yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Маслов Василий Иванович

Маслов Василий Иванович (1924 йыл — 8 октябрь 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугире, лейтенант, Советтар Союзы Геройы.

# Маслов Василий Иванович
## Биографияһы

Маслов Василий Иванович 1924 йылда Башҡорт АССР-ы Йылайыр районының Анновка ауылында тыуған.
Урыҫ. Белеме урта. 1944 йылдан ВКП(б) ағзаһы. Һуғышҡа тиклем колхозда эшләй.
1942 йылдың авгусында Йылайыр район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. Василий Иванович 1943 йылда танк училищеһын тамамлай.
1943 йылдан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 79-сы танк бригадаһының 3-сө танк батальоны адъютанты (19-сы танк корпусы, 6-сы гвардия армияһы, 1-се Балтик буйы фронты) лейтенант В. И. Маслов Латвия ССР-ы территорияһында батырлыҡ күрһәтә.
1944 йылдың 8 октябрендә Масловтың танкы яндырыла, үҙе батырҙарса һәләк була. Вайнёде ҡасабаһында ерләнгән (Лиепая районы, Латвия).

# Маслов Василий Иванович
## Батырлығы

«79-сы танк бригадаһының 3-сө танк батальоны адъютанты (19-сы танк корпусы, 6-сы гвардия армияһы, 1-се Балтик буйы фронты) лейтенант В. И. Маслов 1944 йылдың 8 октябрендә „Элкуземе“ (Лиепайский районы, Латвия) тимер юл станцияһы янындағы һуғышта батырлыҡ күрһәтә.
Ул етәкләгән разведка батальоны дошман автоколоннаһының юлын киҫә һәм ике танкыһын, штурм орудиеһын, һуғыш кәрәк-яраҡтары менән 65 машинаһын, 8 бронетранспортерын, күп дошман һалдатын һәм офицерын юҡ итә. Тимер юл станцияһы территорияһына баҫып инеп, разведка батальоны һуғыш кәрәк-яраҡтары менән эшелонды ҡулға төшөрә. Лейтенант Масловтың танкы атып төшөрөлә, ә ул үҙе ике тапҡыр яралана. Әммә ҡыйыу совет офицеры һуңғы һулышына тиклем көрәшә һәм батырҙарса һәләк була».
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 24 мартындағы указы менән немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн лейтенант Маслов Василий Ивановичҡа үлгәндән һуң Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.

# Маслов Василий Иванович
## Бүләктәре

* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (24.03.1945).
* Ленин ордены (24.03.1945).
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (03.10.1944).
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (22.12.1943).
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (24.04.1944).
# Уҡ (йондоҙлоҡ)

Уҡ (йондоҙлоҡ) (лат. Sagitta) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — γ Sge, яҡтылығы 3,47 була. Майҙаны буйынса урыны — 86.
# Кузнецов Георгий Иванович

Кузнецов Георгий Иванович (1900 йылдың 7 майы, Бармаҡ утары, Ырымбур губернаһы — 1979 йылдың 20 апреле, Белово, Кемерово өлкәһе) — совет хәрби хеҙмәткәре; Дан орденының тулы кавалеры.

