yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Сарапулка

Сарапулка — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Башҡортостан Республикаһы, Удмурт Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/277 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.

# Сарапулка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Воткин ГЭС-ынан Түбәнге Кама ГЭС-ына тиклем, Беүә (башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклемна тиклем), Иж, Ыҡ Ағиҙел йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101412111100015823
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101582
* Бассейн коды — 10.01.01.014
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Башҡортостан комсомолы (энциклопедия)

Башҡортостан комсомолы — «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы сығарған фәнни-белешмә баҫма. Был Рәсәйҙә комсомол тарихына бағышланған беренсе региональ тематик баҫма. Энциклопедияға Башҡортостан комсомолы үҫеше тарихы, ҡала һәм район ойошмалары тураһында һәм комсомол лидерҙары тураһында монографик мәҡәләләр тупланған. Ҡушымтала биографиялар, хәтирәләр, комсомол йырҙары, наградалар, мисәттәр, плакаттар бирелә.

# Башҡортостан комсомолы (энциклопедия)
## Тарихы

2014 йылдың 24 октябрендә Башҡортостан комсомол ветерандары, Башҡортостан йәштәр һәм спорт министырлығы вәкилдәре, тәбиғәт менән файҙаланыу һәм экология министырлығы вәкилдәре ҡатнашлығында «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы ултырышы үтә.
Ғилми-нәшриәт комплексының генераль директоры Уилдан Ғилман улы Сәитов комсомолдың 95 йыллығы алдынан энциклопедик баҫманың актуаллеге һәм әһәмиәте тураһында бәйән итте һәм ултырышта ҡатнашыусыларҙы баҫманың концепцияһы, төҙөлөшө, мәҡәләләр һайлап алыу талаптары менән таныштырҙы..
Комсомол тарихы — Рәсәй һәм Советтар Союзы тарихы менән бәйләнгән. Комсомол иҫке төҙөлөш менән көрөш, революция һәм утлы Граждандар һуғышы йылдарында барлыҡҡа килә. Энциклопедияла республиканың үҫеше һәм комсомол ойошмаларының тарихта өлөшө бирелә.
Энциклопедияла беренсе комсомол ойошмаларының барлыҡҡа килеүе, индустриализация һәм коллективизация осоронда, Бөйөк Ватан һуғышы, халыҡ хужалығын тергеҙеү йылдарында комсомол ойошмалары эшмәкәрлеге тарихы 20 быуат башынан 1990 йылдарға тиклем бәйән ителә. Комсомолецтарҙың йәмәғәт тормошонда һәм уларҙың удар комсомол төҙөлөштәрендә һәм студент отрядтарында актив ҡатнашыуына иғтибар бирелә.
Биографик мәҡәләләрҙә беренсе секретарҙар, бүлек мөдирҙәре, ВЛКСМ Өлкә комитеты инструкторҙары, ҡала һәм район ойошмалары етәкселәре тураһында мәғлүмәт бирелә. Комсомолда эшләгән етәкселәр хәҙер республика йәштәр, балалар, үҫмерҙәр баҫмаларында, радио һәм телевидениела, эре предприятиеларҙа етәкселәр булып, район һәм ҡалаларҙа хакимиәт башлыҡтары булып эшләй.

# Башҡортостан комсомолы (энциклопедия)
## Редакцион коллегия

Баш мөхәррире У. Ғ. Сәйетов. Директоры урынбаҫары К. И. Аглиуллин.
М. Т. Әбдеев, Т. Г. Әйүпов, У. Н. Бакиров һәм башҡалар.

# Башҡортостан комсомолы (энциклопедия)
## Иҫкәрмә

* ↑ Башкирский комсомол: энциклопедия (билдәһеҙ). Мир энциклопедий (19 декабрь 2016).
* ↑ Ермоленко Н. В Уфе издана энциклопедия «Башкирский комсомол» (билдәһеҙ). Информационное агентство «Башинформ» (14 декабрь 2014).
* ↑ Государственное автономное учреждение науки Республики Башкортостан «Башкирская энциклопедия»(недоступная ссылка)
# Плохова Клавдия Степановна

Плохова Клавдия Степановна (1924, Серединово ауылы, Шарлыҡ районы, Ырымбур губернаһы) — Социалистик Хеҙмәт Геройы, «Кутузовский» совхозы тракторсыһы.

