yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Харлова (йылға)

Харлова — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Һул Хетта йылғаһының уң ярына тамағынан 95 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.

# Харлова (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15030000112115300049723
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304972
* Бассейн коды — 15.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Терроризмға ҡаршы көрәштә теләктәшлек көнө

Терроризмға ҡаршы көрәштә теләктәшлек көнө — 3 сентябрҙә Рәсәйҙә йыл һайын билдәләнеүсе иҫтәлекле даталарҙың береһе.

# Терроризмға ҡаршы көрәштә теләктәшлек көнө
## Терроризмға ҡаршы көрәштә теләктәшлек көнө тарихы

Рәсәйҙең был яңы иҫтәлекле датаһы Рәсәй Федерацияһының 2005 йылдың 21 июлендә донъя күргән «Рәсәйҙең хәрби дан көндәре (еңеү көндәре)» федераль законы редакцияһына ярашлы барлыҡҡа килә. Ул 2004 йылдың 1-3 сентябрендәге Беслан террорсы ваҡиғалары менән туранан-тура бәйләнгән.
Терроризмға ҡаршы көрәштә теләктәшлек көнөн билдәләгәндә, Бесланда ғына түгел, бөтә ил буйлап террорсы акттар ҡорбандарын, шулай уҡ тәртип һаҡлағанда бурысын үтәп һәләк булған хеҙмәткәрҙәрҙе иҫкә алалар.
2013 йылда датаны билдәләнгәндә Мәскәү ҡала думаһы Мәскәү ҡалаһы көнөн билдәләү ҡағиҙәләрен һәм был датаға ҡарата сентябрҙең тәүге ял көндәренең яҡын тороуын үҙгәртеү тураһында закон ҡабул итте.
# Волость

Волость, Олоҫ — Революцияға тиклемге Рәсәйҙә өйәҙ эсендәге иң бәләкәй административ-территориаль берәмек (1929-30 йылдарға тиклем һаҡлана). Рәсәйҙә XI быуаттан 20 быуаттың 30-сы йылдарына тиклем ғәмәлдә булған административ-территориаль бүленеш берәмеге, крәҫтиән йәмғиәтендә барлыҡҡа килгән.
Боронғо рус дәүләтендә волость һүҙе кенәз биләмәләрен аңлаткан һәм «ер», «ил», «өлкә» мәғәнәһендә йөргән. 13-16 быуаттарҙа волосттар бүленеше һарай, бояр, монастырҙар ерҙәренә хас була. Ул ерҙәр кенәз тарафынан волость идарасылары вазифаһын үтәүселәргә идаралыҡҡа тапшырылған; халыҡтан биләмә хужаһы (кенәз, бояр һ.б.) файҙаһына һалым-керемдәр йыйылған. 14 быуат урталарынан волосттар воеводалар идаралығындағы өйәҙҙәр составына керә. XVI быуат уртаһында үткәрелгән ер реформаһы буйынса, айырым хужа билдәләгән «волость идараһы» («волостелей») тәртибе бөтөрөлә, күпселек өйәҙҙәрдә ул земствоның һайлап ҡуйылған органдарына алыштырыла. 17 быуат — 18 быуаттың 1-се яртыһында волость «стан», «пригород» кеүек ваҡ административ бүленеш берәмектәре менән йәнәшә йәшәй. Император Павел I ҙең 1797 йылдың 7 август фарманы менән ҡаҙна ауылдарының волосттарға бүленеш һәм идара тәртибе урнаштырыла («О разделении казённых селений на волости и о порядке их внутреннего управления»). Фарман нигеҙендә төбәктә йәшәүсе дәүләт крәҫтиәндәре һаны 3000 самаһы булған осраҡта волость идараһе булдырылған. Һуңыраҡ, дәүләт крәҫтиәндәре ауылдарынан тыш, батша һарайы (удел) ауылдарында ла волосттар ойошторола.
# Сумғайыт

Сумғайыт (әзерб. Sumqayıt) — Әзербайжандың көнсығышында урынлашҡан ҡала. Ҙурлығы буйынса икенсе урында.Майҙаны буйынса өсөнсө (Баҡынан һәм Гәнжәнән ҡала) һәм халыҡ иҫәбе буйынса икенсе урында. Апшерондың ҙурлығы буйынса икенсе сәнәғәт үҙәге.

