yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Нимвицкий Борис Николаевич

Нимвицкий Борис Николаевич (8 декабрь 1885 йыл — 25 май 1969 йыл) — СССР-ҙың партия һәм дәүләт эшмәкәре. 1918 йылдан Өфө губерна Халыҡ Хужалығы Советы рәйесе урынбаҫары, губерна революцион комитеты рәйесе. 1920—1921 йылдарҙа РКП(б)-ның Өфө губерна комитеты секретары, бер үк ваҡытта 1920—1922 йылдарҙа Советтарҙың Өфө губерна башҡарма комитеты рәйесе, 1923 йылда РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты секретары. Ленин ордены кавалеры.

# Нимвицкий Борис Николаевич
## Биографияһы

Борис Николаевич Нимвицкий 1885 йылдың 8 декабрендә Рәсәй империяһының Эстлянд губернаһының Везенберг (хәҙер Раквере) ҡалаһында дворян ғаиләһендә тыуған.
Өфө гимназияһында, һуңынан — Брюссель электротехник мәктәбендә уҡыған.
1903 йылдан алып РСДРП ағзаһы, большевик, ошо йылдан уҡ Рәсәйҙәге революцион хәрәкәттә ҡатнаша (Өфө, Ҡазан һәм Петроградта).
1907 йылда Тубыл губернаһына һөрөлә, һөргөнгә алмашҡа сит илгә сығыу мөмкинлеге бирелә. Борис Николаевич 1907—1914 йылдарҙа эмиграцияла була.
1917-1918 йылдарҙа — Колпин һәм Петроград эшсе һәм һалдат депутаттары Советы, РСДРП(б)-ның Петроград комитеты ағзаһы, Колпин ревкомы рәйесе. Учредителдәр йыйылышы (1918) ағзаһы. РСДРП-ның 7-се (Апрель) Бөтә Рәсәй конференцияһы, РСДРП(б)-ның VI съезы (1917) делегаты.
1918—1923 йылдарҙа Өфөлә партия эшендә: (РКП(б)-ның Өфө губерна комитетының (1920—1922) һәм ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының яуаплы секретары (1922-23), һуңынан РКП-ла, Халыҡ хужалығының юғары советында (ВСНХ) эшләй.
1933 йылдан — Мәскәү юғары уҡыу йорттарында уҡытыусы.
1969 йылдың 25 майында Мәскәүҙә вафат була.

# Нимвицкий Борис Николаевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Ленин ордены
# Петрунь

Петрунь — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Медвежка йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Петрунь
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000068552
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006855
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кунач

Кунач — Рәсәй йылғаһы. Орёл өлкәһе, Липецк өлкәһе, Курск өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Труды йылғаһының уң ярына тамағынан 49 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Кунач
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосна йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Хоперге қосылу құйылысына дейінгі Дон ҡушылдығының су алаптары, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010100212107000001265
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000126
* Бассейн коды — 05.01.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Коллектив договор

Коллектив договор — ойошмала йә индивидуаль эшҡыуарҙың социаль-хеҙмәт мөнәсәбәттәрен көйләүсе һәм хеҙмәткәр менән эш биреүсе вәкилдәре (РФ Хеҙмәт кодексының 40-сы статьяһы) араһында төҙөлә торған хоҡуҡи акт. Предприятиела коллектив договорҙы эш биреүсе менән хеҙмәткәрҙәр профсоюзы йәки, хеҙмәткәрҙәр профсоюзға берләшмәгән булһа, уларҙың тулы хоҡуҡлы вәкилдәре төҙөй.

