yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Юре-Яха (Морда-Яха ҡушылдығы)

Юре-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Морды-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 75 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Юре-Яха (Морда-Яха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300039294
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303929
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Брахвиц

Брахвиц (нем. Brachwitz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1009 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,34 км². Диңгеҙ кимәленән 99 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6198 һәм автомобиль коды — SK.
# Серәш

Серәш (рус. Серяш) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Дим йылғаһының уң ярына тамағынан 342 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Серәш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201312111100024601
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102460
* Бассейн коды — 10.01.02.013
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Шәддәдиҙәр

Шәддәдиҙәр (әзерб. Şəddadilər) — тарихи Әзербайжан дәүләте.

# Шәддәдиҙәр
## Тарихы

969—970 йылдарҙа Арран өлкәһендә хакимлыҡ иткән ҡурд ырыуы, элек Мосафириҙар биләмәләренә ингән Гәнжә уларҙың баш ҡалаһы була. Кавказ аръяғын сәлжүктәр баҫып алғас, 1054 йылда уларҙың вассалына әүереләләр, ә 1072 йылда әүәл Багратиҙар батшалығына ингән Ани төбәген вассаллыҡ биләмәһенә алалар һәм Ани әмирлеген төҙөйҙәр.
Фадл ибн Мөхәммәт, идарасы Двин Мөхәммәт ибн Шәддәдтең улы, Гәнжә өҫтөнән хакимлыҡты ағаһы Али Лашҡариға тапшыра, әммә тиҙҙән, уның вафатынан һуң, икенсе ағаһын үлтерә лә Арранда үҙе хакимлыҡ итә башлай, арраншаһ титулын ҡабул итә (985—1036). Шәддәдиҙәр Арран өлөшөн 100 йылдан ашыу ҡулдарында тота. 1075 йылда сәлжүктәр Гәнжәлә Шәддәдиҙәрҙе ҡолата, Арранды үҙ биләмәләренә ҡуша. Шул уҡ ваҡытта Иран Әзербайжанында Салариҙарҙы Йәмән сығышлы Рәүүәдиҙәр ҡолата (979), баш ҡалалары итеп Тәбризде иғлан итә.
# Сочон-Пола

Сочон-Пола — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Зырянская Ежуга йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Сочон-Пола
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000048068
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004806
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кизитиринка ҡаласығы

Кизитиринка ҡаласығы — Дондағы Ростовтың хәҙерге Пролетар районы территорияһында урынлашҡан боронғо тораҡ. Тикшеренеүселәр уны «меот ҡаласығы» категорияһына индерә, уның барлыҡҡа килеүенә һәм үҫешенә Рим мәҙәниәте йоғонто яһаған, тип күҙаллай. Шул осорға Ростов һәм Темерник ҡаласыҡтары ла ҡарай. Кизитиринка ҡаласығы Кобяков ҡаласығынан түбәнерәк, Дон һәм Үле Дон йылғаларының уң ярында урынлашҡан.

# Кизитиринка ҡаласығы
## Тарихы

Рәсәй археологы Александр Александрович Миллер Кизитиринка ҡаласығының барлыҡҡа килеүен Рим дәүере осорона бәйләй, был ваҡытта башҡа — Ростов һәм Темерник ҡаласыҡтары ла барлыҡҡа килә. 1926 йылғы тикшеренеүҙәр барышында Кизитиринка ҡаласығында баулы биҙәк төшөрөлгән керамик иәйберҙәр табыла. 1927 йылда объект территорияһында, балсыҡ табыу урынында ҡәберлек, ә уның эсендә юғары сифатлы ҡыҙғылт-һары балсыҡтан эшләнгән амфора табыла. Тикшеренеүселәр уны беҙҙең эраға тиклем беренсе быуат менән билдәләй. Һауыттың һыйҙырышлылығы — 5 литр, бейеклеге 74 сантиметр самаһы. Тар ауыҙлы амфора бөтөн килеш табыла. Башҡа артефактарҙан муйынсаны килтерергә мөмкин. Тап бына улар ҡәберлек табылған, тип фаразлау мөмкинлеге бирә, сөнки шундай үҙенсәлекле формалағы биҙәнеү әйберҙәре бары тик ҡәберлектәрҙә генә осрай. Аҡ быялаға оҡшаш массанан эшләнгән бер мәрйен цилиндр формаһында була, уны дуға формаһындағы ҡара һыҙаттар тирәсләй. Икенсе мәрйен дөрөҫ булмаған оҙонса формала, өсөнсөһө — түңәрәк, дүртенсеһе — ялпаҡ. Шулай уҡ Кизитиринка ҡаласығы территорияһында күкһел мысыр смальтаһы ҡулланылып эшләнгән фигура табыла. Һауыт-һаба ярсыҡтары ла осрай..

