yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Әзекәй

* Әзекәй — Белорет районда ауыл.
* Әжекәй — Мәсетле районда ауыл.
# Еюга

Еюга (Пилеса, Плекса) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ежуга йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 64 км.

# Еюга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000038566
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003856
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Әйҙос

Әйҙеос — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан биләмәләрендә аға. Йылға Павлов һыуһаҡлағысының (Әйҙеос ҡултығы) уң ярына тамағынан 239 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Әйҙос
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысынан Павловка һыуһаҡлағысына тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201112111100023637
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102363
* Бассейн коды — 10.01.02.011
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Лата-Марето-Яха

Лата-Марето-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Юрибей йылғаһының һул ярына тамағынан 197 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.

# Лата-Марето-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300037672
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303767
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Сызрань-Һамар операцияһы

Сызрань-Һамар операцияһы (14 сентябрь—8 октябрь 1918) — РККА көнсығыш фронтының Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы ваҡытында Чехословак корпусы ғәскәрҙәренә ҡаршы һөжүм операцияһы.
Операция барышында ҡыҙылармеецтар (15700 кеше) КОМУЧ Халыҡ Армияһы 2-се дивизияһын һәм Чехословак корпусы Волга буйы төркөмөн (бөтәһе 9800 кеше), шулай уҡ КОМУЧ-тың Йылға хәрби флотын ҡыйрата һәм Сызрань менән Һамарҙы баҫып ала.

# Сызрань-Һамар операцияһы
## Башы

Сембер тирәһендә еңелгәндән һуң аҡтарҙың Волга буйы армияһы (командиры — Станислав Чечек) 2 дивизиянан, Хвалынск һәм Волга буйы төркөмдәренән, шулай уҡ Волга флотилияһынан тора. Әлеге төркөмдөң 60 проценты Сызранды һәм Хвалынскиҙы обороналай.
Ҡыҙыл армияның Көнсығыш фронты командованиеһы (главком — Вацетис И. И.) 1-се армия ғәскәрҙәре менән Сызрангә һөжүм итергә ҡарар итә (командиры — М. Н. Тухачевский), уға оператив рәүештә Волга флотилияһының Воля дивизияһы һәм отряды буйһона, ә 4-се армия ғәскәрҙәре менән — Һамарға.

# Сызрань-Һамар операцияһы
## Хәрби ғәмәлдәр барышы

Башта совет ғәскәрҙәренең һөжүе бик яй үҫешә. 21 сентябргә ҡарата Николаевск полктары дивизиялары 15 километрға ғына алға шылыша; Вольск дивизияһы 16 сентябрҙә Хвалынск ҡалаһын яулай, әссә аҡтар һөжүи иткәндән һуң уны ташлап китергә мәжбүр була. Сембер дивизияһына 18 сентябрҙән алып Сембер тирәһендә обороланалу алыштар алып ьбарырға тура килә, шуға күрә 1-се армия Сызрангә тик Пенза һәм Инза дивизиялары менән һөжүм итә.
21 сентябрҙә Көнсығыш фронтының баш командующий 4-се армияға бурыс ҡуя: 1-се армия менән берлектә Сызранде баҫып алырға, ә унан һуң Һамарға һөжүм итергә. Был ғәмәлдәр һөжүм темптарын тиҙләтә. 26 сентябрҙә Вольск дивизияһы ҡабаттан хвалынск ҡалаһын яулай, ә Пенза дивизияһы Сызрань тирәһенә барып етә.
27 сентябрҙә Сембер дивизияһы һөжүмгә ҡушыла, һәм 1-я армия Сызрангә ике төркөм менән һөжүм итә башлай — Төньяҡ һәм көньяҡ. 4-се армияның Һамар төркөмө Сыһрангә һөжүм итһә, ҡалған частары — Һамарға.
1 октябргә ҡарата Һамар дивизияһы частары көньяҡтан Һамар-сызрань тимер юлына килеп сығалар һәм уның киҫәләр. Сембер дивизияһы частары Сембер операцияһы тамамланғас, бик тиҙ арала марш менән килеп етеп, башҡа ҡыҙыл ғәскәрҙәре менән берлектә Сыҙранде яулауҙа ҡатнаша. Ҡыйратылған аҡ ғәскәрҙәре Һамарға сигенә.
4-се армия (уның составына Вольск дивизияһы ҡайтарыла) Сызранде алғандан һуң Һамарға табан һөжүм башлай. 7 октябрҙә баш күтәргән эшселәр менән берлектә ҡаланы яулап ала.
# Тверь бульварында Есенин һәйкәле

