yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Шордик

Шордик — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кильня йылғаһының һул ярына тамағынан 8,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Шордик
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300312110000016447
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001644
* Бассейн коды — 08.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Аҡ шыршы

Аҡ шыршы, йә иһә шыж (лат. Abies) — ҡарағай һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Аҡ шыршыларҙың үҙенә генә хас үҙенсәлеге шунда: уларҙың тубырсыҡтары, ҡарағай ғаиләһенең башҡа ылыҫлыларынан айырмалы рәүештә, өҫкә ҡарай үҫә һәм ағастарҙа тарҡала, ә ылыҫы ялпаҡ.

# Аҡ шыршы
## Тасуирлама

200—250 йәшкә етеүсе күләгәгә сыҙамлы мәңге йәшел ылыҫлы ағас. Сатыры ҡуйы, тар конус һымаҡ; ҡайыры шыма, сайырлы оролары бар, олоно төҙ, бейеклеге 24—35 м, диам. 0,5 м тиклем. Ылыҫы йомшаҡ, яҫы, үҙәк үренделә радиаль, ситендәгеләрҙә — ике рәтләп урынлашҡан, 8—10 йылға тиклем ҡойолмай. Ата тубырсыҡ һарыраҡ төҫтә, сатырҙың урта һәм өҫкө өлөшөндә барлыҡҡа килә. Май башында, ылыҫланыр алдынан, һеркәләнә. Инә тубырсыҡ сатырҙың өҫкө өлөшөндә барлыҡҡа килә, йәш тубырсыҡ — йәшел йәки көрәнһыу ҡыҙыл, өлгөргәне — көрән, цилиндр формаһында, оҙонлоғо 5—9 см, киңлеге 2—4 см, төҙ; көҙөн өлгөрә һәм айырым тәңкәләргә бүленә, ағаста үҙәге генә тороп ҡала. Орлоғо ваҡ, ҡанатлы.
150—200 йыл йәшәй.

# Аҡ шыршы
## Таралышы

Аҡ шыршы урмандарының дөйөм майҙаны яҡынса 18 млн га. Улар уртаса кимәлдә киң таралған, ҡайһы бер осраҡтарҙа хатта уйһыулыҡтарҙа ла (ҡайһы бер бейеклектәрҙә, атап әйткәндә, Нормандияла) тайга һәм субтайга зоналарынан ситтә, уларҙан көньяҡтараҡ (мәҫәлән, Көнбайыш һәм Үҙәк Европала аҡ шыршы), Төньяҡ ярымшарҙың субтропик һәм тропик райондарында, шул иҫәптән Мексика, Гватемала, Гондурас һәм Сальвадорҙа таралған.
Яҡынса 50 төрө билдәле, Төньяҡ ярымшарҙың уртаса бүлкәтендә таралған. Башҡортостанда себер аҡ шыршыһы үҫә.
Ағиҙел—Кама йылғалары араһында, Өфө яйлаһында, Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының үҙәк өлөшөндә һәм көнбайыш битләүендә шыршы һәм киң япраҡлы ағас төрҙәре менән ҡомло балсыҡлы тупраҡта үҫә.

# Аҡ шыршы
## Ҡулланылышы

Үҙағасы аҡ төҫтә, үҙәге юҡ, һарғылт төҫтә, ыҫмала юлдары юҡ, кипһә — еңел, еңел ярыла һәм эшкәртелә.
Төҙөлөштә, целлюлоза-ҡағыҙ сәнәғәтендә һәм музыка ҡоралдары эшләү өсөн файҙаланыла. Утыны һәм күмер сифатһыҙ.
Ҡабағынан шыршы бальзамы, ә энәләренән шыршы майы алына. Орлоҡтарының 30 % -ҡа тиклем майлы булыуы лактар етештереүгә мөмкинлек бирә.
Сайырынан А.ш. бәлзәме (медицинала һәм оптик микроскопияла ҡулланыла. Интродуценттар араһында аҡ шыршы бәлзәме айырыуса сыҙамлы.
Йәшелләндереүҙә ҡулланыла. Атмосфераның бысраныуына һиҙгер булыуы сәбәпле, аҡ шыршы фабрика һәм заводтар эргәһендә, автомагистралдәр буйлап һ.б. үрсетеү өсөн яраҡһыҙ. Аҡ шыршы урмандары климатты көйләүсе, һыу көйләүсе, һыу һаҡлау һәм тупраҡты һаҡлаусы әһәмиәткә эйә.

