yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Виноградов Василий Иванович (композитор)

Виноградов Василий Иванович (7 ғинуар (19 ғинуар) 1874 йыл, Алабуға — 12 ноябрь 1948 йыл, Ҡазан) — СССР композиторы, скрипкасы. Татар АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1944 йыл). Тәүге татар операһы —«Сания»ның (1925), тәүге башҡорт операһы «Эшсе»нең (1930) авторҙашы (Солтан Ғәбәши һәм Ғәзиз Әлмөхәмәтов менән берлектә).

# Виноградов Василий Иванович (композитор)
## Биографияһы

Василий Иванович Виноградов 1874 йылдың 7 (19) ғинуарында Алабуғала табип ғаиләһендә тыуған. Бала сағы һәм үҫмер йылдары Өфөлә үтә.
1894 йылдан 1899 йылға тиклем Мәскәү университетының юридик факультетында уҡый. Шул уҡ ваҡытта Мәскәү консерваторияһы профессоры И. В. Гржималиҙан скрипкала уйнау буйынса һәм музыка теорияһы буйынса А. П. Соловцовтан шәхси дәрестәр ала.
Уҡыу йылдарында тәүге әҫәрҙәрен: квартет, вальс, А. А. Литвинов — скрипкасы, дирижёр, артабан Ҡазан музыка училищеһы директоры һәм «Сания» операһының буласаҡ дирижёры етәкселек иткән Мәскәү университеты студент симфоник оркестры өсөн фортепиано пьесаларын яҙған.
Е. В. Иванова шиғырына яҙылған Н. В. Гоголь Иҫтәлегенә кантатаһын (1902 йылда) һәм фортепиано өсөн «Һабантуй» музыкаль картинаһын (1904 йылда) Василий Виноградовтың тәүге композиторлыҡ тәжрибәһе тип атарға була.
Уҡыуы тамамланғандан һуң, Өфөлә, Златоустта, Вяткала, Уржумда юрист булып эшләй.
Өфө губернаһында йәшәгән башҡорттар, татарҙар һәм мариҙар араһында музыкаль фольклор өлгөләрен йыя.
1921 йылда килә Ҡазанға килә, бында үҙенең ижади, педагогик һәм музыка-йәмәғәт профессиональ эшмәкәрлеге нигеҙендә татар музыка мәҙәниәте үҫешенә булышлыҡ итә
1921 йылда Ҡазанда симфоник оркестр өсөн өс өлөштән торған "Татар сюитаһы"н яҙа. 1922 йылда башҡорт фольклоры нигеҙендә - «Шихан» симфоник картинаһын булдыра.
1921 йылдан 1930 йылға тиклем Татар сәнғәт техникумында уҡыта, Татар радиоһы һәм Татар академия театры оркестры дирижёры, Татар АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы сәнғәт эштәре буйынса Идаралыҡ хеҙмәткәре.
Солтан Ғәбәши һәм Ғәзиз Әлмөхәмәтов менән авторҙашлыҡта Татар драма театрында ҡуйылған «Сания» тәүге татар милли операһын (Фәтих Әмирхан либреттоһы, 1925 йыл) һәм «Эшсе» тәүге башҡорт операһын (башҡ. Эшcе) (Мәжит Ғафури либреттоһы, 1930 йыл), шулай уҡ башҡорт, татар халыҡ йырҙары материалына таянып, беренсе симфоник әҫәрҙәрен яҙҙы.
1929 йылда В. Виноградов тарафынан симфоник оркестр өсөн «Тантаналы марш» яҙыла
Сәлих Сәйҙәшев 1934 йылдан алып 1938 йылға тиклем Мәскәү консерваторияһы эргәһендәге студияла уҡыған осорҙа уның урынына дирижёр, композитор һәм Татар академия театрының музыкаль мөдире вазифаһында эшләп тора.
Александр Ключарёв һәм Мөхәмәт Саҙрый менән берлектә «Татар халыҡ йырҙары» (1941) йыйынтығын баҫтырып сығара.
1948 йылдың 12 ноябрендә Ҡазанда вафат була.

