yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Князев (Өфө ҡалаһы ҡала округы)

Князев — Өфө ҡалаһы ҡала округы составындағы ауыл. Өфө ҡалаһы ҡала округының Калинин районына буйһона.

# Князев (Өфө ҡалаһы ҡала округы)
## Тарихы

Элек Шаҡша ҡасабаһы советына ингән. 1980 йылда, ҡасаба советы үҙәге ҡала тибындағы Шакша ҡасабаһы Өфө ҡалаһы составына индерелеү сәбәпле, Шаҡша ҡасабаһы советы тарҡатыла. Һуңынан Кириллово ауыл советына индерелә.
2004 йылдан Өфө ҡалаһы составында. (Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге № 125-з һанлы (06.11.2007 ред.) «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр, Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәрҙең сиктәрен үҙгәртеү һәм үҙгәртеп ҡороу тураһында» закондың (Дәүләт Йыйылышы — Башҡортостан Республикаһы Ҡоролтайы 2004 йылдың 16 декабрендә ҡабул иткән), 47-се пунктында былай тиелгән:
   Өфө районы Кириллово ауыл советының, Өфө районының, Өфө ҡалаһының, Өфө ҡалаһы Калинин районының сиктәрен, күрһәтелгән схематик картаға ярашлы, Өфө районы Кириллово ауыл советының Князев ауылын Өфө ҡалаһы Калинин районы биләмәһе составына тапшырып, үҙгәртергә.)
Князев ауылы, федераль әһәмиәттәге предприятиеларға (эре тимер юл станцияһы, колония) яҡын, шулай уҡ М-5 трассаһы янында урынлашҡан булыуы сәбәпле, унда күптән инде ҡала инфраструктураһы үҫешкән.
Князевтан төньяҡта Дорогино коттедж ҡасабаһы төҙөлә.

# Князев (Өфө ҡалаһы ҡала округы)
## Эш

* ФКУ «ИК-3»;
* Шаҡша тимер юл станцияһы;

# Князев (Өфө ҡалаһы ҡала округы)
## Билдәле шәхестәре

Головченко Константин Александрович (1925 йылдың 16 авгусы — 2003 йылдың 23 апреле) — сәхнәне биҙәүсе, рәссам, БАССР-ҙың атҡаҙанған рәссамы (1985), рәссамдар союзы ағзаһы (1973), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.

# Князев (Өфө ҡалаһы ҡала округы)
## Урамдары

* Дорогино урамы;
* Дуҫлыҡ урамы;
* Йәшел урам;
* Инициатива урамы ;
* Киров урамы;
* Ленин урамы;
* Тыныслыҡ урамы;
* Яр урамы;
* Яңы урам;
* Октябрь урамы;
* Почта урамы;
* Төньяҡ урамы;
* Ҡояшлы урамы;
* Төҙөлөш урамы;
* Төҙөүселәр тыҡрығы;
* Урал урамы;
* Үҙәк урам;
* Шоссе урамы;
* Көнбайыш урамы;
# Оло Воронья

Оло Воронья — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вишера йылғаһының һул ярына тамағынан 178 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Оло Воронья
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100004716
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100471
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Позерна

Позерна (нем. Poserna) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 384 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,06 км². Диңгеҙ кимәленән 115 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6686 һәм автомобиль коды — BLK.
# Балыҡ Биҫтәһе

Балыҡ Биҫтәһе — Татарстан Республикаһындағы Балыҡ Биҫтәһе районының үҙәге.
# Мөхәмәтша Ҡаръяуҙин

Мөхәмәтша Ҡаръяуҙин (1783—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.

