yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Старая Сөн

Старая Сөн — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Башҡортостан Республикаһы, Удмурт Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел йылғаһының һул ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Старая Сөн
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Воткин ГЭС-ынан Түбәнге Кама ГЭС-ына тиклем, Беүә (башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклемна тиклем), Иж, Ыҡ Ағиҙел йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101412111100026843
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102684
* Бассейн коды — 10.01.01.014
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Бәширов

Бәширов — фамилия.
* Бәширов Зыя Әхмәт улы (1910—1976) — сәйәси эшмәкәр, пропагандист, отставкалағы полковник.
* Бәширов Йыһанур Кәрим улы (1928—2019) — хеҙмәт ветераны.
* Бәширов Радик Миңлехан улы (7 ғинуар 1935 йыл) — ғалим-инженер-механик, юғары мәктәп эшмәкәре.
* Бәширов Рафаиль Йәүҙәт улы (1954) — самбо һәм дзюдо көрәштәре буйынса тренер. Ҡыуандыҡ ҡалаһының Почётлы гражданы (2007).
* Бәширов Рәҡит Ғәбит улы (10 ғинуар 1940 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре.
* Бәширов Фазылйән Бәшир улы (1923—1943) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
# Шельдян

Шельдян — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ночная йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Шельдян
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100003526
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100352
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Понтий расаһы

Понти́й ра́саһы — европеоид раса төрсәһе, Ҡара диңгеҙ яры буйында йәшәгән халыҡтар араһында таралған. Совет антропологы һәм анатомы В. В. Бунак (1932 йыл) тарафынан өйрәнелгән. Ҡайһы саҡ понтий расаһын кавкасион раса менән яҡынайтып ҡуялар, әммә беренсе төрсә вәкилдәренең йөҙө тарыраҡ. Урта диңгеҙ расаһының каспий төрсәһе менән оҡшаш һыҙаттары байтаҡ. Боронғо халыҡтар араһынан хатти халҡын ошо расаға индерәләр.

# Понтий расаһы
## Үҙенсәлекле билдәләре

Понтий антропологик тип мезокефалия менән айырылып тора, сәстәре һәм күҙҙәре ҡара, йәки шуға яҡын пигментациялы, танауҙары тура, осо төшөбөрәк тора, танау биле бейек, һаҡалдары оҙон булып үҫеүсән. Урта буйлылар, яңы заманда оҙоная баралар.

# Понтий расаһы
## Таралыуы

Была раса төрсәһе адыгтар, абхаздар, абазиндар, грузиндар, көньяҡ украиндар, урыҫтар (рязандәр) араһында йыш осрай), татарҙар, мишәрҙәр, башҡорттар араһында ла бар, молдавандар, валах румындары араһында шулай уҡ осрай.
# Абдулла Туҡтаров

Абдулла Туҡтаров — крәҫтиәндәр һуғышында (1773—1775) ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёв полковнигы.

# Абдулла Туҡтаров
## Биографияһы

Уҫы даруғаһының яһаҡлы татарҙарынан. Олоҫ старшинаһы. 1773 йылдың ноябрендә — 1774 йылдың мартында Чесноковка баш күтәреүселәр үҙәгендә була. Абдулла Туҡтаров отряды Нуғайбәк ҡәлғәһе янындағы һуғыштарҙа ҡатнаша, апрелдә Салауат Юлаев ғәскәренә ҡушыла. Бәхтейәр Ҡанҡаев менән берлектә Бөрө эргәһендә эш итә. Июнь уртаһында, регуляр ғәскәрҙәрҙең Өфөгә табан хәрәкәтен тотҡарлау өсөн Ҡазан даруғаһының Калинники, Дыуанай һәм Сатаниха ауылдары янында Абдулла Туҡтаров Якубович етәкселегендәге хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыштар алып бара. Салауат Юлаевты хөкүмәт ғәскәрҙәренең һәм хөкүмәткә тоғро старшина отрядтарының хәрәкәте тураһындағы мәғлүмәттәр менән тәьмин итә, сентябрҙә уның менән бергә И. К. Рылеев етәкселегендә хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнаша. Октябрҙә әсирлеккә эләгә һәм Өфө провинция канцелярияһына килтерелә. 1775 йылдың июнендә Ырымбурға ғүмерлеккә «ҡаҙна эшенә» ебәрелә. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
# Артемьев Ринат Александрович

