yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ҡужаиле

Ҡужаиле (төр. Kocaeli) — Төркиә Йөмһүриәте провинцияһы.
Мәрмәр диңгеҙе регионы составында.

# Ҡужаиле
## География

Ҡужаиле Саҡариә, Бурса, Ялыуа, Истанбул провинциялары менән сиктәш. Төбәк Мәрмәр диңгеҙе һәм Ҡара диңгеҙ ярҙарында урынлашҡан. Аланы 3 635 км².

# Ҡужаиле
## Административ үҙәге

Измит (төр. İzmit) , 1397 йылға тиклем Никомедия (грек. Νικομήδεια)
Халҡы - 643 766 кеше.
Истанбулдан 85 километр алыҫлыҡта тора. Иҡтисад яҡтан илден икенсе сәнәғәт үҙәге. Ҡалала Borusan Mannesmann, Lassa, Kordsa, Brisa, Goodyear, Pirelli, Ford, Honda, Hyundai, Chrysler, Petkim, Tüpraş (ингл. Tüpraş), Tabosan, «Ассан Алюминий», DYO, Marshall, Arçelik, Lever, Seka Kağıt Fabrikası заводтары бар.

# Ҡужаиле
## Ҡожаэли ҡалалары

| № | Ҡала башҡортса | Ҡала төрөксә | Халҡы(1990) | Халҡы (2000) | Халҡы (2007) | Халҡы (2008, предв. оценка) |
| 1 | Гәбзә | Gebze | 159 116 | 253 487 | 310 815 | 319 738 |
| 2 | Измит | İzmit | 190 741 | 195 699 | 248 424 | 255 956 |
| 3 | Дериндже | Derince | 66 141 | 93 997 | 113 991 | 116 806 |
| 4 | Дарыджа | Darıca | 53 559 | 85 818 | 109 580 | 112 975 |
| 5 | Кёрфез | Körfez | 63 194 | 81 938 | 97 535 | 99 859 |
| 6 | Гөлжүк | Gölcük | 65 600 | 55 790 | 71 538 | 73 788 |
| 7 | Чайырова | Çayırova | 7 800 | 24 825 | 36 741 | 38 709 |
| 8 | Ҡарамүрсәл | Karamürsel | 24 462 | 29 353 | 36 466 | 37 172 |
| 9 | Диловасы | Dilovası | 18 590 | 28 890 | 35 856 | 36 851 |
| 10 | Дегирмендере | Değirmendere | 19 530 | 22 086 | 29 906 | 31 023 |
| 11 | Аликяхья | Alikahya | 4 074 | 16 300 | 23 192 | 24 182 |
| 12 | Хереке | Hereke | 13 872 | 14 553 | 18 877 | 19 495 |
| 13 | Юваджик | Yuvacık | 7 338 | 12 101 | 18 491 | 19 404 |
| 14 | Кёсекёй | Köseköy | 9 200 | 15 639 | 17 492 | 17 757 |
| 15 | Кандыра | Kandıra | 10 427 | 12 641 | 15 473 | 15 770 |
| 16 | Узунчифтлик | Uzunçiftlik | 7 261 | 13 302 | 14 893 | 15 342 |
| 17 | Куллар | Kullar | 8 820 | 17 105 | 13 730 | 13 248 |
| 18 | Ихсание | İhsaniye | 9 186 | 15 000 | 12 839 | 13 054 |
| 19 | Бахчеджик | Bahçecik | 8 648 | 9 563 | 12 232 | 12 613 |
| 20 | Ҡорошишмә | Kuruçeşme | 7 743 | 9 490 | 11 785 | 12 113 |
| 21 | Арсланбей | Arslanbey | 3 439 | 4 421 | 10 573 | 11 452 |
| 22 | Картепе | Kartepe | | | | 87 896 |

# Ҡужаиле
## Административ ҡоролош

* Дериндже (Derince)
* Гәбзә (Gebze)
* Гөлжүк (Gölcük)
* Измит (İzmit)
* Ҡандыра (Kandıra)
* Ҡарамүрсәл (Karamürsel)
* Көрфез (Körfez)
* Картепе (Kartepe)
* Башискеле (Başiskele)
* Чайырова (Çayırova)
* Диловасы (Dilovası)
* Дарыджа (Darıca)
# Тургуш

