yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Бысраныу

Бысраныу (тирә-яҡ мөхит, тәбиғәт мөхите, биосфера, уларҙа ғәҙәти булмаған физик, химик йәки биологик агенттар (бысратыусы) барлыҡҡа килеүе, йәки уларҙың күп йылдар дауамындағы күрһәткестәрҙең уртаса кимәле артыу арҡаһында кире һөҙөмтәләргә килтереүе .
Төп субъектты билдәләгәндә тәбиғи һәм антропоген бысраныуҙарҙы бүлеп ҡарайҙар . Төп объекттар — тупраҡ, атмосфера иһәм һыу ятҡылыҡтары. Бысраныу төрҙәре буйынса кластарға бүлеү дүрт өлөштән тора: механик, физик, химик һәм биологик. Дәүмәле буйынса иһә локаль, төбәк кимәлендә һәм глобаль бысраныуҙар айырып ҡарала.

# Бысраныу
## Бысраныу төрҙәре

* Биологик — бысратыусы булып кеше өсөн дә, дөйөм алғанда экосистема өсөн дә зыянлы организмдарҙың килеп сығыуы һәм үрсеүе. Улар тәбиғи юл менән дә, ә ҡайһы бер осраҡта - кеше эшмәкәрлеге эҙемтәһе үтеп инеүе мөмкин. Бының ҡушма өлөшө булараҡ микробиологик бысраныу ҙа иҫәпкә алына.
* Механик — мөхиттең химик һәм физик инерт сүп-сар менән бысраныуы, ҡағиҙә булараҡ, уның сифаты насарайыуына килтерә һәм унда йәшәгән организмдарға йоғонто яһай. Ғәмлдә механик бысраныу физик-химичк бысраныу менән берлектә барыусан.
* Физик — бысратыусы мөхиттең физик параметрҙары үҙгәреүенә килтерә. Быларға температура-энергетика (йылылыҡ менән бысраныу), тулҡын (яҡтылыҡ, тауыш, электромагнит бысраныу), радиациялы (радиоактив бысраныу) һәм башҡалар.
* Химик — бысратыусы мөхиттең тәбиғи химик үҙенсәлектәре үҙгәреүенә килтерә: уларҙың концентрацияһы арта, йәки мөхиттә элек булмаған матдәләр үтеп инә. Химик бысраныуҙарға аэрозоль инә.

# Бысраныу
## Бысраныу сығанаҡтары бүленеше

* Параметрик
* • йылылыҡ
* • тауыш
* • яҡтылыҡ
* • радиация
* • электромагнит
* Биоценотик
* • борсолоуҙың комплекслы факторы
* • популяция балансы боҙолоу
* • көйләнмәгән йыйыу, аулау, атып алыу
* • осраҡлы һәм йүнәлешле интродукция һәм акклиматизация
* • тәбиғәттән кәрәгенән артыҡ алыу
* Стациаль-деструктив
* • ағас ҡырҡыу
* • тупраҡ эрозияһы
* • һыу ағымын тейешһеҙ көйләү
* • ҡаҙылдыҡтарҙы карьер ҡаҙып сығарыу
* • юл төҙөлөшө
* • һаҙлыҡтарҙы киптереү
* • урбанизация
* • урман һәм дала янғындары
* • башҡалар
| Минераль | Органик |
| • ҡаҙылма яғыулыҡ яныу продукттары | • көнкүреш йыуынтылары һәм сүп-сар |
| • двигателдәрҙә яныу продукттары ↔ | • микробиологик препараттар |
| • Химик сәнәғәт ҡалдыҡтары ↔ | • Аҙыҡ-түлек сәнәғәте ҡалдыҡтары |
| • акваторияларҙа авария һөҙөмтәһендә ташлау ↔ | • Малсылыҡ ҡалдыҡтары |
| • Пестицидтар һәм ашлама ↔ | • башҡалар |
| • нефть сығарыу һәм нефть эшкәртеү ↔ |
| • тау эштәре убалары һәм террикондар |
| • металлургия ҡалдыҡтары |
| • башҡалар |

# Бысраныу
## Шулай уҡ ҡара

* Космостағы сүп-сар
* Яҡтылыҡ менән бысраныу
# С. М. Киров исемендәге нефтселәр Мәҙәниәт һарайы (Ишембай)

1961
С. М. Киров исемендәге нефтселәр Мәҙәниәт һарайы — Ишембай ҡалаһында В. И. Ленин майҙанында урынлашҡан архитектура ҡомартҡыһы.