# Коллектив договор
## Коллектив договорҙарҙың йөкмәткеһе һәм структураһы

Коллектив договорҙың йөкмәткеһе һәм структураһы коллектив һөйләшеүҙең яҡтары тарафынан билдәләнә. Коллектив договорға яҡтарҙың түбәндәге һорауҙар буйынса үҙ-ара йөкләмәләре индерелергә мөмкин: хеҙмәткә түләүҙең формалары, системалары һәм күләмдәре, аҡсалата бүләкләүҙәр, пособиелар, компенсация, өҫтәп түләүҙәр; хаҡтар үҫешенә, инфляция кимәленә, коллектив договорҙа ҡаралған күрһәткестәрҙе үтәүгә ҡарап, хеҙмәткә түләүҙе көйләү механизмы; мәшғүллек, ҡайтанан уҡытыу, хеҙмәткәрҙәрҙе бушатыу шарттары; хеҙмәт ваҡытының һәм ял ваҡытының, отпускыларҙың оҙайлығы; йәштәрҙең хеҙмәт шарттарын һәм хеҙмәтен һаҡлауҙы яҡшыртыу; ирекле һәм мотлаҡ медицина страховкаһы; предприятиены, ведомство торлағын хосусилаштырғанда хеҙмәткәрҙәрҙең мәнфәғәттәрен күҙәтеү; производствола экологик хәүефһеҙлек һәм хеҙмәткәрҙәрҙең һаулығын һаҡлау; эште уҡыу менән бергә алып барған хеҙмәткәрҙәр өсөн льготалар; коллектив договорҙың үтәлешенә контроль; яҡтарҙың яуаплылығы, социаль партнерлыҡ, профсоюздың, хеҙмәткәрҙәр тарафынан вәкәләтлек бирелгән бүтән башҡарма органдарҙың эшләүе өсөн шарттар тыуҙырыу; был коллектив договорға индерелгән шарттар ваҡытында һәм тулы күләмдә үтәлгән осраҡта, забастовкаларҙан баш тартыу.

# Коллектив договор
## Рәсәй Федерацияһында коллектив договорҙар төҙөү процедураһын көйләү үҙенсәлектәре

* Коллектив договор өс йылға ҡабул ителә һәм дөйөм осорға (мөҙҙәткә) оҙайтыла ала.
* Рәсәй Федерацияһы Хеҙмәт кодексының 7-се бүлеге менән көйләнә.
# Лобище

Лобище — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ивкина йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Лобище
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300312111100034747
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103474
* Бассейн коды — 10.01.03.003
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Матхука

Матхука — Рәсәйҙәге йылға. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы, Ставрополь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Куркужин йылғаһының уң ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Матхука
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Малка от Кура-Марьинского канала и до устья, Баксан йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07020000812108200004399
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200439
* Бассейн коды — 07.02.00.008
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Арыҫланов Ибраһим Ғариф улы

Арыҫланов Ибраһим Ғариф улы-педагог,Ишембай ҡалаһында 3-се һанлы башҡорт мәктәбенең (хәҙерге Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт гимназия-интернаты) беренсе директоры була (1935—1937). Бөйөк Ватан һуғышы ветераны.

# Арыҫланов Ибраһим Ғариф улы
## Биографияһы

1911 йылда тыуған. Педагог. Стәрлетамаҡ уҡытыусылар институтын тамамлаған.Бөйөк Ватан һуғышына ҡәҙәр Ишембай ҡалаһында 3-се һанлы башҡорт мәктәбенең (хәҙерге Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт гимназия-интернаты) беренсе директоры була (1935—1937). Бөйөк Ватан һуғышы ветераны.

