yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ғабдрахманов Разих Ғабдрахман улы

Ғабдрахманов Разих Ғабдрахман улы (1 ғинуар 1932 йыл — 1 август 2008 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы. 1956 йылдан Әбйәлил районы «Урал» совхозының тракторсы-комбайнсыһы. Ленин (1971), Октябрь Революцияһы (1973), 3-сө дәрәжә Хеҙмәт Даны (1976) ордендары кавалеры. Әбйәлил районының почётлы гражданы..

# Ғабдрахманов Разих Ғабдрахман улы
## Биографияһы

Разих Ғабдрахман улы Ғабдрахманов 1932 йылдың 1 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Дүртөйлө районы Иҫке Уртай ауылында тыуған. 1946 йылда, ғаилә хәле ауыр булғанлыҡтан, 7 класты тамамлап өлгөрмәй.
Тыуған төбәгендәге «Белем» колхозында ике тәгәрмәсле У, гусеницалы СЧТЗ тракторҙарында прицепщик булып хеҙмәт юлын башлай.
Уңыш йыйыу башланыуға комбайнёр ярҙамсыһы итеп күсерелә. Шул уҡ колхозда уңыш йыйыу, артабан техника йүнәтеү эштәрендә ҡатнаша.
1947 — 1950 йылдарҙа комбайнёр булып эшләй.
1956 йылда Бөрө ҡалаһында 11-се ауыл хужалығын механизациялау училищеһында механизатор–комбайнёрҙар курсын тамамлағандан һуң хеҙмәт резервтары тресы йүнәлтмәһе менән Әбйәлил районы «Урал» совхозына эшкә килә.
1965 – 1967 йылдарҙа Әлмөхәмәт бүлексәһенең трактор бригадаһында,
1965 - 1984 йылдарҙа һәм 1985 йылдан - Үҙәк бүлексә тракторсыһы булып эшләй.
1978 йылда СКД комбайнында иң яҡшы күрһәткестәргә өлгәшә – 5 (20036 центнер).
Ленин ордены (1971), Октябрь Революцияһы (1973), 3-сө дәрәжә Хеҙмәт Даны (1976) ордендары, СССР Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең (ВДНХ) алтын миҙалы кавалеры. «9-сы, 10-сы, 11-се, 12-се биш йыллыҡтар ударнигы» билдәһе менән бүләкләнгән. «Москвич-412» автомобиле, 5 мотоцикл һәм башҡа ҡиммәле бүләктәр менән билдәләнгән. Әбйәлил районының почётлы гражданы.

# Ғабдрахманов Разих Ғабдрахман улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Ленин ордены (1971)
* Октябрь Революцияһы ордены (1973)
* 3-сө дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены (1976)
* «9-сы, 10-сы, 11-се, 12-се биш йыллыҡтар ударнигы» билдәләре
* Әбйәлил районының почётлы гражданы (2001).
# Рейна Мария Вероника

Рейна Мария Вероника (1960 йыл — 27 октябрь, 2017 йыл) — инвалидтарҙың халыҡ-ара кеше хоҡуҡтарын үтәү буйынса агитация үткәргән Аргентина психологы, педагог һәм активист. Инвалидлыҡ һәм үҫеш халыҡ-ара консорциум (англ. Consortium Disability International Development and) исеменән Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының инвалидтарҙың хоҡуҡтары тураһында конвенция буйынса һөйләшеүҙәрҙә төп ҡатнашыусы була.

