yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ҡарас менән Аҡса

Ҡарас менән Аҡса — эпос, башҡорт ауыҙ‑тел ижады ҡомартҡыһы. Шиғри‑сәсмә һәм сәсмә формаларҙа йәшәй.

# Ҡарас менән Аҡса
## Тасуирлама

Тәүге тапҡыр XIX быуаттың 1‑се яртыһында Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе Наурыҙ ауылы (хәҙер Башҡортостандың Учалы районы) Ғүмәр Күкбирҙин тарафынан Ғәбделғәзиз Наурыҙовтан яҙып алына, был яҙма Ғ.Ф.Вилданов тарафынан уның “Башҡорт ҡашҡалары” (1925) хеҙмәтенә индерелә. “Ҡарас сәсән” һәм “Ҡарас батыр” исемле варианттары М.А.Буранғолов һәм Ә.М.Сөләймәнов тарафынан яҙып алына.
Ҡарас сәсән — Мөхәммәтша Буранғолов яҙып алған риүә­йәттәргә ҡарағанда, XVIII быуаттың урталарында йәшәгән сәсән һәм батыр. Хәҙерге Учалы районы Наурыҙ ауылында тыуған, сығышы менән Тиләү ырыуынан.
Эпоста Ҡарастың Аҡса батыр мкнән әйтешеүе ауыҙ-тел әҙәбиәте традицияларына хас булған 3 өлөштән тора: әхлаҡи яҡтан дошманды юҡҡа сығарыу маҡсатында уға мөрәжәғәт итеү, ҡорал менән “һөйләшеү” — кәрәк ваҡытта ул уңайһыҙ хәлдә ҡалдырмаһын өсөн монолог-үтенес, еңелгән дошманды маҡтау.
Башҡорт халыҡ ижады йыйынтығындағы вариантта ҡаҙаҡ батырының исеме Аҡша тип бирелә.

# Ҡарас менән Аҡса
## Сюжеты

Халыҡ телендә Ҡарастың сәсәнлегенә һәм батырлығына бәйле шундай легенда йәшәй: берҙән-бер көн Аҡса батыр етәкселегендә йөҙләгән ҡаҙаҡ барымтасылары быларҙың Ҡарас сәсән йәйләүен баҫып, малдарын ҡыуып алып китә. Утыҙлап һыбай менән Ҡарас хан барымтасы­ларҙы ҡыуа сыға. Ҡыуып килгәнде күреп, ҡаҙаҡтарҙың өсәүһе айырылып артта ҡала, ҡалғандары мал менән китә. Ҡыуып барып, тауыш етерлек ергә еткәс, Ҡарас батыр ҡаҙаҡ батыры Аҡсаға үҙен танытып өндәшә, йылҡыларҙы ташлап китергә ҡушып, Аҡша менән ҡапма‑ҡаршы әйтешә. Аҡса бәхәсте тыныс юл менән хәл итеү тәҡдименән баш тарта. Шунан Ҡарас батыр менән Аҡса батыр уҡ атышырға булалар, һәм икеһе ике арҡаға менеп баҫа. Ҡарас, үҙенең мәргәнлеген белдерер өсөн, тәү башта Аҡсаның уҡ һауытын ҡыйрата ата, ә уның үҙенә атҡан уғын һауала саҡта тотоп ала ла ҡалъянына һала. Һуңынан шул уҡ менән Ҡарас сәсән Аҡса батырҙы атып йыға; малдарын һалдырып алғас, батырҙар йолаһы буйынса, Ҡарас уны ҡәҙер-хөрмәт күрһәтеп ерләй. Был башҡорт халҡының хатта үҙ дошманына ҡарата ла оло ихтирамы һәм кешелеклелеге сәсән йөҙөндә асыҡ һынландырылыуын күрһәтә.
“Ҡарас менән Аҡса” эпосында барымта ғәйепләнә. Риүәйәт был ваҡиғаны 1750 йылдарға ҡайтарып ҡалдыра.
# Аллабирҙин Шаһивәли Әбделкәрим улы

Аллабирҙин Шаһивәли Әбделкәрим улы (1896 йыл — 16 март 1976 йыл) — совет хужалыҡ эшмәкәре. Беренсе донъя һуғышында һәм Граждандар һуғышында ҡатнашҡан, ҡыҙылармеец.

