yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Арка-Сяду-Лыбыты

Арка-Сяду-Лыбыты — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Адер-Паюта йылғаһының һул ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.

# Арка-Сяду-Лыбыты
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15040000212115300054044
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305404
* Бассейн коды — 15.04.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Оло Татарка (Усьва ҡушылдығы)

Оло Татарка — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Усьва йылғаһының һул ярына тамағынан 147 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Оло Татарка (Усьва ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100712111100011474
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101147
* Бассейн коды — 10.01.01.007
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ҡайраҡты (Күжә ҡушылдығы)

Ҡайраҡты — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостандың Бөрйән районы биләмәһендә аға. Күжә йылғаһының (Нөгөш бассейны) һул ҡушылдығы.
Йылға оҙонлоғо 10 км. Көньяҡ Уралдың таулы урман биләмәләрендә аға. Йылғаның башы Мәсем тауының көнбайыш битләүендә, Яңы Мөсәт ауылынан 11 км көньяҡ-көнбайышта. Ағымының дөйөм йүнәлеше — төньяҡ-көнбайыш. Күжә йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк һәм Ғәлиәкбәр. ауылынан 9 км көньяҡ-көнсығышта ҡушыла.
Төп ҡушылдығы — Беткәсек (ҡушылдыҡ).
Йылға бассейнында тораҡ пункттар юҡ.

# Ҡайраҡты (Күжә ҡушылдығы)
## Этимологияһы

Йылға төбөндә яҫы ҡайраҡ таштар бар. Халыҡ был таштарҙы ҡайраҡ итеп ҡулланған. Йылғаның исеме шунан килеп сыҡҡан булырға тейеш. Урындағы халыҡ йылғаны Ҡайраҡлы тип йөрөтә. Ҡайраҡ таштары булған Ҡайраҡлы йылға мәғәнәһендә.

# Ҡайраҡты (Күжә ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нөгөш йылғаһы башынан Нөгөш һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200312111100017903
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101790
- ГӨ буйынса томы — 11
- Бассейн коды — 10.01.02.003
- ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Соколовка ауыл Советы (Дәүләкән районы)

Соколовка ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Дәүләкән районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Соколовка ауылы.

# Соколовка ауыл Советы (Дәүләкән районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Кесе Сынь-Ега

Кесе Сынь-Ега — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сынь-Ега йылғаһының һул ярына тамағынан 113 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Кесе Сынь-Ега
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200051724
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115205172
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Дубровин Борис Анатольевич

Борис Анатольевич Дубровин (1950 йыл 6 апрель, Мәскәү — 2019 йыл 19 март, Триест) — СССР һәм Рәсәй математигы, математик физиканың геометрик ысулдары буйынса белгес.

# Дубровин Борис Анатольевич
## Биографияһы

1972 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетын тамамлай. Физика-математика фәндәре кандидаты (1976, диссертация темаһы «Конечнозонные потенциалы оператора Штурма — Лиувилля и римановы поверхности»), физика-математика фәндәре докторы (1984, диссертация темаһы «Геометрия абелевых многообразий и римановых поверхностей и нелинейные уравнения»).
1988—1993 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университетының юғары геометрия һәм топология кафедраһы профессоры.
1993 йылдан 2019 йылға тиклем — «Халыҡ-ара алдынғы тикшеренеүҙәр мәктәбе» (Триест ҡалаһы) Халыҡ-ара институтының математика профессоры.
2010 йылдан — Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетының «Н. Н. Боголюбов исемендәге математик физиканың геометрик ысулдары» лабораторияһы мөдире. Рәсәй Фәндәр академияһының В. А. Стеклов исемендәге математика институтының геометрия һәм топология кафедраһының штаттан тыш хеҙмәткәре.
Оҙайлы ауырыуҙан һуң, 2019 йылдың 19 мартында вафат була (амиотрофик латераль склероз).

# Дубровин Борис Анатольевич
## Фәнни эшмәкәрлеге

Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе: геометрияла һәм физикала интеграль системалар теорияһы: Фробениус күп төрлөлөгө, Громов—Виттен инварианттары, үҙенсәлектәр теорияһы, айырым сығарылмаларҙа интегралланыусы тигеҙләмәләрҙең нормаль формалары, гиперболик системаларҙың Гамильтон ҡуҙғыуҙары, изомонодром деформациялар геометрияһы, Риман йөҙөндә тэта-функцилар һәм һыҙыҡһыҙ тулҡындар.
«Современная геометрия» (М.: Наука, 1979 — «Современная геометрия. Методы и приложения», 1984 — «Современная геометрия. Методы теории гомологий») уҡыу әсбаптарының авторҙашы (С. П. Новиков иһәм А. Т. Фоменко менән берлектә), улар 1986—2013 йылдарҙа күп тапҡыр яңынан баҫыла . 1982 йылдан 1992 йылға тиклем Спринтер нәшриәтендә шулай уҡ китаптың инглиз теленә тәржемәһе баҫылып сыға .

