yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Толстымья

Толстымья — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кондинка йылғаһының уң ярына тамағынан 6,4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Толстымья
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200012533
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201253
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Айыусы ауыл Советы (Стәрлетамаҡ районы)

Айыусы ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Айыусы ауылы.

# Айыусы ауыл Советы (Стәрлетамаҡ районы)
## Тарихы

Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

# Айыусы ауыл Советы (Стәрлетамаҡ районы)
## Күренекле шәхестәре

* Ҡаһым Мырҙашев (Ҡаһым түрә) (1778—1813) — 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙа урыҫ армияһының сит ил походтарында ҡатнашҡан башҡорт полкының командиры, Петербург хәрби академияһын тамамлаған тәүге башҡорт.
* Рим Зәйниғәбит улы Янғужин (башк. Рим Зәйнәғәбит улы Янғужин, 1941—2007) — СССР һәм Рәсәй этнографы. Тарих фәндәре докторы (1990), профессор (1991).
* Биккинин Тимерхан Сабит улы, ВЛКСМ-дың Башҡортостан Өлкә Комитеты секретары. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты.
# Кандрашкина

Кандрашкина — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тым йылғаһының уң ярына тамағынан 94 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Кандрашкина
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010900112115200034671
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203467
* Бассейн коды — 13.01.09.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ивкина

Ивкина — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Быстрица йылғаһының һул ярына тамағынан 76 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 104 км.

# Ивкина
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300312111100034655
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103465
* Бассейн коды — 10.01.03.003
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Алдан (ҡала)

Алдан (рус. Алдан, саха Алдан) — Рәсәй ҡалаһы,Саха Республикаһы Алдан районының административ үҙәге.
Халыҡ һаны — 277 21 кеше.

# Алдан (ҡала)
## Географияһы

Алдан ҡалаһы Алдан тауы өҫтөндә, Алдан йылғаһы буйында, Нерюнгриҙан 215 километр төньяҡтараҡ урынлашҡан. Тимер юл станцияһы.

# Алдан (ҡала)
## Географияһы
### Климаты

Ҡала климаты :
| Күрһәткес | Ғин | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Йыл |
| Абсолют максимум, °C | −2,5 | −1 | 9,1 | 15,5 | 27,4 | 34,3 | 34,4 | 35,2 | 25,8 | 16,7 | 6,1 | −0,6 | 35,2 |
| Уртаса максимум, °C | −21,9 | −18,1 | −9,3 | 0,9 | 10,6 | 20,3 | 22,6 | 19,2 | 9,8 | −2,4 | −14,6 | −21,3 | −0,3 |
| Уртаса температура, °C | −26,3 | −23,3 | −15,2 | −4,2 | 5,1 | 13,9 | 16,6 | 13,4 | 4,9 | −6,4 | −18,8 | −25,3 | −5,5 |
| Уртаса минимум, °C | −30,6 | −28,3 | −21,3 | −9,6 | 0,0 | 7,5 | 10,9 | 8,1 | 0,8 | −10,4 | −23,1 | −29,4 | −10,5 |
| Абсолют минимум, °C | −48,7 | −46,3 | −42 | −31,7 | −16 | −5,9 | −0,8 | −4,4 | −16,1 | −30,3 | −44,9 | −48,3 | −48,7 |
| Яуым-төшөм нормаһы, мм | 27 | 24 | 29 | 36 | 71 | 83 | 108 | 105 | 94 | 67 | 42 | 32 | 718 |
| Сығанаҡ: Погода и климат (билдәһеҙ). pogoda.ru.net. Дата обращения: 28 июнь 2021. ||||||||||||||
Ҡала климаты :
| Күрһәткес | Ғин | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Йыл |
| Уртаса максимум, °C | −21,5 | −18,2 | −8,5 | 1,8 | 11,6 | 21,0 | 23,1 | 19,8 | 10,2 | −2,6 | −14,8 | −21,4 | 0,0 |
| Уртаса температура, °C | −25 | −22,7 | −14,2 | −3,8 | 6,1 | 14,4 | 17,2 | 14,1 | 5,6 | −5,8 | −18,3 | −24,8 | −4,7 |
| Уртаса минимум, °C | −28,6 | −27,2 | −19,8 | −9,5 | 0,6 | 7,7 | 11,4 | 8,4 | 1,1 | −8,9 | −21,7 | −28 | −9,5 |
| Яуым-төшөм нормаһы, мм | 31 | 29 | 29 | 46 | 75 | 75 | 88 | 107 | 110 | 75 | 39 | 99 | 839 |
| Сығанаҡ: www.weatheronline.co.uk (билдәһеҙ). www.weatheronline.co.uk. Дата обращения: 28 июнь 2021. ||||||||||||||

