yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Өйрөлмәктәр

Өйрөлмәктәр (лат. Rotifera, рус. Коловратки) — күп күҙәнәкле умыртҡаһыҙҙар тибы. Төп айырмаһы — кәүҙәнең башы өлөшөндә бырау һымаҡ әйләнеүсе керпексәләрҙән торған аппарат, ул туҡланыу һәм хәрәкәт итеү өсөн ҡулланыла.
Бөтә Ер шарында таралған. Бер нисә отряды, яҡынса 2 мең төрө билдәле, Башҡортостанда яҡынса 100 төрө бар. Кәүҙәһе башлыса оҙонса (оҙонлоғо 0,04—2,3 мм), баштан, кәүҙәнән һәм аяҡтан (ҡайһы берҙә редукцияға бирелгән) тора. Башында — аҙыҡ табыу һәм хәрәкәт итеү өсөн хеҙмәт иткән өйөрөлмәк аппарат (2 керпек тажынан тора). Күптәре панцирлы. Тән ҡыуышлығында мускулдар, аш һеңдереү, бүлеп сығарыу, нервы һәм енес системалары урынлашҡан. Аяғында цемент биҙҙәре булған сәтәше бар, ул хәрәкәт итеү һәм субстратҡа йәбешеү ағзаһы булып тора. Айырым енесле хайуан (ата заттар ваҡ). Йомортҡа һала, һирәгерәк тере бала тыуҙыра. Ҡайһы берҙәре бер енесле үрсеү юлын ике енесле менән берләштереү хас булһа, икенселәре тик бер енесле юл менән генә үрсей. Башлыса һыу хайуаны; бер күҙәнәкле ылымыҡтар, микроорганизмдар менән туҡлана. Һыу ятҡылыҡтарының үҙ аллы таҙарыу процестарында ҡатнаша.
# Малиновский Родион Яковлевич

Родион Яковлевич Малиновский (10 (22) ноябрь 1898 йыл, Одесса, Херсон губернаһы, Рәсәй империяһы — 31 март 1967 йыл, Мәскәү) — СССР-ҙың хәрби һәм дәүләт эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышы полководецы, Советтар Союзы Маршалы (1944). Ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы (1945, 1958), Югославияның Халыҡ геройы (1964). СССР-ҙың Оборона министры (1957—1967). КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1956—1967).

# Малиновский Родион Яковлевич
## Биографияһы
### Сығышы

Украин. Никахһыҙ тыуа: әсәһе — Варвара Николаевна Малиновская, атаһы — Яков, Одессала үлтерелә, Варвара Николаевна менән Одессаға 1898 йылда, улы тыуғанға тиклем килә. Шулай уҡ атаһы — Одесса полицмейстеры, тоҡомло Тамбов губернаһы дворяны, полковник, отставкаға генерал-майор дәрәжәһендә сыҡҡан һәм 1902 йылда вафат булған Яким (Яков) Иванович Бунин тигән версия ла йәшәй. Был шикле фараз (үпкәләгән ҡатын-ҡыҙҙың уйҙырмаһы булыуы ла ихтимал) Малиновскийҙың тәүге ҡатынының 1954 йылда СССР-ҙың Юғары Советының һайлау буйынса Үҙәк һайлау комиссияһына ебәрелгән ялыуына ситләтеп булһа ла бәйле. Родион яковлевич автобиографияһында: «мин 1898 йылдың яңы стиль буйынса 23 ноябрендә Одесса ҡалаһында тыуғанмын, атайымды белмәйем, метрикамда „никахһыҙ тыуған“ тип яҙылған», — тип яҙа. Яков вафат булғандан һуң Варвара Николаевна тыуған яҡтарына ҡайтып, граф Гейден биләмәһендә экономка булып хеҙмәт итә, унда лакей булып эшләгән буласаҡ ире Сергей Залесный менән таныша.
Тыуғандан һуң буласаҡ маршал әсәһенең туғанына — ул саҡта 50 йәштәр самаһындағы Вера Николаевна Малиновскаяға ебәрелә. Ул табип һәм В. Остославскаяның Мариуполь ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы уҡытыусыһы була, шулай уҡ балалар приютында уҡытыуы ла мөмкин. Ваҡыттарының күпселек өлөшөн Мариуполдә үткәрәләр, Родиондың бында, гимназияла йәки реаль училищела уҡыуы ихтимал, ә йәйгеһен Вера Николаевнаның Чернигов эргәһендәге имениеһында йәшәйҙәр. Ундағы оло йәштәге кешеләр уны һәм Родион Яковлевичты 1960 йылдарҙа ла хәтерләйҙәр әле. Тап бында буласаҡ маршал украин телен һәм украин йырҙарын өйрәнә, уларҙы ғүмерлекккә ярата. Совет анкеталарында милләтен мотлаҡ «украин» тип күрһәтә.
# Урта Аҡа

