yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Г. М. Бериев исемендәге Таганрог авиация фәнни-техник комплексы

ЕАЙ « Г. М. Бериев исемендәге авиация фәнни-техник комплексы» (ТАНК им. Г. М. Бердиева) — Таганрогта урынлашҡан авиация төҙөү кәсепханаһы.
1934 йылдың 1 октябрендә ДУАП № 244/260 Бойороғо буйынса Таганрогта 31-се авиация заводында Үҙәк диңгеҙ самолеттар төҙөү конструкторлыҡ бюроһы төҙөргә ҡарар ителә. Баш конструкторы булып инженер Г. М. Бериев тәғәйенләнә.
Предприятиеның төп һынауҙар базаһы -Таганрог-Көньяҡ аэродромы.

# Г. М. Бериев исемендәге Таганрог авиация фәнни-техник комплексы
## Тарих

* КОР-1 (Бе-2)
* Бе-П-200
ҮКМ МС эшмәкәрлеге МБР-2 гидросамолеттарын М-17 моторы менән сериялы етештереү һәм КОР-1 корабль разведчигын иҫәпләп эшләүҙән башланып киткән. МБР-2 гидросамолеттарын күпләп етештереү № 31 заводында башланып китә, шунда уҡ ҮКМ МС төҙөлә. КОР-1 разведчигын эшләү менән бер рәттән МР-2 самолетын яңыртып төҙөү ҙә алып барыла. Уларға яңы М-34, М-107 двигателдәре, экипаж өсөн ябыҡ кабина һәм самолеттың тышҡы формаларын яҡшыртыла, пассажирҙар һәм йөк ташыу самолеттары варианттары башҡарыла. Ғөмүмән алғанда, 1940 йылға тиклем 1365 бындай пассажирҙар һәм йөк МП-1 һәм МП-Т машиналары төҙөлә. Был машиналар илдең төп диңгеҙ авиацияһы самолеттарын тәшкил итә. 1938 йылда был самолетта летчиктар М. Раскова, П. Осипенко һәм В. Ломако Севастополь — Киев — Түбәнге Новгород — Архангельск маршруттары буйынса иң алыҫҡа осоу буйынса 6 халыҡ-ара рекорд ҡуялар.
1935 йылда ҮКБ алыҫ диңгеҙ разведчиғы МР-5 эшләүҙе бик уңышлы итеп алып бара, тик был машинаны сериялап сығармайҙар, сөнки был ваҡытта И. В. Четвериковтың МДР-6 конструкцияһы әҙер булған. 1938 йылда яңы МБР-7 гидросамолеты сығарыла башлай, ләкин машинаны һынау ваҡытында ике самолет ватылыу сәбәпле был эш туҡталып ҡала.

# Г. М. Бериев исемендәге Таганрог авиация фәнни-техник комплексы
## Милекселәр һәм етәкселек

Төп кәсепхана акционерҙары: фәнни-етештереү концерны «Иркут» , ААЙ "«Сухой» Авиация холдинг компанияһы «Сухой» .
Бөгөн Г. М. Бериев исемендәге ТАНТК башында Ю. В. Грудинин тора.

# Г. М. Бериев исемендәге Таганрог авиация фәнни-техник комплексы
## Эшмәкәрлеге

Хәҙерге ваҡытта Бе-200 (Корпорацияһы Иркут), Бе-103 (Амурҙағы Комсомольск авиация етештереү берләшмәһе) сығарыла.

# Г. М. Бериев исемендәге Таганрог авиация фәнни-техник комплексы
## Кәсепхана директорҙары

* 1973—1985 йылдар — И. Е. Есауленко

# Г. М. Бериев исемендәге Таганрог авиация фәнни-техник комплексы
## Шулай уҡ ҡара

* Роберт Людвигович Бартини
* Рәсәй авиация заводтары исемлеге
# Акиров Мәжит Мөхәмәтязар улы

Акиров Мәжит Мөхәмәтязар улы (1904—1947) — партия һәм совет сәйәси-хужалыҡ эшмәкәре, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, политрук.

# Акиров Мәжит Мөхәмәтязар улы
## Биографияһы

Мәжит Мөхәмәтязар улы Акиров 1904 йылда Һамар губернаһы Николаев өйәҙе Күҙәбай улусы (хәҙер — Һарытау өлкәһе Перелюбский районы) Акир ауылында тыуған.

