yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Барма (Мезень ҡушылдығы)

Барма — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының уң ярына тамағынан 442 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.

# Барма (Мезень ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000044510
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004451
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Их-Игол (Нин-Кан-Еган ҡушылдығы)

Их-Игол — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нин-Кан-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 101 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Их-Игол (Нин-Кан-Еган ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200038095
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203809
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Баҫыу билсәне

Баҫыу билсәне (урыҫ.Бодя́к полево́й, йәки Ро́зовый осо́т, лат. Cirsium arvense)- ҡатмарлы сәскәлеләр ғаиләһенә ингән сәнскәк япраҡлы ҡый үләне. Бал ҡорттары уның татын да, һеркәһен дә яратып йыя.
# Везлома

Везлома — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы/ Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Волга йылғаһының һул ярына тамағынан 2228 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.

# Везлома
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Ока йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы), Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400312110000034110
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003411
* Бассейн коды — 08.01.04.003
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Умочь

Умочь — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе, Сыуаш Республикаһы, Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2064/277/264 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Умочь
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500212110000037799
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003779
* Бассейн коды — 08.01.05.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Әберсен

?Әберсен :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Класс: | Ҡоштар |
| Отряд: | Күгәрсен һымаҡтар |
| Ғаилә: | Күгәрсендәр |
| Ырыу: | Әберсен |
Латинса исеме :
Streptopelia (Bonaparte, 1855) :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 177103 NCBI 8934 |
Әберсен, ҡыр күгәрсене (рус. Го́рлицы, горлинки, лат. Streptopelia).

# Әберсен
## Ҡылыҡһырлама

Йорт күгәрсененән бәләкәйерәк. Көҙгәһән күмәкләшеп, башҡа ваҡытта парлашып йөрөйҙәр. Оҙон аяҡлы, йоророланып бөткән ҡойроҡло, төҙөк кәүҙәле матур күгәрсен. Һырты һәи елкәһе күкһел һоро. Муйынының ике яғында дүртәр нәҙек ҡара һыҙыҡ бар. Түше, муйынының алғы яғы ғыҙғылт һоро. Ҡанаттары ҡара таплы. Ҡойроғоноң ике яҡ ситенән осҡа ҡарай киңәйә барған һыҙыҡтар үтә. Башҡа күгәрсендәр менән бутау мөмкин түгел.

# Әберсен
## Тауышы

Тауышы яңғырауыҡлы: "гөрр-көгөрр"

# Әберсен
## Йәшәүе

Йылға буйҙарындағы һирәк ағаслыҡтарҙа йәшәй. Үлән орлоҡтары менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң таралған. Ояһын ағас баштарына ҡора. 2 бөртөк аҡ йомортҡаһы була Һирәкләп ите өсөн аулайҙар.

# Әберсен
## Иллюстрациялар

* Көньяҡ Африка әберсене Африкала Сахараранан түбәндәрәк таралған
* Төрткөлө әберсен Көньяҡ һәм көньяҡ- көнсығыш Азияла йәшәйҙәр
* Африка әберсене Африкала Сахаранан көньяҡтараҡ йәшәйҙәр
* Streptopelia hypopyrrha Камерун, Чад, Гамбия, Нигерия һәм Сенегал биләмәләрендә таралған
* Тоноҡ әберсен Үҙәк ҙәм Көнсығыш Африкала, ғәрәп ярымутрауында йәшәйҙәр.
* Ҙур әберсен
* Көлөүсе әберсен лаборатор маҡсаттарҙа файҙаланыла
* Ҡыҙыл күҙле әберсен Африкала Сахаранан көньяҡтараҡ һәм Ғәрәп ярым утрауында киң таралған
* Ябай әберсен
* Ҡыҫҡа ҡойроҡло әберсен Көньяҡ һәм Көньяҡ -көнсығыш Азияла, Алыҫ Көнсығышта таралған
* Бәләкәй әберсен
* Streptopelia mayeri (Nesoenas mayeri) — эндемик Маврикия
* Мадагаскар әберсене Мадагаскар, Коморҙа, Сейшелдә, Реюньондә һәм Маврикийҙаосрай
* ↑ Nesoenas mayeri: информация на сайте Красной книги МСОП (инг.)
# Бүреҡаҙған

Бүреҡаҙған (рус. Буриказганово) — Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына халыҡ һаны 845 кеше булған. Почта индексы — 453161, ОКАТО коды — 80249828001.

