yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Андреева (Орловка ҡушылдығы)

Андреева — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Орловка йылғаһының һул ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Андреева (Орловка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010600112115200026514
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202651
* Бассейн коды — 13.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Герхожан-Су

Герхожан-Су — Рәсәйҙәге йылға. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Баксан йылғаһының уң ярына тамағынан 124 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Герхожан-Су
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баксан, Черек йылғаһыҙ . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07020000712108200004574
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200457
* Бассейн коды — 07.02.00.007
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Изотова Татьяна Алексеевна

Изотова Татьяна Алексеевна (14 май 1947 йыл) — Башҡорт АССР-ы ХII саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты (1991—1995), «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.

# Изотова Татьяна Алексеевна
## Биографияһы

Татьяна Алексеевна Изотова 1947 йылдың 14 майында Өфө ҡалаһында тыуған.
1962-1964 йылдарҙа Өфөлә һөнәри-техник училищела уҡый.
Хеҙмәт юлын төҙөлөш тресында башлай, унда мастер булып эшләй, артабан Өфө электр лампалары етештереү заводына эшкә күсә.
1970 йылдан хеҙмәт эшмәкәрлеген «Башнефтезаводстрой» проект-төҙөлөш берекмәһендә дауам итә.
1990 йылда Башҡорт ССР-ының Конституция комиссияһы ағзаһы итеп һайлана
1991 йылда Башҡорт АССР-ы ХII саҡырылыш Юғары Советына Өфө ҡалаһы Орджоникидзе районының 55-се округынан халыҡ депутаты итеп һайлана. БАССР Юғары Советының ХII саҡырылышында Ҡатын-ҡыҙҙар эштәре, ғаиләне, әсәлекте һәм балалыҡты һаҡлау комиссияһы ағзаһы була..
Был саҡырылыш - тарихи саҡырылыш була, сөнки тап ул республиканың статусы үҙгәреүе, «Башҡортостан Республикаһы» тип атала башлауы тураһында закон ҡабул итә, яңы дәүләт органдары барлыҡҡа килә. Республиканың Юғары Советы тарихы ошо саҡырылышта туҡтай. Башҡортостан Республикаһының берҙән-бер юғары вәкәләтле һәм закон (ҡанун) сығарыу дәүләт органы тип Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай иғлан ителә.

# Изотова Татьяна Алексеевна
## Ғаиләһе

Изотова Татьяна Алексеевна бер ул тәрбиәләп үҫтергән .
# Федотов Владимир Валентинович

Федотов Владимир Валентинович (12 июнь 1966 йыл) — СССР һәм Рәсәй футболсыһы, тренер.

# Федотов Владимир Валентинович
## Биографияһы

Влади́мир Валенти́нович Федо́тов 1966 йылдың 12 июнендә Свердловск өлкәһенең Түбәнге Һырға районының Михайловск ҡалаһында тыуған.

# Федотов Владимир Валентинович
## Карьераһы

Уйын карьераһының күп өлөшөн Свердловск/Екатеринбург "Уралмаш"ында үткәрә (һуңғы сезонда — "Урал"да), Юғары лигала клуб үткәргән биш миҙгел рәттән команданың төп уйынсыһы була. Юғары кимәлдәге һәм Саратовтың "Сокол"ы өсөн уйнағанда яҡшы уйынсы булыуын раҫлай.
Уйынсы карьераһын тамамлағандан һуң, «Урал»ға тренер эшенә күсә. Оҙаҡ йылдар Александр Побегалов менән бергә эшләй, Побегаловтың отставка һорап яҙған ғаризаһынан һуң баш тренер вазифаһын башҡара. 2009 йылдың 16 июленән 2010 йылдың май айына тиклем рәсми рәүештә Екатеринбург клубына етәкселек итә. Шунан һуң клубтың тренер-селексыһы була. 2011 йылдың 12 ғинуарынан «Металлург-Кузбасс» клубына етәкселек итә. Уны беренсе дивизионға сығара, артабан команданы турнирҙа ҡалдыра (15-се урын), ләкин клуб, финанс-ойоштороу проблемалары арҡаһында, класлығын түбәнәйтә. 2013 йылдың 16 июнендә клубтан китә 2015 йылдың беренсе яртыһында — Каменск-Уральскийҙың өлкә кимәлендә сығыш яһаған Синара һәүәҫкәр футбол клубының баш тренеры. 2015 йылдың 28 июненән 2017 йылдың 5 июненә тиклем «Газсы/Ырымбур» клубының тренер штабында, 14 августан Мәскәү "Арарат"ында эшләй. Ике көндән һуң клубтан китә. 17 августа «Ырымбур» футбол клубының баш тренеры итеп тәғәйенләнә. «Ырымбур»ҙы 13-сө урындан (клуб 2017/2018 йыл беренселегенең һигеҙ турынан һуң биләгән урыны) беренсе урынға сығара, уны Премьер-лигаға индерә.

