yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Мөхәрәмов Нурғәли Исмәғил улы

Мөхәрәмов Нурғәли Исмәғил улы (20 июль 1924 йыл — 2018 йыл) — педагогик хеҙмәт ветераны, йәмәғәт эшмәкәре, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы,3-сө дәрәжә Дан ордены (1944), Ҡыҙыл Байраҡ (1943),1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры, Дәүләкән ҡалаһының һәм районының почётлы гражданы (2014).

# Мөхәрәмов Нурғәли Исмәғил улы
## Биографияһы

Нурғәли Исмәғил улы Мөхәрәмов 1924 йылдың 20 июнендә Башҡортостан АССР-ы Бәләбәй кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Дәүләкән районының) Дүртөйлө ауылында тыуған.
1936 йылдан 1940 йылға тиклем Дәүләкән ҡалаһының 3-сө һанлы урта мәктәбендә, артабан Дәүләкән педагогия училищеһында уҡый.
1942 йылда Ҡыҙыл Армияһы сафына алына.1945 йылдың октябренә тиклем 81-се гвардия уҡсылар дивизияһының гвардия уҡсылар полкының 1-се пулемет ротаһы командиры булып хеҙмәт итә. Сталинград, Курск дуғаһындағы ҡаты һуғыштарҙа, Венгрияны, Чехословакияны азат итеүҙә ҡатнаша. Нурғәли Исмәғил улының хәрби батырлығы тураһында «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы тарихы» китабында яҙылған (М., 1963, 303-сө б.). Һуғыштан һуңғы осорҙа ҡырҡ йылдан ашыу Дәүләкән районы Дүртөйлө ауылының башланғыс белем биреү мәктәбендә эшләй. Тәрбиә эшендә халыҡ педагогикаһы нигеҙҙәре менән оҫта файҙалана, уҡыусыларға туған телгә һәм тәбиғәткә һөйөү тәрбиәләй, традицияларға һаҡсыл ҡараш һәм ғөрөф-ғәҙәттәргә өйрәтә.
2014 йылдың 30 сентябрендә «Дәүләкән районы һәм Дәүләкән районының почётлы гражданы» исеме Дәүләкән районы муниципаль район Советы ҡарары 3 / 52-119 менән бирелгән.
2018 йылда вафат була, Дәүләкән ҡалаһында ерләнгән.

# Мөхәрәмов Нурғәли Исмәғил улы
## Йәмәғәт эшмәкәрлеге

Ислам нигеҙҙәрен өйрәнгән, яҡташтарының рухи остазы булып йәшәй. Ауылда һәм район, республика кимәлендә үткән төрлө сараларҙа әүҙем ҡатнаша, ярҙамсы була. Бер нисә тапҡыр Дәүләкән ҡала Советы президиумы ағзаһы, район ветерандары Советы рәйесе итеп һайлана.

# Мөхәрәмов Нурғәли Исмәғил улы
## Ғаиләһе

Ҡатыны менән 5 ул тәрбиәләп үҫтергәндәр.

# Мөхәрәмов Нурғәли Исмәғил улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943)
* 3-сө дәрәжә Дан ордены (1944)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1980)
* Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1985)
# Штайна

Штайна (нем. Steina) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1728 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,49 км². Диңгеҙ кимәленән 337 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 1920 һәм автомобиль коды BZ.
# Оло Ускучевка

Оло Ускучевка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел йылғаһының уң ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Оло Ускучевка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200312115100009709
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100970
* Бассейн коды — 13.01.02.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Елизавета Начич

Елизавета Начич (сер. Јелисавета Начић / Jelisaveta Načić; 31 декабрь 1878(18781231), Белград — 6 июнь 1955, Дубровник) — билдәле Сербия архитекторы. Уны пионер булараҡ иҫтә ҡалдыралар, ул күп ҡатындарҙы элек тик ирҙәр генә һаналған һөнәрҙәргә уҡырға илһамландыра. Ул Белградта архитектура өлкәһендә тәүге уҡыусы ғына түгел, Сербияла беренсе ҡатын-ҡыҙ архитектор ҙа була.

