yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Яблоковтарҙың сауҙа йорто

1898
Яблоковтарҙың сауҙа йорто — Дондағы Ростовта Оло Баҡса урамы, 64 урамы буйынса урынлашҡан бина. Йорт 1898 йылда архитектор Е . М. Гулина проекты буйынса төҙөлә. Бина төбәк әһәмиәтендәге мҙәни мираҫ объекты статусына эйә.

# Яблоковтарҙың сауҙа йорто
## Тарихы

Йорт Т. С. Яблоков милкендә була. Уның беренсе ҡатын сауҙа ойошмалары: жирардов мануфактураларының акционер йәмғиәттәре һәм Эмиль Циндель мануфактуралары берлеге ҡуртымға ала. Бинаның подвалын «Фортуна» ренков мөгәрәбе биләй (инеү — Николаев тыҡырығы яғынан). Унда йыш ҡына кабаре һәм театр коллективтары сығыш яһай. Яблоковтар йортоноң икенсе ҡатын 1904 йылда Р. Штермер ҡуртымға ала. Унда Рәсәйҙең Көньяғында иң беренсе электробиография (ул ваҡытта кинотеатрҙарҙы шулай атайҙар) асыла.
1917 йылда электробиограф «Олимп» кинотетары тип атала башлай. 1924 йылда Яблоковтарҙың йорто дәүләткә бирелә. Уның беренсе ҡатында Военторг һәм Роспромторг магазиндары урынлаша. 1930 йылдарҙа кинотеатр «Комсомолец» исемен ала. Һуғыштан һуң ул үҙенең эшмәкәрлеген дауам итә, әммә 1990 йылдарҙа ябыла. Шул ваҡытта архитектор Е. Г. Рекало проекты буйынса бинаға реставрация эшләнә.

# Яблоковтарҙың сауҙа йорто
## Архитектураһы

Ике ҡатлы бина Оло Баҡса урамында, Костанаевтың килемле йорто һәм «Мәскәү» ҡунаҡханаһы араһында урынлашҡан. Төҙөлөш архитектураһында һәм биҙәлешендә эклектик, модерн элементтары ҡулланыла. Бина фасадының архитектура-сәнғәт йөҙөн ҙур тәҙрә уйымдары формалаштыра. Беренсе ҡатта магазиндарҙың витриналары урынлашҡан. Икенсе ҡаттағы тәҙрәләр бай итеп биҙәлгән. Улар профилле йөҙлөк дуға менән тирәсләнгән. Һәр йоҙаҡ ташын тирәсле эшләпә кейгән Гермес башы биҙәй. Ҡабырғалағы тәҙрәләр араһы Герместың дәрәжәлелек билдәһе булған таяғы һыны менән биҙәлгән. Тәҙрә көмбәҙҙәренең арка рәүешендәге уйымына төрлө темаларға ҡалҡыу һүрәттәр урынлаштырылған. Гермес сауҙа Аллаһы булараҡ билдәле, шуға күрә уның һурәттәре был сауҙа йортоноң фасадтарында һынланыуы осраҡлы түгел. Инеү урынында бинаның урта дәүмәле бер аҙ тәбәнәйтелгән. Икенсе ҡаттың үҙәк тәҙрә уйымы ҙур булмаған балонлы ҡатмарлы конфигурациялы лоджия рәүешендә башҡарылған.
# Ефремов Фёдор Герасимович

Ефремов Фёдор Герасимович (14 июль 1906 йыл — 30 март 1972 йыл) — нефть сығарыу тармағы эшмәкәре. 1950—1967 йылдарҙа «Башвостокнефтеразведка» тресы идарасыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1965). Сталин премияһы лауреаты (1950). Ленин (1959), өс Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1948, 1951, 1966) ордендары кавалеры. Бөрө ҡалаһының почётлы гражданы.

