yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Царевец (ҡәлғә)

Ҡалып:Замок Царевец — Болгарияның төньяғындағы Бөйөк Тырново ҡалаһындағы урта быуат ҡәлғәһе.

# Царевец (ҡәлғә)
## Тарихы

Царевец һәм Трапезица убаларында беренсе нығытмаларҙы римдәр төҙөй. Хөҙерге ҡәлғәнән алда төҙөлгәне V быуатта, византиялылар арҡаһында барлыҡҡа килгән. VII быуатта уны славяндар емерә. Болгарҙар яңы ҡәлғәне Икенсе Болгар батшалығы ваҡытында, ҡала уның баш ҡалалһы булғас төҙөй. Ул оҙаҡ ваҡыттар еңелмәҫ булып ҡала, әммә 1393 йылда, өс ай осадала тотҡандан һуң уны төрөк ғәскәрҙәре буйһондора, улар ҡаланы һәм нығытмаларҙы емерә. Ҡәлғә емереклектәре бөгөнгө көнгә тиклем һаҡлана һәм урындағы әһәмиәттәге иҫтәлекле урын булып тора.

# Царевец (ҡәлғә)
## Һүрәтләнеше

Ҡәлғә Царевецтың Янтра йылғаһы урап аҡҡан 206 метрлыҡ ҡаялы убаһында урынлашҡан. б метрлыҡ болгар ҡәлғәһе стеналары боронғо Византия ҡоролмалары өҫтөнә күтәрелгән. Ҡәлғә территорияһында батша палаталары һәм Болгария сиркәүе патриархының һарайы булған. Ҡәлғә туристарҙы ылыҡтырған һәм мәҙәни саралар үткәреү урыны булып тора.
# Олешко Валентина Иосифовна

Олешко Валентина Иосифовна (1924(1924)—1943) — совет разведчицаһы, үлгәндән һуң Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.

# Олешко Валентина Иосифовна
## Биографияһы

Олешко Валентина Иосифовна 1924 йылда Алтай губернаһы Алейск районы Плотаво ауылында тыуа. Алейсктың 1-се мәктәбендә, һуңынан, 1938 йылдан, 2-се мәктәптә белем ала.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында, урта мәктәпте тамамлағандан һуң, разведка әҙерлеген үтә һәм Ленинград фронтының разведка бүлеге уны бер нисә тапҡыр фронт линияһы аша сығара. 1942 йылдың авгусында уны биш парашютсы-разведчик төркөмө етәксеһе итеп немецтар ҡамауында булған Ленинград өлкәһенең Гатчина районына ебәрәләр.
Ергә төшөү менән барыһы ла ҡулға алына һәм Ламповолағы 18-се немец армияһының Абвер контрразведкаһына килтереләләр. Совет разведчиктарын дошмандар вербовкаларға тырыша. Разведчиктар, үҙ сиратында, контрразведка начальнигы майор Вакербардтың Ленинградтағы агентура исемлеге булған папканы урларға, уның ярҙамсыларын юҡ итергә, ә үҙен Дружносельелағы 18-се армия командующийына докладҡа барғанда урман юлында тере килеш ҡулға алырға ҡарар итә. Һуңынан ҡулға алынған Вакербадты рация аша саҡыртылған совет самолетына алып барырға һәм фронт линияһы аша сығарырға планлаштыралар. Операция 1943 йылдың 5 мартына тәғәйенләнә. Нарвала йәшерен фатирҙа эшләгән совет разведчицаһы-радисткаһы менән бәйләнеш булдырыла, хәрби әсирҙәрҙән ҡулға алыу төркөмө төҙөлә, урманда самолетҡа ултырыр майҙансыҡ билдәләнә. Әммә планды немецтарға совет әсирҙәренең береһе һата. Олешко һәм башҡа разведчиктарҙы аталар.
1973 йылға тиклем Валентина Олешконың яҙмышы билдәһеҙ була һәм уны дошмандар яғына күскәндер тип шикләнәләр. Уның һәләк булыуы тураһында «Известия» гәзите журналисы Борис Гусев яҙып сыға. Фронтҡа оҙатылғанға тиклем В. Олешко йәшәгән йорт әлегәсә һаҡлана. Ул Алтай крайының Алейск ҡалаһында Балицкий тыҡырығында урынлашҡан. Йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған. В. Олешко исеме Алейск ҡалаһы урамдарының береһенә бирелгән.
1975 йылдың 2 ноябрендә Ҡырым астрофизика обсерваторияһы астрономы, сығышы менән Алтайҙан булған Тамара Смирнова астероид аса һәм уны уның разведчица хөрмәтенә Олешко (2438) тип атай.
# Серонье

