yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Һинд-Ҡытай

Һинд-Ҡытай (франц. Indochine) — Көньяҡ-Көнсығыш Азияла урынлашҡан ярымутрау.

# Һинд-Ҡытай
## Этимология

Атамаһын европалылар (француздар) «Һиндостан» һәм «Ҡытай» һүҙҙәренән төҙөгән, сөнки улар ярымутрау халҡында бер үк ваҡытта һинд һәм ҡытай һыҙаттарын күргән.

# Һинд-Ҡытай
## Урынлашыу

Ярымутрауҙың майҙаны яҡынса 2 млн км² тәшкил итә. Һинд-Ҡытай көнбайышта Һинд океанының Бенгал ҡултығы һәм Андаман диңгеҙе, Малакка боғаҙы, көньяҡта һәм көнсығышта Тымыҡ океандың Көньяҡ-Ҡытай диңгеҙе, Сиам һәм Бакбо (Тонкин) ҡултыҡтары менән уратып алынған. Ярымутрауҙың төньяҡ сиге Ганг һәм Брахмапутра йылғаларының дельтаһынан алып Хонгха йылғаһының дельтаһына тиклем шартлы рәүештә үткәрелә. Һинд-Ҡытайҙың көньяҡ осо Кра муйынан көньяҡтараҡ һуҙылған Малакка ярымутрауын барлыҡҡа килтерә. Бында Евразия материгының һәм Азия ҡитғаһының иң көньяҡ нөктәһе — Пиай мороно урынлашҡан.

# Һинд-Ҡытай
## Климат

Климаты субэкваториаль муссонлы, ә Малакка ярымутрауында — экваториаль. Ярымутрауҙың тигеҙлекле өлөшөндә уртаса температура 20°С-тан түбән төшмәй, яҙын һәм йәйен 28—30°С-ҡа тиклем барып етә. Тауҙарҙа температура 15°С-ҡа һәм унан да түбәнерәк төшә.
Елгә ҡаршы ятҡан көнбайыш тау битләүҙәрендә йылына 2,5—5 мең мм яуым-төшөм яуа, иң күп ямғырлы осоро — йәй. Ярымутрауҙың эске райондарында йылына урыны менән 1 мең мм-ҙан аҙыраҡ яуым-төшөм яуа. Һинд-Ҡытайҙың көнсығыш яр буйында иң күп ямғырлы осоро ҡыш миҙгеленә тура килә, бында йылына 2 мең мм-ға тиклем яуым-төшөм яуа.

# Һинд-Ҡытай
## Рельеф

Ҡултыҡтары һәм яр буйы утрауҙары күп булған Һинд-Ҡытайҙың көнбайыш өлөшөнән айырмалы рәүештә уның көнсығыш ярҙары бүленмәгән тиерлек. Ярымутрауҙың ландшафты нигеҙҙә таулы, һырттарҙың йүнәлештәре башлыса меридиональ һәм субмеридиональ. Һинд-Ҡытайҙың көнбайыш өлөшөндә иң бейек тубәһе Виктория тауы (3053 м) менән Аракан тауҙары урынлашҡан. Ярымутрауҙың үҙәк өлөшөндә Шан ҡалҡыулығы ята. Бында уҡ Танентаунджи һырты башлана һәм Малакка ярымутрауында тамамлана. Һинд-Ҡытайҙың көнсығыш өлөшөндә Чыонгшон (Аннам) тауҙары урынлашҡан. Һинд-Ҡытай ярымутрауының тауҙары киң уйһыулыҡтар менән бүленгән, шулар араһында Иравади, Менам һәм Камбоджа тигеҙлектәре, һәм тағы ла Корат платоһы бар.
Ярымутрауҙың иң ҙур күле — Тонлесап күле, ә иң ҙур йылғалары — Меконг, Иравади, Салуин, Чаупхрая интенсив рәүештә һуғарыу өсөн файҙаланыла.

# Һинд-Ҡытай
## Флора

Һинд-Ҡытай ярымутрауының флораһы башлыса ҡатмарлы составтағы дымлы тропик урмандарҙан тора, улар елгә ҡаршы көнбайыш тау битләүҙәрен ҡаплайҙар. Һаҙлыҡлы яр буйҙарында мангр ҡыуаҡлыҡтары өҫтөнлөк итә. Ярымутрауҙың тигеҙлектәре эшкәртелгән, төп ауыл хужалығы культураһы — дөгө. Малакка ярымутрауында каучук ағастары үҫтерелә.

