yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Башҡорт уғы

Башҡорт уғы — Германияның Шварца коммунаһындағы Изге Лауренция сиркәүенең көмбәҙендәге шарға ҡаҙалған уҡ.

# Башҡорт уғы
## Тарих

Тарихи сығанаҡтарҙан билдәле булыуынса, 1814 йылдың 14 апрелендә Изге Лауренция сиркәүе янында Шварцбург-Рудольфштадт (Тюрингия) кенәзлеге принцы Карл Гюнтер уҡ-һаҙаҡтың көсөнә шик белдергәс, дүрт башҡорт йәйәнән атыу оҫталығын күрһәтмәксе була. Сиркәү башняһы көмбәҙенә ҡала майҙанының ҡаршылаш яғынан атырға килешәләр. Бер яугирҙың уғы көмбәҙҙең ныҡлы көбөн тишеп ҡаҙала. Ағас уҡ серегәс, уның тимер күсермәһен эшләп, ҡайтанан көмбәҙгә ҡуялар, оригиналды музейға тапшыралар.
Башҡорт яҙыусыһы Яныбай Хамматов «Төньяҡ амурҙары» дилогияһын яҙған ваҡытта 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт яугирҙары юлынан үтә. Яныбай Хамматов Веймар ҡалаһы архивында булғанда, унан йөҙ саҡрым самаһы алыҫлыҡтағы Шварца коммунаһында бер тарихи уҡ һаҡланыуы хаҡында белә. Коммунаға килгәс тә ул бының шаһиты була — сиркәүҙә яҙыусыға баш бармаҡ йыуанлығындағы уҡты күрһәтәләр. Уҡтың оҙонлоғо бер метр һәм ул ныҡ тутыҡҡан була. Уҡ әҙип килерҙән бер ай алда ғына сиркәү башняһында торған урынынан ысҡынып төшкән. Унда элек ҡәҙимге башҡорт уғы ҡаҙалып торған. 1819 йылда ағас уҡ сереп килеп төшкәс, урынына ошо ҡорос уҡты ҡуйғандар. Әммә уны Хамматовтың күҙ алдында ҡайтанан күтәреп, элекке урынына нығытып ҡуялар. Уҡҡа ауыл халҡының мөнәсәбәтен 1980 йылда «Киске Берлин» гәзитендә баҫылып сыҡҡан мәҡәлә бер ни ҡәҙәр асыҡлай булырға тейеш. Ундағы һүрәт аҫтына «Был уҡты амурҙар түгел, башҡорт һуғышсылары атҡан» тип яҙылған була. Гәзиттең шундай аңлатма биреүендә тәрән мәғәнә бар. Шварца ауылы халҡы ла уны тиккә генә ҡәлғә архивында ҡәҙерләп һаҡламай. Уның өсөн был ҡомартҡының амурҙар атҡан уҡ булыуы ҡиммәт.
Ҡорос уҡ күп йылдар сиркәү манараһын биҙәп тора. 2013 йылдың сентябрендә Германияла Лейпциг ҡалаһы янындағы Халыҡтар һуғышы — Европаны Наполеон илбаҫарҙарынан азат итеүҙең 200 йыллы билдәләнә. Был ваҡиғала башҡорт диаспораһы вәкилдәренән торған делегация ҡатнаша. Делегация составында Ирек Байышев, тарихсы Рәмил Рәхимов, командир Илдар Шәйәхмәтов етәкселегендә «Башҡортостан Республикаһының «Любизар» беренсе атлылар полкы» хәрби-тарихи клубы ағзалары, режиссёр һәм журналист, «Сена буйында ҡурай моңо» фильмы авторы Нәсүр Йөрөшбаев һәм башҡалар булды. Немец яғы, үҙ сиратында, Наполеонды еңеүҙең 200 йыллығына һәм башҡорт яугирҙарының сит ил походтарында ҡатнашыуы хөрмәтенә ҡорос уҡты алтынға алыштырырға ҡарар итте. Сиркәү стенаһына ҡуйылған алтаҡтаны Азат Ҡужин биҙәй. Ал таҡтаны һәм алтын уҡты ҡуйыу сығымдары Ирек Байышев иҫәбенә башҡарыла.
# Аҡъяр

Аҡъяр һүҙенең бер нисә мәғәнәһе бар.

