yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Шинда (Кучуманда ҡушылдығы)

Шинда — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кучуманда йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Шинда (Кучуманда ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300312115200011388
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201138
* Бассейн коды — 13.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Хальмер-Яга (Нерута ҡушылдығы)

Хальмер-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нерута йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Хальмер-Яга (Нерута ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000056886
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005688
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Галанда Микулаш

Микулаш Галанда (словак. Mikuláš Galanda; 4 март 1895 йыл, Мала Веска, Австро-Венгрия (хәҙер Турчьянске-Теплице янында, Словакия) — 5 июнь 1938 йыл Братислава), словак рәссамы, иллюстратор, график.
XX быуат башындағы словак модернына нигеҙ һалыусы һәм пропагандалаусыларының береһе.

# Галанда Микулаш
## Биографияһы

Мала Вескала тыуа. Будапештта Художество академияла (1914—1916) һәм Прагала Художество-сәнәғәт мәктәбендә (1923—1927 (хәҙер Һынлы сәнғәт академияһы) художестволы белем ала. Август Бремсе һәм Франц Тиле уҡыусыһы була.
1928 йылда Будова Мария менән таныша, 1931 йылда уға өйләнә.
Словак модернизмы формалашыуына ҙур өлөш индерә. Ул һәм уның дуҫы Фулла Людовит словак модернистары манифесы авторҙары була.
Мартин ҡалаһындағы мемориал Халыҡ зыяратында ерләнә.

# Галанда Микулаш
## Ижады

Үҙ ижадында фовизм һәм кубизмдың айырым ысулдарын ҡуллана, халыҡ сәнғәте традицияларына мөрәжәғәт итә.
Крәҫтиән тормошон поэтик һүрәтләй, улар йомшаҡ колорит һәм дөйөмләштерелгән ритм менән айырылып тора. («Бишек янында», 1929, Милли галерея, Прага; «Пастораль», 1936, шәхси йыйынтыҡ), ҡала ярлылары тормошо темаһына арналған социаль-тәнҡит ноталар менән һуғарылған гравюралар һәм һүрәттәр авторы
(литография циклы «Ҡалала мөхәббәт», 1924; «Эшһеҙ», литография, 1925).
# Фрейрина

Фрейрина (исп. Freirina) — Чилилағы ҡасаба. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның административ үҙәге. Ҡасаба менән коммуна Чаньяраль провинцияһына ҡарай. Ҡасаба халҡы — 3469 кеше (2002).
Коммунаның майҙаны — 3207 км². Халыҡ һаны — 5861 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 1,64 кеше/км².

# Фрейрина
## Географик урыны

Ҡасаба, Уаско йылғаһының үҙәнендә урынлашҡан.
Коммуна сиктәштәре:
* төньяҡта — Уаско коммунаһы;
* көнсығышта — Валенар коммунаһы;
* көньяҡта — Ла-Игуэра коммунаһы.
* көнбайышта — Тымыҡ океан

# Фрейрина
## Күренекле (иҫтәлекле) урындар

* Санта-Роса-де-Лима сиркәүе

# Фрейрина
## Транспорт
### Автомобиль транспорты

Ҡасаба, Уаско — Валенар автомобиль юлында урынлашҡан. Автомобиль юлынан ҡалаға хәтлем ара:
* Копиапо — 132 км
* Валенар — 34 км
* Уаско — 17 км

# Фрейрина
## Демографик мәғлүмәттәр

Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
| Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | 5666 |
| шул иҫәптән: | Ҡала халҡы | 3469 | Ҡала халҡы өлөшө, % | 61,22 |
| | Ауыл халҡы | 2197 | Ауыл халҡы өлөшө, % | 38,78 |
| | Ир-егеттәр | 2800 | Ир-егеттәр өлөшө, % | 49,42 |
| | Ҡатын-ҡыҙҙар | 2866 | Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө, % | 50,58 |
| Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | 1,58 |
| Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халыҡ өлөшө | Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халыҡ өлөшө | Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халыҡ өлөшө | Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халыҡ өлөшө | Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халыҡ өлөшө | 2,37 |

