yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Туғай Кинйәһе (Беренсе Кинйәабыҙ) ауылы тарихи-мәҙәни ҡурсаулығы

Ҡурсаулыҡ 2003 йылда республикабыҙҙың билдәле рәссамы, скульптор Ҡобағошов Өлфәт башланғысы менән төҙөлдө. Ҡурсауыҡ үҙ эсенә тарихи ауыл 1-се Кинйәабыҙҙың урынын, Кинйә мәмерйәһен һәм өс әүлиә ҡәбере булған зыяраттарҙы эсенә ала. Унда шулай уҡ легендар ҡойо, бошман ҡыпсаҡтарҙың изге ағасы иҫәпләнгән бер нисә быуатҡа тиң ғүмерле ҡарама ағасы ла ингән.

# Туғай Кинйәһе (Беренсе Кинйәабыҙ) ауылы тарихи-мәҙәни ҡурсаулығы
## Ауыл тарихы

* XVI быуат урталарында ауыл нигеҙләнә.
* 1770 йылда урыҫ академиигы Лепехин тарафынан картала теркәлә.
* 1775 йылдың декабрендә ауылды бөтөрөү тураһында батша фарманы сыға.
* 1811 йылда ауыл яңынан Кинйә Абыҙ нигеҙләгән урында тергеҙелә.
* 1831 йылда ауыл халҡы Ырымбур губернаторы Сухтелинға яңы ауыл төҙөүҙә рөхсәт һорап ғариза менән мөрәжәғәт итә.
* 1832-35 йылдарҙа ауыл бүленеп, Тере Ҡойо-Ҡаран йылғаһы буйында Үрге Кинйә ауылы барлыҡҡа килә.
* 1912 йылда Кәзә Ҡараны шишмәлеге янында Бөтә Рәсәй ҡурай байрамы үткәрелә.
* 1964 йылда СССР-ҙың хөкүмәт етәксеһе Н.С. Хрущев тарафынан ауылдарҙы эреләтеү тураһында яңы программаһына ярашлы ике Кинйә ауылы ла киләсәкһеҙҙәр исемлегенә керетелә.
* 1981 йылда ҙур тарихи әһәмиәткә эйә булған, ауылды тергеҙеү тураһында, БАССР-ҙың Юғары Советы ҡарары ҡабул ителә. Ике Советтар Союзы геройы тыуған ауыл булараҡ Үрге Кинйә ауылы һайлана.
* 1986 йылда оло тарихлы ауыл Туғай Кинйәһе юҡҡа сыға.
* 2003 йылда ауыл булған урын тарихи- мәҙәни ҡурсаулыҡ тип иғлан ителә.

# Туғай Кинйәһе (Беренсе Кинйәабыҙ) ауылы тарихи-мәҙәни ҡурсаулығы
## Ер- һыу атамалары

Ғәзиз тауы- ҡаршылағы бейек тау. Ауылыбыҙҙың күренекле шәхесе Ғәзизйән Хәлилов ошо тау итәгенә йорт һалған.
Өскисәр туғайы- ауыл янындағы туғайлыҡ. Өс ерҙә кисеп сыҡанға күрә шулай аталған.
Ҡойоло түбә- был ҡалҡыулыҡтан шифалы шишмә ағып сыҡҡан. Хәҙер ул ҡороно.

# Туғай Кинйәһе (Беренсе Кинйәабыҙ) ауылы тарихи-мәҙәни ҡурсаулығы
## Иҫтәлекле урындары

* Әүлиә кәшәнәһе. Ул район хакимиәте тарафынан эшләнде. Легендалар буйынса Кинйә Арыҫланов ауылда ерләнгән. Ошо урында рухи кәшәнә төҙөлдө.
* Легендар ҡойо.
* Кинйә мәмерйәһе. Ауыл урынынан 500 метр.
* Өмөтәй шишмәһе.
# Ягрыш (Шеньг ҡушылдығы)

Ягрыш — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шеньга йылғаһының уң ярына тамағынан 83 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Ягрыш (Шеньг ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000032060
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003206
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Балаҡатай заказнигы

Балаҡатай заказнигы — Башҡортостан Республикаһының Балаҡатай районындағы махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһе.