# Сумғайыт
## Милли состав

2009 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 309 446 кеше йәшәгән, шуларҙан: 302 461 әзербайжан (97,74 %), 3488 лезгин (1,13 %), 2143 урыҫ (0,69 %), 475 талыш (0,15 %), 179 төрөк (0,06 %), 116 татар (0,04 %), 96 тат (0,03 %), 94 украин (0,03 %), 60 йәһүд (0,02 %) һәм 334 бүтән милләт вәкиле.
* Диңгеҙ буйындағы ботаник баҡса
# Уральск ауыл Советы (Учалы районы)

Уральск ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Учалы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Уральск ауылы.

# Уральск ауыл Советы (Учалы районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

# Уральск ауыл Советы (Учалы районы)
## Ауыл советы составы

* Уральск ауылы,
* Баҙарғол ауылы,
* Ыҫтамғол ауылы,
* Ишкен ауылы,
* Октябрьск ауылы.
# Пёнсген (парк)

«Пенсген» паркы (нем. Poensgenpark) — Ганза ҡалаһының үҙәге Ратингенда (Төньяҡ Рейн-Вестфалия ере) урынлашҡан ландшафт паркы, шулай уҡ «Кромфорд» паркы (нем. Cromford-Park) булараҡ та билдәле; 1907—1908 йылдарҙа коммерция советы ағзаһы Карл Пёнсген аҡсаһына төҙөлгән һәм 1977 йылда киң тамашасылар өсөн асылған; 1997 йылдан ҡала ҡомартҡыһы булып тора.
# Афанасия Цумелека

Афанасия Цумелека (грек. Αθανασία Τσουμελέκα; 2 ғинуар 1982, Превезе) — грек еңел атлеты, 20 километрға йөрөштә олимпия чемпионы .

# Афанасия Цумелека
## Карьераһы

2002 йылда Афанасия Европа чемпионатында ҡатнаша. 20 километрлыҡ аралыҡта, миҙгелдә иң яҡшы шәхси һөҙөмтә күрһәтеп, 9-сы була. Бер йылдан һуң ҡитғаның йәштәр чемпионатында Цумелека алтын миҙалды, ә донъя чемпионатында 7-се урынды яулай.
Афинала Олимпия уйындарында Афанасия, көмөш миҙал эйәһе Олимпиада Иванованы 5 секундҡа үтеп, алтын миҙалға лайыҡ була. Күп һанлы фекерҙәр буйынса, грек спортсыһы финиш һыҙығы ҡағиҙәләрен боҙа. Быға тиклем уға ике һары карточканы күрһәтәләр һәм дистанцияһының һуңғы стадияһында судья Цумелекка өсөнсө һары карточканы күрһәтә. Әммә бынан һуң да квалификациянан мәхрүм итмәйҙәр, Олимпиада Иванова һүҙҙәре буйынса, судьялар ярыштар хужабикәһен һәм лидерҙы ҡыуып етергә мөмкинлек бирмәйҙәр.
* Башта улар миңә һары карточка күрһәттеләр, ә һуңынан тик грек спортсыһын ҡыуып етергә кәрәкмәй тип иҫкәрттеләр.
* — Олимпиада Иванова
Рәсәйле Афанасияны ярыштан төшөрөп ҡалдырҙылар һәм уға уны ҡыуып үтергә мөмкинлек бирҙеләр, тип уйлай. Әммә Цумелека финишҡа барып етә һәм алтын миҙалды ала. Рәсәйҙең еңел атлетика Федерацияһы протест бирмәҫкә ҡарар итә
2005 йылда донъя чемпионатында Афанасия квалификацияһыҙлана. Пекинда Олимпия уйындарында ул 9-сы була. Әммә 6 августа үткәрелгән допинг-тест һөҙөмтәләре буйынса, уның һейҙегендә эритропин табалар һәм еңел атлетсыны ваҡытлыса ярыштарҙан ситләтәләр. 2009 йылдың 17 ғинуарында спортсы карьераһын тамамлауы тураһында иғлан итә, 29 апрелдә уның допинг-өлгөһө ыңғай һөҙөмтә бирә һәм 18 ноябрҙән Халыҡ-ара олимпия комитеты Афанасияны квалификацияһыҙлай.
# Лиекса

