yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Алмаш (һүҙ төркөмө)

Алмаш — сифат, һан һәм башҡа һүҙ төркөмдәренә ҡараған һүҙҙәр урынында ҡулланыла алған һүҙҙәр алмаш тип атала.
Алмаштарҙың мәғәнәләре дөйөм була.Ул айырым торғанда конкрент төшөнсәне белдермәй. Алмаштарҙың мәғәнәһе телмәр ағышында йәки кониекста ғына асыҡлана. Уларҙың үҙҙәренә генә хас айырым һорауҙары ла юҡ. Ниндәй һүҙ төркөмө урынында килһә, шул һүҙ төркөмөнөң синтаксик һәм морфологик формаларын ҡабул итә.
Айҙар бүлмәгә инде. Уның ҡулында ҙур ҡағыҙ ине. Бөтәһе лә уға табан боролдо.

# Алмаш (һүҙ төркөмө)
## Алмаш төркөмсәләре

* Зат алмаштары- берлектә: мин, һин, ул; күплектә: беҙ, һеҙ, улар.
* Күрһәтеү алмаштары- теге йәки был предметҡа, уның сифатына, эш-хәрәкәттең үтәлеү рәүешенә күрһәтә. Улар өс төргә бүленә:
а)Төп күрһәтеү алмаштары-был, ошо, теге, ул, анау, бынау.
б)Сифат урынында ҡулланыла торған алмаштар- бындай, тегендәй, шундай, анауындай, бынауындай.
в)Рәүеш урынында ҡулланыла торған алмаштар- былай, тегеләй, ошолай, шулай.
* Һорау алмаштары
* Билдәләү алмаштары
* Билдәһеҙлек алмаштары
* Юҡлыҡ алмаштары
* Эйәлек алмаштары

# Алмаш (һүҙ төркөмө)
## Алмаштарҙың һан, килеш менән үҙгәреше

* Төп килеш
* Эйәлек килеш
* Төбәү килеш
* Төшөм килеш
* Урын-ваҡыт килеш
* Сығанаҡ килеш
# Иҫке Боғаҙы

Иҫке Боғаҙы — топоним.

# Иҫке Боғаҙы
## Мәҡәләләр

* Иҫке Боғаҙы (Башҡортостан) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл.
* Иҫке Боғаҙы (Татарстан) — Татарстандың Аҡтаныш районындағы ауыл.
# Псков күле

Псков күле — (эст. Pihkva järv), рус. Псковское озеро) — сөсө һыулы ҙур күл, Чудь-Псков күлдәр комплексының көньяҡ өлөшө

# Псков күле
## Тасуирламаһы

Күлдең майҙаны — 709 км². Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 30 м.
Псков күле төньяҡтараҡ урынлашҡан Чудь күлен Тёплое күле менән тоташтыра. 1945 йылдан һуң, Печора районы Псков өлкәһенә кире ҡайтарылғас, Псков күленең яр буйҙарының күп өлөшө (сик буйындағы Чудь күленән айырмалы булараҡ) һәм уның барлыҡ утрауҙары Рәсәй (Псков өлкәһе) тарафынан идара ителә, Эстонияның өлөшө ҙур түгел — күлдең төньяҡ-көнбайышында 6 % .

# Псков күле
## Этимологияһы

Псков күле атамаһы ҡала исеменән килеп сыҡҡан, сөнки шул күлдән алыҫ түгел урынлашҡан (яҡынса 10 км).

# Псков күле
## Физик-географик тасуирламаһы
### Гидрография

Яҙын ул көньяҡтан төньяҡҡа табан боҙҙан әрселә. Күл бик балыҡлы (урыҫса снетки тип аталған балыҡ күп). Көньяҡ Псков куленә күп һыулы Великая тигән йылға ҡоя, ул шаҡтай ҙур дельта хасил итә, һаҙлыҡлы утрауҙар барлыҡҡа килтерә. Башҡа, бәләкәйерәк йылғалар ҙа (Пиуза, Обдёх, Старцевка, Липенка, Чёрная) күлгә һыу сығанағы булып тора. Төньяҡтан көньяҡҡа табан 40 км самаһы, уртаса киңлеге 18-19 км самаһы. Күл тәрән түгел, 2-5 метр тәрәнлек өҫтөнлөк итә, ылымыҡтар, ләм баҫып барыусан. Күлдә даими халҡы булған шаҡтай ҙур утрауҙар бар.