Серонье — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тультья йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Серонье
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010600112115300016375
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301637
* Бассейн коды — 14.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Һыуыр

?Байбаҡ :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Класс: | Һөтимәрҙәр |
| Отряд: | Кимереүселәр |
| Ғаилә: | Тейендәр |
| Ырыу: | Һыүырҙар |
| Төр: | Байбаҡ |
Латинса исеме :
Marmota bobak (Müller, 1776) :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 632379 NCBI 93158 |
Һыуыр, байбаҡ (рус. Сурок, байбак) — Европа һәм Азия далаларында йәшәй торған тейендәр ғаиләһендәге (Sciuridae) һөтимәр кимереүсе (Rodentia) йәнлек.
Сиҙәм ер, уйһыулыҡ, тау һәм йырындарҙың урманһыҙ битләүҙәрендә тереклек итә. Тәрән өндәр тораҡ булып хеҙмәт итә. Үҫемлектәр менән туҡлана. Ҡышын йоҡоға тала. Балалары 4-5-гә етә.

# Һыуыр
## Символика

* Бишбүләк районының флагы.

# Һыуыр
## Сығанаҡ

* Позвоночные животные России: Сурок-байбак(недоступная ссылка) (рус.)
* Бабак // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) — СПб., 1890—1907. (рус.)
* Был зоология буйынса тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
# Симва

Симва — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вис йылғаһының һул ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Симва
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000021975
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002197
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Юмп-Седэ-Яха

Юмп-Седэ-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Адер-Паюта йылғаһының һул ярына тамағынан 243 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Юмп-Седэ-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15040000212115300053948
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305394
* Бассейн коды — 15.04.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Екатерина II һәйкәле (Дондағы Нахчиван)

Екатерина II һәйкәле— 1894 йылда Дондағы Нахчиван ҡалаһында ҡуйылған монумент (хәҙер Дондағы Ростовтың Пролетар районы составында). Һәйкәлдең автор - скульпторҙары Матвей Афанасьевич һәм Матвей Матвеевич Чижовтар (аталы-уллы). Граждандар һуғышы осоронда Екатерина II скульптураһын большевиктар юҡ итә, ә уның урынына Карл Маркс һәйкәлен ҡуя.

