yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Уксусная

Уксусная — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Туй йылғаһының һул ярына тамағынан 448 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Уксусная
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010100312115300007284
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115300728
* Бассейн коды — 14.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ҡарағалпаҡтар

Ҡарағалпаҡтар (ҡарағалп. Qaraqalpaqlar) — ҡаҙаҡтар һәм нуғайҙарға яҡын төрки халыҡ. Теле — ҡарағалпаҡ теле, төрки телдәрҙән ҡыпсаҡ төркөмөнә инә. Ҡарағалпаҡса яҙыу өсөн латин әлифбаһы ҡулланыла. Ҡарағалпаҡ халҡының күпселеге Үзбәкстандағы Ҡарағалпаҡстан Республикаһында йәшәй. Ҡарағалпаҡтар һаны − 600 мең тирәһе.
# Өфө янындағы тимер юл һәләкәте

Өфө янындағы тимер юл һәләкәте (рус. Железнодорожная катастрофа под Уфой) — 1989 йылдың 4 июнендә (Мәскәү ваҡыты буйынса — 3 июндә) Башҡортостандың Иглин районында, Әшә ҡалаһынан 11 км йыраҡлыҡта, Әшә — Оло Тәләк аралығында килеп сыҡҡан Рәсәй һәм СССР тарихындағы иң эре тимер юл һәләкәте. № 211 «Новосибирск — Адлер» һәм № 212 «Адлер — Новосибирск» поездары ҡара-ҡаршы үткән ваҡытында яҡында урынлашҡан «Себер — Урал — Иҙел буйы» газ үткәргесенән сығып торған еңел углеводородтарҙың көслө шартлауы арҡаһында килеп сыҡҡан фажиғә. 575 (икенсе мәғлүмәт буйынса, 645) кеше һәләк булған, шул иҫәптән 181 бала, 600-ләп кеше яраланған булған.

# Өфө янындағы тимер юл һәләкәте
## Һәләкәт сәбәптәре

Дмитрий Чернов һәм Дидье Сорнетт (Didier Sornette) фекеренсә, катастрофа сәбәптәре - ашығып эшләү ғәҙәте, диспетчерҙарҙың хәрәкәтте туҡтатырға хоҡуғы булмау, продукт тибын нефттән газға юғарынан баҫым яһап үҙгәртеү, поездар үтеүен арттырыу, хәүефһеҙлек ҡағиҙәләрен һанға һуҡмау. Тик илдә властар тарафынан сара күреү система сәбәптәрен бөтөрөү урынына ғәйеплеләрҙе эҙләүгә ҡайтып ҡалған.
# И. Е. Репиндың «Здравнёво» музей-усадьбаһы

И. Е. Репиндың «Здравнёво» музей-усадьбаһы — 1988 йылда И.Е. Репиндың элекке Здравнёво усадьбаһы урынында (Витебск районы) урынлашҡан музей; Витебск өлкә тыуған яҡты өйрәнеү музейы филиалы.
Музей комплексы тергеҙелгән төп усадьба йортонан (төп мемориаль экспозиция урынлаштырылған), ярҙамсы биналар һәм күргәҙмә залы менән идарасы йортонан, тергеҙелгән баҙҙан тора. Һаҡлана торған зонаның майҙаны — 8,8 гектар, төҙөлөш көйләү зонаһы — 35 гектар, бинаның экспозиция майҙаны — 212 м². Экспозицияла Репин ғаиләһенең көнкүреш әйберҙәре, XIX быуат аҙағы — XX быуат башы йыһаздары, Здравнёвтан археологик табылдыҡтар бар.
Усадьба биләмәһендә мемориаль йүкә аллеяһы һаҡланып ҡалған, унда рәссам үҙе ултыртҡан ағастар үҫә.
2010 йылда музей-усадьбала ҡорама тегеү буйынса асыҡ фестиваль-конкурс үтә.
# Хоменко Василий Афанасьевич

Хоменко Василий Афанасьевич (30 март 1899 йыл — 9 ноябрь 1943 йыл) — СССР-ҙың хәрби етәксеһе, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында армия командующийы, генерал-лейтенант.

