yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Гарнуха

Гарнуха — Рәсәйҙәге йылға. Краснодар крайы,Адыгей Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Лаба йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Гарнуха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Лаба йылғаһы башынан Чамлык йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06020000712108100003502
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108100350
* Бассейн коды — 06.02.00.007
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Василий Кушнарёвтың табыш йорто

Василий Кушнарёвтың табыш йорто — Дондағы Ростов ҡалаһында Пушкин урамындағы 51-се йорт. Айырым йорт 1900-сө йылдар башында төҙөлгән. Ул Ростовтың билдәле фабриканты Яков Кушнарёвтың бер туғаны Василий Семенович Кушнаревтың йорто була. Әлеге ваҡытта бина Көньяҡ хәрби округ ҡарамағында. В. С. Кушнарёвтың табыш йорто төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.

# Василий Кушнарёвтың табыш йорто
## Тарихы

Табыш йорто 1900-сө йылдар башында Яков Семёнович Кушнарёвтың тәмәке фабрикаһына яҡын урында төҙөлә. Айырым йорт уның өлкән ағайы Василий Кушнаревтыҡы була. Табыш йортоноң ихатаһынан абруйлы «Буфф» йәйге театр-баҡсаға сығыу урыны була. Кушнарев йортонда ихата яғынан асыҡ верандалы ресторан урынлашҡан.
1920-се йылдарҙа бина дәүләт ҡарамағына күсә һәм Төньяҡ-Кавказ хәрби округы штабына тапшырыла. Кушнарёвтарҙың элекке йортонда ашхана урынлаша. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында бинаның ҡыйығы емерелә, һуңынан уны ҡайһы бер үҙгәрештәр менән киренән эшләп ҡуялар. 2012 йылда Көньяҡ хәрби округ (ЮВО) штабы бинаға реконструкция үткәрә, уның барышында фасад үҙгәртелә һәм ҡыйыҡ яңынан эшләнә.

# Василий Кушнарёвтың табыш йорто
## Архитектураһы

Табыш йортоноң фасады, шул осорҙағы клуб биналарына хас булғанса, көнсығыш стилендә биҙәлгән. Ике ҡатлы йорттоң цоколе бейек. Өҫкө ҡаттағы тәҙрә уйымдары өҫтән ярым түңәрәк менән тамамлана. Тәҙрәләрҙең аркалы уйымдарының тирәсе парлы византия колонналарына таянған. Фасад бейек кәрниз һәм тәпәш парапет менән тамамлана. Бинаны бик күп көнсығыш орнаментлы һылап яһалған биҙәктәрҙән торған декоратив элементтар биҙәй. Тәүҙә бинаның ҡыйығы өҫтөндә көмбәҙ күтәрелеп тора, ә йорттоң көнсығыш өлөшөндә мәрмәр баҫҡыс була.
# Мерәҫ ауыл Советы (Баймаҡ районы)

Мерәҫ ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районындағы муниципаль берәмек.

# Мерәҫ ауыл Советы (Баймаҡ районы)
## Тарихы

Ойоштороу ваҡыты: 1976 йылдың март айы.
1975 йылда Октябрҙең 50-йыллығы исемендәге колхоздың 4-се бригадаһы нигеҙендә «Таналыҡ» колхозын булдырғандан һуң Мерәҫ ауыл советы ойошторола. Ауыл Советын Мерәҫ һәм Бәхтегәрәй ауылдары инә, барыһы 894 кеше.
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законы»на ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

# Мерәҫ ауыл Советы (Баймаҡ районы)
## «Әсәлек даны» миҙалы менән бүләкләнеүселәр

* Байрамғолова Ҡәмбәрниса Закир ҡыҙы (1976)
* Исҡужина хәсбиямал Хәсән ҡыҙы (1984)
* Килдиәрова Зәйникамал Миңнеғәли ҡыҙы (1980)
* Рысмухаметова Фәниә Закир ҡыҙы (1977).

