yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Атаман йорто (Новочеркасск)

Атаман йорто — Ростов өлкәһе Новочеркасск ҡалаһы, Мәскәү урамы, 19-сы һанлы йорт адресы буйынса урынлашҡан мәҙәни мираҫ объектты, ХХ быуат архитектура ҡомартҡыһы.

# Атаман йорто (Новочеркасск)
## Тасуирлама

Йорт 1907 йылда төҙөлгән. 1915 йылдағы документтарҙа был бина «Атаман йорто» тип йөрөтөлә. Новочеркасск ҡалаһындағы Атаман һарайы атамандарҙың рәсми резиденцияһы булған, улар был бинала күп ваҡыттарын эш өҫтөндә үткәргән, шулай уҡ уларҙың шәхси ихтыяждары өсөн дә бина кәрәк булған. Ошондай ихтяждарға яуап булған ҡоролма Мәскәү урамы, 49-сы һанлы йорт булған.
Йорт төҙөү стиле — модерн. Фасадты биҙәүҙә проект авторы баштан уҡ орнаменттар менән файҙалана. Күркәм ҡунаҡ күтәрмәһе бинаның үҙәгенән ситкәрәк ҡуйылған һәм ул рустовкалы көмбәҙ формаһында, тәҙрәләре ярым түңәрәк формаһында, уларҙың сиктәрендә үҫемлек рәүешендәге биҙәктәр урынлашҡан. Ҡунаҡ күтәрмәһе ишеге киң кәрниз ҡуйылған аттик менән тамамлана. Йорттоң уң һәм һул өлөшөндәге тәҙрәләрҙең һаны төрлөсә, уларҙы үрелгән орнамент биҙәп тора. Тимер япма йортто биҙәй, ә йорт ҡапҡаһы атаман йортон Кирюнин йортонан айырып тора.
Йортто төҙөгәндә участкала төрлө стилдәге ике ҡапҡа булдырылған. Беренсеһендә горизонталь һәм вертикаль һыҙыҡтар, ә икенсе осраҡта — кәкре һыҙат ҡулланылған. Һуғыш тамамланғандан һуң, 1940-сы йылдарҙа был йортта Новочеркасск гарнизон начальнигының фатиры булған. Был йортта граждандар һуғышы геройҙары Е. И. Кофтюх һәм С. С. Вострецов йәшәгән. Йорт архитектура ҡомартҡыһы һәм мәҙәни мираҫ объекты булып иҫәпләнә. 1992 йылдан алып йорт архитектура ҡомартҡыһы тип таныла һәм закон менән һаҡлана. XХI быуатта был бинала балалар баҡсаһы эшләй.
# Кесе Вьюк (Вьюк ҡушылдығы)

Кесе Вьюк — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вьюк йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Кесе Вьюк (Вьюк ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100001280
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100128
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Айран

Айра́н (әзерб. Ayran, әрм. Այրան, ҡарас.-балҡ. Айран, башҡ. Айран, болг. Айрян, ҡаҙ. Айран, ҡырғ. Айран, татар. Әйрән, төр. Ayran, төркм. aýran, үзб. Ayron, cыу. Уйран) — төрки, Төньяҡ һәм Көнньяҡ Кавказ, Балҡан ярымутрауы халыҡтарының ҡатыҡ йәки кефир нигеҙендә яһалған әсе һөт продукты. Төрлө телдәрҙә һәм төрлө халыҡта айрандың атамаһы һәм әҙерләү технологияһы айырыла, әммә уның әсе һөт бактерияһынан эшләнгән һөт продукты булыуы дөйөм булып тора. Шул уҡ ваҡытта, ултыраҡ халыҡтарҙа ул шыйыҡ һәм һыуһын ҡандырыу өсөн тәғәйенләнгән, ә күсмә халыҡта – һаҡлау һәм юлда алып йөрөүгә уңайлы булһын өсөн ҡуйы була. Әммә, һыуһын ҡандырыу өсөн ҡуйы айранды һыу, ҡымыҙ йәки һөт менән ҡатыштырырға кәрәк. Айрандың бындай төрө суусаб]]/[[Чалоп|чалап/шалап, тип атала һәм төрлө майлылыҡта була.

