yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Синевир (күл)

Синевир, шулай уҡ Синевир күле, Диңгеҙ күҙе (укр. СиневирИнер) — Теребля йылғаһы башында урынлашҡан Украина Карпатыларындағы иң билдәле һәм ҙур күле. Уның һыу көҙгөһө майҙаны яҡынса 4-5 гектар тәшкил итә. Күлдәге һыуҙы шишмәләр тулыландыра. Тау ишелмәһе һыуҙың юлын ҡаплай, уның төбөндәге тишек аша һыу әкренләп Теребля йылғаһына ҡойола.
Синевир күлендә бик күп бағры балығы бар, әммә балыҡ тотоу бында тыйылған.
Синевир диңгеҙ өҫтөнән 989 метр бейеклектә урынлашҡан , күлдең уртаса тәрәнлеге — 10-12 метр, максималь тәрәнлеге — 22 метр. Күл боҙлоҡ осоронан һуң барлыҡҡа килгән. 1989 йылда күл тирәләй территорияларҙа Синевир милли паркы ойошторола. Күлдән алыҫ түгел Ҡара йылғала Урман һәм һал ағыҙыу музейы бар.

# Синевир (күл)
## Риүәйәт

Күлдең барлыҡҡа килеүе тураһында халыҡта рийәүәт йәшәй. Бик алыҫ замандарҙа тауҙар бер бай графтыҡы булған һәм кешеләр уға хеҙмәт иткәндәр: һарыҡ - һыйыр көткәндәр, урман ҡырҡҡандар. Графтың бик сибәр Синь исемле ҡыҙы булған. Күҙҙәре зәнгәр һауанан да зәнгәрерәк булған өсөн уға исемен шулай тип ҡушҡандар.
Бер мәртәбә граф ҡыҙын үҙе менән тауҙарға алып киткән. Граф урмансыларҙың эшен тикшергән саҡта ҡыҙы яланда сәскә йыйған. Ҡапыл ул һыбыҙғы тауышын ишетеп ҡала һәм болонда һыбыҙғыла уйнап ултырған егетте күреп ҡала. Был егет көтөүсе Вир була. Шулайтып улар танышып китә. Ошонан һуң ҡыҙ йыш ҡына көитөүсегә тауҙарға килә башлай.Улар осраша башлай һәм бер -береһен яраталар. Атаһы бының тураһында белеп ҡалғас, уларҙы осрашыуҙарҙан тыя. Әммә улар бер -береһенән айырым йәшәй алмайҙар.Шуның өсөн граф Вирҙы үлтерергә ҡуша. Граф кешеләре мәлен табып, уның өҫтөнә ҡаянан таш төшөрәләр. Бының турала белеп ҡалған Синь шул урынға югереп килә һәм ташты ҡосаҡлап илап ебәрә. Ошо урында күл барлыҡҡа килгәнсе илай ул. Күлдәге һыу, Синдең күҙҙәре һымаҡ, зәнгәр һәм таҙа була, ә уртаһында теге таштың түбәһе күренеп тора.
Шунан бирле күл Синевир тип атала. Хәҙер күл буйында ағастан һырлап эшләнгән Синь менән Вирҙың һындары урынлаштырылған. Бында Карпатыларҙың күп төбәктәренән туй үткәрергә киләләр. Шундай ырым бар: кемдер ошо күлдә танышып, бер - береһен яратһа, был мөхәббәт ныҡ була.
# Гижга (Ульва ҡушылдығы)

Гижга — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ульва йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Гижга (Ульва ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100003986
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100398
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Яхт-клуб (Таганрог)

Яхт-клуб — Таганрог ҡултығы ярында Таганрог ҡалаһындағы ике ҡатлы бина.
Адресы: Таганрог ҡалаһы, Портовая урамы, 1-2.