# Аҡ шыршы
## Ҡулланылышы
### Төркөмләү

60-ҡа яҡын төрө бар{sfn|Баландин|2014}}, 10 төркөмсәгә бүленә.
# Эстонияның дәүләт суверенитеты тураһында декларация

Эстон ССР-ының дәүләт суверенитеты тураһында декларация (эст. Deklaratsioon Eesti NSV suveräänsusest) Эстон ССР-ының Юғары Советы тарафынан Балтик буйы республикаларында Йырлаусы инҡилаб барышында 1988 йылдың 16 ноябрендә ҡабул ителә. Декларация Эстония закондарының СССР закондарынан өҫтөнлөгөн һәм суверенитет урынлаштырған. Эстония парламенты шулай уҡ республиканың тәбиғи ресурстарына дәғүә иткән: ерҙәр, эске һыуҙар, урмандар, файҙалы ҡаҙылмалар һәм сәнәғәт етештереү саралары, ауыл хужалығы, төҙөлөш, дәүләт банктары, транспорт, коммуналь хеҙмәт һәм башҡалар. Эстонияның дәүләт суверенитеты тураһында декларация «Суверенитет парадында» иң беренсе була. Хәҙер йыл һайын 16 ноябрҙә Эстонияла «Тергеҙелеү көнө» (эст. Taassünni päev) билдәләнә.

# Эстонияның дәүләт суверенитеты тураһында декларация
## Ҡылыҡһырлама

Беренсе донъя һуғышынан һәм 1918—1920 йылдарҙағы бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һуғыштан һуң Эстония бойондороҡһоҙлоҡ алған. 1939 йылдың авгусындағы Молотов — Риббентроп пактының йәшерен өҫтәмә протоколына ярашлы, 1940 йылда Эстония СССР-ға ҡушылған.
1980-се йылдарҙа СССР-ҙа үҙгәртеп ҡороу һәм тауыш иреге сәйәсәте иғлан ителгән, ә сәйәси репрессиялар туҡтатылған. 1990 йылдың 8 майында Эстония ССР-ының Юғары Советы бойондороҡһоҙ Эстон Республикаһының 1938 йылғы Конституцияһын ғәмәлдә тергеҙеү тураһында закон ҡабул иткән. Һөҙөмтәлә 1991 йылдың 20 авгусындағы август түңкәрелеше һөҙөмтәһенлә Эстония үҙенең бойондороҡһоҙлоғон раҫлай. 1991 йылдың 6 сентябрендә СССР Эстонияның бойондороҡһоҙлоғон таныған һәм ил 17 сентябрҙә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы составына ингән.
1994 йылдың 31 авгусында өс йыл дауам иткән һөйләшеүҙәрҙән һуң Рәсәй Федерацияһының Ҡораллы көстәре Эстония территорияһынан сығарыла. 1995 йылдың сентябрендә Рәсәй Федерацияһы рәсми рәүештә Палдискиҙа урынлашҡан ядро реакторы өҫтөндәге контролдән баш тартҡан. Эстония НАТО ағзаһы булғандан һуң, 2004 йылда Европа берлегенә ҡушылған.
# Әсфәндиәров Закир Лотфрахман улы

Әсфәндиәров Закир Лотфрахман улы (20 декабрь 1918 йыл — 4 ғинуар 1977 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугире, артиллерия полкының орудие командиры, гвардия өлкән сержанты. Советтар Союзы Геройы (1944).

# Әсфәндиәров Закир Лотфрахман улы
## Биографияһы

Закир Лотфрахман улы Әсфәндиәров 1918 йылдың 20 декабрендә Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Үтәк ауылында тыуған.
1939 йылдан алып Ҡыҙыл Армияһы сафында.

# Әсфәндиәров Закир Лотфрахман улы
## Батырлығы

Советтар Союзы Геройы исеме 1944 йылдың 1 июлендә бирелә.