# Айран
## Составы һәм микробиологияһы

Традицион айран һыйыр һөтөнә һыу, тоҙ ҡушып эшләнә. Ҡайһы бер ваҡыттарҙа һыйыр һөтө урынына һарыҡ йәки кәзә һөтө лә файҙаланыла. Lactobacillus delbrueckii subsp. bulgaricus|болғар таяҡсаһы һәм Streptococcus thermophilus әсеткеһенән әҙерләнә. Ғәҙәттә айран 94% һыуҙан, 1,2—1,5% майҙан, 1,7% аҡһымдан һәм 0,75% һөт кислотаһынан тора. Болғар айраны юғары, 1,16%-ҡа тиклем әселеккә эйә. Тәү башлап әсетеү өсөн яңы тыуған быҙауҙың ҡарыны файҙаланыла. Бының өсөн ҡарынды тоҙлайҙар һәм киптерәләр. Айран әсегәс, килеп сыҡҡан әҙер әсәмлекте лә әсетке итеп файҙалана башларға мөмкин.

# Айран
## Ултыраҡ халыҡтарҙың айраны

Эсемлектең үҙенсәлеге булып, уны әҙерләгәндә ҡатыҡҡа ҡайнап һыуынған һыу, шишмә һыуы йәки минераль һыу ҡушып болғау һәм боҙ киҫәге һалыу тора.

# Айран
## Күсмә халыҡтарҙың айраны

Айранды һөттө әсетеү юлы менән эшләйҙәр. Урта быуаттарҙа эйәргә тағылған күн турһыҡҡа әсетке менән һөт ҡойғандар, хәҙер иһә әсетке өҫтәлгән һөттө йылы урынға ҡуялар. Асыҡҡанды баҫыу өсөн айранды нисек бар шулай, ә һыуһынды ҡандырыу өсөн уға һыу, һөт йәки ҡымыҙ ҡатыштырып эсәләр. Сәнәғәттә етештерелгән айран традицион ысул буйынса турһыҡта йәки өйҙә эшләнгән айранға ҡарағанда шыйығыраҡ консистенцияла була. Айрандан һөҙмә тигән продукт та эшләйҙәр. Ә инде һөҙмәгә тоҙ ҡушып, ышыҡта киптереп ҡорот әҙерләйҙәр.

# Айран
## Айран, ҡатыҡ һәм чалап/шалап

Әгәр ултыраҡ халыҡтарҙың ҡатығы консистенцияһы буйынса күсмә халыҡтарҙың айранына оҡшаһа, күсмә халыҡтарҙың ҡатығы тағы ла ҡуйыраҡ була. Чалоп/шалап һүҙе менән күсмә халыҡтарҙың эсеү өсөн шыйыҡландырылған айраны атала.

# Айран
## Сәнәғәт етештереүе

Советтар Союзында айранды тәүге тапҡыр сәнәғәттә етештереү технологияһы XX быуаттың 70-се йылдарында, төбәк документтары буйынса Ставрополь крайында, Үзбәкстанда, Әзербайжан республикаһында барлыҡҡа килә. 90-сы йылдарҙа “тан” һәм айран етештереү башлана. 1999 йылда был продуктҡа Бөтә Рәсәй техник шарттар булдырыла. Төньяҡ Кавказдың көньяҡ төбәктәрендә, сама менән 10-15 завод айран етештерә, дөйөм Рәсәй буйынса бындай предприятиелар тиҫтәләрсә.
# Кастрокаро-Терме-э-Терра-дель-Соле