# Яхт-клуб (Таганрог)
## Тарихы

Таганрог яхт-клубына 1908 йылда Коммерция клубы йыйылышында нигеҙ һалына, шунда уның тәүге идараһы урынлаша. Яхт-клубтың беренсе ағас бинаһы ХIХ быуаттың 3-сө сирегендә төҙөлә. Бина «Урыҫ пароходсылыҡ һәм сауҙа йәмғиәте» аҡсаһына төҙөлә. Клуб менән йәнәшә пристань һәм пароходсылыҡ агентлығы урынлашҡан була. Ағас бина сатырлы башнялы һәм балконлы үҙенсәлекле архитектуралы йорт. Балконға яндауырында фигуралап яһалған текмәһе булған борма баҫҡыс илтә. Бинала ресторан һәм бильярд бар. Яхт-клубтың рестораны гавандәге һыуҙа урынлашҡан. Революцияға тиклем яхт-клубтың ағзалары өҫтөнлөклө ҡатлам вәкилдәре була. Клубҡа инеү тик клуб ағзалары рекомендацияһы буйынса ғына башҡарыла, инеү хаҡы егерме биш тин тора. 1910 йылда ресторанды Т. Новомлинский тота, ресторанда көн һайын оркестр уйнай.
Яхт-клубта яҡынса егерме шлюпка була, теләүселәр шлюпкала ҡултыҡ буйлап ял итеп йөрөп килә ала. Шунда уҡ шәхси яхталар һәм катерҙар торалар. Байрам көндәрендә клубта Кулжинский дачаһына һәм ҡала баҡсаһына тиклем шлюпкаларҙа экскурсиялар ойошторола.
1930—1950-се йылдарҙа яхт-клубта спортсылар — паруслы һәм ишеү спорты мастерҙары шөғөлләнә. 1950 йылдың ғинуарында физкультура һәм спорт эштәре буйынса Республика комитеты Таганрогта 1-се сиратта яңы яхт-клуб төҙөү тураһында ҡарар ҡабул итә. Яңы бина 1952 йылда һүтелгән иҫке бина урынында төҙөлә. Яңы бина кают-компания менән йыһазландырылған, унда конференция үткәреү залы, уҡыу кластары, буфет һәм көнкүреш хеҙмәте бүлмәләре бар. Шулай уҡ күҙәтеү майҙаны һәм башня була.
Хәҙерге ваҡытта яңы яхт-клуб республика спорт ойошмаһы булып тора. 1948 йылдан алып бында йыл һайын «Таганрогская правда» гәзите призына төнгө уҙыштар үткәрелә, төрлө яхталарҙа, крейсер яхталарында ла Бөтә Рәсәй уҙыштары үтә.
# Әбсәләмов Мөслим Бәхтейәр улы

Әбсәләмов Мөслим Бәхтейәр улы (12 июнь 1932 йыл — 5 июль 2009 йыл) — уҡытыусы, прозаик һәм публицист.

# Әбсәләмов Мөслим Бәхтейәр улы
## Биографияһы

* 1932 йылдың 12 июнендә Башҡорт АССР-ының Хәйбулла районы (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Йылайыр районы) Юлдыбай ауылында тыуған.
* 1952 йылда Орск ҡала уҡытыусылар институтын тамамлай.
* 1963 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.
* 1952—1992 йылдарҙа Юлдыбай урта мәктәбе уҡытыусыһы.
* 1992 йылдан БР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
* 2009 йылдың 5 июлендә Өфөлә вафат була, тыуған ауылында ерләнгән.

# Әбсәләмов Мөслим Бәхтейәр улы
## Ижады

70-се йылдарҙа әҙәбиәткә килә. «Тәүге бүләк» — Мөслим Әбсәләмовтың беренсе хикәйәләр йыйынтығы, 1976 йылда баҫылып сыға.
Яҙыусы-прозаиктың күп әҫәрҙәре Бөйөк Ватан һуғышы осоронда һәм унан һуңғы йылдарҙа халҡыбыҙҙың Тыуған илгә, тыуған төйәккә һөйөү тойғоларын, шатлыҡ-ҡайғыларын, ниәт-теләктәрен, үҙ заманының ынтылышарын сағыу буяуҙар менән һүрәтләй. Тыл эшсәндәренең ҡара тир түгеп хеҙмәт итеүен, һуғыш заманының барса һынауҙарын иңендә татыған, иртә өлкәнәйгән үҫмерҙәрҙең яҙмышын күрһәтеп бирә. Геройҙарының патриот тойғоларын, юғары гражданлыҡ рухын халыҡсан һутлы тел менән, тормошсан итеп уҡыусыһына еткерә.

