yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Люлик-Еган

Люлик-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ван-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.

# Люлик-Еган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200043980
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204398
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Нәби (исем)

Нәби — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа ла осрай.

# Нәби (исем)
## Этимологияһы

Нәби исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән үҙләштерелгән, тәңре кешеһе; пәйғәмбәр; илсе тигәнде аңлата

# Нәби (исем)
## Билдәле кешеләр

Ахунйәнов Нәби Вәлиәхмәт улы(1903 йыл Башҡортостан Республикаһы Бүздәк районы) — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия өлкән сержанты, гвардия лейтенанты, Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.

# Нәби (исем)
## Фамилияла

Нәбиев Вәли Нәби улы (31 ғинуар 1916 йыл — 6 март 2000 йыл) — Хәсән күле буйындағы алыштарҙа ҡатнашыусы, Бөйөк Ватан һуғышы яугире, 16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһының взвод командиры ярҙамсыһы, гвардия старшинаһы. Советтар Союзы Геройы (1944).
Нәбиуллина Эльвира Сәхипзада ҡыҙы (29 октябрь 1963 йыл) — Рәсәй иҡтисадсыһы һәм дәүләт эшмәкәре, 2013 йылдың 24 июненән Рәсәй Үҙәк Банкы Рәйесе. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы.
Нәбиуллин Вәли Ғәбей улы(3 апрель 1914 йыл — 25 декабрь 1982 йыл) — СССР-ҙың дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1939—1947 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Юғары Советы, 1951—1962 йылдарҙа Министрҙар Советы Рәйесе. СССР-ҙың 4-се һәм 5-се саҡырылыш Юғары Советы, БАССР-ҙың 1‑се, 3-сө, 4-се, 6-сы һәм 7-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Ленин (1957), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1944, 1966) ордены кавалеры.
Нәбиуллина Фәниә Мәжит ҡыҙы (1941 йыл — ноябрь, 2020 йыл) — Өфө насар күреүселәр йәмғиәте сәнәғәт уҡыу предприятиеһының генераль директоры урынбаҫары, әүҙем йәмәғәтсе.
Нәбиуллин Рәфил Рауил улы (23 ғинуар 1952 йыл — 18 сентябрь 2002 йыл) — Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры, Рәсәйҙең атҡаҙанған (2000) һәм БАССР-ҙың халыҡ артисы(1989).

# Нәби (исем)
## Ауылдар

Нәби (рус. Набиево; икенсе атамалары Ҡуян; Байҡаш) — Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районындағы ауыл.
# Атышсумған

Атышсумған — Башҡортостандың Белорет районындағы ер аҫты шарлауығы. Көньяҡ Уралда туристар өсөн иҫтәлекле урын. Бейеклеге — 6 м.

# Атышсумған
## География

Был урында Атыш йылғаһы Атыш яланы буйлап ағып килеп ҡаяларға барып текәлә һәм ер аҫтына китә. йәки Атыш сумған. Атамаһы ошоға ярашлы аталған.
Атышсумған шарлауығы атыш системаһына керә(унда шулай уҡ Алыҫ мәмерйә, Аҫҡы мәмерйә, Айыу мәмерйәһе, Үрге мәмерйә Атыш мәмерйәһе, Сифонлы мәмерйәләре инә. Улар Атыш йылғаһының Ләмәҙ йылғаһы үҙәненә ҡушылған боронғо сығанаҡтары .
Атыштың ер аҫтына киткән урыны 276 метр юғарылыҡта, ә сыҡҡан урыны 174 метр юғарылыҡта. Шулай итеп шарлауыҡ йөҙ метрҙай аранан аҫҡа урғыла.
# Ер-Яха (йылға)

Ер-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО/ Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Гыданс ҡултығы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.

# Ер-Яха (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300076425
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307642
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Нгарка-Марета-Яха (Ясавэй-Яха ҡушылдығы)

Нгарка-Марета-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ясавэй-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 165 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Нгарка-Марета-Яха (Ясавэй-Яха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300038143
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303814
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Булат (Уй районы)

Булат (рус. Булатово) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Уй районындағы ауыл. Соколовское ауыл биләмәһе составына инә.

