yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Геодезия, аэросъёмка һәм картография үҙәк ғилми-тикшеренеү институты

Геодезия, аэросъёмка һәм картография үҙәк ғилми-тикшеренеү институты (рус. Центральный научно-исследовательский институт геодезии, аэросъёмки и картографии, ҡыҫҡ. ЦНИИГАиК) — 1928—2013 йылдарҙа Дәүләт теркәүе, кадастр һәм картография федераль хеҙмәтенә ҡараған һәм геодезия, картография һәм аэрофотосъёмка өлкәһендә тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнгән ғилми-тикшеренеү институты.

# Геодезия, аэросъёмка һәм картография үҙәк ғилми-тикшеренеү институты
## Эшмәкәрлек йүнәлештәре

1928 йылда мәшһүр ғалим, геодезист Феодосий Николаевич Красовский тарафынан асыла. Институттың бурыстарына Ерҙең гравитацион яланын, күләмдәрен, һынланышын астрономик-геодезик, гравиметрик һәм спутниктан алынған бирелмәләр буйынса асыҡлау, шулай уҡ хәҙерге осорҙа ер ҡабығының хәрәкәтләнеүен өйрәнеү инә. Аэросъёмка һәм фотограмметрия эштәренең теоретик һәм ғәмәли яҡтарына, уларҙы топографик карталар һәм пландар төҙөүҙә һәм яңыртыуҙа ҡулланыуға институт эшмәкәрлегендә айырым урын бирелә.
Институтта шартлы тамғалар һәм билдәләр эшләнә, улар топографик пландарҙа һәм карталарҙа 1:500-ҙән 1:10000-гә тиклемге масштабтарҙа оҙаҡ йылдар буйы ҡулланыла.
1978 йылда илле йыллыҡ юбилейы айҡанлы институтҡа уның нигеҙ һалыусыһы Ф. Н. Красовский исеме бирелә һәм «Почёт Билдәһе» ордены тапшырыла.
2013 йылдың 19 июлендә «Геодезия, картография һәм аралыҡ бирелмәләре инфраструктураһы» федераль дәүләт бюджет учреждениеһы ойошторола, «Ф. Н. Красовский исемендәге „Почет Билдәһе“ орденлы Геодезия, аэросъемка һәм картография үҙәк ғилми-тикшеренеү институты» федераль дәүләт унитар предприятиеһы — «ЦНИИГАиК» ФДУП та уның составына инә.
# Биктимер (Ырымбур өлкәһе)

Биктимер (рус. Биктимирово) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Һарыҡташ районындағы ауыл.

# Биктимер (Ырымбур өлкәһе)
## Географик урынлашыуы

Һаҡмар йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан.

# Биктимер (Ырымбур өлкәһе)
## Тарихы

Биктимер ауылы Ырымбур губернаһы Ҡыпсаҡ улусы составында була. Ауылға башҡорттарҙың сәнкем ҡыпсаҡ ырыуы вәкилдәре нигеҙ һала. Риүәйәт буйынса ауылға Нөгөш буйынан Һаҡмар үҙәненә күсеп килгән Биктимер, Аҡкилде һәм Ҡолбәк нигеҙ һала. Икенсе риүәйәт буйынса Биктимер һәм Ҡабан ауылдарын нигеҙләгән Биктимер һәм Ҡабан ағалы-ҡустылар булғандар. Биктимер ауылы кешеләре тарафынан Һунарсы (Үрге Сәнкем) һәм Сәнкем-Биктимер (Түбәнге Сәнкем) ауылдары нигеҙләнгән. Сәнкем-Биктимер ауылы халҡы үҙ сиратында Яңы Ғафар (Яңауыл) һәм Солтанбай (Уртауыл) ауылдарына нигеҙ һала. Документтарҙа тәүге тапҡыр 1776 йылда телгә алына.
1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Ҡыпсаҡ кантоны Бөрйән-Ҡыпсаҡ улусы составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына инә.
Аҙаҡ Урта Волга крайы (1928 йылдың 14 майынан — край составындағы Ырымбур округы) составына бирелә. 1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенең составына күсә. 1934 йылдан Ырымбур өлкәһе Һарыҡташ районы составында була.

