yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Хөрәфәти хикәйә

Хөрәфәти хикәйә — фольклор жанры, кешенең тәбиғи булмаған йән эйәһе менән осрашыуы тураһындағы ҡыҫҡа хикәйә.

# Хөрәфәти хикәйә
## Жанрға билдәләмә

Хөрәфәти хикәйә — фольклор жанры, кешенең тәбиғи булмаған йән эйәһе менән осрашыуы тураһындағы ҡыҫҡа хикәйә. Һөйләүсенең үҙе йәки уның танышы менән булған ваҡиға бәйән ителә. Өҫтәүенә, жанрҙың ойоштороусы эстетик башланғысы булып уйҙырма хәл-ваҡиғаларҙы ысынбарлыҡ итеп һөйләү принцибы тора.
Көсөргәнешле психологик хәл тыуҙырыу һөйләүсенең төп маҡсаты булып тора. Хөрәфәти хикәйәнең барлыҡҡа килеүе бик боронғо дәүергә ҡарай һәм тәбиғәтте йәнләндереүгә, изге һәм яуыз рухтарға ышаныуға бәйле. Хөрәфәти хикәйәнең сюжеты өсөн ваҡиға урынын һәм ваҡытын һүрәтләүҙә үҙгәртеүҙәр индереү хас.
Ғәҙәттәге урын итеп ҡараңғы урман, һаҙлыҡ, йылға йәки күл яры, йырын, зыярат һ. б. ер һайланған. Хөрәфәти хикәйәләрҙең ваҡыты булараҡ төн, таң, эңер мәле һайланған.
Хөрәфәти хикәйәләге ваҡиғалар үҫешенең иң юғары нөктәһе йәғни кульминацияһы — кешенең тәбиғи булмаған йән эйәләре, аждаһа, албаҫты, бисура, эйә-рухтар, мәскәй, шайтан менән осрашыу мәлен һүрәтләү.
Хөрәфәти хикәйәләр йыш осраҡта әкиәт нигеҙе итеп ҡабул ителә.
Халыҡ ышаныуҙарында уларҙың ике төрө осрай: яуыз, сиктән тыш хәүефле ендәр һәм сағыштырмаса зыянһыҙ, изге йән эйәләре. Тәғәйен тыйыуҙарҙы үтәмәгән хәлдә, изге итеп ҡабул ителгәндәре лә шулай уҡ кешегә зыян килтерә ала, тип фараз ителгән.
Башҡа төрки телле халыҡтарҙа ла хөрәфәти хикәйәләр бар.
Хөрәфәти хикәйәләр, ғәҙәттә, йөкмәткеһе буйынса классификациялана. Сюжет һәм мотив күрһәткестәрендә бүлектәр мифологик персонаждары буйынса айырыла. Мәҫәлән, тәбиғәт рухтары, йорт эйәһе, шайтан, йылан, ҡәһәрләнгәндәр һ. б. тураһында бәйән иткән хикәйәләр.
# Ябтасале-Паюта-Яха

Ябтасале-Паюта-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Тазов мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 79 км.

# Ябтасале-Паюта-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300074049
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307404
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Винкельштедт

Винкельштедт (нем. Winkelstedt) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 320 кеше йәшәй. Майҙаны — 20,91 км². Диңгеҙ кимәленән 31 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39624 һәм автомобиль коды — SAW.
# Дехен мәмерйәһе

