yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Парвати

Парвати (санскрит: पाययवती, IAST: pārvatī «тау») индуизмдағы илаһ Шиваның ҡатыны исемдәренең береһе. Ул Девиҙың, Шиваның шактиһы (йәғни ҡатын-ҡыҙ ижади энергияһының)- яҡшы, изге кәүҙәләнеше.
Тағы ла изге кәүҙәләнеш исемдәре: Гаури («Сағыу, яҡшы»), Трипурасундари («өс донъяның һоҡланғысы»), Лалита — «Уйнай», Бхавани («терелтеүсе»). Асыулы рәүешле Деви Кали («Ҡара»), Шиама, Чанди (Чанда, «Асыулы»), Дурга («Яҡын ебәрмәй, Ғорур»), Бхайрави («Ҡурҡыныс») исемдәрен йөрөтә.
Сати образы (Парватиҙың иртә кәүҙәләнеше) шулай уҡ Дашамахавидья менән бәйле. Дашахмахавидья- Сатиҙың Шива менән бәхәсенән һуң Бөйөк Әсәнең ун төрлө яғы (аспект, лик) булып кәүҙәләнеше.

# Парвати
## Этимологияһы

Парватиҙы Санскриттан «Тау ҡыҙы» тип тәржемә итәләр, сөнки ул Гималай тауҙарының хужаһы һәм уның үҙе Химаваттың ҡыҙы тип һанала. Уның тауҙар менән бәйле башҡа исемдәре — Шәйләжә («Тауҙар ҡыҙы»), Гирираджапутри («Тауҙар батшаһының ҡыҙы»).
Дурга-сапташати буйынса, уның 108 исеме бар, улар араһында Амбика («Әсә»), Гаури («Яҡтылыҡ»), Шиама («Ҡараңғы»), Бхайрави («Ҡурҡыныс»), Кали («Ҡара»), Ума, Лалита, Апарна, әсәлек эпитеты Матаджи, Дурга («Яҡын ебәрмәй, Еңелмәҫ»), Бхавани («Терелтеүсе»), мәғишәт (йәшәйеш) алиһәһе һәм башҡа йөҙҙәрсә исемдәр.
Индуизмдың изге тексы Лалита Сахасранамала илаһтың 1008 исеме индерелгән абруйлы исемлек бар. Ума атамаһы Сати өсөн иң боронғо текстарҙа ҡулланылған, әммә Рамаянала Парвати синонимы булараҡ ҡулланылған. Харивамшала Парвати Апарна тип телгә алына, ә һуңынан Ума тип атала, әсәһе уға ризаһыҙлыҡ белдергәндә, ул u mā («эй, быны эшләмә») ти. Парвати шулай уҡ Раббы Шиваның ҡатыны булараҡ билдәле, уның исеме санскрит телендә Шиварадни йәки Шивараджи.
# Хурамшин Ямалетдин Хурамша улы

Ямалетдин Хурамша улы Хурамшин (1877 йыл −1937 йыл) — Өфө губернаһынан Рәсәй империяһының I саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты. Конституцион демократ. 1914 йылда Петербург мосолмандар съезы эшендә ҡатнаша.
Милләте буйынса: I Думы депутаттары тураһындағы белешмәлә башҡорт тип яҙыла, ә НКВД-ның тәфтиш материалдарында һәм Томск өлкәһенең Хәтер китабында — татар.
Ҡаран ауылы муллаһы. Бер нисә мосолман мәктәбендә ҡануниәт уҡытыусыһы. Депутатлыҡҡа тиклем — Бәләбәй ҡалаһы ахуны. Беренсе донъя һуғышы осоронда полк муллаһы вазифаһын башҡара .
«Дин тәғлимәте уҡытыусыларының исемлегенә» ярашлы, Томскиҙың Ҡыҙыл мәсетендә Ямалетдин Хурамшин 1924 йылдан мулла вазифаһын биләй. 1926 йылдың 27 ноябрендә Ҡыҙыл мәсеттәге мосолмандар съезында Хурамшин үҙенең Өфөлә Бөтә Рәсәй мосолмандары съезына сәйәхәте, Мәккәгә хаж ҡылған һигеҙ совет хажийының тәьҫораттары тураһында һөйләй.

# Хурамшин Ямалетдин Хурамша улы
## Уҡыуы

Килем ауыл мәҙрәсәһендә уҡый.
Мулла вазифаһына Бәләбәй ҡала училищеһында имтихан тапшыра.

