yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Әкбәров Закир Насир улы

Закир Насир улы Әкбәров (4 март 1947) — яҙыусы, журналист һәм педагог.

# Әкбәров Закир Насир улы
## Биографияһы

Закир Насир улы Әкбәров 1947 йылдың 4 мартында Башҡорт АССР-ының Көйөргәҙе районы Зәк-Ишмәт ауылында тыуған.
Үҙ ауылында ете йыллыҡ мәктәпте тамамлай, урта белемде Таймаҫ мәктәбендә ала. 1963 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инә. Уны 1968 йылда тамамлай һәм Күмертау (элекке Көйөргәҙе) районы Мораптал урта мәктәбенә рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы итеп эшкә ебәрелә.
1969—1970 йылдарҙа армияла хеҙмәт итә. Артабан Мораптал урта мәктәбендә рус теле һәм әҙәбиәте, тарих фәндәрен уҡыта, 1972—1977 йылдарҙа тәрбиә эштәре буйынса директор урынбаҫары булып эшләй. 1977 йылда Закир Әкбәровты Күмертау районы Яҡшембәт урта мәктәбе директоры итеп тәғәйенләйҙәр. Ә 1979 йылда Күмертау район Советы башҡарма комитетының мәғариф бүлеге мөдире вазифаһына тәҡдим итәләр. 1982 йылда Күмертау район Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары итеп һайлайҙар.
1985 йылдан алып 1991 йылға тиклем Закир Әкбәров КПСС-тың Күмертау ҡала комитетында яуаплы вазифалар башҡара: пропаганда һәм агитация бүлеге мөдире, идеология буйынса секретарь, икенсе секретарь.
1991—1994 йылдарҙа Күмертау ҡалаһындағы Ю. Гагарин исемендәге 2-се һанлы интернат-мәктәбе (һуңынан 3-сө Башҡорт республика гимназия-интернаты) коллективына етәкселек итә.
1994 йылда республиканың [[«Кызыл таң»]] гәзитенә үҙ хәбәрсе сифатында эшкә саҡырыла. 1997—2010 йылдарҙа, йәғни хаҡлы ялға сыҡҡансы Күмертау ҡалаһының «Время»-«Заман» (һуңынан «Кумертауское время») гәзитенең баш мөхәррире булып эшләй.

# Әкбәров Закир Насир улы
## Ижады

Әҙәби ижад менән Закир Әкбәров гәзиттәрҙә эшләгән йылдарында шөғөлләнә башлай. Публицистик мәҡәләләр менән бергә ул сатирик һәм юмористик хикәйәләр, повестар яҙа, улар «Кызыл таң», «Башҡортостан», «Өмет» гәзиттәре, «Ағиҙел», «Тулпар», «Һәнәк», «Чаян» журналдары биттәрендә, әҙәби альманахтарҙа донъя күрә. Авторҙың бер-бер артлы китаптары баҫыла. Үҙенең әҫәрҙәрендә яҙыусы йәмғиәттәге етешһеҙлектәрҙе асып һала, кешеләр холҡондағы кире сифаттарҙан әсе көлә.

# Әкбәров Закир Насир улы
## Маҡтаулы исемдәре

* Сорос гранты;
* Хәким Ғиләжев исемендәге премия лауреаты;
* Баязит Бикбай исемендәге премия лауреаты.

# Әкбәров Закир Насир улы
## Китаптары

* Ил йөген ир күтәрер. Күмертау, 2001;
* Тылсымлы су. Күмертау, 2003;
* Аллам сакласын! Өфө, 2004;
* Шайтан ялчысы. Күмертау, 2007;
* Әрем исе. Өфө, 2007;
* Хикмәтле йорт. Күмертау, 2009;
* Почтальон малае. Күмертау, 2013;
* Әкәмәт утрау. Өфө, 2015;
* И в шутку, и в серьез. Кумертау, 20016.
# Лари Леонида

Леонида Лари (ысын исеме — Любовь Ивановна Йорга; 26 октябрь 1949, Лазовский районы, Молдавия ССР-ы, СССР — 11 декабрь 2011, Кишинёв, Молдова) — Молдавия һәм Румыния шағирәһе, журналист һәм сәйәси эшмәкәр.

