yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ғирфанов Түләк Хәбибрахман улы

Ғирфанов Түләк Хәбибрахман улы (1939, Башҡорт АССР-ның Миәкә районы Әбеш ауылы) — журналист, совет-партия хеҙмәткәре, тыуған яҡты өйрәнеүсе, шағир, прозаик. Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы. Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премияһы лауреаты — Аҡмулла исемен матбуғат биттәрендә яҡтыртҡан өсөн (2008).

# Ғирфанов Түләк Хәбибрахман улы
## Биографияһы

Ғирфанов Түләк Хәбибрахман улы 1939 йылда Башҡорт АССР-ның Миәкә районы Әбеш ауылында күп балалы ғаиләлә тыуған. Атаһы Бөйөк Ватан һуғышында 1943 йылда һәләк була.
Түләк Сәтәй-Бөрйән мәктәбендә 4 класты тамамлағас,Әлшәй районының Балғажы ауылында, артабан Никифар ауылы мәктәбендә уҡыуын дауам итә. Дүрт йыл Совет армияһында хеҙмәт итә. Аҙаҡ «Миәкә» совхозында — элемтәсе, Илсеғол мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй. Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлай (1968). Университетта уҡыған саҡта йәмәғәт эштәрендә ихлас ҡатнаша. Ғәрәп, фарсы телдәре менән ҡыҙыҡһына. Ғирфановты университетта башҡорт әҙәбиәте кафедраһында ассистент итеп эштә ҡалдыралар (1968—1969), әммә әсәһе үлеп киткәндән һуң, ул тыуған яҡтарына ҡайта.
1969—1971 йылдарҙа Сафар урта мәктәбендә директор булып эшләй, 1971—1975 йылдарҙа — район мәғариф бүлеге мөдире. 1975—1980 йылдарҙа — Миәкә районы «Октябрь» гәзите мөхәррире, Түләк Хәбибрахман улы ижади эшкә сума, республика гәзит-журналдарында шиғыр һәм хикәйәләрен баҫтыра. «Яралы хаттар» исемле тәүге китабы донъя күрә. «Октябрь» гәзитен йөкмәткеле, уҡымлы итеү өсөн бар тырышлығын һала. 1980—1992 йылдарҙа партияның Миәкә район комитетында бүлек мөдире вазифаһында, 1992—1995 йылдарҙа райисполком рәйесе, Ҡаран ауыл Советы башлығы. 1995—1997 йылдарҙа — Ҡаран урта мәктәбе директоры. Яңы мәктәпте төҙөү һәм асыу өсөн бик күп көс һала. Яңы мәктәп 1996 йылдың 10 декабрендә асыла. Яңы мәктәптең беренсе директоры итеп Ғирфанов Түләк Хәбибрахман улы тәғәйенләнә?.
Ошо йылдарҙа районыбыҙҙан сыҡҡан күренекле шағир Мифтахетдин Аҡмулланың тормош юлы, ижады менән ҡыҙыҡһына. Мәғрифәтсенең тыуыуына 150 йыл тулыуға әҙерлек барышында Түләк Ғирфанов ғалимдар Рәшит Шәкүр, Әхәт Вилданов менән хеҙмәттәшлек итә. Туҡһанбайҙа Аҡмулланың йорт-музейын төҙөү ҙә, аҙағыраҡ Аҡмулла премияһын булдырыу ҙа Т. Ғирфановтың ҡатнашлығында үтә.

# Ғирфанов Түләк Хәбибрахман улы
## Ижады

Тыңғыһыҙ урындарҙа эшләүгә ҡарамаҫтан, ижадтан айырылмай, очерктары, хикәйәләре республика баҫмаларында, «Октябрь» һәм «Аҡмулла төйәге» район гәзиттәрендә донъя күреп тора.
«Яралы хаттар» («Раненые письма»), «Яҡты тандар» («Светлые зори», авторҙар коллективы), рәссам Афған Әхмәровтың тормошо һәм ижады тураһында документаль повесть «Любовь свою оставляю людям», «Формула хлеба» һәм башҡа китаптар авторы.

