yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ҡансурин Филүс Тәлғәт улы

Ҡансурин Филүс Тәлғәт улы (11 ғинуар 1990 йыл) — Рәсәй хәрби хеҙмәткәре, ефрейтор, Төньяҡ Кавказда хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусы. Хәрби хеҙмәтен Рәсәй Федерацияһының Эске эштәр министрлығы эске ғәскәрҙәрендә, Өфө махсус тәғәйенләнештәге «Булат» отрядының 1-се взводы өлкән саперы вазифаһында үтә.

# Ҡансурин Филүс Тәлғәт улы
## Биографияһы

Филүс Ҡансурин 1990 йылдың 11 ғинуарында Башҡортостан Республикаһының Биштирәк ауылында тыуған. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң, Сибай педагогия колледжында белем ала.
Рәсәй Федерацияһының Ҡораллы көстәрендә 2010 йылдың июнендә хеҙмәт итә башлай. Хәрби хеҙмәткә саҡырылыр алдынан үҙ йәше төркөмөндә өс километрға йүгереү буйынса Башҡортостан чемпионы була. Төньяҡ Кавказға беренсе хәрби командировкаға 2011 йылдың мартында бара. Ошо уҡ йылдың 10 майында Рошни-Чу (Урус-Мартановский районы, Чечня) ауылы районында бандформирование башлыҡтарын эҙләү буйынса махсус операцияла ҡатнаша. Разведка-эҙләнеү хәрәкәте ваҡытында баш дозор составында ҡулдан яһалған шартлау яйланмаһы шартлауынан ҡаты яралана һәм уң аяҡ табанын юғалта. Тәүҙә оператив тәғәйенләнештәге 46-сы бригада ялан госпиталендә дауалана. Ләкин гангрена үҫеше менән бәйле, эске ғәскәрҙәрҙең Баш хәрби клиник госпиталенә (Мәскәү) оҙатыла. 2011 йылдың 10 ноябрендә шәбәйеп сыға һәм хеҙмәтен Эске ғәскәрҙәрҙә бронялы танк һәм автомобиль мөлкәте склад мөдире вазифаһында дауам итә.
2012 йылдың 20 февралендә махсус тәғәйенләнештәге «Булат» отрядының башҡа хәрби хеҙмәткәрҙәре иҫәбендә «Лада-Приора» шәхси автомобиле менән бүләкләнә. Бүләкләү тантанаһы «Аҡбуҙат» (Өфө ҡалаһы) ипподром комплексында үтә; тантанала ҡатнашалар:
* Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығының эске ғәскәрҙәре баш командующийының беренсе урынбаҫары генерал-лейтенант Александр Бутин,
* Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте премьер-министры Азамат Илембәтов,
* Эске ғәскәрҙәрҙең Волга буйы төбәк командованиеһы ғәскәрҙәре командующийы генерал-лейтенант Евгений Зубарев,
* Башҡортостан Республикаһы эске эштәр министры полиция генерал-майоры Михаил Закомалдин,
* Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы Ирек Ялалов һәм башҡалар.
# Гвинея

Гвинея йәки Гвинея Республикаһы (фр. Guinée [giˈne], République de Guinée [ʁe.py.bˈlik də giˈne]) — Дәүәләт Көнбайыш Африкалағы.

# Гвинея
## Халыҡ

Халыҡ һаны — 12 717 176 кеше. (2017 й.)
Дин:
* Ислам - 85 %
* Хрестианлыҡ - 8%

# Гвинея
## Galerie

* atlas Guinea
* Dame de Mali
* Chute de Tabouna à Kindia
* Chute de Saala Labé
* Chimpanzé de Bossou
* Plage sur les Ile de Loos
# Баҡыев Әхмәт Вәхит улы

Баҡыев Әхмәт Вәхит улы (15 ғинуар 1939 йыл — 13 август 2016 йыл) — ғалим-инженер‑механик, юғары мәктәп эшмәкәре. 1974—1989 йылдарҙа Өфө нефть институтында ситтән тороп һәм киске уҡыу буйынса проректор. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (1998), техник фәндәр докторы (1985), профессор (1986). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998), Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1989).

