# Ригведа

«Ригве́да» (санскр. ऋग्वेद, ṛgveda, «гимндар ведаһы») — башлыса дини гимндар йыйынтығы, һинд әҙәбиәтенең ведий телендәге тәүге билдәле ҡомартҡыһы. «Ригведа» Веды тип аталған дүрт индуист дини тексына инә. «Ригведа», ихтимал, б. э. т. яҡынса 1700—1100 йй. төҙөлгән һәм иң боронғо һинд-арий текстарының һәм донъялағы иң боронғо дини текстарҙың береһе булып тора. «Ригведа»ның II—VII мандалы иң боронғо мандалдарының береһе булып һанала. Быуаттар дауамында ул фәҡәт ауыҙ-тел традицияларында һаҡланған һәм, ихтимал, тәүге тапҡыр тик иртә урта быуаттар дәүерендә генә яҙылып алынған булырға тейеш. «Ригведа» — Веданың иң боронғоһо һәм әһәмиәтлеһе, боронғо һинд тарихын һәм мифологияһын өйрәнеү өсөн ҡиммәтле сығанаҡ. 2007 йылда ЮНЕСКО «Ригведа»ны «Донъя хәтере» исемлегенә реестр индерҙе.

# Ригведа
## Этимологияһы

Ригведа һүҙе — ҡушма (татпуруша), ике санскрит тамырҙан: рич (санскр. ऋच्, ṛc, «маҡтау, гимн, шиғырҙар») һәм веда (Ҡалып:Lang-sa2, veda, «белем»).

# Ригведа
## Тексы

«Ригведа» 1028 гимндан, күпселеге төрлө ҡорбан ритуалдар яджня өсөн тәғәйенләнгән (йәки 1017, ведий санскритында төҙөлгәнен иҫәпләмәгәндә, апокрифик валакхильянан (vālakhilya) — 8.49—8.59 гимндары) тора. Был ҡыҫҡа гимндарҙың оҙон йыйылмаһы башлыса аллаларҙы маҡтауға ҡоролған. Ул мандал тип аталған 10 китаптан тора.
Һәр мандала сукта (sūkta) тип аталған гимндан тора, улар, үҙ сиратында, «рич» (ṛc), күплектә — «ричас» (ṛcas) тип аталған айырым шиғри юлдарҙан тора. Мандалдар оҙонлоғо буйынса ла, йәше буйынса ла тигеҙ түгел. «Ғаилә (фамилия) китаптары», 2-7 мандалдар, иң боронғо өлөшө тип һанала һәм оҙонлоғо буйынса һайланып алынған, текстың 38%-ын тәшкил иткән иң ҡыҫҡа китаптарҙан тора. Ригведа (8-се Мандала) һәм Ригведа (9-сы Мандала), моғайын, шуға ярашлы, 15 % һәм 9%-ын тәшкил иткән төрлө йәштәге гимндарҙы индерә. Ригведа 1 (1-се Мандала һәм Ригведа 10 (10-сы Мандала) — иң йәш һәм иң оҙон китаптар текстың 37%-ын тәшкил итә.

# Ригведа
## Тексы
### Һаҡланыуы

Ригведа ике төп шакх («тармаҡтары», йәғни мәктәптәре йә редакциялары): Шакала (Śākala) һәм Башкала (Bāṣkala) арҡаһында һаҡлана. Текстың ҙур йәшен иҫәпкә алғанда, ул бик яҡшы һаҡланған, был ике редакция ғәмәлдә оҡшаш, тиң мәғәнәле һәм етди иҫкәрмәләр индермәйсә лә файҙаланылыуы мөмкин. Шакала менән Айтарея-брахмана бәйләнә. Башкала үҙ эсенә кхиланиҙы индерә һәм Каушитаки-брахмана менән бәйләнгән. Был редакциялар китаптарҙың (Г. Ольденберг атағанса «orthoepische Diaskeunase») урынлашыу тәртибен һәм башҡа ведаларҙың редакцияһы менән бер рәттән иртә гимндар төҙөлгәндән һуң йөҙйыллыҡтар дауамында сандхиға оҡшаш орфоэпик төҙәтмәләрҙе үҙ эсенә ала.
Төҙөлгән осоронан алып текст ике тоҫмалда ҡарала. Самхитапатхала сандхи өсөн бөтә санскрит ҡағиҙәләре ҡулланыла, һәм уның тексы яттан һөйләү өсөн файҙаланыла. Падапатхала һәр бер һүҙ айырымланған, һәм ул хәтерҙә ҡалдырыу өсөн файҙаланыла. Падапатха асылда — Самхитапатхаға тәфсир, әммә улар икеһе лә бер тиң итеп ҡабул ителә. Метрик нигеҙләү ярҙамында тергеҙелгән төп нөсхә текст (гимндарҙы риши нисек төҙөгән, шулай ҡалдырырға ынтылғаны өсөн төп нөсхә һанала) ҡайҙалыр улар араһында, шулай ҙа Самхитапатхаға яҡыныраҡ, ята.