Сергей Александрович Есенин һәйкәле — Мәскәүҙә Тверь бульварындағы скульптура композицияһы, скульптор Анатолий Бичуков эше. Шағирҙың тыуыуының йөҙ йыллыҡ юбилейына тура килтереп 1995 йылдың 2 октябрендә асыла.
Һикәлтәле нигеҙ менән таш постаментта ҡуйылған һәйкәл бронзанан ҡойолған һәм шағирҙы тыныс позала, ысҡындырылған күлдәктә һәм пинжәктә килеш һүрәтләй. Ҡарашы уйсан һәм түбәнгә йүнәлгән. Асылған күлдәге образдың эскерһеҙлеген һәм шуның менән бергә күңел нескәлеген сағылдыра. Статуя артында — үҫемлектәр декорының күркәм элементтары, уларға шағир уң ҡулы менән таянған. Скульптура шағирҙың портрет оҡшашлығында башҡарылған, әммә символизм менән һуғарылған, был уның ябай, саф күңелле кеше икәнлеген күрһәтә. Монументтан алыҫ түгел Пегастың нескә фигураһы урынлашҡан, ул Көмөш быуат шағирҙары йыйылырға яратҡан «Пегас араны» әҙәби кафеһын символлаштыра.
# Денис ауыл Советы (Фёдоровка районы)

Денис ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Фёдоровка районы муниципаль районының административ- территориаль һәм муниципаль берәмеге. Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярышлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

# Денис ауыл Советы (Фёдоровка районы)
## Составы

* Денис ауылы
* Веселовка ауылы
* Яңы Михайловка ауылы
* Новосёлка ауылы
* Кирюшкин ауылы
* Новосёлка ауылы
* Филипповка ауылы

# Денис ауыл Советы (Фёдоровка районы)
## Составы
### Бөтөрөлгән тораҡ пункттары

* Прасковьино-Васильевка ауылы
* Балталы ауылы
* Горный ауылы
* Ясная Поляна ауыл
# Шәһимов Фазылйән Закир улы

Шәһимов Фазылйән Закир улы (15 июнь 1933 йыл — 15 июнь 1994 йыл) — металлург, техник-электромеханик. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). РСФСР-ҙың почетлы металлургы (1965).

# Шәһимов Фазылйән Закир улы
## Биографияһы

Фазылйән Закир улы Шәһимов 1933 йылдың 15 июнендә Башҡорт АССР-ы (хәҙерге Силәбе өлкәһе) Арғаяш районы Ялтыр ауылында колхозсы ғаиләһендә тыуған. Милләте башҡорт.
Ҡолой мәктәбен, һуңынан Ҡарабаш 24-се кәсепселек училищеһын бөткәс, 1950 йылда Ҡарабаш баҡыр иретеү заводында (1957 йылдан — тау-металлургия комбинаты, 1970 йылдан — баҡыр иретеү комбинаты) иретеүсе булараҡ хеҙмәт юлын башлай. 1950—1952 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә. 1952 йылдан йәнә заводта эшләй. 1963 йылдан фурмовкаусылар бригадаһы менән етәкселек итә, 7-се биш йыллыҡта (1959—1965) тап уның етәкселегендә бригаданың хеҙмәт етештереүсәнлеген 50 процентҡа күтәрә. Мәғдәндәрҙең эшкәртеү технологияларын яңыртыу эшендә әүҙем ҡатнаша, һөҙөмтәлә баҡыр иретеү 88 процентҡа артҡан. СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 20 майындағы указына ярашлы, төҫлө металлургияһы тармағындағы юғары уңыштары өсөн Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменә лайыҡ була, Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы менән бүләкләнә.
1967 йылда И. И. Ползунов исемендәге Свердловск тау-металлургия техникумының Ҡарабаш филиалын (киске бүлеген) тамамлай.
1976—1977 йылдарҙа — Ҡарабаш ҡалаһының эшселәр депутаттары Советы депутаты.
1994 йылдың 15 июнендә Ялтыр ауылында вафат булған.

