yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Крефельд

Крефельд (нем. Krefeld (i); 1929 йылға тиклем: нем. Сrefeld) — Германияның ер буйһоноуындағы ҡалаһы, Төньяҡ Рейн-Вестфалия федераль ерендә урынлашҡан.
Ҡала Дюссельдорф административ округына буйһонған. Район ер буйһоноуындағы ҡала. Халҡы: 225 144 (2015; 2012 йылда — 222 026; 2009 йылда — 236,3 мең; 2000 йылда — 241,8 мең) кеше. Ҡала 137,68 км² майҙанды биләй. Рәсми коды — 05 1 14 000.
Ҡала туғыҙ районға бүленә.
Крефельд ҡалаһы Ульяновскиҙың туғандаш ҡалаһы.
Ҡалала DUEWAG заводы эшләй.

# Крефельд
## Тарих

Ҡала Рим ваҡытында уның легиондары Гелдубта хәрби лагерь төҙөгәндә нигеҙләнгән. 1105 йылдағы яҙмаларҙа Крефельд исеме Кринвельд тип яҙылғаны осрай..
Граф ҡатын Вальбурга 1598 йылдың февралендә Крефельдты принц Мориц Оранскийға бүләк итә. Вальбурга үлгәндән һуң 1600 йылда Иоганн Вильгельм Клевский был ерҙәрҙе үҙләштерә, әммә Мориц 1601 йылда мираҫын уңышлы яҡлай. Крефельд ҡалаһы Оранский йорто юрисдикцияһы аҫтында Нидерландтың Алтын быуаты буйына ҡала. Был ҡаланың үҫеше ошо быуатта башлана.
Виллен III Оранский вафат булғандан һуң 1702 йылда Крефельд Пруссия короллеге составына индерелә. 1872 йылда Креффельд Рейн Пруссияһы сиктәрендә бойондороҡһоҙ ҡала була. 1918 йылда, Беренсе донъя һуғышы ваҡытында Бельгия уны оккупациялағандан һуң армияһының базаһы сифатында ҡуллана.
1929 йылда Эрдинген менән Крефельд берләшеп, Крефельд-Эрдинген ҡалаһын ойоштора; 1940 йылда ҡаланың исеме ҡыҫҡартылып Крефельд тип атала башлай.

# Крефельд
## Иҫтәлекле урындар

* Линн Бург замогы
* Хюльзер Берг — Крефельдтең һәм уның тирә-яғының халҡы өсөн ял итеү урыны.
* Ҡалала теш щеткаһына һәйкәл ҡуйылған, уның бейеклеге — алты метр. Ул 1983 йылда ҡуйылған.

# Крефельд
## Мәҙәниәт

Туҡыу мануфактураһы элек-электән Крефельд ҡалаһын данлап килгән. Ҡалала немец туҡыма музейы (Textilmuseum Deutsches), Ебәк мәҙәниәте музейы (der Haus Seidenkultur) бар. Крефельд ҡалаһында иң билдәле Blind Guardian немец рок төркөмө барлыҡҡа килгән.

# Крефельд
## Спорт

Ҡалала «Крефельд Пингвин» хоккей клубы бар, ул Немец хоккей лигаһында сығыш яһай.

# Крефельд
## Фотоһүрәттәр

* Вокзал
* Изге Великомученица Варвара православие ҡорамы (РПЦ МП)

# Крефельд
## Туғанлашҡан ҡалалары

* Венло
* Ульяновск
* Дюнкерк
* Шарлотт
# Болонь ҡурсаулығы

Болонь ҡурсаулығы (рус. Природный заповедник «Бо́лоньский») 1997 йылдың 18 ноябрендә Хабаровск крайында ойошторола. Ҡурсаулыҡ майҙаны 103,6 мең гектар. Уның төп бурысы — биологик төрлөлөктө һәм һаҡланыусы тәбиғи комплекстарҙы һәм объекттарҙы тәбиғи хәлдә тотоу маҡсатында тәбиғәт биләмәләрен һаҡлау.
Һыу һәм һирәк осрай торған ҡоштар ҡурсаулыҡ урынлашҡан майҙанда оя ҡора һәм күпләп туплана.

