yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Монасипов Рөстәм Әнүәр улы

Монасипов Рөстәм Әнүәр улы (6 июнь 1960 йыл) — ғалим-электрон техникаһы инженеры, педагог. Техник фәндәр докторы (2003), профессор (2006). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2010).

# Монасипов Рөстәм Әнүәр улы
## Биографияһы

Рөстәм Әнүәр улы Монасипов 1960 йылдың 6 июнендә Өфө ҡалаһында тыуған.
1982 — Өфө авиация институтын (УАИ, хәҙер Өфө дәүләт авиация техник университеты, УГАТУ) тамамлаған. Электрон техникаһы инженеры һөнәренә эйә.

# Монасипов Рөстәм Әнүәр улы
## Хеҙмәт юлы

1982 йылдан Өфө авиация институты һәм Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы. Шул йылдарҙан алып бөгөнгәсә төрлө вазифалар башҡарҙы: инженер, аспирант, ассистент, өлкән преподаватель, доцент, техник кибернетика кафедраһы профессоры.
2014 йылдан мехатрон станок системалары кафедраһы мөдире.
2015 йылда Рәсәй Федерацияһының Мәғариф һәм фән министрлығының Аттестация комиссияһының 2015 йылдың 6 апрелендә ҡабул ителгән ҡарары (73-сө һанлы протокол) менән Өфө дәүләт авиация техник университеты ректоры вазифаһына кандидат итеп күрһәтелде.
Техник фәндәр докторы (2003), профессор (2006).
Фәнни эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре ― ҡатмарлы техник системалар менән автоматик һәм автомататлаштырылған объекттар менән идара итеү, техник системаларҙың математик моделләштерелеүе, яһалма интеллект һәм ҡарарҙар ҡабул итеү, мәғлүмәт эшкәртеү, мехатроника һәм робототехника, газ-турбиналы авиацион көс силовые һәм энергетик ҡоролмалар, нефть-газ табыу тармағының технологик объекттары.
Монасипов Рөстәм Әнүәр улы БР Фәндәр Академияһының техник системаларҙа мәғлүмәти технологияһы һәм идара итеү проблемалары ғилми советы составына инә.
Математика, физика һәм машиналарҙы өйрәнеү бүлегендә шөғөлләнә. Бүлек эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре: инновацион мәғлүмәт һәм телекоммуникация технологиялары, ҡатмарлы техник объекттар системаларына контроль һәм идара итеү, производство һәм технологик процестарҙы автоматлаштырыу.
Башҡортостан Республикаһының машиналар төҙөү сәнәғәтендә конструкциялар, материалдар һәм инновация технология процестары.
Яңы булдырылған конструкцион һәм функциональ материалдарҙың физика-механик үҙенсәлектәре һәм ҡулланыу эксплуатационные характеристикаһының физика-математик нигеҙҙәре һәм технологияһы.
Шыйыҡса һәм ҡаты матдә механикаһының ғәмәли-ҡулланма прикладные бурыстары, технологияларын асыу разработка.
Хәҙерге заман инновация технологияларында методов комплекслы анализ һәм математик физика методтарын ҡулланыу.
Бүлек Рәсәй Фәндәр Академияһы һәм Рәсәй Академияһының Өфө Фәнни Үҙәгенең ғилми-тикшеренеү институттары һәм профиль институттары коллективтарының: ИФМК, ИПСМ, ИМ с ВЦ, ИМех һәм БР-ның төп юғары уҡыу йорттарының: БашГУ, УГАТУ, УГНТУ, БГПУ, БГМУ, шулай уҡ: «БР Стратегик тикшеренеүҙәр институты» Дәүләт автономлы фәнни учреждениеһы эшмәкәрлеген координциялай.
200 фәнни хеҙмәт һәм 33 уйлап сығарыу авторы.

# Монасипов Рөстәм Әнүәр улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2010)
# Лотфия

Логотип Викисловаря      Викиһүҙлектә мәҡәлә бар      «Лотфия» :
Лотфия — һирәк башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме.

# Лотфия
## Этимология

Исемдәре этимологияһы Лотфия
ЛОТФИЯ (ғәрәп теленән) — мәрхәмәтле, гүзәл
Сулейманова Р. А. (2013) исем килтерә алмайым
# Тора (Очея ҡушылдығы)

Тора — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Очея йылғаһының уң ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.