# Фрейрина
## Административ бүленеш

Коммуна 4 райондан тора:
| № | Район | Майҙаны км² | Халыҡ һаны (2002) | Ҡала халҡы | Ауыл халҡы | Халыҡ тығыҙлығы кеше/км² |
| 1 | Капоте | 337,5 | 13 | 0 | 13 | 0,038 |
| 2 | Фрейрина | 455 | 5221 | 3469 | 1752 | 11,47 |
| 3 | Кебрадита | 645 | 131 | 0 | 131 | 0,2 |
| 4 | Каррисалильо | 2140,2 | 301 | 0 | 301 | 0,14 |

# Фрейрина
## Иң ҙур торамалар (йәшәү пункттары)

| № | Торама | Категория | Халыҡ һаны (2002) | Ир-егеттәр | Ҡатын-ҡыҙҙар | Майҙаны км² |
| 1 | Фрейрина | ҡасаба | 3469 | 1641 | 1828 | 1,45 |
| 2 | Викунья-Маккенна | ауыл | 586 | 280 | 306 | |
| 3 | Майтенсильо | ауыл | 528 | 259 | 269 | |
# Вильгельм Кинцль

Вильгельм Кинцль (нем. Wilhelm Kienzl; 17 ғинуар 1857(18570117), Вайценкирхен — 19 октябрь 1941, Вена) — Австрия композиторы, дирижёры һәм музыка белгесе.
В. Кинцль Австрияның көньяҡ-көнсығышында Муре йылғаһы буйында урынлашҡан Грац ҡалаһында тыуып үҫә, ошонда уҡ Иоганн Бува мәктәбендә фортепианола уйнау серҙәренә төшөнә башлай. Ләкин был музыка ҡоралында әллә ни ҙур уңыштарға өлгәшә алмағас, Игнац Уляның ҡала оркестры концертмейстеры Вильгельм Майер етәкселегендә скрипкала уйнарға өйрәнә башлай. Шулай уҡ ул ваҡытта башлыса Мюнхендә эшләгән Мортье-де-Фонтенан фортепиано дәрестәрен ала. Артабан Прага һәм Лейпциг консерваторияларында музыка буйынса белем алыуын дауам итә, Вена университетында музыка белгесе булараҡ диссертация яҡлай. Төрлө ваҡыттарҙа Эдвард Ганслик, Ференц Лист һәм Йозеф Крейчи уның уҡытыусылары була; Йозеф Крейчи ярҙамында Кинцль Вагнер музыкаһы менән яҡындан таныша: Крейчи уҡытыусыһын Байройтҡа «Нибелунгтар ҡулсалары» премьераһына үҙе менән алып бара. Ғөмүмән опера жанрын Вагнерса аңлау Кинцлдең ижадына бик ныҡ йоғонто яһай.
Кинцль, нигеҙҙә, операларға музыка яҙыусы композитор, уға «Евангелист» операһы иң ҙур билдәлелек килтерә лә инде (нем. Der Evangelimann; 1895). Уның башҡа опералары: «Urvasi» (1886), «der Narr Heilmar» (1892), «Дон Кихот» (1898), «Der Kuhreigen» (1911). Кинцль, Гуго Вольф менән бер рәттән, Шуберт заманынан алып йырҙар яҙыусы иң популяр композитор булараҡ та таныла. Улар араһында — «Малайҙың тылсымлы мөгөҙө» (мәҫәлән, «An Boten einen») йырҙар йыйынтығы. Кинцлдең бәләкәй вокал әҫәрҙәре араһында Автрияның тәүге гимны ла (1929 йылға тиклем) бар.
Кинцлдең музыка белгесе булараҡ хеҙмәттәренән Вагнерҙың биографияһы буйынса ғилми эше (1904), «Музыкаль декламация» китабы (нем. «Die musikalische Declamation») һәм бик күп мәҡәләләре айырым бер урын алып тора, .

