yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Мәҙинә сүрәһе

Мәҙинә сүрәләре, йәки Ҡөрьәндең Мәҙинә бүлектәре — Ҡөрьәндең хронологик йәһәттән мәккә сүрәләренән һуң, Ислам традицияларына ярашлы, Мөхәммәт пәйғәмбәргә Һижрәт ҡылғас иңгән тип һанала. Сүрәләрҙең икенсе төрө — Мәккә сүрәләре. Был сүрәләр инде мосолмандар көс йыйып, күбәйгәс иңгән, улар инде Мәккәләге кеүек әҙселектә булмаған
Улар, башлыса, Ҡөрьән баш өлөшөндә урынлашҡан һәм Мәккә сүрәләре менән сағыштырғанда, ғәҙәттә, үҙ эсенә күберәк аяттар ала, шулай уҡ улар оҙонораҡ та. Мосолмандарҙың яңы халәтенә ярашлы, йышыраҡ ҡануниәткә бәйле сүрәләр; Әл-Бәҡара сүрәһенән башлап һуғыш алып барыуға бәйле мәсьәләләргә бағышланған һәр сүрә Мәҙинә осороноҡо. Рисаләттең һуңғы осорондағы сүрәләрҙең күпселек өлөшө социаль закондар, шулай уҡ сәйәси һәм әхлаҡи принциптарҙы, социумды тәртипкә һалыу һәм ойоштороу тураһында хәстәрлек менән һуғарылған. Ҡөрьәндә бөтәһе 28 Мәҙинә сүрәһе иҫәпләнә.
Сүрәләрҙе Мәҙинә һәм мәккә сүрәләренә бүлеү, барыһынан алда, стилистик һәм тематик йәһәттән сығып эшләнә. Был осорҙоң классификацияһы төрлө факторҙарға, мәҫәлән, был сүрәнең оҙонлоғона, ҡайһы бер төп төшөнсәләрҙең булыу йәки булмауына һ.б. (мәҫәлән, «әр-Рахмән» — Аллаһы Тәғәлә исеменән) нигеҙләнгән

# Мәҙинә сүрәһе
## Мәҙинә сүрәләренең хронологик тәртибе

2, 8, 3, 33, 60, 4, 99, 57, 47, 13, 55, 76, 65, 98, 59, 24, 22, 63, 58, 49, 66, 64, 61, 62, 48, 5, 9, 110.
# Көньяҡ Яда

Көньяҡ Яда — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яда йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Көньяҡ Яда
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300512103000039929
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003992
* Бассейн коды — 03.02.03.005
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кесе Ивас

Кесе Ивас — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ивас йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Кесе Ивас
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000031230
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003123
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Бажат

Бажат (лат. Poa) —— ҡыяҡлылар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.
Яҡынса 500 төрө билдәле, ике ярымшарҙың тропик булмаған бүлкәттәрендә һәм тропик тауҙарында таралған. Башҡортостанда 13 төрө үҫә. Бушаҡ кәҫлектәр барлыҡҡа килтереүсе күп йыллыҡ (бер йыллыҡ бажат башҡа) үлән. Һабағы төҙ, бейеклеге 20—150 см тиклем. Япрағы яҫы йәки буй бөкләнгән, осло, ғәҙәттә төкһөҙ, ябыҡ еңсә һәм осло йәки тупаҫ яры телсәле. Башағы 2—8 сәскәле, өлгөргәндә бүленеүсән; башаҡ тәңкәләре ҡыяҡ, осло, аҫҡы сәскә тәңкәләре ҡылсыҡһыҙ, һиҙелер-һиҙелмәҫ киль менәнн, 3 йәки 5 һеңерсәле, нигеҙенә ҡарай буй һәм ян‑яҡ һеңерсәләре буйлап төклө. Башағы һирәк, тармаҡлы һеперткелә. Май—июлдә сәскә ата.
Емеше — яланғас бөртөксә, июнь—августа өлгөрә. Аралы бажат, бер йыллыҡ бажат, һаҙ бажаты, ябай бажат башлыса дымлы болонда, һыу ятҡылыҡтары ярында үҫә, болон бажат — болонда, тар япраҡлы бажат — ҡоро болонда, урман бажаты — респ. бөтә терр‑яһы урмандарында һәм ҡаяларында, бүлбеле бажат, дала бажаты һ. б. далала үҫеүсе бажат башлыса Башҡортостандың Урал алдында һәм Башҡортостандың Урал аръяғында осрай. Күренекле бажат субальп төрө Башҡортостан Республикаһының иң бейек тауҙарында табылған. Болон бажаты, бүлбеле бажат — мал аҙығы үҫемлектәре. Составында тритерпеноидтар, флавоноидтар һ. б. булған бер йыллыҡ бажат. (ҡайһы ваҡыт баҡсаларҙы ҡыйлай) һәм болон бажаты халыҡ медицинаһында ҡулланыла.
Болондарҙа, ҡыуаҡтар араһында, һыу ярҙары буйында, юл ҡырҙарында үҫә. 5—100 см бейеклектәге күп йыллыҡ үҫемлек. Япраҡтары тар — ҡыяҡ һамаҡ. Сәскә төркөмө — йәйенке һеперткеле, башаҡтары ваҡ, йомортҡа һамаҡ йәки эллиптик, 2-5 сәскәле. Емеше — оҙонса бөртөксә. Май-августта сәскә ата. Июнь-сентябрьҙә емештәре өлгөрә. Орлоҡтан үрсей. Мал аҙығы үләне (1 га-ҙанан 25—28 ц бесән алына). Бажат культуралы көтөүлөк һәм газон үләне булараҡ файҙаланыла. Һыуыҡҡа һәм ҡоролоҡҡа сыҙам үҫемлек.
# Сирота Лео Григорьевич

