yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Дельменхорст

Дельменхорст (нем. Delmenhorst, т.-нем. Demost) — Германияла, Түбәнге Саксония ерендәге ҡала.

# Дельменхорст
## Дөйөм мәғлүмәттәр

* Халҡы 73,9 мең кеше тәшкил итә (2013 йылда) һәм ҙурлығы буйынса Түбәнге Саксонияла 10-сы була.
* 62,36 км². майҙанды биләй.
* Рәсми коды — 01 03 4 000.
* Бремендан көнбайышта һәм Ольденбургтан 35 км көньяҡ-көнсығышта урынлашҡан.

# Дельменхорст
## Тарихы

1247 йыл — Дельма йылғаһы буйында ҙур булмаған нығытманан йырын менән ҡәлғә барлыҡҡа килә.
1254 йыл — Дельменхорст исеме тәүге тапҡыр яңғырай.
1371 йыл — Дельменхорст ҡала тип аталыу хоҡуғын ала, әммә тағы ла күп кенә йылдар сиратлап ҡалаларҙан, ул ваҡытта Ольденбург һәм ru:Бремен герцоглыҡтарынан бәйле була.
1690 йыл — Дельменхорст үҙ йәрминкәһен булдырыу хоҡуғына эйә була.
1832 йыл — беренсе һәр аҙналыҡ «Delmenhorster Kreisblatt» гәзите бөгөнгө көнгә тиклем сығарыла.
Дельменхорст, пробка һәм тәмәке индустрияһы ( 1850 йылдан) һәм Бремен-Ольденбург тимер юл участкаһын асыу ( 1867 йылда) арҡаһында XIX быуат аҙағына Везер-Эмс төбәгендә иң эре сәнәғәт ҡалаһы була. Һуңыраҡ бында шулай уҡ һинд сүсе, йөн һәм линолеум етештерелә.
1903 йыл — Дельменхорст бойондороҡһоҙлоҡ алыуға өлгәшә һәм үҙенең ратушаһы хоҡуғына эйә була, ул 1910 йылдан 1914 йылға тиклем төҙөлә.
2000 йыл — ҡала интернациональ 2000 Expo күргәҙмәләрҙә ҡатнаша.

# Дельменхорст
## Иҫтәлекле урындары

* Ратуша һәм һыу ҡыуҙырыу башняһы
* Graftanlagen — нығытма ҡалдыҡтары, соҡор.

# Дельменхорст
## Халҡы

XIX быуатта индустриалләштереүгә тиклем Дельменхорст халҡы 1937 (1816 йыл) кеше тәшкил иткән һәм 1900 йылға 16 579 кешегә тиклем артҡан. Халыҡтың артыуының икенсе тулҡыны Икенсе донъя һуғышы тамамланыу менән башлана, мәҫәлән, 1950 йылда 57 273 кеше иҫәпләнә. 2010 йылда дөйөм халыҡ һаны 77 174 кеше тәшкил итә, шуларҙың 39 258 ҡатын-ҡыҙ (50,9 %) һәм сит ил кешеләре 5906 (7,7 %). 2009 йылда Дельменхорст ҡалаһындағы 219 кеше Рәсәй Федерацияһы Гражданлығына эйә булған.
* Йыл
* Халыҡ
* 1990
* 418 76
* 1995
* 819 79
* 2000
* 985 78
* 2005
* 251 79
* 2010
* 174 77

# Дельменхорст
## Сәйәсәте

44 ағзанан торған ҡала советы, һәм обер- бургомистр 5 йыллыҡ срокҡа һайлана. Киләһе һайлауҙар 2011 йылдың сентябрендә үтә
Туғандаш ҡалалар:
* Аллоннес (Франция)
* Борисоглебскиҙа (Рәсәй)
* Эберсвальд (Германия)
* Кольдинг (Дания)
* Люблин (Польша)

# Дельменхорст
## Транспорты

Дельменхорст аша федераль автобандар — А1/А28 һәм E37/E22 үтә
Дельменхорст Бремен аэропортынан 14 км алыҫлыҡта ята һәм Hauptbahnhof Delmenhorst тимер юлы вокзалы бар.
Дельменхорст юғары кимәлдә моторлаштырылған — 1000 кешегә 674 автомобиль (Германияла моторлаштырылыу урта кимәлдә 550/1000 кешегә, ә Рәсәйҙә 207/1000 кешегә тәшкил итә).

