# Пәнжәб теле

Пәнжәби (пәнжәб теле) йәки көнсығыш пәнжәби (pañjābī; кб.-пандж. ਪੰਜਾਬੀ, көн.-пәндж. پنجابی;(урыҫ телендәге әҙәбиәттә пенджа́би, пенджа́бский язык, панджа́бский язык) — пәнжәбтәр һәм джәттәр теле. Һинд-европа телдәре ғаиләһенең һинд -арий теленә ҡарай. Һиндостандағы бер тел.

# Пәнжәб теле
## Таралыуы һәм һөйләшеүселәр һаны

Тарихи рәүештә Пәнжәб ерҙәре Британия Һиндостанының 1947 йылда икегә бүленеп, Һиндостан һәм Пакистан дәүләттәре барлыҡҡа килеү арҡаһында бүленеп ҡала.Әле Һиндостанда Пәнжәб штаты булһа ла, ул Пакистандыҡы менән бер төбәк булып һаналып ҡала. Шуға ла был төбәк һөйләше Пакистандың көнсығыш өлөшөндә , шулай уҡ Һиндостандың төньяҡ-көнбайыш райондарында таралған (башлыса Пәнжәб штатында, шулай уҡ күрше Харьяна һәм Химачал-Прадеш штаттарында). Һиндостанда 28—29 миллионлап кеше ошо телдә һөйләшә. Пәнжәби телдә һөйләшкән иң ҙур ҡалалар - Амритсар, Чандигарх, Джаландхар, Патиала.
Пакстанда 2008 йылғы халыҡ һанын алыуҙа пәнжәбиҙә 76 млн самаһы кеше һөйләшкәне теркәлгән. Атап әйткәндә, пәнжәб телендә Лахор 86 % кешеһе, ә Исламабадтың 71 % һөйләшә.
Бынан тыш, пәнжәбиҙә һөйләшеүселәр Һиндостан һәм Пакстандан ситтә лә бар.
Пәнжәбиҙә һөйләшеүселәрҙең дөйөм һанын сығарып булмай, сөнки ҡайһы бер тикшеренеүселәр уны үҙаллы телдәр тип танылған сирайки, догри һәм потхохари телдәренә индерә (Патиалдағы Пәнжәб университеты ).

# Пәнжәб теле
## Таралыуы һәм һөйләшеүселәр һаны
### Пәнжәбиҙә һөйләшеүселәр йәшәгән илдәр исемлеге (кәмей барыу тәртибендә)

| Урын | Ил | һөйләшеүселәр һаны |
| 1 | Пакистан | 76 335 300 |
| 2 | Һиндостан | 29 109 672 |
| 3 | Бөйөк Британия | 2 300 000 |
| 4 | Канада | 1 100 000 |
| 5 | | 720 000 |
| 6 | АҠШ | 640 000 |
| 7 | Сәғүд Ғәрәбстаны | 620 000 |
| 8 | Гонконг | 260 000 |
| 9 | Малайзия | 185 000 |
| 10 | КАР | 140 000 |
| 11 | Мьянма | 120 000 |
| 12 | Франция | 90 000 |
| 13 | Италия | 80 000 |
| 14 | Таиланд | 75 000 |
| 15 | Япония | 75 000 |
| 16 | Маврикий | 70 000 |
| 17 | Сингапур | 70 000 |
| 18 | Оман | 68 000 |
| 19 | Ливия | 65 000 |
| 20 | Бахрейн | 60 000 |
| 21 | Кения | 55 000 |
| 22 | Австралия | 50 000 |
| 23 | Танзания | 45 000 |
| 24 | | 40 000 |
| 25 | ФРГ | 35 000 |

# Пәнжәб теле
## Статус

Пәнжәб теле — Пәнжәб штатындағы рәсми тел.

# Пәнжәб теле
## Диалекттар

Пәнжәби стандарт бер нисә диалектҡа бүленә.
* Мәжи диалекты (mājhī) әҙәби пәнжәб теленә нигеҙ итеп алынған. Мәжинең диалект тармаҡтарына амритсари ( Амритсар ҡалаһы райоын), лахаури (Лахор округы) , Сиялкот, Шакаргарх һәм өлөшләтә гужранвал, гурдаспури инә.
* Дөәби диалекты (dōābī) джалландари, хошиарпури һәм капуртхали һөйләштәренә тармаҡлана.
* Мәлвәи диалекты (mālwāī); был диалектта һөйләшкәндә йәшәгән урындар - Фирозпур ҡалаһы районы, Лудхиана, Тава, Дханаула.
Бынан тыш Ю. А. Смирнов традицион классификацияла пәнжәби һәм көнбайыш пәнжәби телдәренең стандарт диалекттары менән берлектә ҡаралған башҡа диалекттарын да килтерә:
* Пөвәди йәки пүәди диалект (pōwādhī; Банджара районы, Сархинда, Эвама, Раджпура, Кхарара, Рупара, Курали).
* Рәтһи диалекты (rāṭhī).
* Бһаттиани диалекты (bhaṭṭiānī; Фирозпура районы)