# Тора (Очея ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000023481
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002348
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сухокаменка

Сухокаменка — Рәсәйҙәге йылға. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Куштумга йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Сухокаменка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мейәс йылғаһын индермәйенсә башынан Арғазы һыуһаҡлағысы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500812111200003527
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200352
* Бассейн коды — 14.01.05.008
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Грозный

Гро́зный (чеч. Соьлжа-ГӀала — Сунжа йылғаһы исеменән + гӀала «ҡала») — Чечен Республикаһының баш ҡалаһы, Сунжа йылғаһы ярында урынлашҡан.
Төньяк Кавказдың ҙур ҡалаларынан береһе (3-сө урын).
Чечен Республикаһы халҡының 21 проценты Грозныйҙа йәшәй.

# Грозный
## Исем

Урыҫса:
* 1818 — 30 декабрь 1869 (н. ст. — 11 ғинуар 1870) —Грозная ҡәлғәһе
* 30 декабрь 1869 —Грозный ҡалаһы.
Чеченса:
* Соьлж-ГІала

# Грозный
## Исем
### Климат

Ҡала климаты :
| Күрһәткес | Ғин | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Йыл |
| Абсолют максимум, °C | 14,1 | 22,3 | 29,7 | 33,7 | 38,1 | 39,1 | 40,7 | 41,4 | 36,8 | 32,5 | 23,7 | 18,0 | 41,4 |
| Уртаса максимум, °C | 0,6 | 2,5 | 8,7 | 17,9 | 23,7 | 27,9 | 30,5 | 29,7 | 24,7 | 16,6 | 9,3 | 3,2 | 16,3 |
| Уртаса температура, °C | −3,2 | −2,1 | 2,9 | 10,5 | 16,7 | 21,2 | 23,9 | 23,0 | 17,7 | 10,4 | 4,3 | −0,8 | 10,4 |
| Уртаса минимум, °C | −6,2 | −4,9 | −0,5 | 5,4 | 11,0 | 15,4 | 18,2 | 17,2 | 12,7 | 6,1 | 1,8 | −3 | 6,1 |
| Абсолют минимум, °C | −31,5 | −30,8 | −19,1 | −7,6 | −3,1 | 5,6 | 9,2 | 5,0 | −2,7 | −9,6 | −23,5 | −26,6 | −31,5 |
| Яуым-төшөм нормаһы, мм | 19 | 21 | 23 | 33 | 57 | 72 | 57 | 44 | 33 | 30 | 26 | 24 | 439 |
| Сығанаҡ: «Гидрометцентр», «Thermo Karelia.Ru» ||||||||||||||
# Лабахэй-Се

Лабахэй-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Яда-Яходы-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 136 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Лабахэй-Се
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300047059
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304705
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ҡайраҡты

Ҡайраҡты — Рәсәйҙәге йылға. Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл районы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ҡараған йылғаһының уң ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Ҡайраҡты
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002202
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200220
- Бассейн коды — 12.01.00.003
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Тормей Сесиль

Тормей Сесиль (мадьярса Tormay Cécile; 8 октябрь 1876 йыл — 2 апрель 1937 йыл) — венгр яҙыусыһы, интеллектуал, уң сәйәси эшмәкәр, феминистка, әҙәби тәржемәсе һәм социаль теоретик. Әҙәбиәт буйынса Нобель премияһына ике тапҡыр, 1936 һәм 1937 йылдарҙа, биш төрлө номинант тарафынан тәҡдим ителә.

