yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Йосоп

Йосоп (Йософ) — антропоним. Топоним булараҡ та таралған.

# Йосоп
## Мәҡәләләр

* Йосоп (Дүртөйлө районы) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл.
* Йосоп (Ҡыйғы районы) — Башҡортостандың Ҡыйғы районындағы ауыл.
* Йосоп (Тәтешле районы) — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл.
* Йосоп (Силәбе өлкәһе) — Силәбе өлкәһенең Наҙы-Петровск районындағы ауыл.
# Чёртово Городище (тау)

Чёртово Городище — Рәсәйҙең Свердловск өлкәһендәге тау һәм шул исемле ҡая массивы. Тау ҡаялары менән 4,5 км Иҫәт ҡасабаһынан көньяҡҡа — Екатеринбург тирәһендә урынлашҡан. Тау түбәһендә елдән ашалған рәүешле гранит тау ҡалдыҡтары. Флораһы — ҡая үҫемлектәре. Геоморфологик тәбиғәт ҡомартҡыһ.ы, Популяр туризм һәм әүҙем ял итеү объекты. Ҡаяға үрмәләү спорты менән шөғөлләнеүселәр араһында ҙур популярлыҡ менән файҙаланыла

# Чёртово Городище (тау)
## Тасуирламаһы

Тау бөтә яҡтан тотош урман менән ҡапланған һөҙәк битләүҙәрҙән тора. Ҡаялар тау түбәһендәге һыртта, гранит плитәләрҙән өйөлгән постаментта, бейеклеге 25 метрлы айырым башня массивтары күтәрелгән. «Ҡаласыҡтың» төньяҡ стенаһы ҡаяға үрмәләүселәрҙә ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра..Бында төрлө ҡыйынлыҡтар буйынса юл: һулдан — яңы башлап үрмәләүселәр өсөн, уң һәм үҙәк өлөшөндә категориялы спортсмендар өсөн — текә ҡая трассаһы. Көньяҡ стенаһы һөҙәк. Баҫҡыс буйлап ҙур булмаған йылға Семипалатинка (Иҫәт йылғаһының ҡушылдығы) үҙәненә төшә.
1861 йылда тау ҡалдыҡтарына фәнни тасуирламаны беренсе булып УОЛЯ. ағзалары бирә. XIX быуаттың аҙағында, Урал тимер юлы асылғандан һуң, Шайтан ҡаласығына күпләп килә башлайҙар. 1980—1885 йылдарҙа ҡая районы туристар өсөн ябыла. Был йылдар эсендә сүп-сары түгепә, емеректәрҙән таҙартыла. СССР- ҙа беренсе скалодром. йыһазландырыла. Тәбиғи рәүештә үлән менән ҡаплана, ағастар үҫеп китә.

# Чёртово Городище (тау)
## Үҫемлектәре

Чёртово Городище флораһы бик күп ҡая үҫемлектәренән тора. Шул иҫәптән һаҡлауға индерелгән: Урал эндемигы Клера Астрагал (был уның иң Төньяҡ Уралдың көнсығыш битләүҙәрендәге урыны), ябай абаға , артыш һәм башҡа үҫемлектәр.

# Чёртово Городище (тау)
## Археологияһы

Ҡаласыҡ тарихи ҡомартҡы булып тора. Унда боронғо металлургия производствоһы, иртә тимер быуатына һәм урта быуаттарға ҡараған ҡорбан килтереү урыны бар. Этҡол мәҙәниәте керамика фрагменттары табылған. Шулай уҡ һуңғы ваҡытта: батыр, юдин һәм молчановский тибындағы (X—XIII бб. я. э.)
* Ҡаяның көньяҡ стеналары
* Шайтан ҡаласығында ҡыш
* Шайтан ҡаласығы яғына барған юл станцияһы
* Был юл Шайтан ҡаласығының көньяҡ яғына ауыша
* Шайтан ҡаласығында көҙ
* Шайтан ҡаласығында киске шәфәҡ
* Урал итәгендә "Шайтан ҡаласығы". В.Л.Метенков фотооткрыткаһы,XX быуат башында
# Яҙмыш

Яҙмыш (шулай уҡ тәҡдир, күрәсәк, насип) — кеше, халыҡ һәм башҡалар йәшәйешенә тәьҫир яһаусы һәм уны көн элгәре билдәләүсе тарихи ваҡиғалар, күренештәр күплеге; ваҡиғаларҙың, ғәмәлдәрҙең алдан билдәләнеүе; күрәсәк, юғары көс.

