yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Әбделкәрим ауыл Советы (Йәрмәкәй районы)

Әбделкәрим ауыл Советы — Йәрмәкәй районы составында 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы). Почта индексы — 452190. ОКАТО коды — 80225801000. Йәрмәкәй ауыл Советы менән берләштерелә
Рә йылғаһы аға.

# Әбделкәрим ауыл Советы (Йәрмәкәй районы)
## Ауыл Советы составы

Әбделкәрим ауылы— административ үҙәк, 2008 йылда Алғазы, Ҡыуат ауылдары инә.

# Әбделкәрим ауыл Советы (Йәрмәкәй районы)
## Тарихы

Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә:
   Йәрмәкәй ауылында административ үҙәге менән, «Йәрмәкәй» атамаһын һаҡлап, Йәрмәкәй, Семен-Маҡар һәм Әбделкәрим ауыл Советтарын берләштерергә. Семен-Маҡар ауыл Советының Семен-Маҡар ауылын, Әбделкәрим ауыл Советының Әбделкәрим ауылын Йәрмәкәй ауыл Советы составына индерергә. Йәрмәкәй ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.

# Әбделкәрим ауыл Советы (Йәрмәкәй районы)
## Географик урыны

2008 йылға Ҡыҙылъяр ауыл Советы, Иҫке Сүлле ауыл Советы, Йәрмәкәй ауыл Советы, Түбәнге Олойылға ауыл Советы, Урта Ҡарамалы ауыл Советы, Рәтамаҡ ауыл Советы муниципаль берәмектәре менән сиктәш («Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы»).
# Устинов Николай Прокофьевич

Николай Устинов Прокофиевич (31 октябрь 1903({{padleft:1903|4|0}}-{{padleft:10|2|0}}-{{padleft:31|2|0}}), Санкт-Петербург — 9 декабрь 1949({{padleft:1949|4|0}}-{{padleft:12|2|0}}-{{padleft:9|2|0}}) (46 йәш), Рига) — СССР-ҙың хәрби-медицина эшмәкәре, Совет Армияһының хәрби-медицина хеҙмәтен ойоштороусыһы һәм етәксеһе, медицина хеҙмәте генерал-лейтенанты (1945).

# Устинов Николай Прокофьевич
## Биографияһы

1903 йылдың 31 октябрендә Санкт-Петербургта тыуған.
1925 йылда Ленинград фельдшер-акушерлыҡ училищеһын тамамлағандан һуң Ҡыҙыл армия сафына ебәрелә. 1927 йылдан 1932 йылға тиклем Хәрби-медицина академияһында уҡый. 1932 йылдан 1941 йылға тиклем ғәмәлдәге армияла полктың, дивизияның хәрби табибы һәм өлкән хәрби табибы һәм Орёл хәрби округының хәрби-медицина хеҙмәте начальнигы булып хеҙмәт итә.
1941 йылдан 1945 йылға тиклем Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Н. П. Устинов 1941 йылдан — 20-се армияның хәрби санитар бүлеге начальнигы, 1941 йылдан 1942 йылға тиклем — 43-сө армияның хәрби санитар бүлеге начальнигы. 1942 йылдан 1945 йылға тиклем — Н. П. Устинов Ҡырым, Төньяҡ-Кавказ, Сталинград, Көньяҡ, 1-се һәм 4-се Украина фронттарының хәрби санитар бүлектәре менән етәкселек итә, 1944 йылдан — Львов-Сандомир һәм 1945 йылдан — Висла-Одер һәм Берлин стратегик һөжүм операциялары үткәргән осорҙа бөтә фронт медицина частарының һәм подразделениеларының әүҙем ҡатнашыусыһы һәм етәксеһе була.
1945 йылдан, һуғыш тамамланғандан һуң, Н. П. Устинов Үҙәк көстәр төркөмөнөң хәрби-медицина бүлеге начальнигы итеп тәғәйенләнә, штабы Австрияла була, ул 1948 йылға тиклем етәкселек итә. 1948 йылдан 1949 йылға тиклем Балтик буйы хәрби округының хәрби-медицина хеҙмәте начальнигы.
Ригала 1949 йылдың 9 декабрендә вафат була.

