yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Мышыкүл (Силәбе өлкәһе)

Мышыкүл (Мышыгүл) - рус. Мышайкул - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Уйылға районындағы күл.

# Мышыкүл (Силәбе өлкәһе)
## Этимологияһы

Атама башҡорт телендәге "мышы" тигән йәнлек исеменән бирелгән, урыҫ теленә Мышайкуль тип ингән.Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә былай тип яҙа:
   От распространенных в прошлом у башкир мужских имен Мышай и Мышты, связанных с культом животных. В основе башкирское слово мыши — «лось», «олень», -ай и -ты — имяобразующие аффиксы, куль от кул — «озеро», или типовая именная частица кол (кул, гул)
.Йәғни, топонимдар белгесе атама башҡорттарҙың Мышығол тигән ир-ат исеменән яһалған тип һанай.Әйткәндәй Шувалов Н.И. бик күп йылға-күлдәрҙең атамаларын ир-ат исеме менән бәйләй.

# Мышыкүл (Силәбе өлкәһе)
## Географияһы

Силәбе өлкәһе Уйылға районында Ключи ауылы янындағы гидрологик тәбиғәт ҡомартҡыһы.
Географик координаттары: киңлеге - 54°30′4″N (54.501161), оҙонлоғо - 61°42′59″E (61.716251).

# Мышыкүл (Силәбе өлкәһе)
## Тасуирламаһы

Уртаса тәрәнлеге - 1,42 м, максималь тәрәнлеге - 1,9 м, диңгеҙ кимәленән бейеклеге - 198,9 м, майҙаны: 12,1км2.
Туйындырған һыу сығанағы - шишмәләр, һаҙлыҡтар.Төбө - батҡаҡ, ләм, яйлап тәрәнәйә бара.
Һыу ятҡылығы ябыҡ, соҡоро оҙонса, һыуы ҡырҡыу-тоҙло. Минераллылығы - 13,2 г/л.
Яры яйлап ҡына түңәрәкләнә бара. Мышыкүлдән 2-2,5 км көнсығыштараҡ Травяное һәм Сыровое, ә шул сама төньяҡтараҡ Кривое күле..

# Мышыкүл (Силәбе өлкәһе)
## Флораһы һәм фаунаһы

Уҙған быуат дауамында бер нисә мәртәбә күл кибә, әммә тиҙҙән яңынан - тәбиғи юл менән - һыу тула һәм балыҡтар килеп сыға.
Яр буйҙарындағы үләндәр һәм күл һыу ҡоштарының төйәкләнгән урыны, бында күп төр өйрәктәр, һоро ҡаҙҙар һәм аҡҡоштар тереклек итә.
Күлдә сабаҡ һәм табан балыҡ үрсей.
# Бродский Виктор Леонидович

Бродский Виктор Леонидович (1903—1958) — инженер-конструктор, караптар эшләүсе, төҙөлөп бөтөү этабында «Киров» крейсерының баш төҙөүсеһе

