yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Богоров Вениамин Григорьевич

Богоров Вениамин Григорьевичв (11 (24) декабрь 1904, Мәскәү — 15 апрель 1971 йыл, Кишинёв) — СССР океанологы һәм гидробиологы, СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1958).

# Богоров Вениамин Григорьевич
## Биографияһы

Беренсе гильдия сауҙагәре (1908 йылдан), «Г. В. Богоров һәм Ко урман сәнәғәте ширҡәте» рәйесе Григорий Вениаминович (Евзель-Гирш Бениаминович) Богоров (1875—1923) һәм Фани Львовна (Фейга Лейбовна) Богорова (1878—1953) ғаиләһендә тыуған. Уның апайҙары Сара (Александра, 1903—1988) һәм Эсфирь (1907—1996) була. Мәскәү дәүләт университетының физика-математика факультетының биология бүлегендә юғары белем ала. Уҡыуын 1926 йылда тамамлай. Уҡыуын тамамланғанға тиклем үк Мәскәү ғилми-тикшеренеү институтының «Персей» экпедиция судноһында фәнни эштәр башҡара (1924).
1930 йылдан Бөтә Союз балыҡ хужалығы һәм океанография институтында эшләй. 1940 йылда «Биологические сезоны в планктоне полярных морей» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1941 йылда СССР Фәндәр академияһының Океанология институты директорының фән буйынса урынбаҫары вазифаһын биләй. Шулай уҡ 1946 йылдан ул Мәскәү дәүләт университетының география факультеты профессоры булып эшләй.
1961 йылда Океанология институтында планктон лабораторияһы мөдире вазифаһына күсә. 1964 йылдан Мәскәү дәүләт университетының гидробиология кафедраһы мөдире.
Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында ерләнгән.

# Богоров Вениамин Григорьевич
## Ғаиләһе

* Ҡатыны — Эсфирь Львовна Минц (1904—1988), юрист, «Экспортхлеб» хеҙмәткәре.
** Улы — Богоров Григорий Вениаминович (1938—1997), океанолог, геоморфолог, СССР Фәндәр академияһының А. Н. Андреев исемендәге Акустика институты ғилми хеҙмәткәре; химик В. А. Каргиндың кейәүе.
* Улы — Лев Вениаминович Богоров (1944 йылда тыуған), микробиолог, рәссам (1994 йылдан — АҠШ-та).

# Богоров Вениамин Григорьевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

- Ленин ордены
- ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (шул иҫәптән 10.06.1945)
- Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
- миҙалдар
- Икенсе дәрәжә Сталин премияһы (1951) — океанология өлкәһендәге хеҙмәттәре өсөн

# Богоров Вениамин Григорьевич
## Хәтер

- Япон диңгеҙенең һыу төбөндә һыу аҫты һырты (Богоров һырты, координаталары: 42°40′ с. ш. 136°20′ в. д.), «Витязь» фәнни-тикшеренеү судноһының 6-сы рейсында табылған (1951 й.) һәм СССР Фәндәр академияһының фәнни-тикшеренеү судноһы («Профессор Богоров») В. Г. Богоров хөрмәтенә аталған.
- 1979 йылда СССР Почтаһы В. Г. Богоровтың тыуыуының 75-йыллығына арналған почта конверты сығара.

# Богоров Вениамин Григорьевич
## Фәнни ҡаҙаныштары

Диңгеҙҙәр һәм океандар планктонын, океандың биологик етештереүсәнлеге проблемаларын, унда географик зоналарға бүлеүҙе өйрәнә. Л. А. Зенкевич менән бергә океандың биологик төҙөлөшөн өйрәнеү өҫтөндә эшләй.
«Витязь» судноһында экспедиция начальнигы була.

