yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ҡара ҡаҙ

Ҡара ҡаҙ (рус. Казарка, лат. Branta) —йорт ҡаҙынан байтаҡ бәләкәйерәк ҡош, парлашып һәм күмәкләшеп йөрөүсе ваҡ ҡаҙ. Башы, муйыны, түшенең һәм һыртының алғы өлөштәре, ҡанаттарының эре ҡауырһындары ҡуйы ҡара. Ҡорһағының артҡы өлөшө һәм ҡойроҡ аҫты аҡ. Кәүҙәһенең ҡалған өлөшө ҡара-һоро. Муйыны¬ның ике яғында арҡыры аҡ һыҙыҡтар бар. Башҡа ҡаҙҙарҙан дөйөм ҡара төҫө, бәләкәйлегә-менән айырыла.
Тауышы яңғырауыҡлы: «ҡроңҡ» йәки «ғоңҡ».
Тундрала йәшәй. Үлән, һыу үҫемлектәре һәм бөжәктәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. Бик һирәк осрай. Беҙҙә яҙлы-көҙлө генә туҡталып китәләр. Башҡортостанда оя ҡормайҙар. Ите өсөн аулайҙар.
# Старуха-Йоль (Ручь-Ю ҡушылдығы)

Старуха-Йоль — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ручь-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Старуха-Йоль (Ручь-Ю ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000068156
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006815
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Долганиха

Долганиха — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вишера йылғаһының һул ярына тамағынан 321 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Долганиха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100004242
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100424
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Әмин Ибраев

Әмин Ибраев (18-се быуаттың сиреге — 1780 йылдарҙан һуң) — Емельян Пугачёв етәкселегендәге 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы. Тиләү улусы старшинаһы Е. И. Пугачёв полковнигы.

# Әмин Ибраев
## Биографияһы

Әмир Ибраев Себер даруғаһы Тиләү улусы (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы) Әмин ауылында тыуған. Тиләү улусының старшинаһы була. Емельян Пугачёв етәкселегендәге 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында Иҫәт провинцияһы отряды менән етәкселек итә. Отрядҡа урындағы халыҡты йәлеп итә, фураж, аҙыҡ-түлек йыйыуҙы, юлдарҙы, кисеүҙәрҙе һаҡлауҙы ойоштора.
1774 йылдың май — ноябрь айҙарында Әмин Ибраев отряды алты йөҙгә яҡын кеше менән Себер даруғаһында хәрәкәт итә. Салауат Юлаев һәм Юлай Аҙналиндар менән берлектә И. И. Михельсон етәкселегендәге хөкүмәт ғәскәренә ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнаша. Ҡытау-Ивановск заводын штурмлауҙа һәм Ҡытаутамаҡ заводын алыуҙа ҡатнаша. 1774 йылдың көҙөнә тиклем хөкүмәт ғәскәренә ҡаршы һуғышып йөрөүе билдәле.
Крәҫтиәндәр һуғышы баҫтырылғандан һуң ғәйебен танып килә, хөкүмәт вәкилдәре алдында ант итә. 1777 йылдарға тиклем Тиләү улусы старшинаһы булғаны тураһында мәғлүмәттәр бар.

# Әмин Ибраев
## Легенда

Әмин батыр тураһында легенда телдән-телгә, быуындан-быуынға күсеп килә. Унда Әмин ауылына көтмәгәндә утыҙлап һалдаты менән кенәз Брагиндың килеп төшөүе һәм «Ташҡаҙған» тигән тауҙан аҡ кварц ташып сығартып, кирбес һуҡтыра башлауы, тимерлек төҙөтөп, балта, кәрәк-яраҡтар эшләтеүе тураһында һөйләнә. Егеттәр Брагиндың рөхсәтенән башҡа өйләнә алмағандар. Әмин был мыҫҡыллауға түҙә алмай, Брагинды Талҡаҫ күле буйында һағалап тороп, уҡ менән атып үлтерә. Батша кешеләре Брагинды кем үлтергәнлеген һорап йөрөһәләр ҙә халыҡ батырын һатмай. Батша кешеләре килеп ауылды яндырып китә. Легендала ауылдың 1790 йылдар аҙағында тергеҙелеүе һәм Ташауыл исеме менән йөрөтөлөүе тураһында телгә алына. XIX быуат аҙағында Әмин батыр хөрмәтенә ауылды Әмин тип йөрөтә башлайҙар.

