yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Королькова Анна Николаевна

Королькова Анна Николаевна (ҡыҙ фамилияһы Глазкова; 3 февраль 1892 йыл — 2 ғинуар 1984 йыл) — СССР-ҙың яҙыусы-әкиәтсеһе. 1957 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1972).
Уның әкиәттәре СССР-ҙа ғына түгел, сит илдәрҙә лә — немец телендә (1970) һәм япон телендә (1976) баҫылып сыға.

# Королькова Анна Николаевна
## Биографияһы

Анна Николаевна Королькова 1892 йылдың 3 февралендә Старая Тойда ауылында (хәҙер — Воронеж өлкәһе Анна районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Ул 9 йәшенән бала ҡараусы, ялсы, хеҙмәтсе булып эшләй. 20 йәшендә ҡыҙҙы ҙур ғаиләгә кейәүгә бирәләр, бында ул иҫәп буйынса унынсы килен була. Ярлы йәшәйҙәр, бигерәк тә 1920—1921 йылдарҙағы аслыҡ осоронда ауырға тура килә. Анна крәҫтиән хеҙмәте һәм үҙенең балаларын тәрбиәләү менән шөғөлләнә, ғаиләһендә алты бала була. 1933 йылда Анна Николаевнаның ғаиләһе Воронежға күсә, унда ире заводта эшләй, ә Анна балаларҙы тәрбиәләү менән шөғөлләнә.
1937 йылда Анна Королькова үҙенең әкиәттәрен яҙа башлай. 1941 йылда Воронежда уның беренсе әкиәттәр йыйынтығы сыға. Аҙаҡ китаптары Мәскәүҙә һәм Воронежда күп тапҡырҙар баҫыла. Әкиәтсенең әҫәрҙәрен баҫмаға әҙерләүҙә фольклорсылар һәм яҙыусылар В. А. Тонков, А. И. Шубин, М. М. Сергеенко, Г. Г. Воловик ҡатнаша. Фольклорсы Э. В. Померанцева 1969 йылда Мәскәүҙә, СССР Фәндәр академияһы нәшриәтендә әҙиптең әкиәттәрен нәшер итә.
Анна Королькова 1957 йылда СССР Яҙыусылар союзына алына.
Яҙыусы 1984 йылдың 2 ғинуарында Воронеж ҡалаһында вафат була.

# Королькова Анна Николаевна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (18.02.1972)
* миҙалдар

# Королькова Анна Николаевна
## Хәтер

* Старая Тойда ауылы урамдарының береһе Королькова исемен йөрөтә. Шулай уҡ 1997 йылда Воронеж ҡалаһының Левобережный районындағы урам уның исеме менән аталған.
* Анна районының Старая Тойда урта мәктәбендә материалдар йыйылған һәм А. Н. Королькова музейы асылған.
* Воронеждың 39-сы ғаилә менән уҡыу китапханаһы шулай уҡ уның исемен йөрөтә (Цимлян урамы, 6), ә ундағы Анна Николаевна йәшәгән йортҡа (Ленин проспекты, 12) әкиәтсенең йөҙ йәшенә мемориаль таҡтаташ ҡуйыла. Һәм тағы ла бер мемориаль таҡтаташ Королькова исеме менән бәйле булған Прохладный тыҡрығы, 14 адресы буйынса йортҡа ҡуйылған.
# Йәрмөхәмәтов Зөлҡәрнәй Әнәс улы

Йәрмөхәмәтов Зөлҡәрнәй Әнәс улы (рус. Ярмухаметов Зулкарнай Анасович; 17 ғинуар 1917 йыл — 18 июнь 1999 йыл) — уҡытыусы, Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.

