yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Сыуалкип (йылға)

Сыуалкип — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Өршәк йылғаһының һул ярына тамағынан 62 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Сыуалкип (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Охлебинино ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Өфөгә тиклем, Ҡариҙел (инешенән Шаҡша ҡасабаһына тиклем) һәм Дим (инештән Бочкарёво һыу үлсәү посына тиклем) йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201412111100020039
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102003
* Бассейн коды — 10.01.02.014
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Лектым

Лектым — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Берёзовая йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Лектым
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100006178
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100617
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Яйыҡ йылғаһы башы

Яйыҡ йылғаһы башы - Көньяҡ Уралдың Уй-Таш һырты эргәһендә Нәжимтау тауы итәгендә, диңгеҙ кимәленән 637 м бейеклектә, Башҡортостан Республикаһы Учалы районының Вознесенка ауылынан 12 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Туристик һәм географик иҫтәлекле урын.

# Яйыҡ йылғаһы башы
## Урыны

Петр Рычков үҙенең «Ырымбур топографияһы» китабында былай тип яҙа:
   Яйыҡ Урал тауҙары артында Себер даруғаһында, Купаканский улусында, Ҡалған Тау тип аталған тауҙан башлана, Ҡалған Тау русса Крайняя йәки Остальная гора въ Уралъ тигәнде аңлата. Был йылға борондан башҡорттар менән ҡырғыҙ-ҡайсаҡтарҙы айырып торған
Виктор Петрович Поляничко, Силәбелә, Ырымбурҙа, Мәскәүҙә, Кавказда билдәле кеше, 1973 йылдағы Яйыҡ инешенә сәйәхәт тураһында «Река весны» исемле китап яҙа. Унда ошондай юлдар бар: «Еүеш ерек ҡыуағы аҫтында, өс ҡайын ҡамауында – инеш! Ҡайһылай шәп, Яйыҡ ҡайҙалыр уҡығанымса һаҙлыҡтан түгел, ә шишмәнән баш ала. Инеш ҡомло вулкан булып суғырмаҡлана, тамырҙар һәм яҫы таш киҫәге аҫтынан туңмай торған шишмә урғылып сыға. Бына шундай ул Яйыҡ бишеге». Яйыҡ йылғаһы ағып сыҡҡан шишмә янында «50 лет ВЛКСМ», «50 лет БАССР» тигән яҙыуҙар, комсомоль значогы һәм Салауат Юлаев силуэты булған щит була. Ошо сәйәхәт ваҡытында «Бында Яйыҡ йылғаһы башлана» тигән яҙыу менән иҫтәлекле билдә ҡуйыла. Суйын таҡтаның буйынан буйына нәҙек юлаҡ, юлаҡ буйлап йылға буйындағы ҡалаларҙың исемдәре яҙыла: Учалы, Верхнеурал, Магнитогорск, Орск, Ырымбур, Уральск, Гурьев. Ҡойолманы Силәбе трактор заводы комсомолдары эшләй, ә Поляковка совхозы электросварщиктары уны швеллерға иретеп йәбештерәләр һәм инеш эргәһендә нығытып ҡуйырға ярҙам итәләр. «Бында Яйыҡ йылғаһы башлана» тигән яҙыулы суйын таҡтаһы менән швеллер әле лә урынында. Ҡала исемдәре икенсе тимер таҡтала. Унда «Башҡортостан тауҙарынан Каспийға тиклем» тигән яҙыу һәм ҡала исемдәре.
Нәжимтау тауы итәгендә урынлашҡан төп сығанаҡты 5 ҡеүәтле шишмә тулыландыра.
2000-се йылдар башында Яйыҡ йылғаһы инеше өҫтөндә Европанан Азияға символик тимер күпер ҡуйыла. Иҫтәлекле билдәгә яҡын, бер яҡтан өҫтән аҫҡа ҡарай тимер хәрефтәр менән «Европа», ә икенсе яғында «Азия» тип яҙылған.
# Клара Цеткин