# Псков күле
## Физик-географик тасуирламаһы
### Утрауҙар

Көнсығыш яр буйында, яҡынса 200 кеше йәшәгән Талаб утрауҙары архипелагы бай рухи мираҫы менән дан тота. Көнбайыш ярында урынлашҡан объекттар: кескәй утрау Коломцы — бер үк исемле ауылы бар; кеше йәшәмәгән Семский утрауы; шулай уҡ тораҡ пункттары булған эре утрауҙар — Колпина (ауылдары — Шартово, Медли, Колпино) һәм Каменка — тораҡ пункттары Рожитец, Каменка, Медово, Сельцы (янында шул исемле Сельцы утрауы урынлашҡан). Төньяҡ ярында бәләкәй генә Иҫке Мтеж утраулы морон урынлашҡан. Шулай уҡ Псков күле Дубки эксклавын Рәсәйҙең төп территорияһынан айырып тора. Дубки төньяҡ ярынан башҡа бөтә яҡтан — Эстония биләмәһе менән уратып алынған (1991 йылға тиклем — Эстон ССР-ы)

# Псков күле
## Галереяһы

* Күл яғынан күренеш. Липно ауылы янында
* Күл яғынан күренеш .Молгово
* Великая йылғаһы килеп ҡушылған урын. Псков.
# Петерсон Мария

Петерсон Мария - 1984 йылда Гётеборгта (Швеция) тыуған, пилот, инстаграм йондоҙо.

# Петерсон Мария
## Биографияһы

Мария Петерсон коммерция авиацияһына 25 йәштә килә һәм әкренләп осоусының көндәлек тормошон һүрәтләгән фотографиялар эшләй башлай. Был фотографиялар кешеләрҙә ҡыҙыҡһыныу уята. Ҡыҙҙың йога менән шөғәлләнеү лә был ҡыҙыҡһыныуҙы арттыра төшә, сөнки ул пилот тормошон һүрәтләй, үҙен йога күнекәмәләре ваҡытында , сәйәхәт иткәндә фотоһүрәткә төшөртөп, инстагамға ҡуя. Хәҙер Марияға 34 йәш һәм уның бихисап яҙылыусылары бар (200 меңдән артыҡ). Үҙе әйтеүенсә, хәүефһеҙлек барыһынан да мөһимерәк, шуға эш ваҡытында пилот кабинаһында ул фотоға төшмәй.
Бер аҙ ваҡыт ул Ryanair авиация компанияһында эшләгән. Һәр ваҡыттағыса ул сәйәхәт итергә ярата, әлегә 50-нән артыҡ илдә булған, һәр береһендә матур фотоһүрәттәр эшләп, инстаграмға ҡуйған. Уларҙа беҙ Марияны һәм уның хеҙмәттәштәрен эш ваҡытында- осор алдынан, йәки ергә төшкәс, тамаҡ ялғаған ваҡытта, йә иһә тәбиғәт ҡосағында ял иткәндә күрәбеҙ. Күптәргә уның тау-ҡаяларға үрмәләгән, һыу аҫтында төшкән, атта һыбай йөрөгән фотолары оҡшай. Күптәр уның эҙенән барып, инстаграмда үҙ фотосәхифәләрен булдыра.
Кешеләргә матур итеп йылмайыуы, зәп-зәңгәр күҙҙәре генә түгел, ә һәр саҡ яҡшы кәйефтә булыуы, кешегә ыңғай тәьҫир итеүе оҡшай. Үҙенең авиакомпаниялағы эше тураһында тик яҡшы хәбәрҙәр генә һөйләй: етәкселәр хеҙмәткәрҙәр тураһында ҡайғыртыусан, шуға күрә улар төрлө илдәрҙә эш сәйәхәтендә генә булмай, иркенләп ял да итә ала.
Мария Петерсон авиацияға килеүенең сәбәбен ябай ғына итеп аңлата. Уның фекеренсә, һөнәр һайлауҙа ҡатын-ҡыҙ ирҙәр менән тигеҙ хоҡуҡлы булырға тейеш. "Ирҙәр хаким иткән“ донъяла үҙ хыялын тормошҡа ашырыу еңел булмағандыр,тигән һорауға ул: « Мин быға оҙаҡ килдем, ләкин хәҙер бындай эште ирҙәр генә эшләй алмай икәнде иҫбатларға тейешмен» ,тип яуап бирә.
Әле Мария British Airways авиакомпанияһында эшләй, партнеры менән Бельгияла йәшәй.
# Дрезговитная

