yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ыҡ буйындағы алыш (1682)

Ыҡ буйындағы алыш — 1682 йылда Ыҡ йылғаһы буйында Сәйет Йәғәфәров етәкселегендәге башҡорт ихтилалсылары һәм Рус батшалығы хөкүмәт ғәскәрҙәре араһындағы алыш.

# Ыҡ буйындағы алыш (1682)
## Һуғыштың тарихы һәм урыны

1681 йылда тоҡанған башҡорт ихтилалы бөтә яҡты солғап ала. Май айында ихтилалсылар Башҡортостандың бөтә Европа өлөшөндә хәрәкәт итә. Июнь айында ул күрше Ҡазан, Көңгөр һәм Верхотур өйәҙҙәренә тарала.
Хәрәкәт етәкселәренә ҡарата сығанаҡтар бик аҙ. Ихтилалдың төп юлбашсыһы ғына билдәле, дөрөҫөрәге, уның исеме Сәйет. Ҡайһы бер ситләтелгән материалдар нигеҙендә Сәйет билдәле рухи шәхес булған тип фаразларға мөмкин. Ихтилалдың киң ҡолас алыуы урындағы хакимлыҡтарҙы борсой. Өфө һәм Ҡазан ғәскәр башлыҡтары Мәскәүгә ярҙам һорап мөрәжәғәт итә. Батша хөкүмәте ашығыс саралар күрә. 1682 йылдың май уртаһында ихтилалсыларға ҡаршы мәскәү һәм ҡала дворяндарынан, яңы стройҙың атлы һәм йәйәүле полктарынан торған ғәскәр ебәрергә ҡарар ителә. Был көстәр башында ҡазан ғәскәрбашы П. В. Шереметев (Кесе) торорға тейеш була, ә уның иптәштәре итеп Мәскәүҙән сокольничий кенәз Д. А. Барятинский ебәрелгән. Карателдәрҙең рухын күтәреү өсөн властар дини саралар ҡуллана. 1682 йылдың 11 июнендә батшалар һәм батшабикә Софья Ҡазанға Пресвятая Богородицаның рәүешен һәм билдәһен оҙаталар.

# Ыҡ буйындағы алыш (1682)
## Ваҡиғалар барышы

Май аҙағында Д. А. һәм П. И. Барятинскийҙар Мәскәүҙән Ҡазанға китә. Әммә бүленгән хәрби көстәр әкренләп йыйыла. Ихтилал иһә көндән-көн киңәйә. Ошо шарттарҙа Өфө воеводаһы стольник кенәз Коркодинов, Мәскәүҙән ярҙам килеүен көтмәйенсә, сығыш яһай. Өфө дворяндарынан, уҡсыларынан, казактарҙан һәм башҡа хеҙмәтле кешеләрҙән торған күп һанлы отряд 28 майҙа Өфөнән сыға һәм баш күтәреүселәргә ҡаршы юллана. Июнь башында Кама аръяғы ҡәлғәһе һәм Ыҡ йылғаһы араһында ҡаты алыш була. Ихтилалдың етәксеһе Сәйет Йәғәфәров яралана.
# Танайка (йылға)

Танайка — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Криуша ҡылымығының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.

# Танайка (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Түбәнге Кама һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем, Вятка йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101512111100029263
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102926
* Бассейн коды — 10.01.01.015
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Нгыни-Яха

Нгыни-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Халето-Се йылғаһының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Нгыни-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300044355
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304435
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Хәйбуллин Ғәзимулла Ғәйнулла улы

Хәйбуллин Ғәзимулла Ғәйнулла улы (12 август 1927 йыл — 16 сентябрь 1995 йыл) — сәнәғәт тармағы алдынғыһы. 1969—1992 йылдарҙа Өфө ҡалаһындағы «Гидравлика» заводында токарь. Башҡорт АССР-ының VII саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1967—1971) Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).