# Мерәҫ ауыл Советы (Баймаҡ районы)
## Ауыл биләмәһе составы
### Ауыл Советы етәкселәре

Зәкирова Ф., Хәмитова Ф., Сыңғыҙова Р. (ике тапҡыр), Хәмитов Х., Солтанова Н., Ишмырҙин Р., Үҙәнбаев А,, Нәҙербаев С., Байрамғолов Р..
Ауыл Советының адресы: 453660, РБ, Баймаҡ районы, Мерәҫ ауылы, А.Игебаев урамы, 1-се йорт. Хәкимиәт башлығы: Хәфизова Таңсулпан Миңнеәхмәт ҡыҙы.
# Зунгунгуй

Зунгунгуй — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Аргут (Ак-Алаха) йылғаһының уң ярына тамағынан 139 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Зунгунгуй
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100004394
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100439
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Оло Песчанка (Илек ҡушылдығы)

Оло Песчанка — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Илек йылғаһының уң ярына тамағынан 103 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.

# Оло Песчанка (Илек ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Илек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000912112200009359
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200935
* Бассейн коды — 12.01.00.009
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Шинкоренко Екатерина Петровна

Шинкоренко Екатерина Петровна (5 декабрь 1920 йыл) —(билдәһеҙ), совет ауыл хужалығы алдынғыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы.

# Шинкоренко Екатерина Петровна
## Биографияһы

Екатерина Петровна Шинкоренко 1920 йылдың 5 декабрендә Һарытау губернаһының Роледер ауылында (хәҙер Һарытау өлкәһе Маркс районы Раскатово ауылы) ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген Бөйөк Ватан һуғышы башында башлай. Һуғыш башланыу менән фронтҡа киткән ирҙәрҙе ҡатын-ҡыҙҙар һәм балалар алмаштыра. Екатерина ҡара таңдан ҡара кискә тиклем эшләй. Сусҡа фермаһына сусҡа балалары өсөн ҡоҙоҡтан һыуҙы, хатта ҡыш та, ҡул менән ташырға тура килә. Бер йылдан һуң ире менән һуғышта һәләк була, балалары менән яңғыҙы ҡала. Хужалыҡта һыйыр тота, тик өлөшләтә һөтөн һәм майын фронт өсөн бирергә тура килә. Һуғыштан һуң Краснодар крайының Тихорецкий районы «Большевик» сусҡа фермаһында эшләүен дауам итә. Яҡшы һөҙөмтәләргә өлгәшеү өсөн, бик күп эшләргә тура килә. Әммә сусҡа ҡараусының тырышлығы лайыҡлы баһалана.
СССР Юғары Советы Президиумының 1957 йылдың 31 октябрендәге указы менән малсылыҡ продукттарын етештереүҙә өлгәшкән уңыштары һәм ауыл хужалығы продукцияһын дәүләткә һатыуҙы арттырыуы өсөн Екатерина Петровна Шикоренкоға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
Екатерина Петровна алдынғы сусҡа ҡараусы булараҡ, күп тапҡыр СССР халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә ҡатнаша. Почет грамотаһы, «Социалистик ярыш еңеүсеһе түш билдәһе менән бүләкләнә.
Производство менән бер үк ваҡытта, йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә. Екатерина Петровна Шинкоренко бер нисә тапҡыр халыҡ депутаттарының ауыл, район советы депутаы итеп һайлана.
Хаҡлы ялға китеәндән һуң Тихорецкий районында йәшәй
# Әшғариҙар

Әшғариҙар (ғәр. الأشاعرة‎‎ рус. Ашари́ты) — мосолман теологияһының төп йүнәлештәренең береһе (сөнни кәләме) вәкилдәре. Нигеҙ һалыусыһы һәм эпонимы — күренекле мосолман аҡыл эйәһе һәм мөтәкәллиме Әбү-л-Хәсән әл-Әшғари (873/874-935), унан һуң был йүнәлештең тәүге быуаттарында күренекле вәкилдәре дауам итә. Уларҙың идеялары башлыса шәфиғиҙәр һәм мәликиҙәр мөхитендә тарала.
# Адегой

Адегой — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Абин йылғаһының һул ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Адегой
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Варнавинск гидроузеле һыу объекттары. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06020001912108100005891
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108100589
* Бассейн коды — 06.02.00.019
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Сәйфуллина Рәйсә Ғариф ҡыҙы

Сәйфуллина Рәйсә Ғариф ҡыҙы (6 декабрь 1931 йыл — 11 октябрь 2013 йыл) — театр актёры. 1953 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. 1952—1968 һәм 1992—1999 йылдарҙа Салауат башҡорт дәүләт драма театры, 1968—1990 йылдарҙа Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры, бер үк ваҡытта 1973–1988 йылдарҙа Бөтә Рәсәй һуҡырҙар йәмғиәте мәҙәниәт һарайының башҡорт халыҡ театры етәксеһе. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1986).

