yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Төрөк милли хәрәкәте

Төрөк милли хәрәкәте (төр. Türk Ulusal Hareketi) - 1920-се йылдарҙа Кемаль Ататөрк шәхесе тирәләй формалашҡан төрөк революционерҙарының хәрби-сәйәси берекмәһе. Хәрәкәт Ғосман империяһын республикаға әйләндереү өсөн, шулай уҡ Севр килешеүенә һәм Анатолияны бүлеүгә ҡаршы сығыш яһай. Төп идеялар — кемализм, донъяуилыҡ, төрөк милләтселеге, уларҙың уңышына Танзимат дәүере ҙур йоғонто яһай.
Совет Рәсәйе менән бәйләнештә булыу һәм унан хәрби һәм финанс ярҙамы алыу арҡаһында, төрөк милли хәрәкәте илдең суверенитетын һәм территориаль бөтөнлөгөн һаҡлап ҡала ала.

# Төрөк милли хәрәкәте
## Ҡатнашыусылар
### Лидерҙары

* Мостафа Кәмал Ататөрк

# Төрөк милли хәрәкәте
## Ҡатнашыусылар
### Дәүләт эшмәкәрҙәре

* Али Фетхи Окьяр
* Орбай Рауф
* Исмәт Инёню
* Бәкир Сами Кундух

# Төрөк милли хәрәкәте
## Ҡатнашыусылар
### Публицистар

* Яҡуп Ҡадри Ҡараосман уғлы
* Хәлиде Эдиб Адывар
* Мәхмәт Фуат Кёпрюлю
* Мәхмүт Эсат Бозҡурт
* Сараджуғлу Шөкөрү

# Төрөк милли хәрәкәте
## Ҡатнашыусылар
### Хәрбиҙәр

* Февзи Чакмак
* Кязим Ҡарабәкер
* Али Фуат Джебесой
# Натлисмцемели монастыры

Натлисмцемели монастыры (грузин: მონასტერი ნათლისმცემლის), шулай уҡ Изге Иоанн монастыры булараҡ билдәле. тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы Көнсығыш Грузияла, Кахети төбәгендә Давид Гареджала урынлашҡан.
Монастырь күп һанлы мәмерйә ҡорамдарынан һәм үҙәк сиркәүҙән тора. Төп сиркәүҙән көньяҡҡа ҡарай бәләкәйерәк тағы бер сиркәү бар. Сиркәүҙең интерьеры 12 быуатҡа ҡарай.

# Натлисмцемели монастыры
## Тарихы

Давид Гареджа яйлаһынан көнбайышҡа ҡарай 12 саҡрым урынлашҡан Натлисмцемели монастырының нигеҙен 7 быуат аҙағында сиркәү йолаларына ярашлы Давидтың уҡыусыһы Люциан һала

# Натлисмцемели монастыры
## Архитектураһы

Комплекс күп һанлы мәмерйә ҡорамдарынан һәм үҙәк сиркәүҙән тора. Үҙәк сиркәү үҙенең бейеклеге менән айырыла . Төп сиркәүҙең иконографияһы 18 быуатҡа ҡарай.
Төп сиркәү сиркәүҙән көньяҡҡа ҡарай бәләкәй сиркәү урынлашҡан. Был сиркәүгә барыу өсөн ҡаяға күтәрелергә кәрәк. Бынан тыш, сиркәү алдында монахтар өсөн хөжрәләр һәм бейек манара урынлашҡан. Сиркәүҙең интерьерының дизайны ун икенсе быуатҡа ҡарай.
Сиркәү эсендә 12 быуаттың беренсе яртыһы дауамында буялған орнаменттар өлөшөн күрергә мөмкин.
* Натлисмцемели монастырында Тамара фрескаһы
* Натлисмцемели монастырында фрескалар
* Натлисмцемели монастыры
# Тархан (Оло Киңел ҡушылдығы)

Туҡранлы (рус. Турхановка) — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһенең Боғорослан районы биләмәләрендә аға. Оло Киңел йылғаһының уң ҡушылдығы. Йылға оҙонлоғо 24 км. Бассейн майҙаны 101 км².