Артемьев Ринат Александрович (20 июль 1958 йыл) — совет һәм хужалыҡ эшмәкәре, "АЖИО" финанс компанияһының президенты. Өфө ҡалаһының Орджоникидзе районы 48-се Нева һайлау учаткаһы буйынса Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — татар.

# Артемьев Ринат Александрович
## Биографияһы

Ринат Александрович Артемьев 1958 йылдың 20 июлендә Башҡорт АССР-ы Күмертау районы Ермолаевка ҡасабаһында донъяға килгән. Урта мәктәпте тамамлағас Башҡорт дәүләт университетына уҡырға килә.
1980 йылда Башҡорт дәүләт университетын уңышлы тамамлай.
1980 йылда, университетты тамамлағас, хеҙмәт юлын Нефть химияһы фәнни-тикшереү институтында инженеры булып эшләй башлай, йәмәғәт эшендә актив ҡатнаша.
1983 йылда Өфө ҡалаһының Октябрь районыкомсомол райкомының икенсе секретары итеп һайлана.
1983-1985 йылдарҙа Совет Армияһы сафына хәрби хеҙмәткә саҡырыла.
Армияла хеҙмәт итеп ҡайтҡас, Өфө ҡалаһында нефтехимия фәнни-эҙләнеү институтының бүлек начальнигы булып эшләй башлай.
1993 йылдан "АЖИО" финанс компанияһының президенты вазифаһын башҡара.
Өфө ҡалаһының Орджоникидзе районы 48-се Нева һайлау учаткаһы буйынса Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советына депутат итеп һайлана.

# Артемьев Ринат Александрович
## Ғаиләһе

Ғаиләһендә бер ул үҫтергән.
# Әбделмәнов Әхмәҙулла Фәйзрахман улы

Әбделмәнов Әхмәҙулла Фәйзрахман улы (рус. Абдульманов Ахмадулла Файзрахманович) (1914—1944) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкы кавалерисы. Гвардия рядовойы. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.

# Әбделмәнов Әхмәҙулла Фәйзрахман улы
## Биографияһы

Әхмәҙулла (Әхмәй) Фәйзрахман улы Әбделмәнов 1914 йылда Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙендә (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Көйөргәҙе районы) тыуған.
1942 йылдың 5 декабрендә Башҡорт АССР-ы Көйөргәҙе районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына хеҙмәткә алына.
Гвардия сержанты Әбделмәнов Әхмәҙулла Фәйзрахман улы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкының гвардия рядовойы.
1943 йылдың 7 ғинуарындағы алыштарҙа хәбәрһеҙ юғала.

# Әбделмәнов Әхмәҙулла Фәйзрахман улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (23.01.1944)

# Әбделмәнов Әхмәҙулла Фәйзрахман улы
## Хәтер

Әбделмәнов Әхмәҙулла Фәйзрахман улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Көйөргәҙе районында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
# Меньшиков Пётр Михайлович

Пётр Михайлович Меньшиков (1918—1970) — Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы өлкән сержанты, Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы, Советтар Союзы Геройы (1944).

