yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Оло Таловка (Кинтереп ҡушылдығы)

Оло Таловка — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кинтереп йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Оло Таловка (Кинтереп ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200512115200004619
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200461
* Бассейн коды — 13.01.02.005
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ҡара ҡарлуғас

?Ҡара ҡарлуғас :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Суб-тип: | Умыртҡалылар |
| Класс: | Ҡоштар |
| Суб-класс: | Яңы аңҡаулылар |
| Отряд: | Турғай һымаҡтар |
| Ғаилә: | Ҡарлуғастар |
| Төр: | Ҡара ҡарлуғас |
Латинса исеме :
Hirundo rustica Linnaeus, 1758 :
Ареал :
Оя ҡороу ареалы
     Миграция
     Йыл әйләнәһенә :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 178448 NCBI 43150 |
Ҡара ҡарлуғас(рус. Деревенская ласточка, касатка, лат. Hirundo rustica) — ҡыйғас ҡара ҡанатлы, асалы ҡойроҡло, кәйелеп, шәп оса торған ҡош.
Сыйырсыҡтан бәләкәйерәк. Күмәкләшеп йөрөйҙәр. Ергә ҡунмайынса, бөтә ваҡыттарын һауала үткәрәләр. Ҡанаттары тар һәм оҙон, артҡараҡ ҡайырылып тора. Ҡойроғо бер аҙ ярылған. дөм ҡара, тамаһы һарғылт аҡ. Башҡа ҡарлуғастарҙан тигеҙ ҡара төҫлө булыуы менән айырылып тора.Сырылдаҡ тауыш сығара: "сриии-и-и, срии-и" Ояһы ҡая таштарҙа, кәрниздәрҙә, ағас ҡыуыштарында була, уны ҡара балсыҡтан һылап эшләй. Ояһының төҫө буй-ала. Ҡанатлы бөжәктәр менән туҡлана, уларҙы һауала ғына тота. Һыуҙы ла осоп барышлай ғына эсә. 2-3 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе аулап файҙа килтерә.

# Ҡара ҡарлуғас
## Ҡарлуғастың төрҙәре

* Ҡара ҡарлуғас
* Ауыл ҡарлуғасы
* Ҡала ҡарлуғасы
* Яр ҡарлуғасы
Донъяла барлығы 75 төрө билдәле.
# Өйәҙе (Өйәҙе №2448 ҡушылдығы)

Өйәҙе — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Өйәҙе №2448 йылғаһының һул ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Өйәҙе (Өйәҙе №2448 ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201312111100024540
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102454
* Бассейн коды — 10.01.02.013
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Алтыбаев Нурбай

Алтыбаев Нурбай (рус. Алтыбаев Нурбай Брагинович (Бралиевич)) (10 март 1908 йыл — ?) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, гвардия лейтенанты. 112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһы 58-се гвардия кавалерия полкының 4-се эскадроны взводы командиры. Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1943) кавалеры.

# Алтыбаев Нурбай
## Биографияһы

Нурбай Алтыбаев (атаһының исеме төрлөсә яҙыла: Брагин, Брәле) 1908 йылдың 10 мартында Башҡортостандың Баймаҡ районы Ғәҙелбай ауылында тыуған. 1941 йылдың 29 сентябрендә БАССР-ҙың Өфө ҡалаһы хәрби комссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында (1943 йылдың февраленән 16-сы гвардия Чернигов дивизияһы) взвод командиры булып хеҙмәт итә. Ҡыйыу яугир күрһәткән батырлығы өсөн 1943 йылдың 31 октябрендә «Ҡыҙыл Байраҡ» менән бүләкләнә. Документтарҙа Өфөлә Посадская урамы, 8 йорт, 1 фатирҙа йәшәгән ҡатыны Анисия Г. күрһәтелгән. «Память народа» сайтында хеҙмәт башлау ваҡыты — 1930 йылдың сентябре, хеҙмәтте тамамлау ваҡыты 1946 йылдың 28 феврале, тип күрһәтелгән.

