# Непал

Непа́л, Непал Федератив Демократик Республикаһы (непал नेपाल) — Көньяҡ Азияла Һималайҙағы дәүләт. Һиндостан һәм Ҡытай менән сиктәш. Баш ҡалаһы — Катманду ҡалаһы.

# Непал
## Этимологияһы

«Непал» топонимының килеп сығышының бер нисә версияһы бар. Уларҙың береһе буйынса, ул санскрит нигеҙҙәренән — нип («тау итәгендә») һәм алай («торлаҡ», «кеше йәшәгән урын») килеп сыҡҡан, йәғни, «тау итәгендә йәшәү» — был атама илдең географик шарттарына тап килә. Икенсе версия буйынса, «Непал» һүҙе тибет "ниампал"дан («изге ер») килеп сыға, был 2500 йылдан ашыу элек Непалда Будда тип танылған Сиддхартха Гаутаманың тыуыуы менән бәйле булыуы ихтимал.

# Непал
## География

Непал Республикаһы Азияла төньяҡ киңлектең 26° һәм 30° көнсығыш оҙонлоҡтоң 80° һәм 88° урынлашҡан.
Непал донъяның иң күп халыҡлы ике иле — Ҡытай һәм Һиндостан араһында урынлашҡан.
Төньяҡта ҠХР-ҙың автоном районы − Тибет, көньяҡ сиге көнбайыштан көнсығышҡа тиклем Һиндостандың Уттаранчал, Уттар-Прадеш, Биһар, Көнбайыш Бенгал һәм Сикким менән сиктәш.
Төньяҡтан Непалды 8000 метрҙын бейегерәк булған бер нисә түбәһе булған Ҙур Һималай һырты уратып алған. Улар араһында иң билдәлеһе, Ер шарында иң бейек тау − Эверест (8848 м).
Непалда иң түбән урын диңгеҙ кимәленән 70 м бейеклектә урынлашҡан. Илдең 40 % территорияһы 3000 метрҙан бейегерәк кимәлдә урынлашҡан. Шулай итеп, Непал донъялағы иң таулы ил.

# Непал
## География
### Непалдың рельефы

Илдең етенән алты өлөшөн Гималай тау системаһы һырттары биләй.
Көньяҡ сик буйлап диңгеҙ кимәленән 200—250 м бейеклектә тар (20 — 40 км) һыҙат булып терай һуҙыла.
Төньяҡтан терай Сивалик тип аталған соҡорло убалы һырт менән ябылған. Был Гималай тауҙары итәге (диңгеҙ кимәленән 500—700 м бейеклектә), Гималай тау системаһының түбәнге баҫҡысы.
Артабан төньяҡта Гималай тауҙарының урта һикәлтәһе — Махабхарат тау һырты, йәки бейеклеге 3000 метрға һәм киңлеге 16 км-ға еткән Бәләкәй Гималай тауҙары урынлашҡан.
Махабхарат һәм Төп Гималай һырты араһында — түбән урын — эске урта өлкә (Мидленд, йәки Пахар-Кханда) урынлашҡан. Киңлеге яҡынса 25 км, бейеклеге — 600—2000 м.
Илдә 1300-ҙән ашыу тау түбәһе ҡар менән ҡапланған. Бында донъяла бейеклеге 8 000 метрҙан ашыу булған 14 түбәнән 8-е урынлашҡан. Улар араһында Непалдың иң бейек нөктәһе — Ҡытай сигендәге Сагарматха тауы.
Непалда бик йыш ер тетрәүҙәр була. Емергес ер тетрәүҙәрҙең һуңғы серияһы 2015 йылда була һәм меңдәрсә ҡорбандарға килтерә.
Непалдың көнсығыш өлөшөндәге Төп Гималай һыртының ҡырласы Ҡытай менән дәүләт сиге булып тора.

