yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Коллонтай Александра Михайловна

Александра Михайловна Коллонтай ( тыуғандағы фамилияһы – Домонтович. 19 (31) март 1872, Санкт-Петербург — 9 март 1952, Мәскәү). - Революционер-марксист. 1917-1918 йылдарҙа ул большевиктар Хөкүмәтенең социаль сәйәсәт буйынса халыҡ комиссарыбула. 1922 йылда Коллонтай Норвегиялағы совет вәкиллегенә дипломатик консультант итеп билдәләнә, ә бер аҙҙан вәкиллек башлығы итеп, беренсе ҡатын-ҡыҙ дипломат итеп тәғәйенләнә.

# Коллонтай Александра Михайловна
## Биографияһы

Санкт-Петербургта бай дворян ғаиләһендә тыуа. Ата-әсәһе уны император адъютантына кейәүгә сығырға теләген кире ҡаға. 1893 йылда офицер Владимир Коллонтай кейәүгә сыға, ул бай ҡатламдан булмаған.
1898 йылда Цюрих университетына (Швейцария) уҡырға инә. Профессор Гернер кәңәше буйынса 1899 йылда Англияға Инглиз эшлекле хәрәкәтен өйрәнергә китә. Англияла Сидней Веб һәм Беатриса Веб менән таныша. 1901 йылда Женевала Георгий Плеханов менән таныша.
1905 йылдың 9 ғинуарында (ҡанлы йәкшәмбе) Петербург урамдарында була. 1905 йылда Петербургта Владимир Ленин менән таныша. Рәсәй социал-демократик эшселәр партияһының II съезында большевиктарға һәм меньшевиктарға тарҡалғандан һуң, Коллонтай фракцияларҙың береһендә лә ҡатнашмай. 1906 йылдан алып 1915 йылға тиклем меньшевиктарға яҡын була.
1905 йылда «Ҡатын-хеҙмәтселәрҙең бер-беренә ярҙам итеү йәмғиәте» ойоштора. 1908 йылда «Финляндия һәм социализм» брошюраһын сығара, унда фин халҡын Рәсәй империяһының золомона ҡаршы торорға өндәй. Шунан һуң иммиграцияға китергә мәжбүр була.
Иммиграцияла ул Карл Каутский, Клара Цеткин, Роза Люксембург, Карл Либкнехт һәм башҡа танылған социалистар менән таныша.
Беренсе бөтә донъя һуғышы башланғандан һуң һуғышҡа ҡаршы иң ныҡ сығыш яһаған большевиктарға ҡушыла.

# Коллонтай Александра Михайловна
## Дипломатик эшмәкәрлеге

1922 йылдан дипломат булып эшләй. Башта Норвегияла, артабан Мексикала һәм Швецияла була. Коллонтай бик күп телдәр белә, уның Европа Социалистик хәрәкәтендә яҡшы элемтәләре булған. Иң оҙайлы (1930-1945 йылда) ул Швецияла эшләгән, Совет-фин һуғышы ваҡытында Швецияның позицияһын йомшартыуға өлгәшә, 1944 йылдың 20 сентябрендә Зоя Воскресенская менән бергә Финляндияның фашистик Германия менән союзын өҙөп, Советтар Союзы менән килешеү төҙөүенә булышлыҡ итә.

# Коллонтай Александра Михайловна
## Иҫтәлеге

* Кесе планета 2467 Kollontai
* Калуга өлкәһендә Коллонтай ауылы.
* Санкт-Петербург, Харьков, Тара, Волгоград, Нальчик, Николаев ҡалаларында урамдар уның исемен йөрөтә.
# Мағаш (һырт)

