yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Обыдённова Гөлнара Тәлғәт ҡыҙы

Обыдённова Гөлнара Тәлғәт ҡыҙы рус. Обыдённова Гульнара Талгатовна — (11 апрель 1955, Силәбе ҡалаһы) — археолог, тарих фәндәре докторы (2002), профессор (2002). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2006).

# Обыдённова Гөлнара Тәлғәт ҡыҙы
## Биографияһы

Гөлнара Тәлғәт ҡыҙы 1955 йылдың 11 апрелендә Рәсәй Федерацияһының Силәбе ҡалаһында тыуған.
1973 йылда В. И. Ульянов-Ленин исемендәге Ҡазан дәүләт университетының тарих-филология факультетынң көндөҙгө бүлегенә, «археология» белгеслегенә уҡырға инә.
1978 йылда Ҡазан университетын тамамлағандан һуң М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетында эшләй.
1988 йылдан алып тарих факультеты деканы.
2002 йылда «История археологических исследований Урало-Поволжья» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
2007 йылдан — Тарихи һәм хоҡуҡи белем институты директоры.
2015 йылдан башлап дөйөм тарих һәм тарихи‑мәҙәни мираҫ кафедраһы мөдире; .

# Обыдённова Гөлнара Тәлғәт ҡыҙы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Фәнни хеҙмәттәре Урал-Волга буйының бронза быуатына, Бура мәҙәниәтенә, археология тарихына арналған.
Бер нисә археологик ҡомартҡыны, шул иҫәптән Бикҡол торамаларын, Мораҙым торамаһы,Төбәк торамаһын, Яңы Ҡабан ҡаласығын өйрәнә.
Экспедициялар эшмәкәрлеге: 1970 йылдан, 1980 йылдан — экспедиция начальнигы, 1980 йылдан фәнни тикшеренеү-ҡаҙыныу эштәре алып бара, Башҡортостан һәм Татарстан Республикалары, Ырымбур, Силәбе өлкәһе территориялары буйынса барлығы 50 экспедицияла тикшеренеүҙәр үткәргән.
130‑ҙан ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән Өфө тарихы буйынса тәүге дәреслектәр авторы. «Өфөнө өйрәнеү» үҙәге етәксеһе.

# Обыдённова Гөлнара Тәлғәт ҡыҙы
## Фәнни эшмәкәрлеге
### Хеҙмәттәре

* Обыдённов М. Ф., Обыдённова Г. Т. Археологические памятники Южного Приуралья эпохи железа (I тыс. до н. э. — I тыс. н. э.). Уфа, 1998.
* Очерк истории Урало-Поволжской археологии первой половины XX столетия. Уфа, 2002
* Древние живописцы Урала. Уфа, 2012 (авторҙ.); .

# Обыдённова Гөлнара Тәлғәт ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2006)
# Чепурка

Чепурка — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Таловка йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Чепурка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терса. Бәләкәй йылға бассейны — Дон йылғаһы Хопёр һәм Северский Донец йылғалары ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010300212107000008664
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000866
* Бассейн коды — 05.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ибраһим Биксурин

Ибраһим Биксурин (1770—?) — поход старшинаһы, подпоручик (1813). 1812 йылғы Ватан һуғышында 5-се Башҡорт атлы полкының полк командиры.