# Дубровин Борис Анатольевич
## Ғаиләһе

Ҡатыны — Ирина, ҡыҙҙары — Лиза һәм Даша.
# Майлендорф

Майлендорф (нем. Meilendorf) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 250 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,89 км². Диңгеҙ кимәленән 84 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6386 һәм автомобиль коды — ABI.
# Баева Вера Михайловна

Баева Вера Михайловна (29 март 1936 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең опера һәм камера йырсыһы (лирик-колоратур сопрано), педагог. 1959—2000 йылдарҙа Свердловск дәүләт филармонияһы солисы, бер үк ваҡытта 1968—1973 йылдарҙа һәм 1982 йылдан М. П. Мусоргский исемендәге Урал консерваторияһы уҡытыусыһы, профессор (1996). СССР-ҙың халыҡ артисы (1986).

# Баева Вера Михайловна
## Биографияһы

Вера Михайловна Баева 1936 йылдың 29 мартында Өфөлә күп балалы ғаиләлә тыуа.
1959 йылда Урал консерваторияһын (Свердловск, хәҙер Екатеринбург) тамамлай. Яңғыҙ йыр класында — П. А. Ноздровскаяла, ә камера йыры класында Б. И. Певзнерҙа уҡый.
1959-2000 йылдарҙа — Свердловск дәүләт филармонияһы солисы.
Йырсы ижадында фортепиано оҙатыуындағы яңғыҙ йыр концерттары төп урынды биләй. Репертуарында биш йөҙләп әҫәр — романстар, операларҙан ариялар, халыҡ йырҙары, Көнбайыш Европа, рус һәм совет камера-вокаль һәм опера классикаһы, донъя халыҡтары йырҙары.
Йырсы ҡаҙаныштарының береһе — М. Глиэрҙың тауыш менән оркестр өсөн концертын башҡарыу. Баеваның ижадында органға ҡушылып йырлау ҙа ҙур ғына урын биләй. Вокаль-симфоник әҫәрҙәр (Дж. Верди, В. А. Моцарт һ.б.) башҡарыуҙа ҡатнаша. Уның башҡарыуында И. С. Бах, Г. Ф. Гендель кантаталарынан ариялар вокаль оҫталыҡ өлгөһө булып тора.
1968—1973 йылдарҙа һәм 1982 йылдан алып М. П. Мусоргский исемендәге Урал консерваторияһында уҡыта (1996 йылдан — профессор). Уҡыусылары араһында — Рәсәйҙең атҡаҙанған артистары И. Наумова, М. Силина, Коми Республикаһының халыҡ артисы Е. Лагода, Бүрәт Республикаһының халыҡ артисы, халыҡ-ара конкурстар лауреаты С. Крупина, халыҡ-ара конкурстар лауреаты Н. Белоусова.
1987 йылдан — «Свердловск өлкәһенең музыкаль йәмғиәте» төбәк йәмәғәт ойошмаһының идара рәйесе. Екатеринбург ҡалаһы призына Йәш вокалсыларҙың халыҡ-ара конкурсының жюри рәйесе.
2006 йылда Екатеринбургта «Урал» студияһында «Дороги любви» тигән альбомы сыға, унда йырсының 42 яҙмаһы инә.

# Баева Вера Михайловна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* М. И. Глинка исемендәге III Бөтә Союз вокалсылар конкурсы лауреаты (2-се премия, Мәскәү, 1965).
* РСФСР-ҙың халыҡ артисы(1979)
* СССР-ҙың халыҡ артисы (1986)
* «Намыҫлы хеҙмәт өсөн. Владимир Ильич Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу уңайынан» миҙалы
* Әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендәге ҙур ҡаҙаныштары өсөн Свердловск өлкәһе губернаторы премияһы (2004)
* Екатеринбургтың почётлы гражданы (1993).
# Этология

Экология менән бутамаҫҡа.этнология менән бутамаҫҡа.этиология менән бутамаҫҡа.
Этология (бор. грек. ἦθος «ғөрөф ғәҙәт, холоҡ, ғәҙәт, йола») — зоология фәненең бер тармағы. Хайуандарҙың ,шул иҫәптән кешенең нәҫел аша көйләнгән ҡылыҡтарын (инстинкттар) өйрәнә.
Был терминды фәнгә башлап 1859 йылда француз зоологы Жоффруа Изидор Сент-Илер индерә.
Был фән зоология, эволюцион биология, физиология, генетика, сағыштырма психология, зоопсихология менән тығыҙ бәйле, шулай уҡ когнитив этологияның айырылғыһыҙ өлөшө булып тора.
Этология фәненә нигеҙ һалыусы, нобель премияһы лауреаты Конрад Лоренц этологияны « хайуан ҡылыҡтарының морфологияһы» тип атай.