# Екатерина II һәйкәле (Дондағы Нахчиван)
## Тарихы

Беренсе тапҡыр Екатерина II һәйкәлен ҡуйыуҙы 1873 йылда Нахчиван ҡала думаһы ағзаһы Яков Хлытчиев тәҡдим итә. Әииә һәйкәлде ҡуйыу өсөн аҡса булмай. 1883 йылда һәйкәл ҡуйыу мәсьәләһенә ҡала башлығы вазифаһын биләгән Минас Ильич Балабанов әйләнеп ҡайта. Ул 1890 йылда һәйкәл ҡуйыу өсөн Рәсәйҙең әрмән халҡынан аҡса йыйыуҙы ойоштороуға өлгәшә. Санкт-Петербургта һәйкәлдең иң яҡшы проектына конкурс иғлан ителә. 15 конкурс эштәре араһынан скульптура академиктары Матвей Афанасьевич һәм Матвей Матвеевич Чижовтарҙың (атаһы һәм улы) проекты һайлап алына. Бронза статуяһы Санк-Петербургта ҡойола һәм Нахчиванға поезд менән килтерелә. 1894 йылдың 18 сентябрендә Собор майҙанында һәйкәл асыу тантанаһы уҙа. Һуңыраҡ майҙан Екатерина майҙаны тип атала. Һәйкәлдең ҡоролмаһы 30 мең һумға төшә.
1917 йылда һәйкәлде пъедесталдан алалар, әммә ҡаланы немец ғәскәрҙәре һәм Аҡ Гвардия яулап алғандан һуң (1918 йыл) , уны урынына кире ҡуялар. 1920 йылда ҡаланы ҡыҙылдар баҫып алғандан һуң, һәйкәл тулыһынса һүтеп алына һәм «Ҡыҙыл Аҡсай» заводында иретелә. Буш пьедесталға 1925 йылда яһалған Карл Маркс скульптураһын ҡуялар. Был һәйкәл Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында юҡ ителә. Хәҙер был урында 1959 йылда төҙөлгән Карл Маркс һәйкәле тора.
1990 йылдар аҙағында урындағы әрмән диаспораһы вәкилдәре Екатерина II һәйкәлен тергеҙергә тәҡдим итә, ләкин урындағы хакимиәт был башланғысы хупламай. Карл Маркс һәйкәлен күсереп уның урынына Екатерина II һәйкәлен ҡуйыу мәсьәләләре 2005 йылда әүҙем тикшерелә башлай. 2009 йылдың проектына ярашлы, һәйкәлде тергеҙеү өсөн 11 миллион һум аҡса кәрәк була. Бөтә һәйкәл ҡуйыу сығымдарын әрмән общинаһы үҙ өҫтөнә алырға әҙер була. Әммә ҡайһы бер ҡала кешеләре Карл Маркс һәйкәлен күсереүгә ҡаршы була, һәм Екатерина II һәйкәлен тергеҙеү мәсьәләһе хәл ителмәй ҡала.

# Екатерина II һәйкәле (Дондағы Нахчиван)
## Тасуирламаһы

Екатерина II бронза һыны гранит постаментта тора. Императрица һул ҡулында грамота, ә уң ҡулы менән ҡала кварталдарына күрһәтеп тора. Пьедесталдың алғы яғында яҙыу: « Императрица Екатерина II әрмәндәрҙән рәхмәт йөҙөнән». Пьедесталдың ҡапма-ҡаршы яғында һәйкәлдең ҡоролоу ваҡыты күрһәтелгән. Екатерина II һынын скульптор М. А. Чижов М.О.Микешин эскизы буйынса эшләгән. Пьедесталды Ростовта урынлашҡан С.А. Тонито итальян фирмаһы эшләгән.
# Коскара

Коскара (Каскара) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вага йылғаһының уң ярына тамағынан 89 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.

# Коскара
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000032466
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003246
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Серп (Цна ҡушылдығы)

Серп (Вобша) — Рәсәй йылғаһы. Тамбов өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Цна йылғаһының һул ярына тамағынан 160 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 66 км.

# Серп (Цна ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цна йылғаһы, Тамбов ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010200312110000029416
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002941
* Бассейн коды — 09.01.02.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Таутенхайн

Таутенхайн (нем. Tautenhain) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1096 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,91 км². Диңгеҙ кимәленән 330 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7639 һәм автомобиль коды — SHK.
# Слудна

Слудна — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пышега йылғаһының һул ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Слудна
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000035558
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003555
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Боғорослан районы

Боғорослан районы — Ырымбур өлкәһе районы. Административ үҙәк — Боғорослан ҡалаһы (район составына инмәй.
# Саян телдәре

Саян телдәре (уйғыр-уғыҙ, тоба телдәре) — Рәсәй (Тыва, Бүрәт, Иркутск өлкәһе), Саян таулығына һәм уның тирә-яғына ҡараған Монголия һәм Ҡытай төбәктәрендә таралған көнсығыш төрки телдәре.
Саян телдәре теге йәки был дәрәжәлә үҙ-ара аңлашырлыҡ телдәр.