# Биктимер (Ырымбур өлкәһе)
## Халҡы

Ауыл башҡорттарының иҫәбе :
| 1795 | 1834 | 1866 | 1900 |
| 226 | 360 | 377 | 346 |
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башҡорттар 42 % тәшкил итә.
# Куфельде

Куфельде (нем. Kuhfelde) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1201 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,61 км². Диңгеҙ кимәленән 22 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 29416 һәм автомобиль коды — SAW.
# 23-сө балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе (Өфө)

23-сө спорт мәктәбе (Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округының муниципаль бюджет учреждениеһы «Спорт мәктәбе № 23») — Өфө ҡалаһының балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе, шахмат һәм шашка менән шөғөлләнә.
Мостай Кәрим исемендәге 158-се башҡорт гимназияһында уҡыған 23-сө балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе тәрбиәләнеүселәре, 2013 йылдағы рус шашкалары буйынса «Чудо-шашки» клубы призына Рәсәй команда беренселегендә беренсе тапҡыр еңеү яулай. 23-сө спорт мәктәбенең спортсы-инструкторы Айгөл Иҙрисова (тренеры А. П. Мельников) йөҙ шаҡмаҡлы шашка буйынса Европа чемпионатында бронза яуланы (блиц; 23 — 24 март 2013йыл, Будапешт ҡалаһы (Венгрия)).

# 23-сө балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе (Өфө)
## Спортсылар
### Рәсәй Гроссмейстеры

Танһыҡҡужина Тамара Михаил ҡыҙы — шашка буйынса 5 тапҡыр донъя чемпионы

# 23-сө балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе (Өфө)
## Спортсылар
### Рәсәйҙең спорт мастерҙары

1. Шәйбәков Айнур Рәүил улы — кадеттар араһында шашка буйынса донъя чемпионы
2. Вәлиева Юлиә Фирҙәүес ҡыҙы — ҡатын-ҡыҙҙар араһында шашка буйынса Рәсәй чемпионы, тиҙ программа
3. Әминева Әлиә Мансур ҡыҙы — шашка буйынса Европа чемпионатында II урын
4. Иҙрисова Айгөл Илдус ҡыҙы — ҡатын-ҡыҙҙар араһында шашка буйынса донъя чемпионы
5. Ишмәтов Рим Рафиҡ улы— үҫмер спортсылар араһында экс-донъя чемпионы

# 23-сө балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе (Өфө)
## Спортсылар
### Спорт мастерына кандидаттар.

1. Александров Владимир (шашка буйынса Рәсәй Федерацияһы беренселегендә IV урын, үҫмер спортсылар)
2. Батманов Игорь (VI урын, шашкалар буйынса Башҡортостан Республикаһы чемпионаты, үҫмер спортсылар)
3. Осипова Кристина (II урын, шашка буйынса Рәсәй Федерацияһы беренселеге, үҫмер спортсылар)
4. Рыжов Илья (II урын, шашка буйынса Рәсәй Федерацияһы беренселеге, үҫмер спортсылар)
5. Сәғитова Азалия (IV урын, шашка буйынса Рәсәй Федерацияһы беренселеге, ҡыҙҙар)
6. Сәхиуллин Данил (II урын, шашкалар буйынса Башҡортостан Республикаһы чемпионаты, үҫмер спортсылар)
7. Мөхәммәтов Азат (V урын, шашка буйынса Рәсәй Федерацияһы беренселеге, үҫмер спортсылар)
8. Әйүпова Регина (IV урын, шашка буйынса Рәсәй Федерацияһы беренселеге, ҡыҙҙар)
9. Шәрәфетдинов Марсель (I урын, шашка буйынса Рәсәй Федерацияһы беренселеге, үҫмер спортсылар)
10. Сафин Ридан (I урын, шашка буйынса Башҡортостан Республикаһы чемпионаты, команда)
11. Ахунова Сөмбөл (шахмат буйынса Рәсәй чемпионатында 1-се урын, Башҡортостан Республикаһы чемпионатында 1-се урын)

