yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# 8 Март (Өфө)

8 март — Өфө ҡалаһы Ленин районындағы ҡасаба (Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡала советының 2007 йылдың 15 ноябрендәге 29/14-се ҡарарының 1-се Ҡушымтаһы. Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы сиктәрендә ҡала төҙөү ҡиммәте минималь булған территориялар исемлеге). Кооператив биҫтәһенә инә.
Почта индексы: 450007

# 8 Март (Өфө)
## Географияһы

8 Март ҡасабаһы Өфөнөң көньяҡ автовокзалынан 5 километр алыҫлыҡта, ҡаланан көнбайыш йүнәлештә урынлашҡан. Уны көнсығыштан һәм көнбайыштан урмандар урап алған. Ҡаланан М7 трассаһынан (Өфө-Затон автоюлы буйлап) килергә мөмкин. Ҡайынлы күле эргәһендә урынлашҡан.

# 8 Март (Өфө)
## Транспорт

8 март ҡасабаһы менән Өфө араһында транспорт бәйләнеше көйләнгән: баш ҡаланан 115д автобусы, 375, 287 һанлы маршрут таксиһы менән килергә була.

# 8 Март (Өфө)
## Урамдары

* Аграр урамы
* Башҡорт урамы
* Тоғролоҡ урамы
* Вертолет урамы
* Осоу урамы
* Һауа урамы
* Ватанды һаҡлаусылар урамы
* Көҙгөлө урамы
* Таллы урамы
* Ай урамы
* Оҫталар урамы
* Йәштәр урамы
* Өмөт урамы
* Ялан урамы
* Әкиәт урамы
* Тағанай урамы
* Тальк урамы
* Томанлы урамы
# Ай-Соим (Лыхма ҡушылдығы)

Ай-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лыхма йылғаһының һул ярына тамағынан 177 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Ай-Соим (Лыхма ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300021965
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302196
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кесе Запорная (Ваха ҡушылдығы)

Кесе Запорная — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вах йылғаһының һул ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Кесе Запорная (Ваха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200040883
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204088
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# «Үрнәк» (совхоз, Бөрйән районы)

«Үрнәк» совхозы — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районындағы ауыл хужалығы ойошмаһы.

# «Үрнәк» (совхоз, Бөрйән районы)
## Тарихы

«Үрнәк» совхозы 1930 йылда Байғаҙы ауылында «Урал» колхозы булараҡ барлыҡҡа килә. 1934 йылдан — Ворошилов исемендәге колхоз тип йөрөтөлә. 1959 йылдан Сталин исемендәге колхоз (ҡара: «Ҡыҙыл таң» колхозы) составында. 1966 йылда Байғаҙы бригадаһы «Ҡыҙыл таң», ә Яңы Усман ауылы бригадаһы «Алға» колхозынан сыға һәм 2 бригада берләштерелеп, «Үрнәк» совхозы ойошторола.
1969 йылда Бөрйән совхозының Үрнәк бүлексәһе булып ҡала. Бөрйән совхозы бөтөрөлгәс, был бүлексә «Үрнәк» муниципаль унитар ауыл хужалығы предприятиеһы булып эшләй (2016 йылда бөтөрөлә).

# «Үрнәк» (совхоз, Бөрйән районы)
## Тарихы
### Өҫтәп уҡығыҙ

    Яңы Усман ауылы тарихынан

# «Үрнәк» (совхоз, Бөрйән районы)
## Ҡаҙаныштары

* Бөтә Союз социалистик ярыш еңеүсеһе, КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының күсмә Ҡыҙыл Байрағы менән бүләкләнгән
# Пушкин һәм Даль һәйкәле

А. С. Пушкин һәм В. И. Даль һәйкәле — Ырымбурҙың иҫтәлекле урындарының береһе. Ҡаланың үҙәгендә, Полина Осипенко исемендәге паркта, Совет һәм Краснознамённая урамдары киҫелешендә урынлашҡан.

