yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Калмыков Михаил Васильевич

Калмыков Михаил Васильевич (2 декабрь 1888 йыл — 16 апрель 1938 йыл) — СССР-ҙың хәрби эшмәкәре, комкор.

# Калмыков Михаил Васильевич
## Биографияһы

Михаил Васильевич Калмыков Вышневоловец өйәҙендәге Рябинин быяла заводы ҡасабаһының завод эшселәренең ғаиләһендә 1888 йылдың 2 декабрендә тыуа. Тверь губернаһы Коновалов быяла заводында ябай эшсе, артабан мастер булып эшләй. 1910 йылда армияға саҡырыла. Беренсе бөтә донъя һуғышында ҡатнаша, унтер-офицер. 1917 йылдың апреленән алып — Өфө губернаһының Богоявленский быяла заводында быяла өрөп изделиялар эшләүсе.
Уралда РККА-ны ойоштороусыһы. 1917 йылдан алып РСДРП ағзаһы, шул уҡ йылдан алып Өфө губернаһының Богоявленский эшселәр ҡасабаһында йәшәй.
Ҡыҙыл гвардия отряды командиры. Атаман А. А. Дутов ихтилалын (март 1918 йыл) баҫтырыуҙа ҡатнашыусы. Май айында Берләшкән Өфө отряды башында Ырымбурға йүнәлә һәм унда Урал-Ырымбур фронты составында Дутов ғәскәрҙәре менән һуғыша. 29 июндә фронт көстәре менән Өфө губернаһына килеп инә һәм ғәскәрҙең бер өлөшө менән Ағиҙел йылғаһы буйында хәрәкәт итә.
1918—1920 йылдарҙа бригада начальнигы була. Шул уҡ йылдың авгусында Богоявленский заводына В. К. Блюхер командалыҡ иткән Көньяҡ Урал партизандар армияһы яҡынлашҡас, Көньяҡ Урал партизандар партизан отрядын ойоштора һәм сентябрь айында Асҡын-Көнгөр районында 3-се армияға ҡушыла. Ул етәкләгән Богоявленский отряды В. К. Блюхерҙың мең ярым километрлы рейдында ҡатнаша. М. В. Калмыков Уралда 269 уҡсылар полкы менән командалыҡ итә. 1920 йылдың сентябренән алып Көньяҡ фронтында һуғыша. Чонгар операцияһында Сивашты штурмлау менән етәкселек итә. Кубанда 42-се уҡсылар дивизияһының командиры була.
1921—1924 йылдарҙа — РККА Генераль штабының Хәрби академияһы курстарында уҡый. Һуңынан 2-се Төркөстан уҡсылар дивизияһында командир. 1927 йылдан Ленинград хәрби округының 1-се уҡсылар корпусы командиры.
Хабаровск ҡала гарнизоны начальнигы. 1929 йылда Германияла хәрби атташе.
1930 йылда Приморьеның 19-сы уҡсылар корпусын етәкләй, 20-се уҡсылар корпусы командиры, 1932 йылдан Алыҫ Көнсығыш армияһы Айырым командующийы ярҙамсыһы һәм Айырым колхоз уҡсылар корпусы командир-комиссары.
1934—1937 йылдарҙа — ВКП(б)-ның Алыҫ Көнсығыш крайкомы ағзаһы. ВЦИК һәм СССР Үҙәк башҡарма комитеты ағзаһы.
1937 йылдың 25 майында ҡулға алына һәм «тыуған илгә хыянат өсөн» атып үлтерелә. СССР Юғары суды ҡарары менән 1956 йылдың 15 майында аҡлана.

