yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Төйлән

Төйлән — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Дим йылғаһының һул ярына тамағынан 195 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.

# Төйлән
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201312111100024854
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102485
* Бассейн коды — 10.01.02.013
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Требен (Тюрингия)

Требен (Тюрингия) (нем. Treben) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1292 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,48 км². Диңгеҙ кимәленән 154 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 4617 һәм автомобиль коды — ABG.
# Кедровка (Абашева ҡушылдығы)

Кедровка (Кесе Кедровая) — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Абашева йылғаһының уң ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Кедровка (Абашева ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300212115200009348
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200934
* Бассейн коды — 13.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Аслаев Төхвәт Хәлим улы

Аслаев Төхвәт Хәлим улы (15 июнь 1922 йыл — 28 октябрь 1995 йыл) — педагог-методист, башҡорт теле белгесе, профессор, педагогия фәндәре кандидаты (1969), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт билдәһе» ордендары кавалеры, РСФСР (1957) һәм БАССР (1955) мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре.

# Аслаев Төхвәт Хәлим улы
## Биографияһы

Төхвәт Хәлим улы Аслаев 1922 йылдың 15 июнендә Башҡорт АССР-ының Бөрйән-Түңгәүер кантоны (хәҙер Башҡортостан Республикаһы) Баймаҡ районы Иҫән ауылында тыуған.
Башланғыс белемде үҙ ауылында ала, артабан Түбә ете йыллыҡ мәктәбен тамамлай. 1936—1939 йылдарҙа Темәс педагогия училищеһында уҡый. Хеҙмәт эшмәкәрлеген шул уҡ йылда бирелгән йүнәлтмәгә ярашлы Салауат районы Арҡауыл ауылы мәктәбендә башлай, бында 1941 йылға тиклем уҡытыусы була. 1941—1944 йылдарҙа К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институтында башҡорт теле һәм әҙәбиәте бүлегендә уҡый һәм, юғары белем алғас, БАССР Мәғариф министрлығы уны Темәс педагогия училищеһына уҡытыусы-методист итеп ебәрә. 1952 йылға тиклем ул педучилищелә уҡытыусы, артабан уҡытыу эштәре мөдире булып эшләй.
Баймаҡта күрһәткән педагогик уңыштары өсөн РСФСР һәм БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы исемдәренә, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденына лайыҡ булды, республика һәм РСФСР уҡытыусылары съездарында делегат булараҡ ҡатнашып, эш тәжрибәһе менән уртаҡлашты. Ә инде район Советы рәйесе урынбаҫары булып эшләгән осоронда район иҡтисадын күтәреүгә, социаль тармаҡтарҙы үҫтереүгә ҙур өлөш индерҙе.
Артабан ул 1960—1990 йылдарҙа республиканың мәғариф органдарында етәксе-методист, ғилми хеҙмәткәр булып эшләне. 1960—1969 йылдарҙа Өфөләге 1-се республика мәктәп-интернаты директоры булып эшләй. Уның хәстәрлеге менән бик күп ауыл балалары, бигерәк тә малайҙар ошо мәктәп-интернатта уҡып, билдәле шәхестәр, абруйлы етәкселәр булып китте.
1969 йылда Т. Х. Аслаев кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай һәм РСФСР Фәндәр академияһының милли мәктәптәр институтының Башҡортостан филиалында ғилми хеҙмәткәр, Башҡортостан уҡытыусыларының белемен камиллаштырыу институтында башҡорт теле кафедраһы мөдире булып эшләй.
Төхвәт Аслаев — 50-нән ашыу китап һәм методик ҡулланмалар авторы. Бында Аслаев башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыуҙы үҫтереүгә, милли кадрҙар әҙерләүгә тос өлөш индереүсе ғалимдарҙың береһе булып таныла. Төхвәт Хәлим улының фиҙакәр хеҙмәте лайыҡлы баһалана, ул педагогик новаторлығы өсөн Ушинский миҙалына, республиканың атҡаҙанған фән эшмәкәре тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була.
1995 йылдың 28 октябрендә вафат була, тыуған ауылы Иҫәндә ерләнгән.

