yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ҡурған йәмиғ мәсете

Йәмиғ мәсет — Ҡурған ҡалаһындағы йәмиғ мәсет, 2000 йылда төҙөлә башлай. Ҡурған йәмиғ мәсете ҡаланың үҙәк өлөшөндә, Себер урамында, Тубыл йылғаһының яр буйында урынлашҡан. Сауҙагәр Амрофзан Ғәлиевтың йортонда урынлашҡан мәсет емерелгәндән һуң берҙән-бер мәсет бинаһы.

# Ҡурған йәмиғ мәсете
## Тарихы

Ҡурғанда ислам тарихы ҡатмарлы характерҙа. Беренсе булып мәсет Ғәлиев Амрофзан йортонда 1910 йылдың 11 мартында асыла, 1912 йылдың октябрендә имам булып Мөхәммәтнәжиб Хәбибуллин тәғәйенләнә. Совет осоронда мәсет, башҡа дини учреждениелар кеүек, бөтөрөлә. Башта татар-башҡорт мәктәбенә әйләндерелә, ә 1941 йылда ябыла (Ҡурған өлкәһенең промкооперация идаралығы бинаһы итеп файҙаланыла).

# Ҡурған йәмиғ мәсете
## Төҙөү

2000 йылда Ҡурған мосолман ойошмаһын Салауат Сәфәров етәкләй. 2000 йылдың 15 июлендә Ҡурғандың Йәштәр скверында мәсеттең яңы бинаһына фундамент һалына. Мәсет асылғандан һуң 800-гә тиклем диндарҙарҙы ҡабул итә аласаҡ тип планлаштырыла. 2000 йылдың авгусында Сәфәров автомобиль һәләкәтендә һәләк була. Мосолмандар йәмғиәтенең яңы башлығы итеп уның урынбаҫары Рафаил Ғәлиуллин һайлана. Ул аҙаҡ, 2001 йылда, Рәсәйҙең Азия өлөшө мосолмандарының дини идаралығы (ДУМАЧР) составында Ҡурған өлкәһе Ҡаҙыят мосолмандар идаралығы башлығы итеп һайлана. Ул ваҡытта идаралыҡ төбәктә берҙән-бер үҙәкләштерелгән структура була.
Мәсет проектын «Ҡурғангражданпроект» институты белгестәре әҙерләй. Улар мәсет архитектураһы менән танышыу өсөн ике тапҡыр Төмән өлкәһенә баралар һәм улар нигеҙендә йәмиғ мәсет проектын эшләйҙәр. Төҙөлөш урындағы мосолмандарҙың хәйриә иғәнәләре фонды иҫәбенә алып барыла.
2008 йылда цоколь ҡатында йома-намаҙҙары үткәрелә башлай.
# Тяпкина Лилия Николаевна

Тяпкина Лилия Николаевна (Григорьева) (22 май 1930({{padleft:1930|4|0}}-{{padleft:5|2|0}}-{{padleft:22|2|0}}), Кострома, Иванов сәнәғәт өлкәһе — 11 ноябрь 2004({{padleft:2004|4|0}}-{{padleft:11|2|0}}-{{padleft:11|2|0}}) (74 йәш), Караваево, Кострома өлкәһе) — совет ауыл хужалығы алдынғыһы, СССР Ауыл хужалығы министрлығына ҡараған Кострома өлкәһе Кострома районының «Караваево» совхозының тоҡомсолоҡ һөт совхозында мал ҡараусыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1950).

