yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Агаронов Ашот Моисеевич

Агаронов Ашот Моисеевич (4 ноябрь 1895 йыл — 21 август 1962 йыл) — совет ғалим-табибы, акушер, гинеколог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1935—1945 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина институтының кафедра мөдире. Медицина фәндәре докторы (1940), профессор (1935). Башҡорт АССР-ының (1945) һәм Әрмән ССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1961).

# Агаронов Ашот Моисеевич
## Биографияһы

Ашот Моисеевич (Мовсесович) Агаронов 1895 йылдың 4 ноябрендә Рәсәй империяһына ҡараған Тифлис ҡалаһында тыуған.
1918 йылда Киев университетының медицина факультетын тамамлай. Үҙ теләге менән Ҡыҙыл армияға бара. Хәрби табип булып хеҙмәт итә.
Һуңынан Тбилиси университетының акушерлыҡ һәм гинекология кафедраһы ассистенты (1925—1929); өлкән ассистенты (1929—1933), доцент (1933—1935), Ереван медицина институтының акушерлыҡ һәм гинекология кафедраһы мөдире (1954—1962); профессор, Башҡорт дәүләт медицина институтының акушерлыҡ һәм гинекология кафедраһы мөдире (1935—1945); Одесса медицина институтының акушерлыҡ һәм гинекология кафедраһы мөдире (1945—1954) булып эшләй. 1954 йылдан — Ереван медицина институты кафедраһын етәкләй.
Әрмән ССР-ының Акушер-гинекологтар ғилми йәмғиәте рәйесе була.
Акушер-гинекологтарҙың Бразилияла үткән халыҡ-ара конгрессынан ҡайтып килгәндә авиакатастрофала һәләк була.

# Агаронов Ашот Моисеевич
## Фәнни эшмәкәрлеге

Агароновтың ғилми-педагогик эшмәкәрлеге 1925 йылда Тефлис университетында башлана.
Фәнни хеҙмәттәре акушерлыҡ һәм гинекологияла рентген диагностикаһы, эндокринология өлкәһендәге тикшеренеүҙәр, ҡатын-ҡыҙҙарҙың енес органы яман шешен асыҡлау һәм дауалау өлкәһенә ҡағыла, асфиксия менән яңы тыуған балаларҙы реанимациялау мәсьәләләре менән шөғөлләнә, «Е» һәм «К» витаминдарын акушерлыҡта файҙаланыуҙы һәм ролен өйрәнә.
100-ҙән ашыу фәнни баҫмалар авторы. Фәнни эштәре (68 эше баҫтырылған) акушерлыҡ һәм гинекологияла рентген диагностикаһын ҡулланыу мәсьәләләренә, гинекология эндокринологияһына һәм яман шеш проблемаларына арналған.

# Агаронов Ашот Моисеевич
## Һайланма хеҙмәттәре

* Влияние тимуса и коры надпочечников на развитие матки (1941)
* Преждевременное прерывание беременности (монография)
* Очерки акушерской патологии и оперативное акушерство: табиптар өсөн әсбап. Мәскәү, 1954;
* Оперативное акушерство: студенттар һәм табиптар өсөн ҡыҫҡаса ҡулланма. Ереван, 1963.
# Оберхельдрунген

Оберхельдрунген (нем. Oberheldrungen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 892 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,41 км². Диңгеҙ кимәленән 150 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6577 һәм автомобиль коды — KYF.
# Ә. Х. Хәкимовтың мемориаль йорт-музейы

Ә. Х. Хәкимовтың мемориаль йорт-музейы — музей. Дәүләкән ҡалаһында урынлашҡан. 2005 йылдың декабрендә халыҡ яҙыусыһы Әхиәр Хәсән улы Хәкимовтың мемориаль йорт-музейы булараҡ ойошторолған. Башҡортостан Республикаһының Милли әҙәбиәт музейы филиалы. 2006 йылда хәҙерге исемен һәм статусын алған.