# Рейна Мария Вероника
## Иртә тормошо

Аргентинала тыуған Рейна Мария Вероника 17 йәшендә автомобиль һәләкәтенә эләгеп, инвалид булып ҡала. Был ваҡытта ҡыҙ мәктәптә һуңғы курста уҡый. Дауаланғандан һәм реабилитациянан һуң, уҡыуын тамамлай. Ул уҡытыусы булырға хыяллана, әммә Марияға уҡырға рөхсәт итмәйҙәр, сөнки Аргентинала инвалидтарға уҡыутырға рөхсәт ителмәй.
Ул был ҡыйынлыҡтарҙы еңеп сығыуға өлгәшә, юғары белем алыу өсөн «педагогик психология» һөнәрен һайлай. Мария Вероника Рейна мәктәптәр өсөн махсус белем биреү буйынса Санта-Фе (англ. Universidad de Católica Santa Fe) католик университетын тамамлай. Ул Испанияның Ситтән тороп белем биреү милли университетында уҡытыу хоҡуғы менән асыҡ һәм ситтән тороп уҡытыу өлкәһендә магистр дәрәжәһе ала.

# Рейна Мария Вероника
## Иҫкәрмә

* 1 2 https://www.un.org/development/desa/disabilities/news/news/passing-of-ms-maria-veronica-reina-a-disability-rights-leader.html
* 1 2 Dear Colleague and former director of BBI international programs, Maria Veronica Reina, Passes Away in Argentina (билдәһеҙ). Дата обращения: 10 март 2020.
* ↑ Passing of Ms Maria Veronica Reina (билдәһеҙ). Дата обращения: 10 март 2020.
* ↑ Ich bin anders, aber gleich (3): Maria Veronica Reina, Argentinien/USA (билдәһеҙ). Дата обращения: 10 март 2020.
# Согор-Ягун

Согор-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Курты-Инг ҡылымығының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 71 км.

# Согор-Ягун
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200049004
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204900
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Розалия Хладек

Розалия Хладек (нем. Rosalia Chladek, 21 май 1905({{padleft:1905|4|0}}-{{padleft:5|2|0}}-{{padleft:21|2|0}}), Брно, Цислейтания — 3 июль 1995({{padleft:1995|4|0}}-{{padleft:7|2|0}}-{{padleft:3|2|0}}) (90 йәш), Вена) — Австрия бейеүсеһе, хореографы һәм педагог. XX быуаттың заманса бейеүе буйынса иң күренекле Европа вәкилдәренең береһе. Уның уҡытыу стиленә ярашлы, «Бейеү — хәҙерге заман педагогикаһы» курсы элеккесә Венаның шәхси музыка һәм сәнғәт университетында һәм халыҡ-ара учреждениеларҙа уҡытыла

# Розалия Хладек
## Биографияһы

Розалия Хладек 1905 йылдың 21 майында Австро-Венгрияның Брно ҡалаһында тыуған.
Брнола композитор Маргарет Каллаб (Kallab Margarete) мәктәбендә уҡый .
1921—1924 йылдарҙа Дрезден янында 1911 йылда Халлерауҙа ойошторолған Эмиль Жак-Далькроздың музыка һәм ритм институтында уҡый. Уҡытыусыларының береһе Валерия Кратина була. 1925 йылда мәктәп менән бергә Лаксенбургҡа күсеп килә.
Хеллерау-Лаксенбургта (Hellerau Schule-Laxenburg, 1925—1939) курс алып бара, уның уҡыусылары Мечинская Янина (Janina Mieczyńska) һәм Хорс Мария була. 1925 йылда «Путь к силе и красоте» фильмында төшә, унда төрлө ритмик хәрәкәттәр һәм һикереүҙәр башҡара.
Венала пианист һәм композитор Артур Кляйнер менән тығыҙ хеҙмәттәшлек итә.
1932 йылда Парижда Халыҡ-ара хореографтар конкурсында наградаға лайыҡ була (бейеүҙең Халыҡ-ара архивы ойоштора). 1933 йылда Варшавала яңғыҙ бейеүҙең Халыҡ-ара конкурсында икенсе бүләген ала (беренсе — Рут Сорель).
1941 йылда Германияла Доротея Гюнтер, Ютта Кламт, Лотта Верник, Мэри Вигман һәм Густав Фишер-Климт менән бергә уҡытыусылар өсөн күпләп бейеүҙең уҡытыу программаһын төҙөй.
Музыка һәм башҡарыу оҫталығының Вена университеты профессоры була.
1995 йылдың 3 июлендә Венала 90 йәшендә вафат була. Венала Үҙәк зыяратта ерләнә.

