yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Такла-Макан

Такла-Маҡан (ҡыт. ғәҙәти 塔克拉瑪干沙漠, ябайл. 塔克拉玛干沙漠, пиньин: Tǎkèlāmǎgān Shāmò塔克拉瑪干沙漠ҡыт. ғәҙәти 塔克拉瑪干沙漠, ябайл. 塔克拉玛干沙漠, пиньин: Tǎkèlāmǎgān Shāmòябай. ҡыт. ғәҙәти 塔克拉瑪干沙漠, ябайл. 塔克拉玛干沙漠, пиньин: Tǎkèlāmǎgān Shāmò塔克拉玛干沙漠ҡыт. ғәҙәти 塔克拉瑪干沙漠, ябайл. 塔克拉玛干沙漠, пиньин: Tǎkèlāmǎgān Shāmòпиньиньҡыт. ғәҙәти 塔克拉瑪干沙漠, ябайл. 塔克拉玛干沙漠, пиньин: Tǎkèlāmǎgān Shāmò, уй. уйғ. تەكلىماكان قۇملۇقى, Тәклимакан қумлуқиتەكلىماكان قۇملۇقىуйғ. تەكلىماكان قۇملۇقى, Тәклимакан қумлуқи Тәклимакан қумлуқи < уйғыр. ғәр. үҙләштерелгән.: такла ترك баш тарк «ҡалдырыу, ташлап китеү» һәм уйғыр. маҡан «торлаҡ, төйәк», йәғни «ташландыҡ, ҡалдырып кителгән урын») — көнбайыш Ҡытайҙа Синьцзян-Уйгур автономиялы округтағы сүл. Донъялиң эре ҡомло сүлдәрҙең береһе. Көнбайыштан көнсығышҡа оҙонлоғо — 1000 км ашыу, киңлеге — 400 км тиклем, ҡом майҙаны — 300 мең км² ашыу.
Такла-Маҡан Тарим уйпатлығы сиктәрендә оҙайлы яуым-төшөмдәр тупланыу шарттарында формалашҡан, башлыса Тарим йылғаһының аллювиаль ултырмаларынан һәм уның ҡушылдыҡтарынан барлыҡҡа килгән. Өҫтө тигеҙ, яйлап төньяҡҡа һәм көнсығышҡа ҡарай 1200—1300 метрҙан 800—900 м тиклем түбәнәйә. Көнбайышта сүл өҫтөнән 1664 м тиклем бейеклектә (Чонгтаг тауы) яңғыҙ һырттар күтәрелә, көньяҡ-көнбайышта бархандар, төньяҡ-көнсығышта ҡатмарлы конфигурациялы ҡомдар теҙмәһе (шул иҫәптән, эре, кит арҡаһы тип аталған 10-13 км һуҙылған), ҡомло пирамидалар (150-300 м бейеклектә) һ. б. өҫтөнлөк итә. Такла-Маҡандың ситтәре буйлап байтаҡ майҙанды тоҙло тупраҡтар биләй.
Климаты уртаса йылы, ҡырҡа континенталь, атмосфера яуым-төшөмө (50 мм.) әҙ. Атмосфераға көслө туҙанланыу хас.
Куньлундән ағып төшкән йылғалар Такла-Маҡанға 100-200 км үтеп инә, яйлап ҡомдарҙа ҡорой; тик Хотан йылғаһы ғына сүлде киҫеп үтә һәм үҙенең һыуҙарын Такла-Маҡандың көнбайыш һәм төньяҡ сигендә ағыусы Таримға тиклем еткерә. Ер аҫты һыуҙары ятҡылығының тәрәнлеге түбән рельефта 3-5 м, уларҙан ғәҙәттә үҫемлектәр мәхрүм, шуға күрә территорияның күп өлөшөндә үләндәр үҫмәй, тик һыу ятҡылыҡтары яҡын урында ғына булған ерҙәрҙә йылғын, селитрянка, ҡамыш үҫә. Сүллек ситтәрендә һәм йылға үҙәндәрендә тирәк (туранга), алдалас, дөйә тубылғыһы, бер йыллыҡ тоҙут, саҡсауыл осрай.
Хайуандар донъяһы ярлы (һирәк антилопа көтөүҙәре, ҡуян, тарлана, ялман, сысҡандар), йылға үҙәндәрендә — ҡабандар осрай.
Даими халҡы юҡ. Куньлундән ағып төшкән йылға үҙәндәрендә айырым оазистар бар. Сүллектең көньяҡ ситенә яҡын ҡомдар араһында — ҡоро үҙәндәр тапҡырында боронғо ауыл емереклектәре осрай.
# Рюрик ҡаласығы

