yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Мүдәжәрҙәр

Мүдәжәрҙәр (исп. mudéjar, ғәр. مدجّن‎ [mudaǧǧan]) — эйәләштерелгән, йортлаштырылған рус. Мудехары) — Реконкиста ваҡытында испан дәүләттәре мосолмандарҙан тартып алған Пиреней ярымутрауы территорияһында ҡалған мосолман халҡы.

# Мүдәжәрҙәр
## Мүдәжәрҙәр тарихы

Реконкиста барышында яңы биләмәләрҙе христиан короллектәре составына индереү үҙенсәлекле феномен — христиандар мөхитендә сағыштырмаса автономиялы йәшәп ҡала алған мосолман общиналары барлыҡҡа килеү. Игенсе мосолмандарҙан торған ауылдар ҙа йәшәп килә.
Башта мүдәжәрҙәрғә үҙ ерҙәрен, закондарын һәм ғөрөф-ғәҙәттәрен һаҡлап ҡалырға, ислам дине тоторға рөхсәт ителә. Әммә ҡайһы бер урындарҙа килешеүҙәрҙе боҙоп, улар эҙәрлекләүҙәргә дусар була (атап әйткәндә, уларҙы башҡа халыҡтан айырып торған махсус кейем кейергә тейеш була). 1492 йылда Гранада әмирлеге ҡолатылғандан һуң мүдәжәрҙәрҙе көсләп христианлыҡҡа индерә башлайҙар. Христиан динен ҡабул иткән мүдәжәрҙәрҙе морискиҙар тип атайҙар.
Мүдәжәрҙәр тарихы буйынса мөһим сығанаҡ — «Маврҙарҙың Сөннәт һәм Шәриғәт китабы», ул, белгестәр фараз итеүенсә, XV быуатта Валенсия территорияһында булдырылған. Был сығанаҡ яңы тарихта Оргас тигән графтар архивында табылып, Кордовала баҫылып сыҡҡан (1989).

# Мүдәжәрҙәр
## Көнкүреше һәм мәҙәниәте

Иберия мосолмандары оҙаҡ ваҡыт ике социаль-контрастлы синыфҡа тарҡала бара. Ҡала диуарҙары сиктәрендә тик христиандарға ғына йәшәргә рөхсәт ителә. Шулай итеп, Реконкистала мосолман общинаһы ауылдарҙа ҡалып, күпселек осраҡта ауыл хужалығы менән шөғөлләнергә мәжбүр була, христиан ер хужаларына бүленгән ерҙәрҙә бойондороҡло игенселәргә әйләнә. Ҡайһы бер буйһонмаусылар (монфи) тауҙарҙа йәшеренеп, юлсыларҙы талау менән шөғөлләнә, йәки мәғриб пираттарына китә. Сығарма рәүешендә, буйһонған мосолмандарға ҡалала ҡалырға йәки бер ни тиклем ваҡыт үткәс, христиан диненә күскәне шик аҫтына алынмаҫ булғас, кире ҡайтырға рөхсәт ителә. Мәҫәлән, Испанияның күпселек ҙур ҡалаларында ваҡыт үтеү менән әлхәмдәр йәки морерия тип аталған мосолман кварталдары барлыҡҡа килә .
# Джугджур ҡурсаулығы

«Джугджур» дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы (рус. Государственный природный заповедник «Джугджу́рский») — Охот диңгеҙе ярындағы ҡурсаулыҡ, Хабаровск крайының Аяно-Майский районы территорияһында, 1990 йылдың 10 сентябрендә ойошторола.
Дөйөм майҙаны — 859 956 гектар. Шул иҫәптән һыу майҙаны — 53 700 гектар. Буфер зонаһының майҙаны 252 500 гектар тәшкил итә. Ул — Хабаровск крайының алты ҡурсаулығы араһында иң ҙуры.

# Джугджур ҡурсаулығы
## Географияһы

Өс кластеры бар: «Джугджур», «Яр буйы», «Мальмин утрауҙары». Уларҙың икәүһенең яр буйы һыҙаты бар:
* Нурки ярымутрауы;
* Укой мороно;
* Улькан мороно;
* Эйкан мороно.
Яр буйы сиге Джуджур ҡурсаулығы ҡултыҡтарына ҡарай:
* Алдома;
* Улькан;
* Болчикан;
* Фёдора.
Ҡурсаулыҡ территорияһы Яр буйы һыртының көньяҡ өлөшөн һәм Джуджур һыртының үҙәк өлөшөн үҙ эсенә ала.