# Хәйбуллин Ғәзимулла Ғәйнулла улы
## Биографияһы

Ғәзимулла Ғәйнулла улы Хәйбуллин 1927 йылдың 12 авгусында ауыл Башҡорт АССР-ы Ҡыйғы районы Иҙрис ауылында тыуған. Урта белемле.
1942 йылда Ҡыйғы районындағы «Мырҙаҡай» колхозында хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай. 1944—1951 йй. Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. Демобилизациянан һуң токарь булып эшләй, 1968 й. — алмаш мастер, 1969 й. — Өфө «Гидравлика» заводында токарь булып эшләй. Оборона предприятиеһында эшләгән осоронда производство заданиеһын даими рәүештә 130—140 %-ҡа үтәй. Ете йыллыҡ план заданиеһын (1959—1965) ваҡытынан алда үтәй — биш йыл эсендә, һигеҙенсе биш йыллыҡтың биш йыллыҡ планын (1966—1970) — 1970 йылдың ғинуарында ваҡытынан алда үтәй. Пландан тыш 2318 һумлыҡ продукция әҙерләй.
Предприятиела уға авиация двигателдәре һәм самолёттары агрегаттарының ҡатмарлы деталдәрен әҙерләү буйынса айырыуса яуаплы заданиелар ышанып тапшырылған. Әҙерләнгән деталдәр техник контроль бүлегендә тәүге күрһәтеүенән үк ҡабул ителгән.
Ғ. Ғ. Хәйбуллин һауа-эшләтеп ебәрә торған механизм турбинаһының корпус деталдәрен, һауа һәм гидравлик фильтрҙарҙы, йоҡа таҙартыу фильтр-элементтарын һәм биш микронлы фильтрҙарҙы эшкәртеүҙе үҙләштерә.
Үҙен һәләтле рационализатор итеп күрһәтә. Уның рационализаторлыҡ тәҡдимдәренән шартлы рәүештә йылына 2500 һумдан ашыу файҙа алынған. Уның тәҡдиме буйынса гидравлик фильтрҙар өсөн корпустарҙы эшкәртеү ысулы хеҙмәт етештереүсәнлеген 45 %-ҡа күтәрергә ярҙам итте. Ғ. Ғ. Хәйбуллин, авиация двигателдәре өсөн һауа агрегаттары деталдәрен әҙерләү өҫтөндә эшләп, металл-керамик иретмәлә 0,13—0,01 миллиметр аҙымлы һәм 0,01-0,13 миллиметр бейеклектәге лабиринт алыу техник проблемаһын хәл итеүҙе тәҡдим итә. Был тәжрибә илдең башҡа предприятиеларҙа ла тарала. Һигеҙенсе биш йыллыҡ йылдарында Ғ. Ғ. Хәйбуллин 6 квалификациялы эшсе әҙерләй.
1966—1970 йылдарҙағы биш йыллыҡ планды үтәүҙә ҙур ҡаҙаныштары өсөн 1971 йылдың 26 апрелендә СССР Юғары Советы Президиумы Бойороғо менән Ғ. Ғ. Хәйбуллинға Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
1992 йылда хаҡлы ялға киткәнсе, хеҙмәт батыры «Гидравлика» Өфө агрегат предприятиеһында эшләй.
Ғәзимулла Ғәйнулла улы Хәйбуллин — Башҡорт АССР-ының етенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1967—1971).

# Хәйбуллин Ғәзимулла Ғәйнулла улы
## Наградалары

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971)
* Ленин ордены
# Бишмәт

Бишмәт — төркиҙәрҙең оҙон салғыйлы, билле, эслекле, еңле, төймәле өҫ кейеме. Башҡорт милли кейеменә инә.
Күп кенә Кавказ, төрки һәм ҡайһы бер фин-уғыр халыҡтарында осрай.