Мағаш — Башҡортостандың Урал алдындағы һырт.
Архангел районы буйлап Мағаш ауылынан алып Еҙем йылғаһына тиклем субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған.
Оҙонлоғо яҡынса 7 км, киңлеге яҡынса 5 км, абсолют бейеклеге 409 м. Көньяҡ-көнбайыш һәм көнсығыш битләүҙәре текә, төньяҡ‑көнсығыш һәм төньяҡ‑көнбайышы — һөҙәк. Аҫҡы триас ҡомташтарынан, алевролиттарынан, балсыҡтарынан, конгломераттарынан тора. Һыртта Ҡыҫынды, Мағашйылға йылғалары (Еҙем йылғаһы ҡушылдыҡтары) башлана. Ландшафы һоро урман тупрағындағы киң япраҡлы урмандарҙан тора.
Аҫҡы триас ҡомташтарынан, алевролиттарынан, балсыҡтарынан, конгломераттарынан тора. Һыртта Ҡыҫынды, Мағашйылға йылғалары (Еҙем йылғаһы ҡушылдыҡтары) башлана.
Ландшафты — һоро урман тупрағындағы киң япраҡлы урмандарҙан тора.
Атамаһын ғалим-тюрколог Жәлил Кейекбаев, боронғо венгрҙар Уралдан күсеп киткән тигән гипотезаға таянып, венгр телендәге «мағаш» бөйөк, мөһәббәт тигән һүҙ менән бәйләй. Башҡа ғилимдар бының менән килешмәй, сөнки Башҡортостанда мағаш топонимы менән бәйле ауыл һәм һыу объекты ла бар. Мағаш һүҙе Башҡорттарҙың һинд-иран сығышы тураһында гипотеза менән бәйле булыуы мөмкин

# Мағаш (һырт)
## Сығанаҡ

* http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&t=kalaktau&id=6570
* ↑ З.Г.Аминев. О некоторых, так называемых венгерских топонимах в башкирских землях // Ядкяр. 2008. №1. С.61-67.
# Бахмур (тау)

Бахмур — Силәбе өлкәһе Әшә районындағы тау түбәһе. Әшә районының иң бейек нөктәһе.

# Бахмур (тау)
## Ҡылыҡһырлама

Тау ылыҫлы урман менән ҡапланған. Шулай уҡ бейеклеккә 1,5 тапҡырға еткән юғары үләндәр ҙә бар. Тау итәгендә таш йылға бар. Таштары мүк һәм лишайниктар менән ҡапланған. Улар аҫтында - Әтә йылғаһының ер аҫтындағы йырҙағы. Ошонда уҡ бер нисә тау шишмәһен бар, уларҙа тауға күтәрелеү алдынан эсәр һыу алырға мөмкин.
Түбәһендә асыҡ һауаға ҡатламташтар сығып тора, таштан һалынған ышыҡтар бар, унда һыу ҡояштан йәшенергә мөмкин.
Тау түбәһенә менеү ауыр түгел, шуға күрә походҡа балалар менән дә барырға мөмкин. Бахмур түбәһенән матур панорама асыла: һаҙлыҡтар, күлдәр , Баҫҡаҡ, Генерал һәм Йүкәле тауҙары күренә.

# Бахмур (тау)
## Географик урыны

Әтә йылғаһының үрге аҡҡан урындарҙа Баскаҡ һыртынан көнбайышҡа табан урынлашҡан. Әшә ҡалаһынан - 30 саҡрым, Силәбенән - 320 км, Өфөнән 90 км ара.

# Бахмур (тау)
## Флора

Бахмур тауы битләүҙәрендә һирәк осрай торған үҫемлектәр үҫә: урал цицербитаһы (эндемик), айыу һуғаны; түбәһендә урал ҡамғағы осрай. Тау ылыҫлы-киң япраҡлы урмандар менән ҡапланған. Урман яһаусы ағас тоҡомдары: шыршы, пихта, ҡайын, ҡарама. Тәпәш урманда миләш, йүкә күп. Үҫемлектәр япмаһы ла бай: урман аҡландарында һәм болондарында клевер, мәтрүшкә, һары мәтрүшкә, сатырлы үҫемлектәр үҫә. Ҡайһы бер үләндәрҙең бейеклеге 1,5 метрға тиклем етә.
Бахмур тауы түбәһендә 2 гектар майҙанлы Әтә һаҙлығы урынлашҡан. Торф ҡатламының ҡеүәте 0,5 метр. Һаҙлыҡ ситтәре буйлап карлик ҡайын , арктик ива, сыбар бармаҡтымыр, мораҡ, ысыҡ үләне, инглиз ысыҡ үләне (Көньяҡ Уралда һирәк осраған төр), мүк еләге, күк көртмәле һәм башҡалар үҫә.