Лиекса (фин. Lieksa) — ҡала (община). Был ҡала Финляндияның Төньяҡ Карелия төбәгендә,Йоэнсуу общинаһынан төньяҡ-көнсығышта урынлашҡан. Лиекса ҡалаһы Пиелинен күленең көнсығыш ярында тора.

# Лиекса
## Географияһы

Община 4067,60 км² майҙанды тәшкил итә, шуларҙың 649,75 км² һыу ятҡылығы биләй. Халыҡ тығыҙлығы — 3,25 кеше/км². Лиекса общинаһы Иломантси, Йоэнсуу, Юука, Контиолахти, Кухмо һәм Нурмес общиналары менән, төньяҡ-көнсығышта — Рәсәй менән сиктәш. Ҡыш көнө Пиелинен күле буйлап Кои һәм Вуонислахти араһында Европалағы иң оҙон боҙ юлы һалына.

# Лиекса
## Географияһы
### Ауылдары

Эгюптинкорпи, Хаттусаари, Хаттуваара, Хёнтёнваара, Хёрхё, Йааконваара, Йамали, Йонгунйоки, Келвя, Китсинваара, Коли, Контиоваара, Куораярви, Кюлянлахти, Ламминкюля, Лапалие, Лоухиваара, Мятясваара, Мяряйалахти, Нурмиярви, Охтаваара, Панкакоски, Панкаярви, Пусо, Ромппала, Руунаа, Саариваара, Кетряваара, Савиярви, Сиикаваара, Сиковаара, Сокоярви, Соковаара, Сурпеенваара, Уусикюля, Варпанен, Виеки, Виенсуу, Вуонисярви, Вуонислахти.

# Лиекса
## Географияһы
### Халыҡ

Ҡала халҡы 11097 кеше тәшкил итә (2019 йыл мәғлүмәттәре буйынса). Лиекса тулыһынса финн телле ҡала.

# Лиекса
## Демографик хәле

Ҡалала яҡынса 12 000 кеше, шуларҙың 600-ө иммигранттар, уларҙың иң ҙур өлөшө (250 кеше) Сомалиҙан килгән.

# Лиекса
## Иҫтәлекле урын

Территорияла асыҡ һауала Ҡышҡы һуғыш һәйкәлдәре урынлашҡан: нығытмалар, финляндия ғәскәрҙәре окоптары һәм башҡа ут позициялары, шулай уҡ оҙонлоғо 1200 км тәшкил иткән танкыға ҡаршы оборона линияһы бар. Был һыҙат төньяҡтан көньяҡҡа табан Рәсәй Федерацияһы сигенән алып Төньяҡ Боҙло океанға тиклем һуҙылған, вертикаль баҫтырылған суйырташтарҙан ғибәрәт.
* Танкыға ҡаршы һыҙат
# Милтон Кинс Донс

«Милтон Кинс Донс» (ингл. Milton Keynes Dons FC; ) — Бакингемшир графлығының Милтон-Кинстағы профессиональ футбол клубы. Клубтың төҫтәре — аҡ-ҡыҙыл-ҡара. 2004/05 миҙгелендә Портимао кубогын яулаусы.

