yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Люк (Чепца ҡушылдығы)

Люк — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чепца йылғаһының уң ярына тамағынан 359 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Люк (Чепца ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300112111100032967
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103296
* Бассейн коды — 10.01.03.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Кәрешкә мәктәбе

Кәрешкә мәктәбе (рус. МОБУ ООШ д. Карышкино) — Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы муниципаль районының Кәрешкә (Баймаҡ районы) ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбе

# Кәрешкә мәктәбе
## Тарихы

Баймаҡ районы Кәрешкә ауылы мәктәбенең тарихы 1927 йылдан башлана. Мәсет бинаһы башланғыс мәктәп итеп үҙгәртелә. Беренсе уҡытыусы — Моратшина Мәрхәбә (Юлыҡ ауылынан).
Ике кабинетлы яңы мәктәп бинаһы 1973 йылда төҙөлә.
1984 йылдың 1 сентябрендә яңы асылған мәктәпкә Кәрешкә һәм Абдрахман ауылдарынан 100 уҡыусы килә.

# Кәрешкә мәктәбе
## Етәкселәре

* Хәсәнов Әхмәҙулла Х. (1984)
* Әбүбәкиров Илгиз Әхмәт улы
* Бәхтегәрәев Йәноҙаҡ Әбделғәҙе улы (1990—1994)
* Һунаршин Борхан Сәлимйән улы (1994 йылдан)

# Кәрешкә мәктәбе
## Уҡытыусылары

* Ниғмәтуллин Мәғәфүр (1930—1940)
* Йәнтилин Ғөзәйер Йыһанур улы (1930—1950 йылдар)
* Сабарбаева Менәүәрә (1947—1948)
* Яхина Сәлиха (1947—1948)
* Мөхәмәтйәнов Ғөбәйт (1950 йылдар)
* Әбүбәкеров Илгиз Әхмәт улы
* Әбүбәкирова Фәүзиә Заһит ҡыҙы (1958)
* Сирғәлина Клара 1962
* Урманова Ғәлиә Ғәлимйән ҡыҙы 1963
* Дәүләтова Рәйсә (1964—1966)
* Йәнтилина Ғәбиҙә (1966—1967)
* Ишбаева Әзилә Ҡорбан ҡыҙы (1968—1969)
* Сафина Әлифә Фазлетдин ҡыҙы (1971—1996)
* Ишбаева С. Ф.
* Хәсәнов Разия Кирам ҡыҙы
* Ғүмәрова Г. З.
* Дәүләтбаева М. Х.
* Ишбаева С. Ш.
* Йәнтилин Р. Ф.
* Йәнтилина М. Ф.
* Ғәлләмова Р.Ф
* Дәүләтбаев Рамаҙан Ғиниәт улы — филолог (1986 йылдан)
* Дәүләтбаева Гөлнур Мирза ҡыҙы — биолог (1986 йылдан)

# Кәрешкә мәктәбе
## Мәктәпте тамамлаусы билдәле шәхестәр

* Йәнтилин Ғөзәйер Йыһанур улы (25 ноябрь 1917 йыл — 12 февраль 1985 йыл) — дәүләт эшмәкәре, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1974—1979 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының аҙыҡ-түлек министры. Башҡорт АССР-ының алтынсы (1963—1967), етенсе (1967—1971) һәм һигеҙенсе (1971—1975) саҡырылыш Юғары Советы депутаты.. Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1963, 1966), «Почёт Билдәһе» ордендары (1971) кавалеры.

# Кәрешкә мәктәбе
## Ҡаҙаныштары

* 1985 йылда мәктәп яңы уҡыу йылына әҙерлек буйынса район буйынса 1-се урынға лайыҡ була һәм Күсмә Ҡыҙыл Байраҡ менән бүләкләнә
* 1987 йылда мәктәп яны участкаһы Башҡортостан мәктәптәре араһында 2-се урынды ала, ә уҡыусылары Дәүләтбаева М. һәм Таштимеров А. СССР ВДНХ-һында ҡатнаша һәм «ВДНХ-ла ҡатнашҡан өсөн» миҙалдары менән бүләкләнә.
* Математика уҡытыусыһы Дәүләтбаева Матур Хизбулла ҡыҙы һәм башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы Вәлишина Яңылбикә Рауил ҡыҙы «Рәсәйҙең иң яҡшы уҡытыусылары» конкурсында еңеү яулай.