# Бахмур (тау)
## Этимологияһы

Бахмур тауының атамаһы башҡортса мәхмүр һүҙенән килеп сыҡҡан тиҙәр. Мәхмүр һүҙе ғәрәп теленән килгән һәм иҫерек булыу тигәнде аңлата. Махмүр- (рус«упоённый») «хозурланған», мәҫәлән, үзбәк шағиры-сатирик Махмурҙың псевдонимы шул мәғәнәлә алынған. «Бағмыр»- ҡайһы бер диалекттарҙа ҡымыҙ ҡуры тигәнде аңлата (ҡур-закваска).
# Тәҙрә

Тәҙрә (тишек, асыҡ урын, асыҡлыҡ) йәки витраж — йорттоң махсус детале; Яҡтылыҡ төшһөн, һауа инһен өсөн, ҡоролма стенаһына эшләнгән уйым һәм шул уйымға ҡуйылған ҡыҫанлы быяла.. Йортҡа ҡояш яҡтыһы үткәреү һәм вентиляция өсөн ҡуйыла. Тәҙрәләр аша 50% тиклем йорттон йылыһы юғала.

# Тәҙрә
## Тарих

Боронғо йорттар тәҙрәһеҙ булған. Урта быуаттарға тиклем йорт тишектәре һайуандарҙың тиреһе менән ҡапланған.
Боронғо Римда тәҙрәләр быялаһыҙ ҡулланылған.

# Тәҙрә
## Төрҙәр

* Берлин Тәҙрәһе — киӊ өс ҡапҡаслы тәҙрә, эске мөйөштә урынлашҡан. Йорттон ике флигель киселеш булған урынды яҡтыра. * Бифориум — ике ҡапҡаслы тәҙрә.
* «Быҙау күҙе (Тәҙрә)» — овал формалы , ишектен юғарыраҡ урынлашҡан.
* Веер Тәҙрәһе .
* Венеция Тәҙрәһе, палладиан тәҙрәһе — өс ҡапҡас менән тәҙрә.
* Волок Тәҙрәһе - XIV быуаттан Рәсәйҙә ҡулланылған тәҙрә төрө.
* Яңаҡ Тәҙрәһе - XIV быуаттан Рәсәйҙә ҡулланылған тәҙрә төрө.
* Мансарда Тәҙрәһе .
* Мезонин тәҙрәһе .
* Икенсе яҡтылыҡ Ттҙрәһе .
* Окутное тәҙрәһе — мөйөш тәҙрә.
* Панорама тәҙрәһе.
* Яӊғынға ҡаршы Тәҙрәһе .
* Роза.
* «Балыҡ ҡыуыҡ» .
* Һуҡыр Тәҙрәһе .
* Ишетеү Тәҙрәһе.
* Алты мөйөш Тәҙрәһе («мельников», гексагональ) Тәҙрәһе .
* Флорентия Тәҙрәһе .
* Француз Тәҙрәһе
| Хәҙерге заман тәҙрәһе | 5-камералы тәҙрә профиле |
Хәҙерге заман тәҙрә төрҙәре (материал буйынса):
* ағас.
* алюминий.
* поливинилхлорид (ПВХ).
* стеклопластик (стеклокомпозит).
* ҡорос.
* материалдар комбинацияһы (ағас-алюминий, ағас-поливинилхлорид ).

# Тәҙрә
## Schüco тәҙрә системалары

* AWS 50, монтаж тәрәнлек 50 мм, ватып асыуға ҡаршылыҡ WK1 по DIN EN 1627, балкондар өсөн
* AWS 60, яҡшы йылылыҡ үткәрмәү (сығармау)
* AWS 65
* AWS 70, фатирҙар өсөн, киң
* AWS 75, фатирҙар өсөн, тар, йылы биреү коэффициенты(показатель коэффициента теплопередачи) – Uf = 1,2 Вт/(м²K), , тәҙрәнең йылы үткәреүсәнлек коэффициенты Uw = 0,87 Вт/(м²K); стеклопакетың йылы үткәреүсәнлек коэффициенты Ug = 0,6 Вт/(м²K)
* AWS 90, ADS 90.SI ишек система менән килешеү
* AWS 112.IC, «уңған өй»
* AWS 120 CC.SI, «уңған өй»
# Лена Белкина

