yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы

РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (рус. «Заслуженный учитель школы РСФСР») — маҡтаулы исем. РСФСР Юғары Совет Президумы Указы менән 1940 йылдың 11 ғинуарынан индерелгән. 1995 йылдың 30 декабренән «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы» маҡтаулы исеменә алмаштырылған.

# РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы
## Тарихы

«РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы» маҡтаулы исеме беренсе тапҡыр 1940 йылдың 11 ғинуарынан РСФСР Юғары Совет Президумының мәғәриф һәм һаулыҡ һаҡлау өлкәһендә маҡтаулы исемдәр булдырыу Указы менән индерелә.
1975 йылдың 28 мартында РСФСР Юғары Совет Президумы Указы менән түшкә тағыу тамғаһы булдырылған.
1956 йылдың 18 июлендә РФСФР Юғары Совет Президумы Указы менән «РСФСР һөнәри-техник мәғарифе атҡаҙанған оҫтаһы» (рус. Заслуженный мастер профессионально-технического образования РСФСР) һәм «РСФСР һөнәри-техник мәғарифе атҡаҙанған уҡытыусыһы» (рус. Заслуженный учитель профессионально-технического образования РСФСР) маҡтаулы исемдәре булдырыла.
1995 йылдың 30 декаберендә Рәсәй Федерацияһы Президентының 1341 һанлы Указы менән «РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы» маҡтаулы исеме урынына Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (рус. «Заслуженный учитель Российской Федерации»).

# РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы
## Бүләкләү шарты

Башта был маҡтаулы исем уҡытыу-тәрбиә эшендәге уңыштары өсөн тик уҡытыусыларға ғына бирелә.
Һуңғараҡ мәғариф өлкәһендә эшләгән башҡа хеҙмәткәрҙәр — директорҙар, уларҙың урынбаҫарҙары һәм халыҡ мәғарифы бүлектәре мөдирҙәре лайыҡ була.
50—80 йылдарҙа мәғариф белем биреү өлкәһенең һәммә тармаҡтарында өлгө күрһәткән хеҙмәткәрҙәргә — уҡытыусылар менән бер рәттән тәрбиәселәргә, район, ҡала, өлкә һәм республика мәғариф эштәрен ойоштороусыларға, урта, махсус һәм юғары уҡыу йорттары уҡытыусыларына, дәреслек авторҙарына, методистарға, мәктәп биналары төҙәүгә һәм уҡытыу-тәрбиә эшен юғары кимәлдә ойоштороуға булышлыҡ иткән хужалыҡ етәкселәренә лә бирелә.
Хеҙмәт стажы 15 йылдан күберәк булырға тейеш.

# РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы
## Маҡтаулы исем менән бүләкләнгән Башҡортостан уҡытыусылары

Уҡытыу—тәрбиә эшендә айырыуса ҙур уңыштарға өлгәшкән ике Башҡортостан уҡытыусыһы иң беренсе маҡтаулы исемгә 1943 йылда лайыҡ була — Баймаҡ ҡалаһаның 4-се һанлы ете йыллыҡ мәктәбенең башланғыс синыфтар уҡытыусыһы Мәҙинә Ризуан ҡыҙы Шәйҙуллина һәм Мәсетле районы Дыуан-Мәсетле урта мәктәбенең урыҫ теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы Хөсәйен Ямалетдин улы Фәтҡуллинға бирелә.
Башҡортостандан был маҡтаулы исем менән 2003 йылдың башына ҡарата 425 кеше бүләкләнгән. Был һанға Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы маҡтаулы исеме менән бүләкләнгәндәр ҙә ингән.
# Вологда (аэропорт)

Вологда — шул исемдәге ҡаланың аэропорты. Ҡала үҙәгенән Архангельск шоссеһынан 10 км төньяҡтараҡ урынлнашҡа. Федераль әһәмиәттәге аэропорттар статусына эйә.
Аэродромға Ан-2, Ан-24, Ан-26, Ан-28, Ан-30, Ан-74, Як-40 самолеттарын һәм уларҙан еңелерәктәрен, шулай уҡ бөтә төр вертолеттарҙы ҡабул итә. Аэродромдың өп соп күтәрелеү һәм ултырыу юлы максималь ауырлығы 50 тонналы һауа суднолары өсөн тәғәйенләнгән.