# Әбсәләмов Мөслим Бәхтейәр улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1983)

# Әбсәләмов Мөслим Бәхтейәр улы
## Әҫәрҙәре

* Тәүге бүләк. Повестар, хикәйәләр — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1976 — 78 бит.
* Сонтор бала саҡ. Повесть. — Өфө, Башҡортостан китап нәшриәте, 1983—188 бит.
* Берләм һуҡмаҡтар. Хикәйәләр — Өфө, Башҡортостан китап нәшриәте, 1989
* Үрҙәр. Повестар, хикәйәләр. — Өфө, Китап, 1993—288 бит.
* Бөтә кешеләр ҙә бер туған. Әкиәт. — Өфө, Китап, 1993 — 20 бит.
* Башыңды юғары тот. Сатирик хикәйәләр. — Өфө, Китап, 1997.
* Тыуған илем, Ватаным. Әкиәт. — Өфө, Китап, 2002.
* Хәлфә. Роман — Өфө, Китап, 2004.

# Әбсәләмов Мөслим Бәхтейәр улы
## Хәтер

* Юлдыбай урта мәктәбендә мемориал таҡта ҡуйыла (2012 йыл)
# Әһлиуллин Хәмит Шәмсетдин улы

Әһлиуллин Хәмит Шәмсетдин улы (20 март 1919 йыл — 15 октябрь 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар полкының отделение командиры, өлкән сержант. Советтар Союзы Геройы (1943).

# Әһлиуллин Хәмит Шәмсетдин улы
## Биографияһы

1919 йылда Өфө губернаһы Өфө өйәҙе Өйҙөрәкбаш ауылында тыуған.
1939 йылдан алып Ҡыҙыл Армияла.

# Әһлиуллин Хәмит Шәмсетдин улы
## Батырлығы

Белоруссияла Гомель өлкәһенең Лоев районы Лоев ҡ. янында ерләнғән.
«Советтар Союзы Геройы» исеме 1943 йылдың 30 октябрендә бирелә.

# Әһлиуллин Хәмит Шәмсетдин улы
## Наградалары

* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (30.10.1943)
* Ленин ордены (30.10.1943)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (15.10.1943)
# Аҡрын йөрөүсөләр

Аҡрын йөрөүсөләр (лат. Tardigrada, (рус. Тихоходки ) — микроскопик умыртҡаһыҙҙар төрө, быуынтыҡ аяҡлыларға яҡын. Экстремофилдар.
400 дән артыҡ төрө бар. Дымлы мүктә, үҫемлек ҡалдыҡтарында, сөсө һыуҙа, ләмле ҡомда һәм ташта, шулай уҡ ер өҫтөндәге үҫемлектәрнең һыулы элпәләрендә йәшәй. Кәүҙәләре 0,1-1,2 мм оҙонлоҡта, таҙа, әҙ сегментлы, 4 пар бүлгәләнмәгән ябай ослоҡтары бар. Төзелештәре буйынса буынтыҡ аяҡлыларға яҡын, ләкин улар ябыйыраҡ. Ҡан әйләнеше һәм газ алмашы ағзалары юҡ. Бер күҙәнәкле һыу үҫемлектәре, селәүсендәр, нематодалар һ.б. ваҡ организмдар менән туҡланалар. Аҡрын йөрөүселәрҙең ҡорһаҡ аяҡлы моллюсктар ашҡазанднарында йәшәүсе паразит формалары билдәле. Йәшерен йәшәү рәүеше алып баралар. Уңайһыҙ шарттарҙа кутикуляр ҡапламы аҫтында шар һымаҡ циста стадияһында йәки бик ныҡ һыуһыҙландырғанда ҡоро «мейескә» стадияһын барлыҡҡа килтерәләр. Был хәләттә 10 йылдан артыҡ йәшәргә һәләтле, −272°C- ҡа ҡәҙәр һыуытыуға, +150 °C -ҡа ҡәҙәр йылытыуға түҙәләр, был ваҡытта кислород ҡулланыу 600 мәртәбә кәмей. Бындай анабиотик фазаларҙы иҫәпләгәндә, улар 60 йылдан да артыҡ йәшәргә мөмкин.