# Виноградов Василий Иванович (композитор)
## Ғаиләһе

Улы — Юрий Васильевич Виноградов — СССР һәм Рәсәй композиторы, педагог, Ҡазан консерваторияһы профессоры. Татар АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
# Тана (Һарыһыу ҡушылдығы)

Тана — Рәсәй йылғаһы.

# Тана (Һарыһыу ҡушылдығы)
## Географияһы

Тана йылғаһы Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Һарыһыу йылғаһының һул ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Тана (Һарыһыу ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы,Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысынан Павловка һыуһаҡлағысына тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201112111100023002
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102300
* Бассейн коды — 10.01.02.011
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ямашлы (Ағиҙел ҡушылдығы)

Ямашлы (рус. Ямашла) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Ағиҙел йылғаһының уң ярынан (тамағынан 1046 км алыҫлыҡта) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Ямашлы (Ағиҙел ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Арский Ташы һыу үлсәү посынан Йомағужа һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәренә ярашлы:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200212111100017553 - Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101755
- Бассейн коды — 10.01.02.002
- ГӨ буйынса томы — 11
- ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Зәбиров Хамат Баймөхәмәт улы

Зәбиров Хамат Баймөхәмәт улы (1917 йыл — 23 февраль 1943 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия өлкән лейтенанты.

# Зәбиров Хамат Баймөхәмәт улы
## Биографияһы

Зәбиров Хамат Баймөхәмәт улы 1917 йылда Башҡортостан Республикаһының Шишмә районы Үрге Тирмә ауылында, икенсе мәғлүмәт буйынса Нуриман районында тыуған. Ҡыҙыл Армияға Шишмә район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 8 гвардия кавалерия корпусының 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы штабының элемтә бүлеге начальнигы булып хеҙмәт итә
1943 йылдың 23 февралендә яуҙа һәләк була. Украинаның Ворошиловград өлкәһе Ивановский районы Юлино ауылында ерләнгән.
# Сутколь

Сутколь — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Берешь йылғаһының һул ярына тамағынан 94 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Сутколь
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400112115200015699
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201569
* Бассейн коды — 13.01.04.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Весёлый (Стәрлетамаҡ районы)

Весёлый (рус. Весёлый) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 342 кеше. Почта индексы — 453147, ОКАТО коды — 80249860002.

# Весёлый (Стәрлетамаҡ районы)
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Стәрлетамаҡ): 15 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Октябрьский): 16 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Стәрлетамаҡ): 15 км
# Истисхаб

Истисхаб (ғәр. استصحاب‎ — хәл-тороштоң дәлил булмай тороп үҙгәрмәү презумпцияһы) — исламда хоҡуҡи ҡарар сығарыуҙың рационалистик принцибы (хөкөм), уға ярашлы, «үҙгәрештәрҙең асыҡ билдәләре күренгәнсе теләһә ниндәй үҙгәрештәр башланған тип иҫәпләнмәй». Ислам хоҡуғы сығанаҡтарының береһе. Истисхаб ғәйепһеҙлек презумпцияһы, «билдәле нәмә шик килеп сығыу менән генә бөтөрөлмәй», «көнкүрештең нигеҙе — иреклелек» кеүек хоҡуҡи ҡағиҙәләр өсөн нигеҙ булып тора.

# Истисхаб
## Функцияһы

Истисхаб мәликиҙәр араһында киң таралыу ала. Унда ижтиһад, истихсан һәм истислах кеүек артабан да ҡулланырлыҡ ҡарар (прецедент) булмай, ләкин, һанап кителгән башҡа алымдар кеүек үк, фаҡиһтарға Ҡөрьән һәм сөннәт, закон нормалары коллизияһы килеп тыуған осраҡта квалификациялы ҡарарҙар сығарырға мөмкинлек бирә.

