yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Нумизматика

Нумизматика (лат. nomisma, бор. грек. νόμισμα — монета, металл аҡса) — тимер аҡсаларҙы һуғыу һәм аҡса әйләнешен өйрәнә торған тарихи дисциплинаның ярҙамсы бүлеге. Нумизматиканы металл аҡсалар коллекциялау менән бутарға ярамай.
Нумизматиканың ижтимағы функциялары:
* Нумизматик әһәмиәтле мәҙәниәт ҡомартҡыларын билдәләү;
* Тарихты төптәнерәк өйрәнеүгә булышлыҡ иткән факттарҙы табыу һәм тарих фәненә индереү;

# Нумизматика
## Фән булараҡ нумизматика тарихы

Металл аҡсалар менән ҡыҙыҡһыныу Яңырыу осоронда уҡ барлыҡҡа килгән. Итальян шағиры Франческо Петрарка антик аҡсалар менән ҡыҙыҡһынған.
XVI быуат уртаһында, В. Гольциус иҫәпләүенсә, Европала 950 мюнцкабинет (системаға һалынған аҡсалар йыйылмаһы) булған. 1738 йылда Галле-Виттенберг университетында И.Г. Шульце металл аҡсалар тураһында беренсе лекция уҡый.
Фән булараҡ нумизматика тик XIX быуатта ғына формалаша. Антик быуаттар белгесе И.И. Эккель, Урта быуаттар белгестәре И.Я. Лейцман и Г. Гроте был фәнгә ҙур өлөш индерә. Г. Гроте нумизматика һәм аҡса тураһындағы фәндәрҙе берләштерә һәм нумизматиканы ижтимағи-тарихи фәнгә трансформациялауға башланғыс бирә.
# Ямбу-Се

Ямбу-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Яра-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Ямбу-Се
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300037146
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303714
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Тохта (йылға)

Тохта — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Согом күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Тохта (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010700112115300018147
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301814
* Бассейн коды — 14.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ниса Каппадокийская

Ниса йәки Нисса (грекса Νύσ(σ)α; яҡынса б. э. т. 150—126 йылдар) — Понт батшаһы Фарнак I-нең һәм уның ҡатыны Нисаның ҡыҙы. Ул б. э. т. 130—126 йылдарҙа үҙенең кинйә улы исеменән Каппадокияның хакимәһе була.

# Ниса Каппадокийская
## Биографияһы

Ниса грек-македон һәм фарсы сығышлы була. Ул Понт батшаһы Фарнак I-нең һәм уның ҡатыны Нисаның ҡыҙы. Һуңғараҡ Митридат V исеме аҫтында Понт батшаһы уның ир туғаны. Ул шулай уҡ Лаодика булараҡ билдәле. Фаразланылғанса, Ниса әллә үҙен, әллә энеһе Митридатты тыуҙырғанда вафат булған әсәһенең аҙашы. Ниса Понтий батшалығында тыуып үҫкән.
Бер аҙҙан б. э. т. 160 йылда Ниса Каппадокия батшаһы Ариарат V-гә кейәүгә сыға. Ырыу башын Сәләфиҙәр династияһынан һәм Понт батшаларынан алғанлыҡтан, улар йыраҡ туған булып сыға. Был никах арҡаһында Ниса Каппадокия батшабикәһе була.
Ариарат V һәм Нисаны Афина мәҙәниәте йәлеп итә. Афиналыларға Ниса йә бүләк биргән, йә уға ниндәйҙер бер хеҙмәт күрһәткән. Уны Афинала Дионис Технитай ҡурсалаусыһы булараҡ хөрмәт итәләр. Рәссамдар Коллегияһы улар хөрмәтенә декрет сығара. Улар Ариарат V-нең һынын үҙенең ғибәҙәтханаһына урынлаштыра һәм рәссамдар, үҙҙәре батшаларҙан алған бүләктәрҙе таныу билгеһе итеп, Ниса менән Ариарат V-нең тыуған көнөн билдәләй.
Ариарат беҙҙең эраға тиклем v 130 йыл вафат булғас, ул һәм уның ҡустылары, VI Ариарат. Әле уларҙан биш ул тыуа никах ваҡытында v ариарата нисауа. Ниндәйҙер мәлгә үҙенең биш бала ағыулы Нисауа, власть алыу өсөн батшалығы була. VI Ариарат әле бик йәш булған өсөн, үҙгәртергә, шуға күрә уның регенты ҡала сифатында сығыш Ниса йыл 130—126 э.
Хакимлыҡ иткән династияға тоғро Каппадокия халҡы артыҡ ҡанһыҙ булғаны өсөн Нисаны язалай һәм Ариарат VI-ға хакимлыҡты дауам итеү мөмкинлеген бирә. Нисаның регентлыҡ осоро батша ғаиләһендәге тетрәнеүҙәр осорон сағылдыра, һәм батшабикәнең үлеме менән тамамлана. Нисаның хакимлығы Каппадокияла был династияның идаралығы аҙағы була. Уның ейәндәре Ариарат VII һәм Ариарат VIII был династияның һуңғы батшалары була.
Нисаның регентлығы осоронда һуғылған аҡсалар һаҡланған. Уларҙың береһендә Ниса һәм Ариарат VI-ның бюстары, икенсе яғында Ниса батшабикәһен һәм батша Ариарат Епифан иҫкә алған түбәндәге яҙма ΒΑΣΙΛΙΣΣΗΣ ΝΗΣΗΣ ΚΑΙ ΒΑΣΙΛΕΩΣ ΑΡΙΑΡΑΘΟΥ ΕΠΙΦΑΝΟΥΣ ΤΟΥ ΓΙΟΥ бар. Шулай уҡ алиһә Никаны ҡулына тотҡан Афина алиһә һыны бар.
# Молодцов Игорь Николаевич