# Һинд-Ҡытай
## Файҙалы ҡаҙылмалар

Аҡ ҡурғаштың һәм вольфрамдың ятҡылыҡтары нигеҙҙә Малакка ярымутрауында урынлашҡан.

# Һинд-Ҡытай
## Дәүләттәр

Һинд-Ҡытай ярымутрауында түбәндәге дәүләттәр урынлашҡан: Вьетнам, Камбоджа, Лаос, Малайзия, Мьянма (күп өлөшө), Таиланд һәм тағы ла Бангладештың бәләкәй генә өлөшө.
# Таҡсим (майҙан)

Таҡсим майҙаны (төрөксә төр. Taksim Meydanı) — Истанбулдың үҙәк өлөшөндәге (Бейоғлу районындағы Таҡсим биҫтәһе) майҙан. Был майҙанда зиннәтле ҡунаҡханалар урынлашҡан, магазиндар күп. Майҙан ерле халыҡ та, туристар ҙа күпләп йөрөгән урын булып тора. Атамаһы ғәр. تقسيم‎ «бүленеү» тигән һүҙҙән алынған.

# Таҡсим (майҙан)
## Тарихы

Таҡсим майҙаны ҡасандыр ошонда урынлашҡан «Сурб Акоп» (Изге Акоп) тигән әрмән зыяраты урынында төҙөлгән, зыярат XVI быуатта солтан Сөләймән I осоронда нигеҙләнгән булған. Таҡсим майҙанында төҙөлөштәр барғанда 16 әрмән ҡәбере һәм XIX быуат биналарының диуарҙары табылған.
1977 йылдың 1 майында йөҙҙәрсә мең кеше ҡатнашлығындағы 1 Май демонстрацияһы ваҡытында алдан ҡоролған план буйынса полиция халыҡҡа ата һәм уны ҡыуып тарата башлай.
2013 йылдың май аҙағында майҙанда төрөк полицияһы менән Таҡсим-Гези паркында сауҙа үҙәге төҙөүгә ерҙе бушатыу өсөн ағастарҙы ҡырҡыуға ҡаршы сыҡҡан демонстранттар бәрелешә.

# Таҡсим (майҙан)
## Иҫтәлекле ҡоролмалары

Майҙан уртаһында 12 метрлы «Республика» (Cumhuriyet Anıtı) монументы тора, ул 1928 йылда итальян архитекторы Пьетро Каноник проекты буйынса эшләнгән. Монумент армияның азатлыҡ килтереүен һәм республика урынлаштырыуҙы кәүҙәләндерә. Таҡсим майҙанындағы һәйкәлдә маршалдар Мостафа Кәмал Ататөрк, Мостафа Исмәт Инөнү һәм Фәүзи Чаҡмаҡ, шулай уҡ ябай кешеләр һындары бар.
Монументтың көньяғындағы төркөмдә үҙәктәге Ататөрк һынынан уңда Климент Ворошилов менән Семён Аралов скульптуралары тора. Скульптура композицияһына был шәхестәрҙе индереү Ататөрк ҡушыуы буйынса Төркиәнең 1923 йылда бойондороҡһоҙлоҡ яулау эшендә Совет Рәсәйе күрһәткән сәйәси, хәрби һәм финанс ярҙамы өсөн рәхмәт йөҙөнән башҡарыла. Ворошилов һыны артында торған Аралов скульптураһын яңылыш Фрунзе һыны тип уйлаусылар ҙа осрай.
1950—1969 йылдарҙа төҙөлгән ҙур, киң бина — Ататөрк исемендәге мәҙәниәт үҙәге (Atatürk Kültür Merkezi). Мәҙәниәт үҙәге эргәһенән Гүмүшсүйү урамы үтә, ул Долмабахче һарайына илтә. Уңда Германия һәм Япония консуллыҡтары урынлашҡан. Һулда — хәрби дауахана һәм техник университет. Был биналар бөтәһе лә XIX быуатҡа ҡарай.
Майҙанда «Де Мәрмәрә» биш йондоҙло ҡунаҡханаһы бара. Майҙандың арғы осонда «Таҡсим-Гизи» (Таҡсимды гиҙеү) тигән парк урынлашҡан. Элек был парк урынында ҙур ҡаҙарма булған.
# Кесе Кемпаж