# Сәйфуллина Рәйсә Ғариф ҡыҙы
## Биографияһы

Рәйсә Ғариф ҡыҙы Сәйфуллина 1931 йылдың 6 декабрендә Башҡорт АССР-ының Туймазы районы Бишҡурай ауылында тыуған. 1949 йылда театр училищеһына уҡырға инә, унда ике ай уҡығандан һуң, шунда уҡ икенсе курсҡа күсерелә. Училищела буласаҡ ирем менән таныша.
Ижади эшмәкәрлеген 1952 йылда Ауырғазы колхоз-совхоз театрында (хәҙерге Салауат башҡорт дәүләт драма театры) башлай.
1968 йылға ҡәҙәр Рәйсә Сәйфуллина Салауат театрында уйнай. Ире, Вәзих Кәшәф улы Сәйфуллин, театрҙың баш режиссеры була. Театр сәхнәһендә жанры һәм тематикаһы буйынса төрлө булған спектаклдәрҙә тиҫтәләгән ролдәр башҡара.
1969 йылдан 1990 йылға тиклем ул Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрында эшләй, бына бер нисә спектаклдә әсә образын тыуҙырыуға өлгәшә. Үткер характерлы ролдәрҙе лә, фажиғәле характерлы образдарҙы ла берҙәй үк уңышлы башҡара.
1992 йылда ире менән кире Салауат театрына әйләнеп ҡайта. 1994 йылда Салауат ҡалаһының иң яҡшы йыл актрисаһы тип таныла. «Театр яҙы-95» фестивалендә «Икенсе пландағы иң яҡшы роль өсөн» (Ф. Бүләковтың «Таштуғай» спектаклдә Ғәлиә роле өсөн) премияһына лайыҡ була.
«Театр яҙы-95» фестевалендә «Ҡатын-ҡыҙ роле» номинацияһында иң яҡшы актриса булып таныла (Люси Купер — В. Дельмарҙың «Артабан — тынлыҡ» әҫәре).

# Сәйфуллина Рәйсә Ғариф ҡыҙы
## Спектаклдәрҙәге ролдәре
### Салауат башҡорт дәүләт драма театры

* Ғәлиәбаныу — «Ғәлиәбаныу», М. Фәйзи,
* Мәйсәрә — «Зәңгәр шәл», К. Тинчурин,
* Гөлсәхрә — «Аршын — бәләкәй-алан» У. Ғәджибәков,
* Ғәйниә — «Утлы өйөрмә», Ә. Мирзаһитов,
* Нюра — «Туй көнөндә», В. Розов,
* Зөлхәбирә — «Айгөл иле», М. Кәрим,
* Әҡлимә — «Әбейҙәр кейәүгә сыға», «Бабай урлау», Ф. Бүләков,
* Ғәлиә — «Таштуғай», Ф. Бүләков,
* Люси Купер — «Артабан — тынлыҡ» Дельмар В,
* Миләүшә — «Һау булығыҙ», Т. Миңнуллин,
* Ғәлиә — «Хушлашыу сәскәһе — ярангөл», Ф. Бүләков.

# Сәйфуллина Рәйсә Ғариф ҡыҙы
## Спектаклдәрҙәге ролдәре
### Мәжит Ғафури исемендәге башҡорт академия драма театры

* Полина — «Трибунал», А. Макаенок,
* Хазина — «Балаҡайҙарым», Ә. Атнабаев,
* Арина — «Айһылыуҙың айлы кистәре», И. Абдуллин,
* Оло инәй — «Яҙмыштарҙан уҙмыш бар», М. Кәрим,
* Ульяна — «Атай йорто» А. Коломеец,
* ГаннА — «Кис», А. Дударев.

# Сәйфуллина Рәйсә Ғариф ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1968)
* БАССР-ҙың халыҡ артисы (1986)
# Яйнисе

Яйнисё — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Песчанка-То күле - исемһеҙ №5712 йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Яйнисе
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000057142
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005714
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Левират

Левират — тол ҡатындың мәрхүм иренең ҡустыһына ҡатынлыҡҡа барыуына нигеҙләнгән никах формаһы.

