yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Турғай һымаҡтар

Турғай һымаҡтар (лат. Passeriformes) — ваҡ һәм урта ҙурлыҡтағы ҡоштарҙы берләштергән, 5 400 төрҙө берләштергән, иң ҙур ҡоштар отряды. Турғай һымаҡтар йәшәү рәуеше, тереклек шарттары, ем табыу ысулы яғынан күп төрлө. Бөтә донъяға таралғандар.
# Гвозданско

Гвозданско (хорв. Gvozdansko, сер. Гвозданско) — үҙәк Хорватиялағы ауыл, Сисачко-Мославачка жупанияһында. Административ Двор общинаһына буйһона. Глина һәм Двор араһында урынлашҡан. 2001 йыл халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда 61 кешенең йәшәүе билдәле, күбеһе хорваттар. 2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу ауылда 42 кеше йәшәүен күрһәтә.
Ауыл ситендә XV быуатта Зриньски ырыуынан хорват вельможалары тарафынан төҙөлгән хорват һарайы ҡалдыҡтары ята.

# Гвозданско
## Тарихы

1488 йылда Зриньскиҙар ғаиләһенең милке булараҡ таныла. 1334 йылда уҡ нигеҙ һалынған Гвозданский приходы 1769 йылда ҡайтанан тергеҙелә. Гвозданско мөһим стратегик оборона пункты, көнсығыштан ябырылған төрөк баҫҡынсыларына ҡаршы ҡуйылған ҡалҡан була. 1571 йылдан 1577 йылға тиклем төрөк баҫҡынсылары был боронғо фортҡа дүрт тапҡыр һөжүм итеп ҡарай. Һарайҙы һаҡлаған өс йөҙ кеше (Зриньскиҙың 50 яугиры һәм 250 крәҫтиәне, ҡаҙылма байлыҡтарын сығарыусыһы һәм ҡатын-ҡыҙҙар менән балалар) ҡораллы ғәсҡәр һөжүмен кире ҡаға ала. 1577 йылдың 20 октябрендә Зриньск ҡалаһы, Зринскиҙар һарайы дошман ҡулына эләгә, ә бына Гвозданско төрөктәрҙең үҙәк Хорватияға, артабан Европаға үтеүенә ҡалҡан ҡуйған берҙән-бер ҡаршылыҡ була. Биш ай ҡамауҙа тотҡандан һуң, 1578 йылдың 13 ғинуарында 10-меңлек ғосман ғәсҡәре нығытманы баҫып алыуға өлгәшә. Хәлһеҙләнгән, ризыҡһыҙ, һыуһыҙ һәм өйҙәрен йылытыуға утынһыҙ булған һарай һаҡсыларының батырлығына шаҡ ҡатҡан төрөк ғәсҡәре командиры Фәрхәд паша һарайҙы һаҡлап һәләк булғандарҙы христиан йолаһы буйынса хөрмәтләп күмеү өсөн католик рухинийын табырға ҡуша.
Төрөк иҙеүенән ҡотолғас, хорват каталоктары 1796 йылда урындағы Изге Филипп һәм Иаков сиркәүен тергеҙә. Хорват сәйәсмәне һәм яҙыусыһы Анте Тресич Павичич 1937—1940 йылдарҙа Гвозданск һарайын батырҙарса обороналаусылар тураһында поэтик эпос яҙа.
Икенсе донъя һуғышында, 1941 йылда ауыл урындағы хорваттарҙы тотошо менән үлтереү урынына әйләнә. Шул ваҡытта Изге Филипп һәм Иаков сиркәүе лә яндырыла һәм 1963 йылда тергеҙелә, шунан 1991 йылда ҡайтанан емертелә, ул саҡта ауылға «четниктар» ябырыла, урындағы өс хорватты үлтерәләр.
# Эукариоттар