# Болонь ҡурсаулығы
## Географик урынлашыуы

Ҡурсаулыҡ территорияһы Урта Амур уйһыулығында урынлашҡан, көньяҡ — көньяҡ-көнбайыштан Болонь күленә барып тоташа, Симми һәм Харпи йылғалары араһындағы аралыҡты биләй һәм өлөшләтә халыҡ-ара әһәмиәттәге һаҙлыҡлы ерҙәрҙе биләй. Ҡурсаулыҡта һаҙлыҡтар территорияның 87 процентын алып тора.

# Болонь ҡурсаулығы
## Флора һәм фаунаһы

Ҡурсаулыҡ территорияһының 87 проценты һаҙлыҡлы. Ҡоштарҙың яҡынса 250 төрө бар, уларҙың 160-ҡа яҡын төрө оя ҡора, һирәк осрай торған төрҙәрҙең дөйөм һаны — 35-тән ашыу. Яҙғы һәм көҙгө осош осоронда бында төрлө төрҙәге 0,8 — 1,2 миллионға тиклем ҡош-ҡорт ял итеүгә һәм ашауға туҡтай.
Бөжәктәрҙе өйрәнеү башланған; әлегә ҡурсаулыҡ биләмәһендә 600 төрҙән ашыу тәңкә ҡанатлылар билдәле; башҡа бөжәктәр тулы өйрәнелмәгән.
Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китабына индерелгән һыу үҫемлектәренең һирәк төрҙәре — Шребер бразенияһы, ирис, һыу сәтләүеге, шулай уҡ төбәктә һирәк осрай торған үҫемлек төрҙәре үҫә.
# Байдәүләтов Рафаэль Ибраһим улы

Байдәүләтов Рафаэль Ибраһим улы (16 август 1943 йыл) — энергетик, дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1999—2008 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер‑министры, 2008—2010 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Федерация Советында Башҡортостан Республикаһының дәүләт власы башҡарма органынан вәкил. Башҡортостан Республикаһының 2-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, Рәсәй Берҙәм энергетика системаһының атҡаҙанған хеҙмәткәре (2003), Рәсәй яғыулыҡ—энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (1993). Почёт (2004), «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2003), Салауат Юлаев (2008) ордендары кавалеры. Белорет ҡалаһы һәм Белорет районының почётлы гражданы.

# Байдәүләтов Рафаэль Ибраһим улы
## Биографияһы

Рафаэль Ибраһим улы Байдәүләтов 1943 йылдың 16 авгусында Башҡорт АССР-ының Белорет районы Береш ауылында тыуған. Иваново энергетика институтын тамамлағандан һуң (1970) Белорет электр бүлеү селтәрҙәрендә эшләй, 1979 йылдан алып КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты инструкторы, 1985 йылдан — Үҙәк электр бүлеү селтәрҙәре директоры урынбаҫары, 1987 йылдан — «Башкирэнерго» берекмәһенең «Энерготехсервис» предприятиеһы баш инженеры, 1994 йылдан — Өфө ҡала электр селтәрҙәре директоры, 1997 йылдан — «Башкирэнерго» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры, 1998 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер—министрының 1—се урынбаҫары, 1999 йылдан — Премьер—министры, 2008—2010 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһының Федераль Йыйылышы Федерация Советында Башҡортостан Республикаһының дәүләт власы башҡарма органынан вәкил, 2011 йылдан башлап — «Электрозавод» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең тулы хоҡуҡлы вәкиле. Башҡорстан Республикаһы 2—се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы депутаты.

# Байдәүләтов Рафаэль Ибраһим улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Почёт ордены (2004),
* «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2003)
* Салауат Юлаев (2008) ордены
* «За заслуги в проведении Всероссийской переписи населения» миҙалы
* Рәсәй Берҙәм энергетика системаһының атҡаҙанған хеҙмәткәре (2003)
* Башҡортостандың атҡаҙанған энергетигы (1993)
* Рәсәй Федерацияһының яғыулыҡ—энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре (2003)
# Котыг-Еган (йылға)

Котыг-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Мег-Тыг-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Котыг-Еган (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200038767
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203876
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Тельбес (Кондома ҡушылдығы)

Тельбес — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кондома йылғаһының уң ярына тамағынан 317 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Тельбес (Кондома ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кондома йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Томь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300112115200009431
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200943
* Бассейн коды — 13.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Вендорф йорто

Вендорф йорто — Минск ҡалаһында XIX быуат башы тарихи бинаһы, архитектура ҡомартҡыһы (711е000001 номеры). Революция урамы, 10-сы йорт адресы буйынса урынлашҡан.