# Ғирфанов Түләк Хәбибрахман улы
## Наградалары

БАССР-ҙың Юғары Советы Президиумының Почетлы грамотаһы менән бүләкләнгән. I Бөтә донъя башҡорт ҡоролтайы делегаты (июнь 1995). Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премияһы лауреаты — Аҡмулла исемен матбуғат биттәрендә яҡтыртҡан өсөн (2008).
# Рушанна Бабич

Бабич Рушанна Юрий ҡыҙы (17 октябрь 1975 йыл) — Рәсәй артисы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2015) һәм атҡаҙанған (2009) артисы. Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (2004).

# Рушанна Бабич
## Биографияһы

Рушанна Юрий ҡыҙы Бабич 1975 йылдың 17 октябрендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған. Башҡорт театр актёры Таңсулпан Бабичеваның ҡыҙы.
Рушанна Бабич — Башҡортостан Республикаһы Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театры артисы.
Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтының, Рәсәй театр сәнғәте акаде́мияһының актерлыҡ факультетын тамамлай, уҡытыусылары А. А. Васильева һәм И. В. Скорик. Ш. Бабич исемендәге республика йәштәр премияһы лауреаты.

# Рушанна Бабич
## Ижады

* 2000 — концерт программаһы.

# Рушанна Бабич
## Ижады
### Театрҙа ролдәре
#### Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры

* 1995 — «Ул ҡайтты», Ә. Атнабай — Рәйлә
* 1995 — «Ун икенсе төн» У. Шекспир буйынса — Виола

# Рушанна Бабич
## Ижады
### Театрҙа ролдәре
#### Башҡортостан Республикаһы Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театры

* 1995 — «Любовью не шутят» А. де Мюссе буйынса — Камилла
* 1995 — «Салауат» М. Кәрим буйынса — Ану
* 1995 — «Снежная королева» Е. Шварц буйынса — Снежная королева
* 1996 — «Чайка» А. П. Чехов буйынса — Нина Заречная
* 1997 — «Разбитый кувшин» Г. Фон Клейст буйынса — Ева
* 1997 — «Любовь к трем апельсинам» К. Гоцци буйынса — Клариче
* 1997 — «Если за дело примется бес…» Т. Миңнуллин буйынса — Йәнбикә һәм Убырлы
* 1998 — «Полоумный Журден» М. Булгаков буйынса — Люсиль
* 1998 — «Ҡыңғырау сәскә» Н. Асанбаев буйынса — Гөлдәр
* 1998 — «Ҡыҙҙар ҡайтты ауылға» Н. Ғәитбай буйынса — Кинйәбикә
* 1999 — «Ҡыҙ урлау» М. Кәрим буйынса — Маһибәҙәр
* 2000 — «Шәүрә» М. Буранғолов буйынса — Баныу
* 2000 — «Подарок» Р. Эрдуран буйынса — Актриса
* 2000 — «Ҡыңғырау сәскә» Н. Асанбаев буйынса — Рәмилә
* 2001 — «Яҡын-алыҫ…» И. Әлмөхәмәтов буйынса — Гөлнур
* 2001 — «Студенттар» Н. Ғәитбаев буйынса- Хәкимә
* 2001 — «Идиот» Ф. Достоевский буйынса (Өфө сәнғәт институты спектакле) — Настасья Филипповна
* 2003 — «Амазонкалар» С. Латыпов, Х. Латыпова буйынса — Фатима
* 2004 — «Эх, егеттәр…» Б. Аппаев буйынса — Роза
* 2004 — «Лавина» Т. Джюдженоглу буйынса — Акушерка
* 2004 — «Слышен крик павлина» Ж. Ануй буйынса — Труда
* 2005 — «Алтын балта» С. Сурина буйынса — Күл эйәһе
* 2005 — «Ғылмияза» Т. Ғарипова буйынса — Хазина
* 2006 — «Герой» Д. Синг. буйынса — Пегин Майкл
* 2007 — «Мөхәббәтем минең» Т. Миңнуллин буйынса — Шуралина
* 2007 — «Йәләлетдтн апа» М. Кәрим буйынса — Кәлбинур
* 2008 — «Пять вечеров» А. Володин буйынса — Тамара
* 2009 — «Жених для шести невест» Т. Миңнуллин буйынса — Нина Васильевна
* 2009 — «Люстра» И. Зәйниев буйынса — Эльфа
* 2009 — «Два берега бытия» М. Кәрим буйынса — Людмила
* 2010 — «Ромео һәм Джульетта» У. Шекспир буйынса — Синьора Капулетти
# Журавлиха (Жилиха ҡушылдығы)