# Джугджур ҡурсаулығы
## Флораһы

Үҫемлектәрҙең 480 төрө үҫә, шуларҙың 10-ы эндемик. Көнсығыш битләүҙәрендә — аҡһыл ылыҫлы тау тайгаһы, кедр урманы, һөҙәк көнбайыш битләүҙәрендә Аян шыршыһы урмандары бар.
Ҡурсаулыҡта үҫкән үҫемлектәрҙең алты төрө Рәсәй Ҡыҙыл китабына индерелгән — аян бесәй үләне, кәкүк ситеге, һуғанбашлы калипсо, ҙур япраҡлы бородиния һәм алһыу алтын тамыр.

# Джугджур ҡурсаулығы
## Фаунаһы

Фаунаһында 211 төр хайуан иҫәпләнә. Һөтимәрҙәрҙең 42 төрө, ҡоштарҙың 166 төрө (шуларҙың 126-һы бында оя ҡора), ярғанаттарҙың 4 төрө бар. Яр буйында диңгеҙ һөтимәрҙәре туплана.
Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабына диңгеҙ арыҫланы һәм ҡоштарҙың 14 төрө индерелгән: ҡара ҡауҙы, бәләкәй аҡҡош, сәңкелдәк ҡаҙ, клоктун, диңгеҙ бөркөтө, аҡ яурын(лы) сал бөркөт, бөркөт, сапсан, ҡарсыға, кәлмәргән, дикуша, өкө һәм балыҡсы өкө.
# Гарцгероде

Гарцгероде (нем. Harzgerode) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 8647 кеше йәшәй. Майҙаны — 45,14 км². Диңгеҙ кимәленән 400 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6493 һәм автомобиль коды — HZ.
# Әл-Кәфирун сүрәһе

Әл-Кәфирун сүрәһе (ғәр. سورة الكافرون‎) - Ҡөрьән Кәримдең 109-сы сүрәһе. Әл-Кәфирун һүҙе "Кафырҙар (Иманға килмәгәндәр)" тигән мәғәнә белдерә. Риүәйәте: Мәккә мөшриктәре Мөхәммәт ﷺ янына килеп: "Әй Мөхәммәт, әйҙә былай килешәйек - бер йыл һин беҙҙең балбалдарға табын, икенсе йылына беҙ һинең Аллаһыңа табынырбыҙ", - тигәндәр. Был турала түбәндәге аяттар үәхи ителгән:

# Әл-Кәфирун сүрәһе
## Ғәрәпсәһе

بِسۡمِ اللّٰہِ الرَّحۡمٰنِ الرَّحِیۡمِ

# Әл-Кәфирун сүрәһе
## Транскрипцияһы

Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!
* Ҡуль йәә әййүһәл кәәфирүүн
* Ләә әғбүдү мәә тәғбүдүүн
* Үә ләә әңтүм ғәәбидүүнә мәә әғбүд
* Үә ләә әнәә ғәәбидүм-мәә ғәбәдтүм
* Үә ләә әңтүм ғәбидүүнә мәә әғбүд
* Ләкүм диинүкүм үә лийә диин

# Әл-Кәфирун сүрәһе
## Тәржемәһе

   Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!
   * (Әйт, Мөхәммәт ғ.с.): «Әй иман килтермәгән кешеләр!»
   * «Мин һеҙ табынғандарға бер ҡасан да табынмам»
   * «Һеҙ мин табынған Аллаһыға ғибәҙәт ҡылмайһығыҙ»
   * «Мин һеҙ табынған балбалдарға табыныусы түгел»
   * «Һеҙ киләсәктә лә мин табына торған Аллаға ғибәҙәт ҡылмаҫһығыҙ»
   * «Һеҙгә үҙ динегеҙ, миңә үҙ динем» .
# Поршдорф

Поршдорф (нем. Porschdorf) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1239 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,93 км². Диңгеҙ кимәленән 225 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 1814 һәм автомобиль коды PIR.
# Харута (Елц ҡушылдығы)

Харута — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Елец йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.