# Тормей Сесиль
## Биографияһы

Сесиль Тормейҙың тамырҙары немец сығышлы. Әсәһе яғынан олатаһы Йожеф Шпигель төҙөлөш подрядсыһы була, Иштван Сеченгә Сылбырлы күпер төҙөргә ярҙам итә. Атаһы яғынан олатаһы Кароль Кренмюллер (Тормей) 1848-49 йылдарҙағы революцияла армия майоры дәрәжәһендә ҡатнаша. XIX быуат аҙағында Тормей ғаиләһе дворяндар тип һанала башлай. Атаһы Бела Тормай ауыл хужалығы буйынса эксперт, Венгрия фәндәр академияһы ағзаһы һәм дәүләт секретары була. Уның әсәһе Гермин Баркассы.
Сесиль Тормей студент сағында әҙәби әҫәрҙәрҙе немец, итальян, француз һәм латин телдәрендә өйрәнә. Ул Франциск Ассизскийҙың «Маленькие Цветы» әҫәрен венгр теленә тәржемә итә. 1919 йылда үҙенең сәйәси ҡараштарын белдерә башлай һәм Бела Кун режимына ҡаршы сыға. Ул 1918—1919 йылдарҙағы революция ваҡиғалары тураһында («Дневник вне хакона» (Bujdosó könyv, 1925, һүҙмә-Һүҙ «Тыйылған китап») китап баҫтырып сығара, бында артабанғы коммунистик хөкүмәткә ҡаршы протест белдерә һәм Венгрия короллегенең бүленеүенә үкенес белдерә. Сесиль Тормей Бенито Муссолиниҙың ҙур табыныусыһы була. 1932 йылда, Римгә походтың унынсы йыллығында дуче менән осраша, уға итальян телендә үҙенең Венгрия ҡатын-ҡыҙҙар лигаһынан изге теләктәр еткерә.
Ике роман («Люди скал» (Emberek a kövek között), 1911; «Старый дом» (A Régi ház), 1914) һәм биш хикәйә яҙып, билдәлелек ала. Уның иң билдәле «Енәйәтсе көндәлеге» тигән эше — 1919 йылда Венгрия совет республикаһының ҡыҫҡа ваҡыты эсендә коммунистар тарафынан ҡылынған террор тураһында тәүге хикәйә. Сесиль Тормей 1936 йылда һәм 1937 йылда ике тапҡыр әҙәбиәт буйынса Нобель премияһына дәғүә итә.
# Якуб

Якуб — фамилияһы.
* Якуб Клепиш (чех Jakub Klepiš; 5 июнь 1984 йыл) — Чехия хоккейсыһы. Үҙәк һәм сит яҡ һөжүмсе. Донъя чемпионы (2010) һәм ике тапҡыр Гагарин Кубогын яулаусы (Салауат Юлаев 2011, Динамо Мәскәү 2012). 2015 йылдан «Млада Болеслав» командаһы уйынсыһы.
* Якуб Колас (Константи́н Миха́йлович Мицке́вич, бел. Канстанцін Міхайлавіч Міцкевіч, Łacinka яҙыуында Kanstancin Michajłavič Mickievič) (3 ноябрь 1882 йыл — 13 август 1956 йыл) — белорус совет яҙыусыһы. Белорус әҙәбиәтенең нигеҙ һалыусыһы һәм классиктарының береһе. Беларус ССР-ының халыҡ шағиры (1926). Беларусь фәндәр академияһының академигы (1928). СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы (1934). Белорус ССР-ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1944). 1945 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
# Әхмәтова Бәйнә Хәлиулла ҡыҙы

Әхмәтова Бәйнә Хәлиулла ҡыҙы (9 ғинуар 1920 йыл — 11 ноябрь 2013 йыл) — ғалим-терапевт, йәмәғәтсе. 1957—2008 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина институты һәм Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1972—1985 йылдарҙа 1-се госпиталь терапияһы кафедраһы мөдире. 1972—1985 йылдарҙа Башҡортостан кардиологтар йәмғиәте рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1969), профессор (1970). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1989), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1994).

# Әхмәтова Бәйнә Хәлиулла ҡыҙы
## Биографияһы

Бәйнә (Бэйна) Хәлиулла ҡыҙы Әхмәтова 1920 йылдың 9 ғинуарында Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Бүздәк улусы Үрге Ҡарғалы ауылында тыуған. 1933 йылда Тереғоловтар ғаиләһе Өфөгә күсеп килә.
Өфөләге 2-се урта мәктәптә, Башҡорт дәүләт медицина институтында уҡый.

