yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ырымбур тарпанияһы

Ырымбур тарпанияһы — Ырымбур өлкәһендәге Сазан ҡасабаһы янында асыҡ һауалағы дала зоопаркы.

# Ырымбур тарпанияһы
## Тарихы

«Ырымбур Тарпанияһы» дала парк-биостанцияһы Рәсәй өсөн яңы типтағы ООПТ — айырым һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһе булараҡ уйланылған. Ул Рәсәй Фәндәр академияһының Урал бүлеге дала Институтының структура бүлексәһе булып тора. Паркты булдырыу маҡсаттары:
* агротуризмды үҫтереү;
* дала хайуандары популяцияһын һаҡлау;
* көтөүлек малсылығын тергеҙеү;
* Рәсәйҙең файҙаланылмаған ерҙәрен файҙалы рациональ файҙаланыу;
* тораҡ пункттарҙың социаль-иҡтисади үҫеше.
2014 йылдың 28 майында Мәскәү заповеднигынан Үҙәккә беренсе тояҡлылар, шул иҫәптән Пржевальский аттары һәм бер пар кианг килтерелә. 2016 йылда уларҙың беренсе ҡолоно тыуа. 2016 йылда Ростов өлкәһенән 4 як килтерәләр.
Бөгөнгө көндә стационар майҙаны 35 га тәшкил итә.
Әлеге ваҡытта стационар биләмәләрендә Евразия дала һәм ярым сүллек ландшафының түбәндәге тояҡлылары бар: Пржевальский аттары, ике үркәсле дөйәләр, киангтар, яктар, дебетле кәзәләр. Планда: дала бизоны, марал, кулан, һәм башҡалар.
Ырымбур Тарпанияһы биләмәһендә IUCN Ҡыҙыл исемлеккә индерелгән 16 юғалып барыусы төр теркәлгән:
* ҡоштар (9);
* бөжәктәр (5);
* һөтимәрҙәр (2).
# Ямышка

Ямышка — Рәсәйҙәге йылға. Удмурт Республикаһы, Татарстан Республикаһы, Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының һул ярына тамағынан 73 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Ямышка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Вятские Поляны ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300612111100040486
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111104048
* Бассейн коды — 10.01.03.006
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Сол Лагорта

Сол Лагорта — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Лагорта йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Сол Лагорта
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000067418
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006741
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Валаам инвалидтар йорто

Валаам инвалидтар йорто — инвалидтар йорто, Валаам утрауында урынлашҡан (Ладога күленең төньяҡ өлөшө), һуғыштан һуңғы ваҡытта унда 1950—1984 йылдарҙа шулай уҡ Карел-Фин ССР-ында йәшәгән һуғыш инвалидтары хеҙмәтләндерелә. Элекке монастырь бинаһында урынлашҡан. 1984 йылда ябыла (вариҫы булып Олонец районы Видлиц ауылындағы инвалидтар йортотора).