# Ефремов Фёдор Герасимович
## Биографияһы

Фёдор Герасимович Ефремов 1906 йылдың 1 (14) июлендә Пенза губернаһының Рузвель ауылында тыуған (хәҙер Пенза өлкәһе Наровчаты районы).
1939 йылда Баҡы сәнәғәт академияһын тамамлай. Артабан Әзербайжан ССР-ы һәм Үзбәк ССР-ының нефть промыслаларында эшләй: 1947 йылдан — баш инженер, «Татнефтегазразведка» тресы идарасыһы, 1950—1967 йылдарҙа «Башвостокнефтеразведка» тресы идарасыһы.
Башҡортостан биләмәләрендә Арлан, Сытырман, Тәтешле, Уръябаш нефть ятҡылыҡтарын үҙләштереүҙә ҡатнаша. 60‑сы йылдарҙа тәрән скважиналарҙы (3000 м ашыу) быраулау, нефть промыслаларында мәҙәни-көнкүреш тәғәйенләнешле күсмә объекттар урынлаштырыу эштәрендә туранан-тура ҡатнаша. Татарстандағы Ромашкинский нефть ятҡылығын асыусыларҙың береһе.
1972 йылдың 30 мартында Башҡорт АССР-ының Бөрө ҡалаһында вафат була.

# Ефремов Фёдор Герасимович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* эре яңы нефть ятҡылыҡтарын асыуы өсөн икенсе дәрәжә Сталин премияһы (1950)
* Ленин ордены (1959)
* өс Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1948, 1951, 1966)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1965)
* Бөрө ҡалаһының почётлы гражданы
# Ляда-Сидя-Яха

Ляда-Сидя-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сабетта-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 129 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Ляда-Сидя-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300044089
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304408
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Естра-Шор

Естра-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Роговая йылғаһының уң ярына тамағынан 153 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Естра-Шор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000067890
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006789
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Беллинген (Альтмарк)

Беллинген (Альтмарк) (нем. Bellingen (Altmark)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 274 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,76 км². Диңгеҙ кимәленән 35 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39579 һәм автомобиль коды — SDL.
# Ибрай

Ибрай — Башҡорттарҙың Үҫәргән ырыуына ҡараған аймаҡ атамаһы. Ир-ат исеме.

# Ибрай
## Ауылдар
### Башҡортостанда

* Ибрай — Ауырғазы районындағы ауыл
* Ибрай — Бишбүләк районындағы ауыл
* Ибрай — Ейәнсура районындағы ауыл
* Ибрай — Ишембай районындағы ауыл
* Ибрай — Күгәрсен районыдағы ауыл
* Ибрай — Ҡыйғы районындағы ауыл
* Ибрай — Әлшәй районындағы ауыл
* Иҫке Ибрай — Ауырғазы районындағы ауыл
* Кесе Ибрай — Ауырғазы районындағы ауыл
* Түбәнге Ибрай — Стәрлебаш районындағы ауыл
# Сезынг-Соим

Сезынг-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ногор-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Сезынг-Соим
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300023369
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302336
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Моррисон Джон Трейси

Джон Трейси Моррисон (ингл. Moses Alexander; 1860 25 декабрь, ҡала округы Джефферсон, Пенсильвания — 20 декабрь 1915, Бойсе, Айдахо) — Айдахо штатының 6-сы губернаторы.

# Моррисон Джон Трейси
## Биографияһы

Джон Трейси Моррисон 1860 йылдың 25 декабрендә штат Пенсильвания штатының Джефферсон округында тыуған. Ул, Огайо штатының Вустер ҡалаһы колледжында уҡып, 1887 йылда гуманитар фәндәр бакалавры дәрәжәһен ала. Киләһе йыл дауамында Моррисон уҡытыу менән шөғөлләнә. Бынан һуң ул Корнелл университеты янындағы юридик мәктәбенә уҡырға инә. 1890 йылда Айдахо штатындағы Колдуэлл ҡалаһына күсеп килә һәм бында юридик практика менән шөғөлләнә.
Пресвитерианлыҡҡа тәрән тоғро булып, Моррисон Айдахо пресвитериан колледжына нигеҙ һалыуҙа, һуңынан ул ике йыл дауамында ошо колледжда уҡыта. Бынан тыш, ул Колдуэлл ҡалаһында һәм күрше Орегон штатының Вейл ҡаласығында банктарға нигеҙ һалыусыларҙың береһе була. Бынан тыш, ун йыл дауамында, 1893-1903 йылдарҙа, Моррисон үҙе нигеҙ һалған колледждың попечителлек (бағыусылар) советына инә.
Ике тапҡыр, 1896 һәм 1900 йылдарҙа Моррисон Айдахоның легислатураһына һайлана, әммә ике тапҡыр уңышһыҙлыҡҡа тарый. Әммә 1902 йылда республикандар партияһынан Айдахо губернаторына һайлауҙарҙа еңеү яулай. Ул Льюистонда губернаторлыҡ иткән ваҡытта Айдахо юғары суды нигеҙләнә; Сент-Энтони ҡалаһында реформаторий төҙөлә; сит ил компаниялары эшмәкәрлеген көйләү тураһында акт ҡабул ителә; бер нисә ведомство булдырыла. Киләһе губернатор һайлауҙарында Моррисон үҙ кандидатураһын ҡуя, ләкин еңелә. Бынан һуң ул тағы сәйәсәттән ситләшә һәм юридик практика менән шөғөлләнә.
Джон Моррисон Мэк Грейсҡа өйләнгән була. Ул Бойсела 1915 йылдың 20 декабрендә вафат була.