# Вильгельм Кинцль
## Хәтер

* Кинцлдең фотоһүрәте Австрияның 2007 йылғы почта маркаһына төшөрөлгән.
* Венала композитор йәшәгән йорт стенаһына мемориаль таҡта ҡуйылған.
# Ҡарағайлы (Төйәләҫ ҡушылдығы)

Ҡарағайлы — Рәсәйҙәге йылғаһы. Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы биләмәләрендә аға. Йылға Төйәләҫ йылғаһының уң яры тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Ҡарағайлы (Төйәләҫ ҡушылдығы)
## Этимологияһы

Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Н. И. Шувалов Ҡарағайлы топонимын былай аңлата:
   Н. И. Шувалов яҙыуынса: «Карагай, Карагайлы-Аят, Карагайка, Карагайский, Карагайское, Карагайская, Карагай-Илга, Карагай-Куль, Карагай-Таш, Карагай-Тау, Карагай-Тюбе, Карагайлы-Сухая, Карагайские горы, Карагайский рудник, Карагайская высота — более двадцати названий рек, озер, гор, высот, болот, пещер, урочищ в разных районах области, а по ним и селений.
   Образованы тюркским словом карагай — «сосна», «сосновый бор», «сосняк» и словами, обозначающими географические объекты: река, озеро, гора. Слово карагай связано и с тотемическими представлениями древних башкир и утвердилось позднее как личное мужское имя и именования родоплеменных групп и их подразделений. Отдельные из них, возможно, отображены в топонимах.»..

# Ҡарағайлы (Төйәләҫ ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002172
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200217
- Бассейн коды — 12.01.00.003
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Сухо-Пусто-Каргалка

Сухо-Пусто-Каргалка — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға №711 Каргалка йылғаһының һул ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Сухо-Пусто-Каргалка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы бассейны (Рәсәй булеге) Һаҡмар йылғаһынан түбәнерәк, Илек йылғаһын керетмәй. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010001012112200007122
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200712
* Бассейн коды — 12.01.00.010
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Хайрюза (Камзас ҡушылдығы)

Хайрюза — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Камзас йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Хайрюза (Камзас ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300212115200008242
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200824
* Бассейн коды — 13.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Әйүпов Рәшит Хәмит улы

Әйүпов Рәшит Хәмит улы (1920 йыл) — 24 ноябрь 1942 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, лейтенант. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 275-се кавалерия полкы яугиры, огневой взвод командиры.

# Әйүпов Рәшит Хәмит улы
## Биографияһы

Рәшит Хәмит улы Әйүпов (ҡайһы бер сығанаҡтарҙа Хәлит улы) 1902 йылда Һамар өлкәһе Оло Глушица районы Таш-Күстән ауылында тыуған. 1928 йылда Һамар губернаһы Пугачев өйәҙе (хәҙер Оло Глушица һәм Чернигов райондары) башҡорттары ата-бабалары төйәгенә ҡайтып, Баймаҡ районында Үҙән ауылына нигеҙ һалалар. Ошо тулҡын менән Әйүповтар ғаиләһе Баймаҡ районында төпләнә. Рәшит Хәмит улы Байҡара руднигында эшләй башлай. Урта белемле. 1929 йылдан — ВЛКСМ ағзаһы. Хәрби хеҙмәткә 1940 йылда алына. Кесе лейтенанттар мәктәбен тамамлай. 1942 йылдың 13 сентябрендә лейтенант званиеһы бирелә. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 275-се кавалерия полкында огневой взводы командиры булып хеҙмәт итә. 1942 йылдың 24 ноябрендә яу яланында батырҙарса һәләк була.

# Әйүпов Рәшит Хәмит улы
## Хәтер

Әйүпов Рәшит Хәмит улының исеме Баймаҡ районының Хәтер китабына индерелгән. Яугир тураһында өҫтәмә мәғлүмәттәрҙе тарих фәндәре кандидаты М. М. Маннапов тапҡан.
# Ѓ (кирил хәрефе)

