yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ҡунаҡбаев Хөсәйен Әхмәтйән улы

Ҡунаҡбаев Хөсәйен Әхмәтйән улы, Хөсәйен Ҡунаҡбай (12 февраль 1912 йыл — 15 февраль 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, батальон замполиты, кесе лейтенант. Шағир һәм журналист, тәржемәсе. 1940 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Сәйәси золом ҡорбаны.

# Ҡунаҡбаев Хөсәйен Әхмәтйән улы
## Биографияһы

Хөсәйен Әхмәтйән улы Ҡунаҡбаев 1912 йылдың 12 февралендә Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Нурғәле ауылында тыуған. Милләте башҡорт.
К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтында уҡыған (1932—1936).
1929 йылда алып Бөрйән улусы башҡарма комитеты секретары, Иҫке Монасип 1-се баҫҡыс мәктәбе мөдире, «Башҡортостан» гәзит хеҙмәткәр, «Коммуна» («Ҡыҙыл таң») гәзит, БАССР ХКС эргәһендәге Республикаһы радиолаштырыу комитетында бүлек мөдире, 1936—37 йй.
Хат Хатым һиңә һағыныу йырҙарымды Һаҡлап алып барһын… Йөрәгемдә һиҙәмен мин Таныш түгел ярһыу. Алыҫ, ят ҡырҙарҙың тупраҡтарын, Һағыш ҡырҙарының шау-шыуын Кисеп үткәс, бәлки, тынысланыр Бәлки, баҫылыр йөрәк ярһыуы… Мин ҡайтырмын өйгә, уйнағанда Тауҙар түбәһендә таң еле, Яҙҙар еткәс, үҙе тыуған күлде Һағынып ҡайтҡан аҡҡош шикелле.
Дәүләкән һәм Стәрлетамаҡ педагогия училищеларында, 1940 йылда — 1-се Стәрлебаш урта мәктәбендә уҡыта, 1942 йылдан Стәрлебаш районы Табылды тулы булмаған урта мәктәбе директоры. «Дуҫлыҡ тураһында йырҙар» исемле тәүге шиғри йыйынтығы 1935 йылда сыға. Ҡунаҡбай әҫәрҙәрендә тыуған ергә һөйөү, халыҡтар дуҫлығы данлана. «Хәтимә» (1956) поэмаһы башҡорт ҡатын‑ҡыҙы яҙмышына арналған. И. В. Гёте, Дж. Лондон, А. С. Пушкин һәм башҡалар әҫәрҙәр башҡорт теленә тәржемә иткән.
1937 йылда репрессиялана, 1939 йылда азат ителә.
1941 йылдың аҙағында, 29 декабрҙә, армияға алына, дивизия мәктәбендә уҡый. Кесе лейтенант званиеһында 1942 йылдың март айында һуғышҡа инә. Рота политругы, батальон командирының политбүлек буйынса урынбаҫары вазифаһында гел алғы һыҙыҡта була, һалдаттар менән бөтә ауырлыҡтарҙы бүлешә, окоптарҙа йәшәй. 1943 йылдың 15 февралендә Курск өлкәһе Ольховатка ауылы янында ҡаты бәрелештә батырҙарса һәләк була.
Курск өлкәһе Ольховатка ауылында ерләнгән.

# Ҡунаҡбаев Хөсәйен Әхмәтйән улы
## Исемен мәңгеләштереү

* Түбәнге Таһир ауылында Ҡунаҡбай исеме менән урам аталған.
* Хөсәйен Ҡунаҡбайҙың яҡты иҫтәлегенә Баймаҡ районы Таһир ауылы мәктәбе янында стела ҡуйылған.
# Уразай (исем)

Уразай — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла осрай

# Уразай (исем)
## Этимология

Уразай башҡорт һүҙе — бәхетле (Ураз исеменең өндәшеү, иркәләү формаһынан) тигәнде аңлата

