yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ер өҫтө үткәүелдәре

Ер өҫтө үткәүелдәре — урам аша йәки тимер юлдары аша йәйәүлеләр өсөн күпер итеп төҙөлгән ҡоролма.
Ер өҫтө үткәүелдәренең өҫтөнлөктәре:
* Ер аҫты ңткәүелдәренә ҡарағанда хәүефһеҙерәк.
* Ер аҫты үткәүеленә ҡарағанда төҙөүе арзанға төшә. Унда комуникация ҡоролмалары булмай.
* Ер өҫтөн күҙәтеү яҡшы. Унда махсус яҡтыртҡыстар хәжәт түгел.
Ер өҫөтө үткәүелдәренең иң етешһеҙ урыны бейеклектән төшкәндәге текәлек .

# Ер өҫтө үткәүелдәре
## Юл билдәләре

Рәсәй Федерацияһы дәүләт стантарттары буйынса эшләнгән «Ер өҫтө үткәүеле» юл билдәһе һәм билдәгә ярашлы № 6.7 һанлы тәртип номеры бар.
* «Ер өҫтө үткәүеле» билдәһе
# Арцах батшалығы

Арцах батшалығы (әрм. Արցախի թագավորություն) — урта быуаттарҙа бойондороҡло әрмән дәүләте.
Хәҙерге заман сығанаҡтарында Хачен кенәзлеге булараҡ телгә алына. Әммә кенәз Гасан-Джалал Дола хакимлыҡ итеү осоронда Хачен биләмәләре бөтә Таулы Ҡарабах территорияһын, шулай уҡ уға яҡын булған көнбайыштан, көньяҡта һәм төньяҡтағы ерҙәрҙе үҙ эсенә алғас, уның кенәзлеген йыш ҡына Арцах батшалығы тип атағандар. Хачендың батшалар йорто Сюни династияһының кесе тармағы була һәм Хачен тип үҙенең төп ҡәлғәһе буйынса исемләнгән.
Гасан-Джалал — сығышы менән албандарҙан булған Араншахиктар династияһы вәкиле, был нәҫел Парфия төбәгендә Аршакидтары династияһынан батшалыҡ итеүенән алдараҡ булған. 1000 йылда Ованес-Сенекерим кенәз титулын алғандан һуң батшалыҡ барлыҡҡ килгән.
Арцах үҙенең бойондороҡһоҙ хакимдарын һаҡлай, шулай ҙа XIII быуат башында улар Грузия батшалығы, һуңынан Монгол империяһы сюзеренитетын ҡабул итә. Илханиҙар хакимы Аргун тарафынан Гасан-Джалал (1214—1261) үлтерелгәндән һуң, Арцах кенәздәре үҙ титулын юғалта.
Әммә улар Сюник провинцияһы менән хакимлыҡ итеүен дауам итә, уның составына XVI быуаттан Арцахтың биш әрмән меликсыҡтары (Хамс) һәм Кашатаг меликсылығы инә һәм ул XIX быуатҡа ҡәҙәр була. Сюник батшаларының тоҡомдары XX быуатҡа ҡәҙәр Сюник тарихында мөһим роль уйнай.
# Яндоч

Яндоч — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тогуна йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Яндоч
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100212115100000694
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100069
* Бассейн коды — 13.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Барсучиха (Касмала ҡушылдығы)

Барсучиха — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Касмала йылғаһының һул ярына тамағынан 86 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Барсучиха (Касмала ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200512115200001564
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200156
* Бассейн коды — 13.01.02.005
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Сишка

Сишка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волга йылғаһының уң ярына тамағынан 3297 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 74 км.

# Сишка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга Үрге Волга бейшлотынан Зубцов ҡалаһына тиклем , Вазуза йылғаһы башынан Вазуза һыуһаҡлағысына тиклем индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010100412110000000731
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000073
* Бассейн коды — 08.01.01.004
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ташлынка

Ташлынка — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Төйлән йылғаһының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Ташлынка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201312111100024861
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102486
* Бассейн коды — 10.01.02.013
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Гастелло һәйкәле (Мәскәү)

Гастелло һәйкәле — Бөйөк Ватан һуғышы осорондағы билдәле лётчик, Советтар Союзы Геройы, һуғыштың дүртенсе көнөндә үҙенең самолетын фашист танктары колоннаһына йүнәлтеп һәләк булған Николай Францевич Гастеллоға арналған мемориал. Һәйкәл 1985 йылда Мәскәүҙә, Гастелло урамы башында (Сокольники районы), уның Русаковская урамы менән киҫешкән ерҙән алыҫ түгел ҡуйыла. Скульпторы Борис Алексеевич Мачков (1931—1990 йылдар).