Рюрик ҡаласығы (Ҡаласыҡ) — Ильмень янының сауҙа-һөнәрселек һәм хәрби-административ үҙәге , ҡаласыҡ, IX быуаттың археологик ҡомартҡыһы, Бөйөк Новгород ҡалаһының үҙәгенән көньяҡҡа табан 2 км алыҫлыҡта, Ильмень күленән, Волхов йылғаһы башында (Юрьев монастыры ҡаршыһында) тора. Шул иҫәптән новгород кенәздәре резиденцияһы булараҡ билдәле, уның менән Боронғо Рустың бик күп билдәле сәйәси эшмәкәрҙәренең исемдәре бәйле.

# Рюрик ҡаласығы
## Исеме

XIX быуатҡа тиклем үҙән һәм уның янындағы ауыл Ҡаласыҡ тип атала. Рюриков һүҙе xix быуат башында крайҙы өйрәнеү әҙәбиәтенә инә, (был һүҙ варягтар Рюрикты дәүләт башлығы итеп саҡырғандан һуң тигән риүәйәтттәр йоғонтоһо аҫтында барлыҡҡа килгән). В. Л. Янин былай тип яҙа: «xii быуатта Ҡаласыҡ тип аталған ултыраҡ был пунктттың боронғо һәм ҙур булыуы тураһында һөйләй, әммә бер ҡасан да Рюриков тип аталмаған; был исемде бары тик үҙҙәрен ғалим тип һанаған дилетанттар ҡушҡан, тыуған яҡты өйрәнеү әҙәбиәтендә ул бары xix — XX быуаттарҙа ғына Рюриков тип атала башлаған». Боронғо ҡаласыҡтың ҡатламдарында иртә новгород боронғолоҡтары менән генетик бәйләнеш юҡ.

# Рюрик ҡаласығы
## Тарих

Рюрик беренсе Ҡаласығы беренсе иртә металл дәүеренә — иртә тимер быуат мәҙәни ҡатламы һәм штрихланған керамика осорона, беҙҙең эраның беренсе быуаттарына ҡараған.
Рюрик икенсе Ҡаласығы VII—viii быуаттарҙа б убалағы ҡала тибында, һикәлтәле нығытмалы булған.
3-сө Рюрик Ҡаласығы хәрби әһәмиәтен юғалта, ә уның үҙәк өлөшө һөрөлгән.

# Рюрик ҡаласығы
## Иҫкәрмә

* ↑ Постановление Совета Министров РСФСР № 624 от 04.12.1974
* ↑ Янин В. Л., Алешковский М. Х. Происхождение Новгорода (К постановке проблемы) // История СССР № 2, 1971, стр. 32—61.
* ↑ Никитин А. Л. Основания русской истории. Мифологемы и факты. М.: 2001
* 1 2 3 Еремеев И. И. Планиграфия и хронология древнейших этапов жизни Рюрикова Городища по материалам исследований 2013—2016 гг. 2021 йыл 4 май архивланған. / Studia Slavica et Balcanica Petropolitana, 2019. No 2 (26). Июль—Декабрь // Славяно-русская археология: открытия и гипотезы (памяти Е. Н. Носова)
* ↑ В Новгороде найдены следы поселения ильменских словен, призвавших Рюрика, 6 июля 2016
# Индуизм музыкаһы

Индуизм музыкаһы ул Индуизм барлыҡҡа килтергән йәки йоғонтоһо булған музыка. Уға Индуизм классик музыкаһы, Киртан, Бхаджан һәм башҡа музыка жанрҙары инә. Рагалар классик Һиндостанда Индуизм музыкаһы өсөн киң таралған. Төньяҡ Һиндостанда иң киң таралған бхаджан булып "Ом Джай Джагдиш Харе" тора. Индуизм Хоҙайҙарына дан йырлайҙар, уларға йыш Вишну һәм уның инкарнацияләре, Шива һәм Алиһәләр (Парвати, Шакти, Вишнодэви) инә. Индуизмда киң таралған шкала булып 1 2 3 4 5 6 7 тора, ул аккорд прогрессияһенә гармонизацияләнергә мөмкин.

