yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Шиҙе (Егән ҡушылдығы)

Шиҙе — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы биләмәләрендә аға. Йылға Егән йылғаһының һул ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км. Һыу бассейны майҙаны 78,4 км².
Йылға Ишембай районының Ҡыҙыл-Октябрь ауылынан алыҫ түгел баш ала. Ҡыҙыл Октябрь ауылынан һуң Зилан-Егән тигән тәбиғи ыҙан ситенән аға. Йылға менән ыҙан араһында урындағы юл үтә. Йылға Петровский — Көҙән юлын киҫеп үтә. Көҙән ауылынан аҡҡан Шишмә йылғаһы ҡушыла. Саҡ ҡына түбәндәрәк «Шишмә» колхозы (хәҙер СХК «КЛХ ШИШМӘ») өсөн быуылған.

# Шиҙе (Егән ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Стәрлетамаҡ ҡалаһынан Охлебино һыу үлсәү посына тиклем, Эҫем йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200712111100018555
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101855
* Бассейн коды — 10.01.02.007
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ғаянов Зөфәр Ғаян улы

Ғаянов Зөфәр Ғаян улы (14 май 1941 йыл — 7 март 2015 йыл) — рәссам, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1975 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2003) һәм атҡаҙанған (1996) рәссамы.
1981—1987 йылдарҙа М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейын етәкләй, уның башланғысы менән һәм етәкселеге аҫтында тарихта беренсе тапҡыр музей ансамбленең реконструкцияһы үткәрелә. 1997—2013 йылдарҙа Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтының һынлы сәнғәт факультетында уҡыта.
Зөфәр Ғаяновтың әҫәрҙәре Башҡортостандың һәм Рәсәйҙең күп кенә музейҙарында һәм картина галереяларында, Анкаралағы ТЮРКСОЙ генераль дирекцияһында һаҡлана.

# Ғаянов Зөфәр Ғаян улы
## Биографияһы

Ғаянов Зөфәр Ғаян улы 1941 йылдың 14 майында БАССР-ҙың Балтас районының Һәйтәк ауылында тыуған. Шунда уҡ мәктәптә уҡыған.
1978 йылда Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтының (педагогтары — РСФСР-ҙың халыҡ рәссамы Р. М. Нурмөхәмәтов, профессор Э. М. Сәйетова) һынлы сәнғәт бүлеген тамамлаған.
80-се йылдарҙа М. Нестеров исемендәге дәүләт художество музейының директоры булып эшләй. Өфөлә йәшәй, 1995 йылдан З. Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтында һынлы һүрәт сәнғәте һәм китап графикаһы кафедраһы доценты.
1975 йылдан СССР Рәссамдар Союзы ағзаһы. 1995 йылдан «Артыш» ижади берекмәһе ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1996). Башҡортостан Республикаһының халыҡ рәссамы (2003).
Ҡатыны — Роза Ғаянова — УГАЭС Академияһы галереяһы директоры, «Һәләтле балалар» хәйриә фондының башҡарма директоры.
Рәссамдың әҫәрҙәре М. В. Нестеров исемендәге башҡорт дәүләт художество музейында һаҡлана (Өфө), Татарстан Республикаһының дәүләт һынлы сәнғәт музейында (Ҡазан), Удмуртия Республикаһының дәүләт һынлы сәнғәт музейында (Ижевск), «Алтын Урҙа» художество галереяһында, «Ҡазан» Республика мәҙәниәт үҙәгенең Заманса сәнғәт музейында (Ҡазан), Ғ. Туҡайҙың мемориаль музейында (Ҡазан).

# Ғаянов Зөфәр Ғаян улы
## Күргәҙмәләр

1972 йылдан З. Ғ. Ғаянов республика, зональ, төбәк-ара, төбәк, Бөтә Рәсәй, Бөтә Союз, халыҡ-ара һәм сит ил күргәҙмәләрендә ҡатнашыусы булған.
Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге милли китапханала Баҫма графикаһы оҫталары күргәҙмәһе (2011 йыл).