Тургуш — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Вахтан йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Тургуш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300412111100036450
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103645
* Бассейн коды — 10.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Полигамия

Полига́мия (грек. πολύς — «күп һанлы» и γάμος — «никах») — күп ҡатын менән тороу, никах һәм ғаилә тарихи формаһы, ҡайһыныһы никах уҙаҡташ ҙурраҡ бер ҡаршы заты уҙаҡташ бар. Моногамияга ҡаршы ҡуйылар.

# Полигамия
## Иҫкәртмә

* Одно счастье на всех
# Ҡолбирҙе (мәғәнәләр)

Ҡолбирҙе — ир-егет исеме. Топоним булараҡ та таралған.
* Ҡолбирҙе (исем) — ир-егет исеме.
* Ҡолбирҙе — йылға. Турат йылғаһының уң ҡушылдығы.
* Ҡолбирҙе (ауыл) — Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районындағы юҡҡа сыҡҡан ауыл.
# Беренброк

Беренброк (нем. Berenbrock) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 284 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,97 км². Диңгеҙ кимәленән 57 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39638 һәм автомобиль коды — BK.
# Бад-Лангензальца

Бад-Лангензальца (нем. Bad Langensalza) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 17986 кеше йәшәй. Майҙаны — 123,11 км². Диңгеҙ кимәленән 185-220 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99941-99947 һәм автомобиль коды — UH.
# Бәширов Фазылйән Бәшир улы

Бәширов Фазылйән Бәшир (Дәүләтхан) улы (рус. Баширов Фазыльян Баширович (Давлетханович); 20 апрель 1923 йыл — 22 ғинуар 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, ҡыҙылармеец. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 294-се кавалерия полкы яугиры. I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1943) кавалеры.

# Бәширов Фазылйән Бәшир улы
## Биографияһы

Фазылйән Бәшир улы Бәширов 1923 йылдың 20 апрелендә Башҡорт АССР-ының Мәсетле районы Яңы Мөслим ауылында тыуған. Ҡыҙыл Армия сафына 1942 йылдың июнь айында БАССР-ҙың Мәсетле районы хәрби комиссариаты тарафынан алына. 1943 йылдың 14 ғинуарынан 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында хеҙмәт итә, 294-се кавалерия полкының 1-се эскадроны ҡылыссыһы була. Лейтенант Атаев етәкселеге аҫтында 30 совет яугиры, шул иҫәптән Фазылйән Бәширов, 21 һәм 22 ғинуарҙа совет ғәскәрҙәре өсөн мөһим тактик рубежына әйләнгән 79,9 м бейеклеккә фашистарҙы ебәрмәү өсөн бөтә көсөн һәм таһиллығын һала. Ике көн эсендә 30 яугир 300 фашисты, 3 танкыны һәм бер бронемашинаны юҡ итә. Өҙлөкһөҙ контратакаларҙың береһендә рядовой Бәширов һәләк була. Батырлығы өсөн I дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә (үлгәндән һуң). Ростов өлкәһе Белая калитва ҡалаһында 4-се мәктәп янындағы туғандар ҡәберлегендә ерләнгән.

# Бәширов Фазылйән Бәшир улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1943)
# Рулумбик

Рулумбик — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Һүрәм йылғаһының һул ярына тамағынан 114 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Рулумбик
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000612112200006139
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200613
* Бассейн коды — 12.01.00.006
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Alibaba Group

Alibaba Group (阿里巴巴集团, NYSE: BABA) — Ҡытайҙың асыҡ компанияһы, интернет-коммерция өлкәһендә эшләй, В2В Alibaba.com веб-порталы хужаһы. Штаб-фатиры Ханчжоуҙа урынлашҡан. Эшмәкәрлегенең төп төрҙәре — компаниялар араһында В2В схемаһы буйынса сауҙа операциялары үткәреү һәм онлайн-ваҡлап һатыу. 2012 йылда Alibaba төркөмөнөң ике порталында һатыу күләме 1,1 трлн юангә ($170 млрд) етә. Компания бөтәһенән элек Ҡытай Халыҡ Республикаһында (ҠХР) эшләй. 2014 йылдың 19 сентябрендә акцияларын беренсел асыҡ тәҡдим итеү (IPO) мәленә Alibabaның баҙар хаҡы $231 млрд тәшкил итә.