# Әхмәтова Бәйнә Хәлиулла ҡыҙы
## Тормош юлы

1941 йылда медицина институтын тамамлағандан һуң, Туймазы районының Ҡандра участка дауаханаһында,
1946 йылдан — «Алкин» шифаханаһында эшләй.
1952 йылдан Өфө ҡалаһының 2-се дауаханаһында бүлек мөдире.
1957—2008 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина институты һәм Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1972—1985 йылдарҙа 1-се госпиталь терапияһы кафедраһы мөдире.
1969 йылда Ҡазан медицина медицина институтының ғилми советы ултырышында докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1972—1985 йылдарҙа Башҡортостан кардиологтар йәмғиәте рәйесе. Терапевт-табиптарҙың квалификацияһын камиллаштырыу эшен йәнләндерә. Ғилми эшмәкәрлектәренә баһа биреү менән бер рәттән ул үҙенең студеттарына һәм коллегаларына үҙенең бай клиник тәжрибәһен тапшырған.
Уның етәкселегендә кафедрала бронх-үпкә патологияһы, нефть-химия һәм машиналар төҙөү сәнәғәтендә эшләүселәрҙең йөрәк-ҡан тамырҙары һәм үпкә-тын юлдары сирҙәре һәм уларҙы реабилитациялау мәсьәләләре өйрәнелгән.
Ғилми-тикшеренеү хеҙмәттәре йөрәк-ҡан тамырҙары, үпкә-бронх ауырыуҙарының этиологияһы, терапияһы һәм профилактикаһы проблемаларына; уларҙы дауалауҙа үҫемлектәрҙе ҡулланыуҙы өйрәнгән.
Б. Х. Әхмәтова ҡатнашлығында клиник тәжрибәгә хроник үпкә, йөрәк ишемияһы сирҙәре һ. б. хас булмаған сирҙәрен билдәләгәндә электротопография методтары индерелгән.
400-ҙән артыҡ фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 18 монография авторы.
Уҡыусылары уның етәкселегендә 20 доктор һәм кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлаған.
Әхмәтова 134-се уҡсылар бригадаһының кадрҙар составын формалаштырыуҙа ҡатнашҡан.
2013 йылдың 11 ноябрендә Өфөлә вафат була.

# Әхмәтова Бәйнә Хәлиулла ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* 1989 — Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре
* 1994 — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы
* «Бөйөк Ватан һуғышы ветераны» миҙалы
* «Хеҙмәт ветераны» билдәһе
* «Ҡала алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы

# Әхмәтова Бәйнә Хәлиулла ҡыҙы
## Ғилми хеҙмәттәре

* Лечение хронических заболеваний лёгких копытнем европейским. Уфа, 1972 (соавт.); Хронический бронхит и предбронхит у нефтехимиков. Уфа, 1996 (соавт.);
* Бронхиальная астма: (клиника, диагностика и лечение). Уфа, 2002 (соавт.).
# Дыховичная Нина Абрамовна

Дыховичная Нина Абрамовна (7 апрель 1914 йыл — 9 апрель 2006 йыл) — СССР-ҙың инженер-конструкторы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1980). СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1973).

# Дыховичная Нина Абрамовна
## Биографияһы

Нина Абрамовна Дыховичная Мәскәүҙә материалдар белгесе, Мәскәү тау институты профессоры Абрам Ионович Дыховичный ғаиләһендә (1882, Каменец-Подольск — 1963 йыл, Мәскәү) тыуған. 1936 йылда В. В. Куйбышев исемендәге Мәскәү дәүләт төҙөлөш университетын тамамлай. Институтты тамамлағандан һуң авиация сәнәғәте объекттарын проектлау менән шөғөлләнә, Балтик буйы проект ойошмаларында эшләй.
1948 йылда Мәскәүгә ҡайта. Мәскәүҙә П. А. Красильников менән бергә (уның урынбаҫары булараҡ) Тарас Шевченко яр буйы урамында бейек «Украина» ҡунаҡханаһы конструкцияһын эшләй. Тольятти ҡалаһында Автозаводской районы проектының баш инженеры (баш архитекторы — Б Р. Рубаненко) була.
1985 йылдан ғүмеренең һуңғы йылдарына тиклем торлаҡ Үҙәк эксперименталь проектлау фәнни-тикшеренеү институтында (ЦНИИЭП) баш инженер вазифаларында эшләй. СССР-ҙа тәүге эре панеллы йәмәғәт бинаһы — Мәскәүҙәге «Спортивная» метроһы янында «Юность» ҡунаҡханаһының конструкцияһы авторы (баш архитекторы — Ю. В. Арнд).
«Остановиться, оглядеться» китап-хәтирәһен яҙған (ЦНИИЭП торлаҡ баҫмаһы, Мәскәү, 2007).

# Дыховичная Нина Абрамовна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* РСФСР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1980)
* СССР-ҙың дәүләт премияһы (1973) — Тольятти ҡалаһының Автозаводской районын проектлаған өсөн
* СССР Министрҙар Советы премияһы (1966) — Ташкентта туғыҙ ҡатлы панелле йорттар проектлаған өсөн
* СССР Министрҙар Советы премияһы (1982) торлаҡ төҙөүҙә ҡоросто һәм хеҙмәт ресурстарын экономиялауҙы тәьмин итеүсе проект ҡарарҙары әҙерләгәне һәм индергәне өсөн.

# Дыховичная Нина Абрамовна
## Ғаиләһе

* ейәндәре — радио тапшырыуы алып барыусы Алексей Валерьевич Дыховичный һәм Алексей Алексеевич Венедиктов.
* ағайҙары — яҙыусы-сатирик Владимир Абрамович Дыховичный һәм архитектор, төҙөлөш проектлау теоретигы Дыховичный Юрий Абрамович.
# Кәпәй-Ҡобау ауыл Советы (Бүздәк районы)

Кәпәй-Ҡобау ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Бүздәк районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Кәпәй-Ҡобау ауылы

# Кәпәй-Ҡобау ауыл Советы (Бүздәк районы)
## Тарихы

Кәпәй-Ҡобау ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Бүздәк районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Паш-Я

Паш-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ултым-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Паш-Я
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300027933
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302793
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ырыҫҡол (Ырымбур өлкәһе)

Ырыҫҡол (рус. Рыскулово) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Һарыҡташ районындағы ауыл.

# Ырыҫҡол (Ырымбур өлкәһе)
## Географик урыны

Ҡаҫмарт йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан.

# Ырыҫҡол (Ырымбур өлкәһе)
## Тарихы

Ырыҫҡол (Этбай) ауылы Ырымбур губернаһы Ҡыпсаҡ улусы составында була. Документтарҙа тәүге тапҡыр 1769 йылда телгә алына. 1917 йылда Үрге Ырыҫҡол (247 кеше), Урта Ырыҫҡол (264 кеше) һәм Түбәнге Ырыҫҡол (176 кеше) ауылдары теркәлгән.
1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына инә. 1930 йылдың 20 авгусынан Башҡортостан АССР-ының Ейәнсура районы составына керә. 1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенең составына бирелә. 1934—1959 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Ейәнсура районы составында була. 1959 йылда Ырымбур өлкәһенең Һарыҡташ районы составына индерелә.

# Ырыҫҡол (Ырымбур өлкәһе)
## Халҡы

Ауыл башҡорттарының иҫәбе :
| 1795 | 1816 | 1834 | 1866 | 1889 | 1892 | 1900 | 1920 | 1926 |
| 93 | 28 | 504 | 492 | 542 | 492 | 431 | 709 | 151 |
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башҡорттар 90 % тәшкил итә.

# Ырыҫҡол (Ырымбур өлкәһе)
## Билдәле шәхестәр

* Аҡманов Ирек Ғайса улы (19.08.1933), башҡорт тарихсы ғалимы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (1981), профессор (1984). Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2006), Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1985),Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (1998). Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2008) һәм Халыҡтар дуҫлығы ордены (2008) кавалеры.
# Тоя-Се (Лай-Яха ҡушылдығы)

Тоя-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Лай-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Тоя-Се (Лай-Яха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15040000212115300053535
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305353
* Бассейн коды — 15.04.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Оло Певк

Оло Певк — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Локчим йылғаһының һул ярына тамағынан 69 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.

# Оло Певк
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000018129
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001812
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Нептун (фонтан)

«Нептун» фонтаны — Петергоф һарай-парк ансамбленең император Павел I Германияла һатып алған бер фонтаны.

