yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Витевский Владимир Николаевич

Витевский Владимир Николаевич (22 июль 1845 йыл — 3 ғинуар 1906 йыл) — Рәсәй тарихсыһы, крайҙы өйрәнеүсе, педагог. Ырымбур губерна ғилми архив комиссияһының почётлы ағзаһы (1898), Уваров премияһы лауреаты.

# Витевский Владимир Николаевич
## Биографияһы

Владимир Николаевич Витевский 1845 йылдың 22 июлендә Сембер губернаһы Сенгилей өйәҙе (хәҙерге Һамар өлкәһе) Подвалье ауылында священник ғаиләһендә тыуған.
Сембер дини училищеһын тамамлай, семинарияға уҡырға керә, әммә унан китә. Гимназия курстары өсөн имтихан бирә һәм 1866 йылда Ҡазан Император университетының тарихи-филологик факультетына уҡырға керә, уны 1870 йылда тамамлай.
1870—1874 йылдарҙа Уральск ҡалаһының ике уҡыу йортонда — Урал ғәскәри гимназияһында һәм 1-се разрядлы ҡыҙҙар училищеһында урыҫ теле, тарих һәм география фәндәренән уҡыта.
1874—1901 йылдарҙа Ҡазанда урыҫ-сит халыҡ уҡытыусылар семинарияһында һәм шулай уҡ 1897 йылға ҡәҙәр ҡыҙҙар мариин гимназияһында уҡытыусы булып эшләй.

# Витевский Владимир Николаевич
## Фәнни эшмәкәрлеге

В. Н. Витевский тарафынан 100-ҙән ашыу мәҡәлә, очерктар һәм китаптар баҫтырылған. Фәнни хеҙмәттәренең бер өлөшө Башҡортостан тарихын өйрәнеүгә арналған.
«И. И. Неплюев һәм 1758 йылға тиклемге үҙенең элекке составындағы Ырымбур крайы» («И. И. Неплюев и Оренбургский край в прежнем его составе до 1758 года») тигән 5 томлы хеҙмәте бигерәк тә ҙур танылыу ала. Бында крайҙы урыҫтар тарафынан колониялаштырыу процессы киң күрһәтелгән; Ырымбур экспедицияһы тарихы, Ырымбур оборона линияһын төҙөү, 1735—1740 йылдарҙағы һәм 1755—1756 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары тарихы һүрәтләнгән; крайҙың иҡтисади әүҙемлеге һәм уның этник-ҡатлам составы, сәнәғәт һәм сауҙа үҫеше тураһында мәғлүмәт бирелгән. Монографияла шулай уҡ И. И. Неплюев, И. К. Кирилов, В. Н. Татищев, В. А. Урусов, П. И. Рычков, А. И. Тәвкилев, Таймаҫ Шәһимов, Ҡараһаҡал һәм башҡаларҙың эшмәкәрлеге хаҡында мәғлүмәттәр бирелгән.
В. Н. Витевский буйынса Силәбе ҡалаһы 1736 йылда «Силәбе башҡорт ауылы урынында» төҙөлгән, уның буйынса «Силәбе — башҡорт һүҙе, урыҫ теленә тәржемә иткәндә „күнәк“ йәғни „бурак“ тип аңлатыла», ә «Силәбенең урынлашыу урыны ысынлап та күнәк рәүешендәге уйпатты хәтерләтә».

# Витевский Владимир Николаевич
## Фәнни эшмәкәрлеге
### Хеҙмәттәре

* Раскол в Уральском войске и отношение к нему духовной и военно-гражданской власти в конце XVIII в. и в XIX в. Казань, 1878 2020 йыл 7 август архивланған..
* Нагайбаки: их песни, загадки и сказки // Оренбургский листок. 1878. № 14-17, 19.
* Пётр Иванович Рычков и его значение в истории Оренбургского края // Оренбургский листок. 1878. № 20-23.
* Происхождение Уральского войска // Древняя и новая Россия. 1879. № 7.
* И. И. Неплюев и Оренбургский край в прежнем его составе до 1758 года: В 5 т. Казань. 1897.
* Яицкое войско до появления Пугачева // Русский архив. 1879. Кн. 1-3.
* И. И. Неплюев, верный слуга своего Отечества, основатель Оренбурга и устроитель Оренбургского края. — 1891 2020 йыл 7 август архивланған.