# Аллабирҙин Шаһивәли Әбделкәрим улы
## Биографияһы

Шаһивәли Әбделкәрим улы Аллабирҙин 1896 йылда Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы Татлыбай ауыл хакимиәте үҙәге) Татлыбай ауылында тыуған. Граждандар һуғышында ҡатнашҡан, ҡыҙылармеец.

# Аллабирҙин Шаһивәли Әбделкәрим улы
## Тормош һәм хеҙмәт юлы

1908—1915 йылдар — Татлыбай ауылындағы кулак хужалығында ялланып эшләй.
1915—1917 йылдар — Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша.
1917—1919 йылдар — Татлыбай ауылында миҙгел эштәрендә хеҙмәт итә.
1919 йылдың 15 мартына тиклем — аҡтар армияһы рядовойы.
1919—1921 йылдар — үҙ ирке менән Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһында хеҙмәт итә, аҡ бандаларҙы тар-мар итеүҙә ҡатнаша.
1921—1923 йылдар — Татлыбай ауылындағы кулак хужалығында көтөүсе.
1923—1925 йылдар — приискы эшсеһе.
1925—1927 йылдар — БАССР-ҙың Йылайыр кантоны Таналыҡ улусы составындағы Йәнйегет ауыл советы рәйесе.
1927—1928 йылдар — БАССР-ҙың Йылайыр кантоны Таналыҡ улусы башҡарма комитеты рәйесе.
1929—1930 йылдар — БАССР-ҙың Баймаҡ районы Йылайыр орлоҡсолоҡ совхозында етештереү участкаһы мөдире.
1930—1931 йылдар — Мәскәү ҡалаһында курстарҙа белемен камиллаштырыусы курсант.
1931—1932 йылдар — Сталин исемендәге колхозды партия комитеты секретары.
1932—1933 йылдар — Өфө ҡалаһында Башҡортостан өлкә балалар комиссияһының кадрҙар бүлеге мөдире.
1933—1934 йылдар — БАССР-ҙың Бөрйән районында ер бүлеге мөдире.
1934—1938 йылдар — сәйәси золом ҡорбаны.
1938—1953 йылдар — бөтә төр ауыл хужалығы аҙыҡ-түлеген мотлаҡ тапшырыу буйынса СССР заготовкалар министрлығының (райуполминзаг) һәм май төшөрөү сәнәғәтенең район уполномоченный (вәкәләтле) агенты.
1953—1957 йылдар — БАССР-ҙың Баймаҡ районы Сталин исемендәге колхозының һарыҡ аҫырау-тауар фермаһы (ОТФ) мөдире.
1957 йылдан — БАССР-ҙың Баймаҡ районы «Сибай» совхозының иген ырҙын табағы (зерноток) мөдире, ҡарауылсыһы.
1976 йылдың 16 мартында вафат була.

# Аллабирҙин Шаһивәли Әбделкәрим улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалы
* «Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» миҙалы.
# Петров бөгөлө ыҙаны

Петров бөгөлө ыҙаны — Төбәк әһәмиәтендәге комплекслы тәбиғәт һәйкәле. Ростов өлкәһе Семикаракорск районында урынлашҡан. Тәбиғәт һәйкәле статусын Ростов өлкәһе Хөкүмәте 349-сы ҡарары (15.05.2014) нигеҙендә алды.