# Бишмәт
## Тегелеше

Рәсәйҙәге төрлө халыҡтарҙыҡын дөйөмләштереп алғанда, ултыртма яғалы, салғыйлы, ғәҙәттә мамыҡ һалып һырылған, муйынға еткәнсе эленгән, тубыҡҡа етеп торған оҙонлоҡтағы өҫ кейеме. Еңдәрен барсанан, бәрхәттән дә теккәндәр. Архалук тигән өҫ кейеменә ля оҡшап ҡуя, ундайын кавказ аръяғы кейемдәренең төрөнә лә индергеләйҙәр. Һуңғараҡ бишмәт һырылған фуфайкаға (ватник) прототип булып китә, ә еңел, ҡыҫҡартып тегелгәнен — гимнастёрка прототибы тип атарға була.
Бишмәтте ғәҙәттә атлас, сатиндан теккәндәр; туҡымаһы — йөн, ебәк, репс һәм башҡалар. Оло йәштәге казактар күк, ҡара, көрәнтөҫтәге бишмәт, йәштәр — ҡыҙыл, йәшел, зәңгәр төҫтәгеһен кейгән.

# Бишмәт
## Ҡулланылышы

Бишмәт казак ғәскәрҙәрендә форма кейеме булған, төҫө һәм беселеше раҫланған бер рәүештә етештерелгән. Хәрби хеҙмәт үтәмәгәндә казактар бишмәтте үҙҙәре теләгән төҫтә һәм тегелештә кейә алған. Уны кешелеккә тип тә, көндәлек тә - өй араһында кейергә тәғәйенләп тә теккәндәр. Йәш казактар йәйгеһен ҡырға күңел асырға йә байрамдарға сыҡҡанда ла кейгән. Ҡарт казактар өйҙә мамыҡ ҡатлап һырылған бишмәт кейгән.
Бишмәт өҫтөнән ҡылыс билбауы тип йөрөтөлгән күн ҡайыш таҡҡандар, ул баҡыр һәм көмөш айыл менән биҙәлгән. Уға хәнйәр йә ҡылыс элгәндәр.

# Бишмәт
## Башҡорт бишмәте

Ирҙәр һәм ҡатын‑ҡыҙ бишмәттәре төрлөсә тегелгән. Бишмәтте фабрикала туҡылған ҡараһыу төҫтәге кизе‑мамыҡ туҡыманан, йә Урта Азия ебәгенән (әҙрәс) теккәндәр. Ҡатын‑ҡыҙ бишмәте еңел, Башҡортостандың төньяҡ һәм көнбайыш төбәктәрендә киң таралған булған; бөтә ерҙә лә ирҙәр бишмәте еңел итеп тә тегелгән, мамыҡтан һырылғандары Урал аръяғында һәм тау‑урман райондарында таралған. Башҡортостандың көньяҡ-көнбайыш райондарында шулай уҡ билле ҡыҫҡа бишмәт тә кейгәндәр. Күлдәк өҫтөнән, елән аҫтына ҡалдырып кейгәндәр.
Ҡатын-ҡыҙ бишмәте уҡа менән биҙәлгән.Ул камзул, күлдәк өҫтөнән кейелгән. Көндәлеккә лә, кешелеккә лә тәғәйенләп теккәндәр. Ҡалым малына ингән

# Бишмәт
## Башҡорт бишмәте
### Әҙәбиәттә һәм фольклорҙа

М. Ғафури
Тышын ҡыҙыл кергәзиндән, эсен ҡара бәздән ҡуйып, мамыҡ менән һырып, бишмәт тектерҙеләр.
Йырҙан
Бишмәтеңдә һинең биш төймә,
Шул бишмәткәйеңде күп кеймә
# Оло Ҡоҙаш (Яманйылға ҡушылдығы)

Оло Ҡоҙаш (Кудаш) (Ҡоҙаш)рус. Большой Кудаш — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләре буйынса аға. Йылға Яманйылға йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Оло Ҡоҙаш (Яманйылға ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Павловка һыуһаҡлағысынан Шаҡша биҫтәһендәге һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201212111100023735
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102373
- Бассейн коды — 10.01.02.012
- ГӨ буйынса томы — 11
- ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Оло Урзуга

Оло Урзуга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел теңіздің Двинская кірмесінің һул ярына тамағынан 62 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 120 км.

