yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Арский ташы

Арский ташы — Башҡортостандың комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965). Башҡортостан Республикаһының Тәбиғәтте файҙаланыу һәм экология министрлығы ҡарамағында тора.

# Арский ташы
## Характеристикаһы

Арский ташы ҡомартҡыһы Ағиҙел йылғаһының уң яҡ ярында, Белорет районы Арский ташы ауылынан 350 метрҙа ята. Урманлы тауҙа «Арский ташы» ял итеү базаһы урынлашҡан, төньяҡ-көнбайышҡа табан 10 километрҙа — Белорет ҡалаһы. комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы 0,8 гектар ерҙе биләй.
Тәбиғәт ҡомартҡыһы Ағиҙел йылғаһының иҫке улағында уң яҡтан ҡаялы ярҙан ғибәрәт. Органоген эзбизташтан барлыҡҡа килгән. Ҡая бейеклеге яҡынса 20-25 метр тирәһенә барып етә һәм дуға формаһында йылғаның боронғо улағы буйынса 100 метрға тиклем һуҙыла.
«Арский ташы» — Башҡортостан Республикаһының комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы (1956) һәм 1965 йылдан тәбиғәт ҡомартҡыһы.
Урманлы тау территорияһында Арский ташы тип аталған текә ҡая бик алыҫтан иғтибарҙы үҙенә йәлеп итә. Бейеклеге — 30 метр тирәһе. Ҡая Девон геологик осорондағы аҡһыл һоро эзбиздән тора. Ҡаяның өҫтөндә тектоник сатнауҙан барлыҡҡа килгән ярыҡтар күренә, бер урында ер ҡатламы емерелгән.
Тау башында һәм унан төньяҡтараҡ ҡарағай урманы үҫә. Ландшафтар: ҡарағай һәм ҡарағастарҙан торған асыҡ төҫтәге ылыҫлы урман; боронғо дәүерҙән ҡалған реликттар һәм дарыу үҫемлектәре: шиверекия подольская, солнцецвет монетный, володушка многожилковая, һары умырзая, василёк Маршалла һәм башҡалар. Реликттар себер сығышлы. Арский ташы ҡаяларында 30 төрҙән ашыу ксерофит һәм мезофиттар бар. Ә Арский ташы тирәһендәге ҡарағай урманында 40 төргә яҡын үлән үҫә.

# Арский ташы
## Топонимикаһы

Тәбиғәт ҡомартҡыһының атамаһы Арский ташы ҡаяһынан алынған.
Риүәйәттәр буйынса, был яҡтарҙағы 1773—1775 йылдарҙа Крәҫтиәндәр һуғышы барышында Белорет заводы управляющийы Арский баш күтәреүселәргә ҡорал биреүҙән баш тартҡаны өсөн үлтерелә. Арский ташы ауылында йәшәүселәр был урынға 1767 йылда Пенза губернаһынан күсерелә.
# Безенштедт

Безенштедт (нем. Beesenstedt) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1266 кеше йәшәй. Майҙаны — 17,58 км². Диңгеҙ кимәленән 172 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6198 һәм автомобиль коды — SK.
# Лоллезка

Лоллезка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пычас йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Лоллезка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300512111100039122
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103912
* Бассейн коды — 10.01.03.005
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Туҡтағол

Туҡтағол һүҙенең бер нисә мәғәнәһе бар.

# Туҡтағол
## Мәҡәләләр

* Туҡтағол (Баймаҡ районы) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл.
* Туҡтағол (Баҡалы районы) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл.
* Туҡтағол (Туймазы районы) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл.
# Ишембай халыҡ мәғарифы музейы

Ишембай халыҡ мәғарифы музейы — Ишембай районы һәм Ишембай ҡалаһының мәғарифын өйрәнеү буйынса тарихи-мәғрифәтселек маҡсаты ҡуйыусы мәҙәниәт учреждениеһы. 2000 йылда асыла.
Музейға нигеҙ һалыусы һәм 2000—2013 йылдарҙа уның директоры — Василий Владимирович Бабушкин, Ишембай ҡалаһының Почётлы гражданы.
Адресы: Ленин проспекты, 22. Почта индексы 453215. Балалар (үҫмерҙәр) ижад һарайы бинаһында урынлашҡан.