# Арыҫланов Ибраһим Ғариф улы
## 3-сө башҡорт мәктәбендә

1935-се йылда Стәрлетамаҡ районы мәғариф бүлегенә ҡараған Ишембай ҡасабаһындағы рус мәктәбендә 7 класҡа тиклем башҡорт һәм татар кластары асыла. Нефтселәр ҡасабаһы йылдам үҫә, уҡыусылар һаны тиҙ арта бара. Яҡын тирәләге башҡорт ауылдарынан килгән балаларҙы, ҡасаба эшселәренең балаларын уҡытыр өсөн яңы башҡорт мәктәбен төҙөү тураһында ҡарар ҡабул ителә.
3-сө башҡорт мәктәбенең тәүге директоры итеп Ибраһим Ғариф улы Арыҫланов тәғәйенләнә.
1937 йылда дүрт ай эсендә мәктәптең яңы бинаһы төҙөлә, 1 сентябрҙән әҙер булған кластарҙа балаларҙы уҡыта башлайҙар.
1937 йыл илебеҙ тарихында иң ауыр осорҙарҙың береһе. Директор Арыҫлановты яҡшы эшләгәне өсөн маҡтап, райондың етәкселеге бүләкләп тора. Тик оҙаҡламай И. Арыҫланов та сәйәси репрессиялар шауҡымына эләгә. Уны граждандар һуғышы ваҡытында аҡтар яғында хеҙмәт иткән кешене эшкә алғаны, уҡытыу- тәрбиә эшендә, коллектив менән етәкселектәге етешһеҙлектәр өсөн тигән һылтау табып, вазифаһынан бушаталар.
1941 йылда һуғыш башланғансы, Ибраһим Ғариф улы ошо уҡ мәктәптә математика фәненән уҡыта.
Фронтҡа 1941 йылда китә. 5-се һауа десанты бригадаһында һуғыша, өс тапҡыр ҡаты яралана. Һуңғы тапҡыр ҡаты йәрәхәтләнгәс, Арыҫлановты тылға, госпиталгә оҙаталар. 2606-сы госпиталдә, үҙе уҡытҡан мәктәптә, яралы директор ятҡанын белгән уҡытыусылар менән балалар бик ныҡ шатлана. Арыҫланов һаулығы буйынса башҡаса фронтҡа ебәрелмәй.

# Арыҫланов Ибраһим Ғариф улы
## Һуғыштан һуң эшмәкәрлеге

Һуғыштан һуң ул 1952 йылда Татарстанға, Әлмәт ҡалаһына күсеп китә. 1971 йылда пенсияға сыҡҡансы «Татспецстрой» тресының 2-се төҙөлөш-монтаж идаралығында прораб булып эшләй.

# Арыҫланов Ибраһим Ғариф улы
## Бүләктәре

«Ҡыҙыл йондоҙ» ордены, « Германияны еңгән өсөн», « 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан Һуғышында Германияны еңеүгә 20 йыл» миҙалдары менән бүләкләнгән.
# Эфиопияға һижрәт

Эфиопияға (Хәбәшстанға) һижрәт - Ислам тарихында тәүге Һижрәт (күсенеү). Был ваҡиға 615 йылда була. Мөхәммәт Пәйғәмбәр был һижрәттә ҡатнашмай, Мәккәлә ҡала. Кескәй балаларын һәм инде Эфиопияла тыуғандарҙы иҫәпкә алмағанда, бөтәһе һикһән өс ир-ат күсеп киткән. Ғаиләләре менән киткәндәр ҙә, ғаиләһеҙ киткәндәр ҙә булған.

# Эфиопияға һижрәт
## Тарихы

Мосолмандар ҡорайыштар эҙәрләүенән яфа сиккән, ә Эфиопия батшаһы (ул саҡ христиан иле булған) бер кемде лә ҡыҫырыҡламаған һәм ислам юлынан барыусыларҙың именлеген гарантиялаған. Быларҙың барыһы ла Мөхәммәт Пәйғәмбәргә тәүге тапҡыр мосолмандарҙы күсереү тураһында ҡарар сығарырға этәрә.
Ҡорайыштар мосолмандарҙы ҡайтартыу өсөн ҡиммәтле бүләктәр менән ике ирҙе батшаға ебәрә. Улар һәр түрәгә бүләктәр бирә, һуңынан негусҡа бүләк биреп, унан мосолмандарҙы ҡайтарыуҙы үтенә, йәнәһе, «улар ни өсөн ғәйепләнгәндәрен һәм ни өсөн уларҙы хөкөм иткәндәрен яҡшыраҡ күрә һәм яҡшыраҡ белә». Әммә негус мосолмандарҙың үҙҙәренән һорамайынса ҡайтарып ебәреүҙән баш тарта. Мосолмандар өсөн Жәғәфәр ибн Әбү Талиб яуап бирә. Ул артабан Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең ҡайһы бер биографияларында урын аласаҡ һүҙҙәрҙе әйтә, мосолман авторҙары ғына түгел, мәҫәлән, Гюстав Лебон да ул һүҙҙәрҙе файҙаланған. Уның һүҙҙәре исламдың элекке мәжүсиҙәргә ни тиклем көслө йоғонто яһауын күрһәтә.
Батша Ҡөрьәндән берәй нәмә уҡырға ҡуша. Мәрйәм сүрәһенән аят уҡығанда негустың күңеле нескәреп, хатта илап ебәргән, тиелә. Ҡорайыштарҙың үтенесе кире ҡағыла.
Күпмелер ваҡыттан һуң мосолмандарға Мәккәлә йәшәүселәрҙең ислам динен ҡабул итеүе тураһында ялған хәбәр килеп етә. Мәккәгә ҡайтырға ҡарар ителә. Мосолмандар Мәккәгә барып еткәс, был имеш-мимеш кенә булғанын беләләр. Әммә ҡайһы берҙәре шулай ҙа Мәккәгә ингән. Мөхәммәткә әйләнеп ҡайтҡан арҡалаштарының дөйөм һаны 33 ир-ат була.
# Ҡәләндар