# Яҙмыш
## Ғәрәптәрҙә яҙмыш

Исламға тиклемге ғәрәптәрҙә яҙмыш тураһында ике ҡараш булған: мәнә — конкрет өлөш, һәр кемдең шәхси өлөшө, һәм дәхрүн — донъя өҫтөнән тулыһынса хакимлыҡ иткән шәхесһеҙ ваҡыт. Ҡөрьәндә улар башлыса яҙмыштың яңы концепцияһы — ҡадәр файҙаһына кире ҡағыла — Аллаһ үҙ ихтыяры менән бар нәмәлә лә, бөтәһе өсөн дә ҡарар ҡабул итә. Мәжүсилектәге һуҡырҙарса яҙмыш урынына мосолмандарҙа ҡадәр Аллаһтың юғары ғәҙеллеген кәүҙәләндерә. Аллаһ ихтыярының һынауҙарын түҙем үткәрергә һәм уның ғәҙел мәрхәмәтен көтөргә диндар сабырлыҡ ярҙам итә..

# Яҙмыш
## Төрки донъяла яҙмыш

«Яҙмыш» — яҙылған тамырынан сыҡҡан төшөнсә. Төрки халыҡтарҙа, шул иҫәптән башҡорт мәҙәниәтендә был яҙыу кешенең маңлайында тип иҫәпләнгән. Яҙмыш концепцияһы (ҡадәр) күп кенә ышаныуҙарҙа булған һәм кеше менән булған ваҡиғаларҙың күп өлөшө уның ҡулында түгел тигән ышаныуға нигеҙләнгән.

# Яҙмыш
## Сәнғәт әҫәрҙәрендә яҙмыш

Боронғо гректар араһында яҙмышҡа ышаныу Софоклдың «Эдип батша» трагедияһында сағыла.
# Лангенлойба-Нидерхайн

Лангенлойба-Нидерхайн (нем. Langenleuba-Niederhain) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1928 кеше йәшәй. Майҙаны — 39,65 км². Диңгеҙ кимәленән 205 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 4618 һәм автомобиль коды — ABG.
# Гозек

Гозек (нем. Goseck) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1059 кеше йәшәй. Майҙаны — 14,57 км². Диңгеҙ кимәленән 152 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6667 һәм автомобиль коды — BLK.
# Дарыу үҫемлектәре

Дарыу үҫемлектәре — кеше һәм мал-тыуарҙы дауалау һәм профилактика үткәреү өсөн ҡулланыла торған үҫемлектәрҙең ҙур бер төркөмө.
Башҡортостанданда үҫкән ҡырағай дарыу үҫемлектәренең 120 төрө фәнни медицинала һәм 200-ҙән ашыуы халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Элек-электән файҙаланылыуына ҡарамаҫтан, Октябрь революцияһына тиклем улар махсус рәүештә тикшерелмәгән.
1933 йылда 40 тонна ашыу бесәй үләне әҙерләнелеүе һәм сит илгә оҙатылыуы билдәле. Бөйөк Ватан һуғышына тиклем дарыу үҫемлектәренең 50-нән ашыу төрө йыйылған, һуғыш йылдарында уларҙы әҙерләү күпкә артҡан.
Дарыу үҫемлектәрен күп кенә ботаниктар (А. Э. Линд, М. И. Котов, Е. Н. Клобукова-Алисова, Л. Л. Куликова, А. Э. Мулдашев һ. б.), фармакологтар (И. А. Лерман, Д. Н. Лазарева, Н. А. Кузнецова, З. Я. Лагно, Ф. С. Зарудий, Х. М. Насиров һ. б.) өйрәнгән.
Башҡоротостанда ғилми тикшеренеүҙәр РФА ҒҮ Биология институтытында, Башҡорт дәүләт медицина университетында, Башҡорт дәүләт университетында, Башҡорт дәүләт аграр университетында үткәрелә.
Күп кенә ҡырағай үҫемлек төрҙәренең запасы өйрәнелгән, уларҙы рациональ файҙаланыу режимы эшләнгән (Е. В. Кучеров, А. Х. Ғәлиева, И. Б. Ғофранова, В. З. Ғүмәров һәм башҡалар).
Фармакология хеҙмәте һәм ҡулланыусылар кооперацияһы етәкселегендә йыл һайын 500 т алып 1000 т тиклем дауа сеймалы йыйыла. Башлыса һары умырзая, имән ҡайырыһы, ябай мәтрүшкә, һары мәтрүшкә, һуҡыр кесерткән, гөлйемеш, ҡалҡанут, кесерткән һ. б. файҙаланыла.
Дарыу үҫемлектәренең һаҡлау өсөн Башҡортостанда 12 заказник ойошторолған.

