yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Кандалка (Майна ҡушылдығы)

Кандалка — Рәсәйҙәге йылға. Ульяновск өлкәһе,Һамар өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Майна йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Кандалка (Майна ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысы Камское Устье ҡала тибындағы ҡасабаһынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем, Оло Черемшан йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000512112100004604
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100460
* Бассейн коды — 11.01.00.005
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Петар Шайн

Петар Шайн (Petar Şayn) (босн. Petar Šain; 4 июль 1885 йыл — 22 июнь 1965 й.) — босния-герцеговина рәссамы. Ул сәнғәт мәктәптәрендә уҡыған беренсе быуын рәссамдарының береһе, улар араһында Габриэль Юркич, Габриэль Юркич, Петар Тиешич, Карл Миич, Шпира Бочарич, Джоко Мазалич, Роман Петрович һәм Лазар Дрляча бар.
Загребта график оҫталыҡҡа өйрәнә (1900—1903), ике йыл Венала Графика институтында эшләй, Париж, Мюнхен ҡалаһында була.
«Медулич» төркөмө ағзаһы булараҡ, 1912 йылда Дүртенсе Югославия күргәҙмәһе сиктәрендә күргәҙмәгә ҡуйыла. 1917 йылда Венецияла ҡала һәм эшләй, 1920 йылда Флоренцияла. Бынан һуң ул Сараевола йәшәй һәм эшләй. Сараевола техник урта мәктәп һәм ҡулланма сәнғәт мәктәбе профессоры була. Беренсе донъя һуғышында һуғыш яланында иллюстратор сифатында ҡатнаша һәм шундай һүрәттәр менән 1917 йылда Босния һәм Герцеговина рәссамдары күргәҙмәһендә сығыш яһай. Ике һуғыш араһындағы осорҙа Сараево баҙарынан мотивтар төшөрә.

# Петар Шайн
## Эштәре

* Pejzaž (Пейзаж)
* Zima na Romaniji (Румынияла ҡыш)
* Ples rata, 1917., (Һуғыш бейеүе, 1917)
* Sa marša, (Марштан)
* Molitva u polju, 1918. (Баҫыуҙа доға, 1918)
* Italijanski položaj, sa palima, 1918. (Итальян позицияһы, һәләк булғандар менән, 1918)
* Ribari, (Балыҡсылар)
# Дәббәт әл-әрд

Дәббәт әл-әрд (ғәр. دابة الأرض‎دابة الأرض‎"Да́ббат аль-ард — «ҡыймылдаусы ер хайуаны») — ислам эсхатологияһында ер аҫтынан йөк һәм һәм һыбайлы йөрөтә торған хайуан сығасаҡ. Ҡиәмәт көнөндә был хайуандың ер аҫтынан сығыуы Ҡиәмәт көнөнөң бер мөғжизәһе (ҡиәмәт). Ҡөрьәндә телгә алына.

# Дәббәт әл-әрд
## Ҡөрьәндә

Дәббәт әл-әрд тураһында Ән-Нәмл сүрәһенең 82-се аятында әйтелә:
* Улар насарлыҡтан тыйыу һәм яҡшылыҡҡа өндәү кеүек эште туҡтатҡас, Беҙ уларға ғазап ирештерербеҙ. Ерҙән ҡыймылдаусы бер хайуанды сығарырбыҙ. Ул улар менән һөйләшер. Әммә шулай ҙа кешеләр Беҙҙең аяттарыбыҙға шикһеҙ ышанманылар
* Ән-Нәмл 27:82