# Валаам инвалидтар йорто
## Тарих

Карел-Фин ССР-ы Юғары Советы Указына ярашлы инвалидтар йорто 1950 йылда нигеҙләнгән. 1950 йылдың 20 ноябрендә утрауҙа 904 кеше була. Инвалидтар монастырь биналарына урынлаштырыла,. Инвалидтарҙың, эшкә һәләтле булғандары — эшләй. 1950 йылдың 28 июлендә 50 инвалид утрау ҙа эшкә урынлаштырылған була.
1959 йылда утрауҙа 1500 инвалид булған. [633 сығанағы көн күрһәтелмәгән]
Интернатта йәшәүселәр араһында Григорий Волошин, Иван Калитаров (тыуған 1924), Матвей Котов, Николай Сергеевич Кошелев, Меньшиков Василий, Михаил Холодный (тыуған 1920), В. Н. Качалов, Хатов Алексей Алексеевич, Ланев Федор Васильевичтар була.
1960-сы йылдарҙа архипелагҡа экскурсиялар килә башлай.
Валаам тәбиғи музей-ҡурсаулыҡ директоры Владимир Высоцкий әйтеүенсә: «Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, зыярат ҡәберҙәре тулыһынса тиерлек юғалып бөткән. Бөгөнгө көндә улар юҡ. Теге йәки был инвалидтың ҡәбере урынын аныҡ күрһәтеү мөмкин түгел». Фельдшер Любовь Щеглакова утрауҙа үлгән ветерандарҙың фамилияларын тергеҙеү менән шөғөлләнә. Ветерандарҙың наградалары һәм бүләк китаптары ҡайҙа булған, был билдәһеҙ, һаҡланмаған.
Утрауҙа патриархы Кирилл Бөйөк Ватан һуғышы ветерандары иҫтәлегенә мемориалды изгеләндерә. 54 ветерандың исеме исемлеккә керә. Буласаҡ һәйкәл өсөн мәғлүмәт яҙыусы Санкт-Петербург һәм Төньяҡ-көнбайыш төбәгенең Ерләү тармағы предприятиелары ассоциацияһы вәкиле фекере буйынса, был зыяратта 200-гә яҡын инвалид ерләнгән булырға тейеш. Вафат булған инвалидтарҙы Игумен зыяратындағы руханиҙар ҡәберҙәре араһында ерләгәндәр. Ҡәбер өҫтөнә металдан һаранғ ғына итеп яҙылған табличкалар ҡуйғандар: уларҙа бары тик фамилиялары, йәшәгән йылдары күрһәтелгән. Уларҙа һуғыш геройының ҡәбере тигән билдәләр юҡ.

# Валаам инвалидтар йорто
## Сәнғәттә

Валаам йорт-интернатында йәшәгән кешеләрҙе үҙенең графика эштәрендә рәссам Геннадий Добров һүрәтләгән.
# Бирмингем (Алабама)

Бирмингем (ингл. Birmingham) — Америка Ҡушма штаттарының Алабама штатындағы ҙур ҡала . 2010 йылда ҡала халҡы 212 237 кеше тәшкил итә, ә агломерацияһындағы халыҡ һаны — миллиондан ашыу кеше.
Бирменгем 1871 йылда, АҠШ-та Граждандар һуғышы тамамланғандан һуң нигеҙләнгән. Ҡаланың исеме Британияның Бирмингем ҡалаһы, Берләшкән короллектең иң эре сәнәғәт үҙәге, хөрмәтенә аталған. Бирмингем ҡалаһы Көньяҡ Американың мөһим индустриаль үҙәге иҫәбендә тора. Ғәҙәттә, Бирмингем сәнәғәтенең нигеҙен металлургия тәшкил итә, шунлыҡтан ҡалаға «Көньяҡ Питтсбург» (ингл. Pittsburgh of The the South) ҡушаматы бирелгән. Бирмингемдың икенсе ҡушаматы — «Магик ҡала» (ингл. The City Magic).