# Акиров Мәжит Мөхәмәтязар улы
## Тормош һәм хеҙмәт юлы

1926—1928 йылдар — Башҡорт Республикаһы Йылайыр кантонындағы Байҡары руднигы забойсыһы.
1929—1930 йылдар — БАССР-ҙың Баймаҡ районы «Яңы юл» колхозы партия секретары.
1930—1931 йылдар — БАССР-ҙың Баймаҡ районы Йылайыр орлоҡсолоҡ совхозы тракторисы һәм шофёры.
1931—1933 йылдар — Мәскәүҙә белем камиллаштырыу курстарында шөғөлләнә.
1933—1934 йылдар — БАССР-ҙың Нуриман районы мәҙәни-пропаганда бүлеге мөдире.
1934—1935 йылдар — БАССР-ҙың Нуриман районында парткабинет мөдире, район гәзите мөхәррире.
1935—1936 йылдар — Өфө — Ишембай тимер юлының линия милицияһы хеҙмәткәре, сержант.
Бөйөк Ватан һуғышы фронттарына Куйбышев өлкәһе Кинель районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла.
1947 йылда Төркмән ССР-ы Мары өлкәһе Мургаб ҡасабаһында вафат була.
# Кынгылат

Кынгылат — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нюролька йылғаһының һул ярына тамағынан 286 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 95 км.

# Кынгылат
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010800112115200031604
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203160
* Бассейн коды — 13.01.08.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ҡыстырлаҡарҡа (тау)

Ҡыстырлаҡарҡа— Башҡортостандың Ишембай районындағы тау. Ереклейылға менән Сауҡайорт (Һикәҙе ҡушылдығы) йылғалары араһында ята.
Иң бейек түбәһе— 650,5 м. Битләүҙәре һөҙәк. Тау тоҡомо ҡомташ, аргиллиттар һәм венд конгломераттарынан тора. Тауҙан төньяҡ-көнсығыштараҡ Бөг(ө)мәле (672 м), көнбайыштараҡ көньяҡтан төньяҡҡа табан Биктәр һырты һуҙылып киткән.Ҡыҫтырлаҡарҡа Ишембай ҡурсыулығы биләмәһенә инә.
Өҫтөндә һәм яҡын- тирәһендә уҫаҡ һәм ҡайын ҡатнаш урман үҫә.
# Зәйнуллин Ғәриф Әхмәҙиә улы

Зәйнуллин Ғәриф Әхмәҙиә улы (15 сентябрь 1951 йыл — 4 декабрь 2002 йыл) — малсы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған малсыһы (1987).