# Лари Леонида
## Биографияһы

Леонида Лари 1949 йылдың 26 октябрендә тыуған. Кишинёв дәүләт университетының филология факультетын тамамлай, Дмитрий Кантемир исемендәге әҙәбиәт музейында эшләй.
* 1988—2003 йылдар — Молдавияла латин графикаһында «Glasul Naţiunii» тәүге баҫманың баш мөхәррире. Милли яңырыу хәрәкәте етәксеһе була,
* 1989—1991 йылдар — СССР-ҙың халыҡ депутаты, Молдова Халыҡ Фронтының даими бюроһы ағзаһы була. Һайлау алды лозунгыһы аҫтында бара:
* 1990—1997 йылдарҙа — Молдованың Христиан-демократик ҡатын-ҡыҙҙар лигаһы етәксеһе, ә 1992 йылдан башлап Румыния парламенты депутаты була.
* 1996—2008 йылдар — Румыния парламенты депутаты.
1996 йылда Молдавия Республикаһы властары тарафынан Ордены менән бүләкләнә. 20-нән ашыу шиғыр һәм проза әҫәрҙәре томын баҫтырып сығара һәм бөйөк донъя шиғриәте тәржемәсеһе була. Молдова Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Һөт биҙендә яман шеш ауырыуынан вафат була.
# Сулпы (биҙәүес)

Сулпы (биҙәүес) — ҡатын‑ҡыҙҙың ике яҡтан төшөп торған суҡ рәүешендәге традицион биҙәүесе.

# Сулпы (биҙәүес)
## Тарихы

Башҡорт милли биҙәүестәре башҡорттарҙың эстетик ҡарашын сағылдырған, талисман, бетеү булып хеҙмәт иткән, ниндәй ырыуға ҡарауҙарын, ғаилә статусын күрһәткән. Сулпылар, йәки сәсмәүер, сәсбау — башҡорт ҡыҙҙарының айырылғыһыҙ биҙәүестәре булып тора, был суҡ рәүешендәге парлы биҙәүес. Сулпылар коллекцияһында башҡарыу оҫталығы һәм матурлығы менән сәс биҙәүестәре айырылып тора. Селтәрләп эшләнгән көмөш сулпылар сәсҡаптың аҫҡы өлөшөнә нығытылған һәм һәр бер хәрәкәттә моңло сың сығарған. ХIХ быуат аҙағы — ХХ быуат башында уҡ әле сәс биҙәүестәренең бындай төрө ҡыҙҙарҙың һәм йәш ҡатындарҙың байрам костюмында мотлаҡ булған. Иң ябай сулпылар бауға бәйләнгән өс-биш тәңкәнән торған.
Көньяҡ-көнсығышта, Силәбе һәм Ҡурғанда улар йыш ҡына түшелдеректәргә һәм баш кейемдәренә беркетелгән йәки байрамса өҫ кейемдәренә тегелгән
Башҡортостандың төньяҡ, көнбайыш һәм үҙәк райондарында сәс биҙәүестәре ҡушылған сулпы булған, көньяҡ‑көнсығыш төбәктәрҙә һәм Урал аръяғында сулпы түшелдереккә, ҡашмауға ҡушымта итеп файҙаланғандар. Татар, ҡаҙаҡ, ҡырғыҙ һәм башҡа халыҡтарҙа осраған.
Көмөш сулпылар башҡорттарҙа бөтә ерҙә лә осрай, ләкин төньяҡта, көнбайышта һәм үҙәк райондарҙа иһә улар сәс биҙәүесе булып хеҙмәт итә. Көмөш биҙәүестәр — сулпылар һәм муйынсаҡтар — М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы йыйылмаһында тәҡдим ителгән башҡорт халыҡ сәнғәте коллекцияһының биҙәге.