# Ғаянов Зөфәр Ғаян улы
## Төп эштәре

Иллюстрациялар: «Башҡорт эпосы»; «Ҡарттың портреттары»; Злобиндың «Салават Юлаев» романына; «Сирень», «Ловля угря», «Ҡарт балыҡсы», «Кис» (акв.); «Иртәнсәк», «Һуңғы ямғыр», «Көн уртаһы», «Йәшел пейзаж», «Яҙғы ямғыр», «Йәйге биҙәктәр», «Бесән сабыу», «Көҙгө пейзаж», «Страда», «Ҡайтыу», «Бесән сабыу сағы» (төҫлө тушь); «Уборочная пора» «Йәй» серияһынан; «Истамбул», «Төркиәләге ҡаласыҡ», «Анҡараға юл», « Босфорҙа» (акварель, ҡағыҙ), «Заливные луга», «Ҡыш башы», «Йәй», «Первый жаворонок», «Предчувствие осени», «Ҡыш» (акварель, ҡағыҙ); «Ҡояшлы көн», «Страдная пора», «Йылы кис», «Таң алдынан», «Картуф йыйыу», «Беренсе ҡар», «Ташҡын» һ. б.

# Ғаянов Зөфәр Ғаян улы
## Наградалары

РФ Рәссамдар Союзы һәм халыҡ-ара рәссамдар федерацияһы I дәрәжә алтын миҙалы, республика конкурс-күргәҙмәләренең, Башҡортостан Республикаһы Рәссамдар Союзының I дәрәжә дипломы.
# Сереккүл

Сереккүл — Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районында Таналыҡ йылғаһы башы эргәһендәге һыуһаҡлағыс. Һарыкүл күлен көнбайыш осонда быуып яһалған.
Һыуһаҡлағысты төҙөү 2006 йылдың йәйендә башлана. Төҙөлөш эштәрен «„Башмелиоводхоз“ идаралығы» федераль дәүләт учреждениеһы алып бара. Һыуһаҡлағыстың көтөлгән күләме — 18 млн м³. 2015 йылдың 23 мартына ҡарата һыуһаҡлағыс файҙаланыуға тапшырылмаған.
Һыу өҫтө майҙаны 250 гектар тәшкил итә, күләме — 9,8 млн м³. Һыуһаҡлағыстың гидротехник ҡоролмалары хәүефлектең IV класына ҡарай.
Диңгеҙ кимәленән 520 метр бейеклектә, Ирәндек ҡыҙырымында Һаҡтау һырты янында , Бикеш, Мерәҫ һәм Ниғәмәт ауыл Советтары сиктәре тоташҡан урында, Талҡаҫ күленән 5 км көньяҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан.
2006 йылдың 11 ноябрендә һыуһаҡлағыс төҙөлөшөндә Башҡортостан Республикаһы Президенты М. Г. Рәхимов була.
Һыуһаҡлағыстың атамаһына ҡарата тиҫкәре иҫкәрмәләр:
   директор турбазы «Озеро Графское» А. А. Юсупов: — Как человек, конкретно занимающийся организацией досуга людей на берегу водоёма, хочу выразить своё мнение по поводу строительства «Сереккульского» водохранилища. Меня больше волнует название будущего водоема. С какой гордостью в будущем можно будет рекламировать озеро с изначально подмоченной репутацией. Ведь Серек-Куль переводится как гнилое озеро. При определении имени будущего «младенца» следовало бы подойти к этому делу ответственно с учётом географии, истории и будущего назначения водоёма. Не зря говорят, что имя определяет судьбу ребёнка. Эту истину, я думаю, можно применить и в отношении озера.
# Клёден (ҡала)

Клёден (ҡала) (нем. Klöden) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 639 кеше йәшәй. Майҙаны — 14,94 км². Диңгеҙ кимәленән 73 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6917 һәм автомобиль коды — WB.
# Колкасрагс

Колкасрагс (шулай уҡ Колка, иҫкесә. Домеснести, латыш. Kolkasrags) — Латвияның Дундаг крайындағы Курземе (Курляндия) тарихи-географик өлкәһендәге, Курзем ярымутрауының төньяҡ ситке осонда урынлашҡан морон. Балтик диңгеҙенең Рига ҡултығына инеү өсөн стратегик әһәмиәткә эйә. Сааремаа утрауынан (Эстония) морондо Ирбен боғаҙы айырып тора. Ливан теленән тәржемә иткәндә, уның атамаһы «осло мөйөш» тигәнде аңлата (морондоң формаһы буйынса).

