yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Абдразаҡов Ғәбдрәхим Абдрафиҡ улы

Абдразаҡов Ғәбдрәхим Абдрафиҡ улы (рус. Абдразаков Габдрахим Абдрафикович; 28 ноябрь 1914 йыл — 25 май 2004 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкы разведчигы. Рядовой ҡыҙылармеец.

# Абдразаҡов Ғәбдрәхим Абдрафиҡ улы
## Биографияһы

Ғәбдрәхим Абдрафиҡ улы Абдразаҡов 1914 йылдың 28 ноябрендә Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙенең (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Учалы районы) Яңы Байрамғол ауылында тыуған. Башланғыс белемде тыуған ауылында ала.

# Абдразаҡов Ғәбдрәхим Абдрафиҡ улы
## Хәрби хеҙмәте

1941 йылдың ноябрендә БАССР-ҙың Учалы районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла. Рядовой Ғәбдрәхим Абдразаҡов 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 275-се кавалерия полкы разведчигы булып хеҙмәт итә.
Күп тапҡырҙар яралана. Ғәбдрәхим Абдрафиҡ улының батырлығы орден һәм миҙалдар менән баһалана.
Берлинға тиклем барып етә, фронт юлын Германияның Премниц ҡалаһында тамамлай.
2004 йылдың 25 майында 90-сы йәшендә вафат була.

# Абдразаҡов Ғәбдрәхим Абдрафиҡ улы
## Наградалары

* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)
* Жуков миҙалы

# Абдразаҡов Ғәбдрәхим Абдрафиҡ улы
## Хәтер

Абдразаҡов Ғәбдрәхим Абдрафиҡ улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Учалы районы Яңы Байрамғол ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
# Николаевка ауыл Советы (Туймазы районы)

Николаевка ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Туймазы районындағы муниципаль берәмек.

# Николаевка ауыл Советы (Туймазы районы)
## Тарихы

Николаевка ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Туймазы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

# Николаевка ауыл Советы (Туймазы районы)
## Билдәле шәхестәре

* Лысенков Алексей Максимович (19 сентябрь 1916 — 19 март 1945 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугире, кесе лейтенант, Советтар Союзы Геройы (1944).
* Нафиҡов Ғәлимйән Харис улы (6 декабрь 1938 — 28 июль 2011) — төҙөүсе, "Нефтепроводмонтаж" тресының төҙөлөш-монтаж идаралығы начальнигы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973).
# Кобзарь, милли мәҙәни үҙәк

Кобзарь — Башҡортостан украиндарының республика милли-мəҙəни үҙəге. Республикала украиндарҙың телен, мәҙәниәтен һәм милли традицияларын һаҡлау һәм үҫтереү, украин телен, милли традицияларҙы, йолаларҙы, Украинаның тарихын һəм мəҙəниəтен өйрəнеү маҡсатында булдырылған йəмəғəт ойошмаһы. 1990 йылдан — «Кобзарь» Республика милли-мәҙәни үҙәге, 1996 йылдан — «Берегиня» Украин ҡатын-ҡыҙҙары берлеге, 1998 йылдан «Беркут» Украин йәштәре берлеге ойошторолған. Йәмәғәт ойошмаһы Өфөлә урынлашҡан. Украин бөтə донъя координацияһы радаһы, Рəсəй украиндары берекмəһе, Башҡортостан Республикаһы халыҡтары ассамблеяһы ағзаһы булып тора.
«Кобзарь» булышлығында украин телен өйрəнгəн 4 дөйөм белем биреү һəм 3 йəкшəмбе мəктəбе эшлəп килә, балалар өсөн «Кобзарик» республика йəйге лингвистик лагеры булдырылған. Башҡортостанда 20-гə яҡын украин художестволы үҙешмəкəрлек коллективы ойошторолған.
1739 йылда императрица Анна Иоанновнаның украин казактарына Ырымбур губернаһына күсергə рөхсəт иткән Указ сығара. Ошо указға ярашлы украиндар, бынан 270 йыл элек күберәк хәҙерге Башҡортостан территорияһы ҡараған Ырымбур губернаһы күсеп килә. Күскенселәр сығыштары менән башлыса Полтава, Чернигов, Киев, Харьков, Екатеринослав, Херсон өлкәләренән була. Казактар күберəк Ырымбур сик һыҙығы буйында ҡарауыл хеҙмəте үтəргә, ҡəлғəлəр төҙөү һәм башҡалар менән шөғөлләнергә тейеш булған. 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәте буйынса Башҡортостанды 55249 украин йәшәй.
# Соргиль