# Хоменко Василий Афанасьевич
## Биографияһы

Василий Афанасьевич Хоменко 1899 йылдың 30 мартында Петровское ауылында, хәҙерге Воронеж өлкәһенең Борисоглебский районында тыуған. Украин.
Ҡыҙыл армияла 1918 йылдан алып. 1920 йылда хәрби комиссарҙар курсын тамамлай. Рәсәйҙә граждандар һуғышы йылдарында взвод командиры, хәрби комиссар һәм полк командиры, дивизия хәрби комиссары була.
Һуғыштан һуң Төркөстан фронтында баҫмасылар менән көрәштә полк командиры була. 1924 йылдан Кушка ҡәлғәһендә нығытылған район комиссары. 1928 йылда М. В. Фрунзе исемендәге хәрби академия ҡарамағындағы юғары етәксе составтың белемен камиллаштырыу курстарын (КУВНАС) тамамлай. 1935 йылдан эске эштәр халыҡ комиссариатының (НКВД) сик буйы ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итә, штаб бүлеге начальнигы, һуңынан Ленинград хәрби округының эске эштәр халыҡ комиссариаты эске ғәскәр һәм сик буйы ғәскәрҙәренең штаб начальнигы. 1940 йылдың ноябрендә Молдова һәм Украина ССР-ы Эске эштәр халыҡ комиссариатының сик буйы ғәскәрҙәренә етәкселек итә. 1941 йылдың 12 июненән Киев махсус хәрби округының тылды һаҡлау буйынса ғәскәрҙәре командующийы урынбаҫары.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғандан һуң, Киев махсус хәрби округы базаһында төҙөлгән Көньяҡ-Көнбайыш фронтында шул уҡ вазифала хеҙмәт итә. 1941 йылдың 12 июлендә, июль аҙағына Көнбайыш фронты составына индерелгән 30-сы армия командующийы була. В. А. Хоменко етәкселегендә армия Смоленск һуғышында, Белый ҡалаһынан көньяҡ-көнбайыштараҡ һәм Ржев йүнәлешендә оборона һуғыштарында, Калинин оборона операцияһында ҡатнаша. 1941 йылдың декабрендә Мәскәү оборона зонаһының ғәскәр командующийы урынбаҫары итеп тәғәйенләйҙәр. 1942 йылдың авгусында ҡыҫҡа ваҡытҡа 24-се армия командующийы була, унан Кавказ аръяғы фронты составындағы яңынан барлыҡҡа килгән 58-се армия командующийы итеп тәғәйенләнә. Ошо вазифаһында Махачкала ҡалаһы районында тәрән эшелонлаштырылған ҡорамаллы оборона ғәскәрҙәре менән етәкселек итә. 1942 йылдың 21 ноябрендә 44-се армия командующийы итеп тәғәйенләнә. Уның етәкселегендә армия Кавказ өсөн алыштарҙа, Ростов, Миусс, Донбасс, Мелитополь һөжүм операцияларында ҡатнаша һәм Ворошилов (хәҙерге Ставрополь), Таганрог, Жданов (хәҙер Мариуполь), Аҙау ҡалаларын азат итә. 1943 йылдың октябрь аҙағында армия фронт резервына сығарыла һәм Завадовка — Каховка — Британа һыҙығында оборона биләй.
1943 йылдың 9 ноябрендә Василий Афанасьевич Хоменко, дошмандарҙың ул ултырған автомобилгә ут асыуы һөҙөмтәһендә, һәләк була.