# Розалия Хладек
## Хәтер

Австрия театр музейында фотоһүрәттәренең ҙур коллекцияһы, шулай уҡ Розалия Хладектың театр костюмдары һаҡлана, уларҙы өйрәнеү буйынса бейеү тәнҡитсеһе Андреа Аморт шөғөлләнә.
Вена ҡалаһының шәхси музыка һәм сәнғәт университетында мәғлүмәт туплау һәм өйрәнеү өсөн Розалия Хладектың Халыҡ-ара йәмғиәте (Internationalen Gesellschaft Rosalia Chladek, IGRC) мираҫы ҡалған, ул 1972 йылда ойошторолған. Ҙур мираҫы булып, башҡалар араһында, Розалия Хладектың билдәле коллегалары менән хатлашыуынан, шулай уҡ уның эштәре тураһында материалдарҙан тора, ҡиммәтле күҙәтеүҙәр һәм программалар йыйынтыҡтары бар.
Розалия Хладектың 1960—1970 йылдарҙа актриса Елена Полевицкая менән яҙышҡан хаттарының бер өлөшө Рәсәй дәүләт әҙәбиәт һәм сәнғәт архивында һаҡлана.
Розалия Хладек исемен Венала урам йөрөтә (Rosalia-Chladek-Gasse).
# Үрге Уҫылы

Үрге Уҫылы (рус. Верхние Услы) — Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына халыҡ һаны 785 кеше булған. ОКАТО коды — 80249892001.

# Үрге Уҫылы
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Стәрлетамаҡ): 28 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Стәрлетамаҡ): 28 км

# Үрге Уҫылы
## Билдәле шәхестәре

* Рәйес Баһауетдинов (15.01.1926—12.06.2018), ауыл хужалығы алдынғыһы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1962—1986 йылдарҙа Стәрлетамаҡ районының Салауат исемендәге колхоз рәйесе. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған зоотехнигы (1980), райондың почётлы гражданы (1999).
* Хәбибрахман Хәмзин (12.11.1885—1976) — уҡытыусы һәм әүҙем йәмәғәтсе, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1948) кавалеры.
# Вилмош Прёле

Вилмош Прёле (Проле, венг. Prőhle Vilmos; 29 октябрь 1871 йыл — 2 октябрь 1946 йыл) — венгр төркиәтсеһе, башҡорттарҙы һәм ҡарасайҙарҙы өйрәнеүсе, ҡарасай—балҡарҙарҙы өйрәнеүгә фәнни яҡтан нигеҙ һалыусыларҙың береһе.

# Вилмош Прёле
## Биографияһы

Вилмош Прёле 1871 йылдың 29 октябрендә Австро-Венгрияның Ньиредьхаза ҡалаһында тыуған.
Будапешт университетын тамамлаған.
1895 йылда төрөк тел ғилеме буйынса диссертация яҡлай.
1899—1917 йылдарҙа инжил гимназияһында уҡытыусы булып эшләй.
1908 йылдан алып Австро-Венгрияның Клуж университеты приват-доценты була.
1919—1920 йылдарҙа Дебрецен университетында төрөк теле һәм әҙәбиәте уҡытыусы булып эшләй.
1920—1922 йылдарҙа Дебрецен ҡалаһынан Венгрия Короллегенең Милли йыйылышы депутаты була, «Уянып барған мадьярҙар Союзы» һәм «Этелькез Союзы» хәрәкәттәренең лидерҙарының береһе була.
1923—1943 йылдарҙа Будапешт университетының ғәрәп филологияһы кафедраһында уҡыта.