# Аҡъяр
## Мәҡәләләр

* Аҡъяр (Миәкә районы) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл.
* Аҡъяр (Хәйбулла районы) — Башҡортостандың Хәйбулла районындағы ауыл.
* Аҡъяр (альбом) — «Рух» башҡорт рок-төркөмөнөң студия альбомы.
# Ислам фәлсәфәһе

Ислам фәлсәфәһе – ислам дине тәғлимәтендә булған Шәреҡ аҡыл эйәләре тарафынан, башлыса ғәрәп телендә (һирәгерәк фарсы телендә) Урта быуаттарҙа ижад ителгән, фәлсәфәүи әҫәрҙәр. Һуңраҡ мосолман илдәренең милли телдәрендә (төрөк, урд, һ.б.) Йыш ҡына ислам фәлсәфәһе аңлатмаһына урта быуаттарҙа йәшәгән, ислам дине тәғлимәттәре тәьҫирен алған, башлыса ғәрәп телендә ижад итеүсе йәһүд фәйләсүфтәренең эштәрелә инеп китә. Хәҙерге мосолман фәйләсүфтәре башлыса инглиз телендә ижад итәләр, сөнки уларҙың эштәре инглиз теле менән таныш булған ғәрәп илдәрендә йәшәүсе ғәрәп элитаһына, Пакистанда (унда инглиз теле официаль тел булып тора) һәм Көнбайыш илдәрендә йәшәүсе мосолман диаспораһына, йүнәлтелгән.
Бөгөнгө көндә, ислам фәлсәфәһе Көнбайыш цивилизацияһы һәм фәлсәфәһе йоғонтоһо аҫтында бер ни тиклем үҙгәрештәр кисерҙе. Был аңлатма аҫтында “ғәрәп фәлсәфәһе” термины бер үҙе генә ҡулланылмай. Шулай уҡ “ислам фәлсәфәһе”, “ғәрәп-мосолман фәлсәфәһе”, “ Ғәрәп Шәреғе фәлсәфәһе” һ.б. терминдар ҡулланыла.
Мосолман илдәрендә ислам дине доктринаһы мотлаҡ булғанлыҡтан, был илдәрҙә фәлсәфәнең традицион йүнәлештәренең ислам теологияһы менән ҡушылдыҡтары (гибридтары) барлыҡҡа килде (М. Ҡәддәфиҙең сәйәси концепцияһы, А. Соруштың “ислам демократияһының” сәйәси-эпистемологик концепцияһы һ.б.) Шулай уҡ бөгөнгө кондә ғәрәп телендәге фәлсәфә Иран фәлсәфәһенә ярайһыуҡ тәьҫир итә, шулай булыуға ҡарамаҫтан – кире тенденция күҙәтелмәй – иран фәйләсүфтәренәң эштәре ғәрәп донъяһында киң билдәле түгел.

# Ислам фәлсәфәһе
## Тарихы

Ислам фәлсәфәһенең үҫешендә өс төп этапты айырырға була: - Классик йәки Урта быуаттар (VII – XV б.б.) - Һуңғы Урта быуаттар (XVI – XIX б.б.) - Бөгөнгө мәле ( XIX быуаттың икенсе яртыһы– XXI б.б.) Ғәрәп фәлсәфәһенең барлыҡҡа килеүе ҡәләмдең (рациональ дини тәғлимәт) тәүге шәхестәренең эштәре менән бәйле. Улар кешенең азат ирке һәм Алаһы тәғәләнең сифаттары (атрибуттары) тураһында яҙа башлап, дин тәғлимәттәренең сиктәренә һыймаған концепциялар булдыралар.

