yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Городненка

Городненка — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шаня йылғаһының уң ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Городненка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010100412110000021528
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002152
* Бассейн коды — 09.01.01.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Моратова Гөлдәр Сабит ҡыҙы

Моратова Гөлдәр Сабит ҡыҙы (20 март 1951 йыл) — дәүләт һәм мәҙәниәт эшмәкәре. 1995—2001 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт министры урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2021).

# Моратова Гөлдәр Сабит ҡыҙы
## Биографияһы

Гөлдәр Сабит ҡыҙы Моратова 1951 йылдың 20 мартында Башҡорт АССР-ының Учалы районы Илтабан ауылында тыуған.
Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаған.
1970-1974 -Силәбе дәүләт мәҙәниәт институтында уҡый.
1968-1970 - Учалы районы Ҡунаҡбай мәктәбендә уҡытыусы.
1974-1975 йылдарҙа - БАССР Хор йәмғиәтенең өлкән методисы
1975-1983 - Учалы балалар музыка училищеһы уҡытыусыһы
1991-1995 йылдарҙа - Учалы музыка училищеһында фольклор бүлеге мөдире.
1995 - 2001 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министры урынбаҫары.
Хәҙерге ваҡытта Башҡортостан Республикаһының Милли әҙәбиәт музейы директоры.
2021 йылдың 19 мартында Гөлдәр Моратова Салауат Юлаев ордены менән бүләкләнде.

# Моратова Гөлдәр Сабит ҡыҙы
## Йәмәғәт эшмәкәрлеге

Өс саҡырылыш Учалы район Советы депутаты була

# Моратова Гөлдәр Сабит ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* Салауат Юлаев ордены (2021).

# Моратова Гөлдәр Сабит ҡыҙы
## Ғаиләһе

Тормошта, ике улы бар.

# Моратова Гөлдәр Сабит ҡыҙы
## Шулай уҡ ҡара

* Башҡортостан Республикаһының Милли әҙәбиәт музейы
# Мөхәмәтйәнов Ирек Зирәк улы

Мөхәмәтйәнов Ирек Зирәк улы (22.01.1959), ғалим-математик, 1981 йылдан Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусыһы, 2006—2010 йылдарҙа кафедра мөдире. Физика‑математика фәндәре докторы (2004).

# Мөхәмәтйәнов Ирек Зирәк улы
## Биографияһы

Ирек Зирәк улы Мөхәмәтйәнов 1959 йылдың 22 ғинуарында БАССР‑ҙың Баҡалы районы Иҫке Ҡорос ауылында тыуған.

# Мөхәмәтйәнов Ирек Зирәк улы
## Хеҙмәт юлы

1981 йылда Башҡорт дәүләт университетының физика-математика факультетын тамамлай.
Өфө дәүләт нефть техник университетында эшләй:
2006 йылдан алып математик моделдәр әҙерләү кафедраһында, 2007—2010 йылдарҙа — иҡтисадта математик ысулдар һәм финанс кафедраһы мөдире.
Фәнни эшмәкәрлеге техникала һәм тәбиғәт фәндәрендә математик моделләүгә, иҡтисад һәм социаль системаларҙа барған процестарҙың моделдәрен әҙерләүгә арналған.
Мөхәмәтйәнов тарафынан дисперслы нефть системаларының макроскопик структураһын имитациялаусы моделдәр әҙерләү ысулы һәм дисперслы фаза эволюцияһының математик моделе уйлап табыла. Макромолекуляр ассоциаттарҙың арауыҡ структураһы фракталь булыуы тикшерелә һәм иҫбатлана һ.б.
100‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

# Мөхәмәтйәнов Ирек Зирәк улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Физика‑математика фәндәре докторы (2004)
# Сып

Сып — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ирень йылғаһының һул ярына тамағынан 95 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 61 км.

# Сып
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сылва, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100812111100013347
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101334
* Бассейн коды — 10.01.01.008
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ёна (ауыл)

Ёна — Мурманск өлкәһенең Ковдор районы ҡала округындағы ҙурлығы буйынса бишенсе урында торған ауыл. Ена йылғаһы тамағында, уның Кохозероға ҡойған ерендә урынлашҡан. Халҡы — 314 кеше (2010). Район үҙәгенә тиклем 40 км; Енский ҡасабаһынан — 3 км; Ена станцияһынан — 4& км. Башҡа тораҡ пункттар менән автомобиль һәм тимер юл транспорты бәйләй.