# Бродский Виктор Леонидович
## Биографияһы

Виктор Леонидович Бродский 1903 йылдың 7 сентябрендә Полтавала тыуа.
1920 йылда коммерция училищеһын тамамлай һәм Одесса политехник институтына инә. Уҡыуҙы махсус тәғәйенләнештәге коммунистик бригадала инструктор, эшсе-крәҫтиән инспекцияһында таратыусы булып алып бара.
1923 йылда Ленинград политехник институтының караптар төҙөү факультетына күсенә, шул уҡ ваҡытта Балтика караптар төҙөү заводында эшләй.
1930 йылда институтты тамамлағандан һуң, Балтика заводының проект бюроһын етәкләй, корпус цехы начальнигы була.
1934—1935 йылдарҙа крейсерҙар проектлау тәжрибәһен алыу өсөн Италияға командировакаға ебәрелә.
1937 йылда карапты һыуға төшөргәндән һәм беренсе һынауҙар ваҡытында асыҡланған етешһеҙлектәрҙән һуң «Киров» крейсерының төҙөлөп бөтөү этабында баш төҙөүсе.
1937 йылдың 12 майында ҡулға алына. 1938 йылдың 3 мартында Енәйәт Кодексының 58-6-сы статьяһы буйынса 20 йылға холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерына хөкөм ителә. Төрмәлә ултырып, төрлө проект-конструкторлыҡ бюроларында эшләй. 1938—1939 йылдарҙа «Болшево» махсус техник бюроһының конструкторҙар төркөмө менән етәкселек итә, 1939—1941 йылдарҙа - «Кресты» айырым техник бюроһының конструкторҙар төркөмө етәксеһе, 1941—1942 йылдарҙа Зеленодольсктағы 340-сы заводтың проект бүлеге етәксеһе була. 1942—1945 йылдарҙа, тотҡон булараҡ, Молотовскиҙа 402-се заводта баш төҙөүсе һәм суднолар ремонтлау бүлеге начальнигы булып эшләй, унда Америка һәм инглиз судноларын ремонтлау менән етәкселек итә.
Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғандан һуң караптар төҙөү төркөмөнөң етәксеһе булып эшләй һәм ОКБ-172 («Крест») проектының етәксеһе була.
1949 йылдан алып — корпус бүлеге етәксеһе, Ленинградта Судно төҙөү сәнәғәте министрлығының 5-се заводында Махсус конструкторлыҡ бюроһында -5 баш конструктор вазифаһын башҡара. 1951 йылдан Красноярск крайында һөргөндә була. Йәнәсәй районында юл мастеры, Маклаковола урман заводы цехы начальнигы була.
1955 йылда аҡлана һәм иреккә сыға. Ленинградҡа ҡайта. 1-се Үҙәк конструкторлыҡ бюроһында (п/я 70) инженер булып эшләй, ә һуңынан Үҙәк конструкторҙар бюроһында промыслалар флоты өсөн судноларҙы проектлау буйынса әйҙәүсе конструктор.
1958 йылдың 6 февралендә вафат була. Санкт-Петербургта Красненькое зыяратында ерләнә.

# Бродский Виктор Леонидович
## Библиография

* Бродский В. Л. «Новый метод прогрессивных испытаний судовых механизмов» (1927),
* Бродский В. Л. «Исследования по спуску судов» (1929),
* Бродский В. Л. «Опыт строительства крейсеров в Италии» (1937).
# Шума (Конда ҡушылдығы)

Шума — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Конда йылғаһының һул ярына тамағынан 343 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Шума (Конда ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010600112115300017495
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301749
* Бассейн коды — 14.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Беларусь Республикаһы хөкүмәт йорто

1934
Беларусь Республикаһы хөкүмәте йорто (бел. Дом урада) — Минск ҡалаһындағы Беларусь Республикаһы хөкүмәте йорто. Бойондороҡһоҙлоҡ майҙанында урынлашҡан. Бинала закондар сығарыусы дәүләт власы органы — Беларусь Республикаһы Милли йыйылышы (парламент) эшләй, ул ике палатанан тора — Вәкилдәр палатаһы һәм Республика советы. Бинала илдең үҙәк башҡарма власть органы — Беларусь Республикаһы Министрҙар Советы (хөкүмәте), Беларусь Республикаһы Президент китапханаһы, башҡа дәүләт учреждениелары эшләй.