# Баҡыев Әхмәт Вәхит улы
## Биографияһы

Әхмәт Вәхит улы Баҡыев 1939 йылдың 15 ғинуарында БАССР-ҙың Боҙаяҙ районы Шишмә ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ҡырмыҫҡалы районы) тыуған. 1960 йылда Өфө нефть институтын тамамлаған.
1960 йылдан алып, шул уҡ институтта (хәҙер ӨДНТУ): ситтән тороп уҡыу факультеты деканы (1969 йылдан), ситтән тороп һәм киске уҡыуҙар буйынса проректор (1969 йылдан), кафедра мөдире (1989—1999), кафедра профессоры. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының физика-математика һәм техник фәндәр бүлеге академик-секретары, геология, физика-математика һәм техник фәндәр секцияһы рәйесе урынбаҫары (1996 йылдан), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының нефть һәм газ бүлеге академик-секретары (2000—2006), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының Ер һәм тәбиғәт ресурстары бүлеге академик-секретары (2006 йылдан)
Инженер-механик, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһыны академигы (1998), техник фәндәр докторы (1985), профессор (1986), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998), БАССР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1989).

# Баҡыев Әхмәт Вәхит улы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Нефтегазохимия аппараттары төҙөү мәсьәләләрен өйрәнә.
Геометрик һәм механик яҡтан оҡшаш булмаған, йоҡа ҡатламдарының механик деформацияланыу һәм емерелеү механикаһын өйрәнә. Уның был фундаменталь тикшеренеүҙәре нефтегазохимия аппараттарын етештереү өсөн практик мәсьәләләрҙе хәл итергә булышлыҡ итә. Нефть эшкәртеү объекттарында эҫегә сыҙамлы, мартен класлы хром-молибден ҡоростан иретеп йәбештереүҙең яңы технологияларын индерә.
Баҡыев Ә. В. яңы физик принципҡа нигеҙләнгән ике фазалы үҙәктән ынтылыусы көстәр ҡулланылған юғары эффектлы йылы алмаштырыусы ҡоролма уйлап таба. Газ үткәреү торбаларының металы емерелеүен кәметеү мәсьәләһен хәл итә.
Нефтегазохимия аппараттарын төҙөү һәм яңы технологиялар буйынса фәнни мәктәп төҙөй. Баҡыев — 260-тан күберәк фәнни эштәр авторы, шул иҫәптән 30 монография, 13 патент авторы..

# Баҡыев Әхмәт Вәхит улы
## Ғилми эштәре

* Применение методов механики разрушения для определения надежности и долговечности нефтегазохимического оборудования оболочкового типа. М.: Недра, 1987.
* Технология горячей вытяжки днищ повышенной точности с регулированием термических циклов штамповки. М.: Машиностроение, 1993 (соавтор).
* Нефть и газ на старте XXI века. М.: Химия, 2001.
# Уралым (гәзит)

«Уралым» — Силәбе өлкәһе башҡорттарының ижтимағи-сәйәси гәзите. Ҡайһы бер өҙөклөктәр менән 1999 йылдан алып сыға. Айына 1 тапҡыр башҡорт, урыҫ телдәрендә баҫыла. Тиражы — 15 000 экземпляр, 12 бит. Баҫма бушлай өлкә буйлап таратыла. Силәбе өлкәһе башҡорттары ҡоролтайы органы була. Гәзиттең тәүге мөхәррирҙәре Урал Сафиуллин, яҙыусы Фәнис Янышев була. Әлеге көндә уны Нурия Иҡсанова Марат Абдулвәлиев менән етәкләй. «Уралым» исеме аҫтында 2016 йылдан башлап телетапшырыу (Силәбе өлкәһенең ОТВ каналында) сыға.
Шулай уҡ Силәбе башҡорттарының киң мәғлүмәт саралары социаль селтәрҙәрҙә тәҡдим ителгән: Бәйләнештәр селтәре 2019 йыл 10 июнь архивланған., Фейсбук, Одноклассники, Инстаграм, Яндекс. Дзен, Ютуб. «Уралым» шулай уҡ Башҡортостан юлдаш телевидениеһының махсус корреспондент үҙәге булып тора.
# Ҡоласлы

