yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Польша мәҙәни-ағартыу үҙәге

Башҡортостан Республикаһының Польша мәҙәни-ағартыу үҙәге — Башҡортостан Республикаһының Мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министрлығы, шулай уҡ Рәсәй Федерацияһының Польша Илселеге тарафынан 1997 йылдың 3 апрелендә барлыҡҡа килгән мәҙәни үҙәк. Башҡортостанда поляк мәҙәниәтен тергеҙеү һәм һаҡлап ҡалыу буйынса ҙур эш башҡарыла: Поляк мәҙәни-ағартыу үҙәге ағзалары көсө менән Өфөлә Альберт Пенькевич исемендәге милли поляк йәкшәмбе халыҡ мәктәбе эшләй. Мәктәптә поляк теле һәм әҙәбиәте, поляк бейеүҙәре һәм йырҙары, поляк халҡының музыка һәм һүрәт төшөрөү сәнғәте тарихы, биҙәү — ғәмәли сәнғәте, дизайн өйрәтелә. Мәктәптә йөҙләп кеше белем ала. Йәйге каникул көндәрендә йәкшәмбе мәктәбендә уҡыусы балалар Польшала ял итә. Был ял Польша Республикаһы иҫәбенә ойошторола.
Мәҙәни үҙәк поляк милли йәкшәмбе мәктәбе уҡыусылары һәм педагогтары йыл һайын Башҡортостанда үткәрелгән Славян яҙмаһы һәм мәҙәниәте көндәрендә әүҙем ҡатнаша. Байрамда ҡатнашыусылар поляк халыҡ йырҙарын, бейеүҙәрен, уйындарын, кухняһын, кәсептәрен күрһәтеп кенә ҡалмай, Башҡортостанда йәшәүсе башҡа халыҡтарҙың милли традициялары һәм үҙенсәлектәре менән дә таныша.

# Польша мәҙәни-ағартыу үҙәге
## Башҡортостанда поляк диаспораһы тарихы

Башҡортостанға поляктар XVII быуатта күсеп килә. Ҡатнаш никахтар һәм католиктарҙың православие диненә күсеүе һөҙөмтәһендә шляхта урыҫ халҡы менән тығыҙ бәйләнешкә инә, әммә, фамилиялар буйынса фекер йөрөткәндә, Уралда әле лә уның быуындарын дауам итеүселәр бар.
Шулай уҡ XVIII быуатта һөргөнгә ебәрелгән поляктар башҡорт ерҙәрендә тороп ҡала.
Диаспораға поляктарҙың күп һанда килеп ҡушылыуы XIX быуатҡа тура килә: уларҙы башлыса хәрби тотҡон поляктар — 1812 йылғы Ватан һуғышында Наполеон яғында көрәшеүселәр, 1820 — 1860 йылдарҙағы Польша милли- азатлыҡ хәрәкәтендә ҡатнашып һөргөнгә оҙатылыусылар тәшкил итә. Бынан тыш, Көньяҡ Уралға күп һанда ирекле күсеп килеүселәр — интеллигенция, инженер- техник һәм хужалыҡ кадрҙары ла етерлек була. Бының сәбәптәренең береһе — урындағы халыҡ араһында белгестәр етешмәүе, эҙемтә булараҡ — яҡшы эш хаҡы алыу мөмкинселеге.
XIX быуат аҙағы — XX быуат башында Өфө губернаһына бер нисә ауыл булып берләшкән поляк крәҫтиәндәре күсеп килә. Уларҙың күбеһе Өфө өйәҙендә йәшәргә ҡала. Беренсе донъя һуғышы башланғас Өфө губернаһына ҡасҡындар һәм хәрби тотҡондар күпләп ағыла башлай, шулай итеп , урындағы колония һиҙелерлек тулылана.
Поляк халҡы өсөн ассимиляция процесы оҙаҡҡа һуҙылмай, сөнки халҡтың күпселеге ҡала һәм ауылдарҙа сит телдәр солғанышында йәшәй һәм айырым төркөмдәргә бүленмәй.
2002 халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Башҡортостанла 894 кеше поляк телен белә.

# Польша мәҙәни-ағартыу үҙәге
## Сығанаҡ

* РБ милли үҙәктәре. 450 йыл Рәсәй менән бергә.(недоступная ссылка)
* Дом дружбы народов РБ. Центр польской культуры и просвещения. 2016 йыл 4 март архивланған.
# Кудриха

Кудриха — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ануй йылғаһының һул ярына тамағынан 116 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.