# Милтон Кинс Донс
## Тарих

2004 йылдың 21 июнендә клуб хәҙерге исеме аҫтында билдәле була. Ул «Уимблдон» ФК-ы Милтон-Кинсҡа күскәндән һуң туғыҙ ай үткәс, ошо исемде үҙенә ала. «Милтон Кинс Донс» — "Уимблдон"дың формаль дауам итеүсеһе, әммә Уимблдон бойондороҡһоҙ көйәрмәндәр ассоциацияһы (WISA) менән һөйләшеүҙәрҙән һуң һуң, инглиз футбол федерацияһы көйәрмәндәренең хуплауы менән, «Уимблдон» клубының бөтә трофейҙарын Мертон районына («Уимблдон» клубының нигеҙләнгән урынына) кире ҡайтаралар һәм был ойошмаларҙың үҙ-ара килешеүе һөҙөмтәһендә 2004 йылдағы ҡаҙаныштарҙы һәм унан һуңғыларын үҙ ҡаҙаныштары итеп һанайҙар.

# Милтон Кинс Донс
## Ағымдағы составы

    2017 йылдың 27 апреленә ҡарата
| № | Уйынсы | Тыуыу датаһы | Элекке клубы | Контракт |
| Ҡапҡа һаҡсылары ||||||
| 1 | Дэвид Мартин | 22.01.1986 | Ливерпуль | 2010—2017 |
| 19 | Ли Николлс | 5.10.1992 | Уиган Атлетик | 2016—2018 |
| 29 | Чарли Бёрнс | 27.05.1995 | Клуб тәрбиәләнеүсеһе | 2012—2017 |
| Һаҡсылар ||||||
| 3 | Дин Льюингтон | 18.05.1984 | Уимблдон | 2002—2017 |
| 4 | Джо Уолш | 13.05.1992 | Кроули Таун | 2015—2018 |
| 5 | Скотт Вуттон | 12.09.1991 | Лидс Юнайтед | 2016—2018 |
| 12 | Джордж Уильямс | 14.04.1993 | Барнсли | 2016—2018 |
| 23 | Пол Даунинг | 26.10.1991 | Уолсолл | 2016—2018 |
| 24 | Бен Тилни | 28.02.1997 | Клуб тәрбиәләнеүсеһе | 2014—2017 |
| Ярым һаҡсы ||||||
| 6 | Эд Апсон | 21.11.1989 | Миллуолл | 2016—2018 |
| 8 | Даррен Поттер | 21.12.1984 | Шеффилд Уэнсдей | 2011—2017 |
| 9 | Дин Баудич | 15.07.1986 | Йовил Таун | 2011—2017 |
| 17 | Дэниел Пауэлл | 12.03.1991 | Клуб тәрбиәләнеүсеһе | 2008—2017 |
| 18 | Харви Барнс | 9.12.1977 | В аренде у Лестер Сити | до 30.6.2017 |
| 20 | Джорджо Расуло | 23.01.1997 | Клуб тәрбиәләнеүсеһе | 2012—2017 |
| 21 | Каллум Бриттен | 12.03.1998 | Клуб тәрбиәләнеүсеһе | 2016—2017 |
| 25 | Чукс Анеке | 3.07.1993 | Зюльте-Варегем | 2016—2017 |
| 30 | Брэндон Томас-Асанте | 29.12.1998 | Клуб тәрбиәләнеүсеһе | 2016—2017 |
| 31 | Дэвид Касуму | 5.10.1999 | Клуб тәрбиәләнеүсеһе | 2015—2017 |
| Һөжүмселәр ||||||
| 7 | Маки Нгомбо | {31.03.1995 | В аренде у Фортуны Д | до 30.6.2017 |
| 14 | Киран Агард | 10.10.1989 | Бристоль Сити | 2016—2019 |
| 16 | Робби Мюрхед | 8.03.1996 | Хартс | 2017—2019 |
| 28 | Ники Мэйнард | 11.12.1986 | Кардифф Сити | 2015—2017 |
| 33 | Сэм Номб | 1.08.1999 | Клуб тәрбиәләнеүсеһе | 2016—2017 |
| Баш тренер ||||||
| | Робби Нилсон | 19.06.1980 | Хартс | 2016—н/д |

# Милтон Кинс Донс
## Ҡаҙаныштар

* Икенсе лига
** Еңеүсе: 2007/08
* Футбол лигаһы Трофейы
** Еңеүсе: 2007/08
* Портимао Кубогы
** Еңеүсе: 2004/05