# Кизитиринка ҡаласығы
## Һүрәтләнеше

Кизитиринка ҡаласығы территорияһы Кизитиринка йырыны һәм Дондың уң яғында барлыҡҡа килгән моронда урынлашҡан. Тикшеренеүселәр археологик ҡиммәткә эйә был территорияға аҙ иғтибар биргән, шуға күрә ул ентекле тикшерелмәгән. Әммә табылған фрагменттар һәм өлөшсәләр буйынса, Кизитиринка ҡаласығы территорияһында йәшәүселәр Ростов һәм Темерник ҡаласыҡтарында йәщәүселәр менән бәйләнештә торған. Ҡаласыҡ территорияһында әле рәхсәтһеҙ таш һәм кирбес сығарыу бара, быны территориялағы соҡорҙар ҙа раҫлай. Кизитиринка ҡаласығы квадрат формала була һәм 10 000 квадрат метрҙы биләй.
# Ворьсма

Ворьсма — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ильма йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Ворьсма
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300212110000010736
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001073
* Бассейн коды — 08.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Бишбүләк заказнигы

Бишбүләк заказнигы — Башҡортостан Республикаһының Бишбүләк районы Михайловка ауылынан көнсығышҡа табан 5 км алыҫлыҡта Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығында урынлашҡан, 1989 йылда һыуыр һәм башҡа һунар йәнлектәре популяцияһын тергеҙеү маҡсатында зоологик заказник булараҡ ойошторола.

# Бишбүләк заказнигы
## Тасуирламаһы

Бишбүләк заказнигының майҙаны 14,5 мең га тәшкил итә, территорияһының 29,2 процентын урман ҡаплаған. Әлшәй, Бәләбәй райондары сиктәре буйлап ул тар, йәки киң таҫма кеүек һуҙыла. Сиктәре: төньяҡта һәм көнсығышта — Бишбүләк районының административ сиктәре, көньяҡта һәм көнбайышта — Мәнәүез йылғаһының уң яры. Рельефы яйла һымаҡ, тәрән уйылған йылға үҙәндәре менән.

# Бишбүләк заказнигы
## Флораһы

Заказникта имән, йүкә, йыла, сағандан торған киң япраҡлы урмандар таралған. Битләүҙәрҙә ташлы далалар осрай. Территорияһында үҫемлектәрҙең Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән һирәк төрҙәре үҫә: ҡаурый ҡылған, шырт төклө еҙүлән, эре сәскәле тәңкәғуҙаҡ һ.б.