Журавлиха — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Жилиха йылғаһының һул ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Журавлиха (Жилиха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200512115200001380
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200138
* Бассейн коды — 13.01.02.005
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Васина Клавдия Александровна

Клавдия Александровна Васина ҡыҙ фамилияһы — Линькова (1927—2016) — совет ауыл хужалығы хеҙмәтсәне, колхоз звеньевойы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948).

# Васина Клавдия Александровна
## Биографияһы

1927 йылда Татар АССР-ы ауылдарының береһендә тыуған.
1941 йылда хеҙмәт эшмәкәрлеген Татарстандың Тәтеш районы «Новый мир» сельхозартелендә башлай, һәм Бөйөк Ватан һуғышы осоронда «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалына лайыҡ була.
1945 йылда Тәтеш ауыл хужалығы мәктәбен тамамлағандан һуң, «Новый мир» колхозында баҫыусылыҡ бригадаһы звеньевойы була Клавдия — һуғышҡа тиклем уңышы түбән булған ужым бойҙайын эшкәрткәндәр. Үҙаллы уҡып, агротехника буйынса әҙәбиәт уҡып, шулай уҡ Татар АССР-ы Быуа сорт һынау участкаһының, Ҡаҙан селеция станцияһының һәм Куйбышев тәжрибә яланындағы тәжрибәне өйрәнеп, Клавдия Александровнаның звеноһы эшкә тотона. Игенде йыйып алғандан һуң, Линькова участкаһынан бойҙай уңышы гектарынан 28,6 центнера, арыштыҡы— гектарынан 30,14 центнер була. Был юғары күрһәткес, сөнки колхоз өсөн иң уңышлы һаналған 1939 йылда ла уңыш гектарынан бөтәһе 16 центнеров. тәшкил иткән була. 1948 йылдың яҙында звеньевой Клавдия Линькова ға һәм «Новый мир» колхозы рәйесе Михаил Зотовҡа Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә, ә ауыл хужалығы артеленең 24 хеҙмәтсәне орден һәм миҙалдар менән бүләкләнә.
Артабан, 1950—1970 йылдарҙа К. А. Линькова малсылыҡта эшләй, ферма мөдире була. Шулай уҡ йәмәғәт эштәре менән шөғөлләнә — Татар АССР-ы Юғары советы депутаты итеп һайлана. Һуңынан пенсияға сыға.

# Васина Клавдия Александровна
## Наградалары

* 1948 йылда К. А. Линьковаға, Ленин ордены тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
* Шулай уҡ миҙалдар менән бүләкләнә.
# Янташ

Янташ — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иняк йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Янташ
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000612112200005996
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200599
* Бассейн коды — 12.01.00.006
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ат борсағы

