yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Маша (Кичменьга ҡушылдығы)

Маша — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кичменьга йылғаһының уң ярына тамағынан 141 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Маша (Кичменьга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000010781
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001078
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Выдра (Тура ҡушылдығы)

Выдра — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тура йылғаһының уң ярына тамағынан 687 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Выдра (Тура ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, инештән Тагил йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501212111200005012
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200501
* Бассейн коды — 14.01.05.012
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Канаев Никита Петрович

Никита Петрович Канаев (27 сентябрь 1907 йыл— 23 октябрь 1987 йыл) — филолог, уҡытыусы, ғалим, дәүләт хеҙмәткәре. Филология фәндәре кандидаты (1967).
Әҙәби тәнҡит өлкәһеһәм әҙәбиәт ғилеме белгесе, әҙәбиәт тарихы буйынса 80-дән ашыу хеҙмәт авторы, шул иҫәптән яҡут әҙәбиәте тарихы буйынса, яҡут теленә китаптар тәржемәләүсе.

# Канаев Никита Петрович
## Биографияһы

1907 йылдың 27 сентябрендә хәҙерге Саха Республикаһы (Яҡутстан) Нюрбинский улусының Аммосовка ауылында тыуған.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1928 йылда башлай, 1929 йылда, Яҡут Башҡарма Үҙәк комитеты аппаратында эшләй. 1929—1932 йылдарҙа Иркутск дәүләт университетында уҡый. Университетын тамамлағас, 1932—1933 йылдарҙа мәктәптә уҡытыусы булып эшләй. 1934—1939 йылдарҙа Н. Г. Чернышевский исемендәге Мәскәү тарих, философия һәм әҙәбиәт институтында уҡый. 1939—1941 йылдарҙа РСФСР Учпедгиз яҡут мөхәрририәтенең тәржемәсеһе булып эшләй, 1941—1942 йылдарҙа — Амгино-Нахаринский урта мәктәбе директоры була.
1942 йылда РККА-ға саҡырыла, 1942—1943 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, 1942 йылдың декабрь аҙағында ҡаты яралана. 1943 йылдың яҙында яраланыу арҡаһында демобилизациялана. 1943—1946 йылдарҙа Яҡут АССР-ы Мәғариф комиссариатында мәктәптәр инспекторы булып эшләй. Журналының баш мөхәррире була. 1946—1947 йылдарҙа «Хотугу сулус» журналының баш мөхәррире, 1947—1952 йылдарҙа — Яҡут АССР-ының дәүләт нәшриәтендә мөхәррир булып эшләй Никита Петрович 1952 йылдан алып, СССР Фәндәр академияһы Себер бүлексәһенең Яҡут тел, әҙәбиәт һәм тарих институтында ғилми хеҙмәткәр була: кесе ғилми хеҙмәткәр (1952—1970), өлкән ғилми хеҙмәткәр (1970—1980). 1967 йылда «Творчество В. М. Новикова-Урастырова» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1975 йылда уға «СССР халыҡтары әҙәбиәте» ғилми хеҙмәткәре дәрәжәһе бирелә.
Уның иң мөһим эштәре:
* «Тема дружбы народов в якутской литературе» (1955).
* «Якутская советская литература» (1963).
* «Творчество Н. Е. Мординова» (1964).
* «Русско-якутские литературные связи» (1965).
* «Творчество В. Новикова-Урастырова» (1968).
* «Очерки истории якутской советской литературы» (1955—1956, в соавторстве с Г. Эргисом и Г. Васильевым).
Яҡутстанда 1987 йылдың 23 октябрендә вафат була.
2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены һәм 3-сө дәрәжә Дан ордены, миҙалдар менән бүләкләнгән, улар араһында «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңеү өсөн» һәм «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы маҡтаулы хеҙмәте өсөн».
# Юрмияз

Юрмияз — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Гари йылғаһының уң ярына тамағынан 3,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Юрмияз
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201612111100026145
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102614
* Бассейн коды — 10.01.02.016
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Корела (ҡәбилә)

Корела — Урта быуаттарҙа, нигеҙҙә, Карел муйынында һәм Төньяҡ Ладога буйында йәшәгән боронғо Балтик буйы-фин ҡәүеме.