# 23-сө балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе (Өфө)
## Тренерҙар

Ишмәтов Рим Рафиҡ улы,
Вәлиева Юлиә Фирҙәүес ҡыҙы
Мельников Александр Павлович,
Ғәлләмов Наиль Ғәлимйән улы,
Пекерский Михаил Викторович.
# Нева

Нева́ — Рәсәйҙәге йылға, Ленинград өлкәһе һәм Санкт-Петербург ҡалаһы аша ағып үтә. Ладога күлеенән ағып сыға, Нева ҡултығына ҡоя. Оҙонлоғо — 74 км, Бассейн майҙаны — 281 000 км². Ладога күленән ағып сыҡҡан берҙән-бер йылға. НБалтик бассейны округы йылғаларыева ярында дүрт ҡала — Шлиссельбург, Кировск, Отрадное, Санкт-Петербург һәм бер нисә тиҫтә тораҡ пункттары урынлашған.
# Коканд ханлығы

Коканд ханлығы (үзб. Qo'qon xonligi); ҡаҙ. Қоқан хандығы, фарс. خانات خوقند Khānāt-e Khughand) — 1709—1876 йылдарҙағы үзбәк дәүләте, баш ҡалаһы Коканд булған. Ул хәҙерге Үзбәкстан, Тажикстан, Ҡырғыҙстан, көньяҡ Ҡаҙағстан һәм Синьцзян-Уйғыр автономиялы районы ерҙәрен биләп торған. Иң сәскә атҡан осоронда майҙаны 820 мең км²-ға еткән. Коканд ханлығы Бохара ханлығы һәм Хиуа ханлығы рәтенән өс үзбәк ханлығының береһе булып тора

# Коканд ханлығы
## Дәүләт ҡоролошо

Дәүләттең башында хан тора. Уның тирәһенә эре феодалдар һәм чиновниктар йыйыла. Ханға иң яҡын кеше — мең башы була. Юғары дәрәжәләргә ҡаҙнасы, хәрби министр, поли­ция начальнигы һәм башҡалар инә. Хан эргәһендә үҙе яҡынайтҡан сановниктарҙан торған кәңәшселәр ҡоро була. Улар ханлыҡтың тәржемәи хәлен һәр яҡлап тикшереп, фекер алышып тора. Ханлыҡтың ижтимағи һәм сәйәси тормошона мосолман дин әһелдәре көслө йоғонто яһай. Имам хандың кәңәшселәр ҡоронда ҡатнаша, уның фекере иң абруйлы һанала.
Урындағы түрәләр бәк һәм хакимдар тип атала. Ташкент хакимы айырым урын тота. Уны хан үҙе тәғәйенләй, дәрәжәһе — бәктәр бәге тип атала. Ҡышлаҡтарҙа хакимиәт аҡһаҡалдарға (староста) тапшырыла. Халыҡтың тәртибен, шәриғәтте үтәүҙәрен мөхтәсибтәр күҙәтеп тора. Ҡорбаштары (полиция) бәктәргә һәм хакимдарға буйһона. Ғәскәр һыбайлы һәм йәйәүле яугирҙәрҙән туплана. Кәрәк булған осраҡта оран ташлап, ҙур ғәскәр йыялар.
Хөкөм эше ҡаҙыйҙар ҡулында була, уларҙың башлығы — ҡаҙый-ҡалон тип атала. Был вазифаларға, ғәҙәттә, дин белгестәрен ҡуялар. Хөкөм ҡарарҙары шәриғәткә нигеҙләнеп сығарыла. Был хөкөмдарҙың шәриғәтте нисек аңлауына, аңлатыуына бәйле була, шуға күрә ғәҙелһеҙлектәр ҙә ебәрелә. Үлем язаһы һәм туҡмауҙар киң ҡулланыла.
# Өсҡоҙоҡ