# Әсфәндиәров Закир Лотфрахман улы
## Наградалары

* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (01.07.1944)
* Ленин ордены (01.07.1944)
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (31.07.1943)
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (29.08.1944)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (09.07.1945)
# Зебра

Зе́бралар (лат. Hippotigris) — дала зебраһы, сүллек зебраһы һәм тау зебраһы төрҙәрен эсенә алыусы аттар ырыуы. Йорт аты менән зебралар ҡушылған гибрид формаһын зеброид тип атағандар. Ә ишәк менән зебра гибридын — зебрул тип йөрөтәләр. Зебралар кескәй төркөмдәр булып йәшәйҙәр. Төркөмдә бейә, зебра ҡолондары һәм бер айғыр була.
Яҡынса 4,4—4,5 миллион йыл элек, генетиктар фекеренсә, Equus һыҙаты барлыҡҡа килгән, улар хәҙерге заман аттарын, зебраларын һәм ишәктәрен тыуҙыра. Темпераменты буйынса зебралар йорт нәҫелдәштәренән ныҡ айырыла. Хәүеф янағанда, улар ҡаҙыҡтары һәм тояҡтары ярҙамында һаҡлана. Етмәһә, зебра үҙе ярайһы уҡ бәләкәй, шуға күрә уға атланып йөрөү физик яҡтан уңайһыҙ: киптереүселәрҙә уның бейеклеге 120 см-ҙан 150 см-ға тиклем, ә аттыҡы 180 см-ға етә.

# Зебра
## Төҫтәре

Зебраның төҫтәр фоны ике позицияла осрай: йә аҡ, йә ҡара. Белгестәр араһында зебраның төҫөн (аҡ йәки ҡара) билдәләүҙә билдәле бер ҡараш юҡ. Атлантаның ҙур имеҙеүселәр зоопаркы бүлеге кураторы Лиза Смит раҫлауынса, зебраны йышыраҡ аҡ һыҙатлы ҡара ат тип һүрәтләйҙәр. Әммә аҡ-ҡара төҫтәр билдәләре булһа ла, өс төр зебра, үҙ-ара яҡын ҡәрҙәш заттар түгел. Эволюцион яҡтан һыҙаттар күгәүендән һәм цеценан һаҡланыу сараһы булып торорға мөмкин. Улар төрлө төҫтәге һыҙаттарҙан айырылған яҡтылыҡты полярлаштырыуға иғтибар итә. Шулай уҡ башҡа гипотезалар буйынса ла төҫ йыртҡыс йәнлектәрҙән маскировкалау сараһы тип ҡаралған.

# Зебра
## Таралышы

Тәүге ваҡыттарҙа зебралар бар Африкала таралған булған. Төньяҡ Африкала борон замандарҙа уҡ кеше тарафынан ҡырып бөтөрөлгән.
Бөгөнгө көндә улар Судан һәм Эфиопия тигеҙлектәрендә йыш осрай. Шулай уҡ Көнсығыш Африка саванналарында, материктың көньяҡ сигенәсә таралған. Дала зебраһы Көнсығыш Африка ҡоро саванналарында, Суданда, Кенияла һәм Сомалиҙа осрай. Ә тау зебраһының таралған ерҙәре Намибия һырты (платоһы) һәм Көньяҡ Африка Республикаһы. Улар был биләмәләрҙә 2000 метр бейеклектә лә осрайҙар.
# Хойники

Хойники (бел. Хойнікі) — Белоруссиялағы ҡала, Гомель өлкәһенең Хойники районы үҙәге. Ҡала Гомелдән 105 км алыҫлыҡта һәм Мозырҙан 60 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Гомель — Брест линияһынан айырылып киткән Василевичи — Хойники юл тармағының һуңғы тимер юл станцияһы.
Ҡаланың территорияһы һәм халҡы 2009 йылда ҡалаға Малишев ауылы ҡушылыу иҫәбенә арта.
Халҡы — 12 698 кеше (2016 йылдың 1 ғинуарына).