# С. М. Киров исемендәге нефтселәр Мәҙәниәт һарайы (Ишембай)
## Тарихы

С. М. Киров исемендәге нефтселәр Мәҙәниәт һарайын төҙөү Ишембай нефть эшкәртеү заводы инициативаһы буйынса башҡарыла. Ул 1961 йылда тамамлана. Учреждение 675 урынлыҡ зал, 300 урынлыҡ кинозал һәм үҙешмәкәр коллективтарҙың эш урындары өсөн биналарҙы үҙ эсенә ала.
Бында беренсе булып академик хор, хореография ансамбле, башҡорт халыҡ театры, тынлы оркестр, һынлы сәнғәт студияһы эш башлаған. Күп коллективтар квалификациялы белгестәр тарафынан барлыҡҡа килә, белгестәрҙе ҡайһы саҡта икенсе ҡалаларҙан саҡыралар. Үҙешмәкәр артистарҙың көсө менән агитбригадалар ойошторола, улар Ишембай районында һәм унан ситтә урынлашҡан ауылдарға сығып сығыштар яһайҙар.
1980—1990 йылдарҙа С. М. Киров исемендәге нефтселәр Мәҙәниәт һарайында А. Емельянов етәкселеге аҫтында үҙешмәкәр киностудия, шулай уҡ Ишембайҙа тәүге телестудияларҙың береһе «Орион-ТВ» эшләй.

# С. М. Киров исемендәге нефтселәр Мәҙәниәт һарайы (Ишембай)
## Архитектура

Ишембай нефтселәр мәҙәниәт һарайы интерьерын биҙәүҙә БАССР-ҙың күренекле рәссамдары ҡатнаша.
«Садам цвесть» һәм «Спорт» фрескаларын Павел Петрович Салмасов ижад итә, Һарай интерьерын биҙәкләү комплексы менән Пантелеев Александр Васильевич дөйөм етәкселек итә.

# С. М. Киров исемендәге нефтселәр Мәҙәниәт һарайы (Ишембай)
## Хәҙерге торошо

Мәҙәни, спорт ярыштары үткәреү өсөн ҡулланыла (мәҫәлән, 1988 йылда ҡатын-ҡыҙҙар араһында рус шашкаһы буйынса СССР чемпионаты, 2001 йылда шашка буйынса Рәсәй чемпионаты).
# Мөхсин (ислам)

Мөхсин (ғәр. محسن‎ — «Игелекле, изгелекле, яҡшылыҡ ҡылыусы»; рус. мухсин) — ғәрәп һүҙе, әбжәдтә «хсн» — «яҡшылыҡ ҡылыу» ҡылымынан килеп сыҡҡан.

# Мөхсин (ислам)
## Ҡулланылышы

Мосолмандарҙың инанысы 3 кимәлдә булыуы мөмкин: мөслим, мөьмин, мөхсин. Был өс кимәл динлелектең өс кимәленә нигеҙләнгән: ислам, иман, ихсан, һәм улар тамырҙаш булып тора. Әбжәд яҙмаһы буйынса ғәрәптәрҙә башлыса тартынҡылар ҡулланыла, һәм тартынҡылар буйынса ҡайһыһы ниндәй һүҙҙән килеп сыҡҡанын аңларға була

# Мөхсин (ислам)
## Исемдәрҙә

Яңғыҙлыҡ исемдәр Хәсән, Хөсәйен, Тәхсин, щулай уҡ ихсан һәм истихсан һүҙҙәре тамырҙаш булып тора. Исемдең икенсе варианты — Мөхәссин («яҡшыртыусы»).
Мөхсин һүҙе ғәрәп теленән башҡорт теленә «Мөҡсин» тигән вариантта исемдәргә һәм фамилияларға ла инеп киткән. Мөҡсин исеме башҡорт теленә үҙләштерелгән, изгелекле, яҡшылыҡ ҡылыусы тигәнде аңлата.

