yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Руслан Айсин

Руслан Айсин, Руслан Валерьевич Айсин (1980 йылдың 22 апреле, СССР, РСФСР, Ульяновск өлкәһе, Ульяновск) — сәйәсмән-политолог, 2008-2012 йылдарҙа Бөтә донъя татар йәштәр форумы рәйесе.«ТатПолит» Telegram-каналын һәм «POISTINE» Ютуб-каналын алып бара.

# Руслан Айсин
## Тәржемәи хәл

1980 йылдың 22 апрелендә Ульяновскиҙа тыуған. Ҡазандың Шиһабетдин Мәржәни исемендәге 2-се татар гимназияһын, 2003 йылда Ҡазан федераль университетының тарих факультетын тамамлай. ҠФУ-ның матбуғат үҙәген етәкләй. Бөтә донъя татар конгрессында эшләй.
2008-2012 йылдарҙа Бөтә донъя татар йәштәр форумы етәклселек итә. Бер нисә йыл Мәскәүҙә йәшәгән, мосолман фәлсәфәсе һәм сәйәсмән Хәйҙәр Жәмал менән аралашып, уны үҙенең уҡытыусыһы тип иҫәпләй.
Ҡазан татар тарихсылары, фәлсәфәселәре, журналистарынан торған «Татар шакмагы» клубын ойоштороусы.
2023 йылдың 23 мартында Рәсәй юстиция министрлығы Р. Айсинды «сит агент» исемлегенә индерә. 2024 йылдың мартында ике енәйәт эше асыла: яҙмаларына «сит агент» статусын тамғаламауҙа һәм нацизмды аҡлауҙа ғәйепләнә.
# Большая Верейка (ауыл)

Большая Верейка — Воронеж өлкәһенең Рамонь районындағы ауыл. Большеверейский ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

# Большая Верейка (ауыл)
## Географияһы

Ауыл Большая Верейка һәм Быстрик, йылғалары ҡушылған урында, район үҙәге эшселәр ҡасабаһы Рамондән 30 км алыҫлыҡта һәм Воронеж ҡалаһынан.төньяҡ-көнбайышҡа табан 40 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Большая Верейка (ауыл)
## Халҡы

2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Большая Верейка ауылында 862 кеше теркәлгән.

# Большая Верейка (ауыл)
## Билдәле шәхестәре

* Колосов Василий Васильевич — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы
# Ҡаһарманова Баныу Латиф ҡыҙы

Ҡаһарманова Баныу Латиф ҡыҙы (7 октябрь 1973 йыл) — уҡытыусы, журналист. 2000 йылдан Башҡортостан Республикаһының Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2015). Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (2008).

# Ҡаһарманова Баныу Латиф ҡыҙы
## Биографияһы

Баныу Латиф ҡыҙы Ҡаһарманова 1973 йылдың 7 октябрендә Башҡорт АССР-ының Учалы районы Яңы Оҙонгүл ауылында тыуған.
1998 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.
1994 йылдан алып «Аманат» журналы мөхәррире.
1998 йылдан — Озёрный урта мәктәбенең директор урынбаҫары.
1999 йылдан башлап «Яйыҡ» гәзите хеҙмәткәре: 2000 йылдан — хәбәрсе, 2002 йылдың авгусынан — яуаплы сәркәтип.
2002 йылдың декабренән алып «Серп и Молот», 2006 йылдан алып «Йәшлек» гәзите хәбәрсеһе.
Социаль темаларға мәҡәләләр авторы.

# Ҡаһарманова Баныу Латиф ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2015)
* Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (2008).
# Манглиси Сионы

Манглис Сионы — грузин православ соборы. Тетрицкаро муниципалитетының Манглиси ҡалаһы ситендә урынлашҡан. Грузин христианлығының беренсе быуаттарында ҡоролған, ләкин һуңынан бер нисә тапҡыр яңынан үҙгәртеп төҙөлгән.

