yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Гигрофиттар

Гигрофиттар (гр. hygros — дымлы һәм фит) — дымлы урында үҫкән үҫемлектәр.

# Гигрофиттар
## Ҡыҫҡаса мәғлүмә т

Гигрофиттар һыу үҫемлектәре (гидрофиттар) һәм дым кимәле етерлек, ләкин артыҡ булмаған шарттарҙа үҫеүсе үҫемлектәр (мезофиттар) араһында урталыҡты алып тора. Гигрофиттар өсөн юғары транспирация (һыуҙың парға әйләнеүе), һауа йөрөтөүсе туҡыманың булыуы (аэренхима), тамыр системаһының, һабаҡтың механик туҡымаларының, бағана хлоренхимаһы һәм япраҡ кутикулаһының насар үҫешеүе хас.

# Гигрофиттар
## Бүленеше

Урта бүлкәт Гигрофиттары, шул иҫәптән Башҡортостан Гигрофиттары, 2 төркөмгә бүленә. Эре япраҡтары м‑н айырылып торған күләгә, йәки йоҡа япраҡлы Г. күләгәле урманда үҫә, ергә яҡын һауа ҡатламының дымлылығын һаҡлауға булышлыҡ итә (адокса, ҡына һ. б.), һауаның түбән дымлылығында тиҙ һулый. Яҡтылыҡ Г. асыҡ урында, һәр ваҡыт артыҡ дымлы булған тупраҡта, һауаның юғары дымлылығында үҫә (йөрәгүлән, һаҙ бөрмәкәйе, һаҙ томбойоғо һ. б.), һыу режимының үҙгәреүенә насар яраҡлаша. Яҡтылыҡ гигрофиттары араһында яр буйы (көтөүсе ҡумыҙы, терпебаш, һыусәсәк, шәкәрле тамыр) һәм һаҙлыҡ (ҡылысъяпраҡ, өсьяпраҡ, һаҙғанат һ. б.) үҫемлектәре күп. Г. шулай уҡ ҡайһы бер мүктәр (һаҙ мүге) ҡарай. Декоратив үҫемлектәр (ваҡ сәскәле йөрәгүлән, мускуслы адокса, һаҙғанат, ябай ҡына), ашарға яраҡлы үҫемлектәр (күл йыуаһы), дарыу үҫемлектәре (өс бүлемле эт дегәнәге, һаҙ ҡылысъяпрағы һ. б.), мал аҙығы үҫемлектәре (ҡалҡҡан терпебаш, яҡынайған күрән һ. б.), ағыулы үҫемлектәр (ағыулы лютик, һаҙ томбойоғо һ. б.). Г. үҫемлектәрҙең 50 һирәк төрө (аҙ сәскәле күрән, бер бүлбеле тәбәнәк әшәлсә, оҙон япраҡлы бармаҡтамыр, өс теленмәле мәрйентамыр, һаҙ баҙыҡайы, һаҙ хаммарбияһы, һары күбәләк сәскәһе, һарымһаҡ туйрауты, шифалы ҡырлут һ. б.; реликттар — тупаҡ сверция, тутлы схенус һ.б.; эндемиктар — урал елбәгәйе) Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына, шуларҙың 5‑еһе (Лёзель липарисы, оҙон әшәлсә, һуғанбашлы калипсо, ябай ҡылысүлән, япраҡһыҙ һаҡалтай сәскә) РСФСР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
# Үрге Ғәле ауыл Советы (Йылайыр районы)

Үрге Ғәле ауыл Советы (элек Үрге-Ғәлиев ауыл Советы) — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Йылайыр районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Үрге Ғәле ауылы.