# Дельменхорст
## Галереяһы

* Баҡыр гравюра
* Һыу ҡыуҙырыу башняһы
# Часелька

Часелька — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ТАЗ/555 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 295 км.

# Часелька
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300067578
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306757
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ниеминен Фолке Эйнович

Ниеминен Фолке Эйнович (1931 йылдың 12 ноябре, Петрозаводск, АССР, СССР — 23 июль 2010, Пори, Финляндия) — рәссам, һынсы, портретсы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған рәссамы.

# Ниеминен Фолке Эйнович
## Биография

1931 йылда Петрозаводскиҙа, Финляндияҙән сәйәси ҡасаҡтар Эйнор һәм Свеи Ниеминен ғаиләһендә тыуған. Атаһы - фин, әсәй — швед ҡыҙы. Уның атай-әсәе, фин коммунистары, 1930 йылда тыуған илдәрен ташлап Советтар Союзына эмиграцияға китергә мәжбүр була.
Булыуы 1933 йылда әтиһе Эйн вафатынан һуң әсәе менән Ленинградҡа күсеп килә.
1951 йылда уҡырға инә, 1957 йылда Ленинград юғары сәнғәт-сәнәғәт училищеһын тамамлай.
1957 йылда училищены тамамлағандан һуң, тағы бер ҡат Полкы Петрозаводскиға килә. Шул уҡ йылды ул үҙенең иң яҡшы эштәренең берһен — «Аҡ күлмәкле ҡатын-ҡыҙ» «Женщина в белом платье»ны башҡара.
1960 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы.
Карел АССР-ы Комсомолы премияһы лауреаты (1968), РСФСР-ҙың Атҡаҙанған рәссамы (1970).
1972 йылда уның «Тяжбуммашевцы» картинаһын (1969) һәм «С Новым годом, Ван дер Выйдет!» (Яңы йыл менән, Ван дер Выйдет!) натюрмортын Ленинградтың Рус музейы һатып ала. Ә «Сумерки в старом доме» («Иҫке йортта кис») (1971) эше Новокузнецк сәнғәт музейының даими экспозицияһының биҙәге булып тора. Ул йылдарҙа Ниеминен эштәре Свердловск, Ростов-на-Дону, Комсомольск-на-Амуре һәм башҡа бик күп музейҙар коллекцияларын тулыландыра.
1973 йылдан 1978 йылға тиклем Ниеминен Фолке Карелия АССР рәссамдар берлеген етәкләй.
1980 йылда Ниеминен Фолке Ленинград Рәссамдар берлегенә ҡабул ителә.
1983 йылдан алып, гомере аҙағына ҡәҙәр рәссам Финляндияла йәшәгән һәм эшләгән. Беренсе ваҡытта ул Хельсинкила йәшәй. Бер ни тиклем һуңыраҡ Ниеминен Питторески ҡалаһында, атаһының тыуған яғында урынлашҡан.
Финляндияла 25 йыл ғүмерендә Ниеминен Фолке 300-дән артыҡ әҫәр яҙған, уларҙың күбеһе заказ буйынса башҡарылған шәхси һәм Финляндияның йыйылмаларында урынлашҡан. Финляндия Рәссамдар союзы ағзаһы.