Кастрокаро-Терме-э-Терра-дель-Соле (итал. Castrocaro Terme e Terra del Sole) — Италия коммунаһы. Был коммуна Эмилия төбәгендәге-Романья, Форли-Чезен провинцияһында урынлашҡан.
Халҡы 6504 кеше тәшкил итә (2008 йыл мәғлүмәттәре буйынса), халыҡ тығыҙлығы 167 кеше/км². Коммуна 39 км² майҙанды биләй. Был коммунала термаль һыуҙар сығанаҡтары бар, улар кешеләрҙе бальнеологик ысул менән дауалау өсөн ҡулланыла.Коммунаның мэры- Франческа Метри. Почта индексы — 47011. Телефон коды — 0543.
Коммунаның абруйлы ҡурсалаусы-яҡлаусыһы — святитель Николай Мирликийский, байрамы — 6 декабрь (Castrocaro Terme) һәм Фәләстин Кесарийынан изге Репарата (Terra del Sole).

# Кастрокаро-Терме-э-Терра-дель-Соле
## Коммуна хакимиәте

* Телефон: 0543 767136*e Terra Comune Castrocaro di Sito istituzionale Terme del del Sole
* Электрон почта: serviziaicittadini@comune.castrocarotermeeterradelsole.fc.it
* Рәсми сайт: http://www.comune.castrocarotermeeterradelsole.fc.it/
# Кайсы

Кайсы — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иртыш йылғаһының уң ярына тамағынан 1063 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Кайсы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010100312115300008021
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115300802
* Бассейн коды — 14.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Вотка

Вотка — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Башҡортостан Республикаһы, Удмурт Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/329/35 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 66 км.

# Вотка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Воткин ГЭС-ынан Түбәнге Кама ГЭС-ына тиклем, Беүә (башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклемна тиклем), Иж, Ыҡ Ағиҙел йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101412111100015564
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101556
* Бассейн коды — 10.01.01.014
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Үс алыусылар: Альтрон дәүере

«Үс алыусылар: Альтрон дәүере» (ингл. Avengers: Age of Ultron) — фантастик нәфис фильм, «Marvel Comics» нәшриәтендәге комикстарға нигеҙләнгән һәм «Marvel» сериялының ун беренсе фильмы.
Рәсәйҙәге премьера 3D һәм IMAX 3D форматтарында2015 йылдың 23 апрелендә үтте. Сериалдың дауамы булған ике фильм — «Үс алыусылар: Сикһеҙлек һуғышы. 1-се бүлек» и «Үс алыусылар: Сикһеҙлек һуғышы. 2-се бүлек» — экрандарға 2018 һәм 2019 йылдарҙа сығасаҡ.
# Оло Валай

Оло Валай — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Берёзовая йылғаһының һул ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Оло Валай
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100006130
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100613
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Кесе Коен

Кесе Коен — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Коен йылғаһының уң ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Кесе Коен
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200512115200005234
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200523
* Бассейн коды — 13.01.02.005
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Герой-пионерҙарға һәйкәл (Каменск-Шахтинский)

1967
Герой-пионерҙарға һәйкәл — Ростов өлкәһенең Каменск-Шахтинский ҡалаһында 1967 йылдың 2 ноябрендә Карл Маркс проспектындағы Пионерҙар скверына ингән урында «Герой-пионерҙарға» һәйкәл-стела асыла.