Лена Белкина (27 ноябрь 1987 йыл, Ташкент, СССР) — опера йырсыһы (меццо-сопрано).
# Муталлибов Сәлих

Сәлих Муталлибов (рус. Салих Муталлибов, үзб. Solih Mutallibov; 1 июнь 1900 йыл — 11 декабрь 1982 йыл) — үзбәк тарихсы-шәрҡиәтсеһе һәм сығанаҡтар өйрәнеүсеһе, тарих фәндәре докторы. Үзбәк ССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре.

# Муталлибов Сәлих
## Биографияһы

Сәлих Муталлибов 1900 йылда Ташкент ҡалаһында тыуған.
1912 йылдан 1918 йылға тиклем мәҙрәсәлә белем алған. Артабан белемен камиллаштырыу өсөн шәхси тәртиптә фарсы һәм ғәрәп телдәрен өйрәнеүҙе дауам иткән
1927 йылда Педагогия академияһына (хәҙерге Сәмәрҡәнд дәүләт университеты) уҡырға инә һәм 1931 йылда уны уңышлы тамамлағандан һуң, шунда уҡ уҡытыусы-методист булып эшләй башлай. Педагогия академияһында Сәлих Муталлибов ғалимдар һәм яҙыусылар: Хәмит Алимджан, Уйғун, Яхъя Гулямдар, Буюк Кәримов һәм башҡалар менән таныша.

# Муталлибов Сәлих
## Фәнни эшмәкәрлеге

1930—1932 йылдарҙа башланғыс кластарҙа әҙәбиәт нигеҙҙәрен уҡытыу буйынса дәреслектәр һәм методик әсбаптар сығара. 1932 йылдан тәрбиә педагогикаһы институтында эшләгән, унда үзбәк теле һәм әҙәбиәте уҡытыусылары өсөн методик ҡулланмалар сығарыуын дауам итә.
1936 йылда С. Муталлибов Мәҙәни төҙөлөш институты аспирантураһына уҡырға инә һәм 1938 йылда уны Ленинградта тамамлай. 1938 йылда С. Муталлибов Үзбәк ССР-ы Фәндәр Академияһының А. С. Пушкин исемендәге тел һәм әҙәбиәт институтында ғилми хеҙмәткәр вазифаһында эшләй.
1944 йылда Е. Э. Бертельс етәкселегендә кандидатлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай.
1946—1950 йылдарҙа Үзбәк ССР-ы Фәндәр Академияһының Шәрҡиәт институтының Каталоглаштырыу һәм ҡулъяҙмаларҙы реставрациялау бүлеге етәксеһе булып эшләй.
1967 йылда С. Муталлибов Мәхмүт Ҡашғариҙың «Диуану лөғәт әт-төрк» ҡулъяҙмаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай.
С. Муталлибов Алишер Навоиҙың шиғри мираҫының лексик байлығын өйрәнеү буйынса уңышлы эштәр алып бара.
1971 йылда Сәлих Муталлибовҡа Үзбәк ССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре тигән маҡтаулы исем бирелә.
1960—1963 йылдарҙа ғалим тәүге тапҡыр Мәхмүт Ҡашғариҙың «Диуану лөғәт әт-төрк» ҡулъяҙмаһын үзбәк теленә тәржемә итә һәм уға индекс-һүҙлек һәм грамматик очерк өҫтәй
С.Муталибов 1982 йылда Ташкентта вафат була.

# Муталлибов Сәлих
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Үзбәк ССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1971)
# Әбделкәбирова Мәүхиҙә Аҙнағол ҡыҙы

Әбделкәбирова Мәүхиҙә Аҙнағол ҡыҙы (Ғәбделкәбирова) (4 ноябрь 1917 йыл, хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Өфө районы Нөрлө ауылы — 2003 йыл) — ғалим-геолог, геология-минералогия фәндәре докторы (1973). Ҡаҙағстандың Дәүләт премияһы лауреаты (1990). 1941—1983 йылдарҙа Ҡаҙаҡ ССР-ы Фәндәр академияһының Геология институтында сектор мөдире. Геология, металлогения, стратиграфия буйынса хеҙмәттәр авторы.