# Тяпкина Лилия Николаевна
## Биографияһы

Тыуған 1930 йылда Кострома ҡалаһында ювелирторг мөдире ғаиләһендә тыуған. 1935 йылда атаһы ҡулға алына, шунан һуң бөтә ғаиләләре Караваево ҡасабаһына күсә.
Бала саҡтан Лилия әсәһенә фермала даими ярҙам итә һәм бик иртә, тағы ла урта мәктәпте тамамламайынса, эшләп китә. Кострома өлкәһенең «Караваево» тоҡомсолоҡ совхозының фермаһында быҙау ҡараусы булып эшләй башлай.
Тиҙҙән Лилия Николаевна Григорьеваға үҙаллы быҙау төркөмөн бүлеп бирәләр. Һөҙөмтәлә уның төркөмөндәге быҙауҙарҙың тәүлегенә уртаса ауырлығы ныҡ арта.
16 октябрь 1950 йылдың 16 октябрендә СССР Юғары Советы Президиумы Указына ярашлы ауыл хужалығында юғары һөҙөмтәләргә өлгәшкәне һәм малсылыҡта рекордлы күрһәткестәргә ирешкәне өсөн Лилия Николаевна Григорьеваға (кейәүҙә — Тяпкина) Социалистик Хеҙмәт Геройы тигән маҡтаулы исем бирелә һәм уға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын йондоҙ миҙалы тапшырыла.
Лилия Николаева Григорьева 1950 йылда Юрий Тяпкинға кейәүгә сыға.
1961 йылдан һуң һауынсы әсәһе хаҡлы ялға сыҡҡас, Лилия Николаевна уның төркөмөнә һауынсы булып күсә. Лилия Николаева Тяпкина Кострома өлкәһенең иң яҡшы һауынсыларының береһе һәм алдынғыһы була. 1985 йылда үҙе лә хаҡлы ялға сыға
Лилия Николаева Тяпкина 2004 йылдың 11 ноябрендә вафат була.

# Тяпкина Лилия Николаевна
## Наградалары

Хеҙмәт уңыштары өсөн Лилия Николаева Тяпкина лайыҡ булған:
* «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын йондоҙ миҙалы (16.10.1950)
* Ленин ордены (16.10.1950)
* башҡа миҙалдар.
# Горняк (боҙло арена)

«Горняк» боҙло арена — Башҡортостандың Учалы ҡалаһында тәүге яһалма боҙло һәм тамашасылар өсөн трибуналары булған боҙ һарайы. Һыйҙырышлығы — 1500 урын, 2010 йылдың декабрендә асыла. ЮХЛ-да сығыш яһаған «Горняк» хоккей командаһының рәсми рәүештә өй аренаһы булып тора.

# Горняк (боҙло арена)
## Тарихы

Учалыла боҙ һарайы 2010 йылдың май айында Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты аҡсаһына төҙөлә. Был спорт ҡоролмаһының архитекторы итеп Өфө-Аренаны төҙөгән «Башкиргражданпроект» ЯАЙ була. Төҙөлөш эштәре шул уҡ йылда тамамлана һәм 24 декабрҙә боҙло арена асыла. 2012 йылдан башлап бында үҙенең рәсми уйындарын «Горняк» хоккей клубы үткәрә. 2016 һәм 2017 йылдарҙа был команда бында Региондар кубогын еңә. Ә 2014 йылда «Горняк» боҙло аренаһында ЙХЛ беренселегенең Быуындар кубогы — лиганың иң яҡшы уйынсылары араһында осрашыу үтә. Уйынды номиналь хужалар — Көнсығыш конференцияһы командаһы еңә.
2017 йылдан башлап «Горняк» Юғары хоккей лигаһында уйнай башлай.

# Горняк (боҙло арена)
## Характеристикалары

Боҙло аренаның дөйөм майҙаны — 8 210 м². Уның эсенә:
* 1500 тамашасы өсөн урын булған ябыҡ каток
* көрәш өсөн зал
* дүрт юлға боулинг
* фитнес-клуб
* 60 урынға кафе
* 70 кешелек спортбар
* пресс-үҙәк
* солярий керә.

# Горняк (боҙло арена)
## Спорт ваҡиғалары

* 2014 йылдың 18 ғинуарында ЙХЛ беренселегенең Быуындар кубогы өсөн осрашыуҙы Көнсығыш конференцияһы командаһы 4:1 еңә.
* 2015 йылдың апрелендә «Горняк» Региондар кубогының финалына сыға һәм шунда «Россошь» хоккей клубына еңелә.
* 2016 йылдың апрелендә «Горняк» икенсе тапҡыр финалға сыға, шунда шул уҡ «Россошь» хоккей клубынан реванш ала һәм тәү тапҡыр Региондар кубогын еңә.
* 2016 йылдың 30 апрелендә ЙХЛ суперкубогы өсөн уйында Ярославлдән «Локо» командаһы урындағы «Горняк» командаһын еңә.
* 2017 йылдың апрелендә «Горняк» икенсегә Региондар кубогын яулай һәм тәү тапҡыр МЙХЛ чемпионы була.
# Вологда дәүләт һөт хужалығы академияһы

Н. В. Верещагин исемендәге Вологда һөт хужалығы дәүләт академияһы (ФГБОУ ВО Вологда ГМХА) — Рәсәйҙең төньяҡ-көнбайышындағы иң боронғо юғары уҡыу йорто.