# Ригведа
## Тексы
### Ойошторолоуы

Китап, гимн һәм шиғыр буйынса (кәрәк булһа, шулай уҡ шиғыр төҙөгәндә ҡулланылған стопа буйынса (пада) — a, b, c һ. б.) киң ҡабул ителгән нумерлау схемаһы. Мәҫәлән, беренсе пада -
* 1.1.1a agním īḷe puróhitaṃ — «Агни я восхваляю, высшего жреца» һәм һуңғы падаһы -
* 10.191.4d yáthāḥ vaḥ súsahā́sati — «һинең яҡшы йәмғиәттә булыуың өсөн»
Шул уҡ ваҡытта Герман Грассман, валакхильяны аҙаҡҡы өлөшкә урынлаштырып, гимндарҙы 1-ҙән алып 1028-гә саҡлы нумерлаған.
«Ригведа»ның бөтә 1028 гимны ла 1877 йылғы Aufrecht редакцияһында дөйөм алғанда 10 552 шиырҙан, йәки 39 831 падуҙан тора. Шатапатха-брахмана 432 000 ижек, ти, ә шул уҡ ваҡытта Ван Ноотен һәм Холландың (1994 й.) метрик тексы дөйөм алғанда 395 563 ижек (йәки, уртаса алғанда, падта 9.93 ижек); сандхи арҡаһында ижектәрҙе һанау неоднозначен. Шиғырҙарҙың күпселеге джагати метрикаһы (12 ижектән торған пада), триштубх (11 ижектән торған пада), вирадж (10 ижектән торған пада), гаятри йәки ануштубх (ике падала ла — 8-әр ижек) менән яҙылған.