# Саян телдәре
## Сығышы

Бөтә саян телдәре, фаразланғанса, орхон-уйғыр телдәренә барып тоташа, уларҙан шулай уҡ халадж һәм һары-уйғыр телдәре лә килеп сыҡҡан. Икенсе фараз буйынса, саян телдәре боронғо уғыҙ (орхон-уйғыр телдәренә яҡын ҡәрҙәш, әммә уға оҡшаш түгел орхон-йәнәсәй) телдәренең чик диалектына ҡарай.
Хакас телдәренең боронғо ҡырғыҙ диалектынан килеп сығыуын барыһы ла танымай.

# Саян телдәре
## Классификацияһы

Түбәндәге идиомалар бүленә:
* тыва теле;
* тофалар теле;
* көк-мончак теле;
* сойот-цаатан теле;
* цэнгэль теле.
Сойот-цаатан теле сойот һәм цаатан диалекттарына бүленә. Шулай уҡ цаатан теле составынан урянхай диалекты айырыуса айырылып тора.
Тыва теле көнбайыш, үҙәк һәм көнсығыш диалекттарынан тора.
Саян телдәре эсендә тайга һәм дала идиома ареалдары ҡапма-ҡаршы ҡуйыла. Әйткәндәй, тыва теленең көнбайыш һәм үҙәк диалекттары дала ареалына, шул уҡ ваҡытта көнсығыш диалекты тайга ареалына ҡарай. Шулай уҡ дала ареалына көк-мончак һәм цэнгэль, тайга ареалына — тофалар һәм сойот-цаатан телдәре ҡарай.
Саян телдәренең бүленеүе, фаразланғанса, XVI—XVII быуат менән билдәләнә.

# Саян телдәре
## Үҙ аллы төркөмгә бүлеү нигеҙе

Саян телдәренә түбәндәге билдәләр хас:
* практик интервокаль -d-ның һаҡланыуы һәм һүҙ аҙағында -t һымаҡ (адак, кут) күренештә, езер һүҙе 'эйәр' — хаҡас үҙләштерелмәһе һәм тартынҡыларҙың тап килеүен йәғни консонант кластерын сағылдыра;
һүҙ башында көслө һәм көсһөҙ ҡыҫынҡы (смычный) өндәрҙе ҡапма-ҡаршы ҡуйыу һаҡлана (шул уҡ ваҡытта һүҙ башында күпселек осраҡта көсһөҙҙәр ҙә, көслөләр ҙә һаңғырау әйтелә);
* алғы рәт һуҙынҡылар алдында пратөрки *k- ның спирантизацияланыу мөмкинлеге;
* һүҙҙәр аҙағында пратөрки -g һаҡланыуы йәки уның -j-ға үҙгәреүе;
* көслө һәм көсһөҙ тартынҡыларҙың күп баҫҡыслы ҡаршы ҡуйыу системаһы, айырыуса тайга ареалы диалекттарында, башҡа төрки һаңғырауҙары менән сағыштырғанда һаңғырауҙарҙы (арзылан) эҙмә-эҙлекле яңғырауыҡлы итеү;
* пратөрки -i-нең -y- (дыл) булараҡ тормошҡа ашырылыуы;
* a һәм y, e һәм i-нең берләшеүгә ынтылыш тенденцияһы;
* фарингирланған һәм фарингирланмаған һуҙынҡыларҙы ҡапма-ҡаршы ҡуйыу — оҙон һәм ҡыҫҡа һуҙынҡылар араһындағы боронғо ҡапма-ҡаршылыҡтың сағылышы.
# Тэрый-Кикя

Тэрый-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының уң ярына тамағынан 1054 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Тэрый-Кикя
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300063877
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306387
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Геотермия

Геотермия — (гео һәм therme — йылылыҡ) — геотермика, геофизиканың ер аҫты йылылыҡ торошон һәм йылылыҡ тарихын өйрәнә торған бүлеге.