# Мөхәмәтша Ҡаръяуҙин
## Биографияһы

Мөхәмәтша Ҡаръяуҙин Ырымбур губернаһы Ҡыр-Йылан улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Саҡмағош районы) Балаҡ ауылында йәшәгән. Зауряд-есаул булып хеҙмәт итә.
1807 йылда Мәскәүҙә хеҙмәт үтәй.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 11-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 11-се Башҡорт атлы полкы башлыса 8-се кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 5 октябрҙә Түбәнге Новгородҡа бара. Артабан Украинаға генерал-лейтенант граф П. А. Толстойҙың ополчение корпусы составына ебәрелә. Рус армияһының сит илгә походтары барышында, 1813 йылдың майында полк Пенза ополчениеһы менән бергә Варшава герцоглығына килә һәм Польша армияһы составына индерелә. 21 сентябрҙә Богемия армияһының кавалериянан генерал граф М. И. Платовтың корпусы составына күсерелә, октябрь-ноябрҙә Платов корпусы составында Саксонияла, Баварияла, Францияла, шул иҫәптән 4 һәм 6 октябрҙә Лейпциг янындағы хәрби алыштарҙа ҡатнаша. 1814 йылдың 1 ғинуарынан Гамбургты блокадалауҙа һәм штурмлауҙа ҡатнаша. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 11-се Башҡорт атлы полкы Парижға инә.

# Мөхәмәтша Ҡаръяуҙин
## Бүләктәре

* «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры
# Кесе Ухтыш

Кесе Ухтыш — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ухтыш йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Кесе Ухтыш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Ока йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы), Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400312110000034820
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003482
* Бассейн коды — 08.01.04.003
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Үҙәк федераль округ

Үҙәк федераль округ (рус. Центральный федеральный округ) — Рәсәйҙең көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан административ ойошма 2000-се йылдың 13-сө майында Рәсәй Президенты указы менән ойошторолған.

# Үҙәк федераль округ
## Хоҡуҡи-административ торошо

Федераль округ Рәсәй Федерацияһының административ берәмеге булып хисапланмай, йәғни Рәсәй Федерацияһының субъекты түгел.

# Үҙәк федераль округ
## География

Округ территорияһы 650 700 км², йәғни Рәсәй Федерацияһының 3,82 % майҙанын биләй.
Көнсығыш-Европа тигеҙлегендә урынлашҡан;Валдай, Смоленск-Мәскәү, Уртаурыҫ ҡалҡыулыҡтары бар;Мещёра һәм Ока-Дон уйһыулыҡтары бар. Иң юғары нөктәһе — 347 м (Валдай түбәһе).
Тышҡы сиктәре: көнбатышта Белорусь менән, көньяҡ-көнбатышта Украина менән. Көньяҡта Көньяҡ, көнсығышта Волга буйы, төньяҡта Төньяҡ-Көнбайыш федераль округтары менән эске сиктәре бар.
Иң ҙур йылғалары (йәйәләр эсендә ҡушылдыҡтары): Волга (Ока), Дон (Воронеж), Днепр (Десна, Сейм), Көнбайыш Двина. Диңгеҙгә сығышы юҡ.
Тәбиғи зоналар (төньяҡтан көньяҡҡа): тайга, ҡатнаш урман, киң япраҡлы урман, урманлы дала.
Тәбиғи ресурстар: тимер рудһы (Курск магнит аномалияһы) — запастар 40 млрд т. (рәсәйҙекенән 60 %), фосфориттар (25 %), бокситтар (15 %), һоро күмер — сығарыу 1,5 млн т, цемент сеймалы (25 %), торф, урман, ҡара тупраҡ, һыу ресурстары.
Тимер юлдары оҙонлоғо — 17 291 км (рәсәйҙекенән 19,9 %), ҡаты ҡатламлы шоссе — 117 926 км (22,3 %).