# Аҡрын йөрөүсөләр
## Сығанаҡ

* Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008 2013 йыл 7 декабрь архивланған. (тат.)
# Кузнецов Иван Павлович

Кузнецов Иван Павлович (15 апрель 1918 йыл — 20 август 1986 йыл) — инженер-төҙөүсе, төҙөлөш тармағы һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1970—1978 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы Рәйесе урынбаҫары. БАССР-ҙың VII—IX саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

# Кузнецов Иван Павлович
## Биографияһы

Иван Павлович Кузнецов 1918 йылдың 15 апрелендә Пенза губернаһының Луховка ауылында тыуған һәм хәлле крәҫтиән ғаиләһендә үҫкән. Дүрт ағалы-ҡустылы туғандары араһынан бер үҙе юғары белем алған. Михаил ағаһы 1930 йылда коллективлаштырыу барышында кулак тип юҡҡа сығарыла, шунан һуң репрессияларҙан ҡасып, йылдан ашыу Ҡазанда туғандары янында йәшеренә.
1941 йылдың июленән алып — Ҡыҙыл Армия сафында; 24 гвардия кавалерия полкының ҡылыс взводы менән етәкселек итә (5-се гвардия кавалерия дивизияһы), алыштарҙа өс тапҡыр яралана, (13.8.1942, 1943, 4.7.1944) Һуғыш ваҡытында ВКП(б)-ға инә}}. Бөйөк Ватан һуғышында бер өлкән ағаһының ғүмере өҙөлә.
1948 йылда Куйбышев төҙөлөш институтын инженер-төҙөүсе һөнәре буйынса тамамлай. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 21-се трест прорабы вазифаһында башлай (Өфө). 1953 йылда 21-се трестың баш инженеры, ә ике йылдан һуң СУ-6 начальнигы итеп тәғәйенләнә. 1958 йылдан — 21-се трестың баш инженеры һәм идарасыһы. 1968 йылда — начальник урынбаҫары, ә 1970 йылдан — Башҡорт АССР-ының төҙөлөш буйынса Баш идаралығы начальнигы. 1970—1978 йылдарҙа — Башҡорт АССР-ының Министрҙар советының рәйес урынбаҫары.
Иван Павлович Кузнецов етәкселеге аҫтында КПСС-тың XXII съезы исемендәге Өфө нефть эшкәртеү заводында таҙартҡыс ҡоролмалар (ОАО «Өфөнефтехим»), Өфө синтетик спирт заводында (ОАО «Өфөоргсинтез») һәм Өфө «Химпром» производство берекмәһендә (ОАО «Химпром») яңы етештереү цехтары төҙөлә.
Башҡорт АССР-ы Юғары Советының депутаты итеп һайлана:
* 238 -се Арыҫлан һайлау округынан VII саҡырылышы
* 200-се Күгәрсен һайлау округынан VIII саҡырылышы
* 177-се Йылайыр һайлау округынан IX саҡырылышы.

# Кузнецов Иван Павлович
## Биографияһы
### Ғаиләһе

Ҡатыны Венера менән Иван Павловичтың ике ҡыҙы — Марина (1947) һәм Лариса (1950) тыуған.

# Кузнецов Иван Павлович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «Сталинградты обороналағаны өсөн» миҙалы (1943)
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (8.9.1943)
* Александр Невский ордены (27.10.1944)
* ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1958, 1971)
* Ленин ордены (1965)
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1968)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1976)
# Медникова Юлия Александровна

Юлия Александровна Медникова (8 март 1983 йыл) — ултырып волейбол уйнаусы, «ЦСП-Крылатское» уйынсыһы; 2018 йылда Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы составында донъя чемпионы, 2017 йылда Европа чемпионы. Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2018).

