yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Сәғитов Мөхтәр Мофаззал улы

Мөхтәр Мофаззал улы Сәғитов (башҡ. Мөхтәр Мофаззал улы Сәғитов, 1933—1986) — башҡорт ғалим-фольклорсыһы, филология фәндәре кандидаты (1965).

# Сәғитов Мөхтәр Мофаззал улы
## Биографияһы

Сәғитов Мөхтәр Мофаззал улы 1933 йылдың 27 авгусында Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында тыуған.
1963 йылда филология факультетын тамамлай Башҡорт дәүләт университеты.
1964—1986 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының башҡорт фольклор һәм сәнғәт бүлегендә эшләй, ә 1970 йылдан — өлкән фәнни хеҙмәткәр.
1986 йылда Мөхтәр Сәғитов Төркиә республикаһында үткәрелгән халыҡ-ара конгрессҡа барғанда автокатастрофала һәләк була. Өфө ҡалаһында ерләнгән.
1987 йылда үлгәндән һуң Салауат Юлаев исемендәге республика премияһына лайыҡ була.

# Сәғитов Мөхтәр Мофаззал улы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Сәғитов Мөхтәр Мофаззал улы башҡорт эпосын киң масштабта тикшеренеүсе булараҡ йылдан-йыл билдәлелек яулай.
60-тан ашыу фәнни хеҙмәт авторы, 15 фәнни һәм фәнни-популяр йыйынтыҡтар төҙөүсеһе башҡорт эпосы, алты китап тупланмаһы Башҡорт халыҡ ижады (китаптар серияһы) һәм «СССР халыҡтары эпостары» серияһындағы «Башҡорт халыҡ эпосы» йыйынтығы (Мәскәү, 1977).
Башҡорттарҙан тәүгеләрҙән булып фольклор материалдары йыя Яҡутстан. «Әҙәби мираҫ» серияһында уның «Ғүмерлеккә ҡалған яра» тигән хикәйәләр, юл яҙмалары һәм фәнни-популяр мәҡәләләр йыйытығы сыҡты («Ғүмерлеккә ҡалған яра», 1993).

# Сәғитов Мөхтәр Мофаззал улы
## Баҫмалары

* Урал-батыр. Башҡорт халыҡ эпосы. Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1977.
* Башҡорт бәйеттәре //Башҡорт фольклористикаһы мәсьәләләре Өфө, 1978. (Ғ.Б.Хөсәйенов менән авторлыҡта.)
* Башҡорт халыҡ ижадында ат культы сағылышы // Башҡорт фолклористикаһы мәсьәләләре. — Өфө, 1978.
* Башҡорт халыҡ ижады. Бәйеттәре. // сост.: М. М. Сагитов, Н. Д. Шункаров. Уфа, 1978.
* Халыҡ генийы ижады // Мөхәббәт хаҡында хикәйәләр. Башҡорт халыҡ эпосы / Төҙөүсеһе М.Сәғитов. — Өфө, 1983.
* Сәғитов М. М. Боронғо башҡорт ҡобайырҙары. Өфө, 1987 (башҡорт телендә)
* Башҡорт халыҡ эпосының мифологик һәм тарихи нигеҙҙәре /М. М. Сәғитов -Өфө:Китап, [[2009]].-280 бит.

# Сәғитов Мөхтәр Мофаззал улы
## Хәтер

* 1995 йылда Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында Сәғитов Мөхтәр Мофаззал улына арналған музей асыла. Бында уның бөтә ижади ҡомартҡыһы һаҡлана.
* 2008 йылда Мөхтәр Сәғитовтың тыуыуына 75 йыл тулыу айҡанлы Башҡортостан Республикаһында юбилей саралары үтте.
# Салауат исемендәге АХК (Бөрйән районы)

Салауат исемендәге АХК — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районындағы ауыл хужалығы ойошмаһы.

# Салауат исемендәге АХК (Бөрйән районы)
## Тарихы

1935 йылда Ҡотан, Мәҡсүт ауылдарын үҙ эсенә алған «Салауат» исемле колхоз булараҡ барлыҡҡа килә. Малсылыҡ һәм умартасылыҡ йүнәлешендә эшләй. 1946 йылда «1 Май» колхозы менән Пугачев исемле колхозға ҡушыла.
1969 йылдан Бөрйән совхозының бүлексәһе, 1984 й. — «Шүлгән-Таш» совхозы составында бүлексә була. 1992 йылдан АХК (Крәҫтиән хужалыҡтары берекмәһе), 2001 йылдан Ауыл хужалығы производство кооперативы булып эшләүен дауам итә.
Беренсе рәйесе — Ғәлин Г. К.