# Ригведа
## Тексы
### Эстәлеге

"Ригведа"ның төп аллалары — Агни (ҡорбанлы ялҡын), Индра (үҙенең дошманы Вритраны үлтергән өсөн маҡталған ҡыйыу алла) һәм Сома (үҙе шул үҫемлектән эшләнгән изге эсемлек йәки үҫемлек). Башҡа күренекле аллалар — Митра, Варуна, Ушас (таң) һәм Ашвины. Шулай уҡ Савитар, Вишну, Рудра, Пушан, Брихаспати, Брахманаспати, Дьяус (күк), Притхиви (ер), Сурья (ҡояш), Ваю (ел), Апас (һыу), Парджанья (ямғыр), Вач (һүҙ), Маруты, Адитьи, Рибху, Барыһы ла-аллалар, күбеһе ригведа йылғалары (бигерәк тә Сапта Синдху (ете ағым) һәм Сарасвати йылғаһы), шулай уҡ төрлө кесе алласыҡтар, персоналар, төшөнсәләр, күренештәр һәм предметтар саҡырылалар. «Ригведа» шулай уҡ мөмкин булған тарихи ваҡиғаларға, бигерәк тә ведий арийҙары һәм уларҙың дошмандары, дасалар менән көрәшенең өҙөк-өҙөк һылтанмаларына таяна.
* Ригведа 1 (Мандала 1) 191 гимндан тора. 1.1 гимны Агниға йүнәлтелгән, һәм уның исеме — "Ригведа"ның беренсе һүҙе. Башҡа гимндар башлыса Агнига һәм Индраға мөрәжәғәт итә. 1.154 — 1.156 гимндары Вишнуға мөрәжәғәт итә.
* Ригведа 2 (Мандала 2) башлыса Агни һәм Индраға бағышланған 43 гимндан тора. Уны ғәҙәттә Гритсамада Шаунохотре ришиһына (gṛtsamda śaunohotra) ҡушалар.
* Ригведа 3 (Мандала 3) башлыса Агни һәм Индраға мөрәжәғәт иткән 62 гимндан тора. 3.62.10 шиғыры индуизмда мөһим һанала һәм Гаятри-мантра тип атала. Был китапта гимндарҙың күпселеге Вишвамитре Гатхинеға (viśvāmitra gāthinaḥ) ҡайтарыла.
* Ригведа 4 (Мандала 4) башлыса Агни һәм Индраға мөрәжәғәт иткән 58 гимндан тора. Был индуизм китабында гимндарҙың күпселеге Вамадева Гаутамаға (vāmadeva gautama) ҡайтарыла.
* Ригведа 5 (Мандала 5) башлыса Агни һәм Индраға мөрәжәғәт иткән 87 гимндан тора, Барыһы ла-аллалар Вишведевамға, Марутам, икеләтә алла Митра-Варуна һәм Ашвинам. Ике гимн да Ушасҡа (таң) һәм Савитарға бағышланған. Был китаптағы күпселек гимндар Атри ғаиләһенә (atri) ҡайтарыла.
* Ригведа 6 (Мандала 6) башлыса Агни һәм Индраға мөрәжәғәт иткән 75 гимндан тора. Был индуизм китабында гимндарҙың күпселеге бархаспатья (bārhaspatya) — Ангирас ғаиләһенә ҡайтарыла.
* Ригведа 7 (Мандала 7) Агни, Индраға, Барыһы ла аллалар Вишвадевамға, Марутам, Митра-Варуне, Ашвинам, Ушас, Варуне, Ваюға (ел), Сарасвати һәм Вишнуға — икеһенә, шулай уҡ башҡа алласыҡтарға мөрәжәғәт иткән 104 гимндан тора. Был китаптағы гимндарҙың күпселеген Васиштха Майтраваурниға (vasiṣṭha maitravaurṇi) ҡайтаралар. Тап шунда тәүге тапҡыр «Махамритьюмджая-мантра» («Маруталарға» гимны, 59.12) осрай.
* Ригведа 8 (Мандала 8) төрлө аллаларға мөрәжәғәт иткән 103 гимндан тора. 8.49 — 8.59 гимндары — валакхилья (vālakhilya) апокрифы. Был китаптағы гимндарҙың күпселеге Канва (kāṇva) ғаиләһенә ҡайтарыла.
* Ригведа 9 (Мандала 9) Сома Паваманаға, ведий диненең изге эсемлеген эшләүҙә ҡулланылған үҫемлеккә, бағышланған 114 гимндан тора.
* Ригведа 10 (Мандала 10) Агниға һәм башҡа аллаларға мөрәжәғәт иткән 191 гимндан тора. Ул Ведий цивилизацияһы географияһын тергеҙеүҙә мөһим булған йылғаларға бағышланған Надистути-сукта доғаһынан, һәм индуист традицияһы өсөн әһәмиәтле Пуруша-суктанан тора. Ул шулай уҡ Насадия-суктанан (10.129), ихтимал, Көнсығышта иң билдәле булған Донъя барлыҡҡа килтереү тураһында һөйләгән гимндан тора.

# Ригведа
## Тексы
### Риши

«Ригведа»ның һәр бер гимны йола булараҡ үҙенсәлекле риши менән сағыштырыла, ә «ғаилә китабының» (Мандалы 2-7) һәр береһе билдәле риши ғаиләһе тарафынан төҙөлгән тип һанала. Шиғыр һандары кәмеп барған тәртиптә һаналған һәм уларҙың ҡайһыналыр ҡайтарылған төп ғаиләләр:
* Ангирас: 3619 (бигерәк тә Ригведа 6 (Мандала 6)
* Канва: 1315 (бигерәк тә Ригведа 8 (Мандала 8)
* Васиштха: 1267 (Ригведа 7 (Мандала 7)
* Вишвамитра: 983 (Ригведа 3 (Мандала 3)
* Атри: 885 (Ригведа 5 (Мандала 5)
* Бхригу: 473
* Кашьяпа: 415 (Ригведа 9 (Мандала 9) бүлеге)
* Гритсамада: 401 (Ригведа 2 (Мандала 2)
* Агастья: 316
* Бхарадваджа/Бхарата: 170

# Ригведа
## Тексы
### Рус теленә тәржемә

Елизаренкова Татьяна Яковлевна 1989—1999 йылдарҙа "Ригведа"ны рус теленә тулыһынса тәржемә иткән. Тәржемә ватан индологияһы, лингвистикаһы һәм филологияһының ҡиммәтле өлөшө булған европа элгәреләренең текст өҫтөндә эшләүен һис шикһеҙ иҫәпкә ала.