Урта Аҡа (рус. Средняя Ока) — Башҡортостандың Мәсетле районындағы ауыл. Оло Аҡа ауыл советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны $^{???}$ кеше. Почта индексы — 452554, ОКАТО коды — 80242810004.

# Урта Аҡа
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Оло Ыҡтамаҡ): 14 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Оло Аҡа): 2 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Красноуфимск): 94 км
# Әшә (станция)

Әшә — Куйбышев тимер юлының Башҡортостан бүлексәһе тимер юл станцияһы, ул Силәбе өлкәһенең Әшә ҡалаһында Тыныслыҡ урамы, 24 адресы буйынса урынлашҡан.

# Әшә (станция)
## Мәғлүмәт

Станцияға 1890 йылда Һамар-Златоуст тимер юлын төҙөгәндә нигеҙ һалына.
Станцияла бөтә төр йөк һәм пассажирҙар операциялары башҡарыла: инә торған юлдарҙа йөктәрҙе ҡабул итеү һәм тапшырыу, склад операцияларын вагон аша хеҙмәтләндереү, урындағы һәм алыҫ юлға йөрөүсе поездарға билет һатыу, багаж операциялары башҡарыла; көн һайын тейәү 25 вагон, бушатыу 35 вагон тәшкил итә.
2002 йылда станцияны юлдар оҙайтып яңынан төҙөлдө, был 1,5 саҡрым оҙонлоҡтағы һәм 9 мең тонна ауырлыҡтағы поездарҙы үткәрергә мөмкинлек бирҙе. Станция хеҙмәттәре менән ҡаланың сәнәғәт предприятиелары: металлургия, яҡтылыҡ-техник, урман-химия заводтары файҙалана.

# Әшә (станция)
## Алыҫ араға хәрәкәт

2020 йылдың графигы буйынса станция аша алыҫ араға йөрөүсе түбәндәге поездар хәрәкәт итә:

# Әшә (станция)
## Алыҫ араға хәрәкәт
### Йыл әйләнәһенә поездар хәрәкәте

| поезд номеры | Хәрәкәт маршруты | поез номеры | Хәрәкәт маршруты |
| 11 | Владивосток — Һамар | 12 | Һамар — Владивосток |
| 13 «Көньяҡ Урал» | Силәбе — Мәскәү | 14 «Көньяҡ Урал» | Мәскәү — Силәбе |
| 59 | Новокузнецк — Кисловодск | 60 | Кисловодск — Новокузнецк |
| 83 | Караганда — Мәскәү | 84 | Мәскәү — Караганда |
| 87 | Нижневартовск — Һамар | 88 | Һамар — Нижневартовск |
| 97 | Тында — Кисловодск | 98 | Кисловодск — Тында |
| 101 | Нижневартовск — Пенза | 102 | Пенза — Нижневартовск |
| 127 | Красноярск — Адлер | 128 | Адлер — Красноярск |
| 133 | Томск — Анапа | 134 | Анапа — Томск |
| 141 | Екатеринбург — Симферополь | 142 | Симферополь — Екатеринбург |
| 143 | Нижневартовск — Өфө | 144 | Өфө — Нижневартовск |
| 147 | Нижневартовск — Әстерхан | 148 | Әстерхан — Нижневартовск |
| 317 | Караганда — Барановичи | 318 | Барановичи — Караганда |
| 331 | Яңы Уренгой]] — Өфө | 332 | Өфө — Яңы Уренгой |
| 351 | Приобье — Өфө | 352 | Өфө — Приобье |
| 373 | Төмән — Махачкала | 374 | Махачкала — Төмән |
| 391 | Силәбе — Мәскәү | 392 | Мәскәү — Силәбе |