# Дарыу үҫемлектәре
## Файҙаланыу

Дарыу үҫемлектәрен файҙаланғандв зыян булмаһын өсөн уларҙы йыйыу, киптереү, һаҡлау, ҡулланыу ҡағиҙәләрен теүәл үтәргә кәрәк.
Ағыулы, үтә көслө тәьҫир итеүсе үҫемлек дауаларын дарыуханаларҙа әҙерләтеү зарур.
Күп кенә дарыу үҫамлектәре менән ауырлы һәм бала имеҙгән ҡатындарҙы, өс йәшкә тиклем балаларҙы дауаларға ярамай.
Ҡайһы бер ауырыуҙары булғандарға бер төркөм дарыу үҫемлектәр дауаһын ҡулланыу тыйыла.
# Орфинский Вячеслав Петрович

Орфинский Вячеслав Петрович (1929 йыл) — архитектура докторы, профессор, Рәсәй Фәндәр академияһының Архитектура һәм төҙөлөш фәндәре ғәмәли ағзаһы, Урыҫ Төньяғының халыҡ ағас төҙөлөшө буйынса белгес.

# Орфинский Вячеслав Петрович
## Биографияһы

Орфинский Вячеслав Петрович 1929 йылда тыуа. 1948 йылда Петрозаводск архитектура техникумын тамамлағандан һуң, Мәскәү архитектура институтында уҡый.
Институтты тамамлағас, 1954 йылдан 1970 йылға тиклем Петрозаводск ҡалаһында «Карелгражданпроект» проект институтында эшләй
1962—1975 йылдарҙа — РСФСР Архитекторҙар союзының Карелия бүлексәһе рәйесе.
1970 йылда Петрозаводск дәүләт университетында конструкция һәм архитектура, архитектура һәм графика кафедраларында уҡыта. 1997 йылдан — Петрозаводск дәүләт университетының Халыҡ ағас төҙөлөшө сәнғәте проблемалары ғилми-тикшеренеү институты директоры.
Архитектура һәм этнография сигендә этноархитектураны өйрәнеү фәнни йүнәлешен булдырыусы. Эшмәкәрлегенең өҫтөнлөклө йүнәлешенең береһе булып халыҡ ағас төҙөлөшөн һәм уның үҫешен дисциплина-ара ҡараш ҡулланып киң ҡырлы тикшереү өсөн берҙәм методологик база булдырыу тора. Ҡаланың тарихи йөҙөн һаҡлап ҡалыу өсөн чиновниктарҙың башбаштаҡлығына ҡаршы көрәшә.

# Орфинский Вячеслав Петрович
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

2-се дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены миҙалы менән юүлкләнә (1997). Карелия АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре исеменә лайыҡ була (1989). Карелия АССР-ының (1984, 1988) һәм Карелия Республикаһының (2006) Дәүләт премиялары лауреаты. Рәсәй Федерацияһының почетлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2004), Бөтә Рәсәй Тарих һәм мәҙәниәт һәйкәлдәрен һаҡлау йәмғиәтенең почетлы ағзаһы, Петрозаводскиҙың почетлы гражданы (2014).

# Орфинский Вячеслав Петрович
## Библиографияһы

Ватан һәм сит ил баҫмаларында 230-ҙан ашыу фәнни, фәнни-популяр һәм публицистик эштәр, шул иҫәптән — 11 монография, 5 коллектив монография авторы.
* Деревянное зодчество Карелии. Л., 1972;
* Вековой спор. Типы планировки как этнический признак (на примере поселений Русского Севера) // Советская этнография. 1989. № 2;
* Загадки храмов Софии — Премудрости Божией // Архитектура в истории русской культуры. М., 1996;
* Народное деревянное культовое зодчество Российского Севера (истоки и импульсы развития) // Архитектурное наследство. М., 1996. Вып. 41; * К вопросу о типологии этнокультурных контактов в сфере архитектуры (на примере Российского Севера) // Фольклорная культура и её межэтнические связи в комплексном освещении. Петрозаводск, 1997;
* Село Суйсарь: история, быт, культура. Петрозаводск, 1997 (в соавт.);
* Некрокультовые сооружения Российского Севера в контексте христианско-языческого синкретизма // Народное зодчество. Петрозаводск, 1998.
* Логика красоты //Карелия, 1982
* Закономерности развития архитектуры // Стройиздат, 1987