# Бишбүләк заказнигы
## Фаунаһы

Район территорияһында республикала иң эреләрҙән һаналған, Башҡортостандың Ҡыҙыл китабына индерелгән, ике меңгә яҡын иҫәпләнгән һыуыр-байбаҡ колониялары урынлашҡан. Һыуырҙар йырындарҙың һәм ҡалҡыулыҡтарҙың ҡояшлы битләүҙәрендә йәшәй. Улар зарарһыҙ һәм файҙалы хайуандар. Тик үҫемлектәр менән туҡлана. Ғүмерҙәренең күп өлөшөн тәрән өңдәрҙә ғаиләләр менән йәшәйҙәр. Ҡышҡа йоҡоға талалар. Һыуырҙарҙан тыш аҡ ҡуян, америка шәшкеһе, бурһыҡ, бүре, дала көҙәне, ҡабан, ҡыҙыл төлкө, мышы, себер ҡоралайы, үр ҡуяны, һуҡыр сысҡан, һыуһар, ала күгәрсен, бөркөт, ҡыҙыл башлы сумғалаҡ, һоро өйрәк, һуна өйрәк һ.б. йәшәй. Һуңғы йылдарҙа Белорет яғынан ала-сыбар болан миграцияһы күҙәтелә. Заказникта Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән ҡама, һыуыр, ялман, һоро ағуна, өкө, орсоҡ йылан осрай. Йылғаларҙа Ҡыҙыл китапҡа индерелгән европа бәрҙеһе, йылға бағыры тереклек итә.
# Архангел суйын иретеү заводы

Архангел суйын иретеү заводы — хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Архангел районы Архангел ауылы биләмәһендә 1899—1903 йылдарҙа эшләгән суйын иретеү заводы.

# Архангел суйын иретеү заводы
## Географик урыны

Завод Аҫҡын (Инйәр йылғаһының ҡушылдығы, Эҫем йылғаһы бассейны) йылғаһы буйында, Өфө ҡалаһынан 75 саҡрым көньяк-көнсығышта урынлашҡан.

# Архангел суйын иретеү заводы
## Завод тарихы

1899 йылда бер төркөм Мәскәү фабриканттары (В. А. Горбунов, С. И. Шегляев и А. Ф. Моргунов) Өфө «Тимер мәғдәне ятҡылығын эксплуатациялау өсөн йәмғиәт» ойоштора, был йәмғиәт Архангел баҡыр иретеү заводынан 1,5 км алыҫлыҡта, Стәрлетамаҡ өйәҙендәге тимер мәғдәне ятҡылығынан мәғдән сығара башлай.
1899 йылдың декабрендә завод эшләй башлай, сеймал сифатында заводтан 26-34 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан рудниктан килтерелгән һоро тимер мәғдәне ҡулланыла. Завод ҡорамалы: 93 куб. метр һәм 68 куб. метр күләмле 2 домна мейесе, Каупер системаһына ҡараған 3 һауа йылытҡыс, һауа таҙартҡыс, ике цилиндрлы һауа өрҙөргөс компаунд-машина, һыу балансында эшләүсе 4 күтәрмәле вертикаль колошниковый күтәргестәр, локомобиль менән Блек руда онтағысы, 4 цилиндрлы пар ҡаҙаны, насос ҡулайламаһы, механик оҫтахана, химия лабораторияһы, кирбес заводы, күмер мейесе. Электр яҡтылығы иҫке Архангел баҡыр иретеү заводы быуаһындағы һыу турбинаһында эшләүсе динамо-машинанан килә.
1903 йылда завод, йәмғиәт банкрот тип иғлан ителеү сәбәпле, эшләүҙән туҡтай.

# Архангел суйын иретеү заводы
## Завод тарихы
### XXI быуат

Әлеге ваҡытта заводтан һибелгән шлак ҡына ҡалған. Завод урынында паркет фабрикаһының етештереү һәм административ биналары урынлашҡан.

# Архангел суйын иретеү заводы
## Заводтың етештереүсәнлеге

1900 йылда яҡынса 500 мең бот суйын иретелә, ә 1901 йылда — 900 меңдән ашыу, 1902 йылда — 624 мең бот, 1903 йылда — 283 мең бот.
# Айылтау

Айылтау (рус. Аил-Тау) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Медногорск ҡалаһы ҡала округы биләмәһендә урынлашҡан тау.