# Хойники
## Тарихы

Хойники беренсе тапҡыр 1504 йылда Бөйөк Литва кенәзлегенең Киев воеводалығы Брагинская улусы ауылы булараҡ телгә алына, Полозовичтарҙыҡы, Любецкийҙарҙыҡы, Харлинскийҙарҙыҡы, Абрамовичтарҙыҡы, Брозовскийҙарҙыҡы, Шуйскиҙарҙыҡы, Прозорҙарҙыҡы булып һанала. 1793 йылдан — Рәсәй империяһы составында, реформа осоронда Минск губернаһы Речица поветы улус үҙәге.
1897 йылда 2,7 мең кеше йәшәгән. Ике һыу тирмәне, завод, мәктәп эшләй.
1917 йылдың ноябрендә совет власы урынлаштырыла. 1918 йылдың февраль-декабрь айҙарында немец ғәскәре оккупациялай.
1919 йылда РСФСР-ға тапшырыла, 1926 йылдың 8 декабренән район үҙәге, БССР-ға ҡайтарыла.
1938 йылдың 29 сентябренән Полесье өлкәһенең ҡала ҡасабаһы, 3,4 мең халҡы, ағас бысыу заводы була.
1941 йылдың 25 авгусынан 1943 йылдың 23 ноябре буйынса немец ғәскәре оккупацияһында була.
1954 йылда Гомель өлкәһе составына инә.
1967 йылдың 10 ноябрендә ҡала статусын ала. 1970 йылда 9,5 мең кеше йәшәй. 1986 йылдың аҙағына ҡарата ҡала халҡы 45,9 мең кеше тәшкил итә.
Чернобыль АЭС-ындағы авария һөҙөмтәһендә ныҡ ҡына зыян күрә.
Ҡалала бер дауахана, дүрт мәктәп, шул иҫәптән гимназия, дүрт балалар баҡсаһы бар. «Журавінка» ҡунаҡханаһы, «Полесье» рестораны эшләй. «Хойнiцкiя навiны» гәзите сыға (элек «Ленiнскi сцяг»).

# Хойники
## Халҡы

* Халыҡ һаны:
* Ҡалып:Graph:Chart
| 1897 | 1939 | 1959 | 1970 | 1979 | 1989 | 2006 | 2018 |
| 2700 | ▲ 3439 | ▲ 10 128 | ▼ 9473 | ▲ 15 121 | ▲ 113 17 | ▼ 342 14 | ▼ 12 472 |
Милли составы по переписи населения 2009 года :
| Халыҡтар | Һаны | % |
| Белорустар | 902 12 | 93,2 % |
| Рус | 650 | 4,7 % |
| Украиндар | 168 | 1,21-гә% |
| Йәһүдтәр | 21 | 0,15 % |
| Поляктар | 21 | 0,15 % |
| Әзербайжандар | 15 | 0,11 процент |
| Әрмәндәр | 11 | 0,08 % |

# Хойники
## Иҫтәлекле урындары

* Урындағы православие приходы Туровский-Мозырь епархияһына ҡарай. Хойники Изге-Покровка ҡатын-ҡыҙҙар монастыры эшләй.
* Иҫке Хойники һәм Яңы Хойники райондары араһында ташландыҡ ерҙә ЧАЭС-та һәләк булғандар иҫтәлегенә «Ҡайғы» һәйкәле ҡуйылған.
* 2010 йылдың 5 сентябрендә Хойники ҡалаһында Белорус яҙмаһы көнө үтә. Яҙма көнө хөрмәтенә Үҙәк парк тергеҙелә.
* Авраамовтар усадьба йортонда Хойники крайҙы өйрәнеү музейы урынлашҡан. Андрей Михайлович Авраамов Коммерция фәндәре академияһын ҙур көмөш миҙал менән (1897) һәм Петербург урман институтын тамамлағандан һуң, үҙенең ҙур имениеһында ауыл һәм урман хужалығын уңышлы алып бара. Усадьбаның матур ансамбле барлыҡҡа килә, усадьба бинаһының төп фасадындағы «1912» датаһы, моғайын, төҙөлгән йылын күрһәтәлер.
# Вохила

Вохила — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Саҡмағош йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Вохила
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201312111100024441
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102444
* Бассейн коды — 10.01.02.013
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Энгельберг

Энгельберг (нем. Engelberg OW) — Швейцарияның Обвальден кантонында урынлашҡан курорт һәм коммуна. .
Коммунаның халҡы 3767 кеше тәшкил итә (31 декабрь, 2007 йыл мәғлүмәттәре буйынса). Рәсми коды — 1402.

