yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Сариевтарҙың табыш йорто

1902
Сариевтарҙың табыш йорто— Дондағы Ростов ҡалаһындағы XX быуат башы архитектура ҡомартҡыһы. Йорт модерн стилендә, архитектор А. Ф. Нидермейер проекты буйынса төҙөлгән. Апалы-һеңлеле Ольга менән Елена Сариевтар милегенә ҡарай. Икенсе исеме — Емельяновтың табыш йорто.

# Сариевтарҙың табыш йорто
## Тарихы

XX быуат башы архитектура ҡомартҡыһы. Йорт, ҡалаға хас булғанса айырылып торған һыҙаттары менән, һуңғы модерн стилендә башҡарылған. Был уның таш штукатурка деталдәрендә сағыла: рустовка (стеналарын ал йөҙө эшкәртелмәгән тура дүртмөйөшлө таштар менән көпләү), аҫҡы өлөшөнөң яҫы цоколь билбауы, беренсе ҡаттағы һәм өҫтәге тәҙрәләрҙең биҙәкле көпләү таштары. Был бинала XX быуат башында таралыу алған конструктив схемаларҙың прогрессив ҡушылыуы варианты тормошҡа ашырылған, был — бинаның башҡаларҙан айырмалы үҙенсәлеге булып тора. Был бинала оҙаҡ йылдар Максим Горький исемендәге китапхана урынлашҡан, әммә юғары ҡаттары фатир итеп бирелгән. Ваҡыт үтеү менән йорттоң беренсе ҡатында бик күп заведениеләр алмашына, әммә, уларҙың иң иҫтә ҡалғаны «Шоколадница» кафеһы булғандыр. Ошо «Шоколадница» исеме аҫтында бина Ростовта оҙаҡ йылдар киң билдәле була.

# Сариевтарҙың табыш йорто
## Тарихы
### Хәҙерге заман

Әлеге ваҡытта бина авария хәлендә: фасад буйлап бик күп ярыҡтар барлыҡҡа килгән, тарихи сүкелеше юҡҡа сыҡҡан, йорттоң бай йыһаздарынан сифатлы мәрмәр баҫҡыстар ватылған.
# Ҡорбанаева Хәлимә Абдулла ҡыҙы

Ҡорбанаева Хәлимә Абдулла ҡыҙы (27 декабрь 1900 йыл — 2 апрель 1972 йыл) — педагог. СССР-ҙың 3‑сө саҡырылыш Юғары Советы депутаты. ВКП(б) ағзаһы. РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1949). Ленин ордены кавалеры (1949).

# Ҡорбанаева Хәлимә Абдулла ҡыҙы
## Биографияһы

Хәлимә Абдулла ҡыҙы Ҡорбанаева 1900 йылдың 27 декабрендә Ырымбур губернаһының Ырымбур өйәҙе Туйөмбәт ауылында тыуған. Башҡорт АССР-ның халыҡ яҙыусыһы Зәйнәб Биишеваның 8 йәшкә олораҡ бер туған апаһы һәм бала сағындағы биографияһы уныҡы менән бер иш. Ғаиләлә 5 бала булған. Уларҙың ата-әсәһе йәшләй вафат була.
Хәлимә Абдулла ҡыҙы — Зәйнәб Биишеваның киң билдәле «Кәмһетелгәндәр» романындғыа Бибеш образы прототибы.
1939 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтын тамамлаған.
1918 йылда Ҡыпсаҡ кантоны, Мораҡ районы мәктәптәрендә хеҙмәт юлын башлай.
1934—55 йылдарҙа Өфө мәктәптәрендә эшләй. 1937 йылдан башлап 9‑сы башҡорт урта мәктәп‑интернатында уҡыта.Был Өфөлә 1937 йылда асылған тәүге башҡорт мәктәбе була. Хәлимә Абдулла ҡыҙы уны ойоштороусылар һәм асыусылар һанында булған. Шуға тиклем Өфөлә тик татар мәктәптәре булған, башҡорт балалары шунда уҡыған
СССР-ҙың 3‑сө саҡырылыш Юғары Советына депутат итеп һайлана.
Башҡорт теле уҡытыусылары өсөн методик әсбаптар авторы.
1972 йылдың 2 апрелендә Өфөлә вафат була һәм шунда ерләнә.