# Салауат исемендәге АХК (Бөрйән районы)
## Етәкселәре

* Ғәлин Г. К. (1936—1937)
* Ғәҙелшин Г. С. (1939 йылдан)
* Ырыҫбаев Ғиниәт Ғиҙәтулла улы (1941 һәм 1948 йылдан)
* Ғәлин З. (1944 йылдан)
* Хәлиуллин Шаһишәриф Дәүләтгәрәй улы (1956—1959)
* Ғиҙәтуллин Х. Г. (1969 йылдан)
* Сафин Ә. Ш. (1971 йылдан)
* Ырыҫбаев Рәфҡәт Ғиниәтулла улы (1992 йылдан)
* Хөснитдинов Ильяс Миңнулла улы (2014 йылдан)
# Вики

Ви́ки (ингл. wiki) — сайт үҙе рөхсәт иткән саралар ҡулланып, ҡулланыусылар үҙҙәре эстәлеген үҙгәртә алған веб-сайт. Тексты форматлау һәм текстҡа төрлө объекттарҙы ҡуйыу вики- билдә ҡуйып башҡарыла. Википедия һәм башҡа Викимедиа фонды проекттары ошо принциптарға таянып эшләнгән.

# Вики
## Тарих

«Вики» терминын тәүләп 1995 йылда Уорд Каннингем- беренсе WikiWikiWeb выҡ ҡулайлама (движок) эшләргә уйлай . Башта Каннингем викиҙы «эшләй ала торған ябай ғына онлайн-база» тип һүрәтләй. Һуңыраҡ инглиз һүҙе бэкроним «What I Know Is…» («то, что я знаю, это…») килеп сыға.

# Вики
## Вики концепцияһы асылы

Уорд Каннингем һәм Бо Леуф The Wiki Way: Quick Collaboration on the
* Вики төрлө биттәр араһында бәйләнеш булдыра: башҡа биттәргә һылтанмалар бар һәм башҡа биттәрҙә был биттәр бармы, юҡмы икәне күренеп тора.
* Вики осраҡлы уҡыусы, ҡулланыусы өсөн ентекләп эшләнгән сайт түгел. Киреһенсә, Вики уҡыусыларҙы яңы мәҡәләләр булдырыуға, хеҙмәттәшлеккә йәлеп итергә тырыша.

# Вики
## Айырылып торған сифаттары

Викиҙың сифаттары:
* Тексты күп тапҡһәм бүлектәрҙең үҙ-ара бәйләнеше .
* Авторҙар күплеге. Ҡайһы бер викиҙарҙы бөтә ҡулланыусылар игеҙе
Вики-мөхит булдырыу өсөн айырым программа (ПО — движок
Википедия һәм Викимедиа Фонды эше MediaWi ki ҡулайламаһына (движок) нигВики телендә вики-биттәр араһында һылтауҙар гиперһылтауҙар бар

# Вики
## Вандализм

Ҡайһы бер викиҙар теркәлмәгән ҡулланыусыларға ла төҙөтмәләр индерергә рөхсәт итә. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы,
* Семантическая вики
* .wiki — домен верхнего уровня, предназначен

# Вики
## Һылтауҙар

* WikiMatrix — сайт-энциклопедия о вики движках, на английском языке.
Ҡалып:Вики Ҡалып:Вики-движки
* ↑ Шестаков В. К. Извлечение онтологии из Wiki-системы. — Статья. — Научно-технический вестник. — Статья 1 (77) — Январь-февраль 2012. — УДК 004.738.52
* ↑ Ward Cunningham’s original description of Wiki 2008 йыл 16 апрель архивланған.
* ↑ The wiki principle, The Economist (Тикшерелеү көнө: 12 декабрь 2009)
# Туношонка

Туношонка — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Горький һыу һаклағысы һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 2606 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.

