yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ямаш районы

Ямаш районы (татар. Ямаш районы, рус. Ямашинский район) — 1944 йылдан 1954 йылға тиклем ғәмәлдә булған Татарстан АССР-дың юҡ ителгән административ район. Әлмәттән төньяҡ-көнбайышҡа 50 саҡрым, Татарстандың көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан. Административ үҙәк - Ямаши ауылы.

# Ямаш районы
## Тарих

Ямаш районы территорияһы 1920 йылға тиклем Ҡазан губернаһының Чистай өйәҙе Ерыклы улусында, 1920 йылдан 1930 йылға тиклем Чистай кантоны Ерыклы улусында, 1930 йылдан 1944 йылға тиклем Яңы Шишмә һәм Аҡташ райондарында урынлашҡан. 1944 йылдың 19 февралендә Яңы Шишмә һәм Аҡташ райондарынан бүленеп алыу юлы менән барлыҡҡа килә.
1952 йылдың 8 майында Татарстан АССР-дың Чистай өлкәһе составына инә. 1953 йылдың 30 апрелендә өлкәләр бөтөрөүгә бәйле рәүештә Татарстан АССР-дың туранан-тура ҡарамағына ҡайтарыла.
1956 йылдың 7 декаберендә Ямаш районы юҡҡа сыға, ә уның территорияһы шул уҡ Яңы Шишмә һәм Аҡташ райондарына тапшырыла.

# Ямаш районы
## Административ бүленеш

1948 йылдың 1 ғинуарына районда 23 ауыл Советы булған: Алексеевка, Багряж-Никольский, Оло Сосновка, Добромыш, Ырыҫби, Ерыҡлы, Кителгә, Кләмәнтәй, Красновидово, Кузай, Бәләкәй Ботрас, Яңы Елань, Яңы Троицкое, Олимпиадовка, Полянка, Ракаш, Тәуел, Тетвел, Төги, Өргәнсә, Утяшкино, Шөгөрсә, Ямаши. Район майҙаны 947 км2 тәшкил иткән.
# Ғайсин Хәйҙәр Миңшәриф улы

Ғайсин Хәйҙәр Миңшәриф улы (12 ноябрь 1962 йыл) — Берҙәм республика һайлау округы, «Берҙәм Рәсәй» партияһынан Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың 4-се саҡырылыш депутаты, «Акрополь» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең генераль директоры.

# Ғайсин Хәйҙәр Миңшәриф улы
## Биографияһы

Хәйҙәр Миңшәриф улы Ғайсин Башҡорт АССР-ы Ейәнсура районында 1962 йылдың 12 ноябрендә тыуған.
Өфө нефть институтын тамамлаған.
Хеҙмәт юлын 1980 йылда Ейәнсура районындағы «Инәк» совхозында ауыл хужалығы эшсеһе булып башлай.
1981—1983 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә.
1990 йылдан «Кумертаустрой» тресының 325-се механизацияланған күсмә колоннаһында мастер булып эшләй.
1990 йыл аҙағынан — 1-се категориялы архитектор, Күмертау ҡала Советы башҡарма комитетының архитектура һәм ҡала төҙөлөшө бүлеге геодезия һәм проект хеҙмәтендә эшләй.
1992 йылдан — «Акрополь» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең генераль директоры.
«Акрополь» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең төп эшмәкәрлек төрҙәре:
төрлө ҡатмарлыҡтағы төҙөлөш хеҙмәттәре башҡарыу;
пластик һәм алюмин конструкциялар етештереү.
Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың 4-се саҡырылыш депутаты итеп һайланған. «Берҙәм Рәсәй» Бөтә Рәсәй сәйәси партияһы фракцияһы ағзаһы.