# Гастелло һәйкәле (Мәскәү)
## Тасуирлама

Н. Ф. Гастелло һәйкәле лётчиктың бронза бюсынан ғибәрәт, башында осоусылар шлемы, күҙлек, ә баш скульптураһы артында ялҡын телдәре. Бюст аҫҡа ҡарай тарая барған цилиндрик колонна формаһындағы постаментҡа ҡуйылған, унда ике гранит ҡанат урынлашҡан. Колонна өҫтөндә ҙур хәрефтәр менән «Гастелло» тигән яҙыу бар.

# Гастелло һәйкәле (Мәскәү)
## Һәйкәлдең төҙөлөү тарихы

Бер ваҡыт Гастелло урамы буйлап йөрөгәндә, Борис Алексеевич, унда лётчик Гастеллоның геройлығын мәңгеләштереүсе һәйкәл кәрәк тип хәл итә. Район ултырышында скульптура проекты тәҡдим ителә, ул үткәрелмәй, ҡайһы бер иҫкәрмәләр индерелә. Борис Алексеевич барлыҡ иҫкәрмәләрҙе иҫәпкә ала һәм Гастелло образын тыуҙыра, ул әлеге көндә лә шул уҡ исем менән аталған урамды биҙәп тора. Был скульптура, уның башҡа күп скульптуралары кеүек, Сокольники районына бүләк ителә (бәләкәй һеңлеһе Нина Алексеевна хәтирәләренән).
# Кунзас

Кунзас — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының уң ярына тамағынан 749 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Кунзас
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300212115200007542
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200754
* Бассейн коды — 13.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Барычмень

Барычмень — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Красноярка йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Барычмень
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100003823
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100382
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Киҫәкҡайын ауыл советы (Яңауыл районы)

Киҫәкҡайын ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Яңауыл районындағы муниципаль берәмек. Киҫәкҡайын ауыл Советы көнбайышта Ҡарман ауыл Советы, төньяҡта Вояҙы, өлөшләтә Яңы Уртауыл ауыл Советтары, көнсығышта Айбүләк ауыл Советы, көньяҡта Иҫке Ҡоҙаш ауыл Советы менән сиктәш.
Административ үҙәге - Киҫәкҡайын ауылы.

# Киҫәкҡайын ауыл советы (Яңауыл районы)
## Тарихы

Киҫәкҡайын ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Яңауыл районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

# Киҫәкҡайын ауыл советы (Яңауыл районы)
## Ауыл биләмәһе составы

* Киҫәкҡайын ауылы
* Прогресс ауылы
* Бәҙрәш разъезы
* Тартар ауылы
* Янбарис ауылы
# В. В. Виноградов исемендәге Рус теле институты (Рәсәй Фәндәр академияһы)

Рәсәй Фәндәр академияһының Рус теле институты — Рәсәй фәнни ойошмаһы, Рәсәй Фәндәр академияһының Тарих-филология фәндәре бүлексәһенә инә. 1944 йылда элекке ИФЛИ-ҙы (Мәскәү философия, әҙәбиәт һәм тарих институты, 1931—1941) яңыртып ойоштороу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. 1995 йылда учреждениеға мәшһүр совет лингвисы академик В. В. Виноградов исеме бирелә.
«Рус телен өйрәнеүҙә өҫтөнлөклө йүнәлештәрҙе билдәләү һәм русистика өлкәһендә фундаменталь, эҙләнеү һәм ҡулланма ғилми тикшеренеүҙәр үткәреү», шул иҫәптән хәҙерге рус әҙәби теле нормаларын ҡулланған грамматикаларҙы, һүҙлектәрҙе һәм белешмәләрҙе экспертизалау институт эшмәкәрлегенең маҡсаты булып тора.