# Петров бөгөлө ыҙаны
## Тасуирлама

Петров бөгөлө ыҙаны Дон йылғаһының уң ярында, уның Семикаракорск ҡалаһы болондағы йыл да һыу баҫа торған үҙәнендә урынлашҡан. Семикаракорск урман хужалығы участкаһы Семикаракорск территориаль бүлегенең 13-сө һәм 15-се кварталдарын биләй. Ыҙан заказник режимында эшләүсе төбәк әһәмиәтендәге комплекслы тәбиғәт һәйкәле. Уның майҙаны яҡынса 160 гектар. Бында Түбәнге Дон үҙәненең һыу баҫҡан ерҙәре үҫемлектәре үҫә. Территорияһында болондар, һаҙлыҡтар бар, шуға күрә уның үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы бай һәм төрлө.
«Петров бөгөлө» ыҙанында тәбиғи үҙән япраҡлы ағастары һәм сәсеп үҫтерелгән ағастар үҫә. Тәбиғи ағастар: аҡ тал, аҡ тирәк, йәшел ҡорос ағас — яҡынса 60 гектарҙа үҫә. 48 гектарында аллювиаль-болон ҡатнашлы тупрағында башлыса ҡорос ағас осорай. Әлеге ҡорос ағас үҫентеләренең 43,8 % — яһалма сәселгән һәм 56,2 % — тәбиғи үҫкән ағастар.
Бында шулай уҡ имән, ҡара тал, күк тирәк, канада тирәге, ваҡ япраҡлы ҡарама, татар сағаны һ. б. ағастар осорай. Майҙандың 59 гектарын тәбиғи үҫә торған тал ағасы ғаиләһенә ҡараған ағастар биләй. Шулай уҡ ябай ҡарама, йәшел ҡорос ағасы, ҡырым ҡарағайы һ. б. үҫә.
Бында шулай уҡ дарыу үләндәре ромашка, цикорий, баҡа(юл) япрағы, гөлйемеш, эт муйылы үҫә. Семикаракорск районы Петров бөгөлө ыҙаны тәбиғәт һәйкәленең хайуандар доъяһы ла бик бай һәм күп төрлө.
Петров бөгөлө ыҙаны тәбиғәт һәйкәле статусын Семикаракорск РБК 363-се ҡарары (20.09.77) һәм Өлкә Советының 87-се ҡарары(22.04.92) һәм Ростов өлкәһе Хөкүмәте 349-сы ҡарары (15.05.2014) нигеҙендә алды.

# Петров бөгөлө ыҙаны
## Әҙәбиәте

* «О памятниках природы Ростовской области». Постановление Администрации Ростовской области от 19 октября 2006 года № 418.
* Миноранский В. А., Демина О. Н. Особо охраняемые природные территории Ростовской области. Ростов-на-Дону, 2002.
# Оло Колчим

Оло Колчим — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/958/136 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Оло Колчим
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100004808
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100480
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Саклинг-Я

Саклинг-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Сосьва йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Саклинг-Я
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300023492
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302349
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кулан-Игай (Тух-Сигат ҡушылдығы)

Кулан-Игай — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тух-Сигат йылғаһының һул ярына тамағынан 113 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.

# Кулан-Игай (Тух-Сигат ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010800112115200031758
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203175
* Бассейн коды — 13.01.08.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ту Юю

Ту Юю (ҡыт. упр. 屠呦呦, пиньинь: Tú Yōuyōu; 1930) — Ҡытай фармакологы, традицион ҡытай медицинаһы белгесе. Медицина һәм физиология буйынса 2015 йылғы Нобель премияһы, 2011 йылда Ласкер премияһы лауреаты.

# Ту Юю
## Биографияһы

1930 йылда Ҡытай Республикаһының Чжэцзян провинцияһы Нинбо ҡалаһында тыуа. 1951 йылда Пекин университетының медицина факультетына инә; 1952 йылда Пекин университетынан Пекин медицина институты айырымлана (2000 йылда ҡабат Пекин университеты менән ҡушыла), Ту Юю 1955 йылда уның фармакология факультетын тамамлай. Бынан һуң ул ике йыл ярым традицион ҡытай медицинаһын өйрәнә, шунан Традицион ҡытай медицинаһы институтында эшләй башлай.