# Непал
## География
### Тәбиғәт зоналары

Непал территорияһы үҙенең тәбиғи-географик үҙенсәлектәре буйынса Гималай тау системаһы буйлап көнбайыштан көнсығышҡа һуҙылған бейеклек бүлкәттәренә бүленә.
* Көньяҡ тропик билбау диңгеҙ кимәленән 1900 м бейеклеккә тиклем (Терей, Сивалик һәм Махабхарата битләүҙәренең аҫҡы өлөшө). Июлдә уртаса температура +27.. +30 °C, ғинуарҙа +15… +17 °C. Йәй — йыш ташҡын, ҡышын — ҡоролоҡ була. Терай элек тропик джунглиҙар менән ҡапланған булған, әммә күп урмандар юҡҡа сыҡҡан, беҙҙең көндәрҙә уларҙы баҫыуҙар менән алмаштырған. Джунгли Сивалик тауы итәктәрендә һәм битләүҙәрендә, айырыуса уның көнсығыш өлөшөндә һаҡланған.
* Субтропик тау билбауы (1200—1900 м). Япраҡлы урмандар (имән, каштан, саған, көньяҡ ағасы, йыла, шулай уҡ магнолия, рододендрон, камфара һәм лавр ағастары, баньян, тау бамбугы, орхидеялар) менән ҡапланған.
* Таулы урта билбау (1900—2800 м). Япраҡлы урмандар.
* Уртаса һалҡын билбау (3000—4000 м). Ылыҫлылар (көмөш шыршы, зәңгәр ҡарағай, ҡарағас, ағас һымаҡ артыш, гималай эрбете, юғарыраҡта — аҡ шыршы) япраҡлы ағастарҙы яйлап ҡыҫырыҡлап сығара.
* Альп туғайҙары (4000—5200 м).
* Боҙ зонаһы (5200 м бейеклектә).

# Непал
## Халыҡ һаны

1911 йылдан 2021 йылға тиклем халыҡ һаны буйынса статистика :
| Йыл | Халыҡ һаны |
| 1911 | 5 638 479 |
| 1920 | 5 573 588 |
| 1930 | 5 532 574 |
| 1941 | 6 238 649 |
| 1952 | 8 325 079 |
| 1952 | 8 256 625 |
| 1960 | 9 544 938 |
| 1961 | 9 710 150 |
| 1961 | 9 412 996 |
| 1962 | 9 881 783 |
| 1963 | 10 060 686 |
| 1964 | 10 247 834 |
| 1965 | 10 443 932 |
| 1966 | 10 649 467 |
| 1967 | 10 864 396 |
| 1968 | 11 088 215 |
| 1969 | 11 320 100 |
| Йыл | Халыҡ һаны |
| 1970 | 11 559 455 |
| 1971 | 11 806 296 |
| 1971 | 11 556 983 |
| 1972 | 12 060 891 |
| 1973 | 12 323 203 |
| 1974 | 12 593 223 |
| 1975 | 12 871 016 |
| 1976 | 13 156 441 |
| 1977 | 13 449 680 |
| 1978 | 13 751 522 |
| 1979 | 14 063 010 |
| 1980 | 14 384 864 |
| 1981 | 14 718 228 |
| 1981 | 15 022 839 |
| 1982 | 15 062 998 |
| 1983 | 15 417 207 |
| 1984 | 15 778 051 |
| Йыл | Халыҡ һаны |
| 1985 | 16 143 975 |
| 1986 | 16 513 244 |
| 1987 | 16 887 696 |
| 1988 | 17 273 606 |
| 1989 | 17 679 536 |
| 1990 | 18 111 200 |
| 1991 | 18 569 445 |
| 1992 | 19 050 879 |
| 1993 | 19 551 500 |
| 1994 | 20 065 413 |
| 1995 | 20 587 157 |
| 1996 | 21 115 271 |
| 1997 | 21 647 305 |
| 1998 | 22 175 431 |
| 1999 | 22 690 158 |
| 2000 | 23 184 177 |
| 2001 | 23 655 119 |
| Йыл | Халыҡ һаны |
| 2001 | 23 151 423 |
| 2002 | 24 102 862 |
| 2003 | 24 525 527 |
| 2004 | 24 921 910 |
| 2005 | 25 292 058 |
| 2006 | 25 634 043 |
| 2007 | 25 950 022 |
| 2008 | 26 249 412 |
| 2009 | 26 544 943 |
| 2010 | 26 846 016 |
| 2011 | 27 156 367 |
| 2011 | 26 494 504 |
| 2012 | 27 474 377 |
| 2013 | 27 797 457 |
| 2020 | 30 327 877 |
| 2021 | 29 164 578 |
* Халыҡ һаны — 30 430 267 (2014 йыл)
* Йыллыҡ үҫеш — 1,4 % (тыуым — бер ҡатын-ҡыҙға 2,5 тыуған)
* Уртаса ғүмер оҙонлоғо: ирҙәр — 64,6 йәш, ҡатын-ҡыҙҙар — 67 йәш
* ВИЧ менән зарарланыу — 0,5 % (2007 йыл баһаһы)
* Ҡала халҡы — 17 %
* Грамоталылыҡ кимәле — 62,7 % ир-ат, 34,9 % ҡатын-ҡыҙ (2001 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса)
Мәҙәни һәм этник йәһәттән Непал — йөҙгә яҡын милләт һәм каста ҡатнашмаһы. Теге йәки был кастаға ҡарау ҡабул ителгән йолаға бәйле. Непал халҡы етмеш төрлө телдә һәм диалекттарҙа һөйләшә.
Непалдар:
* Непалдың бөтә граждандарының исеме.
* Непал халыҡтары араһында таралған үҙбилдәләнеш

