# Аварҙар

Аварҙар (авар. магlарулал, аварал) — Нах-Дағстан халҡы, Кавказ төп халыҡтарының береһе, Таулы Дағстанда, шулай уҡ Көнсығыш Грузия һәм Төньяҡ Әзербайжанда йәшәй.
Дағстан Республикаһының иң күп һанлы халҡы һәм 2020—2021 йылдарҙа халыҡ иҫәбен алыу буйынса Рәсәй халыҡтары һаны буйынса алтынсы урын тота.

# Аварҙар
## Этнонимы

Бер фекер буйынса, элек, XIX быуатта Рәсәйгә тарафынан яуланғанға тиклем, аварҙар үҙҙәрен бер халыҡ тип иҫәпләмәгән һәм дөйөм атамаһы булмаған, ә атамаһы уларға бөтөнләй таныш булмаған.
Тарихнамәлә билдәле булған — «Ҡаф тауҙары буйынса» йыйынтығында — аварҙар үҙҙәренең атамаһын урыҫтарҙан алған һәм аварҙарға (экзоним) хас булған, улар үҙҙәрен төрлөсә атаған, төрлө ҡәбиләләрҙең (әсемлектәр) йәшәгән территориаль урынынан сығып, үҙҙәрен төрлө тип атаған бер этнонимға эйә булмаған мәғлүмәттәр килтерелә.
Әсәлектең килеп сығышы аҙағына ҡәҙәр асыҡ түгел. Ҡайһы бер ғалимдар — атап әйткәндә, М. Г. Магомедов — атаманы боронғо аварҙарҙан сығара, икенселәре авар халҡының этногенезына ҙур йоғонто яһай, тип раҫлай. Шуға ҡарамаҫтан, В. М. Бейлис, төрлө урта быуат сығанаҡтарын анализлау нигеҙендә, кавказ аварҙары этнонимының Урта Азия күсмә халыҡтары менән бәйләнешен инҡар итә. Идара итеү башында (531—579) Хөсрәү Ануширван I иран сығышлы (Auhar-z-an-shah) тип аталған дәүләт берәмеге территорияһында булыуы хаҡында мәғлүмәттәр нигеҙендә, ул авар-бадиәҙәр тау өлкәһенә буйһоноу, унда төпләнеү һәм Сәсәниҙәр иттифаҡсыһы булыу мөмкинлегенең мөмкин түгел тип һанай.
Тарихсы Шахбан Хафизов фекеренсә, awar (авар) этнонимы кавказ-авар этимологияһына эйә.
Реконструкцияларға ярашлы, «авар» этнонимы *ʡωar боронғо авар нигеҙенән килеп сыҡҡан; ғәскәри, ул төньяҡ кавказ сығанағына барып тоташа (< ʡwǝ̆hri) (бында «ʡ» — тамаҡ һөйәге).
Икенсе версияға ярашлы, был халыҡҡа Төркиҙәр (ҡумыҡтар) атама биргән, уларҙан уны Даргинлылар, уларҙан — урыҫтар алған. Төркиә һүҙҙәре авар, аварала «ҡышҡы, тыныс» тигәнде аңлата. Шулай уҡ аварҙар үҙ исемен урта быуат дәүләте батшаһы Сарир, Авар исеменән алған тигән фараз бар.
Ҡайһы бер ғилми хеҙмәткәрҙәр фекеренсә, «аварҙар» исеме тәүҙә Хунзах яйлаһында йәшәгән торған халыҡҡа ҡарата ҡулланылған, унда Авар ханлығы булған, йәғни башта «аварҙар» тип хунзахлыларҙы ғына атағандар. Ҡалған этник төркөмдәр үҙҙәрен төрлөсә атай. Мәҫәлән, Һаулы Таулылар үҙен накбакаль тип атай, гумбетлы — бакхулау, Гигатль кешеһе — гитатлиу, һ.б.
XVIII быуатта мәшһүр немец тәбиғәт фәндәре ғалимы һәм сәйәхәтсеһе Иоганн Гюльденштедт, Авар ханлығы халҡынан тыш, аварҙарға шулай уҡ бойондороҡһоҙ азатлы йәмғиәттәр, шулай уҡ хәҙерге Әзербайжан территорияһында Ҡафҡаз аръяғында урынлашҡан Джаро-Белокан дағстанлыларын алып китә.
«Лезгиндар» этнонимы, аварҙарҙан тыш, элек яңылыш рәүештә Дағстандың бөтә таулы халҡы тип аталған. Бындай хаталы атаманың сәбәбе боронғо Фарсыстан була, ғәскәрҙәр Дағстанға экспансия ваҡытында һәр ваҡыт беренсе сиратта лезгиндар менән осрашырға тура килде.
Даргиндар аварҙарҙы 'кIарахъанти' (берлек формаһында кIарахъан), лаҡтар — ярусса, ҡумыҡтар — таулу («таулылар») тип атайҙар.

