yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Куркуре (Чулышман ҡушылдығы)

Куркуре (Оло Куркуре) — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чулышман йылғаһының уң ярына тамағынан 78 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Куркуре (Чулышман ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100112115100002057
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100205
* Бассейн коды — 13.01.01.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Архидиакон Стефан сиркәүе

1774
Архидиакон Стефан сиркәүе (Архидиакон сиркәүе) — элекке Дон Ғәскәре өлкәһенең Ефремово-Степановка ҡасабаһында төҙөлгән православие ғибәҙәтханаһы.

# Архидиакон Стефан сиркәүе
## Тарих

Беренсе ағас сиркәү ауылда 1774 йылда ғәскәр атаманы Степан Данилович Ефремов тырышлығы менән төҙөлгән. Ул бер тәхетле булған һәм Архидьякон Стефан исемен йөрөткән. Һуңынан уны һүтеп Боков утарына күсергәндәр. Уның урынына 1864 йылда ғәскәр старшинаһы Александр Николаевич Ефремов һәм уның ағай-энеләре аҡсаһына таш сиркәү һалғандар. Сиркәүҙең ағас йыйылмалары булған, башы тимер менән ябылған, ғибәҙәтхана ҡыңғырауҙар манаралы һәм таш ҡоймалы булған. Сиркәү өс тәхетле, төп тәхете — Архидьякон Стефан, икенсеһе — Николай Чудотворец, өсөнсөһө —Изге Мәрйәм Инә хөрмәтенә төҙөлгән. Тәхеттәр сауҙагәр Савва Антипович Толкачев аҡсаһына төҙөлгән. Ул вафат булғас, мәрхүмдең васыятын үтәп, уның вариҫтары сиркәү файҙаһына Аҡ ҡоҙоҡ янындағы участканан 35 дисәтинә ер биргәндәр.
Сиркәү янында ҡарауыл йорто һәм бер бүлмәле мәктәп йорто торған. Улар ҙа шулай уҡ таштан төҙөлгән һәм тимер башлы булған. Сиркәүгә яҡын-тирәләге Курнаков, Калушкин, Криворожье, Поздеево, Большинская ауылдары кешеләре ғибәҙәт ҡылырға йөрөгәндәр. 1894 йылдың 26 июнендә Архидьякон Стефан сиркәүенә Лютов ауылындағы Мәрйәм Инәнең Тыуыуы сиркәүе(1886 йылда төҙөлгән) ҡараған.
Мәхәллә бағыусылығы 1894 йылдың февраль айында асылған. Был мәхәлләлә 1877 йылда ике класлы училище ойошторолған, 1877 йылда асылған белем биреү мәктәбе эшләгән. Шундай уҡ мәктәптәр Егоровский һәм Александровский ҡасабаларында ла барлыҡҡа килгән.
Граждандар һуғышынан һуң, 1924 йылда, сиркәү ябылған. 1935 йылдың июлендә уның ҡыңғырауҙарын төшөргәндәр, бинаһында ашлыҡ һаҡлағыс яһағандар. Ваҡыт үтеү менән сиркәү ташландыҡ хәлгә төшкән. 2010-сы йылдарҙа бәләкәй генә мәхәллә көсө менән сиркәү тергеҙелә башлаған. Сиркәүҙең руханийы - иерей Михаил Владимирович Вишневский.
# 1973 йыл

II мең йыллыҡ :
XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат — XXI быуат — XXII быуат :
Хронологик таблица :
1973 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1973 MCMLXXIII |
| Юлиан стилендә | 1972 — 1973 ( 14 ғинуар) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2725 — 2726 ( 4 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7481 — 7482 ( 14 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5733 — 5734 ה'תשל"ג — ה'תשל"ד |
| Мосолман календары | 1393 — 1394 |
| Боронғо әрмән календары | 1422 ԹՎ ՌՆԻԲ |
| Ҡытай календары | 4669 — 4670 (с 3 февраль) 壬子 — 癸丑 чёрная мышь — чёрная корова |
| Эфиопа календары | 1965 — 1966 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 2029 — 2030 |
| - Шака самват | 1895 — 1896 |
| Иран календары | 1351 — 1352 |
1973 (бер мең туғыҙ йөҙ етмеш өсөнсө) йыл — кәбисә булмаған йыл, григориан календары буйынса дүшәмбе көндө башлана. Был беҙҙең эраның 1973 йылы, 2 мең йыллыҡтың 973 йылы, XX быуаттың 73 йылы, XX быуаттың 8 ун йыллығының 3 йылы, 1970 йылдарҙың 4 йылы.