# Хурамшин Ямалетдин Хурамша улы
## 1917 йылдан һуң яҙмышы

Уның яҙмышы совет Рәсәйендә билдәһеҙ була. Барлыҡ белешмәләр тиерлек вафат булыу датаһына һорау билдәһе ҡуя.
НКВД архивтарынан баҫтырылған мәғлүмәттәр уның тормош юлын асып бирә. Томск өлкәһенең Хәтер китабында Хурамшин тураһында түбәндәгеләр яҙыла:
   Родился в 1873 г., Уфимская губ., Белебеевский уезд, д. Караново; татарин; образование среднее; б/п; артель им. А.Бабаева, дежурный охраны. Проживал: Узбекистан, Ташкент.
   Арестован 28 сентября 1937 г.
   Приговорен: 8 декабря 1937 г., обв.: к-р военно-троцкистская организация.
   — http://lists.memo.ru/d35/f159.htm
Хурамшин ғүмере ахырында Ташкентта йәшәй, бында ул репрессияларҙан ҡасып килә. Бабаев исемендәге артелдә һаҡ дежурныйы булып эшләй. 1937 йылдың 28 сентябрендә 64 йәшендә Ғәскәри ойошма мосолман йәшерен ойошмаһы эше буйынса ҡулға алына. Уға ойошманың Томск ячейкаһы менән етәкселек итеү ғәйебе тағыла. "НКВД-ның Томск ҡала бүлексәһенең Я. Хурамшинды милли баш күтәреүселәр ойошмаһында торғаны өсөн енәйәт яуаплылығына тарттырыу тураһында ҡарары»:
   Достаточно изобличается в том, что является членом к-р националистической военно-повстанческой организации, активно участвует в к-р деятельности этой организации, направленной на формирование вооруженных отрядов для борьбы с советской властью и поднятие восстания в момент действия Японии и Германии против СССР с целью свержения советской власти и установления военной диктатуры, выражающей интересы татарской буржуазии.
   ПОСТАНОВИЛ: гр. ХУРАМШИНА привлечь в качестве обвиняемого по ст. 58-2-6-9-10-11 УК РСФСР, мерой пресечения способов уклонения от следствия и суда избрать содержание под стражей в местах заключения, подведомствен, органам НКВД.
   — http://insibir.com/povstanets-ya-huramshin
Хурамшинды этап менән башта Новосибирскиға ебәрәләр, һуңынан, 4 декабрҙә, НКВД-ның Томск ҡала бүлексәһе ҡарамағына күсерәләр.
Дәүләт Думаһының элекке депутаты Ямалетдин Хурамшин 1937 йылдың 19 декабрендә язалана. 1959 йылдың 7 апрелендә аҡлана.
# Яҡшымбәт (исем)

Яҡшымбәт (исем) — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.

# Яҡшымбәт (исем)
## Этимология

Яҡшымбәт — башҡортса, (ғәр. яҡшы өммәт (халыҡ)‎; Яҡшымбәтов фамилияһында һаҡланған.

# Яҡшымбәт (исем)
## Фамилияла

Яҡшымбәтов Малик Нәсих улы (18 апрель 1944 йыл — 18 февраль 1993 йыл) — кинорежиссёр, 1991—1993 йылдарҙа «Башҡортостан» киностудияһының художество етәксеһе.
Яҡшымбәтов Әҡсән Хәсән улы (18 октябрь 1928 йыл — 6 ноябрь 2018 йыл) — Сибай руднигының элекке быраулаусыһы, бригадиры, газ һәм электр менән эретеп йәбештереүсеһе. Башҡортостан Республикаһының хеҙмәт ветераны.
Яҡшымбәтов Альфред Ғәбит улы — билдәле татар композиторы, баянсы. 1962 йылдың 10 ғинуарында Әлшәй районының Иҫке Аҡкулай ауылында тыуған. Татарстан Республикаһының атҡаҙанған артисы, Татарстан Республикаһының халыҡ артисы. 1979 йылда музыкаль гимназияны тамамлаған.

# Яҡшымбәт (исем)
## Топонимияла

Яҡшымбәт (Көйөргәҙе районы) — Башҡортостан Республикаһының Көйөргәҙе районындағы ауыл, Яҡшымбәт ауыл Советын үҙәге.
Яҡшымбәт ауыл советы — ауыл биләмәһе, Көйөргәҙе районына ҡараған муниципаль берәмек.
Яҡшембәт (Күгәрсен районы) (рус. Якшимбетово) — Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районындағы ауыл.
# Атйетәр (Ҡурған өлкәһе)

Атйетәр (рус. Аджитарово) — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһе Сафакүл районы ауылы. Атйетәр ауыл советы составына керә.