# Милтон Кинс Донс
## Рекордтар
### Уйынға килеп йөрөү

Өйҙәге матчтарҙа иң күп һанлы йөрөү: 28 127 тамашасы (Челси клубына ҡаршы уйында, Англия кубогының дүртенсе раунды), 31 ғинуар 2016 (Стэдиум МК)
# Штрела

Штрела (нем. Strehla) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 3966 кеше йәшәй. Майҙаны — 30,07 км². Диңгеҙ кимәленән 95 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 1616 һәм автомобиль коды RG.
# Винница (аэропорт)

«Винница» аэропорты (Гавришовка) Винница районында Винница ҡалаһы тимер юл станцияһынан көнсығышҡа табан 7,5 км һәм Гавришовка ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 1 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Украина буйлап һәм унан ситтән (Ҡытай, Рәсәй һәм яҡын көнсығыштан) килгән пассажирҙар һәм йөктәрҙе ташыу өсөн тәғәйенләнгән автомобиль һәм тимер юлы юлдарын айырыу урыны бар.
Самолеттар өсөн осоп китеү һәм һауанан төшөп ултырыу һыҙатының оҙонлоғо 2,5 км. Аэродромда тәүлектең теләһә ниндәй ваҡытында самолеттарҙы файҙаланырға була. 5 (бишенсе) индекс һәм унан түбән индекстағы һауа караптарын (135 тоннаға тиклемге Ан-2,Ан-30,Ан-26, Л-410, Ан-24, Як-40, Ан-32, Ту-134, Ту-154, Ил-76, Ан-74, Ан-12, Як-42, Ил-18, Б-737, А-320) осороп ебәрергә, ултыртырға һәм уларға идара итергә һәләтле.
Аэродромда шулай уҡ 456-сы айырым ҡатнаш авиация бригадаһы (Ан-26, Ан-24, Ми-8) урынлашҡан.

# Винница (аэропорт)
## Тарихы

Винница аэропорты 1983 йылда төҙөлә.
1997 йылдың авгусында аэропорт Украина иҡтисады һәм хәүефһеҙлеге өсөн стратегик әһәмиәткә эйә булған предприятие һәм ойошмалар исемлегенә индерелә.
1999 йылға тиклем айырым даими рейстар була, артабан аэропорт эшләүҙән туҡтай, тик айырым чартер рейстарҙы ғына хеҙмәтләндерә. 2008 йылда өлкә бюджеты иҫәбенә аэропорт эшен тергеҙеү эштәре башлана.
Украина Министрҙар кабинетының 2008 йылдың 10 декабрендә 1530-р ҡарары менән Винница (Гавришовка) аэропортында һауа бәйләнеше өсөн дәүләт сиктәре аша халыҡ-ара үткәреү пункты асыла.
2009 йылдан хәсидтәр өсөн бүленгән чартер рейсын ҡабул итә. Хәсидизм тәғлимәте буйынса йәшәгәндәр йыл һайын Уманға хаж ҡылырға бара.
2013 йылдың 10 майынан аҙнаһына ике тапҡыр «Мотор-Сич» авиакомпанияһы Мәскәү «(Внуково) — Винница» рейсын асты. Һуңынан 2014 йылда Yanair авиакомпанияһы Винница — Тель-Авив (Бен-Гурион) — Винница маршруты буйынса даими рейсын үтәй башлай, әммә шул уҡ йылда был рейстар ябыла.
2016 йылдың 8 июненән МАУ авиакомпанияһы аҙнаһына бер тапҡыр Винница — Тель-Авив — Винница даими рейстар үтәй башлай, аҙаҡ был рейстар аҙнаһына ике тапҡыр үтәлә. Шулай уҡ МАУ 26 июндән Винница — Варшава рейсын булдыра.
2018 йылдың апрель айынан авиарейстар Винница-Пекин, Винница — Нью-Йорк, Винница — Дубай, Винница — Бангкок, Винница — Париж, Винница — Лондон, Винница — Рим, Винница — Оттава һәм башҡа авиарейстар көн һайын үтәлә башлай, уларҙың барыһы ла Киевта туҡталып китә. сайтында Тулыраҡ мәғлүмәтте АК «МАУ» сайтынан алырға мөмкин.