Кла́ра Це́ткин (нем. Clara Zetkin, ҡыҙ фамилияһыАйснер (нем. Eißner); 5 июль ,1857, Видерау, Германия — 20 июнь, 1933, Архангельское, Мәскәү өлкәһе, СССР) — немец йәмғиәт эшмәкәре, немец һәм халыҡ-ара коммунистик хәрәкәт етәкселәренең береһе, Германия коммунистар партияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе, ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтары өсөн көрәштең әүҙем ҡатнашыусыһы.
Клара Цеткин Икенсе интернационалды булдырыуҙа ҙур роль уйнай, уның Булдырыу (Учредительный) когресы өсөн ҡатын-ҡыҙҙарҙың революцион көрәштәге роле тураһында сығыш әҙерләй. Ул Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙарҙың берҙәм көрәш көнөн — 8 мартты тәҡдим итеүсе тип иҫәпләнә.
# Мила Гойсалич

Мила Гойсалич (хорв. Mila Gojsalić, Костанье, ? — Подградач (Гата), 1530) — ыҙа сигеүсе һәм хорват халҡы героиняһы. Михаил Девлеткамов уны «Хорват Юдифы», ә Иван Мештрович «Полица кенәзлегенең легендар ҡыҙы» тип атаған.

# Мила Гойсалич
## Биографияһы

Мила Гойсалич Далматин Загорьеһының Костанье ауылынан. Традицияға ярашлы, ул хорват короле Гоиславтың алыҫ нәҫеле тип һанала. Гойсалич фамилияһы (Гоесалич) Полица статутында кенәз фамилияһы булараҡ телгә алына.
Мила Гойсалич Полица республикаһы һәм Ғосман батшалығы араһында көрәш ваҡытында йәшәй. 1530 йылда төрөк пашаһы Әхмәт, 10 меңлек ғәскәре менән, Полицаны оккупациялай һәм Подграц сигендә (Podgrac, Podgrađe) табор булып урынлаша. Паша урындағы хорват ҡатын-ҡыҙҙарын сексуаль ҡоллоҡта тоторға ниәтләй. Мила Гойсалич Әхмәт-паша сатырына эләгер өсөн ғиффәтлелеге менән фиҙа ҡыла. Уңайлы мәлде көтөп, ул дары һәм боеприпастар келәтен һәм бергә үҙен дә, Әхмәт-пашаны ла һәм уның ғәскәрен дә юҡ итеп, шартлата. Төрөк көстәренең ҡалдыҡтарын Полица яланында Полица кешеләре юҡ итә.

# Мила Гойсалич
## Хәтер

Иван Мештрович Омиш ҡалаһында уның һынын яһай, ә Яков Готовац уның хөрмәтенә опера ижад итә. Август Шеноа уның тураһында повесть яҙа.
# Һуғым

Һуғым — мал, сара, йола. Алдан уҡ инселәп, итен ғаилә һәм туғандар менән ҡышын ашау өсөн махсус һимертеп мал салыу. Был сара бар төрки халыҡтарҙа ла таралған.

# Һуғым
## Һуғым төрҙәре

Һуғымдың бер нисә төрө була. Ул ҡорбан итенән (малынан) бер ни тиклем айырыла. Башҡорт халҡында һуғым өсөн йылҡы, һыйыр малы ҡулай иҫәпләнә. Шулай уҡ һарыҡ, кәзә лә һуғымлыҡ мал тип ҡарала. Бер йәшлек тана-торпо миҡдарын 4—5 һарыҡ-кәзә, 40 ҡаҙ, 60 өйрәк алмаштыра ала, тип һаналған.
Йылҡы малынан ике йәшлек тайҙар, дүнәндәр, ғонандар, байталдар салынған. Эш аттары егеүҙән туҡтатылып, алты ай тирәһе һимертеүҙә тотола һәм унан һуң ғына салына, сөнки уларҙың тарамыштары (мускулдары) ҡаты була. Һыйыр малының орғасыһын ҡулай күргәндәр. Шулай ҙа орғасы малды үрсемгә ҡалдырыу һәр ерҙә һәм һәр ваҡытта ла отошлораҡ һаналған. Иртәгәне ҡайғыртыусы тәжрибәле һәм йүнсел хужалар нәҡ шулай эшләргә тырышҡан. Иркәк мал һәр саҡ һуғым өсөн аҫыралған, шуға ла уны үҙ ваҡытында бестереү хәстәрен күргәндәр.