# Ҡорбанаева Хәлимә Абдулла ҡыҙы
## Ғаиләһе һәм туғандары

* Ике балаһы булған. Ҡыҙы - медицина фәндәре докторы, БАССР‑ҙың атҡаҙанған табибы, БАССР‑ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы Ҡорбанаева Флора Шәйхи ҡыҙы
Улы - Ҡорбанаев Урал Шәйхи улы, хирург, 1970 йылдан Ангола халыҡ республикаһында эшләй.
* Бер туған һеңлеһе Биишева Зәйнәб Абдулла ҡыҙы — башҡорт прозаигы, шағир, драматург һәм тәржемәсе. Башҡорт АССР-ының халыҡ яҙыусыһы, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты.
* Ике туған ҡустыһы Бейешев Әкрәм Ғибаҙулла улы — филология фәндәре кандидаты, тел ғалимы, тарихсы, "Башҡорт теленең картотекаһы", "Башҡорт теленең аңлатмалы һүҙлеген" төҙөүсе.
* Ике туған ҡустыһы Биишев Фуат Ғибаҙулла улы, күренекле тележурналист, беренсе телесериалдар сценарий авторы, "Кинйә" телефильмының сценарий авторы (Ғәли Ибраһимов романы буйынса).

# Ҡорбанаева Хәлимә Абдулла ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Ленин ордены (1949).
* РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1949)
# Слитере (милли парк)

Слитере (лат.: Slīteres nacionālais parks) — Латвияның көнбайыш ярындағы Курзем өлкәһенең Талсин районындағы милли парк.

# Слитере (милли парк)
## Тарихы

1910 йылда Рига тәбиғи тикшеренеүселәр йәмғиәте Рәсәй империяһының Ер төҙөлөшөнөң баш идаралығы алдында Морица (йәки Морицсала) утрауында ҡурсаулыҡ төҙөү буйынса мөрәжәғәт менән сығыш яһай. Рөхсәт алына, шулай итеп, Курлянд губернаһы Виндав өйәҙе Усмас күлендәге Морица утрауында (майҙаны 80 гектар) Рәсәй империяһындағы беренсе ҡурсаулыҡ барлыҡҡа килә. Ул Латвия республикаһында ла, СССР-ҙа ла иң боронға ҡурсаулыҡ була.
1921 йылда Дундаг ҡалаһы ситендә 717 гектар майҙанлы Латвияла икенсе ҡурсаулыҡ «Залие Кални» (Йәшел түбә) ойошторола.
Һуңыраҡ «Залие Кални» нигеҙендә Латыш ССР-ның Талсин районында майҙаны 15 060 гектар булған «Слитере» ҡурсаулығы ойошторола, уға үҙенән бәләкәйерәк Вентспилс районындағы «Морицсала» (ул мәлдәге майҙаны 818 гектар) һәм Лиепай районындағы «Грини» (майҙаны 1076 гектар) ҡурсаулыҡтары административ яҡтан буйһондорола.
2000 йылда элекке ҡурсаулыҡ нигеҙендә «Слитер» милли паркы ойошторола.

