yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ҡыуандыҡова Таңһылыу Зәки ҡыҙы

Ҡыуандыҡова Таңһылыу Зәки ҡыҙы (31 ғинуар 1954 йыл) — хаҡлы ялдағы уҡытыусы. РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1990), «АЛ ДА НУР СӘС ХАЛҠЫҢА» миҙалы (2021) эйәһе.

# Ҡыуандыҡова Таңһылыу Зәки ҡыҙы
## Биографияһы

Таңһылыу Зәки ҡыҙы Ҡыуандыҡова 1954 йылдың 31 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында, райондың абруйлы шәхесе, уҡытыусы-новатор Зәки Хаммат улы Сәғитов ғаиләһендә тыуған.
Урындағы 8 йыллыҡ мәктәпте тамамлағандан һуң, Өфө ҡалаһының 1-се интернат-мәктәбендә (хәҙерге Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты) урта белем ала. 1972 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтына уҡырға инә. Уны 1977 йылда математика һәм физика уҡытыусыһы квалификацияһы алып, тыуған яғына ҡайта. Хеҙмәт юлын Яңы Собханғол һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә математика уҡытыусыһы булып башлай. 1978 йылда Иҫке Монасип урта мәктәбенә эшкә күсә һәм, хаҡлы ялға сыҡҡансы, ошо мәктәптә математика уҡытыусыһы булып эшләй. 37 йыл хеҙмәт стажының 11 йылында уҡытыу һәм тәрбиә эше буйынса директор урынбаҫары вазифаһын башҡара.

# Ҡыуандыҡова Таңһылыу Зәки ҡыҙы
## Ғаиләһе

Тормош иптәше Ҡыуандыҡов Рафаил Афзал улы менән өс бала тәрбиәләп үҫтерәләр. Өлкән ҡыҙҙары Гөлназ, райондың иң ҙур Сәғитовтар уҡытыусылар династияһын тулыландырып, башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы һөнәре ала һәм тыуған мәктәбендә эшләй. Икенсе улы Рәфил шофер һөнәре ала, кесе улдары Ринат информатика уҡытыусыһы һәм экономист һөнәрҙәренә уҡый. Таңһылыу Зәки ҡыҙы әлеге көндә һигеҙ ейән-ейәнсәргә өләсәй.

# Ҡыуандыҡова Таңһылыу Зәки ҡыҙы
## Йәмәғәт эшмәкәрлеге

Таңһылыу Зәки ҡыҙы төп хеҙмәт эшмәкәрлеге менән бер рәттән йәмәғәт эштәрендә әүҙем ҡатнаша. Ауыл Советы депутаты, ҡатын-ҡыҙҙар советы рәйесе, мәктәптә профсоюз ойошмаһы рәйесе итеп һайлана. Хаҡлы ялға сыҡҡас, ауылдың ветерандар советы ағзаһы, ауыл мәсетендә мәхәллә советы ағзаһы, 2016 йылдың 14 майынан Башҡорт Википедияһы ирекмәне, Бөрйән викиклубы ағзаһы.

# Ҡыуандыҡова Таңһылыу Зәки ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1990 йыл, Ҡарар № 137, 19.07.1990).
* «АЛ ДА НУР СӘС ХАЛҠЫҢА» миҙалы (2021 йыл, Ҡарар № 380, 14.01. 2021).
* Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитетының Маҡтау ҡағыҙы («Башҡорт тарихы йылы» википроекты сиктәрендә ойошторолған сараларҙа, конкурстарҙа ҡатнашҡаны, интернет киңлегендә башҡорт телендәге сифатлы мәғлүмәттең күләмен арттырыу йәһәтенән әүҙем эшмәкәрлеге өсөн, Бойороҡ № 11 107, 13.12.2021).
* Башҡортостан Республикаһы Йәмәғәт палатаһының Рәхмәт хаты (28 июнь 2019 йыл, әүҙем гражданлыҡ позицияһы, күп йыллыҡ йәмәғәт эшмәкәрлеге өсөн).
# Камысла

Камысла — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иня йылғаһының һул ярына тамағынан 380 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Камысла
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200612115200005905
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200590
* Бассейн коды — 13.01.02.006
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Калешевка

Калешевка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Меглинка йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Калешевка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200112110000006337
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000633
* Бассейн коды — 08.01.02.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кросно

Кросно (пол. Krosno, укр. Коросно) — Польша ҡалаһы, Подкарпатское воеводствоһына инә. Ҡала поветы статусына эйё. Ҡаланың майҙаны 43,48 км² тәшкил итә. Халҡы 48060 кеше (2004 йыл).