# Ниеминен Фолке Эйнович
## Күргәҙмәләре

* Бөтөнсоюз (1961, 1962, 1970, 1971, 1972),
* Бөтөн рәсәй (1957, 1960, 1966, 1967, 1970, 1977),
* Карелия Республикаһы рәссамдарының Мәскәүҙә (1959, 1980) һәм Ленинградта (1972, 1980), автономиялар (1971), Төньяҡ-64-79, «Русский Север» төркеме (1971), Карелия Республикаһы рәссамдары — 1957 йылдан бирле,
* Финляндияла (Варкаус — 1966, Кеми, Рованием — 1969).
* «Оҡшашлыҡ һәм айырымлыҡтар сигендә» күргәҙмәһе (Петрозаводск, 2006)
* «Тыумышы менән Суомидан» күргәҙмәһе (2007)
# Антипин Иван Алексеевич

Антипин Иван Алексеевич (11 сентябрь 1921 йыл — 21 декабрь 2005 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр. Штурмлаусы авиация полкы лётчигы. Генерал‑майор (2004). Советтар Союзы Геройы (1944).

# Антипин Иван Алексеевич
## Биографияһы

Иван Алексеевич Антипин 1921 йылдың 11 сентябрендә хәҙерге Башҡортостандың Архангел районы Ҡыҙыл Еҙем ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте рус.
9 класс тамамлаған. Һуңынан махсус комсомол наборы буйынса Белорет ҡалаһындағы аэроклубҡа уҡырға инә.
1941 йылдың апрелендә Башҡорт АССР-ының Архангел район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. 1942 йылда Свердловск хәрби авиация осоусылар мәктәбен тамамлай, ошо йылдың октябренән фронтта.
5-се һауа армияһының 1-се штурмлаусы авиация корпусы 292-се штурмлаусы авиация дивизияһы 667-се штурмлаусы авиация полкы осоусыһы лейтенант Иван Антипин 1944 йыл башына дошмандың тере көсөн һәм хәрби техникаһын штурмлау өсөн 89 уңышлы хәрби осош яһай, 16 һауа һуғышында ҡатнаша, шәхсән «Ю-87» самолетын һәм төркөмдә 6 дошман самолетын бәреп төшөрә. 20 дошман танкын, тере көстәр һәм йөк менән 125 автомашинаһын, 8 зенит-артиллерия батареяһын юҡ иткән, 3 яғыулыҡ складын, 2 боеприпастар складын, 9 автоцистернаны шартлата һәм 500-гә яҡын дошман һалдаты һәм офицерын юҡ итә.
Һуғыштан һуң А. И. Антипин хеҙмәтен СССР Хәрби-Һауа көстәрендә дауам итә. 1945 йылдың мартынан ВКП(б)/КПСС ағзаһы. 1949 йылда штурмандарҙың Юғары офицерҙар мәктәбен, 1956 йылда — Хәрби-һауа академияһын тамамлаған.
1968 йылдан алып полковник И. А. Антипин — запаста, ә һуңынан отставкаға китә. Украинаның Волынск өлкәһендәге Луцк ҡалаһында йәшәй. Украина Хөкүмәте атҡаҙанған ветеранға «генерал-майор» хәрби званиеһы бирә.
И. А. Антипин 2005 йылдың 21 декабрендә вафат була, 23 декабрҙә Луцк ҡалаһында ерләнә.

# Антипин Иван Алексеевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән 1944 йылдың 1 июлендә лейтенант Антипин Иван Алексеевичкә Ленин ордены менән «Алтын йондоҙ» миҙалы (№ 1978) тапшырыла һәм «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
* Ленин ордены (01.07.1944)
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (01.09.1943)
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (30.09.1943)
* Александр Невский ордены (22.02.1945)
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (12.02.1944)
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (06.04.1985)
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (06.08.1944)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
* Миҙалдар

# Антипин Иван Алексеевич
## Хәтер

* Герой исеме Өфө ҡалаһында Еңеү паркындағы гранит стелала һәм Белорет ҡалаһында мемориаль таҡтала мәңгеләштерелгән.
* Архангел ауылының Еңеү паркында Антипин Иван Алексеевичтың бюсы ҡуйылған.
# Бад-Лаузик

Бад-Лаузик (нем. Bad Lausick) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 8486 кеше йәшәй. Майҙаны — 69,79 км². Диңгеҙ кимәленән 164 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 4651 һәм автомобиль коды MTL.
# Таналыҡ

Таналыҡ — Башҡортостан Республикаһы һәм Ырымбур өлкәһендә аҡҡан йылға, Яйыҡтың уң ҡушылдығы.
Баймаҡ ҡалаһы, Бүребай һәм Аҡъяр ауылдары аша аға.