Дехен мәмерйәһе, йәки Дехенхель (нем. Dechenhöhle) — Германияла туристарҙың иң күп барған урыны, Төньяҡ Рейн-Вестфалия федераль ерендәге Изерлон ҡалаһының тирә-яғында урынлашҡан.
1868 йылдың 10 июнендә тимер юлы төҙөгәндә ике эшсе сүкеште яңылыш ҡаяның тишегенә төшөрөп ебәрә. Сүкеште эҙләп, улар аҫҡа төшә, һәм, үҙҙәренең ғәжәпләнеүенә, сүкеште генә түгел, ә торбасыҡтар мәмерйәәһен аңғарып ҡала.
Мәмерйәне Рейнланд һәм Вестфалия ерҙәрен геологик тикшеренеүҙәрҙәге ҡаҙаныштары хөрмәтенә обербергхауптман хөрмәтенә Генрих фон Дехен тип атайҙар.
1869 йылда мәмерйәлә тәүтормош кешеләренең һәм хайуандарының ҡалдыҡтарын өйрәнеүсе археолог һәм палеонтологик Йоһанн Карл Фульротт Дехенхёлдең тәүге тасуирламаһын бирә.
Мәмерйәнең беренсе милексеһе булып шунда эшләгән беренсе асыусыларҙың урындағы тимер юлы компанияһы тора; һуңғараҡ «Deutsche Bundesbahn» федераль ойошмаһы үҙ милкенә ала. Дехенхёле мәмерйәһенә тимер юлы концерндары хужа булғас, туристарҙың ағымын арттырыу маҡсатында улар уның ҡаршыһында айырым станция төҙөй, был мәмерйә бөгөнгө көнгә тиклем Германияның уникаль мәмерйәһе булып һанала. 1983 йылда Дехенхёле «Mark Sauerland Touristik» компанияһына тапшырыла.
# Мырҙасүл

Мырҙасүл (ҡаҙ. Мырзашөл, үзб. Mirzacho‘l, Мирзачўл, рус. Мирзачуль;}} рус. Мирзачуль, Голо́дная степь) — Урта Азиялағы балсыҡлы-татырлы сүл (Үзбәкстан, Көньяҡ Ҡаҙағстан, Тажикстандың Зафарабад районы). Һырдаръя йылғаһының һул ярында, Фирғәнә үҙәненән сыҡҡан ерендә урынлашҡан. Майҙаны яҡынса 10 мең км².

# Мырҙасүл
## Атамаһы

Урыҫса Ас дала тип Төркөстандың урыны менән күсмә тормош өсөн яраҡлы һыуһыҙ киңлектәре атала.

# Мырҙасүл
## Климаты

Тигеҙлектең климаты ҡырҡа континенталь. Июлдә уртаса температура +27,9 °C, ғинуарҙа −2,1 °C. Көнсығыш өлөшөндә яуым- төшөм яҡынса 240 мм (иң күп ямғырҙар — яҙғыһын).

# Мырҙасүл
## Гидрографияһы һәм тупрағы

Төркөстан һәм башҡа һырттарҙан ағып сыҡҡан йылғалар (Санзар, Зааминсу) тауҙан сыҡҡан урында һуғарыуға ебәрелә. Ере — башлыса тоҙло, татырлауыҡлы участкалары булған асыҡ һоро тупраҡ.

# Мырҙасүл
## Флораһы

Эфемер һәм тоҙло сүллек ландшафтары таралған. Яҙ көнө һөрөлмәгән участкаларҙа төрлө үләндәр ҡалҡып сыға (күрән, бажат һ. б.), улар май башына тиклем көйөп бөтә, Дөйә тубылғыһы, әрем, саҡсауыл кеүек үҫемлектәр генә ҡала.

