yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Карандаев Александр Сергеевич

Карандаев Александр Сергеевич (20 апрель 1959 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, техник фәндәр докторы, профессор.
300-ҙән ашыу ғилми хеҙмәте, шул иҫәптән монографиялары етәү, шулай уҡ 40-тан ашыу ғилми уйлап табыуға авторлыҡ таныҡлығы һәм патент алған.

# Карандаев Александр Сергеевич
## Биографияһы

1959 йылдың 20 апрелендә Башҡорт АССР-ының Бәләбәй районы Глуховская ауылында тыуа.

# Карандаев Александр Сергеевич
## Биографияһы
### Белеме

1981 йылда Магнитогорск тау-металлургия институтын (МГМИ, хәҙер Магнитогорск дәүләт техник университеты) «сәнәғәт ҡулайламаларын электр менән эш ләтеү һәм автоматлаштырыу» һөнәре буйынса тамамлай. 1983—1986 йылдарҙа Мәскәү энергетика институтында аспирантурала уҡый, унда 1986 йылда «Разработка тиристорных электроприводов с двухзонным регулированием скорости и улучшенными энергетическими показателями» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1994 йылда Карандаевҡа «Электротехника һәм сәнәғәт электроникаһы» кафедраһының доценты тигән ғалим исеме бирелә. 1997 декабренән алып Мәскәү энергетика институтының докторантураһына уҡырға инә, унда 2000 йылда «Автоматизированный электропривод непрерывно-реверсивного литейно-прокатного агрегата» темаһына докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. Александр Карандаевҡа 2001 йылда профессор дәрәжәһе бирелә. Ғалим булараҡ уның үҫешендә техник фәндәр докторы, профессорҙар И. А. Селиванов, В М. Салганик, О. И. Осипова һәм В П. Бычковтар ҙур роль уйнай.

# Карандаев Александр Сергеевич
## Биографияһы
### Эшмәкәрлеге

МТМИ-ын тамамлағас, 1981 йылда ул Магнитогорскиҙа ошо уҡ института эшләй. Докторлыҡ диссертацияһын яҡлағандан һуң, 2000 йылдан алып, Көньяҡ-Урал дәүләт университетында электр техникаһы һәм электр техникаһы системалары кафедраһы мөдире була, ә 2001—2010 йылдарҙа энергетика факультетының деканы була. Хәҙерге ваҡытта «Мехатроника һәм автоматлаштырыу» кафедраһының төп ғилми хеҙмәткәре . 2012 йылдан алып РФ Электротехника академияһының ағза-корреспонденты..
Шулай уҡ мөхәрририәт-нәшриәт эшендә ҡатнаша:
* 1996 йылдан алып әлеге көнгә тиклем — юғары уҡыу йорттарының «Электротехника комплекстары һәм системалары» үҙ-ара ғилми хеҙмәте мөхәрририәте коллегияһы ағзаһы;
* 2007 йылдан алып әлеге көнгә тиклем — «Известия вузов. Электромеханика» мөхәрририәт коллегияһының ағзаһы;
* 2013 йылдан алып әлеге көнгә тиклем — «Вестник Южно-Уральского государственного университета. Серия Энергетика» журналының ғилми мөхәрририәт коллегияһы ағзаһы, .
А. С. Карандаев фәнни тикшеренеүҙәре илдең металлургия предприятиеларының технологик процесына ҡағыла. Уның күп эштәре Магнитогорск металлургия комбинатына индерелгән.
Карандаев етәкселегендә 10-дан артыҡ кандидатлыҡ диссертацияһы, 3 докторлыҡ диссертацияһы уңышлы яҡлана.
«Рәсәй Федерацияһының юғары профессиональ белем биреү почетлы хеҙмәткәре» (2003), Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендә йәш ғалимдар өсөн премияһы лауреаты (2007, коллектив етәксеһе сифатында), Силәбе өлкәһе Губернаторы премияһы лауреаты.
# Салда күле