# Калмыков Михаил Васильевич
## Наградалары

Өс Георгий тәреһе һәм ике Георгий миҙалы, ике Ҡыҙыл Байраҡ ордены(1919, 1920), Ленин ордены (1936) менән бүләкләнгән.
# Тиса

Ти́са (укр. Тиса, мадьярса Tisza, словак. Tisa, сер. Тиса) — үҙәк Европалағы йылға, Дунай йылғаһының иң оҙон һул ҡушымтаһы.
СССР ваҡытында Тиса йылғаһы матбуғатта Тисса тип күрһәтелә (мәҫәлән, Бөйөк Ватан һуғышы осорондағы һуғыш тураһында мәғлүмәттәрҙә һәм һуғыштан һуң, шул иҫәптән, 1958 йылда "«Тисса өҫтөнән» («Над Тиссой») фильмы төшөрөлә.
Тиса үҙенең башын Украинаның Закарпатье өлкәһенең көнсығышында ала. Тисаны Рахова ҡалаһы янында Ҡара Тиса Һәм Аҡ Тиса булдыралар. Ҡара Тиса йылғаһының инеше Свидовец тау һыртының төньяҡ — көнсығыш һөҙәклөгендә диңгеҙ кимәленән 1400 м бейеклектә ята. Аҡ Тиса Черногоры массивының көньяҡ — көнбайыш һөҙөклөгендә диңгеҙ кимәленән 1650 м бейеклектә башлана .
Украина сиктәрендә Тисаның оҙонлоғо 201 км тәшкил итә. Айырым урындарында Тиса Украина менән Румыния араһындағы сикте, артабан шулай уҡ Украина менән Венгрия араһын да, билдәләй. Һыуҙарын йылға Сербия территорияһында Дунайға ҡоя.
Тиса йылғаһы ярҙарында Рахов, Тячев, Хуст, Чоп (Украинала); Сигету — Мармацией (Румынияла); Домбрад, Токай, Сольнок, Сегед (Венгрияла) ҡалалары урынлашҡан.
1973 йылда йылғала Тиса (Кишкерей) һыуһаҡлағысы төҙөлә.

# Тиса
## Ҡушылдыҡтары

* Уң ҡушылдыҡтары: Косовская (41 км), Тересва (56 км), Теребля (91 км), Рика (92 км), Боржава (106 км), Бодрог (188 км), Слана менән Горнад, Эгер (291 км), Задьва, Егричка, Кёрёш.
* Һул ҡушылдыҡтары: Висеуал, Иза, Сомеш, Кёрёш, Муреш, Бега, Батар, Красна, Москва.
# Шайбенберг

Шайбенберг (нем. Scheibenberg) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 2224 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,01 км². Диңгеҙ кимәленән 600–800 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 9481 һәм автомобиль коды ANA.
# Әр-Рәғд сүрәһе

Әр-Рәғд сүрәһе (ғәр. الرعد‎, Күк күкрәү ) — Ҡөрьән Кәримдең 13 сүрәһе. Мәҙинәлә иңгән сүрә, 43 аяттан тора.
# Арҡауыл һаҙлығы

Арҡауыл, Ассы (рус. Аркауловское) — Башҡортостан Республикаһы Салауат районының төньяҡ-көнсығышындағы һаҙлыҡ Арҡауыл ауыл Советы үҙәге Арҡауыл ауылынан 700 м алыҫлыҡта ята. Йүрүҙән йылғаһы бассейнына ҡарай, уның уң ярында урынлашҡан. 2005 йылдан алып «Арҡауыл һаҙлығы» төбәк әһәмиәтендәге комплекслы тәбиғәт һәйкәле булараҡ дәүләт тарафынан һаҡлана.
Диңгеҙ кимәленән 280 м бейеклектә Мүктек йылғаһы һәм уның ҡушылдығы Соленый Ключ араһында ятҡан Янған Һаҙлыҡта урынлашҡан.
Һаҙлыҡ майҙаны 150 гектар тәшкил итә. Карбонат тибындағы уйһыу һаҙлыҡтан ғибәрәт, көслө минераллаштырылған ер аҫты һәм ер өҫтө һыуҙары иҫәбенә туҡлана.
Айырыуса һаҡланған тәбиғәт ҡомартҡыһының тәбиғи үҙенсәлектәре: Һаҙлыҡ төрлө эталон һаҙлыҡ үҫемлектәренә, шул иҫәптән һирәк осрай торған үҫемлектәргә ифрат бай. Шулай уҡ һаҙлыҡта бик матур, бәләкәй генә күлдәр бар, улар эзбизле туфтар урынында барлыҡҡа килгән. Һаҙлыҡҡа зыян килтергән ниндәй булһа эшмәкәрлек (еләк йыйыу, мал көтөү, мүк әҙерләү, ер һөрөү, торф йәки эзбиз сығарыу, яҙлы-йәйле һунар итеү), ҡәтғи тыйыла
Һаҙлыҡ флораһында һирәк осрай торған үҫемлектәр бар: һаҙанаҡ, көртмәле, шикша, күк көртмәле, һаҙ мүк еләге, Лезель липарисы һәм башҡа бик күп үҫемлектәр.
Арҡауыл һаҙлығы тәбиғәт һәм фәнни әһәмиәтенә эйә.
# Штайнбург (Бургенланд)