# Кудриха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200312115100008658
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100865
* Бассейн коды — 13.01.02.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Башкирка (Чаган ҡушылдығы)

Башкирка — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чаган йылғаһының уң ярына тамағынан 198 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.

# Башкирка (Чаган ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы бассейны (Рәсәй булеге) Һаҡмар йылғаһынан түбәнерәк, Илек йылғаһын керетмәй. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010001012112200010269
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112201026
* Бассейн коды — 12.01.00.010
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Йөгәмеш ҡаласығы

Йөгәмеш ҡаласығы (рус. Югамашское городище) — Башҡортостан Республикаһының Яңауыл районы Йөгәмеш ауылы эргәһендә урынлашҡан б.э. V—VII быуаттарға ҡараған археологик ҡомартҡыһы

# Йөгәмеш ҡаласығы
## Тасуирламаһы
### Урынлашыуы

Йөгәмеш ҡаласығы Башҡортостан Республикаһының Яңауыл районы Йөгәмеш ауылынан көнсығышҡа табан 0,5 км алыҫлыҡта Ҡалатау түбәһендә урынлашҡан. Ауылдан район үҙәгенә тиклем (Яңауыл) — 37 км, ауыл советы үҙәгенә тиклем (Ямаҙы) — 5 км. Яҡындағы тимер юл станцияһы (Яңауыл) — 37 км.

# Йөгәмеш ҡаласығы
## Тасуирламаһы
### Табылдыҡтар

Йөгәмеш ҡаласығы майҙаны археологик тикшеренеүҙәр маҡсатында ҡаҙылған.
Ҡаласыҡ майҙаны яҡынса 10 мең м², ул 2 ур һәм соҡор менән уратып алынған. Урҙың бейеклеге яҡынса 1—2 м тәшкил итә.
Ҡаҙыныу эштәре ваҡытында тупраҡтан керамика һауыттарҙың ярсыҡтары килеп сыҡҡан. Табылған балсыҡ әйберҙәрҙе типологик яҡтан Бахмут мәҙәниәтенә индерәләр.
Бахмут мәҙәниәте б. э. I мең йыллығының уртаһына ҡарай, хәҙерге Башҡортостан территорияһында урынлашҡан ҡомартҡыларға ҡарата ҡулланыла. Атамаһы Благовещен районының Бахмут ауылы янындағы Өфө йылғаһы буйында табылған боронғо ҡәберлеккә бәйле бирелгән.
Йөгәмеш ҡаласығы ҡарауыл ҡәлғәһе булған тип фараз ителә.
Ҡомартҡы материалдары Башҡортостан Республикаһының Археология һәм этнография музейында һаҡлана. Музей архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнгән Е. А. Поносова-Молло йортонда урынлашҡан.
Райондағы музейҙа мамонт һөйәгенән башҡа артефакт юҡ. Йәмәғәтселек райондағы бер нисә археологиик ҡомартҡының тейешенсә һаҡланмауына борсолоу белдерә

# Йөгәмеш ҡаласығы
## Асыш тарихы

1967 йылда тарихсы-ғалим, археолог, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы, тарих фәндәре докторы, профессор Н. А.Мәжитов тарафынан асыла һәм тикшерелә, 1988 йылда ғалим-археолог, тарих фәндәре кандидаты Байтимер Батырхан улы Агеев өйрәнә.
# Оло Яуымбай

Оло Яуымбай (рус. Большая Яумбаева) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл. Кузнецкое ауыл биләмәһе составына инә.

# Оло Яуымбай
## Тарихы

Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Һырҙы улусы составында була.
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡортостан АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы Арғаяш районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Арғаяш районы составында.

# Оло Яуымбай
## Халҡы

| 1811 | 1850 | 1916 | 1920 |
| 146 | 356 | 225 | 200 |
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (92 %) йәшәй.
# Ерлығас

Ерлығас — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе Ҡыҙыл районы ҡасабаһы. Измайлово ауыл биләмәһе составына инә.

# Ерлығас
## Исеме

Атамаһы боронғо башҡорт ир-аттар исеменән, Ерлығас, Ерлығаш һүҙенән сыҡҡан.

