yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Томас Майн Рид

Томас Майн Рид (ингл. Thomas Mayne Reid; 1818 йылдың 4 апреле, Баллирони ауылы, Даун графлығы, Ирландия — 1883 йылдың 22 октябре, Лондон, Англия) — инглиз яҙыусыһы, балалар һәм үҫмерҙәр өсөн ҡайһы берҙәре «Капитан Майн Рид» исеме аҫтында баҫтырылған мажаралы романдар авторы.

# Томас Майн Рид
## Тормош юлы

Томас Майн Рид Ирландияның Даун графлығы Баллирони ауылында пресвитериан руханийы Томас Майн Рид Өлк. ( ингл. Rev. Thomas Mayne Reid Sr) ғаиләһендә тыуған. Атаһы ла, әсәһе лә сығыштары буйынса шотланд булған.
Рид белемде Белфаста ала һәм 1840 йылда мажаралар эҙләп АҠШ-ҡа китә. 1846—1848 йылдарҙа хәбәрсе булараҡ Америка-Мексика һуғышында ҡатнаша. 1849 йылда Рид үҙ ирке менән Бавария революцияһына ҡушылырға йыйына, ләкин кире уйлай һәм Төньяҡ Ирландияға китә. Яралы булараҡ, Лондонға ҡайта, унда 1850 йылда Мексика һуғышы ваҡиғаларына арналған тәүге «Ирекле уҡсылар» романын (ингл. The Rifle Rangers) баҫтыра. 1854 йылда Рид үҙенең нәшерсеһе Дж. Хайдтың ҡыҙы ун биш йәшлек Элизабетҡа өйләнә. Баллы айҙан һуң яҙыусы әҙәби ижадҡа әйләнеп ҡайта. Уның был осор әҫәрҙәре һаман да Ридтың АҠШ-тағы мажараларына нигеҙләнгән. 1865 йылда Ридҡа дан килтергән «Башһыҙ һыбайлы» романы (ингл. The Headless Horseman) сыға. 1867 йылда Рид Нью-Йоркҡа ҡайта, унда «Onward Magazine» журналын ойоштора. Рид элеккесә уңышҡа иҫәп тота, әммә уны һәм яңы әҫәрҙәрен һалҡын ҡаршылайҙар. 1870 йылға һуғышта алған яраһы үҙен һиҙҙерә башлай һәм ул бер нисә ай дауаханала үткәрә. Ридтың ҡатынына АҠШ-та оҡшамай, шуға Ридты 1870 йылдың 22 октябрендә дауахананан сығарғас та, улар Англияға китә һәм Херефордширҙа төпләнә.
Майн Рид күңел төшөнкөлөгө менән яфалана, тағы госпиталгә ебәрелә. Ул яҙыусылыҡ һөнәренә ҡабат тотоноп ҡарай, әммә ниәттәрен тулыһынса бойомға ашыра алмай. Уның бюджетының нигеҙе булып АҠШ хөкүмәте тарафынан хәрби хеҙмәте өсөн тәғәйенләнгән пенсия тора. Тормошоноң һуңғы йылдарында Рид ғәрипкә әйләнә: ҡултыҡ таяғы менән генә йөрөй ала. Рид 1883 йылда 65 йәшендә Лондонда вафат була. Ул Кенсал Грин зыяратында (ингл. Kensal Green Cemetery) ерләнгән.
Революцияға тиклемге Рәсәйҙә лә, Советтар Союзында Майн Ридтың китаптары киң танылыу таба, ә тыуған ерендә һәм АҠШ-та ул осорҙа киң ҡатлам уҡыусыға билдәһеҙ була тиерлек. ХХ быуат аҙағында-XXI быуат башында уға ҡыҙыҡһыныу ҡабат уяна.