# Моррисон Джон Трейси
## Иҫкәрмә

* ↑ John Tracy Morrison (ингл.). Find A Grave. Дата обращения: 24 ноябрь 2011. Архивировано 4 сентябрь 2012 года.
# Шамбунатх ғибәҙәтханаһы

Шамбунатх ғибәҙәтханаһы (непал телендә:शम्भुनाथ मन्दिर) ул Көнсығыш Непалда күренекле Индуизм ғибәҙәтханаһы. Архитектураһы - Пагода стиле. Был Шива Илаһы ғибәҙәтханаһы. Һәр йыл Һиндостан, Непалдан һәм башҡа илдәрдән пилигримдар Шамбунатһ ғибәҙәтханаһына табынырға килә.
# Ак-Куль

Ак-Куль — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чаган йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Ак-Куль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100005575
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100557
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Кесе Һүренйәк

Кесе Һүренйәк (Кесе Сюрюзняк) — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан биләмәләрендә аға. Йылға Һүренйәк йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Кесе Һүренйәк
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200612111100019508
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101950
* Бассейн коды — 10.01.02.006
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Латин Америкаһы әҙәбиәте

Латин Америкаһы әҙәбиәте — төрлө телдәрҙә, шул иҫәптән испан, португал, Көньяҡ Америка һәм Месоамериканың индеец телдәрендә, Латин Америкаһы әҙәбиәтенең һөйләү һәм яҙма әҫәрҙәре. Шулай уҡ Латин Америкаһы әҙәбиәтенә испан телендә яҙылған Америка Ҡушма Штаттары әҙәбиәтен индерәләр.
XX быуаттың икенсе яртыһында Латин Америкаһы сағыштырмаса популярлыҡ яулай, был бигерәктә «тылсымлы реализм» тип исемләнгән жанрҙың үҫешенә бәйле. Латин Америкаһы бумы — донъяла Латин Америкаһы авторҙарына көслө ҡыҙыҡһыныуҙың артыуы — Парагвайҙан Аугусто Роа Бастос, Аргентинанан Хорхе Луис Борхес, Эрнесто Сабато һәм Хулио Кортасар, Мексиканан Карлос Фуэнтос, Перунан Марио Варгас Льос, Чилиҙан Пабло Неруда, Колумбиянан Габриэль Гарсиа Маркес һымаҡ авторҙарға билдәлелек килтерә.
Латин Америкаһы бумы төбәктең артабанғы быуын яҙыусыларының (пост-бум), шул иҫәптән Роберто Боланьо, Изабель Альенде, Элена Понятовска һәм Луиса Валенсуэла һымаҡ авторҙарҙың уңыштарына юл асҡан.
Алты Латин Америкаһы авторҙары әҙәбиәт буйынса Нобель премияһына эйә булды: Чили шағирәһе Габриэла Мистраль (1945), Гватемала прозаигы Мигель Анхель Астуриас (1967), Чили шағиры Пабло Неруда (1971), Колумбия прозаигы Габриэль Гарсиа Маркес (1982), Мексика шағиры Октавио Пас (1990) Һәм Перу прозаигы Марио Варгас Льос (2010).
# Яранка (Каинсасс ҡушылдығы)

Яранка — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Каинсасс йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Яранка (Каинсасс ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010100312115300006263
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115300626
* Бассейн коды — 14.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Трайгородская

Трайгородская — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Үрге Утаз ҡылымығының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 186 км.