Ѓ, ѓ (ѓе) ― македон әҙәби теленең алтынсы хәрефе, бер фонеманың аллофондары булып һаналған [ɟ~ʥ] тигән өндәрҙе билдәләй ала. Әйтелеше бер-береһенә тап килмәгәнгә ҡарамаҫтан, серб телендәге Ђ хәрефен транслитерациялау өсөн дә йыш ҡулланыла, мәҫ. шәхси исемдәрҙә: сер. Милован Ђилас – макед. Милован Ѓилас.
Башҡа бер нисә хәреф менән бер рәттән, АСНОМ-дың Тел комиссияһы ултырышында, тауыш биреү һөҙөмтәһендә (тауыштарҙың 9-ы риза, 2-һе ҡаршы) 1944 йылдың аҡъюлай (декабрҙең) дүртенсе көнө македон әлифбаһына индерелде; Ђ хәрефен туранан-тура серб алфавитынан алыу хупланманы – бының сәйәси сәбәптәре лә булды, әйтелештәге айырма ла иҫәпкә алынды. Ѓ хәрефе Г хәрефенә барып тоташа, уныһы юнан (боронғо грек) Гама (Γ γ) хәрефенән сығарылған, ә юнан телендәге хәреф Финикия яҙыуындағы „гимель“ хәрефенән алынған. Ѓ хәрефе, этимологик күҙлектән йомшаҡ Д өнөн билдәләгәнлектән, Г хәрефенән һуң түгел, ә Д хәрефенән һуң килә – йәғни әлифбала серб телендәге Ђ хәрефе менән береш урын тота.
Был хәреф билдәләгән фонема тарихи йомшаҡ Д өнөн билдәләгән өсөн, ҡәрҙәш болгар һәм урыҫ телдәрендә тап ошо йомшаҡ Д-ға тап килергә мөмкин: (макед. ѓавол – болг. дявол, рус. дьявол, макед. ѓакон – болг. дякон, рус. дьякон), айырым осраҡтарҙа болгар телендә шул йомшаҡлыҡ юғалыуы ла бар (макед. паѓање – болг. падане, рус. падение).
Йомшаҡ „г“ өнө ҡары славян *dj өн ҡушылмаһына тап килгән осраҡта, сиркәү славян, һуңынан болгар һәм урыҫ телдәрендәге жд өн ҡушылмаһына тап килә ала: (макед. меѓу – болг. һәм рус. между, макед. раѓање – болг. раждане, рус. рождение).
# Алфёрова Ксения Александровна

Алфёрова Ксения Александровна (24 май 1974 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, телевидение тапшырыуҙарын алып барыусы.

# Алфёрова Ксения Александровна
## Биографияһы

Ксения Александровна Алфёрова 1974 йылдың 24 майында Болгарияның баш ҡалаһы Софияла тыуа. Ул актриса Ирина Алферова һәм болгар дипломаты Бойко Гюровтарҙың ҡыҙы. Артабан Александр Абдулов, Ирина Алфёроваға өйләнгәс, Ксенияны үҙ ҡыҙы итеп рәсми рәүештә яҙҙыра.
К. А. Алфёрова 1992 йылда Мәскәү дәүләт юридик академияһына уҡырға инә. Һуңыраҡ МХАТ-тың мәктәп-студияһын (Евгений Каменькович курсын) тамамлай. Кинокартинала төшөүҙең беренсе тәжрибәһен «Женщина в белом» фильмында төшкән саҡта ала.
2000 йылдан алып 2001 йыл буйынса РТР-ҙың «ТВ Бинго-шоу» программаһынВладимир Маркин менән бергә алып бара, ә 2014 йылдың 26 декабренән алып 2017 йылдың 1 сентябренә тиклем «Беренсе каналда (Первый канал)» «Көт мине (Жди меня)» тапшырыуҙарын алып бара (был урында Мапия Шукшинаны алмаштыра).
2001 йылдан алып кино менән шөғөлләнә. Америка режиссеры Джон Дейлиҙың «Санкт-Петербург-Канны экспресс» фильмында төп ролде инглиз телендә уйнап башҡара.
2008—2009 йылдарҙа «Беренсе каналда (Первый канал)» «Боҙлоҡ осоро-2 (Ледниковый период-2)» проектында (фигурист Повилас Ванагас менән парҙа) һәм «Боҙлоҡ осоро-3 (Ледниковый период-3» (фигурист Петр Чернышев менән парҙа) проектында ҡатнаша. 2015 йыл «Россия» телеканалының «Йондоҙҙар менән бейеү (Танцы со звездами)» проектында (бейеүсе Тагинцев Денис менән парлап) бейеүҙә ҡатнаша.
Ире Егор Бероев менән бергә үҫеш үҙенсәлектәре айырмалы булған «Я есть» хәйриә фондын нигеҙләй. Был фонд үҙенсәлектәре айырмалы кешеләргә ҡарата йәмғиәт мөнәсәбәттәрен үҙгәртеү менән шөғөлләнә.