# Герой-пионерҙарға һәйкәл (Каменск-Шахтинский)
## Тарихы һәм һүрәтләнеше

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында (1942 йылдың 19 июленән 1943 йылдың 13 февраленә тиклем) Каменск фашистар ҡулында була. Гитлерсылар ҡалала башбаштаҡлыҡ ҡыла, урындағы халыҡты талай, үлтерә. Оккупация ете ай дауам итә. Ҡаланы немец илбаҫарҙарынан азат итеүҙә уҡыусылар ҙа ҡатнаша. Каменскийҙы азат итеү 1943 йылдың ғинуарында башлана, ҡалала ҡаты һуғыштар бара.
1943 йылдың 20 ғинуарында Ҡыҙыл Армияның алдынғы частары Каменскийға яҡынлаша. Балалар һәм өлкәндәр совет яугирҙарын ҡыуанып ҡаршы ала. Уҡыусылар ҡыҙылармеецтарға дошман һалдаттары, танкылары һәм орудиеһы урынлашҡан урындар тураһында һөйләй. Совет ғәскәрҙәре төркөмө һаны ҙур булмай, пехотаға ике танк ярҙам итә. Ҡыҙыл армия яугирҙары ҡалана азат итә алмай. Алыш тамамланыу менән немеецтар һәм полицайҙар каратель акциялары уҙғара. Фашистар рәттән бөтә үҫмерҙәрҙе, хатта 8-9 йәшлек малайҙарҙы ла ҡулға ала. Немецтар уларҙан ҡаты яза ҡулланып һорау ала, әммә ҙур һуғыштың бәләкәй геройҙары дошманға бер һүҙ ҙә әйтмәй, Тыуған еренә тоғро ҡала. Һорау алғандан һуң фашистар һәм полицайҙар малайҙарҙы хәҙерге 12-се гимназияның подвалында ата. Икенсе мәғлүмәттәр буйынса, уларҙы Новоселевская (хәҙер Щаденко) урамы ашаһындағы, хәҙерге Гагарин исемендәге парк территорияһындағы йортта аталар. Ҡырҡтан ашыу уҡыусы һәләк була, улар хөрмәт менән ерләнә.
Каменск-Шахтинский ҡалаһы немец баҫҡынсыларынан өс аҙнанан һуң азат ителә. 1967 йылдың 2 ноябрендә үҙәк ҡала скверында һәләк булған балаларҙың исемдәрен күрһәтеп, Герой-пионерҙарға һәйкәл асыла. Улар хөрмәтенә урамдарҙың береһенә, 1973 йылда Линейная урамына, Герой-пионерҙар урамы исеме бирелә.
Һәйкәл авторы — Каменск рәссамы Анатолий Григорьевич Деркунский. Стелаға геройҙарҙың исемдәре — Бабков В., Блинов Г. Ф., Бервенев Г. П., Выриков А. П., Глуховской И. К., Герловский А. Ф., Донченко С. В., Дробовач И. П., Захарченко. Н., Иванов С. А., Крамаров В. Ф., Д. Крамаров . Ф., И. Кучеров, Красников М. Ф., З. Кочетова, Купреченков И. Д., Ланин О. В., Миньков Б. Г., Новойдврский И. П., Новиков Н., Панфилов И., Ю. Ревин , И, И. Руденко, М. Стахиев . А., Славин В. А., Сливин Б. А., Сучилин М. А., Хапричков Ю. И., Хитайленко В. С., Чепелев Н. М., Чепелев В. М., Чумаков Ю., Шачнев А. Г., Яковлев П. Д., Яровенко Ю. Д. яҙылған.
1996 йылда һәйкәл реконструкциялана.
# Пятомбойю

Пятомбойю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Колвавис йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 70 км.

# Пятомбойю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000072252
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103007225
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Һалдат күле (Өфө)

Һалдат күле — Өфө ҡалаһындағы күл. Ҡаланың Совет районының И. Яҡутов исемендәге паркында урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге 160 метр.
Һалдат күле карст килеп сығышлы һәм ер аҫты һыу сығанаҡтары менән туҡлана. Аҡсағыл балсығынан торған боронғо карст соҡороноң ситке өлөшөндә урынлашҡан. Күл кимәле йыш ҡына кәмегәнлектән, уның аҫтында тағы ла бер, ер аҫты күле бар тигән фекер йәшәй. Һыу өҫтө диаметры 250 м тәшкил итә.