# Зәйнуллин Ғәриф Әхмәҙиә улы
## Биографияһы

Ғәриф Әхмәҙиә улы Зәйнуллин 1951 йылдың 15 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Байназар ауылында колхозсы ғаиләһендә тыуған. Атаһы — Зәйнуллин Әхмәҙиә Рәхмәтулла улы, Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, япон самурайҙары менән һуғышта ҡатнашҡан. Ишле ғаиләлә беренсе бала булған Ғәриф үҙенән бәләкәй һигеҙ һеңле-ҡустыларын ҡараша.
1958 йылда Байназар мәктәбенең 1-се класына уҡырға бара.
Мәктәптә 8-се класты тамамлағас, бик күп тиҫтерҙәре кеүек Ғәриф тә 1967 йылда Әбйәлил районы Таштимер һөнәрселек училищеһына уҡырға инә. Училищела өс йыл уҡып, 1969 йылда тракторсы-машинист һөнәрен алған егеттең хеҙмәт юлы Бөрйән районы «Ағиҙел» колхозында башлана. Сәсеү, урып-йыйыу, туңға һөрөү эштәрендә ал-ял белмәй эшләй ул. Тырыш, ныҡышмал егетте тиҙ күрәләр колхозда. Уға ышанып яңы техника бирәләр.
1971 йылдың май айында Совет Армияһы сафына алына. Тольятти ҡалаһында автомобилдәр эшләү заводын төҙөүҙә ҡатнаша. Ике йыл хеҙмәт иткәс, 1973 йылдың июнь айында запасҡа ҡайтарыла һәм тыуған ауылында яратҡан эшенә тотона. Колхоздарҙың гөрләп эшләгән мәле, тракторсылар, эшсе ҡулдарға ҡытлыҡ. Көндөҙ эштә була, ә кистәрен мәктәпкә уҡырға йөрөй. 1975 йылда Байназар ауылында киске мәктәпте тамамлап, урта белем тураһында аттестат ала.
1976 йылдың февраль айында Байназар ауылы ҡыҙы Шагаева Нәйлә Әхмәт ҡыҙы менән донъя ҡоралар. Өс бала үҫтерәләр.
1978 йылда «Ағиҙел» колхозы Урал йәйләүҙәренә ферма малын көтөргә көтөүсе эҙләп таба алмай. Ярты йыллап ғаиләһенән айырылып, ҡырҙа ятып эшләргә теләк белдереүсе энтузиастар табылмай. Күңеле ятҡан эшенән айырылырға теләмәһә лә, Ғәриф Зәйнуллин шул мәлдән малсы булып китә. Аҙаҡтан көтөүселеккә күнегеп китә һәм ғүмеренең ахырына тиклем ошо эштән айырылмай. Егәрле малсының хеҙмәтен күп һандағы Маҡтау ҡағыҙҙары, ҡиммәтле бүләктәр менән баһалайҙар.
Ғәриф Әхмәҙиә улы 2002 йылдың 4 декабрендә 51 йәшендә генә ҡаты ауырыуҙан вафат була.

# Зәйнуллин Ғәриф Әхмәҙиә улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған малсыһы (О присвоении почетных званий Башкирской АССР Указ Президиума ВС Башкирской АССР от 08.01.1987 N 6-2/7)
* Ауыл хужалығы министрлығының Маҡтау ҡағыҙы (1991)
# Калмычек

Калмычек (Калмычок) — Рәсәй йылғаһы. Волгоград өлкәһе,Воронеж өлкәһе,Тамбов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Хопер йылғаһының һул ярына тамағынан 374 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Калмычек
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер, Ворона йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Савала һәм Бузулук йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010200512107000006967
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000696
* Бассейн коды — 05.01.02.005
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Шола

Шола (Ломна) — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ковжа йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 81 км.

# Шола
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200312110000009008
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000900
* Бассейн коды — 08.01.02.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Хаббард

Ха́ббард — йыш осраған инглиз фамилияһы. Инглиз варианты — Hubbard. Инглиз телендә оҡшаш варианттар: Hobart, Hubbart, Hubbert, Hubert. Был фамилиялар боронғо немец телендәге Hugibert һәм Hubert шәхси исемдәрҙән барлыҡҡа килгән. Hug («йөрәк», «аң», «әруах») һәм berht(«яҡты», «атаҡлы») өлөштәрҙән тора.
# Йәшел төйөт

?Йәшел төйөт :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Класс: | Ҡоштар |
| Отряд: | Турғай һымаҡтар |
| Ғаилә: | Һылыуҡастар |
| Ырыу: | Төйөттәр |
| Төр: | Йәшел төйөт |
Латинса исеме :
Phylloscopus trochiloides Sundevall, 1837 :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр |
Йәшел төйөт(урыҫ. Зелёная пеночка) (лат. Phylloscopus trochiloides) — певчая птица из семейства славковых (Sylviidae).
# Экербак

Экербак — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тайдон йылғаһының уң ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Экербак
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300312115200011326
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201132
* Бассейн коды — 13.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Лободин Герман Григорьевич

Лободин Герман Григорьевич (20 ноябрь 1928 йыл — 4 июнь 1978 йыл) — боксер, ярымурта ауырлыҡтағы категория вәкиле. 1950-се йылдарҙың беренсе яртыһында Бөтә Союз кимәлендә сығыш яһай, ике тапҡыр СССР чемпионы, ике тапҡыр Ленинград чемпионы, Бөтә Союз студент уйындары еңеүсеһе, ВЦСПС беренселегенең бронза призеры, СССР-ҙың спорт мастеры. Шулай уҡ бокс буйынса педагог һәм тренер булараҡ билдәле. Бөтә Союз категориялы судья.