# Индуизм музыкаһы
## Бхаджан

Бхаджан ул Индуизм туғрылар йыры, йыш боронғо килеп сығышты. Бхаджан йыш лирик ябай телдә йырлар, улар Илаһҡа мәхәббәт эмоцияларын сағылдыра, бер Алла ға/Алиһәгә, йә бер нисә Илаһҡа. Күп бхаджандар сайланган Илаһтың бер нисә исеменең һәм аспекттарының хәсиәттәре булып тора, бигерәк тә Индуизм сахашранамалар осрағында, был Илаһтың 1008 исеме. Оло әһәмиәт бхаджананы Бхакти, йәки мөхәббәт туғрылығы менән йырлауға бирелә. "Расана Лакшанам Бхаджанам" беҙ эске үҙебеҙгә, йәки Илаһҡа яҡынрак булыуыбыҙҙы һиҙеү тигәнде аңлата. Илаһ өсөн эшләнгән ғәмәлдәр бхаджан тип аталалар. Традицион рәүештә, музыка Индуизм классик музыкаһы булған, ул рагаларға һәм талаларға (ритмик һуғыу өлгөләре), улар Винаға (йәки Рудра Винаға), Саранги Вену (флейтаға), Мридангаға (йәки Таблаға) (традицион Индуизм музыка ҡоралдары) нигеҙләнә. Индуизм тарафдарҙары мокшаға Илаһҡа туғры музыкаһы аша ирешәләр тип әйтелә. Шулай уҡ бер нисә музыка изгеләре булған (мәҫьәлән, Тьягараджа) һәм шағир изгеләр (мәҫьәлән, Равидас).

# Индуизм музыкаһы
## Киртан

Был йәмғиәт тарафынан, саҡырып һәм яуап биреп мантраларҙы йыш музыка уйын ҡоралдары менән бейеү һәм йырлау. Киртандарҙың Ведик традицияһында тәрән тамырҙары бар.

# Индуизм музыкаһы
## Һиндостан классик музыкаһы

Һиндостан классик музыкаһыҙың килеп сығышы боронғо яҙмаларҙа табылырға мөмкин, Индуизм традицияһы өлөшө, Ведала. Дүрт Ведаларҙың береһе Самведала тәфсилләп музыка тасуирлана.
# Звончиха

Звончиха — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Коксу йылғаһының уң ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Звончиха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100004660
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100466
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Оло Висим (йылға)

Оло Висим — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кама һыуһаҡлағысы һул ярына 787 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Оло Висим (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100009219
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100921
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Кристин Люсдаль

Кристин Анна Люсдаль (норв. Kristin Anna Lysdahl; 29 июнь 1996 йыл, Берум, Норвегия) — норвег тау саңғысыһы. 2021 йылда команда беренселегендә донъя чемпионы, 2018 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында шундай уҡ дисциплинала «бронза» призер.

# Кристин Люсдаль
## Карьераһы

2015 йылдың мартында 18 йәшлек Кристин Люсдаль Норвегия чемпионатында тауҙан тиҙ шыуып төшөү буйынса бронза миҙал яулай. 2017 йылдағы милли беренселек ярыштары норвег спортсыһы Кристин Люсдаль өсөн бик уңышлы була: ул комбинацияла еңеү яулай, супергигантта һәм гигант слаломда икенсе була, шулай уҡ тауҙан тиҙ шыуып төшөүҙә өсөнсө була. Кристин Люсдаль 2019 йылда ике тапҡыр ил чемпионы булып, Скьельд Марена менән бер үк ваҡыт күрһәтеп, уның менән слаломда 1 урынды бүлешә.
2016 йылда тау саңғыһы спорты буйынса юниорҙар араһындағы донъя чемпионатында ҡатнаша һәм норвегия командаһы составында «бронза» миҙал яулай.
Донъя Кубогы сиктәрендә саңғы спортсыһы булып 2016 йылдың декабрендә дебют яһай. Был ярыштарҙың береһендә лә ул бер тапҡыр ҙа призер була алмай: яҡшы һөҙөмтәһе булып слаломдағы 5-се урын (чехияның Шпиндлерув-Млинендағы этапта) тора.
2018 йылда Кристин Люсдаль Пхенчхандағы Ҡышҡы Олимпия уйындарында Норвегияның ҡатнашыу ғаризаһына индерелә. Шәхси дисциплиналарҙа күрһәткән һөҙөмтәләре юғары булмай, әммә Себастьян Фосс-Солевог, Нина Хавер-Лесет, Лейф Кристиан Нествольд-Хеуген, Йонатан Нордботтен һәм Марена Скьельд менән бер коллектив составындағы команда ярыштарында бронза миҙал яулай.
Кристин Люсдаль өс донъя чемпионатында (2017, 2019 һәм 2021) ҡатнаша. Был кимәлдәге берҙән-бер «алтын» миҙалы 2021 йылда команда беренселегендә була, был ярышта ул тубығы йәрәхәтләнеү арҡаһында запас спортсы булып иҫәпләнә.