# Богоров Вениамин Григорьевич
## Хеҙмәттәре исемлеге

* Вертикальное распределение зоопланктона и вертикальное расчленение вод океана // Труды института океанологии АН СССР. 1948. Т. 2.
* Жизнь моря. М., 1954.
* Продукция планктона и характеристика биогеографических областей океана // Доклады АН СССР. 1958. Т. 118. № 5.
# Сухмань

Сухмань — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сулать йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Сухмань
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан Угличь ГЭС-ына тиклем (Угличь һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010100812110000003165
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000316
* Бассейн коды — 08.01.01.008
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Турея (Угра ҡушылдығы)

Турея — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Угра йылғаһының һул ярына тамағынан 185 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Турея (Угра ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010100412110000020958
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002095
* Бассейн коды — 09.01.01.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сыбаркүл (ҡала)

Сыбаркүл —— ҡала (1951 йылдан). Рәсәйҙәге Силәбе өлкәһе Сыбаркүл районының үҙәге, ләкин уның составына инмәй (өлкә әһәмиәтендәге ҡала). 1951 йылдан ҡала статусына эйә. Силәбенән 78 км алыҫлыҡта ята.
Ҡала янында Сыбаркүл күле бар. 2013 йылдың 15 февралендә күлгә метеорит төшә. Метеорит «Силәбе метеориты» тигән исем менән билдәле
Ҡала исеме башҡорт телендәге «сибәр күл», бәлки, сыбар күл тигәнде аңлаталыр.

# Сыбаркүл (ҡала)
## Тарихы

Сыбаркүл ҡәлғәһе 1736 йылда башҡорт тарханы Таймаҫ Шәһимов рөхсәте менән һалына.
1739 йылда Ырымбур губернаһының Иҫәт провинцияһы үҙәгенә әйләнә.

# Сыбаркүл (ҡала)
## Климаты

Ҡала климаты :
| Күрһәткес | Ғин | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Йыл |
| Уртаса температура, °C | −13,6 | −13,2 | −7,6 | 3,2 | 13,0 | 18,8 | 19,9 | 17,3 | 11,1 | 3,0 | −7,2 | −12,9 | 2,7 |
| Сығанаҡ: NASA. База данных RETScreen ||||||||||||||

# Сыбаркүл (ҡала)
## Иҡтисады

«Уральская кузница» ААЙ (Мечел составында) ҡалала эшләп сығарылған сәнәғәт тауарҙарының 77 %-н етештерә.
Башҡа ойошмалар:
* Сыбаркүл кран заводы
* «Сыбаркүл „Союзтеплострой“ заводы» («ЧЗС»)
* Шлакоблок заводы
* Сыбаркүл тегеү фабрикаһы («Пеплос»)
* Йыһаз (мебель) фабрикаһы
* Урман хужалығы, урман пункты, межлесхоз
* «Сыбаркүл икмәге»
* «Сыбаркүл һөт заводы»
* Кондитер фабрикаһы
* Балыҡ заводы
* «Сыбаркүл ҡош-ҡорто» аҙыҡ-түлек сәнәғәте союзы
* Типография
* «Южноуралец» гәзите
# Авиаторҙар паркы (Дондағы Ростов)

Авиаторҙар парк — Дондағы Ростовтың Беренсе Май районында Шолохов проспектында урынлашҡан ҡала урмандарына ҡараған территория.

# Авиаторҙар паркы (Дондағы Ростов)
## Тарихы

Советтар Союзы осоронда паркы биләмәһендә төрлө, шул иҫәптән спорт йүнәлешендәге саралар уҙғарыла. Ул ваҡытта бында асфальт юлдар була, улар XXI быуатҡа тиклем бик насар торошта һаҡлана. 2013 йылда парк зонаһының 1400 метр территорияһы асфальтлана, эскәмйәләр һәм сүп-сар өсөн контейнерҙар урынлаштырыла. Ял көндәрендә паркка 1000 яҡын кеше килә. Ирекмәндәр парк территорияһына емеш-еләк, йүкә, ҡайын һәм саған ағастары ултырта. Биләмәлә бәҙрәф тә, теерриторияны тулыһынса яҡтыртыу системаһы ла юҡ.
Авиаторҙар паркында «Ростов күген Һаҡлаусыларға» мемориалы ҡуйылған, 2015 йылда объектты ремонтлауға 6,5 миллион һум самаһы аҡса бүленгән. 2016 йылда районда Дондағы Ростовтың Беренсе Май районының Төҙөкләндереү идаралығы билдәләнгән эш күләмен атҡарып сығыу өсөн подрядсы һайлауға аукцион иғлан итә. Эштәр мемориал составына ингән барлыҡ объекттарҙа ла алып барыласаҡ тип күҙаллана. Стела, обелиск һәм өс-обелиск пилон ремонтланасаҡ. Элекке штукатурка алынып, стеналар гранит менән йөҙләнергә, яҡтылыҡ сығанаҡтары булдырылырға тейеш.
2016 йылдың майында Авиаторҙар паркында велопарк ойоштороу ниәте мәғлүм була. Бының өсөн парк территорияһында ғаилә ялын ойоштороу һәм спорт менән шөғөлләнеү, велосипедта йөрөү инфраструктураһын булдырыу зарур. 2017 йылда Авиаторҙар паркын реконструкциялау өсөн инвесторҙар эҙләү тураһында мәғлүмәт донъя күрә. 2017 йылдың 1 апрелендә бында экомарафон ойошторола, уның маҡсаты — территорияны сүп-сарҙан таҙартыу һәм йәш ағастар ултыртыу була.
# Адон Олам

