yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Яҡупова Ғиффәт Хәниф ҡыҙы

Яҡупова Ғиффәт Хәниф ҡыҙы (15 декабрь 1923 йыл — 2013 йыл) — педагог. 1962—1995 йылдарҙа Ауырғазы районы Талбазы мәктәбенең урыҫ теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы Ленин ордены кавалеры (1976).

# Яҡупова Ғиффәт Хәниф ҡыҙы
## Биографияһы

Ғиффәт Хәниф ҡыҙы Яҡупова 1923 йылдың 15 декабрендә (ҡайһы бер сығанаҡтарҙа 20 июлдә) Башҡорт АССР-ы Бәләбәй кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ауырғазы районы) Ғүмәр ауылында тыуған. Үҙ ауылының башланғыс мәктәбен тамамлағас, ул 1936 йылда Талбазы ете йыллыҡ мәктәбендә уҡыуын дауам итә.
Кесе йәштән уҡытыусы булырға хыялланған ҡыҙ Кушнаренко педагогия училищеһына уҡырға инә һәм уны 1942 йылда тамамлай. Йәш педагог хеҙмәт юлын Нуриман районының башланғыс мәктәбендә башлай. Унда һәләтле, тәжрибәле уҡытыусы булып таныла.
1962 йылда үҙе уҡып киткән Талбазы мәктәбенә ҡайта. Урыҫ теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эш башлай. «Башкортостан уҡытыусыһы» журналы Ғиффәт Хәниф ҡыҙы тураһында түбәндәгеләрҙе яҙа:
* Уның һәр дәресе - бала өсөн яңылыҡ. Быға уҡытыусы методты оҫта һайлай белеү, программа материалын тормош менән бәйләп биреү, дәрестә техник саралар, күргәҙмә, дидактик материалдарҙы урынлы файҙаланыу аша ирешә. Урыҫ теле уҡытыусыһы булараҡ, Ғ.Х.Яҡупова уҡыусыларҙы ижади яҙма эштәргә өйрәтеүгә, дәрестә балаларҙың фекерләү һәләтлектәрен үҫтереүгә ҙур иғтибар бирә, уҡытыуҙы тәрбиә менән тығыҙ берлектә алып бара
1973 — 1978 йылдарҙа ул уҡытҡан йәштәрҙең 50-һе юғары уҡыу йорттарына инә, 13-ө хужалыҡ етәксеһе, агроном, инженер булып эшләй, күптәре — хеҙмәт алдынғылары.
Ғ.Х.Яҡупова бер аҙ мәктәп директоры урынбаҫары, директор булып та эшләй.Әммә иң ҙур хеҙмәт уңыштарын яулауы урыҫ теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булған дәүергә тура килә. Уның педагогик хеҙмәт стажы 50 йылдан ашыу, шуның 33 йылы Талбазы мәктәбендә үтә.

# Яҡупова Ғиффәт Хәниф ҡыҙы
## Йәмәғәт эшмәкәрлеге

Ғиффәт Хәниф ҡыҙы йәмәғәт эштәрендә әүҙем ҡатнаша. Ул оҙаҡ йылдар урыҫ теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыларының мәктәп-ара методик берекмәһе етәксеһе, мәктәп партия ойошмаһы сәркәтибе, мәғариф селтәрендә пропагандист булып эшләй.

# Яҡупова Ғиффәт Хәниф ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

Уҡытыу-тәрбиә эшендә өлгәшкән ҙур уңыштары өсөн Ғиффәт Хәниф ҡыҙы Якупова 1976 йылда илебеҙҙең ул замандағы иң ҙур наградаһы — Ленин ордены, төрлө осорҙа миҙалдар менән бүләкләнә.
* Ленин ордены (1976)
# Кесе Канда

Кесе Канда — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Канда йылғаһының һул ярына тамағынан 165 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Кесе Канда
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010600112115300017013
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301701
* Бассейн коды — 14.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Русерсберг замогы

Русерсберг замогы (швед. Rosersbergs slott) — Швеция короленең һарайы. Замок Стокгольм ситендәге Меларен күле ярында урынлашҡан. Ул 1630-сы йылдарҙа Оксеншерн ғаиләһе ьарафынан төҙөлә. 1762 йылда Русерсберг замогы король һарайына әйләндерелә. Был саҡта дәүләт замокты герцог Карлға (буласаҡ король Карл XIII) Швеция короле III Густавтың кесе энеһенә тапшыра.

