yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Пётр Беренсенең Йәйге һарайы

Пётр Беренсенең Йәйге һарайы — Санкт-Петербургта Йәйге баҡсала беҙҙең көндәргә тиклем тәүге ҡиәфәтендә һаҡланып ҡалған Пётр Беренсенең резиденцияһы. Музей кеүек ҡулланыла (Рус музейы филиалы).

# Пётр Беренсенең Йәйге һарайы
## Бина

Йәйге һарай 1710—1714 йылдарҙа Доменико Трезини проекты буйынса барокко стилендә төҙөлә. Был бина ҡалалағы иң боронғо биналарҙың береһе. Ике ҡатлы бина ярайһы уҡ ябай һәм ун дүрт бүлмәнән һәм ике аш бүлмәһенән тора.
Резиденция йылдың тик йылы ваҡытында —май айынан алып октябрь айына тиклем файҙаланыуға тәғәйенләнгән, шуға күрә уның стеналары бик йоҡа, ә тәҙрә рамдары бер ҡатлы. Бина биҙәлешен рәссамдар А. Захаров, И. Заварзин һәм Ф.Матвеев башҡарған.
Һарай фасадын 29 барельеф биҙәй, уларҙа аллегорик формала Төньяҡ һуғыш ваҡиғалары һүрәтләнгән. Барельефтарҙы немец архитекторы һәм скульпторы Андреас Шлютер башҡарған.

# Пётр Беренсенең Йәйге һарайы
## Тарихы

Пётр өлөшләтә биҙәлгән һарайға 1712 йылда килә һәм унда вафатына тиклем һәр йәй һайын шунда йәшәй (1725). Ул түбәнге ҡатты биләй, ә икенсе ҡаттағы бүлмәләр Екатерина өсөн тәғәйенләнә. Пётр вафат булғандан һуң XIX быуаттың яртыһына тиклем һарайҙы сановниктар һәм һарай яны кешеләре А. И. Горчаков (1815 йылда), Д. И. Лобанов-Ростовский (1816 йылда), М. А. Милорадович (1822 йылдан), Е. Ф. Канкрин (1830 йй.), Ф. П. Вронченко (1840 йй.) йәйге резиденция сифатында ҡуллана. Сановниктар бында һалҡынса көндәрҙә лә йәшәй; уларға тик икенсе ҡаты ғына бирелә. Александр I ваҡытында йәй һәм яҙын батша резиденцияһына тамашасыларға инергә рөхсәтбула; 1840 йылда «тарихи иҫтәлекле әйберҙәрҙең» ентекле описе төҙөлә, уларҙың ҡайһы берҙәре реставрациялана.
1934 йылда һарай бинаһында тарихи-көнкүреш музейы асыла. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында бина зыян күрә: рамдары юҡҡа сыға, бүлмәләрҙә түшәмдәрендә һәм фасадта штукатурка ҡойола, ҡыйығы снаряд ярсыҡтарынан зыян күрә. Һарай реставрацияһы 1946 йылда башлана. 1947 йылда музейҙар йөрөү өсөн яңынан асыла. 1950—1960 йылдарҙа һарайҙың тәүге ҡиәфәтен тергеҙеү маҡсатында киң масштаблы реставрация уҙғарыла, шул иҫәптән иҙәндәр алмаштырыла, йылытыу системаһы үҙгәртелә, һылау, плафондарҙың һүрәте тергеҙелә, стеналарын туҡыма менән тышлау яңыртыла.
# Айбикә

Айбикә — башҡорт хатын-ҡыҙ исеме, шулай уҡ башҡа мосолман төрки халыҡтарҙа бар.

# Айбикә
## Этимологияһы

Айбикә — ай һымаҡ матур; айлы төндә тыуған тигәнде аңлата.

# Айбикә
## Билдәле шәхестәр

Айбикә (разведчик) (тыуған һәм вафат булған йылдары билдәһеҙ) — Абылай-ханға хеҙмәт иткән ҡаҙаҡ разведчицаһы. Асыҡ зиһене менән айырылып тора, ҡалмыҡ телендә иркен һөйләшә, йыйындарҙа көрәшсе (бәһлеүән) булараҡ дан ҡаҙана.

# Айбикә
## Әҙәбиәттә

«Айбикә» — Һәҙиә Дәүләтшинаның 1930 йылда яҙылған повесы.