# 1973 йыл
## Вафат булғандар

* 21 май — Сәғит Агиш, башҡорт яҙыусыһы, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты.
* 25 октябрь — Бирҙин Ғәли Иркәбай улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).
# Ағиҙел өҫтөндә йәшен (кинофильм)

«Ағиҙел өҫтөндә йәшен» (рус. Гроза над Белой) — СССР-ҙың тарихи нәфис фильмы.

# Ағиҙел өҫтөндә йәшен (кинофильм)
## Сюжеты

Фильмдағы ваҡиғалар 1919 йылда бара. Фильмда М. В. Фрунзе командованиеһыда ғәскәрҙәр Граждандар һуғышы осоронда Өфөнө яулап алған эпизод һүрәтләнә. Сюжеттың башы 1919 йылдың февралендә, Фрунзе 4-се ҡыҙыл армияһына етәкселек итә башлаған ваҡытты үҙ эсенә ала. 4-се армия яугирҙары насар кейенгән, аяҡ кейемһеҙ, ҡоралһыҙ, дисциплинаһыҙ масса булып күрһәтелә. Комиссарҙарҙы үлтерәләр, командирҙар башбаштаҡлана. Фрунзеға армияны туплап алыу өсөн ике арала тигеҙлекте һаҡларға тура килә. Ошо уҡ ваҡытта Урыҫ армияһының һөжүме башлана.
Ҡыҙыл армияһының Көнсығыш фронты Көньяҡ төркөмөнөң командиры булып киткән Фрунзеның контрһөжүмде ойоштороу буйынса планы Ҡыҙыл армияның иң «өҫкө» эшелонында ҡаршылыҡҡа осрай, улар Фрунзе менән килешмәй. Шулай ҙа Фрунзе ғәскәрҙәре контрһөжүмгә күсә. Ағиҙел йылғаһы буйында, Өфө янында, Фрунзе ғәскәрҙәрен уларға ҡаршы торған аҡ генерал Ханжин менән осрашыу көтә…

# Ағиҙел өҫтөндә йәшен (кинофильм)
## Ролдәрҙә

* Александр Михайлов — Фрунзе (Вячеслав Шалевич тауышы менә яҙҙырыла)
* Алексей Яковлев — Карпов
* Ефим Копелян — Ханжин
* Наталья Тенякова — Саша
* Владимир Кашпур — Веселков
* Геннадий Юхтин — Абалов
* Николай Волков — Федор Федорович Новицкий
* Георгий Тараторкин — Куйбышев
* Валерий Еремичев — Тухачевский
* Савелий Крамаров — яраланған разведчик
* Бруно Фрейндлих — адмирал Колчак
* Борис Коковкин — Колчак армияһы генералы.
* Георгий Куликов — Нарком вәкиле
* Александр Анисимов — эпизодта

# Ағиҙел өҫтөндә йәшен (кинофильм)
## Ижади төркөм

* Сценарий авторы: Леонид Любашевский
* Режиссер: Евгений Немченко, Станислав Чаплин
* Оператор: Олег Куховаренко
* Рәссам: Грачья Мекинян

# Ағиҙел өҫтөндә йәшен (кинофильм)
## Факттар

* Фильм Өфө тирәһендә тарихи ваҡиғалар урындарында төшөрөлә.
* Фрунзе ролен башҡарыр өсөн актёр Вячеслав Шалевичты саҡыралар, әммә «Ленфильм» директоры уның кандидатураһына ҡаршы сыға. Һөҙөмтәлә фильмда Александр Михайлов төшә, ә Шалевич уның геройына тауышын яҙҙыра.
# Монага