# Слитере (милли парк)
## Хәҙерге заманда

«Слитер» милли паркының майҙаны 265 км² (шуның 101 кm² Балтик диңгеҙендә). «Слитер» Латвиялағы иң бәләкәй милли паркы.
Милли парк үҙенең киң япраҡлы урмандары менән дан тота, был урмандар яр буйы һыҙығын һәм боронғо ҡомло түбәләрҙең (латышса kangari тип йөрөтөлгән) уникаль комплексын һәм өлөшләтә һаҙмат менән баҫып алынған ҡомло түбәләр араһындағы уйпаттарҙы (vigas) ҡаплап тора. Киң япраҡлы урмандарҙың күпселек өлөшө «Залие Кални» (йәки Йәшел түбәләрҙә) урынлашҡан, геология күҙлегенән ҡарағанда, улар парктың танылған иҫтәлекле урындарының береһе булып тора. Меңәр йыл элек «Залие Кални» Балтика боҙлоҡ күлендә боронғо яр һыҙаты иҫәпләнгән.
Парктың яҡынса 30 % майҙаны ылыҫлы урмандар менән ҡаплаған. Парк флораһы юғары үҫемлектәрҙең һәм мүктәрҙең йөҙләп төрө менән байытыла. Шуларҙың 29 төрө Латвияла башҡа бер урында ла осрамай. «Слитер» милли паркы Балтика буйындағы ҡоштарҙың күсеү юлында ята. Шул сәбәпле парк — ҡоштарҙы күҙәтеү өсөн Латвияла иң яҡшы урындарҙың береһе. Латвияла булған ҡоштарҙың бөтә төрө лә «Слитер» милли паркында ла бар. Ҡоштарҙың көҙгө һәм яҙғы күсеү мәлендә сәғәтенә 60 меңгә тиклем ҡош миграцияһын күҙәтергә мөмкин. Милли паркта иң эре һөтимәр хайуандарҙан бүре, һеләүһен һәм мышы бар. Милли паркта бөжәктәрҙең һәм ер өҫтөндәге умыртҡаһыҙ йомшаҡ тәнлеләрҙең һирәк төрҙәре табыла, был үҫемлектәр донъяһының һәм йәшәү урынының күп төрлө булыуы менән бәйле аңлатыла. Балтик диңгеҙе яры буйында һоро тюленде осратырға мөмкин, һәм ҡайһы саҡ аҙ һанлы балдаҡлы нерпа ла күренеп ҡала.
«Слитер» милли паркы киләсәк хаҡына тарихи ливон ауылдарын яҡлап, Лив ярының (Līvõd Rãnda) ҙур ғына өлөшөн һаҡлай.
# Баҡал

Баҡал — топоним.

# Баҡал
## Мәҡәләләр

* Баҡал (тау) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы тау.
* Баҡал (Силәбе өлкәһе) — Силәбе өлкәһендәге ҡала.
* Баҡал (Хәйбулла районы) — Башҡортостандың Хәйбулла районындағы ауыл.
# Крыловтың йорт-музейы

Крыловтың йорт-музейы — федераль кимәлдәге мәҙәни мираҫ объект иҫәбенә инә. Унда урыҫ рәссамы һәм театр рәссамы Крылов Иван Иванович йәшәгән.
Музейҙың адресы: Ростов өлкәһе, Новочеркасск ҡалаһы, Буденновская урамы, 54.