# Устинов Николай Прокофьевич
## Юғары хәрби званиелары

- Медицина хеҙмәтенең генерал-майоры (21.04.1943)
- Медицина хеҙмәтенең генерал-лейтенанты (27.06.1945)

# Устинов Николай Прокофьевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм хеҙмәттәре

* Ике Ҡыҙыл Байраҡ ордены (02.12.1942, 06.11.1945)
* 2-се дәрәжә Суворов ордены (29.05.1945)
* 2-се дәрәжә Кутузов ордены (06.04.1945)
* 1-се (19.03.1944) һәм 2-се (16.05.1944) дәрәжәВатан һуғышы ордены
* Ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (09.08.1941, 03.11.1944)
* «Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы (22.12.1942)
* «Севастополде обороналаған өсөн» миҙалы (22.12.1942)
* «Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы (01.05.1944)
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы (09.05.1945)
* «Берлинды алған өсөн» миҙалы (09.06.1945)
* «Праганы азат иткән өсөн» миҙалы(09.06.1945)
# Санкт-Петербург дәүләт тау университеты

«Горный» Милли минерал-сеймал университеты — Санкт-Петербургтың иң төп һәм ҙур вуздарының береһе, Рәсәйҙең беренсе юғары техник уҡыу йорто.

# Санкт-Петербург дәүләт тау университеты
## Тарих

1773 йылдың октябрендә Екатерина II ҡарары менән нигеҙләнгән.
Уны асылыу башланғысы тулыһынса башҡорт сәнәғәтсеһе Исмәғил Тасимов исеме менән бәйле. Ул үҙ аҡсаһына төҙөлөш эштәре башлай.
2009 йылдан университет милли тикшеренеү университеты статусты конкурс аша алды.
# Огайо — Эри каналы склады (Чилликоти)

Огайо — Эри каналы склдаы (ингл. Warehouse Canal) — Чилликоти ҡалаһы үҙәгендә Мэйн һәм Мелберри урамдары киҫелешендәге тарихи бина, Огайо штаты, АҠШ.

# Огайо — Эри каналы склады (Чилликоти)
## Тарихы

Бина 1830 йылда Огайо — Эри каналы эргәһендә төҙөлгән, ә канал 1825 йылдан алып 1831 йылға тиклем осорҙа төҙөлгән.
Был өс ҡатлы кирбес бина ҡыйыҡтың ике яғында ҡуйылған ҙур ҡыйыҡ тәҙрәләр менән бай биҙәлгән осло ҡоролманан ғибәрәт. Был ҡыйыҡ тәҙрәләр декоратив маҡсатта түгел — улар беренсе ҡаттың ишектәре менән тоташҡан, был йөк ташыусыларға тауарҙы өсөнсө ҡатҡа йәки унан аҫҡа еңел күсереү өсөн хеҙмәт иткән. Ер кимәлендә ике батынҡы ишек уйымы аша кешеләр складҡа үтеп инә алған, өс таш һикәлтә тротуарҙан һәр ишек уйымына күтәрелгән.
Бина канал склады сифатында ҡулланыуҙан туҡтағандан һуң, ул сит ил һуғыштарында ҡатнашҡан урындағы ветерандар йәмғиәтенең клуб бинаһы итеп үҙгәртелә. Бөгөнгө көндә склад бинаһы АҠШ Төньяҡ-Көнбайыш каналдары архитектураһының уникаль миҫалы булып таныла. Огайо-Эри каналдары өсөн төҙөлгән бер нисә склад ҡына сағыштырмаса һәйбәт торошта һаҡланып ҡалған. Канал склады 1974 йылда тарихи урындарҙың Милли реестрына индерелә. Бынан тыш, ул Чилликоти ҡалаһының тарихи районы сиктәрендә урынлашҡан, был район 1979 йылда тарихи урындарҙың Милли реестрына индерелгән.
# Ҡараташ (һырт)

