yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Иравади

Ирава́ди (бирм. ဧရာဝတီ — Эявади) — Мьянманың иң ҙур йылғаһы.

# Иравади
## Гидрография

Оҙонлоғо — яҡынса 2170 км, бассейн майҙаны — яҡынса 411 000 км².
Иравади Гималайҙарҙың көньяҡ-көнсығыш битләүҙәрендә Мали һәм Нмай йылғалары ҡушылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә.
Иравади йылғаһы Мьянма территорияһын төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай үтә. Иравади һәм уның ҡушылдыҡтары тәрән тарлауыҡтар, джунглиҙар аша үтә, йылға йырғаһы тупһалы. Мьичина ҡалаһынан түбәнерәк Иравади үҙәне киңәйә, йырғаһы 800 метрға барып етә. Артабан йылға Шан таулығының көнбайыш өлөшө аша 3 тарлауыҡ барлыҡҡа килтереп аға, бында йырғаның киңлеге 50-100 м тәшкил итә.
Урта һәм түбнге ағымында йылға киң Иравади тигеҙлеге буйлап аға. Тамағынан 300 км юғарыраҡ яҫы, ныҡ һаҙланған һәм джунглиҙар менән ҡапланған Иравади дельтаһы башлана. Дельтаның майҙаны яҡынса 30 мең км² (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 48 мең км²). Андаман диңгеҙе буйлап дельта 240 км-ға һуҙылған. Иравади дельтаһының 9 тармағы буйлап һыуҙарын Һинд океанына ҡоя.
Түбәнге ағымында уртаса һыу сығымы 13-14 мең м³/сек тәшкил итә; айырыуса көслө ямғырҙар осоронда 40 000 м³/с тиклем һәм унанда юғарыраҡ булырға мөмкин.
Иравади йылғаһы Мьянманың мөһим һыу транспорты артерияһы булып тора.
Фараз буйынса гидроним санскриттағы аиравати («фил йылғаһы») һүҙенән барлыҡҡа килә.
# Йәшәйеш

Йәшәйеш (рус. Бытие) — иң киң мәғәнәһендә — йәшәү.

# Йәшәйеш
## Тасуирламаһы

Йәшәйеш — онтология фәне тарафынан өйрәнелә. Мартин Хайдеггер фундаменталь онтологияһында йәшәйеш — асылдан айырмалы булараҡ, бар булған нәмә тигән төшөнсәгә тура килә тип яҙа. Кеше әле кем булып тора, асылы ни йәки кем була алыр ине — былар Йәшәйеште дөйөм мәғәнәлә аңлауға ҡарай. Тәбиғәттә йәшәйеш — ул предметтарҙың, физик, реаль, шулай уҡ тәбиғи көстәрҙең (стихияларҙың), гравитацияның, физик закондарҙың булыуы.

# Йәшәйеш
## Этимологияһы

Йәшәйеш төшөнсәһе үҙәк фәлсәфәүи төшөнсә. Был төшөнсәне рус фәлсәфәүи теленә Григорий Теплов 1751 йылда латинса «ens» терминының тәржемәһе булараҡ индерә.
# Уң Лагорта

Уң Лагорта — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Лагорта йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Уң Лагорта
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000067401
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006740
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡоромуйын (тау,Ырымбур өлкәһе)

