# Долгандар

Долга́ндар (үҙ атамалары — долган, тыа-киһи, саха) — Рәсәйҙәге төрки телле халыҡ. Бөтәһе 7900 тирәһе кеше иҫәпләнә. Красноярск крайындағы Таймыр Долгано-Ненец муниципаль районында — 5500, Саха Республикаһында — 1900 тирәһе долган йәшәй.
Таймырҙың төп халҡы. Теле долган; ҡайһы бер ғалимдар уны саха теленең диалекты тип һанай. Православие динен тоталар.

# Долгандар
## Тарихы

Долгандар халыҡ булараҡ XIX быуатта — XX быуат башында барлыҡҡа килә. Улар Лена һәм Оленёк йылғалары буйынан күсеп килгән эвенктарҙан, сахаларҙан, урындағы эвенктарҙан, энцтарҙың айырым ғаиләләренән һәм күптән күсеп килгән урыҫ ғәиләләренән ойошҡан. Халыҡ булараҡ XVIII быуат аҙағында — XIX быуат башында барлыҡҡа килә. Долгандарҙың этнос булараҡ ойошоуында сахалар, сахалашҡан эвенктар, нганасандар һәм урыҫтар ҡатнаша. XIX быуат аҙағында — XX быуат башында баҫылып сыҡҡан Брокгауз менән Ефрондың энциклопедик һүҙлегендә «сахаларҙың бер өлөшө Йәнәсәй губернияһының Турухан крайына күсә. Ундағы долгандарҙы — ҙур булмаған тунгус ҡәбиләһен, шулай уҡ урыҫтарҙы сахалаштыралар». В. В. Ушницкий «Тунгусские роды Якутии XVII в.: вопросы происхождения и этнической принадлежности» тураһында былай тип яҙа :
* Долгандарҙың сығышы тураһында ике төрлө ҡараш бар. Беренсеһе буйынса, долгандар — килеп сығышы буйынса үҙ теле һәм мәҙәниәте булған үҙаллы халыҡ. Шулай уҡ, долгандар сахаларҙың болансылыҡ менән шөғәлләнеүсе төньяҡ ҡәбиләләренең береһенән барлыҡҡа килгән тип һанаусылар ҙа бар. Долгандарҙан булған тарихи шәхес — Дыгынча кенәз тураһында мәғлүмәттәр бар. Уны уҡ «юкагирҙарҙың» кенәзе тип тә иҫкә алалар. Бәлки, долгандар юкагирҙар янына ҡасҡандарҙыр. Сахаларҙың болансылыҡ менән шөғәлләнеүсе төньяҡ ҡәбиләләренең фольклорына ул Даринча исеме менән кергән, ә улы Юнгкээбил Оленькта йәшәй.
* Шулай итеп, төньяҡ яҡуттары өсөн юкагир-тунгус баһадиры (Юнгкээбил — «юкагир» тигәнде аңлата) үҙҙәренең батыры булып тора. В. А. Кейметинов буйынса, долган этнонимы метис төркөменә керә.
Долгандарҙың оҙаҡ ҡына үҙ атамаһы булмай. Улар үҙҙәрен ырыу исеме менән атап йөрөтәләр. «Долган» этнонимы эвенк ырыуҙарының береһе — «долган»/«дулгаан» исеменән («урта», «урталағы», «эске») алынған. 1935 йылда Таймыр милли округы ҡарары менән рәсми рәүештә долган — саха исеме бирелә. 1939 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙа долгандарҙы сахалар тип яҙалар, ә 1959 йылғы иҫәп алыу буйынса айырым халыҡ итеп күрһәтеп тә, баҫмала сахалар итеп яҙалар.
Долган халҡы һанының динамикаһы:
2002 йылда тораҡтарҙа долгандарҙың һаны :
Красноярск крайы:
* Дудинка ҡалаһы 757
* Хатанга ауылы 637
* Новорыбная ҡасабаһы 635
* Сындасско ҡасабаһы 523
* Хета ҡасабаһы 402
* Катырык ҡасабаһы 362
* Попигай ҡасабаһы 346
* Волочанка ҡасабаһы 300
* Усть-Авам ҡасабаһы 300
* Кресты ҡасабаһы 289
* Новая ҡасабаһы 247
* Жданиха ҡасабаһы 244
* Хантайское озеро ҡасабаһы 224
* Норильск ҡалаһы 152
* Левинские Пески ҡасабаһы 112
Саха Республикаһы:
* Үрүң-Хайа ауылы 611
* Сааскылаах ауылы 364
* Якутск ҡалаһы 107
Төрки телле төньяҡ халыҡтарынан. Казактар долгандарҙы православие диненә күндереп, суҡындырған ваҡытта үҙ фамилияларын биргәндәр. Шул мәлдән һаҡланып килгән фамилиялар бар: Кудряков, Жарков, Чуприн, Поротов.

# Долгандар
## Тарихы
### Рәсәй ҡалалары һәм райондары буйынса долгандарҙың өлөшө (2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу)

(долгандарҙың өлөшө 5%-тан үткән муниципаль берәмектәр:
| Рәсәй ҡалалары һәм райондары буйынса долгандарҙың өлөшө |
| муниципаль район, ҡала округы | РФ субъекты | % долган |
| Анаабыр милли (долган-эвенк) МР | Саха | 42,4 |
| Таймыр Долган-Ненец МР | Красноярск | 15,7 |

# Долгандар
## Теле

Долган телен төрки телдәренең саха төркөмөнә индерәләр. Уның нигеҙендә эвенк теле баҫымына дусар ителгән саха теле ята.
Е. И. Убрятова фекеренсә, долган теле XVI быуат аҙағында, Дулган ырыуы эвенктарында (аҙаҡ башҡа төркөмдәрендә лә) саха теле баҫымынан барлыҡҡа килгән.
Долган телендә нориль, пясин, авам, хатанг һәм попигай һөйләштәре айырыла.
1973 йылда долган телендә беренсе китап — Огдо Аксёнованың «Бараксан» тигән шиғырҙар йыйынтығы сыға.
Ә 1984 йылда долган телендә әлифба донъя күрә .
1970 йылда урыҫ алфавиты нигеҙендә долган яҙмаһы булдырыла.

# Долгандар
## Күренекле вәкилдәре

* Аксёнова Огдо Егоровна — долган шағирәһе, долган әҙәбиәтенә нигеҙ һалыусы.
* Галерея Новосибирск дәүләт крайҙы өйрәнеү музейы 2005 йыл 28 декабрь архивланған.