# Вологда дәүләт һөт хужалығы академияһы
## Тарихы

Административ Вологда составына ингән Молочное ауылында урынлашҡан.]
1911 йылдың 3(16) июнендә Николай II «Һөт хужалығы һәм һауын малсылығы мәсьәләләрен хәл итеү һәм был өлкәлә белемле эшмәкәрҙәрҙе практик һәм теоретик әҙерләү маҡсатында, Вологда һөт хужалығы институтын ойоштороу тураһында» Указға ҡул ҡуя. Институттың формалашыуында профессор А. Калантар ҙур роль уйнай.
1912—1917 йылдар дауамында институттың корпусы төҙөлөшө алып барыла. 1921 йылда 10 агроном һәм һөт хужалығы буйынса белгестәрҙең беренсе сығарылышы була.
1995 йылда юғары уҡыу йорто хәҙерге исемен ала. 1995 йылға тиклем Вологда һөт институты тип аталған була.
Академия составына ингән факультеттар:
* иҡтисад факультеты;
* технология факультеты;
* инженер факультеты;
* агрономия һәм урман хужалығы факультеты;
* биотехнологиялар һәм ветеринария медицинаһы факультеты;
* технология колледжы (элек − урта технология факультеты).
Уҡыу көндөҙгө бүлектә һәм ситтән тороп уҡыу формалары буйынса алып барыла. Ситтән тороп уҡыусылар өсөн дистанцион белем биреү системаһы ҡулланыла .
Академияһының Архангельскиҙа вәкиллеге бар.
# Учалы йәмиғ мәсете

1994
Учалы йәмиғ мәсете — Учалы ҡалаһында урынлашҡан ислам мәҙәни-белем биреү үҙәге. 1994 йылда асылған. Башҡортостан мосолмандары Диниә назараты ҡарамағында була.
Мәсет 2 ҡатлы, ҡатмарлы планлы. Манараһы (көмбәҙе менән бергә бейеклеге — 27 м) бер яруслы, мәсет бинаһына терәтеп төҙөлгән, уратма балконы бар.
Мәсеттә 2 намаҙ залы; стеналары Ҡөрьән сүрәләре һәм орнаменттар менән биҙәлгән.
Учалы йәмиғ мәсете эргәһендә ғәрәп телен һәм ислам нигеҙҙәрен өйрәнеү буйынса балалар һәм өлкәндәр өсөн курстар эшләй. Мәсет ҡаланың дини үҙәге булып тора, унда мөхтәсибәт ултырыштары, мосолман байрамдары үткәрелә.

# Учалы йәмиғ мәсете
## Имам‑хатиптары

* И. И.Мөхәмәтйәнов (1994 й. алып),
* В. Ф. Тажетдинов (1997 й. алып),
* Д. Г. Әхмәҙиев (2006 й. алып),
* И. А. Мәзитов (2010 й. алып).
Учалыла шулай уҡ Зәйнулла Рәсүлев мәсете бар.
* Был Учалы районы тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
* Был мәсет тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
# Жинья

Жинья — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кырчма йылғаһының һул ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Жинья
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300512111100038835
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103883
* Бассейн коды — 10.01.03.005
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Мурдея

Мурдея — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сура йылғаһының һул ярына тамағынан 69 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Мурдея
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000036524
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003652
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Нотлебен

Нотлебен (нем. Nottleben) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 437 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,5 км². Диңгеҙ кимәленән 290 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99192 һәм автомобиль коды — GTH.
# Шорель

Шорель — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кижмола йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Шорель
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000023122
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002312
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Волженка

Волженка — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Корега йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Волженка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кострома йылғаһы Исады һыу үлсәү посына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300112110000012441
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001244
* Бассейн коды — 08.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Татарҙар

Татарҙар (татар. татарлар) — Рәсәй Федерацияның Волга-Урал буйында йәшәгән төрки халыҡ. Күпселек өлөшө Татарстанда һәм Башҡортостанда, шаҡтай өлөшө Рәсәйҙең башҡа өлкәләрендә йәшәй.

