# Сөғд халҡы

Сөғд халҡы (сөғд теле swγδ, swγδ’k}}) — Зеравшан йылға үҙәнендә — хәҙерге замандағы Бохаранан (Үзбәкстан) Хужандҡа (Тажикстан) тиклемге территорияла урынлашҡан Сөғд батшалығында йәшәгән иран сығышлы тарихи халыҡ. Рәсәй шәрҡиәтсеһе В. В. Бартольд һүҙҙәре буйынса, сөғдлеләрҙе, төбәккә сауҙа-мәҙәни индергән өлөшө буйынса, «Үҙәк Азия финикийлылары» тип атарға мөмкин. VI быуатта сөғд теле Төрки ҡағанатында дәүләт телдәренең береһе була..
Үҙәк Азия территорияһында ул XIV быуатҡа тиклем ҡулланыла. Соғдлеләр, көнсығыш-иран халыҡтары менән бер рәттән, Хәҙерге Бохаранан (Үзбәкстан) Хужандҡа (Тажикстан) тиклем — Зеравшан йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан, хәҙерге тажиктарҙың, уйғырҙарҙың һәм үзбәктәрҙең ата — бабаларының береһе булып тора. Тажикстандың хәҙерге ягнобтары сөғдтәрҙең этнолингвистик вариҫтары тип һанала, ә ягноб теле сөғд диалекттарының береһенә барып тоташа.
Абруйлы сөғд халҡын өйрәнеүсе В.А. Лившиц фекеренсә, IV-VIII быуаттарҙағы сөғд сығанаҡтарында сөғдлеләр тип, бохаралыларҙы һәм кешлеләрҙе түгел, тик сәмәрҡәндлеләрҙе һәм пенджикентлеләрҙе генә атағандар, йәғни был ике төркөм, ихтимал, бер—береһен берҙәм халыҡ тип ҡарамаған.
Билдәле шәрҡиәтсе С. Кляшторный фекеренсә, иртә урта быуат төрки яҙмалары авторҙары сөғдлеләрҙе (soddaq) бохаралыларҙан (buqaraq) айырып торған.

