yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Рәсәйҙең енәйәт хоҡуҡиәте

Рәсәйҙең енәйәт хоҡуҡиәте (рус. уголовное право России) — йәмғиәттәге енәйәткә бәйле мөнәсәббәттәрҙе көйләүсе хоҡуҡ төрө.

# Рәсәйҙең енәйәт хоҡуҡиәте
## Методтар

* Енәйәт-хоҡуҡ тыйыу ҡуйыу
* Енәйәт булмау профилактикаһы

# Рәсәйҙең енәйәт хоҡуҡиәте
## Ысулдар

* Рөхсәт биреү рус. дозволение
* Ҡарар рус. предписание
* Тыйыу рус. запрет
* Яза биреү (рус. применение уголовного наказания)
* Язанан бушайтыу (рус. освобождение от уголовной ответственности и наказания)
* Законға ярашлы медицина язаны көстәп һалыу (рус. применение принудительных мер медицинского характера в соответствии с законом)

# Рәсәйҙең енәйәт хоҡуҡиәте
## Маҡсаттар

Рәсәй Федерацияһы Енәйәт Кодексының 2-се статьяның 2-се бүлегенә ярашлы:
рус. Охрана прав и свобод человека и гражданина, собственности, общественного порядка и общественной безопасности, окружающей среды, конституционного строя Российской Федерации от преступных посягательств.

# Рәсәйҙең енәйәт хоҡуҡиәте
## Енәйәт-хоҡуҡ нормалар

* Ҡарар (рус. предписание)
* Рөхсәт биреү (рус. дозволение)
* Тыйыу (рус. запрет)
* Дәртләндереү саралары (рус. нормы-поощрения)

# Рәсәйҙең енәйәт хоҡуҡиәте
## Енәйәт-хоҡуҡ нормалар
### Ҡоролош

Нормалар өс элементтан тора: гипотеза, диспозиция һәм санкция. Гипотезала нормалар эшләү шарттар тураһында әйтелә. Диспозицяла енәйәттен билдәһе тураһында әйтелә.

# Рәсәйҙең енәйәт хоҡуҡиәте
## Система

Ике өлөштән тора: дөйөм һәм махсус.

# Рәсәйҙең енәйәт хоҡуҡиәте
## Принциптар

* Законность
* Үҙ ғәйебеңде таныу принципы
* Граждандар закон алдында бер тигеҙ булыуы
* Гумманизм
* Хаҡлыҡ, дөрөҫлөк

# Рәсәйҙең енәйәт хоҡуҡиәте
## Енәйәтте асыҡлау процессы

Ейәнәтселек буйынса хөкөм эштәрен башҡарыу — енәйәтте асыҡлауҙың барышын, мәғәнәһен, маҡсатын, процессуаль стадиялар, суд составын, хоҡуҡ мөнәсәбәттәрен берләштергән төшөнсә.
Енәйәт асыҡлау процесстар була:
* Ғәйепләү процессы. Боронда һәм раб хужалар йәмғиәтендә йыш таралған. Ғәйепһеҙлегенде дәлилләү, енәүетсе табыу һәм башҡа нәмә зыян күрғән кешенең кулында булған.
* эҙләү, розыск процессы.
* ярыш процессы. Англсакс хоҡуҡ системаһында ҡулланыла. Ярыш процессында суд алдынан яҡтар үҙ дәлилләү документттар менән танышалар һәм үҙ үненә күрһәтәләр.
* ҡушма процессы (Рәсәй Федерацияһы, Австрия, Германия, Франция).

# Рәсәйҙең енәйәт хоҡуҡиәте
## Рәсәй Федерацияһы Енәйәт-процесс кодексы

Рәсәй Федерацияһы закондар йыйылмаһына ингән, Рәсәй Федерацияһы енәйәт системаһын тергеҙғән закон акты.
Алты бүлектән тора:
* системаһының дөйөм принциптары
* суд алдынан тикшеренеүҙәр
* суд эше
* енәйәт эшенең махсус тәртибе
* енәйәт өлкәһендә халыҡ-ара хеҙмәттәшлек
* процесс документтарҙын бланктары
# Ютценбах

Ютценбах (нем. Jutzenbach) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2006 йылындағы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 566 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,67 км². Диңгеҙ кимәленән 211–244 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 37345 һәм автомобиль коды EIC.
# Вәлиулла Мортазин-Иманский

Вәлиулла Мортазин-Иманский (5 ғинуар 1885 йыл — 10 июль 1938 йыл) — актёр, режиссёр, драматург Һәм театр белгесе, йәмәғәт эшмәкәре, педагог һәм администратор. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1935), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1922) артисы. Сәйәси золом ҡорбаны.