# Уразай (исем)
## Фамилияла

Уразаев Мәхмүт Һибәт улы (14 май 1936 йыл — 6 сентябрь 2021 йыл) — яҙыусы, журналист һәм тәржемәсе.
Уразаева Роза Зәйнулла ҡыҙы (20 ноябрь 1944 йыл — 11 август 2005 йыл) — табип, гинеколог, һаулыҡ һаҡлау өлкәһе алдынғыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1981). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1981).
Уразаев Абдрахман бәк (1888 йыл -?) — юрист, сәйәси һәм дәүләт эшмәкәре.
Уразаев Әхмәт Мөхәммәтзариф улы (1855 йыл — 1883 йыл) — татар шағиры, педагог.
Уразаев Ғабдулхаҡ Сәмиғулла улы (1927 йыл — 1996 йыл) — Социалистик Хеҙмәт Геройы.
Уразаев Ерлан Жанатай улы (1979 йыл) — Ҡаҙағстан футболсыһы.
Уразаев Игорь Кәбир улы (1960 йыл) — Рәсәй Геройы.

# Уразай (исем)
## Ауылдар

Уразай (Аҙнаҡай районы) — Татарстандың Аҙнаҡай районындағы ауыл.
Уразай (Аҡтаныш районы) — Татарстандың Аҡтаныш районындағы ауыл.
Уразай (Балтас районы) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл.
Уразай (Ҡариҙел районы) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл.
Уразай (Әгерже районы) — Татарстандың Әгерже районындағы ауыл.
Иҫке Уразай — Башҡортостандың Краснокама районындағы ауыл.
# Щучья Виска (Индига ҡушылдығы)

Щучья Виска — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Индига йылғаһының уң ярына тамағынан 160 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Щучья Виска (Индига ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000055285
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005528
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ғәлин Ғәлинур Хәлим улы

Ғәлин Ғәлинур Хәлим улы (рус. Галин Галинур Халимович; 20 август 1948 йыл) — муниципаль хеҙмәткәр, хужалыҡ эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш (1995—1999) һәм икенсе саҡырылыш (1999—2003) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Милләте — башҡорт.

# Ғәлин Ғәлинур Хәлим улы
## Биографияһы

Ғәлинур Хәлим улы Ғәлин 1948 йылдың 20 авгусында Башҡорт АССР-ының Ғафури районындағы Ибраһим ауылында тыуған.
Юғары белемле — 1978 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтының ветеринария факультетын тамамлай.
Ғәлинур туған ауылында башланғыс белем алып, артабан Еҙем-Ҡаран урта мәктәбендә уҡый. Хеҙмәт юлын юғары уҡыу йортона ингәнгә тиклем — 1966 йылда Ғафури районының Мәжит Ғафури исемендәге колхозында тракторсы булып башлай.
1967—1969 йылдарҙа — Совет Армияһында хеҙмәт итә.
Хеҙмәт итеп ҡайтҡас, 1969 йылда ҡайтҡас Ғафури районының М.Ғафури исемендәге колхозында трактор бригадаһында иҫәпсе булып эшләй, артабан ошо уҡ хужалыҡтың һөтсөлөк фермаһына мөдир итеп тәғәйенләйҙәр.Шул уҡ йылда ситтән тороп Стәрлетамаҡ ауыл хужалығы техникумының зоотехния бүлегенә уҡырға инә.
1984 йылда «Ағиҙел» колхозы эшсәндәре бер тауыштан Ғәлинур Хәлим улын үҙҙәренең етәксеһе итеп һайлап ҡуя.
1996 йылдың көҙөндә республика Президенты М. Ғ. Рәхимовтың Указы менән Ғәлинур Хәлим улы Ғафури районы хакимиәте башлығы итеп тәғәйенләнә. Был вазифала ул ул2000 йылға тиклем эшләй.
Артабан хаҡлы ялға туҡтағанға тиклем төрлө яуаплы вазифаларҙа эшләй.

# Ғәлин Ғәлинур Хәлим улы
## Йәмәғәт эшмәкәрлеге

1997 йылдың 31 мартында Ғәлин Ғәлинур Хәлим улы Ғафури районы буйынса 43-сө Ғафури һайлау округынан Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш (1995—1999) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты итеп һайланған, ә 1999 йылда иһә Ғафури районы буйынса 42-се Ғафури һайлау округынан икенсе тапҡыр республиканың закондар сығарыу юғары органына Башҡортостан Республикаһының икенсе саҡырылыш (1999—2003) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутатлығына кандидат итеп күрһәтелгән һәм халыҡ уға ышаныс күрһәткән. Дәүләт Йыйылышы Вәкилдәр Палатаһының Сәнәғәт, төҙөлөш, транспорт, элемтә, энергетика һәм эшҡыуарлыҡ буйынса комиссияһы ағзаһы булған.

