yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Танога

Танога — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Солоница йылғаһының уң ярына тамағынан 98 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Танога
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300212110000011320
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001132
* Бассейн коды — 08.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Зея ҡурсаулығы

Зея ҡурсаулығы (рус. Зе́йский запове́дник) — Рәсәйҙең Амур өлкәһендәге дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы. 1963 йылдың 3 октябрендә ойошторолған. Ҡурсаулыҡ Тукурингра һыртының көнсығыш осон биләй. Майҙаны — 99 430 га. Һаҡ зонаһының майҙаны — 34000 га.
Зея ҡурсаулығы көньяҡ-көнсығыштан төньяҡ-көнбайышҡа табан 50 км һуҙылған, киңлеге уртаса 25 км тәшкил итә. Рельефы күбеһенсә таулы.

# Зея ҡурсаулығы
## Флораһы һәм фаунаһы

Һыуыҡ булмаған осор — 75 — 86 көн.
Ҡурсаулыҡта һөтимәрҙәрҙең 52 төрө йәшәй. Зея ҡурсаулығының төп хайуандары: изюбрь, ҡоралай, мышы, айыу, кеш. Изюбрь — боландарҙың Алыҫ Көнсығыш төрө.
Ҡоштарҙың 241 төрө бар. Ер-һыу хайуандарынан Себер тәлмәрйене киң таралған.
Бөжәктәрҙән тәңкә ҡанатлылар йәки күбәләктәр яҡшы өйрәнелгән, Зея ҡурсаулығында уларҙың 1400 самаһы төрө табылған (2015 йылдың февраленә ҡарата).
Тукурингра һыртында бәшмәктәрҙең 106 затҡа һәм 41 ғаиләгә ҡараған 158 төрө асыҡланған. Көпшәле үҫемлектәрҙең 637 төрө бар.
# Паращенко Владимир Михайлович

Паращенко Владимир Михайлович (16 октябрь 1936 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре. 1986—1998 йылдарҙа «Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе» акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машиналар төҙөүсеһе (1994). Рәсәй Федерацияһы Транспорт академияһының мөхбир ағзаһы (1993).

# Паращенко Владимир Михайлович
## Биографияһы

Владимир Михайлович Паращенко1936 йылдың 16 октябрендә Невель ҡалаһында (хәҙерге Псков өлкәһе) тыуған.
1966 йылда Өфө авиация институтын тамамлай.
1951 йылдан 1956 йылға тиклем Советск ҡалаһында 18-се һанлы Мосэнерго дәүләт энергия станцияһында токарь уҡыусыһы, кочегар, ҡаҙан машинисы булып эшләй; 1960 йылдан Өфө нефть институтында лаборант; токарь, көйләүсе, мастер, начальник урынбаҫары, цех начальнигы, 1976 йылдан — ҡойоу производствоһы буйынса директор урынбаҫары, 1986—1998 йылдарҙа — генераль директор, 1998 йылда — иҡтисад мәсьәләләре буйынса консультант, 2005 йылдан — ОАО «УМПО» аҡһаҡалдар советы генераль кәңәшсе-рәйесе, 1990 йылдан — Өфө дәүләт авиация техник университетында бер үк ваҡытта «Машиналар һәм ҡойоу технологияһы производствоһы» кафедраһы профессоры.
10-ға яҡын фәнни эштең һәм ике уйлап табыуҙың авторы. Паращенконың фәнни өлкәлә ҡыҙыҡһыныуҙары — ҡойоп етештереү технологияһын үҫтереү. Уның ҡатнашлығында предприятиела АЛ—31СТ турбиналы двигателдәр, ҡаргиҙәрҙәр, «Урал» мотоблоктары һ.б. эшләп сығарыла.

# Паращенко Владимир Михайлович
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Башҡортостан Ресрубликаһының атҡаҙанған машиналар төҙөүсеһе
* СССР министрҙар Советы премияһы (1991)
* Н. Е. Жуковский исемендәге премия (1994)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1975), «Почёт Билдәһе» ордены (1980), Дуҫлыҡ ордены (1995), миҙалдар.
# Армышан

Армышан — Башҡортостан Республикаһы Салауат районының бөткән ауылы.

