yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Хётенслебен

Хётенслебен (нем. Hötensleben) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3811 кеше йәшәй. Майҙаны — 36,09 км². Диңгеҙ кимәленән 99 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39393 һәм автомобиль коды — BK.
# Ханов Рәфил Лотфулла улы

Ханов Рәфил Лотфулла улы (16 май 1946 йыл) — совет спортсыһы һәм ауыр атлетика буйынса тренер; СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1972), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1993)

# Ханов Рәфил Лотфулла улы
## Биографияһы

Рәфил Лотфулла улы Ханов 1946 йылдың 16 майында Башҡорт АССР-ының Саҡмағош районындағы Йәмәй ауылында тыуған.
«Локомотив» (тренеры Б. М. Мосиевич) һәм «Хеҙмәт» (тренеры Г. Л. Аферин) спорт йәмғиәттәре тәрбиәләнеүсеһе.
1970—1972 йылдарҙа СССР ауыр атлетика йыйылма командаһы ағзаһы. РСФСР чемпионы була (1969), СССР кубогының (1971) һәм РСФСР чемпионатының (1970) көмөш призеры, шулай уҡ СССР (1972) һәм РСФСР (1971—1972) чемпионаттарының бронза призеры.
1980 йылдан алып Ханов Рәфил тренерлыҡ эше менән шөғөлләнә. «Башстрой» территориаль берекмәһенең 3-сө төҙөлөш тресы «Өфөлө» спорт клубы балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбендә, 2005 йылдан — «Уфимец» олимпия резервы спорт мәктәбендә (Өфө ҡалаһы, Башҡортостан Республикаһы) тренер-уҡытыусы булып эшләй. Юғары квалификация категориялы тренер.

# Ханов Рәфил Лотфулла улы
## Биографияһы
### Ғаиләһе

Хановтар ғаиләһе Өфөнөң спорт биографияһында үҙенсәлекле ғаилә булып тора. Был ауыр атлеттар ғаилә командаһында — ике халыҡ-ара класлы спорт мастеры, спорт мастеры һәм мастерлыҡҡа кандидат. Рәфил Хановтың улы — Рафаэль, шулай уҡ спротсы-ауыр атлет булып китә. Уның ейәнсәре Эльвина 1992 йылғы һәм унан кесерәк спортсылар араһында ауыр атлетика буйынса Рәсәй беренселегенең көмөш призеры була. Ошо уҡ ярыштарҙа Эльвинаның һеңлеһе — Гүзәл ҡатнаша һәм спорт мастерлығына кандидат нормативтарын раҫлай
# Шмальцероде

Шмальцероде (нем. Schmalzerode) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 287 кеше йәшәй. Майҙаны — 1,25 км². Диңгеҙ кимәленән 289 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6295 һәм автомобиль коды — MSH.
# Урта Щугор

Урта Щугор — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Щугор йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Урта Щугор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100006505
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100650
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Лапы аралы

Лапы аралы — (рус. Осерёдок) — йылға йырҙаһында лапынанхасил булған, үҫемлекһеҙ һәм ярға тоташмаған бәләкәй утрау, ташҡын ваҡытында һыу аҫтында ҡалып, һайлыҡ хасил итә, ә һыу ҡайтҡанда өҫтә күренә башлай.

# Лапы аралы
## Тасуирлама

Ҡағиҙә булараҡ, лапы аралдары ташҡын ваҡытында, һыу күтәрелгәндә ағып килгән ташылдыҡтар ағым тиҙлеге кинәт әкренәйгәндә, һайыраҡ йә һыу ауышы кәмегән урындарҙа, йә бер нәмәгә эләгеп туҡталып өйөлөү арҡаһында хасил була. Шуныһын да билдәләп үтергә кәрәк — ташылдыҡтар ғәҙәттә һыу ағымының иң көслө урынында, үҙәктә ағып барыусан, ундағы тиҙлек кәмеүе тап йылға уртаһында лапы аралы барлыҡҡа килеүгә сәбәпсе була ла инде. Һыу һайыҡҡан осорҙа (рус. межень) ташылдыҡтар кәмей һәм лапы аралдары ла әҙәйә.
Ташылдыҡтар ағым ыңғайына килеп лапы аралдарына өҫтәлә бара. Һөҙөмтәлә, лапы аралдары яр менән тоташа, морондар, пляждар барлыҡҡа килтерә; артабан яңынан айырылып китеп, йәнә арал барлыҡҡа килеү мөмкин. Шулай уҡ улар ике йылға ҡушылған урындағы морон менән ҡушылыуы ихтимал. Үҫемлектәр ҡалҡып сығыуы йәки башҡа сәбәптәр арҡаһында нығынып, лапылыҡтар йырҙа утрауҙарына ла әүерелә. Утрауҙарҙан лапылыҡтар йыш ҡына ағымға ҡаршы яғы тәпәшерәк булыуы менән айырыла, ә утрауҙар өҫтө киреһенсә, ағым ыңғайына табан түбәнәйә бара.
Лапылыҡтар йылға суднолары эшмәкәрлегенә кире йоғонто яһай — йөҙөү юлдарын тарайта, кәкрәйтә һәм тәрәнлеген кәметә.
Тармаҡаланып утрауҙарға әүерелгән ваҡытта улар йылға йырҙаһын да тармаҡлыға әйләндерә.
# Тавакуль Карман

