yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Әминев Зәкирйән Ғәлимйән улы

Әминев Зәкирйән Ғәлимйән улы (30 ғинуар 1954 йыл) — ғалим-этнолог, юрист, хоҡуҡ һаҡлау органдары ветераны. Философия фәндәре кандидаты (2011).

# Әминев Зәкирйән Ғәлимйән улы
## Биографияһы

Зәкирйән Ғәлимйән улы Әминев 1954 йылдың 30 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Баймаҡ ҡалаһында тыуған.
Башҡорт дәүләт университетының юридик факультетын тамамлағас, оҙаҡ йылдар республиканың прокуратура органдарында эшләй. Хеҙмәт стажына яраҡлы хаҡлы ялға сыға һәм студент сағынан үҙен ҡыҙыҡһындырған башҡорт халҡының мифтары менән ғилми күҙлектән әүҙем шөғөлләнә башлай. 2011 йылда «Космогонические мировоззрения древних башкир в эпосе "Урал батыр"» тигән темаға диссертация яҡлап, «философия фәндәре кандидаты» тигән ғилми дәрәжә ала.
Бөгөнгө көндә Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының Гуманитар тикшеренеүҙәр институтында эшләй. Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары нигеҙендә республика гәзит һәм журналдарында даими сығыш яһай, мәҡәләләрен төрлө ғилми йыйынтыҡтарҙа баҫтыра. Рәсәйҙең төрлө төбәктәрендә, шулай уҡ сит илдәрҙә йәшәгән ғалимдәр менән ныҡлы бәйләнеш тота. Үҙе тикшергән мәсьәләргә арналған ғилми конференцияларҙа әүҙем ҡатнаша, төрлө экспедицияларға бик теләп сыға.
Ғалим Башҡорт Википедияһының 10 йыллығына арналған Вики-Һабантуй 2015 сараларында, шул иҫәптән «Википедия һәм мәғлүмәт йәмғиәте» халыҡ-ара ғилми-ғәмәли конференцияла ҡатнашты.

# Әминев Зәкирйән Ғәлимйән улы
## Бәшкәрт иленә ғилми экспедицияһы

Гуманитар тикшеренеүҙәр институтында эшләүсе ғалим бер төркөм хеҙмәттәштәре менән 2014 йылда Иранға барып ҡайта. Фәнни сәфәрҙең төп маҡсаты был илдең көньяҡ-көнсығышында йәшәүсе «бәшкәрт» халҡы менән танышыу була. Һан яғынан 100 меңдән артығыраҡ булған был тыныс һәм ғорур халыҡ фәнгә бер быуаттан артыҡ билдәле. Бәшкәрттәр Ирандың Хармузган провинцияһындағы Бәшкәрт тауҙарында көн күрә, Ирани төркөмгә ҡараған телдә һөйләшә, ислам динен тота. Антропологик яҡтан ҡарағанда, улар — оҙон буйлы, ҡаҡсараҡ кәүҙәле. Рәсәйгә ихтирам менән ҡараһалар ҙа, беҙҙең башҡорт халҡы тураһында мәғлүмәтле түгелдәр. Шулай уҡ үҙ исемдәре булған «бәшкәрт» атамаһының нимә аңлатҡанын, уның ҡайҙан килеп сыҡҡанын белмәйҙәр. Үҙҙәренең гел күсенеп йөрөгән халыҡ икәнлеген әйтәләр. Бәшкәрттәр һәм башҡорттар бер тамырҙанмы, ике милләт араһында берәй төрлө бәйләнеш бармы — был һорауҙар әлегә асыҡ ҡала. Шул уҡ ваҡытта бәшкәрттәрҙә беҙҙең ҡурайға оҡшаған «нәй» тип аталған музыка ҡоралы булыуы, көйҙәренең беҙҙекеләргә тартым булыуы бик тә ҡыҙыҡлы факттар. Уларҙағы Риза, Надир, Хәбиб һәм Вәхит атлы исемдәр беҙҙең халыҡта ла киң таралған. Был һәм бәшкәрт халҡы менән бәйле башҡа һорауҙарға киләсәктәге фәнни тикшеренеүҙәр бер ни тиклем асыҡлыҡ индерәсәк.
# Турка (Ирена ҡушылдығы)

Турка — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ирень йылғаһының һул ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 72 км.