# Колкасрагс
## Географияһы

Морондоң оҙонлоғо — яҡынса 6,5 км, диңгеҙ кимәле өҫтөндәге бейеклеге — 2 метр самаһы. Морон районындағы климат — уртаса диңгеҙ климаты. Рәсәй империяһы ваҡытында был морон Эзель (хәҙерге Сааремаа) утрауының нәҡ ҡаршыһында, Курлянд губернаһы Виндав өйәҙе территорияһында урынлашҡан була. Ағым һәм штормдар арҡаһында Курляндияның төньяҡ осондағы морон тирәһендә йөҙөү өсөн хәүеф тыуҙырған ҡомло риф барлыҡҡа килә, ул ССВ (7 саҡрым) юл тота. 1875 йылда бында 2 маяҡ ҡуйыла, ә рифтың осонда 3-сө йөҙөп йөрөүсе маяҡ урын ала.

# Колкасрагс
## Этнографияһы

Мөһим географик әһәмиәткә эйә булыуҙан тыш, урта быуаттарҙа һәм яңы заманда, Домеснес мороно юҡҡа сыға башлаған фин-уғыр ғаиләһенә ҡараған лив халыҡтарының тупланыу урыны була. Улар VI—VIII быуаттарҙа көньяҡтан килгән балтик ҡәбиләләре тарафынан ассимиляцияға индерелә, шуның һөҙөмтәһендә латыш этносы барлыҡҡа килә. Боронғо замандарҙан уҡ морондоң тирә-яғында лив халыҡтары йәшәгән ауылдар урын алған була, XX быуат урталарында ливтарҙың һаны 150-ләп кеше иҫәпләнә, хәҙерге көндә улар 50 тирәһе генә ҡалған. Морондан әллә ни алыҫ булмаған Колка ауылында православ сиркәүе һәм XIX быуатта төҙөлгән лютеран кирхаһы урынлашҡан.
1991—1992 йылдарҙа Латвия хөкүмәте морондо, шулай уҡ яҡын-тирәләге ливтарҙың традицион йәшәү урыны булған 12 ауылды, был халыҡты һаҡлап ҡалыу маҡсатынан, этнографик мәҙәни өлкә — Лив яры ҡурсаулығы составына индерә. Оло ҡыҙыҡһыныу тыуҙырған боронғо ауылдар рәтенә Вайда, Саунагс, Питрагс, Кошрагс һәм Сикрагс инә. Боронғо ағас йорттар беҙҙең көндәрҙә дача итеп файҙаланыла.
Лив халҡының традицион шөғөлө — балыҡ тотоу.

# Колкасрагс
## Тарихи әһәмиәткә эйә булған ҡыҙыҡлы факттар

* Капитан А. Колчак (һуңынан аҡтар хәрәкәте лидеры булып таныла) етәкселегендә рус ғәскәреҙәре Домеснес моронондағы немец ғәскәрҙәре тылына төшөрөлә (1915). 1915 йылдың көҙөндә 1-се ранг капитаны В. В. Ковалевский командалығы аҫтындағы «Дан» броненосецы күп тапҡыр ут асып, Рига ҡултығы ярындағы ҡоро ер ғәскәрҙәренә ярҙам күрһәтә, ә 22 октябрҙә Домеснес моронона төшөрөлгән десанттың именлеген тәьмин итә.
* 1917 йылда немецтарҙың Курлянд ярын баҫып алыуы арҡаһында, Рәсәй ғәскәрҙәре Домеснес мороно тирәләй ҙур ғына мина нығытмалары ҡуялар.
# Ҡырҡҡыс (йондоҙлоҡ)

Ҡырҡҡыс (йондоҙлоҡ) (лат. Caelum) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — α Cae, яҡтылығы 4,45 була. Майҙаны буйынса урыны — 81.
# Большие Тигули

Большие Тигули — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы/ Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тыштым йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Большие Тигули
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200018767
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201876
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Абашева

Абашева — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы/ Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2677/609 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 68 км.