# Кәрешкә мәктәбе
## Шулай уҡ уҡығыҙ

* Кәрешкә (Баймаҡ районы)
# Владислав Ванчура

Владислав Ванчура (чех Vladislav Vančura; 23 июнь 1891 йыл — 1 июнь 1942 йыл)— чех яҙыусыһы, кинорежиссер һәм драматург, әҙәбиәт буйынса өс тапҡыр Дәүләт премияһы лауреаты (1929, 1931, 1947 (үлгәндән һуң)).

# Владислав Ванчура
## Тормошо һәм ижады

Владислав Ванчура 1891 йылдың 23 июнендә Опава янындағы Гайҙа тыуған. 1919 йылда уның әҫәрҙәре тәүге тапҡыр чех матбуғатында баҫтырыла. 1920 йылдан алып — Devětsil әҙәби төркөмө ағзаһы, поэтизм вәкиле. Бер нисә хикәйәләр, пьесалар, романдар, шул иҫәптән «Маркета Лазарова» (һуңынан уның буйынса фильм төшөрөлә) йыйынтытыҡтары нәшер ителә. Бер нисә фильм төшөрөүҙә лә ҡатнаша.
1939—1940 йылдарҙа Чех халҡы тарихы картиналарын ижад итә, уларҙа ул чех тарихын Пржемысловичтар династияһына тиклем (тарихи персонаждар исеменән) тасуирлай. Хеҙмәт алты томда күҙаллана, әммә авторҙың ҡулға алыныу арҡаһында тамамланмай ҡала. Тик ике томы нәшер ителә, икенсеһе — уның вафатынан һуң, 1947 йылда, баҫтырыла.
В. Ванчура Чехословакия коммунистар партияһы ағзаһы була. 1929 йылда Етеләр манифесына ҡул ҡуйған өсөн (яңы партия лидеры Готвальдтың курсын тәнҡитләү менән бәйле) партия сафынан сығарыла. Чехословакиялағы немец оккупацияһы осоронда Ҡаршылыҡ хәрәкәтендә ҡатнаша. 1942 йылдың 28 майында, Богемия һәм Моравия протекторатының немец администрацияһы башлығы Рейнхард Гейдрихты үлтерергә маташҡандан һуң, гестапо тарафынан ҡулға алына, уның менән бер рәттән ике меңдән ашыу чех интеллигенты ҡулға алына. Владислав Вачура 1942 йылдың 1 июнендә, бер ниндәй судһыҙ, үлтерелә, кәүҙәһе йәшерен рәүештә Страшницк крематорийында яндырыла.

# Владислав Ванчура
## Хәтер

Чехословакияны азат иткәндән һуң В. Ванчураға Чехословакияның халыҡ артисы, әҙәбиәт буйынса Дәүләт премияһы лауреаты, шулай уҡ 1939—1945 йылдарҙағы Чехословакия Хәрби тәреһе кавалеры исемдәре бирелә (үлгәндән һуң).
Опава ҡалаһында уның иҫтәлегенә һәйкәл ҡуйылған.
1992 йылда 1-се дәрәжә Томаш Гарриг Масарик ордены бирелә (иҫтәлек хөрмәтенә).

# Владислав Ванчура
## Һайланма әҫәрҙәре

* Элекке ваҡыттарҙың ахыры
* Маркета Лазарова
* Икмәк бешереүсе Ян Мархул
* Еңмеш йәй
* Кубула һәм Куба Кубикула (повесть-әкиәт)

# Владислав Ванчура
## Фильмографияһы

* 1968: Еңмеш йәй
* 1970: Доротка батшабикә һуғаны
* 1989: Элекке ваҡыттарҙың ахыры

# Владислав Ванчура
## Фильмографияһы
### Режиссура

* 1932: Před maturitou
# Шайдуриха

Шайдуриха (Оло Шайдуриха) — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Утка (Уткинский тоғаны) йылғаһының һул ярына тамағынан 7,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Шайдуриха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, Ревда ҡалаһынан Кын ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100612111100010393
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101039
* Бассейн коды — 10.01.01.006
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Барлебен

Барлебен (нем. Barleben) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 9090 кеше йәшәй. Майҙаны — 29,73 км². Диңгеҙ кимәленән 44 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39179 һәм автомобиль коды — BK.
# Прокопьевск

Прокопьевск (рус. Прокопьевск) — Кемерово өлкәһенең төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан ҡала. Халыҡ һаны буйынса өлкәлә өсөнсө урында тора.