Сирота Лео Григорьевич (4 май 1885 йыл—25 февраль 1965 йыл) — йәһүд сығышлы СССР һәм Америка пианист-виртуозы.

# Сирота Лео Григорьевич
## Биографияһы

Лео Григорьевич Сирота 1885 йылдың 4 майында Рәсәй империяһының Подольск губернаһы Каменец-Подольский ҡалаһында тыуа. 11 йәшендә инде өлкән уҡыусыларға дәрес бирә һәм концерт турнеһына йөрөй. Киевта Григорий Ходоровскийҙа уҡый. Берлинда Сирота Европа илдәренә Сергей Кусевицкий оркестры менән концерт сәфәрен башлай. Һуңғараҡ йәш музыканттың уҡытыусыһы итеп Александр Глазунов тәғәйенләнде.
Лео Сиротаның репертуарында Моцарттың бөтә әҫәрҙәре, Бетховендың бөтә сонаталары, Лист, Шуман әҫәрҙәренең күпселек өлөшө, Прокофьев, Стравинский, Бузони, Шёнберг музыкалары һәм пианистың замандаштарының әҫәрҙәре.
1921—1924 йылдарҙа Лео Сирота Кароль Шимановский исемендәге Львов консерваториянда мастер-кластар алып бара.
1923 йылдың 25 октябрендә Венала Лео Сиротаның һәм уның ҡатыны Августина Горенштейндың (композитор Яша Горенштейндың апаһы) ҡыҙы Беата тыуа (кейәүҙә — Беата Гордон).
Мәскәүҙәге гастролдәр ваҡытында Лео Сирота Маньчжурия хөкүмәтенән саҡырыу ала. Харбинда үҙенең сығышында шул осорҙа йәшәгән төп япон композиторы Косака Ямада була. Ул шунда уҡ пианисты Токиола сығыш яһарға саҡыра. Шулай итеп, 1928 йылда Лео Сирота Японияға беренсе тапҡыр эләгә.
1929 йылда Лео Сирота ғаиләһе менән Японияла төпләнә, унда Токио король академияһының фортепиано бүлеген етәкләй. Планлаштырылған алты ай урынына пианист Японияла 17 йыл йәшәй. 1931 йылдан Лео Сирота Токио консерваторияһында роялдә уйнарға өйрәтә башлай. Уның уҡыусылары араһында — Минор Мацуя, Такахиро Сонода, Фудзита Харуко, Алексей Абаза. Икенсе донъя һуғышы дауамында ҡыҙы Беата АҠШ-та, ә Сирота ҡатыны менән бергә Каруидзавела йәшәй.
1946 йылда ирле-ҡатынлы АҠШ-ҡа күсенә. Сирота Сент-Луиста Музыка институтына эшкә урынлаша.
2008 йылдың 25 майында Киевта «Кинойылъяҙмаһы» халыҡ-ара документаль фильмдар фестивален асыу сиктәрендә «Лео Сиротаның ғаиләһе һәм XX быуат» фильмының донъя премьераһы уҙа. Уны япон кинематографистары (режиссёры Фудзивара Томита) төшөрә.
# Аласания Мамия Георгиевич