# Ислам фәлсәфәһе
## Күренекле шәхестәре
### Урта быуаттар һәм Яңы ваҡыт:

* Ибн Рәшит (Авероэс)
* Әбүғәлисина (Авиценна)
* Әл - Фәрәби (Аль - Фараби)
* Ғүмәр Хәйәм (Омар Хайям)
Хәҙерге торошо:
* Ғүмәр Хәлит (Мысыр)
* Ғәли Шәриғәт (Иран)
* Гейдар Йәмил (Рәсәй)
* Ибраһим Тәүфиҡ (Рәсәй)
* Мөхәмәт Иҡбәл (Пакистан)
* Ғәбүл Ала Мәүдүди (Пакистан)
* Ғәбдүлкәрим Соруш (Иран - АҠШ)
* Исмәғил әл- Фәруҡи (Палестина - АҠШ)
* Сәйет Хөсөйен Наср (Иран - АҠШ)
* Фазлур Рәхмән (Пакистан - АҠШ)
* Мортаза Мотаһһар (Иран)
* Муса әл- Саҙр (Иран - Ливан)
* Әкбар Сәләхетдин Әхмәт ( АҠШ)
* Фәтхулла Гөлен (Төркиә)
* Илшат Насыров (Рәсәй)

# Ислам фәлсәфәһе
## Әҙәбиәт:

http://www.bibliard.ru/vcd-1269-1-2048/goodsinfo.html
http://dissland.com/catalog/fenomen_mislitelya_gnoseologicheskiy_analiz_transtsendentalnoy_sub_ektivnosti.html 2018 йыл 15 апрель архивланған.
http://iph.ras.ru/uplfile/smirnov/pdfbooks/nas_09.pdf 2016 йыл 5 март архивланған.
http://iph.ras.ru/uplfile/smirnov/pdfbooks/nas_09.pdf 2016 йыл 5 март архивланған.
http://iph.ras.ru/uplfile/smirnov/mysl/perevod/1/iaizbr_1.pdf(недоступная+ссылка)
http://smirnov.iph.ras.ru/win/publictn/istarph/textbook/annot.htm 2015 йыл 8 октябрь архивланған.
# Османштедт

Османштедт (нем. Oßmannstedt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1286 кеше йәшәй. Майҙаны — 16,5 км². Диңгеҙ кимәленән 200 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99510 һәм автомобиль коды — AP.
# Балсыҡ-гипс

Балсыҡ-гипс (ганч, гаж, арзык, төрк. ganch) — ҡурыштырыу материалы, тәбиғи гипс (30-60 % двуводный сернокислый кальций CaSO ₄•2H₂O) һәм балсыҡтың (гаж, кварц һәм кальцит ҡушылмалар, ер ҡушылған гипс) ваҡланған 40-70 % өлөшсәләре йәки лесса (ганч, арзык). Төҙөлөш балсыҡ-гипсы — гипс мергелен 160—250° температураһында яндырып алыу һәм артабанғы ваҡлау һөҙөмтәһендә алынған порошок ҡатнашма. Төҙөлөш балсыҡ-гипс (гипс һәм балсыҡтан тыш) составына күпмелер кремнийҙың кислород менән ҡушылмаһы һәм углекислый кальцийҙың ҡайһы бере инә. Хатта бер ятҡылыҡтан алынған балсыҡ-гипстың минераль һәм химик составы ла ныҡ үҙгәреүе мөмкин. Материал һыулы мөхиттә лә ҙур механик сыҙамлылыҡ һәм тотороҡлоҡ менән ҡылыҡһырлана.

# Балсыҡ-гипс
## Ҡулланыу

Балсыҡ-гипс («ганч») ганчҡа һырлап биҙәк һалыу таралған Урта Азияла һәм материал гажа һәм арзык булараҡ билдәле булған Кавказда киң ҡулланыла. Ганч — составында гипс (40-70 %-ҡа тиклем) һәм балсыҡ булған таш кеүек тоҡомдарҙы яндырып алынған ҡатырғыс материал. Беҙҙең эраның тәүге быуаттарынан алып штукатурка, күләмле-пластик декор (һырлау, рәшәткәләр һ. б. деталдәр ҡойолмаһы) һәм скульптура өсөн материал булараҡ билдәле.

# Балсыҡ-гипс
## Ятҡылыҡтары

Балсыҡ-гипс алыу өсөн Урта Азияла һәм Кавказда, шулай уҡ РСФСР-ҙың Әстерхан, Волгоград, Ростов өлкәһендә күп һанлы сеймал ятҡылыҡтары булғаны билдәле.
# Дифтерия

Дифтерия Corynebacterium diphtheriae— (гр. diphtherion — яры, тиресә), кешенең киҫкен инфекцион ауырыуы; йоғошло ауырыу; танау, тамаҡ, боғарлаҡ һ.б. лайлалы тиресәһе зарарланыу менән билдәләнә; дифтерия бактерияһы йоғоуҙан килгән етди инфекцион ауырыу, тамаҡ, танау, ҡурылдай, боғарлаҡ (һтрәк осраҡта башҡа ағзалар) тиресәһе зарраланыу менән характерлы.