Игорь Николаевич Молодцов ( 17 август 1954({{padleft:1954|4|0}}-{{padleft:8|2|0}}-{{padleft:17|2|0}}) (70 йәш), Владивосток, СССР) — ғалим-механик, физика-математика фәндәре докторы, Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетының һығылмалылыҡ теорияһы кафедраһы профессоры.

# Молодцов Игорь Николаевич
## Биографияһы

Игорь Николаевич Молодцов 1954 йылдың 17 авгусында Приморье крайының Владивосток ҡалаһында хәрби хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған. 1962 йылда ғаилә Ҡырымға күсеп килә (Симферополь ҡалаһы), унда ул 1971 йылда 40-сы мәктәптең математика класын алтын миҙал менән тамамлай. Уның математикаға һәм башҡа теүәл фәндәргә ҡыҙыҡһыныуы арҙаҡлы совет математигы А. Н. Колмогоровтың дуҫы һәм курсташы — математика уҡытыусыһы А. П. Тиняков ҡатнашлығында формалаша. А. Н. Колмогоров үҙе лә 40-сы мәктәпкә бер нисә тапҡыр бара, унда уҡыусылар алдында лекциялар менән сығыш яһай. 1971 йылда Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетына уҡырға инә, факультетты тамамлағандан һуң, 1976 йылда, аспирантурала уҡыуын дауам итә. 1979 йылдан 1998 йылға тиклем ғәмәли математика кафедраһында, һуңынан Мәскәү иҡтисад һәм сервис институтының математик модель әҙерләү кафедраһында эшләй.
1998 йылдан алып Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетында эшләй. Фән кандидаты (1982), фән докторы (2003), һығылмалылыҡ теорияһы кафедраһы профессоры (2007).

# Молодцов Игорь Николаевич
## Фәнни һәм методик эшмәкәрлеге

Төп фәнни һөҙөмтәләре һығылмалылыҡ һәм йәбешкәклектең динамик теорияһы һәм һығылмалылыҡ процестары теорияһы өлкәләрендә алына. Ул 40-тан ашыу ғилми хеҙмәт, 4 уҡыу әсбабы, 3 ғилми баҫма авторы. Ул математика һәм механика буйынса әҙерлек алып барыусы Рәсәйҙең классик университеттары системаһы өсөн 3-сө быуын яңы белем биреү стандарттарын әүҙем әҙерләүселәрҙең береһе була. Уның ҡатнашлығында юғары профессиональ белем биреүҙең «Математика», «Математика һәм компьютер фәндәре», «Механика һәм математик модель әҙерләү», «Фундаменталь математика һәм механика» әҙерлек йүнәлештәре буйынса дәүләт стандарттары әҙерләнә.