Ҡоласлы — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Эҫем йылғаһының уң ярына тамағынан 167 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Ҡоласлы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200612111100019072
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101907
* Бассейн коды — 10.01.02.006
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Вәлиәхмәтов Рим Марс улы

Вәлиәхмәтов Рим Марс улы (11 июнь 1960 йыл) — социолог, ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Социология фәндәре кандидаты (1993). Башҡорт дәүләт университетының философия һәм социология факультеты деканы (2020).

# Вәлиәхмәтов Рим Марс улы
## Биографияһы

Рим Марс улы Вәлиәхмәтов 1960 йылдың 11 июнендә Башҡорт АССР-ы Миәкә районының Сатый-Бөрйән ауылында тыуа. Урта мәктәптән һуң Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетында юғары белем ала, уҡыу йортон 1986 йылда тамамлай. Ошонда уҡ социология кафедраһы аспирантураһында уҡый (1992), социология фәндәре кандидаты дәрәжәһенә диссертация яҡлай (1993).
1992—2005 йылдарҙа — тыуған кафедраһында ассистент, өлкән уҡытыусы, доцент булып эшләй; 2004—2009 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының Социаль-сәйәси тикшеренеүҙәр үҙәге директоры; 2009 йылдан — БР-ҙың Социаль-сәйәси һәм хоҡуҡи тикшеренеүҙәр институты директоры, кеше потенциалын өйрәнеү үҙәге етәксеһе; 2012 йылдан — Рәсәй Фәндәр академияһы Социология институтының Башҡортостан филиалының директор-ойоштороусыһы. 2020 йылдан — Башҡорт дәүләт университетының философия һәм социология факультеты деканы

# Вәлиәхмәтов Рим Марс улы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Рим Марс улының фәнни тикшеренүҙәр өлкәһе халыҡтың социаль, социаль-иҡтисади, социаль-демографик проблемаларын үҙ эсенә ала, шулай уҡ ул төбәктең этносоциологияһын һәм социологияһын, кеше үҫешенең концепцияһын өйрәнә. йөҙгә яҡын фәнни хеҙмәт авторы.

# Вәлиәхмәтов Рим Марс улы
## Йәмәғәт эшмәкәрлеге

БДУ-ла социологик фәндәр буйынса диссертация советы ағзаһы (2003—2007) Башҡортостан Республикаһының мәжбүри тотолған урындарҙа кеше хоҡуҡтарын тәьмин итеү һәм уларға ярҙам күрһәтеүҙе контролләүҙе тормошҡа ашырыу буйынса йәмәғәт күҙәтеү комиссияһы ағзаһы (2008—2010) Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Дәүләт средстволарын һөҙөмтәле файҙаланыуҙы йәмәғәт контроле буйына совет ағзаһы (2010—2012) 1-3-сө Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты советы ағзаһы ВЦИОМ-дың Башҡортостан бүлексәһе етәксеһе (1993—2002) "Юрий Леваданың аналитик үҙәге"нең Башҡортостан бүлексәһе етәксеһе (2003 йылдан) Рәсәй социологтары йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһе рәйесе (2006 йылдан).

# Вәлиәхмәтов Рим Марс улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

Чернобыль АЭС-ындағы авария эҙемтәләрен бөтөрөүҙә ҡатнашыусы күкрәк билдәһе (1986) Башҡортостан Республикаһының Маҡтау ҡағыҙы (2010) «2010 йылдағы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуҙы үткәреүҙәге ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы (2012).
# Бундюр

Бундюр — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Парбиг йылғаһының һул ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 77 км.

