yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Полтава

Полтава (укр. Полтава) — Украиналағы ҡала. Полтава өлкәһенең үҙәге.
Илдең төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә Приднестровье уйһыулығында, Ворскла йылғаһы буйында урынлашҡан. Тарихи сығанаҡтарҙа беренсе мәртәбә XII быуатта телгә алынһа ла, археологик ҡаҙылмалар ҡала урынында VIII быуатта уҡ кеше торағы булыуын күрһәтә.
1802 йылдың 27 февраленән 1925 йылдың 3 июненә тиклем Полтава губернаһының административ үҙәге.
Полтава — мөһим мәҙәни һәм эре транспорт үҙәге. Ҡала майҙаны — 112,52 кв. километр, ҡала 3 административ районға бүленгән (Октябрь, Киев и Ленин райондары). 2024 йылдың 1 мартына ҡалала 287 135 кеше йәшәгән. 1974 йылда Полтава Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.

# Полтава
## Географик характеристика
### Урынлашыуы

Полтава Европаның көнсығыш өлөшөндә, Киевтан 301 км көнсығышта урынлашҡан.
Географик координаталары: төньяҡ киңлектең 49º 35’, көнсығыш оҙонлоҡтоң 34º 33’, диңгеҙ кимәленән бейеклеге 140 м.
Ҡала Ворскла йылғаҙының ине ярында урынлашған. Ҡала биләмәһендә бер нисә күл яһалма быуалар бар. Кала рельефы башлыса тигеҙ, йылғанан 1,5 км арала түбәнлек башлана.
Ҡаланың географик урыны бик уңайлы һәм ҡала үҫешенә тарихи яҡтан ҙур йоғонто яһай.
Полтава Киев, Харьков һәм Днепропетровск ҡалалары транспорт бәйләнешендә урынлашҡан.

# Полтава
## Күренекле кешеләр

* Иван Фёдорович Паскевич, рус генерал-фельдмаршал. 1830 йылда Польша ихтилалы баҫтырыусы, 1806—1812, 1828—1829 йылдағы Рус-төрөк һуғышы ҡатнашыусы
# Нерсесьянц Норальд Николаевич

Нерсесьянц Норальд Николаевич (23 октябрь 1931 йыл — 22 август 2014 йыл) — СССР архитекторы; Дондағы Ростов ҡалаһы архитекторы, ҡаланың 2001 йылға тиклемге генераль үҫеш планы авторы, Көнбайыш һәм Төньяҡ торлаҡ массивтарын төҙөү проекттары авторҙашы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған архитекторы, Рәсәй Архитекторҙар союзы ағзаһы.

# Нерсесьянц Норальд Николаевич
## Биографияһы

Норальд Николаевич Нерсесьянц 1931 йылдың 23 октябрендә Дондағы Ростов ҡалаһында тыуған.
1955 йылда Мәскәү архитектура институтын тамамлай. Ростовҡа әйләнеп ҡайта, «Ростовгипрошахт» һәм «Ростовгражданпроект» проект институттарында эшләй.
1972—1975 һәм 1983—1985 йылдарҙа Норальд Нерсесьянц Дондағы Ростов ҡалаһының баш архитекторы була. 1976 йылдан 1978 йылдарға тиклем Мәскәүҙә Дәүләт граждандар Төҙөлөшөндә (Госгражданстрой) эшдәй. 1978—1982 йылдарҙа Кубала командировкала була, унда Гавананың генераль планын эшләүсе белгестәр коллективын етәкләй.
Н. Н. Нерсесьянц етәкселегендә Аҙау, Новочеркасск, Пролетарск, Усть-Донецк ҡалаларының, Старочеркасская станицаһының генераль пландары төҙөлә, шулай уҡ Ростов өлкәһе райондарының һәм күп ҡалалары микрорайондарының реконструкциялау, планлаштырыу һәм төҙөлөш проекттары эшләнә. 1986 йылдан алып ул производстволағы эшмәкәрлеген уҡытыу эше менән бергә алып бара — Ростов дәүләт архитектура институтының ҡала төҙөлөшө кафедраһы профессоры була.
1980-се йылдар аҙағынан «Архстрой» ижади архитектура оҫтаханаһы менән етәкселек итә. 2014 йылдың 22 авгусында Дондағы Ростовта вафат була.
«Хыялдар һәм атҡарылған эштәр (Дондағы Ростов Генераль планына 30 йыл)» хеҙмәте авторы. Хөкүмәт һәм ведомство бүләктәре менән бүләкләнгән, шулар иҫәбендә «Почёт Билдәһе» ордены, «Маҡтаулы хеҙмәт өсөн» миҙалы, А. В. Щусев исемендәге «Архитектурала юғары профессионализм өсөн» миҙалы (архитектура өлкәһендәге эшмәкәрлегендә күрһәткән айырыуса баһалы хеҙмәте өсөн).