# Молодцов Игорь Николаевич
## Библиография

* Молодцов И. Н. Об исследовании динамики многослойного неоднородного полого шара // Вестник МГУ. Математика и механика. — 1981. — № 1.
* Молодцов И. Н. К динамике многослойного полого шара // МКМ. — 1984. — № 6.
* Молодцов И. Н. Нелокальная теория структурированных композитных материалов // МКМ. — 1984. — № 3.
* Молодцов И. Н. Динамическая калибровка диссипации в композитных нелокальных средах // МКМ. — 1985. — № 2.
# Гидросфера

Гидросфе́ра (от бор. грек. ὕδωρ — һыу һәм σφαῖρα — шар) — Ерҙең һыу тышсаһы. Гидросфераны Донъя океаны, континенталь һыу өҫлөгө һәм ер аҫты һыуҙана бүлеп йөрөтәләр.
Планетала дөйөм һыу миҡдары 1390 млн км³ самаһы. Гидросфера массаһы — яҡынса 1,46·10²¹ кг. Был атмосфера массаһынан 275 тапҡыр ауырыраҡ, һәм дөйөм планета массаһының 1/4000 өлөшөн тәшкил итә.
Гидросфераның күп өлөшө океанда, аҙыраҡ өлөшө боҙлоҡтарҙа, континенталь һыуҙарҙа, ер аҫты һыуҙарында тупланған. Тоҙло океан һыуҙары гидросфераның 96,4 %, боҙлоҡ һыуҙары 1,86 %, ер аҫты һыуҙары 1,68 %, ҡоро ер өҫтө һыуҙары 0,02 % өлөшөн тәшкил итә.
Океандар ер өҫтөнөң 71 % ҡаплап тора. Уртаса тәрәнлеге 3800 м, максималь тәрәнлеге (Тымыҡ океанда Марсиан уйһыулығы) — 11 022 метр. Океан тышсаһы ултырма һәм базальт ҡатламдарынан тора. Донъя океаны һыуҙарында эрәген тоҙҙар (уртаса 3,5 %) һәм газдар бар. Мәҫәлән, океандың өҫкө өлөшөндә эрегән хәлдә 140 трлн тонна углекислый газ һәм 8 трилн тонна кислород бар.
Дөйөм гидросферала континенталь һыуҙар бик аҙ миҡдарҙа, әммә улар биосферала һыу сығанағы, һуғарыу һыуҙары булалаҡ ҙур роль уйнай. Бынан тыш, гидросфераның был өлөшө атмосфера һәм ер тышсаһы менән даими тәьҫир итешә.
Ҡаты хәлдәге һыуҙарҙы (боҙлоҡ, ҡар ҡатламы, мәңгелек боҙлоҡ) криосфера тип атайҙар. Һыуҙың гидросфераның бер өлөшөнән икенсе өлөшөнә күсеүе ҡатмарлы һыу әйләнешен тәшкил итә.
Гидросфера биосфера ҡатламын ҡаплап тора, әммә күпселек тереклек Ҡояш йылытҡан ер өҫтөнә һәм яр буйҙарына тура килә.
Ерҙәге тормош гидросферала барлыҡҡа килгән тип иҫәпләнә. Тик палеозой эраһы башында ғына хайуандар ҡоро ергә яраҡлашҡан.
# Кришна Баларам Мандир

Шри Кришна-Баларам Мандир — Вриндаван ҡалаһында Гаудия Вайшнава ғибәҙәтханаһы (мандиры).

# Кришна Баларам Мандир
## Илаһтар

Ғибәҙәтханада поттар булып Кришна һәм Баларама тора. Шулай уҡ уң яҡта Гопи, Лалита һәм Висакха менән Радха Кришна урынлашҡан. Һул яҡта Нитьянанда менән Чайтанья Махапрабху һәм Ачарья Бхативеданта Свами Прабхупада менән уның рухи остазы Бхактисиддханта Сарасвати Тхакура поттары тора. Кришна-Баларам Мандирда бөтә Вриндаванда иң юғары таҙалыҡ һәм Илаһларға табыныу стандарты булып тора.
# Алпамыша менән Барсынһылыу

Алпамыша менән Барсынһылыу — эпос, башҡорт һүҙ сәнғәте ҡомартҡыһы. Шиғри‑сәсмә формала йәшәп килә.