# Ибраһим Биксурин
## Биографияһы

Ибраһим Биксурин 1770 йылда Ырымбур губернаһы Бүләр улусы Иркәнәш ауылында (хәҙерге Татарстан Республикаһы Минзәлә районы Иҫке Иркәнәш ауылында) тыуған.
1812 йылда Ватан һуғышы башланғас, 12-се, 11-се һәм 10-сы кантон башҡорттарынан 5-се Башҡорт атлы полкы ойошторола, полк командиры итеп Ибраһим Биксурин тәғәйенләнә. 1812 йылдың 7 майында император Александр I тарафынан уға ғәскәри зауряд-старшинаһы званиеһы бирелә.
1812 йылдың 29 августта полк Түбәнге Новгородҡа килә, артабан Витебск яғына йүнәлә. 14-16 ноябрендә Березина буйындағы алышта һуғыша. Һуңыраҡ Данциг (Гданьск) ҡалаһын блокадалауҙа ҡатнаша.
1812 йылдың аҙағынан ғәскәри зауряд-старшина Ибраһим Биксурин етәкселегендәге 5-се Башҡорт атлы полкының сотняһы инфантериянан генерал М. Б. Барклай де Толлиның штабы ҡарамағында хеҙмәт итә. 1813 йылда 5-се Башҡорт атлы полкы командаһы Лейпцигтағы «Халыҡтар һуғышы»нда ҡатнаша. Бында 4 һәм 6 октябрендәге алыштарҙа күрһәткән батырлыҡтары өсөн Ибраһим Биксурин III дәрәжәләге Изге Анна ордены менән бүләкләнә. 1813 йылдың 4 октябрендә подпоручик званиеһын ала.
1813 йылдың октябрендә был полк шулай уҡ Лейпцигтағы «Халыҡтар һуғышы»нда ҡатнашҡан 1-се, 4-се һәм 14-се Башҡорт полктары менән бергә Дрезден гарнизонына ҡаршы һуғышҡан 2-се, 15-се һәм 18-се Башҡорт полктарына ярҙамға ебәрелә.
1814 йылдың мартында 5-се Башҡорт атлы полкы командаһы Парижға ҡәҙәр барып етә.
12-се башҡорт кантонының 13 класслы дистанция начальнигы булып хеҙмәт итә.
1834 йылдың 9 ғинуарында 4 ҡатыны, 5 ҡыҙы, 4 улы һәм ейән-ейәнсәрҙәре менән бергә дворянлыҡ хоҡуғына лайыҡ була.

# Ибраһим Биксурин
## Бүләктәре

* III дәрәжәләге Изге Анна ордены кавалеры (13 ғинуар 1814 йыл).
* IV дәрәжәләге Изге Анна ордены кавалеры (3 ноябрь 1828 йыл)
* «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры
* «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» көмөш миҙалы кавалеры
# Ай тотолоу

Ай тотолоу (диалекттарҙа ай эрәнйеү, ай ауырыу) — ышаныуҙар буйынса, ай тотолоу айҙың кеше гонаһтарынан рәнйеүе, ауырыуы менән бәйле. Шуның өсөн ай тотолһа, балаларҙы, малдарҙы ҡысҡырталар. Ышаныуҙар буйынса, ошоно күреп, ишетеп, гонаһһыҙ заттарҙы йәлләп, ай күккә кире ҡайта, имеш. Ҡайһы бер легендалар буйынса, ай тотолоу айҙың яман заттар тарафынан урланыуы менән бәйле. Был осраҡта айҙы яман заттан ҡотҡарыу өсөн күберәк тимер - томор һуғалар, мылтыҡ аталар, доға ҡылалар, йәғни ҡурҡытыу ысулы ҡулланыла.

# Ай тотолоу
## Һүҙҙең килеп сығышы

Һүҙбәйләнештең килеп сығышы төрки сығанаҡлы ай һәм тотолоу һүҙҙәре менән бәйле һәм айҙы йәмләндереп ҡарауҙы саҡылдыра.

# Ай тотолоу
## Ай һүҙе башҡорт телендә

Башҡорт телендә ай, ай башы, ай битен йыуа, ай күрҙе, ҡояш алды, ай ҡолаҡланыу, ай тотолоу, ай ҡалҡыу ай алған кеүек һүҙбәйләнештәр бар.

# Ай тотолоу
## Ай һүҙенә бағышланған исемдәр

Айһылыу, Айбикә, Айсолтан, Айбулат, Айым, Айгөл, Айнур, Айназ, Айзат һ.б

# Ай тотолоу
## Сәнғәттә

Мостай Кәримдең "Ай тотолған төндә" драмаһынан кино төшөрөлгән, шулай уғ БДАДТ-та спектакеле лә ҡуйылды.
# Кортюг

Кортюг — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вочь йылғаһының һул ярына тамағынан 3,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Кортюг
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400112110000041271
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004127
* Бассейн коды — 08.01.04.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Гусар (Уй ҡушылдығы)