# Алфёрова Ксения Александровна
## Ғаиләһе

* Ире — актёр Бероев Егор Вадимович (1977 йылдың 9 октябрендә тыуған).
** ҡыҙы — Евдокия Егоровна Бероева (2003 йылдың 4 апрелендә тыуған).
# Сярно-То-Се

Сярно-То-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хайпудырская мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Сярно-То-Се
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000086504
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008650
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Вологда

Вологда (рус. Вологда) — Рәсәй Федерацияһындағы ҡала, Вологда өлкәһенең үҙәге. Хеҙмәт ҡаһарманлығы һәм дан ҡалаһы.

# Вологда
## Географияһы

Вологда йылғаһы ярында урынлашҡан.

# Вологда
## Мәғариф

* Вологда дәүләт университеты
* Вологда дәүләт һөтсөлөк хужалығы академияһы

# Вологда
## Климаты

Ҡала климаты :
| Күрһәткес | Ғин | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Йыл |
| Абсолют максимум, °C | 5,3 | 5,6 | 16,4 | 26,8 | 30,6 | 33,1 | 34,5 | 36,4 | 28,8 | 22,8 | 10,7 | 8,5 | 36,4 |
| Уртаса максимум, °C | −7,2 | −6 | 0,5 | 9,0 | 16,9 | 20,9 | 23,4 | 20,3 | 14,0 | 6,7 | −1,4 | −5,4 | 7,6 |
| Уртаса температура, °C | −10,8 | −10 | −4 | 3,5 | 10,6 | 15,1 | 17,5 | 14,7 | 9,3 | 3,4 | −3,9 | −8,4 | 3,1 |
| Уртаса минимум, °C | −14,5 | −13,9 | −8,2 | −1 | 4,8 | 9,5 | 12,0 | 9,8 | 5,5 | 0,6 | −6,5 | −11,7 | −1,1 |
| Абсолют минимум, °C | −47,1 | −43,2 | −34,6 | −25,6 | −9,1 | −3,1 | 1,2 | −1,4 | −8,6 | −20 | −34,1 | −45,2 | −47,1 |
| Яуым-төшөм нормаһы, мм | 35 | 28 | 26 | 31 | 41 | 67 | 74 | 76 | 57 | 50 | 42 | 38 | 565 |
| Сығанаҡ: Погода и климат ||||||||||||||

# Вологда
## Транспорты

Вологда — илдең эре транспорт-логистик үҙәге.
# Шәмсетдинова Мәсғүҙә Ислам ҡыҙы

Шәмсетдинова Мәсғүҙә Ислам ҡыҙы (1 июль 1955 йыл ) — композитор. 1982 йылдан СССР Композиторҙар союзы, 2002 йылдан АҠШ-тың Вашингтон штаты Композиторҙар союзы ағзаһы. Философия фәндәре кандидаты (2001). Татарстан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993).

# Шәмсетдинова Мәсғүҙә Ислам ҡыҙы
## Биографияһы

Мәсғүҙә Ислам ҡыҙы Шәмсетдинова 1955 йылдың 1 июлендә Башҡорт АССР-ы Асҡын районы Ҡышлауйылға ауылында тыуған.
Ҡазан консерваторияһында юғары һөнәри белем алып, ижади эшкә керешә. Күп кенә симфонияларында ул татар халҡының тарихына, ҡатлаулы һәм фажиғале яҙмышына мөрәжәғәт итә («Ҡыйссаи Сөйөмбикә», «Мәһди йәки изге Болғар дастаны», «Мәхәббәтнамә», «Болғар-шәрке», «Ибне Фаҙлан», «Сыңғыҙхан», «Дәрүиш»).
Мәсғүҙә Шәмсетдинова фән һәм фәлсәфә мәсьәләләре, халыҡ ижады менән тәрәндән ҡыҙыҡһынып, Санкт-Петербургта фәлсәфә фәндәре буйынса кандидатлыҡ десертацияһы яҡлай.
2002 йылда ул ғаиләһе менән АҠШ-ҡа күсеп китә, хәҙер ҙә ул АҠШ-тың Сиэтл ҡалаһында йәшәй.
# Ҡара ҡарға