Ҡәләндар (фарс., ғәрәп. قلندر , тур. календер; рус. Каландар) — ислам дине ҡушҡандарҙың бик әҙ генә өлөшөн башҡарып, хәйерселәп йөрөгән һуҡбай дәрүиштәр.

# Ҡәләндар
## Тасуирламаһы

Байлыҡҡа, милеккә һәм данға әһәмиәт бирмәгән, йәмғиәттән йышыраҡ ситтә торған, һәм билдәле берәй фирҡәгә ҡараймы-юҡмы, үҙ инаныу тойғоһона эйә булған суфый дәрүиштәр. Башлыса Урта Азияла, Һиндостанда һәм Пакистанда осрай.

# Ҡәләндар
## Тарихы

Ҡәләндар термины бөтә ислам донъяһында киң таралған һәм тарихи аспектта дәрүиштәрҙең төрлө категорияларына тағылған.
Ҡәләндарлыҡ — Яҡын Көнсығышта һәм Урта Азияла киң тарафдарҙар йыйған Жамалетдин-и Сави исемле фарсы суфыйы барлыҡҡа килтергән суфыйлыҡ хәрәкәте. Фарсияла XII быуат ахырында, Хөрәсән мәләмәтилегенән барлыҡҡа килгән суфыйлыҡ хәрәкәте.
Мәккәгә һәм Мәҙинәгә йүнәлгән хаж ҡылыусыларҙың каруандарын һаҡлауға махсуслашҡан берәҙәк дәрүиштәр отряды ағзаһы. Һиндостанда, Иранда, Урта Азияла ҡәләндар һүҙе дәрүиш терминының синонимы булып торған. Европала ҡәләндар «шарлатан», «алдаҡсы» төшөнсәләре менән тиңләштерелгән
# Чкония Ламара Григорьевна

Ламара Григоьевна Чкония (груз. ლამარა გრიგოლის ასული ჭყონია; 27 декабрь 1930 йыл) — СССР-ҙың опера һәм камера йырсыһы (лирик-колоратур сопрано), педагог. СССР-ҙың халыҡ артисы (1976).

# Чкония Ламара Григорьевна
## Биографияһы

Ламара Григорьевна Чкония 1930 йылдың 27 декабрендә Батуми ҡалаһында, хәҙерге Грузияла тыуған.
1956 йылда Тбилиси консерваторияһының Г. М. Гогичадзе (элек В. С. Кашакашвилила шөғөлләнгән) класын тамамлаған.
1956—1960 йылдаарҙа һәм 1968 йылдан — Тбилиси опера һәм балет театры солисы. 1960—1968 йылдарҙа — Киев опера һәм балет театры солисы.Ҙур театр, С. М. Киров исемендәге Ленинград опера һәм балет театрҙары сәхнәһендә йырлаған.
Концерт-башҡарыу эшмәкәрлеген алып барған. Уның камера репертуары яҡынса 400 рус, грузин һәм сит ил композиторҙарының әҫәрҙәрен индерә.
Сит илдәргә гастролдәрҙә (Румыния, Болгария, Япония, Чехословакия, Финляндия, Италия, Канада, Португалия, Испания, Германия, Венгрия, Австрия, Швейцарияла һ. б.) йөрөгән.
1976 йылдан Тбилиси консерваторияһында уҡыта (1987 йылдан — профессор).
СССР-ҙың 10-сы саҡырылыш Юғары советы (1979—1984) депутаты.
1996 йылдан Ламара Чкония Мадридта (Испания) кинйә ҡыҙы, опера йырсыһы (сопрано) Этери Ламорис (Eteri Lamoris) менән йәшәй, бында ул уҡытыу эшмәкәрлеген дауам иткән. Өлкән ҡыҙы Натела Николи шулай уҡ опера йырсыһы.

