yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Сорва

Сорва (Холодная) — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нила йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Сорва
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201112111100023378
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102337
* Бассейн коды — 10.01.02.011
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Кесе Индоманка

Кесе Индоманка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Индоманка йылғаһының һул ярына тамағынан 95 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Кесе Индоманка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200312110000009206
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000920
* Бассейн коды — 08.01.02.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Тараҡ (биҙәүес)

Тараҡ (биҙәүес)
Тараҡ — көнкүрештә тән тәрбиәһендә ҡулланыла торған әйбер һәм бер үк ваҡытта сәс тарау өсөн дә, уны биҙәү өсөн дә файҙаланылған, бер нисә теше булған аксессуар. Ошо маҡсатта уны күп халыҡтар милли кейемдәре элементы итеп тотона. Әммә тараҡтың өҫ яғы биҙәкле йәки һырлы булыуы уның мотлаҡ биҙәүес булараҡ ҡулланылыуын аңлатмай.

# Тараҡ (биҙәүес)
## Европа

Ҙур декоратив тараҡ (исп. peineta) иң кәмендә XIX быуаттан испан милли кейеменең бер өлөшө булып тора, уны элегерәк тә ҡулланыуҙары тураһында мәғлүмәттәр бар. Эре пейнета мантилья менән ҡулланыла, бәләкәйерәктәре милли кейем элементы булараҡ үҙе генә сәскә ҡаҙап ҡуйылыуы мөмкин. Пейнета сәскә тура баҫтырып ҡаҙап ҡуйылған һәм өлөшсә ҡара селтәрҙән тегелгән ярымүтәҙек мантилья менән ҡапланған.
Башта пейнеталар ташбаҡа ҡабығынан эшләнгән, әммә хәҙерге ваҡытта уларҙың һаны кәмеү сәбәпле, тараҡтарҙы башлыса текстураһы һәм төҫө оҡшатып эшләнгән пластмассанан етештерәләр. Классик пейнеталар, ҡағиҙә булараҡ, ярымтүңәрәк, квадрат йәки тура мөйөшлө, бейеклеге бер ярымдан ике тиҫтә сам-ға тиклем була.
1830-сы йылдарҙа биҙәүес тараҡ европа модаһына инә, быны шул заман портреттарынан да күрергә була. Сәс тарарға тәғәйенләнмәгән тараҡтарҙың 5—6 ғына теше була;2-3 тешлеләре лә осрай.
Европаның XIX—XX быуаттарҙағы декоратив тараҡтары ҡәҙимге испан пейнеталарынан айырыла. Уларҙы алтын, көмөш, фил һөйәге, мәрүәт, нефрит, юғары баһаланған ағас һәм башҡа ҡыйбатлы материалдарҙан эшләгәндәр, ырып, сүкеп, инкрустациялап һәм башҡаса ысулдар менән биҙәкләгәндәр. Ар-нуво стиле таралған.
* А.П. Брюллов. Софья Александровна Волкова портреты, 1831.
* Карл Гампельн. Талызина Ольга Николаевна (1803—1882)
* Көмөш, яһалма ынйы, мөгөҙ. Швеция, 1870—90-сы
* Ар-нуво стиле, Париж, яҡынса 1902
* Хулио Ромеро де Торрес. Ракель Мельер ғәҙәти испан кейемендә, 1920-селәр

# Тараҡ (биҙәүес)
## Азия

Декоратив тараҡтар шәреҡ халыҡтарының ҡайһы берҙәрендә, шул иҫәптән, Ҡытай, Япония һәм Вьетнам халыҡтарында ҡулланылған.

# Тараҡ (биҙәүес)
## Азия
### Япония

Япон ҡатын-ҡыҙы сәстәрен Эдо оороноң тәүге яртыһында, 1700-се йылдарҙа биҙәй башлай. Япондарҙың сәс биҙәүесе кандзаси тип атала һәм бик күп таҫма, муйынсаҡ, сәскәләр менән биҙәлгән тараҡтан (куси) ғибәрәт.
Куси үлем тигән һүҙҙең омонимы, шуға күрә уны бик һирәк бүләк итәләр.