# Айылтау
## Географик урынлашыуы

Айылтау Медногорск ҡалаһы ҡала округындағы Яйыҡ ҡушылдығы Бесмән йылғаһы буйында урынлашҡан Ҡыҙрас (рус. Кидрясово) ауылы янындағы тау. Был төбәк тарихи Башҡортостан ерҙәре булып тора.
1917 йылға тиклем Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы составындағы Ҡыҙрас ауылы үҙе лә йылға исеме менән Бесмəн тип аталып йөрөгән булған. Рәсми ҡағыҙҙарҙа тәүге тапҡыр 1774 йылда (йәки 1795 йылда) күренә.
1917 йылдан Ҡыҙрас ауылы Башҡортостан автономияһы биләмәһенә индерелә, ә 1919 йылдан республика Башҡортостан АССР-ы тип атала башлай, һәм ауыл эҙмә-эҙлекле Үҫәргән, Йылайыр кантондары составына индерелә. 1930 йылдың 20 авгусынан Башҡортостан АССР-ының Ейәнсура районында булып алғандан һуң, 1934 йылда административ-территориаль йәһәттән яңы ойошторолған ул саҡта Чкалов өлкәһе тип аталған Ырымбур өлкәһенә бирелә һәм Ейәнсура районы берәмеге була. 1959 йылда Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы составына индерелә

# Айылтау
## Этимологияһы

Риүәйәт ителеүенсә, Таһиртау менән Айылтау тауҙары Таһир менән Айыл исемле үҙ-ара дошманлашып йәшәгән ике батыр иҫтәлегенә аталған. Был ике тауҙың араһы 1,5 км ғына, тип бәйән итә Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында. Таһир һүҙе ғәрәп телендә саф, таҙа тигәнде аңлатҡанын да яҙған ул.
# Кендек (мәғәнәләр)

Кендек (мәғәнәләр) Кендек' ошо мәғәнәләрҙә ҡулланыла:
* Кендек (анат.) - ҡарындағы баланы , яралғыны инә ҡарынына тоташтырып, уны туҡландырыу хеҙмәтен үтәгән нәҙек кенә эсәк, кендек бауы; ҡорһаҡ уртаһында кендек бауынан ҡалған соҡор
* Кендек (техн.) - арбаны алттәкмәккә тоташтырған үҙәк.
* Кендек (деталь) - һал ишкәген беркеткән үҙәк

# Кендек (мәғәнәләр)
## Һүҙбәйләнештәр

* Кендек инәһе - яңы тыуған баланы ҡабул итеп, кендеген ҡырҡҡан ҡатын-ҡыҙ
* Кендек таҫтары - кендек инәһенә бирелгән бүләк

# Кендек (мәғәнәләр)
## Күсмә мәғәнәлә

* Донъя кендеге - ниҙелер хәл итә алған, терәк булған кеше.
* Кендек йәбешеү - берәй кешегә эҫенеү, айырыла алмаҫ булыу
# Суслов ауыл Советы (Бөрө районы)

Суслов ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Бөрө районы составындағы муниципаль берәмек.

# Суслов ауыл Советы (Бөрө районы)
## Тарихы

Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 125-З һанлы «Башҡортостан Республикаһында административ-территориаль ҡоролоштоң үҙгәрештәре, муниципаль берәмектәрҙең сиктәренең үҙгәреүе һәм үҙгәртеп ҡоролоуы тураһындағы» Законы, статья 1. ч. 134 түбәндәге юлдар бар:
   (абзац Башҡортостан Республикаһының 2006 йылдың 29 декабрендәге 404-з һанлы Законы менән индерелә)
# Мань-Ух

Мань-Ух — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ух йылғаһының һул ярына тамағынан 99 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Мань-Ух
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010600112115300015750
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301575
* Бассейн коды — 14.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Салехард күпере