# Вендорф йорто
## Тарихы

Таш йорт XIX быуат башында XVIII быуаттан һаҡланып ҡалған подвал өҫтөндә төҙөлгән. Бинаның ҡиәфәте XIX быуат уртаһына формалаша. 1881 йылда янғындан бина ҙур зыян күрә, һуңынан шул саҡтағы хужаһы дворян Вендорф Адольф Осипович бинаны элекке ҡиәфәтендә тергеҙә. 1910 йылғы торошо буйынса цоколь ҡатында слесарлыҡ оҫтаханаһы һәм "сельтер һыуы" заводы, шулай уҡ емеш-еләк келәте, мануфактура кибете һәм тышлау оҫтаханаһы урынлаша. Ҡалған бүлмәләре йәшәү өсөн торлаҡ була. 1920 йылдан һуң йорт национализациялана, бүлмәләр коммуналь фатир итеү үҙгәртелә. Бөйөк Ватан һуғышы осоронда йорт зыян күрмәй. Һуғыштан һуңғы йүнәтеүҙәрҙән һуң фасад биҙәктәре өлөшләтә юғала. XX быуаттың икенсе яртыһында йортто төрлө учреждениелар биләй. 2010 йылдан бинала Минск ҡалаһы тарихы музейы урынлаша.

# Вендорф йорто
## Архитектураһы

Бина классицизм стилендә төҙөлгән. Бина планында дүрт мөйөшлө. Төп күләме ихатаға һуҙыла, ҡыйығы ике яҡлы. Бинаның ҡабырға яҡтарында лизеналар урынлашҡан, улар беренсе ҡатта көпләнгән. Тәҙрә уйымдары тура мөйөшлө, ҡапҡасһыҙ (икенсе ҡаттың баштағы тәҙрә ҡапҡастары юғалған)).
# Жданов Пётр Сергеевич

Жданов Петр Сергеевич (2 июль 1903 йыл — 30 декабрь 1949 йыл) — СССР энергетигы, электр системалары өлкәһендә белгес. Сталин премияһы лауреаты.

# Жданов Пётр Сергеевич
## Биографияһы

Пётр Сергеевич Жданов 1903 йылдың 2 июлендә Мәскәүҙә тыуған. Мәктәпте тамамлағандан һуң 1919—1921 йылдарҙа игенселек халыҡ Комиссариатының совет хужалыҡтары баш идаралығында канцелярия мөдире булып эшләй.
МЭИ-ны тамамлай (1926), 1933 йылда В. М. Молотов исемендәге Мәскәү энергетика институтында «Передача электроэнергии» темаһы буйынса диплом эше яҡлай.
1927—1942 йылдарҙа Бөтә Рәсәй электротехника институтында эшләй: техник, инженер, өлкән ғилми хеҙмәткәр, профессор. 1941—1945 йылдарҙа электр сәнәғәте ғилми-тикшеренеү институтының сектор начальнигы.
Бер үк ваҡытта 1933 йылдан В. М. Молотов исемендәге МЭИ-ла уҡыта, электр станциялары кафедраһы доценты (1935), профессор (1941), 1943—1949 йылдарҙа электр селтәрҙәре һәм системаһы кафедраһы мөдире була. Уның ҡатнашлығында Куйбышев — Мәскәү электр тапшырыу проекты эшләнә (1938-39 һәм 1949).
Техник фәндәр кандидаты (1935, диссертация яҡламайынса). Техник фәндәр докторы (1940).
Алыҫ араларға электр энергияһы тапшырыу проблемаһы менән шөғөлләнә. С. А. Лебедев менән бергә 1933 йылда электр системалары тотороҡлолоғона арналған донъяла тәүге монографияны яҙалар.
1949 йылдың 30 декабрендә Мәскәүҙә вафат була. Данилов зыяратында ерләнгән.

