yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Омрась-Хетта

Омрась-Хетта — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ай-Хетта йылғаһының уң ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 84 км.

# Омрась-Хетта
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15030000112115300049358
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304935
* Бассейн коды — 15.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Америка Ҡушма Штаттарының административ бүленеше

Америка Ҡушма Штаттары административ яҡтан ил 50 штатҡа һәм 1 федераль округҡа (Колумбия) бүленә.
АҠШ штаттары:
* Айдахо
* Айова
* Алабама
* Аляска
* Аризона
* Арканзас
* Вайоминг
* Вашингтон
* Вермонт
* Виргиния
* Висконсин
* Гавайҙар
* Делавер
* Джорджия
* Көнбайыш Виргиния
* Иллинойс
* Индиана
* Калифорния
* Канзас
* Кентукки
* Колорадо
* Коннектикут
* Луизиана
* Массачусетс
* Миннесота
* Миссисипи
* Миссури
* Мичиган
* Монтана
* Мэн
* Мэриленд
* Небраска
* Невада
* Нью-Гэмпшир
* Нью-Джерси
* Нью-Йорк
* Нью-Мексико
* Огайо
* Оклахома
* Орегон
* Пенсильвания
* Род-Айленд
* Төньяҡ Дакота
* Төньяҡ Каролина
* Теннесси
* Техас
* Флорида
* Көньяҡ Дакота
* Көньяҡ Каролина
* Юта
# Топкинбашская

Топкинбашская — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Носка йылғаһының уң ярына тамағынан 231 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Топкинбашская
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010700112115300013166
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301316
* Бассейн коды — 14.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Әлмәт дәүләт нефть институты

Әлмәт дәүләт нефть институты — Татарстан Республикаһының Әлмәт ҡалаһында нефть сәнәғәте өсөн кадрҙар әҙерләүсе юғары уҡыу йорто

# Әлмәт дәүләт нефть институты
## Тарихы

1956 йылда Әлмәттә И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть һәм газ институтының ситтән тороп уҡыу бүлеге асыла. Артабан ул институттың филиалы булараҡ эшләй башлай.
1992 йылдың июлендә уҡыу йорто нигеҙендә үҙаллы институт булдырыла. Татарстан Республикаһы Министрҙар Кабинетының «Татарстандың И. М. Губкин исемендәге Дәүләт нефть һәм газ академияһының киске факультетын Татарстан Республикаһы дәүләт идаралығы органдары юрисдикцияһына күсереү тураһында» 1992 йылдың 28 июлендәге 415-се номерлы ҡарарына ярашлы Әлмәт нефть институты тип атала башлай, 2003 йылдан башлап уҡыу йорто Әлмәт дәүләт нефть институты булараҡ эшләй.
Әлеге ваҡытта институтта 6000-дән артыҡ студент, уҡыусы һәм аспирант белем ала. Уҡыу йортоноң уҡытыусы-профессорҙар составы 350 юғары квалификациялы фәнни хеҙмәткәрҙән ғибәрәт. Уларҙың күбеһе ғилми дәрәжәгә эйә фән кандидаттары һәм фән докторҙары.
Әлмәт дәүләт нефть институты ғалимдары һәм студенттары Рәсәй Федерацияһында ғына түгел, сит илдә үткәрелә торған конкурстарҙа һәм конференцияларҙа актив ҡатнашалар.
Факультет эшмәкәрлек осоронда 33 сығарылыш яһаған һәм 5 һөнәр буйынса нефть-газ сәнәғәте өсөн 3000-гә яҡын инженер-нефтсе әҙерләгән.
Хәҙерге ваҡытта 3 факультет һәм 14 кафедрала 167 уҡытыусы, шул иҫәптән 23 фән докторы, 89 фән кандидаты эшләй.
ӘНДИ-ҙә 2 100-ҙән артыҡ студент һәм аспирант белем ала.
Белем алыусыларҙың 5 % -тан ашыуы — БДБ-ның 8 иле студенттары.
1956 йылдан 2019 йылға тиклем институттан 19 меңдән артыҡ белгес уҡытып сығарылған.
Сығарылған белгестәрҙең 15-20 % — ы Рәсәй Федерацияһының 25 субъектында (Татарстан республикаһынан тыш) нефть-газ тармағы предприятиеларына эшкә урынлаша: был юғары уҡыу йортон тамамлаусылар башлыса Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы, Ханты-Манси автономиялы өлкәһе, Коми Республикаһы, Мәскәү һәм Мәскәү өлкәһе һәм башҡа предприятиеларҙа хеҙмәт итә.
Студенттар «Татнефть» комплекслы проекттарын эшләшеүҙә һәм тормошҡа ашырыуҙа ҡатнаша. Институтта 10 йылдан артыҡ студент фәнни-техник йәмғиәте эшләп килә, студенттар фәнни тикшеренеүҙәргә ылыҡтырыла.
Юғары уҡыу йорто студенттар, уҡытыусылар һәм институт хеҙмәткәрҙәре араһында сәләмәт йәшәү рәүешен пропагандалау өсөн маҡсатлы эш алып бара. Институтта «Һаулыҡ марафоны» тигән программа эшләй. «Буревестник» спорт клубында 11 спорт секцияһы булдырылған.