# Дифтерия
## Эпедимиология

Дифтери́я көслө йогышлы ауырыу (башлыса, балаларҙа була торған инфекция). Йотҡолоҡ өҫтө, боғаҙ, трахея (һирәк кенә башҡа ағзалар) ялҡынһыныу, миндаль һамаҡ биҙҙәрҙә фибриноз ярылар хасил булыу, интоксикация, йөрәк-ҡан тамыры, нерв, бәүел бүлеп сығарыу системалары зарарланыу менән характерлана. Инфекция сығанағы булып Дифтерия менән ауырыусылар йәки организмнарында бактерия йөрөтөүсөләр тора.

# Дифтерия
## Ауырыу йоҡтороу ысулдары

Ауырыуҙың кешенән-кешегә күсеүенең төп механизмы — һулай торған һауанан йоғоу; йоғошланған әйберҙәр (кейем-һалым, һауыт-һаба, уйынсаҡтар һ.б.) менән дә күсергә мөмкин. Дифтерияне айырыуса 1 йәшкә тиклемге балалар ауыр кисерә. Иммунитет инфекциянан һуң (тотороҡһоҙ) һәм прививканан һуң (тотороҡло) барлыҡҡа килә.

# Дифтерия
## Дифтерия тарихы

Ауырыуҙың төрлө формаларын француз табибы П. Бретонно тасүирлап күрһәтә (1826), «дифтерит» атамаһын ҡуллана; терапевт А. Труссо дөйөм ҡабул ителгән дифтерия атамаһын ғәмәлгә кертә. Дифтерияне ҡуҙғатыусы Corynebacterium diphtheriae микроорганизмын чиста хәлендә немец бактериологлары Э. Клебс, Ф. Леффлер (1883-84) айырып алалар. Дифтериягә ҡаршы сыворотка бактериологлар Э. Беринг, Э. Ру, Я. Ю. Бардах (1824-94) тарафынан табыла. Токсин һәм антитоксин ҡатнашмаһы менән актив рәүештә иммунлаштыру методын Э. Беринг (1913) уйлап таба. Микробиолог Г. Рамон иммунлаштыру өсөн дифтерия анатоксинын тәҡдим итә (1923), бактериолог П. Ф. Здродовский дифтерияға ҡаршы прививҡаларҙы камиллаштыра (1950 йылдар).
# Чорткив

Чорткив (укр. Чортків) — Украинаның Тернополь өлкәһендәге өлкә әһәмиәтендәге ҡала, Чорткив районының административ үҙәге.
2022 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 29 000 кеше йәшәй.
Ҡала Серет йылғаһы буйында урынлашҡан. Ҡала урынында элекке замоктың емеректәре генә ҡалған. Шулай ҙа Чортковта ҡала ратушаһы (үҙидараһы), Станислава костёлы (католик сиркәүе) һәм XIX быуаттың сауҙа рәттәре, «Главной» һәм «Новой» тип аталған үҙенсәлекле синагогалар һаҡланып ҡалған.
1944 йылға тиклем ҡала Чертков исемен йөрөтә.
Ҡалалар аҙыҡ-түлек, тегеү сәнәғәте үҫешкән. Тимер юл транспорты предприятиелары бар.
# Дитерсдорф (Южный Гарц)

Дитерсдорф (Южный Гарц) (нем. Dietersdorf (Südharz)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 268 кеше йәшәй. Майҙаны — 16,69 км². Диңгеҙ кимәленән 430 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6536 һәм автомобиль коды — MSH.
# Һуҡояш

Һуҡояш (Һыуыҡҡояш, урыҫса Сухояж) — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы Белорет районы, Инйәр төбәге биләмәләрендә, Йөйәк ауылынан түбәндәрәк аға. Йылға Инйәр йылғаһының һул ярына тамағынан 89 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Һуҡояш
## Этимологияһы