# Елизавета Начич
## Биографияһы

Елизавета Начич Белград ҡалаһында тыуған.
1896 йылда яҡшы һөҙөмтәләр менән мәктәпте тамамлай. Мәктәпте тамамлағандан һуң, ҡатын-ҡыҙҙар бындай һөнәргә эйә булырға тейеш түгел тип һаналған ваҡытта ул Белград университетының архитектура мәктәбендә архитектураны өйрәнергә юлланған. 22 йәшендә инженерлыҡ эше факультетын тамамлаған беренсе ҡатын-ҡыҙ була. Ул Төҙөлөш министрлығында эш эҙләй, ләкин рәсми кеше була алмай, сөнки был ваҡытта хәрби хеҙмәтте үтеү талабы ғәмәлдә булған.
Елизавета Начич Белградта архитектор вазифаһына эйә булған, унда ҡаланың беренсе баш архитекторы булып тәғәйенләнә. 1903 йылда ул Белградтың Калемегдан паркында Бәләкәй Баҫҡыс проектын төҙөгән.
Елизавета Начичтың иң билдәле эше — яҡшы проектланған мәктәп бинаһы, ул уны 1906 йылда тамамлаған. Хәҙер был бина король Петр Беренсенең башланғыс мәктәбе булараҡ билдәле.
Ул шулай уҡ сиркәүҙәр, шул иҫәптән Белградта моравия стилендәге Александр Невский сиркәүе (1929) һәм Косовола ҙур булмаған сиркәү (1929) проекттарын төҙөй. Уның проекты буйынса төҙөлгән дауахана Икенсе донъя һуғышы ваҡытында емерелгән, әммә ҡайһы бер торлаҡ йорттар, модерн йәки неоренессанс элементтары булһа ла, һаман да беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған.

# Елизавета Начич
## Биографияһы
### Беренсе донъя һуғышы осоронда

Беренсе донъя һуғышы ваҡытында ул Венгриялағы лагерға ебәрелә. Был уның һынлы сәнғәт карьераһын тамамлауға килтергән. Һуғыштан һуң Елизавета Начич тормош иптәше Лука Лукай менән Дубровник ҡалаһына күсә. Ул уның менән лагерҙа танышҡан.
Елизавета Начич үҙенең тормош ҡаҙаныштары өсөн дәүләт пенсияһын алған. 1955 йылда Дубровникта вафат була.
# Орёл

Орёл (рус. Орёл) — Рәсәй Федерацияһындағы ҡала, Орёл өлкәһенең үҙәге.

# Орёл
## Географияһы

Ока йылғаһы ярында урынлашҡан.

# Орёл
## Мәғариф

* Орёл дәүләт университеты
* Орёл дәүләт аграр университеты

# Орёл
## Климаты

Ҡала климаты :
| Күрһәткес | Ғин | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Йыл |
| Абсолют максимум, °C | 8,0 | 9,4 | 19,3 | 29,0 | 32,8 | 35,4 | 38,7 | 39,5 | 30,7 | 26,3 | 16,0 | 9,6 | 39,5 |
| Уртаса максимум, °C | −3,7 | −3,6 | 2,3 | 12,2 | 19,5 | 22,9 | 24,9 | 23,7 | 17,3 | 10,1 | 1,9 | −2,7 | 10,4 |
| Уртаса температура, °C | −6,4 | −6,7 | −1,4 | 7,2 | 13,9 | 17,4 | 19,4 | 18,0 | 12,1 | 6,1 | −0,7 | −5,1 | 6,2 |
| Уртаса минимум, °C | −9 | −9,9 | −4,7 | 2,6 | 8,4 | 12,2 | 14,1 | 12,7 | 7,6 | 2,7 | −2,8 | −7,7 | 2,2 |
| Абсолют минимум, °C | −33,5 | −37,2 | −37,8 | −18,9 | −5 | −0,4 | 3,9 | −2,2 | −5 | −13 | −26,4 | −35 | −37,8 |
| Яуым-төшөм нормаһы, мм | 43 | 37 | 33 | 43 | 42 | 69 | 76 | 59 | 60 | 54 | 42 | 43 | 601 |
| Сығанаҡ: Погода и Климат ||||||||||||||

# Орёл
## Транспорты

Орёл — илдең эре транспорт-логистик үҙәге.
# Матбуғат йорто (Екатеринбург)