# Крыловтың йорт-музейы
## Тарихы һәм һүрәтләү

Рәссам Иван Иванович Крыловтың мемориаль йорт-музейы 1979 йылдың 1 июнендә Новочеркасск ҡалаһында, ул 1900 йылдан 1936 йылға тиклем йәшәгән йортта асыла.
Рәссам 1860 йылда Елизаветинская станицаһындағы Дон казагы ғаиләһендә тыуа. Петербург сәнғәт академияһында уҡый. Уҡыуын тамамлағас, Петербургта, Сиверская станицаһында, Мәскәүҙә йәшәй. Был ваҡыт эсендә пейзаж оҫтаһы булараҡ билдәлелек яулай. Уның «Төньяҡ циклы» ҡышҡы пейзаж һүрәтләнгән «Невала боҙ», «Вид Москвы с Воробьевых гор» картиналарын Бөйөк Кенәз Сергей Александрович ала. Был эштең варианты әлеге ваҡытта музейҙа һаҡлана.
Уның Кавказ һәм Ҡырым буйлап сәйәхәте тәьҫораттары «Көньяҡ цикл» картиналарында сағылыш таба.
Бик күп эштәре Дон крайына арналған. Уларҙа Дон далаһын, йылғалар ташыуын, гөл-сәскәләр күрергә мөмкин. И.И. Крыловты йыш ҡына «Дон далаларын маҡтап йырлаусы» тип атайҙар.
Рәссам бер нисә эшен Таганрог ҡалаһына арнай. Ул картиналар: «Таганрогта диңгеҙ яры», «Таганрог — мол», «Маяҡ төндә», «Таганрог баҫҡыстары».
ХХ быуат башында рәссам Донға әйләнеп ҡайта, Троицк сиркәүе псаломсыһынан йорт һатып ала. Шунда ул ҡатыны Елизавета Ивановна Крылова (Бурхгардт) һәм ҡыҙы Елизавета Ивановна менән йәшәй.
Йорт сама менән XIX быуаттың икенсе яртыһында төҙөлгән. Шул заманға хас архитектуралы казак йорто булып тора.
Ошо өйҙә йәшәп, рәссам Политехник институтта уҡытыусы булып эшләй. Художестволы күргәҙмәләр ойоштора.
Иван Иванович Крылов Новочеркасск ҡалаһына үҙенең яҡынса 900 рәсемен васыят итеп ҡалдыра. Музей экспозицияһында уның ғүмеренең ошо осоро тураһында һөйләнә.
Музей ҡала халҡының урта ҡатламының көнкүрешен күрһәтә. Ул верандалы ағас төкәтмәнән, соландан һәм дүрт бүлмәле торлаҡ өлөшөнән тора. Йортта рәссам тормошо менән бәйле мемориаль предметтарҙың 70%-тан күберәге һаҡлана. Стеналарҙа уның һүрәттәре, автопортреты эленеп тора.
Залда уның шахмат өҫтәле, кресло-бәүелсәк, граммофон, мандолина урын алған. Ашханала- самауырҙар, ҡайнатма өсөн баҡыр тас, һөт көршәге һәм башҡалар урынлашҡан.
Йорт Новочеркассктың мәҙәни тормошоноң тупланышы булып тора. Бында яҙыусылар Куприн Александр Иванович, Серафимов Александр Серафимович, К. А. Тренев һәм башҡалар булғандар.
Йорт менән йәнәш Күргәҙмәләр залы төҙөлгән, унда рәссамдың оҫтаханаһы тергеҙелгән. Күргәҙмәләр залында Новочеркасск рәссамдарының ҡала художество күргәҙмәләре үткәрелә.
Рәссам Иван Иванович Крыловтың мемориаль йорт-музейы федераль әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ булып тора.
# Оньша

Оньша (Оныч) — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Каква йылғаһының уң ярына тамағынан 118 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Оньша
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы , инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502412111200010462
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201046
* Бассейн коды — 14.01.05.024
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ачи-су

Ачи-су — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Каспий диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Ачи-су
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Каспий диңгеҙе йылғаларының һыу бассейны, Сулак йылғаһының һыу бассейны сигенән Самур йылғаһының һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07030000312109300001730
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 109300173
* Бассейн коды — 07.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 09
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кесе Ситьма

Кесе Ситьма — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ситьма йылғаһының уң ярына тамағынан 6,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Кесе Ситьма
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300412111100037693
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103769
* Бассейн коды — 10.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Унимак

Унимак (ингл. Unimak Island) — Алеут утрауҙарының иң көнсығыш һәм иң ҙур утрауы. Майҙаны буйынса Америка Ҡушма Штаттарында 9-сы, ә ер йөҙөндә 134-се урын (4069,9 км²).