# Армышан
## Тарихы

Армышан ошо уҡ атамалы йылға ярында урынлашҡан ауыл була. Ике ауылдан тора. Беренсе тапҡыр 1896 йылда телгә алына. Яңы (Икенсе) Армышан ауылында 5 йортта 13 ир-ат һәм 18 ҡатын-ҡыҙ иҫәпләнә, ә Беренсе Арымшанда 7 йортта 50 кеше булыуы теркәлә. 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙа беренсе Арымшанда 33 кеше иҫәпкә алынһа, икенсеһендә 53 кеше була. 1925 йылғы йәниҫәптә ауылдарҙың бер ни тиклем үҫеүе теркәлә: уларға икешәр йорт өҫтәлә.
Артабанғы иҫәп алыуҙарҙа ауыл күрһәтелмәй, әммә уның 1940 йылдарға тиклем йәшәүен күҙалларға мөмкин: Башҡортостандың Йәмәғәт ойошмалары архивында 1931 йылғы мәғлүмәттәр буйынса Белобров Петр Демьяновичтың ҡулға алыныуы теркәлгән.
* Белобров Петр Демьянович. Родился в 1899 г., Башкирия, Кигинский р-н, п. Армышан; русский; образование начальное; б/п; единоличник. Арестован 23 февраля 1931 г. Приговорен:обв.: по ст. 58-10, 58-11.
Шулай уҡ 1937 йылда репрессияланған армышандар хаҡында ла мәғлүмәт бар.
# Оҫҡонош

Оҫҡонош (рус. Уськунуш) — Рәсәй, Башҡортостан Республикаһы Йылайыр районының Ялан Йылайыры йылғаһының уң ҡушылдығы. Оҙонлоғо — 13 км. Ялан Йылайыр йылғаһына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла.

# Оҫҡонош
## Һыу реестрҙары

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Яйыҡ һыу бассейны округына ҡарай, йылғаның һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы, Оло Эйеккә ҡушылғандан алып тамағана тиклем. Йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Һыу объектының дәүләт һыу реестрындағы коды — 12010000512212200005116
* Гидрологик өйрәнелеү коды — 112200511
* Гидрологик өйрәнелеү буйынса том һаны— 12
* Гидрологик өйрәнеү буйынса сығарылыуы — 2

# Оҫҡонош
## Тасуирламаһы

Бәләкәй генә Оҫҡонош йылғаһының оло тарихы ла бар: ул барып ҡушылған Ялан Йылайыры (Яман Йылайыр) йылғаһы русса рус. Крепостной Зилаир тип тә йөрөтөлә. Был йылғаның исеме башҡорттарҙың фажиғәле тарихы менән бәйле. Алдау юлы менән ерҙәре тартып алынғас, башҡорттар ризаһыҙлыҡ күрһәтеп, ерҙәренә килеп ултырған баярҙың утарын яндыра. Шунан һуң губерна хакимиәте башҡорттарҙы был урындарҙан ҡыуа, ә баярға утар булып ҡалған ауыл Крепостной Зилаир тип атала башлай.

# Оҫҡонош
## Топонимикаһы

Башҡортостан Республикаһының топонимдар һүҙлегендә аңлатылыуынса, атама оҫҡон тигән ҡырағай һарымһаҡтан алып ҡушылған. Башҡортостанда был һүҙ менән аталған топонимдар бер нисә: мәҫәлән, Күгәрсен, Ишембай райондарындағы Оҫҡонно йылғалары, шулай уҡ һуңғыһында Оҫҡонтау тигән тау ҙа бар.
# Көйөргәҙе районының Советтар Союзы һәм Социалистик Хеҙмәт Геройҙары

Көйөргәҙе районынан барлығы ете Советтар Союзы Геройы һәм өс Социалистик Хеҙмәт Геройы бар.

