yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Башҡортостан Республикаһы Башлығы

Башҡортостан Республикаһы Президенты, 2015 йылдың 1 ғинуарынан Башҡортостан Республикаһы Башлығы — Башҡортостан Республикаһының иң юғары вазифалы кешеһе.
Башҡортостан Республикаһы Башлығы Рәсәй Президенты, Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Федерация Советы һәм Дәүләт Думаһы, Рәсәй Хөкүмәте, башҡа федераль дәүләт власы органдары, Рәсәй Федерацияһы субъекттарының дәүләт власы органдары, Башҡортостан Республикаһының дәүләт власы органдары, урындағы үҙидара органдары, йәмәғәт берләшмәләре, башҡа ойошмалар һәм вазифалы кешеләр менән мөнәсәбәттәрҙә, шул иҫәптән халыҡ-ара һәм тышҡы иҡтисади бәйләнештәр алып барғанда, Башҡортостан Республикаһы исеменән сығыш яһай.
Башҡортостан Республикаһы Башлығы бер үк вакытта Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте етәксеһе лә булырға мөмкин.
Башҡортостан Башлығы коммерция һәм коммерцияға ҡарамаған ойошмалар менән идара итә аласаҡ.

# Башҡортостан Республикаһы Башлығы
## Президент ҡарамағындағы ойошмалар, консультатив һәм кәңәш органдары

* Йәмәғәт контроле буйынса совет
* Башҡортостан Республикаһы Президентының Эштәр менән идаралығы
* Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһы
* Республика Советы
* Президент Советы
* Урындағы үҙидара буйынса совет
* Башҡортостан Республикаһының коррупцияға ҡаршы комиссияһы
* Башҡортостан Республикаһының террорсылыҡҡа ҡаршы комиссияһы
* Башҡортостан Республикаһының наркотиктарға ҡаршы комиссияһы

# Башҡортостан Республикаһы Башлығы
## Башҡортостан Республикаһы Президенттары

* Рәхимов Мортаҙа Ғөбәйҙулла улы — Башҡортостан Республикаһының беренсе Президенты, 1993 йылдың 12 декабренән 2010 йылдың 15 июленә тиклем.
* Хәмитов Рөстәм Зәки улы — Башҡортостан Республикаһының икенсе Президенты, 2010 йылдың 19 июленән 2015 йылдың 1 ғинуарына тиклем.

# Башҡортостан Республикаһы Башлығы
## Башҡортостан Республикаһы Башлыҡтары

* Хәмитов Рөстәм Зәки улы — Башҡортостан Республикаһының беренсе Башлығы, 2015 йылдың 1 ғинуарынан.
# Майна (Барыш ҡушылдығы)

Майна — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Барыш йылғаһының уң ярына тамағынан 132 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Майна (Барыш ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500312110000037194
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003719
* Бассейн коды — 08.01.05.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Димитрий Ростовский сиркәүе (Сальск)

2010
Димитрий Ростовский сиркәүе ― Ростов өлкәһе Сальск ҡалаһындағы православие сиркәүе. Мәскәү патриархаты Волгодонск һәм Сальск епархияһына ҡарай. 2010 йылда төҙөлгән. Түбәндәге адрес буйынса урынлашҡан : Ҡырым урамы , 25А һанлы йорт.

