yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Селиванов Игорь Андреевич

Селиванов Игорь Андреевич (16 ноябрь 1938 йыл — 13 ноябрь 2012 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, техник фәндәр докторы, профессор. Металлургия производствоһында автоматлаштырылған системалар өлкәһе белгесе.

# Селиванов Игорь Андреевич
## Биографияһы

1938 йылдың 16 ноябрендә Кемерово өлкәһенең Анжеро-Судженск ҡалаһында тыуа.

# Селиванов Игорь Андреевич
## Биографияһы
### Белеме

1961 йылда «Прокат производствоһын автоматлаштырыу» һөнәре буйынса Магнитогорск тау-металлургия институтын (МТМИ, хәҙер Магнитогорск дәүләт техник университеты) тамалай. 1968 йылда Мәскәү энергетика институтында — кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1988 йылда ошо уҡ юғары уҡыу йортонда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1989 йылда уға профессор дәрәжәһе бирелә.

# Селиванов Игорь Андреевич
## Биографияһы
### Эшмәкәрлеге

МТМИ тамамлағандан һуң, 1961 йылдан алып, шул уҡ юғары уҡыу йортонда ассистент була, һуңынан «Теоретик һәм дөйөм электротехника» (1971 йыл) секцияһын етәкләй; 1976—2012 йылдарҙа «Дөйөм һәм махсус электромеханика» кафедраһы мөдире (1987 йылда кафедра «Электротехника һәм сәнәғәт электроникаһы» итеп үҙгәртелә, хәҙер — «Электроника һәм микроэлектроника кафедраһы»). 1988 йылдан Игорь Андреевич — энергетика факультеты деканы, 1990 йылдан — уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректор, 1995—2005 йылдарҙа беренсе проректор була. Ғүмеренең һуңғы йылдарында Рәсәй Фәндәр академияһы Урал бүлексәһе кәңәшсеһе.
Ғалимдың һәм ул етәкләгән ижади төркөмдөң тикшеренеүҙәре һөҙөмтәләре Магнитогорск металлургия комбинаты (ММК) һәм илдең башҡа иң эре металлургия предприятиеларына индерелә. 1988 йылда ул МТМИ яңы һөнәр белгестәре — «Сәнәғәт электроникаһы» инженерҙарын әҙерләп сығара. 1996 йылда Селиванов ММК АСУ үҙәге менән МДТУ араһында телекоммуникация сараларын модернизациялау өлкәһендә хеҙмәттәшлек программаһын етәкләй. 2003 йылда уның етәкселегендә «Электротехник комплекстар һәм системалар» ғилми һөнәре буйынса кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертацияларын яҡлау советы асыла. Уның етәкселегендә 20-нән ашыу кандидатлыҡ һәм 3 докторлыҡ диссертацияһы яҡлана.
Шулай уҡ йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә — төбәк-ара «Ватан фәнен тергеҙеү өсөн» йәмәғәт хәрәкәтенең Магнитогорск бүлексәһен (МагОтд ДЗВОН), Магнитогорскийҙа Мәғлүмәт йәмғиәтен үҫтереү өсөн хеҙмәттәшлекте (ПРИОРА-Магнит) ойоштороуҙа һәм уларҙың эшендә ҡатнаша.
2012 йылдың 13 ноябрендә Магнитогорск ҡалаһында вафат була. Ҡаланың һул яҡ ярындағы зыяратта ҡатыны эргәһендә ерләнә.

# Селиванов Игорь Андреевич
## Ғилми эшмәкәрлеге

260-тан ашыу фәнни эш, шулай уҡ 35 уйлап табыу таныҡлығы һәм Германияла, Бельгияла, Японияла бирелгән 5 патент авторы.