# Мөхсин (ислам)
## Исемдәрҙә
### Билдәле кешеләр

Республиканың билдәле кешеләре араһында Мөҡсин исемле, фамилиялы шәхестәр бар.
* исем;
Мөҡсин Мәҙийәров — Емельян Пугачев етәкселегендәге 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашҡан, Е. Пугачёвтың полковнигы.
* фамилия;
Мөҡсинов Ирек Шәриф улы — Рәсәй юрисы, дәүләт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының Конституция Судының беренсе рәйесе (1996—1999).

# Мөхсин (ислам)
## Исемдәрҙә
### Топонимикала

Кеше исемдәре аша Мөҡсин атамаһы Башҡортостандың топонимикаһына ла инеп киткән.
* Мөҡсин (рус. Муксиново) — Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл.
* Мөҡсин (рус. Муксино) — Ауырғазы районындағы ауыл.
# 1821 йыл

II мең йыллыҡ :
XVII быуат — XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат — XXI быуат :
Хронологик таблица :
1821 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1821 MDCCCXXI |
| Юлиан стилендә | 1820—1821 (13 ғинуардан) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2573—2574 (3 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7329—7330 (13 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5581—5582 ה'תקפ"א — ה'תקפ"ב |
| Мосолман календары | 1236—1237 |
| Боронғо әрмән календары | 1270 ԹՎ ՌՄՀ |
| Ҡытай календары | 4517—4518 庚辰—辛巳 белый дракон — белая змея |
| Эфиопа календары | 1813—1814 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 1877—1878 |
| - Шака самват | 1743—1744 |
| - Кали-юга | 4922—4923 |
| Иран календары | 1199—1200 |
1821 йыл — дүшәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
# Масевич Алла Генриховна

Масевич Алла Генриховна (9 октябрь 1918 — 6 май 2008) — совет астрономы.

# Масевич Алла Генриховна
## Биографияһы

Алла Генриховна Масевич 1918 йылдың 9 октябрендә Тбилиси ҡалаһында тыуған.
1940 йылда Карл Либкнехт исемендәге Мәскәү индустриаль-педагогия институтының физика-математика факультетын тамамлай. Институтты тамамлағандан һуң астрономия һәм геофизика кафедраһына аспирантураға ҡабул ителә.
1943—1952 йылдарҙа П. К. Штернбергисемендәге Дәүләт астрономия институтында эшләй.
1952—1987 йылдарҙа — СССР Фәндәр академияһының Астрономия советы рәйесе урынбаҫары. 1957 йылдан Ерҙең яһалма юлдаштарын оптик күҙәтеүҙәр етәксеһе. 1981—1982 йылдарҙа — космик киңлекте өйрәнеү һәм тыныс маҡсатта файҙаланыу буйынса БМО-ның 2-се конференцияһын әҙерләү буйынса БМО-ның ойоштороу комитетының Генераль секретары урынбаҫары.
1970—1976 йылдарҙа Мәскәү дәүләт геодезия һәм картография институтының космик геодезия кафедраһы профессоры. 1987—2003 йылдарҙа — Астраномия Советының төп ғилми хеҙмәткәре.
Төп ғилми хеҙмәттәре йондоҙҙарҙың эске төҙөлөшө һәм эволюцияһы теорияһына һәм космос геодезияһына ҡарай. 1949—1950 йылдарҙа П. П. Паренаго менән берлектә Герцшпрунг — Рассел диаграммаһында эҙмә-эҙлелектәрҙең һәр береһе өсөн масса — яҡтыртылышы һәм масса — радиус бәйләнешен ентекле тикшереү башҡара. В. Г. Фесенков менән берлектә төп эҙмә-эҙлелек буйынса йондоҙҙарҙың корпускуляр нурланыш юлы менән массаһын юғалтыу эволюцияһы мөмкинселеген ҡарай.

# Масевич Алла Генриховна
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1975),
Халыҡ-ара астронавтика федерацияһының А. Галабер исемендәге премияһы лауреаты (1963),
Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1975),
«Почёт Билдәһе» ордены (1961),
1987 йылдан — РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре.
Т. М. Смирнова 1972 йылдың 9 майында Ҡырым астрофизик обсерваторияһында асҡан кесе планета 1904 Масевич уның хөрмәтенә аталған.