# Дәббәт әл-әрд
## Тасуирламаһы

Ул Көфөрлөк һәм исламды боҙоп күрһәтеү һәм онотоу ғәҙәти күренеш булғанда сығасаҡ. Бәлки, был йән эйәһе Мәккәлә сығыр һәм кешеләр менән һөйләшер.
Ислам риүәйәтендә әйтелгәнсә, Дәббәт әл-әрд менән бергә Муса таяғы һәм Сөләймән мөһөрө менән килеп сығасаҡ. Муса ғәләйһис сәләмдең таяғы менән ул салихтарҙың йөҙөнә мөһөр ҡуйыр. Мөһөр аҡ билдә рәүешендә күренер, һуңынан ул бөтә йөҙөнә таралыр. Шулай итеп, тәҡүәлеләрҙең йөҙҙәре аҡ булыр. Сөләймән мөһөрө менән был йән эйәһе кафырҙарҙың йөҙөнә бәрер, уларҙың йөҙөндәге ҡара тамға тотош йөҙөнә таралыр. Шунан Һуң Дәббәт әл-әрд уларҙың ҡайһыһы ожмахта, ҡайһыһы йәһәннәмдә буласағы тураһында кешеләргә хәбәр итәсәк . Ҡайһы бер риүәйәттәрҙә әйтелеүенсә, Дәббәт әл-әрд өс тапҡыр сыға.
Ибн Жүрәйж хайуанды Ғабдуллаһ бин Зөбәйер былай тип тасуирлаған тип хәбәр итә: «Уның башы үгеҙҙең башына оҡшаған, уның күҙҙәре сусҡаның күҙенә оҡшаған, уның ҡолаҡтары филдең ҡолаҡтарына оҡшаған, уның мөгөҙҙәре боландың мөгөҙөнә оҡшаған, уның муйыны дөйәғош муйынына оҡшаған, уның күкрәге юлбарыҫ күкрәгенә оҡшаған, уның янбашы бесәйҙең янбашына оҡшаған, ҡойроғо һарыҡ ҡойроғона оҡшаған, уның аяҡтары дөйәнең аяҡтарына оҡшаған. Ике быуынының араһындағы алыҫлыҡ — ун ике терһәк. Ул Сөләймән балдағы һәм Муса таяғы менән сыға. Һәр динлегә Муса таяғы менән аҡ нөктә ҡуясаҡ…».
# Вербен (Эльба)

Вербен (Эльба) (нем. Werben (Elbe)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 1235 кеше йәшәй. Майҙаны — 29,75 км². Диңгеҙ кимәленән 28 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39615 һәм автомобиль коды — SDL.
# Уломка (Славянка ҡушылдығы)

Уломка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Славянка йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Уломка (Славянка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200312110000008452
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000845
* Бассейн коды — 08.01.02.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Геодезия

Геоде́зия (бор. грек. γεωδαισία — ерҙе бүлеү, γῆ — ер һәм δαΐζω — бүлеү) — киңлекте үлсәү тураһында фәне. Геоде́зия — төҙөлөш эштәрҙен алмаштырғыһыҙ бүлеге. Геодезия менән йортттар һәм биналар проекттары ҡағыҙҙан донъяға миллимметр үткерлеғе менән күсерелә, материалдар күләме һисаплана, конструкцияларҙын геометрия параметрҙары дөрөҫлөғө тикшерелә. Рәсәйҙә геодезистарҙы әҙерләгән махсус уҡыу йорттар бар (Мәскәү дәүләт геодезия һәм картография университеты, Себер геодезия академияғы, Мәскәү геодезия колледжы).

# Геодезия
## Геодезияның төп бурыстары

Геодезияла «бик оҙаҡ» һәм «киләһе йылға» маҡсаттар айырыла.
бик оҙаҡ:
* Ерҙен гравитация ҡыры, ҙурлығы табыу
* берҙәм координаталар системаһын төҙөү (һәр дәүләткә түгел, ә бөтә Ер шарына берҙәм булған)
* Ерҙен тектоникаһын өйрәнеү
Рәсәйҙә киләһе йылға маҡсаттар:
* дәүләт һәм локаль кадастрҙар төҙөү: ер, күсемһеҙ мөлкәт дәүләт кадастры, һыу кадастры, урман һәм ҡала кадастры һәм башҡа;
* РФ-ң ситлекте демаркация һәм топограф-геодезия делимитацияһы (табыуы);
* электрон карталар төҙөү өлкәлә ҡәғиҙәләләр сығартыу
* электрон картлар һәм геоинформацион системалар төҙөү
* координаталарҙы спутник ысулдары менән табыу тураһында дәүләт программаны төҙөү