# Корела (ҡәбилә)
## Килеп сығыштары

Карелдарҙаң килеп сығышы буйынса төрлө фараздар бар. В. И. Равдоникас карелдарҙың ата-бабалары Көнсығыш Ладога буйынан килгән тип һанай. X. Киркинен карелдарҙың килеп сығышын чудь һәм вепс ҡәбиләләренең үҙ-ара мөнәсәбәте һөҙөмтәһе итеп күрә..
Д. В. Бубрих корелаларҙың ата-бабалары араһында шулай уҡ весь ҡәүемен атай (дьяк археологик мәҙәниәте).
Ҡайһы бер тикшеренеүселәр (К. А. Нордман, А. С. Жербин, И. П. Шаскольский) үҙенсәлекле карел мәҙәниәте иһә беҙҙең эраның I мең йылдарында уҡ (иртә Урта быуат) булған тип һанай.
VI быуатта саамдар йәшәгән Карел муйынына көнбайыш Ингриянан емь ҡәүеме күсенгән, ә һуңынан IX быуатта уларға көньяҡ Ладога буйынан (вепстар йәшәгән) күп һанлы күсенеүселәр ҡушылған, тигән фекерҙәр бар.

# Корела (ҡәбилә)
## Тарихи осор

X быуаттан (археологик мәғлүмәттәр буйынса) Карел муйынында Корела ҡалаһы (хәҙерге Приозерск) — корела ерҙәренең административ үҙәге булған. Новгород документтарында Водь пятинаһының Карелия өлөшө тип көньяҡ Ладога буйында Волхов йылғаһының көнбайышҡа табан территорияһы һаналған.
Корелалар тәүге тапҡыр Боронғо Новгород туҙ яҙма сығанаҡтарында 1075—1100 йылдарҙа телгә алына (№ 590)
XII быуаттағы корела ерҙәрендә Новгород республикаһы Обонег пятинаһы составында феодаль ҡоролош урынлаштырыла.
Йылъяҙмаларҙа корелдар беренсе тапҡыр 1143 йыл телгә алына. Тарихсылар ул заман ҡәбиләһен Карел муйынында, төньяҡ Ладога буйында урынлашҡан тип һанай.
1227 йылда Новгород кенәзе Ярослав Всеволодович корелаларға номиналь суҡындырыу үткәрә, ләкин ғәмәлдә, һәр хәлдә, Ладога буйы карелдары мәжүси булып ҡалыуын дауам иткән.
XIV быуатҡа корелалар төркөмдәре, Аҡ диңгеҙҙән башлап (Төньяҡ Двина тамағында) Ботния ҡултығына тиклем төньяҡҡараҡ таралған.
XIV быуат аҙағында — XV быуат башында Валаам һәм Коневец монастырҙары нигеҙләнә һәм миссионер эшмәкәрлеген башлай
# Коир

Коир — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Аргут йылғаһының һул ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Коир
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100004912
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100491
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Мәрмәр мәмерйә (Косово)

Мәрмәр мәмерйә (алб. Shpella e Gadimës, шулай уҡ Mermerit Shpella, сер. Мермерна пећина/Mermerna pećina) — Косово Республикаһының Липлян биләмәһенә ҡараған Түбәнге Гадиме ауылына (сер. Доње Гадимље) яҡын ерҙәге мәмерйә. Жеговац тау теҙмәһенән көнбайышта, Приштинанан 20 саҡрымдай көньяҡтараҡ, Скопье юлына йәнәшә урынлашҡан. Клисир йылғаһының ике ярында ла мәмерйәгә инеү урыны бар (алб. Klysyr), йылға тамағынан 6 −10 метр өҫтәрәк — өсәүһе йылғаһының уң ярында һәм берәүһе һул яҡ ярында.
Мәмерйә, һирәк күренеш һаналған, мәрмәрҙең карст процесы арҡаһында барлыҡҡа килә. Мәмерйәгә тәү тап булғанда, уны тулыһынса тиерлек бысраҡ һәм ылымыҡ баҫҡан була. Мәрмәр мәмерйәһенең төрлө яҡҡа айырылған тармаҡтары әле булһа таҙартылып бөтмәгән, шунлыҡтан тикшерелмәгән. Әлегә билдәле коридорҙарының дөйөм оҙонлоғо яҡынса — 1260 метр, ә майҙаны 1350 m² тәшкил итә. Иң аҫҡы ҡатында 25-тән ашыу тотороҡло күл бар, уларҙың тәрәнлеге 10 метрға тиклем барып етә. Мәмерйә коридорҙарында күп һанлы сталактиттар һәм сталагмиттар осрай. Ошонда уҡ оҙонлоғо 30 сантиметрға еткән, төрлө йүнәлештә үҫеүсе арагонит кристалдары ла тап була.
Мәмерйә 1969 йылда асыла. Ошо ерҙә йәшәгән Әхмәт исемле кеше, үҙ ихатаһында таш сығарғанда, мәмерйәгә инеү урынына юлыға. Шул уҡ йылда мәмерйәгә инеү урынындағы 56,25 гектар майҙанлы биләмә тәбиғәт ҡомартҡыһы (III категория буйынса Халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау союзы|IUCN) тип иғлан ителә. 1976 йылға мәмерйә йыһазландырыла, һәм ул туристарҙы ҡабул итә башлай. Төп инеү урынында ауыр тимер ишек ҡуйылған, мәмерйәгә эт йәки башҡа хайуандар менән инеү тыйылған.
# Бабанеур ҡурсаулығы