# Алтыбаев Нурбай
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Ҡыҙыл Йондоз ордены (1943);
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы
# Иңһәлек

Иңһәлек — башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарының яурынына һалына торған биҙәү әйбере. Уны ал яҡтан күкрәккә кейелә торған һаҡалға беркеткес менән тоташтырып кейгәндәр

# Иңһәлек
## Эшләнеше

Иңһәлекте туҡымаға тәңкә-мәрйен баҫып, сулпы-мәрйен менән аҫтан суҡлап, тотош иңде, яурынды ҡапларлыҡ итеп яһайҙар. Уны ғәҙәттә йәш ҡатындар байрам кейеме элементы булараҡ ҡулланған.
# Башҡорт иттифаҡи бюроһының мөхбире

«Башҡорт иттифаҡи бюроһының мөхбире» («Известия башкирского областного бюро») — Зәки Вәлиди нигеҙ һалған, Февраль революцияһынан һуң башланып киткән башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте гәзите.
Тәүге һаны Ырымбурҙа 1917 йылдың 14 июнендә сыға. Гәзит 1917—1918 йылдарҙа башҡорт хәрәкәттәрен ооштороуҙа, I Башҡорт съездын әҙерләүҙә ойоштороусы була.
Гәзиттә Зәки Вәлидиҙең «Башҡорттар алдында торған эштәр» тигән ҙур ғына мәҡәләһе урын ала. Ул башҡорт халҡы үҙ ерендә юғалып бара, Милли хәрәкәттең асылын һәм бурыстарын аңлата; ер, мәғариф,аҡса мәсьәләләрен йүнәлтеп, башҡорт халҡының юғалтҡан байлығын кисекмәҫтән ҡайтарып алырға һәм башҡорт дәүләте төҙөүгә саҡыра.
Гәзит Мәскәүҙә үткән I Мосолман съезы ҡарары менән башҡорт делегацияһы риза булмауы тураһында, I Башҡорт съезына әҙерлек тураһында мәғлүмәт бирелә.
Бер айҙан, 15 июлдә, II Башҡорт съезы алдынан гәзит исеме «Башҡорт» тип үҙгәртелә. 1918 йылда, Ырымбурҙы ҡыҙылдар алғас, Мосолман комиссариаты ла «Мөхбир» исемле гәзит сығара.
1918 йылдың февралендә Ырымбур Ваҡытлыса Революцион комитеты Башҡорт Шураһы ағзаларын ҡулға ала. Гәзит сығарыу туҡтатыла, типография конфискациялана. Гәзит 1918 йылдың 6 июнендә Силәбе ҡалаһында Т. Ғисмәти һәм Ғ. Сөләймәнов редакцияһында, «Урал» типографияһында сыға башлай. 1918 йылдың июлендә Ырымбур ҡабат аҡтар һәм аҡ чехтар ҡулына күсә. Вәлидов хөкүмәте Силәбенән Ырымбурға күсә. Бында «Башҡорт» гәзите менән берлектә «Башҡорт тауышы» гәзите сыға. 20 августа «Башҡорт тауышы» «Башҡорт хөкүмәтенең теле» исеме менән баҫтырыла, «Башҡорт» гәзите сығыуҙан туҡтатыла.
# Фәрүәз Урманшин

Фәрүәз Урманшин (23 май 1970 йыл) — йырсы, радиотапшырыуҙар алып барыусы, театр актёры, ҡурайсы. 2006 йылдан «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы «Юлдаш» радиоһының «Яңылыҡтар» бүлеге алып барыусыһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2021).