# Масевич Алла Генриховна
## Библиография

История Солнца. 1955
# Колемасова Анастасия Дмитриевна

Колемасова Анастасия Дмитриева (23 ноябрь 1923 йыл — 13 май 2012 йыл) — ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Пенза өлкәһе Земетчинский районындағы СССР Аҙыҡ-түлек сәнәғәте министрлығына ҡараған «Заметчинский» шәкәр сөгөлдөрө үҫтереүсе совхоздың звеньевойы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948).

# Колемасова Анастасия Дмитриевна
## Биографияһы

Анастасия Дмитриевна Колемасова 1923 йылда Пенза өлкәһе Заметчинский районының Үрге Матчерка ауылында тыуа.
Башланғыс белемле. Бик иртә эшләй башлай. 1941 йылда Заметчинский шәкәр заводының шәкәр сөгөлдөрө үҫтереүсе совхозға эшкә килә. Ул эшсе, сусҡа ҡараусы, звеньевой ҙа булып эшләй. Һәр эшендә ҙур теләк менән эшләй һәм егәрлелек күрһәтә. 1947 йылда уның етәкселегендәге арыш үҫтереүсе звеноһы 9 гектар майҙандың һәр бер гектарынан уртаса 43,42 центнер уңыш ала.
1948 йылдың 18 майында СССР Юғары Советы Президиумының Указы менән ауыл хужалығында юғары күрһәткестәргә өлгәшкәне һәм игендән рекордлы уңыш алғаны өсөн Анастасия Дмитриева Колемасоваға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә һәм уға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырыла.
Анастасия Дмитриевна совхоз яңынан ойошторолғандан һуң Заметчинский районының Урицкий совхозына эшләргә күсә. Һуңғараҡ пенсияға сыға.
Метчерка ауылында йәшәй. 2012 йылдың 13 майында вафат була, ауыл зыяратында ерләнә.

# Колемасова Анастасия Дмитриевна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы
* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (18.05.1948)
* Ленин ордены (18.05.1948)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (08.04.1971)
* миҙалдар.
# Аҡсурин Басир Ғәйфулла улы

Аҡсурин Басир Ғәйфулла улы (10 июнь 1945 йыл, Батыр (Фёдоровка районы), БАССР) — СССР һәм Рәсәй фәлсәфәсеһе, социологы, уҡытыусы. Социология фәндәре кандидаты (1996), философия фәндәре докторы (2004).

# Аҡсурин Басир Ғәйфулла улы
## Биографияһы

Басир Ғәйфулла улы Аҡсурин 1945 йылдың 10 июнендә Башҡорт АССР-ының Фёдоровка районы Батыр ауылында тыуа.
1975 йылда Ленинград ҡалаһында П. Ф. Лесгафт исемендәге физик культура институтын тамамлай. Шул уҡ йылдан алып Өфө авиация институтында эшләй башлай.
1980 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтында уҡыта башлай. 1986 йылдан башлап Басир Ғәйфулла улы Башҡорт дәүләт медицина университетында эшләй, бер үк ваҡытта 1992—1994 йылдарҙа Өфө механика-технология колледжында эшмәкәрлеген алып бара.
1996 йылда социология фәндәре кандидаты исемен яулай. 1997 йылдан алып Башҡорт дәүләт университетының социаль эштәр кафедраһында эшләй. 2004 йылда философия фәндәре докторы исемен яҡлай.
Аҡсуриндың ғилми эшмәкәрлеге валеология, сәләмәтлек социологияһы, йәмғиәттең рухи тормошо мәсьәләләренә бағышланған. Ул 60‑тан артыҡ ғилми эш авторы була.