# Чкония Ламара Григорьевна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* М. И. Глинка исемендәге Бөтә Союз вокалистар конкурсы лауреаты (3-сө премия, Мәскәү, 1960)
* Вокалистарҙың «Прага яҙы» конкурсы лауреаты , Халыҡ-ара музыкаль фестивале лауреаты (1960)
* Софияла үткән Халыҡ-ара йәш опера йырсылары конкурсы лауреаты (3-сө премия, 1963)
* Токиола үткән «Мадам Баттерфляй» Халыҡ-ара конкурсы лауреаты (2-се премия, 1967, Чио-Чио-сан партияһын иң яҡшы башҡарыусы).
* Украина ССР-ының атҡаҙанған артисы (1963)
* Грузия ССР-ының халыҡ артисы (1970)
* СССР-ҙың халыҡ артисы (1976)
* Украинаның халыҡ артисы
* «Почёт Билдәһе» ордены (1974)
* Балҡыш Сияние президент ордены (Грузия, (2011)
* Тамара Батшабикәһе ордены (Грузия, (2011)
* Изге Ыҙа сигеүсе Варварасордены (УПЦ МП, 2011)
* Ун ике саталы «Кредо» йондоҙо — «йәмғиәтте үҫтереүгә индергән өлөшө өсөн» («Рейтингтар һәм номинациялар гранды» йәмәғәт ойошмаһы (ГРИН), 2011)
* «Cigno D’Oro» премияһы (Италия, 2011)
* Миҙалдар.

# Чкония Ламара Григорьевна
## Вокал партиялары

* «Даиси» З. Палиашвили — Маро
* «Абесалом и Этери» З. Палиашвили — Этери
* «Евгений Онегин» П. И. Чайковского — Татьяна
* «Иоланта» П. И. Чайковского — Иоланта
* «Травиата» Дж. Верди — Виолетта
* «Мадам Баттерфляй» Дж. Пуччини — Чио-Чио-сан
* «Царская невеста» Н. А. Римского-Корсакова — Марфа
* «Севильский цирюльник» Дж. Россини — Розина
* «Манон» Ж. Массне — Манон.
* «Риголетто» Дж. Верди — Джильда.
# Суйга (Кеть ҡушылдығы)

Суйга — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кеть йылғаһының һул ярына тамағынан 340 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 130 км.

# Суйга (Кеть ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010600112115200027184
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202718
* Бассейн коды — 13.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Туҡ районы

Туҡ районы, (Тоцкий район (рус.)) — Ырымбур өлкәһе районы. Майҙаны — 3,1 мең км². Иң ҙур йылғаһы — Туҡ. Район үҙәге – Туҡ (Тоцк) ҡасабаһы.

# Туҡ районы
## География

Район төньяҡта - Быҙаулыҡ, көнсығышта - Сорочинск ҡала округы, көньяҡ-көнсығышта - Ташлы районы, көньяҡ-көнбайышта - Первомайский районы, көнбайышта -Ҡорманай районы менән сиктәш.

# Туҡ районы
## Иҡтисад

Төп эш биреүсе – Рәсәй ҡурғау министрлығы. Районда 21-се гвардия механизация (мотоуҡсы) бригадаһы урынлашҡан. Районда хәрби аэродром һәм полигон урынлашҡан.
1954 йылдын 14 сентябрендә Георгий Жуков етәкселегендә Туҡ полигонда Атом-төш ҡоралы һынау үтте (сер исеме – “Снежок”).