# Медникова Юлия Александровна
## Биографияһы

Юлия Александровна Медникова 1983 йылдың 8 мартында Мәскәүҙә тыуған. «ЦСП-Крылатское» командаһы өсөн сығыш яһай. 2017 һәм 2019 йылда Европа чемпионатында Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы составында еңеү яулай, шулай уҡ 2018 йылда донъя чемпионатында еңеүсе була ( диагональ һәм MVP чемпионатында иң яҡшы тип таныла). Шулай уҡ 2014 йылда донъя чемпионатында бронза миҙалы яулай. 2018 йылда донъя чемпионатында еңеүе өсөн Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры исеменә лайыҡ була, шулай уҡ «Таяныс нөктәһе» номинацияһында Рәсәй Паралимпия комитетыныңМилли спорт премияһына лайыҡ була. Юлия һүҙҙәре буйынса, был еңеү менән Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙары Паралимпия уйындарында ултырып волейбол уйнау көстән килерлек икәнен иҫбатлай.
Мәскәүҙә йәшәй. Ире менән айырылған (Алексей элекке ире), балалары бар. 2018 йылдың 15 ноябрендә уның ҡала ситендәге йортонда ММА яугире Евгений Гонтаров һәм уның ҡустыһы Вадим Мәскәү ашығыс көстәрҙең махсус отряды тарафынан ҡулға алына, улар 1,6 млн. һумлыҡ урлау һәм талауҙа ғәйепләнә.
# Хасай-Нгынян-Се

Хасай-Нгынян-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Няву-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 114 км.

# Хасай-Нгынян-Се
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300079426
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307942
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Латыш уҡсылары һәйкәле

Латыш уҡсылары һәйкәле Латвияның баш ҡалаһы Ригала, Латыш Уҡсылары майҙанында урынлашҡан.
1971 йылда Ҡыҙыл латыш уҡсыларының Мемориаль музй-һәйкәле өлөшө булараҡ ҡуйыла, уның составына бер йыл элек асылған әлеге Латвия оккупацияһы музейы ла инә.

# Латыш уҡсылары һәйкәле
## Ҡыҫҡаса тасуирламаһы

Үҙ дәүеренә ярашлы кейенгән һәм ҡоралланған латыш уҡсыларының өс монументаль фигураһынан торған 13 метр бейеклектәге скульптура композицияһынан ғибәрәт. Уның авторы — Латвия ССР-ының Сәнғәт академияһын тамамлаған Латвия ССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре скульптор Валдис Карлович Албертс һәм архитектор Дзинтарс Дриба — был эштәре өсөн өсөн 1972 йылда СССР Дәүләт премияһына лайыҡ була.
Уҡсыларҙың монументаль төркөмө украин гранитынан эшләнгән. Таш күпер янында яр буйына йәнәш майҙан уртаһында бейек постаментҡа ҡуйылған. 2000 йылда постаментҡа яҙыу яҙыла: «Latviešu strēlniekiem 1915—1920» («1915—1920 Латышский уҡсыларына»). 2001 йылда һуйырташ менән биҙәлгән һәйкәл янын төҙөкләндереү тамамлана.
# Ҡарабойҙай

?Ҡарабойҙай :
Ҡарабойҙай Сәскә атыусы үҫемлектең дөйөм күренеше :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Үҫемлектәр |
| Бүлексә: | Ябыҡ орлоҡлолар |
| Класс: | Ике өлөшлөләр |
| Тәртип: | Ҡәнәфер сәскәлеләр |
| Ғаилә: | Ҡарабойҙай һымаҡтар |
| Ырыу: | Ҡарабойҙай |
Латинса исеме :
Fagopyrum Mill. :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 21281 NCBI 3616 |
Ҡарабойҙа́й (рус. Гречи́ха, лат. Fagópyrum) — Ҡарабойҙай һымаҡтар (Polygonaceae) ғаиләһенән бер йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 1,5 м-ға тиклем етә. Июль айында аҡ йә алһыу сәскә ата, августа орлоғо өлгөрә.

# Ҡарабойҙай
## Таралыуы

Тәбиғәт шарттарында осрамай. Төп ярма культураһы булараҡ сәсеп үҫтерелә. Ҡарабойҙайҙың тыуған иле — төньяҡ Һиндостан.
# Айыш

Айыш — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҡтаныш районы ауылы. Айыш ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора.

