yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Кутып-Ягун (Тром-Юган ҡушылдығы)

Кутып-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тром-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 480 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Кутып-Ягун (Тром-Юган ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200042174
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204217
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Күрпәс

Күрпәс (Бәләкәй Күрпәс; рус. Курпячево) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһенең Александровка районындағы ауыл. Георгиевка ауыл биләмәһе составына инә.

# Күрпәс
## Географик урынлашыуы

Туҡ йылғаһы буйында урынлашҡан.

# Күрпәс
## Тарихы

Ҡәйепҡол һәм Иҫәнғол ауылы кешеләре тарафынан Бәләкәй Күрпәс ауылы булараҡ нигеҙләнә. Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе Йомран-Табын улусы ҡарамағында була. Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 9-сы башҡорт кантонының 33-сө йортона керә.
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Туҡ-Соран кантоны составына инә. 1923 йылдан республиканың Бәләбәй кантоны ҡарамағында була. ВЦИК ҡарарына ярашлы 1924 йылдың 21 октябрендә Ҡаҙаҡ АССР-ы составына бирелә. 1934 йылдан — Ырымбур өлкәһе составында.

# Күрпәс
## Халҡы

| 1859 | 1920 |
| 93 | 209 |
2002 йылғы бөтә Рәсәй йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (96 %) йәшәй.
# Гаврилова Рассоха

Гаврилова Рассоха — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вижай йылғаһының уң ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Гаврилова Рассоха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100006024
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100602
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ҡурға (ауыл)

Ҡурға (рус. Курга) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Наҙы-Петровск районы ауылы. Ҡурға ауыл биләмәһе үҙәге.

# Ҡурға (ауыл)
## География

Ҡурға йылғаһы буйында, район үҙәге Наҙы-Петровск ҡалаһынан 15 км төньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 288 метр.

# Ҡурға (ауыл)
## Халҡы

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса урыҫтар һәм башҡорттар йәшәй.

# Ҡурға (ауыл)
## Билдәле шәхестәре

* Корлыханов Николай Иванович (1952), инженер-энергетик, ауыл хужалығы, партия органдары һәм энергетика тармағы хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1975 йылдан Мәсетле районы «Сельхозэнерго» берекмәһенең баш инженеры; 1979 йылдан «Серп и Молот» колхозының баш энергетигы, 1984 йылдан — партком секретары, 1986 йылдан — колхоз рәйесе; 2000 йылдан ауыл хужалығы продуктары әҙерләү һәм уларҙың сифаты буйынса бүлек инспекторы; 2003—2013 йылдарҙа хәҙерге «БашРЭС-Өфө» йәмғиәтенең Мәсетле участкаһы начальнигы; дүртенсе (2016—2020) һәм бишенсе (2020-2024) саҡырылыш район советы депутаты; 2014 йылдан — Оло Ыҡтамаҡ ауыл советының Ветерандар советы рәйесе, бер үк ваҡытта 2015 йылдан — Оло Ыҡтамаҡ ауылы старостаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1995). Мәсетле районының почётлы гражданы (2020). Сығышы менән Ҡурға ауылынан.
# Харакс паркы

Харакс паркы — Гаспра (Оло Ялта) ҡасабаһында Харакс һарайы территорияһында урынлашҡан парк. Баҡса-парк сәнғәте һәйкәле. XIX быуаттың икенсе яртыһында нигеҙ һалынған.

# Харакс паркы
## Тасуирламаһы

Харакс паркы Ай-Тодор морононда, диңгеҙ кимәленән 40-60 метр бейеклектә урынлашҡан. Парк майҙаны — 17,5 гектар. Унда регуляр һәм пейзаж планировкаһы бергә үрелеп бара. Территорияла 200 төрҙән ашыу төрө һәм формалағы баҡса ағастары һәм ҡыуаҡтар бар. Паркта колонна формаһындағы еләк тисы үҫә, мәңге йәшел самшит, лузитан кипарисы, филлирея, османтус, химонант үҫә. Күп ағастарҙың йәше 400—1000 йыл.

