yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Увью

Увью — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының һул ярына тамағынан 888 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.

# Увью
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000043087
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004308
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Горелая (Талановка ҡушылдығы)

Горелая — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Талановка йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Горелая (Талановка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200018217
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201821
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Мария Гёпперт-Майер

Мария Гёпперт-Майер (нем. Maria Göppert-Mayer; 28 июнь 1906 йыл, Германия империяһы, Катовице — 20 февраль 1972 йыл, АҠШ, Сан-Диего) — ғалим-физик, физика буйынса Нобель премияһы лауреаты булған ике ҡатын-ҡыҙҙың береһе (1963 йылғы премияның яртыһын Ханс Йенсен менән икеһенә «ядроның тышлығы структураһына ҡағылышлы асыштар өсөн»; премияның икенсе яртыһы Юджин Вигнерға «атом ядроһы һәм элементар киҫәксәләр теорияһына, айырыуса симметрияның фундаменталь принциптарын асыу һәм ҡулланыу ярҙамында индергән өлөш өсөн» бирелә).

# Мария Гёпперт-Майер
## Биографияһы

Мария Гёпперт-Майер педиатрия профессоры Фридрих Гёпперт менән уның ҡатыны, тел һәм әҙәбиәт уҡытыусыһы Мария Гёпперттың берҙән-бер балаһы була. 1910 йылда ғаилә Гёттингенға күсә, сөнки Марияның атаһы бындағы университетҡа педиатрия профессоры итеп тәғәйенләнә. Мария бәләкәйҙән студенттар һәм университет уҡытыусылары араһында үҫә, улар араһында Энрико Ферми, Вернер Гейзенберг, Поль Дирак һәм Вольфганг Паули кеүек зыялылар була. 1924 йылда университетҡа (Abitur) уҡырға инә. Макс Борн, Джеймс Франк, Адольф Отто Рейнольд-Виндхауз лекцияларын тыңлай. 1930 йылда Джеймс Франктың хеҙмәткәре Джозеф Эдвард Майерға кейәүгә бара. Тиҙҙән улар Майерҙың тыуған иленә — АҠШ-ҡа — китә. Артабан бер нисә йыл Гёпперт-Майер Балтиморҙа Джонс Хопкинс исемендәге университетта, Колумбия университетында, Чикаго университетында уҡыта. Әммә ул түләүһеҙ эшләй, түләүле эш табыу, бер яҡтан, Бөйөк депрессия арҡаһында, икенсе яҡлап, ире профессор булған университеттарҙа эшләгәнлектән туғанлыҡ бәйләнештәрен файҙаланыуҙа ғәйепләнеү ихтималлығы арҡаһында ҡатмарлы була. 1940 йылда ире менән бергә «Статистик механика» тигән китап сығаралар.
1946 йылда Аргонна милли лабораторияһы асыла, һәм Гёпперт-Майерға теоретик физика бүлегендә ярты ставкаға өлкән ғилми хеҙмәткәр эшен тәҡдим итәләр. Нәҡ шул ваҡытта ул ядроның тышлыҡлы моделен эшләй, шуның өсөн һуңынан физика буйынса Нобель премияһына лайыҡ була.
Яҡынса шул уҡ ваҡытта уға бәйһеҙ рәүештә немец физигы Ханс Йенсен ядроның тышлыҡлы моделе теорияһын эшләй. 1955 йылда улар бергәләп «Ядроның тышлыҡлы моделенең элементар теорияһы» тигән китап яҙа.
1940-сы йылдар аҙағы—1950-се йылдар башында ул Эдвард Теллер өсөн нурланыштың йотолоуы буйынса хисаплауҙар башҡара, был эш, моғайын, водород бомбаһын яһағанда файҙаланылғандыр.
Гёпперт-Майерҙың вафатынан һуң Америка физика йәмғиәте уның хөрмәтенә йәш физик ҡатын-ҡыҙға тапшырылыусы награда булдыра. Чикаго университеты ла йыл һайын бик һәләтле йәш ғалимәгә йә инженер ҡатын-ҡыҙға премия бирә. Сан-Диеголағы Калифорния университеты йыл һайын Гёпперт-Майер исемендәге симпозиум үткәрә.
# Һаҡау кәкүк