# Мырҙасүл
## Даланы үҙләштереү һәм ауыл хужалығы әһәмиәте

Даланы үҙләштереү XIX быуат аҙағына ҡарай, был ваҡытта дала тулыһынса Рәсәй империяһы составына инә. Беренсе донъя һуғышы алдынан Мырҙасүлдә һуғарыу каналдары төҙөлә башлай.
Шуға ҡарамаҫтан, Мырҙасүл ерҙәрен хужалыҡ әйләнешенә йәлеп итеү тарихтың совет осоро менән бәйле. Халыҡ комиссарҙары советының 1918 йылдың 17 майында ҡабул ителгән «Төркөстанда һуғарыу эштәрен ойоштороу тураһында» декреты менән Мәрҙасүлдә 500 мең дисәтинә ер һуғарыу ҡарала. Аслыҡ далаһын һуғарыу буйынса күп һанлы проекттар була. В 1956 йылда мамыҡсылыҡты үҫтереү маҡсатында Ҡаҙаҡ ССР-нан Мырҙасүлдең бер өлөшө Үзбәк ССР-ына бирелә С. М. Киров исемендәге Төньяҡ каналды реконструкциялап, Үҙәк, Көньяҡ Мырҙасүл каналдарын һәм башҡа каналдарҙы (айырыуса 1950-60-сы йылдарҙа) ҡорғас, Ас дала киңлектәре һыуға туйынған. Был уңдырышһыҙ сүллектәрҙе Үзбәк ССР-ы мамыҡсылығының ҙур районына (майҙаны яҡынса 800 мең гектар) әйләндерергә мөмкинлек бирә. СССР йылдарында Ас далала яңы совхоздар, ҡалалар (Гөлөстан, Яңыер) һәм ҡасабалар барлыҡҡа килә.
# Суры-Яха

Суры-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Юрац мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 79 км.

# Суры-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300080224
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115308022
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Киҫегәс (ҡасаба)

Киҫегәс рус. Кисегач— Рәсәй Силәбе өлкәһенең Кәҫле районындағы ҡасаба. Төбөк ауыл биләмәһе составына инә.

# Киҫегәс (ҡасаба)
## Этимологияһы

Ҡасабаның атамаһы үҙе ярында урынлашҡан Киҫегәс атамалы күлдән алынған (ҡара - Оло Киҫегәс). «Киҫегәс» — күлдең хәҙерге атамаһы. Иҫәт провинцияһының 1742 йылғы ландкартаһында рус. Кисега тип күрһәтелгән, академик Паллас П. С. күлде Кисегаташ тип атаған, «Ырымбур губернаһы» тигән географик очеркында Д. Н. Соколов күлде Кисъ-Агачъ тип яҙа.
Силәбе өлкәһенән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә күлдең исемен башҡортса "киҫеү" һүҙе менән бәйләй.

# Киҫегәс (ҡасаба)
## Географияһы

Оло Киҫегәс күленең төньяҡ ярында, район үҙәге Кәҫле ҡалаһынан яҡынса 7 км төньяҡ-төньяҡ-көнсығышында, диңгеҙ кимәленән(NNE) 236 метр бейеклектә урынлашҡан.

# Киҫегәс (ҡасаба)
## Тарихы

Ҡасабаға 1930 йылда нигеҙ һалынған. Ҡасаба территорияһында «Ҡыҙыл Партизан» колхозы бүлексәһе, ә XX быуаттың 60-сы йылдарынан — Төбөк совхозы бүлексәһе урынлашҡан.

# Киҫегәс (ҡасаба)
## Халҡы

2010 йыл йәниҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ҡасабала 29 кеше йәшәгән (15 ир-ат һәм 14 ҡатын-ҡыҙ).

# Киҫегәс (ҡасаба)
## Урамдары

Ҡасаба өс урамдан тора.
# Лайденка

Лайденка — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Лайденка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000052673
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005267
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ваҡ ҡолаҡ ярғанаттар

Ваҡ ҡолаҡ ярғанаттар (лат. Pipistrellus, рус. Нетопыри) — ярғанаттар ярым отрядының шыма танаулылар ғаиләһенә ҡараған имеҙеүселәр заты.