# Alibaba Group
## Тарихы

1999 йылда Ма Юн һәм уның 17 компаньоны тарафынан Ханчжоу ҡалаһында нигеҙләнә, ошо ҡалала Alibaba.com интернет-сайты теркәлә. Баштан уҡ Alibaba ваҡ һәм уртаса предприятиелар өсөн сауҙа итеү майҙаны булыр тип ниәт ителә.
2005 йылда Yahoo! компанияһы Alibaba акцияларының 43 процентын һатып ала, ләкин 2012 йылдың 18 сентябрендә Alibaba Group үҙенең Yahoo! милкендә булған акцияларының 20 процентын ҡайтанан һатып ала.
2007 йылдың ноябрендә акциялар Гонконг фонд биржаһына урынлаштырыла, әммә 2012 йылда компания уларҙы котировкалар исемлегенән сығара (йәғни делистинг эшләй).
2011 йылдың 31 мартына Алибаба сайтында теркәлгән файҙаланыусылар һаны 65 миллиондан ашып китә. Улар 240 илдән һәм төбәктән була.
Ҡытайҙың iResearch компанияһы отчёттарына ярашлы, 2006 йылға ҡарата Alibaba B2B сауҙа майҙансыҡтары баҙарында иң эре Ҡытай компанияһы була (теркәлгән файҙаланыусылар һаны һәм килеме буйынса баҙарҙағы өлөшө буйынса). Халыҡ-ара баҙарҙарҙа эшләй, мәҫәлән, 2012 йылда Alibaba.com, Qiwi түләү системаһы менән уртаҡлыҡ килешеүе төҙөп, Рәсәй баҙарына инә, бер йылдан, 2013 йылда, WebMoney Transfer системаһына тоташа, ә 2014 йылда Яндекс.Деньги аша уның янсыҡтарына һәм Сбербанк терминалдарына тоташа.
2014 йылдың сентябрендә Нью-Йорк фонд биржаһында беренсел асыҡ тәҡдим $21,8 млрд йәлеп итә, шунан ул $25 миллиардҡа етә, был тарихта иң эре IPO була.

# Alibaba Group
## Төркөмдөң структураһы

Үҙенең электрон түләү системаһы бар (Alipay, уны Alibabaның бүлендек структураһы булған Taobao.com да ҡуллана), предприятиеға идара итеүҙә бөтә структуралар өсөн уртаҡ булған программа тәьминәте һәм тауарҙарҙың һәм предприятиеларҙың төбәктәр һәм тармаҡтар буйынса сорттарға айырылған мәғлүмәттәр базаһы менән файҙалана.
Alibaba Group бер нисә структураға идара итә:
* Alibaba.com (Alibaba China, Alibaba International) — компанияның төп активы, ойошмалар өсөн сауҙа майҙансығы
* Alibaba Pictures (Alibaba Pictures Group) — Ҡытай кинокомпанияһы
* AliExpress.com — тауарҙарҙы ваҡлап һәм ваҡ күмәртә менән һатыусы интернет-магазин. Тауарҙар тураһындағы мәғлүмәт автоматик рәүештә төрлө телдәргә тәржемә ителә. Сервистың үҙенсәлеге шунда: һатыусы һатылған тауар алыусыға тапшырылғас ҡына аҡсаны ҡулына ала.
* Taobao.com — ваҡлап һатыу онлайн-баҙары, интернет-магазин һәм интернет-аукцион (бөтә тәҡдим ителгән тауарҙарҙы AliExpress аша алырға була)
* Alipay — онлайн электрон түләүҙәр платформаһы
* Tmall.com
* Juhuasuan
* eTao
* Alibaba Cloud Computing
* Yahoo! China
# Алакүл (Ҡурған өлкәһе)

Алакүл (рус. Алакуль) — Рәсәй, Ҡурған өлкәһе Шучье районында, Тубыл һәм Мейәс йылғалары араһында урынлашҡан күл.

