yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ҡарматтар

Ҡарматтар (ғәр. قرامطة‎; рус. Карматы) — хәрбиләштерелгән ҙур дини-сәйәси ислам ағымы, 899 йылда Бахрейндағы утопик община тарафынан төҙөлгән.

# Ҡарматтар
## Тарихы

Ғәҙәттә, уларҙың лидеры Хәмдан Ҡармат Фатими хәлифәлегенә нигеҙ һалыусы имам Ғөбәйдуллаһты имам һәм мәхди тип танымағандан һәм «ысын йәшерен имам» Мөхәммәт ибн Исмәғилдең (Жәғәфәр әс-Садиҡтың ейәне) килеүен көтөп йәшәй башлағандан һуң, уларҙы исмәғилиҙәрҙән айырып ҡарайҙар.
890 йылда Ҡарматтар Ираҡ Севадында Дәр-үл-Һижрәт ҡәлғәһен төҙөй; 899—901 йылдарҙа улар, Әбү Сәид әл-Жәннәби тырышлығы менән, кәмһетелгән халыҡ йәшәгән Бахрейнға тарала. Ғәрәп хәлифәләре ҡарматтар алдында үҙҙәрен көсһөҙ итеп тоя, өс сирек быуат буйына улар Ғәрәбстан, Сүриә, Ираҡ һәм Фарсыстандың ҡотон алып тора; улар кешеләрҙе талай, әсирлеккә алып китә, йолом түләтә һәм ҡурҡытып тота.
930 Йылда Әбү Сәйеттең ҡустыһы — күптән инде хаж ҡылыусыларға Мәккәгә юл бирмәй тотҡан Әбү Таһир әл-Жәнәби хажды тулыһынса юҡ итергә ҡарар итә; ҡапыл Мәккәгә һөжүм итеп, ҡот осҡос һуйыш ҡыла һәм Ҡара ташты урлай. Тик 951 йылда ғына изге таш мосолмандарға ҡайтарыла.

# Ҡарматтар
## Тарихы
### Ахыры

976 йылда Ғәббәсиҙәрҙән еңелгәндән һуң ҡарматтарҙың статусы түбәнәйә, әкренләп күршеләре уларға яһаҡ түләүҙән туҡтай, һәм ҡарматтар дәүләте ҡыҫыла башлай. 1067 йылда ғәрәп Абдулла бин Али әл-Ғүйүни ғәскәре һәм Ираҡ сәлжүктәре берләшеп, Хуфуфты ҡамайҙар һәм ете йылдан һуң ҡарматтарҙы баш һалырға мәжбүр итәләр.
# Восточная Кукайка

Восточная Кукайка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Язьва йылғаһының һул ярына тамағынан 112 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Восточная Кукайка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100005188
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100518
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Кесе Нюрса

Кесе Нюрса — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нюрса йылғаһының һул ярына тамағынан 131 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Кесе Нюрса
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010500112115200023516
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202351
* Бассейн коды — 13.01.05.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ача-Яха

Ача-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хой-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Ача-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15030000112115300051382
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305138
* Бассейн коды — 15.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Качарма

Качарма — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Васюган йылғаһының һул ярына тамағынан 146 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Качарма
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010800112115200032045
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203204
* Бассейн коды — 13.01.08.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Терновой

Терновой —
* Терновой (Милютин районы) ‎— Ростов өлкәһе Милютин районындағы утар.
* Терновой (Миллерово районы) ‎— Ростов өлкәһе Миллерово районындағы утар.
# Ноам Хомский

Аврам Ноам Хомский (Хомски йә Чомски, ингл. Avram Noam Chomsky; 7 декабрь 1928 йыл, Филадельфия, Пенсильвания штаты, АҠШ) — АҠШ лингвисы, сәйәси публисцист, философ һәм теоретик. Массачусетс технологик университетының Лингвистика институты профессоры, формаль телдәр классификация авторы. Һул-радикаль сәйәси ҡараштар менән танылған.
# Калак-ор

Калак-ор — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Аварское Койсу (Джурмут) йылғаһының һул ярына тамағынан 156 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Калак-ор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сулак йылғаһы , инешенән Чиркейск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07030000112109300000742
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 109300074
* Бассейн коды — 07.03.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 09
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Юля (Саракопша ҡушылдығы)

Юля — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Саракопша йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Юля (Саракопша ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100212115100000236
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100023
* Бассейн коды — 13.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Козола

Козола — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Торс күле- исемһеҙ №4245 йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 7 км.