# Энгельберг
## Исеменең тарихы

Риүәйәт буйынса, Энгельберг исеме бенедикт монастырынан алынған: монастырға нигеҙ һалыусы Конрад фон Шелленбуренға (Konrad von Sellenburen) фәрештә пәйҙа булған, ул Ochsen туғайында изге урын төҙөргә бойорған. Монастырь төҙөлгәс— 1120 йылда — ике аббат пәйҙа күрә: улар монастырҙан алыҫ түгел тауҙа фәрештәләр хоры күрә. Фәрештәләр Хоҙайға маҡтау йырын йырлай. Атамаһы шул «Энгельберг» — йәғни Фәрештә Тауы һүҙенән алынған — ошо һүҙ ҡала исеме булып киткән.
Риүәйәт ҡала гербында сағылыш тапҡан. Стилләштерелгән фәрештәләр һындарын Энгельбергтың төрлө урындарында күрергә мөмкин.
Бенедикт аббатлығы бында әле лә эшләй.
Энгельберг курорты төрлө яҡтан Альп тауҙары түбәләре менән уратып алынған, улар менән күтәргес кабиналарҙан ҡарап һоҡланырға мөмкин.

# Энгельберг
## Спорт

Энгельбергта 1938 йылдың 5-6 мартында саңғы спорты буйынса 8-се донъя чемпионаты үтә.

# Энгельберг
## Фотогалерея

* Энгельберг
* Энгельберг фәрештәһе
* Бенедикт аббатлығы
# Сизьма (Шексна ҡушылдығы)

Сизьма — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шексна йылғаһының һул ярына тамағынан 57,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 69 км.

# Сизьма (Шексна ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200312110000008476
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000847
* Бассейн коды — 08.01.02.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Салей Руслан Альбертович

Руслан Альбертович Салей (бел. Руслан Альбертавіч Салей; 2 ноябрь 1974 йыл, Минск, СССР — 7 сентябрь 2011 йыл, Ярославль өлкәһе, Рәсәй) — легендар белорус хоккейсыһы. Беларусь Республикаһының атҡаҙанған спорт мастеры (2002).

# Салей Руслан Альбертович
## Карьераһы

СДЮШОР12 (Минск) Минск хоккей мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе. 1991 йылдан Минск командалары өсөн уйнай.
1995 йылда, 1994 йылғы донъя чемпионатында С төркөмөндә илдең йыйылма командаһы өсөн сығыш яһағанда, бер матчтан һуң допингдопинг-контроль үтмәй һәм 6 айға дисквалификациялана. Был осраҡты Салей үҙе, киҙеүҙән дауаландым һәм дарыу аша организмға тыйылған препарат эләккән, тип аңлата. Шул уҡ ваҡытта уның агенты дисквалификация таралмаған АҠШ-ҡа күсергә тәҡдим итә. Һөҙөмтәлә, 1995 йылдың көҙөнән ул ИХЛ Лас-Вегас Тандер клубы өсөн сығыш яһай башлай.
"Лас-Вегас"тағы миҙгелдән һуң, 1996 йылда НХЛ драфтында 9-сы номеры аҫтында Анахайм Айти Таксҡа һайлап алына һәм был әлегәсә Беларусь хоккейсылары өсөн рекорд булып тора.
Нагано, Солт-Лейк-Сити һәм Ванкуверҙағы Олимпия уйындары ҡатнашыусыһы.
1994 йылғы донъя чемпионаттарының С төркөмөндә, 1995 йылда С төркөмөндә, 1998, 2000, 2001, 2004 йылда беренсе дивизионда, 2008 һәм 2009 йылдарҙағы донъя чемпионатында Беларусь йыйылма командаһы составында ҡатнаша.
Беларусь милли йыйылма командаһы өсөн 1993—2010 йылдарҙа 66 матч үткәрә, 31 (11+20) бомбардир мәрәйе йыя, 109 штраф минуты ала.
НХЛ-дың даими миҙгелендә 917 уйын -ткәрә, уларҙа 204 (45+159) мәрәй туплай. Стэнли Кубогында 62 уйын үткәрә, 16 (7+9) мәрәй йыя.
МХЛ чемпионаттарында 99 матч үткәрә, 12 (7+5) бомбардир мәрәйе, 96 штраф минуты ала.
Рәсәй чемпионаттарында 39 матч үткәрә, 20 (8+12) бомбардир мәрәйе, 38 штраф минуты ала.
1994, 1995 йылдарҙа Европа Кубогының финал турнирҙарында ҡатнаша.
2011 йылдың 7 сентябрендә Ярославь аэропортында фажиғәгә тарыған самолетта «Локомотив» командаһы менән бергә һәләк була. 10 сентябрҙә Минсктың Мәскәү зыяратында почет аллеяһында ерләнә.
Өйләнгән була, өс балаһы ҡала.