# Татарҙар
## Халыҡ төркөмө

Татар халҡы бүленә.
* Иҙел татарҙары
** Ҡазан татарҙары

# Татарҙар
## Дин

Татарҙарҙың күпселеге мосолман-сөнниҙәр. Милләт вәкилдәре араһында көсләп суҡындырылған өлөш тә бар: керәшен татарҙары, нуғайбәктәр. Шул уҡ ваҡытта фәндә «Был халыҡтар көсләп суҡындырылмаған, электән христиан динен ҡабул иткән» тигән ҡараш та бар.

# Татарҙар
## Этногенез

Татар халҡының килеп сығышы тураһында фәндә 3 төп концепция йәшәй.

# Татарҙар
## Этногенез
### Иҙел-Урал концепцияһы

Уның буйынса татарҙың килеп сығышының төп нигеҙе — болғарҙар һәм төркиләшкән ерле Фин-Уғыр халҡы. Ә. Вәлиди, Х. Ғәбәши, М. Зәки, Ф. Урмансы х. б. ғәлимдәр Болғарҙарҙың килеп сығышында иң боронғо осорҙан билдәле күсмә Скиф, Сармат, Алан һәм башҡаларҙың ҡатнашы бар тип иҫәпләйҙәр.

# Татарҙар
## Этногенез
### Татар-Монгол концепцияһы

Был концепция Көнсығыш Европаға татар-монгол ҡәбиләләре менән бергә күсеп килеп, ерле ҡыпсаҡтар менән ҡушылып һәм Алтын Урҙа дәүләтендә Ислам динен ҡабул итеп татар мәҙәниәтен һәм дәүләтселеген барлыҡҡа килтергәндәр тигән ҡарашҡа нигеҙләнә. Был ҡараш ҡайһы бер урыҫ, башҡорт, сыуаш ғәлимдәре Н. А.Мәзитов, В. Ф. Кахавский, В. Д. Дмитриев, Н. И. Егоров, М. Р. Федотов һәм башҡаларҙың хеҙмәттәрендә сағылыш тапҡан.

# Татарҙар
## Этногенез
### Төрки-Татар концепцияһы

Был концепция татар халҡының килеп сығышында болғарҙар менән бергә Ҡыпсаҡ дәүләте берләшмәләренә кергән халыҡтар ҡатнашыуына ҙур урын бирә.
Татар халҡының милли тарихының төп үҫеш дәүере Алтын Урҙа осорона тура килә. Был ваҡытта урындағы Болғар һәм Ҡыпсаҡтар менән Төрки ҡәбиләләргә ҡушыла. Төрки нигеҙҙә уртаҡ әҙәби тел барлыҡҡа килә.

# Татарҙар
## Тормош һәм көнкүреш

Татарҙарҙың тормош һәм көнкүрештә иң мөһим урын тотҡан тотҡан шөғөлдәре: игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ һәм һунарсылыҡ.

# Татарҙар
## Диаспора

Хәҙерге көндә татарҙар бөтә донъяла йәшәй тип әйтергә була. Алманияла, Финляндияла, Польшала, Литвала, Эстонияла татарҙар күп.
# Әйүпова Руфина Рифат ҡыҙы

