yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Сосновка 2-се

Сосновка 2-се — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Соснова йылғаһының һул ярына тамағынан 2,7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Сосновка 2-се
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Кама ГЭС-ынан Воткин һыуһаҡлағысына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101012111100014585
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101458
* Бассейн коды — 10.01.01.010
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Зла-Колата

Зла-Колата (черногор. Зла Колата, Zla Kolata, алб. Kolata e Keq) — Черногория менән Албания сигендә Проклетие тау массивындағы 2534 метр бейеклегендәге түбә. Зла-Колата Черногориялағы иң бейек түбә.

# Зла-Колата
## Физик-географик ҡылыҡһырламаһы

Зла-Колата Черногория һәм Албанияға сигендә урынлашҡан. Албания яғынан түбә Кукес өлкәһенең Тропоя округында ята. Албания яғынан иң яҡын тораҡ пункты — көньяҡ-көнсығышҡа табан 4 километрҙа Валбона ҡалаһы, Черногория яғында — көнбайышҡа табан 10 километрҙа Гусинье ҡалаһы. Гусинье, ғәҙәттә, тауға күтәрелеү өсөн старт нөктәһе булып тора.
Зла-Колата түбәһе Колата тау массивында бейеклеге буйынса икенсе урында тора. Уның иң юғары нөктәһе — Мая-Колата түбәһенең (Maja e Kollatës, йөки черногор. Ravna Kolata) бейеклеге 2552 метр, әммә ул тулыһынса Албания территорияһында урынлашҡан, сик буйынан төньяҡҡа табан яҡынса бер километрҙа. Зла-Колата тау массивы һыртында, Валбонаталс (Valbonatals) йылғаһынан төньяҡтараҡ урынлашҡан.
Түбәнең атамаһы «Яуыз (Зла) Колата». Икенсе түбә «Яҡшы (Мәрхәмәтле) Колата» (черногора. Kolata Dobra) Зла-Колатанан төньяҡ-көнсығышҡа табан ни бары 100 метр алыҫлыҡта ғына ята, Черногорияның бейеклеге 2526 метр булған был түбәһе бейеклеге буйынса икенсе урында тора. Түбәләр 2416 метр бейеклектәге билән менән бүленгән. Шулай итеп, икенсе түбә айырым түбә тип танылмай, сөнки Зла-Колатанан 110 метрға тәпәшерәк.
Ҡайһы берҙә Дурмитор тау массивындағы 2523 метр бейеклектәге Боботов-Кук түбәһен Черногорияның иң бейек түбәһе тип атайҙар. Сөнки Зла-Колатанан айырмалы рәүештә, был түбә тулыһынса Черногория территорияһында урынлашҡан, шулай уҡ Зла-Колата түбәһе бейеклеген үлсәүҙә хата китеүенә лә ишаралайҙар. Әммә альпинистар яһаған үлсәүҙәр Зла-Колатаның 11 метрға бейегерәк булыуын раҫлай.

# Зла-Колата
## Тәбиғәтте һаҡлау

2009 йылда Черногория хөкүмәте Проклетие милли паркын ойоштороу тураһында иғлан итә, уға тау массивы һәм уның тирәһендәге территориялар инә. Зла-Колата һәм Добрая-Колата түбәләре лә парк составына инә.

# Зла-Колата
## Хәл-ваҡиға

2012 йылдың авгусында Зла-Колата түбәһенә күтәрелергә тырышҡанда ике чех альпинисы, яҡынса 400 метр бейеклегенән ҡолап, һәләк була.
# Штадтрода

Штадтрода (нем. Stadtroda) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 6057 кеше йәшәй. Майҙаны — 16,81 км². Диңгеҙ кимәленән 200 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 07641–07646 һәм автомобиль коды — SHK.
# Яҡшымбәт ауыл советы

Яҡшембәт ауыл советы — ауыл биләмәһе, Көйөргәҙе районына ҡараған муниципаль берәмек.

# Яҡшымбәт ауыл советы
## Үҙәге

Айырым мәҡәлә Яҡшымбәт.