# Плохова Клавдия Степановна
## Биографияһы

Клавдия Степановна Плохова 1924 йылда Ырымбур өлкәһенең Шарлык районы Серединово ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
1941 йылда тулы булмаған урта мәктәпте тамамлағас, Клавдия тракторсы һөнәрен үҙләштерергә китә. Механизаторҙар курсын тамамлағандан һуң Чкалов (хәҙерге Ырымбур) өлкәһенең Шарлык районында Сарманай машина-трактор станцияһы (МТС) тракторсылар бригадаһында эшләй башлай. Сарманай МТС-ы базаһында артабан «Кутузовский» совхозы ойошторола, унда Плохова Клавдия Степановна 33 йыл тракторсы булып эшләй, юғары класлы механизатор була.
Тракторҙы үҙләштергәс, ике норма, ә һуғыш йылдарында күберәк норма үтәп, трактор бригадаһында эшләй. Районда ғына түгел, өлкәлә иң яҡшы тракторсы булып китә. Клавдия баҫыуҙарҙы һәр саҡ сифатлы эшкәртә, шуға күрә уның участкаһынан уңыш совхоз буйынса уртаса уңыштан 5-6 центнерға юғары була.
СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 8 апрелендәге указы менән, ауыл хужалығы производствоһын үҫтереүҙә һәм игенселек һәм малсылыҡ продукцияһын етештереү һәм дәүләткә һатыу буйынса биш йыллыҡ планын үтәгәндә юғары һөҙөмтәләргә ирешкәне өсөн, Плохова Клавдия Степановнаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә..
1970 йылда хаҡлы ялға китә.

# Плохова Клавдия Степановна
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

Оҙаҡ йылдар эшләгәнендә бер нисә тапҡыр бүләкләнә:
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены;
- «Хеҙмәт батырлығы өсөн. В. И. Ленин тыуыуының 100 йыллығы айҡанлы» миҙалы;
- Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме (08.04.1971),
- «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы (08.04.1971)
- Ленин ордены (08.04.1971)
# Кесе Торожма

Кесе Торожма — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аҡ диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Кесе Торожма
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300512103000040475
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004047
* Бассейн коды — 03.02.03.005
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ситовка (Шипуниха ҡушылдығы)

Ситовка — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Шипуниха йылғаһының һул ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Ситовка (Шипуниха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200512115200005104
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200510
* Бассейн коды — 13.01.02.005
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Малахит

Малахи́т — биҙәү әйберҙәре эшләү һәм баҡыр алыу өсөн сеймал булып торған асыҡ йәшел төҫтәге минерал; йөҙләү материалы итеп файҙаланыла.
Химик формулаһы — CuCO₃·Cu(ОН)₂.
# Вәзир

Вәзир - (рус. Визи́рь, ғәр. وزير‎, wazīr) — министр вазифаһы йәки мосолман Шәреғендәге илдәрҙә юғары дәрәжә биләгән чиновник. Сәсәниҙәрҙән ҡалған ғәҙәт буйынса, Ғәббәсиҙәр хәлифәлегендә писарҙарҙы, кәтибтәрҙе (секретарҙарҙы) вәзир тип атайҙар.Урыҫ телендә бер нисә вариант яҙылыш осрай: вазир, везер, везир, визир; күплектә - вюзера́

# Вәзир
## Хәҙерге заманда ҡулланылыш

Вәзир — хөкүмәт министры өсөн ҡулланылған стандарт ғәрәп һүҙе. Премьер-министрҙарҙы ғәҙәттә Рәис- әл-Вүзәр (һүҙмә-һүҙ: министрҙар президенты) йәки әл-Вәзир әл-Әүүәл (барыһынан алдағы министр - премьер-министр) тип атайҙар.

# Вәзир
## Шахматта

«Вәзир» һүҙенән урыҫ телендәге шахмат фигураһы атамаһы яһалған:ферзь. Мәгәр Аҡһаҡ Тимер шахматында уны "вәзир" тип атауҙы дауам итәләр.
# Бәкерова Әминә Ғәйфулла ҡыҙы

Бәкерова Әминә Ғәйфулла ҡыҙы (23 ноябрь 1932 йыл — октябрь 2013 йыл) — педиатр, 1963—1987 йылдарҙа Өфөнөң 1-се балалар поликлиникаһы табибы. Башҡорт АССР-ының 10-сы (1980—1985) һәм 11-се (1985—1990) саҡырылыш Юғары Советы депутаты. СССР-ҙың медицина хеҙмәткәрҙәре һөнәри союзының ХIII һәм ХVII съездары делегаты. СССР-ҙың халыҡ табибы (1982), Ленин ордены кавалеры (1978). Өфө ҡалаһының почётлы гражданы (2005).