# Кросно
## Тарих

1920 йылдың 23 декабренән алып 1939 йылдың 4 декабренә польша Республикаһының Львов воеводствоһына ҡарай. Кросно поветы үҙәге.
Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында, 1939 йылдың сентябрендә хәрби хәрәкәттәр һәм немецтар оккупацияһы тамамланғандан һуң, Польшаның заводтары немецтар өсөн хәрби продукция сығарыуға йүнәлтелә, Кросно ҡалаһында бигерәк тә немецтар өсөн айырыуса мөһим әһәмиәткә эйә дары заводы һәм ҡорос ҡойоу заводы (танктарҙың броня плитәләрен һәм орудиелар өсөн ҡорос ҡойолмалар етештереү) эйә була.

# Кросно
## Тыуып үҫкән һәм билдәле кешеләре

* Павел из Кросно (1470—1474 — 1517) — Яңырыу дәүерендәге көнбайыш рус шағиры һәм аҡыл эйәһе.
* Пельчар, Иосиф Себастьян (1842—1924) — католиктар изгеһе, епископ.
* Бещад, Северин (1852—1923) — поляк рәссамы.

# Кросно
## Туғанлашҡан ҡалалары

* Эдевехт
* Фьелль
* Гуальдо-Тадино
* Кошице
* Марль
* Шарошпатак
* Шаторальяуйхей
* Залаэгерсег
* Ужгород
* Угерск-Градиште

# Кросно
## Фотоһүрәттәр

* Рынок
* Рынок
* Костёл
* Памятник
# Роська

Роська — Рәсәй йылғаһы. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Малица йылғаһының уң ярына тамағынан 4,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Роська
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тверца, инешенән (Вышневоловец гидроузеленән) Тверь ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010100512110000002345
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000234
* Бассейн коды — 08.01.01.005
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Копейск

Копейск (рус. Копейск) — Силәбе өлкәһендағы ҡала. Халыҡ һаны буйынса Силәбендан һуң өлкәлә бишенсе урында тора. Ҡаланың тарихы Силәбенең форпосты булараҡ барлыҡҡа килгән Туғайкүл ҡасабаһынан башланған.

# Копейск
## Географияһы

Силәбенен 19 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Копейск
## Иҡтисад

* Копейск машиналар эшләү заводы
* «Союзполимер»
* Копейск пластмассалар заводы
# Яурка

Яурка — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Һамар өлкәһе, биләмәләрендә аға. Йылға Оло Сәрмәсән йылғаһының һул ярына тамағынан 256 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Яурка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Сәрмәсән башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000412112100004810
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100481
* Бассейн коды — 11.01.00.004
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Несь

Несь — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аҡ диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 151 км.

# Несь
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000312103000050984
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005098
* Бассейн коды — 03.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ческе-Будеёвице (район)

Ческе-Будеевице районы (чех Okres České Budějovice) — Чехияның Көньяҡ Чехия крайындағы 7 райондарының береһе. Административ үҙәге булған Ческе-Будеевице ҡалаһы тора. Райондың майҙаны 1638,30 майҙаны квадрат километр тәшкил итә, халыҡ һаны — 187 881 кеше (халыҡ тығыҙлығы — 1 квадрат километрға 114,68 кеше тәшкил итә). Ческе-Будеевице районы 109 тораҡ пункттарынан, шул иҫәптән 9 ҡаланан тора.

# Ческе-Будеёвице (район)
## Тораҡ пункттар
### Ҡалалар

Ческе-Будеевице районы составына Боровани — Глубока-надо-Влтавоу — Злив — Лишов — Нове-Гради — Рудольфов — Тин-над-Влтавоу — Тргове-Свини — Ческ-Будеевица ҡалалары инә.