# Харута (Елц ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000066008
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006600
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Әнәс ҡаласығы

Әнәс ҡаласығы (рус. Аначевское городище) — Башҡортостан Республикаһының Илеш районы Әнәс ауылы эргәһендә урынлашҡан б.э.т. V—IV быуаттарҙан алып б.э. II быуаттарға ҡараған археологик ҡомартҡыһы

# Әнәс ҡаласығы
## Тасуирламаһы
### Урынлашыуы

Әнәс ҡаласығы Башҡортостан Республикаһының Илеш районы Әнәс ауылының төньяҡ ситендә Ағиҙел йылғаһының бейек һул ярында урынлашҡан. Район үҙәгенә тиклем (Үрге Йәркәй) — 32 км.

# Әнәс ҡаласығы
## Тасуирламаһы
### Табылдыҡтар

Әнәс ҡаласығы майҙанының 232 м² ере археологик тикшеренеүҙәр маҡсатында ҡаҙылған.
Ҡаласыҡтың оҙонлоғо оҙонлоғо 130 м, киңлеге 70 м тәшкил итә. Ул көньяҡтан ярым түңәрәк ур һәм соҡор менән уратып алынған. Урҙың киңлеге — 10 м, оҙонлоғо — 100 м, бейеклеге — 1 м. Ур ағас нигеҙгә ҡоролған һәм өҫтән яндырылған балсыҡ менән нығытылған.
Ҡаҙыныу эштәре ваҡытында табылған балсыҡ әйберҙәрҙе типологик яҡтан Ананьин мәҙәниәтенә һәм Пьяный Бор мәҙәниәтенә индереп була.
Ҡаласыҡта металлургия менән шөғөлләнгәндәр, сөнки металл иретеү өсөн тигелдәр, шлак табылған. Бынан тыш һөйәктән эшләнгән әйберҙәр, балсыҡ орсоҡбаштар һәм кеше һындары килеп сыҡҡан.
Ҡомартҡы Көньяҡ Уралға фин‑уғыр ҡәбиләләренең килеп ултырыу барышын сағылдыра. Әнәс ҡаласығы материалдары Башҡортостан Республикаһының Археология һәм этнография музейында һаҡлана. Музей архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнгән Е. А. Поносова-Молло йортонда урынлашҡан..

# Әнәс ҡаласығы
## Тасуирламаһы
### Асыш тарихы

1956 йылда археолог, тыуған яҡты өйрәнеүсе, 1955—1957 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Археология институты Башҡортостанда ойошторған археологик экспедицияһының отряд етәксеһе А. П. Шокуров тарафынан асыла.
1971—73 йылдарҙа БДУ экспедицияһы ғалим-тарихсы-археолог, тарих фәндәре докторы, профессор В. А. Иванов етәкселегендә ҡаласыҡты яңынан тикшерә.
# Лужкова

Лужкова — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Очер (пруд Очерский) йылғаһының һул ярына тамағынан ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Лужкова
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Кама ГЭС-ынан Воткин һыуһаҡлағысына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101012111100014431
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101443
* Бассейн коды — 10.01.01.010
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Александр урамы (Таганрог)

Александр урамы — Таганрогтың үҙәк тарихи өлөшөндәге урам.

# Александр урамы (Таганрог)
## Географияһы

Некрасов тыҡрығы һәм Оло проспект араһында урынлашҡан. Оҙонлоғо 4145 м. Өйҙәргә номерҙар ҡуйыу Некрасов тыҡрығынан башлана.

# Александр урамы (Таганрог)
## Тарихы

Александр урамына тарихи исеме 1998 йылда ҡайтарыла. Свердлов урамы тип 1923 йылда үҙгәртелгән булған. Беренсе тапҡыр урамға Александр исеме 1904 йылда бирелә.

# Александр урамы (Таганрог)
## Урамда урынлашҡан

* «Казак баҙары» — Александр урамы, 21.
* Көньяҡ Федераль университеттың Таганрог технология институтының 3-сө номерлы дөйөм ятағы — Александр урамы, 30.
* Таганрог таможняһы — Александр урамы, 53.
* Таганрог сәнғәт музейы — Александр урамы, 56.
* Пионерҙар йорто (1991 йылға тиклем) — Александр урамы, 60.
* Парнох йорто — Александр урамы, 62.
* «Чеховтар кибете» музейы — Александр урамы, 100.
* Түңәрәк йорт — Александр урамы, 107.