# Атйетәр (Ҡурған өлкәһе)
## Тарих

Тәүге тапҡыр 1776 йылда телгә алына. Революцияға тиклем Атйетәр ауылы Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Әйле улусы составында була. Ауылдың икенсе бороңғо атамаһы Азамат

# Атйетәр (Ҡурған өлкәһе)
## Халҡы

| 1795 | 1834 | 1866 | 1900 |
| — | 208 | 162 | 337 |
2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауыл халҡының 37 %-тын башҡорттар тәшкил итә.

# Атйетәр (Ҡурған өлкәһе)
## Инфраструктура

Ауылда башланғыс белем биреү мәктәбе, фельдшер-акушер пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана бар. 2 ауыл хужалығы ойошмаһы (СПК «Аджитар» һәм ООО «Азамат») теркәлгән.
# Ҡөрьәнселек

Ҡөрьәнселек йәки ҡөрьәнселәр (ғәр. قرآنيون‎ йәки أهل القرآن‎; рус. Коранизм) — исламда Ҡөрьәнде берҙән-бер ҡануни текст тип һанаған ислам ағымы.

# Ҡөрьәнселек
## Тасуирламаһы

Ҡөрьәнселәр хәҙистәрҙең — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең һүҙҙәре йәки ғәмәлдәре тураһындағы риүәйәттәрҙең — дини абруйын кире ҡаға, уларҙың кодификацияһы һәм яҙмалары шиғыйҙар, ибәдиҙәр һәм сөнниҙәр араһында сөннәттең бер-береһенән айырылып торған версияларын барлыҡҡа килтерә. Дин белгесе Реза Аслан раҫлауынса, ҡөрьәнселек исламда иң тиҙ үҫешеүсе хәрәкәттәрҙең береһе булып тора
Оппоненттары уларҙы «ҡөрьәнселәр» тип атаһалар ҙа (Qurʾāniyyūn), ҡөрьәнселәр үҙҙәрен "мосолман " тип атауға өҫтөнлөк бирә. Төп атамаһынан тыш, ҡайһы бер мосолмандар уларҙы «хәҙистәрҙе инҡар итеүселәр» (munkirū al-ḥadīṯ) тип атайҙар.
# Инглинген

Инглинген (нем. Uenglingen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1020 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,38 км². Диңгеҙ кимәленән 43 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39579 һәм автомобиль коды — SDL.
# Үрге Таулыҡай мәктәбе

Үрге Таулыҡай мәктәбе — Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы муниципаль районының Үрге Таулыҡай ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбе

# Үрге Таулыҡай мәктәбе
## Тарихы

1893—1894 йылдарҙа Түбәнге Таулыҡайҙа Хәлил хәҙрәт Рәхимов мәктәп-мәҙрәсә аса. Үрге Таулыҡайҙа мәктәп-мәҙрәсә 1908 йылда Вәлиулла Шоңҡаров етәкселегендә эшләй башлай. 1922 йылда мәҙрәсә башланғыс мәктәп итеп үҙгәртелә. 1965 йыл һигеҙ йыллыҡ, ә 1980 яңы стандарт буйынса мәктәп бинаһы төҙөлә.

# Үрге Таулыҡай мәктәбе
## Тарихы
### Артабанғы статустары

1943—1944 — ете йыллыҡ мәктәп 1961 йыл — һигеҙ йыллыҡ мәктәп 1972 — урта мәктәп асыла. 2012 йыл — төп урта мәктәп итеп үҙгәртелә. 2015 йыл — мәктәпкә филиал сифатында Сыңғыҙ ауылы һәм Буранбай ауылы мәктәптәре, шулай уҡ Үрге Таулыҡай, Сыңғыҙ һәм Буранбай мәктәпкә мәктәпкәсә йәштәге төркөмдәр ҙә индерелә.

