yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Әбдрәшитов Йәғәфәр Мөхәрәм улы

Әбдрәшитов Йәғәфәр Мөхәрәм улы (30 ноябрь 1949 йыл) — ғалим-инженер‑технолог, хужалыҡ, юғары мәктәп һәм дәүләт эшмәкәре. 1989—2011 йылдарҙа «Каустик» һәм «Полиэф» йәмғиәттәренең генераль директоры, 2011—2017 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы директоры, бер үк ваҡытта 2011 йылдан — химия һәм химик технологиялар кафедраһы мөдире. Башҡортостан Республикаһының 1-се һәм 2-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Техник фәндәр докторы (1998). Рәсәй Федерацияһының (1994) һәм Башҡорт АССР-ының (1990) атҡаҙанған химигы. СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1989), Дуҫлыҡ ордены (1999) кавалеры.

# Әбдрәшитов Йәғәфәр Мөхәрәм улы
## Биографияһы

* Йәғәфәр Мөхәрәм улы Әбдрәшитов 1949 йылдың 30 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Мәләүез районы Яңауыл ауылында тыуған.
* 1978 йылда Өфө нефть институтын тамамлай.
* 1971—2001 йылдарҙа Стәрлетамаҡ ҡалаһының «Каустик» ябыҡ акционерҙар йәмғиәтендә эшләй, 1989 йылдан генеральный директор.
* 2001 йылдан алып Благовещен ҡалаһындағы «Полиэф» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генеральный директоры.
* 2011 йылдан алып Башҡорт дәүләт университетының З. Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ филиалы директоры.
Башҡортостан Республикаһының 1-се һәм 2-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.

# Әбдрәшитов Йәғәфәр Мөхәрәм улы
## Ғилми эшмәкәрлеге

Фәнни-етештереү эшмәкәрлеге винилхлорид, эпихлоргидрин етештереү менән бәйле. Й. М. Әбдрәшитов етәкселегендә «Каустик» ябыҡ акционерҙар йәмғиәтендә суспензион поливинилхлорид алыу процесы үҙләштерелә, дихлорэтан, трихлорэтилен, хлороформ, хлорпарафин, аллилхлорид етештереү технологиялары эшләнә, юғары эҫелектә ҡайнаусы ыҫмалалы, ҡаты ҡалдыҡтарҙы ҡайтанан эшкәртеүҙең яңы процестары индерелә. Й. М. Әбдрәшитов 40-тан ашыу фәнни-хеҙмәт һәм 50 уйлап табыу авторы.

# Әбдрәшитов Йәғәфәр Мөхәрәм улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған химигы (1992);
* БАССР-ҙың атҡаҙанған химигы (1990);
* СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1989);
* Дуҫлыҡ ордены (1999)
# Кесе Ширта

Кесе Ширта — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының уң ярына тамағынан 873 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 102 км.

# Кесе Ширта
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300065154
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306515
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Шехонка

Шехонка — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ватома йылғаһының уң ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Шехонка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Ока йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы), Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400312110000034189
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003418
* Бассейн коды — 08.01.04.003
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Хмелиха

Хмелиха — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кама һыуһаҡлағысы (Чусов ҡултығы) һул ярына 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Хмелиха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100012158
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101215
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Никифоров Михаил Тихонович

Никифоров Михаил Тихонович (7 ноябрь 1918 — 30 октябрь 1993) — агроном, Башҡорт АССР-ының Бүздәк районы Бүздәк совхозының Комсомол бүлексәһе идарасыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы. Бөйөк Ватан һуғышы яугире.