# Һалдат күле (Өфө)
## Исеменең килеп сығышы

Күл атамаһының килеп сығышының бер нисә фаразы бар. Фараздарҙың береһе — әкиәткә оҡшаған легенда буйынса, бер мәл күл эргәһенән тишек итекле һалдат үтеп барған. Күл янында кемдеңдер өр-яңы итектәре ятҡанын күреп ҡала һәм уны кейеп ала. Ә итектәр уны күлгә алып китәләр. Икенсе фараз буйынса, Өфө госпиталдәрендә дауаланыусы Беренсе донъя һәм Бөйөк Ватан һуғышы һалдаттары күл буйында ял иткәндәр, шуға күрә күл шулай аталған (шулай уҡ кеше ышанмаҫлыҡ легенда ла бар, йәнәһе күлгә һалдаттарҙың ҡырҡылған аяҡтарын ташлағандар). Әммә иң дөрөҫ тип һаналған фараз буйынса, ҡасандыр күл эргәһендә Һалдат баҡсаһы булған (ул урында хәҙер Яҡутов паркының көньяҡ өлөшө урынлашҡан). Йәшелсәгә һыу ҡойоу өсөн күл һыуы ҡулланылған. Ошонан сығып күлгә Һалдат күле тигән исем ҡушылған.

# Һалдат күле (Өфө)
## Тарихы

Күл XIX быуат уртаһы карталарында уҡ билдәләнгән булған.
1904 йылда Һалдат күле эргәһендә парк төҙөлә. Оҙаҡламай ул күлде уратып ала. 1930-сы йылдарҙа күл таҙартыла һәм матурлана, унда тәүге тапҡыр кәмәләрҙә йөҙөү ойошторола. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында тепловоздарҙы ремонтлау заводы клубында (хәҙер ул тимер юлсыларҙың мәҙәниәт йорто) госпиталь урынлаша.
Совет осоронда күлгә «Комсомол» исеме бирелә, ләкин был исем күлгә йәбешмәй һәм бөтөнләй телгә алынмай. Күлдең төньяҡ өлөшөндә 1990-сы йылдарға тиклем торба урынлашҡан була, уның аша күлгә һыу бирелә. Һыу биреү туҡтатылғандан һуң, күлдә һыу кимәле байтаҡҡа кәмей, ул һайыға, ҡыуаҡтар һәм үлән баҫа.

# Һалдат күле (Өфө)
## Күл бөгөн

Күлдә балыҡтар бар, унда өйрәктәр, аҡсарлаҡтар, йәшәй. Күл бысраҡтан һәм сүп-сарҙан таҙартылһа ла, йәй көндәрендә унда һыу инеү һаман тыйыла, әммә ҡыш көнө күлдә «морждарҙың» һыу инеүе ойошторола. Күлдә кәмәләрҙе һәм катамарандарҙы ҡуртымға биреү яйға һалынған, 20 метрға тиклем бейеклеккә урғылыусы фонтандар төҙөкләндерелгән, балалар аттракционы эшләй. Яр буйында йәйге кафе эшләй.
# Малын

Малын (укр. Малин) — Украинаның Житомир өлкәһендәге өлкә әһәмиәтендәге ҡала, Малын районының административ үҙәге.
2018 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 26 204 кеше йәшәй.
# Чарка (Пеша ҡушылдығы)

Чарка — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Пеша йылғаһының уң ярына тамағынан 182 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.

# Чарка (Пеша ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000054202
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005420
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Бокштадт

Бокштадт (нем. Bockstadt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 293 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,8 км². Диңгеҙ кимәленән 425 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98673 һәм автомобиль коды — HBN.
# Унтеркац

Унтеркац (нем. Unterkatz) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 418 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,83 км². Диңгеҙ кимәленән 400 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98634 һәм автомобиль коды — SM.
# Песочня (Пополта ҡушылдығы)

Песочня — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пополта йылғаһының уң ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Песочня (Пополта ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010100412110000021252
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002125
* Бассейн коды — 09.01.01.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сол Хутты-Яха

Cол Хутты-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Хутты-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.