# Туношонка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300212110000011252
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001125
* Бассейн коды — 08.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Йәшлек (Магнитогорск)

Йәшлек — Силәбе өлкәһе Магнитогорск ҡалаһында башҡорт бейеүҙәре ансамбле. Ансамбль 1971 йылда ойошторолған һәүәҫкәр коллектив, уның төп маҡсаттары һәм бурыстары - милли башҡорт бейеү сәнғәтен пропагандалау һәм үҫтереү, яңы талантлы башҡарыусыларҙы асыҡлау, йәштәрҙең халыҡ бейеүҙәренә ҡыҙыҡһыныуын арттырыу.

# Йәшлек (Магнитогорск)
## Тарихы

1971 йылда Металлургтар мәҙәниәт һарайында Р. М. Бакиров етәкселегендә башҡорт һәм татар йырҙары ансамбле ойошторола. Тәүҙәрәк ансамбль репертуарында халыҡ йырҙары була. 1983 йылдан ансаблде Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Сания Исхаковна Ғайсина етәкләй, ансабль башҡорт бейеүҙәре ансамбла тип атала. Аккомпаниатор, халыҡ музыкаһын нескә тойоусы музыкант Гусман Мифтах улы Хәйретдинов.
1998 йылда коллективҡа халыҡ ансамбле исеме бирелә. 2007 йылдан Халыҡтар Дуҫлығы йортоноң башҡорт мәҙәниәте ҡарамағында.
Ансамблдә егеттәр һәм ҡыҙҙар, уҡыусылар һәм студенттар ҡатнаша. Ансамбль репертуарында яңғыҙ, парлы, коллектив, сюжетлы бейеүҙәр ҡуйылған.
Коллектив Татарстан, Башҡортостан, Молдова, Әзербайжан, Грузия республикалары буйлап гастролдәрҙә була. Науруз, Һабантуй, Ҡала көнө, металлургия көнө кеүек байрам сараларында ҡатнаша. Н. Н. Карташова призына Бөтә Рәсәй бейеү фестивале лауреаты (1998, 2002, 2006, 2008), «Танцевальная капель» тип аталған ҡала фестивале лауреаты, "Арҡайым" 2-се Евразия халыҡтары фестивале (1998) лауреаты, 1-се Бөтә Рәсәй балалар һәм йәштәр ижады фестивале лауреаты (2007).
# Чивита-д’Антино

Чивита- д’Антино (итал. Civita d’Antino) — Италия коммунаһы, Абруццо төбәгендә урынлашҡан, Л' Акуила административ үҙгенә буйһона.
Коммунаның халҡы 1082 кеше тәшкил итә (2005 йыл мәғлүмәттәре буйынса), халыҡ тығыҙлығы 37,21 кеше/км². Коммуна 29,08 км² майҙанды биләй. Почта индексы — 67050. Телефон коды — 0863.
Коммунаның ҡурсалаусыһы Изге Стефан первомученик, байрамы 19 августа.

# Чивита-д’Антино
## Дания менән бәйләнеше

1883 йылдан башлап Дания рәссамы Кристиан Сартман йыл һайын Чивита-д 'Антиноға килгән. Данияның башҡа рәссамдары ла, П. С. Крейер Йоаким Сковгорд һәм башҡалар, унан күреп бында киләләр. Бер нисә йыл эсендә шул дат рәссамдары скандинав һынлы сәнғәтендә тәбиғилекте ныҡ үҫтерә. Рәссамдар көндәлек тормошто һәм реалистик пейзажды төрлө яҡтылыҡта һүрәтләй. Итальян тәбиғәте һәм яҡтылығы тәьҫире аҫтында һәм итальян, француз импрессионизмы йоғонтоһонда скандинав рәсем сәнғәте яңы буяуҙар менән байытыла. Хәҙерге ваҡытта Данияның күп музейҙарында Чивита-д'Антино һәм уның тирә-яғының күренештәре төшөрөлгән картиналар тора. 1902 йылда Кристиан Сартман Чивита-д'Антиноның почетлы кешеһенә әйләнә, ә 1930 йылда ҡалаға ингән урында уның хөрмәтенә иҫтәлекле табличкалар ҡуйыла. Шулай уҡ уның хөрмәтенә Piazzale Zahrtmann майҙаны аталған.
* К. Сартман «Лайм ташыусылар», 1883
* П. с. Крейер «Абруццо. Ашлыҡ һуғыу», 1890
* Йоханнес фаразы буйынса, «Чивита-д'Антино күренеше Кристиан-Антино картинаһында», 1905
# Тадамга

Тадамга — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сор йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.

