yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Болгар грамматикаһы (Неофит Рильски)

„Болгар грамматикаһы“ (ул ваҡыттағы болгар орфографияһы менән „Болгарска грамматіка“) 1835 йылда иеромонах Неофит Рильски тарафынан сығарылған болгар теленең тәүге грамматика китабы. Сербия Кенәзлегенең ул ваҡыттағы баш ҡалаһы -- Крагуевац ҡалаһында донъя күргән.
1835 йылда Габрово ҡалаһында асылған болгар мәктәбе болгар халҡының төп уҡыу һәм мәғрифәтселек мәркәзенә әүерелгән. Уҡытыусыларҙың береһе, иеромонах Неофит Рильски, Бухарест ҡалаһында Белл-Ланкастер методын өйрәнеп, артабан үҙенең „Българска граматика“ китабына нигеҙләнгән яңы болгар теленә өйрәтеү методикаһын яҙған. „Филологическо предуведомление“ тип аталған инеш һүҙҙә яңы әҙәби болгар теленең берҙәм булыуын кәрәклеген шулай аңлата:
* Явно е прочее всякому, защо е потребна една обща грамматика за сичката Болгария, по която требува сички да последуват своите списания...
Китабында йәнле һөйләү теленә хас булған ҡайһы бер күренештәрҙе тасуирлай: алмаштарҙың ҡыҫҡа формаларын („ме“, „те“, „се“) һәм артиклде ҡулланыу ҡағиҙәләрен тасуирлай, шул уҡ ваҡытта сит телдәрҙән (бигерәк тә төрөк һәм грек һүҙҙәрен) саманан тыш ҡулланмауҙы хуп күрә. Ошо һүҙҙәрҙең ҡыҫҡаса һүҙлеге китаптың һуңғы өлөшөн тәшкил итә, уларға тап килгән „урыҫ“ (русийски) һәм „славян“ (славенски) һүҙҙәре лә шунда бирелә.
# Толстиков Генрих Александрович

Толстиков Генрих Александрович (21 ғинуар 1933 йыл — 25 апрель 2013 йыл) — Рәсәй органик-химигы, Рәсәй Фәндәр академияһы академигы (1991); 1987 йылдан СССР Фәндәр академияһы академигы), химия фәндәре докторы (1969), профессор (1970). СССР Дәүләт премияһы һәм Рәсәй Федерацияһының Фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты.

# Толстиков Генрих Александрович
## Биографияһы

Генрих Александрович Толстиков 1933 йылдың 21 ғинуарында Тажик ССР-ының Ҡаңғорт ҡасабаһында тыуған. 1957 йылда С. М. Киров исемендәге Ҡаҙаҡ дәүләт университетын тамамлай. 1977—1993 йылдарҙа — СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Химия институты директоры. 1984—1993 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Урал бүлексәһенең Башҡортостан фәнни үҙәге Президиумы рәйесе.
1993 йылдан — Рәсәй Фәндәр академияһы Себер бүлексәһе Н. Н. Ворожцов исемендәге Новосибирск Органик химия институтында.
Металл комплекслы катализ һәм органик синтез өлкәһендәге хеҙмәттәр. РФА Себер бүлексәһе Президиумы ағзаһы. РФА Себер бүлексәһенең Н. Н. Ворожцов исемендәге Новосибирск Органик химия институты эргәһендә Рәсәй Фәндәр академияһы советнигы. «Себер» программаһы буйынса ғилми совет рәйесе. Байкал күле проблемалары буйынса ғилми совет рәйесе. Новосибирск «Успехи химии» журналының мөхәрририәте ағзаһы.