# Булат (Уй районы)
## Географик урынлашыуы

Өйәлге йылғаһы буйында урынлашҡан.

# Булат (Уй районы)
## Тарихы

Булат (Шөкөр) — табын башҡорттарының ауылы. Ырымбур губернаһы Троицк өйәҙе составында була. Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 4-се тау аръяғы кантонының 4-се йортона ҡарай.

# Булат (Уй районы)
## Халҡы

| 1795 | 1834 | 1866 |
| 262 | 304 | 204 |
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (90 %) йәшәй.
# Петруниха (Вишера ҡушылдығы)

Петруниха — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вишера йылғаһының уң ярына тамағынан 111 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Петруниха (Вишера ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100004877
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100487
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Хәйбулла Ильясов

Хәйбулла Ильясов (1792—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.

# Хәйбулла Ильясов
## Биографияһы

Хәйбулла Ильясов (Хәйбулла Ильяс улы Иләймәнов) Ырымбур губернаһы Гәрә улусы (хәҙерге Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районы) Жиәш ауылында йәшәгән. Йорт старшинаһы, зауряд-хорунжий булып хеҙмәт итә.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 5-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 5-се Башҡорт атлы полкы Бөгөлмә өйәҙе Ҡарабан ауылында 12-се, 11-се һәм 10-сы кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 29 авгусында Ҡазан менән Чебоксар аша Түбәнге Новгородҡа бара. 15 октябрҙән кенәз П. М. Волконский отряды составына керә, Сураж һәм Велиж ҡалаларында урынлаша. 1 ноябрҙән генерал-майор М. М. Свечин отряды составына инә. 1812 йылдың 14-16 ноябрендә Березина буйындағы алыштарҙа ҡатнаша. Артабан Витебскиҙа һәм Борисовта була. 1813 йылдың ғинуарында Данциг (Гданьск) ҡәлғәһен ҡамауҙа ҡатнаша. 1813 йылдың октябренән 1814 йылдың апреленә ҡәҙәр Минск губернаһында хеҙмәт итә, шул уҡ ваҡытта полктың бер өлөшө Лейпциг янындағы алышта ҡатнаша һәм һуғышты Парижда тамамлай.

# Хәйбулла Ильясов
## Бүләктәре

* «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры
* «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» көмөш миҙалы кавалеры
# Уйылға районы

Уйылға районы (рус. Увельский район) — Рәсәйҙә, Силәбе өлкәһенең көнсығыш-көньяҡтағы район.
Үҙәге — Уйылға ҡасабаһы.
Район исеме Уйылға йылғаһының исеменән килә. Уйылға Уйға ҡоя. Уйылға башҡорт теленән ингән гидроним.

# Уйылға районы
## Географияһы

Уйылға районы Троицк, Сыбаркүл, Эткүл, Пласт һәм Октябрьск райондары менән сиктәш. Майҙаны — 2330,2 км², ауыл хужалығы ерҙәре — 157,8 мең га.

# Уйылға районы
## Географияһы
### Тәбиғәте, климаты

Уйылға районында Ҡабан, Сухарыш, Уйылға йылғалары аға. Районда 95 эре күл бар. Дыуанкүл күлендә балыҡ хужалыҡтары ойошторолған.

# Уйылға районы
## Тарихы

Беренсе урыҫ тораҡ пункттары районда XVIII быуатта барлыҡҡа килгән. 1748 йылда беренсе тораҡ пункт — Кичигино станицаһына нигеҙ һалына (хәҙерге Кичигино ауылы).
1749 йылда Нижнеувельская станицаһы барлыҡҡа килә (хәҙерге Южноуральск ҡалаһы). 1758—1959 йылдарҙа Хомутининская һәм Дуванкульская станицаларына нигеҙ һалына.
XIX быуат башында районға Курск, Тамбов, Пенза һәм башҡа губернияларҙан крәҫтиәндәрҙе күсерәләр.