# Пушкин һәм Даль һәйкәле
## Тарихы

1833 йылдың 18 сентябрендә Пушкин Емельян Пугачев ихтилалы тарихын өйрәнеү маҡсаты менән Ырымбурға килә. Тап Ырымбур губернаһына сәфәренән һуң Пушкин «Пугачев тарихын» һәм «Капитанская дочканы» яҙа. Ул йәмәғәт Дворяндар йыйылышы бинаһынан алыҫ түгел, губернатор Перовский йортонда туҡтала (Совет урамы, 24, хәҙер — физика-математика лицейы). Пушкинды Ырымбур менән канцелярия чиновнигы, шағирға таныш булған Владимир Иванович Даль таныштыра.
В. Соллогуб фекеренсә, Н. В. Гоголдың «Ревизор» пьесаһының сюжеты тап Пушкиндың Ырымбурға сәфәре менән бәйле тыуған. Шағир Ырымбурға Пугачев восстаниеһы тураһында материал йыйырға килгәс, «уның тураһында В. А. Перовский йәшерен ҡағыҙ алғанын белеп ҡала, унда Перовский һаҡ булырға иҫкәртелә, сөнки Пугачев болаһы тарихы Ырымбур чиновниктарының эшен йәшерен тикшереү өсөн һылтау ғына була».

# Пушкин һәм Даль һәйкәле
## Тасуирлама

Һәйкәл 1998 йылдың авгусында Ырымбурҙың юбилейында асыла. Ил А. С. Пушкиндың 200-йыллығын билдәләргә йыйына. Хөкүмәт рәйесе [Черномырдин Виктор Степанович|В. С. Черномырдин]] шәхсән үҙе һәйкәлде ҡуйыу һәм асыуҙың инициаторы була. Һәйкәл асыу тантанаһында ул саҡтағы премьер-министр, шулай уҡ уның юғары уҡыу йорто буйынса һабаҡташы Илья Глазунов ҡатнашалар.
XVIII быуат уртаһында һәйкәл ҡуйылған урында изгеләр Петр һәм Павел хөрмәтенә таш сиркәү төҙөлгән була. Ырымбурға сәйәхәте ваҡытында Пушкин сиркәүҙә була, Владимир Даль уны оҙатып йөрөй. 1930-сы йылдарҙа храм юҡ ителә. Петропавловск сиркәүе иҫтәлегенә һәйкәлдең нигеҙендә тигеҙ ҙурлыҡтағы (грек) тәреһе ҡуйылған.
# Ҡабаҡ (станция)

Ҡабаҡ — ике юллы электрлаштырылған Ҡарлыман — Дим тимер юлы һыҙығында Куйбышев тимер юлының Башҡортостан бүлегендә 5 класлы тимер юл станцияһы. Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районында шул уҡ исемле ауылында, Ҡабаҡ ауылынан яҡынса 5 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Ҡабаҡ (станция)
## Урынлашыуы һәм инфраструктураһы

Станцияла пассажир платформалары, вокзалы бинаһы бар. Көньяҡ яҡтан автомобиль менән инергә мөмкин. Вокзалдан көнбайышҡа ҡарай 770 метр алыҫлыҡта 80Н-334 автомобиль юлы урынлашҡан
Станция буйлап башҡарыла торған коммерция операциялары: ҡала яны һәм урындағы хәрәкәт поездарына (поездарынан) пассажирҙарҙы ултыртыу һәм төшөрөү. Багаждарҙы ҡабул итеү һәм тапшырыу башҡарылмай

# Ҡабаҡ (станция)
## Алыҫ араға йөрөү

Алыҫ араға йөрөүсе пассажир поездары 345/346-сы Нижневартовск - Адлер, 371/372-се Өфө - Андижан, 381/382-се Өфө - Ташкент, 675/676-сы Өфө — Сибай (Мәскәү-Ҡазан — Магнитогорск) Ҡабаҡ станцияһында туҡтамай.
Өфө -Ташкент һәм Өфө - Андижан поездары хәрәкәте коронавирус таралыу ҡурҡынысы менән бәйле Үзбәк тимер юлдары ҡарары менән ваҡытлыса туҡтатыла