# Ригведа
## Индуистик традиция

Индуистик традицияға ярашлы, Ригведа гимндары Вьяса Vyāsa етәкселегендә Ригведа Самхитуҙы беҙгә билдәле күренешендә (Пайла (Paila) итеп йыйылған) йыйған. Шатапатха-брахманға (Śatapatha Brāhmana) ярашлы, Ригведаның ижектәр һаны — 432 000, улар ҡырҡ йыл эсендәге мухурт (muhurtas) һанына тиңләшә (30 мухурт 1 көн тәшкил итә). Бандхуның (bandhu) астрономик, физиологик һәм рухи бәйлелеген ведий китаптары раҫлай.
Брахман (brāhmana) авторҙары Ригведа ритуалдарын тасуирлаған һәм интерпретациялаған. Яска (Yaska) Ригведаның иң тәүге тәфсирсеһе булған. XIV быуатта Саяна (Sāyana) изге китапҡа ентекле комментарий яҙған. Хәҙергә тиклем һаҡланып килгән бхашьяларға (bhāṣya) (комментарийҙарға) Мадхава (Mādhava), Скандасвамин (Skaṃdasvāmin) һәм Венкатамадхава (Veṃkatamādhava) комментарийҙары ҡарай.

# Ригведа
## Датаһы һәм тарихи реконструкцияһы

Ригведа башҡа бүтән һинд-арий текстарынан оҙонораҡ. Шуның Фридрих Макс Мюллер заманынан бирле көнбайыш фәне уға иғтибарын йүнәлткән. Ригведа яҙмалары фарсы диненең иртә ведий дине зороастризм менән бәйле. Зороастризм һәм ведий дине Арийҙар һинд-иран мәҙәниәтенең иртә уртаҡ диненән үҫешкән.
Ригведаның үҙәге бронза быуаты аҙағында формалашҡан тип иҫәпләнә,шуның арҡаһында ул өҙлөкһөҙ традицияла һаҡланып ҡалған бронза быуаты иртә әҙәбиәтенең берҙән-бер экземпляры булып тора. Ғәҙәттә уны төҙөүҙе б. э. т. 1700—1000 йй. ҡайтарып ҡалдыралар
В последующих столетиях текст подвергся стандартизации и пересмотрению произношения (самхитапатха, падапатха). Эта редакция была завершена около VII века до н. э.
Уның яҙмалары Һиндостанда б. э. т. V быуат тирәһендә брахми хаты формаһында яҙылған, ләкин оҙонлоғо буйынса Ригведа менән сағыштырылған текстар, күрәһең, Гупта һәм Сиддхам яҙмалары баплыҡҡа килгәнгә, иртә Урта быуаттарға, тиклем яҙылмаған булған. В Средние века манускрипты использовались для обучения, но до появления в Британской Индии печатного пресса в сохранении знания играли незначительную роль из-за своей хрупкости, ибо записывались на коре или пальмовых листьях и в тропическом климате быстро разрушались. Гимны сохранялись в устной традиции около тысячелетия со времени их составления до редакции Ригведы, и вся Ригведа целиком сохранялась в шакхах в течение последующих 2500 лет, начиная с редакции вплоть до editio princeps Мюллера — коллективный подвиг запоминания, не имеющий аналогов в любом другом известном обществе.
Пураны называют Видагдху автором Пады. Другие учёные считают, что падакара Ригведы — Стхавира Сак Айтарея Араньяки. После своего составления тексты сохранялись и кодифицировались обширным обществом ведийского духовенства в качестве центральной философии ведийской цивилизации железного века.
Ригведа описывает подвижную, кочевую культуру с запряжёнными лошадьми колесницами и металлическим (бронзовым) оружием. По мнению некоторых учёных, описываемая география соответствует Пенджабу (Гандхаре): реки текут с севера на юг, горы относительно далеки, но всё же достижимы (сома — растение, произрастающее в горах, и его приходилось покупать у заезжих торговцев). Однако гимны, определённо, составлялись в течение долгого периода, со старыми элементами, возможно, происходящими ещё из индо-иранских времён, начала второго тысячелетия до н. э. Таким образом, существуют разногласия о том, говорится ли в заявлениях о разрушении каменных крепостей ведийскими ариями и особенно Индрой о городах цивилизации долины Инда или они относятся к столкновениям между древними индоариями и культурой БМАК (Бактрийско-Маргианский археологический комплекс) на территории современных севера Афганистана и юга Туркменистана, находящихся в 400 км от верхнего Инда за горами Гиндукуш (или Хинду Куш). В любом случае, несмотря на то, что большинство текста, скорее всего, было составлено в Пенджабе, даже если он базировался на ранних поэтических традициях, в нём нет ни одного упоминания ни о тиграх, ни о рисе (в отличие от поздних Вед), что вызывает предположение о том, что ведийская культура проникла на равнины Индии уже после составления Ригведы. Точно так же, предположительно, в тексте нет упоминаний о железе. Железный век в северной Индии начался в XII веке до н. э. с Культуры чёрной и красной керамики (Black and Red Ware — BRW). Этот период широко принимается в качестве начала кодификации Ригведы (упорядочения отдельных гимнов в книги, исправления самхитапатхи (samhitapatha) путём применения к раннему метрическому тексту сандхи (sandhi) и падапатхи (padapatha) (путём разделения сандхи)) и составления ранних Вед. Это время, возможно, совпадает с ранней династией Куру, сдвигая центр ведийской культуры из Пенджаба к современному Уттар-Прадеш.
Некоторые имена богов и богинь, содержащиеся в Ригведе, встречаются в других религиозных системах, также основанных на прото-индоевропейской религии: Дьяус-Питар схож с древнегреческим Зевсом, латинским Юпитером (от deus-pater) и германским Тюром (Tyr); Митра (Mitra) схож с персидским Митрой (Mithra); Ушас — с греческой Эос и латинской Авророй; и, менее достоверно, Варуна — с древнегреческим Ураном и хеттским Аруной. Наконец, Агни по звучанию и смыслу схож с латинским словом «ignis» и русским «огонь».
Некоторые авторы отследили астрономические ссылки в Ригведе, которые позволяют отнести её к 4 тысячелетию до н. э., ко времени индийского неолита. Обоснования этой точки зрения остаются спорными.
Казанас (Kazanas) (2000) в полемике против «Теории арийского вторжения» предполагает дату около 3100 г. до н. э., основываясь на идентификации ранних ригведийских рек Сарасвати и Гхаггар-Хакры и на глоттохронологических аргументах. Находясь в полемике с основной точкой зрения учёных, эта точка зрения является диаметральной противоположностью основным взглядам исторической лингвистики и поддерживает остающуюся спорной теорию выхода из Индии, которая относит поздний протоиндоевропейский язык ко времени около 3000 г. до н. э.
Однако аргумент с рекой Сарасвати не является сколь-нибудь убедительным, поскольку известно, что индоарии, придя на Индостан перенесли с собой индоиранские гидронимы. В частности, аналог реки Сарасвати существовал и у иранцев — Харахваити (в иранском звук «с» переходит в «х»).