Adon Olam (йәһ. אדון עולם‎, никудлы имләһендә אֲדוֹן עוֹלָם, уҡыу: [a'don `o'lam] (Adon Olam, Адон Олам) , ≈ башҡ. Донъя Батшаһы) — йәһүд доғаһы. Һәр көн иртәнге доға ваҡытында, Изге Шаббат көнөндә көндөҙгө доға ваҡытында әйтелә.

# Адон Олам
## Доға тексы

| # | Урыҫ тәржемәһе | Әйтеләше | Йәһүд телендәге текст |
| 1 | Властелин мира царствовал | Adon 'olam, 'asher malakh, | אֲדוֹן עוֹלָם אֲשֶׁר מָלַךְ |
| 2 | до создания Им всех творений; | b'terem kol y'tzir niv'ra | בְּטֶרֶם כָּל יְצִיר נִבְרָא |
| 3 | И когда по воле Его был создан весь мир, | L'eyt na'asa v'kheftso kol, | לְעֵת נַעֲשָׂה בְחֶפְצוֹ כֹּל |
| 4 | Его Именем стало – Владыка. | Azai melekh sh'mo nikra | אֲזַי מֶלֶךְ שְׁמוֹ נִקְרָא |
| 5 | И после конца мира | V'akharey kikh'lot hakol | וְאַחֲרֵי כִּכְלוֹת הַכֹּל |
| 6 | Он, Грозный, будет царствовать единовластно. | L'vado y'imlokh nora | לְבַדּוֹ יִמְלוֹךְ נוֹרָא |
| 7 | Он был, Он есть, | V'hu hayah v'hu hoveh | וְהוּא הָיָה וְהוּא הֹוֶה |
| 8 | и Он пребудет вечно в великолепии Своём. | V'hu yih'yeh b'tif'arah | וְהוּא יִהְיֶה בְּתִפְאָרָה |
| 9 | И Он Единственный, и нет другого, | V'hu 'ekhad v'eyn sheyni | וְהוּא אֶחָד וְאֵין שֵׁנִי |
| 10 | [нет никого,] кто сравнился бы с Ним и Ему уподобился. | L'ham'shil lo l'hakhbirah | לְהַמְשִׁילֹ לוֹ לְהַחְבִּירָה |
| 11 | Ему нет ни начала, ни конца; | B'li reyshiyt b'li takh'liyt | בְּלִי רֵאשִׁית בְּלִי תַכְלִית |
| 12 | Он всемогущ и му принадлежит власть. | V'lo ha'oz v'hamis'rah | וְלוֹ הָעֹז וְהַמִּשְׂרָה |
| 17 | Он – Б-г мой, вечно живой мой Избавитель, | V'hu 'Eyli v'khai go'ali | וְהוּא אֵלִי וְחַי גּוֹאֲלִי |
| 18 | Оплот судьбы моей в час беды. | v'tsur khevli b'yom tsarah | וְצוּר חֶבְלִי בְּיוֹם צָרָה |
| 19 | Он – Знамя моё и моё Прибежище, | V'hu nisi 'umanos li | וְהוּא נִסִּי וּמָנוֹס ִלִי |
| 20 | Опора моя в день, когда я взываю [к Нему]. | m'nat kosi b'yom 'ekra | מְנָת כּוֹסִי בְּיוֹם אֶקְרָא |
| 23 | Ему я вручаю душу свою | B'yado af'kid rukhi | בְּיָדוֹ אַפְקִיד רוּחִי |
| 24 | перед сном и по пробуждении | b'eyt 'ishan v'a'ira | בְּעֵת אִישָׁן וְאָעִירָה |
| 25 | и вместе м душою – тело; | v'im rukhi g'viyati | וְעִם רוּחִי גְוִיָּתִי |
| 26 | Г-сподь со мной, и не устрашусь. | Adonai li v'lo 'ira | אֲדֹנָי לִי וְלֹא אִירָא |
Урыҫсаға тәржемәнең сығанағы: Теһилат ҺаШем сидуры, 13-се бит.
* ↑ Ашкеназ әйтелешендә шулай уҡ Адон Ойлом. Транскрипциялағы л-ның әйтелеше германса L-ға яҡын
# Йүкәле (Йүрүҙән буйындағы һырт)

