yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Мөңкәулы Морат

Морат Мөңкәулы (рус. Мурат Монкеулы, каз. Мұрат Мөңкеұлы; 1843 - 1906) - ҡаҙаҡ аҡынсыһы (сәсән).

# Мөңкәулы Морат
## Биографияһы

Морат Мөңкәулы 1843 йылда хәҙерге Атырау өлкәһе Ҡыҙылҡуға (ҡаҙ. Қызылқоға) районының Ҡарабау ауылында донъяға килгән.
Ете йәштән етем ҡала, Матай ағаһы ҡулында тәрбиәләнгән. Бала сағында ауыл муллаһында уҡып, ғәрәпсә уҡып-яҙырға өйрәнгән. Әсәт бей менән Абыл аҡындан һабаҡ алып, үҙе йырау Морон Сеңгирбай улына (ҡаҙ. Мұрын Сеңгірбайұлы) остаҙлыҡ иткән. 1860 йылда, 17 генә йәшендә, аҡын Йылҡысы (ҡаҙ. Жылқышы) менән әйтештә үҙенең ижад юлын башлаған, ошонан һуң 20 йәшендә Бала Ораз, 25-ендә Жаскелең, Жантолы, Шолпан, Тыныштыҡ һынлы аҡындар менән әйтешеп, еңеп сыҡҡан. Һәр ваҡыт үҙенең ҡыйыулығы, йөрәклелеге, тапҡырлығы һәм зауыҡлылығы менән алдырған.
Аҡындың төп әҫәре - «Өс төпкөл» (ҡаҙ. «Үш қиян»). Ул бында ил яҙмышы ауыр хәлдә икәнен һүрәтләй. Ул дини легендаларға нигеҙләнеп «Қарасай-Қази», «Шәлгез», «Ғұмар Қазиұлына айтқаны» тигән әҫәрҙәрен ижад итә.
Ҡайһы бер әҫәрҙәре урыҫ теленә тәржемә ителгән.
1906 йылда хәҙерге Атырау өлкәһе Индер районы Орлик ауылында вафат булған.

# Мөңкәулы Морат
## Әҫәрҙәре (төп баҫмалар)

* «Мұрат ақынның Ғұмар Қазиұлына айтқаны» (Ҡаҙан, 1908)
* «Ақын» (Ҡаҙан, 1912)
* «Мұрат ақынның сөздері» (Ташкент, 1924)
* «Бес ғасыр жырлайды» (1989)
* «Алқаласа әлеумет» (1991) һәм башҡалар.

# Мөңкәулы Морат
## Шулай уҡ ҡара

* Ҡаҙаҡ әҙәбиәте
# Харовск

Харовск — Рәсәйҙәге ҡала (1954 йылдан), Вологда өлкәһе Харовск районының административ үҙәге.
Ҡала Харовск теҙмәһендә, Кубена йылғаһының һул яҡ ярында, Вологданан төньяҡҡа табан 89 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Тимер юл станцияһы Харовская.
Харовск «Харовск ҡалаһы» ҡала биләмәһен барлыҡҡа килтерә (ОКТМО коды 19 652 101), шулай уҡ Харовское ауыл биләмәһенең үҙәге булып тора.
Халҡы — 8776 кеше (2020) иҫәпләнә

# Харовск
## Тарихы

Тораҡ пункты ҡасаба булараҡ станция һәм Кубена йылғаһы менән тимер юлы киҫелешендә күпер төҙөгән ваҡытта барлыҡҡа килә. Станция 1898 йылда асыла һәм 1904 йылға тиклем Кубино, һуңынан Лещёво һәм 1914 йылдан Харовская тип атала.
1903 йылда быяла заводы төҙөлөшө ваҡытында Харовск ҡасабаһына нигеҙ һалына.
1930 йылдарҙа ҡасабала 45-се урман заводы, аҙыҡ-түлек комбинаты, шпал мансыу заводы, музыка ҡоралдарын етештереү буйынса завод, икмәк, һөт заводы, етен заводы һәм оптик-механик заводы филиалы төҙөлә. 1932 йылдың 31 декабрендәге ҡарар менән ҡасаба эшселәр ҡасабаһы статусын ала, 1954 йылдың 28 октябрендә Харовск ҡалаһы итеп үҙгәртелә.