# Әлмәт дәүләт нефть институты
## Билдәле тамамлаусылары

Институтты тамамлаусылар араһында иҡтисад фәндәре докторы, профессор В. И. Городний, РФ атҡаҙанған нефть һәм газ сәнғәте эшмәкәре профессор Йәләтов, Татарстан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе, техник фәндәр кандидаты М. З. Тажиев, 1999—2013 йылдарҙа «Татнефть» ААЙ-ының генераль директоры, иҡтисад фәндәре докторы Ш. Ф.Тәһәүетдинов, «Татнефть» ААЙ-ының генераль директор урынбаҫары-баш геологы, геология-минералогия фәндәре докторы Р. С. Хисамов.

# Әлмәт дәүләт нефть институты
## Ректорҙары

Тәүге ректоры В. Н. Матвеев (1992—1999) була. Уны А. А. Емекеев (1999—2016) алыштыра. 2016 йылдан институттың етәксеһе булып Р. З. Нурғәлиев эшләй
# Аньга

Аньга — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тулом йылғаһының уң ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Аньга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000012402
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001240
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Бурёнка

Бурёнка — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Башҡортостан Республикаһы, Удмурт Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/240/20/63 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Бурёнка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Воткин ГЭС-ынан Түбәнге Кама ГЭС-ына тиклем, Беүә (башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклемна тиклем), Иж, Ыҡ Ағиҙел йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101412111100016592
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101659
* Бассейн коды — 10.01.01.014
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Чулок (Берёзовка ҡушылдығы)

Чулок — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Берёзовка йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Чулок (Берёзовка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100006383
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100638
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Дарем соборы

Христос, Дева Мария һәм изге Каберттың Дарем соборы (Cathedral Durham) — Бөйөк Британияла (Дарем замогы менән бер рәттән) Бөтә донъя мираҫы объекттары исемлегенә индерелгән беренсе ҡомартҡы. Норман архитектураһының роман стилендәге өлгөһө.
Шотландия менән сиктәш Дарем соборына 1093 йылда Дарем епискобы Вильгельм де Сен-Кале ҡарары менән нигеҙ һалына. Уның ҡая түбәһендә урынлашыуы һәм ҡеүәтле диуарҙары эстетик функция ғына түгел, һаҡланыу функцияһын да үтәргә тейеш булған. Төҙөлөштө Вильгельмдың вариҫы епископ Ранульф Фламбард тамамлап ҡуя. Соборҙы изгеләндергәндән һуң унда Даремдың төп ҡомартҡыларын — Кутберт Линдисфарнскийҙың һәм Освальд Нортумбрийскийҙың мәйеттәрен күсерәләр. .
XII быуатта ҡорамға Дева Марияның готик капеллаһы төкәтеп төҙөлә, унда ҡулъяҙмасы Хөрмәтле Бәләнең һәм кардинал Томас Лэнглиның (1363—1437) мәйеттәре күсерелә. Инглиз реформацияһынан һуң изгеләрҙең кәшәнәләре юҡ ителә, ә бенедиктин монахтары йорттарына таратыла. Оливер Кромвель соборҙа Данбарҙа әсиргә алынған шотландтарҙы ябып ҡуя, күптәре туғандар ҡәберлегендә ерләнә.
# Ата зат