# Әшә (станция)
## Алыҫ араға хәрәкәт
### Поездарҙың миҙгелле хәрәкәте

| № поезд | Хәрәкәт маршруты | № поезд | Хәрәкәт маршруты |
| 289 | Екатеринбург — Анапа | 290 | Анапа — Екатеринбург |
| 425 | Силәбе — Калининград | 426 | Калининград — Силәбе |
| 455 | Силәбе — Новороссийск | 456 | Новороссийск — Силәбе |
| 477 | Силәбе — Адлер | 478 | Адлер — Силәбе |

# Әшә (станция)
## Юл-транспорт ваҡиғалары

1989 йылдың 4 июнендә 1:15 сәғәттә (3 июнь Мәскәү ваҡыты менән 23:15 сәғәттә) СССР тарихында ҙур тимер юл һәләкәте Әшә — Оло Теләк араһында була.
# Белейка

Белейка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сишка йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Белейка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга Үрге Волга бейшлотынан Зубцов ҡалаһына тиклем , Вазуза йылғаһы башынан Вазуза һыуһаҡлағысына тиклем индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010100412110000000748
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000074
* Бассейн коды — 08.01.01.004
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Мәһәҙиев Басир Дәүләтбай улы

Мәһәҙиев Басир Дәүләтбай улы (15 февраль 1933 йыл — 2 июнь 2014 йыл) — ғалим-геолог, геология-минералогия фәндәре кандитаты (1974), БАССР-ҙың атҡаҙанған геологы (1986), СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1980). Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалеры (1986).

# Мәһәҙиев Басир Дәүләтбай улы
## Биографияһы

Басир Дәүләтбай улы Мәһәҙиев 1933 йылдың 15 февралендә БАССР-ҙың Ейәнсура районы Абҙан ауылында тыуған. 1956 йылда Мәскәүҙә М. И. Калинин исемендәге төҫлө металдар һәм алтын институтын тамамлай. 1956—1978 йылдарҙа Силәбе һәм Свердловск өлкәләрендә, Әбйәлил районында геология-разведка партияларында, Өфөлә тематик партия геологы, өлкән геологы, партия начальнигы, 1978—1992 йылдарҙа «Башкиргеология» берекмәһенең генераль директор урынбаҫары, баш геологы булып эшләй. 1992—1997 йылдарҙа Башҡортостандың Геология һәм ер аҫты байлыҡтарын файҙаланыу буйынса дәүләт комитеты рәйесе була.
Басир Мәһәҙиев Башҡортостан Республикаһының геология һәм ер аҫты байлыҡтарын файҙаланыу өлкәһендәге закондар системаһын әҙерләү, дәүләт сәйәсәтен булдырыу һәм камиллаштырыу эшенә тос өлөш индерә.
100-гә якын ғилми хеҙмәт авторы. Тынғыһыҙ һәм фиҙакәр хеҙмәте өсөн уға «Башҡортостандың атҡаҙанған геологы» тигән маҡтаулы исем бирелә. 1980 йылда СССР-ҙың Дәүләт премияһы, 1986 йылда Халыҡтар Дуҫлығы ордены менән бүләкләнә.
2014 йылдың 2 июнендә Өфө ҡалаһында вафат була. Ейәнсура районының Абҙан ауылы зыяратында ерләнгән.