# Этология
## Тарихы һәм атаманың килеп сығышы

«Этология» грек теленән алынған һүҙ: этос (бор. грек. ἦθος «ғөрөф ғәҙәт, холоҡ, ғәҙәт, йола»).
Термин хәҙерге мәғәнәһендә 1902 йылдан АҠШ энтомологы Уильям Мортон Уилер хеҙмәттәре аша билдәле була башлай.
Ә быға тиклем термин төрлөсә ҡулланылып килә. Мәҫәлән, xvii быуатта этолог тип, кеше характерын кәүҙәләндергән актерҙы атағандар. xviii быуатта этология этика мәғәнәһендә ҡулланылған.
1843 йылда Дж. Милль этология тип психологияның кеше характерын өйрәнеүсе бүлеген атарға тәҡдим итә.
Хәҙерге мәғәнәһендә термин беренсе тапҡыр 1859 йылда биолог Исидор Жоффруа Сент-Илер тарафынан телгә алына. Ул этологияны хайуандарҙың тәбиғи мөхиттә (шарттарҙа) ҡылыҡтарын өйрәнеүсе фән ҡылыҡһырлай.
Этологияһы тулыһынса XX быуаттың 30-сы йылдарында формалаша. Зоологияның ялан практикаһы һәм эволюция тәғлимәте нигеҙендә айырым заттың ҡылығын сағыштырма тасуирлау фәне булып китә.
Фән булып формалашыуына башлыса Конрад Лоренц һәм Николас Тинбергендең хеҙмәттәре булышлыҡ итә. Әммә улар башта үҙҙәрен этолог тип атамайҙар.
Иң тәүҙә этолог термины АҠШ-та, хайуандарҙың тәбиғи шарттарҙағы ҡылыҡтарын өйрәнеүсе белгестәрҙе лаборатория шарттарында аналитик ысулдар менән эшләүсе психолог һәм бихевиористтарҙан айырыу өсөн ҡулланыла башлай .

# Этология
## Тинбергендең дүрт мәсьәләһе

Тинберген этологтар иғтибарын йүнәлтергә тейеш булған төп дүрт өлкәне билдәләп киткән. Уға ярашлы, тикшеренеүселәр хайуандарҙың ҡылығын тулыһынса өйрәнгән тип һаналһын өсөн түбәндәгеләрҙе асыҡларға тейеш :
* яраҡлашыу функцияһы: хайуанға тереклеген һаҡлауҙа, нәҫелен ҡалдырыу һәләтенә ҡылыҡтар нисек йоғонто яһай?
* сәбәбе:ҡылыҡтың атҡарыла башлауына нимәләр сәбәп була?
* онтогенез үҫеше: индивидуаль үҫеш (онтогенез) барышында ҡылыҡтары нисек үҙгәрә? ҡылыҡтың атҡарылыуы өсөн ниндәй тәжрибәнең булыуы кәрәк?
* эволюцион үҫеш: туғандаш төрҙәрҙең ҡылыҡтарында ниндәй оҡшашлыҡ һәм айырма бар? филогенез барышында был процестың нисек барлыҡҡа килеүе һәм үҫешеүе мөмкин?

# Этология
## Билдәле этологтар

| Конрад Лоренц Николас Тинберген Уоллес Крэг Леонид Крушинский Ричард Докинз Марина Бутовская | Десмонд Моррис Карл Фриш Дайан Фосси Виктор Дольник Ясон Бадридзе Евгения Тимонова |

# Этология
## Шулай уҡ, ҡарағыҙ

| Когнитивная этология Иерархия доминирования Агрессия (биология) Метка Уринация и поведение Запечатление (импринтинг) Инстинкт | Бихевиоризм Фиксированная форма действия Социобиология Поведение Решение задач животными Сигналы примирения |
# Фёдоровка (Кобра ҡушылдығы)

Фёдоровка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кобра йылғаһының уң ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 139 км.