Салехард күпере — күпер аша үтеү менән бергә проекттыОбь йылғаһы аша һалынған күпер. Ул Лабытнанги һәм Салехард ҡалаларын тоташтыра. Проектҡа ярашлы — Обь йылғаһы аша һалынған автомобиль һәм тимер юл күперенең оҙонлоғо 2439,8 метр. Дөйөм оҙонлоғо — яҡынса 40 км.
Күпер төҙөү Төньяҡ киңлеге хәрәкәтендә — Ямал-Ненец автономиялы округы (ЯНАО) тимер юл магистраленең (ЯНАО) бер өлөшө булып тора Салехард күпере Төньяҡ киңлеге хәрәкәтенең төп участкаһы булып тора һәм Төньяҡ имер юлдарын, Свердловск өлкәһен тоташтыра, киләсәктә Рәсәй тимер юл селтәренең Ямал ярым утрауы һәм Сабетта порты аша Төньяҡ диңгеҙ юлына сығыуын тәьмин итәсәк.
Күпер төҙөлөшөнә ЯНАО 8 миллиард һумға яҡын сумма финанслай. Шулай уҡ Федераль бюджеттан 10 миллиард һум күләмендә грант ҡаралған. Дөйөм алғанда, Обь күперенең хаҡы 60 миллиард һум суммаһында баһалана Күпер тулыһынса 2023 йылда эксплуатацияға тапшырылырға тейеш.. Күпер ҡоролмаларsy n272= өсөн Ҡырым r=перен төҙөгән компанияһы zefg бирё..

# Салехард күпере
## Тарих

Обь йылғаһы аша күпер төҙөү идеяһы ХХ быуат уртаһында барлыҡҡа килә. Шул йылда геологик тикшеренеүҙәр үткәрелә, ҙур әҙерлек эштәре алып барыла. Ленинград төҙөлөш бюроһытөрлө ярусыл автомобиль һәм тимер юллы күпер проектын төҙөй Проект бер нисә сәбәп арҡаһында тормошҡа ашмай. Төп объектив сәбәп булып йылғаның киңлеге һәм шәп ағымы һәм мәңгелек туңлыҡ тора.
2006 йылда Ямал-Ненец автономиялы округы етәкселеге күпер төҙөү идеяһына кире ҡайта һәм төҙөлөш тендеры аса. Бер нисә күпер төҙөү проекты ҡарала. Архитектура проекттары буйынса дөйөм автомобиль юлдарының өҫкө ҡатында ебәрергә тәҡдим ителә, ә аҫҡы ҡатта — тимер юл.үтәргә тейеш. 2007 йылда бөтә проект документацияһы әҙерләнә. Әммә төҙөлөш башлауҙы 2012 йылға ҡалдыралар, ә күпер проекты яңынан ҡарауға ҡайтарыла.
2013—2014 йылдарҙа яңыртылған күпер проекты дәүләт экспертизаһын уңышлы үтә.
2016 йылдың башында күпер үткәүелен башта төҙөүҙе стратегик объект булараҡ өҫтөнлөклө тип табалар, уны финанслау федераль бюджеттан ҡарала. Рәсәй Федерацияһы хөкүмәте рәйесе Дмитрий Медведев 2016 йылдың 18 мартында был туралағы бойороҡҡа ҡул ҡуя.
2018 йылдың 11 май айында Обь йылғаһы аша төҙөләсәк күперҙең символик нигеҙе булған капсулаһы ергә һалына Капсула һалыу тантанаһында РФ транспорт министры Максим Соколов, Ямал-Ненец автономиялы округы губернаторы Дмитрий Кобылкин һәм РЖД генераль директоры Олег Белозеров ҡатнаша..
2018 йылдың 21 авгусында Яңы-Огаревола ЯНАО губернаторы Дмитрий Артюхов Рәсәй Федерацияһы Президенты Владимир Путин менән осрашҡанда « беҙ был ҡышта уҡ күперҙең иң ҡатмарлы мөһим элементын ваҡытынан алда башлаясаҡбыҙ — Обь йылғаһы аша берләштерелгән күпер эшләүҙе. Хәҙер инвесторҙар менән эшләүгә иң яҡын ваҡытта тотонасаҡбыҙ» тип белдерҙе.
# Гайдук (йылға)