# Бирмингем (Алабама)
## Географияһы

АҠШ статистика бюроһы мәғлүмәттәренә ярашлы, ҡаланың дөйөм майҙаны — 393 км², шуның 388 км² ҡоро ергә тура килә һәм 5,2 км² — һыу ресурстары. Ҡала майҙанының барлығы 1,34 процентын һыу биләй. Бирмингем ҡалаһы Кахаб йылғаһы янында урынлашҡан.
Бирмингемда дымлы субтропик климат. Бирмингем (Cfa Кеппен төҙөгән климаттар классификацияһына ярашлы) йәй эҫе, ҡышы йомшаҡ, йыл дауамында ямғырҙар мул яуа.
* Йыллыҡ уртаса температура — +17,3 C°
* Йыллыҡ уртаса ел тиҙлеге — 2,7 м/с
* Йыллыҡ уртаса һауа дымлылығы — 70 %
Климат Бирмингем :
| Күрһәткестәре | Дек. | Ғин. | Март | Апра. | Май | Июнь | Июль | Авг. | Сена. | Окт. | Нояб. | Февр. | Йыл |
| Абсолют максимум, °C | 27,2 | 28,3 | 32,2 | 33,3 | 37,2 | 41,1 | 41,7 | 40,6 | 41,1 | 34,4 | 29,4 | 26,7 | 41,7 |
| Һауа температураһы, °C | 12,1 | 14,7 | 19,3 | 23,6 | 27,5 | 30,9 | Йылылығыудельная 32,7 | 32,6 | 29,5 | 24,1 | 18,6 | 13,3 | 23,2 |
| Уртаса температура, °C | 6,6 | 8,7 | 12,9 | 16,9 | 21,4 | 25,4 | 27,3 | 27,1 | 23,7 | 17,8 | 12,4 | 7,8 | 17,3 |
| Уртаса минимум, °C | 1,0 | 2,8 | 6,5 | 10,3 | 15,4 | 19,8 | 21,9 | 21,6 | 17,9 | 11,6 | 6,4 | 2,4 | 11,5 |
| Абсолют минимум, °C | -21,1 | -23,3 | -16,7 | -3,3 | 2,2 | 5,6 | 10,6 | 10,6 | 2,8 | -2,8 | -15 | -17,2 | -23,3 |
| Яуым-төшөм нормаһы, мм | 123 | 115 | 133 | 111 | 127 | 111 | 122 | 100 | 99 | 87 | 123 | 113 | 1364 |
| Сығанаҡ: һауа торошо һәм климат 2012 йыл 4 сентябрь архивланған. ||||||||||||||

# Бирмингем (Алабама)
## Халыҡ

2010 йылда алынған халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны— 212 237 кеше, (кеше тығыҙлығы — 561 кеше/км²).

# Бирмингем (Алабама)
## Биналар

2014 йылға ҡарата Алабама штатында бейеклеге 80 метрҙан ашыу 15 бина бар: шуларҙың етәүһе Бирмингемда тора.

# Бирмингем (Алабама)
## Туғанлашҡан ҡалалары

* Япония: Хитати
* Зимбабве: Гверу
* Венгрия: Секешфехервар
* Италия: Помильяно-д’Арко
* Украина: Винница
* ҠХР: Аньшань
* Чехия: Пльзень
* Иордания: Эль-Карак
* Сенегал: Гедиавайе (инг.)баш.
# Оло Юг (Кильмезь ҡушылдығы)

Оло Юг — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кильмезь йылғаһының һул ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Оло Юг (Кильмезь ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300512111100039887
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103988
* Бассейн коды — 10.01.03.005
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Онса

Онса — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вашка йылғаһының уң ярына тамағынан 78 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Онса
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000048228
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004822
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Миндальный

Миндальный (Арка-Дереси) — Ҡырымдың көньяҡ-көнсығышындағы ауылы, Ҡырым Республикаһының Судак ҡала округына (Украинаның административ-территориаль бүленешенә ярашлы — Ҡырым автономиялы республикаһының Судак ҡала советы Солнечнодолинский ауыл советына) инә.

# Миндальный
### Халыҡ һаны динамикаһы

* 1902 йыл — 64 кеше
* 1926 йыл — 13 кеше
* 1939 йыл — 89 кеше
* 1989 йыл — 8 кеше
* 2001 йыл — 6 кеше.
* 2009 йыл — 12 кеше.
* 2014 йыл — 143 кеше.