# Ёна (ауыл)
## Тарихы

Беренсе тапҡыр Ено-Бабинский погосты 1574 йылда, батша Иван Грозный бойороғо буйынса төньяҡты тикшерегән Василий Огалин йылъяҙмаһында осрай. 1600 йылда погост башҡа ҙур ауылдар менән бер рәттән, Олай Мехалковтың йылъяҙмаһында телгә алына. Кольск ярымутрауының географик һүҙлегендә Ена (Иона) ауылын 1840 йылда Бабинск погостына килгәнбулып финн һәм саамдар нигеҙләгән тигән мәғлүиәт бар.

# Ёна (ауыл)
## Халҡы

Халыҡ һаны, уларҙың йәшәгән биләмәһе тораҡ пункты, 2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ошо ауылда йәшәүселәр һаны 314 кеше тәшкил итә, шуларҙың 148-е - ир-ат (47,1 процент) 166-һы ҡатын-ҡыҙ (52,9 %). 2002 йылда ауылда 445 кеше йәшәгән.

# Ёна (ауыл)
## Атамаһы

Ауыл атамаһының барлыҡҡа килеүе тураһында бер нисә версия бар:
* Ион исемле хөрмәтле аҡһаҡал исеменән алынған
* саам телендәге «ён» - көртмәле тигәндән алынған
* Ёна йылғаһы ( саам телендә — ҙур йылға) атамаһынан алынған.

# Ёна (ауыл)
## Инфраструктураһы

Элек ауылда 10-сы Ковдор һөнәрселек училищеһының (элекке ПУ № 25) филиалы була.

# Ёна (ауыл)
## Туғанлашҡан ҡалалары

* Савукоски
# Үрге Селищная

Үрге Селищная (Селищная) — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы/ Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Усьва йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Үрге Селищная
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100712111100011580
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101158
* Бассейн коды — 10.01.01.007
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Йылға һарҡыуы

Йылғаның һарҡыуы — (рус. Падение реки) — йылға ағымы буйынса бер-береһенән күпмелер алыҫлыҡта урынлашҡан ике нөктәлә йылға бейеклеге кимәле айырмаһы.

# Йылға һарҡыуы
## Тасуирламаһы

Һыу башындағы һәм тамағындағы һыу кимәле айырмаһы йылғаның тулыһынса һарҡыуы тип атала.
Йылға һарҡыуы, ҡағиҙә булараҡ, уның 1 км оҙонлоғона ҡарата иҫәпләнә. Тигеҙлектәге йылғалар өсөн ул ғәҙәттә бер нисә сантиметр тәшкил итә, тау йылғаларында айырма — метрҙар һәм тиҫтәләрсә метр тәшкил итә. Билдәле бер киҫемдә һыу бейеклеге айырмаһының нисбәте өсөн «йылға ауышлығы» термины ҡулланыла. Йылғаның ныҡ һарҡыуы суднолар йөрөүгә кәртә булып тора. Шул уҡ ваҡытта ул йылғаның потенциаль энергияһын арттыра

# Йылға һарҡыуы
## Башҡортостан йылғалары

Башы менән тамағы араһында бейеклектә ҙур айырма тау йылғаларына хас. Был Башҡортостандың таулы райондарының йылғалары өсөн ғәҙәти күренеш.
# Озерец

Озёрец — Рәсәй йылғаһы. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Осуга йылғаһының һул ярына тамағынан 141 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Озерец
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тверца, инешенән (Вышневоловец гидроузеленән) Тверь ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010100512110000002130
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000213
* Бассейн коды — 08.01.01.005
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Скопье марафоны

Скопье марафоны (макед. Скопски маратон) — Македонияның Скопье ҡалаһында йыл һайын май айында үткән марафон.
Трассаның ғәмәлдәге рекордсмендары булып ир-егеттәр араһында кениялы Кипротич Кируи (2:12:36) һәм ҡатын-ҡыҙҙар араһында уның милләттәше Стелла Барсосио (2:33:42) тора. Шулай уҡ еңеү һаны буйынса ла икешәр тапҡыр беренселекте алған кениялылар лидер — Кипротич Кируи (2016, 2017) һәм Сесилия Вангуи (2011, 2012).

