yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Песочная (Сосца ҡушылдығы)

Песочная — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сосца йылғаһының һул ярына тамағынан 8,4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Песочная (Сосца ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Тверь ҡалаһынан Иваньков ГЭС-ына тиклем (Иваньков һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010100712110000003050
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000305
* Бассейн коды — 08.01.01.007
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Асыҡ контент

Асыҡ контент (ингл. free content), асыҡ мәғлүмәт (ингл. free information) — теләһә функциональ әҫәре, сәнғәт әҫәре йә бүтән ижад йөкмәтке, ҡайһы Асыҡ әҫәре мәҙәниәт билдәләмәға яраша.

# Асыҡ контент
## Билдәләмә

Асыҡ сәнғәт әҫәре — әҫәре, ҡайһы юридик сикләүҙәрҙе юҡ. Был контентменән ярай:
* тикшерергә;
* яҡшыртырға;
* таратырға;
* үҙгәртергә.
# Сығарыш

Сығарыш (рус. Сыгарыш) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл, Урал ауыл Советы составына инә.

# Сығарыш
## Тарихы

Ауыл 2015 йылда (Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 2015 йылдың 11 июнендәге 1097-р һанлы ҡарары), элек бөтөрөлгән, 1986 йылда юҡ ителгән Шигрыш утары урынында барлыҡҡа килгән. Сығарыш исемен алған.
Ҡасандыр Бикбулат ауылы халҡы бынан йәйгеһен малдарын текә тауҙар аша Улаҡҡа ҡыуалаған, һәм Сығарыш башҡорт һүҙе «аша сығырға ярҙам ит» тигән мәғәнәлә.

# Сығарыш
## Халҡы

* Н/Д

# Сығарыш
## Географик урыны

Кесе Эйек йылғаһының һул яры буйлап ҡурсаулыҡ биләмәһендә урынлашҡан.
Алыҫлығы:
* район үҙәгенә тиклем (Мораҡ): 20 км
* ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Бикбулат): 12 км
* яҡындағы тимер юл станцияһына тиклем (Мәләүез): ? км
# Муркозька

Муркозька — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Казанка йылғаһының уң ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Муркозька
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300512111100040357
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111104035
* Бассейн коды — 10.01.03.005
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге

Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге (рус. «Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона» (ЭСБЕ) — Рәсәй империяһында урыҫ телендә нәшер ителгән универсаль энциклопедия.
1890—1907 йылдарҙа Петербургта Ф. А. Брокгауз — И. А. Ефрон акционер нәшриәт йәмғиәте тарафынан нәшер ителгән. Баҫма ике вариантта нәшер ителә: 41 төп том һәм 2 өҫтәмә том (тираждың бәләкәй өлөшө) һәм 82 төп том һәм 4 ярым том. 49-сы һәм 50-се ярым томдарҙа нумерация китаптың төбөнә ҡуйылған һәм титуль битенә XXV, XXVа баҫылған.
Беренсе 8 том И. Е. Андреевский редакцияһында нәшер ителә, ҡалғандары К. К. Арсеньев һәм Ф. Ф. Петрушевский редакцияһында. Энциклопедияла 121 240 мәҡәлә, 7800 иллюстрация и 235 карта бар.
1899—1902 йылдарҙа «Брокгауз һәм Ефрондың кесе энциклопедияһы» «Малый энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона» (МЭСБЕ) (3 томда) нәшер ителә; 1907—1909 йылдарҙа 4 томда икенсе баҫмаһы сыға.
1911—1916 йылдаҙа «Яңы энциклопедик һүҙлек» («Новый энциклопедический словарь» (НЭС)) (48 томдың 29 томы, һуңғы мәҡәлә — «Отто»). Рәсәй милли китапханаһында (Российская национальная библиотека|РНБ) төҙәтелгән 30-сы том һәм тулы булмаған 31-се том һаклана.
# Арыҫланов Фәрит Йәүәт улы

Арыҫланов Фәрит Йәүәт улы (27 май 1960 йыл) — тренер, педагог. Олимпия резервының Өфө ҡалаһындағы 19-сы балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең тренер-уҡытыусыһы, 2004—2011 йылдарҙа олимпия резервының Фехтование буйынса Өфөләге 23-сө балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе директоры. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған тренеры (2013).