# Хоменко Василий Афанасьевич
## Наградалары

* 2 Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* 1 дәрәжә Кутузов ордеы
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
* Бохара Халыҡ Совет Республикаһының 3 дәрәжә хәрби айырмалыҡ революцион билдәһе
* «Эшсе-Крәҫтиәндәр Ҡыҙыл Армияһына 20 йыл» миҙалы
# Росдорф (Тюрингия)

Росдорф (Тюрингия) (нем. Roßdorf (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 687 кеше йәшәй. Майҙаны — 17,28 км². Диңгеҙ кимәленән 380 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98590 һәм автомобиль коды — SM.
# Дональд Трамп

До́нальд Джон Трамп (ингл. Donald John Trump; 14 июнь 1946 йыл) — Америка Ҡушма Штаттарының 45-се президенты (2017—2021), Республикандар партияһы вәкиле.
Билдәле бизнесмен һәм медиамагнат, «Trump Organization» төҙөлөш конгломератының президенты, уйын һәм ҡунаҡхана бизнесы буйынса махсуслашҡан «Trump Entertainment Resorts» компанияһына нигеҙ һалыусы. Бынан тыш Трамп «Кандидат» реалити-шоуының ҡуйыусы продюсеры һәм алып барыусыһы. Ғәҙәти булмаған (экстравагант) тормош алып барыусы һәм асыҡ, эскерһеҙ аралашыу стиле менән билдәле.
2015 йылдың 16 июнендә АҠШ президенты вазифаһына һайланыу өсөн көрәш башлауы хаҡында белдерҙе. 2016 йылдың майындағы праймеризда, Республика партияһынан барыһын да уҙып китеп, үҙен президентлыҡҡа кандидат итеү күрһәтеүҙе тулыһынса тәьмин итте. Партияның 18—21 июлдә үткән съезында президент вазифаһына кандидат итеп рәсми күрһәтелде. 2016 йылдың 8 ноябрендәге президент һайлауында, Демократтар партияһы вәкиле Хиллари Клинтонды уҙып китеп, Трамп еңеү яуланы. 2017 йылдың 6 ғинуарында АҠШ Конгресы илдә үткән Президент һайлау һөҙөмтәләрен рәсми раҫланы.

# Дональд Трамп
## Биографияһы

Дональд Трамп 1946 йылдың 14 июнендә Нью-Йорк штатының административ берәмеге Куинста тыуған. Атаһы Фред Крист Трамп (1905—1999) яғынан олатаһы һәм оләсәһе немец имигранттары була.

# Дональд Трамп
## Китаптары

* «Выживание на вершине» (1990)
* «Искусство выживания» (1991)
* «Искусство возвращения» (1997)
* «Америка, которую мы заслуживаем» (2000) (совместно с Дейвом Шифлеттом, ISBN 1-58063-131-2)
* Как стать богатым (2004) — ISBN 978-5-9614-5887-9
* «Путь наверх» (2004)
* «Думай как миллиардер. Всё, что следует знать об успехе, недвижимости и жизни вообще» — ISBN 978-5-9614-5886-2 (2004)
* «Мой лучший совет по игре в гольф» (2005)
* «Почему мы хотим, чтобы вы были богаты» (2006) (в соавторстве с Робертом Кийосаки)
* «Мысли по-крупному и не тормози!» (2007) (в соавторстве с Билли Занкером, ISBN 978-0-06-154783-6)
* «Мой лучший совет по недвижимости: 100 лучших экспертов делятся своими стратегиями» (2007)
* «Формула успеха» (2007)
* «Трамп никогда не сдаётся. Как я превратил мои самые большие проблемы в успех» (2008)
* Дональд Трамп, Тони Шварц. Искусство заключать сделки = The Art of the Deal. — М.: Юнайтед Пресс (Россия), 2010. — 288 с. — (Библиотека Pio Global). — ISBN 978-5-904522-66-7.
* «Дар Мидаса» (2012) (совместно с Робертом Кийосаки)
* «Изувеченная Америка: Как сделать Америку снова великой» (2015)

# Дональд Трамп
## Ҡыҙыҡлы факт

* 2017 йылдың 20 ғинуарындағы инаугурация көнөндә Трамп беренсе срокка вазифаһын алған АҠШ президенттарының йәш буйынса иң өлкәне буласаҡ.
# Грязнуха (Чумыша ҡушылдығы)

Грязнуха — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чумыш йылғаһының уң ярына тамағынан 101 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Грязнуха (Чумыша ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200412115200003378
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200337
* Бассейн коды — 13.01.02.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Розенберг Вера Михайловна

Розенберг Вера Михайловна (1894—1965) — совет математигы һәм конструкторы.