Ҡалып:Underlinked
Йүкәле — Йүрүҙән йылғаһының уң ярындағы тау һырты. Силәбе өлкәһе Ҡытау-Ивановск районының Ҡытаутамаҡ ҡала округы составындағы Вязовый тимер юл станцияһының һәм эшселәр ҡасабаһының көнсығышында урынлашҡан.

# Йүкәле (Йүрүҙән буйындағы һырт)
## Географияһы

Йүкәле тау һырты Йүрүҙән йылғаһының уң ярында, Вязовыйҙың көнсығышында урынлашҡан. Көнбайышта Һилейә тау һыртыныыың көньяҡ ситенә барып тоташа.

# Йүкәле (Йүрүҙән буйындағы һырт)
## Топонимикаһы

Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының ауыҙ-тел ижадын өйрәнгән географ, топонимист Н. И. Шувалов үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә:
* башҡорт теленән — «йүкәле» йәки «йүкәгә бай» тигәнде аңлата ти..
* Оригинал текст  (рус.)
* В переводе с башкирского — «липовый» или «изобилующий липами», где юка — «липа».
* Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы
* Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Сығанаҡтар
* - Шәмсетдинов Я.М. Ырыуым — Түбәләҫ — Ағиҙел, 2002, 2-се һан, 172—178 бб.
* Һылтанмалар
* Хребет Юкала
* Сплав по реке Юкала
* Иҫкәрмәләр
# Нилкотей-То-Се

Нилкотей-То-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Наул-Яга йылғаһының һул ярына тамағынан 87 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Нилкотей-То-Се
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000086412
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008641
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Гюрер Айкал

Гюрер Айкал (төр. Gürer Aykal; 22 май 1942 йыл) — төрөк дирижеры һәм Билькент университетының адъюнкт-профессоры. 1999 йылдан 2009 йылға ҡәҙәр Истанбулдағы Борусан филармонияһы оркестрының музыка етәксеһе һәм баш дирижеры.

# Гюрер Айкал
## Белеме

Айкал Гюрер төрөк ҡалаһы Эскишехирҙа тыуған. Анкара дәүләт консерваторияһында уҡыған. Скрипкала уйнау серҙәрен 1963 йылда (Недждет Ремзи Атактан), һәм композицияны 1969 йылда (Әхмәт Аднан Сайгундан) өйрәнә. Аҙаҡ дирижерлыҡҡа өйрәнеү өсөн Лондондағы Гилдхолл музыка мәктәбенә сығып китә, бында Андре Превин һәм Джордж Херст уның уҡытыусылары була. Шунан ул Италияға юл тота һәм унда 1973 йылда Изге Цецилияның Милли академияһында музыка сәнғәте докторы дәрәжәһен алыуға өлгәшә. Аҙаҡ Аднан Сайгун кәңәшен тотоп, Папа хөрәфәти музыка институтында Григориан йырын һәм Яңырыу дәүеренең полифоник музыкаһын өйрәнеү өсөн, Италияла тороп ҡала.