Эукарио́ттар (арх. эвкарио́ттар; лат. Eukaryota «яҡшы» + «ядро»), йәки я́дролылар — күҙәнәктәрендә ядролары булған тере организмдарҙың домены (өҫбатшалыҡ). Бактерияларҙан һәм архейҙарҙан башҡалары барыһы ла эукариоттар.
Хайуандар, үҫемлектәр, бәшмәктәр, шулай уҡ, протистар тигән төркөмдәгеләр — барыһы ла эукариот организмдар. Улар бер күҙәнәклеләр һәм күп күҙәнәклеләр булырға мөмкиндәр.
Әммә бөтәһенең дә төҙөлөш планы оҡшаш. Бөтәһенең дә цитоплазма эсендә мембраналар системаһы ныҡ үҫешкән. Нәҫел материалы цитоплазманан ике ҡатлы мембрана менән айырылған.
Бынан тыш мембраналы төҙөлөшлө органоидтар системаһы барлыҡҡа килгән:
* ике ҡат мембраналылар: митохондриялар, пластидтар
* бер мембраналылар:лизосомалар, Гольджи аппараты, эндоплазмаретикулумы (ЭПС).
Айырмалары ҙур булыуға ҡарамаҫтан, ядролылар юғары рангҡа ҡараған монофилетик таксон тип һанала.
# Пиль-Кы

Пиль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тэкодель-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 112 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Пиль-Кы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300068049
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306804
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Сорочинск ҡала округы

Сорочинск ҡала округы — Ырымбур өлкәһендәге ҡала округы.
Майҙан — 2,8 мең км².

# Сорочинск ҡала округы
## Ҡоролош

* Баклановский ауыл советы
* Бурдыгинский ауыл советы
* Войковский ауыл советы
* Гамалеевский ауыл советы
* Матвеевский ауыл советы
* Михайловский Первый ауыл советы
* Михайловский Второй ауыл советы
* Николаевский ауыл советы
* Первокрасный ауыл советы
* Пронькинский ауыл советы
* Родинский ауыл советы
* Романовский ауыл советы
* Рощинский ауыл советы
* Слободский ауыл советы
* Толкаевский ауыл советы
* Фёдоровский ауыл советы
# Биде

Биде́ (франц. bidet) — енес ағзалары һәм күт йыуыу өсөн бәләкәй ванна, сантехника йығаҙы. Туалет ҡағыҙ ҡулланыуға альтернатива. Европа, Япония, Корея, мосолман илдәрҙә ҡулланыу тапты. XVII быуатта Францияла тыуҙы. Санфаянстан эшләнә.
# Овраг Плетнев

Овраг Плетнев — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волгоградское һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 958 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Овраг Плетнев
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Саратов һыуһаҡлағысынан Волгоград һыуһаҡлағысына тиклем, Оло Ырғыҙ, Оло Караман, Терёшка, Еруслан, Торгун йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010002212112100010992
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112101099
* Бассейн коды — 11.01.00.022
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Нюды-Тар-Яха

Нюды-Тар-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Тар-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Нюды-Тар-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15040000212115300053887
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305388
* Бассейн коды — 15.04.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Каинча

Каинча — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чумыш йылғаһының уң ярына тамағынан 522 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Каинча
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200412115200002067
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200206
* Бассейн коды — 13.01.02.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Исмәғилев Мирсал Зәйнәғәбдин улы

Исмәғилев Мирсал Зәйнәғәбдин улы (25 декабрь 1931 йыл — 24 апрель 2010 йыл) — һаулыҡ һаҡлау өлкәһе хеҙмәткәре, табип-психиатр. 1959—1980 йылдарҙа Иҫәнғол үҙәк район дауаханаһының баш табибы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1976).