Аласания Мамия Георгиевич ( груз. მამია გიორგის ძე ალასანია ; 6 май 1943 йыл — 27 сентябрь 1993 йыл ) — СССР һәм Грузия Ҡораллы Көстәре полковнигы, грузин-абхаз һуғышында һәм Сухуми өсөн һуғыштарҙа ҡатнашыусы.

# Аласания Мамия Георгиевич
## Биографияһы

Мамия Георгиевич Аласания 1943 йылдың 6 майында Грузия ССР-ының Сәмегрело ҡалаһында тыуған. Тбилиси политехник институтын һәм СССР КГБ-һының Юғары мәктәбен тамамлаған, 30 йылға яҡын СССР разведкаһында һәм контрразведкаһында хеҙмәт итә. 1980-1981 йылдарҙа Афған һуғышында ҡатнаша. 1986 йылдың 30 сентябренән 1988 йылдың 1 ноябренә тиклем - Грузия ССР КГБ-һының Көньяк Осетия Автономиялы өлкәһе бүлеге рәйесе. КГБ полковнигы дәрәжәһендә була. 1991 йылда, Грузияның бәйһеҙлеген танығандан һуң, Аласания Грузия Дәүләт именлек хеҙмәте Рәйесе урынбаҫары итеп билдәләнә.
1992—1993 йылдарҙа Аласания Грузия Хөкүмәте менән Сәмегрело өлкәһенә күмәк сыуалыштарҙы туҡтатырға ебәрелә һәм һуңыраҡ Грузия ғәсғәрҙәре составында Абхаз ғәскәрҙәренә һәм уларҙың союздаштарына ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнаша. 1993 йылдың 27 сентябрендә Сухум өсөн барған һуғыштарҙа Абхаз артиллерияһы Абхаз ССР-ы Юғары Советы бинаһын утҡа тота, унда кәм тигәндә 18 грузин ир-аты һуғышсыһы оборона тота, улар араһында Мамия Аласания ҙа була. Һуңыраҡ йортто кабардин ополчениеһы ҡамап ала, һәм Грузия фракцияһы бирелергә мәжбүр була: тотҡондарҙы Гудаутаға ебәргәндәр, ләкин тотҡондарҙы шул уҡ көндө абхазияла ҡулға алалар һәм тимер юл тирәһенә аталар. Үлгәндәр араһында Жиули Шартаваҙың бер нисә һаҡсыһы, шулай уҡ Сухуми ҡалаһы мэры Гурам Габискирия, Абхазия Автономиялы Республикаһының хәрби матбуғат үҙәге башлығы Александр Берулава, һәм Грузия армияһы генерал-майоры Гено Адамия була.
2004 йылда I дәрәжә Вахтанг Горгасал ордены менән бүләкләнә.
2017 йылдың октябрендә Аласанияның кәүҙәһе Абхазияла табыла һәм Тбилисиға китерелә, унда уны Нарикал крепосты территорияһында Изге Николай сиркәүе ишегалдында хәрби хөрмәт менән ерләйҙәр. 2018 йылдың 5 февралендә үлгәндән һуң Грузияның милли геройы ордены менән бүләкләнгән, Грузия Президенты ҡулынан бүләкте уның улы Ираклий ала.
# Яңы Ҡаҫмарт

Яңы Ҡаҫмарт (рус. Новокасмартский) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл.
Почта индексы — 453392, ОКАТО коды — 80226806005.