# Прокопьевск
## Иҡтисад

* «Электромашина» заводы
* «Прокопьевск электроаппарат заводы»

# Прокопьевск
## Билдәле шәхестәр

* Чекирова Людмила Дмитриевна (18.03.1950), опера йырсыһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2000).
# Кесе Сюрва

Кесе Сюрва — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сюрва йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Кесе Сюрва
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100009691
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100969
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Тольятти йәмиғ мәсете

Тольятти йәмиғ мәсете — Диниулов Харис Хәйҙәр улы исемендәге мәсет, ҡаланың Үҙәк районында Ларин урамында урынлашҡан.

# Тольятти йәмиғ мәсете
## Тарихы

Тольятти йәмиғ мәсете төҙөү өсөн ҡала хакимиәте тарафынан 1993 йылда Тольятти ҡалаһының шәхси секторында территория бүлеп бирелә. Мәсет 1994 йылда төҙөлә башлай, ә 1996 йылда уның беренсе сиратын төҙөү тамамлана. Мәсет төҙөүгә аҡһаҡалдар советы рәйесе Диниулов Харис Хәйҙәр улы рухландыра, мәсет уның исеме менән атала. 1997 йылдың февралендә йәмиғ мәсетенең беренсе сиратын асыу тантанаһы була.
2003 йылдың 20 октябрендә мәсеттең икенсе сиратына нигеҙ һалына, сөнки алдағы төҙөлгән бина мосолман байрамдары ваҡытында барлыҡ килеүселәрҙе һыйҙыра алмай. Яңы бина ике ҡатлы һәм 38 м манара менән була. Ул 300 килеүсегә иҫәпләнә. Намаҙ уҡыу залдары беренсе һәм подвал ҡаттарында урынлаша, ә икенсе ҡатта ҡатын-ҡыҙҙар өсөн бүлмә, уҡыу кластары һәм тәһәрәт бүлмәләре урынлаша.
Икенсе сират мәсетен асыу тантанаһы 2007 йылдың 10 декабрендә үтә, унда Рәсәй мосолмандарының мөфтөйө Тәлғәт Тажетдин, Һамар өлкәһе мөфтөйө Вәғис Хәҙрәт, Тольятти Үҙәк районының етәксеһе Сергей Крымцев, шулай уҡ ябай ҡала халҡы һәм күрше төбәктәрҙән һәм илдәрҙән килгән ҡунаҡтар ҡатнаша.
Мәсеттең имамы — Ғүмәров Ислам Миңсәлих улы.
# Даровка (Кобра ҡушылдығы)

Даровка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кобра йылғаһының уң ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Даровка (Кобра ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300312111100035843
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103584
* Бассейн коды — 10.01.03.003
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Мугни Геворг сиркәүе

Мугни Геворг сиркәүе (әрмән: Եկեղեցի Գևորգ Սուրբ Մուղնեցվոց, грузин: გიორგის ეკლესია მუღნის წმინდა), шулай уҡ изге Мугни Георгий сиркәүе (Gevork, Йоргәнбулып Ermenice ы) Грузияның баш ҡалаһы Тбилисиҙа урынлашҡан, 1756 йылда тулыһынса үҙгәртеп ҡоролған 13 быуат сиркәү булып тора. Сиркәү кирбестән яһалған, үҙаллы дүрт бағанаға таянған тура мөйөшлө тәренән тора.