# Аслаев Төхвәт Хәлим улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1955)
* РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1957)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1966)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1976)
* К. Д. Ушинский миҙалы
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1994)
# Һөрөү

Һөрөү (ер һөрөү йәки ер эшкәртеү ысулы) — һабан ярҙамында ерҙе (тупраҡты ) эшкәртеү.
Ҡатламды ҡырҡыу, ваҡлау, йомшартыу һәм әйләндереүҙе тәьмин итә. Һөрөү киләһе төрҙәргә бүленә:
* тупраҡ ҡатламы әйләнеше ( катлам 180 градусҡа әйләндерелә; иң боронғо ысул);
* пар күтәреү (ҡатлам 135 градусҡа әйләндерелә);
* мәҙәни һөрөү (алтөрән ҡулланыу).
20 сантиметр тәрәнлеккә һөрөү нормаль тип һанала, башҡаса - тәрән йәки һай. Һөрөү тәрәнлеген һәм йүнәлешен, үҫемлектең ихтыяжынан, тупраҡтың ҡыйланыу кимәленән, ҡоротҡостар һәм ауырыуҙар булыуынан, ҡар тотоу кәрәклегенән, ағым һыуҙар тупланыуҙан һәм ел эрозияһынан һаҡлауныуҙан сығып, агроном хәл итә. Сәсеү әйләнеше шарттарында тәрәнлекте сиратлаштырыу һәм тәрәнлек ҡоролмаһы менән һөрөү ҡатҡыланған ер ҡатламы булдырмаҫҡа мөмкинлек бирә. Ҡайһы бер осраҡта альтернатив рәүештә чизель-культиватор ярҙамында тупраҡты әйләндермәй һөрөү ысулы ҡулланыла.
# Нямдо-Ты-Вис

Нямдо-Ты-Вис — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сяттей-Ты-Вис йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Нямдо-Ты-Вис
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000067777
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006777
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Салюкую

Салюкую — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Адзьва йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 71 км.

# Салюкую
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000070869
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103007086
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Аҫылғужа (исем)

Аҫылғужа — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.

# Аҫылғужа (исем)
## Этимология

Аҫылғужа исеме ғәрәп, фарсы телдәренән үҙләштереләгән — аҫыл + ғужа; ҡәҙерле кеше тигәнде аңлата

# Аҫылғужа (исем)
## Билдәле кешеләр

Баһуманов Аҫылғужа Ишемғужа улы (20 октябрь 1945 йыл — 25 февраль 2005 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, шағир, журналист һәм тәржемәсе. 1968 йылдан КПСС, 1986 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Аҫылғужа Бакиров (Аҫылғужа Әбүбәкиров; 1785—1848) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында 4-се Башҡорт атлы полкының полк командиры поход старшинаһы, подпоручик (1813).

# Аҫылғужа (исем)
## Фамилияла

Аҫылғужин Ғайсар Бәхтегәрәй улы (1 ғинуар 1944 йыл) — хеҙмәт ветераны, 1971—2004 йылдарҙа Белорет металлургия комбинатының сым һуҙыу цехы бригадиры, мастеры һәм өлкән мастеры. Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры: 1‑се (1986), 2‑се (1981), 3‑сө (1975) дәрәжәле ордендар менән бүләкләнгән.
Аҫылғужина Розалия — йырсы.
Аҫылғужина Әнисә — уҡытыусы, шағирә, прозаик.