# Ҡабаҡ (станция)
## Ҡала яны хәрәкәте

Ҡабаҡ станцияһы ҡала яны поездары өсөн аралаш булып тора. 2020 йылдың апреленә ҡарата ҡала яны хәрәкәттәре ЭД4М электропоездары, шулай уҡ РА1 һәм РА2 рельс автобустары тарафынан түбәндәге йүнәлештәр буйынса тормошҡа ашырыла:
Өфө — Инйәр (көн һайын, 2 пар электропоезд, Инйәргә иртәнге поезд эш көндәрендә Шакша-Өфө-Инйәр йүнәлешендә, ял көндәрендә Оло- Теләк йүнәлешендә йөрөй, юлдағы ваҡыт өфөнән/Өфөгә тиклем — 56 минуттан алып 1 сәғәт 15 минутҡа тиклем, Инйәрҙән/Инйәргә тиклем — 2 сәғәт 9 минуттан алып 2 сәғәт 31 минутҡа тиклем) Стәрлетамаҡ — Өфө (көн һайын, 1 пар дизель поезы, юлдағы ваҡыт Өфөнән/Өфөгә тиклем 58 минуттан алып 1 сәғәт 15 минутҡа тиклем, Стәрлетамаҡтан/Стәрлетамаҡҡа тиклем — 2 сәғәт 25 минуттан алып 2 сәғәт 34 минут тиклем) Приуралье — Оло-Теләк (көн һайын, 1 иртәнге электропоезд, кирегә Оло-Теләк - Приуралье поезы юҡ; Приуральенан юлға киткән ваҡыт - 44 минут, Оло-Теләккә - 2 сәғәт 5 3 минут)
Ҡабаҡ станция буйынса ҡала яны поездарының расписаниеһын ошонда ҡарарға мөмкин:
Расписание пригородных поездов на Яндекс.Расписаниях
# Петрушино мороно

Петрушино мороно (шулай уҡ ошондай атамалар осрай: Петрушенский, Петрушанский, Петрушинский мороно) — ҙур булмаған ҡомло тар морон, Аҙау диңгеҙенең төньяҡ Рәсәй яр буйында, Таганрог ҡултығында, Таганрог ҡалаһынан алыҫ түгел, Беглица морононан 25 км тирәһе көнсығышҡа табан урынлашҡан. Административ бүленештә Петрушино мороно Ростов өлкәһенең Неклиновский районы Новобессергеневск ауыл биләмәһе составына инә.

# Петрушино мороно
## Тарихи әһәмиәте

1696 йылда, Аҙауҙы алғандан һуң, Пётр I Миусс ярымутрауында ҡәлғә ҡоролмалары төҙөтә башлаған. Иң беренсе булып Петрушино мороно янында Павлов форты төҙөлә башлай. Артабан был нығытмалар Таганий Рогта Троицк ҡәлғәһенең өҫтәмә оборона һыҙығы сифатында хеҙмәт итә.
1711 йылдың июлендә, төрөктәр Таганрогты баҫып алырға маташҡанда, Петрушино мороно районында алыш бара, һөҙөмтәлә Рус батшалығы ҡоро ер ғәскәре частәре төрөк десанттарын ҡыйрата.
1941 йылдың 26 октябрендә, комендант бойороғо буйынса, немец Өсөнсө рейх ғәскәрҙәре оккупациялаған Таганрогта йәшәүсе йәһүдтәрҙе, тентегәндән һәм шәхси әйберҙәрен тартып алғандан һуң, Петрушино моронона ебәрәләр, унда уларҙың барыһын да көньяҡ-көнсығыш яр буйында аталар. Дөйөм алғанда, Икенсе донъя һуғышы ваҡытында, Петрушино морононда, 20 меңдән ашыу кеше язалана һәм атып үлтерелә. Һуңынан эргәлә урынлашҡан Петрушино йырынында ерләйҙәр («Үлем йырыны») . 1950-се йылдарҙа, язаланыусылар иҫтәлегенә, бында ағастар ултыртыла.

# Петрушино мороно
## Халыҡ

Петрушино мороно нигеҙендә, һыу ярына терәлеп, Новобессергеневский ауыл биләмәһе составына ингән Петрушино ауылы урынлашҡан (Петрушино Мороно).
# Портэн

Портэн — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Конда йылғаһының уң ярына тамағынан 1010 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Портэн
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010600112115300015651
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301565
* Бассейн коды — 14.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Оло Вострокса

Оло Вострокса — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Монза йылғаһының һул ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Оло Вострокса
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кострома йылғаһы Исады һыу үлсәү посына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300112110000012052
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001205
* Бассейн коды — 08.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Тымыҡ Дон казактарына һәйкәл

Тымыҡ Дон казактарына һәйкәл — Кружилинский хуторы эргәһендә, Миллерово — Вешенская З271 трассаһының 120-се километрында урынлашҡан скульптура композицияһы. Скульпторҙар Н. В. Можаев, Э. М. Можаева һәм Н. Н. Щербаковтың эше дон казагының йыйылма образы булып тора. Скульптура алыҫтан уҡ күренә, сөнки уның бейеклеге, ҡурған менән бергә 14 метрға етә, монумент юл сатында тора. Ростов өлкәһе Мәҙәниәт министрлығының 2015 йылдың 16 ноябрендәге ҡарары менән һәйкәл төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекттары исемлегенә инә.