# Ишембай халыҡ мәғарифы музейы
## Тарихы

Василий Владимирович Бабушкин Башҡортостан Республикаһында беренсе булып бындай йүнәлештәге музейҙы булдырыу идеяһы авторы, идея 1984 йылда тыуа. 1986 йылдан башлап В. В. Бабушкин документтар йыя, «Ҡала уҡытыусылары — хеҙмәт һәм һуғыш ветерандары», «Ҡала уҡытыусыларының хеҙмәте, спорт, үҙешмәкәр сәнғәт түңәрәктәрендә ҡатнашлығы», «Бөйөк Ватан һуғышы ветерандарына арнала…» исемле альбомдар эшләй. Бер үк ваҡытта уҡытыусыларҙы "Почёт китабы"на индереү эшен системаға һала.
Был материалдар музейҙың беренсе экспонаттары булалар. Бер аҙҙан ҡала уҡытыусыларының хәрби дан музейы — халыҡ мәғарифы музейы төҙөү тураһында ҡарар ҡабул ителә. Был 1998 йылдың ноябрендә һуғыш һәм педагогик хеҙмәт ветерандары осрашыуында була.
2000 йылдың 6 майында, Ишембай ҡалаһының 60-йыллығы һәм ҡала мәғариф бүлеге ойошторолоуҙың 60-йыллығына, балалар ижады үҙәге янында тарихи музей асыла. Башҡортостанда тәүге профессиональ музей директоры итеп Василий Владимирович Бабушкин тәғәйенләнә. Был вазифаны ул бөгөнгө көнгә тиклем яуаплы башҡара. 2001 йылдың ноябрендә музей Рәсәй Федерацияһы мәғариф Министрлығында теркәлә.

# Ишембай халыҡ мәғарифы музейы
## Күргәҙмәләре

2003 йылдың апрелендә «Ишембай районында халыҡ мәғарифы тарихы һәм үҫеше» исемле яңы экспозиция асыла. Еңеүҙең 60-йыллығына Бөйөк Ватан һуғышына арналған экспозиция яңы «Һуғыш юҡ иткән йәшлек», «Фронт хаттары», «Фронт һәм тыл берҙәм» исемле стендтар менән тулыландырыла.
Василий Владимирович материалдары буйынса «Восход» гәзите биттәрендә 14 мәҡәлә яҙылған, шул иҫәптән: «Уларҙың юлы файҙалы эштәр менән билдәләнгән», «Маҡтаулы исемдәргә лайыҡ булғандар», «Нимә булды, шул булды…», «Ижад — киләсәккә юл» исемле мәҡәләләр. Василий Владимирович ҡалала халыҡ мәғарифы тарихы һәм үҫеше тураһында китап та яҙа, ул әҙ һанда 2010 йылда баҫтырыла. 80 йыл ғүмеренең 60 йылдан ашыуын Василий Владимирович мәғариф өлкәһендә, шуның 32 йылдан ашыуын Ишембай ҡалаһының 6-сы һанлы мәктәп директоры вазифаһында эшләй.

# Ишембай халыҡ мәғарифы музейы
## Наградалар

Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 60 йыллығына арналған Хәрби һәм Хеҙмәт даны музейҙарының Республика смотр — конкурсында ҡатнашҡаны өсөн, Башҡортостан Республикаһы профсоюздар Федерацияһының Рәхмәт ҡағыҙы менән бүләкләнде.
Рәсәй Минэнерго (Мәскәү ҡалаһы) социаль сәйәсәт һәм кадрҙар Идаралығының баш белгесе М. М. Шунина баһаламаһы буйынса: «Был музей — ҡаланың һәм республиканың ҙур байлығы».
# Мальцевка

Мальцевка — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе,Марий Эл Республикаһы,Кострома өлкәһе,Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ветлуга йылғаһының һул ярына тамағынан 304 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Мальцевка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400212110000042697
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004269
* Бассейн коды — 08.01.04.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Витман Ирина Ивановна

Витман Ирина Ивановна (30 июнь 1916 йыл — 2012 йыл) — СССР һәм Рәсәй рәссамы, пленэр һынлы сәнғәт оҫтаһы, СССР Рәссамдар союзы ағзаһы (1948).