# Нерсесьянц Норальд Николаевич
## Библиография

* Донская Армения. Серия «Дон многонациональный». Ростов н/Д. 2006, ISBN 5-901377-18-4.
# Шура (Великая ҡушылдығы)

Шура — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Великая йылғаһының һул ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Шура (Великая ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300312111100034440
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103444
* Бассейн коды — 10.01.03.003
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Дуэль (фильм, 2010)

{{Ук
«Дуэль» (ингл. Anton Chekhov's The Duel) — драматик фильм. 2010 йылда режиссёр Довер Кошашвили тарафынан төшөрөлгән. Фильмдың сюжеты урыҫ яҙыусыһы Антон Павлович Чеховтың шул исемдәге хикәйәһенә нигеҙләнгән. Фильм Хорватияла төшөрөлә. Премьераһы АҠШ-та 2010 йылдың 28 апрелендә үтә. Фильм шулай уҡ 2011 йылда конкурстан тыш программалы «Мәскәү Халыҡ-ара кинофестивалендә» «Русский след категорияһында» күрһәтелә.

# Дуэль (фильм, 2010)
## Сюжет

Лаевский — дәүләт хеҙмәтендәге урыҫ аристократы, ул бигерәк тә ҡомарлы уйындар уйнарға һәм эсергә ярата. Ул иренән тартып алған Надя исемле ҡатын менән, уны яратмаһа ла, йәшәй. Бер көндө Надя Лаевскийға капитан Кирилин менән хыянат ҡыла. Бынан һуңғы ваҡиғаларҙың алмашыныуы Лаевскийҙы үҙенең элекке дуҫы фон Корен менән дуэлгә сығыуға килтерә.

# Дуэль (фильм, 2010)
## Ролдәрҙә

* Эндрю Скотт — Иван Андреевич Лаевский
* Фиона Глэскотт — Надя
* Тобайас Мензис — Николай Васильевич фон Корен
* Ниалл Багги — Самойленко
* Рик Макарем — Ачмянов
* Николас Роу — Шешковский
* Мишель Фэйрли — Мария
* Дебби Чейзен — Ольга
* Джереми Свифт — Дьякон
* Мислав Кавайда — Кирилин

# Дуэль (фильм, 2010)
## Бүләктәре һәм номинациялары

2011 йылда фильм «Премию Канадского общества кинематографистов» «Театр әҫәрендәге иң яҡшы оператор эше» (Пол Саросси) категорияһында номинацияға ҡуйыла.

# Дуэль (фильм, 2010)
## Баһаламалар

Фильм кино тәнҡитселәренең юғары баһаһын ала Картинаға ҡуйылғанRotten Tomatoes сайтындағы 37 баһаның 81 % ыңғай рецензиялы, Metacritic сайтындағы 16 рецензияның — 100 балының 75 балы ыңғай була. Америка кино тәнҡитсеһеРоджер Эберт картинаға 4 балдың 2 балын бирә.
# Вачев (йылға)

Вачев — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2169/174/59 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Вачев (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010800112115200031949
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203194
* Бассейн коды — 13.01.08.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Сәйетов