Ҡоромуйын (рус. Курмаин) — Көньяҡ Уралдағы Ырымбур өлкәһе менән Башҡортостан сигендә һуҙылып киткән Ҡараморонтау һыртындағы тау. Русса уны «Нос-Гора» (Курмаин) тип тә атайҙар."Ҡоро" һәм «муйын» һүҙҙәренән алынған («Сухая шея»).
Тау Һаҡмар йылғаһының уң яҡ ярында Кондуровка ҡасабаһынан 2,5 км алыҫлыҡта урынлашҡан. 1936 йылда палеонтолог В. Е. Руженцев Ҡоромуйынтауҙың көньяҡ һыртындағы үҫемлектәр донъяһын ентекләп өйрәнеп, уның пермь системаһының һаҡмар ҡатламына ҡарауын дәлилләй.
Тау халыҡ-ара стратиграфик әһәмиәткә эйә. Ул тәбиғи геология һәм ландшафт ҡомартҡыһы, майҙаны — 168,6 га.
Көнсығыш һырт менән Ҡоромуйын тауы тығыҙланған эбизташ ҡатламдарынан (плиталарынан) тора. Эзбизташ менән ҡомташ аралаш барлыҡҡа килгән тау тоҡомоноң көньяҡ һәм көньяҡ-көнбайыш киҫелеше — һҺҡмар ҡатламының (ярус) стратотибы.
Был ҡатламдың киҫелештә күренгән дөйөм ҡеүәте 900 м. Һаҡмар ҡатламының ташҡа әйләнгән фаунаһы ентекләп тикшереләгән һәм ваҡ моллюскалар ҡабырсаҡтарынан, диңгеҙ хайуандарының (мшанка, диңгеҙ лилияһы) ҡалдыҡтарынан тора. Бында шулай уҡ фузулинидалар һәм радиолярийҙарҙың ваҡ ҡына ҡабырсаҡтары осрай.
Тәү тапҡыр уны 1874 йылда академик А. П. Карпинский өйрәнә башлаған, ул фәндә беренсе булып «һаҡмар» ҡатламы терминын ҡулланған . 1991 йылда тау киҫелешендә пермь системаһы буйынса халыҡ-ара геологтар конгрессы ваҡытында экскурсия үткәрелә. Тауҙың көньяҡ текә итәгендә карст күлдәре бар. Береһе-«Түңәрәккүл», ә икенсеһе тәрән булғанға «Шайтан сөңгөлө» (Чёртов омут) тип атала.
# Ҡоймос

Ҡалып:Һөйәк
Ҡоймос (лат. coccyx), ҡоймос һөйәге (лат. os coccygis) — кеше умыртҡа бағанаһының бер-береһенә ҡушылып үҫкән дүрт-биш рудиментар умыртҡанан торған түбәнге бүлеге.
Грек исеме лә (бор. грек. κόκκυξ — «кәкүк»), шулай уҡ урыҫса «копчик» атамаһы ла һөйәктең суҡыш формаһына оҡшашлығы менән бәйле.

# Ҡоймос
## Функциялары

Ҡоймостоң төрлө мускулдарға, тарамыштарға һәм быуындарға беркетелеүенә ҡарап, улар шул иҫәптән бәүел-енес системаһы ағзаларының һәм йыуан эсәктең дисталь бүлектәренең эшмәкәрлегендә ҡатнашыуына (ҡоймос, бығым-ҡоймос һәм түмһәкәй-ҡоймос (лобково-копчиковый) мускулдары, арт юл йәки күтән тишеген күтәреүсе мускул барлыҡҡа килтереүендә, шулай уҡ арт юл -ҡоймос тарамышы мускулын формалаштырыуына ҡарап, ҡоймос кешелә бөтөнләй файҙаһыҙ түгел тигән һығымтаға килергә була. Ҡоймосҡа шулай уҡ янбашты ҡеүәтле яҙғыс йәки турайтҡыс булып тороусы ҙур янбаш мускулы шәлкеменең бер өлөшө беркетелә. Әммә был мускулдар, тарамыштар һәм бәйләүестәр (связки) башҡа күп урындарҙа ла, шул иҫәптән ҡоймосҡа ҡарағанда нығыраҡ структураларға, беркетелгән.
Кокцигодиниялар янында үткәрелгән кокцигэктомияларҙы иҫәпкә алғанда, ҡоймосто нығытыу кешеләрҙең именлеге өсөн мөһим тип әйтеүе ышанысһыҙ. 700-ҙән ашыу операцияны үҙ эсенә алған тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, операция 84% осраҡта ауыртыуҙы еңеләйтеүҙә уңышлы булған. 12 % осраҡта берҙән-бер етди өҙлөгөү анусҡа яҡынлығы арҡаһында инфекция булыуына бәйле. Әммә ҡоймосто алып ташлағандан һуң килеп тыуған һиҙелерлек проблема - бот араһы йәки сат бүҫере барлыҡҡа килеү хәүефе артыуында.

# Ҡоймос
## Төҙөлөшө

Ҡоймос дөйөм алғанда бөгөлгән пирамида формаһында, нигеҙе өҫкә, ә түбәһе аҫҡа һәм алға ҡаратылған.
Беренсе ҡоймос умыртҡаһынан ҡоймос мөгөҙҙәре (лат. cornua coccygea) тип аталыусы өҫкө быуын тармаҡтары сыға. Ҡоймос мөгөҙҙрәе, һигеҙгүҙ һөйәге менән тоташып, ҡатын-ҡыҙҙарҙа хәрәкәтсәнлеге нығыраҡ сағылған синдесмоз тибындағы ҡоймос-һигеҙгүҙ берләшмәһен формалаштырыуҙа ҡатнаша. Бала табыу процесында ҡоймос, артҡа тайпылып, бала табыу юлдарын киңәйтә ала.
Беренсе ҡоймос умыртҡаһының ҡабырға (латераль) өҫтө буйлап арҡыры сығынты тармаҡтар рудименттары урынлашҡан, ҡалған ҡоймос умыртҡаларының сығынты тармаҡтары юҡ.