# Тадамга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200712115200013732
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201373
* Бассейн коды — 13.01.02.007
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Оло Ҡылығаҙы

Оло Ҡылығаҙы — рус. Большая Калагаза - Рәсәй йылғаһы.

# Оло Ҡылығаҙы
## Географияһы

Оло Ҡылығаҙы йылғаһы Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Йүрүҙән йылғаһының уң ярына тамағынан 324 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Оло Ҡылығаҙы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысынан Павловка һыуһаҡлағысына тиклем, Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201112111100023170
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102317
* Бассейн коды — 10.01.02.011
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

# Оло Ҡылығаҙы
## Этимологияһы

Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Н. И. Шувалов гидронимды былай тип аңлата: От башкирского слова кылы — «узкая полоска воды», «протока», «старица» и древнебашкирского газе – «река». В переводе означает «река с протоками, старицами»..
Йәғни, гидроним ҡылы һәм ғаҙы һүҙҙәренән барлыҡҡа килгәнң
# Ямба-Сале-Яха

Ямба-Сале-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Гыдан ҡултығы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.

# Ямба-Сале-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300076432
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307643
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Челдыяк

Челдыяк — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Демьянка йылғаһының һул ярына тамағынан 294 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.

# Челдыяк
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010700112115300014897
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301489
* Бассейн коды — 14.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Мильденау

Мильденау (нем. Mildenau) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3585 кеше йәшәй. Майҙаны — 31,67 км². Диңгеҙ кимәленән 515 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 9456 һәм автомобиль коды ANA.
# Тега

Тега — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нерехта йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Тега
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300212110000011405
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001140
* Бассейн коды — 08.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Горький исемендәге үҙәк китапхана (Батайск)

Горький исемендәге үҙәк китапхана — Ростов өлкәһенең Батайск ҡалаһындағы үҙәк китапхана. 1938 йылда асылған.
Адресы: 346880, Ростов өлкәһенең Батайск ҡалаһы, Киров урамы, й. 32/1.

# Горький исемендәге үҙәк китапхана (Батайск)
## Тарихы

Батайск китапханалары тарихы алыҫ үткәнгә китә. 1898 йылда Батайск ауылында ҡаҙна ҡарамағындағы сәйханала уҡыу бүлмәһе эшләй, ә революциянан һуң, 1918 йылда унда ике йорт — уҡыу бүлмәһе була.
Беренсе район китапханаһы Батайскта 1930 йылдың 1 июлендә асыла. Был ваҡытта унда 5000 дана китап була. Китапхана Батайск халҡы араһында бик популяр була. Китапханасылар китаптарға байҡау яһайҙар, уҡыусылар менән әңгәмәләр үткәрәләр, китап күргәҙмәләре ойошторалар.
1938 йылда Батайскка ҡала статусы бирелә, ә китапхана ҡала китапханаһына әйләндерелә. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында китапхана ныҡ емерелә. 1943 йылда, Батайск ҡалаһы азат ителгәндән һуң, китапхана ҡала халҡы тарафынан яңынан ойошторола. Халыҡ унда үҙҙәренең китаптарын килтерә. 1945 йылда китапханала өс хеҙмәткәр эшләй.
Яҙыусы Максим Горький исеме китапханаға 1958 йылда бирелә, 1960 йылда ул ҡала үҙәк китапханаһына әүерелә.
1980 йылдан М. Горький исемендәге китапхана барлыҡ ҡала китапханаларын етәкләй. Батайск ҡалаһының үҙәкләштерелгән китапханалар системаһы барлыҡҡа килә. 1986 йылда китапхана өсөн Киров урамы, 32 адресы буйынса яңы бина төҙөлә, һәм ул ошо яңы бинаға күсә. Әлеге ваҡытта М. Горький исемендәге китапхана Батайск ҡалаһында иң эре китапхана булып тора. Унда 92 мең һаҡлау берәмеге иҫәпләнә: китаптар, матбуғат баҫмалары, винил дисктар фонды, аудио һәм видео кассеталар, оптик дисктар фонды, электрон мәғлүмәт базаһы.
Үҙәк ҡала китапханаһы мәғлүмәти, мәҙәни һәм ял итеү үҙәге булып тора. Ҡала китапханаларының китап уҡыусылары һаны 35537 кеше тәшкил итә (М. Горький китапханаһы буйынса яҡынса 700), китап биреү йылына 687650 дана тәшкил итә.
Китапхана директоры: Парасоцкая Елена Викторовна.
# Аҙау аҫылмалы күпере