# Яҡшымбәт ауыл советы
## Составы

Яҡшымбәт, Яҡуп, Түбәнге Баба, Яҙлау, Урта Баба, Үрге Баба, Ҡарай,Яңы Юл, Ҡотлоюл, Яҙлау, Разномой, Абдул
* ↑ Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — приложение в формате Excel.
# Тамырһабаҡ

Тамырһабаҡ (урыҫ. - корневище), тамыр (урыҫ. -корень) — үҫемлектең , ғәҙәттә, ер аҫтындағы, үренделәре. Тамырһабаҡ туҡлыҡлы матдәләр туплай, вегетатив тергеҙелеү һәм үрсеү функцияларын үтәй. Ағастарҙың тамырһабағы тип олононоң дауамы булған төп тамырын һәм унан таралған (дауам ), шулай уҡ ер өҫтөнә сығып торған тамыр өлөшөн ҡушып атайҙар.
Һөйләштә "тамыр" тип кенә атала, "тамырһабаҡ" - фәнни термин.

# Тамырһабаҡ
## Тамырһабаҡ сифаттары

Тамырһабаҡтар төрлө була:
* ябай йәки тармаҡлы — тармаҡланыу кимәле буйынса;
* горизонталь, вертикаль йәки ҡыя — үҫеш йүнәлеше буйынса;
* оҙон, ҡыҫҡа йәки ныҡ тоҡос(төйөндәргә яҡын) — оҙонлоғо буйынса;
* йыуан йәки нәҙек — ҡалынлығы буйынса.
* Эпиген тамырһабаҡ
* Гипоген тамырһабаҡ
# Готлиб Арнольд Давидович

Готлиб Арнольд Давидович (12 март 1895 йыл — 7 октябрь 1968 йыл) — СССР-ҙың ғалим-металлургы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1944), профессор (1945). Украина ССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1965), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры.
Домнала суйын етештереү буйынса күренекле ғалим, йөҙҙән ашыу ғилми хеҙмәт авторы. Советтар Союзында беренсе булып домнала суйын етештереүҙе автоматлаштырыу менән шөғөлләнә башлай, уның етәкселеге аҫтында донъя практикаһында тәүге тапҡыр домна мейесе эшен йылылыҡ менән көйләү эштәре башҡарыла.

# Готлиб Арнольд Давидович
## Биография

Арнольд Давидович Готлиб Рәсәй империяһының Херсон ҡалаһында 1895 йылдың 28 февралендә (яңы стиль буйынса 12 мартында) тыуа.
1914 йылда Екатеринослав икенсе коммерция училищеһын тамамлай. 1925 йылда — Днепропетровск тау институтын (хәҙерге Днепр политехник институты), «инженер-металлург» квалификацияһын ала. 1931—1938 йылдарҙа Днепропетровск ғилми-тикшеренеү институтының домна бүлегенең мөдире була. 1938 йылдан алып Днепропетровск металлургия институтында (хәҙер Украинаның Милли металлургия академияһы) эшләй: 1939 йылға тиклем — металлургия факультеты деканы; 1939—1947 йылдарҙа — уҡыу эштәре буйынса директор урынбаҫары; 1942 йылдың ноябренән 1943 йыл буйынса — суйын металлургияһы кафедраһы мөдире.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында институт Магнитогорск ҡалаһына эвакуациялана. Арнольд Давидович Магнитогорск тау-металлургия институтының домна производствоһы технологиялары ғилми-тикшеренеү секторында (хәҙер Магнитогорск дәүләт техник университеты) эшләй, ВКП(б) ҡала комитеты ҡарамағындағы фронтҡа ярҙам комитеты ағзаһы була.
Уның был осорҙағы төп фәнни эштәре:
* Домна мейесенең тиҙләтелеп һәм тигеҙ эшләүе өсөн шарттар тыуҙырыу маҡсатында материалдарҙы һәм газды бүлеү. (Распределение материалов и газов с целью создания условий форсированной и ровной работы доменных печей (Монография. Магнитогорск, 1942).
* Домна эшенең етештереү һәм тикшеренеү күрһәткестәрен анализлауҙа ҡайһы бер математик статистиканы ҡулланыу. (Некоторые применения математической статистики к анализу производственных и исследовательских данных в доменном деле). (Монография. Магнитогорск, 1943).
1943 йылдың аҙағында А. Д. Готлиб Днепропетровскиға ҡайта, бында докторлыҡ диссертацияһын яҡлай һәм Днепропетровск металлургия институтының суйын металлургияһы кафедраһында мөдир һәм институт директоры урынбаҫары булып эшләүен дауам итә. Бер нисә дәреслек һәм уҡыу әсбаптары яҙа. Ғалимдар тәрбиәләп үҫтергән, улар иҫәбендә Владимир Александрович Смоляк та бар.
1968 йылдың 7 октябрендә Украина ССР-ының Днепропетровск ҡалаһында вафат була.
«Украина ССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре» исеменә лайыҡ була (1965), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт Билдәһе» орден ордендары, миҙалдар менән бүләкләнгән.
# 1969 йылда йыһанға осороуҙар исемлеге