Бабанеур ҡурсаулығы (дөрөҫ: Бабанаур) (1970 йылдан — Бацар-Бабанеур ҡурсаулығы) — Оло кавказ һырты көньяҡ битләүендә булған, әммә хәҙер юҡҡа сыҡҡан ҡурсаулыҡ. Ул Кахетияла ( Грузияның төньяҡ-көнсығышы) Алазани йылғаһы бассейнындағы Бабанеури ауылы янында урынлашҡан булған.

# Бабанеур ҡурсаулығы
## Тарихы

1960 йылда ойошторолған, барлыҡҡа килеү ваҡытына майҙаны 748 га тәшкил иткән. Кавказ дзелькваһы реликт урмандарҙы һаҡлау маҡсатында нигеҙләнгән. Кавказ дзелькваһы айырым сауҡалыҡ булып та, граб, имән һ. б. менән аралашып та үҫә.
1980 йылда Бацар-Бабанаур һәм Тушет ҡурсаулыҡтары нигеҙендә Ахмет <u>ҡурсаулығы</u> булдырылған.

# Бабанеур ҡурсаулығы
## Флораһы

Грузиялағы өсөнсөл осоронан беҙҙең көндәргә саҡлы килеп еткән, ер йөҙөндә юғалған тип иҫәпләнгән, әммә 1946 йылда Алазани ярында табылған бик һирәк осрай торған үҫемлекте — кавказ дзелькваһын — һаҡлаған.
Был реликт ағастың айырым экземплярҙарының бейеклеге 30 метрға, ағас олоно диаметры 90 сантиметрға еткән.
Ваҡ ағаслыҡ энәлектән һыуһарҙан, боярышник, бүре еләгенән бирючина, мүшмелдән мушмула, гөлйемештән торған.

# Бабанеур ҡурсаулығы
## Фаунаһы

Тейелмәй торған сауҡалыҡта заповедный күп һанлы ҡоштар ҡышлай, таш һуҫар, илек, ҡайһы берҙә төлкө осрай.
Фауна ҡоштар һәм һөтимәрҙәр төрлөлөгө (төлкө, илек, ҡуян, һуҫар һ. б.) менән күрһәтелгән.
# Тәңре

Тәңре (бор. төрки. 𐱅 𐰃 𐰭 𐰼 *teŋri / *taŋrɨ; тув-ега. Дээр, кума. Тэнгирь, иҫке монгол. ᠲᠨᠭᠷᠢ Tngri; монг. Тэнгэр, калм. Teңгри; булг. Тангра; сыуашТурă; саха Таҥара; үзб. Tangri; ҡаҙ. Tәңiр; ҡырғ. Теңир; башҡ. һәм татар. Тәңре; ҡарас.-балҡ. Тейри; ябай. ҡытай.: 腾格里, путунхуа Ténggélǐ, праһинд-европа dyews-pħters, мадьярса Tengri, төр. һәм әзерб. Tanrı; төркм. Tañry; уйғ. Тәңри; сыб. Таңҡыр) — төрки-монгол сығышлы Евразия халыҡтарының юғары күк илаһы.
Уның икенсе атамаһы — «Күк Тәңре / Көк Тәңірі».