# Йәрмөхәмәтов Зөлҡәрнәй Әнәс улы
## Биографияһы

Зөлҡәрнәй Әнәс улы 1918 йылдың 1 апрелендә Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы) Иҫән ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Башланғыс белемде Иҫән мәктәбендә ала. Артабан Түбә мәктәбендә уҡыуын дауам итә. Белемгә ынтылған егет Темәс колхоз йәштәре мәктәбенә лә йөрөп уҡый. 1935 йылда Ырымбур башҡорт педагогия техникумына уҡырға инә. 1936 йылда был техникум Темәскә күсерелә һәм Темәс башҡорт педагогия училищеһы тип атала башлай. Ошо уҡыу йортон 1937 йылда уңышлы тамамлап, Күсей ете йыллыҡ мәктәбендә математика, физика фәндәренән уҡыта. 1938 йылдан Бөрйән районының Иҫке Собханғол мәктәбендә эшләй.
1942 йылда Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла һәм Әлкәләге хәрби гарнизонда кесе командирҙар курсында взвод командиры вазифаһын үтәй. Тәүҙә өлкән сержант званиеһында 2-се Украина фронтында, аҙаҡ 3-сө Украина фронтында һуғыша. Яуҙа күрһәткән батырлыҡтары өсөн II дәрәжә Ватан һуғышы ордены һәм «Батырлыҡ өсөн» миҙалы һәм «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы һәм Бөйөк Еңеүҙең юбилей даталарына арналған наградалар менән бүләкләнә.
Һуғыштан һуң Зөлҡәрнәй Әнәс улы бөтә ғүмерен балалар уҡытыуға арнай.
Зөлҡәрнәй Йәрмөхәмәтов 1999 йылдың 18 июнендә вафат була һәм тыуған ауылы Иҫәндең зыяратына ерләнә.

# Йәрмөхәмәтов Зөлҡәрнәй Әнәс улы
## Ғаиләһе һәм балалары

1947 йылда Мөхәмәтйәнова Айытбикә Мәғәфүр ҡыҙына өйләнә. Ғаиләлә 9 бала тәрбиәләнеп оло тормош юлына сыға. Айытбикә Мәғәфүр ҡыҙы Әсәлек миҙалы, «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн», «Әсәлек даны» миҙалдары менән бүләкләнә.

# Йәрмөхәмәтов Зөлҡәрнәй Әнәс улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

II дәрәжә Ватан һуғышы ордены;
«Батырлыҡ өсөн» миҙалы;
«1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы (1947);
Бөйөк Еңеүҙең юбилей даталарына арналған наградалар.
# Граждандар һуғышы бәйете

Граждандар һуғышы бәйете йәки (Ике туған) — фажиғәлеккә нигеҙләнгән көйлө бәйет.

# Граждандар һуғышы бәйете
## Информанттары

1964 йылда Әлшәй районы Ташлы ауылы 80 йәшлек Шоңҡаров Миңнеәхмәт Шәйәхмәт улының ҡулъяҙмаһынан Н. Д. Шоңҡаров күсереп алған.
2008 йылда нәшер ителгән «Дәүләкән ынйылары» фольклор йыйынтығына «Ике туған» исеме менән ингән варианты китап авторҙары тарафынан Дәүләкән районы Ҡоръятмаҫ ауылында йәшәүсе Мәжитова Хөсниямал Әхмәҙи ҡыҙынан (1924 йылғы) яҙып алына.

# Граждандар һуғышы бәйете
## Сюжеты

Октябрь түңкәрелеше арҡаһында донъяның буталсыҡ төҫ алыуын сағылдыра. Бәйетсе бының өсөн миҫалдар килтереп тормай, бары ошо түңкәрелештең, социаль проблемаларҙан тыш, әхләҡи-мораль проблемаларҙы ла ҡатмарлаштырыуына иғтибар иттерә. Революция синыфтарҙы ғына түгел, бер туған ағай-эне лә ҡапма-ҡаршы ҡуя: береһе — ҡыҙылдар, икенсеһе — аҡтар яҡлы ике ағай атыша.