# Кузнецов Георгий Иванович
## Биографияһы

1900 йылдың 7 майында Орск өйәҙе Бармаҡ утарында (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Ейәнсура районы Башҡорт Бармағы)урыҫ крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 4 класс тамамлаған. Граждандар һуғышында ҡатнашҡан, эскадрон командиры булған.
1930-сы йылдарҙа Белов ҡалаһына күсеп килә, цинк заводында эшләй.
1941 йылдың авгусында Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына хеҙмәткә саҡырыла, 1942 йылдың мартынан — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 3-сө Белорус фронты, 31-се армия, 31-се инженер-сапёр бригадаһының 204-се инженер-сапёр батальонында отделение командиры булып хеҙмәт итә.
Леполаты ауылы (Литва) янындағы урынды кәртәләү төркөмө менән етәкселек иткән, 1944 йылдың 10 октябре төнөндә өҙлөкһөҙ миномёт уты аҫтында дошмандың мина яландарында 2 үткәүел юл яһай, танкыға ҡаршы һәм пехотаға ҡаршы күп кенә минаны зарарландырған. 1944 йылдың 13 октябре төнөндә башҡа сапёрҙар менән бергә дошмандың тимер сымдан эшләнгән ҡамауына шыуышып яҡынлаша һәм унда оҙайлы зарядтар менән уҡсылар подразделениеларына һөжүм итеү сиктәренә сығыу өсөн 2 юл яһай. 1944 йылдың 6 ноябрендә III дәрәжә Дан орденына лайыҡ була.
1944 йылдың 15 ғинуарына ҡарата төндә Польшалағы Гольдап торама пунктынан 2 саҡрым көньяҡ-көнсығыштараҡ дошмандың пулемёттары уты аҫтында, һөжүм итеүсе подразделениеларҙың алға хәрәкәтен тәьмин итеп, үҙенең отделениеһы менән мина һәм сыбыҡ тимер кәртәләрендә 15 метрға тиклем киңлектә юл яһай. 1945 йылдың 17 мартында — II дәрәжә Дан ордены менән, 1951 йылдың 21 деабрендә I дәрәжә Дан ордены менән ҡайтанан бүләкләнгән.
1945 йылдың 10 февралендә Көнсығыш Пруссияның (хәҙер — Польша) Гейльсберг ҡалаһы өсөн барған алышта, сафтан сыҡҡан взвод командиpын алмаштырып, ҡыйыу рәүештә яугирҙәрҙе дошман позицияларына һөжүмгә алып бара.
1945 йылда старшина званиеһында демобилизациялана. Кемерово өлкәһе Белов ҡалаһында йәшәй, цинк заводында эшләй.

# Кузнецов Георгий Иванович
## Маҡтаулы исемдәре һәәм бүләктәре

* Дан ордены — III дәрәжә (6.11.1944), II дәрәжә (7.3.1945) һәм I дәрәжә (17.3.1945)
* ике «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР).

# Кузнецов Георгий Иванович
## Хәтер

Белов ҡалаһындағы урам Г. И. Кузнецовтың исемен йөрөтә, унда мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

# Кузнецов Георгий Иванович
## Комментарийҙар

* ↑ В последующем — деревня Русский Бармак (в некоторых источниках — Бормак); не сохранилась, ныне — территория Зианчуринского района Башкирии.
# Крайзельбурд Леонид Петрович

Крайзельбурд Леонид Петрович (5 декабрь 1899 йыл, Рәсәйҙең Бессарабия губернаһы Сороки ҡалаһы — 15 октябрь 1965 йыл, Өфө), уролог. Медицина фәндәре докторы (1949), профессор (1951). БАССР‑ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1964). СССР‑ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1957). Граждандар һәм Бөйөк Ватан һуғыштары ҡатнашыусыһы(недоступная ссылка).

# Крайзельбурд Леонид Петрович
## Биографияһы

Леонид Петрович Крайзельбурд 1899 йылдың 5 декабрендә Рәсәйҙең Бессарабия губернаһының Сороки ҡалаһында (хәҙер Молдова Республикаһы) тыуа. 1924 йылда Одесса медицина институтын тамамлай. Унан һуң Киев, Одесса, Кривой Рог, Железноводск, Архангельск ҡалаларында эшләй. 1937 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай һәм Архангельск ҡалаһы медицина институтының урология курсы буйынса доценты итеп һайлана. 1941—45 йылдарҙа Карел, 1‑се Алыҫ Көнсығыш фронттарының госпиталь базаһында баш уролог булып хеҙмәт итә(недоступная ссылка).
1946 йылдан алып Башҡорт дәүләт медицина институтында эшләй, 1951 йылдан урология курсы мөдире, бер үк ваҡытта 1958 йылға тиклем Республика клиник дауаханаһының бүлек мөдире була. 1949 йылда докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1951 йылда профессор дәрәжәһен ала.