# Александр урамы (Таганрог)
## Һәйкәлдәре

* Александр I һәйкәле — Александр майҙаны.
# Эльки (йылға)

Эльки (исп. Río Elqui) — Чилиҙың Кокимбо өлкәһенең төньяғында аҡҡан йылға.
Писко-Эльки ҡасабаһы эргәһендә, Турбио һәм Рио-Кларо йылғалары ҡушылып, Эльки йылғаһы барлыҡҡа килә. Йылға көнбайышҡа ағып, Ла-Серена ҡалаһы эргәһендә Тымыҡ океанға ҡоя. Викунья ҡалаһы эргәһендә йылға быуылған (Пукларо һыуһаҡлағысы).
# Староверка

Староверка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Брюшино күле - Виска йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Староверка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000037675
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003767
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Квадрат

Квадра́т — төҙөк дүртмөйөш, йәғни бөтә мөйөштәре тигеҙ һәм бөтә яҡтары тигеҙ булған дүртмөйөш.

# Квадрат
## Квадраттың үҙсәнлектәре

* Яҡтарының оҙонлоҡтары тигеҙ.
* Квадраттың бөтә мөйөштәре лә тура.
* Квадраттың диагоналдәре тигеҙ, үҙ-ара перпендикуляр, киҫешеү нөктәһендә урталай бүленәләр һәм мөйөштәренең биссектрисалары булып торалар.

# Квадрат
## Үҙсәнлектәре

* $t$ — квадраттың яғы, $R$ — ҡамаусы әйләнәнең радиусы, $r$ — ҡамалған әйләнәнең радиусы булһын. Ул саҡта ҡамаусы һәм ҡамалған әйләнәләрҙең үҙәге уның диагоналдәре киҫешкән нөктә менән тап килә һәм
** квадратҡа ҡамалған әйләнәнең радиусы квадрат яғының яртыһына тигеҙ:
    $r={\frac {t}{2}}$,
** квадратты ҡамаусы әйләнәнең радиусы квадрат диагоналенең яртыһына тигеҙ:
    $R={\frac {\sqrt {2}}{2}}t$,
* Квадрат бөтә дүртмөйөштәр араһында иң күп симметрияға эйә. Уның
** дүртенсе тәртиптәге бер симметрия күсәре (квадрат яҫылығына перпендикуляр һәм уның үҙәге аша үтеүсе күсәр);
** икенсе тәртиптәге дүрт симметрия күсәре бар (яҫы фигура өсөн сағылышҡа эквивалентлы), шуларҙың икәүһе квадраттың диагоналдәре буйлап үтә, ә ҡалған икәүһе — яҡтарына параллель үтә.
* Квадраттың диагоналдәре тигеҙ, үҙ-ара перпендикуляр, киҫешеү нөктәһендә урталай бүленәләр һәм мөйөштәренең биссектрисалары булып торалар.

# Квадрат
## Квадраттың периметры

** Квадраттың периметры тигеҙ:
    $P=4t=4{\sqrt {2}}R=8r$,

# Квадрат
## Квадраттың майҙаны

    Бында тап квадратҡа хас булған формулалар килтерелгән. Шулай уҡ ҡара
ирекле дүртмөйөштәрҙең майҙандары өсөн формулалар.
** Квадраттың майҙаны $S$
    $S=t^{2}=2R^{2}=4r^{2}$ тигеҙ.

# Квадрат
## Евклид булмаған геометрия

Евклид булмаған геометрияла квадрат (киңерәк) — дүрт тигеҙ яғы һәм тигеҙ мөйөштәре булған күпмөйөш.

# Квадрат
## Квадраттарҙың күп төрлөлөгө

Биш төҙөк күпҡырҙарҙың береһе — кубтың ҡырҙары квадрат була.
Графтар: K₄ тулы граф йыш ҡына алты ҡабырғалы квадрат рәүешендә һүрәтләнә.
* 3-симплекс (3D)
Шахмат таҡтаһы квадрат формаһында һәм ике төҫтәге 64 квадратҡа бүленгән. Халыҡ-ара шашка өсөн квадрат таҡта ике төҫтәге 100 квадратҡа бүленгән. Боксёр рингы квадрат формаһында, уйын өсөн майҙансыҡ квадрат.
Лим флагы квадраты икеҡара һәм ике һары квадратҡа бүленгән, гавандә карапта күтәрелгәндә, карап карантинда тигәнде аңлата.