# Яңы Ҡаҫмарт
## Халыҡ һаны

| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1939 | 375 | |
| 1959 | 170 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1970 | 134 | |
| 1979 | 78 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1989 | 23 | |
| 2002 | 10 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 2009 | 3 | |
| 2010 | 6 | |

# Яңы Ҡаҫмарт
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Иҫәнғол): 74 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Байыш): 9 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Ҡыуандыҡ): 58 км
# Кесе Чудовая

Кесе Чудовая — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Чудовая йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Кесе Чудовая
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300212111100030252
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103025
* Бассейн коды — 10.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Краснояр (Вагай ҡушылдығы)

Краснояр — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе,Омск өлкәһе,Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вагай йылғаһының һул ярына тамағынан 504 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Краснояр (Вагай ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Ишим ҡушылған урынған Тобол йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишимдан Тоболға тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010400112115300012519
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301251
* Бассейн коды — 14.01.04.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Грузияның Милли банкыһы

Грузияның милли банкыһы (груз. საქართველოს ეროვნული ბანკი) — Грузияла үҙәк банк. Грузияның Милли банкыһы 1991 йылда СССР Дәүләт банкыһының Грузия Республикаһы банкыһы нигеҙендә төҙөлә.

# Грузияның Милли банкыһы
## Тарихы

Грузияның Милли банкыһы 1919 йылда барлыҡҡа килә, ә 1991 йылда — Советтар Союзы тарҡалғандан һуң — бойондороҡһоҙ институт булараҡ эшләй башлай. Ул ваҡытта Грузия Юғары Советы ҡарары менән Совет финанс-кредит структураһы нигеҙендә Грузияның Милли банкыһы ойошторола.
Грузияның бойондороҡһоҙ үҙәк банкыһы рәсми рәүештә «Грузин Республикаһының Милли банкыһы тураһындағы» Закон нигеҙендә, 1991 йылдың авгусында ойошторола, Шулай уҡ Үҙәк банкының монетар сәйәсәт өлкәһендәге эшмәкәрлегенең төп аспектын билдәләүсе «Грузия Республикаһының аҡса-кредит көйләүе тураһындағы» Закон ҡабул ителә.
Милли банкының бөгөнгө статусы Грузия Конституцияһы тарафынан аныҡланған. Конституцияның 95-се статьяһына ярашлы, Милли банк үҙ эшмәкәрлегендә бойондороҡһоҙ. Милли банкының бурыстары һәм хоҡуҡтары, уның эшмәкәрлек тәртибе һәм бойондороҡһоҙлоҡ яуаплылығы Грузия Парламентының 1995 йылдың 23 июнендә ҡабул ителгән «Милли банк тураһындағы» Органик закон тарафынан билдәләнә.

# Грузияның Милли банкыһы
## Статусы

Милли банкының статусы Грузия Конституцияһы менән билдәләнгән. Конституцияның 95-се статьяһына ярашлы, Милли банк үҙ эшмәкәрлегендә бойондороҡһоҙ.
Йыл һайын аҡса-кредит һәм валюта сәйәсәтенең төп йүнәлештәрен билдәләүсе Милли банк башҡарма власть һәм Грузия Парламенты ҡыҫылышынан азат.

# Грузияның Милли банкыһы
## Хоҡуҡтары һәм бурыстары

Милли банкының хоҡуҡтары һәм бурыстары Грузия Парламентының 1995 йылдың 23 июнендә ҡабул ителгән «Милли банк тураһындағы» закон менән билдәләнә.
Төп хоҡуҡтары һәм бурыстары:
* аҡса-кредит һәм валюта сәйәсәтен булдырыу,
* банк күҙәтеүен булдырыу,
* монетар һәм финанс секторҙары менән идара итеүҙе атҡарыу,
* милли валюта һәм тотороҡло хаҡтарҙы һатып алыу һәләтенә ярҙам күрһәтеү
* аҡса-кредит системаһының һөҙөмтәле эшмәкәрлеген тәьмин итеү,
* башҡа илдәрҙең милли банкылары менән үҙ-ара бәйләнеш булдырыу.
# Этнография музейы (Анкара)

Анкара этнография музейы (төр. Ankara Etnografya Müzesi) — Төркиәнең баш ҡалаһы Анкарала урынлашҡан музей.

