yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Карагай (Кызыл-Шин ҡушылдығы)

Карагай — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кызыл-Шин (Бугузун) йылғаһының уң ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Карагай (Кызыл-Шин ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100005278
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100527
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Глазго метрополитены

Глазго метрополитены — Шотландияла Глазго ҡалаһындағы метрополитен.
Ун биш станция менән бер ҡулса линиянан тора, дөйөм оҙонлоғо — кт 10,4, линия буйынса хәрәкәт итеү ваҡыты — 24 минут. Ғәҙәти булмаған тар 1219 мм (4 фут) колея ҡулланыла. Тоннель диаметры шулай уҡ ғәҙәттәгенән әҙерәк — 3,35 м (11 фут). Нигеҙ һалыныуының уртаса тәрәнлеге 10 метр самаһы. 2005/2006 йыл мәғлүмәттәре буйынса пассажирҙар ағымы йылына 13,16 миллион кеше тәшкил итә (көнөнә 36 мең кеше).

# Глазго метрополитены
## Тарихы

Линия 1896 йылдың 14 декабрендә асылған һәм шул ваҡыттан алып ҙурайтылмаған. 1935 йылда , электрлаштырыла. 1977—1980 йылдарҙа система тулыһынса реконструкциялауға ябыла. Бер станция («Мерклэнд-стрит»), ябыла, уны яңы «Партик» станцияһына алмаштыралар, туннель һәм станцияларҙы үҙгәртеп ҡоралар. Составтарының ҡыҙғылт төҫө буйынса ул «борғосло әфлисун» тигән исем алған.

# Глазго метрополитены
## Станциялары

Станциялар Клайд йылғаһының ике яҡ яры буйында урынлашҡан. Бөтә станциялар ер аҫтында, 12 станция утрау платформаға эйә, ҡабырға платформалар «Партик», «Гован» һәм «Сент-Енохтың» станцияларында. Станцияларҙа платформалар тар: киңлеге 3 метр (10 фут). Оҙонлоғо 40 м самаһы, 3 вагонға иҫәпләнгән. Рельстар кимәленән платформаның бейеклеге 65 см. Линияла Партик, Бьюкенен-стрит һәм Сент-Енохта өс күсеп ултырыу урыны бар.

# Глазго метрополитены
## Хәрәкәт итеү составы

Асылыған ваҡытта хәрәкәтсән состав 20 айырым вагондарҙан тора, бер йылдан һуң тағы шундай уҡ 10 вагон өҫтәлә. 1898 йылдан һәр береһенә тағылмалы вагон өҫтәлә. Бер тағылмалы вагон үҙенең тәүге ҡиәфәтендә һаҡлана һәм Buchanan Street. станцияһында урынлашҡан.
Ҡайһы бер тәүге вагондар электрлаштырылған юлдарҙа 1977 йылға тиклем хеҙмәт итә.
Бөтә вагондарҙың һәр яҡтан икешәр ишеге бар. Ике вагонлы составтарға инеү ике үҙәк ишектән, ә сығыу ике ситке ишектән башҡарыла.

# Глазго метрополитены
## Эш ваҡыты

Метрополитен 6:30 алып 23:30 сәғәткә тиклем бөтә көндәрҙә лә, йәкшәмбенән тыш, 4-8 минут интервал менән эшләй. Йәкшәмбе көнөндә эш ваҡыты 11:00—18:00 тиклем 8 минут интервал менән сикләнгән

# Глазго метрополитены
## Фотоһүрәттәр галереяһы

* Вагон интерьеры
* «Партик» станцияһы вывескаһы
# Филадельфия

Филадельфия (ингл. Philadelphia) — Америкалағы иң боронғо ҡалаларҙың береһе, Пенсильванияла иң ҙур ҡала. Агломерацияла 5,7 миллион кеше йәшәй. Оло сәнәғәт, иҡтисади, мәҙәни үҙәк.
# Абдуллин Хәмзә Ильяс улы

Абдуллин Хәмзә Ильяс улы (7 ғинуар 1918 йыл — 31 июль 2008 йыл) — педагог. РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1971).