# Скопье марафоны
## Тарихы

Скопье ҡалаһында беренсе марафон ярышы 1997 йылда ойошторола. 1998 йылда икенсе марафон үткәргәндән һуң финанс ауырлыҡтары арҡаһында ваҡытлыса туҡтатылып тора. Туғыҙ йылдан һуң саралар ҡабаттан тергеҙелә, әммә 2007 йылда ярыммарафон ғына үткәрелә.
2008 йылда ярыштар тулы форматта тергеҙелә һәм шунан алып йыл һайын өс дисциплинала — марафон, ярыммарафон һәм 5 километрға уҙғарыла. Ярыштарҙы тергеҙеүгә Европа союзының махсус вәкиле Эрван Фуэре ҙур һиҙелерлек өлөш индерә.
2009 йылдан ярыштар ингән халыҡ-ара марафон һәм уҙыштар ассоциацияһына (AIMS) инә.
2012 йылда Скопье марафоны Лондонда үткән Олимпия уйындарына һайлап алыу өсөн квалификация ярыштары исемлегенә индерелә. Унда 36 илдән 4000 самаһы атлет ҡатнаша.
2015 йылда Македонияла ул ваҡыттағы премьер-министр Никола Груевский һәм уның хөкүмәтенә ҡаршы баш күтәреүҙәр һөҙөмтәһендә ярыштар үткәрелмәй.
2017 йылда марафонда 51 илдән 8500 самаһы спортсы ҡатнаша.
Рәсәй спортсылары араһында Алексей Трошкин һәм Татьяна Перепелкина юғары һөҙөмтәләргә өлгәшә, 2012 йылда улар үҙ дистанцияларында көмөш миҙал яулай.

# Скопье марафоны
## Еңеүселәр

| Йыл | Еңеүсе | Ил | Ваҡыты | Еңеүсе | Ил | Ваҡыты |
| 2018 | Эванс Бивотт | Кения | 2:14:08 | Джедида Карунгу | Кения | 2:51:24 |
| 2017 | Кипротич Кируи | Кения | 2:12:59 | Стелла Барсосио | Кения | 2:33:42 |
| 2016 | Кипротич Кируи | Кения | 2:12:36 | Глэдис Бивотт | Кения | 2:40:10 |
| 2014 | Эммануэль Самаль | Кения | 2:14:26 | Люси Муриги | Кения | 2:37:47 |
| 2013 | Уиклиф Бивотт | Кения | 2:21:56 | Кэролайн Кипруто | Кения | 2:48:39 |
| 2012 | Патрик Вамбугу | Кения | 2:26:41 | Сесилия Вангуи | Кения | 2:54:56 |
| 2011 | Диксон Терер | Кения | 2:23:51 | Сесилия Вангуи | Кения | 2:50:06 |
| 2010 | Тамаш Тот | Венгрия | 2:28:56 | Люсия Кимани | Босния һәм Герцеговина | 2:55:56 |
| 2009 | Сретен Нинкович | Сербия | 2:29:07 | Мария Враич | Хорватия | 2:56:15 |
| 2008 | Роман Продиус | Молдова | 2:29:26 | Лидия Миклош | Черногория | 3:19:34 |
# Николаенко Иван Дементьевич

Николаенко Иван Дементьевич (4 апрель 1921 йыл — 8 август 1948 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының взвод командиры ярҙамсыһы, гвардия өлкән сержанты. Советтар Союзы Геройы (1945).

