yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Көпшә йыйыны

Көпшә йыйыны — балтырған, кесерткән, зәржә кеүек үләндәрҙең йәш япрағы сыҡҡас, уларҙы бешереп ашауға арналған йыйын. Ғөрөф-ғәҙәт буйынса, бер аҙна эсендә ошо йәш үләндәрҙән өс тапҡыр аш, бутҡа бешереп ашау мотлаҡ тип һанала. Ашар алдынан :
Иҫке ҡорһаҡ яңы аш,
төрлө рәнйеүҙәр ҡас, — тип теләктәр теләгәндәр. Байрам башҡорттар йәшәгән һәр ерҙә үткәрелгән.
Был йола бигерәк тә Башҡортостандың төньяҡ-көнбайышында, Яңауыл, Тәтешле, Балтас, Туймазы райондарында киң таралған. Байрамса табын әҙерләп, ҡырға сығып, күмәкләп ашау ғәҙәткә ингән. Силәбе өлкәһенең Арғаяш районы байрамды хөзөр (хозур) тиҙәр. Хөзөр һүҙе башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән һәм ул матурлыҡты, рәхәтлекте аңлата. Йылы яҙ көнөндә тәбиғәт ҡосағына сығып уҙғарылған был байрамдың йөкмәткеһен нәҡ шул һүҙҙең асылына тура килә лә инде.

# Көпшә йыйыны
## Сығанаҡ

* Стәрлетамаҡ ҡалаһының «Ашҡаҙар» гәзите.(недоступная ссылка)
# Суркин Валерий Андреевич

Суркин Валерий Андреевич (21 ноябрь 1939 йыл) — СССР-ҙың хужалыҡ, партия һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1984—1990 йылдарҙа КПСС-тың Пермь ҡала комитетының беренсе секретары. РСФСР-ҙың 11-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1984—1989). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1974) һәм Халыҡтар Дуҫлығы (1984) ордендары кавалеры.

# Суркин Валерий Андреевич
## Биографияһы

Валерий Андреевич Суркин 1939 йылдың 21 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Ергән ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Мәләүез районы) тыуған. ВКП (б) ағзаһы.
1962 йылдан - хужалыҡ һәм партия эшендә. Шул иҫәптән: 1962-1980 йылдарҙа — М. И. Калинин исемендәге завода мастер, слесарь, инженер, тикшеренеүҙәр бюроһы начальнигы, баш конструктор урынбаҫары, ышаныслылыҡ бүлеге начальнигы, баш инженерҙың етештереү буйынса урынбаҫары, партком секретары, аҙаҡтан — М. И. Калинин исемендәге агрегат производство берекмәһендә баш инженер.
Артабан Валерий Суркин партия эшендә: 1980 йылдың ноябрендә ул КПСС-тың Пермь ҡалаһы Свердловск район комитетының беренсе секретары итеп һайлана һәм был вазифала дүрт йылға яҡын эшләй.
1984 йылдың сентябрендә ул КПСС-тың Пермь ҡала комитетының беренсе секретары итеп һайлана. Был яуаплы эште башҡарғанда КПСС-тың XXVII съезында (1986) һәм КПСС-тың XIX Бөтә Союз конференцияһында ҡатнаша, РСФСР-ҙың 11-се саҡырылыш (1984—1989) Юғары Советы депутаты итеп һайлана.
1990 йылдың декабренән Валерий Андреевич Суркин КПСС-тың Пермь өлкә комитетының икенсе секретары.
# Мазала Анна Васильевна

Мазала Анна Васильевна (бел. Мазала Ганна Васільеўна; 22 декабрь 1925 йыл, Закаливье, Лепель районы, Борисов ҡала округы, БССР — 11 август 2013 йыл, Лепель (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, Поплавок ауылы), Витебск өлкәһе, Белоруссия) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, Витебск өлкәһе Лепель районының сусҡа ҡараусыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

