yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Үрге Өпәйле

Үрге Өпәйле (Үрге Өпәйле, Үрге Өфәле; рус. Верхний Уфалей) — Рәсәй Федерацияһының Силәбе өлкәһендәге ҡала. Үрге Өпәйле ҡала округының административ үҙәге. Халыҡ һаны — 28 267 кеше (2016).
Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 2014 йылдың 29 июлендәге «Моноҡалалар исемлеген раҫлау тураһында» 1398-р һанлы ҡарарына ярашлы, Үрге Өпәйле ҡала округы «Рәсәй Федерацияһының ҡатмарлы социаль-иҡтисади хәлдәге монопрофилле муниципаль берәмектәре (моноҡалалар)» категорияһына индерелде.

# Үрге Өпәйле
## Географияһы

Ҡала Ҡариҙел (Өфө) йылғаһының ҡушылдығы Өпәйле (рус. Уфалей) буйында, Силәбенән 178 км алыҫлыҡта, Силәбе өлкәһенең төньяғында (Свердловск өлкәһе менән сигендә), Урта Уралдың көньяҡ битләүендә (Өпәйле һыртында) урынлашҡан. Ҡала территорияһы рельефының күп өлөшөн Урал тауҙары биләй. Ҡаланан йыраҡ булмаған урында Аракүл һәм Иткүл күлдәре урынлашҡан.

# Үрге Өпәйле
## Тарихы

1761 йылда заводтар хужаһы Иван Мосолов тарафынан Өпәйле йылғаһы буйындағы Ҡатай һәм Шуран улустары башҡорттарының ерҙәрендә суйын иретеүсе һәм тимер етештереүсе завод янындағы ҡасаба булараҡ нигеҙләнгән.
1774 йылда завод эшселәре Емельян Пугачёв етәкселегендәге ихтилалда ҡатнаша, алыштар барышында Өпәйле заводтары баҫып алына һәм яндырыла.
Өпәйле заводы тергеҙелә һәм 1776 йылда тәүге продукцияһын етештереп сығара.
1791 йылдан Пермь губернаһы Екатеринбург өйәҙе составында була. 1923 йылдың ноябренән Үрге Өпәле ҡасабаһы Урал өлкәһе Свердловск округы Өпәйле районының үҙәге була.
1928 йылдың 27 авгусында эшселәр ҡасабаһы, ә 1941 йылдың 26 апрелендә ҡала статусын ала.
1933 йылдың авгусында СССР-ҙағы тәүге никель сәнәғәте заводы — «Уфалейникель» үҙенең беренсе продукцияһын етештерә.
1944 йылдың 9 февралендә Үрге Өпәйле өлкә ҡарамағындағы ҡала статусын ала.

# Үрге Өпәйле
## Халҡы

* Халыҡ иҫәбе19311939195919671970197919891992199613 700↗25 600↗36 934↗40 000↘37 888↗38 595↗40 061↘39 800↘37 500199820022003200520062007200820092010↘37 000↘34 360↗34 400↘33 700↘33 500↘33 200↘31 751↗32 721↘30 481201120122013201420152016↘30 434↘29 976↘29 518↘29 096↘28 580↘28 267
2016 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халҡы буйынса ҡала Рәсәй Федерацияһының 1112 ҡалаһы араһында 375-се урында була.
# Сырая (Чет ҡушылдығы)

Сырая — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Четь йылғаһының һул ярына тамағынан 152 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Сырая (Чет ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200020043
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202004
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Корый-Кикя (Таз ҡушылдығы)

Корый-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының уң ярына тамағынан 986 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Корый-Кикя (Таз ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300063976
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306397
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Яхин Риза Хажиәхмәт улы

Яхин Риза Хажиәхмәт улы (13 июнь 1935 йыл — 15 декабрь 1998 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы. 1952—1995 йылдарҙа Баймаҡ районының «Йылайыр» совхозы комбайнсыһы. РСФСР-ҙың 10-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1976). СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1979).

# Яхин Риза Хажиәхмәт улы
## Биографияһы

Риза Хажиәхмәт улы Яхин 1935 йылдың 13 июнендә Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Абдрахман тыуған.
1952—1995 йылдарҙа Баймаҡ районының «Йылайыр» совхозында комбайнсы булып эшләй. Хеҙмәт етештереүсәнлегендә юғары күрһәткестәргә өлгәшә: 1971—1973 йылдарҙа 8—13 мең, 1976 йылда 27 мең центнер ашлыҡ һуға. РСФСР Юғары Советының 10-сы саҡырылыш депутаты. СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1979). Ленин (1971), Октябрь Революцияһы (1973) ордендары менән бүләкләнгән.
Баймаҡ районының һәм Баймаҡ ҡалаһының почётлы гражданы.
# Хободская

Хободская — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Коса йылғаһының уң ярына тамағынан 231 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Хободская
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100002348
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100234
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Сауҙагәр Солодов тирмәне

Сауҙагәр Солодов тирмәне — Дондағы Ростовта XIX быуаттың өсөнсө сирегендәге сәнәғәт архитектура ҡомартҡыһы, беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған.

