yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Сортавала

Сортавала йәки Сортавала (фин. һәм карел. Sortavala Sortavala, швед. Sordavala; 1918 йылға тиклем Сердоболь) — Рәсәй Федерацияһы Карелия Республикаһының республика әһәмиәтендәге ҡалаһы. Сортавальский муниципаль районының административ үҙәге, Сортавальский ҡала биләмәһен барлыҡҡа килтерә. Рәсәйҙең тарихи ҡалалары исемлегендә тора.

# Сортавала
## Этимологияһы

Атамаһының ышаныслы этимологияһы булмауы төрлө риүәйәт, легенда һәм лингвистик гипотезалар менән тулыландырылған.
Дин менән бәйләнгән легендаларҙың береһе Валаам һәм Коневецкий монастырҙары менән бәйле. Был легенда буйынса «сортавала» һүҙе «власть черта» (фин sorta урыҫ «шайтан», valta — власть) һүҙе менән бәйләнгән — әйтеүҙәренсә, нәҡ ошо ярға Валаамды иноктары тарафынан изеләндереү ваҡытында ҡыуылған шайтан килеп туҡтаған
Икенсе версия буйынса, бының авторы - академик Грот Яков, был атама фин һүҙе sorttawa (рассекающий-ярыусы) сифат ҡылымынан алынған, ул Ладога күленең Вакколахти ҡултығын икегә бүлеп тороусы ҡаланы аңлатҡан.
Өсөнсө версия буйынса, топоним суффикс -la менән даими нигеҙҙә игенселек ултраҡтарының барлыҡҡа килеү менән бәйләнгән. Был версия буйынса, бында йәшәгән тәүге кешеләрҙең ҡушамат исеме Sortava булып, уға -va суффиксын ҡушҡандан һуң был һүҙ балтиҡ буйы финдәренең sortaa (карел sordua) ҡылымынан килеп сыҡҡан «повергать, валить (урман), косить (үлән)» тигән төшөнсәне аңлатҡан.
Шулай ҙа нисек кенә булмаһын, «Сортавала» һүҙенең килеп сығышы карел этимологияһын күҙ алдында тота. Версияларҙың береһе шулай уҡ урыҫтарҙың Сердоболь-Сердоволь һүҙенең карел-швед телендә әйтелеше тип тә аңлата. Рәсәй төньяғында «сердоболь» йәки «сердобольник» һүҙе менән әлегә тиклем гөлйемеш үҫемлеген атайҙар.

# Сортавала
## Символикаһы

Сортава символикаһы XVII быуат аҙағында шведтар ҡулы аҫтында торған Сордавалльский графлығы Банер ғаиләһенә тапшырылыуға барып тоташа. Аҙаҡ, белеүебеҙсә, нәҡ ошо ғаиләнең бер гербы ҡала гербын төҙөү өсөн ҡулланыла. Сердоболды рус ғәскәрҙәре алғандан һуң, ҡала символы үҙгәртелмәй, ә 1788 йылдың 4 октябрендә Екатерина II тарафынан Сенаттың «Рига, Ревель, Выборг губерналарының һәм Олонец наместниклығының ҡайһы бер ҡалаларының ҡала гербы тураһындағы докладын» (закон № 16716) раҫлай. Ул саҡта Сердоболь гербы ошолай һүрәтләнгән:
Xix быуат аҙағында герб биҙәлә: уға үрелгән алтын бауҙар өҫтәлә, ә ҡыҙыл флагҡа аҡ өсмөйөштәр ҡуйыла. 1892 йылда фин архитекторы Аминов гербты ҡала планында һүрәтләй һәм был һүрәт ҡануни булып раҫлана. Ошо уҡ герб Сортавала ҡалаһының гербы итеп 1991 йылдың 28 декабрендә ҡала советының халыҡ депутаттары тарафынан ҡаланың символы сифатында ҡалдырыла.