# Үрге Таулыҡай мәктәбе
## Етәкселәре

* Абзаҡов Исмәғил Зекриә улы (1922 йылдан)
* Байегетов Усман Ғүмәр улы (1943 йылдан)
* Фәхретдинов Әхмәҙи Фәйзрахман улы (1966—1969)
* Байегетов Хөрмәт Хәлис улы (1969—1973)
* Баймөхәмәтов Рамаҙан Дауыт улы (1973—1981)
* Алтынбаев Мансур Рамазан улы (1981—1985)
* Яманғолов Йәғәфәр Яхъя улы (1985—1990)
* Сәлихов Әхәт Ғәбделварис улы (1990—2000)
* Сәлихов Рауил Әхмәҙи улы (2000—2021)
* Имамбаев Рифат Рәшит улы (2021 йылдан)

# Үрге Таулыҡай мәктәбе
## Мәктәпте миҙалға тамамлаусылар

* Сәғитова Рәйсә Фәтхислам ҡыҙы (көмөш, 1993)
* Сәлихова Ғәлиә Әхәт ҡыҙы (көмөш, 1997)
* Байегетова Ләйсән Урал ҡыҙы (алтын, 1999)
* Оморҙаҡова Яҙгөл Әҡсән ҡыҙы (көмөш, 2001)
* Сәлихова Зәмзәмиә Рауил ҡыҙы (көмөш, 2002)
* Сәлихов Илгиз Әхтәм улы (көмөш, 2003)
* Имамбаев Рифат Рәшит улы (көмөш, 2005)
* Байегетов Замир Урал улы (көмөш, 2006)
# Бизь (Вогулка ҡушылдығы)

Бизь — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы/ Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вогулка йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Бизь (Вогулка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сылва, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100812111100012524
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101252
* Бассейн коды — 10.01.01.008
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Шиш (Иртыш ҡушылдығы)

Шиш — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иртыш йылғаһының уң ярына тамағынан 1288 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 378 км.

# Шиш (Иртыш ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010100312115300006782
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115300678
* Бассейн коды — 14.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Нутрия

?Нутрия :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Класс: | Имеҙеүселәр |
| Отряд: | Кимереүселәр |
| Ғаилә: | Нутрия һымаҡтар |
| Ырыу: | Нутриялар |
| Төр: | Нутрия |
Латинса исеме :
Myocastor coypus (Molina, 1782) :
Ареал :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр |
Нутрия йәки һаҙ ҡондоҙо (лат. Myocastor coypus) — кимереүселәр отрядының нутрия һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған имеҙеүсе. Ғәҙәттә нутриялар үҙ ғаиләһенә (Myocastoridae) иннә, әммә был классификацияның дөрөҫлөгөн молекуляр генетик тикшеренеүҙәр кире ҡаға.
Дөйөм атамаһы Myocastor бор. грек. μυο- +κάστωρ килеп сыҡҡан: «сысҡан һымаҡ ҡондоҙ»

# Нутрия
## Таралышы

Көньяҡ Америка тропик бүлкәттәренең субтропик һәм көньяҡ өлөшөнөң урман зонаһында таралған; Төньяҡ Америкала, Европала, Урта Азияла, Кавказ аръяғында һәм Төньяҡ Кавказда, Ҡырғыҙстанда һәм Тажикстанда яраҡлашҡан. Ареалы йылы йәки һыуыҡ ҡышҡа ҡарап киңәйә йәки кәмей. Ҡайһы бер осраҡтарҙа һыуыҡ ҡыш туҡлыҡлы нутрияларҙың бөтөнләй юҡҡа сығыуына килтерә, мәҫәлән, Скандинавияла һәм 1980-се йылдарҙа АҠШ-тың төньяҡ штаттарында.

# Нутрия
## Ҡылыҡһырлама

Кәүҙә оҙонлоғо 60 см тиклем, ауырлығы 12 кг етә. Йөн япмаһы ҡаты ҡылдан һәм ҡыҫҡа ҡуйы аҫҡы йөндән тора; һорғолт көрән, ян- яғы асығыраҡ төҫтә. Башы ҙур, күҙе һәм ҡолағы бәләкәй. Танау тишегендә һыуға сумғанда тартылған япҡыс мускулдары бар. Аяғы ҡыҫҡа, алғыһы 4 бармаҡлы, артҡыһы 5 бармаҡлы, оҙонораҡ һәм ҙурыраҡ; артҡы аяғының бармаҡтары, тышҡыһынан башҡа, йөҙөү ярылары м-н тоташтырылған. Ҡойроғо 45 см тиклем, йомро, тәңкәле тире менән ҡапланған.