# Исмәғилев Мирсал Зәйнәғәбдин улы
## Биографияһы

Мирсал Зәйнәғәбдин улы Исмәғилев 1931 йылдың 25 декабрендә Башҡорт АССР-ы Ейәнсура районы Абҙан ауылында колхозсы ғаиләһендә тыуа.
Үҙ ауылында урта мәктәпте тамамлағас, бер аҙ прокуратурала, район гәзитендә яуаплы секретарь, Байыш урта мәктәбендә пионервожатый булып эшләй. Артабан уҡыу теләге Мирсал Зәйнәғәбдин улын Башҡорт дәүләт медицина институтына алып килә.
1957 йылда йәш белгес тыуған ауылы Абҙанға табип булып эшкә ҡайта. Участка дауаханаһында хирург булып хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай. 1959 йылда Иҫәнғол үҙәк район дауаханаһына эшкә күсерелә. 1968—1972 йылдарҙа Красноусол шифаханаһында — бүлек мөдире, шул уҡ ваҡытта йәмәғәт эше — партия ойошмаһы секретары эшен алып бара. 1973—1980 йылдарҙа Ейәнсура районы Иҫәнғол үҙәк район дауаханаһының баш табибы вазифаһын башҡара. Хеҙмәт эшмәкәрлегенең һуңғы йылдарында район дауаханаһында табип-психиатр булып эшләй. Ейәнсура районының почётлы гражданы (2009).
Һаулыҡ һаҡлау өлкәһе ветераны 2010 йылдың 24 апрелендә вафат була.

# Исмәғилев Мирсал Зәйнәғәбдин улы
## Йәмәғәт эшмәкәрлеге

* Мирсал Зәйнәғбдин улы үҙе ғүмере буйы эшләгән поликлиникаһында музей аса. Бында районда эшләгән һәм эшләп киткән табиптар, һаулыҡ һаҡлау эшенең тәү башлап юлға һалыныуы, күтәрелеше, хәҙерге ваҡыттағы ҡаҙаныштары тураһында күп мәғлүмәт тупланған;
* Генерал Миңлеғәле Шайморатов етәкселегендәге 112-се Башҡорт атлы дивизияһы составында һуғышҡан яугир-ейәнсурасылар тураһында материалдар йыя;
* Башҡорт АССР-ы Юғары Советының беренсе рәйесе Рәхим Кирәй улы Ибраһимовтың тыуған төйәгендә уның етәкселегендә музей асыла.
* 2009 йылда «Ейәнсура районының һаулыҡ һаҡлау хеҙмәте: кисә һәм бөгөн» («Здравоохранение Зианчуринского района: вчера и сегодня») исемле бай мәғлүмәтле китап сығара.

# Исмәғилев Мирсал Зәйнәғәбдин улы
## Китаптары

* Исмагилов М.З., Здравоохранение Зианчуринского района: вчера и сегодня [Текст]: очерки о становлении здравоохранения района /М.З. Исмагилов , Исянгулово.- 2009.- С.144

# Исмәғилев Мирсал Зәйнәғәбдин улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы (1966);
* «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1976);
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы

# Исмәғилев Мирсал Зәйнәғәбдин улы
## Хәтер

* 2012 йылда үҙәк район дауаханаһы поликлиникаһы бинаһында Исмәғилев Мирсал Зәйнәғбдин улы хөрмәтенә мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
# Сипахи Несрин

Несрин Аҡсан Сипахи ( 29 ноябрь 1934({{padleft:1934|4|0}}-{{padleft:11|2|0}}-{{padleft:29|2|0}}) (89 йәш), Ешилькёй) — төрөк телле музыкала махсуслашҡан төрөк йырсыһы. Төркиәнең дәүләт артисы (1998).

# Сипахи Несрин
## Тормошо

Несрин Сипахи 1934 йылдың 29 ноябрендә Төркиәлә Истанбулдың Баҡырҡай районында тыуған.
Уның ата-әсәһе Ҡырым сығышлы булғандар. Ике ағаһы, Нихат һәм Четин, театр актерҙары булалар. Бакиркёе урта мәктәбен тамамлай. 1950 йылда ҡыҫҡа ғына никахтан һуң, 1957 йылдың 23 ғинуарында ул ҡабаттан Хәсән Альдемир Сипахиға кейәүгә сыға. Ике улы бар: Юнус Эмре 1957 йылда һәм Кандемир 1968 йылда тыуған.