# Бәкерова Әминә Ғәйфулла ҡыҙы
## Биографияһы

Әминә Ғәйфулла ҡыҙы Бәкерова 1932 йылдың 23 ноябрендә БАССР‑ҙың Асҡын районы Ҡыйғаҙы ауылында тыуған. 1959 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай. Шул йылда Өфөнөң 36‑сы поликлиникаһында эш башлай. 1963—1987 йылдарҙа 1‑се балалар поликлиникаһында эшләй. Балалар табибы Бәкерова Әминә Ғәйфулла ҡыҙы үҙенең эшендә ваҡытында диспансерлаштырыуға, балаларҙы иммунизациялауға, сәләмәт йәшәү рәүешен әүҙем һәм грамоталы пропагандалауға ҙур иғтибар бирә. Балаларға дауалау-иҫкәртеү ярҙамын ойоштора. Әминә Ғәйфулла ҡыҙы хеҙмәтләндергән участкаларында ауырыған балалар һанының республикала иң аҙ булыуына өлгәшә.
Күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәте өсөн Өфө ҡалаһы һаулыҡ һаҡлау бүлегенең, Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Почёт грамоталары менән бүләкләнә.
1970 йылда В. И. Лениндың тыуыуына 100-йыл тулыу айҡанлы «Фиҙакәр хеҙмәте өсөн» юбилей миҙалы менән бүләкләнә. 1978 йылда уның тырыш хеҙмәте лайыҡлы баһалана, Ленин ордены менән бүләкләнә. БАССР Юғары Советының 10-сы (1980—1985 йылдар) һәм 11‑се (1985—1990 йылдар) саҡырылыш депутаты итеп һайлана. 1982 йылда СССР медицина хеҙмәткәрҙәре профсоюзының 13-сө һәм 17-се съездары делегаты була.
Һаулыҡ һаҡлау өлкәһендә ҙур ҡаҙаныштары өсөн 1982 йылда Бәкерова Әминә Ғәйфулла ҡыҙына «СССР-ҙың халыҡ табибы» исеме бирелә. 1984 йылда «Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән бүләкләнә.
2005 йылдың 8 июнендә Әминә Ғәйфулла ҡыҙы Бәкероваға «Өфө ҡалаһының почётлы гражданы» исеме бирелә.

# Бәкерова Әминә Ғәйфулла ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* СССР‑ҙың халыҡ табибы (1982)
* Ленин ордены (1978)
* «Фиҙакәр хеҙмәте өсөн» юбилей миҙалы (1970)
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы (1984)
# Шайтанка (Барнева ҡушылдығы)

Шайтанка — Рәсәйҙәге йылға. Ҡурған өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Барнева йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Шайтанка (Барнева ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иҫәт йылғаһы Теча йылғаһы менән ҡушылған урынған тамағына тиклем, Мейәс йылғаһын индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501112111200003330
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200333
* Бассейн коды — 14.01.05.011
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Песчаный (Хант-Манси автономиялы округы)

Песчаный — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Сургут райондағы ҡасаба. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ? кеше йәшәй.
Почта индексы — 628444, ОКАТО коды — 71126920002.

# Песчаный (Хант-Манси автономиялы округы)
## Халыҡ һаны

| Йыл | Даими халыҡ һаны |
| 2002 | |
| 2008 | |
| 2010 | ? |

# Песчаный (Хант-Манси автономиялы округы)
## Климат

Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
# Дингуль (Лехта ҡушылдығы)

Дингуль — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лехта йылғаһының уң ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Дингуль (Лехта ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000012785
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001278
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Биосфера