# Мазала Анна Васильевна
## Биографияһы

Анна Васильевна Мазала 1925 йылдың 22 декабрендә Белоруссияның Лепель районы Закаливье ауылында тыуған (хәҙер Витебск өлкәһе, Белоруссия).
1944 йылдан «Ҡыҙыл нур» колхозына эшкә урынлаша, 1947 йылда баҫыусылыҡ бригадаһында бригадир була, һуңыраҡ Жданов исемендәге колхоздың партия ойошмаһы секретары итеп һайлана. 1959 йылдан Жданов исемендәге колхоздың сусҡа фермаһы мөдире була.
СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 22 мартындағы Указы менән «малсылыҡты үҫтереүҙә, ит, һөт, йомортҡа, йөн һәм башҡа тауарҙы етештереү һәм әҙерләүҙе арттырыуҙағы уңыштары өсөн» Мазала Анна Васильевнаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
КПСС-тың XXIV съезы делегаты (1971), Белорус ССР-ының 7-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Белоруссия Коммунистар партияһын Үҙәк Комитеты ағзаһы, партияның Витебск өлкә комитеты бюроһы ағзаһы.
Лепель ҡалаһында йәшәй (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, Витебск өлкәһенең Поплавок ауылы), 2013 йылдың 11 авгусында вафат була.
Ленин ордены (22.03.1966), миҙалдар менән бүләкләнә. Лепель ҡалаһының почётлы гражданы.
# Мочкаушка

Мочкаушка — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Выла йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Мочкаушка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500412110000040353
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004035
* Бассейн коды — 08.01.05.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Борька

Борька (Оло Воря) — Рәсәй йылғаһы. Смоленск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Воря йылғаһының һул ярына тамағынан 132 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Борька
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010100412110000021009
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002100
* Бассейн коды — 09.01.01.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Рус дәүләтенә ҡушылғанға тиклем Башҡортостан

Башҡортостанды ҡуйынына һыйындырған Көньяҡ Урал үҙ итәгендә йәйелеп ятҡан тигеҙлектәре менән бергә географик урыны арҡаһында элек-электән Евразия материгының ике өлөшөн тоташтырыусы бер быуын хеҙмәтен үтәгән. Бында таш һәм ҡула (бронза) быуаттарҙан бирле Азия һәм Европала көн иткән бик күп боронғо ҡәбиләләр даими аралашҡан, уларҙың тәүтормош мәҙәниәттәре бер-береһенә үтеп ингән һәм үҙ-ара байыҡҡан. Был процесс Көньяҡ Себерҙән һәм Үҙәк Азиянан халыҡтарҙың Бөйөк күсеше дәүерендә (IV—V быуаттар) айырыуса әүҙемләшкән, башҡорттарҙың боронғо ата-бабаларын да үҙ эсенә алған төрки ҡәбиләләрҙең был тирәләрҙә өҫтөнлөк алыуына килтергән.

# Рус дәүләтенә ҡушылғанға тиклем Башҡортостан
## Башҡортттар йәшәгән ерҙәр тураһында мәғлүмәт

Башҡорттар һәм улар йәшәгән ерҙәр тураһында һаҡланып ҡалған тәүге яҙма мәғлүмәттәр IX—X быуаттарға ҡарай. Ошо сығанаҡтарҙан һәм унан һуңғы мәғлүмәттәрҙән күренеүенсә, башҡорттар патриархаль ырыу ҡоролошо шарттарында йәшәгән ҡәбиләләр төркөмөн тәшкил иткән. Улар көнбайышта Волга һәм Кама йылғалары менән көнсығышта Тубыл йылғаһына тиклем аралағы ерҙәрҙе биләгән. Башҡорттар ултырған майҙан төньяҡта Чусовая йылғаһынаса, ә көньяҡта Яйыҡ (Урал) йылғаһының киң быуынына тиклем йәйелеп киткән. Бында ҡарурмандар менән ҡапланған тауҙар күккә олғашып торған, күбеһенсә уңдырышлы ҡара тупраҡ менән ҡапланған урманлы дала, дала һәм сәхрә туғайҙар йәйрәп ятҡан, төрлө кейек-хайуандар, ҡоштар, ҡырағай бал ҡорттары, балыҡ мыжғып торған.