# Мәһәҙиев Басир Дәүләтбай улы
## Ғилми хеҙмәттәре

* Рудные и нерудные месторождения Республики Башкортостан //Отечественная геология. — 1997. №7.
* Уралымдың ғәжәп төҫтәре. Таштар донъяһы=Многоцветье моего Урала. Мир камня=Wonderful colours of my Urals. The stone world. — Уфа, 2004.
# Лепта-Ёль

Лепта-Ёль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ын йылғаһының һул ярына тамағынан 79 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Лепта-Ёль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000014947
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001494
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Олойылға (Сөн ҡушылдығы)

Олойылға (рус. Олоелга; устар. Рагкле-Елга) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сөн йылғаһының уң ярына тамағынан 78 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Олойылға (Сөн ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201612111100026732
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102673
* Бассейн коды — 10.01.02.016
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Колорадо ҡуңыҙы

Колорадо картуф ҡуңыҙы (лат. Leptinotarsa decemlineata) — япраҡ ашаусы ҡуңыҙҙар(япраҡҡуңыҙҙары) ғаиләһенә ҡараған бөжәк. Ҡуңыҙҙар һәм уның ҡурсаҡтары эт ҡарағаты һымаҡтарҙың япраҡтары менән туҡлана. Картуф, томат, физалис, баклажан, тилебәрән, һирәгерәк — тәмәке плантацияларын үҙ итеп, ауыл хужалығына зыян килтерә.

# Колорадо ҡуңыҙы
## Таралышы

Төньяҡ һәм Үҙәк Америкала, Европала (Британия утрауҙары һәм Скандинавия ярымутрауынан башҡа) һәм Азияның көнбайыш өлөшөндә таралған. Башҡортостандың бар биләмәһендә таралған.

# Колорадо ҡуңыҙы
## Ҡылыҡһырлама

Кәүҙәһе ҡабарынҡы, ата бөжәктең оҙонлоғо 7—10 мм, инә — 9—12. Төҫө ҡыҙғылт һары, һирәгерәк һары‑көрән. Башы һәм арҡаһының алғы өлөшө ҡара таплы. Ҡанаты йоҡа, алһыу, өҫкө ҡанаты асыҡ төҫтә, 10 буй һыҙатлы. Мыйығы 12 быуынтыҡлы. Йомортҡалары асыҡ йәки ҡыҙғылт һары, оҙонса овал формаһында, оҙонлоғо 0,8—1,4 мм, картуф япрағының аҫҡы яғына һала. Йәш балағорто һоро, өлкәне — ҡыҙғылт һары. Кәүҙәһе йәбешкәк, тығыҙ, өҫ яҡтан ҡабарынҡы, һирәк төклө, өлкән балағорттоң оҙонлоғо 16 мм тиклем. Уңай шарттарҙа 3—4 көн эсендә үҫә. Тупраҡта ҡурсаҡлана, ҡурсаҡ фазаһы 8—14 көн дауам итә. Йылына 1—2 быуын үҫә. Өлкән бөжәк тупраҡҡа тәрән күмелеп ҡышлай. Көндөҙ әүҙем.
Картуфтың һәм башҡа эт ҡарағаты һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлектәрҙең япрағы һәм һабағы менән туҡлана, культуралы үҫемлектәр ҡоротҡосо.
# Пию

Пию — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ирва йылғаһының һул ярына тамағынан 69 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.

# Пию
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000043674
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004367
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Брест замогы (Белоруссия)

Брест замогы (бел. Берасцейскі замак) — XVIII быуатҡа тиклем йәшәп килгән замок, Мухавец йылғаһының ике тармағы араһында урынлашҡан.