# Аҡсурин Басир Ғәйфулла улы
## Ғилми хеҙмәттәре

* Социальные условия и факторы формирования валеологической культуры. Өфө, 2006
* Духовная и телесная организация человека. Өфө, 2007
# Панзелка

Панзелка — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе, Сыуаш Республикаһы, Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Алатырь йылғаһының һул ярына тамағынан 233 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Панзелка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500212110000037867
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003786
* Бассейн коды — 08.01.05.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Риека порты

Риека порты (хорв. Luka Rijeka йәки хорв. Riječka luka) — Хорватияның Риека ҡалаһында Адриатик диңгеҙендә диңгеҙ порты Был Хорватияның ҙур порты, уның йөк әйләнәшенең күләме 11,2 миллион тонна (2016 йыл өсөн) тәшкил итә. Порт менән хорват Luka Rijeka компанияһы идара итә.

# Риека порты
## Тарихы

Порт тәүге тапҡыр 1281 йылда телгә алына, был ваҡытта ул Венеция республикаһының порты була.
1719 йылда Австрия императоры Карл VI тарафынан нигеҙ һалынған ирекле Триест порты кеүек Риека порты мөһим диңгеҙ порты, тейәү пункты һәм сауҙа-иҡтисади үҙәк булып тора.
1867 йылдан һуң Австро-Венгрия килешеүе арҡаһында, Риека берҙән-бер венгр диңгеҙ порты булараҡ мөһимлек ала. 1873 йылда Риека тимер юлы станцияһы асылғандан һуң, порт тимер юлы буйлап Вена һәм Будапешт менән тоташа. 1913 йылға Риека порты Европаның иң эре ун порттарҙың исемлегенә инә
1919 йылдан 1989 йылға тиклем сәйәси үҙгәрештәр арҡаһында Риека порты элекке әһәмиәтен юғалта, әммә Хорватияла һуғыш тамамланғандан һуң уның сауҙа әһәмиәте үҫешә башлай. Көньяҡ герман һәм австрия иҡтисади үҙәктәрҙән күп кенә компаниялар Урта һәм Алыҫ Көнсығышҡа Риека аша сағыштырмаса ҡыҫҡа юлды ҡуллана.
Риека 2000 йылда Австрия өсөн, 2001 йылда Венгрия өсөн ирекле порт була. Ошо сараға ярашлы ике илдең күп кенә компаниялары Риекала үҙҙәренең вәкәләтлектәрен аса.
Порттың нефть продукттары, йөктәр һәм контейнерҙар өсөн бер нисә терминалы, шулай уҡ паромдар өсөн пассажир терминалы бар.
# Ольховое ауыл Советы (Өфө районы)

Ольховое ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Өфө районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Ольховое ауылы.

# Ольховое ауыл Советы (Өфө районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
1998 йылдың 30 апрелендә Башҡортостан Республикаһы Өфө районы Ольховое ауыл Советы ойошторола. Башҡортостан Республикаһының 1998 йылдың 30 апрелендәге 155-з һанлы «Башҡортостан Республикаһы Өфө районының Булгаков ауыл Советын бүлеү юлы менән Ольховое ауыл Советын ойоштороу тураһында» Законында әйтелә:
   Статья 1. Башҡортостан Республикаһы Өфө районының Булгаков ауыл Советын бүлеү юлы менән, административ үҙәге 119-сы ат заводы Үҙәк усадьбаһы ҡасабаһында булған, Башҡортостан Республикаһы Өфө районы Ольховое ауыл Советын ойошторорға, Ольховое ауыл Советы составына 119-сы ат заводы Үҙәк усадьбаһы ҡасабаһын һәм Федоровка ҡасабаһын индерергә.
# Кесе Ағарҙаш (ҡасаба)

Кесе Ағарҙаш (Әгәрҙәш) — рус. Ма́лый Агардя́ш - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡарабаш ҡала округындағы ҡасаба.

# Кесе Ағарҙаш (ҡасаба)
## Географияһы

Кесе Ағарҙаш (Әгәрҙәш) Силәбе өлкәһенең Ҡарабаш ҡала округындағы шул уҡ исемдәге күл буйында урынлашҡан ҡасаба. Ҡарабаш ҡалаһынан 8 км алыҫлыҡта ята.

# Кесе Ағарҙаш (ҡасаба)
## Халҡы

2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда 1 генә кеше йәшәгән (1 ҡатын-ҡыҙ).

# Кесе Ағарҙаш (ҡасаба)
## Урамдары

Әлеге ваҡытта ҡасабала 1 урам да ҡалмаған.