# Кристин Люсдаль
## Һөҙөмтәләр
### Олимпия уйындарында

| Йыл | Йәше | Слалом | Гигант слалом | Супергигантта | Тауҙан тиҙ шыуып төшөү | Комбинация | Команда |
| 2018 | 21 | 25 | 18 | — | — | — | 3 |

# Кристин Люсдаль
## Һөҙөмтәләр
### Донъя чемпионаттарында

| Йыл | Йәше | Слалом | Гигант слалом | Супергигантта | Тауҙан тиҙ шыуып төшөү | Комбинация | Команда |
| 2017 | 20 | — | 23 | 27 | 24 | 17 | 5 |
| 2019 | 22 | | 20 | — | — | — | 5 |
| 2021 | 24 | 7 | 16 | — | — | — | 1 |
# Аргайры

Аргайры — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кызыл-Чин йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Аргайры
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100005599
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100559
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Хеншлебен

Хеншлебен (нем. Henschleben) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 356 кеше йәшәй. Майҙаны — 7 км². Диңгеҙ кимәленән 149 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99634 һәм автомобиль коды — SOM.
# Оло Лоха

Оло Лоха (Лока) — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Көньяҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 335 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 59 км.

# Оло Лоха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000010279
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001027
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Еле (Пыжа ҡушылдығы)

Еле — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пыжа йылғаһының һул ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Еле (Пыжа ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100212115100000076
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100007
* Бассейн коды — 13.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Лопь-Ю (Локчима ҡушылдығы)

Лопь-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Локчим йылғаһының һул ярына тамағынан 155 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 105 км.

# Лопь-Ю (Локчима ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000017863
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001786
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Западная Кысьва

Западная Кысьва — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кысьва йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Западная Кысьва
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100004037
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100403
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Рядовой

Рядово́й (рус. ряд) — рәт, сафта тороусы хәрби хеҙмәткәр тигән һүҙ; командирҙар сафына инмәгән; ябай.
СССР Ҡораллы Көстәрендә был дәрәжә 1946 йылда индерелә (1946 йылға тиклем — яугир (боец), ҡыҙылармеец (красноармеец) дәрәжәләре була). Советтар Союзы тарҡалып, Рәсәй Армияһы булдырылғас та был дәрәжә үҙгәрешһеҙ ҡалдырылды.
# Ҡарабай (йыр)

Ҡарабай — башҡорт халыҡ йыры. Ҡыҫҡа көй.
... Әллиләү генәйем,
Бәллиләү генәйем.
Әсмәбикә тыпыр-тыпыр
Баҫып килә генәйем.
Иртә лә кил, кис тә кил,
Тәҙерәмде сирт тә, кил.
Сиртеүеңдән танырмын да,
Ҡаршы сығып алырмын.
* Ошо һүҙҙәр бер нисә тапҡыр ҡабатланып йырлана.

# Ҡарабай (йыр)
## «Ҡарабай» йырының тарихы

«Ҡарабай» башҡорт халыҡ йырын тәүләп 1934 йылда Солтан Хәсән (Солтанәхәт Хәсәнғата) улы Ғәбәши яҙып алған. Хөсәйен Фәйзулла улы Әхмәтов менән Лев Лебединскийҙың 1954 йылғы «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығында тәүге тапҡыр баҫылып сыҡҡан (Хөсәйен Әхмәтов яҙып алған вариант). Композиторҙар Ф. Х. Камаев, А. С. Ключарёв, Л. Н. Лебединский, К. Й.Рәхимов һ. б. «Ҡарабай» йырының башҡа варианттарын яҙып алған.