# Алакүл (Ҡурған өлкәһе)
## Тасуирламаһы

Күл тәбиғи рәүештә барлыҡҡа килгән, төрлө яҡтан сикләнгән, һыуы тоҙлораҡ. Күлдең уртаһында утрау урынлашҡан. Һыу ятҡылығы түңәрәк һауыт рәүешле, майҙаны 18 м2 Һыуйыйғыс майҙаны башлыса болондар, көтөүлектәр һәм ҙур булмаған япраҡлы урмандар буйында. Күл һыуы ташҡындар һәм атмосфера яуым-төшөмө иҫәбенә тулылана.
Һыу көҙгөһө — 4.4 3.8 км, уртаса тәрәнлеге 2-3 метр, максималь — 4 метр.
Яр буйҙары уйһыу, тәпәш, тигеҙ генә түңәрәкләнеп бара. Тәрәнлеге лә яйлап ҡына үҫә бара. Һыу өҫтөндә төрлө ҡамыштар, күрән һәм башҡа һыу үҫемлектәре үҙә. Һыуҙы үҫемлек баҫыу 15 процентҡа тиклем етә. Ләм ултырмалары яҡынса 30 см тәшкил итә. Йәйге осорҙа зәңгәрһыу-йәшел ылымыҡтар сәскә атыуы күҙәтелә. Күл ваҡыты-ваҡыты менән туңа һәм балыҡтар тонсоға.

# Алакүл (Ҡурған өлкәһе)
## Фаунаһы

Абориген ихтиофаунаһы (йәғни, күлдең үҙенә тәбиғи рәүештә хас) булараҡ ике төрлө балыҡ — табан һәм майма үрсей. Йылғаға йыл да алабалыҡ, климатҡа яраҡлаштырылған карп селбәрәләре ебәрелә .

# Алакүл (Ҡурған өлкәһе)
## Урынлашыуы

Силәбе һәм Ҡурған өлкәләре сигендә урынлашҡан. Силәбегә тиклем араһы яҡынса — 80 км, Екатеринбургҡа — 130 км.
Р254 «Иртыш» федераль автомобиль юлдары уға яҡын үтә . Күлдән йыраҡ түгел Пивкин (трассанан Силәбе боролошона яҡын), Петрушин (Ҡурған яғынан яҡыныраҡ) ауылдары урынлашҡан. Был ауылдар араһынан күл күлгә йомро юл һалынған.
Көньяҡ-көнбайышҡа күл буйынан 4 километр алыҫлыҡта — Пивкин тимер юлы станцияһы, ә көньяҡ-көнсығышында Алаккүл станцияһы урынлашҡан.

# Алакүл (Ҡурған өлкәһе)
## Этимологияһы

Тарихи Башҡортостан ерҙәрендә урынлашҡан был күлдең атамаһы башҡорт телендәге ала һәм күл һүҙҙәренән яһалған. Ала — тимәк, төрлө төҫтәр менән сыбарланған
# Кесе Еловка

Кесе Еловка — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Еловка йылғаһының уң ярына тамағынан 0,9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Кесе Еловка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200512115200004862
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200486
* Бассейн коды — 13.01.02.005
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Олевск районы

Олевск районы (укр. Олевський район) — Житомир өлкәһендәге район. Район үҙәге — Олевск ҡалаһы.
2018 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 41 423 кеше йәшәй.
# Хрущёв Никита Сергеевич