# Миндальный
## Хәҙерге торошо

2018 йылда Миндальный ауылында 7 урам, 9 тыҡрыҡ һәм баҡса ширҡәтте иҫәпләнә, Яндекс-карта буйынса ауылда 1 урам-Миндальный урамы иҫәпләнә; 2009 йылда, ауыл советы мәғлүмәттәре буйынса, ауылдың майҙаны 536,3 гектар, ундағы 7 йортта 12 кеше йәшәгән. Ауылдың төп предприятиеһы — «Ҡояшлы Үҙән» маркалы шарап ҡойоу заводы. Миндальный ауылынан күрше ауылға автобус йөрөй.
Ауылдың тарихи атамаһы Арка-Дереси, ҡырым татар теленән тәржемә иткәндә «арҡа терәге» (ҡырымтат. arqa — тип арҡа өлөшө, dere — терәк).

# Миндальный
## Географияһы

Миндальный тораҡ пункты ҡала советы биләмәһенең үҙәк өлөшөндә, Меган тауының төньяҡ битләүендә, Текиль-Таш битләүендә, Туклузка йылғаһының уң ҡушылдығы буйында, диңгеҙ кимәленән 134 метр бейеклектә урынлашҡан. Судак ҡалаһына тиклем 11 километрға тиклемге аралыҡ (шоссе буйлап), яҡын тимер юл станцияһы — Феодосия — яҡынса 48 км. Транспорт бәйләнеше төбәк автомобиль юлы Саба — Миндальный — Солнечная Долина буйынса тормошҡа ашырыла.

# Миндальный
## Т арих

1893—1895 йылдарҙа бында Архадерес шарап хужалығы төҙөлә. «Таврия губернаһы 1902 йылда иҫтәлекле китаптар н …» буйынса Архадерес ауылы кенәз Горчаков имениеһы була, ул Феодосия өйәҙенең Таракташ улусына ҡарай, ауылдағы 1 йорт хужалығында 64 кеше иҫәпләнә.
Совет власы ваҡытында, 1921 йылдың 8 ғинуарындағы Крымревком ҡарары буйынса улус системаһы бөтөрөлә, ә национализацияланған имениела совхоз булдырыла, ул яңы Феодосия өйәҙе составына инә, ә 1923 йылда — тағы яңы ойошторолған Судак районына ҡарай.
1946 йылдың 25 июнендә Арка-Дереси РСФСР составындағы Ҡырым өлкәһенә инә. 1992 йылдың 12 февралендә Миндальный Ҡырым Республикаһы Судак райсоветына ҡарай.
# Сипаль-Кы

Сипаль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Үрге Чортово күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Сипаль-Кы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300067004
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306700
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Республика Китап музейы

Республика китап музейы — Алматы ҡалаһында Ҡаҙағстандың әҙәбиәт һәм китап нәшриәте тарихы музейы. Элекке Икмәк продукттары министрлығы бинаһында урынлашҡан.

# Республика Китап музейы
## Музей

Китап музейына 1977 йылда нигеҙ һалына.
Бында ХVІІІ-ХІХ быуаттың, ХХ быуаттың 40-сы йылдарына тиклемге 500-ҙән ашыу ҡулъяҙма һәм һирәк китаптар коллекцияһы һаҡлана. Шулай уҡ Ҡаҙағстан һәм сит ил ҡулъяҙмалары, тарихи-мәҙәни, фәнни әһәмиәткә эйә ғәрәп, латин һәм кирилл шрифтлы ҡулъяҙмалар, борон нәшер ителгән китаптар бар.
Музей экспозицияһында Ҡаҙағстандың яҙма мәҙәниәте буйынса фото — һәм видеоматериалдар бар, улар файҙаланыла. Экспонаттар дүрт төп бүлектә урынлашҡан:
* Ҡаҙаҡ далаларының боронғо яҙма мираҫы
* Ҡулъяҙма — быуаттар мираҫы.
* Иртә Ватан баҫмаһы.
* Ҡаҙағстандың яҙма һәм баҫма һәм яҙма ҡомартҡылары.
2012 йылда музейҙа Мөхтәр Әүәзовтың тыуыуына 115 йыл тулыуға арналған күргәҙмә үтә. Унда авторҙың шәхси автографы ҡуйылған китаптар, Алматыла 1942 йылда сыҡҡан «Абай» романының беренсе баҫмаһы, шулай уҡ ҡиммәтле экспонаттар: «Енлик-Кебек», «Қилы заман», «Қараш-қараш», «Қорғансыздың күні», «Тас түлек» һәм латин телендәге башҡа әҫәрҙәре