# Крайзельбурд Леонид Петрович
## Фәнни эшмәкәрлеге

Фәнни эшмәкәрлеген урология ауырыуҙары өлкәһендә алып бара. Атыу ҡоралынан кесе янбаш йәрәхәтләнгәндә ағзалар зарарланыуын асыҡлау, дауалау ысулдарын өйрәнеү һәм камиллаштырыу буйынса тикшеренеүҙәр алып бара. Кайзельбурд «Янғантау» шифаханаһының дауалау факторҙарын тикшерә, бәүел‑енес системаһы туберкулёзы менән ауырығандарҙы шифахана шарттарында ҡымыҙ ҡулланып комплекслы дауалау ысулын эшләй. Крайзельбурд ҡатнашлығында Республика клиник дауаханаһында «яһалма бөйөр» бүлеге, «Шафран» һәм «Глуховская» шифаханаларында фтизиоурология бүлексәләре асыла 2019 йыл 16 сентябрь архивланған..
Крайзельбурд 1955 йылдан алып Урологтарҙың Башҡортостан фәнни медицина йәмғиәте рәйесе була. Башҡортостан Һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш урологы итеп тәғәйенләнә. Республика дауаханаларында урология койкалары һанын арттырыуға өлгәшә. Республика клиник дауаханаһында эре клиника аса. Леонид Петрович Крайзельбурд инициативаһы менән 1962 йылда Советтар Союзында тәүгеләрҙең береһе булып Республика клиник дауаханаһы базаһында «яһалма бөйөр» бүлексәһе асыла. Беренсе гемодиализ 1964 йылдың 15 ғинуарында яһала.
Профессор Л. П. Крайзельбурд башланғысында 1955 йылда Башҡортостанда урологтарҙың ғилми-ғәмәли йәмғиәте ойошторола. Ул 40-тан ашыу юғары квалификациялы урологты берләштергән мәктәп булдыра 2019 йыл 16 сентябрь архивланған.. 1965 йылдың 23 октябрендә Өфөлә вафат була.

# Крайзельбурд Леонид Петрович
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1944)
* 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1945) ордены
* СССР‑ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1957)
* БАССР‑ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1964)(недоступная ссылка)

# Крайзельбурд Леонид Петрович
## Хеҙмәттәре

100‑гә яҡын фәнни хеҙмәте нәшерләнгән. Ике монография авторы: «Клинико-рентгенологическая диагностика урологических заболеваний», Уфа, 1962 г.
«Туберкулез мочеполовой системы», Уфа, 1964 г.
# Няргель-Кы

Няргель-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ватылька йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 82 км.

# Няргель-Кы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300065994
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306599
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Арка-ЛаттапАй-Яха

Арка-ЛаттапАй-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға ЛаттапАй-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.

# Арка-ЛаттапАй-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15030000112115300048580
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304858
* Бассейн коды — 15.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ломжа (ҡала)

Ло́мжа, пол. Łomża — Польшалағы бер ҡала. Ҡала статусы 1548 й. 15 Һетайҙан.

# Ломжа (ҡала)
## Фотолар

* Синагога
* Собор
* Дворна урамында сиркәүе
* Памятник
Был география буйынса тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып Википедия проектына ярҙам итә алаһығыҙ Мөмкин булһа был иҫкәрмәне анығырағы менән алыштырырға кәрәк.
# Иҫке Ҡамышлы ауыл Советы (Кушнаренко районы)

Иҫке Ҡамышлы ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Кушнаренко районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Иҫке Ҡамышлы ауылы.

# Иҫке Ҡамышлы ауыл Советы (Кушнаренко районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

# Иҫке Ҡамышлы ауыл Советы (Кушнаренко районы)
## Етәкселәре
### Ауыл Советы хакимиәте башлыҡтары

* Имаев Фәнзил Фәрит улы

# Иҫке Ҡамышлы ауыл Советы (Кушнаренко районы)
## Билдәле шәхестәре

* Рассказов Иван Павлович (26 август — 28 февраль 1980) — Өфө элемтә аппаратураһы заводы хеҙмәткәре, Социалистик Хеҙмәт Геройы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан.
* Хәсән Мөхтәр (28 октябрь 1901 — 13 октябрь 1963 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, тәржемәсе, Башҡорт АССР-ы яҙыусылар союзы ағзаһы (1938).
# Сүмәйә бинт Хәйәт

Сүмәйә бинт Хәйәт (ғәр. سمية بنت خياط‎;рус. Сумайя бинт Хайят; вафаты 615, Мәккә — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең сәхәбәләренең береһе, Ислам динен ҡабул иткән тәүге ҡатын-ҡыҙҙарҙың береһе.