?Һаҡау кәкүк :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Суб-тип: | Ҡабырғалылар |
| Класс: | Ҡоштар |
| Отряд: | Кәкүк һымаҡтар |
| Ғаилә: | Кәкүктәр |
| Ырыу: | Хәҙерге кәкүктәр |
| Төр: | Һаҡау кәкүк |
Латинса исеме :
Cuculus saturatus Blyth, 1843 :
| Викитөрҙәр систематикаһы | рәсем эҙләү рәсемдәр | ITIS 177823 NCBI 36246 |
Һаҡау кәкүк (рус. Глухая кукушка, гималайская кукушка, лат. Cuculus saturatus) — кәкүктәр ғаиләһендәге ҡош.

# Һаҡау кәкүк
## Ҡылыҡһырлама

Диалекттарҙа дауылдаҡ кәкүк, дүдәрдән тип тә йөрөтөлә.
Сыйырсыҡтан ҙурыраҡ. Башлыса яңғыҙ йөрөй. Башы, һырты, түшенең өҫкө өлөшө арҡыры һыҙыҡлы аҡ. Алыҫтан кәкүктәрҙең ике төрөн айырып булмай. Һаңғырау кәкүк бәләкәйерәк, ҡойроғонда аҡ төртөктәр юҡ.

# Һаҡау кәкүк
## Тауышы

Тауышы тоноҡ ҡына;«ду-ду-ду»

# Һаҡау кәкүк
## Йәшәү рәүеше

Урманда йәшәй. Төрлө бөжәктәр, уларҙың ҡарышлауыҡтары һәм ҡурсаҡтары менән туҡлана. Күсмә ҡош. Һирәк осрай. Оя ҡормай. Йомортҡаларын башҡа ҡоштарҙың ояларына һала. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып файҙа килтерә.

# Һаҡау кәкүк
## Тәрбиәселәренең төрҙәре

* Теңкелдәк төйөт
* Аҡ башлы төйөт
* Таң төйөтө
* Кәрлә төйөт
# 1929 йылғы Уолл-Стрит һәләкәте

1929 йылғы Уолл-Стрит һәләкәте — Америка Ҡушма Штаттарының фонд биржаһында акция хаҡтарының ҡырҡа түбән төшөүе.
Һәләкәткә тиклемге ун йыл эсендә акцияларға хаҡтар бер туҡтауһыҙ үҫә. Миллионлаған кеше аҡсаларын акцияларға әйләндерә. Акция алырға теләүселәрҙең һаны артыуы уларҙың хаҡын ҡабарта, был тағы акцияларҙа байырға теләгән келәр һанын күбәйтә. Күптәр биржала уйнау өсөн аҡсаны банктарҙан бурысҡа ала.
1929 йылдың Ҡара кесаҙна тип аталған 24 октябренән алда уҡ биржала хаҡтар тотороҡһоҙ була. Хаҡтар төшөүе һәм ҙур күләмдә һатыуҙар ҡыҫка арауыҡтағы хаҡтар күтәрелеү менән алмашынып килә. Был ваҡытҡа Доу-Джонс сәнәғәт индексы 381,17 кимәлендә була. Хаҡтарҙың түбән төшөүе 24 октябрҙә тиҙләнә. Был көндә барыһы 12,9 миллион акция һатыла.
Ял көндәрендә был ваҡиға тураһында хәбәр гәзит-журналдар аша бөтә Ҡушма Штаттар буйлап тарала. Ҡара дүшәмбе тип аталған көндә, 28 октябрҙә тағы ла күберәк кеше акцияларҙан ҡотолорға тырыша, Доу-Джонс индексы 13 процентын юғалта. 29 октябрҙә — Ҡара шишәмбе көнөндә — 16 миллион акция һатыла, Доу-Джонс индексы тағы 12 процентҡа төшә. Фонд биржаһы был көндә йәмғеһе 14 миллиард доллар аҡсаһын юғалта. Аҙна эсендә иһә 30 миллиард доллар юғала — был АҠШ-тың Беренсе донъя һуғышы ваҡытында сарыф иткән аҡсанан да күберәк тәшкил итә.
Акцияға һалынған аҡсаларын ҡайтара алмай, күп банктар юҡҡа сыға, ойошмалар ябыла, эшһеҙҙәр һаны ҡырҡа арта. 1929 йылғы һәләкәт иҡтисади хәлде ҡаҡшата һәм Бөйөк депрессияға башланғыс бирә.
13 ноябрь көнө Доу-Джонс индексы 198,60 кимәлендә була. Ошо көндән биржа бер нисә ай дауамында яйлана һәм 1930 йылдың 17 апреленә тиклем 294,07 кимәленә менә. Әммә биржалағы хаҡтар кәмеүе 1930 йылдың апрелендә дауам итә һәм 1932 йылға тиклем, Доу-Джонс индексы 41,22 һанына төшкәнсе дауам итә, был һан иң юғары нөктәнән 89 процентҡа ҡайтыш була.
# Тигва монастыры

