yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Овраг Сухая Терешка

Сухая Терешка йырыны — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Терешка йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Овраг Сухая Терешка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терешка, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001912112100010332
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112101033
* Бассейн коды — 11.01.00.019
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Косыл

Косыл — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Велва йылғаһының уң ярына тамағынан 99 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Косыл
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100008199
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100819
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ырғыҙ (гәзит)

«Ырғыҙ» — Һамар өлкәһе башҡорттарының ижтимағи-сәйәси гәзите. Ойоштороусыһы — Һамар өлкәһе хөкүмәте һәм Һамар өлкәһенең «Башҡорттар ҡоролтайы (Конгресы)» ижтимағи ойошмаһы. 2000 йылдың ғинуарынан алып башҡорт телендә донъя күрә. Айына 1 тапҡыр баҫыла. Гәзитте асыуҙа Шамил Ғәлимов фиҙаҡәрлек күрһәтә. Баҫманың тәүге мөхәррире Сания Ноғманова була, ә 2000 йылдың көҙөнән, баш мөхәррир булараҡ, баҙманы Сәлимә Краснова етәкләй.
Гәзиттә Һамар өлкәһендә йәшәүсе башҡорттарҙың хәҙерге тормошона, тарихына, мәҙәни мираҫына, милли йолаларына, туған телде һаҡлау һәм үҫтереүгә ҡағылышлы материалдар төп урынды биләй.
# Соҡалаҡ

Соҡалаҡ — Өфө ҡалаһындағы кескәй йылға, Ағиҙел йылғаһының уң ҡушылдығы.

# Соҡалаҡ
## Атамаһы

Атамаһы башҡорт телендәге «соҡа» (бәләкәй йырын) һүҙенә -лаҡ аффиксы ҡушып яһалған.

# Соҡалаҡ
## Тарихы

Кремль ҡәлғәһен нигеҙләгәндә Соҡалаҡ нығытманың көнсығыш сиге буйлап үткән була. Кремль Соҡалаҡтың Ағиҙелгә ҡойған ерендәге уң ярында бейек морондоң көньяҡ ситен биләп тора. Көньяҡ башня Соҡалаҡ, шулай уҡ Никола башняһы тип тә йөрөтөлә.
Ҡала киңәйгәс, Соҡалаҡ уның эсенә инеп ҡала. П. И. Рычковтың яҙмаһында әйтелгәненсә, «һигеҙ ҙур һәм тәрән йырындың береһе буйлап ҡала арҡылы йылғасыҡ аға, ул Соҡалаҡ тип йөрөтөлә». Соҡалаҡтың һул ярында хеҙмәттәге кешеләрҙең посадтары билдәлелек ала.
Артабан был тирәлә биш ауыл барлыҡҡа килә: Глумилин, Дубов һәм өс Новиковка. Бер Новиковка әле лә бар, ул Ботаника баҡсаһы һәм Өфө дәүләт нефть техник университетының архитектура факультеты корпустары тирәһендә урынлашҡан.
Элек йылға буйлап ағас ағыҙғандар, унда һыу тирмәне эшләп ултырған, бәрҙе балығы (һыу ятҡылығының таҙалыҡ кимәле күрһәткесе) үрсегән, ә тамағында балыҡ менән сауҙа итеүселәр балыҡ (мәрсен, сөгә, ҡорман, һыла, ҡырпа) тулы һеүәндәр тотҡан.

# Соҡалаҡ
## Хәҙер

Соҡалаҡ йылғаһы ярына 24 урам төшә: уң яҡтан — 17, һулдан — 7. Ҡалала Соҡалаҡ тыҡрығы һәм Соҡалаҡ урамы бар.
Әлеге ваҡытта йылғаның киңлеге — уртаса 1-2 м, тәрәнлеге — 20-40 см, оҙонлоғо — 6 км самаһы. Йырҙаһы ҡала төҙөлгәндә үҙгәрә. Әле Өфө «Нур» татар дәүләт театры артында йылға ер өҫтөнә сыға, Салауат Юлаев проспекты һалынған Соҡалаҡ йырыны буйлап аға. 2007 йылда йылғаның көньяҡ өлөшө бер нисә урында ер аҫты торбаһына йәшерелә.