# Сөғд халҡы
## Тарихы

Сөғд халҡы беренсе тапҡыр б. э. т. I мең йыллыҡ уртаһында "Авеста"ла телгә алына. Б. э. т. VI быуатта сөғдлеләр фарсы Әһәмәниҙәр державаһы составына инә. "Донъя державаһы"ның башҡа халыҡтары кеүек үк, бактрийҙар, сөғдлеләр, парфяндар, хорезмийҙар һәм сактар фарсы батшаһына, шаһиншаһҡа, ҙур һалымдар түләгән. Фарсылар һалым түләүҙән азат ителгән, Һәм Фарсы халҡы дәүләттең башҡа өлкәләренән алынған йыйымдар иҫәбенә йәшәгән. Тарихсы Геродот фарсы батшаһы Дарий I ойошторған сатрапиялар исемлегендә XVI һалым округы составында парфяндар, согдийҙар һәм арийҙар менән бер рәттән, хорезмлыларҙы атай. Геродот, Грецияға ҡаршы сыҡҡан ксеркстың фарсы армияһы подразделениеларын араһында бактрийҙар, парфяндар, хорезмийҙар һәм сөғдлеләр отрядтарын атай.
Ҡытай сығанаҡтары буйынса, б. э. II быуат аҙағында — б. э. I быуат башында Сөғд батшалығында Сәмәрҡәнд Сөғде хакимдары сығышы Чжаову, йәғни юэчжейҙар нәҫеленән булған
Сөғдлеләр Ике Бөйөк империя — Рим (һуңыраҡ Византия) һәм Тан Ҡытайы араһында сауҙа буйынса аралашсы функцияһын үтәй. Сөғд батшалығын барып күргән ҡытай сәйәхәтсеһе Чжан Цянь былай тип яҙған:
   — «Ши цзи», гл. 123, «Повествование о Давани»
Сөғд халҡы Бөйөк Ебәк юлы буйлап алып барылған сауҙала әүҙем ҡатнаша. Сөғд батшалығында етештерелгән ҡоралды (атап әйткәндә, тимер күлдәктәр йәки һаймандар) ҡытайҙар һәм башҡа илдәрҙә йәшәүселәр һатып алған тигән мәғлүмәттәр бар. IV—VIII быуаттарҙа сөғд халҡы Көнсығыш менән Көнбайыш араһындағы сауҙала өҫтөнлөк менән файҙаланған, уларҙың сауҙа колониялары Сөғдтән ситтә, атап әйткәндә, хәҙерге Көнсығыш Ҡытай территорияһында табылған. Сөғд теле Ебәк юлының күп өлөшөндә лингва франка сифатында ҡулланылған, фарсы һәм ҡайһы бер төрки телдәре үҙләштермәләрендә эҙ ҡалдырған. Сөғд халҡының күршеләре менән әүҙем сауҙа бәйләнеше урта Азияла зороастризм менән бер рәттән буддизмдың таралыуына булышлыҡ итә.
Үҙәк Азияның ултыраҡ халыҡтарының һәм күсмә төркиҙәрҙең ҡайһы бер матди мәҙәниәте өлкәләренең уртаҡлығы согдий ҡалалары һәм төрки ҡағандары мәнфәғәттәренең билдәле уртаҡлығы менән бәйле була. Сөғдлеләрҙең колониаль эшмәкәрлеге һәм уларҙың дала аша үткән юлдағы халыҡ-ара сауҙаһы сәйәси яҡтан отошло була һәм сөғд халҡын ҡурсалаған төрки ҡағандарға килем килтерә.
VI—VIII быуаттарҙа төркиҙәрҙең билдәле бер өлөшө сөғд юғары ҡатламына һәм идара итеү аппаратына үтеп инә. Муг документтарынан күренеүенсә, VIII быуат башына төркиҙәр Сөғд ҡала тормошонда ла етди роль уйнай. Документтарҙа сөғд ҡыҙына өйләнгән төрки юғары ҡатламы вәкиле Ут Тегин Диваштич һарайы менән тығыҙ бәйләнгәнлеге тураһында мәғлүмсәт һаҡланған.
651 йылда ғәрәптәр Фарсыла Сәсәниҙәр хакимлығына нөктә ҡуя, шунан һуң Мәүәрәннәһергә табан хәрәкәт итә. Сөғд халҡы оҙайлы ҡаршылыҡ күрһәтә, әммә 722 йылда хөрәсән әмире Сәйет әл-Хараши яугирҙары тарафынан тулыһынса буйһондорола. Улар ҡалған яугирҙәре менән йәшеренеп, аяуһыҙ ҡаршылыҡ күрһәткән сөғд хакимдарының береһен — Деваштичты — Муг тауындағы ҡәлғәһенән алдап сығара. Һуңынан төбәктә ғәрәп баҫып алыусыларына ҡаршы (атап әйткәндә, 728—729 йылдарҙа) ихтилалдар була.
Сөғд халҡының ғәрәп илбаҫарҙарына ҡаршы көрәшендә төркиҙәр уларҙың төп союздаштары була. Сөғд хакимы Диваштичтың Хохсар батшаһы Афарунға яҙған хатында Диваштичтың үҙен ҡаған вассалы тип иҫәпләүе тураһында мәғлүмәт бар — һүҙ, күрәһең, көнсығыш төрөктәр (тюргеши) ҡағаны тураһында бара: «Мин (Диваштич — В. Л.) шундай мәғлүмәткә эйәмен: беҙҙең сапҡындар миңә ҡағандан юғары дәрәжә һәм хөрмәт килтерҙе. Күп ғәскәр, шулай уҡ төрки, килде…»

