yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Хара-Яга

Хара-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Югорский Шар боғаҙы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Хара-Яга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000088898
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008889
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Давыдов Афанасий Романович

Давыдов Афанасий Романович (1699—1764 һуң) — 1700—1721 йылдарҙағы төньяҡ һуғышында, Петр I-нең Фарсы походында,1735—1739 йылғы рус-төрөк һуғышында, 1741—1743 йылғы рус-швед һуғышында ҡатнаша, Ырымбур губернаторы, действительный тайный советник.

# Давыдов Афанасий Романович
## Биографияһы
### Хәрби хеҙмәте

Давыдов 1699 йылда тыуған. Үҙенең килеп сығышы тураһында ул "из шляхетства, ис помещин"тип әйтә. Ул 1715 йылдың 16 февралендә 16 йәшендә һалдат хеҙмәтенә алына.

# Давыдов Афанасий Романович
## Иҫкәрмә

* ↑ Согласно сказке о службе, по ревизии 1747 года Давыдову принадлежало 85 душ мужского пола в Зубцовском и Рузском уездах.
# Илбәков Ишморат Ҡәйүм улы

Илбәков Ишморат Ҡәйүм улы (10 февраль 1963 йыл) — ҡурайсы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1997).

# Илбәков Ишморат Ҡәйүм улы
## Биографияһы

Илбәков Ишморат Ҡәйүм улы 1963 йылдың 10 февралендә Башҡорт АССР-ының Хәйбулла районы Ғәлиәхмәт ауылында тыуған. Ата-әсәһе Ҡәйүм һәм Ырыҫбикә Илбәковтар.
Ишморат Ҡәйүм улы бала саҡтан гармунда һәм тальянда уйнай. 1978—1982 йылдарҙа Өфө сәнғәт училищеһында ҡурайҙа уйнарға өйрәнә. 1982—1984 йылдарҙа Камчаткала армия сафында хеҙмәт итә.
1996 йылда Ҡорманғаҙы исемендәге Ҡаҙаҡ милли консерваторияһының халыҡ музыкаһы факультетын тамамлай.
Ишморат Илбәков хроматик ҡурай (Ишҡурай) уйлап тапҡан һәм патентлаған.
Мәскәү ҡалаһында Олимпиада-80 һәм XII Халыҡ-ара йәштәр һәм студенттар фестиваленең мәҙәни программаларында ҡатнаша, Ҡыҙылда «Коолай» фестивале лауреаты була.
Рәсәй, Европа, АҠШ ҡалаларында концерттар менән сығыш яһай.

# Илбәков Ишморат Ҡәйүм улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1997)
* БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1989)
* Ҡыҙылда «Коолай» фестивале лауреаты
# Ғәйфулла (исем)

Ғәйфулла — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Ғәйфулла исеме бар.

# Ғәйфулла (исем)
## Этимологияһы

Ғәйфулла ғәрәп теленән ингән ир-ат исеме. Ғәфү ителгән, алла ғәфү иткән тигәнде аңлата.

# Ғәйфулла (исем)
## Билдәле кешеләр

Сарбаев Ғәйфулла Фәхрислам улы (12 октябрь 1915 йыл — 22 февраль 1965 йыл) — театр актёры, режиссёр, ҡурайсы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1957).
Вәлиев Ғәйфулла Хәмит улы (6 ноябрь 1930 йыл — 1 август 1982 йыл) — башҡорт журналисы, партия хеҙмәткәре һәм яҙыусы, драматург. 1953 йылдан КПСС, 1957 йылдан СССР Журналистар һәм 1978 йылдан — СССР Яҙыусылар союздары ағзаһы. БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1980).
Ғиззатуллин Ғәйфулла Ғөбәйҙулла улы (1922 йыл — 1977 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, рядовой, гвардия ҡыҙылармеецы, Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.
Сәфиуллин Ғәйфулла Сәфиулла улы (рус. Сафиуллин Гайфулла Сафиуллинович 1906 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой.
Ғәбитов Ғәйфулла Ғәбит улы (23 ғинуар 1923 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1945), II (1945) һәм III (1944) дәрәжә Дан ордендары, II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985) кавалеры