# Ғайсин Хәйҙәр Миңшәриф улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Рәсәйҙең почётлы төҙөүсеһе
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙаған төҙөүсеһе
* Рәсәй Төҙөүселәр союзы ордены
* Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Почёт грамоталары
Сәйәси статусы: Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.
# Зёллихау

Зёллихау (нем. Söllichau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 917 кеше йәшәй. Майҙаны — 16,68 км². Диңгеҙ кимәленән 130 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6774 һәм автомобиль коды — WB (GHC).
# Мөштәри Хәмид Мозафар улы

Мөштәри Хәмид Мозафар улы (22 июль 1900 йыл — 23 ғинуар 1981 йыл) — ғалим-механик, юғары мәктәп эшмәкәре. Физика‑математика фәндәре докторы (1937), профессор (1938). Татар АССР‑ының (1940) һәм РСФСР‑ҙың (1965) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре. Ленин (1970), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1960), «Почёт Билдәһе» (1945) ордендары

# Мөштәри Хәмид Мозафар улы
## Биографияһы

Хәмид Мозафар улы Мөштәри 1900 йылдың 22 июлендә Ырымбур ҡалаһында тыуған.
Урта Азия университетын тамамлағандан һуң (Ташкент, 1923) ТАССР Мәғариф халыҡ комисариатының Академик үҙәге ғилми секретары (Ҡазан),
1924 йылдан алып РСФСР‑ҙың Мәғариф халыҡ комисариатының Милли аҙсылыҡтар советында (Мәскәү),
1925 йылдан — Мәскәү дәүләт университетының математика һәм механика ғилми-тикшеренеү институтында эшләй.

# Мөштәри Хәмид Мозафар улы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Фәнни эшмәкәрлеге йоҡа көплөктәрҙең һыҙыҡлы булмаған теорияһына арналған. Мөштәри тарафынан көплөктәр механикаһы өлкәһендә ғәмәли мәсьәләләрҙе сисеү буйынса теоретик тикшеренеүҙәр үткәрелгән. Ҡазан көплөктәр теорияһы мәктәбенә нигеҙ һалыусы.
120‑нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы. Ленин (1970), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1960), «Почёт Билдәһе» (1945) ордендары менән бүләкләнгән.
2006 йылдан Татарстан Республикаһы Фәндәр Академияһының ғалим исемендәге премия булдыра.

# Мөштәри Хәмид Мозафар улы
## Хеҙмәттәре

* Нелинейная теория упругих оболочек. Казань, 1957 (авторҙаш);
* Нелинейная теория оболочек. М., 1990.
# Егоркина

Егоркина — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бакчар йылғаһының һул ярына тамағынан 115 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Егоркина
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010500112115200023097
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202309
* Бассейн коды — 13.01.05.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Николаевка ауыл Советы (Миәкә районы)

Николаевка ауыл Советы — Миәкә районы составында 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы). Почта индексы — 452096. ОКАТО коды— 80 244 855 000.
2004 йылдың 16 декабрендәге «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә. 2008 йылда Николаевка ауыл Советы Миәкәбаш ауыл Советы ауыл биләмәһе менән берләштерелә.

# Николаевка ауыл Советы (Миәкә районы)
## Ауыл Советы составы

Николаевка ауылы— административ үҙәк, Новый Мир, Ҡашҡар, Днепровка, Максимовка ауылдары

# Николаевка ауыл Советы (Миәкә районы)
## Тарихы

Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә:
   36) Миәкә районы буйынса:
   Миәкәбаш ауылында административ үҙәк менән, «Миәкәбаш» атамаһын һаҡлап, Миәкәбаш һәм Николаевка ауыл Советтарын берләштерергә. Николаевка ауыл Советының Днепровка, Ҡашҡар, Максимовка, Николаевка, Новый Мир ауылдарын Миәкәбаш ауыл Советы составына индерергә.
   Миәкәбаш ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
   Иҫәп мәғлүмәттәренән Николаевка ауыл Советын алып ташларға;

# Николаевка ауыл Советы (Миәкә районы)
## Географик урыны

2008 йылда Ҡаран ауыл Советы, Өршәкбаш-Ҡарамалы ауыл Советы муниципаль берәмектәр менән сиктәш(«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы»).
# Химки

Химки (рус. Химки) — Мәскәү өлкәһендәге ҡала. Халыҡ һаны буйынса өлкәлә Балашиха һәм Подольскнан һуң өcөнсө урында тора. Фән ҡалаһы.
# Үрге Наҙарғол

Үрге Наҙарғол (рус. Верхненазаргулово) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.