# В. В. Виноградов исемендәге Рус теле институты (Рәсәй Фәндәр академияһы)
## Төп проекттары

* Электрон «Милли рус теле корпусы» — электрон формалағы текстар йыйылмаһына нигеҙләнгән мәғлүмәти-белешмә системаһы. Милли корпус тәү сиратта тел лексикаһын һәм грамматикаһын ғилми өйрәнеү өсөн тәғәйенләнгән.
* «Русский язык в научном освещении» халыҡ-ара фәнни журналы; хәҙерге русистика өлкәһендәге тикшеренеүҙәрҙе координациялау өсөн булдырылған.
* Рус теле буйы белешмә биреү хеҙмәте; рус телмәрен дөрөҫ ҡулланыу буйынса айырым кешеләргә һәм ойошмаларға консультация биреүгә тәғәйенләнгән.
Институтта шулай уҡ «Русская речь» фәнни-популяр журналы, фәнни-популяр китаптар, һүҙлектәр һәм энциклопедиялар нәшер ителә.

# В. В. Виноградов исемендәге Рус теле институты (Рәсәй Фәндәр академияһы)
## Етәкселәре

* акад. С. П. Обнорский (1944—1950)
1950—1958 йылдарҙа институт СССР Фәндәр академияһының берләштерелгән Тел белеме институты составында була; директорҙары акад. В. В. Виноградов (1950—1954) һәм акад. В. И. Борковский (1954—1958).
* акад. В. В. Виноградов (1958—1968) П. Филин (1968—1982)
* Рәсәй Фәндәр академияһы мөхбир ағзаһы Ю. Н. Караулов (1982—1996)
* акад. А. М. Молдован (1997—2017)
* филология фәндәре докторы М. Л. Каленчук (с 2017)
# Тауар

Тауар — башҡа әйбергә ирекле алмаштырыуҙа ҡатнашҡан бөтә нәмә; һатыу өсөн етештерелгән продукт.
Алмашыу өсөн етештерелмәгән әйберҙәр иҡтисади мәғәнәлә тауар булмай.

# Тауар
## Иҡтисади категория булараҡ тауар

Адам Смит алмашыу барышын анализлағанда һәр тауарҙа бер юлы ике төрлө категория булыуын билдәләй:
* «ҡулланыу ҡиммәте» (ҡулланыусы өсөн ҡиммәте, файҙаһы)
* «алмашыу ҡиммәте» (төрлө тауарҙарҙы бер-береһенә ҡарата билдәле бер нисбәттә алмаштырыу мөмкинлеген биргән һәм яҡтар быны ғәҙел тип тапҡан сифат).
Марксизм да тауарҙы ҡулланыу һәм алмашыу ҡиммәтенең берлеге тип ҡарай.

# Тауар
## Иҡтисади категория булараҡ тауар
### Юридик билдәләмәләр

* ГОСТ Р 51303-2013 буйынса, тауар (эш, хеҙмәт) — граждан хоҡуҡтары объекты, ул һатыуға, алмашыуға йә башҡа төрлө әйләнешкә индерелеүгә тәғәйенләнә.
* Рәсәй Федерацияһы Таможня хоҡуҡиәтендә — дәүләт йә таможня сиге аша үткәрелгән һәм тышҡы сауҙа йәки алмашыу (бартер) объекты булып торған предметтар.

# Тауар
## Сифаты

Тауар сифаты — ҡулланыусының тауарҙың тәғәйенләнешенә тап килеүен баһалауы. Объектив ҡулланыу үҙенсәлектәрен (етештереүсәнлек, ышаныслылыҡ, ремонтлап булыу) һәм субъектив ҡулланыу үҙенсәлектәрен (модалылыҡ, абруйлылыҡ, ҡулланыу ябайлығы) баһалауҙы эсенә ала. Хәҙерге осорҙа сифатты планлаштырыу етештереүсенең маркетинг сәйәсәтенең нигеҙе булып тора. Тауарҙы баһалау өсөн, сифаттан тыш, продукцияның техник кимәле күрһәткесе лә файҙаланыла.
Тауар сифаты ҡулланыусы тауарҙың тәғәйенләнешен баһалау. Үҙ эсенә объектив ҡулланыу үҙенсәлектәрен (етештереүсәнлек, ышаныслылыҡ, ремонтҡа яраҡлылыҡ) һәм субъектив (модалылыҡ, абруйлылыҡ, файҙаланыуҙа еңеллек) баһалауҙы ала.
# Көньяҡ