# Вологда (аэропорт)
## Тарих
### Авиация башында

Беренсе Вологда эродромы тип Котельниково (Можайский ҡасабаһы) ауылы убаһын (Вологданан Пошехонский шоссеһендағы10 км алыҫлыҡта). 1862 йылда Александр Федорович Можайский үҙенең ҡатыны имениеһында беренсе осоу аппараттары конструкцияларын уйлап таюа. Бында уҡ һынауҙар үткәрә.

# Вологда (аэропорт)
## Тарих
### 1918-1953

Граждандар һуғышы йылдарында аэродром Ковырино эргәһендә була. Хәҙер был биләмә ВРЗ, 2 -се Вологда станцияһына терәлеп тора. 1918-1919 йылдарҙа бында «Фарман» тибындағы самолеттар сығарыла.
1931 йылда беренсе Вологда пассажир самолеттары барлыҡҡа килә. «Ҡыҙыл Төньяҡ» гәзите: «Беренсе сентябрҙә һауа линиялары асыу Мәскәү — Ярославль — Вологда — Архангельск һауа линиялары асыла»- тип яҙа. 01.09.1931 йылда Мәскәү — Ярославль — Вологда — Архангельск һауа линиялары булдырыла. Вологданан даими авиация бәйләнеше 1932 йылда ойошторола.
По-2 самолеты (Череповецтан килтерелә) Вологданы өлкәнең көнсығыш райондары менән бәйләй.
1941 йылдың март айында Вологдаға Череповецтан авиаподразделение күсерелә. Савин Петр Петрович отрядтың командиры итеп тәғәйенләнә. Бөйөк Ватан һуғышы башында подразделениела 25 самолет иҫәпләнә: По-2, С-1, Як-6.
1948 йылда подразделениела 20 По-2 самолеты иҫәптә тора. Авиаотрядҡа 1953 йылда Ан-2, 1955 й. — Як-12, 1958 й. — вертолет Ми-1 эксплуатацияға тапшырыла.

# Вологда (аэропорт)
## Тарих
### 1953-1978

1991 йылда — «Вологда авиация предприятиеһы» булдырыла.
Пассажирҙар һәм йөк ағымы бик ҙур була. Иҫке вокзал бинаһы пассажирҙар менән тулы була.
Вологда өлкәһеннән самолеттар өлкәнең иң төпкөл ауылдарына, район үҙтәкәренә оса. Мәскәү, Ленинград, Рига, Мурманск, Архангельск, Курск, Симферополь, Киров, Сыктывкар ҡалаларына самолеттар оса.
1978 йылдың 21 июленә тиклем иҫке аэропорт ғәмәлдә була.

# Вологда (аэропорт)
## Тарих
### Яңы аэропорт

Вологданың (рәсми булмаған исеме — Заречье) аэропорты 21 июль, 1978 йыл асыла.Аэровокзал бинаһы 1981 йылда асыла. Вологда авиапредприятиеһында Як-40, Ми-8 вертолеттары файҙаланыла.
* Аэровокзал бинаһы
* Самолет Як-40
* Һәйкәл Ил-18
# Рейнджерс (футбол клубы)

«Рейнджерс» футбол клубы ({ингл. һәм скотс Rangers Football Club, гэл. Club Ball-coise Rangers) — Глазго ҡалаһының футбол буйынса Шотландия чемпионатында сығыш яһаусы профессиональ футбол клубы. 1872 йылда нигеҙләнгән клуб бөгөнгө көндә Шотландияның иң уңышлы професссиональ футбол командаһы булып тора.
# Икрянка

Икрянка — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нерута йылғаһының уң ярына тамағынан 148 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.

