yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Борель Эмиль

Феликс Эдуар Жюстин Эмиль Борель (франц. Félix Edouard Justin Émile Borel; 7 ғинуар 1871 йыл, Сент-Африка — 3 февраль 1956 йыл, Париж) — Франция математигы, сәйәсмән.

# Борель Эмиль
## Биографияһы

Эмиль Борель Францияның көньяғында Авиньон тирәһендә тыуған. Уның атаһы Оноре Борель протестант сиркәүе пасторы, әсәһе Эмилия Тейсье Солье фабрикант ҡыҙы була. Ғаиләлә өс бала була. Эмиль — бәләкәйе. Ул башланғыс белемен протестант мәктәбен етәкләгән атаһынан алған. «Пасторыбыҙҙың балаһы ғәжәйеп, — тип әйтә урындағы халыҡ, — геометрия нигеҙҙәрен өйрәнде, ә уға өс йәш кенә.» 11 йәшендә Монтабан лицейына, 17 йәшендә — Париж изге Варвара колледжына уҡырға инә, Бөйөк Людовик лицейында механиканы һәм геометрияны өйрәнә. Конкурстарҙа ике премия алғандан һуң ул фән терәге булған Нормаль мәктәбендә, йәки сәнәғәтсе карьераһында яҡты киләсәк аса торған уҡыу йорто Политехник училищела уҡырға хоҡуҡ ала. Эмиль фән юлын һайлай һәм Нормаль мәктәпкә уҡырға инә. Уның беренсе хеҙмәттәре Гастон Дарбу тәьҫирендә геометрияға арнала. 1893 йылда ул Лион университетында уҡытыусы булып эшләй башлай. Ул бик күп эшләй, 3 йыл эсендә 22 хеҙмәт һәм диссертация яҙа. 1897 йылдан был Нормаль мәктәбенең профессоры.
1901 йылда ул хеҙмәттәше математик Пол Аппелдың ҡыҙы Маргаритаға, Камилла Марбо псевдонимы менән билдәле буласаҡ яҙыусыға өйләнә.
Икенсе донъя һуғышы ваҡытында Франция Ҡаршылыҡ хәрәкәтендә ҡатнаша. Ғалим немецтар тарафынан ҡулға алына һәм Френс төрмәһенә ташлана. Һалҡын һәм дымлы камерала бер ай торғас, ул азат ителә. Бөйөк математик Бразилияға сәйәхәт ваҡытында алған йәрәхәте арҡаһында 85 йәшендә үлә.
Уның туғаны Арманд Борель да танылған математик була.
Айҙағы кратер Борель хөрмәтенә аталған.

# Борель Эмиль
## Уңыштары

Рене Бэр һәм Анри Лебег менән берлектә, үлсәү теорияһына һәм уны ихтималлыҡ теорияһында ҡулланыуға нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Борель исемен йөрөтөүсе төп нәтижәләр:
— Принцип Бореля— Лебега
— Лемма Бореля — Кантелли
— Лемма Бореля
— Парадокс Бореля — Колмогорова
— Мера Бореля
— Алгебра Бореля
— Теорема Бореля — Каратеодори
— Теорема Гейне — Бореля
— Свойство Гейне— Бореля
— Сумма Бореля
— Преобразование Бореля

# Борель Эмиль
## Урыҫ теленә тәржемә ителгән хеҙмәттәре

* Борель[Borel E.]`Тригонометрия`1909
* Борель[Borel E.]`Арифметика — первый цикл`1923
* Борель Э., «Пространство и время», пер. с фр. М. и А.Лопшиц; под ред. [и с предисл.] Н. Н. Андреева. — Москва, Гос. изд-во, [1924]. — XIII, [3], 177 с. : черт.; 23 см. — в изд.: «Современные проблемы естествознания» под общ. ред. А. Д. Архангельского [и др.]. Москва; Петроград : Гос. изд-во, 1922-. Кн. 21
* Борель[Borel E.]`Вероятность и достоверность`[1956]1964
* Борель[Borel E.] Дельтейль[Deltheil R.] Юрон[Huron R.]`Вероятности, ошибки`1972
# Яҡуп әл-Мансур

Әбү Йософ Яҡуп әл-Мансур ((ابو يوسف يعقوب المنصور; рус. Якуб аль-Мансур; 1160 — 23 ғинуар 1199, Марракеш) — Әлмөхәдтәр династияһында өсөнсө хәлифә (1184-99). Ул идара иткән йылдарҙа Әлмәхәдтәр дәүләте үҙенең ҡеүәтенең иң юғары нөктәһенә етә.