# Никифоров Михаил Тихонович
## Биографияһы

Михаил Тихонович Никифоров 1918 йылдың 7 ноябрендә БАССР-ҙың Бүздәк районы Казанка ауылында тыуған
Белеме — тулы булмаған урта. Хеҙмәт юлын 1936 йылда Әлшәй районының игенселек совхозында тракторсылар курсын тамамлағандан һуң башлай. 1939 йылға тиклем Бүздәк игенселек совхозында тракторсы, шофер булып эшләй. 1939—1947 йылдарҙа Ҡыҙыл Армия сафында хеҙмәт итә, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.
1947 йылдан тракторсы, һөт-тауар фермаһы идарасыһы, агроном, Бүздәк районы Бүздәк совхозының Комсомол бүлексәһе идарасыһы.
Михаил Никифоров етәкселегендә бүлексә алдынғылар рәтендә була, йыл һайын юғары һәм тотороҡло уңыш ала. 1963—1965 йылдарҙа 2 900 гектар майҙанда совхоз буйынса уртаса уңыш 12,1 центнер тәшкил иткәндә, 15,6 центнер тәшкил итә. Дәүләткә йыллыҡ иген тапшырыу 24-26 мең центнер тәшкил итә, йәки 150-160 процент. Хеҙмәтте яҡшы ойоштороу арҡаһында бүлексәлә дөрөҫ сәсеү әйләнеше үҙләштерелә, ер эшкәртеү культураһы юғары ҡуйыла, сортлы орлоҡ сәсеүгә күсеү тормошҡа ашырыла. Өс йыл эсендә ашлыҡтың үҙҡиммәте 19% кәмей .
Бүлексә малсылыҡта ла яҡшы күрһәткестәргә ирешә. Өс йыл эсендә мал һаны 197% арта, ә быҙау алыу планы 122% үтәлә. 1965 йылда ит тапшырыу планы 141%, һөт — 119% үтәлә. Иттең үҙҡиммәте өс йыл эсендә 12 процентҡа, һөттөң — 17 процентҡа кәмей
Бойҙай, арыш, ҡарабойҙай, башҡа иген, мал аҙығы культураларын әҙерләүҙә һәм етештереүҙе арттырыуҙа өлгәшкән ҙур уңыштары һәм техниканы юғары етештереүсәнле файҙаланыуы өсөн, Михаил Никифоровҡа 1966 йылдың 23 июнендәге СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
Хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем Бүздәк районы Бүздәк совхозы бүлексәһе идарасыһы булып эшләй. 1993 йылдың 30 октябрендә вафат була.
14.03.2012 Бүздәк муниципаль районы ауыл советы «Көньяҡ» биҫтәһенең яңы урамына М. Никифоров исемен бирә.

# Никифоров Михаил Тихонович
## Наградалары

— Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966)
— Ленин ордены (1966), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971), ii дәрәжә Ватан һуғышы (1985) ордендары менән бүләкләнә.
— Япон империалистарына ҡаршы һуғышта хәрәкәттә ҡатнашҡаны өсөн 1945 йылдың 30 сентябрендә СССР Юғары Советы Президиумының Указы менән «Японияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
— 1945 йылдың 9 майында СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнә;
— СССР Юғары Советы Президиумының 1965 йылдың 7 майындағы Указына ярашлы «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең егерме йыллығына» миҙалы менән бүләкләнә.
# Хайнриксберг

Хайнриксберг (нем. Heinrichsberg) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 381 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,34 км². Диңгеҙ кимәленән 40 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39326 һәм автомобиль коды — OK.
# Бремсниц

Бремсниц (нем. Bremsnitz) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 139 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,57 км². Диңгеҙ кимәленән 282 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7646 һәм автомобиль коды — SHK.
# Еңеү паркы (Ишембай)

Еңеү Паркы — Ишембай ҡалаһындағы Мәҙәниәт һәм ял паркы. 1960 йылда асылған.
Парк Революция, Гагарин, Салауат Юлаев һәм Социалистик урамдары сатында урынлашҡан.

# Еңеү паркы (Ишембай)
## Тарихы

Ишембай электр селтәрҙәре тырышлығы менән 1960 йылда Еңеү паркына нигеҙ һалына. Уның тәүге атамаһы — КПСС-тың XXII съезы исемендәге сквер.
2010 йылда капиталь реконструкция үткәрелә. Парк биләмәһе тейешле тәртипкә килтерелә һәм матурлатыла: Бөйөк Еңеүгә арнап ҡуйылған обелиск яңыртыла, юл буйҙарына сәскәләр ултыртыла, балалар уйнаһын өсөн ике майҙансыҡ булдырыла, парктың кәртәләре яңыртыла, парк эсендә ял итеп йөрөй торған һуҡмаҡтарға алсфальт түшәлә, инеү ҡапҡалары ла яңыртыла, йәш ағастар ултыртыла.
Быларҙан тыш Ишембай еренән фронтҡа киткән яугирҙар исем-фамилиялары соҡоп яҙылған таҡтаташтар ҡуйыла (исемлек яҙылған таҡтаташтар ҡапҡанан алып обелискыға тиклем барып етә), Бөйөк Еңеүҙе яулау өсөн тылда фиҙакәр эшләгән артелдәр атамалары яҙылған Стела ла үҙ урынын ала. Был эштәр өсөн 2 миллион һумдан ашыу аҡса сарыф ителә.
2016 йылда обелиск урынына фронттың ғәрәсәтле юлдарын үткән ябай һалдатҡа һәйкәл ҡуйыла. Ә йәйәүлеләр йөрөгән һуҡмаҡ буйлап «Бресты оброналау», «Мәскәү өсөн һуғыш», «Ленинград блокадаһы», «Сталинград һуғышы», «Курск һуғышы» һәм башҡа Бөйөк Ватан һуғышы темаһына арналған стелалар ҡуйыла.
Хәҙер был парк Ишембай халҡының балалар менән ял итә торған иң күркәм урыны. Бигерәк тә паркта илебеҙҙе һаҡлай торған ҡорал өлгөләренең: танкылар, үҙйөрөшлө ҡулайламалар (самоходкалар), артиллерия пушкалары өлгөләренең урынлаштырылыуы малайҙарҙы, үҫмерҙәрҙе үҙенә йәлеп итә.
2010 йылдың 9 майында Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 65-йыллығына яңыртылған һәм экспонаттар менән байытылған Еңеү паркы асыла.