# Алдан (ҡала)
## Тарихы

1924 йылда Незаметный алтын приискыһы булараҡ нигеҙләнгән. 1932 йылда ҡала статусы бирелгән, ә 1939 йылда ҡалаға Алдан исеме ҡушыла.

# Алдан (ҡала)
## Халҡы

Милли составы (2002): урыҫтар — 81,8%, украиндар — 6,6%, сахалар — 2,4%, татарҙар — 1,3%.

# Алдан (ҡала)
## Иҡтисады

Иҡтисад нигеҙе — алтын сығарыу.
Металл эшкәртеү. Төҙөлөш материалдары эшләп сығарыу.

# Алдан (ҡала)
## Шәхестәр

* Миңнехан Шәйҙуллин (1939-2017), рәссам. Татарстандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1999).
# Кыпа-Сыль-Кы

Кыпа-Сыль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының һул ярына тамағынан 321 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 142 км.

# Кыпа-Сыль-Кы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300069947
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306994
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Оло Турья

Оло Турья — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сояна йылғаһының уң ярына тамағынан 125 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.

# Оло Турья
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000312103000042675
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004267
* Бассейн коды — 03.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Бучеджи тәбиғәт паркы

Бучеджи тәбиғәт паркы (рум. Parcul Natural Bucegi) — Румынияла һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһе, Көньяк Карпатта Бучеджи тау массивында урынлашҡан. Бучеджи тәбиғәт паркы биләмәһе 32663 га тәшкил итә.

# Бучеджи тәбиғәт паркы
## Тарих

20 быуат башынан, оҙаҡ ваҡыттар, Бучеджи тау миассивы үҙенең һирәк һәм бай флораһы менән Румынияла һәм ситтә йәшәүсе күп кенә тикшереүселәрҙе һәм тәбиғәт яратыусыларҙың иғтибарын йәлеп иткән. Бучеджи тау массивында тәбиғәтте һаҡлау биләмәһен булдырыу тураһында беренсе тәҡдимдәр 1936 йылда уҡ була. Туризм үҫеше һәм тәбиғи ресурстарҙы файҙаланыу башланыу менән биологик төрҙәрҙең күпләп юҡҡа сығыу процессы башланда, шуға күрә урындағы тәбиғәтте һаҡлау һәм яҡлау буйынса тейешле саралар күрелә, һәм тәбиғәтте һаҡлау һәм яҡлау тураһындағы ООМ 7 / 01.27.1990 бойороғо менән раҫланды. Бучеджи тәбиғәт паркының сиктәре 2003 йылдың 4 мартындағы 230 номерлы Румыния хөкүмәтенең биосфера тыйыулыҡтарын, тәбиғәт һәм милли парк булдырыу, парк администрацияһын төҙөү тарыһында ҡарар менән билдәләнде.
Тәбиғәт паркы мәмерйәләр, упҡындар, коньондар, тау һырттарын, йылға үҙәндәрен, шарлауыҡтарҙы һәм урманлы тау райондарын үҙ эсенә ала һәм уларҙың флора һәм фаунаһын һаҡлай. Парк биләмәһендә булған Бабель һәм Сфинкс тау һындары парктың ғорурлығы булып тора.

