yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Герасименко Светлана Ивановна

Герасименко Светлана Ивановна (23 февраль 1945 йыл) — СССР һәм Тажикстан астрономы, Чурюмов-Герасименко кометаһын асыусы.

# Герасименко Светлана Ивановна
## Биографияһы

Светлана Ивановна Герасименко 1945 йылдың 23 февралендә Киев өлкәһенең Барышевка ҡасабаһында (Украина) уҡытыусылар ғаиләһендә тыуған . 1968 йылда Киев университетының астрономия кафедраһын тамамлаған, һуңынан аспирантураға уҡырға ингән. 1969 йылдың сентябрь айында Украинаның НАН Төп астрономия обсерваторияһының хеҙмәткәре Клим Чурюмов менән бергә илле сантиметрлы телескоптан кометаларҙы күҙәтеү өсөн Алма-Атаға экспедицияға сыға.1969 йылдың 11 — 12 сентябрь төнөндә, Комас-Сола кометаһын күҙәткән саҡта, улар кометаның фотоһын эшләгәндәр һәм фотола был комета янында тағы ла бер яңы кометаны күргәндәр. Уға кометаны асыусыларҙың исеме- Чурюмов-Герасименко кометаһы тигән исем — бирелгән.
1973 йылда Светлана Герасименко Тажикстандың астрофизика институты саҡырыуы буйынса Дүшәнбегә күсеп килгән. Хәҙер ошо институттың фәнни хеҙмәткәре булып эшләй һәм кометаларҙы тикшереүҙәр менән булыша.
2004 йылдың 2 мартында Светлана Герасименко Клим Чурюмов менән бергә, Франция Гвинеяһының Куру космодромына барып, «Розетта» планета-ара зондын Чурюмов-Герасименко кометаһына ебәреүҙә ҡатнаша. Зонд кометаға 2014 йылдың ноябрендә барып еткән, 12 ноябрь унан "Филы"ултыртыу модуле айырылып киткән ул 7 сәғәт дауамында кометаға яҡынайған һәм 18:33…20:33 сәғәттә(мск ваҡыты менән) тарихта беренсе тапҡыр кометаға (ике тапҡыр төшөп ҡарап, кире һикереп) төшөп ултырған.
Светлана Герасименко исеме шулай уҡ 1982 йылда Николай Черных асҡан астероидҡа № 3945 бирелгән.
# Словенияның милли музейы

Словенияның милли музейы (ингл. Narodni muzej Slovenije) Люблянала — Словенияның төп музейы
Музей ҡаланың үҙәк районында Тиволи паркынан алыҫ түгел урынлашҡан. Словенияның тарих музейы менән бер рәттән Словенияның Милли музейы илдең иң боронғо фәнни һәм мәҙәни учреждениеһы булып тора. Музейҙа археологик табылдыҡтарҙың, боронғо тәңкәләрҙең, аҡсаларҙың бай коллекцияһы, гравюралар, һүрәттәр һәм биҙәү-ҡулланма сәнғәте әйберҙәре бар.

# Словенияның милли музейы
## Тарихы

1821 йылда музей «Крайны музей-усадьбаһы» булараҡ барлыҡҡа килә. Биш йылдан һуң австрия императоры Франц II шәхсән бағыусыһы булырға ҡарар итә һәм уны «Крайны провинциаль музейы» тип үҙгәртергә бойора. 1882 йылда музей тәхет вариҫы Рудольф хөрмәтенә «Крайны провинциаль музейы — Рудольфинум» тип атала.
Словендар, Хорваттар һәм Сербтар Короллеге төҙөлгәндән һуң исеме «Милли музей» тип үҙгәртелә. 1923 йылда музейҙың этнографик коллекцияһы яңы этнография музейына тапшырыла, ә 1933 йылда һынлы сәнғәт коллекцияһының күп өлөшө Словенияның милли галереяһына тапшырыла. 1944 йылда музейҙан шул уҡ бинала ҡалһа ла Словен тарих музейы айырылып сыға (шул ваҡытта Тәбиғи фәндәр музейы). 1953 йылда архивтарҙың күп өлөшө Грубер һарайына күсерелә.
1992 йылда «Словенияның милли музейы» тип үҙгәртелә