# Унимак
## Тасуирлама

Утрауҙа алты янартау урынлаша, шуларҙың араһынан Шишалдин янартауы ер йөҙөндәге иң әүҙем янартауҙар исемлегенә инә. Халыҡ һаны 64 кеше һәм улар утрауҙың берҙән бер Фалсе Пас ҡасабаһында йәшәйҙәр. 1903-сө йылда Scotch Cap Light маяғы төҙөлә. Уның ҡоролошо көсәйтелгән тимер-бетондан эшләнгән була, шуға ҡарамаҫтан 1946-сы йылдың 1 апрелендә цунами арҡаһында маяҡ юҡҡа сыға.
# Мөхәммәттең рисаләте

Мөхәммәт, бине Ғәбдулла бине Ғәбд-әл-Моталлиб бине әл-Хашими (ғәр. مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ ٱللهِ بْنِ عَبْدِ ٱلْمُطَّلِبِ بْنِ هَاشِمٍ‎)
(ғәр. محمد‎, , (ғәр. محمد‎‎‎), (20 (22) апрель 571 (570), Мәккә — 8 июнь 632, Мәҙинә) — исламдың бөтә төп ағымдарында Аллаһтың һуңғы Пәйғәмбәре тип танылған, дин, дәүләт һәм сәйәсәт эшмәкәре, бер Аллаһлыҡ дине — Ислам динен иңдереүсе, Аллаһ ебәргән Изге Китап — Ҡөрьәнде кешеләргә еткереп, Ғәрәп ярымутрауында көслө мосолман дәүләтен төҙөгән шәхес.

# Мөхәммәттең рисаләте
## Тормош юлы

Мәккәлә абруйлы ҡорайыштар ҡәбиләһендә донъяға килеп, тормош рәүеше менән абруй яулап, әл-Әмин (اَلْأَمِينُ — ышаныслы) титулына лайыҡ булған. Мосолмандар, исламдың төп изге китабы Ҡөрьән Кәрим Аллаһ тарафынан иңдерелгәненә һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең исламды тергеҙергә ебәрелгәненә, ул Мөхәммәттән түгел, ә ысын, боҙолмаған монотеистик диндән — Әҙәм, Ибраһим, Муса, Ғайса һәм башҡа пәйғәмбәрҙәрҙән килгәненә ышана. Исламдағы рухи, социаль һәм сәйәси принциптарҙы Мөхәммәт Пәйғәмбәр Ҡөрьән ярҙамында урынлаштыра, һәм улар ислам донъяһының нигеҙенә әүерелә.
40 йәшендә Мөхәммәт Хира мәмерйәһендә тәүге үәхи ала, был Ҡөрьән иңеүҙең башы була, ул ғүмеренең аҙағына тиклем дауам итә; һәм мосолмандар фекеренсә, Аллаһ поттарға табыныуҙы бөтөрөү, Аллаһтың берлеген вәғәзләүен, исламға тиклемге Ғәрәбстанды тергеҙеүҙе бойороп, Мөхәммәткә рисаләт иңдергән. Яңы мосолмандарҙы эҙәрлекләү арҡаһында, Мөхәммәт һәм уның сәхәбәләрее Мәҙинәгә күсеп килә — Һижрәт ҡыла (Б. э. 622 йылы)].
Мөхәммәттең тормошонда боролош мәле булған был һижрәт ислам календарына баш һала. Мәҙинәлә Мөхәммәт мосолман календарыбулдыра, унда булған төрлө общиналар араһындағы хоҡуҡтарҙы һәм мөнәсәбәттәрҙе билдәләүсе Мәҙинә концепцияһы ҡабул итә, бойондороҡһоҙ өммәт туплай һәм беренсе ислам дәүләтен булдыра.|Мәккәләрҙең дошманлығы дауам итеүенә ҡарамаҫтан, Мөхәммәт үҙенең сәхәбәләре менән бергә 630 йылда Мәккәне үҙ контроле аҫтына ала]] һәм бөтә мәжүси боттарҙы юҡ итергә ҡуша ислам хакимлығы аҫтында социаль һәм дини реформалар үткәрә.Ғәрәбстан ярымутрауындағы бөтә ҡәбиләләр тиерлек ислам ҡабул итә