# Вәлиулла Мортазин-Иманский
## Биографияһы

Мортазин Вәлиулла Ғәйназар улы (Иманский псевдонимы) 1885 йылдың 5 ғинуарында Ырымбур губернаһының Мораптал улусына ҡараған боронғо башҡорт ауылы Иманғолда (хәҙерге Ырымбур өлкәһенең Октябрьский районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Сәнғәттәге юлы 1905—1907 йылғы революция осоронда башлана. Уның исеме Волга буйы Урал, Урта Азия, Кавказ халыҡтарының бер-береһенә туранан-тура бәйләнеше булған театр мәҙәниәтен тәү башлап ойоштороусы эшмәкәрҙәр араһында лайыҡлы урын алып тора.
Вәли Мортазин башҡорт театрына нигеҙ һала һәм оҙаҡ йылдар Башҡорт дәүләт театрын етәкләй.
1905 йылда И. Б. Ҡудашев-Ашҡаҙарскийҙың театр труппаһында эш башлай, «Сәйәр» төркөмө менән сығыш яһай.
Актёр В. Мортазин-Иманскийҙың репертуары 500-ҙән ашыу ролде үҙ эсенә ала.
1937 йылда Иманский ҡулға алына һәм 1938 йылдың 10 июлендә хәрби коллегия хөкөмө буйынса атыла. Репрессия ҡорбаны булараҡ ул бары тик 1957 йылда ғына аҡлана.
Тәүге ҡатыны Мәрфуғанан 1914 йылда тыуған Үзбәк исемле улы хәрби училищела уҡыған ерендә ҡулға алына, Нерчинск ҡалаһында допрос алған ваҡытта туҡмалыуҙан атаһынан биш көн алда үлә (1938 йылдың 5 июлендә).
Икенсе ҡатыны Зәйнәб өс балаһы менән Ҡазан ҡалаһына китә, 1948 йылда үлеп ҡала. Балалар тома һуҡыр өләсәләре менән ҡала (Марат, Мотор, Роза).
# Ғатауллин Урал Миңлезар улы

Ғатауллин Урал Миңлезар улы (11 апрель 1970 йыл) — телеоператор. 1992 йылдан хәҙерге «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы юлдаш телевидениеһының оператор ассистенты, телеоператоры, 2013 йылдан — баш телеоператор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2014).

# Ғатауллин Урал Миңлезар улы
## Биографияһы

Урал Миңлезар улы Ғатауллин 1970 йылдың 11 апрелендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған.
12 йәшенән фотография менән мауыға башлай һәм 16 йәше тулғанда тормошон телевидение менән бәйләргә ҡарар итә.
1988 йылда Орджоникидзе районындағы 57-се урта мәктәпте тамамлай һәм хеҙмәт эшмәкәрлеген «Союзпечать» агентлығында экспедитор булып башлай. Бер үк ваҡытта республика йәштәр гәзите «Ленинец» редакцияһында Светлана Гафурова алып барған "Йәш журналист мәктәбе"нә йөрөй.
1989 йылда Телерадиоүҙәккә яҡтыртыусы булып эшкә урынлаша.

# Ғатауллин Урал Миңлезар улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2014).
* «100 лет Республике Башкортостан» юбилей миҙалы (декабрь, 2019)
# Баҙйылға

Баҙйылға (рус. Базъелга Баз-Елга) — Башҡортостандың Ишембай районындағы йылға, Һәләүек ҡушылдығы. Йылға системаһы: Һәләүек → Ағиҙел → Кама → Волга. Урманлы ерҙә башлана, впадает на территории Ураҙбай ауылы биләмәһенә барып ҡоя.Ишембай районының Ураҙбай ауылы янында быуа ҡоролған (күләме — 2500 мең куб. м., майҙаны 77,0 га).