# Толстиков Генрих Александрович
## Бүләктәре

* «Почёт Билдәһе» ордены (1975)
* БАССР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1975)
* Халыҡтар дуҫлығы ордены (1983)
* СССР Дәүләт премияһы (1990)
* Демидов премияһы — химия (1995)
* Почёт ордены (1999) — Ватан фәнен үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне, юғары квалификациялы кадрҙар әҙерләгәне өсөн һәм Рәсәй Фәндәр академияһының 275 йыллығы уңайынан
* А. Н. Несмеянов исемендәге премия (1999 йыл өсөн, Г. Ю. Ишморатов, А. В. Кучин менән берлектә) — «Алюминорганик синтез» тигән эш өсөн
* Фән һәм техника өлкәһендә Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияһы (2003) — «Органик һәм металлорганик синтезда металл комплекслы катализ» тигән эш өсөн
* IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәр өсөн» ордены (2009)

# Толстиков Генрих Александрович
## Публикациялары

* В. М. Дембицкий, Г. А. Толстиков. Природные галогенированные органические соединения. — Новосибирск: Гео-Пресс, 2003.
* В. М. Дембицкий, Г. А. Толстиков. Органические метаболиты лишайников. — Новосибирск: Гео-Пресс, 2005.
* Г. А. Толстиков, Л. А. Балтина, В. П. Гранкина, Р. М. Кондратенко, Т. Г. Толстикова. Солодка: биоразнообразие, химия, применение в медицине. — Новосибирск: Академическое издательство «Гео», 2007. — 311 с. — ISBN 5-9747-0060-0.
* Г. А. Толстиков, Г. Ф. Шафиков. Структурная перестройка промышленности автономной республики : (Препр. докл. на регион. науч.-практ. конф. «Основные направления социал. и экон. развития Башкирии в 13-й пятилетке и до 2005 г.»). 12 с., включ. обл. 20 см, Уфа, БНЦ УрО АН СССР, 1989

# Толстиков Генрих Александрович
## Хәтер

Новосибирскийҙа Көньяҡ зыяратта ерләнгән.
# Семенова (Чет ҡушылдығы)

Семёнова — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Четь йылғаһының һул ярына тамағынан 127 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Семенова (Чет ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200020074
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202007
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Андреевка (Сюзьва ҡушылдығы)

Андреевка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы/ Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сюзьва йылғаһының һул ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Андреевка (Сюзьва ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100000597
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100059
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Grameen Bank

Grameen Bank (Гремин Банк, бенг. গ্রামীণ ব্যাংক) — микрофинанс ойошма һәм банк. Исемен башҡортсаға «Ауыл банкыһы» тип тәржемә итергә була.
Банкының эшмәкәрлеге 1976 йылда Читтагонг Университеты профессоры Мөхәммәт Юныстың тикшеренеү проектынан башлана. Ул Бангладешта ярлы халыҡҡа банк хеҙмәттәре күрһәтеү системаһын төҙөү менән шөғөлләнә. Grameen Bank 1983 йылда бойондороҡһоҙ банк тип теркәлә. 2006 йылда банк һәм Мөхәммәт Юныс үҙҙәренең хеҙмәттәре өсөн Нобель тыныслыҡ премияһы лауреаты булалар.

# Grameen Bank
## Барлыҡҡа килеү тарихы

Вандербильт Университетында Мөхәммәт Юныс докторлыҡ дәрәжәһен алғандан һуң Бангладешҡа ҡайта. Аслыҡтан һуң, 1976 йылда ул 42 фермерға 27 шәр АҠШ долларын бәләкәс процент менән бурысҡа биреп тора. Был аҡсаға улар яңы эш асалар. Мөхәммәт Юныс халыҡ менән аралашҡанда, халыҡҡа үҙҙәренең хыялдарын тормошҡа ашырырға бәләкәй генә сумма аҡса етеүен аңлай. Үҙе күрһәткән ярҙамдың һөҙөмтәһенән күренеүенсә, Бангладешта ауылда ярлылыҡ кәмеүен күрә.
Үҙенең тәжрибәһен һәм тикшенеүҙәрен банк асҡанда ҡуллана. Читтагонг Университеты ярҙамы менән Rural Economics Project микрокредитлау тикшереүе үткәрә.
# Пирна

Пирна (нем. Pirna) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 38705 кеше йәшәй. Майҙаны — 53,01 км². Диңгеҙ кимәленән 109-340 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 01781-01796 һәм автомобиль коды PIR.
# Борғатъя

Борғатъя (рус. Бургаджино) — Башҡортостандың Мәсетле районындағы ауыл. Әләгәҙ ауыл советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 249 кеше. Почта индексы — 452558, ОКАТО коды — 80242805003.