Көньяҡ — Көнсығыштан уң яҡтағы донъя тарафы.
* Был география терминдәре буйынса тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
| | Төньяҡ | |
| Көнбайыш | | Көнсығыш |
| | Көньяҡ | |
# Баренц диңгеҙе

Баренц диңгеҙе (норв. Barentshavet, 1853 йылға ҡәҙәр — Мурманск диңгеҙе, Мурман) — Төньяҡ Боҙло океан диңгеҙе. Диңгеҙ һыуҙары Рәсәй һәм Норвегия яр буйҙарын йыуа. Диңгеҙ Европаның төньяҡ ярҙары менән Шпицберген, Франц-Иосиф Ере һәм Яңы Ер архипелагтары тарафынан сикләнгән. 1853 йылда голланд диңгеҙ сәйәхәтсеһе Виллем Баренц хөрмәтенә атала.

# Баренц диңгеҙе
## География

Майҙаны — 1424 мең км², тәрәнлеге 600 метрға тиклем. Диңгеҙ ҡитға шельфында урынлашҡан. Диңгеҙҙең көньяҡ-көнбайыш өлөшө Төньяҡ-Атлантик ағымы йоғонтоһо һөҙөмтәһендә ҡышын туңмай. Диңгеҙҙең көньяҡ-көнсығыш өлөшө Печора диңгеҙе тип атала. Төп порттары — Мурманск (Рәсәй) һәм Вардё (Норвегия).
Ярым тәүлекле һыу артымдары иң ҙур бейеклеге Кола ярымутрауы яр буйында күҙәтелә, бында ул 6,1 метрға барып етә, ә башҡа урындарҙа — 0,6—4,7 м.
Тоҙлолоғо диңгеҙҙең көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә 34,7—35,0 ‰, көнсығышта 33,0—34,0 ‰, төньяҡта 32,0—33,0 ‰ тәшкил итә. Диңгеҙҙең яр буйы һыҙатында яҙын һәм йәйен тоҙлолоҡ 30—32 ‰-гә ҡәҙәр кәмей, ә ҡыш аҙағына ҡарай 34,0—34,5 ‰-гә тиклем арта.

# Баренц диңгеҙе
## Хужалыҡта әһәмиәте

Баренц диңгеҙендә балыҡ тотоу тармағы менән нефть һәм тәбиғи газ сығарыу сәнәғәте үҫешкән.
# Украин Милли Берләшмәһе

Украин Милли Берләшмәһе (УМБ) (укр. Український Національний Союз, УНС) — Украинаның хәрбиләшкән милләтселек һәм уң-киҫкен ижтимағи-сәйәси ойошмаһы. 2009 йылда ойошторолған. Хәҙерге лидеры — Виталий Кривошеев.

# Украин Милли Берләшмәһе
## Тарихы

Украин Милли Берләшмәһе йәмәғәт ойошмаһы 2009 йылдың декабрендә Олег Голтвянский ойошторолған. Ойошма тәүге көндәренән үк, Украинаға ҡаршы, иң беренсе Рәсәй яҡлы һәм сепаратизм йүнәлешендәге көстәр менән көрәшә. Ойошманың ойоштороу съезды 2009 йылдың 19 декабрендә үтә. Ойошмаһың беренсе бүлектәре Харьковта һәм Полтавала төҙөлгән. 2012 йылдың апрелендә сираттан тыш конференцияла УНС башлығы итеп Виталий Кривошеев һайлана һәм шул көндән алып Украин Милли Берләшмәһен рәсми рәүештә етәкләй. Барлыҡҡа килгән көнөнән үк ойошма йәмғиәттә сәйәси резонанс тыуҙырған даими акциялар үткәрә. Шул иҫәптән: Украина баш күтәреү армияһы ветерандарына дәүләт статусы биреүҙа хуплау. 2012 йылдың майында Олег Голтвянский ҡулға алынған. Украина Милли Берләшмәһенең яңы башлығы Виталий Кривошеев булып китә. 2013 йылдың апрелендә ойошманың лидерҙары сәйәси партия нигеҙләргә ниәт тураһында иғлан иттәләр. 2015 йылда Олег Голтвянский Люботин ҡала советының депутат итеп һайлана.
# Йылҡы йылы