Тавакуль Абдел-Салам Карман (ғәр. توكل عبد السلام خالد كرمان‎; [Tawakkul ‘Abd us-Salām Karmān], шулай уҡ Таваккуль, Тавакель; 7 февраль 1979 йыл, Таиз, Йемен Ғәрәп Республикаһы) — Йемен хоҡуҡ яҡлаусыһы, журналист һәм сәйәсмән. «Ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтары һәм хәүефһеҙлеге өсөн көрәштә һәм тыныслыҡ урынлаштырыуҙа ҡатнашҡан өсөн» Лейма Гбови һәм Элен Джонсон-Серлиф менән тыныслыҡ өсөн 2011 йылғы Нобель премияһы лауреаты. Нобель премияһы алған беренсе Йемен гражданы, беренсе ғәрәп ҡатыны, икенсе мосолман ҡатыны , шулай уҡ иң йәш Нобель премияһы лауреаттарының береһе.
2011 йылда Йемен революцияһы (Ғәрәп яҙының өлөшө) ваҡытында билдәлелек ала.
2005 йылдан журналистика менән шөғөлләнә. Матбуғат азатлығын яҡлап акциялар ойоштора. Туниста Бен Алиҙы отставкаға ебәрткән "Йәсмин революцияһы"н яҡлап сыға; Йемен президенты Сәлихтең сәйәси оппоненты була.
WikiLeaks мәғлүмәттәре буйынса, Сәғүд Ғәрәбстаны сәйәсәтенә асыҡтан-асыҡ ҡаршы сыҡҡан Тавакуль Карман был илдә был властың ҡайһы бер вәкилдәре менән йәшерен осрашыуҙар үткәрә һәм уларҙан ярҙам һорай, шулай уҡ Мансур Һадиҙы хути менән Әл-Кайда яҡлы булыуҙа ғәйепләй.

# Тавакуль Карман
## Биографияһы

Тавакуль Карман 1979 йылдың 7 февралендә Йемен мухафазаһының Мехлав ҡалаһында тыуа. Атаһы — Абдель Салам Карман, юрист һәм сәйәсән, Али Абдалла Сәлих хөкүмәтендә ике тапҡыр юстиция министры була. Таиз ҡалаһы эргәһендәге биҫтәлә үҫә, шунда уҡ белем ала.
Тавакуль Карман белдереүенсә, уның ғаиләһе хәҙерге Төркиәләге Анатолиянан һәм Караман ҡалаһынан сыҡҡан. Төркиә хөкүмәте уға Төркиә гражданлығы тәҡдим итә, уны Тавакуль Төркиә сит ил эштәре министры Әхмәт Давутоглу ҡулынан 2012 йылдың 11 октябрендә ала.
Ҡыҙ ҡәрҙәштәре — шағирә Тарик Карман һәм «Әл-Жәзирә» телеканалы журналисы Сара Карман.
Ире — Мохаммед әл Нахми; өс балалары бар.
Сана Фән һәм технологиялар университетында — иҡтисад бакалавры, унан һуң Сана университетында политология магистры дәрәжәһен ала. 2012 йылда Альберт университетының (Канада) халыҡ-ара хоҡуҡ буйынса почётлы доктор булып китә.