# Тымыҡ Дон казактарына һәйкәл
## Һүрәтләнеше

Һәйкәл Дон казагының һигеҙ метрлыҡ ҡурғанда торған бронзанан эшләнгән алты метрлыҡ, һигеҙ тонналыҡ атлы статуяһынан ғибәрәт. Казак хәрби шинелдә һәм фуражкала һүрәтләнә. Скульптура композицияһы ҙур булмаған постаментта урынлаштырылған. Ҡурған «Тымыҡ Дон казактарына» тип соҡоп яҙылған таш ҡуйылған. Халыҡ телендә Михаил Александрович Шолоховтың «Тымыҡ Дон» роман-эпопеяһындағы төп герой — Григорий Мелехов һәйкәле тип йөрөтөлә.

# Тымыҡ Дон казактарына һәйкәл
## Тарихы

Скульптура композицияһы проекты 1956 йылда, Бөйөк Октябрь революцияһының 40 йыллығына арналған күргәҙмәгә әҙерлек барышында эшләнелә. 70 см ҙурлығындағы бронза макет «Трубач» атамаһын ала. Һуңыраҡ композицияны «Орленок» тип атайҙар, һуңынан — «Дон далаларында» һәм 1995 йылда ғына, асылғандан һуң, уға «Тымыҡ Дон казактарына» исеме бирелә.
Скульптура макеты Мәскәү, Брюссель күргәҙмәләрендә күрһәтелә, Ленин комсомолы премияһына лайыҡ була. Уны УССР Мәҙәниәт министрлығы ала һәм ул Харьков сәнғәт музейына ҡуйыла. 1982 йылда Н. В. Можаев М. А. Шолоховҡа скульптураның гипс макетын бүлк итә . Хәҙерге ваҡытта ул яҙыусының дәүләт музей-ҡурсаулығы экспозицияһына инә.
Скульптура менән КПСС-тың Ростов өлкә комитетының беренсе секретаре И. А. Бондаренко ҡыҙыҡһына, ул уны ике дәүмәлдә ҡойорға һәм Дондағы Ростовҡа төньяҡтан ингән ергә ҡуйырға тәҡдим итә. Скульптура Луганскта, сәнғәт етештереү комбинатында эшләнә. Бында модель башта балсыҡтан башҡарыла, һуңынан гипсҡа күсерелоә. Бронзанан ҡойоу 1991 йылда Ленинград «Монументскульптура» сәнғәт ҡойоу тәжрибә заводында тормошҡа ашырыла. Монтажлауҙы һәм тонировкалауҙы Киевтың ижади сәнғәт-производство оҫтаханаһы бригадаһы башҡара. Һәйкәл 1994 йылдың майында тантаналы асыла һәм М. А. Шолоховтың тыуыуна 89 йыл тулыуға бағышлана.
# Баҡалды ауыл Советы (Архангел районы)

Баҡалдды ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Архангел районы муниципаль районындағы административ-территориаль һәм муниципаль берәмек.
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законға» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Балабина Анастасия Ивановна

Анастасия Ивановна Балабина (16 октябрь 1909 — 13 декабрь 1985) —совет ауыл хужалығы алдынғыһы, Калинин өлкәһенең Кашинский районы «Рәсәй» колхозы бригадиры,Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