# Сүмәйә бинт Хәйәт
## Биографияһы

Сүмәйә бинт Хәйәттең ире Йәсир ибн Әмир ағалары менән Йәмәндән Мәккәгә бер ағаһын эҙләп килгән. Мәккәлә ҡалғас, ул Әбү Хүзәйфә менән дуҫлаша һәм Әбү Хүзәйфәнең ҡоло Сүмәйәгә өйләнә. Улдары Ғәммәр ибн Йәсир тыуғандан һуң Әбү Хүзәйфә Сүмәйәне азат итә. Һуңынан Сүмәйәя Йәсир әл-Әзрә әр-Румиға кейәүгә сыға.
Сүмәйә һәм уның ғаилә ағзалары асыҡтан-асыҡ ислам динен тота башлағас, Мәккә мөшриктәре, исламдан ваз кистерергә тырышып, уларҙы мыҫҡыл итергә тотона. Уларҙы көн ҡыҙыуында сүллеккә сығаралар, тимер күлдәк (һайман) кейҙерәләр, әммә ғаиләһе һынауҙарҙы сабырлыҡ менән үтеүен дауам итә һәм буйһонмай. Хатта ире Йәсирҙең үлеме лә уны һындырмай, һәм ул үҙен әл-Мүғира менән Әбү Йәһел ғаиләләренә ҡарата бик уҫал тота башлай. Бер ваҡыт Әбү Йәһел Сүмәйәгә: "Ул Мөхәммәткә тик уның матурлығы арҡаһында ғашиҡ булғанға ғына ышана! " — тип әйткән, әммә ҡатын уға ҡаты телләнеп яуап бирә. Асыуланған Әбү Йәһел Сүмәйәнең йөрәгенә һөңгө ҡаҙап үлтерә. Шулай итеп ул ислам хаҡына мөслимәләр араһынан беренсе шәһит булып сыға.
# Гилгит-Балтистан

Гилгит-Балтистан (урду گلگت بلتستان‎, балтиҙар རྒྱལ་སྐྱིད་ སྦལྟི་ཡུལ།, ингл. Gilgit-Baltistan), 2009 йылға тиклем — Төньяҡ Территориялар (урду شمالی علاقہ جات‎, ингл. Northern Areas) — элекке кенәзлек Джамма һәм Кашмирҙың Пакистан идара иткән өлөшө сиктәрендәге иң төньяҡ административ берәмек.

# Гилгит-Балтистан
## Географияһы

Афғанстан менән — төньяҡта,Ҡытай Халыҡ Республикаһы менән — төньяҡ-көнсығышта, Пакистан провинцияһы Азат Кәшмир (де-факто) менән — көньяҡта һәм көньяҡ-көнсығышта Һиндостанға ҡараған Джамма, Кашмир, Ладакх союз биләмәләре менән сиктәш.
Гилгит-Балтистан 72 971 км² территорияны биләй һәм халҡы 1 миллионға яҡын тип баһалана. Был өлкә ҙур территорияның бер өлөшө һәм Кәшмир, Һиндостан, Пакистан һәм Ҡытай араһында территориаль бәхәс предметы булып тора.
Ҡытай-Пакистан иҡтисади коридоры проекты буйынса Пакистандың Гвадар портын Көньяҡ Кореяның Гуанчжоу һәм Фанчэнган порттары менән, Гилгит-Балтистандың бәхәсле биләмәһендә Хунджераб артылышы аша 1100 саҡрым оҙонлоҡтағы «Ҡашғар — Хавелиан» юлын төҙөгәндән һуң тоташтырыу күҙаллана.