# Тавакуль Карман
## Сәйәси ҡараштары

Тавакуль Карман — «Ислах» оппозиция сәйәси партияһы ағзаһы, ошо партия ойошторған "Шура советы"на инә, парламент депутаты булып тора. «Ислах» башта «Ислам сәйәси партияһы булараҡ ойошторола», һуңыраҡ Йемен президенты Сәлихкә ҡаршы ҙур хәрәкәткә әүерелә. "Ислах"тың төп электораты — сәләфиҙәр һәм «Мосолман ҡәрҙәштәр» яҡлылар. Карман үҙен был сәйәси төркөмдәрҙең береһенә лә индермәй. Ул уртаса ҡараштарҙа тора.
# Уаско

Уаско (исп. Huasco) — Чилилағы ҡала һәм диңгеҙ порты. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның һәм Чаньяраль провинцияһының административ үҙәге. Ҡала менән коммуна Уаско провинцияһына ҡарай. Ҡала халҡы — 6 445 кеше (2002).
Коммунаның майҙаны — 1601 км². Халыҡ һаны — 7945 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 4,96 кеше/км².

# Уаско
## Географик урыны

Копиапо ҡалаһынан 160 саҡрым (151 км) көньяҡ-көнбайышта, тымыҡ океандың яр буйының, Уаско йылғаһының тамағында урынлашҡан.
Коммуна сиктәштәре:
* төньяҡта — Копиапо коммунаһы
* көнсығышта — Вальенар коммунаһы
* көньяҡта — Фрейрина коммунаһы
* көнбайышта — Тымыҡ океан

# Уаско
## Транспорт

* Гуакольд диңгеҙ порты
* (трасса Уаско — Вальенар) тимер юл станцияһы
* Уаско — Вальенар автомобиль юлы
Автомобиль юлынан ҡалаға хәтлем ара:
* Копиапо — 207 км
* Вальенар — 57 км
* Фрейрина — 17 км

# Уаско
## Демографик мәғлүмәттәр

Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
| Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | 7945 |
| шул иҫәптән: | Ҡала халҡы | 6445 | Ҡала халҡы өлөшө, % | 81,12 |
| | Ауыл халҡы | 1500 | Ауыл халҡы өлөшө, % | 18,88 |
| | Ир-егеттәр | 3999 | Ир-егеттәр өлөшө, % | 50,33 |
| | Ҡатын-ҡыҙҙар | 3946 | Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө, % | 49,67 |
| Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | 4,96 |
| Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халыҡ өлөшө | Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халыҡ өлөшө | Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халыҡ өлөшө | Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халыҡ өлөшө | Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халыҡ өлөшө | 3,32 |

# Уаско
## Административ бүленеш

Коммуна 2 райондан тора:
| № | Район | Майҙаны км² | Халыҡ һаны (2002) | Ҡала халҡы | Ауыл халҡы | Халыҡ тығыҙлығы кеше/км² |
| 1 | Уаско | 480 | 7552 | 6445 | 1107 | 15,73 |
| 2 | Каррисаль | 1121,4 | 393 | 0 | 393 | 0,35 |
Иң ҙур торамалар (йәшәү пункттары)
| № | Торама | Категория | Халыҡ һаны (2002) | Ир-егеттәр | Ҡатын-ҡыҙҙар | Майҙаны км² |
| 1 | Уаско | ҡала | 6445 | 3206 | 3239 | 2,73 |
| 2 | Уаско-Бахо | ауыл | 776 | 378 | 398 | |
# Ляшковка (Башҡортостан)

Ляшковка (башҡ. Ляшковка) — Башҡорт АССР- ның Дәүләкән районы Имай — Ҡарамалы ауыл Советының бөткән ауылы.
Шишмә районының административ сигенә яҡын Тәпәреш йылғаһын быуыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән бәләкәй быуа янында урынлашҡан.
Ауыл — ара арба юлы.
1920 йылда халыҡ иҫәбен алыу буйынса Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Имай -Ҡарамалы улусына ингән.. Башлыса украиндар йәшәгән., 124 хужалыҡта 20 кеше.
Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1981 йылдың 12 февралендәге N 6-2/66 « Ҡайһы бер торак пункттарҙы иҫәпкә алыу мәғлүмәттәренән төшерөп ҡалдырыу тураһында» Указы менән бөтөрөлә,уның менән бергә тағы райондың өс тораҡ пункты: Ляшковка ауылы (Имай — Ҡарамалы ауыл Советы) Семилетка ҡасабаһы (Поляковка ауыл Советы) Сядэ (Раево ауыл Советы) Владимировка ауылы (Суйынсы ауыл Советы).
# Мазепа Всеволод Григорьевич

Мазепа Всеволод Григорьевич (2 август 1939 йыл, Казатин, Украина ССР-ы, СССР — 22 октябрь 2018 йыл, Киев, Украина)— украин архитекторы, «Мазепалар ғаиләһе» халыҡ-ара йәмғиәте ойошмаһы советы рәйесе. Украинаның атҡаҙанған архитекторы, беренсе булып Иван Мазепа Тәреһе менән бүләкләнгән.