# Козола
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000312103000042460
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004246
* Бассейн коды — 03.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ляча (Явас ҡушылдығы)

Ляча — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Рязань өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Явас йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.

# Ляча (Явас ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем, Цна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010200412110000028616
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002861
* Бассейн коды — 09.01.02.004
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡыҙылъяр (Түбәнге Табын ауыл биләмәһе)

Ҡыҙылъяр ('татар. Кызылъяр, рус. Красный Яр) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Мөслим районы ауылы.

# Ҡыҙылъяр (Түбәнге Табын ауыл биләмәһе)
## География

Ауыл Ыҡ йылғаһы буйында, Мөслим ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 17 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Ҡыҙылъяр (Түбәнге Табын ауыл биләмәһе)
## Тарих

Ауылға Тегермәнлек ауылы кешеләре XX быуат башында нигеҙ һала. Өфө губернаһы Минзәлә өйәҙе Ирәкте административ-территориаль улусы составына керә.
XX быуат башында ауылда мәсет һәм мәктәп теркәлгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Мөслим районы, 1963 йылдан — Сарман районы, 1965 йылдан — йәнә Мөслим районы составында була.

# Ҡыҙылъяр (Түбәнге Табын ауыл биләмәһе)
## Халҡы

1912 йылда ауылда 88 типтәр иҫәпләнгән.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1912 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 |
| 88 | 68 | 63 | 70 | 93 | 54 | 27 | 9 | 6 |
# Әбсәләм (ауыл, Татарстан)

Әбсәләм — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Ютазы районы ауылы. Әбсәләм ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора.

# Әбсәләм (ауыл, Татарстан)
## География

Ауыл Ыҡ йылғаһы буйында, Урыссу ҡала тибындағы ҡасабанан көньяҡ-көнбайыштараҡ 6 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Әбсәләм (ауыл, Татарстан)
## Тарих

Әбсәләм — байлар ырыуы башҡорттарының ауылы. XVII быуаттың икенсе яртыһында нигеҙләнгән. Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Александровка улусы составына керә.
1859 йылда мәсет, ХХ быуат башында 2 һыу тирмәне теркәлгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан — Баулы районы, 1935 йылдан — Ютазы районы, 1963 йылдан — Бөгөлмә районы, 1965 йылдан — Баулы районы, 1991 йылдан — йәнә Ютазы районы составында була.

# Әбсәләм (ауыл, Татарстан)
## Халҡы

1795 йылда ауылда ир енесле 72 йән башҡорт һәм 74 йән типтәр; 1816 йылда — 61 йән башҡорт һәм 67 йән типтәр; 1834 йылда — 92 йән аҫаба башҡорт, 92 йән керҙәш башҡорт һәм 115 йән типтәр; 1859 йылда — 673 башҡорт йәшәй. Керҙәш башҡорттар сығышы менән Бүләр улусы Биксәнтәй ауылының элекке аҫабаларынан.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1795 | 1859 | 1886 | 1897 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2000 |
| 135 | 637 | 604 | 807 | 925 | 1098 | 728 | 724 | 689 | 757 | 941 | 909 |

# Әбсәләм (ауыл, Татарстан)
## Инфраструктура

Игенселек, малсылыҡ үҫешкән; төҙөлөш конструкциялары һәм материалдары комбинаты эшләй. Ауылда мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
# Токарева Анна Николаевна

Токарева Анна Николаевна (9 февраль 1923 йыл — 1996 йыл) — СССР-ҙың сәнәғәт алдынғыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы.

