yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Оло Нарыс

Оло Нарыс — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Носка йылғаһының һул ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Оло Нарыс
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010700112115300013180
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301318
* Бассейн коды — 14.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Алмалыҡ (Өфөнөң тораҡ биҫтәһе)

Алмалы́ҡ (башҡ. Алмалыҡ) — Өфө ҡалаһыныңКиров районындағы тораҡ районы.

# Алмалыҡ (Өфөнөң тораҡ биҫтәһе)
## Тарихы

Тораҡ районы элекке Золотухин слободаһынан, Өфөнөң иҫке Оло Усолка урамы (хәҙер Сочи урамы) янында урынлашҡан.

# Алмалыҡ (Өфөнөң тораҡ биҫтәһе)
## Исеменең килеп сығышы

Башҡорт телендәге алмалыҡ, йәғни алма баҡсаһы (яблоневый) һүҙе атама итеп алынған.

# Алмалыҡ (Өфөнөң тораҡ биҫтәһе)
## Урынлашыуы

Ҡаланың көньяҡ-көнсығышында, Ағиҙел йылғаһы бөгөлөндә, уға ҡойған Соҡолаҡ йылғасығы тамағынан алыҫ түгел урын, Йүрүҙән, Дуҫлыҡ-2 һәм әлеге мәлдә төҙөлөш эштәре барған Көньяҡ-2 биҫтәләренә күрше генә ята.
Соҡалаҡ тамағын үткәс, тораҡ биҫтәһенең төньяғында ике магистраль юл араһында ята: кәньяҡ-көнбайыштан — Пугачёв Слободаһы урамы (Алмалыҡ районы һәм Ағиҙел араһында), төньяҡ-көнсығыштан — Софья Перовская урамына күскән Сочи урамы.
Золотухин слободаһын (тораҡ биҫтәһенең төньяғы) һәм Алмалыҡ-1 (көньяҡ-көнсығыш), Алмалыҡ-2 (үҙәк-төньяҡ), Алмалык-3 (үҙәк-көньяҡ), Алмалыҡ-4 (көньяҡ-көнбайыш), Алмалыҡ-5 (көнбайыш) биҫтәләрен үҙ эсенә ала.

# Алмалыҡ (Өфөнөң тораҡ биҫтәһе)
## Объекттары

Тораҡ биҫтәһендә Сауҙа үҙәге, Ял итеү үҙәге (А-5), балалар поликлиникаһы (А-1), ресторан (А-2) һәм башҡа төкәтеп эшләнгән хеҙмәт күрһәтеү һәм мәшғүллек учреждениелары: аҙыҡ-түлек һәм сәнәғәт тауарҙары магазиндары, көнкүреш хеҙмәте күрһәтеү предприятиялары, офистар бар.
Тораҡ биҫтәһендә шәхси йорттар байтаҡ. Был йорттарҙың бер өлөшө иҫке йорттарҙы күсереү программаһына ҡарай («2007—2015 йылдарға Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округының йорттар биләгән территорияларын үҫтереү» муниципаль адреслы программаһы). 400-гә яҡын шәхси йортто күсергәндән һуң 7-меңдән ашыу кешегә иҫәпләнгән күп ҡатлы (20 ҡатҡа тиклем бейеклектә) йорттар төҙөләсәк, шулай уҡ тораҡ биҫтәһенән Көньяҡ һәм Колгуевка биҫтәләре йүнәлешендә биҫтә әһәмиәтендәге магистраль юл һалынасаҡ.
Йәшел зоналар тораҡ биҫтәһенең төньяғында Пугачёв Слободаһы, Ашхабад, Пулемёт урамдары буйлап һәм биҫтәнән көньяҡҡа табан урынлашҡан (улар Алмалыҡты Көньяҡ биҫтәһенән айырып тора).
Тораҡ биҫтәһенең көньяҡ-көнбайышында Авторемонт заводы һәм 3-сө пристань, көньяҡ-көнсығышында — Башҡортостан Республикаһы Эске эштәр министрлығының РСУ-һы, төньяҡта — офис-келәт зонаһы.