# Харакс паркы
## Тарихы

Паркына кенәзе Георгий Михайлович нигеҙ һала. Уғы атаманы биләмәнеке кеүек үк, беҙҙең эраға тикем I—III быуатта Ай-Тодор морононда торған Боронғо Римдең «Харакс» ҡәлғәһе (грек теленән «харакс» «нығытма» тип тәржемә ителә) хөрмәтенә атала. Бөйөк кенәз Александрҙың ағаһы тарафынан ҡаҙыу эштәре 1896 йылда алып бара. 1907—1908 йылдарҙа ул табылған ҡомартҡалырҙан музей булдыра. Матур биләмәлә бөйөк кенәз ғаиләһе йыл һайын тиерлек ял итә.
Харакс паркында таш һәм кирбес йорттарҙың, цементланған, мозаика менән биҙәлгән һыу сығанағы — нимфейҙың, балсыҡ торбаларҙан эшләнгән һыу үткәргестең ҡалдыҡтары ҡаҙыла.
Архитектор Н. П. Краснов 1904—1908 йылдарҙа үҙенең проекты буйынса һарай, шулай уҡ свита корпусы төҙөй, ул шотландтарҙың черепица ҡыйыҡлы шалеһын хәтерләтә. Йорттан диңгеҙгә тиклем киң баҫҡыс һалынған. 12 мәрмәр колонна менән уратылған фонтаны булған «антик беседка» ла һаҡланған.
Октябрь революцияһынан һуң «Харакс» биләмәһе Украина Үҙәк башҡарма комитетының партия ағзалары өсөн Ял йорто итеп үҙгәртелә. Бөйөк Ватан һуғышы Свита корпусын һәм һарай ҡыйығын емерә (боҙоп тергеҙелә). Бөгөн Харакс паркында «Днепр» шифаханаһы урынлашҡан. Китапхана залында «Харакс» биләмәһенең үткәне һәм бөгөнгөһө тураһында һөйләүсе музей бар.
Бөгөн «Харакс» территорияһында Рәсәй Федерацияһы Федераль һалым хеҙмәте ведомствоһына ҡараған заманса «Днепр» шифаханаһы эшләй.
Диңгеҙ өҫтөнән һуҡмаҡ "капитан күпере"нә — Ай-Тодор маяғы һәм һәм маяк «Ҡарлуғас ояһы» күренеп торған беседкаға илтә. Был урында беренсе маяҡ Боронғо Рим осоронда барлыҡҡа килә, ә хәҙергеһе 1835 йылда төҙөлә. Ул иң бейек нөктәлә — 156 метр бейеклектә урынлашҡан.
Харакс паркының иң төп иҫтәлекле урыны — артыш урманы. Харакс паркында шыршы, кедр, лавр, пихта кеүек ылыҫлы ағастар, йүкә һәм магнолия яҡшы ерегеп китә. Ағастар биләмә төҙөлөшө тамамланыу менән бер үк ваҡытта ултыртыла.
Парктың иҫтәлекле урыны булып уртаһында фонтан торған һәм 12 мәрмәр колонна меәнн уратылып алынған беседка тора. Археолог К. К. Орлов фекеренсә (Харакстағы ҡаҙыныу эштәре етәксеһе), бағаналар 1882 йылда янған һарайҙың бер өлөшө (Помпейҙағы Рим йорто атриумы күсермәһе).

# Харакс паркы
## Iулай уҡ ҡарағыҙ

* Харакс һарайы
# Каим (Устюба ҡушылдығы)

Каим — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Устюба йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Каим (Устюба ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100007104
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100710
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Паплиц

Паплиц (нем. Paplitz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 363 кеше йәшәй. Майҙаны — 27,12 км². Диңгеҙ кимәленән 51 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39307 һәм автомобиль коды — JL.
# Нуғаев Рәйес Йәнфүр улы

Нуғаев Рәйес Йәнфүр улы (15 май 1931 йыл, Өфө ҡалаһы) — инженер-механик, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1991), техник фәндәр докторы (1989), профессор (1992), БАССР-ҙың атҡаҙанған нефтсеһе (1967).

