# Ҡырым татарҙары теле

татар теле менән бутамаҫҡа.
Ҡырымтатар теле, ҡырым татарҙары теле йәки ҡырым теле (ҡырымтат. Qırımtatar tili/Къырымтатар тили, Qırım tili/Къырым тили) — ҡырым татарҙарының милли теле. Әлеге ваҡытта ул урыҫ һәм украин теле менән бер рәттән Украиналағы Ҡырым Автономиялы Республикаһының рәсми теле булып һанала (2014 йылдан бирле был биләмә... фактик рәүештә Рәсәй Федерацияһы контроль тота, ). Бынан тыш, Үзбәкстанда, Болгарияла, Төркиәлә, Румынияла һ. б. илдәрҙә ҡырым татарҙары диаспораһында ҡулланыла.

# Ҡырым татарҙары теле
## Телде белеүселәр һаны

Хәҙерге ваҡытта яҡынса 260 000 ҡырым татарҙары Ҡырымда йәшәй, ә 140 000—150 000 тирәһе Урта Азияла (Үзбәкстанда һ. б. илдәрҙә) йәшәй. Сама менән Төркиәлә 5 миллион ҡырымтатар ғаиләһе бар (ҡырым татарҙары Төркиәгә XIX—XX б. эмиграция киткән). Ҡырым татарҙарының диаспоралары Румынияла (24 000 кеше), Болгарияла (3 000 кеше), Польшала, Финляндияла, АҠШта бар.

# Ҡырым татарҙары теле
## Диалекттар

Ҡырым татарҙары теле өс диалектҡа бүленә. Ноғай йәки Дала яғы этнолекты — ҡыпсаҡ төркөмдә, Ялыбойлу (төр. Yalıboylus) йәки Көньяҡ яр буйы этнолекты — оғуз төркөмөнә һәм хәҙерге әҙәби тел нигеҙе Урта Ҡырым диалекты —оғуз төркөмөнә инә.

# Ҡырым татарҙары теле
## Имлә

Ҡарағыҙ: Ҡырымтатар имләһе Хәҙер Ҡырым Республикаһында ҡырым татарҙары теленең рәсми алфавиты — латин алфавиты. Ләкин совет ваҡытында кирил алфавиты ҡулланылған.

# Ҡырым татарҙары теле
## Имлә
### Латин алфавиты

| A a | B b | C c | Ç ç | D d | E e | F f | G g |
| Ğ ğ | H h | I ı | İ i | J j | K k | L l | M m |
| N n | Ñ ñ | O o | Ö ö | P p | Q q | R r | S s |
| Ş ş | T t | U u | Ü ü | V v | Y y | Z z |
Â â символы хәреф булып һаналмай.
IPA :
| а | b | c | ç | d | e | f | g | ğ | h | ı | i | j | k | l | m | n | ñ | o | ö | p | q | r | s | ş | t | u | ü | v | y | z |
| | | | | | | | | | | | [i], [ɪ] | | | | | | | | | | | | | | | | | [v], [w] | | |

# Ҡырым татарҙары теле
## Имлә
### Кирил алфавиты

| А а [a] | Б б [бэ] | В в [вэ] | Г г [гэ] | Гъ гъ [гъы] | Д д [дэ] | Е е [e] | Ё ё [ё] |
| Ж ж [жэ] | З з [э] | И и [и] | Й й [йы] | К к [кa] | Къ къ [къы] | Л л [эль] | М м [эм] |
| Н н [эн] | Нъ нъ [энъ] | О о [o] | П п [пэ] | Р р [эp] | С с [эc] | Т т [тэ] | У у [у] |
| Ф ф [эф] | Х х [xa] | Ц ц [цэ] | Ч ч [чэ] | Дж дж [джэ] | Ш ш [шa] | Щ щ [щa] | Ъ ъ [твёрдый знак] |
| Ы ы [ы] | Ь ь [мягкий знак] | Э э [э] | Ю ю [ю] | Я я [я] |
IPA :
| а | б | в | г | гъ | д | е | ё | ж | з | и | й | к | къ | л | м | н | нъ | o | п | p | c | т | у | ф | x | ц | ч | дж | ш | щ | ъ | ы | ь | э | ю | я |
| | | | | | | [ɛ], [jɛ] | | | | [i], [ɪ] | | | | [l], [ɫ] | | | | [o], [ø] | | | | | [u], [y] | | | | | [dʒ | | | | | | | [y], [ju], [jy] | ['a], [ja] |

# Ҡырым татарҙары теле
## Фонетика
### Һуҙынҡы өндәр

Ҡырым татарҙары телендә 8 һуҙынҡы фонема бар: e, a, i, ı, o, ö, u, ü

# Ҡырым татарҙары теле
## Фонетика
### Һуҙынҡы өндәр
#### Классификация

| | Иренле | Иренле | Иренһеҙ | Иренһеҙ |
| | Киң | Тар | Киң | Тар |
| Алыҫтағы рәт | e | i | ö | ü |
| Арттағы рәт | a | ı | o | u |