# Ваҡ ҡолаҡ ярғанаттар
## Ҡылыҡһырлама

Ваҡ ҡолаҡ ярғанатының кәүҙә оҙонлоғо 3,2—5,1 см, ауырлығы 3—8 г, ҡанаттары тар, ҡоласы 18–22 см. Арҡаһының төҫө көрән-ерәндән алып һоро-балауыҙ һарыға тиклем, ҡорһағы асығыраҡ төҫтә. Натузиус ваҡ ҡолаҡ ярғанатының кәүҙә оҙонлоғо 4,6—5,8 см, ауырлығы 5—12 г, ҡанаттарының ҡоласы 23—25 см. Арҡаһының төҫө көрән-балауыҙ һарынан алып ҡыҙғылт төҫмөрлө ерәнһыу-ҡуңырға тиклем, ҡорһағы ҡуңыр-һоро. Йөнө ҡыҫҡа, ҡуйы, төптәре ҡара. Ҡолаҡтары ҙур түгел, осло. Ҡанатының ярыһы артҡы аяғының тышҡы бармағындағы аҫҡы өлөшөнә беркетелгән. Ҡойроғо ҡыҫҡа.

# Ваҡ ҡолаҡ ярғанаттар
## Үрсеүе

Йөклөлөгө 40—60 көн дауам итә. Ғәҙәттә йылына 1 тапҡыр 1—2 бала тыуҙыра. 3—7, ҡайһы берҙә 16 йылға тиклем йәшәй.

# Ваҡ ҡолаҡ ярғанаттар
## Йәшәйеше

Эңерҙә әүҙем. Төҙөлөштәрҙә, ағас ҡыуыштарында, ҡая ярыҡтарында йәшәй; Башҡортостанда ҡышламай, миҙгел һайын күсенеп йөрөй.

# Ваҡ ҡолаҡ ярғанаттар
## Туҡланыуы

Нигеҙҙә бөжәктәр менән туҡлана, табышын һауала тота.

# Ваҡ ҡолаҡ ярғанаттар
## Таралышы

Яҡынса 40 төрө билдәле. Евразияның урта бүлкәтенән алып Көньяҡ Африкаға һәм Австралияға тиклем таралған. Башҡортостанда кәрлә ваҡ ҡолаҡ ярғанаты һәм Натузиус ваҡ ҡолаҡ ярғанаты осрай. Башҡортостандың Урал алды көньяғында осрай. Ике төрө лә Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.
# Маяҡ (Ростов өлкәһе)

Маяҡ— Ростов өлкәһе Сальский районындағы утар.
Рыбасовское ауыл биләмәһе составына инә.

# Маяҡ (Ростов өлкәһе)
## Географияһы
### Урамдар

* Бедрик урамы,
* Йәшел урамы,
* Ҡыҙыл таңдар урамы,
* Тыныслыҡ урамы,
* Йәштәр урамы,
* Совхоз урамы,
* Дала урамы,
* Хеҙмәт урамы,
* Һҙәк урамы,
* Тыныс урамы.

# Маяҡ (Ростов өлкәһе)
## Тарих

1942 йылдың июлендә утар немец оккупацияһына эләгә, Ҡыҙыл Армия Манычҡа табан сигенгән. 1942 йылдың 29 июлендә бер нисә совет һалдаты һыу эҙләгәндә немец һалдаттары ҡулына эләгә. Немецтар уларға ҡаршы ут аса. Ауыл халҡы уттан ҡасып траншеяларҙа ултырып һаҡланып ҡала.
Алыштан һуң немецтар Сандата ауылына юллана, ә ауылда халыҡ йәшергән яралы һалдаттар тороп ҡала. Алышта һәләк булған һалдаттар утар паркындағы туғандаштар ҡәберендә ерләнгән.