# Сулпы (биҙәүес)
## Яһалышы

Башҡорттарҙа сулпы күп осраҡта көмөштән, һирәгерәк баҡырҙан йә башҡа металдан эшләнгән. Түңәрәк, ромб йә өсмөйөш формаһындағы бер нисә пластинанан, Башҡортостандың төньяҡ һәм көнбайыш райондарында филигранлы медальондарҙан (улар дүңгәләк йә нәҙек сылбырҙар менән тоташтырылған) торған сулпы киң таралған. Металл дуға менән тоташҡан 2 суҡлы (көйәнтәле) сулпы осраған. Һирәк осрай торған халыҡ биҙәүестәрен, шулар иҫәбендә сулпыларҙы һүрәт баҫыу алымдарын, гравёрлау, сүкеү, сымбиҙәк зәръярма, ҡайһы берҙә ҡарайтыуҙы ҡулланып үҫемлек орнаменттары, семәрле ғәрәп яҙыуы менән биҙәгәндәр; ярым аҫыл таштар, мәҫәлән, аҡыҡ, фирүзә һ.б., ҡырланған төҫлө быяла, тәңкәләр менән матурлағандар.
# 2019 йылда йыһанға осороуҙар исемлеге

2019 йылдағы орбитаға осороуҙар исемлеге. Ҡыҙыл төҫ менән уңышһыҙ осороуҙар билдәләнгән. Осоусы йыһан аппараттары (ЙА) ҡалын итеп айырып билдәләнгән.
# Әл-Әғлә сүрәһе

Әл-Әғлә сүрәһе (ғәр. سورة الأعلى‎, Бөйөк ) — Ҡөрьән Кәримдең 87 сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 19 аяттан тора.

# Әл-Әғлә сүрәһе
## Мәғәнәһе

Бисмилләһир-рахмәәнир-рахиим. 1. Раббының бөйөк исемен маҡтап, тәсбих әйт. (2) Аллаһ бөтөн нәмәне юҡтан бар итеп, тәртипләне. (3) Тәҡдир итеп, юл күрһәткән дә — Аллаһ. (4) Йәшел үләндәрҙе үҫтергән дә — Ул. (5) Ахырҙа ҡап-ҡара, ҡоп-ҡоро хәлгә килтергән дә — Аллаһ. 6. (Эй, Мөхәммәт) әҙ-әҙләп һиңә Ҡөрьән уҡытырбыҙ. Һин уны онотмаҫһың. (7) Оноторһоғоҙ бары тик Аллаһ онотторғанды ғына. Аллаһ йәшеренде лә, асыҡты ла белеп тора. (8) Һинең эштәреңде ҡулай-уңышлы итәсәкбеҙ. (9) Шулай булғас, һин өгөттән файҙа күргәндәрҙе өгөтлә. (10) (Гөнаһ эшләүҙән, яуап биреүҙән) ҡурҡҡандар өгөтләнер. (11) Бәхетһеҙ булғандар ғына өгөттән ҡасыр. (12) Улар хәтәр утҡа атыласаҡ. (13) Улар шунда үлмәйәсәк һәм терелмәйәсәк тә. (14, 15) Хаҡтыр, яҡшылап пакланған һәм Раббыны зикер иткән, намаҙ уҡыған кеше мораҙына ирешер. 16. (Әй, кәферҙәр), һеҙ донъя тормошон өҫтөн ҡуяһығыҙ. (17) Гәрсә, Әхирәт тормошо тағын да хәйерлерәк һәм ул — мәңгелек. (18) Хаҡтыр, был турала әүәлге китаптарҙа ла, (19) Ибраһим менән Мусаға индерелгән китаптарҙа ла яҙылған ине
# Фунафути

Фунафу́ти (ингл. Funafuti) — Тымыҡ океанда Тувалу бәләкәй утрауҙағы дәүләттең атолл-баш ҡалаһы.