Биосфе́ра ( бор. грек. βιος — тормош һәм σφαῖρα — сфера, шар) — Ерҙең, тере организмдар урынлашҡан , уларҙың йәшәүенең һәм бүлентеләренең йоғонтоһондағы ҡабығы; «тормош ярыһы»; Ерҙең глобаль экосистемаһы.
Биосфера — Ерҙең ҡыртышы, тере организмдарҙың урынлашҡан һәм уларҙың йоғонтоһонда үҙгәрештәр кисергән өлөшө. Биосфера кәмендә 3,8 млрд йыл элек формалаша башлаған, шул ваҡыттарҙа беҙҙең планетала беренсе организм барлыҡҡа килә башлаған. Ул , уның бөтә гидросфераға литосфераның өҫкө өлөшөнә һәм атмосфераның аҫҡы өлөшөнә үтеп инә, йәғни йәшәү экосфера урынлаша. Биосфера бөтә тере организм йыйылмаһынан ғибәрәт. Унда 3 000 000 ашыу төр үҫемлек, хайуандар, бәшмәктәр һәм бактериялар көн итә. Кешеләр ҙә биосфераның өлөшө булып тора, уларҙың эшмәкәрлеген тәбиғәттәге процестарҙы күпкә уҙып, академик В. И. Вернадский әйтмешләй: «Кеше ҡөҙрәтле геологик көскә әүерелә».
Французтәбиғәт фәндәре белгесе ғалим Ламарк Жан Батист XIX быуат башында беренсе тапҡыр биосфера концепцияһын тәҡдим итә, был термин әлегә хатта инмәгән дә була. «Биосфера» терминын австрия геологы һәм палеонтологы Зюсс Эдуард 1875 йылда тәҡдим иткән.

# Биосфера
## Биосфераны өйрәнеүҙәр

Большой вклад в развитие учения о биосфере внёс В. И. Вернадский. Впервые термин биосфера был введен Эдуардом Зюссом в 1875 году.

# Биосфера
## Яһалма биосфера

Биосфера — открытая система. Человек не может существовать вне биосферы, однако стремится исследовать космическое пространство. Ещё К. Э. Циолковский связывал освоение космоса с созданием искусственной биосферы.
В настоящее время идея её создания вновь становится актуальной в связи с планами освоения Луны и Марса. Однако на данный момент попытка создания полностью автономной искусственной биосферы не увенчалась успехом.
Рассматривается возможность создания (пока в далёком будущем) внеземной биосферы на других планетах при помощи терраформирования.

# Биосфера
## Шулай уҡ ҡара

* Основные законы эволюции живого вещества в биосфере
* Ноосфера
* Биогеосфера
* Какосфера
# Дёбельн

Дёбельн (нем. Dobeln) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 21297 кеше йәшәй. Майҙаны — 32,69 км². Диңгеҙ кимәленән 159-262 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 4720 һәм автомобиль коды DL.
# Манъязы

Манъязы (рус. Маньязы) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кеүәш йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Манъязы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201612111100025636
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102563
* Бассейн коды — 10.01.02.016
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Японияла башҡорт һәм татар общинаһы

Японияла башҡорт һәм татар ойошмәһы, шулай уҡ япон төркиҙәре — Японияла Октябрь революцияһынан һуң барлыҡҡа килгән иң аҙ һанлы милли халыҡтар общинаһы. Был халыҡтарҙың нигеҙен совет власына ҡаршы булып, 1919 йылда Маньчжурия аша СССР-ҙан ҡасып килгән Ҡаҙан татарҙары һәм башҡорттар тәшкил итә. 1920 йылда уларҙың дөйөм һаны 1200-ҙән ашып киткән була. Токио, Кобеның ситтәрендә урынлашалар.
1935 йылда башҡорт дин әһеле Мөхәмәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиев тырышлығы менән мосолман мәхәлләһе өсөн Японияла беренсе мосолман ғибәҙәтханаһы — Токио йәмиғ мәсете төҙөлә, һәм властар тарафынан ислам дине танылыу таба. Токиолағы 1938 йылда төҙөлгән «Исламиә» мәсете 1985 йылдағы ер тетрәүҙәрҙең береһенән һуң емерек хәленә килә, һәм 1986 йылда уны тулыһынса һүтеп ҡуялар. 1998 йылда яңы мәсет төҙөү эшен башлайҙар. Был мәсет 2000 йылдың 30 июнендә асыла.
1939 йылда премьер-министр Киитиро Хиранума Японияла ислам диненең христианлыҡ һәм буддизм менән тиң хоҡуҡлы икәнлеген иғлан итә.
Күренекле вәкилдәре — Мөхәмәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиев, Ғаяз Исхаҡи.