# Тараҡ (биҙәүес)
## Шулай уҡ ҡара

* Тиара
* Эгретка
# Панфиловка (Чичка-Юла ҡушылдығы)

Панфиловка — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чичка-Юл йылғаһының һул ярына тамағынан 191 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

# Панфиловка (Чичка-Юла ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400312115200021674
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202167
* Бассейн коды — 13.01.04.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Бүгәс (йыр)

«Бүгәс» («Бүгәс маршы», «Бүгәсәү», «Оло юл») — башҡорт халыҡ йыры, һалмаҡ көй. Тәүге тапҡыр Н. Д. Шоңҡаров тарафынан 1961 йылда Һарытау өлкәһе Пугачев районы Ҡондоҙло ауылында яҙып алына һәм «Башҡорт халыҡ ижады» йыйынтығында баҫтырыла. «Бүгәс» йыры варианттарын Салауат Галин, Кирәй Мәргән яҙып алған. Крәҫтиәндәр һуғышы тураһындағы йырҙарға ҡарай.

# Бүгәс (йыр)
## Йырҙың тексы

Оло ғына, һай, юлдан ғәскәр килә, Арғымаҡтарын да уйнатып. Оло ғына, һай, юлдан Бүгәс килә, Дошман ғәскәрҙәрен шул ҡыйратып.
Оло ғына, һай, ғәскәр юлдан уҙа, Һауаларға оса шул туҙаны. Бүгәс батша, һай, яуыз түрәләрҙе, Ҡуй-һарыҡтай итеп тә тураны.
Оло ғына, һай, юлдан ғәскәр килә, Бүгәс батша икән шул хужаһы. Яуыз түрәләрҙе ҡырып бөткәс, Бөтмәҫ микән илдең нужаһы.
Оло ғына, һай, юлдан Бүгәс килә, Ебәк билбауын быуып биленә. Баяр, түрәләрҙән тартып алып, Ер-һыу бирә икән иленә.
«Бүгәс» йырының тексында тарихи шәхес — Емельян Пугачев һүрәтләнә. Халыҡ уны халыҡты яҡлаусы, ер һәм ирек биреүсе ғәҙел батша итеп күрһәтә.
Емельян Пугачев — 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында Яйыҡ казактарының күтәрелеүенән баш­лана. Ошо ваҡытта Яйыҡ буйына ҡасҡын Дон казагы Емельян Пугачев килеп сыға. Ул үҙен ябай халыҡты, бигерәк тә казактарҙы яҡлаған өсөн ҡатыны Екате­рина II зыянлыҡ күргән «император Петр III» тип таныта. Пугачев казактарҙы үҙенә хеҙмәткә саҡыра. Казактар «императорға» хеҙмәт итергә риза була.
Пугачев бөтә иҙелгән халыҡтарға яңы манифесттар тарата башлай. Манифестарында ул һәр халыҡҡа иң мохтаж нәмәһән, шунан тыш бөтәһенә лә ер, мәңгелек ирек вәғәҙәләй.
1773 йылғы ихтилалға бер йыл тигәндә, Пугачев ҡулға алына һәм 1775 йылдың ғинуарында Мәскәүҙә язалап үлтерелә. Был ваҡытта Пугачевҡа 33 йәш тирәһе була. Шул иғтибарға лайыҡ: Пугачев тураһында урыҫтар, ныҡ тыйылған булғанғалыр, йыр ижад итмәгәндәр. Башҡорт илендә лә исеме бик ҡаты тыйыу аҫтында булһа ла, халҡыбыҙ Бүгәс батша тураһында йырҙар сығарған һәм ике быуат буйына уларҙы һаҡлап килгән. Шуларҙың береһен 1961 йыл яҡташыбыҙ, фольклорсы-ғалим Салауат Галин Һарытау әлкәһенең Пугачев районы Ҡондоҙло ауылында йәшәүсе Мөхтәров тигән ағайҙан яҙып алған. «Бүгәс» (йәки «Бүгәс маршы») йырында Бүгәс батшаның ба­тырлығы, дошманына аяу белмәй һуғышыуы бәйән ителә, көрәштең маҡсаты ыҡсым ғына итеп аңлатыла.
Декламацион көй аныҡ структура, ябай боролоштар менән айырыла.