# Бундюр
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010500112115200023462
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202346
* Бассейн коды — 13.01.05.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Чимбаронго

Чимбаронго (исп. Chimbarongo) — Чилилағы ҡала. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның административ үҙәге. Ҡала менән коммуна Кольчагуа провинцияһына ҡарай. Ҡалахалҡы — 13795 кеше (2002).
Коммунаның майҙаны — 497,9 км². Халыҡ һаны — 34018 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 68,32 кеше/км².

# Чимбаронго
## Географик урыны

Өлкәнең административ үҙәгенән 67 км көньяҡ-көнбайышта һәм провинцияның административ үҙәгенән 15 км көньяҡ-көнбайышта урынлашҡан.
Коммуна сиктәштәре:
* төньяҡ-көнсығышта — Сан-Фернандо коммунаһы;
* көньяҡта — Тено коммунаһы;
* көнбайышта — Нанкагуа һәм Чепика коммунаһы;
* төньяҡ-көнбайышта — Пласилья коммунаһы.

# Чимбаронго
## Демографик мәғлүмәттәр

Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
| Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | 34018 |
| шул иҫәптән: | Ҡала халҡы | 18 877 | Ҡала халҡы өлөшө, % | 55,49 |
| | Ауыл халҡы | 15 141 | Ауыл халҡы өлөшө, % | 44,51 |
| | Ир-егеттәр | 17 486 | Ир-егеттәр өлөшө , % | 51.4 |
| | Ҡатын-ҡыҙҙар | 16 532 | Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө , % | 48.6 |
| Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | 68,32 |
| Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халҡы өлөшө , % | Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халҡы өлөшө , % | Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халҡы өлөшө , % | Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халҡы өлөшө , % | Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халҡы өлөшө , % | 4,01 |

# Чимбаронго
## Иң ҙур торамалар (йәшәү пункттары)

* Чимбаронго (ҡала) — 13 795 кеше
* Тингиририка (ҡасаба) — 2170 кеше
# Ишҡыуатова Гөлдәр Йәдкәр ҡыҙы

Ишҡыуатова Гөлдәр Йәдкәр ҡыҙы (1975) — йырсы, телережиссер. Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты — йәш быуынды рухи-әхләҡи яҡтан тәрбиәләүҙәге хеҙмәте өсөн (2001).

# Ишҡыуатова Гөлдәр Йәдкәр ҡыҙы
## Биографияһы

Гөлдәр Ишҡыуатова 1975 йылдың 16 декабрендә Башҡортостандың Сибай ҡалаһында тыуған. 1983—1993 йылдарҙа Сибайҙағы 7-се һанлы мәктәптә уҡый, ошо уҡ ваҡытта балалар музыкаль мәктәбендә (1983—1990) хор дирижерлығы бүлегендә һәм дөйөм фортепиано класында шөғөлләнә. 1993—1997 йылдарҙа Өфө дәүләт сәнғәт институтының театраль факультетында белем ала. 1996 йылда «Башкортостан» Дәүләт унитар предприятиеһы теле-радио компанияһында редактор вазифаһында хеҙмәтен башлай.
2007—2011 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетында ситтән тороп финанстар һәм кредиттар һөнәре буйынса белем ала.

# Ишҡыуатова Гөлдәр Йәдкәр ҡыҙы
## Конкурстар һәм фестивалдәр

* «Урал моңо» Халыҡ-ара төрки йәштәре музыкаль ижады конкурс-фестиваленең I дәрәжә лауреаты (1997)
* «Гәлсәр һандуғасы» статуэткаһына лайыҡ була (2003)
* Иң яҡшы йыл аудиопроекты өсөн «Моң» статуэткаһына лайыҡ була (2004)
* «Йәшлек-шоу» Республика йәштәр музыкаль фестивалендә өс тапҡыр «Йыл йырсыһы», шулай уҡ «Йыл клибы» номинацияһында еңеүгә лайыҡ була.
* «Аҡ сатыр» автор телевизион тапшырыуы «Иң яҡшы йәштәр йыл телетапшырыуы» тип таныла (1999)
* Х халыҡ-ара балалар һәм үҫмерҙәр телетапшырыуҙар фестивалендә «Тылсымлы йөҙөк» фильмы өсөн «Кесе йәштәге балалар өсөн иң яҡшы тапшырыу» һәм «Балалар жюриһы призы» номинациялары…(2000, Әстерхан)