# Таналыҡ
## Атаманың килеп сығышы

Таналыҡ һүҙе, белешмә китабы буйынса, тана` нигеҙенә -лыҡ ялғауы ҡушылыуынан барлыҡҡа килгән («Тирә-яҡты өйрәнеү йыйынтығына» һылтанма менән, 1930. 70 бит).

# Таналыҡ
## Географияһы

Оҙонлоғо 225 км, һыу йыйыу майҙаны 4160 км², йылға селтәренең ҡуйылығы 0,24 км/км², йыллыҡ улаҡ модуле 2,0 л/с км². Киңлеге 2 метрҙан 35 м тиклем, тәрәнлеге — 0,5-2,0 метр. Ағым тиҙлеге — 0,1-0,2 м/с.
Таналыҡ Ирәндек һыртынан башлана (Талҡаҫ күленән көньяҡтараҡ, Һаҡмар-Таналыҡ тигеҙлегендә). Ҡар, өлөшләтә күлдән сыҡҡан Шугур йылғаһынан туйындырыла. Йылғаның үрге ағымында, Талҡаҫ күле янында Сереккүл һыуһаҡлағысы урынлашҡан. Йылға башында — тау һырттары менән тау итәгендәге киртләс. Баймаҡ ҡалаһын уҙғандан һуң, Таналыҡ тигеҙлеккә сыға. Урта һәм түбәнге ағымында һыр сусаҡлыға әйләнә.
Артабан Таналыҡ көньяҡҡа ҡарай Первомайский, Өфө биҫтәләре аша ағып, Хворостянка ауылы янында Таналыҡ һыуһаҡлағысына Таналыҡ микро-һыу электр станцияһына әйләнә, уның майҙаны 201 га һәм тәрәнлеге 36 метр.
Һамар ҡасабаһынан һуң Таналыҡҡа уң яҡтан ҙур Быҙаулыҡ ҡушылдығы ҡоя, Бүребай һәм Аҡъяр ауылдары янында Таналыҡҡа Ерәнағас һәм Ташлы ҡушыла. Һуңынан йылға төньяҡ-көнсығышҡа табан борола һәм Башҡортостан Республикаһы менән Ырымбур өлкәһе сигендә Ирекле һыуһаҡлағысына ҡойоп, Урал йылғаһын туҡландыра.

# Таналыҡ
## Сәнәғәттәге ҡулланышы

Таналыҡ яҙ көнө тулы һыулы булһа, көҙгә ҡарай кибеп бөтә тиерлек. Өлөшләтә уны һыуһаҡлағыс ҡаплай. Таналыҡ һыуы Баймаҡ һәм Бүребайҙа тау эшкәртеүҙә, Баймаҡ һәм Хәйбулла райондары ауыл хужалығында ҡулланыла.

# Таналыҡ
## Һыу юлы

Төбө — ташлы-ҡырсынташлы. Ҡайһы бер урындарҙа — ләмләнгән (күбеһенсә йылғаның һөрөлгән ерҙәр янында аҡҡанда).