# Маяҡ (Ростов өлкәһе)
## Халыҡ

Введите название объекта АТД

# Маяҡ (Ростов өлкәһе)
## Иҫтәлекле урын

* Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугирҙәр һәйкәле һәм туғандаштар ҡәбере һәм туғандаш ҡәбере. Һәйкәл Маяҡ утарының үҙәгендә урынлашҡан. Һәйкәлдең архитекторы — Заливадлов В. И.
бөйөк Ватан һуғышында 1942—1943 йылдарҙа һәләк булған яугирҙәрҙең туғандаш ҡәбере һәйкәл янында урынлашҡан. Ҡәберҙә Хәрби училищеһының 28 курсанты ерләнгән, улар 1942 йылдың 29 июлендә һуғышта һәләк була. 27 яугирҙең фамилияһы билдәле түгел. 2000 йылда һәләк булған бер һалдаттың фамилия һәм исеме асыҡлана : ул Василий Гаврилович Косарев, Брянск өлкәһендә тыуған.
Туғандаштар ҡәберенә 1961 йылда ҡайғырыусы һалдат скульптураһы рәүешендә эшләнгән һәйкәл ҡуйыла.
1995 йылда һәйкәл реконструкциялана. Һәйкәлдең уң яғында италян кирбесенән эшләнгән дүрт вертикаль стела баҫтырыла. Стелалар күкшел плитә менән көпләнгән. Уларҙың өҫтөнә һуғышта һәләк булған ауылдаштарҙың исеме яҙылған.
2010 йылда һалдат скульптураһы тергеҙелә һәм унда яҙыу ҡуйыла: « Тыуған ил өсөн көрәштә һәләк булған Совет Армияһының билдәһеҙ һалдаттарына мәңгелек иҫтәлек».
# Нидерзаксверфен

Нидерзаксверфен (нем. Niedersachswerfen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3257 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,79 км². Диңгеҙ кимәленән 210 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99762 һәм автомобиль коды — NDH.
# Скоморохов Николай Михайлович

Скоморохов Николай Михайлович (19 май 1920 йыл — 14 октябрь 1994 йыл, Монино) — Бөйөк ватан һуғышының совет осоусы-истребителе, авиация маршалы, ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы, СССР-ҙың атҡаҙанған хәрби осоусыһы (1971), хәрби фәндәр докторы, профессор. СССР Юғары Советының 6-8-се саҡырылыш депутаты (1962—1974).

# Скоморохов Николай Михайлович
## Биографияһы

Скоморохов Николай Михайлович 1920 йылдың 19 майында Һарытау губернаһы Лапоть ауылында (хәҙер — Һарытау өлкәһе Красноармейск районы Белогорское ауылы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Милләте буйынса — урыҫ.
1930 йылдан Әстерханда йәшәй. 1935 йылға тиклем урта мәктәптә уҡый, һуңынан ФЗУ мәктәбен тамамлай, III Интернационал исемендәге заводта токарь һәм слесарь булып эшләй, китапхана техникумын тамамлай. 1939 йылдан техникумда һәм аэроклубта уҡый.
1940 йылдың декабрендә үҙ теләге менән Ҡыҙыл Армияға китә. 1942 йылдың мартынан Батайск хәрби авиация пилоттар мәктәбен тамамлай.
Ҡатыны — Мария, ҡыҙы — Светлана.

# Скоморохов Николай Михайлович
## Бөйөк Ватан һуғышы осоро

Скоморохов 1942 йылдың декабрендә рядовой осоусы булып һуғыша башлай, Адлер аэродромынан оса. 1943 йылдың ғинуарында беренсе еңеүен яулай. Кавказ аръяғы, Төньяҡ Кавказ, Көньяҡ-Көнбайыш, 3-сө Украина фронттарында 5-се һәм 17-се һауа армияһы составында һуғыша. Кавказды обороналауҙа һәм азат итеүҙә, Украинаны, Молдованы, Румынияны, Болгарияны, Югославияны, Венгрияны, Чехословакияны азат итеүҙә, дошманды Австрия территорияһында тар-мар итеүҙә ҡатнаша.
# Литаз

Литаз — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Елтырева йылғаһының уң ярына тамағынан 97 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Литаз
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010600112115200027689
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202768
* Бассейн коды — 13.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Мадага-Вож

Мадага-Вож — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сесыя-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Мадага-Вож
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112103000091339
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103009133
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Байымов