Ата зат (ир енесле) — ваҡ ҡына, хәрәкәтсән гаметалар — сперматозоидтар етештереүсе тере организм формаһы. Ата заттар бер генә булһа ла түл күҙәнәге булмай тороп, үрсей алмай.
Енес сперматозоид йәки түл күҙәнәге етештереү тибына ҡарап билдәләнә.
Ата зат менән инә зат араһындағы айырма — енси диморфизм хайуандарҙа ғына осрамай. Улар үҫемлектәрҙә лә, спорофиттарҙа ла була.

# Ата зат
## Енси диморфизм

Хайуандар батшалығында ата заты инә затынан енси системала айырманан тыш тышҡы ҡиәфәте менән дә айырыла.
* Абсолют күпселек биологик төрҙә инә зат ата заттан ҙурыраҡ була, һөтимәрҙәрҙә күп осраҡта — киреһенсә.
* Мускулдары үҫешкән булыуы һәм кәүҙә ҙурлығы ата затҡа үҙен һаҡларға һәм генофондын күберәк таратырға мөмкинлек бирә.
* Ата заттарҙа артыҡ сағыу тышҡы ҡиәфәте уҙаҡлашырға күберәк мөмкинлек бирә, миҫал — тауис, уларҙың ата заты сағыу ҡауырһынлы, ә инәһе күҙгә ташланмай, һоро ҡауырыйлы.
* Биологик ҡулайлама. Мөгөҙ, һуҡҡы һәм башҡа шундай ағзалары ата затҡа инә зат өсөн алышырға һәм тоҡомдарын яҡларға мөмкинлек бирә. Мәҫәлән, болан йәки һарыҡ.

# Ата зат
## Башҡорт телендә енси билдә буйынса хайуан атамалары

Башҡорт телендә хайуандарҙың төрөнә һәм енесенә хас атамалар ҡулланыла. Мәҫәлән:
* һарыҡ-кәзә: орғасы (инә зат) һәм тәкә (ата зат).
* Һыйыр малында — орғасы (инә зат) һәм үгеҙ (ата зат).
Термин малдың йәшенә ҡарап та енес буйынса айырып бирелә, мәҫәлән:
* йылҡы малында: айғыр (ата зат) — бейә (инә зат), дүнән (ата зат)- дүнәжен (инә зат), ҡонан (ата зат)-ҡонажын (инә зат).
* Ҡош-ҡортта тауыҡтар ғына енес буйынса айырым атамалы: тауыҡ — әтәс.
* Ҡаҙ, өйрәк, күркә «ата» һәм «инә» тип айырыла.
* Эттең ата заты — арлан, инә заты — кәнтәй

# Ата зат
## Шулай уҡ ҡара

* Инә зат
* Ир
* Гермафродитлыҡ
# Изге Мартин сиркәүе (Корнвестхайм)

Изге Мартин сиркәүе (нем. Kirche St. Martin йәки нем. Evangelische Martinskirche) — протестант сиркәүе, Баден-Вюртемберг ҡалаһы үҙәгенең төньяғында Корнвестхаймда урынлашҡан; хәҙерге готика сиркәүе.