# Истисхаб
## Функцияһы
### Миҫалдар

Истисхабтың функцияһын мосолмандарҙың мотлаҡ биш тапҡыр намаҙы миҫалында аңлатырға мөмкин. Ислам тарихының тәүге йылдарында мосолмандар өсөн биш тапҡыр намаҙ мотлаҡ булмай. Был йәһәттән шәриғәт дәлилдәре асыҡланғандан һуң ғына 5 намаҙ фарызға әйләнә. Хәҙер инде истисхаб шәриғәттә алтынсы намаҙ фарызлығы тураһында дәлил асыҡланғанға тиклем ундай бойороҡ юҡ тип күрһәтәсәк. Тағы бер миҫал: хәбәрһеҙ юғалғандарҙың мираҫын, уның үлеме тураһында дәлилдәр килтерелмәй тороп, бер кем дә ала алмай. Шулай уҡ, ғәйепләнеүсенең ғәйебе иҫбатлағанға тиклем, ул яуаплылыҡтан азат ителә.
# Рочуга (Пёза ҡушылдығы)

Рочуга — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пёза йылғаһының уң ярына тамағынан 363 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 152 км.

# Рочуга (Пёза ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000212103000049132
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004913
* Бассейн коды — 03.03.00.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Маярык

Маярык (Манрык) — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чулышман йылғаһының һул ярына тамағынан 152 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Маярык
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100112115100001746
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100174
* Бассейн коды — 13.01.01.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Суворов һәйкәле (Дондағы Ростов)

Суворов һәйкәле — Дондағы Ростовта рус полководецы, генералиссимус Суворов Александр Васильевич һәйкәле. 1999 йылда ҡуйылған, һәйкәлдең авторы – Анатолий Андреевич Скнарин.
Дондағы Ростов ҡалаһында Суворов урамы һәм Университет тыҡрығы сатында урынлашҡан

# Суворов һәйкәле (Дондағы Ростов)
## Тарихы

Генерал-поручик Александр Васильевич Суворовты Кубань корпусы командиры итеп тәғәйенләйҙәр. Кубанға юл Изге Димитрий Ростовский ҡәлғәһе аша үтә. Кубанда өс ай булыуы осоронда Суворов нығытмалар системаһын булдыра, оборона һыҙығын дошмандар үтеп инмәҫлек итеп төҙөй. Кубандың уң яҡ яры буйында дүрт нығытма һәм егерме редут төҙөй. Дмитрий Ростовский ҡәлғәһе һәм күп халыҡлы казак станицалары Суфворов ойошторған бөтә оборона системаһы өсөн ныҡлы нигеҙ булып тора.
Икенсе тапҡыр Донға Суворов 1782 йылда үҙенең ғаиләһе менән килә. Был ваҡытта Димитрий Ростовский ҡәлғәһендә корпустың хәрби штабы урынлаша. Нуғайҙарға ҡаршы ғәскәрҙәрҙе походҡа әҙерләп, Суворов хәрби өйрәнеүҙәргә күп сәғәттәрен арнай. Артабанғы күрһәтмәләрҙе көтөп, Суворов Ростовта комендант йортонда йәшәй.
А.В.Суворов юлламаһы буйынса. императрица Екатерина II алдында ҡырым әрмәндәре Донда төпләнә, Дондағы Нахчиван ҡалаһына, Ҡырым ауылына, Салтыр, Ҙур Салы, Солтан Салы, Несветайға нигеҙ һала.
1999 йылда Дондағы Ростовта полководец Суворов һәйкәле ҡуйыла. Һәйкәл уның исемен йөрөткән урам һәм Университет тыҡрығы сатында урынлашҡан. Был урында үҙ ваҡытында Изге Дмитрий Ростовский ҡәлғәһе комендантының йорто торған, бында А. В. Суворов Кубань корпусы менән командалыҡ иткән ваҡытта йәшәгән һәм Дон менән Кубань араһында оборона һыҙыҡтарының төҙөлөшөн ойошторған. Һәйкәлдең авторы Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған рәссамы скульптор А. Скнарин.