«Урал эшсеһе» нәшриәте типографияһының бинаһы (Матбуғат йорто) — Рәсәй Федерацияһының Урал федераль округына ҡараған Свердловск өлкәһендәге (Екатеринбург өлкәһе) Екатеринбургта Екатеринбург ҡалаһындағы (элекке Свердловск ҡалаһы) 1929—1930 йылдарҙа «Урал эшсеһе» гәзите редакцияһы һәм типографияһы өсөн махсус төҙөлгән бина. Екатеринбург Матбуғат йортоноң бинаһы проектының авторҙары — Г. А. Голубев һәм В. А. Сигов. Матбуғат йорто Рәсәй Федерацияһының Екатеринбург ҡалаһындағы Ленин урамында 46-сы йортта урынлашҡан. 1930 йылдарҙа шул дәүергә хас булған конструктивизм стилендә төҙөлгән Екатеринбург Матбуғат йорто бинаһының хәҙерге хәле ҡәнәғәтләнерлек, унда хәҙерге көндә ҡаланың төрлө ойошмалары эшләй. Екатеринбург ҡалаһында шул Матбуғат йорто исемендәге ресторан, кафе, барҙар бар). Матбуғат йортоноң бинаһы Свердловск ҡалаһының конструктивизм стилендә төҙөлгән архитектура ҡомартҡыһы булып тора. Хәҙерге көндә Матбуғат йорто бинаһы Федераль әһәмиәтендәге архитектура ҡомартҡыһы статусына эйә.
# Фролов Владимир Иосифович

Фролов Владимир Иосифович (15 февраль 1939 йыл — 2 ғинуар 2007 йыл) — рус совет шағиры, 1982 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.

# Фролов Владимир Иосифович
## Биографияһы

Владимир Иосифович Фролов 1939 йылдың 15 февралендә Ростов өлкәһе Цимлян районы Нижне-Курмоярская станицаһында тыуа.
Нижне-Курмоярскийҙа Владимир Фролов урта мәктәптең бишенсе синыфына тиклем уҡый һәм йәшәй. 1951 йылда, быуа төҙөлөп, Цимлян диңгеҙе барлыҡҡа килгәс, Нижне-Курмоярская станицаһы һыу аҫтында күмелеп ҡала. Фроловтар ғаиләһе Лозновская станицаһына күсеп килә. Бында 1957 йылда В. Фролов урта мәктәпте тамамлай һәм техник училищеға уҡырға инә.
1958 йылдан алып, армияға хеҙмәт итергә саҡырылғансы «Ростсельмаш» заводының механизациялау һәм станоктар төҙөү цехында электрик булып эшләй. Армиянан һуң оҙаҡ йылдар буйы завод энергия лабораторияһында, ә 1971 йылдан алып «Ростсельмаш» заводының «Вечерний Ростов» гәзите редакцияһында хеҙмәткәр булып эшләй.
1990-1991 йылдарҙа — СССР Яҙыусылар союзының Ростов яҙыусылар ойошмаһы идараһында рәйес булып эшләй. 1991-2006 йылдарҙа — Рәсәй Яҙыусылар союзының Ростов төбәк берләшмәһендә идара рәйесе булып эшләй.
2007 йылдың 2 ғинуарында вафат була.

# Фролов Владимир Иосифович
## Ижады

1962 йылдан алып Владимир Иосифович Фролов завод мәҙәниәт һарайында эшләгән әҙәбиәт түңәрәгенә йөрөй башлай. 1961 йылда Киев хәрби округының «Ленинское знамя» гәзмитендә уның тәүге шиғырҙары баҫылып сыға. Артабан йәш шағирҙың әҫәрҙәре «День донской поэзии», «Сердца и звёзды», «В шинели, сшитой из огня», «Донская сторона», «Позывные весны», «Хорошо на Дону вечера», «Четвёртая смена» коллектив йыйынтыҡтарынлда, «Дон», «Огонёк», «Москва», «Смена», «Молодая гвардия», «Дружба» журналдарында, үҙәк һәм өлкә гәзиттәрендә баҫыла, радио һәм телевидение аша яңғырай.
Владимир Фроловтың «Разрыв-трава» тигән беренсе китабы Ростов китап нәшриәтендә 1979 йылда, 1981 йылда Мәскәүҙә «Современник» нәшриәтендә донъя күрә, икенсе китабы — «Высокие колокола»,ә 1985 йылда шул уҡ нәшриәттә «Земной поклон» шиғырҙар китабы баҫылып сыға.
Владимир Иосифович Фроловтың шиғырҙары Тыуған ил, уның үткәне һәм хәҙергеһе тураһында яҙылған.