# Айбикә
## Топонимияла

Айбикә тауы — Белорет районында урынлашҡан тау.
# Хельмсдорф (Айхсфельд)

Хельмсдорф (Айхсфельд) (нем. Helmsdorf (Eichsfeld)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 541 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,23 км². Диңгеҙ кимәленән 306 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37351 һәм автомобиль коды — EIC.
# Хаты-Ентарь

Хаты-Ентарь — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Амбарский Пасал ҡылымығының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.

# Хаты-Ентарь
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010900112115200035494
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203549
* Бассейн коды — 13.01.09.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Чивица

Чивица — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кубена йылғаһының һул ярына тамағынан 109 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Чивица
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100112103000005887
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000588
* Бассейн коды — 03.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Суринамда ислам

Суринамда ислам динен ил халҡының яҡынса 13,9%-ы тота.

# Суринамда ислам
## Тарихы

Легенда буйынса Суринамға XVI быуатта европа колонизаторҙары тарафынан килтерелгән ҡол-африкалылар беренсе мосолман була, һуңынан улар христианлыҡ.диненә әйләндерелгән. Әммә Суринамда мосолмандар тик 1873 йылда ғына барлыҡҡа килгән тигән раҫланған факт бар. Улар Һиндостан, Пакистан һәм Афғанстандан Суринамға эшкә саҡырылып килтерелгән ялланған эшселәр була. 1890 йылда Ява утрауынан индонезия мосолмандарының миграцияһы башлана. Шулай уҡ афро-мосолман общинаһы барлыҡҡа килә һәм үҫешә. XX быуатта Суринамға башлыса Яҡын Көнсығыштан: Сүриә, Ливан һәм Фәләстиндәнаҙ һанлы иммигранттар килә.

# Суринамда ислам
## Халыҡ һаны һәм таралыуы

Мосолмандар Суринамда дин тотоусылар һаны буйынса өсөнсө урында тора. Рәсми мәғлүмәттәр буйынса 2012 йылда Суринамдың мосолман халҡы ил халҡының 13,9 % -ын тәшкл итә, был көньяҡ америка континентындамосолмандарҙың иң юғары проценты булып тора. Ошондай уҡ һан Pew Research Center отчётында ла бар. Мосолмандарҙың күпселеге Азия — Хәнәфи мәҙһәбе сөнниҙәре, шулай уҡ аҙ һанлы шиғыйҙар һәм ахмәдилек динлеләре. Суринамдың Әхмәҙи общинаһына Кейзерстрат мәсете ҡарай.
Суринам мосолмандары әүҙем гражданлыҡ позицияһында тора, улар Суринамдың Ислам ассоциацияһын булдырған, шулай уҡ мосолмандар бер нисә сәйәси партияла, мәҫәлән, Суринамдың прогрессив реформа партияһында күрһәтелгәндәр.

# Суринамда ислам
## Ҡыҙыҡлы факттар

Тик Суринам (1996 йылдан) һәм Гайана (1998 йылдан), ике ил, Төньяҡ һәм Көньяҡ Америка илдәренән Ислам хеҙмәттәшлеге ойошмаһы ағза-дәүләте булып тора.
Суринамда 1946 йылда ойошторолған беренсе партия — Мосолман партияһы. Башҡа ике партия менән берләшеп 1949 йыл улар Суринамдың Прогрессив реформа партияһын ойоштора.
# Боролса

Боролса (укр. Бурульча, ҡырымтат. Burulça, Бурулча) — Ҡырымдағы йылға. Салғыр йылғаһының һул яҡ ҡушылдығы. Йылғаның башы Тирке массивының төньяҡ-көнбайыш итәгендә, Тимерсе йәйләү һәм Һыубатҡан йәйләү араһында урынлашҡан.
Боролсаның ҡушылдыҡтары — кесе Боролса, Партизанка, Һыуат.
# Якуб Колас майҙаны