# Абдуллин Хәмзә Ильяс улы
## Биографияһы

Абдуллин Хәмзә Ильяс улы 1918 йылдың 7 ғинуарында Башҡортостан мөхтәриәте Үҫәргән кантоны (хәҙерге Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районы) Үрге Наҙарғол ауылында тыуған.
1938 йылдан Башҡортостан АССР-ы Хәйбулла районы Аҡъяр урта мәктәбендә, 1939 йылдан Әбеш ете йыллыҡ мәктәбендә уҡыта.
1945 йылда Совет-япон һуғышында ҡатнаша.
1946 йылдан Хәйбулла районы Мәмбәт ете йыллыҡ мәктәбенең директоры була.
1950 йылдан КПСС-тың Хәйбулла район комитетында партия кабинеты мөдире, пропаганда һәм агитация бүлеге мөдиренең урынбаҫары, 1953—1954 йылдарҙа «Красное знамя» колхозының партия ойошмаһының сәркәтибе вазифаларын башҡара.
1958 йылда Өфө юғары партия мәктәбен тамамлай. 1958 йылдан Хәйбулла район Советы башҡарма комитеты рәйесенең урынбаҫары була.
1960 йылдан Бүребай һигеҙ йыллыҡ башҡорт мәктәбенең директоры вазифаһын үтәй. 1964 йылда Ырымбур педагогия институтын тамамлай.
1976—1979 йылдарҙа Бүребай урта мәктәбендә, 1979—1986 йылдарҙа Татыр-Үҙәк урта мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй.
2008 йылдың 31 июлендә Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районы Бүребай ауылында вафат була.
# Кабаильди

Кабаильди — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кеть йылғаһының һул ярына тамағынан 579 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Кабаильди
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010600112115200026125
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202612
* Бассейн коды — 13.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Гиоргиевица

Гиоргиевица (Оло Георгиевица) — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Межа йылғаһының һул ярына тамағынан 107 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Гиоргиевица
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300312110000015679
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001567
* Бассейн коды — 08.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Оло Мартыновка

Оло Мартыновка — ҡасаба (1972−1992 йыл — ҡала тибындағы ҡасаба) Ростов өлкәһендәге ҡала тибындағы ҡасаба, Мартын районың, Мартын ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

# Оло Мартыновка
## Тарих

Оло Мартыновкаға 1772 йылда нигеҙ һалына(боронғо ҡаласыҡ урынында). Биҫтәнең элекке исеме — Городищенская.

# Оло Мартыновка
## Халыҡ
### Билдәле шәхестәр

* Драгалев Георгий Георгиевич — Социалистик Хеҙмәт Геройы.
* Зыгин Алексей Иванович — Советтар Союзы Геройы.
* Колесников Сидор Иванович — Советтар Союзы Геройы.
* Лемешко Тимофей Игнатьевич (1889—1962) — уның хөрмәтенә Лемешко ауылы аталған.
* Малеев Михаил Федорович (1899—1964) — совет хәрби етәксеһе.
* Лабазан Сыңғыҙ Сулейманович (1991-) — Рәсәй көрәшсеһе, донъя чемпионы.
* Магомедов Ислам Курбанович (1991-) — Рәсәй көрәшсеһе, Европа уйыны-2015 чемпионы.

# Оло Мартыновка
## Дин

Оло Мартыновка ҡасабаһындағы Изге троица ҡорамы1896 йылдың 27 майында император Николай Александровичтың батша булыуы хөрмәтенә төҙөлә. Ул — донъяла император Николай II батша тип иғлан ителеүгә бағышланған берҙән-бер иҫтәлекле ғибәҙәтхана.
# Фирфрауский командир (йыр)

Фирфрауский командир — башҡорт халыҡ йыры.

# Фирфрауский командир (йыр)
## Тарихы

Һирәк яҙмаларҙың береһе. Уны 1993 йылда Өфө ҡалаһында ғалим Казбек Сәғит улы Баймөхәмәтов йырлауынан Ф. А. Нәҙершина магнитофон таҫмаһына теркәгән. Башҡарыусы үҙе әлеге көйҙө Башҡортостандың Ҡыйғы районында элекке Ҡыйғы театрының артисы, төрлө музыкаль ҡоралдарҙа оҫта уйнаусы Басир Бикмөхәмәтовтан ишеткән.