# Ту Юю
## Маҡтаулы бүләктәре

* Ласкер премияһы (2011).
* Медицина һәм физиология буйынса Нобель премияһы (2015)
Ту Ююға Нобель премияһы малярияны дауалау өсөн ҡулланылыусы артемизининды асҡан өсөн бирелә, был препарат бер йыллыҡ әремдән (Artemisia annua) алына. Ту Юю физиология һәм медицина буйынса Нобель премияһы алған беренсе этник ҡытай ҡатыны һәм беренсе ҠХР гражданы була.
# Архипелаг

Архипела́г (бор. грек. Αρχιπέλαγος: Αρχι «тәү, баш» + πέλαγος «диңгеҙ») — бер-береһенә яҡын урынлашҡан һәм ғәҙәттә барлыҡҡа килеүҙәре (ҡитғасал, вулкансал, кораллсал) бер үк булған һәм оҡшаш геологик төҙөлөшкә эйә булған диңгеҙ утрауҙары төркөмө.

# Архипелаг
## Архипелаг төрҙәре

Архипелагтар диңгеҙҙә айырым йәки ҙур ҡоро ер массивы янында урынлаша ала. Мәҫәлән, Шотландия өлкән утрауы тирә-яғында 700-ҙән ашыу утрауҙар урынлашҡан. Архипелагтар йыш ҡына вулкан әүҙемлегенән барлыҡҡа килә, әммә уларға башҡа геологик процестар, әйтеп үткәндә эрозия, төпрә ултырыу һәм ер ҡалҡыуҙың ҡағылышы ла ихтимал.
Архипелагтарҙа урынлашҡан илдәрҙең донъяла иң ҙур бише — Индонезия, Япония, Филиппин, Яңы Зеландия һәм Бөйөк Британия. Утрауҙары иң күп һанлы булған архипелаг — Финляндияның Архипелаг диңгеҙе.

# Архипелаг
## Этимология

«Архипелаг» һүҙе боронғо грек һүҙе arche — тәүге, башлыҡ һәм pelages — диңгеҙ һүҙенән килеп сыҡҡан. Тәүҙәрәк Αρχιπέλαγος Грек архипелагы, йәғни Эгей диңгеҙе архипелагы тип аталған.

# Архипелаг
## Билдәле архипелагтар

* Аланд утрауҙары
* Александр архипелагы
* Амирант утрауҙары
* Антиль утрауҙары
* Бисмарк архипелагы
* Гавай утрауҙары
* Гебрид утрауҙары
* Грек утрауҙары
* Франц-Иосиф Ере
* Канада арктик архипелагы
* Каролина утрауҙары
* Кергелен
* Корея архипелагы
* Малай архипелагы
* Моонзунд архипелагы
* Яңы Ер
* Новосибирск утрауҙары
* Норденшельд архипелагы
* Норманд утрауҙары
* Утлы Ер
* Оркней утрауҙары
* Парри архипелагы
* Төньяҡ Ер
* Сенкаку
* Соломон утрауҙары
* Фарер утрауҙары
* Фолкленд утрауҙары
* Чили архипелагы
* Шантар утрауҙары
* Шпицберген
* Көньяҡ Шетланд утрауҙары
* Япон утрауҙары
# Мую-Лор-Яун

Мую-Лор-Яун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лимпас йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Мую-Лор-Яун
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200042815
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204281
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Никольский (Ҡыуандыҡ районы)

Никольский рус. Никольское—Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.

# Никольский (Ҡыуандыҡ районы)
## Географияһы

Ауыл Һаҡмар йылғаһының уң яҡ ярында округ үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһынан яҡынса 19 километр алыҫлыҡта көньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан.