# Икрянка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000056626
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005662
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Зарубин Николай Николаевич

Зарубин Николай Николаевич (18 июль 1893({{padleft:1893|4|0}}-{{padleft:7|2|0}}-{{padleft:18|2|0}}) или 1893, Өфө, Өфө губернаһы, Рәсәй империяһы — 1 март 1942({{padleft:1942|4|0}}-{{padleft:3|2|0}}-{{padleft:1|2|0}}) или 1942, Санкт-Петербург) — совет филологы һәм әҙәбиәт белгесе.

# Зарубин Николай Николаевич
## Биография

1893 йылдың 18(30) июлендә Өфөҡалаһында йәшерен советник ғаиләһендә тыуа. Атаһы Зарубин Николай Павлович (1845—1909) — 1890—1909 йылдарҙа Өфө ҡаҙна палатаһы идарасыһы. Олатаһы Зарубин Павел Алексеевич билдәле уйлап табыусы була.
1911 йылда Витебск ирҙәр гимназияһын тамамлай һәм шул уҡ йылда Петербург университетының тарих-филология факультетының славян-рус бүлегенә уҡырға инә. 1912 йылдың февралендә студенттар демонстрацияһында ҡатнашҡаны өсөн ҡулға алына һәм ике айлыҡ аресҡа дусар була. 1912 йылдың көҙөндә профессор Н. К. Никольскийҙың просеминарийында боронғо рус әҙәбиәте тарихы буйынса дәрестәрҙә шөғөлләнә башлай. 1917 йылдың октябрендә зачет эштәрен тапшырғас 1 дәрәжә дипломға лайыҡ була һәм Петроград университеты янында урыҫ теле һәм әҙәбиәте кафедраһы буйынса профессор дәрәжәһенә әҙерләү өсөн ҡалдыралар. 1918 йылдың октябрендә Петроградтан күсеп китә, 1920 йылға тиклем Витебск губернаһы һәм өйәҙе мәктәптәрендә уҡыта.
1919 йылдың ғинуарында Н. Н. Зарубин Витебск өйәҙе уҡыусылары тарафынан Бөтә Рәсәй уҡытыусы-интернационалистар һәм халыҡ мәғарифы эшмәкәрҙәре съезында ҡатнашыу өсөн Мәскәүгә делегат итеп һайлана. 1920 йылдың йәйендә икенсе тапҡыр Петроград университетының урыҫ теле һәм әҙәбиәте кафедраһында ҡалдырыла һәм бер үк ваҡытта Петроград университетының Славян-рус китап музейы буйынса рус теле һәм ауыҙ-тел ижады бүлексәһенең ғилми хеҙмәткәре итеп тәғәйенләнә. 1925 йылдың октябренән СССР Фәндәр академияһы китапханаһының I бүлегенең XVIII быуат китаптары бүлеге мөдире һәм өлкән китапханасы булып тора; 1928 йыл аҙағында СССР Фәндәр академияһының дөйөм йыйылышында боронғо рус әҙәбиәте ҡомартҡыларын баҫтырып сығарыу буйынса комиссияның өлкән ғилми һаҡлаусыһы вазифаһында раҫлана. 1930 йылдың ноябрендә, был вазифа ҡыҫҡартылыу менән бәйле, боронғо рус әҙәбиәте комиссияһының I разрядлы ғилми хеҙмәткәре итеп тәғәйенләнә, һуңынан элекке вазифаһында ҡалдырылып, рус әҙәбиәте институты штатына күсерелә. 1936 йылдың сентябренән СССР Фәндәр академияһы китапханаһы штатына күсерелә.
СССР Фәндәр академияһы Президиумының 1935 йылдың 25 октябрендәге ултырышында, диссертация яҡламайынса, Әҙәбиәт ғилеме кандидаты итеп раҫлана. 1935 йылдың декабрендә академик Н. К. Никольский, диссертация яҡламайынса, әҙәбиәт ғилеме докторы дәрәжәһе бирергә тәҡдим итә.
1942 йылдың 1 мартында блокадалағы Ленинградта аслыҡтан вафат була.