# Федотов Владимир Валентинович
## Карьераһы
### Ҡаҙаныштары
#### Уйынсы булараҡ

* Беренсе дивизион еңеүсеһе: 2000 («Сокол»)
* Интертот о Кубогы ярымфиналисы: 1996 («Уралмаш»)

# Федотов Владимир Валентинович
## Карьераһы
### Ҡаҙаныштары
#### Баш тренер булараҡ

* Икенсе дивизион еңеүсеһе («Восток» зонаһы): 2011/12 («Металлург-Кузбасс»)
* Футбол милли лигаһы Беренселеге еңеүсеһе: 2017/18 («Ырымбур»)

# Федотов Владимир Валентинович
## Карьераһы
### Ҡаҙаныштары
#### Тренер булараҡ

* Футбол милли лигаһы Беренселеге еңеүсеһе: 2015/16 («Ырымбур»)
# Лена (исем)

Логотип Викисловаря      Викиһүҙлектә мәҡәлә бар      «Лена (исем)» :
Лена (рус. Лена) — яңы һүҙҙәр башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме.

# Лена (исем)
## Этимология

1. Лена йылғаһы исеменән 2. Елена исеменән ҡыҫҡартып яһалған
1) Себерзәге иң ҙур йылға исеменән (эвенк тен лендә ллена (елюена) йылға тин гәнде аңлата. Октябрь революн цияһына ҡәҙәрге тарихта Лена ваҡиғаларына бәйле килеп сыҡҡан яны исем; 2) Елена тигән рус исеменән ҡыҫҡартылған — Саттаров Г. Ф. Татар исемнәре сүзлеге. Казан, 1981. 119-сы б.

# Лена (исем)
## Билдәле кешеләр

* Абдрахманова Лена Абдулбарый ҡыҙы (10 июнь 1971) — журналист, Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (2010).
* Ирназарова Лена Фазулла ҡыҙы — Башҡортостандың атҡаҙанған артисы
* Карамова Лена Мирза ҡыҙы (6 февраль 1939) — ғалим-табип-профпатолог, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының ағза-корреспонденты (1991)
* Кашапова Лиана Мәҙһәм ҡыҙы- Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының балет труппаһы, балет төркөмөнөң концертмейстерҙар
* Садиҡова Лена Бинйәмин ҡыҙы, ижади псевдонимы Иҙелбикә (18 август 1930) — яҙыусы.
* Сәйәхова Лена Ғәле ҡыҙы (1 ноябрь, 1931, БАССР‑ҙың Дәүләкән районы Бик‑Ҡарамалы ауылы) — тел белгесе, педагог‑методист, педагогия фәндәре докторы (1983)
* Ғәйнанова Лена Рәшит ҡыҙы (1935) — Татарстан Республикаһы Фәндәр Академияһының өлкән ғилми хеҙмәткәре, фән кандидаты
# Дёблиц

Дёблиц (нем. Döblitz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 189 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,24 км². Диңгеҙ кимәленән 94 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6198 һәм автомобиль коды — SK.
# Ваһапов Роберт Фәнил улы

Ваһапов Роберт Фәнил улы (18 март 1959 йыл, БАССР-ҙың Стәрлебаш районы, Стәрлебаш ауылы) — сәнәғәт һәм дәүләт эшмәкәре. Подполковник (2010). Иҡтисад фәндәр кандидаты (2003), Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (2010), Рәсәй Федерацияның почетлы машина эшләүсеһе (2014).