Дрезговитная — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ануй йылғаһының уң ярына тамағынан 257 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Дрезговитная
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200312115100008382
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100838
* Бассейн коды — 13.01.02.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Континенталь кубок

Континенталь кубогы — 1997 йылдан башлап европа клубтары өсөн булған хоккей буйынса турнир. Европа хоккей лигаһында ҡатнашмаған илдәрҙәге командалар өсөн был турнир.

# Континенталь кубок
## Турнир форматы

Тәуге раундта 17 команда араһынан иң көсһөҙ дүрт команда үҙ-ара көслөнө билдәләй. Иң көслө команда икенсе раундҡа сыға. Унда тәүҙән 7 команда була һәм уларға беренсе этаптың еңеүсеһе ҡушыла, улар 2 төркөмгә бүленә. Шунан төркөм уйындарында еңеүселәр өсөнсө раундҡа сыға. Өсөнсө раундта башта 6 команда бар, артабан уларға икенсе этаптың еңеүселәре ҡушыла, тағы ла 2 төркөмгә бүленәләр. Суперфиналға төркөмдәрҙә беренсе һәм икенсе урын алған командалар сыға. Улар бер береһе менән уйнайҙар һәм кубоктың еңеүсеһен асыҡлайҙар.

# Континенталь кубок
## Еңеүселәр

| Сезон | Еңеүсе | Икенсе урын | Өсөнсө урын | Ярыштар урыны |
| 1998 | Кощице | Эйсбарен Берлин | Ильвес | Тампара, Финляндия |
| 1998 | Кощице | Эйсбарен Берлин | Ильвес | Тампара, Финляндия |
| 1999 | Амбри-Пиотта | Кощице | Авангард | Кощице, Словакия |
| 2000 | Амбри-Пиотта | Эйсбарен Берлин | Ак Барс | Берлин, Германия |
| 2001 | ЗСК Лионс | Лондон Кнайтс | Слован | Цюрих, Швейцария |
| 2002 | ЗСК Лионс | Милано Виперс | Зволен | Цюрих, Швейцария |
| 2003 | Йокерит | Локомотив | Лугано | Лугано, Швейцария Милан, Италия |
| 2004 | Слован | Гомель | Лугано | Гомель, Белоруссия |
| 2005 | Зволен | Динамо | Секешфехервар | Секешфехервар, Венгрия |
| 2006 | Лада | Рига 2000 | ЗСК Лионс | Секешфехервар, Венгрия |
| 2007 | Юность-Минск | Авангард | Ильвес | Секешфехервар, Венгрия |
| 2008 | Ак Барс | Рига 2000 | Казцинк-Торпедо | Рига, Латвия |
| 2009 | Мартин | Драгонс Руан | Больцано | Руан, Франция |
| 2010 | Ред Булл Зальцбург | Юность-Минск | Шеффилд Стилерс | Гренобль, Франция |
| 2011 | Юность-Минск | Ред Булл Зальцбург | Сённерюйск | Минск, Белоруссия |
| 2012 | Драгонс Руан | Юность-Минск | Донбасс | Руан, Франция |
| 2013 | Донбасс | Металлург Злобин | Драгонс Руан | Донецк, Украина |
| 2014 | Ставангер Ойлерс | Донбасс | Асиаго | Руан, Франция |
| 2015 | Неман | Фиштаун Бремерхафен | Анже | Бремерхафен, Германия |
| 2016 | Руан | Хернинг Блю Фокс | Тыхы | Руан, Франция |

# Континенталь кубок
## IIHF Федерация кубогы

Федерация кубогы Европа кубогына эләкмәгән клубтар өсөн, 1995-1996 йылдарҙа булған хоккей буйынса турнир. Ике йылдан һуң уны Континенталь кубок алмаштыра.
Беренсе йылда 13 команда 12 илдән ҡатнашты. Улар өс төркөмгә бүленешеп еңеүселәрҙе асыҡлайҙар, улар финалға сыға. Финалда уларға икенсе урын алған командалар араһында кемдең һөҙөмтәләре яҡшыраҡ, шул сыға. Финалда бер береһе менән уйнап еңеүсене асыҡлайҙар. Салауат Юлаев тәүге сезонда еңеүсе була.
Икенсе йылда шулай уҡ уйнайҙар, әммә командалар өҫтәлгәс бер квалификация раунды өҫтәлә.