Ники́та Серге́евич Хрущёв (3 [15] апрель 1894 — 11 сентябрь 1971) — совет дәүләт эшмәкәре.
1953 йылдың сентябрь Пленумында Хрущев КПСС Үҙәк Комитетының Беренсе секретаре вазифаһына һайлана.
1956 йылда КПСС-тың ХХ съезының ябыҡ ултырышында Хрущев Сталиндың шәхес культы тураһында доклад менән сығыш яһай.
1957 йылда КПСС ҮК Президиумы ултырышы 4 көнгә һуҙыла. Хрущевты КПСС Уның Беренсе секретаре вазифаһынан алыу тураһында ҡарар ҡабул ителә. Кремль түрәләре икегә бүленә. «Сталин гвардия»һынан яғынан ҙурырак булһа ла, Хрущев төркөмөндә Георгий Жуков булыу сәбәпле, ул еңеүгә өлгәшә. Молотов, Маленков, Каганович һәм Шепилов төркөмө «антипартийная группа» тип иғлан ителә. Дүрт ай уҙыуға, Хрущев үҙен ике тапҡыр "карьера үлеме"нән һаҡлап ҡалған легендар Жуковты ла КПСС ҮК Президиумы составына сығарыуға һәм ҡорал менән көстәр министры вазифаһынан азат итеүгә өлгәшә. 1958 йылдан Хрущев Министрҙар Советы рәйесе посын ла үҙенә алып, — СССР-ҙың берҙән-бер хужаһы булып ҡала.
Никита Хрущев, СССР етәкселәренән беренсе булып, капиталистик илгә (АҠШҡа) рәсми визит менән бара (1959 йыл, сентябрь).
# Себенле (Ырымбур өлкәһе)

Себенле (рус. Чебеньки) — ауыл. Ырымбур өлкәһе Ырымбур районындағы ауыл. Административ үҙәге — Себенле ауыл Советы.

# Себенле (Ырымбур өлкәһе)
## Географияһы

Ауыл район үҙәге — Ырымбурҙан алыҫ түгел урынлашҡан.

# Себенле (Ырымбур өлкәһе)
## Климаты

Ауыл район һәм өлкә үҙәге булып торған Ырымбурға яҡын урынлашҡанлыҡтан, уның климаты ла ошо ҡаланыҡы кеүек — уртаса континенталдән ҡырҡа континенталгә күсеүсән. Йәй эҫе һәм ҡоро: йылына биш ай уртаса көнлөк температура +15 °C тора; ҡыш артыҡ һыуыҡ түгел, максималь ҡар ҡатламы февралдә (23 см). Аяҙ, болотло һәм яуым-төшөмлө көндәр йылына ярашлы рәүештә - 157, 176 һәм 32. Температура көндөң ваҡытына һәм ел йүнәлешенә ҡарап үҙгәреүсән. Йәйгеһен температура +40 °C-ҡа етеүе мөмкин, +5 °C-ҡа тиклем төшкән сағы ла була. Көҙ иртә, яҡынса сентябрҙең икенсе яртыһында килә, ҡыш ноябрҙә башлана. Яҙ март аҙағында башланыусан, мәгәр һауа торошо тотороҡло түгел, хатта май аҙағында һыуыҡ булғылай. Ҡыш һауа торошо еңелсә һалҡындан ҡаты һыуыҡҡа тиклем үҙгәреүсән, ҡайһы саҡ епшетеп ала йәки −40 °C-ҡа еткән ҡаты һыуыҡтар була.
Ҡаланың йыллыҡ уртаса климат күрһәткестәре:
* йыллыҡ уртаса температура — +5,0С,
* йыллыҡ уртаса ел тиҙлеге — 4,3 м/с
* йыллыҡ уртаса һауа дымлылығы — 68 %

# Себенле (Ырымбур өлкәһе)
## Этимологияһы

Себенле ойконимы төрки сығышлы, себен һүҙенән алынған, был төбәктәге йылғалар буйында себендең бик күп булыуы менән бәйле, тип яҙа Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсеһе, топонимсы Б.Я Моисеев үҙенең «Местные названия Оренбургской области. Историко-топонимические очерки» тигән китабында. Атамаһында Себенле һүҙен йөрөткән өс йылға ла (Оло Себенленең Бөҙрә Себенле тигән ҡушылдығы ла бар әле) тарихи башҡорт ерҙәре буйлап аға, тип яҙа ул. Өлкәлә себенле һүҙе менән яһалған топонимдар бер нисә, хатта ошо ауылдан йыраҡ түгел урынлашҡан Себенле аэродромы ла бар</ref>.
# Ломная (Ельцовая ҡушылдығы)