# Салей Руслан Альбертович
## Ҡаҙаныштары

* Стэнли Кубогы финалисы(2003).
* Клэренс Кэмбелл 2003 призы эйәһе
* Беларусь чемпионы (1993, 1994, 1995).
* Беларустең иң яҡшы хоккейсыһы (2003, 2004).
* Санкт-Петербургтың Ҙур призының өсөнсө призеры (1993).
* ИИХФ дан залы ағзаһы (2014).

# Салей Руслан Альбертович
## Хәтер

* Беларустең хоккей федерацияһы йыйылма команданан Салей милли командала уйнаған 24-се уйынсы номерын ала.
* Детройт Ред Уингз клубы һөжүмсеһе Павел Дацюк НХЛ-дың 2011/2012 йылдар миҙгеленең миҙгел алды матчтарында командалашы иҫтәлегенә 24-се номер менән уйнай. Был миҙгелдә 24-се номер клуб уйынсылары тарафынан файҙаланылмай.
* Руслан Салей Беларусь Хоккей даны залының беренсе ағзаһы була
* 2012 йылдың 8 сентябрендә Минсктың Мәскәү зыяратында Руслан Салейға һәйкәл асыла. икенсе һәйкәлде Чижовка-арена спорт комплексы алдына йәки Юность-Минск һырғалағына ҡуйыу планлаштырыла.
* 2014 йылда хоккей буйынса Донъя чемпионатында Беларусь Республикаһының йыйылма командаһы матчтарында көйәрмәндәр ҙур туҡымала хоккейсының номерын һәм исем-шәрифен һуҙып һуйып, уны иҫкә ала.
* Йыл һайын августа Салей иҫтәлегенә халыҡ-ара турнир уҙғарыла.
# Алабуға (күл, Ҡыҙыл Армия районы)

Алабуға (рус. Ала́буга) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл Армия районындағы күл.

# Алабуға (күл, Ҡыҙыл Армия районы)
## Географияһы

Алабуға — Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл Армия районындағы күл, өлкәләге өс Алабуғаның береһе.
Күлдең көньяҡ ярында атамаһын күлдән алған ҙур ауыл - Алабуға. Төньяҡ һәм көнбайыш өлөшөндә — йәйләүҙәр.
Төньяҡ-көнсығыш ярын буйлап Бродокалмак — Алабуға — Тәрәнкүл автомобиль юлы үтә.

# Алабуға (күл, Ҡыҙыл Армия районы)
## Тасуирламаһы

* Уртаса тәрәнлеге — 2 м, иң тәрән урыны — 3 метр.
* Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 173 метр.
* Минераллылығы — 0,694 г/л.
* Майҙаны — 7,4 км².
* Оҙонлоғо - 3,4 км.
* Киңлеге - 2,6 км.
* Һыуйыйғыс майҙаны: 8,1 км².
* Һыу күләме - 20 300 000 м³.
* Сығанаҡтары юҡ, аҡмай торған күл.
* Һыуы сөсө
* Төбө - ләмле, урыны менән ҡомло.
* Тоҙлолоғо - 0,7 г/л.

# Алабуға (күл, Ҡыҙыл Армия районы)
## Флораһы һәм фаунаһы

Яр буйҙары тотош ҡамыш менән ҡапланған.
Күлдә алабуға һәм аҡ сабаҡ тереклек итә.

# Алабуға (күл, Ҡыҙыл Армия районы)
## Этимологияһы

Шувалов Николай Иванович - Силәбе өлкәһе географы, топонимисы, үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә Алабуға атамаһының килеп сығышын былай тип аңлата: От башкирского слова алабуга — «окунь». Есть мнение, что озеро в Красноармейском районе названо по мужскому имени Алабуга..
Күл атамаһы, тимәк, алабуға тигән балыҡ атамаһынан йәки Алабуға тигән боронғо башҡорт андронимынан алынған булыуы ихтимал.

