# Новгород һәм уның тирә-яғы ҡомартҡылары

Новгород һәм тирә-яғы тарихи һәйкәлдәре- (ингл. Historic Monuments of Novgorod and Surroundings) — дөйөмләштерелгән исеме, уның менән ЮНЕСКО 1992 йылда исемлегенә Новгород ҡалаһының урта быуат архитектура мираҫын Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерә (1999 йылдан — Бөйөк Новгород):
| № | Исеме | Координаталар |
| 604-001 | Новгород кремле ҡаланың йәнәшәлә өлөшө менән | 58°31′18″ с. ш. 31°16′34″ в. д. |
| 604-002 | Ярослав ихатаһы, Знаменский соборы һәм эргәһендәге ҡала өлөшө | 58°31′08″ с. ш. 31°17′00″ в. д. |
| 604-003 | Зверин монастыры һәм тирә-яҡтары | 58°32′10″ с. ш. 31°16′34″ в. д. |
| 604-004 | Антоний монастыры | 58°32′24″ с. ш. 31°17′18″ в. д. |
| 604-005 | Христос Раштыуаһы сиркәүе | 58°31′25″ с. ш. 31°18′37″ в. д. |
| 604-006 | Нередицала Спас сиркәүе | 58°29′50″ с. ш. 31°18′42″ в. д. |
| 604-007 | Ҡаласыҡта Благовещение сиркәүе ҡалдыҡтары | 58°29′39″ с. ш. 31°17′53″ в. д. |
| 604-008 | Перынь монастыры | 58°28′22″ с. ш. 31°16′25″ в. д. |
| 604-009 | Юрьев монастыры | 58°29′13″ с. ш. 31°17′04″ в. д. |
| 604-010 | Мячинала Иоанн Милостиый сиркәүе һәм Благовещение сиркәүе | 58°30′28″ с. ш. 31°16′32″ в. д. 58°29′35″ с. ш. 31°15′01″ в. д. |
| 604-011 | 58°30′34″ с. ш. 31°15′32″ в. д. | 58°30′34″ с. ш. 31°15′32″ в. д. |
2009 йылдың 1 апрелендә Рәсәй Үҙәк банкы Бөйөк Новгород һәм ҡала яны тарихи һәйкәлдәре һүрәтләнгән коллекцион һәм инвестицион әһәмиәттәге ҡиммәтле металдарҙан иҫтәлекле тәңкәләр сығара. Тәңкәләр «Рәсәй ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мәҙәни мираҫында» серияһында сыға һәм Бөйөк Новгородтың 1150- йыллығына арнала.
2009 йыл :
| Рәсәй ЮНЕСКО-ның бөтә донъя, мәҙәни һәм тәбиғи мираҫында: Бөйөк Новгородтың һәм тирә-яғының тарихи ҡомартҡылары |||||
| "Ярослав ихатаһы" | "Кожевникила Петр һәм Павел сиркәүе" | "Новгород кремле" | "Антоний монастыры" | "Федор Стратилат сиркәүе |

# Новгород һәм уның тирә-яғы ҡомартҡылары
## Тарихы

IX һәм XV быуаттар араһһында Новгород урта быуат Русь дәүләтенең иң ҙур ҡалаларының береһе була. Ул «варягтарҙан гректарга сауҙа юлы»нда ята һәм хәҙерге Төньяк-Көнбайыш Рустең ҙур өлөшөн үҙ эсенә алған Новгород Республикаһының үҙәге була. XII быуаттан унда ҡарарҙы ҡала халкы йыйылыш ҡабул итә һәм кенәз һайлай. Айырым алғанда, Новгородта XIV быуатта сиркәү төзөлөшө әүҙем дауам итә. Новгород архиепискобы резиденцияһы мөһим мәҙәни үҙәк булып торған. Иң боронғо урыҫ ҡулъяҙмалары Новгородта XI быуатта яҙылған. Рус таш архитектураһы һәм рус рәсем сәнғәте Новгород һәм Псковта барлыҡҡа килгән. Урта быуат рус рәссамдарының иң күренеклеләренең береһе Феофан Грек Новгородта әүҙем эшләгән. Новгород архитектура мәктәбенең формалашыуы XI быуат урталарына, Новгородтағы София соборы төҙөлөшө ваҡытына ҡарай. Был һәйкәлдә үк Новгород архитектураһының айырым үҙенсәлектәре — монументаллек, артыҡ декоративлыҡ булмау сһиҙелә. Новгородтың сәйәси бүленеш осорондағы ғибәҙәтханалары ҙур күләмле булмай, әммә уларҙа әлеге архитектура мәктәбенең төп сифаттары һаҡлана. XII быуат аҙағында Синичий тауында Петр һәм Павел сиркәүе (1185), Мячинда Фома ышанысы сиркәүе (1195) төҙөлә. XII быуатта мәктәп үҫешен тамамлаған иҫтәлекле һәйкәл булып Нередицтағы Спас сиркәүе (1198) тора. Бер миҙгел эсендә Новгород кенәзе Ярослав Владимирович ҡаршында төҙөлә. Новгород архитектураһының сәскә атыуы XIV быуаттың икенсе яртыһында, Новгород Республикаһының максималь ҡеүәте осоронда була. Был осор архитектураһының иң юғары эталоны булып, Новгородтағы Федор Стратилат сиркәүе тора. Сиркәү бинаһы - кубик типтағы бина. Фасадтың ҡайһы бер ерҙәрен элек фрескалар менән биҙәгәндәр.