# Уйылға районы
## Этимологияһы

Район үҙәге булып торған Уйылды ҡасабаһы атамаһын Уйылды йылғаһынан алған. Ә йылғаның атамаһы тураһында Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Н. И. Шувалов үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә тураһында ошоларҙы яҙа:
* Вопрос о происхождении топонима не получил окончательного решения. В источниках ХVIII в. река встречается как Увель, Увел, Увельга, Увелга, Уелга, Увелка, Уелка, Уеиель. Приведенные примеры позволяют рассматривать происхождение топонима с разных сторон. Одно, как сложение двух татаро-башкирских слов, где елка, елька соответствует видоизмененному слову елга, йылга — «река», а второе слову уй, уйыл, уел — «низменность», «долина». Поэтому исходный прообраз топонима представляется в форме Уййылга, Уйелга, в приблизительном значении «река, текущая по низменности», где неустойчивый звук «й», возможно, был заменен в русском языке устойчивым «в»..
Шулай уҡ Николай Шувалов атаманың ниндәйҙер ырыу бүленешенән килеп сығыу ихтималын да яҙа.
Уй һүҙенең аңлатмаһын 2 томлыҡ «Башҡорт теленең һүҙлеге» былай тип бирә: Уй — һуҙылып киткән түбән ер, уйһыу; уяҙ Ихтимал, атама йылға һүҙенә уй тигән, уның бер сифатын белдергән һүҙ ҡушып яһалғандыр.

# Уйылға районы
## Ҡоролошо

| № | Муниципаль берекмә | Үҙәк | Ауылдар һаны | Халыҡ (2002), кеше |
| 1 | Каменское ауыл биләмәһе | Каменский ауылы | 5 | 3 440 |
| 2 | Кичигинское ауыл биләмәһе | Кичигино ауылы | 4 | 4 804 |
| 3 | Красносельское ауыл биләмәһе | Красносельское ауылы | 3 | 2 121 |
| 4 | Мордвиновское ауыл биләмәһе | Мордвиновка | 1 | 634 |
| 5 | Петровское ауыл биләмәһе | Петровское ауылы | 7 | 2 024 |
| 6 | Половинское ауыл биләмәһе | Половинка | 5 | 1 955 |
| 7 | Рождественское ауыл биләмәһе | Рождественка ауылы | 4 | 2 443 |
| 8 | Уйылға ауыл биләмәһе | Уйылға ҡасабаһы | 4 | 11 293 |
| 9 | Хомутининское ауыл биләмәһе | Хомутинино ауылы | 2 | 1 668 |
| 10 | Хуторское ауыл биләмәһе | Хуторка ауылы | 6 | 1 783 |
# Камыстыаят

Ҡамышлыаят — Рәсәйҙәге йылға. Силәбе өлкәһе, Ҡаҙағстан биләмәләрендә аға. Йылға Аршаглы-Аят йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 145 км.

# Камыстыаят
## Исеменең килеп сығышы

   Камыслы-Аят (Камысты-Аят), река, правый приток Арчаглы-Аят, бассейн Аят…
   От тюркского слова камыс, камыш, вошедшего в словарный состав русского языка; -лы, -ты, — словообразовательные аффиксы. Камыш — древнее тюркское мужское имя, связанное с тотемическими воззрениями
Ҡамыш (лат. Scírpus) — күрәндәр төрөнә кергән бер бер һәм күп йыллыҡ яр буйы һыу үҫемлеге, күбеһенсә һыуҙа йәки ярҙа ҡуйы әрәмәлектәр хасил итеп үҫеүсе үҫемлектәр.

# Камыстыаят
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, Уйылға йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500212111200000454
— Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200045
— Бассейн коды — 14.01.05.002
— ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
— ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Тад-Яха

Тад-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Юнды-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Тад-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300039690
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303969
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Балдаҡ атыш

Балдаҡ атыш (урыҫ.стрельба в кольцо) — башҡорт балалар уйыны. Башҡорт халҡы борондан уҡ балаларҙы кесе йәштән үк мәргәнлеккә өйрәткән. Был уйын шуларҙың береһе.

# Балдаҡ атыш
## Уйын урыны

Ауыл ситендәге тигеҙ ялан.