# Фролов Владимир Иосифович
## Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре

* Медаль «За доблестный труд» в ознаменовании 100-летия со дня рождения В. И. Ленина.
* Почетная грамота Государственной Думы Российской Федерации (11 февраля 1999 года).
* Почетная грамота Союза писателей РСФСР № 766 от 6 февраля 1989 года.
* Благодарность Полномочного представителя Президента Российской Федерации В. Г. Казанцева.
* Лауреат и дипломант ряда областных конкурсов творческой молодёжи.

# Фролов Владимир Иосифович
## Фролов әҫәрҙәре

Айырым баҫмалары
* Разрыв-трава. Стихи. — Ростов н/Д: Кн. изд-во, 1979.
* Высокие колокола. Стихи. — М: Современник, 1981.
* Земной поклон. Стихи. — М.: Современник, 1985.
* Постижение тревог. Стихи. — Ростов н/Д: Ростиздат, 1988.
* Земля отцов. Стихи. — Ростов н/Д: Ростиздат, 1998.
* Утоли мои печали. Стихи. — Ростов.: МП «Книга».
* Врата Надежды. Стихи. — Ростов н/Д: Новая книга, 2004.
# Йәшергән ауыл Советы (Стәрлебаш районы)

Йәшергән ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Стәрлебаш районындағы муниципаль берәмек
Административ үҙәге — Йәшергән ауылы.

# Йәшергән ауыл Советы (Стәрлебаш районы)
## Тарихы

Йәшергән ауыл Советы —Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Стәрлебаш районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

# Йәшергән ауыл Советы (Стәрлебаш районы)
## Билдәле кешеләре

* Бәҙретдинова Раушания Мусавир ҡыҙы (28 сентябрь 1974) — рәсәй рәссамы, Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһының дизайнерҙар союзы ағзаһы (2002), халыҡ-ара һынлы сәнғәт ассоциацияһы ағзаһы – ЮНЕСКО АИАП (2012), Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһы рәссамдар союзы ағзаһы (2012).
* Рәхимов Хәлил Хәләф улы (2 май 1961) — Башҡортостан Республикаһының сәнәғәт, инвестиция һәм инновация министры урынбаҫары (2007-2008), Салауат ҡала хакимиәте башлығы (2008-2009), Башҡортостан Республикаһы сәнәғәт һәм инновация сәйәсәте министрының беренсе урынбаҫары (2010).
# Аръяҡтыбаш

Аръяҡтыбаш — БАССР-ҙың Маҡар районындағы бөтөрөлгән утар. Әхмәр ауыл советына кергән. Хәҙерге ваҡытта Башҡортостан Республикаһының Ишембай районының Ишәй ауыл советы биләмәһенә керә.
Аръяҡлы йылғаһы башында, Маҡар урмансылығында, Ҡуштау һәм Шәкетау шихандары янында урынлашҡан булған.
1950 йылда нигеҙ һалына, 1961 йылда иҫәп мәғлүмәттәренә индерелгән.
1968 йылға тиклем утар булып һаҡланған.

# Аръяҡтыбаш
## Географик урыны

Алыҫлығы:
* район үҙәге (Ишембай): 2 км,
* ауыл советы үҙәге (Әхмәр): 52 км,
* яҡындағы тимер юл станцияһы (Стәрлетамаҡ): 17 км.

# Аръяҡтыбаш
## Халҡы

1959 йылда — 23 кеше иҫәпләнгән.
# Фермий

Фермий (лат. Fermium, Fm) — Менделеевтың периодик таблицаһының 7-се осор элементы. Тәртип номеры — 100.
Радиоактив трансуран, актиноидтар төркөмөнә ҡарай. Плутонийҙан ауырыраҡ башҡа элементтар кеүек, тәбиғәттә табылмай, бөтә билдәле изотоптары яһалма юл менән алынған.

# Фермий
## Символы

Фермий элементының символы — Fm (Фермий тип уҡыла).

