yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Жаленка

Жаленка — Рәсәй йылғаһы. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/3084/63 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Жаленка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тверца, инешенән (Вышневоловец гидроузеленән) Тверь ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010100512110000002284
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000228
* Бассейн коды — 08.01.01.005
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Елога

Елога — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға исемһеҙ №246 йылғаның уң ярына 4,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Елога
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100002478
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100247
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Әсхәҙуллин Фидус Фәйез улы

Фидус Фәйез улы Әсхәҙуллин (12 декабрь 1941 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1977), Почётлы ҡотопсо (1977).

# Әсхәҙуллин Фидус Фәйез улы
## Биографияһы

Әсхәҙуллин Фидус Фәйез улы 1941 йылдың 12 декабрендә Башҡорт АССР-ы Яңауыл районының Сулпан ауылында тыуған. Милләте — башҡорт.
Яңауыл урта мәктәбен тамалағандан һуң, 1960—1964 йылдарҙа Төньяҡ флоттың һыу аҫты кәмәһендә хеҙмәт итә. Хәрби хеҙмәтен үтәп бөткәс, 1964 йылда Мурманск диңгеҙ пароходсылығына барып эшкә урынлаша, «Ленин» атом боҙватҡысы машинисының өйрәнсеге булып хеҙмәт итә башлай. Һуңыраҡ «Ленин» атом боҙватҡысының трюм машинисы, атом пар етештереү ҡоролмаһын хеҙмәтләндереү буйынса мастеры итеп үрләтелә, бында барлығы ете йыл дауамында эшләй.
1973 йылда ҙур төркөм белгестәр менән бергә Ленинградтағы караптар етештереүсе заводҡа ебәрелә, бында Әсхәҙуллин «Арктика» атом боҙватҡысын ҡороуҙа һәм уны һыуға ебәреү һынауҙарҙа ҡатнаша. 1975 йылда боҙватҡыс сафҡа индерелә, Фидус Әсхәҙуллин атом пар етештереү ҡоролмаһын хеҙмәтләндереү буйынса өлкән мастеры итеп тәғәйенләнә.
1977 йылдың 9—23 авгусында «Арктика» атом боҙватҡысының Төньяҡ ҡотопҡа экспедицияһында ҡатнаша — был һыу өҫтө караптары араһында ҡотопҡа донъялағы тәүге походы булып тора. Походҡа әҙерләнгән ваҡытта Әсхәҙуллин караптың энергетика ҡоролмалары системаларын һәм механизмдарын йүнәтә, был экспедиция барышында был ҡоролмаларҙың тотҡарлыҡһыҙ эшләүен тәьмин итә. 17 августта «Арктика» атом боҙватҡысы Төньяҡ ҡотопҡа барып еткәс, уға А. А. Шпринг берлектә почётлы задание ҡушалар — СССР флагы менән флагшток урынлаштырырға бойоралар. Һәм улар был эште уңышлы башҡаралар.
1977 йылдың 14 сентябрендәге СССР Юғары Советы Президиумының Указына ярашлы «Арктика» атом боҙватҡысының Төньяҡ ҡотопҡа эксперименталь рейсын әҙерләүҙә һәм атҡарыуҙа күрһәткән оло хеҙмәте, батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн Фидус Фәйез улы Әсхәҙуллинға Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
Артабанда «Арктика» атом боҙватҡысында хеҙмәт итеүен дауам итә, 1982 йылда КПСС-ҡа инә. 1990 йылдан «Таймыр» атом боҙватҡысында өлкән мастер булып эшләй.

# Әсхәҙуллин Фидус Фәйез улы
## Бүләктәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1977)
* Почётлы ҡотопсо (1977)
* Ленин ордены (1977)
* Миҙалдар

# Әсхәҙуллин Фидус Фәйез улы
## Хәтер

* Башҡортостан Республикаһы Яңауыл районы Иҫке Көйөк ауылының бер урамына уның исеме бирелгән.
# Каба (Садра ҡушылдығы)

Каба — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Садра йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Каба (Садра ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100212115100000571
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100057
* Бассейн коды — 13.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Айҙаркүл

Айҙаркүл — Үзбәкстандың төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә аҡмай торған ҙур күл, 4000 км2 майҙанлы Айҙар-Әрнәсәй күлдәр системаһында хасил булған яһалма һыуһаҡлағыс. Системаға өс тоҙло күл — Айҙаркүл үҙе, Әрнәсәй һәм Тоҙҡан инә. Күлдәр Ҡыҙылҡомдоң көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан.