# Беларусь Республикаһы хөкүмәт йорто
## Тарихы

Бина архитектор Иосиф Григорьевич Лангбардтың проекты буйынса 1930—1934 йылдарҙа төҙөлә.
Белорус ССР-ы Хөкүмәте йортон проектлауға конкурс 1929 йылда уҙғарыла. Конкурста шулай уҡ Л. В. Руднев, И. И. Фомин, Н. А. Троцкий һәм башҡа билдәле архитекторҙар ҡатнашҡан. И. Г. Лангбардтың эше конкурста иң яҡшыһы тип таныла.
Минск был йылдарҙа реконструкция һәм үҫеш генераль планы булмай, уның үҙәк өлөшө тығыҙ урынлашҡан биналар менән ҡапланған була. Шунлыҡтан хөкүмәт бинаһын ҡаланың көнбайыш өлөшөндә төҙөү тураһында ҡарар ҡабул ителә.
Бинаны кеше ҡулы менән төҙөйҙәр, төҙөлөштә экскаватор, бульдозер һәм башня крандары ҡулланылмай. Был осор республикала төҙөлөш механизмдары булмаған тиерлек, цемент һәм металл ҙур дефцитта була. Фундамент өсөн соҡорҙо ҡул менән ҡаҙып, тупраҡты арбаларҙа сығарғандар. Берҙән-бер механизм — бүрәнәләрҙән төҙөлгән шахта күтәргесе кирбесте һәм башҡа төҙөлөш материалдарын юғарыға күтәреү өсөн файҙаланылған. 1930-сы йылдарҙа Хөкүмәт йорто Минск ҡалаһында иң бейек ҡоролма булмаған.
Лангбард проектында дөйөм халыҡ байрамдары көндәрендә демонстрациялар һәм хәрби парадтар уҙғарыу өсөн майҙан булдырыу ҡаралған. Монументаль һынлы сәнғәт булдырыуҙа рәссам И. Бродский ҡатнашҡан, ул бер нисә картиналар һәм портреттар төшөргән. Вестибюль, кулуар һәм ултырыштар залы фойеһы түбәләрен рәссамдар И. Френк һәм М. Лебедева биҙәгән. Лангбард һәм скульптор М. Керзин етәкселегендә йәш белорус скульпторҙары З. Азгур, А. Бембель, А. Орлов, А. Глебов, Г. Измайлов «фәнни коммунизм нигеҙләүселәре һәм пролетар инҡилабы юлбашсылары»ның скульптура портреттарын яһай.
И. Г. Лангбард тәҡдиме буйынса Хөкүмәт йорто алдында В. И. Ленин һәйкәле ҡуйыла. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һәйкәл ҡолатыла, барельефлы пьедестал ғына тороп ҡала. Арҡа сигенеү алдынан немецтар Хөкүмәт йортон һәм башҡа иҫән ҡалған биналарҙы миналар ҡуя, әммә совет ғәскәрҙәренең һөжүме шартлатыуҙан һаҡлап ҡала. Минск азат ителгәс Ленин һәйкәле тиҙ арала тергеҙелә. Барельефта флагта белорус теленең 1933 йылда ғәмәлдән сыҡҡан тарашкевица формаһында «Уперад пад сьцягам Леніна да перамогі комунізму» (башҡортса «Ленин байрағы аҫтында коммунизм еңеүенә алға») тип яҙылған.
# Калининград

Калининград (рус. Калининград, нем. Königsberg) шулай уҡ Королевец (пол. Królewiec, лит. Karaliaučius) — Калининград өлкәһенең үҙәге.

# Калининград
## Мәғариф

* Калининград дәүләт техник университеты
* Иммануил Кант исемендәге Балтик федераль университеты

# Калининград
## Климаты

Ҡала климаты :
| Күрһәткес | Ғин | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Йыл |
| Абсолют максимум, °C | 12,7 | 15,6 | 23,0 | 28,5 | 30,6 | 33,5 | 36,3 | 36,5 | 33,8 | 26,4 | 19,4 | 13,3 | 36,5 |
| Уртаса максимум, °C | 0,7 | 1,5 | 5,6 | 12,3 | 18,0 | 20,5 | 23,0 | 22,6 | 17,6 | 12,1 | 5,6 | 1,9 | 11,8 |
| Уртаса температура, °C | −1,5 | −1,1 | 2,0 | 7,3 | 12,5 | 15,5 | 18,1 | 17,6 | 13,1 | 8,4 | 3,3 | −0,3 | 7,9 |
| Уртаса минимум, °C | −3,9 | −3,6 | −1,1 | 2,9 | 7,4 | 10,9 | 13,6 | 13,1 | 9,2 | 5,2 | 1,1 | −2,5 | 4,4 |
| Абсолют минимум, °C | −32,5 | −33,3 | −21,7 | −5,8 | −3,1 | 0,7 | 4,5 | 1,6 | −2 | −11,2 | −18,7 | −25,6 | −33,3 |
| Яуым-төшөм нормаһы, мм | 68 | 49 | 52 | 36 | 54 | 79 | 77 | 97 | 74 | 82 | 83 | 73 | 824 |
| Сығанаҡ: Погода и климат ||||||||||||||

# Калининград
## Транспорты

Калининград — илдең эре транспорт-логистик үҙәге.
# Скачки (Мокша ҡушылдығы)

Скачки — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мокша йылғаһының һул ярына тамағынан 599 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Скачки (Мокша ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010200112110000026813
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002681
* Бассейн коды — 09.01.02.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Шакиров Үлмәҫ Шакир улы

Шакиров Үлмәҫ Шакир улы (20 декабрь 1923 йыл — 20 август 1998 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсылар полкының взвод командиры ярҙамсыһы, өлкән сержант. Советтар Союзы Геройы (1944).