# Арыҫланов Фәрит Йәүәт улы
## Биографияһы

Фәрит Йәүәт улы Арыҫланов 1960 йылдың 27 майында Башҡорт АССР-ының (1992 йылдан Башҡортостан Республикаһы) Бишбүләк районы Айыт ауылында тыуған.

# Арыҫланов Фәрит Йәүәт улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған тренеры (2013).
# Маныч яны далаһы

Маныч яны далаһы — төбәк әһәмиәтендәге комплекслы тәбиғәт һәйкәле. Ҡурсаулыҡ зонаһы Ростов өлкәһе Сальск районында урынлашҡан. Айырыуса һаҡлаулы майҙаны 150 гектар тәшкил итә. Маныч яны далаһы тәбиғәтте һаҡлау, ағартыу һәм фәнни әһәмиәткә эйә. Уға Ростов өлкәһе- хакимиәтенең 19.10.2006 йыл, 418-се ҡарарына ярашлы ғәмәлдәге тәбиғәт һәйкәле статусы бирелгән.

# Маныч яны далаһы
## Һүрәтләү

Маныч яны далаһы бер кластерлы участканан тора. Ул Егорлык йылғаһының уң яҡ ярында һәм Пролетар һыуһаҡлағысы территорияһында, Яңы Маныч ауылынан төньяҡта урынлашҡан. Көнбайышта Маныч яны далаһы территорияһы йылғаның яр һыҙаты менән сикләнгән, ә көнсығышында яр һыҙатынан 750 метр алыҫлыҡта айырылып ята. Был айырыуса һаҡлана торған тәбиғи территория ҡоро даланан ғибәрәт район, унда орнитофаунаһы өҫтөнлөк итә. Күп ҡоштар һәм йәнлектәр төрө Ростов өлкәһенең «Ҡыҙыл китабына» индерелгән, шул иҫәптән ала ҡаҙ, бөҙрә пеликан, оҙонаяҡ сәпсек. Тәбиғәтте һаҡлау территорияһында ауыл хужалығы эшсәнлеге, һунар итеү, файҙалы ҡаҙылмалар сығарыу һәм тәбиғәт объектын боҙа торған хәлгә килтереүсе һәр төрлө эшмәкәрлек тыйылған.
# Зәк-Ишмәт ауыл Советы (Көйөргәҙе районы)

Зәк-Ишмәт ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Көйөргәҙе районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Зәк-Ишмәт ауылы.

# Зәк-Ишмәт ауыл Советы (Көйөргәҙе районы)
## Тарихы

Зәк-Ишмәт ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Көйөргәҙе районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

# Зәк-Ишмәт ауыл Советы (Көйөргәҙе районы)
## Билдәле шәхестәре

* Шәмсетдин Зәки (Ғөбәйҙуллин Шәмсетдин Йәрмөхәмәт улы) (1822 йыл — 1865 йыл, октябрь) — башҡорт шағиры, суфыйсылыҡ эйәреүсеһе. Татар, төрөк (иҫке ғосман), ғәрәп һәм фарсы телендә яҙған.
# Быуын үләне

Быуын үләне (рус. Цико́рий обыкнове́нный, лат. Cichorium intybus) — астра сәскәләр (Asteraceae) ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 1,3 м-ға етә. Июнь айынан алып көҙҙөң һуңғы көндәренә тиклем зәңгәр сәскә ата, ә июлдән башлап орлоғо өлгөрә.