# Селиванов Игорь Андреевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* II дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» орден миҙалы.
* «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре» исеме.
Игорь Андреевич Селиванов йәшәгән йортҡа иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған.
# Лупсорка

Лупсорка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Унжа йылғаһының уң ярына тамағынан 8,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Лупсорка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200312110000009282
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000928
* Бассейн коды — 08.01.02.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Котельница (Меремша ҡушылдығы)

Котельница — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Меремша йылғаһының уң ярына тамағынан 7,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Котельница (Меремша ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300312110000015877
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001587
* Бассейн коды — 08.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Орфография

Орфогра́фия, дөрөҫ яҙыу (бор. грек. ὀρθογραφία, ὀρθός — «дөрөҫ» һәм γράφω — «яҙам» тигәндән) — яҙмала һүҙҙәрҙе һәм грамматик формаларҙы бер төрлө ҡулланыу. Шулай уҡ был бер төрлөлөктө тәьмин итеүсе ҡағиҙәләр тупланмаһы һәм ҡулланма тел белеменең шуның менән шөғөлләнеүсе киҫәге.
Орфография — лингвистиканың һүҙҙәрҙе дөрөҫ яҙыуҙы өйрәнеүсе киҫәге.
Бер төрлө яҙылыш өндәрҙе әйтеүҙәге шәхсән һәм диалектик үҙенсәлектәрҙе шымарта, ҡайтанан һорау мөмкин булмағанда был үҙ-ара аңлашыуға булышлыҡ итә.

# Орфография
## Орфографияның төҙөлөш принциптары

Орфография яҙма менән туранан-тура бәйле булғанлыҡтан, яҙма барлыҡҡа килеү тел орфографияһы төҙөлөшө принцибы формалашыуға төп йоғонтоно яһай. Боронғо яҙмалы һәм реформаға дусар булмаған (йә күптән дусар булмаған) телдәргә ҡарата яҙманың иҫке хәлен сағылдырыуы һәм тормоштан артта ҡалыуы тураһында әйтергә мөмкин (мәҫәлән, инглиз теле).

# Орфография
## Орфографияның төҙөлөш принциптары
### Морфологик принцип

Атап әйткәндә, рус теленә хас.
Морфема урын фонетик үҙгәрештәренә бәйһеҙ рәүештә гел бер төрлө яҙыла: голова́, го́ловы, голо́вка — һәр осраҡта «голов» аша бер төрлө яҙылыш, әммә әйтелеш төрлө. Шулай ҙа рус телендә морфологик принциптан тайпылыуҙар ҙа осраштыра. Мәҫәлән, «ё» хәрефе; төрлө сиратлашыуҙар.

# Орфография
## Орфографияның төҙөлөш принциптары
### Фонетик принцип

Белорус, серб, грузин, шулай уҡ башҡорт телдәренә хас.
Белорус теленә кирилл орфографияһы яҡынса 1907 йылда индерелә.
Яҙмала нәҡ әйтелеш, шул иҫәптән урын үҙгәрештәре лә сағыла, өндәрҙең морфемаларға бәйлелеге юҡ: галава́, гало́вы, галоўка (бел. ) — төрлөсә яҙыла, нисек яҙылһа, шулай әйтелә. Белорус орфографияһы һәм пунктуацияһының (2008 йыл 23 апрель сыҡҡан) яңы ҡағиҙәләре, мәҫәлән, ошондай яҙылышҡа күсергә тәҡдим итә: маёр, маярат, маянэз, раён, Нью-Ёрк.

# Орфография
## Орфографияның төҙөлөш принциптары
### Семантик принцип

Ҡытай теленә хас.
Яҙылыш әйтелешкә бер нисек тә бәйләнмәгән, ә семантиканы ғына сағылдыра.
Вьетнам телендә тәүҙә ошо принцип була, шунан фонетик принципҡа һәм латин яҙмаһына алмаштырыла.