# Айыш
## География

Ауыл Башҡортостан Республикаһы менән сик эргәһендә, Аҡтаныш ауылынан көньяҡтараҡ 11 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Айыш
## Тарих

Айыш — ҡырғыҙ ырыуы башҡорттарының ауылы. 1745 йылдан билдәле. Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Ҡырғыҙ улусы Байсары түбәһенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Аҡтаныш улусы составына керә.
Ауыл мәсете тураһындағы тәүге мәғлүмәт 1831 йылға ҡарай (уға яңы бина 1882 йылда төҙөлә), мәсет ҡарамағында мәктәп булған. ХХ быуат башында земство мәктәбе эшләй.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була.
Коллективизация осоронда ауылда Ленин исемендәге колхоз ойошторола, 1991 йылда ул «Айыш» колхозы тип үҙгәртелә.

# Айыш
## Халҡы

1795 йылда — 142 йән аҫаба башҡорт, 10 йән керҙәш башҡорт (керҙәштәр сығышы менән Ырымбур өйәҙе Тамъян улусынан) һәм 64 йән типтәр; 1816 йылда — 244 йән башҡорт (уларҙың 3-һө — ике ҡатынлы); 1834 йылда — 352 йән башҡорт (уларҙың 7-һе — ике ҡатынлы, 1-һе — дүрт ҡатынлы) һәм 24 йән мишәр; 1859 йылда — 293 йән башҡорт; 1912 йылда — 1045 башҡорт йәшәй.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1795 | 1884 | 1897 | 1906 | 1913 | 1921 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2000 |
| 216 | 1006 | 1029 | 1084 | 1450 | 1644 | 1265 | 1268 | 830 | 728 | 844 | 723 | 524 | 468 |

# Айыш
## Инфраструктура

Игенселек, малсылыҡ үҫешкән, комбикорм заводы эшләй. Ауылда мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
# Ивашева Валентина Васильевна

Валентина Васильевна Ивашева (2 (15) ғинуар 1908(19080115), Санкт-Петербург — 16 ноябрь 1991, Мәскәү) — рус совет әҙәбиәт белгесе һәм тәнҡитсеһе, ватан «инглизтикаһына» нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Мәскәү дәүләт университеты профессоры. Монографиялар, дәреслектәр, бик күп мәҡәләләр авторы. СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.

# Ивашева Валентина Васильевна
## Биографияһы

В. В. Ивашева — декабрист Василий Петрович Ивашевтың ейәненең ҡыҙы, — 1908 йылда Санкт-Петербургта тыуған. 1929 йылда Ленинград университетын тамамлай. 1946 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетына филология факультетының сит ил әҙәбиәте тарихы кафедраһына уҡырға инә. 1937 йылда кандидатлыҡ диссертацияһы, ә 1955 йылда — «Творческое наследие Диккенса» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1955 йылда профессор булып китә. Артабан В. В. Ивашева башлыса XX быуат инглиз әҙәбиәте менән шөғөлләнә; йыш ҡына Бөйөк Британияға бара, ул заманда был һирәк күренеш була, унда күп кенә яҙыусылар менән осраша. Фәнни фантастика менән ҡыҙыҡһына, уның тураһында күп яҙа, үҙенең аспиранттарында (А. Кубатиев, В Гопман, Л. Михайлова һәм башҡалар) фантастикаға ҡыҙыҡһыныу уята.