# Геодезия
## Геодезия бүлектәре

* Топография — ерҙе һүрәтләү тураһында фән
* Гидрография — һыу киңлеғе тураһында фән
* Инженер геодезия (ҡулланма геодезия) — геодезия эштәр һәм ысулдар инженер бурыстарҙа ҡулланыу. Төҙөлөштә ҡулланыла.
* Космос геодезия (спутник геодезия) — Ерҙен яһалма спутниктар йөрөшөн ҡарау, Ер шарының ҙурлыҡтары табыу өсөн
* Юғары геодезияһы —астрономогеодезия селтәр төҙөү һәм юғары үткер үлсәүҙәр алып барыу өсөн ысулдарҙы таба
* Аэрофотогеодезия — аэрофотосъемка һүрәттәр буйынса карталар төҙөү
* Геодезия гравиметрияһы — Ер шары буйынса ерҙен ауырлыҡ көсө үҙгәреүҙе табыу
* Маркшейдер эше — тау сәнәғәтте хеҙмәтләндерғән геодезия бүлеге
* Кадастр — списогы, реестр. Мәҫәлән ерҙе ҡулланыусылар списогы (һалымдар алыу өсөн).
# Анроде

Анроде (нем. Anrode) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3320 кеше йәшәй. Майҙаны — 52,43 км². Диңгеҙ кимәленән 372 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99976 һәм автомобиль коды — UH (элек MHL).
# Кесе Ярей-Ю

Кесе Ярей-Ю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Роговая йылғаһының уң ярына тамағынан 180 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.

# Кесе Ярей-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000067845
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006784
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Воронеж хөкүмәт элемтәһе институты

Воронеж хөкүмәт элемтәһе институты (рус. Воронежский институт правительственной связи) — 1943 йылдың 15 февралендә Федераль һаҡ хеҙмәтенә офицер кадрҙарын әҙерләү һәм уларҙың белемен камиллаштырыу өсөн ойошторолған юғары-хәрби уҡыу йорто.
Йыл һайын 15 февралдә билдәләнә.