# Меньшиков Пётр Михайлович
## Биографияһы

Пётр Меньшиков 1918 йылда Курорт Боровое (хәҙер — Ҡаҙағстандың Аҡмола өлкәһендәге Щучинск ҡалаһы ситендә) станцияһында тыуған. Башланғыс мәктәпте тамамлағандан һуң, тимер юлында эшләй. 1941 йылда Меньшиков Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына хеҙмәткә саҡырыла. Шул йылдың ноябренән — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында.
1943 йылдың сентябренә гвардия өлкән сержанты Пётр Меньшиков Үҙәк фронт, 61-се армия, 7-се гвардия кавалерия корпусы 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы,58-се гвардия кавалерия полкының взвод командиры ярҙамсыһы була. Днепр өсөн һуғыштарҙа айырыуса батырлыҡ күрһәткән. 1943 йылдың 27 сентябрендә Меньшиков Белорус ССР-ы Гомель өлкәһе Брагин районы Нивки ауылы районында Днепр аша сыҡҡан һәм уның көнбайыш ярында немецтарҙың бер нисә контратакаһын кире ҡаға-ҡаға, дошман плацдармын яулап алыу һәм ҡулда тотоуҙа әүҙем ҡатнаша.
СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 15 ғинуар Указы менән «немец илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы» өсөн гвардия өлкән сержанты Меньшиков Петр, Ленин ордены һәм 3042-се һанлы «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырылып, Советтар Союзы Геройы юғары исеменә лайыҡ була.
Һуғыш тамамланғандан һуң Меньшиков демобилизациялана. Щучинск ҡалаһында йәшәй һәм эшләй. 1970 йылдың 21 февралендә вафат була, Щучинск ҡалаһында ерләнгән.
Шулай уҡ бер нисә миҙал менән бүләкләнгән.
Щучинскиҙа Герой хөрмәтенә бер урамға Меньшиков исеме бирелгән.
# Троя астероидтары

Троя астероидтары — L$_{Дүрт}$ һәм L$_{Биш}$ Лагранж нөктәләре тирәһендәге, һәм, тимәк, улар теләһә ниндәй планетаның йәки юлдаштарҙың 1:1 орбиталь резонансындағы астероидтар төркөмө.
Ошо типтағы астероидтар тәүге тапҡыр Юпитер эргәһендә табыла. Был астероидтар Илиадала һүрәтләнгән Троя һуғышыперсонаждарының исемдәре менән атала.
Юпитерҙан тыш башҡа планеталарҙа ла троя астероидтары булыуы билдәле: Марс эргәһендә — 9, Нептун янында — 28, Уран менән Ер эргәләрендә 1-әр. Шулай уҡ Сулпан (Венера) эргәһендә ваҡытлы троя юлдашының булыуы билдәле. Бынан тыш, Сатурндың ике юлдашы — Тефия һәм Диона эргәләрендә, үҙ сиратында, икешәр троя юлдашы бар.
2020 йылдың февраленә Ҡояш системаһында 7681 ошондай астероид асыла, шуларҙың 7642-һе — Юпитер орбитаһында.
NASA троя астероидтарын Люси (исем — инә австралопитек Люсиҙың исеменән) автоматик планета-ара станцияһы ярҙамында тикшерергә ниәтләй, 2021 йылдың 16 октябрендә уны осороу уңышлы башҡарыла. Был автоматик планета-ара станцияһының астероидтарҙың төп билбауы аша осоп үтеүе 2025 йылға билдәләнгән. «Люси» 2027 йылдан 2033 йылға тиклем Юпитерҙың 6 троя астероидын тикшерәсәк. Миссияны Плутонды тикшергәндә файҙаланылған «Новые горизонты» аппаратында ҡулланылған Ralph һәм LORRI инструменттарының яңы версияһы менән ҡоралландырыу планлаштырыла, шулай уҡ Ер тирәһендә әйләнгән (101955) Бенн «OSIRIS-REx» астероиды менән башланған миссиянан OTES приборының эш тәжрибәһе лә иҫәпкә алынасаҡ.