# Балдаҡ атыш
## Әҙерлек

Уйнарға теләүселәр 4-5 баланан артып китһә, был уйынды уҙаҡлашып (ишләшеп) ике тигеҙ төркөмгә бүлергә мәмкин.
Һәр бер уйнаусыла йәйә йәки уғатар мылтыҡ һәм бер нисә башаҡлы уҡ булырға тейеш. Сәп урынына бүрәнә ағастан бысылған тәгәрмәсте алалар. Уның диаметры 15-20 см, ҡалынлығы 3 см тирәһе. Ул тәгәрмәсте ергә ныҡ итеп ҡаҙап ҡуйылған ағастың осона беркетәләр. Атыу һыҙығы сәптән 10 м самаһы алыҫлыҡта булырға тейеш.
Яҡтарға бүленеп уйнаған саҡта, ике сәп яһарға һәм уларҙың араларын 3-4 м ҡалдырып,йәнәш итеп ергә ҡаҙап ҡуйырға кәрәк. һәр яҡтың үҙенең бер баш уҡсыһы була.Йәш ағастан бысып алынған тәгәрмәстең йөҙөндәге ысын сәпкә оҡшаған түңәрәк һыҙыҡтар-бүлкәттәр бар. Ошо түңәрәк бүлкәттәрҙе өлөштәргә бүлеп сығырға кәрәк. Ул саҡта унынсы өлөш ағас үҙәгенә тура килергә тейеш. Сәпте түңәрәк бүлкәттәргә бүлеү ике тигеҙ төркөмгә бүленеп уйнағанда кәрәк.Сөнки был осраҡта яҡтар араһындағы ярыштың һөҙөмтәһе мәрәй иҫәбе менән билдәләнәсәк.

# Балдаҡ атыш
## Уйындың аңлатмаһы

Уҡсыла, билдәләнгән урындан тороп, ағас тәгәрмәстең үҙәгенә төбәп, тейгеҙергә тырышалар. Кемдең уғы сәптең иң үҙәгенә барып ҡаҙала, шул иң мәргән атыусыларҙан һанала. Ә үҙәктән ситәрәк тейгеҙгәндәре уртансылар була. Бөөтөнләй яҙа атҡандары насар уҡсылар була.

# Балдаҡ атыш
## Ҡағиҙәләр

Ярыш башланғанда бөтә уҡсылар ҙа уҡ атҡан һыҙыҡ янына туплана.Сәптең арт яғында бер йән эйәһелә булырға тейеш түгел. Уҡтарҙың барыһы ла атылып бөткәс кенә, сәп янына барырға рөхсәт ителә. Һәр уҡсы үҙ уҡтарын таный белергә тейеш. Бер атҡанда нисәшәр уҡ атыуҙы алдан билдәләргә кәрәк. Яҡтарға бүленеп уйнағанда,уҡ атыуҙы сиратлап уҙғарырға кәрәк.Уҡ атыуҙар тамамланғас, ярыш һөөҙөмтәһен һәр яҡтың баш уҡсылары бергәләп тикшерә.

# Балдаҡ атыш
## Уйындың әһәмиәте

Ҡул мускулдарын көсәйтә, мәргәнлекә өйрәтә, күҙҙең осҡорлоғон яҡшырта, ғәйрәтлек, үҙ көсөнә ышаныу тәрбиәләй.
# 2-Сябута-Яха

2-Сябута-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО/ Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# 2-Сябута-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300076005
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307600
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Сәфәров Ғөбәйҙулла Нәбиулла улы

Сәфәров Ғөбәйҙулла Нәбиулла улы (рус. Сафаров Губайдулла Набиуллинович ? — 22 февраль 1943 йыл) — легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, гвардия рядовойы.

# Сәфәров Ғөбәйҙулла Нәбиулла улы
## Биографияһы

Сәфәров Ғөбәйҙулла Нәбиулла улы сығышы менән хәҙерге Башҡортостандың Мәләүез районынан. Ҡыҙыл Армия сафына Мәләүез районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 62-се гвардия кавалерия полкында повозочный һәм разведчик булып хеҙмәт итә. 1943 йылдың 22 мартында Украина территорияһында барған ҡыҙыу һуғышта батырҙарса һәләк була. Украинаның Ворошиловград өлкәһе (хәҙер Луганск өлкәһе) Юлино-2 станцияһы районында ерләнгән.
# Юрьевка (Баковская Палуга кушылдыгы)

Юрьевка — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Баковская Палуга йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Юрьевка (Баковская Палуга кушылдыгы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000212103000049798
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004979
* Бассейн коды — 03.03.00.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Баек

