yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ен-Юган

Ен-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Һул Хетта йылғаһының уң ярына тамағынан 244 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.

# Ен-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15030000112115300049242
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304924
* Бассейн коды — 15.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Сестрёнка

Сестрёнка — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Липецк өлкәһе, Рязань өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Воронеж йылғаһының һул ярына тамағынан 336 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Сестрёнка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Воронеж йылғаһы Липецк ҡалаһына тиклем, Матыра йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010100512107000002559
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000255
* Бассейн коды — 05.01.01.005
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Анклюглючай

Анклюглючай — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Уллучай йылғаһының уң ярына тамағынан 85 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Анклюглючай
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Каспий диңгеҙе йылғаларының һыу бассейны, Сулак йылғаһының һыу бассейны сигенән Самур йылғаһының һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07030000312109300001914
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 109300191
* Бассейн коды — 07.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 09
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Шала (Немнюга ҡушылдығы)

Шала (Шалта, Корда) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Немнюга йылғаһының уң ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 68 км.

# Шала (Немнюга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000312103000042200
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004220
* Бассейн коды — 03.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Туҡаев Ғәзим Ғәҙелмотаһар улы

Туҡаев Ғәзим Ғәҙелмотаһар улы (14 март 1909 йыл — 7 ноябрь 1981 йыл) — театр актёры. 1935—1981 йылдарҙа М. Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры. РСФСР-ҙың (1969) һәм Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1954). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1955).

# Туҡаев Ғәзим Ғәҙелмотаһар улы
## Биографияһы

Ғәзим Ғәҙелмотаһар улы Туҡаев 1909 йылдың 14 мартында Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Дәүләкән районы) Яңы Йәнбәк ауылында тыуған.
1932 йылда Башҡорт сәнғәт техникумын (М. А. Мәһәҙиев, В. Мортазин-Иманский курсы) тамамлай.
1930 йылда һәм 1935—1981 йылдарҙа М. Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрында эшләй. 1930—1935 йылдарҙа армия сафында хеҙмәт итә. Театрҙа йәнлектәрҙе, ҡоштарҙы, тәбиғәт күренештәрен, предметтәрҙе һүрәтләп, импровизация һәм яңы кәүҙәләнеш алыу оҫтаһы амплуаһына эйә була, ғәжәйеп образдар ижад итә.
Өфө ҡалаһында 1981 йылдың 7 ноябрендә вафат була.

# Туҡаев Ғәзим Ғәҙелмотаһар улы
## Спектаклдәрҙә башҡарған ролдәре

Байрамғол («Ағиҙел ярында» — «На берегу Агидели» Р.Ниғмәти), Зәкирйән («Дауылға табан» — «Буре навстречу» Р. Ф. Ишмурат), Ябағаев («Айгөл иле»); рус.: Земляника («Тәфтишсе» — «Ревизор» Н. В. Гоголь), Телегин («Ваня ағай» — «Дядя Ваня» А. П. Чехов), Шадрин («Мылтыҡлы кеше» — «Человек с ружьём» Н. Ф. Погодин), Кәрим бай һәм Вафа («Башмағым»), Ҡалмантаев («Аҡ сирендәр» — «Белая сирень» Н.Асанбаев), Бальзаминов («Бальзаминовтың өйләнеүе» — «Женитьба Бальзаминова» А. Н. Островский), Дәрүиш («Ай тотолған төндә»).

# Туҡаев Ғәзим Ғәҙелмотаһар улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1969)
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1955)
* Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1954)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1945)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1955)

# Туҡаев Ғәзим Ғәҙелмотаһар улы
## Хәтер

Өфөлә артист йәшәгән йортҡа мемориаль таҡта ҡуйылған.
# Свотица

Свотица — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Перекша йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.