# Николаенко Иван Дементьевич
## Биографияһы

Иван Дементьевич Николаенко 1921 йылдың 4 апрелендә Кожанка ауылында (хәҙер — Киев өлкәһенең Фастов районы (Украина) тыуа. Мәктәптә ете класс тамамлағандан һуң, заводта эшләй. 1940 йылда Николаенко Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына хәрби хеҙмәткә саҡырыла. 1941 йылдан — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында.
1945 йылдың ғинуарына гвардия өлкән сержанты Иван Николаенко 1-се Белоруссия фронтының 7-се гвардия кавалерия корпусының 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 60-сы гвардия кавалерия полкында взвод командиры ярҙамсыһы була. Польшаны азат итеүҙә айырылып тора. 1945 йылдың 10-18 ғинуарында Николаенконың взводы Пилица йылғаһын аша сығып, уның көнбайыш ярындағы плацдармды яулай һәм немецтарҙың барлыҡ контрһөжүмен тотош полк йылға аша сығып бөткәнгә тиклем кире ҡағып тора. Ҡаты алыш ваҡытында ул шәхсән дошмандың 47 һалдатын һәм офицерын, 10 миномет һәм 2 артиллерия расчетын юҡ итә. Взводы составында Николаенко көнбайыш йүнәлешендәге алыштарҙа ҡатнаша. Варта йылғаһын аша сығып, уның взводы дошмандың бер ни тиклем артығыраҡ көсө менән алыша. Шул һуғышта яралана, әммә хәрби бурысын үтәгәнсе сафта ҡала.
СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән 1945 йылдың 6 апрелендә «Варта һәм Пилица йылғаларын аша сыҡҡанда күрһәткән шәхси батырлығы һәм ҡаһарманлығы» өсөн гвардия өлкән сержанты Иван Николаенко «Советтар Союзы Геройы» исеменә лайыҡ була һәм уға Ленин ордены менән «Алтын Йондоҙ» миҙалы (номеры 5805) тапшырыла.
1946 йылда Николаенко демобилизациялана. Тыуған ерендә йәшәй. 1948 йылдың 8 авгусында, яуҙа алған яралары эҙемтәһендә ҡапыл вафат була, Кожанкала ерләнгән.
Шулай уҡ 2-се дәрәжә Ватан һуғышы һәм Ҡыҙыл йондоҙ ордендары, миҙалдары менән бүләкләнә.
Кожанка урамдарының береһе һәм мәктәп Николаенко исемен йөрөтә.
# Хоупь-Я

Хоупь-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вей-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Хоупь-Я
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300025571
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302557
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Батман (һауыт)

Батман — тәпәндән бейегерәк ағас һауыт. Диаметры 25-30 см, бейеклеге 35-45 см. Батманда май, бал, ашлыҡ, ит, башҡа төрлө ризыҡ һаҡлағандар. Батман шулай уҡ үлсәү берәмеге лә булған. Башлыса Башҡортостандың көньяҡ, көньяҡ-көнсығышһәм үҙәк райондарында таралған. Ағиҙелдең урта ағымында, тау башҡорттарында май бешеү өсөн файҙаланылған, тарыраҡ һәм бейегерәк булған.

# Батман (һауыт)
## Эшләнелеше

Бөтәүле йыуан ағастан эсе ҡыуыш итеп, бик ҙур булмағаны тыштан тимер таҫма менән ҡоршалмай яһала. Бындай һауыттарҙы эшләгәндә уның үҙәк өлөшөн яндыралар ҙа, төрлө эш ҡоралдары менән соҡоп, ырып, көбөн билдәле бер ҡалынлыҡта ҡалдырып цилиндр барлыҡҡа килтерәләр. Был эш өсөн арҡыры балта (бәлйә), аталғы, өңгөс, юнғыс, сапҡы, ҡыйғаҡ кеүек ҡоралдар файҙаланылған. Һауыт өсөн йышыраҡ йүкә, ҡайын, уҫаҡ, имән кеүек ағастар һайлағандар. Төбө һәм ҡапҡасы ғәҙәттә саған ағасынан яһалған. Батмандың өҫкө ҡырына һәм ҡапҡасына кәкерсәкле һыҙаттар үткәрелә.

# Батман (һауыт)
## Ҡулланылышы

Батман мискәнән бәләкәйерәк булғанлыҡтан, күсереп йөрөтөүе еңелерәк. Ҡунаҡсыл башҡорт халҡы ҡунаҡҡа йөрөшкәндә батманлап бал, май һәм башҡа ризыҡ төйәп бара торған булған. Был һауытта һаҡлыҡҡа май, бал, ҡымыҙ, ит, он, иген һ.б. тотҡандар. Үлсәү берәмеге булараҡ та йыш ҡулланылған.