# Мазепа Всеволод Григорьевич
## Биографияһы

Всеволод Григорьевич Мазепа 1956 йылдан 1961 йылға тиклем Днепропетровск транспорт инженерҙары институтында уҡый
1969 йылға тиклем — архитекторы, Львов, Днепропетровск, Омск, Алматы һәм башҡа ҡалаларҙа ҡала-ара телефон станциялары проекттарының авторы.
1969-1977 йылдарҙа — ГНИ «Укрдипроводгосп» проекттарының баш архитекторы, Каховский һуғарыу системаһында гидротехник ҡоролмалар һәм торлаҡ ҡасабалар авторы.
1977-1980 йылдарҙа — «Киевгипротранс» институтының баш архитекторы һәм бүлек начальнигы, Ургал станицияһының (БАМ) пассажир вокзалы станцияһы авторы.
1980 йылдан 2002 йылға тиклем Киев ҡала дәүләт хакимиәтендә ҡала төҙөлөшө һәм архитектура идаралығында эшләй, шул иҫәптән идаралыҡ начальнигының беренсе урынбаҫары вазифаһын биләй.
2002 йылдан хаҡлы ялда. 2008 йылдан — «Мазепалар ғаиләһе» халыҡ-ара йәмғиәт ойошмаһы советы рәйесе.
Украина Архитекторҙарының милли союзы ағзаһы (1968), Украина архитектураһы академияһының вәкиле итеп тәғәйенләнгән ағзаһы (1996), Украина Төҙөлөшө академияһының ғәмәли ағзаһы (1998).
Улы — Игорь (1966 й.), төҙөүсе, «Мазепалар ғаиләһе» ойошмаһы рәйесе, III дәрәжә «Хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры (2008 й.)

# Мазепа Всеволод Григорьевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Украинаның атҡаҙанған архитекторы (23 май 1997 йыл) — Киев ҡалаһын социаль-иҡтисади үҫтереүҙә, милли мәҙәни мираҫын байытыуға тос өлөш индергәне, юғары профессионализм өсөн
* Украина президенты билдәһе — Иван Мазепа Тәреһе (18 август, 2009 йыл; награда № 0001) — Украина дәүләтенең социаль-иҡтисади, мәҙәни үҫешенә шәхси өлөш индергәне өсөн һәм Украина бойондороҡһоҙлоғоноң 18-йыллығы уңайы менән
* «Киевтың 1500-йыллығы иҫтәлегенә» СССР миҙалы (1982), «Хеҙмәт ветераны» (1989)
* Украина Министрҙар кабинетының почет грамотаһы (29 июль 1999) — юғары профессионализм, Украинала архитектура эшенә тос өлөш индергәне өсөн һәм тыуған көнөнөң 60-йәшлек уңайы менән
# Кузеев

Кузеев — башҡорт фамилияһы.
* Кузеев Искәндәр Рөстәм улы (1950 й.) — ғалим, инженер-механик.
* Кузеев Рәил Ғүмәр улы (1929—2005) — күренекле этнолог һәм тарихсы.
* Кузеев Рөстәм Ғүмәр улы (1923—1998) — тарихсы.
* Кузеев Энгил Мөрсәлим улы (1938 й.) — селекционер.
# Ир (йылға)

Ир — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яузяк ҡушылдығының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 86 км.

# Ир (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ишим (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Ишим (бассейндың Рәсәй өлөшө), йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010300212115300011521
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301152
* Бассейн коды — 14.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Аҡкүбәк

Аҡкүбәк — борон башҡорт ата-бабаларыбыҙ йыш ҡушҡан ир-ат исеме..

# Аҡкүбәк
## Этимологияһы

Аҡкүбәк (Аҡкөбәк) төп башҡорт исеме, батыр; иптәш; эт тигән мәғәнәләргә эйә. Аҡкүбәк (Аҡкөбәк) исеме башҡорттарҙа хәҙерге осорҙа ҡушылмай тиерлек. Башлыса фамилияларҙа һәм аталары исемендә һаҡланған.