# Аҫылғужа (исем)
## Ауылдар

Аҫылғужа (рус. Асылгужино) — Башҡортостандың Ҡыйғы районындағы ауыл.
# Вязка

Вязка — Рәсәй йылғаһы. Тамбов өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кашма йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Вязка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цна йылғаһы, Тамбов ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010200312110000029362
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002936
* Бассейн коды — 09.01.02.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кось-Рузь-Шор

Кось-Рузь-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Уса йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Кось-Рузь-Шор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000065612
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006561
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡыҙыл паша (пьеса)

«Ҡыҙыл паша» пьессаһы — Яҡын Көнсығышта иң тәүге совет илсеһе, башҡорттар тарихында тәүге консул, революционер, дипломат Хәкимов Кәрим Әбдрәүеф улы тураһында башҡорт драматургы Нәжиб Асанбаев пьесаһы. Драматург бына нимәләр һөйләй:
* Мәшһүр совет дипломаты Кәрим Хәкимовтың исеме менән ныҡлап танышыу бына нисек башланды. Өфөлә Яҙыусылар союзында өҫтәл артында ҡағыҙҙарға күмелеп ултырғанда, берәү бүлмәмдең ишеген шаҡып инде. Күрәм – алдымда хәбәрсе Лотфый Ғәҙилев ҡулына ҙур сумка тотоп баҫып тора. Һөйләшеп киттек. Баҡтиһәң, бик изге эш менән йөрөй икән. Ул ҡасандыр ғәрәп илдәрендә республикабыҙҙан күренекле дипломаттың эшләүе хаҡында әйтте.
* Күңелемә ниндәй ҙә булһа әҫәрҙе һалып ҡуям икән, ул әҙме-күпме ваҡыт үтеүгә моронлай башлай. Шулай ҙа барыбер ҡәләмгә тотонорға нимәлер тотҡарлай, ҡамасау итә. Ә ниңә берәй ғәрәп иленә сәйәхәткә сыҡмаҫҡа? Көтмәгәндә ошо уй күңелемә тынғылыҡ бирмәй башланы. Быны тормошҡа ашырыуҙы үҙемә тәү бурыстарҙың береһе итеп ҡуйҙым. Кәрим Хәкимовтың яҡташы – КПСС-тың Башҡортостан Өлкә Комитеты секретары Таһир Ахунйәнов ярҙамында Йеменгә командировка хәстәрләнем. Ул ваҡытта сит илгә сығыуҙың шул тиклем мәшәҡәт эш икәнен күптәр белә. СССР-ҙың юғары инстанцияларына – КПСС Үҙәк Комитетына, унан СССР Яҙыусылар союзына мөрәжәғәт иттек, ҡыҫҡаһы, был йәһәттән эштәр көйләнде. Был хәл 1981 йылда булды. Бына, ниһайәт, мин ғәрәп илендә. Унда яҡташым йөрөгән юлдарҙан үттем, илсене күреп белеүсе өлкәндәр менән осрашыуҙар ойошторҙом. Һөйөклө ҡатыны һәм ҡыҙы ла тәьҫораттары менән ихлас уртаҡлашты. Ғөмүмән, дипломаттарҙың эске донъяһына үтеп инергә, эш үҙенсәлектәрен һәм нескәлектәрен ныҡлап белергә тырыштым. Мин үҙемдең әрһеҙлегем менән сит илгә сығыуға өлгәшмәһәм, бәлки, халыҡ яратып ҡараған көслө пьеса килеп сыҡмаған да булыр ине.
Был әҫәр Башҡорт дәүләт академия драма театрында даими ҡуйыла. Режиссеры Лек Вәлиев. Илсе Кәримде Әхтәм Абушахманов, король Йәғәфәрҙе Хөсәйен Ҡудашев, хәрби министр Әхмәтте Хәмит Шәмсетдинов башҡара.
Пьесаның премьераһы Мәскәүҙә ҙур уңыш менән үтә.
Һуңынан үҙәк телевидение, Өфөгә килеп, ошо пьесаға нигеҙләнеп, фильм-спектакль төшөрә, 22 ғәрәп иле уны һатып ала. Театр был пьесаны сит ил тамашасыларына ла күрһәтә. Йемен Республикаһының илсеһе Абдо Усман Мөхәммәттең Н.Асанбаевтың ҡулын ҡыҫып, спектакль халыҡтар дуҫлығына яҡты нур өҫтәй тип маҡтау һүҙҙәре әйтеүе оло баһа, ул һирәктәргә тәтей торған бәхеттер.
Башҡорт дәүләт академия драма театры 1985 йылда Дамаскта Бөтә ғәрәп илдәре театрҙарының фестивалендә ҡатнаша. Н. Асанбаев «Ҡыҙыл паша» сәхнәләштерелгәндән һуң төрлө тарафтан йөҙҙәрсә хат ала. «Хайран ҡалырлыҡ спектакль ҡуйҙығыҙ, шуны белдек: башҡорттар иҫ киткес күркәм халыҡ икән. Улай матур булыу шифалы ҡымыҙ эсеү һәм тәмле йүкә балын ашау менән бәйлелер», — тигән һүҙҙәрҙе яҙалар.
Был пьеса өсөн Салауат Юлаев премияһы бирелә.