# Фунафути
## Географияһы

Майҙаны — 2,79 км². Атолл составына 30 утрау инә. Иң ҙуры — Фонгафале (ингл. Fongafale), унан һуң ҙурлығы буйынса икенсе утрау — Фунафала.
| Аматуку Avalau Falaoigo Falefatu Fatato Фонгафале Fuafatu Fuagea Fualefeke Fualopa | Фунафала Funagogo Funamanu Luamotu Mateiko Motugie Motuloa Mulitefala Paava Teafuafou | Teafualiku Tefala Tefota Telele Tegako Tegasu Tepuka Tepuka Savilivili Tutaga Vasafua |

# Фунафути
## Халҡы

Атолл халҡы — 5070 кеше (2010), был илдә иң күп халыҡ йәшәгән атолл. Был утрауҙа дүрт ҡасаба бар, уларҙың береһендә (Ваиаку) хөкүмәт урынлашҡан. Ҡайһы берҙә Тувалуның баш ҡалаһы Фонгафале йәки Ваиаку тип әйтәләр, әммә рәсми рәүештә илдең баш ҡалаһы атамаһы — Фунафути атоллы. Фонгафале, Фунафала һәм Аматуку утрауҙарында халыҡ даими йәшәй.

# Фунафути
## Халҡы
### Фонгафале

* Факаифу — 1007 кеше.
* Сенала — 589 кеше.
* Алапи — 1024 кеше.
* Ваиаку — 516 кеше.
* Лофеагаи — 399 кеше.
* Теоне — 540 кеше.
* Текаватоэтоэ — 343 кеше.

# Фунафути
## Халҡы
### Фунафала

* Фунафала — 21 кеше.

# Фунафути
## Халҡы
### Аматуку

* Аматуку — 52 кеше.
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса был 9 тораҡ пунктта 4492 кеше йәшәй.

# Фунафути
## Иҡтисады

Аэропорт, ҡунаҡхана (Vaiaku Langi Hotel), административ биналар, традицион стилдә пальма япраҡтарынан, хәҙерге заман цементтан төҙөлгән торлаҡ йорттар бар.
Фунафути атоллы майҙанының күпселек өлөшөн аэропорттың осоу-ултырыу һыҙаты биләй. Әммә самолеттар бында аҙнаһына ике тапҡыр ғына килгәнлектән, аэропорт буш булғанда, полоса регби уйыны майҙансығына әйләнә, ә аҙнаһына бер тапҡыр иртән уны баҙар сифатында ҡулланалар.

# Фунафути
## Иҫтәлекле урындары

Фунафути атоллында иң әһәмиәтле иҫтәлекле урын — Тувалу сиркәүе. Икенсе иҫтәлекле урын — Икенсе донъя һуғышы ваҡытында Фунафутиҙа һәләкәткә осраған АҠШ самолеты ҡалдыҡтары. Был ваҡытта самолеттарҙың осоу-ултырыу һыҙаты АҠШ хәрби-һауа көстәре тарафынан Гилберт утрауҙарын (хәҙерге Кирибати) һаҡлау өсөн файҙаланыла. АҠШ 1970-се йылдар аҙағында дуҫлыҡ тураһында килешеүгә ҡул ҡуйылғанға тиклем Фунафутиға дәғүә иткән.
# Сармик-Яха (Хабей-Яха ҡушылдығы)

Сармик-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хабей-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Сармик-Яха (Хабей-Яха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300042894
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304289
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# 2021 йылда йыһанға осороуҙар исемлеге

2021 йылдағы орбитаға осороуҙар исемлеге. Ҡыҙыл төҫ менән уңышһыҙ осороуҙар билдәләнгән. Осоусы йыһан аппараттары (ЙА) ҡалын итеп айырып билдәләнгән.
# Сепожка

Сепожка — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ита йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Сепожка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300112111100032820
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103282
* Бассейн коды — 10.01.03.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Дитриксдорф

Дитриксдорф (нем. Dietrichsdorf) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 243 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,62 км². Диңгеҙ кимәленән 77 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6888 һәм автомобиль коды — WB.
# Шорега

Шорега (Шоренга) — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Двиница йылғаһының һул ярына тамағынан 100 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 63 км.