# Геотермия
## Ер ситенең йылылыҡ сығанаҡтары

Эске йылылыҡ сығанаҡтары (ер ҡабығы, мантия, ядро) тарафынан барлыҡҡа килтерелгән Ерҙең эндоген йылылыҡ ҡыры тикшеренеү объекты булып тора. Г. дөйөм геология, вулканология, гидрогеология, геодинамика, геохимия, сейсмология, тектоника һ.б. м‑н тығыҙ бәйле. Төп геотермик күрһәткестәр – йылылыҡ ағымының тығыҙлығы һәм геотермик градиент. Т‑раны үлсәү скважиналарҙа, ерҙәге һәм диңгеҙ төбөндәге шахталарҙа бер нисә км тәрәнлектә үткәрелә. Тәрәнлеккә ҡарап т‑раның үҙгәреүе 0,006–0,15 град/м сиктәрендә тирбәлә, йылылыҡ ағымының тығыҙлығы 20–100 мВт/м². Геотермик үлсәү һөҙөмтәләре геол. структураларҙың тотҡан урынын асыҡлағанда, стратиграфик горизонттар бәйләнешендә, палеоклиматты реконструкциялағанда, файҙалы ҡаҙылма ятҡылыҡтарын разведкалағанда һәм үҙләштергәндә, тәбиғи быуҙы, термаль һыуҙарҙы һ.б. өйрәнгәндә ҡулланыла. Башҡортостан терр‑яһында Янғантауҙың термоаномаль күренештәрен тәүге тапҡыр П.С.Паллас (1773) тасуирлай, А.Биккель (1932), Г.В.Вахрушев (1927, 1961), Г.Ф.Пилипенко (1966), ш. уҡ Р.Ф.Абдрахманов, В.А.Дольников, В.П.Зверев, Т.Т.Казанцева, В.Н.Пучков тикшерә. 40‑сы йй. аҙағынан систематик геотермик тикшеренеүҙәр Ишембай нефть ятҡылығында (С.С.Ковнер) һ.б. нефть ятҡылыҡтарында башлана; Туймазы р‑нына геотермик характеристика бирелә (Д.И.Дьяконов). СССР-ҙың Европа өлөшөнөң геотермик карталар серияһын (В.А.Покровский, Б.Г.Поляк, 1960–62), СССР-ҙың геотермик картаһын (Ф.А.Макаренко редакцияһында, 1972) төҙөүҙә “Башнефтегеофизика” ААЙ бүлектәренең геология-разведка эштәре һығышталары ҡулланыла. 60‑сы йй. аҙағынан Геология институтындағы тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһендә терр‑яның геотермик режимы өйрәнелә; Көньяҡ Уралдың һәм Көнсығыш Европа платформаһының көнсығыш өлөшөнөң төп литологик-стратиграфик ҡатлауҙарына физик йылылыҡ характеристикаһы бирелә; Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының палеоклиматы реконструкциялана; Уралдың йылылыҡ ағымы б‑са мәғлүмәттәр каталогы төҙөлә.

# Геотермия
## Практик мәғәнәһе

Тикшеренеү нәтижәһендә үҙ эсенә Тагил-Магнитогорск зонаһының көнбайыш өлөшөн индергән аномаль түбән (30 мВт/м² кәмерәк) йылылыҡ ағымының Урал зонаһы айырыла (И.В.Голованова, И.С.Огаринов, В.Е.Сальников һ.б.). Республика скважиналарҙы геофизик тикшереүҙәрҙең үҫешенә бәйле, термометрия үҫеш ала. 1974 й. башлап Башҡорт дәүләт университетында Р.А.Вәлиуллин етәкс. геотермик тикшеренеүҙәр алып барыла. Геотермик үлсәүҙәрҙең методикаһы эшләнә, нефть ятҡылыҡтарының (Ҡушкүл нефть ятҡылығы, Сергеевка нефть ятҡылығы һ.б.) геотермограммалары төҙөлә, тау тоҡомдарының физик йылылыҡ сифаттары өйрәнелә (А.С.Буевич, И.Л.Дворкин, Р.К.Яруллин). СССР-ҙың Европа өлөшөнөң йылылыҡ ағымы картаһын (1987), СССР терр‑яһы һәм сиктәш илдәр терр‑яһы картаһын (1980), Европаның геотермик атласын (1992) төҙөүҙә Башҡортостан терр‑яһында геотермик тикшеренеү материалдары ҡулланыла.
# Яр Малинов