# Ғәлин Ғәлинур Хәлим улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

Ауыл хужалығын үҫтереү өлкәһендәге фиҙакәр хеҙмәте өсөн уға «Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре» тигән исем бирелә, райондың үҫеше йәһәтенән башҡарған эштәре өсөн маҡтау грамоталары менән бүләкләнә.

# Ғәлин Ғәлинур Хәлим улы
## Ғаиләһе

Ибраһим ауылының маһир балта оҫтаһы Хәлим Латип улы менән Миңнезифа Әблеғәфәр ҡыҙының ишле ғаиләһендә тыуып үҫкән. Уҡытыусы Лиә Хәйрулла ҡыҙы менән 3 бала тәрбиәләп үҫтергәндәр
# Өмөтбаевтар

Өмөтбаевтар — башҡорт дворяндары нәҫеле. Нуғай даруғаһының Йомран Табын улусы (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Ҡырмыҫҡалы районы) Ибраһим ауылы башҡорттарынан.
Өмөтбаевтар башҡорт нәҫеле XIX быуаттың икенсе яртыһында Өфө губернаһы дворян нәҫел китабына яҙылған.

# Өмөтбаевтар
## Дөйөм характеристика

Башҡорт нәҫеле Өмөтбаевтарҙың нәҫеленә нигеҙ һалыусыһы — Өмөтбай Мырҙашев. 1683 йылда ул батшанан Йомран Табын улусы ерҙәренә «владельный грамота» ала. Үҙенең улусының аманаты була.
Өмөтбаевтарҙан иң билдәлеләре:
* Күҫәпҡол Ғәббәс улы Өмөтбаев (1789—?) зауряд-яҫауыл званиеһында хеҙмәт итә, ә 1816 йылда — йорт старшинаһы ярҙамсыһы. Күҫәпҡол Ғәббәс улдарынан Дәүләтбай Өмөтбаев (1823—?) — зауряд-хорунжий, 1859 йылда — йорт старшинаһы билдәле.
* Ниғмәтулла Ғәббәс улы Өмөтбаев (1799—?) — урядник.
* Ишмөхәмәт Ишеғол улы Өмөтбаев (1803—1861) — яҫауыл. 1817 йылдан VIII Башҡорт кантонында хеҙмәт итә. 1818 һәм 1821 йылдарҙа Ырымбур сик һыҙығында Орск һәм Таналыҡ нығытмаларында хеҙмәт итә. 1826 йылдан йорт старшинаһы писары була, ә 1836 йылдан — VIII Башҡорт кантонының башлығы. 1831—1832 йылдарҙа хеҙмәт иткән 5-се Башҡорт полкы составында Могилев һәм Чембарск ҡалаларында хеҙмәт итә. Ҡаҙаныштары өсөн III дәрәжәле Изге Станислав ордены менән наградлана. Уның тәүге ҡатыны — Әлифбикә Борханитдинова, икенсе ҡатыны — Бәлхиза Балапанова. Ҡыҙҙары — Бәҙигөлъямал, Ғәдимә, Хәнифә, Зөһрә, улдары — Шәмсетдин, Фәхритдин, Ғәйнитдин, Мөхәмәтсәлим, Ғабдулла.
* Динмөхәммәт Ишеғол улы Өмөтбаев (1805—1853) — хорунжий.
* Ҡаһарман Ишеғол улы Өмөтбаев (1808—1857) — зауряд-хорунжий.
Ишмөхәмәт Өмөтбаев улдары араһынан иң билдәлеләре:
* Фәхретдин Өмөтбаев (1831—?) — зауряд-сотник. 1848 йылдан ХХ Башҡорт кантонында, ә 1849 йылдан Башҡорт ғәскәре командующийы янында хеҙмәт итә. 1850 йылдан йәмәғәт башҡорт ғәскәри заводында, 1851 йылдан — Башҡорт ғәскәре командующийы канцелярияһында хеҙмәт итә. 1856 йылда Мәскәүҙә Александр II коронацияһында башҡорт делегацияһын етәкләй. Коронация ваҡытында ау ҡоштары менән һунар ойошторғаны өсөн император уға гәүһәр йөҙөк бүләк итә. Ҡош һунары күренеше сағылдырылған «Башҡорттарҙың император Александр II ҡатнаш­лығында ыласындар менән һунар итеүе» исеме аҫтындағы һүрәт император Александр II коронация альбомына индерелгән. 1856 йылда кантон башлығы итеп тәғәйенләнә.
* Мөхәммәтсәлим Өмөтбаев (1841—1907) — башҡорт шағиры, мәғрифәтсе, тәржемәсе, филолог, этнограф, йәмәғәт эшмәкәре, публицист. Уның шәжәрәһе ошо рәүештә: Әмир Ҡурған → Фирузшах → Хан → Туҡтар-бей → Айҡымбирҙе → Йомран → Ишембәт → Мырҙаш → Өмөтбай → Үтәғол → Собханғол → Ғәббәс → Ишемгул → Ишмөхәммәт → Мөхәммәтсәлим.
* Сөләймән Өмөтбаев (1850—?) — улус старшинаһы.
Мөхәммәтсәлим Ишмөхәммәт улының улдары араһында Ибраһим ауылындағы указлы мулла Баязит Өмөтбаев билдәле. Мосолмандарҙың изге урындарына хаж ҡылған.
# Кым (Лопь-Ю ҡушылдығы)