Штайнбург (Бургенланд) (нем. Steinburg (Burgenlandkreis)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 240 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,62 км². Диңгеҙ кимәленән 209 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6647 һәм автомобиль коды — BLK.
# Һынны ауыл Советы (Благовещен районы)

Һынны ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Благовещен районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.

# Һынны ауыл Советы (Благовещен районы)
## Тарихы

Ауыл биләмәһе Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Актёрҙар йорто (Таганрог)

1929
Актерҙар йорто — күп ҡатлы торлаҡ йорт, ул Таганрог ҡалаһында (фрунзе урамы, 55) төҙөлгән. Архитектурала конструктивизмдың сағыу өлгөһө.

# Актёрҙар йорто (Таганрог)
## Архитектура үҙенсәлектәре

Алты ҡатлы йорт фрунзе урамына бинаның алды менән түгел, ә ҡабырғаһы менән урамдың ҡыҙыл линияһына сығарып төҙөлгән. Үҙ ваҡытында был проект авторҙарының ҡыйыу аҙымы булып торған.

# Актёрҙар йорто (Таганрог)
## Йорттоң тарихы

Йорт 1929 йылда төҙөлгән. Тәүҙә ул Таганрог театр артистары һәм урындағы симфоник оркестр артистары өсөн тәғәйенләнгән була. Проект авторы, совет сәнғәт эшмәкәрҙәренә өйҙә ашарға бешереү өсөн ваҡыт әрәм итергә кәрәкмәй, тип уйлай, ул йорттоң цоколь ҡатында ресторан булдыра. Аш-һыу бүлмәләре проект буйынса фатирҙарҙа бөтөнләй ҡаралмаған. Һөҙөмтәлә актерҙар ғаилә бюджеты дөйөм туҡланыуҙы кире ҡаға, ә ресторанда туҡланыу өсөн аҡсалары етмәй. Шунлыҡтан һуңғараҡ фатирҙың бер бүлмәһенән аш-һыу бүлмәһе яһағандар.
# Шолда (Шолда ҡушылдығы)

Шолда — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шолда йылғаһының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Шолда (Шолда ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — йылғаның башынан алып Төньяҡ Двина Вычерга йылғаһына ҡойғанға тиклем, Юг һәм Сухона йылғаларын индермәйенсә (инештән Кубен гидроузлына тиклем). Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100312103000006554
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000655
* Бассейн коды — 03.02.01.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Горшкова Полина Петровна

Горшкова Полина Петровна (22 ноябрь 1989 йыл) — Рәсәй гандболсыһы, 2008 йылда «Лада» составында Рәсәй чемпионы. 2015 йылда йәйге Универсиада чемпионы.