# Никольский (Ҡыуандыҡ районы)
## Климаты

Ауылдың климаты Ҡыуандыҡ районына хас — уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0$^о$С -тән +4,8$^о$С-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуар, уртаса айлыҡ температураһы яҡынса −20,5$^о$С — 35 $^о$С. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, уның дауамлылығы уртаса 150 көн тәшкил итә.

# Никольский (Ҡыуандыҡ районы)
## Тарихы

Никольский редуты XVIII быуатта Ырымбур сик һыҙығы нығытмаларының береһе булараҡ барлыҡҡа килгән. 1769 йылда уның был урында көн иткәнлеге билдәле. Риүәйәттәр буйынса, 1801 йылда бында Татар Ҡарғалыһы ауылынан 105 ғаиләне күсереп килтергәндәр. 1871 йылда Никольский казак отряды булараҡ телгә алына.
Ырымбур өлкәһенең 2015 йылдың 6 мартындағы 3029 / 834-V һанлы Законына ярашлы Ҡыуандыҡ районы муниципаль берәмегенә, шулай уҡ уға ингән барлыҡ ауыл һәм ҡала биләмәләре Ҡыуандыҡ ҡала округы муниципаль берәмегенә берләштереү юлы менән үҙгәртелә.
2016 йылға тиклем Ҡыуандыҡ районының Краснознаменка ауыл Советына ингән, муниципаль берәмектәрҙе үҙгәртеп ҡороуҙан һуң Ҡыуандыҡ ҡала округы составында раҫланған.

# Никольский (Ҡыуандыҡ районы)
## Халҡы

2002 йылдың халыҡ иҫәбе буйынса даими йәшәгән — 587 кеше (татарҙар 94 %) , 2010 йылда — 490.
# Перихан Мәғдән

Перихан Мәғдән (24 август 1960 йыл, Истанбул ) — төрөк яҙыусыһы.

# Перихан Мәғдән
## Биографияһы

Перихан Мәғдән 1960 йылдың 24 авгусында Истанбулда тыуған. Роберт-колледжын тамамлаған , артабан Босфор университетын «психология» һөнәре буйынса тамамлай. 1997—2000 йылдарҙа «Radikal» гәзитендә эшләй.
Шулай уҡ «Yeni Aktüel» аҙналыҡ гәзитендә колонка алып бара.

# Перихан Мәғдән
## Биографияһы
### Енәйәт эшендә эҙәрлекләү

2006 йылдың ғинуарында Перихан Мәғдән төрек намыҫынан баш тартыусы Мехмет Тарханды яҡлап мәҡәлә яҙа. Шул уҡ йылдың апрель айында Перихан Мәғдән армия хеҙмәтенә ҡаршы пропагандалауҙа ғәйепләнә, шулай уҡ уны ҡулға алыуға ордер бирелә. 2006 йылдың июлендә суд яҙыусыны аҡлай.
2016 йылда Мәғдән президент Рәжәп Эрдоғанды мыҫҡыл итеүҙә ғәйепләнә («Төрөк республикаһы Президентын хурлау» Төркиә Енәйәт Кодексының 299 -сы статьяһы), уны үҙенең бер интервьюларының береһендә «ҡырағай юлбарыҫ» тип атай, шулай уҡ уға ҡарата «мөйөшкә ҡыҫырыҡланған ҡырағай хайуан кеүек» тигән әйтем ҡуллана.