# Ғәйфулла (исем)
## Фамилияла

Ғәйфуллин Абдрахман Зәйнулла улы (6 сентябрь 1908 йыл — 17 апрель 1945 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар полкының пулемёт ротаһы командиры, гвардия лейтенанты. 1932 йылдан ВКП(б) ағзаһы. Советтар Союзы Геройы (1945, үлгәндән һуң). Салауат районының почётлы гражданы.
Ғәйфуллин Миңләхмәт Зиннәт улы (28 август 1914 йыл — 19 апрель 2002 йыл) — алдынғы нефтсе, 1933—1969 йылдарҙа «Ишембайнефть» нефть промыслаһы идаралығында быраулаусы, быраулау мастеры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1959).
Ғәйфуллин Александр Александрович (22 март 1984 йыл) — Рәсәй математигы, алгебраик һәм комбинаторлы топология, комбинаторлы геометрия буйынса белгес, Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2016). 2012 йылда Сабитов теоремаһының күп үлсәмле аналогын иҫбат итә — үлсәме n ≥ 4 {\displaystyle n\geq 4} {\displaystyle n\geq 4} булған теләһә ниндәй бөгәрләнеүсе күпҡыр бөгәрләү процесында күләмен һаҡлап ҡала.
Ғәйфуллин Ғарифулла Ғәйфулла улы (1 ғинуар 1905 йыл — 3 октябрь 1995 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, рядовой, ҡыҙылармеец.
Ғәйфуллин Булат Нәҡи улы (25 июнь 1960 йыл) — ғалим-инженер, программист. РУССОФТ ассоциацияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе һәм тәүге президенты, «Силикон тайга» программалар менән тәьмин итеүҙе эҙерләүсе альянсты ойоштороусы. Техник фәндәр кандидаты (1985).

# Ғәйфулла (исем)
## Ауылдар

Ғәйфулла (рус. Гайфуллинское) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл.
# Соловьевка (Стәрлетамаҡ районы)

Соловьевка (рус. Соловьевка) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 6 кеше. Почта индексы — 453152, ОКАТО коды — 80249868007.

# Соловьевка (Стәрлетамаҡ районы)
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Стәрлетамаҡ): 29 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Подлесный): 8 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Стәрлетамаҡ): 29 км
# Ай-Хур-Юган

Ай-Хур-Юган — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хур-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 22км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Ай-Хур-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300029432
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302943
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Сюмсилка

Сюмсилка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кильмезь йылғаһының һул ярына тамағынан 118 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Сюмсилка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300512111100038927
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103892
* Бассейн коды — 10.01.03.005
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Рәхимов Ришат Рәшит улы

Рәхимов Ришат Рәшит улы (24 октябрь 1953 йыл) — ҡурайсы, педагог, композитор. 1998 йылдан Башҡортостан Республикаһы Ҡурайсылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1995), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1982).

# Рәхимов Ришат Рәшит улы
## Биографияһы

Ришат Рәшит улы Рәхимов 1953 йылдың 24 октябрендә Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы 2-се Этҡол ауылында күп балалы ғаиләлә тыуған.
* Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаған (1977; Ғ. З. Сөләймәнов класы)
* Башҡорт дәүләт университеты (1990)
* Өфө дәүләт сәнғәт институты (1994; А. М. Ҡобағошов класы)
* Өфө сәнғәт училищеһының преподавателе (1976—2014), башҡорт халыҡ музыка ҡоралдары бүлегенең мөдире (1992—2014)
* бер үк ваҡытта: Өфө дәүләт сәнғәт академияһы (1994—2005)
* 2014 йылдан Өфө ҡалаһының 7-се музыка мәктәбендә

# Рәхимов Ришат Рәшит улы
## Наградалары

Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1995) Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1982)

# Рәхимов Ришат Рәшит улы
## Махсус хеҙмәттәре

* Ҡурай: уҡыу ҡулланмаһы. Өфө, 1999; (недоступная ссылка)
* Ҡурай. Музыка мәктәптәренең һәм училищеларының ҡурай класы өсөн уҡыу ҡулланмаһы. Өфө, 2011;
* Сәнғәтебеҙ күгендәге яҡты йондоҙҙар (Ғата Сөләймәнов тыуыуына 100 йыл)=Созвездие талантов (100 лет со дня рождения Гаты Сулейманова). Өфө, 2012 (авторҙ.).
# Шоушма

Шоушма — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Конда йылғаһының һул ярына тамағынан 982 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Шоушма
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010600112115300015729
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301572
* Бассейн коды — 14.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кизи Кен

Кеннет Элтон «Кен» Кизи (ингл. Kenneth Elton "Ken" Kesey; 17 сентябрь 1935 йыл — 10 ноябрь 2001 йыл) — Америка яҙыусыһы. Атап әйткәндә, «Пролетая над гнездом кукушки» роман авторы булараҡ билдәле. Кизи бит һәм хиппи быуынының иң төп яҙыусыһы тип һанала, ошо хәрәкәттәрҙең барлыҡҡа килеүенә һәм уларҙың мәҙәниәтенә ҙур йоғонто яһай.