# Гилгит-Балтистан
## Тарихы

Ҡаяларға уйып эшләнгән һүрәттәр, Гилгит-Балтистандың төрлө урындарында, айырыуса таулы Хунза үҙәнендәге Пассуга ауылында табылғандары, был урындарҙа беҙҙең эраға тиклем 2000 йылға тиклем кеше йәшәүе тураһында һөйләй.
2020 йылдың 1 ноябрендә Пакистан премьер-министры Имран Хан Гилгит-Балтистанға күсеш осоро провинция статусын биргәнен белдерә.
Гилгит-Балтистанда сепаратист хәрәкәте әүҙем.

# Гилгит-Балтистан
## Тел

Гилгит-Балтистанда, күп телле төбәктә, урду теле рәсми дәүләт теле булып тора. Был тел шулай уҡ «лингва-франка» булараҡ, йәғни этник-ара мөнәсәбәттәр маҡсатында ҡулланыла. Инглиз теле икенсе рәсми тел булып тора. Башлыса мәғариф өлкәһендә файҙаланыла. Ғәрәп теле дини маҡсаттарҙа ҡулланыла.

# Гилгит-Балтистан
## Дин

Халыҡтың күпселек өлөшөн мосолмандар тәшкил итә. Пакистан халҡының күпселеге исламдың сөнни ағымына ҡараһа ла, Гилгит-Балтистан илдең шиғыйҙар өҫтөнлөк иткән берҙән-бер төбәге булып тора. 1948 йылда халыҡтың 85 процентын шиғыйҙар тәшкил иткән.

# Гилгит-Балтистан
## Округтары

Гилгит-Балтистан территорияһына 3 төбәк инә, улар 14 округҡа бүленә. 2001 йылға тиклем төбәктә 7 округ була, 2019 йылдан — 14 округ.
| № | Округ | Төбәк | Майҙаны, км2 | Халҡы, кеше (1998) | Адм. үҙәк |
| 1 | Гханче | Балтистан | 4052 | 88 366 | Хаплуға |
| 2 | Шигар | Балтистан | 8500 | н/д | Шигар |
| 3 | Кхарманг | Балтистан | 5500 | н/д | Кхарманг |
| 4 | Скардуга | Балтистан | 8500 | 214 848 | Скардуга |
| 5 | Астор | Диаметры | 5092 | 71 666 | Горикот |
| 6 | Диаметры | Диаметры | 10 936 | 131 925 | Чилас |
| 7 | Гхизер | Гилгит | 9635 | 120 218 | Гакуч |
| 8 | Гилгит | Гилгит | 14 672 | 243 324 | Ғилгит |
| 9 | Хунза | Гилгит | 7900 | н/д | Алиабад (инглиз.) |
| 10 | Нагар | Гилгит | 5000 | 51 387 | Нагар (инглиз.) |
| Бөтәһе | 10 округ | | 72 971 | 970 347 | Гилгит |
# Мартьяновка

Мартьяновка — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Башҡортостан Республикаһы, Удмурт Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пизь йылғаһының уң ярына тамағынан 115 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Мартьяновка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Воткин ГЭС-ынан Түбәнге Кама ГЭС-ына тиклем, Беүә (башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклемна тиклем), Иж, Ыҡ Ағиҙел йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101412111100016516
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101651
* Бассейн коды — 10.01.01.014
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Төн сәпсәүе

Тән сәпсәүе, алағанат сәпсәү, гәргбәгүҙ (рус. Авдотка)(лат. Burhinus oedicnemus) — ржанка һымаҡтар отрядендәге ҡошсоҡ.

# Төн сәпсәүе
## Ҡылыҡһырлама

Күгәрсен ҙурлығында, һырты буй һыҙмалаҡлы һарғылт көрән, ҡорһаҡ яғы аҡһыл һары, түшендә буй-буй ваҡ таптар бар. Ҡыҫҡа һары суҡышының ос яғы ҡара. Ҙур күҙҙәре һары төҫтә. Аяҡтары өсәр бармаҡлы. Ҡанаттарында осҡанда — ике, ултырғанда— бер аҡ һыҙат күренә. Башҡа сәпсәүҙәрҙән төҫө һәм һары ҙур күҙҙәре менән айырыла.