Сәйетов — фамилия.
* Сәйетов Ғабдулхай Сәйет улы (1924—2000) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945).
* Сәйетов Илдар Ширҡәт улы (1957—2020) — актёр, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2000).
* Сәйетов Сәхи Ниғмәт улы (1907—1986) — башҡорт актёры, режиссёр. БАССР‑ҙың атҡаҙанған артисы (1966).
* Сәйетов Уйылдан Ғилман улы (1951 т.) — «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы директоры.
* Сәйетов Һөйөндөк Сәхи улы (1934—2020) — театр белгесе, тәнҡитсе, драматург. Сәнғәт фәндәре кандидаты (1981).
* Сәйетов Эрнст Миңләхмәт улы (1936—2004) — БАССР-ҙың халыҡ рәссамы (1990).
# Чуш-Ёль

Чуш-Ёль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Кельтма йылғаһының уң ярына тамағынан 150 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Чуш-Ёль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000015180
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001518
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Говоров Леонид Александрович

Говоров Леонид Александрович (10 (22) февраль 1897 йыл — 19 март 1955 йыл, Мәскәү ҡалаһы) — СССР-ҙың хәрби эшмәкәре, Советтар Союзы Маршалы (18 июнь 1944 йыл), Советтар Союзы Геройы (27 ғинуар 1945 йыл).

# Говоров Леонид Александрович
## Биографияһы
### Бала сағы һәм үҫмер йылдары

Леонид Александрович Говоров 1897 йылдың 10 (22) февралендә Вятка губернаһы Яранск өйәҙе Бутырки ауылында[1] крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Урыҫ. Атаһы — Говоров Александр Григорьевич (1869—1920) — сауҙагәр Стахеевтарҙың пароходсылыҡ компанияһында бурлак һәм Алабуғалағы реаль училищела эш башҡарыусы булып эшләй. Әсәһе — Говорова (ҡыҙ фамилияһы — Панфилова) Мария Александровна (1867—1919) — хужабикә. Леонид ғаиләләге дүрт малайҙың иң өлкәне була.
Ауыл мәктәбен тамамлағас, Леонид Говоров Алабуға реаль училищеһына уҡырға инә, уны 1916 йылда тамамлай һәм Петроград политехник институтының караптар эшләү бүлегенә уҡырға инә.
1916 йылда Рус император армияһына алына һәм Константинов артиллерия училищеһына уҡырға ебәрелә, уны тамамлағандан һуң, 1917 йылдың июнендә прапорщик чины биреләүеп үрләтелә һәм Томск гарнизоны частарының береһенә мортир батареяһы кесе офицеры итеп тәғәйенләнә.
1918 йылдың мартында демобилизациялана һәм ата-әсәһе эргәһенә Алабуғаға ҡайтып, кооперацияға эшкә урынлаша.
# Оло Дураком

Оло Дураком — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Глухая Вильва йылғаһының уң ярына тамағынан 181 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Оло Дураком
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100005386
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100538
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Вәхитов Марат Муса улы

Вәхитов Марат Муса улы (14 июль 1964 йыл) — дәүләт хеҙмәткәре. Рәсәй Федерацияһы дәүләт граждандар хеҙмәтенең 1-се класлы советнигы.

# Вәхитов Марат Муса улы
## Биографияһы

Марат Муса улы Вәхитов 1964 йылдың 14 июлендә Башҡорт АССР-ының Дүртөйлө районы Семилетка ҡасабаһында тыуған. 1990 йылда Өфө авиация институтын «электрон техника инженерияһы» һөнәре буйынса тамамлай. 1998 йылда Башҡорт дәүләт аграр университетын «Иҡтисад һәм аграр производство менән идара итеү» һөнәре буйынса тамамлап икенсе юғары белем ала.

