейеклектә урынлашҡан. Һүрәттәр ишелмәнән 1 – 1,7 м бейеклектә төшөрөлгән
Һигеҙ метрлы панно сиктәрендә 2 төркөм һүрәттәр бүленә: төньяҡ ( 6 фигура менән) һәм үҙәк (8 һүрәт); шулай уҡ 2 яңғыҙ һүрәт табылған. Төньяҡ төркөмдә һулдан ситке позицияны айыуға оҡшаш хайуан һыны биләй: үҙәктә Ф-рәүешле тәшбихтә һындан композиция һәм 3 хайуан һүрәте (һулдағыһы насар һаҡланған һәм аңлашылмай, башҡа икеһе – тояҡлылар, бер-береһенә баштары менән урынлашҡан); уларҙан уң яҡта - 2 тәшбихтә һындан торған композиция, улар араһында б.э. 2-се мең йыллыҡтың икенсе яртыһы – 2-се мең йыллыҡтың беренсе быуаттарҙа археологик ҡомартҡыларҙан металл ҡойолмалар буйынса танылған стилдә атҡа оҡшаш тояҡлы хайуан төшөрөлгән. Үҙәк төркөмдә ике композиция бүленә. Өҫкө төркөмдә геометрик фигура ҡалдыҡтары һәм башы икегә бүленгән, аяҡһыҙ Ф-рәүешле тәшбихтәле йән эйәһенең һынына уңға башын борған тояҡлы хайуан һүрәте күренә. Был композиция аҫтында баштарын һулға борған 2 тояҡлы һүрәт төшөрөлгән, тәшбихтә һын улар араһында, уңда һәм һулда – вертикаль йүнәлтелгән зигзагтар. Бер тояҡлының күләме ҙур түгел, һыҙыҡлы манера менән башҡарылған, икенсеһе - ҙур, силуэт менән төшөрөлгән. Артабан уңда ҡыҙыл тап өҫтөнән тәшбихтә һын һәм селтәрле һүрәт ҡалдыҡтары
Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, 1960-64 йылда уҡ урындағы манси ғаиләһе туғандары ҡаяға изге урын тип килгән. ХХ быуаттың 1 -се яртыһында мансы ғаиләһенең ҡаяларҙа яҙылған нәмәләрҙе хөрмәт итеүе тураһында мәғлүмәттәр В.Н.Чернецовтың тикшеренеүҙәрендә килтерелгән. Хәҙерге уғыр халҡының традицион йолалары менән бәйле Көньяк Урал яҙмаларын өйрәнгәндә алынған мәғлүмәттәр Көньяҡ Урал төбәгенең этник мөхитен тергеҙеү өсөн файҙаланылырға мөмкин. Арыҫлан петроглифтары янында ҡаҙыныуҙар ваҡытында Петрин ҡорбан комплексы ҡалдыҡтарын таба (балсыҡ һауыт-һаба ҡалдыҡтары, охра киҫәктәре, таш әйберҙәр, шул иҫәптән песта, шулай уҡ илек, ат, ҡош һәм ҡайһы бер билдәһеҙ фрагменттаҙың һөйәктәре). Табылған артефакттар бында ҡорбан салыу урыны булыуын раҫлай. Керамик фрагменттарҙағы орнамент буйынса әйбер комплексы сылва мәҙәниәтенә ҡарай.
# Конотоп

Конотоп (укр. Конотоп) — Украинаның Сумы өлкәһендәге өлкә әһәмиәтендәге ҡала, Конотоп районының административ үҙәге.
2025 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 68 000 кеше йәшәй.
# Олександрия

Олександрия (укр. Олександрія) — Украинаның Кировоград өлкәһендәге өлкә әһәмиәтендәге ҡала, Александрия районының административ үҙәге.
2015 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 82 410 кеше йәшәй.
# Хорват милли театры

Загреб ҡалаһындағы хорват милли театры (хорв. Hrvatsko narodno kazalište u Zagrebu; шулай Zagreb HNK аббревиатуралары менән билдәле) — Хорватияның баш ҡалаһы Загребта милли театр, иң боронғо төп опера һәм театр сәхнәһе, илдең мәҙәни үҙәге. Необарокко стилендә төҙөлгән.
Театр менән Хорватия мәҙәниәт министрлығы идара итә.