# Шорега
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — йылғаның башынан алып Төньяҡ Двина Вычерга йылғаһына ҡойғанға тиклем, Юг һәм Сухона йылғаларын индермәйенсә (инештән Кубен гидроузлына тиклем). Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100312103000007094
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000709
* Бассейн коды — 03.02.01.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Әхмәтшин Борис Ғайса улы

Әхмәтшин Борис Ғайса улы (22 ғинуар 1938 йыл) — СССР һәм Рәсәй фольклорсыһы, университет уҡытыусыһы, ғалим. Филология фәндәре докторы (1998), профессор (1998). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2000), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001), В. П. Бирюков исемендәге Урал премияһы лауреаты (1997)

# Әхмәтшин Борис Ғайса улы
## Биографияһы

Борис Ғайса улы Әхмәтшин 1938 йылдың 22 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Учалы районы Муса ауылында тыуған.
1963 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.

# Әхмәтшин Борис Ғайса улы
## Уҡытыусы эшмәкәрлеге

1967—1985 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетында уҡыта
1985—1987 — Ханой сит телдәр институтының рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы. (Вьетнам).
1987 йылдан ҡабатан Башҡорт дәүләт университетында уҡыта.
1992 йылдан Башҡорт дәүләт университетының рус филологияһы кафедраһы мөдире.
1960 йылдан Башҡортостан буйлап фольклор-этнографик экспедицияларҙа ҡатнаша. (2011, 2015 й. етәксе)

# Әхмәтшин Борис Ғайса улы
## Ғилми эшмәкәрлеге

«Башҡорт халыҡ ижады» йыйынтығына индерелгән башҡорт риүәйәттәрен, әкиәттәр һәм легендаларын рус теленә тәржемә итә. Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия, Башҡорт энциклопедияһы мәҡәләләре авторы.
Әҙәбиәттә һәм фольклорҙа башҡорт һәм рус халҡының этник-ара бәйләнештәрен өйрәнеүгә арналған 200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән биш монография авторы, шулай уҡ юғары уҡыу йорттары өсөн дәреслектәр авторы.

# Әхмәтшин Борис Ғайса улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* В. П. Бирюков исемендәге Урал премияһы лауреаты (1997)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2000)
* Рәсәй Федерацияһының юғары профессиональ белем биреүҙең почетлы хеҙмәткәре (2001)

# Әхмәтшин Борис Ғайса улы
## Библиография

* Горнозаводской фольклор Башкортостана и Урала / Б. Г. Ахметшин. — Уфа : Китап, 2001. — 287, [1] с., [1] л. портр. — Библиогр. в конце гл. и на с. 276—286. — Указ. авт. имен: с. 272—275.
* Современное состояние русской народной поэзии северо-восточной Башкирии [Текст] / Б. Г. Ахметшин // Вестник Российского гуманитарного научного фонда. — 2015. — № 2 (79). — С. 237—245 . — ISSN 1562-0484
# Саркисян Габриэл Эдуардович

Саркисян Габриэл Эдуардович (әрм. Գաբրիել Սարգսյան; 3 сентябрь 1983 йыл) — Әрмәнстан шахматсыһы, халыҡ-ара гроссмейстер. Һигеҙенсе донъя команда чемпионаты еңеүсеһе (2011), Әрмәнстан командаһы составында бөтә донъя шахмат олимпиадаһының өс тапҡыр еңеүсеһе (2006, 2008 һәм 2012) .
Г. Саркисян — 1996 йылда 14 йәшкә тиклемгеләр араһында донъя чемпионы, ике тапҡыр Әрмәнстан (2000 һәм 2003) чемпионы, Рейкьявикта һәм Дубайҙа (2006) үткән халыҡ-ара турнирҙар еңеүсеһе.
Әрмәнстан командаһы составында өс тапҡыр шахмат олимпиадаһының еңеүсе була: 2006 йылда Туринда, 2008 йылда Дрезденда һәм 2012 йылда Стамбулда. Беренсе уңышы өсөн Мовсес Хоренаци миҙалы менән бүләкләнә, икенсеһе өсөн беренсе дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» миҙалына лайыҡ була, өсөнсөһөндә Почёт Билдәһе ордены менән наградлана.
Бөтәһе шахмат олимпиадаларында биш тапҡыр ҡатнаша.
2007 йылда Зафрҙағы турнир еңеүсеһе (Испания). 7 мөмкинлектән 6,5 мәрәй йыйып, дәғүәселәрен (Пономарев, Сашикиран, Иван Соколов) мәрәй ярымға уҙа.
2008 йылдың декабрендә Әрмәнстандың иң яҡшы спортсыһы тип таныла.
# Һағындым (альбом)

Һағындым — Радик Гәрәевтең тәүге һәм һуңғы студия альбомы. Ул 1988 йылда «Мелодия» фирмаһында сығарылған.

