# Шайтан яҙмалары

Шайтан яҙмалары — Шайтанташ ҡаяһындағы һүрәттәр (Урал).

# Шайтан яҙмалары
## Урыны

Шайтанташ Реж йылғаһының уң ярындағы ҡая. Уралдағы шундай атамалы ҡаялар араһында иң ҙуры.
Мөһабәт ҡая Октябрь ауылынан 4.5 км көньяҡ-көнсығышта урынлашҡан. Геоморфологик һәм ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы статусына эйә.
* Йылға Реж. Свердловск өлк.
* Шайтанға Таш Ҡая. Йылға Реж. Свердловск өлк.

# Шайтан яҙмалары
## Яҙманы һүрәтләү

Ҡаялағы һүрәттәр Реж йылғаһының үрге һәм урта ағымдары тәңгәлендә табылған. Иң беренсе билдәле һүрәт — Шайтанташ яҙмаһы. Шайтан — Уралдағы бик күп ҡая һәм күлдәрҙең атамаһы. Уларҙы ғәҙәттә манси-вогулдар менән бәйләйҙәр Әммә шайтан һүҙенең сығышы мансиҙарҙыҡы түгел, ә төркиҙәрҙеке. Бындай топонимдар башлыса төрки мосолмандарға бәйле.
Шайтанташ - көлһыу төҫтәге граниттан тоған 40 метр бейеклектәге 400 метрға һуҙылған ҡая. Был тәңгәлдә йылғаның киңлеге 20-25 метр самаһы. Ҡая менән һыу араһы 25-30 метр. Бында ҡарағай, ҡайын, муйыл, миләш, уҫаҡ күп. Ҡая башында ҡарағай үҫә. Ҡая үҙе ике өлөшкә вертикаль бүленгән, был ярыҡтан өҫкә күтәрелеүе бик еңел.
* Шайтанға Таш Ҡая.
* Шайтанға Таш Ҡая.
* Йылға үҙәне Реж. Шайтанға таш менән скал төрө.
Ҡаяның йөҙө тигеҙ, көлһыу һоро төҫтә, урыны менән аҡһыл, ҡыҙғылт, көрән юлаҡтар бар. Таштарҙа төрлө формалы һәм төҫтәге мүктәр осрай: йәшел, һары, ай һары, ҡара-һоро, ҡыҙғылт.
* Шайтанға Таш Ҡая.

# Шайтан яҙмалары
## Өйрәнеү тарихы

Боронғо һүрәттәрҙе 1976 йылда В.Т. Петрин, А.Ф. Шорин, В.Н. Широков таба. Артабан бер нисә тапҡыр тикшереүселәр була. 1990 йылда «Шайтанская и Северская писаницы на Среднем Урале», (Широков В. Н., Чаиркин С.Е.) хеҙмәте баҫыла. 2007 йылда Широковтың «Уральские писаницы: Реки Реж и Ирбит» китабы донъя күрә. Ул бөгөнгө көндә һүрәттәр буйынса тулы өйрәнелгән баҫма тип һанала.

# Шайтан яҙмалары
## Һүрәттәр төркөмө

Ҡая һүрәттәре Шайтанташтың уң яғы өлөшөндә табылған. Уларҙың араһы 175 метр самаһы. Широков В. Н. һүрәтле биш урын билдәләй. Улар 17 төркөмгә бүленә. Һүрәттәрҙең бейеклеге 2 метрҙан бейегерәк. Уларҙың күбеһе етҙән 15-20 см бейеклектә яһалған.
Шайтанташтағы һүрәттәр ҡасан һалынғаны әлегә тиклем билдәһеҙ.
Һүрәттең сағыулығы буйынса ҡарағанда, Шайтан яҙмалары бер генә ваҡытта яҙылған тип әйтеп булмай. Уларҙың ҡайһылары өҫтө-өҫтөнә һалынған. Ҡайһы бер фигуралар асыҡ, ҡайһылары ныҡ ҡына юйыла башлаған. Бөтә һүрәттәр ҙә ҡыҙғылт-һоро төҫтән алып ҡуйы көрән төҫкә тиклем охра менән яһалған.

# Шайтан яҙмалары
## Беренсе төркөм

* Беренсе төркөм һүрәтләгән рәсемдәр (Широков в. н. 2007. 9 с.)
* Тәүге һүрәт төркөмөнән. Дөйөм төрө.
* Тәүге һүрәт төркөмөнән. 1-3 фигура.
* Тәүге һүрәт төркөмөнән. Фигуралар 1, 2. Өҫтөнән буяу эҙҙәре улар.
* Тәүге һүрәт төркөмөнән. 3 түбәнге блогы фигуралар яһаны.
* Эҙ буяуҙарҙан, геометрик мотивтары.
Тәүге төркөм Шайтанташтың көньяҡ осонан 19,4 метр бейеклектә башлана. Һүрәттәр насар күренә, 3 һын ғына асыҡ айырымлана (1-3). 3-сө һын тояҡлы хайуанды, йәки ҡуянды хәтерләтә.
Ике һын өҫтәрәк урынлашҡан. Улар яҡшыраҡ һаҡланған, тояҡлы хайуандар асыҡ күренә.

# Шайтан яҙмалары
## Икенсе төркөм

* Икенсе төркөм һүрәтләгән рәсемдәр (Широков в. н. 2007. 10 с.)
* Икенсе төркөм һүрәтен. Дөйөм төрө.
* Икенсе төркөм һүрәтен. 6 фигура.
* Икенсе төркөм һүрәтен. Фигураларҙан 5, 7.
Икенсе төркөм тәүгеһенән 20 метрһулғараҡ урынлашҡан. Һүрәттәр насар һаҡланған. Бында 4 хайуан һынын айырырға мөмкин.

# Шайтан яҙмалары
## Өсөнсө төркөм

* Өсөнсө һүрәт төркөмөнән. Буяу эҙҙәре
* Өсөнсө һүрәт төркөмөнән. Геометрик мотивтары билдәһеҙ.
Өсөнсө төркөм ҡаяның түбәнге өлөшөндә урынлашҡан. Бында геометрик фрагменттар күрергә мөмкин.