Якуб Колас майҙаны (бел. Плошча Якуба Коласа, Łacinka яҙыуында Płošča Jakuba Kołasa — Минскиҙа урынлашҡан майҙан. Бойондороҡһоҙлоҡ проспекты һәм Якуб Колас урамы араһында урынлашҡан. Майҙанда Гикало һәм Вера Хоружая урамдары, Мулявин бульвары башлана, ә Ҡыҙыл урам тамамлана. Майҙан аҫтында «Якуб Колас майҙаны» метро станцияһы урынлаша. Я. Колас майҙаны тирәләрендә Беларус дәүләт филармонияһы, Беларусь Республикаһы Милли Олимпия Комитеты (элекке Тәнтәрбиә институты бинаһы) һәм Үҙәк универсаль магазины урынлашҡан. Ошо биналарҙың (адрестары буйынса) һис бере Якуб Колас майҙанында урынлашылмай.
Был тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып Википедия проектына ярҙам итә алаһығыҙ.
# Ильяс Юлдашев

Ильяс Юлдашев (1787—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.

# Ильяс Юлдашев
## Биографияһы

Ильяс Юлдашев Ырымбур губернаһы Яйыҡ-Ҫыбы-Мең улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Әлшәй районы) Әлшәй ауылында йәшәгән. Зауряд-сотник булып хеҙмәт итә.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 13-сө Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 13-сө Башҡорт атлы полкы 12-се һәм 7-се кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 22 октябрендә Түбәнге Новгородҡа бара. 1813 йылдың майында Түбәнге Новгород ополчениеһы менән бергә Варшава герцоглығына килә һәм Польша армияһы составына керә. 1813 йылдың 5 авгусынан Глогауҙы блокадалауҙа ҡатнаша һәм ҡәлғә бирелгәнсе уның составында һуғыша. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 13-сө Башҡорт атлы полкы Парижға инә.

# Ильяс Юлдашев
## Бүләктәре

* «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры
* «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» көмөш миҙалы кавалеры
# Олма (Олма ҡушылдығы)

Олма (Чёрная) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Олма йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 58 км.

# Олма (Олма ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000312103000041814
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004181
* Бассейн коды — 03.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# СССР гимны

Советтар Союзының дәүләт гимны (1977—1991). СССР Юғары Совет Президиумы ҡарары менән 1977 йылдың 27 майында ҡабул ителгән. А. В. Александров көйө, С. В. Михалков һәм Г. Г. Эль-Регистан һүҙҙәре.

# СССР гимны
## Башҡорт телендә һүҙҙәре

    А. Игебаев, Ғ. Рамазанов, С. Әлибаев тәржемәһе
    Азат республикаларҙың ныҡ Союзын
    Бергә мәңгегә Бөйөк Русь тупланы.
    Йәшә, халыҡтар теләге тыуҙырған ил —
    Берҙәм, ҡеүәтле Советтар Ватаны!
       Дан һиңә, дан, Ватан, киң, ирекле Ватан,
       Һин — халыҡтар дуҫлығы нигеҙе!
       Ленинсы партия — бар халҡыбыҙ көсө,
       Ул етәкләй коммунизмға беҙҙе!
    Ирек ҡояшы балҡыны дауыл аша,
    Һәм Ленин-даһи яҡтыртты юл беҙгә:
    Ғәҙел көрәшкә күтәрҙе халыҡтарҙы,
    Хеҙмәт, еңеүгә рух бирҙе ул беҙгә!
       Дан һиңә, дан, Ватан, киң, ирекле Ватан,
       Һин — халыҡтар дуҫлығы нигеҙе!
       Ленинсы партия — бар халҡыбыҙ көсө,
       Ул етәкләй коммунизмға беҙҙе!
    Бөйөк коммунизм эшенең еңеүендә
    Илдең киләсәк көндәрен күрәбеҙ.
    Данлы Ватандың ал байрағына мәңге
    Тоғро булырга берҙәм ант бирәбеҙ!
       Дан һиңә, дан, Ватан, киң, ирекле Ватан,
       Һин — халыҡтар дуҫлығы нигеҙе!
       Ленинсы партия — бар халҡыбыҙ көсө,
       Ул етәкләй коммунизмға беҙҙе!

# СССР гимны
## Урыҫ телендә һүҙҙәре

    Союз нерушимый республик свободных
    Сплотила навеки Великая Русь.
    Да здравствует созданный волей народов
    Единый, могучий Советский Союз!
       Припев:
       Славься, Отечество наше свободное,
       Дружбы народов надёжный оплот!
       Партия Ленина — сила народная
       Нас к торжеству коммунизма ведёт!
    Сквозь грозы сияло нам солнце свободы,
    И Ленин великий нам путь озарил:
    На правое дело он поднял народы,
    На труд и на подвиги нас вдохновил!
       Припев.
    В победе бессмертных идей коммунизма
    Мы видим грядущее нашей страны,
    И Красному знамени славной Отчизны
    Мы будем всегда беззаветно верны!
       Припев.
* Был дәүләт символдары тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
# Һөйөндөк (исем)

Һөйөндөк — башҡорт ир-ат исеме.