# Алпамыша менән Барсынһылыу
## Яҙып алыныу тарихы

Тәүге тапҡыр XIX быуат аҙағында — XX быуат башында Ырымбур губернаһында А. Г. Бессонов тарафынан яҙып алына. Эпостың «Алпамыша», «Алтыйәшәр Алпамыша» һәм башҡа исемле варианттарын М. А. Буранғолов, С. Ә. Галин, К. Мәргән, С. Ф. Миржанова, М. М. Сәғитов, С. Ғ. Сафуанов, Н. Д. Шоңҡаров һ.б. яҙып ала. Уларҙы Алпамыша һәм Барсынһылыуҙың батырлығына бәйле дөйөм сюжет берләштерә.

# Алпамыша менән Барсынһылыу
## Эпостың ҡыҫҡаса йөкмәткеһе

Эпос батыр көсөнә һәм ғәҙәти булмаған матурлыҡҡа эйә геройҙарҙың мөғжизәле тыуыуы һәм бала сағы, уларҙың никах алдынан ҡара‑ҡаршы көрәше хаҡында бәйән итә. Алпамыша һәм Барсынһылыуҙың алыш мотивы эпостың яҙып алынған барлыҡ варианттарында ла тиерлек тотороҡло һаҡлана һәм матриархат м‑н патриархат араһындағы оҙайлы көрәштең образлы сағылышы булып тора; Алпамышаның еңеүе м‑н тамамланған алыш матриархаттың еңелеүен кәүҙәләндерә. Герой тыуған илде яҡлау мәсьәләһен дә уңышлы хәл итә. Алпамыша үҙ власы аҫтында халыҡты берләштерә, илдә тыныслыҡ һәм ғәҙеллекте тергеҙә. Геройҙың имен‑һау әйләнеп ҡайтыуы һәм уның кейәүҙәр ярышында ҡабат еңеүенә бәйле сюжет байтаҡ халыҡтарҙың эпосына хас. Эпостың өлөштәре һамаҡ стилендә башҡарыла. Көй варианттарын Шоңҡаров яҙып ала, К. Й. Рәхимов нотаға һала. Эпостың Башҡортостан Республикаһында, Силәбе, Һамар, Һарытау, Ырымбур өлкәһендә яҙып алынған 30‑ға яҡын варианты Ғилми архивта һаҡлана. Башҡа төрки телле халыҡтар фольклорында йәшәп килә.
    «Батыр булһа, сос булыр,
    Осҡан ҡыйғыр ҡош булыр;
    Уҡ атҡанда, ян түҙмәҫ,
    Ул баҫҡанда, таш түҙмәҫ;
    Ултырһа, уба емерер,
    Таянһа, тау емерер;
    Йөрөгәндә ер һелкенер,
    Арыҫландай өркөтөр.
    Ҡурай өсөн тын кәрәк,
    Егет өсөн һын кәрәк, —
    Һыны булһын батырҙың. »
# Саб-Яха (Юрибей ҡушылдығы)

Саб-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Юрибей йылғаһының һул ярына тамағынан 159 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Саб-Яха (Юрибей ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300037733
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303773
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Шунда

Шунда — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Уртьма йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Шунда
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300412111100037006
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103700
* Бассейн коды — 10.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Тядуй-Яха

Тядуй-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Тынгэва-Паюта-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 89 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 71 км.

# Тядуй-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300074568
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307456
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ашҡаҙар (йыр)

Ашҡаҙар (башҡ. Ашҡаҙар (i))) — башҡорт халыҡ йыры (оҙон көй), ғәҙәттә ҡурайға ҡушылып башҡарыла.