# Ә. Х. Хәкимовтың мемориаль йорт-музейы
## Музей экспозицияһы

Музей фонды 1200-ҙән артыҡ һаҡлау берәмәген тәшкил итә. Шулар араһында Башҡортостан Республикаһының халыҡ яҙыусыһы Әхиәр Хәсән улы Хәкимовтың китаптары, шәхси әйберҙәре, ҡулъяҙмалары, аудио‑ һәм видео материалдары, рәссам А.А.Абдулатипов ижад иткән портреты, скульптор М.Р.Сәғитов эшләгән Ә. Хәкимовтың ағас бюсы, Хәкимовтар ырыуының шәжәрәһе. 3 бүлектән торған экспозицияла яҙыусының тормошо һәм ижады тураһында фото‑ һәм документаль материалдар бар. Уның эш кабинетының һәм ҡунаҡ бүлмәһенең интерьеры элекке хәленә ҡайтарылған. Музейҙа хәтер кисәләре, балалар ижады конкурстары үткәрелә, уның янында “Дим” әҙәби берекмәһе эшләй. Ә. Х. Хәкимовтың ҡатыны Лидиә Камал ҡыҙы Хәкимова яҙыусының әҙәби мираҫын һаҡлап ҡалыуға һәм өйрәнеүгә ҙур өлөш индергән. Ҡыҙы Гөлшат Хәкимова менән бергә ул күп йылдар дауамында материалдарҙы йыйған, ҡараламаларҙы уҡыған, яҙыусының тәүге әҫәрҙәрен баҫтырыуға күп көс һалған һәм уның ижадына ҡарашты киңәйткән.

# Ә. Х. Хәкимовтың мемориаль йорт-музейы
## Китаптары

Мостай Кәримдең шиғриәтенә арналған «Быуат менән бергә» («С веком наравне») монографияһы Ташкентта урыҫ телендә баҫыла. Повестары: «Гөлбикә» (1971 йыл), «Осар ҡоштар» (1973), «Күпер» (1975), «Йәйғор» (1973), «Бәйге» (1974), «Аҡһаҡ бүре» (1977), «Туй» (1977) Романдары: «Ҡуштирәк» (1982 йыл), «Һауыр ҡумта» (1982), «Думбыра сыңы» (1984), «Ҡош юлы» (1986), «Өйөрмә» (1990), «Дауылдан ҡотолоу юҡ» (1994), «Каруан» (1997). «Ҡуштирәк» һәм «Һауыр ҡумта» романдары өсөн Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (1984), «Думбыра сыңы» китабы өсөн РСФСР-ҙың М. Горький исемендәге дәүләт премияһы (1989) менән бүләкләнә.
# Ырыҫкүл

Ырыҫкүл - рус. Урускуль, Иряскуль - Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе Кәҫле районындағы күл.

# Ырыҫкүл
## Географияһы

Ырыҫкүл Силәбе өлкәһенең Кәҫле районында, Ирташ күленән 7,5 км көнсығыштараҡ урынлашҡан күл.
Координаттары: 57°18'46"N 69°4'17"E
Ырыҫкүл тирәһендә Берҙәнеш, Ҡужагүл һәм Ҡыҙылташ күлдәре урынлашҡан.

# Ырыҫкүл
## Тасуирламаһы

Соҡоро эрозиялы-тектоник процестар һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Төбөндәге ултырмалар ҡеүәте яҡынса 2 м (географ В.Н. Лебедев мәғлүмәттәре буйынса, 1907 йылда 10 метрға еткән булған).
Ярҙары һөҙәк, тигеҙ. Аҡмай торған һыу ятҡылығы. Көҙгөһөнөң майҙаны 5 км², км² (абс. кимәле 234 метр булғанда); һыу массаһы күләме 15 млн м³; максималь тәрәнлеге — 3,8 м, уртаса тәрәнлеге — 3 метр тирәһе.
Төбө тигеҙ; көнсығыш өлөшөндә күлдең тәрәнлеге бер аҙ арта - (В. Н. Лебедева 1907 йылда башҡорттарҙвн яҙып алған риүәйәттәр буйынса,бында «Акташ» ята).
Һыуы тоҙ тәме итә (минераллашыуы йәйге ваҡытта 3,3—3,7 г/л тиклем, ҡышын 4,3 —5 г/л тирбәлә)
Һыуҙың үтә күренеүсәнлеге йәйге осорҙа 1 м тирәһе, ҡыш — 2 метр тирәһе.
Төп ихтиофауна вәкилдәре — карп, табан
1957 йылда «Маяҡ» химкомбинаты аварияһы арҡаһында Ырыҫкүл радиоактив бысраныуға дусар була.
Хәҙерге ваҡытта 90Sr буйынса яҡынса 100 Бк/л, 137Cs буйынса — 0,3 Бк/л тәшкил итә. Күл төбө һәм балыҡтары шулай уҡ радионуклидтар менән ныҡ бысранҡан. Күл хужалыҡта ҡулланыуҙан сығарылған.