Тигва монастыры (грузин: მონასტერი თიღვის) - Тигва ауылында урта быуат грузин православ сиркәүе Проне йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан. Монастырь бинаһы тәреһендә яҙыу менән көмбәҙ рәүешле конструкциянан ғибәрәт. Уға Грузияның батшаһы Давидтың ҡыҙы Тамара нигеҙ һала, ул 1152 йылғы грузин яҙмаһында телгә алына.

# Тигва монастыры
## Тарихы

Тигва сиркәүе йылъяҙмала телгә алына һәм яҙмаларҙа уның төҙөлөшө 1152 йылға ҡарай. Уның ҡурсалаусыһы булып Давид Төҙөүсен ҡыҙы Тамара һәм тол королева Ширвана тора, ул һуңынан монахиня булып китә һәм 1161 йылда шунда вафат була. XVIII быуат башында Грузиялағы көрсөк монастырға ла йоғонто яһай: кенәз V Вахушти Грузин батшалығын һүрәтләгәндә, монастырҙы «көмбәҙле түшәм менән, матур төҙөлгән», әммә «дин әһелдәреһеҙ» тип яҙа. Вахушти осорондағы сиркәү тирәләй бер нисә өҫтәмә бинаны 1890 йылда үҙенең сәфәре ваҡытында графиня Прасковья Уварова емереклектәр араһында таба Уварованың визитынан һуң, сиркәү дин әһеле Зедгинидзе һәм кенәз Амиреджиби һәм урындағы крәҫтиәндәр тырышлығы менән 1890 йылда тергеҙелә.

# Тигва монастыры
## Архитектураһы

Монастырь бинаһы ҡыҙғылт таш блоктарҙан төҙөлгән яҡшы һаҡланған көмбәҙле сиркәү. Көмбәҙе көнсығышта апсида стеналарының мөйөштәренә һәм көнбайышта ике бағанаға таяна. Хас һыҙаттар булып тора narthex һәм хор көнбайыштан. Төньяҡҡа, көнсығышҡа һәм көньяҡҡа ҡарай өс инеү урыны бар., Төньяҡ ҡапҡала грузин яҙмаһы бар Интерьеры фрескалар менән биҙәлгән, әммә улар хәҙер саҡ-саҡ һиҙелә.
Сиркәүҙең төп бинаһынан төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай Тамара өсөн төҙөлгән һарай булған. Ул сиркәү галереяһына төньяҡ стенаның көнбайыш өлөшөндә асыҡ ишек аша күпер менән тоташҡан.
* Тигва сиркәүенең дөйөм планы
* Сиркәү деталдәре, 1894.
* Сиркәү интерьеры, 1894.
* Төньяҡ күренеше, 1894.
# Иванырс

Иванырс — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сура йылғаһының уң ярына тамағынан 552 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Иванырс
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500312110000036159
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003615
* Бассейн коды — 08.01.05.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Микулин Иван Иванович

Микулин Иван Иванович (16 февраль 1942 йыл — 2 март 2016 йыл) — СССР һәм Рәсәй хәрби эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығының тәрбиә эштәре идаралығы начальнигы (1994—1995), отставкалағы генерал-лейтенант. III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәте өсөн» ордены һәм Халыҡтар Дуҫлығы ордендары каваалеры.