# Хорват милли театры
## Тарихы

Загреб ҡалаһындағы1836 йылда төҙөлгән беренсе ҡала театрынан үҫешә, бөгөнгө көндә «Иҫке ратуша» бинаһында урынлашҡан.
Хорват милли театры сифатында уға 1860 йылда нигеҙ һалына, ә инде киләһе йылдан ул дәүләт ярҙамы ала, һәм башҡа европа милли театрҙары менән бер рәттә була.
1870 йылда театрҙың үҙенең даими опера труппаһы барлыҡҡа килә.
1895 йылда театр Загреб ҡалаһы үҙәгендәге маршал Тито майҙанындағы махсус төҙөлгән яңы бинаға күсә, бөгөнгө көндә лә шул урында урынлашҡан. Австро-венгрия императоры Франц Иосиф I яңы бинаны асыу тантанаһында була. Бина үҙе атаҡлы вена архитекторҙары Фельнер Фердинанд һәм Герман Гельмерҙың проекты була, уларҙан торған архитектура бюроһы Көнсығыш Һәм Үҙәк Европала байтаҡ театрҙар төҙөй. 1995 йылдың 14 октябрендә хорват милли театрының 100 йыллығын киң ҡолас менән байрам итәләр.
1905 йылда театрҙың билдәле хорват рәссамы һәм скульпторы Иван Мештрович театр алдына данлыҡлы «Тормош сығанағы» фонтанын эшләй.
Хорват Милли театрҙа күп иң яҡшы рәссамдар эшләгәндәр. Театрҙың беренсе дирижеры Иван Зайц була, Яков Готовац опера дирижеры булып 35 йыл эшләй (1923—1958); хорват режиссеры Бранко Гавелла һәм хорват примаһы — балерина Мио Славенска (Чорак) үҙҙәренең ижади юлдарын ошо театрҙа башлайҙар.
Сәхнәлә һәм загреб Милли театры стеналарында күп халыҡ-ара опера, балет, театр һәм кино «йондоҙҙары» сығыш яһай, улар араһында Ференц Лист, Сара Бернар, Франц Легар, Рихард Штраус, Жерар Филип, Вивьен Ли, Жан-Луи Барро, Питер Брук, Марио дель Монако, Хосе Каррерас була.
# Ишмөхәмәтов Айҙар Айрат улы

Ишмөхәмәтов Айҙар Айрат улы (1 июль 1957 йыл) — ғалим-терапевт, фармокология маркетологы, медицина фәндәре докторы (2001), профессор (2003). Рәсәй Фәндәр Академияһының мөхбир- ағзаһы, генераль директор, иммунобиологик препараттар етештереүҙе ойоштороу һәм уларҙың технологияһы кафедраһы мөдире, «Ремедиум» журналының баш мөхәррире, Пирогов ордены кавалеры (2022)

# Ишмөхәмәтов Айҙар Айрат улы
## Биографияһы

Айҙар Айрат улы Ишмөхәмәтов 1957 йылдың 1 июлендә Өфө ҡалаһында тыуа. И. М. Сеченов исемендәге 1‑се Мәскәү медицина институтын тамамлағандан һуң (1980) шунда уҡ хеҙмәт юлын башлай. 2001 йылдан алып лаборатория мөдире.
* 1985 йыл — медицина фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһе бирелә;
* 2001 йыл — медицина фәндәре докторы ғилми дәрәжәһе бирелә;
* 2002 йыл — дарыу сараларының әйләнеше өлкәһендә идаралыҡ итеүҙе ойоштороу кафедраһы доценты;
* 2003 йыл — дарыу сараларының әйләнеше өлкәһендә идаралыҡ итеүҙе ойоштороу кафедраһы профессоры;
* 2016 йыл — Рәсәй Фәндәр Академияһының (РФА) ағза-корреспондент итеп һайлана.
Эш урыны — «М. Чумаков исемендәге Иммунобиологик препараттарҙы тикшереү һәм эшкәртеү федераль ғилми үҙәге» федераль дәүләт бюджет учреждениеһы, генераль директор.