# Зарубин Николай Николаевич
## Библиография

* Зарубина Н. Н. Иван Грозный китапхана: библиографик тасуирлама һәм реконструкциялау. — Л.: Фән. Ленингр. от-ни, 1982.
* Зарубина Н. Н. Һыу мәсьәләһе тураһында тәүге баҫма (1800 й.), «слово о полку Игореве» // Сб. акад ҡырҡ ғалимдарҙың эшмәкәрлегенә ҡараған мәҡәләләргә. Орлов С. А. — Л., 1934. — С. 523—527;
* Зарубина Н. Н. Иртәнге һәм киске Заря?: (Аңлатмаларҙан торған «игорь полкы тураһында һүҙ») // ТОДРЛА. — 1935. — 2-се т. — С. 95-155.
# Нуриев Ғабдул Ғәҙелша улы

Нуриев Ғабдул Ғәҙелша улы (6 февраль 1922 йыл — 16 февраль 2004 йыл, Ҡазан) ― ғалим-табип, дерматовенеролог. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Медицина фәндәре докторы (1982), профессор (1983), Татар АССР-ының атҡаҙанған табибы (1989).

# Нуриев Ғабдул Ғәҙелша улы
## Биографияһы

Ғабдул Ғәҙелшә улы Нуриев 1922 йылдың 6 февралендә Татар АССР-ының Ар кантоны Иҫке Мәңгәр ауылында тыуған.
1940 йылда Ҡазан дәүләт медицина институтына уҡырға инә. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, 1941 йылдың йәйендә Ҡыҙыл Армияға мобилизациялана. 3-сө Украин һәм 4-се Украин фронтында һуғыша, ҡаты яралана. I һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордены һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары менән бүләкләнә. 1945 йылда демобилизацияланып, тыуған яғына ҡайта һәм медицина институтында уҡыуын дауам итә. Уны 1950 йылда тамамлай.
1954 йылдан алып 1957 йылға тиклем Республика клиник дауаханаһында тире-венерология бүлеге мөдире булып эшләй. 1957 йылда Республика тире-венерология диспансерының баш табип урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. 1961 йылда Ҡазан дәүләт медицина институтының дерматовенерология кафедраһы мөдире була.
1967 йылда кандидатлыҡ, 1982 ― докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. 1983 йылда профессор итеп һайлана. 1989 йылда һаулыҡ һаҡлауҙы үҫтереүгә индергән өлөшө өсөн Нуриев Ғабдул Ғәҙелша улы «Татар АССР-ының атҡаҙанған табибы» почетлы исеменә лайыҡ була. Шул уҡ йылда Татарстан дерматовенерологтарының ғилми йәмғиәте рәйесе итеп һайлана. 1990 йылда профессор-консультант булып китә.
Тире ауырыуҙары патогенезында микроблы аллергия һәм аутоаллергия проблемалары буйынса 100-ҙән ашыу хеҙмәт авторы. Стрептококка һәм стафилококкҡа аллергияһы булған хроник дерматоз менән ауырығандарҙы үҙенсәлекле гипосенсибилизациялау терапияһының яңы методикаһын эшләй.

# Нуриев Ғабдул Ғәҙелша улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* I һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордены
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
* Миҙалдар
* Татар АССР-ының атҡаҙанған табибы (1989)

# Нуриев Ғабдул Ғәҙелша улы
## Библиография

* Роль аллергических и аутоаллергических факторов в патогенезе микробной экземы // Вестник дерматологии и венерологии. 1971. № 11.
* Случай гипертрофического твердого шанкра // Вестник дерматологии и венерологии. 1980. № 9.
* Специфическая гиперсенсибилизирующая терапия больных дерматозами растворимыми бактериальными аллергенами // Вестник дерматологии и венерологии. 1987. № 7.
# Нуриман районының флагы

Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Нуриман районы муниципаль берәмеге флагы — муниципаль берәмектең рәсми символы булып хеҙмәт итеүсе хоҡуҡи таныу билдәһе.
Флаг 2006 йылдың 14 июлендә раҫлана һәм 3228-се теркәлеү номеры менән Рәсәй Федерацияһының Дәүләт геральдика регистрына индерелә.