# Мөхәммәттең рисаләте
## Тормош юлы
### Мәҙинәлә ән-Нәбәүи мәсете

* Мәҙинә ҡалаһы.Ән-Нәбәүи мәсете. Был мәсет ихатаһы эсендә Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең һәм яҡындарының ҡәберҙәре. "Йәшел көмбәҙ" кәшәнәһе күренә
# Шатеневский Пичуг

Шатеневский Пичуг — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Көньяҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 275 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Шатеневский Пичуг
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000010590
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001059
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ильдико

Ильдико (лат. Ildico) — һундар батшаһы Аттиланың һуңғы ҡатыны.
Ильдико «Нибелунгтар тураһында йыр» поэмаһында һәм "Өлкән Эдда"лағы Атли короле тураһындағы боронғо хикәйәттәр нигеҙедә ул бургундтар короленең ҡыҙы булғандыр тигән фараз бар. Шулай уҡ уның гот, гепид йәки франк сығышы тураһында ла версиялар бар.
Матурлығы менән дан тотҡан Илдико 453 йылда Аттиланың ҡатыны булып киткән. Тарихсы Иордан, төп нөсхәһендә беҙгә килеп етмәгән Приск Панийскийҙың дәлиленә һылтанып, «Геттарҙың килеп сығышы һәм ғәмәлдәре тураһында» (« О происхождении и деяниях гетов») хеҙмәтендә, никах төнөнән һуң Аттила иртәнсәк үҙенең аҡҡан ҡаны күләүегендә үле килеш табылған, уның янында Ильдико илап ултырған, тип яҙған. Иордан, һундар батшаһы Аттила никах табынында ҡуйылған тәғәмдең мул булыуынан йәки артыҡ ашамһаҡлығынан һәм эскелегенән үлгән, тип һанаған, әммә герман хикәйәттәрендә ("Өлкән Эдда"ла «Атли тураһында йыр») Аттиланы, һундар тарафынан үлтерелгән ағай-энеле Гудрундарҙың үсен алыу ниәте менән, ҡатыны (бургунд ҡыҙы Гудрун) үлтергән тигән сюжет әҙерләнә. Марцеллин Комит та Аттиланы ҡатыны үлтереүе тураһында хәбәр итә.
Ильдико (Hildiko) тигән исемдең боронғо герман ҡатын-ҡыҙҙары исемендә йыш осраған иркәләү-кесерәйтеү «hild» формаһынан булыуы ихтимал. Шуға оҡшаған герман исеме Hildchen (шулай уҡ Helche менән сағыштыр) бына ошондай. «Нибелунгтар тураһында йыр»ҙа Аттиланың икенсе ҡатыны Кримһильда исемле. Ильдико (Ildikó) исеме, Аттила исеме кеүек үк, әле лә Венгрияла популяр булып ҡала.
# Ғалата башняһы

Ғалата башняһы (төрөк.төр. Galata KulesiGalata Kulesi, грек. Πύργος του Γαλατά, Christea Turris ( Христос башняһы — латинса)}) — Истанбулдың Европа өлөшөндә Ғалата районындағы бейек ҡалҡыулыҡта урынлашҡан. Ҡала үҙәгендәге бөтә ерҙән тиерлек күренеп тора. Башняның бейеклеге — 61 метр, диаметры — 9 метр, диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 140 метр. Башня ҡала символдарының береһе булып һанала.