# Соҡалаҡ
## Экологияһы

Соҡалаҡ айырыуса ныҡ бысраҡ йылғаға әйләнгән. Экологик хәле үтә киҫкен. Унда Өфө заводтары һәм фабрикаларының ҡалдыҡ һыуҙары ағыҙыла. Йылға Ағиҙел һыуын да ныҡ бысрата.
# Паюта-Тарка

Паюта-Тарка — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Адер-Паюта йылғаһының һул ярына тамағынан 248 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Паюта-Тарка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15040000212115300053931
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305393
* Бассейн коды — 15.04.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Бурка (Парбиг ҡушылдығы)

Бурка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Парбиг йылғаһының уң ярына тамағынан 231 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Бурка (Парбиг ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010500112115200023196
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202319
* Бассейн коды — 13.01.05.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Республика дистанцион белем биреү үҙәге

«Мәғариф» милли проект сиктәрендә 2010 йылдың сентябрендә мөмкинлектәре сикләнгән балалар өсөн дистанцион белем биреү үҙәге асылды (РЦДО).
Математика, рус теле һәм әҙәбиәте өйҙә уҡытылһа, физика,химия,биология,тарих, башҡорт теле һәм башҡа фәндәр компьютер аша дистанцион белем биреү технологияларын ҡулланып уҡытыла. Республика буйынса ошо рәүешле бөгөнгө көндә мөмкинлектәре сикләнгән 554 бала белем ала. Уҡыу барышында һәр уҡыусы бушлай компьютер ҡорамалдары менән тәьмин ителә һәм интернет менән файҙаланыу мөмкинлеген ала. Республика дистанцион үҙәге Өфө ҡалаһы, Батыр урамы, 8/3 адресы буйынса урынлашҡан. Шулай уҡ Үҙәктең Сибай, Нефтекама,Туймазы, Белорет,Стәрлетамаҡ ҡалаларында һәм Мәсәғүттә (Дыуан районы) филиалдары бар.
# Казаллу

билдәһеҙ
Казаллу — Месопотамияла беҙҙең эраға тиклем XXV-XII быуаттарҙағы ҡала һәм ном (айырым осорҙарҙа үҙ аллы ҡала-дәүләт). Аныҡ урыны билдәле түгел, хәҙерге тикшеренеүселәр уның Евфрат йылғаһының көнсығышындағы каналдарҙың береһендә (Урҙан төньяҡ-көнсығышҡа, Бабилдан көньяҡ-көнсығышҡа табан) ултырған булғанын ғына белә.

# Казаллу
## Тарихы

Беҙҙең эраға тиклем 2500—2315 йылдарҙа, Шумер тарихындағы Иртә династия осороноң III этабында, Һуғарыу селтәре Евфрат йылғаһынан көньяҡ-көнбайыш һәм көньяҡ-көнсығыш йүнәлештәрҙә киңәйә. Көньяҡ-көнсығышта Арахту, Апкаллату, Ме-Энлила каналдары ҡаҙыла, шуларҙың береһендә яңы Казаллу ҡала-дәүләте (ном) үҫеп сыға.
Беҙҙең эраға тиклем XXIII быуатта Казаллу энсийы Каштамбила батша Саргон Боронғоға (Шурру-кин) ҡаршы фетнә күтәрә, әммә фетнә баҫтырыла, ҡала емертелә.  Ур хакимы Каку (икенсе уҡылышы — Энимкуг) һәм уға ҡушылған ҡалалар, шул иҫәптән Казаллу, Аккад хакимлығына ҡаршы ихтилал аса. Римуш (Аккаде, Аккад һәм Шумер батшаһы; б.э.т. 2261—2252 йылдарҙа хакимлыҡ итә) илдең фетнә күтәргән көньяғын баҫтыра, Аккадеға ҡайтып барғанда юл ыңғайы Казаллуҙы талай, уның энсийы Ашаредты әсир ала. Бик күп кешене ҡыра йә әсир ала.  Казаллу баш күтәргән Кишҡа ҡушыла (Куту, Тива, Уруму, Тимтаб, Авак, Ибрат, Дилбат, Урук һәм Сиппар ҡалалары менән бергә), әммә Нарам-Син (Аккаде, Аккад һәм Шумер батшаһы; б.э.т. яҡ. 2237—2200 йылдарҙа хакимлыҡ итә) фетнәселәрҙе баҫтыра.
Беҙҙең эраға тиклем XXI быуатта Казаллу Ур батшалары ҡулынан Исин батшалары ҡулына күсә.
Беҙҙең эраға тиклем XIX-XVIII быуаттарҙа Казаллу Ларса менән һуғыша һәм еңелә.  Казаллуҙың Бабил менән хәрби бәрелеше уның б.э.т. 1883 йылда тулыһынса емертелеүе менән тамамлана.
Кассит осоронда Казаллу әһәмиәтен юғалта, сөнки мөһим каналдар башҡа урындарҙа барлыҡҡа килә (Казаллу менән бергә Лагаш, Умма, Шуруппак, Адаб, Марад һ.б. ҡалалар ҙа әһәмиәтһеҙгә әйләнә).
# Харасовая