# Турка (Ирена ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сылва, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100812111100013415
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101341
* Бассейн коды — 10.01.01.008
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Юлдыбай ауыл Советы (Күгәрсен районы)

Юлдыбай ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Күгәрсен районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Юлдыбай ауылы.

# Юлдыбай ауыл Советы (Күгәрсен районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Сярна-Ю

Сярна-Ю (Сярна-Яга) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Коротаиха йылғаһының уң ярына тамағынан 193 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.

# Сярна-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000087488
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008748
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Бөгәрсә

?Бөгәрсә :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Класс: | Ҡылыс һыртлылар |
| Отряд: | Сазан һымаҡтар |
| Ғаилә: | Сазандар |
| Ырыу: | Бөгәрсәләр |
| Төр: | Бөгәрсә |
Латинса исеме :
Leuciscus leuciscus (Linnaeus, 1758) :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 163580 NCBI 58325 |
Бөгәрсә, бөгәрсәй, йомро сабаҡ (лат. Leuciscus leuciscus, рус. Елец) — сазандар ғаиләһендәге йылға балығы.

# Бөгәрсә
## Ҡылыҡһырлама

Ҙур булмаған йылға балығы. Төбө ҡомло йәки ағып ятҡан күлдәрҙә тереклек итә. Ғәҙәттә, һыу төбөндә көтөүе менән йөрөй. Ҡырсын ташлы, ҡомло ярҙарҙа, тал-тирәк ҡуйы үҫкән инештәрҙә осрай. Үтә күренмәле таҙа һыуҙарҙы ярата.

# Бөгәрсә
## Туҡланыуы

Бөгәрсә һыуҙағы зоопланктон, шулй уҡ һыуға төшкән себен-серекәйҙәр, ләмдәге ҡыҙыл ҡорт менән туҡлана. Яҙын бүтән балыҡтар сәскән ыуылдырыҡтар менән ауыҙ итеүҙән баш тартмай.
Үҙе ыуылдарыҡтарын март аҙағында, апрель баштарында сәсә. Ыуылдырыҡтары үтҡән йылдағы ылымыҡтарҙа, таштарҙа йәбешеп ҡала.
# Адриатик диңгеҙ

Адриатик диңгеҙ (итал. mare Adriatico, слов. Jadransko morje, хорв. һәм босн. Jadransko more, алб. Deti Adriatik, лат. mare Hadriaticum) — Апеннин һәм Балҡан ярымутрауы араһында урынлашҡан Урта диңгеҙҙең бер өлөшө. Диңгеҙ һыуҙары Италия (1000 км-ҙан ашыу), Словения (47 км), Хорватия (1777 км), Босния һәм Герцеговина (20 км), Черногория (200 км), Албания (472 км) дәүләттәренең ярҙарын йыуа.

# Адриатик диңгеҙ
## Тарих

Диңгеҙгә атаманы, По һәм Адидже йылғаларының дельтаһы яр буйында урынлашҡан, боронғо Адрия порты биргән. Башта боронғо гректар былай итеп диңгеҙҙең тик төньяҡ өлөшөн атағандар (грек. Adrias Kolpos), әммә һуңыраҡ был атама бөтә диңгеҙгә күскән. Боронғо Римда был диңгеҙ Mare Seperum йәғни Mare Hadriaticum тип аталған.

# Адриатик диңгеҙ
## География

Майҙаны — 144 мең км², тәрәнлге — төньяҡ өлөшөндә 20 метрҙан көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә 1230 метрға тиклем. Көньяҡ өлөшөндә Отранто боғаҙы аша Ион диңгеҙе менән тоташа. Ҡоро ер эсенә 796 километрға үтеп инә, киңлеге 93 километрҙан 222 километрға тиклем барып етә/
Иң ҙур ҡултыҡтары: Венеция, Триест һәм Манфредония. Иң ҙур яр буйы утрауҙары — Крк (405 км²), Црес (405 км²), Брач (395 км²), Хвар (300 км²), Паг (285 км²) һәм Корчула (276 км²).

# Адриатик диңгеҙ
## Климат

Климаты урта диңгеҙ һыҙаттарына эйә, әммә унан бер ни тиклем айырыла. Төбәк елдәре (бор, мистраль, сирокко) һауа температураһына ҙур йоғонто яһай. Һыу температураһы төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай августта 24°C-тан 26 °C-ҡа тиклем, ә февралдә 7°C-тан 13 °C-ҡа тиклем үҙгәрә. Тоҙлолоғо 35—38 промилле.