Кесе Кемпаж — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кемпаж йылғаһының уң ярына тамағынан 265 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Кесе Кемпаж
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300027094
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302709
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Үтәғолова Зөһрә Әхмәҙи ҡыҙы

Үтәғолова Зөһрә Әхмәҙи ҡыҙы (15 август 1961 йыл — БАССР-ҙың Бөрйән районы Аҫҡар ауылы) — журналист, уҡытыусы, шағирә, БР яҙыусылар союзы һәм РФ Яҙыусылар союзы ағзаһы (2014)

# Үтәғолова Зөһрә Әхмәҙи ҡыҙы
## Биографияһы

Үтәғолова Зөһрә Әхмәҙи ҡыҙы 1961 йылдың 15 авгусында БАССР-ҙың Бөрйән районы Аҫҡар ауылында тыуа. 1983 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтын тамамлай. 1983 йылда Исламбай тулы булмаған урта мәктәбендә уҡыта башлай, бер үк ваҡытта «Совет Башҡортостаны» гәзите редакцияһында ауыл хәбәрсеһе. 2000 — 2016 йылдарҙа Я. Хамматов исемендәге 22-се һанлы Башҡорт гимназияһы уҡытыусыһы. Гимназияла радио тапшырыуҙар бүлеген, журналистика түңәрәге алып бара. Зөһрә Үтәғолованың шиғырҙарына Р. Сәлишев, А. Усманов, Ғ. Бирҙеғолова, Д. Солтанов, М. Ҡасимова йырҙар яҙа. 2005 — 2016 йылдарҙа «Иҙел башы» әҙәби берекмәһе рәйесе, 2017 йылдан — С. Шәрипов исемендәге «Иҙел башы» әҙәби берләшмәһе сәркәтибе). Зөһрә Үтәғолованың ҡобайыр һәм шиғырҙарының төп темалары — туған телгә һөйөү, халыҡ йолалары, тыуған яҡтың тәбиғәтен һаҡлау.

# Үтәғолова Зөһрә Әхмәҙи ҡыҙы
## Ижады

«Юл япрағы» (2001) 2022 йыл 3 ғинуар архивланған. «Һыу юлы» (2009) 2022 йыл 3 ғинуар архивланған. «Һыу юлы» (2009) шиғырҙар йыйынтыҡтары «Салауат вариҫтары» коллектив йыйынтығы. «Ҡунаҡ күрһәтәм». Өфө, 2013. 2022 йыл 3 ғинуар архивланған. «Йәнле мунсаҡ». Өфө, 2019.

# Үтәғолова Зөһрә Әхмәҙи ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре

БР Яҙыусылар союзы һәм РФ Яҙыусылар союзы ағзаһы (2014). «Илһам шишмәләре» төбәк-ара фестивале лауреаты. «Иң яҡшы башҡорт теле уҡытыусыһы» республика грантын яулаусы (2012). БР Мәғариф министрлығының Почёт Грамотаһы. (2012).

# Үтәғолова Зөһрә Әхмәҙи ҡыҙы
## Үтәғолова Зөһрә Әхмәҙи ҡыҙы тураһында публикациялар

* "Йырым менән булырмын күңелегеҙ түрендә
* Ижад кешеһе ҡайҙа ла юғалып ҡалмай!
# Эчер

Э́чер (Escer, Ečer) — Венгриялағы бер ауыл.

# Эчер
## Урынлаштырыу

Венгер Escer исеменән тыш, ауылдың словен исеме лә бар (Ečer). Будапешттан көньяҡта (Будапешт Ферихедь халыҡ-ара аэропортынан йыраҡ түгел) урынлашҡан.

# Эчер
## Иҫтәлекле урындар

Ауылда бер генә иҫтәлекле урын бар, ул — 1740 йылда булдырылған Рим Католик сиркәүе. Был ауыл, бөтә доньяға "Эчерҙәге туй" тигән фольклёр бейеүе менән билдәле.

# Эчер
## Ҡәрҙәш ҡалалары

* Злате Класы, словак. Zlaté Klasy (Словакия)
* Кумбағ, төр. Kumbağ (Төркиә)
Был тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып Википедия проектына ярҙам итә алаһығыҙ.
# Ҡерҡенна

Ҡерҡенна (ғәр. جزر قرقنة‎) — Габес ҡултығында урынлашҡан Тунистың көнсығыш ярындағы утрауҙар төркөмө. Сфакс виләйәтендә Ҡерҡенна коммуннаһын тәшкил итә, унан 18 км алыҫлыҡта ята.