# Абашева
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь инешенән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300212115200009317
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200931
* Бассейн коды — 13.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Скрипчинский Любовь Владимировна

Скрипчинский Любовь Владимировна (укр. Скрипчинська Любов Володимирівна; 1912—1998) — совет һәм украин ғалимы, ауыл хужалығы фәндәре докторы (1961), Украин һыу хужалығы инженерҙары институтының (УИИВХ, хәҙер Һыу хужалығы һәм тәбиғәтте файҙаланыу милли университеты)профессоры (1965).
Уның фәнни хеҙмәттәре йылғаларҙың һыубаҫар туғай ерҙәрен үҙләштереү һәм дөгө үҫтереү мәсьәләләренә арналған.

# Скрипчинский Любовь Владимировна
## Биографияһы

Любовь Владимировна Скрипчинский Рәсәй империяһының Краснодар ҡалаһында 1912 йылдың 17 сентябрендә тыуған (яңы стиль буйынса 30 сентябрь).
Л. В. Скрипчинский 1936 йылда Новочеркасск инженер-мелиорация институты (хәҙер Новочеркасск дәүләт мелиорация академияһы) юғары уҡыу йортон тамамлай һәм 1965 йылға тиклем был уҡыу йортонда эшләй. 1945 йылдан алып Любовь Владимировна Скрипчинский КПСС ағзаһы. 1961 йылда «Төньяҡ Кавказ һәм Волга йылғаһының һыубаҫар туғайҙары — дөгө сәсеп үҫтереү өсөн төп резерв» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1965 йылдан алып Любовь Владимировна Скрипчинский Украина һыу хужалығы инженерҙары институтының (УИИВХ, хәҙер Һыу хужалығы һәм тәбиғәтте файҙаланыу милли университеты) ауыл хужалығы мелиорацияһы кафедраһында Ровно ҡалаһында эшләй, унда 1973—1975 йылдарҙа был уҡыу йортоноң гидромелиорация кафедраһын етәкләй. Ошо уҡ Украина һыу хужалығы инженерҙары институтының (УИИВХ, хәҙер Һыу хужалығы һәм тәбиғәтте файҙаланыу милли университеты) юғары уҡыу йортонда Л. В. Скрипчинский үҙ фәнни мәктәбен булдыра. 1980 йылда Кишиневтағы Һыу резервтарын комплекслы файҙаланыу Үҙәк ғилми-тикшеренеү институтының (ЦНИИКИВР) ғилми консультанты була.
Хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң, ғалимә Одессала йәшәй. Любовь Владимировна Скрипчинский 1998 йылда Одесса ҡалаһында вафат була.
Украина ССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1967), миҙалдар менән бүләкләнгән.
# Инешка

Инешка — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мера йылғаһының һул ярына тамағынан 95 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Инешка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы), Унжа йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300412110000013650
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001365
* Бассейн коды — 08.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Гебезее

Гебезее (нем. Gebesee) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 2161 кеше йәшәй. Майҙаны — 24,04 км². Диңгеҙ кимәленән 153 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99189 һәм автомобиль коды — SOM.
# Комлев Пётр Александрович

Петр Александрович Комлев (4 июль 1921 йыл − 20 февраль 1945 йыл) — совет хәрби летчигы, 686-сы штурм авиация полкы звеноһы командиры (1-се Балтик буйы фронты 3-сө һауа армияһы 7-се штурмлау авиация корпусының 289-сы штурмлау авиация дивизияһы). Хәрби осош ваҡытында һәләк була. Советтар Союзы Геройы (үлгәндән һуң).