# Алмалыҡ (Өфөнөң тораҡ биҫтәһе)
## Объекттары
### Иҫтәлекле урындары

* «Ихлас» мәсете, Исламға арнап 1997 йылда ҡуйылған ярымай формаһында монумент (Сочи урамы,43)
* Ике иҫке бина эргәһендә заманса архитектура ҡулланып төҙөлгән яңы йорт тора (Сочи урамы,10)

# Алмалыҡ (Өфөнөң тораҡ биҫтәһе)
## Урамдар

Тораҡ биҫтәһендә түбәндәге урамдар бар:
* 1-я Нагорная (А-1, А-3)
* Абаканская (А-1, А-3)
* Авиаторская (А-2)
* Аргаяшская (ЗС)
* Ашхабадская (А-5)
* Грузинская (А-4, А-5)
* Зилаирская (ЗС)
* Кавказская (ЗС, А-2)
* Набережная (ЗС)
* Некрасова (А-1)
* Нечаева (А-3, А-4, А-5)
* Павловская (А-5)
* Пугачёвская Слобода (ЗС, А-4, А-5)
* Пулемётная (А-3)
* Софьи Перовской (А-1)
* Сочинская (ЗС, А-2)
* Тамьян-Китайская (ЗС, А-2)
* Усольская (ЗС, А-2)
* Читинская (ЗС)
* переулок 2-й Дуванский (А-1)
* переулок Абаканский (А-4)
* переулок Зилаирский (ЗС)
* переулок Некрасова (А-1)
# Колохта (Унжа ҡушылдығы)

Колохта (Заездная) — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Унжа йылғаһының һул ярына тамағынан 297 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Колохта (Унжа ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300312110000015341
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001534
* Бассейн коды — 08.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Әлмән районы

Әлмән районы (рус. Альменевский район) — Ҡурған өлкәһендәге муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Әлмән ауылы.

# Әлмән районы
## Географияһы

Район Ҡурған өлкәһенең көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан. Силәбе өлкәһе һәм өлкәнең Сафакүл, Щучье, Шумиха, Мишкә, Ҡуртамыш һәм Целинный райондары менән сиктәш.

# Әлмән районы
## Тарихы

Революциянан һуң район территорияһы Башҡорт АССР-ының Ялан кантоны составына инә, ә 1923 йылда Урал өлкәһе Силәбе округының яңы ойошторолған Ҡатай районы составына бирелә. 1930 йылда Ҡатай районы бөтөрөлгәс, буласаҡ район биләмәләре Ялан-Ҡатай районына , ә 1934 йылда Ялан-Ҡатай районы Силәбе өлкәһе составына инә. 1940 йылда Ялан-Ҡатай районы Әлмән һәм Сафакүл райондарына бүленә. 1943 йылда был райондар Ҡурған өлкәһе составында була. 1963 йылда Әлмән районы бөтөрөлөп, 1965 йылда яңынан тергеҙелә.

# Әлмән районы
## Халҡы
### Милли составы

2010 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы районда башлыса урыҫтар (40 %), башҡорттар (32,8 %), татарҙар (23,4 %) йәшәй.
Район искен татарҙары төркөмөнөң тығыҙ йәшәгән ере. Улар нигеҙлегән ауылдар: Әлмән, Иванков (Аманкүл), Өскүл, Тоҙауыл, Вишняк (Сейәле), Алакүл ауылдарында көн күрә. Башҡорт ауылдарының иң эреләре: Тәңрекүл, Юламан, Асҡар, Зәйнәкәй (Зәйнеғәбдин), Мир (Ҡатай), Убалы, Шәрип, Искәндәр, Ҡаҙаҡҡол, Подъяс (Бүҙаяҙ), Байғәнә, Бохар (Айыу аулы), Поляна (Иҫке Юламан) һәм башҡа кесерәк ауылдар. Башҡорт Республикаһының Ялан кантоны булған саҡта Тәңрекүл (Тарғул) кантон үҙәге булып торған.
Көньяҡ-көнбайыш яғында бер нисә урыҫ ауылы ултырған: Парамон, Рыбное, Чистое. Шулай уҡ ҡайһы бер ауылдарҙа ҡаҙаҡтар (Мир һәм Ягодное) һәм сыуаштар (Аҫҡар) күпләп йәшәйҙәр.