# Нутрия
## Үрсеүе

Нутрия йыл әйләнәһенә үрсеүгә һәләтле һәм ярайһы уҡ үрсемле. Әгәр ата заттарҙың даими әүҙем һәм енси теләге һәр саҡ булһа, инә заттар 25 — 30 көндән аша әүҙем булалар. Моногам. Енси яҡтан 3 — 8 айҙа өлгөрә, йылына 2 тапҡыр 2 — 8 бала тыуҙыра. 8—10 йыл йәшәй.

# Нутрия
## Йәшәйеше һәм туҡланыуы

Эңерҙә һәм төндә әүҙем. Ярым һыу йәшәү рәүеше алып бара, күл, һаҙлыҡ һәм яй ағымлы йылға ярҙарын төйәк итә. Текә ярҙа өң ҡаҙа йәки түңгәктәрҙә, екән һәм ҡамыш үҫентеләрендә асыҡ оя яһай. Тотош урманлы урындарҙы яратмай, тауҙарға (Анд тауҙарына) диңгеҙ кимәленән 1200 м бейегерәк күтәрелмәй. Чонос архипелагында (Чили) тоҙло һәм тоҙло һыу ятҡылыҡтарының ярҙары буйында йәшәй.
Һыу үҫемлектәре менән туҡлана. Ҡамыш һәм екән тамырһабаҡтары, һабаҡтары һәм япраҡтары менән туҡлана. Өҫтәмә аҙыҡ булып һыу сәтләүеге, томбойоҡ, һыу ебәге, һөлөк, моллюскылар тора.
Нутриялар ярым күсмә тормош алып бара, аҙыҡ-түлек һәм йәшәү урыны уңайлы булған ерҙе оҙаҡҡа тороп ҡала. Төркөмдә 2 — 13 нутрия була. Йәштәре, ғәҙәттә, яңғыҙ йәшәйҙәр.
Ул шәп йөҙә һәм сума. Һыу аҫтында 10 минутҡа тиклем булырға мөмкин. Эҫе көндәрҙә ул аҙ хәрәкәт итә һәм, ғәҙәттә, күләгәлә йәшеренә. Туңыусы һыу ятҡылыҡтарында йәшәргә яраҡлашмаған — һыуыҡтан һәм йыртҡыстарҙан һаҡланырлыҡ ышаныслы оя төҙөмәй. Ҡондоҙ, ондатра һәм башҡа төньяҡ ярым һыу кимереүселәре кеүек ҡышҡа аҙыҡ һаҡламай.

# Нутрия
## Халыҡ хужалығында ҡулланылышы

Башҡортостанда — ҡиммәтле тиреле йәнлекселек объекты, аҫрау системаһы — ситлектә. Ите ашарға яраҡлы.
# Гросбадегаст

Гросбадегаст (нем. Großbadegast) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 683 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,19 км². Диңгеҙ кимәленән 80 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6369 һәм автомобиль коды — ABI.
# Белобородова Нилә Сабит ҡыҙы

Белобородова Нилә Сабит ҡыҙы (13 декабрь 1964 йыл) — ғалим-педагог, юғары һәм махсус урта мәктәп эшмәкәре. 2018 йылдан Бөрө медицина-фармацевтика колледжы директоры. Педагогия фәндәре докторы (2007), профессор (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2014) һәм мәғариф отличнигы (1997).

# Белобородова Нилә Сабит ҡыҙы
## Биографияһы

Нилә Сабит ҡыҙы Белобородова 1964 йылдың 13 декабрендә Башҡорт АССР-ының Салауат районы Нәсибаш ауылында тыуған.
Үҙ ауылындағы мәктәптә урта белем алғас, 1982 йылда Бөрө дәүләт педагогия институтына уҡырға инә һәм уның биология һәм химия факультетын 1987 йылда тамамлай.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген шул уҡ йылда Ауырғазы районының Юлдаш тулы булмаған урта мәктәбендә биология һәм химия уҡытыусыһы булып башлай.

# Белобородова Нилә Сабит ҡыҙы
## Фәнни эшмәкәрлеге

2007 йылда «педагогия фәндәре докторы» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай. Фәнни тикшеренеүҙәре мәктәпкәсә йәштәге балаларға экологик белем биреү проблемаларына арналған. Ғалим 230‑ҙан ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

# Белобородова Нилә Сабит ҡыҙы
## Китаптары

* Образовательный процесс в дошкольном учреждении как среда формирования родиноведческих понятий. Уфа, 2005.
* Подготовка будущих специалистов дошкольного образования к сохранению экологически равновесного жизненного пространства детства. М., 2006.