# Розенберг Вера Михайловна
## Биографияһы

1894 йылда Кувизино ауылында (хәҙер Валдай районы, Новгород өлкәһе) тыуған һәм үҫкән. 1918—1922 йылдарҙа шунда уҡ йәшәй, ауыл хеҙмәте менән шөғөлләнә.
1912 йылда Санкт-Петербургта шәхси гимназияны тамамлай, аҙаҡ дөйөм техник йүнәлештәге Бестужев юғары ҡатын-ҡыҙҙар курсында уҡый. 1922 йылда Петербург университетының физика-математика факультетын тамамлай. Вера Михайловна Розенберг легендар кеше була, бала саҡтан математик формулалар һәм иҫәпләүҙәр донъяһына сума. Математиканы ул француз телендә өйрәнә, сөнки, уның фекеренсә, был тел еңелерәк математик фекерләргә мөмкинлек бирә, математикаға логик һығымталарҙың ябайлығы менән нығыраҡ тура килә. Туғандары йыш ҡына Вера Михайловнаның гениаль һәләттәрен тикшерәләр, ҡыҙыҡ күреп уға логарифмдар таблицаһы буйынса һорауҙар бирәләр, һәм ул теләһә ниндәй һандың логарифмын бишенсе тамғаға тиклем хатаһыҙ әйтеп бирә.
1922 йылда уны һәм атаһын Хәрби-диңгеҙ көстәренең Петроград фәнни-техник комитетына эшкә саҡыралар. 1937 йылдан генерал И. И. Ивановтың конструкторҙар бюроһында эшләй. Техник фәндәр кандидаты.
Маршал Д. Ф. Устинов үҙенең «Хәтирәләр»ендә Вера Михайловна тураһында ошолай тип яҙа: «Конструкторҙар бюроһында үҙенсә уникаль кешеләр булдылар. Улар араһында Вера Михайловна Розенберг айырым урын алып торҙо. Ул булмышы менән математик ине, материалдар ҡаршылығы теорияһын, теоретик механиканы төплө белә. Конструкторлау буйынса күпселек иҫәпләүҙәр уның өҫтөнә йөкмәтелә ине. Вера Михайловна, ҡағиҙә булараҡ, уларҙы иҫ киткес шәп башҡара ине. Шуның менән бергә йыш ҡына үҙенең ысулдарын ҡуллана ине...»
1965 йылда вафат була. Ленинградта Төньяҡ зыяратта ерләнгән.

# Розенберг Вера Михайловна
## Ғаиләһе

- атаһы — Розенберг Михаил Федорович (1861—1928), генерал-майор, артиллерия ҡоралдары конструкторы, Ҡыҙыл Армияның Хеҙмәт Геройы.
- ағайы — Розенберг Михаил Михайлович (1896—1981) — ҡорал конструкторы, ике тапҡыр Сталин премияһы лауреаты.

# Розенберг Вера Михайловна
## Бүләктәре

- Икенсе дәрәжә Сталин премияһы (1946) — яңы артиллерия һәм диңгеҙ ҡоралланыу өлгөләре булдырған өсөн (Т-34 башняһы)
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1945)
- миҙалдар

# Розенберг Вера Михайловна
## Хеҙмәттәре

* Вычисление таблиц настильной стрельбы при помощи баллистических таблиц АНИИ. — М., 1933.
* Теория пластических деформаций металлов. Механика конечного формоизменения. — М.; Л., 1956. (в соавт.)
* Теория пластических деформаций металлов: механика конечного формоизменения. — Гос. научно-техн. изд-во машиностроит. лит-ры [Ленинградское отд-ние], 1956. — 366 с.
# Еңеш суҡыһы

Еңеш Суҡыһы (ҡырғ. Жеңиш чокусу, ҡыт. 托木尔峰, уйғ. Төмүр) Ҡаҡшал-Тау һыртындағы 7439 метрлыҡ суҡы, ялпы Тәңре-Тауҙың һәм Ҡырғыҙстандың иң бейек нөктәһе.