# Әмин Ибраев
## Хәтер

* Әмин ауылы уртаһындағы түбәлә Әмин Ибраевҡа арнап һәйкәл асыла
# Кесе Моим

Кесе Моим — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Моим йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Кесе Моим
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300019245
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301924
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ангальджа

Ангальджа — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Корта (Оло Корта) йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.

# Ангальджа
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010500112115200022755
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202275
* Бассейн коды — 13.01.05.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Башҡорт (мәғәнәләр)

Башҡорт — башҡорт халҡының атамаһы.

# Башҡорт (мәғәнәләр)
## Исем

* Башҡорт (исем) — ир-ат исеме.
* Башҡорт хан — ҡыпсаҡ ханы (XII быуат).
* Башҡорт (Башгирд, Башджурт) — башҡорт ҡәбиләләре башлығы (IX быуат).

# Башҡорт (мәғәнәләр)
## Исем
### Тахаллус

* Насретдин әл-Насыри әл-Башҡорди
* Сәнжар әл-Башҡорди
* Тажетдин Ялсығол әл-Башҡорди

# Башҡорт (мәғәнәләр)
## Ауылдар

* Башҡорт (Ҡурған өлкәһе) — Ҡурған өлкәһе Половинный районында ауыл.
* Башҡорт (Сыуашстан) — Сыуашстан Ядрин районыда ауыл.
* Башҡорт (Һамар өлкәһе) — Һамар өлкәһе Безенчук районында тимер юл разъезы.

# Башҡорт (мәғәнәләр)
## Күлдәр

* Башҡорт (күл) — Ҡаҙағстандың Төньяҡ-Ҡаҙағстан өлкәһе Жамбыл районындағы күл.
* Башҡорт күле (Ҡурған өлкәһе) — Ҡурған өлкәһе Половинный районында күл.

# Башҡорт (мәғәнәләр)
## Башҡалар

* Башҡорт (гәзит) — ижтимағи-сәйәси гәзит.
* Башҡорт ауыл советы — Ҡурған өлкәһе Половинный районында ауыл биләмәһе.
# Оло Иркәбай

Оло Иркәбай (рус. Большая Иркабаево) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы ауылы. Үрәкүл ауыл биләмәһе составына керә.

# Оло Иркәбай
## Тарих

Пермь губернаһы Шадринск өйәҙе составында була. Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡорт АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы Ҡоншаҡ районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы составында.

# Оло Иркәбай
## Халҡы

2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (99 %) йәшәй.
# Төйлөгән

Төйлөгән (черный коршун)- йыртҡыс ҡош

# Төйлөгән
## Ҡылыҡһырлама

Ҡарғанан ҙурыраҡ.Осоп барған ҡоштоң ҡанаттары ҙур күренә, оҙон ғына ҡойроғоноң осо икегә айырылған. Дөйөм төҫө ҡара көрәнһыу . Ҡауырһындары аҡ һәм ҡара сыбар. Башҡа үҙенә оҡшаған ҡоштарҙан айырсалы ҡойорғо меән айырыла.

# Төйлөгән
## Тауышы

Көслө генә ҡалтырауыҡлы һыҙғыра:"Фюрлюрлюрр" яңғырауыҡлы ҡысҡыра:"ҡый-ҡый-ҡый"

# Төйлөгән
## Йәшәү рәүеше

Һыуға яҡын урындарҙа йәшәй. Үләкһә, кимереүселәр, ҡош себештәре менән туҡлана. күсәм ҡош. Киң таралған. Ояһы ағас башында була. Көрән таплы 2-3 бөртөк аҡ йомортҡа һала. Тәбиғәт санитары булараҡ файҙаһы ҙур.

# Төйлөгән
## Топономика, география исемдэре

* Төйлөгән районы
* Төйлән - Әлшәй, Дәүләкән райондарындағы йылға, Димдең һул ҡушылдығы
# Сольмрас

Сольмрас — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мрас-Су йылғаһының уң ярына тамағынан 322 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Сольмрас
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300212115200008198
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200819
* Бассейн коды — 13.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Камалов Фредик Хәмзә улы

Камалов Фредик Хәмзә улы (4 июнь 1937 йыл, Башҡорт АССР-ының Әлшәй ауылы) — тау инженеры. Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1993), Рәсәй Федерацияһының Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1997), Нефть сәнәғәте отличнигы (1982), СССР-ҙың спорт мастеры (1960).