# Оло Урзуга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300512103000039530
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003953
* Бассейн коды — 03.02.03.005
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Тухайм

Тухайм (нем. Tucheim) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1377 кеше йәшәй. Майҙаны — 54,05 км². Диңгеҙ кимәленән 36 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39307 һәм автомобиль коды — JL.
# Балғыуаҡ

?Балғыуаҡ :
Испан балғыуағы :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Үҫемлектәр |
| Бүлексә: | Ябыҡ орлоҡлолар |
| Класс: | Ике өлөшлөләр |
| Тәртип: | Ҡуҙаҡ сәскәлеләр |
| Ғаилә: | Ҡуҙаҡлылар |
| Суб-ғаилә: | Күбәләк сәскәлеләр |
| Ырыу: | Балғыуаҡ |
Латинса исеме :
Genista L. :
Төрҙәре :
См. текст :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 26707 NCBI 49818 |
Балғыуаҡ (лат. Genísta) —— ҡуҙаҡлылар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.

# Балғыуаҡ
## Ботаник яҙма

Ҡыуаҡ һәм ярым ҡыуаҡ. Һабағы күтәрелеүсән йәки төҙ, ҡуйы төклө йәки төкһөҙ, бейеклеге 60—150 см тиклем. Буяу балғыуағы япраҡтары ланцет йәки йомортҡа‑ланцет формаһында, герман балғыуағы — оҙонса йәки эллиптик, йөнтәҫ, һеңерсәләре буйынан‑буйына төклө. Сәскәһе тәлгәш сәскәлектә, һары, алтынһыу һары төҫтә, йомортҡа-эллипс йәки йөрәк формаһындағы елкән, төклө йәки төкһөҙ кәмәле. Июнь—июлдә сәскә ата. Емеше — ҡуҙаҡ, июль—августа өлгөрә.
* Германия балғыуағы. О. В. Томе, «Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz», 1885 китабынан ботаник иллюстрация

# Балғыуаҡ
## Таралышы

Яҡынса 75 төрө билдәле, Европала, Көнбайыш Азияла, Урта диңгеҙҙә таралған. Башҡортостанда 2 төрө үҫә. Герман Б. киң япраҡлы-ылыҫлы урманда һәм уның ситтәрендә үҫә, Нуриман районында табылған. Буяу балғыуағы республикабыҙҙың бөтә биләмәһендә һирәкләнгән урмандарҙа, аҡландарҙа, ҡомло һәм аҡбурлы битләүҙәрҙә таралған.

# Балғыуаҡ
## Файҙаланыу

Балғыуаҡ составында алкалоидтар, дуплау матдәләре, флавоноидтар бар; халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Буяу балғыуағы — ағыулы үҫемлек; япраҡтарынан, һабаҡтарынан, сәскәләренән туҡымалар өсөн һары буяу алына.
Сығанаҡтар http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/read/8-statya/1525-bal-yua(недоступная+ссылка) https://ru.wikipedia.org/w/index.php?tit
# Ҡараяҡуп ҡаласығы

Ҡараяҡуп ҡаласығы (рус. Кара-Якуповское городище) — Башҡортостан Республикаһының Шишмә районы Ҡара Яҡуп ауылы эргәһендә урынлашҡан б.э. VIII—IX быуаттарына ҡараған Ҡараяҡуп мәҙәниәте археологик ҡомартҡыһы.

# Ҡараяҡуп ҡаласығы
## Тасуирламаһы
### Урынлашыуы

Ҡараяҡуп ҡаласығы Башҡортостан Республикаһының Шишмә районы Ҡара Яҡуп ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 0,5 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ауылдан район үҙәгенә тиклем (Шишмә) — 8 км, яҡындағы тимер юл станцияһы (Шишмә) — 8 км.