# Ҡырым татарҙары теле
## Фонетика
### Тартынҡы өндәр

Ҡырым татарҙары телендә 25 тартынҡы фонема бар: b, c, ç, d, f, g, ğ, h, i, j, k, l, m, n, ñ, p, q, r, s, ş, şç, t, v, y, z

# Ҡырым татарҙары теле
## Фонетика
### Тартынҡы өндәр
#### Транслитерация таблицаһы

| Qırımtatarca | Къырымтатарджа | Башҡорт аналогы |
| b | б | б |
| c | дж | дж |
| ç | ч | ч |
| d | д | д |
| f | ф | ф |
| g | г | г |
| ğ | гъ | ғ |
| h | х | х |
| j | ж | ж |
| k | к | к |
| l | л | л |
| m | м | м |
| n | н | н |
| ñ | нъ | ң |
| p | п | п |
| q | къ | ҡ |
| r | р | р |
| s | с | с |
| ş | ш | ш |
| şç | щ | щ |
| t | т | т |
| v | в | в |
| y | й | й |
| z | з | з |

# Ҡырым татарҙары теле
## Фонетика
### Тартынҡы өндәр
#### Классификация

| | | | Губные | Губно-зубные | Переднеязычные | Среднеязычные | Заднеязычные |
| Шумные | Смычные | Һаңрау Яңрау | p b | t d | | | k, q g, ñ |
| Шумные | Щелевые | Һаңрау Яңрау | | f v | s, ş z, j | | h |
| Шумные | Аффриката | Һаңрау Яңрау | | | ç c | | |
| Сонорные | Назаль | | m | | n | | |
| Сонорные | Щелевые | | | | l | z | |
| Сонорные | Дрожащие | | | | r | | |
| Сонорные | Увулярные | | | | | | ğ |

# Ҡырым татарҙары теле
## Морфология
### Һүҙ төркөмдәре
#### Исем

Исемдең грамматик категориялары: һан, килеш, эйәлек заты, хәбәрлек (предикативлыҡ).

# Ҡырым татарҙары теле
## Морфология
### Һүҙ төркөмдәре
#### Исем
##### Исем һаны

Исемдәр һан менән уҙгереше:
| Берлек һаны | Күплек һаны |
| ayvan | ayvanlar |
| köy | köyler |

# Ҡырым татарҙары теле
## Морфология
### Һүҙ төркөмдәре
#### Исем
##### Килеш категорияһы

Ҡырым татарҙары телендә 6 килеш.
| Килештәр | Аффикстар | Мәҫәлән |
| Баш килеш | — | taş, töpe |
| Эйәлек килеш | -nıñ/-niñ | taşnıñ, töpeniñ |
| Төбәү килеш | -qa/-ke, -ğa/-ge | taşqa, töpege |
| Төшөм килеш | -nı/ni | taşnı, töpeni |
| Урын килеш | -da/-de, -ta/-te | taşta, töpede |
| Сығанаҡ килеш | -dan/-den, -tan/-ten | taştan, töpeden |

# Ҡырым татарҙары теле
## Морфология
### Һүҙ төркөмдәре
#### Исем
##### Эйәлек заты

Һуҙынҡы өн менән тамамлаған нигеҙле һүҙҙәрҙә:
| Лицо | Берлек һандағы аффикстар | Мәҫәлән | Күплек һандағы аффикстар | Мәҫәлән |
| I | -m | odam | -mız/-miz | odamız |
| II | -ñ | odañ | -ñız/-ñiz | odañız |
| III | -sı/-si | odası | -sı/-si, -ları/leri | odası, odaları |
Тартынҡы өн менән тамамлаған нигеҙле һүҙҙәрҙә:
| Лицо | Берлек һандағы аффикстар | Мәҫәлән | Күплек һандағы аффикстар | Мәҫәлән |
| I | -ım/-im | aşım | -ımız/-imiz | aşımız |
| II | -ıñ/-iñ | aşıñ | -ıñız/-iñiz | aşıñız |
| III | -ı/-i | aşı | -ı/-i, -ları/leri | aşı, aşları |

# Ҡырым татарҙары теле
## Текст
### Латин алфавитында

Asan oğlu Üsein masalı
Bir zamanda bar eken, bir zamanda yoq eken. Bir padişalıqta Asan degen adam bar eken. Bu Asannıñ da Üsein degen bir oğlu bar eken. Üseinniñ zenaatı dağdan kiyik ayvanlarnı avlap özüne keçiniş çıqara eken. Künlerden bir kün, er vaqıtki kibi, Üsein öz oqunı alıp avlanmağa ketken. Çoq vaqıt dağ içinde dolaşsa da urmağa bir quş bile tapamağan. Üsein artıq ümütini kesip başlağan, bir vaqıtta bir terekniñ üstünde daa dünyada misli körülmegen acayip bir quş körgen. Üsein oqnıñ cayını çekip, quşnı közlep atqan. Qanatından urıp yaralağan. Quşnı urdım bellep almağa çapıp barğanda, acayip quş insan kibi söylenmege başlağan. — Ey, merametli avcı, saña yalvaram, meni öldürme. Menim canımı bağışla, belki seniñ bir keregine yararım.