# Левират
## Тарихы

20 быуат башына тиклем башҡорттарҙа йола хоҡуғынормаһы һанала. Башҡорттарҙың туғанлыҡ системаһына ярашлы, тол ҡатынға мәрхүмдең бер туғанының улы, ике туған ҡустыһы йәки башҡа ҡәрҙәше лә өйләнә алған. Тол ҡатынға өйләнгән кешегә мәрхүмдең балалары, мөлкәте, социаль статусы, хоҡуҡтары һәм бурыстары күскән. Левират йолаһы ғаиләлә эшсе ҡулдарҙы һаҡлап ҡалыуға булышлыҡ иткән. Левират төрки-монгол халыҡтарында киң таралған булған, тарихи яҡтан төркөмләп ғаилә ҡороу (левират полиандрия) традицияларына барып тоташа.

# Левират
## Этимология

Латин теленән килеп кергән һүҙ — levir — ҡәйнеш
# Дәүләт гимны

Дәүләт гимны (шулай уҡ милли гимн, милли йыр) — ил хөкүмәте тарафынан рәсми милли йыр булараҡ дәүләт символдарының береһе тип танылған тантаналы патриотик музыкаль композиция. Милли йырҙарҙың күпселеге марш йәки гимн стилендә яҙылған, ғорурлыҡ һәм ил тарихына ихтирам уята, үҙ халҡының традицияларын һәм көрәшен сағылдыра.

# Дәүләт гимны
## Тарих

Иң боронғо милли гимн тип япон гимны «Кимигаё» һанала. Уның тексы Хэйан осорондағы шиғырҙар йыйынтығынан алынған (794—1185), әммә уның өсөн музыка яҡынса 1880 йылда яҙылған.
Милли гимндар Европала XIX быуатта, милли-дәүләттәр барлыҡҡа килеү менән барлыҡҡа килә, әммә ҡайһы бер гимндар күпкә иртәрәк барлыҡҡа килә. Иң боронғо дәүләт гимны — Нидерланд гимны, уны «Вильгельм» тип атайҙар.
Иң билдәле дәүләт гимндарының береһе, Бөйөк Британияның дәүләт гимны «Хоҙай, королеваны һаҡла» беренсе тапҡыр 1619 йылда «Хоҙай, королде һаҡла» исеме аҫтында башҡарыла. Уны йәмәғәт һәм тантаналы сараларҙа, шулай уҡ монарх ҡатнашлығында башҡаралар. Был гимн рәсми рәүештә Бөйөк Британияның дәүләт гимны тип иғлан ителмәй, әммә ул йола һәм даими ҡулланыу арҡаһында шулай булып китә.

# Дәүләт гимны
## Телдәр

Дәүләт гимны йыш ҡына илдең милли йәки киң таралған телендә башҡарыла. Берҙән ашыу милли телле дәүләттәрҙең үҙ гимнының бер нисә версияһы булыуы мөмкин, мәҫәлән:
* «Швейцария мәҙхиәһе», Швейцария конфедерацияһының дәүләт гимны, илдең дүрт рәсми теленең һәр береһендә дүрт тексты бар (француз, немец, итальян һәм романш теле)

# Дәүләт гимны
## Башҡарыу

Дәүләт гимндары төрлө осраҡтарҙа башҡарыла. Гимндың башҡарылыуы ғәҙәттә билдәле бер ритуал менән оҙатыла. Ғәҙәттә был хәрби хөрмәт, баҫып тороу, баш кейемдәрен алыу һ.б. Сит ил дәүләт эшмәкәрҙәре килгән саҡта уларҙың иленең гимнын башҡарыу дипломатик протокол менән билдәләнә.
Дәүләт гимндары милли байрамдарҙа һәм фестивалдәрҙә, шулай уҡ спорт саралары ваҡытында башҡарыла.
Ҡайһы бер илдәрҙә дәүләт гимны уҡыусылар мәктәп дәрестәре башланыр алдынан көн һайын башҡара. Бындай ритуал, мәҫәлән, Танзания мәктәптәрендә ҡабул ителә.
Күп кенә радио- һәм телевизион станциялар дәүләт гимнын иртән, тапшырыуҙар башланғандан һуң, һәм кис, тапшырыу тамамланғандан һуң башҡара.