Харасовая — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шарапов Шар ҡултығы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 271 км.

# Харасовая
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300039942
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303994
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Изнаир

Изнаир — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Хопер йылғаһының һул ярына тамағынан 787 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 98 км.

# Изнаир
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер йылғаһы, инештән Ворона йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010200112107000005681
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000568
* Бассейн коды — 05.01.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ретуня

Ретуня — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Остречина йылғаһының уң ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Ретуня
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200112110000005361
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000536
* Бассейн коды — 08.01.02.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Технология тарихы

Технология тарихы — технологияларҙың үҫеш тарихы, йәки кеше эшмәкәрлегенең төрлө тармаҡтарында ҡулланылыусы ысулдар, процестар һәм материалдарҙы камиллаштырыу тарихы, шулай уҡ техник етештереү ысулдарына фәнни тасуирлама биреү тарихы.

# Технология тарихы
## Тарихы

XVIII быуат аҙағында техника тураһындағы белемдәр араһында ҡәҙимге һүрәтләү тармағы һәм яңы тыуып килгән тармаҡ айырыла башлай, яңыһын «технология» тип атайҙар. Иоганн Бекман (1739—1811) фәнни ҡулланылышҡа «технология» терминын индерә, Германиялағы Гёттинген университетында 1772 йылдан башлап үҙе алып барған ғилми дисциплинаны ул шулай тип атай. 1777 йылда ул «Технологияға инеш» тигән хеҙмәтен нәшер итә, унда былай тип яҙа: «Уйлап табыуҙарға, уларҙың оҫталамаларҙа һәм кәсептәрҙә үҫешенә һәм уңышына күҙәтеү техник сәнғәттәрҙең тарихы тип аталырға мөмкин; бөтә төр хеҙмәттәрҙе уларҙың эҙемтәләре һәм сәбәптәре менән бергә методик һәм тулы итеп аңлатҡан технология күпкә ҙур күренеш булып тора». «Уйлап табыуҙар тарихы буйынса очерктар» (1780—1805) тигән хеҙмәтендә ул был төшөнсәне артабан үҫтерә.
1822 йылда академик В. М. Севергин технологияның 10 бүлеген айыра:
* металдар
* минералдар
* ағас
* яныусан материалдар
* туҡлыҡлы матдәләр
* химик сығарылмалар
* хайуандарҙы эшкәртеү
* туҡымалар
* ҡағыҙ
* ҡорамалдар
Технологияға эштең ысулдары, алымдары, режимы, операцияларҙың һәм процедураларҙың эҙмә-эҙлелеге инә, ул ҡулланылған саралар, ҡорамалдар, эш ҡоралдары, материалдар менән бәйләнгән.
Заман технологиялары фәнни-техник прогресс ҡаҙаныштарына нигеҙләнә һәм продукт етештереүгә йүнәлеш тота: матди технология — матди продукт, мәғлүмәт технологияһы (МТ) мәғлүмәт продукты сығара. Технология — шулай уҡ етештереү ысулдарын һәм ҡорамалдарын эшләүсе һәм камиллаштырыусы фәнни дисциплина. Көнкүрештә етештереү процестарын һүрәтләүҙе, уларҙы үтәү буйынса ҡулланмаларҙы, технологик талаптарҙы һ.б. технология тип йөрөтәләр. Технология йәки технологик процесс тип йыш ҡына етештереү процесы нигеҙен тәшкил иткән сығарыу, ташыу һәм эшкәртеү операцияларын да атайҙар. Производствола техник контроль дә технология өлөшө булып тора. Технологияларҙы эшләү менән технологтар, инженерҙар, конструкторҙар, программистар һәм тейешле өлкәләрҙәге башҡа белгестәр шөғөлләнә.
Оҫталыҡтан технологиға күсеү мәле хәҙерге кешелек цивилизацияһын барлыҡҡа килтергән, уның артабанғы үҫешенә һәм камиллашыуына мөмкинлек биргән.
Ваҡыт үтеү менән технологиялар үҙгәрә, ҡасандыр технология ябай таһыллыҡты күҙҙә тотһа, хәҙерге заманда — йыш ҡына ҡиммәтле тикшеренеүҙәр юлы менән алынған ҡатмарлы ноу-хау белемдәр йыйылмаһы.
Юғары технологиялар — замандың иң камил технологиялары.
# 1813 йыл