Баек — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Мөслим районындағы ауыл. Баек ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

# Баек
## Географик урынлашыуы

Ауыл Башҡортостан Республикаһы менән сик буйында, Мөслим ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 38 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Баек
## Тарихы

Баек (Байыҡ)— Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Бүләр улусы ауылы. 1728 йылдан билдәле. 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Әмәкәй улусы составына керә.
1870 йылғы мәғлүмәттәргә ярашлы, ауылда мәсет һәм 2 һыу тирмәне теркәлгән.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Мөслим районы, 1963 йылдан — Сарман районы, 1965 йылдан — йәнә Мөслим районы составына керә.

# Баек
## Халҡы

1859 йылда 335 башҡорт, мишәр, типтәр; 1870 йылда — 380 башҡорт, 5 урыҫ; 1902 йылда — 745 йән типтәр йәшәй.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1870 | 1897 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2000 |
| 385 | 769 | 803 | 930 | 702 | 779 | 850 | 711 | 477 | 383 |

# Баек
## Инфраструктура

Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
# Большие Мерени

Большие Мерени — Рәсәйҙәге йылға. Ҡалмыҡ Республикаһы/ Ростов өлкәһе, Ставрополь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Хара-Зуха йылғаһының уң ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Большие Мерени
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Маныч йылғаһы башынан Пролетарь һыуһаҡлағысына тиклем, Калаус һәм Егорлык йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010500712107000016347
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107001634
* Бассейн коды — 05.01.05.007
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ерекле мәмерйәһе

Ерекле (рус. Ериклинская (Точильная)) — Силәбе өлкәһе Әшә районындағы карст һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән мәмерйә. Тәбиғәт ҡомартҡыһы (1987).

# Ерекле мәмерйәһе
## Тасуирламаһы

Коридорлы типтағы ҡыя карст ҡыуышлығы. Өҫкө девон - түбәнге карбон палеозой эзбизташтарында һалынған. 1 м бейеклектәге һәм киңлеге 0,6 метр тәшкил инеү тишеге төньяҡ-көнбайышҡа ориентирланған. Мәмерйәгә ингән ерҙән 3 метр үткәндән һуң 3x1x1 м ҙурлығындағы эзбизташ киҫәге коридорҙы ҡаплаған. Эзбизташ киҫәге артында мәмерйәнең иҙәне ҡапыл төшөп китә(15-35°). 12 м үткәс, коридор 3-4 метрға тиклем киңәйә һәм 6 м тиклем оҙон тауырт барлыҡҡа килтерә. Уның осонда 5 м самаһы оҙонлоҡтағы һәм тәрәнлеге 1,5 метрға еткән ер аҫты күле бар.
Тауырттың осонда түбә ҡапыл түбәнәйә, һыу аҫтында китә һәм тулыһынса ябыҡ сифон барлыҡҡа килтерә. Сифондан һуң 10 метр оҙонлоҡтағы һәм киңлеге 5 метрлыҡ тирәһе киләһе йомро тауырт асыла. Ул төньяҡтан көньяҡҡа тиклем төп коридорға ҡаршы һуҙылған. Төньяҡ һәм көньяҡ өлөштәрендә 2 ер аҫты күле-сифон бар. 1-се сифон өҫтөндә юғары булмаған сталагмиттар барлыҡҡа килгән. Ҡар ирегәндә йәки ҡойма ямғырҙар яуғанда тәбиғи һыу баҫымы барлыҡҡа килә һәм һыу бөтә өҫтәрәк урынлашҡан карст бушлыҡтарын тултыра. Ер аҫты һыуҙары кимәле арта, был күл-сифон кимәленең ҡапыл күтәрелеүгә килтерә. Ул мәмерйәнең бөтә күләмен тултыра, 12 м бейеклеккә күтәрелә һәм мәмерйә ауыҙы аша тышҡа аға башлай; мәмерйә карст сығанағы булараҡ эшләй башлай, ҡулауыҡтың биләүе буйлап көслө һыу ағымы күҙәтелә.