Гусар — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе, Ырымбур өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Уй йылғаһының һул ярына тамағынан 338 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Гусар (Уй ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, Увелька йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500212111200000829
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200082
* Бассейн коды — 14.01.05.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Архимандрит

Архимандрит — Ағиҙел йылғаһы бассейынына ҡараған күл.Өфө районындағы Чесноковка ауылынан төньяҡта дүрт саҡрым алыҫлыҡта ята.Ағиҙел йылғаһының һыу һаҡлау зонаһына инә. Өфө халҡы өсөн иң популяр ял урындарының береһе. Төньяҡ-көнсығыштан, Архимандрит һәм Тубал күлдәренең араһында, ике санаторий-профилакторий: «Элемтәсе» һәм «Химик» (ОАО УЗЭМИК), турбазалар «Черемушки», « Тубал» , «Авангард»,«Ясная Поляна» урынлашҡан. Инеү юлы — Өфөнән сыҡҡанда М5 магистрале Р −314 трассаһы менән киҫешкән эргәлә. Күл менән йәнәшә Ағиҙелдә пристань Мелькомбинат урынлашҡан.
Өлөшләтә Ағиҙелдең иҫке йырҙаһынан, өлөшләтә (көньяҡтан) — ҡом сығарыу карьерынан барлыҡҡа килгән. Ураҡ формаһында. Күл дүртенсел осор тоҡомдары - гравий, ҡырсынташ, ҡом, балсыҡлы ҡом һәм балсыҡтан барлыҡҡа килгән. Төбө ҡомло-ләмле һәм ләмле. Ағар күл булып иҫәпләнә.Яҙ көндәрендә ҡылымлығы аша Бәрҫеүән йылғаһы (Ағиҙел йылғаһының ҡушылдығы )менән ҡушыла.Яуым -төшөм,ер аҫты һәм ер өҫтө һыуҙары менән туйына.Күл эвтрофлы,ҡышын ныҡ туңыусан. Архимандрит күленең ике ике инеше бар: тәүгеһе — үргеһе Ҡалмыҡ утрауы өҫтөндә,ә икенсеһе — түбәнгеһе — «Алтын ҡом» пляжы ҡаршыһында. Өҫкө майҙаны — 0,78 км2, оҙонлоғо 6,1 км, киңлеге 0,13 км, уртаса тәрәнлеге — 2,9 м (максималь тәрәнлеге — 4,5 м), һыу күләме — 2,3 млн м3.

# Архимандрит
## Флораһы

* Һыубаҫар туғай урмандарында ерек,күк тирәк,ҡарама,муйыл,тал ағастары үҫә.
* Болондарында еҫле һарымһаҡ,ҡала ҡыҫыр сәскәһе,ҡарамаяпраҡ ерек ҡураһы,урман шыма ҡурайы, ябай кесерткән үҫә. Яр буйҙарын ,күрән,уҡъяпраҡ,һаҙ ҡырыҡбыуыны һәм башҡа төрлө үҫемлектәр биләй.

# Архимандрит
## Фаунаһы

Күлдә 20 -гә яҡын балыҡ төрө - ҡыҙылғанат,опто,сабаҡ, суртан,һаҙан һ.б. йәшәй.

# Архимандрит
## Этимологияһы

Архимандрит. [греч. archi — главный и mandra — стойло] (церк.). Монахтыҡлағы руханиҙың иң юғары дәрәжәһе Күл Өфөнөң ирҙәр монастырына ҡараған Монахтар күлде ҡарап торғандар.Һыу ятҡылығының исеме ошоға бәйле - Архимандрит булып ҡалған.
# Петрушки

Петрушки — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чесноковка йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Петрушки
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300312115200011852
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201185
* Бассейн коды — 13.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Покровка ауыл Советы (Стәрлетамаҡ районы)

Покровка ауыл Советы — Стәрлетамаҡ районы составындағы административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы), 2008 йылда бөтөрөлә.Почта индексы — 453156. ОКАТО коды — 80249872000. ИФНС коды — 0242. Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 16 декабрендәге «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә була.
Ҡуғанаҡ ауыл Советы менән берләштерелә.