# Фермий
## Тарихы

Был трансуран элемент 1953 йылда көтмәгәндә тиерлек асылған. 1952 йылдың ноябрендә Тымыҡ океан утрауҙарының береһендә АҠШ ғалимдары ҙур масштаблы термоядро шартлатыуы («Майк» операцияһы) үткәрәләр. Был шартлау продукттарының ҡайһы берҙәре шартлау болото аша осоусы пилотһыҙ осҡостарға ҡуйылған ҡағыҙ фильтрҙар менән тотола, ҡалған өлөшө шартлау урыны янындағы соҡорға төшә. Ике продукт та АҠШ-тың бер нисә лабораторияһында анализланған. Соҡорҙа бик юғары молекуляр ауырлыҡтағы уран атомдары табыла, сөнки уран шартлау ваҡытында шунда уҡ 17 нейтронға тиклем эләктереп ала.
Эниветок атоллында үткәрелгән беренсе термоядро шартлауынан һуң ҡалған туҙандан беренсе тапҡыр фермийҙы 1952 йылдың аҙағында америкалы А. Гиорсо һәм Лос-Аламо лабораторияһының башҡа ғалимдары айырып алған ²⁵⁵Fm изотобы рәүешендә алынған.

# Фермий
## Исеменең килеп сығышы

Исеме италия-америка физигы Энрико Ферми хөрмәтенә бирелгән.

# Фермий
## Сығарып алыу

Фермийҙы циклотронда алыу барышында торий, уран йәки плутоний иондары сәптәрен неон, кислород йәки углерод иондары менән нурландырып алалар. Фермий алыуҙың икенсе ысулы булып атом реакторында плутоний, кюрий йәки калифорний изотоптары ҡатнашмаһы нейтрондары менән нурландырыу тора. Иң ҙур күләмдәрҙә, йылына 10⁹ атом, ²⁵⁷Fm изотобы етештерәләр.

# Фермий
## Биологик әһәмиәте

Бөтә билдәле фермий изотоптары радиоактив ағыулы.

# Фермий
## Ҡулланыу

Fm атомдарынан сәптәр атом физикаһында ауырыраҡ элементтар алыу өсөн ҡулланыла.

# Фермий
## Иҫкәрмә

* 1 2 3 FERMIUM (ингл.)
* ↑ Wieser M. E., Coplen T. B., Wieser M. Atomic weights of the elements 2009 (IUPAC Technical Report) (ингл.) // Pure and Applied Chemistry — IUPAC, 2010. — Vol. 83, Iss. 2. — P. 359–396. — ISSN 0033-4545; 1365-3075; 0074-3925 — doi:10.1351/PAC-REP-10-09-14
* ↑ Фермий, Fermium, Fm (100)
* ↑ Химическая энциклопедия / Под ред. Н.С. Зефирова. — М.: Большая российская энциклопедия, 1998. — Т. 5. — С. 84. — 783 с. — ISBN 5-85270-310-9.
# Старокирочный тыҡрығындағы XVIII—XIX быуаттарҙың ҡала усадьбаһы

XVIII—XIX быуаттарҙың ҡала усадьбаһы — Мәскәүҙәге тарихи бина. Усадьба Старокирочный тыҡрығында (5 йорт, 1-се һәм 5-се ҡоролма) элекке Немец биҫтәһе территорияһында урынлашҡан. Ҡала усадьбаһы ансамбле төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора.

# Старокирочный тыҡрығындағы XVIII—XIX быуаттарҙың ҡала усадьбаһы
## Тарих

Старокирочный тыҡрығындағы ҡала усадьбаһының төп йорто (5-се йорт, 1-се ҡоролма) XVIII—XIХ быуаттар сигендә төҙөлгән. Усадьба ансамбле XIX быуаттар дауамында формалашыуын дауам итә. 1819 йылда ике үҙаллы участок берләштерелә, шунан һуң хәҙерге биләмәләре сиктәренә яҡын урынды ала. 1896 йылда архитектор Н. И. Якунин усадьба өсөн ҡарауыл йортон (5-се йорт, 5-се ҡоролма) һәм ҡойма менән ҡапҡа төҙөй.
ХХ быуат башына усадьба Бородиндарға, тыумыштан почетлы граждандарға, ҡарай. Ул саҡта етештереү һәм келәт корпустарында ағалы-энеле Гохтарҙың музыка ҡоралдары эшләү оҫтаханаһы тора. 1911 йылда келәт корпусының өҫтөн күтәртеп төҙөйҙәр. 1912 йылда усадьбала Лефорт ҡала башланғыс училищеһы урынлаша.