# Камалов Фредик Хәмзә улы
## Биографияһы

Фредик Хәмзә улы Камалов 1937 йылдың 4 июнендә Башҡорт АССР‑ының Әлшәй ауылында (хәҙерге Әлшәй районы үҙәге Раевка ауылында) тыуған.
1960 йылда Өфө нефть институтын (ӨНИ, хәҙерге Өфө дәүләт нефть техник университеты, ӨДНТУ) тау инженеры һөнәре алып тамамлай.
1960—1962 йылдарҙа — «Башвостокнефтеразведка» тресында: инженер; 1963—1965 йылдарҙа — «Башнефтепроект» институтында; 1966—1969 йылдарҙа — «БашНИПИнефть» институтында: инженер, өлкән инженер; 1970 йылдан «ВНИИнефтепромгеофизика» институтында өлкән инженер, «Геофизика» ғилми-етештереү фирмаһы лабораторияһы мөдире, бүлек мөдире.

# Камалов Фредик Хәмзә улы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Файҙаланыу скважиналары фонды буйынса нефтле һәм газлы ятҡылыҡтарҙы разведкалау һәм үҙләштереү өсөн һынау ҡорамалдары комплексы — КИОД-110М; үтәнән-үтә каналлы һынау ҡорамалдары комплексы — ИПТ-110С; мәғлүмәтте дистанцион тапшырыу торбаларында һынау ҡорамалдары комплексы — ИПТ-110Д, ИПТ-146Д, ИПТ-146С; сығарыу һәм разведкалау скважиналарын тикшереү технологиялары эшләнмәләре етәксеһе.
Уйлап табыуҙары нефть сығарыуҙы тикшереүгә, үҙләштереүгә, интенсивлаштырыуға, «ИПТ-ГИС» комплексында скважиналарҙы тикшереүгә булышлыҡ итә һәм Рәсәйҙә, сит илдәрҙә нефть сығарыу предприятиеларында индерелә. Уйлап табыуҙарға 19 авторлыҡ танытмаһы бар. 26 баҫма хеҙмәт авторы.

# Камалов Фредик Хәмзә улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1993)
* Рәсәй Федерацияһының Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1997).
* Нефть сәнәғәте отличнигы (1982),
* СССР-ҙың спорт мастеры (1960).
# Ай-Ворт-Юган

Ай-Ворт-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ворт-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Ай-Ворт-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300022379
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302237
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Илаһ һүҙе иңеү

Илаһи һүҙ иңеү (асылыу) - русса откровение, диндә һәм теологияла — Илаһи көстөң кешеләргә үҙен һәм үҙенең ҡанундарын асыуы, белдереүе. Былар Илаһи көстөң туранан-тура үҙенән дә,аралашсылары (пәйғәмбәрҙәре, нәбиҙәре) аша ла мәғлүм ителеүе мөмкин. Ҡайһы бер диндәрҙә Илаһи көстән иңгән тип һаналған изге яҙмалар бар. Ғәҙәттә Аллаһтан иңгән яҙмалыларға өс ибраһими динде — йәһүдилек, христианлыҡ һәм Исламды индерәләр. Мәгәр Илаһи һүҙ иңеүгә яҡын төшөнсәләр башҡа инаныстарҙа ла осрай (мәҫәлән, зороастризмда, индуизмда).

# Илаһ һүҙе иңеү
## Илаһи һүҙ иңеү төрҙәре
### Ғәҙәттән тыш иңеү

Иңеү тураһында иң таралған күҙаллау - кешеләргә Илаһи һүҙ юғарынан ғәҙәттән тыш юл менән тапшырылыу(en:Supernatural revelation).

# Илаһ һүҙе иңеү
## Илаһи һүҙ иңеү төрҙәре
### Ғәҙәттән тыш иңеү
#### Универсаль иңеү

Христианлыҡта универсаль, йәғни дөйөм тәғәйенләнешле Илаһи һүҙ (Universal revelations) иңгән тигән ҡараш бар, быға Библия, Изге Яҙмалар индерелә. Сиркәү улар дөйөм кешелекте ҡотҡарыр өсөн иңдерелегән тип һанала.