# Ишмөхәмәтов Айҙар Айрат улы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Фәнни эшмәкәрлеге эске ауырыуҙарҙы дауалағанда иммунология проблемаларына, һаулыҡ һаҡлауҙы ойоштороу моделдәрен, дарыу әйләнеше өлкәһендә маркетинг һәм мәғлүмәт технологияларын эшләүгә арналған. Ишмөхәмәтов А. А. ревматоид артрит менән ауырығандарҙа иммун статусы боҙолоуын һәм плазмаферезға ҡарата индивидуаль һиҙгерлекте билдәләү ысулдарын эшләй һәм дауалау практикаһына индерә. 50‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 4 уйлап табыу авторы.
Төп фәнни ҡаҙаныштары:
1. Ревматоид артрит менән ауырығандарҙа иммун статусы боҙолоуын һәм плазмаферезға ҡарата индивидуаль һиҙгерлекте билдәләү ысулдарын эшләй һәм дауалау практикаһына индерә.
2. Фармацевтика тармағының көнүҙәк хәлен сағылдырған мәғлүмәти-аналитика системаларҙы төҙөүҙең уникаль ысулдары булдырыла.
3. Дарыу саралары әйләнеше өлкәһендә берҙәм мәғлүмәт мөхитен булдырыу буйынса төп принциптар формалаштырыла һәм нигеҙләнә.
4. Рәсәй Федерацияһы Һаулыҡ һағы министрыүлығы Дәүләт контроле органдарының Берҙәм мәғлүмәт-эҙләү системаһы эшләнгән.
5. Дарыу сараларының Дәүләт реестры төҙөлгән һәм нәшер ителгән.
6. "Рәсәй Фәндәр Академияһының М. П. Чумаков исемендәге Иммунобиологик препараттарҙы тикшереү һәм эшкәртеү буйынса федераль ғилми үҙәк"те үҫтереү концепцияһын тәҡдим итә. Был концепция инновацион препараттарҙы булдырыуҙың фәнни, технологик һәм етештереү аспекттарын берләштереү мөмкинлеген бирә. Һөҙөмтәлә ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә байтаҡ вирустарға ҡапшы вакциналар эшләү мөмкинлеге тыуа.
# Шишмә ауыл Советы (Дүртөйлө районы)

Шишмә ауыл Советы — Дүртөйлө районы составындағы 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы). Почта индексы — 452328. ОКАТО коды — 80224852000. Исмаил ауыл Советы ауыл биләмәһе менән берләштерелә.

# Шишмә ауыл Советы (Дүртөйлө районы)
## Ауыл Советы составы

Шишмә ауылы— административ үҙәк, Етембәк, Һикәлекүл ауылдары

# Шишмә ауыл Советы (Дүртөйлө районы)
## Тарихы

Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы ст.1 п. белдерә:
   Шишмә ауыл Советының Етембәк, Шишмә, Һикәлекүл ауылдарын Исмаил ауыл Советы составына индерергә. Исмаил ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.

# Шишмә ауыл Советы (Дүртөйлө районы)
## Географик урыны

2008 йылға Илеш районы, Исмаил ауыл Советы муниципаль берәмеге менән сиктәш («Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы»).
# Үтәғолов Мансур Хәбибрахман улы

Үтәғолов Мансур Хәбибрахман улы (1908 йыл —2008) — педагогик хеҙмәт ветераны, 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы.

# Үтәғолов Мансур Хәбибрахман улы
## Биографияһы

Мансур Хәбибрахман улы Үтәғолов — 1907 йылда Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Дәүләкән ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Дәүләкән ҡалаһында) тыуған.
1942 йылдың 12 декабрендә фронтҡа китә. Һуғыш юлын рота элемтәсе-телефонисы булып Дондан башлап Берлин ҡалаһында тамамлай. Белгород һәм Харьков ҡалаларын азат итеүҙә, Курск дуғаһындағы алыштарҙа ҡатнаша. Кобель, Варшава,Лодзь ҡалалары өсөн барған ҡаты һуғыштарҙа, Франкфурт—Одер һәм Берлиндә командованиеға өҙлөкһөҙ бәйләнеш биреп тора, артиллерия уты менән идара итә.