# Жданов Пётр Сергеевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы (1947) — ҡеүәтле электр станцияларын проектлауҙы һәм файҙаланыуҙы еңеләйтеүсе электр системалары моделдәрен эшләгән өсөн.
* Миҙалдар.
# Васпухоль

Васпухоль — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сеуль йылғаһының уң ярына тамағынан 140 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 83 км.

# Васпухоль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300018903
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301890
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Платонов Николай Иванович

Платонов Николай Иванович (22 май 1958) — физик-математик-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы, техник фәндәр докторы, Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре.

# Платонов Николай Иванович
## Биографияһы

Николай Иванович Платонов 1958 йылдың 22 майында Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Покровка ауылында тыуған. 1984 йылда Мәгнитогорск дәүләт педагогия институтының физика-математика факультетын «Физика и математика» һөнәре буйынса тамамлай. Студент йылдарында йәмғиәт һәм ғилми эш меән әүҙем шөғөлләнә. Студент төҙөлөш отрядтарында ҡатнаша, отряд командиры була.
1984 йылдан алып 1987 йылға тиклем К. Э. Циолковский исемендәге Калуга дәүләт педагогия институтынының дөйөм физика кафедраһында В. П. Семенов етәкселегендә «Молекуляр физика» темаһы буйынса аспирантурала уҡый. Артабан Магнитогорск пединститутында ғилми-тикшеренеү секторында (НИС) өлкән ғилми хеҙмәткәр һәм бер үк ваҡытта теоретик физика кафедраһы өлкән уҡытыусыһы булып эшләй. 1996 йылдан 2012 йылға тиклем физика-математика факультеты деканатында эшләй, декан һәм декан урынбаҫары вазифаларын башҡара. 2001 йылда факультет студенттарының ПДП (прямой доступ к памяти — зиһенгә туранан-тура инеү) системаһында уҡытыуҙы ойоштора. 2001—2012 йылдарҙа — физика һәм физиканы уҡытыуы методикаһы кафедраһы мөдире. «Иҡтисадта математика методтары», «Ғәмәли математика һәи информатика» и «Физика» яңы университет һөнәрҙәрен индереү башланғысы менән сығыш яһаны.
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙарының төп өлкәһе — энергетик һәм металлургия ҡоралмаларында конвектив йылылыҡ һәм масса алмашыныу процестары, ә шулай уҡ ресурс һәм энергия һаҡлау. 2011 йылда Уральск федераль университетында (УрФУ, Екатеринбург ҡалаһы) докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Яҡынса 100 публикация авторы, шул иҫәптән «Гидродинамика и теплообмен при взаимодействии пленочной и диспергированной струй с поперечным парогазовым потоком», «Гидродинамика и теплообмен при взаимодействии пленочной струи с газом. Теоретические и экспериментальные исследования» монографиялары.

# Платонов Николай Иванович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре.
# Тулажка

Тулажка — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе,Марий Эл Республикаһы,Кострома өлкәһе,Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Темта йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Тулажка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400212110000043328
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004332
* Бассейн коды — 08.01.04.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Волчиха (Рубиха ҡушылдығы)

Волчиха — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Рубиха йылғаһының һул ярына тамағынан 0,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.

# Волчиха (Рубиха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин морононан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000053632
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005363
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Халыҡ Ополчениеһы урамы (Дондағы Ростов)

Халыҡ Ополчениеһы урамы — Дондағы Ростовта 48 билдәле йорттары менән Морозовская, Нефедов, Ржевская, Козлов урамдары һәм Гвардия, Доломан тыҡрыҡтары менән йәнәш урам