# Тархан (Оло Киңел ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Киңел башынан тамағына тиклем, Көтөүлек йылғаһынан башҡа (инешенән Көтөүлек һыуһаҡлағысына тиклем). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000812112100008012
— Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100801
— Бассейн коды — 11.01.00.008
— ГӨ буйынса томы — 12
— ГӨ буйынса сығарылыш — 1

# Тархан (Оло Киңел ҡушылдығы)
## Этимологияһы

Гидроним башҡорт телендәге тархан һүҙенән килеп сыҡҡан. Был хаҡта Ырымбур топонимдар белгесе Б. А. Моисеев «Местные названия Оренбургской области. Историкотопонимические очерки» тигән китабында ошолай тип яҙа:
* Тарханы — это знатные башкиры или татары, которые за свою долгую и верную службу русскому царю получали тарханные, или дарственные, грамоты, по которым они наделялись земельными, охотничьими и другими угодьями.Эти угодья давались в пожизненное пользование вместо денежного жалования.
* Угодья по реке Кинель и её притокам также выделялись тарханам, о чём свидетельствует, например, исторический документ, относящийся к началу XVII столетия:«Предку казаков Ивановых тархану Килею Монашеву грамотой царя Михаила Федоровича в 1618 году были даны
* в денежное жалование по реке Кинелю и иным рекам и урочищам бобровые ловли в пожизненное пользование». Так и по речке Турханке какой-то тархан пользовался угодьями лесными, земельными и охотничьими в соответствии с тарханной грамотой, которую получил от царя. Поэтому речка стала называться Тарханкой (Турханкой)
# Шваллунген

Шваллунген (нем. Schwallungen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2554 кеше йәшәй. Майҙаны — 39,79 км². Диңгеҙ кимәленән 270 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98590 һәм автомобиль коды — SM.
# Мань-Нялан-Я

Мань-Нялан-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нялан-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Мань-Нялан-Я
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300028930
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302893
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Чергатка

Чергатка — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пьяна йылғаһының уң ярына тамағынан 213 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Чергатка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500412110000039838
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003983
* Бассейн коды — 08.01.05.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Хисмәтуллина Рүзәлиә Сафиулла ҡыҙы

Хисмәтуллина Рүзәлиә Сафиулла ҡыҙы (14 октябрь 1954 йыл) — дәүләт эшмәкәре, йәмәғәтсе. 2010—2013 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының финанс министры. Башҡортостан Республикаһы бишенсе һәм алтынсы саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы.

# Хисмәтуллина Рүзәлиә Сафиулла ҡыҙы
## Биографияһы

Рүзәлиә Сафиулла ҡыҙы Хисмәтуллина 1954 йылдың 14 октябрендә Мари АССР-ының Моркин районы Комсомольск ҡасабаһында тыуа. Юғары белемде Ҡазан финанс-иҡтисад институтында ала (1972—1976). Хеҙмәт юлын 1976 йылда Башҡортостан Республикаһының Финанстар министрлығында штат бүлеге экономисы булып башлай. Һуңынан ойошманың бүлек мөдире урынбаҫары, бүлектәр мөдире була. 1994—2009 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының финанс министры урынбаҫары булып эшләй. 2009—2010 йылдарҙа — финанс министрының беренсе урынбаҫары. 2010—2013 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының финанстар министры. 2013 йылда Башҡортостан Республикаһы бишенсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты итеп һайлана, Бюджет, һалым, инвестицион сәйәсәт һәм территориаль үҫеш комитеты рәйесе була. 2018 йылдан — Башҡортостан Республикаһының алтынсы саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Сәнәғәт, инновацион үҫеш, сауҙа, эшҡыуарлыҡ һәм туризм комитеты, депутат этикаһы комиссияһы ағзаһы. «Аныҡ эштәр» проекты координаторы. Улы һәм ҡыҙы бар.

# Хисмәтуллина Рүзәлиә Сафиулла ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

Халыҡтар дуҫлығы ордены
Башҡортостан Республикаһының Маҡтау ҡағыҙы
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы
Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Маҡтау ҡағыҙы
Башҡортостан Республикаһы Президентының Рәхмәт хаты
«Башҡортостан Республикаһында фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе
«Башҡортостан Республикаһының ҡануниәтен үҫтереүгә индергән өлөшө өсөн» Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың почет билдәһе
Финанс эштәре отличнигы
Рәсәй Федерацияһы Финанстар министрлығының Маҡтау ҡағыҙы
Башҡортостан Республикаһы Финанстар министрлығының Маҡтау ҡағыҙы
# Нямю-Яха

Нямю-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Яхады-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 71 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Нямю-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300042306
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304230
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Яңы Күс (Баҡалы районы)