# Ҡерҡенна
## Географик урыны

Тирә-яғы бәләкәй утрауҙар менән уратылған, ике уйһыу Шерги һәм Гарби утрауҙарынан тора. Климаты йылы, ҡоро, көслө елле, йыллыҡ яуым-төшөм 200 мм тәшкил итә. Флора ксерофиттарҙан тора, күбеһенсә пальмалар.

# Ҡерҡенна
## Тарихы

Борон-борондан Ҡерҡеннала тунистар йәшәгән, әммә римдарҙың хакимлығы ваҡытында бында төбәктәге судноларҙың порты һәм күҙәтеү пункты урынлаша. Рим империяһының тарҡалыуынан һуң, утрауҙар үҙҙәренең эллекке тормошона ҡайта һәм әлегә тиклем уларға модеринзация ҡағылмай тиерлек.

# Ҡерҡенна
## Халҡы

Баш ҡала Эр-Ремла Шергиҙа урынлашҡан. Халҡы — 20000 кеше. 1980 йылдарҙағы ҡоролоҡ арҡаһында комунна халҡының һаны бик ныҡ кәмей. Утрауҙарҙа ирригацион системаларҙың булмауы сәбәпле, халыҡ матрикка күсергә мәжбүр була, күпселеге Сфакста төпләнә.

# Ҡерҡенна
## Иҡтисады

Ауыл хужалығы үҫешмәгән, ул һатыуға бармаған ваҡ малсылыҡтан (кәзәләр һәм тауыҡтар) тора. Утрауҙа йәшәүселәрҙең төп кәсебе — балыҡсылыҡ. Улар материкка экспорт өсөн етештерелгән һигеҙаяҡтарҙы тота. Иҫтәлекле урындар һәм инфракструктура булмағанлыҡтан туризм үҫешмәгән тиерлек. Шулай ҙа тунистар бында ял көндәренә килә, ә ҡайһы берҙәренең икенсе йорттары бар.
# Кизлека

Кизлека (Нюрма) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Выя йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Кизлека
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000035640
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003564
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Вэбарка-Яха

Вэбарка-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО/ Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Тазов мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Вэбарка-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300073929
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307392
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Куштанка

Куштанка (Кукуштан) — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бабка йылғаһының уң ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Куштанка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сылва, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100812111100013675
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101367
* Бассейн коды — 10.01.01.008
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Скотт Хамильтон

Скотт Совелл Хамильтон (28 август 1958 йылда(19580828) тыуа) — Америка Ҡушма Штаттарының фигуралы шыуыусыһы,
1984 йылғы Ҡышҡы Олимиада уйындарында яңғыҙ шыуыуҙа олимпия чемпионы, 4 тапҡыр донъя чемпионы.
Бары тик өслө һикереү алымдары менән генә эш итә белә (лутц, тулуп һәм сальхов).
1983—1984 йылдарҙа алтылы һикереү алымын белгән (шул иҫәптән, өслө аксел алымын) башҡа фигуристарҙан бер нисә программала һиҙелерлек ҡалыша.
2002 йылдың 14 ноябрендә Хамильтон Трэйси Робинсон исемле диетологҡа өйләнә.
Ике ул тәрбиәләйҙәр: Хамильтон Эйдан Макинтошты (2003 йылдың 13 сентябрендә тыуа) һәм Томас Макс Хамильтонды (2008 йылдың 21 ғинуарында тыуа).
2014 йылдың сентябрендә Хамильтон һәм уның ҡатыны Гаитинан ике баланы уллыҡҡа алалар: 11 йәшлек Эвелинды һәм уның 13 йәшлек ағаһы Жан Полды.

# Скотт Хамильтон
## Спорт ҡаҙаныштары

| Ярыш/Миҙгел | 1978 | 1979 | 1980 | 1981 | 1982 | 1983 | 1984 |
| Ҡышҡы олимпия уйындары | | | 5 | | | | 1 |
| Донъя чемпионаты | 11 | | 5 | 1 | 1 | 1 | 1 |
| АҠШ Чемпионаты | 3 | 4 | 3 | 1 | 1 | 1 | 1 |
# Сан-Фелипе Нери майҙаны

Сан-Фелипе Нери майҙаны (кат. Plaça de Sant Felip Neri) — Иҫке Барселона районының Готика кварталындағы бәләкәй майҙан. Уның исеме янындағы Сан-Фелипе Нери сиркәүе исеменән алынған. Сиркәүҙән уң яҡта Сан-Фелипе Нери мәктәбе урынлашҡан. Мәктәп майҙанды уйын майҙансығы сифатында файҙалана. Сиркәүҙең һул яғында ораторианецтар йорто тора. Майҙан үҙәгендә тормош символын кәүҙәләндергән һигеҙ мөйөшлө фонтан. Бинаның архитектураһы урта быуаттарҙағы барокко стилендә төҙөлгән.