# Ишҡыуатова Гөлдәр Йәдкәр ҡыҙы
## Ижади эштәре

* 20-нән ашыу аудио һәм видео альбомдары авторы.
* Балалар өсөн «Тәгәрәй йөҙөк» китап авторы.
* Мультипликацион фильмдарҙы башҡорт теленә тәржемә итә һәм дубляж яһай.
* «Сәңгелдәк», «Сулпылар», «Аҡ сатыр», «Туған моңдар» тапшырыуҙары редакторы. «Дарман», «БАЙ» телепроекттары авторы, редакторы һәм алып барыусыһы.

# Ишҡыуатова Гөлдәр Йәдкәр ҡыҙы
## Театрҙағы һәм кинолағы ролдәре

* Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт драма театрында «Ҡоҙаса» музыкаль комедияһында төп ролде башҡара (1996).
* «Таныш булмаған таныштар» телевизион музыкаль фильмында төп героиня ролен уйнай (1999).

# Ишҡыуатова Гөлдәр Йәдкәр ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты — «Тылсымлы балдаҡ», «Ҡайҙа ҡыш йәшәй?» балалар телефильмдарына сценарийҙар яҙыу, «Балалар өсөн йырҙар», «Һандуғас йыры», «Йөрәк йырлай», «Нисек йәшәйһең. Йәнем?» аудиоальбомдарын әҙерләү һәм йәш быуынды рухи-әхләҡи яҡтан тәрбиәләүҙәге хеҙмәте өсөн (2001).
* «Социальное служение. Общественное признание» республика премияһы лауреаты (2013)
# Липовандар

Липовандар (румын. lipoveni, филипповсылар, филиппондар, дунактар) — поплыҡ йүнәлешендәге старообрядсылар һәм урыҫтарҙың этнографик төркөмө.

# Липовандар
## Тарихы

XVII быуат аҙағында — XVIII быуат башында Никондың сиркәү реформаларынан һуң улар Молдаван кенәзлегенә, буласаҡ Буковинаға, күсенәләр. Версияларҙың береһе буйынса «липовандар» атамаһы боҙоп әйтелгән «филиповсылар» һүҙенән алынған, икенсе версия буйынса — липовандар йәшенеп йөрөгән йүкә(липа) сауҡалыҡтарынан. Тәүге тапҡыр әлеге һүҙ 1733 йылғы Австрия документарында телгә алына. Һуңғараҡ липовандарға Румынияла тороп ҡалған уларҙың диндәштәре — игнат-казактар ҡушыла.
Ваҡытында идара Чаушеску хакимлыҡ иткән осорҙа липовандарҙы мәжбүри ассимиляциялау дәүләт сәйәсәте үткәрелә — уларға румын фамилиялары бирелә, мәктәптә уҡытыу тик румын телендә алып барыла һәм башҡалар.
Әлеге ваҡытта липовандарҙың күпселеге Румынияла (төньяҡ-көнбайыш Добруджала, Ботошани, Сучава, Яссы, Васлуй, Нямц, Бакэу, Галац, Брэила һәм башлыса Тулча жудецтарында) көн күрә. Румыниялағы липован халҡы йәшәгән эре тораҡ пункттары: Гиндерешть, Журиловка, Бретешть, Маноля, Липовень, Климеуц, Каркалиу, Сарикей, Слава-Черкезе (Слава Черкесская), Слава-Русэ, Периправа, Сфиштофка (Свистовка), Мила 23. Украинала — (Килия, Вилково, Измаил һәм тирә-яҡ ауылдар (Иҫке Некрасовка, Яңы Некрасовка). Шулай уҡ липовандар общиналары Молдованың ҡайһы бер ҡалаларында (Кишинев, Кагул, Оргеев, Бельцы) йәшәйҙәр, башлыса липован ауылдары бар (Кунич, Покровка). Молдавские и многие румынские липоване двуязычны, свободно владеют русским и румынским языками, Молдова һәм күп кенә румын липовандары ике телле, урыҫ һәм румын телдәрендә иркен һөйләшәләр, шулай уҡ Украинала — украин телендә. Болгарияла өлөшләтә липован ауылдары бар (Казашко һәм Татарица ауылдары).
Әлеге ваҡытта Румынияла липовандарҙың һаны рәсми мәғлүмәттәр буйынса 37 мең кеше һәм рәсми булмаған мәғлүмәттәр буйынса — 100 мең кеше иҫәпләнә. 1990 йылда Бухарестта «Урыҫ липовандары общинаһы» ойошторола, община ике телле «Зори-Zorile» гәзитен һәм «Китеж-град» журналын сығара.