Монага — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Кокшага йылғаһының һул ярына тамағынан 116 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Монага
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400712112100001159
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100115
* Бассейн коды — 08.01.04.007
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Кеүәшле

Кеүәшле — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан республикаһы Баймаҡ районы биләмәләрендә аға. Һаҡмар йылғаһына уң яғынан (тамағынан 640 км алыҫлыҡта) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км тәшкил итә.
Кеүәшле йылғаһы Йомаш ауылы уртаһынан аға.
Сафиулла Иҫәновтың сайтынан:
   Башҡорттар ырыуҙарға берләшеп йәшәгән осорҙа Урғаҙа йылғаһы буйында Арыҫлан исемле ҡарт көн иткән. Уның оло ҡатынынан Байыш, Йомаш, Ямаш исемле улдары булған. Йомаш менән Ямаш һунар итергә яратҡан.
   Һунарҙа йөрөгәндә улар хәҙерге Йомаш ауылы ултырған ерҙән дә үтәләр. Был ике һөҙәк тау араһынан аҡҡан йылға үҙәне була. Шуға иғтибар итәләр: йылға боролоп-боролоп аға һәм урыны-урыны менән ҡая-ташлы тауҙарҙы урай. Аҡҡан һыу тау итәгендә буран-елдән ышыҡланыуға уңайлы соҡорҙар, уйымдар хасил итә. Шул ҡыуыш урындарҙа улар үҙҙәре лә ел-ямғырҙан һаҡланып, ял итеп алыр булған. Бына шуға ла был йылғаны «Ҡыуышлы» тип атайҙар. Аҙаҡ уның исеме «Кеүәшле» булып китә.

# Кеүәшле
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәренә ярашлы һыу Урал бассейны округын ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы башынан Оло Эйек йылғаһына ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй бассейны өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәттәре буйынса:
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000512112200004976
— Кодтар буйынса гидрологик өйрәнеү (ГӨ) — 112200497
— Бассейн коды — 12.01.00.005
— ГӨ буйынса томы — 12
— ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Лимонад

Лимонад — һыу, шәкәр, лимон йәки лимон һуты ҡушылып эшләнгән эсемлек. 1630 йылдың 20 августы Францияның баш ҡалаһы Парижда лимонадты уйлап тапҡан көн булып иҫәпләнә.
8 стакан лимонад эшләү өсөн 8 лимон һутын 1/2 стакан шәкәр, 5 стакан һыу менән бутайҙар, боҙ кубиктары һалалар. Киҫелгән лимон йәки лайма киҫәктәре һалырға мөмкин. Шәкәр урынына сироп ҡушырға мөмкин.
Алһыу төҫтәге лимонадты алһыу лимонад тип атайҙар. Бына эшләү өсөн гренадин, йәки башҡа ҡыҙыл төҫтәге һут, йәки алһыу лимон һуты ҡушыла. Ҡайһы бер алһыу лимонадтар еңелсә газландырыла, шул иҫәптән билдәле француз бренды Линора Лимонады шулай эшләнә.
Бөйөк Британия короллегендә, Австралияла, Швецияла һәм Яңы Зеландияла лимонад тип газландырылған шәрбәтле алкоголһеҙ һалҡын эсемлекте атайҙар. Һиндостандалимонадты ғәҙәттә "Nimbu Paani"тип атайҙар, был эсемлек Төньяҡ Һиндостан ҡалалары урамдарында ҡүпләп һатыла.
АҠШ-та бәләкәй магазиндарҙа балалар эшләгән лимонад стендтары бар. Балалар һатыу итеп эшҡыуарлыҡ серҙәренә төшөнәләр һәм үҙҙәренә әҙерәк аҡса эшләйҙәр.
# Уй (Силәбе өлкәһе)

Уй (рус. Уйское) — ауыл, Силәбе өлкәһе Уй районының административ үҙәге һәм район составында Уй ауыл биләмәһе. Силәбенән көньяҡ-көнбайышҡа (149 саҡрым автомобиль юлы буйлап), Уй йылғаһында, Ҡорама тимер юл станцияһынан 30 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Уй (Силәбе өлкәһе)
## Тарих