# Республика Китап музейы
## Музей бинаһы

Иген продукттары министрлығы өсөн бина 1936 йылда төҙөлә. Проект архитекторы — В. Твердохлебов, скульпторы Б. Вахек була.
Ҡоролма ике ҡатлы, Г хәрефенә оҡшаш кирбес ҡоролманан ғибәрәт. Инеү ишеге портик рәүешендә бинаның мөйөшөндә урынлашҡан. Бинаның төп өлөшө тәрән булмаған дүрт мөйөшлө уйымдар менән тулыландырылған ябыҡ киңлектән тора. Ҡат аралары ауыл хужалығының социалистик көнкүрешен сағылдырған горизонталь рельефлы панно менән биҙәлгән. Фасадтарының ике төҫкә буятылыуы һәм биҙәлешендә классицизм элементтарын ҡулланыу бинаға айырым сағыулыҡ бирә. Көнсығыш яғында беренсе ҡаттың тәҙрәләре турыһында тәрән булмаған тура дүртмөйөшлө уйымда арыҫлан башы формаһындағы фонтан урынлашҡан.

# Республика Китап музейы
## Һәйкәл статусы

2010 йылдың 10 ноябрендә Алматы ҡалаһының урындағы тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыларының яңы дәүләт исемлеге раҫлана һәм бер үк ваҡытта быға тиклемге ҡарарҙар көсөн юғалтҡан тип белдерелә. Был ҡарарҙа элекке Иген продукттары министрлығы бинаһының урындағы әһәмиәткә эйә тигән статусы һаҡлана. һаҡлау зонаһы сиктәре 2014 йылда раҫлана.
# Иҫке Туҡмаҡлы ауыл Советы (Кушнаренко районы)

Иҫке Туҡмаҡлы ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Кушнаренко районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге —Иҫке Туҡмаҡлы ауылы.

# Иҫке Туҡмаҡлы ауыл Советы (Кушнаренко районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

# Иҫке Туҡмаҡлы ауыл Советы (Кушнаренко районы)
## Билдәле шәхестәре

* Әйүпов Риф Сәлих улы (2 сентябрь 1939 — 28 ғинуар 2015) — СССР һәм Рәсәй педагогы һәм тарихсыһы, тарих фәндәре докторы, профессор, Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1998), Рәсәй Федерацияһының юғары профессиональ белем биреүҙең почетлы хеҙмәткәре (2001).
* Мөҙәрисов Миңлеғәле Зәкир улы (23 февраль 1947 — 24 март 2015) — СССР биатлонсыһы, совет һәм Рәсәйҙең биатлон буйынса тренеры. СССР-ҙың спорт мастеры (1971), РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1989).
* Мостаев Хашим Фәтих улы (11 сентябрь 1918 йыл — 24 декабрь 2015) — балет артисы, педагог-балетмейстер, БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре(1988), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1999), Мәжит Ғафури исемендәге республика премияһы лауреаты., башҡорт халыҡ хореографияһына һәм профессиональ балет сәнғәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.

# Иҫке Туҡмаҡлы ауыл Советы (Кушнаренко районы)
## Етәкселәре
### Ауыл Советы хакимиәте башлыҡтары

* Кәбиров Камил Абдулла улы
# Сыңғырауыҡ мәмерйәһе

Сыңғырауыҡ мәмерйәһе — Башҡортостандың Бөрйән районындағы мәмерйә, Кейекбай ауылынан 5 километр көньяҡ-көнбайышта. Сыңғырауыҡ мәмерйәһе Ағиҙел йылғаһының һул ярында, ағым буйынса Шүлгәнташ мәмерйәһенән үрҙәрәк урынлашҡан.
Мәмерйә блдарының дөйөм оҙонлоғо — 3218. м. Тәрәнлеге — 90 метр. Иҙән майҙаны — 8,7 мең кв. м, күләме — 37,5 мең куб. м.