# Фирфрауский командир (йыр)
## Риүәйәте

Башҡорт дәүләт университеты доценты, тарихсы Дияс Йәндурин был йырҙың Ете йыллыҡ һуғыш (1756—1763) заманында Ырымбурҙа хеҙмәт иткән бригадир фон-Фрауэндорф исеменә бәйле булыуын белдерә. Ғилми сығанаҡтарҙан күренеүенсә, Фрауэндорф яуға йыйынған башҡорт һәм мишәр полктарын Өфөгә смотрға оҙатып йөрөгән. Йырҙың һүҙҙәренән күренеүенсә, командирҙың һалдаттар араһында абруйы булмаған: геройҙы ата ҡуян менән сағыштырыу шул хаҡта һөйләй. Фамилияһының үҙгәртелеүе лә мыҫҡыллау тойғоһона бәйле булыуы ихтимал.
Белгестәр «Фирфрауский командир» йыры «Перовский» йырының бер вариантына оҡшашлығы булыуын билдәләйҙәр, был фольклор традицияларының тотороҡлоғонан килә һәм фольклорҙа була торған хәл.

# Фирфрауский командир (йыр)
## Йырҙың тексы

    Эй, бейек тауҙың башында,
    Эй, ата ҡуян юрғалай (шул).
    Ата ҡуян юрғалай.
    Эй, Фирфрауский командир,
    Эй, командаһын ҡурһалай,
    Командаһын ҡурһалай (шул).
    Ай, айда, ребята, пирут,
    Ай, айда, ребята, пирутй
    Ыхто пирут, того чирут,
    Ыхто убьет — пенсион.
Урыҫса яңғырашы:
    Ай, айда, ребята, вперед,
    ай, айда, ребята, вперед!
    Кто вперед, того черед.
    Кто убьет — пенсион.
# Түбәнге Бикмәт

Түбәнге Бикмәт (Түбән Бикмәт; татар. Түбән Бикмәт, рус. Нижнее Бикметово) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Сарман районы ауылы.

# Түбәнге Бикмәт
## География

Ауыл Кәүжиәк йылғаһы буйында, Сарман ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 18 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Түбәнге Бикмәт
## Тарих

Ауылға байлар ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. 1752 йылдан билдәле. Ауыл Байлар улусының Салағош түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы (1865 йылдан Өфө губернаһы) Минзәлә өйәҙенә инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Әлмәтмулла административ-территориаль улусы составына керә.
1870 йылда ауылда мәсет, мәктәп теркәлгән.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1922 йылдан Саллы кантоны составында була. 1930 йылдан Сарман районы составына керә.

# Түбәнге Бикмәт
## Халҡы

1795 йылда ауылда 39 башҡорт, 88 сыуаш; 1834 йылда — 54 башҡорт; 1870 йылда — 138 башҡорт һәм 12 татар; 1912 йылда — 250 аҫаба башҡорт иҫәпләнгән.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1795 | 1865 | 1913 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 |
| 128 | 475 | 252 | 254 | 152 | 115 | 101 | 75 | 241 | 175 | 99 | 74 |
# Тынась-Яун

Тынась-Яун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Негус-Яун йылғаһының уң ярына тамағынан 121 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Тынась-Яун
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200043713
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204371
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ғәйеп (Ислам)

Ғәйеп (ғәр. غيب‎; рус. Гайб) — серле, йәшерен; күҙ менән күреп йәки хис итеү ағзалары менән тойоу мөмкин булмағанды тойоу, һиҙенеү. Ғәҙәттә кеше аҡылы етә алмаған бөтә нәмәне шулай атайҙар. Ошо мәғәнәләге ғәйепкә ышаныу мосолмандарҙың дини тормошоноң айырылғыһыҙ өлөшөн тәшкил итә.