# Харовск
## Халҡы

2019 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны буйынса ҡала Рәсәй Федерацияһының 1115 ҡалаһы араһында 965-се урында тора

# Харовск
## Сәнәғәт һәм элемтә

* «Харовсклеспром» (элекке «Лесдок» урман сәнәғәте комбинаты) яуаплылығы сикләнгән Харовск урман сәнәғәте йәмғиәте
* «Харовск урман эшкәртеү заводы» (элекке «Резонанс» урман заводы)
* Быяла заводы «Геро» (элекке «Заря») — химик шешәләр, аккумулятор һауыттары, 2007 йылда туҡтатыла.
* Технологиялы ҡорамалдар заводы (АПК тармаҡтар өсөн ҡорамалдар)
* Етен заводы (эшләмәй), аҙыҡ -һәм икмәк, һөт заводы (эшләй).
* Шпал мансыу заводы (эшләмәй) — Төньяҡ тимер юлы өсөн берҙән-бер ағас шпалдар етештереүсе. Заводта тар колеялы тимер юлы эшләй. «Харовск шпал мансыу заводы» итеп үҙгәртелгән, «ТрансВудСервис» асыҡ акционерҙар йәмғиәте филиалы
* Урман әҙерләү — Семигородний урман сәнәғәте хужалығы
* Иген культуралары, етен, күп йыллыҡ үлән үҫтерә. Ит-һөт малсылығы бар
* Торф, керамика һәм кирбес балсығы, быяла, гравий, туф ҡомдары.
* ООО «Профмастер» (элекке «Профиль» предприятиеһы)
* ООО "КОМЛАЙН" интернет һәм элемтә хеҙмәте
* ОАО "Ростелеком" интернет һәм элемтә хеҙмәте.
* ООО "РУФ Харовск" яғыулыҡ брикеттары етештерә.
# Оло Саръюга

Оло Саръюга — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Косью йылғаһының һул ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 77 км.

# Оло Саръюга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000069597
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006959
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Тикеев Данис Солтан улы

Тикеев Данис Солтан улы (10 ноябрь 1940 йыл — 9 сентябрь 2008 йыл) — тел белгесе, педагог. 1976—1977 йылдарҙа Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының тел һәм әҙәбиәт факультеты деканы урынбаҫары, 1983 йылдан әҙерлек бүлеге мөдире, 1987 йылдан — башҡорт теле һәм әҙәбиәте кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2003 йылдан Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһының башҡорт филологияһы факультеты деканы. Филология фәндәре докторы (2000), профессор (1995). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006), Рәсәй Федерацияһының (1998) һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1990). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001).

# Тикеев Данис Солтан улы
## Биографияһы

Данис Солтан (Әхмәтсолтан) улы Тикеев 1940 йылдың 10 ноябрендә Башҡорт АССР-ы Иглин районы Иҫке Ҡобау ауылында уҡытыусылар ғаиләһендә тыуған. Атаһы — Әхмәтсолтан Вәлиәхмәт улы, математика уҡытыусыһы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, әсәһе — Сәймә Ғабдулла ҡыҙы, башланғыс кластар уҡытыусыһы, ҡустыһы — Тикеев Фаил Солтан улы, тарихсы. Шәжәрәһе XVII—XVIII быуаттар сигендә йәшәгән ҡобау-мең ырыуы вәкиле Тикәйгә барып тоташа.
1967 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлай.
1967 йылдан «Башкнигоиздат» нәшриәтендә эшләй.
1967 йылдан Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтында уҡыта: ассистент, 1976—1977 йылдарҙа тел һәм әҙәбиәт факультетының декан урынбаҫары, 1983—1987 йылдарҙа әҙерләү бүлеге мөдире, 1987—2008 йылдарҙа башҡорт теле һәм әҙәбиәте кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2003 йылдан башҡорт филологияһы факультеты деканы булып эшләй.
1975 йылда кандидатлыҡ, 2000 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
2008 йылдың 9 сентябрендә Стәрлетамаҡ ҡалаһында вафат була. Иглин районы Яңы Ҡобау ауылында ерләнә.