# Дәүләт гимны
## Ҡыҙыҡлы факттар

«Marcha Real» — Испанияның дәүләт гимны. Донъялағы дүрт дәүләт гимнының береһе — Босния һәм Герцеговина, Сан-Марино һәм Косово гимндары менән бер рәттән — рәсми һүҙҙәре юҡ. Элек һүҙҙәре булһа ла, улар хәҙер бөтөнләй ҡулланылмай.
# Кунжут

Кунжу́т, йәки Сеза́м (лат. Sésamum) — педалиялар (Pedaliaceae) ғаиләһенә ингән үлән үҫемлектәр ырыуы.

# Кунжут
## Атамаһы

Латинса атамаһы Sesamum — σήσαμον тигән боронғо грек һүҙенән, ә боронғо грек теленә семит телдәренән (арами телендә shūmshĕmā, ғәр. سمسم‎‎) күскән, һуңғы осор бабил теленән shawash-shammu, ассирий теленән shamash-shammū, shaman shammī — «майлы үлән» тигән мәғәнә биргән һүҙҙәрҙән барлыҡҡа килгән.

# Кунжут
## Ботаник һүрәтләнеше

* Һинд кунжуты . «Köhler’s Medizinal-Pflanzen», 1887 китабынан ботаник иллюстрация
Бер йыллыҡ йәки күп йыллыҡ үлән үҫемлектәр. Япраҡтары сиратлап, йәки ҡапма-ҡаршы, йәки аҫта ҡапма-ҡаршы, өҫтә сиратлап урынлашҡан, бөтөндәр йәки өс теллеләр (һирәкләп өскә бүленгәндәр).
Сәскәләре эре, биш киҫекле, ҡуйынлы, дихазияларҙа 1—3-әр. Сәскә һаптары ҡыҫҡа, төбөндә икешәр сәскә яны япраҡсаһы бар. Каса япрағы бишкә бүленгән, тажы ҡыңғырау йәки буранка-төрөпкә һымаҡ, ике иренле тип әйтергә лә була, 3 (һирәкләп 5) ҡалаҡлы түбәнге һәм ҡыҫҡа ике ҡалаҡлы өҫкө иренле. Һеркәстәре 4 (5—10) (ғәҙәттә бер йәки ике һеркәсе етлекмәгән була һәм стаминодияға әйләнә). Емшәне өҫкө, ике емеш япраҡлы, өҫтәмә ялған бүлкәле, үҙәк бағаналы, уға күп һанлы орлоҡтар йәбешә; емешлек ауыҙы ике ҡалаҡлы.
Емеше — оҙонса, төбөнә тиклем асылыусан, ҡыҫыҡ дүрт ҡырлы, һабаҡҡа һылашҡан ҡумта.

# Кунжут
## Таралыуы

Ырыу төрҙәре нигеҙҙә Африкала осрай. Бер төрө — һинд кунжуты (Sesamum indicum) — ҡырағай хәлдә билдәле түгел, бөтә тропик һәм субтропик төбәктәрҙә үҫтерелә, ҡайһы берҙә ҡырағайлана.

# Кунжут
## Хужалыҡта ҡулланылыуы

Ҡулланыу өсөн һинд кунжуты Sesamum indicum) ҡиммәтле майлы үҫемлек булараҡ мөһим һанала. Орлоғо кәзинәк эшләү һәм икмәк-ҡалас өҫтөнә һибеү өсөн файҙаланыла. Кулинарияла киң ҡулланыла.

# Кунжут
## Төрҙәренең исемлеге

Кунжут ырыуына 10 төр инә:
* Sesamum alatum Thonn.
* Sesamum angolense Welw.
* Sesamum calycinum Welw.
* Sesamum indicum L. typus — Һинд кунжуты, йәки Ябай кунжут, йәки Көнсығыш кунжутыҺинд кунжуты , йәки Ябай кунжут, йәки Көнсығыш кунжуты
* Sesamum lepidotum Schinz
* Sesamum marlothii Engl.
* Sesamum pedalioides Welw. ex Hiern
* Sesamum rigidum Peyr.
* Sesamum schinzianum Asch.
* Sesamum triphyllum Welw. ex Asch.
# Ҡуян (Аҡтаныш районы)

Ҡуян (татар. Куян, рус. Куяново) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҡтаныш районы ауылы.