# Липовандар
## Репатриация

Һуғыштан һуң эш көсө етмәү сәбәпле совет хөкүмәте сит илдә йәшәгән үҙенең элекке граждандарына тыуған илгә ҡайтырға тәҡдим итә. 1947 йылдың көҙөндә Рәсәйҙән Румынияға Никон сиркәү реформалары осоронда күсенеп киткән урыҫ липовандары ике румын ауылынан (Каменка һәм Серикей) «Карл Маркс» пароходында Одесса аша Әстерханға тиклем юлланалар. Күскенселәр депортацияланған ҡалмыҡтар меннән бергә Тюменевкала йәшәй башлайҙар. 1947 йылдың 2 ноябрендә күскенселәрҙең дөйөм йыйылышында «Яңы тормош» колхозын ойошторорға һәм Тюменевка ауылы исемен Речное тип үҙгәртергә ҡарар итәләр.
# Укс

Укс — Рәсәй йылғаһы. Һамар өлкәһе, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/1429/292 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

# Укс
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суҡ йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000612112100005679
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100567
* Бассейн коды — 11.01.00.006
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Дүртөйлө МТС-ы ҡасабаһы

Дүртөйлө МТС-ы ҡасабаһы (башҡ. Дүртөйлө МТС-ы ҡасабаhы) хәҙерге Дүртөйлө ҡала составына индерелгән бөтөрөлгән ҡасаба Башкортостан Республикаһының Дүртөйлө районында урынлашҡан . Бөтөрөлгәнгә , 1960-сы йылдарға тиклем Дүртөйлө ауыл советына ҡараған.

# Дүртөйлө МТС-ы ҡасабаһы
## Географияһы

Район үҙәгенән 1 км, Өфө тимер юлы станцияһының төньяҡ-көнбайышынан 125 км алыҫлыҡта урынлашҡан..

# Дүртөйлө МТС-ы ҡасабаһы
## Тарихы

1930 йылдарҙа машина-трактор станцияһы эргәһендә ауыл булып барлыҡҡа килә. "Дүртөйлө МТС-ы 1931 йылда 27 трактор, .7 комбайн менән ойошторола, дөйөм сәсеү майҙаны 358 30 га булған 51 колхозды хеҙмәтләндерә .Бынан тыш, 1932 йылда ойошторолған Дүртөйлө машина-бесән сабыу станцияһы бар. 1933 йылда болондарҙың сабылған майҙаны 10481 га тәшкил итә» (Башҡортостан Райондары : 1932-1933 йылдарҙағы райондарҙың иҡтисади-статистик белешмәһе. / Упр. халыҡ.хужа. башҡорттарҙы иҫәпкә алыу. АССР-ы. - Өфө Башнархозучет Баҫмаһы, 1934. 65 б., [44] л. карталар : таблица. 45-се бит).
ДЮРТЮЛИНСКОЙ МТС ПОСЁЛОК // Башкирская энциклопедия. — Уфа: ГАУН РБ «Башкирская энциклопедия», 2015—2024. — ISBN 978-5-88185-306-8.
# Паспорт