Кым — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лопь-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Кым (Лопь-Ю ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000019966
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001996
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Чеша

Чёша (Падра) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 61 км.

# Чеша
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000052680
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005268
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Солоновка (Алей ҡушылдығы)

Солоновка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Алей йылғаһының һул ярына тамағынан 220 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Солоновка (Алей ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алей йылғаһы Гилёв һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200212115200000744
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200074
* Бассейн коды — 13.01.02.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Пархоменко Елизавета Павловна

Пархоменко Елизавета Павловна (5 май 1914 йыл — 26 ғинуар 2001 йыл) — совет төҙөлөш тармағы алдынғыһы, СССР-ҙың Төҙөлөш материалдары сәнәғәте министрлығының Днепродзержинский цемент заводы кран машинисы, Днепропетровск өлкәһе, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

# Пархоменко Елизавета Павловна
## Биографияһы

1914 йылда хәҙер Днепропетровск өлкәһенең Байдаковка ауылында, украин ғаиләһендә тыуа.
Балалар йортонда тәрбиәләнә. 1930 йылда Днепродзержинскка килә. Металлургия заводы ҡарамағындағы фабрика-завод училищеһына уҡырға инә.
1934 йыл башында яңы Каменский цемент заводына эшкә ебәрелә. Мотористка, ә һуңыраҡ крановщик ярҙамсыһы булып эшләй. Киске мәктәптә уҡый, артабан белемен техникумда дауам итә. 1938 йылдан цемент тирмән машинисы булып эшләй. Заданиеларын 120—130 процентҡа үтәй.
1941 йылда завод менән бергә Себергә эвакуацияланған. Чернореченский цемент цемент заводы тирмән машинисы булып эшләй. Шунда грейферлы электромостовый кран машинисы һөнәрен үҙләштерә. Днепродзержинскка 1945 йылда ҡайта һәм яңы һөнәре буйынса эшләй башлай.
СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән 1966 йылдың 28 июлендә төҙөлөштә һәм тәҙәләш материалдары етештереүҙәге юғары күрһәткестәре өсөн Елизавета Павловна Пархоменкоға Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә, Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырыла.
1969 йылда хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем эшләүен дауам итә. Днепропетровск әлкә һәм Днепродзержинский ҡалаһының хеҙмәтсәндәр советы депутаты була.
Днепродзержинск ҡалаһында йәшәй. 2001 йылдың 26 ғинуарында вафат була.

# Пархоменко Елизавета Павловна
## Наградалары

* «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын йондоҙо (28.07.1966)
* Ленин ордены (28.07.1966)
* «Почет Билдәһе» ордены (27.04.1948)
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙал
* башҡа миҙалдар.
# Пулей-Игль

Пулей-Игль — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лооль-Ях йылғаһының уң ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Пулей-Игль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200047659
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204765
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Үрге Перша

Үрге Перша — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Язьва йылғаһының һул ярына тамағынан 70 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Үрге Перша
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100005300
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100530
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Аждаһа (йондоҙлоҡ)

Аждаһа (йондоҙлоҡ) (лат. Draco) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — Растабан, яҡтылығы 2,79 була. Майҙаны буйынса урыны — 8.
# Ишмән (йылға)

Ишмән — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Әй йылғаһының уң ярына тамағынан 217 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Ишмән (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201012111100022235
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102223
* Бассейн коды — 10.01.02.010
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Перелешин йорто

Перелешин йорто — Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһындағы ике ҡатлы йорт. Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты. 301-се ҡарар (18.11.92).
Адресы: Таганрог ҡалаһы,Грек урамы, 63.