# Яҡуп әл-Мансур
## Биографияһы

Атаһы Әбү Яҡуп Йософ Португалияла һәләк булғандан һуң тәхеткә ултыра. Христиандарҙан үс алырға ант итә, әммә тәүге осорҙа уның иғтибары Алжир һәм башҡа ҡалаларҙы яулап алған бербер ҡәбиләләре ихтилалына йүнәлтелә.
Африкалағы дошмандарҙы еңеп, хәлифә үҙ ғәскәрҙәрен төньяҡҡа алып китә. Мадридҡа барып етә һәм Аларкос янындағы һуғышта (1195) Кастилия короле VIII Альфонсты тар-мар итә. Үҙенең хәрби уңыштары хөрмәтенә ул «әл-мансур» ҡушаматы ала, был «еңеүсе» тигәнде аңлата.
Ғүмеренең һуңғы йылдарында Марракеш ҡалаһында йәшәй, дәүләт эштәрен улы Мөхәммәт ән-Насирға тапшырып ҡуя. Ул йылдарҙа уның хәстәре баш ҡала мәсеттәре Әл-Көтөбиәһәм Әл-Мансурияны төҙөүҙе тамамлауға йүнәлтелә.
Мәҙәниәт тарихында әл-Мансур уның һарайында йәшәгән фәйләсуф Ибн Рөшдтө (Аверроэс) ҡурсалаусы булып ҡала.
Ул Рабатта башлаған донъялағы иң ҙур мәсет төҙөлөшө хаким үлгәндән һуң туҡтап ҡала.
Мосолман тарихсылары бер тауыштан Әбү Яҡуп әл-Мансурҙың батшалыҡ итеүен Әлмөхәд империяһы тарихында иң сағыу осор тип иҫәпләй.
# Сырка (йылға)

Сырка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Воткинск һыу һаҡлығысы уң ярына 605 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Сырка (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Кама ГЭС-ынан Воткин һыуһаҡлағысына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101012111100014226
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101422
* Бассейн коды — 10.01.01.010
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ирландия диңгеҙе

Ирландия диңгеҙе (ингл. Irish Sea, валл. Môr Iwerddon, ирл. Muir Éireann) — көнсығышта Бөйөк Британия һәм көнбайышта Ирландия утрауҙары араһында урынлашҡан Атлантик океан диңгеҙе.

# Ирландия диңгеҙе
## География

Диңгеҙ һыуҙары Ирландия һәм Бөйөк Британия (Шотландия, Төньяҡ Ирландия, Уэльс һәм Англия) яр буйҙарын йыуа. Көньяҡ-көнбайышта Изге Георг боғаҙы аша Атлантик океан менән, ә төньяҡта — Төньяҡ боғаҙ аша Кельт диңгеҙе менән тоташа.
Майҙаны яҡынса 100 мең км², максималь тәрәнлеге — 175 метр.
Гринпис ойошмаһы мәғлүмәттәренә ярашлы, 2001 йылда Ирландия диңгеҙе планетаның иң радиоактив бысранған диңгеҙе булған.
Диңгеҙҙә ике ҙур утрау — Мэн һәм Англси урынлашҡан. Бәләкәй утрауҙары араһында — Холи-Айленд, Уолни, Ирландс-Ай һәм башҡалар бар.
Яр буйҙары бәләкәй ҡултыҡтар һәм бухталар менән йырғыланған. Төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә Лус, Уигтаун һәм Солуэй-Ферт ҡултыҡтары урынлашҡан. Көнсығышта һәм көняҡ-көнсығышта Бомарис бухтаһы, Моркам һәм Ливерпуль ҡултыҡтары бар. Диңгеҙҙең көнбайыш өлөшөндә Ирландия яр буйында Дублин бухтаһы, Странгфорд-Лох, Дандрам, Карлингфорд-Лох һәм Дандолк ҡултыҡтары урынлашҡан.
Тоҙлолоғо 32 промилдән 34,8 промилгә барып етә.
Төп порттары — Ливерпуль, Дублин.
Балыҡ тотоу тармағы үҫешкән. Балыҡсылыҡ порттары: Флитвуд (Англия), Ардграсс, Портавоги һәм Килкил (Төньяҡ Ирландия), Дан Лири, Скеррис (Ирландия Республикаһы) һ.б.
# Бад-Дюрренберг