# Баҙйылға
## Топографик карта

Лист карты N-40-89. Масштаб: 1 : 100 000. Состояние местности на 1983 год. Издание 1985 г.
# Пурла

Пурла — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кичи йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Пурла
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300212115200008532
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200853
* Бассейн коды — 13.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Смерьга

Смерьга — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ковжа йылғаһының уң ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Смерьга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200312110000008544
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000854
* Бассейн коды — 08.01.02.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Суфый сиңерткә

?Суфый сиңерткә :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Быуынтыҡ аяҡлылар |
| Класс: | Бөжәктәр |
| Отряд: | Тараҡан һымаҡтар |
| Подотряд: | Суфый сиңерткәләр |
| Ғаилә: | Суфый сиңерткә |
| Суб-ғаилә: | Mantinae |
| Триба: | Mantini |
| Ырыу: | Суфый сиңерткә |
| Төр: | Ябай суфый сиңерткә |
Латинса исеме :
Mantis religiosa Linnaeus, 1758 :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 666619 NCBI 7507 |
Суфый сиңерткә йәки динле суфый сиңерткә (лат. Mantis religiosa) — суфый сиңерткәләр тараҡандар рәтендәге аҫ рәтенең вәкиле, эре йыртҡыс бөжәк. Уның алғы аяҡтары аҙыҡ эләктерерлек һәләтле. Ата бөжәк 42—52 мм һәм инә бөжәк 48—75 мм оҙонлоғонда. Эҫе илдәрҙә һәм Европаның көньяғында йәшәй.

# Суфый сиңерткә
## Дөйөм мәғлүмәт

Төҫтәре йәшелдән алып, көлһыу-һоро йәки ҡара-көрән төҫкәсә төрләнә. Алғы арҡаһы уртаса оҙонлоҡта, алғы аяҡтары ырғаҡлы, ул ҡорбанын эләктереүҙән тыш хәрәкәт иитеү өсөн дә файҙаланыла. Ҡанаттары атаһының дә инәһенең дә бик үҫешкән. Арт аяҡтары йүгереү өсөн ҡулайлашҡан. Ҡорһаҡтары йомортҡа формаһында йәки бик оҙонса. Инә бөжәк осорға яратмай, кәүҙәһе бик ҙур булғас оса ла алмай.
Суфый сиңерткәнең туғандаш төрҙәре лә бар. Улар саравак суфый сиңерткәһе, көнсығыш Африка суфый сиңерткәһе, ағас суфый сиңерткәһн һәм һыҙатлы эмпуаза.
# Көньяҡ-Көнбайыш фронты штабы блиндажы

Көньяҡ-Көнбайыш фронты штабы блиндажы — Бөйөк Ватан һуғышында Көньяҡ фронт менән командалыҡ иткән армия генералы Ф. И. Толбухиндың блиндажы. Новошахтинск ҡалаһының Фрунзе урамы, 15-се, 17-се, 19-сы йорттар тигән адресы буйынса урынлашҡан. Блиндаждан тыш, фронт штабы бүлектәре урынлашҡан бина ла һаҡланып ҡалған. Блиндаж тарихи ҡомартҡы статусына эйә. Ул эстән таҡта менән көпләнгән ике бүлмәнән тора. Ҡорос рельстарҙан һәм ҡалын ер өйөмөнән торған сарлаҡ таяуҙары уны дошмандың артиллерия утынан уңышлы һаҡлаған. Штаб бинаһына мемориаль табличка ҡуйылған. Тап ошонда немец ғәскәрҙәренең Миуста торған ҙур подразделениеһын тар-мар итеү пландары уйланылған булған.
2013 йылдың 23 ғинуарында уҙған Новошахтинскиҙағы хәрби уларҙың ҡәберлектәр һанын асыҡлау һәм уларҙы төҙөкләндереү мәсьәләһе буйынса эш кәңәшмәһендә федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты — Көньяҡ-Көнбайыш фронты блиндажына айырым иғтибар бүленде. Был тарихи ҡомартҡы ошо ваҡытҡа саҡлы авария хәлендә булды. 2013 йылдың ғинуарында «Новошахтинский тарихи-крайҙы өйрәнеү музейы» муниципаль учреждениеһы һаҡлау йөкләмәһе алды, һәм уның шарттарына ярашлы, 2017 йылға саҡлы был ҡомартҡыны төҙөкләндереү юҫығында саралар ҡулланыу һәм был һәйкәлде эшләтеү өсөн нормаль шарттар тыуҙырыу ҡаралған.
# Яңауыл (йылға)