# Бүреҡаҙған
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Стәрлетамаҡ): 18 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Стәрлетамаҡ): 18 км

# Бүреҡаҙған
## Билдәле шәхестәре

* Монасипов Миңлеғаффан Хәйрулла улы (1929—21.10.1997), нефтсе. 1954—1966 йылдарҙа Иҫәнғол быраулау контораһы мастеры, өлкән инженеры, участка начальнигы һәм произодство бүлеге начальнигы; Ишембай быраулау контораһының бүлек начальнигы; 1966—1972 йылдарҙа «Башюгнефтеразведка» тресы начальнигы; 1972 йылдан – Ишембай быраулау эштәре идаралығының баш инженеры һәм начальнигы. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған нефтсеһе (1979), почётлы нефтсе. (1980). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1977) һәм «Почёт Билдәһе» (1971) ордендары кавалеры.

# Бүреҡаҙған
## Ауыл ваҡытлы матбуғатта

* Әлим Фәйезов. Стәрлетамаҡ районында татар мәҙәниәте байрамын ойошторҙолар. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2014, 20 май.
# Грязненка

Грязненка — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2231/1122/47/20 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Грязненка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010100412110000021474
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002147
* Бассейн коды — 09.01.01.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Агва

Агва (Агуа) — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сочи йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Агва
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Шепси йылғаһының көнбайыш сигенән Псоу йылғаһына тиклем (РФ һәм Грузия сиге). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06030000312109100000707
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 109100070
* Бассейн коды — 06.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 09
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Хәсәнов Илмир Йосоп улы

Хәсәнов Илмир Йосоп улы (8 ғинуар 1942 йыл) — ғалим-инженер-механик. 1983 йылдан хәҙерге Өфө дәүләт нефть техник университетының Салауат филиалы, 2004 йылдан — Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1994), профессор (2012). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002).

# Хәсәнов Илмир Йосоп улы
## Биографияһы

Илмир Йосоп улы Хәсәнов 1942 йылдың 8 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Миәкә районы Оло Кәркәле ауылында тыуған.
1966 йылда Өфө нефть институтын тамамлай.
1967—1968 йылдарҙа — «Күтәрем» Арлан район нефть ҡыуыу идаралығында : өлкән механик, капиталь ремонт цехы начальнигы;
1968 йылдан Бөтә Союз нефтте һәм нефть продукттарын йыйыу, әҙерләү һәм ташыу ғилми-техник институтында (Өфө) зшләй, 1978 йылдан — шунда уҡ лаборатория мөдире.
1980—1982 йылдарҙа Сүриәлә эшләй. 1983 йылдан Өфө нефть институтының Салауат ҡалаһы филиалында «Химик етештереү машиналары һәм приборҙары» кафедраһы доценты, 1995 йылдан «Шәрек» ғилми-производство үҙәге етәксеһе, бер үк ваҡытта 1997 йылдан — Башҡортостан Республикаһының Фәндәр академияһының Стәрлетамаҡ филиалы нефть һәм газ бүлеге мөдире. 2004 йылдан Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалында уҡыта. Илмир Йосоп улы — нефть сығарыу һәм ташыу ваҡытында тирә-яҡ мөхитте һаҡлау өлкәһендәге белгес.

# Хәсәнов Илмир Йосоп улы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе : нефть һәм тирә-яҡ мөхитте таҙартыу һәм ташыу системаларын файҙаланыу һәм ремонтлау өсөн ҡорамалдар һәм технологиялар. Уйлап табыуҙарға 42 авторлыҡ таныҡлығы бар. 400-ҙән ашыу баҫма, шул иҫәптән 3 монография авторы.
# Пэй (Косья ҡушылдығы)

Пэй — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Косья йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Пэй (Косья ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100002737
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100273
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ишембай трикотаж әйберҙәр фабрикаһы

Ишембай трикотаж әйберҙәр фабрикаһы — Ишембайҙағы еңел сәнәғәт предприятиеһы, 300 моделгә яҡын эске һәм өҫкө трикотаж кейемен сығара, продукцияның 60 процентҡа яҡыны — балалар ассортименты.
Рәсәйҙә ошондай профилдәге 123 предприятие араһында трикотаж әйберҙәр сығарыу күләме буйынса 6-сы урынды алып тора (йылына 3 млн дананан артыҡ). 2012 йылға дөйөм Рәсәй күләмендә фабрика продукцияһының сағыштырмаса ауырлығы 4 процентҡа яҡын тәшкил итә.
Юридик шәхес булараҡ тулы исеме — «Почёт Билдәһе» орденлы «Ишембай трикотаж әйберҙәр фабрикаһы» ябыҡ акционер йәмғиәте.