# Русерсберг замогы
## Тарих

Габриель Бенгтсон Оксенштерн замокты абруйлы Тре Росор («өс роза») ғаиләһенән тсыҡҡан үҙенең әсәһе хөрмәтенә атаған. Шул ваҡыттағы типик ренссанс стилендәге бина төҙөлөшө 1634 йылда башлана һәм 1638 йылда тамамлана.
XVII быуатта ренессанс стиле моданан сыға һәм Габриель Бенгтссон Оксенштерндың улы Бенгт Оксеншерн һарайҙыул ваҡытта таралған рококо яңы стилендәдә үҙгәртә. Проекттың архитекторы кинйә Тессин Никодемус була. Төп бинаның ҡыйығы һүтеп алына, замок яңы ҡыйыҡ менән ябыла. Шулай уҡ замокка яңы ҡанаттар һәм колоннадалы галерея өҫтәлә.
1747 йылда Русербергты барон Эрланд Карлссон Броман һатып ала һәм ҡайтанан үҙгәртә. Уға архитектор Жан Эрик Рен булышлыҡ итә. 1757 йылда Броман вафат була һәм һарай дәүләт милкенә күсә, артабан дәүләт замокты герцог Карлға тапшыра.
Замокта йшәй башлаған Карл Рендың яңыртыу планын тормошҡа ашырыуҙы дауам итә. Һарай һуңғы густавиан стилендә яңынан тергеҙелә, әммә ҡайһы бер был стилгә хас булмаған романтик төрөндә төҙөлгән элементтарын Карл XIII империяһы стиле тип йөрөтәләр. Модернизациялау сиктәрендә бер нисә яңы интерьер барлыҡҡа килә, улар араһында һары һәм ҡыҙыл ҡунаҡ бүлмәләре, шулай уҡ Гогландия бүлмәһе иғтибарҙы йәлеп итә.
Русерсберг һарайы Карл XIV Юхандың һәм король ҡатыны Дезидерийҙың яратҡан һарайы була, Бернадоттар династияһынан беренсе булып, улар был һарайҙа йәйге ялдарын үткәрә. Улар һарайҙы резиденция сифатында файҙаланған король ғаиләһе ағзаларының һуңғылары була..
1860 йылда, Дезидерий вафат булғандан һуң , һарай швед пехотаһына тапшырыла. Швед пехота һәм артиллерия мәктәбе 1874 йылда замоктың беренсе ҡатына һәм флигелгә күсә. 1961 йылдың яҙында мәктәп Линчепинг гарнизоныны күсерелә. 1961 йылдың 1 июлендә замок Швеция граждандар оборона советына тапшырыла. Был совет 1986 йылда Ҡотҡарыу хеҙмәте агентлығы итеп үҙгәртелә. Уның 2006 йылға тиклем замок бинаһында һәм ҡанаттарында үҙ бүлмәләре була.

# Русерсберг замогы
## Парк

Парк француз барокко стилендә Бенгт Оксеншерн заказы буйынса архитектор кесеТессин Никодемус тарафынан XVII быуат аҙағында барлыҡҡа килтерелә. Шул ваҡытта ул Швецияның иң матур баҡсаларының береһе булып һанала, әммә һуңғараҡ баҡсаны сүп баҫа һәм парк юҡҡа сыға. Парктың аллеяһы һәм быуаһы һаман да бар.
# Херсон

Херсон (укр. Херсон) — Украиналағы ҡала. Херсон өлкәһенең административ үҙәге.