# Горшкова Полина Петровна
## Биографияһы

Полина петровна Горшкова 1989 йылдың 22 ноябрендә Тольятти ҡалаһында тыуған. 2-се балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбендә шөғөлләнә, беренсе тренеры — Нина Борисовна Бойко һәм Александр Николаевич Хомутов. Өс йыл дауамында (2004, 2005, 2006), уның командаһы 1989 йылғы ҡатын-ҡыҙҙар араһында Рәсәй беренселегендә еңеүсе була.
2007 йылда Тольятти «Лада» составында Рәсәй кубогы финалсыһы була, 2007/2008 миҙгелендә Суперлиганың алтын миҙалын яулап, Рәсәй чемпионы була.
Тольятти «Ладаһы» уйынсыһы булараҡ ете тапҡыр Рәсәй чемпионаты призеры була: 2014, 2015, 2017, 2019 йылдарҙа «көмөш» миҙал һәм 2011, 2012, 2016 йылдарҙа «бронза» миҙал яулай. Шулай уҡ өс тапҡыр Рәсәй Кубогы финалында өс тапҡыр уйнай һәм Кубокта өс тапҡыр бронза миҙал ала.
«Лада» уйынсыһы булараҡ Европа аренаһында ул ике тапҡыр ЕГФ Кубогында еңеү яулай.
2019 йылдың йәйенән Горшкова Полина — ПГК ЦСКА уйынсыһы.
2012 йылда Тольятти дәүләт университетында уҡыуын тамамлай. Ҡыҙы Софияны тәрбиәләй.

# Горшкова Полина Петровна
## Йыйылма командаһында карьераһын

2015 йылда йәйендә Полина гандбол студенттарҙың гандбол буйынса Рәсәй йыйылма командаһы составында Кореяла Бөтә донъя йәйге XXVIII Универсиадала «алтын» яулай.
2016 йылда Әстерханда үткән олимпия квалификация турнирында ҡатнаша, Рәсәй йыйылма командаһы еңеүсе була һәм Рио-де-Жанейрола үтәсәк олимпиадала ҡатнашыу өсөн юллама ала. Олимпиада үҙенә саҡырыу алмай.
# A (латин хәрефе)

A, a - латин алфавитының беренсе хәрефе. Бик күп телдәрҙә /a/ өнө өсөн ҡулланыла.

# A (латин хәрефе)
## Тарих

| Египет иероглифе «үгеҙ башы» | Иҫке семит «үгеҙ башы» хәрефе | Финикия алеф хәрефе | Грек альфа хәрефе | Этруск A хәрефе | Латин A хәрефе |
А хәрефенең яҙылышы Египет иероглифындағы үгеҙ башын хәтерләткән символға барып тоташа, тип самаларға була. Беҙҙең эраға тиклем 1600 йылда финикия алфавитында һыҙыҡла А хәрефе барлыҡҡа килә. Уның исеме Алеф (йәһүд хәрефе) менән туғандаш.
Боронғо гректәр финикей алфавитын ҡабул итә, уларҙың телендә финикия һәм башҡа семит телдәрендәге өн булмағас, А хәрефен /а/ өнө өсөн ҡуллана башлай. Хәрефтең исеме «Альфа»ға әйләнә. Тәү осор (беҙҙең эраға тиклем VIII быуаттағы) грек яҙмаларында А хәрефе ҡабырғыһында ята, һуңғараҡ хәҙерге А хәрефенә оҡшатып яҙылар.
# Дачала (хикәйә)

Дачала — Антон Павлович Чехов хикәйәһе. 1886 йылда яҙылған, шул уҡ йылдың 25 майында «Будильник» журналының 20-се һанында А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға.

# Дачала (хикәйә)
## Баҫмалар

А. П. Чеховтың «Дачала» хикәйәһе 1886 йылда яҙылған, шул уҡ йылдың 25 майында «Будильник» журналының 20-се һанында А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға. Хикәйә 1899 «Будильник» журналының юбилей һанында ла баҫыла. «Будильник» журналының юбилей һанындағы баҫмаһы менән Чехов ҡәнәғәт булмай, сөнки уның корректураһы яҙыусыға ебәрелмәгән була.
Чехов тере саҡта хикәйә фин һәм чех телдәренә тәржемә ителә.

