yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Шилокша (Кудьма ҡушылдығы)

Шилокша — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кудьма йылғаһының һул ярына тамағынан 111 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Шилокша (Кудьма ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Ока йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы), Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400312110000034233
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003423
* Бассейн коды — 08.01.04.003
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Оло Кызья

Оло Кызья — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Молмыс йылғаһының һул ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Оло Кызья
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100005096
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100509
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Боготуюл

Боготуюл — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы/ Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кожух йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Боготуюл
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200018453
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201845
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ҡоро лог

Сухой лог — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы,Ростов өлкәһе,Краснодар крайы,Ҡалмыҡ Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Егорлык йылғаһының һул ярына тамағынан 85 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.

# Ҡоро лог
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Егорлык йылғаһы Новотроицк һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010500612107000017185
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107001718
* Бассейн коды — 05.01.05.006
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Үлмәҫҡоҙоҡ

Үлмәҫҡоҙоҡ (рус. Улмэс-Козок) — Рәсәй Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы шишмә.

# Үлмәҫҡоҙоҡ
## Географияһы

Үлмәҫҡоҙоҡ шишмәһе Ҡыуандыҡ ҡала округында Һаҡмар йылғаһы буйында урынлашҡан Аҡбулат ауылынан 3 км төньяҡтараҡ урынлашҡан. Аҡбулат ауылы Түбəнге Бишəй, Туҡ Бишəйе тигән атамалар менән дә йөрөтөлә.

# Үлмәҫҡоҙоҡ
## Географияһы
### Климаты

Үлмәҫҡоҙоҡ янындағы Аҡбулат ауылы климаты Ҡыуандыҡ районының күпселек урыны өсөн дә бер кимәл. Бындағы климат уртаса континенталь, йылдың дүрт миҙгеле лә аныҡ ҡына айырыла. Температураның абсолют минимумы иң һалҡын ай-ғинуарҙа −45 °C; иң йылы ай июлдә температураның абсолют максимумы + 42 °C. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 300—550 мм, шуның 70 % яҙғы-йәйге айҙарҙа яуа. Ҡар ҡатламы ярайһы тотороҡло, йылына уртаса 150 көн ята.

# Үлмәҫҡоҙоҡ
## Тарихы

Шишмә тарихы Аҡбулат ауылы тарихынан айырылғыһыҙ, сөнки административ-территориаль йәһәттән Октябрь реводюцияһына тиклем Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы биләмәһендә булһа, 1917 йылдан тарихи ватанына — Башҡортостан ерҙәренә индерелә. 1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенә бирелә. 1934—1959 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Ейәнсура районы составында була. 1938—1957 йылдарҙа төбәк Чкалов өлкәһе тип аталып ала. 1959 йылда Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы биләмәһенә индерелә.

# Үлмәҫҡоҙоҡ
## Этимологияһы

Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында бәйән итеүенсә, шишмәгә атама Үлмәҫ тигән ҡатын-ҡыҫ исеменән бирелгән. Шишмәнең Үлмәҫәбей тигән икенсе исеме лә бар икән. С. М. Стрельников гидронимды «Үлемһеҙ әбей» мәғәнәһендә аңлата. Мәгәр Т. Кусимова, С. Бикҡолова төҙөгән «Башҡорт исемдәре» һүҙлегендә Үлмәҫбикә (халыҡ телендә ҡыҫҡартып Үлмәҫ тип йөрөтөлөүсән) тигән исемгә ошондай аңлатма бирелә: Үлмәҫбикә — үлмәҫ+бикә һүҙҙәренән тора, борон балалары үлеп торған ғаиләләрҙә был бала үлмәһен, торһон тигән теләк менән ҡушыла торған булған
# «Халыҡ батырлығы» берләштерелгән мәғлүмәт базаһы

