# Әхмәтов Низаметдин Шәмсетдин улы

Әхмәтов Низаметдин Шәмсетдин улы (18 март 1949 йыл) — СССР шағиры, диссидент. 20 йыл самаһы төрмәлә ултыра (1967—1987).

# Әхмәтов Низаметдин Шәмсетдин улы
## Биографияһы

1949 йылдың 18 мартында Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районы Ибраһим ауылында башҡорт ғаиләһендә тыуған.
Ҡоншаҡ ауылының рус мәктәбендә уҡый, ата-әсәһе шунда күсеп килә. 1966 йылда Силәбелә һөнәри-техник училищены тамамлай һәм ер тетрәүҙән Һуң зыян күргән Ташкентты тергеҙеүгә юллана. Унда ҡырым татарҙарын депортация урындарынан Ҡырымға ҡайтарыу маҡсатын ҡуйған ҡырым татарҙары милли хәрәкәте менән бәйләнеш тота.
Тәүге тапҡыр 1967 йылдың 13 сентябрендә урлашыуҙа — уйлап сығарылған ғәйепләү буйынса ҡулға алына. 1969 йылдың майында КГБ-ның Ташкент тәфтиш изоляторында хоҡуҡ һаҡлаусы һәм шағир Илья Габай менән таныша. 1969 йылдың 26 ноябрендә Тәфтиш изоляторында листовкалар таратҡан өсөн Үзбәк ССР-ы Енәйәт кодексының 60-сы статьяһы 1-се бүлеге буйынса («советтарға ҡаршы агитация») уны 7 йылға иркенән мәхрүм итеүгә һәм 5 йылға һөргөнгә, үтәлмәгән сроктың бер өлөшөн ҡушып, бөтәһе 10 йылға иркенән мәхрүм итеүгә һәм 5 йылға һөргөнгә хөкөм итәләр. Төрмәлә Дубравлагта һәм Владимир төрмәһендә ултыра. 1973 йылдың 19 ғинуарында Мордва АССР-ы Зубово-Полянск район суды Әхмәтовты «хулиганлыҡ»та (РСФСР Енәйәт кодексының 206 статьяһы 2-се бүлеге буйынса) ғәйепләп, өҫтәмә биш йылға төрмәгә ултырта. 1978 Йылда Красноярск крайының холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт учреждениелары идаралығына этаплап ебәрелә.
Төрмәлә ул шиғырҙар яҙа башлай. 1978 йылда Әхмәтовҡа ФРГ-ға ике шиғырын һәм тотҡондарҙың башҡа дәүләттәрҙә йәшәүселәргә мөрәжәғәтен ебәрергә форсат тейгән. Хатты ағас партияһы менән ебәрә. Хельсинки килешеүҙәренең үтәлешен тикшереү буйынса Мадрид кәңәшмәһенә ебәргән хаты өсөн 1982 йылдың аҙағында яңынан ҡулға алына. 1983 йылда Красноярск тәфтиш изоляторында үҙенең енәйәт эше материалдарының артҡы яғына 43 шиғыр яҙа, һуңынан уларҙы сит илдәрҙә баҫтырып сығара алған. 1983 йылда ул аҡылдан яҙған тип таныла һәм Алма-Ата махсус психиатрия дауаханаһына мәжбүри дауаланыуға ебәрелә.
Әхмәтовтың текстары баҫылып сыҡҡандан һуң көнбайышта уны азат итеүҙе талап иткән кампания башлана. Совет шағиры, төрмәлә ултырған сағында, Бөйөк Британия, Франция, Дания һәм Австрия ПЕН-клубтарының почетлы ағзаһы итеп һайлана. Әхмәтовты яҡлап уның әҫәрҙәрен тәржемә итеү менән шөғөлләнгән яҙыусы һәм йәмәғәт эшмәкәре Хелен Самуэли сығыш яһай. 1987 йылда Әхмәтовтың яҙмышы тураһында мәсьәлә Бөйөк Британия парламенты ултырыштарының береһендә ҡуйыла, шулай уҡ ФРГ-ның элекке канцлеры Вилли Брандт һәм КПСС-тың Үҙәк Комитеты ағзаһы Вадим Загладин араһындағы һөйләшеүҙә күтәрелә. Әхмәтов 1987 йылдың 12 февралендә иреккә сыға, 20 йыл тиерлек төрмәлә ултыра.
1987 йылдың 23 июлендә шағир дауаланыу өсөн ФРГ-ға китә. Гамбургта йәшәй, унда «Камушки для кумалака бабушки Шамсии» романын яҙа. 1988 Йылда Fischer нәшриәтендә немец теленә тәржемә ителгән шиғырҙар һәм проза йыйынтығы сыға. ФРГ-ла булған сағында Әхмәтов совет паспортын юғалта, ә тиҙҙән уға Башҡортостан Яҙыусылар союзынан саҡырыу килә. Яңы документ алыуҙы көтмәйенсә, шағир законһыҙ рәүештә Польша-СССР сиген аша үтергә ҡарар итә, һәм 1990 йылдың ноябрендә шунда ҡулға алына. КГБ-ның Вильнюстағы тәфтиш изоляторында тотола, унан Смоленскиға, ә һуңынан Силәбегә ебәрелә. 1991 йылдың 11 ғинуарында Әхмәтов, сығып китмәү тураһында ҡултамғаға ҡул ҡуйып, һаҡ аҫтынан азат ителә. Бер айҙан Әхмәтовҡа ҡаршы эш туҡтатыла.
Рәсәйгә ҡайтҡас, Әхмәтов уҡытыусы Аленаға өйләнә. Уларҙың ике балаһы тыуа: Мәрйәм һәм Булат. Беренсе никахынан Аленаның өс балаһы була. 1993 йылда Чита өлкәһендә йәшәй. Пацифист булараҡ, Беренсе чечен һуғышын һәм Югославияны НАТО тарафынан бомбардировкалауын тәнҡитләй. 2004 йылда Әхмәтовҡа Рәсәй Федерацияһының дәүләт стипендияһы бирелә. 2017 йылғы мәғлүмәттәр буйынса Әхмәтов Силәбелә йәшәгән.

# Әхмәтов Низаметдин Шәмсетдин улы
## Наградалар һәм маҡтаулы исемдәр

* Rotterdam International Poetry фонды премияһы(1984)
* PEN America ойошмаһынан Barbara Goldsmith Freedom to Write Award (1987)