Гайдук — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы, Дағстан Республикаһы, Ҡалмыҡ Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға ҡом араһында юғала ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Гайдук (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кума йылғаһы Мокрая Буйвола йылғаһы ҡушылған урынған тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек, Дон һәм Волга йылғалары араһындағы тымыҡ райондар.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07010001012108200002478
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200247
* Бассейн коды — 07.01.00.010
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Круглов Григорий Михайлович

Круглов Григорий Михайлович (8 август 1927 йыл — 26 август 2018 йыл) — совет рәссамы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ рәссамы (1996), БАССР‑ҙың атҡаҙанған рәссамы (1990). СССР-ҙың рәссамдар союзы ағзаһы (1968). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан.

# Круглов Григорий Михайлович
## Биографияһы

Круглов Григорий Михайлович 1927 йылдың 8 авгусында Татар АССР-ының Алексеевское районы Сакон ауылында тыуған.
Махсус белемгә эйә түгел. 9 йыл мәктәптә уҡыған осорҙа, Пионерҙар йортона йөрөп сәнғәт студияһында шөғөлләнә. Хеҙмәт иткән осорҙа Алыҫ Көнсығыш хәрби округының һынлы сәнғәт студияһында шөғөлләнә. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында, Маньчжурия һәм Кореяның азат итеп, Япония менән һуғышта ҡатнаша. 1-се Алыҫ Көнсығыш фронтының 18-се запас уҡсылар полкы элемтә батальонының радист-уҡсыһы булып хеҙмәт итә.
1950 йылдан алып Өфөлә йәшәй һәм эшләй.
1951—1985 йылдарҙа Башҡортостан ижади-производство комбинатында рәссам булып эшләй, бер үк ваҡытта рәссам-педагог Владимир Степанович Сарапулов етәкселеге аҫтында һынлы сәнғәт студияһында шөғөлләнә.
1953 йылдан башлап сәнғәт күргәҙмәләрендә ҡатнаша.
Картиналары Башҡорт дәүләт художество музейы, Хәрби дан музейы, эске эштәр министрлығы музейы, Рәсәй һәм сит илдәр музейҙары һәм шәхси тупланмалар коллекцияларында һаҡлана.

# Круглов Григорий Михайлович
## Ижады

«БАССР-ҙың атҡаҙанған рәссамы А. В. Храмов» (1960), «Дан орденының тулы кавалеры Г. М. Подденежный» (1975), «Партизан» (2002), ҡатынының (1956), атаһының (1970), әсәһенең (1971) портреттары. Жанрлы эштәре: «М. Горькийҙың И. Поддубный менән осрашыуы» (1959), «Мостай Кәримдең яҡташтар менән осрашыуы» (1989), «Ҡаҙ ҡанаты байрамы» (1984). М. М Шайморатовҡа арналған картиналары: «М. Шайморатов дивизияһы штабында» (1989), «Генерал Шайморатовтың һуңғы алышы» (2006), натюрморттар һәм пейзаждар: «Күпер» (1987), «Балыҡтар» (1999) һәм башҡалар.

# Круглов Григорий Михайлович
## Күргәҙмәләре

Өфөләге шәхси күргәҙмәләре (1961, 1993, 1999, 2003, 2004).

# Круглов Григорий Михайлович
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

Башҡортостан Республикаһының халыҡ рәссамы (1996)
БАССР-ҙың атҡаҙанған рәссамы (1990).
II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)
«Японияны еңгән өсөн» (1946), «Кореяның азат иткән өсөн» (1946), «Совет Армияһы һәм Флотына 30 йыл» (1948), «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә егерме йыл» (1965), «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә утыҙ йыл» (1975), «СССР ҡораллы көстәренә 60 йыл» (1978), «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә ҡырҡ йыл» (1985), «Хеҙмәт ветераны» (1987), «СССР ҡораллы көстәренә 70 йыл» (1988), «1941-1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә илле йыл», Г. Жуков миҙалдары (1995), «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә алтмыш йыл» (2005), «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә алтмыш биш йыл» (2010) миҙалдары.
Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының почет грамотаһы (1962).
«Ауыл өҫтөнән мәҙәни шефлыҡ алдынғыһы» (1972).
# Көнсығыш Африка

Көнсығыш Африка — Нил буйынан көнсығышҡа табан Африка илдәрен үҙ эсенә алған географик термин (Мысырҙан башҡа).