# Таналыҡ
## Һыу реестры мәғлүмәттәре
### Ҡушылдыҡтар (тамаҡтан оҙонлоғо, км)

* 58 км: Маҡан йылғаһы
* 76 км: Туратҡа йылғаһы (Ҡаны-ҡабаҡ)
* 93 км: Ташлы йылғаһы
* 112 км: Ерәнағас йылғаһы
* 124 км: Быҙаулыҡ йылғаһы (Оло Быҙаулыҡ, Быҙаулыҡ)
* 173 км: исемһеҙ йылға
* 178 км: исемһеҙ йылға
# Дим (мәғәнәләр)

Дим — күп мәғәнәле һүҙ.
* Дим (Күгиҙел) — Башҡортостандағы йылға.
* Дим (Ар ауыл советы, Шишмә районы) — Башҡортостандың Шишмә районындағы Ар ауыл советы ҡарамағындағы ауыл.
* Дим (Бишбүләк районы) — Башҡортостандың Бишбүләк районындағы ауыл.
* Дим (Дурасов ауыл советы, Шишмә районы) — Башҡортостандың Шишмә районындағы Дурасов ауыл советы ҡарамағындағы ауыл.
* Дим (ҡала) — Башҡорт АССР-ындағы ҡала.
* Дим — Өфө ҡалаһының Дим районындағы биҫтә.
* Дим (Әлшәй районы) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл.
# Ү

Үү [ү] — Башҡорт алфавитында егерме һигеҙенсе хәрефе. Халыҡ-ара фонетик алфавитында [y] тамғаһы менән билдәләнә.

# Ү
## Башҡорт алфавитында

Һуҙынҡы хәрефтәргә инә: а, е, ё, и, о, ө, у, ү, ы, э, ә, ю, я.
У – у, Ү – ү хәрефтәренең яҙылышы
А. У – у хәрефе ҡалын ижектәрҙә яҙыла: ур, уҙ, ут, Урал, уйһыу,ултырыш, уңыш, усаҡ, уяу, буйлы, буҫтау, дуҫ, ҡуҙаҡ, суртан, турғай, матур.
Б. Ү – ү хәрефе нәҙек ижектәрҙә яҙыла: үлән, үр,үт, үткер, бүҙәнә, бүлмә, бүләк, дүрткел, күлдәк, күңелле, күл, күн, һүҙ.
В. Шул уҡ у – ү хәрефтәре һүҙ уртаһында һәм аҙағында ирен тартынҡыһын да белдерә һәм башҡорт телендәге ҡалын һүҙҙәрҙә у, нәҙек һүҙҙәрҙә ү менән бирелә:
а) ауыл, дауыл, тауар, тауыш, яуын, һыу, быу, хайуан;
б) әүен, рәүеш, әүәләү, кәүҙә, кейәү.
Г. Исем ҡылым ялғауы -ыу – -еү, -оу – -өү рәүешендә яҙы-ла: барыу, килеү, ҡайтыу, күреү, йонсоу, тойоу, йөрөү, йөҙөү.

# Ү
## Юникод

| Хәреф | Юникод |
| Баш хәреф | U+04AE |
| Бәләкәй хәреф | U+04AF |

# Ү
## Башҡа телдәрҙә

* Ҡаҙаҡ алфавитында егерме һигеҙенсе хәреф.
* Ҡырғыҙ алфавитында егерме өсөнсе хәреф.
* Монгол алфавитында егерме өсөнсе хәреф.
* Бурят алфавитында егерме өсөнсе хәреф.
* Ҡалмыҡ алфавитында егерме етенсе хәреф.
* Яҡут алфавитында егерме һигеҙенсе хәреф.
* Дунған алфавитында егерме алтынсы хәреф.
* Әзәрбайжан һәм төрөкмән кирилл алфавитында ҡулланылған.
# Пурна

Пурна — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тавреньга йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Пурна
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000028926
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002892
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Әүрез

Әүрез (рус. Аврюз) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Дим йылғаһының һул ярына тамағынан 231 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Әүрез
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201312111100024786
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102478
* Бассейн коды — 10.01.02.013
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Туған тел. Рәми Ғарипов

«Туған тел» — Башҡортостандың халыҡ шағиры Рәми Ғариповтың шиғыры.