# Белобородова Нилә Сабит ҡыҙы
## Йәмәғәт эшмәкәрлеге

* Бөрө районы муниципаль районының Бөрө ҡала биләмәһенең 4-се һәм 5-се саҡырылыш Советы депутаты.

# Белобородова Нилә Сабит ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2014)
* Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1997)
* Башҡортостан Республикаһы Мәғариф һәм фән минстрлығының Почёт грамотаһы.
# Еловик (Тонгула ҡушылдығы)

Еловик — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тонгул йылғаһының һул ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Еловик (Тонгула ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200020128
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202012
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Мариенберг ҡәлғәһе

Мариенберг ҡәлғәһе (нем. Festung Marienberg) — Түбәнге Франконияла Вюрцбург ҡалаһы өҫтөндәге ҡеүәтле нығытма.

# Мариенберг ҡәлғәһе
## Тарихы

Кельт ваҡыттарында уҡ ҡәлғә торған тауҙа ҡоймаланып алынған ауыл һәм мәжүсилек ғибәҙәтханаһы булған. Уның урынына Вюрцбургтың иң боронғо Мариенкирхе сиркәүе төҙөлә, унда Вюрцбург епископтарын ерләгәндәр. Майн янында ҡәлғә аҫтында изге Буркхард исемен йөрөткән ҡаланың иң боронғо сиркәүе урынлаша.
Күп быуаттар дауамында ҡәлғә күп тапҡыр яңынан ҡоролған. Һаҡланып ҡалған иң бороғо өлөштәренең йәше мең йылдан ашыу. 1253 йылдан алып 1719 йылға тиклем Мариенберг ҡәлғәһе Вюрцбург кенәздәре-епископтарының резиденцияһы булған. 1573 йылдан ҡәлғәне Яңырыу дәүере стилендә замок итеп үҙгәртеп ҡороу башлана. Утыҙ йыллыҡ һуғыш ваҡытында 1631 йылда ҡәлғәне шведтар яулап ала, барокко стилендә яңынан үҙәгртеп төҙөлә, һәм уның эргәһендә кенәз баҡсаһы эшләнә.
Кенәздең-епископ Иоһанн Филипп фон Шёнборн (1642—1673) бойороғо буйынса күп һанлы өҫтәмә хәрби һәм бастиондар төҙөлә. Ҡәлғә эсендә шулай уҡ 105 метр тәрәнлектә ҡоҙоҡ була.
Майнға поход ваҡытында 1866 йылда прус армияһы король бавар ҡәлғәһе булып хеҙмәт иткән Мариенбергты утҡа тота, әммә ҡәлғәнең артиллерияһы был утҡа һөҙөмтәле яуап бирә, һәм Мариенбург тыныслыҡ тураһында килешеүгә ҡул ҡуйғанға тиклем тора ала.
Бөгөн Мариенберг ҡәлғәһе Вюцбургтың төп иҫтәлекле урындарының береһе булып тора, унда Майн Франконияһының һәм Фюрстенбауҙың музейҙары бар.
# 1954 йыл

II мең йыллыҡ :
XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат — XXI быуат — XXII быуат :
Хронологик таблица :
1954 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1954 MCMLIV |
| Юлиан стилендә | 1953 — 1954 ( 14 ғинуар) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2706 — 2707 ( 4 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7462 — 7463 ( 14 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5714 — 5715 ה'תשי"ד — ה'תשט"ו |
| Мосолман календары | 1374 — 1375 |
| Боронғо әрмән календары | 1403 ԹՎ ՌՆԳ |
| Ҡытай календары | 4650 — 4651 (с 3 февраль) 癸巳 — 甲午 чёрная змея — синий конь |
| Эфиопа календары | 1946 — 1947 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 2010 — 2011 |
| - Шака самват | 1876 — 1877 |
| Иран календары | 1332 — 1333 |
1954 (бер мең туғыҙ йөҙ илле дүртенсе) йыл — кәбисә булмаған йыл, григориан календары буйынса йома көндө башлана. Был беҙҙең эраның 1954 йылы, 2 мең йыллыҡтың 954 йылы, XX быуаттың 54 йылы, XX быуаттың 6 ун йыллығының 4 йылы, 1950 йылдарҙың 5 йылы.