# Орфинский Вячеслав Петрович
## Ғаиләһе

* Ҡатыны — Орфинская Раиса Ивановна (Полякова) (1931)
* Ҡыҙы — Орфинская Ольга Вячеславовна (1958), СССР һәм Рәсәй тарихсыһы.
* Улы — Орфинский Андрей Вячеславович (1956)
# Оло Тирмәнкүл

Оло Тирмәнкүл - рус. Большо́й Креме́нкуль — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Сосновка районындағы күл.

# Оло Тирмәнкүл
## Географияһы

Оло Тирмәнкүл Силәбе өлкәһенең Сосновка районында, Силәбе өлкәһенән 6 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Күлдән төньяҡ-көнбайыштараҡ - Кесе Тирмәнкүл, көньяҡтараҡ ике бәләкәйерәге — Барышево һәм Мысово күлдәре ята. Оло Тирмәнкүл яр буйҙарында Тирмәнкүл, Яңы Тирмәнкүл һәм Садовый ҡасабалары урынлашҡан.
Административ йәһәттән Яңы Тирмәнкүл ауыл биләмәһенә инә һәм Новоградский трактынан алыҫ түгел урынлашҡан. Силәбе ҡалаһы урауы ла яҡында ғына.

# Оло Тирмәнкүл
## Тасуирламаһы

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Һыу объекты коды: 14010501011111200008757
* Һыу объекты коды: күл
* Урынлашыуы: Мейәс йылғаһы, Тирмәнкүл ҡасабаһы
* Һыу бассейны округы: Иртыш бассейн округы (14)
* Йылға бассейны: Иртыш (1)
* Һыу ятҡылығы майҙаны(км²): 3,76 км²
* Бәләкәй йылға бассейны: Тубыл (бассейндың Рәсәй өлөшө)
* Хужалыҡ итеү участкаһы: Мейәс йылғаһы - Силәбе ҡалаһынан башлап тамағына тиклем
* Һыуйыйғыс майҙаны (км²): 0
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды:211200875
* ГӨ буйынса һаны (номеры): 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

# Оло Тирмәнкүл
## Этимологияһы

Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән киң билдәле географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: Кременкуль Большой и Малый, озеро, село, Сосновский район.В архивных документах деревня впервые упоминается в 1763 г. На ландкарте Исетской провинции 1736 г. название озера записано как Тременкуль, от распространенного в прошлом у башкир личного мужского имени.
Был осраҡта күлдең атамаһы исемдән бигерәк "Тирмән" һүҙе менән бәйлелер тип фараз итергә була.

# Оло Тирмәнкүл
## Шулай уҡ ҡара

* Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге
# Мәҡсүт (Һарытау өлкәһе)

Мәҡсүт (Бишул) (рус. Максютово) — Һарытау өлкәһенең Пугачёв районындағы башҡорт ауылы, Рахмановка ауыл биләмәһенә керә.
Почта индексы — 413717.

# Мәҡсүт (Һарытау өлкәһе)
## Тарихы

Тәүге тапҡыр Мәҡсүт ауылы булараҡ 1797 йылда телгә алына. Табын улусына ҡараған. Ауыл 1858 йылда Урал казак ғәскәре бүлексәһенең башҡорт бүлегендә Ырымбур, Урал һәм Башҡорт казактары ғәскәре ерҙәре картаһында билдәләнгән.
Һамар губернаһында Кеше йәшәгән урындар исемлегенә ярашлы, 1889 йылдағы мәғлүмәттәр буйынса, ауыл Николаевск өйәҙенең Күҙәбай улусына ҡарай. Ер биләмәһе 11002 дисәтинә уңайлы һәм 1015 дисәтинә уңайһыҙ ерҙә урынлашҡан булған. Ауылда мосолман башҡорттар йәшәгән, бөтә ауыл халҡы 577 кеше тәшкил иткән, мәсет һәм ел тирмәне булған.
1834 йылда — 165, ә 1910 йылда — 656 кеше йәшәүе теркәлгән.