# Тикеев Данис Солтан улы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Данис Солтан улының фәнни эшмәкәрлеге башҡорт телен уҡытыу методикаһына, уның синтаксисына, стилистикаһына һәм телмәр мәҙәниәтенә арналған. 10 монография, 150-нән ашыу фәнни һәм фәнни-методик мәҡәләләр, 5 уҡыу китабы, 10-дан ашыу уҡыу әсбабының авторы.

# Тикеев Данис Солтан улы
## Хеҙмәттәре

* Башҡорт телен уҡытыу методикаһы: һайланма мәҡәләләр. — Өфө, 2002.
* Современный башкирский язык. Синтаксис простого предложения. — Уфа: Гилем, 2002.
* Основы синтаксиса современного башкирского языка. — М.: Наука, 2004. — 312 с.
* Структурно-семантические особенности неглагольных сказуемых в современном башкирском языке. — М., 2007. (авторҙаш)
* Хәҙерге башҡорт теле. Синтаксис. — Өфө: Ғилем, 2008. — 376 б. (Ф. С. Тикеев менән берлектә)

# Тикеев Данис Солтан улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1998)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1990)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006)
* Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001)

# Тикеев Данис Солтан улы
## Хәтер

* Иглин ауылының 4-се урта мәктәбенә уның исеме бирелә. Бында музей булдырыла, Данис Тикеев уҡыуҙары ойошторола.
# Оло Чесноковка

Оло Чесноковка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Тигирек йылғаһының һул ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Оло Чесноковка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200312115100009518
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100951
* Бассейн коды — 13.01.02.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Молевница

Молевница — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вохма йылғаһының һул ярына тамағынан 181 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Молевница
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400112110000040953
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004095
* Бассейн коды — 08.01.04.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Заживная

Заживная — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кош йылғаһының һул ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 84 км.

# Заживная
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы бассейны (Рәсәй булеге) Һаҡмар йылғаһынан түбәнерәк, Илек йылғаһын керетмәй. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010001012112200009577
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200957
* Бассейн коды — 12.01.00.010
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# 1-Бурла

1-Бурла — Рәсәй йылғаһы. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға ер аҫтына кереп юғала ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# 1-Бурла
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тополь күле һәм Бурла йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Обь һәм Иртыш йылғалары араһындағы тымыҡ район.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13020000412115200052782
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115205278
* Бассейн коды — 13.02.00.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Фунтовка (Космала ҡушылдығы)

Фунтовка — Рәсәй йылғаһы. Алтай биләмәләрендә аға. Йылға Космала йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Фунтовка (Космала ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кукучевск һәм Кулундинск күлдәрен индермәйенсә, Бурла йылғаһының бассейнының көньяғындағы һыу объекттары. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Обь һәм Иртыш йылғалары араһындағы тымыҡ район.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13020000312115200052172
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115205217
* Бассейн коды — 13.02.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Сватолиха

Сватолиха — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Песочня йылғаһының һул ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Сватолиха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга Үрге Волга бейшлотынан Зубцов ҡалаһына тиклем , Вазуза йылғаһы башынан Вазуза һыуһаҡлағысына тиклем индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010100412110000000243
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000024
* Бассейн коды — 08.01.01.004
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Пекса

Пекса — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сережа йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Пекса
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Теша йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ока ҡушылдыҡтары бассейны Мокша йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010300212110000030854
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003085
* Бассейн коды — 09.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡарамышевтар

Ҡарамышевтар — башҡорт дворяндар нәҫеле. Стәрлетамаҡ өйәҙе Маҡар ауылындан (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы) башҡорттары. Ҡарамышевтар нәҫеле Өфө губернаһы дворян нәҫел тарихы китабына яҙылған.