# Манглиси Сионы
##### Тарихы

Манглиси ҡорамы Квемо-Картлиҙа иң боронғо тип иҫәпләнә. Был тәүге ҡорамдан бер нәмә лә ҡалмай. Бер аҙ һуңыраҡ VI йәки VII быуаттарҙа ул яңынан төҙөлә.
Был ҡорам тетраконх ҡиәфәтендә була, йәғни дүрт түңәрәк апсидаға эйә була. Шул уҡ ваҡытта Джаври тибындағы классик тетраконхтарҙан һиҙелерлек айырыла.
1002 йылда ҡорам тулыһынса яңынан төҙөлә һәм VII быуатҡа хас үҙенсәлектәрен бөтөнләй юғалта, әммә баштағы фундаментын һәм планын һаҡлап ҡала — унда һаман терәк бағаналар булмай, һәм 4 ниша ҡала.
1845 йылда собор янында яҙыу менән башня булған, уға ярашлы уны 1667 йылда епископ Арсений төҙөткән. Һуңыраҡ, XVIII быуатта тирә-яҡын лезгиндар талай һәм бушап ҡала. Ҡорам ташландыҡ хәлгә килә.
XIX быуат башына ҡорам ныҡ аламалана. 1824 йылда 17-се Егерь полк командиры казарма өсөн урын эҙләй, собор тирә-яғы уға уңайлы күренә. Төҙөлөш өсөн ағас әҙерләү эштәре башлана. Һуңыраҡ Манглиси хәрби торағы барлыҡҡа килгәс, ҡорамды йүнәтәләр һәм унда ғибәҙәттәр башлана. Тап хәрби төҙөүселәр 1862—1863 йылдарҙа таш семәрҙәрен һәм ҡайһы бер орнаменттарып тергеҙеп, соборҙы йүнәтә.
Руханиҙары ул ваҡытта урыҫтар була һәм ҡорамға башлыса һалдаттар йөрөй. 1862 йылда полк көсө менән манараһы төҙөлә. 1870 йылдарҙа ҡорамды рәссам Константин Филлипов биҙәй.
Собор таш стена менән уратып алынған, манара менән башня аша ҡапҡа алып бара.
# Палиндра

Палиндра — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Корба йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Палиндра
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300212110000011375
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001137
* Бассейн коды — 08.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Двойня (йылға)

Двойня — Рәсәй йылғаһы. Тамбов өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2231/350/51/246/115 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Двойня (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цна йылғаһы, Тамбов ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010200312110000028983
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002898
* Бассейн коды — 09.01.02.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ливия мәҙәниәте

Ливия мәҙәниәте — Ливия дәүләтенең һәм унда йәшәгән халыҡтарҙың мәҙәниәте. Дөйөм ғәрәп һыҙаттарына эйә, шул уҡ ваҡытта милли күп төрлөлөк кенә түгел, илдең төрлө тарихи өлкәләргә (Триполитания, Феццан һәм Киренаика) бүленеүенә бәйләнгән ерле колорит менән тулыландырылған.

# Ливия мәҙәниәте
## Тел

Ливияла ғәрәп теле төп тел булып тора, илдә йәшәүселәрҙең күбеһе шул телдә һөйләшә. Илдең башлыса төньяҡ-көнсығышында, берберҙар араһында, зуар һәм нефус телдәре таралған. Джамахирия осоронда бербер телдәре төркөмө тйыу аҫтында була, әммә илдә власть алмашынғандан һуң да уларҙың хәле ныҡлы үҙгәргәне тойолмай . Илдең көньяҡ-көнбайышында, туарегтар араһында, тамашек теле киң ҡулланыла. Илдең көньяғында төйәкләнгән тубу ҡәбиләһе тедага телендә аралаша; тедага нил-сахара телдәр ғаиләһенә инә.