Салда күле (төр. Salda Gölü) — Төркиәнең көньяҡ-көнбайышында Бурдур иленең (Төркиәнең административ берәмеге) Ешилов тораҡ пунктынан көнбайышҡараҡ 50 километр алыҫлыҡта урынлашҡан күл.
Салда күлен көнбайыш Анатолияның көньяғына тиклем һүҙылған, бигерәк тә Испарта һәм Афионкарахисар илдәрендәге, Төркиә күлдәренең бер өлөшө тип һанайҙар. Ләкин Салда күле географик яҡтан көнбайыштарыҡ ятҡан ҙур тектоник күлдәрҙән, морфологик күл булып айырылып тора.
Күлдең майҙаны 4370 гектар, тәрәнлеге 196 метрға етә. Был Төркиәнең иң тәрән күле булмаһа ла, иң тәрән күлдәрҙең береһе тип һанала. Күлдең ултырма тоҡомдары һуңғы меңйыллыҡта Ҡояштың үҙгәреүсәнлеге менән бәйле Ерҙә климат үҙгәреүен асыҡ күрһәтә.
Күл региональ һәм ситтән килеүселәргә экскурсиялар өсөн бик уңайлы популяр йүнәлеш. Күл ярында табылған гидромагнитлы минералдар ҡайһы бер дермотологик ауылыуҙар өсөн файҙалы тип һанала. Һунарсылар араһында шыршы урмандары менән уратып алынған күдең яры бик популяр. Яр буйынса ҡырағый ҡоштар, шулай уҡ бүҙәнә, ҡуян, төлкө, ҡарағай ҡабандар һәм өйрәктәр тереклек итә.
Күлдең көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан ауыл да Салда тип атала. Урындағы административ үҙәк Ешилов күлдән көнсығышғараҡ дүрт километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Күл кемпингы административ үҙәккә ҡарай. Салда күленең үҙенсәләкле морфологияһын өйрәнеү өсөн фәнни тикшкркнкүҙәр үткәрелә. Күлдеү ғәҙәти булмаған һелтеле һыуы күлдә боронғо стоматологик һыу үҫентеләре үҫеүен иҫбат итә.
# Ланки-Еган

Ланки-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Агрн-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Ланки-Еган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200043799
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204379
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Печка

Печка — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе, Сыуаш Республикаһы, Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ирса йылғаһының һул ярына тамағынан 5,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Печка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500212110000037898
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003789
* Бассейн коды — 08.01.05.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сафарова Елена Владимировна

Сафарова Елена Владимировна (23 март 1975 йыл) — спортсы. Биатлон буйынса Өфөләге Олимпия резервының балалар-үҫмерҙәр махсус спорт мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе. 1996—2002 йылдарҙа Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Ғәмәли-хәрби күпбәйгеләр (1997) һәм биатлон (2001) буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры. Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1995). 2-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» орден миҙалы менән бүләкләнеүсе (2003).
Башҡортостан Республикаһының Ишембай ҡалаһында йәшәй һәм күнекмәләргә йөрөй. Хәҙер Ханты-Мансийск ҡалаһында йәшәй.
Халыҡ-ара класлы спорт мастеры, донъя чемпионаттары призёры, ике тапҡыр Европа чемпионы, Универсиада еңеүсеһе.

# Сафарова Елена Владимировна
## Биографияһы

Елена Владимировна Сафарова 1975 йылдың 23 мартында хәҙерге Тверь өлкәһенең Ржев ҡалаһында тыуған. Халыҡ-ара класлы спорт мастеры.
Биатлон буйынса Өфөләге Олимпия резервының балалар-үҫмерҙәр махсус спорт мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе. Буйы 168 см, ауырлығы — 64 кг.
Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1995).
1996—2002 йылдарҙа Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы.
Ғәмәли-хәрби күпбәйгеләр (1997) һәм биатлон (2001) буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры.
2-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» орден миҙалы менән бүләкләнеүсе (2003).
* Бөтә донъя Универсиадаһы еңеүсеһе — 3х7,5 км эстафетаһында (2001)
* Донъя чемпионатының Бронза призёры — 3х6 км эстафетаһында арчери-биатлон буйынса (1998)
* Донъя чемпионаты призёры — 4х4 км эстафета-кросында йәйге биатлон буйынса (1998)

# Сафарова Елена Владимировна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орден миҙалы (2003 йылдың 17 ғинуары)
# Морено Гонсалес Хуан Карлос

Хуан Карлос Морено Гонсалес (исп. Juan Carlos Moreno González; 19 февраль 1911 йыл, Асунсьон — 30 ғинуар 1983 йыл, шунда уҡ) — Парагвай композиторы.