# Нуғаев Рәйес Йәнфүр улы
## Биографияһы

Нуғаев Рәйес Йәнфүр улы 1931 йылдың 15 майында Өфө ҡалаһында тыуа.
1954 йылда Өфө нефть институтын тамамлай.
Институттан һуң Октябрьский ҡалаһында "Туймазанефть" тресының нефть сығарыу участкаһының мастеры, начальнигы, 1964 йылдан промысла мөдире булып эшләй, артабан Өфөлә "Башнефть" берекмәһенең баш инженеры, Үҙәк ғилми-тикшеренеү лабораторияһы начальнигы (1966–1968); СССР Нефть сәнәғәте министрлығының Көнсығыш хәүефһеҙлек техникаһы һәм сәнәғәт санитарияһы буйынса ғилми-тикшеренеү институты директоры (1968–1992), Нефть производствоһының ҡулланма экологияһы проблемалары институты директоры (1992—1994), 1994—2012 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының Экологик ғилми‑техник ассоциацияһы директоры, бер үк ваҡытта 1990—2010 йылдарҙа Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусыһы; 2012 йылдан Металдарҙың үтә һығылмалылығы проблемалары институтында баш ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.
Нуғаевтың ғилми эшмәкәрлек даирәһе: нефть ҡатламдарын бер скважина ярҙамында файҙаланыу технологиялары, нефть промыслалары объекттарында эштәр башҡарғанда экологик һәм сәнәғәт хәүефһеҙлеген тәьмин итеү ысулдары, насос‑компрессор торбаларының парафинланыуы менән көрәшеү ысулдары һәм башҡалар.

# Нуғаев Рәйес Йәнфүр улы
## Хеҙмәттәре

Нуғаев Рәйес Йәнфүр улы — 270 ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 62 уйлап табыу авторы.
Безопасное ведение работ при раздельной эксплуатации пластов одной скважиной. М.: Недра, 1979 (соавтор).
Эргономика при бурении и ремонте скважин. М.: Недра, 1988 (соавтор).
Безопасная эксплуатация нефтепромысловых объектов. М.: Недра, 1990 (соавтор).
Эргономика при бурении и ремонте скважин, М. 1990г.

# Нуғаев Рәйес Йәнфүр улы
## Бүләктәре, маҡтаулы исемдәре

* БАССР-ҙың атҡаҙанған нефтсеһе (1967)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1984)
# Сомали

Сомали (сомал. Soomaaliya, ғәр. الصومال‎‎ ас-Сумаль ) — рәсми атамаһы Сомали Федератив Республикаһы, — граждандар һуғышы һәм сепаратистар эшмәкәрлеге арҡаһында бер нисә өлөшкә тарҡалған көнсығыш Африкалағы дәүләт. 1960 йылдың 20 сентябренән БМО ағзаһы.
Баш ҡалаһы — Могадишо.
Б. э. т. III мең йыллыҡтан алып төньяҡ Сомали ярҙарына боронғо мысырлылар килеп йөрөгән, улар унан алтын, ағас, хуш еҫле ыҫмалалар, ҡолдар сығарған. Б. э. т. III быуатта Сомалиҙың төньяғында гректар һәм мысырлылар үҙ факторияларын нигеҙләгән. Улар шулай уҡ Мысырға филдәр тотоп ебәреү менән дә шөғөлләнгән.
Был саҡта Сомалиҙың халҡы күскенсе-малсыларҙан торған, әммә Аден ҡултығында урындағы кенәздәр тарафынан идара ителгән порт ҡасабалары булған. Б. э. I—II быуаттарында төньяҡ Сомалиҙың халҡы Авалит, Малао, Опона порттары аша Рим империяһы, Көньяҡ Ғәрәбстан, Һиндостан менән сауҙа иткән. Аксум батшалығы сәскә атҡан осорҙа (боронғо Эфиопия, б. э. IV—VI быуаттары) Сомалиҙың төньяҡ өлөшө уның хакимлығына эләгә.
# Мордасова Мария Николаевна

Мордасова Мария Николаевна (1915 йыл—1997 йыл) — СССР һәм Рәсәй йырсыһы, рус халыҡ йырҙарын һәм таҡмаҡтарын башҡарыусы. СССР-ҙың халыҡ артисы (1981 йыл). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1987 йыл).