# Туған тел. Рәми Ғарипов
## Тарихы

* Туған тел
* Мин халҡымдың сәскә күңеленән
* Бал ҡортондай ынйы йыямын,
* Йыямын да — йәнле ынйыларҙан
* Хуш еҫле бер кәрәҙ ҡоямын.
* Шуға ла мин беләм тел ҡәҙерен:
* Бер телдән дә телем кәм түгел —
* Көслө лә ул, бай ҙа, яғымлы ла,
* Кәм күрер тик уны кәм күңел!..
* Халҡым теле минең — хаҡлыҡ теле,
* Унан башҡа минең илем юҡ;
* Илен hөймәҫ кенә телен hөймәҫ,
* Иле юҡтың ғына теле юҡ!
* Әсәм теле минең — сәсән теле,
* Унан башҡа минең халҡым юҡ,
* Йөрәгендә халҡы булмағандың
* Кеше булырға ла хаҡы юҡ!
Рәми Ғарипов «Туған тел» шиғырын 1957 йылда яҙа.
XX быуаттың 60-сы йылдарында, йәмғиәттә башҡорт теленә генә түгел, барлыҡ милли телдәргә иғтибар кәмей барған осорҙа, Рәми Ғариповтың «Туған тел» шиғыры халыҡты уйланырға мәжбүр итә. Шуның өсөн уға хатта «милләтсе» мөһөрө лә баҫыла. Шағир вафат булғандан һуң, уның тормош иптәше Надежда Васильевна, милләте буйынса украин булһа ла, төрлө осрашыуҙарҙа үҙенең сығышын саф башҡорт телендә «Туған тел» шиғырын уҡыу менән тамамлай.
Ә үҙгәртеп ҡороу башланған йылдарҙа, Башҡортостан Республикаһының үҙаллығы өсөн көрәш барғанда, «Туған тел» шиғыры әйҙәүсе лозунг, девиз көсөнә эйә була. Бөгөн был шиғыр башҡорт халҡының иң бөйөк әҫәрҙәренең береһе булып тора. Ул һәр концерт-сараларҙа тиерлек яңғырай. Хәҙер инде уны яттан уҡыу буйынса интернет селтәрендә флешмобтар ойошторола. Унда Башҡортостан халҡы ғына түгел, хатта сит ил вәкилдәре лә ҡатнаша.

# Туған тел. Рәми Ғарипов
## Тәржемәләре

Шиғыр украин (Евген Букет), рус, саха һәм белорус (Юрась Баланчук) телдәренә тәржемә ителгән.

# Туған тел. Рәми Ғарипов
## Баһалама

Башҡортостандың халыҡ шағиры, Салауат Юлаев исемен­дәге дәүләт премияһы лауреаты Рауил Бикбаев шиғырға ошолай баһа биргән:
   «„Туған тел“ — һүҙ маһирлығының да, фекер үткерлегенең дә, сәйәси һиҙгерлектең дә үрнәге ул. Ша­ғир оҫталығының камиллашыуы, ҡараш­тарының киңәйеүе ошондай күренеш­тәр­ҙең тыуыуына килтерҙе, һәм был әҫәр тормоштағы хәүефле тенденциялар тура­һында беренселәрҙән булып иҫкәртте»
# Марре-Яха

Марре-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡара диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 58 км.

# Марре-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300038686
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303868
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Байлар

Байлар (байләр, байҙар) — башҡорт ҡәбиләһе.