# Ерлығас
## Географияһы

Ерғаслы ҡасабаһы Силәбе өлкәһенең көньяғында, Көньяҡ-Урал тау алдының көньяҡ-көнсығы сиктәрендә, дала зонаһында, Ярлығас йылғаһы буйында (Оло Ҡараған йылғаһы ҡушылдығы), райондың административ үҙәге Ҡыҙыл ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай яҡынса 28 километр (туранан) алыҫлыҡта урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән абсолют бейеклеге — 316 метр. Ерлығас күрше тораҡ пункттар менән грунт һәм шоссе юлдары бәйләй.

# Ерлығас
## Тарихы

Ҡасабаға 1929—30 йылдарҙа нигеҙ һалына. Башта унда 20 тирәһе ғаилә йәшәй. Халҡы башлыса һарыҡ үрсетеү менән шөғөлләнә, 1954 йылда һөрөлгән сиҙәм ерҙәрҙә иген культуралары үҫтерә. 1950 йылдарҙа әүҙем торлаҡ төҙөлөшө башлана. 1930 йылда Ерлығаста «Октябрь юлы» совхозының бүлексәһе, 1930—61 йылдарҙа «Урал» совхозы бүлексәһе урынлаша, 1964 йылда — «Измайловский» совхозының 3-сө бүлексәһе (1997 йылдан — А.А.Заплатин исемендәге ауыл хужалығы производство кооперативы). Клуб, башланғыс мәктәп, фельдшер-акушерлыҡ пункты бар. Ҡасаба кешеһе В. И. Плотников Ҡыҙыл Йондоҙ ордены һәм 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнгән.

# Ерлығас
## Тарихы
### Климаты

Климаты эҫе ҡоро йәй һәм ҡырыҫ ҡышы менән ҡырҡа континенталь. Уртаса йыллыҡ яуым — төшөм күләме- 266 мм. Иң һалҡын айҙа (ғинуар) уртаса температура −17,9°С, иң йылы (июлдә) — 19,9°С тәшкил итә.

# Ерлығас
## Халҡы

Халҡы 209 кеше. (1966 йылда — 517, 1970 йылда — 337, 1983 йылда — 276, 1995 йылда 256 кеше иҫәпләнгән).

# Ерлығас
## Халҡы
### Гендер составы

2010 йылда Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡтың гендер структураһында ир-егеттәр 48,7 %, ҡатын — ҡыҙҙар 51,3 % тәшкил итә.

# Ерлығас
## Халҡы
### Милли составы

2002 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, халыҡтың милли структураһында башҡорттар 54 %, ҡаҙаҡтар — 35 % тәшкил итә.

# Ерлығас
## Урамдары

Ерлығас ҡасабаһы дүрт урам селтәренән тора.
# Солнзас

Солнзас — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кабырза йылғаһының һул ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Солнзас
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300212115200008365
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200836
* Бассейн коды — 13.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ҡанимәр

?Һарыҡ ҡан эскесе :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Arthropoda |
| Класс: | Insecta |
| Отряд: | Diptera |
| Ғаилә: | Hippoboscidae |
| Ырыу: | Melophagus |
| Төр: | Melophagus ovinus |
Латинса исеме :
Melophagus ovinus (Linnaeus, 1758) M. ovinus ovinus (Linnaeus, 1758) M. ovinus himalayae (Maa, 1969) :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр Ҡалып:Рәсеме булмаған мәҡәлә | NCBI 452749 |
Ҡанимәр, һарыҡ ҡан эскесе (лат. Melophagus ovinus) — ҡан эскестәр ғаиләһендәге кескенә ҡанатһыҙ себен. Көнбайыш Европанан Ҡытайға ҡәҙәр таралған, Америка һәм Австралияға килтерелгән. Россияның Көньяк Европа өлөшөндә, Себерҙә (Йырак Көнсыгышҡа ҡәҙәр) күренә.