# Фёдоровка (Кобра ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300212111100031082
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103108
* Бассейн коды — 10.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Оло Хупт-Се

Оло Хупт-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Саа-Яга йылғаһының һул ярына тамағынан 115 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Оло Хупт-Се
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112103000089831
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008983
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Рим-река

Рим-река — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Совза йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.

# Рим-река
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000000444
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000044
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Панков Гений Викторович

Панков Гений Викторович (29 май 1924 йыл — 26 ноябрь 1994 йыл) — инженер-технолог, хужалыҡ эшмәкәре һәм юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1974–1986 йылдарҙа Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе директоры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Ленин (1971), Октябрь Революцияһы (1976), ике 1-се дәрәжә Ватан һуғышы (1943, 1985), Ҡыҙыл Йондоҙ (1943), ике «Почёт Билдәһе» (1957, 1966) ордендары кавалеры. СССР-ҙың Дәүләт премияһы (1979) һәм СССР Министрҙар Советы премияһы (1982) лауреаты. БАССР‑ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1966), РСФСР‑ҙың атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (1983), СССР‑ҙың Граждандар оборонаһы отличнигы (1980), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1979), почётлы авиатөҙөүсе (1984).

# Панков Гений Викторович
## Биографияһы

Гений Викторович Панков 1924 йылдың 29 майында Өфөлә тыуған.
1949 йылда Өфө авиация институтын тамамлай һәм 1964 йылға тиклем Өфөләге 161-се заводта эшләй.
Артабанғы эш урындары: 1959—1963 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы, 1964—1986 йылдарҙа — Өфө приборҙар эшләү заводында баш инженер, 1974 йылдан алып — директор, 1960—1988 йылда Өфө авиация институтында уҡыта. 1956—1958 йылдарҙа Ҡытайҙа эшләй.
Өфө приборҙар эшләү заводында Г. Панков етәкселегендә борт цифрлы хисаплау машиналар серияһы, самолеттар, вертолеттар өсөн пилотаж-навигация комплекстары үҙләштерелә, «Мир» космос станцияһының борт комплексы идара итеү системаһы булдырыла, Конструкторлыҡ Бюро төҙөлә.

# Панков Гений Викторович
## Хеҙмәттәре

Панков Гений Викторович — яҡынса 90 фәнни хеҙмәт һәм 16 уйлап табылған нәмәләр авторы.
Машиналар эшләү заводтарын проектлау. Өфө, 1970;
Дөйөм завод хеҙмәттәрен һәм сәнәғәт биналарҙы технологик проектлауы. Өфө, 1983.

# Панков Гений Викторович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* СССР дәүләт премияһы (1979)
* Ленин ордены (1971)
* Октябрь Революцияһы ордены (1976)
* ике 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1943, 1985)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1957, 1966)
* БАССР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1966)
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған машиналар төҙөүсеһе (1983)
* СССР-ҙың граждандар оборонаһы отличнигы (1980)
* РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1979)
* Почётлы авиатөҙөүсе (1984).
# Удмурт теле

Удмурт теле (Удмурт кыл) — удмурттың теле (Удмуртияның рәсми теле). Удмурт теле Урал ғаиләһенә ҡарай. Удмуртияла удмурт теле рәсми тел булып һанала. Яҙмалары кирилл алфавитының нигеҙендә. 324 338 кеше удмурт телен туған теле рәүешендә белә.

# Удмурт теле
## Яҙма

Яҙмаһы — кирилл алфавиты. Грамматик төрө буйынса удмурт агглютинатив тел була.

# Удмурт теле
## Тарих

Фин-уғыр телдәре яҡын.

# Удмурт теле
## Удмурт алфавиты

Удмурт алфавиты урыҫ алфавитына нигеҙләнеп төҙөлгән. Хәҙерге удмурт алфавиты 38 хәрефтән тора.
| А а | Б б | В в | Г г | Д д | Е е | Ё ё |
| Ж ж | Ӝ ӝ | З з | Ӟ ӟ | И и | Ӥ ӥ | Й й |
| К к | Л л | М м | Н н | О о | Ӧ ӧ | П п |
| Р р | С с | Т т | У у | Ф ф | Х х | Ц ц |
| Ч ч | Ӵ ӵ | Ш ш | Щ щ | Ъ ъ | Ы ы | Ь ь |
| Э э | Ю ю | Я я | | | | |
# Ивровка

Ивровка — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Устье йылғаһының һул ярына тамағынан 114 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Ивровка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300212110000010699
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001069
* Бассейн коды — 08.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Джанашиа Симон Николаевич

Симон Николаевич Джанашиа (шулай уҡ Джанашия; груз. სიმონ ნიკოლოზის ძე ჯანაშია) (26 июль 1900 йыл, Кутаиси губернаһының Озургет өйәҙе Макванети ауылы — 15 ноябрь 1947 йыл, Тбилиси) — грузин тарихсыһы һәм йәмәғәт эшмәкәре, Грузин ССР-ы Фәндәр академияһын ойоштороусыларҙың береһе һәм уның академигы, тарих фәндәре докторы, профессор.