# Бучеджи тәбиғәт паркы
## Паркның тасуирламаһы

Парк өлөшләтә Дымбовица, Прахова, Брашов жудецы биләмәләрендә урынлашҡан. Парк администрацияһы Мороень коммунаһының Дымбовица өйәҙендә урынлашҡан.
Парк территорияһы 32 663 га тәшкил итә. Парк территорияһында шулай уҡ үҫемлек, ағастарҙы, эзбислы һындарҙы һаҡлау өсөн 14 тыйыулыҡ районы булдырылған.
Тыйыулыҡтар 12 770 га майҙанды биләй, йәғни парктың 35%-ҡа яҡын өлөшө.
# Керка-Шор

Керка-Шор — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Визинга йылғаһының уң ярына тамағынан 114 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Керка-Шор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000019447
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001944
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Палуга (Лофтура ҡушылдығы)

Палуга — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лофтура йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Палуга (Лофтура ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000212103000050220
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005022
* Бассейн коды — 03.03.00.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ғәбделхәким Ҡорбанғәлиев

Ғәбделхәким Ҡорбанғәлиев (1809 — 1872) — дин әһеле.

# Ғәбделхәким Ҡорбанғәлиев
## Биографияһы

Ғәбделхәким бин Ҡорбанғәли әл-Сарҙаҡлы 1809 йылда Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе V башҡорт кантоны Әйле улусы (хәҙерге Силәбе өлкәһе Арғаяш районы) Исмәғил ауылында мулла Ҡорманғәли (Ҡорбанғәли) Хәмитовтың ғаиләһендә тыуған. Ҡорбанғәлиевтар нәҫеленән.
Ризаитдин Фәхретдинов буйынса, башта Орск өйәҙе Юлыҡ мәҙрәсәһендә Ғәбделлатиф бин Әҙеһәм Юлыҡи хәҙрәттә белем ала. Артабан Минзәлә өйәҙе XI башҡорт кантоны Бүләр улусы Симәк ауылына Шәйәхмәт бин Рафиҡ әс-Симәкигә уҡырға бара, әммә бында оҙаҡ булмай һәм Стәрлетамаҡ мәҙрәсәһенә шәйех Шәрәфетдин бин Зәйнетдин Эстәрлемаҡиға (?-1846) килә. Калифорния университеты профессоры Хәмит Алгар хәбәр итеүенсә, бында шәйех Шәрәфетдин бин Зәйнетдин Эстәрлемаҡиҙың төп вариҫы була һәм Нәҡшбәндиә тәриҡәтенә инеп иджаза ала.
XIX быуат уртаһында указлы мулла булып хеҙмәт итә, ошо осорҙа Ҡорбанғәлиевтар Исмәғил ауылынан Асҡарға күсә. 1852 йылда Асҡар ауылынан Миҙиәк ауылына указлы мулла итеп күсерелә. Бында 1860 йылда үҙ аҡсаһына мәктәп аса, был мәктәп 1883 йылда Миҙиәк мәҙрәсәһе булып китә. Ризаитдин Фәхретдинов, Ғәбделхәким Ҡорбанғәлиев вариҫтары-хәлифәләреен атап үтә: Зәйнулла бин Ғәлекәй әл-Арыҫлани әл-Эстәрле, Камалетдин бин Шәрәфетдин бин Зәйнетдин, Хисаметдин бин Ғәбделкәрим ән-Нәүфәзи, шәйех Зәйнулла бин Хәбибулла әл-Хәлиди һәм башҡалар.
1872 йылда вафат була.
# Лещевка

Лещевка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Икса йылғаһының уң ярына тамағынан 123 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Лещевка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000002691
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000269
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Әҙәп (әҙәбиәт)

Әҙәп (ғәр. أدب‎) — әхлаҡи-дидактик әҙәбиәт жанрын билдәләгән ислам термины. Йәмғиәттең эшмәкәрлек даирәһен камиллаштырыу бурысын үҙ өҫтөнә алған әҙәбиәтсе әҙип тип аталған. Әҙәптең иң сағыу вәкилдәре Әл-Жахиҙ, Ибн Ҡотайба һәм Әбү Хәйән әт-Тәухиди була.