# Балаҡатай заказнигы
## Физик—географик ҡылыҡһырлама

1963 йылда һунар-промысла йәнлектәре популяцияларын тергеҙеү маҡсатында зоологик заказник булараҡ ойошторола. Тәбиғәт ҡомартҡыһы Яңы Балаҡатай ауылының төньяҡ-көнсығышында Әй йылғаһының ҡушылдығы булған Оло Ыйыҡ йылғаһының уң ярында урынлашҡан. Рельефы бик үҙенсәлекле: убалар теҙмәһенән торған тигеҙһеҙлектән ғибәрәт. 8,2 мең гектарҙан торған майҙандың 61,1 проценты урман менән ҡапланған, унда саған, йыла, имән ҡатыш уҫаҡ һәм ҡайын урмандары таралып үҫә, ҡарт ҡарағайлыҡтар ҙа бар.
Заказниктың ташлы битләүҙәрен бүтәгәле, ҡылғанлы һәм ҡыуаҡлы дала биләй. Был ерҙәрҙе аҡ ҡуян, америка шәшкеһе, бурһыҡ, бүре, йылға ҡондоҙо, ҡабан, ҡоралай, мышы, төлкө, һеләүһен, һоро айыу, һыуһар кеүек ҡырағай йәнлектәр һәм ҡыр ҡоштарынан ҡор, ҡурпысыҡ, сел, һуйыр төйәк иткән. Заказникта Башҡортостандың Ҡыҙыл китабына индерелгән ҡама, ҡарағош, һөмәй, европа шәшкеһе, европа бәрҙеһе, зөгәй һәм башҡа төрлө йәнлектәр осрай.
# Ишемғолова Аврора Булат ҡыҙы

Ишемғолова Аврора Булат ҡыҙы (26 март 1928 йыл — 1990 йыл) — мәғариф хеҙмәткәре, методист. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1964). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1971)

# Ишемғолова Аврора Булат ҡыҙы
## Биографияһы

Аврора Булат ҡыҙы Ишемғолова 1928 йылдың 26 мартында Өфөлә яҙыусы Булат Ишемғол ғаиләһендә тыуған. Милләте — башҡорт. Атаһы — башҡорт әҙәбиәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе, шағир, прозаик. Атаһын нахаҡҡа ғәйепләп ҡулға алғас, "халыҡ дошманы"ның ҡыҙы Аврораға, туғаны Клараға мәктәптә уҡыу йылдары бик ауыр була. Таныштары, дуҫтары уларҙан ситләшә, күрмәмешкә һалыша. Аврора Ишемғолова урта мәктәпте көмөш миҙалға тамамлай, 1946 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инә, бик яҡшы уҡый, йәмәғәт эштәрендә әүҙем ҡатнаша. 1950 йылда институтты ҡыҙыл дипломға тамамлағас, Аврора Ишемғолова яҡты хыялдар менән Кушнаренко педагогия училищеһына юллана. Бында ул ҙур тырышлыҡ күрһәтә, башланғыс синыф уҡытыусылары әҙерләүгә барлыҡ көсөн бирә. Фиҙакәр хеҙмәт йәш белгескә коллегаларының бай тәжрибәһен үҙләштерергә, уҡытыу-тәрбиә эшенең серҙәренә эйә булырға ярҙам итә.
1956 йылда тәжрибәле методист Аврора Ишемғолова Башҡортостан уҡытыусылар белемен камиллаштырыу институтына эшкә саҡырыла. Бында ул 18 йыл эшләй, тәүҙә — методист, шунан 15 йыл рус теле һәм әҙәбиәте кабинеты мөдире була.
Кабинет оҫта методист А. Б. Ишемғолова етәкселегендә республика уҡытыусыларына, мәктәп етәкселәренә методик ярҙам күрһәтеү, уларҙың квалификацияһын күтәреү, алдынғы педагогик тәжрибәне дөйөмләштереү һәм таратыу буйынса күп яҡлы эш башҡара. Республиканың ғилми-методик көстәрен кабинет мөдире педагогик коллективтарҙың уҡытыу-тәрбиә эшен камиллаштырыу, уҡыусыларҙың белем һәм күнекмәләре сифатын яҡшыртыу бурыстарын уңышлы хәл итеүгә йүнәлтә.
Уҡытыусыларҙың алдынғы педагогик тәжрибәһен өйрәнеү, ғил-ми-тикшеренеү күҙәтеүҙәре Аврора Булат ҡыҙына мәктәптә рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыуҙың торошо, уны яҡшыртыу методтары һәм алымдары тураһында фәнни хеҙмәттәр яҙырға этәрә. Тәжрибәле методист мәктәп дәреслектәре, методик ҡулланмалар төҙөүгә йәлеп ителә.
Аврора Ишемғолова авторҙаштары В. П. Песков, М.Ғ.Ғөбәйҙуллин, Р. В.Әлмөхәмәтов, Л.Ғ.Сәйәхова, М.Ғ.Хәйруллина, А. А.Хәсәнова менән мәктәптең V—VIII синыфтары өсөн изложение текстары йыйынтығы, IV синыф өсөн рус теле дәреслеге, уны файҙаланыу тураһында методик ҡулланма, башҡа уҡыу әсбаптары яҙыуҙа әүҙем ҡатнаша, эштең ауыр өлөшөн гел үҙ өҫтөнә ала.
1973 йылдан Аврора Булат ҡыҙы Ишемғолова — Милли мәктәптәр ғилми-тикшеренеү институтының Башҡортостан филиалы хеҙмәткәре. Ул башланғыс синыфта рус теле уҡытыу проблемалары менән шөғөлләнә, уҡыусыларҙың русса һөйләү һәм яҙыу телмәрен үҫтереү мәсьәләләре өҫтөндә эшләй.
Мәғариф өлкәһендәге фиҙакәр хеҙмәттәре өсөн Аврора Булат ҡыҙы Ишемғоловаға 1964 йылда «Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы» тигән маҡтаулы исем бирелә. 1971 йылда ул «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнә, һәр саҡ уҡытыусыларҙың оло ихтирамы менән файҙалана.
# Баҫыутамаҡ

Баҫыутамаҡ (рус. Устье-Бассы) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 9 кеше. Почта индексы — 453030, ОКАТО коды — 80203846005.

# Баҫыутамаҡ
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Архангел): 19 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Тәүәкәс): 7 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Приуралье): 9 км
# Турку кафедраль соборы

Турку кафедраль соборы (швед. Åbo domkyrka, фин.Turun tuomiokirkko) — Финляндияла төп лютеран ғибәҙәтханаһы. XIII быуаттың икенсе яртыһында төҙөлгән, 1300 йылда Дева Мария һәм Финляндияны суҡындырыусы илдең беренсе епискобы изге Генрих хөрмәтенә изгеләндерелгән.