# Сортавала
## Туғанлашҡан ҡалалары

Сортавала нисә йылда сыҡҡан матбуғат баҫмалары — «Ладога крайы» — гәзит аҙнаға бер Приладожий Төньяҡ гәзите һәм «Ладоганан-Сортавала», Приладожский гәзите «Хәбәрһеҙ Приладожий» кабель бди урындағы телеканалдарҙың береһендә «Брэвис», шулай уҡ радиостанцияһы рәсәй радиоһы (FM 67,15),Радио Маяк (69,13), Урыҫ Радиоһы Сортавала (FM 100,8) Ретро FM (FM 101,9) һәм радио Юл (FM 102,6), бынан тыш, фин Nova Radio. Радиосеть проводной ҡалаһында эшләй.
# Аһалтәкә аты

Аһал-тәкә аты, (рус. Ахалтеки́нская ло́шадь, ахалтеки́нец төркм. Ahal-teke aty), — ул хәҙерге заман Төркмәнстан территорияһында 5000 йылдар элек барлыҡҡа килгән менге ат.
Был - бик борондан килгән нәҫел — ғәрәп, саф тоҡомло инглиз аты (ингл. Thoroughbred) барлыҡҡа килеүенә йоғонто яһаған. Ҡоро эҫегә яҡшы яйлашҡан, башҡа климат шарттарына ла тиҙ күнегә. Рус телле әҙәбиәттә Ахал-текинская, текинская йәки туркменская лошадь тигән атамалар осрай.

# Аһалтәкә аты
## Дөйөм характеристика

Мунда бейеклеге 156-158, кәүҙәһенең ҡыя оҙонлоғо 158-160, күкрәк ҡоласы 175-176, бәкәл йыуанлығы 18,5–19,5 см. Сабышта иң юғары тиҙлек: 1000 м — 1 мин 5 с, 1600 м — 1 мин 43,6 с, на 2000 м — 2 мин 11,5 с, 2400 м — 2 мин 41,6 с, 4000 м — 4 мин 39,2 с. Төркмәнстан, Ҡаҙағстан, Рәсәй, АҠШ һәм Германияла үрсетәләр.

# Аһалтәкә аты
## Атаманың килеп сығышы

Тоҡомға атама Аһал оазисында саф килеш һаҡланып ҡалыуы, шулай уҡ уны үрсеткән төркмәндәрҙең тәкә ырыуы хөрмәтенә бирелгән. Шулай итеп, «аһал-тәкә» — Аһал оазисында йәшәгән тәкә ырыуы аты булып килеп сыға. Европала тоҡом менән яңынан XX быуатта танышалар, төрлө телдәрҙә тоҡом атамалары ошолай алына: ингл. Akhal-Teke, франц. Akhal-Teke, нидерл. Akhal-Teke, нем. Achal Tekkiner, швед. Achaltekeer и т. д.
# Делич

Делич (нем. Delitzsch) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 26344 кеше йәшәй. Майҙаны — 83,57 км². Диңгеҙ кимәленән 94 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 4509 һәм автомобиль коды TDO.
# Путлая

Путлая — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Челва йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Путлая
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100009004
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100900
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ағаскүл

Ағаскүл - рус. Агашкуль, Агачкуль, Огачкуль - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Сосновка районындағы күл.

# Ағаскүл
## Географияһы

Ағаскүл Силәбе өлкәһе Сосновка районының урта өлөшөндә урынлашҡан.
Силәбегә тиклем араһы – 43 км, Долгодеревенскоеға – 20 км, Екатеринбургҡа – 180 км, Мейәскә – 140 км.
Географик координаттары: киңлеге - 55°29′6″N (55.485001), оҙонлоғо - 61°22′8.58″E (61.36905).
Яр буйындағы кеше йәшәгән урындары: Солтай, Һаҡҡол, Этимгән ҡасабалары.
Эргәһендәге күлдәр: Тәрәнкүл, Оҙонгүл, Өйрәкте, Ҡуржакүл, Типтәрге.