Соргиль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вохта йылғаһының һул ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Соргиль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000024693
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002469
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Путинцева Нина Яковлевна

Путинцева Нина Яковлевна (Карпенко) (20 май 1927 йыл — 16 март 1989 йыл) — совет ауыл хужалығы алдынғыһы, СССР Аҙыҡ-түлек сәнәғәте министрлығының «Геленджик» виноград үҫтерең совхозы звено етәксеһе. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1950).

# Путинцева Нина Яковлевна
## Биографияһы

Путинцева Нина Яковлевна 1927 йылдың 20 майында Төньяҡ-Кавказ крайы Кубань округының Геленджик ҡалаһында рус эшсе ғаиләһендә тыуа.
Хеҙмәт юлын 1940 йылда «Геленджик» совхозында йөҙөмсөлөктә башлай, һуңыраҡ 2-се бүлек звено етәксеһе була. Геленджик ҡалаһында йәшәй.
1949 йылда Карпенко 5,3 гектар майҙанда гектарынан 105,7 центнер йөҙөм алыуға өлгәшә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1950 йылдың 26 сентябрендәге Указына ярашлы, ауыл хужалығында юғары күрһәткестәргә өлгәшкән һәм виноградтан рекордлы уңыш алған өсөн Нина Яковлевна Карпенкоға (Путинцева) Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә Ленин ордены менән ««Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы» тапшырыла.
Артабан ул юғары һөҙөмтәгә өлгәшеүен дауам итә һәм икенсе Ленин ордены менән бүләкләнә.
Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә ҡатнаша. Ҡала хеҙмәтсәндәренең Геленджик ҡала советы депутаты була итеп һайлана.
Геленджикта йәшәй. 1989 йылдың 16 мартында вафат булды. Марья урманы ауылы зыяратында ерләнә.

# Путинцева Нина Яковлевна
## Наградалары

* «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын йондоҙо (26.09.1950)
* ике Ленин ордены (26.09.1950, 27.08.1951)
* «Хеҙмәт фиҙакәрлеге өсөн» миҙалы (23.08.1952)
* башҡа миҙалдар.

# Путинцева Нина Яковлевна
## Хәтер

* 1984 йылда Орлова һәм Путинцевый исемендәге приз булдырыла, ул уңыш йыйыу һөҙөмтәләре буйынса йыл һайын иң яҡшы йөҙөмсөгә бирелә.
# Мир (Ҡурған өлкәһе)

Мир — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһе Әлмән районындағы ауыл. Шәрип ауыл советының административ үҙәге.

# Мир (Ҡурған өлкәһе)
## Тарихы

1937 йылда яңы ойошторолған Ҡатай совхозының 1-се фермаһы ҡасабаһы булараҡ нигеҙ һалына. Ҡурған өлкә башҡарма комитетының 1963 йылдың 9 декабрендәге 434-се ҡарары менән Ҡатай совхозының 1-се ферма ҡасабаһы Мир ауылы тип үҙгәртелә.
# Ибеда-Хадыта

Ибеда-Хадыта — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Вело-Парод ҡушылдығының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Ибеда-Хадыта
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15040000212115300052989
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305298
* Бассейн коды — 15.04.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Сабата

Сабата — башҡорт кейемендә йүкәнән үреп эшләнгән ғәҙәти аяҡ кейеме. Ирҙәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар сабаталары булған.