# Еңеү паркы (Ишембай)
## Иҫтәлекле урындары

* Хәрби Дан обелискыһы (1967). 2010 йылда реконструкциялана. Элек Мәңгелек ут менән бер комплекс булып тора ине.
* Ишембай еренән фронтҡа киткән яугирҙар исемдәре яҙылған таҡтаташ.
* Бөйөк Еңеүҙе яулау өсөн тылда фиҙакәр эшләгән артелдәр атамалары яҙылған таҡтаташ.
* Илебеҙ оборонаһын һаҡлаған ҡорал өлгөләре.
* Герой-ҡалалар хөрмәтенә ҡуйылған стеллалар.
# Сибәғәтов Вәли Сибәғәт улы

Сибәғәтов Вәли Сибәғәт улы (рус. Сибагатов Вали Сибагатович 1912 йыл — 2001 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. Ике тапҡыр Ҡыҙыл Йондоҙ (1943,1945), II дәрәжә Ватан һуғышы (1944) ордендары кавалеры.

# Сибәғәтов Вәли Сибәғәт улы
## Биографияһы

Сибәғәтов Вәли Сибәғәт улы 1912 йылда хәҙерге Башҡортостандың Учалы районы Илсе ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Белеме башланғыс. Һуғышҡа тиклем һәм һуғыштан ҡайтҡас та «Башҡортостан» колхозында комбансы булып эшләй. Фиҙәҡәр хеҙмәте өсөн Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденына лайыҡ була. 1941 йылда Учалы районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 60-сы гвардия кавалерия полкында элемтә взводы телефонисы булып хеҙмәт итә. Беренсе Ҡыҙыл Йондоҙ орденын 1943 йылдың 23-24 октябрендә күрһәткән батырлыҡтары өсөн ала. Красная Ветка һәм Липовка ауылдары районында һөжүм итеүселәр менән бергә элемтә линияһын һуҙа һәм элемтә булдыра. Бәйләнеш теләһә ниндәй ваҡыттарҙа снаряд ярсыҡтарынан юғала. Ул тиҙ арала оҫта итеп бәйләнеште булдыра, шулай итеп һуғыштың уңышын тәьмин итә.
1944 йылдың 10 февралендә ҡыҙылармеец Сибәғәтов Вәли Сибәғәт улы II дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә. Дошман уты аҫтында ул шыуышып, дошман оборонаһын үҙып китә һәм һигеҙ урында элемтә өҙөклөктәрен бөтөрә, командованиеға ике полк һәм подразделениелар менән идара итергә, дошмандың һөжүмен кире ҡағырға мөмкин була.
Икенсе Ҡыҙыл Йондоҙ орденын һуғышта күрһәткән батырлығы өсөн ала. Фашистар армияһы снайперы уты аҫтында бер нисә элемтә өҙөлөшөн табып ала, элемтәләге етешһеҙлектәрҙе бөтөрөп, снайперҙың тылдағы позицияһын уҙа, уның менән ҡул һуғышына инә, шунан һуң уны әсирлеккә ала һәм команда пунктына алып килә. Был уңайҙан Ҡыҙыл Йондоҙ орденына лайыҡ була
Ветеран 2001 йылдың сентябрендә 89-сы йәшендә вафат була. Учалы районында тыуған ауылында ерләнә.