# Ҡараяҡуп ҡаласығы
## Тасуирламаһы
### Табылдыҡтар

Ҡараяҡуп ҡаласығы майҙаны 2300 м², 568 м² археологик тикшеренеүҙәр маҡсатында ҡаҙылған.
Ҡаласыҡ киңлеге 4 м, бейеклеге 1 м тәшкил иткән 2 тупраҡ ур һәм соҡорҙар менән нығытылған. Эске ур таш нигеҙгә ҡоролған, тышҡыһы — таш, өҫтән — текә ҡойма, тышҡы соҡорҙоң яҡтары ситән менән нығытылған.
Ҡаҙыныу эштәре ваҡытында табылған балсыҡ һауыттар түңәрәк төплө, тура йәки тышҡа ҡарай бөгөлгән муйынлы, муйыны тирәләй кәкерсәктәр, ҡыя селтәр, бәләкәй генә соҡорло һәм ҡабарынҡы биҙәк баҫылған, ауыҙы тирәләй һырҙар менән биҙәлгән.
Ҡаласыҡта баҡыр таралғы һәм бил ҡайыштарын биҙәү тәңкәләре, балсыҡтан эшләнгән сүмес һәм орсоҡбаш, тимер бысаҡ, балыҡ ҡармаҡтары, ҡалаҡ яһау ҡоралы, тимер һәм һөйәк уҡ башаҡтары, тирмән таштары табылған. Табылдыҡтар араһында борай бөртөктәре, хайуан һөйәктәре булған.
Артефакттарҙан күренеүенсә, ҡаласыҡ халҡы малсылыҡ, игенселек, балыҡсылыҡ, һөйәктән әйберҙәр яһау менән шөғөлләнгән.
Ҡараяҡуп ҡаласығы материалдары Башҡортостан Республикаһының Археология һәм этнография музейында һаҡлана. Музей архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнгән Е. А. Поносова-Молло йортонда урынлашҡан.

# Ҡараяҡуп ҡаласығы
## Тасуирламаһы
### Асыш тарихы

Ҡаласыҡ 1952 йылда археолог Талицкая Инна Андреевна тарафынан асыла.
1962 йылда һәм 1967 йылда СССР һәм Рәсәй археологы, педагог, профессор Г. И. Матвеева етәкселегендә Башҡорт дәүләт университеты экспедицияһы өйрәнә.
# Зөбәйер

Зөбәйер — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районындағы ауыл. Түке ауыл биләмәһе составына керә.

# Зөбәйер
## География

Ауыл Бәжәнә йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 41 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Зөбәйер
## Тарих

Зөбәйер — бүләр ырыуы башҡорттарының ауылы. XVIII быуатта нигеҙләнгән. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Бүләр улусы Мышыға түбәһенә ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Поисево улусы составына керә.
1813 йылдан ауылда мәсет булыуы билдәле. 1905 йылда 2 мәсет, мәктәп, ел тирмәне, 2 тимерлек, икмәк магазины, бакалея кибете теркәлгән.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1931 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составына керә.

# Зөбәйер
## Халҡы

1795 йылда ир енесле 214 башҡорт; 1816 йылда — 241 башҡорт; 1834 йылда — 378 башҡорт; 1859 йылда — 651 башҡорт; 1903 йылда — 605 аҫаба башҡорт йәшәй.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1859 | 1870 | 1884 | 1897 | 1913 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 |
| 651 | 687 | 1009 | 1077 | 1370 | 1260 | 855 | 733 | 548 | 540 | 708 | 522 | 317 | 288 |

# Зөбәйер
## Инфраструктура

Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.

# Зөбәйер
## Билдәле шәхестәре

* Зөбәйеров Шәңгәрәй Аҡай улы — 3-сө башҡорт полкы составында 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусы. «1812 йыл» хәтер миҙалы кавалеры.
* Зөбәйеров Хөсәйен Апас улы — поход старшинаһы һәм зауряд-йөҙбаш, 1805—1807 йылдарҙа Пруссия кампанияһында һәм 3-сө башҡорт полкы составында 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусы. «1812 йыл» хәтер миҙалы кавалеры.
# Баган (Уҫы ҡушылдығы)

Баган — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Уса йылғаһының уң ярына тамағынан 69 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.