# Морено Гонсалес Хуан Карлос
## Биографияһы

Хуан Карлос Морено Гонсалес сәйәсмән һәм дипломат улы. Бала сағынан музыка менән мауыға. Ун бер йәшендә, фажиғәле осраҡ һөҙөмтәһендә ике аяғын да юғалта, был уны пианист булыу мөмкинлегенән мәхрүм итә.
Тәүге музыкаль белемде йортонда ала, аҙаҡ Буэнос-Айреста (Аргентина) Хосе Мануэль Бенавенте һәм Артуро Лизаттиҙа уҡый.
1930 йылда Бразилияның Сан-Паулу ҡалаһында гармония өйрәнә, 1938 йылда хөкүмәт уға итальян оҫтаһы Фурио Франческиниҙа композицияға уҡыу өсөн стипендия бирә. 1940 йылда тыуған иленә ҡайта һәм «Атенео» Парагвай театрында музыка өлөшө буйынса етәксе була.
1964 йылда Асунсьон муниципаль консерватория төҙөлгәндән алып уның директоры булып эшләй, Асунсьон муниципалитетында мәҙәниәт мәсьәләләре буйынса департамент етәксеһе була.

# Морено Гонсалес Хуан Карлос
## Ижады

Хуан Карлос Морено Гонсалес — күренекле композитор, тәү сиратта, Парагвай популяр музыкаһы композиторы.
Музыка ижад итеү менән йәш сағынан шөғөлләнә. 18 йәшендә инде «Margarita» тангоһы өсөн премия менән бүәләкләнә. 1950 йылдарҙа шағир Мануэль Фрутос Пане менән бергә, Сарсуэлдың испан музыкаль-драма жанры менән илһамланып, Парагвай фольклоры нигеҙендә музыкаль комедия жанрынн төҙөй, уны Парагвай Сарсуэлаһы тип атай.
Артабанғы ун йыллыҡта Парагвайҙың бик күп популяр музыка әҫәрҙәре авторы.

# Морено Гонсалес Хуан Карлос
## Һайланма музыкаль әҫәрҙәре
### Симфоник музыка

* 1944: Kuarahy mimby (La flauta del sol)
* 1946: Movimiento de concierto para piano

# Морено Гонсалес Хуан Карлос
## Һайланма музыкаль әҫәрҙәре
### Камералы музыка

* 1935: Sonata para violín y piano en si menor
* 1944: Cuarteto de cuerdas en do mayor
* 1946: Trío para piano

# Морено Гонсалес Хуан Карлос
## Һайланма музыкаль әҫәрҙәре
### Фортепиано өсөн музыка

* 1935: Tres piezas para piano
* 1943: Sonata «El amanecer» para piano
* 1945: Sonata para piano
* 1946: Tres aires paraguayos

# Морено Гонсалес Хуан Карлос
## Һайланма музыкаль әҫәрҙәре
### Парагвай Сарсуэла

* 1956: La tejedora de ñandutí
* 1958: Korochire
* 1959: María Pakurí

# Морено Гонсалес Хуан Карлос
## Һайланма музыкаль әҫәрҙәре
### Популяр музыка

* Paloma pará
* En la canción popular:3
* Pobre pebeta
* Cuando era buena
* Idilio azul
* Margarita (танго)
* Mi casita
* Con tarjeta de cartón
* María Candé

# Морено Гонсалес Хуан Карлос
## Һайланма музыкаль әҫәрҙәре
### Кино өсөн музыка

* 2005: Пылающая земля (фильм)
# Куприянова Маргарита Николаевна

Куприянова Маргарита Николаевна (18 август 1918 йыл— 3 ғинуар 2003 йыл) — архитектор, РСФСР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе, 1947—1956 йылдарҙа Черниковск ҡалаһының баш архитекторы. Өфөнөң төньяғындағы район архитектураһы менән башҡа ҡалаларҙан айырыла, үҙ стилен ала. 2023 йылдың 25 октябренән Черниковканың 1950-сы йылдарҙағы төҙөлөш биналары төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты сифатында Рәсәй Федерацияһы халыҡтарының мәҙәни мираҫ объекттарының берҙәм дәүләт реестрына индерелә.