# Аҡкүбәк
## Билдәле кешеләр

Аҡкүбәк хан — ҡыпсаҡтар етәксеһе, 1223 йылда Калка янындағы һуғышта монголдар урыҫ ғәскәрен һәм Туҡһаба ҡәбиләһе ҡыпсаҡтарын ҡыйрата. Ағиҙел буйында йәшәгән.
Аҡкүбәк менән Мамыҡҡол Күсәбаевтар (Көҫәпәев) — Башҡортостан Республикаһының хәҙерге Салауат районы Башҡорт Илсекәйе ауылында нигеҙ ҡорған Табын-Ҡыуаҡан ҡәбиләһенең Түбәләҫ ырыуына ҡараған Һунбыҡ нәҫеленең («беҙ үҙебеҙ Һундарҙан») ата-бабалары.

# Аҡкүбәк
## Фамилияла

Аҡкөбәков Ғәнәфи Закир улы (рус. Акубаков Ганафий Закирович; 1910 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалелерия полкы 2-се эскадронының отделение командиры. Сержант. 1943 йылдан ― 82-се гвардия уҡсылар дивизияһында хеҙмәт итә.
Аҡҡөбәков Хөрмәт С. (рус. Аккубяков Хурмат С.; 1913 йыл — 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 294-се кавалерия полкы кавалерисы. Ҡыҙылармеец.
Аҡкүбәков Рәшит Йомаҙил улы (26 сентябрь 1972 йыл) — Тарих фәндәре кандидаты, Рәсәй Фәндәр Академияһының Өфө федераль тикшеренеү үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының ғилми хеҙмәткәре. Көнсығыш ҡулъяҙмалары бүлегендә эшләй.

# Аҡкүбәк
## Атаһы исемендә

Байслан Аҡкөбәк улы Ҡарамышев — йорт старшинаһы. Урыҫ-швед һуғышында (1788—1790) ҡатнаша. Ҡылыс менән бүләкләнә.
# Күтүб әл-Арбаға

Дүрткитаплыҡ, Күтүб әл-Арбаға (ғәр. الكتب الأربعة‎; рус. Кутуб аль-Арбаа) — «ун икесе» шиғыйҙарҙа иң яҡшы дүрт хәҙис йыйынтығы: әл-Күләйниҙең «Әл-Кәфи», ибн Бабавайх әс-Садуҡтың «Мән лә йәхдүрүһү-л-фаҡиһ», Шәйех әт-Тусиҙың «Тәхзиб әл-әхкәм» һәм "Әл-Истибсәр"е.

# Күтүб әл-Арбаға
## Тасуирламаһы

Шиғыйҙарҙың сөнниҙәрҙең китаптарынан айырылып торған хәҙистәр һәм риүәйәттәр йыйынтыҡтары менән файҙаланыуы, шиғыйҙарҙың юғарыла әйтелгән дүрт хәҙис йыйынтығы иң дөрөҫө һәм абруйлы китап тип иҫәпләнеүе билдәле (Күтүб әс-ситтә «Алтыкитаплыҡ»ҡа ҡаршы). Сөнни хәҙистәренән айырмалы рәүештә, шиғый риүәйәттәре тик гонаһһыҙ имамдарҙан (ун ике имам), Али ибн Әбү Талиптың ҡатыны Фатиманан таралған тоҡомдарынан йыйылған.

# Күтүб әл-Арбаға
## Дүрткитаплыҡ авторҙары

"Дүрткитаплыҡ"тың иң тәүге йыйынтығы «Әл-Кәфи»ҙең авторы әл-Күләйни 941 йылда үлгән. , «Мән лә йәхдүрүһү-л-фаҡиһ» авторы ибн Бабавайх әс-Садуҡ 918—992 йылдарҙа йәшәгән, «Һуңғы ике йыйынтыҡты — Тәхзиб әл-әхкәм» һәм «Әл-Истибсәр»ҙетуплаусы Шәйех әт-Туси 966—1067 йылдарҙа йәшәгән. Уларҙың барыһы ла хәҙерге Иран биләмәһендә тыуған һәм йәшәгән, унда хәҙер исламдың шиғый йүнәлеше дәүләт дине булып тора.
* Был ислам тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
# Боҙом

Будум — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы/ Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/240/171/15 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Боҙом
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Беүә башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101112111100016069
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101606
* Бассейн коды — 10.01.01.011
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Наген-Еган

Наген-Ёган — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ай-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Наген-Еган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300065543
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306554
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Савруша

Савруша — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1398/44/228 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.