# Шакиров Үлмәҫ Шакир улы
## Биографияһы

Үлмәҫ Шакир улы Шакиров 1923 йылдың 20 декабрендә Башҡорт АССР-ының Бөрө кантоны(хәҙерге Балтас районы) Яңы Аҫау (рус. Асавка) ауылында удмурт крәҫтиәне ғаиләһендә тыуған.
7 класс тамамлаған. 1941 йылдан алып Ҡыҙыл Армияла.
1944 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
Һуғышҡа тиклем Балтас районы «Үрнәк» колхозында эшләгән . 1941 йылдың июлендә Балтас хәрби комиссариаты тарафынан хәрби хеҙмәткә алынған.
259-сы полк взвод командиры (179-сы уҡсылар дивизияһы, 43-сө армия, 1-се Прибалтийский фронт) ярҙамсыһы булып хеҙмәт иткән. Белоруссияның Витебск өлкәһен дошмандан азат иткәндә күрһәткән батырлығы өсөн Советтар Союзы Геройы исеме бирелгән.
Һуғыштан һуң У. Ш. Шакиров тыуған ауылында йәшәй.
1950 −1959 йылдарҙа «Молотов» колхозы рәйесе була, 1959 йылдан —тыуған ауылындағы тулы булмаған мәктәптә физкультура һәм хеҙмәт уҡытыусыһы була. Тырыш хеҙмәте өсөн У. Ш. Шакиров «Башҡорт АССР-ы халыҡ мағәрифы алдынғыһы» билдәһе менән бүләкләнгән.
1983 йылдан хаҡлы ялда була, тыуғана ауылында йәшәй. 1998 йылдың авгусында ҡаты ауырыуҙан вафат була.
Шакиров Үлмәҫ Шакир улы исеме район үҙәге Иҫке Балтас ауылында, Аҫау ауылында бер урамға, 1-се һанлы Иҫке Балтас урта мәктәбенә бирелгән. Иҫке Балтас ауылындағы мемориаль комплекста Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандарға ҡуйылған һәйкәл янында Үлмәҫ Шакировҡа бюст ҡуйылған.

# Шакиров Үлмәҫ Шакир улы
## Батырлығы

« 1944 йылдың 22 июнендә Шумилино ауылы янындаУ. Ш. Шакиров взвод менән етәкселек итеүҙе үҙ өҫтөнә ала, уның оҫта етәкселге дошмандың 3 контратакаһын ҡағырға ярҙам итә. 16 Гитлер армияһы һалдаты юҡ ителә. 1944 йылдың 26 июнендә Боровцы ауылы янында взвод 11 кешенән торған разведка отрядын әсир итә».
«Советтар Союзы Геройы» исеме уға 1944 йылдың 22 июлендә бирелә.

# Шакиров Үлмәҫ Шакир улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (22.07.1944)
* Ленин ордены (22.07.1944)
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (06.04.1985)

# Шакиров Үлмәҫ Шакир улы
## Хәтер

Шакиров Үлмәҫ Шакир улы исеме район үҙәге Иҫке Балтас ауылында, Аҫау ауылында бер урамға, 1-се һанлы Иҫке Балтас урта мәктәбенә бирелгән. Иҫке Балтас ауылындағы мемориль комплекста Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандарға ҡуйылған һәйкәл янында Үлмәҫ Шакировҡа бюст ҡуйылған һ.б.
# Сэрый-Кикя (Поколька ҡушылдығы)

Сэрый-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Поколька йылғаһының һул ярына тамағынан 92 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Сэрый-Кикя (Поколька ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300064430
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306443
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Рёккен

Рёккен (нем. Röcken) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 610 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,8 км². Диңгеҙ кимәленән 122 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6686 һәм автомобиль коды — BLK.
# Мышланка

{{Река
Мышланка — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға [[Сузун (Обь ҡушылдығы)|Сузун]] йылғаһының уң ярына тамағынан 106 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Мышланка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200512115200003735
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200373
* Бассейн коды — 13.01.02.005
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Яйна-Ты-Вис

Яйна-Ты-Вис — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сябу-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Яйна-Ты-Вис
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000086849
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008684
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Максимовка (Ҡурған өлкәһе)

Максимовка (рус. Максимовка) — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһе Сафакүл районы ауылы. Ялан ауыл советы составына керә.