# Төн сәпсәүе
## Тауышы

Тауышы оҙайлы: «шар-лыый-шарлыый»; төндә осоп барышлай ҡысҡыра.

# Төн сәпсәүе
## Йәшәү рәүеше

Яландарҙа, асыҡ урындарҙа йәшәй. Эре бөжәктәр, кеҫәртке, һыу йәнлектәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. Һирәк осрай. Ояһын һыуға яҡыныраҡ урынға эшләй. Ваҡ ҡына ҡара таптар менән сыбарланған 2—3 бөртөк һарғылт, йомортҡа һала.
# Варзинка

Варзинка — Рәсәйҙәге йылға. Удмурт Республикаһы/ Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Иж йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Варзинка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иж башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101212111100027576
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102757
* Бассейн коды — 10.01.01.012
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Таежный Тюхтет

Таёжный Тюхтет — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тюхтет йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Таежный Тюхтет
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200019504
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201950
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Болотная (Кеть ҡушылдығы)

Болотная — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кеть йылғаһының уң ярына тамағынан 842 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Болотная (Кеть ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010600112115200025586
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202558
* Бассейн коды — 13.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Батталов Эдварт Миңләхмәт улы

Батталов Эдварт Миңләхмәт улы (4 март 1951 йыл) — ғалим-химик, уйлап табыусы. 1974 йылдан хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Органик химия институтының ғилми хеҙмәткәре, 1993 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр. Химия фәндәре докторы (2008).

# Батталов Эдварт Миңләхмәт улы
## Биографияһы

Эдварт Миңләхмәт улы Батталов 1951 йылдың 4 мартында Башҡорт АССР-ының (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы) Мәсетле районы Дыуан-Мәсетле ауылында тыуған.
1968 йылда Дыуан-Мәсетле урта мәктәбен, 1974 йылда Башҡорт дәүләт университетының химия факультетын тамамлаған.
Шул уҡ йылдан Рәсәй фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙегенең Органик химия институтында ғилми хеҙмәткәр булып эшләй, 1993 йылдан алып өлкән ғилми хеҙмәткәр.

# Батталов Эдварт Миңләхмәт улы
## Фәнни эшмәкәрлеге

2008 йылда Мәскәүҙә «Радикальная полимеризация виниловых мономеров в присутствии сульфоксидов и их комплексов с солями металлов» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
80-дән ашыу фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптән 7 уйлап табыу танытмалары һәм патент хужаһы.
Фәнни хеҙмәттәре винил мономерҙары һәм олигомерҙарының радикаль полимерлашыуына, фотополимерлашыуға; сүс рәүешендәге яҡтылыҡ таратыусы сымдарҙың полимер ҡапламаларын эшләүгә арналған.
Төп ғилми хеҙмәттәре
* Влияние сульфоксидных комплексов на радикальную полимеризацию //Доклады Академии наук. 1977. Т.235. № 6 (авторҙаш);
* Прочностные и оптические свойства волоконных световодов с эпоксиакрилатным покрытием //Пластические массы. 2005. № 2 (авторҙаш).
* Фотополимеризация метилметакрилата в присутствии 3,1-бензоксазинов // Промышленное производство и использование эластомеров. – 2014. – вып. 1. – С. 11-12. (авторҙаш).