Әйүпова Руфина Рифат ҡыҙы (17 март 1999(19990317), Ишембай) — Рәсәй спортсыһы (рус һәм халыҡ-ара шашка). 2012 йылда халыҡ-ара шашка буйынса донъя чемпионы (Белоруссия). 2013 йылда халыҡ-ара шашка буйынса Европа чемпионы (Польша). 2013 йылда халыҡ-ара шашка буйынса донъя чемпионатының көмөш призёры (Франция), халыҡ-ара шашка буйынса Рәсәй чемпионатының бронза призёры (шашка тиҙ) (18.11.2012, Суздаль). мини-кадеттар араһында халыҡ-ара шашка буйынса донъя чемпионы (11-14 йәш) (2012 ғинуар, Слоним). Халыҡ-ара шашка буйынса Европа чемпионы (13 йәшкә тиклемге ҡыҙҙар араһында) (Днепродзержинск, 2012). «Азия балалары» халыҡ-ара спорт уйындарының көмөш призёры (Якутск, 07-13.07.2012). Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Тренеры — Мильшин Владимир Иванович
Әйүпова Руфина Ишембай ҡалаһында А.Вәлиди исемендәге 2 -се Башҡорт Республика гимназияһында уҡый. Әле Башҡорт дәүләт медицина университетының 1 курсында белем ала. Дөйөм белем биреү учреждениеһы йыйылма командалары араһында гимназия йыйылмаһы составында «Чудо — шашки» Бөтә Рәсәй ярыштары финалының еңеүсеһе (Адлер, 28.05 — 07.06. 2010 й.). 16 йәшкә тиклемге ҡыҙҙар араһында халыҡ-ара шашка буйынса Рәсәй чемпионы (Кострома, Рәсәй.) 17 йәшкә тиклемге ҡыҙҙар араһында халыҡ-ара шашка буйынса донъя чемпионатының көмөш призёры (Польша, Дабка.) 19 йәшкә тиклем ҡыҙҙар араһында халыҡ-ара шашка буйынса Европа чемпионаты призёры (Пинск, Беларусь). Уның һеңлеһе Регина — 2013 йылда ҡатын-ҡыҙҙар араһында халыҡ-ара шашка буйынса Рәсәй кубогына (блиц) бронза призёры.
# Андык (Лумпун ҡушылдығы)

Андык — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лумпун йылғаһының уң ярына тамағынан 104 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Андык (Лумпун ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300512111100038996
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103899
* Бассейн коды — 10.01.03.005
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Судормаяга

Судормаяга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Янгутейто күле - Янгутейяга йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Судормаяга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000057210
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005721
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Штеровка

Штеровка (укр. Штерівка) — Украинаның Луганск өлкәһендәге ҡала тибындағы ҡасаба, Красный Луч ҡала советына ҡарай.
Штеровка ауылы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының хәрби юлы менән бәйле: 1943 йылдың 23 февралендә Ворошиловоград (хәҙер Луганск өлкәһе) Петровское ҡасабаһы һәм Штеровка (Юлино) ауылы араһынан полк тәрән рейдтан сыҡҡан саҡта дивизия командиры генерал-майор М. М. Шайморатов һәләк була.

# Штеровка
## Географияһы

Тораҡ пунктан төньяҡ-көнсығышта Елизаветинск һыуһаҡлағысы урынлашҡан.

# Штеровка
## Тарихы

Ултыраҡ XVIII быуаттың башынан билдәле. Ауылға серб полковнигы П. И. Штерич ранг дачаһы хоҡуҡтарында 1723 йылда нигеҙ һала.
Совет власы 1917 йылдың ноябрендә урынлаштырыла. 1919 йылда крәҫтиән депутаттары советы рәйесе Я. Р. Дробот һәм комбед Е. О. Носко деникинсылар тарафынан атып үлтерелә.
Бөйөк Ватан һуғышында фронттарында 287 кеше ҡатнаша, уларҙың 100-ҙән ашыуы һәләк була, 248 кеше ордендар һәм миҙалдар менән бүләкләнә. Нацистик оккупацияһы ваҡытында Владимир Бурлак йортонда Иванов партизан отрядының йәшерен осрашыу фатиры була; 1942 йылда уларҙы немецтар атып үлтерә.
Штеровкала йәшәгән В. П. Бондаренко Германияға эшкә ебәрелә, унда ул «Хәрби әсирҙәрҙең туғандаш хеҙмәттәшлеге» подпольеһында ҡатнашҡанға күрә «Освенцим» лагерына ултыртыла, тотҡонлоҡтан уны Ҡыҙыл Армия яугирҙары азат итә.
1989 йылдың ғинуарына халыҡ һаны 1919 кеше тәшкил итә.
2013 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 1273 кеше тәшкил итә.
Парктағы туғандар ҡәберлегендә обелиск урынлаштырылған. Ҡасаба үҙәгендә В. И. Ленинға һәйкәл ҡуйылған.