# Троя астероидтары
## Тарихы

1772 йылда Жозеф Луи Лагранж сикләнгән есем мәсьәләһенөйрәнгәндә билдәле бер шарттарҙа иҫәпләү системаһында есем хәрәкәтһеҙ ҡалған биш нөктәнең булыуын аса. Был нөктәләр Лагранж нөктәләре тип атала, һәм уларҙың икеһе тотороҡло тигеҙләнеш нөктәләре була: L$_{Дүрт}$ һәм L$_{Биш}$. Шулай итеп, был нөктәләрҙә массаһы бәләкәй объекттарҙың булыу ихтималлығы билдәләнә.
Был гипотеза ғәмәлдә, 1906 йылда немец астрономы Макс Вольф (588) Ахиллес астероидын асҡан мәлдә, раҫлана. Бындай астероидтарҙы Троя һуғышы батырҙары исеме менән , ә объекттар класын — троя астероидтары тип атау традицияға әйләнә. L$_{Дүрт}$ нөктәһендәге объекттар гректар хөрмәтенә аталһа, ә L$_{Биш}$ нөктәһендәгеләр — Троя һаҡсылары хөрмәтенә атала, ләкин ике иҫкәрмә бар: (617) Патрокл — трояндар лагерында, ә (624) Гектор — гректар лагерында урынлашҡан.
# Полежаевка (Нюненьга ҡушылдығы)

Полежаевка — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нюненьга йылғаһының һул ярына тамағынан 2,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Полежаевка (Нюненьга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300312110000014474
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001447
* Бассейн коды — 08.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Таврояга

Таврояга (Табро-Яга) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Таврояга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000052307
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005230
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# 2002 йыл

III мең йыллыҡ :
XIX быуат — XX быуат — XXI быуат — XXII быуат — XXIII быуат :
Хронологик таблица :
2002 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 2002 MMII |
| Юлиан стилендә | 2001 — 2002 ( 14 ғинуар) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2754 — 2755 ( 4 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7510 — 7511 ( 14 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5762 — 5763 ה'תשס"ב — ה'תשס"ג |
| Мосолман календары | 1423 — 1424 |
| Боронғо әрмән календары | 1451 ԹՎ ՌՆԾԱ |
| Ҡытай календары | 4698 — 4699 (с 12 февраль) 辛巳 — 壬午 белая змея — чёрный конь |
| Эфиопа календары | 1994 — 1995 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 2058 — 2059 |
| - Шака самват | 1924 — 1925 |
| Иран календары | 1380 — 1381 |
2002 (ике мең икенсе) йыл — кәбисә булмаған йыл, григориан календары буйынса шишәмбе көндө башлана. Был беҙҙең эраның 2002 йылы, 3 мең йыллыҡтың 2 йылы, XXI быуаттың 2 йылы, XXI быуаттың 1 ун йыллығының 2 йылы, 2000 йылдарҙың 3 йылы.

# 2002 йыл
## Вафат булғандар

* 28 май — Дамир Вәлиев, философия фәндәре докторы (1984), профессор.
* 1 июль — Михаил Круг, Рәсәй йырсы.
* 18 сентябрь — Нәбиуллин Рәфил Рауил улы, Рәсәйҙең атҡаҙанған (2000) һәм БАССР-ҙың халыҡ (1989) артисы.
* 20 сентябрь — Сергей Бодров, Рәсәй актёры.
* 28 октябрь — Абдуллин Әнүәр Абдулла улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945).
* 13 декабрь — Насер Кульсариев, ҡаҙаҡ шағиры.
* 22 декабрь — Рафаэль Сафин, башҡорт шағиры һәм драматургы, журналист һәм йәмәғәт эшмәкәре, БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1982).
# Әхмәтов Хөсәйен Фәйзулла улы

Әхмәтов Хөсәйен Фәйзулла улы (6 ғинуар 1914 йыл — 8 ғинуар 1993 йыл) — башҡорт совет композиторы. 1946—1974 йылдарҙа Башҡорт дәүләт филармонияһы художество етәксеһе. 1943 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1989), РСФСР-ҙың (1974) һәм Башҡорт АССР-ының (1967) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1968). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971) һәм ике «Почёт Билдәһе» (1949, 1954) ордендары кавалеры.

# Әхмәтов Хөсәйен Фәйзулла улы
## Биографияһы

Хөсәйен Фәйзулла улы Әхмәтов 1914 йылда хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районының Сыңғыҙ ауылында тыуған; 1993 йылда Өфөлә вафат була.