# Тәңре
## Тарихы

Ҡытай йылъяҙмаларында Һунндарҙы 撑犁 тип тәүге тапҡыр тасуирлау теркәлгән:
* «匈奴谓天为撑犁» : Һунну Хунну Тяньде (天 ҡытай телендә күктең йәки Күк йөҙөнөң атамаһы) Тәңре ти.
Урта быуат төрки телле халыҡтарҙың дәүләттәрендә, шул иҫәптән асылда боронғо төркиҙәр (тюркют), хандар үҙ власын Тәңре рөхсәте менән нигеҙләгән. Был хакимдар, уларға айырым бәрәкәт — ҡот (йән) биргән Тәңре бүләгенә эйә булыусы итеп ҡабул ителгән, улар үҙҙәренең һайланып алынған булыуын раҫлаусы Тәңреҡот, Ҡотлоға йәки Ҡоталмыш тигән тәхет исемдәре йөрөткән.
* Айт О бир Теңри ۞
* Теўелсиз Теңри ۞
* Туўдырмады эм туўмады۞
* Эм йоқ Оґа бир теңли ۞ "
(Қуран мәнеси 112)
Б. э. 921—922 йылдарында Әхмәт ибн Фаҙлан Волгаға сәйәхәтен тасуирлап, күскенсе төркиҙәр тураһында яҙа:
* Әгәр уларҙың ҡайһыһылыр ғәҙелһеҙлек кисерһә һәм ниндәйҙер уҫаллыҡҡа дусар ителһә, ул, башын күккә күтәреп, былай ти: «Бер тәңре», ә был төркисә «берҙән-бер илаһ менән ант итәм», сөнки «бер» төркисә «бер», ә «тәңре» төркиҙәр телендә — «илаһ»
Төрки халыҡтарҙың ата-бабалары, шаман ышаныуҙарына эйәргән анимистар булған, улар күк илаһтарын һәм тәбиғәт көстәрен хөрмәт иткән. Мәхмүт Ҡашғари фекере буйынса, Тәңре үҫемлектәр барлыҡҡа килтереүсе һәм күк күкрәтеүсе булараҡ билдәле булған. Төрки телле халыҡтар «Тәңре» сифатын ҡулланған, һәм ул айырыуса ҙур әһәмиәтле нәмәне аңлатыусы «күк, илаһи» тигәнгә тиң, мәҫәлән, Көнбайыш Саяндағы Хан-Тәңре йәки Кантегир (хакасса Хан-Тигір).

# Тәңре
## Тасуирлама

Монгол тәңрелегендәге төп илаһ булып Күк Атаһы (монг. Тэнгэр Эцэг) һәм Әсә-Ер (монг. Газар Ээж) һанала. Монгол империяһында бөтә донъяның эйәһе һәм еңеүҙәргә илткән илаһҡа ышаныу хан контролен көсәйтеүсе идеологик сара булған. Мәҫәлән, монгол хакимдарының әмерҙәре "Мәңге күктең көсө"нә һылтаныу менән нығытылған.
Илаһ исеме менән проектта ҡатнашыусылар фекеренсә, «Этимологик Старостин базаһы» барлыҡҡа килде общеалтайский лексемалары менән тәү мәғәнәһен «вәғәҙә, илаһһы».
Шулай уҡ сығышы менән бәйләнгән шумер Dingir («Күк»), ҡытай термин Тянь, әһәмиәте. «Небо».
# Зелигенталь монастыры (Ландсхут)

Зелигенталь монастыры (нем. Kloster Seligenthal, лат. Abbatia B.M.V. Felicis Vallis) — ҡатын-ҡыҙҙар монастыры. Цистерциан орденына ҡараған. Монастырь Баварияның Изар йылғаһы буйында торған Ландсхут (Түбәнге Бавария) ҡалаһында урынлашҡан һәм Регенсбург епархияһы ҡарамағында булған.

# Зелигенталь монастыры (Ландсхут)
## Тасуирлау һәм тарихы

Монастырға нигеҙҙенемецҡа кейәүгә сыҡҡан герцог ҡатын Людмила Чех 1232 йылда һала. Монастырь бинаһы Пресвятая Богородица хөрмәтенә изгеләндерелә. 1236 йылда монастырь Кайсхайм аббатлығы ҡарамағына буйһондорола. Ошо ваҡыттан алып монастырь беренсе тапҡыр «Зелигенталь» монастыры тип атала. Хәҙерге көндә Ландсхут ҡалаһындағы Зелигенталь монастыры үҙенә бик күп туристарҙы йәлеп итеп тора.
# Катопули һәйкәле

1872
Катопули һәйкәле (Котопули, Катапули) —(сығышы менән грек) итальян сауҙагәре Катопулиҙың кәшәнәһендә ҡулына тәре тотҡан фәрештә һыны рәүешендә эшләнгән монумент Таганрог ҡалаһының Иҫке ҡала зыяратында тора.