# Микулин Иван Иванович
## Биографияһы

Иван Иванович Микулин 1942 йылдың 16 февралендә Башҡорт АССР-ының Иглин районында Новый ауылында тыуған.
1963 йылда Рязань хәрби автомобиль училищеһын тамамлай һәм Карпат буйы хәрби округында транспорт взводы командиры булып хеҙмәт итә.
1964 йылдан ғәскәрҙәрҙә сәйәси эштә.
1975 йылда В. И. Ленин исемендәге Хәрби-сәйәси академияны тамамлай һәм Германияла совет ғәскәрҙәре төркөмөнөң 6-сы айырым мотоуҡсылар бригадаһының сәйәси бүлеге начальнигы итеп тәғәйенләнә.
1976—1981 йылдарҙа — 21-се мотоуҡсылар дивизияһы, ә һуңынан 4-се гвардия Кантемир танк дивизияһы сәйәси бүлеге начальнигы.
1983 йылда СССР Ҡораллы Көстәре Генераль штабының Хәрби академияһын тамамлай һәм ғәскәрҙәрҙә хеҙмәтен дауам итә.
1991 йылда — СССР Ҡораллы Көстәренең Баш хәрби-сәйәси идаралығы начальнигы урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.
1991—1993 йылдарҙа — Көнбайыш ғәскәрҙәре төркөмөнөң шәхси состав менән эшләү буйынса ғәскәр баш командующийы ярҙамсыһы, Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәренең шәхси состав менән эшләү буйынса Тыл начальнигы ярҙамсыһы, Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығының шәхси состав менән эшләү буйынса Баш идаралығы начальнигы урынбаҫары.
1994—1995 йылдарҙа — Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығының тәрбиә эштәре Идаралығы начальнигы.
1994 йылдан 2000 йылға тиклем — Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡарамағындағы йәштәр эштәре буйынса Совет ағзаһы.
2016 йылдың 2 мартында вафат була.

# Микулин Иван Иванович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәте өсөн» ордены,
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены
* миҙалдар
# Голдобина Светлана Борисовна

Голдобина Светлана Борисовна (21 февраль 1953, Горький ҡалаһы (хәҙер Түбәнге Новгород), архитектор. БАССР-ҙың архитекторҙар союзы ағзаһы (1985). Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (2000) лауреаты — «Архпроект» ижади-архитектура фирмаһы ябыҡ акционерҙар йәмғиәтенең хеҙмәткәрҙәре, Өфө ҡалаһындағы «Ҡунаҡһарай» сауҙа-эш комплексын үҙгәртеп ҡороу проекты өсөн.
1976 йылда В. П. Чкалов исемендәге Горький инженерлыҡ-төҙөлөш инcтитутын тамамлай.
«Башкиргражданпроект» институтында архитектор булып хеҙмәт итә.
1990 йылдан алып С. А. Голдобиндың «Архпроект» ЯCЙ оҫтаханаһының төп архитекторы, 2005 йылдан — начальник урынбаҫары.
«Восток» банкыһы бинаһы (1990), «Башкирэнерго» ААЙ-ның административ корпусы (1999—2001), Өфө дәүләт нефть техник университетының 9-сы уҡыу корпусы (2003), Үрге Сауҙа майҙанын һәм Каруанһарай бинаһын (1995—2000), Өфөлә торлаҡ йорттарҙы (1980-се йылдарҙың 2-се яртыһынан алып; бөтәһе лә — авторҙашлыҡта) үҙғәртеп ҡороу проекттарын һәм башҡаларҙы эшләй.

