yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ярославль

Ярославль (рус. Ярославль) — Волга йылғаһы ярында урынлашҡан, Ярославль өлкәһенең административ үҙәге. Хеҙмәт ҡаһарманлығы һәм дан ҡалаһы.

# Ярославль
## Билдәле шәхестәр

* Вахромеев Игорь Сергеевич (18.01.1924—16.01.1998), ғалим-геолог. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1986—1991 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы, артабан Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге Геология институтының баш ғилми хеҙмәткәре. Геология-минералогия фәндәре докторы (1973), профессор (1986).
* Павлычев Валентин Николаевич (12.02.1936), хеҙмәт ветераны, ғалим-химик-технолог, хужалыҡ эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1994—1996 йылдарҙа «Газпром Нефтехим Салауат» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры, 1996—2000 йылдарҙа «Башнефть» берекмәһенең баш технологы. Химия фәндәре кандидаты (1978), доцент (1986). СССР-ҙың нефть эшкәртеү һәм нефть сәнәғәте отличнигы (1986), СССР уйлап табыусыһы (1988), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған рационализаторы (1980). СССР-ҙың дәүләт премияһы (1983) һәм СССР Министрҙар Советы премияһы (1976) лауреаты. Октябрь Революцияһы ордены кавалеры (1976). (Тикшерелеү көнө: 10 февраль 2021)
* Роднов Михаил Игоревич (14.01.1959), тарихсы-ғалим, тарих фәндәре докторы (2004). 1985—1990 йылдарҙа һәм 1995 йылдан — Өфөләге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1999—2011 йылдарҙа — бүлек мөдире.
* Сабанеев Леонид Павлович (1844—25.03.1898), Рәсәй империяһы этнографы, тәбиғәтте өйрәнеүсе. 1873—1877 йылдарҙа Мәскәүҙә баҫылған «Природа», 1878 йылдан — «Природа и охота» журналдарының мөхәррире һәм нәшерсеһе. 1868—1870 йылдарҙа Урал буйлап экспедицияла ҡатнашып, төбәктең тарихын, үҫемлек һәм хайуандар донъяһын өйрәнә, 1873 йылда «Очерки Зауралья и степное хозяйство на башкирских землях» тигән китап яҙа.
# Капидет

Капидет — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тюхтет йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Капидет
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200017456
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201745
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ҡытау-Ивановск ҡала биләмәһе

Ҡытау-Ивановск ҡала биләмәһе (рус. Катав-Ивановское городско́е поселе́ние) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡытау-Ивановск районына ҡараған муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Ҡытау-Ивановск ҡалаһы. Был ҡала бер үк ваҡытта Ҡытау-Ивановск районының да үҙәге булып тора.

# Ҡытау-Ивановск ҡала биләмәһе
## Тарихы

Ҡала биләмәһе статусы 2003 йылдың 6 октябренда ҡабул ителгән «Рәсәй Федерацияһында урындағы үҙидараны ойоштороуҙың дөйөм принциптары тураһында» Федераль законы нигеҙендә барлыҡҡа килә.
Ҡытау-Ивановск ҡала биләмәһе статусы һәм уның сиктәре Силәбе өлкәһенең 2004 йылдың 9 июлендәге 241-ЗО һанлы «Ҡытау-Ивановск муниципаль районы, уның составындағы ҡала һәм ауыл биләмәләре статусы тураһында» Законында билдәләнгән.
Биләмә үҙәгенең ҙур тарихы бар — 1775 йылда ул Йүрүҙән ҡушылдығы Ҡатай йылғаһы буйында төҙөлә башлаған. Продукция сифаты һәм етештереүсәнлеге буйынса ул хатта Швецияның һәм инглиз етештереүселәрен уҙып китеп, илдә алдынғы предприятие булған. XIX быуаттың 80-се йылдарында Ҡытау-Ивановск заводында рельс етештереү асыла. 1881 йылда уҡ Рәсәйҙә тәүгеләрҙән телефон бәйләнеше булдырыла, Ҡытаутамаҡ, Йүрүҙән-Ивановск завод ҡасабаларына линия үткәрелә.
1914 йылда бай мергель ятҡылыҡтары нигеҙендә Уралда тәүгеләрҙән булып цемент етештереү ойошторолған, Ҡытау-Ивановск цементында тәүге совет биш йыллығы гиганттары, шул иҫәптән Магнитогорск металлургия комбинаты төҙөлгән.