# Херсон
## Эске бүленеш

Ҡала 3 районға бүленә:
* Суворов районы
* Корабль районы
* Днепр районы
# Руджум

Руджум — Рәсәй йылғаһы. Пенза өлкәһе, Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юловка йылғаһының һул ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Руджум
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура йылғаһы, инештән Сура гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500112110000035451
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003545
* Бассейн коды — 08.01.05.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡарасай-Черкес дәүләт университеты

У. Д. Алиев исемендге Ҡарасай-Черкес дәүләт университеты — Ҡарасай-Черкес Республикаһының алдынғы белем биреү учреждениеһы, Ҡарасай ҡалаһында урынлашҡан.
Республиканың 1938 йылда нигеҙләнгән беренсе юғары уҡыу йорто.

# Ҡарасай-Черкес дәүләт университеты
## Структураһы

Университет структураһында ике — филология, сәнғәт һәм мәҙәниәт институттары, һигеҙ — физика-математика, физик культура, башланғыс белем биреү педагогикаһы һәм методикаһы, тарихи, тәбиғи-география, психология, иҡтисад һәм идара итеү, белгестәрҙең квалификацияһын күтәреү һәм белемен камиллаштырыу факультеттары бар.
1992 йылдан университетта аспирантура асыла, унда Рәсәйҙең төрлө төбәктәренән аспиранттар һәм дәғүәләштәр (соискатели) белем ала. «Дөйөм педагогика, педагогика һәм белем биреү тарихы» һөнәре буйынса диссертация советы эшләй.
Ҡарасай-Черкес дәүләт университетының профессор-уҡытыусылар коллективы һәм хеҙмәткәрҙәре 836 кешенән тора: 338 уҡытыусы, 50 профессор һәм фән докторы, 215 — фән кандидаты, 128 — доцент, төрлө Рәсәй һәм халыҡ-ара академияларҙың 14 ғәмәли ағзаһы һәм мөхбир ағзаһы; Рәсәй Федерацияһының һәм Ҡарасай-Черкес Республикаһының Яҙыусылар союзы ағзалары, журналистар, композиторҙар, рәссамдар бар.
Университет ректоры — Узденов Таусолтан Аубекирович.

# Ҡарасай-Черкес дәүләт университеты
## Билдәле тамамлаусылар

Биджиев Солтан-Хәмид Локман улы (1919—1995) — совет хәрби осоусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Рәсәй Федерацияһы Геройы (1995, үлгәндән һуң). Капитан.
# Ҡарабалыҡ (Ҡарабалға)

Ҡарабалыҡ — рус. Карабалка - Рәсәйҙәге йылға.

# Ҡарабалыҡ (Ҡарабалға)
## Географияһы

Ҡарабалыҡ йылғаһы Свердловск өлкәһе, Силәбе өлкәһе, Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Брусянка йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Ҡарабалыҡ (Ҡарабалға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иҫәт йылғаһы Екатеринбург ҡалаһынан Тинес йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500612111200002881
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200288
* Бассейн коды — 14.01.05.006
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

# Ҡарабалыҡ (Ҡарабалға)
## Этимологияһы

Йылғаның урыҫса атамаһы буйынса килеп сығышын аныҡ ҡына билдәләгән фараздар юҡ.Караболка гидронимы буйынса фараздарҙа И.И. Лепёхин яҙмаларында Ҡарабалға варианты булыуын топонимист А. К. Матвеев телгә ала. Шул уҡ автор Н.И. Шувалов гидронимдың ҡарабалыҡ һүҙенән килеп сыҡҡан булыуы ихтимал тип иҫәпләүен яҙа
Топонимист Н.И. Шувалов иһә Ҡарабалға варианты булыу ихтималлығын да юҡҡа сығармай: Запись Караболга дает возможность толковать топоним и с точки зрения этнической терминологии, где составляющая часть балга — именование башкирского рода или родового подразделения входившего в катайскую родоплеменную группу.
Ҡарабалыҡ атамаһының Карабалкаға әйләнеүе бик ябай аңлатылыуы мөмкин - был йылға атамаһы, ә йылғалар урыҫ телендә женский род атамаһы талап итә.
# Грубов Валерий Иванович

Грубов Валерий Иванович (3 февраль 1917 йыл — 2 февраль 2009 йыл) — СССР һәм Рәсәй ботанигы, биология фәндәре докторы (1963), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1996), В. Л. Комаров исемендәге премия лауреаты (1984).