# Ағаскүл
## Тасуирламаһы

Ярҙары бик һөҙәк, һайлыҡлы, ташылдыҡ ҡомло.
* Уртаса тәрәнлеге: 3,1 м
* Максималь тәрәнлеге: 9м
* Максималь оҙонлоғо һәм киңлеге (км): 3,2*2,6 км
* Һыуының үтә күренеүсәнлеге, сафлығы: үтәҙек түгел.
* Һыу сығанағы: атмосфера яуым-төшөмө иҫәбенә туҡлана.
* Диңгеҙ кимәленән бейеклеге: 205м
* Майҙаны: 5,68км²
* Һыу массаһы күләме (абс. кимәле БС буйынса 209 м булғанда): 22 млн м³.
Кәмә менән төшөр урындары бар..
Ағаскүл һыуы тоҙ тәме итә, гидрокарбонатлы-хлоридлы-натрийлы типҡа инә.
Күлдән сыҡҡан сығанаҡтар юҡ.

# Ағаскүл
## Флораһы һәм фаунаһы

Күл һаҙмырт, урыны менән ҡамышлыҡтар, екән үҫә. Күлде ылымыҡтар, һаҙ үләндәре баҫып бара, улар ҡаплаған майҙандар 30%-ҡа етә. Күл буйҙары урман-дала үҫемлектәренә бай, ҡайынлыҡтар уратып алған. Ярҙарында ҡыуаҡлыҡтар үҫә, ағаслыҡтар ярҙан кәмендә 100 метр алыҫлыҡта.
Күлдә табан балыҡ, алабуға, карп, сабаҡ, алабалыҡ тереклек итә.

# Ағаскүл
## Этимологияһы

Күлдең атамаһы башҡорт телендәге "ағас+күл" һүҙҙәренән килеп сыҡҡан.
Гидронимдың урыҫса әйтелештә килеп сығышы тураһында Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: Агаш-Куль, озеро, Сосновский район. Слово агаш, как и аксач, — фонетические варианты башкирского слова агас — «лес», «дерево», кул — «озеро» т.е. «озеро в лесу» или «озеро среди деревьев»..
Урыҫ телендә Ағаскүлде бер нисә вариантта яҙып йөрөтәләр:Агашкуль, Агачкуль, Огачкуль, Акач-Куль

# Ағаскүл
## Шулай уҡ ҡара

* Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге
# Мамаҙы (Эзәк ҡушылдығы)

Мамаҙы — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Азяк йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Мамаҙы (Эзәк ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201612111100026008
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102600
* Бассейн коды — 10.01.02.016
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# 1948 йыл

II мең йыллыҡ :
XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат — XXI быуат — XXII быуат :
Хронологик таблица :
1948 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1948 MCMXLVIII |
| Юлиан стилендә | 1947 — 1948 ( 14 ғинуар) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2700 — 2701 ( 4 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7456 — 7457 ( 14 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5708 — 5709 ה'תש"ח — ה'תש"ט |
| Мосолман календары | 1367 — 1368 |
| Боронғо әрмән календары | 1397 ԹՎ ՌՅՂԷ |
| Ҡытай календары | 4644 — 4645 (с 10 февраль) 丁亥 — 戊子 красная свинья — жёлтая мышь |
| Эфиопа календары | 1940 — 1941 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 2004 — 2005 |
| - Шака самват | 1870 — 1871 |
| Иран календары | 1326 — 1327 |
1948 (бер мең туғыҙ йөҙ ҡырҡ һигеҙенсе) йыл — кәбисә йыл, григориан календары буйынса кесаҙна көндө башлана. Был беҙҙең эраның 1948 йылы, 2 мең йыллыҡтың 948 йылы, XX быуаттың 48 йылы, XX быуаттың 5 ун йыллығының 8 йылы, 1940 йылдарҙың 9 йылы.

# 1948 йыл
## Тыуғандар

* 1 ғинуар — Ишмөхәмәт Ғәләүетдинов, башҡорт теле белгесе, филология фәндәре докторы, профессор, шәрҡиәтсе.
* 20 март — Сабир Шәрипов, башҡорт яҙыусыһы, журналист һәм тәржемәсе, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997).
* 9 ноябрь — Леонора Ҡыуатова, башҡорт совет балет артисы. РСФСР-ҙың (1982) һәм БАССР-ҙың (1974) халыҡ артисы.