# Һуғым
## Салыу ваҡыты

Һуғым һуйыу — күп халыҡта элек-электән матур һәм үҙенсәлекле йолаға эйләнгән оло бер байрам һанала. Һуғымға эре мал булһа (йылҡы, һыйыр), көндәр ныҡлап һыуытҡас, ер туңып, ҡар менән ныҡлы ғына ҡапланғас та, ауыл халҡы һуғым һуйырға йыйына башлай. Башлыса йылына бер башҡарыла торған был мөһим эште туған-тыумаса, дуҫ-иш, күрше-күлән һәм ағай-эне бергә йыйылышып һуя. Ауылда «Татлы ҡуллы», «Еңел ҡуллы» тип дан алған оҫта мал салыусыһы «Бисмиллаһи, Аллаһуәкбәр» тип төп эшкә тотона. Ҡалған ир-ат уға малды тунарға һәм тейешенсә эшкәртергә ярҙамлаша, ә ҡатын-ҡыҙ өлөшөнә эсәк йыуыу эләгә. Ит бешеп сыҡҡансы, эсәк-ҡарынды таҙартып йөрөүселәргә ҡурлаҡ бешерелә. Ул малдың үпкә, бауыр, йөрәгенән ваҡ итеп тураҡлап әҙерләнә. Һурпаһына балдаҡлап турап күп итеп һуған һалһаң, ул телеңде йоторлоҡ тәмле була.

# Һуғым
## Һуғым ашы

Кискә һуғымсыларҙы ашҡа саҡыралар. Һәр кемгә өлөш һалына, эске өлөштәре күстәнәскә биреп ҡайтарыла
Ваҡ малды һуғым өсөн йыл буйы тотонорға була. Уларҙың ите 20 килограмм самаһы булғанға, кәрәк ваҡытта йәй көндәрендә лә тиҙ генә һуйып алғандар. Һуйылған ит махсус эшләнгән ҡар баҙында һаҡланған.
# Капидетская

Капидетская (Килидетская) — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының һул ярына тамағынан 838 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.

# Капидетская
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200017562
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201756
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Оло Саланга

Оло Саланга — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кургусуль йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Оло Саланга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400112115200015552
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201555
* Бассейн коды — 13.01.04.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Сафуанов Әхмәт Вилдан улы

Сафуанов Әхмәт Вилдан улы (рус. Сафуанов Ахмет Вильданович (1913 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, медицина хеҙмәтенең гвардия старшинаһы, медицина хеҙмәте старшинаһы, саниструктор. II дәрәжә Ватан һуғышы (1945), Ҡыҙыл Йондоҙ (1943) ордендары кавалеры.