Ҡараташ — Башҡортостан (Көньяҡ) Уралындағы һырт. Ул Нәре һәм Егәлге һырты менән берлек тәшкил иткән оло бер тау өлөшө. Белорет районы буйлап Ҡатаҫҡын, Айғыр (Кесе Инйәр йылғаһы ҡушылдыҡтары) һәм Минйәк (Инйәр йылғаһы ҡушылдығы) йылғалары араһында субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған. Көньяғында Кесе Ямантау менән сикләнә. Көньяҡтан ул Кесе Инйәр йылғаһына етеп тамамлана.
Һырттың атамаһы Ҡараташ булһа ла, Өфөнән килгән туристар Мәскәүгә Өфө (Уфа) тауы тип атама биреүҙе һорап яҙғандар тигән мәғлүмәт бар. Тау түбәһенә Өфө ҡалаһының гербы төшөрөлгән таҡтасыҡ ҡуйылған.
Оҙонлоғо 17 км, төньяҡ өлөшөнөң киңлеге 6 км, көньяҡ өлөшөнөң — 4 км яҡын, абсолют бейеклеге 919 м. Һыртта 600—900 м бейеклектәге 6 түбә айырылып тора. Көньяҡ өлөшөндә яҫы түбәле 2 армыт (оҙонлоҡтары яҡынса 2 км, киңлектәре 0,5—2 км) бар. Көнсығыш һәм көнбайыш битләүҙәре һөҙәк, көнсығыш өлөшө уйпатлыҡ һәм йырындар менән ҡатмарланған; төньяҡ һәм көньяҡ битләүҙәре текә. Егәҙе‑Комаров свитаһының кварцлы, ялан шпатлы алевролиттарынан, балсыҡлы һәүерташтарынан тора. Һырт итәгендә Ҡатаҫҡын, Айғыр, Минйәк йылғалары ҡушылдыҡтары башлана.

# Ҡараташ (һырт)
## Ландшафт

Һырт аҡһыл һоро һәм кәҫле көлһыу тау тупраҡтарында үҫкән ҡарағай ҡатыш ҡайын урмандары менән ҡапланған.

# Ҡараташ (һырт)
## Топонимика

Түбәлә ҡара таштар бик күп булғанға атамаһы шулай аталған. Хәҙерге ваҡытта йыш ҡына "Гора Уфа" тип атайҙар, хатта рәсми атамаһы тип тә яҙалар .
# Украина Паралимпия уйындарында

Украина Паралимпия уйындарында тәүге тапҡыр айырым команда менән 1996 йылда Йәйге Паралимпия уйындарында Атлантала ҡатнашты һәм ошо ваҡыттан алып бөтә Йәйге Паралимпия Һәм Ҡышҡы паралимпия уйындарында ҡатнаша килә.
Быға тиклем Украина СССР йыйылма командаһында һәм Берләштерелгән командаларҙа ҡатнашты.
Украина 1994 йылда Лиллехаммерҙағы Ҡышҡы Паралимпия уйындарында ғына ҡатнаша алманы.
Украин спортсылары Йәйге Паралимпия уйындарында 257 олимпия медалдәрен алды һәм 65 медаль — Ҡышҡы Паралимпиадала. Шулай итеп, Паралимпиадаларҙа барыһы 322 медаль яуланылар, шул иҫәптән, 99 — алтын.

# Украина Паралимпия уйындарында
## Медаль зачёты
### Йәйге Олимпия уйындары медалдәре

| Игры | Алтын | Көмөш | Бронза | Барлығы | Урын |
| 1996 Атланта | 1 | 4 | 2 | 7 | 44 |
| 2000 Сидней | 3 | 20 | 14 | 37 | 35 |
| 2004 Афины | 24 | 12 | 19 | 55 | 6 |
| 2008 Пекин | 24 | 18 | 32 | 74 | 4 |
| 2012 Лондон | 32 | 24 | 28 | 84 | 4 |
| Барыһы | 84 | 78 | 95 | 257 | |