# Үрге Наҙарғол
## Географик урынлашыуы

Ҡатралы йылғаһы (Һаҡмар ҡушылдығы) буйында урынлашҡан.

# Үрге Наҙарғол
## Тарихы

Үрге Наҙарғол (Бүре, Башбүре, Бүреяр, Төлкөүлгəн) ауылы документтарҙа тәүге тапҡыр 1795 йылда телгә алына. Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы составында була.
1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына индерелә. 1930 йылдың 20 авгусынан Башҡортостан АССР-ының Хәйбулла районы составына керә.
1941 йылда РСФСР Юғары Советы Президиумының указына ярашлы, Үрге Наҙарғол һәм Ҡатралы-Наҙарғол ауылдары Чкалов (Ырымбур) өлкәһенең Яңы Покровка районы составына бирелә.
1959 йылда Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы составына индерелә

# Үрге Наҙарғол
## Халҡы

Ауыл башҡорттарының иҫәбе :
| 1816 | 1834 | 1859 | 1866 | 1892 | 1900 | 1917 | 1920 | 1926 |
| 97 | 220 | 126 | 388 | 574 | 240 | 570 | 458 | 346 |

# Үрге Наҙарғол
## Билдәле шәхестәре

* Абдуллин Хәмзә Ильяс улы (1918—2008) — педагог. РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1971).
# Бельско-Бяла

Бельско-Бяла (пол. Bielsko-Biała, сил. Biylsko-Biołŏ) — ҡала, Польшаның көньяғында урынлашҡан, халҡы 176 678 кеше (2004 йылғы мәғлүмәттәр буйынса). Силезия воеводствоһында урынлашҡан (1999 йsklfy алып), Бельско-Бяла воеводствоһының баш ҡалаһы булған (1975—1998).
Бельско ҡалаһы тураһында беренсе тапҡыр 1312 йылда телгё алалар. 1951 йылда Бельско һәм Бяла-Краковск (1723 йылдан алып ҡала статуслы) берләштерелә. Шул уҡ ваҡытта Бельско Силезия, ә Бяла — Кесе Польша составына инә. Ҡала аша Бяла йылғаһы аға, ул Силезия һәм Кесе Польша араһында сик булып тора.

# Бельско-Бяла
## Иҫтәлекле урындар

* Львов урамындағы Совет һалдаттары зыяраты.
* Лелек һәм Болек һәйкәле
* Рекс һәйкәле
* «Дом с лягушками» — модерн архитектура һәйкәле, 1903

# Бельско-Бяла
## Ҡаланың юғары уҡыу йорттары

* Хакимиәт юғары мәктәбе
* Финанс һәм хоҡуҡ юғары мәктәбе
* Я Тышкевич исемендәге юғары мәктәп

# Бельско-Бяла
## Туғанлашҡан ҡалалары

* Тинен, Бельгия (1991)
* Гранд-Рапидс, США (1991)
* Ранкагуа, Чили (1993)
* Лилиенталь, Германия (1993)
* Стадсканал, Нидерланды (1993)
* Сольнок, Венгрия (1995)
* Вольфсбург, Германия (1996)
* Акко, Израиль (1997)
* Кирклис, Великобритания (1997)
* Жилина, Словакия (1997)
* Фридек-Мистек, Чехия (1999)
* Тршинец, Чехия (1999)
* Безансон, Франция (2000)
* Бердянск, Украина (2000)
* Шицзячжуан, Китай (2000)
* Бая-Маре, Румыния (2001)
* Монреале, Италия (2001)
* Крагуевац, Сербия (2002)
* Устка, Польша (2002)
* Ольштын, Польша (2005)