# Батман (һауыт)
## Үлсәү берәмеге

Батман Рәсәй империяһының үлсәү берәмектәренә ингән булған. Башҡорттар батманды йышыраҡ солоҡсолоҡта бал үлсәү берәмеге итеп файҙаланғандар. Уның ауырлығы төбәгенә ҡарап бер аҙ айырыла.
Афанасий Никитин «Хождении за три моря» тигән әҫәрендә батманды телгә ала. XVI быуатта батман үлсәүе ҡулланылған, әммә сауҙа китабында билдәләнмәгән. XVII быуатта батман ҡаҙна берәмеге булып тора, мәгәр «инородецтар» йәшәгән төбәктәрҙә генә. 1622 йылда Сылва һәм Ирень йылғалары буйына ебәрелгән Чердынь целовальниктарына воевода шундай наказ бирә: «учинити заказ крепкой, чтобы всякие русские торговые люди и татары и остяки и всякие иноземцы, свои весчие товары покупая и продавая, весили в государев вес, который им целовальникам дан в Чердыни за государевою таможенною печатью. А кто учнет опричь государева весчаго батмана в своей непрямой вес всякой весчий товар весити и целовальником у тех людей непрямые весы выимати, и на тех людех имати заповеди на Государя». Урыҫ тарихи яҙмаларында ярты батман мыҫҡал тип күрһәтелә, тимәк, батман 10 мыҫҡал, йәғни 4 кг-дан саҡ ҡына күберәк булған. XIX быуат аҙағында Ҡазан губернаһында 4 ½ бот иген бер батман һаналған. Ҡазан һәм Ырымбур губернияларында 10 сирек көл бер батман һаналған.
Шәреҡтә батман үлсәме төрлө булған: грузиндаи 32, 20, 16, 15 һәм 8 мыҫҡал; төрөктә— 25, 18 ¾ һәм6 ¼ мыҫҡал; Хивала 48 мыҫҡал; Бохарала — 7 бот 32 мыҫҡал. Баҡы губернияһында һыуҙы батманлап үлсәгәндәр.

# Батман (һауыт)
## Фольклорҙа һәм әҙәбиәттә

* Көҙгә инде былар бер батман һары майлы булғандар- «Етем төлкө» әкиәте
* Инһәләр, өҫтәл тулы тәм-том, ризыҡ, батман-батман бал. (әкиәт) -
* … туп-туп ҡаҙҙары, батман-батман майҙары — ҡайҙа китте шул ирәүән тормош, ҡайҙа тороп ҡалды… -
# Ғәшер

Ғәшер (рус. Аширово) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы ауылы. Ғәшир ауыл биләмәһенең үҙәге.

# Ғәшер
## География

Район үҙәге Ҡоншаҡ ауылынан 53 км төньяҡ-көнсығыштараҡ Силәбе менән Ҡурған өлкәләре араһындағы сик янында урынлашҡан.

# Ғәшер
## Тарих

Тәүге тапҡыр 1776 йылда телгә алына.

# Ғәшер
## Халҡы

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (97 %) йәшәй.

# Ғәшер
## Билдәле шәхестәре

* Кәримова Римма Әнүәр ҡыҙы — пауэрлифтинг буйынса «Алтын юлбарыҫ» донъя кубогын яулаусы, Евразия чемпионы.
* Юнысов Илдар Ибраһим улы — скульптор.
# Ташлыҡул (Ләмәҙ ҡушылдығы)

Ташлыҡул — Башҡортостан Республикаһының Мәсетле районында Ләмәҙ йылғаһының һул ҡушылдығы, Рәсәй.
Урманлы ҡалҡыулыҡта башлана (275 м НУМ билдәһе), әммә күп өлөшөндә сағылда, урманһыҙ ерҙә аға, тик тамағына яҡын ерҙә тағы Лукановка урманына инә. Йылғаны ЛЭП һәм элемтә линияһы киҫеп үтә.
Һыу сығанағына яҡын биләмә — Октябрьск. Әй бассейны округына ҡарай.
# Сабитов Сәлих Ғиззәт улы

Сабитов Сәлих Ғиззәт улы (10 октябрь 1912 йыл — 18 май 1979 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугире, гвардия уҡсылар полкының миномет ротаһы тоҫҡаусыһы, гвардия рядовойы. 1943 йылдан КПСС ағзаһы. Дан орденының тулы кавалеры.