# Сол Хутты-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300070257
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307025
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Олема

Олема — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вашка йылғаһының һул ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Олема
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000048273
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004827
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# 1795 йыл

II мең йыллыҡ :
XVI быуат — XVII быуат — XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат :
Хронологик таблица :
1795 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1795 MDCCXCV |
| Юлиан стилендә | 1794—1795 (12 ғинуардан) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2547—2548 (2 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7303—7304 (12 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5555—5556 ה'תקנ"ה — ה'תקנ"ו |
| Мосолман календары | 1209—1210 |
| Боронғо әрмән календары | 1244 ԹՎ ՌՄԽԴ |
| Ҡытай календары | 4491—4492 甲寅—乙卯 синий тигр — синий заяц |
| Эфиопа календары | 1787—1788 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 1851—1852 |
| - Шака самват | 1717—1718 |
| - Кали-юга | 4896—4897 |
| Иран календары | 1173—1174 |
1795 йыл — кесаҙна көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
# Бөркөт (Уй ҡушылдығы)

Беркут — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе, Ырымбур өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Уй йылғаһының уң ярына тамағынан 209 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Бөркөт (Уй ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, Увелька йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500212111200001178
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200117
* Бассейн коды — 14.01.05.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Һөйәрғол Яманаев

Һөйәрғол Яманаев (тыуыу һәм вафат булыу датаһы билдәһеҙ) — Емельян Пугачев етәкселегендәге 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, полковник.

# Һөйәрғол Яманаев
## Мәғлүмәт

Һөйәрғол Яманаев — Иҫәт провинцияһы башҡорто. 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы етәксеһе Емельян Пугачевтың дипломаты, илсеһе.
1774 йылдың май айында егерме башҡорттан торған делегация (Үтәп Яратҡолов, Сығыр Иләймәнов һәм башҡалар) Емельян Пугачев тарафынан Урта Йөҙ ханы Аблайға һөйләшеп килешеүгә ебәрелә. Улар күтәрелеш өсөн хәрби ҡоралдар һорарға тейеш булалар. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
# Хәлит (исем)

Хәлит — башҡорт ир-ат исеме.

# Хәлит (исем)
## Этимология

Хәлит исеме башҡорт теленә ғәрәптәрҙән килеп ингән. Мәңгелек, ғүмерлек; дуҫ тигәнде аңлата.

# Хәлит (исем)
## Билдәле кешеләр

Фәтихов Хәлит Шәйех улы (20 март 1958 йыл) — Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы баянсыһы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2004).
Ғайсин Хәлит Ғәлиәхмәт улы (декабрь 1920 йыл) — Башҡорт АССР-ы мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы, СССР-ҙың мәғариф отличнигы, РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы, «Маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән, Хеҙмәт һәм Бөйөк Ватан һуғышы ветераны.
Хәлит Дәүләтов (1785 йыл — ?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Бикмөхәмәтов Хәлит Абдулсамат улы (17 апрель 1954 йыл) — инженер-механик, хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1993 йылдан «Востокнефтезаводмонтаж» акционер компанияһының генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының III һәм IV саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2019).
Хосаев Хәлит Сәйет (әзерб. Xocayev Xalid Sәid; 1888 йыл — 1937 йыл) — үзбәк-әзербайжан тел белгесе, төркиәтсе, әзербайжан телен латин алфавитына күсереүҙә ҙур роль уйнай.

# Хәлит (исем)
## Фамилия

Хәлитов Бәхтейәр Әсфәндиәр улы (7 ғинуар (1942 йыл) — башҡорт шағиры, ғалим-иҡтисадсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2005 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Хәлитова Сәмәрә Әхәт ҡыҙы (5 сентябрь 1960 йыл) — уҡытыусы, спортсы. Гер күтәреү буйынса 5 тапҡыр донъя чемпионы, Гиннесс рекордтар китабына индерелгән.

# Хәлит (исем)
## Ауылдар

Хәлит — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы ауылы. Хәлит ауыл биләмәһенең үҙәге.
Хәлит (рус. Халитова) — Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы башҡорт ауылы, Яратҡол ауыл биләмәһенә керә.