# Еңеш суҡыһы
## Тасуирламаһы

Ҡырғыҙстандың Эҫек-Күл өлкәһе менән Ҡытайҙың Шеңжан-Уйғыр автономиялы районы сигендә урынлашҡан. Элекке ШСЙБ-ның 7000 метрҙан бейек 5 тауының иң ҙур икенсеһе һәм иң хәүефлеһе.

# Еңеш суҡыһы
## Тарихы

Был тау боронғо афсаналарҙа Хан-Тәңре тип аталып, бөтә Тәңре-Тауҙың иң бейек тауы булып беленгән ине. Ләкин Пётр Петрович Семёнов-Тянь-Шаньский исемле урыҫ йәғрәфиәсе 1857 йылында Тәреҫкәй-Алатау һыртының төнъяғынан килеп ҡарағанда күргән иң бейек һәм матур тауҙы яңылыш итеп әфсанәүи Хан-Тәңре тауы, бөтә Тәңре-Тауҙың иң бейек тауы тип билдәләй. Ҡушсыларҙың ул тауҙы Ҡантау тип атауҙарына иғтибар итмәйсә уны Хан-Тәңре тип атай һәм харитала суҡыны төньяҡҡа 20 км күсереп, уны Тәңре-Тау һырттарының үҙәгенә урынлаштыра.
Семёнов-Тянь-Шаньский артындағы Ҡаҡшал-Тау һыртының бөтә Тәңре-Тау өҫтөнән ҡалҡып торған ҙур ҡарлы-боҙло тауҙарын күрмәй ҡалған ине. Көньяҡтан, Тарым йылғаһы үҙәнендәге уйғыр Аҡһыу ҡалаһынан хәҙерге Еңеш суҡыһы яҡшыраҡ күренә, һәм электән Хан-Тәңре тип аталған ине.
Шуға күрә хәҙерге Хан-Тәңре тауының тарихи исеме Ҡантау ине, Еңеш суҡыһының иһә тарихи исеме Хан-Тәңре ине. Хәҙерге исеме иһә 1946 йылында Бөйөк Ватан һуғышы еңеүе хөрмәтенә бирелгән.
# Ноғоманов Рәүеф Сәмиғулла улы

Ноғоманов Рәүеф Сәмиғулла улы (17 декабрь 1956 йыл) — хужалыҡ һәм дәүләт хеҙмәте ветераны. 2019 йылдың ғинуарынан 2022 йылдың 18 майынаса «Башспирт» йәмғиәтенең генераль директоры. 2000—2003 йылдарҙа Өфө ҡала хакимиәте башлығы; 2012—2014 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-Министрының беренсе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының икенсе саҡырылыш (1999—2003) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостандың атҡаҙанған хеҙмәтләндереү өлкәһе хеҙмәткәре. Халыҡтар дуҫлығы ордены кавалеры (2021).