Яңы Күс — Башҡортостан Республикаһы Баҡалы районы Килкабыҙ ауыл Советына ҡарай, 1988—2005 йылдарҙа «Тораҡ пункттарын булдырыу, берләштереү һәм бөтөрөү, административ үҙәктәрен күсереү менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһындағы» Законына (2005 йылдың 20 июле 211-з һанлы) ярашлы 2005 йылда бөтөрөлә.
Килкабыҙ ауыл Советы ойошторолғанға тиклем СИҫке Ҡорос ауыл Советы составына инә.
# Ай-Юган (Логась-Юган ҡушылдығы)

Ай-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Логась-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 123 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Ай-Юган (Логась-Юган ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300023116
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302311
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Цедень

Цедень — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шава йылғаһының һул ярына тамағынан 8,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Цедень
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Ока йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы), Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400312110000034400
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003440
* Бассейн коды — 08.01.04.003
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Бриофиллюм

?Бриофиллум :
Бриофиллум Федченко. Сәскә атҡан үҫемлектең дөйөм күренеше. :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Үҫемлектәр |
| Бүлексә: | Ябыҡ орлоҡлолар |
| Класс: | Ике өлөшлөләр |
| Тәртип: | Таштишәрҙәр |
| Ғаилә: | Ҡантибәрсәләр |
| Ырыу: | Бриофиллум |
Латинса исеме :
Bryophyllum Salisb. (1805) :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 500355 NCBI 23012 |
Бриофи́ллюм (лат. Bryophýllum) — ҡантибәрсәләр ғаиләһендәге, ҡаланхое һымаҡтар аҫ ғаиләһенән үҫемлектәр ырыуы. Күп йыллыҡ суккулент (япраҡ һәм һабаҡтары дымға бай булған, ҡоролоҡҡа сыҙамлы үҫемлектәр: алоэ, кактустар) үлән. 200 ләп төрө билдәле. Сығышы — тропик Африка.
Япраҡтары һаплы, ҡаршылаш, итләс, эре, тоноҡ ҡуйы йәшел төҫтә, ситтәре тешле. Япраҡ тирәләй тешсектәре араһында бөрөләре бар, улар үҫеш дәүерендә ҡойола һәм тиҙ шытыусан яңы үҫемлек үҫеп китә. Сәскәләре ваҡ, аҡ төҫтә, суҡ сәскә төркөмөнә тупланған. Декоратив бүлмә гөле итеп үҫтерелә. Айырыуса киң таралған 2 төрө билдәле: Дегремон бриофиллюмы (B. daigremontianum) һәм көпшә сәскәле бриофиллюм (B. tubiflorum). Халыҡ медицинаһында дарыу үләне булараҡ ҡулланыла. Бриофиллюм һуты ялҡынһыныуга ҡаршы, туҡымаларҙы тиҙ төҙәтеү, яра һәм йәрәхәттәрҙе таҙартыуҙа, бешкән, оҙаҡ ятып тишелгән урындарҙы һәм туҡымаларҙың үлекләнеү процессын дауалауҙа файҙаланыла. Шулай уҡ уны томау төшкәндә, стоматит, тонзиллит, күҙ ялҡынһыныуы ваҡытында, гриппка ҡаршы профилактика сарасы булараҡ ҡулланалар.
# Муштуайры

Муштуайры — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чулышман йылғаһының уң ярына тамағынан 161 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Муштуайры
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100112115100001715
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100171
* Бассейн коды — 13.01.01.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Барановский Владимир Степанович

Владимир Степанович Барановский (1 [13] сентябрь 1846 — 7 [19] март 1879) — Рәсәй империяһы уйлап табыусыһы һәм беренсе тиҙ артиллерия системаһы дизайнеры.