# Вәхитов Марат Муса улы
## Хеҙмәт эшмәкәрлеге

1981—1986 йылдарҙа — Өфө авиация институтында уҡый;
1986—1988 йылдарҙа — СССР Ҡораллы Көстәрендә хеҙмәт итә;
1988—1990 йылдарҙа — Өфө авиация институтында уҡый;
1990—1994 йылдарҙа — Стәрлетамаҡ машиналар эшләү заводында инженер-электроник;
1994—1999 — Стәрлетамаҡ районы буйынса дәүләт һалым инспекцияһының мәғлүмәт базаһы администраторы, бухгалтер иҫәбе һәм отчетлылығы, анализ һәм прогнозлау секторының баш дәүләт һалым инспекторы;
1999—2002 йылдарҙа — Рәсәй Федерацияһы Һалымдар һәм йыйымдар министрлығының Стәрлетамаҡ районы буйынса инспекцияһы етәксеһе;
2002—2003 йылдарҙа — Рәсәй Федерацияһы Һалымдар һәм йыйымдар министрлығының Башҡортостан Республикаһы буйынса 15-се район-ара инспекцияһы етәксеһе;
2003—2005 йылдарҙа — Рәсәй Федерацияһы Һалымдар һәм йыйымдар министрлығының Башҡортостан Республикаһы буйынса иң эре һалым түләүселәре өсөн район-ара инспекцияһы етәксеһе;
2005—2009 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы буйынса Рәсәй Федерацияһы күсемһеҙ милек идаралығы етәксеһе;
2009—2010 — Дәүләт теркәүе, кадастр һәм картография федераль хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығының начальник урынбаҫары;
2010 йылдың 5 июленән алып әлеге ваҡытҡа тиклем — Башҡортостан Республикаһы буйынса Федераль һалым хеҙмәте идаралығы начальнигы.
2009 йылда Марат Муса улы Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡурсалауы аҫтында идара итеүсе кадрҙар резервына индерелә.
1-се класлы Рәсәй Федерацияһы дәүләт граждандар хеҙмәте советнигы.

# Вәхитов Марат Муса улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* II дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» орден миҙалы (2010),
* Дуҫлыҡ ордены (2015),
* миҙалдар,
* Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең Почет грамотаһы (2010),
* Башҡортостан Республикаһы буйынса Эске эштәр министрлығының Почет грамотаһы (2015),
* Рәсәй Федерацияһы Финанс министрлығының «Финанс эше отличнигы» билдәһе (2011),
* «Рәсәй Федераль һалым хеҙмәтенең почетлы хеҙмәткәре» билдәһе (2012),
* Рәсәй Федерацияһы финанс министрының Рәхмәт хаттары (2012, 2013).
# Үтәбай-Кәрими Рауил Алексей улы

Үтәбай-Кәрими (Үтәбаев) Рауил Алексей улы (30 август 1933 йыл — 4 март 2005 йыл) — уҡытыусы, ислам белгесе, шәрҡиәтсе, тәржемәсе. 1988—1992 йылдарҙа Өфөләге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре.

# Үтәбай-Кәрими Рауил Алексей улы
## Биографияһы

Үтәбаев Рауил Алексей улы (Үтәбай-Кәрими) 1933 йылдың 30 авгусында Татар АССР-ы Ҡазаҡлар ауылында тыуған.
1950—1952 йылдарҙа Мәскәү Шәрҡиәт институтында уҡый.
1956 йылда Ҡазан педагогия институтын тамамлай.
Хеҙмәт биографияһы 1956 йылда Омск өлкәһендә башлана, урта мәктәптәрҙә уҡытыусы, халыҡ мәғарифы бүлегенең милли мәктәптәр инспекторы булып эшләй.
1960—1963 йылдар арауығында һәм 1980 йылдан башлап Өфөлә Башҡортостан уҡытыусыларҙың белемен камиллаштырыу институтында, 1963 — 1980 йылдарҙа Өфөлә һәм [Өфө районы] урта мәктәптәрендә эшләй.
1988 йылдан алып ТТӘИ‑лә өлкән ғилми хеҙмәткәр.
1992 — 1994 йылдарҙа Ризаитдин Фәхретдинов исемендәге мәҙрәсә мөҙәрисе, директоры.
Башҡортостанда һәм Татарстанда Ризаитдин Фәхретдин тураһында тәүге мәғлүмәттәрҙе еткереүсе булды. 1984 йылдың ғинуарында Башҡортстан Фәндәр академияһында сығыш яһап, күренекле шәрҡиәтсе уның исемен киң йәмғәтселеккә мәғлүм итте. Рауил Үтәбай-Кәрими уның "Жәүәмиғүл кәлим шәрхе" китабын кириллица менән сығарып, ҙур эш башҡарҙы.
1996 — 1997 йылдарҙа Төркиәлә, Истамбулдың әл‑Фәтих университетында уҡыта. Ислам тарихы, мәғрифәтселек, Р.Ф. Фәхретдиновтың тормошо һәм эшмәкәрлеге тураһындағы һәм башҡа хеҙмәттәр авторы. Шәреҡ ғалимдары хеҙмәттәрен башҡорт, урыҫ һәм татар телдәренә тәржемәләй.
Үтәбай-Кәрими 2005 йылдың 4 мартында Өфөлә вафат була, тыуған ауылында ерләнгән.