# Старокирочный тыҡрығындағы XVIII—XIX быуаттарҙың ҡала усадьбаһы
## Архитектура

Төп йорт классицизм стилендә төҙөлгән. Күркәм фасадтың үҙәк өлөшө пилястрҙар һәм өсмөйөшлө фронтон менән һыҙатланған. Тәҙрәләр тура мөйөшлө ҡапҡастар менән биҙәлгән. Йорттоң интерьеры һәм планировкаһы яҡшы һаҡланған: һылап биҙәлгән түбә, парад залдарының һылап биҙәлгән плафондары, ишектәр уйымының матурлап биҙәлгән сиктәре, ишектәрҙең һәм ХХ быуат мейестәренең филенкалары. Был йорт Старокирочный тыҡрығының ҡиәфәтен формалаштырыуҙа мөһим роль уйнаған.
# Юл йүнәлештәре күрһәткестәре һәм белешмә-күрһәткес билдәләре

Юл йүнәлештәре күрһәтекстәре һәм белешмә-күрһәткес билдәләре — юл билдәләре һәм сигналдары тураһында Вена конвенцияһының «G» бүлегенә ярашлы.
Төрлө формала һәм төҫтәрҙә була.

# Юл йүнәлештәре күрһәткестәре һәм белешмә-күрһәткес билдәләре
## Юл күрһәткестәрен, урам исемдәрен, алтаҡталарҙы яҙыу тураһында положение

Башҡортостан Республикаһында юл күрһәткестәрен, халыҡ йәшәгән урындар, урам исемдәрен, предприятие, учреждение һәм ойошмаларҙың алтаҡталарын яҙыуҙағы дөйөм стандарттар тураһында положение (Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинеты ҡарары менән раҫланды 27 август 2001 йыл № 209):
* Был Положение «Башҡортостан Республикаһы халыҡтары телдәре тураһында» Башҡортостан Республикаһы Законын, Башҡортостан Республикаһы Президентының 2000 йылдың 10 апрелендәге 34-се «Башҡортостан Республикаһы халыҡтары телдәре тураһында» «Башҡортостан Республикаһы Законын тормошҡа ашырыу буйынса беренсе сираттағы саралар тураһында» Күрһәтмәһен үтәү һәм «2000-2005 йылдарға Башҡортостан халыҡтары телдәрен һаҡлау, өйрәнеү һәм үҫтереү буйынса Дәүләт программаһын» ғәмәлләштереү маҡсатында эшләнде.
* Положение Башҡортостан Республикаһында юл күрһәткестәрен, халыҡ йәшәгән урындар, урам исемдәрен, предприятие, учреждение һәм ойошмаларҙың атамаларын яҙыу тәртибен билдәләй.
* Башҡортостан Республикаһында юл күрһәткестәрен, халыҡ йәшәгән урындар, урам исемдәрен, предприятие, учреждение һәм ойошмаларҙың атамаларын яҙыу Башкортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһы ведомствоһының норматив акттары, ошо Положение һәм халыҡ-ара ҡануниәт менән билдәләнгән стандарттарға ярашлы башҡарыла.
* Башҡортостан Республикаһында юл күрһәткестәрен, халыҡ йәшәгән урындар, урам исемдәрен, предприятие, учреждение һәм ойошмаларҙың алтакталарын (артабан — юл күрһәткестәр, атамалар, алтакталар) яҙыу Башҡортостан Республикаһы дәүләт телдәрендә башҡарыла.
* Юл күрһәткестәре, халыҡ йәшәгән урындар, урам атамалары текстары Башҡортостан Республикаһы дәүләт телдәрендә бер нигеҙҙә (таблицала) урынлаштырыла. Предприятие, учреждение һәм ойошмаларҙың алтаҡталары бер нигеҙҙә йәки айырым урынлаштырылырға мөмкин.
* Визуаль мәғлүмәт текстары түбәндәгесә урынлаштырыла: һулдан йәки өҫтән башҡорт телендәге текст, уңдан йәки аҫтан урыҫ телендәге текст һәм бер төрлө ҙурлыҡтағы хәрефтәр менән яҙыла.
# Ҡоҙаш (тау)