# Словенияның милли музейы
## Бина

Милли музейҙың төп бинаһы словен парламенты һәм Сит ил эштәре министрлығы биналарынан алыҫ түгел урынлаша. Музей неоренессанс стилендә оҫта Вильгельм Треоның Ян Владимир Храски хеҙмәттәшлегендә 1883 һәм 1885 йылдар араһында төҙөлгән. Трео башлыса Вена архитекторы Вильгельм Резори проектына эйәреп эшләгән.
Интерьерҙың дизайнын Храски эшләгән, төп залдың түшәмен рәссамдар Янез һәм Юрий Шубец медальондары биҙәй. Медальондар 1885 йылда төҙөлгән. Янез Шубиц «Карниола — фән һәм сәнғәт һаҡсыһы» аллегорик темаһына картиналар яҙған, Юрий Шубиц билдәле дүрт словен кешеһенең: Янез Вайкард Вальвазор, Валентин Водник, Зигмунд Герберштейн һәм Зигмунд Зойстың портреттарын яҙған. Медальондар араһындағы аралыҡты Карел Липовшек биҙәгән.
Бина 1888 йылдың 2 декабрендә тантаналы асыла һәм тик музей өсөн генә ҡулланылған беренсе бина була. Скульптор Алоиз Гангл эшләгән Янез Вайкард Валвазорҙың бронза һәйкәле 1903 йылда музей бинаһы алдында ҡуйыла.
# Аҫҡар ауыл советы (Бөрйән районы)

Аҫҡар ауыл советы — Башҡортостандың Бөрйән районы муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһында сиктәр, муниципаль берәмектәрҙең статусы һәм административ үҙәктәре тураһында»ғы Законға ярашлы, ауыл биләмәһе статусына эйә.

# Аҫҡар ауыл советы (Бөрйән районы)
## Ауыл советы составы

* Аҫҡар ауылы
* Берәтәк ауылы
* Исламбай ауылы.
# Оло Норосовка

Оло Норосовка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кеть йылғаһының һул ярына тамағынан 1104 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Оло Норосовка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010600112115200024879
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202487
* Бассейн коды — 13.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Шелаболиха (йылға)

Шелаболиха — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/3290 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Шелаболиха (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200512115200003513
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200351
* Бассейн коды — 13.01.02.005
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Каршан

Каршан — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шуделька йылғаһының һул ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 88 км.

# Каршан
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010500112115200023912
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202391
* Бассейн коды — 13.01.05.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Оло Яй-Яга

Оло Яй-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Яй-Яга йылғаһының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Оло Яй-Яга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000087105
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008710
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Шихан (ҡая)

Шихан — Рәсәйҙең Свердловск өлкәһе Краснотурьинск округының Шихан ҡасабаһы тирә -яғында Каква йылғаһының уң ярында урынлашҡан ҡая.

# Шихан (ҡая)
## Исеме

Шихан һүҙе төрки телдән айырым торған ҡалҡыулыҡты, тауҙы аңлата.

# Шихан (ҡая)
## Тасуирламаһы

Ҡасаба инде күптән юҡ, хәҙер уның урынында Богословский алюминий заводының «Шихан» спорт-сәламәтләндереү комплексы урынлашҡан, әммә ул да әлеге ваҡытта эшләмәй, консервацияланған һәм һатыуға ҡуйылған.
Яр буйы эзбизташ ҡаяһы йылғаның бөгөлөндә 60 м тиклем бейеклектә айырым ҡая ҡалдыҡтары рәүешендә 500 м тиклем һуҙылған. Ҡая ярыҡтары һәм киртләс урындары ҡая флораһын үҙ эсенә ала, унда Альп астраһы, Урал йоҡо үләне, энә япраҡлы ҡәнәфер, Себер һары умырзаяһы, Альп вудсияһы ҡаҙыяғы үҫә. Ҡаяларҙа ваҡ ағаслыҡта Гмелина чина, бикә үләне, күк көртмәле, ҡыҙыл бөрлөгән, ҡара ҡарағат үҫә.
2001 йылда 2001 йылдың 17 ғинуарындағы Свердловск өлкәһенең 41-ПП Хөкүмәт Ҡарары менән Шихан ҡаялары өлкә әһәмиәтендәге тәбиғәттең геоморфологик һәм ботаник ҡомартҡылары тип иғлан ителә. Ошо уҡ хоҡуҡи акт менән объект биләмәһен Карпинский урмансылығы һаҡ аҫтына ала. Айырыусы һаҡлана торған табиғәт территорияһы майҙаны 0,7 га тәшкил итә. Тәбиғәт ҡомартҡыһын һаҡлау өсөн тирә-яҡ территорияның таҙалығын тотоу мөһим, шулай уҡ ҡаялар эргәһендә усаҡтар яғыу, кемпингтар ойоштороу тыйыла.
# Ленгефельд