# Илаһ һүҙе иңеү
## Илаһи һүҙ иңеү төрҙәре
### Ғәҙәттән тыш иңеү
#### Христианлыҡтан тыш Изге яҙмалар

Йәһүдилектә ғәҙәттән тыш юл менән Тәүрат, артабан Танахтың башҡа китаптары иңдерелгән тип һанала. Йәһүдиҙәр 613 васыяттан торған Тәүрат улар өсөн генә, ә бына Нух пәйғәмбәргә иңдерелгән 7 васыят барлыҡ кешелек өсөн тип иҫәпләй.
Исламда Ҡөрьән Илаһи һүҙ тип таныла.
Зороастризмда юғарынан иңгән изге китап тип Авеста һанала.
Индуизмда шулай уҡ изге китаптар бар. Улар араһында Монотеизм идеяһы булғаны ла осрай. Иң билдәлеләре - дүрт Веда һәм Бхагавадгита.

# Илаһ һүҙе иңеү
## Илаһи һүҙ иңеү төрҙәре
### Ғәҙәттән тыш иңеү
#### Изгеләргә иңгән һүҙҙәр

Дини йолаларҙа изге һаналған кешеләргә иңгән (en:Private revelation) ғәҙәттән тыш риүәйәттәр һәм хәтирәләр һаҡлана. Улар динлеләрҙең рухи тормошонда ярҙам итә, әммә үлемдән һәм тамуҡтан ҡотолоу мөмкинлеге бирмәй.

# Илаһ һүҙе иңеү
## Илаһи һүҙ иңеү төрҙәре
### Ғәҙәттән тыш иңеү
#### Дауамлы иңеү

Ҡайһы бер диндәрҙә юғарынан иңеү (en:Continuous revelation) дауам итә тигән инаныс йәшәй, тик ул традицияларға ҡаршы килергә тейеш түгел. Бындай традицияларға, мәҫәлән, квакерҙар, пятидесятниктар һәм харизматтар, мормондар, бахаи инә.

# Илаһ һүҙе иңеү
## Илаһи һүҙ иңеү төрҙәре
### Тәбиғи иңеү

Христиан традицияһында Юғары Көстөң кешенең үҙендә үҙен асыу һәләте (Natural revelation) биреү, выждан буйынса йәшәүҙе аңлау тигән төшөнсә бар. Бының өсөн ғәҙәттән тыш йоғонто кәрәкмәй, бары кешенең аңы эшләүе етә.

# Илаһ һүҙе иңеү
## Илаһи һүҙ иңеү төрҙәре
### Экзистенциональ теология

Ҡайһы бер теологтар Илаһ һүҙе иңеүҙе экзистенциализм фәлсәфәһе менән аңлатып ҡарай. Мәҫәлән, Мартин Бубер Илаһ һүҙе иңеүҙе кеше менән Илаһ араһында диалог тип һанай.. Франц Розенцвейг да диалог концепцияһы яҡлы була, ул Илаһи һүҙ төрлө эпохала һәм төрлө кешеләргә төрлөсә асыла тип иҫәпләй. Пауль Тиллих Илаһты күктән эҙләмәҫкә кәрәк тип яҙа. Гонаһ ҡанундарҙы боҙоу ғына түгел, үҙеңде юғалтыу.

# Илаһ һүҙе иңеү
## Шулай уҡ ҡара

* Үәхи
# Аҡъюлов Рәхим Вәлиулла улы

Аҡъюлов Рәхим Вәлиулла улы (рус. Акюлов Рахим Валиуллович; 1906-) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкында пулемёт эскадроны пулемётсыһы. Ҡыҙылармеец.

# Аҡъюлов Рәхим Вәлиулла улы
## Биографияһы

Рәхим Вәлиулла улы Аҡъюлов 1906 йылда Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙендә (һуғыш алдынан — БАССР-ҙың Күгәрсен районы, хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Көйөргәҙе районы) Мораптал ауылында тыуған.
Күгәрсен районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла.
1942 йылдың 6 июлендә Курск (хәҙер — Липецк) өлкәһе Икенсе Тербуны ауылы эргәһендә барған һуғыштарҙа хәбәрһеҙ юғала.

# Аҡъюлов Рәхим Вәлиулла улы
## Хәтер

Аҡъюлов Рәхим Вәлиулла улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Күгәрсен районы Мораптал ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Шулай итеп, оҙаҡ йылдар дауамында яугир Аҡъюлов Рәхим хәбәрһеҙ юғалған тип иҫәпләнә. 1996 йылда эҙәрмәндәр һуғыш барған урындарҙа ҡыҙылармеецтарҙың һөйәктәрен ҡаҙып сығарҙы. Барлығы 671 яугир исемен белә алдылар. Һәм хәрби хөрмәт күрһәтелеп, һәләк булыусылар исемлегендә ҡыҙылармеец Аҡъюлов Рәхим Вәлиулла улы ла Липецк өлкәһе Тербуны ауылындағы туғандар ҡәберлегендә ерләнде.
# Үҙәк пляж (Таганрог)

Таганрогтың Үҙәк пляжы — 1934 йылда асылған, ҡаланың иң оло пляжы. Ростов өлкәһе Таганрог ҡалалһының үҙәк өлөшөндә урынлашҡан.