Һуҡояш йылғаһы Белорет районы Йөйәк ауылынан түбәндәрәк Инйәр йылғаһына ҡоя. Йылға тауҙың төнъяғынан, урмандар араһынан аға, ярҙары һаҙмырт. Уның буйындағы сабынлыҡтарға ҡояш әҙ төшә, үлән кипмәй ыҙалата. Шуға күрә ауыл халҡы йылғаға Һуҡояш, йәғни Һыуыҡҡояш тигән атама биргән

# Һуҡояш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200612111100019805
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101980
* Бассейн коды — 10.01.02.006
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Рибитат

Рибитат — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Кемчуг йылғаһының һул ярына тамағынан 127 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Рибитат
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200017012
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201701
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Род-Айленд

Род-Айленд (ингл. Rhode Island) — АҠШ штаты. Штаттың тәртип номеры — 50. 1790 йылдың 29 майында төҙөлгән. Элек Колония Род-Айленд, исеме менән йөрөгән. Штаттың ҡушаматы — Океан Штаты , Малютка Роди.
2011 йылғы мәғлүмәт буйынса Род-Айленд штатында 1 051 302 кеше йәшәй, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат км-ға 262,69 кеше. АҠШ штаттары араһында халыҡ һаны буйынса урыны — 43.
Майҙаны 4 002 кв.км, шуның 32,3 % һыу майҙаны.
# Әҙеһәмов Абдулла Камалетдин улы

Әҙеһәмов Абдулла Камалетдин улы (10 март 1896 йыл — 3 декабрь 1968 йыл) — Башҡорт милли хәрәкәте, партия һәм дәүләт эшмәкәре, 1918—1923 йылдарҙа Башҡорт Хөкүмәте һәм Башҡорт Автономиялы Совет Республикаһы хөкүмәте ағзаһы.

# Әҙеһәмов Абдулла Камалетдин улы
## Биографияһы

Абдулла Камалетдин улы Әҙеһәмов Ырымбур губернаһының Орск өйәҙе Юлыҡ ауылында тыуған.
1909 йылдан һуңғы арауыҡта Верхнеурал реаль училищеһында уҡый башлай, һуңынан Ырымбур гимназияһында, уны тамамлағандан һуң 1917 йылда Ҡазан университетында белем ала.
1918—1919 йылдарҙа Абдулла Камалетдин улы Башҡорт өлкә (үҙәк) шуро ағзаһы итеп һайлана. 1918 йылдың декабренән 1919 йылдың февраленә тиклем — Әҙеһәмов ваҡытлыса Башҡорт хөкүмәте рәйесе вазифаһын башҡара. Был вазифала ул 1919 йылдың февраль айында башҡорт ғәскәрҙәренең Ҡыҙыл Армия яғына күсеүе тураһындағы ҡарарға ҡул ҡуя
1919—1921 йылдарҙа Абдулла Камалетдин улы Әбдрәшит Бикбауов менән бергә Мәскәүҙә ВЦИК янында БАССР-ҙың вәкиллеге етәксеһе итеп тәғәйенләнә
1921−1922 йылдарҙа Әҙеһәмов Башҡорт Республикаһының Эске эштәр наркомы вазифаһын биләй.
1922—1923 йылдарҙа республиканың Игенселек наркомы урынбаҫары булып эшләй, ә һуңынан ҡыҫҡа ваҡытҡа БАСР-ҙың Мәғариф наркомы итеп тәғәйенләнә. 1923 йылдың ноябрендә Әҙеһәмов дәүләткә ҡаршы эшмәкәрлектә ғәйепләнә һәм үҙ вазифаһынан бушатыла
Ул Дондағы Ростовта РКП(б) Көньяҡ-Көнсығыш Бюроһы Үҙәк Комитетында инструктор булып эшләй башлай, ә 1924—1926 йылдарҙа — РКП(б) Үҙәк комитетында. Тыуған яғына ҡайтҡас, өс йыл дауамында ВКП (б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының агитация-пропаганда бүлеге мөдире, Госплан рәйесе урынбаҫары һәм БАССР-ҙың һулыҡ һаҡлау наркомы була.
1930 йылда Әҙеһәмов Абдулла «Султанғәлиевтың советтарға ҡаршы буржуаз-милли төркөмө» ҡатнашыусыһы булараҡ репрессиялана 1932 йылда ул ваҡытынан алда иреккә сығарыла. 1989 йылда реабилитациялана.
1932—1956 йылдарҙа СССР Эске эштәр Халыҡ Комиссариатының Мәскәү—Волга каналын төҙөү һәм Эске эштәр министрлығының «Тагилстрой» идаралыҡтары хеҙмәткәре. Тыуған яҡтарына башҡаса ҡайтмай. Тырыш хеҙмәте өсөн миҙалдар менән наградлана, рәхмәт хаттары ала.
1968 йылда Түбәнге Тагил ҡалаһында вафат була.
# Апольда