# Дачала (хикәйә)
## Сюжет

Хикәйәләге ваҡиға дачала бара. Бер ваҡыт Павел Иваныч Выходцев: «Мин Һеҙҙе яратам. Һеҙ минең тормошом, бәхетем, Һеҙ минең өсөн — барыһы ла! Аңлатып яҙғаным өсөн ғәфү итегеҙ, ғазапланып, өндәшмәй ҡалырлыҡ көсөм юҡ. Мин Һеҙҙең минең тойғома яуап биреүегеҙҙе һорамайым, бары тик мин йәлләүегеҙҙе генә һорайым. Бөгөн киске һигеҙҙә, зинһар өсөн, иҫке беседкаға килегеҙ… Исемемде яҙып тороуҙы килештермәйем, анонимдан ҡурҡмағыҙ. Мин йәш, матурмын… тағы нимә һеҙгә кәрәк инде?».
Павел Иваныч Выходцев, хатты алғас, байтаҡ был хатты кем яҙғанлығын белергә тырышып ултыра, осрашыуға барырғамы-юҡмы тип баш вата. Ахыр сиктә, ярар, мөхәббәт шул тиклем уҫал нимә, кәрәк булһа хатта кәзә тәкәһен дә яратырға мөмкин, тип осрашыуға барырға була.
Уның ҡатыны иренең нишләп былай уйланып ултырыуы һәм ҡайҙа барырға йыйынғаны тураһында һорай. Выходцев йөрөп килергә уйлауын әйтә.
Осрашыу була торған беседкаға килгәс, ул үҙенең дачаһында йәшәгән студент ҡәйнеше Митяны күрә. Уларҙың икеһенең дә беседканан бер ҙә сығып киткеһе килмәй. Митя бында кандидатлыҡҡа эш яҙыу тураһында уйлай, ә Выходцевҡа беседкала һыуыҡ булып китә. Ҡапыл ғына беседкала ҡатын-ҡыҙ бите күренеп ҡала ла юғала. Бындағыларҙың икеһе лә ҡатынды хаттың авторы тип уйлай, һәм улар бер-береһенә ҡасмасаулаған өсөн, тиргәшә һәм таралышып китә.
Киске аш ваҡытында Павел Иваныч менән Митя турһайышып ултыра, шунан Выходцевтың ҡатыны уларҙың икеһен дә өйҙән сығарып ебәргән арала иҙән йыуып алырға теләп, улапҙың икеһенә лә бер үк йөкмәткеле хат яҙыуы тураһында әйтә. Был хәбәр көндәштәрҙе яраштыра.
# Нерым-Котым-Игль

Нерым-Котым-Игль — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 987 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Нерым-Котым-Игль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200047161
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204716
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ценцы

Ценцы — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Горький (зал. р. Сунжи) һыуһаҡлағысының һул ярына тамағынан 4,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Ценцы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы), Унжа йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300412110000013520
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001352
* Бассейн коды — 08.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Андакулиха

Андакулиха — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Выя йылғаһының уң ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Андакулиха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010700112115300013746
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301374
* Бассейн коды — 14.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Хоэнвульш

Хоэнвульш (нем. Hohenwulsch) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 416 кеше йәшәй. Майҙаны — 15,17 км². Диңгеҙ кимәленән 47 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39606 һәм автомобиль коды — SDL.
# Хорват фән һәм сәнғәт академияһы

Хорват фән һәм сәнғәт академияһы (хорв. Hrvatska akademija znanosti i umjetnosti; HAZU), элекке Югославия фән һәм сәнғәт академияһы (хорв. Jugoslavenska akademija znanosti i umjetnosti; JAZU) — Югославияның юғары ғилми учреждениеһы һәм уның тарҡалыуынан һуң, ирекле Хорватияның. Академияның штаб-фатиры Хорватияның баш ҡалаһы Загреб ҡалаһында урынлашҡан.
Әлеге ваҡытта академия президенты — онколог, радиолог Звонко Кузич (2011 йылдан алып).

# Хорват фән һәм сәнғәт академияһы
## Тарихы

Академияны төҙөү идеяһы Йосип Юрай Штросмайер инициативаһы буйынса 1848 йылда барлыҡҡа килгән. 1866 йылдың 4 марттында Загребта Югославия академияһына нигеҙ һалына. 1945 йылдан алып 1990 йылға тиклем Хорвания академияһы Югославияның Фәндәр академияһының ҡушма өлөшө була. 1990 йылдан алып — Хорватия конститиуцияһы бойондороҡһоҙ ғилми учреждениеһы статусын нығыта.