# Ырыҫкүл
## Этимологияһы

Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнеп, китаптар сығарған географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә был топоним башҡорт телендәге Ырыҫ тигән һүҙҙән йәки ошо һүҙ менән ҡушылған Ырыҫҡол тигән башҡорт ир-ат исеменән килеп сыҡҡан тип яҙа.
# Балыҡ (мәғәнәләр)

Балыҡ ошо мәғәнәләрҙә ҡулланыла:
* Балыҡ - (лат. Pisces) — һалҡын ҡанлы һыу хайуандары, хайуандар донъяһының айырым класы; йөҙгөстәр ярҙамында хәрәкәт итә.
* Балыҡ - балыҡтан әҙерләнгән аш-һыу.
* Балыҡ майы - балыҡтан алынған май.

# Балыҡ (мәғәнәләр)
## Астрономия һәм астрология

* Алтын Балыҡ - (лат. Dorado) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — α Dor, яҡтылығы 3,27 була. Майҙаны буйынса урыны — 72.
* Елбәҙәк Балыҡ - (лат. Volans) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — β Vol, яҡтылығы 3,77 була. Майҙаны буйынса урыны — 76.
* Көньяҡ Балыҡ - (лат. Piscis Austrinus) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — Фомальгаут (α PsA), яҡтылығы 1,16 була. Майҙаны буйынса урыны — 60.
* Балыҡтар (карлик галактика) - (лат. Pisces; LGS 3) — йондоҙлоғо исеменән аталған карлик галактика.
* Балыҡ - зодиак йондоҙлоғо.
* Балыҡ - зодиак билдәһе.

# Балыҡ (мәғәнәләр)
## Топоним

* Балыҡ Биҫтәһе — Татарстан Республикаһындағы Балыҡ Биҫтәһе районының үҙәге.
* Балыҡлыкүл - (рус. Балыклыкуль) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл.
* Балыҡлыбаш - (рус. Балыклыбашево) — Башҡортостандың Фёдоровка районындағы ауыл.

# Балыҡ (мәғәнәләр)
## Күсмә мәғәнәлә

* Балыҡ кеүек йылҡылдап тора - көр мал тураһында.
* Бер балыҡ башын сәйнәү - туҡтауһыҙ бер үк хәбәрҙе һөйләп тороу.
# Бобрик (Дон ҡушылдығы)

Бобрик — Рәсәйҙәге йылға. Липецк өлкәһе,Тула өлкәһе,Рязань өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дон йылғаһының уң ярына тамағынан 1862 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Бобрик (Дон ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы башынан Задонск ҡалаһына тиклем, Красивая Меча һәм Сосна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010100312107000000151
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000015
* Бассейн коды — 05.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Одинцово

Одинцово (рус. Одинцово) — Мәскәү өлкәһендәге ҡала.
# Курчалой Ислам институты

Әхмәт хажи Ҡадыров исемендәге Курчалой Ислам институты (рус. Курчалоевский исламский институт) — Чечня Республикаһының юғары дини уҡыу йорто. Төньяҡ Кавказдағы тәүге Ислам институты. Курчалой ҡалаһының үҙәк өлөшөндә урынлашҡан.

# Курчалой Ислам институты
## Тарихы

1988 йылда дини эшмәкәр, эшҡыуар, меценат Насуха хажи Әхмәтов Төньяҡ Кавказда «Төньяҡ Кавказ мәҙрәсә»һе ойоштора, унда теләүселәр ислам дине ҡанундарын өйрәнеү мөмкинлеге ала, шул уҡ ваҡытта ул Әхмәт хажи Ҡадировҡа үҙенең пландарын тормошҡа ашырыуҙа ярҙам һорап мөрәжәғәт итә. Ул ваҡытта Әхмәт хажи Ҡадиров дин тәғлимәте буйынса ғалим була. Ул Бохарала «Мир-Ғәрәп» мәҙрәсәһен һәм Ташкент Ислам институтын тамамлай. Башта институт уға нигеҙ һалыусы Насуха хажи Әхмәтов хөрмәтенә атала.
1991 йылдың 29 апрелендә мәҙрәсә юғары дини уҡыу йорто — Курчалой Ислам институты тип үҙгәртелә. 2004 йылда Чечня Республикаһы президенты Әхмәт хажи Ҡадиров һәләк булғандан һуң, институттың исеме Әхмәт хажи Ҡадиров исемендәге Курчалой Ислам институты тип үҙгәртелә.
2007 йылда Чечня Республикаһы президенты Рамзан Ҡадировтың инициативаһы буйынса, Ислам юғары уҡыу йортона реконструкция үткәрелә. Яңы корпустар: административ һәм уҡыу корпустары, 220 урынлыҡ ятаҡ, ашханаһы һәм спорт залы төҙөлә.