Ҡоҙаш (рус. Кудашка) — Башҡортостандың Ишембай районындағы тау. Ҡолғона ауыл советы биләмәһендә урынлашҡан.
Иң бейек түбәһе- 599,5 м. Тау тоҡомо ҡомташ, алевролиттар, рифей һәүерташтарынан тора.
Тау өҫтө уҫаҡ һәм йүкә ҡатын урмандар менән ҡапланған. Кесе Ҡоҙаш йылғаһының уң яғында ята, унан йыраҡ түгел Р316 юлы үтә (Ҡолғона- Берәтәк юлы) . Төньяғында Мулбой? йылғаһы, көньяғында— Мәрҙәш йылғаһы аға. Икеһе лә Кесе Ҡоҙашҡа ҡоя.
Тау янында элек Ишембай районына ҡараған Ҡоҙаш ауылы булған.Яңы Һәйет ауылы тауҙан көнсығыштараҡ 6 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тау атамаһы кеше исеменән килеп сыҡҡан (башҡ. Ҡоҙаш (русск. Кудаш)
# Верхнеурал өйәҙе

| Өйәҙ үҙәге гербы | Губерна гербы |
| Герб уездного центра | Герб губернии |
| Губерна | Ырымбур губернаһы |
| Үҙәге | Верхнеурал |
| Барлыҡҡа килгән | 1781 |
| Бөтөрөлгән | 1923 |
| Майҙаны | 49 962 км² |
| Халҡы | 223 245 (1897) |
Верхнеурал өйәҙе (Үрге Урал өйәҙе), 1781 йылда Өфө наместниклығы составында ойошторола.
Административ уҙәге — Верхнеурал ҡалаһы.

# Верхнеурал өйәҙе
## Тарих

Өйәҙгә Өфө провинцияһының көньяҡ-көнсығыш өлөшө инә. 1796 йылда алып Ырымбур губернаһы составында. Административ уҙәге — Верхнеурал ҡалаһы. Идара итеүҙең кантон системаһы индерелгәс, Верхнеурал өйәҙе территорияһында 6‑сы башҡ. кантоны ойошторола; Ырымбур һыҙығының 1—2‑се дистанциялары частары урынлаша. 1866 йылда өйәҙ территорияһында 237 торама пункт, 4 стан була. 1890 йылда — 9 олоҫ (Белорет, Күбәләк-Тиләү, Ҡағы, Ҡатай, Тамъян-Түңгәүер, Типтәр-Учалы, Тирлән, Үҙән, Әүжән-Петровск) һәм 9 станица (Березин, Варшавка, Велико-Петровск, Верхнеурал, Ҡарағай, Ҡыҙыл, Магнит, Наследницкий, Николаевка), 1917 йылда 10 олоҫ теркәлгән. Халыҡтың төп өлөшө игенселек менән шөғөлләнгән. 10‑ға яҡын йәрминкә үткәрелә. 94 мәсет, 34 сиркәү һәм 5 часовня була (1866). Өйәҙ 1919 йылда бөтөрөлә, территорияһы Тамьян-Ҡатай кантоны һәм Силәбе губернаһы составына инә. 1919 йылда төҙөлгән БАССР-ҙын Тамъян-Ҡатай кантонына Верхнеурал өйәҙе ҡараған Тамъян, Ҡатай, Тәңгәүер, Күбәләк, Телеү (үҙәге — Ҡарағужа), Көҙәй (үҙәге -Һөйәрғол), Ҡарағай-Ҡыпсаҡ, Бөрйән, Учалы-типтәр (үҙәге — Учалы) олоҫтары инә.

# Верхнеурал өйәҙе
## География

1784 йылда Верхнеурал өйәҙе төньяҡ өлөшө — Троицк өйәҙенә, 1865 йылда көнбайышы — Өфө өйәҙенә һәм Стәрлетамаҡ өйәҙенә, көньяғы Орск өйәҙенә инә. XVIII быуат аҙағында төньяҡ-көнбайышта — Өфө өйәҙе, төньяҡ-көнсығышта — Троицк өйәҙе, көнсығышта — Урта ҡаҙаҡ йөҙө, көньяҡта — Ырымбур өйәҙе, көнбайышта Стәрлетамаҡ өйәҙе менән сиктәш була. Майҙаны — 49 962 км² (1897).