# Рус дәүләтенә ҡушылғанға тиклем Башҡортостан
## Башҡорттарҙың шөғөлдәре

Башҡорттарҙың шөғөлдәре ярым күсмә малсылыҡтан, солоҡсолоҡтан (ҡырағай бал ҡорттары балын йы- йыуҙан), һунар һәм балыҡ тотоуҙан ғибарәт булған. X быуаттағы ғәрәп сәйәхәтсеһе Ибн-Даста, башҡорттар «тирмәләрҙә йәшәй, үләнле ерҙәр һәм уңайлы көтөүлектәр эҙләп, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй» тип яҙған. Игенселек башланғыс хәлдә генә булған — ҙур булмаған майҙандарға тары һәм арпа сәселгән, көнкүреш әйберҙәре, ылау кәрәк-яраҡтары өсөн ағас эшкәртеү, шулай уҡ аяҡ һәм өҫ кейемдәре, өпсөн (сбруй) өсөн тире иләү, йөн һәм күн эшкәртеү кеүек эштәр киң таралған. Башҡорттар металл эшкәртеү, уҡ-һаҙаҡ, эш ҡоралдары, биҙәнеү әйберҙәре эшләү менән дә шөғөлләнгән.
Улар йәнлек тиреһе, бал, балауыҙ, бигерәк тә аттар менән һатыу иткән. Башҡортостан Волга Болғары, Урта Азия һәм Яҡын Көнсығыш менән сауҙа бәйләнештәре тотҡан. Ҡиммәтле йәнлек тиреләрен һәм балды улар туҡыма, ҡорал һәм төрлө биҙәүестәргә алмаштырған.

# Рус дәүләтенә ҡушылғанға тиклем Башҡортостан
## Монгол яулап алыусылары составында

XIII—XV быуаттарҙа Башҡортостан монгол яулап алыусыларының иҙеүенә дусар ителгән. Алтын Урҙа ҡолағандан һуң, Башҡортостан Нуғай, Ҡазан һәм Себер ханлыҡтары тарафынан бүлеп алынған. Илбаҫарҙарҙың һәм үҙ байҙарының талау-йәберләүҙәренән башҡорттарҙың хеҙмәтсән ҡатламдары тамам бөлгөнлөккә төшкән. Ошондай ауыр шарттарҙан ҡотолоу юлын улар был осорҙа инде социаль-иҡтисади үҫеш яғынан донъялағы алдынғы илдәр рәтенә сыҡҡан Рәсәй дәүләтенә үҙ иректәре менән ҡушылыуҙа күргәндәр.
# Зәйҙуллин Хәмит Вәли улы

Зәйҙуллин Хәмит Вәли улы (12 май 1934 йыл — 23 ноябрь 1993 йыл) — механизатор. 1946—1990 йылдарҙа Татар АССР-ының Баулы районы «Баулы» совхозында тракторсы, звено етәксеһе. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