# Әлмән районы
## Административ-территориаль ҡоролошо

Район составына 12 ауыл биләмәһе (ауыл советтары) керә, улар 33 ауылды берләштерә:

# Әлмән районы
## Иҡтисады

Район иҡтисады ауыл хужалығы аҙыҡ-түләге бәйле. Район иҡтисадына иң ҙур өлөш индереүсе предприятие булып Юламан ауылындағы «Зауралский» ауыл хужалығы коперативы тора. Ул иген культуралары игеүгә һәм һыйыр малдары үрсетеүгә ҡулайлашҡан.

# Әлмән районы
## Билдәле шәхестәре

* Манатов Шәриф Әхмәтйән улы — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, Башҡорт милли хәрәкәте етәкселәренең береһе, Башҡортостан автономиялы республикаһын нигеҙләшеүселәрҙең береһе.
* Таған Ғәлимйән Ғирфан улы — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре, этнограф, музей белгесе, иҡтисад фәндәре докторы.
* Йомаев Ямалетдин Ғималетдин улы — башҡорт шағиры һәм мәғрифәтсеһе.
* Мағазов Ғимран Сәйетйәғәфәр улы — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре.
* Мағазов Сәйетгәрәй Сәйетйәғәфәр улы — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре, Башҡорт хөкүмәте ағзаһы.
* Зарипов Хөсәйен Ғабдурахман улы — Дан орденының тулы кавалеры.
* Ғатауллин Ғәйнетдин Зәйнетдин улы — татар шағиры.
* Дарбаев Курман Ергали улы — Социалистик Хеҙмәт Геройы.
# Мезолит

Мезоли́т (бор. грек. μέσος — урта, λίθος — таш) – урта таш быуат; ауыл хужалығы, малсылыҡ, көршәк эшләү кәсебе барлыҡҡа килеү менән тасуирлана. Беренсе неолит мәҙәниәте б.э.т. 7000 йыл элек Яҡын көнсығыштың «Бәрәкәтле ярымай» зонаһында барлыҡҡа килә. Һуңынан Урта диңгеҙ, Һинд йылғаһы үҙәненә, Ҡытай һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азияға тарала.
Кешеләр һаны артыуы аҙыҡ-түлеккә мохтажлыҡты арттыра, был ауыл хужалығының бик тиҙ үҫешенә килтерә. Ауыл хужалығында ер эшкәртеү, урыу, үҫемлектәрҙе ваҡлау өсөн таш ҡоралдар ҡулланыла.

# Мезолит
## Theviecc ҡәберлеге – Тулуз музейы күргәҙмәһенән

Шотландиянан йыраҡ түгел Оркней утрауындағы Скара-Брей ауылы неолит ауылының миҫалы булып тора. Был ауылда таш карауат, кәштә һ.б. файҙаланылған.
# Чебак (Улу-Юла ҡушылдығы)

Чебак (Ближ. Чебак) — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Улу-Юл йылғаһының һул ярына тамағынан 120 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 58 км.

# Чебак (Улу-Юла ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400312115200022169
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202216
* Бассейн коды — 13.01.04.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Вашингтон (штат)

Вашингтон (ингл. Missouri) — АҠШ штаты. Штаттың тәртип номеры — 18. 1889 йылдың 11 ноябрендә төҙөлгән. Элек Миссисипи территорияһы исеме менән йөрөгән. Штаттың ҡушаматы — Мәңге йәшел штат.
2012 йылғы мәғлүмәт буйынса Вашингтон штатында 6 897 012 кеше йәшәй, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат км-ға 39,6 кеше. АҠШ штаттары араһында халыҡ һаны буйынса урыны — 13.
Майҙаны 184 827 кв.км, шуның 6,6 % һыу майҙаны.
Штаттын Ванкувер ҡалаһына 1937 йылда Мәскәүҙән Төньяҡ полюс аша совет осоусы Валерий Павлович Чкалов беренсенән булып осто.