# Фәрүәз Урманшин
## Биографияһы

Фәрүәз Фәрғәт улы Урманшин 1970 йылдың 23 майында Башҡорт АССР-ының Ғафури районы Юлыҡ ауылында тыуған.
1985 йылда урта мәктәптең һигеҙ синыфын тамамлай һәм 1985-1989 йылдарҙа Өфө сәнғәт училищеһының ҡурай класында уҡый.
1993 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтының халыҡ йырҙарын башҡарыусылар бүлеген (башҡорт музыка фольклоры кафедраһы) тамамлай.
Үҙ аллы хеҙмәт эшмәкәрлеген 1993 йылда «Ватан» корпорацияһы ҡарамағындағы «Ватан» фольклор-эстрада төркөмөндә башлай. 1994-1995 йылдарҙа Сибай дәүләт филармонияһында йырсы-солист була, 1995 йылдан Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театрында актёр.
1999-2001 йылдарҙа «Башҡортостан» теле- һәм радиотапшырыуҙар компанияһы дикторы, ошо уҡ компанияла «Гәлсәр һандуғас» продюсер үҙәгендә өлкән мөхәррир, 2001-2002 йылдарҙа Башҡортостан радиоһында диктор, 2002-2005 йылдарҙа Арыҫлан Мөбәрәков исемедәге Сибай башҡорт дәүләт театрында актёр, ә 2006 йылдан — «Юлдаш» радиоһының «Яңылыҡтар» бүлегендә алып барыусы булып эшләй.

# Фәрүәз Урманшин
## Ҡаҙаныштары

Студент йылдарынан уҡ төрлө йыр конкурстарында ҡатнаша башлай. 1992 йылда башҡорт эстрада йырҙарын башҡарыусыларҙың «Урал моңо-1992», 1996 йылда башҡорт халыҡ йырҙарын башҡарыусыларҙың «Ирәндек моңдары-96», 1997 йылда башҡорт эстрада йырҙарын башҡарыусыларҙың «Аманат-1997» республика йыр бәйгеләре лауреаты була.
2012 йылда Фәрүәз Урманшинға «Башҡортостандың атҡаҙанған артисы» тигән маҡтаулы исем бирелә.
2019 йылда Мостай Кәримдең тыуыуына 100 йыл тулыуға арналған «Йөрәк һүҙе» шиғри бәйгеһендә «Тамашасы һөйөүе» номинацияһына лайыҡ булды.
2019 йылдан — Хеҙмәт ветераны.
2021 йылдың 19 мартында Фәрүәз Урманшинға «Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы» тигән маҡтаулы исем бирелде.

# Фәрүәз Урманшин
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (19.03.2021).
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2012).
* Башҡорт эстрада йырҙарын башҡарыусыларҙың «Аманат-1997» республика конкурсы лауреаты (1997).
* Башҡорт халыҡ йырҙарын башҡарыусыларҙың «Ирәндек моңдары-96» бәйгеһе лауреаты (1996).
* Башҡорт эстрада йырҙарын башҡарыусыларҙың «Урал моңо—1992» конкурсы лауреаты (1992).
* «Йөрәк һүҙе-2019» шиғри бәйгеһендә тамашасы һөйөүе номинацияһы (2019).
# Головин колоннаһы

Головин бағанаһы — Тверҙә 1867 йылда Головин валы төҙөлөү хөрмәтенә халыҡ аҡсаһына төҙөлгән һәйкәл. Һәйкәл шулай уҡ Затьмачья ҡалаһы кешеләрен һыу баҫыуҙан һаҡлаусы ҡала башлығы А. Ф. Головинский аҡсаһына төҙөлгән.
Колонна өс тапҡыр урынын алыштыра; баштағы урыны элекке Старицкая заставаһында, Голвин валы башланған ерҙә тора, артабан уны валдың икенсе ситенәдәге Никола сиркәүе янына баҫтыралар; ниһайәт, 1960 йылдарҙа уның Еңеү обелискыһы төҙөлөшө менән бәйле булғанлығынан, Тьмаки йылғаһы күперҙәре араһына урынлаштыралар. Хәҙерге көндә колонна шул урында, Покровский сиркәүе янында, тора.
Һәйкәл дүрт ҡабырғалы, өҫтөнә шар ҡуйылған ҡара гранит (мәрмәр) колоннанан ғибәрәт. Башта был шар еҙ шар булған, ләкин әлеге ваҡытта ул юғалтылған һәм яңы шар менән алмаштырылған. Һәйкәлдең өҫкө өлөшөндә яҙылған:
   «Валъ Головинскiй. Валъ построенъ иждивенiемъ Тверского Городского Головы Потомственнаго Почётнаго Гражданина и Кавалера Алексъя Федоровича Головинскаго».
# Оло Оло Базас