# Кесе Ағарҙаш (ҡасаба)
## Этимологияһы

Ҡасабаның атамаһы Кесе Ағарҙаш атамалы күлдән килеп сыҡҡан. Оло Ағарҙаштан ағып сыҡҡан исемһеҙ бәләкәй шишмә Кесе Ағарҙаш күле менән тоташып, уларҙы бер ағымлы ҡушлы күл яһай. Силәбе дәүләт университеты уҡытыусыһы Ғ.К. Вәлиев атаманың балыҡҡа килеүен былай аңлата:
   Большой Агардяш, и его правый безымянный ручей, протекающий через Малый Агардяш, слившись, образуют озерную пару, что и подтверждают башкирские названия Ағарҙаш с аффиксом совместности -даш//-дəш//-ҙаш//-ҙəш//-таш//-тəш:. Русская передача аффикса с мягким согласным -д- (-дяш) говорит о возможном произношение слова башкирами в палатальном варианте: -Әгəрҙəш
Йәғни, халыҡ телендә ҡасаба Кесе Ағарҙаш булып та, Кесе Әгәрҙәш булып та йөрөүе ихтимал.
# Праксин Иван Александрович

Праксин Иван Александрович (28 июль 1855 йыл, Быуа, Сембер губернаһы ― 30 апрель 1913 йыл, Ҡазан) — Рәсәй табибы, хирург, медицина докторы (1890), профессор (1897).

# Праксин Иван Александрович
## Биографияһы

Праксин Иван 1855 йылдың 28 июлендә Рәсәй империяһы Сембер губернаһы Быуа ҡалаһында табип ғаиләһендә тыуған.
Беренсе Ҡазан гимназияһында уҡыған. 1874 йылда Ҡазан университетына уҡырға инә. Унда тәбиғәт факультетында 1 йыл һәм медицина факультетында 2 йыл белем ала. 1877 йылда Санкт-Петербург император медицина-хирургия академияһының өсөнсө курсына күсә, уны 1880 йылда тамамлай. Студент йылдарында уҡ Праксин үҙен хирургик эшмәкәрлеккә әҙерләй башлай. Ҙур теләк менән Ҡазан университетында профессор Д. Е. Ермолаев ҡарамағындағы анатомия, ә һуңынан Петербург академияһының хирургия кафедраларында ҙур тырышлыҡ менән шөғөлләнә.
Диплом алғас, хирургия буйынса белемен камиллаштырыу өсөн, академияла ҡалдырыла. 1880—1884 йылдарҙа профессор Е. И. Богдановскийҙың госпиталь хирургия клиникаһында эшләй. Һуңынан бер йыл 30-сы резерв батальонында кесе табип булып хеҙмәт итә. 1886 йылдың апрелендә Санкт-Петербургта ярлылар өсөн Мариинский дауаханаһының хирургия бүлегендә «ассистент-интерн» сифатында эшләй башлай. 1889 йылда хирургия бүлеге мөдире итеп тәғәйенләнә.
1890 йылда «Өлөшләтә ляринготомия етештереү тураһында» темаһы буйынса диссертация яҡлай һәм медицина докторы дәрәжәһен ала. Шунан һуң Хәрби-медицина академияһына госпиталдең хирургия клиникаһына ассистенты булып әйләнеп ҡайта. Тиҙҙән академияла клиник хирургияның приват-доценты итеп һайлана.
1895 йылда Тифлис хәрби госпиталенең хирургия бүлеге консультанты итеп тәғәйенләнә. 1897 йылда Ҡазан университетының госпиталь хирургия клиникаһы профессоры итеп һайлана. Иван Праксин ғүмеренең аҙағына тиклем ошо клиникала эшләй.
Актиномикоз, хроник перитонит проблемаларын өйрәнеүгә, бауыр эхинококкозды хирургик дауалауға, тамаҡ аҫты биҙенә операция яһауға, йөҙ етешһеҙлектәренең пластик хирургияһына булышлыҡ итә. Анатомик яҡтан нигеҙле һәм сат бүҫеренә радикаль хирургияның бик рациональ ысулын тәҡдим итеүе менән билдәле була.