# Байлар
## Ырыу составы

* ҡалмыш
* салағош
* сураш

# Байлар
## Тарихы

Этник яҡтан монгол һәм Үҙәк Азия, Алтай төрки ҡәбиләләренә барып тоташа. «Байлар» этнонимы ҡаҙаҡтарҙа, монголдарҙа, уғыҙҙарҙа, үзбәктәрҙә билдәле. Байлар (айырыуса сураш ырыуы) формалашыуына уларҙың үҫәргән ҡәбиләһе араһында булыуы йоғонто яһай. 1‑се мең йыллыҡ аҙағында байлар Дим, Ыҡ (Кама йылғаһы ҡушылдығы) йылғалары үрге ағымында урынлаша. XIII—XIV быуаттарҙа Ыҡ, Минзәлә (Кама йылға бассейны) йылғалары түбәнге ағымына, салағош ырыуы Кама йылғаһының уң яҡ ярына, уға Иж йылғаһының ҡойған ергә, күсенә. XVI быуатҡа ҡарай байларҙар Ыҡ йылғаһы бассейнына төпләнә, унда бүләр, гәрә, ирәкте, йылан, йәнәй, ҡырғыҙ, юрмый ҡәбиләләре менән күрше була; бер өлөшө Ялан Зәй йылғаһы (Кама йылғаһы ҡушылдығы) буйлап, ҡалған өлөшө Иж йылғаһы тамағында урынлаша.
Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан һуң ҡәбиләнең аҫаба ерҙәре Ҡазан даруғаһының Байла(ә)р улусын тәшкил итә. Бында, П. И. Рычков мәғлүмәттәре буйынса, XVIII быуат уртаһында 561 йорт була. XVIII—XIX быуаттар аҙағында байлар йәшәгән биләмә Бөгөлмә өйәҙенә, Бәләбәй өйәҙенә һәм Минзәлә өйәҙенә, идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 11‑се һәм 12‑се башҡорт кантондарына (XIX быуаттың 40‑сы йылдары башына ҡарата) ҡарай.

# Байлар
## Хәҙер ҡәбилә йәшәгән ерҙәр

Башҡортостан Республикаһының Илеш, Йәрмәкәй һәм Туймазы райондарына, Татарстан Республикаһының Алабуға, Аҡтаныш, Баулы, Минзәлә, Норлат, Сарман, Туҡай һәм Әгерже райондарына инә.
# Ғөсөл

Ғөсөл — ул бөтә тәнде йыуып, һыу менән ҡойоноу.

# Ғөсөл
## Ғөсөл тәртибе

* истинжә ҡылып, ғәүрәттәрен нәжестән таҙартыу;
* беләҙектәренә тиклем ике ҡул суғын йыуыу;
* башта аяҡтарҙы йыумай ғына тәһәрәт алыу;
* тәүҙә башына, унан һуң уң яғынан башлап тәненең һәр бер ерен һыулап сығыу;
* ҡулдары менән буйы еткән тиклем тәненең һәр бер ерен ышҡып сығыу
* икенсе мәртәбә, йәнә уң яғынан башлап бөтә тәненә һыу ҡойор һәм ҡулдары менән буйы еткән тиклем тәненең һәр бер ерен ышҡып сығыу;
* өсөнсө мәртәбә йәнә уң яғынан башлап бөтә тәненә һыу ҡойоу;
* иң аҙаҡтан уң яғынан башлап ике аяғын шайтан ашығына тиклем йыуыу.
Ошо рәүештә ғөсөл алған кеше камил тәһәрәтле булыр. Намаҙ уҡыу өсөн яңы ғына ғөсөлләнгәндән һуң тәһәрәт алыу кәрәк түгел.

# Ғөсөл
## Ғөсөлдөң фарыздары

* ауыҙ эсен сайҡау;
* танау эсен сайҡау;
* тәндең һәр бер еренә һыу тейҙереү.
Ғөсөлләнгәндә тәндең һәр бер еренә һыу тейһен өсөн сәс, ҡаш, һаҡал, мыйыҡ кеүек төктәрҙең төптәренә, күҙ соҡоро кеүек эскә батып йәки йыйырылып торған урындарға һәм йөҙөк аҫтарына, тәнгә йәбешкән ҡамыр йәки дегет кеүек нәмәләр аҫтында ҡалған ерҙәргә лә һыу тейергә тейеш. Ҡатын — ҡыҙҙарҙан айырмалы булараҡ, ирҙәргә ғөсөл алғанда сәстәренең һәр бөртегенә һыу тейеҙереү фарыз. Әммә ҡатын — ҡыҙҙарҙың сәс толомдарына һыу теймәһә лә ярай, сәс төптәренә генә һыу тейҙереү ҙә етә. Сөнки ҡатын — ҡыҙҙар өсөн сәс зиннәт. Уларға сәстәрен алдырыу йә ҡыҫҡартыу дөрөҫ түгел.