# Грубов Валерий Иванович
## Биографияһы

1917 йылдың 3 февралендә Новгород губернаһының Сольцы ҡалаһында тыуған. Ленинград дәүләт университетында уҡый, 1940 йылда биология һәм тупраҡты өйрәнеү факультетын тамамлай.
Университетты тамамлағандан һуң В. Л. Комаров исемендәге ботаника институтында эшләй башлай. 1942 йылда УССР Фәндәр академияһының ботаника институты Өфө ҡалаһына эвакуациялана. Һуңынан Башҡортостанға күсеп килгән ғалимдарға Валерий Иванович та ҡушыла. В. И. Грубов, М. М. Ильин, И. М. Крашенинников һәм Өфө ботаника баҡсаһының ғилми хеҙмәткәре Е. М. Алисова «Определитель растений Башкирской АССР» китабын баҫмаға әҙерләү менән шөғөлләнәләр. Хеҙмәттәре 1959 йылда тамамлана, әммә 1966 йылда ғына баҫтырып сығарыла.
1963 йылда Валерий Иванович биология фәндәре докторы була, 1979 йылда профессор дәрәжәһендә раҫлана.
1984 йылда Грубов «Определитель сосудистых растений Монголии» хеҙмәте өсөн В. Л. Комаров исемендәге премияға лайыҡ була.
Грубов Валерий Иванович 2009 йылдың 2 февралендә Санкт-Петербургта вафат була.
2011 йылда немец ботаниктары Гудрун Кадерайт һәм Хельмут Фрайтаг Урта Азия үҫемлектәренең яңы ырыуын Grubovia асыҡлайҙар. Элек уның төрҙәре хәҙер таратылған Кохия ырыуына индерелгән булалар. Улар был ырыуҙы «күптән түгел вафат булған(1917—2009), Үҙәк Азия флораһын өйрәнеүгә ҙур өлөш индергән күренекле Рәсәй ботанигы Валерий Иванович Грубов хөрмәтенә» атайҙар.

# Грубов Валерий Иванович
## Ҡайһы бер ғилми баҫмалары

* Грубов В. И. Монографический обзор рода Rhamnus L. s.l. // Труды Ботанического института АН СССР, сер. I. — Л., 1949. — Т. 8. — С. 241—423.
* Грубов В. И. Конспект флоры Монгольской Народной Республики. — М.—Л., 1955. — 308 с.
* Грубов В. И. Определитель сосудистых растений Монголии (с атласом). — Л., 1982. — 441 с.

# Грубов Валерий Иванович
## Үҫемлектәрҙең В. И. Грубов хөрмәтенә аталған ҡайһы бер ырыуҙары һәм төрҙәре

* Grubovia Freitag & G.Kadereit, 2011
* Ajania grubovii Muldashev, 1982 — Аяния Грубова
* Aquilegia grubovii Erst, Luferov, Wei Wang & K.L.Xiang, 2016 — Водосбор Грубова
* Artemisia grubovii Filatova, 1986
* Astragalus grubovii Sanchir, 1974 — Астрагал Грубова
* Chesneya grubovii Yakovlev, 1979
* Corydalis grubovii Mikhailova, 1981
* Kudrjaschevia grubovii Kochk., 1986 — Кудряшевия Грубова
* Limonium grubovii Lincz., 1971
* Nanophyton grubovii U.P.Pratov, 1982 — Нанофитон Грубова
* Oxytropis grubovii N.Ulziykh., 1971 [≡ Spongiocarpella grubovii (N.Ulziykh.) Yakovlev, 1987]
* Rhamnus grubovii I.M.Turner, 2014
* Rosa grubovii Buzunova, 2007
* Saussurea grubovii Lipsch., 1961 — Соссюрея Грубова
* Scorzonera grubovii Lipsch., 1981
* Seseli grubovii V.M.Vinogr. & Sanchir, 1985 [≡ Libanotis grubovii (V.M.Vinogr. & Sanchir) M.L.Sheh & M.F.Watson, 2004]
* Torularia grubovii Botsch., 1975 [≡ Neotorularia grubovii (Botsch.) Botsch., 1988 — Неоторулярия Грубова]
# Ҡашҡалаҡ