# Комлев Пётр Александрович
## Биографияһы

Петр Александрович Комлев 1921 йылдың 4 июлендә Башҡортостандың Благовещен районы Воскресенка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа.
Ете класты тамамлағас, 1935 йылда әсәһе менән бергә баш ҡалаға — Өфөгә күсә. 1-се Тимер юл училищеһын тамамлай, Өфө паровоздар ремонтлау заводында электрик булып эшләй. 1939 йылда эшенән айырлмай Өфө аэроклубын тамамлай.
1940 йылда Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. 1942 йылда Энгельс хәрби авиация летчиктар мәктәбен тамамлай һәм 1943 йылдың июленән Бөйөк Ватан һуғышы фронтына эләгә.
1944 йылдың октябрь урталарына ВКП(б) ағзалығына кандидат Петр Комлев иҫәбендә 20 хәрби осошта була. Ер өҫтө ғәскәрҙәренең хәрби хәрәкәтенә ярҙам итеп, ул уның дошмандың тере көсөн һәм хәрби техникаһы штурм һөжүмен юҡ итә, уның резервтары килеүенә кәртә була.
1945 йылдың 20 февралендә Курляндия ярымутаруын (Балтика) азат итеү алыштарының береһендә ҡыйыу летчик-штурмовик һәләк була.
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 23 февралендәге указы менән өлкән лейтенант Петр Комлев командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгән һәм батырлыҡ, ҡыйыулыҡ күрһәткән өсөн үлгәндән һуң Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була.

# Комлев Пётр Александрович
## Батырлығы

114 хәрби осош ваҡытында Комлев 42 тонна фугас авиабомбаһы, 34800 снаряд ташлай, 97 000 патрон тотона. Шәхсән үҙе дошмандың 11 танкыһын, 63 автомашинаһын, 34 атлы арбаһын, 9 яғыулыҡ цистернаһын, 4 боеприпас складын шартлата, 27 зенит артиллерияһы батареяһы һәм 14 бәләкәй зенит артиллерияһы утын баҫтыра, башҡа бик күп техникаһын ҡыйрата. 250 самаһы гитлерсыны юҡ итә.
Латвияла, Эзер ҡасабаһында ерләнгән.

# Комлев Пётр Александрович
## Наградалары

* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (23.02.1945).
* Ленин ордены (23.02.1945).
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (25.08.1943).
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (28.04.1944).
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (30.09.1944).
* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (15.10.1943).
* Миҙалдар.

# Комлев Пётр Александрович
## Хәтер

Советтар Союзы Геройы Петр Комлевтың исемен Өфө ҡалаһының Ленин районындағы бер урам йөрөтә (элекке Таулы урамы).
Герой исеме Өфө аэроклубының һәм Өфө тепловоз ремонтлау заводының мемориаль таҡтаташына индерелгән.
Данлы яҡташыбыҙ иҫтәлеген Өфө дәүләт профессиональ-педагогия колледжының музейы ла хөрмәтиләп һаҡлай. Элек был бинала Петр Комлев тамамлаған Тимер юл училищеһы булған.
# Лиственная (Кельват ҡушылдығы)

Лиственная — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кельват йылғаһының уң ярына тамағынан 149 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Лиственная (Кельват ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010800112115200030744
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203074
* Бассейн коды — 13.01.08.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ляркина

Ляркина — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Балык йылғаһының һул ярына тамағынан 75 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Ляркина
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200049318
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204931
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ун-Омысь-Ех

Ун-Омысь-Ех — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Омысь йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Ун-Омысь-Ех
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300022030
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302203
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Бобинка

Бобинка — Рәсәйҙәге йылға. Удмурт Республикаһы/ Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Иж йылғаһының уң ярына тамағынан 112 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.