# Украина Паралимпия уйындарында
## Медаль зачёты
### Ҡышҡы Олимпия уйындары медалдәре

| Игры | Алтын | Көмөш | Бронза | Барлығы | Урын |
| 1998 Нагано | 3 | 2 | 4 | 9 | 14 |
| 2002 Солт-Лейк Сити | 0 | 6 | 6 | 12 | 18 |
| 2006 Турин | 7 | 9 | 9 | 25 | 3 |
| 2010 Ванкувер | 5 | 8 | 6 | 19 | 5 |
| 2014 Сочи | 5 | 9 | 11 | 25 | 5 |
| Барыһы | 20 | 34 | 38 | 90 | |
# Эмтор-Погол-Еган

Эмтор-Погол-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кулын-Игол йылғаһының уң ярына тамағынан 318 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Эмтор-Погол-Еган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200038132
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203813
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Тых-Ях

Тых-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Салым йылғаһының уң ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.

# Тых-Ях
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200050321
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115205032
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Байназар (Ырымбур өлкәһе)

Байназар (рус. Байназарово) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ ҡала округындағы бөткән ауыл.

# Байназар (Ырымбур өлкәһе)
## Географияһы

Байназар ауылы Ҡыуандыҡ ҡала округындағы башлыса башҡорттар (88 %) йәшәгән Яңы Ракитянка ауылынан 12 км алыҫлыҡта, Һаҡмар ҡушылдығы Ҡороған йылғаһының үрендә урынлашҡан.

# Байназар (Ырымбур өлкәһе)
## Тарихы

Байназар ауылы Ырымбур губернаһының 1871 йылғы «Список населенных мест» тигән һүҙлегендә башҡорт ауылы булараҡ билдәләнгән. Һуңғы тапҡыр административ һүҙлектәрҙә 1968 йылда телгә алына, тимәк, ауыл шул ваҡыттан йәшәүҙән туҡтаған.

# Байназар (Ырымбур өлкәһе)
## Этимологияһы

Ауылдың атамаһы башҡорт телендәге Байназар антропонимынан барлыҡҡа килгән, тип яҙа Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында. Ауылдың рәсми булмаған йәнә ике исеме була: беренсеһе — Ҡороған башы, йәғни йылғаның инеше; икенсеһе — Йомағужа.
Әйткәндәй, Башҡортостанда ла Байназар ауылы бар тип яҙа С. М. Стрельников, республикабыҙҙың Бөрйән районындағы ауылды күҙҙә тотоп. Ул ауыл да антропонимдан — 1816 йылдағы рәүиз мәғлүмәте буйынса 64 йәше тулған йорт старшинаһы Байназар Ильясов исемен йөрөтә.
Байназар исеме үҙе 2 өлөштән тора - тәүге өлөшө башҡорт телендәге бай һүҙенән, икенсе өлөшө назар иһә ғәрәп теленән - ҡараш, иғтибар;яҡшылыҡ, яҡшы ниәт тигәнде аңлата
# Вылъю (Сыни ҡушылдығы)

Вылъю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сыня йылғаһының уң ярына тамағынан 126 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Вылъю (Сыни ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000071538
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103007153
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Саян (йондоҙлоҡ)

Саян (йондоҙлоҡ) (лат. Scorpius) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — β Sco, яҡтылығы 2,56 була. Майҙаны буйынса урыны — 33.
# Таврушка

Таврушка — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аҡа йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Таврушка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201012111100022716
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102271
* Бассейн коды — 10.01.02.010
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Әхмәҙин Әфтәх

Әхмәҙин Әфтәх (Әфтәхетдинов Әхмәҙин Мөхәмәтдин улы; 31 октябрь 1947 йыл) — яҙыусы, шағир, публицист. РФ һәм БР Журналистар союздары ағзаһы.