# Ҡанимәр
## Ҡылыҡһырлама

Кәүҙәһенең оҙонлоғо 5-7 мм, яҫы, тышҡы билдәһе буйынса үрмәксәне хәтерләтә, төксәләр менән ҡапланған; мороно оҙон, нәҙек, күҙҙәре кескенә; күкрәгенең арты шаҡтай тар; бызылдауыҡтары юҡ; артҡы осо батынҡы, ҡорһағы киңәйгән; төҫө көрән, аҫҡы яғы аҡһыл. Һарыҡтарҙа, һирәк кенә кәзәләрҙә паразитлыҡ итә. Себен һалған личинка оҙонса, аҡ, оҙонлоғо 4 мм-ға яҡын; хайуандың йөнөнә йәбештерелә, шунда ҡурсаҡҡа әйләнә. Бер йылда 6-10 быуынғаса үрсем бирә. Һарыҡтарҙың ҡанын һура торған ҙур себендәр зыян килтерә; һарыҡтар улар тешләп ҡысыттырған урындарын йыш ҡашығанлыҡтан, йөндәре боҙола. Айыруса йәш һарыҡтар зыян күрә, үлергә лә мөмкин.

# Ҡанимәр
## Сығанаҡ

* Татар энциклопедияһы 2013 йыл 7 декабрь архивланған. (тат.)
# Бохинь

Бохинь (слов. Občina Bohinj) — Словенияның 212 муниципаль берәмектәренең береһе (община). Словенияның төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан. Тарихи Үрге Крайна өлкәһенең Гореньск регияһына (статситик район) инә. . Административ үҙәге — Бохиньска Бистрица ауылы. 1994 йылдың 4 октябрендә ойошторола. Бохинь күленән алып Номенгә тиклем, Юлий Альптарында көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Триглав тауы янында, Блед ҡалаһынан көнбайышҡа табан яҡынса 25 км алыҫлыҡта һәм баш ҡаланан, Любляна ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 80 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Биләмәһенең ҙур өлөшө Триглав Милли паркына инә.
Община территорияһында боҙлоҡ сығышлы, Словенияның ынйыһы булып торған Бохинь күле урынлашҡан. 1689 йылда Бохинь күле хаҡында һоҡланып Янез Вайкард Вальвазор яҙып сыға. Бохинь күлендә XIV быуат башындағы сиркәү урынлашҡан, ул орнаментлы көмбәҙҙәр һәм диуар сәнғәтендәге һыҙма-яҫылыҡлы стиль менән биҙәлгән. Юлий Альптарында урынлашҡан Вогель һәм Сеножета халыҡ күп йөрөгән халыҡ-ара класлы тау саңғыһы курорттары тип иҫәпләнә.
Вальвазор бигерәк тә Крайнала 13 тимер руднигынан Бохинь тимер руднигын билдәләй. Ул XVIII быуатта Словенияла металлургия үҙәктәренең береһе булып тора. Бохинда металлургия үҫешенә башланғысты 1730 йылда Микеланджело Цойс һала (1694—1777). Уның улы, меценат һәм ғалим, Словен милли-ағартыу түңәрәге ағзаһы, барон Жига (Сигизмунд) Цойс (1747—1819) Бохинь туризмының башлап ебәреүсеһе тип һанала. Ул Бохиньға үҙенең күп дуҫтарын һәм таныштарын саҡыра.. XX быуат башында Есеница — Триест Бохинь тимер юлы төҙөлә.
Тадеуш Конвицкий «Бохинь» повесын яҙа (Bohin, 1987), уны поляк теленән Ксения Старосельская тәржемә итә. Польшала китап бестселлерға әүерелә һәм Ивашкевич исемендәге әҙәби премия ала. Лидия Алексеева Бохинь күле тураһында «Прозрачный след» шиғырҙар йыйынтығында «Бохинь» шиғырын яҙа.

# Бохинь
## Галереяһы

* Вогель тау саңғыһы курорты
* Изге Янез сиркәүе көмбәҙе
* Тамбурин менән Б. Кампанини (1745)
# Солодовка

Солодовка — Рәсәйҙәге йылға. Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бурлук йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Солодовка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — [[Медведица (Дон ҡушылдығы)|Медведицайылғаһы Терса йылғаһы менән ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010300312107000008960
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000896
* Бассейн коды — 05.01.03.003
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Оло Утка

Оло Утка — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Усьва йылғаһының һул ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Оло Утка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100712111100011597
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101159
* Бассейн коды — 10.01.01.007
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Поньжа

Поньжа — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Куль-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 302 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Поньжа
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200041337
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204133
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Бардача күле

Бардача күле (сер. Језеро Бардача) — Серб Республикаһы, Босния һәм Герцеговинаның төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан Србац муниципалитетында күлдәр һәм һаҙлыҡтар комплексы. Комплекс быуаларҙы, һыу аҫтында ҡала торған ҡоро биләмәләрҙе, урмандарҙы, эшкәртелә торған ерҙәрҙе һәм халыҡ йәшәгән урындарҙы үҙ эсенә ала.