# Ҡытау-Ивановск ҡала биләмәһе
## Этимологияһы

Ҡала биләмәһенә исем биргән Ҡытау-Ивановск ҡалаһы тарихи ҡатай ырыуы ерҙәрендә урынлашҡан. Был ерҙәр менән бәйле атамалар урыҫ теленә Катав булып инеп киткән, яңынан башҡорт теленә Ҡытау булып әйләнеп ҡайтҡан. Совет һәм Рәсәй телсе-ғалимы; лексика һәм субстрат топонимика, шулай уҡ этимология, ономастика, фин-уғыр тел ғилеме, телдәр бәйләнеше белгесе, филология фәндәре докторы Матвеев Александр Константинович үҙенең «Географические названия Урала: Топонимический словарь» тигән белешмә китабында «Катав» тип башланған исемдәр «ҡатай» этнонимынан алынған тип яҙған.
Иваново тигән өлөшө ҡаланы барлыҡҡа килтергән ике Иван — сауҙәгәр һәм сәнәғәтсе Иван Твердышев һәм уның кейәүе Иван Мясников хөрмәтенә бирелгән.
# Кадомцев Эразм Самуилович

Кадомцев Эразм Самуилович (8 март 1881 йыл, Бөрө, Өфө губернаһы — 6 март 1965 йыл, Мәскәү) — Башҡортостанда революцион хәрәкәттә ҡатнашыусы.

# Кадомцев Эразм Самуилович
## Биографияһы

Эразм Самуилович Кадомцев Бөрө ҡалаһында (Өфө губернаһы) тыуған, дворян, чиновник улы, Ырымбурҙа кадет корпусын һәм Петербургта Павловск хәрби училищеһын тамамлай. Офицер, 1904—1905 йылдарҙа рус-япон һуғышында ҡатнаша. Уның атаһы Самуил Евменьевич Кадомцев — алдынғы ҡарашлы ҡаҙна чиновнигы. Йортта сәйәси һөргөнсөләр, шул иҫәптән Өфөлә һөргәндә булған Н. Крупская килә, 1900 йылда В. И. Ленин да инә. Әсәһе, Буталова Анна Фёдоровна (1860—1942) — старообрядсылар ғаиләһенән
1901 йылдан РСДРП ағзаһы, большевик. Өфөлә хәрби эшселәр дружинаһын ойоштороусы. 1905 йылдарҙа хәрби дружиналар штабы начальнигы, Урта һәм Көньяҡ Уралда эшләй. 1906 йылдың мартынан Петербургтағы Большевиктар Үҙәк Комитеты янында хәрби үҙәк ағзаһы, хәрби дружиналарҙың үҙәк инструкторлыҡ мәктәбен ойоштороусы. РСДРП хәрби һәм һуғышсан ойошмаһының 1-се конференцияһы делегаты (1906), унда хәрби һәм һуғышсан ойошмаларҙың Ваҡытлыса бюроһының ағзаһы булып һайлана. 1908 йылда ҡулға алына, һөргөнгә ебәрелә, 1909 йыл аҙағына һөргөндән сит илгә ҡаса.
1910—1915 йылдарҙа «Владимир» ҡушаматы аҫтында Парижда эмиграцияла йәшәй. Рәсәйгә ҡайтып, Уралда, Санкт-Петербургта революцион эш алып бара. Уралда 1917 йылғы Февраль һәм Октябрь революцияларында ҡатнаша. Революциянан һуң большевиктар партияһының Өфө өлкә комитеты ағзаһы, губерна өлкә комитеты, Төркөстан армияһы айырым бүлегенең ағзаһы була. 1919 йылда — РККА-ның Көнсығыш фронтында разведка штабы начальнигы, һуңынан Урал алды округында Вохр ғәскәрҙәре командующийы (ГПУ ғәскәрҙәре). 1921—1922 йылдарҙа — Төркөстан республикаһында һыу хужалығының баш идаралығы начальнигы. 1922 йылда Мәскәүҙә ГПУ ғәскәрҙәре командующийы була.
1923—1925 йылдарҙа — Кинематография буйынса дәүләт комитеты идараһы рәйесе.
1923 йылдан 1926 йылға тиклем совет автотранспорты үҫешендә ҙур роль уйнаған «Автопромторг» йәмғиәте идаралығы рәйесе. Һуңынан Союзтранспортта эшләй, шул иҫәптән СССР юлдары халыҡ комиссариатының автомобиль транспорты үҙәк идараһы башлығы урынбаҫары булып эшләй. Ленин ордены менән бүләкләнә. 1940 йылдан — Союз әһәмиәтендәге персональ пенсионер.
Мәскәүҙәге Новодевичье зыяратында ерләнгән.
Уның исемен Мәскәүҙең төньяғында, шулай уҡ Мытищила 17-се биҫтәлә урам йөрөтә. Өфө ҡалаһы урамдарының береһе ағалы-ҡустылы Кадомцевтар исеме менән атала.