# Ғалата башняһы
## Тарихы

Беҙҙең эраға тиклем V быуатта уҡ был тирәлә башня булғанлығы билдәле. Генуялылар был төбәкте византийҙарҙан талап ала ла ошонда колония нигеҙләй, 1341 йылда уның тирәләй оборона диуарҙары күтәрә башлай. 1348—1349 йылдарҙа ҡалҡыулыҡ башына беҙҙең көндәргә тиклем килеп еткән башняны ултыртып ҡуя. Ул саҡта ҡоролма «Иисус башняһы» тип атала һәм диңгеҙселәр, сауҙагәрҙәр өсөн ориентир була. Оборона диуарҙарының һәм йырындарының ҡайһы бер өлөштәре беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған. Үҙенең ысын исемен башня Ғосман империяһы осоронда ала. Солтан Мәхмәт, көмбәҙҙе алып ташлатып, башняны 6,8 метрға тәпәшәйтә. Солтан Морат III идара иткәндә (1574—1595) башня обсерватория сифатында файҙаланыла. 1632 йылда башня тарихта беренсе осоштарҙың таяныу нөктәһе булып хеҙмәт итә. Раҫланыуынса, Һезарфен Әхмәт Челеби тигән ғалим ҡулдан эшләнгән ҡанаттарҙы тағып башнянан һикерә һәм, Босфор аша осоп үтеп, ҡаланың Азия өлөшөнә уңышлы ғына барып төшә. Бының өсөн ул солтан тарафынан бүләкләнә, ә һуңынан Алжирға һөрөлә.
1791 йылда башня реконструкциялана, бейеклеге 45 метр тәшкил итә. 1832 йылғы реконструкция өҫкө яғына ҡағыла: күҙәтеү майҙансығы барлыҡҡа килә. Унда тәүлек әйләнәһенә көн-төн күҙәтеү алып барған ҡарауыл ҡаланың Алтын Мөгөҙҙөң төньяғындағы өлөшөндә янғын-фәлән сыҡмағанмы, тәртипһеҙлектәр башланмаймы икәнен ҡарап тора.
1875 йылда башняның тышҡы йөҙө әлеге күренешенә яҡынлаша. 1964—1967 йылдарҙа башня реставрациялана, конус рәүешендәге көмбәҙ эшләнә. Һуңыраҡ башняға лифт ҡуялар.
Әлеге ваҡытта башняның өҫкө яғында ресторан, төнгө клуб һәм күҙәтеү майҙансығы урынлашҡан. Музей объекты булып тора.
# Буранғолов Мәжит Фазлый улы

Буранғолов Мәжит Фазлый улы (1904 йыл — 7 март 1943 йыл) — халыҡ йырсыһы, музыкант.

# Буранғолов Мәжит Фазлый улы
## Биографияһы

Мәжит Фазлый улы Буранғолов 1904 йылда Һамар губернаһының Быҙаулыҡ өйәҙе Ильяс ауылында (хәҙерге Ырымбур өлкәһенең Ҡыҙыл Гвардия районы Үрге Ильяс ауылы) тыуған.
1927 йылда Ырымбур башҡорт педагогия техникумын тамамлай.
1927—1930 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Маҡар районының ауыл мәктәптәрендә уҡытыусы булып эшләй. 1930—1934 йылдарҙа «Ҡыҙыл Башҡортостан» гәзите хеҙмәткәре (Өфө ҡалаһы).
1934—1938 йылдарҙа Ленинградта мөхәррир-тәржемәселәр курсында уҡый. 1938 йылдан алып яңынан «Ҡыҙыл Башҡортостан» гәзите редакцияһында эшләй.
Башҡорт халыҡ йырҙары белгесе һәм башҡарыусыһы була. Күп кенә йырҙар, шуларҙан («Ашҡаҙар», «Бейеш», «Зөлхизә», «Ҡолой-кантон», «Сыңрау торна», «Ялан Йәркәй» һәм башҡалар), шулай уҡ ҡайһы бер «зимагор» йырҙары Мәжит Фазлый улынан яҙып алынған һәм «Башҡорт халыҡ йырҙары һәм көйҙәре» йыйынтығына ингән.
Ҡурайҙа, скрипкала, мандолинала, фортепианола уйнаған.
Мәжит Фазлый улы Буранғолов 1948 йылда Мәскәүҙә нәшер ителгән беренсе урыҫ-башҡорт һүҙлеген мөхәррир-төҙөүселәрҙең береһе була.
1941 йылдың 22 ноябрендә «Ҡыҙыл Башҡортостан» гәзитенең журналист-тәржемәсеһе партияһыҙ Мәжит Буранғолов ҡулға алына. Хөкөм ителмәй. Реабилитация датаһы: 27 март, 1942 йыл. (БД «СССР-ҙа сәйәси террор ҡорбандары»; Башкортост Республикаһы хәтер китабы).
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Хеҙмәт урыны: 17-се гвардия уҡсылар дивизияһы. Гвардия сержанты.
1943 йылдың мартында РСФСР-ҙың Смоленск өлкәһе Бельский районы Выдра ауылы эргәһендә һуғышта алған яраларҙан вафат була. Тәүге ҡәбере урыны — Выдра ауылынан 1 км төньяҡ-көнбайыштараҡ, урман, туғандар ҡәберлеге
Һуңыраҡ, башҡа мәғлүмәттәр буйынса, Демяха хәрби зыяратына күсерелә.
# Пурдюга