# Мордасова Мария Николаевна
## Биографияһы

Мария Николаевна Мордасова Түбәнге Мазовка ауылында 1915 йылдың 1 (14) февралендә (хәҙер — Тамбов өлкәһе Тамбов районының Черняное ауылы) күп балалы крәҫтиән Яркиндар ғаиләһендә тыуған.
Мәктәп хорында, аҙаҡ ауыл клубында йырлай. Мәктәптә уҡыған сағында уҡ, һауынсы булып эшләп китә, ә мәктәпте тамамлағандан һуң «звеньевая» була. 1938 йылдарҙа Тамбовта художестволы үҙешмәкәр смотрҙарында ҡатнаша. Воронежға күсеп килгәс, тегеү фабрикаһында эшләй.
Курск музыка училищеһын тамамлай (хәҙер Г.В. Свиридов исемендәге музыкаль колледж).
1943 —1972 йылдарҙа — Воронеж рус халыҡ хоры, һуңынан — Воронеж өлкә филармонияһы солисы. Үҙенсәлекле башҡарыусы, бик күп йырҙар, таҡмаҡтар йыйыусы һәм авторы (300-ҙән ашыу). Хорҙың таҡмаҡ төркөмө менән етәкселек итә.
СССР һәм сит илдәр буйлап гастролдәрҙә йөрөй
1997 йылдың 25 сентябрендә вафат була. Воронеждың Коминтерновский зыяратында ерләнгән.

# Мордасова Мария Николаевна
## Биографияһы
### Ғаиләһе

* Ире (1945 йылдан) — Руденко Иван Михайлович (1920-1997), баянсы, РСФСР -ҙың атҡаҙанған артисы (1958).

# Мордасова Мария Николаевна
## Хәтер һәм исемдәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1987) — СССР музыка сәнғәтен үҫтереүҙәге ҡаҙаныштары өсөн
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1955)
* РСФСР-ҙың халыҡ артискаһы (1958)
* СССР-ҙың халыҡ артисы (1981)
* Ленин ордены (1987)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1960)
* «Почет Билдәһе» ордены
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы
* «Фиҙәҡәр хеҙмәте өсөн. В.И. Лениндың тыуыуына 100 йыллыҡ айҡанлы» миҙалы
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең егерме йыллығы өсөн» миҙалы
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең утыҙ йыллығы өсөн» миҙалы
* Воронеж ҡалаһының почётлы гражданы (1994).

# Мордасова Мария Николаевна
## Фильмографияһы

* 1951 — Ҙур концерт — таҡмаҡтар башҡарыу
* 1953 — Тыуған яҡ йырҙары — таҡмаҡтар башҡарыу
* 1977 — Мария Мордасова — төп роль
* 1986 — Йырсы Рәсәй

# Мордасова Мария Николаевна
## Хәтер

* Воронежда йырсы йәшәгән йортта (Ленин майҙаны, 9), мемориаль таҡта ҡуйылған.
* Уның исемен Павловка музыка училищеһы йөрөтә, шунда уҡ исемле стипендия булдырыла.
* 2005 йылдың 24 майында Воронеж ҡалаһында «М.Н. Мордасованың музей-фатиры» асыла.
* Йырсы исемен Воронеждың Коминтерн районындағы һәм Тамбовтың Октябрь районындағы урам йөрөтә
* 1985 йылдан Тамбов өлкәһендә М.Н. Мордасова исемендәге таҡмаҡсылар конкурсы үткәрелә.
* Йырсының исемен Тамбов өлкәһенең Черняновский халыҡ хоры йөрөтә
* 2006 йылда Тамбов өлкәһенең М.Мордасова исемендәге Премияһы булдырыла
* 2008 йылда йырсы тураһында «До свидания, Ванечка!» документаль фильмы төшөрөлә.
# Келдыш Людмила Всеволодовна

Людмила Всеволодовна Ке́лдыш (27 февраль [12 март] 1904, Ырымбур — 16 февраль 1976, Мәскәү) — совет математигы, физика-математика фәндәре докторы (1941), профессор (1964).

# Келдыш Людмила Всеволодовна
## Биографияһы

Мәскәү университетының физика-математика факультетын тамамлаған (1926). Мәскәү авиация институтында (1930—1934) һәм СССР Фәндәр академияһының Математика институтында (1934 йылдан башлап) эшләй. Ысын үҙгәреүсәнле функциялар теорияһы һәм теоретик-күмәклектәр топологияһы өлкәһендә ҙур белгес. Төп хеҙмәттәре B-күмәклектәр (йомоҡ һәм асыҡ күмәклектәрҙән, сикле йәки иҫәпле һандағы күмәклектәргә ҡарата ҡулланылған берләштереү һәм киҫелеш операциялары ярҙамында алырға мөмкин булған күмәклектәр), күмәклектәр һәм топологияның дескриптив теорияһы буйынса.
Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнгән. 2004 йылдың авгусында Мәскәүҙә (Фәндәр академияһының Математика институтында) Л. В. Келдыштың тыуыуының йөҙ йыллығына арналған «Геометрическая топология, дискретная геометрия и теория множеств» халыҡ-ара конференцияһы үтә.