# Сыңғырауыҡ мәмерйәһе
## Атаманың килеп сығышы

Сыңғырауыҡ мәмерйәһе тип ауыҙының күренеше буйынса атала. Ҙур булмаған ауыҙ (0,5х1 м) 78 метрлыҡ тәрән вертикаль шахтаға әйләнә. бары тик төбөнә төшөп етергә 15 метр ғына ҡалғас, коридорҙар системаһы һәм лабиринт тибындағы галереялар барлыҡҡа килә.

# Сыңғырауыҡ мәмерйәһе
## Мәмерйә ауыҙы

Мәмерйәгә ике инеү юла бар: төп инеү юлы — Сыңғырауыҡ мәмерйәһе, 100 метр алыҫлыҡта Айыу ҡоҙоғо (ҡайһы берҙә уны айырым мәмерйә итеп билдәләйҙәр). Улар икеһе лә вертикаль ҡоҙоҡто тәшкил итә.

# Сыңғырауыҡ мәмерйәһе
## Мәмерйә эсе

Кальцит шарлауығы. Мәмерйә эсендә сифонға төшөүсе йылға аға. Ағиҙел йылғаһына яҡыныраҡ булған төньяҡ-көнбайыш өлөшөндәге төп магистраль юлдар тау ҡатламдарының киҫелеше буйынса, ә йылғанан алыҫыраҡ булған көньяҡ-көнсығыш өлөшөндәге коридорҙар һәм галереялар — ыңғайына һалынған. Ваҡыт-ваҡыт 8-15 м. ҡоҙоҡтар осрай.
Мәмерйә системаһы өҫкө яҡ менән шулай уҡ ҡоҙоҡтар каскады ярҙамында уның көньяҡ-көнбайыш сигенә тоташа. Мәмерйәгә икенсе инеү урыны — Айыу ҡоҙоғо 90 метр тәрәнлегендә төп инеү юлы менән тоташа. .

# Сыңғырауыҡ мәмерйәһе
## Мәмерйәне тикшереү

Беренсе тапҡыр мәмерйә планын 1971 йылда Свердловск спелеологтары Рыжков, Щепетов, Илюхин һәм башҡалар тәҙөй.
# Алһыу (исем)

Алһыу — башҡорт, шул иҫәптән башҡа төрки телле халыҡтарҙа ҡатын-ҡыҙ исеме.

# Алһыу (исем)
## Этимологияһы

Алһыу (Алсыу, Алсу) — башҡорт телендә аҡһыл ал төҫ; алһыу йөҙлө мәғәнәһендә.

# Алһыу (исем)
## Билдәле кешеләр

Алһыу (27 июнь 1983 йыл) — йырсы, телевизион тапшырыуҙар алып барыусы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2018), Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2019), Татарстан Республикаһының атҡаҙанған (2000) һәм халыҡ (2010) артисы, ЮНЕСКО-ның тыныслыҡ өсөн артисы (2011). Бөгөлмә ҡалаһының почётлы гражданы (2000).
Алһыу Бәхтиева (26 июль 1970 йыл) — театр актёры, йырсы. 1993 йылдан Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры, 2000 йылдан — Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры актёры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2004). Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2021).
Алһыу Шәфиғуллина Тәлғәт ҡыҙы (27 сентябрь 1973 йыл) — бейеүсе. 1991—2015 йылдарҙа Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле солисы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2010), Башҡортостандың халыҡ артисы (2000).
Саяпова Алһыу Рәфҡәт ҡыҙы (10 апрель 1952 йыл) — иҡтисадсы, иҡтисад фәндәре докторы, профессор.
# Вейверите София Мотиевна

София Мотиевна Вейверите (13 октябрь 1926 йыл, Каунас янындағы Науятриобяй ауылы, Литва — 23 февраль 2009 йыл, Вильнюс) — рәссам, һынлы сәнғәт профессоры; Литва ССР-ының атҡаҙанған рәссамы (1974), Литва ССР-ының халыҡ рәссамы (1976); СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1981), Литва ССР-ының Дәүләт премияһы лауреаты (1974).