# Воронеж хөкүмәт элемтәһе институты
## Төп тарихы

1943 йылдың 15 февралендә Дәүләт оборона комитетының ҡараы менән Бөйөк Ватан һуғышы осоронда Баш командование ставкаһының хәрәкәттәге фронттар һәм армиялар менән юғары тулҡынлы элемтәлә булыуын тәьмин итеү өсөн НКВД хөкүмәт бәйләнеше айырым полкы ойошторола. Полктың дөйөм составы 1895 хәрби хеҙмәткрәҙән тора, командирҙар составы 392 кеше тәшеил итә.
1943 йылда Көнбайыш һәм Калинин фронттары ғәскәрҙәре үткәргән «Бюффель» һәм Смоленск операциялары барышында полк штабтың 39 армия, шулай уҡ Ленинград һәм Калинин фронттары менән өҙлөкһөҙ элемтәһен тәьмин итә. 1944 йылда полк Белоруссия стратегик һөжүм операцияһы осоронда, атап әйткәндә Витебск-Орша операцияһында ҡатнашып, 1-се Балтик буйы фронтына яҡшы элемтә булдыра. Полоцк һөжүм операцияһын үткәргәндә полкы штабтың 43-сө, 4-се удар, 3-сө һауа һәм 6-сы гвардия армияһы менән өҙлөкһөҙ бәйләнешен булдыра.
СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 22 октябрендәге ҡарары менән «дошмандың Рига ҡалаһынан көньяҡ-көнсығыштараҡ оборонаһын өҙгәндә немец илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн» Беренсе Хөкүмәт элемтәһе айырым полкы Ҡыҙыл Йондоҙ орденына лайыҡ була. 1945 йылдың 7 мартында СССР халыҡ комиссарының 00177 һанлы бойороғо менән Беренсе айырым полкы НКВД-ның Ҡыҙыл Йондоҙ орденлы Беренсе хөкүмәт элемтәһе айырым бригадаһына үҙгәртелә.
1945 йылда Ҡыҙыл Йондоҙ орденлы Беренсе хөкүмәт элемтәһе айырым бригадаһы — Читаға, ә 1946 йылда Воронежға күсерелә. 1956 йылда бригада СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы КГБ-ның Ҡыҙыл Йондоҙ орденлы 18-се айырым хөкүмәт элемтәһе полкы итеп үҙгәртелә. 1967 йылдың 19 декабрендә СССР Юғары Советы Президиумы указы менән Ҡыҙыл Байраҡ орденына лайыҡ була.
1976 йылдың 7 сентябрендә СССР Министрҙар Советында ҡарамағындағы КГБ рәйесе Ю. В. Андропов бойороғо менән 18-се полк базаһында СССР Министрҙар Советында ҡарамағындағы КГБ-ның Хөкүмәт элемтәһе ғәскәрҙәренең айырым уҡыу үҙәге ойошторола, 1991 йылдан — РФ Президенты ҡарамағындағы Хөкүмәт элемтәһе һәм мәғлүмәт федераль агентлығы (ФАПСИ).
1998 йылдың 15 декабрендә Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 1492-се ҡарары менән ФАПСИ Воронеж хәрби-техник училищеһы ойошторола. 2003 йылдың 25 октябрендә Рәсәй Хөкүмәтенең 1545-р һанлы ҡарары менән уҡыу йорто Рәсәй Федерацияһының Федераль һаҡ ҡарамағындағы Махсус элемтә һәм мәғлүмәт хеҙмәте Воронеж хәрби-техник училищеһы тип атала башлай.
2008 йылдың 15 сентябрендә Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте бойороғо менән Воронеж хәрби-техник училище ФСО Академияһы структураһына ингән Воронеж хөкүмәт элемтәһе институты тип үҙгәртелә һәм Федераль һаҡ хеҙмәтенең элемтә өлкәһе белгестәре һәм юғары техник белемле офицерҙар әҙерләү менән шөғөлләнә.

# Воронеж хөкүмәт элемтәһе институты
## Наградалары

* 19 декабрь, 1967 йыл
* 22 октябрь, 1944 йыл
# Сауыҙбаш ауыл Советы (Краснокама районы)

Сауыҙбаш ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Краснокама районындағы муниципаль берәмек. Сауыҙбаш ауыл Советы көньяҡта Яңы Ҡабан ауыл Советы, көнсығышта Арлан ауыл Советы, көнбайышта Татарстан Республикаһы менән сиктәш.
Административ үҙәге — Сауыҙбаш ауылы.
Почта индексы 452940

# Сауыҙбаш ауыл Советы (Краснокама районы)
## История

. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

# Сауыҙбаш ауыл Советы (Краснокама районы)
## Ауыл биләмәһе составы

Милли составы: татарҙар, башҡорттар, урыҫтар
# Айя (Колва ҡушылдығы)

Айя — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы/ Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Колва йылғаһының һул ярына тамағынан 246 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Айя (Колва ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100005782
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100578
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Шида (Белекес ҡушылдығы)

Шида — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Белекес йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Шида (Белекес ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Павловка һыуһаҡлағысынан Шаҡша биҫтәһендәге һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201212111100024084
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102408
* Бассейн коды — 10.01.02.012
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Мөфтиев Рәил Менәүер улы

Мөфтиев Рәил Менәүер улы (19 ноябрь 1968 йыл) — спортсы, СССР һәм Рәсәйҙең һөжүмсе-хоккейсыһы һәм тренеры. Шайбалы хоккей буйынса Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (1993). 2006 йылдан «Салауат Юлаев» Олимпия резервы балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең тренер‑уҡытыусыһы.