# Әбделкәбирова Мәүхиҙә Аҙнағол ҡыҙы
## Белеме

Ҡаҙаҡ тау-металлургия институтын тамамлай (1941).

# Әбделкәбирова Мәүхиҙә Аҙнағол ҡыҙы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Әбделкәбирова Төньяҡ Ҡаҙағстанда ятҡылыҡтарҙың урынлашыу законлыҡтарын асыҡлай, был төбәктең геологик прогноз картаһын төҙөй, ятҡылыҡтарҙы эҙләүҙең төп йүнәлештәрен билдәләй. Төньяҡ Ҡаҙағстанда алмас ятҡылыҡтары эҙләүҙең теоретик нигеҙҙәрен төҙөй. Әбделкәбирова Мәүхиҙә Аҙнағол ҡыҙының күҙаллауҙары буйынса Құмдыкөл алмас ятҡылығы табыла.

# Әбделкәбирова Мәүхиҙә Аҙнағол ҡыҙы
## Наградалары

«Фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы, (1987).

# Әбделкәбирова Мәүхиҙә Аҙнағол ҡыҙы
## Хеҙмәттәре

Материалы по петрографии метаморфических пород Кокчетавского района [Текст] / М. А. Абдулкабирова ; Акад. наук Каз. ССР. Ин-т геол. наук. Алма-Ата : Изд-во и тип. Акад. наук Каз. ССР, 1949
Абдулкабирова, Маухида Атнагуловна. Сводово-глыбовые структуры и эндогенные месторождения Северного Казахстана / Маухида Атнагуловна Абдулкабирова. — 1975 . — 240 с.
Рудные формации, месторождения руд золота, А.-А., 1980;
Сводово-глыбовые структуры и металлогения золота Казахстана, А.-А., 1982;
Геология Северного Казахстана : (Стратиграфия) / [А. А. Абдуллин, М. А. Абдулкабирова, М. А. Касымов и др.; Редкол.: М. А. Абдулкабирова (отв. ред.) и др.]; АН СССР, Ин-т геол. наук им. К. И. Сатпаева и др. Алма-Ата : «Наука» КазССР, 1987
Тектоника и глубинное строение Северного Казахстана / Маухида Атнагуловна Абдулкабирова, В. Н. Любецкий, Ю. А. Калашников, др. — Алма-Ата : Наука, КазССР, 1988. — 192 с. : ил. — Библиогр.: с.189-191 (65 назв.). — На рус. яз.
# Села-Ты-Вис

Села-Ты-Вис — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Море-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 218 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Села-Ты-Вис
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000086764
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008676
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Полторацкий Пётр Алексеевич

Петр Алексеевич Полторацкий (24 ғинуар 1844 йыл — 15 июль 1909 йыл) — Архангельск, Өфө һәм Ҡазан губернаторы, Дәүләт советы ағзаһы, Полторацкийҙар ырыуынан ғәмәли йәшерен советник. Генерал-майор В. А. Полторацкийҙың кесе ҡустыһы.