# Континенталь кубок
## IIHF Федерация кубогы
### Федерация кубогын еңеүселәр

| Сезон | Еңеүсе | Иҫәп | Икенсе урын | Ярыш урыны |
| 1995 | Салауат Юлаев | 4–1 | Пардубице | Любляна, Словения |
| 1996 | Мастини | 4–3 | Металлург | Тренчин, Словакия |
# Павлов Михаил Леонардович

Павлов Михаил Леонардович (30 декабрь 1956 йыл) — ғалим-химик-технолог. 1992 йылдан Ишембай махсуслаштырылған катализаторҙар химия заводы директорының фән, сифат һәм маркетинг буйынса урынбаҫары. 1999 йылдан «Газпром Нефтехим Салауат» йәмғиәтенең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 2008 йылдан — фәнни техник үҙәк директоры урынбаҫары, 2010 йылдан — «Салауатнефтеоргсинтез фәнни техник үҙәге» йәмғиәтенең бүлек етәксеһе. Химия фәндәре докторы (2003), профессор (2010).

# Павлов Михаил Леонардович
## Биографияһы

Михаил Леонардович Павлов 1956 йылдың 30 декабрендә Грозный ҡалаһында тыуған. 1979 йылда М. Д. Миллионщиков исемендәге Грозный нефть институтын (хәҙер Грозный дәүләт нефть техник университеты) «Нефть һәм газ эшкәртеүҙең химик технологияһы» һөнәре буйынса тамамлай һәм инженер-химик-технолог квалификацияһын ала. Михаил Леонардовичтың фәнни эшмәкәрлеге Грозный нефть ғилми-тикшеренеү институтында башлана: инженер, аспирант, һуңынан төп ғилми хеҙмәткәр, детергентов — синтетик йыуыу саралары цеогендары өсөн цеолитлы компоненттар етештереү менән етәкселек итә. Павловтың тәүге асыштары Советтар Союзының дүрт катализатор фабрикаһына индерелә.
1992 йылдан Ишембай катализаторҙар махсуслаштырылған химия заводында фән, сифат һәм маркетинг буйынса директор урынбаҫары. 1999 йылдан «Газпром нефтехим Салауат» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтендә: 2008 йылдан — фәнни-техник үҙәктең директор урынбаҫары, 2010 йылдан — «Салауатнефтеоргсинтез» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең фәнни бүлек етәксеһе. Нефтехимия өсөн цеолитлы катализаторҙар алыу технологияларын эшләү менән шөғөлләнә.

# Павлов Михаил Леонардович
## Фәнни эшмәкәрлеге

Фәнни производство эшмәкәрлеге түбән, юғары модулле цеолиттар һәм улар нигеҙендә катализаторҙар, адсорбенттар синтезлау мәсьәләләренә, этилбензол, стирол, алкилбензин алыу процестарын камиллаштырыуға арналған. Павлов етәкселегендә цеолит ион алмаштырыусы лар (синтетик йыуыу саралары алыу өсөн), адсорбенттар, цеолит ингән крекинг катализаторҙарын һәм нефтехимик процестарҙы синтезлау ысулдары эшләнә һәм етештереүгә индерелә. 400-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт авторы. 4 монография, 89 патент һәм авторлыҡ танытмаһына эйә. 250-нән артыҡ уйлап табыуға танытмаһы бар. Ғалим етәкселегендә 8 кандидатлыҡ диссертацияһы яҡланған. Шулай уҡ «Газпром нефтехим Салауат», Салауат Өфө дәүләт нефть техник университеты филиалы һәм Франция нефть институты менән берлектә техника һәм технологиялар программалары буйынса магистр дәрәжәһенә 16 кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана.
# Сареда (Оло Горносталь ҡушылдығы)