# Орфография
## Башҡорт теленең орфографияһы

Башҡорт теленең орфографияһы фонетик принципҡа буйһона. 1939 йылда кириллицаға күскәндән һуң, БАССР Юғары Советы Президиумы Указы менән башҡорт теле фонетикаһына һәм грамматик төҙөлөшөнә яҡын булған башҡорт орфографияһы раҫлана. 1950 йылда башҡорт әҙәби теле орфографияһының яңы редакцияһы раҫлана 2019 йыл 24 декабрь архивланған.. 1981 йылда БАССР Юғары Советы Президиумы Ҡарары менән башҡорт әҙәби теле орфографияһына үҙгәрештәр һәм өҫтәмәләр индерелә.
# Ҡаҙ өмәһе

Ҡаҙ өмәһе- башҡорттарҙың йола байрамы. Көҙгөһөн ҡаҙҙарҙы салып йолҡоу өсөн үткәрелгән өмә. Ҡаҙ өмәһе – ул матур итеп аралашыу, күңел асыу, үзеңде күрһәтеү ҙә булып тора. Ҡаҙ мамығынан мендәр, түшәк, яҫтыҡтар яһайҙар, итенән аш-һыу өсөн бик һәйбәтләп файҙаланалар.
Башҡорт йәштәре ҡаҙ өмәһен айырыуса көтөп ала торған булғандар. Ҡаҙ өмәһен бигерәк тә ҡыҙҙар көтөп алған. Шунан ситтә ҡалмаҫ өсөн, улар бәпкәләре күп булған апайҙарға йәйҙән үк һүҙ һалып ҡуйғандар. Был ғаиләгә оҡшарға, ярарға тырышкандар. Йолҡонған ҡаҙҙарҙы көйәнтәгә аҫып ҡыҙҙар шишмәгә, һыу буйына мәкегә алып төшкәндәр. Шул һыуҙа ҡаҙҙарҙы йыуғандар. Ғәҙәттә, ҡурайҙар тағып, ҡыҙҙар менән бергә егеттәр ҙә шишмәгә төшкән. Ҡаҙҙарҙы йыуып ҡайтыуға, хужабикә ҡаҙ майында ҡоймаҡ, тәбикмәк бешереп, сәй әҙерләп көтөп торған.
Киске мәжлес тамамланғас, йортта йәштәр уйыны ойошторолған.
# Чахловка

Чахловка — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ветлуга йылғаһының һул ярына тамағынан 776 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Чахловка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400112110000040687
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004068
* Бассейн коды — 08.01.04.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Моргаушка

Моргаушка — Рәсәй йылғаһы. Сыуашстан биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/1939/64/41 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Моргаушка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цивиль йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга ҡушылдыҡтары Ҡуйылыһыу аралығында, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400412112100000230
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100023
* Бассейн коды — 08.01.04.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Вишляй

Вишляй — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Рязань өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Студенец йылғаһының уң ярына тамағынан 7,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Вишляй
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем, Цна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010200412110000028463
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002846
* Бассейн коды — 09.01.02.004
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Заксенхаузен (Тюрингия)

Заксенхаузен (Тюрингия) (нем. Sachsenhausen (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 363 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,85 км². Диңгеҙ кимәленән 250 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99439 һәм автомобиль коды — AP.
# Дмитриевский Вячеслав Иосифович

Дмитриев Вячеслав Иосифович (1902—1988) — совет ғалимы һәм ҡалаҡлы машиналар конструкторы.