# Сипахи Несрин
## Музыкаль карьераһы

Үҫмер сағында уҡ музыка менән ҡыҙыҡһына башлай. Башта көнбайыш музыкаһын башҡарһа ла, артабан Несрин Сипахи төрөк музыкаһын йырлай башлай. 1953 йылда ул, ул ваҡытта музыканың төп уҡыу үҙәге тип һаналған, «Ankara Radio»ға эшкә килә.
1960 йылда Несрин Сипахи Анкарала сәхнә башҡарыусыһы булып эшләй башлай. Төркиәләге концерттарынан һуң ул шулай уҡ күп кенә сит илдәрҙә сығыш яһай.
1971 йылдан, үҙенең Советтар Союзы буйлап турнеһында, ул шулай уҡ төрөк, әзербайжан, урыҫ һәм әрмән телдәрендә йырлай.
Несрин Сипахи АҠШ-та, Германияла, Францияла Канадала, Австралияла, Мароккола, Туниста, Сүриәлә, Мысырҙа, Испанияла һәм Кипрҙа сығыш яһай. Дүрт йөҙгә яҡын синглдар сығара. 1974 йылда ул «Фенербахче» футбол клубы өсөн «Яшу Фенербахче» («Live Live Fenerbahçe») тигән хәрби йыр, «Y Viva España» тышлығын сығара.
Актриса булараҡ бер генә фильмда, 1965 йылда «Калбимдеки Серсери» («Минең йөрәгемдә мутлашыусы») фильмында ҡатнаша.

# Сипахи Несрин
## Наградалары

Үҙенең активында бер нисә алтын пластинкалары бар.
1998 йылда ул Төркиәнең дәүләт артисы исемен ала. 2017 йылда ул Президент комплексында тантаналы сара ваҡытында махсус награда менән билдәләнә һәм үҙенең наградаһын Рәжәп Тайип Эрдоған ҡулынан ала.

# Сипахи Несрин
## Дискографияһы

1970 йылдан башлап, ул LP һәм CD сығара башлай:
* 1970 — (?): La Chanson D’Amour En Turquie
* 1970 — «Суат Сайн»
* 1970 — Ve İkinci Dünyası
* 1970 — «Юсуф Nalkesen’in Eserleri»
* 1970 — «Nesrin Sipahi»
* 1970 — Avni Anıl'ın Eserleri
* 1971 — Bir Bahar Akşamı
* 1972 — Türk Sanat Müziğinden Seçmeler
* 1973 — Ve Türk Sanat Müziğinin 12 Pırlantası
* 1973 — «Осман Нихат Акинин Сечме Эсерлери»
* 1983 — Aşk Mevsime Bakma z
* 1991 — «Несрин сипахи һәм Ансамбль Кудси Эргунер-Шарки (Love Songs Of Istanbul)»
* 2009 — «Несрин Сипахиден Тюркюлер»
# Волос Никаһы (Ники Волос)

Волос Никаһы (грек. Νίκη Βόλου) ― Грецияның Волос ҡалаһы футбол клубы. 2018 йыл мәғлүмәттәре буйынса, команда Грецияның өсөнсө футбол лигаһы Гамма Этникала уйнай. 1976 йылда һәүәҫкәр командалар араһында Волос Никаһы командаһы футбол кубогы уйындарында еңеү яулай.

# Волос Никаһы (Ники Волос)
## Төҫтәре һәм эмблемаһы

Волос Никаһы клубы эмблемаһында боронғо грек алиһәһе Ника һүрәтләнгән, унда Самофракия Никаһының һыны (статуяһы) төшөрөлгән. Еңеү алиһәһе тәү башта Иониялағы иң дәрәжәле грек клубына ҡараған Смирна ҡалаһының Панионис командаһы эмблемаһы була, ләкин клуб таратыла һәм бары тик Икенсе грек-төрөк һуғышы тамамланғандан һуң ғына Афинала ҡайтанан ойошторола. Волос Никаһы футбол командаһын нигеҙләүселәр араһында Смирнанан (хәҙер Измир) һәм уның яҡын тирәһенән күсеп килгән ҡасаҡтар була. Шуға күрә улар яңы клуб составында уйнағанда үҙҙәренең элекке эмблемаһын тергеҙергә була.