# Кизи Кен
## Биографияһы
### Иртә йылдары

Ла-Хунта (Колорадо штаты), май яҙыу заводы хужаһы ғаиләһендә тыуа. 1946 йылда Спрингфилдҡа (Орегон штаты) күсенә. Кизиҙың йәш сағы атаһының Вилламетт үҙәнендәге фермаһында үтә. Ул унда әҙәпле, тәҡүәле американдар ғаиләһендә үҫә һәм тәрбиәләнә. Мәктәптә, һуңынан колледжда Кизи спорт менән мауыға, хатта көрәш буйынса штат чемпионы була. Мәктәпте тамамлағандан һуң синыфташы Фэй Хэксби менән өйҙән ҡаса. Һуңынан Фэй контрмәҙәниәт идеологының мәңгелек юлдашына әъерелә һәм уға дүрт бала табып бирә.
1957 йылда Кизи Орегон штаты университетының журналистика факультетын тамамлай. Әҙәбиәт менән мауыға башлай, Вудро Уилсон Милли стипендияһы менән бүләкләнә һәм Стэнфорд университетының яҙыусылыҡ оҫталығы курстарына алына.
Кизиҙың иртә йылдары тураһында Чак Кайндер «Медовый месяц» романында яҙа (2001).

# Кизи Кен
## Кизи һәм Башҡортостан

Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театрында Кен Кизиҙың «Пролетая над гнездом кукушки» романы буйынса Айрат Әбүшаһманов башҡорт телендә «Кәкүк ояһы» спектаклен сәхнәләштерә.
# Кинематограф

Кинемато́граф (грекса κινημα — хәрәкәт һәм грекса γραφω — яҙырға, һурәтләргә; йәғни «хәрәкәтте һүрәтләү») — хәрәкәт иткән рәсемдәрҙе берләштергән кеше эшсәнлеге төрө. Ҡайһы бер ваҡытта синемато́граф тип атала (фр. cinématographe). Кинематограф XIX быуатта барлыҡҡа килгән. Кинематограф һүҙенең аңлатмаһы эсенә киносәнәғәт (иҡтисад өлкәһе), киносәнғәт инә. Кинематографты өйрәнеү эше менән кино белеме фәне шөғөлләнә.
# Көньяҡ Ентала

Көньяҡ Ёнтала — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ентала йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Көньяҡ Ентала
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000037064
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003706
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Юре-Яха (Ид-Яха ҡушылдығы)

Юре-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ид-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Юре-Яха (Ид-Яха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300039386
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303938
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Алда (Парабель ҡушылдығы)

Алда — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Парабель йылғаһының уң ярына тамағынан 307 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Алда (Парабель ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Кеть йылғаһы ҡушылған урынған Васюган йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кеть, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010700112115200029222
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202922
* Бассейн коды — 13.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Өҫән

Өҫән — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ыҡҡа ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 147 км.
Бәләбәй ҡалаһы янында йылғаның быуаһы бар (Комсомольский пруд).

# Өҫән
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101312111100028213
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102821
* Бассейн коды — 10.01.01.013
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

# Өҫән
## Этимологияһы

Гидронимдың этимологияһы аныҡ ҡына түгел, бер нисә фараз бар. Ихтимал, монгол телендәге усан — һыу, йылға тигәндән киләлер тип яҙа совет физикогеографы һәм топонимисы, профессор Мельхеев Матвей Николаевич һәм сағыштырыу өсөн бурят телендәге уһ, уһан- йылға, һыу һүҙҙәрен миҫалға килтерә Шул уҡ ваҡытта атама Һөсәйен (Өсәйен) тигән антропонимдан да үҙгәреп инеп киткән булуы ихтимал. Сағыштыру өсөн Дәүләкән районындағы Хөсәйен (Һөсәйен) антропонимынан барлыҡҡа килгән Өҫәйен йылғаһы атамаһын килтерергә мөмкин.
# Кесе Ҡушйылға (Оло Эйек ҡушылдығы)

Ҡушйылға — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Эйек йылғаһының уң ярына тамағынан 252 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Кесе Ҡушйылға (Оло Эйек ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000612112200005798
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200579
* Бассейн коды — 12.01.00.006
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Үтәғолов Зөбәй Төхвәт улы

Үтәғолов Зөбәй Төхвәт улы (15 сентябрь 1913 йыл — 15 ғинуар 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсы, гвардия ҡыҙылармеецы. Һуғышҡа тиклем — уҡытыусы. Советтар Союзы Геройы (1943, үлгәндән һуң).