# Мугни Геворг сиркәүе
## Бөгөнгө торошо

Сиркәү 1980 йылдар уртаһына тиклем халыҡ сәнғәте музейы була 1990 йылға ул инде музей булмай, ә интерьеры емерелә
Көнбайыш фасад яғына ҡарай инеү 1991 йылдың майында емерелә. Сиркәүҙең диуарҙарындағы ҙур ярыҡтар грузин властары тарафынан сиркәүҙе йүнәтеү өсөн түгел, ә сиркәүҙе емереү өсөн ҡулланыла
2009 йылдың 18 ноябренә ҡарай төндә Тбилисиҙағы Изге Геворг сиркәүенең көмбәҙе емерелеп төшә. Халыҡ фекере буйынса күптән булмаған ямғырҙар инде емерелеп барған сиркәүҙең ҡоролмаһын ҡаҡшата. Грузин телеканалында төбәк губернаторы Руставиҙың сиркәүҙе тергеҙергә аҡса бүлеүе тураһында хәбәр ителә.
# СССР йәйге Олимпия уйындарында 1980

1980 йылғы Йәйге Олимпия уйындары Советтар Союзында үтә. Совет делегацияһы 514 кешенән тора. Асыу тантанаһында Николай Балбошин йыйылма команданың флаг йөрөтөүсеһе була. СССР йыйылма командаһы ярыштарҙа 21 спорт төр буйынса ҡатнаша, 195 миҙал яулай, шуларҙың 80-е алтын, 69-ы көмөш һәм 46-һы бронза миҙал. Миҙал иҫәбе буйынса беренсе урынға сыға. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: совет спортсылары бөтә спорт төрҙәре буйынса ла миҙалдар яулай.

# СССР йәйге Олимпия уйындарында 1980
## СССР спортсылары миҙалдары (Союз әһәмиәтендәге республикалар һәм ҡалалар буйынса)

| Республика йәки ҡала | Ҡатнашыусылар | 1 Алтын | 2 Көмөш | 3 Бронза |
| РСФСР | 118 | 36 | 23 | 27 |
| Мәскәү | 109 | 31 | 24 | 29 |
| Ленинград | 40 | 19 | 21 | 5 |
| Украина ССР-ы | 91 | 38 | 18 | 17 |
| Белорус ССР-ы | 42 | 15 | 10 | 9 |
| Ҡаҙаҡ ССР-ы | 20 | 6 | 3 | 7 |
| Грузин ССР-ы | 17 | 3 | 4 | 5 |
| Литва ССР-ы | 16 | 7 | 1 | 3 |
| Үзбәк ССР-ы | 14 | 3 | 4 | 4 |
| Латвия ССР-ы | 13 | 4 | 3 | 2 |
| Әрмән ССР-ы | 9 | 2 | 2 | 2 |
| Эстон ССР-ы | 8 | 2 | 1 | 1 |
| Ҡырғыҙ ССР-ы | 6 | 4 | 1 | 1 |
| Әзербайжан ССР-ы | 5 | 1 | 3 | 2 |
| Тажик ССР-ы | 2 | 2 | - | 1 |
| Молдава ССР-ы | 2 | 1 | - | - |
| Төрөкмән ССР-ы | - | - | - | - |

# СССР йәйге Олимпия уйындарында 1980
## Миҙал яулаусылар
### Спорт төрҙәре буйынса миҙалдар

| Спорт | Алтын | Көмөш | Бронза | Барлығы |
| Еүел атлетика | 15 | 14 | 12 | 41 |
| Көрәш | 12 | 3 | 2 | 17 |
| Спорт гимнастикаһы | 9 | 8 | 5 | 22 |
| Йөҙөү | 8 | 9 | 5 | 22 |
| Ауыр атлетика | 5 | 3 | 0 | 8 |
| Байдарка һәм каноэла ишеү | 4 | 2 | 2 | 8 |
| Ат спорты | 3 | 3 | 2 | 8 |
| Фехтование | 3 | 3 | 2 | 8 |
| Велоспорт | 3 | 1 | 2 | 6 |
| Атыу | 3 | 1 | 1 | 5 |
| Һыуға һикереү | 2 | 2 | 2 | 6 |
| Дзюдо | 2 | 1 | 2 | 5 |
| Хәҙерге бишалыш | 2 | 0 | 1 | 3 |
| Волейбол | 2 | 0 | 0 | 2 |
| Академик ишеү | 1 | 9 | 2 | 12 |
| Бокс | 1 | 6 | 1 | 8 |
| Уҡтан атыу | 1 | 2 | 0 | 3 |
| Елкәнле спорт | 1 | 1 | 1 | 3 |
| Гандбол | 1 | 1 | 0 | 2 |
| Баскетбол | 1 | 0 | 1 | 2 |
| Һыуҙа туп уйыны | 1 | 0 | 0 | 1 |
| Үләндә хоккей | 0 | 0 | 2 | 2 |
| Футбол | 0 | 0 | 1 | 1 |
# Ҡуйһыу (йылға)