# Штеровка
## Иҡтисад һәм социаль өлкәһе

Күпселек халыҡ Петровское ҡалаһында һәм Малониколаевка ҡасабаһында эшләй.
9 йыллыҡ мәктәп, клуб, 2 китапхана (17000 том), фельдшер-акушерлыҡ пункты, 17 магазин, 3 аптека, элемтә бүлеге, сберкасса бар.

# Штеровка
## Транспорт

Ҡасаба Петровеньки тимер юлы станцияһынан 7 километр алыҫлыҡта ята (Чернухино — Должанская линияһында).
# Ҡырғыҙстан дәүләт тарихи музейы

Ҡырғыҙстан дәүләт тарихи музейы — Ҡырғыҙстан Республикаһы баш ҡалаһы Бишкәктә урынлашҡан музей. Урта Азияла иң ҙур музейҙарҙың береһе.

# Ҡырғыҙстан дәүләт тарихи музейы
## Тасуирлама

Музей 1926 йылда Ҡырғыҙ АССР-ының тәүге фәнни учреждениеһы булараҡ ойошторолған. Музейҙың бинаһы алдараҡ Ҡырғыҙ АССР-ының Халыҡ Комиссарҙары Советының резиденцияһы булып хеҙмәт итә. Музей хәҙерге Ҡырғыҙстан Республикаһының баш ҡалаһы Бишкәктә Ала-Тоо майҙанында хөкүмәт йортонан йыраҡ булмаған урында урынлашҡан. 1927 йылдың 5 мартында музейҙың тәүге экспозицияһы асыла. Башта Үҙәк музей атамаһын йөрөтә, ә 1933 йылда Тыуған яҡты өйрәнеү музейы тип исеме үҙгәртелә. 1954 йылда музейға Дәүләт тарихи музейы атамаһы бирелә. 1960-сы йылдарҙа тарихи музей 1928 йылда төҙөлгән бинаға күсә.
Ҡырғыҙстан дәүләт тарихи музейының майҙаны 8 мең м² тәшкил итә, төп фондтың предметтары иҫәбе — 44 мең дана. Экспонаттарҙың дөйөм иҫәбе — 90 мең дана.
Ҡырғыҙстан дәүләт тарихи музейында тәүтормош йәмғиәте (таш быуаттан башлап), ҡол биләүселек һәм феодаль ҡоролоштарҙан алып хәҙерге заманға тиклемге араны үҙ эсенә алған экспонаттар, шулай уҡ күсмә халыҡтарҙың, уларҙың игенселеге һәм кәсептәре һәм ҡалаларҙың барлыҡҡа килеүе тураһында эскпонаттар һаҡлана һәм күрһәтелә.
Ҡунаҡтар араһында бигерәк тә Халыҡтарҙың бөйөк күсеше осорона ҡараған экспозициялар, XIX — XX быуат ҡатын-ҡыҙҙар биҙәүестәре һәм ҡырғыҙ халҡының этнография коллекциялары ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра.
Ҡырғыҙстан дәүләт тарихи музейының ҙур өлөшө «Ҡырғыҙстан Рәсәй составында», Ҡырғыҙстанда Октябрь революцияһы, совет осорона (Ҡырғыҙ АССР-ы/ Ҡырғыҙ ССР-ы, бигерәк тә Владимир Ильич Ленин шәхесенә ҙур иғтибар бүленә) Бөйөк Ватан һуғышы йылдары темаһына арналған.
Ҡырғыҙстан дәүләт тарихи музейының күп кенә коллекциялары ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫына кергән.
Иҫке бинаның архитектураһыда күсмә колорит сағылыш таба — тирмәгә хас булған көмбәҙ, уҡ-һаҙаҡҡа оҡшаш тәҙрәләр, декор һәм башҡалар.
Хәҙерге музей урынлашҡан бина 1984 йылда В. И Ленин исемендәге музей филиалын урынлаштырыу өсөн төҙөлә. Был бина Ҡырғыҙ ССР-ы Коммунистар партияһының Үҙәк Комитетының 60-йыллығы уңайынан «Киргизгипрострой» институты коллективы проекты буйынса төҙөлә. Проект авторҙары — С. Абышева, Р. Асылбекова, А. Кудели, В. Иванова һәм М. Сатыбалдиева.