# Шәһимов Фазылйән Закир улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966),
* РСФСР-ҙың почетлы металлургы (1965),
* Ленин ордены (1966),
* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (1966),
* «Коммунистик хеҙмәте ударнигы» (1964),
* «Социалистик ярыш отличнигы» (1964),
* «Социалистик ярыш еңеүсеһе» (1973, 1974),
* «9-сы биш йыллыҡ ударнигы» (1976),
* «11-се биш йыллыҡ ударнигы» (1982).
# Лабаган-Яга

Лабаган-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хайпудырская мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 69 км.

# Лабаган-Яга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000086511
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008651
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сержалы

Сержалы — Рәсәй йылғаһы. Тамбов өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Цна йылғаһының һул ярына тамағынан 208 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Сержалы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цна йылғаһы, Тамбов ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010200312110000029171
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002917
* Бассейн коды — 09.01.02.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сафин Ғәфүр

Сафин Ғәфүр (рус. Сафин Гафур 1916 йыл — 14 ноябрь 1943 йыл) — легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовойы. Һуғышта һәләк була.

# Сафин Ғәфүр
## Биографияһы

Сафин Ғәфүр 1916 йылда хәҙерге Башҡортостандың Борай районы Карачушинский ауыл Советы биләмәһендә тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына Борай районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкында коновод булып хеҙмәт итә. 1943 йылдың 14 ноябрендә Белоруссия ерҙәрендә барған ҡаты һуғышта батырҙарса һәләк була. Белоруссияның Гомель өлкәһендәге Речица районының Романовка ауылында ерләнә. Юғалтыуҙар исемлегендә Борай районында йәшәгән ҡатыны Ләбизә Сафина күрһәтелгән.
# Волгодонск үткәүеле

Волгодонск үткәүеле (Царицын) — боронғо сауҙа һәм хәрби (яҡынса 70 километрға тиң) юлды Волга һәм Дон араһындағы иң яҡын торған ер — хәҙерге Волгоград өлкәһендә юлды ҡыҫҡартыу урыны. Уның буйлап йөк караптарынан ҡул көсө йәки аттар егеүле транспорт ярҙамында йөктәр ташығандар, сөнки ул ваҡытта йылғалар бер-береһе менән канал ярҙамында тоташтырылмаған булған. Был юл б. э I мең йыллығынан алып 1952 йылға тиклем эшләгән (йылғалар араһындағы транспорт бәйләнеше Волга-Дон каналы төҙөлгәнгә тиклем).