# Ноғоманов Рәүеф Сәмиғулла улы
## Биографияһы

Рәүеф Сәмиғулла улы Ноғоманов 1956 йылдың 17 декабрендә Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһында тыуа. Хеҙмәт эшмәкәрлеген Өфө тепловоздар ремонтлау заводында токарь булып башлай (1974—1975). Индустриаль-педагогия техникумында өс йыл уҡығандан һуң, ике йыл инженер-технолог, мастеры, авария-диспетчер хеҙмәте башлығы, 51-се торлаҡ-эксплуатация идаралығының өлкән мастеры, Өфө ҡалаһы Совет районы торлаҡ хужалығының етештереү тресында 17-се ЖЭУ начальнигы булып эшләй. 1988—1992 йылдарҙа Өфө ҡалаһы Совет район советы башҡарма комитетының коммуналь хужалыҡ бүлеге мөдире була. Киләһе ике йылда шул уҡ район хакимиәтенең коммуналь хужалыҡ бүлеге мөдире була. Һуңынан 1996 йылға тиклем — Өфө ҡалаһы Совет районы хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары. 1996 йылдан 1998 йылға тиклем Өфө ҡалаһы хакимиәтенең коммуналь хужалыҡ һәм төҙөкләндереү идаралығы начальнигы булып эшләй, һуңынан Октябрь районы хакимиәте башлығы итеп тәғәйенләнә (1998—2000). 2000—2003 йылдарҙа — Өфө ҡалаһы хакимиәте башлығы. Артабанғы йылдарҙа Өфө йылылыҡ селтәрҙәре предприятиеһының генераль директоры вазифаһын биләй (2003—2004), «Энергия» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең генераль директоры урынбаҫары (2004—2007), «БСГС» идара итеү компанияһы яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте директоры (2007—2009), «Башҡортостан Республикаһының торлаҡ төҙөлөшө фонды» дәүләт унитар предприятиеһы генераль директоры(2010—2012). 2012 йылда Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-министрының беренсе урынбаҫары вазифаһына тәғәйенләнә. 2018 йылдан 2022 йылға тиклем — «Башспирт» генераль директоры.

# Ноғоманов Рәүеф Сәмиғулла улы
## Йәмәғәт эшмәкәрлеге

* 1999—2003 йылдарҙа икенсе саҡырылышБашҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтайҙың Вәкилдәр палатаһы депутаты.
* НОЦ-тың Күҙәтеү советы ағзаһы.
* "Рус география йәмғиәте"нең Башҡортостан төбәк бүлексәһендәге попечителлек советы ағзаһы
* Меценатлыҡ.

# Ноғоманов Рәүеф Сәмиғулла улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

Халыҡтар дуҫлығы ордены.

# Ноғоманов Рәүеф Сәмиғулла улы
## Ғаиләһе

Ҡатыны менән ике бала тәрбиәләп үҫтерә.
# Сармашбаш

Сармашбаш — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Зәй районы ауылы. Сармашбаш ауыл советы составына керә һәм уның үҙәге булып тора.

# Сармашбаш
## География

Ауыл Сармаш йылғаһы буйында, Зәй ҡалаһынан көньяҡ-көнсығыштараҡ 44 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Сармашбаш
## Тарих

Сармашбаш — аҫаба башҡорттарҙың һәм типтәрҙәрҙең ауылы. 1735 йылдан Исәк атамаһы аҫтында билдәле.
Ауыл халҡы Е. И. Пугачёв яғында 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында әүҙем ҡатнаша.
ХХ быуатта мәсет, мәктәп теркәлгән. 1920 йылға тиклем Өфө губернаһы Минзәлә өйәҙе Яңы Спас улусы составында була.
1920 йылда ауыл Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1921 йылда — Саллы кантоны составына керә. 1930 йылдан Сарман районы, 1935 йылдан — Зәй районы, 1963 йылдан — Сарман районы, 1972 йылдан — йәнә Зәй районы составында.

# Сармашбаш
## Халҡы

| 1859 | 1870 | 1913 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 |
| 196 | 259 | 730 | 405 | 470 | 542 | 519 | 520 | 527 | 466 | 391 | 359 |
# Күперле шарлауығы

Күперле шарлауығы — Башҡортостандың Мәләүез районында Нөгөш йылғаһы үҙенендәге Башҡортостан милли паркы биләмәһендә шарлауыҡ. Күперле инеше ҡаянан ағып төшкән урында шарлауыҡ хасил була. Был ерҙәрҙә карст тоҡомдарының һыуға иреүе һәм мәмерйә, ҡыуышлыҡ, соҡор яһалыуы менән бәйле күренештәр бихисап. Инеш аҡҡан юлында ер аҫтына кереп юғала, яҙ көнө һәм ямғырлы көндәрҙә һыу юлы тағы йәнләнә һәм 10 метрлы бейек ҡаянан аҫҡа тәгәрәй.
Инеш юлында ер аҫтынан йыуылып хасил булған күпер ҙә бар.
# Бетүлән