# Үтәғолов Мансур Хәбибрахман улы
## Батырлығы

Мансур Хәбибрахман улы Үтәғолов «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалын 1943 йылдың ҡышында "Харьков операцияһы"нда ҡатнашҡаны өсөн, «Батырлыҡ өсөн» миҙалын Курск дуғаһынндағы алыштар һәм Белград ҡалаһын азат итеүҙә күрһәткән батырлығы өсөн бүләкләнә. Икенсе «Батырлыҡ өсөн» миҙалына Одесса ҡалаһы өсөн барған һуғыштарҙа күрһәткән батырлығы өсөн лайыҡ була. Һуғыштан ҡайтҡас, Башҡортостан Республикаһының Дәүләкән ҡалаһының 3-сө һанлы (хәҙер гимназия) башҡорт мәктәбендә математика фәне уҡытыусыһы булып оҙаҡ йылдар эшләй.

# Үтәғолов Мансур Хәбибрахман улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (1943) «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1945,ғинуар) Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы
# Диттерсдорф (Тюрингия)

Диттерсдорф (Тюрингия) (нем. Dittersdorf (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 276 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,35 км². Диңгеҙ кимәленән 490 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7907 һәм автомобиль коды — SOK.
# Согот-Юган

Согот-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Крестьянская йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Согот-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300019795
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301979
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Рәмиев Мөхәмәтзакир Мөхәмәтсадиҡ улы

Рәмиев Мөхәмәтзакир Мөхәмәтсадиҡ улы, әҙәби псевдонимы Дәрдмәнд (23 ноябрь 1859 йыл — 9 октябрь 1921 йыл) — шағир һәм йәмәғәт эшмәкәре. Рәсәй империяһының 1‑се Дәүләт думаһына Ырымбур губернаһынан депутат (1906). «Ваҡыт» гәзитен һәм «Шура» журналын ойоштороусы. Алтын приискыһы хужаһы. Рәмиевтәр нәҫеленән.

# Рәмиев Мөхәмәтзакир Мөхәмәтсадиҡ улы
## Биографияһы

Мөхәмәтзакир Мөхәмәтсадиҡ улы Рәмиев 1859 йылдың 23 ноябрендә Ырымбур губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙенең (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Мәләүез районы) Ергән ауылында тыуған. Уның атаһы Мөхәмәтсадиҡ 1862 йылда Ырымбур губернаһында һабын ҡайнатыу заводы һатып ала, ә ете йылдан һуң алтын табыу буйынса беренсе приискыһын аса. Уның улдары Мөхәмәтзакир менән Мөхәмәтшакир аталарының эшен киңәйтә һәм XX быуат башына хәҙерге Башҡортостан һәм Силәбе өлкәһе территорияһында ҙур табыш килтергән егерме алтын приискыһы ойоштора.
Закир менән Шакирҙы татар теленә лә, рус теленә лә әсәһе өйрәтә. Һуңынан улар башланғыс мосолман мәктәбендә, унан һуң ике ҡыш Орск ҡалаһында, ата-әсә йортонан 70 саҡрым алыҫлыҡтағы Муллаҡай ауылындағы мәҙрәсәлә уҡыйҙар. Шунан Закир ике йылға Төркиәгә китә. Истанбулда уҡый, төрөк телен һәм әҙәбиәтен, башҡа предметтарҙы өйрәнә.
Төркиәлә уҡып ҡайтҡандан һуң Закир Рәмиев тыуған иленә ҡайта һәм күпмелер ваҡыт Орскиҙа йәшәй. Бында ул сауҙа менән шөғөлләнә, йәйҙәрен алтын приискыһында үткәрә, Төркиәнән ҡайтҡандың икенсе йылына сауҙагәр Бурнаевтың ҡыҙы Мәхүпъямалға өйләнә. Уларҙың һигеҙ балалары тыуа.
Ҡыштарын Закир Рәмиев ғаиләһе менән бергә Ырымбурҙа йәшәй, ижади һәм хәйриә эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә. Уның өйөндә татар интеллигенцияһының алдынғы вәкилдәре йыйыла. Ул күп уҡый, Европа буйлап сәйәхәт ҡыла, шиғри әҫәрҙәр ижад итә. Дәрдмәнд — һағыш шағиры.
Закир йәмәғәт тормошонда әүҙем кеше була — бер нисә тапҡыр Ырымбур ҡала думаһына һайлана, 1906 йылда уны I Дәүләт думаһына депутат итеп һайлайҙар. 1917 йылдың июлендә Ҡазанда Бөтә Рәсәй мосолман ҡоролтайы эшендә ҡатнаша. Ноябрь аҙағында Ырымбурҙа үткәрелгән Дөйөм башҡорт ҡоролтайы Башҡорт республикаһын ойоштороу тураһында иғлан итә. Республика иң элек үҙ территорияһындағы бөтә ер аҫты һәм ер өҫтө байлыҡтарын, шул иҫәптән Рәмиевтәрҙең приискыларын да, дәүләт милке итеп иғлан итә.
1918 йылдың 23 ғинуарында Ырымбурҙа бөтә власть большевиктар ҡулына күсә. «Ваҡыт» һәм «Шура» сығыуҙан туҡтай. Шәхси типографияһын эшсе, крәҫтиән һәм һалдат депутаттары Советына тапшырып, 59 йәшлек Закир Рәмиев Ырымбурҙағы йортон, милкен, бай китапханаһын ҡалдырып, ғаиләһе менән Орскиға күсенә.
Ул үҙ-үҙенә бикләнмәй. Орскиҙа милли эштәр буйынса йәш, белемле комиссар Абдулла Дәүләтшин менән аралаша, урындағы интеллигенция менән осраша. 1921 йылдың көҙөндә Ырымбурға барып, ваба сиренән үлгән оло ҡыҙы Өммөгөлсөмдө ерләп ҡайтҡас, Закир Рәмиев ҡаты сирләп китә һәм бер аҙнанан вафат була. Был 1921 йылдың 9 октябрендә була. Хәҙерге Башҡортостан территорияһында үҙ аҡсаһына тиҫтәләгән мәсет, мәктәп һәм дауаханалар төҙөгән, татар һәм башҡорт халҡының мәҙәниәтен, мәғарифын үҫтереүгә ҙур өлөш индергән патриоттың йөрәге тибеүҙән туҡтай. Уны Татарстанда ғына түгел, Башҡортостанда ла хөрмәтләп иҫкә алалар.
# Ҡарағалпаҡ теле