# Свотица
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010100412110000021283
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002128
* Бассейн коды — 09.01.01.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Тезикова Татьяна Алексеевна

Тезикова Татьяна Алексеевна (25 ноябрь 1975 йыл) — спортсы. 1994—2000 йылдарҙа ауыр атлетика буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1995) һәм ауыр атлетика буйынса атҡаҙанған спорт мастеры (1999). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1995).

# Тезикова Татьяна Алексеевна
## Биографияһы

Татьяна Алексеевна Тезикова (Лаврентьева) 1975 йылдың 15 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Салауат ҡалаһында тыуған. Урал физик культура академияһын тамамлай (1999). Стәрлетамаҡ физик культура техникумы (тренеры Д. Х. Исмәғилев) һәм «Каучук» спорт клубы (Стәрлетамаҡ; тренер П. И. Никитин) тәрбиәләнеүсеһе.
1993—2000 йылдарҙа Рәсәй Хәрби һауа көстәренең 464-се спорт-күнекмәләр үҙәге һәм Башҡортостан Республикаһының юғары спорт оҫталығы мәктәбе өсөн сығыш яһай.
Ҡатын-ҡыҙҙар араһында 59 кг-ға тиклемге ауырлыҡ категорияһында ырғымда һәм күтәреүҙә, 63 кг-ға тиклемге ауырлыҡ категорияһында ике төр ярышта Рәсәй рекордсыһы (барыһы ла — 1996 йылда).

# Тезикова Татьяна Алексеевна
## Ҡаҙаныштары

* Рәсәй чемпионы (1995—96), Рәсәй Кубогы эйәһе (1994—1996).
* Европа чемпионаттарының көмөш (1995) һәм бронза (1996—1997) призёры, көмөш (1993, 1999, 2002) һәм бронза (1997, 2003).
* Рәсәй чемпионаттары призеры, көмөш (1997) һәм бронза (1992, 1998).
* Рәсәй Кубогы призёры.

# Тезикова Татьяна Алексеевна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1995),
* Рәсәйҙең ауыр атлетика буйынса атҡаҙанған спорт мастеры (1999),
* Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1995).
# Шлезен

Шлезен (нем. Schleesen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 536 кеше йәшәй. Майҙаны — 23,67 км². Диңгеҙ кимәленән 75 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6785 һәм автомобиль коды — WB.
# Бурнев

Бурнев (Руотсари, фин. Ruotsaari — швед утрауы) — Ладога күлендә урынлашҡан ҙур булмаған утрау. Төньяҡ-көнбайыш Ладога шхерҙар төркөмөнә инә. Территориаль яҡтан Россияға, Ленинград өлкәһе Приозерск районына ҡарай.
Көнбайыштан көнсығышҡа табан һуҙылған. Оҙонлоғо 1,8 км, киңлеге 0,6 км.
Ул Лехмалахти ҡултығы янында, Рогатый борононан төньяҡҡа табан урынлашҡан. Яҡын утрауҙар: Заячий һәм Прибрежный.
Бейеклеге 28 метрға тиклем булған өйөм-өйөм утрауы, утрауҙың төньяҡ яры түбән төшкән, көньяҡ яры түбән төшмәгән. Көньяҡта ултырғыста бала бар һ. б. менән коса күл һәм эске бара. Ҡатнаш урман менән ҡапланған.