# Мәҡсүт (Һарытау өлкәһе)
## Халыҡ һаны

2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 121 кеше теркәлгән.

# Мәҡсүт (Һарытау өлкәһе)
## Ауылдан сыҡҡан билдәле шәхестәр

* Мырҙабаев Батырхан Әмирхан улы – эшҡыуар, йәмәғәт эшмәкәре, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының Башҡарма комитеты рәйесе.
# Пынан-Ю

Пынан-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вычегда йылғаһының уң ярына тамағынан 548 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Пынан-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000017313
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001731
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Мцхета

Мцхета (груз. მცხეთა) — Грузияның Арагви һәм Кура йылғалары ҡушылған ерҙә урынлашҡан ҡалаһы. Мцхета-Мтианети крайының административ үҙәге; Тбилисинан бер нисә саҡрым төньяҡтараҡ урынлашҡан . Ҡала халҡы — 7 940 кеше (2014 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәте).

# Мцхета
## Тарихы

Грузияның бик боронғо ҡалаһы, уға нигеҙ беҙҙең эраға тиклем V быуатта һалына. Риүәйәт буйынса, ҡалаға нигеҙҙе легендар Мцхетос һала. «Картлос батша үлгәндән һуң уның ҡатыны ерҙе уландары араһында бүлә. Өлкән улы Мцхетос — Арагви һәм Мтквари (Кура) йылғалары ҡушылған урынға төпләнә, ҡала төҙөй һәм уны үҙ исеме менән атай».
XIX быуатта йәшәгән испан авторы Хуан Ван-Хален, был урында булып, Мцхета тураһында түбәндәге мәғлүмәтте яҙып ҡалдыра: Нух пәйғәмбәр тоҡомдарының береһе Месхет, ҡалаға нигеҙ һалып, уны үҙенең баш ҡалаһы итеп һайлай, сөнки был урын йәшәү өсөн бик уңайлы була. Ҡала бөтә донъя һыу ташҡынынан һуң Нух пәйғәмбәр кәмәһе барып туҡталған Арарат тауынан байтаҡ ҡына алыҫлыҡта урынлашҡан.
Беҙҙең эраға тиклем IV быуатта Картлий батшаһы Азо (Азови) Мцхетаны Картлий батшалығының$^{[<spanstyle=""title="неуказанисточникнаутверждение(26августа2018)">сығанаҡ306көнкүрһәтелмәгән</span>]}$ баш ҡалаһы тип иғлан итә. Беҙҙең эраға тиклем V быуат аҙағынан Картлий батшалығының баш ҡалаһы Тбилисиға күсерелә. Самеба ғибәҙәтханаһының төҙөлөшө тамамланғанға тиклем Грузия Патриархы кафедраһы Мцхетала урынлашҡан була.
Ҙур Мцхетаның иҫке райондары: Саркине, Цицамурь, Накулбакеви, Карсани, Мухатгверди, Калоубани-Кодмани.
Армази ҡәлғәһенең (Армазцихе) нығытылған резиденцияһы, Бебрисцихе һәм ҡала биҫтәләренең ҡалдыҡтары, ҡәберлектәр, шулай уҡ Самтавро монастыры комплексы (XI быуаттың төп ҡорамы) һәм кафедраль Светицховели кафедраль соборы ошонда урынлашҡан. Мцхета янында илдәге иң боронғо Джвари монастырь ҡорамы (VI быуат), Шио-Мгвимский монастыры урынлашҡан. Төбәктең мәҙәни ҡомартҡылары ЮНЕСКО тарафынан һаҡлана һәм бөтә донъя мираҫына ҡарай.
# Ғафаров Шәмсетдин Шәйхетдин улы

Ғафаров Шәмсетдин Шәйхетдин улы (16 август 1896 йыл— 8 декабрь 1937 йыл) — хәрби эшмәкәр. Беренсе донъя һәм Граждандар һуғыштарында, 1920 йылғы совет-поляк һуғышында ҡатнашыусы.