# Сабата
## Эшләнеше

Сабатаны 7 йүкә таҫма алып башынан башлап тимер шөшлө һәм ҡалып ярҙамында үргәндәр. Ҡыя (табан өлөшөн) һәм тура (өҫ яғын) үреү ҡулланылған. Ике ҡатлап үрелгән (ҡайһы ваҡыт туҙ менән нығытылған) табаны күтәрмә хасил итеп, өҫкә ҡайтарылып ҡуйылған; башы трапеция формаһында булған. Шайтанашыҡтан йүкәнән эшләнгән ҡыҫҡа бау менән бәйләп ҡуйылған.

# Сабата
## Ҡулланылышы

Башҡортостандың төньяҡ-көнбайыш райондарында сабатаны ағастан аҫлыҡ (күтәрмәле сабата) һалып эшләгәндәр. Төньяҡ райондарҙа, Пермь башҡорттарында, аяҡ тирәләй бау менән бәйләп ҡуйыла торған өҫкө яғы туҡыма сабата (бышымлы сабата) киң таралған. Сабата тула йә йөн ойоҡ, силғау, киндер ыштыр менән кейгәндәр. Сабата көндәлек аяҡ кейеме һаналған. Башҡортостандың төньяҡ райондарында XX быуат уртаһына тиклем булған. Көнсығыш Европаның күп халыҡтарында: Сыуаш милли кейеме, Рус милли кейеме һ. б. таралған була.
# Поздянка

Поздянка — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шаква йылғаһының уң ярына тамағынан 94 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Поздянка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сылва, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100812111100013095
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101309
* Бассейн коды — 10.01.01.008
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Семилетка ауыл Советы (Дүртөйлө районы)

Семилетка ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Дүртөйлө районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Семилетка ауылы.

# Семилетка ауыл Советы (Дүртөйлө районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
2008 йылда Түбәнге Аташ һәм Түбәнге Маншыр ауыл Советтары менән берләштерелгән.
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 октябрендәге 49-З һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарын күсереү сәбәпле, Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында» Законының 1 ст., п. 20) б) ҡарар итә:
   Семилетка, Түбәнге Аташ һәм Түбәнге Маншыр ауыл Советтарын, «Семилетка» атамаһын һаҡлап һәм административ үҙәген Семилетка ауылында ҡалдырып, берләштерергә. Түбәнге Аташ ауыл Советының Түбәнге Аташ,Таштау ауылдарын, Түбәнге Маншыр ауыл Советының Түбәнге Маншыр, Ҡораласыҡ ауылдарын Семилетка ауыл Советы составына индерергә. Семилетка ауыл Советының сиктәрен килтерелгән схематик картаға ярашлы раҫларға.
# Көләмәс

Көләмәс — башҡорт фольклоры жанры, көтөлмәгәнсә тамамланған шаян йөкмәткеле бәләкәй күләмле сәсмә әҫәр. Көләмәсте татарҙар — мәҙәк, әзербайжан, үзбәктәр — латифа тип йөрөтә.

# Көләмәс
## Тасуирлама

Көләмәс — милли үҙенсәлекле жанр. Айырым осраҡтарҙа теге йәки был көләмәстең мәғәнәһен шул халыҡтың тарихын, тормош-көнкүреш шарттарын, ғөрөф-ғәҙәт, йолаларын белгәндә генә аңларға мөмкин, шуға күрә лә бер халыҡтың көләмәсе икенсе бер халыҡ кешеһенә бөтөнләй аңлашылмаҫҡа мөмкин.
Башҡорт халыҡ ижадында күп кенә башҡа төрки халыҡтарында киң таралған Алдар, Ерәнсә-сәсән, Хужа Насретдин исемдәре менән бәйле көләмәстәр ҙә киң таралған, быуаттар һуҙымында милли характер алған. Көләмәстәрҙә комик, юмористик ситуация, ҡағиҙә булараҡ, ике кеше араһындағы мөнәсәбәттәрҙән сығып һүрәтләнә, шуға күрә был жанрҙа күбеһенсә ике персонаж ҡатнаша (бай һәм ярлы, зирәк һәм аңра, маҡтансыҡ һәм алдаҡсы кешеләр һ.б.). Көлөү һәм шелтәләү объекты итеп уйлап сығарылған һәм дөйөмләштерелгән персонаждар ҙа, ысынбарлыҡтағы кешеләр ҙә берҙәй алына. Көләмәстең төп үҙенсәлектәренә ҡыҫҡалыҡ һәм көтөлмәгәнлек инә, башы һәм сиселеше була. Форма, йөкмәтке һәм функциялары буйынса көләмәс анекдотҡа яҡын тора.
Башҡорт әҙәбиәтендә көләмәс жанрына М. А. Буранғолов, С. Агиш, Р. Ғ. Солтангәрәев һ.б. мөрәжәғәт итәләр.