# Нуриман районының флагы
## Һүрәтләнеше

«Иңе буйына 2:3 нисбәтле тура дүртмөйөшлө туҡыма, өс горизонталь һыҙаттан тора: туҡыма иңенең 7/10 өлөшөн тәшкил иткән аҡ төҫтәге өҫкөһө, туҡыма иңенең 1/10 өлөшөн тәшкил иткән ҡыҙыл төҫтәге урталағыһы һәм һары төҫтәге аҫҡыһы; аҡ һыҙаттың уртаһында ҡыҙыл төҫтәге өсмөйөштәр һәм ҡыҙыл төҫтәге ҡыҫҡа нурҙар менән ҡаймаланған һары төҫтәге түңәрәк».

# Нуриман районының флагы
## Символиканың нигеҙләмәһе

Район флагы композицияһының нигеҙенә район атамаһының мәғәнәһе һалынған, был атама «нур» һәм «иман» тигән ике башҡорт һүҙенән тора.
Аҡ төҫ (көмөш) — нуримандарҙың рухи ҡаһарманлығы, ниәттәренең сафлығы һәм күңелдәренең асыҡлығы, яҡты киләсәккә өмөттәре һәм изге ышаныуҙары символы, шулай уҡ район атамаһы нигеҙенә матур яңғыраш биргән төшөнсәләрҙе кәүҙәләндерә.
Ҡыҙыл төҫ — ҡаһарманлыҡ, батырлыҡ һәм ҡыйыулыҡ символы, шулай уҡ Ватан өсөн ҡойолған ҡан төҫө. Ҡояш — хәҡиҡәт, зирәклек, байлыҡ һәм муллыҡ символы, йорттарында һәм күңелдәрендә изге яҡтылыҡ һүнмәгән егәрле нурмандарҙың һәйбәт эштәренә яҡтыһын һибә.
Һары төҫ (алтын) нуримандарҙың ғәҙеллеген, миһырбанлылығын, шулай уҡ байлығын, затлылығын, үҙаллылығын, көсөн, тоғролоғон һәм киң күңеллелеген кәүҙәләндерә.
# Ольбернхау

Ольбернхау (нем. Olbernhau) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 9936 кеше йәшәй. Майҙаны — 70,41 км². Диңгеҙ кимәленән 440 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 9526 һәм автомобиль коды MEK.
# Сятко

«Сятко» (Эрзя телендә «Осҡон») — әҙәби-нәфис һәм ижтимағи-сәйәси журнал, Саранскиҙа баҫыла. Эрзә телендә сыға.