# Ҡарамышевтар
## Билдәлеләре

Нәҫелде башлап ебәреүсе — Ҡармыш баба.
Иң билдәлеләре:
* Байслан Аҡкөбәк улы Ҡарамышев, йорт старшинаһы. Урыҫ-швед һуғышында (1788—1790) ҡатнаша. Ҡылыс менән бүләкләнә;
* Рәхмәтулла Әбделкәрим улы Ҡарамышев (1804—?), зауряд-хорунжий (1841). 1820 йылдаң алып 8‑се башҡорт кантонында хеҙмәттә. 1830—1831 йылдарҙа поляк ихтилалы ваҡытында 4‑се башҡорт полкында, 1840 йылда Башҡорт-мишәр ғәскәре командующийы канцелярияһында, 1855 йылда алып 27‑се башҡорт кантонында хеҙмәт итә. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ;
* Ғөбәйҙулла Ниғмәтулла улы Ҡарамышев (1801—?), зауряд-хорунжий (1854). 1821 йылда башлап 8‑се башҡорт кантонында хеҙмәттә. 1824, 1830, 1833, 1841 йылдарҙа Ырымбур сик һыҙығында, 1838 йылда Башҡорт уҡыу полкында хәрби хеҙмәт үтәй, 1846—1853 йылдарҙа йорт старшинаһы, 1855 йылдан алып 27‑се башҡорт кантонында хеҙмәттә. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ;
* Байслан Аҡкөбәк улы Ҡарамышев улдарынан айырыуса билдәлеһе Ибраһим Байслан улы Ҡарамышев (1802—1868), зауряд-сотник (1833). 1819 йылда башлап 8‑се башҡорт кантонында хеҙмәттә, 1836 йылда — йорт старшинаһы, 1842 йылда — кантон башлығы ярҙамсыһы. 1849—1852 йылдарҙа Башҡорт-мишәр ғәскәренең умартасылыҡ заводында күҙәтсе. 1830 йылда Ырымбур сик һыҙығында, 1855 йылда алып 27‑се башҡорт кантонында хеҙмәттә. Каруанһарайҙы төҙөүҙә ҡатнаша.
Уның улдарынан айырыуса билдәлеләре: Йософ (Мөхәмәтйософ) Ибраһим улы Ҡарамышев;
* Ғүмәр Ибраһим улы Ҡарамышев (1836—1915). Неплюев кадет корпусын тамамлаған. Стәрлетамаҡ һәм Ырымбур ҡалалар полиция идаралығында хеҙмәт итә, һуңыраҡ сауҙа менән шөғөлләнә. Әрмет-Рәхим ауылы мәҙрәсә һалдыра, Көҙән ауылы (икеһе лә — Стәрлетамаҡ өйәҙе; хәҙерге Ишембай районы) һәм «Рәсүлиә» (Троицк ҡалаһы) мәҙрәсәләренә аҡсалата ярҙам күрһәтә. Йософ Ибраһим улы Ҡарамышев улдары: Солтангәрәй Йософ улы Ҡарамышев (1844—1916), Стәрлетамаҡ өйәҙе Маҡар улусы старшинаһы. Неплюев кадет корпусын тамамлаған. Хәрби хеҙмәттә була, артабан сауҙа менән шөғөлләнә;
* Батыргәрәй Йософ улы Ҡарамышев, Ҡазан татар уҡытыусылар мәктәбен тамамлаған. Урыҫ-башҡорт училищеларында, һуңыраҡ Маҡарҙа уҡыта.
Уның улдарынан айырыуса билдәлеләре:
* Гәрәй (Мөхәмәтгәрәй) Батыргәрәй улы Ҡарамышев (1888—1922) — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре;
* Әмир Батыргәрәй улы Ҡарамышев (1893—1918) — 1917—1918 йылдарҙа Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре;
* Мөхтәр Батыргәрәй улы Ҡарамышев (1895—?) — Беренсе донъя, Граждандар һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы.

# Ҡарамышевтар
## Хәтер

* Башҡорт ғәскәренең 1-се Башҡорт кавалерия полкына Ҡарамышев Әмир Батыргәрәй улы исеме бирелгән (1918).
# Баш-Шиҙе ауыл Советы (Нуриман районы)

Баш-Шиҙе ауыл советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Нуриман районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Баш-Шиҙе ауылы.