Бад-Дюрренберг (нем. Bad Dürrenberg) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 12339 кеше йәшәй. Майҙаны — 17,49 км². Диңгеҙ кимәленән 104 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6231 һәм автомобиль коды — SK (элек MQ, MER).
# Ибн Хөрдәҙбиһ

Әбү-л-Ҡасим ибн Хөрдәҙбиһ Ғөбәйдуллаһ Ғәбдаллаһ ибн (фарс. ابوالقاسم عُبیدالله بن عبدالله اِبْن خُرْدادْبِه‌ْ (خرداذبه)عبدالله عُبیدالله اِبْن ابوالقاسم خُرْدادْبِهْ بن (خرداذبه)фарс. ابوالقاسم عُبیدالله بن عبدالله اِبْن خُرْدادْبِه‌ْ (خرداذبه) ( Хөрдәҙбиһ тип әйтелә), 820 — 912/913. тирәһе, һ. б. мәғлүмәттәр буйынса 885) — иран сығышлы мосолман географы. Уның китабы «Юлдар һәм илдәр китабы» («Китаб әл-масалик в-ла-мамалик») — беҙгә килеп еткән беренсе ғәрәп география тасуирлау жанрының өлгөһө. Күп һанлы тарих мәғлүмәттәре, Хәлифәт һәм тирә-яҡ илдәренең топонимикаһын үҙ эсенә ала, шул иҫәптән ғәрәп географияһында рус һәм славяндар тураһында иң тәүге иҫкәртеүҙәр бар.