?Ат борсағы :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Үҫемлектәр |
| Бүлексә: | Ябыҡ орлоҡлолар |
| Класс: | Ике өлөшлөләр |
| Тәртип: | Ҡуҙаҡ сәскәлеләр |
| Ғаилә: | Ҡуҙаҡлылар |
| Суб-ғаилә: | Һеперткеләр |
| Триба: | Hedysareae |
| Ырыу: | Ат борсағы |
Латинса исеме :
Onobrychis Mill. :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | NCBI 3881 |
Ат борсағы (рус. Эспарцет)(лат. Onobrýchis) — ҡуҙаҡлылар ғаиләһенә ҡараған ырыу. Көньяҡ Европала, Көнбайыш Азияла һәм Төньяҡ Африкала тәбиғи шарттарҙа 150-ләп биологик төрө осрай. Йәшәү формалары: үләндәр, ваҡ ҡыуаҡтар йәки ярым ҡыуаҡтар. Һабаҡтары сәнскәкле була.
Синонимдары: Dendrobrychis (DC.) Galushko, Xanthobrychis Galushko
Башҡа телдәрҙәге атамалары: ингл. Sainfoin, груз. ესპარცეტი, исп. Onobrychis, кат. Trepadella, ҡыт. 紅豆草, лит. Esparcetas, нем. Esparsetten, нидерл. Esparcette, порт. Sanfeno, төр. Adi korunga, франц. Sainfoin, эспер. Onobriko

# Ат борсағы
## Морфология

Япраҡтары — ишһеҙ ҡыйғас ҡатмарлы япраҡтар. Һап төбөндә япраҡ ярылары урынлашҡан. Өҫтәге төп япраҡса ҡайһы саҡ сәнскәккә әүерелә.
Сәскәләре көл төҫөндә, алһыу, аҡһыл йәки һарғылт. Улар ҡуйын тәлгәштәренә йәки башаҡҡа йыйылған.
Емеше ярым шар һымаҡ, ҡытыршы тышлы, ҡайһы берҙәрендә ҡусҡар рәүешендә. Тышы ҡаты, ҡалын. Тиҙ генә асылмай. Эсендә бер йәки ике орлоғо була.
# Чанчахис-Цкали

Чанчахис-Цкали (груз. ჭანჭახისწყალი) — Грузия йылғаһы. Йылға Андаки йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
# Нензоте-Се

Нензоте-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нейта-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 173 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Нензоте-Се
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300077064
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307706
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Юл

Юл — кешеләр һәм транспорт хәрәкәте өсөн һалынған ер (һыу, һауа) һыҙаты, дәүләттең йәки илдең мөһим тармаҡтарының береһе.

# Юл
## Тарихы

Иң боронғо юлдар б.э.т. IV меңенсе йылға ҡарай. Ул Месопотамияның Ур ҡалаһында табылған. Ағас ярҡалар менән һалынған боронғо юл Бөйөк Британияла табылған. Беҙҙең эраға тиклем XXXIX быуаттағы эзбизташ менән ҡапланған юлдар Крит утрауында асыҡланған. Кирбес тәүге тапҡыр б.э.т 3000 йыл элек Һиндостанда ҡулланылған.
Таш юлдар Хет батшалығында, Ассирияла, Әһәмәниҙәр империяһында булған.
Ҡытайҙағы Цинь династияһына нигеҙ һалған Цинь Шихуан б.э.т. 221—210 йылдарҙа 7,5 мең. км юл һалдырған; юлдар 15 метр киңлектә булып, өс һыҙатҡа бүленгән, урта һыҙат императорға тәғәйенләнгән булған.
Беҙҙең эра башына Европала һәм Азияла хатта континент-ара юлдар барлыҡҡа килгән. Ундайҙарға Бөйөк ебәк юлы, Мысыр, Анатолия һәм Месопотамия диңгеҙ юлы һәм башҡалар инә.
Иң үҫешкән юлдар селтәре Боронғо Римда булған
XX быуатта автомобиль транспорты барлыҡҡа килеү менән юлдарға ла талаптар үҙгәрә, юлға асфальт-бетон түшәй башлайҙар.