1969 йылдағы орбитаға осороуҙар исемлеге. Ҡыҙыл төҫ менән уңышһыҙ осороуҙар билдәләнгән. Осоусы йыһан аппараттары (ЙА) ҡалын итеп айырып билдәләнгән.
# Комыч

Комыч — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Порыш йылғаһының уң ярына тамағынан 76 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Комыч
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100001310
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100131
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Төбәк ауыл биләмәһе

Төбәк ауыл биләмәһе — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Кәҫле районындағы муниципаль берәмек. Административ үҙәге — Төбәк ауыл биләмәһе.

# Төбәк ауыл биләмәһе
## Тарихы

Борон ауыл икегә бүленгән һәм ике алпауыт ғаиләһенә ҡараған. Бында үҙ әҫәрҙәрендә Төбәк ауылы тураһында яҙған яҙыусы Д.Н. Мамин-Сибиряк булған.
XVIII быуат уртаһына тиклем Төбәк мишәрҙәр милкендә була, һуңынан был ерҙәр алпауыттарға күсә, улар ауылға крепостной крәҫтиәндәрҙе урынлаштыра. Шулай итеп бында урыҫтар барлыҡҡа килә.
Төбәк ауылы биләмәһе сиктәре Силәбе өлкәһенең 2004 йылдың 16 ноябрендәге 312-ЗО «Кәҫле муниципаль районының, уның составындағы ҡала һәм ауыл биләмәләре сиктәре һәм статусы тураһындағы» законына ярашлы билдәләнгән.

# Төбәк ауыл биләмәһе
## Исеме

Төбәк атамаһы боронғо башҡорт теленән тәржемә иткәндә «алыҫ, йыраҡтағы урын» тигәнде аңлата.

# Төбәк ауыл биләмәһе
## Географияһы

Төбәк ауылы биләмәһе (Төбәк ауыл Советы) Кәҫле муниципаль районының үҙәк өлөшөндә урынлашҡан. Көньяҡ-көнсығышта Ҡрншаҡ муниципаль районы менән, көньяҡ-көнбайышта Кәҫле ҡала биләмәһе менән, көнбайышта Снежинск ҡала округы территорияһы, төньяҡта Воздвиженский һәм Григорьевский ауылдары, көнсығышта Булзинский ауыл биләмәләре менән сиктәш. 5 тораҡ пунктты: Төбәк (үҙәге, 3661 кеше), Воскресенское (299), Аллаҡай (438) ауылдарын, Киҫегәс ҡасабаһын (45), Ҡыҙыл Партизан (340) ҡасабаһын үҙ эсенә ала. Урындағы әһәмиәткә эйә булған автомобиль юлдары селтәренә эйә. Төбәк ауыл биләмәһенән көнсығышҡа табан Силәбе — Екатеринбург федераль автомобиль трассаһы үтә. Рельефы — ярым тигеҙлек (Урал аръяғы пенеплены); бейеклектәр айырмаһы 216 м алып 268 м тиклем. Ландшафты — күл-урман зонаһы өлөшө. Ҡарағай-ҡайын урмандары киң таралған. Ауыл биләмәһе ерҙәре буйлап Синара йылғаһы аға. Бер нисә ҙур күл бар. Иң ҙур күлдәр булып Оло Аллаҡай, Кесе Аллаҡай, Оло Киҫегәс, Кесе Киҫегәс күлдәре иҫәпләнә. Көнсығыш өлөштә Төбәк ауыл биләмәһе территорияһы Көнсығыш-Урал ҡурсаулығы менән сиктәш. Кесе Аллаҡай күле яры буйында, көнбайыш-төньяҡҡа ҡарай ике километр алыҫлыҡта Ҡыҙыл партизан ауылы ята, Аллаҡай петроглифтарының археология ҡомартҡыһы табылған (см. Большеаллакский археологический комплекс). Төбәк ауыл биләмәһендә «Төбәк» ауыл хужалығы предприятиеһы эшләй.