# Бобинка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иж башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101212111100027255
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102725
* Бассейн коды — 10.01.01.012
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Саро ҡәлғәләре

Саро ҡәлғәләре, Саро ауылында Реххи һарайы нығытмаһы, Архангел сиркәүенән төньяҡ-көнбайышта урынлашҡан.
Вулкан тоҡомдарынан төҙөлгән ҡәлғә өлөшө мүк менән ҡапланған. Таштар ярайһы уҡ ҙур. Ҡайһы бер таштар 1 метр бейеклектә, ә оҙонлоғо 2,5 метрға етә. Стеналарҙың ҡалынлығы яҡынса өс метр. Иретмәнең йоҡа ҡатламы булған урында стенаның ҡалынлығы 1,8-2,0 метр.
С. Марсагишвили фекеренсә (хатта бер нисә).ҡәлғәләре христиан дәүеренә тиклем төҙөлгән булған (бәлки, хатта иртәрәк тә).
Саро ҡәлғәләре емереклектәрендәге яҙыу бөгөнгө көндә Милли музейҙа һаҡлана. Текст ҡәлғәнең төҙөлөшө һәм реставрацияһы тураһында һөйләй һәм XII быуатҡа ҡарай.
Саро мегалиттарының был өлөшөндә табылған күп һанлы артефакттарҙан ҙур таш киҫәге иғтибарға лайыҡ. Унда XII быуат менән даталанған яҙыу һаҡланған. Яҙыуҙа батша Деметр I (1125—-1156) Давид Төҙөүсенең вариҫы һәм улы тураһында телгә алына.
# Айдак Аркадий Павлович

Аркадий Павлович Айдак (1937 йылдың 7 июне — 9 сентябрь 2012 йыл) - совет ауыл хужалығы етештереүен ойоштороусы.
РСФСРҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1985), Россия Федерациясының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1997). СССР халыҡ депутаты (1989-1991 йылдар), СССР Юғары Советының аграр мәсьәләләр һәм аҙыҡ-түлек комитеты ағзаһы. Сыуаш Республикаһының Маҡтаулы гражданы (2012) һәм Чувашияның Ядернә районы «Ленинская Искра» колхозы рәйесе.

# Айдак Аркадий Павлович
## Биографияһы

1937 йылдың 7 июнендә Сыуаш Республикаһының Ядернә районы Чербай ауылында тыуған. Аркадийҙың әтиһе Павел Филиппович 1937 йылда «контрреволюцион эшмәкәрлек»тә ғәйепләнеп ҡулға алына һәм алты йылын төрмәлә үткәрә. 1956 йылда аҡлана.
1961 йыл — Сыуаш дәүләт педагогика институтын тамамлаған, урыҫ, сыуаш телдәре һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй.
1964 йылдың 20 март айынан Ядернә районының «Ленин сатҡыһы» колхозы рәйесе. Бында пестицидтарҙан баш тартҡандар һәм энтомологик тышлыҡтар төзи башлағандар. 1990 йылдар башында Россия экология министрлығы колхозды тирә-яҡ мөхитте һаҡлау һәм рациональ файҙаланыу буйынса үҙенең база тәжрибә-күрһәткес хужалығы статусы бирә.
1985 — Россия Федерациясының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була.
1989 - Сыуаш АССРның-сы 689 Ядернә милли-территориаль һайлау округынан СССР халыҡ депутаты. Август пусы ваҡытында Борис Ельцинды хуплай. Һуңыраҡ АйдакЕльцин сәйәсәтендә өмет өҙөлә.
1990 йылда Айдак сыуаш милли хәрәкәтенең күренекле итальян композиторы, сыуаш телен Сыуаш Республикаһының берҙән-бер дәүләт теле тип иғлан итеү тарафдары һәм сыуаш телен күтәреү Йыйынының тарафдары була.
1997 — Россия Федерациясының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була.
2007 - Сыуаш Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн ордены менән бүләкләнгән.
2007 - колхоз менән 44 йыл етәкселек иткәндән һуң, уның арҙаҡлы рәйесе була.
2012 йылғы президент һайлауҙарында Айҙа Владимир Путинды яҡлап сығыш яһай.
2012 йылдың 9 сентябрендә Чебоксарыда вафат була.
# Мельнича-Ёль

Мельнича-Ёль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вочь йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Мельнича-Ёль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000015616
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001561
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0