# Баган (Уҫы ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000071323
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103007132
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Прибрежный (утрау, Ленинград өлкәһе)

Прибрежный — Ладога күлендәге утрау. Территорияһы буйынса Рәсәй Федерацияһы Ленинград өлкәһе Приозерский районының Приозерский ҡала берәмегенә ҡарай.

# Прибрежный (утрау, Ленинград өлкәһе)
## Географияһы

Прибрежный утрауы Ладога күленә Тихая йылғаһы ҡушылған ерҙә урынлашҡан. Утрау төньяҡта һәм көнсығышта Ладога күленең Лехмалахти ҡултығы менән йыуыла, көньяҡта Тихая йылғаһының төп йүнәлеше, ә көньяҡта шул уҡ Тихая йылғаһының аҙ һыулы йырыны менән йыуыла. Йылға утрауҙан көньяҡта тупһалы.
Прибрежный утрауынан көнсығышҡа табан 2,5 км тирәһендә Рогатый мороно бар, ул көньяҡтан Лехмалахти ҡултығын сикләп тора. Көнсығыштағы иң яҡын ҡоро ер участкаһы — Лобовой мороно, ундың көнсығыш ярында Тихая йылғаһының йылғаһының тамағы. Утрауҙан кәмендә 1 км төньяҡ-көнбайышта, Ладоганың яры буйында, турбаза урынлашҡан. Иң яҡындағы утрауы (1,3 км төньяҡ-көнсығышта) — Бурнев, элек бында хәрби полигон урынлашҡан булған.
Прибрежный утрауының диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 10 метрҙан ашыу. Был утрау овал формаһын хәтерләтә һәм ул төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа табан һуҙылған. Размеры: 250 метр (төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа табан) һәм 100 м (көньяҡ-көнбайыштан төньяҡ-көнсығышҡа табан). Утрау һәм Тихая йылғаһы ярҙары урман менән ҡапланған. Тирә-яҡ урмандарҙа ҡарағай, ҡайын һәм шыршы үҫә.
Тихая йылғаһы буйындағы ҡайһы бер участкаларында шәхси йорттар урынлашҡан, улар Бурнево ҡасабаһына ҡарай, уларҙың төп өлөшө 2 км көньяҡ-көнбайышта, «Сортавала» трассаһына яҡын ғына тора. Шулай уҡ утрауҙарҙың Тихая йылғаһы тамағы янында айырым төҙөлөш ҡоролмалары бар, шул иҫәптән Прибрежный. Тихая йылғаһының көнбайыш ярында, Бурневонан төньяҡта (турбаза районында һәм Ладога күленең төньяҡ-көнбайыш ярында), 2016 йылда төбәк әһәмиәтендәге «Кузнечное» тәбиғәт заказнигы булдырыу планлаштырылған.

# Прибрежный (утрау, Ленинград өлкәһе)
## Тарих

Был территорияның Финляндия составында торған осоронда утрауҙа һәм йылға буйҙарында бер аҙ ауылдар була. Йылғанның көнсығыш яры Кексгольм улусына, утрауҙың көнбайыш яры һәм шул уҡ ваҡытта үҙе — Выборг губернаһының Каукола улусына ҡарай. Был осорҙа Лобовой мороно Норсниеми (фин. Norsniemi) тип атала, Тихая йылғаһының көнбайыш ярында 1940 йылда Коивул (фин. Koivula) ауылы булған.

# Прибрежный (утрау, Ленинград өлкәһе)
## Иҫкәрмә

* ↑ Топографическая карта P-36-97-В,Г. Масштаб 1:50000. Состояние местности на 1987 г. Издание 1989 г.
* ↑ Острова и мысы западного берега Ладоги
* ↑ ООПТ России. Кузнечное
* ↑ Финская топографическая карта Карельского перешейка. Масштаб: в 1 см 500 м. Состояние местности: 1920—1940-е годы
* ↑ Viipurin lääni. Масштаб: в 1 см 4 км. Хельсинки, 1923
* ↑ Карты Генерального Штаба РККА. РСФСР, Ленинградская область. Масштаб: в 1 см 1 км. 1941—1942 гг. Актуальность: 1939—1941 гг.
* ↑ Финская топографическая карта. Масштаб 1:100000. Состояние местности: 1930—1944 гг.
# Мюльзен

Мюльзен (нем. Mulsen) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 11978 кеше йәшәй. Майҙаны — 49,65 км². Диңгеҙ кимәленән 246–449 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 8132 һәм автомобиль коды Z.
# Иржа (Липовка ҡушылдығы)

Иржа (овр. Сухая Иржа) — Рәсәй йылғаһы. Һамар өлкәһе, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Липовка йылғаһының һул ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.