Ҡарағалпаҡ теле (ҡарағалп. Qaraqalpaq tili, Қарақалпақ тили) — төрки, ҡыпсаҡ төркөмөнә ингән ҡарағалпаҡтарҙың теле. Ул үзбәк теле менән бер рәттән Үзбәкстан составындағы Ҡарағалпаҡстан Республикаһының рәсми теле.

# Ҡарағалпаҡ теле
## Фонетика
### Һуҙынҡы өндәр

Ҡарағалпаҡ телендә сингармонизм законы ҡулланыла.
| Һуҙынҡы өн | Ҡайһы һуҙынҡыларҙан һуң килә ала |
| a | a, ɯ |
| æ | e, i |
| e | e, i |
| i | e, i |
| o | a, o, u, ɯ |
| œ | e, i, œ, y |
| u | a, o, u |
| y | e, œ, y |
| ɯ | a, ɯ |

# Ҡарағалпаҡ теле
## Яҙма

1928 йылға тиклем ҡарағалпаҡ телендә яҙыу өсөн ғәрәп алфавиты ҡулланылған. 1928 һәм 1940 йылдар араһында латин алфавиты (Яңалиф) ҡулланылған, 1940 йылда кирил алфавиты ҡабул ителгән. 1991 йылда, Үзбәкстан үҙ аллы дәүләт булғандан һуң, яңынан латин алфавиты ҡулланыла башлай.

# Ҡарағалпаҡ теле
## Яҙма
### Имлә сағыштырыу таблицаһы

| Aa | Áá | Bb | Dd | Ee | Ff | Gg |
| Ǵǵ | Hh | Xx | Íı | Ii | Jj | Kk |
| Qq | Ll | Mm | Nn | Ńń | Oo | Óó |
| Pp | Rr | Ss | Tt | Uu | Úú | Vv |
| Ww | Yy | Zz | Cc | Sh sh | Ch ch |
# Поратын-Я

Поратын-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Висим йылғаһының һул ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Поратын-Я
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300024796
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302479
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Костым (Лыпа ҡушылдығы)

Костым — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лып йылғаһының уң ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Костым (Лыпа ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300112111100032530
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103253
* Бассейн коды — 10.01.03.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1