# Әхмәтов Хөсәйен Фәйзулла улы
## Әҫәрҙәре

* «Башҡорт композиторҙарының хор әҫәрҙәре»
* «Башҡорт оҙон йырҙары»
* Тәүге башҡорт классик романсы («Төнгө Урал»)
* Башҡорт балладалары һәм поэмалары
* Симфоник сюиталары
* Лирик сюиталар
* «Замандаштар» операһы (Баязит Бикбай либреттоһы)
* йөҙҙән ашыу йыр һәм романстар

# Әхмәтов Хөсәйен Фәйзулла улы
## Башҡорт халыҡ йырҙарын эшкәртеүе

Әхмәтов Хөсәйен Фәйзулла улы тарафынан башҡорт халыҡ йырҙары «Ҡыуатов» һ. б. тауыш һәм фортепиано өсөн эшкәртелгән.

# Әхмәтов Хөсәйен Фәйзулла улы
## Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре

* ике «Почёт Билдәһе» ордены (1949), (1954)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1971)
* БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1957)
* Салауат Юлаев исемендәге премия (1968)
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1974)
* РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1990)

# Әхмәтов Хөсәйен Фәйзулла улы
## Хәтер

* Сибай ҡалаһында Х. Әхмәтов музейы эшләй
* 2009 йылда Башҡорт дәүләт филармонияһына Хөсәйен Әхмәтов исеме бирелә.
# Кесе Турья

Кесе Турья — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Турья йылғаһының уң ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Кесе Турья
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000312103000042682
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004268
* Бассейн коды — 03.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ачик

Ачик — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Шавла йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Ачик
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100005018
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100501
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Вәлиева Баныу Нурғәле ҡыҙы

Вәлиева Баныу Нурғәле ҡыҙы (14 декабрь 1914 йыл — 24 февраль 2003 йыл) — йырсы, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. РСФСР-ҙың (1955) һәм Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1947).

# Вәлиева Баныу Нурғәле ҡыҙы
## Биографияһы

Баныу Нурғәле ҡыҙы Вәлиева 1914 йылдың 14 декабрендә Ҡазан губернаһы Шәм-Балыҡсы ауылында тыуған.
П. Чайковский исемендеге Мәскәү консерваторияһында уҡый. 1938 йылда, консерватория тамамлап, Өфөгә эшкә килә.Ошо йылда асылған Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының тәүге солисткаһы була.
Баныу Вәлиева репертуарында башҡорт һәм татар халыҡ йырҙары, композиторҙар әҫәрҙәре, лирик, патриотик йырҙар, көнбайыш классик музыка әҫәрҙәре бар.
1942 йылда БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы, 1947 йылда БАССР-ҙың халыҡ артисы, 1949 йылда РСФСР-ҙың атҡаҙанған, 1955 йылда РСФСР-ҙың халыҡ артисы исеме бирелә.
Танылған йырсы 1969 йылдан Өфө сәнғәт училищеһында һәм Өфө сәнғәт институтында уҡыта.
Баныу Вәлиева 2003 йылдың 24 февралендә Өфө ҡалаһында вафат була.
# Сенгась-Яха

Сенгась-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Саб-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 99 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.

# Сенгась-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300046007
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304600
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Максимка-Шор

Максимка-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нерка-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Максимка-Шор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300025991
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302599
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Фасиҡ

Фасиҡ (ғәр. فاسق‎, рус. Фасик) — исламдың төп талаптарын иҫәпкә алмаған выжданһыҙ һәм гонаһ эйәһе. Фасиҡтар исламдан баш тартҡан тип иҫәпләнмәй, әммә уларҙың ҡылыҡтары мосолман әхлағы күҙлегенән ярамаған тип һанала. Фасиҡтар тураһында Ҡөрьәндең бер нисә аятында әйтелә.