# Үрге Ғәле ауыл Советы (Йылайыр районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
1956 йылға тиклем Үрге-Ғәлиев ауыл Советы Матрай районы составында була, район бөтөрөлгәс ауыл Советы Йылайыр районы составына күсә.
1963 йылда Йылайыр районы бөтөрөлә һәм Үрге-Ғәлиев ауыл Советы Хәйбулла районы составына инә.
1965 йылдың ноябрь айында Йылайыр районы ҡайтанан тергеҙелә, Үрге-Ғәлиев ауыл Советы ҡабат Йылайыр районына инә.
# Капеллендорф

Капеллендорф (нем. Kapellendorf) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 450 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,36 км². Диңгеҙ кимәленән 245 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99510 һәм автомобиль коды — AP.
# Тарка-Яра-Яха

Тарка-Яра-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Байдарата мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.

# Тарка-Яра-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300036996
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303699
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кесе Ҡутыр

Кесе Ҡутыр — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ҡутыр йылғаһының уң ярына тамағынан 3,4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 8 км.

# Кесе Ҡутыр
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201012111100021986
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102198
* Бассейн коды — 10.01.02.010
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

# Кесе Ҡутыр
## Этимологияһы

Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Н. И. Шувалов гидронимдың килеп сығышын башҡорт телендәге ҡутыр һүҙе менән бәйләй:Куторка, речка, левый приток Ая, Саткинский район.От распространенного у башкир тюркского мужского имени Кутыр — «короста», -ка — русский суффикс. Местное русское население называет речку Хуторка..
# Чепош

Чепош — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының уң ярына тамағынан 168 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Чепош
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100006862
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100686
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ярыш

Ярыш (рус. Ярыш) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Дим йылғаһының уң ярына тамағынан 198 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Ярыш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201312111100024847
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102484
* Бассейн коды — 10.01.02.013
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Шәмәхә (Ҡариҙел ҡушылдығы)

Шәмәхә (Түбәнге Шәмәхә) — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ҡариҙел йылғаһының уң ярына тамағынан 692 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Шәмәхә (Ҡариҙел ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201112111100020599
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102059
* Бассейн коды — 10.01.02.011
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Кютахья

Кюта́хья (төр. KütahyaKütahya , грек. Κοτυάειον) — хәҙерге Төркиә территорияһындағы иң боронғо ҡалаларҙың береһе. Халҡы — 170 000 кеше (2004 йыл). Шул исемдәге провинцияның баш ҡалаһы.
1912 йылда бында 106 176 төрөк, 6800 грек, 3307 әрмән йәшәгән
Ҡалала һәйкәлдәр бик күп, улар араһында — замок, мәсеттәр, мәҙрәсә, мунсалар, мавзолеҙар, шәхси йорттар.

# Кютахья
## Тарихы

Кютахьяға антик гректар нигеҙ һала (бәлки, боронғо грек ҡәбиләһе ионийҙарҙыр), фригийҙар булыуы ла ихтимал. Беҙҙең эраға тиклем 334 йылда ҡаланы Искәндәр Зөлҡәрнәй (Александр Македонский) баҫып ала һәм Котеон (Kotiaeon) исемен ҡуша.
Иоанна Малалы мәғлүмәттәре буйынса, Феодосия II батша булған осорҙа (408—450), 443 йылда, Кютахьяның епискобы итеп Кир Панопольский ҡуйыла. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: унан алдағы дүрт епископты халыҡ үлтерә.
1078 йылда Кютахьяны төрөк-һалйоттар баҫып ала, әммә 1097 йылдар тирәһендә ҡала кире Византия составына ҡайтарыла. Төрөктәрҙе византиялылар әллә ни алыҫҡа ҡыумай, шуға ла 1159 йылда Киликияға яһаған хәрби походынан ҡайтып килгән Мануил Комнин армияһына һалйоттар һөжүм итә. Мириокефаль хакимлыҡ иткән осорҙа, в 1176 йылда, гректарҙың еңелеүе төбәктә һалйоттарҙың күбәйеүенә килтерә. 1182 йылда мосолмандар византиялыларҙы ҡаланан бөтөнләй ҡыҫырыҡлап сығара. 1300 йылда Кютахья Гермиян курд бейлегенең баш ҡалаһына әйләнә. 1428 йылда ҡаланы төрөк-ғосманлылар баҫып ала. XVI быуатта керамика изделиеларын етештереү һәм ағасҡа ырып һүрәт төшөрөү буйынса Кютахья Изникҡа (Никея) конкурент була.
1833 йылда Кютахьяны Ибраһим-паша (Мөхәммәт-Ғәли Египетскийҙың аҫрауға алған улы һәм уңы ҡулы) яулай. Әммә Босфор боғаҙына урыҫ десанты килеп туҡтағас, Мөхәммәт-Ғәлигә Кютахия солохон төҙөргә һәм провинцияны азат итергә тура килә.
1850—1851 йылдарҙа Кютахьяға венгр диктатор-эмигранты Лайош Кошут һөргөнгә ебәрелә.
Ғосман империяһы осоронда геноцид осоронда әрмән общинаһы (рәсми ғосман мәғлүмәттәре буйынса 4 мең тирәһе кеше) ҡаланан ҡыуылмаған берҙән бер община була.
1921 йылда Икенсе Грек-төрөк һуғышының иң ҙур алышы тап ошо ҡала территорияһында була, был һуғышта грек армияһы еңә һәм гректар ҡалаға ҡайтып тула. Ә 1922 йылда Думлупынар етәкселегендә төрөктәр еңеү яулай, уның хөрмәтенә ҡалланан әллә ни алыҫ булмаған урынға һәйкәл дә ҡуйылған.