# Кадомцев Эразм Самуилович
## Әҫәрҙәре

* Кадомцев Э. С. Воспоминания о молодости. — М., 1937.
# Лук-Юган

Лук-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Пим йылғаһының уң ярына тамағынан 334 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Лук-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200045624
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204562
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ҡужанаҡ

Ҡужанаҡ (рус. Кужанак) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Яңыбай ауыл Советы биләмәһенә ҡарай. Почта индексы — 453386, ОКАТО коды — 80226843004.

# Ҡужанаҡ
## Географик урыны

Һаҡмар йылғаһы ҡушылдығы Ҡороюл йылғаһы буйында урынлашҡан.
* Район үҙәгенә тиклем (Иҫәнғол): 117 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Ҡыуандыҡ): 22 км

# Ҡужанаҡ
## Тарихы

Үҫәргән башҡорто Нәҙерғәле Аҡъюловтың яҙыуына ҡарағанда, Үҫәргәндең ике улы Болоҡ менән Таймаҫ урыҫ батшаһы Иван III (1425—1505) хакимлыҡ иткән осорҙа йәшәгән. Таймаҫтың ете улы булған: Шишәй, Бишәй, Аҫҡаҡ, Ҡунаҡ, Абаҙа, Сураш һәм Ҡыҙрас. Ҡыҙрас улдары Аҫҡар, Таҙлар, Аҡҡондоҙ, Үрген, Ҡужанаҡ, Кинйәбулат ауылдарына төйәкләнгән.
Нуғай даруғаһы Үҫәргән улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә төҙөгән ауыл. XVIII быуаттың беренсе яртыһында нигеҙ һалынған. Тәүге нигеҙ ҡороусы Ҡужанаҡ Йомаҡ(н)аев булған. 1795 йылда беренсе тапҡыр рәсми исемлектәрҙә теркәлгән. Күҙәнәк, Айыуҡаҙыр атамалары менән дә теркәлгән.
1795 йылда 9 йортта 71 кеше йәшәгән, 1866 йылда 81 йортта — 331 кеше. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған. 1900 йылда шулай уҡ мәҙрәсә, һыу тирмәне, ярма ярғыс теркәлгән.
1930 йылдарҙан Башҡорт Ҡужанағы исеме менән теркәлгән. 1970 йылдарҙа Урыҫ Ҡужанағы, Яңы Асҡар ауылдары менән берләштерелгән. Шул ваҡыттан бирле Ҡужанаҡ исемендә.
Әлеге ваҡытта Ҡужанаҡ ауылында урта мәктәп, балалар баҡсһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана бар.