# Курчалой Ислам институты
## Белем биреү

Институт эшләй башлағандан алып уны имам-дин белгесе, ғәрәп телеуҡытыусыһы һөнәре буйынса 627 студент тамамлай. 2018 йылда институтта 332 студент уҡый. Вуздың республика буйынса 13 филиалы бар.

# Курчалой Ислам институты
## Билдәле тамамлаусылар

* Чечня Республикаһы Хөкүмәте Рәйесе урынбаҫары, ЧР финанс министры Солтан Тагаев.
# Иҫке Боғаҙы (Татарстан)

Иҫке Боғаҙы — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районындағы ауыл. Иҫке Боғаҙы ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

# Иҫке Боғаҙы (Татарстан)
## География

Ауыл Бәжәҙә йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 18 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Иҫке Боғаҙы (Татарстан)
## Тарих

Иҫке Боғаҙы — йәнәй ырыуы башҡорттарының ауылы. XVII быуатта нигеҙләнгән. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Йәнәй улусы Боғаҙы түбәһенә ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Байсар улусы составына керә.
1848 йылда 2 тирмән, мәсет (1836 йылдан билдәле); 1870 йылда мәсет, мәктәп (1853 йылда асыла), ел тирмәне; 1905 йылда бакалея кибете, хужалыҡ магаины; 1911 йылда 2 мәсет теркәлгән.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составына керә.

# Иҫке Боғаҙы (Татарстан)
## Халҡы

1795 йылда ир енесле 67 башҡорт; 1816 йылда — 119 башҡорт; 1834 йылда — 200 башҡорт; 1859 йылда — 471 башҡорт; 1870 йылда — 684 башҡорт; 1912 йылда — 1150 аҫаба башҡорт йәшәй.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1859 | 1870 | 1884 | 1897 | 1906 | 1913 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 | 2008 |
| 461 | 684 | 635 | 802 | 957 | 1150 | 1147 | 904 | 566 | 490 | 438 | 552 | 960 | 698 | 660 | 569 |

# Иҫке Боғаҙы (Татарстан)
## Инфраструктура

Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.
# Абдулла ҡала округы

Абду́лла ҡала округы — Ырымбур өлкәһендәге ҡала округы.
Ырымбур (300 км) — Һамар (300 км) — Өфө (300 км) өсмөйөш үҙәгендә тора.

# Абдулла ҡала округы
## Билдәле шәхестәр

* Пушкарёв Василий Александрович (5.03.1959), ғалим-табип-онколог. Медицина фәндәре докторы (2007). Рәсәй Федерацияһының (2012) һәм Башҡортостан Республикаһының (2004) атҡаҙанған табибы, Башҡортостандың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2002). Берләшкән дәүләт сәйәси идаралығы совхозының 1‑се бүлексәһенән.
* Разгоняев Николай Федорович (07.03.1938—2.12.2010), нефтсе, 1989—1999 йылдарҙа «Туймазынефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Вәкилдәр палатаһы депутаты. «Почёт Билдәһе»ордены кавалеры, Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың атҡаҙанған нефтсеһе, Октябрьский ҡалаһының почётлы гражданы (1998). Сығышы менән Баклановка ауылынан.
# Ҡушкилде

Ҡушкилде — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостандың Ейәнсура районы биләмәләрендә аға. Йылға оҙонлоғо 14 км тәшкил итә.
Яутүбә һыртының көнбайыш битләүендә шишмәнән баш ала. Дөйөм алғанда, көньяҡ-көнбайыш йүнәлешендә текә ярлы үҙән буйлап Георгий тәбиғи сиге янынан аға. Йылға башы Ҡужанаҡ ауылы территорияһында Ҡороюл йылғаһының һул яры яғынан 12 километрҙа ята.