# Ливия мәҙәниәте
## Дин

Ливия халҡының 97 проценты самаһы сөнни мосолмандарға ҡарай. Киренаикала сенусит йоғонтоһо көслө, илдең ҡалған өлөшөндә йәшәгән халыҡ норматив ислам динен тота. Ливияның мосолман динле халыҡтары араһында туарегтар айырым урын алып тора, улар ҡайһы бер милли үҙенсәлектәрҙе дини ҡанундарҙан өҫтөн ҡуя. Мәҫәлән, туарегтар мөхитендә күп ҡатынлылыҡ таралыу таба алмаған; ҡатын-ҡыҙҙары йөҙөн япмай.
Халыҡтың 3 проценты самаһы христианлыҡтың төрлө тармаҡтарына эйәрә (копттар, католиктар, протестанттар). Илдә граждандар һуғышы һөҙөмтәһендә власть алмашынғас, христианлыҡты таратыу буйынса өгөт-нәсихәт алып барыу уголовный енәйәт һанала башлай.

# Ливия мәҙәниәте
## Мәғариф

Көнбайыш тибындағы белем биреү илгә беренсе итальян оккупацияһы осоронда үтеп инә башлай, әммә бойондороҡһоҙлоҡ алғас ҡына киң таралыу ала.
Муаммар Каддафи идара иткән осорҙа белем алыу бөтә кимәлдәрҙә лә түләүһеҙ була. Бының һөҙөмтәһендә ул идара иткән йылдарҙа илдә йәшәгән халыҡтың грамоталылыҡ кимәле 25 проценттан 95 процентҡа тиклем күтәрелә. Тулы мәктәп белеме алыу — 12 йыллыҡ, 9 йыллыҡ белем алыу мәжбүри булып тора .
Белем алыуҙың өсөнсө баҫҡысына профессиональ-техник һәм педагогия колледждары һәм дини уҡыу йорттары ҡарай.
Ливиялыларҙың сит илдә уҡыуы өсөн субсидия бирелә: уҡыу хаҡы ғына түләнеп ҡалмай, студенттар ай һайын йәшәү һәм торлаҡ ҡуртымлаған өсөн түләүгә $2300 стипендия ала.
2011 йылда Ливияла граждандар һуғышы башланғанға тиклем 10 университет һәм 14 ғилми-тикшеренеү үҙәге эшләй.
Илдең иң эре китапханалары - Триполиҙағы Дәүләт китапханаһы һәм Бенгазиҙағы Ливия университеты китапханаһы.
# Радикулит

Радикулит — (лат. radicula — тамырса), арҡа мейеһе нервылары тамырсаларының зарарланыуы сәбәпле ваҡыты менән көсәйә торған хроник ауырыу.

# Радикулит
## Төрҙәре

Ауыртҡан урынына бәйле бил‑һигеҙгүҙ, муйын‑күкрәк һәм муйын радикулитына айырыла.

# Радикулит
## Үҫеш сәбәптәре

Остеохондроз, тыумыштан килгән үҫеш кәмселектәре, умыртҡалыҡтың травмалары, эске ағза ауырыуҙары, периферик нервы системаһында, һөйәк‑бәйләүес аппаратында шештәр һ.б.

# Радикулит
## Төп билдәләре

Зарарланған тамырсалар тупланған урында ауыртыу, умыртҡалыҡтың хәрәкәтләнә алыуының сикләнеүе, һиҙеү‑тойоуҙың һәм хәрәкәттең ҡаҡшауы (йышыраҡ аяҡ‑ҡулдарҙың дисталь бүлектәрендә). Диагностика өсөн нейроортопедик методикалар, нейровизуализация тикшеренеүҙәре (рентгенография, компьютер һәм магнит‑резонанс томографияһы), электронейромиография һ.б. ҡулланыла.

# Радикулит
## Дауалау

Медикаментоз (ауыртыуҙы баҫа торған, спазмолитик, нестероид шешеүгә ҡаршы препараттар, анестетиктар файҙаланып блокаданың паравертебраль һәм башҡа төрҙәре), физиотерапия, энә‑рефлекс, бальнео- һәм мануаль терапия, дауалау физкультураһы, ортездар кейеп йөрөү. Ихтимал булған өҙлөгөүҙәр: табан парезы, янбаш ағзалары функцияларының боҙолоуы һ.б.