# Полторацкий Пётр Алексеевич
## Биографияһы

Петр Алексеевич Полторацкий 1844 йылдың 24 ғинуарында (5 февраль) Тверь ҡалаһында тыуа. 1860 йылда камера-паждан хәрби министр канцелярияһына хеҙмәткә билдәләнә. 1867 йылда шунда уҡ эш башҡарыусы итеп тәғәйенләнә һәм шул уҡ йылда министрлыҡ ҡарамағында махсус йөкләмәләрҙең шаттан тыш чиновнигы итеп күсерелә. 1868 йыл Вологдаға айырым йөкмәтелгән эш буйынса ебәрелә, киләһе йылдан — хужалыҡ департаменты ҡарамағында. 1871 йылда ғәмәли статский советник сифатында Эске эштәр министрлығының махсус йөкләмәләр чиновнигы итеп билдәләнә.
1874 йылда Новгород вице-губернаторы итеп тәғәйенләнә. 1875 йылда Череповец, Архангельск һәм Белозерский өйәҙҙәренә өйәҙ административ учреждениеларына ревизия үткәреү өсөн ебәрелә. Киләһе йылда Иҫке Руссала хөкүмәт учреждениеларын һәм аҫыл заттар өсөн тәғәйенләнгән биналарҙы тикшерә.
1877 йылда урыҫ ғәскәрҙәре частарын мобилизациялау буйынса һөҙөмтәле эшмәкәрлеге өсөн рәхмәткә лайыҡ була. 1879 йылда камергер дәрәжәһенә күтәрелә. 1880—1882 йылдарҙа тағы ла административ учреждениеларға ревизия үткәреү өсөн Череповец, Архангельск, Белозерский, Тихвин, Крестецкий, Устюг өйәҙҙәренә ебәрелә.
1882 йылда Архангел губернаторы була, киләһе йылда — Өфөлә. 1884 йылда Император Кеше яратыу йәмғиәте советы ҡарары менән Өфө ярлылар попечителлеге комитеты попечителе итеп раҫлана. 1886 йылда Һыуҙа батыусыларҙы ҡотҡарыу йәмғиәтенең Өфө округының почетлы ағзаһы итеп һайлана. Өфө губернаторы булып эшләгән осоронда урындағы идараны үҙгәртеү: ҡайһы бер өйәҙ коллегияларын бөтөрөү, присутствие, комитет һәм советтарҙы дөйөм өйәҙ присутствиеһына берләштереү тәҡдимдәре менән сығыш яһай. Һамар—Өфө тимер юлын төҙөүгә, башҡорт ерҙәрен һатыуҙы сикләүгә, М.Солтановты Ырымбур мосолман Диниә назараты мөфтөйө итеп һайлауға булышлыҡ итә.
1889 йылда Ҡазан губернаторы итеп тәғәйенләнә. 1891 йылда тайный советчик итеп үрләтелә. Шул уҡ йылда Ҡазан ярлылар попечителлеге комитеты попечителе итеп раҫлана, икенсе йылына балалар приюттары асыуға индергән өлөшө өсөн юғары рәхмәткә эйә була. 1904 йылдан — Дәүләт Советы ағзаһы.
Санкт-Петербургта Новодевичье зыяратында ерләнгән.
# Бызынғы (боҙлоҡ)

Бызынғы боҙлоғо (ҡарас.-балҡ. Уллу чыран — «Ҙур боҙлоҡ»; рус. Безенги (ледник)) — Кавказдың таулы Бызынғы төбәгендәге боҙлоҡ. Кавказдың ҡатмарлы үҙән боҙлоҡтарының иң ҙуры. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһында урынлашҡан.

# Бызынғы (боҙлоҡ)
## Дөйөм мәғлүмәт

Бызынғы боҙлоғо төбәге Кавказдың иң матур урындарының береһе булып тора. Альпинистарҙың күтәрелеү шарттары буйынса был Кавказдың иң ҡырыҫ районы. Бында альпинистар араһында популяр башҡа тарлауыҡтар менән сағыштырғанда ҡар, боҙло яуым-төшөм иң аҙы.
Бызынғы боҙлоғо һәм уны уратып алған һырттар төбәгендә Кавказ биш меңлектәренең күп өлөшө тупланған. Төп Кавказ Һыртында был Шхара—Джангитау—Ҡатынтау массивы, һуңғыһы 5000 метр билдәһенән бер аҙ түбән. Һырттың был участкаһы төньяҡҡа «Бызынғы диуары» исеме алған текә битләүҙәр менән өҙөлә.
Бызынғы боҙлоғо Бызынғы диуарын икенсе массивтан — шулай уҡ биш меңлек Дыхтауҙан, Пушкин түбәһенән, Мижирганан торған Мижирга массивынан айыра. Саҡ ҡына көнсығыштараҡ, бер аҙ ситтәрәк Ҡуштантау массивы ята.
Боҙлоҡтың үрге өлөшөндә «Австрия төнәүлектәре» — альпинистар өсөн уңайлы майҙансыҡ (бейеклеге 3200 м) урынлашҡан.