# Сибәғәтов Вәли Сибәғәт улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943)
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1944)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1945)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
# Петар Кружич баҫҡысы

Петар Кружич баҫҡысы (хорв. Stube Petra Kružića) йәки Трсат баҫҡысы — Хорватияның Риека ҡалаһында Риеканан Трсатҡа алып барған таш баҫҡыс.
Баҫҡыс Рьечина йылғаһының көнсығыш ярынан башлана һәм Трсат биләмәһенә, өҫкә, диңгеҙ кимәленән 138 м бейеклектәге яҫылыҡҡа алып бара. 561 баҫманан тора һәм пилигримдар өсөн Трсатская Дева Мария сиркәүенә юл булараҡ төҙөлә.
Нәҙер баҫҡысын төҙөү буйынса эштәрҙе 1531 йылда төрөктәр менән һуғыш геройы Петар Кружич башлай, ул Богоматерь Трсатская базиликаһына (XV быуат) алып барыусы юлда баҫҡыстың аҫҡы өлөшөн төҙөй. Шуға күрә баҫҡыс Петар Кружич баҫҡысы тип атала.
Башта баҫҡыс 538 баҫманан тора. Һуңғараҡ 561 баҫмаға тиклем арттырыла.
Баҫҡыс итәгендә инеү ҡапҡаһы триумфаль арка рәүешендә барокко стилендә XVIII быуаттың беренсе яртыһында төҙөлә.
Баҫҡыс буйлап төҙөлгән сиркәүҙәр XV һәм XVIII быуаттар араһында нәҙер буйынса — һәр быуатта бер сиркәү булараҡ төҙөлгән.
# Калькутта университеты

Калькутта университеты (бенг. কলিকাতা বিশ্ববিদ্যালয়, англ. University of Calcutta) — Һиндостандың иң боронғо һәм иң ҙур университеттарҙың береһе. 1857 йылдың 24 ғинуарында Калькутта ҡалаһында — Британиялы Һиндостандың баш ҡалаһында барлыҡҡа килә. Калькутта университеты эсенә шулай уҡ төрлө колледждар инә: президентлы (1855 йылда барлыҡҡа килә), санскрита (1824 йылда барлыҡҡа килә), Бехтун исемендәге колледж (1949 йылда барлыҡҡа килә), Дэвтон колледжы (1823 йылда барлыҡҡа килә, христиан ғаиләһенән егеттәргә белем биргән), «Да Мартиньер» (1836 йылда генерал К.Мартин нигеҙ һала.), мосолман мәҙрәсә- колледжы (1781 йылда барлыҡҡа килгән) һәм әрмән колледжы (1821 йылда әрмән байҙарының общинаһы менән ойошторолған). Шулай уҡ университетың уға бойоролған мәктәптәре бар, мәктәптәр һәм колледждар менән бергә һанаһаң, унда 200 меңдән ашыу кеше уҡый. Китапхпнаһында 1972 йылда 430 мең китап һаналған, шулай уҡ университетың үҙ обсерваторияһы булған (1875 йылда барлыҡҡа килгән).
Һиндостандың үҙендә уҡыу йорто «биш йондоҙло унивеситет» тип данлана. Калькутта университетынан дүрт Нобель лауреаты сығарылған.

# Калькутта университеты
## Кампус

Университетҡа Калькуттала һәм ҡала эргәһендәге төрлө өлөштәрендә урынлашҡан бер нисә йорттар ҡарай. Шулай уҡ уға бөтә Көнбайыш Бенгалияның аффилирланған колледждары ҡарай. Әммә университеттың төп компусы 0,011 км² майҙанлы территорияла Колледж-стрит урамында урынлашкан.

# Калькутта университеты
## Факультеттары

Университет структураһында һигеҙ факультетҡа кушылған 65 кафедра бар: ауыл хужалығы; гуманитария; сауҙа, бизнес һәм социаль тәьмин итеү идаралығы; белем, журналистика һәм китапхана эше; инженер-технология; музыка һәм һынлы сәнғәт; юридик; фәнни.
# Лунк-Ях

Лунк-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Негус-Ях йылғаһының һул ярына тамағынан 228 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 55 км.

# Лунк-Ях
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200048250
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204825
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Кюржа

Кюржа — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ронга йылғаһының һул ярына тамағынан 5,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Кюржа
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400712112100001289
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100128
* Бассейн коды — 08.01.04.007
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Тонмогык

Тонмогык — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тым йылғаһының уң ярына тамағынан 770 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

# Тонмогык
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010900112115200033407
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203340
* Бассейн коды — 13.01.09.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Тарка-Няда-Яха

Тарка-Няда-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Няда-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 103 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.