# Дмитриевский Вячеслав Иосифович
## Биографияһы

Дмитриев Вячеслав Иосифович 1902 йылдың 30 июнендә Мәскәүҙә семье фортепьяно көйләүсе-мастер ғаиләһендә тыуған. 1925 йылда Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының профессор Н. Е. Жуковский исемендәге Хәрби-һауа академияһын тамамлай.
1930 йылға тиклем Үҙәк Аэрогидродинамика институтында (ЦАГИ), аҙаҡ (1988 йылға тиклем) Үҙәк авиация моторҙары төҙөү институтында (ЦИАМ) эшләй.
1930—1954 йылдарҙа бер үк ваҡытта С. Орджоникидзе исемендәге Мәскәү авиация институтында, профессор Н. Е. Жуковский исемендәге Хәрби-һауа инженер академияһында уҡыта.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Үҙәк авиация моторҙары төҙөү институты (ЦИАМ) менән бергә Өфөгә эвакуациялана. 1942—1943 йылдарҙа Өфө авиация институтының авиация двигателдәре конструкцияһы кафедраһы мөдире. 1938 йылда В. И. Дмитриевский Үҙәк авиация моторҙары төҙөү институты ғилми советының беренсе составына инә. 1940 йылда барлыҡ конструкторлыҡ һәм тикшеренеү эштәре буйынса В. И. Дмитриевскийгә диссертация яҡламайынса техник фәндәр докторы дәрәжәһе бирелә. 1941 йылда турбокомпрессорҙар эшләгәне өсөн Дәүләт премияһы бирелә. 1945 йылда ул профессор ғилми исеме ала. 1962 йылдан хаҡлы ялда, ләкин 1988 йылда вафат булғанға тиклем Үҙәк авиация моторҙары төҙөү институтында профессор-консультант сифатында эшләүен дауам итә. Вячеслав Иосифович Дмитриевский тыуған ил фәне һәм техникаһы тарихына ватан авиация двигателдәре төҙөү пионерҙарының береһе булараҡ инеп ҡала, ул поршенле һәм турбореактив авиация двигателдәре өсөн ҡалаҡлы машиналар төҙөүсе.

# Дмитриевский Вячеслав Иосифович
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Ленин ордены (16.9.1945)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1941)
* «Почёт Билдәһе» ордены
* миҙалдар
* Икенсе дәрәжә Сталин премияһы (1941) — турбокомпрессорҙар конструкцияларын һәм авиамоторҙар өсөн нагнетателдәр эшләгәне өсөн
* Өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы (1950) — моторҙар эшләү өлкәһендәге хеҙмәттәре өсөн
# Амангилдин Әхмәҙулла Ғөтләт улы

Амангилдин Әхмәҙулла Ғөтләт улы (рус. Амангильдин Ахмадулла Гудлатович; 1921 — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкы разведчигы. Гвардия кесе сержанты.

# Амангилдин Әхмәҙулла Ғөтләт улы
## Биографияһы

Әхмәҙулла Ғөтләт улы Амангилдин 1921 йылда БАССР-ҙың Көйөргәҙе районында тыуған.
1940 йылда Көйөргәҙе районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла.
Гвардия кесе сержанты Амангилдин Әхмәҙулла Ғөтләт улы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкы разведчигы булып хеҙмәт итә.
Әхмәҙулла Ғөтләт улы 1943 йылдың 1 октябренән 31 октябренә тиклем, бер ай буйына көсөргәнешле бәрелештәрҙә ҡатнаша һәм Уборка ауылы янындағы һуғышта яралана. 1944 йылдың 20 ноябрендә «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ була.
1945 йылдың 17 ғинуарында разведчиктар төркөмө немец һалдаттары төркөмө менән осраша. Тоҡанып киткән алышта Амангилдин разведчиктары 4 дошманды юҡ итә, 8 һалдатын әсирлеккә ала. Амангилдин Әхмәҙулла Ғөтләт улына Ҡыҙыл Йондоҙ ордены тапшырыла.

# Амангилдин Әхмәҙулла Ғөтләт улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1945)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1944).