# Бүгәс (йыр)
## Башҡарыусылар

* «Бүгәс» йырын Ғ.З. Сөләймәнов башҡара.
# Болотная (Лымбелька ҡушылдығы)

Болотная — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы/ Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лымбелька йылғаһының уң ярына тамағынан 210 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Болотная (Лымбелька ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010900112115200034046
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203404
* Бассейн коды — 13.01.09.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Мейды-Юган (йылға)

Мейды-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Һул Хетта йылғаһының уң ярына тамағынан 338 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Мейды-Юган (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15030000112115300049112
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304911
* Бассейн коды — 15.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кәримов Таһир Шакир улы

Кәримов Таһир Шакир улы (5 ғинуар 1912 йыл — 21 июнь 1978 йыл) — композитор.

# Кәримов Таһир Шакир улы
## Биографияһы

Таһир Шакир улы Кәримов 1912 йылдың 5 ғинуарында Ауырғазы районының Әхмәр ауылында тыуған. Ул алты йәшенән тальянда өҙҙөрөп уйнарға өйрәнә. Уның олатаһы батша армияһында полк оркестрында музыкант була, әсәһе матур йырлаған һәм ҡумыҙҙа оҫта уйнаған.
Башланғыс класс уҡыусыһы Таһир, район смотрында беренселекте алып, гармун менән бүләкләнә. Алтынсыны тамамлағанда уға тальян һатып алалар. Ә 1929 йылда сик һаҡсыһы булып хеҙмәт иткән ағаһы янына Ашхабадҡа китә. Бер үк ваҡытта уҡый ҙа, эшләй ҙә, ебәк туҡымалар техникумын тамамлай. Эшкә Үзбәкстандың Ҡаған ҡалаһына ебәрәләр. Буш ваҡытында ҡулына баян ала, үҙаллы нота танырға өйрәнә.
Бер ваҡыт уны Фәйзи Ғәскәров күреп ҡала һәм Өфөгә эшкә саҡыра. Шулай итеп, Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбленең музыка бүлеге етәксеһе вазифаһында хеҙмәт юлы башлана. Фәйзи Ғәскәров менән Таһир Кәримов икәүләп яңғыҙ, парлы, күмәк бейеүҙәр ҡуя. Ансамбль «Бүләк», «Өс таған», «Ете ҡыҙ», «Дуҫлыҡ», «Бөрйән ҡыҙҙары», «Болғар сюитаһы», «Төҙөүселәр» кеүек нисәмә тиҫтә йыл буйы йөҙөк ҡашындай балҡып торған бейеүҙәрҙе сәхнәгә сығара. Уларға көйҙө Таһир Кәримов яҙғанлығын белеүселәр аҙҙыр хәҙер.
1956—1972 йылдарҙа Таһир Кәримов Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрының музыка бүлеге мөдире булып эшләй. Утыҙҙан ашыу спектаклгә көй яҙа: «Яңғыҙ ҡайын», «Ҡыҙ урлау», «Бажалар», «Ялҡынһыҙ яна йөрәк», «Йөрәк менән шаярмайҙар», «Ул ҡайтты», «Айгөл иле», «Тиле йәшлек», «Һин ҡайҙа?», «Әсәйемдең сал сәстәре», «Боҙҙар аҡтарылғанда», «Серле моң».
Таһир Кәримов ни бары 66 йәшендә вафат була.
# Бычиха (Уста ҡушылдығы)

Бычиха — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уста йылғаһының һул ярына тамағынан 107 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Бычиха (Уста ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400212110000043366
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004336
* Бассейн коды — 08.01.04.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Оло Крестовая (йылға)

Оло Крестовая — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Оло Крестовая (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000054936
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005493
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Вәзәм (йылға)