# Көйөргәҙе районының Советтар Союзы һәм Социалистик Хеҙмәт Геройҙары
## Советтар Союзы Геройҙары

* Арыҫланов Ғәфиәтулла Шаһимәрҙән улы (20.09.1915—05.01.1945) — Кинйәбыҙ ауылы.
* Биктимеров Сәлмән Ғәлиәхмәт улы (14.08.1913—24.02.1971) — Кинйәбыҙ ауылы.
* Ғайсин Хәсән Назар улы (08.05.1908—12.08.1991) — Ҡарай ауылы.
* Ҡужаҡов Морат Ғәлләм улы (10.03.1904—1986) — Иҫке Мораптал ауылы
* Недошивин Вениамин Георгиевич (13.10.1917—1991) — Ермолаево ауылы.
* Хохлов Анатолий Иванович (01.07.1918—04.02.1995) — Бахмут ауылы.
* Хөсәйенов Хөрмәт Хәмзә улы (1920−1943) — Ялсыҡай ауылы.

# Көйөргәҙе районының Советтар Союзы һәм Социалистик Хеҙмәт Геройҙары
## Социалистик Хеҙмәт Геройҙары

* Вәхитов Шәүәли Мөхәмәт улы — "Таймаҫ" совхозы һауынсыһы, Ялсыҡай ауылы — 1966 йыл, 22 март.
* Чуева Анна Николаевна — Картуф һәм башҡа йәшелсәләр үҫтереүҙә ҡаҙанған уңыштары өсөн, Чиканов утары.
* Шарков Гаврил Антонович — «Башуглеразрезстрой» тресының Ермолаевка шахта төҙөү идаралығы электрослесаре Анновка ауылы.
# Восточник

Восточник — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Полдневая йылғаһының уң ярына тамағынан 4,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Восточник
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300312111100035423
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103542
* Бассейн коды — 10.01.03.003
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Һалдыбаш төбәгендә йүкәлек массивы

Һалдыбаш төбәге — Көньяҡ Уралда иң өлкән йүкәлектәр массивы; Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2005 йылдың 21 июлендәге 673-р һанлы бойороғона ярашлы, Башҡортостандың махсус һаҡланыусы төбәк ботаник тәбиғәт биләмәһе.

# Һалдыбаш төбәгендә йүкәлек массивы
## Тасуирламаһы

Һалдыбаш йылғаһы һәм уның уң ҡушылдығы Ҡаҙанташ йылғаһы һыу айырғысының көньяҡ битләүендә, Ҡаратау һыртының көньяҡ-көнбайыш осонда ятҡан Һалдыбаш төбәгендәге үҙенсәлекле йүкәлек. Иглин урман хужалығының Оло Тәләк урмансылығының 5-се кварталында урынлашҡан заказник, дөйөм майҙаны — 51,3 га.

# Һалдыбаш төбәгендә йүкәлек массивы
## Флораһы һәм фаунаһы

Көньяҡ Уралда иң өлкән йүкәлектәр массивы. Йүкә ағаслыҡта саған, ҡарама һәм ҡайын менән бергә үҫә. Күбеһенсә мораль булмаған үлән япмаһы (еҫле һырмауыҡ (ясменник пахучий), шырт япраҡлы йондоҙсоҡ (звездчатка жестколистная), ябай еҫле балтырған йәки зәржә (сныть обыкновенная) һ. б.). Ҡарт йүкәләр 100—140 йәшкә етә, 20-25 метр бейеклектә һәм күкрәк кимәлендә 30-45 сантиметрға етә. Бында ағастар күптән ҡырҡылмағанға күрә, был урман берләшмәләре тәбиғи хәленә яҡын, һәм уларҙы Көньяҡ Уралдың көнбайыш тәпәш тау итәктәрендәге киң япраҡлы урмандарҙың эталоны тип иҫәпләргә кәрәк.
Көньяҡ Уралдың көнбайыш макробитләүендәге мөһим практик әһәмиәткә эйә типик киң япраҡлы урмандарынан ғибәрәт тәбиғәт ҡомартҡыһы фәнни һәм тәбиғәтте һаҡлау әһәмиәтенә эйә.