# Покровка ауыл Советы (Стәрлетамаҡ районы)
## Ауыл Советы составында

Покровка ауыл Советы: Покровка ауылы — административ үҙәк, Березовка, Егәнтамаҡ ауылдары, Хрипунов утары (приложение 44 ф);
* Покровка ауылы
* Берёзовка ауылы
* Егәнтамаҡ ауылы
* Хрипунов утары

# Покровка ауыл Советы (Стәрлетамаҡ районы)
## Тарихы

Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереүгә һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһындағы» Законында түбәндәге юлдар бар:
   "Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә:
   40) Стәрлетамаҡ районы буйынса: б) «Ҡуғанаҡ» атамаһын һаҡлап, Ҡуғанаҡ һәм Покровка ауыл Советтарын берләштерергә, административ үҙәген Оло Ҡуғанаҡ ауылында урынлаштырырға.
   Покровка ауыл Советының Берёзовка, Егәнтамаҡ ауылдарын, Хрипунов утарын Ҡуғанаҡ ауыл Советы территорияһы составына индерергә.
   Ҡуғанаҡ ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
   Покровка ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға;

# Покровка ауыл Советы (Стәрлетамаҡ районы)
## Йылғаһы

* Мәҡәле йылғаһы.

# Покровка ауыл Советы (Стәрлетамаҡ районы)
## Географик урыны

2008 йылға Ғафури һәм Ауырғазы райондары, Ҡуғанаҡ ауыл Советы, Подлесный ауыл Советы, Талалаевка ауыл Советы муниципаль берәмектәре менән сиктәш була (Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законы).
# Орлова щель

Орлова щель — Рәсәйҙәге йылға. Краснодар крайы,Адыгей Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Псекупс йылғаһының һул ярына тамағынан 96 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Орлова щель
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубань йылғаһы Усть-Лабинск ҡалаһынан Пролетарь һыуһаҡлағысына тиклем, Белая (Кубань ҡушылдығы) һәм Пшиш йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06020001312108100005439
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108100543
* Бассейн коды — 06.02.00.013
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Мәхмүтов Зәки Ғиззәт улы

Мәхмүтов Зәки Ғиззәт улы (25 ғинуар 1934 йыл — 17 февраль 2008 йыл) — башҡорт йырсыһы (бас), юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1976—1998 йылдарҙа Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1982), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1976) артисы. Мәжит Ғафури исемендәге премия лауреаты (2007).

# Мәхмүтов Зәки Ғиззәт улы
## Биографияһы

Зәки Ғиззәт улы Мәхмүтов 1934 йылдың 25 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Красноусол районы Үтәк ауылында тыуған.
1954 йылдан алып Башҡорт опера һәм балет театры хорында йырлай. Аҙаҡ Өфө сәнғәт училищеһының вокал бүлегенә уҡырға инә, Т. И. Жоголева класында уҡый. 1960 йылда уҡыу йортон тамамлай.
1963 йылдан алып Башҡорт опера һәм балет театрында солист була.
1958—1963 йылдарҙа һәм 1976 йылдан Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһында эшләй.
1970 йылда Гнесиндар исемендәге Музыкаль-педагогик институтын уңышлы тамамлай (Г. А. Мальцева класы).
1998—2007 йылдарҙа Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтында уҡыта.