# Суворов һәйкәле (Дондағы Ростов)
## Тасуирлама

Полководец Суворов Александр Васильевич һәйкәле пьедесталда урынлаштырылған бюст рәүешендә башҡарыла. Һәйкәл сынйырлып тоташтырылған мәрмәр тумбаларҙан яһалған ҡойма менән уратылған. Тумбаларҙа йәҙрәләр урынлашҡан, йәнәшәлә суворов осоро артиллерия ҡоралдары һүрәттәре. Һәйкәл Суворов һәм Нахимов училищеһын тамамлаусылар аҡсаһына төҙөлгән.
Дондағы Ростовта А.В. Суворовтың тағы ла бер һәйкәл бар. Икенсе һәйкәл Ростов төбәк йәмәғәт ойошмаһы «Суворов-Нахимов Кадет союзы» инициативаһы буйынса 2011 йылдың 18 майында, полководецтың вафаты йыллығына ҡуйыла. Һәйкәлдең авторы — скульптор Анатолий Дементьев. Һәйкәл А. В.Суворов исемендәге 27-се лицейҙың инеү урынында урынлашҡан.
# Ярославль (станция)

Ярославль — тимер юл станцияһы, ул. Ярославль ҡалаһының Красноперекопский районында урынлашҡан . Пассажирҙар терминалы — Мәскәү вокзалы, уны ҡайһы берҙә шулай уҡ Ярославль-Мәскәү йәки Ярославль-Пассажирҙар терминалы тип йөрөтәләр, сөнки ҡаланың башҡа эре станцияһы — Төп Ярославль станцияһы бар.

# Ярославль (станция)
## Тарих

1858 йылдың 8 майында Юлдарҙың баш идаралығы Мәскәүҙән Троица-Сергиев Посадҡа тиклем 66 саҡрым оҙонлоғондағы тимер юл төҙөргә рөхсәт бирә һәм «Мәскәү-Ярославль тимер юлы акционерҙар йәмғиәте» уставын раҫлай, етәксеһе итеп Мамонтов Савва Иванович ҡуйыла. 1862 йылда Мәскәү-Троицк тимер юлы ғәмәлгә индерелә. 1866—1868 йылдарҙа Сергиев Посадтан алып Ярославлгә тиклем тимер юл һуҙыу мәсьәләһе тураһында һүҙ алып барыла. 1868 йылда төҙөлөш эштәре башлана.
Шул уҡ ваҡытта Ярославль тимер юл станцияһы янында Мәскәү вокзалы төҙөлә башлай. 1870 йылдың 1 ғинуарында тимер юл һәм вокзалы бинаһын төҙөү буйынса эштәр тамамлана. Мәскәүҙән вокзалға тәүге поезд 1870 йылдың 7 февралендә килә.
Ярославль станцияһынан Волга йылғаһы пристандәренә тиклем тимер юл линияһы һуҙыла, ул «Ботаҡ» тип атала. Линия станцияның хәҙерге йөк ихатаһы территорияһында башланып, артабан хәҙерге Фрунзе проспекты биләмәһе аша үтә һәм артабан әлеге «Ярославль — Ярославль-Пристань» юлына бара.
Мәскәү-Ярославль тимер юлы асылғандан һуң Савва Мамонтов тимер юлды Костромаға тиклем һуҙыу тураһында ҡарар ҡабул итә. 1887 йылдың 17 декабрендә Ярославль-Кострома тимер юлын асыу тантанаһы үтә. Ярославль станцияһы күпләп пассажирҙарҙың ағымын һәм йөк әйләнешен арттыра.
1913 йылда Волга аша күпер төҙөлгәндән һуң «Ярославль» станцияһы һәм Мәскәү вокзалы Вологданан составтар ҡабул итә башлай. 1952 йылда Төп Ярославль станцияһында вокзал бинаһы төҙөлгәнгә тиклем Мәскәү вокзалы ҡаланың төп вокзалы була, ә станция Төньяҡ тимер юлының төп төйөнө булып тора.
1957 йылда станцияға электрләштереү килә. Башта «Полянка — Ярославль» һәм «Ярославль — Устье» станциялары араһы электрләштерелә. 1971 йылда «Ярославль — Тощиха» участкаһы электрләштерелә һәм электр поездары станциянан Кострома йүнәлешендә йөрөй башлай
2003 йылда вокзалдың фасады һәм интерьеры элекке күренешен һаҡлап яңыртыла
* Вокзал һыҙмаһы
* Мәскәү вокзалы (xx быуат башы)
* Мәскәү вокзалы (1914)