Апольда (нем. Apolda) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 23 131 кеше йәшәй. Майҙаны — 46,15 км². Диңгеҙ кимәленән 205 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99501-99510 һәм автомобиль коды — AP.
# Сара

Сара — ғәрәп, фарсы, йәһүд сығышлы башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарҙа ҡулланылған ҡатын-ҡыҙ исеме.

# Сара
## Этимологияһы

Сара — ғәрәпсә — «хәким», «бикә»; фарсыса — «иң шәп», «иң яҡшы», «аҫыл»; йәһүдсә — «ырыу башлығы», «ырыу инәһе» тигән мәғәнәләрҙе аңлатҡан күп халыҡтарҙа ҡыҙ балаға ҡушылған исем.

# Сара
## Билдәле шәхестәр

Сара Садыҡова (Сара Гариф кызы Садыйкова; 1 ноябрь 1906 йыл — 7 июнь 1986 йыл) — совет татар композиторы, йырсы һәм актриса. Татар ҡатын-ҡыҙҙары араһында тәүге профессиональ композитор. Татар АССР-ының халыҡ (1977) һәм атҡаҙанған (1939) артисы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1984). Татар АССР-ының Ғ. Туҡай исемендәге Татар Дәүләт премияһы лауреаты (1990, үлгәндән һуң).
Сара Бернар (тыуғандағы исеме Генриетт Розин Бернар, 22 октябрь 1844 йыл — 26 март 1923 йыл) — йәһүд сығышлы француз актёры, XX быуатта уны «бөтә тарихтағы иң билдәле актёр» тип атап йөрөткәндәр. Уңышҡа 1870 йылдарҙа Европа сәхнәләрендә өлгәшә. Аҙаҡ триумф менән Америкаға гастролдәргә йөрөй. Күберәген етди драматик ролдәр башҡара, шуның өсөн дә уға «Илаһи Сара» тигән ҡушамат бирәләр.
Сара Леандер (немец әйтелешендә Цара Леандер; швед. Zarah Leander, тыумыштан Сара Стина Һедберг (Zarah Stina Hedberg), 15 март 1907 йыл — 23 июнь 1981 йыл) — Швеция киноактёры, йырсы, башлыса Германияла эшләй.
# Ала ҡаҙ

Ала ҡаҙ (рус. серый гусь) — өйрәктәр ғаиләһенә ҡараған, киң таралған һыу ҡошо.

# Ала ҡаҙ
## Таралышы

Евразияла һәм Африканың Урта диңгеҙ ярҙарында таралған. Башҡортостанда башлыса Баймаҡ, Учалы, Әбйәлил райондарында һәм Ағиҙел менән Кама йылғалары араһында киң таралған.

# Ала ҡаҙ
## Ҡылыҡһырлама

Йорт ҡаҙы ҙурлығында. Парлашып һәм күмәкләшеп йәшәйҙәр. Йорт ҡаҙына оҡшаған. Дөйөм төҫө көрәнһыу һоро. Түшенең аҫ яғында, ҡабырғаларында һәм ҡанаттарында нәҙек аҡ һыҙаттар бар. Ҡойроғоноң өҫтө һәм аҫты аҡ, осо ҡара. Суҡышы һәм күҙҙәре алһыу.
Кәүҙә оҙонлоғо 75—90 см, ауырлығы 2,1—4,5 кг (һирәк — 6 кг тиклем), ҡанаттарының ҡоласы 150—180 см. Ҡауырһын ҡапламы аҡһыл һоро, ҡорһағы ваҡ ҡара таплы. Башы бәләкәй, маңлайында арҡыры аҡ һыҙат бар. Суҡышы йыуан, тоноҡ алһыу, осо аҡ. Муйыны оҙон. Аяҡтары асыҡ ҡыҙыл.