# Ғәйеп (Ислам)
## Исламда

Ғәйеп һүҙе (ғәр. غيب‎ ғиб) тамырынан килеп сыҡҡан: «булмау», «йәшерен, күренмәҫ булыу» тигәнде аңлата. Башҡорт телендә «юғалыу» һүҙенең бер синонимы «ғәйеп булыу» бит. Йәғни, «ғәйеп» һүҙе ике мәғәнәлә йөрөй.
Аллаһ тәғәләгә генә «ғәйеп» юҡ, кешеләр өсөн йәшеренен дә, йәшерен түгелен дә белеп тора. Ҡөрьәндә әйтелгәнсә,
* Һәм улар: «Әгәр уға Раббыһы тарафынан аят иңдерелһә ине!» — тиҙәр. Һин уларға: «Ғәйеп нәмәләр — Аллала, көтөп тороғоҙ, мин һеҙҙең менән көтәм!» —тип әйт.
* Йунус 10:20
Башҡа аяттарҙа, ғәйеп Аллаһы Тәғәләгә генә билдәле һәм уның тураһында хатта рәсүлдәр ҙә (йәғни, Аллаһ илселәре лә) белмәй, тиелә.
Бөтә йәшәйеш — йәшерен, кешегә билдәһеҙ серҙәргә (ғәләм әл-ғәйб) һәм асыҡтан-асыҡ (ғәләм әш-шәһәҙә), аҡыл етерлек нәмәләргә бүленә.
Ғәләм әл-ғәйб 2 өлөшкә бүленә:
* Аң етмәҫ асылдар, күренештәр, феномендар, уларҙың барлығын Аллаһы Тәғәлә генә белә һәм шуға күрә улар тураһында бер ниндәй ҙә мәғлүмәт була алмай
* Барлығын тойоу мөмкин булмаған, әммә барлығы бәхәсһеҙ булған бөтә йәшәйеш. Быға, мәҫәлән, Аллаһтың атрибуттары, фәрештәләр, Ожмах, Тамуҡ һәм башҡалар инә.
Шиғыйлыҡта ғәйбәт (ғәйеп) тип Мөхәммәт ибн әл-Хәсән әл-Мәхди имамдың «йәшерен» йәшәүен атайҙар.
# Верюга

Верюга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Устья йылғаһының уң ярына тамағынан 222 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 74 км.

# Верюга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000030240
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003024
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡормантау мәҙәниәте

Ҡормантау мәҙәниәте — бронза быуаты аҙағы — иртə тимер быуат башы археологик ҡомартҡыһы (Б.э.т. 11—6 быуаттар). Башҡортостандың Ғафури районыны Ҡормантау ауылы эргəһендəге шул исемдәге тау битләүендәге торама исеме буйынса аталған. Ҡормантау тауы тирәләй тағы ла Табын, Воскресенское, Михайлов торамалары уырнлашҡан. Ҡормантау мәҙәниәте өйрəнеүселəр: В. А. Иванов, М. И. Касьянов, К. В. Сальников һәм башҡалар. Иртә тимер быуатта Башҡортостан территорияһының урман зонаһында — Ананьин, Гамаюн, Горохов, Пьяный Бор, Саргатка мәҙәниәттәре, дала зонаһында — Ҡормантау, Савромат, Сармат мәҙәниәттәре формалашҡан. Боронғо кешеләр торамаларын ҡалҡыу урындарҙа төҙөгән. Ярым ер өйҙəр һəм тура мөйөшлө бағана конструкциялы ҡоролмалар торлаҡ хеҙмəтен үтəгəн. Керамика тышҡа йəки эскə ҡарай бөгөлгəн ҡыҫҡа вертикаль муйынлы, бəлəкəй генə соҡорло биҙəк аралаштырып, ҡыя һыҙыҡтар, шаҡмаҡтар, ишелгəн бау эҙе менән биҙəлеп, əүəлəп эшлəнгəн түңəрəк төплө, көршəк рəүешендəге һəм йомро ҡорһаҡлы һауыттарҙан ғибəрəт.
Ҡурғанлы ҡəберлектəрҙә күпселек ерләү ҡомартҡылары табыла. Һул ҡабырғаға бөгəрлəнгəн килеш һалып, башы менән көнсығышҡа йəки көнбайышҡа ҡаратыу ерләү йолаһы булған. Бронзанан эшләнгән уҡ башаҡтары һəм һөңгө остары, сикə сулпылары, бырау, сулпылар, һырғалар, беҙҙəр, таштан эшләнгән иген онтағыстар, бысаҡ рəүешендəге пластиналар, уҡ башаҡтары, бысаҡтар, ярғыстар,тишкестəр, ҡырғыстар кеүек əйберҙəр табылған.
Ҡормантау мәҙәниәте түбəнге Кама буйында Ҡазан эргəһе мəҙəниəте нигеҙендə формалашҡан. Халыҡ малсылыҡ, башлыса һыйыр малы, сусҡа, йылҡы үрсеткəндəр, игенселек, һунарсылыҡ (ҡондоҙ, төлкө, ҡоралай, мышыға һунар иткəндəр) менән шөғөлләнгән. Баҡыр ҡойоу эше менән дə таныш булғандар. Ҡормантау мәҙәниәте вəкилдəре Бура мəҙəниəте, Межа мəҙəниəте һəм Черкаскүл мəҙəниəте халҡы менән бəйлəнеш тотҡан. Ҡормантау ҡəбилəлəре Ананьин мəҙəниəте һəм Ҡара Абыҙ мəҙəниəте халҡы формалашыуы компоненттарының береһе булған.
# Таложная