# Кютахья
## Билдәле кешеләре

* Абд аль-Вахид
* Элвия Челеби
* Комитас

# Кютахья
## Туғанлашҡан ҡалалар

* Баулы, Татарстан, Рәсәй
* Печ, Венгрия
* Аньцин, КНР
# Кочало базиликаһы

Кочало базиликаһы — Лагодехи муниципалитетында архитектура ҡомартҡыһы, Лагодехи ҡалаһының төньяғында , Нинсхеви йылғаһының һул ярында, тау битләүендә урынлашҡан. Ул VI-VII быуаттарға ҡарай.
Базилика ике ҡатлы көмбәҙле бинанан ғибәрәт. Ҡырсын таш һәм һуйырташтан төҙөлгән. Инеү урыны көньяҡ яҡтан. Ҡыйығы черепица менән ябылған. Базилика ныҡ зыян күргән. Көнсығыш стенаһының көньяҡ яғы ғына ҡалған..
1614-1617 йылдарҙа Кахетияға фарсы шаһы Ғәббәс I килгәндән һуң Лагодехи юҡҡа сыға, Кочало сиркәүе лә емерелә һәм ошо ваҡыттан алып бушап ҡала.
Базилика 2006 йылда Грузияның президентының указына ярашлы милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡылар исемлегенә индерелә.
2019 йылдың июнендә базиликала таҙартыу эштәре ваҡытында боронғо грузин яҙыуы табыла. Текст X быуатта төҙөлгән һәм сиркәү өсөн ерҙәрҙе иғәнә итеү тураһында бара. Яңы табылған текстҡа ярашлы базилика X быуат аҙағына монастырь булған.
# Кевса

Кевса — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пьяна йылғаһының һул ярына тамағынан 243 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Кевса
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500412110000039722
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003972
* Бассейн коды — 08.01.05.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Күсермә яһау аппараты

Күсермә яһау аппара́ты (ҡыҫҡаса копи́р;күп күсермә яһау аппара́ты; ксе́рокс) — ҡағыҙҙа йәки башҡа материалдарҙа документтар, фотографиялар, һүрәттәр һәм башҡа ике камералы күренештәрҙең күсермәһен эшләү өсөн тәғәйенләнгән сара. Полиграфия машиналарынан айырмалы китап, брошюра һәм башҡаларҙың ҙур булмаған тиражын баҫтырырға мөмкинлек бирә. Махсус машиналарҙан тыш күсермә яһау аппаратттарына факсимиле аппараты, дупликатор һәм бер-береһенә тоташтырылған сканер менән принтер, шулай уҡ берҙәм күп функциялы ҡоролма эсендә булғандары ла инә.