Сарёда — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Горносталья йылғаһының уң ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Сареда (Оло Горносталь ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000055780
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005578
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# 1777 йыл

II мең йыллыҡ :
XVI быуат — XVII быуат — XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат :
Хронологик таблица :
1777 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1777 MDCCLXXVII |
| Юлиан стилендә | 1776—1777 (12 ғинуардан) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2529—2530 (2 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7285—7286 (12 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5537—5538 ה'תקל"ז — ה'תקל"ח |
| Мосолман календары | 1191—1192 |
| Боронғо әрмән календары | 1226 ԹՎ ՌՄԻԶ |
| Ҡытай календары | 4473—4474 丙申—丁酉 красная обезьяна — красная курица |
| Эфиопа календары | 1769—1770 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 1833—1834 |
| - Шака самват | 1699—1700 |
| - Кали-юга | 4878—4879 |
| Иран календары | 1155—1156 |
1777 йыл — шаршамбы көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
# Сережкина

Сережкина — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сочур йылғаһының һул ярына тамағынан 161 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.

# Сережкина
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010600112115200025180
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202518
* Бассейн коды — 13.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Байымов Илсур Әхтәр улы

Байымов Илсур Әхтәр улы (14 апрель 1974 йыл) — Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры артисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2009).

# Байымов Илсур Әхтәр улы
## Биографияһы

Илсур Әхтәр улы Байымов 1974 йылдың 14 апрелендә Баймаҡ районы Сәксәй ауылында тыуған. 1991 йылда Башҡорт интернат-мәктәбен тамамлай. Мәктәп йылдарында уҡ ҡурайҙа уйнарға өйрәнә (уҡытыусыһы Әхиәт Ғәйетбаев). 1995 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлай, ошо уҡ йылда ул академтеатрға эшкә саҡырыла. 1998-2000 йылдарҙа Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһында конференсье, концерттарҙы алып барыусы булып эшләй.

# Байымов Илсур Әхтәр улы
## Театрҙағы ролдәре

"Маҡтымһылыу, Әбләй һәм ҡара юрға) — Әй яусыһы
«Бирнәһеҙ ҡыҙ» — Гаврило
«Аҡ пароход» — автолавка шоферы, ир-егет, ҡатын-ҡыҙ, аҡын, яугир ролдәре.
«Бер мәл санаторийҙа» — Хәсән, 1-се бабай
«Нәркәс» — Байназар
«Әхмәтзәки Вәлиди Туған» — : Фазулла
«Серле көршәк» — Хасбулат, Алихан батша
«Мулла» — Әмир
«Кәкүк ояһы» — 2-се санитар
«Ҡоҙаса» — Мөхәмәтша мулла
«Әбейүшкә@тущка.ру» — Әхмәҙей
«Итекле бесәй» — Король
«Зөбәржәт ҡала тылсымсыһы» — Кеше ашаусы
«Йософ һәм Зөләйха» — Дан
«Антигона» — Гемон
«Шәүрәкәй» — Малыбай
«Баллы, тирәкле балтирәк» — Ҡарт
«Мин — Марат» — Марат Ғәли улы
«Рөстәмдең сере»- Бабай
«Гөлбостан»- Юламан
«Урал батыр» — Үгеҙ

# Байымов Илсур Әхтәр улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2009)
# Изге Георгий сиркәүе (Кюстендил)

Изге Георгий сиркәүе (болг. Църква „Свети Георги“) — болгар ҡалаһы Кюстендилдың Колуша кварталындағы Болгария православие сиркәүенең София епархияһы ғибәҙәтханаһы. Сиркәү X—XI быуаттарҙа төҙөлгән. 1816 йылға тиклем Кюстендил епархияһының кафедраль соборы булып тора.