# Борғатъя
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Оло Ыҡтамаҡ): 25 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Әләгәҙ): 13 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Красноуфимск): 131 км

# Борғатъя
## Урамдар

Урам исеме:
* башҡ. Камчатка (урамы) — рус. Камчатка ( улица )
* башҡ. Яр буйы (урамы) — рус. Набережная ( улица )
* башҡ. Тау аҫты (урамы) — рус. Подгорная ( улица )
* башҡ. Баҡса (урамы) — рус. Садовая ( улица )
* башҡ. Салауат Юлаев (урамы) — рус. Салавата Юлаева ( улица )
* башҡ. Совет (урамы) — рус. Советская ( улица )
* башҡ. Мәктәп (урамы) — рус. Школьная ( улица )

# Борғатъя
## Билдәле кешеләре

* Сөләймәнова (Вәлиева) Тәнзилә Абдулғәни ҡыҙы (08.12.1939), һатыусы, махсус белем биреү уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре (1997), совет сауҙаһы отличнигы (1989). 1959-1968 йылдарҙа Өфө ҡалаһында һатыусы булып эшләй. 1968 йылдан Өфө сауҙа училищеһендә уҡыта. 1974-2003 йылдарҙа Өфө уҡыу-уҡытыу производство комбинаты директоры булып эшләй.
* Хафизов Илһам Мөхәмәтхәй улы (30.01.1967), уҡытыусы. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2000).
# Оло Сумульта

Оло Сумульта — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының уң ярына тамағынан 296 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 76 км.

# Оло Сумульта
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100006398
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100639
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Охан

Охан — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Тап йылғаһының һул ярына тамағынан 354 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 62 км.

# Охан
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010600112115300016610
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301661
* Бассейн коды — 14.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Заозёрный (Уй районы)

Заозёрный — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе Уй районындағы ҡасаба. Соколовка ауылы биләмһе составына инә.

# Заозёрный (Уй районы)
## Тасуирламаһы

Заозёрный ҡасабаһын күрше тораҡ пункттар менән грунт һәм шоссе юлдары бәйләй. Район үҙәгенә тиклем алыҫлыҡ (Уй ауылы) 30 км, ауыл биләмәһенә тиклем алыҫлыҡ (Мирный ҡасабаһы) — 8 км. Халҡы 319 кеше тәшкил итә. (1970 йылда — 428, 1983 йылда — 313, 1995 йылда — 510). Ҡасабаға 1937—38 йылдарҙа «Уйский» совхозының Житар бүлексәһе ваҡытында нигеҙ һалына. Рәсми 1961 йылда теркәлә. Зерновой ҡасабаһына ҡарата (совхоздың үҙәк усадьбаһы) был ҡасаба 3 күл аръяғында, түбәндә урынлаша — атамаһы ла шунан. Хәҙер Заозёрный ауылында «Уйская» дәүләт орлоҡ һынау станцияһының бүлеге урынлашҡан. Балалар баҡсаһы, башланғыс мәктәп, китапхана, клуб, фельдшер-акушерлыҡ пункты эшләй.

# Заозёрный (Уй районы)
## Географияһы

Ҡасаба Силәбе өлкәһенең үҙәк өлөшөндә, урман-дала зонаһында, Саңғырҙаҡ йылғаһының (Уйылға йылғаһының ҡушылдығы) уң яҡ ярында, райондың административ үҙәге Уй ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан (туранан) яҡынса 25 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Рельефы — ярым тигеҙлектең (Урал аръяғы пенеплены) Өфө яйлаһына күсеүе; иң яҡын бейеклектәр — 397 һәм 450 м (Белая Галька тауы). Ландшафты — һыҙатлы ҡарағай урмандары менән урманлы дала. Диңгеҙ кимәленән абсолют бейеклеге — 334 метр.

# Заозёрный (Уй районы)
## Географияһы
### Сәғәт бүлкәте

Заозёрный ҡасабаһы, бөтә Силәбе өлкәһендә кеүек үк, МСК+2 сәғәт бүлкәтендә урынлашҡан. UTC ваҡытына ҡарата ваҡыт айырмаһы сағыштырмаса +5:00 тәшкил итә.