# Вашингтон (штат)
## Эре ҡалалар

| урын | ҡала | халҡы |
| 1 | Сиэтл | 602 000 |
| 2 | Спокан | 205 500 |
| 3 | Такома | 203 400 |
| 4 | Ванкувер | 164 500 |
| 5 | Белвью | 120 600 |
| 6 | Эверетт | 103 500 |
| 7 | Спокан-Валли | 89 440 |
| 8 | Федерал Уэй | 88 580 |
| 9 | Кент | 88 380 |
| 10 | Якима | 84 850 |
| 11 | Рентон | 83 650 |
| 12 | Беллингхэм | 76 130 |
| 13 | Обурн | 67 485 |
| 14 | Кенневик | 67 180 |
| 15 | Лэйквуд | 58 840 |

# Вашингтон (штат)
## Күрше штаттар

* Орегон, АҠШ
* Айдахо, АҠШ
* Британская Колумбия, Канада
# Хала-Тальбей (йылға)

Хала-Тальбей — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Хуута йылғаһының һул ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Хала-Тальбей (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300036293
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303629
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Апостолопуло йорто

архитектура ҡомартҡыһы
Апостолопуло йорто (Алафузов Йорто) — Таганрогтағы боронғо йорт. Фрунзе урамы һәм Итальян тыҡырығы урамдары киҫелешендә урынлашҡан.

# Апостолопуло йорто
## Тарихы

1806 йылда император Александр Беренсе Таганрог эргәһендәге ерҙәрҙе бүлгән ваҡытта Иван Апостолопуло 150 дисәтинә күләмендә ер ала.
1870 йылдар башында Николай урамы, 28 (хәҙерге Фрунзе урамы, 26) адресындағы ҡоролма мещанка Мария Апостолопуло милкендә була.
1880 йылдар аҙағында йортто провизор Яков Соломонович Парнох һатып ала. Бында уның балалары, һуңынан Валентин Парнах (1891—1951) һәм Елизавета Тараховская (1891—1968) булараҡ билдәле шәхестәр тыуыуы ла бик ихтимал.
1890 йылдар башында йортто бай крәҫтиән Клеопатра Карповна Краснокутская һатып ала, ә XX быуат башында инде бинаға Округ судының присяжный поверенныйы Константин Константинович Попандоуполо хужа була.
1910 йылдар тирәһендә Апостолопуло йортон 50 йәшлек тоҡомло почетлы граждан Николай Николаевич Алафузов һатып ала. Сығанаҡтарҙа был бинаны һуңғы хужаһы буйынса Алафузов йорто тип тә атайҙар. 1914 йылда уның фатирына ҡораллы һөжүм яһала, әммә, ентекле тентеү үткәреүҙәренә ҡарамаҫтан, енәйәтселәр хужа үҙе биргән 115 һумдан һәм алтын сәғәт менән ҙур сылбырҙан башҡа бер нәмә лә тапмай.
1980 йылдарҙа йорт подвалында Таганрог балалар сәнғәт мәктәбендә белем биреүсе рәссамдар Леонид Стуканов һәм Юрий Шабельниковтарҙың оҫтаханаһы урынлаша.
1990 йылдар уртаһында бында дарыухана була.
2000 йылдар уртаһында йорт «Коралл-Микро» ИТ-компанияһы тарафынан һатып алына һәм унда «Офисный мир КМ» компьютер һәм офис техникаһы магазины, шулай уҡ сервис үҙәге асыла.

# Апостолопуло йорто
## Архитектура үҙенсәлектәре

1870—1880 йылдарҙың архитектура тәнҡите шул ваҡытларҙа барлыҡҡа килгән төрлө архитектура стилдәрен ҡатнаштырыуға (йышыраҡ ренессанс, барокко һәм иртә классицизм) нигеҙләнгән йүнәлеште юғары баһалай. Бындай типтағы биналар Таганрогта XIX быуаттың һуңғы өлөшөндә күпләп төҙөлә, Апостолопуло йорто — шуларҙың береһе.