?Бетүлән :
Мытник лесной — типовой вид рода :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Үҫемлектәр |
| Бүлексә: | Ябыҡ орлоҡлолар |
| Класс: | Ике өлөшлөләр |
| Тәртип: | Баллыбабай сәскәлеләр |
| Ғаилә: | Һаҫығүлән һымаҡтар |
| Ырыу: | Бетүлән |
Латинса исеме :
Pedicularis L., 1753 :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр |
Бетүлән (лат. Pediculáris) — һаҫығүлән һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Ошо көндәргә хәтле ул сираждар ғаиләһенә индерелгән. 600 төрҙө эсенә ала.

# Бетүлән
## Таралышы

Яҡынса 600 төрө бар, Төньяҡ ярымшарҙа, бер нисә төрө Көньяҡ Америкала таралған. Башҡортостанда 10 төрө үҫә.
Дымлы болонда, урман ситендә, тау тундраһында, таш ишелмәләре араһында, һирәкләп татырлыҡта һәм һаҙлыҡта үҫә. Башлыса Башҡортостан (Көньяҡ) Уралында, Урал бетүләне, һаҙ бетүләне Башҡортостандың бар биләмәһендә таралған.

# Бетүлән
## Ботаник яҙма

Күп, һирәкләп ике йыллыҡ (һаҙ бетүләне) үлән, паразитизмға һәләтле. Һабағы төҙ йәки күтәрелеүсе, тармаҡлы, һирәкләп ябай, 10—100 см тиклем бейеклектә. Япрағы ланцет йәки оҙонса ланцет формаһында, ишһеҙ теленмә, һирәгерәк бөтөн, һаплы, сиратлы, ҡайһы ваҡыт суҡлы теҙелешле. Сәскәһе эре, дөрөҫ төҙөлөшлө түгел, көпшә йәки ҡыңғырау формаһындағы, 5 тешле, һирәкләп ике айырсалы каса япраҡлы. Тажы аҡ, һары, ҡуйы ҡыҙыл йәки алһыу шәмәхә төҫөндә, ике иренле, оҙон көпшәле, торҡа һымаҡ өҫкө иренле һәм 3 ҡалаҡса аҫҡы иренле. Сәскәлеге тумалаҡ, тәлгәш, башаҡ һымаҡ. Май—август айҙарында сәскә ата. Емеше — ҡумта, июль—сентбрҙә өлгөрә.

# Бетүлән
## Составы

Составында алкалоидтар, иридоидтар, сапониндар, флавоноидтар булған таҡыялы бетүләне, урал бетүләне, һаҙ бетүләне һ.б халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Бейек бетүләне һәм реликт Эдер бетүләне Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.

# Бетүлән
## Әһәмиәте һәм ҡулланылышы

Ырыуҙың ҡайһы бер төрҙәре, атап әйткәндә, Кауфман бетүләне (Pedicularis kaufmannii Pinzger) һәм һаҙ бетүләне (Pedicularis palustris L.), ағыулы. Малдарға ашатыу өсөн башҡа төрҙәр, мәҫәлән, батша скиптеры (Pedicularis sceptrum-carolinum L.) ҡулланыла ала. Ҡайһы бер төрҙәре аҙыҡ өсөн ҡулланыла ала. Мәҫәлән, Төньяҡ Америка һәм Алыҫ Көнсығыш йөнтәҫ бетүләненең (Pedicularis lanata Willd. ex Cham. &am. Schltdl.) һары тамырҙар ашарға яраҡлы, шулай уҡ һинд төрөнөң (Pedicularis Carnosa Wall) тамырҙары ашарға яраҡлы.
Ҡайһы бер төрҙәре инсектицид әҙерләү өсөн ҡулланыла ала — уларҙан ҡайнатма малдың беттәренән ҡотолоу, шулай уҡ себенде юҡ итеү өсөн файҙаланыла.
Ҡайһы бер бетүләндәр традицион медицинала диуретик, йылан тешләүенән дауалау өсөн, ҡан туҡтатыусы, шешеүгә ҡаршы, яраларҙы уңалта торған саралар булараҡ ҡулланыла.
# Полигон (предприятие)