# Катопули һәйкәле
## Тасуирлама

Һәйкәл мөйөштәре рустовкалы колонналарҙағы дүрт көмбәҙле кәшәнә өҫтөнә урынлашҡан. Көмбәҙҙең үрге үҙәк өлөшө (инеү) медальон менән оздоблять ителгән, мөйөштәрҙәге бағаналар — үҫемлек орнаменты рәүешендә. Бөтә конструкция тура мөйөшлө көмбәҙле башня менән ябылған, ул фәрештә фигураһы өсөн пьедестал булып тора. Ҡайғырыусы фәрештә һыны комплексҡа сентименталлек биреп тора. Кәшәнә менән һәйкәлдең бейеклеге — 7 метр самаһы. Бөтә конструкция аҡ мәрмәр менән көпләнгән. Ҡайғырыусы фәрештә йөҙө айырыуса тасуири уйылған. Ул 30 сантиметр диаметрлы пьедесталға баҫтырылған тәре тотоп тора..
Һәйкәл 1872 йылда төҙөлгән һәйкәл, уны Италия дәүләтендә төҙөгәндәр һәм Таганрогҡа өлөштәргә бүлеп диңгеҙ буйлап алып килгәндәр. Әлеге ваҡытҡа комплекстың тышҡы ҡиәфәте бер аҙ үҙгәргән: тәре урыны менән емерек хәлдә, комплексты көпләгән мәрмәр менән бергә медальон юҡҡа сыҡҡан. Тәре үҙәгендәге Мәсих Ғайса барельефы хәҙерге ваҡытта кәшәнән алыҫ булмаған икенсе ҡәбер кәшәнәһенә ҡуйылған. кәшәнәнең тимер ишеге бик ауыр, уның өҫтөнә: « КОТОПУЛЯ ФИЛИПП ДМИТРИЕВИЧ 1814 ЙЫЛДЫҢ 23 ДЕКАБРЕНДӘ ТЫУҒАН, 1867 ЙЫЛДЫҢ 13 ИЮЛЕНДӘ ВАФАТ БУЛДЫ»- тип яҙып ҡуйылған. Кәшәнә тәҙрәләре көпләп бикләнгән.
Киң таралған версия буйынса, төрбә А. П. Чеховтың ."Ионыч" әҫәрендә итальян йырсыһы Диметти кәшәнәһе булараҡ иҫкә алынған. Ҡайһы бер тарихсылар, итальян йырсыһы Диметти ысынлап та Таганрогҡа концерт менән килгән .Шунлыҡтан был яңғырауыҡлы исемде яҙыусы Котопули кәшәнәһен тасуирлағанда ҡулланған. Был турала ысын тарихи мәғлүмәттәр юҡ.
Ростов өлкә халыҡ депутаттары советының (18.11.1992 фыл) 301 Ҡарарына ярашлы һәйкәл төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора. Башта һәйкәлде яҙыусы А. П. Чеховтың «Ионыч» хикәйәһендә яҙылған Диметта ҡәберенә ҡуйылған һәйкәл тип иҫәпләйҙәр. Һуңынан хата төҙәтелгән. Хәҙер мәҙәни мираҫтың исеме « Яҙыусы А. П. Чеховтың „Ионыч“ хикәйәһендә Диметти һәйкәле тип тасуирланған Ф. Д. Котопулиҙың ҡәбере өҫтөндәге фәрештәле кәшәнә».
# Мусорка (Ташелка ҡушылдығы)

Мусорка — Рәсәйҙәге йылға. Ульяновск өлкәһе,Һамар өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ташелка йылғаһының уң ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Мусорка (Ташелка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысы Камское Устье ҡала тибындағы ҡасабаһынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем, Оло Черемшан йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000512112100005403
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100540
* Бассейн коды — 11.01.00.005
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Китабханә

Китабханә (шулай уҡ «китабхана», «көтөпхана»; ғәрәп. һәм фарс. «китаб», фарс. «хане» — йорт һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән) — урта быуат ислам илдәрендә китапхана-оҫтахана.