?Ҡара ҡарға :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Класс: | Ҡоштар |
| Отряд: | Турғай һымаҡтар |
| Ғаилә: | Ҡоҙғондар |
| Ырыу: | Ҡоҙғон |
| Төр: | Ҡара ҡарға |
Латинса исеме :
Corvus frugilegus Linnaeus, 1758 :
Ареал :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 179738 NCBI 75140 |
Ҡара ҡарға

# Ҡара ҡарға
## Ҡылыҡһырлама

Ала ҡарғалай. Ғәҙәттә күмәкләшеп йәшәйҙәр. Дөйөм төҫө күкһел ҡара. Оло ҡоштоң суҡышы тирәһе яланғас, бысраҡ аҡ төҫтә. Суҡышы йыуан һәм ҙур. Ала ҡарғанан бөтә кәүҙәһенең ҡара төҫтә булыуы менән айырыла.Ҡарлыҡҡан тауышлы: «ҡрра — ҡрра»

# Ҡара ҡарға
## Тереклек итеүе

Һирәк ағаслы урман, ҡәлә һәм ауыл эргәһендәге ағаслыҡтарҙа йәшәйҙәр. Ояһы ағас баштарында була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерә, яҙғыһын яңы шытып сыҡҡан иген һәм йәшелсәләрҙе йолҡоп, бер аҙ зыян килтерә.

# Ҡара ҡарға
## Туҡланыуы һәм үрсеүе

Төрлә бөжәктәр, сиңерткә,ямғыр селәүсене, үлән үҫентеләре менән туҡлана. Бик киң таралған ҡош. Ояһын ваҡ сыбыҡсаларҙан үреп яһай. Көрән таплы йәшкелт зәңгәр 5-6 йомортҡаһы була.
# Одесса университетының зоология музейы

Одесса университетының зоология музейы, ЗМОУ (укр. Зоологічний музей Одеського університету) — Илья Мечников исемендәге Одесса университетының белем биреү һәм ғилми-мәғариф үҙәге, университеетта эшләп килгән зоология музейы

# Одесса университетының зоология музейы
## Музей тураһында

Музейҙың тулы исеме — Илья Мечников исемендәге Одесса милли университетының Зоология музейы (ЗМОУ, Зоологический музей Одесского национального университета имени Ильи Мечникова). Ғилми баҫмаларҙа Акронимус музейы тип телгә алына. Ҡыҫҡа исеме: ЗМОУ (кирилицала) һәм ZMOU (латиницала).
Одесса университетының зоология музейы Украинаның һәм дөйөм алғанда Украина университеттары музейҙары залдарының майҙаны буйынса иң ҙуры булып тора. Бинаның дөйөм майҙаны 1000 квадрат метрҙан ашыу. (Мәҫәлән, Киев университетының зоология музейының майҙаны ни бары - 300 квадрат метр.)
Штатта 7 хеҙмәткәр эшләй. Музей директоры булып Гидробиология һәм дөйөм экология кафедраһы мөдире биология фәнәре докторы Владимир Лобков эшләй.
Музейҙың адресы: Шампанский тыҡрығы 2, Одесса, 65058, Украина.

# Одесса университетының зоология музейы
## Музей эшмәкәрлеге

Музей эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре: Белем таратыу эшмәкәрлеге (музейға килеүселәр менән эшләү); Белем биреү эшмәкәрлеге (студенттар менән шөғөлләнеү);Фәнни эшмәкәрлек (фауна һәм фән тарихын тикшереү); Тыуған яҡты өйрәнеү эше (музей эргәһендә Александр Браунерҙың исемендәге фонд эшләп килә); Нәшриәт эшмәкәрлеге (университет һәм башҡа баҫмаларҙы ғилми хеҙмәттәр даими рәүештә баҫылып тора).