# Әхмәҙин Әфтәх
## Биографияһы

Әхмәҙин Мөхәмәтдин улы Әфтәхетдинов 1947 йылдың 31 октябрендә Башҡорт АССР-ының Белорет районы Абҙаҡ ауылында күп балалы урман йығыусы-артелсы, уңған балта оҫтаһы Мөхәмәтдин Әфтәхетдинов ғаиләһендә тыуған. Татыу ғаиләлә алты бала тәрбиәләнгән.
Хәҙер рәссам Әхмәт Лотфуллин исемен йөрөткән Абҙаҡ урта мәктәбендә уҡыған йылдарында тәүге ҡәләмен һынай Әхмәҙин. Башҡорт яҙыусылары һәм шағирҙарының китаптарын яратып уҡый, урындағы матбуғатта тәүге әҫәрҙәре донъя күрә.

# Әхмәҙин Әфтәх
## Әҙәби эшмәкәрлеге

Урта мәктәпте тамамлағандан һуң, Әхмәҙин Әфтәхетдинов башҡорт һәм рус телендә нәшер ителгән район гәзитенә әҙәби хеҙмәткәр булып эшкә урынлаша.
Ошо ярты йыл дауамындағы тәжрибәһе уның артабанғы яҙмышында боролошло әһәмиәткә эйә. Тап ошо район күләмендәге кескәй гәзиттә эшләгәндә, ул үҙенең төрлө ваҡ хәбәр яҙыу өсөн генә тәғәйенләнмәгәнлеген тоя. Өлкән журналистар башлап яҙыусы шағирға кәңәштәре менән ярҙам итә.
Артабан Әхмәҙин Әфтәхетдинов өс йылға яҡын хәрби хеҙмәттә була. Хеҙмәт иткә йылдпарында ла ул әҙәби өлкәлә эшкә әҙерләй, күренекле яҙыусылар менән хат алыша, башҡорт баҫмаларына яҙыла. Уның тәүге шиғырҙары республика гәзит-журналдары битендә күренә башлай.
Әрме хеҙмәтенән ҡайтҡас, Әхмәҙин Әфтәх «Таң» гәзитендә эшен дауам итә.
1969 йылда комсомол путёвкаһы менән Силәбе өлкәһе Һатҡы ҡалаһындағы «Магнезит» заводында эшләй, «Саткинский рабочий» ҡала гәзите менән хеҙмәттәшлек итә.
1976 йылдан «Башҡортостан пионеры» республика балалар һәм үҫмерҙәр гәзите һәм «Пионер» журналының әҙәби хеҙмәткәре. Артабан 1979 йылдан алып 2007 йылға саҡлы «Аманат» журналы редакцияһында әҙәби хеҙмәткәр, әҙәби бүлек мөхәррире, яуаплы сәркәтип булып эшләй.
Әҙәбиәткә 60-сы йылдарҙа килә, шиғыр жанрында эшләй.
1995 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы. Ошо йылдарҙа Әхмәҙин Әфтәх ныҡышмалы итеп шиғриәттә үҙ юлын эҙләй.
1993 йылда «Йәшлегем урамдары» исемле тәүге шиғри йыйынтығы «Китап» нәшриәтендә баҫылып сыға. Артабан «Беҙҙең тауҙар күккә олғаша», «Асыулы болот» , «Тау башында монар» «Сикләнгән даирә» шиғри йыйынтыҡтары донъя күрә. Һәм был әҫәрҙәр башҡорт әҙәбиәтенә үҙ тауышы менән, донъяны үҙенсә күрә белгән тағы ла бер ысын шағир килеүен күрһәтә.
2007 йылда Әхмәҙин Әфтәх уҡыусылар хөкөмөнә «Тамаша» «Ер тартыуы» тигән яңы китаптарын тәҡдим итә. Йыйынтыҡҡа көнүҙәк әхлаҡи-әҙәп мәсьәләләрен күтәреүсе шиғырҙар һәм поэмалар инә. Уларҙа шағир теүәл һәм тәрән фекерле хужожество алымдары һәм образдар ярҙамында замандаштың типик образын тыуҙыра, заман рухын, рухи яңырыу һәм әхлаҡи юғалтыуҙарын тапшыра.
Юғары әхлаҡи принциптар пропагандалағаны өсөн шағир шул уҡ йылда «Матбуғаттың алтын фонды» айырым билдәһе менән бүләкләнә һәм исмле сертификат эйәһе була.
Әхмәҙин Мөхәмәтдин улы Әфтәхетдинов - БР, РФ журналистар союзы ағзаһы.