# Амангилдин Әхмәҙулла Ғөтләт улы
## Хәтер

Амангилдин Әхмәҙулла Ғөтләт улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ның Көйөргәҙе районында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
# Панч Саровар

Индуизм теологияһе буйынса бөтәһе бергә Панч Саровар йә Панч-Саровар тейеп аталған биш иҙге күл бар: Маносаровар күле, Бинду Саровар, Нараян Саровар, Пампа Саровар һәм Пушкар Саровар күле. Был күлдәр тураһында шулай уҡ Шримад Бхагавата Пуранада әйтелә. Дүрт күл Һиндостанда, ә Маносаровар күле Тибетта, Кытайҙа.
| Саровар | Урынлашуы | Һурәте |
| Маносаровар күле | Тибет, Ҡытай | Манасаровар Күле |
| Бинду Саровар | Сиддһпур, Гөжарат | Бинду Саровар (Матругайя) |
| Нараян Саровар | Нараянсар, Гөжәрат | Нараян Саровар |
| Пампа Саровар | Хампи, Карнатака | Пампа Саровар |
| Пушкар Саровар | Аджмер, Раджастхан | Пушкар Саровар |
# Тимтома

Тимтома (Тинтома) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Келда йылғаһының уң ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 64 км.

# Тимтома
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000312103000041579
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004157
* Бассейн коды — 03.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Цея

Цея — Рәсәйҙәге йылға. Төньяҡ Осетия — Алания биләмәләрендә аға. Йылға Ардон йылғаһының һул ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Цея
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ардон йылғаһы . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07020000112108200003160
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200316
* Бассейн коды — 07.02.00.001
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Быстряна

Быстряна — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шуя йылғаһының һул ярына тамағынан 9,7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Быстряна
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400112110000042254
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004225
* Бассейн коды — 08.01.04.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кемери (милли парк)

Кемери милли паркы (латыш. Ķemeru nacionālais parks) — Латвияның милли паркы, уға 1997 йылда нигеҙ һалына. Паркҡа Кемер Ҙур һаҙлығы, Каниерис күле, Слоцен йылғаһы туғайы, Заля һаҙлығы көкөрт сығанағы (Йәшел), боронғо ҡитға ҡом түбәләре, яр буйы ҡом түбәләре менән ҡомло ҡырсынлыҡ һәм Валгум күле ҡарай..
Кемери милли паркының дөйөм майҙаны 382 км², ул Земгаль (күпселек өлөшө) һәм Видземда; фрагменталь рәүештә Елгав крайының Валгунд олоҫона ҡараған Юрмаланың көнбайышында, Энгур крайының Энгур, Смард, Лапмежцием олоҫтарында, Тукум крайының Джукст һәм Сламп олоҫтарында, Бабит крайының Сал олоҫонда урынлашҡан.
Парк территорияһы 38165 гектар ер биләй, шуның 1954 гектары Рига ҡултығына тура килә.
# Үрге Табога

Үрге Табога — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чижапка йылғаһының уң ярына тамағынан 449 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Үрге Табога
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010800112115200032175
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203217
* Бассейн коды — 13.01.08.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Лумпада-Яха

Лумпада-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Гыда йылғаһының уң ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 95 км.

# Лумпада-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300079068
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307906
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Таулы Ҡарабах (регион)

Таулы Ҡарабах йәки Таулы Ҡарабаҡ (әзерб. Dağlıq Qarabağ, әрм. Լեռնային Ղարաբաղ) — Әзербайжан территорияһында урынлашҡан регион. Ҙур өлөшө танылмаған Таулы Ҡарабах Республикаһы тарафынан контроль аҫтында тотола, ләкин Әзербайжан юрисдикцияһына күрә ул Әзербайжан ерендә урынлашҡан.

# Таулы Ҡарабах (регион)
## Атама

Таулы Ҡарабах башҡорт телендә «Таулы Ҡара Баҡса» һүҙенә тура килә. «Бах, баҡ, бағ (bağ)» төрки телдәрҙә «ҙур баҡса» тигән һүҙ, шунан Бағдад (Дан баҡсаһы) һүҙе сыҡҡан.
# Дёма Леонид Васильевич

Дёма Леонид Васильевич (18 июнь 1916 йыл — 17 декабрь 2004 йыл) — СССР хәрби летчигы. Бөйөк Ватан һуғышы яугире. Советтар Союзы Геройы. Гвардия майоры.