# Изге Мартин сиркәүе (Корнвестхайм)
## Тарихы һәм тасуирламаһы

Изге Мартин сиркәүенең дә, унан алдағы биналарҙың да 1967 йылда Шолькман Барбара етәкселегендә үткәрелгән ҡаҙыу эштәренән һуң тарихы ентекле билдәле була. 630—640 йылдарҙа был урында 9,8х4,5 м ҙурлыҡтағы беренсе ағас сиркәү булған. VIII быуат уртаһында ағас бина 12,7х7,7 м ҙурлыҡтағы таш ҡорам менән алмаштырылған. Төҙөлөштөң өсөнсө этабында Корнвестхаймда ҙур заллы сиркәү төҙөлә (14,7х 7,8 метр) . Шул осорҙа монастырь документтарында тәүге тапҡыр «Мартинскирхе» телгә алына; XII—XIII быуаттарҙа хор роман архитектураһына хас ярым көмбәҙгә эйә була.
Иҫке ҡорам янғандан һуң, XIII быуат яртыһында уның урынында — Бебенхаузен монастыры ҡурсауы аҫтында — 22,7 х 9,5 м ҙурлыҡтағы яңы сиркәү төҙөлә. 1481 һәм 1495 йылдар араһында пастор Якоб Бемпер етәкселеге аҫтында сиркәү нефының ремонты үтә, шулай уҡ һуңғы готик тәҙрәләр һәм порталдар ҡуйыла. XV аҙағынан 1516 йылға тиклемге киләһе этапта архитектор Ганс фон Ульм етәкселеге аҫтында яңы бинаның төҙөлөшө башлана, әммә тик хор һәм уның башняһы ғына төҙөлә, планлаштырылған нефты яңыртыу, күрәһең, 1525 йылда Крәҫтиәндәр һуғышы һәм Вюртембергта Реформациялар башланыу менән бәйле тамамланмай, уның барышында Бебенхаузен монастыры таратыла. Шул ваҡыттан алып ҡалала берҙән-бер булған сиркәү протестант сиркәүе булып ҡала.
XVI быуат аҙағына ҡорамдың нефы көнбайыш йүнәлешкә ҡарай ҙурайтыла һәм биналарҙың тәҙрәләре алмаштырыла. 1881 йылдан алып 1882 йылға тиклем ғибәҙәтханала комплекслы реконструкция үтә. Интерьеры модерн стилендә үҙгәртеп ҡорола. 1967—1968 йылдарҙа сиркәүҙә нефтың капиталь ремонты үтә. Бөгөн сиркәүҙең дөйөм оҙонлоғо 35,5 м.тәшкил итә; мәхәллә 400 кешегә иҫәпләнгән. 1968 йылда рәссамдар Рудольф Елин-кесе һәм Коперҙың эскиздары буйынса яңы витраждар төҙөлә. Ҡорамдың көньяҡ диуарында 1480 йыл самаһы эшләнгән готик тәре урынлашҡан.
1682 йылда хор галереяһында беренсе орган ҡуйыла, ә 1841 йылда уны Фридрих Валькер оҫтаханаһынан яңы инструмент алмаштыра, 1968 йылда хорҙа яңы орган ҡуйыла.
# Кесе Бизь

Кесе Бизь — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Бизь йылғаһының һул ярына тамағынан 1,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Кесе Бизь
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сылва, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100812111100012340
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101234
* Бассейн коды — 10.01.01.008
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Пендл

Пендл (ингл. Pendle) — Бөйөк Британияның (ингл. non-district metropolitan) метрополитен булмаған Ланкашир графлығының Нельсон ҡалаһындағы (административ үҙәк) районы.
Район Ланкашир графлығының көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. Бөйөк Британиялағы Нельсон ҡалаһының Пендл районы көнсығышта Норт-Йоркшир графлығы менән, ә көньяҡ-көнсығышта — Уэст-Йоркшир графлығы менән сиктәш тора.