# Мөфтиев Рәил Менәүер улы
## Биографияһы

Рәил Менәүер улы Мөфтиев 1968 йылдың 19 ноябрендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған. 1994 йылда Силәбе физик культура институтын тамамлай.
«Салауат Юлаев» СДЮСШОР‑ы тәрбиәләнеүсеһе (тренеры А.М.Полицинский). «Салауат Юлаев» (1986—97, 1998—99, 2000—01) һәм «Северсталь» (Череповец ҡалаһы) хоккей клубтары өсөн уйнай.
Халыҡ‑ара Хоккей федерацияһы кубогын яулаусы (1994), СССР (1986) һәм РСФСР (1985) халыҡтары Спартакиадаларының көмөш призёры, Милләт‑ара хоккей лигаһы (1995—96) һәм Рәсәй (1997, 2001) чемпионаттарының бронза призёры, «Известия» гәзите призына халыҡ‑ара турнирҙар еңеүсеһе (1992—93). Үҫмерҙәр араһында СССР чемпионы (1984—85). Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы (1992—94).

# Мөфтиев Рәил Менәүер улы
## Карьера
### Хоккейсы булғанда

* 1984-87 Салауат Юлаев
* 1987-88 СКА (Свердловск)
* 1988-89 Салауат Юлаев
* 1992-97 Салауат Юлаев
* 1997-98 Литвинов
* 1998-99 Салауат Юлаев
* 1999-2001 Северсталь
* 2001-02 Салауат Юлаев
* 2002 Северсталь
* 2002 ЦСКА
* 2003 Крылья Советов

# Мөфтиев Рәил Менәүер улы
## Спорт ҡаҙаныштары

* Милләт-ара хоккей лигаһы чемпионатының ике тапҡыр бронза призеры (1994/1995, 1995/1996)
* Рәсәй чемпионатының бронза призеры (1996/1997)
# Могилевка

Могилевка — Рәсәйҙәге йылға. Ҡурған өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Суварыш йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Могилевка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иҫәт йылғаһы Теча йылғаһы менән ҡушылған урынған тамағына тиклем, Мейәс йылғаһын индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501112111200003248
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200324
* Бассейн коды — 14.01.05.011
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Оло Челас

Оло Челас — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ежуга йылғаһының уң ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Оло Челас
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000048624
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004862
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡашҡабаш

Ҡашҡабаш (рус. Лысу́ха, лы́ска , лат. Fulica atra) — тартай һымаҡтар ғаиләһендәге ҙур булмаған һыу ҡошо.
Евразия, Төньяҡ Америка, Австралияла киң таралған. Тотош ҡара төҫтә, аҡ суҡышы һәм маңлайындаға аҡ табы менән башҡа ҡоштарҙан айырыла.
Был ҡош яҡшы сума, йөҙгәндә башын һәм ҡойроғон бәүелтеп йөҙә. Осҡанда һыу өҫтөнән ауыр күтәрелә, аяҡтары һыуҙы ярып бара.
Һулҡылдап илаған тауышҡа оҡшаған тауыш сығара. Йылға буйҙарында, күлдәрҙә, ҡамыш һәм үлән баҫҡан яр буйҙарында йәшәй. Үлән, тамыр-томор, ваҡ балыҡтар, һыу бөҗәктәре менән туҡлана. Ояһын һыуҙа ҡамыш төптәрендә ҡора.
Был һирәк осрай торған ҡош.
* Museum specimen
# Бурлы (Яйыҡ ҡушылдығы) 2

Бурлы (рус. Бурля) — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яйыҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 1860 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
башҡ. Бурлы — от бур `мел` с афф. -лы, то есть «меловой», «богатый мелом»)

# Бурлы (Яйыҡ ҡушылдығы) 2
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002462
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200246
- Бассейн коды — 12.01.00.003
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Киров (Киров өлкәһе)

Киров (рус. Киров) — Киров өлкәһенең үҙәге.