Яр Малинов — Рәсәй йылғаһы. Белгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Плотва йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Яр Малинов
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Донец (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Северский Донец (һыу бассейнының Рәсәй бүлеге), йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010400112107000010924
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107001092
* Бассейн коды — 05.01.04.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Осер

Осер (франц. Auxerre) — Францияның ҡалаһы һәм коммунаһы, Йонна департаментының префектураһы (административ үҙәге). Йонна йылғаһы ярында урынлашҡан һәм яҡынса 40 км² майҙанды биләй. Халҡы 37 790 кеше (1999).
«Осер» һүҙе латинса Autissiodorum (төрлө варианттары менән) һүҙенән алынған. Галлия һәм рим ҡосоронда әһәмиәтле үҙәк булып торған. Риүәйәт буйынса, сиркәү епископы Осерский Герман V быуатта сиркәү һалған, уның тирә-яғында Каролингтар дәүерендә аббатлыҡ, хәҙерге заманда бөтә донъяға билдәле Сен-Жермен Аббатлығы (ҡара. һүрәттә) формалашҡан. Собор сиркәүе XI—XVI быуаттарҙа бер нисә тапҡыр яңынан төҙөлгән (башлыса готика стилендә, XIII быуат витраждары менән). Ошо уҡ ваҡытта бында Изге Евсевий сиркәүе лә төҙөлә. Епископ кәшәнәһе уның криптында урынлашҡан (IX быуат), бында шулай уҡ епископ Аарон Осерскийҙың да изге тәненең ҡалдыҡтары ята.
Иртә урта быуаттарҙа ҡала шул уҡ исемдәге епархияның үҙәге була. Осер епископтары бер үк ваҡытта граф функцияһына эйә булған. Шул уҡ ваҡытта епископтар сеньорҙарғаа фьеф биргән, уларҙан яһаҡ йыйған. VIII—IX быуаттарҙа Осер графлығы барлыҡҡа килә. ХI быуатта ул Невер һәм Тоннер графлыҡтары менән берләшә. Был берләшмә ХIII быуаттың икенсе яртыһына тиклем һаҡлана.
1273 йылдан графлыҡ никах ярҙамында сеньор де Рошфорға (Жан I де Шалон идаралығынан) күсә, ул Шалон-Осер ғаиләһенең башланғысы булып тора.
Был 1370 йылда сеньор де Рошфор Жан IV де Шалон-Осер 31 000 ливрға Осер графлығын Франция короленә һата. Бары тик 1490 йылда ғына Осер тулыһынса Францияға ҡушыла.
Осерҙа билдәле «Шабли» шарабын етештерәләр.
Ҡалала «Осер» футбол клубы бик ҙур популырлыҡ менән файҙалана. Бик оҙаҡ ваҡыт дауамында был команда бер ваҡытта ла илдең Юғары дивизионынан сыҡмай уйнап килә. Шуға ҡарамаҫтан, һуңғы клуб миҙгеле йомғаҡтары буйынса 2011—2012 йылда бары тик 20-се урынды биләй һәм 2-се лигала сығыш яһай.