# Ашҡаҙар (йыр)
## Һүрәтләү

Сюжет нигеҙенә ҡатындың һунарҙан әйләнеп ҡайта алмаған ире хөрмәтенә сығарылған йыр ваҡиғаһы һалынған.
Йырҙың һүҙҙәрен һәм көйөн 1894 йылда Сергей Гаврилович Рыбаков Ырымбур губернаһы Орск өйәҙенең Юлыҡ ауылында яҙып ала һәм үҙенең «Музыка и песни уральских мусульман с очерком их быта» (СПб., 1897) китабына индерә.
Йырҙың килеп сығышы тураһында Ғабдулла Туҡай 1910 йылда Ҡазанда баҫылған «Халыҡ әҙәбиәте» лекцияһында ҡыҫҡаса әйтеп үтә.
1915 йылда Мөхәмәтша Буранғолов «Шура́» журналында легенданың Ғүмәр ахундан яҙып алған вариантын һәм һүҙҙәрен баҫтыра. 1917 йылда Буранғолов «Ашҡаҙар» тип аталған пьеса яҙа.
Артабанғы йылдарҙа Хөсәйен Әхмәтов, Лев Лебединский , И. В. Салтыков, Ғата Сөләймәнов был йырҙың тағы бер нисә вариантын һәм риүәйәтен яҙып ала.
«Ашҡаҙар» йыры башҡорт халыҡ ижадының киң билдәле әҫәре булараҡ Рәшиҙә Әхмәҙиева, Флүрә Килдейәрова, Әсмә Шайморатова кеүек бик күп профессиональ йырсылар башҡарыуында яңғырай.
Йырҙы эшкәртеүселәр — Халиҡ Заимов (1949), Рәүеф Мортазин (тауыш һәм фортепиано өсөн), Камил Рәхимов (симфоник оркестр өсөн).
1941 йылда Мөхәмәтша Буранғолов либреттоһы буйынса А. А. Эйхенвальд опера яҙа.

# Ашҡаҙар (йыр)
## Һүҙҙәре

Беренсе вариант
       Йәнкәй-йәнем китте, ай, һунарға
       Ашҡаҙарҡай буйына шәшкегә.
       Шәшкеләргә китеп вафат булды,
       Башҡынайым ҡалды ла йәш кенә.
       Атҡайҙарға менеп, теҙген тотҡас,
       Мылтыҡҡайын бирҙем дә ҡулына.
       Күрә алмаҫтай булып ҡарап китте,
       Киткән икән дә үлем юлына.
       Ҡайтты ла ғына тиеп, ишек асһам,
       Аҡ бурҙайы тора ла, үҙе юҡ.
       Күҙкәйҙәрен текләп миңә ҡарай,
       Һөйләр ҙә ине, теле-һүҙе юҡ.
       Ишеккәйем алды керелсәгә
       Сығайым да тиһәм, таянам.
       Төштәремдә күреп, ай, ҡыуанам,
       Һүҙ әйтәйем тиһәм, уянам.
Икенсе вариант
       Йәнкәй-йәнем китте, ай, һунарға
       Ашҡаҙарҡай буйына шәшкегә.
       Шәшкеләргә китеп вафат булды,
       Башҡынайым ҡалды ла йәш кенә.
       Ҡайғы-хәсрәт өсөн үҫә икән
       Ашҡаҙарҡай һыуының ҡамышы.
       Шәшкеләргә китеп вафат булды,
       Күңелкәйем өйкәй ҙә һағышы.

# Ашҡаҙар (йыр)
## «Ашҡаҙар» йыры — сәхнәлә

* Фольклорсы һәм драматург Мөхәмәтша Буранғоловтың «Ашҡаҙар» пьесаһы буйынса спектакль менән Стәрлетамаҡ ҡалаһында башҡорт драма театры асыла (өс йылдан театр Өфө ҡалаһына күсерелә).
* 2018 йылдың ноябрендә Стәрлетамаҡ драма театрында «Ашҡаҙар» спектакле ҡуйылды (реж. З. Сөләймәнов). Бөгөнгө «Ашҡаҙар»ҙың сәхнә версияһы (Г. Саламатова) — 100 йыл аша халыҡ йолалары, традициялары, көнкүреше, ғөрөф-ғәҙәттәре тасуирланған әҫәргә генә түгел, ә тотош быуатҡа, Буранғоловтың һәм башҡа күренекле шәхестәрҙең яҙмышына ҡараш.
# Вирюга

Вирюга — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пёза йылғаһының уң ярына тамағынан 141 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.