# Непал
## Халыҡ һаны
### Этнография

Непал халыҡтары башлыса ҡытай-тибет (тибет-бирма төркөмө) һәм һинд-европа тел ғаиләләре телдәрен йөрөтөүсе булып тора.
Күп кенә милләттәр ҡасаҡтар, яулап алыусылар йәки күскенселәр булып тора. Мәҫәлән, бахун халҡы 1300 йылдар тирәһендә мосолмандарҙың баҫып инеүенән көньяҡтан Непалға ҡаса, ә шерп халҡы яҡынса 500 йыл элек монголдарҙан төньяҡтан ҡаса.
Ҡайһы бер этник төркөмдәрҙең, мәҫәлән, невари йәки тхарулар, килеп сығышы аныҡ билдәле түгел.
Непалдың иң ҙур халыҡтары тураһындағы мәғлүмәттәр түбәндәге таблицала тупланған:
Непалдың иң эре этник төркөмдәре һәм касталары :
| Халыҡ | Халыҡ һанына ҡарата процент | Төп йәшәү мөхите | тел төркөмө |
| Непалдар | 46 % | бөтә территорияла | һинд-европалылар |
| Чхетри | 12,8 % | бөтә территорияла | һинд-европалылар, тибет-бирманлылар |
| Таулы бахунлылар | 12,7 % | бөтә территорияла | һинд-европалылар |
| Магарҙар | 7,1 % | урта көнбайыш тауҙар | тибет-бирманлылар |
| Тхару | 6,8 % | көнбайыш терайҙар | һинд-европалылар |
| Тамангтар | 5,6 % | Катманду үҙәне һәм үҙәк тауҙар | тибет-бирманлылар |
| Неварҙар | 5,5 % | Катманду үҙәне | тибет-бирманлылар |
Бынан тыш, гурунг, шерп, лимбу һәм раи кеүек халыҡтарҙы ла телгә алырға кәрәк.
Халыҡтың 49 проценты өсөн (2001 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса) туған теле — непал теле. Башҡа киң таралған телдәр — майтхили (12,4 %), бходжпури (7,6 %), тхару (5,9 %), таманг (5,2 %), невари (3,6 %) һәм магары (3,4 %).

# Непал
## Халыҡ һаны
### Административ бүленеше

2018 йылдан алып Непал 7 провинция һәм 77 райондан тора.
Непалдың провинциялары :
| № | Провинциялар | Адм. үҙәк | Территория (км²) | Халҡы |
| 1 | 1-се провинция | Биратнагар | 25 905 | 4 534 943 |
| 2 | 2-се провинция | Джанакпур | 9 661 | 5 404 145 |
| 3 | 3-сө провинция | Хетауда | 20 300 | 5 529 452 |
| 4 | Гандаки Прадеш | Покхара | 21 504 | 2 413 907 |
| 5 | 5-се провинция | Бутавал | 22 288 | 4 891 025 |
| 6 | Карнали Прадеш | Бирендранагар | 27 984 | 1 168 515 |
| 7 | Судурпаштин-Прадеш | Дхангадхи | 19 539 | 2 552 517 |