# Ишембай трикотаж әйберҙәр фабрикаһы
## Тарихы

1964 йылдың февралендә «Ишембайжилстрой» тресы Ленинград ГПИ-3-өнөң проекты буйынса корпустарҙы төҙөй башлай. 1966 йыл аҙағында фабрика комплектарының беренсе сиратта сафҡа индерелә торғандары файҙаланыуға тапшырыла, ләкин әҙер трикотаж әйберҙәр байтаҡ иртәрәк етештерелә. Предприятиеның беренсе директоры — Ю. И. Билгилдиев (был вазифала 1966 йылдан алып 1978 йылға тиклем эшләй). Фабрика 1966—1968 йылдарҙа сиратлап сафҡа индерелә.
1976 году предприятие «юғары темптағы хеҙмәт етештереүсәнлеге, юғары етештереүсәнлеккә эйә булған яңы ҡорамалдарҙы үҙләштереү буйынса алып барылған эш өсөн» ««Почёт Билдәһе» ордены» менән бүләкләнә.
1982 йылдан директор булып Анатолий Саушин (нефтсе-ғалим Александр Саушиндың ҡустыһы) эшләй.
1988—1993 йылдарҙа производство ҡайтанан йыһазландырыла, Германия, Чехословакия, Швейцария, Италия, Япония фирмаларының бәйләү һәм буяу-биҙәкләү ҡорамалдары ҡуйыла. 1994 йылда предприятиела икмәк бешереү цехы асыла.
2011 йылда предприятие бөтә Рәсәй еңел сәнәғәте менән бергә рецессия кисерә — элекке осор менән сағыштырғанда һатыу кимәле 74 %-ҡа кәмей, фабрикала уртаса эш хаҡы айына 12 меңдән 9,9 меңгә тиклем түбәнәйә.
# Башҡортостан комонимдары/Ғ

* Ғиззәт Гиззят
* Ғәббәс Габбас
* Ғәбдүк Габдюк
* Ғәҙелбай Гадельбай
* Ғәҙелгәрәй Гадельгарей
* Ғәҙелша — Гадельша
* Гәзиз Газиз
* Ғәйнә Гайна
* Ғәйнәямаҡ Гайниямак
* Ғәйфулла Гайфулла
* Ғәле Гали
* Ғәли-Буҙат Гали-Бузат
* Ғәлиулла Галиулла
* Ғәлиәкбәр Галиакбер
* Ғәлиәхмәр Галиахмер
* Ғәлиәхмәт Галиахмет
* Ғәфүр Гафур
# Стефан Саркотич

Стефан Саркотич фон Ловчен (нем. Stephan Sarkotić von Lovćen; 14 октябрь 1858 йыл — 16 октябрь 1939 йыл) — Австро-Венгрияның сәйәси һәм хәрби эшмәкәре, генерал-полковник (1917), милләте хорват.

# Стефан Саркотич
## Биографияһы

Стефан Саркотич Хорватияла Оточац ҡалаһынан алыҫ түгел Синац ауылында тыуған. Терезия хәрби академияһын һәм генштаб академияһын тамамлаған. Хәрби хеҙмәтте Боснияла пехота полкында үтә. Артабан разведкала хеҙмәт итә, Болгарияға, Сербияға, Рәсәйгә сәйәхәт ҡыла, рус телен өйрәнә.
Һуңынан Австро-Венгрия армияһында төрлө етәксе вазифаларҙа хеҙмәт итә. Беренсе донъя һуғышы башланғас, 42-се гонвед дивизияһы башлығы итеп тәғәйенләнә һәм серб фронтына оҙатыла. Әммә 1914 йылдың октябренә Венаға саҡыртыла. 1914 йылдың декабрендә Босния, Герцеговина һәм Далмацияла командующий итеп тәғәйенләнә. 1915 йылда Сербия һәм Черногория ғәскәрҙәрен тар-мар иткәндә Австро-Венгрия ғәскәрҙәре менән етәкселек итә. Сербия һәм Черногория армияларына ҡаршы бер нисә уңышлы операция үткәрә. Ловчен тауында черногорҙарға ҡаршы уңышлы һуғыша, шуның өсөн Леопольд ордены менән бүләкләнә. Черногорияны оккупациялау менән етәкселек итә, 1916 йылдың 13 ғинуарында Черногорияның баш ҡалаһы Цетинены баҫып ала.
Шул уҡ ваҡытта 1914 йылдың 22 декабрендә Саркотич Босния һәм Герцеговинаның генерал-губернаторы итеп тәғәйенләнә. 1916 йылда Загребтың хөрмәтле гражданы исемен ала.. Босния һәм Герцеговинаның етәксеһе булараҡ, ул төбәктә үҙгәртеп ҡороу кәрәклеген аңлай, сөнки ул саҡтағы хәл Австро-Венгрияның Босниялағы хакимлығы өсөн көсөргәнешле һәм хәүефле була. Үҙенең губернаторлыҡ иткән осоронда ул Хорватия һәм Славония короллеген Босния һәм Герцеговина менән берләштерергә тәҡдим итә, әммә уның был инициативаһы тормошҡа ашырылмай. Австро-Венгрия тарҡалып, Сербтар, хорваттар һәм словендар короллеге барлыҡҡа килгәс, ул отставкаға сыға. Саркотич сербтарға ҡаршы була һәм көньяҡ славяндарҙың берҙәм дәүләтен төҙөүгә ҡаршы сығыш яһай, шуға күрә Югославия хөкүмәте уны төрмәгә яба. Иреккә сыҡҡас, Венаға китә. Унда Саркотич хорват эмиграцияһы менән бәйләнеш урынлаштыра, бойондороҡһоҙ хорват дәүләтен төҙөү өсөн көрәшкән «Хорват комитеты» ойошмаһын булдыра һәм Югославия менән идара иткән Ҡарагеоргиевичтарға ҡаршы сығыш яһай. Шулай уҡ Саркотич империя уҡсы ассоциацияһының хөрмәтле президенты вазифаһын биләй. Венала 1939 йылда вафат була.
# Сиген-Пеу