# Витман Ирина Ивановна
## Биографияһы

Ирина Ивановна Витман 1916 йылда Мәскәүҙә тыуған. Атаһы — урыҫлашҡан латыш — Витман Иван Иванович, инженер. Әсәһе — Сусанна Эмилиевна, француз аристократтары нәҫеленән, француз революцияһынан һуң Рәсәйгә килә, филолог, BOKC' консультанты. Ағаһы — Андрей Иванович Витман — астрофизик. Бала сағын Парижда үткәрә, оләсәһе музей һәм күргәҙмәләргә алып йөрөй. Шунда ул француз һынлы сәнғәте рухы менән һуғарыла, ә скульптор Д. Ф. Цаплиндың оҫтаханаһына барғандан һуң, рәссам булырға ҡарар итә.
1930 йылдар башында Ленинградта полиграфия техникумының әҙерлек курстарында буласаҡ ире — рәссам Алексей Соколов менән таныша.
1936 йылда Бөтә Рәсәй Художество академияһының ректоры Исаак Бродский, Ирина һәм Алексейҙың эштәрен ҡарағандан һуң, уларҙың икеһендә уҡырға ҡабул итә. 1941 йылда Алнексей үҙ ирке менән фронтҡа китә, Ирина Ленинградта ҡала. Студенттар, ҡыйыҡ баштарынан дошман ташлаған яндырғыс бомбаларҙы алып ташлап, янғын һүндереүсе булып хеҙмәт итә. Был эше өсөн Витман «Янғын һүндереү хеҙмәте геройы» исеменә лайыҡ була. «Ленинградты обороналаған өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
1942 йылда Витман Ирина институт менән Сәмәрҡәнд ҡалаһына эвакуациялана.
Ирина витман 1944 йылда Мәскәүгә ҡайта, Суриков институтына күсә һәм уны Александр Осмеркин оҫтаханаһында «Метро. Эскалатор» диплом эше менән тамамлай. 1948 йылдан И. И. Витман СССР Рәссамдар союзы ағзаһы
Витмандың иғтибарҙы йәлеп иткән ҙур эштәре булып «Цирк. Ирина Бугримова» (1950) и «Пушкин-лицеист в Царскосельском парке» картианалары тора (1954).
1954—1956 йылдарҙа Витман Сиҙәм ерҙәрҙә эшләй. Был сағыу осорҙа рәссамдың ижадында яңы образдар тыуа. Һуңынан, Мордовия (1958 йыл), Ҡаҙағстан, Вьетнам (1969—1970 йылдарҙа) буйлап сәйәхәтендә уның эштәре декоратив тойғо төҫө, ҙур колористик көсөргәнеш, даими һәм ныҡышмалы образдар эҙләү менән билдәләнә
Йыл һайын Мәскәү, республика һәм бөтә союз күргәҙмәләрендә ҡатнаша. Шәхси күргәҙмәләре Мәскәүҙәһәм Рәсәйҙең башҡа ҡалаларында, шулай уҡ сит илдәрҙә үтә. Рәсәй Художество академияһының алтын миҙалы менән бүләкләнә (2010).
2012 йылда Мәскәүҙә вафат була.
Ирина Ивановна Витмандың эштәре Дәүләт Третьяков галереяһында, Рус Дәүләт музейында, Мордовия картиналар галереяһында, Рәсәйҙең, БДБ илдәренең, АҠШ, Франция, Германия, Япония, Италия һ.б. шәхси йыйылмаларында һаҡлана.

# Витман Ирина Ивановна
## Ғаиләһе

* Ире — Соколов Алексей Дмитриевич (1912—2004), РСФСР-ҙың атҡаҙанған рәссамы.
* Ҡыҙы Марина (1939—1992) — театр рәссамы, Валерий Левенталдең ҡатыны.
* Ейәнсәре Екатерина Валерьевна Левенталь (1965 й.р.) — рәссам.
# Карма (Икса ҡушылдығы)

Карма — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Икса йылғаһының уң ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.