# Перелешин йорто
## Тарих

Таганоргтың Грек урамындағы 63 -се һанлы, ике ҡатлы урам яғына ҡарап торған һигеҙ тәҙрәле, ҡунаҡ күтәрмәһе өҫтөнә балкон ҡуйылған йорт ХХ быуат 3- се сирегендә төҙөлгән. Төп корпустың һул яҡ төкәтмәһе байтаҡ йылдар үткәс һалынған. Төкәтмә ике тәҙрәле, улар йорт ишек алдындағы металл ҡапҡаға ҡарай.
Бинаның беренсе хужаһы Таганрог ҡала башлығы (1864—1866) адмирал Павел Александрович Перелешиндың үтә мөһим эштәрен башҡарыусы коллежский асессор Михаил Семенович Кравцов булған. 1874 йылда ҡалала диңгеҙ класстары асылған һәм Михаил Семенович Кравцов Ахиллес Николаевич Алафузов һәм Иван Алексеевич Ветлицкий менән бергә диңгеҙ кластары менән идара итеү комитеты составына ингән.
1870 йылдар аҙағында был йортто коммерция суды присяжный стряпчийы коллежский секретарь Яков Викторович Дьяченко һатып алған Ул үлгәндән һуң йорта уның вариҫтары хужа булып ҡалалар. 1890-сы йылдарҙа йортто инженер-механик Кротковтың ҡатыны Любовь Кроткова һатып алған һәм 1900 йылға тиклем шунда йәшәгән. Бинаның һуңғы хужаһы — хәлле крәҫтиән . Семен Федорович Федоров. Был йортта Мария ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһының тәбиғәтте өйрәнеү уҡытыусыһы Владимир Семенович Михайловский фатирҙа торған.
Йортҡа урамдағы ҡунаҡ күтәрмәһенән инеп йөрөгәндәр. Йорттоң икенсе ҡатына инеүсе бик киң мәрмәр баҫҡыстары бинаны ике тиң яҡтарға бүлеп торған. Беренсе ҡаттың дүрткел тәҙрәләре замок тәҙрәләренә оҡшатып эшләнгән, икенсе ҡатының тәҙрәләренә йөҙлөктәр һәм сандриктар ҡуйылған.
Совет власы йылдарында бина милли объектҡа әүерелдерелә. Хәҙерге ваҡытта был торлаҡ йорт. Йорт төбәк әһәмиәтенндәге мәҙәни мираҫ объекты .

# Перелешин йорто
## Әҙәбиәте

* Гаврюшкин О. П. По старой Греческой… (Хроника обывательской жизни). — Таганрог: Лукоморье, 2003. — 514 с. — ISBN 5-901565-15-0.
# Литий

* Li
* 6,941 |
* [He]2s¹ |
* Литий |
Литий (грек. lithos — таш) — Менделеевтың периодик таблицаһының 1-се төркөмөндә, 3-сө тәртип һанында урынлашҡан химик элемент. Уның атом массаһы 6,941, Литий һелтеле металдарға инә. Тәбиғәттә уның ике стотороҡло изотобы осрай: 6 Li һәм 7 Li.

# Литий
## Тарихи белешмә

Литийҙы беренсе тапҡыр 1817 йылда швед ғалимы Ю. А. Арведсон петалит тигән минералдан таба, ә металлик литийҙы 1818 йылда инглиз ғалимы Г.Дэви аса.