# Иржа (Липовка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суҡ йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000612112100006058
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100605
* Бассейн коды — 11.01.00.006
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Поксдорф (Тюрингия)

Поксдорф (Тюрингия) (нем. Poxdorf (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 109 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,07 км². Диңгеҙ кимәленән 240 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7616 һәм автомобиль коды — SHK.
# Косилов Николай Иванович

Косилов Николай Иванович (7 ғинуар 1937 йыл — 18 июль 2009 йыл) — ғалим-инженер-механик, уйлап табыусы, юғары мәктәп эшмәкәре. 2005—2009 йылдарҙа Силәбе агроинженерҙар университеты проректоры. Техник фәндәр докторы (1990), профессор (1991). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1998) һәм почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2002). 2‑се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены (2007) кавалеры.

# Косилов Николай Иванович
## Биографияһы

Николай Иванович Косилов 1937 йылдың 7 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Бәләбәй районы Чайковка ауылында тыуған. Бәләбәй ауыл хужалығын механизациялау һәм жлектрләшетереү техникумын (бишле билдәләре менән 1956 йылда) һәм Силәбеауыл хужалығын механизациялау һәм электрлаштырыу институтын (1961) тамамлаған. 1961—1964 йылдарҙа Магнитогорск металлургия комбинаты һөт-йәшелсә совхозының баш инженеры булып эшләй.
1964 йылдан Силәбе агроинженерҙар университетында (1992 тиклем ауыл хужалығын механизациялау һәм электрлаштырыу институтында): аспирант, ассистент, доцент (1972), 1971—72 йылдарҙа һәм 2005 йылдан башлап урып-йыйыу машиналары кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2002 йылдан алып квалификация күтәреү факультеты директоры, профессор, 2005 йылдан — проректор. 1969 йылда кандидатлыҡ, 1990 йылда докторлылыҡ диссертацияларын яҡлай. Профессор (1991).
Косилов ҡатнашлығында иген урып-йыйыу комбайндары менән ике фазала һуғыу, орлоҡ игенен фракциялап эшкәртеү технологиялары һ.б. уйлап табыла.
250‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 57 уйлап табыу авторы. Фәнни тикшеренеүҙәре иген һәм башҡа культураларҙы урып-йыйыу, йыйып алынған игенде эшкәртеү өсөн ауыл хужалығы машиналары эшләү һәм модернизациялауға арналған.
Ауыр һәм оҙайлы ауырыуҙан һуң 2009 йылдың 18 июлендә вафат була.

# Косилов Николай Иванович
## Китаптары

* Зерноуборочные комбайны: Моногр. М., 1986;
* Совершенствование технологии уборки и послеуборочной обработки урожая зерновых, зернобобовых и крупяных культур в условиях Урала: Учеб. пособие. Ч., 1995;
* Современные зерноуборочные комбайны: Учеб. пособие. Ч., 1998. Соавт.: В. В. Бледных, В. Е. Рогоза и др.;
* Состояние и тенденции развития современных кормоуборочных комбайнов: Учеб. пособие. Ч., 1998. Соавт.: В. В. Бледных, В. М. Урайкин;
* Зерноуборочные комбайны двухфазного обмолота. М., 1999.

# Косилов Николай Иванович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1994).
* II дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» орден миҙалы менән бүләкләнә.
* Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2002)
# Кочма

Кочма — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Токш күле-күл-Токша йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Кочма
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000001717
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000171
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0