Таложная — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Түбәнге Лух йылғаһының уң ярына тамағынан 0,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Таложная
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100009080
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100908
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Рио-Платано

Рио-Платано (исп. Río Plátano) — Гондурастың биосфера ҡурсаулығы. Илдең төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, өс: Грасьяс-а-Дьос, Колон, Оланхо департамент территорияһында урынлашҡан. Ҡурсаулыҡ биләмәһе буйлап ағып, Кариб диңгеҙенә ҡушылған Рио-Платано («Банан йылғаһы») йылғаһы исеме менән атала. 1982 йылда ойошторола, дөйөм майҙаны 5250 квадрат километр. ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән. Ҡурсаулыҡ территорияһында 2000 самаһы традицион тормош рәүеше алып барған москито халҡы йәшәй.
Ҡурсаулыҡтың ҙур өлөшөн урыны менән 130 метр бейеклеккә еткән дымлы, ҡарағай саванналары, йылға үҙәндәре эргәһендәге тар (галерея) урмандар, пальмалы һаҙҙар һәм диңгеҙ яр буйҙарында мангр әрәмәлектәре алып тора.
Рио-Платанола бесәйҙәр ғаиләһенә ҡараған 5 төр (ягуар, пума, оцелот, ягуарунди һәм оҙон ҡойороҡло бесәйҙәр), 400 ҡош төрө (шул иҫәптән гарпия, гокко, ара тутыйғошо һәм башҡалар) осрай.
Ҡурсаулыҡтың айырым статусына ҡарамаҫтан, Гондурас хөкүмәтене уның тейешенсә һаҡланғаныуын тәьмин итә алмай. «Экологик тикшереү агентлығы» (Environmental Investigation Agency — EIA) һәм «Халыҡ-ара сәйәсәт үҙәге» (Centre for International Policy) мәғлүмәттәре буйынса, бөгөн Гондурастан экспортланған ҡыҙыл ағастың 80 проценты законһыҙ ҡырҡыла. Шулай уҡ экспортҡа әҙерләнгән ҡарарғайҙың яртыһы рөхсәтһеҙ киҫелә. Хәҙерге темптар менән барғанда, 10-15 йылда Гондураста махагони тип аталған ҡыҙыл ағас тулыһынса ҡырҡып бөтөрөләсәк. Паркка Никарагуанан килгән ҡасаҡтар ҙа өҫтәмә зыян килтерә, улар граждандар һуғышы йылдарында ҡурсаулыҡ территорияһында төпләнеп, шунда йәшәй башлай.
Ошо сәбәпле 1996 йылда Рио-Платано, хәүеф аҫтында торғанлыҡтан, Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелә. XXI быуаттың беренсе йылдарындағы хәл-торошто яҡшыртыуға йүнәлтелгән эшмәкәрлек һөҙөмтәһендә 2007 йылда парктан юҡҡа сығыу хәүефе аҫтындағы парк статусы алына. Әммә Гондурас хөкүмәтенең мөрәжәғәте буйынса, 2011 йылдың июнендә Бөтә донъя мираҫы комитетының 35-се сессияһында ҡабат ҡаралып, статус кире ҡайтарыла.
Резерват «милли парк» статусын алыу өсөн кандидат булып тора.
# Илбаев Мөхәмәт Исмәғил улы

Илбаев Мөхәмәт Исмәғил улы (13 март 1939 йыл — 21 апрель 2015 йыл) — ауыл хужалығы белгесе, шағир. 2003 йылдан Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союздары ағзаһы.