Аҡ аҡҡош — Ростов өлкәһенең Аҙау ҡалаһындағы Аҙау йылғаһы аша йәйәүлеләр өсөн аҫылмалы күпер. Ҡала яры урамын ҡала пляжы менән тоташтыра.

# Аҙау аҫылмалы күпере
## Тарихы

Беренсе күпер 1967 йылда ҡаланың 900-йыллығына төҙөлгән. Күпер өс тороҡло аҫылмалы булған. 20 быуатың 80-се йылдары уртаһында күпергә капиталь ремонт һәм реконструкция үткәрәләр, һөҙөмтәлә тростары алмаштырыла, күперҙең төп өлөшө металдан эшләнә. Бынан һуң күпергә капиталь ремонт үтмәй. 2007 йылда күпер авария хәлендә тип таныла. 2014 йылда иҫке күпер һүтеп алына һәм уның урынына ванталар менән яңы күпер төҙөлә.
Яңы күпер ванталар менән өс тороҡло. Күперҙең оҙонлоғо 112 метр, киңлеге — 2,5 м тәшкил итә. Иҫке күперҙән айырмалы рәүештә, яңы күпер бетон баҫҡыстар, коляска өсөн пандустар менән йыһазландырылған. Күпер асыу тантанаһы 2014 йылдың дың 1 сентябрендә үтә. Ҡала хакимиәте ҡарары менән күпер Аҡ аҡҡош атамаһын ала.

# Аҙау аҫылмалы күпере
## Галереяһы

* 2014 йылдың яҙындағы фотоһүрәт
* 2014 йылғы фотоһүрәт
* Күперҙе һүтеү
* 2014 йыл, сентябрь
* 2014 йыл,сентябрь
* 2014 йыл, сентябрь
# Шохонка

Шохонка — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2231/87/135/122/33 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Шохонка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Ковров ҡалаһынан тамағына тиклем, Уводь йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010301112110000033334
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003333
* Бассейн коды — 09.01.03.011
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Аҡбаш өйрәк

Аҡбаш өйрәк күктомшоҡ, сыбар өйрәк, һуна өйрәктән бәләкәй (рус. Са́вка, лат. Oxyura leucocephala) — өйрәктәр ғаиләһендәге ҡош.

# Аҡбаш өйрәк
## Ҡылыҡһырлама

Төбө йыуан күк төҫтәге суҡышлы өйрәк. Ерҙә бик ауыр йөрөй. Башы аҡ, түбәһендә генә ҡара тап бар. Арҡаһы һәм ҡабырғалары ваҡ ҡына ҡара һипкелле һорғолт ерән. Ҡанаттары күкһел йымылдаҡлы һоро. Муйынының аҫ яғы, түше ҡара һипкелле ерәнһыу көрән. Ҡорһағы арҡыры һыҙыҡлы һорғолт һары. Ҡойроғо ҡара. Ҡанаттарында көҙгөләре булмай. Күҙе сағыу һары. Башҡа өйрәктәр менән бутау мөмкин түгел.

# Аҡбаш өйрәк
## Тауышы

Тауышы сыйылдаҡ: «сиррҡ-сиррҡ» йәки яңғырауыҡлы: «ҡа-ға-ға».

# Аҡбаш өйрәк
## Йәшәү рәүеше

Үҫемлектәргә бай күлдәрҙә, яй ағымлы йылғаларҙа йәшәй, һыу үҫемлектәре һәм бөжәктәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. Бик һирәк осрай. Ҡамыштар араһында һыу өҫтөндә оялай. 2—6 бөртөк һарғылт аҡ йомортҡаһы була. Ите өсөн аулайҙар.
# Оло Вощар

Оло Вощар — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ващар йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Оло Вощар
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Кесе Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000031254
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003125
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Иленза

Иленза — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Устья йылғаһының уң ярына тамағынан 215 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Иленза
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000030318
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003031
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Лыков Иван Васильевич

Лыков Иван Васильевич — (21 июль 1916 йыл, Һамар губернаһы Сухой Отрог ауылы), хужалыҡ эшмәкәре.