# Халыҡ Ополчениеһы урамы (Дондағы Ростов)
## Тарихы

Халыҡ Ополчениеһы урамы 1941 йылдың октябрендә етерлек ҡоралы һәм хәрби әҙерлеге булмаған тыуған ҡалаһы Дондағы Ростовты һаҡлап фашистар менән яуға ингән кешеләргә арнала. Улар бынан һуңғылар булып китә, ә беренсе булып ҡайта. Әммә урам тарихы тик Бөйөк Ватан һуғышы алыштары менән генә бәйле түгел.
Дала урамы тип аталған был урамдың килеп сығышы үткән һәм хәҙерге быуат аралығында Дондағы Ростов ҡалаһы сиктәрен киңәйтеү менән бәйле. Шул саҡта Дала урамы һәм, башлыса, Яңы ауыл урамы барлыҡҡа килә. 1886 йылда уның буйлап ҡала һыҙығы үтә. Уның артында сүплектәр, көтөүлек башлана. Урам Николай проспектына (хәҙер Семашко проспекты) тиклем бара. Уның дауамы 1914 йылдағы белешмәнән күренеүенсә, Ҡәлғә тыҡрығынан Нахчиван сигенә тиклем бара.
Урамдың исеме уның барлыҡҡа килгән ваҡытында яңы булмай. Шулай тип элекке Скобелев (хәҙер — Красноармейская) урамы аталған. Дондағы Ростов ҡалаһының сиге төньяҡҡа ҡарай ҙурайыуы менән ул далаға эскәрәк үтеп инә.
Был урын Кузнецкий һәм Дала урамдары араһында (хәҙерге Черепахин урамы). Һәм ул ике кварталға тиклем — Николай тыҡрығына тиклем һуҙыла.
Был урам мөйөшөндә 1905 йылдың 14 декабрендә Иван Ченцов әйтеүе буйынса, эшселәрҙең баш күтәреүсе казактар менән атышы була. Черепахинский йырынында бер үлемесле яралы кешеһен һәм атын ҡалдырып, улар сабып китә.
1946 йылда был урам Халыҡ Ополчениеһы урамы тип атала, һәм 1941 йылдың йәйендә ВКП(б)-ның Ростов өлкә комитеты ҡарары буйынса ойошторолған халыҡ ополчениеһының Ростов полкына арнала. 1941 йылдың октябрендә фронт Ростовҡа яҡынлаша, ноябрҙә фашистар ҡалаға бәреп инә, ополчиндар дошман менән алышҡа инә. Ополчиндар 1941 йылдың ноябре аҙағында Ростовты азат иткәндә батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәтә.
1942 йылдың июнендә фашист ғәскәрҙәре Дондағы Ростовты оккупациялай. Ополчиндар Александровская станицаһы районында совет частарының Дон аша сигенеүен ҡаплай. Улар сигенеү юлдарында, Кавказ тауы итәгендә һуғыша. 1942 йылдың октябрендә полк таратыла, уның бөтә хужалығы һәм ҡалған шәхси составы 339 -сы уҡсылар дивизияһына һәм 189-сы запас армия полкына тапшырыла. Ошо частар менән күп кенә ополчиндар Еңеүгә, Берлинға тиклем етә. Ростовтың урамдары ополчиндар исеме менән атала. «Ростов» ҡунаҡханаһы бинаһында тап бында ополчение полктарының береһе ойошторола тигән яҙыу менән иҫтәлекле таҡта эленгән. Ростов дәүләт тимер юлдары университетының төп корпусында ҡыҙыл граниттан мемориаль йондоҙ барлыҡҡа килә, ул халыҡ ополчениеһының Ростов полкы был уҡыу йортоноң студенттары һәм уҡытыусылары тарафынан төҙөлөүе тураһында хәтерләтә.
# Язва (Шача ҡушылдығы)

Язва — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шача йылғаһының һул ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Язва (Шача ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы), Унжа йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300412110000013391
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001339
* Бассейн коды — 08.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Серьер

Серьер — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Колва йылғаһының һул ярына тамағынан 440 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.

# Серьер
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000071972
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103007197
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Бәҙәр

Бәҙәр — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме.

# Бәҙәр
## Этимологияһы

Бәҙәр ғәр. — тулған ай; матур тигән мәғәнәне аңлата.

# Бәҙәр
## Билдәле шәхестәр

* Йосопова Бәҙәр Әхмәт ҡыҙы (21 декабрь 1901 йыл — 30 август 1969 йыл) — театр актёры.
# Серёнькин ҡаласығы

Серёнькин ҡаласығы (рус. Серёнькино городище) — Башҡортостан Республикаһының Илеш районы Гремучий Ключ ауылы эргәһендә урынлашҡан б.э.т. II — б.э. III быуаттарға ҡараған Пьяный Бор мәҙәниәте археологик ҡомартҡыһы

# Серёнькин ҡаласығы
## Тасуирламаһы
### Урынлашыуы

Әнәс ҡаласығы Башҡортостан Республикаһының Илеш районы Гремучий Ключ ауылынан көнбайышҡа табан 0,2 км алыҫлыҡта Ағиҙел йылғаһының бейек һул ярында урынлашҡан. Ауылдан район үҙәгенә тиклем (Үрге Йәркәй) — 28 км.