# Һалдыбаш төбәгендә йүкәлек массивы
## Тыйыуҙар

* һәр төрлө төҙөлөш тыйыла;
* тау эштәре;
* мал көтөү һәм ҡыуыу;
* санитар ҡырҡыуҙан тыш, бөтә төр ҡырҡыу.

# Һалдыбаш төбәгендә йүкәлек массивы
## Әһәмиәте

Бында хайуандарҙың һәм үҫемлектәрҙең фон һәм һирәк төрҙәренең йәшәү урыны.
Тәбиғәт комплекстарын һаҡлау һәм рациональ файҙаланыу — проектланған заказникта биотөрлөлөктө һаҡлауға бағышлана.
Башҡортостан Республикаһы Тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министрлығы Башҡортостандың махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре өсөн яуаплы.
# Круглова Зинаида Михайловна

Круглова Зинаида Михайловна (26 октябрь 1923 йыл — 1995 йыл) — СССР-ҙың дәүләт һәм партия органдары эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1974—1975 йылдарҙа СССР-ҙың мәҙәниәт министры урынбаҫары. 1944 йылдан КПСС, 1976—1989 йылдарҙа КПСС Үҙәк Комитеты, 1966—1976 йылдарҙа КПСС-тың Үҙәк ревизия комиссияһы ағзаһы. Могилев өлкәһенән СССР Юғары Советы депутаты (1974—1989).

# Круглова Зинаида Михайловна
## Биографияһы

Зинаида Михайловна Круглова 1923 йылдың 26 октябрендә Петроград ҡалаһында тыуған. Урыҫ.
1942—1945 йылдарҙа Ҡыҙыл Армияла, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.
1951 йылда Ленинград авиация приборҙары эшләү институтын (хәҙер — ГУАП) тамамлай.
1951—1954 йылдарҙа — уҡытыусы эшендә була.
1954 йылдан — Ленинградта партия эшендә була, атап әйткәндә, КПСС-тың ҡалалағы Мәскәү район комитеты секретары һәм КПСС-тың Ленинград ҡалаһы Фрунзе район комитетының беренсе секретары (1960—1963).
1963 −1968 йылдарҙа — КПСС-тың Ленинград ҡала комитеты секретары.
1966—1976 йылдарҙа КПСС Үҙәк ревизия комиссияһы ағзаһы була.
1968—1974 йылдарҙа — КПСС-тың Ленинград өлкә комитеты секретары.
1974—1975 йылдарҙа — СССР мәҙәниәт министры урынбаҫары.
1975—1987 йылдарҙа — СССР-ҙың сит илдәр менән дуҫлыҡ һәм мәҙәни бәйләнештәр йәмғиәттәре Союзы президиумы рәйесе.
1976—1989 йылдарҙа — КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы.
1987 йылдан хаҡлы ялда.
1995 йылда вафат була.

# Круглова Зинаида Михайловна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Ленин ордены (06.05.1981)
* Октябрь Революцияһы ордены (09.09.1971)
* ике 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (11.03.1985, Оборона Министрлығының 179-сы приказы, 06.11.1985; Оборона Министрлығы 456-сы приказы, 31.08.1994)
* ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (13.06.1966; 25.10.1983)
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены (25.10.1973)
* «Почёт Билдәһе» ордены (21.06.1957)
# Әл-Уаҡиға сүрәһе

Әл-Уаҡиға сүрәһе (ғәр. سورة الواقعة‎, Уаҡиға ) — Ҡөрьән Кәримдең 56 сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 96 аяттан тора.
# Ушканка

Ушканка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сочур йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.

# Ушканка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010600112115200025302
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202530
* Бассейн коды — 13.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Әбләшев Раиф Ғабдулла улы

Әбләшев Раиф Ғабдулла улы (8 ноябрь 1950 йыл — 24 октябрь 2000 йыл) — фоторәссам һәм фотокорреспондент. 1991 йылдан Рәсәй Федерацияһы Фоторәссамдар союзы ағзаһы.