# 1948 йыл
## Вафат булғандар

* 11 февраль — Сергей Эйзенштейн, совет театры һәм кино режиссёры, рәссам, сценарист, сәнғәт теоретигы, педагог.
* 7 май — Баймырҙин Ғаяз Исламетдин улы, хәрби осоусы, гвардия майоры (1943), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).
# Пахлава

Пахлава (йәки баклава) — ҡатлы ҡамырҙан, сәтләүек һәм ҡуйы шәрбәттән эшләнгән билдәле кондитер ашамлығы. Был тәм-том көнсығыш халыҡтары аш-һыуы: төрөк, әрмән, әзербайжан, лезгин, ғәрәп, ҡырым-татарҙар, болгарҙар һәм гректар әҙерләй. Төркиә, Әзербайжан, Әрмәнстанда билдәле, Иранда, Тажикстанда, Төркмәнстанда һәм Үзбәкстанда Науруз байрамы табынында ғәҙәти аш-һыу.

# Пахлава
## Тарих

Тарихсы Нури Джанлы һүҙҙәренә ҡарағанда, пахлава тураһында беренсе мәғлүмәт XV б. табыла: «Тахлава өсөн нәҙек ҡамыр әҙерләү ассирийҙарҙан килә. Фәтих солтан өсөн был аҙыҡты 1453 йылдың авгусында бешереп ашатҡандар. Солтанға тәм-том шул тиклем оҡшаған, хатта рецебын мәңгеләштерергә ҡушҡан. Шунан бирле пахлаваны байрам һайын әҙерләйҙәр».
Икенсе фекер буйынса, пахлаваны б. э. т. VIII быуатта Кесе Азия ярымутрауында уйлап сығаралар. Грек диңгеҙселәре һәм саүҙәгәрҙәре тәмен белеп ҡалып, әҙерләү ысулын Афинаға алып килә. Гректар ҡамырҙы камиллаштырып, нәҙек кенә итеп йәйә башлай.

# Пахлава
## Әҙерләү

Пахлава — күп ҡатлы десерт, ҡамыры бит нәҙеклегендә булырға тейеш, һәр ҡаты майлана һәм тура дүртмөйөш һауытҡа йәйеп бешерелә. Ваҡланған, ҡуйы шәрбәт һәм лимон һуты һеңдерелгән грек сәтләүеге йәки фисташканы ҡат араһына һалып сығалар. Төрлө төбәктә пахлаваны әҙерләү ысулы төрлөсә булыуы мөмкин.
# Вайсбах (Тюрингия)

Вайсбах (Тюрингия) (нем. Weißbach (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 159 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,31 км². Диңгеҙ кимәленән 240 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7646 һәм автомобиль коды — SHK.
# Түбәнге Шунда

Түбәнге Шунда — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Унжа йылғаһының һул ярына тамағынан 354 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Түбәнге Шунда
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300312110000014870
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001487
* Бассейн коды — 08.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Чапчельда

Чапчельда — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Тол йылғаһының һул ярына тамағынан 96 км өҫтәрәк ҡушыла. Оҙонлоғо — 14 км.

# Чапчельда
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Кама ГЭС-ынан Воткин һыуһаҡлағысына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101012111100014646
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101464
* Бассейн коды — 10.01.01.010
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Латифа

Латифа (ғәр. لطيفة‎) — үткер, көлкөлө һәм тапҡыр хикәйәт.
Башҡорт телендә Хужа Насретдин исеме менән йөрөгән латифалар шундайҙар. Ерәнсә сәсәндең әүәл ҡулъяҙмаларҙа йөрөгән көләмәстәре латифаларға тартым.
# Шматько Николай Гаврило улы

Николай Гаврило улы Шматько (укр. Микола Гаврилович Шматько; 17 август 1943 йыл, Украина ССР-ы, Донецк өлкәһе) — украин рәссамы һәм скульпторы. Әлеге ваҡытта ике улы менән Украинала йәшәй һәм ижад итә.
750 һәйкәл (барельеф, горельеф, скульптура) һәм 500 тирәһе рәсем эшләгән.
«Шматько һәм улдары» галереяһында күрһәтелгән автор коллекцияһында 70 скульптура һәм 300 тирәһе рәсем (живопись, графика) күргәҙмәгә ҡуйылған.
2000 йылдан башлап ул Мәскәү Донья Цивилизация Институтының рәссам ижады кафедраһы профессоры.
2004 йылда Шматько үтенес буйынса Донецк өлкәһе Изге-Тау Лавраһы өсөн «Святогорская Богородица» скульптураһын ижад итә. Богородица скульптураһы ҡуйылғас, реставрация эштәренән һуң Лавра яңынан асыла.
2005 йылда Полтава өлкәһе Келеберда ауылында Успение сиркәүе яңынан төҙөлгән, унда Шматьконың «Христосты тәрегә ҡаҙаҡлау» (рус. Распятие Христа) скульптураһы ҡуйылған.