# Күсермә яһау аппараты
## Сифаттары

Күсермә яһау аппараттарының сифаттары:
* төп нөсхәнең һәм күсермәнең форматы;
* күсермә яһау тиҙлеге;
* күсермә яһау хаҡы;
* күсермә яһарға мөмкин булған кимәл (ресурс).

# Күсермә яһау аппараты
## Һүрәтте (күренеште) яһау ысулдары

Күсермә яһау аппараттарында баҫтырыуҙың электрографик ысулы, ҙур тираж булғанда трафарет ҡулланыла. Шулай уҡ (факсимиле аппараттарында һәм ҡыйбат булмаған төҫлө күсермә яһау аппараттарында) һиптертеп баҫтырыу һәм термобаҫтырыу ысулы ҡулланыла. Һүрәт эшләүҙең башҡа ысулдары киң ҡулланылмай йәки күсермә эшләү техникаһы баҙарында урын тапмай .
Сығанаҡ материалды эшкәртеү буйынса күсермә аппараттар аналог йәки цифрлы була. Улар һүрәттең төп нөсхәһенән күсермәгә тапшырылыу ысулы менән айырыла. Аналог аппараттарында (электрографик), төп нөсхәнән күсеп йөрөгән көҙгәләр системаһы һәм объектив аша яҡтылыҡ фотобарабанға ебәрелә. Цифрлыла төп нөсхәнән һүрәт башта фотосензитив элементтар ярҙамында контролләүсе хәтеренә сканирлана (фотодиод), билдәле алгоритм буйынса эшкәртелә (ҡайһы ваҡытта хаталар ҙа була), шунан принтер аша сығарыла. Был осраҡта принтер күсермә яһаусы аппараттың айырылғыһыҙ бер өлөшө булып тора (күп функциялы ҡоролма — МФУ йәки многофункциональный аппарат — МФА).
Цифр күсермә аппараттары монохром һәм күп төҫлө була.
Етештереүсәнлеге буйынса аҙ ( 20 күсермә/мин), уртаса (20—40 күсермә/мин) һәм юғары етештереүсән ( 40 күсермә/мин артыҡ) копирҙар була.
Компановка буйынса копирҙар иҙән һәм өҫтәл аппараттарына бүленә . Өҫтәл аппараттары араһында күсереп йөрөтә торғандары (портатив) ла була .
A4 форматлы аҙ етештереүсән өҫтәл аппараттары шәхси аппарат , ҙур форматлылары (А0, А1) инженер системалары тип атала.

# Күсермә яһау аппараты
## Классификацияһы

* Ҙурлығы буйынса:
** портатив;
** өҫтәл;
** күп етештереүсән стационар аппартатар.
* Сканирлау принцибы буйынса:
** аналог;
** цифрлы.
* Төҫ тапшырыу буйынса:
** монохром;
** күп төҫлө.
* Функциялары буйынса:
** стандарт ( А4, А3 ҡағыҙы өсөн);
** махсус (нәшриәт комплекстары өсөн);
** киң форматлы (һыҙмалар һыҙыу өсөн).
* Күпме эш эшләй ала:
** 30 күсермә/көнәнә;
** 100 күсермә/көнәнә;
** 600 күсермә/көнәнә ;
** 10000 күсермә/көнәнә ;
** 1000000 күсермә/көнәнә.
* Күсермә эшләү тиҙлеге буйынса:
** 6 күсермә/мин;
** 20 күсермә/мин;
** 40 күсермә/мин;
** 100 күсермә/мин.

# Күсермә яһау аппараты
## Аппаратты эшләйҙәр

| Canon HP Konica Minolta Kyocera | Océ Panasonic Ricoh | Sharp Samsung Toshiba Xerox |
# Имәлйылға

Имәлйылға (русса Ималъелга) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы биләмәһендә аға, Үрек йылғаһының уң ҡушылдығы.
Ялтран ауылынан көнбайышҡа табан 6 км алыҫлыҡта башлана. Ишембай районы биләмәһендә төньяҡтан көнбайышҡа ҡарай аға. Йылға Үрек йылғаһының уң ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк ҡушыла.
Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Имәлйылға
## Ландшафты

Һоро урман тупрағында үҫкән ҡайын һәм уҫаҡ ҡатыш урмандар.