# Турку кафедраль соборы
## Тарихы

Собор 1258 йылда төньяҡ-готик стилендә төҙөлгән, Финляндияла башҡа сиркәүҙәр төҙөлөшө өсөн оҙайлы ваҡыт өлгө була. Беренсе таш собор бер аҙ бәләкәйерәк була. Уның фасады әлеге кафедра урынында урынлашҡан була.
Урта быуаттарҙа собор күп тапҡыр киңәйтелә һәм үҙгәртеп ҡорола. XV быуатта соборға ҡабырға капеллалар төҙөлә. Бер аҙ һуңыраҡ үҙәк нефтың көмбәҙенең бейеклеге хәҙерге күләменә тиклем арттырыла (24 метр). 1827 йылда собор янғындан зыян күрә. Соборҙың 101 метрлыҡ манараһы соборҙы тергеҙгәндә төҙөлә һәм Турку ҡалаһының символы булып тора.
Соборҙың эске биҙәлеше 1830 йылдарҙа Вестин Фредрик һәм Карл Энгель тарафынан башҡарыла. Стеналары һәм алтарь өлөшөндәге көмбәҙҙәре Р. В. Экмандың фрескалары менән биҙәлгән. 1870 йылдарҙа төньяҡ капеллалары Владимир Сверчковтың витраждары менән биҙәлгән.
1980 йылда соборҙа яңы 81-регистрлы орган урынлаштырыла.
Изге Георгий капеллаһында изгеләр рәтенә индерелгән епископ Хемминг ерләнгән. Соборҙың билдәле ҡәбер ташы — король Эрика XIV ҡатыны Катарина Монсдоттер саркофагы. Соборҙың төрлө өлөштәрендә шулай уҡ Мауну II Таваст, Олави Маунунпойка, Конрад Биц, Мауну III Сяркилахти, Кнут Поссе, Павел Юстен, Исаак Ротовиус, Столхандскэ Турстэн, Окэ Тотт, Эверт Хурн ерләнгән.
Соборҙың көньяҡ галереяһында 1982 йылда реставрация эштәренән һуң асылған Кафедраль музей урынлашҡан.
Собор алдында сиркәү реформаторы Микаэль Агриколе һәйкәле ҡуйылған.
# Пюрма-Ного

Пюрма-Ного — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Толька йылғаһының һул ярына тамағынан 89 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

# Пюрма-Ного
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300067097
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306709
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Әхмәтшин Әхмәҙулла Әхмәтша улы

Әхмәтшин Әхмәҙулла Әхмәтша улы (1907 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец, ике тапҡыр Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.

# Әхмәтшин Әхмәҙулла Әхмәтша улы
## Биографияһы

Әхмәтшин Әхмәҙулла Әхмәтша улы 1907 йылда хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Нуриман районы Ишморат ауылында тыуған. Ҡыҙыл Армияға Нуриман район хәрби комиссариаты тарафынан 1941 йылдың 4 декабрендә саҡырыла. 8 гвардия кавалерия корпусының 112-сы Башҡорт кавалерия дивизияһы 294-се кавалерия полкының 4-се эскадронында миномётсы булып хеҙмәт итә. Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән батырлығы өсөн ике тапҡыр Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (батырлыҡ күрһәткән көндәре: 28.06.1942-11.07.1942; подразделениның 1942 йылдың 31 июлендәге 68/н номерлы приказы) менән бүләкләнә. Икенсе Ҡыҙыл Йондоҙ ордены 1945 йылда бирелә. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән Наградлау ҡағыҙында Әхмәтшин Әхмәҙулла Әхмәтша улының батырлығы тураһында ошондай юлдар бар:
* 1942 йылдың 28 июненән 11 июлгә тиклем һуғыштарҙа батырлыҡ һәм геройлыҡ күрһәтә. Ҡул гранаталары менән 17 гитлерсыны юҡ итә.

# Әхмәтшин Әхмәҙулла Әхмәтша улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1942, 1944)
# Сена (Рәсәй йылғаһы)

Сёна (Кесе Сёна) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кулой йылғаһының уң ярына тамағынан 160 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Сена (Рәсәй йылғаһы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000028681
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002868
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Илдең коды

Илдең кодтары — ҡыҫҡа хәрефле йә цифрлы географик кодтар (геокодтар); мәғлүмәттәр эшкәрткәндә һәм коммуникацияларҙа илдәрҙе һәм бойондороҡло территорияларҙы билдәләү өсөн эшләнгәндәр. Бер нисә төрлө система сығарылған, улар араһында иң билдәлеһе — ISO 3166-1.

# Илдең коды
## ISO 3166-1

Был стандарт донъяның күпселек илдәре һәм бойондороҡло территориялары өсөн кодтарҙы билдәләй:
* ике хәрефле (ISO 3166-1 alpha-2),
* өс хәрефле (ISO 3166-1 alpha-3) һәм
* өс урынлы цифрлы (ISO 3166-1 numeric) код.
Ике хәрефле кодтар башҡа ҡайһы бер кодтар өсөн нигеҙ итеп ҡулланыла, мәҫәлән:
* ISO 4217 буйынса валюталар кодтары өсөн,
* Интернетта юғары кимәлдәге домен исемдәре (ccTLD) бер аҙ ғына айырмалар менән.
Башҡа ҡулланылыштарҙы ISO 3166-1-ҙә ҡарағыҙ.