# Шматько Николай Гаврило улы
## Премиялар

Православ Сиркәүендә ижады һәм «Святогорская Богородица» скульптураһы өсөн Николай Шматько Нестор-летописец орденын яулай.

# Шматько Николай Гаврило улы
## Музейҙарға ҡуйылған әҫәрҙәре

* Сошенко Иван Максим улы бюсы, Ижад Академияһының Т. Г. Шевченко исемендәге музейында (Санкт-Петербург) ҡуйылған.

# Шматько Николай Гаврило улы
## Күргәҙмәләр
### «Шматько һәм улдары» галереяһы

* 1985—1991: Болград, Одесса өлкәһе
* 1991—2003: Красный Луч, Луганск өлкәһе
* 2003—2004: Славянск, Донецк өлкәһе
* 2004—2010: Луганск

# Шматько Николай Гаврило улы
## Күргәҙмәләр
### Башҡа күргәҙмәләр

* 1992: Луганск
* 1993: Киев
* 2000: Мәскәү Донъя Цивилизацияһы институты, Мәскәү
* 2003: Донецк
* 2007: Биеннале 2007, Флоренция, Италия
* 2009: Биеннале 2009, Флоренция, Италия
* 2012: Арт-Монако 2012, Монако, Франция
# Опто (балыҡ)

?Опто :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Класс: | Ҡылыс һыртлы балыҡтар |
| Отряд: | Сазан һымаҡтар |
| Ғаилә: | Сазандар |
| Ырыу: | Ельцы |
| Төр: | Опто |
Латинса исеме :
Leuciscus idus (Linnaeus, 1758) :
Ареал :
рәсем :
распространение Leuciscus idus на территории бывшего СССР :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр |
Опто (лат. Leuciscus idus, рус. Язь) — карптар ғаиләһендәге балыҡ, тышҡы күренеше менән сабаҡҡа оҡшаш. Оҙонлоғо 90 см- ғаса һәм 6—8 кг ауырлыҡҡаса етергә мөмкин. Уның ҡәҙимге оҙонлоғо 30—50 см, ауырлыға 1 кг. Ул 15- тән 20 йылғаса йәшәй. Сабаҡтан күҙе һары һәм тәңкәләренең вағыраҡ булыуы менән айырыла. Төҫө һоронан алып көмөштәй ялтыр, алтынһыу була. Арҡа яғы ҡорһағына ҡарағанда тоноғораҡ. Йөҙгөстәре алһыу-һарғыҙыл төҫтә. Опто — сөсө һыу балығы, әммә ярым сөсө диңгеҙ ҡултыҡтарында ла осрай. Йылға күлдәрҙең тәрән, аҡмай ятҡан ятыуҙарында мәтеле ләмдәрендә йәшәй. Бөжәктәр, молюскалар, селәүсендәр һәм башҡа ризыҡтар менән дә туҡлана. Ыуылдырыҡ сәсеүе яҙҙың тәүге яртыһына тура килә.

# Опто (балыҡ)
## Ареал

Европаның һәм Себерҙең күпселек һыу ятҡылыҡтарында үрсей. Волга бассейыны йылғаларында осрай.