# Карма (Икса ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000002714
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000271
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Бәҙретдин (исем)

Бәҙретдин — башҡорт ир-ат исеме.

# Бәҙретдин (исем)
## Этимология

Бәҙретдин ғәрәп теленән килеп ингән ир-ат исеме. Бәҙре (тулған ай) һәм дин һүҙҙәре ҡушылып төҙөлгән. Иң һәйбәт бала тигәнде аңлата.

# Бәҙретдин (исем)
## Билдәле шәхестәр

Бәҙрүш Моҡамай, ысын исеме Мөхәмәтйәнов Бәҙретдин Мөхәмәтйән улы (5 октябрь 1909 йыл — 20 сентябрь 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған башҡорт шағиры. 1939 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Йомалин Бәҙретдин Әбделғәзе улы (15 июль 1926 йыл) — «Заветы Ильича» колхозы рәйесе. Октябрь Революцияһы (1986 йыл), ике тапҡыр Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1973, 1976 йылдар), «Почет Билдәһе» (1971), 2-се дәрәжә Ватан Һуғышы (1985 йыл) ордендары, 6 миҙал кавалеры. Ике тапҡыр БАССР Юғары Советы Президиумының (1976, 1986 йылдар), СССР Эске эштәр министрлығының (1972 йыл) Почет грамоталары менән бүләкләнә. Ауыл хужалығы өлкәһендәге уңыштары өсөн ул «БАССР-ҙың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исемгә һәм халыҡ мәғарифын үҫтереүҙәге әүҙем эшмәкәрлеге өсөн «БАССР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы» билдәһенә лайыҡ була.

# Бәҙретдин (исем)
## Фамилияла

Бәҙретдинов Ратмир Сәрүәр улы (15 ноябрь 1931 йыл — 30 октябрь 2020 йыл) — бейеүсе, Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1977).
Бәҙретдинов Сәлимйән Миңләхмәт улы (3 май 1950 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, журналист, ғалим-фольклорсы. Филология фәндәре кандидаты (2010). Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990), СССР Журналистар союзы (1988) һәм Башҡортостан Яҙыусылар союзы (2000) ағзаһы. I һәм III Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайҙары делегаты. Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге республика (1996) һәм Учалы районының Муса Мортазин исемендәге (1996) премиялары лауреаты. Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы (2000) һәм «За заслуги в проведении Всероссийской переписи населения» миҙалы (2003) менән бүләкләнгән. Рәсәй Федерацияһының Хеҙмәт ветераны (2010).
Бәҙретдинов Рәғиб Мәрүәретдин улы (17 август 1945 йыл) — Илеш районы «Октябрь» колхозының комбайнсыһы. Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры.
Бәҙретдинов Миңнулла Бәҙретдин улы (1901 йыл — 29 сентябрь 1943 йыл) — Советтар Союзы Геройы (1944). Граждандар һəм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы.
Бәҙретдинов Низам Сәләхетдин улы (рус. Бадретдинов Низам Саляхетдинович; 1910 йыл — ?) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, ҡыҙылармеец. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, артиллерист.
Бәҙретдинов Йәғәфәр Зәйнәғетдин улы (12 февраль 1912 йыл — 2007 йыл) — финансы-иҡтисадсы, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (1974), Бөйөк Ватан һуғышы яугире.
Бәҙретдинов Тимур Таһир улы, Бәҙретдинов Тимур (Каштан) Таһир улы (11 февраль 1978 йыл) — Рәсәй киноһында комедия актеры, телевидение һәм КВН телетапшырыуҙарын алып барыусы.
Бәҙретдинов Рәмил Рафаил улы (17 ғинуар 1958 йыл) — ғалим-санитар табибы, курортолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре.
# Катыш (Кондинское районы)

Катыш — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Кондинское районындағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 34 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628210, ОКАТО коды — 71116000000.

# Катыш (Кондинское районы)
## Халыҡ һаны

| Йыл | Даими халыҡ һаны |
| 2002 | |
| 2008 | |
| 2010 | 34 |

# Катыш (Кондинское районы)
## Климат

Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
# Тушетия

Тушетия (груз. თუშეთი, Тушети) — Грузияның төньяҡ-көнсығышындағы тарихи һәм географик таулы өлкә.
Төбәк, атап әйткәндә, Тушетиның милли паркы, ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исмлегенә индереүгә тәҡдим ителгән.