# Ерекле мәмерйәһе
## Географик урыны

Ерекле мәмерйәһе Әшә йылғаһы буйында, Әшә ҡалаһынан 13 саҡрым төньяҡ-көнбайышҡа һәм Точильный ҡасабаһынан 1,5 саҡрым көнсығыштараҡ урынлашҡан. Мәмерйә Ерекле карст шишмәһе битләүенән 50-60 метр бейеклектә ята (мәмерйәгә инә торған урын менән шишмә бейеклеге араһында 10 м )

# Ерекле мәмерйәһе
## Этимологияһы

Атамаһына килгәндә, уға Ерекле шишмәһенең исеме ҡушылған. "Ерекле"— ерек ағастары бай тигәнде аңлата.

# Ерекле мәмерйәһе
## Мәмерйәне өйрәнеү тарихы

Ерекле мәмерйәһе күптән урындағы халыҡҡа билдәле; 20 быуат башында унан кварцлы ҡом сығарғандар. Тәүге тапҡыр мәмерйә 1977 йылда "Орион" коркинск спелеосекцияһының ағзалары тарафынан өйрәнелә (етәксеһе Н. Барышников). 1980 йылда "Плутон" клубынан Силәбе спелеологтары ҡабаттан тикшереү үткәрә ( етәксеһе С. Савчук). 1993 йылдың мартында Мәскәүҙән һәм Силәбенән берләштерелгән экспедиция ағзалары аквалангтар менән 1-се сифонға төшәләр һәм сифондың артҡы өлөшөн тикшерәләр. Был ҡыуышлыҡ шишмәләр менән бергә динамик режимлы берҙәм гидрогеология системаһының өлгөһө булараҡ ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра. 1987 йылда М. А. Андреевтың, С. Баранов, А.П.Моисеев һәм Силәбе өлкәһенең 361-се башҡарма комитеты ҡарары буйынса 1987 йылда Ериклинский мәмерйәһенә тәбиғәт ҡомартҡыһы статусы бирелә.
# Ҡартабыҙ (күл)

Ҡартабыҙ - рус. Картабыз - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Октябрьский районындағы күл.

# Ҡартабыҙ (күл)
## Географияһы

Ҡартабыҙ күле Силәбе өлкәһе Октябрьский районының көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан. Күлдән көнбайыштараҡ Ҡартабыҙ аймағы урынлашҡан.
Яр буйындағы тораҡ пункттар: Болан ауылы, Бурһыҡ, Октябрьский ҡасабалары, Сладкое.
Яҡындағы күлдәр: Үләнле, Тоҙло, Аҡҡош, Оло Ҡолтай, Кесе Ҡолтай.
Октябрьскийға тиклем ара – 20 км, Силәбегә - 120 км, Екатеринбургҡа – 330 км
Координаттар: 54°29′42″N 62°33′4″E

# Ҡартабыҙ (күл)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501011111200014994
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 211201499
* Бассейн округы — Иртыш һыу бассейны округы (14)
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

# Ҡартабыҙ (күл)
## Тасуирламаһы

Ҡартабыҙ - түңәрәк күл. Һыу көҙгөһө майҙаны - 1250 га. Уртаса тәрәнлеге: 4-5 м. Диаметры яҡынса 6,5 км. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге - 176 м. Майҙаны - 20,9 км²
Төбө ләмле һәм ҡомло. Һыуы ҡырҡыу тоҙло. Көнсығыш яры буйында утрау бар.
Далаға хас күл, ярҙары һөҙәк. Көньяҡ ярында бик ныҡ һаҙлыҡлы, ул яҡҡа үтеүҙе был ҡатмарлаштыра. Ике ҡултығы бар.

# Ҡартабыҙ (күл)
## Флораһы һәм фаунаһы

Ярҙары ҡамышлы, екәнле.
Күлдә сабаҡ, алабуға, табан, ҡорман тереклек итә.
Ҡартабыҙҙа күп төрлө һыу ҡоштары оя ҡора, үрсей.

# Ҡартабыҙ (күл)
## Этимологияһы

Силәбе өлкәһе географы, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә күлдең русса Картабыз атамаһының килеп сығыуы былай аңлата: От древних тюркских мужских имен Картабыз и Картак, где карт — «старый», «старец», абыз — «ученый», «просвещенный», или просто «грамотный» человек (из арабского хафиз — «защитник»)..