# Пәнжәб теле
## Яҙмаһы

Пәнжәб теле башта үҙенсәлекле лахнда яҙмаһы менән файҙаланған. XVI быуатта яңы төр яҙма — гурмукхи килеп сыҡҡан, уны сикхылар үҙҙәренең дине өсөн файҙаланған. Гурмукхи тауыш тонын да билдәләй, хәреф-ижек менән яҙыла, Һиндостанда таралған. Пакстанда — шахмукхи яҙмаһы.

# Пәнжәб теле
## Лингвистик характеристикаһы
### Фонетика

Дүрт тоны бар: тигеҙ, күтәрелә барған, фарингаланған төшөп барыусы һәм саф төшөп барыусы, улар һүҙҙең мәғәнәһен айырырға мөмкинлек бирә, грамматик роль дә үтәй. Тондар телдең электән килгән үҙенсәлеге түгел, һәм башҡа арий телдәрендә осрамай; улар һуҙынҡы өндәрҙең төрлө тартынҡылар менән нисек әйтелеүенә ҡарап уйлап сығарылған. Пәнжәби — флектив-аналитик тел.
Һуҙынҡылар :
| | Алғы | Көсөргәнешһеҙ алғы | Урта | Көсөргәнешһеҙ артҡы | Артҡы |
| Өҫкө. | ī /iː/ | | | | ū /u/ |
| Урта-өҫкө | ē /eː/ | i /ɪ/ | | u /ʊ/ | ō /oː/ |
| Урта | | | a /ə/ | |
| Урта-аҫҡы | e /ɛː/ | | | | o /ɔː/ |
| Аҫҡы | | | ā /aː/ | | |
Тартынҡы :
| | Ирен | Ирен | Ирен-теш | Ирен-теш | Теш | Теш | Альвеоляр | Альвеоляр | Ретрофлекс | Ретрофлекс | Постаьвеоляр,/ Палаталь | Постаьвеоляр,/ Палаталь | Веляр | Веляр | Глотталь |
| Шартлаулы | p /p/ ph /pʰ/ | b /b/ | | | t /t̪/ th /t̪ʰ/ | d /d̪/ | | | ṭ /ʈ/ ṭh /ʈʰ/ | ḍ /ɖ/ | | | k /k/ kh /kʰ/ | g /g/ | |
| Аффрикат | | | | | | | | | | | c /tʃ/ ch /tʃʰ/ | j /dʒ/ | | | |
| Носовые | m /m/ | m /m/ | | | | | n /n/ | n /n/ | ṇ /ɳ/ | ṇ /ɳ/ | ñ /ɲ/ | ñ /ɲ/ | ṅ /ŋ/ | ṅ /ŋ/ | |
| Фрикатив | | | f /f/ | | | | s /s/ | z /z/ | | | ś /ʃ/ | | x /x/ | ġ /ɣ/ | h /h/ |
| Бер баҫымлы | | | | | | | r /ɾ/ | r /ɾ/ | ṛ /ɽ/ | ṛ /ɽ/ | | | | | |
| Аппроксимант | | | v /ʋ/ | v /ʋ/ | | | | | | | y /j/ | y /j/ | | | |
| Латераль аппроксимант | | | | | | | l /l/ | l /l/ | ḷ /ɭ/ | ḷ /ɭ/ | | | | | |

# Пәнжәб теле
## Лингвистик характеристикаһы
### Морфология

Грамматик үҙенсәлектәре: үҫешкән килештәр системаһы, ҡайһы бер сифаттар родтар буйынса предикатив функцияла ғына, субъект, ситләтелгән-объект һәм реляцион торошҡа ҡарап үҙгәрә. Пәнжәбинең иң боронғо ҡомартҡыһы — сикхиларҙың XII-XVII быуаттар ҙа яҙылған изге китаптары «Гуру Грантх Сәхиб (Адигрантх)» (йәки «Грантх Сәхиб»).

# Пәнжәб теле
## Лингвистик характеристикаһы
### Синтаксис

Пәнжәбиҙә һүҙҙәрҙең стандарт тәртибе — субъект-объект-ҡылым. Һүҙҙәр араһындағы бәйләнештәрҙе билдәләү өсөн бәйләүестәр файҙаланыла.