# Ибн Хөрдәҙбиһ
## Биографияһы

Затлы Табаристан ырыуынан сығыусы. Уның олатаһы, зороастрийец булған, әммә хәлифәләргә хеҙмәткә күсә һәм ислам ҡабул итә. Уның атаһы, 816—819 йылдарҙа Тарбанистан хакимы булған һәм батыр полководец булып дан ала. Уның белемле булғаны һәм улына ла һәйбәт тәрбиә биргәне билдәле.
Үҙенең абруйлы сығышы һәм белемлелеге ярҙамында Ибн Хөрдәҙбиһ әл-Жәбәл (төньяҡ - көнбайыш Ираны) (сахиб ал-барид ва-л-хабар) областендә почта начальнигының урынын ала. Уның бурысына, область тураһында ентекле мәғлумәт йыйыуы инә. Моғайын, был вазифала ул үҙ эшенең ҡараламалы вариантын төҙөгән. Кайһы бер ваҡыт Самаррала йәшәй .Бөтә халиф ведомствоһының почта начальнигына үҫкәнсе хеҙмәт итә., ғүмеренең һуңғы йылдырын Багдадта үткәрә. Ибн Хордадбехтың биографияһын X быуатта библиограф Ибн ан-Надим тәржемә итә. Беҙгә килеп еткән «Юлдар һәм илдәр китабы» - нан башҡа, Ибн Хордадбехтын тағы ете иншаһын атай:
* «Музыкаль мәҙәниәте тураһында китап» («Китаб ал-адабу-с-сама’и»);
* «Фарс генеалогияһы һәм уларҙың колониялары тураһында китап» («Китаб джамхарат ансаб ал-фурс ва-н-навакил»);
* «Кулинария китабы» («Китаб ат-табахи»);
* «Ләззәт һәм күңел асыу китабы» («Китаб ал-лахв ва-л-малахи»);
* «Эсеү [оҫталыҡ] тураһында китап» («Китаб аш-шараб»);
* «Йондоҙҙар буйынса йүнәлеш тураһында китап —ал-анва» («Китаб ал-анва»);
* «Дүҫтар һәм әңгәмәләштәр тураһында китап » («Китаб ан-нудама’и ва-л-джуласа’и»)
Бәлки, был исемлеккә, ал-Масуди һүҙҙәренән бар икәне билдәле булған, өлкән тарихлы хеҙмәтте лә ҡушырға булалыр. Был хеҙмәте Халиф Му’тамид (892) идара иткәненең аҙағына тиклем алып барып еткерә һәм араб булмаған халыҡтарҙың ентекле тасуирлауы менән айырыла.
Ибн Хөрдәҙбиһ үҙе сәйәхәт итмәгән. Мәғлүмәттәр сығанағы булып уның өсөн Багдад архивтары һәм шул ваҡыт информаторҙарының хәбәрҙәре була: сәйәхетселәр, ғәскәрҙәр, сауҙагәрҙәр һәм төрлө илдәрҙә булған дипломаттар . Византия тасуирлауын, шунда әсирлектә булған һәм 845 йылда азатланған, ул Муслим ибн Абу Муслим ал-Джарминан алған, . Гога һәм Могога стенаһына экспедиция тураһында, уға экспедицияның етәксеһе Саллам ат-Тарджуман һөйләй .
Ибн Хөрдәҙбиһ ғәрәп географияһының яңы йунәлешенә ниғеҙ һалыусыһы булып. Был йүнәлеш сиктәрендә барлыҡҡа килгән әҫәрҙәр, һатыу магистралдәрын һәм уның буйында йәшәгән халыҡтарҙы һүрәтләүгә арналған. Был эштәрҙә иң киммәтлеһе булып, алдағы Птолемей ваҡытындағы китаптарға таяныу йолаларына ҡаршы,улар актуаль мәғлүмәттәргә нигеҙләнеүе.

# Ибн Хөрдәҙбиһ
## Шулай уҡ ҡара

* Юлдар һәм илдәр китабы
# Йөгәмеш нефть ятҡылығы

Йөгәмеш нефть ятҡылығы 1958 йылда асыла. Ятҡылыҡ 22,7 га майҙанды биләй. Башҡортостан Республикаһының Яңауыл һәм Тәтешле райондары территорияһында урынлашҡан.
Ятҡылыҡ Башҡорт көмбәҙенең төньяҡ өлөшө сигендә ята. Нефть биреүсе ҡатламдар кашир, верей горизонттарына, урта карбин башҡорт ярусына, түбәнге карбон турней ярусына, фямен ярусына, үрге һәм урта девон ҡатламдарының кынов, паший, муллин горизонттарына ҡарай.
Төп запастар түбәнге карбондың терриген ҡалын ҡатламының балсыҡ ҡомташында тупланған.
Нефть 780 метрҙан 1830 метрға тиклемге тәрәнлектә ята.
Бындағы нефть ауыр (тығыҙлығы 0.866-0.935 г/см3), үтә ныҡ мәтеле (59 Мпа*с тиклем).
Ятҡылыҡ 1958 йылда асыла, 1966 йылда эшкәртеүгә тапшырыла. 1989 йылда Йөгәмеш ятҡылығында йыллыҡ нефть сығарыу иң юғары кимәлгә етә (505 мең тонна).
Ятҡылыҡты эшкәртеүселәр: «Арланнефть» НГДУ-һы, «Башнефть» АНК-һы. 60-сы йылдарҙан ятҡылыҡ продукцияһы «Газпром Нефтехим Салауат» предприятиеһында сырье булараҡ ҡулланыла.
# Ҡатарас (Талица ҡалаһы ҡала округы)

Ҡатарас — Рәсәй Федерацияһы Свердловск өлкәһе Талица ҡалаһы ҡала округындағы ауыл.