# Балабина Анастасия Ивановна
## Биографияһы

Анастасия Ивановна Балабина 1909 йылда Эскино ауылында, хәҙер Тверь өлкәһенең Кашинский районында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Бала саҡтан ауыл хужалығында эшләй. Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән, һуғышға киткән ирен алмаштырып, "Рәсәй" колхозында комплекслы бригада бригадиры булып эшләй башлай.
Эшкә дөрөҫ технологияла ҡарашы булдыра, хеҙмәттә агросәнәғәт технологияларын ҡөуллана. Уңыш буйынса бригада районда һәр ваҡыт алдынғылыҡты бирмәй. 1965 йылда һәр сәселгән етен гектары 1375 һум килем бирә. Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә даими ҡатнаша, алтын миҙалға лайыҡ була.
СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 30 апрелендәге указы менән ауыл хужалығында һөҙөмтәләргә өлгәшкәне һәм етен уңышын йыйыуҙа юғары күрһәткестәре өсөн Анастасия Ивановна Балабинаға Ленин ордены һәм ««Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы» тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
Һуңғараҡ колхозда эшләүен дауам итә. Кашинский район Советы депутаты итеп һайлана.
Кашинский районында йәшәй. 1985 йылдың 13 декабрендә вафат була.

# Балабина Анастасия Ивановна
## Наградалары

* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (30.04.1966)
* Ленин ордены (30.04.1966)
* башҡа миҙалдар.
# Татабанья

Татабанья (венгр. Tatabánya, нем. Totiserkolonie) Венгрияның төньяҡ — көнбайышындағы ҡала, медье Комар-Эстергомдың административ үҙәге. Халҡы 67 043кеше тәшкил итә (2014 йылға).
Ҡала Герече һәм Вертеш тау һырттары араһындағы үҙәндә урынлашҡан, Будапештан төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай 55 км алыҫлыҡта ята. Ҡала аша тимер юлы һәм (M1, E-60, E-75) Будапешт — Вена автомобиль магистрале үтә. Поезда Будапештан алып юлдағы ваҡыт — бер сәғәт тирәһе.

# Татабанья
## Тарихы

Хәҙерге Татабанья биләмәһендә өс тарихи ауыл — Альшогалла, Банхида һәм Фельшегалла урынлашҡан. Улар араһында иң боронғоһо — Банхида — беренсе мәртәбә 1288 йылда телгә алына.
XVI быуатта өлкә төрөктәр тарафынан баҫып алынған була, төрөктәрҙән азат ителгәндән һуң XVII быуатта халыҡ һаны немец һәм словак колонистарын йәлеп итеү иҫәбенә компенсациялана. 1787 йылда Альшогаллала 580 кеше йәшәй. Фельшёгаллала— 842.
Xалыҡтың ҡырҡа артыуы ҡаланың тирә яҡтарында күмер ятҡылыҡтары асыу менән бәйле XIX быуаттың беренсе яртыһында башлана. Шахталар менән йәнәш яңы ауыл төҙөлә, ул Татабанья исемен ала.
Икенсе донъя һуғышы тамамланғандан һуң илдең коммунистик хөкүмәт тарафынан индустриялаштырыу программаһы ҡабул ителә, уның сиктәрендә бер нисә бәләкәй венгр ҡалаларын ҙур индустриаль үҙәккә әйләндереү планлаштырыла. 1947 йылда өс тарихи ауыл һәм Татабанья ҡасабаһы Татабанья ҡалаһы итеп үҙгәртелә, унда күләмле төҙөлөш башлана. Альшогалла, Банхида, Фельшегалла ҡала райондары булып ҡала. Өс йылдан һуң ҡала медье Комар-Эстергомдың баш ҡалаһы була.
Ҡала иҡтисадының нигеҙе булып металлургия, күмер сығарыу, машиналар эшләү була. XX быуаттың 80-се йылдарында ҡала халҡының һаны 80 000 кешегә арта.
90-сы йылдарҙа коммунистар хөкүмәте ҡолатылғандан ауыр һәм тау сәнәғәтенең иҡтисади роле ҡырҡа кәмей, халыҡтың күр өлөшө ситкә китә. Ҡаланың иҡтисади структураһы ныҡ үҙгәрә, хәҙер ҡала халҡы электр запас частәре, төргәкләү материалдары етештереү, алюминий эшкәртеү менән, шулай уҡ сауҙа һәм һатыу менән шөғөлләнә. 90-сы йылдар иҡтисади көрсөгөн еңеп сығып, хәҙерге ваҡытта Татабанья йылдам үҫеүсе ҡалаға әүерелгән.

# Татабанья
## Мәғарифы

Ҡалала 2 колледж, 10 урта һәм 16 башланғыс мәктәп бар. 1992 йылдан хәҙерге иҡтисад университеты эшләй.