# Ярославль (станция)
## Галереяһы

* Ҡала яғынан вокзалға ҡарағанда (2008)
* Юл яғынан вокзалға ҡарағанда (2008)
# Кардешка

Кардешка — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вотча йылғаһының уң ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Кардешка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100112103000005368
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000536
* Бассейн коды — 03.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ворсын-Юган

Ворсын-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хурь-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.

# Ворсын-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300020470
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302047
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Рыбнохтан-Ега

Рыбнохтан-Ега — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кельват йылғаһының һул ярына тамағынан 178 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Рыбнохтан-Ега
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010800112115200030713
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203071
* Бассейн коды — 13.01.08.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Истёр

Истер — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Иньва йылғаһының һул ярына тамағынан 96 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Истёр
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100008250
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100825
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Көлсөм

Көлсөм(рус. Кульчумка) — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Киңелгә ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Көлсөм
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Киңел башынан тамағына тиклем, Көтөүлек йылғаһынан башҡа (инешенән Көтөүлек һыуһаҡлағысына тиклем). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000812112100007657
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100765
* Бассейн коды — 11.01.00.008
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ислам әҙәбе

Әҙәп (ғәр. أدب‎ — әдәб) — шәриғәт нормалары менән билдәләнгән тәртиптәр ; үҙ эсенә яҡшы манераларҙы, әҙәп нормаларын, иплелекте, кешелеклелекте ала.

# Ислам әҙәбе
## Этимологияһы

Әҙәб һүҙе тарихы ғәрәп мәҙәниәтенең исламға тиклемге осорҙан алып беҙҙең көндәргә тиклемге эволюцияһын сағылдыра. Башта ул Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең сөннәте синонимы тип ҡарала, «ғәҙәт», «тәртиптең мираҫ булып килгән нормаһы», ата-бабаларҙан һәм башҡа кешеләрҙән алынған «йола» мәғәнәһендә була. Дини мәғәнәлә әҙәп — үҙ өммәте өсөн Пәйғәмбәрҙең сөннәте.

# Ислам әҙәбе
## Этикет ҡағиҙәләре

Исламдың үҙ этикет ҡағиҙәләре бар, улар мосолман тормошоноң бөтә аспекттарын үҙ эсенә ала. Мосолмандар этикетҡа әҙәплелек, ихтирам кеүек сифаттарҙы индерә һәм үҙ эсенә хәжәт үтәү әҙәбе, таҙарыныу (тәһәрәт) һ. б. ала. Имам әл-Бохариҙың Сәхих әл-жәмиғ китабындағы хәҙис буйынса, иң яҡшы кешеләр — «иң яҡшы ҡыланышлы һәм иң яҡшы холоҡло» кешеләр.
Ислам хоҡуғында әҙәб термины «яҙылған һәм тыйылған» (әл-әмр үә ән-нәһий) төшөнсәһенә яҡын йәки унан туранан-тура сығарылған мәғәнәгә эйә. Был мәғәнәлә ул хаж әҙәбе (хаж ҡылыу ҡағиҙәләре) йәки Ҡөрьән уҡыу әҙәбе (ҡасан ҡулға Ҡөрьән алырға, ҡайҙа уҡырға, ҡайҙа ҡуйырға һ. б.) тигән һүҙбәйләнештә ҡулланыла.