# Вирюга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000212103000049934
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004993
* Бассейн коды — 03.03.00.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кесе Сугаш

Кесе Сугаш — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының уң ярына тамағынан 522 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Кесе Сугаш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100003441
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100344
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Кысхыштубек

Кысхыштубек — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кубадру йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Кысхыштубек
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100112115100002682
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100268
* Бассейн коды — 13.01.01.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Кестым

Кестым — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чепца йылғаһының һул ярына тамағынан 319 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Кестым
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300112111100033063
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103306
* Бассейн коды — 10.01.03.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Синара Төркөмө

Синара Төркөмө— Рәсәй ҡуптармаҡ холдингы. Синара төркөменең өстенлекле бизнес-йүнәлештәре-транспорт машина төҙөлөшө, финанс хеҙмәттәре, девелопмент. Рәсәйҙә рельс транспорты өсөн күсмә состав ике иң эре етештереүселәр араһында береһе (Трансмашхолдинг менән бергә).
Компанияның Үҙәк офисы Екатеринбург ҡалаһында урынлашҡан. Forbes журналы версияһы буйынса, 2018 йылға РРәсәйҙең иң эре шәхси компаниялары рейтингында 73 урынды алып тора.

# Синара Төркөмө
## Төркөм предприятиеләре

* Синара-транспорт машиналары (Екатеринбург)
* Урал локомотивтары (Үрге Пышма)
* Людиновский йылы төҙөү заводы (Людиново)
* Урал дизель-мотор заводы (УМ) (Екатеринбург))
* СТМ инновацион үҫеш үҙәге (Мәскәү, Екатеринбург, Людиново)
* Синара-Девелопмент (Екатеринбург)
* "КОМ-БИЛДИНГ» фирмаһы (Волгоград)
* Архыз-Синара (арачай-Черкес Республикаһы)
* СКБ-банк (Екатеринбург)
* "Бургас» ял пансионаты (Сочи (Кудепста))
* Каменское (вердловск өлкәһе)
* СТМ-Сервис(Екатеринбург)
# Ставрополь крайы

Ставропо́ль крайы — Рәсәй Федерацияһы субъекты, Төньяҡ Кавказ федераль округы составына инә.
Административ үҙәге — Ставрополь ҡалаһы.

# Ставрополь крайы
## География

Көнбайышта һәм көньяҡ-көнбайышта — Краснодар крайы, төньяҡ-көнбайышта — Ростов өлкәһе, төньяҡта һәм төньяҡ-көнсығышта — Ҡалмыҡстан, көнсығышта — Дағыстан, көньяҡ-көнсығышта — Чечня, көньяҡта — Төньяҡ Осетия — Алания, Ҡарасай-Черкес һәм Ҡабарҙы-Балҡар республикалары менән сиктәш. Майҙаны — 66 160 км².

# Ставрополь крайы
## Халҡы

Рәсәй Дәүләт статистикаһы федераль хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса, край халҡы 2 801 597 (2016) кеше тәшкил итә. Халыҡ тығыҙлығы — 42.35 кеше/км² (2016). Ҡала халҡы — 58.09 % (2015).
Ставрополь крайында 1989 йылда — 1169, 2002 йылда — 812 башҡорт йәшәгәне теркәлгән.
# Уң Тиутей-Яха

Прав. Тиутей-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тиутей-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 272 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Уң Тиутей-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300040351
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304035
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ҡоро Берёзовка (Берёзовка ҡушылдығы)

Сухая Берёзовка — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Берёзовка йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Ҡоро Берёзовка (Берёзовка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Лиски ҡалаһынан Павловск ҡалаһына тиклем, Битюг йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010101012107000003688
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000368
* Бассейн коды — 05.01.01.010
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кәүсәриә (исем)

Глафира Фәйершина 30.09.2021
Кәүсәриә Кәүсәриә - башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме == Этимология == <КӘҮСӘРИӘ фарс. — йәннәт шишмәһе; муллыҡ, байлыҡ символы >
== Билдәле кешеләр == <Шафиҡова Кәүсәриә Фиҙаи ҡыҙы (3 ғинуар 1949 йыл — 4 май 2017 йыл) — башҡорт шағиры, йырҙар авторы. 199 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы. Ғәли Соҡорой исемендәге премия лауреаты, Яңауыл районының почётлы гражданы.>