# Ҡоймос
## Патологияһы

Ҡоймостоң иң киң таралған патологияларының береһе булып ҡатын-ҡыҙҙарҙа йышыраҡ осраған кокцигодиния тора. Кокцигодинияның сәбәптәре булып имгәнеү, ҡоймос өлкәһенең шешеү-дегенератив үҙгәреүе (шул иҫәптән ҡоймос-һигеҙгүҙ быуыны артрозы) йәки был процестарҙың комбинацияһы тора.

# Ҡоймос
## Өҫтәмә һүрәттәр

* Умыртҡа бағанаһы олоно
* Умыртҡа бағанаһы олоно
* Артҡы үткәүелде (күтән тишеген) эстән күтәреп торған һул мускул
* Ирҙәр янбашының урта сагитталь киҫелеше
* Ҡатын-ҡыҙ янбашының урта сагитталь киҫелеше
# Тептятка

Тептятка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының уң ярына тамағынан 1130 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Тептятка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200015964
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201596
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Рәүфә

Рәүфә — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме.

# Рәүфә
## Этимологияһы

Рәүфә исеме башҡорт теленә ислам дини йоғонтоһонда, ғәрәп теленән неологизм булараҡ ингән, шәфҡәтле, мәрхәмәтле мәғәнәһенә эйә.

# Рәүфә
## Шәхестәр

Сәйетғәлина Рәүфә Әхтәм ҡыҙы (1 октябрь 1941 йыл) — Малаяҙ ауылындағы 1-се урта мәктәбендә башланғыс кластар буйынса директор урынбаҫары, уҡытыусы, 113-сө Малаяҙ урта һөнәри белем биреү училищеһы методисы. Педагогик стажы — 50 йылға яҡын. РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы алдынғыһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1996).
Илһамова Рәүфә Мөхөтдин ҡыҙы (1955 йыл) — мәғариф алдынғыһы. 1978 йылдан Өфө ҡалаһының хәҙерге Фатима Мостафина исемендәге 20-се гимназияһының рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2010).
Рәхимова Рәүфә Гәрәй ҡыҙы (3 август 1968 йыл) — иҡтисадсы, журналист, йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостанда аҙна һайын бушлай баҫтырылған «ВONUS» гәзите һәм «ProUfu.ru» порталы мөхәрририәте директоры. «Изгелек» хәйриә фонды Бағыусылар кәңәшмәһе рәйесе, Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернатын тамамлаусылар ассоциацияһы «Беренсе» төбәк йәмғиәт ойошмаһы рәйесе.
Кариева (Рәхмәтуллина) Рәүфә — яҙыусы-прозаик. Тажик милли университетын тамамлаған.
# Зөфәр (исем)

Зөфәр — башҡорт һәм башҡа төрки телдәрҙә ҡулланылған ир-ат исеме.

# Зөфәр (исем)
## Этимологияһы

Зөфәр исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән һәм еңеусе тигәнде аңлата.

# Зөфәр (исем)
## Билдәле шәхестәр

Йәнекәев Зөфәр Ирғәли улы (4 март 1951 йыл) — рус. Еникеев Зуфар Иргалиевич — дәүләт эшмәкәре, хоҡуҡ белгесе. 2014 йылдан Башҡортостан Республикаһы Конституция Суды рәйесе. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2012). Юридик фәндәр докторы (2004). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2001). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2011).
Тимербулатов Зөфәр Мөхтәр улы (3 сентябрь 1951 йыл) — журналист, ғалим, партия һәм дәүләт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһы хөкүмәтендә Матбуғат министры (1991—1994, 2000—2004). «Китап» нәшриәте (2005—2012) һәм Дәүләт китап палатаһы директоры. Философия фәндәре кандидаты (2006). Рәсәй Федерацияһы Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, мәғариф отличнигы. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты (2004). Зәйнәб Биишева исемендәге премия (2009).
Мортазин Зөфәр Йәдкәр улы (30 ғинуар 1951 йыл) — дәүләт эшмәкәре, табип, ғалим, медицина фәндәре кандидаты. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (1999). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1989). Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау министры (1995—1999).
Вәлитов Зөфәр Зәки улы (псевдонимы Зөфәр Вәлит; 1 февраль 1949 йыл) — башҡорт шағиры, 2005 йылдан Башҡортостан һәм Рәсәй Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2015). Зәйнәб Биишева (2015) һәм Фәтих Кәрим (2019) исемендәге премиялар лауреаты.
# Бернсбах