# Ваһапов Роберт Фәнил улы
## Биографияһы

Роберт Фәнил улы Ваһапов 1959 йылдың 18 мартында БАССР-ҙың Стәрлебаш районы Стәрлебаш ауылында тыуған.
1981 йылда Өфө авиация институтын тамамлай, инженер-механик. 2003 йылда «Бәләкәй эшҡыуарлыҡҡа муниципаль ярҙам: Башҡортостан Республикаһы өлгөһөндә» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1981 йылда Өфө авиация институтында инженер булып эшләй.
1981-1984 йылдарҙа - ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты студенттарҙың төҙөлөш отряды өлкә штабы комиссары, командир урынбаҫары.
1984-1986 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә.
1986-1987 йылдарҙа "Гидравлика" Өфө акционерҙар йәмғиәтендә мастер булып эшләй.
1987-1992 йылдарҙа - СССР Дәүләт именлеге комитеты хеҙмәткәре.
1992-1996 йылдарҙа - «Оргтехника» Башҡорт производство берекмәһенең «Эталон-сервис» фәнни-производство фирмаһы директоры урынбаҫары, директоры.
1996-1997 йылдарҙа - Дәүләт проект-конструкторлыҡ технологик бюроһы директоры.
1997-1998 йылдарҙа - Өфөнөң "Эталон" тәжрибә заводы директоры.
1998-2003 йылдарҙа - бүлек начальнигы; тышҡы иҡтисади бәйләнештәр һәм сауҙа министры урынбаҫары; сәнәғәт, тышҡы бәйләнештәр һәм сауҙа министры урынбаҫары; Башҡортостан Республикаһы сәнәғәт министрының беренсе урынбаҫары.
2003-2005 йылдарҙа - «Витязь» Ишембай транспорт машиналары эшләү заводы асыҡ акционерҙар йәмғиәте директоры.
2005 йылда - Башҡортостан Республикаһының иҡтисади үҫеш һәм сәнәғәт министры урынбаҫары.
2005-2006 йылдарҙа - «Башҡортостан яғыулыҡ компанияһы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте президенты.
2006-2007 йылдарҙа - Башҡортостан Республикаһының иҡтисади үҫеш һәм сәнәғәт министры урынбаҫары.
2007-2009 йылдарҙа - Башҡортостан Республикаһының сәнәғәт, инвестиция һәм инновация сәйәсәте министры урынбаҫары, министрҙың беренсе урынбаҫары.
2009-2010 йылдарҙа - Башҡортостан Республикаһы сәнәғәт һәм инновация сәйәсәте министрының беренсе урынбаҫары, министры.
2012 йылдан - "Компания Уралтехнострой" яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең беренсе вице-президенты.
30-ҙан ашыу хеҙмәт авторы.

# Ваһапов Роберт Фәнил улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (2010)
* Рәсәй Федерацияның почетлы машина эшләүсеһе (2014)
* «Почёт Билдәһе» ордены ордены (1981).
* «СССР Ҡораллы Көстәренә 70 йыл» миҙалы.
* «Хәрби хәрәкәттәр ветераны» миҙалы,
* «Ышаныс һәм изгелек өсөн» миҙалы,
* «Комсомолда әүҙем эшләгәне өсөн» билдәһе (1984),
* ВЛКСМ Үҙәк Комитетының Почёт грамотаһы (1983),
* Рәсәй Федерацияһы сәнәғәт һәм сауҙа министрлығының Почёт грамотаһы (2009)
# Кологрив урманы

Кологрив урманы ҡурсаулығы (рус. «Кологривский лес») — дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы. 2009 йылдан алып уға нигеҙ һалыусы һәм беренсе директоры Максим Григорьевич Синицын исемен йөрөтә. 2020 йылда ЮНЕСКО-ның биосфера резерваттары исемлегенә индерелә.
Ҡурсаулыҡ Кострома өлкәһендә урынлашҡан. 2006 йылдың 21 ғинуарында ойошторолған. Кологрив һәм Мантуровка участкаларынан тора. Уның дөйөм майҙаны — 58 939,6 гектар, һаҡлау зонаһының майҙаны — 68 552,4 гектар. Ҡурсаулыҡ Рус тигеҙлегенең төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан, йылғалары — Волганың һул ҡушылдыҡтары.

# Кологрив урманы
## Климаты

Ҡурсаулыҡ территорияһының климаты уртаса континенталь. Уртаса йыллыҡ һауа температураһы 1,5 градус йылы. Теркәлгән иң түбән температура — −53ºC, максимум — +41 °C.