# Тушетия
## Географик урыны

Тушетия административ яҡтан Кахети төбәге Әхмәт районының төньяҡ өлөшөн тәшкил итә.
Өлкә Андийское Койсу йылғаһы башындағы таулы соҡорҙан ғибәрәт.
Тушетия көнбайыштағы Оло Барбало (3294 м) түбәһенән көнсығыштағы Шавиклдегә (3578 м) тиклем Төп Кавказ һыртының киҫәге менән Кахетиҙан айырылып тора. Абано артылышы (2850 м) (унан аша 1980 йылда төҙөлгән Пшавели — Абано артылышы — Омало автомобиль юлы үтә), Тушетияның заманса ҙур ауылы Омалоны район үҙәге Әхмәт менән тоташтыра.
Төньяҡтан өлкә Рәсәйҙең Чечен Республикаһынан Сулако-Терский һырты менән көнсығышта Тебулосмта түбәһенән (4492 м) көнбайышта Диклосмта түбәһенә (4285 м) тиклем айырылып тора. Көнбайышта, боҙлоҡ стенаһы менән ҡапланған тау артында, Хевсурети тарихи өлкәһенә ингән Арчило йылғаһының үҙәне урынлашҡан. Көнсығышта, Андийское Койсу ағымының түбәнендә, Дағстан ерҙәре ята.

# Тушетия
## Халҡы

Өлкә территорияһында тарихи грузиндарҙың этнографик төркөмө — тушиндар, һәм көслө грузин йоғонтоһона дусар булған ҙур булмаған нах халҡы бацбиецтар (цова-тушин) йәшәгән. Халыҡтың ике төркөмө лә православие христиандары динен тота. Тушиндар һәм бацбиецтар, башлыса көнсығыш Грузияның башҡа тау халҡы — пшавалар һәм хевсурҙар менән дөйөм матди һәм рухи мәҙәниәткә эйә. Башня архитектураһы менән нығытылған ауылдар хас.
Халҡының төп шөғөлө һәр ваҡыт һарыҡсылыҡ.
1840 йылдарға өлкәнең халҡы дүрт йәмғиәткә берләшә: Гометцари, Чакма, Пирикити һәм Цова (бацбийский).
Ваҡыт үтеү менән халҡының өлөшө көньяҡҡа, Кахетияға күсә. 1950 йылдарҙа халҡының күпселеге Алазань үҙәненә күсеп китә: тушин-грузиндар Квемо-Алвани ауылына, ә бацбиецтар Земо-Алваниға.
Әлеге ваҡытта Тушетияла тиҫтәгә яҡын ауылда кеше йәшәй, әммә ҡышҡы осорҙа бөтә халҡы тиерлек Кахетияға күсеп китә.

# Тушетия
## Ҡыҙыҡлы факттар

Тушетияла, Омало һәм Шенако ауылдарында «Мимино» фильмы төшөрөлә. Сценарий буйынса осоусы Валико Мизандари (Мимино) тушин.1976 йылда «Тушетия көтөүселәре» телевизион сериалы төшөрөлә, ул үҙәк телевидениенан күрһәтелә. Төп геройҙан тыш, ҡатнашыусылары урындағы халыҡ. Сериалда документаль материалдарға нигеҙләнгән Тушетия көтөүселәренең көндәлек тормошо күрһәтелә.

# Тушетия
## Галереяһы

* Омало ауылы
* Шенакола сиркәү
* Дартло ауылы
* Фарсма ауылы
* Джварбосели ауылы
* Кесело ҡәлғәһе
* Хахабо ауылы
# Кесе Орсас-Ель

Кесе Орсас-Ель — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Летка йылғаһының һул ярына тамағынан 201 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Кесе Орсас-Ель
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300212111100031624
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103162
* Бассейн коды — 10.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Бикмәев