II мең йыллыҡ :
XVII быуат — XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат — XXI быуат :
Хронологик таблица :
1813 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1813 MDCCCXIII |
| Юлиан стилендә | 1812—1813 (13 ғинуардан) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2565—2566 (3 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7321—7322 (13 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5573—5574 ה'תקע"ג — ה'תקע"ד |
| Мосолман календары | 1228—1229 |
| Боронғо әрмән календары | 1262 ԹՎ ՌՄԿԲ |
| Ҡытай календары | 4509—4510 壬申—癸酉 чёрная обезьяна — чёрная курица |
| Эфиопа календары | 1805—1806 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 1869—1870 |
| - Шака самват | 1735—1736 |
| - Кали-юга | 4914—4915 |
| Иран календары | 1191—1192 |
1813 йыл — йома көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
# Хаттуса

Хаттуса (хетта.: 𒌷𒄩𒀜𒌅𒊭, Ḫa-at-tu-ša; төр. Hattuşaş, Хаттушаш) — боронғо Хетт батшалығының баш ҡалаһы. Ҡаласыҡ үҙәк Аанатолияла Ҡыҙылырмаҡ йылғаһынан алыҫ түгел хәҙерге төрөк ауылы Боғазкале (төр. Boğazkale, алда аталған Богазкей) янында, Анкаранан көнсығышҡараҡ 145 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡаласыҡ 1834 йылда, ҡаҙыныу эштәре алып барғанда табылған, ҡаҙыу эштәре 1906 йылдан алып барыла. 1986 йылда Хаттуса табылдыҡтары ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелә.

# Хаттуса
## Урынлашыуы һәм ландшафты

Хаттуса Үҙәк Анатолияның төньяҡ өлөшөндә, Боғазҡале ауылы янында хәҙерге Анкаранан 150 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Борон был урындарҙа һыу тирмәндәренең барлығы теркәлһә лә, хәҙер был ярайһы ҡырыҫ климаты менән ҡоро таулы ер. Ҡыш оҙон һәм һалҡын, йәй сағыштырмаса ҡыҫҡа, тик эҫе. Ҡыҙыныу урындарында үҫемлектәр ярлы, ағастар юҡ тиерлек, ландшафтында урындың бик ҡатмарлы рельефы менән тау далаһы өҫтөнлөк итә. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 1050 м. Шуға ҡарамаҫтан, тупраҡ уңдырышлы. Хаттусала ете эсәр һыу сығанағы бар. Ҡаялы һырттар һәм яһалма ҡәлғә ҡоролмалары, шулай уҡ көнсығыштан һәм төньяҡтан текә ярҙар ҡаланы яҡын барғыһыҙ итә.
Боғазкаленың тирә-яғындағы ҡаҙыу эштәренең дөйөм майҙаны яҡынса 160 гектар була һәм бер нисә участкаға бүленә. Үҙәктә— Бююккалдың ике ҡаяһы (төр. Büyükkale, «ҙур ҡәлғә»), уларҙан 500 м төньяҡҡа ҡарай Бююккаяның «Ҙур ҡаяһы» (төр. Büyükkaya). Бююккалдан көнсығышҡа ҡарай сағыштырмаса тигеҙ майҙансыҡта «Түбәнге ҡала» — хетт баш ҡалаһының иң боронғо өлөшө урынлашҡан. Бююккаленан көньяҡҡа ҡарай «Үрге ҡала» — баш ҡаланың нығытмаһы урынлашҡан. Тирә -яҡтарында ҙур булмаған ҡалҡыулыҡтар бар, ҡаланың көньяҡ ситен хетт дәүләтенең һуңғы быуаттарында төҙөлгән элекке оборона валының ҡалдығы Еркапы (Yerkapı) убаһы билдәләй.
Хаттуса Ҡыҙылырмаҡтан көнсығыштараҡ (уның хет исеме — Marashantiya), йылға үҙәне ҡырҡа боролған урында урынлашҡан. Борон бында үҙәк Каппадокиянан Ҡара диңгеҙгә сауҙа юлы үткән. Шуға ҡарамаҫтан, Хаттуса баш ҡала булараҡ, көньяҡтараҡ урынлашҡан боронғо хетт мәҙәниәте үҙәгенән айырым торған, һәм дәүләттең төньяҡ ситтәренә яҡын урынлашҡан. Хетт дәүләтенең ныҡ үҫешкән ваҡытында, ул көнсығышҡа һәм көньяҡҡа ҡарай ҙурая. Ҡала шулай уҡ каски халҡының һөжүм итеү объекты була.
# Нидербёза

