yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Волкова Надежда Терентьевна

Волкова Надежда Терентьевна (24 июнь 1920 йыл — 26 ноябрь 1942 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Харьков төбәгендә фашистарға ҡаршы көрәшкән йәшерен ойошмала һәм партизандар хәрәкәтендә ҡатнашҡан. Украина комсомолының Харьков йәшерен өлкә комитеты секретарының элемтә тотоусыһы, Советтар Союзы Геройы (1965, үлгәндән һуң).

# Волкова Надежда Терентьевна
## Биографияһы

Надежда Терентьевна Волкова 1920 йылдың 24 июнендә Харьков ҡалаһында хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуа. Документтарҙа милләтен урыҫ (әсәһе — йәһүд) тип күрһәткән.
Бишенсе класҡа тиклем Харьковтың 6-сы мәктәбендә, уҡый, ҡалған уҡыуын Сумы өлкәһенең Конотоп ҡалаһы урта мәктәбендә тамамлаған.
Бөйөк Ватан һуғышы башында йылдарында Мордовия АССР-ының Инсар ауылына эвакуацияланған, унда медицина шәфҡәт туташтары курстарын тамамлай. Госпиталдә эшләй. 1942 йылда Мәскәү махсус партизандар мәктәбен тамамлай.
1942 йылдың октябрь башында комсомолка Надежда Волкова Украинаның Харьков комсомолы өлкә комитеты секретары Александр Щербактың элемтә тотоусыһы булып китә. Харьков өлкәһенә ҡараған Волчан районы партизан отрядына (отряд командиры М. В. Синельник) ебәрелә.
Дошман тылында ул йәшерен отряд һәм йәшерен ойошма командованиеһы ҡушҡан йөкләмәләрҙе үтәй, Шебекино, Волчанск һәм башҡа ауылдарға разведкаға йөрөй, листовкалар тарата һәм ауыл халҡы менән әңгәмә үткәрә.
1942 йылдың 26 ноябрендә немецтар, Старица, Терновая һәм Рубежное ауылдары янында көстәрен туплап, отрядты ҡамау һәм юҡ итеү буйынса операция башлайҙар. 1942 йылдың 27 ноябрендә иртән иртүк отряды уратып алына, Н. Т. Волкова һәм Александр Щербак карателдәр эҙәрлекләп килгән партизан отрядының төп көстәрен ҡапларға тырыша. Был һуғышта Волкова һәм Щербак һәләк була.
Харьков өлкәһенең Волчанск ҡалаһында ерләнгән.

# Волкова Надежда Терентьевна
## Наградалары

СССР Юғары Советы Президиумының 1965 йылдың 8 май Указы менән командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн Волкова Надежда Терентьевнаға үлгәндән һуң Советтар Союзы Геройы исеме бирелә. Шулай уҡ Ленин ордены менән бүләкләнә.

# Волкова Надежда Терентьевна
## Хәтер

Волчанскиҙағы ҡәберенә һәм Харьковтағы Еңеү скверында (герой-комсомолецтар аллеяһындағы һәйкәл 2013 йылда Зеркальная Струя артындағы Еңеү скверында Мироносицкая сиркәүен төҙөгәндә юҡҡа сығарыла) Н. Т. Волкова һәйкәлдәре урынлаштырылған.
Волчанск ҡалаһында уның исемен йөрөткән урам һәм Конотоп ҡалаһындағы урта мәктәпкә мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
# Әт-Тирмизи сүнәне

Жәми әт-Тирмизи (ғәр. جامع الترمذي‎), шулай уҡ Сүнән әт-Тирмизи булараҡ билдәле (ғәр. سُـنَن الترمذي‎; рус. Джами ат-Тирмизи) — сөнниҙәрҙең алты абруйлы хәҙистәр йыйынтығының береһе (Күтүб әс-ситтә).

# Әт-Тирмизи сүнәне
## Тарихы

IX быуаттың ислам дине белгесе Имам әт-Тирмизи йыйынтығы. Әбү Ғайса әт-Тирмизи уны һижри 250 йылдан 270 йылға тиклем йыйған һәм китапҡа туплаған. Әл-Кәттәни һүҙҙәре буйынса, әт-Тирмизи үҙенең китабын «әл-Жәми әл-кәбир» тип атай, әммә уны «Сүнән әт-Тирмизи» тип атаған кешеләр күп. Сөнни дин белгестәре әт-Тирмизи сүнәнен хәҙистәрҙең алты төп йыйынтығы араһында бишенсе урынға ҡуя.