# Ала ҡаҙ
## Тауышы

Тауышы көслө һәм яңғырауыҡлы: «ҡа-ғаңҡ».

# Ала ҡаҙ
## Йәшәү рәүеше

Ҡамыштан, ҡаты үлән һабаҡтарынан ҡалҡыулыҡтарҙа, түңгәктәрҙә оя ҡора, төбөнә япраҡ, үлән, мамыҡ түшәй. Ояһы ерҙә, ҡамыш араларында. 2—10 аҡ йәки һарғылт аҡ йомортҡа һала. Инә ҡош 27—28 көн баҫа
Ҡамышлы ҙур күлдәрҙә, йылғаларҙа йәшәй. Күсмә ҡош. Бик һирәк осрай. Ите һәм мамығы өсөн аулайҙар.

# Ала ҡаҙ
## Туҡланыуы

Көндөҙгө ҡош. Һыуҙа һәм уның тирәһендә үҫкән үҫемлектәр м‑н, көҙөн башлыса бойҙай, борсаҡ, һоло, ҡарабойҙай һ.б. культуралы үҫемлек орлоҡтары менән туҡлана. Үлән, орлоҡ, иген, һыу бөжәктәре менән дә туҡлана.
# Ишһарин Рәмзил Рафаил улы

Ишһарин Рәмзил Рафаил улы (13 июнь 1975 йыл) — сәйәсмән, Рәсәй Федерацияһының VII саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты. «Берҙәм Рәсәй» фракцияһы ағзаһы. Гражданлыҡ йәмғиәтен үҫтереү, ижтимағи һәм дини берекмәләр мәсьәләләре буйынса комитет ағзаһы.

# Ишһарин Рәмзил Рафаил улы
## Биографияһы

Рәмзил Рафаил улы Ишһарин 1975 йылдың 13 июнендә Стәрлебаш районының Аллағыуат ауылында тыуа. Өфө ҡалаһында Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернатын тамамлағандан һуң, Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетына уҡырға инеп, 2003 йылда диплом ала.
1999—2000 — Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинетының Йәштәр эштәре буйынса идаралығында баш белгес.
2000—2006 — «АТ Трэйд — Башкортостан» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең директор урынбаҫары.
2006—2008 — «Берҙәм Рәсәй» партияһының Башҡортостан төбәк бүлексәһенең Төбәк башҡарма комитетында Йәштәр менән эшләү буйынса комитеттың баш белгесе.
2008—2009 — «Арена» Идара итеү компанияһы яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең генераль директоры урынбаҫары.
2009—2010 — «ОПОРА России» Дөйөм Рәсәй йәмәғәт ойошмаһы Башҡортостан төбәк бүлексәһенең рәйес урынбаҫары.
2010—2011 — «ОПОРА РБ» коммерция булмаған партнерлығының вице-президенты.
2011—2012 — «Берҙәм Рәсәй» партияһының Башҡортостан төбәк бүлексәһенең Төбәк башҡарма комитетында етәксе урынбаҫары — агитация-пропаганда бүлеге начальнигы.
2012—2014 — «Берҙәм Рәсәй» партияһының Башҡортостан төбәк бүлексәһенең Төбәк башҡарма комитетында етәксе урынбаҫары — партия ҡоролошо бүлеге начальнигы.
2014—2016 — «Берҙәм Рәсәй» партияһының Башҡортостан төбәк бүлексәһенең Төбәк башҡарма комитеты етәксеһе.
2016 — Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Дәүләт думаһы депутаты.

# Ишһарин Рәмзил Рафаил улы
## Ғаилә хәле

Өйләнгән, ике бала атаһы.
# Ломня

Ломня — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Горький һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 2362 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Ломня
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы), Унжа йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300412110000016910
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001691
* Бассейн коды — 08.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Усакина Татьяна Ивановна

Усакина Татьяна Ивановна (24 август 1930 йыл ― 6 июнь 1966 йыл) ― ғалим-филолог. 1961—1966 йылдарҙа Н. Г. Чернышевский исемендәге Һарытау дәүләт университетының рус әҙәбиәте кафедраһы доценты. Филология фәндәре кандидаты.