# Үҙәк федераль округ
## Халҡы

ҮФО-та Рәсәйҙәге иң юғары халыҡ тығыҙлығы (57,09 кеше/км² 2007 йыл аҙағында). Халыҡ һаны буйынса округ иң алдынғыларҙа тора — 37 121 812 кеше (РФ-һынан 26,16 %), шул иҫәптән: ҡалаларҙа — 29 994 175 кеше, ауылдарҙа — 7 127 637 кеше (2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата). Шулай уҡ ҮФО урыҫ халыҡының өлөшө иң күбе (91,32 % 2002 йылда). Был, исмаһам бер генә националь федерация субъекты ла булмаған, берҙән-бер федераль округ. Күбеһенсә ҙур булмаған, әммә халыҡ бик тығыҙ урынлашҡан өлкә, халҡының яртыһы тирәһе Мәскәүҙә һәм Мәскәү янында йәшәй.

# Үҙәк федераль округ
## Халҡы һәм милли составы

2002 йылдағы халыҡ иҫәбе мәғлүмәтенә ҡарағанда Үҙәк федераль округында кеше һаны 38 000 652 тиң. Милли состав:
* Урыҫтар — 34 703 066 кеше (91,32 %)
* Украиндар — 756 087 кеше (1,99 %)
* Үҙ милләтен күрһәтмәгән кешеләр — 736 020 кеше (1,93 %)
* Татарҙар — 288 216 кеше (0,77 %)
* Әрмәндәр — 249 220 кеше (0,66 %)
* Белорустар — 186 326 кеше (0,49 %)
* Әзербайджандар — 161 859 кеше (0,43 %)
* Йәһүдтәр — 103 710 кеше (0,27 %)
* Грузиндар — 80 651 кеше (0,21 %)
* Молдавандар — 67 811 кеше (0,18 %)
* Мордвалар — 67 497 кеше (0,18 %)
* Таджиктар — 46 738 кеше (0,12 %)
* Сыуаштар — 46 101 кеше (0,12 %)
* Сиғандар — 45 858 кеше (0,12 %)
* Үзбәктәр — 38 676 кеше (0,1 %)
* Немецтар — 33 190 кеше (0,09 %)
* Чечендар — 28 861 кеше (0,08 %)
* Осетиндар — 17 655 кеше (0,05 %)
* Башҡа милләттәге халыҡтар — 17 270 кеше (0,05 %)
* Корейҙар — 16 720 кеше (0,04 %)

# Үҙәк федераль округ
## Иң ҙур ҡалалары

* Мәскәү
* Воронеж
* Ярославль
* Липецк
* Рязань
* Тула
* Брянск
* Курск
* Тверь
* Иваново
* Белгород
* Владимир
* Калуга
* Орёл
* Иҫке Оскол
* Смоленск
* Тамбов
* Кострома
# Рухтин ауыл Советы (Дыуан районы)

Рухтин ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Дыуан районындағы муниципаль берәмек.

# Рухтин ауыл Советы (Дыуан районы)
## Тарихы

Рухтин ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Дыуан районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Селиярово

Селиярово — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Ханты-Мансийск райондағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 562 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628506, ОКАТО коды — 71129928001.

# Селиярово
## Халыҡ һаны

| Йыл | Даими халыҡ һаны |
| 2002 | |
| 2008 | |
| 2010 | 562 |

# Селиярово
## Климат

Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
# Екодим

Екодим — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ельга йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Екодим
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000029305
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002930
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Әл-Ҡариғә сүрәһе

Әл-Ҡариға сүрәһе (ғәр. سورة القارعة‎) (Ҡурҡыныс хөкөм), Ҡөрьән Кәримдең 101-се сүрәһе, 11 аяттан тора.

# Әл-Ҡариғә сүрәһе
## Ғәрәпсәһе

سورة «القارعة» 101
بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
1. الْقَارِعَةُ
2. مَا الْقَارِعَةُ
3. وَمَا أَدْرَاكَ مَا الْقَارِعَةُ
4. يَوْمَ يَكُونُ النَّاسُ كَالْفَرَاشِ الْمَبْثُوثِ
5. وَتَكُونُ الْجِبَالُ كَالْعِهْنِ الْمَنفُوشِ
6. فَأَمَّا مَن ثَقُلَتْ مَوَازِينُهُ
7. فَهُوَ فِي عِيشَةٍ رَّاضِيَةٍ
8. وَأَمَّا مَنْ خَفَّتْ مَوَازِينُهُ
9. فَأُمُّهُ هَاوِيَةٌ
10. وَمَا أَدْرَاكَ مَا هِيَهْ
11. نَارٌ حَامِيَةٌ