Ауыл 1742 йылдан алып билдәле. Ошо йылда Бахметьев хәрби биләмәһен —Уй ҡәлғәһе төҙөлөшөн башлай. Уй йылғаһы исеме менән атала.
Уй ҡәлғәһе башҡорт тарханы Таймаҫ Шәимовтың ризалығы менән нигеҙләнә, сөнки ул был ерҙең хужаһы булып ҡаралған. Ошоноң өсөн Шәимов ҡылыс менән бүләкләнә, ә урындағы башҡорттар һалымдан ҡотолалар.
Ҡәлғә Рәсәйҙең көнсығыш сиктәрен ҡырғыҙҙар һаҡлау өсөн, шулай уҡ башҡорттарҙың үҙ-ара эш итеүен иң яҡшы күҙәтеү өсөн төҙөлгән.

# Уй (Силәбе өлкәһе)
## Экономика

Уй ауылында ябылған сыр заводы, элекке "Память Ленина" колхозының үҙәк усадьбаһы урынлашҡан , шулай уҡ бында Силәбе өлкәһендә иң ҡиммәтле бәҙрәф (25 һум) бар. Урындағы халыҡтың төп килеме - бюджет өлкәһендә һәм "Красное и белое" магазин селтәрендә эшләү.

# Уй (Силәбе өлкәһе)
## Спорт

"Олимпиец" саңғы базаһында саңғы ярыштары буйынса "Рәсәй саңғы юлы" конкурсы уҙғарыла. 2017 йылда ябыҡ хоккей корты төҙөлә. 2019 йылда йөҙөү бассейны булған физкультура-һауыҡтырыу комплексы төҙөлә башлай, объект төҙөлөшөн ике йыл дауамында тамамлау күҙаллана.

# Уй (Силәбе өлкәһе)
## Ауылдың иҫтәлекле урындары

Ауылда тыуған яҡты өйрәнеү музейы, "Колос" мәҙәниәт һарайы, Халыҡ ижады йорто эшләй. Ауыл уртаһындағы Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар иҫтәлегенә мемориал урынлашҡан. Уй ауылында 1920 йылда ҡуйылған Ф. Чечёткинға, В. Эстинға, С. Таращенко һәм М. Анисенкоға һәйкәл урынлашҡан.

# Уй (Силәбе өлкәһе)
## Билдәле шәхестәре

* А.И. Тихонов—совет биатлонсыһы, дүрт тапҡыр олимпия чемпионы, ун бер тапҡыр донъя чемпионы, СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры.
# Азанка (Чек ҡушылдығы)

Азанка — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы/Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чека йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Азанка (Чек ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500412110000039470
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003947
* Бассейн коды — 08.01.05.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кәрәкәшле (ауыл, Татарстан)

Кәрәкәшле — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Ютазы районы ауылы. Кәрәкәшле ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора.

# Кәрәкәшле (ауыл, Татарстан)
## География

Ауыл йылғаһы буйында, Урыссу ҡала тибындағы ҡасабанан көньяҡ-көнбайыштараҡ км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Кәрәкәшле (ауыл, Татарстан)
## Тарих

Кәрәкәшле — ҡырғыҙ ырыуы башҡорттарының ауылы. XVII быуаттың икенсе яртыһында нигеҙләнгән. Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Чекан улусы составына керә.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан — Баулы районы, 1935 йылдан — Ютазы районы, 1963 йылдан — Бөгөлмә районы, 1965 йылдан — Баулы районы, 1991 йылдан — йәнә Ютазы районы составында була.

# Кәрәкәшле (ауыл, Татарстан)
## Халҡы

1795 йылда ауылда ир енесле 179 йән башҡорт, 12 йән яһаҡлы татар һәм 8 йән типтәр; 1834 йылда — 312 йән аҫаба башҡорт һәм 35 йән керҙәш башҡорт; 1859 йылда — 803 башҡорт һәм ҡаҙна крәҫтиәне йәшәй.

# Кәрәкәшле (ауыл, Татарстан)
## Инфраструктура

Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана, фельдшер-акушерлыҡ пункты, крайҙы өйрәнеү музейы бар.