# Әт-Тирмизи сүнәне
## Йөкмәткеһе

Унда 3962 хәҙис бар, һәм ислам хоҡуғы принциптарына ярашлы илле бүлеккә бүленгән. Хәҙистәр араһында ышаныслы (сәхих), яҡшы (хәсән) һәм көсһөҙ (зәғиф) хәҙистәр бар.
Китапты яҙғанда әт-Тирмизи башта бүлеккә исем бирә, ә һуңынан тәҡдим ителгән тема буйынса бер йәки ике хәҙисте килтерә. Артабан ул теге йәки был мәсьәлә буйынса хоҡуҡ белгестәренең — фаҡиһтарҙың фекерҙәрен белдерә. Китапта төп иғтибар юридик мәсьәләләргә йүнәлтелә. Һуңынан был хәҙистар хоҡуҡи һығымта (фәтүәләр) яһағанда ҡулланылған. Әт-Тирмизи сүнәне төрлө дини-хоҡуҡи мәктәптәр (мәҙһәбтәр) өсөн мөһим сығанаҡ булып тора.
# Фридерсдорф (Шпрее)

Фридерсдорф (Шпрее) (нем. ) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡасаба. йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡасабала кеше йәшәй. Майҙаны — 10,89 км². Диңгеҙ кимәленән метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡасабаның почта индексы һәм автомобиль коды .
# Порек

Порек — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының һул ярына тамағынан 179 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.

# Порек
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300512111100040043
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111104004
* Бассейн коды — 10.01.03.005
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Хәмиҙуллин Айрат Ғабдулла улы

Хәмиҙуллин Айрат Ғабдулла улы (20 ғинуар 1956 йыл) — рәссам-импрессионист, Рәсәй рәссамдары берлеге ағзаһы (2002).

# Хәмиҙуллин Айрат Ғабдулла улы
## Биографияһы

Айрат Ғабдулла улы Хәмиҙуллин 1956 йылдың 20 ғинуарында Ҡазанда тыуған. 7 йәше тулғас, мәктәпкә уҡырға бара. Рәсем мәктәбендә һүрәт төшөрөү дәрестәрен ала.
В. И. Суриков исемендәге Мәскәү дәүләт академияһының һынлы сәнғәт институтында уҡый.
Пост-импрессионизм стилендә, акварелдә рәсем төшөрә башлай. Рәсемдәре Рәсәй, AҠШ, Германия, Франция музейҙарында һәм коллекция йыйыусыларҙа һаҡлана. 1986 йылдан Н. И. Фешин исемендәге Ҡазан һынлы сәнғәт училищеһында уҡыта.
# Кәмәлек (йыр)

“Кәмәлек" - рус. Камелик - башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.

# Кәмәлек (йыр)
## Тарихы

Йыр Ырғыҙ-Кәмәлек буйында йәшәгән башҡорттар араһында сыҡҡан. Риүәйәт буйынса, Үҫәргән ырыуынан булған егет Кәмәлек йылғаһы аръяғында йәшәгән ҡыҙға ғашиҡ була. Бер ни тиклем ваҡыт егет йылға аша сығып ҡыҙ менән осрашып тора. Әммә иртә яҙҙа һөйгән ҡыҙын һоратырға барғанда кейәү булаһы егет, Кәмәлек йылғаһында батып, һәләк булған. Ҡыҙ һөйгәне хаҡында йыр сығарған.
Йыр 1934 йылда А. С. Ключарев тарафынан ҡурайсы Ҡансуриндан яҙып алынған.Ул тәүге тапҡыр композитор Х.Ф. Әхмәтовтың “Башҡорт халыҡ йырҙары" тигән йыйынтығында баҫылып сыҡҡан. Артабан йырҙы һәм уның варианттарын Л.Н.Лебединский, Н.Д.Шоңҡаров баҫтырып сығарған.

# Кәмәлек (йыр)
## Тасуирламаһы

Йыр лирик-драматик характерҙа.
Йырҙың үҙенсәлеге - көйҙөң юғары өлөшөндә әүҙем рәүештә амбитус файҙаланылыуы.

# Кәмәлек (йыр)
## Тасуирламаһы
### Башҡарыусылары

Йырҙы башҡарыусылар араһында Я. Ф. Аҡмырҙин, Ю.И.Ғәйнетдинов, К.М.Дияров, М.А.Ҡаҙаҡбаев һәм башҡалар.

# Кәмәлек (йыр)
## Тасуирламаһы
### Эшкәртеүселәр

“Кәмәлек" көйөн эшкәртеүселәр араһында К.Ю.Рәхимов, ул әҫәрҙе симфоник оркестр, шулай уҡ скрипка һәм фортепиано өсөн әҙерләгән. Б.И.Шестаков тауыш һәм фортепиано өсөн эшкәрткән. Композитор Р.Ә. Мортаҙин 2-се симфонияһында ҡулланған (1957)

# Кәмәлек (йыр)
## Шулай уҡ ҡара

* Башҡорт халыҡ йырҙары
# Богтеньга

Богтеньга (Оло Богтеньга) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ухтомица йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.

# Богтеньга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000000482
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000048
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ивенка

Ивенка — Рәсәй йылғаһы. Тамбов өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Цна йылғаһының һул ярына тамағынан 204 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Ивенка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цна йылғаһы, Тамбов ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010200312110000029188
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002918
* Бассейн коды — 09.01.02.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кирҙә (йылға)

Сырая Кирзя — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Павлов һыуһаҡлағысының (Сыро-Кирзян ҡултығы) һул ярына тамағынан 224 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Кирҙә (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201112111100023651
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102365
* Бассейн коды — 10.01.02.011
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Словень-Градец

Словень-Градец (слов. Slovenj Gradec) — Словенияның Корошка төбәгендәге ҙур булмаған ҡалаһы. Словень-Градец Австрия сиге янында, бер нисә километр алыҫлыҡта ғына, урынлашҡан. Ҡала Мариборҙан көнбайышҡа табан 45 км һәм төньяҡ-көнсығышҡа табан Люблянанан 65 км алыҫлыҡта тора. Ҡаланың халҡы 13 мең кеше самаһы тәшкил итә. Словень Градец ҡалаһы Словенияның 193 общинаһының береһе булып тора. Туғанлашҡан ҡалаһы — Чехияның Чески-Крумлов ҡалаһы.
Урта быуаттарҙа ҡаланың хужаһы барон фон Виндишгрец булған. 1880 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Виндиш-Грец (нем. WindischgrätzWindischgrätz) ҡалаһы халҡының дүрттән өс өлөшө немец телендә, ҡалған бер сиреге генә словен телендә һөйләшә, тип әйтелә. 1918 йылда Словень-градец ҡалаһы Словенияның немец телле кешеләренең бер «утрауы» ғына булып торған була. Беренсе донъя һуғышынан немецтарҙың күпселеге Австрияға күсеп сыҡҡан. Уларҙың ҡалғандары 1945 йылда Словениянан ҡыуып сығарылған.

# Словень-Градец
## Билдәле шәхестәр

* Вольф Хуго — австрия композиторы һәм музыка тәнҡитсеһе.
* Катарина Среботник — словен теннисисы.
* Тина Мазе— словен тау саңғысыһы.
* 1 2 3 Prebivalstvo - izbrani kazalniki, naselja, Slovenija, letno — Statistical Office of the Republic of Slovenia.
* ↑ Αδελφοποιήσεις (грек)
* ↑ (unspecified title) — Ministry of Culture of Slovenia.
# Талловеров

Талловеров — Ростов өлкәһе Кашар районындағы утар.
Талловеров ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

# Талловеров
## Географияһы

Диңгеҙ кимәленән 98 м бейеклектә Мәсет йылғаһы янында тора.

# Талловеров
## Географияһы
### Урамдар

* Яр урамы,
* Киев урамы,
* Ҡомло урамы,
* Рәсәй урамы,
* Дала урамы,
* Украдыженко урамы,
* Көньяҡ урамы.

# Талловеров
## Тарих

Мәсет йылғаһының уң ярына кешеләр XVIII быуатта килеп ултырғандар. Бында казактарҙың утыраҡтары барлыҡҡа килә. Улар Николаевка, Курниковка, Водяной утарҙары. 1810 йылда утарҙы нигеҙләүсе алпауыт Туроверовтың фамилияһын йөрөткән утар барлыҡҡа килә. Утар өсөн урын йылға уртаһындағы утрау һайланған. Яр менән утрау ер аҫты юлы менән тоташҡан. 1861 йылда Рәсәйҙә крепостное право юҡҡа сыҡҡандан һуң ауыл территорияһында хәлле крәҫтиәндәр барлыҡҡа килә һәм ауыл халҡы ҡатламдарға бүленә башлай. Был 1875 йылда Туроверово ауылы крәҫтиәндәренең ихтилалына килтерә. XX быуат башында Туроверов ауылда Дин законын өйрәтеүсе мәктәп асырға йыйына. Уның уҡытыусылары -Туроверов ҡыҙҙары була. Туроверов ғаиләһе был ерҙәрҙең хужаһы булып 1917 йылға тиклем тора. 1920 йылда Талловерово ауылында ерҙе бергә эшкәртеү ширҡәте барлыҡҡа килә, унда ауылдың байтаҡ кешеләре инә. Уларға 1500 гектар ер бирелә. Ауылда элекке генерал йортонда эшләгән мәктәп була. Ул 1925 йылда Туроверовонан күсерелә. 1927 йылда ширҡәт ихтыяжы өсөн «Путиловец» тракторы һатып алына. Туроверово ширҡәте 1930 йылға тиклем эшләй. 1930 йылда ауылда беренсе колхоз төҙөлә. Уның исеме — «Победа Октября», уға Усть-Мечетка, Новоселовка, Полтава, Анновка һәм Туловерово ауылының өлөшө инә. Туловеровоның икенсе өлөшө «Знамя Коммуны» коммунаһына инәИкенсе колхоз «Подтелков һәм Кривошлыков» исемен йөрөтә. Унда 1930 йылда яҡынса 150 кеше ағза булып тора. 1933 йылда ауылда магазин эшләй башлай, клуб төҙөлә. 1942 йылда Талловеровны фашистар баҫып ала, ләкин ярты йылдан һуң, декабр айында, улар ҡасабаны ташлап китә. 1950-се йылдарҙа ауылдағы өйҙәр бик ныҡ иҫкергән була: уларҙың күпселеге ҡамыш йә һалам башлы балсыҡтан һалынған өйҙәр булған. 1950-се йылдарҙа Знамя Коммуны, Подтелкова и Кривошлыкова, Штенгардт исемендәге өс колхоз берләштерелә, уларҙың урынында «Рассвет» колхозы барлыҡҡа килә. Был колхоз ерҙәрҙе ашай һәм унан ҙур уңыш алыу өсөн саралар үткәрә. Ауылда быҙау, ат, ҡош һарайҙары, тирмән төҙөлә, силос соҡорҙары эшләнә. 1958 йылға тиклем Талловерово ауылы Киев районы Смолин ауыл советына ҡарай. 1963 йылда ул Кашар райононына ҡарай. 1960-сы йылдарҙа халыҡ һаны арта. Ауылда стадион, мәктәп, магазин, йәмғиәт һыу үткәргесе барлыҡҡа килә.

# Талловеров
## Иҡтисад

Ауыл хужалығы етештереү кооперативы «РАССВЕТ» и «КИЕВСКИЙ» бар.

# Талловеров
## Билдәле кешеләр

Утарҙа Украдыженко Иван Порфирьевич — Советтар Союзы Геройы тыуған.
# Павло Тычина

Павло Тычина (укр. Павло Григорович Тичина; (23 ғинуар 1891 йыл — 16 сентябрь 1967 йыл) — шағир. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1967). Украина ССР-ының Фәндәр академияһы академигы (1929).

# Павло Тычина
## Биографияһы

Павло Тычина (Па́вел Григо́рьевич Тычи́на) 1891 йылдың Украинаның Чернигов губернаһы Пески ауылында тыуған.
Атаһы псаломдар башҡорған, «грамота мәктәбе» уҡытыусыһы булған. Павел бала саҡтан музыкаға, һүрәт төшөрөүгә һәм шиғырҙар ижад итеүгә һәләтле булған.
Башта земство мәктәбендә, шунан Чернигов ир балалар дини училищеһында уҡыған, бер үк ваҡытта монастырь хорында йырлаған, сөнки атаһы вафат булып ҡалып, үҙен-үҙе аҫрарға мәжбүр булған. Ғаиләлә 13 бала булып, дүртәүһе сабый саҡта үлгән булған.
Артабан дини семинарияла уҡый (1907—1913).
Павел Тычина 1912 йылда баҫыла башлай, тәүге йыйынтығы — «Ҡояшлы кларнеттар» («Солнечные кларнеты»; 1918)
Уның «Берҙәм ғаилә тойғоһо» («Чувство семьи единой»; 1938), «Үҫ, гүзәл донъя» («Расти, прекрасный мир»; 1960) һ.б. шиғри йыйынтыҡтары донъя күргән.
Революция 1917 йыл башланғанда Тычина Киевта булған.
1923 йылда Харьковҡа, Украинаның ул саҡтағы баш ҡалаһына күсенә. Бында ул журналда эшләй, күп яҙыша, әрмән, грузин һәм төрөк телдәрен өйрәнәтурецким языками башлай.
1938—1967 йылдарҙа — УССР Юғары Советы депутаты. 1953—1959 йылдарҙа — УССР Юғары Советы Рәйесе. СССР-ҙың 2—5 саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1946—1962). 1944 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
1943—1948 йылдарҙа — УССР мәғариф министры (нарком).
УССР Фәндәр Академияһы академигы (29.06.1929), УССР Әҙәбиәт институты директоры. 1947 йылдан Болгария Фәндәр Академияһының мәхбир ағзаһы.
П. Г. Тычина 1967 йылдың 16 сентябрендә Киевта вафат була.

# Павло Тычина
## Павло Тычина Башҡортостанда

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Өфөлә йәшәй (1941—43). шиғырында, Башҡорт фольклоры мотивтарын һәм тарихи факттарҙы файҙаланып, Башҡортостандың Бөйөк Ватан һуғышы осорондағы тормошон «Йәшен» («Гроза»; 1943) тигән шиғырында бәйән итә. «Сәйфи Ҡудашҡа» («Сайфи Кудашу»; 1943) шиғырында, ғәмәлдә, башҡорт халҡына ихтирамын, һөйөүен белдерә.
П. Тычинаның шиғырҙарын Б.Бикбай, С.Кулибай, Ғ.Й.Рамаҙанов, М.Сөндөклө, Ғ.Әмири һәм башҡалар башҡорт теленә тәржемә иткән. Ул үҙе М.Ғафури, Б.Бикбай, С.Ҡудаш, шулай уҡ башҡа бер нисә авторҙың әҫәрҙәрен украин теленә әйләндергән. Башҡорт әҙәбиәте тураһында мәҡәләләр, «Мәжит Ғафури ижадында патриотизм» (1942; башҡортса тәржемәһе 1943) китабы баҫылып сыҡҡан.

# Павло Тычина
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Сталин премияһы (1941)
* Украин ССР‑ының Т. Г. Шевченко исемендәге Дәүләт премияһы (1962)
* «Ураҡ һәм Сүкеш» Алтын йондоҙо (23.02.1967)
* биш Ленин ордены (31.01.1939; 23.01.1948; 26.01.1951; 24.11.1960; 23.02.1967)
* ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (27.01.1941; 01.10.1944)
* миҙалдар
* УССР-ҙың Тараса Шевченко исемендәге Милли премияһы (1962)

# Павло Тычина
## Иҫтәлеге

Киевта — Павел Тычина проспекты, Павел Тычина исмендәге Умань дәүләт педагогия университеты; Әрмәнстандың баш ҡалаһы Ереванда урамға һәм Ванадзор ҡалаһындағы мәктәпкә уның исеме бирелгән.
Өфөлә Украин ССР‑ы Фәндәр академияһы Президиумы урынлашҡан бинаға һәм Павло Тычина йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташтар ҡуйылған.
# Синяш

Синяш — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сура йылғаһының һул ярына тамағынан 464 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Синяш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500312110000036685
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003668
* Бассейн коды — 08.01.05.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Чащевица

Чащевица — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Хвощевица йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Чащевица
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300312111100034877
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103487
* Бассейн коды — 10.01.03.003
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Александр II һәйкәле (Дондағы Ростов)

Александр II һәйкәле — 1890 йылда Дондағы Ростовта Собор майҙанында ҡуйылған монумент. Проект авторы скульптор М.О. Микешин. Һәйкәл 1924 йылда һүтеп алынған..

# Александр II һәйкәле (Дондағы Ростов)
## Тарихы

Һәйкәлде ҡуйыу идеяһы император Александр II үлтерелгәндән һуң барлыҡҡа килә. 1881 йылда 15 мартында Ҡала думаһы ултырышында һәйкәл ҡуйыу тураһындағы ҡарар рәсми рәүештә ҡабул ителә. Һәйкәл проектын раҫлау өсөн бер нисә йыл кәрәк була. Һәйкәл ҡороу буйынса комитет билдәле скульптор М.О.Микешинға мөрәжәғәт итә. Ул комиссия алдында һәйкәл эскизын тәҡдим итә, был проект ҙур булмаған үҙгәрештәр менән раҫлана.
Монументты урынлаштырыу урыны сифатында ике вариант ҡарала: Раштыуа Богородица ҡорамы янындағы Собор майҙаны һәм ҡала паркына инеү урынындағы Ҙур Баҡса урамы. Һуңынан һәйкәлде Собор майҙанында урынлаштырыу ҡарар ителә. Бынан тыш был майҙанда императорҙың тыуған көнөндә хәрби парадтар үткәрелә.
Һәйкәлде урынлаштырыу менән ҡала башлығы Андрей Матвеевич Байков шөғөлләнә. Ул скульптор менән һөйләшеүҙәр алып бара һәм һәйкәл өсөн аҡса йыйыуҙы ойоштора (уны төҙөү өсөн 70 мең һум аҡса тотонола). Ләкин Байков һәйкәл асылыуға тиклем бер йыл алда вафат була. Императорҙың һәйкәлен асыу тантанаһы 1890 йылдың 17 апрелендә уҙа.
Совет власы урынлашҡас һәйкәлде түбәһендә йондоҙ менән ҡыҙыл төҫкә буялған фанера менән көпләп ҡуялар. 1924 йылдың 27 мартында шәмбе өмәһе ваҡытында трактор ярҙамында һәйкәлде пьедесталдан ауҙарып төшөрәләр. Һуңынан скульптураны «Ҡыҙыл Аҡсай» заводында иретәләр.
Үҙгәртеп ҡороуҙарҙан һуң Ростов халҡы Александр II һәйкәлен тергеҙеү буйынса фекерҙәр әйтә. Әммә Дондағы Ростов хакимиәте инициативаһы менән 1999 йылда был урында Святитель Дмитрий Ростовский һәйкәле ҡуйыла (скульпторы В. Г. Беляков һәм архитекторы Н. Ф. Гмыря).

# Александр II һәйкәле (Дондағы Ростов)
## Тасуирламаһы

Һәйкәлдең дөйөм бейеклеге 4,5 сажин, бронза скульптураһының бейеклеге 7 аршын тәшкил итә. Император аяғүрә баҫып тора. Александр II уң ҡулында скипетр тотҡан, уның ҡарашы күккә йүнәлгән. Пьедесталдың алғы яғында дәүләт гербы, ә уның өҫтөндә — лавр менән үрелгән Александр II инициалдары. Пьедесталдың һул яғында императорҙың тыуыу даталары яҙылған. Һәйкәлдең һыртында Ростов ҡалаһының гербы урынлашҡан. Квадрат майҙандың мөйөштәрендә һәр береһендә өсәр фонарь менән шәмдәлдәр урынлашҡан. Һәйкәл биләгән майҙансыҡ суйын рәшәткләрә менән уратып алынған.
Һәйкәлдең авторы-скульптор М. О. Микешин. Пьедесталды Ростовтағы итальян С.А. Тонитоның фирмаһы эшләгән. Монументтың бөтә металл өлөштәре (скульптура, суйын рәшәткәләре, фонарь) Санкт-Петербургтың төрлө завод-фабрикаларында эшләнгән. Статуя Н. Штангеның бронза фабрикаһында ҡойолған, ә рәшәткәләр һәм фонарҙар Н.Ф. Сан-Галлиның заводында әҙерләнгән.
# Вилюйка (Косец ҡушылдығы)

Вилюйка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы/ Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Косец йылғаһының һул ярына тамағынан 206 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Вилюйка (Косец ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010900112115200034268
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203426
* Бассейн коды — 13.01.09.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Яра-Яха (Паюта-Яха ҡушылдығы)

Яра-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Паюта-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Яра-Яха (Паюта-Яха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300046700
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304670
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3