# Этнография музейы (Анкара)
## Тарихы

Этнография музейы архитектор Ариф Хикмет Коюноглу проекты буйынса Намазга убаһындағы мосолман зыяраты территорияһында 1925 һәм 1928 йылдар араһында төҙөлә. 1925 йылдың 15 ноябрендәге Төркиә Министрҙар кабинеты декреты нигеҙендә музейҙы асыу маҡсатында Намазга убаһы Милли мәғариф министрлығына бүләк ителә. Сәлжүк империяһы осоронда был убала мәҙрәсә эшләгән. Ғосман империяһы дәүерендә бында мосолман зыяраты урынлашҡан, империя тарҡалып Төркиә республикаһы төҙөлгән осорҙа, ошо убала тантаналар уҙғарылған.
Музей бинаһы 1926 йылда төҙөлөп бөтә. Артабан мадъяр төркиәтсеһе профессор Дьюла Месарош докладына ярашлы бинаның структураһы этнография музейы итеп үҙгәртеп ҡорола.
1930 йылдың 18 июлендә этнография музейы рәсми рәүештә асыла. Музейҙа XII быуат осоронан алынған экспонаттар һаҡлана. Музейҙа Төркиәнең барлыҡ төбәктәренән йыйылған һәм ил тарихының төрлө дәүеренә ҡараған изделиелар коллекцияһы һаҡлана.
1927—1929 йылдарҙа музейҙы нигеҙләү өҫтөндә башҡорттарҙан сыҡҡан доктор Хәмит Зөбәйер Ҡушай эшләй, ул шулай уҡ 1927 йылдың 1 июнендә этнография музейының беренсе директоры итеп тәғәйенләнә. Ул 1897 йылда Өфө губернаһы Минзәлә өйәҙе Байлар улусының Ҫарайлы-Мең ауылында тыуған. 1909 йылда әсәһе яғынан туғаны Ризаитдин Фәхретдинов булышлығы менән Истанбулға уҡырға ебәрелә. Хәмит Зөбәйер Ҡушай этнография музейы директоры вазифаһын 1931 йылдың 13 мартына тиклем башҡара.
1938 йылдың 10 ноябрендә президент Мостафа Кемал Ататөрк вафат булғандан һуң, уның кәүҙәһе Истанбулдан Анкараға күсерелә. Анкарала дәүләт ерләү процессияһы була, уның өсөн мәрмәр саркофаг эшләнә. Ун биш йыл дауамында ошо уҡ бинала ваҡытлыса Ататөрктең кәшәнәһе урынлаша, бында төрлө илдәрҙең рәсми делегациялары килеп торғандар. 1953 йылда саркофаг махсус төҙөлгән Аниткәбир төрбәһенә күсерелә. Музей алдында итальян скульпторы Пьетро Каноника тарафынан 1927 йылда эшләнгән һыбайлы Мостафа Кемал Ататөрктең ҡула һәйкәле урынлашҡан.
Коллекцияларҙа һәм күргәҙмәләрҙә төрөк халыҡ сәнғәтенә — керамика һәм ағас изделияларына, тарихи хәрби ҡоралға, көнкүреш әйберҙәргә, туҡымаларға һәм балаҫтарға төп иғтибар бүленә. Иң боронғо экспонаттары араһында сәлжүк солтаны Кай Хөсрөф III-нең XIII быуатҡа ҡараған ағас тәхете бар.
2012 йылда музейға 1500 йыл элек арамей телендә яҙылған Яңы Инжил апокрифы (Варнава) ҡулъяҙмаһы тапшырыла, уның йәше һәм дөрөҫлөгө шикле.
# Старобильск

Старобильск (укр. Старобільськ) — Украинаның Луганск өлкәһендәге өлкә әһәмиәтендәге ҡала, Старобильск районының административ үҙәге.
2018 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 16 917 кеше йәшәй.
# Ваһапов Абдулла Ноғоман улы

Ваһапов Абдулла Ноғоман улы (2 ғинуар 1926 йыл — 21 март 2022 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, совет-япон һуғышында ҡатнашыусы (1945), хужалыҡ эшмәкәре. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры. Бөрйән районы Почетлы гражданы.