# Зәйҙуллин Хәмит Вәли улы
## Биографияһы

Хәмит Вәли улы Зәйҙуллин 1934 йылдың 12 майында Башҡорт АССР-ының Бәләбәй районы Сөйәрмәт ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Ауыл мәктәбендә 7 класс тамамлаған. 1946 йылда Татар АССР-ының Баулы районы «Баулы» совхозында тракторсы булып хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай, 1960 йылдан шул уҡ хужалыҡта тракторсы-кукуруз үҫтереүсе, кукуруз үҫтереү буйынса звено етәксеһе булып эшләй.
Республикала һәм районда кукуруз эшкәртеү ваҡытында ҡулланылған алдынғы агротехника алымдары комплексын индереп, X. В. Зәйдуллин йыл һайын йәшел массанан юғары уңыш алыуға өлгәшә. 1963 йылда 154 гектар майҙанда гектарынан 520 центнер йәшел масса ала, 1964 йылда — гектарынан 510 центнер, климат шарттары буйынса уңайлы булмаған 1965 йылда — гектарынан уртаса уңыш совхоз буйынса 208 центнер һәм район буйынса — 101 центнер булғанда, гектарынан 410 центнер уңыш ала. Кукуруздың бер центнер йәшел массаһының үҙҡиммәте 1963 йылда 26 тин тәшкил итә, совхоз буйынса — 83 тин, 1964 йылда — шуға ярашлы 28 тин һәм 43 тин, 1965 йылда — 39 тин һәм 65 тин. Кукуруздың юғары уңышы совхозға ете йыллыҡтың һуңғы өс йылында ҡышҡылыҡҡа силос күләмен ихтыяждың 150%-ы күләмендә һалырға мөмкинлек бирә, был малдың продуктлылығына йоғонто яһай. Был йылдарҙа бер һыйырҙан һауым 490 килограмға арта. 1965 йылда һәр һыйырҙан 2409 килограмм һөт һауып алына, был район буйынса күрһәткестән 391 килограмға күберәк.
МТЗ тракторында эшләп, X. В Зәйҙуллин һөрөү буйынса юғары производство-иҡтисади күрһәткестәргә өлгәшә. Мәҫәлән, 1965 йылда бер тракторға эшләү күләме 1010 гектар йомшаҡ һөрөлгән ер тәшкил итә, яғыулыҡ экономияһы — 600 килограмм һәм запас частәр экономияһы — 170 һумлыҡ.
СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 23 июнендәге указы менән, бойҙай, арыш, ҡарабойҙай, башҡа иген һәм мал аҙығы культураларын етештереүҙе һәм әҙерләүҙе арттырыуҙа өлгәшкән ҙур уңыштары һәм техниканы етештереүсәнле файҙаланғаны өсөн, Хәмит Вәли улы Зәйҙуллинға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә һәм Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырыла.
1990 йылда пенсияға киткәнгә тиклем «Баулы» совхозында эшләүен дауам итә.
Баулы ҡасабаһында йәшәй. 1993 йылдың 23 ноябрендә вафат була.

# Зәйҙуллин Хәмит Вәли улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966)
* Ленин ордены,
* «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы
* Миҙалдар.
# Волчанск (Свердловск өлкәһе)

Волча́нск — Свердловск өлкәһендә ҡала. 9,5 мең кеше йәшәй. Волчанка ярында тора.

# Волчанск (Свердловск өлкәһе)
## Иҡтисад

* Волчанск машиналар төҙөү заводы, Уралвагонзавод филиалы
* ағас эшкәртеү ойошмалар
* «Волчанский уголь»
* «Алькон»

# Волчанск (Свердловск өлкәһе)
## Транспорт

Волчанскта трамвай юлы бар. Озонлоҡ 7 километров.
# Сарапала

Сарапала — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Зай №2928 йылғаһының һул ярына тамағынан 81 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Сарапала
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Түбәнге Кама һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем, Вятка йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101512111100029539
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102953
* Бассейн коды — 10.01.01.015
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# А. С. Пушкин исемендәге китапхана- уҡыу бүлмәһе

А. С. Пушкин исемендәге китапхана (2014 йылдан — А. С. Пушкин исемендәге китапхана- уҡыу бүлмәһе) — Мәскәү район китапханаһы. XIX быуат башында Спартаковская урамы, 9-сы йорт адресы буйынса төҙөлгән Мухиндарҙың элекке усадьбаһында урынлашҡан.

