# Пали теле

Па́ли (Pāli, синг. පාලි, деванагари: पालि) — һинд-европа телле ғаиләнең һинд (йәки һинд-арий) төркөмөнөң урта һинд телдәренең бер пракриты йәки "тәбиғи, ҡәҙимге, ябай " теле. «Пали» һүҙе «строка, строфа» тигәнде аңлата һәм Тхераваданың ҡануни будда текстары менән туранан-тура бәйле.
Пали телендә иң күләмле әҫәр — «Типитака» Теравадина ҡануны һәм уға аңлатмалар. Ҡанунға ҡарамаған әҙәбиәттән тарихи йылъяҙмалар — «Дипаванса» айырылып тора
«Махаванса» һәм «Чулаванса» Шри-Ланка утрау тарихын бәйән итә. Хәҙерге ваҡытта Шри-Ланкалағы, Мьянмалағы, Таиландтағы, Лаостағы һәм Камбоджалағы будда тантаналарының төп теле булып тора, унда бик күп дини, философик, ғилми һәм юридик әҫәрҙәр ҙә яҙылған.
Үткән замандың бөйөк мираҫы булараҡ, пали әҙәбиәте Европала, АҠШ-та, Һиндостанда, Шри-Ланкала, Һинд-Ҡытайҙа һәм Японияла өйрәнелә
Беҙҙең эраға тиклем VII быуаттан башлап Төньяҡ Һиндостандағы Кошаланың (Будданың тыуған ере) юғары синыфтары һөйләшкән телгә нигеҙләнгән. .Киң таралған фекерҙәргә ҡаршы, пали теле магадха теленә оҡшаш түгел.. Артабан Косала Магадха тарафынан яулап алына, һәм пали көнсығыш һинд элементтарын («магадхизмдарҙы») һеңдереп, батшалыҡ диалекттарының береһенә әйләнә..
Стандартлаштырылған тел беҙҙең эраның өсөнсө йәки дүртенсе быуатында барлыҡҡа килә. ..

# Пали теле
## Тел характеристикаһы
### Ҡулланылған яҙмаһы

Палиҙың үҙ яҙмаһы юҡ, Палиҙа текстар илдең яҙмаһына ҡарап төрлө шрифттарҙа яҙыла: Шри-Ланкала пали әҙәбиәте сингаль яҙмаһында, Камбоджала — кхмерҙа, Мьянмала — бирма, Таиландта — тай һ. б. яҙылған. Компьютерҙа тейешле яҙма хәрефтәренең сағылышын алыу «Википедия: Азия телдәренә ярҙам итеү» мәҡәләһендә аңлатыла.
1894 йылда һинд яҙма системаларының баҫма мәҡәләләре өсөн стандарт ҡабул ителә, хәҙер ул электрон текстарҙа ла ҡулланыла — IAST .
Ғәмәлдә IAST хәҙер палий текстарын баҫтырыу өсөн стандарт булып тора. Франс Вельтхейс (Frans Velthuis) матбуғатҡа уңайлы булһын өсөн латин шрифтын диакритик билдәләрһеҙ ҡулланырға тәҡдим итә (вельтхейс системаһы), ләкин әйтеү өсөн был уңайһыҙ.
Пали алфавитында хәрефтәр тәртибе ғәҙәттә һинд алфавитына тап килә, йәғни бөтә һуҙынҡылар тартынҡылар алдында килә; әммә аҙ ғына вариациялар осрауы мөмкин. IAST системаһында алфавит тәртибе түбәндәгесә:
a ā i ī u ū e o ṃ k kh g gh ṅ c ch j jh ñ ṭ ṭh ḍ ḍh ṇ t th d dh n p ph b bh m y r l ḷ v s h
Мәҡәләләрҙә палиҙа ҡулланылған ҡайһы бер яҙыу системаларынан рус теленә ғәмәли транскрипция бирелә:
* Бирма-рус ғәмәли транскрипцияһы;
* Кхмер-рус ғәмәли транскрипцияһы;
* Һинд-урыҫ практик транскрипцияһы (деванагари, IAST);
* Тай-рус ғәмәли транскрипцияһы.

# Пали теле
## Тел характеристикаһы
### Орфоэпияһы

Британия шәрҡиәтсеһе Р. Ц. Чайлдерс палиҙарҙы итальян теле менән сағыштыра: «Итальян теле кеүек үк, пали шулай уҡ яғымлы һәм яңғыраулы… …Икеһе лә илһамлы һәм дәртле фекерҙе сағылдырыу мөмкинлеген бирә».
Пали — хәҙерге һөйләшеү теле түгел, ә классик тел булғанлыҡтан, төрлө илдәрҙә уның әйтелеше лә төрлөсә. Дөйөм алғанда, Шри-Ланкалағы будда монахтарының һөйләше «классик» тип иҫәпләнә.
Пали телендә, ғөмүмән, хәреф менән өн тура килә, ләкин ҡағиҙәнән бер нисә тайпылыу күҙәтелә.
Па́ли тартынҡы өндәренең әйтелеше Квадрат йәйәләр эсендә МФА буйынса әйтелеше. :
| | | | Ирен | Ирен | Теш | Альвеоляр (тел-теш ҡаҙнаһы) | Альвеоляр (тел-теш ҡаҙнаһы) | Ретрофлекс (тел осо) | Ретрофлекс (тел осо) | Палаталь (тел-аңҡау) | Веляр (тел арты) | Тамаҡ төбө (йәки тел төбө) |
| | | | Иренләшкән (ике ирен) | Ирен-теш | Теш | урта | тел эргәһе йәки ситке | урта | тел эргәһе | Палаталь (тел-аңҡау) | Веляр (тел арты) | Тамаҡ төбө (йәки тел төбө) |
| Шартлаулы | Танау (назаль) | Танау (назаль) | m | | n | | | ṇ | | ñ | (ṅ) | |
| Шартлаулы | Һаңғырауҙар | шау (тауыш ҡатнашмай) | p | | t | | | ṭ | | c | k | |
| Шартлаулы | Һаңғырауҙар | тауыш ҡатнаша | ph | | th | | | ṭh | | ch | kh | |
| Шартлаулы | Яңғырау | шау (тауыш ҡатнашмай) | b | | d | | | ḍ | | j | g | |
| Шартлаулы | Яңғырау | Тауыш ҡатнаша | bh | | dh | | | ḍh | | jh | gh | |
| Фрикатив (ышҡылыулы) | Фрикатив (ышҡылыулы) | Фрикатив (ышҡылыулы) | | | | s | | | | | | h |
| Аппроксиманттар | Аппроксиманттар | шау (тауыш ҡатнашмай) | | v | | | l | r | (ḷ) | y | | |
| Аппроксиманттар | Аппроксиманттар | Тауыш ҡатнаша | | | | | | | (ḷh) | | | |