# Волгодонск үткәүеле
## XVI быуатҡа тиклем

900 йылда үткәүел Волга сауҙа юлдары һәм Волгала караптар йөрөү барлыҡҡа килгәс бик әүҙем ҡулланыла башлаған. Уның төп файҙаланыусылары Русь Волга крайы, Волга Болғары, Урта Волга буйы, Хазария булған, сауҙа агенттары ролен варягтар һәм ғәрәп сауҙагәрҙәре башҡарған. Үткәүел аша Византия менән бәйләнеш булдырылған, улар өсөн Волга һәм Дон йылғалары араһы мөһим роль үтәгән, шуға күрә император Феофил хазарҙарға Саркел ҡәлғәһен төҙөргә инженер хеҙмәте менән ярҙам иткән (842—829 йылдар).
Беренсе мең йыллыҡ аҙағында сауҙа итеү бәшнәктәр (950 йыл), половецтар (1100 йылдар), поход баҫып Батый баҫып алыу походтары (1236—1243 йылдарҙа) арҡаһында боҙолған. Барлыҡ Волга буйы Джучи улусы — Алтын Урҙа ҡулында булғанлыҡтан, был юл монгол-татар баҫып алыуҙарынан һуң ғына яңынан тергеҙелгән. Үткәүелдә төньяҡтан көньяҡҡа килгән өс сауҙа юлдары: Дон, Волга, Ахтуба менән киҫешкән, һәм көнбайыштан көнсығышҡа табан юл Бөйөк Ебәк юлы менән тоташҡан. Был фактор 1260 йылда Алтын Урҙа баш ҡалаһы Волга ярындағы Һарай-Бәркәне, Мечет ҡаласығын һәм Бельджаменды төҙөгәндә күҙ алдында тотолған. Уларҙан төньяҡтараҡ торған урыҫ кенәзлектәре янында нуғай шляхы (юлы) булған. Волгодонск сауҙаһы 1350-сы йылдарҙа бөлгөнлөккә төшә башлаған. Уны урыҫ йылъяҙмасыһы «Бөйөк замятный» тип атап яҙған. Туҡтамыш, Тамерлан, Мамайҙарҙың үҙ-ара һуғыштары арҡаһында Һарай-Берк һәм уның янындағы тораҡ пункттар һәләк булған, Волга йылғаһы буйындағы һәм үткәүелдәге сауҙа итеү туҡталған. 1440-сы йылдарҙа Волга менән Дон араһы Алтын Урҙаның ярсығы булған Оло Урҙаға эләгә, ә 1540-сы йылдарҙа көслө Нуғай урҙаһы ҡулы аҫтында тора. Әммә был күсмә ханлыҡ көслө ике күрше дәүләттәре — Урыҫ дәүләте һәм Ҡырым ханлығы — менән баҫып алыныу объектына әйләнә. Улар беренсе сиратта үткәүелде, порттарҙы контролдә тоторға тырыша, шунлыҡтан даланың яңы территорияларын баҫып алыуҙы интеграцияның икенсе этабына ҡалдыралар.
# Мечка (Кубрь ҡушылдығы)

Мечка — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кубрь йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Мечка (Кубрь ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан Угличь ГЭС-ына тиклем (Угличь һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010100812110000004148
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000414
* Бассейн коды — 08.01.01.008
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кандат (Чет ҡушылдығы)

Кандат — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Четь йылғаһының уң ярына тамағынан 244 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 167 км.

# Кандат (Чет ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200019740
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201974
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Мөғтәзилиҙәр

Мөғтәзилиҙәр (ғәр. المعتزلة‎, мү‘тәзилә — «айырымланғандар, сыҡҡандар, киткәндәр»; үҙатамалары — أهل العدل و التوحيد‎, әһел әл-ғәҙел үә-т-тәүхид — «ғәҙеллек һәм тәүхид кешеләре»; рус. 'Мутазили́ты) — VII—IX быуаттарҙа кәләмдәге беренсе ҙур йүнәлеш вәкилдәре, Өмәүи һәм Ғәббәси хәлифәттәрҙең дини-сәйәси тормошонда әһәмиәтле роль уйнаған. Был йүнәлеште, риүәйәткә ярашлы, Хәсән әл-Бәсри түңәрәгенән сыҡҡас, Бәсрала Үәсил ибн Ғата һәм Ғәмер ибн Ғөбәйд нигеҙләгән. Был йүнәлештең атамаһының барлыҡҡа килеүенә бәйле башҡа версиялар ҙа бар.
# Керасанья