# Верхнеурал өйәҙе
## Халҡы

Халҡы: 1795 йылда — 30157 кеше (шул иҫәптән 18790 башҡорттар), 1897 йылда — 223245 (башҡорттар — 44025, мишәрҙәр — 2528, мордвалар — 2945, татарҙар — 12102, типтәрҙәр — 13276, урыҫтар — 146126 һәм башҡа). XIX быуат аҙағында өйәҙҙә 112787 крәҫтиән иҫәпләнә, мещандар — 25768, дворяндар — 869 һәм башҡа; мосолмандар — 56705, православие динендәгеләр — 157321 (шул иҫәптән 1129 старообрядсы) һәм башҡа.
| Милләт | Халыҡ, кеш. | % |
| Башҡорттар | 44 025 | 19,72 |
| Урыҫтар | 146 126 | 65,45 |
| Татарҙар | 12 102 | 5,42 |
| Мишәрҙәр | 2528 | 1,13 |
| Типтәрҙәр | 13276 | 5,95 |
| Мордвалар | 2945 | 1,32 |
| Бөтәһе | 223 245 | 100,00 |

# Верхнеурал өйәҙе
## Иҡтисад

XX быуат башында Белорет заводы, Ҡағы заводы, Тирлән заводы, Үҙән заводы, Үрге Әүжән-Петровск заводы эшләй.
# Квабисхеви сиркәүе

'Квабисхеви сиркәүе (груз. ქვაბისხევის ღვთისმშობლის მიძინების სახელობის ეკლესია), шулай уҡ Mariamtsminda (მარიამწმინდა, minda mariamts, "Санта-Мария") - урта быуат Грузия православие сиркәүе, Квабисхеви ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай 2 км алыҫлыҡта, Грузияның Самцхе-Джавахети төбәгендәге Боржоми муниципалитетында урынлашҡан. Был өс ҡатлы базилика VIII йәки IX быуатта төҙөлә. Сиркәү XII һәм XIII быуаттарҙағы Шота исемле йәш дворяндың фрескаһы менән билдәле. Квабисхеви сиркәүе милли әһәмиәттәге Грузия мәҙәниәте ҡомартҡылары исемлегенә индерелгән

# Квабисхеви сиркәүе
## Тарихы

Kвабисхеви - өс нефлы базилика бейек ҡаялы тауҙағы ҙур булмаған террасала таштан төҙөлгән. Уның ҡаяға йәнәш торған көнсығыш фасады бар, упҡынға күренеш менән ҡалған өс яғы тарлауыҡта. Террасаға төньяҡ-көнсығыш яҡтан һуҡмаҡ буйлап барырға мөмкин
Барыуы ауыр булған сиркәү Урта быуаттарҙа урындағы халыҡтың сиркәү аҫтындағы йорттары һәм ҡаяла уйып эшләнгән йәшеренеү урындары емерелгән осраҡта, сиркәү хәрби һыйыныу урыны була. Ул саҡта Кваби (мәмерйә) исеме аҫтында билдәле булған ауылда халыҡ күп булмай. Был район ғосмандар тарафынан 1578 йылда баҫып алынғандан һуң төрөктәрҙең халыҡ иҫәбен алыу буйынса мәғлүмәттәрҙә 1595 йылда тик алты дамими йәшәгән кеше һәм бер ташландыҡ сиркәү була. Хәҙерге Квабисеви ауылы таулы төньяҡ-көнбайыш грузин Рача провинцияһынан күсеп ултырыуҙар һөҙөмтәһе булып тора

# Квабисхеви сиркәүе
## Архитектураһы

Сиркәүҙең майҙаны 4 х 8 квадрат метр. Төп корпусы ҡабырға яҡтарынан күпкә ҙурыраҡ, ярым түңәрәк апсидаһында аркалы тәҙрә менән тамамлана. Көньяҡ корпусы тура мөйөшлө инеү урыны менән икегә бүленгән. Байтаҡ тышҡы биҙәктәре көнбайыш фасадында урынлашҡан
Ҡорамдың көньяҡ яғында XII-XIII быуаттар һынлы сәнғәте һаҡланған. Белгестәрҙең һүҙҙәре буйынса фрескалар уникаль тарихи мираҫ булып тора. Төньяҡ стенала йәшел-һоро фонда ике кеше - ҡатын һәм ир һүрәтләнгән. Фаразлауҙар буйынса улар сиркәү хужалары, ҡалған һүрәттәр өҙөк-өҙөк. Ғалимдарҙың фекере буйынса сиркәү стеналарында Шота Руставелиҙың һәм уның әсәһенең, шулай уҡ ун ике апостолдың фрескалары һүрәтләнгән. Буяу ҡатламының күп өлөшө юҡҡа сыҡҡан.