# Ваһапов Абдулла Ноғоман улы
## Биографияһы

Абдулла Ноғоман улы Ваһапов 1926 йылдың 2 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Мәндәғол ауылында тыуған. 1942 йылда Иҫке Собханғол урта мәктәбенең 7 класын тамамлай. Мәктәптән һуң Бөрйән районының «Марс» колхозында эшсе булып эшләй. 1942 йылдың 1 сентябренән 1943 йылдың 7 ноябренә тиклем Мәндәғол башланғыс мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй.
1943 йылдың 1 ноябренән 1950 йылдың октябренә тиклем Совет Армияһы сафында Приморье крайының төрлө хәрби частарында хеҙмәт итә. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Кореяны азат итеүҙә ҡатнаша. 1-се Алыҫ Көнсығыш фронтының 113-сө нығытма районы 85-се айырым пулемет артиллерия батальонының пулеметсыһы була (командующийы — маршал Мерецков). Хәрби дәрәжәһе — кесе сержант. Бөйөк Еңеүҙе Приморье өлкәһенең Хәсән районында ҡаршы ала.

# Ваһапов Абдулла Ноғоман улы
## Биографияһы
### Хеҙмәт юлы

* 1950 йылдың 1 ноябренән 1951 йылдың 21 авгусына тиклем Һатып алыуҙар министрлығы район вәкиленең агенты
* 1951 йылдың 21 авгусынан 1955 йылдың мартына тиклем Бөрйән район Советы башҡарма комитеты бүлеге мөдире
* 1955 йылдың мартынан 1965 йылдың декабренә тиклем Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауыл Советы башҡарма комитеты секретары, рәйесе
* 1965 йылдың 25 декабренән — район Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары
* 1965 йылдың 26 декабренән 1976 йылдың апреленә тиклем район Советы Башҡарма комитетының район план комиссияһы рәйесе
* 1976 йылдың апреленән 1980 йылдың октябренә тиклем Бөрйән производство-юл участкаһы начальнигы
* 1980 йылдың октябренән 1990 йылдың авгусына тиклем « Сбербанк» үҙәк һаҡлыҡ банкы етәксеһе һәм идарасыһы
Абдулла Ноғоман улы Ваһапов 2022 йылдың 21 мартында вафат була һәм Иҫке Собханғол зыяратында ерләнә.

# Ваһапов Абдулла Ноғоман улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «Японияны еңгән өсөн» миҙалы (1946)
* «Кореяны азат иткән өсөн» миҙалы (1948)
* «Фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн. В. И. Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы» юбилей миҙалы (1970)
* «Социалистик ярыш еңеүсеһе» билдәһе (1977)
* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)

# Ваһапов Абдулла Ноғоман улы
## Хәбәрсе (тарихсы)

* 31 ғинуар 2018 йыл Бөрйән - тауҙар иле
* Викидәреслектә: Мәсем тауы
# Концерт (әҫәр)

Конце́рт (нем. Konzert итал. concerto — гармония, килешеүсәнлек лат. concertare — ярышыу) — оркестр оҙатыуында бер йәки бер нисә музыкаль инструменттың соло башҡарыуында музыкаль әҫәр. Шулай уҡ оркестрһыҙ бер инструмент өсөн, оркестр һәм соло инструментһыҙ, оркестр һәм тауыш, оркестр һәм хор а cappella өсөн концерттар була.
Концерт Италияла XVI—XVII быуаттарҙа сиркәү музыкаһы булараҡ барлыҡҡа килә. Банкьери Адриано әҫәрҙәре концерт (concerti), йәки мотет (motetti) тип атала; һуңараҡ И. С. Бах үҙенең барлыҡ контаталарын концерт тип атай.
Концерт — соната формаһында бер йә иһә бер нисә соло рәүешендә башҡара торған ҡоралдар һәм оркестр өсөн яҙылган музыкаль әҫәр. Концерт башҡарыусыларҙың виртуоз характерҙа уйнауҙарын күҙҙә тота (концерт — үҙенә күрә башҡарыусылар конкурсы). Соната формаһында беренсе өлөштө — аллегро (тиҙ темпта), икенсе өлөштө анданте — лирик, һуҙып уйнау, өсөнсө өлөштө тиҙ темптағы финал тәшкил итә. Көнйатыш илдәрҙә концерт формаһы Ф. Лист тарафынан үҫтерелгән. Рәсәйҙә был форма өҫтөндә П. Чайковский, C. Рах-манинов актив эшләгәндәр. Совет осоронда әлеге форма үҙенә C. Прокофьев менән A. Хачатурянды йәлеп иткән.
# Оло Ломовка

Оло Ломовка — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сылва йылғаһының уң ярына тамағынан 457 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Оло Ломовка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сылва, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100812111100012258
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101225
* Бассейн коды — 10.01.01.008
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Кәкүк сәйе

Кәкүк сәйе — йылдың уңышлы килеүен теләп, борон-борон замандан үткәрелә торған байрам йолаһы. Ул ғәҙәттә май айында үткәрелә.