Бернсбах (нем. Bernsbach) — Германиялағы, Саксония ерендәге община. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса общинала 4446 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,75 км². Диңгеҙ кимәленән 394–728 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был общинаның почта индексы 8315 һәм автомобиль коды ASZ.
# Кесе Деб

Кесе Дёб — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Деб йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Кесе Деб
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000012525
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001252
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Үрге Кузь-Ю

Үрге Кузь-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Визинга йылғаһының һул ярына тамағынан 117 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Үрге Кузь-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000019638
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001963
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Закан

Закан — Рәсәйҙәге йылға. Краснодар крайы,Адыгей Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Лаба йылғаһының һул ярына тамағынан 82 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Закан
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Лаба йылғаһы башынан Чамлык йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06020000712108100003441
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108100344
* Бассейн коды — 06.02.00.007
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Кул (Вижая ҡушылдығы)

Кул — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вижай йылғаһының уң ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Кул (Вижая ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200008871
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200887
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ханука

Ханука (йәһ. חֲנֻכָּה‎‎ (Ханука́ йәки Ха́нука, грек. τά έγαίνια, арам. חֲנֻכְּתא «яңы итеү, яңынан итеү/яңынан изге итеү») — йәһүд байрамы. Байрам көндәре: 25-се кислев — 2-се йәки 3-сө тевет (барыһы 8 көн).
2011 йылда Ханука байрам ваҡыты: 20 аҡъюлай — 27 аҡъюлай.
Байрам б.э.т II быуатта барлыҡҡа килгән. Б. э. т 165 йылда грек-сирия һәм йәһүд ғәскәрен тар-мар итеп — Иерусали́м Храмы таҙарыныу, ҡорбан хайуандарын яндырыу урынын ru: Жертвенник всесожжения изге итеү, ғибәҙәтханаға мәхәллә ҡылыу хөрмәтенә үткәрелгән байрам. 25-се Кислов көнөнә тиклем, 3 йыл алда, Антоих Епифон Израильдең иң изге урынын мәсхәрә иткән.

# Ханука
## Байрам исеме

Хануки һүҙе «хануккат һа-мизбеах» (изге итеү) әйтеменән килеп сыҡҡан тигән фараз бар. Икенсе фараз буйынса חנוכה=חנו כ"ה , йәғни Кислев айының 25-се көнөндә дошмандарҙан арындыҡ тигәнде аңлата. Байрамдың икенсе исеме — Хаг Урим, Ут байрамы тигәнде аңлата.

# Ханука
## Маккавейҙәр ихтилалы

Б. э. т. 170 йылда Иерусалим Ҡорамын Селевкид династияһынан Антиох Эпифан яулап ала һәм храм йыһаздарын һәм шул иҫәптән алтын Менораны ru:Менора (ете олонло шәм) Сирияға оҙата. Б. э. т 167 йылда халыҡ (Маккавейҙәр) ихтилалы күтәрелә һәм Иерусалим Ҡорамын Селевкид династияһы хакимлегенән азат итә. Маккавейҙәр храм йыһаздарын яңырта һәм ете олонло Менора шәмен тоҡандырыу йолаһын яңырта.

# Ханука
## Ханука мөғжизәһе

Риүәйәт буйынса Маккавейҙәр Храмды азат иткәс, ете олонло Менора шәмен тоҡандырырға таҙа май таба алмағандар, икән. Эҙләй торғас бәләкәй генә май көршәге тапҡандар. Көршәк бик бәләкәй булған, ундағы май шәмдә бер генә көн яндырырға еткән. Шулайҙа Маккавейҙәр шәмде тоҡандырырға була. Шул ваҡытта мөғжизә тыуа — яңы май әҙерләргә һигеҙ көн кәрәк була, әҙ генә май теүәл һигеҙ көн буйы яна. Бынан һуң Ханука байрамы һигеҙ көн байрам ителә.