# Юл
## Башҡорттарҙың тарихи юлдары

Ҡәнифә юлы — боронғо осорҙа Башҡортостанды Урта Азия илдәре менән тоташтырып торған боронғо сауҙа юлы.
Ҡәнифә сауҙа юлынан каруандар йөрөгән. Ул Урта Азиянан Ур йылғаһы Яйыҡҡа ҡушылған урынға етеп, артабан Һаҡмар йылғаһының һул яры һәм Көньяҡ Урал һырттары буйлап хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла, Йылайыр, Баймаҡ, Әбйәлил һәм Учалы райондары биләмәләре аша хәҙерге Силәбе өлкәһе ерҙәренә барып еткән.
Ҡәнифә юлының икенсе атамаһы — Каруан юлы. Ул Яйыҡ йылғаһы аша сығып, Ҡаҙағстан аша Урта Азияға барып сыға. Ырымбур башҡорттары юлдың ул өлөшөн «Мысыр юлы» тип атаған. Гөбөрлө йылғаһы кисеүен «Мысыр кисеүе» тип йөрөткәндәр. . Хәҙерге заманда юлдың бәләкәй генә өлөшө һаҡланған.
Ҡуңыр буға юлы — «Ҡуңыр буға» эпосы менән бәйле. Был атаманы Урал тауының көньяҡтан төньяҡҡа ҡарай барған «Ҡуңыр буға юлы» менән бәйләйҙәр. Борон был юлды башҡорт ғәскәрҙәре дошмандар баҫҡанда ҡулланған, тип иҫәпләнә.

# Юл
## Башҡорт телендә юл менән бәйле төшөнсәләр

* Аҡ юл — уңышлы юл теләп әйтелә
* Берләм юл -йәйәүле юл,; һуҡмаҡ
* Диңгеҙ юлы
* Йомро юл — йәйәүле юл; һуҡмаҡ
* Йылға юлы
* Өҙәрем юл — юл өҙөлгән саҡ
* Тимер юл
* Һауа юлы
# Артем һәйкәле (Шахты)

1968
Артем һәйкәле — Рәсәй революционеры, совет сәйәси эшмәкәре иптәш Артем (Сергеев Фёдор Андреевичтың псевдонимы) һәйкәле.

# Артем һәйкәле (Шахты)
## Тарихы

Иптәш Артем (ысын исеме — Сергеев Фёдор Андреевич) профессиональ революционер, Сергей Кировтың һәм Иосиф Сталиндың яҡын дуҫы, Коммунистар партияһы эшмәкәре, Донецк-Криворог совет республикаһына нигеҙ һалыусы һәм ХХ быуат башында составына Александровск-Грушевский (хәҙерге Шахты) ҡалаһы ла ингән Донецк-Криворог республикаһы Халыҡ комиссарҙары Советының беренсе рәйесе була.
Иптәш Артем Донбаста һуғыштан һуң күмер сәнәғәтен тергеҙеүгә ҙур иғтибар бирә. 1921 йылдың 18 апрелендә Федор Андреевич Шахты ҡалаһына килә. Унда ул Советтарҙың Шахты өйәҙ комитеты сессияһында ҡатнаша, I дәүләт руднигы (хәҙер был Артем исемендәге шахта) эшселәре йыйылышында сығыш яһай.
Иптәш Артем тураһында иҫтәлек Украина ССР-ында, Ростов өлкәһендә мәңгеләштерелә. Уның исемен Шахты ҡалаһы ҡасабаларының береһе, электр станцияһы, Артем исемендәге шахта, «Глубокая» шахтаһы (Артем исемендәге № 2), ҡала урамы йөрөтә.
Иптәш Артемға һәйкәл СССР-ҙа Святогорск, Донецк, Приморье крайындағы Артем ҡалаһы, Кривой Рог һәм башҡа ҡалаларҙа ҡуйылған. Иң ҙур тимер-бетон һәйкәл Артемовск ҡалаһында ҡуйылған (скульпторы Кавалеридзе Иван Петрович, 1927 йыл), постамент бейеклеге 15 метр һәм скульптура бейеклеге 15 метр. Икенсе иң ҙур һәйкәл Святогорск ҡалаһында ҡуйылған, унда һәйкәл бейеклеге 22 метр, постаменттыҡы — 6 метр. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Артемовск ҡалаһындағы һәйкәлде немецтар емерә.
1968 йылдың 13 авгусында иптәш Артемға һәйкәл Артём ҡасабаһы уртаһында ҡуйыла. Һәйкәл скульптураһы бейеклеге 9,7 метр, пьедесталының бейеклеге — 5,2 метр. Һәйкәлде Шахты скульпторҙары: Б. У. Акользин, Л. И. Ганьшин, Н. А. Карагодин, А. Демидович эшләйҙәр. Иптәш Артем хәрәкәттә һүрәтләнгән, скульптура көмөш буяу менән буялған.
Ваҡыт үтеү менән һәйкәл боҙола һәм емерелә башлай. 2012 йылда Владимир Лавренев һәйкәлгә реставрация үткәрә.
# Ҡаракүл (Уй ҡушылдығы)