Сиген-Пеу — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 486 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Сиген-Пеу
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200047833
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204783
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ҡояш системаһы моделен аңлатыусы философ

«Ҡояш системаһы моделен аңлатыусы философ» — 1766 йылдар тирәһендә яҙылған инглиз рәссамы Джозеф Райт картинаһы. Тулы исеме «Ҡояшты лампа алыштырған моделдә Ҡояш системаһын аңлатыусы философ». «Философ» — тамашасыға күренмәгән шәм яҡтыһында һүрәтләнгән персонаж һәм сәхнә объекттары күрһәтелгән икенсе картина («Гладиатор»ҙан һуң).Картина персонаждары йөҙҙәре Айҙың төп фазаларын күрһәтә — яңы ай, ярты ай, сирек ай һәм тулы ай.

# Ҡояш системаһы моделен аңлатыусы философ
## Картина тарихы

Классик сюжет урынына картина үҙәгендә фәнни сюзет ятыуы бәхәстәр тыуҙыра. Райт һүрәтләгән фәнни "мөғжизәләр"гә һоҡланыу ул замандағы йәшәп килгән дингә һоҡланыу ғөрөф-ғәҙәтенән айырыла, сөнки Райт фән һәм техниканы дин кеүеҡ һоҡландырғыс тип иҫәпләй. Янып торған шәм яҡтыһында скульптуралар хәрәкәт иткән кеүек тойоу ул заманда модалы күңел асыу сараһы булған, тип иҫәпләй Гёте. Ҡояш системаһының механик моделендә Ҡояш урынындағы лапма яҡтыһынан сыҡҡан күләгәләр күрһәтеүҙең әһәмиәтле өлөшө булып тора.
Дини темалағы элекке замандың бөйөк картиналары ижад ителгән кеүек фән һәм техника темаһы ла һоҡландырғыс һәм әһәмиәтле, тип иҫәпләй Райт.
Британия художнигының «Философ» картинаһы, XVIII быуатта француз сәнғәт әһелдәрендә йәшәп килгән ныҡлы жанрҙар иерархияһын емерә. Каританың сюжеты яңы статус бирелгән урта кластың формаль булмаған портретын хәтерләтә. Ошо стильдә Иоганн Цоффани 1776 йылда король ғаиләһен төшөрә. Шулай ҙа картинала төшөрөлгән бер кешене лә портрет тип күҙалларға ярамай (хатта уның протитибын билдәләп булһа ла). XX быуаттағы сәнғәт белгесе Эллис Уотерхаус француз драмаһы «genre serieux» менән сағыштыра.
«Бөйөк һәм ғәҙәти булмаған, үҙенсәлекле гений» тип иҫәпләйҙәр Райтты ХХ быуаттағы күҙәтеүселәр. Философ картинаһы заказ буйынса яҙылмай. Үҙ Ҡояш системаһы моделе булған һәүәҫкәр астроном 5-се граф Вашингтон Ширли һатып алыр тигән өмөттә яҙыла. Райттың дүҫы Ширли Питер (Peter Perez Burdett) бер нисә мәртәбә унда ҡунаҡта була. Картинала төшөрөлгән ике кеше Бурдет һәм Феррары портреты тип иҫәпләнә. Бурдетт яҙып бала Феррерс улы менән модель янында ултыра. Феррарс картинаны £210 һатып ала, әммә 6-сы граф уны аукционда һата. Хәҙерге ваҡытта экспозиция Дерби музейы һәм сәнғәт галереяһында һаҡлана.
Райттың биографияһын өйрәнеүсе Бенедикт Николсон 1968 йылда картинала Джон Уайтхёрст төшөрөлгән тип раҫлай, ә икенсе комментатор картиналағы фигура «Иссаак Ньютон» портретына оҡшаш тип күрһәтә.
# Шарянка