# Томас Майн Рид
## Библиография

* «Ирекле уҡсылар»
* «Аҡ бизонды эҙләгәндә»
* «Башһыҙ һыбайлы»
* «Аҡ юлбашсы»
* «Ҡыйыу һунарсы ҡыҙ»
* «Квартеронка»
* «Левиафанға һунар»
* «Оцеола, семинолдар юлбашсыһы» һ.б.
# Пятей-Яга

Пятей-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нерута йылғаһының һул ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Пятей-Яга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000056817
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005681
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Драйлебен

Драйлебен (нем. Dreileben) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 597 кеше йәшәй. Майҙаны — 15,41 км². Диңгеҙ кимәленән 132 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39365 һәм автомобиль коды — BK.
# Оло Хехцир ҡурсаулығы

Ҙур Хехцир ҡурсаулығы (рус. Большехехци́рский госуда́рственный приро́дный запове́дник) Рәсәйҙең Хабаровск крайында 1963 йылдың 3 октябрендә ойошторола. Әлеге ваҡытта майҙаны 45 439 гектар тәшкил итә. Буфер зонаһының майҙаны — 12 000 гектар.
Ҡурсаулыҡтың урман япмаһы яҡынса 90 %.

# Оло Хехцир ҡурсаулығы
## Атамаһы

Ҡурсаулыҡтың исеме Ҙур Хехцир һырты исеменән килеп сыҡҡан. Һырттың исеме шаман Хээкчир исеменән алынған. Уның тураһында легенданы В. К. Арсеньев «Сихотэ-Алинь тауҙарында» китабында килтерә.

# Оло Хехцир ҡурсаулығы
## Урынлашыуы һәм сиктәре

Ҡурсаулыҡ Хабаровск крайының Хабаровск районында, Хабаровскиҙан көньяҡҡа табан 15 — 20 км алыҫлыҡта, Оло Хехцир һырты сиктәрендә урынлашҡан. Уның көнбайыш сиге — Рәсәйҙең дәүләт сиге янында Уссури йылғаһы буйлап; көньяҡ-көнбайыш һәм көньяҡ сиге Уссури ҡушылдығы Чирки йылғаһы буйлап үтә; көнсығыш һәм төньяҡ-көнсығышы — тимер юлы һәм Хабаровскиҙың биҫтәләренә йәнәш ятҡан үҙләштерелгән ерҙәрҙә һуҙылған.
Ҡурсаулыҡ хакимиәте Хабаровск районының Бычиха ауылында урынлашҡан.

# Оло Хехцир ҡурсаулығы
## Гидрографияһы

Көньяҡтан ҡурсаулыҡты, сигенән аҡҡан Чирка йылғаһын иҫәпкә алмағанда, Хехцир ҡуйыны буйлап аҡҡан йылғалар һәм шишмәләрҙең бөтәһе лә тау типик тау характерында; Уларҙың оҙонлоғо 20 км-ға тиклем. Төньяҡҡа аҡҡандары Амур йылғаһының ҡылымыҡтарына, көнбайыштары — Уссури йылғаһына, көнсығыш һәм көньяҡтары Чирки йылғаһына ҡоя.

# Оло Хехцир ҡурсаулығы
## Тарихы

Флора һәм Ффаунаһының төрлөлөгө элек-электән сәйәхәтселәрҙең һәм ғалимдарҙың иғтибарын йәлеп итә.
Бында өс тапҡыр килгән Н. М. Пржевальский былай тип билдәләй: «Хехцир һырты урман үҫемлектәренә бай, улар Уссури крайының башҡа, хатта көньяҡ өлөшөндә лә, һирәк осрай». 1935 йылда Хехцир — урындағы, ә 1959 йылдан республика әһәмиәтендәге тәбиғәт заказнигына әүерелә. Ҡурсаулыҡ РСФСР Министрҙар Советының 1963 йылдың 3 октябрендәге бойороғо менән 46000 га майҙанда булдырыла. 2009 йылда ҡурсаулыҡ сиктәрен межалау үткәрелә. Ерҙең дөйөм майҙаны 45340 гектар тәшкил итә. Ҡурсаулыҡ статусы биреүҙә СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты А. С. Хоментовский, билдәле яҙыусы һәм һунарсылыҡ буйынса белгес В. П. Сысоев һәм һунарсылыҡ буйынса белгес Н. В. Михайловтың ҡаҙанышы ҙур.