# Вилмош Прёле
## Фәнни эшмәкәрлеге

Урта һәм Көнсығыш Азия халыҡ-ара йәмғиәтенең Венгрия комитеты йүнәлтмәһе буйынса, Бернат Мункачи етәкселегендә Рәсәй империяһына ебәрелә. 1901 йылда Башҡортостанда була. 1901 йылда венгр төркиәтсеһе «Заятүләк һәм Һыуһыулыу» башҡорт эпосының бер вариантын яҙып ала. Уның мәғлүмәттәренең бер ҙур булмаған өлөшө Будапешта «Билдәле башҡорт әкиәтенең варианты» исеме аҫтында немец һәм венгр телдәрендә донъя күрә. Рәсәйҙә ғалим башҡорт, ҡарасай һәм балҡар телдәре буйынса әһәмиәткә эйә булған материалдар йыя.
1908—1916 йылдарҙа венгр һәм немец телдәрендә ҡарасай-балҡар теле буйынса беренсе эштәрен, шул иҫәптән Ҡарасай—Черкес Республикаһының халыҡ шағиры Касбот Кочкаровтың бер нисә шиғри текстарын, нәшер итә.
# Аҡ манара (Түбәнге Новгород кремле)

Аҡ манара Түбәнге Новгород кремле. Тау аҫтындағы Иваново һәм Зачатьевский манаралары араһында урынлашҡан.

# Аҡ манара (Түбәнге Новгород кремле)
## Тарих

Манара XVI быуат менән даталана. 1620 йылда үҙгәртеп ҡорола.
XIХ быуатта манара тышҡы аҡ ташлы фасады төҫөнөң исемен ала. XVII—ХVIII быуаттарҙа Кремль эсендәге Симеоновский монастыры исеме буйынса Симеоновский манараһы тип йөрөтөлә,.
1889 йылда бында Түбәнге Новгород губерна ғилми архив комиссияһы архивы була. Урта ҡатындағы бойницалар тура мөйөшлө тәҙрәгә әүерелә.
1923 йылда Аҡ манара барлыҡ архив документтары менән бергә эстән яна, шул уҡ ваҡытта манараның конструкция элементтары янғындан етди зыян күрмәй.

# Аҡ манара (Түбәнге Новгород кремле)
## Тасуирлама

Манара дүрт ҡатлы түңәрәк формалы. Реставрация эштәре барған саҡта элекке реконструкция эҙҙәре табылмай.
Манараның ике ишеге бар — ер менән кимәл (икенсе ярус тәңгәлендә) ишек һәм стенаның хәрби майҙансығы ишеге (ул манараның дүртенсе ҡатына айырым баҫҡыслы).
Кремлдең башҡа түңәрәк манаралары араһында был манара бик күп хәрби бойницалары булыуы менән айырылып тора. Икенсе ярустың эске арауығында манара түңәрәктән квадратҡа әйләндереп төҙөлгән. Квадраттың тышҡы өс яғында бойницалар ҡуйылған. Өсөнсө ҡат түңәрәк формала, уларҙың стенаһындағы тура мөйөшлө уйымдарында тар ғына бойницалар эшләнгән. Манараның өҫөкө ҡатында кремль системаһына ярашлы «тешле» ҙур һәм бәләкәй хәрби тәҙрәләр ҡуйылған.

# Аҡ манара (Түбәнге Новгород кремле)
## Иҫкәрмә

* 1 2 3 4 5 Агафонов, 1976
* 1 2 Кирьянов, 1956, с. 84—8684—86
# Ҡоро Сабула

Сухая Сабула — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сарала йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Ҡоро Сабула
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400112115200014500
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201450
* Бассейн коды — 13.01.04.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Пеш-Ю

Пеш-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сысола йылғаһының һул ярына тамағынан 397 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Пеш-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000018716
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001871
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡалдыҡтар

Ҡалдыҡтар — етештереү процесында, эш барышында, хеҙмәт күрһәткәндә йә ҡулланған ваҡытта барлыҡҡа килгән предметтар. Уларҙы ташлайҙар, йәки ташлау өсөн тәғәйенләнгәндәр.