Бикмәев — фамилия.
* Бикмәев Михаил Әхмәт улы (4 май 1954) — тарихсы. Тарих фәндәре докторы (2005), профессор (2009). Полковник (2003). Хәрби фәндәр академияһы академигы.
* Бикмәев Солтангәрәй Ғәтиәтулла улы (1874—?) — хәрби эшмәкәр. Батша армияһы подполковнигы, Башҡорт армияһы полковнигы (1918—1919), Рәсәйҙең көнсығыш сигендә Башҡорт ғәскәренең генерал-майоры (1920).
# Алексей Толстой һәйкәле (Мәскәү)
## Тарихы

Күренекле яҙыусы Алексей Николаевич Толстой (1883—1945) һәйкәле Оло һәм Кесе Никита урамдары сатында урынлашҡан
Федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.
XVI быуат манараһы урынында (1937 йылда емерелә) урынлашҡан Большое Вознесение ҡорамы алдында скверҙа ҡуйылған.
Һәйкәл өсөн урын һайлау осраҡлы түгел: эргәлә, Спиридоновка урамының 2/6 -сы йортонда яҙыусы үҙ ғүмеренең һуңғы йылдарын үткәргән. 1941 йылдан алып 1945 йылға тиклем А. Н. Толстойҙың мемориаль музей-фатиры була.
Һәйкәлде асыу тантанаһы 1957 йылдың 3 июлендә үтә.
Проект өҫтөндә скульптор Георгий Иванович Мотовилов һәм архитектор Леонид Михайлович Поляков эшләй.
Скульптура композицияһы өсөн бронза, постамент өсөн гранит ҡулланыла.
Постаментҡа алтын төҫөндә ҡыҫҡа итеп яҙыусының исем фамилияһы, тормош даталары ғына яҙылған.
Алексей Николаевич.яҙыусы өсөн хас традицион образда – ҡулына блокнот менән ҡәләм тотоп креслола уйсан ултыра.
Скульптор бер төрлө генә фекер уятмай. Мәҫәлән, яҙыусының һуңғы ҡатыны Людмила Ильинична Крестинская Толстаяға ул оҡшамай
Ҡайһы бер тәнҡитселәр яҙыусының позаһын, кейемендәге, сәсендәге йыйнаҡһыҙлығын шелтәләй һ.б.
Әммә башҡа фекерҙәр буйынса, нәҡ ошо деталдәр ижад кешеһенең образын аныҡ сағылдыра һәм һәйкәлгә үҙенә генә хас айырымлыҡтар бирә».
2000 йылда Мәскәү ҡалаһының Ҡомартҡылар һаҡлау буйынса төп идаралығы заказы буйынса А.Н.Толстой һәйкәленең реставрацияһы үтә.
# Хоэнтурм

Хоэнтурм (нем. Hohenthurm) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2007 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1810 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,76 км². Диңгеҙ кимәленән 107 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6188 һәм автомобиль коды — SK.
# Таловочка

Таловочка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тихая йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Таловочка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100003205
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100320
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ташелка (Бирля ҡушылдығы)

Ташелка — Рәсәйҙәге йылға. Ульяновск өлкәһе,Һамар өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Бирля йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.

# Ташелка (Бирля ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысы Камское Устье ҡала тибындағы ҡасабаһынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем, Оло Черемшан йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000512112100005397
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100539
* Бассейн коды — 11.01.00.005
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Айвох-Яха

Айвох-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Иорку-Нгэван-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Айвох-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300036705
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303670
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Нюча-Яга (Ланги-Юган ҡушылдығы)

Нюча-Яга — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ланги-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Нюча-Яга (Ланги-Юган ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15030000112115300047521
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304752
* Бассейн коды — 15.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Хижәз короллеге

Хижәз короллеге (рус. Короле́вство Хиджа́з,ғәр. مملكة الحجاز‎, Mamlakat al-Ḥijāz) — Хижәздәге мәмләкәт, ул 1916 йылда Османс империяһынан бойондороҡһоҙлоҡ иғлан иткән. Короллеккә Һашимиҙар идара иткән. 1920-се йылдарҙа Нәжд солтанлығы баҫып алған, шунан һуң берләшкән Нәжд һәм Хижәз короллеге барлыҡҡа килгән.
# Оло Сякута-Яха

Оло Сякута-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нянгус-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 116 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 79 км.

# Оло Сякута-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300072557
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307255
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3