# Ҡырым татарҙары теле
## Текст
### Кирил әлифбаһында

Асан огълу Усеин масалы
Бир заманда бар экен, бир заманда ёкъ экен. Бир падишалыкъта Асан деген адам бар экен. Бу Асаннынъ да Усеин деген бир огълу бар экен. Усеиннинъ зенааты дагъдан кийик айванларны авлап озюне кечиниш чыкъара экен. Куньлерден бир кунь, эр вакъытки киби, Усеин озь окъуны алып авланмагъа кеткен. Чокъ вакъыт дагъ ичинде долашса да урмагъа бир къуш биле тапамагъан. Усеин артыкъ умютини кесип башлагъан, бир вакъытта бир терекнинъ устюнде даа дюньяда мисли корюльмеген аджайип бир къуш корьген. Усеин окънынъ джайыны чекип, къушны козьлеп аткъан. Къанатындан урып яралагъан. Къушны урдым беллеп алмагъа чапып баргъанда, аджайип къуш инсан киби сёйленмеге башлагъан. — Эй, мераметли авджы, санъа ялварам, мени ольдюрме. Меним джанымы багъышла, бельки сенинъ бир керегине ярарым.

# Ҡырым татарҙары теле
## Текст
### Башҡорт-татар транскрипцияһы

Асан оғлу Үсеин масалы
Бир заманда бар экен, бир заманда йоҡ экен. Бир падишалыҡта Асан деген адам бар экен. Бу Асанның да Үсеин деген бир оғлу бар экен. Үсеинниң зенааты дағдан кийик айванларны авлап өзүне кечиниш чыҡара экен. Күнлерден бир күн, эр ваҡытки киби, Үсеин өз оҡуны алып авланмагъа кеткен. Чоҡ ваҡыт дағ ичинде долашса да урмаға бир ҡуш биле тапамаған. Үсеин артыҡ үмүтини кесип башлаған, бир ваҡытта бир терекниң үстүнде даа дүньяда мисли көрүлмеген аҗайип бир ҡуш көрген. Үсеин оҡның җайыны чекип, ҡушны көзлеп атҡан. Ҡанатындан урып яралаған. Ҡушны урдым беллеп алмаға чапып барғанда, аҗайип ҡуш инсан киби сөйленмеге башлаған. — Эй, мераметли авҗы, саңа ялварам, мени өлдүрме. Меним җанымы бағышла, белки сениң бир керегине ярарым.

# Ҡырым татарҙары теле
## Текст
### Урыҫса тәржемәһе

Сказка об Асане сыне Усеина
Было ли то или не было, а в одном царстве жил человек по имени Асан. А у того Асана был сын по имени Усеин. Усеин занимался тем, что охотился в горах (в лесах) (букв. на дичь) и этим жил. Однажды, как и обычно, Усеин, взяв лук, пошел на охоту. Хоть и долго бродил он в горах (в лесу), но но смог найти даже птицы, которую можно было бы убить. Усеин начал было уже терять надежду, как вдруг увидел на дереве еще не виданную на свете чудесную птицу. Усеин натянул тетиву лука, прицелился и выстрелил, ранив ее в крыло. Когда он побежал за птицей, думая, что убил ее, чудесная птица заговорила по-человечески: «О милосердный охотник! Умоляю, не убивай меня. Оставь мне жизнь, может быть я тебе (еще) пригожусь».

# Ҡырым татарҙары теле
## Ҡырым татарҙары теле һәм төрөк теле

| Ҡырымтатарса | Төрөксә |
| Meclis Haberleri 10.09.2003// Qırımtatar Milliy Meclisiniñ 120-cı toplaşuvı olıp keçti 2003 senesi 7 sentâbr künü Aqmescitteki İslâm Merkeziniñ binasında Qırımtatar Milliy Meclisiniñ 120-cı toplaşuvı olıp keçti. Toplaşuvda… | Meclis Haberleri 10.09.2003// Kırım Tatar Millî Meclisi’nin 120. toplantısı yapıldı 7 Eylül 2003 tarihinde Akmescit’teki İslam Merkezi binasında Kırım Tatar Millî Meclisi’nin genişletilmiş 120. toplantısı gerçerkleşti. Toplantıda… |
Ҡырым татарҙары теле һәм төрөк теле бик яҡын.