# Брест замогы (Белоруссия)
## Тасуирламаһы

234 х 187 х 234 ҙурлыҡтағы Брест замогы бейек тупраҡ вал менән уратып алынған, унда бер-береһе менән ике яруслы стена-ағас бура менән тоташтырылған бер таш һәм дүрт ағас башня урынлашҡан. Ҡала яғына ҡараған башняларҙың береһендә ҡапҡалар һәм сәғәт урынлашҡан. Сығанаҡтарҙа XIII быуат таш башня Мухавец янындағы мөйөш башня кеүек телгә алына.
1566 йылғы инвентарға ярашлы, замоктың цейхгаузында 12 пушка, бер мортира, 96 гаковница, йөҙ кешегә хәрби кейем менән ҡоралдар, һөңгөләр, протазандар һәм башҡа хәрби кәрәк-әраҡтар булған. Шул уҡ инвентарға ярашлы, замокта ағас торбалар аша һыу килә торған ҙур тирмән ҡуласаһы, дары эшләү өсөн киле һәм буҫта баҫыу оҫтаханаһы булған
Үҙенең барлығы ваҡытында XVIII быуатҡа тиклем, замок бер нисә ҡамауҙы кисерә, нисә тапҡыр емерелә. Речь Посполитая Сеймы ҡарары буйынса XVII быуат урталарында ҡаланы һәм замокты нығытыу буйынса эш башлана, әммә 1657 йылдың майында Швеция ғәскәрҙәре һәм уның союздаштары ҡала менән замокты яулап ала. Карл X Густавтың Брест замогын яулап ала алмаҫлыҡ итеп яһау буйынса бойороғона ярашлы Дальберг Эрик замокта һәм ҡала тирәләй фортификация ҡоролмалары проектын әҙерләй, әммә проект тормошҡа ашырылмай, сөнки 1657 йыл аҙағында баҫып алыусылар ҡаланы ҡалдыра Төньяҡ һуғыш ваҡытында швед генералы Мейерфельд 1705 йылда замокты баҫып ала. Һуңынан замоктың бастион нығытмалары Брест ҡәлғәһенең составына инә.
# Солдатка (Кәмәлек ҡушылдығы)

Солдатка — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кәмәлек йылғаһының һул ярына тамағынан 157 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.

# Солдатка (Кәмәлек ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Ырғыҙ йылғаһы башынан Сулак һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001612112100009902
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100990
* Бассейн коды — 11.01.00.016
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Мелша

Мелша — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вига йылғаһының уң ярына тамағынан 104 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Мелша
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300312110000015006
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001500
* Бассейн коды — 08.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Бийка (Клык ҡушылдығы)

Бийка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Клык йылғаһының уң ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Бийка (Клык ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100212115100000748
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100074
* Бассейн коды — 13.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Бай Борис Иванович

Бай Борис Иванович (1878, Волын губернаһының Староконстантинов ҡалаһы — июль 1942, Өфө) — архитектор, Архитекторҙар союзы идаралығы председателе (1935—1936).

# Бай Борис Иванович
## Биографияһы

Бай Борис Иванович 1878 йылда Волын губернаһының Староконстантинов ҡалаһында тыуған.
1923 йылда Санкт-Петербург ҡалаһында Гражданлыҡ инженерҙары институтын (хәҙерге ваҡытта Санкт-Петербург дәүләт архитектура-төҙөлөш университеты) тамамлай. Институтты тамамлағандан һуң профессор Дитрих Адам Иосифовичтың проект оҫтаханаһында архитектор булып эшләй.
1915—1928 йылдарҙа Украинала эшләй. 1929 йылдан Щусев Алексей Викторович оҫтаханаһында В. И. Ленин мавзолейын төҙөүҙә ҡатнаша. 1930 йылдан Б. Бай Иваново ҡалаһында «Облпроектстройобъединение» берекмәһендә архитектура бүлеге башлығы булып эшләй.
1933 йылдан алып Өфө ҡала коммуналь хужалығының төҙөлөш контораһында эшләй. 1937 йылдан Кисловодск ҡалаһының Бөтә союз үҙәк башҡарма комитеты (ВЦИК) вәкиле проект бюроһының өлкән архитекторы (Кисловодск ҡалаһы), 1938 йылдан БАССР-ҙа Урман хужалығы министрлығында баш архитектор һәм «Башпроект» тресында архитектура төркөмө етәксеһе булып эшләй.
1935—1936 йылдарҙа Б.Бай — Архитекторҙар союзы идаралығы председателе. Бай Борис Иванович — Хеҙмәт һәм Сәнғәт Һарайын (1928—1935), Аксаков халыҡ йортон реконструкциялау проекттары авторы. Стәрлетамаҡ ҡалаһының генераль планын төҙөүҙә ҡатнаша (1938). БАССР Архитекторҙар союзына нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
1942 йылдың 12 февралендә ҡулға алына. 58-10 статьялары буйынса ғәйепләнә. Хөкөм ҡарары: 5 йылға иркенән мәхрүм итергә. 1989 йылдың 17 сентябрендә аҡлана.
# Каменные Сопки

Каменные Сопки — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Крынка йылғаһының һул ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Каменные Сопки
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000051775
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005177
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Оло Каюг