# Заозёрный (Уй районы)
## Халҡы
### Гендер составы

2010 йылда Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, халыҡтың гендер структураһында ир-егеттәр 44,9 %, ҡатын — ҡыҙҙар 55,1 % тәшкил итә.

# Заозёрный (Уй районы)
## Халҡы
### Милли составы

2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләренә ярашлы, халыҡтың милли структураһыннда башҡорттар 54 % тәшкил итә, урыҫтар — 33 %.

# Заозёрный (Уй районы)
## Урамдары

Ҡасаба урамдары селтәре алты урамдан тора.
# Куберле (станция)

Куберле — Ростов төбәге Төньяҡ-Кавказ тимер юлының үҙәк тимер юлы станцияһы, Ростов өлкәһе Орловский районының Красноармейский ҡасабаһында урынлашҡан. Участка станцияһы статусына эйә.

# Куберле (станция)
## Тарихы

Куберле станцияһының тарихы Царицын — Новороссийск тимер юлы линияһының төҙөлөүе менән бәйле, ул 1899 йылда сафҡа индерелә.
Куберле станцияһынан Добровольская (хәҙер Волгодонск) станцияһына тиклем тимер юлы участкаһының төҙөлөшө 1950 йылдың яҙында тамамлана. Куберле станцияһы Морозовская станцияһы менән тимер юлы менән тоташа. Был тимер юлы Цимлянск һыуһаҡлағысын төҙөү менән бәйле була. 1950 йылда станция үҙәк станция була.
1997 йылға тиклем Куберле станцияһы Төньяҡ-Кавказ тимер юлының Сальск бүлексәһе составына инә.
Станция территорияһында Куберле юлы дистанцияһы (ПЧ-27), шулай уҡ Куберле станцияһында тергеҙеүсе поезд эшләй.

# Куберле (станция)
## Станция буйынса хәрәкәт

2018 йылға ярашлы Куберле станцияһы буйлап түбәндәге ҡала яны поездары йөрөй:
Ҡала яны хәрәкәт :
| Поезд һаны | Хәрәкәт маршруты | Поезд һаны | Хәрәкәт маршруты |
| 6815/6813 | Волгодонская — Дондағы Ростов | 6814/6816 | Дондағы Ростов — Волгодонская |
| 6819/6829 | Куберле — Дондағы Ростов | 6830/6820 | Дондағы Ростов — Куберле |

# Куберле (станция)
## Станция буйынса хәрәкәт
### Дальнее

2018 йылдың декабренә ярашлы станция буйлап алыҫ юлға хәрәкәт итеүсе поездар:
Поездарҙың йыл әйләнәһенә хәрәкәте :
| Поезд һаны | Хәрәкәт маршруты | Поезд һаны | Хәрәкәт маршруты |
| 45 | Екатеринбург — Кисловодск | 46 | Кисловодск — Екатеринбург |
| 59 | Новокузнецк — Кисловодск | 60 | Кисловодск — Новокузнецк |
| 313 | Орск — Кисловодск | 314 | Кисловодск — Орск |
| 367 | Киров — Кисловодск | 368 | Кисловодск — Киров |
Поездарҙың миҙгелле хәрәкәте :
| Поезд һаны | Хәрәкәт маршруты | Поезд һаны | Хәрәкәт маршруты |
# 1099 йыл

II мең йыллыҡ :
IX быуат — X быуат — XI быуат — XII быуат — XIII быуат :
Хронологик таблица :
1099 (мең туҡһан туғыҙынсы) йыл юлиан календары буйынса шәмбелә башланған кәбисә йылы түгел. Был беҙҙең эраның 1099 йылы, XI быуаттың 10-сы ун йыллығының 9-сы йылы, 2-се мең йыллыҡтың 10-сы йылы, 1090-сы йылдарҙың 10-сы йылы. Ул 924 йыл элек тамамланған.