# Куприянова Маргарита Николаевна
## Биографияһы

Маргарита Николаевна Куприянова 1918 йылдың 18 авгусында Өфөлә инженер-тимер юлсы ғаиләһендә тыуған, 3-сө мәктәптә уҡый. 1936 йылда мәктәпте тамамлағас, Мәскәү транспорт инженерҙары институтының архитектура факультетына уҡырға инә. 1941 йылда уҡыу йортон тамамлағас, СССР-ҙың көнбайыш райондарының береһенә эшкә китергә тейеш була, ләкин Бөйөк Ватан һуғышы башланыу сәбәпле, Өфөгә ҡайта. Өфөнөң архитектура ойошмаларында эшләй. 1948 йылда Маргарита Куприянованы Черниковск ҡалаһының баш архитекторы итеп тәғәйенләйҙәр. Куприянова етәкселегендә элекке буш ерҙә биналар һалына, киң урамдар, ихаталар, парктар һәм скверҙар проектлана.
1954—1957 йылдарҙа уның етәкселегендә Черниковкала беренсе бейек йорттар — Беренсе май (Первомайская) урамындағы һигеҙ ҡатлы данлыҡлы биналар төҙөлә, Еңеү паркы, «Победа» кинотеатры һәм башҡалар барлыҡҡа килә. Өфөнөң төньяғындағы район, башҡа ҡалаларҙан архитектураһы менән айырылып, үҙ стилен ала. Йорттар «сталин ампиры» («сталинский ампир») стилендә, ХХ быуат архитектура ҡомартҡыһы булып тора. Биналар 1960-сы йылдар уртаһына тиклем ҡалала иң бейек бина булып ҡала. Бынан тыш улар Өфөлә лифт барлыҡҡа килгән тәүге биналарҙың береһе.
Черниковск ҡалаһы 1956 йылдың 24 июлендә Өфөгә ҡушыла, ә ҡаланың баш архитектор вазифаһы бөтөрөлә. Маргарита Николаевна 1975 йылға тиклем «Башпроектта» эшләй. Хаҡлы ялға сыҡҡас, ата-әсәһе менән Цюрупа һәм Коммунистик урамдары мөйөшөндә урынлашҡан күп ҡатлы йортта йәшәй.
Архитектор 2003 йылдың 3 ғинуарында Өфөлә вафат була, Көньяҡ зыяратта ерләнә.

# Куприянова Маргарита Николаевна
## Хәтер

Өфө ҡала Советының 83-сө ултырышында баш ҡаланың Орджоникидзе районындағы аллеяға Маргарита Куприянова исемен биреү тураһында ҡарар ҡабул ителә. Ул Беренсе Май урамында Тыныслыҡ урамынан алып Ульяновтар урамына ҡәҙәр киҫелештә урынлашҡан.

# Куприянова Маргарита Николаевна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* РСФСР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе
* РСФСР-ҙың Почёт грамотаһы
# Йәйәүлеләр өсөн үткәүел

Йәйәүлеләр өсөн үткәүел — юлдарҙың күп хәрәкәтле урындарында, юлдың был сигенән икенсе сигенә йәйәүлеләр уҙһын өсөн махсус билдәләнгән ара йәки яһалма ҡоролма. ЮХҠ (юл хәрәкәте ҡағиҙәләре) буйынса махсус билдәләр менән билдәләнә.
Йәйәүлеләр өсөн үткәүелдәр юл киҫелештәре алдынан, йәмәғәт транспорты туҡталыштары яндарында, шулай уҡ башҡа урындарҙа, кешеләр хәрәкәте күп булған урындарҙа ЮХҠ ҡағиҙәләрен үтәү һәм хәрәкәтте тәртипкә һалыу өсөн тәғәйенләнә. Һәр үҙгәртеүҙәр ДАИ (автоинспекция) тарафынан конституция закондарына буйһоноп бойомға ашырыла.

# Йәйәүлеләр өсөн үткәүел
## Йәйәүлеләр өсөн үткәүелдәрҙе классификациялау
### Ер өҫтө үткәүеле

Ер өҫтө үткәүеле — йөрөй торған юл йәки тимер юлы аша юлдың был яғынан икенсе яғына үтеү өлкәһе. Ул торошонә һәм төрөнә ҡарап «зебра» менән йәки башҡа ысулдар ярҙамында билдәләнә.