# Үтәғолов Зөбәй Төхвәт улы
## Биографияһы

Зөбәй Төхвәт улы Үтәғолов 1913 йылдың 15 сентябрендә Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Баҡый ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Маҡар районының Маҡар ауылында икенсе баҫҡыс мәктәбендә уҡый (һуңынан белем усағы беренсе баҫҡыс мәктәп менән ҡушылып, Маҡар урта мәктәбе булып китә). Мәктәптән һуң Башҡорт педагогия институтына уҡырға инә һәм унда Һәҙиә Дәүләтшина, Ғәлимов Сәләм, Хәниф Кәрим кеүек буласаҡ билдәле яҙыусылар, шағирҙар менән бергә юғары һөнәри белем ала. «Шоңҡар» әҙәби түңәрәгенең беренсе ҡарлуғасы. Институтты тамамлағас, Салауат районы Арҡауыл урта мәктәбенә башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы итеп ебәрелә. Бөйөк Ватан һуғышы башланыр алдынан уны Мәләүез районының Юлдаш урта мәктәбе директоры итеп күсерәләр.

# Үтәғолов Зөбәй Төхвәт улы
## Батырлығы

1942 йылдың авгусында Мәләүез военкоматынан Ҡыҙыл Армияға алына, шул уҡ йылдың ноябренән башлап Көньяҡ-Көнбайыш фронтында хеҙмəт итə.
Ҡыҙылармеец Зөбәй Үтәғолов 1943 йылдың 15 ғинуарында Дон тимер юлы ҡасабаһы (хәҙер Ростов өлкәһенең Тарасов районы, Красновка станцияһы) өсөн барған алыштарҙа айырылып айырылып тора. Тиңһеҙ алышта башҡа яугирҙар менән бергә батырҙарса һәләк була. Красновка станцияһында туғандар ҡәберлегендә ерләнә.
«Советтар Союзы Геройы» исеме 1943 йылдың 31 мартында бирелә.
Шағир Хәниф Кәрим һабаҡташына «Хәтерләү» тигән шиғырын бағышлаған. Унда шундай юлдар бар:
   Автоматын тотҡан килеш
   Атлай Зөбәй мәңгелеккә,
   Әйтә һымаҡ,
   Әй, дуҫтарым,
   Яуҙа ҡурҡыу белмәнек беҙ,
   Уттарҙа ла янманыҡ беҙ,
   Үлгәндә лә үлмәнек беҙ...

# Үтәғолов Зөбәй Төхвәт улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Советтар Союзы Геройы (31.03.1943)
* Ленин ордены (31.03.1943)

# Үтәғолов Зөбәй Төхвәт улы
## Хәтер

* 2013 йылда Белорет районы хакимиәте башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусылары өсөн Зөбәй Үтәғолов исемендәге премия булдырған.
* Арҡауыл урта мәктәбенә Зөбәй Үтәғоловҡа иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған.
* Маҡар урта мәктәбе стенаһына Ж. Ғ. Кейекбаев менән З. Т. Үтәғоловҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
* Белорет ҡалаһында Геройға бюст ҡуйылған.
* Красновка станцияһы перроны эргәһендә 13 Герой һәйкәле тора.
* Мәскәүҙә, Ҡораллы Көстәрҙең Үҙәк музейында «Красновканың 13 Геройы» стенды йыһазландырылған.
* Ишембай районының Маҡар мәктәбендә экспозиция бар.
* Мәләүез районының Юлдаш урта мәктәбенә З. Т. Үтәғоловҡа иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған.

# Үтәғолов Зөбәй Төхвәт улы
## Фотогалерея

* Советтар Союзы Геройын хәтерләгән ветерандар иҫән ине әлеСоветтар Союзы Геройын хәтерләгән ветерандар иҫән ине әле
# Хөбөтдинова Нәркәс Әхмәт ҡыҙы

Хөбөтдинова Нәркәс Әхмәт ҡыҙы (27 февраль 1971 йыл) — ғалим-филолог, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, филология фәндәре докторы (2013).

# Хөбөтдинова Нәркәс Әхмәт ҡыҙы
## Биографияһы

Хөбөтдинова (Сөләймәнова) Нәркәс Әхмәт ҡыҙы Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Нәби ауылында 1971 йылдың 27 февралендә тыуған. Ә.М.Сөләймәновтың ҡыҙы. 1993 йылда БДУ-ны тамамлай. 1996 йылдан башлап Рәсәй фәндәр академияһының Өфө ғилми үҙәгенең (хәҙер Өфө федераль тикшеренеү үҙәге) тел һәм әҙәбиәт тарихы институтының кесе ғилми хеҙмәткәре. 300-гә яҡын фәнни хеҙмәте, 7 монографияһы бар.