# Димитрий Ростовский сиркәүе (Сальск)
## Тарих

2006 йылда Сальск ҡалаһының епархияһы етәкселеге Ҡырым урамында яңы сиркәү төҙөй башлау тураһында ҡарар ҡабул иткән. Сиркәүҙе урындағы кешеләрҙең 40 млн һум хәйриә аҡсаһына төҙөгәндәр.
Сиркәү шул йылдың 7 июлендә төҙөлә башлаған: архиепископ Пантелеимон сиркәү төҙөләсәк урында ғибәҙәт ҡылғас, төҙөлөш урынына беренсе нигеҙ ташы һалынған. Ә бер нисә айҙан һуң сиркәүҙең нигеҙе һалынып бөткән. Төҙөлөш эштәре тамамланып бөтмәгән сиркәүҙә тәүге ғибәҙәт ҡылыу 2008 йылдың 21 сентябрендә Изге Мәрйәм Инә Тыуыу байрамы көнөндә үткәрелгән. 2009 йылдың июнь айында сиркәүҙең көмбәҙҙәре ҡуйылған.
Сиркәү бинаһы йортоноң һуңғы төп эштәре уның төҙөлөшө 2010 йылда Пасха байрамына тамамланған. Байрамға сиркәүҙең 9 көмбәҙе эшләнеп бөтөп, изгеләндерелгән. Йәй көнө эске биҙәү эштәре һәм сиркәүҙе йыһазландырыу тамамланған. Сиркәүҙә аш бүлмәһе, йәкшәмбе мәктәбе, китапхана бүлмәләре булдырылып йыһазландырылған.
2010 йылдың 7 ноябрендә төҙөлөп бөткән сиркәүҙе архиепископ Пантелеимон изгеләндергән.
Изге Ростов Димитрийы исемен йөрөткән сиркәү Сальск ҡалаһында XIX быуат урталарында төҙөлгән беренсе сиркәү булған.
# Ҡушаяҡ

?Ҡушаяҡ :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Класс: | Һөтимәрҙәр |
| Отряд: | Кимереүселәр |
| Ырыу: | Ер ҡуяндары |
| Төр: | Ҡушаяҡ |
Латинса исеме :
Allactaga major (Kerr, 1792) :
Синонимы :
Allactaga jaculus :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 609739 NCBI 233182 |
Ҡүшаяҡ, ер ҡуяны йәки ялман (Allactaga major, Большой тушканчик ) — Азияла, Африкала, Европаның көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә йәшәй, башлыса үҫемлек менән туҡлана, ҡыш көнө йоҡоға тала, ҡайһы саҡта игенгә зарар килтерә торған, алғы аяҡтары бик ҡыҫҡа, артҡы аяҡтары һәм ҡойроғо бик оҙон айырым кимереүселәр; кимереүселәр отрядына ҡараған, оҙон артҡы аяҡтары менән һикереп йөрөй торған нәҙек оҙон ҡойроҡло дала йәнлектәре ғаиләһе. Дала, ярымдала, полеарктика далаһы шырттарында йәшәргә яраҡлашҡан кимереүселәр төркөмөн берләштерә.
Уларҙың кеүҙәһе, ғәҙәттә, 4—25 см оҙонлоҡта була, ҡойроғо кәүҙәнән оҙонораҡ 7—30 см. Ҡойроҡ осо аҡлы-ҡаралы бумала менән тамамлана. Ҡойроҡ осондағы бумала йүгергәндә руль булып хеҙмәт итә.
Һырты ҡыҙыл-көрән йәки һарғылт, аҫты аҡ. Ҡойроғо ҡара, осо һоро. Ирендәрендә өнөндә йәшәргә ярҙам итә торған оҙон ҡаты мыйыҡтары бар. Артҡы аяҡтары алғыларына ҡарағанда бер нисә тапҡыр оҙонораҡ. Ҡолактары ҙур, оҙон һәм тар. Тирән итеп ҡаҙылған өндәрендә йәшәй, улар ҡышлай торған, даими, көндөҙге, ваҡытлы төрҙәргә бүленә. Төндә әүҙемдәр. Көҙөн йоҡоға тала. Ҡушылыу апрельдә — йоҡо тамамланыуға уҡ башлана. Йөклөлөк осоры айҙан артыҡ дауам итә. 1−4 бала килтерә. Үләнсел үҫемлектәрҙең ер өҫтө һәм ер аҫты өлештәре менән туҡлана.
# Яуын Сыуашев

Яуын Сыуашев (18-се быуаттың беренсе сиреге — 1784 йылдан һуң) — Емельян Пугачёв етәкселегендәге 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы ҡатнашыусыһы. Тырнаҡлы улусы старшинаһы.

# Яуын Сыуашев
## Биографияһы

Яуын Сыуашев Өфө наместниклығы Себер даруғаһы Тырнаҡлы улусының Яуын ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ҡыйғы районы Яуын ауылы) тыуа. Һуңынан ошо уҡ волостың старшинаһы булып китә.
1765 йылда Себер линияһында хеҙмәт иткән отряд менән етәкселек итә, уның командаһына 184 йорт инә.
1773 йылда улы менән бергә Салауат Юлаевтың отрядына ҡушыла, 1774 йылда Салауат ғәскәре составында Красноуфимск һәм Көңгөр районы эргәһендәге хәрби операцияларҙа ҡатнаша. 1774 йылдың 20 ноябрендә Ҡытау-Ивановск заводы эргәһендә подполковник И. К. Рылеевтың деташементына ҡаршы алышта ҡатнаша.
Силәбе өлкәһе порталында килтерелгән мәғлүмәттәр буйынса, Юлай Аҙналин менән 1774 йылдың 11 ноябрендә Силәбе ҡәлғәһенә полковник И. Л. Тимашевҡа килә. Бер мәғлүмәткә ярашлы, И. Л. Тимашев тарафынан ҡулға алына, артабанғы яҙмышы билдәһеҙ. Силәбе өлкәһе порталында яҙылыуынса, батшаға ант итә һәм кире элекке вазифаһына — старшиналыҡҡа кире ҡайтарыла.
Тырнаҡлы ырыуы буйынса нәшер ителгән китапта һәм Силәбе өлкәһе порталында Яуын Сыуашевтың 1784 йылда ла старшина булып хеҙмәт итеүе теркәлә.

# Яуын Сыуашев
## Ғаиләһе

Архив мәғлүмәттәре күрһәтеүенсә, 1816 йылда уның улы Фәйзулла Яуыновҡа 51 йәш була, ейәне Ейәнгилде.

# Яуын Сыуашев
## Хәтер

* Яуын ауылына уның исеме бирелгән һәм әлегәсә ошо атама һаҡланып килә.
# Палец (Сундовик ҡушылдығы)

Палец — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сундовик йылғаһының һул ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Палец (Сундовик ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Ока йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы), Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400312110000034936
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003493
* Бассейн коды — 08.01.04.003
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ошма (Пижма ҡушылдығы)

Ошма — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пижма йылғаһының уң ярына тамағынан 178 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 74 км.

# Ошма (Пижма ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300412111100036702
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103670
* Бассейн коды — 10.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Оло Нартоваж

Оло Нартоваж — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Түбенге Лупья йылғаһының һул ярына тамағынан 75 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Оло Нартоваж
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000024334
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002433
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Богуты

Богуты — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чуя (Богуты) йылғаһының һул ярына тамағынан 305 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Богуты
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100005100
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100510
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Миң (хикәйә)

Миң ― урыҫ совет яҙыусыһы Михаил Александрович Шолоховтың 1924 йылда яҙылған хикәйәһе.

# Миң (хикәйә)
## Баҫмалары

«Миң» хикәйәһе тәүге тапҡыр 1924 йылдың 14 декабрендә «Молодой ленинец» гәзитенең 144-се һанында баҫыла; ул түбәндәге йыйынтыҡтарға ингән: {{comment|«Дон хикәйәләре»|«Донские рассказы»}}, «Новая Москва» нәшриәте, М. 1926; «Республиканың революцион-хәрби советы рәйесе», ВЦСПС нәшриәте, М. 1930. 1923 йылда күренә башлай Шолоховтың хикәйәләре журнал һәм гәзиттәрҙә күренә башлай, һуңынан улар «Дон хикәйәләре», «Зәңгәрһыу дала» (икеһе лә 1926 й.) йыйынтыҡтарында берләштерелә. Был әҫәрҙең төп темаһы — Донда граждандар һуғышы.

# Миң (хикәйә)
## Сюжеты

«Миң» хикәйәһендә йәш ҡыҙылармеец командир Николайҙың Германия менән һуғышта атаһын һәм уның артынса уҡ әсәһен юғалтыуы хаҡында бәйән ителә. Уға ата-әсәһенән иҫтәлеккә — аттарға һөйөү һәм аяғындағы йомортҡа дәүмәллек миң ҡалған. Иртән уның Дондан юғарыраҡ урынлашҡан балсыҡ өйҙәге хата фатирына казак килә һәм сираттағы урындағы банданы юҡ итергә тигән бойороҡ килде, тип рәсми хәбәр еткерә. Үрге Донда бандитизм менән көрәшеүҙе һүрәтләгән хикәйәнең иң көсөргәнешле мәле кульминацияһы булып, уе һигеҙ йәшлек ҡыҙыл эскадрон командиры, комсомолец Николка Кошевойҙың атаһы, банда атаманы менән осрашыуы тора. Атаман Николканы үлтерә, ләкин үлтерелгән кешелә улын танығандан һуң, үҙенә ҡул һала.

# Миң (хикәйә)
## Персонаждар

* Банда атаманы ― төп герой Николай Кошевойҙың исемһеҙ атаһы. Беренсе донъя һуғышында хәбәрһеҙ юғалған, әсирлектә булып, ете йылдан һуң, банда етәксеһе булып, Донға ҡайта. Улын атып үлтергәндән һуң, хикәйә аҙағында, ул үҙен юҡ итә.
* Взводный ― исемһеҙ ҡыҙылармеец, Николай Кошевойға станицанан банда хаҡында хәбәр килтергән нарочный курьер килеүе тураһында әйтә.
* Комиссар ― исемһеҙ персонаж, дон Николай Кошевой менән Донда һыу инә.
* Лукич ― ҡарт тирмәнсе, уның игенен бандиттар тартып ала. Ҡыҙыл эскадрон командиры Николка Кошевойға бандиттарға ялыу менән килә.
* Сапҡын, курьер, нарочный ― исемһеҙ ҡыҙылармеец, эскадрон командиры Николай Кошевойға станицанан пакет килтерә.
* Николай (Николка) Кошевой ― хикәйәнең төп геройы, казак, ҡыҙыл эскадрон командиры, РКСМ ағзаһы, 18 йәштә. Бик оҙаҡ осрашмаған атаһы, банда атаманы, менән һуғыш яланында осраша, атаһы ҡулынан һәләк була.
* Оҙатыусы ― исемһеҙ ҡыҙылармеец, тирмәнсе Лукичты командирға оҙата бара.
* Хужабикә ― исемһеҙ казак ҡатыны, Николай Кошевой фатирға төшкән балсыҡ өй хужабикәһе.

# Миң (хикәйә)
## Яйлашыуы

Михаил Шолоховтың «Шибалка орлоғо» һәм «Миң» хикәйәләре мотивы буйынса 1964 йылда «Ленфильм» киностудияһы «Дон повесы» нәфис фильмын төшөрә. Ҡуйыусы режиссёры В. А. Фетин, А. Витоль сценарийы.
# Кесе Хвойка

Кесе Хвойка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Молома йылғаһының һул ярына тамағынан 207 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Кесе Хвойка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300312111100035522
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103552
* Бассейн коды — 10.01.03.003
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Урта Юрман

Урта Юрман — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Юрман йылғаһының һул ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Урта Юрман
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100013865
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101386
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Эпиграфика

Эпигра́фика (бор. грек. ἐπιγραφή — яҙыу) — ярҙамсы тарихи дисциплина (махсус тарихи һәм филологик дисциплина), ул ҡаты материалдарҙағы (ташта, керамикала, металда һәм башҡа ҡаты материалдарҙа) яҙыуҙарҙың йөкмәткеһен һәм формаһын өйрәнә, уларға шул дәүергә һәм мәҙәниәткә ярашлы классификация үткәрә. Ҡара ҡулланып яҙылған боронғо яҙыуҙарҙы өйрәнеү менән икенсе бер фән палеография шөғөлләнә. Мисәттәрҙең (штамптарҙың) тарихын сфрагистика өйрәнә.

# Эпиграфика
## Тарихы

Европала эпиграфика Яңырыу дәүерендә барлыҡҡа килгән, тип иҫәпләнелә; фән булараҡ эпиграфика методикаһы XVIII—XIX быуаттарҙа барлыҡҡа килә. Боронғо Мысыр иероглифтарын, вавилон шына яҙыуын, микен яҙмаһын уҡыуға өлгәшеү XIX—XX быуаттарҙа эпиграфиканы ҡулланыу даирәһен байтаҡҡа киңәйтә.
Немец филологы Август Бектың «Грек яҙыуҙары йыйылмаһы» («Corpus Inscriptionum graecorum», 1825-59) тип аталған боронғо грек яҙмалары буйынса тәүге ғилми тәнҡит баҫмаһы хәҙерге заман эпиграфикаһы буйынса тәүге эштәрҙең береһе, тип иҫәпләнелә.
XI—XIV быуатта Новгородтың София соборы һәм XI-XVII быуатта Киевтың культ ҡоролмалары диуарҙарындағы яҙмалар киң мәғлүмәтле көнсығыш славян эпиграфика ҡомартҡылары булып тора.
Эпиграфик текстар — рухи, дини, сәйәси, социаль һәм иҡтисади тарих буйынса төп сығанаҡтарҙың береһе. Ҡағиҙә булараҡ, яҙмаларҙы яҙыу ваҡыты уларға тупланған мәғлүмәттәргә тап килә.
Ҡытай империяһында эпиграфикаға етди иғтибар бүленгән була, төп мәҡәләне ҡара.
Лучше всего доказываются исторические события не столько мемуарами, сколько официальными документами, которые уже сами по себе носят характер достоверности.

# Эпиграфика
## Төп периодик баҫмалар

* «Вопросы эпиграфики» (Сборники статей; вып. 1-5) (с 2006);
* «Нумизматика и эпиграфика» (с 1960);
* «Эпиграфика Востока» (с 1947);
* «Supplementum epigraphicum graecum» (Leiden, с 1923);
* «Année epigraphique» (P., с 1888);
* «Epigraphia Indica» (Calc.-Delhi, с 1888);

# Эпиграфика
## Эпиграфика буйынса дөйөм эштәр

* Карышковский П. О. Материалы к собранию древних надписей Сарматии и Тавриды // Вестник древней истории. 1966. № 2.
* Полная библиография работ П. О. Карышковского на русском и английском языках на сайте Фридман А.С
* Рождественская Т. В. Древнерусская эпиграфика X—XV веков: Учеб. пособие. СПб.: СПбГУ, 1991.
* Фёдорова Е. В. Введение в латинскую эпиграфику: Учеб. пособие для ист. и филол. спец. ун-тов. М.: Изд-во МГУ, 1982.
* Медынцева А. А. Грамотность в Древней Руси: По памятникам эпиграфики X— первой половины XIII в. — М., 2000.
* Медынцева А. А. У истоков славянской письменности // Наука и жизнь. 1985. № 12. с. 91-96.
* Елена Александровна Мельникова. Скандинавские рунические надписи: Новые находки и интерпретации: Тексты, перевод, комментарий. — М.: Восточная литература, 2001. — 496 с. — (Древнейшие источники по истории Восточной Европы). — 1000 экз. — ISBN 5-02-018082-3. (в пер.)
# Езжа

Езжа — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Колыч йылғаһының һул ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Езжа
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100000351
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100035
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Хаш (Пурдан ҡушылдығы)

Хаш — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Пурдан йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Хаш (Пурдан ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010600112115300015637
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301563
* Бассейн коды — 14.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Рошта-Яг-Йоль

Рошта-Яг-Йоль — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хулга йылғаһының һул ярына тамағынан 100 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Рошта-Яг-Йоль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300026080
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302608
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Евра

Евра — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сатыгинский Туман күленә ҡоя. Йылғаның оҙонлоғо 139 км.