# Үтәбай-Кәрими Рауил Алексей улы
## Ғаилә хәле

Күренекле ғалим-шәрҡиәтсе Үтәбай-Кәримиҙең (Үтәбаев Рауил Алексей улы) тоғро тормош юлдашы, рухи ярҙамсыһы, мәрхүм булғас, уның тороп ҡалған ҡулъяҙмаларын тәртипкә һалып, нәшриәткә әҙерләп биреүсе - Үтәбаева Маһинур Мөхлис ҡыҙы. Уларҙың бик милли рухлы ике балаһы - Зөһрә менән Салауат — ата-әсәһенең беренсе ярҙамсыһы була, уларҙың тамамланмай ҡалған ҡайһы бер эштәрен дауам итәләр
# Юламан

Юламан — күп мәғәнәле һүҙ.

# Юламан
## Мәҡәләләр

* Юламан (Башҡортостан) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл.
* Юламан (Ҡурған өлкәһе) — Ҡурған өлкәһенең Әлмән районындағы ауыл.
# Лазарева Галина Михайловна

Лазарева Галина Михайловна (4 март 1930 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең мәғариф алдынғыһы. 1956—1996 йылдарҙа Ульяновск ҡалаһының техник училищеһы, лицейы, тимер юл транспорты уҡытыусыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1978).

# Лазарева Галина Михайловна
## Биографияһы

Галина Михайловна Лазарева 1930 йылдың 4 мартында Краснодар крайының Ҡурған районы Константиновская станицаһында тыуған
1947 йылда урта мәктәпте тамамлағандан һуң Ҡырым өлкәһенең Симферополдәге Дәүләт педагогия институтына уҡырға инә. 1951 йылда институтты тамамлап, Орел өлкәһенең Инзенский районы Глотовка ауылына урта мәктәпкә эшкә ебәрелә.
1953 йылда Ульяновскта төпләнә, Горький исемендәге фабрика эргәһендә фабрика-завод училищеһына сәйәси-тәрбиә эше буйынса директор урынбаҫары вазифаһында эшкә инә. 1954—1956 йылда ВЛКСМ-дың Ульяновск ҡала комитетының агитация һәм пропаганда бүлеге мөдире була. 1956 йылда 2-се техник училищеға уҡытыу эшенә күсә (1963 йылдан — 5-се ГПТУ, 1967 йылдан — № 3 ТУ, 1985 йылдан —15-се Ульяновск СПТУ-һы, 1990 йылдан — Ульяновск тимер юл лицейы, 2001 йылдан — Ульяновск тимер юл транспорты техникумы). 1996 йылда был уҡыу йортонда дөйөм алғанда 40 йылға тиклем эшләй, һуңынан пенсияға сыға.
Ульяновск ҡалаһында йәшәй. Ҡаланың йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнаша. Шәхси архив фондын Ульяновск өлкәһенең яңы дәүләт тарихы архивына һаҡлауға тапшыра.