# Киров (Киров өлкәһе)
## Мәғариф

* Вятка дәүләт университеты
* Вятка ауыл хужалығы академияһы
* Киров дәүләт медицина университеты

# Киров (Киров өлкәһе)
## Климаты

Ҡала климаты :
| Күрһәткес | Ғин | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Йыл |
| Абсолют максимум, °C | 3,8 | 6,0 | 13,9 | 27,3 | 32,9 | 36,9 | 36,6 | 35,9 | 30,1 | 22,6 | 11,0 | 7,0 | 36,9 |
| Уртаса максимум, °C | −8,7 | −7,4 | 0,0 | 8,8 | 16,9 | 22,0 | 24,2 | 20,6 | 14,0 | 5,9 | −2,6 | −7,1 | 7,2 |
| Уртаса температура, °C | −11,9 | −10,9 | −4 | 4,0 | 11,2 | 16,5 | 18,9 | 15,6 | 9,7 | 3,0 | −4,9 | −9,9 | 3,1 |
| Уртаса минимум, °C | −15 | −14,1 | −7,6 | −0,1 | 6,3 | 11,8 | 14,1 | 11,6 | 6,4 | 0,6 | −7,2 | −12,8 | −0,5 |
| Абсолют минимум, °C | −41,9 | −40,5 | −33,8 | −21,2 | −10,5 | −2,4 | 2,7 | 0,0 | −8,3 | −23,2 | −39,8 | −45,2 | −45,2 |
| Яуым-төшөм нормаһы, мм | 49 | 33 | 38 | 34 | 54 | 78 | 77 | 77 | 61 | 64 | 57 | 55 | 677 |
| Сығанаҡ: Погода и климат 1981—2010 гг. ||||||||||||||

# Киров (Киров өлкәһе)
## Транспорты

Киров — илдең эре транспорт-логистик үҙәге.
# Мерёжа

Мерёжа — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чагодоща йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Мерёжа
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200112110000007211
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000721
* Бассейн коды — 08.01.02.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Рәүеш

Рәүеш — ҡылым менән сифатты билдәләп, аныҡлап килгән, морфологик яҡтан үҙгәрмәй торған үҙ аллы һүҙ төркөмө. Эш-хәлдең билдәһен, уларҙың нисек, ҡасан, ни рәүешле үтәлеүен аңлатҡан һүҙҙәр рәүеш тип атала. Рәүеш, ғәҙәттә, ҡылымдан алда килә.Ялғауҙар ҡабул итмәй.

# Рәүеш
## Рәүеш төркөмсәләре

Төп, ваҡыт, урын, оҡшашлыҡ, күләм дәрәжә, сәбәп-маҡсат.

# Рәүеш
## Рәүештең сифат менән оҡшаш һәм айырмалы яҡтары

Оҡшаш:
1) Рәүеш тә, сифат та билдәне аңлата, 2) Үҙҙәренең бәйләнеп килгән һүҙҙе асыҡлай,
3) Үҙгәртеүсе ялғауҙар ҡабул итмәй.
Айырмалы:
1) Рәүештәр ҡылымды асыҡлап килә,
2) Рәүештәр ҡылымға бәйләнеп килә һәм нисек, ҡасан, күпме, ниңә һорауҙарына яуап була, сифат исемгә бәйләнеп уны асыҡлай һәм ниндәй һорауына яуап бирә.