# Илдең коды
## ГОСТ 7.67

Рәсәй Федерацияһында һәм ҡайһы бер БДБ илдәрендә ГОСТ 7.67-94 халыҡ-ара стандарты ҡулланыла. «Илдәр атамалары кодтары» 7.67.ГОСТ-ы стандарты ил атамаларының хәрефле һәм һанлы билдәләрен кодлаштыра, улар мәғлүмәт эшкәртеүҙең, һаҡлауҙың һәм алмашыуҙың төрлө системалары өсөн берҙәм булып тора. Шулай уҡ кодтар төҙөүҙең берҙәм ҡағиҙәләрен сығара. ISO 3166-88 «Илдәрҙең атамаларын белдереү өсөн кодтар» ISO 3166-88 стандартының тәржемәһе булып тора.
Әлеге ваҡытта 2005 йылдың 1 ғинуарында ғәмәлгә индерелгән ГОСТ 7.67-2003 стандарты эш итә.
Техник көйләү һәм метрология буйынса федераль агентлыҡтың 2001 йыл 14 декабрҙә сыҡҡан 529-ст ҡарары (1/2003, 2/2003, 3/2004, 4/2004, 5/2005 һанлы үҙгәрештәр менән) менән 2001 йылда Дөйөм Рәсәй донъя илдәре классификаторы ғәмәлгә инә (MK (ИСО 3166) 004-97) 025—2001 (ОКСМ).
# Замандаш (гәзит)

Замандаш — Ҡурған өлкәһендә сығыусы ижтимағи‑сәйәси гәзит.

# Замандаш (гәзит)
## Мәғлүмәт

Ойоштороусыһы — Ҡурған өлкәһе Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары комитеты (2011). Ҡурған өлкәһе Сафакүл ауылында 3—4 айға 1 тапҡыр башҡорт, татар һәм урыҫ телдәрендә сығарыла. 1993 йылдың апреленән алып «Хеҙмәт даны» («Трудовая слава») гәзитенә ҡушымта рәүешендә нәшер ителә. 2000 йылдан башлап — үҙ аллы гәзит.
Замандаш (гәзит) // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: БР ДАҒУ «Башҡорт энциклопедияһы», 2015—2024. — ISBN 978-5-88185-143-9.
# Туйкә (Татарстан)

Туйкә (Аблай, Туйкагурт ; татар. Туйкә, рус. Тойкино) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҙнаҡай районы ауылы.

# Туйкә (Татарстан)
## Атамаһы

1704—1711 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе Туйкә абыҙ (ағалы-энеле Фазыл, Кәбир Туйкиндарҙың ата-бабаһы) исеме буйынса аталған.

# Туйкә (Татарстан)
## География

Ауыл Стәрле йылғаһы буйында, Аҙнаҡай ҡалаһынан көньяҡҡа табан 6 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Туйкә (Татарстан)
## Тарих

Ауылға юрмый ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. 1765 йылдан билдәле. Ауыл Юрмый улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Аҙнаҡай административ-территориаль улусы составына керә.
XX быуат башында ауылда 2 мәсет, 2 мәктәп, 5 һыу тирмәне теркәлгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан Тымытыҡ районы, 1931 йылдан — Аҙнаҡай районы, 1963 йылдан — Әлмәт районы, 1965 йылдан — йәнә Аҙнаҡай районы составында була.