# Максимовка (Ҡурған өлкәһе)
## Халҡы

2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (54 %) йәшәй.

# Максимовка (Ҡурған өлкәһе)
## Инфраструктура

Ауылда мәҙәниәт йорто, фельдшер-акушер пункты бар.
# Лев Толстой һәйкәле (Мәскәү, Девичье поле)

Лев Толстой һәйкәле — рус әҙәбиәте классигы яҙыусы Лев Толстойға Мәскәүҙең Девичье поле скверы янында ҡуйылған масштаблы һәйкәл.
«Девичье поле» — Мәскәүҙең тарихи парктарының береһе, ул «Мәҙәниәт паркы» һәм «Фрунзе» метро станцияларынан 15 минут йәйәү барған урында, Иҫәп палатаһы бинаһы артында, Новодевичье монастырына табан алып барған Большая Пироговская урамының башында тора
Һәйкәл өсөн урын һайлау осраҡлы түгел, сөнки күрше Хамовнический тыҡрығында (хәҙер Лев Толстой урамы) яҙыусы Лев Толстой ғаиләһе менән үҙенең баҡсалы ағас йортонда ғаиләһе менән йәшәгән, хәҙер унда яҙыусының музейы урынлашҡан. Революцияһынан һуң Лениндың монументаль пропагандалау сиктәрендә яҙыусы иҫтәлегенә һәйкәл ҡуйыу идеяһы тыуа. Скульптор С. Д. Меркуров үҙенең эшләнеп бөткән тиерлек скульптураһын тәҡдим итә, быныЛуначарский етәкләгән комиссия хуплай һәм әҙер скульптура 1928 йылда Девичье поле скверының ҡабырғаһына ҡуйыла.
Әммә ваҡыт үтеү менән Меркуров эшләгән һәйкәл камерный, шунлыҡтан монументаль һәйкәл түгел тип табыла. 1972 йылда ул Л. Н. Толстой Дәүләт музейының икенсе бинаһына, Пречистенка урамына, күсерелә. Һәйкәл унда бөгөн дә тора һәм, өҫтәүенә, ул бары тик ихатанан ғына күренә.
Элекке һәйкәл урынында шул уҡ йылда скульптор А. М. Портянко эшләгән, мәскәүлеләргә иң билдәле Л. Н. Толстой һәйкәле ҡуйыла (яҙыусының өсөнсө һәйкәле Ростовтар өйө тип аталған йорт алдында Поварская урамында тора, (ул да тәүге һәйкәл кеүек, урамдан үтеүселәргә асыҡ күренеп тормай тиерлек).
Үҙ «конкуренттарынан» айырмалы рәүештә Девичье поле майҙанындағы һәйкәл әллә ҡайҙан уҡ күренеп тора. Һәйкәл эргәһендәге майҙансыҡта плитәләр түшәлгән, һәйкәл алдында сәскә түтәлдәре ойошторолған уның алдында, һәйкәлгә (скверға) ике яҡтан да ер өҫтө үткәүеле алып бара.
Тәнҡитселәр фекеренсә, Лев Толстойҙың был һәйкәле монументаллеге менән һушты алып тора. Күләме буйынса ҙур, оло кешенән яҡынса өс тапҡырға артыҡ, ул ҡырағай һоро таштан тумырып эшләнгән. Толстой креслола ултыра, әммә ул туранан-тура граниттан сыҡҡан кеүек эшләнгән, яҙыусы өҫтөнә хламида кейгән, ул өҫтөнән аҫҡа табан төшөп бара. Яҙыусының йөҙө һәм ҡулдары көсөргәнешле, ҙур һаҡалы хламида өҫтөнә йыйырсыҡланып таралған.
Һәйкәл 8 сентябрҙә , яҙыусының 144-се тыуған көнөндә асыла, ә һәйкәлде эшләүҙә скульпторҙан тыш, архитекторҙар Владимир Вячеславович Богданов һәм Виталий Петрович Соколов ҡатнаша.
# Турмак

Турмак — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Алтата йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Турмак
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Үҙән. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кесе һәм Оло Узень йылғалары бассейны (бассейндарҙың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12020000212112200000480
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200048
* Бассейн коды — 12.02.00.002
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Тумбас Урта

Тумбас Урта — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе,Марий Эл Республикаһы,Кострома өлкәһе,Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вол йылғаһының һул ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Тумбас Урта
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400212110000042468
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004246
* Бассейн коды — 08.01.04.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Солтанов Абдулла Афзал улы

Солтанов Абдулла Афзал улы (25 сентябрь 1928 йыл — 17 август 2023 йыл) — үҙешмәкәр башҡорт йырсыһы, ҡурайсы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1986), Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1992), Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1996).

