yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ай-Колын-Еган

Ай-Колын-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Мег-Тыг-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.

# Ай-Колын-Еган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200038675
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203867
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Иркутск йәмиғ мәсете

1902
Иркутск Йәмиғ мәсете (татар. İrkutsk şəhəre camiğ məçete, Иркутск шәһәре җамигъ мәчете) — Иркутскиҙа башҡорт-татар общинаһын берләштергән мосолман ғибәҙәтханаһы, Байкал мөфтиәте үҙәге.
# Цадельсдорф

Цадельсдорф (нем. Zadelsdorf) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 156 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,77 км². Диңгеҙ кимәленән 347 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7937 һәм автомобиль коды — GRZ (элек: ZR).
# Крутая (Оло Тырыма ҡушылдығы)

Крутая — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Тырым йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Крутая (Оло Тырыма ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100712111100011283
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101128
* Бассейн коды — 10.01.01.007
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Бразилия гимны

Hino Nacional do Brasil (башҡ. Бразилия Милли Гимны) — әләм һәм герб менән бер рәттән Бразилияның дәүләт символы. Уның беренсе варианты 1832 йылда 7 Алағарайында булдырылған, әммә рәсми рәүештә 1889 йылда (мөстәкил республика яулау ваҡытында) ҡабул ителгән. Хәҙерге текст 1922 йылда 6 сентябрендә ҡабул ителгән.

# Бразилия гимны
## Португаль телендә гимн тексы

Ouviram do Ipiranga as margens plácidas De um povo heróico o brado retumbante, E o sol da Liberdade, em raios fúlgidos, Brilhou no céu da Pátria nesse instante.
Se o penhor dessa igualdade Conseguimos conquistar com braço forte, Em teu seio, ó Liberdade, Desafia o nosso peito a própria morte!
Ó Pátria amada, Idolatrada, Salve! Salve!
Brasil, um sonho intenso, um raio vívido, De amor e de esperança à terra desce, Se em teu formoso céu, risonho e límpido, A imagem do Cruzeiro resplandece.
Gigante pela própria natureza, És belo, és forte, impávido colosso, E o teu futuro espelha essa grandeza.
Terra adorada Entre outras mil És tu, Brasil, Ó Pátria amada!
Dos filhos deste solo És mãe gentil, Pátria amada, Brasil! Deitado eternamente em berço esplêndido, Ao som do mar e à luz do céu profundo, Fulguras, ó Brasil, florão da América, Iluminado ao sol do Novo Mundo!
Do que a terra mais garrida Teus risonhos, lindos campos têm mais flores, "Nossos bosques têm mais vida", "Nossa vida" no teu seio "mais amores".
Ó Pátria amada, Idolatrada, Salve! Salve!
Brasil, de amor eterno seja símbolo O lábaro que ostentas estrelado, E diga o verde-louro dessa flâmula - Paz no futuro e glória no passado.
Mas se ergues da justiça a clava forte, Verás que um filho teu não foge à luta, Nem teme, quem te adora, a própria morte.
Terra adorada Entre outras mil És tu, Brasil, Ó Pátria amada!
Dos filhos deste solo És mãe gentil, Pátria amada, Brasil!
* Был дәүләт символдары тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
# Абаков Әмерхан Әхмәт улы

Абаков Әмерхан Әхмәт улы (рус. Абаков Амирхан Ахметович) (15 август, 1898 йыл — ?) 16-сы кавалерия дивизияһының 148-се артиллерия-миномёт полкы гвардия сержанты, шайморатовсы. Ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены һәм I дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.

# Абаков Әмерхан Әхмәт улы
## Биографияһы

Әмерхан Әхмәт улы Абаков 1898 йылдың 15 авгусында хәҙерге Һарытау өлкәһе Перелюбский районы Күҙәбай (Ҡаһарман) ауылында тыуған.
1910—1916 йылдарҙа Һамар губернаһында алпауыт Мальцев хужалығында хеҙмәтсе була.
1916—1917 йылдарҙа — Уральск ҡалаһында тире эшкәртеү эшсеһе.
1917—1918 йылдарҙа — Һамар губернаһы Николаев өйәҙенең Күҙәбай улусы Күсембәт ауылында ялланып эшләй.
1922—1923 йылдарҙа — Һамар губерна советы партия мәктәбе курсанты.
1923—1924 йылдарҙа — Һамар губернаһының ВКП (б) Пугачёв өйәҙ комитетының Имәләй (Ҡыпсаҡ) улусы ойоштороусыһы.
1924—1926 йылдарҙа — Күҙәбай ауылының партия ячейкаһы секретары.
1926—1928 йылдарҙа — Күҙәбай ауылында ойошторолған кредит ширҡәте рәйесе.
1928—1930 йылдарҙа — Күҙәбай ауылы партия комитеты секретары.
1930—1931 йылдарҙа — Перелюбский ит совхозының партия комитеты секретары.
1931—1932 йылдарҙа — Ҡазан коммунистик юғары уҡыу йорто (комвуз) студенты.
1932—1934 йылдарҙа — БАССР-ҙың Баймаҡ районы Баймаҡ ит совхозы директоры урынбаҫары.
1934—1935 йылдарҙа — БАССР-ҙың Баймаҡ районы II Этҡол Урман идаралығы эшселәр комитеты (рабочком) рәйесе.
1935—1937 йылдарҙа — ВКП (б)-ның Баймаҡ район комитеты инструкторы.

# Абаков Әмерхан Әхмәт улы
## Хәрби хеҙмәте

1918—1922 йылдарҙа — Граждандар һуғышында ҡатнаша, Түбәнге Урал фронты Чапаев дивизияһының Балашев полкында хеҙмәт итә.
Ленинград һәм Польша фронттарының Башҡорт дивизияһы II кавалерия полкында, Һаҡмар губернаһының Пугачёв өйәҙендә бандитизм менән кәрәшеүсе Айырым кавалерия эскадроны составында хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша.
1943 йылдың 22 ғинуарында Баймаҡ хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. 1945 йылға саҡлы Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 148-се гвардия-атритллерия-миномёт полкының 3-сө батареяһы тоҫҡаусыһы була. Висла-Одер, Көнсығыш-Померан һәм Берлин операцияларында ҡатнаша.
Батырлыҡ күрһәткән даталары: 1943 йылдың 19-21 сентябре; 1944 йылдың 12-21 апреле.
1955—1958 йылдарҙа — Башҡорт АССР-ы Башҡорт баҡыр-көкөрт комбинатында хәрбиләштерелгән һаҡ уҡсыһы (стрелок) вазифаһын башҡара.

# Абаков Әмерхан Әхмәт улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1944, 1945)
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985 йыл)
# Уйташ (тау)

Уйташ, тау (рус. Уйташ, гора) — Башҡортостан Республикаһының Учалы районы Аҙнаш ауылы эргәһендә урынлашҡан тау, комплекслы геологик (стратиграфик, геоморфологик), ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965).

# Уйташ (тау)
## Тасуирламаһы

Уйташ тауы — Оло Урал һыртының көнсығыш армыты, Башҡортостан Республикаһының Учалы районы Аҙнаш ауылы эргәһендә урынлашҡан. Ул республика әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡыһы булып тора. Дөйөм майҙаны — 15,8 га. Бейеклеге 874,5 метрға етә. Формаһы конус рәүешендә Уның төп түбәһендә ашалыу һөҙөмтәһндә бик күп ҡаялар урынлашҡан, шуларҙан «Шайтан бармағы» («Чертов палец») — урындағы халыҡ телендә «Әбей ташы» ҡаяһы айырыуса билдәле. Өҫкө рифейҙың ҡурташ свитаһы кварциттарынан, мусковит-кварцлы һәүерташтарынан тора. Ландшафын ҡараһыу һоро урман тупрағындағы уҫаҡ, ҡарағай ҡатыш ҡайын урманы һәм йыуылған ҡара тупраҡтағы болонло далалар тәшкил итә.
Пермь аҡ умырзаяһы, урал ҡамғағы, Гмелин һыйыр теле кеүек эндемиктар һәм реликттар — гибрид кәрләс һәм ялған яран осрай. Тау башынан Алабуға, Нәрәле, Ирәндек һырттарына, тигеҙлеккә һәм Уйташ тирәләй бәләкәй күлдәргә күренеш асыла..
Тәбиғәт ҡомартҡыһы фәнни, тәбиғәтте һаҡлау һәм рекреацион әһәмиәткә эйә.
# Башҡортостан митрополияһы

Башҡортостан митрополияһы (рус. Башкортостанская митрополия) — Башҡортостан Республикаһы территорияһында Мәскәү патриархатының Урыҫ православие сиркәүе составындағы митрополия. Изге Синод тарафынан 2011 йылдың 27 декабрҙә булдырылған.
Митрополия Рәсәй Православие Сиркәүе епархия идаралығының яңынан төҙөлә башлаған өс баҫҡыслы структураһы ойошторолоуына ярашлы булдырылды. Митрополия тарихи ғәмәлдә булған Өфө һәм Стәрлетамаҡ епархияларына алмашҡа төҙөлдө.

# Башҡортостан митрополияһы
## Епархиялар
### Бөрө епархияһы

2017 йылдың 29 июлендә Рәсәй Православие Сиркәүе Изге Синоды ҡарарына ярашлы Өфө, Салауат һәм Нефтекама епархиялары составынан бүленеп сыҡты.
Территорияһы: Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ, Белорет, Бөрө, Учалы ҡалалары; Әбйәлил, Архангел, Баймаҡ, Белорет, Бөрө, Бөрйән, Йылайыр, Иглин, Ҡараиҙел, Мишкә, Нуриман, Учалы, Хайбулла райондары.

# Башҡортостан митрополияһы
## Епархиялар
### Нефтекама епархияһы

Территорияһы: Башҡортостан Республикаһының Бәләбәй, Дүртөйлө, Туймазы, Яңаыул ҡалалары; Асҡын, Баҡалы, Балтас, Бәләбәй, Балаҡатай, Благовар, Бүздәк, Борай, Дыуан, Дүртөйлө, Йәрмәкәй, Илеш,Ҡалтасы, Ҡыйғы, Краснокама, Мәсетле, Салауат, Тәтешле, Туймазы, Саҡмағош, Шаран һәм Яңауыл райондары.

# Башҡортостан митрополияһы
## Епархиялар
### Салауат епархияһы

Территорияһы: Башҡортостан Республикаһының Ишембай, Мәләүез ҡалалары; Әлшәй, Ауырғазы, Бишбүләк, Дәүләкән, Ейәнсура, Ишембай, Ҡырмыҫҡалы, Күгәрсен, Кушнаренко, Көйөргәҙе, Мәләүез, Миәкә, Стәрлебаш, Фёдоровка һәм Шишмә райондары.

# Башҡортостан митрополияһы
## Епархиялар
### Өфө епархияһы

Территорияһы: Башҡортостан Республикаһының Благовещен, Стәрлетамаҡ, Өфө ҡалалары; Благовещен, Ғафури, Стәрлетамаҡ һәм Өфө райондары.
# Кочетков Степан Михайлович

Кочетков Степан Михайлович (14 август 1923 йыл — 24 сентябрь 1984 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугире, уҡсылар полкының пулемёт расчёты командиры. Гвардия лейтенанты (1947). Советтар Союзы Геройы (1943).

# Кочетков Степан Михайлович
## Биографияһы

Степан Михайлович Кочетко́в 1923 йылдың 14 авгусында Стәрлетамаҡ кантоны Васильевка ауылында тыуған.
Урыҫ. Белеме башланғыс — мәктәптең 4 синыфы. 1940 йылда тракторсылар курсын тамамлай, механизатор булып эшләй. 1944 йылдан КПСС ағзаһы. Ҡыҙыл Армияға саҡырылғанға тиклем колхозда тракторсы була.
1942 йылдың 12 мартында Башҡорт АССР-ы Мәләүез район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 1942 йылдың июленән фронтта.
10-сы гвардия уҡсылар полкы пулемёт расчеты командиры (6-сы гвардия уҡсылар дивизияһы, 13-сө армия, Үҙәк фронт), гвардия кесе сержанты С. М. Кочетков 1943 йылдың 29 сентябрендә Парищево ауылы (Киев өлкәһе Чернобыль районы) өсөн барған һуғышта батырлыҡ күрһәтә.
1946 йылда Кочетков Степан Михайлович Могилев пехота училищеһын тамамлай. 1947 йылдың апреленән алып лейтенант С. М. Кочетков — запаста.
Мәләүез районының Васильевка ауылында йәшәй. «Ағиҙел» колхозында эшләй.
1984 йылдың 24 сентябрендә вафат була. Мәләүез районының Васильевка ауылында ерләнгән.

# Кочетков Степан Михайлович
## Батырлығы

«10-сы гвардия уҡсылар полкының пулемёт расчеты командиры (6-сы гвардия уҡсылар дивизияһы, 13-сө армия, Үҙәк фронт), гвардия кесе сержанты Кочетков Степан Михайлович 1943 йылдың 29 сентябрендә Украинаның Киев өлкәһе Чернобыль районы Парищево ауылы эргәһендәге алыштарҙа яралана, әммә һигеҙ танк һәм бер нисә үҙйөрөшлө орудиелар менән һөжүм итеүсе фашист пехотаһына ҡаршы пулемёт утын алып барыуын дауам итә. Расчет менән бергә ҡыйыу кесе сержант бер нисә тиҫтә гитлерсыны юҡ итә һәм дошмандың өс ут нөктәһен баҫтыра, был полкка дошмандың ҙур көстәренең контратакаһын кире ҡағырға мөмкинлек бирә».
СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 16 октябрҙәге указы менән командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн гвардия кесе сержанты Кочетков Степан Михайловичҡа Ленин ордены менән «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 1794) тапшырылып, Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.

# Кочетков Степан Михайлович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Советтар Союзы Геройы (1943)
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (16.10.1943).
* Ленин ордены (16.10.1943).
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены.
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (21.08.1943).
* «1941—1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы.
* Миҙалдар.

# Кочетков Степан Михайлович
## Хәтер

1990 йылдың 7 майында Геройҙың тыуған ерендә — Васильевка ауылында — бюсы ҡуйылған.
# Нимесләр ауыл Советы (Нуриман районы)

Нимесләр ауыл Советы — Нуриман районы составындағы 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы). Почта индексы — 452440. ОКАТО коды — 80245825000. ИФНС коды — 0273. «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 16 декабрендәге Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Нимесләр ауылы 2008 йылда Яңы Күл ауыл Советы ауыл биләмәһе менән берләштерелә.

# Нимесләр ауыл Советы (Нуриман районы)
## Ауыл Советы составы

Нимесләр ауылы — административ үҙәк, Ғиззәт, Ҡыҙыл Бәрйәү ауылдары (ҡушымта 41е );

# Нимесләр ауыл Советы (Нуриман районы)
## Географик урыны

2008 йылда Благовещен районы, Нуриман районының Яңы Күл ауыл Советы, Байгилде ауыл Советы, Мәсетле районының Оло Ыҡтамаҡ ауыл Советы, Ҡорғат ауыл Советы, Кесе Ыҡтамаҡ ауыл Советы, Ростов ауыл Советы муниципаль берәмектәре менән сиктәш («Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы»).

# Нимесләр ауыл Советы (Нуриман районы)
## Һыу объекттары

Упҡанкүл, Торғамыш күлдәре.
# Чатыр-Тау

Чатыр-Тау йәки ( «Сатыр тау») — тау һәм төбәк әһәмиәтендәге дәүләт тәбиғәт заказнигы, Татарстандың иң юғары нөктәләренең береһе.
Бейеклеге 321,7 м булған түбәне һәм Һырт битләүҙәре менән Аҙнаҡай ҡалаһынан 7 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Сатыр-Тауҙы географик карталарҙа йыш ҡына һырт тип билдәләйҙәр, әммә үҙенең килеп сығышы буйынса ул ҡалдыҡ, йәғни ландшафт тектоник ҡалҡыулыҡтар арҡаһында түгел, ә уны уратып алған үҙәндәрҙең эрозияһы арҡаһында һырт формаһын ала.

# Чатыр-Тау
## Фауна

Сатыр- Тау фаунаһы бик бай: мәҫәлән, уның битләүҙәрендә һәм ярыҡтарында күп һанлы ябай (дала) байбаҡтары йәшәй. Шулай уҡ бында ғәҙәти булмаған ябай һуҡыр сысҡан, Эверсманн алйырҙаны, һоро алйырҙан һәм ала сысҡаны кеүек йәнлектәр ҙә осрай. Тауҙың тарихы ла ҡыҙыҡлы: XVIII быуатта бында баҡыр ятҡылыҡтары булған.
# Новошахтинский тарих-крайҙы өйрәнеү музейы

Новошахтинский тарих-крайҙы өйрәнеү музейы — Новошахтинск ҡалаһындағы музей.

# Новошахтинский тарих-крайҙы өйрәнеү музейы
## Музей тарихы

Йәмәғәт башланғысындағы музей асыу тураһында ҡарар 1968 йылда уҡ ҡабул ителгән. Дүрт йылға яҡын экспонаттар йыйыу һәм музей экспозицияһын биҙәү дауам иткән. Уны булдырыуҙа музейға ағастан эшләгән скульптураларын тапшырған үҙенә генә хас талант эйәһе скульптор (самобытный) И. Т. Гилко ҙур өлөш индергән. Музейға үҙҙәренең бик күп картиналарын рәссамдар Б. В. Сухоруков («Иҫке шахта»), Н. Д. Маяков («Һыуһау», «Алыштан һуң»), А. А. Рамонов («Скифтар»), үҙенә генә хас талант эйәһе рәссам А. В. Зайцев бушлай тапшырған. 1972 йылдың 23 февралендә музей рәсми рәүештә асылған һәм тәүге килеүселәрҙе ҡабул иткән. Новошахтинск ҡалаһының почётлы гражданины, Бөйөк Ватан һуғышы һәм хеҙмәт ветераны Александр Иосифович Пушкаренко музейҙың тәүге директоры булған.
Хәҙерге ваҡытта музей фондында 2209 һаҡланыусы берәмек бар. Музейҙың бөтөн экспонаттары өс залда («Хеҙмәт даны», «Хәрби дан» һәм күргәҙмә) һәм ете бүлектә («Беҙҙең крайҙың тәбиғәте», «Археология», «Геология», «Көнкүреш (XIX б. аҙағы — XX б. башы)», «Сәнғәт», «Нумизматика») урынлаштырылған.
2013 йылдың ғинуарында музей һаҡлау йөкләмәһе алған, уның шарты — 2017 йылға саҡлы Көньяҡ-Көнбайыш фронты штабының блиндажын ремонтлау буйынса саралар үткәрелергә тейеш булған.

# Новошахтинский тарих-крайҙы өйрәнеү музейы
## Адресы

Музей түбәндәге адрес буйынса урынлашҡан: Ростов өлкәһе, Новошахтинск ҡалаһы, ул. 4-се Пятилетка урамы, 20-се йорт.
# Рабенау (Саксония)

Рабенау (Саксония) (нем. Rabenau (Sachsen)) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 4457 кеше йәшәй. Майҙаны — 30,72 км². Диңгеҙ кимәленән 250–420 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 1734 һәм автомобиль коды DW.
# Казачий башҡорттар

Казачий башҡорттар — төньяҡ-көнсығыш башҡорттар составындағы башҡорт казактары сословиеһы.

# Казачий башҡорттар
## Казачий башҡорттарының ырыу составы

Ырыу аралары: аҡбай • аҡҡайынбураҡ • ҡалмаҡ • ҡатай • ҡойон • ҡулай • ҡоломбай • курән • сиған • сәлим.

# Казачий башҡорттар
## Этник тарихы

Айырым этник сословиеға төрлө башҡорт ырыуҙарынан ойоша.