# 1099 йыл
## Тарихи Ваҡиғалар

* 12 август — Аскалон янындағы алыш: тәре йөрөтөүселәр армияһы (яҡынса 10 000 кеше) Ҡотдосды азат итергә ебәрелгән Фатимидтарҙы ҡәтғи ҡыйрата. Вәзир Әл-Афдал Мысырға сигенергә мәжбүр була.
# Патерен-Игль

Патерен-Игль — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Куль-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 228 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Патерен-Игль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200041351
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204135
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# И. Ф. Крузенштерн һәйкәле

Иван федорович Крузенштерн һәйкәле — Рәсәйҙә урыҫ диңгеҙсеһе, адмирал Крузенштерн Иван Федоровичҡа ҡуйылған сульптура һәйкәле. Скульптура һәйкәле Санкт-Петербург ҡалаһының Лейтенант Шмидт яр буйындағы Диңгеҙ корпусы бинаһы ҡаршыһында урынлаштырылған. һәйкәл1873 йылда скульптор И. Н. Шредер һәм архитектор И. А. Монигетти проекты буйынса эшләнгән. Был һәйкәл федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты тип һанала.

# И. Ф. Крузенштерн һәйкәле
## Тарих

1869 йылда адмирал И. Ф. Крузенштерндың (1770—1846) тыуыуына йөҙ йыл тулыу айҡанлы һәйкәл ҡуйыу өсөн халыҡ араһында аҡса йыйыу башланып китә. Рәсәйҙә подписка буйынса 7 мең һум аҡса йыйылған булһа, тағы ла 3140 һумы Рәсәй Диңгеҙ министрлығы тарафынан бүленә. Һәйкәл урынлаштырыу өсөн урынды Нева ярында, И. Ф. Крузенштнрн уҡыған һәм һуңынаныраҡ корус директоры булған Диңгеҙ кадет корпусы бинаһы ҡаршыһында, һайлайҙар.
1870 йылдың 8 ноябрендә Иван Федорович Крузенштерндың тыуыуына йөҙ йыл тулған көндө һәйкәлгә беренсе таш һалалар. 1871 йылда Николай һәм Иван Бариновтар оҫтаханаһында һәйкәлдең гранит постаменты йышып эшләнә. 1872 йылдың аҙағында А. Морандың бронза ҡойоу заводында И. Ф. Крузенштерындың кәүҙәһен һүрәтләгән скульптура ҡойола. Рәсәй империяһының Санкт-Петербург ҡалаһында 1873 йылдың алтынсы ноябрендә диңгеҙсе- сәйәхәтсе И. Ф. Крузенштерн һәйкәлен асыу тантанаһы үтә.
1970 йылда һәйкәлдәге бронза кортикты урлайҙар, һуңынан был бронза кортикты суйындан эшләнгән күсермәһе менән алмаштыралар. 1999 йылда был үҙенсәлекле төп нөсхә бронза кортик табыла һәм яңынан һәйкәлдә урынлаштырыла.

# И. Ф. Крузенштерн һәйкәле
## Тасуирлама

Гранит постаментта бронза Крузенштерн баҫып тора, ул бик ныҡ уйланып башын аҫҡа табан эйгән. Диңгеҙ гиҙергә яратҡан сәйәхәтсе И. Ф. Крузенштерн адмирал мундирында, бил ҡырына кортик аҫҡан. Крузенштерндың ҡулдары күкрәгендә ҡаушырылған, һул ҡулында төрөлгән карта бар. Постаментта ҙур булмаған барельеф, унда негр менән малайзия кешеһе һүрәте һәм: «Беренсе булып ер йөҙөн урап йөҙөп сыҡҡан рус адмиралы Крузенштерн Иван Федорович»- тигән яҙма бар.