# Адриатик диңгеҙ
## Хужалыҡта әһәмиәте

Балыҡ тотоу (сардиналар, скумбрия һымаҡтар), марикультура (устрицалар, мидиялар) үҫешкән. Шельфтә нефть һәм тәбиғи газ сығарыла.
Төп порттары:
* Албанияла — Дуррес, Влёра.
* Босния һәм Герцеговинала — Неум.
* Италияла — Триест, Венеция, Бари, Анкона, Бриндизи.
* Словенияла — Копер.
* Хорватияла — Риека, Сплит, Дубровник.
* Черногорияла — Бар, Котор.
# Ленинград блокадаһы

Ленинград блокадаһы — Ленинградтың (хәҙерге Санкт-Петербург) Бөйөк Ватан һуғышыйылдарында немец, фин һәм испан (Зәңгәр дивизия) ғәскәрҙәре менән Төньяҡ Африка, Европа һәм Италия хәрби-диңгеҙ көстәре ҡатнашлығындағы хәрби блокадаһы. 1941 йылдың 8 сентябренән 1944 йыл>дың 27 ғинуарына (блокада ҡулсаһы 1943 йылдың 18 ғинуарында өҙөлә) — 872 көн (тәүге һәм һуңғы көнө менән бергә) дауам итә. Әҙәбиәттә шулай уҡ 871 һаны ла осрай.
Блокада башланғанда ҡалала ҡамауҙа оҙайлы ваҡытҡа етерлек аҙыҡ-түлек һәм яғыулыҡ булмай. Ленинград менән берҙән-бер бәйләнеш юлы булып Ладога күле аша һалынған маршрут тора. Ул дошмандың артиллерияһы, авиацияһы һәм хәрби-диңгеҙ көстәре һөжүме аҫтында тора. Был транспорт артерияһы аша индерелгән нәмәләр ҡала халҡы ихтыяжын ҡәнәғәтләндерерлек күләмдә булмай. Һөҙөмтәлә Ленинградта башланған аслыҡ, ҡыштың айырыуса сасҡау булыуы, транспорт һәм йылытыу системаһындағы проблемалар халыҡ араһында йөҙҙәрсә мең кешенең үлеүенә килтерә.
1943 йылдың ғинуарында Ленинград блокадаһы өҙөлгәндән һуң да дошман ғәскәре һәм флоты уны 1944 йылдың ғинуарына тиклем ҡамауҙа тота. 1944 йылдың ғинуар — февралендә совет ғәскәрҙәре Ленинград-Новгород операцияһын үткәрә, һөҙөмтәлә дошман ҡаланың көньяҡ сигенән 220—280 километрға сигенергә мәжбүр була. 1944 йылдың июнь — авгусында совет ғәскәрҙәре Балтик флоты һәм авиация ярҙамында Выборг һәм Свирск-Петрозаводск операциялары үткәрә, 20 июндә — Выборгты, ә 28 июндә Петрозаводскты ала. 1944 йылдың сентябрендә Гогланд утрауы азат ителә. Диңгеҙ юлы миналар менән уратып алынғанлыҡтан, уның аша ҡалаға 1946 йылда ғына үтеү мөмкин була.
1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында блокадалағы Ленинградты һаҡлаусылар күрһәткән батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ өсөн аҫырай, СССР Юғары Советы Президиумының 1965 йылдың 8 майындағы указына ярашлы, Ленинградҡа «Герой-ҡала» исеме бирелә.
27 ғинуар Рәсәйҙең хәрби дан көнө — Ленинградты фашист блокадаһынан тулыһынса азат итеү көнө (1944 йыл) булып тора.
# Бауыржан Момыш улы

Бауыржан Момыш улы (Момыш-Улы яҙылышы ла осрай; ҡаҙ. Бауыржан Момышұлы; 24 декабрь 1910 йыл (яңы стиль буйынса 6 ғинуар 1911 йыл) — 10 июнь 1982 йыл) — СССР-ҙың хәрби хеҙмәткәре, полковник (1943), яҙыусы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Советтар Союзы Геройы (1990, үлгәндән һуң), Ҡаҙағстандың халыҡ ҡаһарманы