Ленгефельд (нем. Lengefeld) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 4450 кеше йәшәй. Майҙаны — 47,52 км². Диңгеҙ кимәленән 440 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 9514 һәм автомобиль коды MEK.
# Лос-Альтос (Испания)

Лос-Альтос (исп. Los Altos) — Испания муниципалитеты, Кастилия һәм Леон автономиялы йәмғиәттәре менән берлектә Бургос провинцияһына инә. Лос-Альтос муниципалитеты Испанияның Мериндадес районы составында тора. Лос-Алтос муниципалитетының майҙаны 140 квадрат километр тәшкил итә. Лос-Алтос диңгеҙ кимәленән 848 метр бейеклектә урынлашҡан. Муниципалитет халҡының тығыҙлығы бер квадрат километрға 1,45 кеше тәшкил итә. Муниципалитеттың халҡы — 197 кеше 2010 йылдың 31 декабренә ҡарата халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы рәүештә). Муниципалитеттың мэры булып Хосе Адольфо Фернандес Барсена хеҙмәт итә. Муниципалитеттан алып провинцияның административ үҙәгенә тиклем — 56 км алыҫлыҡ. Сәғәт бүлкәте UTS +1, йәй UTS +2. Телефон коды +34 947.
# Яңы Юлдаш

Яңы Юлдаш (рус. Новоюлдашево) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһенең Ҡыҙыл Гвардия районындағы ауыл. Плешаново ауыл биләмәһе составына инә.

# Яңы Юлдаш
## Географик урынлашыуы

Туҡ йылғаһы буйында урынлашҡан.

# Яңы Юлдаш
## Атамаһы

Яңы Юлдаш (рус. Новоюлдашево) һәм Кесе Юлдаш (рус. Малоюлдашево) ауылдары халыҡ телендә — Абдулла ауылы. Абдулла ауылының уртаһынан изге шишмә үтә. Ауыл кешеләре бер-береһен аръяҡтар, биръяҡтар тип йөрөтә. Шул аръяҡ менән биръяҡты икегә бүлеп, рус телендә ауылды айырып Новоюлдашево, Малоюлдашево тигән исем биргәндәр.

# Яңы Юлдаш
## Тарихы

XIX быуатта Иҫке Юлдаш ауылы кешеләре тарафынан нигеҙләнә. Ырымбур губернаһы (1860 йылдан — Һамар губернаһы) Быҙаулыҡ өйәҙе ҡарамағында була. Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 9-сы башҡорт кантонының 31-се йортона ҡарай.
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Туҡ-Соран кантоны составына инә. 1923 йылдан республиканың Бәләбәй кантоны ҡарамағында була. ВЦИК ҡарарына ярашлы 1924 йылдың 21 октябрендә Ҡаҙаҡ АССР-ы составына бирелә. 1934 йылдан — Ырымбур өлкәһе составында.

# Яңы Юлдаш
## Халҡы

| 1834 | 1859 | 1920 |
| 54 | 361 | 800 |
2002 йылғы бөтә Рәсәй йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (94 %) йәшәй.
# Мәндәғол мәктәбе

Мәндәғол мәктәбе — Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районы Кейекбай ауыл советы составына ингән Мәндәғол ауылында урынлашҡан. Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Иҫке Собханғол мәктәбе филиалы

# Мәндәғол мәктәбе
## Тарихы

Мәндәғол мәктәбе бер ҡатлы ағас бинала урынлашҡан. Ике уҡыу кабинеты бар. 2021 йылға мәктәпте 100-ҙән ашыу уҡыусы тамамлай.
# Юконка

Юконка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Салда йылғаһының уң ярына тамағынан 1,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.

# Юконка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, инештән Тагил йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501212111200004923
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200492
* Бассейн коды — 14.01.05.012
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Шаһиев Мөнир Әхмәтйән улы

Шаһиев Мөнир Әхмәтйән улы (2 февраль 1929 йыл) — уҡытыусы, совет һәм партия органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995), Ҡоншаҡ районының почётлы гражданы (2000).