# Голдобина Светлана Борисовна
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Бөтә Рәсәй архитектура проекттары смотр-конкурсы (Мәскәү, 1985) лауреаты.
* Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (2000) лауреаты.
* Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы Почетлы грамотаһы (июнь, 2013)
# Пинегская Ентала

Пинегская Ентала — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Илеша йылғаһының һул ярына тамағынан 116 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 76 км.

# Пинегская Ентала
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000035152
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003515
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Үрге Сямуньга

Үрге Сямуньга — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мезенская Пижма йылғаһының уң ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.

# Үрге Сямуньга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000045005
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004500
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Томашйылға

Томашйылға, шулай уҡ Томаш-Йылға тип тә яҙыла (рус. Тумашелга) — Башҡортостан Республикаһының Бишбүләк районы Калинин ауыл Советының 2005 йылда бөтөрөлгән ҡасабаһы.

# Томашйылға
## Исеме

Томашйылға — ике һүҙҙең берләшмәһенән, «томаш» һәм «йылға» һүҙенән барлыҡҡа килгән. Бер фараз буйынса «томаш» «ығы-зығы», «буталсыҡ» тигәнде аңлата, икенсе фараз буйынса атама Томаш/Томансы антропонимынан алынған.

# Томашйылға
## Географияһы

Томашйылға ауылы урманлы ерҙә, Томаш йылғаһының уң ярында урынлашҡан булған.

# Томашйылға
## Географияһы
### Географик урыны

1969 йылдың 1 ғинуарына ҡарата алыҫлыҡта ята:
* район үҙәгенә тиклем (Бишбүләк): 27 км
* ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Ермолкин): 9 км
* яҡындағы тимер юл станцияһына тиклем (Аксенов): 12 км

# Томашйылға
## Тарихы

Исеме Томаш йылға гидронимынан (Томаш — антропоним, йылға). Ҡайһы бер һүлектәрҙә Томаш һүҙе эте-төртөш, ығы-зығы кеүек аңлатыла. Әйткәндәй, Томаш исемле ауыл Вологда өлкәһендә лә бар, унда ни бары бер кеше йәшәй. Ә Архангельск өлкәһендә Томаша исемле йылға аға.
21 быуатҡа Томашйылға ауылы халҡының район үҙәгенә һәм яҡындағы ауылдарға күсенеп ултырыуы сәбәпле ауыл ғәмәлдә юҡҡа сыға.
2005 йылдың 20 июлендәге 211-з һанлы «Тораҡ пункттарҙың төҙөлөүенә, берләшеүенә, бөтөрөлөүенә һәм статусын үҙгәртеүгә, административ үҙәктәрҙе күсереүгә бәйле рәүештә Башкортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында» Закондың 1 статьяһы хәбәр итә:
   4. Түбәндәге тораҡ пункттарҙы бөтөрөргә:
   11) Бишбүләк районында:
   а) Михайловка ауыл Советындағы Сандалыҡ ҡасабаһын;
   б) Ҡыңғыр-Мәнәүез ауыл Советындағы Весёлая Роща ауылын;
   в) Сухоречка ауыл Советындағы Озеровка ҡасабаһын;
   г) Каменка ауыл Советындағы Сергеевка ҡасабаһын;
2015 йылда шул уҡ урында Томаш ауылы барлыҡҡа. Яңы төҙөлә башлаған тораҡ пункт шулай уҡ Калинин ауыл Советы ҡарамағында ҡала. Район халҡына шәхси төҙөлөш өсөн 30 ер участкаһы бирелгән.

# Томашйылға
## Халҡы

1969 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 109 кеше иҫәпләнгән; башлыса татарҙар йәшәгән.
# Тарҡаҙы (Ыҡ ҡушылдығы)

Тарҡаҙы (рус. Тарказы) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ыҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 498 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.