# Усакина Татьяна Ивановна
## Биографияһы

Татьяна Ивановна Усакина 1931 йылдың 24 авгусында Һамарҙа тыуған.
1950 йылдан 1955 йылға тиклем Һарытау дәүләт университетының филология факультетына уҡырға инә. 1955 йылдан 1958 йылға тиклем рус әҙәбиәте кафедраһының филология факультетында аспирантурла уҡый. 1959 йылда филология фәндәре кандидаты дәрәжәһенә дәғүә итеү өсөн «М. Е. Салтыков-Щедрин и общественно-литературное движение 40-х годов XIX века» темаһына диссертация яҡлай. Уның ғилми етәксеһе профессор Ю.Г. Оксман, ә рәсми оппоненты профессор П. Скафтымов була
1958 йылдан алып рус әҙәбиәте кафедраһында ассистент вазифаһында, ә 1961 йылдан доцент вазифаһында эшләй. Усакина «Рус тәнҡите һәм журналистикаһы тарихы» дөйөм курсын, махсус курстар һәм «Герцен һәм уның дәүере», «Герцен-беллетрист», «Герцен һәм 1830—1840 йылдарҙағы әҙәби-ижтимағи хәрәкәт», «Белинский һәм уның заманы әҙәбиәте», «Белинский һәм натураль мәктәп», «Петрашевсылар һәм натураль мәктәп» семинарҙарын алып бара. Татьяна Ивановна профессор Ю.Г.Оксман етәкселегендә «В.Г.Белинскийҙың тормошо һәм ижады йылъяҙмаларын» төҙөүҙә әүҙем ҡатнаша, шулай уҡ Н.Г. Чернышевский тураһында иҫтәлектәр һәм А.И.Герцендың, М.Е. Салтыков-Щедриндың әҫәрҙәренең тулы йыйынтыҡтары буйынса комментарийҙар һәм мәҡәләләр әҙерләй.
Усакинаның ғилми ҡыҙыҡһыныуҙары даирәһенә декабристар публицистикаһы, әҙәби-тәнҡит фекере, XIX быуаттың 40-60-сы йылдарҙың әҙәби прозаһы һәм эстетикаһы (петрашевсылар, В Г. Белинский, В Майков, А И. Герцен, М. Е. Салтыков-Щедрин, Н. Г. Чернышевский) ҡыҙыҡһындыра. Татьяна Ивановна «Әҙәбиәт яңылыҡтары» түңәрәген ойоштороу инициаторы була, ул студенттар ятағында үтә һәм унда совет әҙәбиәте буйынса фекерләшеүҙәр уҙа.
Т.И. Усакина 1966 йылдың 6 июнендә Һарытауҙа вафат була.

# Усакина Татьяна Ивановна
## Фәнни эшмәкәрлеге

Хеҙмәттәре, монографиялары:
* Усакина Т. И. Петрашевцы и литературно-общественное движение сороковых годов XIX века. Саратов: Изд-во СГУ, 1965.
* История, философия, литература (середина XIX века) : [сб. ст.]; подгот. Г. Н. Антоновой и Г. В. Макаровской. Саратов: Приволж. книжн. изд-во, 1968.
* [Комментарии] // Герцен А. И. Собр. соч.: в 30 т. / А. И. Герцен. М.: Изд-во АН СССР, 1958. Т. 14; Т. 15; 1959. Т. 18; М.: Наука, 1965. Т. 30, кн. 2.
* [Вступ. ст., подг. текстов и коммент.] // Н. Г. Чернышевский в воспоминаниях современников. Саратов : Сарат. книжн. изд-во, 1958—1959. Т. 1. С. 191—211, 211—217, Т. 2. С. 52-116, 197—209.
* [Статьи, примеч., подг. текстов] // Салтыков-Щедрин М. Е. Собр. соч. : в 20 т. М. :
* Художественная литература, 1965. Т. 1. С. 399—449; 1966. Т. 4. С. 180—244, 537—564.
* «Колокол» // КЛЭ. М. : Сов. энциклопедия, 1966. С. 662—665.
* Письма Т. И. Усакиной (1964—1965) // предисл. Ю. В. Манна; подг. текста и примеч. Е. И. Лившиц // Известия РАН. Серия лит. и яз. 2002. № 1. С. 51-64.