# Әбләшев Раиф Ғабдулла улы
## Биографияһы

Әбләшев Раиф Ғабдулла улы 1950 йылдың 8 ноябрендә Пермь өлкәһе Барҙы районы Удик (Елпачиха) ауылында тыуған.
Мәктәпте тамамлағас, 1967 йылда Көңгөр ҡалаһының 58-се художество училищеһына уҡырға керә һәм уны «таштың йомшаҡ тоҡомдарын художестволы эшкәртеү буйынса оҫта» һөнәре буйынса 1970 йылда тамамлай.
Хеҙмәт юлын Көңгөр заводында таш буйынса художестволы изделиеларҙы ҡырҡыусы булараҡ башлай.
1978 йылдың апрелендә Көңгөр тыуған яҡты өйрәнеү музейына биҙәүсе-рәссам вазифаһына эшкә алына һәм бында 7 йыл дауамында эшләй. Артабан Көңгөр разведка быраулау идаралығының электр ҡоролмалары цехында фотолаборант булып эшләй, ә 1987 йылдың октябренән 4 разряд фотографы вазифаһына күсерелә.
1987 йылдың декабренән 2000 йылдың октябренә тиклем Көңгөр ҡалаһының «Искра» гәзите редакцияһында фотокорреспондент булып эшләй.
СССР-ҙа, Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә ҡара-аҡ фотографиялар оҫтаһы булараҡ танылыу ала, бер нисә тапҡыр халыҡ-ара, Рәсәй, өлкә кимәлендәге конкурстарҙа еңеү яулай. 1978 йылда «Ватан» («Отечество») республика фотоконкурсында «Кунгур уходящий» фотографиялар серияһын күрһәтә һәм еңеү яулай.
1978 йылда Көңгөр ҡалаһында шәхси күргәҙмәһе асыла. 1982 йылда «Звезда» гәзитенең фотоконкурсы еңеүселәренең береһе була, 1984 йылда Пермь өлкәһенең «Йәш Гвардия» ойошмаһы һәм ВЛКСМ өлкә комитеты уҙғарған публицистик эштәр конкурсында еңеү яулай. 1984 йылдың көҙөндә Пермь ҡалаһының Журналистар йортонда шәхси күргәҙмәһе уҙа. 1996 йылда уның эштәре Пермь фоторәссамдарының Бөйөк Британияның Оксфорд ҡалаһы Хәҙерге заман музейында уҙғарылған күргәҙмәлә күрһәтелә.
Рәиф Ғабдулла улы ҡала башлығы ҡарамағындағы мәҙәниәт советы ағзаһы, «Сылва» фотоклубының художество етәксеһе була. Фотограф булараҡ, «Старина Кунгур», «Возрождение Белогорского монастыря» һәм башҡа китаптарҙы төҙөүҙә ҡатнаша.
2000 йылдың 24 октябрендә фажиғәле рәүештә һәләк була. Удик (Елпачиха) ауылында ерләнгән.

# Әбләшев Раиф Ғабдулла улы
## Ғаиләһе

Ҡатыны — Людмила, улдары — Александр (1974 йылда тыуған) һәм Ренат (1989 йылда тыуған).

# Әбләшев Раиф Ғабдулла улы
## Хәтер

* 2005 йылдың 7 октябрендә Көңгөр ҡалаһында «Искра» гәзите редакцияһының бинаһында уға арналған мемориаль таҡтаташ асыла.
* 2005 йылдың 18 октябрендә Мәскәү ҡалаһында «ФотоСоюз» галереяһында уның шәхси күргәҙмәһе асыла.
# Мгвимеви монастыры

Мгвимеви монастыры (грузин телендә: მღვიმევის მონასტერი) Грузияла Имеретия төбәгенең Чиатура ҡалаһынан алыҫ түгел өлөшләтә ҡвяла уйылып төҙөлгән. Уның төп үҙенсәлеге булып Божья Матерь Раштыуаһына бағышланған ике нефлы XIII быуат базиликаһы тора. Комплекс үҙ эсенә ҙур булмаған сиркәүҙе, манараны ала. Комплекс сиркәүҙең экстерьерын биҙәүсе архитектура орнаменттарына, скульптураларға бик бай. Ул Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡыһы исемлегенә индерелгән