# Сятко
## Тарихы

1929 йылдың ғинуарынан Һамарҙа нәшер ителә башлай, айына бер тапҡыр сыға. Эрзәләр өсөн ауыл хужалығы йүнәлешендә журнал булдырыу тураһындағы ҡарар 1928 йылдың 5 апрелендә партия хеҙмәткәрҙәренең ваҡытлы һәм ваҡытлы булмаған мордва баҫмалары буйынса Бөтә Рәсәй кәңәшмәһендә ҡабул ителә. "Сятко"ның тәүге һандары Һамарҙа партияның Урта Волга өлкә комитеты мордва секцияһының әүҙем булышлығы менән сыға. Мордва автономиялы өлкәһен ойоштороуға бәйле, 1930 йылдың ғинуарында журнал Саранскиҙа нәшерләнә башлай.
ВКП(б) Үҙәк Комитетының 1941 йылғы 26 июнь ҡарарына ярашлы, ВКП(б)-ның Мордва Өлкә Комитеты бюроһы 1941 йылдың 5 июлендә Мордва АССР-ы Яҙыусылар союзына айырым күрһәтмә булғанға тиклем «Сятко» журналын сығарыуҙы туҡтатып торорға тәҡдим итә.
1946 йылдың ғинуарынан 1956 йылдың майына тиклем журнал урынына «Изнямо» («Еңеү») әҙәби-нәфис алманахы сыға. 1956 йылдың июненән журнал «Сурань толт» («Сура уттары») атамаһы аҫтында баҫыла. «Сятко» тигән баштағы атамаһы журналға 1956 йылдың ғинуарында ҡайтарыла. Журнал 2 айға бер сыға, 1991 йылдың ноябренән ай һайын сыға башлай.
Журналдың ойоштороусылары: 1990 йылдың декабренә тиклем — Мордва АССР-ының Яҙыусылар союзы, 1991 йылдың ғинуарынан 1999 йылдың майына тиклем — Мордовияның Яҙыусылар союзы һәм редакция коллективы, 1999 йылдың июненән 1999 йылдың декабренәсә — Мордва Республикаһы Хөкүмәте һәм редакция коллективы. 2000 йылдың ғинуарынан Мордва Республикаһы Хөкүмәте «Сятко» журналының ойоштороусыһы булып тора.
СССР Юғары Советы Президиумының 1979 йыл 6 март Указы менән журнал «Почёт Билдәһе» ордены менән наградлана.
Төрлө йылдарҙа «Сятко» журналына етәкселек итәләр:
* Д. И. Гребенцов (1929—08.1931)
* К. Д. Звездин (09.1931—08.1932)
* А. М. Лукьянов (09.1932—08.1933)
* А. Д. Куторкин (09.1933—12.1933)
* Ф. А. Потешкин (01.1934—04.1935)
* И. И. Прокин (05.193—11.1935)
* А. Д. Куторкин (11.1935—12.1937)
* Д. Ф. Учаев (01.1938—05.1939)
* Н. И. Филиппов (06.1939—06.1941)
* Н. Л. Иркаев (01.1956—04.1958)
* С. Е. Вечканов (05.1958—08.1959)
* А. Д. Куторкин (09.1958—06.1959)
* А. К. Мартынов (07.1959—10.1963)
* Е. И. Пятаев (11.1963—12.1966)
* А. С. Щеглов (01.1967—12.1971)
* А. К. Мартынов (01.1972—06.1977)
* И. А. Калинкин (07.1977—05.1984)
* А. М. Доронин (06.1984—01.2000)
* А. В. Арапов (2000—14.06.2011).
Әлеге ваҡытта журналдың баш мөхәррире — Т. В. Разгуляева, Рәсәй Журналистар союзы ағзаһы, Мордва Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре.
# Дерягаль

Дерягаль — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тергала йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Дерягаль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Кинель башынан тамағына тиклем, Кутулук йылғаһы башынан Кутулук һыуһаҡлағысына тиклем ]. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000812112100008128
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100812
* Бассейн коды — 11.01.00.008
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Пастель де чокло

Пастель де чокло (исп. Pastel de choclo) — Көньяҡ Америка аш-һыуы бәлеше

# Пастель де чокло
## Тарихы

Ашамлыҡтың килеп сығышының теүәл ваҡыты һәм урыны билдәле түгел. Яҡынса ул XVII быуатта Перуҙа килеп сыҡҡан. Әлеге ваҡытта Перуҙан тыш Чилиҙа, Аргентинала һәм Боливияла киң таралған.

# Пастель де чокло
## Әҙерләү

Татлы кукурузды паста кеүек итеп ваҡлайбыҙ. Һөт һәм базилик ҡушып болғайбыҙ. Иретелгән аҡ май ҡушабыҙ. Был ҡатнашма менән кәстрүлде талғын утҡа ҡуябыҙ (яҡынса 15 минут). Әленән-әле ҡатнашманы болғатып торабыҙ.
Эслекте тауыҡ фаршынан әҙерләйҙәр, ул башлы һуған һәм тәмләткестәр менән (паприка, һарымһаҡ, борос һәм тмин менән) быҡтырыла. Фарш менән бергә ҡаты итеп бешерелгән йомортҡа киҫәктәре, йөҙөм һәм зәйтүн емеше һалалар.
Артабан духовканы 400 °F (≈200 °C) тиклем ҡыҙҙырабыҙ. Кәстрүлгә эслекте һалырға. Өҫтөнә кукуруз ҡатнашмаһын ҡоябыҙ. Тәме буйынса, өҫтөнә шәкәр йәки кокос юнысҡыларын һибергә мөмкин. Бешерергә ҡуйырға. 30 минут дауамында бешерәбеҙ. Аҙаҡ, өҫкө ҡатламы алтын-һары төҫкә ингәнсе тағы ла 5-7 минут ҡыҙҙырабыҙ.
Эслекте өсөн ҡайһы берҙә тауыҡ ҡулланыла. Туралған бәшмәк һәм шулай уҡ моцарелла сыры ла ҡушырға мөмкин. Бешерелгән бәлеш эҫе килеш бирелә.
# Небтя-Яга

Небтя-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Торавей күл - Песчанка йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 56 км.