# Японияла башҡорт һәм татар общинаһы
## Төркиәгә күсеү

Японияла йәшәүсе сит ил кешеләренә был илдең гражданлығын алыу мөмкинлеге булмағанлыҡтан, бында йәшәүсе башҡорттар һәм татарҙар Ғаяз Исхаҡи ярҙамы менән 1930 йылдар аҙаҡтарында Төркиә Республикаһы гражданлығына ҡабул итеүҙе һорап ғариза яҙа башлайҙар. Мөрәжәғәттәрҙе ҡарау эше 1953 йылда тулыһынса тамамлана. Токиолағы Төркиә илселегендә улар Төркиә Республикаһы гражданының тыуыу тураһындағы таныҡлығын һәм паспортын алалар.
Һуңғараҡ был ойошма япон төрөктәренең берҙәм төрки ойошмаһына әүерелә, ул бөгөнгө көндә ул күпселек төрөктәрҙе — машиналар төҙөү предприятиелары эшселәрен, Урта Азиянан сыҡҡан төрки халыҡ вәкилдәрен, башҡорт һәм татар милләте вариҫтарын берләштерә.
Японияла төрки мәҙәниәткә, айырып әйткәндә, башҡорт һәм татар мәҙәниәтенә билдәле бер ҡыҙыҡһыныу йәшәп килә.
# Ҡаһарман башҡорт (гәзит)

«Ҡаһарман башҡорт» гәзите — башҡорт милли матбуғаты баҫмаһы. 1919 йылдың 19 октябрендә Омск ҡалаһында сыға. Ул - 1917-1921 йылдарҙағы Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәтендә ҡатнашыусы Ҡорбанғәлиевтар башлығында Колчак ғәскәре менән киткән башҡорт полктарының органы. Мөхәррире Мөхәмәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиев була. Девизы: «Иҫке ысул идараға ҡайтайыҡ!».
# Горохов мәҙәниәте

Горохов мәҙәниәте (рус. Гороховская культура) — б.э.т. V—II быуаттарға ҡараған иртә тимер быуаты археологик мәҙәниәте. Ҡурған өлкәһендәге Горохов ауылы янында табылған һәм уның исеме менән аталған

# Горохов мәҙәниәте
## Башҡортостанда Горохов мәҙәниәте

Башҡортостанда Горохов мәҙәниәте ҡомартҡылары Әй йылғаһы бассейнында тупланған: Абдулла ҡаласығы, Йонос торамаһы, Йүкәлекүл торамаһы, Ҡәҙер ҡурғандары,Торналы ҡаласығы
Торамалар һыубаҫар урындарҙан өҫтәге киртләстәрҙә урынлашҡан ҡаласыҡтарҙан ғибәрәт. Күп камералы (бүлмәле) бағана конструкциялы 4 яҡлы ҡыйыҡлы ярым ер өйҙәр торлаҡ булып хеҙмәт иткән. Торлаҡ һәм хужалыҡ бүлмәләре оҙон коридор аша тоташҡан.
Ҡаҙыныу эштәре ваҡытында табылған керамика тальк ҡушылған балсыҡтан эшләнгән, улар горизонталь кәкерсәктәр һәм һырҙар менән биҙәлгән түңәрәк төплө һауыттарҙан ғибәрәт.
Бронза уҡ башаҡтары, бысаҡтар, һырғалар; балсыҡ һауыттар, орсоҡбаштар табылған.
Ерләү ҡомартҡыларының күбеһе — ҡурған аҫты ҡәберҙәре. Төп ерләү ысулы: салҡан ятҡырып, башы менән төньяҡҡа ҡаратып һалыу.
Горохов мәҙәниәте Урта Тубыл буйында формалашҡан, артабан Көнбайышҡа һәм Төньяҡҡа таралған.
Горохов мәҙәниәте халҡы көньяҡ һәм көньяҡ-көнсығыш далаларҙан күсеп килгән ҡәбиләләрҙең әүҙем ҡатнашлығында уғыр ҡәүемдәре нигеҙендә барлыҡҡа килгән.
Горохов ҡәбиләләре Саргатка мәҙәниәте һәм Сармат мәҙәниәте халҡы менән тығыҙ бәйләнеш тотҡан.
Ярым күсмә малсылыҡ төп хужалыҡ тармағы булған.