Нидербёза (нем. Niederbosa) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 139 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,56 км². Диңгеҙ кимәленән 205 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99718 һәм автомобиль коды — KYF.
# Михай I

Михай I (рум. I Mihai; 25 октябрь 1921 йыл, Синая, Румыния короллеге — 5 декабрь 2017, Обон, Швейцария) — 1927—1930 йылдарҙа һәм ҡабаттан 1940—1947 йылдарҙа Гогенцоллерннар-Зигмаринген династияһынан булған Румыния короле. Үҙенең икенсе тапҡыр батшалыҡ итеү ваҡытында Румынияны Гитлер коалицияһынан сығара (1944). 1947 йылдың 30 декабрендә Румыния короллеге тәхетенән баш тарта.
Совет хәрби «Еңеү» орденының иң йәш һәм иң һуңғы вафат булған кавалеры.

# Михай I
## Бала сағы. Беренсе батшалығы

Кронпринц Каролдең (буласаҡ Кароль II) һәм принцесса Елена Греческаяның берҙән-бер балаһы, Фердинанд I ейәне. Грецияның бөйөк княжнаһы һәм королева Ольга Константиновна менән бөйөк княжна Мария Александровнаның бүләһе. Әсәһе һәм атаһы яғынан инглиз королеваһы Викторияның тыуаһы. Әсәһе яғынан Эдинбург герцогы Филипптың (королева Елизавета II ире — Михайҙың әсәһе Филипптың ике туған апаһы) ике туған ҡустыһы һәм Елизаветаның үҙенең дүрт туған ҡустыһы (әсәһе яғынан да, атаһы яғынан да).
1925 йылда Кароль һөйәркәһе Елена Лупеску менән сит илгә юллана һәм ошо шау-шыуҙан һуң тәхеттән баш тарта. Шулай итеп, 4 йәшлек Михай олатаһының вариҫы булып ҡала ул 1927 йылда вафат булғас, алты йәше тулмаҫтан тәхеткә ултыра.
# Мереджи

Мереджи — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы,Ингушетия/Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Фортанга йылғаһының уң ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Мереджи
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, инештән Грозный ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07020001112108200005543
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200554
* Бассейн коды — 07.02.00.011
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Мочала

Мочала — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Умирка йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Мочала
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Кинель башынан тамағына тиклем, Кутулук йылғаһы башынан Кутулук һыуһаҡлағысына тиклем ]. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000812112100007725
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100772
* Бассейн коды — 11.01.00.008
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Тайсэр-Яха

Тайсэр-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡара диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Тайсэр-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300038730
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303873
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ильяшенко Юлий Сергеевич

Юлий Сергеевич Ильяшенко (4 ноябрь 1943 йыл, Мәскәү) — СССР һәм Рәсәй математигы, физика-математика фәндәре докторы, профессор. Бойондороҡһоҙ Мәскәү университетына нигеҙ һалыусыларҙың береһе, хәҙер ректоры. Мәскәүҙең билдәле дин әһеле Александр Ильяшенконың өлкән ағаһы.