# Апостолопуло йорто
## Билдәле йәшәүселәр

* Парно Яков Соломонович (1847—1912) — провизор, даруханалар хужаһы, Таганрог ҡала Думаһы ағзаһы, Таганрогтың маҡтаулы гражданы.
* Стуков Леонид Александрович (1947—1998) — Рәсәй рәссамы, педагог, Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы.
* Шабельников Юрий Леонидович (1959) — Рәсәй рәссамы.
# Подзь (Сысола ҡушылдығы)

Подзь — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сысола йылғаһының һул ярына тамағынан 220 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Подзь (Сысола ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000019287
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001928
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Мерв

Мерв (төркм. Merw; перс. مرو‎), Гәүр-ҡала — Үҙәк Азияның бик боронғо билдәле ҡалаһы, Төркмәнстандың көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә Мургаб йылғаһы ярында тора. Хәҙерге Мары ҡалаһынан көнсығышҡа табан 30 км алыҫлыҡта, Байрамали ҡалаһы янында урынлашҡан.
Фарсы Маргиана сатрапияһының һәм сәлжүктәрҙең төрки империяһы баш ҡалаһы. Мерв емереклектәре — кешелектең Бөтә донъя мираҫы һәйкәле. Боронғо Мерв Урта Азияның бик ҙур ҡалаһы булған. Уның шәһәрстан майҙаны 350 гектарға еткән.

# Мерв
## Тарихы

Мервтың тарихы 4 мең йыл элек Мургаб йылғаһы буйында кешеләрҙең тәүге ауылы барлыҡҡа килгәндә башлана. Ауыл урынында ҡала барлыҡҡа килеүенең аныҡ ваҡыты билдәһеҙ, шуға күрә ҡаланың йәшен б.э.т. VI быуаттан һанау ҡабул ителгән. Ул ваҡытта Мару йәки Маргу исемдәре менән билдәле булған.
Һуңғараҡ Маргиана һәм Маргуш кеүек вариациялар барлыҡҡа килгән. Мең йыллыҡтар сигендә Мерв хәҙерге Үзбәкстан, Афғанстан, Иран, Һиндостан һәм башҡа илдәргә сауҙа юлдары үткән ҙур ҡалаға әүерелә.
Тәүҙә ҡалала зороастрҙар булған, һуңынан буддасылар килгән, ә III быуатта уларға христиандар ҡушылған. Әммә VII—VIII быуаттар дауамында бында мосолмандар килеп, ислам динен нығытҡан. Мервтағы VIII быуатҡа ҡараған Бәни Мәкхан мәсете Үҙәк Азиялағы тәүге мәсеттәрҙең береһе булып торалыр, моғайын.

# Мерв
## Кинематографта

Белое солнце пустыни тигән совет кинофильмы өлөшләтә Боронғо Мерв территорияһында төшөрөлгән.

# Мерв
## Галереяһы

* Сәсәниҙәр дәүләте шаһы Шапур III тәңкәһе. Мервта һуғылған
* Сәлжүк солтаны Әхмәт Санжар кәшәнәһе
* Әхмәт Санжар кәшәнәһе эсендә
* VII быуаттың ҙур Боҙ йорто, Мерв
* Оло Ғыз-Ғала( Ҡыҙ-Ҡала ҡәлғәһе), Мерв
* Кесе Ғыз-Гала( ҡәлғә), Мерв
* Кепдерихананың көньяҡ диуарының тышҡы күренеше
* Хормизд I Ҡушаншаһ, Мерв аҡса һуғыу йорто
* 1913 йылғы картала Мерв оазисы
* Гәүр-ҡала диуарҙары һүрәттәре (сканерланған)
* Кепдерихан интерьеры (сканерланған)
* 1993 йылғы Рәсәй иҫтәлекле тәңкәһендә боронғо Мервтың иҫтәлекле урындары.
* Боронғо Мерв (XIX быуат аҙағы)
* Мерв, 1899 йыл.
* Мерв керамикаһы
* Оло Ғыз-Ғала
* Боҙ йорто интерьеры
* Ҡыҙ Биби мавзолейы комплексы
* 1981 йылғы фотола ағалы-ҡустылы сәхәбәләр төрбәләре
# -1 (һан)