# Нептун (фонтан)
## Тарихы

1736 йылда Үрге парктың үҙәк бассейнына «Нептун арбаһы» скульптура-композицияһына фонтаны урынлаштырыла. Скульптуралар ҡурғаштан ҡойола һәм алтын ялатыла. Композиция уртаһында «коляскалы» Нептун, «һыбай»лы дельфиндар тора. Фонтандың үҙәк ағымы алтынлатылған еҙ шарҙы күтәрә. Бер нисә тапҡыр реставрациялағандан һуң «Нептун арбаһын» 1797 йылда алып ташларға тура килә. Уның урынына әлегәсә һаҡланған яңы «Нептун» төркөмө урынлаштырыла.
Тәүҙә фонтан фигураһы Нюрнбергта (Германия) эшләнелә, әммә унда бер ҡасан да эшләмәй. Композицияға заказ биреп, Нюрнберг халҡы Германия өсөн ауыр булған Утыҙ йыллыҡ һуғышҡа (1618—1648) нөктә ҡуйған Вестфаль солохо тураһында иҫтәлекте мәңгеләштеррегә уйлай. 1660 йылда Георг Швайгер (Georg Schweigger) һәм алтын сүкеүсе Христоф Риттер (Christoph Ritter) уның ҡушма өлөшө моделдәрен тәҡдим итә. Һуңынан Швайгер һәм уның уҡыусыһы Иеремия Айслер (Eissler Jeremias) моделе өҫтөндә 1670 йылға тиклем эшләй, әммә тулы комплект 1688—рҙа ғына башҡарыла. Фигураларҙы Херольдт (H. Heroldt W.) ҡоя. Төркөмгә 27 фигура һәм декоратив деталдәр инә.
Ҡала баҙары майҙанында пьедесталлы бассейн төҙөлә, ләкин һуңынан асыҡланыуынса, фонтан эшләһен өсөн урындағы йылға һыуы ғына етмәй. Шунан һуң скульптураны һүтеп алалар һәм ул амбарҙа йөҙ йыл самаһы ята.
Хатта келәттәре һүтелгән килеш ятҡанда ла фонтан ҡаланың иҫтәлекле урыны кеүек билдәле була. 1781—1782 йылдарҙа Европа буйлап сәйәхәт иткәндә Нюрнбергҡа цесаревич Павел Петрович килә. Фонтанды алырға ҡарар итеп, ул уны үҙенең Гатчиналағы резиденцияһында урынлаштырыуҙы күҙаллай. Нюрнберг властары композицияны шул ваҡытта юғары баһалап ҙур суммаға — 30 мең һумға һата. 1796 йылда (Павелдың Рәсәй тәхетенә ултырыу йылы) Рәсәй төп фигураларҙы һатып ала һәм Петергофҡа оҙата.
1798 йылда батшаның: «Нюрнбергтан килтерелгән Нептун фонтанын Петергофтың Түбәнге паркына ҡуйырға…», — тигән указы сыға. Әммә бассейндың һыуы етмәгәс, уны унда ҡуйыу мөмкин булмай. Шул ваҡытта скульптура төркөмөн Үрге паркта, һүтеп алынған «Нептун арбаһы» бассейнына урынлаштырырға ҡара ителә һәм был эш 1799 йылда тормошҡа ашырыла.
«Нептун» һыу декорацияһы төрлө 26 һыу һиптереүсе ағымдан тора. Элекке биҙәлештән бары тик дельфиндарҙы һәм имән япрағынан эшләнгән ике ҡурғаш гирлянданы, сәскәләрҙе һәм ҡабырсаҡтарҙы ғына ҡалдыралар. Нептун фигураһы ҙур дүртмөйөшлө быуа уртаһындағы дүрт баштан атҡан фонтан менән биҙәлгән бейек гранит пьедесталда тора. Пьедестал тирәләй туфтан һалынған яҫы майҙансыҡта гиппокамп (ҡанатлы диңгеҙ аттары) менеп дельфиндарҙы ҡыуыусы һыбайлылар төркөмө урынлашҡан. Бынан тыш, быуа үҙе һигеҙ дельфин фигураһы менән биҙәлгән, уларҙың ауыҙынан һыу ығымы күтәрелә. Бассейндың күләме — 33×92 м.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Германия барлыҡ скульптуралар һүтеп алына һәм Германияға сығарыла. 1947 йылда улар ҡабаттан Петергофҡа килтерелеп, элекке урынында ҡуйыла, ләкин фонтан 1956 йылда ғына эшләй башлай.
Әлеге ваҡытта Нюрнберг ҡала паркында ҡуйылған күсермә унда 1902 йылдан бирле тора.
# Усманова Рафиға Карам ҡыҙы

Усманова Рафиға Карам ҡыҙы (7 сентябрь 1954 йыл) — журналист, шағир һәм яҙыусы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2004). Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары ағзаһы (1997).

# Усманова Рафиға Карам ҡыҙы
## Биографияһы

Рафиға Карам ҡыҙы Усманова 1954 йылдың 7 сентябрендә Башҡорт АССР-ы Борай районының Боҫтанай ауылында тыуған.
* 1980 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлай.
* 1990—2001 йылдарҙа Краснокама районы «Кама таңдары» гәзите редакцияһында хәбәрсе, бүлек мөдире һәм мөхәррир урынбаҫары.
* 2001—2003 йылдарҙа «Ҡыҙыл таң» гәзитенең үҙ хәбәрсеһе.

# Усманова Рафиға Карам ҡыҙы
## Китаптары

* Баласаҡ диңгеҙе: Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — бит.

# Усманова Рафиға Карам ҡыҙы
## Уның тураһында материалдар, әҙип менән әңгәмәләр

* «Милли мәдәниятебез, ана телебез саклауга һәм яклауга мохтаҗ», «Ҡыҙыл таң» гәзите, 2015, 22 декабрь 2016 йыл 4 март архивланған.

# Усманова Рафиға Карам ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2004).