# Үҙәк пляж (Таганрог)
## Тарихы

1920 йылдар һуңында һәм 1930 йылдар башында ҡаланың үҙәк пляжы төҙөлә. 1934 йылдың 25 майында тантаналы рәүештә рәсми асыла. Пляж Таганрог торлаҡ берлегенә ҡарай һәм уның территорияһына инең түләүле була. Һуғыш тамамланғандан һуң, уҙған быуаттың 40-сы йылдарында ала пляжынтөҙөкләндереү буйынса әүҙем эш алып барыла. 1962 йылда бик күп ғәмәлдәр башҡарыла. Текә яр аҫтына бейеклеге 2,5 метр, оҙонлоғо 360 метр булған терәк диуар эшләнә. Солярий, медпункт, буфет, һаҡлау камералары өсөн киңлеге 10 метрлыҡ террасалар эшләнә. Ҡуйылған тенттар, эскәмйәләр, күләгәнән йәшенеү өсөн урынлаштырылған "бәшмәк"тәр һаны арта. Ағас һәм ҡыуаҡтар ултыртыла. 1980 йылдарҙа пляжға төшөү урынында автотуҡталҡа эшләнә. Сауҙа павильоны һәм газлы һыуҙар автоматы эшләй башлай. Пляжда балалар ҡаласығы, спорт майҙансығы һәм прокат пункты асыла.
2014 йылда ғәрәсәт һөҙөмтәһендә пляж зыян күрә. 2015 йылдың июлендә Ростов өлкәһе губернаторы вазифаһын башҡарыусы Василий Голубев уны тәртипкә килтерергә бойора. "Үҙәк пляж"ды шул уҡ йылда авария-хәүефле зона тип танып, уны ҡоймалап, бөтә территория буйынса тейешле мәғлүмәт табличкалары урынлаштырыла. 2016 йыл мәғлүмәттәренә ярашлы, пляж "Төҙөкләндереү" муниципаль бюджет учреждениеһы ҡармағында. Әммә был осорға уны төҙөкләндереү буйынса бюджет аҡсаһы ҡаралмаған.
# Полугорелая

Полугорелая — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Лимп-Питыль-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 94 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Полугорелая
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300069077
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306907
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Бли-Инжуль

Бли-Инжуль (Блиинжул) — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы/ Хакас Республикаһы/ Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Систых-Чул йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Бли-Инжуль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400112115200014371
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201437
* Бассейн коды — 13.01.04.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Аршын мал алған (мәғәнәләр)

* Аршын мал алған — әзербайжан композиторы Ғөзәйер Һажибәковтың һуңғы һәм иң популяр опереттаһы.
* Аршын мал алған, фильм,1945 — әзербайжан музыкаль комедияһы, фильм Үзәйер Һәжибәковтың «Аршын мал алған» опереттаһы буйынса төшөрөлгән. Фильм 86 телгә тәржемә ителгән
# Һалым осоро

Һалым осоро — айырым һалымдарға ҡарата ҡулланыла торған ваҡыт арауығы, ул тамамланғас, һалым базаһы билдәләнә һәм түләнергә тейешле һалым күләме иҫәпләнә. Һалымдың мотлаҡ элементтарының береһе булып тора. Һалым осоро календарь айҙан, кварталдан, календарь йылдан йә башҡа төрлө ваҡыт киҫәгенән торорға мөмкин. Һалым осоро бер йәки бер нисә хисаплама осоронан тора ала, был осорҙар тамамланғас, аванс түләүҙәре бирелә.