# Айҙаркүл
## Тарихы

Үткән быуат уртаһына тиклем Әрнәсәй ҡыҫҡа ғына ваҡыт һыуы торған тоҙло күл булған. Эҫе ваҡытта ул ҡороп, тулыһынса юҡҡа сыға торған булған.
1960 йылдары башында Һырдарьяны быуып ҡуялар. Бер үк ваҡытта Шардар ГЭС-ы төҙөлә башлай. 1969 йылда бик ҙур ташҡын була, 1969 йылдың февраленән 1970 йылдың февраленәсә Һырдаръянан ағып төшкән һыуҙың бер йыллыҡ миҡдарына ҡарата 60 % (21 км3) Әрнәсәй үҙәненә ағыҙылған. Һөҙөмтәлә күл барлыҡҡа килә. 1969 йылдан Айҙаркүлгә даими рәүештә Һырдаръя һыуы ташҡан һайын, Шардар һыуһаҡлағысынан ағыҙып торола. Шул рәүешле Әрнәсәй тулып еткән һәм төбәктә ҙурлығы буйынса Арал диңгеҙенән ҡала икенсе урында торған күл хасил булған.
2005 йылда Айҙаркүлдә 44,3 км3 һыу булған. Хәҙер күлдең майҙаны яҡынса 3000 км2, оҙонлоғо 250 км, киңлеге 15 км-ға тиклем етә. Һыу минерализацияһы бары тик бер литрға 2 грамм (2 ‰).
Күлгә күп төрлө балыҡтар ебәреп үрсетәләр. Хәҙер хатта балыҡсылыҡ менән шөғөлләнә башлағандар. Йылына күлдәр системаһында 760-тан 2000 тоннаға тиклем балыҡ тоталар (1994-2001 йылдар статистикаһы).
Ҡыҙылҡом фаунаһын Арал диңгеҙе яғынан осоп килгән һыу ҡоштары]] байыта.
Айҙаркүл буйында 345 ғаилә (сама менән 1760 кеше) йәшәй.
Айҙаркүл төбәгенең балыҡсылыҡ, күсмә малсылыҡ, шулай уҡ туризм өсөн бик ҙур мөмкинлектәре бар. Бында АЭС төҙөлөүе лә ихтимал. Күл туңмай.
# К. Марджанишвили исемендәге Тбилиси академия театры

К. Марджанишвили исемендәге Тбилиси академия театры (груз. მარჯანიშვილის თეატრი) — Грузиялағы төп драма театрҙарының береһе, Тбилиси ҡалаһының Марджанишвили урамындағы 8-се йортта урынлашҡан.

# К. Марджанишвили исемендәге Тбилиси академия театры
## Театр тарихы

1928 йылда Котэ Марджанишвили тырышлығы менән Кутаисиҙа 2-се Дәүләт драма театры тип аталған театр асыла. 1930 йылда театр Тбилисиға күсерелә һәм Зубаловтың Халыҡ йорто бинаһына урынлаштырыла.
Котэ Марджанишвили менән бергә театрҙы ойоштороуҙа уның уҡыусылары ҡатнаша: Верико Анджапаридзе, Тамара Чавчавадзе, Ушанги Чхеидзе, Шалва Гамбашидзе, Додо Антадзе, Александр Жоржолиани.
1933 йылда театрға Котэ Марджанишвили исеме бирелә.
1949—1952 һәм 1963—1964 йылдарҙа театрға Арчил Евстафьевич Чхартишвили етәкселек итә.
1958 йылда театр коллективы Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә. 1966 йылда театрға академия исеме бирелә.