# Ригведа
## Датаһы һәм тарихи реконструкцияһы
### Ригведала флора һәм фауна

Лошади Ашва (Asva), Таркшья (Târkshya) и рогатый скот играют в Ригведе важную роль. Также имеются отсылки к слону (Хастин (Hastin), Варана (Varana)), верблюду (Устра (Ustra)), особенно в Мандале 8, буйволу (Махиша (Mahisa)), льву (Симха (Simha)) и гауру (Gaur). В Ригведе упоминаются также и птицы — павлин (Майура (Mayura)) и красная, или «брахманская», утка (Anas Casarca) Чакравака (Chakravaka).

# Ригведа
## Хәҙерге осор һинд ҡараштары

Индуистское восприятие Ригведы сдвинулось от изначального ритуалистического содержания к более символической или мистической интерпретации. Например, описания жертвоприношения животных рассматриваются не как буквальное убийство, но как трансцендентные процессы. Известно, что Ригведа считает Вселенную бесконечной по размеру, разделяя знание на две категории: «низшее» (относящееся к объектам, наполненное парадоксами) и «высшее» (относящееся к воспринимающему субъекту, свободное от парадоксов). Даянанда Сарасвати, основатель Арья Самадж, и Шри Ауробиндо подчёркивали духовную (адхьятимик) интерпретацию книги.
Река Сарасвати, прославляемая в РВ 7.95 как величайшая река, текущая с горы в море, иногда отождествляется с рекой Гхаггар-Хакра, пересохшей, возможно, до 2600 г. до н. э. и определённо — до 1900 г. до н. э.. Существует и другое мнение, что изначально Сарасвати была рекой Гильменд в Афганистане. Эти вопросы связаны с дебатами теории индо-арийской миграции (называемой «Теорией арийского вторжения») и заявлением, что ведийская культура и ведийский санскрит происходят из цивилизации долины Инда (называемым «Теорией исхода из Индии»), имеющим важнейшее значение в индуистском национализме, см., например, Амал Киран и Шрикант Г. Талагери. Субхаш Как заявлял, что в организации гимнов существует астрономический код. Бал Гангадхар Тилак, также основываясь на астрономических параллелях в Ригведе, в своей книге «The Orion» (1893) заявлял о присутствии ригведийской культуры в Индии в 4-м тысячелетии до н. э., и в своей книге «Arctic Home in the Vedas» (1903) предлагал гипотезу (признанную неакадемической) о приходе ариев из арктических областей на юг в начале Ледникового периода.