# Кологрив урманы
## Ойошторолоуы

Ҡурсаулыҡ Рус тигеҙлегенең көньяҡ-көнсығыш тәбиғәт комплекстарын — ҡара ылыҫлы урмандарҙың уникаль экосистемаларын һаҡлау маҡсатында ойошторолған. Уның биләмәһенә ландшафт үҙгәрештәренә бирелмәгән көньяҡ Европа тайгаһының һаҡланып ҡалған (элекке «Кологрив урманы» — тейелмәгән ҡара ылыҫлы урман (майҙаны 918 гектар) һәм янғындарҙан һәм дауылдарҙан һуң аяҡҡа баҫҡан массивтары инә."Кологрив урманы" биләмәһендә Кострома өлкәһендә һирәк осраған һәм юғалыу ҡурҡынысы янаған 72 үҫемлек төрөнөң 38-е үҫә. Өс төр Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китабына индерелгән. Ҡурсаулыҡ фаунаһына умыртҡалыларҙың 300-гә яҡын төрө инә. Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китабына хайуандарҙың 12 төрө индерелгән, 69 төрө һирәк осрай һәм юғалыу хәүефе аҫтында.

# Кологрив урманы
## Флора һәм фаунаһы

Ҡурсаулыҡта 40-тан ашыу төр ағас һәм ҡыуаҡ үҫә. 550-нән ашыу төр көпшәле үҫемлек һәм 111 төр лишайник табылған, шуларҙың 70-кә яҡыны Кострома өлкәһенең Ҡыҙыл китабына, 8-е Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Ҡурсаулыҡ фаунаһына яҡынса 15 төр балыҡ, 5 төр ер-һыу хайуандары, 5 төр һөйрәлеүселәр, 172 төр ҡош, һөтимәрҙәрҙең 55 төрө инә (иң ҙуры — айыу, һеләүһен, мышы, ҡабан, бүре). Шуларҙың 10-ы Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабына индерелгән һәм 80-гә яҡыны (шул иҫәптән умыртҡаһыҙҙар) Кострома өлкәһенең Ҡыҙыл китабына индерелгән. Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китабына индерелгән ҡоштарҙан ыласын, бөркөт, ҡарағош, йылан типкес ыласын, кәлмәргән бар. Һирәк осрай торған хайуандарға Европа шәшкеһе, ҡама, осар тейен, ярғанаттарҙың бер нисә төрө, росомаха инә.
# Бишкүмәс

Бишкүмәс (рус. Бишкумачево) — Улуймән йылғаһы буйында Бүләр, һуңынан Байсар волосының Бүләр түбәһенә (хәҙеге Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районы) ҡараған аҫаба башҡорттар ерендә нигеҙләнгән ауыл.

# Бишкүмәс
## Тарихы

Бүләрҙәр үҙ ерҙәренә Йәнәй волосынан 1 башҡорт хужалығын һәм типтәрҙәрҙе керетә. 1762 йылда 43 типтәр ир-егете иҫәпкә алына. 1816 йылда башҡорттар 6 кеше, типтәрҙәр 82 кеше була. «Аулы Мензилинских башкир» китабында тарихсы Әнүәр Әсфәндиәров уларҙы «оҙаҡ йылдар йәшәгән, башҡорттар килешеүһеҙ кереткән» тип билдәләй. Әммә улар үҙҙәренең ҡайҙан сыҡҡанлығын белмәй. 1834 йылда башҡорттар 20 кеше була, шул иҫәптән 13-ө — керҙәш, 7-һе — аҫаба. 1848 йылда 5 йортта 15 башҡорт, 38 йортта 191 типтәр теркәлә. 1859 йылда 142 аҫаба башҡорт һәм хәрби дәрәжәләге керҙәштәр иҫәпкә алына. 1870 йылда барлыҡ 343 кеше лә типтәр тип яҙыла. 1902 йылда 79 йортта 247 аҫаба башҡорт һәм хәрби дәрәжәләге керҙәштәр теркәлә. 1905 йылда 82 йортта 542 кеше була. Архив мәғлүмәттәренә һәм баҫма сығанаҡтарға ярашлы, ауылда мәсет (1848), ат тирмәне, мәктәп (1870), бакалея кибете һәм икмәк магазины булған (1905).
# Троица сиркәүе (Гергети)