?Свиязь :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Класс: | Ҡоштар |
| Отряд: | Ҡаҙ һымаҡтар |
| Ғаилә: | Өйрәктәр |
| Ырыу: | Йылға өйрәктәре |
| Төр: | Ҡашҡалаҡ |
Латинса исеме :
Anas penelope Linnaeus, 1758 :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 175092 NCBI 8838 |
Ҡашҡалаҡ (рус. свиязь, лат. Anas penelope)— Палеарктика өлкәһендә оялай торған, аулау өсөн мөһим булған, уртаса ҙурлыҡтағы күсмә ҡош; өйрәктәр ғаиләһенә ингән һунар ҡошо.
Ҡашҡа өйрәк, ҡашҡалдаҡ, ҡашҡалтай. йорт өйрәгенән бәләкәйерәк. Яҙғы ата өйрәктең башы ерәнһыу көрән, маңлайы һәм түбәһе аҡһыл һары, һырты һәм ҡабырғалары һоро. Ҡойроғо, ҡанатының осо ҡара, түше асыҡ көрән, ҡорһаҡ яғы аҡ. Суҡышы зәңгәр. Башҡа өйрәктәрҙән маңлайындағы һәм түбәһендәге һарғылт аҡ һыҙығы менән айырыла. Осҡанда киң ҡанаттарында аҡ һыҙыҡ күренә.
Ата өйрәк һыҙғыра, инәһе ҡыҫҡа ғына «керрр» тигән тауыш сығара.
Ярҙары ҡамышлы күлдәрҙә, йылға-ларҙа йәшәй. Башлыса һыу үҫемлектәре, һирәкләп һыу йәнлектәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһы ерҙә, үлән араһында, 7.—11 бөртөк аҡһыл һары йомортҡаһы, була. Ите есөн аулайҙар.
# Кербежик

Кербежик — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Таранжуль йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Кербежик
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400112115200014395
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201439
* Бассейн коды — 13.01.04.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Эпферсхаузен

Эпферсхаузен (нем. Oepfershausen) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылындағы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 492 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,26 км². Диңгеҙ кимәленән 470 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 98634 һәм автомобиль коды SM.
# Фәтхиә

Фәтхиә (төр. Fethiye) — Төркиәнең көньяҡ-көнбайышындағы район һәм ҡала-курорт (Мугла провинцияһы). Халҡы — 84 мең кеше. Ҡала ҡарағай һәм кедр урманы менән ҡапланған тау итәгендә урынлашҡан (иң ҙуры — Баба түбәһе). Ҡаланан 40 км алыҫлыҡта Даламан аэропорты урынлашҡан. Фәтхиәлә йылына 285 ҡояшлы көн. Курорт миҙгеле март айы аҙағында башлана һәм ноябрь аҙағына тиклем дауам итә. Фәтхиәлә ҡунаҡтарҙы төрлө йондоҙло ҡунаҡханалар ҡабул итә, шулай уҡ виллалар һәм кухняһы булған апартаменттар популяр.