# Мгвимеви монастыры
## Урынлашыуы

Мгвимеви монастыры шул уҡ исемле ауылда, Квиоила йылғаһының үҙәнендә, Чиатуранан көнсығышҡа ҡарай ситтә, Мгвимеви мәмерйәһе эргәһендә урынлашҡан. Монастырь XIII быуаттың икенсе яртыһында төҙөлгән. Монастырь тирәләй күп мәмерйәләр бар. XVIII быуат грузин ғалимы кенәз Вахушти һүҙҙәре буйынса был мәмерйәләр һуғыш ваҡытында һыйыныу урыны булған; археологтар мәмерйәләр комплексында бер нисә уҡ башаҡтарын һәм янғын эҙҙәрен тапҡан

# Мгвимеви монастыры
## Тасуирламаһы

Комплекс бер нисә ҡоролманан тора. Мәмерйә порталынан көнсығышҡа ҡарай Божья Матерь Раштыуаһына арналған төп ике нефлы сиркәү тора. Төньяҡ бүлкәттәре көньяҡҡа ҡарағанда тарыраҡ, бер колоннаға таянған ике аркаға бүленгән. Диуарҙары таштан эшләнгән һәм ентекләп ҡырҡылған таш плита менән ҡапланған, ә ҡыйығы йәнәшәләге ҡаяла уйып яһалған.
Бында XVIII быуатта ағастан эшләнгән ун ике апостол һүрәте, шулай уҡ Ғайсаның тормошонан бер нисә күренеш менән икона бар. Сиркәүҙең бер ишеге көньяҡҡа, икенсеһе көнбайыш яҡҡа ҡарай. Көнбайыш яҡтағы ишеге XI быуатта ағаста һырлап эшләнгән, әле ул Тбилисиҙағы Милли музейҙа һаҡлана. Эстә сиркәү төҙөүселәренең XIII быуат портреттары бар
Мәмерйәнең ҡаршы яғында Изге Катеринаға арналған ҙур булмаған сиркәү урынлашҡан. Түшәме һәм көнбайыш диуары ҡаяла ҡаҙып эшләнгән, ул эшкәртелгән таш плиталы фасад менән. Экстерьерҙың көнсығыш һәм көньяҡ диуары рельефында һарыҡ башының скульптураһы тора.
Ике сиркәү ҙә ташта һырлап эшләнгән, шул иҫәптән аркалар, ишектәренең, тәҙрәләренең декоратив рамдары менән, тәре скульптуралары менән бай биҙәлгән. Мгвимеви архитектура скульптураһының айырым элементтарының художестволы әһәмиәтенә ҡарамаҫтан, монастырь биналарында урта быуат грузин ҡомартҡыларының бөтөнлөгө юҡ.
Манара һәм монастырь бинаһы корпусы күпселеге XIX быуатҡа ҡарай Шулай уҡ күп биналар, монастырҙың заманса өлөшөнә 2014 йылда нигеҙ һалынған.
# Масленников йорто (Вологда)

Масленников йорто (Масленниковтар йорто) — Вологдала XVIII быуат аҙағы бинаһы, VI Армия яры буйы урамы, 127 йорт адресы буйынса урынлашҡан, федераль әһәмиәттәге архитектура ҡомартҡыһы.