# Лазарева Галина Михайловна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә (1978 йылдың 27 июне) — уҡытыу эшендә һәм уҡыусыларға коммунистик тәрбиә биреүҙәге ҙур ҡаҙаныштары өсөн. Шул уҡ йылда Мәскәүҙә уҡытыусыларҙың Бөтә союз съезына делегат була, СССР буйынса профессиональ-техник белем биреү буйынса был исемде биреүе өсөн Дәүләт комитетына рәхмәт белдерә, был исемгә Ульяновск өлкәһенән 72 лайыҡ булғандарҙың 70-сеһе була.
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (21 июль 1971).
* РСФСР-ҙың профессиональ-техник белем биреүҙең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1966 йылдың 9 июле) — профессиональ-техник белем биреү өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн.
* РСФСР Министрҙар Советы һәм СССР Мәғариф министрлығының почет грамоталары, Ульяновск өлкә профессиональ-техник белем биреүҙең почет китабына индерелә (1965), Ульяновск ҡала думаһы почет грамоталары (2010), «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 70-йыллығы көнөндә Ульяновск өлкәһендә байрам парады иҫтәлегенә» Ульяновск өлкәһе губернаторының иҫтәлекле билдәһе (2015).
# Төлкө һәм тауыҡтар

Төлкө һәм тауыҡтар — балалар уйыны.

# Төлкө һәм тауыҡтар
## Уйнау тәртибе

Балалар үҙҙәре араһыннан «төлкө», «әтәс» һайлап ҡуялар. Ҡалғандары «тауыҡтар» була. Төлкө бер ситкә китеп үҙенә оя билдәләй. Тауыҡтар ҙа шаҡмаҡ һыҙып һарай яһайҙар һәм шунда урынлашалар. Шул вакыт әтәс ҡысҡырып ебәрә, тауыҡтар уянып һарайҙан сығалар. Әтәс тауышына үҙ ояһында йоҡлап ятҡан төлкө уяна һәм тауыҡтарға һөжүм итә башлай. Төлкөнө күргәс, әтәс тауыҡтарҙы һарайға саҡыра, ә үҙе төлкө менән көрәшкә сыға. Әгәр төлкө берәр тауыҡты тотһа, ул тауыҡ төлкөгә әйләнә, төлкө иһә тауыҡ була. Тауыҡ тотолған һайын, яңы «әтәс» билдәләнә, алдағы әтәс тауыҡҡа әүерелә.
Төлкө булмайынса ҡалған тауыҡ еңеүсе була.
# Әз-Зәйтүнә мәсете

Әз-Зәйтүнә мәсете (ғәр. جامع الزيتونة‎ — зәйтүн мәсете) — Тунистың баш ҡалаһында урынлашҡан иң боронғо һәм төп мәсеттәрҙең береһе. 5000 м² майҙанды биләй һәм унда туғыҙ инеү урыны бар. Зәйтүн мәсетендә Карфагендың харабаһынан төҙөлгән 160 бағана бар. Мәсет шулай уҡ тәүге һәм иң ҙур ислам университеты булып танылыу алған.

# Әз-Зәйтүнә мәсете
## Университет

Әл-Кайруан бер нисә быуат буйына Тунис һәм Африканың белем биреү һәм ғилем үҙәге була. XIII быуатта Тунис Әлмөһәүиҙәр һәм Хафсиҙар дәүләттәренең баш ҡалаһына әүерелә. Шуға Әз-Зәйтүн университеты төп ислам белем биреү үҙәктәренең береһе була. Донъяла билдәле социаль тарихсы Ибн Халдун университетты беренсе булып тамамлай. Университетта ислам донъяһының бөтә мөйөштәренән йыйылған студенттар белем ала. Дини фәндәр менән бер рәттән бында юриспруденция, тарих, грамматика һәм медицина буйынса дәрестәр уҡытыла. Төньяҡ Африкала әз-Зәйтүн китапханаһы иң ҙуры була һәм бында унар меңләгән ҡулъяҙма һаҡлана. Һирәк осраған ҡулъяҙмалар бөтә ғилми дисциплиналар буйынса белемдәрҙе һаҡлай, шул рәттән грамматика, логика, этикет, космологии, арифметика, геометрия, минералогия.