# Хорват фән һәм сәнғәт академияһы
## Структураһы

Хорват фән һәм сәнғәт академияһы 9 бүлектән тора («разрядтарҙан»).
* Тәбиғи фәндәр бүлеге
* Һынлы сәнғәт бүлеге
* Әҙәбиәт бүлеге
* Математика, физика һәм химия фәндәре бүлеге
* Медицина фәндәре бүлеге
* Музыка сәнғәте һәм музыка фәне бүлеге
* Йәмәғәт фәндәре бүлеге
* Техник фәндәр бүлеге
* Филология фәндәре бүлеге

# Хорват фән һәм сәнғәт академияһы
## Академик бүлексәләре

* Фәнни үҙәктәр
* Музейҙар һәм галереялар
* Хорват сәнғәт һәм фән академияһының архивы
* Хорват Фән һәм сәнғәт академияһы китапханаһы
* Трстенолағы дендрарий
* Хорват фән һәм сәнғәт академияһы фонды

# Хорват фән һәм сәнғәт академияһы
## Академия президенттары

* Франьо Рачки (1866—1886)
* Павао Мухич (1887—1890)
* Йосип Торбар (1890—1900)
* Смичиклас Тадия (1900—1914)
* Томислав Маретич (1915—1918)
* Владимир (лексикограф) Мажуранич (1918—1921)
* Густав Янечек (1921—1924)
* Гавро Манойлович (1924—1933)
* Алберт Базала (1933—1941)
* Томо Матич (1942—1946)
* Андрия Штампар]] (1947—1958)
* Грга Новак (1958—1978)
* Яков Сироткович (1978—1991)
* Иван Супек (1991—1997)
* Иво Падован (1997—2003)
* Милан Могуш (2003—2010)
* Звонко Кузич (2011 — по н.в.)

# Хорват фән һәм сәнғәт академияһы
## Академияның тулы хоҡуҡлы ағзаларының ағымдағы исемлеге

Химик һәм кристаллограф Драго Грденич (1919 йылда тыуған; исемлеккә теркәү ваҡытына 98 йәшлек), бер үк ваҡытта оло стажлы академик статусылы (1973 йылдан алып; 45 йыл) - хәҙерге ваҡытта йәшәүсе хоҡуҡлы ағза.
# Ҡалпаҡлы Бесәй

«Ҡалпаҡлы Бесәй» (« Эшләпәле Бесәй», ингл. The Cat in the Hat) — америка яҙыусыһы Доктор Сьюздың иң билдәле әкиәте. Рус теленә бер нисә автор тарафынан тәржемә ителгән: Е. Липатова, Т. Макарова, М. Блинкина-Мельникова, М. Лукашкина һәм В. Гандельсман.

# Ҡалпаҡлы Бесәй
## Сюжеты

Балалар: һөйләүсе-малай Ник һәм уның һеңлеһе Салли — өйҙә балыҡ менән бергә үҙҙәре генә ултыралар (М. Лукашкина тәржемәһендә — табан-балығы) һәм нимә менән шөғөлләнергә белмәйҙәр. Бер ваҡыт өйгә ҡалпаҡ кейгән ҙур бер бесәй килеп инә һәм балаларға уйнарға тәҡдим итә. Бесәй жонглерлыҡ итә башлай, һөҙөмтәлә бөтә әйберҙәрҙе төшөрөп бөтә. Балыҡ бесәйҙе өйҙән ҡыуып сығарырға тәҡдим итә. Бесәй китә һәм оло бер ҡумта тотоп кире килә. Был ҡумтанан Нәмә Бер һәм Нәмә Ике исемле ике бәләкәй генә зәңгәр сәсле шаян кешекәйҙәр йүгереп килеп сығалар һәм өйҙө туҙҙырып бөтәләр. Балалар кешекәйҙәрҙе тоталар һәм бесәйҙе ҡыуып сығаралар. Бесәй өйҙө тәртипкә килтереп сығып китә. Балаларҙың әсәһе ҡайта.