# Волос Никаһы (Ники Волос)
## Ярҙам

Футбол клубының иң билдәле ярҙам төркөмө ― «Клуб синих» йәки «Индеецтар» исеме аҫтында 1985 йылда берләшкән фанаттар. Билдәле булыуынса, уның рәсми рәүештәге исеме «Клуб синих имени Панагиотиса Нтокоузиса» ― был исем мотоциклда барғанда юл-транспорты ваҡиғаһында һәләк булған клубҡа нигеҙ һалыусы ағзаларҙың береһе иҫтәлегенә аталған. Команданың тағы бер ярҙам клубы ― «Клуб синих ангелов, 1994». был клуб 1994 йылда барлыҡҡа килә һәм грек ультрастары араһында киң популярлыҡ менән файҙалана.
# Йерхель (Эльба)

Йерхель (Эльба) (нем. Jerchel (Elbe)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 137 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,98 км². Диңгеҙ кимәленән 32 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39517 һәм автомобиль коды — SDL.
# Гортышов Юрий Федорович

Гортышов Юрий Федорович (тыуған 17 октябрь 1946,СССР, РСФСР, Татар АССР-ы Зәй районы Поручиково ауылы) — техник фәндәре докторы, профессор, А.Н.Туполев исемендәге Ҡазан дәүләт технология университеты президенты (2013 йылдан). А.Н.Туполев исемендәге Казан дәүләт технология университеты ректоры (2007-2011). Татарстан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (2007).

# Гортышов Юрий Федорович
## Биографияһы

Юрий Гортышов 1946 йылдың 17 октябрендә Татарстан АССР-ының Зәй районы Поручиково ауылында тыуған. 1964 йылда Зәй 2-се урта мәктәбен алтын миҙалға тамамлай. 1970 йылда Ҡазан авиация институтын (хәҙерге Туполев исемендәге Ҡазан дәүләт техник университетын) "Аэродинамика һәм термодинамика" һөнәре буйынса осоу аппараттары двигателдәре факультетын тамамлай. 1988 йылда уға профессор исеме бирелә.
1989 йылда юғары уҡыу йортоноң ғилми советы итеп «Йылылыҡ техникаһының теоретик нигеҙҙәре» кафедраһы мөдире итеп һайлай. 1993 йылдан университетта ойоштололған уҡытыу-методик үҙәгенең етәксеһе вазифаларын башҡара. 1995 йылдың майында уҡыу эше буйынса беренсе проректор итеп билдәләнә. 1995 йылдың октябренән 2007 йылға тиклем — фәнни эш буйынса проректор булып эшләй.
2007 йылдың июнендә Ҡазан дәүләт технология университетының хеҙмәт коллективы конференцияһындә КДТУ-ның яңы ректоры итеп һайлана.. 2011 йылда ректор вазифаһынан 65 йәшкә етеү сәбәпле китә..
2013 йылда Туполев исемендәге КНИТ-КАИ институтына презитент итеп һайлана.
Юрий Гортышов Рәсәй Табиғи фәндәр академияһы, SAE Халыҡ-ара инженерлыҡ авиация һәм һауала йөҙөү академияһы академигы.

# Гортышов Юрий Федорович
## Наградалары

* «Рәсәй мәғарифын үҫтереүгә индергән өлөшө өсөн» миҙалы (2015)
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы (2016)
* «Фән ҡаҙаныштары өсөн» Татарстан Республикаһы фәндәр академияһының миҙалы (2016)
* Рәсәй федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2003)
* Татарстан Республикаһының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1992)
* Рәсәй лауреаттары күренекле ғалимдар дәүләт ғилми стипендияһы (1994-1996 йылдарҙа)

# Гортышов Юрий Федорович
## Китаптары һәм баҫмалары

** Проблема осадкообразования в энергетических установках многоразового использования на жидких углеводородных горючих и охладителях/ В.А. Алтунин, К.В. Алтунин, Ф.М. Галимов, Ю.Ф. Гортышов, Ф.Н. Дресвянников, Л.С. Яновский // Вестник Казанского тех-нол. ун-та, 2010. №5. — С. 96-102.
** Теплогидравлический расчет и проектирование оборудования с интенсифицированным теплообменом : монография / Ю.Ф. Гортышов, В.В. Олимпиев, Б.Г. Байгалиев ; Мин-во образ. и науки РФ; КГТУ. — : Изд-во КГТУ им. А.Н. Туполева, 2004. — 432 с.
** Теплообменные аппараты с интенсифицированным теплообменом / Ю.Ф. Гортышов, В.В. Олимпиев. — Казань : Изд-во Казан. гос. техн. ун-та, 1999. — 176 с.
** Теория и техника теплофизического эксперимента : учебное пособие для вузов / Ю. Ф. Гортышов [и др.]. — Москва: Энергоатомиздат, 1985.

