yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Әҡлимә

Әҡлимә — башҡорт, татар һәм башҡа төрки халыҡтарында, шул иҫәптән башҡорттарҙа исем.

# Әҡлимә
## Этимологияһы

Әҡлимә исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән. Мәғәнәһе һүҙ оҫтаһы, икенсе сығанаҡтар буйынса аҡыл (Жанузаков), ил, ғәләм тигәнде аңлата.

# Әҡлимә
## Билдәле шәхестәр

Садиҡова Әҡлимә Ғариф ҡыҙы (7 ноябрь 1908 йыл — 18 июнь 1993 йыл) — Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрының 1933—1983 йылдарҙағы актёры. РСФСР‑ҙың атҡаҙанған (1972), Башҡорт АССР‑ының халыҡ (1955) артисы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1955).
Сафина Әҡлимә Ғәзи ҡыҙы (29 май 1948 йыл) — совет, партия һәм йәмәғәт хеҙмәткәре, шағир һәм прозаик. 2013 йылдан Учалы яҙыусылар ойошмаһының яуаплы секретары. Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союзы, Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Журналистар союзы ағзаһы.
Шәрипова Әҡлимә Мансур ҡыҙы(1 ғинуар, 1927 йыл — ?) — БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
Әҡлимә (ислам) — Әҙәм пәйғәмбәрҙең ҡыҙы. Һауа 20 тапҡыр бала таба, шул уҡ ваҡытта, һуңғы улынан башҡа, гел игеҙәк балалар тыуа. Шулай итеп Һауа бөтә ғүмере буйына 39 балаға ғүмер бирә. Ике йыл аша бала таба. Иң билдәле балалары — улдары Шис, Ҡабил һәм Һабил, ҡыҙҙары Ләбүдә һәм Әҡлимә.
# Ҡумта

Ҡумта, йәки йәшник, — күп ҡырлы,йышыраҡ тура мөйөшлө параллелепипед рәүешендәге һыйышлыҡ.
Картон XVII быуатта ҡытайҙа уйлап табыла. Милли уйынсыҡтар даны залы раҫлауынса, 1817 йылда англияла картон ҡумтаны тәүге тапҡыр һатыу өсөн етештерәләр. 1879 йылда Төньяҡ америкалы Роберт Гэр.

# Ҡумта
## Төп мәғлүмәттәр

Ғәҙәттә йоҡа һәм бик ныҡлы булмаған (мәҫәлән, ҡатырға) тышлы һыйышлыҡтар - "ҡумта", ә ҡатыраҡ һәм ҡалыныраҡ тышлылары (мәҫәлән, ағастан) яһалғандары йәшник йәки әрйә тип атала. Ҡумтаның (йәшниктең) рәүеше әйбер һалынған саҡта ла, бушатылғас та үҙгәрмәй, ошо сифаты менән улар Тоҡтан (ҡапсыҡ) һәм сумканан айырыла.
Тура мөйөшлө параллелепипед (һирәкләп — күберәк мөйөшлө) рәүешендә булыуҙары ҡумтаны (йәшникте) биҙрә, банка, бутыль һәм башҡа һыйышлыҡтарҙан айырып тора. Бындай формала булыуы уларҙы тотоноуҙа (бүлмәлә, шкафта вагондарҙа һ.б.), транспортта ташыуҙа уңайлы иkivaтә, уларҙы ыҡсым, тығыҙ итеп тултырырға мөмкинлек бирә. Икенсе яҡтан, уларҙы яңғыҙ кешегә ташыуы яйһыҙыраҡ.
Иң йыш тотонолған материалдар — ағас таҡта, ҡатырға, ҡағыҙ, ҡалай, пластмассалар, дюралюминий.
Шулай уҡ тотороҡло һүҙбәйләнештәр барлыҡҡа килгән, мәҫәлән, «ҡара йәшник», «тапшырыу ҡумтаһы», бер үк ваҡытта бөтөнләй ҡумтаға йәки йәшниккә бөтөнләй оҡшамаған, әммә тарихи сәбәптәр буйынса шулай аталған предметтар бар.