# Ҡалдыҡтар
## Дөйөм мәғлүмәт

Етештереү һәм ҡулланыу ҡалдыҡтары һаны ХХ быуатта йылдам арта бара, был ҙур ҡалаларҙа һәм етештереү предприятиеларында оло проблемаға әйләнде.
Тәбиғи фәндәр һәр матдәне ғәмәлдә теге йәки был рәүештә ҡулланырға мөмкин тип аңлата. Тик иҡтисади йәһәттән маҡсатҡа ярашлы булыу-булмауы тәбиғи рәүештә быны сикләп тора.

# Ҡалдыҡтар
## Ҡалдыҡ кластары

Ҡалдыҡтар ошолай айырыла -
килеп сығышы буйынса:
* етештереү ҡалдыҡтары (сәнәғәт ҡалдыҡтары)
* ҡулланыу ҡалдыҡтары (коммуналь-көнкүреш)[
* хәрби ҡалдыҡтар
составы буйынса:
* биологик сығышлы ҡалдыҡтар
* техноген ҡалдыҡтар
агрегат хәле буйынса:
* ҡаты
* шыйыҡ
* газ хәлендә
* хәүефлелеге буйынса (кеше һәм/йәки тирә-яҡ мөхит өсөн)
Рәсәйҙә Ҡалдыҡтарҙың федераль классификация каталогы (ФККО) бар, унда ҡалдыҡтарҙың килеп сығышына бәйле код бирелә.

# Ҡалдыҡтар
## Рәсәйҙә ҡалдыҡтарға бәйле проблемалар

Рәсәй иҡтисадында йыл да 3,4 млрд. тонна ҡалдыҡтар барлыҡҡа килә, шул иҫәптән 2,6 миллиард тоннаһы — сәнәғәт ҡалдыҡтары, 700 миллион тоннаһы — ҡошсолоҡ һәм малсылыҡтың шыйыҡ ҡалдыҡтары, 35-40 млн тонна — ТБО, 30 млн т — таҙартҡыс ҡоролмалар ҡалдыҡтары. Уны уртаса ҡулланыу кимәле яҡынса 26 процент тәшкил итә.
Ҡалдыҡтарҙы рациональ ҡулланмау — технологиялар юҡлыҡтан түгел, ә икенсел сеймал сифатында ҡалдыҡтарҙы эшкәртеү күп осраҡтарҙа рентабелле булмауынан килә .
Хәҙерге ваҡытта Рәсәйҙә ҡалдыҡтарҙы йыйыу һәм эшкәртеү өсөн тәүшарттар барлыҡҡа килгән:
* сит илдәрҙә ҡалдыҡтарҙы йыйып эшкәртеү буйынса үҙәкләштерелгән идара итеү милли системалары тәжрибәһе бар, улар экологик түләүҙәр иҫәбенә эшләнә, йәғни бюджеттан маҡсатлы финанслау юҡ (байырым махсус дәүләт программаларынан тыш);
* 70-80 йылдар икенсел сеймал йыйыуҙы һәм эшкәртеүҙе ойоштороу буйынса совет осоро тәжрибәһе бар, был территориаль принцип буйынса эшләнә ине. Уның айырым система элементтары килеп тыуған иҡтисади шарттарҙа ла эшләүен дауам итә;
* Һуңғы йылдарҙа Рәсәйҙә иң ҙур ҡалаларҙа (Мәскәү, Санкт-Петербург һ. б.) уларҙың административ органдарының финанс ярҙамында ҡалдыҡтарҙы эшкәртеү һәм локаль йыйыу системаларын булдырыу тәжрибәһе бар.

# Ҡалдыҡтар
## Шулай уҡ ҡара

* Твёрдые бытовые отходы
* Гарбология
* Туалет
* Система управления отходами
* Мусоровоз
* Зелёная химия
* Ядерные отходы
* Свалочный газ
# Сергей Чекмарёв музейы

Сергей Чекмарёв музейы — музей. Башҡортостан Республикаһы Сибай ҡалаһы гимназияһында урынлашҡан.

# Сергей Чекмарёв музейы
## Музей экспонаттары

Музейҙа «С. Чекмарёв эҙҙәре буйлап», Мәктәп йылъяҙмаһы, Мәктәп ветерандары, «Еңеү көнө!» экспозициялары эшләп килә.