Пурдюга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Үрге Поча йылғаһының һул ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Пурдюга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000038634
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003863
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Манбас (Пёза ҡушылдығы)

Манбас — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пёза йылғаһының һул ярына тамағынан 76 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Манбас (Пёза ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000212103000050107
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005010
* Бассейн коды — 03.03.00.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Тәғзир

Тәғзир (ғәр. التعزير‎ — киҫәтеү, туҡтатыу, ҡамасаулау ‎; рус. Та‘зир) шәриғәттә — гонаһтар һәм яманлыҡтар өсөн хүдүд буйынса яза биреү, уның төрө һәм һаны билдәләнмәгән осраҡта тәғәйенләнә. Тәғзир йә суд ҡарары, йә хаким, йә мөхтәсиб ҡарары буйынса һалына. Язаны ҡулланыу алымдары енәйәттең составына ҡарап айырыла һәм кешене ҡабаттан енәйәт ҡылыуҙан тыйыуға йүнәлтелә.

# Тәғзир
## Язаны билдәләү

Тәғзир йә суд хөкөмө буйынса, йә хаким йә мөхтәсиб (полиция начальнигы) ҡарары буйынса дәүләт территорияһында ислам ҡануниәте ғәмәлдә булған осраҡта ғына һалына. Ул мосолман хоҡуҡ белгестәре (фаҡиһ) тарафынан ижтиһадтың төрлө ысулдары нигеҙендә билдәләнә. Шул уҡ ваҡытта хоҡуҡ белгесе тәғәйен шарттарҙы һәм мосолман ҡануниәте ғәмәлдә булған дәүләтте иҫәпкә алырға тейеш.

# Тәғзир
## Яза биреү ысулдары

Тәртип боҙоуҙың ауырлығына һәм ғәйепләнеүсенең шәхесенә ҡарап, йәмәғәт ғәйепләүе, судьяның (ҡаҙыйҙың) йәки хакимдың иҫкәрмәһе, өгөт-нәсихәт әңгәмәһе һәм башҡа йоғонто яһау саралары булыуы мөмкин. Ауыр енәйәт буйынса 6 айға тиклем төрмәгә ултыртыу, һөргөнгә ебәреү, ҡамсылау йәки 5-39 тапҡыр таяҡлау, штраф һалыу йәки мөлкәтте тартып алыу ҡаралған.
Айырым осраҡтарҙа хатта үлем язаһы язаһы ла бирелеүе мөмкин. Тәғзир ваҡытында ҡамсылау хүдүд язаһындағы кеүек үк башҡарыла. Ауырыраҡ осраҡтарҙа кәффара талап ителә.

# Тәғзир
## Гонаһтар һәм енәйәттәр

Тәғзиргә шәриғәт тарафынан хүдүдтә ҡаралмаған енәйәттәр инә. Улар араһында:
* баҙарҙа урлашыу,
* ваҡ мутлашыу,
* кешегә бәйләнеү һәм хулиганлыҡ,
* властарға буйһонмау,
* Рамаҙан айында ураҙа тотмау,
* намаҙ ҡылыуҙан баш тартыу,
* проценттарға йәшәү (риба) һ. б.