Паспорт (франц. passeport, итал. passaporto лат. passer — үтеү һәм port (порт) — элек «порттан сығыу»ға яҙма рөхсәт шулай тип аталған) — эйәһе дәүләт сиген үткәендә йәки сит илдә булғанда шәхесте һәм гражданлыҡты танытыусы дәүләт документы. Паспорт гражданлыҡты күрһәтә, әммә йәшәгән илде күрһәтмәй.
Паспорт (Рәсәйҙә ул Рәсәй Федерацияһы гражданының сит ил паспорты) һәм шәхес танытмаһы (Рәсәйҙә бының өсөн эске паспорт — Рәсәй Федерацияһы гражданының паспорты ҡулланыла) була. Күп кенә дәүләттәрҙә (мәҫәлән, Беларусь һәм Үзбәкстан) паспорт бер үк ваҡытта төп шәхес таныҡлығы булып та тора. Ҡайһы бер илдәрҙә (мәҫәлән, Әзербайжан, Бельгия, Словакия, Литва, Франция, Ҡытай, Грузия, Ҡаҙағстан, Украина) шәхес таныҡлығы пластик карта формаһында эшләнгән, ә паспорт теләк буйынса бирә.
Паспорт икенсе илгә сығырға рөхсәт ҡуйылған (әгәр ҙә визаһыҙ режим тураһында килешеү төҙөлмәһә), шулай уҡ сикте сығыу билдәһе һалынған брошюра формаһында эшләнә. Шулай идентификациялау мәғлүмәтенә эйә: хужаһының фотоһы, уның исеме, тыуған көнө, енесе, тыуған урыны һәм гражданлығы (паспорт биргән ил атамаһы) яҙыла. Паспорт бөтә донъя буйынса файҙаланыуға тәғәйенләнә, шуға күрә паспорттар ниндәйҙер дәрәжәлә унификацияланған, ә милли телдәге яҙыуҙар, ҡағиҙә булараҡ, инглиз йәки француз телдәрендә ҡабатлана. XXI быуатта донъяның күп илдәре биометрик мәғлүмәтле паспорттарға күсә.
Дәүләттәр, ҡағиҙә булараҡ, үҙе танымаған ил паспорты менән инеүгә рөхсәт бирмәй, әммә ташламалар ҙа бар. Мәҫәлән, Ҡытай Республикаһы (Тайвань) граждандары АҠШ-ҡа инеү генә түгел, шулай уҡ ябайлаштырылған электрон виза менән (ESTA) инеү мөмкинлеген ҡуллана ала, шул уҡ ваҡытта АҠШ Ҡытай Республикаһын 1979 йылдан алып танымай. Шулай итеп, танылмаған һәм яртылаш танылған дәүләттәрҙең граждандары, әгәр бер үк ваҡытта тағы ла ниндәйҙер илдең гражданлығына һәм паспортына эйә булмаһа, улар бөтә ерҙә лә иркен йөрөй алмай.
# Ғәббәс II (Иран шаһы)

Ғәббәс II (перс. عباس دوم; азерб. II abbas səfəvi; 31 декабрь 1632 йыл — 1667 йыл) — 1642 йылдың майынан Сәфәүиҙәр династияһынан Иран шаһы.