Ми́нус бер, −1 — (−2)-нән ҙур, ә 0-дән бәләкәй булған бөтөн һан. Иң ҙур тиҫкәре һан, бөтөн һан.

# -1 (һан)
## Математика

Минус бер 1 һанының үҙсәнлектәренә оҡшаш булған үҙсәнлектәргә эйә.
* Минус бергә ҡабатлау ҡабатлашыусының модуль-ен шул килеш ҡалдыра, тик тамғаһын ҡапма-ҡаршыға үҙгәртә:
    $(-1)\cdot x=-x$
* Билдәләмә буйынса, x⁻¹ ≡ 1/x, йәғни һанды -1 дәрәжәһенә күтәреү был һанға кире һанды бирә. Был билдәләмә принципиаль, сөнки ул a йәки b тиҫкәре булғанда xᵃxᵇ = x⁽ᵃ⁺ᵇ⁾ тигеҙлеген һаҡлай.
* Минус бер ялған бер i-ҙең квадратына тигеҙ.
* Минус бер йоп дәрәжәлә бергә тигеҙ, ә таҡ дәрәжәлә үҙенә тигеҙ.
* комплекслы һандар теорияһында -1-ҙән квадрат тамыр ялған бер i тип атала.

# -1 (һан)
## Математика
### Симметрик өсәрле иҫәпләү системаһы

Симметрик өсәрле иҫәпләү системаһында 0 һәм 1 цифрҙары менән бер рәттән 1 (минус бер) цифры бар. 2 урынына 1 цифрын ҡулланыу ҡайһы бер ғәмәлдәрҙе кешеләргә аңлайышлыраҡ күренештә күрһәтергә мөмкинлек бирә. Бындай система совет ЭВМ-ы Сетуньда ҡулланылған.
# Айыу (мәғәнәләр)

Айыу — йәнлек атамаһы.
* Айыу һымаҡтар — йәнлек ғаиләһе.
* Айыу (Ейәнсура районы) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл.
* Айыу (Минзәлә районы) — Татарстандың Минзәлә районындағы ауыл.
# Зигмундсбург

Зигмундсбург (нем. Siegmundsburg) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 229 кеше йәшәй. Майҙаны — 15,28 км². Диңгеҙ кимәленән 775 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98749 һәм автомобиль коды — SON.
# Сакребуло

Сакребуло (груз. საკრებულო) — Грузия дәүләтендә ауылдың, общинаның, ҡасабаның, ҡаланың йәки муниципалитеттың вәҡәләт органы. Ул биләмәнең халҡы тарафынан тура, ғөмүми, тигеҙ хоҡуҡлы һәм серле тауыш биреү юлы менән һайлана. Муниципалитет ҡарамағында булмаған ҡалаларҙың сакребулолары пропорциональ система менән, ҡалғандары иһә мажоритар система менән һайлана.
Сакребуло составына сакребуло рәйесе, сәркәтибе, комиссия рәйестәре инергә мөмкин.
# Нечвалода Елена Евгеньевна

Нечвалода Елена Евгеньевна (4 август 1968 йыл) — этнограф, тарих фәндәре кандидаты (1998).