# Винница (аэропорт)
## Авиакомпаниялар һәм уларҙың тәғәйенләнеше
### Даими

* Украинаның Халыҡ-ара авиалиниялары (Тель-Авив, Варшава, Киев)

# Винница (аэропорт)
## Авиакомпаниялар һәм уларҙың тәғәйенләнеше
### Чартер рейстары

* Windrose Airlines (Тель-Авив)
* Украинаның Халыҡ-ара авиалиниялары (Тиват, Тель-Авив)
* Yanair (Тель-Авив, Анталья)
* Montenegro airlines (Подгорица)
# Тагаза

Тагаза — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тандошка йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Тагаза
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100212115100000441
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100044
* Бассейн коды — 13.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Измайлово баҡсаһы (Санкт-Петербург)

Измайлово баҡсаһы (Буфф баҡсаһы) — Санкт-Петербургтағы парк, Фонтанка йылғаһы яры буйында урынлашҡан.

# Измайлово баҡсаһы (Санкт-Петербург)
## Парк һәм баҡса

1724 йылда Измайлово баҡсаһы урынында Петр I арҡалаштарының береһе — Румянцевтың усадьбаһы урынлаша. Усадьба биләмәһендә даими стилдәге парк булдырыла.
Императрица Екатерина II ваҡытында усадьба хужаһы булып уның фавориты П.А. Зубов тора. Парк матур сәскәләр баҡсаһына әүерелә.
Александр I хакимлығы башына паркты үлән баҫа һәм ул даиминан пейзажға әүерелә. XIX быуат башында ул «Измайлово» исемен ала, сөнки уның эргәһендә Фонтанка йылғаһы ярында Измайлов полкы казармалары урынлаша.
1835 йылда сауҙагәр А. Тарасов паркты һатып ала. 1888 йылда территорияһы Петербург немец «Шустер-клубына» ҡуртымға тапшырыла. Ҡуртымға алыусылар паркта ресторан, тынлы оркестр өсөн эстрада-ҡабырсаҡ, асыҡ эстрада төҙөй, унда арҡан буйлап йөрөүселәр, фокуссылар һәм гимнастар сығыш яһай. Измайлово паркы популяр күңел асыу урынына әйләнә.

# Измайлово баҡсаһы (Санкт-Петербург)
## Буфф баҡсаһы

1898 йылда Ярославль сауҙагәре Петр Тумпаков паркты 25 йылға ҡуртымға ала һәм бер нисә кардиналь үҙгәртеүҙәр башҡара. Бөтә элекке немец клубының биналары һүтеп алына, улар урынына яңы ресторан төҙөлә, электр яҡтыртыуы үткәрелә, ә инеү урынында ҙур сәскә баҡсаһы эшләнә. Бынан тыш, Тумпаков баҡсалағы иҫке театр бинаһын яңынан төҙөй һәм уны Буфф театры тип атй. Яңы бина архитектор В. Шухов проекты буйынса төҙөлә.
Сауҙагәр яңы театр өсөн оперетта труппаһын йыя, һәм 1910 йылда асылған ,Буфф театры тиҙ арала популярлыҡ яулай. Тамашасыларҙың һөйөүен театр, Тумапковтың 1911 йылда үлеменән һуң да юғалтмай.

