# Ҡаҙағстан иҡтисады

Ҡаҙағстан иҡтисады — Урта Азияның иң ҙур иҡтисады, совет осоронан һуңғы арауыҡ илдәре араһында беренсе урында тора. 2015 йылдың 1 ғинуарынан Ҡаҙағстан республикаһы Евразия иҡтисади союзы ағзаһы булып тора.

# Ҡаҙағстан иҡтисады
## Дөйөм ҡылыҡһырлама

Халыҡ-ара иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы иҫәпләүенсә, Ҡаҙағстан иҡтисады һуңғы бер нисә тиҫтә йыл эсендә оҙайлы тотороҡло үҫеш осоро кисерә, йән башына эске тулайым продукт тотороҡло арта. Был ил граждандарының социаль-иҡтисади йәшәү шарттарын яҡшыртыуға булышлыҡ итә, ярлылыҡ кимәлен кәметә һәм баҙар әүҙемлеген арттыра. Файҙалы ҡаҙылмалар һәм энергетика ресурстарын күләмле экспортлау ил үҫешенең төп этәргесе булып тора. Уның арҡаһында 2014 йылда нефткә хаҡтар төшкәнгә тиклем Ҡаҙағстан иҡтисады тышҡы сауҙала ыңғай балансҡа эйә була.
Илдең нефть, газ һәм тәбиғи ресурстарына тышҡы ихтыяждың булыуына бәйлелеге яҡын һәм оҙайлы мөҙҙәттә уның фәнни, техник һәм инновацион потенциалын үҫтереү өсөн потенциаль хәүеф һәм ҡаршылыҡ булараҡ ҡарала. Иҡтисадты үҙгәртеп ҡороу кимәле түбән булыу сәбәпле, Ҡаҙағстанда байтаҡ эшсе көстәрҙең байтаҡ өлөшө әле лә ауыл хужалығы менән шөғөлләнә. Иҡтисадты диверсификациялауға өлгәшеү юлдарының береһе — милли тармаҡты өҫтәмә ҡиммәте юғары булған тауарҙар етештереүгә күсереү. Ил хөкүмәте күҙаллауынса көткәнсә, был хеҙмәт етештереүсәнлеген арттырырға һәм иҡтисади үҫеш осорон оҙайтырға мөмкинлек бирәсәк.