Полигон — Рәсәй ғилми-етештереү предприятиеһы, радиоэлектроника һәм телекоммуникация ҡорамалдарын эшләү, етештереү һәм хеҙмәтләндереү менән шөғөлләнә. Предприятие ҡорамалдарҙы (коммутаторҙар, маршрутизаторҙар, конверторҙар, шлюздар һ. б.) элемтә операторҙары, сәнәғәт предприятиелары, ведомство структуралары, дәүләт власы органдары һәм башҡа заказсыларҙың ихтыяждары өсөн етештерә. Компания алдынғы эксперименталь асыштар, конкуренцияға һәләтле үҙебеҙҙең илдең продукцияһын етештереү һәм кадрҙарҙы сифатлы әҙерләү йүнәлешендә эшләй.
Компания Башҡортостан Республикаһының система булдырыусы предприятиеһы булып тора һәм импортты алмаштырыу программаһында әүҙем ҡатнаша. «Полигон» ғилми-етештереү предприятиеһы продукцияһы Рәсәй Федерацияһы сәнәғәт һәм сауҙа министрлығының 2015 йылдың 3 июнендәге 1399-сы һанлы «Рәсәй Федерацияһы биләмәһендә етештерелгән телекоммуникация ҡорамалдарына Рәсәй телекоммуникация ҡорамалдары статусы биреү һәм раҫлау тураһында» бойороғо ҡағиҙәләрен тулыһынса ҡәнәғәтләндерә.

# Полигон (предприятие)
## Тарихы

* 1941 йылда — эвакуацияланған предприятиелар базаһында «Өфөкабель» заводы ойошторола.
* 1985 йылда — Өфө йәштәр ғилми-техник ижады үҙәге (НТТМ) төҙөлә.
* 1988 йылда — «Полигон» ғилми-етештереү предприятиеһы (НПП) булдырыла.
* 1992 йылда — МТ-20 станцияларын тоташтырыу өсөн оптоволокнолы һыҙыҡлы тракт етештереүгә БЭТО концерны тендерында еңеп сыға.
* 1996 йыл — ҡоролма архитектураһы нигеҙе булараҡ программалаштырылған логик интеграль схемаларҙы (ПЛИС) әүҙем ҡулланыуға күсә.
* 2006 йылда — беренсе үҙ илебеҙҙең коммутаторын эшләй.
* 2013 йыл — «Яңы проекттарҙы үрләтеү буйынса стратегик инициативалар агентлығы» автономиялы коммерцияға ҡарамаған ойошманың эксперт советы «Полигон» ғилми-етештереү предприятиеһы тәҡдим иткән «Тыуған ил телекоммуникация ҡорамалдары етештереүҙе үҫтереү» бизнес-проектын хупланы.

# Полигон (предприятие)
## Етештергән тауарҙары

* Коммутаторҙар һәм Ethernet ҡорамалдар
* Хәүефһеҙлек кимәле IP30 һәм юғары булған сәнәғәт коммутаторҙары
* FTTx ҡорамалдары
* TDMoIP шлюздары
* Е1 / Ethernet оптик модем һәм мультиплексор
* Һаҡлау аппаратуралары
* Күпер Ethernet over Е1
* Конвертерҙар RS232 һәм RS485 — Ethernet
* Е1 ҡабул итеү ҡоролмалары

# Полигон (предприятие)
## Төп эшмәкәрлек йүнәлештәре

* Телекоммуникация ҡорамалдарын эшләү, етештереү һәм индереү тулы циклы;
* Махсус программалар менән тәьмин итеүҙе ойоштороу;
* Продукция маркетингы һәм һатыу;
* Сервислы хеҙмәтләндереү һәм техник булышлыҡ итеү;
* Телекоммуникация ҡорамалдары эшләүгә махсус заказдар үтәү;
* Схемотехника һәм электроника өлкәһендә кадрҙар әҙерләү һәм квалификацияһын күтәреү.