# Измайлово баҡсаһы (Санкт-Петербург)
## Совет осоронда

Парк 1917 йылғы революциянан һуң да эшләүен дауам итә. 1938 йылда Буфф театры бинаһы үҙгәртеп ҡорола, тамаша залы киңәйтелә. Бынан тыш, баҡсала йәйге павильон төҙөлә, унда шахмат турнирҙары һәм концерттар үтә. Блокада ваҡытында парк йәшелсә баҡсаһы функцияһын үтәй.
1948 йылда паркҡа Измайлово исеме кире ҡайтарыла, ә элекке Буфф театры Измайлов баҡсаһының Йәйге театры тип атала башлай. Ул 1980 йылдар аҙағына тиклем популяр концерт майҙансығы булып ҡала. 1980 йылда паркта яңы Йәштәр театры асыла

# Измайлово баҡсаһы (Санкт-Петербург)
## Хәҙерге торошо

2007 йылда парктың реконструкцияһы үтә. Иҫке театр бинаһы һаҡлап ҡалына, 2010 йылда өс ҡатлы яңы театр асыла. Спектаклдәр иҫке сәхнәлә лә, шулай уҡ Йәштәр театрының яңы сәхнәһендә лә үткәрелә.
# Овраг Волкодавов

Овраг Волкодавов — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе, Ростов өлкәһе, Белгород өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Свинуха йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Овраг Волкодавов
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Павловск ҡалаһынан Хопёр йылғаһы ҡушылғанға тиклем, Подгорная йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010101212107000004508
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000450
* Бассейн коды — 05.01.01.012
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кёльн соборы

1880
Кёльн соборы (нем. Kölner Dom) — немец Кёльнда рим-католик готик соборы. Донъяның иң бейек сиркәүҙәре араһында өсөнсө урында. Халыҡ-ара мираҫ исемлеге объекттары исемлегенә индерелгән. Кёльн архиепискобының төп храмы ике алымда төҙөлә — 1437 йй. һәм 1842—1880 йй. Төҙөлөш тамамланғас 157 метрлыҡ храм дүрт йыл буйы донъяның иң бейек бинаһы булып иҫәпләнә.

# Кёльн соборы
## Тышҡы һылтанмалар

* Кёльнский собор в словаре «Величайшие храмы мира»(недоступная ссылка)
# Индий

Индий (лат. Indium, In) — Менделеевтың периодик таблицаһының 5-се осор, 13-сө төркөм элементы. Тәртип номеры — 49. Атом номеры 49.
Ябай матдә индий — еңел сүкелеүсән, тиҙ ирей, бик йомшаҡ металл, көмөшһыу-аҡ төҫтә. Химик үҙенсәлектәре буйынса алюмин һәм галлийға, тышҡы күренеше менән цинкҡа оҡшаған.

# Индий
## Символы

Индий элементының символы — In (Индий тип уҡыла).

# Индий
## Тарихы

Индийҙы немец химигы Фердинанд Райх һәм Теодор Рихтер (Richter Theodore) 1863 йылда цинктар буйынса спектроскопик тикшеренеү ваҡытында таба. 1867 йылда бөтә донъя күргәҙмәһендә индийҙың ярты килограмлыҡ ҡойолмаһы килтерелгән булған инде.

# Индий
## Исеменең килеп сығышы

Индийҙағы спектрҙың сағыу эмиссия һыҙаты — индиго төҫө. Атама шунан сығып бирелгән.

# Индий
## Сығарып алыу

Индийҙы цинк һәм әҙерәк миҡдарҙа ҡара һәм аҡ ҡурғаштарҙың ҡалдыҡтарынан етештерәләр

# Индий
## Физик үҙенсәлектәре

* Иреү температураһы 156,5985 °C (429,7485 K)
* Ҡайнау температураһы 2072 °C (2345 K)
* Тығыҙлығы: 7,362 (+20 °C, г/см³)
** 7,023 (157 °C, г/см³)
** 5,763 (2109 °C, г/см³)
* Пар баҫымы (терег.бағ. мм):
** 0,01 (912 °C)
** 0,1 (1042 °C)
** 1 (1205 °C)
** 10 (1414 °C)
** 100 (1688 °C)
* Даими баҫым яваҡытында удел йылылыҡ һыйҙырышы (0-150 °C): 0,238 Дж/га·K