# Бауыржан Момыш улы
## Биографияһы

Бауыржан Момыш улы 1910 йылдың 24 декабрендә хәҙерге Ҡаҙағстандың Жамбыл өлкәһе Жуалы районы Ҡулбаштау (ҡаҙ. Колбастау) ауылында тыуған. Милләте - ҡаҙаҡ. Шымыр ырыуынан.
Ун туғыҙ йәшендә мәктәп тамамлаған. 1928 йылдан Бауыржан район башҡарма комитетында эшләргә, бер нисә вазифаһына алмаштырырға өлгөрә. 1932 йылдан ул совет армияһына саҡырыла. Киләһе йылына уҡ хәрби училищеһ тамамлай һәм офицер булып китә. 1930-сы йылдар аҙағына Алыҫ Көнсығышҡа ебәрәләр. Бында ул артиллерия батареяһы командиры була. Квантун армияһына ҡаршы һуғыша. 1939 йылда бер нисә ай дауамында Карпатта хеҙмәт итә. 1941 йылда аҙ ғына тыуған яғында булып, фронтҡа китә
Мәскәү өсөн барған яуҙарҙа ҡатнаша, панфиловсы (1941—1942). Унда Бауыржан батальон командиры була, артабан дивизияға етәкселек итә. Мәскәү янындағы алышта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн капитан Момыш улы Бауыржан 1942 йылда «Советтар Союзы Геройы» исеменә тәҡдим ителә, әммә ул бирелмәй ҡала. Тик ул үлгәндән һуң, 1990 йылдың 11 декабрендә Герой исеме бирелә.

# Бауыржан Момыш улы
## Һуғыштан һуң

1955 йылдың декабрендә полковник дәрәжәһендә запасҡа сыға.
Алматыға ҡайтып, үҙен тулыһынса әҙәбиәткә бағышлай. Хәрби хеҙмәттә сағында уҡ әле баҫыла башлай, әҫәрҙәре яҡшы баһа ала. Ваҡыт үтеү менән хәрби прозанан башҡа замандаштары тураһында әҫәрҙәр ижад итә, әхлаҡ мәсьәләләрен ҡырҡыу күтәрә. Балалар өсөн хикәйәләр һәм повестар яҙа. Ҡаҙаҡ һәм рус телдәрендә эшләй, үҙенең китаптарын тәржемәләй. Шулай уҡ ҡаҙаҡ һәм уйғыр теленән руссаға хатта шиғырҙар ҙа тәржемә итә. Проза әҫәрҙәренән тыш, бик күп мәҡәләләр баҫтырып сығара, әҙәби тәнҡит өлкәһендә эшләй, юл очерктары яҙа.
1982 йылдың 10 июнендә Алматы ҡалаһында вафат була

# Бауыржан Момыш улы
## Видео

* Хроника Великой Отечественной войны. Бауыржан Момышулы.
* Бауыржан Момышулы.
# Ғабдрахманов Абрар Хаҡ улы

Ғабдрахманов Абрар Хаҡ улы (1 ғинуар 1935 йыл — 15 октябрь 2013 йыл) — башҡорт композиторы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1995).

# Ғабдрахманов Абрар Хаҡ улы
## Биографияһы

Абрар Хаҡ улы Ғабдрахманов 1935 йылдың 1 ғинуарында Башҡорт АССР-ының (хәҙер Башҡортостан Республикаһы) Учалы районы Наурыҙ ауылында тыуған.
Өфө сәнғәт училищеһын (1965; Рафиҡ Сәлмәнов класы), Өфө дәүләт сәнғәт институтын (1973; Заһир Исмәғилев класы) тамамлаған. 1961—68 йылдарҙа Өфөнөң 8‑се музыка мәктәбе уҡытыусыһы, 1973—78 йылдарҙа БАССР‑ҙың Телевидение һәм радиотапшырыуҙар буйынса дәүләт комитетының музыкаль мөхәррире.