# Пендл
## Составы

Пендл районы составына 19 община инә (ингл. Parish):
| Барли-виф-Уитти Барроуфорд Блако Олд-Лауд-Бутик Голдшоу-Бутик Ридль-Холоус Рогнуть-Бутик Хайэм-Уэст-Клоз-Бутик Тродный-Форест Нельсон | Брирфилд Колна Фолридж Лейншоу-Бридж Барнолдсвик Брейсвелл-энд-Брогден Ирби Келбрук-энд- Солтерфорт |
# Палым

Палым — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ита йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Палым
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300112111100032837
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103283
* Бассейн коды — 10.01.03.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# М. М. Коцюби́нскийҙың Чернигов әҙәби-мемориаль музей-ҡурсаулығы

М. М. Коцюби́нскийҙың Чернигов әҙәби-мемориаль музей-ҡурсаулығы (укр. Чернігівський літературно-меморіальний музей-заповідник М. М. Коцюбинського) — 20-се быуаттағы күренекле украин яҙыусыһы Михаил Коцюбинский тормошона һәм ижадына бағышланған Черниговтағы әҙәби-мемориаль музей-ҡурсаулығы.

# М. М. Коцюби́нскийҙың Чернигов әҙәби-мемориаль музей-ҡурсаулығы
## Тасуирлама

Чернигов әҙәби-мемориаль музей-ҡурсаулығына 1934 йылда яҙыусының кесе ҡустыһы Фома Коцюбинский (1870—1956) тарафынан нигеҙ һалына.
Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында музей экспонаттары Өфөгә эвакуациялана. Чернигов азат ителгәндән һуң музей эше тергеҙелә. Музейҙың беренсе директоры вафатынан һуң егерме йылдан ашыу музейҙы яҙыусының кесе ҡыҙы Ирина Коцюбинская етәкләй.
Хәҙерге ваҡытта музей заманса әҙәби экспозициянан, яҙыусының мемориаль йортонан һәм баҡсаһынан — йәшел экспозициянан тора.
Музейҙың төп өлөшө — Михаил Коцюбинскийҙың мемориаль фатиры. Яҙыусы был йортҡа үҙенең ғаиләһе менән 1898 йылда күсә һәм бында ғүмеренең һуңғы 15 йылын йәшәй.
1958 йылда мемориаль экспозицияла өс бүлмә: йоҡо бүлмәһе, аш һәм ҡунаҡ бүлмәләре яҙыусының эш кабинетының бер өлөшө менән килеүселәр өсөн асыла. Михаил Коцюбинскийҙы йәшәгән осоронда уратып алған бик күп әйберҙәр ентекләп һаҡланған. Улар араһында: автор ҡулъяҙмалары, фотолары, журналдары, Коцюбинскийҙың китаптары һәм уның тураһында китаптар, ғаилә ҡомартҡылары, яҙыусының зауығы һәм ҡыҙыҡһыныуы тураһында һөйләүсе шәхси әйберҙәре.
Яҙыусының ҡунаҡ бүлмәһе шулай уҡ эш кабинеты ла була. Яҙыу-һыҙыу кәрәк-ярағы менән яҙыу өҫтәле, китапхана һәм йорт йыһаздары яҙыусының эш атмосфераһы тураһында ҡараш булдыра. Ике китап шкафында яҙыусының мемориаль китапханаһы, унда 1500-ҙән ашыу китап бар. Шуныһы ҡыҙыҡлы: Улар араһында уның әҫәрҙәренең тәүге баҫмалары, Максим Горький, В. Короленко, И. Франко, Панас Мирный автографтары менән китаптар, М. Коцюбинскийҙың тормошо һәм ижады тураһында очерктар бик ҡыҙыҡлы.
Уның ашханаһы экспозицияһында яҙыусы йыйған халыҡ оҫталары эшләгән әйберҙәр бар. 1983 йылда мемориаль экспозиция киңәйтелә: тағы ла ике бүлмә һәм аш бүлмәһе өҫтәлә. Яҙыусының ҡыҙҙарының һәм әсәһенең бүлмәһендә Коцюбинский үҙенең сәфәренән балаларына алып ҡайтҡан ҡыҙыҡлы сувенирҙар бар. Аш-һыу бүлмәһендә XIX быуат аҙағы — XX быуат башы өсөн хас булған күп өй кәрәк-яраҡтары бар.
Михаил Коцюбинский һәм уның ҡатыны уларҙың йортонан алыҫ түгел, матур Болдина тауында ерләнгәндәр, бында яҙыусы ғаиләһе менән ял итергә яратҡан.
# Ион диңгеҙе