# Һағындым (альбом)
## Йырҙар исемлеге

Башҡорт (1-7) һәм пушту (8) телдәрендә.

# Һағындым (альбом)
## Альбомды яҙҙырыуҙа ҡатнашыусылар

* Марат Юлдыбаев етәкселегендәге «Дуҫтар» инструменталь ансамбле
* Виктор Динов — тауыш режиссёры
* Е. Чернокова — рәссам
* Ирина Рябова — мөхәррир
* Валентин Барановский — фото
# Әхтәмов Рөстәм Әнүәр улы

Әхтәмов Рөстәм Әнүәр улы (21 май 1975 йыл) — инженер-энегетик, техник фәндәр кандидаты.

# Әхтәмов Рөстәм Әнүәр улы
## Биографияһы

Рөстәм Әнүәр улы Әхтәмов 21 мая 1975 йылдың 21 майында Өфө ҡалаһында тыуған.
Әхтәмов Рөстәм Башҡорт дәүләт университетын, Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһын тамамлаған.

# Әхтәмов Рөстәм Әнүәр улы
## Тормошо һәм хеҙмәт юлы

Хеҙмәт юлын 1998 йылда «Красноярск геофизика эштәре идаралығы» асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә инженер-оператор булып башлай. 2010 йылдан «Башнефтегеофизика» акционерҙар йәмғиәтенең компаниялар төркөмөндә эшләй, 2017 йылдан - генераль директорҙың дөйөм һәм социаль мәсьәләләр буйынса урынбаҫары.
«Берҙәм Рәсәй» Бөтә Рәсәй сәйәси партияһы ағзаһы.
Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы - Ҡоролтайҙың берҙәм республика һайлау округы буйынса депутаты.

# Әхтәмов Рөстәм Әнүәр улы
## Ғаиләһе

Өйләнгән, ике ҡыҙы һәм улы бар.

# Әхтәмов Рөстәм Әнүәр улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Рәсәй Федерацияһы Энергетика минстрлығының Почёт грамотаһы
* Почетной грамотой Администрации городского округа город Уфа Республики Башҡортостан Республикаһының Өфө ҡалаһы ҡала округы Хакимиәтенең Почёт грамотаһы
# Сабула

Сабула — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сарала йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Сабула
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400112115200014531
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201453
* Бассейн коды — 13.01.04.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Одесса катакомбалары