# Осер
## Данлыҡлы кешеләре

* Никола Ретиф де ла Бретонн (1734—1806) — яҙыусыһы, популяр һәм иң емешле XVIII быуат аҙағының Францияла яҙыусыларының береһе.
* Мари Ноэль (; 1883—1967) — шағирә, ысын исеме Мари Руже (Marie Rouget).
* Фурье, Жан Батист Жозеф (Jean Baptiste Fourier Joseph; 1768—1830).
# Помидор

?Помидор :
Томат в культуре :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Үҫемлектәр |
| Бүлексә: | Ябыҡ орлоҡлолар |
| Класс: | Ике өлөшлөләр |
| Тәртип: | Эт ҡарағаты сәскәлеләр |
| Ғаилә: | Эт ҡарағаты һымаҡтар |
| Ырыу: | Эт ҡарағаты һамаҡтар |
| Төр: | Помидор |
Латинса исеме :
Solanum lycopersicum L. :
Синоним :
Lycopersicum esculentum Mill. :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 521671 NCBI 4081 |
Помидор (рус. Тома́т, лат. Solánum lycopérsicum) — күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 3 м-ға етеүе мөмкин. Май-июнь айҙарында сәскә ата, июль-сентябрҙә емеше өлгөрә. Помидорҙың тыуған яғы — Көньяҡ Америка. Атамаһы итал. pomo d'oro — алтын алма һүҙенән килеп сыҡҡан. Помидор бик файҙалы йәшелсә булараҡ сәсеп үҫтерелә.
# Шубарши

Шубарши — Аҡтүбә өлкәһенең Тимер районындағы Шубарши ауыл округы составындағы ҡасаба.

# Шубарши
## Географик урыны

Район үҙәге Шубарин континент көньяҡ-көнсығышҡа табан 126 км ерҙә, Тимер йылғаһының ярының ангарында урынлашҡан. Әмбе ҡалаһынан 140 км алыҫлыҡта. Ә округ үҙәгенән көньяҡҡа ҡарай 14 км алыҫлыҡта.

# Шубарши
## Халҡы

* 3590 кеше (1999).
* 3736 кеше (2009).
* 3781 кеше (1977).
* 5252 кеше (1979).
* 7900 кеше (1991).

# Шубарши
## Транспорты

Илде көмөш үлсәү берәмеге аша Аҡтүбә-Сандагаш-Шубарин-Тимер (ҡала)-Кения-Шубар-Жанажол таш юлы үтәне. Көндәлек область үҙәге, район үҙәгенә газель автобус йә иһә, такси алтынайҙы.

# Шубарши
## Тарихы

20 быуаттың 39-йылдарында ошо тирәлә нефть касл үҫеүенә бәйләнеште теләнгән. Кентта «Актюбемунайгаз» ЕСЕ-н бүлексәһе, «Айҡап», «Сабур», «Асы», «Кинология», «Йәҙрә», «Кужина» ЕСЕ-тире урынлашҡан.

# Шубарши
## Инфориклама

Кентта урта мәктәп, амбулатория, бер нисә кибеттәр, мейрхат, клуб, дауахана, үҙәк сауҙа үҙәге һәм баш ҡала тармаҡтары бар.
# Салауат ҡамсыһы

Салауат ҡамсыһы — фолклорсы Өмөркаев Г. Н. 1949 йылда Балтас районының Иҫке Балтас ауылында йәшәүсе Харис Мифтахов һөйләүе буйынса яҙып алынған риүәйәт. Риүәйәт буйынса ошо райондың Нөркә ауылында йәшәүсе Фазлыбеков йортонда Салауат ҡамсыһы һаҡланған. Йорт хужаһы һәм уның ғаиләһе Салауат исеме менән бәйле был әйберҙе һаҡлап тотҡан: «Ҡамсы иң түрҙә, юрғандар һәм намаҙлыҡ һаҡланған урҙала эленеп торған». Был нәҫел ҡамсыны изге әйбер тип һанап быуындан-быуынға тапшырып килгән.
Ҡамсы Салауаттыҡы тип фаразларға була. Тарихи документтар буйынса Себер даруғаһы Ҡыр-танып волосы Нөркә ауылы янында 1774 йылдың 18—22 сентәбрендә Пугачёв яуы үткән. Был риүәйәт Башҡорт халыҡ ижадының 2-се томына ингән.