# Радикулит
## Иҫкәртеү

Кәүҙәне дөрөҫ тотоу, умыртҡалыҡҡа кәрәк тиклем физик нагрузка биреү, хеҙмәт һәм ялды рациональ алмаштырып тороу. Башҡортостанда радикулит ауырыуы проблемалары буйынса фәнни тикшеренеүҙәр 20 быуаттың 40‑сы йылдарынан башлап Өфө медицина университетында алып барыла.
# Журавский һунарсылыҡ ҡурсаулығы

Журавский һунарсылыҡ ҡурсаулығы (заказнигы) — Ростов өлкәһе Чертков районындағы элекке тәбиғәт ҡурсаулығы территорияһы. 1975 йылда булдырылған һәм 2005 йылда ғәмәлдән сығарылған.

# Журавский һунарсылыҡ ҡурсаулығы
## Тарих

1975 йылдың 18 декабрендәге Өлкә башҡарма комитетының 1093-сө ҡарарына ярашлы рәүештә Журавский һунарсылыҡ заказнигы ойошторолған. Документтарға ярашлы рәүештә башта ҡурсаулыҡ 12 мең гектар майҙанды тәшкил итә, һуңынан документтарҙа 13,7 мең гектар дөйөм майҙан күрһәтелә. Заказник айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәләре категорияһына ҡарай. Ростов өлкәһе хакимиәтенең 07.11.2005 йылдағы 301-се ҡарарына ярашлы өлкә әһәмиәтендәге Журавский заказнигы ғәмәлдән сығарылған.

# Журавский һунарсылыҡ ҡурсаулығы
## Тасуирлама

Журавский заказнигы биләмәһе эсенә Широкий, Кострыкино, Крутенький, Веденев, Тоҙло йырындары ингән. 13,7 мең гектар һаҡланған тәбиғәт территорияһының 3 гектарын һөрөнтө ерҙәр , 6,9 мең гектарын — көтөүлек һәм 3,8 гектарын — урман массивы биләгән. Заказник биләмәһе төньяҡта — Воронеж өлкәһенән алып Верхнедонский районына тиклем сикләнә. Көнсығыш сиге районындың Степной утары янында. Көньяҡ сиге — Степной утарынан алып Щедровский һунарсылыҡ хужалығына тиклем. Көнбайыш сиге Воронеж өлкәһенә тиклем һуҙылған.

# Журавский һунарсылыҡ ҡурсаулығы
## Иҫкәрмә

* ↑ Администрация Ростовской области. Распоряжение№ 301 от 07.11.2005 города Ростова-на-Дону
* ↑ Журавский охотничий заказник(недоступная ссылка)
# Дирән быуа

Дирән быуа Ишембай ҡалаһына ингән Тирмән-Йылға ауылы һәм Нефтсе ҡасабаһы янында урынлашҡан. Шулай уҡ был һыу ятҡылығы Ишембай нефть эшкәртеү заводы быуаһы тигән исем аҫтында ла билдәле.

# Дирән быуа
## Тарихы

Дирән быуаның тарихы бик үҙенсәлекле. Ишембай нефть эшкәртеү заводы етәкселеге Тирмән-Йылғаның иң тәрән (урындағы һөйләштә — дирән) урынына техник маҡсаттарҙа ҡулланыласаҡ һыу алыу өсөн быуа быуырға ҡарар итә. Исеме лә шул «дирән» тигән һүҙгә бәйле килеп сыҡҡандыр ахыры. Дирән быуаны урыҫса Тюринский тип атай башлайҙар.
Быуа ҡуйы ағастар, ҡыуаҡлыҡтар менән уратып алынған, һыуы бик таҙа. Үтә тәрән булғанға бик һирәктәр генә был һыу ятҡылығында һыу төшөргә батырсылыҡ итә. Ә бына балыҡсылар унан өҙөлмәй. Йылдың төрлө миҙгелендә лә быуа өҫтөндә балыҡсыларҙы күрергә була. Нефть эшкәртеү заводы ябылғас, Дирән быуа хужаһыҙ ҡала. Әлеге ваҡытта күл буйында «Фрегат» тип аталған ял базаһы урынлашҡан.
# Порнышиха