Оло Оло Базас — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кондома йылғаһының уң ярына тамағынан 354 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Оло Оло Базас
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кондома йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Томь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300112115200009400
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200940
* Бассейн коды — 13.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Уң Рассоха (Поча ҡушылдығы)

Уң Рассоха — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Поча йылғаһының уң ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Уң Рассоха (Поча ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000312103000042958
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004295
* Бассейн коды — 03.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кесе Хәлил

Кесе Хәлил (рус. Малохалилово) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Гай ҡала округындағы ауыл.

# Кесе Хәлил
## Географик урынлашыуы

Гөбөрлө йылғаһы (Яйыҡ ҡушылдығы) буйында урынлашҡан.

# Кесе Хәлил
## Тарихы

Кесе Хәлил (Бәләкәй Хәлил, Ахун) ауылы Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы составында була. Ауылға XIX быуат уртаһында Иҫке Хәлил ауылы кешеләре нигеҙ һала. Ауылдың икенсе атамаһы — Ахун, уның барлыҡҡа килеүе бында йәшәгән Орск өйәҙе 3-сө Үҫәргән улусы ахуны Мөхәмәтғәлей Илбаҡтинға бәйле.
1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына инә.
1927 йылдың 30 майында Урта Волга крайының (1928 йылдың 14 майынан — край составындағы Ырымбур округының) Яңы Покровка районы составына бирелә. 1931 йылдың мартынан — Урта Волга крайының Орск районы составына индерелә. 1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенең составына күсә. 1934—1963 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Хәлил районы (1960 йылда исеме Гай районы тип үҙгәртелә) составында була. 1963—1965 йылдарҙа Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы составында була. 1965 йылда йәнә Гай районы составына ҡайтарыла.

# Кесе Хәлил
## Халҡы

Ауыл башҡорттарының иҫәбе :
| 1866 | 1892 | 1901 | 1917 | 1920 |
| 190 | 160 | 161 | 253 | 294 |
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башҡорттар 77 % тәшкил итә.
# Шугур

Шугур — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Кондинское районындағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ? кеше йәшәй.
Почта индексы — 628230, ОКАТО коды — 71116912001.

# Шугур
## Халыҡ һаны

| Йыл | Даими халыҡ һаны |
| 2002 | |
| 2008 | |
| 2010 | ? |

# Шугур
## Климат

Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
# Очер (йылға)

Очер — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Воткинск һыу һаҡлығысы (Очер ҡултығы) уң ярына 545 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 82 км.

# Очер (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Кама ГЭС-ынан Воткин һыуһаҡлағысына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101012111100014394
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101439
* Бассейн коды — 10.01.01.010
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Дюзедау

Дюзедау (нем. Düsedau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 353 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,82 км². Диңгеҙ кимәленән 23 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39606 һәм автомобиль коды — SDL.
# Осипенко Леонид Иокинфович

Осипенко Леонид Ионкинфович (17 март 1918 йыл — 24 май 1989 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре, инженер‑технолог. 1962—1969 йылдарҙа Салауат нефть химияһы комбинаты начальнигы, 1969 йылдан СССР химия сәнәғәте министрының беренсе урынбаҫары. Башҡорт АССР-ының етенсе саҡырылыш (1967—1971) Юғары Советы депутаты. Ленин ордены кавалеры (1970).