Оло Каюг — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шелюг йылғаһының уң ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Оло Каюг
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000012860
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001286
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Slum Dwellers International

Slum Dwellers International (Емерек өйҙәрҙең халыҡ-ара йәшәүселәре) — Кейптаун ҡалаында урынлашҡан халыҡ-ара коммерциялы булмаған ойошма. 1996 йылда Һиндостанда эшләгән Джокин Арпутхам һәм урындағы емерек өйҙәрҙе йәшәүселәр был ойошмаға нигеҙ һалалар. «Slum Dwellers International» маҡсаты — үҙенең мәнфәғәттәрен эффектив яҡлау һәм тормош шарттарын яҡшыртыр өсөн емерек өйҙәрҙең йәшәүселәрен берләштереү, шул өйҙәрҙә тороусыларҙы үҙҙәренең райондарын яҡшыртыу эштәрендә эшләтер өсөн дәүләт һәм халыҡ-ара ойошмалар менән хеҙмәттәшлекте нығытыу. «Slum Dwellers International» программалары донъяның 500 ҡалаһында булған 15 мең емерек өйҙәрҙен ылыҡтыра (1 миллион кешенән артыҡ). Ойошманың милли хөкүмәттәре менән 20 килешеаүе бар, ул 130 мең ғаиләгә ер алырға ярҙам итә.
Ҡалаларҙағы ярлыларға голобаль солидарлыҡ 1990-сы йылдарҙа, Көньяҡ Америкаһының емерек өйҙәрҙә йәшәүселәре һәм Мумбай ҡалыһының өйһөҙ булған кешеләр араһында бәйләнештәр килгән саҡта, тыуа. «Slum Dwellers International» Джокин Арпутхам етәкселеге аҫтында емерелгән, бәлкәй һәм насар өйҙәрҙә тороусыларҙы федерацияларға һәм профсоюздарға берләштерә, уларға тәжрибәһе менән алмашырға ярҙам итә, трущобаларҙың етәкләү структураларына ҡатын-ҡыҙҙарҙы индерә, ярлылар өсөн приюттар, үҙ-ара ярҙам кассаларын, һаҡлап тотоу һәм кредитлы учреждениялар ойоштора. Ойошманың икенсе эше — шул насар өйҙәрҙең хужаларын уларҙың тормошон үҙгәртә алған (өйҙәр, һыу үткәргестәр, канализациялар, дауаханалар, медицина пунктарын һәм мәктәптәрҙе төҙөү) дәүләт органдары, төрлө хәйриә фондтары һәм социаль предприятиелар менән бәйләү.
«Slum Dwellers International» айырым программалары һаҡлап тотоу һәм кредитлы учрежденияларҙы микрофинанслау ярҙамында трущобаларҙың берләшмәләрендә ҡатын-ҡыҙҙарҙы лидер позицияларына урынлаштырыуға йүнәлгән. «Slum Dwellers International» бүлексәләре ошо илдәрҙә бар:Һиндостан, Непал, Шри-Ланка, Пакистан, Филиппин, Таиланд, КАР, Кения, Намибия, Эсватини, Зимбабве, Уганда, Малави, Лесото, Танзания, Замбия, Ангола, Сьерра-Леоне, Буркина-Фасо, Гана, Нигерия, Ботсвана, Того, Либерия, Мысыр, Бразилия, Аргентина, Боливия, Колумбия һәм Гаити Республикаһы.
«Slum Dwellers International» халыҡ йәшәгән урындар буйынса БМО программаһы, Санта-Фе институты, Билл һәм Мелинда Гейтс фонды, Форд фонды, Сколл фонды, «Habitat for Humanity International», «Cities Alliance», «Association of African Planning Schools», «Swedish International Development Cooperation Agency» һәм Арджун Аппадураи менән эшләй. В 2007 году Slum Dwellers International основала Urban Poor Fund International (UPFI). 2014 йылда «Slum Dwellers International» Сколл фондынан социаль эшҡыуарлыҡ өсөн премия ала.
# Сынык

Сынык — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кильмезь йылғаһының һул ярына тамағынан 175 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Сынык
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300512111100038781
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103878
* Бассейн коды — 10.01.03.005
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1