Керасанья — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Яны-Мань-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Керасанья
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300025182
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302518
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Катка (Тинева ҡушылдығы)

Катка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тинева йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Катка (Тинева ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000035626
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003562
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Диярова Зиниә Әнүәр ҡыҙы

Диярова Зиниә Әнүәр ҡыҙы (5 ғинуар 1959 йыл) — педагог, йәмәғәтсе. Шаран районы Шаран ауылы 2-се мәктәбенең башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы, район башҡорттары ҡоролтайының башҡарма комитет рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2007).

# Диярова Зиниә Әнүәр ҡыҙы
## Биографияһы

Зиниә Әнүәр ҡыҙы Диярова (ҡыҙ фамилияһы Кашапова) 1959 йылдың 5 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Әбйәлил районының Исҡужа ауылында тыуған. Бала сағы Атауҙы ауылында үтә.
1977 йылда Йәнгел урта мәктәбен тамамлай һәм бер йыл ауыл мәҙәниәт йортонда художество етәксеһе булып эшләй.
1978—1983 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия институты филология факультетының рус–башҡорт бүлегендә уҡый.
Юғары белемле уҡытыусы шул уҡ йылда Нуриман районының Ишморат һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә эш башлай.
1986 йылда Зиниә Әнүәр ҡыҙы ғаиләһе менән Шаран районына күсеп килә һәм 2000 йылға тиклем «Баштрансгаз» берекмәһенең Шаран газ үткәреү линия идаралығының «Тирмәкәй» балалар баҡсаһында тәрбиәсе һәм методист булып эшләй.
1997—1998 уҡыу йылында бер үк ваҡытта ата-әсәләр теләге буйынса Шарандың 1-се мәктәбенең 1-се класында тәүге тапҡыр башҡорт телен уҡытыуҙы башлап ебәрә. Әүҙем педагогтың был ныҡышмалығы үҙ һөҙөмтәһен бирә: артабанғы йылдарҙа туған телен ныҡлап өйрәнергә теләүсе балалар күбәйә. 2000—2004 йылдарҙа Зиниә Диярова Шарандың 1-се урта мәктәбендә эшләй.
2004 йылдан бөгөнгө көнгәсә ул район үҙәгендәге 2-се урта дөйөм белем биреү мәктәбендә уҡыта.
Оҙаҡ йылдар Шаран районы башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыларының методик берекмәһе етәксеһе.
II һәм IV Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты.
Шаран районында башҡортса сыҡҡан «Сөн һулышы» гәзите туранан-тура Зиниә Диярова исеме менән бәйле.

# Диярова Зиниә Әнүәр ҡыҙы
## Ҡаҙаныштары

* 2006 йылда беренселәрҙән булып «Рәсәй Федерацияһының иң яҡшы уҡытыусылары» конкурсы еңеүсеһе;
* 2007 йылда Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре исеменә лайыҡ була;
* 2012 йылда «Иң яҡшы башҡорт теле уҡытыусыһы» конкурсы еңеүсеһе дипломын яулай һәм аҡсалата бүләк ала;
* «Мең йыллыҡтар араһында башҡорт ҡатын-ҡыҙы» белешмәһенә ингән;
* Шаран районы энциклопедияһына ингән;
* «Әбйәлилдең данлы ҡыҙҙары» исемле йыйынтыҡҡа ингән.

# Диярова Зиниә Әнүәр ҡыҙы
## Йәмәғәт эшмәкәрлеге

* 2016 йылдан Шаран районы башҡорттары ҡоролтайының башҡарма комитеты рәйесе.