# Ҡатарас (Талица ҡалаһы ҡала округы)
## Географик урыны

Свердловск өлкәһе «Талица ҡалаһы ҡала округының» Ҡатарас муниципаль берәмегендәге ауыл, Талица ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 50 километр алыҫлыҡта (автотрасса буйынса 63 км), Ҡатарас йылға буйында (Бутҡа шишмәһе йылғаһының уң ҡушылдығы, Пышма йылғаһы бассейны) урынлашҡан.

# Ҡатарас (Талица ҡалаһы ҡала округы)
## Этимологияһы

Ҡатарас атамаһы сығышы менән төрки телендәге ҡатар - һүҙенә ҡарай. Ҡатар — (Р.: место, расположение рядом; И.: place nearbu; Т.: yan).

# Ҡатарас (Талица ҡалаһы ҡала округы)
## Прокопиевский сиркәүе

1850 йылда ағастан бер престоллы сиркәү төҙөлә. 1850 йылдың 30 ғинуарында тәкүәле изге йән Прокопий Устюжский исеме менән яҡтыртыла. 1930 йылда сиркәү ябыла.
# Аҡ мәсет (Болғар)

Аҡ мәсет — Болғарҙа хәҙерге заман мәсете (Татарстан).
2010 йылдан Татарстандың беренсе президенты Шәймиев инициативаһы буйынса Болғарҙа Болғар һәм Свияжск ҡалаларын үҫтереү һәм һаҡлау буйынса республика Фондының киң масштаблы «Яңырыу» программаһы башлана, шул иҫәптән иҫтәлекле тарихи урындарҙы яңыртыу, реставрациялау, мәҙәниәттең һәм инфраструктураның яңы объекттарын төҙөү күҙ уңында тотола.
Аҡ мәсеттең яңы биналары төҙөлә (Ҡазандағы Ҡол-Шәриф мәсете стиле һымаҡ, әммә күләме буйынса бәләкәйерәк), йылға вокзалы комплексы, ҡунаҡхана һәм музей-ҡурсаулығының экспозиция-мәғлүмәт үҙәге, тирмән һәм икмәкхана менән икмәк музейы, тимерлек менән башҡа һөнәрҙәр музейы һәм башҡа объекттар төҙөлә.
# Камалетдинов Мансур Фәтхинур улы

Камалетдинов Мансур Фәтхинур улы (7 ғинуар 1926 йыл — 19 апрель 2012 йыл) — СССР һәм АҠШ-тың балет бейеүсеһе, уҡытыусы, балетмейстер һәм хореограф.

# Камалетдинов Мансур Фәтхинур улы
## Биографияһы

Мансур Фәтхинур улы Камалетдинов башҡорт ғаиләһендә Златоуст ҡалаһында тыуып, Өфө ҡалаһына яҡын урынлашҡан ауылда үҫкән. Шул уҡ ауылда билдәле бейеүсе Рудольф Нурыев үҫкән.
Ул Санкт-Петербург ҡалаһындағы Ваганов Академияһына ҡабул ителгән, унда ул киң танылған уҡытыусыларҙа уҡыған, шуларҙың араһында Александр Ширяев, бынан алда сәнғәт формаларын кодын билдәләүсе Мариус Петипаның ярҙамсыһы.
# Гасенко Григорий Степанович

Григо́рий Степа́нович Гасе́нко (1 февраль, 1910 йыл — 9 май , 1985 йыл) — рус совет яҙыусы-натуралисы һәм шағиры. СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.