# Изге Георгий сиркәүе (Кюстендил)
## Тарихы

Архитектура ҡиәфәтен һәм стеналарҙағы биҙәктәрен тикшереүҙәр нигеҙендә ҡорам төҙөлөшөн X быуат аҙағы — XI быуат башына ҡарай тип билдәләйҙәр, был Кюстендилда һаҡланып ҡалған Изге Георгий сиркәүен иң боронғо ҡорамдар рәтенә индерә. Сиркәү ҡаланың көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, 1939 йылда ҡала составына ингән элекке Колуша ауылында урынлашҡан.
Фараздар буйынса ҡорамда 1330 йылда Велбыжде янында һуғышта һәләк булған болгар батшаһы Шишман Михаил III ерләнгән. Был версияны тарихсы Николова Бистра тулыһынса кире ҡаға.
Изге Георгий сиркәүе ҡаланан алыҫта урынлашыуына ҡарамаҫтан, 1816 йылда Успенский сиркәүе төҙөлөшө тамамланғанға тиклем ул Кюстендил епархияһының кафедраль соборы булып ҡала. XIX быуатта Георгий сиркәүе тулыһынса тиерлек емерелә. 1878 —1882 йылдарҙа Болгар кенәзлегенә нигеҙ һалынғандан һуң, ул яңынан тергеҙелә.
1927 йылда сиркәү милли әһәмиәттәге Болгария мәҙәниәте ҡомартҡылары исемлегенә индерелгән. 1960 йылдарҙа исемлекте ҡайтанан төҙөгәндә милли әһәмиәттәге мәҙәниәт ҡомартҡыһы (ДВ, бр.77/1968 й.) һәм милли әһәмиәттәге сәнғәт ҡомартҡыһы (ДВ, бр.100/1969 й.) исемлегенә индерелә. 26-сы һан аҫтында, Димитр Пешевтың йорт-музейы, тәбәк тарихы музейы һәм сәнғәт галереяһы менән бергә Болгарияның 100 туристик объектына инә.

# Изге Георгий сиркәүе (Кюстендил)
## Архитектураһы

Сиркәү оҙонлоғо 10 м, киңлеге 8,7 м булған тәре-көмбәҙле типик византия ҡорамы. Көмбәҙе һигеҙ ҡырлы яҡтылыҡ барабанында урынлашҡан. Бинаны эс яҡтан алты бағана тотоп тора, икәүһе миһрабҡа инеү урынында, ә дүртәүһе көмбәҙ аҫтында урынлашҡан. Сиркәүҙең өс апсидаһы бар.
Сиркәүҙә күп урта быуат фрескалары һаҡланып ҡалған, бигерәк тә колонналарының аҫҡы өлөшөндә һәм диуарҙарында. Миһрабтың биҙәктәре XI—XII быуаттарҙа, бағаналарының биҙәктәре XII быуатта башҡарылған. Был фрескаларҙа яҙыуҙар грек телендә яҙылған. Ғибәҙәтханала рәссамдар Иван Доспевский һәм Михаил Белстойневтарҙың һуңғы 1881 йылдарҙағы эштәре бар.
# Матюшина

Матюшина — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж, Ростов, Белгород һәм Волгоград өлкәләре биләмәләренәе аға. Дон йылғаһына һул яҡтан тамағынан 939 км өҫтәрәк ҡушыла. Оҙонлоғо 38 км.

# Матюшина
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса, йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Павловск ҡалаһынан Хопёр йылғаһы ҡушылғанға тиклем, Подгорная йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010101212107000004942
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000494
* Бассейн коды — 05.01.01.012
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Зырҡыуыт

Зырҡыуыт, зырҡыуат (рус. Дупель, лат. Gallinago media)— һәр ике ярымшарҙа йәшәй һәм аулана торған күсмә көйөлдө ҡош.

# Зырҡыуыт
## Ҡылыҡһырлама

Сыйырсыҡтан ҙурыраҡ. Күберәк ерҙән йөрөүсе оҙон суҡышлы бик һаҡ ҡош. Түбәндән генә оса. Осҡанда ҡойроҡ ситендә аҡ һыҙыҡтар күренә. Дөйөм төҫө ерәнһыу көрән. Башынан ике киң ҡара һыҙыҡ үтә. һырты һәм кәүҙәһенең аҫ яғы арҡыры ҡара һыҙыҡтар менән ҡапланған. Суҡышының төбө йәшкелт, осо ҡара, аяҡтары һорғолт ҡыҙыл, һаралйындан сыбар ҡорһағы һәм бәләкәйерәк кәүҙәһе менән айырыла.