Вәзәм — Рәсәй йылғаһы, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға башы Һаҡмар йылғаһының уң яғынан 448 км алыҫлыҡта ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км

# Вәзәм (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәренә ярашлы Урал бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы башынан Оло Эйек йылғаһына ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй бассейны өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000512112200005379
* Кодтар буйынса гидрологик өйрәнеү (ГӨ) — 112200537
* Бассейн коды — 12.01.00.005
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

# Вәзәм (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре
### Ҡушылдыҡтары

* 6,9 км алыҫлыҡта исемһеҙ йылға.
# Алмыш

Алмыш (мосолман исеме Жәғфәр ибн Абдуллаһ йәки Жәғфәр бин Абдулла), шулай уҡ Алмас-Хан, «Әмир Жәғфәр бин Силки Хан», Алмаз, Алмыш (Алмыш ибн Жәғфәр Шилки йәки Алмыш әмир, Алмыш мәлик, Алмыш батша, Алмыш (Абдаллаһ) Жәғфәр ибн Шилки, Алмыш илтәбәр (ﺋﻳﺒن ﺟﺎﻌﻔﺎﺭ ﺋﺎﻟﻣﺌِش ﺷﻳﻟﻜﻯ, bas.lat.)); IX быуат аҙағы — X быуат башы) — Иҙел буйы Болғары ханы, Шилки хандың улы (Силки, «Абдуллаһ»).

# Алмыш
## Биография

Төрки телдә Алмыш исеме «алыу, ҡулға төшөрөү, баҫып алыу» тигәнде аңлата.
Алмыш Хан (Алмыш) IX быуат башы — X быуат аҙағында хакимлыҡ итә. Тарихҡа ислам динен дәүләт дине итеп ҡабул иткән болғар дәүләтенең тәүге хакимы булараҡ инә. Дербенттан айырмалы рәүештә бында ислам тыныс шарттарҙа, ирекле инә.
Алмыш хан IX быуат аҙағында уҡ Жәғфәр бин Ғабдулла (үҙенең мосолман исеме) аҫтында исеме менән тәңкәләр баҫтыра башлай. 922 йылда Алмыш саҡырыуы буйынса Волга буйы Булғарына Әхмәт ибн Фаҙлан етәкселегендә Бағдадтан Ғәббәсиҙәр хәлифлегенән өс меңлек ғәрәп ҡарауаны килә.
Ибн Фаҙлан хөрмәтенә Алмыш хан улына Әхмәт тип исем ҡуша.
Әммә болғарҙар ғәрәп ғөрөф-ғәҙәттәренә күсмәй үҙҙәренекен һаҡлап ҡала.

# Алмыш
## Ғаиләһе

* Ҡатыны — уғыҙ хәрби етәксеһе Ҡатаған улы Әтрәктең ҡыҙы (йә һеңлеһе).
* Улдары — Микаил, Әхмәт һ. б.
* Ҡыҙҙары — бер ҡыҙы Хазар ҡағанаты ҡатыны була, икенсеһе — эскелдар ҡәбиләһе юлбашсыһының ҡатыны.
# Ҡыуалат

Ҡыуалат — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Эйек йылғаһының һул ярына тамағынан 298 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Ҡыуалат
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000612112200005736
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200573
* Бассейн коды — 12.01.00.006
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Халето-Се

Халето-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға 179 Вэнуй-Еуо йылғаһының уң ярына тамағынан км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Халето-Се
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300044348
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304434
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Россплавная

Россплавная — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кема йылғаһының уң ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Россплавная
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300312110000014382
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001438
* Бассейн коды — 08.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кантеле

Ка́нтеле (карел. һәм фин. kantele) — карел һәм фин сиртмә ҡыллы музыка ҡоралы, көснәгә (рус. гусли) оҡшаған. Боронғо кантеле биш ҡыллы булған, хәҙерге заманда кантеле ҡылдары металдан эшләнә һәм 35-кә етеүе мөмкин. Уйнау өсөн кантелене тубыҡҡа ҡуялар һәм ике ҡулдың бармаҡтары менән ҡылдарын сиртәләр. Кателелә яңғыҙ ҙа уйнайҙар, һәм шулай уҡ, халыҡ эпосы «Калевала»ға ҡушылып уйнайҙар.