# Витевский Владимир Николаевич
## Хәтер

* Ырымбур губерна ғилми архив комиссияһы тарафынан В. Н. Витевский исемендәге премия булдырылған.
# Берлингероде

Берлингероде (нем. Berlingerode) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1222 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,66 км². Диңгеҙ кимәленән 226 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37339 һәм автомобиль коды — EIC.
# Зангерхаузен

Зангерхаузен (нем. Sangerhausen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 29679 кеше йәшәй. Майҙаны — 207,63 км². Диңгеҙ кимәленән 154 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6526 һәм автомобиль коды — MSH (30.06.2007 тиклем SGH).
# Агроном и пахарь (гәзит)

«Агроном и пахарь» («Агроном һәм һабансы») — «Власть труда» гәзитенә ҡушымта. Өфөлә 1924 йылдың 5 апреленән 21 авгусына тиклем аҙнаһына бер тапҡыр урыҫ телендә баҫыла. Барлығы 12 һаны сыға. Баҫмала ауыл хужалығы темаһына материалдар, республикала сәсеү эштәре барышы хаҡында мәғлүмәттәр яҡтыртыла.
* Был гәзит тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
# Аҡ күл

Аҡ күл (рус. Белое озеро) — күп мәғәнәле һүҙ.
* Аҡ күл (Вологда өлкәһе) — Рәсәйҙең Вологда өлкәһендәге күл.
* Аҡ күл (Гатчина) — Рәсәйҙең Гатчина ҡала территорияһындағы яһалма күл.
* Аҡ күл (Мәскәү) — Мәскәүҙең Көнсығыш административ округы Косино-Ухтомский районындағы күл.
* Аҡ күл (Ульяновск өлкәһе) — Рәсәйҙең Ульяновск өлкәһендәге күл.
# Шунш-Ега

Шунш-Ега — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Салым йылғаһының уң ярына тамағынан 237 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Шунш-Ега
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200050154
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115205015
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ҡаратабан ауыл биләмәһе

Ҡаратабан ауыл биләмәһенең —Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Эткүл районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Ҡаратабан ауылы.

# Ҡаратабан ауыл биләмәһе
## Тарихы

Ҡаратабан ауыл биләмәһе статусы һәм сиктәре Силәбе өлкәһенең 2004 йылдың 16 ноябрендә ҡабул ителгән «Эткүл муниципаль районы статусы һәм уның составындағы ауыл биләмәләре сиктәре тураһында» № 310-ЗО-сы законы менән нығытылған.

# Ҡаратабан ауыл биләмәһе
## Шулай уҡ ҡара

* Ҡаратабан
* Ҡаратабан ауылы
# Солам-Нюр-Соим

Солам-Нюр-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лар-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Солам-Нюр-Соим
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300031463
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303146
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Астана Арена

«Астана Арена» — Ҡаҙағстандың баш ҡалаһы Астаналағы 30 000 тамашасыны һыйҙырған стадион.
Башта стадион, рәсми асыу көнөндә, билдәле көрәшсе Кажымуҡан Мунайтпасов хөрмәтенә Кажымуҡан стадионы тип атала. Һуңыраҡ стадион үҙенең хәҙерге Астана Арена исемен ала.
Стадион, беренсе сиратта, футбол өсөн файҙаланыуға юнәлтелә, әммә башҡа спорт саралары өсөн, шул иҫәптән илдә яратҡан спорт төрҙәре — көрәш, бокс, дзюдо өсөн дә еңел яраҡлаштырылыуы мөмкин. 30 000 урынлы Арена ике кимәлдән торған амфитеатр һымаҡ төҙөлгән: уйын яланын уратып алған 15 000 урынлы түбәнге террасанан һәм көнбайыш һәм көнсығыш яҡтарҙан һалынып төшөп торған 15 000 урынлы өҫкө кимәлдән тора. Яланды һәр яҡтан ҡаршылыҡһыҙ күҙәтеп була.
Стадиондың асылмалы ҡыйығы 20 минут эсендә тулыһынса асыла һәм ябыла. Стадиондың яһалма яланы бар һәм донъя кимәлендә матчтар һәм концерттар үткәреү өсөн яраҡлаштырылған бөтә биналар инфраструктураһына эйә.