# Китабханә
## Тарихы

Тәүҙәрәк ислам киң таралған илдәрҙә бары тик Ҡөрьән һәм хәҙистәр генә күсереп яҙыла. Яҡын Көнсығышта яҙма материал сифатында элек-электән папирус ҡулланылған, ул Мысырҙа етештерелгән, тотош индустрия тәшкил иткән (бигерәк тә Ҡөрьәндең ҡиммәтле даналары пергаменда ҡайһы берҙә алтын буяу менән яҙылған). Тәүге ислам дәүләт берәмектәре-дәүләттәр Өмәүиҙәр һәм Ғәббәсиҙәр — был йәһәттән Мысырға ныҡ бәйле була, сөнки бөтә эшлекле хаттар папируста яҙыла. Ғәрәп хәлифәлегенә папирусҡа ҡарағанда арзаныраҡ һәм уңайлы ҡағыҙҙар Талас һуғышынан һуң үтеп ингән . 912 йылдан ҡағыҙҙа даталанған документтар барлыҡҡа килә, ә 935 йылдан даталанған папирустар бөтөнләй туҡтатыла.
Күсермәселәр һәм иллюстраторҙар Ғәзнәүиҙәрҙең (977—1118) һәм Фатимиҙарҙың (910—1171) дәүләт ихаталарында эшләгән. Әммә Фатимиҙар ҡолатылғандан һуң каллиграфтар һәм рәссамдарҙың бер өлөшө ғәббәсиҙәр ҡулына Бағдадҡа күсенә.

# Китабханә
## Тарихы
### Үҫеше

Китап туплауҙан тыш, башҡа телдәрҙән тәржемә ителгән, дини генә түгел, әҙәби һәм фәнни әҫәрҙәрҙең күсермәләре эшләнгән беренсе ысын китабханә Бағдадта хәлифә һарайында барлыҡҡа килгәндер. Беҙҙең көндәргә тиклем килеп еткән ғәрәп манускрипттарының иң тәүгеләре XII быуат аҙағына ҡарай. Артабан китабханәләр Яҡын һәм Урта Көнсығыштың бөтә ихаталарында һәм ҙур ҡалаларында күренә башлай. Иң ҙур китап йыйынтыҡтарында бер нисә тиҫтә мең манускрипт иҫәпләнә (мәҫәлән, Тәбриздәге Сәфәүиҙәр шаһы китабханәһендә яҡынса 70 000 китап һаҡланған).

# Китабханә
## Тарихы
### Рухи һәм мәҙәни әһәмиәте

Китабхане бик ҡиммәтле, ҡайһы берҙә бик боронғо ҡулъяҙмалар тупланмаһынан ғибәрәт. Китабханда улар күсереп яҙылған йәки миниатюралар һәм нәфис тышлыҡтар менән яңынан биҙәлгән. Асылда, китабханә Урта быуаттарҙа ҡаланың, өлкәнең йәки хаким һарайының бөтә рухи һәм мәҙәни тормошо тупланмаһы булған. Бында иң яҡшы рәссамдар, күсереп яҙыусы-каллиграфтар, шағирҙар һәм аҡыл эйәләре йыйылған. Иң ҙур китабханәләр шаһ ихаталарында булған.
Һанап үтелгәндәрҙән тыш, китабханәләр сәнғәт мәктәптәре йәки институттары булған, уларҙа йәш рәссамдар уҡыған, нәфис сәнғәт яңылыҡтары, ҡулъяҙмаларҙы иллюстрациялау өсөн яңы алымдар уйлап сығарылған.

# Китабханә
## Тарихы
### Китап етештереүселәр

Китабханә башында етәксе — китабдар тора, ғәҙәттә, был вазифаға иң талантлы каллиграфтарҙың береһен йәки рәссамды тәғәйенләйҙәр. Китапты төҙөүҙә ҡатнашалар:
* ләвәғәт — бөтә китаптың биҙәүсеһе, аранжировкалаусыһы
* ҡәриб — иҫәп алыусы
* хаттат — каллиграф
* нәҡҡәш йәки мүсәввир — рәссам-миниатюрасы
* мүкәвассаз — төпләүсе
* униван — орнаменталист, орнаменттар эшләүсе;
шулай уҡ алтын һәм көмөш менән эшләүселәр, күнгә йәки ҡатырғаға семәрләп һырлау һәм баҫып биҙәктәр төшөрөү оҫталары.
Китабханәләр мосолман Көнсығышында XIX быуатта баҫма станок тарафынан тулыһынса ҡыҫырыҡлап сығарылғанға тиклем йәшәп килгән.
# Гроблебен