# Сауҙагәр Солодов тирмәне
## Тарихы

Тирмән 1870 йылда төҙөлгән. Сатыр менән тамамланған ике ҡатлы бинанан ғибәрәт. Бинаның фасады ҡала өсөн хас булмаған псевдоготика һәм Ренессанс стилендә штукатурлап биҙәү ҡулланып башҡарылған. Бинаның архитектура-художество фасады беренсе ҡат йөҙө менән ойошторолған: унда аныҡ тәҙрә ҡапҡастары һәм юғары уйымдарҙың архивольттары урынлашҡан. Икенсе ҡатта сығынтылары менән кәрниздәре бар. Фасадттың уникаль үҙенсәлеге шулай уҡ икенсе ҡаттың елпеүес ҡиәфәттәге көмбәҙҙәр менән ситке уйымдар булыуында. Тирмән дан 80 ат көсөндәге бер пар машинаһы, 48 эшсе менән эшләп килгән, унда айына 300 мең ботҡа яҡын он әҙерләгәндәр. Һуңынан, 1875 йылда, тирмән Степан Иванович Иванов милегенә күскән. Әммә алдан иҫәп яҙмаларҙың булмауы арҡаһында тирмән 1885 йылда ғына телгә алына, ә был ваҡытта Солодов фамилиялы икенсе хужаға ҡарай.
# Кесе Үҙән (йылға)

Кесе Үҙән — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сорайдын куле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 638 км.

# Кесе Үҙән (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кесе Үҙән. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кесе һәм Оло Узень йылғалары бассейны (бассейндарҙың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12020000112112200000214
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200021
* Бассейн коды — 12.02.00.001
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Говоруха (Молома ҡушылдығы)

Говоруха — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Молома йылғаһының уң ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Говоруха (Молома ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300312111100035973
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103597
* Бассейн коды — 10.01.03.003
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Хәбиров Фәрит Барый улы

Хәбиров Фәрит Барый улы (1 ғинуар 1930 йыл — 29 июнь 2003 йыл) — педагог, дәүләт хеҙмәткәре. БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1986), РСФСР-ҙың атҡаҙанған һөнәри‑техник белем биреү уҡытыусыһы (1991), Луначарский исемендәге премия лауреаты (1991). «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн», «Хеҙмәт ветераны» миҙалдары менән бүләкләнгән (1995).

# Хәбиров Фәрит Барый улы
## Биографияһы

Фәрит Барый улы Хәбиров 1930 йылдың 1 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ кантоны (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы) Ҡыяуыҡ ауылында тыуған.
1949 йылда Стәрлетамаҡ уҡытыусылар институтын тамамлаған. Шул уҡ йылда БАССР-ҙың Бүздәк районында хеҙмәт юлын башлаған.
1952 йылдан — Ишембай районының Йәнырыҫ урта мәктәбендә уҡыта.
1954—1955 йылдарҙа Сәлих тулы булмаған урта мәктәбе уҡытыусыһы.
1955 йылдан КПСС-тың Маҡар райкомында пропаганда һәм агитация бүлеге мөдире урынбаҫары булып эшләй.
1957—1959 Сәлих мәктәбе директорының уҡыу-уҡытыу буйынса урынбаҫары, ә 1959 йылдан Ишембай районы Һайран урта мәктәбе директоры итеп тәғәйенләнә. Унда эшләгән ваҡыт арауығында ул мәктәпкә кирбестән бина һалдыртып өлгөрә .
1962—1965 йылдарҙа «Коммунар» колхозы рәйесе.
1969 йылдан Ишембай район советының мәҙәниәт бүлеге мөдире.
1973 йылдың 25 майында Ишембай ҡалаһында 1-се һанлы махсус һөнәри училище асыла һәм бер йылдан, 1974 йылда, унда Фәрит Барый улы училище директорының тәрбиә эше буйынса урынбаҫары итеп тәғәйенләнә, 1975—1995 йылдарҙа ул ошо уҡыу йортоноң директоры булып эшләй
Фәрит Барый улы училищены аяҡҡа баҫтырыуға, сифатлы белем һәм тәрбиә биреүгә бик күп көс һала.1988 йылдың 22 мартында БАССР-ҙың Һөнәри-техник белем биреү буйынса комитеты һәм Профсоюздарҙың мәғариф хеҙмәткәрҙәре, юғары мәктәп һәм фәнни учреждениелар өлкә комитеты училище коллективына «Юғары мәҙәниәт училищиһы» тигән маҡтаулы исем бирә.
Фәрит Барый улы Хәбиров 2003 йылдың 29 июнендә вафат булған һәм Ишембай ҡалаһында ерләнгән.