# Әл-Ҡариғә сүрәһе
## Транскрипцияһы

Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!
1. Әл-ҡаариғәһ.
2. Мәл-ҡаариғәһ.
3. Үә мәә адраакә мәл-ҡаариғәһ.
4. Йәүмә йәкүүнү-ннәәсү кәл-фәраашил-мәбҫүүҫ.
5. Үә тәкүүнүл-джибәәлү кәлғиһнил-мәңфүүш.
6. Фә'әммәә мәң ҫәҡуләт мәүәәзиинүһ.
7.Фәһүүә фии ғиишәти-ррадыийәһ.
8. Үә әммәә мән хаффәт мәүәәзиинүһ.
9. Фә'үммүһү һәәүийәһ.
10. Үә мәә әдраакә мәәһийәһ.
11. Нәәрун хәәмийәһ.

# Әл-Ҡариғә сүрәһе
## Тәржемәһе

Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!
* Ҡурҡыныс хөкөм!
* Нимә ул ҡурҡыныс хөкөм?
* Ҡурҡыныс хөкөмдөң ни икәнен һиңә нимә белдерер?
* Кешеләр туҙҙырылған күбәләктәр кеүек булған көндө,
* һәм тауҙар тетелгән йөн шикелле булғас,
* һәм кемдең үлсәүе ауыр тартһа,
* ул рәхәт тормошта булыр.
* Ә кемдең үлсәүе еңел тартһа,
* уның әсәһе упҡын булыр.
* Ә упҡындың ни икәнен һиңә нимә белдерер?
* Дөрләп янған ут ул.
# Курджипс

Курджипс — Рәсәйҙәге йылға. Адыгей Республикаһы,Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Белая йылғаһының һул ярына тамағынан 114 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 100 км.

# Курджипс
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Белая (Кубань ҡушылдығы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06020001112108100004625
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108100462
* Бассейн коды — 06.02.00.011
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Рассольная (Сыра ҡушылдығы)

Рассольная — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сыра йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Рассольная (Сыра ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100013803
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101380
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Яруллин Харис Хафиз улы

Яруллин Харис Хафиз улы (14 июль 1924 йыл — 3 октябрь 1987 йыл) — ғалим-физиолог. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Медицина фәндәре докторы (1967), профессор (1974).

# Яруллин Харис Хафиз улы
## Биографияһы

Харис Хафиз улы Яруллин 1924 йылдың 14 июлендә Башҡорт АССР-ының Мәсәғүт кантоны (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Ҡыйғы районы) Йыланлы ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
1942 йылдың 8 мартында Ҡыйғы район хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла. Уҡсылар дивизияһының артиллерия полкы составында дошманға ҡаршы һуғыша.
1942 йылдың 12 ғинуарында Сталинград алышы барышында:
1946 йылдың 11 октябрендә медицина хеҙмәтенең гвардия лейтенанты булып Совет Армияһынан демобилизациялана.
1946 йылдан алып Сталинабад ҡалаһында Республика клиник дауаханаһында, 1947—52 йылдарҙа Республика тире‑венерология диспансерында хеҙмәт итә.
1952 йылда Дүшәмбе (Сталинабад) ҡалаһында (хәҙер — Абуали ибни Сино (Авицена) исемендәге) Тажик медицина институтын тамамлаған.
1955 йылдан Мәскәү ҡалаһындағы СССР Медицина Фәндәре академияһының Неврология ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәре һәм 1959 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәре, 1970 йылдан — Медик‑биологик проблемалар институтының лаборатория мөдире.
Фәнни эшмәкәрлеге йыһанға осоу шарттарына тап килгән йоғонто аҫтында космонавлыҡҡа кандидаттарҙың һәм космонавтарҙың резервтағы мөмкинлектәрен билдәләү өсөн организмдағы төрлө системаларҙың функцияларын тикшереү ысулдарын әҙерләүгә һәм камиллаштырыуға арналған.
Яруллин Х. Х. ҡатнашлығында аяҡ‑ҡулдарҙы пневматик массажлау өсөн ҡоролма эшләнгән.
200‑гә яҡын фәнни хеҙмәт һәм 1 уйлап табыу авторы.
1987 йылдың 3 октябрендә Мәскәү ҡалаһында вафат була.