# Ҡыҙыл паша (пьеса)
## Был турала уҡығыҙ

* «Башҡортостан» гәзите.(недоступная ссылка)
* «Шоңҡар» журналы(недоступная ссылка)
# Амзас (Том ҡушылдығы)

Амзас — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы/ Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының уң ярына тамағынан 723 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Амзас (Том ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь инешенән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300212115200007610
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200761
* Бассейн коды — 13.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Чат (Татарстан)

Чат — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районындағы ауыл. Әтәс ауыл биләмәһе составына керә.

# Чат (Татарстан)
## География

Шәбеҙ йылғаһы бассейнында, Аҡтаныш ауылынан көнбайышҡа табан 30 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Чат (Татарстан)
## Тарих

Чат — байлар ырыуы башҡорттарының ауылы. XVII быуатта нигеҙләнгән. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Байлар улусы Ҡалмаш түбәһенә ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Нөркәй (аҙаҡ Семиостровная) улусы составына керә.
1905 йылда 2 ел тирмәне, икмәк магазины, 3 бакалея кибете, мәсет (1829 йылдан билдәле) теркәлгән.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составына керә.

# Чат (Татарстан)
## Халҡы

1795 йылда ир енесле 234 башҡорт; 1816 йылда — 303 башҡорт; 1834 йылда — 448 башҡорт; 1859 йылда — 351 башҡорт; 1870 йылда — 784 башҡорт; 1905 йылда — 480 башҡорт йәшәй.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1859 | 1870 | 1884 | 1897 | 1906 | 1913 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 | 2010 |
| 743 | 784 | 785 | 822 | 1050 | 972 | 868 | 718 | 575 | 373 | 336 | 406 | 313 | 162 | 157 | 154 |

# Чат (Татарстан)
## Инфраструктура

Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Башланғыс мәктәп, клуб бар.
# Түмһәкәй һөйәге

Түмһәкәй һөйәге (лат. os pubis, рус. лобковая кость) — кешеләрҙә таз һөйәгенең алғы өлөшө. Һигеҙгүҙ һәм янбаш һөйәктәре менән бергә аҫҡы ослоҡтар янбаш билбауын — тазды төҙөй.
# Собханҡолов Хәбрәй Әхсән улы

Собханҡолов Хәбрәй Әхсән улы (рус. Субханкулов (Супхангулов) Хадрей (Хабрей) Ахсанович 1903 йыл — 12 ғинуар 1944 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой.