# Туйкә (Татарстан)
## Халҡы

1795 йылда ауылда 10 башҡорт һәм 210 яһаҡлы татар; 1859 йылда — 35 ир затлы керҙәш башҡорт һәм 189 дәүләт крәҫтиәне иҫәпләнгән.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1795 | 1859 | 1897 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 | 2008 |
| 220 | 477 | 813 | 986 | 929 | 813 | 340 | 462 | 514 | 384 | 331 | 418 | 386 |
# Ҡарамышев Йософ Ибраһим улы

Йософ (Мөхәмәтйософ) Ибраһим улы Ҡарамышев (1825 йылдың Стәрлетамаҡ өйәҙе Маҡар ауылы — ?) — кантон башлығы, ғәскәри старшина (1859). Ҡарамышевтар нәҫеленән.

# Ҡарамышев Йософ Ибраһим улы
## Биографияһы

1825 йылдың Ырымбур губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Маҡар ауылында тыуған. Сығышы менән Ҡарамышевтар башҡорт дворяндары нәҫеленән.
1852, 1853 йылдарҙа Коканд походтарында ҡатнаша. 1851 йылдың 8‑се башҡорт кантоны башлығы, 1852 йылда алып Башҡорт-мишәр ғәскәре командующийы канцелярияһында столоначальник ярҙамсыһы.
1856 йылда апрелендә башлап һәм 1859 йылдыүң алып 27‑се башҡорт кантонында хеҙмәт итә, 1856 йылда октябрҙә — Һырдаръя сик һыҙығының Перовский фортында башҡорт командаһы начальнигы. 1858 йылда алып 1‑се фортта Һырдаръя ҡырғыҙҙары буйынса Сит ил эштәре министрлығының өлкән чиновник ярҙамсыһы вазифаһын башҡарыусы. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

# Ҡарамышев Йософ Ибраһим улы
## Биографияһы
### Ғаиләһе

Улдары:
* Солтангәрәй Ҡарамышев (1844—1916) — Маҡар улусы старшинаһы.
* Батыргәрәй Ҡарамышев — уҡытыусы.

# Ҡарамышев Йософ Ибраһим улы
## Бүләктәр

* 3-сө дәрәжә Изге Анна ордены (1853)
* 3-сө дәрәжә Изге Станислав ордены (1856)
* «1853—1856 йылдарҙа Көнсығыш һуғышы иҫтәлегенә» миҙалы менән бүләкләнгән.

# Ҡарамышев Йософ Ибраһим улы
## Хәтер

Башҡорт халыҡ маршы «Ҡарамышев» («Йосоп майор») Ҡарамышев бағышланған.
# Мәзит (исем)

Мәзит — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа осрай.

# Мәзит (исем)
## Этимологияһы

Мәзит исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән һәм артыу, күбәйеү, ишләнеү тигәнде аңлата.

# Мәзит (исем)
## Билдәле шәхестәр

Мәзитов Фаниль Фаритович 19 ғинуарында 1964 йылда Башҡортостан республикаһы Күгәрсен районында Сәйетҡол ауылында тыуған. Рәсәй ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының Башҡортостан республикаһы буйынса баш идаралығы начальнигының беренсе урынбаҫары.
Мәзитов Ғәли Әхмәт улы (14 сентябрь 1912 йыл — 30 ғинуар 1993 йыл) — совет-фин (1939—1940) һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашҡан хәрби жеҙмәткәр, лётчик, гвардия подполковнигы (1954). Советтар Союзы Геройы (1944).
Мәзитов Йәүҙәт Йыһанур улы (8 март 1943 йыл) — «Салаватстрой» тресы төҙөүсеһе, бригадир. Социалистик Хеҙмәт Геройы.
Ғәлимов Дамир Мәзит улы (24.4.1944, БАССР‑ҙың Баймаҡ р‑ны Түбә ауылы), режиссёр. РФ‑тың (1994) һәм БАССР‑ҙың (1981) атҡ. мәҙәниәт хеҙм‑ре, БР‑ҙың атҡ. сәнғәт эшмәкәре (2004). Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1970).
Кинйә Мәзит ысын исеме Сурина Сәрүәр Рәшит ҡыҙы; 8 декабрь 1957 йыл) — журналист, яҙыусы, шағир һәм драматург. Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар (2000) һәм Журналистар (1982) союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005), Мифтахетдин Аҡмулла, Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге әҙәби премиялар һәм Күгәрсен районының Зәйнәб Биишева исемендәге премияһы (2001) лауреаты.

