# Коменский Ян Амос

Ян Амос Коменский (чех Jan Amos Komenský лат. Ioannes Amos Comenius; 28 март 1592 йыл — 15 ноябрь, 1670 йыл) — чех педагог-гуманисы, яҙыусы, йәмәғәт һәм дин эшмәкәре, Чешскобратский сиркәүе епискобы, үҙаллы дисциплина булараҡ педагогикаға нигеҙ һалыусы, класс-дәрес системаһын системаға һалыусы һәм популярлаштырыусы.

# Коменский Ян Амос
## Биографияһы һәм эшмәкәрлеге

Ян Коменский 1592 йылдың 28 мартында Моравияла, Нивница ҡалаһында тыуа. Мартин Коменский (Martin Komenský) менән Анна Хмелованың (Anna Chmelová) улы. Мартин Коменскийкүрше Комне ауылынан була. Мартиндың атаһы — Ян Сегеш (Jan Segeš) — Моравияға Словакиянан күсеп килә һәм үҙе төпләнгән ауыл хөрмәтенә Коменский фамилияһын ала. Анна менән Мартин Коменскийҙар Чех (Моравия) туғандар дини общинаһы ағзаһы була.
Башланғыс белемде Ян ошо ойошма мәктәбендә ала. 1602—1604 йылдарҙа уның атаһы, әсәһе һәм ике апаһы тағундан вафат була. 1608—1610 йылдарҙа Ян килә Пршеров ҡалһында латин мәктәбендә уҡый. 1611 йылда Ян Коменский, сиркәү үҙ ҡанунына ярашлы, суҡындырыла һәм икенсе — Амос исемен ала.
Һуңынан ул Херборн академияһында, Гейдельберг университетында уҡый, унда үҙенсәлекле — «Барлыҡ әйберҙәр театры» энциклопедияһын (1614—1627) төҙөй башлай һәм чех теленең («Сокровищница чешского языка», 1612-56) тулы һүҙлеге өҫтөндә эшләй. Коменский 1614 йылда — Пршеров туғандар мәктәбе уҡытыусыһы. 1618—1621 йылда Фульнека ҡалаһында йәшәй, Яңырыу дәүере гуманистарының — Т Кампанелла, Х. Вивес һәм башҡаларҙың хеҙмәттәрен өйрәнә. Фульнекск осоронда Коменский «Моравские древности» (1618—1621) китабын яҙа һәм Моравияның картаһын ентекле итеп төҙөй (1618—1627).
1627 йылда чех телендә дидактика буйынса хеҙмәт яҙа башлай. Католик фанаттар тарафынан эҙәрлекләүҙәргә бәйле, Коменский Польшаның Лешное (унда 1626 йылдан Моравия туғандары үҙҙәренең гимназияһын аса) ҡалаһына күсенә. Бында ул гимназиялаа уҡыта, чех телендәге үҙенең «Дидактика» хеҙмәтен тамамлай (1632), ә һуңынан уны ҡабаттан эшкәртеп, латин теленә тәржемә итә һәм «Бөйөк дидактика» (Magna Didactica) (1633-38) тип атай, бер нисә дәреслек әҙерләй: «Открытая дверь к языкам» (1631), «Астрономия» (1632), «Физика» (1633), һәм тарихта беренсе тапҡыр ғаилә тәрбиәһе әсбабы — «Әсә мәктәбе» (1632) хеҙмәтен яҙа. Коменский пансофизм (барыһын да бөтә нәмәгә өйрәтеү) идеяһын эшләү буйынса етди шөғөлләнә, был Европа ғалимдарында ҙур ҡыҙыҡһыныу уята.
40-сы йылдарҙа бер нисә дәреслек баҫтыра. 1651 йылда Трансильвания кенәзе Дьердь II Ракоци уға үҙ ерҙәрендә мәктәп реформаһын тормошҡа ашырырға тәҡдим итә. Яңы система буйынса уҡытыу Шарошпатак ҡалаһынан башлана. Коменскийға пансофик мәктәп булдырыуҙы өлөшлөтә тормошҡа ашырырға мөмкин була. Уның принциптарының фәнни нигеҙҙәрен, уҡыу пландарын, көн тәртибен Коменский «Пансофическая школа» хеҙмәтендә яҙа (1651).
Тиҙҙән Коменский Лешноеға ҡайта. 1655 йылда Лешное Речь Посполитая менән һуғышҡан Запорожье гетманы Богдан Хмельницкий менән союздаш шведтар баҫып ала. Быға тиклем католик фанатизмдан ыҙаланған урындағы лютерандар ҙа, Ян Амос Коменский һәм Моравия туғандары ла протестант (лютеран) армияһын ҡыуанып ҡаршы ала.
1656 йылда Коменский Амстердам аша Гамбургҡа сыға.
Белем биреүҙе йәнләндереү, балаларҙа белемгә ҡыҙыҡһыныу туыуҙырыу маҡсатында Коменский уҡытыу материалын сәхнәләштереү ысулын ҡуллана һәм «Открытая дверь к языкам» нигеҙендә «Мәктәп-уйын» (1656) китабына ингән бер нисә пьеса яҙа. Венгрияла Коменский тарихта беренсе тапҡыр һүрәттәр менән биҙәлгән «Мир чувственных вещей в картинках» (1658) дәреслеген тамамлай, унда һүрәттәр уҡыу текстарын тулыландырып тора.
Амстердамға күсенгәс Коменский 1644 йылда уҡ башлаған Коменский «Всеобщий совет об исправлении дел человеческих» (лат. Rerum De culsultatio humanarum emendatione catholica) нигеҙ хеҙмәте өҫтөндә эшләүен дауам итә, унда ул кешелек йәмғиәтен реформалау планын бирә. Хеҙмәттең беренсе ике өлөшө 1662 йылда баҫыла, ҡалған биш өлөштөң ҡулъяҙмалары 20-се быуаттың 30-сы йылдарында табыла; тулыһынса был ъхеҙмәт 1966 йылда Прагала баҫылып сыға. Үҙенең оҙайлы торомшона йомғаҡты Коменский «Единственно необходимо» (1668) әҫәрендә яһай.