# Ивашева Валентина Васильевна
## Ижады

В. В. Ивашеваның ижады инглиз әҙәбиәтен өйрәнеүгә, Британия империяһының ҡыйралышы, ҡулланыу йәмғиәтенең рухи көрсөгө, фәнни-техник прогресс, «асыулы йәштәр» хәрәкәте һәм термоядро һуғышына ҡаршы бөтә халыҡ ҡаршылыҡ күрһәтеүе кеүек илдең булмышын һәм характерын билдәләүсе социаль процестар тураһында фекерләүгә йүнәлтелгән. Тәнҡитсе XX быуаттың икенсе яртыһындағы тарихи яңылыҡтарҙы һәм уларҙың әҙәбиәттә сағылышын анализлай. Ул үҙенең китаптары биттәрендә Чарльз Сноу, Во Ивлин, Грэм Грин, Уилсон Энгус, Кларк Артур, Мердок Айрис һәм Льюис Норман кеүек инглиз мәҙәниәте оҫталарының эҙләнеүҙәре һәм ҡаҙаныштары тураһында һөйләй. Шулай уҡ инглиз яҙыусыларының Уилсон Колин, Пирс Пол Рид</a>, Сьюзен Хилл һәм Маргарет Дрэббл кеүек яңы быуын вәкилдәре ижады менән таныштыра. «На пороге XXI века. НТР и литература» китабында, мәҫәлән, ағалы-ҡустылы Стругацкийҙар, С. Лем, А. Азимов, Дж. Баллард, Р. Брэдбери, И. Варшавский, К. Воннегут, Г. Гор, И. Ефремов, А. Кларк, А. Шалимова, К. Уилсона һәм башҡалар кеүек авторҙарҙың әҫәрҙәре телгә алына йәки ҡарала.

# Ивашева Валентина Васильевна
## Ижады
### Баҫылған китаптары

* 1954 — «Творчество Диккенса»;
* 1955 — «История зарубежных литератур XIX века. Т. 1»
* 1958 — «Теккерей-сатирик»
* 1960 — «Английский роман последнего десятилетия (1950—1960)»
* 1967 — «Английская литература XX века»;
* 1971 — «Английские диалоги. Этюды о современных писателях»;
* 1974 — «Английский реалистический роман XIX века в его современном звучании»;
** 1990 — «„Век нынешний и век минувший…“ Английский роман XIX века в его современном звучании» (Издание 2-е, дополненное).
* 1979 — «Что сохраняет время. Литература Великобритании 1945—1977»;
* 1979 — «На пороге XXI века. НТР и литература»;
* 1983 — «Эпистолярные диалоги»
* 1984 — «Литература Великобритании ХХ века»
* 1986 — «Новые черты реализма на Западе»
* 1989 — «Судьбы английских писателей».
# Пресвятая Богородица Успениеһы Цаиши кафедраль ҡорамы

Пресвятая Богородица Успениеһы Цаиши кафедраль ҡорамы— Зугдиди һәм Цаиши епархияһының кафедраль ҡорамы, Грузияла боронғо епископ кафедраһы урындарының береһе.
VI—VIII быуатта уҡ ғибәҙәтхана территорияһында епископ кафедраһы була. Епископ кафедраһы исемлегендә 602—610 йылдарҙа Лазиктағы Цаиши епархияһы телгә алына. Цаиши епископлығы телгә алған иң боронғо грузин ҡомартҡыһы булып X—XI быуаттарҙың таш тәреһе тора, батша Баграт исеме янында Цаиши епискобы Ефрем да телгә алына.
Тәүҙә ғибәҙәтханала мәхәллә халҡы булып Хобисцкали һәм Энгури араһындағы, Ҡара диңгеҙҙән алып Унагир һыртына тиклем халыҡ тора. Дранда, Моква һәм Бедиа епископаты бөтөрөолгәндән һуң, Смаурзакано халҡы Цаиши епископлығының мәхәллә халҡының өлөшө була.
Хәҙерге көмбәҙле Цаиши ҡорамы XIII—XIV быуаттар араһында төҙөлә. Элек был урында X—XI быуаттарҙың көмбәҙһеҙ базиликаһы булған. Билдәле булыуынса, XI быуаттан алып 1823 йылға тиклем 20 Цаиши епискобы булған, улар араһында иң мөһимдәре Малахия Гуриеля (1612—1639) һәм Григол Чиковани (1777—1823).
Епископ Малахия 1614 йылда ер тетрәүҙән һуң, Цаиши ғибәҙәтханаһын тергеҙеүе һәм тулыһынса яңыртыуы менән билдәле. Епископ Григол Кация III Дадиани ярҙамы менән феодалдар тартып алған сиркәү ерҙәрен кире ҡайтара. Бынан тыш, сиркәү тирәләй стена һәм манара төҙөтә. 1823 йылда Рәсәй хөкүмәте Цаиши һәм башҡа епископлыҡтарҙы бөтөрә. Шул ваҡыттан алып 1879 йылға тиклем бында монастырь була. Монастырь белем таратыуҙың төп урындарҙың береһе була, сөнки уның эргәһендә мәктәп эшләй.
Грузияға большевиктар килеү менән, монастырь ябыла. 1989 йылда Грузия Католикосы-патриархы Илия II фатихаһы менән монастырь тергеҙелә. 1989 йылдан үҙенең вафатына тиклем ҡорам менән дьякон Амиран Шенгелия мөдирлек итә, ул көньяҡ ҡапҡа янында ерләнгән. Әлеге көндә ғибәҙәтханала дьякон Забулон Кобалиа мөдир булып тора.
# Әзербайжан гербы