Өсҡоҙоҡ (үзб. Uchquduq) — Үзбәкстандың төньяғында Навои өлкәһендә урынлашҡан ҡала.
# Аҡ фәрештә

Аҡ фәрештә (сер. Бели анђео) — Милешевтың серб православие монастыры сиркәүенән фреска, серб һәм православие сәнғәте шедеврҙарының береһе. XIII быуатҡа, Палеологов яңырыу осорона ҡарай. XVI быуатта был һүрәттең кәүҙәләнеше яңынан яҙыла һәм XX быуатта реставрация эштәре барышында алып ташланыла.
Фрекаеска сиркәүҙең көньяҡ яғында урынлашҡан һәм Жены-мироносицы композицияһына инә. Фәрештә, аҡ хитонға уранып, үҙенең ҡулы менән ташта ултырған ҡатындарға Ғайса кәшәнәһенә күрһәтә.
# Содомка

Содомка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шенчуга йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Содомка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000029152
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002915
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Аҡыллы контракт

Смарт-контракт (ингл. smart contract — аҡыллы контракт) — блокчейн технологияһында коммерция контракттарын төҙөү һәм эшләтеп тороу өсөн тәғәйенләнгән компьютер алгоритмы.

# Аҡыллы контракт
## Эш принцибы

Яҡтар, криптовалюта селтәрҙәрендә аҡса күсереүгә ҡул ҡуйғандағыға оҡшаш ысулдарҙы ҡулланып, аҡыллы контрактҡа ҡул ҡуя. Яҡтар ҡул ҡуйғандан һуң, контракт көсөнә инә. Аҡыллы контракт уның объекттарына эш итеүсе код ҡаршылыҡһыҙ инә алған мөхиттә генә йәшәй ала. Контракттың бөтә шарттары математик һүрәтләүгә һәм аныҡ башҡарылыу логикаһына эйә булырға тейеш

# Аҡыллы контракт
## Аҡыллы контракттың объекттары

* Ҡул ҡуйыусылар — аҡыллы контракттың, электрон ҡултамғалар ҡулланып, шарттарҙы ҡабул итеүсе йәки уларҙан баш тартыусы яҡтары. Тура аналог — Bitcoin селтәрендә аҡса ебәреүсенең блоктар сынйырына транзакция индереүен раҫлаған ҡултамғаһы.
* Договор предметы. Аҡыллы конракт эш иткән мөхиттең эсендәге объект ҡына договор предметы була ала, йә аҡыллы контракт договор предметына кеше ҡатнашлығынан тыш туранан-тура үтә алырға тейеш.
* Шарттар. Аҡыллы контракттың шарттары аҡыллы контракт эш иткән мөхиттә программалаштырыла алған тулы математик һүрәтләүгә эйә булырға тейеш. Нәҡ шарттарҙа договор предметы пункттарының үтәлеш логикаһы тасуирлана.
* Үҙәкләштерелмәгән платформа. Смарт-контрактты бүлеп һаҡлау өсөн уның яҙмаһы был платформаның Блокчейнында булырға тейеш.
# Тәңретау

Тәңретау йәки Тянь-Шань (ҡыт. ғәҙәти 天山山脈, ябайл. 天山山脉, пиньин: Tiānshān shānmài, уйғ. تەڭرىتاغ, Тәңри тағ, ҡырғ. Ала-Тоо, Теңир-Тоо, ҡаҙ. Алатау, үзб. Tyan Shan, монг. Тэнгэр уул) — Урта Азияның биш иле — Тажикстан, Ҡырғыҙстан, Ҡытай (Синьцзян-Уйғыр автоном районы), Ҡаҙағстан һәм Үзбәкстан территорияһында урынлашҡан тау системаһы .

# Тәңретау
## Атама тарихы

Тянь-Шань һүҙе ҡытайса (天山) «күк тауҙары» тигәнде аңлата. Э. М. Мурзаев фекеренсә, был һүҙҙәр төрки телдең Тәңре (Хоҙай) һәм Нишан (тамға), Тәңре-Нишан һүҙҙәренең күсермәһенән килеп сыҡҡан.