# Ҡарабай (йыр)
## «Ҡарабай» йыры тураһында

Башҡорт халыҡ йолаларын үтәгәндә ярашлы йыш башҡарылған йәнле, шаян таҡмаҡ. «Ҡарабай» бейеүе лә башҡорттар яратып башҡарған бейеүҙәрҙең береһе. Режиссер Әмир Абдразаҡов төшөргән «Туй» фильмында ҡунаҡтар ошо көйгә бейей. Ф.Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле композицияларында ла «Ҡарабай» көйө урын алған.
Башҡортостан дәүләт филармонияһының «Йәдкәр» башҡорт фольклор ансамбле оҙаҡ йылдар уны яратып башҡара. Лидия Нагаева үҙенең «Башҡорт халыҡ хореографияһы» китабында «Ҡарабай» көйөнә башҡорт халыҡ бейеүе хәрәкәттәрен теркәп ҡуйған (52-се бит).
«Ҡарабай» йырын композиторҙар Хөсәйен Әхмәтов, Рөстәм Сабитов тауыш һәм фортепиано өсөн, Е. Н. Земцов,Камил Рәхимов хор өсөн эшкәрткән.
«Ҡарабай»ҙы үҙ репертуарына индергән хәҙерге заман музыкант һәм йырсылары: Заһир Зәйнетдин (Zainetdin), Әлиә Исҡужина, Ren Stark.
"Ҡарабай"темаһына С. А. Низаметдинов баян өсөн, В. Н. Клепинин фортепиано өсөн вариациялар яҙған.
Йырҙың көй структураһына периодлыҡ һәм квадратлыҡ хас.
# Афанасьевка (Комбарс ҡушылдығы)

Афанасьевка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Комбарс йылғаһының һул ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Афанасьевка (Комбарс ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Кеть йылғаһы ҡушылған урынған Васюган йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кеть, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010700112115200029185
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202918
* Бассейн коды — 13.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Оло Епседей

Оло Епседей — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Полуй йылғаһының һул ярына тамағынан 167 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 102 км.

# Оло Епседей
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300033061
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303306
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ҡар һыуына барыу йолаһы

Ҡар һыуына барыу йолаһы — башҡорттар араһында киң генә таралған йола. Яҙын ҡарҙар иреп, гөрләүектәр ағып ятҡан мәлдә үткәрелгән. Ҡыш буйы ялыҡҡан күңелдәрҙе күтәреүҙең бер сараһы ла булып торған. Көҙҙән үк ҡар һыуы алына торған уйым, соҡор билдәләнгән. Ул тирәлә сүп - сар ташлау, ярау итеү тыйылған. Ауылдан ярты км тирәһе алыҫлыҡта булған.
Ерҙәр асыла төшкәс, йәш ҡыҙҙар һәм килендәр көйәнтәләр алып, йырлашып ҡар һыуы алып ҡайтҡандар. Был бөтә ауыл менән байрам итеү йолаһы ла. Был осорҙа ирегән һыу төшөп, шишмәләр һәм ҡойолар ҡомарған. Шулай уҡ оло һыу ҙа бысранған.
Ҡар һыуы таҙа ла, шифалы ла булған. Халыҡ телендә йырҙар ҙа башҡарылып килә.

# Ҡар һыуына барыу йолаһы
## Халыҡ йолаһы - фәнни тәжрибәлә

Ҡар һыуының юғары биологик активлы һыу икәне билдәле.Томск ҡалаһы ғалимдәре 1958-1961 йылдарҙа кешеләр, хайуандар, үҫемлектәр күҙәнәктәрендә уйландырырлыҡ тәжрибәләр үткәреп, был иҫбатлауҙы нығытты. Сысҡандар менән үткәрелгән тәжрибәлә, енси үрсемгә ныҡ тәьҫир итеүе билдәләнде. Ә ирегән ҡар һыуы эскән тауыҡтар, ябай һыу эскән тауыҡтарға ҡарағандә ике тапҡыр күберәк йомортҡа һалғандәр. Бойҙайҙың уңышы 56 % ҡа, ҡыярҙыҡы 250% ҡа күтәрелгән. Төрлө йәштәге биш ауырыуҙы дауалағанда лә ыңғай һөҙөмтәләр биргән. Ҡандағы холестерин кәмегән, матдәләр алмашыныуы көсәйгән.
# Бөрө кантоны

Бөрө кантоны (рус. Бирский кантон) — Башҡорт Автономиялы Республикаһына ингән башҡорт милли кантоны.
Административ үҙәге — Бөрө ҡалаһы.