# Фәтхиә
## Тарихы

Ҡала территорияһында антик дәүерҙә Телмесс ҡалаһы булған (грек. Τελμησσος). Ҡала бик билдәле була, һәм Аполлонға бағышланған күрәҙәселек үҙәге булып тора. Телмесс грек Родосы менән иҡтисади бәйләнеш тотҡан һәм беҙҙең эраға тиклем V быуатта Афиналар контролдә тотҡан Делосс союзы составына ингән.
Беҙҙең эраға тиклем 240—197 йылдарҙа Телмесс менән Птолемей һәм уның нәҫелдәре — улы Лисимах, ейәне Птоломей һәм ейәнсәре Береника идаралыҡ иткән. Апамей килешеүе буйынса (б. э. тиклем 189) Телмесс Пергама батшаһына күсә, ә 133 йылда Римдың союздашы булған Ликия союзына инә. Беҙҙең эраның 43 йылында Ликия бойондороҡһоҙлоғон юғалта һәм рим провинцияһына әүерелә.
VIII быуатта ҡала византия императоры хөрмәтенә Анастасиополис булып үҙгәртелә. Киләһе быуатта Макри тигән яңы исем ала (грек. Μακρη — оҙон), бухтаға инеү ерендәге утрау исеменән килә. Шундай исемде ҡала 1914 йылға тиклем йөрөтә, аҙаҡ гректар күсеп ултырғандан һуң ошонда тыуған һәм 1914 йылда самолет һәләкәтендә вафат булған хәрби осоусы Фети-бей хөрмәтенә исеме үҙгәртелә.
1912 йылда бында йәшәүселәр: төрөктәр— 14 242 кеше, гректар — 9 217 кеше.
1857 йылда һәм 1957 йылдарҙағы ер тетрәүҙәр бөтөн боронғо ҡоролмаларҙы тиерлек емерә. Ҡалала боронғо рим театры ҡалдыҡтары, XV быуатың урта быуат рыцарҙар замогының емереклектәре һаҡлап ҡалына. Ҡалаға сиктәш торған тауҙың битләүендә ликия кәшәнәләре һәйбәт һаҡлана. Иң ҙур кәшәнә —Аминтас кәшәнәһе, диуарында грек яҙыуы һаҡланған «Ermagiou Amyntou tou (Аминтас, Хермагиос улы)» — Аминтас Телмессос хакимдарының береһе булған. Ҡалала Ҡала музейы эшләй, унда археологик табылдыҡтар коллекцияһы һәм этнологик сәнғәт әйберҙәре бар.
# Степанова Александра Степановна

Степанова Александра Степановна (ҡыҙ фамилияһы - Маслова) (11 май 1928) — совет ауыл хужалығы алдынғыһы, СССР Аҙыҡ-түлек сәнәғәте министрлығының Воронеж өлкәһе "Ҡыҙылармеец" сөгөлдөр совхозында звено башлығы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948).

# Степанова Александра Степановна
## Биографияһы

Александра Степановна Степанова 1928 йылдың 11 майында Түбәнге Мамон, хәҙер Воронеж өлкәһе, крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген һуғыш йылдарында башлай, "Ҡыҙылармеец" сөгөлдөр совхозында эшкә урынлаша. 1945 йылдан комсомол-йәштәр звеноһын етәкләй, ул совхозда иң яҡшыһы була.
1947 йылдың эш һөҙөмтәләре буйынса, звено 8,5 гектар майҙанда һәр гектарҙан 8,5 центнер арыш уңышы ала.
СССР Юғары Советы Президиумының 1948 йылдың 18 майындағы Указы менән ауыл хужалығында юғары һөҙөмтәләргә өлгәшкәне һәм үҫемселектә рекордлы күрһәткестәре өсөн Александра Степановна Масловаға (никахта - Степанова) Ленин ордены һәм ««Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
Ауыл хужалығында эшләүен артабан дауам итә. 1950 йылда агробригадир булып эшләй, 1963 йылдан - быҙау ҡараусы, ә 1976 йылдан - Мичурин исемендәге баҡсасылар бүлексәһендә бригадир. Совхозда уның дөйөм хеҙмәт стажы 46 йыл тәшкил итә.
Хеҙмәтсәндәр депутаттарының Эртильский район советы депутаты булып тора.
1991 йылда Липецк ҡалаһына йәшәргә күсә һәм хаҡлы ялға сыға.

# Степанова Александра Степановна
## Наградалары

Хеҙмәт уңыштары өсөн лайыҡ була:
* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (18.05.1948)
* Ленин ордены (18.05.1948)
* башҡа миҙалдар.
# Нар-Ю

Нар-Ю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Юн-Яга йылғаһының һул ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Нар-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000067494
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006749
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сидоровка (Тагила ҡушылдығы)

Сидоровка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тагил йылғаһының һул ярына тамағынан 92 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Сидоровка (Тагила ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тагил йылғаһыТүбәнге Тагил ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501512111200005736
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200573
* Бассейн коды — 14.01.05.015
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Назаров Михаил Алексеевич

Назаров Михаил Алексеевич (24 май 1927 йыл — 29 август 2019 йыл) — СССР һәм Рәсәй рәссамы. 1981 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2002).