Гергетила Троица сиркәүе (груз. გერგეტის წმინდა სამება, Гергетис Цминда Самеба) Казбек итәгендә, диңгеҙ кимәленән 2170 м бейеклектә ята, Хәрби-Грузин юлы буйында, Гергети ауылында Чхери йылғаһының (Терек ҡушылдығы) уң ярында, Степанцминда. ҡасабаһының өҫтөндә урынлашҡан.
XIV быуатта төҙөлгән Хеви өлкәһендәге берҙән-бер тәре -көмбәҙле ҡорам. Ғибәҙәтхана янында урта быуат манараһы һаҡланып ҡалған.
Ҡорам эстән биҙәлмәгән, фрескалар юҡ, диуарҙары таш блоктан һалынған. Ҡорам эсендә ҡараңғы, электр үткәрелмәгән, ә тәҙрәләре тар. Металл ҡулсаларҙан торған тимер ишеге иғтибарға лайыҡ.
Совет осоронда сиркәү ябыла, хәҙер Грузин православ сиркәүе тарафынан кире ҡайтарылған. Июль айында Гергетоб байрамына бында күп халыҡ йыйыла. Туристар араһында популяр.
# Комлева Людмила Сидоровна

Людмила Сидоровна Комлева (28.04.1943) ҡыҙ фамилияһы Горбач — совет украин бейеклеккә һикереү буйынса махсуслашҡан еңел атлеты. 1960-сы йылдарҙа еңел атлетика буйынса СССР йыйылма командаһы өсөн сығыш яһай, Европа чемпионатының көмөш миҙалына лайыҡ, Бөтә Союз беренселегендә еңеүсе һәм призёр була. Харьковтың «Авангард» спорт йәмғиәте өсөн ярыша. СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1966). Украинаның атҡаҙанған тренеры (1998).

# Комлева Людмила Сидоровна
## Биографияһы

Людмила Сидоровна Комлева 1943 йылдың 28 апрелендә Новосибирск өлкәһе Татарск ҡалаһында тыуған. Артабан даими рәүештә Украина ССР-ының Харьков ҡалаһында йәшәй.
Еңел атлетика менән 1960 йылда Харьков трактор заводы ҡарамағындағы спорт клубында шөғөлләнә башлай, Украинаның атҡаҙанған тренеры Олег Васильевич Даниленко етәкселегендә әҙерлек үтә.
1960 йылдар дауамында бейеклеккә һикереү буйынса көслө украин спортсылары иҫәбендә була, атап әйткәндә, дүрт тапҡыр Украина ССР-ы беренселегендә еңеү яулай (1962, 1964, 1965, 1968), дүрт тапҡыр республика рекордын яңырта.
Бөтә Союз кимәлендә иң юғары уңышҡа 1966 йылғы миҙгелдә өлгәшә, ул саҡта Днепропетровскиҙа СССР чемпионатында 1,73 һөҙөмтә м менән бейеклеккә һикереүҙә бөтә дәғүәселәрен уҙып китә һәм алтын миҙал яулай. Совет йыйылма командаһы составына эләккәс, Будапештта үткән еңел атлетика Европа чемпионатында илдең намыҫын яҡлауға хоҡуҡ бирелә - финалда 1,73 метрға һикерә һәм, ватандашыбыҙ Таисия Ченчиктан ғына ҡалышып, көмөш миҙал яулай. Миҙгел йомғаҡтары буйынса «СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була.
1967 йылдың майында Харьков ҡалаһындағы ярыштарҙа бейеклеккә һикереү буйынса үҙенең шәхси рекордын — 1,75 метр — ҡуя.
1968 йылда Харьков университеты дипломына эйә була. Спорт карьераһын тамамлағандан һуң, күп йылдар дауамында Харьковта еңел атлетика буйынса тренер булып эшләй. Украинаның атҡаҙанған тренеры (1998).
# Кесе Мейәс (Силәбе өлкәһе)

Кесе Мейәс (рус. Ма́лое Миассо́во, "Миассовое" - Рәсәй Урал тауҙарының көнсығыш итәгендә, Силәбе өлкәһендәге күл