# Бельско-Бяла
## Галереяһы

* Район Бельско районы
* Бяла Республикаһы
# Хой-Тальбей-Яха

Хой-Тальбей-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Нярма-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Хой-Тальбей-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112103000090523
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103009052
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сәхәбиева Зөһрә Ҡотдос ҡыҙы

Сәхәбиева Зөһрә Ҡотдос ҡыҙы (27 апрель 1951 йыл) — йырсы, педагог. 1977 йылдан Татар опера һәм балет театры, 1984 йылдан Татар дәүләт филармонияһы, 1993 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы, 1996 йылдан «Иҙел» концерт-филармония берләшмәһе йырсыһы. Бер үк ваҡытта 1993 йылдан Ҡазан дәүләт консерваторияһы уҡытыусыһы. Татар АССР-ының халыҡ артисы (1984).

# Сәхәбиева Зөһрә Ҡотдос ҡыҙы
## Биографияһы

Зөһрә Ҡотдос ҡыҙы Сәхәбиева 1951 йылдың 27 апрелендә Татар АССР-ының Ворошилов районы Сәлих-Туҡай ауылында тыуған. Атаһы сығышы менән шул уҡ райондың Шөкрәле, әсәһе — Арса районының Наласа ауылынан. Туҡай районының күршеләге Октябрь Бүләге ауылында башлангыс мәктәптән һуң шулай уҡ күрше ауылдағы Иҫке Дөрөш ете йыллыҡ мәктәбен тамамлай.
Үҙаллы хеҙмәт эшмәкәрлеген урындағы колхозда малсылыҡта башлай. Артабан Ҡазан медицина училищеһында урта махсус һөнәр ала. Бала саҡтан һәм бигерәк тә медучилищела уҡығанда үҙешмәкәр сәнғәт түңәрәктәрендә әүҙем шөғөлләнеү уны Ҡазан дәүләт консерваторияһына алып килә. Бында музыка һәм йыр сәнғәте нескәлектәрен ныҡлап үҙләштерә.
Йырсы 1977—1984 йылдарҙа Татар опера һәм балет театрында, һуңынан тиҫтә йыл дауамында Татар дәүләт филармонияһында солист булып эшләй. 1993—1996 йылдарҙағы ижади эшмәкәрлеген Өфөләге Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында дауам итә. 1996 йылдан йырсы «Иҙел» концерт-филармония берләшмәһендә.
1993 йылдан Н. Ғ. Жиһанов исемендәге Ҡазан дәүләт консерваторияһында йәш йырсыларға вокал серҙәрен өйрәтә.

# Сәхәбиева Зөһрә Ҡотдос ҡыҙы
## Ижади эшмәкәрлеге

Йырсы репертуарында хәлыҡ йырҙары менән бер рәттән төрлө быуын композиторҙарының әҫәрҙәре лә ныҡлы урын алған. Ул тәү сиратта «Сарман», «Һин сазыңды уйнаның», «Сәғәт сылбыры», «Зөбәржәт», «Тыуған ауылым», «Һаҡмар», «Бөҙрә талдар», «Язғы йыр», «Хәйерле иртә», «Етегән шишмә» исемле йырҙар менән Татарстанда һәм күрше Башҡортостанда ғына түгел, элекке Советтар Союзының күп кенә өлкәләрендә һәм милли республикаларында йәшәүсе башҡорт һәм татар тамашасылары араһында киң билдәлелек яулай.

# Сәхәбиева Зөһрә Ҡотдос ҡыҙы
## Өҫтәмә мәғлүмәт

Ире йырсы Хәйҙәр Бигичев — РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1986), Татар АССР-ының халыҡ (1980) артисы һәм Ғабдулла Туҡай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1984).
# Нендовка

Нендовка — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нея йылғаһының һул ярына тамағынан 145 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Нендовка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300312110000016218
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001621
* Бассейн коды — 08.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Калмыж

