# Литр

Литр (л, l, L, ℓ) — күләм үлсәү берәмеге. Литр сәғәт, тәүлек кеүек берәмектәр менән бергә Үлсәү системаһы (СИ) берәмеге түгел, шулай ҙа Үлсәү системаһындағы (СИ) башҡа берәмектәр менән ҡулланырға була. Үлсәү системаһындағы (СИ) стандарт күләм үлсәү берәмеге — куб метр (м³).

# Литр
## Литр дәүмәле

1 литр 1 кубик дицеметрға тигеҙ: 1 л = 1 дм³.
Был аныҡлау 1964 йылда Үлсәм һәм үлсәүҙәр буйынса 12-се Генераль конференцияла ҡабул ителә.
Быға тиклем, 1901 йылғы Үлсәм һәм үлсәүҙәр буйынса 3-сө Генераль конференция ҡарары нигеҙендә, литр нормаль атмосфера баҫымында (760 мм терекөмөш бағанаһы) һәм температурала 1 кг һыуҙың күләме тип билдәләнә. Шулай итеп, 1,000028 дм³ 1 литр тип ҡабул ителгән.

# Литр
## Һүҙҙең килеп сығышы

«Литр» һүҙе француз күләм үлсәү берәмеге, 0,831018 литрға тигеҙ булған, «литрон» (фр. litron) һүҙенән килеп сыҡҡан. Ә «литрон» һүҙе грек-латин телендәге «litra» һүҙенән килеп сыҡҡан. Боронғо грек колонияларында, бигерәк тә Сицилияла, литр тип көмөш (һәм уға бәрәбәр ауырлыҡтағы) аҡсаны атағандар.

# Литр
## Һүҙҙең килеп сығышы
### Тамғалау

Рәсәйҙә литр бәләкәй «л» хәрефе менән билдәләнә. Ошо уҡ тамға Белоруссия, Украина, Ҡаҙағстан һәм Монголияла ҡулланыла. 1990 йылдарға тиклем Болгарияла ҡулланылды (1994 йылда үлсәү берәмектәре латин хәрефтәренә алыштырылһа ла рәсми булмаған рәүештә кирилл хәрефтәре ҡулланыла).
Тәүҙәрәк Халыҡ-ара үлсәү системаһындаСИ литрҙы тамғалау өсөн бәләкәй l хәрефен ҡулланғандар. Был ғалим исеменән барлыҡҡа килгән үлсәү берәмектәрен ҙур хәреф менән яҙырға тигән килешеүгә яраҡлы булған. l бәләкәй латин хәрефен «1» цифраһы менән бутарға мөмкин булған, был буталыш медицина вәкилдәре араһында ризаһыҙлыҡ тыуҙырған. Төрлө илдәрҙең метеролигия ойошмалары литрҙы ҙур хәреф менән (L) яҙыуҙы раҫларҡа тырышып ҡарай. Шул туралы бер тарихи ваҡиға бар.Канаданың Ватерлоо университеты хеҙмәткәре Кеннет Вулнер Клод Эмиль Жан-Батист Литр исемле мифик ғалимды уйлап сығара һәм шул ғалим исеме менән литрҙы ҙур хәреф менән яҙырға ирешеп ҡарай. Мәҡәлә 1978 йылда университеттың «Chem13 News» журналында донъя күрә. Көлкө көнөнә арналған мәҡәләллә француз ғалимы Клод Литрҙың (1716—1778) биографияһы ентекләп яҙыла.
Шаярып яҙылған мәҡәлә булыуға ҡарамаҫтан мәҡәләне Халаҡ-ара теоретик һәм ғәмәли химия союзының (UPAC) «Chemistry International»журналы күсереп яҙа. Киләһе һанында хата тураһында белдереү яһай. Был ваҡиғанан һуң 1979 йылда үлсәмдәр һәм ауырлыҡтар буйынса XVI Генераль ассамблея литр өсөн ике тамға ҡулланыуҙы рәхсәт итә: бәләкәй хәреф l һәм ҙур хәреф L. АҠШ-тың Стандарттар һәм технологиялар буйынса институты литрҙы билдәләү өсөн тик L символын ҡулланырға тәҡдим итә, был алым Канада һәм Австрияла киң ҡулланыла.