Ион диңгеҙе (бор. грек. Ἰόνιον Πέλαγος, Ионион, грек. Ιόνιο Πέλαγος, итал. mar Ionio) — Балҡан менән Апеннин ярымутрауҙары һәм Крит менән Сицилия утрауҙары араһындағы Урта диңгеҙҙең өлөшө. Отранто боғаҙы аша Адриатик диңгеҙ, ә Мессина боғаҙы аша Тиррен диңгеҙе менән тоташа. Көньяҡ Италия, Албания һәм Греция яр буйҙарын йыуа.

# Ион диңгеҙе
## География

Майҙаны — 169 мең км², максималь тәрәнлеге — 5121 м (был Урта диңгеҙҙең иң тәрән урыны булып тора).
Яр буйҙары, бигерәктә Илн утрауҙары урынлашҡан көнсығыш өлөшө, ныҡ бүлгеләгән. Ион диңгеҙе ҡултыҡтары: Патраикос, Коринф, Таранто, Месиниакос, Амвракикос һ. б.
Һыу температураһы — февралдә 14 °C һәм августта 25,5 °C тәшкил итә. Тоҙллоғо 38 ‰. Ярым тәүлекле һыу артымының бейеклеге 0,4 метрға барып етә. Өҫкө ағымдарҙың тиҙлеге яҡынса 1 км/сәғ тәшкил итә һәм улар циклональ әйләнеш барлыҡҡа килтерә.

# Ион диңгеҙе
## Хужалыҡта әһәмиәте

Балыҡ тотоу (скумбрия, тунец, камбала, кефаль) һәм туризм был төбәктә айырыуса ныҡ үҫешкән.
Төп порттары:
* Грецияла — Патры, Керкира, Игуменица.
* Италияла — Таранто, Катания.
* Албанияла — Саранда.

# Ион диңгеҙе
## Этимологияһы

Диңгеҙ атамаһы боронғо грек ҡәбиләһе иондарҙан барлыҡҡа килгән тип фаразлайҙар, улар б. э. т. XI—IX быуаттарҙа Ионияны колониялаштырған, ә б. э. т. VIII—VI быуаттарҙа Кефалиния һәм көнбайыш Греция яр буйының башҡа утрауҙарында торамалар нигеҙләй. Ҡайһы бер авторҙар диңгеҙ атамаһын боронғо грек мифологияһы шәхесе Ио менән бәйләй, Зевс йәки Гера уны һыйырға әйләндергәс ошо диңгеҙ аша йөҙөп үтә.
# Токпак (Токпак ҡушылдығы)

Токпак — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Токпак йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Токпак (Токпак ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100112115100002354
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100235
* Бассейн коды — 13.01.01.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Аммала (Аммала ҡушылдығы)

Аммала — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы/ Хакас Республикаһы/ Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аммала (Бобровка) йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Аммала (Аммала ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400112115200015002
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201500
* Бассейн коды — 13.01.04.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ханавэй-Яха (Няба-Яха ҡушылдығы)

Ханавэй-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Нябы-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Ханавэй-Яха (Няба-Яха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300038884
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303888
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ағымбүләк

Ағымбүләк — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы/ Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дим йылғаһының уң ярына тамағынан 332 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Ағымбүләк
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201312111100024625
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102462
* Бассейн коды — 10.01.02.013
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ҡарҙыҡ

Ҡарҙыҡ (рус. Кардык) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел йылғаһының уң ярына тамағынан 1158 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Ҡарҙыҡ
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Арский Ташы һыу үлсәү посынан Йомағужа һыуһаҡлағысына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200212111100017270
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101727
* Бассейн коды — 10.01.02.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1