Ҡуйһыу (рус. Койсуг) — Рәсәйҙәге йылға. Ростов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға оҙонлоғо 55 км.
# Кутьма

Кутьма — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лехта йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Кутьма
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300212110000010781
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001078
* Бассейн коды — 08.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Зәңгәр шыршылар паркы (Дәүләкән районы)

Комсомол ауылы эргәһендә ултыртылған зәңгәр йәки сәнскәкле шыршылар паркы (рус. Парковые насаждения голубой ели около села Комсомольский) — парк культуралары, зәңгәр шыршы үҫентеләре, ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965).

# Зәңгәр шыршылар паркы (Дәүләкән районы)
## Таралыу тарихы

Сәнскәкле шыршының ғәҙәти булмаған үҙенсәлекле зәңгәрһыу төҫө был ағас төрөнөң икенсе исемен — "зәңгәр шыршы"ны билдәләй. Зәңгәр (күк) шыршыларҙың тыуған ере — Төньяҡ Америка. 1879 йылда немец дендрологы Энгельман уны Европаға алып ҡайта һәм шунда уҡ тарала. Рәсәй империяһыында күп кенә алпауыттар уны үҙҙәренең баҡсаһына ултырта. Уҙған быуатта Мәскәү, Ленинград, Краснодар һәм башҡа ҡала парктарында ултыртылған зәңгәр шыршылар һаҡланған. 1900—1905 йылдарҙа немец күскенселәренең береһе Яков Иоганнович Мартенц Дәүләкәндән 12 километр алыҫлыҡта урынлашҡан утар биләмәһендә зәңгәр (күк) шыршылар ултырта. Үҫентеләрҙе Германиянан килтергән, тип фаразлана.

# Зәңгәр шыршылар паркы (Дәүләкән районы)
## Тасуирламаһы

Әлеге ваҡытта был урында 0,25 гектар майҙанда 52 ағас һаҡланған. 80 йәштә шыршы 20 м бейеклеккә һәм диаметры 30 см етә, бер ағас 1700 тубырсыҡ бирә. Шыршы участкаһын республика ғалимдары өйрәнә, үткән быуаттың уртаһында ҡиммәтле орлоҡ базаһы сифатында әүҙем файҙаланыла. Шул саҡта уҡ биологтар, шыршылар көсәйтелгән һаҡланыуға мохтаж, тигән һығымтаға килә. 1965 йылда, дендролог А. С. Сахарованың (1917-1986) тикшеренеүҙәре нигеҙендә һәм уның, шулай уҡ Б. И. Федорако (1908-1967) һәм Е. В. Кучеров тәҡдиме буйынса был ултыртылған зәңгәр шыршылар ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы статусын ала.
Комсомол ауылы эргәһендәге зәңгәр шыршы участкаһы — ҡалаларҙы һәм ауылдарҙы йәшелләндереү маҡсатында был ҡиммәтле декоратив тоҡомдо үрсетеү өсөн яҡшы орлоҡсолоҡ базаһы. Шыршы паркы кәртәләнгән һәм һаҡлана.
Дәүләкән шыршылары Өфө ҡала советы, баш ҡалала Ленин һәйкәле янындағы, бер нисә ҡала һәм район хакимиәттәре алдындағы биләмәләрҙе биҙәй.
# Оло Сед-Ю

Оло Сед-Ю — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сибирчата-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Оло Сед-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112103000091360
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103009136
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Вежняньга

Вежняньга — Рәсәй йылғаһы. Пенза өлкәһе, Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2064/647/17/1 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Вежняньга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура йылғаһы, инештән Сура гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500112110000035918
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003591
* Бассейн коды — 08.01.05.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Агаповка районы