# Собханҡолов Хәбрәй Әхсән улы
## Биографияһы

Собханҡолов Хәбрәй Әхсән улы 1903 йылда элекке Башҡортостандың Өфө өйәҙе Шишмә районында Өйҙөрәк ауылында тыуа. 1943 йылдың 11 ғинуарында Шишмә районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 60-сы гвардия кавалерия полкында ҡылыссы, ездовой булып хеҙмәт итә.
1944 йылдың 12 ғинуарында Белоруссия ерҙәрендә барған ҡаты һуғышта батырҙарса һәләк була. Белоруссияның Полесье өлкәһе (хәҙер Гомель өлкәһе), Мозырь районының Загорины ауылында туғандар ҡәберлегендә ерләнә. Юғалтыуҙар исемлегендә Собханҡолов Хәбрәй Әхсән улының Шишмә районында йәшәгән ҡатыны Собханҡолова Мәскүҙә Гариф ҡыҙы күрһәтелгән.
1944 йылдың 6 ғинуарынан 15 ғинуарға тиклем осорҙа күрһәткән хеҙмәт ҡаһарманлығы өсөн «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ була. Бүләкләү ҡағыҙында ҡыҙылармеец Собханҡолов Хәбрәй Әхсән улы тураһында былай тип яҙылған:
* Собханҡолов Хәбрәй Әхсән улы һөжүм итеү һуғыштарында үҙен ҡыйыу һәм тәжрибәле ездовой итеп күрһәтә. Дошмандың көслө уты аҫтында юлһыҙлыҡ шарттарында ул ут һыҙығына миналар ташый, минометтарҙы хәрби кәрәк-яраҡтар менән өҙлөкһөҙ һәм үҙ ваҡытында тәьмин итә.
# Лутковая

Лутковая — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чертала йылғаһының һул ярына тамағынан 98 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Лутковая
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010800112115200030263
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203026
* Бассейн коды — 13.01.08.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Аршакидтар

Аршакидтар йәки Арсакидтар — парндар юлбашсыһы Аршак I нигеҙ һалған боронғо династия. Парфия империяһында, Әрмәнстанда (әрмән Аршакидтары), Атропатенда, Иберияла һәм Кавказ Албанияһында (массагет Аршакидтары) идара иткән.

# Аршакидтар
## Шәжәрәһе

Иранды грек-македон Селевкиҙар династияһынан азат иткән Аршакидтарҙың (б. э. т. 250 йыл — б. э. 224 йыл) Парфия династияһы, баштан уҡ легендар батшалар — авеста геройҙары менән бәйләнешен иғлан итә — быны уларҙың илаһи ата — бабаһы Ҡәүи Аршан исеме раҫлай. Британника Энциклопедияһына ярашлы, династияның нигеҙ һалыусылары булып Каспий диңгеҙе көнсығышҡа табан йәшәгән парна ҡәбиләһе ағзалары тора. Улар Искәндәр Зөлҡәрнәйн (б. т. 323 йыл&nbsp;э.) үлгәндән һуң күп тә үтмәй Парфияға инә һәм яйлап Иран һәм Месопотамияның күпселек өлөшөн контролә ала. Ариан шулай уҡ парфяндарҙың үҙ нәҫелен Әһәмәниҙәр батшаһына Артаксеркс IIҡаратҡандар. Боронғо данлы батшаларҙың законлы вариҫтары итеп күҙ алдына килтереү идеяһы, моғайын, б. э. т. I быуат&nbsp;башында уҡ (йәки унан да алдараҡ) барлыҡҡа килгәндер. Мәҫәлән, Нисала табылған парфян документтарында Аrtaxšahrakān йөҙөм баҡсаһы телгә алына, документтарҙы нәшер итеүселәр фекеренсә, ул «моғайын, аршакидтарҙың легендар ата-бабаһы Артаксеркс II хөрмәтенә аталғандыр».

# Аршакидтар
## Династияның өлкән тармағы

* Аршакидтар — Б. э. т. 250 йыл дауамында Парфян батшалығында идара иткән династия
— б. э. 224 йылы. Аршак I — Парфян державаһына нигеҙ һалыусы. 224 йылда Сәсәниҙәр ҡолатыла.