Гроблебен (нем. Grobleben) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 102 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,83 км². Диңгеҙ кимәленән 35 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39579 һәм автомобиль коды — SDL.
# Мөхәккимиҙәр

Мөхәккимиҙәр (ғәр. مُحَكِّمة‎‎ — ҡарарҙы [Аллаһҡа] тапшырыусылар) — тәүге хәрижи ағымдарҙың береһе.

# Мөхәккимиҙәр
## Этимологияһы

Улар элгәре Али ибн Әбү Талип яҡлы булған, әммә Али ибн Әбү Талип менән Мүәвиә ибн Әбү Суфыян араһындагы третей судын кире ҡаҡҡан өсөн шундай ҡушамат алған һәм: «Хөкөм бары тик Аллаһтыкы!» тигән өндәмә сығарған.Тәүге мөхәккимиҙәр хәлифә Али ибн Әбү Талипҡа ҡаршы сығып, Әл-Күфә (хәҙерге Ираҡ) янындағы Хәрура тигән ергә йыйылғандар, шунлыҡтын хәрижиҙәрҙең икенсе ҡушаматы хәруриҙар.

# Мөхәккимиҙәр
## Тарихы

Ибн Таһир әл-Бағдади мөхәккимиҙәрҙең дине Усман ибн Әффан менән Мүәвиә ибн Әбү Суфыянды ғына түгел, хатта Алиҙы, уларҙың арҡалаштарын, третей судьяларын һәм бөтә фасиҡ мосолмандарҙы кафыр тип таный. Ҡайһы бер сөнни бидғәт белгестәре мөхәккимиҙәрҙе мөртәт һәм кафыр тип иҫәпләй.
Мөхәккимиҙәрҙең лидерҙары Абдулла ибн әл-Ҡәүүә, Ғаттар ибн әл-Әғүәр, Ғабдулла ибн Үәһәб әр-Расиби, Урва ибн Хөдәйер, Йәзид ибн Ғәсим әл-Мөхәриби һәм Хәрҡүс ибн Зөбәйер әл-Бәжәли (Ҙу-с-Судәйә) була. Улар 12 меңлек ғәскәр башында була, Нахраван янында Алиға ҡаршы һуғыша һәм еңелә.

# Мөхәккимиҙәр
## Мөхәккимиҙәр һәм ибәдиҙәр

Ибәдиҙәр беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып ҡалған берҙән-бер төркөм, улар үҙҙәренең килеп сығышын мөхәккимиҙәр менән бәйләй.
Ибәдиҙәр раҫлауынса, мөхәккимиҙәр үҙҙәренең дошмандарына тап Али ибн Әбү Талип үҙе Талха ибн Ғөбәйдуллаға һәм Зөбәйер ибн әл-Ғәүүәмгә ҡарата Дөйә һуғышындағы мөғәмәләһендәй эш иткәндәр. Хәрижиҙәрҙең радикаль мәҙһәбтәре араһында, дошмандарын иманһыҙлыҡта ғәйепләү кеүек һ. б. ҡараштарҙың барлыҡҡа килеүе, уларҙың формалашыуының һуңғы этабы менән бәйле һәм мөхәккимиҙәрҙең үҙ позицияһы менән бер ниндәй ҙә уртаҡлығы юҡ.
# Горевой Кельтом

Горевой Кельтом — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кельтом йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

# Горевой Кельтом
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010600112115200024213
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202421
* Бассейн коды — 13.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Чернуха (Лух ҡушылдығы)

Чернуха — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лух йылғаһының уң ярына тамағынан 207 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Чернуха (Лух ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Ковров ҡалаһынан тамағына тиклем, Уводь йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010301112110000033617
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003361
* Бассейн коды — 09.01.03.011
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ленин ауыл Советы (Көйөргәҙе районы)

Ленин ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Көйөргәҙе районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Бөгөлсән ауылы.

# Ленин ауыл Советы (Көйөргәҙе районы)
## Тарихы

Ленин ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Көйөргәҙе районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.