Порнышиха — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сендега йылғаһының уң ярына тамағынан 2,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Порнышиха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы), Унжа йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300412110000013766
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001376
* Бассейн коды — 08.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Бәхеткә юл

«Бәхеткә юл» - Л. Рон Хаббард яҙған китап. Был китапта 21 өгөт. Шул өгөттәр бергә дини булмаған әхләҡ кодекс тип һанала. Колумбияла 9 миллион дана таратылғандан һуң енәйәт кимәле күпкә төштө.
# Смирнов тыҡрығы (Таганрог)

Смирнов тыҡрығы — Таганрогтың тарихи үҙәк өлөшөндәге тыҡрыҡ. Фрунзе урамынан башлана (Ихтилал майҙаны) һәм ҡала буйлап төньяҡ-көнсығыштан көньяҡ-көнбайышҡа, диңгеҙ ярына тиклем һуҙыла. Оҙонлоғо 2580 метр. Өйҙәргә номерҙар ҡуйыу Фрунзе урамынан башлана. Трамвай юлы Фрунзе урамынан Инструмент урамына тиклем һалынған.

# Смирнов тыҡрығы (Таганрог)
## Тарихы

Тыҡрыҡҡа исемде 1922 йылда, эшсе-большевик В. С. Смирнов хөрмәтенә биргәндәр. Унан алдағы Кладбищенский исеме менән тыҡрыҡ, унан алыҫ түгел урынлашҡан Боронғо ҡала зыяраты менән бәйле аталған (1971 йылда ерләү өсөн ябылған). Элегерәк тыҡрыҡ Барьер тип аталған, ә немец оккупацияһы ваҡытында — Севастополь тыҡрығы.

# Смирнов тыҡрығы (Таганрог)
## Тыҡрыҡ буйынса урынлашҡан

* «Йәйғор» әйбер баҙары.
* «Йәйғор» стадионы.
* Таганрог һөт заводы.
* Түңәрәк йорт — Александр урамы, 107 (Смирнов тыҡрығы һәм Александр урамы мөйөшө).
* Трамвай-троллейбус идаралығы — Смирнов тыҡрығы, 52.
* Кирбес заводы — Смирнов тыҡрығы, 118.

# Смирнов тыҡрығы (Таганрог)
## Һәйкәл

* Смирнов тыҡрығы һәм Александр урамы киҫешкән урында В. С. Смирнов бюсы ҡуйылған. Һәйкәлдең беренсе варианты 1958 йылдың ғинуарында, ҡалала совет власы урынлаштырылыуҙың 40-йыллығына арнап асыла. Бюстың авторы — скульптор В. В. Руссо. 1980 йылда бюсты яңыһына, скульптор Б. Чаркин эшләгәненә алмаштыралар.
# Кесе Шешәнәк

Кесе Шешәнәк — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға.
Кәбәс ауылынан көнсығыштараҡ 9 км алыҫлыҡта Алатау һырты битләүендә баш ала. Көньяҡтан төньяҡҡа табан Ишембай һәм Белорет райондары биләмәләре буйлап аға.
Йылға Еҙем йылғаһының һул ярына тамағынан 155 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Ишембай районы ерҙәрендә 24 км.
Өҫтөн һоро урман тупрағында ҡарағай ҡатнаш ҡайын урмандары, урыны менән йүкә һәм имән урмандары үҫә. Йылға буйында Исҡушты (халыҡ Өшкөштө тип йөрөтә), Кесе Шешәнәк үҙәндәре ята. Ҡушылдығы — Алағузлы.
Йылға буйында йәшәгән башҡорттар уны Бәләкәй Шешәнәк тип йөрөтә.Сөнки Ишембай районында «Кесе» һүҙе урынында «Бәләкәй» һүҙе ҡулланыла.
Шешәнәк һүҙе боронғо төрки «еүешләнеп, ҡабарған, ташҡан» (разбухшая) һүҙенән алынған тигән фараз бар.