# Сан-Фелипе Нери майҙаны
## Тарих

Ҡасандыр майҙанда 1752 йылда төҙөлгән Нери һарайы урынлашҡан. XX быуат уртаһында готик биналар бер ташын да ҡалдырмайынса майҙанға күсерелә. Neri ҡунаҡханаһы төҙөлгәс, ул, майҙандағы готик ҡоролмаларға оҡшатып, тыштан готик таш плитәләр менән көпләнә. 1938 йылда Испанияла барған Граждандар һуғышында Франсиско Франко Барселонаны ҡамай. 1938 йылдың 30 ғинуарында франкистарҙың бомбаһы сиркәүгә төшә, һөҙөмтәлә 30 кеше һәләк була, уларҙың күбеһе Сан-Фелипе Нери мәктәбендә уҡыусы балалар, ә уларҙың ҡайһы берҙәре Мадридтан Барселонаға ҡасып килгән, сиркәү улар өсөн ваҡытлыса приют булған. Емереклектәр аҫтында тере ҡалған кешеләрҙе табып сығарған саҡта, икенсе бомба төшә һәм тағы 12 кеше үлә, шулай итеп бында һәләк булғандарҙың һаны 42-гә барып баҫа. Шул ваҡиғаны раҫлаусы булып бомбанан зыян күргән сиркәү стенаһы тора. Һуңынан франкистар власы сиркәү стенаһында сиркәү дин әһелдәрен язалап үлтергән анархистарҙың пуляларынан эҙҙәр ҡалған тигән миф тарата.
2015 йылға тиклем майҙанда торған аяҡ кейеме музейы ошо йылда ябыла.
# Бошман батыр

Бошман батыр — XIII быуаттың 30-сы йылдарында Волга буйында Монгол империяһы ғәскәрҙәренә ҡаршы яу башлығы.
Сығышы менән ҡыпсаҡтарҙың Бүреле ырыуынан. Ас ҡәбиләһе етәксеһе Ҡасир-укулэ менән берлектә Дәшти-Ҡыпсаҡ ҡәбиләләре берләшмәһен монголдарға ҡаршы көрәшкә туплай. 1237 йылда Волга буйындағы монгол ханы Мүнкенең 20 меңлек ғәскәре менән ҡаты көрәштә еңелеп, Бошман әсирлеккә төшә.
Башҡорт халҡының «Бошман-Ҡыпсаҡ батыр» легендаһы буйынса хандың ғәскәр башлығы булырға теләмәгәне өсөн ул үлтерелә. Башҡорт этносының ҙур бер өлөшөн тәшкил итеүсе Ҡыпсаҡ ҡәбиләһенең Бошман-Ҡыпсаҡ ырыуы башҡорттары ырыуы исемен һәм үҙҙәренең сығышын ошо тарихи шәхес менән бәйләй.
Бошман-Ҡыпсаҡ ырыуы башҡорттары Көйөргәҙе районының Кинйә, Яңы Ямаш, Түкән ауылдарында йәшәй.
# Смольный янындағы В. И. Ленин һәйкәле

Смольный янындағы В. И. Ленин һәйкәле — Санкт-Петербург ҡалаһындағы скульптуралы монумент. 1927 йылда Смольный институты алдында ҡуйылған. Һәйкәл скульптор В. В. Козлова, архитекторҙар В. Г. Гельфрейх һәм В А. Щуко эшләгән проект буйынса башҡарылған. Монумент федераль әһәмиәттәге монументаль сәнғәт ҡомартҡыһы статусына эйә.