# Ҡушкилде
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәренә ярашлы Урал бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы башынан Оло Эйек йылғаһына ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй бассейны өлөшө).
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000512112200005515.
# Нуғай Урҙаһы

Нуғай Урҙаһы — боронғо төрки дәүләт (XV—XVII бб.). Көнсығыш Алтын Урҙаhы ярсығы. Ул көнбайыш Ҡаҙағстанда урынлашҡан. Ҡалмыҡтар Нуғай Урҙаһын XVII быуатта ҡыра.
Башҡортостан тарихы :
Боронғо нуғайҙарҙан бер нисә халыҡ сыҡҡан: ҡарағалпаҡтар (Алтыул Урҙанан), нуғайлы (Кесе Нуғай Урҙанан; хәҙерге нуғай Төньяҡ Кавказда йешеле торған). Оло Нуғай Урҙа нуғайҙарына башҡорт, ҡазаҡ, ҡырым татар, татар халыҡтары ингән.
# Кесе Покша

Кесе Покша — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Горький һыуһаҡлағысының һул ярына тамағынан 2524 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Кесе Покша
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы), Унжа йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300412110000013315
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001331
* Бассейн коды — 08.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Бетцендорф (Саксония-Анхальт)

Бетцендорф (Саксония-Анхальт) (нем. Beetzendorf) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3365 кеше йәшәй. Майҙаны — 25,46 км². Диңгеҙ кимәленән 35 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38489 һәм автомобиль коды — SAW.
# Түрешле

Түрешле (рус. Тюрюшля) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 1066 кеше. Почта индексы — 453144, ОКАТО коды — 80249888001.

# Түрешле
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Стәрлетамаҡ): 38 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Стәрлетамаҡ): 38 км
# Греми

Греми (груз. გრემი) — XVI быуат архитектура ҡомартҡыһы — грузин тарихи өлкәһе Кахетиялағы батша ҡәлғәһе. Архангелдар сиркәүе менән ҡәлғә — былар барыһы ла, ҡасандыр ныҡ үҫешкән Греми ҡалаһынан ҡалған нәмәләр. Архитектура комплексы хәҙерге ауылдан көнсығышҡа ҡарай Кварели ҡалаһының шул уҡ исемле районында, Грузияның баш ҡалаһы Тбилисинан 175 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Греми
## Тарихы

Греми ҡалаһы XVI—XVII быуаттарҙа Кахетия батшалығының баш ҡалаһы була. Ҡалала күп һанлы әрмәндәр йәшәй. XVII быуаттың 30-сы йылдарында ҡалала илселеге менән Федор Волконский була, ул ҡалала әрмән сиркәүенең, таш ҡойма менән әрмән ихатаһының, уның артында тағы бер сиркәү барлығын билдәләп китә. Батша ихатаһы эргәһендә унан тыш тағы ун сиркәү була. Леван Кахетинский нигеҙ һалған баш ҡала батша резиденцияһы һәм Бөйөк Ебәк юлының йәнле сауҙа ҡалаһы була, 1615 йылда шаһ Ғәббәс I ғәскәрҙәре уны ер менән тигеҙләй. Шул ваҡыттан алып ҡала элекке сәскә атҡан ваҡытына ҡайта алмай һәм XVII быуатта Кахетия батшалары үҙенең баш ҡалаһын Телавиға күсерә.
Ҡала яҡынса 40 гектар майҙанды биләй һәм өс төп өлөштән — Архангелдар сиркәүенән, сауҙа районы һәм батша резиденцияһынан тора. Даими археологик тикшеренеүҙәрҙе был районда А. Мамулашвили һәм П. Закараиа 1939—1949 йылдарҙа һәм 1963—1967 йылдарҙа үткәрә.
2007 йылда Греми ҡомартҡылары ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исмелегенә индереү өсөн тәҡдим ителә.