# Келдыш Людмила Всеволодовна
## Ғаиләһе

Л. В. Келдыш — М. В. Келдыштың апайы (генерал-майор Всеволод Михайлович Келдыштың ете баланың береһе). Ире — математик Новиков С. П. (1934). Теүәл фәндәргә иҫ киткес һәләтте уның улдары, өлкәне (беренсе никахтан) — Леонид Вениаминович Келдыш, кесе улы — Новиков Сергей Петрович һәм уртансыһы — Андрей, Мәскәү физика-техник институтының элекке доценты мираҫ итеп алғандар. Ғаиләлә тағы ике ҡыҙы була, улар: Нина һәм Елена.
# Резеда (исем)

Резеда — башҡорт һәм татар халҡында ҡатын-ҡыҙҙар исеме.

# Резеда (исем)
## Этимологияһы

Резеда француз теленән ингән неологизм, урыҫ теленән еҫле гөл (сәскә) исеменән алынған. Икенсе мәғлүмәт буйынса француз теленән, хуш еҫле күкһел сәскә исеменән алынған.

# Резеда (исем)
## Билдәле шәхестәр

Вәлиева Резеда Тәфҡәлүн ҡыҙы (1930 йылдың 1 майы, башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1932 йылдың 3 февралендә Башҡортостандың Ҡыйғы районы Дүшәмбикә ауылында тыуған) — Татарстандың балалар яҙыусыһы, шағир, йыр текстары авторы, тәржемәсе.
Фәйзуллина Резеда Мансаф ҡыҙы (16 ғинуар 1956 йыл) — ғалим-педиатр, аллерголог-иммунолог. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2010). Рәсәй Федерацияһы һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2013). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2017)
Әминева Резеда Рәүф ҡыҙы (1 ғинуар 1964 йыл) — йырсы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы, ижади конкурстар лауреаты.
Резеда Әмәкәсова — (30 июль, Илсеғол ауылы, Миәкә районы БАССР). 2001 йылда «Актерлыҡ оҫталығы (драма театры һәм кино артисы)» һөнәре буйынса Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлай. 2004 йылдан Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театрында артист булып эшләй. Резеда Амекачева шулай уҡ ҡала һәм республика сараларында йырсы һәм концерт программаларын алып барыусы булараҡ сығыш яһай.
Шәйхинурова Резеда Рушан ҡыҙы (әҙәби псевдонимы Шахерезада Нурова, 1 март 1986 йыл Пермь). Пермь дәүләт университетының юридик факультетын тамамлай. Мәскәүҙә йәшәй һәм һөнәре буйынса эшләй. «Дочь Монастыря», «Демон», «Сапфир» романдарының авторы. Һуңғыһы «Российский колокол» альманахында баҫылып сыға.
# Хариса (ризыҡ)

Хариса, Гарис, Харисса, Ариса, Хәлимә, Кешкек, Халиса — шәреҡ аш-һыуының итле ризығы, тышҡы ҡиәфәте менән иҙелеп бешкән бойҙай һәм ҡош ите ашын хәтерләтә. Әрмәнстанда милли ризыҡ һанала. . Төркиәлы ошоға оҡшаш кешкек тигән ашамлыҡ бар, ул ЮНЕСКО-ның кешелектең материаль булмаған мәҙәни мираҫ исемлегенә төрөк ризығы булараҡ индерелгән. Пакистанда хәлимә тигән исем аҫтында билдәле. Иранда — гушт хәлимә һәм хәлим. Хәлим шулай уҡ үзбәк ризығы булып та һананла . Урта Азияла хәлимә — ерләү ваҡытында ҡулланыла, шулай уҡ ҡорбан ашына ла әҙерләнелә . Әзербайжанда хәлимә ашы тип атала.
Хариса, ҡағиҙә булараҡ, тауыҡ итенән, әммә ҡайһы бер осраҡта, күркә, хатта һарыҡ итенән дә әҙерләйҙәр.