# Сергей Чекмарёв музейы
## Музей эшмәкәрлеге

Музей фәнни-тикшеренеү, тәрбиәүи эшмәкәрлеккә йүнәлтелгән. Патриотик, этик, эстетик, әхлаҡи тәрбиә алып бара. Мәктәп-ара һәм төбәк проектарҙа ҡатнашып, күргәҙмәләр ойошторола. Рәсәй, республика, ҡала музейҙары менән хеҙмәттәшлек алып барыла. Музей бүлектәребуйлап рус, башҡорт, инглиз, немец телендә экскурсиялар үткәрелә. Музей тураһында китап баҫтырыла.

# Сергей Чекмарёв музейы
## Музей етәкселәре

* 1978—1993 йй. — Котова Клавдия Павловна, рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы, музейҙы ойоштороп ебәреүсе.
* 1993—1996 йй. — Милешина Инна Анатольевна, рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы.
* 1996—2002 йй. — Ғүмәрова Эмма Фитрат ҡыҙы, рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы.
* 2002—2012 йй. — Усманова Мәҙинә Ғиниәт ҡыҙы, сит телдәр уҡытыусыһы.
* 2012 йылдан Мирхәйҙәрова Зөлфиә Алмас ҡыҙы, рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы.
# Одесса юғары ҡатын-ҡыҙ курстары

Одесса юғары ҡатын-ҡыҙ курстары — рус. Одесские высшие женские курсы — Рәсәй империяһының Одессалағы юғары уҡыу йорто.

# Одесса юғары ҡатын-ҡыҙ курстары
## Тарихы

1879 йылдың ғинуарында Император Новороссийск университеты профессоры Александр Семёнович Трачевский етәкселегендә Одесса ҡалаһында уҡытыусылар әҙерләгән Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстары асылған. Курсты тамамлаусылар ҡатын-ҡыҙҙар өсөн урта уҡыу йорттарында белем алыу хоҡуғына эйә була. Был курстар 1886 йылға, ул саҡта Халыҡ мәғарифы министрлығы бойороғо менән Рәсәй империяһының күп кенә Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстары ябылғанға тиклем эшләгән.
Тиҫтә йылдан һуң ҡайһы бер Юғары ҡатын-ҡыҙ курстары тергеҙелә. Одесса ҡалаһында ла шулай булған. 1895 йылдың көҙөндә Новороссийск университетының тәбиғәтте һынаусылары йәмғиәте ҡалала математика һәм тәбиғәт фәндәре буйынса асыҡ лекциялар үтекәрә башлай. Тәүге ике аҙна дауамында уларға биш йөҙҙән ашыу кеше яҙыла. Одесса уҡыу округы попечителе Хрисанф Петрович Сольский ҡала йәштәренең юғары белем алыуға ынтылышын аңлаған һәм ҡыҙҙар өсөн махсус курстар асыу мөмкинлеген уйларға тәҡдим иткән. Мәгәр мәғариф ведомствоһында был ризаһыҙлыҡ тыуҙыра, юғары ҡатын-ҡыҙ курстары асылмай ҡала.
Шуға ҡарамаҫтан, тыңлаусылар даими рәүештә арта бара, был курстарҙы ойоштороусыларға уларҙы ваҡытлыса уҡыу программаһынан даимиға әүерелдерергә дәртләндерә. Курстар Новороссийск университетының тамашалар залында һәм аудиторияларында уҡыла. Белем алырға ынтылған ҡатын-ҡыҙ һанының артыуын иҫәпкә алып, университеттың профессор составы йәнә бер тапҡыр университеттың юғары ҡатын-ҡыҙ уҡыу йорттарын ойоштороу мәсьәләһен күтәрә. 1896 йылда университеттың профессорҙар һәм уҡытыусылар төркөмө ҡабаттан ҡалала Юғары ҡатын-ҡыҙ курстарын ойоштороу тураһында үтенес менән мөрәжәғәт итә. 43 кешенән торған был инициативалы төркөм Юғары ҡатын-ҡыҙ курстарын ойоштороуға рөхсәт алыуға өлгәшә.
Шулай итеп, 1903 йылда Одесса ҡалаһында ҡатын-ҡыҙҙар педагогик курстары эшләй башлай. 1906 йылда улар юғары курстарға үҙгәртелә, уларҙа ике бүлексә (факультет): тарихи-филология (Славян-рус, тарих һәм роман-герман бүлектәре менән) һәм физика-математика (математика һәм тәбиғи бүлектәр менән) эшләй. 1908 йылда юридик факультет асыла, ә 1909 йылда курстарҙа эксперименталь психология лабораторияһы асыла.
1910 йылда курстарҙа медицина бүлеге эшләй башлай, 1915 йылда физика-математика факультетының тәбиғи бүлегендә өс йыллыҡ химия-фармацевтика бүлексәһе асыла.
1915 йылға ҡарата курстарҙа өс факультет була:
* тарих-филология, бүлексәләре: тарихи, тел ғилеме (славян-урыҫ теле), көнбайыш европа әҙәбиәте;
* физика-математика, бүлексәләре: тәбиғәт фәне, математика, химия-фармацевтика;
* юридик факультет.
1916 йылда тарихи-филологик факультеттың тел бүлеге ҡарамағында француз теленең өс йыллыҡ педагогик курстары башлана, һәм был ваҡытҡа ҡатын-ҡыҙҙар курстарында 13 кабинет һәм лаборатория, бер китапхана иҫәпләнгән.
Одесса Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстары Октябрь революцияһынан һуң ябыла.
# Дүрткүл