# Сөғд халҡы
## Мәҙәниәте һәм теле

Юғары үҫешкән художество традицияһына ҡарағанда, VI быуат сөғд мәҙәниәтенең иң юғары нөктәһе тип һанала. Был мәлдә сөғд халҡы, тауарҙар һатып, мәҙәниәт һәм дин тапшырып, Үҙәк Азия сауҙагәрҙәре ролендә нығына. Урта быуаттарҙа Сәмәрҡәнд тирәһендәге Зарафшан үҙәне үҙенең сөғд телендәге Сәмәрҡәнд атамаһын һаҡлап ҡала. Британия энциклопедияһына ярашлы, урта быуат ғәрәп географтары был урынды донъяның дүрт матур төбәгенең береһе тип иҫәпләй. Сөғдтәр күпләп хәрәкәт иткән урындарҙа уларҙың теле башҡа халыҡтарға һәм уларҙың телдәренә ҙур йоғонто яһай. Мәҫәлән, ҡытайҙың Хань династияһы осоронда Луландағы Тарима ҡалаһының урындағы атамаһы Крорайна булған, бәлки, күрше эллин йоғонтоһо арҡаһында грек теленән алынғандыр. Әммә, быуаттар үткәс, б. э. 664 йылында ҡытай будда монахы Сюаньцзан уны «Нафупо» (納 縛 溥) тип билдәләй, ул, доктор Хисао Мацуда һүҙҙәре буйынса, сөғд телендә «яңы һыу» тигәнде аңлатҡан «Навапа» һүҙенең транслитерацияһы булып тора.

# Сөғд халҡы
## Мәҙәниәте һәм теле
### Теле

Сөғд халҡы һинд-европа телдәре ғаиләһенең бактрий һәм хорезм телдәренә туғандаш иран тармағына ҡараған сөғд телендә һөйләшкән. Яҙыу арамей алфавитына (уңдан һулға йүнәлтелгән, өҫтәүенә һуҙынҡыларҙың күбеһе билдәләнмәгән яҙма) нигеҙләнгән.
Иртә урта быуаттарҙа сөғд халҡы сөғд, фарсы һәм парфян телдәре араһындағы айырманы айырған, һәм шуға күрә сөғд-фарсы-парфян һүҙлектәре төҙөлгән.
Бохара сөғд теле әҙәби сөғд теленән дә, Мәүәрәннәһерҙең башҡа өлкәләре топонимияһынан да ҡайһы бер айырымлығын күрһәтә. Был айырмалыҡ лексика, һүҙьяһалыш һәм фонетиканың ҡайһы бер үҙенсәлектәренә ҡағыла.
Каспийҙан Тибетҡа тиклемге биләмәләрҙә оҙайлы осор дауамында сөғд теле халыҡ-ара тел була. Уның яҙмаһы уйғыр, монгол һәм маньчжур яҙмаларына нигеҙ булып торған. Сөғд теле шулай уҡ Ҡытайҙың төньяҡ-көнбайышындағы Тарим бассейны төбәгендәге Турфан ҡала-оазисында (хәҙерге Шеңжан) күҙәтелә. 581 йылда Монголияла яҙылған сөғд Бугут яҙыуына ҡарағанда, сөғд теле шулай уҡ боронғо гөктөркиҙәр төҙөгән Төрки ҡағанатының рәсми телдәренең береһе булған.
Һуңыраҡ сөғд теле Сөғд территорияһынан классик фарсы (һәм уның тажик диалекты) һәм төрки телдәр менән ҡыҫырыҡлап сығарыла.
Әммә сөғд (ягноб йәки яңы сөғд) теле әлегә тиклем Тажикстандың Сөғд өлкәһендә һәм Дүшәнбе тирәһендә аҙ һанлы ягноб халҡы (төрлө баһалар буйынса 2 меңдән 12 меңгә тиклем кеше һөйләшә) һәм таулы урындарҙағы Пенжикент (баһалар буйынса 500-700 кеше) телендә ҡулланыла.

# Сөғд халҡы
## Мәҙәниәте һәм теле
### Үзбәк телендә сөғд теле реликттары

Билдәле шәрҡиәтсе М. Андреев фекеренсә, сөғд теленән ҡайһы бер һүҙҙәр Урта Азия төрки, ә һуңынан үзбәк теле лексикаһы составына инә, мәҫәлән, күп - күп (үзб. köp), ҙур кәттә (үзб. kəttə), кәлтә - ҡыҫҡа йәки бәләкәй (үзб. kalta).
Тығыҙ төрки-сөғд бәйләнештәре төрки теленән сөғд теленә һәм, киреһенсә, сөғд теленән төрки теленә үҙләштереүгә булышлыҡ итә.