# Диярова Зиниә Әнүәр ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2007)
* Шаран ауыл Советының почётлы гражданы

# Диярова Зиниә Әнүәр ҡыҙы
## Ғаиләһе

* ире Әнис Арсланғәли улы, газ тармағы инженеры;
* ҡыҙы Эльвира, дизайн белгесе;
* ҡыҙы Ләйсән, инглиз теле уҡытыусыһы, аспирантурала уҡый;
* улы Камил, эшләй һәм аспирантурала уҡый.
# Маняуска

Маняуска — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Стәрле йылғаһының һул ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Маняуска
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101312111100028480
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102848
* Бассейн коды — 10.01.01.013
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Кесе Лахсын

Кесе Лахсын — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Лахсын йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Кесе Лахсын
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300022269
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302226
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Куш-Нюр-Шор

Куш-Нюр-Шор — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Түбенге Кузь-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 108 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Куш-Нюр-Шор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000019669
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001966
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Мастодонзаврҙар

Мастодонзаврҙар (лат. Mastodonsaurus) — триас осороноң гигант темноспондилдәр төркөмө.

# Мастодонзаврҙар
## Классификацияһы

Темноспондилдәр инфраотрядына ҡараған. Төркөмдә өс төр бар:
* Mastodonsaurus jaegeritypus
* Mastodonsaurus giganteus
* Mastodonsaurus torvus — Мастодонзавр мөһабәт

# Мастодонзаврҙар
## Описание

Һыу төбөндә аҙ хәрәкәт иткән балыҡ ашаусы йыртҡыстар, моғайын, һыуҙан сыҡмағандыр.
Мастодонозаврҙарҙың өсмөйөш формаһындағы баш һөйәге яҫы, ләкин бейек елкәле, баш һөйәгенең оҙонлоғо 1,75-2 метрға еткән. Күҙ соҡорҙары яҡын, баш һөйәгенең уртаһында урынлашҡан, өҫкә йүнәлтелгән. Баш һөйәге бик ҡалын.
Теше бик күп, ваҡ, максиллендә 2 рәт булып урынлашҡан. Аңҡауында ла ҙур «ҡаҙыҡ тештәре» бар.
Тәүҙә баш һөйәгенең оҙонлоғо дөйөм оҙонлоҡтоң өстән бер өлөшө самаһы тәшкил иткән, тип һаналған, әммә Купферцелдән килгән тулы һөлдәләрҙе өйрәнеү уның дөрөҫ булмауын күрһәткән. Ысынында иһә баш һөйәге дөйөм оҙонлоҡтоң дүрттән бер өлөшөн тиерлек тәшкил иткән.
Аяҡтары ғәйрәтһеҙ. Кәүҙәһе крокодилдың кәүҙәһен хәтерләтә, әммә ялпаҡ һәм ауыр. Умыртҡалары стереоспондиаль. Дөйөм оҙонлоғо 6 метрға, ә ауырлығы 2 тоннаға тиклем барып етеүе мөмкин булған.

# Мастодонзаврҙар
## Асыш тарихы

Өлгөлө төрө — Mastodonsaurus jaegeri, шулай уҡ Mastodonsaurus giganteus, 1828 йылда Г. Йегер тарафынан Германияның урта триас осоро ҡалдыҡтары нигеҙендә тасуирланған. Өлгөлө төрҙөң синонимдары — Mastodonsaurus salamandroides һәм Labyrinthodon jaegeri; Mastodonsaurus acuminatus төрөнөң синонимы — Mastodonsaurus giganteus.
Mastodonsaurus torvus (мастодонзавр мөһабәт) — Урал буйы (Ырымбур өлкәһе һәм Башҡортостан) триастарынан сыҡҡан өсөнсө төр. 1955 йылда Е. Д. Конжукова тасуирлай. 1972 йылда Башҡортостандың Көйөргәҙе районы Ҡалта ауылы янында табылған мастодонзаврҙың баш һөйәге Мәскәүҙәге Ю. А.Орлов исемендәге Палеонтология музейында күрһәтелә. Ҙурлығы буйынса герман төрөнән ҡалышмаған.