# Тәңретау
## Географик һүрәтләү

Тәңретауҙың һырттары менә түбәндәгеләр:
* Төньяҡ Тәңретау: Китмән, Эле Алатау, Көнгәй Алатау һәм Ҡырғыҙ һырттары;
* Көнсығыш Тәңретау: Быура-Ҡура, Ирән-Ҡабырға, Буғҙы-Ула, Халыҡтау (Ҡарлытау), Һармын-Ула, Ҡоротау һырттары;
* Көнбайыш Тәңретау: Ҡаратау, Талаҫ Алатау, Сатҡал, Пеҫкәм һәм Үгәм һырттары;
* Көньяҡ-Көнбайыш Тәңретау: Фирғәнә үҙәнен һәм Фирғәнә һыртының көньяҡ-көнбайыш битен үҙ эсенә алған һырттар;
* Эске Тәңретау: төньяҡтан Ҡырғыҙ һырты һәм Эҫек-Күл соҡоро, көньяҡтан Ҡаҡшалтау, көнбайыштан Фирғәнә һырты, көнсығыштан — Аҡшыйраҡ тау массивы менән сикләнгән.
Тәңретау донъяның иң юғарылары араһында булып торалар, араларында бейеклеге 6000 метрҙан ашыу утыҙҙан күп түбә бар. Иң юғары нөктәһе — Еңеш суҡыһы (тарихи атамаһы Хан Тәңре, 7439 м) Ҡырғыҙстан һәм Ҡытайҙың Шеңжан-Уйғыр автоном районы сигендә урынлашҡан; бейеклеге буйынса икенсе нөктәһе иһә Ҡырғыҙстан менән Ҡаҙағстан сигендәге Хан Тәңре (тарихи атамаһы Ҡантау, 7010 м) тау суҡыһы.
Үҙәк Тәңретауҙан көнбайышҡа өс тау сылбыры китә, көнбайышта Фирғәнә һырты менән тоташа.
Тәңретау көнбайыштан көнсығышҡа 2500 километрға һуҙылған. Терегөмөш, һөрмә, ҡурғаш, кадмий, цинк, көмөш, соҡорҙарында нифт ятҡылыҡтары бар. Тауҙар күбеһенсә бейек, 3200 метрҙан ашҡас иһә бөтә ер мәңге туңлыҡ.

# Тәңретау
## Кәшефе

Беренсе Европа кәшифе 1856 йылда Петр Петрович Семёнов булды, был эше өсөн «Семёнов-Тян-Шанский» намын алған.
1840-нсы йылдарҙа борҡан эҙләү өсөн кәшефтәрҙе миғмәр һәм рәссам Томас Уитлам Аткинсон үткәрә, сәйәхәтен Лондонда 1858-нсе йылда сығарған китабында һүрәтләй.
# Жираф (мәғәнәләр)

* Жираф (Giraffa camelopardalis) — жирафлылар ғаилә, ҡуш тояҡлылар һөтимәре.
* Жираф (йондоҙлоҡ) — төньяҡ ярымшарында йондоҙлоғо.
# Шингал

Шингал (Шангал) — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сердоба йылғаһының уң ярына тамағынан 105 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Шингал
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер йылғаһы, инештән Ворона йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010200112107000005391
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000539
* Бассейн коды — 05.01.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Фәтихова Флизә Фоат ҡыҙы

Фәтихова Флизә Фоат ҡыҙы (22 июль 1957 йыл — 2010 йыл) — этнограф-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре кандидаты (1994), доцент.