# Сөғд халҡы
## Мәҙәниәте һәм теле
### Сәнғәте

VII быуат уртаһындағы Афрасиаб һынлы сәнғәте Сәмәрҡәндтә сөғд сәнғәтенең һаҡланып ҡалған һирәк өлгөһөн күрһәтә. Көндәлек тормош күренештәрен һәм сит ил илселәренең килеүе кеүек ваҡиғаларҙы күрһәткән картиналар аристократик йорттар емереклектәрендә һаҡлана. Был һарай резиденцияларының ҡайһыһылыр Сәмәрҡәнд хакимдарының рәсми һарайы булып хеҙмәт итеү-итмәүе асыҡ түгел Л. И. Альбаум фекеренсә, афрасиаб һынлы сәнғәтенең көнбайыш стенаһындағы фигураларҙың иң күп һанлы төркөмө төркиҙәрҙең һүрәте булып тора
Иң боронғо һаҡланып ҡалған сөғд монументаль диуар рәсемдәре V быуатҡа ҡарай Һәм Тажикстандың Пенжикент ҡалаһында урынлашҡан. Беҙҙең көндәргә килеп еткән сәнғәт ҡомартҡыларынан беҙ сөғд йәмғиәте һәм сәйәси тарихы тураһында ғына түгел, ә боронғо сөғд ышаныуҙары тураһында ла күп нәмә беләбеҙ. Мәҫәлән, сөғд будда пантеоны боронғо иран илаһтарын үҙ эсенә ала. Етеһыуҙа дөйә балаһы эргәһендә ҡулдарын һуҙып торған ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ илаһтарының ялғаныуын (Сәмәрҡәнд һәм Пенжикент һүрәттәрендә сағылыш тапҡан буддизмға тиклемге мотив) һүрәтләнгән алтын менән ялатылған сөғд бронза айылдары табылған.
Сәнғәттә төрки-сөғд үҙ-ара йоғонтоһо Б.И. Маршактың тикшеренеү предметы була. Ул сөғд сәнғәтенә һәм боронғо төрки сәнғәтенә дөйөм героик идеалды кәүҙәләндергән яҡын зооморф мотивтар хас булған, тип иҫәпләй. VI-VIII быуаттарҙағы сөғд терракота статуэткаларын өйрәнгән. Ф. Заславская һәм В. Мешкерис шулай уҡ сөғдлеләрҙең коропластикаһында боронғо төрки тема булыуын билдәләй (төрки яугир—һыбайлыларҙың һүрәттәре) боронғо төрки тема булыуын билдәләй.

# Сөғд халҡы
## Мәҙәниәте һәм теле
### Кейемдәре

* Афрасиабтың сөғд ир-ат кейеме (Сәмәрҡәнд, Үзбәкстан). Тажикстан Милли музейы, Дүшәнбе.
* Афрасиабтың сөғд ҡатын-ҡыҙ кейеме (Сәмәрҡәнд, Үзбәкстан). Тажикстан Милли музейы, Дүшәнбе.
* Пенжикент сөғд ир-ат кейеме (Тажикстан). Тажикстан Милли музейы, Дүшәнбе.
Ике енестең дә кейеме яҡшы уҡ беше була, билдең һәм беләҙектең тар булыуы юғары баһалана. Сөғдлеләрҙең ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ кейемдәре элементтары оҡшаш булған. Ҡулбаш кейеме өс төҫтә, ә күлдәктәре һәм салбарҙары ғәҙәттә ҡыҙыл, аҡ төҫтә була… Өлкән ир-егеттәр һәм ҡыҙҙар кейемдәре силуэты киң яурындарҙы һыҙыҡ өҫтөнә алған һәм билгә табан тарайған; аристократ ҡатын-ҡыҙ кейеме силуэттары ҡатмарлыраҡ була. Сөғд кейеме, шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер тәүге элементтарын һаҡлап ҡалып, артабанғы быуаттарҙа исламлаштырыу процесын кисерә. Улар урынына сәлләләр һәм кафтандар тарала башлай.
Төркиҙәрҙең Үҙәк Азиялағы өҫтөнлөклө урыны уларҙың костюмдарының популярлығына килтергән. Был осраҡта сит ҡала мөхитендә этник билдәләр декоратив элемент булараҡ сығыш яһаған. Мәҫәлән, Афрасиаб һынлы сәнғәтендә төрки кафтандарҙың итәгендә ҡабырға киҫелештәре булмай, яғалары һәм ең остары декоратив туҡыма менән көпләнгән һәм һарай кейеме стиленә ярашлы мөмкин тиклем оҙон булған. Әммә Пенжикент һынлы сәнғәтендә төрки кейемдең декоратив туҡыма менән көпләнгән ҡабырға киҫелештәре булған, итәктәре биҙәлә һәм яғаһының биҙәлеше үҙгәрә.