# Казачий башҡорттар
## Таралыу территорияһы

Күпселектә хәҙерге Ырымбур һәм Силәбе өлкәләрендә, шулай уҡ Башҡортостандың көньяҡ-көнсығышында таралғандар.
# Никулина Евдокия Андреевна

Никулина Евдокия Андреевна (8 ноябрь 1917 йыл — 23 март 1993 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, хәрби осоусы, эскадрилья командиры, гвардия майоры. Советтар Союзы Геройы (1944).

# Никулина Евдокия Андреевна
## Биографияһы

Евгения Андреевнга Никулина 1917 йылдың 8 ноябрендә Парфенов ауылында (хәҙер — Калуга өлкәһенең Спас-Деменский районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Урыҫ.
Балашов ҡалаһында авиация мәктәбен һәм авиация техникумын тамамлай. Смоленск ҡалаһында Граждандар һауа флотының авиация отрядында осоусы булып эшләй.
Ҡыҙыл Армия сафында 1941 йылдан. Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында 1941 йылдың июненән. 1942 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы.
46-сы гвардия төнгө бомбардировка авиаполкында (325-се төнгө бомбардировка авиадивизияһы, 4-се һауа армияһы, 2-се Белорус фронты) эскадрилья командиры. 1944 йылдың сентябренә гвардия майоры Е.А. Никулина сентябренә дошмандың нығытмаларына, кисеүҙәренә ҙур зыян килтереп, 600 хәрби осош яһай.
Һуғыштан һуң гвардия майоры Е. А. Никулина — запаста, ә аҙаҡ отставкаға китә.
1948 йылда Ростовта партия мәктәбен тамамлай, ә 1954 йылда — педагогия институтын. Ҡаланың партия комитетында эшләй. Дондағы Ростов ҡалаһында йәшәй, шунда 1993 йылдың 23 мартында вафат була.

# Никулина Евдокия Андреевна
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 26 октябрҙәге указы менән, командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм немец-фашист илбаҫарҙары менән алышта күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн гвардия майоры Никулина Евдокия Андреевнаға Ленин ордены менән «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 4741) тапшырылып, Советтар Союзы Геройы исеме бирелә
* Өс Ҡыҙыл Байраҡ ордены, Александр Невский ордены, 1-се һәм 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены, шулай уҡ миҙалдар менән бүләкләнә
* Дондағы Ростов ҡалаһының почётлы гражданы

# Никулина Евдокия Андреевна
## Хәтер

* Геройҙың тыуған илендә, Калуга өлкәһе Спас-Деменск ҡалаһының Дан аллеяһында обелиск ҡуйылған.
* Дондағы Ростовта ул йәшәгән йортта (Журавлёв проспекты, 104) мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
* Дондағы Ростов ҡалаһында урамдарҙың береһе Геройҙың исемен йөрөтә.
* Дондағы Ростовтың Төньяҡ зыяратында Никулина ҡәбереДондағы Ростовтың Төньяҡ зыяратында Никулина ҡәбере
* Дондағы Ростовта иҫтәлекле таҡтаташДондағы Ростовта иҫтәлекле таҡтаташ
# Нярма-Яха (Кара ҡушылдығы)

Нярма-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кара йылғаһының уң ярына тамағынан 150 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 81 км.

# Нярма-Яха (Кара ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112103000090486
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103009048
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Люльва

Люльва — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лозьва йылғаһының уң ярына тамағынан 471 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Люльва
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200008925
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200892
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Сәфәрғәли

Сәфәрғәли (Сәфәрғәле) — башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ир-ат исеме.

# Сәфәрғәли
## Этимологияһы

Сәфәрғәли (Cәфәрғәле) — «сәфәр» һәм «ғәли» һүҙҙәрен ҡушып яһалған ҡушма исем. Мосолман халҡында ир баланы исемләйҙәр.

# Сәфәрғәли
## Билдәле шәхестәр

Сәфәрғәли Искәндәр улы Йәнтүрин (15 март 1945 йыл) — ғалим-ботаник, эколог, ҡурайсы. 1994 йылдан Башҡорт дәүләт университетының Сибай институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2015 йылға тиклем экология кафедраһы мөдире. Биология фәндәре докторы (2004), профессор (2005). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1987), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре.
Ишбирҙин Сәфәрғәли Бәҙретдин улы рус. Ишбердин Сафаргали Бадретдинович; 1905 йыл — 1968 йыл) — Баймаҡ районында колхоз рәйесе, шахтёр-забойсы, шартлатыусы. СССР-ҙың почётлы таусыһы (1952), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1951) кавалеры.