# Көнсығыш Африка
## Тасуирламаһы

Конго бассейнынан көнсығышҡа табан урынлашҡан, материктың ҡалҡыу өлөшөн алып тора. Бында материктың ҙур күлдәре, континенттың иң бейек нөктәһе, Ер ҡабығының донъя күләмендә бик ҙур ярыҡтары урынлашҡан, донъяның иң оҙон йылғаһы шунан башлана.
Көнсығыш Африкала 200-гә яҡын халыҡ йәшәй һәм дүрт тел төркөмө осрай. Көнсығыш Африкалағы ҙур мәҙәни-социаль айырмалыҡтар арҡаһында элекке һәм хәҙерге һуғыштар, шул иҫәптән граждандар һуғыштары килеп сығып тора.
Күп кенә дәүләттәрҙең сиктәрен элекке колониаль державалар ирекле рәүештә, тәбиғи этник һәм мәҙәни сиктәрҙе иҫәпкә алмайынса билдәләгән. Был факт төбәктең үҫешен ҡатмарлаштыра.
Көнсығыш Африканың бер нисә иле — Танзания, Кения, Уганда, Бурунди һәм Руанда — Көнсығыш Африка берләшмәһе тигән таможня союзы төҙөй .
Көнсығыш Африка күпселек антропологтар тарафынан кешелек бишеге тип ҡарала.

# Көнсығыш Африка
## Көнсығыш Африкаға индерелгән дәүләттәр

| Дәүләт | Төркөмләү ысулы | Төркөмләү ысулы | Төркөмләү ысулы | Төркөмләү ысулы | Баш ҡалаһы |
| Дәүләт | БМО версияһы | ЦРУ версияһы | СГНЗС версияһы | ОКСМ версияһы | Баш ҡалаһы |
| Бурунди | | Үҙәк Африка | | | Гитега |
| Джибути | | | Төньяҡ-Көнсығыш Африка | | Джибути |
| Замбия | | Көньяҡ Африка | Үҙәк Африка | | Лусака |
| Зимбабве | | Көньяҡ Африка | Көньяҡ Африка | | Хараре |
| Кения | | | | | Найроби |
| Комор Утрауҙары | | Көньяҡ Африка | Һинд океанындағы утрау дәүләте | | Морони |
| Маврикий | | Көньяҡ Африка | Һинд океанындағы утрау дәүләте | | Порт-Луи |
| Мадагаскар | | Көньяҡ Африка | Һинд океанындағы утрау дәүләте | | Антананариву |
| Майотта | | н/д | Һинд океанындағы утрау территорияһы | н/д | Дзаудзи |
| Малави | | Көньяҡ Африка | | | Лилонгве |
| Мозамбик | | Көньяҡ Африка | | | Мапуту |
| Реюньон | | н/д | Һинд океанындағы утрау территорияһы | | Сен-Дени |
| Руанда | | Үҙәк Африка | | | Кигали |
| Сейшель Утрауҙары | | (ингл. Archipelago in the Indian Ocean) | Һинд океанындағы утрау дәүләте | | Виктория |
| Сомали | | | Төньяҡ-Көнсығыш Африка | | Могадишо |
| Танзания | | | | | Додома |
| Уганда | | (ингл. East-Central Africa) | | | Кампала |
| Эритрея | | | н/д | | Асмэра |
| Эфиопия | | | Төньяҡ-Көнсығыш Африка | | Аддис-Абеба |
| Көньяҡ Судан | | (ингл. East-Central Africa) | н/д | Северная Африка | Джуба |