Байымов — башҡорт фамилияһы.
* Байымов Берйән Сафа улы (1948—2004) — башҡорт фольклорсыһы, әҙәби тәнҡитсе, яҙыусы һәм журналист.
* Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы (1937—2010) — яҙыусы, филология фәндәре докторы (1984), профессор.
* Байымов Хажиәхмәт Хаживәли улы (1950) — муниципаль хеҙмәткәр, хужалыҡ эшмәкәре, инженер-механик, энергетик.
# Топфштедт

Топфштедт (нем. Topfstedt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 613 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,78 км². Диңгеҙ кимәленән 175 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99718 һәм автомобиль коды — KYF.
# Нигия

Нигия — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пыжина йылғаһының һул ярына тамағынан 72 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Нигия
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Кеть йылғаһы ҡушылған урынған Васюган йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кеть, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010700112115200028454
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202845
* Бассейн коды — 13.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Нобель фонды

Нобель фонды (швед. Nobelstiftelsen) — 1900 йылдың 29 июнендә Нобель премияларына мөдирлек итеү һәм финанстарына идара итеү өсөн ойошторолған шәхси ойошма. Фонд динамитты уйлап тапҡан Альфред Нобелдең васыяты буйынса булдырыла. Нобель фонды шулай уҡ Нобель симпозиумдарын ойоштора һәм үткәрә, уларҙа ҙур фәнни, социаль, мәҙәни әһәмиәткә эйә булған асыштар һәм уйлап табыуҙар буйынса фекер алышына.
Альфред Нобель үҙенең васыятында уның аҡсаһы физика, химия, физиология һәм медицина, әҙәбиәт, тыныслыҡ эшмәкәрлеге буйынса йыл һайын премия итеп биреүгә тотонолһон тип әйтеп ҡалдырған. Нобель мөлкәтенең 94 процентын (31 миллион швед кронаһы) биш Нобель премияһын булдырыуға һәм тәьмин итеүгә тотонорға ҡушҡан. Васыятҡа ярашлы, фонд активтары хаҡына алынған проценттарҙы ғына премияға тотонорға мөмкин.
Асылы буйынса финанс менеджеры булған Нобель фонды инвестиция компанияһы булып тора. Уның инвестиция сәйәсәте активтарҙы һаҡлау һәм ишәйтеү маҡсатын ҡуя. Альфред Нобель васыятының положениелары башҡарыусыларға средстволарҙы «хәүефһеҙ ҡиммәтле ҡағыҙҙарға» һалырға ҡуша. XX быуат башында тотороҡло процент ставкалы дәүләт облигациялары хәүефһеҙ ҡиммәтле ҡағыҙҙар булып тора.
Нобель фондының активтарына идара итеүҙең тәүге 50 йылына инвестициялау йүнәлештәрендә ҡәтғи сикләүҙәр һәм инвестициялауҙарҙан алынған килемгә юғары һалымдар һалыныу хас. 1914 йылға тиклем һалым ставкаһы 10 процент тәшкил итә. Әммә 1915 йылда һалым күләме ике тапҡырға арттырыла. Күп йылдар буйы Нобель фонды Стокгольмда иң эре һалым түләүсе була.
Фондты һалымдан азат итеү мәсьәләһе Швеция рикстагында йыш күтәрелә һәм тикшерелә килә. 1946 йылда, ниһайәт, Нобель фонды һалымдан азат ителә. Һөҙөмтәлә, Нобель премияларының күләме яйлап арта башлай.
1980-се йылдарҙа фонд эшмәкәрлегенең финанс һөҙөмтәләре яҡшыра бара. Был осорҙа фонд баҙары үҫешен дауам итә. Фонд аҡсалары һалынған күсемһеҙ мөлкәт хаҡы ла арта. Әммә 1985 йылда Швецияла күсемһеҙ мөлкәткә һалымдар ҡапыл арта һәм килем алыу туҡтай. 1987 йылда Нобель фонды советы күсемһеҙ мөлкәткә идара итеү өсөн Beväringen тигән атамалы айырым компания ойоштора, фонд биржаһында уның акциялары менән сауҙа алып барыла.
1991 йылға фонд Нобель премияларының хаҡын 1901 йылдағы реаль хаҡҡа тиңләштереүгә өлгәшә. Әлеге ваҡытта Нобель фонды активтарының номиналь хаҡы яҡынса 3,1 миллиард швед кронаһы тәшкил итә. 2006 йылда Нобель премияларының һәр береһенең күләме 10 миллион SEK була (яҡынса 1,45 миллион АҠШ доллары). 2000 йылдың 1 ғинуарынан Нобель фондына шулай уҡ активтарҙы капитализациялауҙан алынған килемдәрҙе лә приз фондына өҫтәргә рөхсәт ителә. Яңы ҡағиҙәләргә ярашлы, фонд активтарын һатыуҙан алынған килем премиялар фондын формалаштырыуҙа файҙаланыла ала.
# Гинтиншин