# Осипенко Леонид Иокинфович
## Биографияһы

Леонид Ионкинфович Осипенко 1918 йылдың 17 мартында Ҡытайҙа Харбин ҡалаһында тыуған.
Хеҙмәт юлы Өфөлә башлана. 1935 йылдан алып 1940 йылға тиклем Өфө крекинг заводының Нефть эшкәртеү заводында техник булып эшләй. 1940 йылдан 1957 йылға тиклем — яғыулыҡ-һынау станцияһы, цех начальнигы, Өфө нефть эшкәртеү заводының катализатор фабрикаһы директоры.
1935 йылда Харбин индустриаль институтын, 1958 йылда — инженер-технолог һөнәре буйынса Өфө нефть институтының ситтән тороп уҡыу факультетының уҡыу-консультация пунктын тамамлай.
1958—1960 йылдарҙа — цех начальнигы, урынбаҫары, Черниковка нефть эшкәртеү заводы баш инженеры (Өфө); 1960—1962 йылдарҙа — Башҡорт совнархозының «Нефтехимзавод» идаралығы начальнигы урынбаҫары.
1962 йылдан 1966 йылға тиклем Салауат ҡалаһында 18-се комбинат идаралығы начальнигы була. 1966—1969 йылдарҙа — Салауат нефть химияһы комбинаты начальнигы.
1962—1969 йылдарҙа комбинатта нефтехимия һәм нефть эшкәртеү объекттарының төҙөлөшө бик әүҙем бара. Эксплуатацияға стирол һәм полистирол, аммиак һәм карбамид, этилен әсетмәләре, бутил спирттары эре тоннажлы эксплуатация етештереүенә индерелә. Л. И. Осипенко — БАССР Юғары Советының етенсе саҡырылыш депутаты.
Осипенко етәкселегендә Салауат нефтехимия комбинатында яңы ҡеүәттәр үҙләштерелә. 1967 йылда төрлө ҡорамалдар сафҡа индерелә, полиэтилен, полистирол, бутил спирттары һәм башҡалар производстволар төҙөлә һәм үҙләштерелә, аммиак һәм карбамид етештереүҙең ҡеүәте арттырыла; тәжрибә‑тикшеренеү цехы тәжрибә заводы итеп үҙгәртелә. Нефть эшкәртеү заводтары икенсел процестар комплексын үҙләштереп, юғары көкөртлө нефтте эшкәртеүгә күсерелә; сығарылған продукцияның күләме 3,3 тапҡырға арта. Хеҙмәт етештереүсәнлеге үҫеше 72 % тәшкил итә. Нефть химияһы һәм химия продукцияһы етештереү 30 тапҡырға арта.
Салауат ҡалаһында комбинат ҡатнашлығында соцкультбыт объекттары, шул иҫәптән стадион, Нөгөш һыуһаҡлағысында шифахана-профилакторий, 20-се медицина бүлеге, «Маяк» профилакторийы, Мәҙәниәт һарайы төҙөлә.
Социаль сфералағы ыңғай күренештәр һәм производстволағы уңыштар Осипенкоға комбинатта ла, республикала ла ҙур абруй килтерә. Уңышлы етәксене хөкүмәт делегация составында Японияға ебәрәләр, бынан алдараҡ ул Литвинов ҡалаһындағы (Чехословакия) эре авария сәбәптәрен асыҡлау комиссияһында ҡатнаша.
1969 йылдан Л. И. Осипенко Мәскәүгә күсерелә — СССР химия сәнәғәте министрының беренсе урынбаҫары итеп тәғәйенләнә, был вазифала ғүмеренең аҙағынаса эшләй.
1989 йылдың 24 майында Мәскәүҙә вафат була.

# Осипенко Леонид Иокинфович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Ленин ордены (1970)
# Боты (Бутый)

Бутый (рус. боты, франц. botte, ингл. boot — итек) — СССР -ҙа уртаса һыуыҡ климат өсөн өҫтө кейеҙ йәки фетрҙан эшләнгән йылы ҡышҡы ботинка атамаһы.
Уның табаны резинанан йәки синтетик материалдарҙан эшләнгән.
Бутыйға йылы олтораҡ һалынған.
Бутый арзан торған.
Советтар Союзында халыҡ был аяҡ кейеменә «Прощай, молодость!» тигән ҡушамат биргән.