# Серёнькин ҡаласығы
## Тасуирламаһы
### Табылдыҡтар

Серёнькин ҡаласығы майҙанының яҡынса 600 м² ере археологик тикшеренеүҙәр маҡсатында ҡаҙылған.
Ҡаласыҡ майҙаны яҡынса 26 мең м², 2 ур — береһенең бейеклеге 2 м, киңлеге 15 м, икенсеһенең бейеклеге 3 м, киңлеге 17 м — һәм тәрәнлеге 0,8—1,5 м, киңлеге 10 м соҡор менән уратып алынған була.
Торлаҡ тип фараз ителгән, бағана конструкциялы ҡаралты ҡалдыҡтары, усаҡ эҙҙәре табылған.
Ҡаҙыныу эштәре ваҡытында табылған балсыҡ әйберҙәр бер нисә мәҙәниәткә ҡарай:
Пьяный Бор мәҙәниәте — ҡабырсаҡ онтағы ҡушып яһалған, муйыны тирәләй бәләкәй генә соҡорло биҙәк төшөрөлгән, ҡайһыларының ауыҙ ситтәре ҡыя һыҙыҡтар менән биҙәлгән;
Ананьин мәҙәниәте — ҡабырсаҡ онтағы ҡушып яһалған, бәләкәй генә соҡорло биҙәк, бау эҙҙәре менән биҙәлгән;
Бахмут мәҙәниәте — ҡом һәм ваҡ таш ҡушып яһалған, ҡорһағы буйлап түңәрәк һәм аныҡ рәүешһеҙ бәләкәй генә соҡорло биҙәк төшөрөлгән һауыттарҙан тора.
Тимер бысаҡ- ураҡ, оңғоло бронза уҡ башаҡтары, муйынсаҡ бөртөгө, баҡыр йөҙөк кеүек металл әйберҙәр һәм һөйәктән эшләнгән өс ҡырлы уҡ башаҡтары, тишкес‑беҙҙәр, ауыҙлыҡ, тура мөйөшлө таралғы һынығы, йәнлек стилендә һырлап төшөрөлгән биҙәкле яҫы пластинка, кеше һөйәгенән эшләнгән бетеүҙәр табылған. Йәнлек һәм кеше һыны рәүешендә яһалған бәләкәй генә балсыҡ фигуралар, орсоҡбаштар, муйынсаҡ бөртөктәре килеп сыҡҡан.
Артефакттар ҡаласыҡ халҡының баҡыр ҡойоу һәм тимер эшкәртеү, йәғни мәғдәнселек һәм малсылыҡ менән шөғөлләнгәнен күрһәтә.

# Серёнькин ҡаласығы
## Асыш тарихы

Ҡаласыҡ 1972 йылда СССР һәм Рәсәй археологы, тарих фәндәре докторы, профессор М. Ф. Обыдённов тарафынан асыла.
1978—79 йылдарҙа — ғалим-тарихсы-археолог, тарих фәндәре докторы, профессор В. А. Иванов , 1983 йылда ғалим-археолог, тарих фәндәре кандидаты Байтимер Батырхан улы Агеев һәм тарих фәндәре кандидаты Васильев Виталий Николаевич, 1989 йылда археолог, тарих фәндәре докторы Гөлнара Тәлғәт ҡыҙы Обыдённова өйрәнә.
# Данкероде

Данкероде (нем. Dankerode) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 809 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,81 км². Диңгеҙ кимәленән 420 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6493 һәм автомобиль коды — HZ.
# Хернхут

Хернхут (нем. Herrnhut) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 4 963 кеше йәшәй. Майҙаны — 51,7 км². Диңгеҙ кимәленән 344 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 2747 һәм автомобиль коды ZI.
# Якшина (Дедуша ҡушылдығы)

Якшина — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дедуша йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Якшина (Дедуша ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга Үрге Волга бейшлотынан Зубцов ҡалаһына тиклем , Вазуза йылғаһы башынан Вазуза һыуһаҡлағысына тиклем индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010100412110000000359
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000035
* Бассейн коды — 08.01.01.004
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0