# Горохов мәҙәниәте
## Башҡортостанда Горохов мәҙәниәте
### Горохов мәҙәниәтен өйрәнеүселәр

ХХ быуаттың 30—40‑сы йылдарында ғалим-археолог, Көньяҡ Уралды тикшереүсе, тарих фәндәре докторы К. В. Сальников тарафынан асыла.
Артабан Горохов мәҙәниәтен Л. Н. Корякова, А. И. Лебедев, Н. П. Матвеева һәм башҡалар өйрәнә
# Можай

Можай — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ресса йылғаһының һул ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Можай
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010100412110000021207
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002120
* Бассейн коды — 09.01.01.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Һөлөктәр

Һөлөктәр (лат. Hirudinea) — балдаҡлы селәүсендәр ярым класы. Күпселеге сөсө һыуҙа йәшәй. Барлығы 400—500 төр һөлөк бар тип иҫәпләнә. Рәсәйҙә 62 төрө осрай.
Һөлөктәр — гермафродиттар.

# Һөлөктәр
## Төҙөлөшө

Төрҙәренә ҡарап оҙонлоғо төрлөсә - бер нисә миллиметрҙан тиҫтәләрса сантиметрға етә. Иң эре төрө — Haementeria ghilianii (до 45 см).
Тәндәренең баш һәм артҡы осонда имгестәр бар. Артҡы осо алғыһына ҡарағанда ҡеүәтлерәк. Артҡы юлы аҫҡы имгесенән өҫтәрәк урынлашҡан. Кәүҙәһенең эсе күберәк паренхима. Нерв системаһы әҙ төклө селәүсендәрҙекенә оҡшаған. Алғы имгесе төбөндә ауыҙ ҡыуышлығы, шунан йотҡолоғо башлана. Томшоҡло һөлөктәрҙең (Rhynchobdellida отряды) йотҡолоғо тышҡа сығарыла ала. Яңаҡлы һөлөктәрҙең (мәҫәлән, медицина һөлөгө) ауыҙ ҡыуышлығында өс хәрәкәтсән хитин яңаҡ урынлашҡан, шулар ярҙамында улар тирене тишә.
Күпселек төрҙөре тән тышсаһы аша тын ала, әммә ҡайһы берҙәренең айғолағы бар. Бүлендектәре метанефридиялар аша сыға. .
Медицинада медицина сөлеге еш кулланыла.

# Һөлөктәр
## Туҡланыуы

Һөлөктәр умыртҡалыларҙың, моллюскыларҙың, селәүсендәрҙең һәм башҡаларҙың ҡаны менән туҡлана. Шулай уҡ ҡан менән түгел, ә табышын (мәҫәлән, серәкәй ҡарышлауығын, ямғыр селәүсенен) тотошлайы менән йотҡан йыртҡыс төрҙәре лә бар.
Ғәҙәттә һөлөктәр ҡан эсеүсе булһа ла, улар араһында ысын паразиттар юҡ.

# Һөлөктәр
## Гирудотерапия

Гирудотерапия — һөлөк һалып дауалау. Тирене тишеп ингән һөлөк урында капиллярҙан ҡан сығара, был веналағы ҡанды шыйығайта ала, ҡан хәрәкәтен тиҙләтә, бынан тыш, ҡанға ауыртыуҙы баҫыусы һәм ялҡынһыныуға ҡаршы матдәләр бүленеп сыға. Һөҙөмтәлә ҡан микроциркуляцияһы яҡшыра, тромбоздар ихтималлығы кәмей, [[шеш]тәр ҡайта. Рефлексҡа тәьҫир итә тип фараз ителә.
Медицинала ҡулланылған һөлөктө тәндән спиртлы тампонды баш яғына төртөп,алалар.
Һөлөктәр кешегә күпләп йәбешһә, гирудиноз килеп сыға. Ҡағиҙә булараҡ, һөлөктәр ҡанды һурып туймай тороп, тәндән ысҡынмай. Был 40 минуттан бер нисә сәғәткә тиклем дауам итә.
# Саа-Яга

Саа-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Таб-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 143 км.

# Саа-Яга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112103000089824
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008982
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Оло Панас

Оло Панас — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вах йылғаһының уң ярына тамағынан 424 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 55 км.

# Оло Панас
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200038927
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203892
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2