Шарянка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вятка ҡылымығының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Шарянка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300412111100036320
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103632
* Бассейн коды — 10.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Баҡты

Баҡты (рус. Баҡты) — Көньяҡ Уралдағы һырт. Административ йәһәттән Башҡортостандың һәм Силәбе өлкәһенең Белорет һәм Ҡытау-Ивановск, Һатҡы райондарына ҡарай.

# Баҡты
## Урынлашыуы

Көнбайышта, Йүрүҙән үҙәне аръяғында, Баҡты Егәлге һырты менән йәнәш, төньяҡта ул Нөргөш һыртына күсә. Төньяҡ-көнсығышта һәм көнсығышта Ирәмәл массивтарына барып тоташа. Көньяҡ-көнбайышта ҙур булмаған Бәхет (рус. Бехта) һырты аша күсеп һырт Көмәрҙәккә барып сыға. Бәхет менән Баҡты һыртының араһында түбәнерәк урын — Шайтан ҡапҡаһы йәки Ҡапҡа булараҡ билдәле артылыш бар. Ҡасандыр бында Йүрүҙән ауылынан күтәрелеп, Белорет тар колеялы тимер юлы үткән.
Белорет районы һәм Силәбе өлкәһе буйлап субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған. Оҙонлоғо 32 км (Башҡортостан биләмәһендә — яҡынса 14 км), киңлеге 3-5 км, бейеклеге 1078 м (Силәбе өлкәһе). Рельефы киртләсле, тигеҙһеҙ.
Уға яҡын Төлөк йылғаһы буйында урынлашҡан Төлөк ауылы, шунда һырттың төньяҡ өлөшө һәм Александровка ауылы башлана.

# Баҡты
## Тасуирламаһы

Һырттың көньяҡ өлөшөндә осло үркәстәр, ҡая сығынтылары, таш һибелмәләре бар. Көнбайыш битләүҙәре һөҙәк, уйпаттар менән йырғыланған, көнсығышы — текә.
Һырттың тау тоҡомдары кварцитлы ҡомташтарҙан, алевролиттарҙан, ордовик свитаһы ҡомташтарынан тора. Битләүҙәрендә Ағиҙел йылғаһы һәм уның ҡушылдығы Кесе Әүнәр, Ҡарағай (Йүрүҙән йылғаһы ҡушылдығы) баш ала.
Ландшафтарҙың бейеклек бүлкәтлеге күренә: итәктәре 600 м бейеклеккә тиклем ҡуйы урманлы, урыны менән һаҙлыҡлы, юғарыраҡ — ярым яланғас һәм яланғас бүлкәттәр китә.
Күпләп мал көтөү таулы ландшафттың яланғасланыуына, урмандың үрге сиге түбәнәйеүгә, тупраҡ эрозияһына килтерә

# Баҡты
## Исеменең килеп сығышы

Исеме башҡорт телендә — «күҙәтте», «ҡараны» мәғәнәһе бирә.
Билдәле урал тикшеренеүсе-топонимисы А. К. Матвеев башҡортса «бағыу» — «ҡарау», «күҙәтеү» һәм «бағыу» — «күрәҙәлек итеү» мәғәнәләре менән бәйләй. Шулай уҡ "БАССР-ҙың топонимдар һүҙлеге"ндә лә «баҡ» — «ҡара», «күҙәт» тигән аңлатма бирелә. Шулай итеп Баҡты — күҙәтеү һырты йәки тауы булып сыға.
# Оттервиш

Оттервиш (нем. Otterwisch) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1476 кеше йәшәй. Майҙаны — 22,74 км². Диңгеҙ кимәленән 159 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 4668 һәм автомобиль коды MTL.
# Берёзовица (Емба ҡушылдығы)

Берёзовица — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Емба йылғаһының уң ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Берёзовица (Емба ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100112103000005467
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000546
* Бассейн коды — 03.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0