# Зырҡыуыт
## Тауышы

Осҡандағы тауышы: «үәт-үәт-үәт», яҙғыһын ата ҡоштар йылға сылтырауына оҡшаған тауыш сығаралар.

# Зырҡыуыт
## Йәшәү рәүеше

Еүеш болонда, аҡландарҙа йәшәй. Ямғыр селәүсене, йәш үлән, бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһы ерҙә була. Ҡара-көрән таплы 4 бөртөк һарғылт һоро йомортҡа һала. Ите өсөн аулайҙар.
# Ольжерас (йылға)

Ольжерас — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2677/651/5 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Ольжерас (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300212115200008112
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200811
* Бассейн коды — 13.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ишемов Сәйфулла Килмөхәмәт улы

Ишемов Сәйфулла Килмөхәмәт улы (1825—?) — башҡорт кантоны начальнигы була. Уртаҡул йөҙ башы (1855).

# Ишемов Сәйфулла Килмөхәмәт улы
## Биографияһы

Ишемов Сәйфулла Килмөхәмәт улы 1825 йылда Ырымбур губернаһының Ырымбур өйәҙе Үҫәргән улусы (хәҙерге Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы) Ейәнсура ауылында тыуған. Сығышы менән башҡорт.
1843 йылдан бирле 10‑сы башҡорт кантонында, ә 1853 йылдан — 7-се башҡорт кантонының 2-се бүлегендә хеҙмәт итә.
1854 йылдан 10-сы башҡорт кантонының 3-сө бүлеге начальнигы була.
1853—1856 йылдарҙағы Ҡырым һуғышында ҡатнаша. Андрей таҫмаһында «1853-1856 йылдарҙа Көнсығыш һуғышы иҫтәлегенә» бронза миҙалы менән бүләкләнә.
1856—1860 йылдарҙа 3‑сө башҡорт кантонының (10-сы башҡорт кантонының 3-сө бүлегенән төҙөлгән, үҙәге — Ейәнсура) начальнигы була.
Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
# Башҡортостан урмансылары исемендәге урман паркы

Башҡортостан урмансылары исемендәге урман паркы — Өфөләге ял итеү паркы. Ҡаланың Совет районында Менделеев, Сәғит Агиш урамдары һәм Салауат Юлаев проспекты араһында урынлашҡан.

# Башҡортостан урмансылары исемендәге урман паркы
## Тарихы

1917 йылдың Октябрь Революцияһына тиклем хәҙерге урмансылар паркы биләмәһе иң боронғо дворяндар нәҫеленән булған алпауыт Валентин Аполлонович Новиковҡа ҡараған. Янында уның ике ҡатлы ҡала ситендәге баҡса йорто урынлашҡан булған.
Башҡортостан урмансылары исемендәге урман паркы 1966 йылдың 18 сентябрендә Менделеев урамы буйлап урман-парк зонаһында булдырылған һәм япраҡлы һәм ылыҫлы ағастарҙан торған ташландыҡ урман массивынан ғибәрәт булған.
2014 йылдың июненән авгусына тиклемге осорҙа Башҡортостан Президенты Р. З. Хәмитов инициативаһы буйынса парк территорияһы төҙөкләндерелә: бында яҡтыртыу үткәрелә, дөйөм оҙонлоғо 9 саҡрым булған йәйәүлеләр һәм велосипед юлдары һалына, шулай уҡ 80 эскәмйә һәм мәғлүмәт күрһәткестәре ҡуйыла. Паркта пикник өсөн зона ойошторола, балалар өсөн уйын майҙансығы, ике спорт майҙансығы төҙөлә. Был эштәрҙең хаҡы 50 миллион һум самаһы тәшкил итә.
Ҡала паркы хәҙер популяр ял итеү урыны булып тора. Бында зверинец вольерҙары урынлашҡан. Башҡортостан урмансылары урман паркына Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө ғилми үҙәге Ботаник баҡса-институты терәлеп тора.
# Пуга (Меза ҡушылдығы)

Пуга — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Меза йылғаһының уң ярына тамағынан 89 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Пуга (Меза ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кострома йылғаһы Исады һыу үлсәү посына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300112110000013127
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001312
* Бассейн коды — 08.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0