# Вейверите София Мотиевна
## Биографияһы

Каунас гимназияһы уҡыусыһы. Каунас биҙәү-ҡулланма сәнғәте институтын тамамлай, унда Ушинскас Стасис етәкселегендә монументаль сәнғәтте өйрәнә. 1957 йылда Литва ССР-ы Рәссамдар союзына ҡабул ителә.
1948 йылда уҡ, уҡыуын тамамлағанға тиклем, Каунас ҡалаһы сәнғәт институтына һынлы сәнғәтте уҡытырға саҡырыла. 1952 йылдан Вильнюс Дәүләт сәнғәт институтында рәсемдән уҡыта, аҙаҡ нәфис текстиль бүлеген алып бара, ә 1968 йылдан фреска һәм мозаика курсын уҡыта. Республикала йәш фреска һынлы сәнғәте мәктәбе формалашыуына ҙур өлөш индерә. Һәр саҡ сюжетының эпик масштаблылығы, һүрәтләү алымдарының монументаллеге һәм лаконизмы менән үҙенә тартып торған, станокта башҡарылған ҙур полотнолар авторының монументаль сәнғәт бүлегендә уҡытыу эше, рәссамдың эске үҫешенең тәбиғи дауамы булып тора.
1978 йылдан рәссам станокта башҡарылған һынлы сәнғәт менән шөғөлләнә. 1966 йылдан — доцент, 1982 йылдан — профессор.

# Вейверите София Мотиевна
## Ижады

Фрескасы. Монументаль, баҙыҡ, ҙур масштаблы, күп функциялы дизайн әҫәрҙәре авторы. Портретсы, уның эштәрендә боронғо оҫталарҙың (XVI—XVII быуаттар) йоғонтоһо сағыла, деталдәрҙә ренессанс һәм барокко портреттарына оҡшатып стилләштереү күҙәтелә.
Уның байтаҡ эштәре Третьяков галереяһында һәм Пушкин исемендәге һынлы сәнғәт музейында, София милли галереяһында (Болгария), Литва театр, музыка һәм кино музейында һәм Литваның башҡа музейҙарында, шәхси коллекцияларҙа һаҡлана.

# Вейверите София Мотиевна
## Һайланма хеҙмәттәре

1. «Ял» (1965)
2. «Ҡорос» (1969)
3. «Аугустинас Савицкас портреты» (1968)
4. «Беҙҙең хирургтар» (1974)
5. «Ҡыҙ портреты» (1990)

# Вейверите София Мотиевна
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

1. 1971 — Мәскәүҙә Бөтә Союз художество күргәҙмәһе премияһы.
2. 1972 — Балтик биенналеһының беренсе премияһы.
3. 1976 — Литва ССР-ының халыҡ рәссамы.
4. 1974 — Литва ССР-ының атҡаҙанған рәссамы.
5. 1974 — Литва ССР-ының дәүләт премияһы.
6. 1976 — Литва ССР-ының халыҡ рәссамы.
7.* 1981 — СССР Дәүләт премияһы .
8. 1981 — СССР художество академияһының «Йәш ғаилә» картинаһы өсөн көмөш миҙалы.
9. 1981 — Балтик буйының беренсе өс йыллыҡ премияһы.
10. 1984 — Югославияның халыҡ-ара китап биенналеһы (Тузла).
11. 1986 — «Халыҡтар дуҫлығы» ордены.
12. 1996 — Бөйөк Литва кенәзе Гядиминас Орденының Командор тәреһе.
13. 2004 — Эстон Аҡ йондоҙ ордены 5 класс.
14. 2006 — Һүрәттәр конкурсында 1-се премия.
15. 2006 — П. Александравичюс премияһы.
16. 2009 — Литваның мәҙәниәтен һәм сәнғәтен үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне өсөн Литва Хөкүмәте премияһы.
# Ғәзиев Ислам Гәрәй улы