# Әҙәп (әҙәбиәт)
## Тарихы

IX быуатта ғәрәп-ислам мәҙәниәтендә ата-бабаларҙан мираҫ итеп алынған «маҡтаулы тәртип образы» әҙәбиәте аша тәрбиә биреүҙе маҡсат итеп ҡуйған йүнәлеш формалаша. Әҙәп әҙәбиәте төрлө йыйынтыҡтар, трактаттар, антология һәм очерктар рәүешендә була. Әҙәп йыйынтыҡтарына нәфис һүҙ, тәү сиратта шиғриәт өлгөләре, шулай уҡ Ҡөрьән һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең сөннәтенән өҙөктәр ингән.
Ислам хоҡуғында әҙәп термины «ҡушылған һәм тыйылған» төшөнсәһенә яҡын йә туранан-тура мәғәнәгә эйә (әл-әмр үә ән-нәхй). Был мәғәнәлә ул «хаж әҙәбе» «Ҡөрьән уҡыу әҙәбе» (Ҡөрьәнде ҡасан ала алаһығыҙ, ҡайҙа уҡырға, ҡайҙа ҡуйырға мөмкин һ.б.) һүҙҙәрендә ҡулланыла.
"Мосолман ренессансы " дәүерендә (IX—XI быуаттар), һуңыраҡ хакимдар һарайында ғалимдар, аҡыл эйәләре, шағирҙар, музыканттар, шулай уҡ уларҙы ҡурсалаусылар осрашыуҙары үтә. Әҙәп нигеҙендә рухи традицияларға эйәреү ята, ә уның маҡсаты донъяуи белем биреү була. Әҙәп дәреслектәре уҡыусыға математика, грамматика, тарих өлкәһендә башланғыс белем бирә ғәрәп шиғриәте, ғәрәп ҡәбиләләре шәжәрәһе, риторика, этика һ. б. өйрәтә
Хәҙерге ғәрәп илдәрендә әҙәп нәфис әҙәбиәтте аңлата.
# Дройсиг

Дройсиг (нем. Droyßig) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2049 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,76 км². Диңгеҙ кимәленән 234 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6722 һәм автомобиль коды — BLK.
# Илсеғол Этҡолов

Илсеғол Этҡолов — Крәҫтиәндәр һуғышында (1773—75) ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёв полковнигы.