# Литий
## Физик һәм химик үҙенсәлектәре

Литий — көмөшһыу аҡ металл. Ул металдар араһында иң еңеле. Уның тығыҙлығы 539 кг/м ³(t 20 С); иреү t — 180,5 С; ҡайнау t — 1340 С; йылылыҡ үткәреү коэффициенты 70,8 Вт/м,Т; сағыштырма йылы һыйҙырышлығы 3,31* 10 ³ Дж/кг*К; сағыштырма электр ҡаршылығы 5,6 * 10 ⁻⁵ К ⁻¹.
Литий һауала Li₃ N һәм Li₂ N ярыһы менән ҡаплана, йылытҡанда зәңгәр ут булып яна. Галогендар, водород, көкөрт менән тәьҫирләшә. Литийҙың ҡайһы бер металдар менән (марганец, цинк, алюмин) ҡаты ҡушылдыҡтары, ә ҡайһылары менән интерметалл ҡушылдыҡтары (мәҫәлән LiAg, LiHg) бар.

# Литий
## Таралышы

Литийҙың ер ҡабығындағы миҡдары 3,2*10 ⁻³ % . Бөтә донъя океанында литий бик аҙ күләмдә.

# Литий
## Ҡулланылышы

Иң мөһим ҡулланылыш тармағы — атом энергетикаһы. Шыйыҡ литийҙы атом реакторҙарында йылы тапшырыусы булараҡ ҡулланалар. Металлургия өлкәһендә литийҙы төрлө иретмәләргә ҡушалар. Ул иретмәнең һығылмалылығын, ныҡлығын, коррозияға бирешмәүсәнлеген арттыра.
# Кесе Терешка

Кесе Терешка — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Терешка йылғаһының һул ярына тамағынан 210 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Кесе Терешка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терешка, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001912112100010325
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112101032
* Бассейн коды — 11.01.00.019
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Таш-Ю

Таш-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вычегда йылғаһының уң ярына тамағынан 453 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Таш-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000018518
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001851
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ослобаш тәлмәрйендәр

Ослобаш тәлмәрйендәр, төнгө тәлмәрйендәр, ер баҡалары (лат. Pelobatidae, (рус. Обыкновенная чесночница ) — Европала һәм Азияла йәшәй, көндөҙ ергә күмелеп ята, төнөн ауға сыға, бөжәктәр һәм ҡусҡарҙар менән туҡлана торған осло башлы тәлмәрйендәр; ҡойроҡһоҙҙар отрядынан ер-һыу хайуандары.
Япраҡлы һәм ылыҫлы урмандарҙа, йылға туғайҙарында, көтөүлетәрҙә, ҡырҙарҙа һәм йәшелсә баҡсаларында йәшәй, йомшаҡ тупраҡты өҫтөн күрә. Кәүҙәһенең оҙонлоғо 7 см-ға ҡәҙәр етә. Өҫтө ҡара һәм ҡыҙыл нөктәле, ҡоңғорт, аҫҡы яғы ҡара таплы һарғылт төҫтә. Тиреһе шыма. Күҙҙәре араһында ҡабарынҡы маңлайы урынлашҡан. Күҙ бәбәге вертикаль. Ата тәлмәрйендәрҙең елкәһендә овал биҙ сығып тора; үрсеү осоронда табан һәм елкәләрендә ваҡ төйөрҙәр барлыҡҡа килә. Тире биҙҙәре һарымһаҡ эҫе килә торған шайыҡса бүлеп сығара. Ер аҫтында йәшәй. Арт аяҡтарындағы мөгөҙләнгән эре үксә ҡалҡыулыҡтары булыу ер тәлмәрйендәренә үҙ өҫтөнә тупраҡны атып, арты менән тиҙ генә ергә күмелергә мөмкинлек бирә. Ер тәлмәрйендәре кимереүселәр, һуҡыр сысҡандарҙың тирән өндәрендә сентябрьҙән апрельгә ҡәҙәр ҡышлай. Ыуылдырыҡты апрель-майҙа сәсә. Инә тәлмәйен 10−100 см тирәнлектә һыу аҫты үҫемлектәренә тигеҙһеҙ рәттәр менән 2,5 меңгә ҡәҙәр ыуылдырыҡ бөртөгөн беркетелгән ептәр рәүешендә һала. Бер аҙнанан сүмешбаштар күренә башлай. Йәшәйешенең 3-сө йылында енси яҡтан өлгөрә. Тәбиғәттә 4 йылдан артыҡ йәшәй. Үрмәксе, ҡырмыҫҡалар, ямғыр селәүсендәре, ҡарышлауыҡтар менән туҡлана.