# Бардача күле
## Ҡылыҡһырлама

Күл Баня-Луканан яҡынса 30 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Күлдең оҙонлоғо − 5,5 саҡрым, киңлеге — 1,7 саҡрым, иң тәрән урыны 2,5 метр, майҙаны — 7,32 км². Комплекстың күле һәм һаҙлығы һаҡлау аҫтында һәм Тәбиғәт һәйкәлдәренең (Категория III), Бардач тәбиғәт паркының тәбиғәт һәйкәле иҫәпләнә. Диңгеҙ кимәленән 100 метр самаһы юғары урынлашҡан.
Бардач күлдәр комплексы аша өс йылға аға: Матура (Матура), Стублая (Стублаја) һәм Брзая (Брзаја). Атап үткән йылғаларҙа суднолар йөрөй алмай, улар күлдәр комплексында һыу сығанағы булып хеҙмәт итәләр. Күл тирәләй эре ҡалалар урынлашҡан: Градишка — 25 саҡрым, Лакташи — 30 саҡрым, Баня-Лука — 45 км. Комплекстан 20 саҡрым алыҫлыҡта ҙур хәрәкәтле шоссе үтә, ә Маховляни аэропорты ни бары 30 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Бардача күле
## Күлдәр

Комплексты уратып төрлө ҙурлыҡтағы күлдәр урынлашҡан, улар иҫәбенә түбәндәгеләр инә:
| Күлдәр | Майҙан |
| Превлака | 160 га тирәһе |
| Луг | 72 га |
| Ракитовац | 80 га тирәһе |
| Сињак | 60 га тирәһе |
| Нецик | 40 га тирәһе |
| Мали Дајковац | 15 га тирәһе |
| Брзајски | 10 га тирәһе |
| Велики Дајковац | 20 га тирәһе |
| Дуго Поље 1 | 128 га |
| Дуго Поље 2 | 110 га |

# Бардача күле
## Экосистема

Күлдең һаҙмат урынында 280 төр үҫемлек, 178 төр ҡош, 26 төр балыҡ теркәлгән. Күл тирәһендә бик күп һанлы ҡоштар көн итә. Күлдең тәбиғәт шарттары уларға оя ҡорорға, ҡышларға, ем табырға, йыртҡыстарҙан һаҡланырға уңайлыҡтар тыуҙыра. Бында ҡара тәгәрлек, өйрәк, һарығош, йәшел селән, аҡсарлаҡ, ҡәҙимге сарлаҡ һ. б. ҡоштар осрай.
# Моториха

Моториха — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юрманга йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Моториха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300312110000014559
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001455
* Бассейн коды — 08.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Венерн

Ве́нерн (швед. Vänern) — Швециялағы күл. Майҙаны буйынса Европала (Ладога һәм Онега күлдәренән ҡала килә) өсөнсө урынды биләй.

# Венерн
## География

Скандинавия ярымутрауында, Швецияның көньяҡ өлөшөндә, Вестра-Гёталанд һәм Вермланд лендары (провинциялары) араһында урынлашҡан.
Майҙаны — 5650 км², күләме — 153 км³, оҙонлоғо — яҡынса 140 км, максималь киңлеге — яҡынса 80 км, уртаса тәрәнлеге — 27 м, иң ҙур тәрәнлеге — 106 м, диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 44 м. Һыу йыйыу бассейны майҙаны — яҡынса 46,8 мең км². Венерн күлендә декабрҙән апрелгә тиклем тотороҡһоҙ боҙ менән ҡаплана.
Венерн һуңғы боҙланыу осоронда (яҡынса 10 мең йыл элек) барлыҡҡа килгән грабенды биләй. Яр буйҙары башлыса уйһыулы, яр һыҙығы сағыштырмаса бик ныҡ йырғыланған. Һыу кимәленең тирбәлеүе ҙур түгел.
Күлдәге иң ҙур утрауҙар — Турсё (62 км²), Колландсё (57 км²) һәм Хаммарё (47 км²). Шулай уҡ күлдә бихисап бәләкәй утрауҙар урынлашҡан. Күлдең үҙәк өлөшөндәге Юрё архипелагы эргә-тирәләге акватория менән бергә милли парк булып тора.
Күлгә 30-ҙан ашыу йылға ҡоя, улар араһында иң ҙурыһы — Кларэльвен. Венерн күленән Гёта-Эльв йылғаһы сыға, ул Каттегат боғаҙына ҡоя. Күл аша Гёта каналы үтә, был һыу юлы Балтик диңгеҙен Төньяҡ диңгеҙ менән тоташтыра. Күл буйындағы иң ҙур порттар — Карлстад, Кристинехамн, Мариестад, Лидчёпинг һәм Венерсборг.
Күлдә балыҡ тотоу үҫешкән. Күл буйҙарында аҡсарлаҡтарҙы, сарлаҡтарҙы һәм гагараларҙы осратырға мөмкин
# Ямжа