# Ҡаҙағстан иҡтисады
## Статистика

Түбәндәге таблицала 1992—2018 йылдарҙағы төп иҡтисади күрһәткестәр күрһәтелгән. Инфляция 5 проценттан кәмерәк йәшел уҡ менән билдәләнгән.
| Йыл | ЭТП буйынса илдәр исемлеге (млрд. долларҙа. АҠШ) | Йән башына ЭТП (АҠШ доллары) | ЭТП үҫеше | Инфляция кимәле (процентарҙа) | Эшһеҙлек (процентарҙа) | Дәүләт бурысы (ЭТП-нан процентарҙа) |
| 1992 | 122.7 | 7,196 | н/д | н/д | н/д | н/д |
| 1993 | ▼114.0 | ▼6,748 | ▼−9.2 % | 1,662.3 % | н/д | н/д |
| 1994 | ▼101.8 | ▼6,444 | ▼−12.6 % | 1,402.0 % | 10.1 % | н/д |
| 1995 | ▼95.4 | ▼6,087 | ▼−8.2 % | 176.3 % | 11.0 % | н/д |
| 1996 | ▲97.7 | ▲6,308 | ▲0.5 % | 39.1 % | 13.0 % | н/д |
| 1997 | ▲101.0 | ▲6,651 | ▲1.7 % | 17.4 % | ▬13.0 % | н/д |
| 1998 | ▼100.2 | ▲6,698 | ▼−1.9 % | 7.3 % | 13.1 % | н/д |
| 1999 | ▲104.4 | ▲7,009 | ▲2.7 % | 8.4 % | 13.5 % | н/д |
| 2000 | ▲117.3 | ▲7,890 | ▲9.8 % | 13.3 % | 12.8 % | н/д |
| 2001 | ▲136.2 | ▲9,168 | ▲13.5 % | 8.4 % | ▼10.4 % | н/д |
| 2002 | ▲151.8 | ▲10,211 | ▲9.8 % | 5.9 % | ▼9.3 % | 17.6 % |
| 2003 | ▲169.2 | ▲11,318 | ▲9.3 % | 6.5 % | ▼8.8 % | ▼15.0 % |
| 2004 | ▲190.6 | ▲12,642 | ▲9.6 % | 6.9 % | ▼8.4 % | ▼11.4 % |
| 2005 | ▲215.8 | ▲14,178 | ▲9.7 % | 7.5 % | ▼8.1 % | ▼8.1 % |
| 2006 | ▲246.2 | ▲15,991 | ▲10.7 % | 8.6 % | ▼7.8 % | ▼6.7 % |
| 2007 | ▲275.3 | ▲17,677 | ▲8.9 % | 10.8 % | ▼7.3 % | ▼5.9 % |
| 2008 | ▲289.9 | ▲18,140 | ▲3.3 % | 17.1 % | ▼6.6 % | 6.8 % |
| 2009 | ▲295.6 | ▲18,245 | ▲1.2 % | 7.3 % | ▬6.6 % | 10.2 % |
| 2010 | ▲321.1 | ▲19,530 | ▲7.3 % | 7.1 % | ▼5.8 % | 10.7 % |
| 2011 | ▲352.3 | ▲21,129 | ▲7.5 % | 8.3 % | ▼5.4 % | ▼10.1 % |
| 2012 | ▲376.7 | ▲22,278 | ▲5.0 % | 5.1 % | ▼5.3 % | 12.1 % |
| 2013 | ▲405.8 | ▲23,644 | ▲6.0 % | 5.8 % | ▼5.2 % | 12.6 % |
| 2014 | ▲430.8 | ▲24,734 | ▲4.3 % | 6.7 % | ▼5.0 % | 14.5 % |
| 2015 | ▲440.7 | ▲24,940 | ▲1.2 % | 6.7 % | ▬5.0 % | 21.9 % |
| 2016 | ▲451.2 | ▲25,167 | ▲1.1 % | 14.6 % | ▬5.0 % | 20,5 % |
| 2017 | ▲477.6 | ▲26,252 | ▲4.1 % | 7.4 % | ▬5.0 % | 21.2 % |
| 2018 | ▲509,6 | ▲27,867 | ▲4.1 % | 7.4 % | ▬5.0 % | |
| 2019 | ▲532,5 | ▲29,121 | ▲4,5 % | 7.5 % | ▬5.0 % | |
| 2020 | ▼501,2 | ▼26,400 | ▼-2,6 % | 10 % | ▬5.0 % | |
| 2021 | ▲543,7 | ▲28,600 | ▲4 % | 13 % | ▬4,9 % | |
| 2022 | ▲596,6 | ▲30,800 | ▲3 % | 17.7 % | ▬4,9 % | ▼20,7 % |

# Ҡаҙағстан иҡтисады
## Статистика
### Эске тулайым продукт

Бөтә элекке совет республикалары кеүек үк, Ҡаҙағстан да 1990-сы йылдар башында иҡтисади тетрәнеүҙәр кисерә, әммә 2000-се йылдар башына иҡтисади йәнләнеү башлана, тулайым эске продукттың йыллыҡ үҫеше 7 процентҡа етә. Ҡаҙағстанда йән башына ЭТП кимәле Үҙәк Азиялағы күршеләре менән сағыштырғанда ярайһы уҡ юғары була, ул 2010 йылда бер кешегә 12 800 АҠШ долларына етә. Был Ҡаҙағстанға дөйөм донъя рейтингында 90-сы урынды биләргә мөмкинлек бирә.
Һуңғы тиҫтә йылдарҙа илдең тулайым эске продукты динамикаһы:
Ҡаҙағстандың тышҡы бурысы структураһында финанс инструменттары төрҙәре буйынса резидент булмағандарҙан йәлеп ителгән кредиттар һәм кредиттар (78,6 %) һәм резидент булмағандарҙың ҡарамағында булған бурыстарҙағы ҡиммәтле ҡағыҙҙар (13 %) өҫтөнлөк итә.
2022 йылда Ҡаҙағстандың тышҡы бурысы 166 миллиард доллардан ашып китә. Бурыстың иң ҙур артыуы Милли Банкҡа тура килә. 2022 йылдың 1 ғинуарына илдең дәүләт бурысы 22 триллион теңге, йәғни тулайым эске продктҡа ҡарата 27,4 процентҡа етә.