# Гасенко Григорий Степанович
## Тормош юлы

1910 йылдың 1 февралендә Азов ҡалаһында тыуа. Хеҙмәт биографияһын йөк ташыусы булып башлай, артабан кочегар, ер ҡаҙыусы, арматурсы булып эшләй. Аҙаҡтан,Одесса уҡыу комбинатында уҡып сығып, нормалаусы һөнәренә эйә була. Тыуған ҡалаһына әйләнеп ҡайтҡас, тирмәндә, артабан балыҡ заводында эшләй.
Гасенко тәбиғәт һәм Азов яны кешеләре тураһындағы шиғырҙарын һәм хикәйәләрен һуғышҡа тиклем яҙа башлай.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас та Гасенконы Ҡыҙыл Армияға саҡырып алалар һәм уны инженерҙар ғәскәренә ебәрәләр. Башта сапёр, артабан минёр булған яҙыусы Сталинград һуғышында, Дон, Ҡырым өсөн барған һуғыштарҙаҡатнаша. Хәрби миҙалдар менән бүләкләнә.
Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғас, Гасенко Совет Армияһында хеҙмәт итеүен дауам итә, бары тик 1949 йылда ғына демобилизациялана.
Тыуған ҡалаһы Азовҡа ҡайтҡас, караптар төҙөү верфыны эшкә урынлаша һәм унда планлаштырыусы , артабан цех начальнигы урынбаҫары булып эшләй. Азов диңгеҙенә балыҡсылар менән күп тапҡырҙар балыҡ тоторға сыға. Был уға әҫәрҙәре өсөн күпләп материал тупларға ярҙам итә.
1954 йылда Гасенконы КПСС сафына ҡабул итәләр.
Гасенконың яҙыусылыҡ эше менән әүҙем булыша башлауы 50-се йылдарға ҡарай. 1955 йылда «Дон» журналы уның балыҡсылар тураһындағы «На взморье» һәм артабан «Золотое дно» очерктарын баҫып сығара. Ростов китап нәшриәтендә баҫылған коллектив йыйынтыҡта Гасенконың беренсе «Не по пути» хикәйәһе донъя күрә. 1959 йылда уның балалар өсөн тәбиғәт тураһында яҙылған «Дед Матвей и Вовка» йыйынтығы айырым баҫма булып сыға.
Артабан ул повесть жанрында яҙыуға күсә. Ростов китап нәшриәтендә һәм «Дон» журналында уның «В путь-дорогу дальнюю» (1967), «Живи у нас» (1978), «В туманной дымке», «В буран», «Ильин остров», «Грачиные всполохи», «Шумят топольки», «Журавлиный луг» (1982) повестары нәшер ителә.
Гасенко әҫәрҙәренең төп темаһы – тыуған ергә һөйөү, тыуған тәбиғәтте , балыҡтарҙы һәм һунар йыртҡыс хайуандарын һаҡлау.
Ул шулай уҡ экология темаһына үткер проблемалы очерктар һәм мәҡәләләр яҙа. Гасенконың был эшмәкәрлеге билдәле дон яҙыусылары Антон Геращенко, Алексей Коркищенко, Анатолий Гриценко, Владимир Моложавенко тарафынан ныҡ хуплау таба.
1975 йылда Гасенко СССР Яҙыусылар союзына ағза итеп ҡабул ителә.
Фронтовик яҙыусы Григорий Гасенко Азов ҡалаһында 1985 йылдың 9 майында, Еңеү көнөндә, 76-сы йәшендә вафат була.

# Гасенко Григорий Степанович
## Наградалары

* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены.
* миҙалдар

# Гасенко Григорий Степанович
## Хәтер

* 2010 йылда Н. островский исемендәге китапханала «Собеседник» әҙәбиәт клубының «Литературные портреты» тигән ултырышы үткәрелә. Был ултырыш Григорий Степанович Гасенконың тыуыуына 100 йыл тулыуға арнала
# Картопья (Нюрих ҡушылдығы)

Картопья — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нюрих йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Картопья (Нюрих ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010600112115300015712
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301571
* Бассейн коды — 14.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Оло Ҡалмаҡ

Оло Ҡалмаҡ — Рәсәй йылғаһы, Башҡортостан биләмәләрендә аға. Ялан Йылайыры (Крепостной Йылайыр) йылғаһы ҡушылдығы. Йылайыр йылғаһының уң ярына тамағынан 77 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Оло Ҡалмаҡ
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан,
һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы инешенән башлап Оло Эйек йылғаһына ҡойғанға тиклем. Өҫтәмә бассейны юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Рф территорияһы буйынса мәғлүмәт әҙерләү һәм һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000512112200005058
* Кодтар буйынса гидрологик өйрәнеү (гө) — 112200505
* Бассейн коды — 12.01.00.005
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ете ырыу кантоны

Ете ырыу кантоны (рус. Джитировский кантон) — Башҡортостандың кантоны.
Административ үҙәге — Иманғол ауылы.