# Кесе Мейәс (Силәбе өлкәһе)
## Географияһы

Силәбе ҡалаһынан 62 км алыҫлыҡта төньяҡтараҡ, Мейәс ҡалаһынан 10 км көнсығыштараҡ урынлашҡан. Бында Силәбе өлкәһенең Сыбаркүл һәм Арғаяш райондары сиге үтә. Өлөшләтә Илмән ҡурсаулығына инә.
Ярҙарында Арғаяш районының Яратҡол ауыл биләмәһенә ҡараған Ураҙбай, Кесе Ҡуйһары, Крутолапова һәм Сыбаркүл районы Непряхин ауыл биләмәһенә ҡараған Үрге Ҡараһыу ауылы урынлашҡан.

# Кесе Мейәс (Силәбе өлкәһе)
## Тасуирламаһы

Тектоник сығышлы, ҡылымығы аша Оло Мейәс күле менән тоташҡан. Күл һыу үҫемлектәренә бай, һаҙлыҡлы участкалары осрай, ярҙарында урманлы ҡырластар бар. Төбө башлыса ташлы, урыны менән ләмле. Һыуы инештәр һәм ҙур булмаған йылғалар менән туйына.
Күлдәрҙә сабаҡ, алабуға, суртан, этеш, ҡарабалыҡ, табан, шамбы, алабалыҡ тереклек итә.
Ярҙарында ҡарағай һәм ҡатнаш урман үҫә. Таш теҙмә булып тау тоҡомдары төрҙәренең, һандыҡташтар, һибелмә таш киҫәктәре сығып ята

# Кесе Мейәс (Силәбе өлкәһе)
## Күренекле урындары

Күл эргәһендәге археологик иҫтәлекле урындар бар. «Йүкәле ҡултыҡ» (Липовая курья) тигән 5 мең йыл элек йәшәгән ҡәбиләләрҙең туҡталҡаһы бар. Бөтәһе 30-ға яҡын боронғо тораҡ урындары һәм күп төрлө артефакттар: биҙәкле балсыҡ вазалар, таш бысаҡтар, ҡырғыстар табылған.
# Заозёрная (Мутная ҡушылдығы)

Заозёрная — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Мутная йылғаһының һул ярына тамағынан 6,9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Заозёрная (Мутная ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100012196
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101219
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Тимер бүре

Тимер бүре — тылсымлы әүермән-бүре рәүешендәге Көнсығыш Европа фольклор персонажы.
Литвала бүре Вильнюсҡа нигеҙ һалыу тураһындағы риүәйәттә һүрәтләнә, бында уның ныҡлығы күрһәтелә. Тимер бүре бөйөк кенәз Гедиминға төшөндә инә, өҫтәүенә, мәжүси ҡанбаба Лиздейка Тимер бүрегә буласаҡ яҡын барғыһыҙ һарай кәүҙәләнеше булараҡ аңлатма бирә (әлеге риүәйәт Литва баш ҡалаһындағы Гедимин һәйкәлендә кәүҙәләндерелгән).
Ҡала нигеҙ һалыу тураһындағы риүәйәттә кенәз һунарҙан һуң Вильня йылғаһы янындағы убала төнгә туҡтағанда күргән төшө тураһында бәйән итә:
   Һәм шунда, Кривая, ә хәҙерге ваҡытта Лысая, тип аталған тау башында ул төш күрә: ҙур тимер бүре тора һәм уның эсендә нимәлер олой, әйтерһең, йөҙ бүре олой. Йоҡонан айнығас, ул бөркөт ояһында табылған һәм кенәз Гедиминдың волхвы һәм иң юғары мәжүси попы булған Лиздейко исемле волхвына әйтә: «Күрҙем мин мөғжизәле төш»; һәм төшөмдә нимә күргәнемде бөтәһен дә әйттем. Ә теге Лиздейко волхв батшаға әйтә: «Бөйөк кенәз, тимер бүре — баш ҡалаға ишара, ә эсендәге олоу — уның даны бөтә донъяға тараласағын күрһәтә». Һәм бөйөк кенәз Гедимин иртәгәһенә үк, ҡайтмайынса, кеше артынан ебәргән һәм һарайға нигеҙ һалған: береһе, Түбәнге, Свинторогта, ә икенсеһе — хәҙер Лысая тип йөрөтөлгән, Кривая тауында, һәм уларға Вильно исемен биргән.
   — Быховец хроникаһы — «РОД ВЕЛИКИХ КНЯЗЕЙ ЛИТОВСКИХ, ИЗ ПОКОЛЕНИЯ И ИЗ РОДА... »
«Тимер бүре» исеме менән А. Вольдемарастың нацистар ойошмаһы аталған, был ойошма 1934 йылда фетнә ҡуптарырға маташа, шулай уҡ Литва Юғары Советының заманса мотоуҡсылар бригадаһы Тимер бүре исемен йөрөтә.
Украин әкиәттәрендә Тимер бүре көс-ҡөҙрәтте, рыцарлыҡты, ҡаһарманлыҡты кәүҙәләндерә һәм үгәйһетелгәндәргә ярҙамға килә.
Белоруссияла Тимер бүре полоцк кенәзе Всеслав менән тиңләштерелә.
# Хэлиль-Кы