Яңауыл — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/240/93 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Яңауыл (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Беүә башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101112111100016328
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101632
* Бассейн коды — 10.01.01.011
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Литосара

Литосара — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вонгуда йылғаһының һул ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Литосара
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000003957
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000395
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Лейк-Плэсид

Лейк-Плэ́сид, Лейк-Пласид (ингл. Lake Placid) — Нью-Йорк штатындағы ауыл, АҠШ. 1932 һәм 1980 йылдарҙағы Ҡышҡы Олимпия уйындарының баш ҡалаһы. Ваҡыты ваҡыты менән бында биатлон буйынса донъя Кубогы уҙғарыла. 1999 йылдан йөҙөү, велосипедта йөрөү һәм йүгереүҙе индергән Ironman («Тимер кеше») триатлоны буйынса ярыштар үткәреүҙең рәсми урыны булып тора. Һуңғы 37 йыл буйына бында «I Love New York» һәм «Lake Placid» ат спорты ярыштары үтә.

# Лейк-Плэсид
## Географияһы

Лейк-Плэсид Аппалачи тауҙар теҙмәһенә ҡараған Адирондак тауҙарында урынлашҡан. Ауыл Плэсид күленең көньяҡ ситенә барып тоташа, әммә Миррор күленә яҡыныраҡ, күл буйлап Мейн-стрит үҙәк урамы үтә. Ауыл майҙаны 3,9 км², шуларҙың 3,6 км² — ҡоро ер тәшкил итә, 0,4 км² — һыу йөҙө тәшкил итә.

# Лейк-Плэсид
## Демографияһы

2000 йылдағы халыҡ иҫәбе буйынса ауылда 2638 кеше йәшәй. 1303 ауыл хужалығы һәм 604 ғаилә ауылда йәшәй. Халыҡтың тығыҙлығы квадрат миляға (738,1/km²) 1913,2 кеше тәшкил итә. Ауылдың раса составы:
22,3 % хужалыҡта 18 йәштән бәләкәй бергә йәшәүсе бала, 34,1 % өйләнгән бергә йәшәүсе пар, 8,4 % хужалыҡты кейәүгә сыҡмаған ҡатын-ҡыҙ тота һәм 53,6 % ғаилә булып йәшәмәй.
# Ваня-Иоль

Ваня-Иоль — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Уса йылғаһының һул ярына тамағынан 428 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Ваня-Иоль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000066640
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006664
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Хосуй-Нвыми-Се

Хосуй-Нвыми-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пандат-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Хосуй-Нвыми-Се
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300038389
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303838
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Таин-Ега

Таин-Ега — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кальча йылғаһының уң ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Таин-Ега
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010700112115300015177
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301517
* Бассейн коды — 14.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Петровка (Стәрлетамаҡ районы)

Петровка (рус. Петровка) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 68 кеше. Почта индексы — 453148, ОКАТО коды — 80249824006.

# Петровка (Стәрлетамаҡ районы)
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Стәрлетамаҡ): 48 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Максимовка): 3 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Стәрлетамаҡ): 48 км
# Солтанбай

Солтанбай (рус. Султанбаево) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Һарыҡташ районындағы утар.

# Солтанбай
## Географик урынлашыуы

Ҡаҫмарт йылғаһы буйында урынлашҡан.

# Солтанбай
## Тарихы

Солтанбай (Һолтанбай, Уртауыл) ауылы Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы составында була. Биктимер ауылы кешеләре тарафынан Һунарсы (Үрге Сәнкем) һәм Сәнкем-Биктимер (Түбәнге Сәнкем) ауылдары нигеҙләнгән. Сәнкем-Биктимер ауылы халҡы үҙ сиратында Яңы Ғафар (Яңауыл) һәм Солтанбай (Уртауыл) ауылдарына нигеҙ һала.
1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына индерелә. 1930 йылдың 20 авгусынан Башҡортостан АССР-ының Ейәнсура районы составына керә.
Аҙаҡ Ырымбур өлкәһенең Һарыҡташ районы составына индерелә.