# Ҡужанаҡ
## Халыҡ һаны

| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1939 | 237 | |
| 1959 | 189 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1970 | 258 | |
| 1979 | 520 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1989 | 501 | |
| 2002 | 499 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 2009 | 559 | |
| 2010 | 420 | |

# Ҡужанаҡ
## Халыҡ һаны
### Милли составы

2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (78 %).

# Ҡужанаҡ
## Урамдары

* Башҡорт урамы (рус. Башкирская улица)
* Йылға аръяғы урамы (рус. Заречная улица)
* Мәктәп урамы (рус. Школьная улица)
* Үҙәк урам (рус. Центральная улица)

# Ҡужанаҡ
## Тирә-яҡ мөхит
### Ер-һыу атамалары

Йылғалар:
* Ҡарабағана йылғаһы
* Аҡшар йылғаһы
* Бишәй йылғаһы
* Ҡороюл йылғаһы
# Олбани (Нью-Йорк)

Олбани (ингл. Albany) — АҠШ-тың Нью-Йорк штатының баш ҡалаһы һәм Олбани округының баш ҡалаһы. 97,9 мең ҡала халҡы һаны, ҡала агломерацияһында халыҡ һаны 870,7 кеше (2010 й.).
Күрше Трой, Скенектади һәм Саратога-Спрингс ҡалалары менән тығыҙ бәйле, улар менән бергә баш ҡала округын барлыҡҡа килтергән һәм АҠШ тарихи төбәктәренең береһе булып тора. Был округтың төп өлөшөн Олбани — Скенектади — Трой ҡала агломерацияһы тәшкил итә, Нью-Йорк штатында ҡала халҡы иҫәбе буйынса дүртенсе урында һәм АҠШ-та 56 урында тора.

# Олбани (Нью-Йорк)
### XIX һәм ХХ быуаттың беренсе яртыһында ҡала тарихы

Олбани үҙ тарихы дауамында мөһим транспорт үҙәге булып тора. XVIII быуат аҙағында һәм ХIХ быуат башында Нью-Йорк штатында түләүле юлдар әүҙем төҙөлә һәм 1815 йылда Олбани шул юл селтәренең үҙәгендә була. Янындағы канал менән берлектә эшләүсе тимер юлдар төҙөү ҡаланы мөһим транзит үҙәгенә әйләндерә, Нью-Йорк штатына Буффало һәм шулай уҡ Мичиган биләмәһенән кешеләр ағыла башлай.
1807 йылда Роберт Фултон пароход линияһын эшләтә башлай, Нью-Йорктан Олбаниға беренсе пароходтар йөрөй башлай. 1810 йылда ҡалала 10 763 кеше йәшәй һәм Олбан иҙурлығы буйынса илдә 10-сы урынға сыға..
1908 йылда АҠШ-тың Олбани муниципаль аэропорты асыла.

# Олбани (Нью-Йорк)
## Географияһы

Олбани ҡалаһы Нью-Йорктан төньяҡҡа табан 240 км алыҫлыҡта , Мохок йылғаһының Гудзон күленә ҡушылған ерҙән аҙ ғына көньяҡтараҡ ята. Ҡала Гудзон күленең көнбайыш ярында урынлашҡан (уға бик яҡын ғына тора). Ҡала территорияһы убалы, бейек нөктәһе (төньяҡ-көнбайышта) — диңгеҙ кимәленән 99 метр түбән тора.