# Трайгородская
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010900112115200036330
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203633
* Бассейн коды — 13.01.09.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ералиев эше

Ералиев эше — 1928 йылдың ноябрендә Адай округы етәкселәренә һәм ябай эшселәренә ҡарата ҡуҙғатылған эш.
20-се йылдарҙа Совет хөкүмәтенең сәйәси-административ саралары Маңғыстау крайы халҡының ризаһыҙлығын тыуҙыра. Төрлө һылтауҙар аҫтында, совет власына ҡаршылашыуҙа ғәйепләп, вазифаларҙан бушатылған элекке Адай өйәҙе ревкомының рәйесе Тобанияз Әлниязовҡа һәм башҡа кешеләргә ҡарата енәйәт эшен ҡуҙғатыу буйынса ҡарар ҡабул ителә. Бындай мөмкинлек 1928 йылдың 2 ноябрендә округ башҡарма комитеты рәйесенең урынбаҫары Шабден Ералиевтың командировка ваҡытында караптан эҙһеҙ юғалыуынан һуң барлыҡҡа килә.
Енәйәт Кодексының 58-се статьяһы 2-се пунктына ярашлы был эш буйынса 1930 йылдың 9 октябрендә ОГПУ тройкаһы ҡарары менән 70 кеше ҡулға алына, 61 кеше хөкөм ителә (9 кеше төрмәлә тикшереү барышында вафат була). Эш «Элекке Адай округы совет хеҙмәткәрҙәренең һәм байҙар, сауҙагәрҙәр, батша хөкүмәтенең элекке хеҙмәткәрҙәренең контрреволюцион ойошмаһы тураһында» тип исемләнә.
Яуаплылыҡҡа тарттырылғандар араһында Т. Әлниязов, С. Жубаев, Б. Килыбаев, О. Кубеев, К. Кожыков, урындағы етәкселәр — Ш. Сенбаев, К. Ҡулшаров, 11 коммунист. шулай ҙа «Ералиев эше» Маңғыстау халҡының ризаһыҙлығын баҫа алмай.
Әлеге эш1931 — 1932 йылдарҙағы көслөклө коллективлаштырыу һәм аслыҡ хәүефе менән бәйле Адай ихтилалына әүерелә. 1958 йылдың 8 мартында СССР-ҙың Юғары Судының хәрби коллегияһы Ш. Ералиевтың үлтерелеүе тураһында медицина һығымтаһының нигеҙһеҙ булыуын аныҡлай (уның кәүҙәһе юғалғандан һуң бер йыл үткәс диңгеҙҙә табыла) һәм хөкөм ителгәндәрҙең ғәмәлдәрендә енәйәт составы булмауын иҫбатлай. Атып үлтерелгән Т. Әлниязовҡа, С. Жубаевҡа һәм башҡаларға ҡарата асылған эш туҡтатыла, Ҡаҙаҡ ССР-ының Юғары суды ҡарарҙарына (8.2.1962 һәм 26.4.1990) ярашлы улар аҡлана.
# Нару-Тамбов

Нару-Тамбов — Рәсәй йылғаһы. Тамбов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лесной Тамбов йылғаһының һул ярына тамағынан 5,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.

# Нару-Тамбов
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цна йылғаһы, тамағынан Тамбов ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010200212110000028915
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002891
* Бассейн коды — 09.01.02.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Башҡорт дәүләт медицина университеты

Башҡорт дәүләт медицина университеты — юғары һөнәри белем биреү дәүләт учреждениеһы. 1995 йылда «университет» статусын ала һәм Рәсәй Федерацияһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығына буйһона.
1932 йылдың 15 ноябрендә республикала өсөнсө юғары уҡыу йорто — Башҡортостан медицина институты асыла. Институт асыуҙа Бөтә Союз Үҙәк Башҡарма комитетына Башҡортостан вәкиле сифатында эшкә күсерелгән, Башҡортостан һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссары булып эшләгән Ғ.Ғ. Ҡыуатовтың хәстәрлеге ҙур. Институтты аяҡҡа баҫтырыуҙа уның тәүге директорҙары С. Трайнин, Ғ. Тереғолов, И. Геллерман, В. Романкевичтар ҙур көс һала. Уҡытыусылар Дәүләтов Әхмәт-Сәғәҙәт Гәрәй улы, З. Ихсанов, С. Лоҡманов, А. Самцов һәм башҡалар тырышып эшләй.
Институт асылғанда дауалау факультеты ғына була, уға 320 студент ҡабул ителә. Шуларҙың 82 генә врач дипломы ала.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында институттың уҡытыусылары һәм студенттары фронтҡа китә. 62 кеше һуғышта һәләк була.
Һуғыштан һуң институт әүҙем үҫеш ала. Педиатрия, стоматология һәм фармацевтика кеүек яңы факультеттар асыла. Табиптарҙың белемен камиллаштырыу факультеты һәм рабфак эшләй башлай.
Института 5 меңдән ашыу студент уҡый, 500 тирәһе уҡытыусы эшләй, уларҙың 60-ҡа яҡыны профессор һәм фән докторы.