# Имәлйылға
## Ҡушылдыҡтары

Һул:
Ҡаҙнайылға (русса Казнаелга — казённая река)
Ҡарағас (русса Карагас — лиственница)

# Имәлйылға
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нөгөш йылғаһы башынан Нөгөш һыуһаҡлағысына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200312111100017965
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101796
- Бассейн коды — 10.01.02.003
- Гө буйынса том номеры — 11
- Гө буйынса сығарылыш — 1
# Түбәнге Шарда

Түбәнге Шарда — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының уң ярына тамағынан 301 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.

# Түбәнге Шарда
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000037507
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003750
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Эцлебен

Эцлебен (нем. Etzleben) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылындағы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 290 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,14 км². Диңгеҙ кимәленән 130 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 6577 һәм автомобиль коды KYF.
# Кесе Мәйгәш

Кесе Мәйгәш — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Силәбе өлкәһе, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Васйылға йылғаһының уң ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Кесе Мәйгәш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201012111100022464
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102246
* Бассейн коды — 10.01.02.010
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ҡарағалпаҡ аш-һыуы

Ҡарағалпаҡ аш-һыуы (рус. Каракалпакская кухня, ҡарағалп. қарақалпақ асханасы) — ҡарағалпаҡтарҙың ҡәҙимге аш-һыуы, үҙ самими милли аш-һыуы менән бер рәттән күрше Урта Азия халыҡтарының: үзбәк, төркмән, ҡаҙаҡтарҙың кулинар оҫталығынан ингән элементтарҙан тора.

# Ҡарағалпаҡ аш-һыуы
## Аш-һыу үҙенсәлектәре

Итле ризыҡтарҙан бында һыйыр, һарыҡ , дөйә, йылҡы, йорт ҡуяны ите һәм йорт ҡоштарының ите ҡулланыла. Һыйыр һәм һарыҡ ите барыһынан да күберәк тотонола. Ҡарағалпаҡтар, мосолман булараҡ, сусҡа ите ашамай.
Беренсе һәм икенсе итеп бирелгән ризыҡ йәки ҡушып бирелгән гарнир булараҡ джугара, маш маш, джугара оно, тары, дөгө, фасоль, сорго һәм башҡа ярмалар ҡулланыла. Бәрәңге, йәшелсә күп ҡулланыла.
Төп бешереү ысулдары — һыуҙа бешереү һәм ҡурыу. Иң киң таралғаны - ит менән ҡамыр йәймәләре комбинациялары. Йыш ҡына ҡарағалпаҡтар йәйеп ҡырҡылған ҡамырҙы һыуҙа йә һурпала бешереп, ҡурылған ит менән бирә.
Иң киң таралған ризыҡ — гуртик, былау, лагман, манпар, шауле, манты, самса, билмән, һурпа, аш-машаба, туҡмаслы һурпа
Барлыҡ аш-һыуҙы ла тиерлек бойҙай ононан бешерелгән күмәс менән бирәләр.
Табынды йәшел йәки ҡара һөтлө сәй менән тамамлап ҡуялар.

# Ҡарағалпаҡ аш-һыуы
## Йыш бешерелгән аш-һыу
### Ыумас

Иң йыш осрай торған ризыҡ — жуери гуртик (ыумас) һәм май гуртик. Уның джугара ононан бешерелеүе тик ҡарағалпаҡтарҙа ғына осрай.