# Токарева Анна Николаевна
## Биографияһы

Анна Николаевна Токарева 1923 йылдың 9 февралендә Көнсығыш-Ҡаҙағстан өлкәһенең (хәҙерге Ҡаҙағстан Республикаһы) Риддерское ауылында (1941 йылдан — Лениногорск ҡалаһында, 2002 йылдан — Риддер ҡалаһы) эшсе ғаиләһендә тыуған.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1940 йылда ҡаланың төрлө ойошмаларында башлай. 1942 йылда, Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Анна Токарева реагенттар дозировкалаусы, Лениногорск полиметалл комбинатының байыҡтырыу фабрикаһында флотатор һәм өлкән флотатор булып эшләй (хәҙер «Казцинк» компанияһы составында). 1964 йылда ҡурғаш-баҡыр концентраттар бүленешенең цианидһыҙ ысулын етештереүҙе индереүҙә ҡатнаша. Был ысул ҡурғаш, цинк һәм руданан цинкты сығарыу иретелгән алтындың юғалыуын минимумға еткерергә мөмкинлек бирә һәм баҡыр концентратының сифатын күтәрә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 20 майындағы Указы менән төҫлө металлургияны үҫтереүҙәге уңыштары өсөн Токарева Анна Николаевнаға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1969 йылда Анна Николаевна Токарева Лениногорск полиметалл комбинатынан төҫлө металлургия хеҙмәтсәндеренең Бөтә Союз кәңәшмәһенә вәкил итеп һайлана
Производство эшмәкәрлеге менән бер рәттән, йәмәғәт эштәре меннә дә шөғөлләнә. Ҡаҙаҡ ССР-ының 7-се саҡырылыш Юғары Советы (1967—1971) депутаты һәм хеҙмәтсәндәр депутаттарының Лениногорск ҡала Советы депутаты итеп һайлана. Анна Николаевна ҡала халҡының мәҙәни-көнкүреш тормош шарттарын яҡшыртыуға һәм ҡаланы төҙөкләндереүгә үҙ өлөшөн индерә, шефҡа алынған мәктәпкә йөрөй.
Хаҡлы ялға союз әһәмиәтендәге персональ пенсионер булып сыға, Ҡаҙағстан Республикаһының Риддер ҡалаһында йәшәй. 1996 йылда вафат була.
Ҡаҙағстан Республикаһының Көнсығыш-Ҡаҙағстан өлкәһе дәүләт архивының Риддер филиалында А. Н. Токареваға ҡараған документтар бар

# Токарева Анна Николаевна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы
* Ленин ордены
* «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы (1946),
* «Өлгөлө хеҙмәте өсөн» (1949)
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» (1955)
* «СССР төҫлө металлургияһының социалистик ярыш отличнигы» билдәһенә лайыҡ була (1957).
* Лениногорск ҡалаһының почетлы гражданы.
# Моджорян Лидия Артемьевна

Моджорян Лидия Артемьевна (3 июнь 1911 йыл, Мәскәү — 1996 йыл) — юрист, халыҡ- ара хоҡуҡ белгесе; Мәскәү юридик институтын атмамлаған (1938), юридик фәндәр докторы, диссертацияһы хәрби оккупация хоҡуҡи проблемаларытураһында яҡланған (1955); СССР Сит ил эштәре министрлығының Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтының (МГИМО) халыҡ-ара хоҡуҡ кафедраһы првофессоры һәм Сит ил эштәре министрлығының Дипломатик академияһы профессоры.