Калмыж — Рәсәйҙәге йылға. Адыгей Республикаһы,Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Грязнушка йылғаһының уң ярына тамағынан 8,9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Калмыж
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Лаба йылғаһы Чамлык йылғаһы менән ҡушылған урынған тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06020000912108100004224
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108100422
* Бассейн коды — 06.02.00.009
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Күсимова Суфия Ғилман ҡыҙы

Күсимова Суфия Ғилман ҡыҙы (5 март 1944 йыл) — ғалим-театр белгесе, юғары мәктәп эшмәкәре. 1973—1982 йылдарҙа Өфө дәүләт сәнғәт институтында факультет деканы, 1983—1987 һәм 1992—2011 йылдарҙа кафедра мөдире. 1969 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Сәнғәт ғилеме кандидаты (1974), профессор (1997). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1984), Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1999). Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы, Салауат Юлаев ордены менән бүләкләнгән (2014).

# Күсимова Суфия Ғилман ҡыҙы
## Биографияһы

Суфия Ғилман ҡыҙы Күсимова (ҡыҙ фамилияһы Ниғмәтйәнова 1944 йылдың 5 мартында Өфө ҡалаһында дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре Ниғмәтйәнов Ғилман Вилдан улы ғаиләһендә тыуған.
Өфө ҡалаһының 3-сө мәктәбендә урта белем алған.
1966 йылда Мәскәүҙә ГИТИС-ты тамамлаған һәм 1968 йылға тиклем Бөтә Союз театр берекмәһенең Башҡортостан бүлексәһе консультанты булып эшләгән.
1968-1971 йылдарҙа ГИТИС-тың аспирантураһында уҡый.
1971 йылдан Өфө дәүләт сәнғәт институтында эшләй: 1973-1982 йылдарҙа - театр факультеты деканы, 1983-1987 йылдарҙа режиссура һәм актёр оҫталығы кафедраһы мөдире, 1992-2011 йылдарҙа сәнғәт тарихы һәм теорияһы кафедраһы мөдире.
Фәнни тикшернеүҙәре башҡорт театр сәнғәтенә, шул иҫәптән Мостай Кәрим драматургияһына бағышланған.
Театр факультетын ойоштороусыларҙың береһе.Ул сәнғәт тарихы һәм теорияһы кафедраһына нигеҙ һалған. Сәнғәт академияһында “Театр ғилеме” һөнәренә уҡытыуҙы ойошторған (1997).
Халыҡ-ара «Туғанлыҡ» төрки телле театрҙар фестивалдәренең баһалама ағзаһы.

# Күсимова Суфия Ғилман ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1984)
* Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1999)
* Салауат Юлаев ордены (2014)
* Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы

# Күсимова Суфия Ғилман ҡыҙы
## Баҫылған хеҙмәттәре

* Театр юлы=Путь театра. Өфө, 2004;
* Театр в пьесах, спектаклях и лицах (драматическая сцена Башкортостана в 70—90‑е годы ХХ века). Уфа, 2002 (авторҙаш).
* Пьесы Мустая Карима на сценах нашей страны //Агидель. – Уфа. – 1971. – № 1;
* Становление и развитие высшего театрального образования в Башкортостане // Уфимскому государственному институту искусств – 25 лет: Сб. – Уфа: УГИИ, 1993;
* Режиссерское искусство западноевропейского театра XX века: Учебное пособие. – Уфа, 1996;
* Семинар по анализу драмы и театральной критики: – Уфа, 2007.
* История и современность (к юбилею Башгосдрамтеатра им. М. Гафури). 3 тома. (1 и 2 тт. - составитель и автор С. Кусимова). - Уфа, 2014

# Күсимова Суфия Ғилман ҡыҙы
## Ғаиләһе

Ғаиләле. Ире - Рәсәй ғалимы, техник фәндәр докторы, профессор Күсимов Салауат Таһир улы. Бер улдары бар.
Атаһы - Ниғмәтйәнов Ғилман Вилдан улы (22 март 1911 йыл — 18 июнь 1989 йыл), ғалим-иҡтисадсы, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре.
Олатаһы - Атласов Хәбибрахман Ғабдрахман улы (14 ғинуар 1878 йыл — 15 декабрь 1949 йыл), земство табибы, һаулыҡ һаҡлауҙы ойоштороусы. РСФСР‑ҙың (1944) һәм Башҡорт АССР‑ының (1940) атҡаҙанған табибы.
# Терпекәй үлән