# Ғабдрахманов Абрар Хаҡ улы
## Ижады

Абрар Ғабдрахманов ижады бай тематикалы булыуы, музыкаль әҫәрҙәр яҙыуҙа күп төрлө формалар һәм алымдар ҡулланылыуы менән айырылып тора. Башҡорт халыҡ өйҙәренә нигеҙләнгән «Йәмле Яйыҡ буйҙары» (1972) симфоник картинаһын, «Башҡорт бейеүҙәре» (1980) симфоник сюитаһын, 2 скрипка һәм фротениано өсөн «Бейеү ритмдары» (1976) сюитаһын, скрипка һәм фортопиано өсөн 2‑се сонатаһын (1988), скрипка һәм фортепиано өсөн «Башҡорт моңдары» пьесалар циклын (1992) киң билдәле. Уның ижадында милли мелодиканы айырыуса аһәңле сағылдырған вокаль музыка ҙур урын алып тора: колоратуралы сопрано һәм симфоник оркестр өсөн Концерт (1977), Рафаэль Сафин һүҙҙәренә «Мәңгелек яралар» (1972), Абдулхаҡ Игебаев һәм Йыһат Солтанов һүҙҙәренә «Тыуған ерем — моңло йырым» (1979) кантаталары; Хәким Ғиләжев һүҙҙәренә «Ер улы — Ил улы» (1986), Рәми Ғарипов һүҙҙәренә «Туған тел» (1989), Назар Нәжми һүҙҙәренә «Шағир» (1998) вокаль циклдары. 60‑тан ашыу йыр һәм романс авторы: Рәмил Йәнбәк һүҙҙәренә «Ағиҙел», Зарема Әхмәтйәнова һүҙҙәренә «Аҙашҡанһың, кәкүк», Зөһрә Ҡотлогилдина һүҙҙәренә «Төштәрҙә генә булһа ла», Рауил Бикбаев һүҙҙәренә «Туған моңдар» һәм башҡалар. Бынан тыш 50‑нән ашыу башҡорт халыҡ йырын нотаға һала, ҡайһы берҙәрен капелла хоры өсөн эшкәртә («Сибай», «Томан», «Уйыл», «Шәүрә» һ. б.). Балалар өсөн «Һоро муйын» («Серая шейка»; 1987, Д. Н. Мамин-Сибиряктың шул уҡ исемле әкиәте буйынса Г. А. Зайцевтың либреттоһы) операһын, 20‑нән ашыу йыр һәм пьеса яҙа.
1981 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы.

# Ғабдрахманов Абрар Хаҡ улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостандың халыҡ артисы (1995).
* БАССР‑ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1985).

# Ғабдрахманов Абрар Хаҡ улы
## Әҫәрҙәре

* Таңдағы йыр. Өфө, 1985;
* Төнгө серенада. Өфө, 1994.

# Ғабдрахманов Абрар Хаҡ улы
## Хәтер

* 2021 йылдың 22 июнендә Өфө ҡалаһы Пушкин урамындағы композитор 30 йылдан артыҡ йәшәгән 52-се йорт стенаһына уның иҫтәлегенә ҡуйылған мемориаль таҡтаташты тантаналы асыу булды.
# Хайншпиц

Хайншпиц (нем. Hainspitz) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 718 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,28 км². Диңгеҙ кимәленән 270 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7607 һәм автомобиль коды — SHK.
# Сафар ауыл Советы (Шишмә районы)

Сафар ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Шишмә районы муниципаль районының административ- территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйәя.

# Сафар ауыл Советы (Шишмә районы)
## Составы

* Сафар ауылы,
* Ҡарамалы ауылы,
* Ҡушҡыуаҡ ауылы,
* Өйҙөрәк ауылы,
* Йәшекәй ауылы.
# Вильденбёртен

Вильденбёртен (нем. Wildenborten) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 329 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,81 км². Диңгеҙ кимәленән 240–295 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 4626 һәм автомобиль коды — ABG.
# Себер татарҙары

Себер татарҙары (үҙ ат. себер татарлар, сибиртар, сибиртатарлар,) — Көнбайыш Себерҙә йәшәгән татарҙар төркөмө.
# Обь

Обь (рус. Обь, хант. Ас, себ. Умар) — Көнбайыш Себерҙәге йылға.

# Обь
## Гидроним

Йылғаның түбәнге ағымында йәшәүсе ненецтар уны Саля-ям («моронло йылға») тип атаған. Ханты һәм манси халыҡтары йылғаға Ас («ҙур йылға»), селькуптар — Квай, Еме, Куай («эре йылға») тип исемләгән. Фараздар буйынса Обь гидронимы «ҡар», «ҡар көртө». «ҡар янында» тип аңлатылған коми телендәге һүҙенән, йәки иран телендәге ап («һыу») һүҙенән барлыҡҡа килгән.