# К. Марджанишвили исемендәге Тбилиси академия театры
## Театр тарихы
### Театр труппаһы

* Годзиашвили Василий Давыдович (1930—1976)
* Джапаридзе Медея Валериановна (1942—1994)
* Коберидзе Отар Леонтьевич (1981—2015?)
* Кикалейшвили Мамука Андреевич (1981—1984)
* Магалашвили Эдишер Георгиевич (1948—1964)
* Такайшвили Сесилия Дмитриевна (1928—1967)
* Элиава Лия Шалвовна (1934—1998)
* Закариадзе Серго Александрович (1909—1971?)
* Мегвинетухуцеси Отар Вахтангович (1954—2013)

# К. Марджанишвили исемендәге Тбилиси академия театры
## Театр тарихы
### Үткән йылдарҙың мәшһүр  постановкалары

* 1928 — «Гоп-ля, мы живём!», Толлер. Режиссёр: Котэ Марджанишвили
* 1928 — «В самое сердце», Дадиани. Режиссёр: Котэ Марджанишвили
* 1929 — «Уриэль Акоста», Гуцков. Режиссёр: Котэ Марджанишвили
* 1929 — «Кваркваре Тутабери», Какабадзе. Режиссёр: Котэ Марджанишвили
* 1938 — «Свадьба колхозника», Какабадзе
* 1941 — «Строгие девушки», Буачидзе
* 1942 — «Партизаны», Мдивани

# К. Марджанишвили исемендәге Тбилиси академия театры
## Хәҙерге труппаһы

* Гелашвили Важа Давидович
* Стуруа Зураб
* Бурджанадзе Гиоргий
* Двалишвили Давид
* Гомиашвили Михаил Арчилович
* Мурванидзе Нато
* Чугуашвили Гиви
* Эгутия Марлен
# Башҡортостан ҡурсаулығы

Башҡортостан ҡурсаулығы (йәки Башҡортостан дәүләт ҡурсаулығы) — Башҡортостандың Бөрйән районында урынлашҡан, ғәйәт бай үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһын, күп төрлө тәбиғәт ҡомартҡыларын, Көньяҡ Уралдың ҡатнаш һәм киң япраҡлы урман комплексын берләштергән ҡурсаулыҡ.

# Башҡортостан ҡурсаулығы
## Тарихы

Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы 1929 йылдың 3 сентябрендә заповедник ойоштороу тураһында ҡарар ҡабул итә, һәм ул 1930 йылдың 11 июнендә эшләй башлай. 1951 йылда ҡурсаулыҡ бөтөрөлә һәм уның биләмәләрендә урман хужалығы ойошторола. Урманды әүҙем һәм контролһеҙ киҫеү башлана. 1958 йылдың ноябренән ҡурсаулыҡ тергеҙелә, 1986 йылға тиклем бөгөнгө "Шүлгәнташ ҡурсаулығы"н да үҙ эсенә ала һәм уның исеме менән йөрөтөлә.

# Башҡортостан ҡурсаулығы
## Маҡсаты һәм бурыстары

Ҡурсаулыҡ Көньяҡ Уралдың үҙәгендә, Бөрйән районының матур тәбиғәт ҡосағында 75 мең гектар майҙанды биләй. Ойошторолоуының тәүге көндәренән үк бындағы тәбиғәт байлығын һаҡлауға һәм ишәйтеүгә ҙур иғтибар бирелә, бар-төр һунарсылыҡ тыйыла.
Бөтә донъяға билдәле Шүлгәнташ мәмерйәһе РСФСР хөкүмәте ҡарары менән әһәмиәтле һәм мөһим тәбиғәт ҡомартҡылары комплекстары иҫәбенә индерелде. 1959 йылда бында юғары палеолит дәүерендә йәшәгән тәүтормош кешеләренең ҡаяға төшөргән уникаль һүрәттәре табылды.
Ҡурсаулыҡ территорияһы ике ҙур өлөштән тора: Үҙән һәм Ағиҙел буйы биләмәләре. Бында 800-ҙән ашыу үҫемлек төрҙәрен осратырға мөмкин, уларҙың күптәре СССР-ҙың «Ҡыҙыл китабына» индерелгән). Урмандары осһоҙ-ҡырыйһыҙ, саф һыулы йылғалары балыҡҡаға бай, бында хәҙер һирәк осрай торған бағыр, бәрҙе һәм ҡыҙылбалыҡ та һаҡланған.
100-ҙән ашыу төрлө баллы сәскә атҡан туғайҙары умартасылыҡ, ә урмандары солоҡсолоҡ өсөн бигерәк тә уңайлы.
Ҡурсаулыҡтың төп бурыстарының береһе — ошо тәбиғәт ҡомартҡыларын һаҡлап ҡалыу.