# Көләмәс
## Тематик төркөмләнеше

Кирәй Мәргән ижтимағи әһәмиәтенә ҡарап, башҡорт көләмәстәрен шундай төркөмдәргә бүлә:
1. Ижтимағи-социаль йүнәлештәге көләмәстәр. Уларға социаль тигеҙлеккә, иҙеүгә, байҙарға, муллаларға ҡаршы йүнәлтелгән сюжеттар ҡарай;
2. Тормош-көнкүреш көләмәстәре. Көндәлек тормошта осрай торған кәмселектәрҙе һәм айырым шәхестәрҙә күренгән тиҫкәре яҡтарҙы (ялҡаулыҡ, аңралыҡ, һаранлаҡ, ҡурҡаҡлыҡ һ.б.) фашларға йүнәлтелгән сюжеттарҙы индерә;
3. Ғибрәтле көләмәстәр. Бәләкәс кенә тормош картинаһы (сюжет) аша ғибрәт алыу, фәһем биреүҙе маҡсат итеп ҡуйған көләмәстәр инә.
Әхмәт Сөләймәнов милли репетуарҙың үҙенсәлегенән сығып, башҡа халыҡтарҙыҡынан (һәр хәлдә рус анекдоттары һәм татар мәҙәктәренән) айырмалы рәүештә, башҡорт көләмәстәрен, төп герой тибы принцибы буйынса түбәндәгесә төркөмләй:
1) хакимдар байҙар, муллалар, дингә, хөрәфәткә ышаныусылар;
2) зирәктәр, хәйләкәрҙәр;
3) бер ҡатлы кешеләр;
4) ауылдар;
5) туған-тумаса, дуҫ-иштәр;
6) ир менән ҡатын;
7) маҡтансыҡтар, шапрыныусылар, алдаҡсылар;
8) ялҡауҙар, эшкә яуапһыҙ ҡараусылар;
9) уғрылар;
10) эскеселәр, тәмәкәселәр;
11) бюрократтар, ришүәтселәр, ялағайҙар;
12) һарандар;
13) зауыҡһыҙҙар, мәғлүмәтһеҙҙәр;
14) тәрбиәһеҙҙәр;
15) теленән табыусылар тураһындағы көләмәстәр.

# Көләмәс
## Жанр төрҙәре

Башҡорт халыҡ ижадында көләмәстәр составына ингән әҫәрҙәр тематика, герой тибы йәһәтенән генә түгел, жанр билдәләре йәһәтенән дә үҙенә күп төрлө әҫәрҙәрҙе берләштерә. Улар «көләмәстәрҙең жанр төрҙәре» (жанровые разновидности) тип билдәләнә:
* асылы менән көләмәстәр (собственные анекдоты);
* сәсмә нәсихәттәр
* йомаҡ-көләмәстәр,
* сәсмә мәҫәлдәр,
* лаҡаптар
* һүҙ уйнатҡыстар
* мәрәкә хикәйәләр
# Адыл батыр