# Ҡалпаҡлы Бесәй
## Тарихы

1950 йылда нәшриәттәрҙең береһе Доктор Сьюзға кескәйҙәр өсөн 250 иң күп ҡулланылышлы һүҙҙәрҙән генә торған китап яҙырға тигән ҡыҙыҡлы бер тәҡдим менән мөрәжәғәт итә. Китап бер үк ваҡытта уҡыу өсөн еңел дә, ҡыҙыҡлы ла булырға тейеш була. Балалар өсөн китапҡа был яңы ҡарашты Доктор Сьюз беренселәрҙән булып хуплай һәм уңышҡа өлгәшә. «Сat» (бесәй) һәм «hat» (ҡалпаҡ) рифмаларын яҙыусы осраҡлы рәүештә күреп ҡала һәм яйлап сюжетын да уйлап таба. Был әкиәтте һөйләр өсөн яҙыусыға ни бары 220 һүҙ етә.

# Ҡалпаҡлы Бесәй
## Мәҙәни йоғонтоһо

Китап шул тиклем ҙур уңышҡа өлгәшә, шуға ла автор «Ҡалпаҡлы Бесәй кире ҡайта», «Ҡалпаҡлы Бесәйҙең йыһанға сәйәхәте», «Ҡалпаҡлы Бесәйҙең йыр китабы» һәм башҡа китаптарын яҙа. «Ҡалпаҡлы Бесәйҙең танып белеү китапханаһы» исемле китаптар серияһы сығарыла.
Ҡалпаҡлы Бесәй СВС каналында Доктор Сьюздың әкиәттәре буйынса эшләнгән һәр бер йәнһүрәттең башында күрһәтелә.
1971 йылда шул уҡ исемле йәнһүрәт сығарыла, бесәйҙе Алан Шерман тауышландыра. Был йәнһүрәттә малайҙың исеме Конрад, ә балыҡтыҡы Крикльбель.
1973 йылда Доктор Сьюздың «Сничи», «Закс» һәм «Йәшел йомортҡа һәм ит киҫәге» исемле әкиәттәре буйынса төшөрөлгән «Доктор Сьюз бөрсә өҫтөндә» йәнһүрәтендә Ҡалпаҡлы Бесәй һөйләүсе булараҡ сығыш яһай.
Совет экранизацияһы ла бар — «Ҡалпаҡлы бесәй», бында бәләкәй кешекәйҙәр юҡ.
2003 йылда китап буйынса «Бесәй» фильмы төшөрөлә.
«Лоракстың» уңышынан илһамланып, «Illumination Entertainment» студияһы компьютер-анимацион экранизацияһын төшөрөүҙе планлаштыра.
# Курдак

Курдак — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сарашка йылғаһының уң ярына тамағынан 2,9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Курдак
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Кама ГЭС-ынан Воткин һыуһаҡлағысына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101012111100014707
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101470
* Бассейн коды — 10.01.01.010
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Воль-Я (йылға)

Воль-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Сосьва йылғаһының һул ярына тамағынан 448 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 226 км.

# Воль-Я (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300025076
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302507
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Зәйнуллин

Зәйнуллин — башҡорт фамилияһы.
* Зәйнуллин Марат Вәли улы (1935 т.) — башҡорт тел белгесе, педагог, Башҡортостан Фәндәр академияһы академигы (2009), филология фәндәре докторы (1988), профессор (1991).
* Зәйнуллин Нәсифулла Ғиззәтулла улы (1931—1981) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).
* Зәйнуллин Хәмит Хисмәтулла улы (1931—2000) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).
* Зәйнуллина Гәүһәр Динмөхәмәт ҡыҙы (1935 т.) — телсе ғалим.
* Зәйнуллина Лилиә Марат ҡыҙы (1960—2016) — тел белгесе, ғалим, университет уҡытусыһы.
# Ирәндек (исем)

Ирәндек — башҡорт ир-ат исеме.

# Ирәндек (исем)
## Этимология

Ирәндек — тау атамаһынан (борон бала ҡайҙа тыуһа, шул ерҙең атамаһын балаға исем итеп ҡушыу йолаһы булған.