# Сәфәрғәли
## Фамилиялар

Сәфәрғәлин Ғилман Зәйнәғәле улы (15 октябрь 1937 йыл Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Нәби ауылы — 1 август 2003 йыл)— Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылы) — «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре», йырсы, зоотехник, «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы һәм «Почёт билдәһе» ордены кавалеры (1986).
Сәфәрғәлиев Зыя Сәфәрғәли улы рус. Сафаргалиев Зия Сафаргалиевич 21 сентябрь 1913 йыл — 21 апрель 1990 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец, рядовой. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1945)
Сәфәрғәлин Тайып Әйүп улы рус. Сафаргалин Таип Аюпович 1907 йыл — 19 август 1943 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия рядовойы, ҡыҙылармеец, ефрейтор. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943) кавалеры.
Сәфәрғәлиев Ғәфиәт Байрамғәле улы рус. Сафаргалиев Гафият Байрамгалиевич) — (1912 йыл — 12 апрель 1944 йыл), легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой, һуңыраҡ гвардия өлкән сержанты.
# Шаһиев Мөждәбә Гәрәй улы

Шаһиев Мөждәбә Гәрәй улы (1907—21 май 1985 йыл) — Француз Ҡаршылыҡ хәрәкәтендә ҡатнашыусы, макизар.

# Шаһиев Мөждәбә Гәрәй улы
## Биографияһы

Мөждәбә Гәрәй улы Шаһиев 1907 йылда Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе Иманғол ауылында тыуған. Балалар йортонда тәрбиәләнә, башланғыс синыф уҡытыусыһы һөнәрен ала.
Илсе ете йыллыҡ мәктәбендә уҡыта, һуңыраҡ колхоз рәйесе вазифаһында Сәфәр һәм Һәйтәк ауылдарында эшләй.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, 1941 йылдың июлендә фронтҡа китә.
1942 йылдың йәйендә Витебск янында немец ғәскәрҙәренә тотҡонлоҡҡа эләгә. Бер нисә концлагерҙарҙы алыштырып, Франция территорияһына барып сыға, бында бер нисә әсир менән бергә француз партизан-макизарҙарына ҡаса.
1944 йылдың апреленән һәм һуғыш бөткәнсе француз партизан-макизарҙары составында фашистарға ҡаршы һуғыша, разведкаларҙа һәм диверсияларҙа ҡатнаша. Францияның Иссель, Тюль, Бриф, Эглетон ҡалаларын азат итеүҙә ҡатнаша. Күрһәткән батырлыҡтары өсөн Францияның бүләктәре — «Яугир миҙалы» һәм «Партизан миҙалы» менән бүләкләнә.
Һуғыш тамамланғас, Донбасс шахталарының береһендә эшләй. 1946 йылдың ғинуарында Һәйтәк ауылына ҡайта. Оҙаҡ йылдар дауамында Ватанына хыянат итеүҙә находился под подозрением . 1957 йылда Франция Президенты Шарль де Голль СССР-ҙың 1-се сәркәтибе Никита Хрущёвҡа хат яҙа, бында ул француз Ҡаршылығында ҡатнашҡан совет граждандарына үҙенең рәхмәтен белдерә, исемлектә Мөждәбә Шаһиевтың да исеме була. 1957 йылда уға партия билеты һәм бүләктәре ҡайтарыла.

# Шаһиев Мөждәбә Гәрәй улы
## Хәтер

Свердловск киностудияһы «Советский Урал» киножурналы өсөн Мөждәбә Гәрәй улы Шаһиев хаҡында документаль фильм төшөргән.

# Шаһиев Мөждәбә Гәрәй улы
## Бүләктәре

* Яугир миҙалы (Франция)
* Партизан миҙалы (Франция)