# Ҡумта
## Ҡумталар һәм йәшниктәр төрө

* Ҡатырға ҡумта
* Ларь
* Ҡумта
* Һандыҡ
* Пенал
* Футляр
* Шкатулка
* Контейнер

# Ҡумта
## Ҡумталар һәм йәшниктәрҙе файҙаланыу

* Почта йәшниге
* Сейф
* Абонент йәшниге
* Һайлау йәшниге
* Заряд йәшниге
* Табут
* Ковчежец
* Шешә йәшниге
* Хәйер йәшниге
* Ҡорал йәшниге
* Форма йәшниге

# Ҡумта
## Ҡыҙыҡлы факттар

* Ҡумталар Ерҙең генә түгел, Ҡояш системаһы планеталары мөхитен дә бысратыусы булып тора.
* Бесәй, бесәйҙәр ғаиләһенән эрерәк йәнлектәр ҙә ҡумтаға тартылыуҙары менән билдәле. Леопардтар ғына ҡумтаның ҡыбырлауынан ҡурҡып, инеп ятмай. Big Cat Rescue коммерцияһыҙ ойошмаһы шундай эксперимент үткәргән.

# Ҡумта
## Шулай уҡ ҡара

* Тара
* День коробок (ингл. Boxing Day).
# Мәҡсүт (исем)

Мәҡсүт — башҡорт ир-ат исеме. Төрки халыҡтарҙа ла киң таралған.

# Мәҡсүт (исем)
## Этимологияһы

Мәҡсүт ғәрәп һүҙе — ниәт ителгән, теләп алынған.

# Мәҡсүт (исем)
## Билдәле кешеләр

Шәрәфлисламов Мәҡсүт Динислам улы (Мәҡсүт Шәрәф; 12 июнь 1950 йыл) — журналист. Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2008).

# Мәҡсүт (исем)
## Фамилияла

Мәҡсүтов Баязит (рус. Максютов Баязит) (тыуған һәм үлгән йылы билдәһеҙ) — Е. И. Пугачев етәкселегендәге Крәҫтиән һуғышында (1773-75 йй.) ҡатнаша.
Мәҡсүтов Сәхипзада Дәүләт улы (1874—1942) — Өфө губернаһынан Рәсәй Империяһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы (1906) ағзаһы, башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре. Борай ихтилалы етәкселәренең береһе.
Мәҡсүтов Зиләүер Хәйҙәр улы (18 ғинуар 1955 йыл) — ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Ауырғазы районының «Дуҫлыҡ» ауыл хужалығы етештереү кооперативы рәйесе. «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры.
Мәҡсүд Сөндөклө, Мәҡсүтов Садиҡ Мөбин улы (2 (15) сентябрь 1904 йыл — 23 октябрь 1981 йыл) — шағир. 1937 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1975).
Мәҡсүтова Нәжибә Хәйерзаман ҡыҙы (27 ноябрь 1932 йыл — 11 октябрь 2004 йыл) — башҡорт теле белгесе, йәмәғәтсе. 1957—1995 йылдарҙа хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1966 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1984 йылдан — бүлек мөдире, 1987 йылдан — баш, 1991 йылдан — төп ғилми хеҙмәтәр. 1990—2000 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте рәйесе. Филология фәндәре докторы (1981). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1983).

# Мәҡсүт (исем)
## Ауылдар

Мәҡсүт (Күгәрсен районы) (рус. Максютово; икенсе атамаһы Ҡойо) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл.
Мәҡсүт (Стәрлетамаҡ районы) (рус. Максютово) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл.
Мәҡсүт (Бишул) (рус. Максютово) — Һарытау өлкәһенең Пугачёв районындағы башҡорт ауылы, Рахмановка ауыл биләмәһенә керә.
Мәҡсүт (Стәрлебаш районы) (рус. Максютово) — Башҡортостандың Стәрлебаш районындағы ауыл.
Мәҡсүт разъезы (рус. Разъезда Максютово) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл.
Мәҡсүт (Бәләбәй районы) (рус. Максютово) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл.
Мәҡсүт (Туймазы районы) (рус. Максютово) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл.
Мәҡсүт (Бөрйән районы) (Вашаш; рус. Максютово) — Башҡортостандың Бөрйән районындағы ауыл.
Мәҡсүт (Йылайыр районы) (рус. Максютово) — Башҡортостан Республикаһының Йылайыр районындағы ауыл.
Бәләкәй Мәҡсүт (рус. Маломаксютово) — Башҡортостандың Ишембай районындағы ауыл. Районда башлыса рәсми булмаған исеме Ҡарлар ҡулланыла.
# Толзен-Юган

Толзен-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Логась-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 128 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.

# Толзен-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300023109
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302310
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Говоруха (Вишера ҡушылдығы)

Говоруха — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вишера йылғаһының уң ярына тамағынан 128 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 55 км.