# Квадрат
## Шулай уҡ ҡара

* Дельтоид
* Берәмек квадрат
* Квадрат тип 2-се дәрәжәгә күтәреү атала
* Түңәрәк квадратураһы
* Квадратты квадратлау
* Тура дүртмөйөш
* Ромб
* Вариньон параллелограмы
* Тебо теоремаһы 1
* Трапеция
* Өсмөйөш
* Дүртмөйөш
* Marching squares
# Эльстра

Эльстра (нем. Elstra) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 2903 кеше йәшәй. Майҙаны — 32,65 км². Диңгеҙ кимәленән 200 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 1920 һәм автомобиль коды BZ.
# Кеше потенциалы үҫеше индексы

Кеше потенциалы үҫеше индексы (КПҮИ) — тикшерелгән территорияларҙағы йәшәгән йәнтәрҙең потенциалының төп үҙлектәрен булған йәшәү дәрәжәһе, грамоталылығы, мәғрифәтлелек һәм ғүмер оҙонлоғо күрһәткесләрен үҙенә алған интеграль күрһәткес. Төрлө илла һәм регионнарҙағы уртаса йәшәү дәрәжәһен сағыштырыу өсөн ҡулланылған стандарт ҡорал-ҡорамал. Индекс БМОның үҫеш программаһы сиктәрендә әҙерләнә торған йыллыҡ Кеше потенциалы үҫеше хисабында баҫтырыла.
Индексы иҫәп-хисап технологияһы 1990 йылдарла пакистанды Махбуб-уль-Дөрөҫ етәкселегендәге иҡтисад ғалимдары төркеме тарафынан килде.
# Ҡаҫмаҡты (йылға)

Ҡаҫмаҡты (рус. Краснохты) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Уй йылғаһының уң ярына тамағынан 431 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Ҡаҫмаҡты (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, Уйылға йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500212111200000652
— Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200065
— Бассейн коды — 14.01.05.002
— ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
— ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Чанга (Журавлева ҡушылдығы)

Чанга — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Журавлева йылғаһының уң ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Чанга (Журавлева ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010600112115200026859
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202685
* Бассейн коды — 13.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Нәсех һәм мәнсух

Нәсех һәм мәнсух (рус. Насх и мансух) — Ҡөрьәндең йәки хәҙистәрҙең ҡайһы бер аяттарының хөкөмдәрен башҡа аяттарҙың йәки хәҙистәрҙең хөкөмдәре файҙаһына бөтөрөү.

# Нәсех һәм мәнсух
## Мәғәнәләре

Нәсех (ғәр. نسخ‎‎) — мәғәнәһе: «бөтөрөү», «алып ташлау», «үҙгәртеү», «бүтәнсә итеү»; Исламда Аллаһ үәхиҙәрен үҙгәртеү, алыштырыу йәки бүтәнсә итеп биреү.
Мәнсух — ғәмәлдән сығарылған хөкөм тигән мәғәнәләге атама

# Нәсех һәм мәнсух
## Тарихы

Мосолман доктринаһына ярашлы, Илаһи үәхиҙәр Мөхәммәт Пәйғәмбәргә 23 йыл дауамында ебәрелә. Һәм был үәхиҙәр Изге яҙмаға — Ҡөрьәнгә ингән аяттар менән генә сикләнмәй. Үәхиҙәр өс категорияға бүленә тип иҫәпләнелә:
* Ҡыҫҡа ваҡытлы, бер миҙгеллек кенә мәғәнәгә эйә булған үәхиҙәр. Улар ниндәй ҙә булһа конкрет тормош ситуациялары буйынса иңдерелә һәм дөйөм характерҙа булмай.
* Оҙайлы, тотороҡлораҡ әһәмиәткә эйә булған үәхиҙәр. Улар Мөхәммәт Пәйғәмбәр тарафынан кеше алдында йәки конкрет кешеләр менән һөйләшеүҙәрҙә әйтелә, иҫтә ҡала һәм яҙып алына.
* Аллаһтың ихтыярына ярашлы, уның Мәңгелек Һүҙенә — Ҡөрьәнгә инергә тейешле үәхиҙәр.
Ҡөрьән аяттарын ғәмәлдән сығарыу миҫалы булып түбәндәге хәҙис тора: «Ғәйшә бинт Әбү Бәкер бәйән итеүенсә, Ҡөрьәнгә иңдерелгәндәр араһындаУн тапҡыр имеҙеү тыйыла тигән һүҙҙәр булған, әммә һуңынан был бойороҡ „биш имеҙеү“ тип үҙгәртелгән». Был аят Ҡөрьәндә Пәйғәмбәрҙең вафатына тиклем һаҡлана