# Фасиҡ
## Үҙенсәлектәре

Фасиҡ гонаһ эшләй, әммә шул уҡ ваҡытта үҙенең ғәмәлдәре Шәриғәткә ҡаршы килә икәнлекте аңлай һәм быны инҡар итмәй. Сөнниҙәр бындай кешеләрҙе үҙҙәренең динһеҙлеге тураһында асыҡтан-асыҡ иғлан иткәнгә тиклем мосолман тип иҫәпләй. Хариджиттар уларҙы кафыр һәм үлгәндән һуң тамуҡҡа (йәһәннәм) эләгә тип иҫәпләгән. Мүтәзилдәр фасиҡтарҙы дин менән динһеҙлек араһындағы урынды биләй, тип һанаған (әл-мәнзиләтү бәйн әл-мәнзилятәйн).

# Фасиҡ
## Хоҡуҡтары

Фасиктың үҙ милке менән эш иткәндә генә хоҡуғы бар. Уға никахҡа инергә һәм килешеүҙәр төҙөүгә рөхсәт ителә, әммә уның партнерҙары һәм клиенттары бөтә килешеүҙәрҙә һәм һүҙ ҡуйышыуҙарҙа шәһәҙәт әйтеп ант итеүҙе талап итергә хоҡуҡлы. Фасиҡтарҙы хакимиәткә һәм һайланған вазифаларға тәғәйенләмәйҙәр. Ул, әгәр васыятсы шулай теләй икән, мираҫ мәсьәләләрен хәл итеүсе, опекун һ. б. булыуы мөмкин. Ислам хоҡуғында (фикһ) фасиҡтарҙың шаһитлыҡтары һәм күрһәтеүҙәре ғәмәлдә түгел тип һанала.

# Фасиҡ
## Тәүбә

Фасиҡ, башҡаса шулай иҫәпләнмәҫ өсөн, үҙен лайыҡлы мосолман итеп күрһәтеп, тәүбә итергә, кәффара ҡылып таҙарынырға, тәһәрәтләнерп йөрөргә тейеш. Әгәр Аллаһ фасиҡтар ғәфү итмәһә, улар тамуҡҡа инер, әммә ғазаптар дәрәжәһе кафырҙарға ҡарағанда еңелерәк булыр.
# Кожурла (йылға)

Кожурла — Рәсәй йылғаһы. Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Маук күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.

# Кожурла (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чаны күле һәм Омь йылғаһы араһындағы ағымһыҙ һыу объекттары. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Обь һәм Иртыш йылғалары араһындағы тымыҡ район.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13020000612115200053169
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115205316
* Бассейн коды — 13.02.00.006
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Яхэрвож

Яхэрвож — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Макариха йылғаһының һул ярына тамағынан 118 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Яхэрвож
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000071071
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103007107
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Төп ашамлыҡ

Төп ашамлыҡ (ингл. main course) — бер нисә аш-һыуҙан торған табында төп ризыҡ. Ҡағиҙә булараҡ, антреҙан (entrée) һуң тәҡдим ителә. Төп ашамлыҡ ғәҙәттә менюлағы иң ауыр, ҡайнар һәм иң ҡатмарлы аш-һыу. Төп ингредиенттары — ит йәки балыҡ. Ҡайһы саҡта вегетариан табындарҙа төп ашамлыҡ булараҡ ит ризыҡтарына оҡшатып бешерелгән аш-һыу тәҡдим итәләр. Төп ашамлыҡ алдынан ҡабымлыҡ йәғни еңел ашамлыҡтар, турама Һәм (йә) аш, ә һуңынан десерт бирелә. Төп ашамлыҡты ҡайһы бер осраҡтарҙа «итле ризыҡ» тип тә атайҙар.
Рәсми табындарҙа яҡшы итеп әҙерләнгән төп ашамлыҡ гастрономия бейеклеген йә кульминацияһын күрһәтеүе мөмкин. Бындай осраҡтарҙа алдан тәҡдим ителгән ризыҡтарҙы төп ашамлыҡҡа ҡарап әҙерләйҙәр. Ул ваҡытта уға ҙурыраҡ баҫым яһала һәм табындың уңышлы ойошторолоуы бөтөн мәжлестән ҡәнәғәтлеҡ тойғоһон көсәйтә. Төп ашамлыҡтан һуң тәҡдим ителгән ризыҡ тәм тойоу ағзаларын һәм ашҡаҙанды тынысландыра.