# Йәйәүлеләр өсөн үткәүел
## Йәйәүлеләр өсөн үткәүелдәрҙе классификациялау
### Ер өҫтө үткәүеле
#### Тәртипкә һалынмағандары

Тәртипкә һалынмаған үткәүелдәр - иң арзаны һәм ябайы. Был урындарҙа машина һәм башҡа техника йөрөтөүселәр йәйәүлеләргә мотлаҡ юл бирергә тейеш. Ул үткәүелдәр ҙур булмаған урамдарҙа, машиналар ағымы аҙ булған юлдарҙа ҡулланыла. Рәсәйҙә ул урындар 5.19 «Йәйәүлеләр өсөн үткәүел‎» юл билдәһе менән билдәләнә. Светофор янында ла ул билдәләр ҡуйылырға мөмкин. Был әгәр светофор эшләмәһә йәки һары төҫ емелдәп торғанда.
2010 йылдан алып тәртипкә һалынмаған үткәүелдәрҙә, бигерәк тә ҡур ҡалаларҙа, автомобиль хәрәкәте көсөргәнешле урындарҙа өҫтәлмә саралар ҡулланыла башланы.
* «Йәйәүлеләр өсөн үткәүел‎» юл билдәһенең һары-йәшел төҫ менән уратылыуы
* Йөрөй торған юл ситендә ҡабатлап ҡуйыу
* Билдәнең төҫлө анимацияһы
* үткәүелдең яҡтыртылыуы
* Емелдәп тороусы һары уттар
* үткәүел алдынан “ятҡан полиция” яһау
* Тауышлы һыҙаттар ( 4-5 “ятҡан полиция” ҡуйыла, уларҙың араһы үткәүел яҡынлаашҡан һайын йышая.
* Зебраны өҫтәмә һары-ҡыҙыл төҫтәр менән буяу( аҡ һәм һары-ҡыҙыл төҫтәр аралаша)

# Йәйәүлеләр өсөн үткәүел
## Йәйәүлеләр өсөн үткәүелдәрҙе классификациялау
### Ер өҫтө үткәүеле
#### Көйләнгәндәре

Көйләнгән үткәүелдәр — төҙөк светафорҙар һәм уның теүәл тәртиптә эшләгәндәре.

# Йәйәүлеләр өсөн үткәүел
## Йәйәүлеләр өсөн үткәүелдәрҙе классификациялау
### Урамһыҙ үткәүелдәр

Үткәүелдәр шулай уҡ ер аҫтынан һәм ер өҫтөнән дә эшләнергә мөмкин.

# Йәйәүлеләр өсөн үткәүел
## Йәйәүлеләр өсөн үткәүелдәрҙе классификациялау
### Урамһыҙ үткәүелдәр
#### Ер аҫты үткәүелдәре

Был үткәүелдәр оло юл ағымында йәки тимер юлы аша ер аҫтынан төҙөлә.

# Йәйәүлеләр өсөн үткәүел
## Йәйәүлеләр өсөн үткәүелдәрҙе классификациялау
### Урамһыҙ үткәүелдәр
#### Ер өҫтө үткәүелдәре

Был үткәүелдәр юл ағымы аша йәки тимер юлдарында күпер формаһында төҙөлә.

# Йәйәүлеләр өсөн үткәүел
## «Йәйәүлеләр өсөн үткәүел» юл билдәләре

* Австралия
* Яңы Зеландия
* Рәсәй, Украина, Ҡаҙағстан, Беларусь
* Япония
# Кесе Езань

Кесе Езань — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Езань йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Кесе Езань
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кострома йылғаһы Исады һыу үлсәү посына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300112110000011918
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001191
* Бассейн коды — 08.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кесе Ембулатовка

Кесе Ембулатовка — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ембулатовка йылғаһының һул ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.

# Кесе Ембулатовка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы бассейны (Рәсәй булеге) Һаҡмар йылғаһынан түбәнерәк, Илек йылғаһын керетмәй. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010001012112200010177
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112201017
* Бассейн коды — 12.01.00.010
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Тәртешкә

Тәртешкә — аш-һыу әҙерләү ҡоралы, тимерҙән йәки утҡа бирешмәй торған башҡа берәй материалдан эшләнелгән ҡулайлама.
Мейестә йә сыуалда янған күмерҙе тартыу, торонбаш ҡағаштырыу өсөн ҡулланыла. Ғәҙәттә осо тура мөйөшләп, яҫмаҡлап тапап бөгөлгән тимер таяҡтан эшләйҙәр. Болғауыс, киҫәү ағасы тигән атамаһы ла бар. Киҫәү ағасы — һабы ағастан эшләнә, һап өлөшө көпшәләп тимерҙән эшләнгән ырғаҡҡа кейҙерәләр. Урыҫ халҡында тәртешкәгә ҡыҫтырып сыраҡ та яндырғандар.
«Тәртешкә» мыҫҡыл һүҙе булараҡ та ҡулланылған: тәртешкә аяҡ. Һәлкәүерәк кешене тәртешкә йотҡан тип тә мыҫҡыллағандар. Тәртешкәңде ал — аяғыңды ал.