# Сафуанов Әхмәт Вилдан улы
## Биографияһы

Сафуанов Әхмәт Вилдан улы 1913 йылда Башҡортостандың Өфө ҡалаһында тыуа. 1941 йылдың декабрендә Өфө ҡалаһы Молотов районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 112-се кавалерия дивизияһы 275-се гвардия кавалерия полкында; 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкында хеҙмәт итә.
Санинструктор Сафуанов Әхмәт Вилдан улы 1942 йылдың 19 ноябренән 30 ноябренә тиклем осорҙа һөжүм итеү һуғыштарында һуғыш яланынан ҡоралдары менән утыҙлаған яралы һалдатты һәм командирҙарҙы һәм 1942 йылдың 6 июленән 10 июленә тиклем 15 кешене алып сыға. Һуғыш яланында булып яралы һалдат һәм командирҙарға кисекмәҫтән ярҙам күрһәтә. Үҙенең фиҙәҡәр хеҙмәте менән ул тиҫтәләгән яугир дуҫтарының ғүмерен ҡотҡарып алып ҡала. Үҙенең хеҙмәт бурыстарын үтәгәндә яралана. Үҙенә үҙе беренсе ярҙам күрһәтеп, ул яралы иптәштәренә ярҙам күрһәтеүен дауам итә. Подразделениеның 387-се бойороғо менән гвардия старшинаһы Сафуанов Әхмәт Вилдан улы 1942 йылдың 17 декабрендә Ҡыҙыл Йондоҙ орденына лайыҡ була.
1943 йылдың 29 сентябрендә санинструктор Сафуанов Әхмәт Вилдан улы дошмандың көслө миномет уты аҫтында Днепр йылғаһы аша сыға һәм яралы офицер һәм яугирҙарҙың яраларын бәйләй. 1943 йылдың 18 октябрендә был ҡыйыулығы өсөн ул подразделениеның 250/н бойороғо менән «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
Ораниенбург һәм Бранденбург ҡалалары өсөн һуғышта ялан госпиталендә булып, табип менән бергә медицина ярҙамы күрһәтеүҙә һәм 65 яралыны тәрбиәләүҙә әүҙем ҡатнаша.
1945 йылдың 24-25 апрелендә дошмандың һауа һөжүме ваҡытында Велефану ауылы һәм Брилов ауылы районында 13 яралы һалдатҡа ярҙам күрһәтә.
Бранденбург ҡалаһы янында һуғышта Зило-Каналды аша һуғышып аша сыҡҡанда дошман уты аҫтында алты ауыр яралы һалдатҡа беренсе ярҙам күрһәтә һәм ялан госпиталенә оҙата.
Одер йылғаһынан алып Бранденбург ҡалаһына тиклем алыштарҙа яралыларҙы һуғыш яланынан ялан госпиталенә эвакуациялауҙа әүҙем ҡатнаша. Һуғышта ҡыйыулыҡ һәм ныҡышмалылыҡ, яраларға хәстәрлек күрһәтә. Һуғышта күрһәткән был ҡаҙаныштары өсөн санинструктор Сафуанов Әхмәт Вилдан улы II дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә.

# Сафуанов Әхмәт Вилдан улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР) (1943)
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1945)
# Плауэн

Плауэн (нем. Plauen) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 66098 кеше йәшәй. Майҙаны — 102,11 км². Диңгеҙ кимәленән 412 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 08523;-5;-7;-9 һәм автомобиль коды PL.
# Зюзьба

Зюзьба — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кама йылғаһының уң ярына тамағынан 1572 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Зюзьба
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100000436
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100043
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Хатнысь-Ега

Хатнысь-Ега — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Демьянка йылғаһының һул ярына тамағынан 91 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.

# Хатнысь-Ега
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010700112115300015108
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301510
* Бассейн коды — 14.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ҡырым һуғышы

Ҡырым һуғышы — (1853—1856), йәки Көнсығыш һуғышы, Яҡын Көнсығышта хакимлыҡ итеү өсөн Рәсәй менән Бөйөк Британия, Сардиния, Төркиә һәм Франция коалицияһы араһында була.

# Ҡырым һуғышы
## Һуғыш барышы

Ҡоро ер ғәскәрҙәре Балҡанда һәм Кавказда, Балтик буйында, Ҡара диңгеҙ буйында (башлыса — Ҡырымда) һәм Камчаткала, флот Ҡара, Балтик, Аҡ һәм Баренц диңгеҙҙәрендә, Тымыҡ океанда хәрби хәрәкәттәр алып барған.

# Ҡырым һуғышы
## Һуғышта башҡорт полктары

Молдавияла, 1854 йылдан алып Ҡырымда һуғышҡан урыҫ армияһы составында Бутырск пехота полкы, 1‑се һәм 2‑се Урал казак полктары, 1855 й. — Балтик буйында 1‑се һәм 3‑сө башҡорт полктары һәм 2‑се йыйылма Ырымбур казак полкы була. Бутырск пехота һәм Урал казак полктары Блокада корпусы составында 1854—1855 йылдарҙа Севастополде обороналауҙа, Рига күсмә корпусы һәм Эстляндия күҙәтеү отряды составында 1‑се һәм 3‑сө башҡорт полктары 1855—1856 йылдарҙа Балтик буйында инглиз һәм француз десанттарын юҡ итеүҙә ҡатнаша. Һуғышта ҡатнашыусылар «1853—1856 йылдарҙағы Көнсығыш һуғышы иҫтәлегенә» миҙалы менән бүләкләнә. Ырымбур губернаһында резервта 2‑се һәм 4‑се башҡорт полктары, шулай уҡ күсмә дәүләт ополчениеһы дружиналары була. 1856 йылдың май уртаһына ополчение файҙаһына Ырымбур сауҙагәрҙәре 1 мең һум, Башҡорт ғәскәре һәм Ырымбур казак ғәскәре кантондары халҡы 65 мең һум көмөш аҡса йыя.
Ҡырым һуғышы // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: БР ДАҒУ «Башҡорт энциклопедияһы», 2015—2024. — ISBN 978-5-88185-143-9.
# Мәләүез (йылға)