# Евра
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса, йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылғаның эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010600112115300017068
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301706
* Бассейн коды — 14.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Жан Лоҡман

Жан Лоҡман ((төп исеме Лоҡманов Закиржан Лоҡман улы; 28 декабрь 1912 йыл — 24 март 1959 йыл) — ғалим-әҙәбиәт белгесе, педагог, тәнҡитсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, рота, артабан батальон командиры. 1936—1939 һәм 1945—1952 йылдарҙа Өфөлә К.А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының башҡорт теле һәм әҙәбиәте кафедраһы уҡытыусыһы, доцент. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.

# Жан Лоҡман
## Биографияһы

Жан Лоҡман улы Лоҡманов 1912 йылдың 28 декабрендә Пермь губернаһы (хәҙерге Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы) Ҡоншаҡ ауылында тыуған.
1929 йылда Ҡоншаҡ урта мәктәбен, 1933 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтын, 1936 йылда — Ҡазан дәүләт педагогия институтында аспирантура тамамлай.
1936—1939, 1945—1952 йылдарҙа Өфөлә Башҡорт дәүләт педагогия институтының башҡорт теле һәм әҙәбиәте кафедраһы уҡытыусыһы, доценты. Жан Лоҡман фольклор менән шөғөлләнә, мәктәптәр өсөн дәреслектәр төҙөүҙә ҡатнаша.

# Жан Лоҡман
## Биографияһы
#### Һуғыш йылдары

Бөйөк Ватан һуғышының башынан аҙағына ҡәҙәр ҡатнаша. Башта рота, һуңынан һөжүм итеү батальоны командиры булып, Украина, Белоруссия ерҙәрен азат итеүҙә ҡатнаша. Прага, Берлин ҡалалары өсөн һуғыштарҙа ике тапҡыр ҡаты яралана.
Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.
1959 йылда, һуғышта алған ауыр яралары көсәйеп, вафат була.

# Жан Лоҡман
## Фәнни эшмәкәрлеге

1930 йылдар аҙағында әҙәби тәнҡит менән шөғөлләнә башлай. Мәжит Ғафури, Ғабдулла Туҡай ижадын өйрәнеүгә күп көс һала. Мәҡәләләре башҡорт (21 мәҡәлә) һәм татар (1 мәҡәлә) телдәрендә баҫыла:
* «Әҙәби жанрҙар тураһында».
* «Һуғышсан политик поэзия өсөн».
* «Әҙәбиәттәге вульгарлаштырыуға ҡаршы».
* «Башҡорт әҙәбиәтендә Ватанға мөхәббәт темаһы».
* «Халыҡ шағиры Мәжит Ғафури ижады».
* «Ғабдулла Туҡай сатираһы».
* «Ғабдулла Туҡай поэзияһының халыҡсанлығы».
* «Яңы заман шағиры».
* «Рәшит Ниғмәтиҙең Бөйөк Ватан һуғышы осорондағы ижады».

# Жан Лоҡман
## Фәнни эшмәкәрлеге
### Китаптары

* Туған әҙәбиәт. — Өфө, 1939.
* Әҙәбиәт. — Өфө, 1948.
* Әҙәбиәт. Беренсе бүлек. — Өфө, 1951.
* Әҙәбиәт. Икенсе бүлек. — Өфө, 1951.
* Әҙәбиәт. I киҫәк. — Өфө, 1954.
* Әҙәбиәт. II киҫәк. — Өфө, 1954.
* Туған әҙәбиәт. — Өфө, 1955.