# Литр
## Башҡа үлсәүҙәр менән сағыштырыу һәм ҡабатлылары
### Метрик берәмектәр

Рәсәйҙә, литрҙың сығарылмалары ҡулланыла — миллилитр (мл, ml), декалитр (дал, dal), шулай уҡ метрик берәмектәр — куб метр һ.б.
| Ҡабатлы берәмектәр | Исеме | Символ | Символ | Эквивалент күләм | Эквивалент күләм | Өлөшлө берәмектәр | Исеме | Символ | Символ | Эквивалент күләм | Эквивалент күләм |
| 10⁰ L | литр | l (ℓ) | L | dm³ | куб дециметр | | | | | | |
| 10¹ L | декалитр (дал) | dal | daL | 10¹ dm³ | 10 куб дециметр | 10⁻¹ L | децилитр | dl | dL | 10² cm³ | 100 куб сантиметр |
| 10² L | гектолитр | hl (ГЛ) | hL | 10² dm³ | 100 куб дециметр | 10⁻² L | сантилитр | cl | cL | 10¹ cm³ | 10 куб сантиметр |
| 10³ L | килолитр (куб метр) | kl | kL | m³ | куб метр | 10⁻³ L | миллилитр | ml | mL | cm³ | куб сантиметр |
| 10⁶ L | мегалитр | Ml | ML | dam³ | куб декаметр | 10⁻⁶ L | микролитр | µl | µL | mm³ | куб миллиметр |
| 10⁹ L | гигалитр | Gl | GL | hm³ | куб гектоометр | 10⁻⁹ L | нанолитр | nl | nL | 10⁶ µm³ | миллион куб микрометр |
| 10¹² L | тералитр | Tl | TL | km³ | куб километр | 10⁻¹² L | пиколитр | pl | pL | 10³ µm³ | мең куб микрометр |
| 10¹⁵ L | петалитр | Pl | PL | 10³ km³ | мең куб километр | 10⁻¹⁵ L | фемтолитр | fl | fL | µm³ | куб микрометр |
| 10¹⁸ L | экзалитр | El | EL | 10⁶ km³ | миллион куб километр | 10⁻¹⁸ L | аттолитр | al | aL | 10⁶ nm³ | миллион куб нанометр |
| 10²¹ L | зетталитр | Zl | ZL | Mm³ | куб мегаметр | 10⁻²¹ L | зептолитр | zl | zL | 10³ nm³ | мең куб нанометр |
| 10²⁴ L | йотталитр | Yl | YL | 10³ Mm³ | мең куб мегаметр | 10⁻²⁴ L | йоктолитр | yl | yL | nm³ | куб нанометр |

# Литр
## Башҡа үлсәүҙәр менән сағыштырыу һәм ҡабатлылары
### Метрик булмаған берәмектәр

| Метрик | Яҡынса ҡиммәте | Метрик булмаған | Үлсәү системаһы | Метрик булмаған | Метрик эквивалент |
| 1 л | ≈ 0.87987699 | кварта | Инглиз | 1 кварта | ≡ 1,1365225 л |
| 1 л | ≈ 1.056688 | кварта амер. | Америка | 1 кварта амер. | ≡ 0,946352946 л |
| 1 л | ≈ 1.75975326 | пинта | Инглиз | 1 пинта | ≡ 0,56826125 л |
| 1 л | ≈ 2.11337641 | пинта амер. | Америка | 1 пинта амер. | ≡ 0,473176473 л |
| 1 л | ≈ 0.21997 | галлон | Инглиз | 1 галлон | ≡ 4,54609 л |
| 1 л | ≈ 0,2642 | галлон | Америка | 1 галлон | ≡ 3,785 л |
| 1 л | ≈ 0.0353146667 | куб фут | | 1 куб фут | ≡ 28,316846592 л |
| 1 л | ≈ 61.0237441 | куб дюйм | | 1 куб дюйм | ≡ 0,01638706 л |
| 1 л | ≈ 33.8140 | унция амер. | Америка | 1 унция амер. | ≡ 29,5735295625 мл |
| 1 л | ≈ 35.1950 | унция | Инглиз | 1 унция | ≡ 28,4130625 мл |