# Ханука
## Ханукия шәмен ҡабыҙыу

Ханукия байрамында шәм ҡабыҙыу йолаһы бар. Шәмдәрҙе тоҡандырыу тәртибе былай: беренсе көн бер шәм тоҡандырыла, икенсе көн — ике … шулай итеп һигеҙгә тиклем. Туғыҙынсы көндә бөтә шәмдәрҙә яндырыла. Дөйөм шәмдәр иҫәбе — 44.
# Казыр-Су

Казыр-Су — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тутуяс йылғаһының һул ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Казыр-Су
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300212115200009164
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200916
* Бассейн коды — 13.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Рәхмәтуллин Әнәс Сәғиҙулла улы

Рәхмәтуллин Әнәс Сәғиҙулла улы (рус. Рахматуллин Анас Сагидуллович; 2 февраль 1937 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — башҡорт. Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған машина эшләүсеһе. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.

# Рәхмәтуллин Әнәс Сәғиҙулла улы
## Биографияһы

Әнәс Сәғиҙулла улы Рәхмәтуллин 1937 йылдың 2 февралендә Башҡорт АССР-ының Ғафури районы Яңы Заһит ауылында тыуған.
Юғары белемле — 1966 йылда Өфө нефть институтын тамамлаған.
Хеҙмәт юлын 1958 йылда Өфө авиация техникумын тамамлағандан һуң Салауат машина эшләү заводында (1978 йылдан «Салауатнефтемаш» заводы етенсе разрядлы электр менән иретеп йәбештереүсе булып башлай.
1958 йылдан 1975 йылға тиклем шул уҡ предприятиела өлкән мастер, бюро начальнигы, цех начальнигы урынбаҫары, цех начальнигы, директорҙың капиталь төҙөлөш буйынса урынбаҫары вазифаларында хеҙмәт итә.
70-се йылдар аҙағында Күмертауҙа «Искра» заводы төҙөлә башлай. Уны СССР Оборона сәнәғәте министрлығы заказы менән булдыралар, сөнки махсус технологик һәм стандарт булмаған ҡорамалдарға ихтыяж тыуа. 1975 йылда Әнәс Сәғиҙулла улы Күмертауҙағы ошо стандарт булмаған ҡорамалдар, штамптар прессформалар етештереләсәк төҙөлөп ятҡан заводтың директоры итеп тәғәйенләнә. 1978 йылда предпиятие машиналар эшләү заводы булып сафҡа индерелгәндән һуң да ул директор вазифаһында ҡала.
1990 йылда Рәхмәтуллин Әнәс Сәғиҙулла улы Күмертау ҡалаһы, 91-се Шахтёр һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана.

# Рәхмәтуллин Әнәс Сәғиҙулла улы
## Ғаиләһе

Өйләнгән, ҡатыны менән бер ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр.

# Рәхмәтуллин Әнәс Сәғиҙулла улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «Почёт Билдәһе» ордены
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы
# Ярче-Яга

Ярче-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Черная йылғаһының уң ярына тамағынан 180 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.

# Ярче-Яга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000085620
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008562
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ғәбдүкәйев Ибниәмин Фәйзулла улы

Ғәбдүкәйев Ибниәмин Фәйзулла улы (1794 йыл — ?) — зауряд-хорунжий. 1812 йылда 20-се Башҡорт полкында хеҙмәттә була.

# Ғәбдүкәйев Ибниәмин Фәйзулла улы
## Биографияһы

Ғәбдүкәйев Ибниәмин Фәйзулла улы 1794 йылда ул ваҡытта 1-се Башҡорт кантоны составына ингән Пермь губернаһының 1-се йортона ҡараған Уймыж ауылында (хәҙер Пермь крайының Барҙы районы Федорков ауыл биләмәһе составына инә) тыуа. Зауряд хорунжий дәрәжәһендә 20-се Башҡорт полкында хеҙмәт итә, әммә һуғыштарҙа ҡатнашмай. 20-се Башҡорт полкы 1812 йылдың 30 октябрендә Пермь губернаһы Пермь өйәҙенең Ҡуян ауылында ойошторола һәм Полтава губернаһының Галяч ҡалаһына генерал-лейтенант граф П. А. Толстой командалығындағы ополченецтар корпусына барып ҡушыла. Полк Пенза ополчениеһына ҡушылғандан һуң, 1813 йылдың майында Варшава кенәзлегенә барып етә һәм генерал Д. И. Лобанов-Ростовский командалығындағы Резерв армияһы составына инә. Полктың бер өлөшө әсирҙәрҙе һаҡлай, транспортты оҙатып йөрөй, 3-сө һәм 4-се корпустар менән элемтә булдыра. Тарихсы Ә. З. Әсфәндиәров 1834 йылда үткәрелгән VIII рәүиз мәғлүмәттәре буйынса Уймыж ауылында йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырып сығара. Унда Ибниәмингә — 40, уның улдары Низаметдингә — 5, Шәрәфетдингә 1 йәш булыуы теркәлгән. Башҡортостан Республикаһы Үҙәк тарих архивының «Ырымбур хәрби губернаторы канцелярияһы» фондында һаҡланған 1836—1843 йылғы формуляр исемлек мәғлүмәттәрендә Ибниәмин Ғәбдүкәйев 46 йәштә тип күрһәтелгән.
# Сипылдауыҡ