Одесса катакомбалары — Одесса һәм уның эргә-тирәһендә урынлашҡан ҙур ер аҫты лабиринты. Катакомбаларҙың ҙур өлөшө — элекке төҙөлөштә ҡулланылған тау тоҡомдарын эшкәртеү урындары, уларҙа ҡабырсаҡташ (эзбизташ) йәки ҡабырсаҡ тоҡомло таштар сығарылған. 1998 йылда Одесса катакомбаларының оҙонлоғо яҡынса 2,5 мең киломтер була.
XX быуат ер аҫты диуарҙары инженер-геология хәл-торошоноң ҡапыл ҡатмарланыуына сәбәпсе була. Ҡаланың боронғо өлөшөнөң 40 проценты эшкәртелгән территория өҫтөндә урынлашҡан һәм бында 100-ҙән ашыу ер убылыуы күҙәтелә.
Одесса катакомбаларының ҙур өлөшө (95-97 проценты) төҙөлөш төҙөлөш таштары сығарыу урыны булып тора, шуға күрә, йәш Одессаны «Һары ҡала» тип атайҙар. Шулай уҡ катакомбалар системаһына тәбиғи барлыҡҡа килгән ятҡылыҡтар — карст һәм дилатансион мәмерйәләр, геология разведкаһә һәм төҙөлөш шурфтары, подвалдар, бункерҙар, дренаж тоннелдәр, ямғыр коллекторҙары һәм башҡа ер аҫты ҡыуышлыҡтары инә.
Беренсе ер аҫты таш эшкәртеү сығанаҡтары XIX быуаттың тәүге яртыһында, Одессаның ҡыҙыу төҙөлөшө ваҡытында, арзан төҙөлөш материалдары — эзбизташ сығанағы булараҡ барлыҡҡа килә. Таш сығарыу бысҡы ярҙамында тормошҡа ашырыла, һәм шул тиклем көслө була, хатта XIX быуаттың икенсе яртыһында ер аҫты ҡыуышлыҡтары ҡалаға уңайһыҙлыҡтар тыуҙыра башлай.
Революциянан һуңғы йылдарҙа ер ултырыуы, биналар емерелеүе һөҙөмтәһендә ҡала эсендә (Старопортофранковский — Новорыбная урамдары сиктәрендә) таш сығарыу тыйыла.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында катакомбалар совет партизандары, атап әйткәндә, В. А. Молодцов отряды өсөн йәшенеү урыны булып хеҙмәт итә. Валентин Катаев үҙенең «Ҡара диңгеҙ тулҡындары» әҫәрендә совет партизандарының Одесса һәм Усатовоаҫтында катакомбаларҙында немец ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғышыуын һүрәтләй.
1961 йылда партизан хәрәкәте тарихын өйрәнеү өсөн «Эҙләнеү» спелестология клубы ойошторола, ул һуңғы йылдарҙа катакомбаларҙың картаға индерелгән райондары сиктәрен һиҙелерлек киңәйтә.
XXI быуат башында Яңы Дофиновка, Булдынка, Фомин йырынында урынлашҡан шахталарҙа эзбизташ табыу дауам итә. Шулай итеп, бөгөн дә Одесса катакомбаларының оҙонлоғо арта.
Даими рәүештә катакомбаларҙа кешеләр ҙә, нигеҙҙә, балалар, авантюристар һәм урындағы халыҡ юғала. Уларҙы эҙләү ике-өс көн дауам итә һәм һәр саҡ уңышлы булмай. 2012 йылдың ғинуарында унда серле рәүештә Константин Шариков юғала, уны эҙләү бер ниндәй һөҙөмтә бирмәй.
# Сенегал (йылға)

Сенегал — Көнбайыш Африкалағы йылға.

# Сенегал (йылға)
## География

Бафинг һәм Бакой йылғалары ҡушылған урында Мали территорияһында башлана. Артабан Сенегал һәм Мавритания илдәре араһында тәбиғи сик барлыҡҡа килтерә.
Оҙонлоғо — яҡынса 1970 км. Йылға бассейны майҙаны 419 575 км², Атлантик океанға йыллыҡ һыу сығымы яҡынса 670 м³/с. Төп ҡушылдыҡтары: Фалем, Каракоро һәм Горгол.
Йылғаның атамаһы ошо йылға буйында йәшәгән берберҙарҙың сенега ҡәбиләһе исеменән барлыҡҡа килә. Йылға тамағына килеүсе тәүге европалы — португал диңгеҙсеһе Диниш Диаш булған. Ул бында 1444 йылда килгән.
1972 йылда Мали, Сенегал һәм Мавритания илдәре Сенегал йылғаһын тергеҙеү буйынса ойошмаға (франц. Organisation pour la mise en valeur du fleuve Sénégal) нигеҙ һала. Йылға бассейны менән бергәләп идара итеү ойошманың төп маҡсаты була. 2005 йылда Гвинея был ойошмаға керә.
Йылға бассейнында Джудж орнитология резерваты һәм Дельта-дю-Флёв-Сенегаль биосфера резерваты (Сенегал), Диавалинг милли паркы һәм Чат-Т-Бул ҡурсаулығы (Мавритания) урынлашҡан.
# Морони Джованни Баттиста