# Ғәббәс II (Иран шаһы)
## Биографияһы

1642 йылда атаһы Сәфи I вафатынан һуң тәхеткә ултыра. Ғәббәс II йыш ҡына һәм күп кенә шарап эсә ихтыярһыҙ хаким булып дан ала. Дәүләт менән идара итеүҙә үтә артыҡ һарай аҡ һөйәктәренә ышана; әммә шул уҡ ваҡытта уның хакимлығы осоронда алдараҡ юғалтылған Ҡандағарҙы 1649 йылда ҡайтарып алыу менән билдәләнә, дәүләт һәм уның иҡтисады күтәренкелек осорон кисерә, быны Персияла булып киткән Европа сәйәхәтселәре билдәләп үтә.
Зоһаб трактаты Ғосман империяһы менән Сәфәүи империяһының көнбайыш сиктәрендә оҙайлы тыныслыҡ булдыра, әммә уның төньяҡ һәм көнсығыш сиктәрен тынысландырмай. Шаһ Ғәббәс II тыңһығыҙ Кавказда ҡапма-ҡаршылыҡҡа йәлеп ителә, сәфәүи йоғонтоһо өлкәһе урыҫтарҙың һәм ғосмандарҙың йоғонтоһо өлкәләре менән бәрелешкә инә.Төп мәсьәлә Ҡуйһыу йылғаһындағы урыҫ гарнизоны киңәйтелеүе һәм яңы нығытмалар төҙөлөүе менән бәйле. Был хаҡта белеп ҡалғас, Шаһ Ғәббәс II, хатта Ҡандағар арҡаһында Моголдар империяһы менән низағ сығыуы хәүефенә ҡарамаҫтан, ниндәйҙер аҙым эшләргә ҡарар итә. Әрдәбил, Чухурсаад, Ҡарабах һәм Астар һәм Әзербайжан округтары губернаторҙарына Ширван губернаторы Хосров ханға ярҙамға ғәскәрҙәр еббәреү буйынса бойороҡтар ебәрелә. Төрлө ҡәбиләләр берекмәләре менән көсәйтелгән ғәскәрҙәр, шул иҫәптән, Дағстан хакимы (шамхал), Дербент хакимы һәм Ҡараҡайтаҡ хакимы ебәргән контингенттары менән бергә, 1953 йылда нығытманы һөжүмләйҙәр һәм уны, үртәү алдынан, урыҫтарҙы һәм нуғайҙарҙы ҡыуып сығаралар. Ғәббәс II ҡыҙылбаш яугирҙарын йәшәү урыны менән тәьмин итеү өсөн өсөн нығытмалар төҙөргә ҡуша. Әлеге бойороҡ Дағстан халыҡтары араһында сыуалыштарға килтерә. Сәфәүиҙәрҙең төрлө урындағы эмирҙарҙы Ширван губернаторы, Хажи Манучехр хандың контроле аҫтына ҡуйырға маташыуҙарыуңышһыҙлыҡҡа тарый. Сәфәүиҙәр яуап итеп 30 000 кешенән торған армияны ебәрә һәм уңышҡа өлгәшә. Шуға ҡарамаҫтан, һөҙөмтәлә һуғышҡа тиклемге статус-кво тергеҙелә: традицияға ярашлы, Сурхай Шамхал хан Гөлмихр бәк улын аманат сифатында Исфаһанға ебәрә, һәм уға ҡабаттан үҙенең тәхетенә ултырырға рөхсәт ителә.
Ғәббәс II Рус батшалығы менән тығыҙ бәйләнештәр булдыра. Ғәббәс II ғәскәрҙәренең походы ваҡытында Төньяҡ Кавказда рус форпосты — Сунжен төрмәһе — яндырыла. 1664 йылда урыҫ сауҙагәрҙәренә фарсы биләмәләрендә ирекле сауҙаға ташламалар бирә.
Ғәббәс II дәүерендә Мәүәрәннәһерҙәге низағтар арҡаһында яҡынса ете мең үзбәк үҙҙәренең эмирҙары һәм бер батша улы менән Иранда йәшәү урынын һорайҙар һәм шаһ хеҙмәтенә ҡабул ителәлер. Кавказ аръяғында мәжбүри рәүештә ете мең ҡыҙ тартып алына, һәм улар үзбәктәргә ҡатынлыҡҡа таратыла.
Сәфәүи дәүләте менән Ғосман империяһы үҙ-ара мөнәсәбәттәре 20-се йылдар XVIII быуаттың 20-се йылдарына тиклем тыныс булып ҡала, сөнки көстәр тигеҙләнеше урынлаштырыла һәм хәрби ғәмәлдәрҙең яңырыуы ике хөкүмәткә лә өмөтһөҙ булып тойола.
Ғәббәс II дәүерендә Иранда Европа саугәрҙәренең роле көсәйә, француз сауҙагәрҙәренә ташламалар бирелә. Быға тиклем пошлинаһыҙ ебәк сауҙаһында оҡшаш өҫтөнлөтәрҙе Сәфи I инглиз һәм голланд сауҙагәрҙәренә бирә.