# Бурнев
## Тарихы

Революциянан һуң Финляндияға күсә. Бөйөк Ватан һуғышынан һуң СССР составында.
1955 йылда СССР Министрҙар Советы төҙөлөп ятҡан «Новая Земля» полигонында атом һыу аҫтында — ядро шартлауы үткәрергә ҡарар итә, 14 Хәрби-Диңгеҙ флоты төҙөлә. Уның беренсе хеҙмәткәрҙәре Приозерскта урынлашҡан һәм тиҙ арала Бурнаев утрауында һыу аҫтында тротил зарядтары һынау серияһы үткәрелгән. Алынған нәтижәләр «Яңы Ер» ҡара полигонының убаһы акваторияһында атом шартлауынан һуң көтөлгән нәтижәләрҙе фаразлауға нигеҙ булып тора.
Хәрбиҙәр утрауҙан яҡынса 1992 йылда китә. Утрауҙа ҡалын быяла стеналы шлюздар һаҡланған эске күл бар. Утрау ярында көслө насос станцияһы урынлашҡанлыҡтан, эске күлдең дәрәжәһе үҙгәрер тип фаразларға була.
Обсерватория ҡалдыҡтары һәм емерелгән хәрби ҡоролмалар һаҡланған. 2005 йылдан да һуңға ҡалмайса, күптән түгел утрауҙа хәрбиҙәр барлыҡҡа килә. Улар утрауҙа даими түгел, ә ваҡытлыса урынлашҡан.
Бөтә утрау буйынса объекттар грунт юлы менән бәйле, унда оло машинаның эҙҙәре күренеп тора, йәғни бында хәрбиҙәр булалар һәм бөгөнгө көнгә тиклем файҙаланып, утрау ҡоролмаларын күнекмәләр һәм атыу өсөн ҡулланалар. Утрауҙа бер нисә пристань бар, уларҙың береһе һиҙелерлек дәрәжәлә яҡшы һаҡланған һәм, моғайын, тап бына шунда техника бушатыла. Пристань эргәһендә емерек йорт һәм ҙур булмаған бетон бункер һаҡланған. Төньяҡтан тағы бер пристань бар, әммә һыу төшөү арҡаһында, ул тиҙ функциональ түгел. Ярында шулай уҡ вышка, һыу насостары ҡалдыҡтары булған бетон бункер бар, улар эске күлгә һыу һиптереү өсөн хеҙмәт иткән, әллә ниндәй складтың ярым емерек ҡоролмалары һаҡланған.
# Латыш (Ҡариҙел ҡушылдығы)

Латыш (Оло Латыш) — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ҡариҙел йылғаһының уң ярына тамағынан 616 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Латыш (Ҡариҙел ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201112111100020865
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102086
* Бассейн коды — 10.01.02.011
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Мәҡәлдәр һәм әйтемдәр

Мәҡәл — халыҡ ижадында тормош тәжрибәһенән сығып, ыҡсым ғына итеп әйтелгән тәрән мәғәнәле тапҡыр һүҙ.
Әйтем — һамаҡлап әйтелгән һүҙ; башҡорт фольклорында тормоштоң айырым бер күренешенә ситләтеп, кинәйәләп йәки образлы итеп баһа биргән тотороҡло һүҙбәйләнеш; идиоматик әйтем составы һәм төҙөлөшө тотороҡло булған, мәғәнә яғынан бер бөтөн әҙер телмәр берәмеген тәшкил иткән, лексик яҡтан ойошҡан һүҙбәйләнеш.
Мәҡәл һәм әйтемдәрҙә халыҡ үҙенең быуаттан-быуатҡа һуҙылған тормош тәжрибәһен, тапҡыр аҡылын, яҡшылыҡҡа булған ынтылышын сағылдырған. Улар тормошта осрай торған күренештәрҙе күҙәтеү нигеҙендә барлыҡҡа килгәндәр. Афористик жанрҙар үҙҙәренең тәбиғәте менән күп яҡлы, улар халыҡтың һөйләү - телмәрен биҙәү, матурлау өсөн уның тыңлаусыға тәьҫир көсөн, образлылығын арттырыу сараһы булараҡ ҡулланылалар.

# Мәҡәлдәр һәм әйтемдәр
## Мәҡәлдәр

Ниндәй ҙә булһа бер темаға нигеҙләнә, унда тормошта осрай торған күренештәр художестволы образ аша кәүҙәләнә.