# Оло Хехцир ҡурсаулығы
## Экскурсиялар

Ҡурсаулыҡтың Тәбиғәт музейында экскурсиялар үткәрелә, бының өсөн махсус бүленгән зонала экологик маршруттар бар.
# Болотная (Сыглын-Игай ҡушылдығы)

Болотная — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сыглын-Игай йылғаһының һул ярына тамағынан 69 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Болотная (Сыглын-Игай ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010800112115200031239
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203123
* Бассейн коды — 13.01.08.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# 1797 йыл

II мең йыллыҡ :
XVI быуат — XVII быуат — XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат :
Хронологик таблица :
1797 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1797 MDCCXCVII |
| Юлиан стилендә | 1796 — 1797 ( 12 ғинуар) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2549 — 2550 ( 2 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7305 — 7306 ( 12 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5557 — 5558 ה'תקנ"ז — ה'תקנ"ח |
| Мосолман календары | 1212 — 1213 |
| Боронғо әрмән календары | 1246 ԹՎ ՌՄԽԶ |
| Ҡытай календары | 4493 — 4494 (с 14 февраля) 丙辰 — 丁巳 красный дракон — красная змея |
| Эфиопа календары | 1789 — 1790 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 1853 — 1854 |
| - Шака самват | 1719 — 1720 |
| Иран календары | 1175 — 1176 |
1797 йыл — Йәкшәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.

# 1797 йыл
## Ваҡиғалар

* 16 апрель — Павел I таж кейҙереү йолаһы.
* 14 июнь — Франция Генуя баҫып алды.

# 1797 йыл
## Тыуған шәхестәр

* 23 ғинуар — Фердинанд Врангель, Рәсәй диңгеҙҙә йөҙөүсе.
* 21 июнь — Вильгельм Кюхельбекер, Рәсәй шағир.
* 17 декабрь — Джозеф Генри, американ физик.

# 1797 йыл
## Вафат булған шәхестәр

* 19 сентябрь — Луи Лазар Гош, француз ғәскәр башлығы.
# Кузуча

Кузуча — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тюхтет йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Кузуча
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200016428
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201642
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Чапаев һәйкәле (Һамар)

Чапаев һәйкәле — Василий Иванович Чапаевҡа Һамарҙағы Чапаев майҙанында, драма театры алдында ҡуйылған һәйкәл.

# Чапаев һәйкәле (Һамар)
## Тарихы

Һәйкәл 1932 йылда Октябрь революцияһының ун биш йыллығына ҡуйылған. Һәйкәлде архитектор Иосиф Лангбард һәм скульптор Матвей Манизер (Һамарҙағы Ленин һәйкәлен һәм Куйбышев һәйкәлен төҙөүсе) эшләгән. Манизер СССР һынлы сәнғәте тарихында беренсе булып атлы күп фигуралы скульптура композицияһын эшләй. Фигуралар араһында: комиссар, һалдат—башҡорт, крәҫтиән-партизан, йөк ташыусы — татар, яулыҡлы, ҡатын-ҡыҙ, матрос һәм аяғүрә баҫҡан атта ҡулына ҡылыс тотҡан Чапаев һүрәтләнгән. Һәйкәл өсөн Граждандар һуғышында ҡатнашыусыларҙың ысынбарлыҡтағы фотоһүрәттәре ҡулланылған.
Манизер Чапаевтың йөҙөн Чапаевтың атаһына ныҡ оҡшаған улы Александр Чапаев йөҙөнә ҡарап эшләгән, башҡорт һалдаты образы өсөн Ленинград хәрби-медицина академияһында уҡыған шағир Ғайса Йосопов тәүһын (прототип) булған. На момент создания монумент был одним из самых крупных в стране (высота 10 м, размеры основания 17 на 22 м). Ҡара лабрадорит менән көпләнгән постамент плитәләрендә Владимир Ильич Лениндың һүҙҙәре яҙылған таҡта ҡуйылған:
   — Ленин, 1919 год
Һәйкәл өсөн 12 тонна бронза киткән, һәйкәлдәге фигуралар бейеклеге — уртаса буйлы кешенең бейеклегенән бер ярым тапҡырҙан ашыу.