# Ғафаров Шәмсетдин Шәйхетдин улы
## Биографияһы

Шәмсетдин Шәйхетдин улы Ғафаров 1896 йылдың 16 авгусында Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы) Ҡолсора ауылында тыуған.
Темәс рус-башҡорт мәктәбен тамамлай. 1915 йылдан Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша, кавалерист була. Вахмистр званиеһын ала.
1918 йылдан Башҡорт армияһында Әмир Ҡарамышев исемендәге 1-се Башҡорт кавалерия полкында взвод командиры булып хеҙмәт итә. 1919 йылдан — Башҡорт айырым кавалерия бригадаһының 1-се Башҡорт кавалерия полкында.
1919 йылдың октябренән 5-се Башҡорт кавалерия полкы составында Петроград фронтында һуғыша. 1920 йылдың майынан Башҡорт айырым кавалерия бригадаһы 27-се Башҡорт кавалерия полкының 4-се эскадрон командиры булараҡ совет-поляк һуғышында ҡатнаша. Яуҙарҙа күрһәткән батырлыҡтары өсөн М. В. Фрунзе ҡулынан исемле ҡылыс ала, ике тапҡыр Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
Совет-поляк һуғышы тамамланғандан һуң, 27-се Башҡорт кавалерия полкының хужалыҡ командаһы начальнигы, артабан 2-се Башҡорт полкында взвод командиры булып хеҙмәт итә. 1921 йылда демобилизациялана, туған яғына ҡайта.
1921—1923 йылдарҙа Йылайыр кантоны хәрби комиссары ярҙамсыһы булып эшләй. 1924 йылда Ҡазан хәрби-сәйәси мәктәбен тамамлай.
1924—1929 йылдарҙа Түбә руднигының бегун фабрикаһы инспекторы, мөдире булып эшләй. 1929 йылдан 1-се Өфө ведомство милицияһының дивизион командиры, 1934 йылдан — айырым взводы командиры булып хеҙмәт итә.
1937 йылдың 17 октябрендә репрессиялана, контрреволюцион эшмәкәрлектә ғәйепләнеп ҡулға алына, төрмәгә ябыла. 1937 йылдың 8 декабрендә атыла. 1956 йылда аҡлана.

# Ғафаров Шәмсетдин Шәйхетдин улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Ике Ҡыҙыл Байраҡ ордены (17.02.1921, 31.12.1920)
* 12-се армия Хәрби-революцион советының почётлы ҡоралы (ҡылыс).

# Ғафаров Шәмсетдин Шәйхетдин улы
## Хәтер

* Сибай ҡалаһы урамдарының береһе Шәмсетдин Ғафаровтың исемен йөрөтә.
# Кесе Хобда

Кесе Хобда — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Хобда йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 116 км.

# Кесе Хобда
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Илек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000912112200009168
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200916
* Бассейн коды — 12.01.00.009
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Йөрәккүл (тау һырты)

Йөрәккүл — Көньяҡ Урал һырты, (Силәбе өлкәһе), яҡында ятҡан күл исеме манән аталған.
Милли тәбиғәт парктар араһында «Йөрәккүл» «мең метр бейеклеккә эйәләр» рангыһында ҙур булмағандар иҫәбендә булһа ла, Көньяҡ Уралдың меңле һыртына ҡарай.
Һырттың оҙонлоғо 8 километр самаһы. Абсолют бейеклеге диңгеҙ кимәленән 1175 метр.
Күләме ҙур булмаһа ла, Йөрәккүл һырты иҫтәлекле урындарға бай. Юлдан алып һырт итәгенә тиклем ағас экологик һуҡмаҡ һалынған беренсе һәм, килгән кешеләр иң тәүҙә һырттың үҙәк өлөшөндә формаһына ҡарата «айыу» тип аталған аҡ төҫтәге ҡая остоҡтар төркөмөнән торған яйла күрә. Был Йөрәккүлдең иң юғары нөктәһе. Яйланан күлгә, Нөргөш һыртына һәм Йөрәккүлдең иң көньяғында ятҡан түбәһе конусты хәтерләткән идеаль формалағы Яланғас сусаҡҡа бик матур күренеш асыла. Яланғас сусаҡ палеовулкан тип иҫәпләнә.
Һырттың иң көньяғында шулай уҡ бағаналар тип аталға ыҙан, тәбиғи сик бар. Был гигант остоҡтар төркөмө янында боронғо кешеләрҙең зыяраты табылған.