# Фәтихова Флизә Фоат ҡыҙы
## Биографияһы

Флизә Фоат ҡыҙы Фәтихова (ҡыҙ фамилияһы — Исламова) 1957 йылдың 22 июлендә Башҡорт АССР-ы Яңауыл районы Ҡарман ауылында тыуған.
1979 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлай, «Башҡорттарҙа терминдар һәм туғандашлыҡ системаһы» тигән темаға диплом эшен яҙа (етәксеһе Т. М. Ғарипов). 1979 йылдан СССР Фәндәр Академияһының Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты аспирантураһында белем ала (етәксеһе — Н. В. Бикбулатов).
1980—2003 йылдарҙа СССР Фәндәр Академияһының Башҡортостан филиалының (1991 йылдан — Өфө фәнни үҙәгенең) Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының Этнография секторында (һуңыраҡ — Этнография һәм антропология бүлегендә) ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. 1994 йылда Санкт-Петербургта «Традиционные обряды и обычаи башкир, связанные с рождением и смертью» темаһына диссертацияны уңышлы яҡлай һәм тарих фәндәре кандидаты дәрәжәһен ала.
2003—2010 йылдарҙа Көнсығыш иҡтисади-юридик гуманитар академияһының бөтә донъя тарихы һәм мәҙәниәте кафедраһы доценты булып эшләй.

# Фәтихова Флизә Фоат ҡыҙы
## Фәнни эшмәкәрлеге

50-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы. Фәнни тикшеренеүҙәре башҡорттарҙың этнографияһына һәм тарихына арналған. Башҡортостан, Пермь крайы, Свердловск өлкәһе һ.б. 30-ан ашыу этнографик экспедицияларҙа ҡатнаша, шулай уҡ фәнни һәм фәнни-ғәмәли конференцияларҙа доклад менән сығыш яһай. Өфөләге Археология һәм этнография музейына экспонаттар йыйыу менән шөғөлләнә.

# Фәтихова Флизә Фоат ҡыҙы
## Хеҙмәттәре

* Бикбулатов Н. В., Фатыхова Ф. Ф. Cемейный быт башкир. ХIХ-ХХ вв. — М.: Наука, 1991. — 189 с. — ISBN 5-02-010106-0.
* Фатыхова Ф. Ф. Традиционные обряды и обычаи башкир, связанные с рождением и смертью : диссертация … кандидата исторических наук : 07.00.07. — Уфа, 1994. — 185 с.
* Бикбулатов Н. В., Юсупов Р. М., Шитова С. Н., Фатыхова Ф. Ф. Башкиры: Этническая история и традиционная культура. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 2002. — 248 с. — ISBN 5-88185-031-9.
* Фатыхова Ф. Ф. Традиционные представления башкир о рождении и смерти // Башкирский фольклор. Исследования и материалы. Вып. III. Уфа: Гилем, 1999. С. 107—118.
* Фатыхова Ф. Ф. Полисемантичность образа смерти в эпосе «Урал-батыр» // Башкирский фольклор. Исследования и материалы. Вып. IV. Уфа: Гилем, 2000. С. 284—292.
* Фатыхова Ф. Ф. Этнология народов Урало-Поволжья : учебно-методическое пособие для студентов неисторических факультетов вузов. — Уфа : Восточный ун-т, 2006. — 138 с. ISBN 5-87865-383-4.
* Фатыхова Ф. Ф., Галиева Ф. Г. Обряды, связанные с рождением ребенка // Башкиры / отв. ред. Р. Г. Кузеев, Е. С. Данилко ; Ин-т этнологии и антропологии им. Н. Н. Миклухо-Маклая РАН ; Ин-т этнологических исследований им. Р. Г. Кузеева Уфимского научного центра РАН ; Ин-т истории, языка и литературы Уфимского научного центра РАН. — М. : Наука, 2015. — 662 с. — ISBN 978-5-02-039182-6.

# Фәтихова Флизә Фоат ҡыҙы
## Ғаиләһе

Ире — Әхнәф Әмир улы Фәтихов, химик. Улы — Дауыт Әхнәф улы Фәтихов, медик.
# Таганрог-Пассажир станцияһы

Таганрог-Пассажир (I Таганрог) — Ростов өлкәһенең Таганрог ҡалаһында урынлашҡан, Төньяҡ-Кавказ тимер юлының Ростов төбәгендәге тимер юл станцияһы. Ҡаланың яңы тимер юл вокзалы.