# Аварҙар
## Халыҡ һаны һәм таралыуы

Донъяла аварҙарҙың һаны: 1,2 миллион, шул иҫәптән Русияла — 1 миллион, Әзербайжанда — 50 мең, Төркиәлә — 50 мең һәм башҡа илдәрҙә.
2010 йылда халыҡ иҫәбен алыу буйынса райондар буйынса аварҙарҙың процентта өлөшө:
Дағстандың таулы территорияларының күп өлөшөндә, ә өлөшләтә тигеҙлектәрҙә лә йәшәйҙәр (Буйнаҡ, Хәсәүйорт, Ҡыҙылйорт, Кизляр, Тарумов райондары һ. б.). Дағстандан тыш, Чеченстан, Ҡалмыҡстан һәм Рәсәйҙең башҡа төбәктәрендә йәшәйҙәр. Дағстанда аварҙарҙың төп төпләнеү өлкәһе — Авар Ҡуйһыуы (авар. Авар-ор), Ғанди Ҡуйһыуы (авар. Анди-ор) и Ҡара Ҡуйһыу (авар. Чеэр-ор) йылғаларҙың бассейндары.
Аварҙар шулай уҡ Әзербайжандар йәшәй (башлыса Белокан, Закаталь, Ках райондарында һәм Баҡыла), унда 1999 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса уларҙың дөйөм һаны 49,8 мең кеше тәшкил итә. Аварҙарҙың ҙур булмаған төркөмдәре Грузияның Кварел муниципалитеты, шулай уҡ Логодех муниципалитетында һәм Тбилисиҙа компактлы йәшәй. Бынан тыш авар диаспоралары Төркиә, Ҡаҙағстан, Украинала һәм башҡа илдәрҙә лә бар.

# Аварҙар
## Дине

Диндарҙарҙың күпселеге — шәфиғи мәҙһәбендә сөнни мосолмандар. Суфый туғанлыҡтары — нәҡшбәндиә, шәҙилиә һәм ҡадириә таралған. Урада, Тидиб, Хунздар, Галла, Тинди, Кванад, Ругуджа һ. б. ауылдары янында. Археологтар VIII—X быуаттарҙағы типик мосолман ҡәберлектәрен таба. VII быуат уртаһынан башлап (Дәрбәнт төбәгенән), Ислам дине яйлап, әммә системалы рәүештә үҙенең йоғонтоһо ареалын бөтә Дағстанға киңәйтә, XV быуатта Дағстандың иң алыҫ райондарына үтеп инмәҫ хәтлем, бер-бер артлы ауылды үҙ эсенә ала.

# Аварҙар
## Авар аш-һыуы

Аварҙарҙың туҡланыу нигеҙен хинкал, ботишалы, һурпа һәм курзе тәшкил итә, уларҙы ғәҙәттә ит менән бергә бирәләр.
Ғәҙәттәгесә аварҙарҙың туҡланыу рационында ит күп, башлыса һарыҡ һәм һыйыр ите. Уларҙан ҡуйырсыҡлы аш-һыу бешерәләр, он ризыҡтары өсөн эслек эшләйҙәр, шешлек ҡыҙҙыралар. Иң билдәлеләре — яҫмыҡ чурпаһы, ҡуҙғалаҡ чурпаһы, панк-чурпа, ғәҙәти чурпа.
Авар аш-һыуының визит карточкаһы булып киптерелгән ит тора. Һыуытҡыстар булмаған осорҙа киптерелгән ит дауамлы ваҡытҡа уның туҡлыҡлы үҙенсәлектәрен һаҡлап ҡалырға мөмкинлек биргән. Киптерелгән иткә ғәйәт күп ризыҡтар әҙерләнә, атап әйткәндә, ноҡот борсағы менән кукуруз йәки киптерелгән ит менән фасоль ашы.
Аварҙарҙа шулай уҡ хинкал популяр ризыҡ булып тора (авар. хинкӀал, бында хинкӀ — галушка, бешерелгән ҡамыр киҫәге + ал — күплек һаны суффиксы). Ит һурпаһында бешерелгән ҡамыр киҫәктәре (үҙенән-үҙе) һурпа, бешерелгән ит һәм соус менән бирелә. Авар хинкалын грузин хинкали менән бутарға ярамай, сөнки грузин хинкали бөтөнләй башҡа төр ризыҡ булып тора.
Авар аш-һыуының традицион ризыҡтарына шулай уҡ чуду йәки ботишалдар инә, улар төрлө эслек менән ҡамырҙан эшләнгән йомро таждарынан ғибәрәт. Таждары йәшелсә менән эремсек йәки йәшелсәле тулған картуф менән тултырыла һәм яҫы ҡоймала ҡыҙҙырыла. Майлы йәки ҡаймаҡ менән майланған һәм диаметры буйынса 6-8 өлөшкә бүленгән. Ҡул менән ашайҙар.
Йәнә авар аш-һыуының тағы бер үҙенсәлеге булып курзе тора. Пельмен йәки мантаға оҡшаған нәмә. Әммә курзелар бер аҙ ҙурыраҡ, тамсы формаһында, уларҙың тултырылышы киҫкенерәк, ә ҡыҫылғанда мотлаҡ ҡыяҡ менән ҡыҫылдырыла. Нәтижәлә курзеға хатта шыйыҡ тултырырға, мәҫәлән, йәшел менән һуғылған сей йомортҡа һалырға мөмкин. Иң популяр милли тәм-томдар: бахух (хәлүә), һауа кукурузы, баллы грек сәтләүеге.