# Батталов Эдварт Миңләхмәт улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

СССР халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе дипломы (1978)
# Насиров

Насиров, Насыров, Насириев (ғәрәп теленән — ярҙамсы, яҡлаусы) — төрки фамилия.
* Насиров Ғиниәт Ғәлиәкбәр улы (1929—1980) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948).
* Насыров Илшат Рәшит улы (1960 й.т.) — философия фәндәре докторы.
* Насиров Имаметдин Низаметдин улы, Имай Насыри (1898—1942) — башҡорт яҙыусыһы һәм журналисты. Сәйәси золом ҡорбаны.
* Насиров Рәүеф Хәй улы (1935—2014) — журналист, яҙыусы, Башҡорт АССР-ының (1978) һәм Рәсәй Федерацияһының (1993) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* Насиров Фәрит Сәғит улы (1954 т.) — физика-математика фәндәре докторы.
* Насиров Хәлим Мосауир улы (1942—2003) — медицина фәндәре докторы, профессор, Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1996).
* Насиров Шакир Ғиниәт улы (1913—1968) — фронтовик яҙыусы, журналист, тәржемәсе.
# Спора

Биология фәнендә , спора(грек. σπόρος «сәсеү; орлоҡ») — енси булмаған һәм енси үрсеү өсөн махсуслашҡан күҙәнәк.
Шулай уҡ, мөхит эсендә таралыу өсөн хеҙмәт итә, уңайһыҙ йәшәү шарттарына ҡулайлашыу ысулы булып тора.
Спора — ҡайһы бер юғары төҙөлөшлө үҫемлектәрҙең, ылымыҡтарҙың, бәшмәктәрҙең һәм бер күҙәнәкле организмдарҙың йәшәү циклының бер өлөшө булып тора.
Бактерияларҙа спора экстремаль шарттарҙа һаҡланыу, тере ҡалыу сараһы булып хеҙмәт итә. Уңайһыҙ шарттарҙа бактёриаль күҙәнәктең цитоплазмаһы ҡыҫыла, яңынан ҡалын тышса барлыҡҡа килтереп, тынлыҡ стадияһына күсә.

# Спора
## Биологияла

Биологияла «спора» һүҙе төрлө мәғәнәлә ҡулланылырға мөмкин:
* Бәшмәк споралары— енси һәм енси булмаған үрсеү үрсеү өсөн хеҙмәт итеүсе гаплоид күҙәнәк.
* Үҫемлек споралары— енси булмаған үрсеү өсөн хеҙмәт итеүсе күҙәнәк йәки күҙәнәктәр төркөмө.
* Бактерияларҙа спора — насар йәшәү шарттарына яраҡлашыу, тереклеген һаҡлап ҡалыу ысулы.

# Спора
## Үҫемлек споралары

Спора (греч. spora - орлоҡ, сәсеү) - енси булмаған юл менән үрсеү өсөн хеҙмәт итеүсе яйланма. Ғәҙәттә, бер күҙәнәктән ғибәрәт. Шул бер күҙәнәктән өлкән үҫемлек үҫешеп етә.
Спораларҙы үҫемлектәрҙең бар төрҙәре лә барлыҡҡа килтерә. Спора барлыҡҡа килеү процесы спорогенез тип атала. Спора барлыҡҡа килтереүсе күҙәнәкте йәки органды спорангий тип атайҙар.
Үҫемлектең спорангий хасил итеү стадияһы, йәғни спора барлыҡҡа килтереүсе йәшәү циклы спорофит(спорофит—спора барлыҡҡа килтереүсе) тип атала.
Ҡағиҙә булараҡ, спорофит үҫемлектең диплоид фазаһы булып тора. Бары ылымыҡтарҙа һәм ҡайҙы бер бәшмәктәрҙә генә спорофиттары гаплоид заттан була .
Спора махсус тышса менән уратып алынған. Был тышса оҙаҡҡа һуҙылған экстремаль шарттарҙа ла (мәҫ. ҡышты, оҙайлы ҡоролоҡто) спораны ышаныслы һаҡлаусы ҡулайлама булып тора.
Саң һымаҡ ҡына споралар бик еңел булалар. Ел йәки башҡа юлдар менән таралалар.Дым булған урынға барып эләгеү менән шытып сығалар.
Һыу үҫемлектәренең спораһында һыуҙа таралыу өсөн яйланмалары була. Шуға, әүҙем рәүештә күсеп йөрөүгә һәләтлеләр.

# Спора
## Башҡа мәғәнәләре

* «Бәхәс» фәнни-фантастик фильм ужасов режиссёр Максим Дьячук, 2011.