# Чапаев һәйкәле (Һамар)
## Күсермә

Һәйкәл Ленинградта С. М. Киров бойороғо буйынса эшләтелгән, Һәйкәлде Һамарға ебәрер алдынан ул Ленинград өсөн һәйкәлдең күсермәһен эшләргә ҡушҡан. 1933 йылда күсермә әҙер була, хәҙер шул күсермә Санкт-Петербуртың С. М. Буденный исемендәге Хәрби элемтә академияһының алдында ҡуйылған.
# Сафин Франгил Шири улы

Сафин Франгил Шири улы (10 ғинуар 1950 йыл) — табип. 2000—2005 йылдарҙа Салауат район үҙәк дауаханаһының баш табибы, 2005—2014 йылдарҙа Мотлаҡ медицина страховкаһы Башҡортостан территориаль фондының Нефтекама филиалы директоры. 2014 йылдан Нефтекаманың 1-се поликлиникаһы табибы, бер үк ваҡытта «Торос» хоккей клубының медицина хеҙмәте етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2005).

# Сафин Франгил Шири улы
## Биографияһы

Франгил Шири (Ширияздан) улы Сафин 1950 йылдың 10 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Салауат районы 2-се Иҙелбай ауылында тыуған.
Иҙелбай һигеҙ йыллыҡ мәктәбенән һуң уҡыуын Өфөләге 1-се интернат-мәктәптә дауам итә.
Башҡорт дәүләт медицина институтын 1974 йылда тамамлай.
Оҙаҡ йылдар Ҡалтасы районында табип булып эшләгәндән һуң, 1999 йылда Салауат район дауаханаһына — Малаяҙ үҙәк больницаһына ҡайта.

# Сафин Франгил Шири улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2005)
# Халето-Се-Яха

Халето-Сё-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ябтасале-Паюта-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Халето-Се-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300074063
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307406
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Заволочье (ҡәлғә)

Заволочье — Псков ерендә элекке ҡәлғә, Төньяҡ-Көнбайыш Рустә Рус дәүләте форпостарының береһе.

# Заволочье (ҡәлғә)
## Тасуирламаһы

Ҡаласыҡ периметры 900 метр тәшкил итә. Ҡәлғә тупраҡ валда ағас стеналарҙан һәм 9 ағас башнянан торған. Ҡәлғәлә наместник ихатаһы һәм ике төкәтмә менән Пресвятая Богородица сиркәүе торған. Тарихсы Васильев яҙыуынса, Заволочье Ивангород төҙөлгәндән һуң ҡорола һәм уның планын ҡабатлай. XVI быуат дауамында ҡәлғә, ағас элементтар һәм тупраҡ өйөм менән нығытылған, ул артиллерия орудиеһы көсөн кәметергә һәләтле булған. Утрауҙың төньяҡ ярында ҡәлғә посады урынлашҡан