# Ҡуян (Аҡтаныш районы)
## География

Ауыл Аҡкүл (Ыҡҡул) йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 5 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Ҡуян (Аҡтаныш районы)
## Тарих

Ауылға гәрә ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. 1780 йылдан билдәле. Ауыл Гәрәй улусының Әжәҡул түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл башта Шәрип улусы, ә 1912 йылдан — Таҡталасыҡ улусы составына керә.
Ауыл кешеләре 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында әүҙем ҡатнаша.
XX быуат башында ауылда 2 ел тирмәне, хужалыҡ магазины, бакалея кибете, мәсет (1848 йылда — 2 мәсет), мәктәп теркәлгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була.

# Ҡуян (Аҡтаныш районы)
## Халҡы

1795 йылда ауылда 250 башҡорт, 1834 йылда — 456 башҡорт, 1859 йылда — 499 башҡорт, 1912 йылда — 453 башҡорт иҫәпләнгән.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1795 | 1834 | 1859 | 1870 | 1884 | 1897 | 1906 | 1913 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 |
| 250 | 456 | 529 | 576 | 601 | 636 | 681 | 753 | 669 | 712 | 749 | 414 | 492 | 486 | 392 | 286 | 260 |
# Монар (фильм)

«Монар» (ингл. Frost) — литва режиссеры Шарунас Бартастың Украинаның көнсығышындағы ҡораллы конфликт тураһындағы фильмы. Фильм Литва, Франция, Украина һәм Польша дәүләт киноагентлығы, Литва киноүҙәге, ARTE телеканалы (Франция) һәм Польша киноинституты ярҙамында төшөрөлә.
2017 йылда фильм 70-се Канн халыҡ-ара кинофестивалендә «Режиссерҙарҙың ҡырҡынсы аҙнаһы» секцияһы программаһында ҡатнашыу өсөн һайлап алына. 2017 йылдың июлендә фильм 8-се Одесса халыҡ-ара кинофестиваленең халыҡ-ара конкурс программаһында ҡатнаша.

# Монар (фильм)
## Сюжеты

Йәш литвалы Рокасҡа бер ваҡыт Украинала булыу һәм ысын һуғышты күреү һәм аңлау мөмкинлеге бирелә. Гуманитар конвой менән бергә ул Литванан Украинаға юллана, унда яҙмыш уны ике хәрби журналист менән осраштыра. Йәш литвалы һуғыш өйөрмәһенә эләгеп, ысынбарлыҡтың уның романтик күҙаллауҙарына ҡарағанда күпкә аяныслыраҡ булып сығыуын аңлай. Трио психологик сиктәрҙе үтергә һәм ныҡлы мөнәсәбәттәр булдырырға мәжбүр була. Улар һәр береһенең үҙ сәбәптәре буйынса ҡайҙа булырға теләүенән башҡа бер нәмә менән дә килешмәй. Хәрби хәрәкәттәр һөҙөмтәһендә емерелгән биләмәлә Рокас үҙенең ысын мөхәббәтен таба.

# Монар (фильм)
## Ролдәрҙә

* Мантас Янчаускас — Рокас Вишняускас
* Лия Макнавичюте — Инга Яускайте
* Анджей Хыра — Андрей
* Ванесса Паради — Марианна, француз журналисы
* Борис Абрамов — хәрби журналист

# Монар (фильм)
## Ҡабул ителеш

Канн ҡалаһында фильмды күрһәткәндән һуң бөтә донъя кино тәнҡитселәре уны тар-мар итте — Rotten Tomatoes интернет-агрегаторында «Монар»ҙың рейтингы 14 % тәшкил итә. Картина Украинала ла ҡабул ителә — матбуғатта «Шарунас Бартастың иң насар фильмы», «Одесса кинофестиваленең халыҡ-ара конкурсының иң уңышһыҙ фильмы», «ғәжәйеп, ҡот осҡос һәм был OМКФ-та иң насары» тигән белдереүҙәр була..
# Керпам-Ю

Керпам-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Субась йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Керпам-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000044176
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004417
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Оло Лез

Оло Лез — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лез йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Оло Лез
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000018600
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001860
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0