# Хөбөтдинова Нәркәс Әхмәт ҡыҙы
## Хеҙмәттәре

* Башҡорт әҙәбиәтендә фольклор (XIII—XIX бб.) : [монография]
* Ҡурайсы ҡомартҡыһы (2009 йыл)
* Башкирский фольклор в литературе XIII—XIX веков: творческое освоение его мотивов, сюжетов, образов, традиций в башкирской литературе и произведениях русских писателей XIX в.
* Фольклорные основы "Башкирской повести «Куз-Курпяч»
* Комплексная научно-исследовательская экспедиция в поликультурном пространстве (по результатам фольклорно-археографической экспедиции, организованной совместно с учеными Башкортостана и Татарстана)
* Фольклорные персонажи в произведениях башкирской литературы (на примере средневековой литературы «Кисса-и Йусуф» Кул Гали)

# Хөбөтдинова Нәркәс Әхмәт ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре;
* Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия лауреаты (2009);
* «Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы» билдәһе (2018);
* Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Рәхмәт хаты (2018);
* Өфө ҡалаһы хакимиәтенең Рәхмәт хаты (2008).
# Сәғәҙиев Сәлихан (Сәлихйән)

Сәғәҙиев Сәлихан (Сәлихйән) (рус. Сагадеев Салихан (Салихьян)1912 йыл — 10 ғинуар 1944 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой.

# Сәғәҙиев Сәлихан (Сәлихйән)
## Биографияһы

Сәғәҙиев Сәлихан (Сәлихйән) 1912 йылда Башҡортостандың элекке Боҙаяҙ районы (башҡа мәғлүмәттәр буйынса Ҡорманай ауылы) Түбә ауылында (хәҙер Ауырғазы районы) тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына Боҙаяҙ район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкында пулеметсы булып хеҙмәт итә.
Гвардия ҡыҙылармеецы пулеметсы Сәғәҙиев Сәлихан (Сәлихйән) 1944 йылдың 10 ғинуарында барған тиңһеҙ һуғышта батырҙарса һәләк була. Белоруссия ССР-ы Полесье өлкәһенең (хәҙер Гомель өлкәһе) Мозырь районы Хомячки ауылында ерләнгән.
# Кваркен районы

Кваркен райо́ны — Ырымбур өлкәһе районы. Өлкәнең көнсығышында урынлашҡан. Башҡортостандың Баймаҡ районы һәм Ҡаҙағстан менән сиктәш.

# Кваркен районы
## Тарих

Ырымбур өлкәһе Кваркен районы үҙәге Кваркен ауылы Финляндияны һәм Швецияны бүлгән Балтик диңгеҙендәге Норра-Кваркен боғаҙы (швед. Norra Kvarken, фин. Merenkurkku) буйынса бирелде. 1808—1809 йылдағы Рус-швед һуғышы буйынса Рәсәй империяһына Финляндия индерелде.

# Кваркен районы
## Милли состав

* урыҫтар — 71,7 %
* ҡаҙаҡтар — 14,4 %
* башҡорттар — 3,3 %

# Кваркен районы
## Ҡоролош

* Айҙарәле ауыл Советы
* Аланд ауыл Советы
* Бриент ауыл Советы
* Зеленодоль ауыл Советы
* Кваркен ауыл Советы
* Киров ауыл Советы
* Коминтерн ауыл Советы
* Красноярск ауыл Советы
* Яңы Ырымбур ауыл Советы
* Приморский ауыл Советы
* Просторский ауыл Советы
* Таналыҡ ауыл Советы
* Урал ауыл Советы
* Уртаҙым ауыл Советы

# Кваркен районы
## Билдәле шәхестәр

* Любушкин Виктор Васильевич (23.10.1913—1.02.1983), совет партия һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1939—40 йылдарҙағы совет‑фин һуғышында ҡатнашыусы. 1955—1961 йылдарҙа КПСС-тың Сибай ҡала комитетының 1‑се секретары; 1966—1974 йылдарҙа Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты директоры. Башҡорт АССР-ының III—VI саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Ленин (1956), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1949, 1971), Ҡыҙыл Йондоҙ (1970), ике Почёт Билдәһе (1961, 1966) ордендары кавалеры. Айҙарәле ҡасабаһынан.
# Решетка (Барыш ҡушылдығы)

Решётка — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Барыш йылғаһының һул ярына тамағынан 197 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Решетка (Барыш ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500312110000037088
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003708
* Бассейн коды — 08.01.05.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0