# Илбаев Мөхәмәт Исмәғил улы
## Биографияһы

Мөхәмәт Исмәғил улы Илбаев 1939 йылдың 13 мартында Башҡорт АССР-ының Ейәнсура районы Мөхәмәтйән ауылында тыуған.
Абзан урта мәктәбен тамамлағас, колхозда эш башлай. 1959—1964 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институтында зоотехник һөнәренә уҡып сыҡҡас, колхоз-совхоздарҙа эшләй. Күмертауҙағы район-ара тоҡомсолоҡ станцияһында баш зоотехник була. Станция бөтөрөлгәс, «Башкируголь» берекмәһенең тәьминәт бүлегендә эшләй.
2015 йылдың 21 апрелендә Күмертау ҡалаһында вафат була, тыуған ауылы Мөхәмәтйәндә ерләнгән

# Илбаев Мөхәмәт Исмәғил улы
## Ижады

Мөхәмәт Илбаев, белеме буйынса мал хужалығы белгесе булһа ла, ХХ быуаттың 60-сы йылдарында әҙәбиәткә шағирлыҡ таланты менән юл ярып килеп инде. Уның 1968 йылда баҫылып сыҡҡан «Ерҙәр күрҙем» исемле тәүге шиғри йыйынтығы башҡорт шиғриәтенә талантлы ҡәләм эйәһе килеүен хәбәр итте. Артабанғы йылдарҙа уның ижады «Эскән һыуҙар» (2009) китабында үҫеш тапты. «Ҡорҙар йыры» (2012) китабына балалар өсөн шиғырҙары, шиғри хикәйәһе һәм поэмаһы тупланған. Уның был йыйынтығында Башҡортостан халҡының үткән тарихы, бөгөнгөһө һәм хәүефле киләсәге лә сағыла.
Мөхәмәт Илбаев поэтик әҫәрҙәрендә башҡорт теленең нескәлектәрен, күркәмлеген оҫта ижади файҙаланды, шул ерлектә башҡорт шиғриәтен байытты.

# Илбаев Мөхәмәт Исмәғил улы
## Китаптары

* Ерҙәр күрҙем: Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1968.
* Тамғалар: Шиғри йыйынтыҡ— Өфө: Китап, 2001. — 157-190 б.
* Эскән һыуҙар: Шиғырҙар, поэмалар. — Өфө: Китап, 2009. — 112 б.
* Ҡорҙар йыры: Шиғырҙар, шиғри хикәйә, поэма. — Өфө: Китап, 2012.
# Ираҡ короллеге

Ираҡ короллеге - (рус. Королевство Ирак, ғәр. المملكة العراقية‎ - Мәмләкә әл-Ғираҡиә) — Ираҡ дәүләтенең Милләттәр Лигаһы 1920 йылда Бөйөк Британияға биргән мандаты ғәмәлдән сыҡҡандан һуңғы осорҙағы статусы.

# Ираҡ короллеге
## Тарихы

Короллек 1921 йылда иғлан ителә. 11 йылдан мандат ғәмәлдән сыға, әммә короллек 1958 йылға тиклем йәшәп килә, шул йылда ираҡ дәүләт һәм хәрби эшмәкәре Әбдел Ҡасим етәкселегендә хәрби түңкәрелеш була һәм короллек бөтөрөлә.
Король Фейсал II, уның ғаиләһе, хөкүмәт ағзалары аттырыла. Ираҡ республикаһы иғлан ителгәндән һуң Бағдад пакты юҡҡа сығарыла һәм Советтар Союзы менән дуҫтарса мөнәсәбәттәр башлана.
# Роза (Силәбе өлкәһе)

Роза — Рәсәй Федерацияһы, Силәбе өлкәһе Коркин районының эшселәр ҡасабаһы.
Роза ҡала биләмәһенең административ үҙәге һәм берҙән-бер тораҡ пункты.

# Роза (Силәбе өлкәһе)
## Географияһы

Роза ҡасабаһы Коркин ҡалаһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 5 саҡрымда урынлашҡан. Сүмләк инеше буйында, Дубровка-Силәбе тимер юл станцияһынан 13 саҡрым алыҫлыҡта һәм Породный тимер юл станцияһынан 2 саҡрым алыҫлыҡта барлыҡҡа килгән. 1992 йылға тиклем Коркин ҡалаһы составына ингән. Муниципалитет Оло Силәбе агломерацияһы составында.