# Бызынғы (боҙлоҡ)
## Топографик карта

Лист карты K-38-27 Верх. Балкария. Масштаб: 1 : 100 000. Состояние местности на 1984 год. Издание 1988 г.
# Һарыш ауыл Советы (Мәләүез районы)

Һарыш ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Мәләүез районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге —Һарыш ауылы.

# Һарыш ауыл Советы (Мәләүез районы)
## Тарихы

Һарыш ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Мәләүез районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйәә.

# Һарыш ауыл Советы (Мәләүез районы)
## Ауыл биләмәһе составы

1979 йылда ауыл Советы составынан күсеп ултырған Һалдат утары төшөрөп ҡалдырыла.
# Смердова

Смердова — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Анданга йылғаһының уң ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Смердова
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000010569
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001056
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Егырсан

Егырсан — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Юконда йылғаһының уң ярына тамағынан 144 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Егырсан
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010600112115300017648
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301764
* Бассейн коды — 14.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кесе Кубинка

Кесе Кубинка — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кубена йылғаһының һул ярына тамағынан 327 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Кесе Кубинка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100112103000005283
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000528
* Бассейн коды — 03.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Уҫы (Татарстан)

Уҫы — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районындағы ауыл. Уҫы ауыл биләмәһе составына керә.

# Уҫы (Татарстан)
## География

Ауыл Уҫы йылғаһы (Бәжәнә бассейны) буйында, Аҡтаныш ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 40 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Уҫы (Татарстан)
## Тарих

Уҫы — бүләр ырыуы башҡорттарының ауылы. XVIII быуаттың беренсе яртыһында нигеҙләнгән. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Бүләр улусы Мышыға түбәһенә ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Поисево улусы составына керә.
ХХ быуат башында мәсет һәм уның ҡарамағында мәктәп (1858 йылда асылған), 2 һыу тирмәне, тимерлек, бакалея кибете, икмәк магазины теркәлгән.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составына керә.

# Уҫы (Татарстан)
## Халҡы

1795 йылда ир енесле 218 башҡорт, 48 типтәр; 1848 йылда — 339 башҡорт, 293 типтәр; 1870 йылда — 756 башҡорт; 1902 йылда — 592 аҫаба башҡорт һәм хәрби званиелы керҙәштәр йәшәй. Керҙәш башҡорттар сығышы менән байлар ырыуынан.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1859 | 1870 | 1884 | 1897 | 1906 | 1913 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 | 2010 |
| 734 | 756 | 1033 | 1110 | 1249 | 1364 | 1235 | 866 | 897 | 622 | 545 | 628 | 542 | 364 | 344 | 308 |

# Уҫы (Татарстан)
## Инфраструктура

Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхна бар.
# Ить-Ях

Ить-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Назым йылғаһының һул ярына тамағынан 79 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 164 км.

# Ить-Ях
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200051472
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115205147
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Азотобактер

?Азотобактер :
Azotobacter vinelandii :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Бактериялар |
| Тип: | Протеобактериzkfh |
| Класс: | Gamma Proteobacteria |
| Тәртип: | Pseudomonadales |
| Ырыу: | Азотобактер |
Латинса исеме :
Azotobacter Beijerinck, 1901 :
Төрҙәре :
Azotobacter armeniacus
Azotobacter beijerinckii
Azotobacter chroococcumtypus
Azotobacter nigricans
Azotobacter salinestris
Azotobacter vinelandii :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 118 NCBI 352 |
Азотобактер (лат. Azotobacter) — һауа азотын үҙенә йыйып, шунан үҙ күҙәнәктәренең акһымын синтезлаусы мөстәкил аэроб бактериялар ырыуы. Тәбиғәттә азот әйләнешендә әһәмияте ҙур, таркалғанда үҫемлектәрҙе азоттың еңел үҙләштерелә торған формалары һәм минераль матдәләр менән тәэъмин итә.

# Азотобактер
## Сығанаҡ

* Татар энциклопедияһы 2013 йыл 7 декабрь архивланған. (тат.)