# Гортышов Юрий Федорович
## Иҫкәрмә

* ↑ Новым ректором КГТУ им.А.Туполева стал Юрий Гортышов (урыҫ).
* ↑ Юрий Гортышов покинул пост ректора КНИТУ им. А. Н. Туполева (КАИ) — Татцентр.ру (билдәһеҙ).
* ↑ Президентом КАИ избран Юрий Гортышов (билдәһеҙ).
# Баязитов Мөхәммәтсафа Атаулла улы

Баязитов Мөхәммәтсафа Атаулла улы (21 апрель 1877 йыл — 26 декабрь 1937 йыл) — дин һәм йәмәғәт эшмәкәре, «Нур» гәзитен нәшер итеүсе, Ырымбур дини мосолман йыйылышының (Ырымбур мосолман диниә назараты) һуңғы мөфтөйө. Рәсәйҙә беренсе рәсми мосолман ойошмаһы рәйесе — мөфтөй күҙәтеү, мәсеттәр төҙөү, никах теркәү, мөлкәт бүлеү, мосолман ғөрөф-ғәҙәттәрен дөрөҫ үтәлешен тикшереү эше менән шөғөлләнә. Репрессияланған, үлгәндән һуң аҡлана.

# Баязитов Мөхәммәтсафа Атаулла улы
## Биографияһы

Мөхәммәтсафа Атаулла улы 1887 йылда Санкт-Петербург ҡалаһында Ғатаулла Баязитов ғәиләһендә тыуған. Ҡазан ҡалаһындағы «Мөхәммәдиә» мәҙрәсәһендә белем ала һәм Петербург университетының көнсығыш телдәре факультетын тамамлай.
Атаһы вафат булғандан һуң Петербургҡа 2-се мәхәлләгә имам булып эшләргә килә, һуңынан С.-Петербургтың һәм Петербург хәрби округының ахуны булып киткән. Хәрби уҡыу йорттарының, Рәсәй сит ил эштәре министрлығының тәржемәсеһе була һәм «Нур» гәзитен баҫтырыуҙы дауам итә.
1914 йылда генерал Шәйех-Али менән бергә «Тура юл» бөтә Рәсәй мосолмандар союзына нигеҙ һалыусы була. Замандаштарының (Мөхәммәт Котлуғ, Әхтәмов Ибниәмин, Исхаҡ Ғаязи, Муса Биһи һ. б.) фекерҙәре буйынса был союз «ультраконсерватив» һәм хатта ҡара груһсылар позицияһы ҡарашлы була, ә шулай уҡ Һаҡлау бүлексәләре менән бәйле булған.
1915 йылда Солтанов Мөхәммәтйәр Мөхәмәтшәриф улы үлгәндән һуң Ырымбур мосолман дини йыйылышына мөфтөй итеп тәғәйенләнә, әммә мосолман элитаһы уны кире ҡаға. 1916 йылда Петроградта мосолман фракцияһы янында бюро ойошторола, ул ваҡыт үтеү менән Рәсәй мосолмандарының берҙән-бер законлы вәкәләте була. Февраль революцияһынан һуң Мөхәммәт-Сафа мөфтөй вазифаһынан Өфө мосолман лидерҙары тарафынан бушатыла һәм ошаҡ һөйләп йөрөүҙә ғәйепләнеп ҡулға алына һәм өйҙәге тотҡонлоҡҡа урынлаштырыла.
1918 йылдан алып Петроград мәсете имамы. Совет власы йылдарында ул осраҡлы эш хаҡына йәшәй. «Оло террор» йылдарында репрессиялана. 1937 йылдың 26 декабрендә атып үлтерелә. «Хрущев иреүе» йылдарында үлгәндән һуң аҡлана.
# Урал батыр ҡәбере

Урал батыр ҡәбере
Риүәйәттәр буйынса, «Урал батыр» ҡобайырының геройҙары — гиганттар, һәм уларҙың ҡәберҙәре хәҙерге Башҡортостан биләмәһендә урынлашҡан. Әҫәрҙең төп геройы Уралдың ҡайһы ерҙә ерләнеүе тураһында фараздар бер нисә.