# Непал
## Иҡтисады

Непал — донъялағы иң ярлы һәм үҫешмәгән илдәрҙең береһе. Йән башына эске тулайым продукт (2009 йылда) — 1,2 мең доллар (Халыҡ-ара валюта фонды версияһы буйынса, донъяла 159-сы урын). Эшһеҙлек кимәле — 46 % (2008 йылда).
Иҡтисадтың төп тармағы — ауыл хужалығы (эшселәрҙең 76 проценты, тулайым продукттың 35 проценты) — дөгө, кукуруз, иген, шәкәр ҡамышы, джут, тамыраҙыҡтар етештерелә. Буйволдар ит һәм һөт өсөн үрсетелә.
Сәнәғәт (хеҙмәткәрҙәрҙең 6 проценты, ЭТП-ның 16 проценты) — ауыл хужалығы продукцияһын эшкәртеү (джут, шәкәр, тәмәке, иген), келәм, кирбес етештереү.
Хеҙмәтләндереү өлкәһе — хеҙмәткәрҙәрҙең 18 проценты, ЭТП-ның 49 проценты.
Валюта керемдәренең төп сығанағы — сит ил туризмы.

# Непал
## Иҡтисады
### Тышҡы сауҙа

Тышҡы сауҙа тулыһынса тиерлек Һиндостанға йүнәлтелгән. Бынан тыш, Катмандуның Нью-Делиға бәйлелеге арта ғына барған: әгәр 2005 йылда Һиндостанға Непал экспортының 53,7 % һәм Гималай иле импортының 47,7 % тура килһә, 2011 йылда был күрһәткестәр ярашлы рәүештә 66,4 % һәм 65,2 % тәшкил итә. Экспорт (804 миллион доллар (2017 йылда)) — текстиль һәм туҡыу тауарҙары, шул иҫәптән кейем — 317 миллион доллар, аҙыҡ-түлек, шул иҫәптән емеш-еләк һуттары — 138 миллион доллар, ауыл хужалығы сеймалы (сәй, сәтләүек, тәмләткестәр) — 95 млн доллар, металдан изделиелар — яҡынса 70 млн доллар.
Төп һатып алыусылар — Һиндостан (54 %), Америка Ҡушма Штаттары (11 %), Төркиә (6,7 %), Германия (4,1 %).
Импорт (9,56 миллиард доллар (2017)) — нефть продукттары, сәнәғәт тауарҙары, машиналар һәм ҡорамалдар, транспорт саралары, металл ярым фабрикаттары, алтын, электроника, медикаменттар.
Төп тәьмин итеүселәр — Һиндостан (63 %), Ҡытай (12 %), Германия (2 %).

# Непал
## Иҡтисады
### Транспорт

Непал донъялағы эре транспорт юлдарынан ярайһы уҡ алыҫ. Шул уҡ ваҡытта ил эсендә авиация бәйләнеше ярайһы үҫешкән: 47 аэропорт бар, шуларҙың 11-е — бетон япмалы, осоштар йышлығы ихтыяждарҙы ҡәнәғәтләндерә. Илдең төньяғының өстән ике өлөшө таулы ерҙәр, шуға күрә юлдар төҙөү һәм уларҙы төҙөкләндереү бында ҡыйынлыҡтар менән бара һәм ҙур сығымдар талап итә. 2007 йылда асфальт юлдарҙың оҙонлоғо 10 142 км тәшкил итә, япмаһыҙ юлдар — 7140 км. 2018 йылда илдең көньяғында дөйөм оҙонлоғо 34 км тәшкил иткән ике тимер юл линияһы була.
Непал халҡының өстән бер өлөшө, әгәр йәйәү сыҡһалар, оло юлдан ике сәғәтлек арала йәшәй. Яңыраҡ бөтә административ үҙәктәр илдең баш ҡалаһы Катманду менән тоташтырыла. 2009 йылда юлдарҙың 60 проценты тиерлек ауыл-ара һәм ямғырҙар миҙгелендә кеше үтмәҫлек булып һаналған. Катмандуның диңгеҙ менән бәйләнеше Һиндостандың Калькутта порты аша үтә. Юлдарҙың насар торошо непал халҡына баҙарға, мәктәптәргә һәм дауаханаларға йөрөүҙе ҡыйынлаштыра.

# Непал
## Киң мәғлүмәт саралары

«Nepal Television» дәүләт телерадиокомпанияһы шул уҡ исемле телеканалды үҙ эсенә ала, «Radio Nepal» дәүләт радиокомпанияһына шул уҡ исемле радиостанция инә.