# Кәрәкәшле (ауыл, Татарстан)
## Билдәле шәхестәре

* Батыршин Сирин Хәниф улы — шағир.
* Зарипова Тәүзиха Гәрәй ҡыҙы — Социалистик Хеҙмәт Геройы.
# Пәнж

Пәнж (таж. Панҷ; рус. Пяндж) — Азиялағы йылға, Амударъя йылғаһының һул өлешө.

# Пәнж
## Тасуирламаһы

Оҙонлоғо 921 км, бассейн майҙаны 114 мең км², уртаса һыу сығымы 1000 м³/с. Һуғарыу өсөн ҡулланыла.
Сығанағының бейеклеге диңгеҙ кимәленән яҡынса 2817 м.

# Пәнж
## Географияһы

Памир һәм Вәхандаръя йылғалары ҡушылып, Пәнж йылғаһын хасил итә. Ә Пәнж Вахш менән ҡушылып Амударъя йылғаһын барлыҡҡа килтерә. Афғанстан (яр буйында) һәм Тажикстан араһынан аға, тик Тажикстан ерҙәренең Хатлон өлкәһе Хамадони районының бәләкәй генә өлөшө , йырҙа үҙгәреү арҡаһында, йылғаның һул ярында тороп ҡала.
Пәнж үҙәне буйлап Дүшәнбе — Хорог автомобиль юлы үтә.
Пәнжгә Йорхдара йылғаһы ҡойған ерҙә Йорх ҡышлағы урынлашҡан.

# Пәнж
## Археологик табыш

Төньяҡ-көнсығыш Афғанстанда Пәнж һәм Күксә йылғалары ҡушылған ерҙә археологтар Шортуғай ауылы эргәһендә боронғо харапп Шортуғай А торамаһын (б. э. т. 2200—2000 йылдар) тапҡан. Тораманың майҙаны 2,5 га.

# Пәнж
## Этимологияһы

Йылға исеме (иран теленән — «биш»), йәнә бер версияға ярашлы, исмәғилиҙәрҙең символына — биш бармаҡҡа йүнәлтә.

# Пәнж
## Ҡушылдыҡтары

* Бартанг
* Ванч
* Обихумбоу
* Обиминьоу
* Йорхдара
* Тангшев
# Даньян-Куньшань күпере (виадук)

Даньян-Куньшань күпере (ҡыт. ғәҙәти 丹陽-崑山特大橋, ябайл. 丹陽-昆山特大橋, пиньин: Dānyáng-Kūnshān tèdà qiáo, палл.: даньян-куньшань тэда цяо) — донъялағы иң оҙон күпер (виадук), уның дөйөм оҙонлоғо — 164,8 километр. Пекин—Шанхай тиҙ йөрөшлө тимер юлының бер өлөшө булараҡ һалынған. Төҙөлөш 2008 йылда башланған һәм 2010 йылда тамамланған. Күпер 2011 йылдың 30 июнендә файҙаланыуға тапшырыла. Көнсығыш Ҡытайҙың Цзянсу провинцияһында Шанхай һәм Нанкин тауҙары араһында урынлашҡан. Күперҙең 9 км самаһы өлөшө һыу өҫтөнән үтә, Даньян-Куеьшань виалугы үткән иң ҙүр һыу ятҡылығы — Янчен күле.
# Фрайенхаген (Айхсфельд)

Фрайенхаген (Айхсфельд) (нем. Freienhagen (Eichsfeld)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 305 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,1 км². Диңгеҙ кимәленән 305 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37318 һәм автомобиль коды — EIC.
# Биккенә Иҫәнов

Биккенә Иҫәнов (1779—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.

# Биккенә Иҫәнов
## Биографияһы

Биккенә Иҫәнов (Биккенә Иҫән улы Таңғатаров) Ырымбур губернаһы Мырҙалар улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Салауат районы) Илтәй ауылында йәшәгән.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем4-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 4-се Башҡорт атлы полкы 12-се, 8-се, 5-се һәм 4-се кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 25 июлендә Түбәнге Новгородҡа бара. 3 ноябрҙә полк Волконскийҙың отряды менән бергә Витгенштейн корпусына керә, 14-16 ноябрендә Березина буйындағы алыштарҙа ҡатнаша. Рус армияһының сит илгә походтары барышында Лейпциг һәм Дрезден янындағы алыштарҙа ҡатнаша. 1813 йылдың декабрендә Богемия армияһының Төп фатиры ҡарамағында хеҙмәт итә. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 4-се Башҡорт атлы полкы Парижға инә.