«Халыҡ батырлығы» берләштерелгән мәғлүмәт базаһы — Бөйөк Ватан һуғышы йылдарындағы документтарҙың электрон йыйылмаһы.
Ойоштороусыһы Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығының телекоммуникация һәм мәғлүмәт технологияларын үҫтереү департаменты. «Ростелеком» асыҡ акционерҙар йәмғиәте элемтә ярҙамы күрһәтә.
Электрон базаны булдырыу менән «Опыт» ябыҡ акционерҙар йәмғиәте шөғөлләнә, проект буйынса эш күләме — 22 миллион һум.
Оборона Министрлығында был сайт донъяла быға тиклем булмаған тип белдерелә.
2010 йылдың апреленен сайт тест (тикшереү) режимында эшләй.
Электрон мәғлүмәттәрҙе тулыландырыү 2012 йылдың декабренә планлаштырылған.
Интернеттағы сайттың адресы: www.podvignaroda.mil.ru 2012 йыл 25 июль архивланған. www.podvig-naroda.ru 2011 йыл 11 декабрь архивланған. www.podvignaroda.ru.
Сайты ҡарау өсөн Adobe Flash программаһын ҡуйыу талап ителә.
# Ай-Колик-Еган

Ай-Колик-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1730/195/104 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 120 км.

# Ай-Колик-Еган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200040500
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204050
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Бабилдар

Бабилдар — Көньяҡ Месопотамияның (Бабилияның) беҙҙең эраға тиклем II—I мең йыллыҡтарҙа йәшәгән һәм аккад телендә һөйләшкән боронғо халҡы.

# Бабилдар
## Атамаһы

«Бабилдар» термины шул исемдәге өлкә исеменән алынған, ә өлкә исеме был ерҙәрҙең баш ҡалаһы булған Бабил ҡалаһы атамаһына барып тоташа.

# Бабилдар
## Сығышы һәм тарихының төп баҫҡыстары

Борон замандарҙан уҡ Көньяҡ Месопотамия (Бабилия) этнолингвистик сыбарлыҡ менән айырылып торған. Беҙҙең эраға тиклем III мең йыллыҡ башынан уҡ яҙма сығанаҡтар шумер телендә һөйләшкән һәм һуңыраҡ аккадтар булараҡ билдәлелек алған халыҡ йәшәгәнлеге һәм уның эсендә семит төркөмдәре лә булғанлығы тураһында шаһитлыҡ итә. Аккадтарҙың күрше төбәктәрҙән күпләп күсеп ултырыуы һөҙөмтәһендә үҙ дәүләтселеге барлыҡҡа килә. Урҙың III династияһы дәүерендә Месопотамияла амориҙар күбәйә, беҙҙең эраға тиклем II мең йыллыҡтың беренсе яртыһында улар үҙ батшалығын булдыра; беҙҙең эраға тиклем II мең йыллыҡтың икенсе яртыһында төбәкте касситтар баҫып ала. Килмешәк халыҡтарҙың күбеһе беҙҙең эраға тиклем II—I мең йыллыҡтарҙа аккад теленең бабил диалекттарында һөйләшкән төп халыҡ араһына инеп ирей тора. Беҙҙең эраға тиклем II һәм I мең йыллыҡтар сигендә Яҡын Көнсығышта арамиҙар һәм уларҙың бер тармағы булған халдейҙар күбәйә. Бабилияның халдейҙар тарафынан алыныуы ерле халыҡтың яйлап арамилаштырылыуына килтерә.

# Бабилдар
## Антропологик тип

Тикшеренеүселәр Көньяҡ Месопотамия халҡын европеоид расаһының Урта диңгеҙ тибына индерә. Улар ҡуңыр тәнле, ҡоңғорт күҙле, тура танаулы, тура йә бөҙрә ҡуңыр сәсле кешеләр була.

# Бабилдар
## Теле һәм яҙмаһы

Бабилдар аккад теленең айырым (бабил) диалекттарында һөйләшә. Беҙҙең эраға тиклем I мең йыллыҡта халдейҙар йоғонтоһо аҫтында арами теле киң тарала.

# Бабилдар
## Кейеме

Геродот хәбәр итеүенсә, бабилдар аяҡҡа төшөп торған етен хитон, йөн хитон һәм аҡ хламида рәүешендәге ябынсыҡ кейеп йөрөгән. Аяҡтарына — итек, баштарына салма кейгәндәр. Сәстәре оҙон булған.
# Суртанүҙәк (йылға)

Суртанүҙәк рус. Суртан-Узяк (устар. Суртанозек) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһының Йылайыр районы, Хәйбулла районы биләмәләрендә аға. Йылға Быҙаулыҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Суртанүҙәк (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002844
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200284
- Бассейн коды — 12.01.00.003
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2

# Суртанүҙәк (йылға)
## Этимологияһы

Топоним башҡорт телендәге «суртан» (балыҡ) һәм «үҙәк» (ике тау йәки ҡалҡыулыҡ араһындағы тәрән уй) тигән һүҙҙәрҙән яһалған. Урыҫ теленә лә «суртан» һүҙе үҙгәрешһеҙ алынған.
# Мәрфүғә(исем)

Глафира Фәйершина 28.09.2021
Мәрфүғә Мәрфүғә - башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме. == Этимология == <Мәрфүғә (өҫтөн, юғары)>
# Ҡондоҙ (йылға)

Ҡондоҙ (рус. Кандыз) — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ыҡ йылғаһына ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 65 км.