# Илсеғол Этҡолов
## Биографияһы

Илсеғол Этҡолов Себер даруғаһының Ҡошсо улусы Ҡыҙылбай ауылынның (хәҙерге Башҡортостандың Мәсетле районы Оло Ҡыҙылбай ауылы) башҡорто. Шул уҡ улустың старшинаһы була.
Ихтилалға 1773 йылдың декабрендә ҡушыла. Ул үҙенең отряды менән Салауат Юлаевтың ғәcкәренә инә һәм уның иң яҡын көрәштәше булып китә. 1774 йылдың 4 — 8 ғинуарында Илсеғол Этҡолов власть вәкилдәре менән Красноуфимск ҡәлғәһе буйынса һөйләшеүҙәр алып бара, артабан, 9 ғинуарҙа, ул бер ниндәй ҡаршылыҡһыҙ ҡәлғәне биләй. Көңгөр ҡалаһын ҡамауҙа һәм штурмлауҙа ҡатнаша. Этҡолов Салауат Юлаевтың ҡаланы ихтилалсыларға һуғышһыҙ тапшырыу тураһында өгөт-нәсихәтенә (увещевание) ҡул ҡуйғандарҙың тәүгеләренән була. Февралдән алып И. Н. Зарубиндың бойороғона ярашлы Ҡошсо улусы халҡын баш күтәреүселәр ғәскәренә (Чесноковка ихтилалсылар үҙәгенә) мобилизациялау менән шөғөлләнә. Апрель айында Салауат Юлаев һәм Иван Белобородов менән бергә Көңгөргә ҡабаттан һөжүм итергә йыйына. Ошо ваҡытта И. Этҡолов һәм Бәхтийәр Ҡанҡаев араһында конфликт барлыҡҡа килә, Ҡанҡаев Белобородовҡа Этҡоловтың уға ихтилалға халыҡты йыйыу буйынса ҡамасаулауы, бойороҡтарҙы үтәмәүе тураһында хәбәр итә.
Май—июнь айҙарында Салауат Юлаев менән берлектә И. И. Михельсон етәкселегендәге хөкүмәт ғәскәренә ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнаша, шунан төп баш күтәреүселәр ғәскәренә ҡушыла. Полковник дәрәжәһе бирелеүе тураһында Этҡоловҡа «Петр III» указынан 5 июндә билдәле була.
Пугачев ғәскәренең Кама алды походында Уҫы ҡалаһы тирәһендәге бәрелештәрҙә ҡатнаша (18 — 21 июндә). Ҡәнзәфәр Усаевтың һүҙҙәренсә, был көндәрҙә Этҡолов Пугачевтың иң яҡын кешеләре араһына инә.
Йәй—көҙ көндәрендә Башҡортостандың төньяҡ‑көнсығышында эш итә. Ихтилал баҫтырылғандан һуң дезертирлыҡҡа ҡаршы көрәшә, Салауат Юлаев һәм Илсеғол Этҡолов октябрҙә лә «казактарҙы» Бисерт, Клен, Әсет ҡәлғәләренә һөжүм итеү өсөн туплауҙы дауам итәләр(Бисерт завод контораһы мәғлүмәттәренән).
И. Этҡоловтың халыҡ көрәшенә тоғролоғо, бирешмәүсәнлеге 10 октябрҙә Красноуфимск коменданты Я. Г. Савиновҡа яҙған хатынан күренә, ул бирелеүҙән баш тарта, киреһенсә, Савиновты үҙ яғына ауҙарыу маҡсатында Пугачевтың булмаған «уңыштары» тураһында арттырып яҙа.
И. Этҡоловтың ихтилалдағы урыны, уның эшмәкәрлеге властарға бик яҡшы билдәле була. Ҡаҙан Йәшерен комиссияһының начальнигы П. С. Потемкин уны «иң төп боласылар араһында» атап үтә, уны Кинйә Арыҫланов һәм Салауат Юлаев менән рәткә ҡуя.
Салауат Юлаевты тотоп алғандан һуң, ноябрь башында, властарға бирелә. 1775 йлдың 5 февралендә уны Ҡаҙан Йәшерен комиссияһына алып киләләр, Потемкин унда булмай, сөнки комиссия үҙ эшен тамамлаған саҡ була. Илсеғол Этҡоловтың ихтилалда ҡатнашыуы тураһында документтар табылмай. Ғәйебен таныуҙы иҫкә алып, И. Этҡолов 1775 йылдың 27 мартында азат ителә.
Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
# Кесе Княжая

Кесе Княжая — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Княжая йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Кесе Княжая
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000011139
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001113
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ишембәтов Вәдүт Харрас улы

Ишембәтов Вәдүт Харрас улы (10 май 1915 йыл — 13 апрель 1985 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, сержант. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы штабында өлкән телеграфист, һуңынан отделение командиры. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985) кавалеры.

# Ишембәтов Вәдүт Харрас улы
## Биографияһы

Вәдүт Харрас улы Ишембәтов 1915 йылдың 10 майында Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе (хәҙер Башҡортостандың Баймаҡ районы) Ярат ауыл Советына ҡараған Ғәбсәләм ауылында тыуған. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы штабында өлкән телеграфист булып хеҙмәт итә, һуңынан отделение командиры була. 1945 йылда тыуған яҡтарына ҡайта. Юлыҡ ауылында тракторист-машинист булып эшләй.
1985 йылдың 13 апрелендә вафат була.