# Яруллин Харис Хафиз улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы (9.05.1945)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (7.05.1945)
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (3.02.1943)
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (6.11.1985)

# Яруллин Харис Хафиз улы
## Хеҙмәттәре

* Клиническая реоэнцефалография. 2‑е изд., перераб. и доп. М., 1983.
# Екра-Яга

Екра-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡара диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Екра-Яга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112103000089343
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008934
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Болтановка

Болтановка — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Горький һыу һаклағысы (Кострома ҡултығы) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Болтановка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300212110000013195
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001319
* Бассейн коды — 08.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Аҙналы (Салауат районы)

Аҙналы (рус. Азналино, Азналихово, Адналы, Шайтан-аул) — хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Салауат районы Әлкә ауыл советына ҡараған, яндырылған ауыл. Шайтан-көҙәйҙәрҙең төп ауылы булған, элегерәк Шайтан тип аталған.

# Аҙналы (Салауат районы)
## Тарихы

Шайтан-көҙәй башҡорттары тарафынан нигеҙләнә, башҡорт халҡының милли батыры Салауат Юлаевтың олатаһы хөрмәтенә атала. Көҙәй тигән икенсе атамаһы башҡорт ҡәбиләһе менән бәйле.
Ҙур булмаған ауыл XVIII быуаттың беренсе яртыһында уҡ телгә алынһа, карталағы рәсми раҫлауҙар 1737, 1755 йылғы карталарҙа ғына сағылыш таба. 1775 йылғы каратель экспедициялары һөҙөмтәһендә яндырыла. 1781, 1786 йылдарҙа — Өфө, 1802 йылда Ырымбур губернаһы наместниклығы карталарында Аҙналы ауылы юҡ.
1770 йылда П. С. Паллас Бикбулат ауылынан Шайтан-ауыл аша (Аҙналы) ике тапҡыр үтеп китә һәм был турала «Путешествие по разным провинциям Российской империи» китабының беренсе китабының икенсе өлөшөндә: «Ауыл тарҡау хужалыҡтарҙан тора, һәм халыҡ игенселек менән шөғөлләнә, 40-50 бот иген сәсәләр. Яңы ергә тәүге 2 йылда арпа, 2 йыл һоло, 2 йыл ужым арышы, 1-2 йыл яҙғы ашлыҡ сәскәндәр. Бойҙай һәм ҡарабойҙай сәсмәгәндәр. Игенселектең ҡалдау системаһын ҡулланалар», — тип яҙып ҡалдыра. Аҙналынан күсеп сығыусылар Тәкәй, Юлай ауылдарына нигеҙ һалған, 1756—1775 йылдарҙа Тәкәй, Юлай һәм Йонос ауылдары күршеләш йәшәгән.
# Свинуха (Чёрная Калитва ҡушылдығы)

Свинуха — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе, Ростов өлкәһе, Белгород өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чёрная Калитва йылғаһының уң ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Свинуха (Чёрная Калитва ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Павловск ҡалаһынан Хопёр йылғаһы ҡушылғанға тиклем, Подгорная йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010101212107000004492
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000449
* Бассейн коды — 05.01.01.012
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кедровая Речка (Вах ҡушылдығы)