Әзербайжан Республикаһы Гербы (әзерб. Azərbaycan Respublikasının Dövlət gerbi) — Әзербайжан Республикаһы Флагы һәм Гимны кеүек үк, дәүләт символы булып һанала.

# Әзербайжан гербы
## Тасуирлау

Гербтың уртаһына, «Уттар иле» булыуын символлаштырған ялҡын телдәре төшөрөлгән. Ялҡын телдәре менән Аллаһ һүҙе яҙылған. Гербта милли Әзербайжан Республикаһы Флагындағы төҫтәр ҡулланылған. Һигеҙ мөйөшлө йондоҙ төрки халыҡтың һигеҙ тармағын сағылдыра. Аҫта, байлыҡты уңышты аңлатҡан бойҙай башаҡтары һәм көс, ҡөҙрәтте символлаштырған имән ботаҡтары төшөрөлгән.

# Әзербайжан гербы
## Тарихы

1920 йылдың 30 ғинуарында Әзербайжан Демократик Республикаһы Хөкүмәте милли гимн, дәүләт флагы һәм мисәте проектына конкурс иғлан итеү тураһында ҡарар ҡабул итә:
   «Халыҡ мәғарифы министрына милли гимн, дәүләт гербы һәм мисәтен тәҡдим итеү буйынса конкурс иғлан итеүҙе йөкмәтергә һәм тәүгеһенә 50 мең, икенсеһенә 25 мең һум премия түләргә».
Конкурс 1920 йылдың 1 майнда тамамланырға тейеш була. Әммә, 1920 йылдың 28 апрелендә Әзербайжан Демократик Республикаһы ҡолатылыу сәбәпле, герб ҡабул ителмәй. Шуныһын да билдәләргә кәрәк, Бакула йәшәгән грузин кенәзе Шершавидзе булдырған герб проекты һаҡланып ҡала.
Һуңынан, 1991 йылда Әзербайжандың бойондороҡһоҙлоҡ яулауынан һуң Әзербайжан Республикаһы гербы проектына конкурс иғлан ителә. Бының өсөн махсус комиссия булдырыла. Тик тәҡдим ителгән бер генә эскиз да Әзербайжан Милли Меджлис парламенты ағзалары тарафынан ҡабул ителмәй һәм шул арҡала Әзербайжан Демократик Республикаһы ваҡытынан һаҡланып ҡалған проектҡа иғтибар йүнәлтелә. Был гербтың оригиналь композицияһы һаҡлана, бары тик ҡайһы бер деталдәр генә, ялҡын, имән япрағы һәм бойҙай башағы рәссам Р. Мамедов тарафынан камиллаштырыла. 1993 йылдың 19 ғинуарындағы Әзербайжан Республикаһы Конституцияһы законы буйынса Әзербайжан Республикаһының төҫлө һәм аҡ-ҡара һүрәтле гербы раҫлана. 1993 йылдың 23 февралендә Әзербайжан президенты Абульфаз Эльчибей тарафынан «Әзербайжан Республикаһының Дәүләт гербы тураһындағы положение» ҡабул ителә.

# Әзербайжан гербы
## Филателияла герб

* Әзербайжандың почта маркаһы, 1993 йыл
* Әзербайжандың бойондороҡһоҙлоғоноң 15 йыллығына арналған почта маркаһы, 2006 йыл
* Әзербайжандың бойондороҡһоҙлоғоноң 20 йыллығына арналған почта маркаһы, 2011 йыл