# Шаһиев Мөнир Әхмәтйән улы
## Биографияһы

Мөнир Әхмәтйән улы Шаһиев 1929 йылдың 2 февралендә Башҡорт АССР-ының Арғаяш кантоны (хәҙер Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы) Биктимер ауылында тыуған. 1973 йылда Силәбе дәүләт педагогия институтын тамамлай.
Үҫмер егет 1943 йылдан ололар менән бер рәттән «Коммуна» колхозында (Солтанай ауылы) төрлө эштәрҙә хеҙмәт һала.
1945—1989 йылдарҙа район мәктәптәрендә башланғыс синыфтар һәм тарих уҡытыусыһы, Күлмәк ауыл Советы рәйесе, КПСС-тың Ҡоншаҡ район комитетының инструкторы, «Ҡояш» совхозы партия комитеты секретары була.
1993 йылда Мөнир Әхмәтйән улы Ҡоншаҡ районын тергеҙеү буйынса милли программаны эшләүселәрҙең береһе. Күп тапҡырҙар йәмәғәт сараларын, шул иҫәптән Силәбе өлкәһендә Башҡорт мәҙәниәте һәм ижады көндәрен үткәреүҙе, Силәбелә, Өфөлә, Арғаяш районында һ.б. Ҡоншаҡ көндәрен, Һабантуй милли байрамын, Ҡоншаҡ районы башлығын дин общиналар етәкселәре менән осрашыуҙы ойоштора. Ҡоншаҡ, Бәғерәктамаҡ, Ҡараболаҡ, Хәлит ауыл Советтарында ҡатын-ҡыҙҙар клубын, башҡорт-татар мәҙәни үҙәктәрен (1990-сы йылдар башынан уның рәйесе була) ойоштороусыларҙың береһе. Татарҙарҙың 1-се Бөтә донъя конгресы, башҡорттарҙың 1-се Бөтә донъя ҡоролтайы делегаты.
# Шайморат (исем)

Шайморат (исем) — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.

# Шайморат (исем)
## Этимологияһы

Шайморат башҡорт теленә фарсы, ғәрәп телдәренән ингән, иң яҡшы морат (теләк) тигәнде аңлата

# Шайморат (исем)
## Фамилия

Шайморатов Миңлеғәле Минһажетдин улы (15 август 1899 — 23 февраль 1943) — генерал-майор, 112-се (16-сы гвардия) Башҡорт кавалерия дивизияһы командиры.

# Шайморат (исем)
## Ауылдар

Шайморат (рус. Шаймуратово) — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл.
Шайморатов ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ҡырмыҫҡалы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге
# Бойондороҡһоҙлоҡ майҙаны (Астана)

Бойондороҡһоҙлоҡ майҙаны (ҡаҙ. Тәуелсіздік алаңы) — Ҡаҙағстандың баш ҡалаһы Астаналағы төп майҙан.

# Бойондороҡһоҙлоҡ майҙаны (Астана)
## Урынлашыуы

Бойондороҡһоҙлоҡ майҙаны Астананың Алматы районында урынлашҡан. Тауелсиздик проспекты буйлап тура дүртмөйөш формаһында көньяҡ-көньяҡ-көнбайыштан төньяҡ-төньяҡ-көнсығыш буйлап һуҙылған. Арҡыры йүнәлештә майҙан Байтурсынов һәм Нажимеденов урамдары менән сикләнгән.

# Бойондороҡһоҙлоҡ майҙаны (Астана)
## Архитектура ансамбле

Майҙан уртаһында «Казах ели» монументы ҡуйылған — Ҡаҙағстандың азатлыҡ һәм сәскә атыуы символы.
Майҙан тирәләй киләһе объекттар урынлашҡан (сәғәт уғы буйынса):
* Хәҙрәт Солтан Мәсете;
* Ҡаҙаҡ милли сәнғәт университеты;
* Донъя диуары;
* Бойондороҡһоҙлоҡ Һарайы;
* Ҡаҙағстан республикаһы милли музейы;
* Тыныслыҡ һәм татыулыҡ һарайы һәм президент паркы.