# Греми
## Архитектураһы

Архангелдар сиркәүе комплексы ҡалҡыулыҡта урынлашҡан һәм Михаил һәм Гавриил Архангелдар сиркәүенең үҙенән, манаранан, өс ҡатлы һарайҙан һәм шарап мөгәрәптәренән (марани) тора. Комплекс стеналар, башнялар һәм амбразуралар менән уратып алынған. Йылғаға алып барыусы йәшерен ер аҫты юлының ҡалдыҡтары һаҡланып ҡалған.
Архангелдар сиркәүе 1565 йылда батша Леван Кахетинский бойороғо буйынса төҙөлгән һәм 1577 йылда биҙәлгән. Был таш тәре-көмбәҙле ҡорам. Традицион грузин таштан һалынған, үҙ эсенә урындағы иран архитектураһын ала. Бинаның өс инеү урыны бар — төп көнбайыш һәм ике ҡабырға — төньяҡ һәм көньяҡтан. Ҡорамдың көмбәҙе алтарь апсидаһының мөйөштәрендә һәм терәк ике бағанала ята. Көмбәҙ барабанының аркатура бүлкәте һәм һигеҙ тар тәҙрәһе бар. Фасад өс аркалы секцияларға бүленгән.
Сиркәү манараһында бер нисә археологик экспонаттар һәм XVI быуат пушкаһы ҡуйылған. Стеналарын хәҙерге грузин рәссамы Леван Чогошвили эшләгән Кахети батшаларының портреттары биҙәй.
# Лямъя

Лямъя — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Пелым йылғаһының уң ярына тамағынан 534 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 61 км.

# Лямъя
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200011802
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201180
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Кагальтура

Кагальтура — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Васюган йылғаһының һул ярына тамағынан 182 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Кагальтура
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010800112115200031529
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203152
* Бассейн коды — 13.01.08.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Эшләпә

Эшләпә — баш кейеме, башҡа кейелә торған түбә өлөшөнән һәм уның ситенән сығып торған тирәстән ғибәрәт баш кейеме.
Күп ерҙәрҙә эшләпәгә ҡауырһын, таҫма, ҡарасҡы кеүек нәмәләр тағып кейгәндәр һәм был әле лә күҙәтелә. Эшләпә башты, сәсте яуым-төшөмдән, елдән, ҡояштан һәм һыуыҡтан һаҡлай торған әйбер булыу менән бер рәттән ҡупшылыҡ өсөн дә ҡулланыла.

# Эшләпә
## Эшләпә - башҡорттарҙа

Эшләпә - башҡорттарҙа борон башлыса ир-ат кейә торған баш кейеме булған, әммә уны бер ни менән дә биҙәмәгәндәр. Ғәҙәттә аҡ төҫтәге йөндән баҫып, тирәсен өҫкә ҡайтарып баҫҡандар. Был Х1Х быуат аҙағында, ХХ быуат башында төшөрөлгән фотоларҙа күренә
* Байҙар ғына кейә ҡамсат бүрек,
* Беҙ кейәбеҙ кейеҙ эшләпә (Халыҡ йырынан)

# Эшләпә
## Тарихы

XVII быуатта Европала Утыҙ йыллыҡ һуғыш барышында барса илдәр халҡы хәрбиҙәрсә кейенгән һәм ирҙәре лә, ҡатындары бәрәс тиреһенән тегелгән эшләпә кейгән. Улар ҡауырһындары менән генә айырылған.
XVII быуат урталарында эшләпә ҡаты эслеккә ултыртып эшләнә башлаған, ҡара төҫтәргә өҫтөнлөк бирелгән. Яҡынса 1670 йылдан бар Европала француз модаһы алға сыға, уны ҡауырһын ҡаҙап, тирәсен өс урындан күтәртеп тегәләр.
Пудралы париктар осоронда эшләпә буялмаһын өсөн уны ҡултыҡ аҫтына ҡыҫтырып йөрөй башлағандар, ул өс мөйөшлөгә әйләнгән, ҡауырһын урынына уҡа теккәндәр.