# Масленников йорто (Вологда)
## Тарихы

Йортто 1780 йылдарҙа голланд контораһы төҙөй. 1789 йылда тәүге тапҡыр планда күрһәтелә. Һуңынан уны Вологда сауҙагәрҙәре Рыбников, Бросов, Извозчиков биләй. Күпемеле ваҡыт ул Прочтмейстер йорто тип иҫәпләнә, бында почта контораһы һәм почтмейстер фатиры урынлаша. Артабан бинаға ҡалала билдәле булған Масленниковтар ғаиләһе хужа була (1910 йылдараҙ адресы:Дмитриев яры буйы урамы, 12). Совет осоронда ремонттан һуң бында Йәш йылғасылар клубы эшләй (1950 йылдарҙа адресы: Ҡыҙыл флот яр буйы урамы, 16).
Ҡомартҡы бинаһында балалар «Меридиан» диңгеҙ үҙәге урынлаша. 2010 йылда тергеҙеү эштәре сиктәрендә ҡыйығын алмаштыралар, штукатурлау буйынса эштәр башҡарыла, шул уҡ мәлдә сәнғәт белгесе Г.М.Лукомский һүрәтләгән классицизм өсөн хас булған бер тонлы төҫтәрҙе боҙоп, фасады ике төҫкә — «терракота» һәм аҡҡа буяла.

# Масленников йорто (Вологда)
## Архитектураһы

Масленников йорто Вологдалағы иртә классицизмының үҫеше ваҡытына ҡарай. Ярым ҡатлы көмбәҙ түшәмле аҫҡы ҡат менән айырым йорт ярым-ҡат ярым- антресоль рәүешендә өҫҡорма менән айырылып тора, ул ҡасандыр еңелсә аттик менән биҙәлгән, XX быуат башындағы Петербург архитектура тәнҡитсеһе Г.К.Лукомский һүҙҙәре менән «бик яҡшы профилдә» була. Был композиция алымы XVIII быуат урталарында Петербург архитектураһынан һуңлап үҙләштерелгән тип иҫәпләнә. Бүлмәләр анфилад урынлаша, өс бүлмәнән төп, үҙәк бүлмә ике семәрле симметрия ишектәре, бигерәк тә үҙәк бүлмә яғынан бай биҙәлгән ишектәре менән иғтибарға лайыҡ. Тышҡы баҫҡыстар ихатанан туранан-тура икенсе ҡатҡа алып бара, был бинаны XVII быуат ҡаралтыларына яҡынайта.
Фасады биҙәлеше классицизм өсөн хас — өҫтә биҙәкләп һыланған тура мөйөшлө нишалар һәм аҫта тәҙрәләре, үҙәк өлөшөндә улар өҫтөндә сандриктар, шулай уҡ консолдәргә эленеп торған гирляндалар менән тамамланыусы матур фриз һәм кәрниз. Ярым подвал һәм бина мөйөштәре эре рустовка менән эшкәртелгән. Үҙәк күләмде барокко эҙҙәре булған дүрт пилястра — уртаһында һылап эшләнгән түңәрәктәр бүлә, элек пилястралар бер-береһе менән киҫешкән ботаҡтарҙан капителдәр менән тамамланған (хәҙер юғалған). Тәҙрәләр араһындағы аралыҡ филенкалар менән башҡарылған.
Г. К. Лукомский Масленников йортон «Людовик XVI стиленең иҫ киткес өлгөһө» тип атай, бинаның пропорцияларын, кәрнизен, XX быуат башында әле иҫән булған балкон рәшәткәләрен маҡтай, йорттоң бер тонда терракот төҫөндә дөрөҫ буяулыуын, тик, ҡыҙғанысҡа, был тон «бер аҙ ҡуйы» булыуын билдәләй.
# Нюча-Хапхльнутяй

Нюча-Хапхльнутяй — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хапхльнутяй йылғаһының һул ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Нюча-Хапхльнутяй
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200044109
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204410
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Багышевка

Багышевка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тура йылғаһының һул ярына тамағынан 503 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 56 км.

# Багышевка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, Тагил йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Ницца һәм Пышма йылғаһы йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502312111200006091
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200609
* Бассейн коды — 14.01.05.023
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Яңы Себенле ауыл Советы (Ейәнсура районы)

Яңы Себенле ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ейәнсура районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Ишемғол ауылы.

# Яңы Себенле ауыл Советы (Ейәнсура районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Ялшанка (Яйыҡ ҡушылдығы)

Ялшанка (Елшанг) — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Яйыҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 2293 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Ялшанка (Яйыҡ ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, инештән Верхнеуральск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000112112200001559
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200155
* Бассейн коды — 12.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2