# Һөйөндөк (исем)
## Этимология

Һөйөндөк — «һөйөнөү» һүҙенән (көтөп алған балаға ҡушылған исем)..

# Һөйөндөк (исем)
## Билдәле кешеләр

Сәйетов Һөйөндөк Сәхи улы (10 декабрь 1934 йыл — 26 март 2020 йыл) — башҡорт театр белгесе, тәнҡитсе, драматург. РСФСР-ҙың (1987), Башҡорт АССР-ының (1979) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.

# Һөйөндөк (исем)
## Фамилия

Һөйөндөков Йәлил Төхвәт улы (20 сентябрь 1960 йыл) — ғалим-эколог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының (2012) һәм Рәсәй Тәбиғәт ғилеме академияһының мөхбир ағзаһы (2011), биология фәндәре докторы (2001), профессор (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2011).
Һөйөндөкова Фәнүзә Шәрәф ҡыҙы (22 апрель 1935 йыл), хеҙмәт ветераны. 1960—1994 йылдарҙа бөгөнгө Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге милли китапханаһының хеҙмәтләндереү бүлеге мөдире. РСФСР-ҙың (1987) һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.

# Һөйөндөк (исем)
## Ауылдар

Һөйөндөк (рус. Суюндюково) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл. Почта индексы — 452668, ОКАТО коды — 80207864004.
Һөйөндөк (рус. Суюндюково) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл. Почта индексы — 452393, ОКАТО коды — 80234844003.
Һөйөндөк (рус. Суюндюково) — Башҡортостандың Шаран районында 2012 йылға тиклем булған ауыл. 2012 йылдың 30 ғинуарында Башҡортостан Республикаһы законы (№ 497-з) менән ауыл бөтөрөлгән һәм иҫәп яҙыуынан алынған.
Һөйөндөк — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл, Илсеғол ауыл советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны — 117 кеше[1]. Почта индексы — 453715, ОКАТО коды — 80253820009.
Сөйөндөк, (Һөйөндөк, татар. Сөендек, рус. Суюндук) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҙнаҡай районы ауылы.
# Ямантау (йыр)

Ямантау (Икенсе исеме «Йәмәлекәй тауы») — башҡорт халыҡ йыры.

# Ямантау (йыр)
## Риүәйәте

Борон замандарҙа, башҡорттар урыҫ батшалыҡына буйһоноп, байтаҡ йылдар үткәс, беҙҙең олатайҙарҙан алпауыттар, генералдар осһоҙ ғына хаҡҡа ер һатып ала башлағандар. Олатайҙар аҙаҡҡыларын уйлап тормай, ерҙе осһоҙлай ғына биргәндәр. Йә әллә ни ҡәҙәре ерҙе бер ҡаҙаҡ таҡта сәйгә генә һатҡандар, йә тире ҡәҙәре ер һатабыҙ тип, отолғандар. Бик хәйләкәр булғандар шул ер алыусылар. Башҡорт түрәләрен иҫертеп, тире ҙурлыҡ ер алабыҙ тип ер һатып алырға килештергәндәр ҙә, тирене, ҡылдай ғына итеп телгеләп, һүҙып алып киткәндәр. Шулай итеп әллә нисәмә саҡлы дисәтинә ерҙе уратып алыр булғандар. Унан инде шул ерҙәргә йорт-ҡураларын ҡорғандар, заводтар төҙөткәндәр. Беҙҙең эскерһеҙ халыҡ ауыҙ асып торған да ҡалған. Ҡайһы саҡ былай ер һатуға ҡаршы сығыусылар ҙа булған.
Шулай бер ваҡыт Мәскәү яғынан бер алпауыт килә лә, башҡорттарға ҡара сөгөндән ҡойолған оҙон һемәкле сәйнүктәр тараттыра. Башҡорт түрәләрен, байҙарын эсерә. Араҡы менән һыйлап ултыра, ти был. Ул саҡта ер Тамьян-Ҡатай кантонының Ҡатай олоҫона ингән. Әлеге эсеп, ҡыҙып алған башҡорт түрәләре ер һатыу ҡағыҙына тамғаларын баҫалар. Шул саҡ бер егет килеп инә лә, ҡарттарға:
— Ни эшләп һеҙ, олатайҙар, беҙҙең ерҙе һатаһығыҙ? Үҙегеҙҙең балалаларығыҙҙы йөрөр ерҙән, эсәр һыуҙан, аулар кейектән, һоҡланыр ер сәхрә Ямантауҙан мәхрүм итәһегеҙ? — тип әйтә.
— Йәш башың менән ололарға арҡыры төшәһең, — тип егеттең һүҙенә ҡолаҡ һалмағандар тегеләр.
Яҡлаусы таба алмаған йәш егет тауҙарға киткән. Күккә олғашып, болоттарға тейеп торған Ямантауға алыҫтан ҡарап торған-торған да, шул яҡҡа юл алған. Егет тырмаша-тырмаша үрмәләгән. Менеп еткәс, әсәһенән айырылырын белгән сабый һымаҡ, мүкле таштарҙы ҡосаҡлап ятып, үкһеп-үкһеп илаған. Оҙаҡ йәш түккән йәш егет. Ҡайғы моң менән йәнәш йөрөй бит. Егеттең дә хәсрәте күкрәгенән ташып, моң булып сыҡҡан.