# Астана Арена
## Стадионы тарихы

Стадион 2009 йылдың 3 июлендә асыла. Шул көндә стадион тарихында беренсе уйында «Астана» һәм Ҡаҙағстандың йәштәр йыйылма командалары сығыш яһай. Матчтың судья вазифаһын билдәле итальян арбитры Пьелуиджи Коллина үтәй, уның һыбыҙғыһы аҫтында беренсе символик тупҡа тибеүҙе Ҡаҙағстандың президенты Нурсолтан Назарбаев башҡара. Һәр команданың составында, уның даими уйынсыларынан тыш, икешәр саҡырылған «йондоҙҙар» сығыш яһай: Ҡаҙағстандың йәштәр йыйылма командаһы составында — Грузия йыйылма командаһы һәм Италияның «Милан» һаҡсыһы Каха Каладзе һәм Украина йыйылма командаһының һөжүмсеһе Андрей Шевченко, ә «Астана» составында билдәле төрөк футболсылары Хәсән Шаш һәм Шөкөр Хакан ҡатнаша.
2009 йылдың 14 октябрендә стадионда тәүге тапҡыр милли йыйылма командаларҙың рәсми матчы үтә: донъя чемпионаты 2010 квалификациялы турниры сиктәрендә Ҡаҙағстандың йыйылма командаһы Хорватия йыйылма командаһы менән осраша. Матч 2:1 иҫәбе менән ҡунаҡтар файҙаһына тамамлана, хәл иткес туп уйын аҙағында, ваҡытты тигеҙләгәндә индерелә.
Стадионда 2011 йылғы Ҡышҡы Азия уйындарын асыу тантанаһы үтә.

# Астана Арена
## Аренаның төп характеристикаһы

* Дүрт трибуна — Төньяҡ, Көньяҡ, Көнбайыш һәм Көнсығыш.
* Һыйҙырышы — 30 000 тамашасы.
* Ялан күләме — 105 х 68 метр.
* Япмаһы — яһалма.
* Ултырыу урыны — пластик.
* VIP-ложалар.
* Матбуғат ложаһы
* Иркен сисенеү бүлмәһе — 4.
* Судья бүлмәләре.
* Инспектор бүлмәһе.
* 120 кешелек пресс-конференция залы
* Киң мәғлүмәт саралары өсөн 100 кешелек 4 бүлмә.
* Дикторҙар өсөн бүлмә
* 2 хәҙерге заман таблоһы.
* УЕФА талаптарына яуап биргән яҡтылыҡ.
* Тренажер залы.
# Лор-Пад-Юган

Лор-Пад-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Куноват йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.

# Лор-Пад-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300023154
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302315
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Козма Ласло

Ласло Козма (28 ноябрь 1902, Венгрия, Мишкольц − 9 ноябрь 1983, Венгрия, Будапешт) — венгр инженеры, 1957 йылда Венгрияла беренсе MESZ-1 компьютерын булдырыусы, Венгрия Фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы.

# Козма Ласло
## Биографияһы

1921 йылда Ласло Козма Будапешт Технология Университетына уҡырға инергә тырышҡан, әммә сикләүсе квота арҡаһында уны уҡырға алмайҙар Һәм ул электрик булып хеҙмәт юлын башлай. 1925 йылда Чехословакиялағы Брно Технология Университетына уҡырға инә һәм электротехник һөнәрен үҙләштерә, 1930 йылда уҡыу йортон тамамлай.
Тиҙҙән Козма AT&T америка компанияһының Антверпен офисына эшкә урынлаша, бында ул автоматик телефон коммутаторҙары һәм электр-механик хисаплау техникаһын проектлай башлай. 1924 йылда Козма яңынан Венгрияға ҡайта, бында репрессияға дусар була һәм 1944 йылда Маутхаузен концентрацион лагерына күсерелә. 1945 йылдың авгусында ғына бик ауыр хәлдә тотҡонлоҡтан азат ителә.
Һуғыштан һуң күп тә үтмәй Standard Electrical Co венгр компанияһына в качестве инженер-проектлаусы сифатында эшкә урынлаша.
1949 йылда Венгрия Халыҡ Республикаһы тарафынан компанияға бәйле ялған хәбәр таратыуы арҡаһында шау-шаулы эш буйынса ғәйепләнеүсе була. Суд Козманы 15 йылға иркенән мәхрүм итә, әммә 1954 йылда ул аҡланған һәм төрмәнән сығарылған. Бынан һуң 1955—1972 йылдарҙа Будапешт Технология һәм Иҡтисад Университетының профессоры була.
Ласло Козма башлыса элемтә сараларын автоматлаштырыу технологияһы мәсьәләләре буйынса эшләй, әммә 1957 йылда Венгрияла MESZ-1 тип аталған беренсе компьютер уйлап тапҡаны өсөн ҙур танылыу ала.
1961 йылда Ласло Козма Венгрия Фәндәр Академияһының ағза-корреспонденты, ә 1976 йылдан — тулы хоҡуҡлы ағзаһы була.
Ласло Козма 1983 йылда Будапешта 80 йәшендә вафат булған.
# Брест өлкәһенең ҡурсаҡ театры

Брест өлкәһенең ҡурсаҡ театры (бел. Брэсцкі абласны тэатр лялек, Ҡалып:Lang-be-tarask) — Беларуссияның Брест өлкәһе ҡурсаҡ театры. 1963 йылда нигеҙләнгән. Ленин проспектында урынлашҡан был театрҙың төп бинаһы реконструкциялау арҡаһында театр ваҡытлыса Партизан урамы, 15 йорт бинаһында эшләй.
Театр Европа һәм Азия илдәре театрҙарының фестивалдәрендә уңышлы сығыш яһай. Абруйлы наградалары бик күп, шулар араһында Прагала үткәрелгән Бөтә донъя ҡурсаҡ театрҙары фестивалдәрендә өс тапҡыр Гран-при бүләгенә лайыҡ була. Театр Халыҡ-ара «Белая Вежа» театр фестивален ойоштороусыларҙың береһе.

# Брест өлкәһенең ҡурсаҡ театры
## Тарих

1963 йыл театрҙың барлыҡҡа килгән рәсми датаһы тип иҫәпләнә. Ошо йылда Брест драма театрынан сыҡҡан ҡурсаҡ төркөмө үҙаллы коллективҡа әүерелә.
Белорус ҡурсаҡ сәнғәтен сит илдәрҙә популярлаштырыу һәм халыҡ-ара фестивалдәрҙә уңышлы сығыш яһағаны өсөн театр Беларусь Республикаһы Президенты тарафынан «Халыҡ-ара мәҙәни бәйләнештәрҙе үҫтереү өсөн» махсус премияһы менән бүләкләнә. 2007 йылда ижади ҡаҙаныштары өсөн Беларусь Республикаһы Министрҙар Советы театрға «Беларусь Республикаһының атҡаҙанған коллективы» тигән почетлы исем бирә. Ололар өсөн Андрей Платоновтың «ФРО» әҫәре буйынса ҡуйылған спектакле 2016 йылда Беларусь милли театр премияһының «ҡурсаҡ театрҙарының иң яҡшы спектакле» һәм «иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле» номинацияларында лауреаты тип табыла.
# Эритрея

Эритрея — Көнсығыш Африкалағы Ҡыҙыл диңгеҙ буйындағы дәүләт. Көнбайышта Судан, көньяҡта Эфиопия, көнсығышта Джибути менән сиктәш. 1993 йылда Эфиопиянан бойондороҡһоҙлоҡ алған. Баш ҡалаһы һәм иң ҙур ҡалаһы — Асмэра.

# Эритрея
## Географияһы

Эритрея — төньяҡ-көнсығыш Африкалағы ил. Майҙаны — 121,3 тыс. км². Көнсығышта Ҡыҙыл диңгеҙ һыуҙары менән йыуыла, Судан, Эфиопия, Джибути менән сиктәш. Ил биләмәһенең күпселек өлөшө Эфиопия ҡалҡыулығының Эритрея яйлаһында ята.

# Эритрея
## Сәйәси ҡоролош

Дәүләттең һәм хөкүмәттең башлығы — президент. Конституцияға ярашлы, парламент тарафынан 5 йыллыҡ мөҙҙәткә һайланып ҡуйылырға тейеш. 1993 йылдың июненән президент — Исайас Афеворки. Президент һайлауҙары әле үткәрелмәгән.
Закондар ҡабул итеү органы — бер палаталы Милли Ассамблея — 1997 йылда тәғәйенләп ҡуйылған 150 депутаттан тора. Һайлауҙар 2001 йылға планлаштырылған булған, шунан билдәһеҙ ваҡытҡа күсерелгән. Бер генә легаль партия бар — Демократия һәм ғәҙеллек өсөн халыҡ фронты (башлығы — Исайас Афеворки).
# Иссерода

Иссерода (нем. Isseroda) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 538 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,9 км². Диңгеҙ кимәленән 352 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99428 һәм автомобиль коды — AP.
# Ҡамыр аштары

Ҡамыр аштары — икмәк бешереү ысулы менән эшләнгән аҙыҡ-түлек һәм кондитер изделиеларының киң таралған атамаһы, шулай уҡ был процестың үҙе.
Ваҡ икмәк-ҡалас бешереү әйберҙәренә башлыса 250 грамм ауырлыҡтағы икмәк ҡамырынан кондитер изделиелары инә. Улар — ҡаластар, рогаликтар , круассандар.
Кондитер изделиелары башҡа ҡамыр төрҙәренән, башлыса май һәм шәкәр ҡушылып эшләнә. Бында шулай уҡ оҙайлы һаҡлау ваҡыты менән татлы булмаған әйберҙәр ҙә (галеттар, крекерҙар, тоҙло таяҡтар, брецелдәр) инә. Кондитер изделиеларының классик төрҙәре булып печенье, бәлеш һәм торт тора.
Борон күп кенә халыҡтарҙа ҡатын-ҡыҙҙың никахҡа инергә әҙерлеге нәҡ аш әҙерләү оҫталығы буйынса баһалана. Икмәк-булка изделиеларының байтаҡ өлөшө йорт хужалыҡтарында һәм икмәкханаларҙа, икмәкхана-кондитер кибеттәрендә, кафеларҙа етештерелә. Икмәк заводында механизацияланған икмәк бешереү СССР-ға һәм постсовет илдәренә хас, башҡа категориялы икмәк-булка изделиелары (башлыса, икмәк ашамлыҡтары һәм онлы кондитер изделиеһы) индустриаль үҫешкән илдәрҙең күпселегенә хас.
# Базыр

Базыр — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы/ Хакас Республикаһы/ Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Берешь йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 74 км.

# Базыр
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400112115200015781
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201578
* Бассейн коды — 13.01.04.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Восья

Восья — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Монза йылғаһының һул ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.

# Восья
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кострома йылғаһы Исады һыу үлсәү посына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300112110000012069
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001206
* Бассейн коды — 08.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Яңы Шарҙаҡ

Яңы Шарҙаҡ (рус. Новый Шардак) — Тәтешле районында бөткән ауыл.