# Әхмәҙин Әфтәх
## Йәмәғәт эшмәкәрлеге

Шағир Әхмәҙин Әфтәх йыш ҡына халыҡ алдында сығыш яһай, мәктәп уҡыусылар, өлкән китап һөйөүселәр менән ихлас аралаша.

# Әхмәҙин Әфтәх
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «Матбуғаттың алтын фонды» айырым билдәһе
# Ахко-Уини-Цы

Ахко-Уини-Цы (чеч. Ахкие) — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Белка йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Ахко-Уини-Цы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы , Аргун йылғаһы ҡойған урындан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07020001312108200006302
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200630
* Бассейн коды — 07.02.00.013
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Әхмәтшин Сиражетдин Ғизетдин улы

Әхмәтшин Сиражетдин Ғизетдин улы (3 июль 1908 йыл — 21 ноябрь 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, гвардия кесе лейтенанты, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының ҡылыссылар взводы командиры. Ҡыҙыл Байраҡ һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры (икеһе лә 1943)

# Әхмәтшин Сиражетдин Ғизетдин улы
## Биографияһы

Сиражетдин Ғизетдин улы Әхмәтшин 1908 йылдың 3 июлендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе хәҙер Башҡортостан Республикаһы Дәүләкән районы Суйынсы ауылында тыуған. 1937 йылда Өфө урман техникумын тамамлай. Башҡорт АССР-ы Ҡариҙел районының Магинск урман хужалығында эшләй. 1942 йылда Ҡариҙел районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. Брянск фронты ҡаршыһындағы кесе лейтенанттар курсын тамамлай. 58-се гвардия кавалерия полкы 4-се эскадронының ҡылыссылар взводы командиры булып хеҙмәт итә.
1943 йылдың 21 ноябрендә яуҙа һәләк була (икенсе сығанаҡтар буйынса алған йәрәхәттәренән вафат була). Белоруссия ССР-ы Гомель өлкәһе Бабичи ауылында ерләнә

# Әхмәтшин Сиражетдин Ғизетдин улы
## Батырлығы

Немец илбаҫарҙарына ҡаршы алып барылған һуғыш фронтында хәрби заданиеларҙы өлгөлө үтәгәне, шул уҡ ваҡытта ҡаһарманлыҡ күрһәткәне өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә

# Әхмәтшин Сиражетдин Ғизетдин улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1943)
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1943)

# Әхмәтшин Сиражетдин Ғизетдин улы
## Ғаиләһе

* Өйләнгән була.1939 йылда тыуған улы Фәрит ҡала
# Кесе Поль-Я

Кесе Поль-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Поль-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Кесе Поль-Я
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300026738
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302673
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Бәйер (ислам)

Бәйер, пәйер (фарс. پیر — «ҡарт, бабай»; рус. Пир) — суфыйлыҡта шәйех, тәриҡәт етәксеһе, әүлиә, шулай уҡ ул ерләнгән ҡәбер.

# Бәйер (ислам)
## Суфыйлыҡта

Суфыйлыҡта суфыйҙарҙың етәксеһен бәйер тип йөрөтәләр. «Бәйер» һүҙе мистик мәғәнәлә тәүге тапҡыр IX—X быуаттарҙа ҡулланыла башлай. Уны хөрәсән суфыйҙары һәм бигерәк тә Нишапур мәләмдәре ҡуллана. XI быуаттан һуң Хөрәсән суфыйҙары араһында шәйех һүҙе киң таралыу ала. «Шәйех» һәм «бәйер» һүҙҙәре бер үк мәғәнәлә ҡулланылған. «Бәйер» термины эзотерик мәғәнәгә эйә һәм мөршид, вәли, шәйех, ҡотоб, ғәүес һ. б. терминдар менән бер рәттә тора.
Был атама Иранда, Һиндостанда, Кавказда һәм ислам донъяһының башҡа төбәктәрендә таралған. Шулай уҡ бәйер ерләнгән ҡәберҙе лә (кәшәнә) бәйер тип атайҙар.
# Бишҡайын һаҙлыҡтары