# Мәхмүтов Зәки Ғиззәт улы
## Ижади эшмәкәрлеге

«Аслаев», «Азамат», «Аҡһаҡ ҡола», «Ғайса ахун», «Ҡаһым түрә», «Ҡуңыр буға», «Мәҙинәкәй», Сәлимәкәй", «Уйыл» һәм башҡа башҡорт халыҡ йырҙарын башҡара.
Хөсәйен Әхмәтов, Заһир Исмәғилев, Рафиҡ Сәлмәнов, Рим Хәсәнов һәм башҡа композиторҙарҙың күп кенә йырҙарын һәм романстарын тәүге башҡарыусы ла була.
Киң диапозондағы көслө, моңло тауышы опера һәм балет театры сәхнәһенән бик тә үҙенсәлекле яңғырай.
Ҡолой Балтасов, Сураман, Юлай Аҙналин («Салауат Юлаев»), Ямай («Ағиҙел тулкындары»), Мулла («Ҡоҙаса»), Аяҙгөл («Шәүрә»; барыһы ла — З. Исмәғилев), Ныязғол («Дауыл»), Скула (А. П. Бородиндың "Кенәз Игорь"ы), Малюта Скуратов (И. А. Римский-Корсаковтың "Царская невеста "һында) һәм башҡа геройҙарҙың сағыу образдарын тыуҙыра.
Ульяновскиҙа (1968), Ленинградта (1969), Сыуаш АССР-ында (1981) БАССР мәҙәниәте көндәрендә, Якут АССР-ында (1978) БАССР әҙәбиәте һәм сәнғәте көндәрендә ҡатнаша. СССР буйлап һәм сит илдәрҙә (Болгария, Германия, Латин Америкаһы, Польша, Финляндия һ.б.) гастролдә була.
7 уҡытыу—методик ҡулланма авторы.
Башҡорт йыр сәнғәтен пропагандалауға индергән ҙур өлөшө һәм юғары башҡарыу оҫталығы өсөн 2007 йылда Зәки Мәхмүтовҡа Башҡортостан Республикаһының «Мәжит Ғафури — 21 быуат» мәҙәниәт фонды ижтимағи ойошмаһы булдырған Мәжит Ғафури исемендәге премия бирелә.

# Мәхмүтов Зәки Ғиззәт улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1982)
* Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1976)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1971)
* Мәжит Ғафури исемендәге премия лауреаты (2007).

# Мәхмүтов Зәки Ғиззәт улы
## Хәтер

* 2003 йылдан Ғафури районында Зәки Мәхмүтов исемендәге призға башҡорт йырын башҡарыусылар бәйгеһе ойошторола.
# Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы

Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы (13 ноябрь 1925 йыл — 15 апрель 2001 йыл) — партия, юғары мәктәп һәм йәмәғәт эшмәкәре, ғалим һәм яҙыусы. 1961—2001 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1989 йылға тиклем — уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректор, 1992 йылға тиклем — журналистика кафедраһы мөдире. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1948 йылдан КПСС, 1956 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Филология фәндәре докторы (1975), профессор (1976). Башҡорт АССР-ының (1977) һәм РСФСР-ҙың (1985) атҡаҙанған фән эшмәкәре. 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), «Почёт Билдәһе» (1981) һәм 3‑сө дәрәжә Дан (1945) ордендары кавалеры.

# Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы
## Биографияһы

* Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы 1925 йылдың 13 ноябрендә БАССР-ҙың Бәләбәй кантоны Бәләкәй Өстүбә ауылында тыуа.
* Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.
* 1951 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтын тамамлай.
* 1954 йылдан алып Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты хеҙмәткәре.
* 1957 йылдан БАССР Яҙыусылар союзы идараһының яуаплы секретары.
* 1958 йылдан башлап КПСС-тың Башҡортостан Өлкә Комитетының бүлек мөдире.
* 1961—2001 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетында эшләй: 1989 йылға тиклем проректор, 1992 йылға тиклем журналистика кафедраһы мөдире.
* 2001 йылдың 15 апрелендә Өфөлә вафат була.

# Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы
## Ғилми эшмәкәрлеге

Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улының фәнни эшмәкәрлеге башҡорт драматургияһы һәм театр сәнғәте үҫеше тарихына арналған. Публицистика жанрында эшләй. Профессор Ғайса Хөсәйенов менән авторҙашлыҡта «Башҡорт совет яҙыусылары» (1967), «Писатели советской Башкирии» (1969) биобиблиографик белешмәләре, «Башҡорт драматургияһы антологияһы» йыйынтығы (1984), «Драматургия С. Мифтахова») («С. Мифтахов драматургияһы»)(1959), «Ысынбарлыҡ, Конфликт. Характер»(1974) һәм «Башҡорт драматургияһының үҫеү юлдары» (1985) монографиялары авторы булараҡ, М. Ф. Ғәйнуллин — башҡорт әҙәбиәте ғилемен үҫтереүгә ҙур өлөш индергән ғалим. Ул шулай уҡ юғары уҡыу йорттары һәм мәктәптәр өсөн башҡорт әҙәбиәте дәреслектәре автор-төҙөүселәренең береһе. 60-тан ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

# Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1977);
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1985);
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (06.04.1985);
* «Почёт Билдәһе» ордены (1981);
* 3-сө дәрәжә Дан ордены (22.06.1945).

# Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы
## Хеҙмәттәре

* Драматургия С. Мифтахова. — Уфа, 1959.
* Башҡорт совет яҙыусылары (авторҙаш). — Өфө, 1967.
* Писатели советской Башкирии (авторҙаш). — Уфа, 1969.
* Ысынбарлыҡ. Конфликт. Характер. — Өфө, 1974.
* Башҡорт драматургияһының үҫеү юлдары. — Өфө, 1985.
# Тырыз

Тырыз (диал. туйыҙ) — ҡайын туҙынан эшләнгән, көнкүрештә ҡулланылған һауыт. Ҡапҡаслап, тотор өсөн бау йәки ағас һап беркетеп эшләнгән күнәксек йәки бормаса.

# Тырыз
## Этимологияһы

Туйыҙ тигән атамаһы туҙ тигәндән килеп сыҡҡаны күренеп тора. Урыҫ телендә туес һүҙе тап ошо атаманан килеп сыҡҡандыр тип уйларға мөмкин, әммә урыҫ телендәге этимологияла уны фин-уғыр атамаһы менән бәйләйҙәр.

# Тырыз
## Ҡулланылышы

Ҡайын туҙынан һауытты төрлө ҙурлыҡта һәм рәүештә ҡапҡаслап яһағандар. Туҙҙың ике яғы ла тышта ҡалдырыла алған. Бәләкәй һауыттарҙы ғәҙәттә туҙҙың аҡ йоҡа өлөшөн һыҙырып алып, төрлө биҙәктәр һалып та эшләгәндәр. Уның эсенә ҡаймаҡ, ҡатыҡ кеүек шыйыҡлыҡ һалырға ла, тоҙ, ярма кеүек ризыҡтарҙы һаҡларға ла мөмкин булған. Туҙҙан эшләнгән һауыттар бөгөн дә ҡулланыла һәм интерьерҙы биҙәүсе бер элемент булараҡ та көнкүрешкә инеп бара.

# Тырыз
## Әҙәби әҫәрҙәрҙә һәм фольклорҙа

* Һылыу ҡыҙҙар еләк йыя тырыздарын элеп беләккә — (халыҡ йырынан)
* Нәфисә бер тырыз ҡаймаҡ тотоп, ҡунаҡтарҙы күрергә килеп етте. — Н. Мусин.
* Бесәй китте еләккә, Тырыз элеп беләккә. Аяғында йөн ойоҡ, Тырызының төбө юҡ.
# Иҫке Оскол

Иҫке Оскол (рус. Старый Оскол) — Белгород өлкәһендәге ҡала. Халыҡ һаны буйынса Белгородтан һуң өлкәлә икенсе урында тора.

# Иҫке Оскол
## Географияһы

Оскол йылғаһы ярында урынлашҡан.

# Иҫке Оскол
## Иҡтисад

* Оскол электрометаллургия комбинаты
* «Славянка» кондитер берекмәһе
# Витиси-Яха

Витиси-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға НямсАй-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Витиси-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15030000112115300048672
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304867
* Бассейн коды — 15.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кесе (Арапиха ҡушылдығы)

Кесе — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Арапиха йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Кесе (Арапиха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200512115200003582
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200358
* Бассейн коды — 13.01.02.005
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Матня

Матня — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Люлех йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Матня
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Ковров ҡалаһынан тамағына тиклем, Уводь йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010301112110000033464
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003346
* Бассейн коды — 09.01.03.011
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Яхтелья

Яхтелья — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вижай йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Яхтелья
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200008918
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200891
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Князев (Архангел районы)

Князев (рус. Князево) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 19 кеше. Почта индексы — 453034, ОКАТО коды — 80203822004.

# Князев (Архангел районы)
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Архангел): 25 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Ырныҡшы): 10 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Приуралье): 31 км