# Тәртешкә
## Бөгөнгө ҡулланылышы

Тәртешкә бөгөнгәсә ҡулланыла, уны ҡала йорттарында ла күрергә мөмкин, сөнки сыуал (камин) көнкүрештә модаға инде. Тәртешкәне матурлап, төрлөсә һырлап, биҙәкләп, интерьерҙың бер биҙәге итеп тә ҡулланалар.

# Тәртешкә
## Тәртешкә әҙәбиәттә һәм мифологияла

* Һоҙғаҡҡа тәртешкә менән һуғып, бүре ҡыуған булабыҙ — үҙебеҙ ҡурҡабыҙ.Нажия Игеҙйәнова, "Саша","Башҡортостан ҡыҙы" )
* мифологизированный предмет; участвует в отгонной магии Ф.Ғ.Хисаметдинова: Тәртешкә. Кочерга )
# Костылиха

Костылиха — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Пеша йылғаһының һул ярына тамағынан 117 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Костылиха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000054448
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005444
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Елыкова

Елыкова — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Салым (Кесе Салымсук) ҡылымығының һул ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Елыкова
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115200051918
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115205191
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Фалькенштайн (Фогтланд)

Фалькенштайн (Фогтланд) (нем. Falkenstein/Vogtl.) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 8700 кеше йәшәй. Майҙаны — 31,05 км². Диңгеҙ кимәленән 575 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 08223, 08239 һәм автомобиль коды V.
# Ананьин ҡәберлеге

Ананьин ҡәберлеге (рус. Ананьинский могильник) — Татарстан Республикаһы Алабуға районында урынлашҡан ананьин мәҙәниәтенең беренсе тикшерелгән ҡомартҡыһы, федераль әһәмиәттәге ҡомартҡы.

# Ананьин ҡәберлеге
## Тасуирламаһы
### Урынлашыуы

Ҡомартҡы Татарстан республикаһы Алабуға районының Каманың (Чулмандың) уң ҡушылдығы Тойма йылғаһының һул яҡ ярында Ананьин ауылынан 3 км көнсығыштараҡ урынлашҡан.

# Ананьин ҡәберлеге
## Тасуирламаһы
### Табылдыҡтар

Ананьин ҡәберлеге беҙҙең эраға тиклем VIII/VII—IV быуаттар менән билдәләнә;был ҡәберлектең ниндәй халыҡ тарафынан ҡоролоуы билдәле түгел.
Боронғо ҡәберлек урынында неолит осоро һәм һуң бронза быуаты торамалары, шулай уҡ бронза быуат аҙағы ҡәберлеге (маклашеев мәҙәниәте) табыла. Маклашеев мәҙәниәте ахырынан иртә тимер быуаты (б э. т. 9/8-7/6 бб.) мәҙәниәте менән скифтарға тиклемге һәм иртә скиф әйберҙәре бәйләнеше асыҡланған. Ҡәберҙәрҙең күп өлөшө Ананьин мәҙәниәтенең баулы керамикаһына ҡарай (беҙҙең эраға тиклем VII/VI-IV быуат).
Ҡәберлеккә таш йәшниктәр һәм ағас табуттар, ҙур һанлы кремациялар, алты ҡырлы втулкалы кельттар һәм сүкелгән әйберҙәр, скиф-себерҙәр килтергән йәнлек стилендәге монаяттар, бау һалып ҡатмарлы биҙәлгән һауыттар хас.
Баш һөйәктәре ҡәберҙәре осрай.
Ерләнгәндәрҙең антропологик тибы — үҙенсәлекле «тар йөҙлө» европеоидтар һәм монголоидтар ҡушылған ҡиәфәтле кешеләр булған.

# Ананьин ҡәберлеге
## Тасуирламаһы
### Асыш тарихы

Ҡәберлек 1858 йылда табыла. Сауҙагәр Шишкин Иван Васильевич — рәссам Шишкин Иван Ивановичтың атаһы, шулай уҡ яҙыусы һәм журналист Петр Владимирович Алабин был урынға барып сығалар. Ананьин ҡәберлеген асыу Ананьин мәҙәниәте термины барлыҡҡа килеүгә сәбәп була.
# Андык (Лобань ҡушылдығы)

Андык — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лобань йылғаһының һул ярына тамағынан 143 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Андык (Лобань ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300512111100039733
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103973
* Бассейн коды — 10.01.03.005
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1