Мәләүез — йылға, Ағиҙел йылғаһының һул ҡушылдығы. Көйөргәҙе районы Яңы Муса ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 4 км алыҫлыҡта башлана. Шул уҡ район буйлап төньяҡтан көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай аға, Яңы Муса ауылы эргәһендә йүнәлешен төньяҡ-көнсығышҡа үҙгәртә һәм Көйөргәҙе, Мәләүез райондары буйлап аға. Ағиҙел йылғаһына (тамағынан 856 км алыҫлыҡта) ҡоя. Оҙонлоғо 37 км, бассейн майҙаны 354 м². Ҡатнаш, башлыса, ҡар һыуы менән туйына. Мәләүез ҡалаһы эргәһендә уртаса йыллыҡ һыу сығымы 1,9 куб с. Рельефы убалы тигеҙлек. Ландшафы һоро урман тупрағындағы һәм типик ҡара тупраҡтағы киң япраҡлы урмандарҙан, болонло далаларҙан һәм һөрөнтө ерҙәрҙән тора. Бассейнының 7 процентын урман ҡаплаған, 43 проценты һөрөлгән. Ҡушылдыҡтары: уң — Күкһер, Ҡарағай һ. б.; һул — Ҡарабуғат һ. б.

# Мәләүез (йылға)
## Этимологияһы

Йылға исеме төрлө сығанаҡтарҙа төрлөсә аңлатыла. Мәҫәлән, йылға русса Мелеуз тип атала. Шуға атаманың килеп сығышын "мәллә" (боронғоса "һары") һүҙе менән бәйләйҙәр. Ә Башҡортостан Республикаһының топонимдар һүҙлегендә түбәндәгесә аңлатыла: "Мәләүез (Мелеуз) — рр. прав. пр. Инзера в Арх. р-не; два лев. пр. Белой в Кугач., Мелеуз р-нах; лев. пр. Сакмары в Хайб. р-не. Вариант назв. Мәнәүез. Возможно от иранского мал "стоячая вода" и дрвен. тюрк. үгүз (река). Ср. Малоузка — рч. в Бакалинском районе, д. Нагайбак".
Ә бит йылға исеменең килеп сығышы боронғо башҡорттарҙың эш ҡоралы мәнәүгә бәйле. 80 — 90 сантиметр оҙонлоғондағы, яҫы итеп осланған имән таяҡ мәнәү тип атала. Элек был таяҡ ярҙамында төрлө тамырҙар ҡаҙып алғандар, селәү ҡаҙғандар.
* Мәнәү кеүек ҡыҫҡа ғына, ерҙе йыртҡылап, үҙән ярып, ҙур йылғаларға барып ҡушылған йылғаларҙың ҡайһыларын, образлы итеп, Мәнәүйылға тип йөрөткәндәр. Мәнеү һәм Мәнәүез тигәндә тамыр һүҙ мәнәү. Күгәрсен районындағы Мәнеү йылғаһы — Мәнәүҙең үҙгәртеп әйтелеше</ref>.
60-сы йылдарҙа оло йәштәгеләрҙең Мәләүезде Мәнәүезтамаҡ тип йөрөтөүен иҫәпкә алһаҡ, Мәләүез йылғаһы атамаһының да тамыры мәнәү булыуына инанырбыҙ.
# Рафиҡов Зәйнетдин Фәсхетдин улы

Рафиҡов Зәйнетдин Фәсхетдин улы (11 март 1923 йыл — 2007 йыл) — башҡорт шағиры, публицист. Хәрби хеҙмәткәр, отставкалағы полковник. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Мәләүез районының Булат Рафиҡов исемендәге премияһы лауреаты (2002).