# Праксин Иван Александрович
## Хеҙмәттәре

* О клиническом изучении хирургии // Врач. 1897. № 36.
* Пересадка кожного лоскута шеи в полость рта при рубцовом сведении челюстей в области межчелюстной складки // Труды 2 съезда российских хирургов. Москва, 1901.
* К симптоматологии и оперативному лечению обширных межуточных и осумковывающих кишечник соединительно-тканных образований при хроническом перитоните // там же. С.104-108.
# АҠШ юстиция департаменты

АҠШ юстиция департаменты (ингл. The United States Department of Justice, (DOJ)) — АҠШ-тың юстиция буйынса илден дәүләт органы.
Ойошма Рәсәй Федерацияһы юстиция министрлығы һәм башҡа илдәрҙә булған юстиция буйынса министрлыҡтар аналогы булып тора.
Роберт Кеннеди Билдинг йортта, Вашингтонда урынлашҡан.

# АҠШ юстиция департаменты
## Буйһонған ойошмалар

* Федераль тикшереүҙәр бюроһы
# Хәлилов Венер Рамаҙан улы

Хәлилов Венер Рамаҙан улы (8 ноябрь 1939 йыл — 12 апрель 2004 йыл) — хужалыҡ, партия һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1962 йылдан Стәрлетамаҡтағы химия заводында (артабан Каустик производство берләшмәһе яуаплы вазифаларҙа, шул иҫәптән предприятиенең етештереү начальнигы урынбаҫары һәм начальнигы, 1972—1980 йылдарҙа Өфөләге «Химпром» производство берекмәһенең баш инженеры, 1980—1983 йылдарҙа КПСС-тың Өфө ҡала комитетының икенсе һәм беренсе секретары. Техник фәндәр кандидаты (1979). Башҡорт АССР-ының 10-сы саҡырылыш (1980—1985) Юғары Советы депутаты, КПСС-тың XXV (1976) һәм XXVI (1981) съездары делегаты. СССР-ҙың почётлы химигы. Октябрь Революцияһы (1977) һәм «Почёт Билдәһе» (1971) ордендары кавалеры.

# Хәлилов Венер Рамаҙан улы
## Биографияһы

Венер Рамаҙан улы Хәлилов 1939 йылдың 8 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Ишембай ауылында (хәҙер Ишембай ҡалаһының Иҫке Ишембай биҫтәһе) тыуған.
КПСС-тың XXV һәм XXVI съездары делегаты.
Халыҡ депутаттарының район, ҡала Советтары, Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаты.
«Урыҫ общиналары Конгресы — Юрий Болдырев хәрәкәте» һайлау блогынан (уға "«Нур» хәрәкәте"нән инә) Дәүләт Думаһына һайлана.
2003 йылда Башҡортостан президентлығына кандидат, Башҡортостан Республикаһының Үҙәк Һайлау комиссияһы ҡарары менән ситләтелә, 2003 йылдың 25 ноябрендә Рәсәй Юғары судына бирелгән кассация ялыуы ҡәнәғәтләндерелмәй (ҡарар өс көндән һуң ғына 2003 йылдың 28 ноябрендә ҡабул ителә).

# Хәлилов Венер Рамаҙан улы
## Ғилми эшмәкәрлеге

Техник фәндәр кандидаты (1979).
Уйлап табыуға ике авторлыҡ таныҡлығы бар, донъя күргән дүрт ғилми хеҙмәт авторы.
Академик, Хәүефһеҙлек, оборона һәм хоҡуҡ тәртибе академияһы профессоры (2008 йылда ябыла).