# Биккенә Иҫәнов
## Бүләктәре

* «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры
* «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» көмөш миҙалы кавалеры
# Кинйә мәмерйәһе

Кинйә мәмерйәһе — Көйөргәҙе районы биләмәһендә урынлашҡан мәмерйә. Беренсе Кинйәбыҙ ауылынан 500 метр алыҫлыҡта ята. Эргәһендә Ҡарамалы йылғаһы аға.
Мәмерйә тарихҡа бик бай. Ул ундан артыҡ ишектәрҙән тора. Бер ишеген борон-борондан кешеләр һыуытҡыс итеп ҡулланған. Сөнки унда бик һыуыҡ. Йәй көндәрендә лә боҙҙар иремәй. Бер ишегенән керһәң бик йыраҡ ара үтергә була. Унда ер аҫты юлы бар.
Ололар һөйләүе буйынса Граждандар һуғышы ваҡытында Зәки Вәлиди отряды ҡыҙылдарҙан тап ошо юл менән юл яҙлыҡтырған. Бер ишегендә ер аҫты йылғаһы аға. Ул бер нисә саҡрым барып, тау битләүенән ҙур шишмә булып урғылып сығып ята. Халыҡ был шишмәне Тоҙлогүл тип йөрөтә.
1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында ла ҙур роль уйнай. Нисәлер көн Пугачёв, Кинйә Арыҫлановтың кәңәше менән карателдәрҙән йәшеренеп торған.
# Солтанов Юнир Йонос улы

Солтанов Юнир Йонос улы (6 октябрь 1954 йыл), дәүләт һәм һаулыҡ һаҡлау өлкәһе эшмәкәре. 1998—2005 йылдарҙа Мәсетле районындағы «Ҡарағай» шифаханаһының баш табибы һәм директоры, 2005—2011 йылдарҙа Мәсетле район хакимиәте башлығы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы
# Бад-Лаухштедт

Бад-Лаухштедт (нем. Bad Lauchstädt) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 9222 кеше йәшәй. Майҙаны — 68,02 км². Диңгеҙ кимәленән 124 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6246 һәм автомобиль коды — SK (элек MQ, MER).
# Пылема

Пылема — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының уң ярына тамағынан 221 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.

# Пылема
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000046187
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004618
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Әңгәсәк ҡарағайлығы

Әңгәсәк ҡарағайлығы — Башҡортостандың махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһе.

# Әңгәсәк ҡарағайлығы
## Физик-географик ҡылыҡһырлама

Республиканың Дүртөйлө районында урынлашҡан Әңгәсәк ҡарағайлығы 1965 йылдың авгусында зоологик тәбиғәт ҡомартҡыһы статусын ала. Уның дөйөм майҙаны — 1 810 гектар. Ул Башҡортостан Республикаһында майҙаны буйынса иң эре реликт ҡарағайлыҡ булып иҫәпләнә.
Был тәбиғәт ҡомартҡыһы Әңгесәк, Уяҙы һәм Иген елгәргес заводы ауылдары араһындағы урман массивында ята һәм Әңгесәк участка лестничествоһы ерҙәренә ҡарай. Ҡарағайлыҡ Ағиҙел йылғаһының уң ярының ҡомло террассаларында үҫә. Ағастарҙың уртаса йәше 45 — 80 йыл тип иҫәпләнә. Айырым ағастар 100 йылдан да ашыу йәшкә эйә.
Урман массивында ҡара көртмәле, ҡыҙыл көртмәле ҡыуаҡтары һәм ҡыяҡлы үҫемлектәр үҫә, шулай уҡ йүкә кеүек киң япраҡлы ағастар ҙа осрай (бигерәк тә 2-се яруста). Сауҡалыҡтарында айыу баланы, миләш, сәтләүек һәм зелпе ҡыуаҡлыҡтары үҫә. Башҡортостандың Ҡыҙыл китабына индерелгән һирәк осрай торған үҫемлектәренә ҡараған үләндәр ҙә осрай. Әңгәсәк ҡарағайлығы фәнни, тәбиғәтте һаҡлау һәм рекреоцион әһәмиәткә эйә.
Республиканың махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләренең маҡсаттары: тәбиғәт территорияларын һаҡлау; унда фәнни тикшеренеүҙәр үткәреү, шул иҫәптән тәбиғәт йылъяҙмаларын алып барыу; экологик мониторинг үткәреү; экологик белем биреү; тәбиғәтте һаҡлау өлкәһендә кадрҙар һәм белгестәр әҙерләүҙә ярҙам итеү.
# Филипповка (Ивановка ҡушылдығы)