# Кантеле
## Тарихы

Кантеленың күп быуатлыҡ тарихы бар. Бик күптән үк кешеләр тормошонда кантеле музыкаль инструмент булыуҙан күпкә артығыраҡ булған урын алған. Кантеле — музыкаль инструмент ҡына түгел, ә төньяҡ халыҡтарының үҫешен, хеҙмәтен, мәҙәниәтен берләштереүсе символ булып тора.
Тәүге инструменттар ағастан соҡоп яһалған. Кантеле тартмаһын ерек, ҡайын ағастарынан, ҡылын ат ялынан эшләгәндәр. Музыкаль мәҙәниәт үҫеше менән бергә инструмет та камиллашҡан. Өҫкө декаһын шыршы таҡтаһына эшләй башлағандар. Ат ялы урынына металл сымдар ҡуя башлағандар. Диатоник төҙөлөшлө 5, 10, 12, 16 ҡыллы инструметтар барлыҡҡа килгән. Хәҙерге заманда Карелияла диатоник һәм хроматик кантеле киң таралған. Диатоник кантеле халыҡ музыкаһын башҡарыу өсөн тәғәйенләнгән. Классик музыка өсөн хроматик тауыш рәтле инструмент кәрәк.
Беренсе хроматик кантеле эшләүсе, "Калевалы"ны ижад итеүсе, Элиас Лённрот була. Ул 1830—1840 йылдарҙа ике хроматик кантеле эшләй. Уның береһе Финляндия музейында һаҡлана. Финляндияла хроматик кантеле киң таралған. Хәҙерге заманда кантеле-прима, кантеле-альт һәм кантеле-бас тигән төрҙәре эшләнә.

# Кантеле
## Һылтанма

* Халыҡ эпосы «Калевала» һәм кантеле тураһында сайт 2012 йыл 17 ғинуар архивланған. (урыҫса)
* Koistinen Kantele эшләусе фирма тураһында (финса)
# Пресвятая Богородица ҡорамы

Пресвятая Богородица ҡорамы — сиркәү Грузияла Хашури муниципалитетының Набахтеви ауылында көньяҡ-көнсығыштағы убала урынлашҡан. Феодал Куцна Амиреджиби тарафынан XV быуат башында төҙөлгән.
Дева Мария комплексы төкәтеп эшләнгән сиркәүҙән һәм ике ҡатлы манаранан тора. Сиркәү төкәтмәләре (14,5 метр 9,35 йылдар) юнылған таш плиталарҙан һалынған. Сиркәүҙең көнбайыштан һәм төньяҡтан ике инеү урыны бар. Апсидаһында ике ярым түңәрәк нишаһы, алтарында ике аш-һыу бүлмәһе ташы булған, береһе үҙәктә, икенсеһе төньяҡ яҡта урынлашҡан.
Сиркәүҙең көнбайыш стенаһында, буйға һуҙылған һәр стенала бер тәҙрә. Ҡорам ярым емерек хәлдә, көмбәҙҙәре юҡ, манараһы ныҡ туҙған.

# Пресвятая Богородица ҡорамы
## Фрескалары

Сиркәү биҙәктәре 1412—1431 йылдарҙа башҡарылған. Улар ныҡ зыян күргән. Ҡайһы бер композициялар художество музейында һаҡлана. Зал һәм алтарь стенаһының фрескаһы өс регистрға бүленгән. Үрге регистр асыҡ күҙҙе, икенсеһе Авраамдың ҡунаҡсыллығын (был Иоанн Креститель фигураһы Джорджияның сәнғәт музейына күсерелә) һүрәтләй, ә өсөнсөһө Сиркәү башлығы һүрәте, шулай уҡ Симеон да осрай.
2014 йылдан реставрация эштәре алып барыла — ҡорамды эзбизташ плиталар менән көпләйҙәр.
Сиркәү 2006 йылда Грузия президенты указына ярашлы, дәүләт әһәмиәтендәге мәҙәни ҡомартҡылар исемлегенә индерелә.
# Живов Павел Евгеньевич