# Башҡорт дәүләт медицина университеты
## Университетты тамамлаған билдәле шәхестәр

* Бикбов Мөхәррәм Мөхтәрәм улы — офтальмолог.
* Әбдрәшитов Хәмзә Зәки улы, медицина фәндәре докторы, Башҡорт дәүләт медицина университеты профессоры, Республика кардиология диспансеры һәм Башҡортостан һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш хирургы.
* Нартайлаҡов Мәжит Әхмәт улы — табип, Башҡорт дәүләт медицина университеты проректоры.
* Нагаев Ринат Йәүҙәт улы — табип, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.
* Сәхәүетдинов Венер Ғәзиз улы — табип, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.
* Юлдашев Марс Тимербулат улы — Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәре, медицина фәндәре докторы, профессор.
# Хилажев Мәүлит Хилаж улы

Хилажев Мәүлит Хилаж улы (5 май 1916 йыл — 30 август 1997 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. Уҡсылар полкының орудие төҙәүсеһе, ефрейтор. Дан орденының тулы кавалеры.

# Хилажев Мәүлит Хилаж улы
## Биографияһы

Мәүлит Хилаж улы Хилажев 1916 йылдың 5 майында Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Учалы районы Мансур ауылында тыуған.
Башҡорт. Башланғыс белемле. 1942 йылдан КПСС ағзаһы.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 12 йәшендә Мансур алтын руднигы приискыларында башлай.
1941 йылдың июлендә Учалы район хәрби комиссариаты армияға ала. 1941 йылдың октябренән Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. 14-се атлы-артиллерия полкында. Ленинградты обороналауҙа ҡатнаша. 1944 йылдың майында 141-се пулемёт-артиллерия бригадаһының артиллерия взводы командиры ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә.
Һуғышта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн М. X. Хилажев 1944 йылда III дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә. 1945 йылда II дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә. 1945 йылда Кенигсберг ҡалаһын алыу өсөн һуғыштарҙа күрһәткән батырлығы өсөн I дәрәжә дан ордены менән бүләкләнә, был орден уға 1995 йылда тапшырыла. Һуғыштан һуң Польшала Вроцлав ҡалаһында хеҙмәт итә.
1946 йылда демобилизациялана. Мансур ауылында йәшәй (Башҡортостан).
Демобилизацияланғандан һуң Мансур ауылындағы алтын приискыларында эшләй.
1997 йылдың 30 авгусында вафат була, Мансур ауылында ерләнгән.

# Хилажев Мәүлит Хилаж улы
## Батырлығы

602-се уҡсылар полкы орудие төҙәүсеһе (Ленинград фронтының 42-се армия, 109-сы уҡсылар дивизияһы) ефрейтор Хилажев 1944 йылдың 1 февралендә Александровская Горка ауылы янындағы һуғыштарҙа (Ленинград өлкәһе Кингисеппский районы), орудиеһын асыҡ позицияға тәгәрәтеп сығарып, тура тоҫҡау менән дошмандың ике ут нөктәһен юҡ итә. Артиллерия расчёты составында, дошман контратакаһын кире ҡағыу барышында, дошмандың ике пулемётын ҡыйрата, 10-дан ашыу пехотаһын ҡыра, сафтан сыҡҡан орудие командирын алмаштыра. 1944 йылдың 12 апрелендә 3-сө дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
Арникайми тораҡ пункты районында (Латвия) дошман оборонаһын өҙгәндә, Хилажев орудиенән тура тоҫҡап дошмандың 2 пулемёт нөктәһен юҡ итә, ошоноң менән полк подразделениеларының алға барыуын тәьмин итә. 1944 йылдың 22 декабрендә дошман контратакаһын кире ҡаҡҡанда, расчет яугирҙәре менән тура тоҫҡап, отделениенән күберәк дошман һалдатын юҡ итә. 1945 йылдың 30 ғинуарында 2-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
Кенигсберг (хәҙерге Калининград) ҡалаһын алыу өсөн һуғыштарҙа күрһәткән батырлығы өсөн 1994 йылдың 18 декабрендә Хилажев I дәрәжә Дан орденына тәҡдим ителә.