# Моджорян Лидия Артемьевна
## Биографияһы

Лидия Моджорян Мәскәү ҡалаһында 1911 йылдың 23 июнендә тыуған; шул уҡ Мәскәү юғары уҡыу йорттоның юридик институты аспирантураһына уҡырға инә һәм уны 1938 йылда тамамлап сыға. 1941 йылда аспирантураны тамамлағас, кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай һәм «юридик фәндәр кандидаты» тигән ғилми дәрәжәгә эйә була.
1940 йылда Моджорян ғилми-уҡытыу эшмәкәрлеге алып бара.
# Кесе Лез

Кесе Лез — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лез йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Кесе Лез
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000018594
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001859
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Турне (Уть ҡушылдығы)

Турне — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Уть йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Турне (Уть ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300512111100038750
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103875
* Бассейн коды — 10.01.03.005
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Оло Туруп-Я

Оло Туруп-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Туруп-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Оло Туруп-Я
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300026875
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302687
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Яркуче-Яга

Яркуче-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Жергілікті қойнау ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Яркуче-Яга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112103000089336
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008933
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Европа сереге

Европа сереге — Был ауырыу умартаға плутон тигән микробтар эләккәндә тарала.

# Европа сереге
## Ауырыуҙың билгеләре һәм ағымы

Башлыса 3-4 көнлөк ҡарышлауыҡтар зарарлана. Ҡайһы саҡта 7 көнлөк үрсем дә үлә. Ояһы яҡшылап йылытылмаған, аҙығы аҙ булған көсһөҙ ғаиләләрҙә был ауырыу тиҙ тарала. Бал ҡорто ғаиләһенә плутон микробы йоғоп үрсей башлаһа, уның эргәһендә алвей һәм икенсе төрлө микробтар үрсеп китә.
Был микробтар умарталыҡта йылдар буйы һаҡлана. Ояла микроб тәрбиәсе ҡорттар аша тарала. Ауырыу ғаиләнән алынған кәрәҙ, баллы рамдар ауырыу сығанағы булып тора.
Ауырыу, бер умартанан икенсеһенә әре ҡорттар, аҙашҡан ҡорттар аша күсә. Европа сереге ауырыуы йәйҙең беренсе яртыһында башлана. Яҙғы һалҡын көндәр, һут йыйыу туҡталыу, умартала аҙыҡ етешмәү, ғаиләнең көсһөҙләнеүе һөҙөмтәһендә был ауырыу тиҙ таралып китә. Көндәр йылынып, бал һуты йыйыу башланғас, ауырыу ҡарышлауыҡтар һаны кәмей. Бал йыйыу осоро туҡталғас, ауырыу ҡарышлауыҡтар һаны арта, шулай итеп, ауырыу көҙгә тиклем һуҙыла, күстәр хәлһеҙләнә. Тик ояла бала тәрбиәләү туҡтағас ҡына, ауырыу туҡтала.
Ауырыу ҡарышлауыҡтың рәүеше үҙгәрә, майлы һымаҡ ялтырауыҡлы төҫтән тоноҡ аҡ төҫкә инә, күҙәнәктә төрлө хәлдә ята. Үлгәндән һуң һарғылт төҫтән аҡһыл һоро төҫкә, унан көрән төҫкә инеп кибә һәм, ҡатып, ҡабыҡҡа әйләнә.
Ҡапҡасы ябылған күҙәнәктә үлгән ҡарышлауыҡ оҙаҡ кибә, ул тәүҙә бер ни тиклем һуҙылыусан матдәгә әйләнә, һәм унан әсе еҫ килә. Бындай кәрәҙҙәрҙең ҡапҡастары эскә батып тишекләнә. Ябыҡ кәрәҙ күҙәнәгендә үлгән үрсем оҙаҡ ҡалыуы мөмкин, сөнки уларҙы бал ҡорттары һуңлап таҙарталар. Шуға күрә ауырыу ғаиләлә ныҡ таралыуы ихтимал.