# Назаров Михаил Алексеевич
## Биографияһы

Михаил Алексеевич Назаров 1927 йылдың 24 майында Башҡорт АССР-ы Йылайыр кантонының Ҡананикольский ауылы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Йылайыр районы) хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған.
1932 йылдан Назаровтар ғаиләһе Мораҡта йәшәй, артабан Түбә руднигына күсеп килә.
1941 йылдан 1945 йылға тиклем Михаил өлкәндәр менән бер рәттән шахтала эшләй. Урта мәктәпте Магнитогорск ҡалаһында тамамлай.
Һуңынан Өфөлә Башҡорт художество-театр училищеһында уҡый, унда уның рәссам кеүек формалашыуына педагогтар Александр Тюлькин һәм Борис Лалетин ҙур йоғонто яһай. Училищены тамамлағандан һуң мәктәптә рәсем уҡытыусыһы булып эшләй.
1958 йылда Назаров Михаил Таллинда Дәүләт художество институтының һынлы сәнғәт факультетын тамамлай. 1958 йылдан Өфөлә йәшәй һәм эшләй. 1979—1982 йылдарҙа Өфө дәүләт сәнғәт институтында һынлы сәнғәт, рәсем һәм композиция кафедраһында эшләй, артабан яңы асылған һынлы сәнғәт кафедраһында 1991 йылдан алып эшләүен дауам итә.
1981 йылдан — СССР Рәссамдар союзы ағзаһы.
Рәссам 2019 йылдың 29 авгусында Өфө ҡалаһында вафат була.

# Назаров Михаил Алексеевич
## Ижады

Һынлы сәнғәттә һәм һүрәттә башҡорт сюжеттарына мөрәжәғәт итә: «Мои друзья Тимур и Мининур», «Кумысницы». «Минур и Мунира». «Нарядная Гафифа».
Александр Пантелеев менән Өфө, Стәрлетамаҡ, Ишембай ҡалаларының йәмәғәт биналарын нәфис биҙәү буйынса мозаикалы паннолар төҙөүҙә ҡатнаша.
Төп эштәре: «Застолье» (х., темпера, 1970, Гос. Третьяковская гал.), триптих «Житие-бытие Зинки Пустыльниковой» (х., темпера, 1980-91, Челябинская карт. гал.); «Пир» («Голова ты моя, голова», х., темпера, 1964), «Базар с гусями» (х., темпера, 1972), «Трудовики» (х., м., 1974) — бөтәһе лә Екатеринбург картина галереяһында; «Распятие» (х., темпера, 1976, Музей совр. иск-ва «Восток», Уфа); «Минур и Мунира» (б., ф., темпера, 1976, Заман сәнғәте музейы, Мәскәү); «Женщины войны» (х., темпера, коллаж, 1976, собств. авт.); «На тракторе» (х., темпера, 1969), «Кучумовский вечер» (х., темпера, 1986) — икеһе лә М.В. Нестеров музейында
Михаил Алексеевичтың эштәре заман сәнғәтенең Өфө музейында, Третьяков галереяһында, Екатеринбург һәм Силәбе картиналар галереяһында һаҡлана. «Баймакский базар», «Натюрморт», «Портрет матери» картиналары һәм башҡалары М.В.Нестеров исемендәге Художество музейында һаҡлана.
Башҡортостан рәссамдары тураһында мәҡәләләр циклы яҙа.

# Назаров Михаил Алексеевич
## Күргәҙмәләре

1959 йылда тәүге тапҡыр күргәҙмәлә ҡатнаша.
Беренсе шәхси күргәҙмәһе Свердловск ҡалаһында 1989 йылда үтә, унда 220-ләп художество һәм график эштәре ҡуйыла.
Аҙаҡ Өфөлә күргәҙмәләре үтә.
«Һары бейә» төркөмө составында Силәбе, Мәскәү, Йошкар-Ола, Новосибирск, Вена һәм Зальцбургта күргәҙмәләрҙә ҡатнаша.

# Назаров Михаил Алексеевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Г. С. Мосин исемендәге премия (2001).
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2002).
# Кедровка (Вой ҡушылдығы)

Кедровка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Воя йылғаһының уң ярына тамағынан 6,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Кедровка (Вой ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200009540
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200954
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2