# Баш-Шиҙе ауыл Советы (Нуриман районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Абулкарамов Тәлғәт Абулкарам улы

Абулкарамов Тәлғәт Абулкарам улы (рус. Абулкарамов Талгат Абулкарамович) (13 август 1915 йыл — 3 май 1991 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се гвардия кавалерия полкы 2-се эскадроны пулемётсыһы. Кесе сержант. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.

# Абулкарамов Тәлғәт Абулкарам улы
## Биографияһы

Тәлғәт Абулкарам улы Абулкарамов 1915 йылдың 13 авгусында (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Асҡын районы) Упҡанкүл ауылында тыуған.
1941 йылда Асҡын районы хәрби комиссариаты Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡыра.
112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се гвардия кавалерия полкының 2-се эскадронында пулемётсы була.
Дивизияның Көньяҡ-Көнбайыш фронты составындағы һөжүмендә немец илбаҫарҙарына ҡаршы көрәштә күрһәткән батырлығы өсөн
* Абулкарамов Тәлғәт пулемёт уты менән дошмандың взводҡа яҡын һалдатын юҡ итте. 15.12.1942, 280-се бойороҡ.
кесе сержант Тәлғәт Абулкарам улы «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ була.

# Абулкарамов Тәлғәт Абулкарам улы
## Наградалары

* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1942)
* «Берлинды алған өсөн» миҙалы
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1987)

# Абулкарамов Тәлғәт Абулкарам улы
## Хәтер

Абулкарамов Тәлғәт Абулкарам улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Асҡын районы Упҡанкүл ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән
# Фаруҡ

Фаруҡ — башҡорт ир-ат исеме.

# Фаруҡ
## Этимологияһы

Фаруҡ (Фәрүҡ) исеме төрки телле халыҡтарға ислам дине менән бергә ғәрәп теле аша ингән, яҡшыны, яманды айыра белеүсе тигән мәғәнәгә эйә.

# Фаруҡ
## Билдәле кешеләр

Фаруҡ I (ғәр. فاروق الأول‎‎ 11 февраль 1920 йыл — 18 март 1965 йыл) — 1936—1952 йылдарҙа Мысыр һәм Судан короле. Фаруҡ Мөхәммәт Али династияһына ҡараған һәм атаһы король Әхмәт Фуад I үлгәндән һуң тәхеткә ултыра. 1952 йылғы Июль революцияһы һөҙөмтәһендә ҡолатыла, Фаруҡ тәхеттән баш тартҡандан һуң, улы Әхмәт Фуад II, вариҫы сифатында, тәхеткә ултыра.
Ғүмәр ибн әл-Хәттаб (ғәр. أبو حفص عمر بن الخطاب العدوي القرشي‎; 3 ноябрь 644 йыл) — икенсе хәлифә (634—644), күренекле дәүләт эшмәкәре. Шулай уҡ Ғүмәр ибн әл Хәттаб әл Фаруҡ (ғәр. عمر ابن الخطاب‎) һәм Ғүмәр I исемдәре менән билдәле.
Фаруҡ мырҙа (1526 йыл — 1527 йыл) — Һиндостан һәм Афғанстан хакимы, юлбашсы, Бөйөк Моголдар империяһына нигеҙ һалыусы (1526), шағир һәм яҙыусы Бабурҙың улы, шаһзада.
Ғатауллин Фәрүҡ Зәйнулла улы — Башҡортостан Республикаһындың Баймаҡ районындағы Ниғәмәт ауылының абруйлы кешеһе, БАССР-ҙың атҡаҙанған механизаторы.
# Мочище

Мочище — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тогул йылғаһының уң ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Мочище
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200412115200002500
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200250
* Бассейн коды — 13.01.02.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Дача (Сочур ҡушылдығы)

Дача — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сочур йылғаһының һул ярына тамағынан 230 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.