# Небтя-Яга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000086290
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008629
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сеозик-Яга

Сеозик-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Песчанка йылғаһының уң ярына тамағынан 131 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Сеозик-Яга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — яр һыҙатының 03.04.00 гидрографик берәмеге эсендәге, Рәсәй Федерацияһының һыу территориялары һәм эске диңгеҙ һыуҙарындағы Баренц диңгеҙендәге утрауҙар, Колгуев утрауын керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040010012103000091948
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103009194
* Бассейн коды — 03.04.00.100
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Әхәтова Ираида Әбүбәкер ҡыҙы

Әхәтова Ираида Әбүбәкер ҡыҙы (10 ғинуар 1946 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалим-зооинженеры, юғары мәктәп уытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2012), ауыл хужалығы фәндәре докторы (1994), профессор (1995). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998). Борай районының почётлы гражданы.

# Әхәтова Ираида Әбүбәкер ҡыҙы
## Биографияһы

Ираида Әбүбәкер ҡыҙы Әхәтова 1946 йылдың 10 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Борай районы Мулла ауылында тыуа. 1964—1977 йылдарҙа медицина учреждениеларында һәм СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының гельминтология лабораторияһында фельдшер булып эшләй.
1977 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлай, шунан 1977—1995 йылдарҙа Башҡортостан малсылыҡ һәм мал аҙығы етештереү ғилми-тикшеренеү институтының йылҡысылыҡ лабораторияһында ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. 1995—1999 йылдарҙа — Рәсәй Ауыл хужалығы фәндәре академияһы Башҡортостан фәнни үҙәгенең ғилми секретары; 1999—2004 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт аграр университетының ауыл хужалығы малдарын үрсетеү кафедраһы мөдире. 2005 йылдан — ошо уҡ университеттың ветеринария-санитария экспертизаһы кафедраһы профессоры.
«Башҡорт тоҡомло аттарҙың һөт биреүсәнлеген арттырыуҙың селекцион-генетик нигеҙҙәре» тигән темаға кандидатлыҡ (1987) һәм докторлыҡ (1994) диссертацияһын яҡлай. 2006—2016 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы биология һәм ауыл хужалығы фәндәре бүлексәһенең ғилми секретары булып эшләй. 2012 йылдан Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы.
Йылҡысылыҡта өс селекция ҡаҙанышы авторы.

# Әхәтова Ираида Әбүбәкер ҡыҙы
## Хеҙмәттәре

* Әхәтова Ираида Әбүбәкер ҡыҙы — 270 ғилми һәм методик хеҙмәт, шул иҫәптән 12 монография, малсылыҡта өс селекция ҡаҙанышына авторлыҡ танытмаһы, Рәсәй Федерацияһында уйлап табыуға 1 патент авторҙашы.
* И. Ахатова «Разведение сельскохозяйственных животных» Уфа, 2003.
* Ахатова И. А. «Молочное коневодство: племенная работа, технологии производства и переработки кобыльего молока» Рос. акад. с.-х. наук [и др.] Уфа; Гилем, 2004, — 323 с., ил., табл.; 20 см

# Әхәтова Ираида Әбүбәкер ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* СССР Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең ике көмөш миҙалы
* Күкрәккә таҡмалы «СССР уйлап табыусыһы» билдәһе
* Башҡортостан Республикаһы Ауыл хужалығы министрлығы, Рәсәй Ауыл хужалығы фәндәре академияһы, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы почёт грамоталары
* II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орден миҙалы.
* Борай районы]]ның почётлы гражданы.