# Тарҡаҙы (Ыҡ ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101312111100027797
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102779
* Бассейн коды — 10.01.01.013
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Әминева Флүрә Мирғәли ҡыҙы

Әминева Флүрә Мирғәли ҡыҙы (5 июль 1928 йыл — 2011 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы, 1947—1968 йылдарҙа Яңауыл районы Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге колхоздың һарыҡ көтөүсеһе. Башҡорт АССР-ының 7-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1967—1971). III Бөтә союз колхозсылар съезы делегаты (1969). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

# Әминева Флүрә Мирғәли ҡыҙы
## Биографияһы

Флүрә Мирғәли ҡыҙы Әминева 1928 йылдың 5 июлендә БАССР-ҙың Яңауыл районы Үрге Сат ауылында тыуған.
1939 йылда БАССР-ҙың Яңауыл районы Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге колхозда эшләй башлай. 1943 йылдың ноябренән 1947 йылдың октябренә тиклем сусҡа ҡараусы, быҙау ҡараусы булып эшләй, 1947 йылдың октябренән — колхоздың һарыҡ көтөүсеһе, өлкән һарыҡ көтөүсеһе була.
Әминева Флүрә Мирғәли ҡыҙы ҙур производство күрһәткестәренә өлгәшә. 1964 йылда үҙенә беркетелгән 250 һарыҡтан 100 һарыҡ иҫәбенә 150 баш бәрәс ала һәм үҫтерә, бер һарыҡтан уртаса 3,2 килограмм йөн ҡырҡып ала. 1965 йылда 250 һарыҡтан 100 һарыҡ иҫәбенә 145 баш бәрәс ала һәм бер һарыҡтан уртаса 3,3 килограмм йөн ҡырҡып ала. Уның төркөмөндәге һарыҡтарҙан тулайым ҡырҡып алған һарыҡ йөнө 1964 йылда 8,07 центнер, 1965 йылда — 8,27 центнер тәшкил итә.
Малсылыҡты үҫтереүҙә өлгәшкән уңыштары, ит, һөт, йөн һәм башҡа продукцияларҙы етештереү һәм әҙерләүҙе арттырғаны өсөн, СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 22 мартындағы указы менән, Әминева Флүрә Мирғәли ҡыҙына «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1968 йылдың ғинуарынан башлап 1-се һарыҡсылыҡ тауар фермаһы мөдире булып эшләй. 1972 йылдың октябренән ауырыу буйынса пенсияла. 1981 йылдың июленән 1-се тауар фермаһында кочегар булып эшләй. 1987 йылдың июленән — хаҡлы ялда.
Башҡорт АССР-ының 7-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1967—1971), III Бөтә Союз колхозсылар съезы делегаты (1969) була.
Хаҡлы ялға сыҡҡас, тыуған ауылында йәшәй, 2011 йылда вафат була.

# Әминева Флүрә Мирғәли ҡыҙы
## Наградалары

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
* Ленин ордены менән бүләкләнгән (1966)
# Точилиха

Точилиха — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Полта йылғаһының уң ярына тамағынан 100 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.

# Точилиха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000312103000041708
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004170
* Бассейн коды — 03.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Саури-Шор

Саури-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Уса йылғаһының уң ярына тамағынан 69 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Саури-Шор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000065766
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006576
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Массандра һарайы

Массандра һарайы - император Александр III һарайы Ҡырымдың көньяҡ ярында Үрге Массандрала урынлашҡан. Хәҙер был йорт-музей — Алупка һарай-парк музей-ҡурсаулығы филиалы.