# Бойондороҡһоҙлоҡ майҙаны (Астана)
## Ваҡиғалар

Майҙан 2009 йылда үҙәҡ объекты булған «Казах ели» монументы менән бер ваҡытта барлыҡҡа килә. Монумент тирәләй бер нисә скульптур төркөм һәм фонтандар урынлашҡан.
2015 йылдың сентябрь айында Ҡаҙаҡ ханлығы ойошторолоуҙың 550 йылллығы уңайынан майҙанда тантаналы саралар үтә. Тантана барышында майҙан тарихи ауыл формаһына әүерелә.
Бойондороҡһоҙлоҡ майҙанында Ватанды һаҡлаусылар һәм Конституция көнө уңайынан хәрби парадтар үтә. 2015 йылдың 7 майында Еңеүҙең 70 йыллығына арналған парад ваҡытында Еңеү байрағының күсермәһен алып сығыу тантанаһы була.
Был майҙан Науруз байрам сараларын үткәреү урыны булып тора. Яңы йылда майҙанда боҙ ҡаласыҡтары ойошторола.
# Луя (Сосьва ҡушылдығы)

Луя (Пуя) — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сосьва йылғаһының һул ярына тамағынан 549 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 9,5 км.

# Луя (Сосьва ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы , инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502412111200009763
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200976
* Бассейн коды — 14.01.05.024
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Оныш

Оныш — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Башкаус йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Оныш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100112115100002798
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100279
* Бассейн коды — 13.01.01.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Әминов Халлаҡ

Халлаҡ Әминов (3 май 1915 йыл — 7 июнь 1993 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, 112-се башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкы отделениеһы командиры. Советтар Союзы Геройы (15.01.1944), гвардия ҡыҙылармеецы.

# Әминов Халлаҡ
## Биографияһы

1915 йылдың 20 апрелендә (3 май) Искогар ҡышлағында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте — үзбәк. 1946 йылдан — ВКП(б)/КПСС ағзаһы. Тулы булмаған урта мәктәпте тамамлағас, Колхозда бригадир булып эшләй.
Ҡыҙыл Армияла — 1941 йылдың декабренән, ә 1942 йылдың ноябренән — ғәмәлдәге армияла. Үҙәк фронты 61-се армия 7-се гвардия кавалерия полкы 16-сы гвардия Чернигов дивизияһының 60-сы гвардия кавалерия полкы отделениеһы командиры Халлаҡ Әминов, Комарин ҡала тибындағы ҡасабаһы тирәһендә (Белоруссия, Гомель өлкәһе) беренселәрҙән булып Днепр йылғаһы аша үткән саҡта, 1943 йылдың 27 сентябрендә айырыуса ҡаһарманлыҡ күрһәтә. Уның отделениеһы баҫып алған плацдармда нығына һәм эскадрондың йылға аша сығыуына булышлыҡ итә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 15 ғинуарындағы указына ярашлы немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне өсөн гвардия ҡыҙылармеецы Халлаҡ Әминовҡа Советтар Союзы Геройы исеме бирелә һәм уға Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (4038-се һанлы) тапшырыла.
Демобилизацияланғандан һуң тыуған иленә ҡайта һәм Искогар ҡышлағында эшләй. 1993 йылдың 7 июнендә вафат була.

# Әминов Халлаҡ
## Наградалары

* Советтар Союзы Геройының «Алтын Йондоҙ» миҙалы, (4038-се һанлы) (15.01.1944)
* Ленин ордены (15.01.1944)
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены
* «Почёт Билдәһе» ордены
* Миҙалдар.

# Әминов Халлаҡ
## Хәтер

* Х. Әминовтың исеме алтын хәрефтәр менән 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһының башҡа 78 Советтар Союзы Геройы исемдәре менән бер рәттән Башҡортостан Республикаһының Милли музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Совет урамы, 14) мәңгеләштерелгән, шулай уҡ уның исеме 112-се кавалерия дивизияһы музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Левитан урамы, 27) уйылып яҙылған.
# Лангенбергта сиркәү

Лангенберг сиркәүе (нем. Pfarrkirche zu Langenberg) — Ун дүрт изге ярҙамсының протестанттар ауыл сиркәүе (нем. Vierzehn-Nothelfer-Kirche), Гера ҡалаһының Лангенберг районында урынлашҡан; бинаһы, подвалы XII-XIII быуаттарға ҡарай, 1491 йылда изгеләндерелә.
Сиркәүҙең заманса бинаһының төҙөлөшө Лангенбергта (хәҙер Гера ҡалаһының районы ) 1467 йылда XII-XIII быуаттарға ҡараған элекке ғибәҙәтхана урынында башлана. Ун дүрт изге ярҙамсы (нем. Vierzehn-Nothelfer-Kirche) хөрмәтенә изгеләндереү өс тиҫтә йыл үткәс тиерлек — 1491 йылда була. Был ваҡытҡа ғибәҙәтхананың һуңғы готик көмөш миһрабы ҡарай. 1502 йылда бина 60 метр бейеклектәге манара менән тулыландырыла. Лангенбергтағы сиркәү хәҙерге ҡиәфәтен 1750 йылда башланған һәм 1754 йылда тамамланған нефтың ҙур үҙгәртеп ҡороуынан һуң ала. XX быуатта бина инде ике тапҡыр йүнәтелә: беренсе тапҡыр 1927 йылда, ә һуңғы тергеҙеү 1984 йылдан 1985 йылға тиклем үткәрелә.
# Таш-Күстән