# Дача (Сочур ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010600112115200025074
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202507
* Бассейн коды — 13.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Греков

Греков — урыҫ ир-ат фамилияһы. Топоним булып та ҡулланыла.
Грекова — урыҫ ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

# Греков
## Билдәле йөрөтөүселәр

* Греков Александр Петрович (1909—2000) — реставратор, рәссам, иконалар эшләүсе.
* Греков Митрофан Борисович (1882—1934) — Рәсәй империяһы һәм СССР-ҙың рәссамы-баталисы.
* Греков Сергей Николаевич (1968) — муниципаль һәм дәүләт хеҙмәткәре.
* Грекова Анастасия Ивановна (1923—2000) — ғалим-иҡтисадсы, юғары мәктәп эшмәкәре.
* Грекова Валентина Борисовна (1931—2019) — СССР һәм Рәсәйҙең рәссам-реставраторы.
# Мурузи йорто

Мурузи йорто — Санкт-Петербургта элекке килем йорто, Литейный проспект, 24 (27 — Пестель урамы буйынса, 14 — Короленко урамы буйынса) адресы буйынса урынлашҡан.

# Мурузи йорто
## Тарихы

Йорт 1874 — 1877 йылдарҙа архитектор А.К. Серебряков проекты буйынса П.И. Шестов ҡатнашлығында кенәз Александр Дмитриевич Мурузи (1807—1880) өсөн ҡасандыр Н.П. Резановҡа ҡараған участкала төҙөлгән. Бер нисә интерьерҙы Н.В. Солтанов проектлаған. Йорттоң фасады неомавритан стилендә башҡарылған. 1890 йылдан революцияға тиклем йорттоң хужаһы булып ҡайныһы К.П. Трапезниковтың капиталы өлөшөн мираҫ итеп алып ҡалған генерал-лейтенант Оскар Рейн торған.
Мурузи йорто «Петербургтың хәҙерге әҙәби картаһында иң маҡтаулы урындарҙың береһен» биләй:
* Бында Д. С. Мережковский һәм З. Н. Гиппиус XIX быуаттың һуңғы тиҫтә йылын һәм XX быуат башында йәшәгән, дөйөм алғанда — егерме өс йыл.
* Һуңынан бында уҡыу йорто урынлашҡан, уның менән Александр Блоктың дуҫы тәржемәсе Владимир Пястың инәһе етәкселек иткән
* 1920 йылда Николай Гумилев инициативаһы буйынса бында петроград шағирҙары йорто ойошторола.
* 1955 йылдан алып 1972 йылға тиклем (СССР-ҙан киткәнгә тиклем) Мурузи йортонда шағир Иосиф Бродский йәшәгән, фатирҙа Бродскийҙың мемориаль музейы ойошторола.
# Көньяҡ поляр түңәрәк

Көньяҡ поляр түңәрәк — Ер картаһында билдәләнгән биш төп параллелдәрҙең береһе.
Көньяҡ поляр түңәрәк, көньяҡ киңлектың 60 градусынан түбәнерәк, Антарктика районының эсендә 66°33′44″ (66.5622°) урынлашҡан. Көньяҡ поляр түңәрәктән төньяҡҡа табан климаты уртаса булған көньяҡ билбау ята. Төньяҡ ярымшарҙағы шундай уҡ параллель Төньяҡ поляр түңәрәге тип атала.
Көньяҡ поляр түңәрәк поляр көн һәм поляр төн булған өлкәнең төньяҡ сиген билдәләй. Поляр түңәрәктән көньяҡҡа табан теләһә ниндәй урында Ҡояш йылына бер тапҡыо 24 сәғәт буйына офоҡтан өҫтә тора һәм шулай уҡ йылына бер тапҡыр 24 сәғәт буйына офоҡтан өҫкә күтәрелмәй. Поляр түңәрәк өҫтөндә йылына берәр тапҡыр, ярашлы рәүештә декабрь һәм июнь айҙарында, ошо күренеш күҙәтелә.
Антарктиканың климаты ҡырыҫ булыу сәбәпле, поляр түңәрәк артында даими йәшәүселәр юҡ — ундағы бөтә халыҡ Антарктиданың фәнни тикшеренеү станцияларында эшләй.

# Көньяҡ поляр түңәрәк
## Шулай уҡ ҡара

* Поляр түңәрәк
* Төньяҡ поляр түңәрәк
# Сикә һөйәге

Сикә һөйәге (лат. os temporale, рус. височная кость) — маңлайҙа ике яҡлап ята торған һөйәктәр.