# Гюрер Айкал
## Карьераһы

Айкал Истанбул дәүләт симфоник оркестры, Англия камера оркестры, Лондон филармонияһы оркестры, Norddeutscher Hamburg Rundfunk симфоник оркестры, Анкара камера оркестры (Суна Кан менән берлектә нигеҙләнгән), Консертгебау оркестрҙары менән дирижерлыҡ итә. 1975 йылда Анкарала Президент симфоник оркестрының баш дирижеры була.
1987—1991 йылдарҙа Айкал Техастағы Лоббак симфоник оркестрының, 1992—2004 йылдарҙа шул уҡ Тезастағы Эль-Пасо симфоник оркестрының музыкаль етәксеһе була. Ул шулай уҡ 2014 йылдың йәйендә Анталияла үткән Халыҡ-ара фортепиано сәнғәт фестивалендә художество етәксе булараҡ сығыш яһай.

# Гюрер Айкал
## Наградалары

Музыка өлкәһендәге хеҙмәттәре өсөн төрөк хөкүмәте 1981 йылда Дәүләт артисы тигән маҡтаулы исем менән бүләкләнде.
# Әл-Әхҡаф сүрәһе

Әл-Әхҡаф сүрәһе (ғәр. سورة الأحقاف‎, Ҡомдар ) — Ҡөрьән Кәримдең 46 сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 35 аяттан тора.
# Сербия милли китапханаһы

Сербия милли китапханаһы (сер. Народна библиотека Србије) — Сербияла иң ҙур китапхана. Илдең баш ҡалаһы Белградта, Врачар общинаһында урынлашҡан.

# Сербия милли китапханаһы
## Тарихы

Китапхананың барлыҡҡа килеүе 1832 йылдың февралендә булған тарихи ваҡиғаға бәйле, ошо ваҡытта тәүге серб гәзитен баҫтырыусы Димитрие Давидович кенәз Милош Обреновичҡа хат менән мөрәжәғәт яһай. Шул уҡ йылдың ноябрендә кенәз мотлаҡ даналарҙы Милли китапханаға ебәрергә бойора.
Беренсе донъя һуғышы осоронда китапхана бинаһы һәм уның фонды бомбардировкалау һөҙөмтәһендә зыян күрә, фондтың иҫән ҡалған өлөшөн һаҡлау өсөн Ниш һәм Крагуевац ҡалаларына күсерәләр. Һуғыш тамамланғандан һуң, 1919 йылғы Милли китапхана тураһындағы акт һәм Матбуғат тураһындағы законға ярашлы китапханаға үҙәк дәүләт статусы бирелә һәм ул бөтә Югославия короллегендә нәшер ителгән китаптарҙың мотлаҡ даналарын алыу хоҡуғына эйә була.
1941 йылдың апрелендә фашистик илдәр Югославияға һөжүм иткән осорҙа, Белградты бомбардировкалау һөҙөмтәһендә китапхана бинаһы тулыһынса юҡ ителә. Уның бинаһы менән бергә 500 000 дана китаптар, 1424 кириллик ҡулъяҙмалары һәм уставтар, 1500 берәмек боронғо карталар һәм гравюралар, 4000 журнал, 1800 гәзит башлыҡтары, ғосман (төрөк) документтарының архивы һ.б. юҡ ителә.
1944 йылда Белград азат ителгәс, китапхана тергеҙелә.
# Сухов Анатолий Петрович

Сухов Анатолий Петрович (26 ноябрь 1948 йыл — 10 сентябрь 2012 йыл) — тренер. Мотоспорт буйынса РСФСР‑ҙың атҡаҙанған тренеры (1983), СССР‑ҙың спорт мастеры (1972).