# Йөрәккүл (тау һырты)
## Топонимдың килеп сығышы

Атамаһы Йөрәктау тигән башҡорт һүҙенән килеп сыҡҡан. Йөрәк йөрәк тигәнде аңлата. Рус ғалим-энциклопедисы Петер Паллас былай тип яҙған: «Улар араһындағы мөйөштә Оло Һатҡы буйлап үргә ҙур һәм киң йәйелгән Йөрәктауҙан айырылып сыҡҡан кеүек тойолған уртаса тау бар... Тимәк, Йөрәктау "йөрәк-тау" тигәнде аңлата, һәм, күрәһең, бөтөнләй ялтас һәм ташлы булған тупаҡ түбәнең юғары күтәрелеп тороуы сәбәпле исем бирелгән инде. Был тауҙа иҫтәлекле һанһыҙ күп йылғалар уға һыуын илткән һәм үҙенән Оло Һатҡыһы һыуын алған Йөрәккүл ята». Ваҡыт үтеү менән, урыҫтар уны боҙоп һәм уларға башҡалар ҙа эйәреп, Зюрак-Куль, ә һуңынан инде Зюраткуль тип йөрөтә башлағандар.

# Йөрәккүл (тау һырты)
## Ҡыҙыҡлы факттар

2011 йылда, һырттың көнсығыш битләүендә, 860 метр бейеклектә, боронғо геоглиф — гигант мышы һүрәте табылған.
# Оло Просница

Оло Просница — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының һул ярына тамағынан 715 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 72 км.

# Оло Просница
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300212111100033994
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103399
* Бассейн коды — 10.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Дагомыс Западный

Дагомыс Западный — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Дагомыс йылғаһының уң ярына тамағынан 0,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Дагомыс Западный
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Шепси йылғаһының көнбайыш сигенән Псоу йылғаһына тиклем (РФ һәм Грузия сиге). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06030000312109100000646
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 109100064
* Бассейн коды — 06.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 09
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Михаил Грушевский һәйкәле (Львов)

Михаил Грушевский һәйкәле (укр.Михайлові Грушевський ятник яті) — Львов ҡалаһында украин йәмәғәт һәм сәйәси эшмәкәре, тарихсы, украин милли хәрәкәте лидерҙарының береһе Михаил Грушевский һәйкәле
Михаил Сергеевич Грушевский Львов ҡалаһында егерме йылдан ашыу йәшәгән һәм эшләгән. Шуға күрә Львов бойондороҡһоҙлоҡ алыу менән 1994 йылдың июнендә билдәле тарихсы һәм сәйәси эшмәкәренең һәйкәлен асыу тантанаһы үткән Украинаның беренсе ҡалаһы була. Монументты элек Академиы майҙаны тип аталған майҙанда урынлаштыралар.

# Михаил Грушевский һәйкәле (Львов)
## Тарихы

Грушевский һәйкәлен асыу идеяһы тәүге тапҡыр 1990 йылдың 12 апрелендә Шевченко исемендәге Ғилми йәмғиәт Советында барлыҡҡа килә. Шул ваҡытта билдәле скульптор Крвавич 1990 йылдың көҙөнә эскиз-проектты үтәргә риза була.
Тарихсының 125-йыллығы алдынан (1991 йылдың авгусы) Львов ҡала советының мәҙәниәт бүлеге инициативаһы менән Архитекторҙар йортонда һәйкәлдең төрлө эскиздары күрһәтелә. Атап әйткәндә былар скульпторҙар Р. Рмановичтың, Я. Мотиканың ике проекты, Я. Скакундың ике проекты була. Һөҙөмтәлә Дмитрий Крвавич, Николай Посикира һәм Любомир Яремчук төркөмө проекты еңеүсе була.
1991 йылдың 27 авгусында Шевченко исемендәге Ғилми йәмғиәт аҡсаһына һәйкәл ҡуйыласаҡ урында яҙыу менән мәрмәр таш анонс ҡуйыла:
* Здесь будет сооружен памятник М. Грушевскому 1866-1934

# Михаил Грушевский һәйкәле (Львов)
## Тасуирламаһы

Бронзанан ҡойолған Грушевский һыны гранит постаментҡа ҡуйылған. Һәйкәл өҫтөндә хәҙерге украин скульпторҙары Николай Посикира, Дмитрий Крвавич, Любомир Яремчук һәм архитектор Василий Каменщик эшләй. Һәйкәл Львов ҡалаһының үҙәк өлөшөндәге архитектура ансамбленә гармониялы тап килә.