# Джанашиа Симон Николаевич
## Биографияһы

Симон Джанашиа 1900 йылдың 26 июлендә (башҡа сығанаҡтар буйынса — 18 ноябрҙә) Макванети ауылында (Гурия) тыуа. Билдәле грузин педагогы, этнограф һәм йәмәғәт хәйриәсеһе Николоз Джанашияның (1872—1918) улы була.
1922 йылда Симон Джанашиа Тбилиси дәүләт университетын тамамлай (беренсе сығарылыш). 1924—1947 йылдарҙа ошо университетта уҡытыусы (1924—1930), профессор ярҙамсыһы (1930—1935) һәм профессор (1935—1947) була. 1936 йылда Джанашиа СССР Фәндәр академияһы Грузин филиалы Тарих, тел һәм матди мәҙәниәт институтының директоры итеп тәғәйенләнә.
1941 йылда Грузин ССР-ы Фәндәр академияһын нигеҙләгән саҡта уның ғәмәли ағзаһы итеп һайлана. 1941—1947 йылдарҙа Академияның вице-президенты була. 1943 йылда Джанашиа СССР Фәндәр академияһы академигы итеп һайлана.
1940-сы йылдарҙа Джанашиа Мцхетала һәм Армазиҙа (Көнсығыш Грузия) археологик ҡаҙыныуҙар ойоштороусыларҙың береһе була.
Симон Джанашиа 1947 йылда Тбилисиҙа вафат була, Мтацминда пантеонында ерләнә.
СССР-ҙа академик Джанашиа исеме Грузия Дәүләт музейына бирелә.

# Джанашиа Симон Николаевич
## Эшмәкәрлеге

Симон Джанашианың фәнни ҡыҙыҡһыныуҙарының төп йүнәлештәре:
* грузин һәм башҡа пиреней-кавказ халыҡтарының этногенезы
* Грузияла һәм Кавказда феодализмдың генезисы
* боронғо Грузия тарихы
* боронғо Грузия археологияһы
* Иберия Һәм Колхети (Колхида) батшалыҡтары тарихы
* Грузияла христианлыҡ тарихы
* Грузия һәм Кавказ тарихы буйынса сығанаҡтар
* грузин, сван, абхаз, адыгей һәм башҡа телдәр.
Джанашиа — 100-ҙән ашыу ғилми-тикшеренеү эше авторы (улар араһында — унлап монография). 1949—1968 йылдарҙа Тбилисиҙа уның хеҙмәттәренең йыйынтығы баҫылып сыға.

# Джанашиа Симон Николаевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* 2 Ленин ордены
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (10.06.1945)
* миҙалдар
* беренсе дәрәжә Сталин премияһы (1943)
* икенсе дәрәжә Сталин премияһы (1947) («История Грузии с древнейших времён до начала XIX века» (1946) тигән ғилми хеҙмәте өсөн).
# Лаборатория

Лаборатория — махсус тикшереүҙәр һәм тәжрибәләр (физик, химик, механик, физиологик, механик һ.б.) үткәреү өсөн йыһазландырылған бина йәки булмә. Лабораториялар завод, аптека, уҡыу йорттары, фәнни-тикшереү учереждениеларында була.
Лаборатория һүҙен башҡа эш урындары өсөн дә ҡулланырға мөмкин:
* фильм һәм фотолаборатория
* компьютер лабораторияһы
* медицина лабораторияһы
* наркотиктар эшләй торған йәшерен лаборатория
Фәнни лабораториялар мәктәптәрҙә, университеттарҙа, госпитальдәрҙә, дәүләт һәм хәрби объекттарҙа, шулай уҡ диңгеҙ һәм космос караптарында булырға мөмкин.
# Зимняя (Шеньг ҡушылдығы)

Зимняя — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шеньга йылғаһының уң ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.

# Зимняя (Шеньг ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000032084
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003208
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Иленка (Осеченка ҡушылдығы)

Иленка — Рәсәй йылғаһы. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Осеченка йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Иленка (Осеченка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тверца, инешенән (Вышневоловец гидроузеленән) Тверь ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010100512110000001980
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000198
* Бассейн коды — 08.01.01.005
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0