# Боты (Бутый)
## Махсус кейем

Резиналы диэлектрик бутыйҙар ябыҡ һәм яуым-төшөм булмағанда, асыҡ электр ҡоролмаларында эшләгәндә электр тогынан өҫтәмә һаҡланыу өсөн тәғәйенләнгән.
# Кесе Мутная (Оло Мутной ҡушылдығы)

Кесе Мутная — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Мутная йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Кесе Мутная (Оло Мутной ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000055612
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005561
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Шкафт

Шкафт — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Айва йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Шкафт
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500312110000036357
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003635
* Бассейн коды — 08.01.05.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Загребка (йылға)

Загребка — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе, Владимир өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2231/87/524 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Загребка (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Ногинск ҡалаһынан Орехово-Зуево ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010300612110000031406
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003140
* Бассейн коды — 09.01.03.006
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Чернушки (Псков өлкәһе)

Чернушки — Псков өлкәһендәге Локнян районындағы элекке ауыл.

# Чернушки (Псков өлкәһе)
## Тасуирламаһы

Ауыл Бөйөк Ватан һуғышында Советтар Союзы Геройы Мөхәмәтйәнов Шакирйән Юныс улы (Александр Матросов) ҡаһарманлыҡ ҡылған булыуы менән билдәле.
Чернушки ауылы Чернушка йылғаһы буйында, хәҙерге Локнян районы Самолуков улусы территорияһында урынлашҡан. Бөйөк Ватан һуғышына тиклем Чернушкиҙа коллектив хужалыҡ булған, унда йәшәүселәр етен үҫтергәндәр. Немец ғәскәрҙәре ауылға яҡынлашҡас, ҡайһы бер кешеләр ауылдан яҡындағы ҡарағай урманына һәм тирә-яҡ һаҙлыҡтарға ҡасҡан. Чернушкиҙа ҡалғандар үлтерелә йәки әсирлеккә ҡыуып алып кителә.
1943 йылдың 27 февралендә 91-се айырым Себер доброволецтар бригадаһының 2-се батальоны Чернушки һәм Черная ауылдарында дошман урынлашҡан нығытмаға һөжүм итәләр. Һуғыш ваҡытында Мөхәмәтйәнов Шакирйән Юныс улы ҡаһарманлыҡ күрһәтә,кәүҙәһе менән дзот амбразураһын ҡаплай. Һуғыш ваҡытында Чернушки ауылы тулыһынса емерелгән.
Александр Матросов һәләк булған урында мемориаль комплекс ҡуйылған. Башта мемориал дзот һәм обелискынан торған. Обелиск тура мөйөшлө параллелепипед, өҫкә табан башына шар ҡуйылған киҫелгән пирамидаға әйләнә, һәм уға «Бында Советтар Союзы Геройы А. Матросов һәләк булған» тип яҙылған мемориаль таҡтаташ беркетелгән.
1978 йылда Белорусия политехник институтының архитектура кафедраһы уҡытыусыһы Всеволод Лагуновский мемориалды реконструкциялау проекты әҙерләгән. Шул уҡ йылда үҙ теләге менән студент отряды реконструкция үткәргән. Монумент эргәһендәге дзот Чернушка янындағы һуғыш ваҡытында булғанынса тергеҙелгән.
1948 йылда Александр Матросов Бөйөк Лукиға күсереп ерләнә. 1971 йылда Бөйөк Лукиҙа Александр Матросов исемендәге Хәрби Комсомол Дан музейы асыла. 1985 йылда Бөйөк Луки ҡалаһындағы мемориал янында мәңгелек ут ҡабыҙыла, уға газ махсус контейнерҙан бирелеп тора. 2009—2010 йылдарҙа комплекста ремонт эштәре алып барыла, мәңгелек утҡа газ үткәргес аша газ биреү планлаштырыла.
# Сингойна

Сингойна — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сямжена йылғаһының уң ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.

# Сингойна
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100112103000005726
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000572
* Бассейн коды — 03.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Шойдер

Шойдер (нем. Scheuder) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 347 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,8 км². Диңгеҙ кимәленән 73 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6386 һәм автомобиль коды — ABI.