# Заволочье (ҡәлғә)
## Тарихы

Ҡәлғәгә 1536 йылда Подцо күленең Ҙур утрауында (хәҙер — Заволоцкое күлендәге ярымутрау пусьошка ҡалаһынан 12 км алыҫлыҡта), элек Бөйөк Литва кенәзлегенә ҡараған ерҙәр, Стародубский һуғышы барышында рус отрядтары тарафынан яулап алынғандан һуң нигеҙ һалына. Һуғыш йомғаҡтары буйынса, Заволочье тирә -яҡтары менән Рус дәүләте сосавында ҡала. ҡәлғә көньяҡтан Псковҡа ҡарай юлдың һаҡлау функцияһын үтәй һәм Пусторжев өйәҙенең үҙәге булып тора, бында наместниктың ике идарасыһы була. Ул, Опочка, Выбор, Велье, Врев, Дубков, Воронич, Черница, Владимирец һ.б. менән бер рәттән ҙур булмаған оборона форпосттарҙың- «биҫтәләрҙең» береһе булып тора.
1580 йылда Ливония һуғышы аҙағында Заволочьены Польша короле Стефан Баторий ҡамай. Ҡамау король ғәскәрҙәре өсөн ҙур юғалтыуҙарға әйләнә, әммә өс аҙнанан һуң яралы воевода Василий Долгово-Сабуров башлығында Заволочье гарнизоны капитуляция яһай. Ям-Запольский тыныслыҡ килешеүенән һуң Заволочье Рус дәүләте составына ҡайта.
Буталсыҡ заманда ҡабаттан поляк ғәскәрҙәре баҫып ала. Күпмелер ваҡытҡа бында күренекле шляхта Александр Лисовский урынлаша
Заволочье үҙенең стратегик әһәмиәтен Петр I дәүеренә тиклем һаҡлай. Төньяҡ һуғыш ваҡытында унда гарнизон урынлаша һәм батша бойороғо менән элекке туғыҙ башня урынына һигеҙ бастион төҙөлә. Әммә һуғыш тамамланғандан һуң ҡәлғә үҙенең стратегик әһәмиәтен юғалта һәм бөлгөнлөккә төшә. 1777 йылға тиклем Заволочье Пусторжев өйәҙенең үҙәге була.
Ҡаласыҡ янында оҙаҡ ваҡыт Заволочье ауылы урынлашҡан булған, ул хәҙерге ваҡытта Копылок ауылы составына инә.

# Заволочье (ҡәлғә)
## Хәҙерге торошо

Хәҙерге ваҡытта ҡәлғә урынлашҡан утрау ярымутрау булып китә, бында ҡәлғә ҡоролмалары ҡалдыҡтарын: валдар, соҡорҙар, диуарҙары һәм башнялары урынын табырға мөмкин. ҡәлғә территорияһы ерҙәре урындағы халыҡ ауыл хужалығы ихтыяждары өсөн ҡуллана. Туристарға күрһәтеү объекты булып тора. Уны «Псковщинаның 15 мөғжизәһе» исемлегенә индерергә уйлайҙар. Был яҡҡа автобустар көнөнә 12 рейс яһай. Биләмәләр төҙөкләндерелгән, күрһәткестәр менән тәьмин ителгән.
# Филипповка (Вятка ҡушылдығы)

Филипповка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының һул ярына тамағынан 1198 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Филипповка (Вятка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300212111100030047
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103004
* Бассейн коды — 10.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Абдразаҡов Оморҙаҡ Ишдәүләт улы

Оморҙаҡ Ишдәүләт улы Абдразаҡов (Оморҙаҡ Ишдәүләтов; 1787—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы. Прапорщик.