# Индий
## Биологик әһәмиәте

Индий организмда һиҙелерлек метаболик роль уйнамай Ваҡытлыса кешенең мускулдарында, һөйәк һәм тиреһендә тупланыуы мөмкин. Организмдан ике аҙна тирәһе осорҙа яртылаш сығып бөтә. III валентлы иреүсән ҡушылмаларын инъекция менән индергән осраҡта бөйөр өсөн ағыулы булыуы ихтимал Оҙаҡ ваҡыт индий, гидроксид, оксидтары саңын һуларға тура килгәндә Indium lung (инг.)баш. тигән үпкә ауырыуын тыуҙырыуы ихтимал
Индийҙың эш зонаһы һауаһында рөхсәт ителгән концентрацияһы 0,1 мг/мм³ (Хеҙмәтте һаҡлау милли институты, АҠШ). Әммә үпкә ауырыуҙары тураһында мәғлүмәттәр килеп сыҡҡас, ҡәғиҙәләр ҡәтғиләнә башлай. Мәҫәлән, Япония Милли именлек һәм хеҙмәт гигиенаһы институты ПДК-ны 0.0003 мг/м³ тип билдәләй.
# Кесе Юрма

Кесе Юрма — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Юрма (Оло Юрма) йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 78 км.

# Кесе Юрма
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010600112115200028372
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202837
* Бассейн коды — 13.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Энгельс (ҡала)

Энгельс (рус. Энгельс) — Һарытау өлкәһендәге ҡала. Халыҡ һаны буйынса Һарытауҙан һуң өлкәлә икенсе урында тора.

# Энгельс (ҡала)
## Географияһы

Волга йылғаһы ярында урынлашҡан.

# Энгельс (ҡала)
## Билдәле шәхестәре

* Исхаҡов Эдуард Роберт улы (19.06.1964), ғалим-психофизиолог. 1995 йылдан Рәсәй Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1999—2006 йылдарҙа кафедра начальнигы. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2006). Полиция полковнигы. (2006).

# Энгельс (ҡала)
## Тарих

Энгельс ҡалаһы 1747 йылда Харьков һәм Полтава губерналарынан сыҡҡан чумактар нигеҙ һала. Яңы ултыраҡҡа Покровская слобода исеме бирелә. 1914 йылда Покровская слободаға ҡала статусы бирелә. 1914-1931 йылға тиклем Покровск исемен йөрәтә. 1931 йылда ҡалаға Энгельс исеме бирелгән. 1921-1941 йылдарҙа Волга буйы немецтары АССР-ның баш ҡалаһы. 1941 йылдың авгусында ВНАССР юҡ ителгәс һәм Волга буйы немецтары Ҡаҙағстанға депортацияланғас, Энгельс ҡалаһы Һарытау өлкәһенең составына индерелә.

# Энгельс (ҡала)
## Иҡтисад

* Энгельс торба заводы
* Энгельс мебель фабрикаһы
* Тролза
# Ангара

Ангара́ (бүр. Ангар мүрэн) — Көнсығыш Себерҙәге йылға, Йәнәсәйҙең уң ҡушылдығы, Байкал күленән сыҡҡан берҙән-бер йылға. Рәсәй Федерацияһының Иркутск өлкәһе һәм Красноярск крайы территориялары буйлап аға.

# Ангара
## География

Оҙонлоғо — 1779 км. Бассейн майҙаны 1039 мең км², шул иҫәптән Байкал күле бассейны майҙанын һанамайынса — 468 мең км².
Ангара инешенә һыу сығымы — 1 855 м³/с, Братскта — 2814 (14200-гә тиклем), Богучаныла — 3515 м³/с, тамағында — 4 530 м³/с тәшкил итә.
Төп ҡушылдыҡтары:
* уң — Илим, Чадобец, Иркинеева, Каменка, Ката, Куда, Оса, Ида;
* һул — Тасеева, Иркут, Китой, Белая, Ока, Ия, Кова, Мура.
Йылғала 4 гидроэлектростанция төҙөлгән, улар Ангара ГЭС каскадын тәшкил итә: Иркутск, Братск, Усть-Илимск һәм Богучаны ГЭС-тары.
Ангара буйындағы ҡалалар: Иркутск, Ангарск, Усолье-Сибирское, Свирск, Братск, Усть-Илимск.