Дүрткүл (ҡарағалп. To‘rtku‘l, Төрткүл, үзб. To‘rtko‘l, Тўрткўл) — Үзбәкстандың төньяҡ-көнбайышында Ҡарағалпаҡстан Республикаһында урынлашҡан ҡала.
# Пералильо

Пералильо (исп. Peralillo) — Чилилағы ҡасаба. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның административ үҙәге. Ҡасаба менән коммуна Кольчагуа провинцияһына ҡарай. Ҡасаба халҡы — 4439 кеше (2002).
Коммунаның майҙаны — 282,6 км². Халыҡ һаны — 10261 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 36,31 кеше/км².

# Пералильо
## Географик урыны

Өлкәнең административ үҙәгенән 78 км көньяҡ-көнбайышта һәм провинцияның административ үҙәгенән 47 км төньяҡ-көнбайышта урынлашҡан.
Коммуна сиктәштәре:
* төньяҡ-көнсығышта — Пичидегуа коммунаһы;
* көньяҡ-көнсығышта — Палмилья коммунаһы;
* көньяҡта — Санта-Крус коммунаһы;
* көньяҡ-көнбайышта — Пуманке коммунаһы;
* төньяҡ-көнбайышта — Марчиуэ коммунаһы.

# Пералильо
## Демографик мәғлүмәттәр

Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
| Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | 10261 |
| шул иҫәптән: | Ҡала халҡы | 5800 | Ҡала халҡы өлөшө, % | 56,52 |
| | Ауыл халҡы | 4461 | Ауыл халҡы өлөшө, % | 43,48 |
| | Ир-егеттәр | 5338 | Ир-егеттәр өлөшө , % | 52 |
| | Ҡатын-ҡыҙҙар | 4923 | Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө , % | 48 |
| Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | 36,31 |
| Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халҡы өлөшө , % | Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халҡы өлөшө , % | Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халҡы өлөшө , % | Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халҡы өлөшө , % | Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халҡы өлөшө , % | 1,21 |

# Пералильо
## Иң ҙур торамалар (йәшәү пункттары)

* Пералильо (ҡасаба) — 4439 кеше
* Побласьон(ҡасаба) — 1443 кеше
# Алферовка

Алферовка — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы/ Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2169 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Алферовка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Ока йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы), Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400312110000034417
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003441
* Бассейн коды — 08.01.04.003
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0