# А. С. Пушкин исемендәге китапхана- уҡыу бүлмәһе
## Тарихы

1899 йылда шағирҙың тыуыуының 100 йыллығы хөрмәтенә Мәскәү ҡала думаһы ҡарары буйынса А. С. Пушкин исемендәге китапханаға нигеҙ һалына. Уны асыу тантанаһы 1900 йылдың 2 (15) майында Немец урамындағы (хәҙерге Бауман урамы) Е. А. Богачёва йортонда үтә. 1912 йылда китапхана өсөн Ф. Д. Мухин вариҫтарының Елохово майҙанындағы айырым йорто һатып алына, китапхана хәҙерге көнгә тиклем ошо йортта. Китапхананың беренсе бағыусыһы А. С. Пушкиндың ҡыҙы Мария Александровна Гартунг.
Китапхана менән файҙаланыу ҡағиҙәләре халыҡтың бөтә ҡатламына китапҡа юл аса, китапхана уҡыусылары араһында эшселәр күп була. 1901 йылдың октябрь айында китапты өйгә биреү бүлексәһе барлыҡҡа килә (абонемент). Был Мәскәү китапханалары араһында абонемент ойоштороуҙың беренсе тәжрибәһе була. Тәжрибә уңышлы булып сыға: әгәр 1902 йылда уҡыу бүлмәһенә абонементҡа ҡарағанда 4,6 тапҡыр күберәк кеше килһә, 1910 йылдан абонементтар һаны уҡыу бүлмәһенә йөрөүселәрҙән 2 тапҡырға уҙып китә. Революциянан һуң китапхананың фонды Ступиндың тартып алынған складындағы һәм башҡа китап складтарындағы китаптар, шәхси китапханаларҙан конфискацияланған йыйынтыҡтар менән тулылана. Ул райондың төп китапханаһы булып китә.
Китапхана тормошонда 1937 йылда А. С. Пушкин вафатының 100 йыллығына ҡарата әҙерлек ҙур роль уйнай. Китапханала билдәле профессорҙар М. А. Цявловский һәм Д. Д. Благой, Л. Гроссман, А. С. Пушкин музейының хеҙмәткәрҙәре, Фәндәр академияһының юбилей комиссияһы вәкилдәре сығыш яһай, А. С. Пушкиндың Д. Бедный, А. Луначарский, А. Сакулин редакцияһы аҫтында революцияға тиклемге әҫәрҙәр йыйынтығы туплана.
Хатта ауыр һуғыш йылдарында ла китапхана эшен туҡтатмай. Өс гәзит уҡыусылар конференцияһы ойошторола. Уларҙың береһендә, совет патриотизмына бағышланған конференцияла И. Эренбург сығыш яһай. Һуғыштан һуңғы йылдарҙа китапханала А. С. Пушкин әҫәрҙәрен өйрәнеү буйынса түңәрәктәр ойошторола, шағирҙың ижады тураһында лекциялар циклы уҡыла. 1975 йылдан алып китапханала бөйөк шағирҙың ижадын һөйөүселәрҙе һәм белгестәрҙе берләштергән «Пушкинист» клубы эшләй. 1996 йылда А. С. Пушкин вариҫтары клубы барлыҡҡа килә, уның ағзалары Пушкин уҡыуҙарында, презентацияларҙа, осрашыуҙарҙа һәм әҙәби-музыкаль кисәләрҙә, рәссамдар күргәҙмәләрендә ҡатнашалар.
Китапхананың китап фондында белемдең төрлө тармаҡтары буйынса яҡынса 240 мең дана баҫма экземпляр иҫәпләнә. Уның структураһында төрлө бүлектәр: мәғлүмәт-библиография, нота-музыкаль, эшкәртеү һәм комплектлау бүлеге, матбуғат баҫмалары бүлеге, урыҫ һәм сит ил телдәрендә китап абонементтары, шулай уҡ уҡыу залдары бар, залдарҙың береһе Пушкин исемен йөрөтә. Йыл һайын китапхана 13 мең китап уҡыусыны хеҙмәтләндерә, килеүселәр һаны 280 мең тәшкил итә.
Китапханала бушлай концерттар, әҙиптәр менән осрашыуҙар, китапхана бинаһы буйынса экскурсиялар үтә, ҡыҙыҡһыныу буйынса клубтар һәм түңәрәктәр эшләй.
# Баймырҙина Фәнүзә Фәсхетдин ҡыҙы

Баймырҙина Фәнүзә Фәсхетдин ҡыҙы (23 ғинуар 1954 йыл) — педагог, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2006).