# Ильяшенко Юлий Сергеевич
## Биографияһы

Мәскәүҙең 59-сы мәктәбендә уҡый. 1965 йылда Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетын тамамлай. Ландистың уҡыусыһы. 1969 йылда ошо факультеттың аспирантураһын тамамлай, «Возникновение предельных циклов при возмущении уравнения $dw/dz=-R_{z}/R_{w}$, где $R(z,w)$$R(z,w)$ — многочлен» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1968 йылдан был факультеттың дифференциаль тигеҙләмәләр кафедраһында уҡыта, тәүҙә ассистент вазифаһында, 1972 йылдың июнь айынан — доцент вазифаһын башҡарыусы.
Физика-математика фәндәре докторы (1994). Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультеты (1996 йылдан алып) һәм Корнелл университеты (АҠШ) профессоры. Рәсәй Фәндәр академияһының В. А. Стеклов исемендәге математика институтының дифференциаль тигеҙләмә бүлегенең әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәре, Юғары иҡтисад мәктәбе Милли тикшеренеү университетының математика факультеты профессоры факультета математики НИУ ВШЭ (инг.)баш..
1996 йылдың сентябренән — Мәскәү математика йәмғиәтенең вице-президенты.
2000 йылдың февраленән — Бойондороҡһоҙ Мәскәү университеты ректоры.
«Математическое просвещение», «Функциональный анализ и его приложения», «Journal of dynamical and control systems» (Springer, New York), «Ergodic theory and dynamical systems» (Cambridge Univ. Press, UK), Бойондороҡһоҙ Мәскәү университеты баҫтырған «Moscow Mathematical Journal» халыҡ-ара журналының редакторы (С. М. Гусейн-Заде һәм М. А. Цфасман менән берлектә) журналдары советтары ағзаһы һәм мөхәрририәт коллегиялары ағзаһы.

# Ильяшенко Юлий Сергеевич
## Фәнни эшмәкәрлеге

Иляшенко дифференциаль тигеҙләмәләр теорияһының төрлө мәсьәләләре һәм ҡайһы бер бәйле мәсьәләләре менән шөғөлләнә, атап әйткәндә, динамик системаларҙы йәлеп итеүселәр, полиномиялы вектор ҡырҙарының сикләү циклдары, аналитик кәкрелектәрҙә ҡатлауланыуҙар, абель интегралдарының нулдәре, полициклдар бифуркациялары.
Йәлеп итеүселәр теорияһында гиперболик булмаған динамик системаларҙың локаль типик яңы үҙенсәлектәрен өйрәнә. 1990 йылдар башында яҫылыҡта полиномиаль векторлы яландың сикле циклдары һаны сикле булыуы тураһында теореманы иҫбатлай (Дюлактың оригиналь иҫбатлауында ул хата таба)
# Мәҙһәб

Мәҙһәб(ғәр. مذهب‎) - (мәҙһәп) - (ғәрәпсәнән тәржемә: юл, йүнәлеш) — мосолмандарҙа хоҡуҡ системаһы йәки ағым. Хәҙер мосолмандарҙа дөйөм танылған дүрт мәҙһәб бар. Улар — хәнәфи, малики, шафиғи, хәнбәли мәҙһәбтәре. Был мәҙһәбтәрҙе башлап ебәргән Әбү Хәнифә, Мәлик бине Әнәс, Шафиғи һәм Ибн Хәнбәл мөжәһиттәр, йәғни, мосолман фикһын аңлатыуҙа иң абруйлы, дәрәжәле кешеләр булараҡ танылғандар. Мәҙһәбтәр бер-береһенән фикһты аңлатыу һәм йолаларҙы ни рәүешле үтәү мәсьәләләрендә генә айырылалар. Ул мәҙһәбтәр барыһы ла тигеҙ хоҡуҡлы һанала. Һәр мосолман үҙе теләгән мәҙһәбтә була ала.

# Мәҙһәб
## Хәнәфиҙәр

Хәнәфиҙәр мәктәбе буйынса хоҡуҡтың (фикһтың) сығанаҡтары:
* Ҡөрьән
* Сөннәт
* Сәхәбәләр һәм тәбиғиндәр һүҙҙәре
* Ҡыяс (дөйөм хоҡуҡта прецедент менән оҡшаш)
* Истихсан
* Ижмә
* адат (ғәҙәт) һәм урф (ғөрөф) - йола

# Мәҙһәб
## Мәликиҙәр

Мәлик Ибн Әнәс мәктәбе буйынса хоҡуҡтың (фикхтың) сығанаҡтары:
* Ҡөрьән
* Сөннәт
* Мәҙинә ҡалаһында йәшәгән кешеләрҙен йолалары
* Сәхәбәләр һәм тәбиғиндәр һүҙҙәре
* Ҡыяс (дөйөм хоҡуҡта прецедент менән оҡшаш)
* Истислах