# Савруша
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Кинель башынан тамағына тиклем, Кутулук йылғаһы башынан Кутулук һыуһаҡлағысына тиклем ]. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000812112100008043
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100804
* Бассейн коды — 11.01.00.008
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Константинов Николай Николаевич

Константинов Николай Николаевич (2 ғинуар 1932(19320102)) — СССР һәм Рәсәй математигы һәм педагогы. Мәғариф өлкәһендә Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте премияһы лауреаты (2008).

# Константинов Николай Николаевич
## Биографияһы

Николай Николаевич Константинов 1932 йылдың 2 ғинуарында Мәскәү ҡалаһында тыуған (атаһы — Рәсәйҙең тыумыштан почетлы гражданы, әсәһе — грузин дворяны).
1941—1943 йылдарҙы Николай Николаевич эвакуацияла үткәрә, Татарстан Республикаһының Алабуға ҡалаһында йәшәй һәм уҡый. 1943 йылда Константинов Мәскәүгә тыуған мәктәбенә ҡайта һәм 1949 йылда уны алтын миҙалға тамамлай. 1954 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының физика факультетын отличие менән тамамлай.
Физика-математика фәндәре кандидаты.
А. Н. Колмогоров, Е. Б. Дынкин, С. И. Шварцбурд һәм башҡалар менән бер рәттән, СССР-ҙа математик мәғрифәтселек хәрәкәтенең күренекле эшмәкәрҙәренең береһе.
1950-сы йылдарҙан Мәскәү дәүләт университетында математика түңәрәге алып бара.
1960-сы йылдарҙан Мәскәүҙең төрлө мәктәптәрендә эшләй башлай, (7-се, 91-се, 57-се, 179-сы мәктәптәр), унда математика кластары булдыра һәм өлкән класс уҡыусылары өсөн юғары математика нигеҙҙәрен уҡытыу методикаһын эшләй («система листков», йәки «всё — в задачах» тип атала). Хәҙерге ваҡытта Константиновтың методикаһы Мәскәүҙең күп кенә математика мәктәптәрендә ҡулланыла. Хуплаусылар ҙа, ҡаршы килеүселәр ҙә бар.
Н. Н. Константиновтың уҡыусылары Мәскәү, Бөтә Союз (Бөтә Рәсәй), Халыҡ-ара математика олимпиадаларында даими еңеп сығалар.
1978 йылда Ломоносов турниры — күп предметлы олимпиада ойоштора, шунан бирле был турнир Мәскәүҙә йыл һайын үткәрелә.
Уҡыусыларҙың математика буйынса Бөтә Союз олимпиадаһы жюриһынан китергә мәжбүр булғандан һуң 1980 йылда Ҡалалар турниры — математика олимпиадаһын ойоштора, унда әлеге ваҡытта йыл һайын донъяның 25-тән күберәк иленән мәктәп уҡыусылары ҡатнаша. 1989 йылдан шулай уҡ йыл һайын Ҡалалар турнирының йәйге Конференцияһы үтә.
1991 йылда Бойондороҡһоҙ Мәскәү университетын ойоштороуҙа ҡатнаша.
Әлеге ваҡытта (2019) Константинов Николай Николаевич 179-сы мәктәптә эшләй, «Квант» журналының редакция советы ағзаһы булып тора.
# Үрләҙе

Үрләҙе (Үрһыулы) — рус. Урляда - Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яйыҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 2274 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.

# Үрләҙе
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, инештән Верхнеурал һыуһаҡлағысына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000112112200001566
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200156
* Бассейн коды — 12.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

# Үрләҙе
## Этимологияһы

Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Н. И. Шувалов гидронимды түбәндәгесә аңлата: Урляда, речка, левый приток Урала. Название башкирское. Образовано словом урле, урла — «верх», «подъем», «возвышенное место», «местность с подъемом», -ды — словообразовательный аффикс, т. е. «речка, текущая с возвышенного места». На карте 1735 г. значится как Большая Урседа, где ур — «верх», «подъем», «возвышение» и седа (сыуды) — «речка», т. е. «речка, текущая с возвышения», а Малая Урседа — теперь речка Узельга, правый приток Урляды..
Йәғни, 1735 йылда Үрһыуҙы тип аталған йылға атамаһы ваҡыт уҙыу менән үҙгәреш кисергән, ул ғына ла түгел, Кесе Үрһыуҙы йылғаһы Үҙъйылға булып киткән.