# Аршакидтар
## Династияның кесе тармаҡтары

* Аршакуни йәки Әрмән Аршакидтары — б. э. 66 — б. э. 428 йылдарында Әрмәнстанда идара иткән нәҫел.
Ҡайһы берҙә Парфияла үҙ-ара низағ һөҙөмтәһендә тәхеттән төшөрөлгән һәм Әрмәнстанға ҡасып киткән юғары ҡатлам һайлап ҡуйған һәм Рим императоры Октавиан Август ситләткән Парфян батшаһы Вонон I-не (б. э. 12 — 15 йылдарҙа идара иткән) династияға нигеҙ һалыусы тип һанала. Вонон I, Аршакидтар династияһы вәкиле булһа ла, был династияның ваҡытлыса ғына әрмән тәхетенә ултырған вәкиле була. Трдат I (Тиридат), Парфия, шулай уҡ Рим империяһы (66 йыл) Әрмәнстан батшаһы тип таныған Парфян батшаһы Вологез I-нең ҡустыһы хакимлыҡ иткән династияға туранан-тура нигеҙ һалыусыһы тип атала.
* Аршакуниани йәки Иберия Аршакидтары — династияның Иберияла идара иткән тармағы. Рев I — нигеҙ һалыусы.
* Арраншаһтар йәки Кавказ Албанияһы Аршакидтары — б. э. I—IV йылдарҙа Кавказ Албанияһында идара иткән династия.
# Колагири ҡәлғәһе

Колагири йәки Дедоплис - (груз. ქოლაგირის ციხე) - ҡәлғә, XVIII быуат архитектура ҡомартҡыһы.

# Колагири ҡәлғәһе
## Географияһы

Колагири ҡәлғәһе Грузияның көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә Болниси муниципалитетының Цуртави ауылында, Алґети йылғаһынан алыҫ түгел урынлашҡан, Тбилиси - Болниска юлы буйында ята.

# Колагири ҡәлғәһе
## Тарихы

Картли һәм Кахетия батшаһы Ираклий Икенсенең ҡатыны Дареджан 1788 - 1798 йылдарҙа төҙөткән. Ул Дадианиҙар нәҫеленән булған. Был нығытма Грузия батшалығының һуңғы шундай оборона ҡоролмаһы булған.
Тбилиси өсөн форпост булараҡ ҡулланылған һәм дошмандар һөжүме ваҡытында халыҡйәшенер урын булып хеҙмәт итә.
XIX быуатта нығытма оборона әһәмиәтен юғалта һәм бер аҙ ваҡыт төрмә булараҡ ҡулланыла. Хәҙер ҡәлғәлә монастырь эшләп килә.

# Колагири ҡәлғәһе
## Архитектураһы

Ҡәлғәнең дөйөм майҙаны 2000 м² тәшкил итә. Эшкәртелмәгән таштан һалынған. Ҡапҡаһын ҡупшы итеп һалыр өсөн кирбес ҡулланылған. Нигеҙе квадрат рәүешле, мөйөштәрендә цилиндр кеүек ҙур башнялар. Ҡапҡаһы көнбайыш һәм көнсығыш ҡабырғаларының үҙәк өлөшөндә урынлашҡан. Т Көнсығыш ҡапҡаһы төп инеү урыны булып тора. МөҠапҡа өҫтөндәге башняһы, башҡаларҙан айырмалы рәүештә, дүрткел була. Был башнянан тыш, һәр диуарҙа ҙур булмаған ярымтүңәрәк башня була. Төньяҡтан һәм көньяҡтан биш әр башня, көнсығыштан һәм көнбайыштан - дүртәр.
Ҡәлғә стеналары икешәр яруслы, бейеклеге 6 метрға тиклем етә. Аҫҡы ярус диуарҙары ҡалын һәм ишек-тәҙрәһеҙ,үрге йоҡаһы оборона тотор амбразуралы. Дүрт ҡатлы башняла беренсе ҡаты тотош көплө, ә өҫкөләрендә - күҙәтеү тишектәре ҡуйылған. Тәүге өс ҡатында ҡорал келәттәре, амуниция һәм аҙыҡ-түлек өсөн ҡулланылған, дүртенсеһендә - торлаҡ бүлмәләре урынлашҡан.
Ҡәлғә ҡоролмалары уртаһында берҙән-бер Изге Кетеван сиркәүе урынлашҡан.