# Обь
## Гидрография

Оҙонлоғо — 3650 км, бассейн майҙаны — 2 990 000 км².
Алтай тауҙарында Бий һәм Катунь йылғалары ҡушылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә.
Башта Обь Алтай крайы буйлап бормаланып башлыса төньяҡ-көнбайыш йүнәлешендә аға. Һуңынан край һәм Новосибирск өлкәһе араһында сик барлыҡҡа килтерә һәм артабан өлкә буйлап үтә. Томск өлкәһендә Томь һәм Чулым йылғалары менән ҡушыла. Ханты-Манси автономиялы округында Обь йылғаһы Нижневартовск, Сургут, Нефтеюганск ҡалалары аша үтә. Ханты-Мансийск тирәһендә Иртыш менән ҡушыла һәм төньяҡҡа борола. Артабан йылға бер нисә тармаҡтарға һәм ҡылымыҡтарға бүленеп Ямал-Ненец автономиялы округы территорияһы буйлап аға һәм тамағында Обь ҡултығын барлыҡҡа килтереп Кара диңгеҙенә ҡоя.

# Обь
## Ҡушылдыҡтары

Төп ҡушылдығы — Иртыш.
Иң ҙур ҡушлдыҡтары:
* һул — Песчаная, Ануй, Чарыш, Алей, Барнаулка, Касмала, Шегарка, Чая, Парабель, Васюган, Оло Юган, Төньяҡ Сосьва, Щучья, Сыня;
* уң — Чумыш, Бердь, Иня, Томь, Чулым, Кеть, Тым, Киев Ёганы, Вах, Ватинск Еганы, Тромъеган, Пим, Лямин, Казым, Полуй.

# Обь
## Тораҡ пункттары

Инешенән тамағына ҡәҙәр Иртыш буйындағы ҡалалар: Бийск, Барнаул, Новоалтайск, Камень-на-Оби, Новосибирск, Колпашево, Стрежевой, Нижневартовск. Мегион, Лангепас, Сургут, Нефтеюганск, Лабытнанги, Салехард.
Обь-Иртыш бассейнындағы төп порттар һәм пристандәр: Бийск, Барнаул, Новосибирск, Томск, Самусь, Нижневартовск, Сургут, Лабытнанги, Павлодар, Омск, Тобольск, Төмән, Ханты-Мансийск.
# Үлемһеҙлек аллеяһы (Таганрог)

1969
Үлемһеҙлек аллеяһы — Таганрогтың 34-се мәктәбе эргәһендәге скверҙа урынлашҡан мемориаль аллея. Унда СССР-ҙың герой-ҡалаларынан, хәрби дан ҡалаларынан һәм башҡа тарихи урындарҙан килтерегән тупраҡ йыйылған. Аллея иҫтәлекле акциялар һәм сәскәләр һалыу урыны булып тора.

# Үлемһеҙлек аллеяһы (Таганрог)
## Тарихы

Үлемһеҙлек аллеяһына 1969 йылда Дубки сауҡалығында Балтика флотының һуғыш ветерандары һәм 1-се төҙөлөш тресының ВЛКСМ комитеты инициативаһы буйынса нигеҙ һалына. Гитлерсылар тарафынан 10 мең самаһы кеше (нигеҙҙә, Таганрог халҡы) язаланған Петрушино морононан, Ҡыҙыл десант, Самбек бейеклегенән һәм Краснодондан ер һалынған дүрт урна килтерелә. Яңы ултыртылған йәш үҫентеләр аллея барлыҡҡа килтерә.
Артабанғы йылдарҙа Үлемһеҙлек аллеяһына герой-ҡалаларҙан, Звездный ҡаласығынан (Ю. А. Гагарин һәйкәленән), башҡа ҡаһарманлыҡ урындарынан тупраҡ килтерелә. Ер һалынған капсулаларға тейешле һүҙҙәр яҙыла.
1985 йылдың яҙында Үлемһеҙлек аллеяһын 34-се мәктәп эргәһендәге скверға күсерергә ҡарар ителә. Унда түбәндәге һүҙҙәр яҙылған стела ҡуйыла: «Бында Бөйөк Ватан һуғышында совет халҡының ҡаһарманлығы иҫтәлеге итеп герой-ҡалаларҙың һәм башҡа легендар урындарҙың изге тупрағы һалынды». Стела эргәһенә махсус капсулаларҙа Үлмеһеҙлек аллеяһының элекке урынынан йыйылған тупраҡ һалына.
Артабанғы йылдарҙа стела ремонтланмай һәм тиҙ емерелә, аллея ташландыҡ хәлгә килә. Әммә 2007 йылдың авгусында мемориаль комплекс реставрациялана, төҙөкләндерелгән аллеяғаиҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған биш тонналы таш ултыртыла. Унда шундай юлдар яҙылған:
# Базилика