# Ҡондоҙ (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101312111100027964
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102796
- Бассейн коды — 10.01.01.013
- ГӨ буйынса томы — 11
- ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ерғайыш

Ерғайыш (Йырғайыш, Ярғайыш, рус. Зиргаиш) — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Ерғайыш Ҡаҫмарт йылғаһының уң ярына тамағынан 79 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Ерғайыш
## Этимологияһы

"Башҡорт АССР-ының топонимдары һүҙлеге"ндә, йылға атамаһының Ярғайыш тигән варианты ла бар, тип яҙылған. Атаманың мәғәнәһе аңлатылмаған.

# Ерғайыш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы инешенән Оло Эйек йылғаһына ҡойғанға тиклем, Бәләкәй йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
РФ территорияһы буйынса Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән мәғлүмәттәр
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000512112200005607
* Кодтар буйынса гидрологик өйрәнеү (гө) — 112200560
* Бассейн коды — 12.01.00.005
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Пёла

Пёла (нем. ) — Германиялағы, Саксония ерендәге . йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ла кеше йәшәй. Майҙаны — 11,79 км². Диңгеҙ кимәленән метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ның почта индексы һәм автомобиль коды .
# Соколовский Иван Николаевич

Иван Николаевич Соколовский (27 ғинуар 1858 йыл — 1917 йылдан һуң) — XIX быуат һуңында — XX быуат башында Рәсәйҙең дәүләт һәм хәрби эшмәкәре.

# Соколовский Иван Николаевич
## Биографияһы

Иван Николаевич Соколовский 1858 йылдың 27 ғинуарында Херсон губернаһында дворян ғаиләһендә тыуа. Елизаветград юнкер училищеһында уҡый.
1877—1878 йылдарҙа Рус-төрөк һуғышында ҡатнаша.
Әле училищела уҡығанда уҡ И. Н. Соколовский фәнгә тартыла, шуға күрә Рус-төрөк һуғышынан һуң Генераль штабтың Николаев академияһында уҡыуын дауам итә. Уны тамамлағас, 1884 йылда Генераль штабҡа күсерелә.
1895 йылда ырымбур вице-губернаторы итеп тәғәйенләнә.
1901 йылда — Семипалатинск өлкәһенең хәрби губернаторы.
1903 йылда Өфө губернаторы вазифаһын башҡара башлай. Губернатор булған ваҡытында күскенселәргә өҫтөнлөклө шарттарҙа ер һатып алыуға булышлыҡ итер өсөн Крәҫтиән ер банкыһына айырым хоҡуҡтар биреү тәҡдимен индерә. Ышанысһыҙ кешеләрҙе йәмәғәт учреждениеларында һәм тау заводтарында эшләүҙән ситләштерә. Уның бойороғона ярашлы 1905 йылдың 1 майында баш ҡалала эшселәр һәм студенттар демонстрацияһы таратыла. 3 майҙа Соколовскийға һөжүм яһала.
1906 йылда генерал-майор чинында Әстерхан губернаторы һәм Әстерхан казак ғәскәренең наказлы атаманы итеп тәғәйенләнә. 1907 йылдан — генерал-лейтенант.
1917 йылдың мартында Әстерхан Ваҡытлыса башҡарма комитеты тарафынан ҡулға алына.

# Соколовский Иван Николаевич
## Наградалары

4-се дәрәжә Изге Владимир ордены, 2-се һәм 3-сө дәрәжә Изге Анна ордены, 2-се һәм 3-сө дәрәжә Изге Станислав ордены.
# Үрге Паю-Яха

Үрге Паю-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Собет-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Үрге Паю-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15040000212115300054273
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305427
* Бассейн коды — 15.04.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ширәмәт районы

Ширәмәт районы (татар. Ширәмәт районы, рус. Шереметьевский район) — 1930 йылдан 1963 йылға тиклем ғәмәлдә булған Татарстан АССР-ның юҡ ителгән административ-территориаль берәмkеге. Саллынан көньяҡ-көнбайышҡа 65 саҡрым, Татарстандың үҙәк өлөшөндә урынлашҡан. Административ үҙәк - Ширәмәт ауылы.