# Абдразаҡов Оморҙаҡ Ишдәүләт улы
## Биографияһы

Ырымбур губернаһы Троицк өйәҙе Әйле улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ҡыйғы районы) Әбдрәзәк ауылында йәшәгән.
Ырымбур сик һыҙығында хеҙмәт итә. 1812 йылда кавалериянан генерал П. Х. Витгенштейн ҡарамағында конвой хеҙмәтен үтәй.
1812 йылда Ватан һуғышы башланғас, 12-се, 8-се, 5-се һәм 4-се кантон башҡорттарынан 4-се Башҡорт атлы полкы ойошторола, был полк составында Оморҙаҡ Абдразаҡов хеҙмәт итә. 1812 йылдың 25 июлендә полк Түбәнге Новгородҡа йүнәлә, артабан Полоцк яғына юл тота һәм унда 16 октябрҙә барып етә. 14-16 ноябрендә Березина буйындағы алышта һуғыша.
1813 йылда 4-се Башҡорт атлы полкы Лейпцигтағы «Халыҡтар һуғышы»нда ҡатнаша. Прапорщик званиеһын ала.
1813 йылдың октябрендә был полк шулай уҡ Лейпцигтағы «Халыҡтар һуғышы»нда ҡатнашҡан 1-се, 5-се һәм 14-се Башҡорт полктары менән бергә Дрезден гарнизонына ҡаршы һуғышҡан 2-се, 15-се һәм 18-се Башҡорт полктарына ярҙамға ебәрелә. 30 һәм 31 октябрҙәге Дрезден өсөн хәл иткес алыштарҙа бигерәк тә 4-се һәм 14-се Башҡорт полктары ҙур ҡаһарманлыҡ күрһәтә.
1813 йылдың декабрендә 4-се Башҡорт атлы полкы Богемия армияһының Төп фатиры ҡарамағында хеҙмәт итә һәм уның составында Оморҙаҡ Абдразаҡов Парижға ҡәҙәр барып етә. 1814 йылдың февраленән 4-се Башҡорт атлы полкының штабы Минск ҡалаһында була, шул уҡ йылдың ноябрендә полк туған яғына юл тота.

# Абдразаҡов Оморҙаҡ Ишдәүләт улы
## Бүләктәре

* 3 дәрәжә Изге Анна ордены (1813),
* 4 дәрәжә Изге Анна ордены,
* «1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә» көмөш миҙалы,
* «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» көмөш миҙалы.
# Осинцев Михаил Александрович

Осинцев Михаил Александрович (22 октябрь 1907 йыл — 3 июнь 1968 йыл) — СССР тимер юлсыһы, Октябрьский тимер юлы начальнигы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1959).

# Осинцев Михаил Александрович
## Биографияһы

1907 йылдың 22 октябрендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы, Әлшәй районы) Шафран ауылында тыуған. Урыҫ. 1925 йылда урта мәктәпте тамамлай.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген Рязань-Урал тимер юлында машинист ярҙамсыһы булып башлай, ә һуңынан водокачка машинисы булып эшләй. 1930 йылда Рязань-Урал тимер юлы юлсылары профсоюз ойошмаһы Ленинград тимер юл бәйләнеше инженерҙары институтына профмеңселәр иҫәбенә уҡырға ебәрә. 1935 йылда институттың эксплуатация факультетын тамамлай.
Артабан Омск тимер юлында эшләй, унда эҙмә-эҙлекле рәүештә өлкән инженерҙан тимер юл начальнигының беренсе урынбаҫарына тиклем юл үтә. 1948 йылда уны Львов тимер юлы етәксеһе итеп тәғәйенләнләйҙәр.
1949 йылда Октябрьский тимер юлы етәкселеген ҡабул итә. Уның етәкселеге аҫтында тимер юлы «һуғыштан һуңғы емереклектән тергеҙелә», төп күрһәткестәр буйынса был селтәрҙә иң яҡшыһы булып китә. Магистраль менән 12 йыл етәкселек итә.
1962—1965 йылдарҙа — Чехословакияла тимер юл транспорты эше мәсьәләләре буйынса Хөкүмәт кәңәшсеһе.
1965 йылда Осинец Михаил Александрович Ленинград тимер юл транспорты инженерҙары институты ректоры итеп тәғәйенләнә. 1967 йылда «Тимер юл станциялары һәм үҙәктәре» кафедраһы буйынса доцент ғилми дәрәжәһендә раҫлана һәм «Организация грузовой и коммерческой работы» кафедраһы мөдире итеп һайлана. Шул уҡ ваҡытта, 1964 йылда Ленинград тимер юл транспорты инженерҙары институты ғалимдары һәм Октябрьский тимер юлы белгестәре менән берлектә ойошторолған Берләшкән ғилми-тикшеренеү институты (ОНИИ) эше менән етәкселек итә. Институт Октябрьский тимер юлының ғилми үҙәгенә әйләнә, ә тимер юл — юғары уҡыу йорттары өсөн фәнни асыштарҙы тиҙ индереүгә булышлыҡ итеүсе ҙур эксперименталь-производство полигоны була. М. А. Осинцев Октябрьский тимер юлында тиҙ йөрөшлө тимер юл хәрәкәте индереү инициаторҙарының береһе була. Ленинград-Мәскәү линияһында ЭР-200 пассажирҙар поезы әйләнешен индереүгә теоретик һәм практик әҙерлек үткәрелә.
Ленинградта йәшәй һәм эшләй. 1968 йылдың 3 июнендә вафат була. Санкт-Петербургта Богословский зыяратында ерләнгән.