# Лободин Герман Григорьевич
## Биографияһы

Герман Григорьевич Лободин 1928 йылдың 20 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Өфө кантоны Архангел ауылында тыуған. Стәрлетамаҡ физик культура техникумын тамамлай, шунан һуң Ленинград ҡалаһына даими йәшәргә күсә. Унда П. Ф. Лесгафт исемендәге Ленинград дәүләт физик культура институтына уҡырға инә, 1952 йылда тамамлай.
Бокс менән «Хеҙмәт резервтары» ирекле спорт йәмғиәтенең Өфө советында, тренерҙар Р. Т. Ғабдраҡипов һәм В. Г. Ромашковцевтарҙа шөғөлләнә башлай. Һуңынан Ленинградтың «Искра» спорт йәмғиәтендә СССР-ҙың атҡаҙанған тренеры Александр Николаевич Кудрин етәкселеге аҫтында әҙерлек үтә.
1950 йылда бокс буйынса Ленинград беренселеген яулап, спортсы булараҡ беренсе етди уңышҡа өлгәшә. Бер йылдан һуң Донецк ҡалаһында СССР чемпионатында сығыш яһай һәм ярымурта ауырлыҡтағы категорияла барлыҡ дәғүәселәрен, шул иҫәптән финалда Мәскәүҙән Александр Чеботаревты еңеп, алтын награда яулай. Бынан тыш илдең команда беренселегендә еңеү яулай. СССР спорт мастеры нормативын үтәй.
1952 йылда Мәскәүҙә СССР чемпионатында алдағы йылдағы уңышты ҡабатлай, шулай итеп Лободин ике тапҡыр ил чемпионы була. Шулай уҡ был миҙгелдә ул ҡабаттан Ленинград беренселеген яулай һәм демократик илдәр боксерҙарының команда турнирында беренсе урынды биләй. 1953 йылда ВЦСПС беренселегендә бронза миҙал ала. 1955 йылда Бөтә союз студент уйындарында еңеү яулай.
Боксер булараҡ сығыш яһау менән бер рәттән, педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнә, 1951—1959 йылдарҙа Ленинград физик культура һәм спорт техникумында уҡытыусы булып эшләй. Артабан Өфө нефть һәм Өфө авиация институттарының физик тәрбиә кафедраларында тренер-уҡытыусы булып эшләй. 1967 йылда «Башҡорт АССР-ының иң яҡшы тренеры» тип таныла. Тимер юлсылар араһында Европа чемпионы Алексей Барановты, СССР беренселеге финалисы Рәшит Юнысовты, РСФСР беренселегенең бронза призеры Йәүит Кәлимуллинды һәм башҡаларҙы әҙерләй
Күп тапҡыр судья сифатында бокс буйынса ярыштарҙа ҡатнаша. Бөтә союз категориялы судья.
1978 йылдың 4 июнендә Өфө ҡалаһында 49 йәшендә вафат була.
# Көньяҡ Пашняк

Көньяҡ Пашняк — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пашняк йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Көньяҡ Пашняк
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300212111100030825
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103082
* Бассейн коды — 10.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Полуга

Полуга — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Воря йылғаһының уң ярына тамағынан 76 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Полуга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010100412110000021030
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002103
* Бассейн коды — 09.01.01.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Нойкирич

Нойкирич (нем. Neukieritzsch) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 5639 кеше йәшәй. Майҙаны — 50,34 км². Диңгеҙ кимәленән 143 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 4575 һәм автомобиль коды L (элек: BNA).
# Рублиха

Рублиха — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мугай йылғаһының уң ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Рублиха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тагил йылғаһыТүбәнге Тагил ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501512111200005637
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200563
* Бассейн коды — 14.01.05.015
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Косъёль

Косъёль — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пию йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Косъёль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000043711
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004371
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ризыҡланыу әҙәбе

Ризыҡланыу әҙәбе — табында үҙеңде тотоу, аш-һыу ҡабул итеү ҡағиҙәләре. Башҡорттар, мосолман булараҡ, был йәһәттән Ҡөрьәнгә һәм хәҙистәргә таянған.
Башҡорттар борон иҙәнгә йәки һикегә (урындыҡҡа) аяҡ бөкләп ултырып, ризыҡ ҡабул иткән. Өҫтәлгә ҡуйып ашау ҙа рөхсәт ителгән, әммә ул башлыса 20-се быуатта ҡулланышҡа ингән.
Табынға бирелгән ризыҡ хәләл булырға тейеш (ҡара — Харам һәм хәләл ризыҡ).