# Солтанбай
## Халҡы

Ауыл башҡорттарының иҫәбе :
| 1816 | 1834 | 1866 | 1889 | 1892 | 1900 | 1926 |
| 50 | 171 | 95 | 65 | 57 | 68 | 57 |
# Селәүсен

Селәүсен (лат. Vérmes) — Линней тарафынан билдәләнгән хайуандар төрө батшалығы. Хәҙерге ваҡытта иҫкергән тип иҫәпләнелә. Быуынтыҡ аяҡлыларҙан тыш, бөтә ҡабырғаһыҙҙарҙы эсенә ала. Зоологтар тарафынан XVIII быуат аҙаҡтарында уҡ батшалыҡ тарҡатыла.

# Селәүсен
## Селәүсендәрҙең хәҙерге классификацияһы

Селәүсендәр Беренсел ауыҙлылар бүлексәһендә төркөмләштерелгән. Селәүсендәр тип ошо бүлексәнән өс эре типты билдәләргә була:
* Түңәрәк селәүсендәр,
* Яҫы селәүсендәр,
* Ҡулса селәүсендәр,
…шулай уҡ бер нисә ҙур булмаған төркөм:
* Онихофоралар,
* Йөнлөләр,
* Приапулидтар,
* Эхиурҙар,
* Сипункулидтар,
* Гнатостомулидтар,
* Ҡырыусылар.
* Ямғыр селәүсене
* Habrotrocha rosa
* Lanice conchilega
* Pseudoceros dimidiatus
* Bonellia viridis
# Түбәнге Сезя

Түбәнге Сезя — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының уң ярына тамағынан 276 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Түбәнге Сезя
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000045906
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004590
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Донгхой

Донгхой (вьетн. Đồng Hới, ингл. Dong Hoi) ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1698 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,51 км². Диңгеҙ кимәленән 79 метр бейеклектә һәм UTC +7 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6369 һәм автомобиль коды — ABI.
Был география буйынса тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып Википедия проектына ярҙам итә алаһығыҙ Мөмкин булһа был иҫкәрмәне анығырағы менән алыштырырға кәрәк.
# Үмәр (йылға)

Үмәр (рус. Умирка) — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Киңел йылғаһының һул ярына тамағынан 371 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 57 км.

# Үмәр (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Киңел башынан тамағына тиклем, Көтөүлек йылғаһынан башҡа (инешенән Көтөүлек һыуһаҡлағысына тиклем). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000812112100007701
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100770
* Бассейн коды — 11.01.00.008
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

# Үмәр (йылға)
## Этимологияһы

Ырымбур өлкәһенең География институты Социаль-иҡтисади география бүлегенең «Ырымбур өлкәһе тәбиғәте» фәнни-популяр порталында килтерелгән мәғлүмәттәргә ярашлы, йылғаның атамаһы башҡорт телендәге Үмәр андронимынан барлыҡҡа килгән
# Тимирязев Климент Аркадьевич

Тимирязев Климент Аркадьевич (3 июнь 1843 йыл — 28 апрель 1920 йыл) — рус тәбиғәт фәндәре белгесе, физиолог, физик, яҙыусы, Мәскәү дәүләт университеты профессоры, Кембридж университетының почётлы докторы.
# Лабас-Юган

Лабас-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Лонг-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.

# Лабас-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15030000112115300050453
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305045
* Бассейн коды — 15.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ағиҙел

* Ағиҙел (йылға) — Башҡортостандағы иң ҙур йылға.
* Ағиҙел (ҡала) — Башҡортостан Республикаһының төньяҡ-көнбайышындағы ҡала.
* Ағиҙел (журнал) — башҡорт телендәге ижтимағи–сәйәси журнал.
* Ағиҙел (халыҡ йыры) — башҡорт халыҡ йыры.
* «Ағиҙел» башҡорт сәнғәт әйберҙәре кәсебе — Башҡортостанда биҙәү-ҡулланма әйберҙәре етештереүсе дәүләт унитар предприятиеһы.
* Ағиҙел — — Салауат ҡалаһының “Нефтехимик" ял һәм ижад үҙәгенең халыҡ бейеүҙәре ансамбле.
# Ярлылар, йәки өйҙәш ҡатын (повесть)

Ярлылар, йәки өйҙәш ҡатын — башҡорт һәм татар әҙәбиәте классигы, БАССР-ҙың халыҡ шағиры Мәжит Ғафури әҫәре. Башҡорт әҙәбиәтендә бөтә совет осорона тиклемге тәнҡитле реализмдың иң күренекле әҫәрҙәренең береһе булып тора.

# Ярлылар, йәки өйҙәш ҡатын (повесть)
## Тарихы

Тәүге тапҡыр 1909 йылда Ҡазанда татар телендә 112 биттә баҫылып сыға. Һуңынан башҡорт теленә (башҡ. Ярлылар, йәки өйҙәш ҡатын) һәм урыҫ теленә тәржемә ителә. 1954 йылда әҙәби башҡорт телендә Мәжит Ғафури әҫәрҙәренең өс томлығында баҫылып сыға.

# Ярлылар, йәки өйҙәш ҡатын (повесть)
## Ҡыҫҡаса йөкмәткеһе

Был повеста ярлы-көнлөксөләрҙең фажиғәле яҙмышы яҡтыртыла. Улар, бик ҡаты һыуыҡ булыуға ҡарамаҫтан, көнө буйына ҡаланың баҙар майҙанында баҫып торорға әҙер, тик йәшәрлек аҡса эшләү мөмкинлеге генә булһын.
Уҡыусыларҙың күҙ алдынан бер-бер артлы фәҡир Шәрифтең күңелһеҙ яҙмышы үтә. Кәмһетелеүҙәр, үтә ауыр хеҙмәт, аслыҡ һәм балалар өсөн һәр саҡ ҡурҡыу менән тулы ғүмере ҡурҡыныс үлем менән өҙөлә.
Аҙаҡ килеп, ғаилә башлығы Шәриф, әҫәрҙең төп геройы, һыуыҡ тейҙерә һәм ҡаты ауырый. Ләкин ярлылыҡтың сигендә йәшәһәләр ҙә, Шәриф һәм уның ҡатыны Бәҙриямал, ире ташлап киткән, хәлле туғандары ситләткән ауырлы ҡатын Йәмилә менән һуңғы телем икмәктәрен бүлешәләр. Йәмилә, уңышһыҙ эш эҙләп, күп көндәрен үткәрә һәм, Ғафури һүҙҙәре менән әйткәндә, «әйтерһең дә ғазап тулы был донъяға килергә теләмәгән…» үҙенең үле тыуған сабыйы менән бергә был донъянан китә.
Рәхимһеҙ һәм эскесе ире ташлап киткән һәм өмөтһөҙлөктең сигенә еткән Йәмиләнең үлеме һүрәтләнә. Үлеп барыусы бәпесләүсе ҡатындың күҙҙәренән ике йәш бөртөгө тәгәрәп төшә. Уларҙың береһе — әйтерһең дә уның драматик яҙмышында ҡатнашҡан Бәҙриямал һәм Шәрифкә рәхмәт белдерә, ә икенсеһе — уның тормошон һәләк иткән рәхимһеҙ яҙмышҡа ҡәһәр була. Ошо уҡ йортта ғаилә башлығы Шәриф ҡаты ауырыуҙан вафат була. Уның ҡатыны Бәҙри өс балаһы менән ауылға ҡайтырға мәжбүр була. Уларҙы унда ниндәй һынауҙар көткәнен фаразлау ҡыйын түгел.
   Бәҙри:
   —Бөгөн бик һыуыҡ бит, инде сыҡмаһаң да ярар. Шәриф:
   —Сыҡмай булмаҫ, сығып ҡарарға кәрәк, бот күтәреп көтөп буш ятһаң, ашарға килтереп бирмәҫтәр. Бына әле көн һалҡын тип иртә берлән сыҡмаған булһам, бөгөн ни ашар инең?
   Бәҙри (самауыр янына барып өрөп-өрөп): «Таш кергән самауыр, әле булһа ҡайнап сыҡмай, ни саҡлы күмер кәрәк», — тип сиртеп, улай-былай итеп ултыра торғас, самауыр ҡалтырай башланы. Тимәк, ҡайнаны. Әлеге өс мыҫҡал сәйҙе йыртып, кескенә ҡыршаулы ҡара сәйнүккә сәй һалып ултыртып ҡуйҙы. Кескенә генә йыртыҡ ашъяулыҡты йәйеп, пар ярым сынаяҡты килтереп ҡуйҙы.
   Бына көткән рәхәттәре булған сәйҙе эсергә ултырҙылар.
   — http://mazhit-gafuri.ru/part/povesti/Bednyaki/1