# Осинцев Михаил Александрович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* СССР Юғары Советы Президиумы указы менән, 1959 йылдың 1 авгусында, тимер юл транспорты үҫешендә өлгәшкән ҙур уңыштары өсөн Михаил Александрович Осинцевҡа Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырыла һәм «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
* Өс Ленин ордены (29.07.1945; 21.06.1957; 1.08.1959),
* Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (2.08.1942; 6.08.1952),
* «Фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы (16.07.1951),
* башҡа миҙалдар.
# Сыпаль-Кы (йылға)

Сыпаль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кыпа-Тэма ҡушылдығының уң ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 195 км.

# Сыпаль-Кы (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300068353
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306835
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Харрасов Мөхәмәт Хәҙис улы

Харрасов Мөхәмәт Хәдис улы (18 сентябрь 1948({{padleft:1948|4|0}}-{{padleft:9|2|0}}-{{padleft:18|2|0}}), Сермән ауылы, Башҡорт АССР-ы — 9 март 2024({{padleft:2024|4|0}}-{{padleft:3|2|0}}-{{padleft:9|2|0}}) (75 йәш), Өфө) — ғалим-физик, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2000-2010 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты ректоры. Башҡортостан Республикаһының 3-сө һәм 4-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының ағза-корреспонденты (2002), Чечен Республикаһы Фәндәр Академияһының почётлы академигы (2008), физика-математика фәндәре докторы (1995), профессор (1996), Башҡортостан Республикаһының (1997) һәм Рәсәй Федерацияһының (2008) атҡаҙанған фән эшмәкәре. Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары белем биреү хеҙмәткәре (2001) һәм мәғариф отличнигы (2003).

# Харрасов Мөхәмәт Хәҙис улы
## Биография

Мөхәмәт Хәдис улы Харрасов 1948 йылдың 18 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Белорет районы Сермән ауылынды тыуған.
1966—1971 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт университетының физиука факультетынжа уҡый.
1971—1972 — лаборант, БДУ.
1972—1975 — Мәскәү дәүләт университеты аспиранты.
1975—1991 — БДУ-ның «Теоретик физика» кафедраһында ассистент, өлкән уҡытыусы, доцент.
1991—1994 — Мәскәү дәүләт университеты докторанты.
1994—1999 — БДУ-ның физика факультеты деканы.
1999—2000 — Башҡортостан Республикаһының Юғары мәктәп һәм фән буйынса дәүләт комитеты рәйесе.
2000—2010 — БДУ ректоры, «Элемтә» кафедраһы мөдире.
2010—2013 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.
2024 йылдың 9 мартында Өфөлә 76-сы йәшендә вафат була.