# Яңы Шарҙаҡ
## Ауыл тарихы

Шарҙаҡ йылғаһы буйында Кәлтәү ауылы кешеләре Шишмә ауылына нигеҙ һала. Һуңынан ауылды ла йылға кеүек Иҫке Шарҙаҡшишмә тип атайҙар. 1859 йылда Шарҙаҡшишмә ауылында 17 йортта 80 кеше йәшәгән. Ошо уҡ ауылда 1870 йылда 97 кеше йәшәгән. 1896 йылда Яңы Шарҙаҡ ауылы бүленеп сыға, ауыл Иҫке Шарҙаҡ тип атала. 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу Иҫке Шарҙаҡ ауылында 54 йорта 310 башҡорт йәшәгәнен һәм 25 йортло Яңы Шарҙаҡта 133 башҡорт йәшәгәнен күрһәтә.
1896 йылда Яңы Шарҙаҡ бүлендек ауыл булараҡ барлыҡҡа килгән һәм 20 быуаттың 80-се йылдарында юҡҡа сыҡҡан.
# Чадрас

Чадрас (нем. Zschadra?) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2009 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3 311 кеше йәшәй. Майҙаны — 32,47 км². Диңгеҙ кимәленән 189 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 4680 һәм автомобиль коды MTL.
# Паю-Тапе

Паю-Тапе — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға 1-се Ярро-То күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Паю-Тапе
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300037474
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303747
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кушнаренко Иван Ильич

Кушнаренко Иван Ильич (30 март 1895 йыл — 17 сентябрь 1935 йыл) — СССР-ҙың партия, дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1933—1935 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Ер эштәре халыҡ комиссариаты машина-трактор станцияларының сәйәси секторы начальнигы. 1916 йылдан ВКП (б) ағзаһы. Октябрь революцияһында һәм Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнашыусы, ауыл хужалығында коллективлаштырыуҙы ойоштороусыларҙың береһе.

# Кушнаренко Иван Ильич
## Биографияһы

Иван Ильич Кушнаренко 1895 йылдың 30 мартында Рәсәй империяһының Екатеринослав губернаһы Бахмут өйәҙенең Волтур волосының (хәҙерге Украинаның Донецк өлкәһе Новосёловка ауылында) ерһеҙ крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

# Кушнаренко Иван Ильич
## Хәтер

* Башҡорт АССР-ының элекке Топорнин районына һәм уның үҙәге булған ауылға «Кушнаренко» исеме бирелгән.
# Приморский (мемориаль комплекс)

Приморский мемориаль комплексы (Приморский мемориалы) — Петергофта Петродворцовый сәғәт заводы һәм Инглиз паркы эргәһендә — Ломоносов һәм Гостилицаға барған юлдар киҫелешендә (Иҫке Петергоф аша) урынлашҡан Йәшел Дан билбауы мемориал ҡоролмалар комплексы.

# Приморский (мемориаль комплекс)
## Төҙөлөшө

Комплекс Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында емерелгән ҡала өлөшөндә төҙөлгән. «1941 йылға тиклем бында Петергофтың бер нисә быуын төҙөүселәр төҙөгән тиҫтәләрсә урамы була» — тип яҙылған юҡҡа сыҡҡан Оло Слобода урынына ҡуйылған иҫтәлекле ташта.
Комплекс яйлап асыла. 1961 йылда диңгеҙ буйының Ораниенбаум плацдармы сиктәренә һаҡсыларҙың барельефы урынлаштырылған гранит обелиск ҡуйыла (архитекторҙары Т. Н. Воронихина, М. К. Меликова, В. Н. Щербина һ. б.). 1964—1971 йылдарҙа Петродворецты (Петергофты) азат иткәндән уны минанан таҙартҡанда һәләк булған совет яугирҙары һәм саперҙарына арналған Туғандаш мемориаль ҡәберлеге ансамбле формалаша (архитекторы О. И. Соколов). 1967 йылда Ораниенбаум шоссеһының икенсе яғына 350 туя ағасы ултыртыла Улар сылбыр кеүек теҙелеп штыклы атакаға барған Балтика диңгеҙе моряктарын кәүҙәләндерә.