Бишҡайын һаҙлыҡтары (рус. Бишкаиновские болота) — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Ауырғазы районы биләмәһендәге комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы. Һаҙлыҡ майҙаны — 12,07 гектар, һаҡ зонаһының майҙаны — 9,18 гектар.

# Бишҡайын һаҙлыҡтары
## Тасуирламаһы

Тәбиғәт ҡомартҡыһы Башҡортостан Республикаһы Ауырғазы районының Бишҡайын ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 1 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2018 йылдың 26 сентябрендәге «Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил, Ауырғазы, Бишбүләк, Бөрө, Илеш, Ишембай, Кушнаренко, Миәкә һәм Учалы райондарында Башҡортостан Республикаһының тәбиғәт объекттарын тәбиғәт ҡомартҡылары тип иғлан итеү тураһында» 474-се ҡарары менән Бишҡайын һаҙлығы комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы статусына эйә була. Тәбиғәт ҡомартҡыһы Бишҡайын ауылы янында бер-береһенән алыҫ түгел урынлашҡан өс карст соҡоронда урынлашҡан һаҙлыҡтар комплексынан ғибәрәт. Уйпатлыҡтарҙағы һаҙлыҡтарҙың тәрәнлеге 6 метрҙан 10,5 метрға тиклем. Торф ҡатламының ҡалынлығы 1,0 метрҙан 2,5 метрға тиклем тирбәлә, унан аҫтараҡ һыу һәм һаҙ батҡағы. Карст соҡорҙарының ситтәре ярайһы уҡ текә.
Һаҙлыҡ флораһы сағыштырмаса бай, 50-гә яҡын юғары көпшәле үҫемлек төрөн, шул иҫәптән 8 тал төрөн үҙ эсенә ала. Башҡортостандың Урал алды урман-дала шарттарында һаҙлыҡта гипоаркто-бореаль төрҙө — лапландия талын табыу бик ҡыҙыҡлы. Һаҙлыҡтарҙа Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына (2011) индерелгән һирәк осраған һәм һаҡлауға мохтаж үҫемлек төрҙәре осрай: һыубаҫар көкөрт үләне, Англия ысыҡ үләне, һаҙ хаммарбияһы. Иң һирәк төр булып һыубаҫар көкөрт үләне тора, ул Башҡортостан Республикаһында ҙур булмаған популяциялар менән ике һаҙлыҡта ғына, шул иҫәптән Бишҡайын һаҙлыҡтары участкаларының береһендә осрай.
Һаҙлыҡтарҙа шулай уҡ Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына (2011) индерелмәгән, ләкин республика территорияһында уларҙың тәбиғәт мөхитендәге торошона айырыуса иғтибарға һәм мониторингҡа мохтаж булған үҫемлектәр — һаҙ мүк еләге һәм түңәрәк япраҡлы ысыҡ үләне осрай.

# Бишҡайын һаҙлыҡтары
## Әһәмиәте

Бишҡайын ауылы янындағы карст соҡорҙарындағы һаҙлыҡтар тәбиғәтте һаҡлау йәһәтенән, Башҡортостан Республикаһы үҫемлектәренең һирәк төрҙәрен һәм үҫемлектәр берләшмәләренең һирәк төрҙәрен йөрөтөүсе булараҡ, ҡиммәтле. Бынан тыш, улар карст соҡорҙарында һаҙлыҡ барлыҡҡа килеү процестарын өйрәнеү өсөн мөһим фәнни әһәмиәткә эйә.
# Брустанка

Брустанка — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ыҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 126 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

# Брустанка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101312111100028817
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102881
* Бассейн коды — 10.01.01.013
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1