# Смольный янындағы В. И. Ленин һәйкәле
## Тарих

В. И. Ленин һәйкәленә урын һайлау Смольныйҙың Октябрь революцияһында тотҡан мөһим ролен иҫәпкә алып һайлана. Смольныйҙан В. И. Ленин ҡораллы ихтилал менән етәкселек иткән, шулай уҡ бында беренсе Совет хөкүмәте төҙөлә.
1924 йылда Ленин һәйкәле проектына конкурс иғлан ителә. Уның һөҙөмтәһе буйынса конкурста скульптор В. В. Козлов менән архитекторҙар В. Г. Гельфрейх һәм В А. Щуко проекты еңеүсе тип табыла. Бронза скульптура Сәнғәт академияһының бронза ҡойоу заводында ҡойола, был эш менән ҡойоусы В. З. Гаврилов һәм скульптор Я А. Троупянский етәкселек итә. Һәйкәл постаменты өсөн Череповецкий губернаһынан монолит гранит килтерелә.
Һәйкәлде асыу тантанаһын Октябрҙең унынсы йыллығына арнайҙар. 1918—1923 йылдарҙа Ленин һәйкәле урынында К. Маркстың гипс скульптураһы (А. Т. Матвеев эше) торған була.
Ленин оратор һынында һүрәтләнгән Уның уң ҡулы алға һуҙылған, ә һул ҡулында- кепкаһы. Скульптура цилиндр аҡһыл-алһыу гранит пьедесталға баҫтырып ҡуйылған. Пьедесталды бронза билбау уратып тора, унда «йәшәһен пролетариат диктатураһы» тип яҙылып ҡуйылған. Һәйкәл авторҙары эштәрен Смольный архитектураһы ансамбленә яраҡлаштырып эшләгән. Скульптураның бейеклеге — 2,15, постаменттың бейеклеге — 3,8 м.
Артабан ошондай В. И. Ленин һәйкәле СССР-ҙың башҡа ҡалаларында ла ҡабатлап ҡуйылған.

# Смольный янындағы В. И. Ленин һәйкәле
## Иҫкәрмә

* ↑ Постановление Правительства РФ № 527 от 10.07.2001
* 1 2 3 Лисаевич И. И., Бехтер-Остренко И. Ю. Памятник В. И. Ленину у Смольного // Скульптура Ленинграда — Ленинград: Искусство, 1963.
* ↑ Памятник Ленину у Смольного
* 1 2 3 Скульптура и скульпторы Санкт-Петербурга, 1703—2007. — С. 184
# Первомайка (Ҡыҙыл районы)

Первомайка — Рәсәйҙә Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл районындағы ҡасаба. Гранит ауыл биләмәһе составына инә.
ОКАТО коды: 75232820006
ОКТМО коды: 75632420126

# Первомайка (Ҡыҙыл районы)
## Тарихы һәм исеме

Первомайка ҡасабаһы Силәбе өлкәһе Ҡыҙыл районының төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Күрше тораҡ пункттар менән Первомайка ҡасабаһын грунт юлдары бәйләй. Район үҙәгенә тиклем (Ҡыҙыл ауылы) — 57 км, ауыл биләмәһе үҙәгенә тиклем (Гранит ҡасабаһы) — 12 км. Ҡасабаға 1930 йылдар башында «Уралец» совхозының бер бүлексәһе төҙөлөү менән, 1 Май байрамы алдынан нигеҙ һалына, ҡасабаның атамаһы ла шул ваҡиға менән бәйле. Яңы барлыҡҡа килгән ҡасабаға землянкаларҙа йәшәүсе бер нисә ғаилә күсеп килә. 1936 йылда беренсе трактор һатып алына. Бүлексә иген етештереүҙә һәм һөт малсылығында махсуслаша (һуңғараҡ — һарыҡ үрсетеү буйынса). 1954 йылда ҡасабаға сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштереү өсөн йәштәр күп килә. Торлаҡ йорттар, малсылыҡ биналары, социаль мәҙәни көнкүреш объекттарын төҙөү әүҙем башлана. Хәҙер Первомайка ҡасабаһы биләмәһендә «Уралец» ауыл хужалығы производствоһы кооперативының 2-се бүлексәһе урынлаша; 4 крәҫтиән-фермерлыҡ хужалығы эшләй. Башланғыс мәктәп, китапхана, клуб, фельдшер-акушерлыҡ пункты бар. Хеҙмәт ҡаҙаныштары өсөн механизатор К. И. Лящук (Ленин ордены), агроном В. М. Гарейнов (Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены), һауынсы Н. Л. Хәмзина («Хөрмәт билдәһе» ордены) дәүләт наградаларына эйә була; Чечня Республикаһы территорияһының хәрби хәрәкәттәрендә ҡатнашыуы өсөн А.Г. Прытков «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены, Р.Ш. Әһлиуллин Батырлыҡ ордены менән бүләкләнә. Ҡасабала йәшәүсе 10 бала тәрбиәләп үҫтергән Г.К. Ибраһимова 1-се дәрәжә «Әсәлек миҙалына» лайыҡ була.