# Ете ырыу кантоны
## Тарих

1917 йылдың декабрендә III Бөтә башҡорт ойоштороу ҡоролтайы «Башҡортостандың автономиялы идараһы тураһында» ҡарарын ҡабул итә, уға ярашлы Башҡортостан мөхтәриәте туғыҙ кантондан тора: Барын-Табын, Бөрйән-Түңгәүер, Ете ырыу, Иҫкен-Ҡатай, Ҡыпсаҡ, Ҡыуаҡан, Тамъян, Туҡ-Соран һәм Үҫәргән. 1919 йылдың башына ҡарата Башҡортостан мөхтәриәте 13 кантондан тора: Арғаяш, Бөрйән-Түңгәүер, Дыуан, Ете ырыу, Көҙәй, Ҡошсо, Ҡыпсаҡ, Табын, Тамъян-Ҡатай, Туҡ-Соран, Үҫәргән, Юрматы һәм Ялан.
1919 йылдың 20 мартындағы «Үҙәк Совет власы менән Башҡорт хөкүмәте араһында Башҡорт совет автономияһы тураһында килешеү»гә ярашлы республика территорияһы 13 кантондан тора, уның араһында Ете ырыу кантоны ла була.
1919 йылдың июнендә бөтөрөлә, территорияһы Ҡыпсаҡ-Ете ырыу кантоны составына инә.

# Ете ырыу кантоны
## География

Төньяҡта — Стәрлетамаҡ өйәҙе, көнсығышта — Ҡыпсаҡ кантоны, көньяҡта һәм көнбайышта Ырымбур өйәҙе менән сиктәш була.

# Ете ырыу кантоны
## Кантон башҡармаһы (ревкомы) рәйестәре

* Фәттәх Сәлтәшев (1918)
# Ләмәҙтамаҡ мәктәбе

Ләмәҙ-Тамаҡ урта мәктәбе. Мәктәптең тарихы XIX быуат аҙағында Ләмәҙ-Тамаҡ ауылында булған мәҙрәсәнән башлана. XX быуат башында ике баҫҡыслы мәктәп булып үҙгәртелә. 1935 йылдан тулы булмаған урта мәктәп, 1938 йылдан урта мәктәп. 1960-сы йылдарға тиклем Мәсетле районының 30-лап ауылдың балалары уҡырға йөрөгән. Бөгөнгө көндә (2006) мәктәпкә Ләмәҙтамаҡ, Ҡотош, Һөләймән, Һабанаҡ ауылдарынан балалар уҡырға йөрөй.
1935 йылдан 2005 йылға тиклем арауыҡта Ләмәҙ-Тамаҡ урта мәктәбен 1860 кеше тамамлаған һәм урта белем тураһында таныҡлыҡ алған.
Мәктәп директорҙары.
* 1935—1939 йылдар Абдуллин Ғариф Хәким улы.
* 19хх—19хх йылдар Байгильдин М.
* 19хх—19хх йылдар Абраров Х
* 19хх—19хх йылдар Ниғмәтуллин Мөхәмәт
* 19хх—19хх йылдар Ғибәтова Фая З.
* 19хх—19хх йылдар Фәизов М.
* 1953—1963 йылдар Ҡылысбаева Сания Хафиз ҡыҙы
* 1963—1970 йылдар Сибагатов З. К.
* 1970—1976 йылдар Ҡылысбаев Фердинад (Әҙһәм) Әкрәм улы
* 1976—1986 йылдар Закиров Салауат Таһир улы
* 1986—19хх йылдар Ярмухаметов Рәфис
* 19хх—19хх йылдар Ғәлимов Әкрәм Лутфулла улы
* 19хх йылдан Ғәлимов Әнүәр Лутфулла улы
* Ғәлимов Раушан Раян улы
* Ҡотлоева (Ҡылысбаева) Фирҙәүес Фердинад ҡыҙы
Ләмәҙтамаҡ урта мәктәбе уҡытыусылары исемлеге.
Ләмәҙтамаҡ урта мәктәбендә уҡыусылар һәм уны тамамлаусылар исемлеге.
Ләмәҙтамаҡ урта мәктәбе тураһында хәтирәләр.
# Крутобереговая (Улу-Юла ҡушылдығы)