# Ямантау (йыр)
## Йырҙың тексы

Йәмәлекәй тауҙы һатҡан, тиҙәр,
Ун ике мең ҡағыҙ аҡсаға.
Йәмәлекәй тауҙы һатҡандан һуң,
Ишетелгән икән батшаға.
Ер алам тип килгән генерал,
Йыйылып-йыйылып килде күп ауыл;
Ямантауға инде барып булмай,
Түңәрәге — кордон-ҡарауыл.
Яман ғына тауҙың үңәрендә
Йондоҙ кеүек ыуаҡ таштар бар,
Ямантауҙы һатып, әрәм үк иттегеҙ,
Һеҙҙән түбән ғәййәр йәштәр бар.
Яман ғына тауҙың үңәрендә -
Бөтә хайуандарҙың төйәге.
Ямантауҙы һатып, әрәм иттек -
Ятып ҡалды батырҙар һөйәге.
# Ленин скверында Ленин һәйкәле (Өфө)

Ленин скверындағы Ленин һәйкәле (Ѳфѳ). Өфө ҡалаһының үҙәгендә, Коммунистик һәм Ленин урамдары киҫелешендәге Ленин скверында урынлашҡан. Постаментта «ултырған» Ленин һәйкәленән ғибәрәт. Уның артында Ер шары менән стела күтәрелә.