# Хәбиров Фәрит Барый улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1986)
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы (1988).
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған һөнәри‑техник белем биреү уҡытыусыһы (1991)
* Луначарский исемендәге премия лауреаты (1991).
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы (1995)

# Хәбиров Фәрит Барый улы
## Китаптары

* Ф. Хабиров. Счастливые годы моей жизни. Уфа, 1991.

# Хәбиров Фәрит Барый улы
## Ғаиләһе

* Ҡатыны — Хәбирова Разия Исхаҡ ҡыҙы менән өс ул үҫтергән.
* Улы — Хəбиров Радий Фəрит улы
# Фазлыев Марат Мөҙәрис улы

Фазлыев Марат Мөҙәрис улы (8 май 1967 йыл) — ғалим-терапевт, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2002 йылдан Башҡортостан Республикаһы буйынса Эске эштәр министрлығының медицина‑санитария бүлеге госпитале начальнигы. Эске хеҙмәт подполковнигы. Медицина фәндәре докторы (2005), профессор (2006).

# Фазлыев Марат Мөҙәрис улы
## Биографияһы

Марат Мөҙәрис улы Фазлыев 1967 йылдың 8 майында Өфө ҡалаһында тыуған.
1992 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтының дауалау факультетын уңышлы тамамлай. Юғары һөнәри белем алғандан һуң 1993—1996 йылдарҙа аспирантурала «эске ағзалар ауырыуҙары» йүнәлеше буйынса уҡый.
1996 йылда «медицина фәндәре кандидаты» ғилми исемен алыу диссертацияһын яҡлай.
2005 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1996 йылдан Башҡорт дәүләт медицина университетында уҡыта.
2002 йылдан өҫтәмә профессиональ белем биреү институтында эшләй һәм бер үк ваҡытта «Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Эске эштәр министрлығы медицина-санитар часы» һаулыҡ һаҡлау ҡаҙна учреждениеһы начальнигы булып эшләй.

# Фазлыев Марат Мөҙәрис улы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Ғалимдың фәнни эшмәкәрлеге гематология, кардиология, ревматология мәсьәләләренә, геморрагик васкулиттың клиник‑патогенетик һәм диагностик үҙенсәлектәрен, гемостаздың патологияһын өйрәнеүгә һәм башҡаларға арналған. Фазлыев етәселегендә геморрагик васкулит формаларын дифференциаль диагностикалау ысулы эшләнгән.
130‑ға яҡын фәнни хеҙмәт һәм 1 уйлап табыу авторы. Уның етәкселегендә ике фән кандидаты әҙерләнгән, 200-ҙән артыҡ фәнни хеҙмәт нәшер ителгән.
# Гәрәев Риф Рәхим улы

Гәрәев Риф Рәхим улы (рус. Гареев Риф Рахимович; 24 февраль 1938 йыл) — СССР-ҙың партия эшмәкәре, 1985—1989 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты секретары. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

# Гәрәев Риф Рәхим улы
## Биографияһы

Риф Рәхим улы Гәрәев 1938 йылдың 24 февралендә Башҡорт АССР-ының Архангел районы Архангел ауылында тыуған. Милләте башҡорт. Юғары белемле — 1970 йылда Өфө нефть институты тамамлаған.
Хеҙмәт юлын, Өфө индустриаль техникумын тамамлағас, 31-се треста ташсы булып башлай. Артабан шул уҡ треста бригадир була. 1959—1962 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәттә була. Запасҡа ҡайтарылғандан һуң шул уҡ треста мастер булып эшләй. 1966 йылда КПСС-тың Өфө ҡала комитетында инструктор, бүлек мөдире була. 1978 йылда «Главбашстрой» начальнигы урынбаҫары вазифаһын биләй.
1985—1991 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты секретары. 1989—1991 йылдарҙа РСФСР Коммунистар партияһы Өфө ҡала комитетының беренсе секретары.
Өфө ҡалаһының Совет районы, 67-се Северо-Посадский һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советына халыҡ депутаты итеп һайлана.

# Гәрәев Риф Рәхим улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе
* «Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ» ордены,
* «Почёт Билдәһе» ордены,
* миҙалдар.
# Морслебен

Морслебен (нем. Morsleben) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 348 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,28 км². Диңгеҙ кимәленән 150 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39343 һәм автомобиль коды — BK.
# Бисмарк манараһы (Бохум)

Бисмарк манараһы (нем. Bismarckturm) — 34 м бейеклегендәге мемориал. Бохум немец ҡалаһы(Төньяҡ Рейн— Вестфалия федераль ерендә). Диңгеҙ кимәленән 119 м бейеклектәге ҡалҡыулыҡта, ҡала паркында, урынлашҡан.