# Кәкүк сәйе
## «Кәкүк сәйе» байрамын әҙерләү һәм үткәреү

Иртәгә кәкүк сәйенә сығабыҙ тигән көндө малайҙар, өйҙән өйгә йөрөп, аҙыҡ-түлек, һый йыя. Уларға хужабикәләр тәм-том, төрлө ризыҡтар биреп сығара, ошо ризыҡтан байрам табыны, самауыр ҡайнатып сәй әҙерләнә.
Кәкүк сәйенә ғәҙәттә ҡатын-ҡыҙ, бала-саға ғына сыға. Байрам үткәреү өсөн кәкүк тауышы ишетелеп торорлоҡ урын — урман ситтәре һайлана. Аш-һыу әҙер булғансы, йәш-елкенсәк бейеү, уйын-көлкө ойоштора. Унда «Аҡ тирәк-күк тирәк уйыны», «Наза», «Өсөнсөбөҙ — артыҡ», «һәпәләк» тигән һәм ҡыуышып, хәрәкәтләнеп уйнай торған уйындар өҫтөнлөк итә. Табынға ултырышҡас, өлкән йәштәге апай-инәйҙәр йылдың матур килеүен, ашлыҡ-бесәндең уңыуын, илгә ырыҫ ҡуныуын, халыҡҡа иман ҡайтыуын теләп доға уҡый. Аштан һуң уйын яңынан башлана. Был юлы сиратлашып кәкүктән йәш һорайҙар, кәкүккә арнап сығарылған йырҙар башҡарып ярышалар.
# Новый (Ҡыуандыҡ ҡала округы)

Новый— Рәсәй Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ҡасаба.

# Новый (Ҡыуандыҡ ҡала округы)
## Географияһы

Элгәре «Ҡыуандыҡ» совхозының 3-сө фермаһы булып торған Новый ҡасабаһы менән ошо уҡ совхоздың ул саҡта үҙәк усадьбаһы булып торған 1-се ферма (хәҙерге Урал ҡасабаһы араһында 21 км. Ҡасаба Ҡыялы Бүртә йылғаһы буйында урынлашҡан.

# Новый (Ҡыуандыҡ ҡала округы)
## Тарихы

1944 йылда Ырымбур өлкәһенең «Ҡыуандыҡ» совхозында һәм Ҡыуандыҡ районының көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә Дәүләт фонды ерҙәренең бер өлөшөндә итселек-һарыҡсылыҡ совхозы ойошторола. Совхоз составына ойошҡан малсылыҡ фермалары индерелгән, уларҙың ҡышлаған урынында малсылар өсөн ҙур булмаған торамалар барлыҡҡа килгән, һәм улар үҙәк усадьба булып торған 1-се ферма, 2-се Ферма, 3-сө Ферма, 4-се Ферма, 5-се Ферма тип аталған.
1949 йылда уҡ малсыларҙың һәр ҡасабаһында башланғыс мәктәп асылған. Совхоздың үҙәк усадьбаһы 1-се Ферма ҡасабаһына нигеҙләнгән.
1966 йылда РСФСР Юғары Советы Президиумы Указы менән «Ҡыуандыҡ» совхозының фермаларына исемдәр биреп, үҙгәртелә. Совхоздың 3-сө фермаһына Новый исеме бирелә

# Новый (Ҡыуандыҡ ҡала округы)
## Этимологияһы

Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында бәйән итеүенсә, 1960 йылғы исемлектәрҙә «Ҡыуандыҡ» совхозының 3-сө фермаһы тип билдәләнгән. Яңы исеме яңы тормош символы булараҡ бирелгән. Был төбәктә күпләп йәшәгән ҡаҙаҡтар электән ҡасабаны ошонда ағып ятҡан инеш исеме менән Кимперсай (йәғни, Ҡарсыҡ йырыны) тип атап йөрөтә.