Хэлиль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Лягаль-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Хэлиль-Кы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300068339
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306833
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Дец

Дец (нем. Deetz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 725 кеше йәшәй. Майҙаны — 15,71 км². Диңгеҙ кимәленән 89 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39264 һәм автомобиль коды — ABI.
# Дәүләтйәров Муллайән Хәбибйәр улы

Дәүләтйәров Муллайән Хәбибйәр улы (2 ноябрь 1957 йыл — 7 июль 2015 йыл) — рәссам. 2002—2015 йылдарҙа Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһы доценты. 1995 йылдан Рәсәй Федерацияһы Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2010).

# Дәүләтйәров Муллайән Хәбибйәр улы
## Биографияһы

Муллайән Хәбибйәр улы Дәүләтйәров 1957 йылдың 2 ноябрендә Башҡорт АССР-ы-ның Борай районы Ишмәмәт ауылында тыуған.
2000 йылда М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының художество-графика факультетын тамамлай.
2002 йылдан Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһының дизайн кафедраһында эшләй, доцент.
1995 йылдан Рәсәй Федерацияһы Рәссамдар союзы һәм «Артыш» ижади берекмәһе ағзаһы.
Рәссамдың картиналары М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында (Өфө), «Мираҫ» Нефтекама картиналар галереяһында (Нефтекама), «Янғантау» картиналар галереяһында (Башҡортостан Республикаһының Салауат районы, «Янғантау» курорты), Яр Саллы ҡалаһы картиналар галереяһында һаҡлана.
2015 йылдың 7 июлендә Неаполь ҡалаһында (Италия) вафат булып ҡала.

# Дәүләтйәров Муллайән Хәбибйәр улы
## Ижади эштәре

Картиналар серияһы: «Халыҡ көйҙәре буйынса» (1996—2003), «Ауыл мотивтары» (1999—2003), «Йома», «Бал-бабай» (1998), «Байрамда» (1998), «Өләсәйем» (1997), «Тамырҙарым» (1998), «Көнсығыш мотивтары» (1999), «Яҙ» (2001), «Көҙ» (2001), «Иртә» (2001), «Кис» (2001), «Йонсоу көн» (2001), «Түңәрәк күл» (2002), «Ер төшө» (2003), «Түбә» (2003).

# Дәүләтйәров Муллайән Хәбибйәр улы
## Күргәҙмәләре

1984 йылдан алып Республика, шул иҫәптән махсус (графика; декоратив биҙәү-ҡулланма сәнғәте), зона, төбәк, Бөтә Рәсәй, халыҡ-ара һәм сит ил күргәҙмәләре ҡатнашсыһы.
Улар араһында: «Рәсәй тарихында һайлауҙар: боронғонан алып беҙҙең көндәргә тиклем» республика лубок күргәҙмәһе (2011), Италиялағы «Рәсәйҙән ҡараш» күргәҙмәһе (2012).

# Дәүләтйәров Муллайән Хәбибйәр улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2010).
* Рәсәй Федерацияһы Рәссамдар союзының һәм Халыҡ-ара рәссамдар федерацияһының бронза миҙалы.
# Тальбей-Яха (Нганораха-Яха ҡушылдығы)

Тальбей-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нганораха-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

# Тальбей-Яха (Нганораха-Яха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300212115300034463
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303446
* Бассейн коды — 15.02.03.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3