# Ҡырғыҙстан дәүләт тарихи музейы
## Эш ваҡыты

Шишәмбе — йәкшәмбе. Йәйен 9-ҙан 18 сәғәткә тиклем, ҡышын 10-дан 17 сәғәткә тиклем. Телефоны: +996(312)62-60-90
# Язов Дмитрий Тимофеевич

Язов Дмитрий Тимофеевич (8 ноябрь 1924 йыл — 25 февраль 2020 йыл, Мәскәү) — совет хәрби етәксеһе. СССР-ҙың оборона министры (1987—1991). Советтар Союзы Маршалы (1990 йылдың 28 апреле). КПСС Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзалығына кандидат (1987—1990). КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1987—1991 йылдарҙа). СССР-ҙың Президент советы ағзаһы (1990). СССР-ҙың Именлек советы ағзаһы (1991). ГКЧП ағзаһы (1991). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Язов дәрәжә бирелеүе буйынса ла, беҙҙең заманға килеп етеү ваҡыты буйынса ла иң һуңғы Советтар Союзы Маршалы.

# Язов Дмитрий Тимофеевич
## Биографияһы

Дмитрий Тимофеевич Язов 1924 йылдың 8 ноябрендә Омск губернаһы Калачинск өйәҙе Крестинкс улусының Язово ауылында тыуа. Атаһы — Язов Тимофей Яковлевич (1902—1933(4?), әсәһе — Мария Федосеевна Язова (1904), крәҫтиәндәр. Ғаиләлә дүрт бала була.

# Язов Дмитрий Тимофеевич
## Биографияһы
### Бөйөк Ватан һуғышы

Ҡыҙыл Армияға үҙ теләге менән 1941 йылдың ноябрендә, урта мәктәпте тамамлап та өлгөрмәҫтән 17 йәшлек егет булып хеҙмәткә бара. Бының өсөн үҙенә бер йәш өҫтәп, 1923 йылда тыуғанмын, тип яҙҙыра һәм РСФСР Юғары Советы исемендәге Мәскәү Ҡыҙыл Байраҡлы пехота училищеһына (1941 йылдың 2 декабренән 1942 йылдың 28 ғинуарына тиклем Новосибирскиҙа эвакуацияла була) уҡырға алына һәм уны 1942 йылдлың июнендә тамамлай. Мәктәпте тамамлау тураһындағы аттестатын 1953 йылда, майор дәрәжәһендә ала.
Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында 1942 йылдың авгусынан. Волхов һәм Ленинград фронттарында уҡсылар взводы командиры һәм 177-се уҡсылар дивизияһы 483-сө уҡсылар ротаһының уҡчылар ротаһы командиры, Ленинград фронтында кесе лейтенанттарҙың фронт курстары взводы командиры вазифаһында һуғыша. Ленинградты обороналауҙа, Балтика буйында совет ғәскәрҙәренең һөжүм операцияларында, немец ғәскәрҙәренең Курлянд төркөмөн блокадалауҙа ҡатнаша. 1944 йылда ВКП(б)-ға инә.
Ике тапҡыр яралана. Тәүгеһендә аяғы яралана һәм ике айҙан һуң ҡабат сафҡа баҫа. Икенсе тапҡыр 1943 йылда Ленинград блокадаһын өҙгәндә башы һәм йөҙө яралана. Һауығып сыҡҡас фронт курстары взводы командиры итеп тәғәйенләнә. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарындағы батырлыҡтары өсөн 1945 йылда Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән наградлана. Һуғыш ваҡытында Волхов фронтының командирҙар составын камиллаштырыуҙың фронт курстарын тамамлай.
# Уғыҙҙар

Уғыҙҙар (ғуҙҙар, уҙҙар; рус. Огузы; төр. Oğuzlar) — боронғо көньяҡ төрки халҡы, IX—XIII быуаттары. Яҡын Көнсығышта дәүләт булған.