# Одесса университетының зоология музейы
## Ғилми үҙәк

Музейҙа һәр ике йыл һайын музей хеҙмәткәрҙәре көсө менән Причерноморье фаунаһы һәм тематикаһына арналған (хайуандар, һунар, миграция, ҡаҙылма байлыҡтар) Александр Браунерҙың биографияһын өйрәнеүгә арналған «Браункер уҡыуҙары» үткәрә.
2017 йылдың көҙөндә "Зоологик коллекциялар, иҫәпкә алыу һәм образдарҙы идентификациялау" темаһына арналған Териологик мәктәп-семинарҙы уҙғарыу үҙәгенең береһе булды.
# Әхмәтшин Марс Әһлиулла улы

Әхмәтшин Марс Әһлиулла улы (21 февраль 1948 йыл) — яҙыусы. 1991 йылдан — СССР һәм Рәсәй Әҙәбиәт фондының Башҡортостан бүлексәһе директоры. 1993 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Яҙыусылар союздары ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.

# Әхмәтшин Марс Әһлиулла улы
## Биографияһы

Марс Әһлиулла улы Әхмәтшин 1948 йылдың 21 февралендә Башҡорт АССР‑ының Миәкә районы Сафар ауылында тыуған.
Армияла хеҙмәт итеп, старшина дәрәжәһендә тыуған ауылына ҡайта.
1976 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.
1970 йылдан алып «Башҡортостан пионеры» гәзитендә бүлек мөдире, яуаплы секретарь булып эшләй.
1980 йылдан башлап — «Башҡортостан ҡыҙы» журналының баш мөхәррир урынбаҫары.
1986 йылдан — БАССР‑ҙың телевидение һәм радио тапшырыуҙар буйынса дәүләт комитетында баш мөхәррир.
1991 йылдан — Халыҡ-ара Әҙәбиәт фонды ағзаһы, Рәсәй Федерацияһы Әҙәбиәт фондының Башҡортостан бүлексәһе директоры.
Әҫәрҙәрендә этнопедагогика һәм төрлө быуын кешеләренең үҙ‑ара мөнәсәбәте проблемалары ҙур урын тота. Балалар өсөн яҙылған «Беҙ осрашырбыҙ, Ринго!» (1990), йәштәр тормошона арналған «Юлыма сыҡ, Гөлсирә!» (1993), «Янғын» (1999) повестар һәм хикәйәләр йыйынтыҡтарында хәҙерге заман проблемалары яҡтыртыла. Мәскәүҙә урыҫ телендә «Падение» тигән китабы сыға.,

# Әхмәтшин Марс Әһлиулла улы
## Ижады

Әҙәби ижады ХХ быуаттың 90-сы йылдарында башлана. Ошо йылдарҙа ул балалар һәм үҫмерҙәр өсөн мауыҡтырғыс, үҙенсәлекле хикәйәләр яҙа, сабыйҙар өсөн әкиәттәр ижад итә. Уның әҫәрҙәре балалар күңелендә изгелек, намыҫлылыҡ, эскерһеҙлек, фиҙаҡәрлек тойғоларын үҫтереү теләге менән һуғарылған.
Ижадында төрлө быуын кешеләренең үҙ-ара мөнәсәбәте ҙур урын биләй. Өлкәндәр өсөн повестарҙа һәм хикәйәләрҙә мөһим әхлаҡи-этик проблемаларҙы күтәрә, сәләмәт әхлаҡ тормош, быуаттар төпкөлөнән килгән рухи ҡиммәттәр ҡарашынан бөгөнгө күренештәрен дөрөҫ һүрәтләй. Әҫәрҙәрҙә шулай уҡ хәҙерге йәштәр проблемаларын күрһәтә, йәштәрҙе борсоған темалар хаҡында уйлана.

# Әхмәтшин Марс Әһлиулла улы
## Ижады
### Китаптары

* Дүртенсе өҫтәл: повестар, хикәйәләр, парсалар. Өфө, 2008
* Атайҙар менән бер сафта. Өфө, 2010
* Падение: повести, рассказы, новеллы, сказки. М., 2005. (рус.)

# Әхмәтшин Марс Әһлиулла улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2008)