# Олбани (Нью-Йорк)
## Географияһы
### Климат

Олбани территорияһының климаты уртаса континенталь, ҡышы һалҡын, ҡарлы, йәйе дымлы.
* Йыллыҡ уртаса температура — +9,0;°
* Йыллыҡ уртаса ел тиҙлеге — 3,4 м/с.
* Йыллыҡ уртаса һауа дымлылығы — 71 %

# Олбани (Нью-Йорк)
## Халыҡ

2010 йылдың халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Олбаниҙа 97 856 кеше йәшәгән.

# Олбани (Нью-Йорк)
## Туғанлашҡан ҡалалары

* Канада: Квебек
* Нидерланд: Неймеген
* Багам Утрауҙары‎: Нассау
* Рәсәй Федерацияһы: Тула
* Италия: Верондағы

# Олбани (Нью-Йорк)
## Туғанлашҡан ҡалалары
### Ҡала-партнерҙар

* Бельгия: Гент
* Испания: Эстремадура (провинция)
# Бәшәр Әсәд

Бәшәр Хафиҙ әл-Әсәд (ғәр. بشار حافظ الأسد‎; 11 сентябрь 1965, Дамаск) — Сүриә дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, 2000 йылдың 17 июленән ғәмәлдәге Сүриә президенты, Сүриә Ҡораллы көстәре юғары баш командующийы һәм 2000 йылдың 24 июненән Бәғәҫ партияһының Сүриә төбәк бүлексәһе секретары.

# Бәшәр Әсәд
## Биографияһы

Сүриәнең элекке президенты, 1971 йылдан 2000 йылға тиклем ил менән идара иткән Хафиҙ Әсәдтең улы. Маршал.
Бәшәр Әсәд Хафиҙ Әсәд һәм уның ҡатыны Әнисә ғаиләһендә өсөнсө бала була. Бынан тыш, ғаиләлә тағы ла дүрт малай була: өлкән ағаһы Басил, кеселәре Мәһир, Мәжит һәм Йәмил, шулай уҡ апаһы Бүшрә.
2000 һәм 2007 йылдарҙа альтернативаһыҙ һайлауҙарҙа президент вазифаһына һайлана, 2014 йылдың 3 июнендә беренсе альтернатив һайлауҙарҙа рәсми һөҙөмтә буйынса 88,7 % тауыш менән президент итеп ҡабат һайлана.
2014 йылғы һайлауҙар граждандар һуғышы һәм оппозиция тарафынан бойкот шарттарында уҙа.. Һөҙөмтәләр айырым дәүләттәр тарафынан ғына таныла. 2021 йылда президент Бәшәр Әсәд президент һайлауҙарында 95,1 процент тауыш йыя (ҡатнашыусылар 78 процент тәшкил итә).
Бәшәр Әсәд ғәрәп теленән тыш, шулай уҡ инглиз һәм француз телдәрендә һөйләшә.
# Чыныҡ

Чыныҡ (татар. Чынык, рус. Чинниково) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҡтаныш районы ауылы.

# Чыныҡ
## География

Ауыл Шәбеҙ йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан көнбайышҡа табан 29 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Чыныҡ
## Тарих

Ауылға байлар ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Ауыл Байлар улусының Ҡалмаш түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Семиострово (Ушар) улусы составына керә.
Ауыл кешеләре 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында әүҙем ҡатнаша.
XX быуат башында ауылда икмәк магазины, мәсет (1814 йылдан билдәле) теркәлгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була.

# Чыныҡ
## Халҡы

1795 йылда ауылда 153 башҡорт һәм 34 типтәр, 1834 йылда — 153 башҡорт, 1870 йылда — 208 башҡорт иҫәпләнгән.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1795 | 1834 | 1859 | 1870 | 1884 | 1897 | 1906 | 1913 | 1920 | 1926 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 | 2010 |
| 145 | 153 | 229 | 208 | 209 | 269 | 316 | 278 | 307 | 175 | 206 | 115 | 156 | 74 | 45 | 43 | 34 |
# Лыраки

Лыраки — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тапсуй йылғаһының уң ярына тамағынан 120 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 91 км.