# Башҡортостан ҡурсаулығы
## Ҡурсаулыҡтың хайуандар донъяһы

Ҡурсаулыҡтың хайуандар донъяһы ғәжәп бай һәм күп төрлө. Хеҙмәткәрҙәрҙең күҙәтеүе аҫтында бөтә кейектәр һәм ҡоштар иректә йәшәй. Бында мышы, марал, ҡоралай, ҡуян, шәшке, һары шәшке, тау шәшкеһе, айыу, һеләүһен, бүре, төлкө, тейен, бөркөт, һуйыр, ҡор, сел, ябалаҡ һәм башҡа йәнлектәр, ҡоштар бар. Хайуандар тураһында тейешле хәстәрлек күрелә: маралдар, мышылар, ҡоралайҙар өсөн ҡышҡылыҡҡа бесән әҙерләнә, күп урындарға таш тоҙ ҡуйыла. Ҡоштар өсөн оялар эленә.
# Бютштедт

Бютштедт (нем. Buttstedt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 913 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,53 км². Диңгеҙ кимәленән 372 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37359 һәм автомобиль коды — EIC.
# Выру (этнос)

Выру (выру võrokõsõq, эст. võrukesed) — Эстонияла Вырумаа көньяҡ-көнсығыш тарихи өлкәһендә төбәк үҙаңы көслө булған халыҡ. Рус халҡы менән тығыҙ тарихи бәйләнештәр арҡаһында Виру халҡы ғәҙәттә православие динендә, әммә Эстонияла лютеранлыҡҡа күсереү, шулай уҡ сету халҡы кеүек эстонлаштырыу сәйәсәте лә булған.

# Выру (этнос)
## Һаны һәм таралышы

Вырумаала 74000 самаһы выру йәшәй. Тарту һәм Таллин кешеләренең ҡайһы берҙәрен үҙен выру тип атай.

# Выру (этнос)
## Телдәре

Выру диалекты балтик-фин теле төркөмсәһенә ҡарай. Вырумаа өлкәһе районында осрай. Элегерәк был төбәктең көньяғына һәм көнсығышына — Рәсәй һәм Латвия территорияһында ла таралған булған.
# Баринов Виктор Васильевич

Баринов Виктор Васильевич (28 февраль 1908 йыл — 1967 йыл) — архитектор, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Дондағы Ростов ҡалаһы архитекторы.