# Татабанья
## Спорты

Татабаньяла спорт популяр, ҡалала күп һанлы спорт ҡоролмалары төҙөлгән — футбол стадионы, ябыҡ һәм асыҡ бассейн, бер нисә спорт һарайы һәм спорт залдары бар.
Татабаньяла 1910 йылда футбол командаһы барлыҡҡа килә, ул Венгрия беренселегенең юғары лигаһында уйнай. 2006/2007 йыл миҙгелендә чемпионатта команда 12-се урынды биләгән. Шулай уҡ Татабанья популяр «Татабанья-Карбонэкс» ир-ат гандбол командаһына эйә.

# Татабанья
## Иҫтәлекле урындары

* Турул монументы. Татабанья гербында төшөрөлгән легендар Турул ҡошон һүрәтләгән һәйкәл ҡаланың өҫ яғында тау түбәһенә ҡуйылған.
* Селим мәмерйәһе. Герече тауында урынлашҡан.
* Герече һәм Вертеш тау һырттары. Урмандар менән ҡапланған матур ҡалҡыулыҡтар тәбиғәт яратыусыларҙы йәлеп итә.

# Татабанья
## Туғандаш ҡалалар

* Аален (Германия)
* Бендзин (Польша)
* Крайстчерч (Бөйөк Британия)
* Фэрфилд, Коннектикут (АҠШ)
* Ижевск (Рәсәй)
* Одорхею-Секуеск (Румыния)
# Абдуллин Марат Мансур улы

Абдуллин Марат Мансур улы — техник фәндәр кандидаты, профессор.

# Абдуллин Марат Мансур улы
## Биографияһы

Марат Мансур улы Абдуллин 1950 йылда тыуған.
1973 йылда Өфө нефть институтының (хәҙерге УГНТУ) «Технология и комплексная механизация разработки нефтяных и газовых месторождений» һөнәре буйынса тамамлаған.

# Абдуллин Марат Мансур улы
## Тормош һәм хеҙмәт юлы

1976 йылдан алып ӨДНТУ-да хеҙмәт юлын башлай, 1983 й. Абдуллин М. М. ӨДНТУ преподавателе.
1985 йылдан техник фәндәр кандидаты, «Инженерная графика» кафедраһы доценты.
1990 й. — доцент вазифаһында
2009 й. — профессор вазифаһында, хәҙерге ваҡытта Өфө дәүләт нефть техник университеты Архитектура-төҙөлөш факультетының «Инженерная графика» ПМК рәйесе.
Юғары уҡыу йорттары студенттары өсөн БР фән, юғары һәм урта һөнәри белем Дәүләт комитетының грифы менән билдәләнгән РФ мәғариф һәм фән Министрлығының фәнни-методик советы һәм РФ вуздарының нефть-газ ҡорамалдары һыҙма геометрияһы һәм инженер графикаһы уҡытыу-методик тәьмин итеү буйынса 4 уҡыу әсбабы авторы.
Һыҙма геометрия «Компьютер графикаһы» дисциплинаһы буйынса уҡыу процесында анимацион мәсьәләләр сисеүҙе ентекләп эшләне, был ҡулланмаға патент алыуға заявка бирелде. Бер нисә фәнни-методик әсбаптар баҫтырылды, шуларҙың ҡайһы береһе башҡа юғары уҡыу йорттары преподавателдәре менән берлектә. 70-тән артыҡ фәнни, шуларҙың 30- фәнни-методик планлы баҫмаһы донъя күрҙе.
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары тау тоҡомдарының емерелеүенә һәм ҡатламдарҙың нефть биреү мөмкинлеге артыуына арналған.
Рәсәйҙең төрлө төбәктәрендә һәм БДБ илдәрендә нефть сәнәғәтендә ғәмәли ҡулланыу өсөн кәрәкле асыштарға күп кенә патент һәм авторлыҡ танытмаларына эйә.
Һуңғы йылдарҙа АНК «Башнефть», ОАО «Узеньмунайгаз» ААЙ-ында һ. б. производствоға ҡатламдарҙың нефть биреүен арттырыу буйынса яңы технологиялар индерелде.
III Халыҡ-ара фәнни-методик конференцияһында «Проблемы строительного комплекса России» доклады менән сығыш яһап, 1 дәрәжәле дипломына лайыҡ була.