# Мәҡәлдәр һәм әйтемдәр
## Мәҡәлдең төрҙәре

* Туған ил. батырлыҡ тураһында мәҡәлдәр
Мәҫәлән: Сит ерҙә солтан булғансы,үҙ ерендә олтан бул.
* Хеҙмәт тураһындағы мәҡәлдәр
* Ғаилә мөнәсәбәтәре тураһындағы мәҡәлдәр
* Тормош- көнкүреш тураһындағы мәҡәлдәр
* Яҡшылыҡ һәм яманлыҡ тураһындағы мәҡәлдәр

# Мәҡәлдәр һәм әйтемдәр
## Әйтемдәр

Өгөт- нәсихәт. аҡыл өйрәтеү, кәңәш итеү, әәхләҡ тәрбиәләү маҡсатын күҙ уңында тотҡан шиғри жанр. Мәҫәлән:
Ил ҡәҙерен белгәндең
Башы ҡәҙерле булыр.
Ир ҡәҙерен белгәндең
Ашы ҡәҙерле булыр.
Мал ҡәҙерен белгәндең
Ҡото артыр.

# Мәҡәлдәр һәм әйтемдәр
## Әйтемтәрҙең төрҙәре

* Батырлыҡ тураһында әйтемдәр.
* Тыуған ил тураһында әйтемдәр.
* Тормош- күнкүреш тәжрибәлеген сағылдырған әйтемдәр
# Квирике мәсете

Квирике мәсете - (рус. Мечеть Квирика) - Грузияның Аджариялағы Кобулети муниципалитетының Квирике ауылындағы ағас мәсет.

# Квирике мәсете
## Тарихы

Квирике мәсете 1865 -1866 йылдарҙа (ҡайһы бер мәғлүмәттәрҙә - 1860 -1862 ) төҙөлгән. Грузияның милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡылары реестрына индерелгән.
Урындағы халыҡ һөйләүенсә, ауылдың икенсе осонда торған черепица ҡыйыҡлы сиркәүҙе османлылар һүтеп алып килтереп төҙөгән. Һөйләүҙәренсә, бынан һуң урындағы халыҡ уны йәнә һүтеп, сиркәү төҙөгән. Әммә османлылар йәнә уны һүтеп алған һәм мәсетте яңынан һалған

# Квирике мәсете
## Тасуирлмаһы

Мәсет таш нигеҙгә ултыртылған ағас бинана тора. Дәүмәле: оҙонлоғо 11,7 метр, киңлеге 9,7 метр, бейеклеге 4,3 метр.
Бөтәүле ағастан эшләнгән ауыр ишек мосолман орнаменттарына ярашлы стилизацияланған сәскәләр һәм һыҙыҡтар менән биҙәлгән. Ишек бинаға инә торған берҙән-бер урын. Балаҫтар һалынған. Ишектәр тыштан тимер менән көпләнгән, 1865-1866 йылдарҙа яһалған. Барлыҡ бағаналары ҙәм ҡулсалары ағасты ырып, матур биҙәктәр төшөрөлгән.Беренсе ҡатта - асыҡ балкон. . Аджарияның Квирике мәсете (жәмиғ мәсете) архитектура ҡомартҡыһы булып тора.
Совет осоронда келәт итеп файҙаланғандар.

# Квирике мәсете
## Шулай уҡ ҡара

* Список недвижимых памятников культуры национального значения
# Ерва

Ерва — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Воробина йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Ерва
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200011437
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201143
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# 2009 йылда йыһанға осороуҙар исемлеге

2009 йылдағы орбитаға осороуҙар исемлеге. Ҡыҙыл төҫ менән уңышһыҙ осороуҙар билдәләнгән. Осоусы йыһан аппараттары (ЙА) ҡалын итеп айырып билдәләнгән.
# Кесе Кылья

Кесе Кылья — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кылья йылғаһының һул ярына тамағынан 8,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Кесе Кылья
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200012885
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201288
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Умыртҡалылар