Ҡаракүл (рус. Каракулька) — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уй йылғаһының һул ярына тамағынан 154 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Ҡаракүл (Уй ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһының инешенән тамағына тиклем, Уйылға йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500212111200001208
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200120
* Бассейн коды — 14.01.05.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

# Ҡаракүл (Уй ҡушылдығы)
## Этимологияһы

Гидроним башҡорт телендәге 2 һүҙҙән — ҡара һәм күл һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән. Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә яҙа:
* Кара-Куль (Каракуль), Кара-Коль — целый ряд названий озер в разных районах области, а по ним селений, речек, гор. Каракульское, село, бывшее военное поселение крепость, основанная в 1743 г, Октябрьский район; Каракулька, речка, правый приток Уя, поселок, Троицкий район. Каракуль, поселок, Карталинский район; Каракульская, гора, Брединский район. С башкирских слов: кара — в значении «опасный», «страшный», кул, кол — «озеро».Шувалов Кара-Куль// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref>.
Шул уҡ ваҡытта «ҡара» һүҙе һыуҙың сағылышын да аңлатыуы ихтимал. Мәҫәлән, Ҡариҙел йылғаһы йырҙаһында ҡараһыу булып күренеүе арҡаһында ла шул исемде алған.
# Итюгас

Итюгас — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Туй йылғаһының уң ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.

# Итюгас
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010100312115300007710
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115300771
* Бассейн коды — 14.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Шатили

Шатили (груз. შატილი) — Грузияның Хевсурети тарихи өлкәһендәге бейек тауҙағы ауыл. Хәҙер Мцхета-Мтианети крайының Душети муниципалитеты составына инә.

# Шатили
## Географияһы

Шатили Төп Кавказ һыртының төньяҡ битләүендә, Аргун йылғаһы тарлауығының башында, Шатилисцкали тамағында, Рәсәй Федерацияһы Чечен Республикаһының Итум-Калинский районы сигенән 2 км алыҫлыҡта ята.
Төҙөлөштәр торлаҡтарҙың берҙәм нығытылған комплексынан һәм 60 оборона башняларынан тора. Шатили Бөтә донъя мираҫы ҡомартҡылары исеменә инеү буйынса дәғүә итә.