# Ленин скверында Ленин һәйкәле (Өфө)
## Тарихы

Ленинға беренсе һәйкәл 1924 йылдың 7 ноябрендә ҡуйылған. Был һәйкәлдең авторы И. А. Менделевич. Был илдәге тәүге Ленин һәйкәлдәренең береһе була. Ленин тулы кәүҙәһе менән һүрәтләнгән була. Постаментта «В. И. Ленинға, Өфө ҡалаһының хеҙмәтсәндәре. 1924 йылдың 1 майы» тигән яҙыулы мемориаль таҡта ҡуйылған була. Һәйкәл проектының авторы һәм төҙөлөш етәксеһе техник-төҙөүсе (һуңынан Өфө, Ташкент һәм Куйбышевтың баш архитекторы) Д. М. Ларионов була.
Киләһе йылда уҡ һәйкәл тирәләй сквер эшләнә, бының өсөн Ленинградтан махсус рәүештә Таврида баҡсаһы баҡсасыһы саҡырыла.
1939 йылда Өфөлә скульптор, Ленин һәйкәлдәренең торошон тикшереү буйынса дөйөм Рәсәй комиссия рәйесе С. Д. Меркуров булып китә. Уның ҡарары буйынса Менделевич скульптураһы Меркуровтың үҙе эшләгән һәйкәлдең типовой бетон күсермәһенә алмаштырыла, ә оригиналы хәҙерге «Гидравлик» заводының производство биләмәһенә күсерелә.
Һәйкәл авария хәленә килгәс, уны 1987 йылда граниттан эшләнгәнгә алыштырырға ҡарар ителә. Лениндың теүәл күсермәһен эшләүгә Ленинград скульпторҙарына заказ бирелә. Әммә үҙгәртеп ҡороу осороноң финанс ҡатмарлыҡтары арҡаһында скульптура һатып алынмай. Скверҙа ике тиҫтәнән ашыу йыл дауамында стелала, бөтә донъя буйынса марксизм-ленинизм идеяһын раҫлаусы символ булараҡ, бер глобус ҡына күренеп тора. Ер шарын уратып торған символик сылбыр СССР территорияһы өҫтөндә өҙөп ташлана.
Ҡала советы депутаттары, граждандар мөрәжәғәттәренә яуап итеп, 2011 йылдың 27 апрелендә Ленин һәйкәлен элекке тарихи урынына ҡайтарыу тураһында ҡарар ҡабул итә. Монумент бағыусы аҡсаһына тергеҙелә. Яңыртылған проект авторы Өфө скульпторы Хәлит Ғәлимуллин.
2011 йылдың 31 октябрендә яңыртылған Ленин һәйкәле урынына ҡуйыла.
2011 йылдың 2 ноябрендә һәйкәлде рәсми асыу тантанаһы була. Был сарала Өфө ҡалаһының рәсми кешеләре һәм ҡайһы бер сәйәси эшмәкәрҙәре, шул иҫәптән КПРФ етәксеһе Геннадий Зюганов ҡатнаша.

# Ленин скверында Ленин һәйкәле (Өфө)
## Ҡыҙыҡлы факттар

* Был иң беренсе Ленин һәйкәлдәренең береһе
* Был Ленин «ултырған» беренсе һәйкәл.
* Был Рәсәйҙә Ленинға XXI быуатта асылған иң беренсе һәйкәлдәрҙең береһе.
* Һәйкәл төҙөүҙә XVIII быуаттың мәрмәр ҡәбер ташы ҡулланыла.
# 1718 йыл

II мең йыллыҡ :
XVI быуат — XVII быуат — XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат :
Хронологик таблица :
1718 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1718 MDCCXVIII |
| Юлиан стилендә | 1717—1718 (12 ғинуардан) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2470—2471 (2 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7226—7227 (12 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5478—5479 ה'תע"ח — ה'תע"ט |
| Мосолман календары | 1130—1131 |
| Боронғо әрмән календары | 1167 ԹՎ ՌՃԿԷ |
| Ҡытай календары | 4414—4415 丁酉—戊戌 красная курица — жёлтая собака |
| Эфиопа календары | 1710—1711 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 1774—1775 |
| - Шака самват | 1640—1641 |
| - Кали-юга | 4819—4820 |
| Иран календары | 1096—1097 |
1718 йыл — шәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
# Нгынира-Яха

Нгынира-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Нябы-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 76 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Нгынира-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300038822
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303882
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Монасипов Мөхтәр Абдулфәйез улы

Монасипов Мөхтәр Абдулфәйез улы ( 31 ғинуар 1950 йыл) — мәктәп уҡытыусыһы, директор. РСФСР Мәғариф министрлығының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1986).

# Монасипов Мөхтәр Абдулфәйез улы
## Биографияһы

Мөхтәр Абдулфәйез улы Монасипов 1950 йылдың 31 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Торф сығарыу ауылының икенсе участкаһында тыуған. 1978 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлағас, Калинин һигеҙ йыллыҡ мәктәбенә директор итеп тәғәйенләнә. 1979 йылдан Аҡморон урта мәктәбендә завуч, 1982 йылдан 1-се Этҡол урта мәктәбендә — ойоштороусы, 1983 йылдан Шүлкә һигеҙ йыллыҡ мәктәбенең директоры, 1987—1995, 2007—2010 йылдарҙа Ярат урта мәктәбе директоры, (2000—2007 йылдар уҡытыусы), 1995—2000 йылдар Баймаҡ мәғариф бүлегендә инспектор булып эшләй. 2002 йылдан Ярат ауылында «Атайсал» клубы рәйесе.

# Монасипов Мөхтәр Абдулфәйез улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* РСФСР Мәғариф министрлығының Почёт грамотаһы (1986).
# Ҡуңыр ҡуңыҙ

Ҡуңыр ҡуңыҙ (лат. Osmoderma eremita) — ҡаты ҡанатлылар отрядының суҡ мыйыҡлылар ғаиләһенә ҡараған бөжәк.