Умыртҡалылар (лат. Vertebrata) — умыртҡалығы булған хордалыларҙың ярым тибы. Хордалыларҙың 95 % тирәһе төрөн үҙ эсенә ала.
Умыртҡалылар бөжәктәр менән бергә, Ер йөҙөндә өҫтөнлөк итеүсе хайуандар төркөмө.Төр һаны буйынса бөжәктәрҙән ныҡ ҡалышһалар ҙа, биосфералағы әһәмиәте буйынса алдынғы урын биләйҙәр.
Башҡа хайуандарҙың бөрәһен дә умыртҡаһыҙҙар тигән йыйылма төркөмгә керетәләр. Умыртҡаһыҙҙар атамаһы систематик категория (таксон) түгел.
Умытҡалылар — төҙөлөш һәм физиологик яҡтан юғары үҫеш алған хордалыларҙың ярым тибы.
Умыртҡалыларҙа ултыраҡ тереклек иткән төр юҡ. Улар әүҙем хәрәкәт итәләр, аҙыҡ табыу өсөн һунар итәләр, үрсеү өсөн үҙ төрө эсендә икенсе енесле зат табалар.

# Умыртҡалылар
## Төп билдәләре

* Яралғы үҫеше дәүерендә хорда урынында умыртҡа һөйәктәренән торған умыртҡалыҡ бағаныһы хасил була.Ул хорда ситенән өҫкә ҡарай улаҡ яһап үҫә һәм нервы көпшәһен уратып ала. Шулай итеп, арҡа мейеһе умыртҡалыҡ каналы эсендә ҡала. Умыртҡалыҡ арҡа мейеһен ышаныслы һаҡ аҫтына ала.
* Яралғы үҫеше дәүерендә арҡа мейеһенең алғы өлөшөнән баш мейеһе үҫешә. Шулай уҡ, баш һөлдәһе хасил була. Баш һөлдәһендә бш мейеһен һаҡлаусы мейе ҡумтаһы була.
* Шулай итеп, умыртҡалыларҙың үҙәк нервы системаһы баш мейеһенән(биш бүлек) һәм арҡа мейеһенән тора.
* Һулыш ағзалары — айғолаҡтар (типик һыу хайуандарынды) йәки үпкәләр (яралғы үҫеше дәүерендә айғолаҡ ярыҡтары юҡҡа сыға һәм эсәклектең бер өлөшөнән упкәләр хасил була).
* Биш төрлө төп һиҙеү ағзаһы була (күреү, ишетеү, еҫ һиҙеү, тәм һиҙеү, тейеп һиҙеү.
Умыртҡалыларҙың һиҙеү ағзалары ҡатмарлашҡан. Ишетеү һәм күреү ағзалары камиллашҡан. Мускулдарҙың күп һанлы төркөмдәре хайуандарҙың хәрәкәтсәнлеген тәьмин итә. Хәрәкәтсәнлек парлы ослоҡтар ярҙамында башҡарыла. Йомоҡ ҡан тамырҙары системаһы буйынса ҡанды йөрөткән йөрәк барлыҡҡа килгән. Һыу хайуандарының һулыш алыуҙа айғолаҡтар, ер хайуандарында ысын үпкәләр ярҙамында башҡарыла. Башһөйәклеләр һыуҙа, ҡоро ерҙә йәшәйҙәр. Айырым бер өлөшө һауала осоуға һәм ер аҫтында йәшәүгә яраҡлашҡан. Башһөйәклеләр, йәки умыртҡалылар инфратибына
* Түңәрәк ауыҙлылар
* Кимерсәкле балыҡтар
* Һөйәкле балыҡтар
* Ер-һыу хайуандары
* Һөйрәлеүселәр
* Ҡоштар
* Һөтимәрҙәр, йәки имеҙеүселәр кластары инә.
# Кузеньга

Кузеньга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уфтюга йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Кузеньга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000031162
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003116
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Брусляна

