# Давид-Гареджа

Давид-Гареджа, Давид Гареджа (груз.კომპლექსი დავითგარეჯის სამონასტრო, әзерб. Keşikçidağ) — VI быуат грузин мәмерйә монастырҙары комплексы, Тбилиси ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 60 саҡрым алыҫлыҡта, грузин- әзербайжан сигендә урынлашҡан, һәм Гареджа һыртының битләүҙәре буйлап 25 км һуҙылған. Комплекс шартлы рәүештә ике өлөшкә бүленә: бер өлөшө Агстафин районы территорияһында (Әзербайжан Республикаһы, район үҙәгенән 75 км), ә икенсеһе – Сагареджо районы территорияһында урынлашҡан (Грузия).

# Давид-Гареджа
## Монастырь комплексы

Комплекс ҡаяларҙа 20-гә яҡын соҡоп эшләнгән монастырҙы тәшкил итә һәм Грузияның өс район — Гардабан, Сигнах һәм Сагареджо территорияһын биләй Төп монастырь булып изге Давид лавраһы тора, ул Әзербайжан һәм Грузияны бүлеп тороусы тауҙың төньяҡ битләүендә урынлашҡан. Сик тау түбәһенән үтә, уны грузин тарихсылары бер монастырҙың исеме менән Удабно тип атайҙар. Был монастырь әзербайжан территорияһында — көньяҡ тау битләүендә урынлашҡан. Уларҙын тыш тауҙың көньяҡ битләүендә 100-ҙән ашыу мәмерйә урынлашҡан, уларҙы монахтар хөжрә сифатында ҡуллана. Сик буйынан Бертубани монастыры алыҫта ята (XII быуат менән даталана), ул унан ике километр самаһы алыҫлыҡта урынлашҡан.
Күп сиркәүҙәрҙә һәм монастырҙарҙың аш-һыу бүлмәләрендә тарихи шәхестәрҙең, шул иҫәптән батшабикә Тамараның портреты менән VIII—XIV быуат фрескалары һаҡланған.

# Давид-Гареджа
## Тарихы

Монастырҙың барлыҡҡа килеүен сиркәү традицияһы VI быуат башы тип иҫәпләй, ул саҡта Сүриә монахы Давид боронғо Кахетияның территорияһындағы Гареджа ерендә тәбиғи мәмерйәлә урынлашаа. Шул уҡ VI быуатта уның шәкерттәре һәм эйәрсендәре Додо һәм Лукиан тағы ла ике монастырға — Додо монастыры (Додос Рка) һәм Натлис-Мцемелиға (Иоанн Креститель) нигеҙ һала. Давид Гареджа һәм Лукиан тураһында мәғлүмәттәр «Давидтың тормошонда» һүрәтләнә, ул бер аҙҙан уның вафатынан һуң төҙөлә.
Давид вәғәздәре Додо Гареджийский булараҡ билдәле кахетин кенәз нәҫеле вәкилен йәлеп итә, ул Богородицаға арналған Додос Рка (Додо тармағы) монастырына нигеҙ һала. Давид Гареджа үлгәндән һуң, урындағы хаким (эристави) Рустави Бубакар ҡорам төҙөй, ул Давид һәм Лукиандың кәшәнәһе булып китә.
IX быуатта Илларион Картвели Преображенский сиркәүен һәм аш-һыу бүлмәһен төҙөй, аҙаҡ уны Давид IV Төҙөүсенең улы грузин сиркәү музыкаһы шедевры булып һаналған билдәле «Ты есть лоза виноградная» йыры авторы Дмитрий төҙөкләндерә.
Батшабикә Тамара хакимлығы ваҡытында (1184—1207) комплекс грузин сиркәүе йоғонтоһо аҫтында була
XI быуатта монастырҙы төрөктәр-сәлжүктәр баҫып ала, XIII быуатта монголдар талай, XIV быуат аҙағында — XV быуат башында — Тамерлан емерә, 1615 йвлда — йәнә фарсы шаһы Ғәббәс I талай.
1921 йылдың көҙөндә «Давид Гареджа» монастыры комплексында грузин тикшеренеүселәре территорияны өйрәнеү маҡсатында эштәр башҡара
Әзербайжан Республикаһы президенты Илхам Әлиев бойороғона ярашлы Әзербайжан Республикаһының Агстафин районы биләмәһендәге Кешикчидаг циклы өлөшөн алған мәмерйәләр комплексы 2007 йылдан Әзербайжан Республикаһының «Кешикчидаг» дәүләт тарихи-мәҙәни ҡурсаулығы тип иғлан ителә. Бында 70 мәмерйә, 2 ҡорам, өс ҡатлы ҡәлғәһе (бейеклеге 11 м), ғибәҙәт ҡылыу урыны, яҡынса 100 ҡурған тибындағы ҡәберлек, 23 ҡоҙоҡ , 14 аҙыҡ-түлек амбары, 30-ға яҡын һыйыныу урыны була Ҡурсаулыҡ булдырғандан һуң, бында Әзербайжандың Милли фәндәр академияһының археология һәм этнография институты экспедиция ебәрә. Кешикчи замогы башта урта быуаттар дәүерендә оборона өсөн төҙөлгән тип табыла. Был территория боронғо албан торлағы булған. Тәбиғи мәмерйәләрҙең формалашыу тарихы беҙҙең эраның беренсе быуаттары менән даталана, был ваҡытта яһалма мәмерйәләр яҡынса VIII-XV быуаттарҙа барлыҡҡа килә
2019 йылдың 22 майында заманса инфрастуруктураны асыҡлау маҡсатында «Azerbarpa исемле Ғилми-тикшеренең институты етәкселеге аҫтында ҡурсаулыҡ территорияһында төҙөлөш эштәрен башлау тураһында ҡарар ҡабул ителә