# Сухов Анатолий Петрович
## Биографияһы

Анатолий Петрович Сухов 1948 йылдың 26 ноябрендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 3-сө трестың спорт мотоклубында механик булып башлай. 1967 йылда «Башҡортостан» өфө командаһына индерелә, уның составында өс тапҡыр СССР чемпионы, шәхси беренселектә ике тапҡыр бронза призеры була (1972, 1973).
Лесгафт исемендәге Ленинград физик культура институтын тамамлағас, тренерлыҡ эшенә күсә. Уның етәкселегендә «Башҡортостан» командаһы өс тапҡыр СССР чемпионы була, күп тапҡыр көмөш һәм бронза миҙал яулай. Спорт өсөн ауыр «үҙгәртеп ҡороу» йылдарында һәм «иҡтисади реформалар» башланғанда ул тиҫтә ярым тиерлек йыл «Хеҙмәт» стадионынан алыҫ булмаған урта мәктәптең бокс гаражында, йә стадиондың үҙенең өҫтәмә бинаһында урынлашҡан балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең (ДОСААФ) спидвей бүлеген етәкләй.
2002 йылда «Башҡортостан» командаһы уның етәкселеге аҫтында Рәсәй чемпионатында боҙҙа мотоуҙыш буйынса беренсе тапҡыр алтын миҙал яулай, ә 2010 йылда тренерҙың тәрбиәләнеүсеһе Шишегов Андрей Европа чемпионы була. 2010 йылда Башҡортостандың Мотоспорт федерацияһының техник комиссияһы рәйесе итеп һайлана.
# Хасуй-Ынян-Се

Хасуй-Ынян-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ынян-Се йылғаһының уң ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Хасуй-Ынян-Се
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300077385
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307738
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Солтан-Керәмәт изге сауҡалығы

Солтан-Керәмәт изге сауҡалығы — Башҡортостан Республикаһы Мишкә районының Тымбай һәм Оло Сухояз ауылдары араһында урынлашҡан сауҡалыҡ. Мари халҡының изге сауҡалыҡтары исемлегенә ингән.

# Солтан-Керәмәт изге сауҡалығы
## Тасуирламаһы

Мәжүсилек динен тотоусы мариҙарҙың төп дини йолаларын үткәреү, доға ҡылыу, табыныу урыны. Был Мишкә районы мариҙарының ғына изге табыныу урыны түгел, ә бөтә илдең мари халҡы араһында билдәлелек яулаған дөйөм сауҡалыҡ. Шулай уҡ бында туристар өсөн "Солтан-Керәмәт" (Сурт тумер) тарихи-мәҙәни үҙәге булдырылған. Ул үҙенең эсенә изге сауҡалыҡты, музейҙы һәм XVI - XIX б. мари халҡының тормош-көнкүрешен һәм мәжүси инаныуҙарын сағылдырған культ макеттары һәм ҡоролмаларҙы алған.

# Солтан-Керәмәт изге сауҡалығы
## Тарихы

Оҙаҡ йылдар изге сауҡалыҡ тик ике ауыл халҡы өсөн генә хеҙмәт иткән. Бында тик ғаилә-ырыуҙың табыныу саралары уҙғарылған. Солтан-Керәмәт изге сауҡалығы иң боронғо, тарихи урын, ул мари халҡына биш быуаттан ашыу хеҙмәт итә. 2013 йылдың 10 авгусында Башҡортостан Республикаһының мариҙары, шулай уҡ мари халҡының күпләп йәшәгән Свердловск өлкәһе, Пермь крайы, Татарстан, Удмурт, Мари Иле республикаларынан ҡунаҡтар ҡатнашлығынды ҙур сара уҙғарылған. Был сара төрлө яҡҡа таралған мари халҡын берләштереү, милли йолаларҙы тергеҙеү һәм һаҡлау маҡсатында үткәрелгән.. Мари халҡы донъяны барлыҡҡа килтергән Юмо аллаһына табына (Ҙур Аҡ Алла), икенсе аллаларға ла инана, тәбиғәт эйәһенә баш эйә, ағастарҙың илаһи көсөнә ышана. Мариҙарҙың ышаныуына ярашлы, ер аҫты донъяһына Ҡиәмәт-Тора (Керәмәт) хужа. Мәжүси мариҙар ҙур байрамдар уңайынан изге сауҡалыҡтарға йыйыла. Изге урында ағастарҙы киҫергә һәм ботаҡтарын һындырырға, бәшмәк һәм еләк-емеш йыйырға ярамай, сөнки урман эйәләренең кешеләргә асыуланып бәләләр ебәреүе бар.