# Говоруха (Вишера ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100004815
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100481
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Мораҡ (мәғәнәләр)

Мораҡ:
* Мораҡ — рубус затына ҡараған үҫемлек.
* Мораҡ — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы үҙәге.
* Мораҡ (урыҫ. Мраково) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл.
# Тициан Табидзе һәйкәле

Тициан Табидзе һәйкәле (груз. ტიტანი ტაბიძის ძეგლი) — Тбилисиҙағы һәйкәл, Анчисхатиҡорамы скверында урынлашҡан. Тициан Табидзе (1895—1937) — билдәле грузин шағиры.

# Тициан Табидзе һәйкәле
## Тарихы

1937 йылда репрессияланған Тициан Табидзе 1954 йылда аҡлана.
1966 йылда Ван районындағы Чквиши ауылында (Имеретия төбәге) шағирҙың йорт-музейы.асыла.
# Белов Григорий Дмитриевич

Белов Григорий Дмитриевич (1898—1979) — совет археологы һәм музей хеҙмәткәре.
100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптән «Таврия Херсонес» монографияһы.

# Белов Григорий Дмитриевич
## Биографияһы

Белов Григорий Дмитриевич 1898 йылдың 25 мартында (яңы стиль буйынса 7 апрель) Новгород губернаһы Череповецкий өйәҙендә крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

# Белов Григорий Дмитриевич
## Биографияһы
### Белеме

1912 йылда училищены тамамлағас, Григорий Новгород уҡытыусылар семинарияһына уҡырға инә. Семинарияла уҡыуҙы тамамлағас, 1917 йылда тыуған яғында уҡытыусы булып эшләй башлай. Октябрь революцияһынан һуң уҡытыусы хеҙмәте менән бер үк ваҡытта халыҡ мәғарифы бүлегендә секретарь вазифаһында эшләй.
1920 йылда белемен дауам итеү өсөн Ленинград дәүләт университетыны ижтимағи фәндәр факультетына уҡырға инә (хәҙерге Санкт-петербург дәүләт университеты). Университетта уҡыу йылдарфында ла мәктәптә уҡытыусы булып эшләүен дауам итә.

# Белов Григорий Дмитриевич
## Биографияһы
### Эшмәкәрлеге

1924 йылда университетты тамамлағандан һуң, киләһе йылда Григорий Белов Херсонесс музейының фәнни хеҙмәткәре булып эшләй (хәҙерге Херсонес Таврический Музей-заповеднигы). Күп йылдар дауамында ул антик бүлек менән етәкселек итә һәм фәнни эш буенса музей директоры урынбаҫары булып эшләй, ә 1931-1933 йылдарҙа музей директоры була. Шул уҡ йылдарҙа ул тарихи темаларға үҙ хеҙмәттәрен яҙы башлай.
1927 йылда Херсонеста археологтар конференцияһы яр буйы һыҙатында боронғо ҡала урынанда ҡаҙыу эштәрен башҡарыу тураһында ҡарар ҡабул итә, яр буйы тәбиғи көстәр йоғонтоһонда тиҙ емерелә башлаған була. Ҡаҙыныу эштәре Г. Д. Беловҡа тапшырыла, эштәр 1931 йылда башлана һәм унда Белов ғүмеренең аҙағына тиклем эшләй. 1935 йылда херсонес базиликаһын асыу авторы ла була
1938 йылда Григорий Дмитриевич Дәүләт Эрмитажының антик донья бүлегенең Греция һәм Рим бүлексәһенә мөдир булып эшкә күсә, артабан бүлектең төп һаҡлаусыһы була һәм 1951-1953 йылдарҙа - бөтә музейҙың төп һаҡлаусыһы була. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Эрмитаж милкен ҡотҡарыуҙа, уларҙы эвакуация шарттарында һаҡлауҙа һәм һуғыш тамамланғандан һуң Эрмитажды торғоҙоуҙа ҡатнаша. Был осорҙа шулай уҡ Пергам алтары һәм танагр Терракота статуэткаларына бағышланған ҡайһы бер фәнни хеҙмәттәр яҙа.,.
Белов Григорий Дмитриевич 1979 йылда вафат була.
# Сәскә пассажы

Пассажда сәскә (төр. Çiçek Pasajı), тәү башта Cité de Péra тип йөрөтөлгән була — Истамбулдың Бейоглу районының Истикләл урамындағы билдәле тарихи пассажд (галерея йәки аркада). Ул Истикләл һәм Сахнә урамдарын тоташтырып тора.