Гинтиншин — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кубате-котты йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Гинтиншин
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Каспий диңгеҙе йылғаларының һыу бассейны, Сулак йылғаһының һыу бассейны сигенән Самур йылғаһының һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07030000312109300001990
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 109300199
* Бассейн коды — 07.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 09
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ташландыҡ һыуҙы таҙартыу

Аҡҡан һыуҙы таҙартыу — көнкүреш һәм сәнәғәттә ҡулланылған ташландыҡ һыуҙы бысраҡтан һәм бактериаларҙан таҙартыу өсөн үткәрелгән саралар комлексы. Ғәҙәттә КОС установкаларҙа башҡарыла.
Таҙартыу бер нисә этапта башҡарыла:
* механик
* биологиик
* физик-химик
* дезинфекция

# Ташландыҡ һыуҙы таҙартыу
## Механик этап

Таҙартау ҡоролмаларына килгән һыу биологик таҙартыуға әҙерләнә. Һыуҙа иремәй торған механик ҡушылмаларҙан таҙартыла. Механик таҙартыу ҡоролиалары:
* рәшәткә
* ҡом тотҡос
* беренсе тондорғос
* мембраналы элементтар
* септиктар

# Ташландыҡ һыуҙы таҙартыу
## Биологик этап

Биологик этапта ташландыҡ һыу мироорганизм һәм бактериялар ярҙамында деградация үтә.
Был этапта ташландыҡ һыу минирализация үтә, һыуҙан оргпниу азот һәм фосфор алына, төп маҡсаты БПК5 күрһәткесен кәметеү.
Аэроб, шулай уҡ анаэроб микроорганизмдар ҡулланылыуы мөмкин.
Механик күҙлектән ҡарағанда биологик таҙартыу бер нисә варианттан тора: актив ләм (аэротенктар), биофильтр һәм метантенктар (анаэроб әсеү).
# Чеца (Пёза ҡушылдығы)

Чеца — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пёза йылғаһының һул ярына тамағынан 95 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 113 км.

# Чеца (Пёза ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000212103000050008
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005000
* Бассейн коды — 03.03.00.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Дәүләтов

Дәүләтов — башҡорт һәм татар фамилияһы.
* Дәүләтов Бәкер Рәхим улы (1915—1982) — Советтар Союзы Геройы (1944).
* Дәүләтов Ғәлим Абдулла улы (1936—2016) — шағир, яҙыусы.
* Дәүләтов Ғәбдрәүеф Ғәни улы (1916—1943) — Советтар Союзы Геройы (1944).
* Дәүләтов Фәрит Нәғим улы (1924 — ?) — Бөйөк Ватан һуғышы һәм педагогик хеҙмәт ветераны.
# Бикташев

Бикташев (Бикташева) — фамилия.
# Метцельс

Метцельс (нем. Metzels) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 668 кеше йәшәй. Майҙаны — 16,17 км². Диңгеҙ кимәленән 450 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98639 һәм автомобиль коды — SM.