# Сабитов Сәлих Ғиззәт улы
## Биографияһы

Сәлих Ғиззәт улы Сабитов 1912 йылдың 10 октябрендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Йәрәмкә ауылында тыуған.
Мәктәптә башланғыс белем ала. 1943 йылдан КПСС ағзаһы. Һуғышҡа тиклем «Яҡтыкүл» колхозында эшләй.
1941 йылдың июлендә Шаран районы хәрби комиссариаты тарафынан Совет армияһына саҡырыла. 1941 йылдың авгусынан Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. 175-се гвардия уҡсылар полкының миномет ротаһы тоҫҡаусыһы (58-се гвардия дивизияһы, 5-се гвардия армияһы, 1 Украина фронты) гвардия рядовойы С. Ғ.Сабитов немец-фашист илбаҫарҙары менән алышта үҙен ҡыйыу, ҡурҡыу белмәҫ яугир итеп күрһәтә.
Һуғыштан һуң С. Ғ. Сабитов Шаран районының Ф.Энгельс исемендәге колхозында эшләй.
1979 йылдың 18 майында Өфөлә вафат була, Йәрәмкә ауылында ерләнә.

# Сабитов Сәлих Ғиззәт улы
## Батырлығы

«1944 йылдың 9 ноябрендә Келецк воеводалығының Пацанувск өйәҙе Ратае Галина ауылы районындағы (Польша) һуғыштарҙа, контратакаға килеүсе дошманға минометын теүәл тоҫҡап, иптәш Сабитов миномет уты менән дошмандың өс ут нөктәһен, 40-тан ашыу һалдат һәм офицерын юҡ итә, шулай итеп дошман контратакаһын кире ҡағыуға һәм беҙҙең подразделениеларҙың алға хәрәкәт итеүенә булышлыҡ итә. Иптәш Сабитов расчеты менән бергә, тиҙ арала һәм оҫта ут позицияһын үҙгәртеп, дошмандың тере көстәрен һәм ут нөктәләрен юҡ итеүен дауам итә…».
Был батырлығы өсөн 1944 йылдың 1 сентябрендә Сабитов С. Ғ. III дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
«…1945 йылдың 20 ғинуарында һөжүм итеү ваҡытында, көстә өҫтөнлөклө булған дошман ныҡышмалы ҡаршылыҡ күрһәтә һәм артиллериянан көслө ут алып бара. Иптәш Сабитов, үҙенең минометын сәпкә теүәл тоҫҡап, дошмандың 4 ут нөктәһен баҫтыра, дошман пехотаһының взводҡа яҡын һалдатын юҡ итә һәм тарата. Шулай итеп, иптәш Сабитов тиҙ арала һәм яҡшы итеп хәрби бурысты үтәүгә — беҙҙең подразделениеларҙың алға барыуына булышлыҡ итә…».
Шәхси ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн 1945 йылдың 2 апрелендә Сабитов С. Ғ. II дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
Р. Ғ. Сабитов 1945 йылдың апрелендә һуғышып Нейсе йылғаһы аша сыҡҡанда батырлыҡ һәм инициатива күрһәтә. «1945 йылдың 16 апрелендә һуғышып Нейсе йылғаһы аша сыҡҡанда иптәш Сабитов, миномет расчетының яраланған командирын алмаштырып, ҡыйыу рәүештә дошмандың тере көсөн һәм ут сараларын баҫтыра, пехотаға йылға аша сығыуға юл аса.
Был һуғышта, дошмандың көслө утына ҡарамаҫтан, үҙенең миномет уты менән подразделениеларҙың йылғаның көнбайыш ярына сығыуын тәьмин итә, дошмандың бер пулемёт ут нөктәһен һәм 20 һалдатын юҡ итә, ошоноң менән командованиеның хәрби заданиеһын үтәүгә булышлыҡ итә…».
Һуғышта күрһәткән шәхси батырлығы һәм инициативаһы өсөн, 1945 йылдың 27 июнендә Сабитов С. Ғ. I дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.

# Сабитов Сәлих Ғиззәт улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены,
* I, II һәм III дәрәжә Дан ордендары,
* миҙалдар.
# Ҡашаев Әнүәр Шакир улы

Ҡашаев Әнүәр Шакир улы (22 март 1949 йыл) — рәссам. 1993 йылдан Рәсәй Федерацияһы Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2010).