# Быуын үләне
## Таралыуы

* О. В. Томе, «Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz», 1885 китабынан ботаник иллюстрация
Быуын сәскә Евразияның уртаса һәм тропик климат зонаһында үҫә, Скандинавиянан алып Урта диңгеҙгә тиклем, Британ утрауҙарынан Көнсығыш Себер һәм Һиндостанға ҡәҙәр таралған Күсерелгән үҫемлек булараҡ, Көньяҡ Африка, Төньяҡ һәм Көньяҡ Америка, Яңы Зеландияла осрай.
Башҡортостандың барлыҡ райондарындағы туғайҙарҙа, йылға буйҙарында, урман ситтәрендәге ялан-ҡырҙарҙа бар.
# Фазлыев Хан Йәлил улы

Фазлыев (Фазлаев) Хан Йәлил улы (1913 йыл — 7 апрель 1944 йыл)— Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, гвардия сержанты, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының взвод командиры ярҙамсыһы.Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1943)

# Фазлыев Хан Йәлил улы
## Биографияһы

Хан Йәлил улы Фазлыев (ҡайһы бер сығанаҡтарҙа Фазлаев) 1913 йылда Күгәрсен районы Йомағужа ауылында тыуған. 1942 йылда Күгәрсен районы Йомағужа хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 62-се гвардия кавалерия полкы взводының командир ярҙамсыһы, 1944 йылдан 10-сы гвардия кавалерия дивизияһының 40-сы гвардия кавалерия полкы 2-се эскадрон ҡылыссылар бүлеге командиры, 1945 йылдан 13-сө гвардия кавалерия составында хеҙмәт итә. Чехословакияның Бродско ауылы өсөн яуҙа һәләк була һәм шунда ерләнә.Ул яңынан ерләнә.Кәүҙәһе Братислава ҡалаһының Хәрби-мемориаль комплексы «Славин»ға ҡуйыла

# Фазлыев Хан Йәлил улы
## Батырлығы

Һуғыш яланынан сафтан сыҡҡан пулемёттарҙы алып сыға, бының менән эскадрондың ҡоралын кәметмәй, һаҡлап алып ҡала. Был батырлығы өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ орденына тәҡдим ителә. 1944 йылдың 27 октябрендә Дебрецен ҡалаһы өсөн барған һуғышта күрһәткән ҡаһарманлығы «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән баһалана

# Фазлыев Хан Йәлил улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1944)
# Чернопятовка

Чернопятовка — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Касмала йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Чернопятовка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200512115200001656
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200165
* Бассейн коды — 13.01.02.005
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Якшич Эмилия

Эмилия Якшич-Никезич (серб-хорв. Емилија Јакшић-Никезић / Emilija Jakšić-Nikezić; 29 апрель 1924 — 29 ноябрь 1949) Югославияның ҡатын-ҡыҙ-сәйәсмәне, Югославия Халыҡ-азатлыҡ һуғышы партизаны, Сербия Халыҡ Республикаһының ижтимағи-сәйәси эшмәкәре.

# Якшич Эмилия
## Биографияһы

1924 йылдың 29 апрелендә Белградта тыуған. Гимназия уҡыусыһы булараҡ, революцион хәрәкәткә ҡушыла. 1940 йылда Югославия коммунистик йәштәр союзы (СКМЮ) ағзаһы була, 1941 йылдың авгусынан партизан хәрәкәтендә ҡатнаша, СКМЮ-ның мәктәп етәкселеге ағзаһы була.
Йәштәр хәрәкәте етәксеһе булараҡ, Эмилия партизан акцияларын, диверсияларҙы һәм саботаждарҙы ойоштороуҙа ҡатнаша. 1941 йылдың ҡышында ҡулға алына, әммә һаҡ аҫтынан ҡаса. 1942 йылдың ғинуарынан Юговия Коммунистар партияһы ағзаһы. Югославияның Коммунистик йәштәр союзының (СКМЮ-ның) Белград ҡала комитеты тарафынан Земунға ебәрелә, өс тапҡыр оккупация властары уны ҡулға ала һәм өс тапҡыр арҡалаштарының тырышлығы менән азат ителә. СКМЮ-ның Земун район комитеты секретары, 1942 йылдың ноябрь айынана Югославия коммунистар партияһының Земун район комитеты ағзаһы.
1943 йылдың октябренән Шумадияла Югославия Коммунистар партияһының Серб край комитеты заданиеһы буйынса Югослания Коммунистик Йәштәр союзының край комитеты инструкторы булып эшләй. 1944 йылдан — Югослания Коммунистик Йәштәр союзының Серб край комитеты ағзаһы. Югославия азат ителгәндән һуң Югославияның коммунистик йәштәр союзында һәм Югославия Коммунистар партияһында төрлө вазифаларҙа эшләй. Сербия Коммунистар союзы Үҙәк Комитеты Президиумының буласаҡ рәйесе Марко Никезичта кейәүҙә була.
1949 йылдың 29 ноябрендә Обреновац янында автоһәләкәттә һәләк була. Югославияның бер нисә наградаһы, шул иҫәптән 1941 йылда Партизан иҫтәлекле билдәһе менән бүләкләнә. Хәҙер уның исемен Нова-Галениканың Земун районындағы бер урамы йөрөтә.
# Үрге Шепкә