# Төбәк ауыл биләмәһе
## Халҡы

Халҡының дөйөм һаны 4783 кеше тәшкил итә.
# Деев Александр Тимофеевич

Деев Александр Тимофеевич (27 ноябрь 1918 йыл — 22 декабрь 1992 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1943 йылдан СССР-ҙың судно эшләүсеһе, 1959—1977 йылдарҙа судно эшләүсе заводтар директоры. КПСС-тың XXIV һәм XXV съездары делегаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

# Деев Александр Тимофеевич
## Биографияһы

Александр Тимофеевич Деев 1918 йылдың 27 ноябрендә хәҙерге Тверь өлкәһенең Болдырево ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте — урыҫ.
1937 йылда мәктәпте тамамлағандан һуң, Владивостокта В. В. Куйбышев исемендәге Алыҫ Көнсығыш политехник институтына (АКПИ) уҡырға инә. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, квалификациялы кадрҙар етешмәү сәбәпле уҡыуын туҡтата һәм «Дальзаводта» слесарь булып эшләй, 1942 йылда уҡыуын дауам итә һәм бер йылдан һуң вузды тамамлай.
АКПИ-ны тамамлағандан һуң ҡабат «Дальзаводҡа» ебәрелә, бында судно эшләүсе ярҙамсыһы, судно һәм караптар эшләүсе, өлкән судно эшләүсе, механик, яуаплы тапшырыусы булып эшләй. 1953 йылдан — план-производство бүлеге начальнигы.
1958 йылдың апреленән — 602-се Владивосток суднолар эшләү заводының баш инженеры (Владивосток, хәҙер АО «Алыҫ Көнсығыш верфе»), тиҙҙән был заводтың директоры итеп тәғәйенләнә. 1960 йылда директор итеп ҡабаттан «Дальзаводҡа» ебәрелә.
1964 йылдың апрелендә Амурҙағы Комсомольск ҡалаһындағы 199-сы суднолар эшләү заводына (һуңыраҡ — Ленин комсомолы исемендәге суднолар эшләү заводы, хәҙер — Амур суднолар эшләү заводы) директор итеп тәғәйенләнә. Заводты 690-сы һәм 940-сы проектлы уртаса дизель һәм электр һыу аҫты кәмәләрен, ә һуңынан 667А, 667АУ һәм 667Б атом һыу аҫты кәмәләрен эшләүгә үҙгәртеп ҡороу менән етәкселек итә. Бынан тыш, предприятие төрлө тәғәйенләнештәге йөҙмә доктар эшләй.
1959—1965 йылдарҙың ете йыллыҡ план заданиеларын үтәүҙәге һәм яңы техниканы эшләүҙәге юғары ҡаҙаныштары өсөн СССР Юғары Совет Президиумының 1966 йылдың 25 июлендәге «ябыҡ» (матбуғатта баҫылмаған) Указына ярашлы Деев Александр Тимофеевичҡа Ленин ордены һәм «Урак һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1960—1970 йылдарҙа А. Т. Деев предприятиеға етәкселек итеүе менән бер рәттән, Алыҫ Көнсығыш политехник институтында һәм Амурҙағы Комсомольск политехник институтында уҡыта, имтихан комиссияһы рәйесе була.
1977 йылда Деевты Мәскәүгә күсерәләр, унда СССР Суднолар эшләү сәнәғәте министрлығында идара начальнигы була. Ғүмеренең һуңғы йылдарында ул — хаҡлы ялда. 1992 йылдың 22 декабрендә вафат була.
Советтар Союзы Коммунистар партияһы ағзаһы, КПСС-тың XXIV һәм XXV съездары делегаты.