# Ҡашаев Әнүәр Шакир улы
## Биографияһы

Әнүәр Шакир улы Ҡашаев 1949 йылдың 22 мартында Башҡорт АССР-ының Федоровка районы Аҡбулат ауылында күп балалы ғаиләлә тыуған. Аҡбулат ете йыллыҡ мәктәбендә уҡый.
Бала сағы ауылда үтә, үҫмер йылдарында Чимкент, Ташкент, Дүшәмбе ҡалаларында йәшәй. Ташсы, бетонсы булып эшләй.
1967 йылда ер тетрәүҙән һуң Ташкент ҡалаһын яңынан тергеҙеүҙә ҡатнаша. Дүшәмбе сәнғәт училищеһында уҡый.
1974 йылда Өфө сәнғәт училищеһының (педагогы Баскаков В. Н.) художество бүлеген тамамлай.
1987 йылдан алып Өфөлә 2-се балалар художество мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй.
Рәссамдың картиналары Өфөлә М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында, Мәскәүҙә В. С. Высоцкий музейында, шәхси коллекцияларҙа һаҡлана.

# Ҡашаев Әнүәр Шакир улы
## Ижади эштәре

«Ауыл пейзажы», «Банька», «Ҡара көҙ», «Бойҙай баҫыуы менән пейзаж», «Әсәйгә ҡайтыу», «Әсәйҙе ерләү». «Яҙмыш» (рәссам әсәһенә арнала), «Тымыҡ урам» (1979), «Бала саҡ ағастары» (1989), «Яҙмыш» (1991), «Туҫтаҡ» (1988); «Дуҫтар өсөн кисә (Тарковский, Высоцкий, Шукшин)», (1994). Тюлькинға һуҡмаҡ (1987), «Тәҙрә артында көҙ» (1988), «Яңғыҙ ағас» (2007), «Йәйге көн» (2008), Ат менән пейзаж (2008).

# Ҡашаев Әнүәр Шакир улы
## Күргәҙмәләр

Ҡашаев Әнүәр Шакир улы 1978 йылдан алып сәнғәт күргәҙмәләрендә ҡатнаша.
Өфөләге шәхси күргәҙмәләре: (1985, 1988, 1993, 1994, 1999, 2004).

# Ҡашаев Әнүәр Шакир улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2010).
* Рәсәй Федерацияһы Рәссамдар союзы Секретариатының «Духовность, традиции, мастерство» көмөш награда билдәһе (2009).
# Тиҙәйткес

Тиҙәйткес — ауыр әйтелгән өндәрҙең, һүҙҙәрҙең, фразаларҙың берләшмәһенән, ҡабатланыуынан төҙөлгән ритмлы проза йәки шиғри әҫәр

# Тиҙәйткес
## Ҡылыҡһырлама

Тиҙәйткес — ауыр әйтелгән өндәрҙең, һүҙҙәрҙең, фразаларҙың берләшмәһенән, ҡабатланыуынан төҙөлгән һәм балалар телмәренең үҫешенә булышлыҡ иткән ритмлы проза йәки шиғри әҫәр.
Тиҙәйткес көндәлек тормоштағы реаль ваҡиғалар картинаһын сағылдыра, йышыраҡ юмористик йөкмәткегә эйә. Һәр текст милли мәғәнәгә эйә һәм башҡа телдәргә тәржемә иткәндә функциональ үҙенсәлектәрен юғалта.
Мәҫәлән, башҡортса: «Мейес башында биш бесәй, /Биш бесәйҙең биш башы, /Биш бесәйҙең биш башына /Емерелмәһен мейес башы»
(һүҙмә-һүҙ: На лежанке пять кошек, /У пяти кошек пять голов, /На пять кошачьих голов /Как бы не свалилась печь).
Тиҙәйткестәр күп кенә халыҡтарҙың фольклорында осрай.

# Тиҙәйткес
## Тиҙәйткес өлгөләре

Һеҙҙең Зөфәр бөҙрә булһа, Беҙҙең Зөһрә лә бөҙрә.
Беҙҙең үгеҙебеҙ үҙебеҙҙеке, мөгөҙө үгеҙебеҙҙеке. Һеҙҙең үгеҙегеҙ үҙегеҙҙекеме, мөгөҙө үгеҙегеҙҙекеме?
Күпер башында күк күркә, Күк күркәгә кәрәк күп көрпә.
Һаҙый! Һыйырҙарға, һарыҡтарға һоло һаламы һал!
Ҡара ҡарға баҫты ҡарға, ҡара түгел - аҡ ҡарға.

# Тиҙәйткес
## Тиҙәйткестәрҙе өйрәнеүсе ғалимдар

Шағирә Ураҡсина Рәсимә