# Таганрог-Пассажир станцияһы
## Һүрәтләнеше

Станция ҡала яны әйләнешендә, шулай уҡ алыҫҡа йөрөүсе поездарҙа пассажирҙар ташыу өсөн тәғәйенләнгән. Станция бинаһы алдында Вокзал яны майҙаны урынлашҡан.

# Таганрог-Пассажир станцияһы
## Тарихы

Таганрог-Пассажир станцияһы вокзалы ҡаланың төньяҡ өлөшөндә, Москатов урамында, Таганрог-II тупик станцияһына эште кәметеү өсөн 1970 йылда төҙөлә. Таганрог-Пассажир станцияһы аша Дондағы Ростовтан башлыса Ҡырым һәм Донбасс — Донецк, Горловка, Луганск, шулай уҡ үҙәк Украина, һәм Молдавия йүнәлешендә барыусы пассажирҙар һәм йөк поездары үтә. Станция көн һайын бер нисә пар алыҫҡа йөрөүсе поезд үткәрә: Мәскәү — Адлер, Мәскәү — Кисловодск, Екатеринбург — Симферополь, Дондағы Ростов — Симферополь, Дондағы Ростов — Кишинёв, Адлер — Минск, Адлер — Киев һәм башҡалар. Вокзал бинаһы көньяҡ архитектура өлгөһө булып тора, ул асимметрик планда төҙөлгән. Фасадын бер яғы стенаға инеп торған дүрт ҡырлы ярым колонналар биҙәй. Көтөү залының бейек тәҙрәләре ярымтүңәрәк менән ослана. Үҙәк колонналар теҙмәһе Симферополь һәм Сочи тимер юл вокзалдарындағы архитектура ысулына оҡшаш
2014 йылда Украинала сәйәси кризистың ҡырҡа киҫкенләшеүе менән бәйле, был ил менән тимер юл пассажирҙар бәйләнеше кәмегән. Ҡалған поездарҙың маршруты үҙгәртелгән. Шулай итеп, 2014 йылдан алып Таганрог-Пассажир станцияһы, Таганрогты Дондағы Ростов һәм Украина менән сиктәге Авило-Успенка ауылы (Успенская станцияһы) менән бәйләгән ҡала яны электропоездарын ғына ҡабул итә һәм оҙата,.

# Таганрог-Пассажир станцияһы
## Станция буйынса ҡала яны бәйләнеше

| № поезд | Хәрәкәт маршрутын | № поезд | Хәрәкәт маршрутын |
| Ҡала яны | Таганрог — Ростов | Ҡала яны | Ростов — Таганрог |
| Экспресс | Таганрог — Ростов | Экспресс | Ростов — Таганрог |
| Ҡала яны | Успенская — Ростов | Ҡала яны | Ростов — Успенская |

# Таганрог-Пассажир станцияһы
## Станция буйынса алыҫҡа йөрөүсе поездар

2015 йылға ҡарата, станция буйынса алыҫҡа йөрөүсе поездар юҡ. Быға тиклем станция аша Украина биләмәһе аша йөрөүсе пассажир поездары үтә.
# Сармик-Яха (Надым ҡушылдығы)

Сармик-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Надым йылғаһының һул ярына тамағынан 290 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Сармик-Яха (Надым ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15030000112115300048023
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304802
* Бассейн коды — 15.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Йүкәле (тау, Учалы районы)

Йүкәле — Көньяҡ Уралдағы тау һырты. Башҡортостандың Учалы районы территорияһында урынлашҡан.