# Һалым осоро
## Һалым осорон иҫәпләүҙең дөйөм принциптары

1. Һалым осоро һәм уны иҫәпләү тәртибе Рәсәй Федерацияһының Һалым кодексы менән билдәләнә.
2. Әгәр ойошма календарь йыл башланғас төҙөлһә, ул барлыҡҡа килгәндән алып ошо йылдың аҙағына тиклемге ваҡыт арауығы һалым осоро булып тора. Ойошманың барлыҡҡа килгән көнө тип уның дәүләт теркәүе үткән көнө һанала.  Ойошма 1 декабрҙән 31 декабргә тиклемге ваҡыт арауығында ойошторолһа, уның өсөн ойошторолған көндән алып киләһе календарь йылдың аҙағына тиклемге ваҡыт арауығы һалым осоро булып тора.
3. Әгәр ойошма календарь йыл аҙағына тиклем бөтөрөлһә (үҙгәртеп ойошторолһа), уның өсөн шул йылдың башынан алып бөтөрөлөү (үҙгәртеп ойошторолоу) тамамланған көнгә тиклемге ваҡыт арауығы һалым осоро булып тора.  Календарь йыл башланғас ойошторолған ойошма ошо уҡ йыл тамамланғансы бөтөрөлһә (үҙгәртеп ойошторолһа), ойошторолған көнөнән башлап бөтөрөлгән (үҙгәртеп ойошторолған) көнөнә тиклемге ваҡыт арауығы уның өсөн һалым осоро булып тора.  Әгәр ойошма ағымдағы йылдың 1 декабренән 31 декабренә тиклемге осорҙа ойошторолһа һәм киләһе йыл тамамланғансы бөтөрөлһә (үҙгәртеп ойошторолһа), ойошторолған көнөнән башлап бөтөрөлгән (үҙгәртеп ойошторолған) көнөнә тиклемге ваҡыт арауығы уның өсөн һалым осоро булып тора.  Был ҡағиҙәләр составынан бер йәки бер нисә ойошма айырылып сыҡҡан йә составына бер йәки бер нисә ойошма килеп ҡушылған ойошмаларға ҡағылмай.
4. Үрҙә килтерелгән ҡағиҙәләр һалым осоро календарь ай йәки квартал булған һалымдарға ҡағылмай.
# Әлмөхәмәтов Ҡотдос Ауис улы

Әлмөхәмәтов Ҡотдос Ауис улы (рус. Альмухаметов Кутдус Ависович; 1912 — 21 апрель 1945) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 62-се кавалерия полкының сапёр-емертеү взводы отделениеһы командиры. Гвардия өлкән сержанты.

# Әлмөхәмәтов Ҡотдос Ауис улы
## Биографияһы

Ҡотдос Ауис улы Әлмөхәмәтов 1912 йылда Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Туймазы районы) Балтай ауылында тыуған.
1941 йылдың авгусында БАССР-ҙың Ҡандра (башҡа мәғлүмәт буйынса: Туймазы) районы хәрби комиссариаты Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡыра.
Гвардия старшинаһы Әлмөхәмәтов Ҡотдос Ауис улы 112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһы 62-се кавалерия полкының айырым сапёр-емертеү взвод отделениеһы командиры була.
1943 йылдың 1 июненән 31 авгусына тиклем, 1943 йылдың 18 сентябренән 1944 йылдың 16 ғинуарына тиклем немец илбаҫарҙарына ҡаршы көрәштә гвардия өлкән сержанты Әлмөхәмәтов Ҡотдос Ауис улының һәм ул етәкләгән сапёр-емертеү взводының көн һайын күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы 1944 йылдың 23 ғинуарында Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән билдәләнә.
Командование Әлмөхәмәтовты ҡыйыу командир һәм үҙ эшенең оҫтаһы тип таный. Дошман ҡалдырған территорияны уның взводы иң тәүҙә разведкалай һәм миналарҙан таҙарта, һәм 4 ай буйы хәрәкәт итеү осоронда полкта минанан ҡорбандар булмай. Бынан тыш, «иптәш Әлмөхәмәтов» дошман уты аҫтында команда күҙәтеү пункттары төҙөй, һәм шуның менән штабтың тулы ҡанлы эшмәкәрлеген тәьмин итә.
Замостье тораҡ пункты янындағы һуғышта Әлмөхәмәтов үҙенең отделениеһы менән 2 сәғәт эсендә һуғыш яланынан 180 минаны зарарһыҙландыра һәм полк поразделениеларының алға уңышлы хәрәкәтенә булышлыҡ итә.
Бөйөк Ватан һуғышы тамамланыр алдынан, 1945 йылдың 21 апрелендә, һәләк була. Германияла, Вандлиц ҡасабаһында ерләнгән..

# Әлмөхәмәтов Ҡотдос Ауис улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1944)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1943)
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (1943)

# Әлмөхәмәтов Ҡотдос Ауис улы
## Хәтер

Әлмөхәмәтов Ҡотдос Ауис улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ның Туймазы районы Балтай ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.