# Солтан-Керәмәт изге сауҡалығы
## Этимологияһы

Сауҡалыҡтың исеме көнсығыш мариҙарының Солтан исемле башлыҡтары менән бәйле. Легенда буйынса ул үҙенең халҡын яҡлап дошмандарға ҡаршы сыҡҡан һәм ошо урында үлгән. Мари халҡы уның үлгәндән һуң да уларҙы яҡлап-һаҡлап торғанына ышана. Керәмәт - ер аҫты Аллаһы.
# Ергиҙәрҙәр

Ергиҙәрҙәр — Элек билдәһеҙ булған Көнсығыш Себер, Алыҫ Төньяҡ һәм Алыҫ Көнсығыш ерҙәрен үҙләштергән XVII быуат урыҫ сәйәхәтселәре. Төрлө социаль ҡатламдарҙан булалар - казактар, хеҙмәт кешеләре, сауҙәгәрҙәр. Уларҙың күбеһе Урыҫ Төньяғында тыуып үҫкәндәр.
Билдәләре ергиҙәрҙәре:
* Владимир Атласов
* Еналей Бахтеяров
* Пётр Бекетов
* Иван Галкин
* Семён Дежнёв
* Василий Колесников
* Иван Москвитин
* Максим Перфильев
* Иван Похабов
* Яков Похабов
* Василий Поярков
* Иван Ребров
* Ерофей Хабаров
Эшмәкәрлек процесы барышында ергиҙәрҙәр тикшерелмәгән ерҙәргә алыҫ экспедициялар ойошторалар, уларҙы карталарға төшөрәләр («һыҙмалар"), урындағы халыҡтарҙан йыйылған яһаҡ йыялар һәм ҡышлаҡтар һәм зиндандар рәүешендәге ултыраҡтарға нигеҙ һалалар. Атамалары «ергиҙәрҙәр» булыуына ҡарамаҫтан яңы ерҙәр аталғылар һәм яҫы төплө таҡтанан эшләнгән кәмәләр ярҙамында йылға йәки диңгеҙ юлы менән дә асыла алған.
Һуңғараҡ сәйәхәтселәҙе ергиҙәрҙәр тип атау ҡулланыштан сыға һәм уларҙы тик сәйәхәтселәр йәки диңгеҙ сәйәхәтселәре тип атайҙар. Мәҫәлән, Дежнев ергиҙәр тип аталһа, Беринг тик диңгеҙ сәйәхәтсеһе тип атала.
* Ергиҙәрҙәр
* Ермак Тимофеевич
* Пётр Бекетов
# Тахтамай

Тахтамай — Рәсәйҙең Иркутск өлкәһендәге Чунский районда урынлашҡан ауыл. Балтурино ауыл биләмәһе составына инә. Район үҙәгенән төньяҡ-көнбайышҡа табан яҡынса 33 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Тахтамай
## Халҡы

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 2010 йылда ауылда 109 кеше (52 ир-егет һәм 57 ҡатын-ҡыҙ) йәшәгән.
# Ноде-Яха

Ноде-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Щучья йылғаһының уң ярына тамағынан 560 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Ноде-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300212115300034135
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303413
* Бассейн коды — 15.02.03.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Салем-Лекабтамбда

Салем-Лёкабтамбда — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Гыдан ҡултығы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 85 км.

# Салем-Лекабтамбда
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300079716
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307971
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Уктымка

Уктымка — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Уктым йылғаһының һул ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Уктымка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000023399
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002339
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Queen

Queen (инглиз теленән тәржемә иткәндә «Батшабикә», әйтелеше «Ҡуин») — билдәле британ рок-төркөмө. Үткән быуат 70-се йылдар уртаһында киң танылыу таба, тарихҡа рок-музыка жанрында уңышлы ижад итеүсе төркөмдәрҙең береһе булып ингән. Ансамблдең ағзаларын айырым алғанда. 1991 йылда үҙ йорто янында Фредди Меркьюри үлтерелә.

# Queen
## Дискография

* Queen (1973)
* Queen II (1974)
* Sheer Heart Attack (1974)
* A Night at the Opera (1975)
* A Day at the Races (1976)
* News of the World (1977)
* Jazz (1978)
* The Game (1980)
* Flash Gordon (1980)
* Hot Space (1982)
* The Works (1984)
* A Kind of Magic (1986)
* The Miracle (1989)
* Innuendo (1991)
* Made in Heaven (1995)