Филипповка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ивановка йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Филипповка (Ивановка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300312115200010602
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201060
* Бассейн коды — 13.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Рәсәйҙең милли парктары исемлеге

2015 йыл аҙағына Рәсәйҙә 49 милли парк иҫәпләнә, уларҙың дөйөм майҙаны 21,29 млн гектар йәки диңгеҙ акваторияһын иҫәпкә алмағанда 14,12 миллион гектар тәшкил итә, был Рәсәй майҙанының 0,82 % тәшкил итә. 2016—2019 йылдарҙа уларҙың дөйөм һаны 62-гә етә.

# Рәсәйҙең милли парктары исемлеге
## Рәсәй милли парктар барлыҡҡа килеү тарихы

Ҡалып:Image frame
СССР-ҙа беренсе милли парк Эстония ССР-ында 1971 йылда Лахемаала ойошторола. Дәүләт тәбиғи милли парктар тураһында положение барлыҡҡа килгәс,1981 йылда милли парктарҙың хоҡуҡи статусы билдәләнә.
1983 йылда Рәсәй территорияһында беренсе тәбиғи милли парктар — Сочи милли паркы һәм Лосиний Остров милли паркы ойошторола: 1990 йыл аҙағына илдең иң матур һәм билдәле туристик райондарында 11 парк булдырыла.
Рәсәйҙә милли парктар селтәренең йылдам киңәйеүе 1991—1994 йылдарҙа була: 1994 йыл аҙағына уларҙың һаны 27-гә етә. Ошо уҡ осорҙа норматив база ҡабаттан ойошторола: 1981 йылдағы положениеға алмашҡа Рәсәй Федерацияһының Милли тәбиғәт парктары тураһында положение ҡабул ителә. 1995 йылда «Махсус һаҡланған тәбиғәт биләмәләре тураһында»[8] Федераль закон ҡабул ителә, ул әле лә ғәмәлдә.
Артабанғы йылдарҙа милли парктар һанының үҫеш темпы кәмей. Һуңғыһы Самур милли паркы, ул 2019 йылдың 25 декабре булдырыла. Әүҙем милли парктарҙың дөйөм һаны 62-гә етә. Милли парктар менән Федераль урман хужалығы агентлығы (Рослесхоз) идара итә.

# Рәсәйҙең милли парктары исемлеге
## Эшләүсе парктар

Түбәндә Рәсәй Федерацияһы территорияһындағы милли парктар исемлеге килтерелә. Рәсәй Федерацияһы ҡануниәтенә ярашлы, милли парктар айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәләренең бер төрө булып тора.

# Рәсәйҙең милли парктары исемлеге
## Планлаштырылған парктар

Хөкүмәттең тирә-яҡ мөхитте үҫтереү өлкәһендә дәүләт сәйәсәте нигеҙҙәрен тормошҡа ашырыу буйынса саралар планы 2013—2020 йылдарҙа 19 милли парк булдырыуҙы үҙ эсенә ала. Рәсәй Федерацияһының Арктика зонаһында өс милли парк булдырыу бурысы айырым билдәләнгән.
# Шаня

Шаня — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2231/1122/36 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 131 км.

# Шаня
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010100412110000021481
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002148
* Бассейн коды — 09.01.01.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0