# Барановский Владимир Степанович
## Биография

Владимир Степанович Барановский Хельсинкиҙа тыуған. Рәсәй инженеры һәм уйлап табыусыһы Степан Иванович Барановскийҙың улы (1817 — 1890) .
1867 йылдан Санкт-Петербургтағы Нобель заводында, Гатлиндың картечь тубын атыуҙы камиллаштырыу өсөн эшләй.
1877 йылда ике туғаны Петр Викторович Барановский менән берлектә, ул Санкт-Петербургта артиллерия торбалары (приборҙар) һәм картридж корпустары етештереү заводын (һуңыраҡ П В.Барановский механика заводы) ойоштора, хәҙерге ваҡытта -" Компрессор "акцияһы).
1872—1875 йылдар араһында унитар картридж менән 63,5 мм (2½ дюйм) тиҙ утлы ҡорамал яһай. Барановскийҙың ялан мылтығы 1877—1878 йылдарҙағы Рәсәй-Төркиә һуғышы ваҡытында (2 мылтыҡ), ә десант пушкаһы Ихетуан күтәрелешен баҫтырыу ваҡытында һәм 1904—1905 йылдарҙағы Рәсәй-Япон һуғышында ҡулланылған. Барановский пушкаларында беренсе тапҡыр поршенлы биктәүес, предохранитель, унитар патрон, заряд тоҡаныуының һуҡма ысулы, лафет, оптик (телескопик) тоҫҡауыс һ.б. камиллаштырыуҙар ҡулланыла.
Барановский шулай уҡ унитар патрондарҙы йыйыу өсөн машина яһай, ул киң тарала, уның уйлап табыуҙары технологияның башҡа өлкәләрендә билдәле (алтын шахталарында эшләү өсөн дренаж машинаһы, гидро-контроль панель һ.б.)).
Атаһы С. И. Барановский һыу аҫты кәмәһен төҙөй.
Владимир Степанович Барановский Санкт-Петербург янындағы артиллерия полигонында, һуғыштан ҡайтҡан тиҙ атыусы пушкалар яңы унитар патрондарҙы һынағанда үлә. Куликово ауылында ерләнә .

# Барановский Владимир Степанович
## Барановскийҙың тиҙ атыусы пушкаһы

2,5 дюймлы (63,5 мм) тиҙ атыусы пушка амфибия операциялары өсөн эшләнгән. Ҡорал Рәсәй флоты хеҙмәтендә ҡулланыла. 1877 йылда шулай уҡ ялан һәм тау тиҙ атыусы пушкалар ҙа ҡоралланыуға алына.
Тиҙ атыусы пушкаларҙа Барановский бер төрлө (унитар) патрон ҡуллана. Атылғандан һуң гильза ташлаусы ярҙамында ҡоралдан сығып китә, ә яңы патрон беренсе тапҡыр ҡулланылған поршень йоҙағы менән үҙ-үҙен сығара торған пружина ударнигы менән бикләнә. Барановский болт ныҡ ябылмағанда атыуҙы булдырмай торған ҡурҡынысһыҙ яйланма индерә. Шулай уҡ атыу ваҡытында ҡоралдың откатын булдырмай торған һығылмалы лафет ҡулланыла.
Пушкала шулай уҡ вертикаль һәм горизонталь йүнәлештәрҙә көбәкте күсереү өсөн винт һәм эре тешле тапшырғыс, тоҫҡама һәм мушканы алмаштырыусы оптик (телескопик) прицел менән икенсе яҡ механизмы бар
# Нөркә ауыл биләмәһе

Нөркә ауыл биләмәһе — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Арғаяш районындағы ауыл биләмәһе.
Административ үҙәге — Нөркә ауылы.

# Нөркә ауыл биләмәһе
## Тарихы

Ауыл биләмәһе статусы һәм сиктәре 2004 йылдың 12 ноябрендәге 292-ЗО-се «Арғаяш муниципаль районы һәм уның составындағы ауыл биләмәләренең статусы һәм сиктәре тураһында» исемле Силәбе өлкәһе Законына ярашлы билдәләнгән.
# Проничева

Проничева — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сосьва йылғаһының һул ярына тамағынан 382 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Проничева
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы , инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502412111200010257
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201025
* Бассейн коды — 14.01.05.024
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Һигеҙмөйөшлөк

Һигеҙмөйөшлөк (рус. восьмерик) — архитектурала Һигеҙ ҡырлы йәки һигеҙ мөйөшлө ҡоролма йәки уның бер өлөшө.
Иң боронғо һигеҙ ҡырлы бина, күрәһең, беҙҙең эраға тиклем I быуат уртаһында Афинала төҙөлгән Елдәр Башняһы булғандыр. Һигеҙмөйөшлөк — ел тирмәндәре өсөн таралған күренештәрҙең береһе. Һигеҙ ҡырлы йорттар АҠШ-та бик популяр булған.
Бер тигеҙ периметрҙарҙа һигеҙ мөйөшлө форма төҙөлөш майҙанын яҡынса 20 % ҙурайтырға мөмкинлек бирә. Был ысул менән төҙөлөш материалдарын экономиялауға, ҡышҡыһын аҙыраҡ һыуыныуға һәм йәйен йылыныуға, бынан тыш яҡшыраҡ яҡтыртыуға өлгәшелә.