# Сәскә пассажы
## Тарихы

1876 йылда асылған Сәскә пассажы өҫтө ябылған кафе, шарап барҙары һәм ресторандарҙың тарихи рәттәренән торған өҫтө ябыҡ галерея рәүешендә күҙ алдына баҫа.
Хәҙерге Сәскә пассажы урынында элек ағалы-ҡустылы Наумдар театры урынлашҡан була, ул 1870 йылда Перҙа булған янғын ваҡытында зыян күрә</ref>. Был театрҙа йыш ҡына солтандар Ғәбделғәзиз һәм Ғәбделхәмит II була, ә Джузеппе Вердиҙың «Трубадур» операһы Париж театрҙарында ҡуйылғанға тиклем үк бында сәхнәгә сығарыла.
1870 йылдағы янғындан һуң, театр урындағы грек банкиры Христаки Зографос тарафынан һатып алына. Уның урынында архитектор Клеантис Заннос проекты буйынса хәҙерге Сәскә пассажының бинаһы төҙөлә, уға тәүге йылдарҙа уға Cité de Péra или Hristaki Pasajı (Христаки пассажы) тигән исем бирелә. Yorgo’nun Meyhanesi Сәскә пассажында асылған иң тәүге шарап барҙарының береһе була. 1908 йылда бөйөк вәзир Мәхмәд Саид паша бинаны һатып ала, һәм ул Sait Paşa Pasajı (Сәйет-паша пассажы) тип йөрөтөлә башлай.
1917 йылдағы рус революцияһынан һуң, бөлгөнлөккә төшкәнен күп кенә рус дворян ҡатын-ҡыҙҙары, шул иҫәптән баронессалары, был пассажда сәскә һаталар. 1940 йылдарға бина, тулыһынса тип әйтерлек, сәскә магазинына әйләнә, һәм шул ваҡыттарҙан алып хәҙерге төрөк атамаһы — Сәскә пассажы тигән исем аҫтында йөрөй.
1988 йылда бинаны төҙөкләндергәндән һуң, Сәскә пассажы барҙар һәм ресторандар галереяһы булараҡ асыла.
Сәскә пассажында үкәрелгән иң һуңғы төҙөкләндереүэштәре 2005 йылдың декабрь айын тура килә.
# Фольгфельде

Фольгфельде (нем. Volgfelde) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 197 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,31 км². Диңгеҙ кимәленән 46 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39599 һәм автомобиль коды — SDL.
# Челюш

Челюш — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Телецкое күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Челюш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100112115100001456
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100145
* Бассейн коды — 13.01.01.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Бесән

Бесән — тәбиғи тулы өлгөргәнлеккә тиклем, йәшел килеш сабылып, киптерелгән үлән үҫемлектең һабаҡтары һәм япраҡтары. Мал аҙығын климат шарттарына бәйле, йыл әйләнәһенә тәбиғәттән алып файҙаланып булмаған райондарҙа ауыл хужалығы малдары өсөн әҙерләп ҡулланалар.
Бесән алынған урындар сабынлыҡ тип атала.
Йәшел бесәнде оҙаҡ ваҡыт боҙолмай һаҡланһын өсөн силос итеп, йәғни консервалап та һаҡлайҙар, был осраҡта уртаса 55-тән 65 % тиклем һыуын киптерәләр.Әгәр бындай бесәнде "яндыра" биреп киптерһәләр, ҡарайған бесән килеп сыға. Ғәҙәттә бесәнде йәшелләй генә киптерәләр. Ҡарая биргән бесәнде башҡорттар "бәрәкәтле" тип һанай, сөнки йәшел бесәнде мал яратып ашай һәм тиҙ кәмей.

# Бесән
## Бесән әҙерләү

Үләнде асыҡ һауала, елләтеп, ҡояш йылыһында киптереү ғәмәле — иң яйлы ысул. Бының өсөн үләнде башта сабырға кәрәк. Үләнде ике ысул менән — тарау-торау һәм рәткә һалып сабалар. Иң боронғо һәм ябай ысул - ҡул менән, салғы ярҙамында сабыу. Моторлы ҡулайлама ҡулланып булмаған урындарҙа, шәхси хужалыҡтарҙа, техника үтә алмаған урындарҙа һаман әле ҡул менән сабалар. Ғәҙәттә, ҙур хужалыҡтарҙа махсус тракторға тағылған махсус ҡулайлама сапҡыс ҡулланалар.
Сабылған бесәнде кипкәс йыйып күбәләйҙәр һәм кәбәндәргә һалалар. Хәҙер кипкән бесәнде махсус ҡулайлама менән ҡыҫып, төргәкләү киң ҡулланыла.