# Туҡ районы
## Ҡоролошо

* Богдановка ауыл Советы
* Үрге Быҙаулыҡ ауыл Советы
* Задорожный ауыл Советы
* Зареченский ауыл Советы
* Злобинка ауыл Советы
* Кирсановка ауыл Советы
* Ковыляевка ауыл Советы
* Логачевка ауыл Советы
* Кесе Ремизенка ауыл Советы
* Мананниково ауыл Советы
* Медведка ауыл Советы
* Молодежный ауыл Советы
* Невежкино ауыл Советы
* Павло-Антоновка ауыл Советы
* Погромное ауыл Советы
* Преображенка ауыл Советы
* Пристанционный ауыл Советы
* Приютное ауыл Советы
* Саиновка ауыл Советы
* Свердлово ауыл Советы
* Суворовский ауыл Советы
* Туҡ ауыл Советы
# Ай-Шош-Юган

Ай-Шош-Юган — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сотэ-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Ай-Шош-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300028732
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302873
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Озёрная (Ват-Еган ҡушылдығы)

Озёрная — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ват-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 115 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Озёрная (Ват-Еган ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010900112115200036408
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203640
* Бассейн коды — 13.01.09.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Таптыков ҡаласығы

Таптыков ҡаласығы (рус. Таптыковское городище) — Башҡортостан Республикаһының Өфө районы Таптыков ауылы эргәһендә урынлашҡан б.э. VII—VIII быуаттарға ҡараған Ҡараяҡуп мәҙәниәте археологик ҡомартҡыһы

# Таптыков ҡаласығы
## Тасуирламаһы
### Урынлашыуы

Таптыков ҡаласығы Башҡортостан Республикаһының Өфө районы Таптыков ауылынан көнбайышҡа табан 1 км алыҫлыҡта Дим йылғаһының уң ярындағы бейек моронда урынлашҡан. Таптыков ауылынан район үҙәгенә тиклем (Өфө) — 25 км яҡындағы тимер юл станцияһына (Авдон) — 7 км

# Таптыков ҡаласығы
## Тасуирламаһы
### Табылдыҡтар

Таптыков ҡаласығының 600 м² ашыу ере археологик тикшеренеүҙәр маҡсатында ҡаҙылған.
Ҡаласыҡ ялан яғынан 2 ур һәм соҡорҙар менән һаҡланған. Эске урҙың оҙонлоғо 50 м, киңлеге 5 м, бейеклеге 1,5 м, ҡаҙып ултыртылған бағаналар, эс яҡтан балсыҡ тултырылып, өҫтө-өҫтөнә һалынған бүрәнәләр менән нығытылған.
Балсыҡ ҡоролма ҡалдыҡтары һәм усаҡ, 12 хужалыҡ соҡоро табылған.
Ҡаҙыныу эштәре ваҡытында табылған балсыҡ әйберҙәр башлыса ауыҙҙары, ҡорһағы йәки муйыны тирәләй ҡыя һырҙар, ҡабарынҡы биҙәк төшөрөлгән һәм ваҡ ҡына соҡорло биҙәк баҫылған түңәрәк төплө көршәк һымаҡ һауыттарҙан ғибәрәт.
Таптыков ҡаласығында шулай уҡ һөйәк уҡ башаҡтары, йәйә өсөн пластиналар, таш һәм балсыҡ орсоҡбаштар, шлак ҡалдыҡтары, хайуан һөйәктәре табылған.
Ҡомартҡы материалдары Башҡортостан Республикаһының Археология һәм этнография музейында һаҡлана. Музей архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнгән Е. А. Поносова-Молло йортонда урынлашҡан .

# Таптыков ҡаласығы
## Асыш тарихы

Таптыков ҡаласығы 1962 йылда археолог Васюткин Сергей Михайлович тарафынан асыла.
1983 йылда, 1985—86 йылдарҙа тарих фәндәре кандидаты Илдар Мөҙәрис улы Аҡбулатов өйрәнә.
# Нуж

Нуж — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шашка йылғаһының уң ярына тамағынан 4,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Нуж
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400712112100001340
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100134
* Бассейн коды — 08.01.04.007
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1