# Колагири ҡәлғәһе
## Шулай уҡ ҡара

* Список недвижимых памятников культуры национального значения
# Ләмәҙ (Силәбе өлкәһе)

Ләмәҙ — Силәбе өлкәһе Ҡытау-Ивановск районындағы ҡасаба. Белрыш ауыл биләме

# Ләмәҙ (Силәбе өлкәһе)
## Географияһы

Ҡасаба аша шул уҡ исемдәге йылға аға. Район үҙәге Ҡытав-Ивановскка тиклем 45 км.

# Ләмәҙ (Силәбе өлкәһе)
## Халыҡ

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса: рустар - (65%), башҡорттар - (24%), татарҙар - (6%), сыуаштар - 5%)

# Ләмәҙ (Силәбе өлкәһе)
## Халыҡ
### Гендер состав

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 2010 йылда ҡасаба халҡы 80 кеше тәшкил иткән (43 ир-егет һәм 37 ҡатын-ҡыҙ).

# Ләмәҙ (Силәбе өлкәһе)
## Урам

Ҡасаба урамының урам селтәре 3 урамдан тора.
# Белогорье ыҙаны

Белогорье ыҙаны — Төбәк әһәмиәтендәге комплекслы тәбиғәт һәйкәле. Ростов өлкәһе Верхнедон районындағы Мигулин станицаһынан көнбайыштараҡ Дон йылғаһының уң ярында урынлашҡан. Мигулин урмансылығының 47-се һәм 48-се кварталдарын биләй. Тәбиғәт һәйкәле статусын Белогорье ыҙаны Ростов өлкәһе Хөкүмәте 349-сы ҡарары(15.05.2014) нигеҙендә алған.

# Белогорье ыҙаны
## Һүрәтләү

Белогорье ыҙаны тәбиғи төрлө ағастар һәм ҡыуаҡлыҡтарҙан торған байрас урманынан ғибәрәт. Бында Ростов өлкәһенең Ҡыҙыл китабына ингән бик үҫемлектәр төрө бар. Уларға ыҙандың көньяғында киң таралған ҡара кәкүк баш, европа аҡ тояғүләне популяциялары бар. Үҫемлектәр бик ҙур биологик төр һәм эндемизм менән айырылып тора.
Белогорье ыҙаны Верхнедон районының үҙәгендә, Мигулин станицаһынан көнбайыштараҡ, Дон йылғаһының уң ярында. Ул Мигулин урмансылығының 47-се һәм 48-се кварталдарын биләй.
Белогорье ыҙанының дөйөм майҙаны 166,0 га. Тәбиғәт һәйкәле статусын Ростов өлкәһе Хөкүмәтенең 735-се (08.08.2012) һәм 349-сы (15.05.2014) ҡарарҙарына ярашлы алған. Ул фәнни һәм тәбиғәтте һаҡлау, ағартыу әһәмиәтенә эйә.
Белогорье ыҙанында башлыса тәбиғи байрас урмандары, дала үҫемлектәре аҡбурлы асыҡ ерҙәрҙә үҫә. Бында ағастарҙан имән, ялан сағаны, йүкә, ҡорос ағас, ерек, ябай миләш үҫә.
Ҡыуаҡлыҡтарҙан европа бересклеты, еҙекәй, муйыл, эт муйылы, терндарҙың байтаҡ төрҙәре бар. Урман-дала зонаһында үҫеүсе үҫемлектәр был ыҙанда күпләп таралған.
Юғарыла һаналып киткән үҫемлектәр һәм байрас урмандары ағастары комплекслы тәбиғәт һәйкәл булып торалар һәм хөкүмәт тарафынан һаҡланалар, сөнки бындағы бик күп үҫемлектәр төрө Ростов өлкәһенең Ҡыҙыл китабына индерелгән. Шуларҙың иң ныҡ айырылып торғаны ҡара кәкәүк баш һәм европа аҡ тояғүләне.

# Белогорье ыҙаны
## Әҙәбиәте

* «О памятниках природы Ростовской области». Постановление Администрации Ростовской области от 19 октября 2006 года № 418.
* Миноранский В. А., Демина О. Н. Особо охраняемые природные территории Ростовской области. Ростов-на-Дону, 2002.