# Деев Александр Тимофеевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (25.07.1966)
* өс Ленин ордены (25.07.1966; 26.04.1971; 25.03.1974)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (28.04.1963)
* СССР миҙалдары, шул иҫәптән:
** «Хеҙмәттәге уңыштары өсөн» миҙалы (09.10.1952)
** «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы
** «Дәүләт сиктәрен һаҡлауҙағы уңыштары өсөн» миҙалы

# Деев Александр Тимофеевич
## Хәтер

2019 йылдың А. Т. Деевтың исеме Ванино — Холмск маршруты буйынса йөрөүсе ике яңы паромдың береһенә бирелә.
# Ужень

Ужень — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мелеча йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Ужень
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200112110000005484
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000548
* Бассейн коды — 08.01.02.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кесе Умытья

Кесе Умытья — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Умытья йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.

# Кесе Умытья
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010600112115300015989
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301598
* Бассейн коды — 14.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Яновка (Оло Кинель ҡушылдығы)

Яновка — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кинель йылғаһының һул ярына тамағынан 342 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Яновка (Оло Кинель ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Кинель башынан тамағына тиклем, Кутулук йылғаһы башынан Кутулук һыуһаҡлағысына тиклем ]. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000812112100007756
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100775
* Бассейн коды — 11.01.00.008
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Виноградсылыҡ һәм шарап яһау тарихы музейы

Виноградсылыҡ һәм шарап яһау тарихы музейы ― Ростов өлкәһе Новочеркасск ҡалаһындағы музей. Музей коллекцияһында 500-ҙән ашыу экспонаттар: нөсхәләр, макет, фотолар, картиналар, һауыт-һабалар һ.б. бар.

# Виноградсылыҡ һәм шарап яһау тарихы музейы
## Тарихы һәм тасуирламаһы

Музей Я.И.Потапенко исемендәге виноградсылыҡтың һәм шарап яһауҙың Бөтә Рәсәй ғилми-тикшеренеү институты янында 1972 йылда ойошторола. Музейға нигеҙ һалыусыларҙың береһе булып энтузиаст-тарихсы А. И. Потапенко тора, шулай уҡ уны ойоштороу өҫтөндә археолог-тарихсылар Е. И. Савченко, М. И. Крайсветный эшләй.
Музейҙа Донда виноградсылыҡ һәм шарап яһау тарихы тураһында һөйләүсе күп һанлы экспонаттар бар, бында антик виноградсылыҡ һәм шарап тарихы тураһында стендтар төҙөлгән. 1962 йылда Баҡса ҡурғанында ҡаҙыныу ваҡытында табылған шарап яһау өсөн көбөләр өлгөһө, шарап эсеү өсөн ҡара лаклы һауыттар, көмөш туҫтаҡтарҙың өлгөләре йыйылған. Шулай уҡ музей экспозицияһы билдәле ғалим М.М. Герасимов эшләгән ҡатын ― ҡыҙ - сармат «батшабикәһенең» бюсын тәҡдим итә.
Музейға килеүселәрҙә Донда виноград мәҙәниәтенең барлыҡҡа килеүенә (VIII-Х быуаттар) арналған бүлек ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра.
Казак виноградсылығы һәм шарап яһау бүлегендә виноградсылыҡ бысағы, шарап яһау өсөн һауыт-һабалар һәм ваҡ шәхси етештереү милкенә хас булған башҡа төрлө шарап етештереү ҡорамалдары бар.
Дон виноградына һәм шарабына дан йырлаған А.С. Пушкинға арналған экспозицияла шағирҙың мәрмәр бюсы һәм шағирҙың замандашы булған «Цимлян» шарабы менән шешә ҡуйылған.
Институт тарихы тураһында айырым залда ҡуйылған экспозиция һөйләй. Бында институт селекцияһы виноград сорттарының төрлө муляждарын, шараптар өлгөһөн, төрлө конкурстарҙа һәм күргәҙмәләрҙә алған бүләктәрҙе күрергә мөмкин. Шулай уҡ институт ғалимдары Я И. Потапенко, Е. И. Захарова, М. А. Лазаревский, А М. Алиевтарҙың портреттары ҡуйылған.
Музейҙа институт ҡунаҡтарының сувенирҙары һәм бүләктәре бүлеге асылған. 35 йыл эшләп килгән осорҙа музейға билдәле сәнғәт эшмәкәрҙәре, фән, сәйәсәт, ғалим, космонавт, сәйәхәтселәр килгән, улар араһында маршал Гречко, бөйөк сәйәхәтсе Тур Хейердал һәм Ю.Сенкевич, космонавт А. Леонов, күп кенә илдәрҙең сит ил делегацияһы булған.
Уникаль стенд институттың билдәле сәйәхәтсе һәм ғалим Тур Хейердал менән дуҫлығы тураһында һөйләй. Бында Тур Хейердалдың китаптары һәм автограф менән фотоһүрәттәре һаҡлана.
# Оло Тынвей