Адыл батыр (Иҙел батыр, cыу. Атӑл Паттӑр — «Волга (Иҙел) баһадиры, батыры») — сыуаш фольклорының персонажы. Риүәйәт буйынса сыуаштарҙың ҡыйыу батшаһы (cыу. патша). Ул халыҡты дошмандарҙан ҡурсалаған.
«Адыл Батыр» әкиәте Кашкар Мигулиҙан И. С. Тукташ тарафынан яҙып алынған. Әкиәттә Волгала (Иҙелдә) тыуған ҡаһарман Ҡояшты ике башлы бөркөттөң тотҡононан азат итеп, кешеләрҙең ғүмерен ҡотҡарыуы бәйән ителә. Һуңғы ҡаты алышта ул аҡ атҡа атланып дошман ғәскәренә бәреп инеп, уларҙы осло ҡылыс менән сабып килә. Дошмандар уның ҡалҡанына йөҙәрләгән уҡ һалған. Яугирҙар ете тапҡыр батырҙың ҡалҡанын алмаштырған, ә ҡалҡанды һәр саҡ ете яугир көс-хәл менән күтәргән. Һигеҙенсе тапҡыр алыштырғанда, батырҙың йөрәге уҡ менән яраланып, ул һәләк була. Риүәйәт буйынса, сыуаш халҡы уның хөрмәтенә йылғаға Атӑл (рус. Волга) тип исем биргән.

# Адыл батыр
## Әҙәбиәттә

Адыл батырҙың образы Мишши Сеспелдең «Урман балалары» (cыу. «Вӑрман ачисем», 1918) хикәйәһендә һүрәтләнгән. Унда сыуаштар боронғо замандарҙа уларҙың Атл исемле ҡыйыу батыры булыуы, уның яуҙа һәләк булыуы һәм «алтын табутта, диңгеҙ төбөндә» ерләнеүе хаҡында йырлай.
# Луптега

Луптега — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Мошенское күле - Моша йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Луптега
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000002196
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000219
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Вәлитов Илдус Ғәләметдин улы

Вәлитов Илдус Ғәләметдин улы (20 сентябрь 1947 йыл — 1 июль 2000 йыл) — график, архитектор. 1980 йылдан СССР Архитекторҙар союзы, 1995 йылдан Рәсәйҙең Рәссамдар союзы ағзаһы.

# Вәлитов Илдус Ғәләметдин улы
## Биографияһы

Илдус Ғәләметдин улы Вәлитов 1947 йылдың 20 сентябрендә Ҡазан ҡалаһында тыуған. 1973 йылда Ленинград ҡалаһындағы И. Е. Репин исемендәге Рәсем сәнғәте, скульптура һәм архитектура институтын тамамлағандан һуң «Татпроект» ғилми тикшеренеү институтында (Ҡаҙан) эшләй. 1978 йылдан алып «ГипроНИИавиапром» (Өфө), 1980 йылдан — «Уфанефтехим» акционерҙар йәмғиәте дизайнеры. 1985 йылдан алып акварель техникаһында эшләй.

# Вәлитов Илдус Ғәләметдин улы
## Ижади эшмәкәрлеге

Вәлитов Илдус Ғәләметдин улы эштәренең эмоциональ үҙенсәлеге төҫ палитраһының әүҙемлегенә, төп төҫтәрҙең нескәлегенә һәм бай колоритҡа нигеҙләнгән. Рәссам ижадында төп тема — ҡала, башлыса Өфө, архитектураһы пейзажы («Өфө акварелдә» серияһынан: «М. В. Нестеров исемендәге музей» (1989), «Шаляпин йорто» (1999) һәм башҡалар). Тәбиғи, архитектура мотивтары реаль булмаған һыҙаттар, төҫтәр ала, поэтика һәм экспрессия менән тулыланып, йыһан метафораһына әүерелә: «Сикһеҙлек», «Ҡарт ағас», «Монар» (бөтәһе лә — 1994), «Иртә» (1997), «Тулған ай» (1998) һәм башҡалар. 1986 йылдан башлап күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. Өфө, Гандия (Испания), Хельсинки (Финляндия) ҡалаларында 10‑дан ашыу шәхси күргәҙмәһе (1986 йылдан алып) үткән. Эштәре Башҡорт дәүләт художество музейында, Ирбит Һынлы сәнғәт музейында, Рәсәй һәм сит илдәр шәхси йыйылмаларында һаҡлана.
# Алым

Алым — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы/ Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тимшор йылғаһының һул ярына тамағынан 75 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Алым
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100003505
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100350
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Мокрый Карамык

Мокрый Карамык — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кума йылғаһының һул ярына тамағынан 474 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 142 км.