# Баринов Виктор Васильевич
## Биографияһы

Виктор Васильевич Баринов 1908 йылдың 28 февралендә Саратов губернаһының Балашов ҡалаһында тыуған. 1931 йылда Новочеркасск коммуналь төҙөлөш институтының архитектура факультетын тамамлай (хәҙерге ваҡытта ЮРГТУ (НПИ) төҙөлөш факультеты). Студент йылдарында Ростов архитекторҙары Поповтар ғаиләһе менән таныш була, был танышлыҡ күп йәһәттән уның яҙмышын билдәләй.
Профессиональ эшмәкәрлеген Виктор Баринов «Азчерпрогор» тресында башлай. Уның беренсе эштәре Новочеркасскты, Таганрогты, Миллеровоны планлаштырыу менән бәйле була. Тулыһынса архитектура менән генә бәйле эштәрҙән тыш, скульптура һәм күләмле проектирләү менән мауыға. 1933 йылда ул Совет архитекторҙары Союзының Ростов өлкә бүлеге ағзаһы һәм архитектура фонды ағзаһы була. Был ваҡытта Ростовта ғәйәт ҙур төҙөлөш — М. Горький исемендәге Ростов академия драма театрын төҙөү бара, был төҙөлөш арҡаһында элекке Нахичевань һәм Ростов араһында майҙан барлыҡҡа килә. Эберг Леонид Фёдорович Бариновты интерьер проектлауға йәлеп итә. Ул театр менән йәнәш скверҙы планлаштырыу һәм уның уртаһындағы фонтандың эскиз проекты авторы була. 1935 йылда Виктор Баринов икенсе ижади төркөм составында (Сербинов Иван Иванович һәм В. В. Попов менән бергә) эшләй. Төркөм Край Советы Йортоноң тышҡы биҙәлеш проектын эшләй. 1939 йылдың 1 май байрамы алдынан Ростовтың Киров скверында Кировҡа һәйкәл асыла. Уны төҙөүселәр скульптор Виленский Зиновий Моисеевич һәм архитектор В. В. Баринов була.
1942—1943 йылдарҙа Виктор Васильевич Кавказ аръяғы фронты частәре составында хәрәкәт итеүсе армияла була. Ростов баҫып алынған саҡта уның ҡатыны һәм улы һәләк була. Демобилизациянан һуң Дондағы Ростовҡа әйләнеп ҡайта һәм 1944 йылда ҡаланың айырым биналарын тергеҙеүҙә ҡатнаша. 1945 йылдың йәйендә СССР Архитектура академияһы оҫтаханаһында эшләнгән ҡаланы тергеҙеү һәм үҙгәртеп ҡороу проекты раҫлана. Генпланды эшләүсе төркөмгә ингән бер нисә Ростов архитекторҙары — П. И. Ломаченко, В. Н. Разумовский, Пьянков Григорий Константинович һәм В. В. Баринов — бөтә өйҙәре лә тиерлек емереклектә ятҡан Советтар майҙанын реконструкциялауҙың эскиз вариантын тәҡдим итәләр. 1946 йылда Бариновҡа Ҙур Баҡса урамындағы В. И. Лениндың һәм С. М. Кировтың һәйкәлдәрен тергеҙеү йөкмәтелә. Бер үк ваҡытта Виктор Баринов Семашко проспекты һәм Ҙур Баҡса урамы мөйөшөндәге ВКП(б)өлкә комитеты бинаһын тергеҙеү буйынса архитекторҙарҙың (Ф. В. Лузанов, Л. Ф. Эберг һәм башҡалар) ижади коллективына индерелә. Коллектив эштәрҙә ҡатнашыу менән бергә, был йылдарҙа ул Ростов өлкәһенең күп тораҡ йорттарының индивидуаль проекттарын эшләй.
Күп төҙөлөштәрҙә һәм күп һандағы проекттарҙа ҡатнашып, В. В. Баринов үҙенең бай тәжрибәһен 1960-сы йылдар башында Ростов инженер-төҙөлөш институтының архитектура факультеты уҡытыусыһы сифатында тормошҡа ашыра. Г. К. Пьянков менән бергә ул студенттарҙы һүрәттән уҡыта һәм уҡыу проекттарын тикшереүҙә ҡатнаша.
1967 йылда вафат була, уның ике ҡыҙы ҡала.
# Протвинь Иван Степанович

Протвинь Иван Степанович (10 июнь 1926 йыл — 18 август 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир. Уҡсылар полкының танкыға ҡаршы ҡорал тоҫҡаусыһы, ефрейтор. Советтар Союзы Геройы (1945 йыл, үлгәндән һуң).