Брусляна (Бруснянка) — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы/ Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Усьва йылғаһының һул ярына тамағынан 103 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Брусляна
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100712111100011481
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101148
* Бассейн коды — 10.01.01.007
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Эферинген

Эферинген (нем. Everingen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 184 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,26 км². Диңгеҙ кимәленән 84 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39359 һәм автомобиль коды — OK.
# Нудовка

Нудовка — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Северка йылғаһының уң ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Нудовка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мәскәү йылғаһынан Заозерье ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Коломна ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ока ҡушылдыҡтары бассейны, Мокша тамағына тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010101812110000024454
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002445
* Бассейн коды — 09.01.01.018
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Уотфорд

Уотфорд (ингл. Watford) — Англияның Хартфордшир графлығындағы ҡалаһы һәм боро статусындағы районы.

# Уотфорд
## Географияһы

Ҡала Лондондың үҙәгенән 28 км төньяҡ-көнбайышта, М25 автотрасса сиктәрендә, урынлашҡан. Уның составына 1909 йылда ҡушылған урындағы совет һәм Эссексск графлығы, хәҙерге ижтимағи — Кассиобери-Парк, менән бергә , урындағы әһәмиәткә эйә булған тәбиғи заказник булып тора. Парктан көнбайыштараҡ боронғо Уиппендел урманы бар.

# Уотфорд
## Транспорт

Ҡалаға Лондон метрополитены линияһының ,бер тармағы шул исемдәге станцияға килә.

# Уотфорд
## Спорт

Төрлө спорт төрҙәре буйынса командалар бар, шул иҫәптән Уотфорд исемендәге футбол командаһы Англияның юғары дивизионында, Англия Премьер-лигаһында, сығыш яһай. Команданың үҙ стадионы булып һәм «Сарацин» регби командаһы өсөн дә — « Викаридж Роуд» стадионы тора. Хөрмәтле Футбол клубы идаралығы рәйесе булып уның менән ғүмерлеккә идара рәйесе-президенты Элтон Джон тора.

# Уотфорд
## Туғанлашҡан ҡалалары

Уотфорд ҡала түбәндәге туғандаш ҡалалары бар (йәйә эсендә нисәнсе йылда килешеү төҙөлөүе күрһәтелгән):
* Ҡалып:Флагификация/DEU Майнцта (нем. Mainz), Германия (1956)
* Ҡалып:Флагификация/FRA Нантер (франц. Nanterre), Франция (1960)
* Бөйөк Новгородта, Рәсәй (1984)
* Уилмингтон (ингл. Wilmington), АҠШ (1985)
* Пезаро (итал. Pesaro), Италия (1988)
* Плимут (ингл. Plymouth), Бөйөк Британия (1997)
# Сордель

Сордель — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кажим йылғаһының уң ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Сордель
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000018747
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001874
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# К'шанье (ауыл)

К’ша́нье (македонса К'шање, албанса Këshanji) — Төньяҡ Македонияның Куманово общинаһында урынлашҡан ауыл.

# К'шанье (ауыл)
## Тарихы

19-сы быуат аҙағында К’шанье Ғосман империяһында урынлашҡан болгар ауылы булған. Васил Кынчов иҫәбе буйынса, 1900 йылда ауылда 420 кеше (христиан болгарҙары) йәшәгән. Ошо ваҡытта ауылы Къшани (Кѫшани) тип аталған.
2002 йылдың халыҡ иҫәбе буйынса, ауылда 48 кеше (македондар) йәшәй.
* ↑ Васил Кънчов. „Македония. Етнография и статистика“. София, 1900.
* ↑ Министерство за Локална Самоуправа. База на општински урбанистички планови 2008 йыл 15 сентябрь архивланған.
# Масайга

Масайга — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Райга йылғаһының уң ярына тамағынан 138 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Масайга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010600112115200026880
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202688
* Бассейн коды — 13.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2