Үрге Шепкә (рус. Ве́рхние Шипки́, татар. Югары Шепкә) — Татарстан Республикаһының Зәй районында Үрге Шепкә ауыл биләмәһендәге ауыл.

# Үрге Шепкә
## Атаманың этимологияһы

Топоним татар телендәге "юғары" (үрге) һүҙенән һәм "Шепкә" (Шипка) гидронимынан килеп сыҡҡан. "Шепкә" һүҙе иһә башҡорт һөйләшенән килеп сыҡҡан, ул алты көлтә бәйләп, береһе өҫтөнә икенсеһен баштүбән ҡаплап ҡуйылған һоҫлан, ҡаҙғанат.

# Үрге Шепкә
## Географияһы

Ауыл Шепкә йылғаһы буйында, Зәй ҡалаһынан 10 км көнбайыштараҡ урынлашҡан.

# Үрге Шепкә
## Тарихы

Ауыл янында археологик ҡомартҡылар - Үрге Шепкә торамаһы табылған (Дөйөм Болғар осоро).
Ауыл XVII быуат аҙағында нигеҙләнгән. Революцияға тиклемге сығанаҡтарҙа Шәпкәбаш, Шепкәбаш тип тә телгә алына.
Урындағы риүәйәт буйынса Шепкәгә XVII быуат аҙағында юрматы башҡорт ҡәбиләһе ерендә нигеҙ һалынған. Тәүҙә ҡасаба Зәй йылғаһына Шепкә йылғаһының ҡойған урынында урынлашҡан булған. Татарҙар менән бергә бында урыҫтар ҙа йәшәгәндәр. Баҫыу аша боронғо сауҙа юлы - Бөрө-Мамадыш юлы үткән. Ауыл йыш ҡына юлбаҫарҙар һөжүменә дусар булған, был иһә кешеләрҙе (башлыса татарҙар) Шепкә йылғаһының үренә күсеп китергә мәжбүр иткән. Урыҫтар иһә иҫке урында йәшәүен дауам иткән. Шулай итеп Үрге һәм Түбәнге Шепкә ауылдары барлыҡҡа килгән. Ваҡыт уҙыу менән Түбәнге Шепкә ауылы халҡы ошо урындарҙы ҡалдырырға мәжбүр итәләр, улар Зәй йылғаһының уң ярына, боронғо Тәкмәк ауылының ҡаршыһына күсенәләр
1860-сы йылдарға тиклем халыҡ дәүләт крәҫтиәндәре категорияһына ҡараған. Был осорҙа игенселек һәм малсылыҡ - төп кәсептәр, умартасылыҡ, мискә эшләү, сана бөгөү, туҡыусылыҡ, септә һуғыу һәм башҡа шөғөлдәр киң таралған.
1870 йылда ауылда мәсет, мәҙрәсә, һыу тирмәне, ХХ быуат башында шулай уҡ мөгәзәй, 2 бакалея кибете булған. Был осорҙа ауыл общинаһының ер биләме 1749 дисәтинә тәшкил иткән
1912-1913 йылдарҙағы ихата иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 336 йортта 68-е - ат, 262-һе - бер, ике ат, 6-һы өсәр һәм унан күберәк эш аты тотҡан; 2311 баш мөгөҙлө эре һәм башҡа мал, 703 бал ҡорто күсе теркәлгән; 252 хужалыҡ һөнәрселек кәсебе менән шөғөлләнгән
1920 йылға тиклем ауыл Өфө губернаһының Минзәлә өйәҙе Тәкмәк улусына ҡарай. 1920 йылдан алып Минзәлә, 1922 йылдан - ТАССР-ҙың Саллы кантондары составында. 1924 йылда ауылда дүрт синыфлы мәктәп асыла.
Ауылда коллективлаштырыу осоронда "Кзыл Татарстан" колхозы ойошторолған. 1930 йылдың 10 авгусынан - Шереметьев, 1935 йылдың 10 февраленән - Зәй, 1963 йылдың 1 февраленән - Саллы , 1972 йылдың 1 ноябренән Зәй районында. 1987-1993 йылдарҙа ауыл эргәһендә Зәй кирбес заводы сафҡа индерелгән