# Бөрө кантоны
## Тарих

1922 йылда 18 июлендә БАССР составында Бөрө өйәҙенең 43 улусынан ойошторола. Административ үҙәге — Бөрө ҡалаһы. Майҙаны — 24328 км² (1922). БашҮБК Президиумының 1923 йылда 10 февралда ҡарары менән Бөрө кантоны территорияһында 17 улус, Бөтә Рәсәй ҮБК-ның 1924 йылда 15 декабрҙә декреты менән 25 улус, Бөтә Рәсәй ҮБК‑ның 1926 йылда 14 июнендәге декреты менән 20 улус (һуңыраҡ Ҡалмыҡ улусы Нуриман, Ҡайынлыҡ улусы Яңы Ҡайынлыҡ тип үҙгәртелә) ойошторола. Башлыса ауыл хужалығы үҫешкән була. 1927 йылда һөрөнтө ер майҙаны (мең га) 539,9 тәшкил итә, шул иҫәптән арыш сәсеүлеге — 245, һоло — 159,6, ҡарабойҙай — 46,6, бойҙай — 19,8, тары — 16,2, картуф — 8,9, етен — 3,6, киндер — 3,2; һыйыр малы һаны — 250419 баш, йылҡы — 139409, һарыҡ — 512813, кәзә — 14763, сусҡа — 35994. 5 урман һәм ағас эшкәртеү сәнәғәте заводы, 3 шарап ҡыуыу заводы, 2 күн заводы, спирт-араҡы, кирбес һуғыу һәм быяла заводтары эшләй. 90 баҙар була (1927). 1‑се баҫҡыс 425 мәктәп (1926; шуларҙан башҡорт телендә уҡытыу 136, мари — 58, сыуаш — 1, татар — 101, удмурт — 20, урыҫ телендә — 109 мәктәптә алып барыла); 16 дауахана һәм 18 амбулатория (1930); 75 уҡыу өйө (1928) иҫәпләнә. Кантон 1930 йылда 20 августа бөтөрөлә, уның территорияһы Асҡын (өлөшләтә Асҡын, Байҡыбаш, Балыҡсы, Тәтешле улустары), Байҡы (Байҡы, өлөшләтә Балыҡсы), Баҡалы (өлөшләтә Исмаил), Бөрө (өлөшләтә Мәскәү, Пономарёвка, Сурай), Борай (өлөшләтә Борай, Киҙгәнбаш, Красный Холм, Ҡыҙылъяр, Яңы Ҡайынлыҡ, Нуриман), Дүртөйлө (өлөшләтә Исмаил, Мәскәү, Нуриман, Әсән), Ҡалтасы (өлөшләтә Борай, Калегин, Красный Холм, Яңы Ҡайынлыҡ), Мишкә (Мишкә, өлөшләтә Байҡыбаш, Киҙгәнбаш, Сурай), Николо-Берёзовка (Яңы Ҡабан, өлөшләтә Калегин, Яңы Ҡайынлыҡ), Иҫке Балтас (Иҫке Балтас, өлөшләтә Асҡын, Байҡыбаш, Киҙгәнбаш, Тәтешле), Топорнин (өлөшләтә Мәскәү, Пономарёвка), Саҡмағош (өлөшләтә Исмаил, Мәскәү, Әсән), Яңауыл (өлөшләтә Ҡыҙылъяр, Тәтешле, Яңауыл улустары) административ райондары составына инә.

# Бөрө кантоны
## Халҡы

Халҡы: 1920 йылда — 519969 кеше, 1926 йылда — 535646 (башҡорттар — 177812, мариҙар — 64985, мишәрҙәр — 41085, татарҙар — 71574, типтәрҙәр — 8579, удмурттар — 21903, урыҫтар — 148536 һ.б.).

# Бөрө кантоны
## География

Майҙаны — 24328 км² (1922). Төньяҡта Пермь губернаһы, көнсығышта Екатеринбург губернаһы һәм Мәсәғүт кантоны, көньяҡта Бәләбәй кантоны һәм Өфө кантоны, көнбайышта Вятка губернаһы һәм ТАССР менән сиктәш була.
# Гроссенерих

Гроссенерих (нем. Großenehrich) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 2634 кеше йәшәй. Майҙаны — 63,26 км². Диңгеҙ кимәленән 240 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99718 һәм автомобиль коды — KYF.
# Пуэрто-Рико

Пуэрто-Рико Ирекле ассоциация дәүләте — (ҡитға исеме) лағы дәүләт.