# Сөғд халҡы
## Мәҙәниәте һәм теле
### Дине

Был осорҙа Сөғд батшалығында зороастризм өҫтөнлөк итә. Төбәк халҡы араһында зороастрий аллаларынан бактрий алиһәһе Нана Һәм Митра популяр була.
Нана культы шумерҙан килеп сыҡҡан, ә һуңыраҡ уны аккадтар, эламиттар, арамейҙар, грек-эллинистар, мысырҙар, сүриәлеләр, һуңынан сөғдлеләр, хорезмийҙар, бактрийҙар ҡабул иткән. Әммә сөғд халҡы башҡа илаһтарға ла табына. Б. э. V—VII быуаттарҙа Сөғд батшалығында мәйеттәрҙең һөйәктәре ерләнгән, был ут, һыу һәм ергә табыныу, йәғни зороастризм менән бәйле. Таҙартылған һөйәктәр махсус керамик ваза — оссуарийҙарға, йәки «һөйәксәләргә» («костницы») йыйылған, һуңынан улар ҡала диуары артында төҙөлгән кәшәнә — наустарҙа һаҡланған. Бындай традиция Иранға хас түгел, унда, күрәһең, зороастризмдың икенсе варианты өҫтөнлөк иткән.
Сөғд йәмғиәте төрлө дини йүнәлештәргә (буддизм, манихейлыҡ, несторианлыҡ, зороастризм) толерантлыҡ менән айырылып торған. Сөғдлеләр һәм уларҙың теле тураһында мәғлүмәттең төп сығанаҡтары булып беҙҙең көндәргә тиклем килеп еткән дини текстар тора.
Кипр епискобы (315—403), Изге (Свяятитель) Епифаний, Апостол Андрей Первозванный тураһында һөйләгәндә, ул Ғайса Мәсихтең Инжилын скифтарға һәм сөғдлеләргә вәғәзләгәнен күрһәтә.

# Сөғд халҡы
## Мәҙәниәте һәм теле
### Сөғд һәм төрки халыҡтар

Көнсығыш белгестәре мәғлүмәттәре буйынса, факттар сөғдлеләрҙең төркиҙәр менән яҡынайыуын һәм ҡушылыуын асыҡ күрһәтә. Мәҫәлән, VII-VIII быуаттарҙа Сөғд батшалығынан Дуньхуанға күсеп килгән сөғдлеләр күбеһенсә төрки исемдәр йөрөткән, өҫтәүенә был исемдәрҙе улар Сөғд дәүләтендә үк алған.
Сөғд һәм төрки телдәрен үҙ-ара байытыу процесы барған. Боронғо төрки ҡағандарының иртә эпиграфик яҙмаларында сөғд теле рәсми тел булып торған. Муг документтарының сөғд текстарында төрки теле үҙләштермәләре осрай. Мәҫәлән, «yttuku» — «йүнәлтеү», «илселек», «bediz» — «һырлау, орнамент» һәм башҡалар. Муг документтарының береһендә Пенжикент хакимы һарайында «тархан» төрки титулы теркәлгән. Унда «sozum» — «минең бойороғом», һүҙмә — һүҙ «минең һүҙем» тигән төрки һүҙ осрай.