Живов Павел Евгеньевич (15 март 1918 йыл — 9 октябрь 2001 йыл) — малсылыҡ алдынғыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының 7-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

# Живов Павел Евгеньевич
## Биографияһы

Павел Евгеньевич Живов Ишембай районы Петровский ауылында йәшәй. Көтөүсе булып эшләп, юғары наградаға лайыҡ була.
   СССР Юғары Советы Президиумы 22 мартта һәм 23 июндә Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменең бирелеүе тураһында ике Указ сығара. Башҡортостандың хеҙмәт батырҙарының исеме бөтә ил халҡына билдәле була. Указдарҙа Башҡортостандан 25 кешенең был юғары исемгә лайыҡ булыуы теркәлгән. Бына улар — икәүһе район комитеттары секретарҙары Әхмәт Әминев менән Тәлғәт Рахманов, тракторсылар Шиф Рәжәпов, Фәйзулла Шәйәхмәтов, Антон Костарев, һауынсылар Мария Хализова, Евдокия Кириллова, сусҡа ҡараусылар Матрена Шинкова һәм Лидия Ганцева, чабандар Сабир Күҫәков һәм Флүрә Әминева, көтөүсе Павел Живов, быҙау ҡараусы Нәсимә Фазлиәхмәтова һәм Анастасия Птицына һәм башҡалар. Республика тарихында ауыл хужалығында эшләгән 25 ябай хеҙмәткәрҙең эштәрендәге ҙур уңыштары өсөн ошондай ҙур награда — Социалистик Хеҙмәт Геройы исемен алыу бик һирәк күренештер.
Павел Живов Ишембай районының Ленин исемендәге колхозында (1960 йылға тиклем — Маҡар районының А. Матросов исемендәге колхозы) 1940—1978 йылдарҙа эшләй: 1945—1953 һәм 1967—1978 йылдарҙа — һөтсөлөк фермаһы мөдире, 1953 йылда — келәт мөдире, 1960—1967 йылдарҙа — мал ҡараусы-көтөүсе. Мал һимертеүҙә юғары күрһәткестәргә өлгөшө: йәш һыйыр малдарының уртаса тәүлек артымы 1300 грамм тәшкил итә (1965—1966).

# Живов Павел Евгеньевич
## Библиография

* Павел Евгеньевич Живов. Наш опыт нагула скота [Текст] / П. Е. Живов, скотник колхоза им. Ленина Ишимбайского района БАССР Герой Соц. Труда. — Уфа : Башкнигоиздат, 1966. — 27 с. : портр.; 14 см. — (Трибуна передовика).
# Кесе Кейнъю

Кесе Кейнъю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Колва йылғаһының һул ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Кесе Кейнъю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000073136
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103007313
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Короткая Вадега

Короткая Вадега (Хейвидъюнко) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Чеша йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Короткая Вадега
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000052710
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005271
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Үтәбаев

Үтәбаев — башҡорт ир-ат фамилияһы. Үтәбай исеменән барлыҡҡв килгән.
Үтәбаева — башҡорт ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

# Үтәбаев
## Билдәле йөрөтөүселәр

* Үтәбаев Инсур Рәмил улы (1979) — уҡытыусы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2019 йыл).
* Үтәбаев Мөхлис Суфиян улы (1888—1970) — ислам дине әһеле. Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре.
* Үтәбай-Кәрими (Үтәбаев) Рауил Алексей улы (1933—2005) — уҡытыусы, ислам белгесе, шәрҡиәтсе, тәржемәсе.
* Үтәбаев Әхмәр Ғүмәр улы (1960) — башҡорт яҙыусыһы, шағир һәм журналист.
* Яйыҡбай Үтәбаев (1790—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.
* Үтәбаева Фәйрүзә Юныс ҡыҙы — башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы.
* Үтәбаева Маһинур Мөхлис ҡыҙы (1930—2013) — педагогик хеҙмәт ветераны, йәмәғәтсе.