Кедровая Речка — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вах йылғаһының һул ярына тамағынан 311 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Кедровая Речка (Вах ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200039955
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203995
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Христиана Нюслайн-Фольхард

Христиана Нюслайн-Фольхард (нем. Christiane Nüsslein-Volhard; 20 октябрь 1942 йыл, Магдебург, Германия) — немец биологы, яралғы үҫешенә генетик контролде асҡан өсөн физиология һәм медицина буйынса 1995 йылғы Нобель премияһы лауреаты (Э. Льюис һәм Э. Вишаус менән берлектә). Макс Планк йәмғиәте составындағы Үҫеш биологияһы институтының профессоры һәм директоры; toll һымаҡ рецепторҙарҙы асыуға килтергән toll генын асыусы булараҡ та билдәле. Фундаменталь медицина тикшеренеүҙәре өсөн Лейбниц исемендәге (1986) һәм Альберт Ласкер исемендәге премиялар (1991) лауреаты.
Бәләкәй сағынан биолог булырға хыяллана. Мәктәпте уртаса тамамлаһа ла, уҡытыусылары уның һәләтле булыуын билдәләй. Тюбингенға биохимия буйынса белемен күтәрергә китә. Шунда уҡ ДНК-ны тикшереп, философия докторы дәрәжәһен ала. Молекуляр биология өйрәнә. 1975 йылдан Базелдә лабораторияла эшләй, унда Э. Вишаусты осрата. 1978 йылда улар Гейдельбергтағы Европа молекуляр биология лабораторияһына эшкә алына һәм бергә эшләй. 1981 йылда Нюслайн-Фольхард Тюбингендағы лабораторияға эшкә күсә, унда дрозофилалар өҫтөндә эшен дауам итә. 1985 йылдан Макс Планк йәмғиәте составындағы Үҫеш биологияһы институтының директоры.

# Христиана Нюслайн-Фольхард
## Йәмәғәт эшмәкәрлеге

2004 йылда үҙ исемендәге фондты (Christiane Nüsslein-Volhard Stiftung) аса, фонд йәш немец ғалимәләренә өйҙә бала ҡарау һәм йорт мәшәҡәттәрен башҡарыу буйынса финанс ярҙамы күрһәтә.
2016 йылда Гринписты, Берләшкән Милләттәр Ойошмаһын һәм бөтә донъя илдәренең хөкүмәттәрен генетик модифициялы организмдар (ГМО) менән көрәште туҡтатырға саҡырған хатҡа ҡул ҡуя.

# Христиана Нюслайн-Фольхард
## Танылыуы һәм маҡтаулы бүләктәре

* Лейбниц исемендәге премия (1986)
* Розенстил премияһы (1989)
* Силлиман лекцияһы (1989)
* Карус премияһы (1989)
* Фундаменталь медицина тикшеренеүҙәре өсөн Альберт Ласкер премияһы (1991)
* Keith R. Porter Lecture (1991)
* Луиза Гросс Хорвиц премияһы (1992)
* Отто Варбург миҙалы (1992)
* Альфред Слоун премияһы (1992)
* Louis-Jeantet Prize for Medicine (1992)
* Sir Hans Krebs Medal (1993)
* Ernst Schering Prize (1993)
* Физиология һәм медицина буйынса Нобель премияһы (1995)
* Order of Merit of Baden-Württemberg (1996)
* Goetheplakette der Stadt Frankfurt am Main (1996)
* Pour le Mérite (1997)
* ГФР алдындағы хеҙмәттәре өсөн орденының йондоҙло һәм яурын таҫмалы Ҙур тәреһе (2005)
* Deutscher Stifterpreis (2007)
* «Фән һәм сәнғәт өсөн» Австрия почётлы билдәһе (2009)
* Сент-Эндрюс университеты Doctor of Science почётлы докторы (2011)
* «Фән һәм сәнғәттәге ҡаҙаныштар өсөн» Максимилиан ордены (2014).
Астероидҡа исеме бирелгән астероид.