# Бисмарк манараһы (Бохум)
## Тарих

1898 йылда Германияның беренсе канцлеры Отто фон Бисмарк вафат була. Ул тере саҡта уның хөрмәтенә граждандар һәм хәрбиҙәр кейемендә, урта быуат рыцарҙары кейемендә бик күп һәйкәлдәр ҡуйыла. 1899 йылда немец студенттары Союзы Бисмарк иҫтәлегенә яңы арихитектура формалы мемориаль монумент проектын төҙөүгә конкурс иғлан итә. Конкурста архитектор Вильгельм Крайстың «Сумерки богов» тигән «Мәңгелек ут» факеллы манараһы еңеп сыға. 1911 йылға тиклем Бисмаркка арнап 58 башня төҙөлә, уларҙың 47-һе — типовой проект буйынса. Манаралар шәхси иғәнәләр һәм хәйриә ойошмалары аҡсаһына төҙөлә. Бохум башняһы 1909 йылдын мартында ҡала мэры Хюннебек инициативаһы буйынса төҙөлә башлай. Манара Бреслау ҡалаһы архитекторы Альберт Фрайбе проекты буйынса төҙөлә, уның проекты 1908 йылда иғлан ителгән конкурста ҡатнашҡан 650 дәғүәсе проекттары араһынан һайлап алына. Манараны төҙөү өсөн 95 000 марка бүленә. Манара тантаналы рәүештә 1910 йылдың 6 октябрендә асыла. Манара башында мәңгелек ут һауыты ҡуйыла. Был һауыт 1988 йылда һүтелә һәм хәҙер манаранан йыраҡ түгел урынлашҡан паркта тора. 1983 йылда манарала оҙайлы ремонт эштәре башлана. Ремонттан һуң манара 2001 йылдың 29 июнендә яңынан асыла Бохумдың Дальхаузен районында 1902 йылда тағы бер 13 м бейеклегендәге Бисмарк манараһы асыла, әммә Икенсе донъя һуғышында манара емерелә.
# Паль-Тоип

Паль-Тоип — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Паль-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Паль-Тоип
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300027582
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302758
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Пещериха

Пещериха — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таловка йылғаһының һул ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Пещериха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алей йылғаһы Гилёв һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200212115200000614
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200061
* Бассейн коды — 13.01.02.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Кыргусь

Кыргусь — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының һул ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Кыргусь
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000038955
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003895
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Шишмара

Шишмара — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нендовка йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Шишмара
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300312110000016225
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001622
* Бассейн коды — 08.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Үрге Кучема

Үрге Кучема — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сояна йылғаһының уң ярына тамағынан 89 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Үрге Кучема
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000312103000042705
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004270
* Бассейн коды — 03.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# 1963 йылда йыһанға осороуҙар исемлеге

1963 йылдағы орбитаға осороуҙар исемлеге. Ҡыҙыл төҫ менән уңышһыҙ осороуҙар билдәләнгән. Осоусы йыһан аппараттары (ЙА) ҡалын итеп айырып билдәләнгән.
# Гусев

Гусев — урыҫ ир-ат фамилияһы. Топоним булараҡ та ҡулланыла.
Гусева — урыҫ ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

# Гусев
## Билдәле йөрөтөүселәр

* Гусев Андрей Дмитриевич (1886—1952) — совет табибы, суд-медицина эксперты, медицина фәндәре докторы (1926), профессор (1923)[1].
* Гусева Ирина Борисовна (1987) — украин дзюдоисы.

# Гусев
## Топонимдар

* Гусев (Әбйәлил районы) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл.
* Гусев ауыл Советы (Баҡалы районы) — Баҡалы районы составындағы 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе.
* Иҫке Гусев — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл.
* Яңы Гусев — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл.
# Каль-Кутоп-Юган

Каль-Кутоп-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Помут йылғаһының уң ярына тамағынан 133 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Каль-Кутоп-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300020746
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302074
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Калка-озень

Калка-озень (Анке-озень) — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Акпе-озень йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Калка-озень
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Каспий диңгеҙе йылғаларының һыу бассейны, Сулак йылғаһының һыу бассейны сигенән Самур йылғаһының һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07030000312109300001556
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 109300155
* Бассейн коды — 07.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 09
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Сарайная (Вагран ҡушылдығы)

Сарайная — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вагран йылғаһының һул ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Сарайная (Вагран ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы , инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502412111200010059
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201005
* Бассейн коды — 14.01.05.024
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ай-Липк-Ях

Ай-Липк-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Липк-Ях йылғаһының һул ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Ай-Липк-Ях
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200048113
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204811
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2