Ломная — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ельцовая йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Ломная (Ельцовая ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010600112115200028198
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202819
* Бассейн коды — 13.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Воловик Михаил Яковлевич

Воловик Михаил Яковлевич (21 декабрь 1917 йыл — 7 март 1994 йыл) — Башҡортостанда йәшәп, рус телендә ижад иткән шағир, сатира һәм юмор оҫтаһы, тәржемәсе, 1961 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған рационализаторы (1949), Рәсәй Федерацияһының (1993) һәм Башҡорт АССР-ының (1977) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Ике «Почёт Билдәһе» ордены (1969, 1975) кавалеры.

# Воловик Михаил Яковлевич
## Биографияһы

Михаил Яковлевич Воловик 1917 йылдың 21 декабрендә Совет Рәсәйенең Чернигов губернаһы (хәҙер Украинаның Сумск өлкәһе) Глухов ҡалаһында тыуған. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 14 йәшендә заводта токарь ярҙамсыһы булып башлай, аҙаҡтан Запорожье моторҙар эшләү заводында токарь була, бер үк ваҡытта эшсе йәштәрҙең киске мәктәбендә белем ала.
1935 йылда Запорожье машиналар эшләү институтына уҡырға инә һәм, уны тамамлағас, инженер дипломы менән йүнәтмә буйынса Өфө моторҙар эшләү заводына ебәрелә. Был предприятиела ул 1940 йылдан 1987 йылға тиклем иң яуаплы участкаларҙа эшләй, мастерҙан заводтың баш инженеры урынбаҫарына тиклем оло хеҙмәт юлы үтә: инженер-инспектор, 1943—1954 йылдарҙа техник контроль бүлеге етәксеһе, 1954—1964 йылдарҙа баш контролер урынбаҫары, 1964—1983 йылдарҙа Өфө моторҙар эшләү берекмәһенең баш инженер урынбаҫары була. Хаҡлы ялға сыҡҡас, 1986 йылдан — бер бүлектә өлкән инженер вазифаһын башҡара.
Төп хеҙмәт эшмәкәрлеге менән бергә Михаил Воловик 25 йыл барышында Өфө авиация институтында (хәҙер Өфө дәүләт авиация техник университеты) уҡыта, 1967 йылда «Машиналар эшләү технологияһы» кафедраһында «доцент» дәрәжәһе ала. Ул — Башҡортостан фәндәр Академияһының ағза-корреспонденты.
114 тапҡыр теркәлгән уйлап табыуҙары һәм яңы тәҡдимдәре өсөн 1966 йылда «РСФСР-ҙың атҡаҙанған рационализаторы» маҡтаулы исеменә, бер предприятиела оҙаҡ йылдар эшләгәне өсөн 1989 йылда «Почётлы машина эшләүсе» (УМПО, 1989) тигән исемгә лайыҡ була. Фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн ике тапҡыр (1969, 1975 йылдар) «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнә.
Рәсәй Федерацияһы Президентының 1993 йылдың 13 майындағы Указы менән әҙипкә «Рәсәйҙең атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исем бирелә.
Михаил Воловик 1994 йылдың 7 мартында вафат була, Өфө ҡалаһында ерләнгән. «Сельская Богородская» урамындағы ул йәшәгән 13-сө йорт стенаһына мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

# Воловик Михаил Яковлевич
## Китаптары

* Солнце и свинья: Басни. — Уфа : Башкнигоиздат, 1952. — 48 с.
* Карикатуры с натуры: Басни. — Уфа : Башкнигоиздат, 1962. — 48 с.
* Палки в колесах: Басни. — Уфа : Башкнигоиздат, 1964. — 48 с.
* Баснословно: Басни. — Уфа : Башкирское книжное издательство, 1967. — 128 с.