# Давид-Гареджа
## Монастырҙағы яҙыуҙар

Иҫәпләүҙәр буйынса, Давид-Гареджа монастырында грузин, 20-гә тиклем әрмән, 8 грек һәм 21 көнсығыш (ғәрәп яҙмаһы) яҙмаһы, шулай уҡ уникаль тетралингва йәғни дүрт телле — грузин, әрмән, грек һәм ғәрәп яҙма бар. Давид-Гареджалағы етенсе Сабирееби сиркәүе биҙәктәре иғтибарға лайыҡ, улар IX—X быуаттар менән даталана, ундағы һүрәттәр әрмән, грек һәм грузин теле менән теркәлгән. Әрмәндәрҙең монастырҙа булыуы "Тәрегә ҡаҙаҡлау" иконографияһының традицион булмаған мотивы менән аңлатыла.

# Давид-Гареджа
## Территориаль бәхәстәр

Монастырь комплексының өлөшө Әзербайжан территорияһында урынлашыуы менән бәйле, ул 1991 йылдан Грузия һәм Әзербайжан араһында территориаль бәхәстәр предметы булып тора. Грузияның сит ил эштәре буйынса министры урынбаҫары Георгий Манджгаладзе буйынса Грузия өсөн комплекстың мәҙәни һәм тарихи әһәмиәте менән бәйле был территорияны бүлергә теләр ине Баку отказывается обменивать территорию из-за стратегического расположения высот.. Баҡы бейеклектәрҙең стратегик урынлашыуы арҡаһында территорияны алмаштырғыһы килмәй. 2006 йылдың ноябрь айында Әзербайжандың сит ил эштәре министры урынбаҫары «территориаль алмашыуға урын юҡ. Беҙ был мәсьәләне тикшермәйбеҙ» тип билдәләй. Был бәхәстәр әзербайжан матбуғатында идеологик хуплау таба. Әйткәндәй, бер мәҡәләлә был биләмәлә албандар йәшәгән һәм тик XI быуатта ғына "грузиндар килә башлаған" тигән фекер раҫлана, өҫтәүенә XIII быуатта барлыҡҡа килгән Бертубани монастыры яҡшы билдәле фрескалары XIX быуат әҫәрҙәре тип иғлан ителә".
2019 йылдың 27 февралдә Грузия президенты Саломе Зурабишвили үҙенең сәфәре барышында матбуғат өсөн белдереүендә сикте делимитациялауҙың мөһимлеге тураһында хәбәр итә.
Грузияның сит ил эштәре министры Әзербайжан менән дәүләт сиген делимитациялау буйынса хөкүмәт-ара комиссияһы эшенең йәнләнеүенә иғтибар итә: «сиктең 66% периметры делимитациялау буйынса дәүләт комиссияһы кимәлендә килешелгән, һәм башҡа сегменттарҙың килешеүе буйынса һөйләшеүҙәр алып барыла».
2019 йылдың 14 майында Баҡыла тейешле дәүләт органдары, сит ил эштәре министры Халаф Халафов, Грузияның сит ил эштәре министры урынбаҫары Лаша Дарсалия ҡатнашлығында үткән осрашыу ваҡытында яҡтар ике ил араһында дәүләт сиген делимитациялау тураһында фекерҙәр менән алмаша, тиҙ арала процесты тамамлау тураһында килешеү төҙөй
2019 йылда Әзербайжан Фәндәр Милли Академияһы тарих институтының Ғилми Советы грузин чиновниктары белдереүенә яуап итеп, Давид Гареджа монастыры тарихи албан ҡомартҡыһы булып тора һәм Әзербайжандың тарихи ерҙәрендә урынлашҡан тип белдерә. Белдереүҙә шулай уҡ «әзербайжан халҡы боронғо Әзербайжан Албан дәүләтенең тарихи вариҫы булып тора», ә Тбилиси ҡалаһы Иберияла түгел, ә Албанияла булған, тип билдәләй.
   Әзербайжан халҡы Көньяҡ Кавказдың, шул иҫәптән Көнсығыш һәм Көньяҡ Грузияның боронғо этник төркөмдәренең береһе булып тора. Хәҙерге Тбилиси ҡалаһы, уның көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан Албания тигеҙлеге һәм уға йәнәш райондар Иберия сиктәрендә түгел, ә скиф һәм сактар идаралығы аҫтында булған, ә һуңынан Албания дәүләте составында.... Һеҙ дәғүәиткән территория Албания дәүләте ерҙәренең өлөшө, ә һуңыраҡ Тифлис әмирлегенең өлөшө булған. Тифлис әмирлегенең 300-йыллыҡ йәшәүендә әзербайжан халҡы бында бай мәҙәниәт барлыҡҡа килтерә. Йөҙләгән күренекле ғалимдар «Тифлиси» псевдонимы аҫтында ижад итә.
Әзербайжан һәм Грузия бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң ике ил араһындағы дәүләт сиктәрен билдәләү буйынса тейешле дәүләт комиссиялары ойошторола, әлеге ваҡытта 11 комиссия ултырышы үтә. Был процесс сиктәрендә 480 км әзербайжан-грузин сигенең ҙур өлөшөн билдәләү тураһында килешеү башҡарыла.Әлеге ваҡытта белгестәр тарафынан 166-сы километрлыҡ участкала эштәр алып барыла.
Ике илдең депутаттары дәүләт сиген билдәләү буйынса дәүләт комиссиялары кимәлендә Кешикчидаг ҡорамын көйләүҙе хупланы депутат комиссияһы һәм дәүләт сикте демаркацияларға делимитациялау кешикчидага тейешле кимәлдә ярҙам күрһәтелә.