# Протвинь Иван Степанович
## Биографияһы

Иван Степанович Протвинь Башҡорт АССР-ы Бәләбәй кантоны Колайключ ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Бәләбәй районының Аксаков ҡасабаһы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Украин. Аксаков урта мәктәбен тамамлай һәм армияға тиклем Куйбышев тимер юлының ултыртылған ағастарҙы һаҡлау дистанцияһында хисапсы булып эшләй.
Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһына И. С. Протвинь 1943 йылдың көҙөндә Бәләбәй район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла һәм снайперҙар мәктәбенә ебәрелә. Шунда уҡ ул танкыға ҡаршы ҡоралды үҙләштерә. Немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта ефрейтор И. С. Протвинь 1944 йылдың июленән 1379-сы уҡсылар полкының танкыға ҡаршы ҡоралды тоҫҡаусы вазифаһында (87-се уҡсылар дивизияһы, 51-се армия, 1-се Балтик буйы фронты).
1944 йылдың 5 июлендә Шяуляй операцияһы башлана, уның барышында 51-се армия частәре Паневежис һәм Шяуляй ҡалаларын азат итә. Операция һөҙөмтәһендә Ҡыҙыл армия ғәскәрҙәре, немец армияһының «Төньяҡ» төркөмөн ҡырҡып, Рига ҡултығы ярына сыға. 1944 йылдың авгусында немец командованиеһы ҡамауҙағы төркөмөн сығарыу маҡсаты менән Балтика буйында көслө ҡаршы һөжүм аса. 51-се армия позициялары Шяуляу янында вермахтың өс пехота һәм ете танк дивизияһы һөжүме аҫтында була. 1944 йылдың 18 авгусында 1379-сы уҡсылар полкы оборона участкаһында литва ҡасабаһы Круопяй янында немецтар алышҡа 14-се танк дивизияһы составынан 100-ҙән ашыу танк һәм үҙйөрөшлө артиллерия ҡоролмаларын, өс батальон пехотаһын ташлай. Яуҙа бронебойщик И. С. Протвинь дошмандың ике танкыһын сафтан сығара, әммә бер «Тигр» полктың оборона һыҙығына үтә. Ефрейтор Протвинь гранаталар бәйләме менән дошман танкыһының гусеницаһы аҫтына ташлана һәм үҙ ғүмерен ҡорбан итеп, уны шартлата. Иван Протвинь Литва Республикаһының Жагаре ҡалаһында туғандар ҡәберлегендә ерләнә (элекке граф Нарышкин усадьбаһы паркы, 10-сы ҡәбер).
1945 йылдың 24 мартында СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән ефрейтор Протвинь Иван Степановичҡа үлгәндән һуң «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.

# Протвинь Иван Степанович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Советтар Союзы Геройы (1945).
* «Алтын йондоҙ» миҙалы (24.03.1945, үлгәндән һуң);
* Ленин ордены (24.03.1945, үлгәндән һуң).

# Протвинь Иван Степанович
## Хәтер

* Советтар Союзы Геройы Протвинь Иван Степанович исеме менән Башҡортостан Республикаһы Аксаков ҡасабаһында урам аталған.
* Протвинь урамында ул йәшәгән 39-сы һанлы йортҡа яҙыу менән мемориаль таҡта ҡуйылған:
   Был йортта Советтар Союзы Геройы Иван Степанович Протвинь йәшәгән.
* И. С. Протвинь исемен Аксаков ҡасабаһының 41-се һанлы урта мәктәбе йөрөтә. Уның бинаһында яҙыу менән мемориаль таҡта ҡуйылған:
   Был мәктәптә 1926 йылдың 6 июнендә тыуған Советтар Союзы Геройы Иван Степанович Протвинь уҡыған, 28.08. 1944 һәләк булған
# Чуртанка

Чуртанка — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ишим йылғаһының һул ярына тамағынан 240 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Чуртанка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ишим (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Ишим (бассейндың Рәсәй өлөшө), йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010300212115300011606
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301160
* Бассейн коды — 14.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Вудсия

Вудсия, ҡаҙаяҡ (лат. Woodsia) — ағасүлән һымаҡтар ғаиләһенең абаға һымаҡтар заты. Уны ҡайһы бер ерҙә абаға тип атайҙар.; эре ҡауырһын япраҡлы күп йыллыҡ үҫемлек (ағаслыҡта, дымлы урында үҫә).