# Нәсех һәм мәнсух
## Ҡөрьәндә

* Беҙ бер аятты икенсе аят менән алмаштырған саҡта — ә АллаҺ Үҙенең нимә иңдергәнен яҡшыраҡ белә,— улар: «Һин Аллаһуға ифтира ҡылыусыһың!» — тиҙәр. Бәлки уларҙың күбеһе аят алышыуының хикмәтен белмәйҙәр!.
* Ән-Нәхл 16:101
# Ставрополь

Ставрополь (рус. Ставрополь, грек. σταυρός — «тәре», πόλις — «ҡала»; ҡаб.-черк. Шъэт-Къалэ) — Ставрополь крайының үҙәге.

# Ставрополь
## Мәғариф

* Төньяҡ Кавказ федераль университеты
* Ставрополь дәүләт аграр университеты
* Ставрополь дәүләт медицина университеты

# Ставрополь
## Билдәле шәхестәре

* Кузнецов Леонид Константинович (19.05.1954—11.04.2012), ғалим-инженер‑төҙөүсе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2007). Башҡортостан Республикаһының хеҙмәтләндереү тармағының атҡаҙанған хеҙмәткәре (2005), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (1998).

# Ставрополь
## Климаты

Ҡала климаты :
| Күрһәткес | Ғин | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Йыл |
| Абсолют максимум, °C | 16,7 | 20,9 | 30,2 | 35,0 | 32,5 | 36,3 | 38,5 | 39,7 | 37,3 | 34,2 | 24,8 | 22,0 | 39,7 |
| Уртаса максимум, °C | 1,2 | 1,7 | 7,3 | 15,5 | 20,5 | 24,9 | 28,2 | 28,0 | 22,4 | 15,3 | 7,5 | 2,9 | 14,6 |
| Уртаса температура, °C | −2,3 | −2,3 | 2,3 | 9,6 | 14,8 | 19,2 | 22,3 | 21,8 | 16,4 | 10,0 | 3,4 | −0,7 | 9,5 |
| Уртаса минимум, °C | −5,1 | −5,3 | −1,1 | 5,1 | 10,0 | 14,5 | 17,1 | 16,5 | 11,8 | 6,3 | 0,5 | −3,5 | 5,6 |
| Абсолют минимум, °C | −27,7 | −28,3 | −19,4 | −10,7 | −2,3 | 3,1 | 8,5 | 6,0 | −3,5 | −12 | −19,9 | −24,3 | −28,3 |
| Яуым-төшөм нормаһы, мм | 29 | 28 | 34 | 44 | 66 | 80 | 58 | 43 | 47 | 49 | 45 | 33 | 556 |
| Сығанаҡ: Погода и климат Средние значения за период 1981 - 2010 гг. ||||||||||||||

# Ставрополь
## Транспорты

Ставрополь — илдең эре транспорт-логистик үҙәге.
# Солтанова Мәрйәм Тимербулат ҡыҙы

Солтанова Мәрйәм Тимербулат ҡыҙы (? — март 1928) — йәмәғәт эшмәкәре, меценат.

# Солтанова Мәрйәм Тимербулат ҡыҙы
## Биографияһы

Ҡазан ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһын тамамлай. Мәрйәм 1886 йылда Арыҫланғәли Мөхәммәтйәр улы Солтановҡа кейәүгә сыға (1862-1908). Арыҫланғәли Ырымбур мосолман дин башлыҡтары йыйылышы мөфтиәтенең улы була.
Ире вафат булғандан һуң, 1908 йылда, Мәрйәм Солтанова үҙенең атаһы туй бүләге итеп биргән Спасская урамындағы 1-се һанлы йортта (хәҙер — Новомостовая урамы) етем ҡыҙҙар өсөн приют аса. XIX быуат аҙағында Мәрйәм Солтанова Өфөләге үҙенә яҙылған йортта мосолман Ҡатын – ҡыҙҙар йәмғиәте, өлкән йәштәге ирҙәр һәм мосолман диненән булған малайҙар өсөн Воскресенская урамындағы 54-се һанлы йортта етемдәр йорто (приют) аса. 1908 йылдың ғинуарында һайланғандан һуң 1914 йылға тиклем Мәрйәм Тимербулат ҡыҙы Өфө мосолман ҡатын-ҡыҙҙар йәмғиәтенең рәйесе була
1913 йылда Өфөлә Спасская урамындағы үҙ өйҙәрендә (Өфөнең хәҙерге Аксаков баҡсаһына ҡаршы) мосолман ғаиләһенән булған ҡыҙҙар өсөн татар мәктәбе асалар, уҡыу бушлай була, бында татар һәм башҡорт ғаиләләренән ҡыҙҙар уҡыған. Унда тәрбиәләнеүселәрҙе донъяуи һәм дини дисциплиналарға өйрәткәндәр. Мәктәп 1917 йылға тиклем эшләй.
1913 йылда Мәрйәм Солтанова атаһынан мираҫҡа ҡалған йортто етем ҡыҙҙар өсөн приютҡа тапшыра.
Мәрйәм Тимербулат ҡыҙы шулай уҡ Өфө һәм Өфө губернаһының уҡыу йорттарына ҡулдан килгәнсе ярҙам күрһәтә. 1926 йылға тиклем Өфөләге етемдәр өсөн приютты тотошлай финанслай.
1926 йылда ир туғандары менән хаж сәфәре ҡыла, уны һөйөклө атаһы Тимербулат Аҡсурин рухына бағышлай.
1928 йылдың мартында ҡаты ауырыуҙан һуң вафат була.