# Үрге Шепкә
## Халҡы

Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе :
| 1859 | 1897 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 | 2010 | 2017 |
| 609 | 1396 | 1720 | 1169 | 1096 | 1118 | 970 | 1090 | 908 | 720 | 844 | 853 | 770 |
Ауылдың милли составы: татарҙар — 90% (2017 йыл).

# Үрге Шепкә
## Иҡтисады

Ауыл халҡы крәҫтиән фермер хужалыҡтарында эшләй (баҫыусылыҡ, һөт малсылығы).

# Үрге Шепкә
## Мәғариф, медицина һәм мәҙәниәт объекттары

Ауылда балалар баҡсаһы эшләй (2013 йылда төҙөлгән), китапхана һәм мәҙәниәт йорттары(икеһе лә — 1971 йылғы), табип амбулаторияһы бар.

# Үрге Шепкә
## Дини объекттар

Мәсет (1991 йылдан).
# Николаева Александра Степановна

Николаева Александра Степановна — Рязань өлкәһе Ижевск районының «Дело Октября» колхозы һауынсыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы.

# Николаева Александра Степановна
## Биографияһы

1912 йылдың 1 апрелендә (19 март) Рязань губернаһының Ҡасимов өйәҙе Кочемарские Выселки (Дворики) ауылында тыуған. Шунда уҡ башланғыс мәктәптең 3 класын тамамлай (1923) һәм кейәүгә сыҡҡанға тиклем (1929) ата-әсәһе хужалығында эшләй.
1932 йылдың майында «Дело Октября» (Ижевск ауылы) колхозында һауынсы булып эшләй башлай. 1937 йылда үҙ төркөмөндәге 11 һыйырҙың һәр береһенән уртаса 2 500 килограмм һөт һауа (Рязань өлкәһе буйынса уртаса күрһәткескә ҡарағанда ике тапҡырға юғары). 1939 йылда үҙенең тәүге наградаһы — ВСХВ-ның Кесе алтын миҙалы менән бүләкләнә.
1947 йылда һәр һыйырҙан 3795 килограмм һөт ала, киләһе йылына — 5124 кг (колхоз буйынса уртаса күрһәткес — 2301). 1949 йылдың 9 майында СССР Юғары Советы Президиумының указы менән Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
1957 йылда һәр һыйырҙан 8000 килограмдан ашыу һөт ала, 1958 йылда — 8190 кг, 1959 йылда — 8236 кг (ҡул менән һауып). 1960-сы йылдар башынан механик һауыуға күскәндән һуң, үҙ төркөмөндәге һыйырҙарҙан 5000 килограмдан ашыу һөт һауып ала.
1977 йылға тиклем фермала эшләй.
1980 йылдың 20 мартында вафат була. Спас районының Ижевск ауылы зыяратында ерләнгән.