# Перихан Мәғдән
## Ижады

Тәүге китабын 1991 йылда яҙа. Ҡәләме аҫтынан романдар, ҡыҫҡа хикәйәләр һәм поэмалар сыға. Мәғдәндең «Две девушки» романы бестселлер булып китә. 2005 йылда Ҡотлоғ Атаман төшөргән экранлаштырыуы сыға.
Инглиз Пен-үҙәгенең почетлы ағзаһы.
Төрөк нәшриәтселәре ассоциацияһы биргән һүҙ азатлығы өсөн ҙур премия менән бүләкләнә.
# Лиственичная (Пёза ҡушылдығы)

Лиственичная — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пёза йылғаһының уң ярына тамағынан 247 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Лиственичная (Пёза ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000212103000049507
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004950
* Бассейн коды — 03.03.00.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Борис (Иҫәт ҡушылдығы)

Борис — Рәсәйҙәге йылға. Ҡурған өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иҫәт йылғаһының уң ярына тамағынан 173 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Борис (Иҫәт ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иҫәт йылғаһы Теча йылғаһы менән ҡушылған урынған тамағына тиклем, Мейәс йылғаһын индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501112111200003910
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200391
* Бассейн коды — 14.01.05.011
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Болотова Жанна Андреевна

Болотова Жанна Андреевна (19 октябрь 1941 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры. РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1985), СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1977).

# Болотова Жанна Андреевна
## Биографияһы

Жанна Андреевна Болотова 1941 йылдың 19 октябрендә Новосибирск өлкәһенең «Озеро Карачи» курортында тыуған
Уның атаһы — Андрей Иванович Болотов, Советтар Союзы Геройы, әсәһе — Болотова Зинаида Юрьевна.
1964 йылда ВГИК (Герасимов Сергей һәм Тамара Макарова оҫтаханаһы) тамамлай. Театр-студияла киноактёр була.
СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1977 — «Бегство мистера Мак-Кинли» фильмы өсөн).
1957 йылда режиссёр Лев Кулиджанов һәм Яков Сегелдың «Дом. в котором я живу» фильмында тәүге тапҡыр төшә.

# Болотова Жанна Андреевна
## Биографияһы
### Шәхси тормошо

ВГИК-та уҡыу осоронда Франциянан килгән рәссам Николай Двигубскийға кейәүгә сыға. 1960 йылда актёр һәм режиссёр Николай Губенкоға кейәүгә сыға. Ике никахынан да балаһы юҡ.

# Болотова Жанна Андреевна
## Ижады
### Фильмография

* Дом, в котором я живу — Галя Волынская
* Люди и звери — Таня Соболева
* Если ты прав… — Галя
* Западня — Имоджин
* Крылья — Таня Петрухина
* Журналист — Нина
* Первый курьер — Конкордия
* 24-25 не возвращается — Мара
* Суровые километры — Таня Савицкая
* На пути к Ленину — Лена Васильева
* Судьба резидента — Юля
* Карусель — Юлия Васильевна
* Любить человека — Таня Павлова
* Молчание доктора Ивенса — Оранте
* Если хочешь быть счастливым — Татьяна Родионова
* Бегство мистера Мак-Кинли — мисс Беттл
* Подранки — биология уҡытыусыһы Алла Константиновна
* Дни хирурга Мишкина — Инна Мишкина
* Встреча на далёком меридиане — Руфь Крэйн, бывшая жена Реннета
* Рудин — Александра Павловна Липина
* Из жизни отдыхающих — Надежда Андреевна
* Сергей Иванович уходит на пенсию — Лена, невестка
* Опасный возраст — Мария Васильевна
* Чёрный треугольник — Роза Штерн
* Кто стучится в дверь ко мне… — Соня
* И жизнь, и слёзы, и любовь — Варвара Дмитриевна Волошина
* Запретная зона — Третьякова
* Жмурки — уҡытыусы

# Болотова Жанна Андреевна
## Ҡыҙыҡлы факттар

Булат Окуджава Болотова Жаннаға «Старый пиджак», «По Смоленской дороге», «Горит пламя, не чадит», «Маленькая женщина» йырҙарын арнай".
# Солтонка

Солтонка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Неня йылғаһының уң ярына тамағынан 101 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Солтонка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100212115100001189
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100118
* Бассейн коды — 13.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Тирмәнкүл (ауыл)

Тирмәнкүл — рус. Креме́нкуль - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Сосновка районындағы ҡасаба.