# Ислам әҙәбе
## Әҙәп әҙәбиәте

IX быуатта ғәрәп-ислам мәҙәниәтендә әҙәбиәт аша ата-бабаларҙан мираҫ итеп алынған «маҡтаулы тәртип образы» тәрбиәләү маҡсаты ҡуйған йүнәлеш формалаша. "Әҙәп әҙәбиәте"нең иң сағыу вәкилдәре әл-Жәхиз, Ибн Ҡотайба, Әбү Хәйән әт-Тәухиди.
Әҙәп дәреслектәре уҡыусыға математика, грамматика, тарих, ғәрәп шиғриәте, ғәрәп ҡәбиләләре генеалогияһы, риторика, этика һ. б. өлкәһендә башланғыс белем бирә
Хәҙерге ғәрәп илдәрендә әҙәп нәфис әҙәбиәт тигәнде аңлата.

# Ислам әҙәбе
## Әҙәп миҫалдары

| Хәйерле ғәмәлдәр | Хәйерһеҙ ғәмәлдәр |
| Ҡөрьән уҡыу ||
| тәһәрәт, мисүәк ҡулланыу; ҡиблаға йөҙ менән тороу; Тәртил һәм тәжүид менән уҡыу; бер кемгә лә ҡамасауламаһа, ҡысҡырып уҡыу; уҡыу ваҡытында илау һ. б. башҡа китаптарҙан өҫтәрәк һаҡларға һәм уға башҡа китаптар ҡуймаҫҡа. | Ғәүрәт асыҡ килеш уҡыу; Ҡөрьәнде кендектән түбән һалыу, иҙәнгә һалыу, ташлау; бысраҡ урындарҙа уҡыу (бәҙрәф, мунса, спиртлы эсемлектәр һатылған урындар һ. б.); китапты уҡыуҙы туҡтатып сит, темаға һөйләшкәндә йәки уҡыуҙы тамамлағандан һуң асыҡ ҡалдырыу; биттәрҙе бармағыңды төкөрөкләп әйләндереү; йоҡо килгәндә уҡыу. |
| Хәжәт үтәү әҙәбе ||
| кешеләрҙең күҙенән алыҫ урынлашыу; һул аяҡ менән бәҙрәфкә инеү, уң аяҡ менән сығыу; истинжәне һул ҡул менән башҡарыу. | хәжәт үтәгәндә йөҙ йәки арҡа менән ҡибла яғына боролоу; ҡәберҙәр, мунсалар янында, күләгәлә, юлда, торғон һыуға һ.б. бәүел итеү. хәжәт үтәгәндә һөйләшеү. |
# Хонштайн

Хонштайн (нем. Hohnstein (Sachsische Schweiz)) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 3 519 кеше йәшәй. Майҙаны — 64,61 км². Диңгеҙ кимәленән 330 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 1848 һәм автомобиль коды PIR.
# Безымянка (Лапшанга ҡушылдығы)

Безымянка — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе,Марий Эл Республикаһы/Кострома өлкәһе,Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лапшанга йылғаһының һул ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Безымянка (Лапшанга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400212110000042802
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004280
* Бассейн коды — 08.01.04.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Айытов

Айытов — башҡорт фамилияһы.
* Айытов Валерий Факил улы (26 ғинуар 1955 йыл, Ҡыҙыл Шишмә (Нуриман районы), БАССР) — СССР һәм Рәсәй педагог-методисы. Педагогия фәндәре докторы (2007), профессор. Башҡортостандың мәғариф отличнигы (2006).
* Айытов Нариман Абдрахман улы (28 декабрь 1925 йыл — 17 август 1999 йыл) — ғалим-социолог. 1964—1988 йылдарҙа Өфө авиация институтының фәнни коммунизм кафедраһы мөдире. Башҡортостан Фәндәр академияһының почётлы академигы (1995), философия фәндәре докторы (1967), профессор (1970). РСФСР-ҙың (1988) һәм Башҡорт АССР-ының (1975) атҡаҙанған фән эшмәкәре.