# Ризыҡланыу әҙәбе
## Ризыҡ ҡабул итеү ҡағиҙәләре

Табынға ҡулды йыуып ултырғандар, ҡунаҡ саҡырғанда бының өсөн хужалар уларҙың ҡулына ҡомғандан һыу ҡойоп торғандар. Ашап бөткәндән һуң шулай уҡ ҡул йыуҙыртҡандар.
Ризыҡ ҡабул итеү «Бисмиллаһ» һүҙе менән башланырға тейеш. Мөхәммәт Пәйғәмбәр хәҙисендә: «Кем дә кем ашарға йыйына икән, мотлаҡ Аллаһ исемен әйтеп, „бисмиллаһ“ тип башлаһын, әгәр быны әйтергә онотҡан булһа, иҫенә төшөү менән: „Бисмиллаһ ғәләәүүәлиһи үә ахириһи“ тип әйтһен», — тигән.
Ашап бөткәндән һуң «Әлхәмдүлиллаһ» тип, шунан башҡортса, йә ниндәй булһа ла туған телдә Аллаһы тәғәләгә рәхмәт әйтергә ҡушыла.
Уң ҡул менән генә ашау талап ителә. Һул менән ярҙам итергә мөмкин, әммә ризыҡ ауыҙға мотлаҡ уң ҡул менән һалынырға тейеш. Был осраҡта Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең: «Ашарға йыйынған кеше уң ҡулы менән ашаһын . Эскәндә лә һауытын уң ҡул менән тотһон. Шайтан ғына һул ҡул менән ашай-эсә», — тигән хәҙисе ҡағиҙә булып тора.
Шулай уҡ Пәйғәмбәрҙең ошондай хәҙисе лә бар: « Кеше тултыра торған иң насар һауыт — ул ашҡаҙаны. Хәл инерлек кенә ашарға кәрәк. Ашҡаҙандың өстән бер өлөшө — ризыҡҡа, йәнә өстән бере — һыуға, ҡалған өлөшө — тын алырға ҡалһын»
Шул уҡ ваҡытта ҡайһы саҡ туйғансы ашау ҙа тыйылмай.
Һауытҡа ризыҡты ашай алыр күләмдә генә һалып алырға кәрәк, аш ҡалдырыу ғәйепләнә, бәрәкәт китә тип һанала. Башҡорт халҡында «Ямандан ярты ҡашыҡ аш ҡалыр» тигән әйтем дә бар.

# Ризыҡланыу әҙәбе
## Йылҡы итенә ҡараш

Ҡайһы бер мосолман халыҡтарҙа йылҡы итен ашамайҙар, ул мәкруһ (харамға яҡын) һанала. Әммә Әл-Бохари һәм Мөслим хәҙистәрендә Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ишәк итен тыйыуы, әммә йылҡы итен ашарға рөхсәт итеүе әйтелгән. Башҡорт халҡы йылҡы итен киң ҡулланған һәм әле лә ҡуллана.

# Ризыҡланыу әҙәбе
## Туҡланыуға бәйле әйтем-мәҡәлдәр

* Ауырыу — йә астан, йә аштан.
* Ит ашаһаң — дарыу, күп ашаһаң — ағыу.
* Аш — ашау менән түгел, аш булып һеңеү менән.
Башҡорттар мосолман булараҡ, хәрәм һаналған ризыҡтан, иҫерткес эсемлектәрҙен тыйылыу менән бер рәттән милли аш-һыуҙа өҫтәмә тыйыуҙар ҙа индергән, мәҫәлән, йөрәктең ҡапҡасын, туң майҙың биҙен алып ташларға ҡушылған:
* Биҙ ашаһаң, биҙ сығыр.
* Теше сыҡҡан балаға сәйнәп ашатҡан — аш түгел.
Самалап ашау — етешһеҙ тормоштан ғына түгел, милләтебеҙҙә ул күркәм холоҡтарҙан, тәрбиәлелек билдәһе, сәләмәтлек нигеҙе лә:
* Аҫыл ҡоштоң билгеһе — алдына килмәй аш еймәҫ.
Аш-һыу тән һәм йән сәләмәтлегенә бик ҙур йоғонто яһаусы фактор:
* Һөттә — һаулыҡ, майҙа — бәрәкәт, иттә — ҡеүәт.
* Һөт тотҡан ҡаймаҡ ялар.
* Һигеҙ ҡапма, һимеҙ ҡап.
* Ябыҡ ит үҙеңде ашай.
* Һурпа эскәндең ҡарыны йыуан, ит ашағандың балтыры йыуан.
* Туйыр алдынан туя бел, ҡашығыңды ҡуя бел.
* Сәйһеҙ тороп була, икмәкһеҙ тороп булмай.
# 1996 йыл