ДжованниБаттиста Морони, шулай уҡ Джамбаттиста Морони (итал. Giovanni Battista Moroni, яҡынса1522, Альбинос, Бергамо провинцияһы — 5 февраль 1578, Бергамо) — италияның XVI быуаттағы иң эре портреттар төшөрөүсе рәссамы

# Морони Джованни Баттиста
## Биографияһы

Джованни Баттиста Морони Брешиялағы архитектор Алессандро Бонвичино (Моретто) уҡыусыһы. Тренто, Бергамо (1540-сы йылдар аҙағында), Альбино, Верона, Миланда эшләй. Ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә Морониҙың Трентола ике тапҡыр булыуы Трентоның ике Тридент соборы йыйылышы менән тап килә (1546—1548 һәм 1551—1553), рәссамдың Бергамолағы Санта-Мария Маджоре соборының миһрабын яҙыу эштәре ошо осорға ҡарай. Шунда уҡ ул Тициан менән таныша (уның Тициандың уҡыусыһы булыуы хәҙерге ваҡытта инҡар ителә). Мирони рәссамдар Лоренцо Лотто һәм Джироламо Савольдоның йоғонтоһо аҫтында була. Бергамола портреттар төшөрөүсе рәссам булараҡ ҙур популярлыҡ яулай. Рәссам портреттарында үҙ моделдәренең тормош хәрәкәтен баш боролоштары, тере ҡараштары, ым-ишараһы аша күрһәтә, һуңынан XVII быуатта европа портреты сәнғәтендә уның был алымдары киң ҡулланыла.

# Морони Джованни Баттиста
## Уҡыусылары һәм йоғонтоһо

Уның уҡыусылары араһында — Джованни Паоло Каванья, ул фра Гальгарио һәм Пьетро Лонгиға йоғонто яһай.

# Морони Джованни Баттиста
## Мираҫы

Морониҙың иң яҡшы эштәре коллекциялары Лондондың Милли галереяһында һәм Уффици галереяһында урынлашҡан, уның бик күп әйберҙәре донъяның башҡа музейҙарында һаҡлана.

# Морони Джованни Баттиста
## Мираҫы
### Полотнолары

* «Ир кеше портреты», 1550-се йылдар башы, Эрмитаж, Санкт-Петербург;
* «Скульптор Алессандро Витториа», 1552-1553, Сәнғәт тарихы музейы, Вена;
* «Граф Секко-Суарди», 1563, Уффици галереяһында, Флоренция;
* «Ҡара кейемдәге ир-ат», 1576, Музей, И.Гарднер, Бостон;
* «Ир кеше портреты», 1558 тирәһе, Милли галерея, Лондон;
* «Ирле-ҡатынлы Спиноларҙың портреты», 1570 йылда, Каррара академияһы галереяһы, Бергамо.

# Морони Джованни Баттиста
## Галереяһы

* Тегенсе, 1570-1575 тирәһе, Лондон милли галереяһында
* Донатор Богоматерға доға ҡыла, 1560 тирәһе, Милли художество галереяһында, Вашингтон
* Джованни Маффея Пьетро (1533-1603), Генуя университетының риториканан уҡытыусыһы, 1560-65 тирәһе, Бергамо
* Алессандро Виттори, 1552, Бергамо

# Морони Джованни Баттиста
## Иҫкәрмә

* 1 2 Giambattista Moroni // RKDartists (нидерл.)
* ↑ Giovanni Battista Moroni
* ↑ Giovanni Battista Moroni // KulturNav (ингл.) — 2015.
* ↑ BeWeB
* ↑ https://www.museabrugge.be/collection/work/id/2014_GRO0138_III
* ↑ Giovanni Battista Moroni // Encyclopædia Britannica (ингл.)
* ↑ Giovanni Battista Moroni // Gran Enciclopèdia Catalana (кат.) — Grup Enciclopèdia, 1968.
* ↑ https://www.kulturarv.dk/kid/VisKunstner.do?kunstnerId=830 (дат.)