# Хәлилов Венер Рамаҙан улы
## Хеҙмәт эшмәкәрлеге

* 1972—1980 — Өфөләге «Химпром» производство берекмәһенең баш инженеры;
* 1980—1983 — КПСС-тың Өфө ҡала комитетының икенсе секретары, беренсе секретары;
* 1983—1985 — «Союзхлор» Бөтә Союз сәнәғәт берекмәһе начальнигы урынбаҫары;
* 1985—1986 — Зимин химик заводының (Көнсығыш Себер) баш инженеры;
* 1987—1989 — «Союзхлор» Бөтә Союз сәнәғәт берекмәһе начальнигы;
* 1989—1990 — СССР Химия һәм нефть-химияһы сәнәғәте министрлығы Хлор һәм сода сәнәғәте баш идаралдығы начальнигының беренсе урынбаҫары;
* 1990—1991 — «Химокомплекс» хлор сәнәғәте концернының идара рәйесе, генераль директоры;
* 1991—1992 — «Химволокно» Башҡорт производство берекмәһенең генераль директоры;
* 1992—1995 — «Батекс» АЗОТ-ы (Башҡорт полиэфир комплексы) президенты;
* 1995—1996 — «Батекс» асыҡ акционер йәмғиәтенең генераль директоры;
* 1996—1998 — «Социаль яҡлау халыҡ йорто» Рәсәй мәрхәмәтлелек фондының вице-президенты.

# Хәлилов Венер Рамаҙан улы
## Ижтимағи эшмәкәрлеге

* «Рәсәй һәм Украина халыҡтарының дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек йәмғиәте» генераль директоры урынбаҫары (1998 йылдан)
* «Миннефтехимпром» коммерция булмаған партнерлыҡ президенты (2002 йылда)
* «Хәләл» татар рухи мираҫын үҫтереү мәрхәмәтлелек фонды вице-президенты

# Хәлилов Венер Рамаҙан улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «Почёт Билдәһе» ордены (1971)
* Октябрь Революцияһы ордены (1977)
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы
* СССР-ҙың почётлы химигы
# Силәбе операцияһы

Силәбе операцияһы — 1919 йылдың июль — авгусында РККА-ның Көнсығыш фронты 5-се армияһының Көнбайыш армияһы көстәренә ҡаршы һөжүм операцияһы. Көнсығыш фронты контрһөжүменең бер өлөшө.
Уңышлы тамамланған Златоуст һәм Екатеринбург операцияларынан һуң Ҡыҙыл армияһының 17 июлдә һөжүме башлана. Аҡ гвардиясылар ғәскәрҙәре ҡыҙылдарҙың һөжүмен Сыбаркүл — Иртәш рубежыда тотҡарларға тырышалар, әммә 20 июлдә РККА-ның 5-се армияһы рубежды өҙөп үтә һәм Силәбегә һөжүмен башлай.
Аҡтарҙың планы буйынса, улар ғәскәрҙәрен үҙгәртеп ҡоралар һәм ҡыҙылдарҙы ҡалаға хәйлә менән алып инеү һәм шунда уларҙы ҡамау һәм тар-мар итеү өсө,н төп көстәрҙе Силәбе аръяғына йүнәлтәләр. 24 июлдә ҡыҙылдар Силәбегә инәләр, ә иртәгәһенә аҡтар контрһөжүмгә күсәләр. Аҡ ғәскәрҙәр ике төркөм менән һөжүм итә — төньяҡтан (С. Н. Войцеховский командованиеһы аҫтында, 20 мең кеше) һәм көньяҡтан (командующийы В. О. Каппель, 10 мең кеше). Войцеховский төркөмө Силәбе — Екатеринбург тимер юлын киҫеп үтә һәм 5-се армияның тылына сыға. Әммә ҡыҙылдарҙың 26-сы уҡсылар дивизияһы Каппель төркөмөнөң һөжүменән артҡа сигенмәй һәм ҡамауҙың ҡулсаһы ябылмай ҡала. 26-сы дивизия Каппелдең төркөмөн тотоп торған саҡта, 5-се армияның ҡалған частары үҙгәртеп ҡоролалар һәм 3-сө армия частары менән берлектә төньяҡтан килеп еткән Войцеховский төркөмөн ҡыйраталар. 4 августа 24-се уҡсылар дивизияһы партизандар менән берлектә Троицк ҡалаһын биләйҙәр, ә 5-се армияның төп көстәре Силәбенән 25 — 30 км көнсығышыраҡ ятҡан рубежға сыға.
Уңышлы үткәрелгән операциянан һуң РККА-ның ғәскәрҙәре бөтә Уралды биләйҙәр һәм Себергә, Төркөстанға һөжүм итеү мөмкинлеген алалар.