Ғәзиев Ислам Гәрәй улы (30 сентябрь 1929 йыл) — хеҙмәт ветераны. 1954—1977 йылдарҙа «Востокпроводмеханизация» тресының экскаватор машинисы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1975). СССР-ҙың газ сәнәғәте отличнигы (1974).

# Ғәзиев Ислам Гәрәй улы
## Биографияһы

Ислам Гәрәй улы Ғәзиев 1929 йылдың 30 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ кантоны Ҡорманай ауылында тыуған. Тулы булмаған урта белемле.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1949 йылда Черниковкалағы 20-се ФЗО мәктәбен тамамлағандан һуң «Востокпроводмеханизация» тресының 1-се төҙөлөш-монтаж идаралығы коллективында экскаватор машинисы ярҙамсыһы булып башлай. 1954 йылдан экскаватор машинисы булып эшләй.
Эшләү осоронда Ислам Ғәзиев заманса ер ҡаҙыу техникаһын бар камиллыҡта үҙләштерә. Юғары квалификациялы белгес булғанға күрә, үҙ тәжрибәһен йәш механизаторҙарға оҫта тапшыра. Туғыҙынсы биш йыллыҡ йылдарында (1971—1975) 10 кешене үҙ һөнәренә өйрәтә.
Урта Азия — Үҙәк, Усть-Балык — Ҡурған — Өфө — Альметьевск, Медвежье — Үҙәк кеүек уғата эре магистраль торба үткәргестәрен һәм башҡа үтә мөһим нефть һәм наз объекттарын төҙөүҙә әүҙем ҡатнаша., . Медвежье — Үҙәк газ үткәргесе төҙөлөшөндә юғары производство уңыштарына өлгәшә: Себерҙең ауыр климат шарттарында, экскаватор менән 25 километрҙан ашыу оҙонлоҡтағы траншеяны ҡаҙып, эш нормаһын 140 процентҡа үтәй, смена заданиеларын даими рәүештә 145—150 процентҡа еткереп башҡара. Үҙенә тапшырылған техниканы дөрөҫ һәм һаҡсыл файҙаланыу һөҙөмтәһендә тик шул ғына объектта И. Г. Ғәзиев 3 700 литр дизель яғыулығын һәм 310 метр ҡорос тростарҙы экономиялай.
1974 йылда пландағы 180 тонна урынына 322 тонна тупраҡты эшкәртә. Үҙенең шәхси планын һәм 1974 йылға ҡабул ителгән социалистик йөкләмәләрҙе ваҡытынан алда — август айында уҡ үтәй, ә үҙенең биш йыллыҡ планын өс йыл да ете айҙа уҡ йомғаҡлай.
Төмән өлкәһенең Төньяҡ райондары — Урал — Волга буйы — Үҙәк газ үткәргес төҙөлөшөндә өлгәшкән юғары производство уңыштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1975 йылдың 20 февралендәге Указы менән И. Г. Ғәзиевҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
СССР-ҙың газ сәнәғәте отличнигы (1974). 1989 йылда хаҡлы ялға сыға.
Ғәзиев Ислам Гәрәй улы Өфөлә йәшәй.

# Ғәзиев Ислам Гәрәй улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1975)
* Ленин (1975), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971) ордендары менән бүләкләнгән.
# Пушкино

Пушкино (рус. Пушкино) — Мәскәү өлкәһендәге ҡала.