# Воловик Михаил Яковлевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Ике «Почёт Билдәһе» ордены (1969, 1975)
* Өc «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы
* «Почётный моторостроитель» (1989)
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған рационализаторы (1966)
* БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1977)

# Воловик Михаил Яковлевич
## Әҙип хаҡында

* Инженер-писатель // Моторостроитель. — 1987. — 18 декабря. — С. 3. (рус.)
* Поступкин С. К. Баснословный // Моторостроитель. — 1987. — 25 декабря. — С. 4. (рус.)
* Салимов М. Посол дружбы // Вечерняя Уфа. — 1997. — 20 декабря. — С. 4. (рус.)
# Билдәш энәғараҡ

?Билдәш энәғараҡ :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Быуынтыҡ аяҡлылар |
| Класс: | Бөжәктәр |
| Отряд: | Энәғараҡтар |
| Ғаилә: | Ысын энәғараҡтар |
| Ырыу: | Билдәш энәғараҡ |
Латинса исеме :
Sympetrum Newman, 1833 :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр |
Билдәш энәғараҡ (Sympetrum pedemontanum) — энәғараҡтар отрядының ысын энәғараҡтар ғаиләһенә ҡараған бөжәк.,

# Билдәш энәғараҡ
## Ҡылыҡһырлама

Евразияның уртаса бүлкәтендә таралған. Тән оҙонлоғо 2,8—3,5 см. Инә бөжәктең күкрәге һәм ҡорһағы һарғылт көрән, ата энәғараҡтың күкрәге асығыраҡ төҫтә, ҡорһағы ҡыҙғылт. Башы һәм күҙе ҙур. Ҡанаты үтә күренмәле, осонда киң һоро һыҙат бар.

# Билдәш энәғараҡ
## Үрсеүе

Йомортҡаларын осоп барғанда дымлы тупраҡҡа йәки һыуға һала. Тулы булмаған әүерелеш хас. Балағорттары йөнтәҫ йәки яланғас. Башҡортостан шарттарында йылына 1 быуын үҫә. Балағорт ҡышлай. Имагоның осоп сығыу ваҡыты июль уртаһынан сентябргә тиклем. Көндөҙ әүҙем.

# Билдәш энәғараҡ
## Туҡланыуы

Оло заттар һәм балағорттар бөжәк һ.б. умыртҡаһыҙҙар менән туҡлана.

# Билдәш энәғараҡ
## Таралышы

Имаго йылға, шишмә янында, урман ситендә йәшәй, балағорт — һыу буйында. Бүздәк, Өфө, Саҡмағош һәм Шишмә р‑ндарында осрай. Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән..
# Туризм

Тури́зм — кешеләрҙең даими йәшәгән урынынан бер йыл эсендә 24 сәғәттән 6 айға тиклем башҡа илдәргә һәм төбәктәргә сәйәхәт итеүе йәки күңел асыу, һауыҡтырыу, спорт менән шөғөлләнеү, ҡыҙыҡһыныу, дини маҡсатта, урындағы сығанаҡтан түләнмәйенсә, кәм тигәндә бер төн ҡунып ҡайтыу эшмәкәрлеге.
Туризм — ял итеү һәм илде өйрәнеү маҡсатында спорт элементтары менән берлектә ойошторолған сәйәхәт. Туризм менән шөғөлләнеүсе кешене турист тиҙәр.
Һуңғы йылдарҙа туризм иҡтисади-социаль өлкәлә иң табышлы тармаҡ булып иҫәпләнә. Туризм индустрияһы — сәйәхәт һәм ял өсөн етештерелгән шарттарҙы туҡтауһыҙ яңыртып тороусы күп тармаҡлы комплекс. Донъя иҡтисадының мөһим тармағы ҡайһы бер үҫеп килеүсе илдәр өсөн (Кипр, Малайзия, Таиланд һ.б.) төп иҡтисади тармаҡ булып тора.
# Нильчим-Соим

{{Река
Нильчим-Соим — Рәсәйҙәге йылға, Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Горная Обь йылғаһының һул ярына тамағынан 70 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Нильчим-Соим
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300030800
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303080
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Шингарь (Монза ҡушылдығы)

Шингарь — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Монза йылғаһының уң ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.

# Шингарь (Монза ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кострома йылғаһы Исады һыу үлсәү посына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300112110000012076
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001207
* Бассейн коды — 08.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0