# Баймырҙина Фәнүзә Фәсхетдин ҡыҙы
## Биографияһы

Фәнүзә Фәсхетдин ҡыҙы Баймырҙина 1954 йылдың 23 ғинуарында БАССР-ҙың Бөрйән районы Исламбай ауылында тыуған.
1973—1981 һәм 1985—1986 йылдарҙа башланғыс кластар уҡытыусыһы була. 1981—1985 һәм 1986—2009 йылдарҙа Иҫке Монасип урта мәктәбендә башҡорт теле һәм әҙәбиәтенән уҡыта.
Фәнүзә Фәсхетдин ҡыҙы — Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте съезы (2002), 2019 йылдың 10 — 12 апрелендә Өфөлә үткән I Бөтә Рәсәй башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусылары съезы делегаты

# Баймырҙина Фәнүзә Фәсхетдин ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* БР мәғариф министрлығы Маҡтау ҡағыҙы (1997)
* РФ мәғариф министрлығы Маҡтау ҡағыҙы (2002)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2006)
* Рәсәй Федерацияһының халыҡ мәғарифы һәм фәне хеҙмәткәрҙәре профсоюздары Маҡтау ҡағыҙы (2007)
* Рәсәй мәғариф милли проекты Гранты лауреаты (2007)
# Яҡупов Әхмәт Ширәй улы

Яҡупов Әхмәт Ширәй улы (рус. Якупов Ахмед Ширеевич (Ширсевич, Шарнеевич)) ((1901 ― 28.2.1945) — 112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия сержанты (башҡа мәғлүмәттәр буйынса гвардия старшинаһы.

# Яҡупов Әхмәт Ширәй улы
## Биографияһы

Яҡупов Әхмәт Ширәй улы 1901 йылда хәҙерге Башҡортостандың Ғафури районы Имәндәш ауылында тыуа. «Салауат» колхозында эшләй. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, 1941 йылда Красноусол военкомыты хәрби хеҙмәткә саҡыра. Һуғыш йылдарында 7-се кавалерия корпусының 16 гвардия кавалерия дивизияһының 58 гвардия кавалерия полкында хеҙмәт итә.
«Аттарҙы яҡшы тәрбиәләй, уның ҡарамағындағы аттар һәр ваҡыт туҡ, хәрби хәрәкәттәр барышында хәрби составты аҙыҡ-түлек менән ваҡытында тәьмин итеп торҙо» тиелгән яугирҙың хәрби наградаға тәҡдим ителгән рәсми хатта.
Яҡупов Әхмәт Ширәй улы яраларғандан һуң 1945 йылдың 28 февралендә вафат була. Германияның Ландсберг-на-Варте ҡалаһында (хәҙерге Польшаның Гожув-Велькопольски ҡалаһында) ерләнгән.

# Яҡупов Әхмәт Ширәй улы
## Наградалары

* 2-се дәрәдә Ватан һуғышы ордены (1944)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР) (1944)
# Опчикал

Опчикал — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға №2870 исемһеҙ күл ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Опчикал
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — яр һыҙатының 03.04.00 гидрографик берәмеге эсендәге, Рәсәй Федерацияһының һыу территориялары һәм эске диңгеҙ һыуҙарындағы Баренц диңгеҙендәге утрауҙар, Колгуев утрауын керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040010012103000091573
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103009157
* Бассейн коды — 03.04.00.100
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Буганов Анатолий Алексеевич

Буганов Анатолий Алексеевич (21 август 1936 йыл — 6 ғинуар 2019 йыл) — СССР һәм Рәсәй экологы, Рәсәй Медицина фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы (1999), Рәсәй Фәндәр академияһыныъ мөхбир ағзаһы (2014).