# 1954 йыл
## Тыуғандар

* 8 ғинуар — Юлай Ғәйнетдинов, ҡурайсы, фольклорсы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1994).
* 18 август — Рөстәм Хәмитов, Рәсәй сәйәсмәне һәм дәүләт хеҙмәткәре, 2010 йылдан Башҡортостан Республикаһы Президенты, 2015 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Башлығы.

# 1954 йыл
## Вафат булғандар

* 9 февраль — Әхәт Вилданов, башҡорт тел белгесе, фольклорсы һәм этнограф.
* 5 декабрь — Һәҙиә Дәүләтшина, башҡорт яҙыусыһы, Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1967).
# Журавлёв Даниил Арсентьевич

Журавлев Даниил Арсентьевич (25 декабрь 1900 йыл — 16 сентябрь 1974 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәре, артиллерия генерал-полковнигы (1944), КПСС ағзаһы.

# Журавлёв Даниил Арсентьевич
## Биографияһы

Даниил Арсентьевич Журавлев 1900 йылдың 25 декабрендә Ырымбур губернаһы Баймаҡ заводы ауылында шахтер ғаиләһендә тыуған. 1918 йылдан Ҡыҙыл Армия сафында, граждандар һуғышында ҡатнаша. 1919—1922 йылдарҙа Көнсығыш һәм Төркөстан фронттарында хеҙмәт итә. 1-се саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаты.
1922 йылда Хәрби сәйәси курс, 1928 йылда — С. С. Каменев исемендәге Сумы артиллерия мәктәбен тамамлай. Бөйөк Ватан һуғышы башланғанға тиклем Рязань артиллерия училищеһы начальнигы вазифаһын биләй. 1941 йылдың майынан 1-се Һауа һөжүменән һаҡланыу (ПВО) корпусы командиры итеп тәғәйенләнә, бер үк ваҡытта Мәскәү Һауа һөжүменән һаҡланыу пункты начальнигы, 1942 йылдың апреленән Мәскәү Һауа һөжүменән һаҡланыу фронты командиры.
Һуғыш барышында Көнбайыш Һауа һөжүменән һаҡланыу фронты командиры.
1946 йылдан Көнбайыш һәм Төньяҡ‑Көнбайыш округтарының Һауа һөжүменән һаҡланыу ғәскәрҙәре командиры, СССР Һауа һөжүменән һаҡланыу ғәскәрҙәре командующийы урынбаҫары, радио-техник элемтә ғәскәрҙәре һәм СССР Һауа һөжүменән һаҡланыу ғәскәрҙәренең элемтә хеҙмәте начальнигы.
1950 йылда К. Е. Ворошилов исемендәге Юғары хәрби академия ҡарамағындағы Юғары командалыҡ составы белемен камиллаштырыу курсын тамамлай
1954 йылда запасҡа китә. Мәскәүҙең почетлы гражданы була. 1974 йылдың 16 сентябрендә Мәскәүҙә вафат була. Новодевичье зыяратында ерләнгән.
«Огневой щит Москвы» китабы авторы.
Ғаиләһе: ҡатыны, ҡыҙы — АҠШ-та Совет илселеге хеҙмәткәре, улы фронтта һәләк була.

# Журавлёв Даниил Арсентьевич
## Саҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Ленин ордены
* Биш Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* Ике I дәрәжә Кутузов ордены (28.01.1943, 17.11.1945)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
* миҙалдар

# Журавлёв Даниил Арсентьевич
## Д. А. Журавлев мемуарҙары

* Журавлёв Д. А. Огневой щит Москвы / Литературная запись Смотрицкиого Евгения Александровича. — М.: Воениздат, 1972. — 232, [20] с. — (Военные мемуары). — 100 000 экз. (пер.)
* Журавлёв Д. А. Огневой щит Москвы / Литературная запись Е. А. Смотрицкого. — Изд. 2-е. — М.: Воениздат, 1988. — 240, [20] с. — (Военные мемуары). — 65 000 экз. — ISBN 5-203-00054-9. (пер.)

# Журавлёв Даниил Арсентьевич
## Хәтер

Баймаҡ ҡалаһында урам Журавлев Даниил Арсентьевич исеме менән аталған. Мәскәүҙә — Журавлев майҙаны бар.
# Мег-Хон-Юган

Мег-Хон-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сыня йылғаһының уң ярына тамағынан 98 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Мег-Хон-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300030336
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303033
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3