# Лыков Иван Васильевич
## Тормош юлы

* 1939—40 йылдарҙа совет‑фин һуғышында ҡатнашыусы. 1929 йылдан алып Вишер целлюлоза‑ҡағыҙ комбинатында (Урал өлкәһе)
* 1934—37 йылдарҙа Силәбе трактор заводында эшләй.
* 1940 йылдан алып «Уралсантехмонтаж» тресында (Свердловск ҡалаһы): мастер, прораб
* 1942 йылдан башлап Силәбе идаралығында участка начальник
* 1947 йыл — Златоуст идаралығы начальнигы
* 1948 йыл — Түбәнге Тагил идаралыҡтары начальнигы
* 1949 йылдан алып «Южуралсантехмонтаж» тресында (Силәбе ҡалаһы): Новотроицк
* 1956 й. алып Стәрлетамаҡ идаралыҡтары начальнигы
* 1957—78 йылдарҙа «Башсантехмонтаж» тресында (Өфө ҡалаһы) идарасы.

# Лыков Иван Васильевич
## Бүләктәре

* Ленин ордены (1966)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены(1971) .
* РСФСР‑ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1974)
# Фазылов

Фазылов — фамилия.
* Фазылова Рима Фәми ҡыҙы — Яңауыл районының почетлы гражданины.
* Фазылова Флорида Сәлим ҡыҙы (1962—2021) — филология фәндәре кандидаты, башҡорт шиғриәте өлкәһендә белгес.
# Көньяҡ Африка

Көньяҡ Африка — Африка ҡитғаһының көньяҡ өлөшөн биләгән төбәк. Йыш ҡына Көньяҡ Африканың төньяҡ сиге тип Кунен һәм Замбези йылғаларын иҫәпләйҙәр: был төбәккә Көньяҡ Африкаға ҡараған бөтә биш ил (БМО классификацияһы буйынса), шулай уҡ Зимбабве һәм Мозамбиктың көньяҡ өлөшө инә тигәнде аңлата.
Көньяк Африканың ҙур өлешөн саванналар алып тора.
Көньяк Африканың майҙаны — 6,605,628,1 км².

# Көньяҡ Африка
## Көньяҡ Африкаға индерелгән дәүләттәр

| Дәүләт | Төркөмләү ысулы | Төркөмләү ысулы | Төркөмләү ысулы | Төркөмләү ысулы | Баш ҡала |
| Дәүләт | БМО версияһы | ЦРУ версияһы | СГНЗС версияһы | ОКСМ версияһы | Баш ҡала |
| Ангола | Үҙәк Африка | | Үҙәк Африка | Үҙәк Африка | Луанда |
| Ботсвана | | | | | Габороне |
| Замбия | Көнсығыш Африка | | Үҙәк Африка | Көнсығыш Африка | Лусака |
| Зимбабве | Көнсығыш Африка | | | Көнсығыш Африка | Хараре |
| Комор Утрауҙары | Көнсығыш Африка | | Һинд океанындағы утрау дәүләте | Көнсығыш Африка | Морони |
| Лесото | | | | | Масеру |
| Маврикий | Көнсығыш Африка | | Һинд океанындағы утрау дәүләте | Көнсығыш Африка | Порт-Луи |
| Мадагаскар | Көнсығыш Африка | | Һинд океанындағы утрау дәүләте | Көнсығыш Африка | Антананариву |
| Малави | Көнсығыш Африка | | Көнсығыш Африка | Көнсығыш Африка | Лилонгве |
| Мозамбик | Көнсығыш Африка | | Көнсығыш Африка | Көнсығыш Африка | Мапуту |
| Намибия | | | Көньяҡ-Көнбайыш Африка | | Виндхук |
| КАР | | | | | Претория |
| Эсватини | | | | | Мбабане |

# Көньяҡ Африка
## Иҡтисады

Ботсвана, Лесото, Намибия, Эсватини һәм Көньяҡ Африка Республикаһы Көньяҡ Африка таможня союзына инә. Нефть, алмас һәм башҡалар сығарыла.