# Лыраки
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300024352
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302435
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кара-Чумыш (йылға)

Кара-Чумыш — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/3333/644 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 110 км.

# Кара-Чумыш (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200412115200001725
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200172
* Бассейн коды — 13.01.02.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Леневка (Вятка ҡушылдығы)

Леневка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының уң ярына тамағынан 1170 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Леневка (Вятка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300212111100030092
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103009
* Бассейн коды — 10.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Визесья

Визесья — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы/ Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Колва йылғаһының уң ярына тамағынан 234 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.

# Визесья
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100005805
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100580
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Оло Сандата

Оло Сандата — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы,Ростов өлкәһе,Краснодар крайы,Ҡалмыҡ Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Егорлык йылғаһының һул ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 53 км.

# Оло Сандата
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Егорлык йылғаһы Новотроицк һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010500612107000017192
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107001719
* Бассейн коды — 05.01.05.006
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Юркова

Юркова — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тым йылғаһының һул ярына тамағынан 791 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Юркова
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010900112115200033391
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203339
* Бассейн коды — 13.01.09.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Сусҡалы (күл)

Сусҡалы (рус. Чучкалы - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл Армия районындағы аҡмай торған тоҙло күл.

# Сусҡалы (күл)
## Тасуирламаһы

* Абсолют бейеклеге 190 м
* Минераллылыҡ тибы - тоҙло
* Тоҙлолоғо 3960—4270 мг/л
Сусҡалы урыны менән ярына үтеүҙе ауырлаштырған ныҡ һаҙлыҡлы, ҡайын сауҡалыҡтары менән уратып алынған
Төбө ҡомло.
Бөйөк Ебәк юлынан Бохараға йөрөй торған юлда ята
Диңгеҙ кимәленән бейеклеге 190 м.

# Сусҡалы (күл)
## Шифалылығы

Ләме һәм тоҙло һыуы бик шифалы, шуға күрә был һыу ятҡылығы ошо сифаттары менән киң билдәле
Әлеге мәлдә күлдең яр буйҙарында йорттар төҙөлә, төҙөкләндереү бара.

# Сусҡалы (күл)
## Этимологияһы

Силәбе өлкәһенең топонимикаһын өйрәнеп, китаптар сығарған географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә атаманың башҡорт теленән ингәнен яҙа. Был урындар ҡабан сусҡалары үрсеүе менән билдәле булғандыр.
# Домен (биология)

Биологик таксономияла домен тип (ә ҡайһы берҙә супербатшалыҡ, империя) — организмдарҙың иң юғары таксономик рангты атайҙар, Батшалыҡтан да юғарыраҡ. Карл Вёзеның (Carl Woese) домен системаһы шәжәрәһенә ярашлы (1990 йылдағы), тереклек шәжәрәһе өс өлөштән тора: Архейҙар, Бактериялар һәм Эукариоттар. Таксондарҙың урынлашыуы, геномдарҙың бер-береһенән фундаменталь рәүештә айрылып тороуын күрһәтә.
Тереклекте классификациялау төрҙәре бер нисәү:
* Ике империянан торған система йәки супердомен системаһы, уҙ эсенә Прокариот һәм Эукариот группаларын ала.
* Алты Батшалыҡ (биология) системаһы уҙ эсенә Эубактерияларҙы (Eubacteria), Архебактерияларҙы (Archaebacteria), Протистарҙы (Protista), Бәшмәктәрҙе (Fungi), Үҫемлектәрҙе (Plantae) һәм Хайуандарҙы (Animalia) индерә.
* Өс империялы система — Эубактериялар (Eubacteria), (Archaebacteria), Эукариоттар — Эукариоттар эсенә ингән биш супергруппа менән.
Был өс системаның береһе лә күҙәнәкһеҙ тереклекте индермәй (мәҫәлән, Вирустарҙы).