# Буганов Анатолий Алексеевич
## Биографияһы

Буганов Анатолий Алексеевич 1936 йылдың 21 авгусында Хабаровскиҙа хәрби хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған.
1966 йыл — Әстерхан медицина институтының дауалау факультетын тамамлай.
1975 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай (фәнни етәксеһе — профессор И. Б Лихциер) һәм Тамбовта Тамбов өлкәһе Табип-хеҙмәт экспертизаһы буйнса (ВТЭ) баш эксперт булып эшләй.
1981 йылда — конкурс буйынса СССР МФА ВКНЦ Томск филиалының өлкән ғилми хеҙмәткәре итеп һайлана, 1983 йылда — Төмәнгә ебәрелә, унда СССР МФА ВКНЦ Төмән филиалының 220 койкалыҡ клиника менән Кардиология бүлеген етәкләй.
1991 йылда — докторлыҡ диссертацияһын яҡлай һәм Ямал-Ненец автономиялы округының Надым ҡалаһында РСФСР юғары мәктәбе һәм фән буйынса Дәүләт комитетының экология һәм профилактик медицина лабораторияһына нигеҙ һала, 1993 йылда лаборатория РМФА-на тапшырыла, 1994 йылда Алыҫ Төньяҡ медицина проблемалары ғилми-тикшеренеү институты итеп үҙгәртелә, ғүмеренең аҙағына тиклем уның етәксеһе була.
1998 йылда — профессор дәрәжәһе бирелә.
1999 йылда — РМФА мөхбир ағзаһы итеп һайлана
2002 йылда — Рәсәй Тәбиғәтте өйрәнеү академияһының академигы итеп һайлана
2014 йылда — РФА мөхбир ағзаһы итеп һайлана
2019 йылдың 6 ғинуарында Мәскәүҙә вафат була.

# Буганов Анатолий Алексеевич
## Фәнни эшмәкәрлеге

Алыҫ Төньяҡта экологияһы өлкәһендәге белгестәр.
Поляр медицинаһы ғилми мәктәбенә нигеҙ һалыусы.
Уның етәкселегендә экология, кардиология, эпидемиология, физиология һәм гигиена проблемалары буйынса тикшеренеүҙәр үтә
Төньяҡ төбәктәрҙә интенсив иҡтисади үҫештәр шарттарында Алыҫ Төньяҡ халҡының сәләмәтлеген медик-экологик күҙаллау буйынса киң масштаблы ғилми программаларҙы әҙерләү һәм индереү буйынса тикшеренеүҙәр үткәрә, һәм экология менән бәйле сирҙәрҙе күҙаллау, диагностикалау һәм коррекциялау сараларын һәм ысулдарын эшләп, Алыҫ Төньяҡ тирә -яҡ мөхитенең организмға йоғонтоһо механизмдарын өйрәнеү буйынса тикшеренеүҙәр үткәрә.
500-ҙән ашыу баҫмалар авторы, улар араһында 10-дан ашыу монографияһы бар.
Уның етәкселегендә 20-нән ашыу кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана.

# Буганов Анатолий Алексеевич
## Наградалары

* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2007)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (2000)
# Ыҫмала

Ыҫмала — аморф матдәләрҙең дөйөмләштерелгән исеме, ғәҙәти шарттарҙа сағыштырмаса тотороҡло һәм йылынытҡанда формаһын юғалта. Улар араһында химик составы ҡатмарлы булған үҫемлектәрҙең нормаль физиологик матдәләр алышыныуында барлыҡҡа килгән тәбиғи ыҫмалалар (ағас сайыры) һәм төҙөлөшө сағыштырмаса ябай булған химик ҡушылмалар (ПВХ ыҫмала) бар .
# Үрге Тонмогык

Үрге Тонмогык — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тым йылғаһының уң ярына тамағынан 800 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Үрге Тонмогык
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010900112115200033384
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203338
* Бассейн коды — 13.01.09.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Маринка (йылға)

Маринка — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Башҡортостан Республикаһы, Удмурт Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/232/15 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Маринка (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Воткин ГЭС-ынан Түбәнге Кама ГЭС-ына тиклем, Беүә (башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклемна тиклем), Иж, Ыҡ Ағиҙел йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101412111100016653
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101665
* Бассейн коды — 10.01.01.014
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Әбүбәкер (мәғәнәләр)

Әбүбәкер — ир-ат исеме. Топоним булараҡ та таралған.

# Әбүбәкер (мәғәнәләр)
## Мәҡәләләр

* Әбүбәкер (исем) — башҡорт ир-ат исеме.
* Әбүбәкер — Башҡортостандың Хәйбулла районындағы ауыл.
* Әбүбәкер (Ырымбур өлкәһе) — Ырымбур өлкәһе Гай районындағы юҡҡа сыҡҡан ауыл.