# Опто (балыҡ)
## Кулинария

Башҡорттар элек электән оптоно ҡурып, аш бешерен ашағандар.
# Давати стелаһы

Давати стелаһы (груз. დავათის სტელა) — Грузияның Душети муниципалитетының Давати ауылында табылған таш барельеф. Барельефҡа ике архангел — Михаил һәм Гавриил һүрәте төшөрөлгән. Улар боронғо грузин алфавиты — Асомтаврули яҙылған пергаментты тотҡан. Был — алфавиттың беҙҙең көндәргә килеп еткән тәүге һүрәтләнеше.
Грузин ғалимы Г. Нарсидзе раҫлауынса, Давати стелаһы беҙҙең эраның IV—VI быуаттарына ҡарай. Өс хәрефкә — კ (К), ტ (Т), һәм ჭ (Ч) хәрефтәренә — билдә төшөрөлгән. Р. Рамишвили фекеренсә, улар һандарға тап килә: 5000, 300 һәм 20, йәғни = 5320 (боронғо грузин текстарында һандар хәрефтәр менән яҙылған булған). Библия буйынса йылдар иҫәбе беҙҙең эраға тиклем 5604 йылдан башланған, тимәк, 5604 — 5320 = беҙҙең эраға тиклем 284 йыл. Нәҡ беҙҙең эраға тиклем 284 йыл Фарнаваз батша тарафынан грузин алфавиты эшләнгән йыл тип һанала.
* Давати стелаһы
* Давати стелаһы
# Яңы Муса (Ырымбур өлкәһе)

Яңы Муса — Ырымбур өлкәһенең Шарлыҡ районы ауылы. Яңы Муса ауыл Советының административ үҙәге.

# Яңы Муса (Ырымбур өлкәһе)
## Географияһы

Район үҙәге Шарлыҡ ауылынан көнбайышта, тураға яҡынса 19 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Яңы Муса (Ырымбур өлкәһе)
## Тарихы

Ырымбур өлкәһе архивында Муса ауылы телгә алынған беренсе документ 1795 йылға ҡарай. Бөтәһе 31 ир-ат, 25 ҡатын-ҡыҙ иҫәпләнә..
1834 йылда Муса ауылына Пенза губернаһынан тағы ла 101 кеше күсеп килә. Муса башҡа баҙары булған ауылдар араһында иң ҙурыһы булып китә. 1850 йылда ауылда 396 ир-ат һәм 260 ҡатын-ҡыҙ, 108 ғаилә иҫәпләнә.
Халыҡ Ниәт йылғаһының уң яғына ултыра башлай. Ысынбарлыҡта ике ауыл барлыҡҡа килә. Ниәт йылғаһының һул яғында Иҫке Муса, ә уң яҡ ярында Яңы Муса ауылы. 1900 йылда ике Муса ауылы телгә алына. 1900 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ошолай яҙыла: «Каликинский улусының Ниәт йылғаһы буйындағы Иҫке Муса ауылында 379 кеше иҫәпләнә. Каликинский улусының Яңы Муса ауылында йәмғеһе 2218 кеше, 284 хужалыҡ, 3 мәсет һәм өс мәҙрәсә». Күренеүенсә, Муса ауылы барлыҡҡа килгәс тәүге ике тиҫтә йылында Ратчинский улусына ҡарай, ә аҙаҡ Каликинсий улусына күсерелә.
1918 йылда Иҫке Муса ауылы документтарҙа иҫәпләнмәй ҙә инде. Бер генә исем тороп ҡала - Яңы Муса. 1918 йыл башында Яңы Муса ауылында 6 мәсет һәм 6 мәҙрәсә була.
Урамдары:
− Шаҡ-шоҡ осо урамы - был урамда төрлө оҫтаханалар, тимерлек урынлашҡан була һәм көнө буйы балта һәм сүкеш тауыштары яңғырап тора.
- Баҙар осо урамы - баҙар урынлашҡан урам.
− Тархан урамы - был урамдың кешеләре башлыса Пенза губернаһынан Тархандан килгән кешеләр булалар.
− Типтәр урамы - Башҡортостандан сыҡҡан был урам кешеләрен «типтәрҙәр» тип атағандар, урам да шуға ошолай аталған.
− Яңы ауыл - төп ауылдан һуңыраҡ, яҡынса 1833 йылда барлыҡҡа килгән урам.
− Ҡотолдобаш урамы - урам 1985 йылда барлыҡҡа килә, башлыса колхоз өйҙәре. Исеме йәш ғаиләләрҙең ниһәйәт ата-әсәләренән айырылып, үҙ-аллы тормошҡа сығыуына ҡыуанып иркен тын алыуын белдерә.
− Дегет яндырған урманы - дегет етештерелгән урман.
- Бәпәй тауы - колхоз тормошоноң беренсе йылдарында, был урында уңыш йыйған ваҡытта Муса ауылының бер ҡатыны бала таба, ошо ваҡиғанан һуң был тау Бәпәй тауы тип атала башлай.