# Шатили
## Этимологияһы

Ауыл исеме - შატილი (иҫке форманан შანდილი) грузин теленең тау диалектында "беркетелеш" тигәнде аңлата. Ләкин, Рәсәйҙә атама чечен теленән «боҙлоҡ иле» тип тәржемә ителә тигән фекер бар. Рәсәй халҡы фекеренсә шулай уҡ, топоним чечен Шедалаһына — боҙлоҡ иле, ә шедалой — боҙлоҡ кешеһе тигән һүҙгә барып тоташа, әммә урта быуат грузин сығанаҡтарында был улай түгел икәнлеге тураһында иҫбатлауҙар бар. Шатили - боронғо грузин ауылы һәм чечендарға, күршелектән тыш, бер ниндәй ҙә мөнәсәбәте юҡ. Уның халҡы борондан чечендарға дошмандарса ҡараған һәм уларҙың һәр ваҡыт аныҡ дөйөм грузин үҙаңы булған

# Шатили
## Тарихы

Шатили халҡы грузин теленең хевсур диалектында һөйләшкән.
ЭСБЕ-ға ярашлы: «1843 йылда Шамилдың иң батыр һәм һәләтле хәрби етәкселәренең береһе чечендарҙың ҙур өйкөмө менән Шатилиға һөжүм иткән һәм хевсурҙарҙың рустарҙан айырылып, Шамилға буйһоноуҙарын талап иткән: Шатили халҡы дошмандан ҡотолоп ҡына ҡалмаған, үҙҙәренең ике кешеһен юғалтып, Шамилды һәм уның өйөрөнән йөҙләгән кешеһен үлтергән.

# Шатили
## Халҡы

2008 йыл башында Шатили ауылының һайлау участкаһында 130 һайлаусы теркәлгән.
Әммә Грузияла 2014 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ауылда 22 кеше генә билдәләнгән
2014 йылдан һуң, күп кеше ауылға ҡайтып йәшәй, әммә улар тарихи кварталдар эргәһендә төпләнә һәм яңы кварталға нигеҙ һала
# Урзева

Урзева — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Рязань өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мокша йылғаһының һул ярына тамағынан 82 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Урзева
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем, Цна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010200412110000028661
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002866
* Бассейн коды — 09.01.02.004
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡарһаҡ үлән

?Ҡарһаҡ үлән :
Euphrasia rostkoviana :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Үҫемлектәр |
| Бүлексә: | Ябыҡ орлоҡлолар |
| Класс: | Ике өлөшлөләр |
| Тәртип: | Баллыбабай сәскәлеләр |
| Ғаилә: | Шомбыя һымаҡтар |
| Ырыу: | Очанка |
Латинса исеме :
Euphrasia L (1753) :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 33588 NCBI 46053 |
Ҡарһаҡ үлән, күҙ үләне (рус. Очанка,лат. Euphrasia) — шомбыя һымаҡтар ғаиләһенән ярым паразит бер йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 5-40 см, июль-август айҙарында аҡһыл-көрән сәскә ата, август-сентябрҙә орлоғо өлгөрә.

# Ҡарһаҡ үлән
## Таралыуы

Үҫемлек болондарҙа, урман ситтерендә үҫә. Бөтә донъяға таралған.
# Зөбәржәт (исем)

Зөбәржәт — мосолман илдәрендә, фарсыларҙа, ғәрәптәрҙә, татарҙарҙа һәм башҡа төрки халыҡтарҙа, шул иҫәптән башҡорттарҙа таралған ҡатын-ҡыҙ исеме.

# Зөбәржәт (исем)
## Этимологияһы

Зөбәржәт башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән ҡатын-ҡыҙ исеме. Зәңгәр төҫтәге аҫыл таш исеменән алынған. Мәғәнәһе аҫыл таштай ҡиммәтле, ҡәҙерле тигәнде аңлата.

# Зөбәржәт (исем)
## Билдәле шәхестәр

Йәнбирҙина Зөбәржәт Нәби ҡыҙы (18 сентябрь 1945 йыл — 9 май 2009 йыл) — шағир, 1990 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2006). Хәким Ғиләжев исемендәге премия лауреаты (2001).
Шәйхисламова Зөбәржәт Фәнил ҡыҙы — филология фәндәре кандидаты, БДУ-ның Башҡорт филологияһы, шәрҡиәт һәм журналистика факультеты уҡытыусыһы.