# Тирмәнкүл (ауыл)
## Тасуирламаһы

Силәбенән 16 километр төньяҡ-көнбайыштараҡ ята.
Тирмәнкүл ҡасабаһы Силәбе өлкәһенең Сосновка районында урынлашҡан, Тирмәнкүл ауыл биләмәһенең муниципаль берәмеге үҙәге. Совет осоронда «Митрофановский» совхозының үҙәк усадьбаһы һәм үҙәк бүлексәһе булып торған. XVIII быуат уртаһында барлыҡҡа килгән. Халҡы - яҡынса 2800 кеше

# Тирмәнкүл (ауыл)
## Тарихынан

Тирмәнкүлгә 1763 йылда күсеп килгән урыҫ һәм казактар Ырымбур казак ғәскәре ҡасабаһы булараҡ нигеҙ һала. Артабан үҙаллы станица булараҡ үҫешә, шунан, ә XX быуаттың 20-се йылдарында ауыл статусы ала.
1795 йыл башында Тирмәнкүлдә 79 йорт-ихата булып, 586 кеше йәшәгән;
* 1866 – 137 йорт-ихата, 810 кеше, правослау сиркәү, часовня;
* 1900 – 1148 кеше, сиркәү, 2 часовня, 2 мәктәп;
* 1916 – 1467 кеше йәшәй, 3 кибет, кредит ширҡәте;
* 1926 – 312 йорт-ихата, 1403 кеше, 1-се баҫҡыс мәктәп;
* 1970 – 1998 кеше;
* 1983 – 2403 кеше;
* 1986 – 2,6 мең кеше ;
1997 – 2787 кеше йәшәй.
ХХ быуат башында Тирмәнкүлдә таш сиркәү, 2 часовня, 2 мәктәп була.
Халҡы башлыса ауыл хужалығы менән шөғөлләнә, Силәбе предприятиеларына йөрөп эшләй.
Әлеге көндә ауылда мәктәпкәсә учреждениелар, башланғыс һәм 2 урта мәктәп, хеҙмәт күрһәтеү һәм мәҙәниәт өлкәһендәге предприятиелары бар

# Тирмәнкүл (ауыл)
## Этимологияһы

Ҡасабаның атамаһы үҙе ярында урынлашҡан Тирмәнкүл күле исеменән алынған.
Шувалов Николай Иванович - Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән киң билдәле географ, топонимист үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: Кременкуль Большой и Малый, озеро, село, Сосновский район.В архивных документах деревня впервые упоминается в 1763 г. На ландкарте Исетской провинции 1736 г. название озера записано как Тременкуль, от распространенного в прошлом у башкир личного мужского имени.
Бындай исем башҡорттарҙа булғанлығын яҙма сығанаҡтар һаҡламаған, фольклорҙа ла осрамай, шуға күрә күлдең атамаһы исемдән бигерәк "Тирмән" һүҙе менән бәйлелер тип фараз итергә була. Ихтимал, күл элек ҡылымыҡлы булып, шунда тирмән булғандыр, йәки ҡул тирмәне менән бәйле берәй хәл килеп сыҡҡандыр.

# Тирмәнкүл (ауыл)
## Транспорт

Тирмәнкүл эргәһенән Силәбе — Ҡолой — Яратҡол автомобиль юлдары һәм Силәбе ҡалаһы урауының көнбайыш өлөшө үтә. Улар М5, А310 һәм Р254 трассаларын тоташтыра. Ҡасаба өлкә үҙәгенә һәм яҡын-тирә тораҡ пункттарға даими автобус маршруттары ойошторолған.

# Тирмәнкүл (ауыл)
## Шулай уҡ ҡара

* Оло Тирмәнкүл
# Окард

Окард (Окарт) — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чамлык йылғаһының һул ярына тамағынан 199 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.

# Окард
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чамлык йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06020000812108100003907
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108100390
* Бассейн коды — 06.02.00.008
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1