Таш-Күстән (рус. Таш-Кустьяново) — Һамар өлкәһенең Оло Глушица районындағы башҡорт ауылы, Южный ауыл биләмәһенә керә.

# Таш-Күстән
## Тарих

Тәүге тапҡыр 1806 йылда телгә алынған Үҫәргән улусының Күстән, Бөрйән улусының Күсәкбай һәм Ташбулат ауылдары берләшеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән.

# Таш-Күстән
## Халыҡ һаны

2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 185 кеше теркәлгән.

# Таш-Күстән
## Ауыл инфраструктураһы

Ауылда клуб һәм китапхана бар.

# Таш-Күстән
## Билдәле шәхестәр

* Дәүләтшин Ғәббәс Йәғәфәр улы (1892—1937) — башҡорт тел ғилеменә нигеҙ һалыусыларҙың береһе, БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты ағзаһы;
* Дәүләтшин Ғөбәй (Ғөбәйҙулла) Дәүләткирәй улы (1893—1938) — башҡорт яҙыусыһы, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре;
* Дәүләтшин Хәмзә Ғәббәс улы (9.09.1912—16.07.1999) — ғалим, инженер-механик, техник фәндәр докторы (1964), профессор (1965).
* Исламғазин Зәбих Хөснөтдин улы (1887—1951) — матбуғат хеҙмәткәре һәм мөхәррир.
# Экологик һәләкәт

Экологик һәләкәт — тәбиғәт комплекстарының тере организмдарҙың күпләп һәләк булыуы менән барған кире ҡайтарғыһыҙ үҙгәреше.

# Экологик һәләкәт
## Классификация

Һәләкәт төрө: локаль һәм глобаль.
Глобаль экологик һәләкәт — глобаль экологик системаға, йәғни биосфераға, ниндәй ҙә булһа тышҡы йә эске тәьҫирҙең (тәьҫирҙәрҙең) мөмкин булған бөтә сиктәрҙе үтеп китеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килеүе ихтимал булған фараз ителгән ваҡиға (мәҫәлән, «Ядро ҡышы»).

# Экологик һәләкәт
## Ҙур экологик һәләкәттәргә миҫалдар
### Тәбиғи һәләкәттәр

* Кислород һәләкәте
* Ер-ҡар
* Вулкандар урғылыу
* Лимнологик һәләкәт

# Экологик һәләкәт
## Ҙур экологик һәләкәттәргә миҫалдар
### Техноген һәләкәттәр

* Чернобыль һәләкәте, СССР — Украина, өлөшләтә Белоруссия һәм Рәсәй территориияһының радиация менән бысраныуы
* Севезо химия заводында (Италия) авария
* Бхопалда (Һиндостан) цианлы берләшмәләрҙың һауаға сығарылыуы
* Эсәр һыуҙың ағыуланыуы, Бангладеш, Һиндостан
* Арал диңгеҙенең һәләк булыуы, Ҡаҙағстан, Үзбәкстан— диңгеҙҙең юҡҡа сығыуы
* Һауала СО₂ күбәйеү, глобаль йылыныу һәм мәрйендәрҙең һәләк булыуы
* 1991 йылғы һуғыш ваҡытында Ираҡ армияһы тарафынан Фарсы ҡултығына нефть түгелеү
* 1970 йылдағы Канада экологик һәләкәте
* 2010 йылда Венгриялағы экологик һәләкәт — алюмин етештереү заводында дамба өҙөлә, һөҙөмтәлә йөҙҙәрсә гектар ер, Дунай йылғаһы һәм уның ҡушылдыҡтары «ҡыҙыл шлам» менән бысратыла
* Мексика ҡултығында Deepwater Horizon нефть платформаһының шартлауы
* ЯпониялаФукусима АЭС-ындағы авария
# Манкуломья

Манкуломья — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Юконда йылғаһының һул ярына тамағынан 112 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Манкуломья
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010600112115300017662
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301766
* Бассейн коды — 14.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3