# Йүкәле (тау, Учалы районы)
## Тасуирлама

Башҡорт (Көньяҡ) Уралының Йүкәле һырты Башҡортостан Республикаһының Учалы районында субмеридиональ йүнәлеш буйлап Ҡарайылға (Миндәк ҡушылдығы) һәм Тимәш (Яйыҡ йылғаһы бассейны) йылғалары араһында һуҙылған.
Һырттың оҙонлоғо 7 км, киңлеге 1,5—2 км, абсолют бейеклеге 730 м (Ҡалантау).
Оҙонлоғо яҡынса 7 км, киңлеге 1,5—2 км, абсолют бейеклеге 730 м (Ҡалантау). 539 метрҙан 730 метрға тиклем бейеклектәге 6 түбәһе айырылып тора. Һырттың иң бейек түбәләре — Ҡараташ, Ишеғол, Ҡаҡҡотан тауҙары. Көнбайыш өлөшөндәге битләүҙәре текә, көнсығышта — һөҙәк. Көньяҡ-көнсығышында Юлситтәге төбәге урынлашҡан.
Ирәндек свитаһының, йәғни бер заманда һәм бер шартта яралған тау тоҡомдары ҡатламдарының, андезибазальттарынан, карбон габброһынан һәм кемпирсай-войкар серпентиниттарынан тора.
Һырт битләүҙәренән Яйыҡ йылғаһының ҡушылдыҡтары башлана. Ландшафы аҡһыл һоро урман-тау тупрағында үҫкән ҡарағай һәм ҡайын урмандарынан тора.

# Йүкәле (тау, Учалы районы)
## Топонимикаһы

Атамаһы йүкә һүҙе менән бәйле.
Силәбе топонимисы, башҡорт ауыҙ-тел ижадын, крайҙы өйрәнгән ғалим Николай Шувалов «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области» тигән һүҙлегендә конкрет Учалы Йүкәле һыртын ҡарамаһа ла, Ҡытау-Ивановск биләмәһендәге Йүкәле һырты буйынса шундай мәғлүмәт бирә: {|
   Юкала, хребет, Катав-Ивановский район. В переводе с башкирского — «липовый» или «изобилующий липами», где юка — «липа»
|}. Әйтергә кәрәк, Йүкәле атамаһы Тарихи Башҡортостандағы бик күп тауҙар, урмандар, ауылдар атамаһы булып киң таралған.
# Дисәтинә

Дисәтинә (бор.-йәһ. מַעְשַׂר‎; бор. грек. δεκάτη; лат. decima) — Иудаизмдә, христиан динендә һәм башҡа дини йолаларҙа дини ойошма файҙаһына уңышыңдың унынсы өлөшөн биреү. Дисәтинә үҙенең тамырҙары менән Авраам осорона барып тоташа һәм һуңыраҡ Тора (Втор. 12:17-18;14:22-23) дини ҡанундар итеп нығытыла.
# Сармик-Яха (Полуй ҡушылдығы)

Сармик-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Полуй йылғаһының уң ярына тамағынан 144 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 110 км.

# Сармик-Яха (Полуй ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300033160
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303316
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Новомосковск (Рәсәй)

Новомосковск (рус. Новомосковск) — Тула өлкәһендәге ҡала. Халыҡ һаны буйынса Тулаҙан һуң өлкәлә икенсе урында тора.

# Новомосковск (Рәсәй)
## Географияһы

Тула-Новомосковск агломерацияһынең уҙәге.

# Новомосковск (Рәсәй)
## Иҡтисад

* Азот (компания)
* ОАО «Оргсинтез»
* ООО «Полипласт Новомосковск»
# Роммельянс йорто

Роммельянс йорто (нем. Haus Rommeljans йәки нем. Haus Romilian) — рыцарь поместьеһы Ганза ҡалаһы Ратингенда (Төньяҡ Рейн-Вестфалия ере) урынлашҡан; тәүге тапҡыр 1517 йылғы документтарҙа тапҡыр телгә алына — 1551 һәм 1555 йылдар араһында уны урындағы лордтар йырын һәм башня менән нығытылған рыцарҙар замогына тиклем ҙурайта, 1985 йылдың 31 майынан архитектура ҡомартҡыһы булып тора.
# Сергиев Посад

Сергиев Посад (рус. Сергиев Посад) — Мәскәү өлкәһендәге ҡала.