# Ширәмәт районы
## Тарих

Ширәмәт районы территорияһы 1920 йылға тиклем Ҡазан губернаһының Чистай өйәҙе Иҫке Шишмә улусында һәм Өфө губернаһының Минзәлә өйәҙендә, 1920 йылдан 1921 йылға тиклем Чистай кантоны Иҫке Шишмә вулысында һәм Минзәлә кантонында, 1921 йылдан 1930 йылға тиклем Чистай һәм Саллы кантондарында урынлашҡан.
1930 йылдың 10 августында элеккеге Саллы кантоны территорияһында барлыҡҡа килә.
1934 йыл мәғлүмәттәре буйынса, Ширәмәт районы урыҫ милли районы статусына эйә булған.
1952 йылдың 8 майында Татарстан АССР-дың Чистай өлкәһе составына инә. 1953 йылдың 30 апрелендә өлкәләр бөтөрөүгә бәйле рәүештә Татарстан АССР-дың туранан-тура ҡарамағына ҡайтарыла.
1963 йылдың 4 ғинуарында Ширәмәт районы юҡҡа сыға, уның территорияһы Саллы һәм Чистай райондарына тапшырыла.
1965 йылдың 12 ғинуарында Саллы районынан өс йыл элек бөтөрөлгән Шиәрәмәт районы кергән Түбәнге Кама районы айырылып сыға.

# Ширәмәт районы
## Административ бүленеш

1931 йылда район майҙаны 1576 км2 тәшкил иткән.
1945 йылда район майҙаны 1332 км2 тәшкил иткән.
1948 йылда Ширәмәт районы 30 ауыл Советына бүленгән.

# Ширәмәт районы
## Халыҡ

| 1931 | 1939 | 1959 |
| 49603 | 45392 | 33586 |
1939 йылда халыҡ һаны 45392 кеше тәшкил иткән, шул иҫәптән урыҫтар - 65,34%, татарҙар - 31,53%, сыуаштар - 2,3%.
# Башкатов Сергей Александрович

Башкатов Сергей Александрович (5 апрель 1961 йыл) — ғалим-биохимик. Биология фәндәре докторы (1997), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2008), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2011).

# Башкатов Сергей Александрович
## Биографияһы

Сергей Александрович Башкатов 1961 йылдың 5 апрелендә Өфө ҡалаһында тыуған.
1983 йылда Башҡорт дәүләт университетын һуң Химия институтында эшләй башлай. 1991—1998 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт медицина университетының ғилми тикшеренеү үҙәге директоры, бер үк ваҡытта 1993—1998 йылдарҙа — лаборатория мөдире, 1995 йылдан алып Нефтехимия һәм катализ институтының лаборатория мөдире, бер үк ваҡытта 1998—2000 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт аграр университетының дөйөм биология, 2000 йылдан алып Көнсығыш иҡтисади-юридик гуманитар академияһының дөйөм психология кафедраһы мөдире, 2010 йылдан — уҡытыусы. 2013 йылдан — БДУ-ның биология факультеты деканы.
С. А. Башкатовтың фәнни эшмәкәрлеге кеше организмы адаптацияһы механизмдарында күҙәнәктәр араһындағы матрикс гетерополисахаридтарының ролен өйрәнеүгә, плацентар гликозаминогликандар нигеҙендә дарыу препараттары уйлап табыуға арналған. 140-тан ашыу фәнни хеҙмәт һәм 15 уйлап табыу авторы.
Төп ғилми хеҙмәте: Гликозаминогликаны в биохимических механизмах адаптации организма к некоторым физиологическим и патологическим состояниям. М., 2004 (авторҙаш).
# Күрәсәк

Күрәсәк (Аллаһ ҡушҡаны, грек. πρόνοια, лат. Providentia; рус. Провидение) — Аллаһтың, Юғары Көстөң, айырыуса кеше һәм кешелекте барлыҡҡа килтереүҙә иң ҙур мәнфәғәткә йүнәлтелгән маҡсатҡа ярашлы эш итеүе.