Терпекәй үлән(урыҫ. Мордовник) - аҡһыл миләүшә төҫөндәге йөҙләгән ваҡ сәскә өйкөмөнән торған тумалаҡ башлы, баллы үҫемлек.35-40 көн буйына шау сәскәлә ултыра, ҡорттар уның татын һәм һеркәһен яратып йыйалар, шәкәрлелеге 100кг/га. Шулай уҡ дарыу үҫемлеге лә.
# Ненз-Яха (Томбой-Се ҡушылдығы)

Ненз-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Томбой-Се йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Ненз-Яха (Томбой-Се ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300044690
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304469
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Әхмәтвәлиев Линар Миниғаян улы

Әхмәтвәлиев Линар Миниғаян улы (5 август 1959 йыл) — башҡорт театр актёры. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2009).

# Әхмәтвәлиев Линар Миниғаян улы
## Биографияһы

Линар Миниғаян улы Әхмәтвәлиев 1959 йылдың 5 авгусында Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуған.
1985 йылда Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтын (Л. В. Вәлиев курсы) тамамлай.
1989 йылдан алып Башҡортостан Республикаһының Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театрында эшләй.
Үҙен режиссёр эшендә һынап ҡарай, 1989 йылда Өфөнөң йәш тамашасылар театрында П. Высоцкий һәм О. Колчинскаяның «Трамвайҙы кем урлаған?» спектаклен ҡуя.

# Әхмәтвәлиев Линар Миниғаян улы
## Спектаклдәрҙәге ролдәре

* Лауренсьо («Дурочка», Лопе де Вега; дебют, 1994)
* Пердикан («Мөхәббәт менән шаярмайҙар», А. де Мюссе)
* Канцлер («Петрушка и Витязь», О. Проклов)
* Диодор («Божий дар», Н. Воронов)
* Беренсе министр («Голый король», Е. Л. Шварц)
* Илья («Ночевала тучка золотая», А. И. Приставкиндың шул уҡ исемле повесы буйынса)
* Ашнаҡсы («Мамаша Кураж и её дети» Б. Брехт)
* Тригорин («Аҡсарлаҡ», А. П. Чехов)
* Пугачев («Салауат», М. Кәримдең «Салауат. Өн аралаш ете төш» трагедияһы буйынса)
* Антонио («Чума на оба ваши дома», Г. И. Горин).

# Әхмәтвәлиев Линар Миниғаян улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2001)
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2009)
* «Күңелле кәзә» Бөтә Рәсәй театр кисәләре фестивале лауреаты (1994; Түбәнге Новгород)
# Сэрты-Яха

Сэрты-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хасейн-То күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Сэрты-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300079006
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307900
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ҡаһым түрә

Ҡаһым түрә (Ҡаһым Мырҙашев) — 1813—1814 йылдарҙа сит ил походтарында ҡатнашҡан рус армияһында башҡорт полкы командиры. 1812 йылғы Наполеонға ҡаршы Ватан һуғышында 28 башҡорт полкы ойошторола. Улар Рәсәй армияһы сафында төрлө походтарҙа ҡатнаша. Наполеонға ҡаршы һуғышта Парижғаса барып етә.
1798 йылда Башҡортостанда кантон системаһы урынлаштырыла һәм башҡорттар хәрби сословиеға әйләндерелә. Улар Рәсәй дәүләтенең көньяҡ-көнсығыш сиктәрен һаҡлай, төрлө хәрби походтарҙа ҡатнаша. Шулай уҡ Ҡаһым Мырҙашев та хәрби хеҙмәттә тора һәм йөҙ кешенең командиры була.