Йылҡы йылы - 12 йыллыҡ мөсәлдә Йылан йылы менән Ҡуй йылы араһындағы етенсе йыл
Мөсәл күп Азия илдәрендә - Ҡытайҙан тыш Кореяла, Японияла һәм Монголияла, шулай уҡ Вьетнам, Бирма, Непал, Бутан, Шри-Ланка, Камбоджа, Таиланд һәм Лаос кеүек илдәрҙә, төрки халыҡтарҙың күпселегендә, шул иҫәптән башҡорттарҙа һәм монголдарҙа ҡулланыла. Ун ике йылда бер йылдар ҡабатланып тора. Григориан календары буйынса Йылҡы йылы 1990, 2002, 2014 йылдарҙа булды. Киләһе Йылҡы йылы 2026 йылда ҡабатланасаҡ.

# Йылҡы йылы
## Ауыҙ-тел ижадында һәм әҙәбиәттә

Көнсығыш илдәренән айырмалы, башҡорттар мөсәл буйынса кеше сифаттарына күрәҙәлек итмәй, тик быуаттар тәжрибәһенән сығып йыллыҡ һауа торошо, уңыш алыу менән бәйле һынамыштар булараҡ ҡулланған.

# Йылҡы йылы
## Ауыҙ-тел ижадында һәм әҙәбиәттә
### Һынамыш

Башҡа йылдарҙан айырмалы, Йылҡы йылы тәбиғәт торошона ғына түгел, ил-йорт хәлдәренә бәйле яу йылы тип әйтемгә ингән. Күрәһең, күпселек яуҙар Йылҡы йылы башланғандыр.
* Йылҡы йылы — яу йылы, һыуыҡлыҡ, ҡытлыҡ

# Йылҡы йылы
## Ауыҙ-тел ижадында һәм әҙәбиәттә
### Әҙәбиәттә

Гүзәл Ситдиҡованың "Йылҡы йылы" шиғыры һынамышҡа ла, 2014 йылғы ил-йорт хәлдәренә лә бәйләп яҙылған.
   Йылҡы йылы - йыуатыр,
   Йышырағы - илатыр,
   Сәпсеп китеп, үрәпсеп
   Эйәренән ҡолатыр.
   Йылҡы йылы - аттай эш,
   Сатнап китер хатта теш,
   Тояҡтары ут сағыр,
   Әйтерһең дә тапау-түш.
   Йылҡы йылы - яу йылы,
   Батшаларҙың дау йылы,
   Юғалһын һуғыш йылы
   Кире ҡайтмаҫҡа булып.

# Йылҡы йылы
## Шулай уҡ ҡара

* Китайский зодиак
# Октант (йондоҙлоҡ)

Октант (йондоҙлоҡ) (лат. Octans) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — ν Oct, яҡтылығы 3,73 була. Майҙаны буйынса урыны — 50.
# А. П. Чехов һәйкәле (Дондағы Ростов)

А. П. Чехов һәйкәле — яҙыусы Антон Павлович Чеховтың тыуыуына 150 йыл хөрмәтенә ҡуйылған бронза монумент. Һәйкәл Дондағы Ростовта Пушкин урамы менән Чехов проспекты киҫешкән урында урынлашҡан.

# А. П. Чехов һәйкәле (Дондағы Ростов)
## Тарихы

Антон Павлович Чеховҡа һәйкәл төрлө ҡалалар территорияһында ҡуйылған: Мәскәү, Таганрог, Көньяҡ-Сахалинск, Красноярск, Томск һәм ҡайһы бер ҙур булмаған тораҡ пункттарҙа. Дондағы Ростовта һәйкәл төҙөү идеяһы 2010 йылдың яҙында барлыҡҡа килә. Был эште ойоштороу һәм тормошҡа ашырыу өсөн комиссия ойошторола һәм махсус конкурс үткәрелә. Конкурс һөҙөмтәһе буйынса Ростов скульпторы, Рәсәйҙең атҡаҙанған рәссамы Анатолий Скнариндың һәйкәл проекты һайлап алына. Автор яҙыусының образын табылған архив фотоһүрәттәре буйынса төҙөгән.
Һәйкәлдең урынлаштырыласаҡ урынын тиҙ генә билдәләй алмайҙар. Бер нисә вариант ҡарала: Семашко һәм Станиславский урамдары сатында сауҙагәр Максимов йорто янындағы территория, Буденный проспектындағы китап Йорто янында һәм Пушкин урамында Асыҡ китапхана эргәһендә. Шулай уҡ яҙыусыға һәйкәлде Пушкин һәм Чехов урамдары киҫелешендә урынлаштырырға тигән тәҡдим дә була. Һайлау комиссияһы ошо тәҡдимдә туҡтала. Һәйкәл асыу тантанаһы 2010 йылдың 28 ғинуарында үтә. Һәйкәлдең бейеклеге 2,5 метр тәшкил итә.
# Нуҡай ауыл Советы (Күгәрсен районы)

Нуҡай ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Күгәрсен районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Нуҡай ауылы.