# Мокрый Карамык
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кума йылғаһы Отказненск һыуһаҡлағысынан Зеленокумс ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек, Дон һәм Волга йылғалары араһындағы тымыҡ райондар.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07010000712108200002030
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200203
* Бассейн коды — 07.01.00.007
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Акша (Теша ҡушылдығы)

Акша (Икша) — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Теша йылғаһының һул ярына тамағынан 214 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Акша (Теша ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Теша йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ока ҡушылдыҡтары бассейны Мокша йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010300212110000030526
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003052
* Бассейн коды — 09.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Маймылдар һәйкәле

Маймылдар һәйкәле —эксперименталь медицина алдындағы ҡаҙаныштары өсөн уларға арналған скульптура монументы

# Маймылдар һәйкәле
## Урынлашыуы

Һәйкәл Абхазияның баш ҡалаһы Сухумда Трапеция тауында, Абхазия фәндәр академияһының эксперименталь һәм патология ғилми-тикшеренеү институты территорияһында урынлашҡан.

# Маймылдар һәйкәле
## Төҙөлөү тарихы

Абхазия Министрҙар Советы ҡарары менән маймылдар питомнигының 50 йыллыҡ юбилейына, ғилми-тикшеренеү институты Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнгәс, полиомиелит, һары биҙгәк, сабыртмалы тиф, тапма, туберкулез сирҙәре һәм башҡа бик күп ауырыуҙар өҫтөнән еңеүе өсөн маймылдарға кешенән рәхмәт билгеһе итеп ҡуйыла. Маймыл һәйкәле Мытищи ҡалаһында ҡойола. Ауырлығы 1,5 тонна.
Һәйкәлгә Грузин-абхаз һуғышы ваҡытында (1992—1993) һәйкәлгә автоматтан ут асыусы грузин һалдаттары зыян килтерә. Әлеге ваҡытта пуля эҙҙәре күренеп тора.

# Маймылдар һәйкәле
## Тасуирламаһы

Пьедесталда, ғөмүмән маймыл түгел, ә питомниктың конкрет өлкәне, гамадрилдар көтөүенең аҡыллы башлығы — Муррей скульптураһы. Ул постаментта ултырған килеш һүрәтләнә, постаментта маймылдар өҫтөнән яһалған тәжрибәләр арҡаһында өйрәнелгән һәм еңелгән ауырыуҙарҙың атамалары уйып яҙылған
# Мег-Тыг-Игол

Мег-Тыг-Игол — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Корлик йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Мег-Тыг-Игол
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200037982
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203798
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Горевая (Пеша ҡушылдығы)

Горевая — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Пеша йылғаһының уң ярына тамағынан 83 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Горевая (Пеша ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000054547
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005454
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Накалакеви сиркәүе

Накалакеви сиркәүе - Грузияла Самцхе-Джавахети төбәге Аспиндза муниципалитетының Накалакеви ауылындағы IX быуатҡа ҡараған мәҙәни ҡомартҡы. Әлеге ваҡытта емереклектәрҙә һаҡланған. Сиркәү эсендә ныҡ зыян күргән фрескаларҙың фрагменттары һәм урта быуат грузин яҙыуҙарының өлөшө урынлашҡан. Сиркәүгә 2006 йылда Грузия президенты указына ярашлы дәүләт әһәмиәтендәге күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡыһы статусы бирелә
# Утчанка

Утчанка — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Колтымак №2914 йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Утчанка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Түбәнге Кама һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем, Вятка йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101512111100029157
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102915
* Бассейн коды — 10.01.01.015
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ошка-Ёль

Ошка-Ёль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пиянка йылғаһының һул ярына тамағынан 0,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Ошка-Ёль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000018235
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001823
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0