# Кесе Шешәнәк
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Стәрлетамаҡ ҡалаһынан Охлебинино һыу үлсәү посына тиклем, Эҫем йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200712111100018753
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101875
* Бассейн коды — 10.01.02.007
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# То-Яха (Обь ҡушылдығы)

То-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь (Надымская Обь) йылғаһының уң ярына тамағынан 85 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# То-Яха (Обь ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300212115300035378
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303537
* Бассейн коды — 15.02.03.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Пфиффельбах

Пфиффельбах (нем. Pfiffelbach) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 587 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,03 км². Диңгеҙ кимәленән 209 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99510 һәм автомобиль коды — AP.
# Ящуга

Ящуга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Койда йылғаһының уң ярына тамағынан 104 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Ящуга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000312103000041203
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004120
* Бассейн коды — 03.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡатил

Ҡатил (ғәр. — үлтереүсе) — «Урал батыр» эпосы персонажы.

# Ҡатил
## Ҡыҫҡаса тасуирлама

Ерҙәре тау‑тау кеше һөйәктәре менән ҡапланған һәм ҡан менән һуғарылған илдең аяуһыҙ һәм ҡан эскес батшаһы; тыуына ҡоҙғон һүрәте төшөрөлгән (башҡорттарҙың һәм байтаҡ башҡа халыҡтарҙың инаныуҙары буйынса, ҡоҙғон — үлем символы). Ҡот осҡос ҡиәфәтле итеп һүрәтләнә.
    “Бураланған дөйәләй,
    Ҡанһыраған айыуҙай,
    Күҙ ҡабағын тойҙороп,
    Ужар сәсеп, мат ҡурып,
    Ҡабан сусҡа елкәле,
    Филдәй йыуан балтырлы,
    Имәнес йыуан ҡорһаҡлы...”
Ҡатил тыуған көнөндә ҡорбан килтереү йолаһы башҡарыла: ҡыҙҙарҙы ҡоҙоҡҡа ташлайҙар, ир-атты утта яндыралар. Был көндө йыл һайын уның ҡыҙы үҙенә кейәү һайлай. Көслө, ҡыйыу Урал батыр, Ҡатил иленә килеп сыҡҡас, батшаның дәү үгеҙен һәм имәнес ҡиәфәтле 4 батырын еңә, халыҡты ҡоллоҡтан ҡотҡара һәм Ҡатил ҡыҙына өйләнә, уларҙан Яйыҡ батыр тыуа.

# Ҡатил
## Этимология

Ғәрәп теленән килеп ингән һүҙ. Үлтереүсе мәғәнәһендә.
# Вәлиев Зиннәт Вәли улы

Вәлиев Зиннәт Вәли улы (1 май 1902 йыл, башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1903 йыл — 16 май 1997 йыл) — әкиәтсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.

# Вәлиев Зиннәт Вәли улы
## Биографияһы

Зиннәт Вәли улы Вәлиев 1902 йылдың (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1903 йылдың) 1 майында Ырымбур губернаһының Троицк өйәҙе Туйыш ауылында тыуған.
«Рәсүлиә» мәҙрәсәһендә уҡыған. Ғәрәп, фарсы телдәрен белгән. Тыуған ауылында йәшәй һәм эшләй, мулла була. Һүҙ оҫтаһы Вәлиев Зиннәт Вәли улы күп әкиәт, көләмәс белә. 70‑се йылдарҙа Ә. М. Сөләймәнов унан 10‑ға яҡын әҫәр (шул иҫәптән Ерәнсә сәсән тураһында) яҙып ала. Уларҙың бер өлөшө «Башҡорт халыҡ ижады» һәм «Башҡорт халыҡ ижады» (рус телендә) йыйынтыҡтарына ингән.
1997 йылдың 16 майында тыуған ауылында вафат була.
# Спасская Янга

Спасская Янга — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Янга йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Спасская Янга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300312110000015822
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001582
* Бассейн коды — 08.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Вачнадзиани һарайы

Вачнадзиани һарайы - (груз. ვაჩნაძიანის პალატები) - Грузияла Вачнадзиани ауылының көньяғында, Гуджаикаджи төбәгендә урынлашҡан архитектура ҡомартҡыһы. IX быуатҡа ҡарай.

# Вачнадзиани һарайы
## Тасуирламаһы

Һарай ике ҡатлы бинанан ғибәрәт. Аҫҡы ҡат дәүләт хеҙмәте өсөн тәғәйенләнгән, ә үрге ҡатта - тантаналар залы. Шулай уҡ пропорция ярашлы рәүештә - өҫкө ҡат аҫҡыһына ҡарағанда бейегерәк. Һәр ҡатта - өсәр бүлмә.
Ҙур көнсығыш залдың тәҙрәләре бейек һәм киң арка рәүешле, уларҙың дүртәүһе оҙон көньяҡ квадрантта, өсәүһе - төньяҡ диуарҙа, икәүһе - көнсығыш яҡта.Барыһы ла иҙән кимәленән ҡалдырылған.
Һарайҙың төньяҡ-көнсығыш яғынан базилика тибындағы өс сиркәү бинаһы, улар 11-се быуатта һалынған. Хәҙерге ваҡытта ҡоролма хараба хәлендә. Көньяҡ өлөшөндәге сиркәүҙә 2010 йылда бер аҙ реставрация эштәре үткәрелгән.
2006 йылда Вачнадзиани һарайы милли әһәмиәткә эйә булған күсемһеҙ мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы тип танылған.
# Әлмәтов Мөхәмәтшакир Мөхәмәтйәр улы

Мөхәмәтшакир Мөхәмәтйәр улы Әлмәтов (1847—1907) — башҡорт дин әһеле.

# Әлмәтов Мөхәмәтшакир Мөхәмәтйәр улы
## Биографияһы

Әлмәтов Мөхәмәтшакир Мөхәмәтйәр улы 1847 йылда Ырымбур губернаһы Бәләбәй өйәҙе Әлшәй улусы Суйынсы ауылында тыуған. Милләте буйынса башҡорт.
1876 йылдың 25 ғинуарында Ырымбурҙың 1-се йәмиғ мәсетенең икенсе муллаһы вазифаһына һайлана, ә шул уҡ йылдың 9 мартындағы Ырымбур губерна идаралағы указы менән мәсет имам-хатибы һәм мөҙәрисе итеп раҫлана. Х. Әбделкәримов вафат булғандан һуң, 27 июлдән мәсет мәхәлләһен етәкләй.
1876 йылдан Ырымбур ҡала гимназияһында ислам нигеҙҙәренә өйрәтә. 1878 йылдың 20 майындағы указға ярашлы Мөхәммәтшакир Әлмәтовҡа ахун дәрәжәһе бирелә.
Төрмәләр буйынса Ырымбур губерна попечителлек йәмғиәте ағзаһы була. Император Николай II 1897 йылдың 1 ғинуарындағы үҙенең указы менән уны Станислав таҫмаһындағы «За усердие» алтын миҙалы менән бүләкләй.
Ырымбур губерна идаралығының 1902 йылдың 24 июнендәге указына ярашлы, сәләмәтлек торошо буйынса йөкмәтелгән вазифаларын азат ителә. Әммә Мөхәммәтшакир Әлмәтов Сенаттың 1905 йылдың 29 апрелендәге указы аша был ҡарарҙы ғәмәлдән сығарырға ирешә һәм вазифаһын ҡайтара.