# Урал батыр ҡәбере
## Белорет районы

Белорет районындағы Шатаҡ түбәһе (башҡорттар Биш тау тип йөрөтә) тирә-яғында Урал батырҙың ҡәбере булырға тейеш, тип күҙаллана. Был ҡәберлек таштар менән көпләнгән, оҙонса түңәрәк формаһында, үлсәме — 23×6 м. Элек-электән башҡорттарҙа тап ошонда Урал батыр ерләнгән, тип иҫәпләнә. Экстрасенстар раҫлауынса, 4 м тәрәнлектәге ер аҫтында гигант һөйәктәре ята.

# Урал батыр ҡәбере
## Юрматау һыртында

Гиганттыҡы тип иҫәпләнгән йәнә бер ҡәберлек Юрматау һыртының түбәһендә урынлашҡан. Урал батыр ҡәбере тип йөрөтөлгән урын Белорет районы Әүжән (дәү йән һүҙбәйләнешенән килеп сыҡҡан тигән фараздар ҙа бар) һәм Исмаҡай ауылы араһындағы ҡуйы урман эсендә урынлашҡан. Ул 7×3 м ҙурлыҡта, был ерҙә үлән үҫмәй. Урындағы халыҡ борон-борондан был урынға табыныу өсөн килгән. Бында кешеләр бик йыш ҡына йүнәлеште юғалта, аҙаша; йәнлектәр ошо урынды ситтән урап үтә[. Урал батыр ҡәбере тип иҫәнләнгән урын таш менән кәртәләп алынған. Ташҡа доғалар, «Урал батыр» ҡобайырынан өҙөктәр яҙып ҡуйылған.
Викидәреслектән уҡығыҙ: Мәһәҙей ауылы тирәһендәге ер-һыу атамалары

# Урал батыр ҡәбере
## Учалы районы

Ахун һынташтары (менгирҙары) эргәһендә аҡлан ситендәге ҙурлығы 50х20 метрлыҡ сәйер тау бар, уны ла урындағы халыҡ гигант ҡәбере тип атап йөрөтә.

# Урал батыр ҡәбере
## Ирәмәлдә

Башҡорттарҙың алыҫ үткәненән ошондай риүәйәт һаҡланған. Ирәмәл эргәһендә тау һырты араһында мең метр бейеклектә урынлашҡан бейек тау күле эргәһендә элек махсус зыярат — Урал аръяғындағы көнсығыш башҡорттары ырыуҙарының арҙаҡлы кешеләренең ҡәберлеге булған. Изге Ирәмәл тауы янындағы ҡәберлектә башҡорт халҡының батыры Урал батыр ерләнгән, тип иҫәпләйҙәр. «Урал батыр» ҡобайыры буйынса ул Ирәмәлдән алыҫ түгел Урал батыр йәшәгән тораҡ эргәһендә ерләнгән. Ә был ҡалҡыулыҡ Көньяҡ Уралдағы иң оҙон тау һыртының киң асыҡ ҡалҡыулығында, Әүәләк һәм Үрген һырттарына яҡын урынлашҡан. Ул Ирәмәл тауының аҫтында. Урал батыр үлгәндән һуң, был иң оҙон һыртты «Урал батыр юлы», ә һуңынан ҡыҫҡартып, Урал һырты йәки Уралтау тип йөрөтә башлағандар.

# Урал батыр ҡәбере
## Шулай уҡ уҡығыҙ

* Мәһәҙей ауылы
* «Урал батыр» ҡобайыры
# Руша (Обнара ҡушылдығы)

Руша — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Обнора йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.

# Руша (Обнара ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кострома йылғаһы Исады һыу үлсәү посына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300112110000012960
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001296
* Бассейн коды — 08.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Калтагиз

Калтагиз — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ирень йылғаһының һул ярына тамағынан 82 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Калтагиз
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сылва, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100812111100013385
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101338
* Бассейн коды — 10.01.01.008
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1