Базилика (грек. βασιλική — «базилевс йорто, батша йорто») — тура мөйөшлө пландағы төҙөлөш тибы. Үҫешкән формала христиан базиликаһы ғәҙәттә бейеклеге буйынса төрлө, таҡ һанлы (1, 3 йәки 5) нефтарҙан тора.

# Базилика
## Тасуирламаһы

Күп нефлы базиликала нефтар колонналарҙың йәки бағаналарҙың буй рәттәре менән бүленгән, үҙ аллы түшәмле булыусан. Үҙәк нефы — ғәҙәттә киңерәк һәм бейеклеге буйынса ҙурыраҡ, икенсе ҡаттың тәҙрәләре ярҙамында яҡтыртыла. Үҙәк нефтың икенсе ҡатында тәҙрәләр булмаһа төҙөлөш псевдобазилика тибына ҡарай.
Базиликалар тип шулай уҡ, архитектураһы ниндәй булыуына ҡарамаҫтан, иң әһәмиәтле рим-католик ҡорамдарын да атайҙар. Архитектура теорияһында төрлө бейеклектәге нефтарҙың нисбәтен асыусы, бинаның терәк, таяу һәм тәҙрә ҡоролошоноң арҡыры киҫелеш һыҙмаһы «Базиликаль киҫелеш» тип атала.
«Базиликаль яҡтыртыу тибы» — тәҙрәләрҙең үҙәк нефтың өҫкө өлөшөндә, ситке нефтың түбәләре өҫтөндә урынлашыуы.
Боронғо базилика идеяһына әйләнеп ҡайтыуҙы ҡайһы бер төҙөүсе-эклектиктар хуплаған; быға Турҙағы Изге Мартинбазиликаһы миҫал булып тора ала. Американың Пенсильваниялағы Маккиспорт ҡаласығында урынлашҡан Немец сиркәүе рим базиликаһынаына иң яҡыны тип иҫәпләнә, ул 1888 йылда изгеләштерелгән. Рәсәй территорияһында классик типтағы бер генә базаиликпль ҡорам да юҡ (Византия осоронда шулай ҙа бындай биналар Херсонеста төҙөлгән).
# Нәзифә Ҡадырова (альбом)

Нәзифә Ҡадырова — Нәзифә Ҡадированың тәүге студия альбомы. Ул 1982 йылда «Мелодия» фирмаһында сығарылған.

# Нәзифә Ҡадырова (альбом)
## Альбомды яҙҙырыуҙа ҡатнашыусылар

* Эстрада ансамбле
* Виктор Динов — тауыш режиссёры
* Е. Щербатова — мөхәррир
* Владислав Панкевич, Н. Федоров — рәссам
* Г. Прохоров — фото

# Нәзифә Ҡадырова (альбом)
## Ҡыҙыҡ факт

Альбом тышының артҡы яғында «Эстрадный ансамбль» тип яҙылған. Был осраҡта ул «Дуҫтар» инструменталь ансамбле була, сөнки уның аккомпанементы аҫтында яҙҙырылған «Йөрәк моңдары» һәм «Ун етелә кеүекмен» йыйынтыҡтарында Фәнүнә Сиражетдинова башҡарыуындағы ««Ярамай»ға ҡарамай» һәм «Ун етелә кеүекмен» йырҙарының музыкаль өлөштәре яңғыраш яғынан шул уҡ.
# Шинаиха

Шинаиха — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Анница йылғаһының уң ярына тамағынан 4,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Шинаиха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300312110000016591
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001659
* Бассейн коды — 08.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Әл-Әнбиә сүрәһе

Әл-Әнбиә сүрәһе (ғәр. الأنبياء‎, Пәйғәмбәрҙәр) — Ҡөрьән Кәримдең 21 сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 112 аяттан тора.
# Лайнаталь

Лайнаталь (нем. Leinatal) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3761 кеше йәшәй. Майҙаны — 35,95 км². Диңгеҙ кимәленән 360 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99894 һәм автомобиль коды — GTH.