# Массандра һарайы
## Тарихы

Ҡырым Рәсәй империяһына ҡушылғандан һуң, Массандраға француз контр-адмиралы принц Карл Нассау-Зиген, алпауыттар Матвей Никитин, Софья Константиновна Потоцкая, Ольга Станиславовна Нарышкина, Александра Васильевна Броневская, Воронцовтар ғаиләһе хужа була. Һарай төҙөлөшө 1881 йылда кенәз Семен Михайлович Воронцов заказы буйынса башлана. Людовик XIII стилендәге проект Этьен Бушар тарафынан эшләнә. 1882 йылда кенәз Воронцов вафатына бәйле һарайы төҙөлөшө туҡтала.
1889 йылда имениены удел ведомствоһы император Александр III өсөн һатып ала. Архитектор К. П. Теребенев уның һатып алыу мәлендәге торошон түбәндәгесә һүрәтләй: «Ике ҡатлы таш бина, подвалы бар, урындағы эзбиз тоҡомо ҡушылған таштан дөрөҫ, яҡшы итеп һалынған, мансарда тәҙрәле цинк ҡыйыҡлы; бинаның стеналары бар, ҡыйығы цинк менән ябылған һәм бөтә биналар буйынса тимер балкалар һалынған, бинаның башҡа өлөшө юҡ. Ҡоролмаларҙың ныҡлығын һәм абруйлылығы буйынса бинаның хаҡы 85 мең һумға баһаланыуы мөмкин». 1892—1902 йылдарҙа һарай ансамблен төҙөү Максимилиан Месмахер проекты буйынса дауам итә. Максимилиан Егорович ҡоролмаларҙың күләмен һәм стилен һаҡлай, әммә яңы алымдар һәм биҙәү материалдары ҡулланып, уны танымаҫлыҡ итеп үҙгәртә, аскетик рыцарҙар замогын әкиәт теремына әйләндерә. Төҙөлөш менән архитектор Оскар Эмильевич Вегенер етәкселек итә. Һарайға башта Александр III, һуңынан Николай II хужа була. Батшалыҡ итеүселәр Тавридаға, һарайға йыш килә, әммә бер ваҡытта ла унда ҡунып ҡалмай.
1822 йылда О. С. Нарышкин ваҡытында билдәле немец баҡсасыһы, Алупка паркына булдырыусы Карл Кебах Массандрала имән-граб урманы урынында инглиз стилендәге паркка нигеҙ һала. Урманда юлдар эшләнә, аллеялар булдырыла, клумбалар эшләнә. Кебах етәкселегендә паркта артыш, кедр, кипаристар, урта диңгеҙ ҡарағайы, шулай уҡ экзотик емеш ағастары — фига, лимон, әфлисун, зәйтүн ултыртыла. Хәҙер был иң яҡшы ландшафт паркы тип иҫәпләнә, уның майҙаны — 42 гектар.
1929 − 1941 йылдарҙа туберкулез менән ҡаты сирләүселәр өсөн «Пролетар һаулығы» шифаханаһы итеп ҡулланыла.
Һуғыштан һуңғы йылдарҙа һарайҙа «Магарач» Виноградсылыҡ һәм шарап институты эшләй, әммә оҙаҡ түгел. 1948 йылда бында «Сталин» дачаһы булараҡ билдәле дәүләт дачаһы урынлаша. Бында Сталин, Хрущев, Брежнев ял итә.
1992 йылда, Украина бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң, музей асыла.
Һарайҙа уникаль көнкүреш предметтары бар. Мәҫәлән, көрән мәрмәрҙең бөтөн киҫәгенән эшләнгән камин, ҡулдан эшләнгән шәмдәлдәр. Шулай уҡ, стенаға керетеп эшләнгән мебель (ҡыҙыл ағастан) һәм иң тәүге интерьерҙа булған көҙгө. Ҡайһы бер урындарҙа стеналарҙың һәм көмбәҙҙең биҙәлеше һаҡланмаған. Әммә дөйөм алғанда һарай 100 һәм унан да күберәк йыл элекке кеүек үк ҡотло, йыйнаҡ торлаҡ булып тора.
2014 йылда Ҡырымдың Рәсәйгә ҡушылыуынан һуң һарайы Рәсәй Федерацияһы Президентының Эштәр идаралығы яуаплылығына тапшырыла.
2017 йылдың 1 июнендә Массандра һарайы территорияһында император Александр III бронза бюсы (скульпторы А. А. Аполлон) тантаналы асыла.