# Нуҡай ауыл Советы (Күгәрсен районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Милена Павлович-Барили

Милена Павлович-Барили (сер. Милена Павловић-Барили; 5 ноябрь 1909 йыл — 6 март 1945 йыл) — Сербия шағиры һәм рәссамы.

# Милена Павлович-Барили
## Биографияһы

Милена Павлович-Барили 1909 йылдың 5 ноябрендә Сербия короллегенең Пожаревац ҡалаһында тыуған. Уның атаһы Бруно Барили композитор, музыка тәнҡитсеһе һәм шағир була. Әсәһе Даничи Павлович сығышы менән Ҡарагеоргиевичтар нәҫеленән, ул сәнғәтте өйрәнгән. 1922—1926 йылдарҙа Белградта Сәнғәт король мәктәбендә белем ала, ә 1926—1928 йылдарҙа — Германияла Мюнхенда сәнғәтте өйрәнә.
1930-сы йылдар башында Югославиянан китә. Икенсе донъя һуғышы башланғанға тиклем бер нисә тапҡыр Югославияға килә, башлыса Испанияла, Римдә, Парижда һәм Лондонда йәшәй, бында Жан Кокто һәм Андре Бретон һымаҡ рәссамдар менән аралашыу мөмкинлеген ала. Көнбайыш сәнғәт мәктәптәре һәм рәссамдәре, айырым әйткәндә Джорджо де Кирико йоғонтоһона эләгә. 1939 йылдан һуң АҠШ-та Нью-Йорк ҡалаһында йәшәй.
1945 йылдың 6 мартында вафат була. Үлем сәбәптәре араһында аттан ҡолап төшөү һәм йөрәк өйәнәге атала.

# Милена Павлович-Барили
## Ижады

Уның эшәренең темактикаһы күп төрлө — бында портреттар ҙа һәм Тәүрәт сюжеттары интерпретациялары ла бар. Мотивтар араһында вуальдәр, фәрештәләр, Венера статуялары һәм арлекиндар бар. Күп кенә әҫәрҙәре Римдә, Нью-Йоркта, Белграда һәм шулай уҡ туған ҡалаһы Пожаревацта даими рәүештә күрһәтелә. Ул тыуған йорт 1962 йылда музейға әйләндерелгән.
* «Автопортрет», 1938
* «Автопортрет», 1939
* «Көҙгө менән эш»
# Искәндәр (Ҡурған өлкәһе)

Искәндәр (рус. Искандарово) — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһе Әлмән районы ауылы. Бороздинка ауыл советы составына керә.

# Искәндәр (Ҡурған өлкәһе)
## Тарих

Тәүге тапҡыр 1795 йылда телгә алына. Революцияға тиклем ауыл Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Ялан-Ҡатай улусы ҡарамағында була.
Революциянан һуң Башҡорт АССР-ының Ялан кантоны составына керә. 1923 йылда Урал өлкәһе Силәбе округының яңы ойошторолған Ҡатай районы составына бирелә. 1930 йылда Ҡатай районы бөтөрөлгәс, ауыл Ялан-Ҡатай районына керә. 1934 йылда Ялан-Ҡатай районы Силәбе өлкәһе составына инә. 1940 йылда ауыл яңы ойошторолған Әлмән районына керә, 1943 йылда был район Ҡурған өлкәһе составына инә.

# Искәндәр (Ҡурған өлкәһе)
## Халҡы

| 1795 | 1834 | 1866 | 1900 |
| 44 | 112 | 134 | 128 |
2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (92%) йәшәй.
# Тәүәкәс ауыл Советы (Архангел районы)

Тәүәкәс ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Архангел районы муниципаль районындағы административ-территориаль һәм муниципаль берәмек.