# Солтанова Мәрйәм Тимербулат ҡыҙы
## Хәтер

* Өфөләге Мәрйәм Тимербулат ҡыҙы йәшәгән йорт (Туҡай урамы, 33) — архитектура ҡомартҡыһы исемлегенә ингән. Йортта Мәрйәм Солтанованың инициалдары менән «МС» вензеле һаҡланған.
* Хәҙерге көндә Мәрйәм Солтанованың исеме Башҡортостан мосолмандарының диниә назараты мәҙрәсәһенә бирелгән. Адресы: Өфө ҡалаһы, Мостай Кәрим урамы, 3 йорт.

# Солтанова Мәрйәм Тимербулат ҡыҙы
## Ғаиләһе

    Атаһы Тимербулат Ҡорамша улы Аҡсурин, Сембер губернаһы эшҡыуары, фабрикант,кенәз Аҡсуриндар нәҫеленән ти иҫәпләнә, әсәһе - Зөһрә Аҡсурина.
    Ире — Солтанов Арыҫланғәли (1886 йылдан никахта). Сығышы менән башҡорт дворяндары Солтановтар нәҫеленән. Ҡала думаһы гласныйы, Ырымбур мосолман дини йыйылышы М. М. Солтановтың улы.
    Балалары булмай.
# Кирбес цехы (Бөрйән районы)

Кирбес цехы — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылындағы хужалыҡ.

# Кирбес цехы (Бөрйән районы)
## Тарихы

Кирбес цехы 1940 йылда Иҫке Собханғол ауылында һөргөнгә ебәрелгән эшсе Калайджи Билал Мимиш улы аса. «Марс» артеле тип йөрөтөлә. Тәүге эшселәре һөргөнгә ебәрелгән 5 татар ғаиләһе була. Кирбес ҡул көсө ҡулланып етештерелә.
Ваҡыт үтеү менән, цех киңәйә, эшселәр һаны арта, етештереү технологияһы яҡшыра; ҡул һәм ат көсө ҡулланыу кәмей. Балсыҡты «Беларусь» тракторы ярҙамында иҙәләр. Кирбес бик ныҡ була — икенсе тапҡыр ҡулланғанда ла сифатын юғалтмай.
1956 йылда кирбес цехы район сәнәғәт комбинаты ҡарамағына бирелә. Калайджи Б. М кирбес етештереү мастеры итеп үрләтелә. 1961 йылдың июлендә ул ғаиләһе менән Рыбинск ҡалаһына күсеп китә.
Кирбес цехы (завод та тип йөрөтәләр) 1960 йылдың урталарында эшмәкәрлеген туҡтата.

# Кирбес цехы (Бөрйән районы)
## Етәкселәре

* Калайджи Б. М.

# Кирбес цехы (Бөрйән районы)
## Матбуғатта

* 19 сентябрь 2020. Үҙебеҙҙең кирбес заводы булды
* 23 март, Бөрйәндә һөргөндә булған төрөктөң әсе яҙмышы хаҡында….
Мәҡәләне тулыһынса уҡығыҙ: Тыуған ерең, туғандарың булыу – үҙе бәхет!
# Чиног

Чиног — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Коржа йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Чиног
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000012631
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001263
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0