# Мәзит (исем)
## Топонимдар

Мәзит (рус. Мазитово) — Башҡортостан Республикаһының Ейәнсура районындағы ауыл.
# Юре-Таню

Юре-Таню — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Адер-Паюта йылғаһының һул ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Юре-Таню
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15040000212115300054037
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305403
* Бассейн коды — 15.04.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Бетлеми мәмерйәһе

Бетлеми (груз. ბეთლემი — Вифлеем мәмерйәһе, Фәләстиндең Вифлеем ҡалаһындағы исеменән — мәмерйә, Казбек тау түбәһендә (груз. მყინვარწვერი), диңгеҙ кимәленән 4100 метр бейеклектә урынлашҡан. мәмерйәгә инеү урыны ҡыҙыл андезит текә ҡаяла нигеҙенән 350-400 метрлыҡ бейеклектә соҡолған.

# Бетлеми мәмерйәһе
## Тарихы

Мәмерйә тураһында беренсе тапҡыр грузин «Картлис Цховреба» йылъяҙмаһында телгә алына. уға ярашлы, йөҙ йәш яугир-хевсур Тимур-ленгтың ғәскәрҙәренән батшабикә Тамара хазиналары ҡаҙнаһының мәмерйәһендә йәшенә, һәм серҙең асылыуынан ҡурҡып, бер-береһен сәнсеп үлтерә. Казбектың бейек ҡаяларында уйылған мәмерйә тураһында XVIII быуатта грузин ғалимы-тарихсыһы Вахушти Баратиони «Грузия географияһында» телгә ала:
Инеү урынында сынйыр менән мәмерйә Илья Чавчавадзеның «Дәрүиш» поэмаһында һүрәтләнгән.

# Бетлеми мәмерйәһе
## Мәмерйәне асыу

Альпинист Леван Суджашвили 1947 йылда үҙенең көндәлегендә Казбек түбәһенән көньяҡ-көнсығышта тимер ҡапҡаһы һәм түбән төшөп торған сынйыры менән мәмерйәне күргәнен билдәләй.
1948 йылдың ғинуарында альпинистар төркөмө Александр Джапаридзе етәкселеге аҫтында 5,5 м аҫҡа төшөп торған сынйырлы мәмерйәне өйрәнә. Мәмерйә көмбәҙ түшәмле, стеналары түңәрәк һәм иҙәндәре дүрт мөйөшлө плиталар менән түшәлгән. Унда сиркәү тәхете, урта быуат сиркәү кәрәк-ярағы, X—XI быуат сиркәү байрағы, XV—XVIII быуат тәңкәләре һәм башҡа әйберҙәр табылғаны. Бер төркөм тикшеренеүселәр фекере буйынса, һуңғы килеүселәр мәмерйәне 100 йыл элек ҡалдырып сыҡҡан. Александр Казбеги исемендәге тыуған яҡты өйрәнеү музейында Бетлеми мәмерйәһенең ҡапҡалары һаҡлана.
Мәмерйәнән алыҫ түгел ҡаяла монахтарҙың хөжрәләре, ҡәбер ташы, таш тәре һәм бағана табылған. Был табылдыҡтар мәмерйәнең иң боронғо һәм иң бейек таулы христиандар ҡорамы булғанлығы, ә монахтар комплексының VI—VII быуаттар менән даталаныуы тураһында һығымта яһауға килтерә,
# Апеннин ярымутрауы