# Хилажев Мәүлит Хилаж улы
## Наградалар

* Дан орденының өс дәрәжәһе
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены, миҙалдар менән бүләкләнә

# Хилажев Мәүлит Хилаж улы
## Хәтер

Мансур урта мәктәбе Хилажев Мәүлит Хилаж улы исемен йөрөтә, шулай уҡ ауыл урамдарының береһе кавалер исеме менән аталған.
# Яндау

Яндау (Янтау) (рус. Ендова (яндова)) — еҙ йә баҡырҙан эшләнгән, бәләкәй генә ҡойғосло тәпәшәк һауыт. Уның эсендә айран, әсе бал, буҙа, ҡымыҙ, ҡатыҡ, эркет һаҡлағандар. Табын ҡорғанда ла ошондай яндауға эсемлек һалып һыйлағандар. Урыҫ халҡы ағастан бидон рәүешле бейек һауытты ла яндау тип атаған — жбан. яндауҙар төрлө ҙурлыҡта булған, мәҫәлән, Кириллов килем-сығым китабында ошондай юлдар бар: «квасу медвеного яндову большую 10 чаш», «яндова черные патоки две чаши». Бер биҙрәлек, ярты биҙрәлек яндауҙар ҙа булған.
Башҡорт көнкүрешендә лә киң ҡулланылған: « …ҡыш улар туғын сабалар, бүрəнə ҡырҡалар, сана яһайҙар, арҡан, дилбегə ишəлəр, күнəк, көрəгə, яндау, көрəк кеүек донъя кәрәк-ярағы эшләйҙәр».

# Яндау
## Яндау төрҙәре

Урыҫ халҡында яндауҙы кәмә, ҡаҙ, өйрәк, әтәс һынына оҡшатып эшләгәндәр. XVI быуатта был һауыт Оло Иҙел (Волга) буйы халыҡтарына ла үтеп ингән. Мордва, сыуаш, мари, шулай уҡ карел көнкүрешенә яндау ныҡлы инеп ҡалған һәм бөгөн дә уларҙың милли һауыт-һабаларынан һанала. Улар яндауҙы йүкәнән, ҡайындан, имәндән, сағандан һәм башҡа төр япраҡлы ағастан эшләй. Башҡорт халҡында күберәк ағастан эшләгәндәр, ҡайын ороһонан эшләнгән һауыттар ҙа булған. Ағастан биҙрә формаһында эсе соҡоп алынып эшләнгән һауыт. Уның аҫ яғын, тигеҙләп йоморолап ҡырҡып, таҡта төп һалып, нығытып ҡуялар. Өҫтөнә лә шул уҡ формала ҡапҡас эшләнә. Һауыттың атамаһы урыҫ теленән ингән булыуы ихтимал.

# Яндау
## Фольклорҙа

Халыҡ телендә яндау менән бәйле бер һүҙбәйләнеш эротик шаяртыуҙарҙа ҡулланылған һәм әҙәпһеҙ кинәйәләр иҫәбендә булған.
# Малаяҙ ауыл советы (Салауат районы)

Малаяҙ ауыл Советы — Башҡортостандың Салауат районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Татар Малаяҙы ауылы.

# Малаяҙ ауыл советы (Салауат районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәре сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһында законы»на ярашлы ауыл биләмәһе.статусына эйә.
# Ай-Лемын

Ай-Лемын — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лямин 1-се йылғаһының һул ярына тамағынан 96 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.

# Ай-Лемын
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200046355
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204635
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Эхлиц

Эхлиц (нем. Oechlitz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 562 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,96 км². Диңгеҙ кимәленән 141 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6268 һәм автомобиль коды — SK.