# Ғөсөл
## Ғөсөлләнеүҙе фарыз иткән сәбәптәр

* Йөнөб булыу: енес ағзаларынан еүешлек килеү;енси яҡынлыҡ ҡылыу, шәһүәтләнеү арҡаһында төшләнеү.
* Хәиз (күрем) тамамланыуы.
* Нифас ҡаны (бала тыуғандан һуң) тамамланыуы.
Ғөсөлһөҙ кеше пак булмай. Уға Ҡөрьән Кәримде тотоу һәм мәсеткә инеү кеүек эштәр тыйыла. Шуның өсөн уға мөмкин тиклем тиҙерәк ғөсөлләнеп, пакланыу тейеш. Әммә тәһәрәтһеҙ кешегә Ҡөрьән Кәримде тотоу мәкруһ булһа ла, Ҡөрьәнде яттан уҡыу мәкруһ түгел. Доға ҡылыу, сәләм биреү, сәләм ҡайтарыу һәм тәсбихтәр әйтеү йөнөб кешегә лә, тәһәрәтһеҙ кешегә лә дөрөҫ.
# Ҡунаева Анна Сергеевна

Ҡунаева Анна Сергеевна (9 апрель 1985 йыл) — Рәсәй биатлонсыһы, Ҡытайҙың Харбин ҡалаһында 2009 йылда үткән XXIV Бөтә донъя ҡышҡы универсиаданың өс тапҡыр чемпионы. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры. Биатлон буйынса Рәсәйҙең йыйылма командаһы ағзаһы.

# Ҡунаева Анна Сергеевна
## Биографияһы

Анна Сергеевна Ҡунаева 1985 йылдың 9 апрелендә Удмурт АССР-ының Глазов районы Митино ауылында тыуған.
«Нефть һәм газ предприятияһында иҡтисадсы-менеджер» һөнәре буйынса Удмурт дәүләт университетының иҡтисад факультетын тамамлаған.
Удмурт Республикаһының Ижевск ҡалаһында йәшәй һәм алған белеме буйынса эшләй.

# Ҡунаева Анна Сергеевна
## Спорт ҡаҙаныштары
### IBU Кубогы

* 2008—2009 йылдар миҙгеле — 24-се урын (160 очко)
* 2009—2010 йылдар миҙгеле — 11-се урын (270 очко)

# Ҡунаева Анна Сергеевна
## Спорт ҡаҙаныштары
### Донъя Кубогы

* 2007—2008 йылдар миҙгеле — 72-се урын (7 очко)

# Ҡунаева Анна Сергеевна
## Спорт ҡаҙаныштары
### Рәсәйҙәге стартары

2012/2013 йылдар миҙгелендә «Ижевск винтовкаһы» турнирында спринтта еңеү яулай.

# Ҡунаева Анна Сергеевна
## Тренерҙары

* Кунаева Валентина Леонидовна
* Русских Александр Анатольевич
* Журавлев Валерий Спиридонович
* Ткаченко Михаил Владимирович

# Ҡунаева Анна Сергеевна
## Экипировкаһы

* Винтовка маркаһы — «БИ 7-2»
* Саңғы маркаһы — «Madshus» (185)

# Ҡунаева Анна Сергеевна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры.
# Вой-Вож (Вычгрда ҡушылдығы)

Вой-Вож — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вычегда йылғаһының уң ярына тамағынан 1083 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Вой-Вож (Вычгрда ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000013582
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001358
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Хеннинген

Хеннинген (нем. Henningen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 703 кеше йәшәй. Майҙаны — 28,54 км². Диңгеҙ кимәленән 27 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 29413 һәм автомобиль коды — SAW.