# Роза (Силәбе өлкәһе)
## Тарихы

1932 йылда «Ҡыҙыл Роза» колхозы булараҡ барлыҡҡа килгән. Исеме немец һәм халыҡ-ара эшселәр хәрәкәтенең күренекле эшмәкәре — Роза Люксембург хөрмәтенә бирелгән.
1935 йылда колхоз ерҙәре һоро күмер сығарыуға бүлеп бирелә. Әммә 1932 йылда күрше Коркин ауылында тәүге күмер сығарыу предприятиеһы төҙөлә. Коркин күмер ятҡылығының артабанғы үҫеше 1935 йылда уҡ колхоздың бар ерҙәрен тау эштәре өсөн биреүгә килтерә. Ә бында барлыҡҡа килгән шахтёрҙар һәм таусылар йәшәгән ҡасаба элекке колхоз атамаһы менән, ҡыҫҡартып Роза тип йөрөтөлә башлай.
1981 йылдың 1 октябрендә янында урынлашҡан Чапаев һәм Строитель ҡасабалары Роза эшселәр ҡасабаһы менән бергә берләштерелә.

# Роза (Силәбе өлкәһе)
## Коркин күмер разрезының кире йоғонтоһо

Коркин күмер разрезы әкренләп тәрәнәйтелеү һәм киңәйтелеү менән бәйле күп кенә йорттар ҡасабала котлован ситенән 80-300 метр ғына алыҫлыҡта ҡалған. Тупраҡтың өҫкө ҡатламы әкренләп шыуа барып аҫҡа төшә. Шуның арҡаһында күп кенә йорттарҙың ҡабырғаларында ҡулды тығып урамға сығарырлыҡ ҙур ярыҡтар хасил булған, улар аҡрынлап емерелә бара һәм авария хәлендә тип танылған
Был муниципаль, шулай уҡ шәхси торлаҡтарға һәм хатта социаль объекттарға ла (мәктәп) ҡағыла. Бынан тыш даими һөрөм газы килә, һәм күмер саңы оса, былар кеше сәләмәтлегенә кире йоғонто яһай — тын системаһы ауырыуҙары (мәҫәлән, бронхылар астмаһы) һаны ҡырҡа арта.
Һөҙөмтәлә, 2012 йылдың 4 февралендә В. В. Путин күмер разрезында булып, үҙ күҙҙәре менән күргәс, айырым йорттарҙы, бәлки ҡасабаны ла, хәүеф-хәтәрһеҙ урынға күсереү кәрәклегенә инана, ошо мәсьәлә буйынса кәңәшмә үткәрелә.
Коркин ҡалаһының үҙендә лә 2017 йылға тиклем елһеҙ ваҡытта ҡаланы күмер туҙаны ҡаплай торған була, 2018 йылдың аҙағына хәл яҡшырған, рәсми версия буйынса, разрез газ сығармай башлаған.
# Солигалич (станция)

Солигалич — Рәсәйҙең Монзенский тимер юлының ведомство тимер юл станцияһы. Шул уҡ исемдәге станция яны ҡасабаһында урынлашҡан, шул исемдәге ҡаланан төньяҡта тора. Ламса станцияһының һуңғы 13-сө километр тармағы пункты.

# Солигалич (станция)
## Тарих

Тимер юл станцияһы Монзенский тимер юлы селтәренең киңәйтелеүе һәм Солигалич эзбиз комбинатының продукцияһын ташыу арҡаһында 1960 йылда асылған. Әммә станция тимер юлының төп трассаһына эләгә алмай (ул Солигаличтан ситтә үтә).

# Солигалич (станция)
## Эшмәкәрлеге

* Пассажирҙар бәйләнеше юҡ (1999 йылға тиклем эш көнөдәрендә мотовоз йөрөгән, ул уҡыусы балаларҙы Гремячийҙан Солигаличка һәм кире ташыған).
* Тимер юлы станцияһыСолигалич эзбиз комбинатынан Монзенский тимер юлына йөктәр ебәрә (артабан Ламса һәм Вохтога аша «РЖД» селтәре буйлап)

# Солигалич (станция)
## Тасуирлама

Станция 5 юлдан толра, уларҙа техника һәм Солигалич эзбиз комбинатының ҡабул ителгән һәм оҙатыла торған продукцияһы тейәлгән составтар тора. Шулай уҡ юлдарҙа ғәмәлдән сығарылған локомотив һәм вагондар тора. Юлдарҙың бергә ҡушылған төньяҡ тамағында тимер юл уғы (стрелкаһы) тора, унан Солигалич эзбиз комбинатының йөк оҙатыу юлы башлана. Юлдың оҙонлоғо 500 метрға тиң көньяҡ тамағы эшләмәй торған тупик менән тамалана.