# Вудсия
## Ботаник яҙма

* Вудсия альпийская (Woodsia alpina) (под буквой B). О. В. Томе, «Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz», 1885 китабынан ботаник иллюстрация
Ҡыҫҡа тамырһабаҡлы күп йыллыҡ үлән, 1,5—20,0 см бейеклектә. Япрағы (вайялары) көрән һаплы, ҡауырһын һымаҡ, төклө; альп вудсияһы япрағы асыҡ йәшел төҫтә (япраҡ йәймәһе аҙ төклө һәм һабынан оҙонораҡ), япраҡ көрәктәре 2—4 пар өлөштән тора, эльба вудсияһы — ҡара йәшел (ҡуйы төклө, япраҡ йәймәһе ҡыҫҡа), 8—20 пар өлөшлө. Сорустары (спорангий төркөмдәре) вайя йәймәһенең ситендә урынлашҡан һәм оҙон төк рәүешендәге япма (индузий) менән уратып алынған. Спора, шулай уҡ тамырһабаҡ менән үрсей. Июль — августа спора ҡоя.

# Вудсия
## Ареал

Ҡая ярығында, һирәк осраҡта аҙ кәҫле ишелмәләрҙә һәм тундраға оҡшаш бергәлектәрҙә базальтта һәм эзбизташта үҫә. Эльба вудсияһы һирәкләп Башҡортостандың Урал алдында һәм Башҡортостан (Көньяҡ) Уралында, Башҡортостан Республикаһының "Ҡыҙыл китабы"на индерелгән Альп вудсияһы Оло Шатаҡ тауында осрай. Декоратив үҫемлек.
Яҡынса 25 төрө билдәле. Бөтә Ер шарында тауҙарҙа таралған. Башҡортостанда Альп вудсияһы һәм Эльба вудсияһы үҫә
# Ингерь

Ингерь — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пыщуг йылғаһының уң ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Ингерь
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400112110000041561
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004156
* Бассейн коды — 08.01.04.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Вилат

Вилат — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Агрн-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

# Вилат
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200043829
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204382
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Андрушивка

Андрушивка (укр. Андрушівка) — Украинаның Житомир өлкәһендәге өлкә әһәмиәтендәге ҡала, Андрушивка районының административ үҙәге.
2018 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 8 606 кеше йәшәй.
# Сорум-Юган

Сорум-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ненс-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 9 км.

# Сорум-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200051298
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115205129
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Тәхриф

Тәхри́ф (ғәр. تحريف‎ — һүҙҙәрҙе хаталыға үҙгәртеү; хәрефтәрҙең урындарын алмаштырыу) — Ислам динендә: йәһүдиҙәр менән христиандар Илаһи Китаптар Тәүрат (Тора), Зәбур (Псалтирь) һәм Инжил (Евангелие) Китаптарына хаталы үҙгәртеүҙәр индергән. Библия текстары хатаға үҙгәртелгән тип раҫлаусылар араһында Ибн Хазм, әл-Күртүби, әл-Мәкризи, Ибн Таймия, Ибн Ҡәййим һәм башҡалар булған..

# Тәхриф
## Тарихы

Тәхрифтәр темаһы тәүге тапҡыр Ибн Хәзм хеҙмәттәрендә күтәрелеп сыға (X быуат). Автор Тәүраттың кем кире ҡаға Тора Муса тарафынан яҙылғанын инҡар итә һәм уның авторы Ғөзәйер (Ездра) булған тип раҫлай. Ибн Хәзм Танах һәм Яңы Ғәһед текстарындағы хронологик һәм географик теүәлһеҙлектәрҙе, пәйғәмбәрҙәр гонаһтары тураһындағы аҡылға һыймаған нәмәләрҙе күрһәтә, быларҙы раҫлаған ышаныслы сығанаҡ булмауын (таватир) әйтә. Ибн Хазм фекере буйынса, Йәрүсәлим ҡорамында берҙән-бер генә Тора ҡулъяҙмаһы булған саҡта шундай фальсификация эшләгәндәрҙер. Уның тәхриф тураһындағы аргументтары Ислам әҙәбиәтенә ҙур йоғонто яһай, полемикаларҙа файҙаланыла.