# Ҡаҙағстан иҡтисады
## Статистика
### Тышҡы бурыс

2021 йылдың 1 ғинуарынан Ҡаҙағстан Республикаһының тышҡы бурысы 3 процентҡа йәки 4,8 миллиард долларға арта һәм 163,4 миллиард долларға етә.
2020 йыл дауамында тышҡы бурыс өлөшләтә түләүҙәр балансы операциялары ($4,9 млрд) иҫәбенә валюта курсы, сығымдар һәм башҡа үҙгәрештәр ($0,1 млрд) иҫәбенә ҡаплана.
Ҡаҙағстандың тышҡы бурыс структураһында түләү ваҡыты буйынса 93,9 % оҙайлы тышҡы бурысҡа (1 йылдан ашыу) тап килә. Был иһә, бер яҡтан, ликвидлыҡ хәүефен кәметә, ә икенсе яҡтан, дөйөм баҙар талаптарындағы үҙгәрештәрҙең бурысты ҡаплауға һәм хеҙмәтләндереүгә йоғонтоһон арттыра.

# Ҡаҙағстан иҡтисады
## Статистика
### Инфляция

| Йыл | Эске тулайым продукт, млрд USD | Эске тулайым продукттың үҫеш темптары, % | Нефть хаҡы, USD |
| 1993 | 23,4 | -9,2 | 17,1 |
| 1994 | 21,3 | -12,6 | 16 |
| 1995 | 20,4 | -8,3 | 17,2 |
| 1996 | 21 | 0,5 | 20,8 |
| 1997 | 22,2 | 1,6 | 19,1 |
| 1998 | 22,1 | -1,9 | 12,8 |
| 1999 | 16,9 | 2,7 | 17,9 |
| 2000 | 18,3 | 9,8 | 28,4 |
| 2001 | 22,2 | 13,5 | 24,45 |
| 2002 | 24,6 | 9,8 | 25,01 |
| 2003 | 30,8 | 9,3 | 28,83 |
| 2004 | 43,2 | 9,6 | 38,1 |
| 2005 | 57,1 | 9,7 | 54,38 |
| 2006 | 81 | 10,7 | 65,14 |
| 2007 | 104,9 | 8,9 | 72,52 |
| 2008 | 133,4 | 3,2 | 96,99 |
| 2009 | 115,3 | 1,2 | 61,51 |
| 2010 | 148,05 | 7,3 | 79,47 |
| 2011 | 200,38 | 7,5 | 111,27 |
| 2012 | 215,9 | 5,5 | 111,63 |
| 2013 | 243,78 | 6 | 108,56 |
| 2014 | 227,44 | -6,7 | 99,03 |
| 2015 | 184,36 | -18,9 | 52,35 |
| 2016 | 153,44 | -12,1 | 43,12 |
| 2017 | 172,11 | 12,6 | 70,0 |
| 2018 | 171,54 | 7,1 | 71 |
| 2019 | 181 | 6,5 | 66,12 |
| 2020 | 163,23 | -11,2 | 41,86 |
| 2021 | 182,1 | 12,1 | 67,13 |
| 2022 | 206,23 | 14,3 | 81 |

# Ҡаҙағстан иҡтисады
## Сәнәғәт

Тимер мәғдәне запасы буйынса Ҡаҙағстан донъяла һигеҙенсе урынды биләй. Уның донъя резервтарындағы өлөшө — 6 %.
Тикшерелгән 8,7 миллиард тонна тимер мәғдәне запасының 73,3 проценты еңел сығарыла. Илдә сығарылған тимер мәғдәненең 70 проценттан ашыуы экспортҡа оҙатыла. Тимер мәғдәне сығарыу динамикаһы түбәндәгесә: 1990 йылда 23,8 млн тонна, 1999 йылда 9,6 млн тонна, 2012 йылда 23,0 млн тонна. Шул уҡ ваҡытта 1990—2012 йылдарҙа ҡорос иретеү йылына 6,8 млн тоннанан 3,8 млн тоннаға тиклем, ә суйын етештереү йылына 5,2 млн тоннанан 2,7 млн тоннаға тиклем кәмей.

# Ҡаҙағстан иҡтисады
## Сәнәғәт
### Тау сәнәғәте

Ҡаҙағстан уран етештереү буйынса донъяла беренсе урында тора.

# Ҡаҙағстан иҡтисады
## Сәнәғәт
### Ҡара металлургия

Ҡара металлургия ил сәнәғәте продукцияһы күләменең 12,5 % — тан ашыуын етештерә.
2022 йылдың 1 ғинуарынан Ҡаҙағстанда минималь эш хаҡы күләме айына 60000 тәңкә ($136,06), ә 2023 йылдың 1 ғинуарынан — тәңкә 70000 тәшкил итә ($151,48).

# Ҡаҙағстан иҡтисады
## Халыҡтың килеме

2022 йылдың 1 ғинуарынан Ҡаҙағстанда минималь эш хаҡы айына 60000 тәңкә ($136,06, ә 2023 йылдың 1 ғинуарына айына 70 000 тәңкә ($151,48) тәшкил итә