Ага́повка райо́ны (рус. Агаповский район) — Силәбе өлкәһендә берекмә. Район Башҡортостан менән сиктәш.
Үҙәк — Агаповка ауылы, Магнитогорсктан 20 км алыҫлыҡта ята. Майҙан — 2 603,6 км², ауыл хужалығы ерҙәре — 232,4 мең га.
Милли состав (2010): урыҫтар — 75%, ҡаҙаҡтар — 9,2%, татарҙар — 5,3%, башҡорттар-5,2%, украиндар — 1,4%. Утарка ҡасабаһында күп башҡорттар йәшәй. Аблязово ҡасабаһында күп татарҙар йәшәй.
Районда Яйыҡ, Гумбейка, Зингейка, Сухая, Ржавчик, Янгелька йылғалары ағалар. Ике һыуһаҡлағысы бар: Верхнеуральск һәм Магнитогорск.

# Агаповка районы
## Ҡоролош

| № п/п | Муниципаль берекмә | Үҙәк | ауылдар һаны | Майҙан, кв.км | Халыҡ (2002), кеше |
| 1 | Агаповское ауыл биләмәһе | Агаповка | 3 | 57,44 | 7 379 |
| 2 | Буранное ауыл биләмәһе | Буранный | 10 | 36,47 | 6 288 |
| 3 | Желтинское ауыл биләмәһе | Желтинский | 2 | 110,83 | 1 536 |
| 4 | Магнитное ауыл биләмәһе | Магнитный | 6 | 523,00 | 4 008 |
| 5 | Наровчатовское ауыл биләмәһе | Наровчатка ҡасабаһы | 2 | 20,32 | 2 261 |
| 6 | Первомайское ауыл биләмәһе | Первомайский | 5 | 41,00 | 3 196 |
| 7 | Приморское ауыл биләмәһе | Приморский | 3 | 33,84 | 4 252 |
| 8 | Светлогорское ауыл биләмәһе | Светлогорск ҡасабаһы | 9 | 190,00 | 2 826 |
| 9 | Черниговское ауыл биләмәһе | Черниговский | 4 | 15,36 | 1 266 |
| 10 | Янгельское ауыл биләмәһе | Янгельский | 3 | 130,00 | 2 128 |
# Хакасия гимны

Хакас Республикаһы Гимны (хак. Хакас Республиказы Гимны) — Хакасия байрағы һәм гербы менән бер рәттән Хакасия дәүләт символы.

# Хакасия гимны
## Хакасса текст

Хакасия! Сибирь кiнi чирi, Сойан тағлары, Ким суғ аuыны. Чайаан таңназы, тилекей сiлии! Ööркiлер салған чоннар чырuалы. Хакасия! Сағаа хайхапчам, Köpiп тайға-тағлар, чазыларың Чир-суум тынызына кööрепче чÿреем Кÿс мағаа кирче тöреен чирiм.   Саарлар, тулғорлар син пÿдiрчезiң. Ас таарыпчазың, аттарға пайзың, Анып чир пайын, чоллар салчазың, Алып оолларның маха кÿзiнең. Хакасия! Сағаа хайхапчам, Köpiп тайға-тағлар, чазыларың Чир-суум тынызына кööрепче чÿреем Кÿс мағаа кирче тöреен чирiм.   Илбек хазнабыс поғдархапча синнең, Ада чиpiбic — чоннар cöбipезi! Ызых Чирi-суум, чазанып, öңнен, Россия öмезi — Хакасия! Хакасия! Сағаа хайхапчам, Köpiп тайға-тағлар, чазыларың Чир-суум тынызына кööрепче чÿреем Кÿс мағаа кирче тöреен чирiм.
# Муранка

Муранка — Рәсәйҙәге йылға. Ульяновск өлкәһе,Һамар өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Куйбышев (Усинский залив) һыуһаҡлағысының һул ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Муранка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысы Камское Устье ҡала тибындағы ҡасабаһынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем, Оло Черемшан йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000512112100005588
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100558
* Бассейн коды — 11.01.00.005
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Дунай (Нырза ҡушылдығы)

Дунай — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нырза йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.

# Дунай (Нырза ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000037774
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003777
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Хапаян-Я

Хапаян-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Унтмит-Пох-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Хапаян-Я
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300024871
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302487
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3