# Николаева Александра Степановна
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

- Ике Ленин ордены (09.5.1949, 07.02.1957),
- ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (17.8.1948, 22.3.1966),
- Социалистик Хеҙмәт Геройы 09.05. 1949
- «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы (08.01.1960),
- ВСХВ-ның Ҙур һәм Кесе алтын һәм ике бронза миҙалы,
- ВДНХ-ның Ҙур Алтын һәм Кесе көмөш миҙалы .
# Воргэ-Кы

Воргэ-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Хэтыль-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Воргэ-Кы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассены юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300068773
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306877
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Мамистов Михаил Владимирович

Мамистов Михаил Владимирович (26 апрель 1965 йыл, Ленинград) — Рәсәй спорт самолеттары һәм планерҙары пилоты, Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры, Павел Сухойҙың тәжрибә-конструкторлыҡ бюроһы («ОКБ Сухого») летчик-инструкторы, юғары пилотаж буйынса Рәсәй йыйылма командаһы осоусыһы, тренеры — Смолин В. В.
Юғары пилотаж буйынса ярыштар тарихында берҙән-бер 5 тапҡыр Европаның абсолют чемпионы һәм беренсе һәм әлегә берҙән-бер өс тапҡыр абсолют донъя чемпионы — өс тапҡыр юғары пилотаж наградаһы — күсмә Аресть Кубогы эйәһе, планерҙа юғары пилотаж буйынса ике тапҡыр донъяның абсолют чемпионы һәм Европаның абсолют чемпионы, Бөтә Донъя һауа уйындарының ике тапҡыр абсолют чемпионы (1997 йылда — идара ителеүсе планерҙарҙа, 2001 йылда — спорт самолеттарында), Рәсәйҙең 10 тапҡыр абсолют чемпионы.
Планерҙарҙа һәм самолеттарҙа юғары пилотаж буйынса Донъя, Европа чемпионаттарында, Бөтә Донъя һауа уйындарынада 50 алтын, 36 көмөш һәм 19 бронза миҙал яулаған.

# Мамистов Михаил Владимирович
## Белеме

Ленинград дәүләт университетын (1988) һәм Калуга авиация осоу-техник училищеһын (1997) тамамлаған.

# Мамистов Михаил Владимирович
## Ҡаҙаныштары

* Самолеттарҙа юғары пилотаж буйынса 3 тапҡыр абсолют донъя чемпионы (2001, 2011 йыл, 2017)
* Самолеттарҙа юғары пилотаж буйынса 5 тапҡыр абсолют Европа чемпионы (2004, 2006, 2008, 2012, 2016)
* Планерҙарҙа юғары пилотаж буйынса 2 тапҡыр абсолют донъя чемпионы (1995, 1997)
* Планерҙарҙа юғары пилотаж буйынса абсолют Европа чемпионы (1996)
* Планерҙарҙа юғары пилотаж буйынса беренсе Бөтә Донъя һауа уйындарының абсолют чемпионы (1997)
* Самолеттарҙа юғары пилотаж буйынса икенсе Бөтә Донъя һауа уйындарының абсолют чемпионы (2001)
* «Фристайл» программаһы буйынса 2003 йыл донъя чемпионы
* Гран-при этабында еңеүсе (2007 й.), бер нисә тапҡыр Гран-при этабы призеры (2002, 2004, 2007)
* Самолеттарҙа юғары пилотаж буйынса ун тапҡыр Рәсәйҙең абсолют чемпионы (1994, 1996, 1997, 1998, 2005, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012)
* Күсмә Аресть Кубогын (2001, 2011, 2017), Эрик Мюллер Кубогын (2000, 2001), Егоров кубогын (2001, 2003), Штроссенройтер Кубогын (2003) яулаусы.

# Мамистов Михаил Владимирович
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Почет ордены (2002)
* Дуҫлыҡ ордены (1996)
* СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1996)
* Халыҡ-ара авиация федерацияһының (ФАИ)Алтын авиация миҙалы (2012)
* Тәүге өс тапҡыр Советтар Союзы Геройы А. И. Покрышкин исемендәге миҙал (1997)
# Совет яугирҙәренең туғандар ҡәберлеге (Ишембай)

Совет яугирҙәренең туғандаш ҡәберлеге — Ишембай ҡалаһындағы иҫтәлекле урын(ҡоролма), 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында алған ауыр йәрәхәттәренән вафат булған Совет армияһы яугирҙәренә арнала. Төбәк әһәмиәтендәге Рәсәй мәҙәни мираҫ объекты, регистрация № 021610456230005.