# Абдуллин Марат Мансур улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары

* «Рәсәй Федерацияһы юғары һөнәри белем биреүҙең почётлы хеҙмәткәре» күкрәк билдәһе
* «Рәсәй ғалимдары» интернет-энциклопедияһы ҡатнашыусыһы
* «Билдәле ғалимдар» энциклопедияһы ҡатнашыусыһы сертификатына эйә
* Gold medal «European Quality» («Европейское качество» алтын миҙалы)
* III Халыҡ-ара фәнни-методик конференцияһының 1 дәрәжәле дипломы
* «Инженерно-геологическая графика» һәм электрон дәреслек тармаҡтың иң яҡшы уҡытыу- методик баҫмаһы «Золотой фонд отечественной науки» Бөтә рәсәй күргәҙмәһе лауреаты дипломына лайыҡ булды (Сочи, 2009).
* 2009, 2010 йй. «Современные технологии для формирования компетенции выпускника ВУЗа» номинацияһы дәреслектәренә гранттарға лайыҡ булған.
* Рәсәй Тәбиғәт ғилеме Академияһы ойошторған күргәҙмәһе ҡатнашыусыһы сертификаты менән бүләкләнде.
# Жуковский урамы (Ҡазан)

Жуковский урамы (рус. улица Жуковского) — Ҡазандың тарихи үҙәгендә урынлашҡан урам. Горький, Карл Маркс, Оло Ҡыҙыл, Адамюк һәм Саммер урамдары менән киҫешә. Яҙыусы Василий Жуковский (1783-1852) исемен йөрөтә.

# Жуковский урамы (Ҡазан)
## Тарих

Хәҙерге исемен 1903 йылдың 3 февраленән йөрөтә. Быға тиклем Арҡылы Гөржи урамы (рус. Поперечно-Грузинская) тип аталған.

# Жуковский урамы (Ҡазан)
## Урам менән бәйле шәхестәр

* Александр Маковский
* Борис Кадиков
* Вера Минкина
* Всеволод Первушин
* Люциан Климович
* Михаил Капустин
* Николай Эвальд
* Резедә Әхиярова
* Ринат Тажетдинов
* Сергей Левашов
* Фәнис Яруллин
* Харрас Әйүп
* Эдуард Мейер
* Әзһәр Шакиев

# Жуковский урамы (Ҡазан)
## Тышҡы һылтанмалар

* Урам панорамаһы
# Вунт-Ай-Юган

Вунт-Ай-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сорум-Казым ҡылымығының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Вунт-Ай-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300022207
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302220
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Алағуз Баҡынов

Алағуз Баҡынов (рус. Алакуз Бакинов) — Дыуан улусы старшинаһы, 1764 йылда Ырымбур сик һыҙатында башҡорт-мишәр отряды командиры була. Һуңғараҡ Польша походына ла бара. Пугачёв етәкселегендәге 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнаша.

# Алағуз Баҡынов
## Биографияһы

Алағуз Баҡынов (Алакуз Бакин) үҙе нигеҙ һалған Алағуз (Ҡабыл) ауылында йәшәгән. Дыуан ырыуы башҡорто, Дыуан улусы старшинаһы була. Уның командаһы 1771—1773 йылға Польша походында ҡатнашҡан. 1764 йылда Ырымбур сик һыҙатында башҡорт-мишәр отряды командиры була.
Алағуз Баҡынов 1773—1775 йылғы Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнаша. 1773 йылда Баҡынов командаһында 148 хужалыҡ иҫәпләнә.
1773 йылдың декабрендә Салауат Юлаев отрядына ҡушыла. 1774 йылдың 12 ғинуарында Салауат Юлаев менән Красноуфимскиҙы яулай, һәм, моғайын, 18—23 ғинуарҙа Көңгөрҙө ҡамауҙа һәм һөжүмдә ҡатнаша.
Март айында Өфөнө ҡамаған И. Н. Зарубин армияһына отрядының бер өлөшөн ебәрә. Өфө провинциаль канцеля­рияһы мәғлүмәттәрендә билдәләнгәнсә, ноябрь айына ҡарата Себер даруғаһының «һаман баш һалмаған» старшиналары рәтендә була.
1774 йылдың 20 ноябрендәге алышта ҡатнаша.
Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.