# Алабуға (күл, Ҡыҙыл Армия районы)
## Шулай уҡ ҡара

* Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге
* Алабуға (күл, Ҡарабаш)
* Алабуға (күл, Кәҫле районы)
# Варга-Кикя

Варга-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кэдэяк ҡушылдығының һул ярына тамағынан 10,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Варга-Кикя
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300064515
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306451
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Мелексим

Мелексим — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Игорская Обь ҡылымығының уң ярына тамағынан 70 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Мелексим
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300032026
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303202
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Уйғыр теле

Уйғыр теле (рус. Уйгу́рский язы́к, уйғ. ئۇيغۇر تىلى ,ئۇيغۇرچە, Уйғурчә, Уйғур тили [ʔʊjˈʁʊrtʃɛ], ҡыт. ғәҙәти 維吾爾語, ябайл. 维吾尔语, пиньин: Wéiwú'ěryǔ) — төрки телдәрҙең береһе.
Үзбәк теле һәм иле төрки теле менән бергә ҡарлуҡ-хорезм төркөмсәһе төҙөй. Хәҙерге уйғыр теле йәки "яңы" уйғыр теле уйғыр-ҡарахани теленең тарихи һәм генетик дауамы булып тора, ләкин ул боронғо орхон-уйғыр теленә ҡәрҙәш түгел.
Ул Ҡытай, Ҡаҙағстан Үзбәкстан, Ҡырғыҙстан дәүләттәрендә киң таралған, шулай уҡ, Афғанстанда, Сәғүд Ғәрәбстанында, Төркиәлә ҙур булмаған төркөмдәр бар, Европа Союзының ҡайһы бер илдәрендә, АҠШ-та, Рәсәйҙә һәм Канадала осрай.

# Уйғыр теле
## Уйғыр-орхон теле

VIII быуатта уйғырҙар күп кенә ҡәүемдәрҙе берләштереп, Үҙәк Азияла ҙур территорияны биләп торған дәүләткә нигеҙ һалалар. Уйғыр-орхон теле башта Орхон-йәнәсәй теленә яҡын тел булған, артабан үҙаллы үҫеш алған .

# Уйғыр теле
## Яҙмаһы

Хәҙерге ваҡытта уйғыр теле рәсми рәүештә ике график система ярҙамында яҙыла: Ҡытайҙа — "синьцзян" йәки "көнсығыш-төркөстан" (әрәб йезиқи тип аталған ғәрәп әлифбаһы, йәки кона йезиқ — «боронғо яҙма») һәм "Үҙәк Азия" (элекке СССР-ҙағыса славиә йезиқи — «славян яҙмаһы» йәки славиәнчә — «славян яҙмаһы» ).
Уйғыр ғәрәп әлифбаһы 1925—1930 (СССР)
Уйғырҙарҙың латинлаштырылған әлифбаһы 1930—1946 (СССР)
СССР уйғырҙарының латиница әлифбаһы:
Уйғырса кириллица әлифбаһы 1947 (СССР)

# Уйғыр теле
## Ҡулланыш статусы
### Киң мәғлүмәт саралары

СССР-ҙа уйғыр телендә сыҡҡан гәзиттәр:
* «Кәмбәғәлләр авази» («Ярлылар ауазы»). 1921 йылдан сыҡҡан
* «Қизил туғ» («Ҡыҙыл байраҡ»). Алматыла, 1935—1938 йылдарҙа.
* «Колхозчилар әмгиги» («Колхозсылар хеҙмәте»). Алматыла, 1934—1959 йылдарҙа сыҡҡан.
* «Садайи таранчи» — Алматыла, 1918 йылда 6 һаны сыҡҡан.
* «Течлиқ әмгәк» («Тыныс хеҙмәт»). Алматыла, 1934 йылдан сыҡҡан
* «Уйғур авази» («Уйғыр тауышы»). Алматыла, 1957 йылдан сыҡҡан. Хәҙер Ҡаҙағстан уйғырҙарының төп гәзите.
* «Шәриқ һәқиқити» («Шәреҡ хәҡиҡәте»). Үзбәкстанда 1927-1936 йылдарҙа сыҡҡан