# Приморский (мемориаль комплекс)
## Хәҙерге торошо

Мемориаль комплекс халыҡтың һәм Петродворцовый районы власының даими иғтибар үҙәгендә тора. Унда традицион рәүештә Еңеү көнөнә һәм блокаданан тулыһынса азат ителеү хөрмәтенә барам саралары үтә, ветерандар маршы һәм велоуҙыштар старт ала, йола буйынса никахлашыусы парҙар сәскәләр һалырға килә. 2014 йылда бер нисә тапҡыр рөхсәтһеҙ «реставрация»ға дусар ителә.
* Зенит орудиеһы.
* Минерҙар һәйкәле.Минерҙар һәйкәле.
* Мемориаль музей комплексы интерьеры.
* Музейҙағы мозаика.Музейҙағы мозаика.
* Сик һаҡсылары барельефы менән обелиск.Сик һаҡсылары барельефы менән обелиск.
* Ломоносов юлының төньяғында ҡуйылған стела.Ломоносов юлының төньяғында ҡуйылған стела.
* Туялар атакаға бара.
# Мартыновка

Мартыновка —
* Мартыновка (йылға) — Рәсәйҙәге йылға.
* Мартыновка (Молога ҡушылдығы) — Рәсәйҙәге йылға.‎
* Мартыновка (Ростов өлкәһе) ‎— Ростов өлкәһе Тарасов районындағы утар.
# Айсыуаҡ (исем)

Айсыуаҡ — мосолман халыҡтары араһында башҡорттарҙан таралған ир-ат исеме.

# Айсыуаҡ (исем)
## Этимологияһы

Айсыуаҡ — башҡорт телендәге «ай» һәм «сыуаҡ» һүҙҙренән яһалған ҡушма исем. Мәғәнәһе — айлы төндә тыуған.

# Айсыуаҡ (исем)
## Билдәле шәхестәр

Айсыуаҡ Үҙәнбаев — (1767 йыл—?) — хәрби эшмәкәр. 1788—1790 йылдарҙағы Рус-швед һәм 1807 йылғы Рус-прусс-француз һуғыштарында ҡатнашыусы. Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Ейәнсура районы Муйнаҡ ауылында йәшәгән.
Айсыуаҡ бей — XVI быуатта йәшәгән башҡорт халҡының Ғәйнә ҡәбиләһе башлығы. Башҡорт риүәйәттәре буйынса, ғәйнәләрҙең Рус дәүләте составына үҙ теләге менән инеү шарттары тураһында Мәскәүгә барып, аҡ батша Иван Грозный менән һөйләшеүҙәр алып бара. Ике яҡлы килешеү төҙөлгәндән һуң рус подданныйлығын ҡабул итеү тураһында ярлыҡаш, йәғни жалованная грамота ала.

# Айсыуаҡ (исем)
## Фамилияларҙа

Айсыуаҡов Исмәғил Фазлетдин улы — (15 сентябрь 1905 йыл — 4 октябрь 1943 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, интендантлыҡ хеҙмәтенең гвардия өлкән лейтенанты.Өфө губернаһының Бәләбәй өйәҙе, хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Туймазы районы Соҡаҙытамаҡ ауылында тыуған.

# Айсыуаҡ (исем)
## Топонимдарҙа

Айсыуаҡ (тау) — Уралдағы тау, Ирәндек һырты. Иҫке Сибай ауылы үҙәгендә, Ҡарағайлы һәм Төйәләҫ йылғалары ҡушылған ерҙә урынлашҡан.
Айсыуаҡ (рус. Айсуак) — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы башҡорт ауылы.