Апенни́н ярымутрауы́ (итал. Penisola italiana — Италия ярымутрауы; шулай уҡ Penisola appenninica) — Европаның иң ҙур ярымутрауҙарҙың береһе. Европаның көньяғында урынлашҡан, Урта диңгеҙ һыуҙары менән йыуыла. Ярымутрауҙа Италияның төп өлөшө, Сан-Марино һәм теократик дәүләт тип һаналған Ватикан һәм Мальта ордены кәрлә дәүләте урынлашҡан. Ярымутрауҙың майҙаны — 149 мең км². Оҙонлоғо 1100 км, киңлеге 130—300 км. Үҙ исемен ярымутрауҙың күпселек өлөшө буйлап һуҙылған Апеннин тауҙарынан алған. Ярымутрауҙың төньяғында Падан уйпатлығы менән сикләнгән, көнбайышта Тиррен диңгеҙе, көнсығышта — Адриатик диңгеҙ, көньяҡта Ион диңгеҙе менән йыуыла. Ярымутрау, бейек үксәле итек формаһына оҡшауы арҡаһында, иң таныулы географик объекттарҙың береһе булып тора. Сейсмиклығы юғары булыуы, заманса тауҙар яһалышы, боронғо һәм хәҙерге вулкан әүҙемлеге (Альбан тауҙары, Амиата, Вульсини, Вультуре, Везувий, Флегрей яландары) Апеннин ярымутрауының үҙенсәлеге булып тора.
Көслө ер тетрәү — Апеннин ярымутрауы өсөн йыш осраған күренеш. Был процестар литосфера плиталары хәрәкәтенең глобаль тектоник процесы, Африка плитаһының Европа урынлашҡан Евразия плитаһы аҫтына хәрәкәт итеүе, менән аңлатыла.

# Апеннин ярымутрауы
## Ярымутрауҙағы дәүләттәр

Нигеҙҙә, Апеннин ярымутрауында Италия дәүләте, шулай уҡ Ватикан һәм Сан-Марино кеүек микродәүләттәр урынлашҡан.

# Апеннин ярымутрауы
## Рельефы

Төп мәҡәлә: Италия географияһы

# Апеннин ярымутрауы
## Рельефы
### Тауҙары

Ярымутрауҙың төньяғынан көньяғына ҡарай Апеннин тауҙары (ярымутрауҙың исеме лә шунан) һуҙылған, уларҙың бейек нөктәһе - Корно-Гранде тауы (2914 м). Был тау системаһында бер нисә һүнгән һәм ғәмәлдәге янартау: Амиата (1734 м) һәм Везувий (1277 м) урынлашҡан. Бер нисә лава яйлалары бар. Көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә - Монте-Гаргано һәм Ле-Мурдже карстҡа әйләнгән эзбизташ яйлаһы. Ярымутрауҙың көньяҡ өлөшөндә Калабрий Апеннины урынлашҡан (бейеклеге 1956 метрға тиклем).

# Апеннин ярымутрауы
## Рельефы
### Тигеҙлектәре

Альп тауынан көньяҡтараҡ Падан тигеҙлеге ята, уның аша По йылғаһы аға. Үҙәндең өҫтө көнсығышҡа табан Адриатик диңгеҙгә табан түбәнәйә. Альп һәм Апеннин итәктәрендәге бейек тигеҙлектәр бейеклеге 200-500 м тәшкил итә, По йылғаһы буйлап 50-100 м бейеклектәге һаҙмат балсыҡлы уйһыу тигеҙлектәр урынлашҡан.

# Апеннин ярымутрауы
## Рельефы
### Йылғалары

Основная статья: Реки Италии
| № | Йылға | Итальянса атамаһы | Дөйөм оҙонлоғо, км |
| 1 | По | Po | 676 |
| 2 | Адидже | Adige | 410 |
| 3 | Тибр | Tevere | 404 |
| 4 | Адда | Adda | 313 |
| 5 | Тичино | Ticino | 248 |
| 6 | Танаро | Tanaro | 242 |
| 7 | Арно | Arno | 241 |
| 8 | Пьяве | Piave | 220 |
| 9 | Рено | Reno | 211 |
| 10 | Ольо | Oglio | 191 |
| 11 | Вольтурно | Volturno | 177 |
| 12 | Тальяменто | Tagliamento | 172 |
| 13 | Панаро | Panaro | 165 |
| 14 | Дора-Бальтеа | Dora Baltea | 162 |
| 15 | Брента | Brenta | 160 |