# И. Ф. Крузенштерн һәйкәле
## Иҫкәрмә

* ↑ Постановление Правительства РФ № 527 от 10.07.2001
* ↑ Постановление Правительства РФ № 527 от 10.07.2001
* 1 2 3 Энциклопедия Санкт-Петербурга. Крузенштерну И. Ф., памятник 2019 йыл 28 декабрь архивланған.
* 1 2 Лисаевич И. И., Бехтер-Остренко И. Ю. Памятники деятелям науки и культуры, выполненные в конце XIX начале XX века // Скульптура Ленинграда — Ленинград: Искусство, 1963.
# Колтусоватка

Колтусоватка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Кеть йылғаһының һул ярына тамағынан 127 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Колтусоватка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010600112115200024473
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202447
* Бассейн коды — 13.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Кәнфит

Кәнфит (от лат. confectum, «эшләнгән») — төрлө-төрлө, шәкәрле йәки шоколадлы кондитер изделиеһы. Уға шәкәрләнгән емештәр, пралине инә. Ҡағиҙә булараҡ, кәнфиттәрҙең составында 60-75 % шәкәр була. Улар глазурле (глазурь менән ҡапланған), глазурһеҙ һәм шоколад эслеге булған кәнфиттәргә бүленә. «Кәнфит» термины — аптекала эшләүселәрҙең профессиональ жаргонынан килеп сыҡҡан. XVI быуатта был термин, дауаланыу маҡсатында файҙаланылған һәм шәкәрләнгән йәки ҡайнатма итеп эшкәртелгән емеш-еләкте аңлата. Тора-бара ул төрлө ингредиенттарҙан торған кондитер изделиеларының киңерәк теҙмәһен аңлата.

# Кәнфит
## Кондитер продукцияларының төрҙәре

* Карамель
* Ирис (кәнфит)
* Шоколад кәнфиттәр
* Лакрица кәнфиттәр
* Трюфелдәр
* марципан — мәҫәлән, моцарткугель
* Пралин
* Помадка кәнфиттәр
* Емеш-еләкле
* Ҡаймаҡлы
* Ликерлы
* Вафля нигеҙендә эшләнгән
* Күп ҡатлы
* Кремлы
* Батончиктар
* Сәтләүекле, шул иҫәптә грильяж да
* Салмиаклы кәнфиттәр
* Желе кәнфиттәр
* Цукаттар
* Имә (һура) торған кәнфиттәр
* Туңдырманан кәнфиттәр
Был кондитер изделиеларының бөтәһе лә составы һәм стурктуралы-механик үҙенсәлектәре буйынса айырыла. Улар төрлө массанан эшләнә һәм уларға төрлө алымдар менән формалар бирелә.
# Кутля

Кутля — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2064/543 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Кутля
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500312110000036265
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003626
* Бассейн коды — 08.01.05.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Азевка

Әжәү, Һалағыш (русса Азевка) — Рәсәйҙәге йылға. Удмурт Республикаһы/ Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Иж йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Азевка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иж башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101212111100027620
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102762
* Бассейн коды — 10.01.01.012
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Үрге Маншыр ауыл Советы (Илеш районы)

Үрге Маншыр ауыл Советы — Илеш районында 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы). Почта индексы — 452282. ОКАТО коды — 80230820000. Иғмәт ауыл Советы менән берләштерелә.

# Үрге Маншыр ауыл Советы (Илеш районы)
## Ауыл Советы составы

Үрге Маншыр ауылы — административ үҙәге, Буләк ауылы

# Үрге Маншыр ауыл Советы (Илеш районы)
## Тарихы

Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә:
   Иғмәт ауылында административ үҙәге менән, «Иғмәт» атамаһын һаҡлап, Иғмәт һәм Үрге Маншыр ауыл Советтарын берләштерергә. Үрге Маншыр ауыл Советының Үрге Маншыр, Бүләк ауылдарын Иғмәт ауыл Советы составына индерергә. Иғмәт ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.

# Үрге Маншыр ауыл Советы (Илеш районы)
## Географик урыны

2008 йылға Саҡмағош һәм Дүртөйлө райондары, Иғмәт ауыл Советы, Рсай ауыл Советы, Сүлте ауыл Советы, Бишҡурай ауыл Советы муниципаль берәмектәре менән сиктәш («Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы»).
# Ямал (Сангилька ҡушылдығы)

Ямал — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сангилька йылғаһының һул ярына тамағынан 178 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Ямал (Сангилька ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010900112115200034787
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203478
* Бассейн коды — 13.01.09.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2