# Рәүеш
## Рәүеш төркөмсәләре менән текст

Башҡортостан
1.Башҡортостан Рәсәйҙең ……. урынлашҡан. …….. ул — алға киткән республика. Башҡортостандың даны …… таралған.
2.Өфө — Башҡортостандың баш ҡалаһы. Ул ……. балҡып тора. Килгән ҡунаҡтарҙы С. Юлаев һәйкәле ……. ҡаршы ала.
3. …… төрлө милләт халыҡтары ғүмер итә. Улар үҙ-ара ….. йәшәй. Ошондай матур төбәктә йәшәүем менән ғорурланам.
Белешмә өсөн һүҙҙәр: Бында, бөгөн, уртаһында, алыҫтарға, татыу, ғорур, йыраҡтан
Текстың дөрөҫлөгөн тикшереү:
Башҡортостан
1.Башҡортостан Рәсәйҙең уртаһында урынлашҡан. Бөгөн ул — алға киткән республика. Башҡортостандың даны алыҫтарға таралған.
2.Өфө — Башҡортостандың баш ҡалаһы. Ул йыраҡтан балҡып тора. Килгән ҡунаҡтарҙы С. Юлаев һәйкәле ғорур ҡаршы ала.
3. Бында төрлө милләт халыҡтары ғүмер итә. Улар үҙ-ара татыу йәшәй. Ошондай матур төбәктә йәшәүем менән ғорурланам.

# Рәүеш
## Рәүеш дәрәжәләре

Төп: тиҙ, йыш, һирәк, ары, бире
Сағыштырыу: тиҙерәк, йышыраҡ, һирәгерәк, арыраҡ, бирерәк
Артыҡлыҡ: бик тиҙ, йып-йыш, бигерәк һирәк, ныҡ ары, үтә бире

# Рәүеш
## Рәүештәрҙең яһалышы

Яһалмай

# Рәүеш
## Рәүештәрҙең дөрөҫ яҙылышы

1. Рәүеш яһаусы ялғауҙар һәр саҡ ҡушып яҙыла. Мәҫәлән: уларса, һинеңсә,сейләй, кисен, аҡсалата.
2.Ике һүҙҙән торған ҡушма рәүештәр бергә яҙыла. Мәҫәлән: барыбер (бары+бер), быйыл (был+йыл), бөгөн (был+көн).
3. Парлы рүштәр һәм ҡабатлаулы рәүештәр һыҙыҡса аша яҙыла. Мәҫәлән: һүнер-һүнмәҫ, әйләнә-тулғана, ара-тирә, яныр-янмаҫ, алпан-толпан, йәһәт-йәһәт, ҡыҙыу-ҡыҙыу.
4.Рәүеш яһаусы -лата,-ләтә ялғауҙары дүрт бөгөлөштә килмәй, яһаусы һүҙ ниндәй генә өнгә бөтһә лә, ялғау һәр ваҡыт «л» менән башлана. Мәҫәлән: икеләтә, онлата (ондата, игендәтә түгел) һ.б.
ИҪКӘРМӘ. Ике һүҙҙән торған һәм һәр береһе үҙ мәғәнәһен һаҡлаған рәүештәр айырым яҙыла. Мәҫәлән: баш түбән, йөҙ түбән, аяҡ өҫтө.
# Аффикс

Аффикс (лат. affixus — ялғанған) — морфологик деривация (һүҙ үҙгәреше һәм һүҙьяһалыш) процестарында һүҙ тамырына ҡушылыусы ярҙамсы морфема.

# Аффикс
## Ҡағиҙә

Агглютинатив төҙөлөшлө (Агглютинатив телдәр) тел булараҡ башҡорт телендә типик бер мәғәнәлелек, аффикс тамырға ҡарата урынлашыуының билдәле тәртибе күҙәтелә (Агглютинация). Аффикс шулай уҡ сингармонизмға бәйле өндәрҙең үҙгәреүе хас, мәҫәлән, ‑лар/ ‑ләр: «бала‑ лар» — «кеше‑ ләр»; ‑һы/ ‑һе: «баҡса‑һы» — «күрше‑һе» һ.б. Функциональ классификация буйынса яһалма һүҙ барлыҡҡа килтереү өсөн ҡулланылған һүҙ яһаусы, мәҫәлән, «таш» — «таш‑лы», «таш‑сы», «таш‑сыҡ», һәм һүҙҙең грамматик формаһын барлыҡҡа килтереү өсөн ҡулланылған форма яһаусы, мәҫәлән, «ат» — «ат‑тар», «ат‑ тар‑ыбыҙ», «ат‑ тар‑ыбыҙ‑ҙың», аффикстарына бүленә.