# Солтанов Абдулла Афзал улы
## Биографияһы

Абдулла Афзал улы Солтанов 1928 йылдың 25 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Учалы районы Ҡобағош ауылында тыуған. Хеҙмәт йылдары тулыһынса тыуған ауылында үтә, ул башта Ленин исемендәге колхозда, аҙаҡтан «Байрамғол» совхозында малсы (йылҡы һәм һарыҡ көтөүсеһе) булып эшләй.

# Солтанов Абдулла Афзал улы
## Ижади эшмәкәрлеге

Ғәжәйеп матур тауышлы, моңло йырлай, йәш сағынан төрлө кимәлдәге үҙешмәкәр концерттарҙа әүҙем ҡатнаша.
Абдулла Солтановтың репертуарында 60-тан ашыу оҙон көйлө тарихи башҡорт халыҡ йыры: «Урал», «Буранбай», «Йәмәлекәй тауы», «Уйыл», «Сибай», «Ғайса ахун», «Илсе ғайса», «Бейеш», «Әрме», «Ҡаһым түрә», «Шәүрә», «Сәлимәкәй», «Томан», «Ғилмияза» һәм башҡалар бар. Һамар, Ульяновск һәм Мәскәү сәхнәләрендә, Германия, Португалия һәм яҡын сит илдәрҙең ҡалаларында сығыш яһаған. Солтанов башҡарған күп кенә башҡорт халыҡ йырҙарының яҙмалары «Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы», Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының фольклор кабинеты, Өфө дәүләт сәнғәт институты, ҡайһы берҙәре шулай уҡ «Останкино» Телерадиокомпанияһы һәм Мәскәүҙәге Гнесиндар исемендәге Дәүләт музыка педагогия институтының фондтарында һаҡлана.

# Солтанов Абдулла Афзал улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Үҙешмәкәр йырсыларҙың Бөтә Рәсәй конкурсы лауреаты
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1996)
* Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1992)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1986)
* Учалы районының почётлы гражданы (2016)
# Мерәҫ (Татарстан)

Мерәҫ — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районындағы ауыл. Ураҙай ауыл биләмәһе составына керә.

# Мерәҫ (Татарстан)
## География

Ауыл Шәбеҙ йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан көнбайышҡа табан 12 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Мерәҫ (Татарстан)
## Тарих

Мерәҫ (Юғары Мерәҫ) — гәрәй ырыуы башҡорттарының ауылы. 1738 йылдан билдәле. Ә. З. Әсфәндиәров буйынса, Гәрәй улусының Байсар ауылы башҡорто Мерәҫ Солтанаев булыуы мөмкин. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Гәрәй улусы Әжәкүл түбәһенә ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Шәрип улусы составына керә.
1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы осоронда ауыл халҡы Е. И. Пугачёв яғында әүҙем сығыш яһай.
ХХ быуат башында ауылда мәсет (1806 йылдан билдәле), мәктәп, тирмән (1848 йылда — 2), мануфактура һәм бакалея кибете, хужалыҡ магазины теркәлгән.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составына керә.

# Мерәҫ (Татарстан)
## Халҡы

1795 йылда ир енесле 104 башҡорт; 1816 йылда — 81 башҡорт; 1850 йылда — 129 башҡорт; 1870 йылда — 321 башҡорт; 1905 йылда — 520 башҡорт йәшәй.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1859 | 1870 | 1884 | 1897 | 1906 | 1913 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 |
| 318 | 321 | 402 | 527 | 520 | 508 | 411 | 429 | 435 | 321 | 262 | 226 | 199 | 138 | 90 |

# Мерәҫ (Татарстан)
## Инфраструктура

Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Мәктәп бар.

# Мерәҫ (Татарстан)
## Билдәле шәхестәре

* Аҡанов Ҡотлояр Йәркәй улы — 6-сы башҡорт полкы составында 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусы.