yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Власова Татьяна Александровна

Власова Татьяна Александровна (1905—1986) — совет психологы һәм дефектологы, психология фәндәре докторы (1972), профессор (1976), СССР Педагогия фәндәре академияһы академигы (1982).

# Власова Татьяна Александровна
## Биографияһы

1905 йылдың 18 декабрендә (31 декабрҙә) Рәсәй империяһының Быуа ҡалаһында (хәҙерге Татарстан Республикаһы), крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1922 йылда, урта мәктәпте тамамлағандан һуң, Быуа һәм һуңыраҡ — Ҡаҙан ҡалаһының мәктәптәрендә һәм балалар йорттарында уҡытыусы һәм тәрбиәсе булып башлай. 1929 йылда 2-се Мәскәү университетының дефектология факультетын тамамлай һәм илдә беренсе дефектология буйынса ғилми үҙәкте — РСФСР халыҡ мәғарифы комиссариатының эксперименталь-дефектология институтын (һуңынан СССР педагогия фәндәре академияһының дефектология ғилми-тикшеренеү институты була) ойоштороу буйынса комиссия составына индерелә. Власованың бөтә тормошо ошо институт менән бәйләнә, унда ул клиника-диагностика бүлегенең мөдире, директор урынбаҫары һәм директоры була.
КПСС ағзаһы була. 1945—1963 йылдарҙа Татьяна Александровна КПСС Үҙәк Комитеты аппаратында яуаплы партия эшендә эшләй, бер үк ваҡытта ғилми эштәрен дауам итә. 1963 йылдан Т. А. Власов яңынан СССР педагогия фәндәре академияһының дефектология ғилми-тикшеренеү институтында фәнни эштәр буйынса директор урынбаҫары булып эшләй, 1968 йылдан вафат булғанға тиклем — институт директоры.
1986 йылдың 16 июнендә Мәскәүҙә вафат була. Новодевичье зыяратында ерләнгән (3 участка, 60 ряд).

# Власова Татьяна Александровна
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

- Октябрь Революцияһы ордены;
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены;
- Халыҡтар дуҫлығы ордены;
- «Почёт Билдәһе» ордены;
- Крупская миҙалы;
- Макаренко миҙалы;
- Гогебашвили миҙалы;
- бер нисә союздаш республикаларҙың халыҡ мәғарифы алдынғыһы билдәһе;
- өс тапҡыр СССР педагогия фәндәре Академияһының премияһы лауреаты;
- РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1980).
# Никулкина

Никулкина — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Кондинское районындағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 78 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628210, ОКАТО коды — 71116651002.

# Никулкина
## Халыҡ һаны

| Йыл | Даими халыҡ һаны |
| 2002 | |
| 2008 | |
| 2010 | 78 |

# Никулкина
## Климат

Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
# Оин-Ору

Оин-Ору (Оикору) — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Узун-Оюк йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Оин-Ору
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100112115100001661
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100166
* Бассейн коды — 13.01.01.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ай-Курус-Ях

Ай-Курус-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 362 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 123 км.

# Ай-Курус-Ях
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200047963
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204796
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Мальоа

Мальоа (исп. Malloa) — Чилилағы ҡасаба. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның административ үҙәге. Ҡасаба менән коммуна Качапоаль провинцияһына ҡарай. Ҡасаба халҡы — 1706 кеше (2002).
Коммунаның майҙаны — 112,6 км². Халыҡ һаны — 13498 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 119,88 кеше/км².

# Мальоа
## Географик урыны

Өлкәнең административ үҙәгенән 40 саҡрым (38 км) көньяҡ-көнбайышта урынлашҡан.
Коммуна сиктәштәре:
* төньяҡта — Кинта-де-Тилькоко коммунаһы;
* төньяҡ-көнсығышта — Ренго коммунаһы;
* көньяҡ — Сан-Фернандо коммунаһы;
* көнбайышта — Сан-Висенте-де-Тагуа коммунаһы.

# Мальоа
## Демографик мәғлүмәттәр

Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
| Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | 13498 |
| шул иҫәптән: | Ҡала халҡы | 5073 | Ҡала халҡы өлөшө, % | 37,58 |
| | Ауыл халҡы | 8424 | Ауыл халҡы өлөшө, % | 62,42 |
| | Ир-егеттәр | 6971 | Ир-егеттәр өлөшө , % | 51.6 |
| | Ҡатын-ҡыҙҙар | 6527 | Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө , % | 48.4 |
| Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | 119,88 |
| Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халҡы өлөшө , % | Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халҡы өлөшө , % | Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халҡы өлөшө , % | Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халҡы өлөшө , % | Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халҡы өлөшө , % | 1,59 |

# Мальоа
## Иң ҙур торамалар (йәшәү пункттары)

* Пелекен(ҡасаба) — 3003 кеше
* Мальоа (ҡасаба) — 1706 кеше
# Заливной (Стәрлетамаҡ районы)

Заливной (рус. Заливной) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 416 кеше. Почта индексы — 453167, ОКАТО коды — 80249848003.

# Заливной (Стәрлетамаҡ районы)
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Стәрлетамаҡ): 5 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Наумовка): 7 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Стәрлетамаҡ): 5 км
# Хавы-Тэма

Хавы-Тэма — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Юмба ҡылымығының һул ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Хавы-Тэма
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300212115300035231
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303523
* Бассейн коды — 15.02.03.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кесе Кендас

Кесе Кендас — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мрас-Су йылғаһының һул ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Кесе Кендас
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300212115200009010
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200901
* Бассейн коды — 13.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Грекова Анастасия Ивановна

Грекова Анастасия Ивановна (24 ноябрь 1923 йыл — 1 июнь 2000 йыл) — ғалим-иҡтисадсы, юғары мәктәп эшмәкәре. Иҡтисад фәндәре докторы (1971), профессор (1978). РСФСР-ҙың (1984) һәм Башҡорт АССР-ының (1974) атҡаҙанған фән эшмәкәре.

# Грекова Анастасия Ивановна
## Биографияһы

Анастасия Ивановна Грекова 1923 йылдың 24 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Бәләбәй кантоны (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Баҡалы районы) Үмәр ауылында тыуған.
1950 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институтын тамамлай. Артабан уның хеҙмәт юлы партия эше менән бәйле була. 1960 йылда КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағыындағы Ижтимағи фәндәр академияһында (Мәскәү) белемен камиллаштыра.
1953—1956 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты ҡарамағындағы өс йыллыҡ өлкә партия мәктәбендә (Өфө) уҡыта. 1960 йылдан алып СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалында Иҡтисади тикшеренеүҙәр бүлегендә эшләй, бер үк ваҡытта 1966—1969 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институтында уҡыта; 1972—1989 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия институтында фәнни эштәр буйынса проректор вазифаһында эшләй.
Ғалим 2000 йылдың 1 июнендә Өфөлә вафат була.

# Грекова Анастасия Ивановна
## Фәнни эшмәкәрлеге

А. Н. Грекованың фәнни тикшеренеүҙәре социализмда рента мөнәсәбәттәренә, киңәйтелгән яңыртып етештереү проблемаларына, колхоз производствоһын иҡтисади дәртләндереүгә арналған.
50-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Төп ғилми хеҙмәттәре:
* Материальное стимулирование развития колхозного производства. Уфа, 1962;
* Экономические стимулы повышения доходов колхозов. Уфа, 1966;
* Вопросы выравнивания экономических условий повышения доходов в колхозах. Уфа, 1972.

# Грекова Анастасия Ивановна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1984);
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1974)
# Кесе Подикова

Кесе Подикова — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының уң ярына тамағынан 243 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Кесе Подикова
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300412115200012162
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201216
* Бассейн коды — 13.01.03.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ида (Вига ҡушылдығы)

Ида — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вига йылғаһының һул ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 110 км.

# Ида (Вига ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300312110000015099
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001509
* Бассейн коды — 08.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Аң (психология)

Аң — кешенең ысынбарлыҡты идеаль төшөнөү, белеү, фекер итеү һәләте; философия, психология һәм социологияның төп төшөнсәләренең береһе.
Аң шәхси һәм ижтимағи, кешеләр араһындағы барлыҡ мөнәсәбәттәрҙә сағылыш ала һәм сәйәси, хоҡуҡи, әхлаҡи, дини, ғилми һ.б. булараҡ билдәләнергә мөмкин. Урыҫ дини философтары (С. Н. Булгаков, В. С. Соловьёв, П. А. Флоренский һ.б.) аң Аллаһ тарафынан барлыҡҡа килтерелгән идеаль субстанция булараҡ ҡарала; материализм һәм позитивизмда (П. Л. Лавров, И. М. Сеченов, Н. Г. Чернышевский) — рефлекслы эшмәкәрлеккә нигеҙләнгән һәм мейе м‑н бәйле психик функция; диалектик материализмда (Н. И. Бухарин, В. И. Ленин һ.б.) — мейе функцияһы, объектив ысынбарлыҡтың сағылышы. Д. И. Дубровский һ.б. Аң кибернетика һәм юғары нервы эшмәкәрлегенең физиологияһы ысулдары ярҙамында ҡарай. Э. В. Ильенков кешенең ижтимағи‑практик эшмәкәрлегенең үҙенсәлекле продукты булараҡ аң идеаллеге концепцияһын тәҡдим итә, был психологтар Л. С. Выготский, П. Я. Гальперин, В. В. Давыдов, А. Н. Леонтьев хеҙмәттәрендә сағылыш таба.
Башҡортостанда аң проблемалары А. Й. Зарипов һәм Ф. С.Фәйзуллин (этник үҙаң), Ю. А. Калиев (мифол. А. һәм уның этномәҙәни статусы), Д. Г. Курачёв (дини үҙаң һәм конфессиональ мөнәсәбәттәр), С. М. Поздяева, И. В. Фролова (аң тибы булараҡ социаль утопия), В. К.Сәмиғуллин (хоҡуҡи аң) һ.б. хеҙмәттәрендә тикшеренеү предметы булып тора.
# Ырешаёль

Ырешаёль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лёк-Кэм йылғаһының уң ярына тамағынан 0,4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Ырешаёль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000013896
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001389
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Әбү Ләһәб

Ғәбд әл-Ғүззә ибн Ғәбд әл-Моталлип (ғәр. عبد العزى بن عبد المطلب‎), Әбү Ләһәб тигән ҡушамат менән билдәле (ғәр. أبو لهب‎; VII быуат уртаһы, Мәккә, хәҙерге Сәғүд Ғәрәбстаны — һижрәнең 624 йылы, шунда уҡ) — Мөхәммәт Рәсүлулланың ﷺ атаһының бер туған ҡустыһы, Мәккәлә дәғүәт алып барған һуңғы осорҙа оторо яуызлыҡтар ҡылған, ҡаршылыҡ күрһәткән кеше. Уның тураһында Ҡөрьәндә сүрә бар.

# Әбү Ләһәб
## Биографияһы

Башта Әбү Ләһәб Мөхәммәт Пәйғәмбәр ﷺ менән яҡшы мөнәсәбәттә була, улдары ҡыҙҙарына әйттерелгән була. Әбү Талиптың вафатынан һуң 619 йылда Әбү Ләһәб Бәнү Хәшимдең башлығы булып китә һәм Мөхәммәт ﷺ мәжүси һындарға табыныуҙан тулыһынса баш тартҡанға тиклем яҡлай әле. Ағаһының ярҙамдан баш тартыуы Рәсүлдең хәлен ныҡ хөртәйтә һәм Мәккәнән күсергә мәжбүр итә.
Әбү Ләһәб (ут атаһы (эйәһе), тамуҡ киҫәүе) ҡушаматы уға Әл-Мәсәд сүрәһе нән алып бирелгән. Әбү Ләһәбтең ҡатыны ла (Әбү Суфыяндың туғаны Үмм Йәмил), хаслыҡ ҡылып, Пәйғәмбәрҙең ﷺ аяҡ аҫтына, өҫтөнә сәнскәктәр, тиҙәктәр ырғыта торған була.
Әбү Ләһәб Бәҙер һуғышында ҡатнашмай, сөнки һеңлеһе Әтикәнең төшө насар була. Ул ҡорайыштарҙың ғәскәрен ҡоралландырырға, һуғышсылар ялларға бик күп аҡса бирә. Мосолмандар еңеп сыҡҡас, ул ҡайғыһынан бер нисә көндән үлә. Тәненән бик насар еҫ сыға, уға хатта уландары бер нисә көн яҡын килә алмай. Бер ниндәй йолалар атҡармай ғына күмеп ҡуялар.
Әбү Ләһәб Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ﷺҠөрьәндә телгә алынған берҙән-бер дошманы.
* Әбү Ләһәбтең ике ҡулы ла ҡороһон! Үҙе лә һәләк булһын. Уның малы ла, кәсебе лә (балалары ла) һәләк булыуҙан ҡотҡарманы. Тиҙҙән ул ялҡын эйәһе булған утҡа керер. Ҡатыны ла утын ташыусы булып(йәғни гонаһтарын өҫтөнә күтәреп), тамуҡҡа керер. Ул ҡатындың муйынында пальма сүсенән ишелгән арҡан булыр.
* Әл-Мәсед 111:1—5
تَبَّتْ يَدَا أَبِي لَهَب ٍ وَتَبَّ مَا أَغْنَى عَنْهُ مَالُه ُُ وَمَا كَسَبَ سَيَصْلَى نَارا ً ذَاتَ لَهَب ٍ وَامْرَأَتُه ُُ حَمَّالَةَ الْحَطَبِ فِي جِيدِهَا حَبْل مِنْ مَسَد
# Холодный (Ужеговица кушылдығы)

Холодный — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ужеговица йылғаһының һул ярына тамағынан 4,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Холодный (Ужеговица кушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300212111100032324
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103232
* Бассейн коды — 10.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Юлбарыҫ

Юлбарыҫ (лат. Panthera tigris) — пантералар төркөмөнөң ҙур бесәйҙәр ярым ғаиләһенә ҡараған ҡара һыҙыҡлы, ҡыҙғылт һары төҫтәге һөтимәр эре йыртҡыс йәнлек; бик ҙур йыртҡыс урман хайуаны. Ул Көнсығыш һәм Көньяҡ Азияла йәшәй.
Юлбарыҫ, арыҫлан менән бер рәттән, әлеге көндә йәшәүсе иң ҙур бесәй булып һанала. Юлбарыҫ иң ҙур йыртҡыс йәнлектәргә инә, ауырлығы буйынса аҡ һәм һоро айыуҙарҙан ғына ҡалыша.
Һәр йыл 29 июлдә Халыҡ-ара юлбарыҫ көнө билдәләнә. Уның маҡсаты — донъя йәмәғәтселеген был хайуандарҙың юғалыу ҡурҡынысы аҫтында булыуы тураһында киҫәтеү һәм уларҙы артабан һаҡлау ысулдары тураһында мәғлүмәт биреү.
# Амфитеатр (Безье)

Амфитеатр – боронғо ҡоролма, ул француз ҡалаһы Безьела урынлашҡан. Барлыҡҡа килеү ваҡыты – I быуат.

# Амфитеатр (Безье)
## Тарихы

Амфитеатр француз ҡалаһы Безьела I быуатта барлыҡҡа килгән һәм иҫтәлекле урындарының береһе булып иҫәпләнә, шулай уҡ ҡалала төп антик ҡомартҡы. Ҡасандыр амфитеатр боронғо ваҡытта гладиаторҙар алышын һәм төрлө тамашаларҙы үткәрә торған овал рәүешендәге арена булған. Амфитеатр ҡалала римлеләр осронан ҡалған. Ҡоролма ҡаланың Сен-Жак районында урынлашҡан.
1892 йылдың авгусында амфитеатр сәхнәһендә тәүге тапҡыр Жанна Диелафуа драмаһы өсөн яҙылған "Паризатис" музыкаһы яңғырай.
Амфитеатр ваҡыт үтеү менән яңынан тергеҙелә. Амфитеатрға барыу туризм буйынса офис менән алдан килешеү буйынса башҡарыла.
Амфитеатр яҡынса 15 000 тамашасыны һыйҙыра.
1992 йылда был тарихи урында реставрация эштәре үткәрелә. Рим амфитеатрының ҡала биләмәһендә булыуы Безьены һаҡланып ҡалған иң боронғо европа ҡалаларының береһе тип һанарға мөмкинлек бирә. Амфитеатрға үтеү өсөн Rue du Moulin à Huile урамы буйлап барыр кәрәк. Ә уны өҫтән күреү өсөн Rue des Anciennes Arènes урамына сығыр кәрәк.
# Бисмиллаһ

Бисмиллаһ (ғәр. بسم الله‎), тәсмиә (ғәр. تسمية‎), бәсмәлә (ғәр. بسملة‎) — Ҡөрьәндең туғыҙынсы Әт-Тәүбә сүрәһенән ғәйре һәр сүрәнең башында торған кәлимә : «Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!» өсөн мосолмандар ҡулланған термин (ғәр. بِسۡمِ ٱللهِ ٱلرَّحۡمَـٰنِ ٱلرَّحِيمِ‎ — Мәрхәмәтле һәм Рәхимле Аллаһ Исеме менән). Уны һәр доғала, намаҙҙа, ниндәй булһа ла хәләл эш башлағанда, мосолмандар яҙған һәр документта (хаттар, килешеүҙәр, мөрәжәғәттәр, васыяттар һәм башҡалар) ҡулланалар.

# Бисмиллаһ
## Ҡөрьәндә

Ҡөрьән сүрәләрендә бисмиллаһ айырым аят итеп иҫәпкә алынмай. Беренсе сүрә — Әл-Фатихала ғына беренсе аят булып бәсмәлә тора. Был сүрә тураһында Әл-Хижер сүрәһенең 87-се аятында, Әл-Фәтихала ете аят, тип әйтелгән, тимәк, Бисмиллаһ — уның беренсе аяты булып тора. Был ғибәрә шулай уҡ ән-Нәмл («Ҡырмыҫҡалар») сүрәһенең 30-сы аятында ла әйтелә. Ҡыҫҡа ғына «бисмиллаһ» (Аллаһ хаҡына) Һуд сүрәһенең 41-се аятында осрай (11:41). «Һеҙҙең Аллағыҙ хаҡына» (би-сми-раббикә) ғибәрәһе Ҡөрьәндә дүрт тапҡыр, «данларға», йәки «уҡырға» тигән бойороҡтан һуң килә. Аллаһ Исемензекер) итеү 13 тапҡыр, ә Әр-Рәхман (Шәфҡәтле) сүрәһенең 78-се аятында Аллаһ Исемен тәбрикләү тураһында әйтелә (тәбәрәкә- смү- раббикә).

# Бисмиллаһ
## Тарихынан

Ғәрәптәргә Ислам дине иңгәнсе, яһилиәт осоронда, улар төрлө илаһтарға, һындарға табынғандар. Шуға күрә берәй шулар исеме менән, Бисмил-Лат һәм Бисмил-Ғүззү, тип эшкә тотонғандар.
Мөхәммәт Пәйғәмбәргә Рисаләт иңгәс, ул Бисмиллаһ (Аллаһ исеме менән) тип әйтә торған булған. Мәгәр Ән-Нәмл сүрәһе иңгәндән һуң Ул тулы итеп «Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!» тип әйтә башлаған һәм Ҡөрьәндә шулай итеп нығынған.

# Бисмиллаһ
## Каллиграфия

Бисмиллаһ кәлимәһе Ислам, ғәрәп каллиграфияһында бик яратып һәм йыш ҡулланыла.

# Бисмиллаһ
## Мал салыу

Малды һуғымға салыр алдынан Бисмиллаһ тип әйтеү итте хәләл итә. Әммә Ислам ҡағиҙәләре буйынса харам тип һаналған малды (мәҫәлән, сусҡаны) Бисмиллаһ тип салыу уны хәләл итмәй.
# Чернава (Инюха ҡушылдығы)

Чернава — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Инюха йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Чернава (Инюха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Тверь ҡалаһынан Иваньков ГЭС-ына тиклем (Иваньков һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010100712110000002954
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000295
* Бассейн коды — 08.01.01.007
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сендреи Юлия

Cендреи Юлия (мадьярса Júlia Szendrey, 29 декабрь 1828 йыл, Кестхей, Венгрия короллеге — 6 сентябрь 1868 йыл, Пешт], Австро-Венгрия) — Венгрия шағиры, тәржемәсе, билдәле венгр шағыры Шандор Петёфиҙың ҡатыны.

# Сендреи Юлия
## Биография

Юлия Сендреи 1828 йылдың 29 декабрендә Кестхей ҡалаһында дворян ғаиләләре управляющийы ғаиләһендә тыуа.. Уның әсәһе Анна Галович исемле була. Юлия бай ғаиләләр ҡыҙҙары уҡығын Пешт институтында уҡып белем ала. Ул сит телдәрҙе өйрәнә, фортепианола уйнай, бейергә ярата, тик кисәләр уҙғарырға һәм үҙ талантын күрһәтергә яратмаған. Ул Генрих Гейне, Жорж Санд һәм башҡа шағирҙарҙың китаптарын уҡырға яратҡан.
Әҙәбиәт һәм поэзия менән мауыҡҡан ханым булараҡ 1846 йылда Надькаролиҙа осрашҡандан һуң шағир Шандор Петёфиға ғашиҡ була. Ғаиләһе яғынан ҡаршы булыуҙарына ҡарамаҫтан бер йылдан һуң улар Румынияның Ардуд ҡалаһында өйләнешә. 1848-1849 йылғы Венгрия революцияһы башланғас, Петефи армияға китә, ғаиләһен Дебреценға күсерә. Улдары Золтан 1848 йылдың 15 декабрендә тыуа..
Шандор Петёфи һуғыш ваҡытында юғала, һуңынан «һәләк булды» тип иғлан ителә. Был хәбәрҙе Юлия бик ауыр кисерә. Уны эҙләргә Трансильванияға юллана. Ирен табырға өмөт итеп, Төркиәгә инергә һорай, әммә рөхсәт бирмәйҙәр. Өмөтһөҙлөктән, ярҙам һорап, тарихсы Арпад Хорватҡа мөрәжәғәт итә.. Улар 1850 йылда өйләнешә, ул ваҡытта был никахты хупламайҙар, яңынан кейәүгә сыҡҡан өсөн стигматизацияға дусар була, шулай уҡ уның үҙ-үҙен тотоуы менән бәйле төрлө имеш-мимештәр йөрөй, был хәбәрҙәрҙе Арань Янош кеүек билдәле шағырҙар яҙып сығара.
Ул үҙенә яҡлау эҙләп кейәүгә сыҡҡандар. Үлгәндән һуң ун йыл үткәс уның ғәйеплеләрҙе фаш иткән көндәлеге тергеҙелә һәм өлөшлөтө нәшер ителә..
Хорват менән никахта дүрт улдары тыуа, ул ваҡытта улы золтан менән мөнәсәбәте боҙола. Йәш егет атаһы Петефи кеүек үҙ тормошо менән йәшәй. Йәш көйө 1870 йылда туберкулёздан үлә.. 1950-се йылдарҙа Сендрей бер нисә шиғыр яҙа, Ганс Христиан Андерсендың бер нисә әкиәтен тәржемә итә.

# Сендреи Юлия
## Ғүмеренең һуңғы йылдары

Уның икенсе никахы ла фажиғалы була. Уның аналыҡ муйынында яман шеш табалар һәм ул кинәт кенә 1867 йылда ире менән айырыла. Пешта атаһы финанслаған бәләкәй генә фатирға күсә. Көндәлегендә икенсе ире уға тоғро булмауы тураһында яҙа, ире табип киҫәтеүенә ҡарамаҫтан «ғаилә бурысын» үтәүҙе мәжбүр итеүе тураһында яҙа. 1868 йылда ошо кескенә фатирҙа вафат була. Үлем түшәгендә әйттереп атаһына хат яҙҙырта: «Шандор менән бәхетһеҙ буласаҡһың тигән инең. Уның менән булғандағы бәхеттә әлегә тиклем бер ҡатын да татымаған. Мин уның королеваһы инем, ул мине бик яратты, ә мин уны яраттым. Беҙ донъяла иң бәхетле пар инек. Шулай булып ҡалыр инек, әгәр яҙмыш беҙҙе айырмаһа»..
Икенсе ирен ғәйепләп яҙған хатты уҡығас, атаһы Хорватҡа ерләүҙә ҡатнаштырмай, үҙе ерләй. 60 йыл үткәс Петефи башҡа ғаилә ағзалары менән Керепеши зыяратына күсерелә. Ҡәбер ташына беренсе ире исеме Пеефи тип яҙыла..

# Сендреи Юлия
## Хәтер

Венгрияла Юлия Сендреиның бер нисә һәйкәле бар. 2018 йылда Копенгагенда Венгрия Илселеге бинаһы алдында уның бюсы ҡуйыла..