Оло Тынвей (Оло Пинвея, Тинвия) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сямженьга йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Оло Тынвей
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000036753
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003675
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Иткин Моисей Рувимович

Иткин Моисей Рувимович (15 март 1920 йыл — 29 май 2005 йыл) — шағир, табип. 1977 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, хәрби табип, медицина хеҙмәте майоры.

# Иткин Моисей Рувимович
## Биографияһы

Моисей Рувимович Иткин табип ғаиләһендә тыуа. 1944 йылда Ташкент медицина институтының дауалау факультетын тамамлай. 1944—1954 йылдарҙа Үзбәкстанда хәрби табип булып, 1955—1958 йылдарҙа Монголияла совет экспедицияһының табибы булып эшләй. 1958—1984 йылдарҙа Дондағы Ростовта табип-офтальмолог. Бөйөк Ватан һуғышында ауыр яраланған.
Моисей Иткин 2005 йылдың 29 майында вафат була. Дондағы Ростов ҡалаһының йәһүдтәр зыяратында ерләнгән.

# Иткин Моисей Рувимович
## Ижады

Әҙәби эшмәкәрлеген 1950 йылда башлай. 1993—2004 йылдарҙа уның туғыҙ шиғырҙар йыйынтығы сыға.
Төп баҫмалары: «Донская волна» журналында 65 шиғыры; «Синий голос» коллектив йыйытығында 46 шиғыры. Ростиздат, 1990.
Моисей Иткин — рус шиғриәтендәге Тютчев йүнәлешендә ижад итеүсе шағир.
«Созвучие» Ростов әҙәби түңәрәгенең эшендә әүҙем ҡатнаша, йәш шағирҙарҙы шиғриәт оҫталығына өйрәтә.

# Иткин Моисей Рувимович
## Наградалары

Моисей Рувимович Иткин беренсе дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән, «За боевые заслуги», «За победу над Германией» миҙалдары, монгол ордены «Полярная звезда», ҡытай ордены «Знак Дружбы», «Ветеран труда», «40 лет Победы», «Георгий Жуков» миҙалдары һ. б. миҙалдар менән бүләкләнгән.
Өлкә әҙәбиәт премиялары лауреаты.
85 йәшлек юбилейы уңайынан Ростов өлкәһе Мәҙәниәт министрлығының Рәхмәт хаты менән бүләкләнә.

# Иткин Моисей Рувимович
## Әҫәрҙәре

Айырым баҫмалар
* Многоэтажное дерево: Поэтический сборник. — Ростов н/Д: Личный интерес, 1993.
* Нечаянная книга: Поэтический сборник. — Ростов н/Д: Гефест, 1996.
* Сонет с цветком: Поэтический сборник. — Ростов н/Д, 1998.
* Синица в небе: Поэтический сборник. — Ростов н/Д, 1998.
* Из двух книг: Поэтический сборник. — Ростов н/Д, 2000.
* Серебряная нить: Поэтический сборник. — Ростов н/Д, 2000.
* На флейте и виоле (Моё избранное): Поэтический сборник. — Ростов н/Д, 2001.
* Вернуть рассвет (Седьмая книга стихов): Поэтический сборник. — Ростов н/Д, 2003.
* И нету повторений…: Поэтический сборник. — Таганрог: Ю. Д. Кучмы, 2004.
# Лодзедгуяга

Лодзедгуяга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Таврояга йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Лодзедгуяга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000052314
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005231
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Түбәнге Кельчема

Түбәнге Кельчема — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кельчема йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Түбәнге Кельчема
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000212103000048760
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004876
* Бассейн коды — 03.03.00.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0