# Нечвалода Елена Евгеньевна
## Биографияһы

Елена Евгеньевна Нечвалода 1968 йылдың 4 авгусында Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуған.
1990 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтының (хәҙер Башҡорт дәүләт педагогия университеты) художество-графика факультетын тамамлай.
1994—1997 йылдарҙа Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең Археология һәм этнография музейы менән Көньяҡ Урал халыҡтары бүлеге аспирантураһында уҡый (фәнни етәксеһе — Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты, БР Фәндәр академияһы академигы, профессор Р. Ғ. Кузеев)
1997 йылдан алып Рәсәй Фәндәр Академияһының Өфө Фәнни Үҙәгенең Этнография бүлегендә эшләй.
1998 йылда этнология, антропология темалары буйынса «тарих фәндәре кандидаты» дәрәжәһенә диссертация яҡлай.
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙар өлкәһе: традицион орнамент, биҙәү сәнғәте.
2006 йылдан башлап өлкән ғилми хеҙмәткәр вазифаһында.
Фәнни хеҙмәттәре Башҡортостандың башҡорт, урыҫ, мари, сыуаш һ. б. халыҡтарының традицион кейемдәрен (сигеү, биҙәкләп туҡыу, аппликация һ. б.) һәм биҙәү-ҡулланма сәнғәтенә арналған.
Хеҙмәттәрендә Волга-Урал төбәгендә, Себерҙә һ. б. төбәктәрҙә барған этно- һәм мәҙәни-генетик процестарҙы сағыштырып анализлай.
Башҡортостан Республикаһы, Свердловск һ. б. өлкәләр буйлап 10-дан ашыу этнографик экспедицияла ҡатнаша. 60-тан ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

# Нечвалода Елена Евгеньевна
## Хеҙмәттәре

* Орнамент счётной вышивки башкир. Уфа, 2002.
* Башкирское народное искусство: альбом. Уфа, 2002 (авторҙаш).
* Финно‑угорские народы в коллекциях Музея археологии и этнографии Центра этнологических исследований УНЦ РАН: каталог. Уфа, 2006.
# Тырнаҡтар

Тырнаҡтар — тыныш билдәһе.
Тырнаҡтарҙың ҡулланылышы:
* Тура телмәр һәм цитаталарҙың башында һәм аҙағында.
* Үҙенең мәғәнәһенә тап килмәгән һүҙҙәрҙе айырғанда.
* Китап, гәзит-журнал, һәр төрлө ойошма, предприятие исемдәрен айырғанда.

# Тырнаҡтар
## Тырнаҡтарҙың башҡа телдәрҙә ҡулланылышы

| Тел | Стандарт | Стандарт | Альтернатива | Альтернатива | Дистанция, в пункттарҙа |
| Тел | төп | эске | төп | эске | Дистанция, в пункттарҙа |
| Албан | «…» | ‹…› | “…„ | ‘…‚ | |
| Инглиз | “…” | ‘…’ | ‘…’ | “…” | 1—2 |
| Ғәрәп | «…» | ‹…› | “…” | ‘…’ | |
| Белорусс | «…» | „…“ | „…“ | | 1 |
| Болгар | „…“ | ‚…‘ | | | |
| Бур | „…” | ‚…’ | | | |
| Венгер | „…” | | »…« | | |
| Грек | «…» | ‹…› | “…” | ‘…’ | 1 |
| Дат | »…« | ›…‹ | „…“ | ‚…‘ | |
| Иврит | "…" / '…' | '…' / <<…>> | | | |
| Ирланд | “…” | ‘…’ | | | 1—2 |
| Исланд | „…“ | ‚…‘ | | | |
| Испан | «…» | “…” | “…” | ‘…’ | 0—1 |
| Итальян | «…» | | “…” | ‘…’ | 1—2 |
| Ҡытай | “…” | ‘…’ | | | |
| Латыш | „…“ | „…“ | "…" | "…" | |
| Литва | „…“ | ‚…‘ | "…" | '…' | |
| Нидерланд | „…” | ‚…’ | “…” | ’…’ | |
| Немец | „…“ | ‚…‘ | »…« | ›…‹ | |
| Норвег | «…» | | „…” | | |
| Поляк | „…” | «…» | »…« | | |
| Португаль | «…» | ‹…› | “…” | ‘…’ | 0—1 |
| Португаль (Бразилия) | “…” | ‘…’ | | | 0—1 |
| Румын | „…” | «…» | | | |
| Урыҫ | «…» | „…“ | “…” | ‘…’ | |
| Серб | „…“ | ‚…‘ | »…« | ›…‹ | |
| Словацкий | „…“ | ‚…‘ | »…« | ›…‹ | |
| Словенский | „…“ | ‚…‘ | »…« | ›…‹ | |
| Төрөк | “…” | ‘…’ | «…» | ‹…› | 0—1 |
| Украин | «…» | „…“ | „…“ | | |
| Финский | ”…” | ’…’ | »…» | ›…› | |
| Француз | « … » | ‹ … › | “ … ” | ‘ … ’ | ¼ em |
| Хорватский | »…« | ›…‹ | | | |
| Чеш | „…“ | ‚…‘ | »…« | ›…‹ | |
| Швед | ”…” | ’…’ | »…» | ›…› | |
| Эсперанто | “…” | | | | |
| Эстон | „…” | „…” | | | |
| Япон | 「…」 | 『…』 | | | 1 |
# Буҙайғыр