# Күрәсәк
## Башҡорттарҙа күрәсәк

Башҡорт халҡында тәҡдир, яҙмыш (маңлайға яҙылған тормош юлы), насип төшөнсәләре менән бер рәттән «күрәсәк» тигәне лә бар. Ул алда булаһы яҙмыш, башҡа киләсәк хәл мәғәнәһендә ҡулланыла
Ауыҙ-тел ижадында ошо хаҡта мәҡәлдәр ҙә бар:
* Күрәсәкте күрмәй, гүргә кереп булмай.
* Күрәсәк күҙ йомдора.
Һөйләштә шулай уҡ «күрәһе», «күрәһеләр» рәүешендә лә ҡулланыла:
* Күрәһен күрмәй кеше гүргә инмәй.
* Күрәһеләр бар икән
# Нуя

Нуя — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2064/277/105 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 74 км.

# Нуя
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500212110000038642
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003864
* Бассейн коды — 08.01.05.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Рыловка (Шача ҡушылдығы)

Рыловка — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шача йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Рыловка (Шача ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кострома йылғаһы Исады һыу үлсәү посына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300112110000012243
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001224
* Бассейн коды — 08.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Санкт-Петербург Мария институты

Санкт-Петербург Мария институты — рус. Санкт-Петербургский Мариинский институт — батшабикә Мария ведомствоһы учреждениелары системаһындағы ҡатын-ҡыҙ уҡыу йорто.

# Санкт-Петербург Мария институты
## Тарихы

Институт батшабикә Мария Фёдоровнаның башланғысы буйынса ойошторолған. Тәүҙә, тәрбиәләнеүселәр һаны 50 тип билдәләнгән, улар иҫәбендә императрицаның 10 пансионеркаһы булған. 10-12 йәшлек (императрица пансионсионеркалары өсөн — 8-ҙән 12 йәшкәсә) ҡыҙ балалар ҡабул ителә. Өс йылдан 1800 йылдың 17 ноябрендә батша бойороғо менән училищеға уны ойоштороусы хөрмәтенә Мария институты тигән исем бирелә; Н. С. Карцев билдәләгәнсә:
   Для истории просвещения в России важно то обстоятельство, что это учебное заведение впервые ввело у нас два обычая: во-первых, именовать учреждение именем члена царской фамилии, и, во-вторых, именовать учреждение Институтом: до этого момента в России не существовало институтов.
1802 йылдың 2 июнендә училищеның беренсе сығарылышы була.
1807 йылда императрица институттың беренсе уставын төҙөгән, унда етемдәрҙе тәрбиәләүҙең төп маҡсаты билдәләнгән: «сделать из них честных и добродетельных жён, хороших и сведущих хозяек, попечительных нянек или надзирательниц за детьми, и, в случае нужды, надёжных и исправных прислужниц, искусных во всяких женских рукодельях»; тәүге тапҡыр институт штаты аныҡлана. Финанстарға килгәндә, Мария институтының һәр тәрбиәләнеүсеһенә Смольный затлы ҡыҙҙар институтында уҡыусы ҡыҙҙарға ҡарағанда саҡ ҡына аҙыраҡ (¼ ҡа) тура килгән.
1811 йылда институттың икенсе уставы ҡабул ителә. Бер ни тиклем аныҡлауҙар Мария ҡатын-ҡыҙҙар институтының урта ҡатлам хаҡында хәстәрлек күреүҙе яҡшыртыуға бәйле булған.
1856 йылдың октябрендә Мария институтының һуңғы, өсөнсө Уставы ҡабул ителә, тәрбиәләнеүселәр һаны 180 кешегә етә.
Мария институты императрица Мария учреждениелары ведомствоһына ҡараған 2-се разрядлы ҡатын-ҡыҙҙар уҡыу йорттары иҫәбенә индерелә, ә институт хеҙмәткәрҙәре был ведомство буйынса дәүләт хеҙмәте хоҡуғына эйә була.
1897 йылда институтты уңышлы тамамлаусыларҙы шифр, алтын һәм көмөш миҙал менән бүләкләү рөхсәт ителә. Тәүге шифрҙарҙы 1897 йылдың яҙында М. Поленов, Л. Струве һәм А. Кутайцева ала.
1918 йылда Мария институты һуңғы сығарылыш яһай.
Хәҙер Санкт-Петербург Мария институтының һуғыштан һуңғы йылдарҙа ҡат өҫтәлгән бинаһында 163-сө урта мәктәп урынлашҡан.