# Ҡуңыр ҡуңыҙ
## Ҡылыҡһырлама

Кәүҙәһе киң, яҫы, 24—30 мм оҙонлоҡта. Ҡуңыр төҫтә, йәшкелт металға оҡшаш ялтырауыҡлы. Башы йыйырсыҡлы, мыйығы ҡыҫҡа, япраҡ формаһында. Өҫкө ҡанаты ҡабарынҡы, даға рәүешле, түңәрәк. Алғы сирағы 3 тешле. Енси диморфизм хас: ата ҡуңыҙҙарҙың алғы арҡаһының уртаһында киң буй бураҙна, инә ҡуңыҙҙарҙың — ваҡ буй батынҡылыҡ һәм алғы өлөшөндә 2 түмһәләк бар.

# Ҡуңыр ҡуңыҙ
## Үрсеүе

Йомортҡаларын ҡарт ағас ҡыуышына һала. Ҡарышлауыҡтары дуға формаһында, 90—100 мм оҙонлоҡта, 3 йыл һәм унан да ашыу ваҡыт дауамында үҫешәләр. Ҡуңыҙҙарҙың осоуы июнь—сентябрҙә; эңерҙә һәм төндә әүҙемдәр.

# Ҡуңыр ҡуңыҙ
## Туҡланыуы

Ағастарҙың имгәнгән олондарынан ағып сыҡҡан һут менән, ҡарышлауыҡтары серек үҙағас менән туҡлана. Өлкән ҡуңыҙҙарҙың бер нисә метр алыҫлыҡтан һиҙелгән көслө, насар еҫе бар.

# Ҡуңыр ҡуңыҙ
## Таралышы

Башҡортостан Республикаһында Бөрө, Ғафури һәм Өфө райондарының ҡатнаш һәм киң япраҡлы урмандарында осрай. Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһының "Ҡыҙыл китап"тарына индерелгән.
Ҡуңыр ҡуңыҙ // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: БР ДАҒУ «Башҡорт энциклопедияһы», 2015—2024. — ISBN 978-5-88185-143-9.
# Сысья

Сысья — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Няис йылғаһының уң ярына тамағынан 133 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Сысья
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300023867
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302386
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Софья аллеяһы (Өфө)

Софья аллеяһы (Өфө) — Өфөнөң Туҡаев, Зәйнулла Рәсулев урамдарында урынлашҡан, Аксаковтар ғаиләһе менән туранан-тура бәйләнгән иҫтәлекле тарихи урындарҙың береһе.

# Софья аллеяһы (Өфө)
## Тасуирлама

Аллея Өфөнөң бик күп иҫтәлекле урындары — Губернатор йорто (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Һаулыҡ һаҡлау министрлығы бинаһы), Өфөнөң беренсе собор мәсете һәм Рәсәй Үҙәк диниә назараты, С. Т. Аксаковтың мемориаль йорт-музейы, Салауат Юлаев баҡсаһы (элекке Случевский паркы) буйлап үтә.

# Софья аллеяһы (Өфө)
## Тарихы

Аллеяға XIX быуаттың 60-сы йылдарында Воскресенская урамы буйлап һәм Случевский тыҡрығында Софья Аксакова — тәүге Өфө губернаторы Григорий Аксаковтың ҡатынына бағышлап нигеҙ һалына. Аллеяның халыҡ телендә нығынған исеме ошонан килеп сыға ла инде.

# Софья аллеяһы (Өфө)
## Ҡыҙыҡлы факттар

Софья аллеяһы Өфөлә берҙән-бер классик типтағы аллея — йәйәүлеләр өсөн юлдың ике яғында ағастар бер-береһе менән параллель рәүештә шахмат тәртибендә ултыртылған. Элекке замандарҙа бында йүкәнән башҡа алмағас, груша, ҡайын, саған, миләштәр үҫкән. Бындай планлаштырыу аллеяның тәьҫир итерлек матур буяуҙар палитраһын йыл дауамында тәьмин иткән — иртә яҙ менән алмағас сәскә атҡандан алып, сағандар ҡуйы ҡыҙыл япраҡтарын ҡойған ҡара көҙгә тиклем.