Ямжа — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Хайма йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Ямжа
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — йылғаның башынан алып Төньяҡ Двина Вычерга йылғаһына ҡойғанға тиклем, Юг һәм Сухона йылғаларын индермәйенсә (инештән Кубен гидроузлына тиклем). Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100312103000013460
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001346
* Бассейн коды — 03.02.01.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Волков йорто (Таганрог)

Волков йорто — Таганрог ҡалаһындағы Петр урамы, 103а адресы буйынса урынлашҡан боронғо айырым йорт. Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты (Ҡарар № 301 18.11.92 йыл).

# Волков йорто (Таганрог)
## Йорт тарихы

Петр урамындағы 103а һанлы ике ҡатлы йорт, XIX быуаттың беренсе яртыһында, надворный советник Степан Степанович Волков аҡсаһына төҙөлгән. С. С . Волков Таганрог ҡала башлығы янындағы төрмәләр буйынса комитет ағзаһы булған.
Надворный советник вафат булғандан һуң, 1880-се йылдарҙа йорт уның ҡыҙҙары: Глафира, Зинаида, Ольга һәм Любовь ҡарамағында булған. 1910 йылда улар йортто төрөк кешеһе Антон Косталасҡа һаталар, ә йортҡа һул яҡтан төкәтеп эшләнгән йортто шул уҡ ваҡытта уның ҡатыны Аргирия Пантелеевна һатып ала. Косталос ғаиләһе ошо ике йортта йәшәй. 103а йортонда Антон Косталас ресторан-кафе аса. Йортҡа уң яҡтан тағы бер бер ҡатлы төкәтмә төҙөй һәм унда ҙур булмаған магазин тота. Косталас кафеһында күңелле һәм йәнле була — гректар күңел асырға һәм яҡшы итеп ваҡыт үткәрергә белгән һәм бик яратҡан. Йорт хужаһының ағайы Дмитрий Косталас Таганрогтағы Коммерция тыҡрығында урынлашҡан «Караис» ҡунаҡханаһы хужаһы булған.
1912 йылда Косталас йорто ихатаһының бер өлөшөн эшҡыуар А. Д. Гернштейн ҡуртымға ала. Ихатала ул йортҡа 12x20 метр үлсәмендә оҙон бина төкәтеп төҙөтә һәм унда «Россия» электробиографы аса, унда фильмдәр күрһәтелә. Был театр-электробиограф ул ваҡытта ҡалала иң һыйҙырышлы кинотеатр була.
Совет власы йылдарында был йортта Яңы драма театры эшләй, һуңынан унда металлистәр клубы була. 1934 йылда бина күн заводы клубына бирелә. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында, немец оккупацияһы осоронда, бинаны Украина халыҡ театры биләй. Һуғыштан һуң бинала күн заводы кинотеатры һәм клубы була. Яңы иҡтисди сәйәсәт йылдарында Антон Косталастың кафеһын ашханаға бирәләр.
Хәҙерге ваҡытта бинала күп һанлы магазиндар урынлашҡан.

# Волков йорто (Таганрог)
## Архитектура үҙенсәлектәре

Надворный советник Волков төҙөткән ике ҡатлы кирбес йорт бейек колонналы, колонналар йорттоң периметры буйынса сығынтылары булған кәрниз менән бөтә, ике яҡлы ҡыйығы була. Аҡ төҫкә буялған.
Бина төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты исемлегенә индерелгән (Ҡарар № 301 18.11.92 йыл).
# Морошечная

Морошечная — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға 21 йылғаһының уң ярына тамағынан км өҫтәрәк Крынка ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Морошечная
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000051805
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005180
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0