Буҙайғыр (рус. Бузайгыр) — Башҡортостандың Ишембай ҡалаһы һәм Ишембай районы биләмәләрендәга шишмә (башҡа сығанаҡтарҙа, мәҫәлән, Ишембай ҡалаһы район кадастрының кадастр кварталдары биләмәләренең сиктәрен тасуирлағанда — йылға, Ишембай ҡалаһы һәм Ишембай районы хакимиәте документтарында йылға тураһында йылғаның атамаһы һөйләй. Ағиҙел йылғаһына ҡойоуы алдынан Тәйрүк йылғаһының һуңғы уң ҡушылдығы. Ишембай ҡалаһының Смаҡай ҡасабаһы аша аға. Сығанағы урманда, алыҫ булмаған Арҡауылтау түбәһендә. Ҡушылдығы — Һалҡын шишмә.
Йылғаның теүәл оҙонлоғо — 7,329 км.
Шишмә йырындар барлыҡҡа килтерә.
Йылға эргәһендә Богдановка һәм Смаҡай ауылдары урынлашҡан.

# Буҙайғыр
## Смаҡай тормошондағы роле

2011 йылда Буҙайғыр шишмәһе эргәһендә таҙалау эштәре башҡарыла, шишмә башы кәртәләнеп алына.
2002—2004 йылдарҙа ғәмәлдә булған Ишембай ҡалаһының Көньяҡ муниципаль берәмеге сиге. 2002 йылдың 25 декабрендә ҡабул ителгән «Башҡортостан Республикаһының Ишембай ҡалаһы „Көньяҡ“ муниципаль берәмек сигенең тасуирламаһы» Законының 426-з һанлы күсермәһенән:
Төньяҡ-көнсығыш өлөштә Ишембай-Салауат автомобиль юлы, артабан Индустриаль шоссе буйлап, Ағиҙел йылғаһын киҫеп үтә, Бульвар урамы буйлап Тәйрүк йылғаһына етә, йылғаны киҫеп үтә, Ишембай ҡалаһының «Тәйрүк-1» баҡсасылар йәмғиәтенең сиге һәм Ишембай урмансылығының дәүләт урман фонды сиге буйлап килә (62-се квартал), һуңынан 62, 68, 61, 59-сы кварталдар ҡырҡынтыһы араһынан Ишембай районының Урманбишҡаҙаҡ ауыл советы муниципаль берәмеге сигенә тиклем, көнсығышҡа ҡарай борола һәм дәүләт урман фонды сиге буйлап (59-сы квартал) Буҙайғыр шишмәһенә тиклем; Көнсығыш өлөштә сик Буҙайғыр шишмәһе буйлап Смаҡайға килә, артабана Ишембай районының Урманбишҡаҙаҡ ауыл советы муниципаль берәмеге сиге буйлап Тәйрүк йылғаһына тиклем, һуңынан Ишембай районының Байғужа ауыл советы муниципаль берәмеге сиге буйлап Ишембай ҡалаһының көньяҡ сигенә тиклем.