# Тәүәкәс ауыл Советы (Архангел районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Зөлҡәрнәй (персонаж)

Зөлҡәрнәй (ғәр. ذو القرنين‎ — «ҡуш мөгөҙлө», «ике мөгөҙлө») — хаҡ тәҡүә һәм бөйөк батша, халыҡты Йәжүж менән Мәжүждән һаҡлаусы диуар төҙөгән. Зөлҡәрнәй исеме Ҡөрьәндең ун һигеҙенсе сүрәһендә дүрт тапҡыр телгә алына.

# Зөлҡәрнәй (персонаж)
## Исеме һәм прототибы

Зөлҡәрнәй ғәрәп теленән тәржемә иткәндә «ике мөгөҙлө» тигәнде аңлата. Исемдең аныҡ аңлатмаһы билдәһеҙ. Берәүҙәр көнсығыш менән көнбайышты «ҡояш мөгөҙө» тип атай, икенселәре быны Рум менән Фарсы иленең хужаһы булыуы менән аңлата, өсөнсөләр маңлайында оро булғандыр, тип фараз итә.
Ҡайһы бер риүәйәттәргә ярашлы, Зөлҡәрнәйҙең исеме «Искәндәр» булған, шуға күрә уны ғәҙәттә Искәндәр Зөлҡәрнәй менән тиңләштерәләр («Ҡуш мөгөҙлө Искәндәр»), етмәһә, ул тәңкәләрҙә мөгөҙлө илаһ Зевс-Амон кәүҙәләнеше булараҡ һүрәтләнгән. Башҡалар Зөлҡәрнәй прототибын Бөйөк Кир II йәки Сөләймәндә күрә ; хәҙерге заман тикшеренеүселәре хатта Византия императоры Ираклий I прототибы булыуы мөмкин тип иҫәпләй.
Бөтә комментаторҙар уны бөйөк батша булған тип таный, Фарсы батшаһы Дарий, Лахмид батшаһы әл-Мүнзир, Йемен батшаһы Әл-Әкрән («мөгөҙлө») йәки башҡалар булыуы ихтимал тип һанай. Ҡайһы бер тарихсылар (әл-Куртуби, әт-Табари, Ибн Асир) Зөлҡәрнәй Ибраһим пәйғәмбәр заманында йәшәгән, хатта уның менән бергә Мәккәгә хаж ҡылған, тип раҫлайҙар.

# Зөлҡәрнәй (персонаж)
## Зөлҡәрнәйҙең ҡаҙаныштары

Зөлҡәрнәй Бер Аллаға ышанған һәм башҡа халыҡтарҙы Аллаһ шәриғәтенә эйәрергә саҡырған. Аллаһ уға бөйөк власть биргән, һәм ул мәжүсиҙәргә ҡаршы һуғышҡан, шулай итеп Европала һәм Азияла ҙур территориялар яулап алған.
Шул уҡ ваҡытта, Ҡөрьән Искәндәрҙең яулағандарынан тыш Зөлҡәрнәйҙең башҡа ҡаҙаныштарын бәйән итә (мәҫәлән, Йәжүж-Мәжүж менән һуғыш йәки ҡояш «һаҫыҡ сығанаҡҡа байыған» ерҙәрҙә йәшәүселәр өҫтөнән ойошторолған хөкөм). Зөлҡәрнәй Йәжүж менән Мәжүждең башҡа халыҡтарға ҡарата яуызлыҡ ҡылған ҡырағай ҡәбиләләренә ҡаршы сығыш яһай. Зөлҡәрнәй ике тау араһында диуар төҙөй, ә блоктар араһындағы ярыҡтарға ирегән тимер ҡойҙорта. Был бөгөнгө Бөйөк Ҡытай диуары түгел. Ҡиәмәт көнө алдынан Йәжүж һәм Мәжүж был диуарҙы тишеп сығырға һәм башҡа илдәргә ябырылырға тейеш.
Ҡөрьән хикәйәһенең мәғәнәһе шунда: бөйөк батша Зөлҡәрнәйҙең бөтә ҡаҙаныштарын уға Аллаһы тәғәлә бүләк иткән.

# Зөлҡәрнәй (персонаж)
## Вафаты

Төрлө мәғлүмәттәр буйынса, йә Мәккә эргәһендә, йә ҡайҙалыр Сүриә менән Мәҙинә араһында вафат булған һәм Тахам тауында ерләнгән.