# Тарка-Няда-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300073028
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307302
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Оровкопьюн

Оровкопьюн — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Промойна мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Оровкопьюн
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — яр һыҙатының 03.04.00 гидрографик берәмеге эсендәге, Рәсәй Федерацияһының һыу территориялары һәм эске диңгеҙ һыуҙарындағы Баренц диңгеҙендәге утрауҙар, Колгуев утрауын керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040010012103000091528
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103009152
* Бассейн коды — 03.04.00.100
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сак-Посл

Сак-Посл — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хуль-Тур-Ахт йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Сак-Посл
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300025625
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302562
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Чита дәүләт медицина академияһы

Чита дәүләт медицина академияһы (ЧДМА) — Чита ҡалаһындағы һигеҙ дәүләт юғары уҡыу йорттарының береһе. 5 факультетты (дауалау, стоматология, педиатрия, Юғары шәфҡәт туташы хеҙмәте һәм квалификацияһын күтәреү факультеты), юғары уҡыу йортона әҙерлек үҙәген, медицина экологияһы ғилми-тикшеренеү институтын һәм стоматология клиникаһын үҙ эсенә ала. 25 һөнәр буйынса уҡытыу алып барыла. Рәсәйҙә бер нисә медицина юғары уҡыу йортоноң ғына, шул иҫәптән Чита дәүләт медицина академияһының, үҙ базаһында стоматология клиникаһы бар. Академияны тамамлағандан һуң тамамлаусыларҙың 95 проценты һөнәре буйынса эшләй, был Байкал аръяғы крайында һәм Алыҫ Көнсығышта медицина персоналына булған ихтыяждың юғары булыуы тураһында һөйләй.

# Чита дәүләт медицина академияһы
## Мәғлүмәт

2002 йылға ҡарата дүрт һөнәр буйынса (дауалау эше, стоматология, педиатрия, юғары белемле шәфҡәт туташы) 2500-гә яҡын студент уҡый. Белгестәрҙе профессиональ ҡабаттан әҙерләү һәм квалификацияһын күтәреү факультеты эшләй. Яҡынса 20 000 табип әҙерләнгән, был һан элекке Чита өлкәһе табиптарының 90 процентын һәм Бүрәт табиптарының 75%-ын тәшкил итә. 2002 йылда яңы стоматология клиникаһы барлыҡҡа килә. Фәнни-педагогик кадрҙарҙы әҙерлек 14 һөнәр буйынса аспирантура аша һәм 2 һөнәр буйынса докторантура аша алып барыла.

# Чита дәүләт медицина академияһы
## Тарихы

Чита медицина институтына 1953 йылдың 3 июлендә Читаға Пермдән күсереп килтерелгән стоматология институты базаһында нигеҙ һалына. ЧДМУ үҫешенә Рәсәй Медицина фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы, академия ректоры В. Н. Иванов ҙур өлөш индерә. Уның хөрмәтенә 1999 йылда төп уҡыу корпусы бинаһына мемориаль таҡтаташ ҡуйыла.

# Чита дәүләт медицина академияһы
## Профессор-уҡытыусылар составы

Профессор-уҡытыусылар составына 331 кеше инә, шул иҫәптән 41 медицина фәндәре докторы, 177 фән кандидаты, 26 профессор, 73 доцент, шулай уҡ Рәсәй һәм сит ил фән академияларының 10 мөхбир ағзаһы һәм ағза-корреспонденттары, 14 Бүрәт Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбе һәм мәғариф алдынғылары, һаулыҡ һаҡлау алдынғылары. Улар араһында Рәсәй Тәбиғәт фәндәре академияһы академигы Б И. Кузник, донъяға билдәле ғалим-физиолог. Уның фәнни эшмәкәрлеге ҡан тамырҙары-тромбоцитар гемостазын өйрәнеүгә йүнәлтелгән.

# Чита дәүләт медицина академияһы
## Ректорҙары

| ФИО | Эш йыл |
| М. В. Костылев | 1953 — 1954 |
| Ю. Д. Рыжков | 1954 — 1963 |
| Ю. М. Герусов | 1963 — 1967 |
| В. Г. Кузьмин | 1967 — 1974 |
| В. И. Акопов | 1974 — 1979 |
| В. Н. Иванов | 1979 — 1999 |
| А. В. Говорин | 1999 — 2020 |
| Д. Н. Зайцев | 2020 менән |
# Белевка

Белевка — Рәсәй йылғаһы. Тула өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уперта йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Белевка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Упа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010100312110000018901
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001890
* Бассейн коды — 09.01.01.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0