# Хариса (ризыҡ)
## Тарихы

Был ризыҡ тураһында Әбүғәлисина ла яҙып ҡалдырған: «хариса — ваҡланған бойҙай, ит киҫәктәре һәм майҙан әҙерләнгән өйрәнең ғәрәп атамаһы». Хариса. кәм тигәндә, XII быуатта уҡ хәҙерге Әзербайжан территорияһында. ҡайһы бер «Халимашы» тип аталған райондарында билдәле булған.
Хариса 1915 йылда Төркиәлә Әрмән геноциды ваҡытындағы Муса тауы эргәһендәге Мус-тауҙы һаҡлау ваҡиғалары менән ассоциялана. Ҡамау мәлендә хариса әҙерләү үҙенең төп тәғәйенләнешенән тыш, һаҡта тороусыларҙың рухын күтәреү көсөнә лә эйә була:
1970 йылдарҙа Эчмиадзиндан йыраҡ түгел Муса тауы мемориалы төҙөлгән, унда йыл һайын сентябрҙең өсөнсө йәкшәмбеһендә бар халыҡты хариса бешереп һыйлайҙар.

# Хариса (ризыҡ)
## Шулай уҡ ҡарарға

* Keškek (хорв.)(хорв.)
* Haleem (инг.)(инг.)
# Кулетка (йылға)

Кулетка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кинжар ҡылымығының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Кулетка (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010800112115200032915
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203291
* Бассейн коды — 13.01.08.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Оло Сурья

Оло Сурья — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кутим йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Оло Сурья
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100004532
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100453
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Маломса

Маломса — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Устья йылғаһының уң ярына тамағынан 424 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.

# Маломса
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000029473
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002947
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Светлая (Золотица ҡушылдығы)

Светлая (Светлица) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Золотица йылғаһының уң ярына тамағынан 155 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Светлая (Золотица ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300512103000040505
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004050
* Бассейн коды — 03.02.03.005
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Боҙ тығыны

Тығын - (рус. Затор) — боҙ киткәндә йылға йырҙаһында боҙ өйөлөп, һыу ағымын ҡыҫырыҡлаған һәм һыу күтәрелеүенә сәбәп булған булған күренеш

# Боҙ тығыны
## Тасуирламаһы

Тығындар ғәҙәттә йылға бөгөлдәрендә, йырҙа тарайған һәм һай урындарҙа барлыҡҡа килә. Бындай урындарҙа боҙ киҫәктәре ауырлыҡ менән үтә һәм бер урынға өйөлә башлай.
Тығын арҡаһында һыу кимәле күтәрелә, ҡайһы ваҡыт тирә-йүнде һыу баҫа. Ғәҙәттә, оло тығындар яҙ көнө көньяҡтан төньяҡҡа табан аға торған ҙур йылғаларҙа күҙәтелә.
Йылғаларҙа сыйҙымдың һыуҙың арҡыры киҫелешендә тупланып өйөлөүе һәм һыуҙы өҫкә ҡыҫа башлауы сыйҙым тығыны тип атала.

# Боҙ тығыны
## Көрәш ысулдары

Боҙ тығынына ҡаршы көрәшеү өсөн боҙ өҫтөн ҡарайталар, сөнки ҡара төҫтәге боҙ ҙа, ҡар ҙа тиҙерәк ирей; боҙватҡыс йә иһә боҙ ҡырҡҡыс машиналар , шартлатыуҙар, авиация ярҙамында бомбаға тотоу, ҡыҫылған һауа ебәреү ҡулланыла.
# Бармаҫ

Бармаҫ — Рәсәй йылғаһы, Башҡортостандың Йылайыр районы биләмәләре буйынса аға . Йылға оҙонлоғо 13 км.
Петровка һәм Бөрйән-Йылға ҡарағай-ҡайын урмандары араһында башлана. Көньяҡ йүнәлештә ҡайын-ҡарағай һәм ҡайын-имән ҡатнаш урмандары аша аға. Йылға тамағы Баракал йылғаһының уң яры яғынан Әтек ҡотоғона яҡые ерҙә 46 км өҫтәрәк ҡушыла. .

# Бармаҫ
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Урал һыу бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — инешенән Һаҡмар йылғаһы Оло Эйек йылғаһына ҡойғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000512112200005140.