# Дёма Леонид Васильевич
## Биографияһы

Леонид Васильевич Дёма 1916 йылда Башҡорт АССР-ы Стәрлетамаҡ районының Михайловка ауылында тыуған. Урыҫ.
Магнитогорск ҡалаһында фабрика-завод уҡыу мәктәбен тамамлай (39-сы ПУ-нан һуң, һуңыраҡ 97-се профессиональ-техник училище). Комбинатта пар энергияһын файҙаланыу цехында слесарь-электрик була. Бер үк ваҡытта Магнитогорск аэроклубын тамамлай, ә 1934 йылда летчик-инструкторҙарҙың Ҡазан мәктәбен тамамлай. Бөйөк Ватан һуғышы башланғанға тиклем Силәбе аэроклубында инструктор булып эшләй.
Армияла — 1941 йылдың июленән. 1942 йылдан КПСС ағзаһы. Капитан, 112-се гвардия истребителдәр авиаполкы 10-сы гвардия истребителдәр авиадивизияһы 10-сы истребитель авиакорпусының һауа-уҡсылар хеҙмәтенең командиры ярҙамсыһы
1941 йылдың октябрендә Л. В. Дема Көнбайыш фронтта һуғыша. Ул төнгө У-2 бомбардировщигы командиры итеп тәғәйенләнә. Был самолетта 95 хәрби осош яһай. Фашист ғәскәрҙәре тылына рейд яһаған Генерал П. А. Беловтың төркөмөнә боеприпастар һәм аҙыҡ-түлек ташый. 38 яралы һалдат һәм командирҙы алып сыға. Дошман ғәскәрҙәрен һәм хәрби техникаһын бомбаға тотоу өсөн осоштар яһай. Әммә ул осоусы-истребитель булғас ҡына уның таланты бөтә ҡеүәтендә күренә.
1944 йылдың 1 июленә 273 хәрби осош яһай, 38 һауа һуғышында шәхсән 17дошман самолетын бәреп төшөрә. Ауыр яранан һуң, У-2 самолетына әйләнеп ҡайта, ә һуғыш аҙағында тағы истребитель була, ләкин хәрби иҫәпте инде арттыра алмай.
Һуғыштан һуң Магнитогорск аэропортында диспетчер булып эшләй. Халактыр авиаотряды командиры була (Петропавловск-Камчатский ҡалаһы).
2004 йылда вафат була. Уң яҡ яр буйы зыяратында ерләнгән.

# Дёма Леонид Васильевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Советтар Союзы Геройы (26.10.1944);
* Ленин ордены;
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (06.03.1943);
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (26.06.1944)
* Беренсе дәрәжә Ватан һуғышы ордены (05.06.1943);
* Икенсе дәрәжә Ватан һуғышы ордены (06.04.1985);
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (11.04.1942).
* Осоу ҡаҙаныштары тәреһе (АҠШ).

# Дёма Леонид Васильевич
## Хәтер

* Еңеүҙең 55 йыллығын байрам итеү йылында Магнитогорск оборона йортона Советтар Союзы Геройы Л. В. Дема исеме бирелә һәм мемориаль таҡтаташ ҡуйыла.
* 2005 йылдың 5 ноябрендә ҡала башлығы Е. Карпов һәм «ММК» асыҡ акионерҙар йәмғиәтенең директорҙар кәңәшмәһе рәйесе урынбаҫары А. Морозов Геройҙың ҡатыны Вера Дмитриевна Демаға РФ-ның юғары йәмәғәт наградаһын — «Рәсәйҙең иң яҡшы кешеләре» энциклопедияһын һәм иҫтәлекле миҙал тапшыра.
# Вылъювож

Вылъювож — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Вылъю йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Вылъювож
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000071552
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103007155
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0