# Әз-Зәйтүнә мәсете
## Архитектура

Мәсеттең архитектураһы элекке мәсеттәрҙең архитектур традицияларын дауам итә (Ғүҡбә мәсете) һәм артабан төҙөләсәктәре (шул иҫәптән Кордова Ҙур мәсете)өсөн илһам сығанағы була. Мәсеттең эске яғы мәрмәрҙән, граниттан һәм порфирҙан яһалған колонналарға терәләгән галерея менән уратып алынған. Төҙөлөш материалы булып Карфагендың емереклектәре хеҙмәт итә. Мәсет һарайының төньяҡ-көнбайыш мөйөшөндә квадрат манара тора. 1894 йылда 43 метрлыҡ манара төҙөлә.. 1960—1990 йылдарҙа, президенттар Хәбиб Бургиба һәм Зин әл-Әбидин Бен Алиҙың идара итеү ваҡытында, мәсеттәр капиталь төҙөкләндерелә.
# Тугай (йылға)

Тугай — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2677/546/43/12 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Тугай (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300312115200010336
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201033
* Бассейн коды — 13.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Кутукс

Кутукс — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уркат йылғаһының уң ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Кутукс
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010200112110000027841
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002784
* Бассейн коды — 09.01.02.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Тәпән (һауыт)

Тәпән — бал, май, башҡа төрлө ҡуйы аҙыҡ-түлек һаҡлар өсөн йыуан ағастың эсен соҡоп яһалған тәпәш һауыт. Ҡайһы бер төбәктәрҙә уны көрәгә тип тә атайҙар. Әммә әҙәби телгә ингән көрәгәнең тәғәйенләнеше бер аҙ башҡа. Тәпән үлсәү берәмеге булараҡ та ҡулланылған: бер тәпән май -

# Тәпән (һауыт)
## Эшләнелеше

Тәпәнде ҡапҡаслы итеп, бөтәүле ағастың эсен соҡоп батмандан тәпәшерәк итеп яһайҙар. Төбөн сағандан айырым эшләп ҡуялар. Тәпән өсөн йышыраҡ йыуан йүкә ағасы, ҡайын, уҫаҡ файҙаланылған. Ағастың үҙәген яндырып сыҡҡас, төрлө ҡырғыс ҡорамалдар менән цилиндр хәленә индергәнсе тигеҙләгәндәр. Бының өсөн аталғы , бәлйә (арҡыры балта), өңгөс, юнғыс кеүек ҡоралдар файҙаланылған.

# Тәпән (һауыт)
## Һүҙ яһалышта

Тәпән һүҙен ҡушып яһалған «тәпәнауыҙ» атамаһы уның тышҡы ҡиәфәтенә бәйле бегемотҡа ҡушылған. Тәпәнләү — күп итеп ризыҡ әҙерләү, мәҫәлән, тәпәнләп май тоҙлау. -

# Тәпән (һауыт)
## Ҡулланылышы

Тәпәндә май, бал, ҡымыҙ, ит, он, иген һ.б. тотҡандар. Үлсәү берәмеге булараҡ та йыш ҡулланылған.

# Тәпән (һауыт)
## Әҙәбиәттә һәм фольклорҙа

* Майлы тәпән тышынан билдәле (мәҡәл) -
* Бер тәпән бал янына икенсеһе лә килеп ҡунаҡлаған (әкиәт) -
* Ә бит йәш сағында табында Тәпән-тәпән балды ҡаплап ҡуйғас,Инде тамам туйғас,Юҡмы, ти торғайны, тағы ла?! (мәҫәл) — Рәдиф Тимершин «Бал һәм дегет»
# Каплись

Каплись — Рәсәй йылғаһы. Тамбов өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ленгас йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Каплись
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цна йылғаһы, Тамбов ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010200312110000029942
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002994
* Бассейн коды — 09.01.02.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Тимеров

Тимеров — башҡорт ир-ат фамилияһы. Уның нигеҙендә боронғо төрки сығышлы Тимер исеменең диалектлы варианты ята. Был исем «тимер, тимер кеүек» тигәнде аңлата.
Тимерова — башҡорт ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

# Тимеров
## Билдәле йөрөтөүселәр

* Тимеров Азамат Камил улы (14 февраль 1969 йыл) — Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы йырсыһы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2006).
* Тимерова Нәсимә Морат ҡыҙы (21 апрель 1971 йыл) — йырсы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2006)