# Һигеҙмөйөшлөк
## Дүртмөйөшлөктәге һигеҙмөйөшлөк

Дүртмөйөшлөктәге һигеҙмөйөшлөк — рус сиркәү архитектураһында таш һәм ағастан төҙөлгән бинаның популяр конструктив тибы. Аҫҡы өлөшө — куб рәүешендә булып, уның өҫтөнә бер йәки ике һигеҙмөйөшлөк урынлашыуы мөмкин, сатыр йәки көмбәҙҙәр рәүешле ослана. Рәсәйҙә бындай тип айырыуса XVII һәм XVIII быуаттарҙа (барокко заманында) таралған.
# Ленин бюсы (Таганрог)

1978
Ленин бюсы —В. И. Лениндың 1978 йылда Таганрог ҡала хакимиәте бинаһы алдында ҡуйылған скульптураһы.

# Ленин бюсы (Таганрог)
## Һәйкәл

В. И. Лениндың бюсы Таганрог ҡала Хакимиәте бинаһы алдында ҡуйылған (Петр урамы, 73), 1978 йылда төҙөлгән. Скульпторы — Б. Пленкин, архитекторы — С Церковников.

# Ленин бюсы (Таганрог)
## Тарихы

2013 йылдың 17 декабрендә Таганрог ҡалаһының архитектура һәм ҡала төҙөлөшө комитеты, Таганрог ҡала Думаһының бюджет, һалым һәм иҡтисади сәйәсәт буйынса даими комиссияһы ултырышында, депутаттар иғтибарына Таганрогтың баш архитекторы Ольга Щербакованың Петр урамында, Таганрог Хакимиәте бинаһы алдында «Хәрби дан ҡалаһы» стелаһын урынлаштырыу буйынса инициативаһын тәҡдим итте.
2014 йылдың февралендә, ҡаланың баш архитекторы Ольга Щербакова һәм ҡала төҙөлөшө советы, мэрия бинаһы янында стела урынлаштырыу тураһында ҡарар ҡабул итте, тип белдерелде. Бының менән бәйле, Владимир Ленин бюсы яҙмышы һорау аҫтында ҡала.
2014 йылдың авгусында таганроглылар, ҡала хакимиәте бюст постаменты йөҙлөгөн ремонтлау өсөн ҡулланған ысулды күреп, хайран ҡала. Постаменттағы гранит плитәләр канцелярия скотчы менән нығытылғандар.
# Малыко

Малыко — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Щучья йылғаһының уң ярына тамағынан 379 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Малыко
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300212115300034302
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303430
* Бассейн коды — 15.02.03.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Туга (Нерль ҡушылдығы)

Туга — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нерль йылғаһының һул ярына тамағынан 130 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Туга (Нерль ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нерль башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010300812110000032531
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003253
* Бассейн коды — 09.01.03.008
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ушгули

Ушгули (груз. უშგული) — Грузия Республикаһы Самегрело-Земо Сванети провинцияһының Местийский районындағы свандар общинаһы. Ул дүрт ауылдан тора: Жибиани, Чвибиани, Ламджуриши, Чажаши һәм Муркмели.
Диңгеҙ кимәленән 2200 метрға юғарыраҡ урынлашҡанға күрә, Европаның ҡайһы бер билдәләмәләре буйынса Ушгули ауылы — Европала кешеләре даими рәүештә йәшәгән иң юғары тау тораҡ пункты.
Ушгулила яҡынса 70 ғаилә (200 кеше) йәшәй, балалар белем алһын өсөн мәктәбе бар. Йылдың 6 айында ауылдың тирә яғы ҡар аҫтында ҡалғанлыҡтан, ҡыш көндәрендә район үҙәге Местиаға юл йыш ҡына ҡапланған була.
Ушгули архитектура ансамблде — Грузия территорияһындағы ҡиммәтле архитектура-тарихи ҡомартҡыһы, шуға ла Үрге Сванетия ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән. Ауылда урындағы халыҡ свандарҙың традицион өй-башняларында йәшәй. Жибиани ауылы янындағы убала XI быуатта төҙөлгән Богоматерь сиркәүе (сванса Ламария) урынлашҡан.

# Ушгули
## Шулай уҡ ҡара

* Сванетияның тоҙо (фильм)
# Кшарский Исток

Кшарский Исток — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Исток №3356 йылғаһының һул ярына тамағынан 0,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Кшарский Исток
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Ковров ҡалаһынан тамағына тиклем, Уводь йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010301112110000033570
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003357
* Бассейн коды — 09.01.03.011
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Куш-Юх-Юган

Куш-Юх-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нягинь-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

# Куш-Юх-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300019702
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301970
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3