# Ҡарағалпаҡ аш-һыуы
## Йыш бешерелгән аш-һыу
### Турама

Ҡарағалпаҡтар бигерәк тә ваҡлап туралған итте ыумас менән ашарға ярата. Ашамлыҡтың турама тигән исеме турау һүҙенән килеп сыҡҡан да инде. Бешереп алынған итте башлыса оло ирҙәр турай, ә ыумасты - ҡалғандар. Шунан һуң уларҙы бергә ҡушып бутайҙар. Ашайсылар 3 кеше йә күберәк булһа, өҫтөнә һурпа ҡойоп, тураманы дөйөм туҫтаҡта бирәләр. Турамаға ҡайһы саҡ тоҙлоҡ ҡуялар.

# Ҡарағалпаҡ аш-һыуы
## Йыш бешерелгән аш-һыу
### Төп ашамлыҡтар һәм аштар

* Дымдама — йәшелсә менән быҡтырылған ит
* Долма
* Кабоб — шешлек
* Куурдак — ҡурҙыҡ.
* Катыкли — ҡатыҡлы аш
* Лагман
* Манты
* Мошкичири — маш ҡушылған дөгө бутҡаһы
* Машхурда — маш ҡушылған дөгө ашы
* Былау
* Самса
* Угра (туҡмас)
* Чалап — ҡатыҡлы һалҡын аш
* Чучпара — билмән.
* Шавля — дөгө бутҡаһы
* Шурпа — һурпалы аш.

# Ҡарағалпаҡ аш-һыуы
## Йыш бешерелгән аш-һыу
### Ойотолған һөттән эшләнгән ризыҡтар

* Ҡатыҡ
* Һөҙмә
* Ҡорот
* Айран
* Ҡымыҙ
# Шүлейә

Шүлейә — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тере Танып йылғаһының һул ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

# Шүлейә
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан алып тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201612111100026282
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102628
* Бассейн коды — 10.01.02.016
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

# Шүлейә
## Фольклорҙа

Шүлейә йылғаһы тураһында Дүртөйлө районының Йәрмиә ауылында һуғыш ваҡытында сығарылған таҡмаҡ:
Шүлейәнән ағып килә
Кәлжемә ҡабыҡтары,
Тышы ҡылҡа, эсе шулпа -
Йәрмиә халыҡтары
# Аляска

Аляска (ингл. Alaska) — АҠШ штаты. Штаттың тәртип номеры — 1. 1959 йылдың 3 ғинуарында төҙөлгән. Элек Джорджия провинцияһы исеме менән йөрөгән. Штаттың ҡушаматы — Һуңғы сик, Төн уртаһындағы ҡояш ере.
2011 йылғы мәғлүмәт буйынса Аляска штатында ▲722 718 кеше йәшәй, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат км-ға 0,42 кеше. АҠШ штаттары араһында халыҡ һаны буйынса урыны — 47.
Майҙаны 1 717 854 кв.км, шуның 13,77 % һыу майҙаны.

# Аляска
### Эре ҡалалар

100 мең кеше йәшәғән ҡалалар
Анкоридж :
| 10 - 100 мең кеше йәшәғән ҡалалар Фэрбанкс Джуно (баш ҡала) Колледж Василла |||||
| <10 мең кеше йәшәғән ҡалалар |||||
| Кетчикан Ситка Кенай Кадьяк Палмер Бетел | Барроу Уналашка Валдез Солдотна Хомер Ном Питерсберг Коцебу | Сьюард Диллинхэм Кордова Хейнс Норт-Поул Эстер Делта-Джанкшен Гленналлен |
# Грубе-Ю (Тыкотлова ҡушылдығы)

Грубе-Ю — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тыкотлова йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Грубе-Ю (Тыкотлова ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300025809
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302580
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Зехаузен (Альтмарк)

Зехаузен (Альтмарк) (нем. Seehausen (Altmark)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 5329 кеше йәшәй. Майҙаны — 34,45 км². Диңгеҙ кимәленән 19 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39615 һәм автомобиль коды — SDL.
# Оло Юмас

Оло Юмас — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Келда йылғаһының һул ярына тамағынан 83 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Оло Юмас
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000312103000041524
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004152
* Бассейн коды — 03.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Flag of Romania.svg йәйге Олимпия уйындарында 1980

Румыния