# Первомайка (Ҡыҙыл районы)
## Географияһы

Ҡасаба Силәбе өлкәһенең көньяғында, Көньяҡ Урал тауы итәге сиктәрендә, дала зонаһында урынлашҡан. Райондың административ үҙәге Ҡыҙыл ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан туранан 30 километр алыҫлыҡта ята. Диңгеҙ кимәленән абсолют бейеклеге 405 метр тәшкил итә. Рельефы — ярым тигеҙлек; иң яҡын бейеклектәр — 428, 448 һәм 464 м. Ландшафты — ҡылғанлы-бүтәгәле дала.

# Первомайка (Ҡыҙыл районы)
## Географияһы
### Климаты

Климаты эҫе, ҡоро йәйе һәм ҡырыҫ ҡышы менән ҡырҡа континенталь. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм күләме — 266 мм, күп йыллыҡ күҙәтеүҙәр буйынса иң һалҡын айҙа (ғинуар) уртаса температура -17,9°С, уртаса температура иң йылы айҙа (июлдә) — 19,9°С тәшкил итә.

# Первомайка (Ҡыҙыл районы)
## Халыҡ

Ҡасаба халҡы 253 кеше тәшкил итә (1970 йылда — 395, 1983 йылда — 302, 1995 йылда 326 иҫәпләнгән).

# Первомайка (Ҡыҙыл районы)
## Халыҡ
### Гендер составы

2010 йылда Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, гендер структурала ир-егеттәр 47,4 %, ҡатын — ҡыҙҙар 52,6 % тәшкил итә.

# Первомайка (Ҡыҙыл районы)
## Халыҡ
### Милли составы

2002 йылда халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләренә ярашлы, Первомайка ҡасабаһында халыҡтың милли структураһында башҡорттар 59 % тәшкил итә.

# Первомайка (Ҡыҙыл районы)
## Урам

Ҡасаба урам селтәре өс урамдан тора:. Үҙәк урам Беренсе май урамы Мәктәп урамы
# Рыбная Речка

Рыбная Речка — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 2625 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Рыбная Речка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200712115200013244
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201324
* Бассейн коды — 13.01.02.007
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Бурағол

Буранғол (Ырымбур өлкәһе) менән бутамаҫҡа.
Бурағол (рус. Барангулово) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.

# Бурағол
## Географик урынлашыуы

Һаҡмар һәм Ҡороюл йылғалары буйында урынлашҡан.

# Бурағол
## Тарихы

Бурағол (Аҡбулат, Ҡыҙылтаң) ауылы документтарҙа тәүге тапҡыр 1757 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1795 йылда) телгә алына. Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы составында була.
1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына индерелә. 1930 йылдың 20 авгусынан Башҡортостан АССР-ының Ейәнсура районы составына керә. 1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенең составына бирелә. 1934—1959 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Ейәнсура районы составында була. 1959 йылда Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы составына индерелә

# Бурағол
## Халҡы

Ауыл башҡорттарының иҫәбе :
| 1795 | 1816 | 1834 | 1859 | 1866 | 1889 | 1892 | 1900 | 1917 | 1920 | 1926 |
| 185 | 124 | 226 | 337 | 329 | 244 | 250 | 251 | 289 | 301 | 170 |
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башҡорттар 95 % тәшкил итә.

# Бурағол
## Билдәле шәхестәре

* Байбулат Торсонбаев (1783—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.
# Замараш-Ком

Замараш-Ком — Рәсәйҙәге йылға. Төньяҡ Осетия — Алания биләмәләрендә аға. Йылға Фиаг-Дон йылғаһының уң ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Замараш-Ком
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ардон йылғаһы . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07020000112108200003375
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200337
* Бассейн коды — 07.02.00.001
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ҡолош

Ҡолош — топоним.

# Ҡолош
## Мәҡәләләр

* Ҡолош (Ҡырмыҫҡалы районы) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл.
* Ҡолош (Татарстан) — Татарстандың Туҡай районындағы ауыл.
* Ҡолош (Учалы районы) — Татарстандың Сарман районындағы ауыл.