# Бесән
## Башҡорт халҡында бесән сабыу йолаһы

Башҡорт халҡында бесәнде өмә менән сабыу, йәки ҡулалмаш сабыу йолаһы булған, сөнки был ауыр эш, шул ваҡытта көн аяҙҙа бесәнде йыйып алып ҡалырға тырышалар. Хәҙер күп ерҙәрҙә техника ҡулланылыу сәбәпле, ҡул менән сабыу кәмей бара. Шуға күрә йола онотолмаһын өсөн республика кимәлендә салғысылар конкурстары ла уҙғарыла Шул мәҡәләнән цитата:
* Был, беҙ уйлағанса, үтә лә ябай хеҙмәт түгел, ә ҙур оҫталыҡ, көс, ғәйрәт, быуындарҙың ныҡлығын, таһыллыҡты һынай торған оло, кәрәкле эш һанала ине. Быларҙан тыш салғының ниндәй материалдан эшләнеүе, тауышы, сыңы, дөрөҫ һапланыуы, тотҡаһының кәрәкле бейеклектә урынлашыуы, салғының ҡырын ятышы, уның дөрөҫ тапалыуы, дөрөҫ янылыуы, яныуыстың сифаты ҙур роль уйнай. Сапҡанда салғысының кәүҙәһен дөрөҫ тотоуы ла бесәнсенең оҫталығын күрһәтә.

# Бесән
## Шулай уҡ ҡара

* Күбә
* Кәбән
* Эҫкерт
* Һалам
* Ҡоро мал аҙығы
* Бесән сабыу
# Шәмиғолов Ғәли Камалетдин улы

Шәмиғолов Ғәли Камалетдин улы (15 октябрь 1890 йыл — 25 ноябрь 1959 йыл) — совет партия һәм дәүләт эшмәкәре. 1919 йылдың июленән 1920 йылдың октябренәсә Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты һәм Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы Рәйесе. Граждандар һуғышында ҡатнашыусы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1944).

# Шәмиғолов Ғәли Камалетдин улы
## Биографияһы

Ғәли Камалетдин улы Шәмиғолов 1890 йылдың 15 октябрендә Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуған.
1910 йылдан алып РСДРП (б) ағзаһы. Ике йыл Иваново ҡалаһындағы текстиль институтында уҡыған.
1917 йылдың февраленә тиклем Стәрлетамаҡта, Ҡурғанда, Силәбелә революцион хәрәкәттә ҡатнаша. Революцион эшен Үрге Өфөләйҙә, Ҡыштымда алып бара.
1917 йылда Татар социал-демократик партияһы булдырыу инициаторҙары араһында була, Үҙәк башҡарма комитет (РСДРП-ның урындағы ойошмаларына ингән большевиктар төркөмөнөң) ағзаһы. Силәбелә татар-башҡорт төркөмө менән етәкселек итә. 1918 йылдан — Ырымбур губерна партия комитеты ағзаһы.
1919—1920 йылдарҙа Ырымбурҙағы Ҡыҙыл гвардия башҡорт-татар отряды командиры, Ырымбур губерна революцион комитеты рәйесе урынбаҫары, милли эштәр буйынса губерна комиссары, Ҡыҙыл Армияның Көньяҡ төркөмө сәйәси бүлеге хеҙмәткәре.
1919 йылдың июленән 1920 йылдың октябренә тиклем Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты һәм Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы рәйесе. Йыл ярым эшләү дәүерендә Башҡортостанда аяуһыҙ диктатура урынлаштыра. 1920—1921 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы ғына төбәк менән идара итеү алымдарына үҙәк властарҙың иғтибарын йәлеп итә, һәм улар етәкселеккә төп милләт вәкилдәрен ҡуйыу кәрәклеген аңлай 2021 йыл 11 октябрь архивланған.
Ғәли Шәмиғолов 1930 йылда Мәскәүгә күсерелә. РКП (б) Үҙәк Комитеты янында Шәреҡ халыҡтары коммунистик ойошмалары бюроһында (1921—1923), Төркөстан Наркомпродында (1923 −1924), Башпотребсоюзда (1924-25), СССР-ҙың Наркомтекстиль предприятиеларында (1925—1951) эшләй.
1959 йылдың 25 ноябрендә Киев ҡалаһында вафат була.