# Рафиҡов Зәйнетдин Фәсхетдин улы
## Биографияһы

Зәйнетдин (Зәйни) Фәсхетдин улы Рафиҡов Рафиҡов 1923 йылдың 11 мартында Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ кантоны Дәүләтҡол ауылында тыуған. 1940—1946 йылдарҙа Ҡыҙыл Армияһы сафтарында хеҙмәт итә. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.
1946 йылдың көҙөндә Зәйни Рафиҡов тыуған яҡтарына ҡайта. 1949 йылдың көҙөндә яңынан Совет Армияһы сафына саҡырыла. Ул отставкалағы полковник.
Уның «Һалдат уйҙары», «Йондоҙло кешеләр» тигән шиғри йыйынтыҡтары һәм публицистик китаптары бар. 1994 йылдан Яҙыусылар союзы ағзаһы.
II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (06.04.1985).
# Зубов ауыл Советы (Өфө районы)

Зубов ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Өфө районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Зубов ауылы.

# Зубов ауыл Советы (Өфө районы)
## Тарихы

1960 йылдың 23 мартында, Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының ҡарары нигеҙендә, Чесноковка һәм Осоргин ауыл Советтары Зубов ауыл Советына берләштерелә. Административ үҙәге Зубов ауылында урынлаша. Зубов ауыл Советы рәйесе итеп Градобоев Федор Тихонович тәғәйенләнә.
1966 йылдың 6 июнендә Өфө район советы башҡарма комитеты ултырышында Таптыково, Осоргин, Дебовка, Преображеновка, Глумилин, Лекаревка, Ҡыпсаҡ тораҡ пункттарын Зубов ауыл Советы составынан сығарыу тураһында ҡарар ҡабул ителә.
1992 йылдың 11 мартында БАССР-ҙың Өфө районы халыҡ депутаттарының Зубов ауыл Советы сессияһы ҡарары нигеҙендә, Зубов ауыл Советы бүленә һәм Чесноковка ауыл Советы төҙөлә.
2002 йылдың октябрендә Башҡортостан Республикаһы Өфө районы Зубов ауыл Советы хакимиәте Башҡортостан Республикаһы Өфө районы Зубов ауыл Советы муниципаль берәмегенә үҙгәртелә.
2006 йылдың ноябренән Башҡортостан Республикаһы Өфө районы Зубов ауыл Советы муниципаль берәмеге Башҡортостан Республикаһы муниципаль район Өфө районы Зубов ауыл Советы ауыл биләмәһе тип үҙгәртелә.
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

# Зубов ауыл Советы (Өфө районы)
## Тарихы
### Зубов ауыл Советы Рәйестәре

1961—1967 йылдарҙа Кабаков Ульян Федорович.
1967—1973 йылдарҙа Емельянов Анатолий Иванович һәм Шабрина Валентина Александровна.
1973—1977 йылдарҙа Михайлов Валентин Степанович.
1977—1988 йылдарҙа Ғәйнетдинов Ғиләжетдин Мөхитдин улы.
1988 йылдарҙа Гордеев Николай Иванович.
1992 йылдың апреленән Гордеев Николай Иванович Зубов ауыл Советы хакимиәте башлығы була.
2000 йылдың 20 сентябрендә Башҡортостан Республикаһы Өфө районы Зубов ауыл Советы сессияһы ҡарары нигеҙендә, Хәбибуллин Радик Рәшит улы Башҡортостан Республикаһы Өфө районы Зубов ауыл Советы хакимиәте башлығы була.
2007 йылдың 19 мартында Башҡортостан Республикаһы муниципаль район Өфө районы Зубов ауыл Советы ауыл биләмәһе башлығы итеп Моталов Рим Мөхәмәт улы һайлана.
# Һәргәй

Һәргәй — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ҡорт йылғаһының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Һәргәй
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200612111100019454
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101945
* Бассейн коды — 10.01.02.006
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Хальмер-Яха (Ид-Яха ҡушылдығы)

Хальмер-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ид-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Хальмер-Яха (Ид-Яха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300039409
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303940
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Сырая Речка

Сырая Речка — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Урна йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Сырая Речка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010700112115300014316
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301431
* Бассейн коды — 14.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3