?Сипылдауыҡ :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Класс: | Ҡоштар |
| Отряд: | Ржанка һымаҡтар |
| Ғаилә: | Сипылдауыҡтар |
| Ырыу: | Сипылдауыҡ |
| Төр: | Сипылдауыҡ |
Латинса исеме :
Glareola nordmanni :
| Викитөрҙәр систематикаһы | рәсем эҙләү рәсемдәр |
Сипылдауыҡ, ҙур ҡарлуғас, ялан-ҡарлуғасы (степная тиркушка)
Күгәрсендән бәләкәйерәк. Оҙон тар ҡанатлы ҡош. Парлашып һәм күмәкләшеп йөрөйҙәр. Ҡойроғо айырсалы. Ҡойроҡ өҫтө, ҡорһағы аҡ, һырты ҡара-көрән. Түше ерән. Тамағындағы асыҡ һарғылт ерән тап ҡара һыҙат менәң уратылған. Суҡышы ҡара, ауыҙының сите ҡыҙыл, аяҡтары ҡара. Ҡарлуғастан байтаҡ ҙур булыуы менән айырыла.
Тауышы яңғырауыҡлы: «пийп-пийп-пийп» йәки «керр».
Батҡыллы йылға һәм күл буйҙарында йәшәй. Төп аҙығы — сиңерткә, башҡа бөжәктәр менән дә туҡлана. Күсмә ҡош. Урыны менән киң генә таралған. Ояһы ерҙә. һарғылт көрән һәм ҡара төртөктәр, сыймалаҡтар менән ҡапланған 2—3 бөртөк һарғылт йомортҡаһы була.
* Был орнитология тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
# Рованиеминың сәнғәт музейы

Рованиеми сәнғәт музейы (фин. Rovaniemen taidemuseo) — Рованиеми (Финляндия) ҡалаһындағы музей.

# Рованиеминың сәнғәт музейы
## Тарихы

1986 йылда Рованиеми муниципаль сәнғәт музей асыла, ул Торнио музейында тарихы һәм мәҙәниәте һүрәтләнгән Турнеэльвен йылғаһы үҙәненән тыш, шулай уҡ Лапландия провинцияһының музейы ла була. Музей Рованиеми ҡалаһы үҙәгендә 1930 йылдарҙа төҙөлгән элекке автомобилдәр туҡталышы бинаһында урынлашҡан һәм 1980 йылдарҙа музей өсөн махсус реконструкцияланған. Реконструкция архитектор Юхани Палласмаа проекты буйынса башҡарыла
Реконструкциянан һуң музей 1986 йылдың 17 октябрендә асыла. 2011 йылдың майында ҡалған туҡталыш өлөшө музей комплексына тулыһынса үҙгәртеп ҡоролоп бөтә, яңынан төҙөү ике йыл дауам итә. Художество музейы өҫтәмә биналар ала, уларҙа Лапландия камера оркестры урынлаша. Бина Корунди Мәҙәниәт йорто тигән исем ала. Бинаның дөйөм майҙаны 5300 квадрат метр тәшкил итә.
Музей директоры — Хилькка Лийкканен. 2016 йылда музейҙа 32 меңдән ашыу кеше булған.

# Рованиеминың сәнғәт музейы
## Музей коллекцияһы

Сәнғәт музейының коллекцияһы Дженни һәм Антти Вихури Фондының коллекцияһына нигеҙләнгән, уға 1940 йылдар аҙағынан булған фин заманса сәнғәт әҫәрҙәре инә. Әлеге көндә музей коллекцияһында ҡаланың муниципаль коллекцияһынан 3000-дән ашыу әҫәрҙәр, Фин мәҙәниәт фонды тупланмалары бар.