II мең йыллыҡ :
XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат — XXI быуат — XXII быуат :
Хронологик таблица :
1996 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1996 MCMXCVI |
| Юлиан стилендә | 1995 — 1996 ( 14 ғинуар) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2748 — 2749 ( 4 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7504 — 7505 ( 14 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5756 — 5757 ה'תשנ"ו — ה'תשנ"ז |
| Мосолман календары | 1417 — 1418 |
| Боронғо әрмән календары | 1445 ԹՎ ՌՆԽԵ |
| Ҡытай календары | 4692 — 4693 (с 19 февраль) 乙亥 — 丙子 синяя свинья — красная мышь |
| Эфиопа календары | 1988 — 1989 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 2052 — 2053 |
| - Шака самват | 1918 — 1919 |
| Иран календары | 1374 — 1375 |
1996 (бер мең туғыҙ йөҙ туҡһан алтынсы) йыл — кәбисә йыл, григориан календары буйынса дүшәмбе көндө башлана. Был беҙҙең эраның 1996 йылы, 2 мең йыллыҡтың 996 йылы, XX быуаттың 96 йылы, XX быуаттың 10 ун йыллығының 6 йылы, 1990 йылдарҙың 7 йылы.

# 1996 йыл
## Ваҡиғалар

* 18 ғинуар — Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинеты ҡарары менән «Ҡандракүл» тәбиғи паркы ойошторола.
* 25 ғинуар — Башҡортостан Республикаһы Европа Региондары Ассамлеяһы ағзаһы итеп ҡабул ителә.
* 17 апрель — Өфөлә халыҡҡа тәүге тапҡыр интернет хеҙмәте күрһәтелә башлай.
* июль — «Ватандаш» журналының тәүге һаны донъя күрә.
* 28 август — Башҡортостан Республикаһы Президенты указы менән С. Т. Аксаков исемендәге Бөтә Рәсәй әҙәби премияһы булдырыла.
* сентябрь — Башҡорт халыҡ йорто — Ырымбурҙағы Каруанһарай тарихи-архитектура комплексының 150 йыллығы билдәләнә.
* 50000 дана тиражы менән рус телендә Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия нәшер ителә.

# 1996 йыл
## Вафат булғандар

* 1 апрель — Абдрахманов Барый Абдрахман улы, совет дәүләт һәм партия эшмәкәре.
* 4 апрель — Чанышев Әмир Иҙрис улы, башҡорт яҙыусыһы.
* 11 апрель — Әхмәров Ғәбит Абдулла улы, Советтар Союзы Геройы (1944).
* 18 апрель — Бикбулатов Наил Вәли улы, башҡорт ғалимы һәм этнографы.
* 21 май — Әләдинов Шамил Сәйет улы, ҡырым татарҙары шағиры һәм яҙыусыһы.
* 8 июнь — Абдуллин Мансур Иҙиәт улы, Советтар Союзы Геройы (1943).
* 16 июль — Зотов Виктор Никифорович, Дан ордендарының тулы кавалеры.
* 24 август — Биишева Зәйнәб Абдулла ҡыҙы, Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы.
* 21 октябрь — Рәхимғолова Фәүзиә Абдулла ҡыҙы, башҡорт яҙыусыһы һәм шағирәһе.
* 29 октябрь — Гәрәев Радик Арыҫлан улы, РСФСР-ҙың (1989) һәм Башҡорт АССР-ның (1983) халыҡ артисы.
* 17 декабрь — Юзыкайн Александр Михайлович, Марий Эл Республикаһының халыҡ яҙыусыһы.