Крутобереговая — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Улу-Юл йылғаһының һул ярына тамағынан 107 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Крутобереговая (Улу-Юла ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400312115200022183
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202218
* Бассейн коды — 13.01.04.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# 1755 йыл

II мең йыллыҡ :
XVI быуат — XVII быуат — XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат :
Хронологик таблица :
1755 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1755 MDCCLV |
| Юлиан стилендә | 1754—1755 (12 ғинуардан) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2507—2508 (2 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7263—7264 (12 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5515—5516 ה'תקט"ו — ה'תקט"ז |
| Мосолман календары | 1168—1169 |
| Боронғо әрмән календары | 1204 ԹՎ ՌՄԴ |
| Ҡытай календары | 4451—4452 甲戌—乙亥 синяя собака — синяя свинья |
| Эфиопа календары | 1747—1748 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 1811—1812 |
| - Шака самват | 1677—1678 |
| - Кали-юга | 4856—4857 |
| Иран календары | 1133—1134 |
1755 йыл — шаршамбы көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
# Атауҙы (күл)

Атауҙы (башҡ. Атауҙы) — Башҡортостан Республикаһы Әбйәлил районы Оло Ҡыҙыл йылғаһы бассейнындағы күл. Ишҡол ауылынан көнсығышҡа табан 6,5 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Атауҙы (күл)
## Топонимикаһы

Күлдең исеме азвание «Атауҙы» — утраулы, утрауы бар төшөнсәһен биргән һүҙҙән барлыҡҡа килгән.

# Атауҙы (күл)
## Тасуирламаһы

Күл өҫтө майҙаны — 8,3 км², оҙонлоғо — 4 км, уртаса киңлеге — 2,1 км, уртаса тәрәнлеге — 3,4 м, иң тәрән урыны — 6,5 м, һыу күләме — 28,6 млн м³; һыу йыйыу майҙаны — 69,8 км².
Тектоник сығышлы күл, урта девон (андезит-базальт порфириттары, базальттар, туффитар, ҡомташ һәм балсыҡлы һәүерташ) тоҡомдарында барлыҡҡа килгән.
Күл төбө яҫы табаны хәтерләтә, ҡом һәм ләмдән тора.
Күл тымыҡ, аҡмай, уға Үҙәк шишмәһе ҡоя. Һыу кимәленең күп йыллыҡ тирбәлеүе — 2,8 м. Яуым‑төшөм, ер аҫты һыуҙары менән туйына. Һыуының тәме тоҙлораҡ, гидрокарбонат-натрийлы.
Биологик элементтар күп дәрәжәлә булыуы, уларҙың сереүе йоғонтоһонан күлдә, бигерәк тә ҡышҡы осорҙа, боҙ аҫтында кислород етешмәгәнлектән, балыҡтар ҙур зыян күрә, күпләп ҡырылыу ҡурҡынысы янай.
Төньяҡ һәм көньяҡ ярҙары һөҙәк, көнбайыш яры текә, үҫемлектәре юҡ. Ландшафты — дала, көтөүлектәр.
Күлдең көнбайыш һәм көньяҡ ярҙары — тәбиғәт ҡомартҡыһы (1997).
Яр буйы биләмәһе астрагал, дала тимофеевкаһы, дала шалфейы (йылан үләне), ҙур сүлборос, ер өҫтө ҡолонғойроғо, иҫәт сипылдағы, кейәү үләне, ҡылған, ураҡ һымаҡ люцерна, һары биҙгәксән, әрем һ. б. үлән менән ҡапланған.
Күл һыуында ажау, аҡкүҙ йәки сәгергүҙ, бөгәрсә йәки йоморо сабаҡ, аҡсабаҡ, борош йәки түбән ауыҙ, ҡарабалыҡ, ҡорман йәки таран, алабуға, ҡыҙылғанат, сабаҡ, суртан, опто, табан балыҡ үрсей. Ҡыр ҡаҙҙары, ҡыр өйрәктәре йәшәй.