# Яңы Муса (Ырымбур өлкәһе)
## Халҡы

2002 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу буйынса 1028 кеше, 2010 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу буйынса 812 кеше.

# Яңы Муса (Ырымбур өлкәһе)
## Танылған шәхестәре

* Рәмил Абдершин (1925-43) — Советтар Союзы Геройы.
* Дилүс Рахманҡолов
* Гәбделхак Халиҡов
# Дроген

Дроген (нем. Drogen (Gemeinde)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 146 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,26 км². Диңгеҙ кимәленән 265 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 4626 һәм автомобиль коды — ABG.
# Баймырҙа (исем)

Баймырҙа — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.

# Баймырҙа (исем)
## Этимологияһы

Башҡорт, фарсы телдәрендә — бай + мырҙа, изге мырҙа. Бай һүҙе (боронғо төрки телдән) мал-мөлкәтле, хужа, әфәнде, юғары дәрәжәле кеше, изге мәғәнәләрен белдерә. Мырҙа — түрә, батша балаһы, аҡ һөйәк; ҡусты..

# Баймырҙа (исем)
## Билдәле шәхестәр

Баймырҙа Бикҡужин (рус. Биккузин Баймурза) (? — 26 апрель 1945 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, гвардия рядовойы. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы ҡылыссыһы.

# Баймырҙа (исем)
## Фамилиялар

Баймырҙин Ғаяз Исламетдин улы (1913—1948) — лётчик, гвардия майоры (1943), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).
Баймырҙин Хәмит Хәйервара улы (1955 т.) — педагогия фәндәре докторы, профессор.
Баймырҙина Вилә Искәндәр ҡыҙы (1953 т.) — педагогия фәндәре докторы, профессор.
Баймырҙин Ринат Маргис улы — артист. Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2017), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2022).
Баймырҙин Рәхмәт Иҙрис улы (15 март 1911 йыл, Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Иҫке Монасип ауылы — 17 март 1980 йыл, Бөрйән районы, Иҫке Монасип ауылы) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (1945) менән бүләкләнеүсе.
Баймырҙин Ривал Рәхмәт улы (11 февраль 1949 йыл) — педагог, Рәсәй Федерацияһының дөйөм белем биреүҙең маҡтаулы хеҙмәткәре, РБ мәғариф алдынғыһы.
Баймырҙин Ғәлимырҙа Әҙелмырҙа улы (1897 йыл, Бөрйән районы, Тимер ауылы — 1969 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, III дәрәжә Дан, Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры
Баймырҙина Фәнүзә Фәсхетдин ҡыҙы (23 ғинуар 1954 йыл) — педагог, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2006).
Баймырҙина Гөлнур Рәхмәт ҡыҙы' (25 ноябрь 1916 йыл — декабрь 1972 йыл) — педагог. РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1963).

# Баймырҙа (исем)
## Топонимикала

Баймырҙа (рус. Баймурзино) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл.
Баймырҙа(рус. Баймурзино) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл.
Баймырҙа (рус. Баймурзино) — Башҡортостандың Мишкә районындағы ауыл.
Баймырҙа (рус. Баймурзина) — Рәсәй Федерацияһы Пермь крайының Октябрьский ҡала округы биләмәһенә ҡараған ауыл.
Баймырҙа (рус. Баймурзино) — бөткән ауыл. 2005 йылға тиклем Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы Ишмөхәмәт ауыл Советы составында булған.
Баймырҙа ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Мишкә районындағы муниципаль берәмек.
# Ледовая (Махня ҡушылдығы)

Ледовая — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Махня йылғаһының һул ярына тамағынан 117 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Ледовая (Махня ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010800112115200031093
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203109
* Бассейн коды — 13.01.08.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2