# Совет яугирҙәренең туғандар ҡәберлеге (Ишембай)
## Һәйкәлдең тасуирламаһы

Һәйкәл Зелёная, Губкин, Вәхитов һәм Чкалов урамдары араһында урынлашҡан элекке зыярат ситендә урынлашҡан.
Монумент бетондан эшләнгән һәм штукатурланған: металл ҡойма, периметры 8 метр.

# Совет яугирҙәренең туғандар ҡәберлеге (Ишембай)
## Тарихы

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Ишембай ҡалаһында Геолог урамы, 10/3 йорт адресы буйынса ике эвакуацио́н госпиталь урынлашҡан — 5920-се һәм 2606-сы. Вафат булған яугирҙарҙы ул саҡтағы ҡала ситендәге зыяратта ерләгәндәр.
1949 йылда Ишембай ҡалаһында хеҙмәтсәндәр депутаттары Советы башҡарма комитеты рәйесе Хисмәтуллин Ғабдрахман Ғәбит улы һәләк булған яугирҙарға һәйкәл төҙөү тураһында инициатива менән сығыш яһай.
Оҙаҡ ваҡыт ҡоролма насар торошта була. 2014 йылда һәйкәлдең бер яғында ерләнгән һалдаттарҙың исемлеге менән мемориаль таҡтаташ ҡуйыла, 2015 йылда һәйкәлгә реставрация үткәрелә.
# Бирйән йылғаһы

Бирйән йылғаһы — Башҡортостандың Белорет районы Урал тауы биләмәһендә урынлашҡан Бирйән һыртынан ағып сыға. Инйәр йылғаһының уң яҡ ҡушылдығы. Ул Белорет районының Йөйәк ауылынан 6 саҡрым өҫтәрәк килеп ҡоя. Инйәрҙең был киҫемендә Бирйән шаршыһы иң ҡаты, иң ҡурҡынысы.
Кама бассейны округына инә, сығанаҡ башынан алып тамағына тиклем Эҫем һыу хужалығы участкаһы, Ағиҙел йылға бассейны тармағы. Кама йылғаһының йылға бассейнына инә.
Һыу объекты системаһы: Инйәр → Эҫем → Ағиҙел → Кама → Волга → Каспий диңгеҙе

# Бирйән йылғаһы
## Этимологияһы

Бирйән — төп фараз: бир (ҡылым) һәм йән һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән атама. Һыртында Һынташ тигән ҡая бар. Ололар һөйләүенсә, ул борон башҡорттарҙың табыныу урыны булған. Һынташ — бейеклеге ҡырҡ метр самаһындағы ҡая. Йыраҡтан ҡарағанда бәһлеүән кешегә оҡшатырға була. Ҡаяның бер яғынан башына тиклем менеп була. Элегерәк уның башында тәңкәләр ҡалдырып китер булғандар. Күрәһең, уның төбөндә ҡорбан салғандарҙыр. Бирйән атамаһы шул һынға салынған ҡорбандың йәнен биргәндән килеп сыҡҡан тип фараз итәләр.
Бүре һәм йән тигәндән килеп сыҡҡан тигән фараз да бар.
# Осушка (Осуга ҡушылдығы)

Осушка — Рәсәйҙәге йылға. Смоленск өлкәһе, Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Осуга йылғаһының һул ярына тамағынан 75 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Осушка (Осуга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вазуза башынан Вазуз һыуһаҡлағысына тиклем, Яуза йылғаһынан Яуза һыуһаклағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010100312110000001371
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000137
* Бассейн коды — 08.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сердишорка

Сердишорка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ульва йылғаһының һул ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Сердишорка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100003962
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100396
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1