# Ҡаһым түрә
## Тормош юлы һәм хәрби хеҙмәте

Ҡаһым Мырҙашев Ырымбур губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Айыусы ауылында тыуған. Атаһы — Мырҙаш, әсәһе Емеш исемле. 1816 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 1811 йылда уға 33 йәш булған, тимәк, ул 1778 йылда тыуған. Уның «Түрә» ҡушаматы «башлыҡ», «әфәнде» тигәнде аңлата.
1812 йылғы Ватан һуғышына ул 12-се башҡорт полкы рәтендә сотник (йөҙбашы) исемендә китә. 1813 йылда, 35 йәшәндә генә, яугирыбыҙ үлеп ҡала. Шәжәрәһе буйынса ете йәшлек улы Хәбибулла (1810 й.- ) ҡалғаны билдәле.
Легендаларҙан яҡташыбыҙ бик көслө булғанын беләбеҙ, хатта бер ат та уны арҡаһында тота алмаған, яратҡан Турысайынан башҡа. Ҡаһым яуырында ла киң булған, хатта ишектәр уның өсөн тар булған.
Яугирыбыҙ тураһында риүәйәттәрҙә, француздар Мәскәүҙе алғас, Александр I батшаның башҡорт халҡына мөрәжәғәт иткәне һүрәтләнә. Оҙаҡламай, Ҡаһым түрә етәкселегендә ғәскәр туплана. Яуҙа улар үҙҙәрен илбаҫарҙарға ҡарата аяуһыҙ, көслө, сыҙам икәндәрен күрһәтәләр.
«Ҡаһым-түрә» башҡорт халыҡ йырында батырыбыҙҙың ҡыйыу, үткер икәнлеге күрһәтелә. Уның тоғро дуҫы — аты ла, моңло ҡурайы ла тасуирлана бында. Тағы ла, беҙ халыҡ ижадынан батырыбыҙ Владимир губернаһында император ялсыһ тарафынан ағыуланғанып вафат булыуын беләбеҙ (икенсе версия: Һуғыштан ҡайтып килгәндә, бер көнсөл рус майоры ағыу эсерә). Яңыбай Хамматовтың «Төньяҡ амурҙары» романында батша Александр I-нең, Ҡаһым түрә, полк башлығы булып тыуған еренә ҡайтһа, Салауат Юлаев кеүек, халҡын ихтилалға күтәреүенән ҡурҡҡаны фаразлана.
Ватан һуғышында Башҡорт полктары күрһәткән батырлыҡ һәм патриотизмдың әһәмиәте хәл иткес була, уларҙың даны башҡорт халҡының күңелендә бөгөнгә тиклем йәшәй. Туған халҡы улар тураһында риүәйәттәр, йырҙар ижад иткән.

# Ҡаһым түрә
## Иҫтәлек

* Башҡорт халыҡ йыры «Ҡаһым-түрә».Тыңларға. «Ашҡаҙар» радиоһы 2012 йыл 10 март архивланған.
* 1812—1814 йылдарҙағы Ватан һуғышында Француз илбаҫарҙарын еңеп ҡайтҡан 28 башҡорт полкы яугирҙары һәм Айыусы ауылынан полк командиры, башҡорт халҡының милли батыры Ҡаһым түрә (Ҡаһым Мырҙашев № 1778—1813 йылдар) иҫтәлегенә һәйкәл ҡуйылды. Стела 2006 йылда Айыусы ауылында асылды. Уның бейеклеге — 13,5 метр. Рәсеме. 2011 йыл 22 май архивланған.
* «Ҡаһым-түрә» операһы, Заһир Исмәғилев
* «Ҡаһым-түрә» драмаһы, Баязит Бикбай
* 2011 йылда Сергей Петров Ҡаһым Мырҙашевтың һүрәтен төшөрә. Картинала ул атта ғәскәрен яуға әйҙәп бара.
* Геннадий Березин һөйәктән уның скульптураһын эшләй.
* Гүзәл Шембергер «Ҡаһым-түрәнең хәрби ҡоралдарын» төшөрә.