# Граждандар һуғышы бәйете
## Варианттары

«Ике туған»
Ҡайҙалыр шунда, ауыл ситендә
Ярлы ғаиләлә тыуҙым мин.
Абыйҙар менән, апалар менән
Туғыҙ йәштән эшкә тотондом.
Рәхәт ине йәйге көндәрҙә
Тейәлешеп, эшкә китеүе.
Абыйҙар менән, апалар менән
Бергәләшеп, ғүмер итеүе.
Рәхәт көндәрем күпкә барманы
Тиҙҙән ҡанлы көрәш башланды.
Ҡырҡ йәшәрлек ғәзиз атабыҙ
Китеп, ут эсенә ташланды.
Оло абый китте ҡыҙылдар менән
Дошмандарҙан илде һаҡларға.
Бәләкәй абый үҙ ирке менән
Мылтыҡ алып китте аҡтарға.
Көндәрҙән бер көн ҡара урманда
Ишетелә мылтыҡ тауышы.
Оло абый менән бәләкәй абый
Атышалар ҡапма-ҡарышы.
— Атма, туғаным, ҡуй мылтығыңды,
Туған ағаң булам мин һинең!
— Юҡ инде, абый, бөгөнгө көндө
Туған энең түгел мин һинең!
– Тиеп әйтте лә, ул мылтығының
Затворын тартырға ҡыйманы.
Ул өлгөргәнсе бәләкәй абый
Илтеп күкрәгенә ҡаҙаны.
сәскәләр бөгөлөп төштөләр
Ҡояш ҡыҙыуында болонда.
Ҡарғалар менән ҡоҙғондар ғына
Ҡалды абыйымдың ҡырында.
Граждандар һуғышы бәйете
Ҡайҙалыр шунда, шәһәр ситендә,
Эшсе ғаиләһендә тыуҙым мин.
Ун биш йәшемдә ҡайғы башымда,
Кирбес заводына керҙем мин.
Күңелле ине алһыу таңдарҙа
Бергәләшеп эшкә барыуы.
Рәхот ине, ҡояш батҡанда,
Йырлай-йырлай әштән ҡайтыуы.
Был рәхәттәр күпкә барманы,
Тиҙҙән ҡанлы һуғыш башланды.
Ҡырҡ йәшендә ғәзиз атайым
Уттың эсенә илтеп ташланды.
Оло ағайым мылтығын алып
Китте илдең ҡырын һаҡларға.
Бәләкәй ағайым мылтығын алып
Уҙ ирке менән китте аҡтарға.
Күмер күрмәгән тимер арбалар
Урамдарҙан үтә-һүтәләр.
Ғәзиз әсәмде ишек алдында
Аҡтар атып йығып киттеләр.
Берҙән-бер көндө ҡара урмандарҙа
Ишетелә мылтыҡ тауышы.
Оло ағай менән бәләкәй ағай
Атышалар, ти, ҡара-ҡаршы.
— Атма, туғаным, атма, туғаным,
Мин бит һинең туған ағайың!
Һин беләһеңме ошо айҙарҙы,
Ошо бит минең тыуған айым.
Шулай тине лә оло ағайым
Затворҙарын шаҡ-шоҡ килтерҙе.
Ул өлгөргәнсе бәләкәй ағай
Күкрәгенә илтеп ҡаҙаны.
Ошо хәлдәрҙе бәләкәй ағай
Үҙе беҙгә ҡайтып һөйләне.
Сығып китте лә шул көндән бирле
Өйгә ҡабат ҡайтып кермәне.
Ҡайҙалыр шунда, шәһәр ситендә
Эшсе ғаиләлә тыуҙым мин.
Ун биш йәшемдә, ҡайғы башымда,
Бәхетһеҙ ҙә етем булдым мин.
# Конница (Леком ҡушылдығы)

Конница — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Леком йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Конница (Леком ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400112110000041424
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004142
* Бассейн коды — 08.01.04.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сәлих (пәйғәмбәр)

Сәлих (ғәр. صالح‎ — Ислам пәйғәмбәре, Коръән буйынса, Аллаһ Сәмуд кешеләренә ебәргән, уларҙың ауылдары Әл-Хижр өлкәһендә урынлашҡан булған .

# Сәлих (пәйғәмбәр)
## Дөйә риүәйәте

Ҡөрьәндә күрһәтелгән версия буйынса, Сәмуд маһайыусанлыҡ һәм тәкәбберлек гөнаһына төшә, Аллаһыға табыныуҙан баш тарта, Сәлихтең пәйғәмбәрлеген кире ҡаға һәм һүҙҙәренең дөрөҫлөгөн раҫлауҙы талап итә башлай. Унан һуң Аллаһ Сәмудҡа дәлил итеп дөйә ебәрә. Дөйәнең тышҡы ҡиәфәтен һүрәтләүҙә тура килмәүҙәр бар. Бер версия буйынса, Сәлих Аллаһынан Сәмуд кешеләренең мөғжизә тураһында теләктәрен үтәүҙе һорай һәм намаҙ уҡый, шул саҡ серле рәүештә ярылған ҡая таштан дөйә сығарылған. Тау ҡалтыранып, тауыш бирә һәм унан ҡыҙыл дөйә сыға. Ҡөрьәндең башҡа аңлатма биреүселәре әйтеүенсә, Аллаһ был дөйәне ҙур ҡаты һәм шыма таштан барлыҡҡа килтергән, һәм был Сәмүд халҡының күпселеге алдында булған. Сәлих Сәмуд кешеләренән дөйәне үҙ ерҙәрендә көтөүҙе һәм ҡоҙоҡтарынан һуғарыуҙы һорай. Был дөйә бер юлы барлыҡ кешеләр эскәндән күберәк һыу эсә. Сәмуд кешеләре дөйәне һуйып, Сәлихҡа әйтә: «Әгәр һин пәйғәмбәр булһаң, биргән вәғәҙәңде үтә». Өс көндән һуң, Аллаһ Сәмудты язалай: «Унда ер тетрәү башлана, һәм улар өйҙәрендә йөҙ түбән түңкәрелеп төшә». Шул уҡ ваҡытта Сәлих үҙе Аллаһтың мәрхәмәте менән ҡотҡарыла, сөнки ул ғәҙел һәм тәҡүә кеше була .
# Кырсим

Кырсим — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Сосьва йылғаһының уң ярына тамағынан 292 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 71 км.

# Кырсим
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300027667
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302766
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Йүкәле (тау, Силәбе өлкәһе)

Йүкәле (Липовская) тауы — Көньяҡ Уралда айырым торған тау, Силәбе өлкәһе (Рәсәй).

# Йүкәле (тау, Силәбе өлкәһе)
## Этимологияһы

«Йүкәле» атамаһы, күрәһең, тауҙы ҡаплап үҫкән йүкә ағасы күплегенән сығып бирелгәндер.

# Йүкәле (тау, Силәбе өлкәһе)
## Тасуирламаһы

Йүкәле тауының абсолют бейеклеге — 540 м. өҫтәрәк ҡушыла.. көньяҡ ярына Уның түбәһе Түргеяҡ күленең көньяҡ ярынан 3,4 километрҙа төньяҡ-көнбайыш йүнәлештә.
Тау битләүҙәре текә, ҡатнаш урман менән ҡапланған. Уның итәгендә — Түргеяҡ күленең Йүкәле көрйәһе (ҡултығы).

# Йүкәле (тау, Силәбе өлкәһе)
## Топографик картала тау
### Сығарылған карталар

* Гора Липовская на карте окрестностей Златоуста (Л. 22-Г) (1980—1990-е годы)
* Гора Липовская на карте окрестностей города Златоуста (1985 год: середина, правая граница карты)
* Липовская гора на карте Урала (2000 год)

# Йүкәле (тау, Силәбе өлкәһе)
## Топографик картала тау
### Һанлы карталар

* Страница Липовской горы на сайте Викимапия
# Солтанбәк ауыл Советы (Асҡын районы)

Султанбәк ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Асҡын районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.

# Солтанбәк ауыл Советы (Асҡын районы)
## Тарихы

Ауыл биләмәһенең статусы һәм сиктәре Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Ғүмәров Рауил Ғатаулла улы

Ғүмәров Рауил Ғатаулла улы (24 декабрь 1911 йыл — 15 август 2003 йыл) — рәссам. Бөйөк Ватан һәм совет-япон һуғыштарында ҡатнашыусы. 1937 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. 1936—1941 һәм 1945—1971 йылдарҙа Башҡортостан китап нәшриәтенең художество мөхәррире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1962). 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1944) ордендары кавалеры.

# Ғүмәров Рауил Ғатаулла улы
## Биографияһы

Рауил Ғатаулла улы Ғүмәров1911 йылда 24 декабрендә Өфөлә тыуған.
1937 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы (1961).

# Ғүмәров Рауил Ғатаулла улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (06.04.1985)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (15.07.1944)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (17.07.1943)
* БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1962)
# Мелекеска

Мелекеска — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/75/1 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Мелекеска
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Түбәнге Кама һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем, Вятка йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101512111100029072
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102907
* Бассейн коды — 10.01.01.015
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Вергиз Куриен

Вергиз Куриен (ингл. Verghese Kurien; 26 ноябрь 1921 йыл, Кожикоде, Британ Һиндостаны — 9 сентябрь 2012 йыл, Надияд, Һиндостан) — Һиндостан социаль эшҡыуары, менеджеры һәм чиновнигы. Уның «миллиард-литрлыҡ идеяһы» өсөн — «Ташҡын операцияһы» (ингл. Operation Flood) — донъялағы иң ҙур ауыл хужалығын һәм һөт сәнәғәтен үҫтереү программаһы өсөн Куриен «аҡ революцияһынаң атаһы» (ингл. Father of the White Revolution) һәм «Һиндостан һөтсөһө» (ингл. Milkman of India) булараҡ билдәле.
Уның тырышлығы менән Һиндостан донъялағы иң ҙур һөт етештереүсеһе булып китә (2010—2011 йылдарҙа донъяла һөт етештереү күләменең яҡынса 17 % әшкил итә), утыҙ йыл эсендә һөт һәр бер кешегә ике тапҡыр арзаныраҡ булып китә.
Буйвол һөтөнән порошок етештерә башлап һөт сәнәғәтендә революция яһай.
Дингә ҡарашы буйынса — атеист.
Куриен 2012 йылдың 9 сентябрендә Надияд ҡалаһының дауаханаһында вафат була.

# Вергиз Куриен
## Ғаилә

Вергиз Куриендың ҡатыны Молли була, уларҙың ҡыҙы Нирмала һәм ейәне Сиддхартх. Молли 2012 йылдың 14 декабрендә Мумбаи ҡалаһында вафат булған.

# Вергиз Куриен
## Бүләктәре һәм премиялары

| Йыл | Исем | Бүләкләүсе ойошма |
| 1999 | Падма Вибхушан | Һиндостан хөкүмәте |
| 1993 | Йыл шәхесе | Халыҡ-ара һөт күргәҙмәһе (ингл. World Dairy Expo) |
| 1991 | Атаҡлы тамамлаусылар | Мичиган штаты университеты |
| 1989 | Бөтә донъя аҙыҡ-түлек премияһы | Бөтә донъя аҙыҡ-түлек премияһының фонды |
| 1986 | Вателер тынысылыҡ премияһы (ингл. Wateler Peace Prize) | Карнеги фонды (ингл. Carnegie Foundation; Нидерланд) |
| 1986 | Krushi Ratna | Һиндостан хөкүмәте |
| 1966 | Падма Бхушан | Һиндостан хөкүмәте |
| 1965 | Падма Шри | Һиндостан хөкүмәте |
| 1963 | Рамон Магсайсайи премияһы (ингл. Ramon Magsaysay Award) | Рамон Магсайсайи премияһы фонды (ингл. Ramon Magsaysay Award Foundation) |
Куриен шулай уҡ Һиндостандың һәм донъя университеттарының 15 почётлы дәрәжәләренә эйә.

# Вергиз Куриен
## Библиография

* Kurien, Verghese (2005) I Too Had a Dream. APH Publishing Corp. ISBN 9788174364074.
* Kurien, Verghese (1997) An Unfinished Dream. Tata-McGraw-Hill. ISBN 9780074622148.
* The Man Who Made The Elephant Dance — Audio Autobiography of Dr. Kurien in the voice of Tom Alter with Audio Foreword by Ratan Tata, in his own voice ISBN 9789382299240
* Verghese Kurien: The Man with the Billion Litre idea (2013) Amar Chitra Katha. ISBN 9789350853863.
# Зарубин Георгий Петрович

Зарубин Георгий Петрович (1928—1995) — СССР табибы, ғалим-гигиенист, медицина фәндәре докторы, профессор, Рәсәй Медицина фәндәре академияһы ағза-корреспонденты.
100-ҙән ашыу баҫылып сыҡҡан ғилми эш, шул иҫәптән һыу ятҡылыҡтарын һаҡлау һәм санитар эште ойоштороу, атап әйткәндә, тирә-яҡ мөхит гигиенаһына арналған 10 монография авторы. «Санитарные вопросы водоснабжения и канализации» монографияһы өсөн Г. П. Зарубин 1979 йылда СССР Медицина фәндәре академияһының Ф. Ф. Эрисман премияһына лайыҡ була (И.П.Овчинкин менән берлектә).

# Зарубин Георгий Петрович
## Биографияһы

Георгий Петрович Зарубин 1928 йылдың 12 декабрендә тыуа.
1953 йылда Ҡазан медицина институтын тамамлай (хәҙер Ҡазан дәүләт медицина университеты) һәм Башҡорт АССР-ында һыу ятҡылыҡтарын санитар һаҡлау буйынса инспекторы вазифаһында эшләй. 1959 йылдан 1962 йылға тиклем Мәскәү Ф. Ф. Эрисман исемендәге гигиена ғилми-тикшеренеү институтында ғилми хеҙмәткәр була, һуңынан тимер юлы транспортының Бөтә Союз һыу менән тәьмин итеү һәм һыу гигиенаһы лабораторияһында эшләй. 1962 йылдан Г. П. Зарубин СССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығы ҡарамағындағы Дүртенсе баш идаралыҡтың Санитар-эпидемиология станцияһының баш табибы булып эшләй һәм утыҙ йыл дауамында уның алыштырғыһыҙ етәксеһе була.
Г.П. Зарубин - Рәсәй Федерацияһы Президенты Эштәре идаралығы медицина үҙәгенең санитар-эпидемиологик хеҙмәтен ойоштороусы һәм етәксеһе, Рәсәй Федерацияһы Юғары аттестация комитетының Медицина-биология, химия һәм аграр фәндәре идаралығы начальнигы.
Н.А. Семашко исемендәге Мәскәү медицина стоматология институтының (хәҙер Мәскәү дәүләт медицина-стоматология университеты) гигиена кафедраһы профессоры була. Уның етәкселегендә 22 кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана. Күп йылдар дауамында «Гигиена и санитария» журналының баш мөхәррир урынбаҫары, СССР-ҙың Юғары аттестация комиссияһының Эксперт советы ағзаһы була.
Г.П.Зарубин 1995 йылдың 28 июлендә вафат була. Кунцево зыяратында ерләнә.
Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены, ике «Почёт Билдәһе» ордены һәм миҙалдар менән наградлана; Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы.
# Таймет

Таймет — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кондома йылғаһының уң ярына тамағынан 360 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Таймет
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кондома йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Томь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300112115200009394
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200939
* Бассейн коды — 13.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Аэрогель

Аэроге́ль (лат. aer — һауа һәм gelatus — туңдырылған) — шыйыҡ фаза тулыһынса газ фазаһына әйләнгән материалдар класы, гель. Был материалдар шул хәтле түбән тығыҙлыҡҡа эйә, һәм уникаль үҙенсәлеклтәр барлыҡҡа килтерә: тығыҙлыҡ, үтәнән-үтә күренеүсәнлек, эҫегә сыҙамлылыҡ, бик түбән йылыны лә үткәреүсәнлек һәм башҡалар. Кремний диоксиды, алюминий, балсыҡ, хорм һәм аҡ ҡурғаш амфоралары нигеҙендә яһалған аэрогелдәр таралыш алған. 1990-сы йылдар башында углерод нигеҙдә беренсе аэрогель өлгөләр сыға.

# Аэрогель
## Гелдәрҙе киптереү юлы менән алынған микрокүҙәүле ыуалыусан есемдәр

* Алюмогель — алюмин гидроксиды гелен һыуҙан айырыу юлы м‑н алалар.
* Силикагелде — поликремний кислотаһы гелен ҡыҙҙырып киптереү юлы м-н айыралар.

# Аэрогель
## Башҡортостанда етештереү

20 быуаттың 60‑сы йылдарында башында Салауат нефтехимия комбинатында ҡулланыу сифаттары буйнса сит илдәрҙәге аналогтарынан ҡалышмаған ил күләмендә берҙән-бер гидрофоб булмаған кремний кислотаһы производствоһы ойошторола. Аэоргель йылы үткәреүсәнлеге (0,0016 Вт/ м град) һәм механик ныҡлығы (ташығанда еңел ваҡлана) түбән; күҙәүҙәрҙең дәүмәле молекуланың ирекле рәүештә үткән юлынан кәмерәк. Өҙлөкһөҙ аэрогель етештереү процесының технологик схемаһын илдә тәүге тапҡыр В. Г. Никитас, М. А. Ниренберг, М. Ф. Сисин һ. б. эшләй. Аэрпогель етештереү кремний кислотатаһы гидрогелен алыу (50‑се йылдарҙың уртаһынан предприятиела сығарылыусы киҫәкле силикаттың һыулы эретмәһе менән көкөрт кислотаһын ҡатнаштырып), этил спирты ағымы ярҙамында күҙәнәктәрҙәге һыуҙы ҡыҫырыҡлап сығарып, уны киптереү (структур төҙөлөшөн һаҡлап), ағымлы реакторҙарҙа (245°С т‑рала һәм 8—9,5 МПа баҫым аҫтында) һөлдә каркасына тотороҡлолоҡ биреү, сепараторҙар аша үткәреү (90—160°С; 0,06 МПа), өҫтәмә ҡыҙҙырыу үткәргәндән һуң, герметик тараларға (сөнки аэрогель һауа менән контактҡа ингәндә һыу парҙарын еңел һеңдерә һәм йылы үткәрмәүсәнлеген юғалта) һалыу (киҫәксәләренең дәүмәле 0,315 мм кәмерәк булған ҡойолоп тороусан порошок) стадияларынан тора. Аэрогель хроматографияла адсорбенттар, катализда таратыусылар сифатында, минераль майҙарҙы, спирттарҙы, аминокислоталарҙы һ. б. таҙартыу, самолёттар төҙөү, йыһан һәм криоген техникаһында, медицина сәнәғәтендә йылылыҡ үткәрмәү һәм вакуум һаҡлау, көнкүрештә һәм сәнәғәттә ҡулланылыусы һыуытҡыс ҡулайламаларын эшләү өсөн файҙаланалар.

# Аэрогель
## Тағы ҡарағыҙ

* Металл күбеге

# Аэрогель
## Тышҡы һылтанмалар

* Часто задаваемые вопросы об аэрогеле (проект «Стардаст») (инг.)
* Тепловые свойства кремниевого аэрогеля 2008 йыл 5 июль архивланған. (инг.)
* Научный блог, посвящённый аэрогелю и всему, что с ним связано (инг.)
* Теплопроводность, плотность, температура применения гибкой теплоизоляции на основе Аэрогеля Теплофизические свойства (рус.)

# Аэрогель
## Сығанаҡ

* Аэрогелдәр 2017 йыл 6 ғинуар архивланған.
* Был материалдар тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
# Хасовей-Юган

Хасовей-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хабиней-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.

# Хасовей-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300030084
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303008
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3