# Ишембәтов Вәдүт Харрас улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы (1945)
* «Сиҙәм ерҙәрен үҙләштергән өсөн» миҙалы
# Чесноковка (Бердь ҡушылдығы)

Чесноковка — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бердь йылғаһының уң ярына тамағынан 62 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Чесноковка (Бердь ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200512115200005081
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200508
* Бассейн коды — 13.01.02.005
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Солтанов Барый Муллағәли улы

Солтанов Барый Муллағәли улы (13 октябрь 1907 йыл — 21 ғинуар 1945 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугир, пулемётсылар отделениеһы командиры, өлкән сержант. Советтар Союзы Геройы (1945).

# Солтанов Барый Муллағәли улы
## Биографияһы

Барый Муллағәли улы Солтанов 1907 йылдың 13 октябрендә Пермь губернаһы Шадринск өйәҙе (хәҙерге Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы) Хәлит ауылында тыуған. Милләте — башҡорт.
1929—1941 йылдарҙа «Донбасс» колхозында бригадир, рәйес булып эшләй. 1941 йылдан — Ҡыҙыл Армияла.
1942 йылдың ғинуарынан Калинин һәм Брянск фронттарында хеҙмəт итə, дүрт тапҡыр яралана, күрһәткән батырлыҡтары өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә. 1942 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
2‑се Белоруссия фронтында 50‑се армия 380‑се уҡсылар дивизияһы 1264‑се уҡсылар полкының пулемёт отделениеһы командиры була.
1944 йылдың 26—30 мартында Белорус ССР-ы Могилёв өлкәһе Виляга утары тирәһендәге хәрби операциялары осоронда өлкән сержант Солтанов үҙенең станок пулемёты уты менән 20-гә яҡын немец һалдаттарын һәм офицерҙарын юҡ итә.
1944 йылдың 31 мартында 380‑се уҡсылар дивизияһы буйынса 83-сө һанлы приказға ярашлы III дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
1944 йылдың 6—7 июлендә Белорус ССР-ы Минск өлкәһе Смолевич районы Пятигодка (Пятилетка) совхозы тирәһендә 1264‑се уҡсылар полкының пулемёт отделениеһы командиры өлкән сержант Солтанов пулемёт расчёты менән дошмандың контрһөжүмдәрен умело ҡаға, үҙенең һалдаттары сафтан сыҡҡас, пулемёттан бер үҙе ут асыуын дауам итә, ҡамауҙан сығырға ниәтләгән дошмандың һигеҙ контрһөжүмен кире ҡаға һәм 150 немец һалдатын һәм офицерын юҡ итә. Был алыштарҙа күрһәткән батырлығы өсөн 1945 йылдың 24 мартында, Барый Солтанов үлгәндән һуң, Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була.
Артабан 269-сы уҡсылар дивизияһы 1020-се уҡсылар полкы взвод командиры ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә. 1945 йылдың 21 ғинуарында Белорус ССР-ы Белосток өлкәһе Говоров районы (хәҙерге Польша Подляск воеводствоһы) Винна-Посвентна ауылы янындағы алышта батырҙарса һәләк була. Залендже ауылында ерләнә.

# Солтанов Барый Муллағәли улы
## Бүләктәре

* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (24.03.1945)
* Ленин ордены (24.03.1945)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
* III дәрәжә Дан ордены (31.03.1944)

# Солтанов Барый Муллағәли улы
## Хәтер

* Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы Хәлит ауылы урамдарының береһенә уның исеме бирелгән, уға һәйкәл һәм ул йәшәгән йортҡа һәм мәктәп бинаһына мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
* Мәскәүҙең Еңеү паркындағы Бөйөк Ватан һуғышы үҙәк музейы Дан залында ҡаһармандың исеме алтын хәрефтәр менән уйылып яҙылған.
# Гутконгдо (Панча ҡушылдығы)

Гутконгдо — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Панча йылғаһының һул ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Гутконгдо (Панча ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300070196
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307019
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3