# Эшләпә
## Төрҙәре

Эшләпә төрҙәре :
| Атамаһы | Һүрәтләнеше |
| Акубра | Австралия ир-ат эшләпәһе каскада. Икенсе төрө — Тобаранетели |
| Галеро | Бик ҙур, ялпаҡ, киң тирәсле ҡыҙыл эшләпә, тирәсенән 15 суҡ төшөп тора, шулай уҡ кардинал санының геральдик танытмаһы булып торған. |
| Котелок | Түңәрәк түбәле, ғәҙәттә өҫкә табан ҡараған түңәрәк тирәсле ир-ат эшләпәһе. |
| Фетр эшләпә | XX быуат башында популяр эшләпә. |
| Канотье | Тәпәш, цилиндр рәүешле , тар тирәсле, ҡара таҫмалы һалам эшләпә. |
| Ковбой эшләпәһе | Фетра йәки күндән тегелгән, ике ҡырҙан өҫкә бөгөлгән тирәсле эшләпә. . |
| Цилиндр | Цилиндр кеүек бейек түбәле эшләпә. |
| Шапокляк | Складная эшләпә-цилиндр, ныне используется только цирковыми артистами. |
| Шуте | Ҡатын-ҡыҙ эшләпәһе, цилиндр. Япондарҙа кератана тигән эшләпә бар. |
| Боливар | Киң тирәсле эшләпә-цилиндр. |
| Панама | Еңел туҡыманан йә һаламдан эшләнгән йомшаҡ эшләпә, ҡояш нурҙарынан һаҡланыу өсөн ҡулланыла. |
| Треуголка | Өс мөйөшләп өҫкә ҡаратылған тирәсле эшләпә. |
| Двууголка | XVIII быуат аҙағында килеп сыҡҡан ике мөгөҙлө эшләпә. |
| Конфедератка | Тирәсһеҙ, дүрт мөйөшлө, суҡлы эшләпә . |
| «Сусҡа бәлеше» | Тәпәш цилиндр түбәле, тар тирәсле эшләпә. 1960—1970 йылдарҙа ҡайһы бер субмәҙәниәттәрҙә кейелә. |
| Прудик эшләпәһе | Киң тирәсле испан ир-ат эшләпәһе. |
| Трилби | Йомшаҡ эшләпә (ир-аттыҡы). |
| Шерлок Холмс эшләпәһе | Алдан һәм арттан козыреклы, һунарсы эшләпәһе. |
| Хомбург | XX быуат уртаһында популяр фетр эшләпә. |
| Клош | Ҡыңғырау рәүешле ҡатын-ҡыҙ эшләпәһеД. 1920 йылдар модаһы. |
| Атур | Конус рәүешле ҡатын-ҡыҙ эшләпәһе. |
| Петас | Боронғо Грецияла киң таралған, ҡояштан һаҡланыу өсөн ҡулланылған йомшаҡ һәм киң тирәсле эшләпә. |

# Эшләпә
## Шулай уҡ ҡара

* Брыль
# Кундрючья

Кундрючья (укр. Кундрю́ча) — Рәсәйҙең Ростов өлкәһедәге һәм Украинаның Луганск өлкәһеһендәге йылға, Северский Донец йылғаһының уң ҡушылдығы

# Кундрючья
## Тасуирламаһы

Оҙонлоғо — 244 км, бассейн майҙаны — 2320 км². Донецк һыртынан башлана. Башлыса ҡар һыуы менән туҡлана. Уртаса йыллыҡ һыу сығымы — тамағында — 3,74 м³/сек. Ноябрь аҙағында туңа, март уртаһында асыла. Кундрючья йылғаһы буйында Ҡыҙыл Сулин ҡалаһы урынлашҡан. Суднолар йөрөй торған түгел. Был йылғала ҙур һыуһаҡлағыс һәм быуа менән райондың эре электр станцияһы урынлашҡан. Балыҡ ресурстарына бай: карп, һаҙан, алабуға, суртан, һыла, йәйен бар. Ҡыҫала күп. Әлеге ваҡытта йылғала һыу инеп рәсми рәүештә тыйылған, сөнки һыу ныҡ бысранған.
Григорий Капустин 1721 йыл аҙағында Кундрючья йылғаһында таш күмерҙең ятҡылығын асҡандан һуң бында Донецк таш күмер бассейнының геология разведкаһы эштәр башлай.

# Кундрючья
## Тасуирламаһы
### Ҡушылдыҡтары (тамағынан км алыҫлыҡта)

* 14 км: исемһеҙ йылға, Үрге Кундрюченская станицаһы эргәһендә
* 88 км: исемһеҙ йылға, Садки ауылы эргәһендә
* 166 км: Оло Гнилуша йылғаһы
* 167 км: Гнилуша йылғаһы
* 216 км: Бургутка йылғаһы
* 220 км: Оло Бургуста йылғаһы