# Европа сереге
## Дауалау саралары

Ауырыуҙы булдырмаҫ өсөн, умарталыҡта көслө бал ҡорто ғаиләләрен аҫрарға тәҡдим ителә. Умарталар яҡшылап йылытыла. Бал һуты бүлеүсе үҫемлектәр сәскә атҡан яландарға умарталарҙы ваҡытында күсереү сараһы күрелә. Ояны ваҡытында киңәйтеп, ваҡытында тарайтыу, ҡорттарға эсергә таҙа һыу сығанағы булдырыу мөһим. Умартаны ҡоро, елдән ышыҡ урында тотоу, умарталыҡта таҙалыҡ булдырыу, иҫкергән кәрәҙҙәрҙе ваҡытында иретеп заводҡа тапшырыу серек ауырыуын булдырмаҫҡа ярҙам итә. Умарталыҡта серек ауырыуы беленгәс тә, ауырыу һәм үлгән ҡарышлауыҡтары булған кәрәҙҙе киҫеп алып, лабораторияға ебәрергә кәрәк. Бер үк ваҡытта серек ауырыуын дауалау һәм уның менән көрәш сараларын күрергә кәрәк. Бал ҡорттарын яңы умарталарға күсереү һәм уларҙы дауалауҙа Америка сереге менән көрәшкәндә ҡулланылған ысул һәм дарыуҙар файҙаланыла.
Кәрәҙҙәрҙе йоғошһоҙландырыу өсөн, уларға ике процентлы водород перекисы, бер процентлы ҡырмыҫҡа йәки һеркә кислотаһының иретмәһен тултырып, бер тәүлеккә ҡалдыралар һәм һуңынан, иретмәне бушатып, уларҙы һыу менән сайҡайҙар.
Дауалағандан һуң бер йыл уҙғас ҡына, умарталыҡ Европа сереге ауырыуынан ҡурҡынысһыҙ булып иҫәпләнә.
# Кесе Көйөргәҙе

Кесе Көйөргәҙе — Рәсәйҙәге йылға, Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға тамағы Оло Көйөргәҙе йылғаһының уң ярының 37-се километрында ята. Йылға оҙонлоғо 46 км.
Төп ҡушылдығы — Һарыйылға (һул ҡушылдығы, тамағынан 18 км алыҫлыҡта).
Йылға атамаһы башҡорт телендәге «көйөр» (хәҙерге «ҡур»- шишмә) һәм «гәҙе»- боронғо төрки телдә «йылға» («үгүз»,үгүҙ -йылға). һүҙҙәренән алынған.

# Кесе Көйөргәҙе
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Яйыҡ һыу бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһының Һаҡмар йылғаһына ҡушылған еренә һәм тамағына тиклем. Йылға йырҙа бассейны — Яйыҡ (Рәсәй бассейны өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы әҙерләгән РФ территорияһында һыу хужалығын районлаштырыу геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000712112200006961
* Гидрологик өйрәнеү буйынса коды (ГӨ) — 112200696
* Бассейн коды — 12.01.00.007
* ГӨ буйынса томдың һаны — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ибраһим Айҙағолов

Ибраһим Айҙағолов (1790—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.

# Ибраһим Айҙағолов
## Биографияһы

Ибраһим Айҙағолов (Ибраһим Айҙағол улы Мырҙаҡаев) Ырымбур губернаһы Бүләр улусы (хәҙерге Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районы) Айман ауылында йәшәгән. Зауряд-хорунжий, старшина ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 5-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 5-се Башҡорт атлы полкы Бөгөлмә өйәҙе Ҡарабан ауылында 12-се, 11-се һәм 10-сы кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 29 авгусында Ҡазан менән Чебоксар аша Түбәнге Новгородҡа бара. 15 октябрҙән кенәз П. М. Волконский отряды составына керә, Сураж һәм Велиж ҡалаларында урынлаша. 1 ноябрҙән генерал-майор М. М. Свечин отряды составына инә. 1812 йылдың 14-16 ноябрендә Березина буйындағы алыштарҙа ҡатнаша. Артабан Витебскиҙа һәм Борисовта була. 1813 йылдың ғинуарында Данциг (Гданьск) ҡәлғәһен ҡамауҙа ҡатнаша. 1813 йылдың октябренән 1814 йылдың апреленә ҡәҙәр Минск губернаһында хеҙмәт итә, шул уҡ ваҡытта полктың бер өлөшө Лейпциг янындағы алышта ҡатнаша һәм һуғышты Парижда тамамлай.

# Ибраһим Айҙағолов
## Бүләктәре

* «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры
* «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» көмөш миҙалы кавалеры