# Шәмиғолов Ғәли Камалетдин улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1944)
* миҙалдар
# Пудошур

Пудошур — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лып йылғаһының уң ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Пудошур
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300112111100032523
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103252
* Бассейн коды — 10.01.03.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Башҡорт яугирҙары һәйкәле (Нидерланд)

Башҡорт яугирҙары һәйкәле («Төньяҡ амурҙары» һәйкәле) — 1813 йылда Нидерландты француздарҙан азат иткән башҡорт һуғышсыларына бағышлап ҡуйылған һәйкәл. 2018 йылда Нидерландтың Вейсен ауылында ҡуйылған. Авторы Рәсәйҙең атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре скульптор Александр Таратынов.

# Башҡорт яугирҙары һәйкәле (Нидерланд)
## Тарихы

Башҡорт яугирҙары һәйкәле 2018 йылдың ғинуарында Нидерландтың Вейсен ҡалаһында Эйссель йылғаһы яр буйында урынлаштырылған. Автор әйтеүенсә, Һәйкәл «башҡорт яугирҙары ике быуат элек көслө ағымлы йылға аша кәмәләрҙән понтон күпер төҙөп, юлайҡан бер нисә ҡаланы илбаҫарҙарҙан таҙартып, Амстердамға барып еткән урында ҡуйылған».
Михаил Кутузов Ырымбур губернаторы Волконскийға казактарҙың һәм башҡорт полктарының ҡаһармандарса алышыуын хәбәр иткән булған.
1813 йылда Рәсәй армияһы Европала Наполеон ғәскәрҙәрен еңеп сығып, уны тәхеттән бәреп төшөрә. Башҡорт атлылары көслө һөжүм яһап, ошо еңеүгә тос өлөш индерә, һәм был һынылыш тап ошо һәйкәл ҡуйылған урында башлана.
205 йыл үткәс, голланд яғы ҡасандыр үҙ илдәрен ҡоллоҡтан ҡотҡарған яугирҙарҙың тоҡомдарын рәхмәт йөҙөнән ҡунаҡҡа саҡырып, Нидерландыла Башҡортостан мәҙәниәте көндәре үткәрә
«Төньяҡ амурҙары» һәйкәле тирәләй туристик бизнес үҫешә башлаған. Килгән ҡунаҡтарға буклеттар тапшырыла, 1813 йылда легендар полководец Бенкендорф етәкселегендә башҡорт яугирҙары ҡатнашлығында Наполеон армияһы баҫҡынсыларынан азат ителеү тарихы тураһында һөйләйҙәр. Эйссель йылғаһы буйлап теплоходта йөрөтөп, иҫтәлекле урындарын күрһәтәләр. Бында башҡорттарҙы, әйткәндәй, казак тип атайҙар һәм һәйкәл урынлашҡан урынды «казак кисеүе» тип йөрөтәләр.
Башҡорттарҙың йылға аша үтеүе боронғо гравюрала һынландырылған. Уның күсермәһен Башҡортостандан килгән делегацияға 2018 йылдың ғинуарында «Төньяҡ амурҙары» һәйкәле презентацияһында доктор Йорн Буйсман күрһәтә .
# Ингуштар

Ингуштар (үҙаталышы ГӀалгӀай) — Төньяк Кавказдағы вайнах халҡы. Нах телдәренә ингән ингуш телендә һөйләшәләр. Яҙыуҙары кирил әлифбаһына нигеҙләнгән. Халыҡ һаны — 500 мең кеше самаhы, шул иҫәптән 525 меңе Рәсәйҙә (2009), күпселеге (413 мең кеше) Ингушетияла йәшәй. Төньяҡ Осетия — Аланияла — 38 мең. Рәсәйҙән тыш: Ҡаҙағстанда — 35 мең, Төркиәлә — 30 мең, Сүриәлә, Ливанда һәм Иорданияла 20 мең тирәһе.
Нигеҙҙә Ислам динендә. Ислам яҡынса 200 йыл элек ҡабул ителгән.
# Коваль (Сова ҡушылдығы)

Коваль — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сова йылғаһының һул ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.

# Коваль (Сова ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000312103000042156
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004215
* Бассейн коды — 03.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Мыдмас

Мыдмас — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ёртом йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 100 км.

# Мыдмас
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000047108
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004710
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Богдашинская

Богдашинская — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 1113 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Богдашинская
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300018316
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301831
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кузвель

Кузвель — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шиес йылғаһының һул ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 5 км.

# Кузвель
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000023641
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002364
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0