# Ческе-Будеёвице (район)
## Тораҡ пункттар
### Бәләкәй ауылдар

Дольний-Буковско — Леденице — Шеветин.

# Ческе-Будеёвице (район)
## Мәҙәниәт һәйкәлдәре

Иң күп ҡаралған мәҙәниәт һәйкәлдәре Ческе-Будеевице районы биләмәһендә түбәндәгесә урынлашҡан:
# Ғәлиев Ғәли Талха улы

Ғәлиев Ғәли Талха улы — (1950), ғалим-социолог, юғары мәктәп эшмәкәре. 2013—2016 йылдарҙа Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис университетының Өҙлөкһөҙ һәм өҫтәмә белем биреү институты директоры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Стәрлебаш районы Тәтер-Арыҫлан ауылынан.

# Ғәлиев Ғәли Талха улы
## Биографияһы

Ғәли Талха улы Ғәлиев 1950 йылдың 1 ғинуарында БАССР‑ҙың Стәрлебаш районы Тәтер-Арыҫлан ауылында тыуған. Социология фәндәре докторы.
1972 йылда Стәрлетамаҡ педагогия институтын тамамлаған.

# Ғәлиев Ғәли Талха улы
## Хеҙмәт юлы

1974 йылдан алып Салауат ҡалаһының ВЛКСМ һәм КПСС ҡала комитеттарында бүлек мөдире булып эшләй, бер үк ваҡытта Өфө нефть институтының Салауат филиалында уҡыта.
1987—1991 йылдарҙа Екатеринбург ҡалаһындағы Урал социология-сәйәси институты уҡытыусыһы;
1993 йылдан башлап БР профсоюз кадрҙарының квалификацияһын күтәреү институтының, бер үк ваҡытта
1998—2008 йылдарҙа Хеҙмәт һәм социаль мөнәсәбәттәр академияһының Башҡортостан социологик технологиялар институтында (филиал) хеҙмәт итә,
2013 йылдан алып Өфө дәүләт ефть университетының иҡтисад һәм сервис институты У‑ның өҙлөкһөҙ һәм өҫтәмә белем биреү институтының бүлек начальнигы һәм директоры.
Фәнни тикшеренеүҙәре этник- ара мөнәсәбәттәр өлкәһендәге соцологик технологияларға, милләт-ара конфликттарҙы күҙаллау һәм бөтөрөү проблемаларына арналған. 300‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Ғәли Талха улы Ғәлиев Евразия социологтары ассоциацияһы президенты итеп һайланған

# Ғәлиев Ғәли Талха улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары

* 1997 — Социология фәндәре докторы
* 1998 — профессор
* 1999 — Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре
* 2001 — БР‑ҙың мәғариф отличнигы
* 2005 — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре
# Кишкиль

Кишкиль — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының һул ярына тамағынан 448 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 67 км.

# Кишкиль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300412111100036214
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103621
* Бассейн коды — 10.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Семикаракорск үҙәк китапханаһы

Семикаракорск үҙәк китапханаһы — Ростов өлкәһе Семикоракорск ҡалаһы китапханаһы. 1938 йылда асылған.
Адрес: 346630, Ростов өлкәһе, Семикаракорский районы, Семикаракорск ҡалаһы, 4-се тыҡрыҡ, 17.

# Семикаракорск үҙәк китапханаһы
## Тарих

1870-се йылдарҙа тәүге тапҡыр Семикаракорская станицаһы китапханаһы телгә алына. Статистик мәғлүмәттәрҙә станицала 1 станица сиркәү — мәхәллә училищеһы, 5 эсеү йорто, 2 сиркәү, бер 225 дана китаплы китапхана бар тип әйтелә. Китапхананың икенсе тапҡыр телгә алыныуы станицала «Ҡыҙыл Октябрь» балыҡсылар артеле төҙөлөү менән бәйле. Ул саҡта колхоз идараһы элекке кулак йортонда урынлашҡан (хәҙер унда рыбколхоз контораһы). Был йорттоң бер бүлмәһендә китапханаға урын бирелгән.
1938 йылда Семикаракорская станицаһында рәсми рәүештә китапхана асыла.
Бөйөк Ватан һуғышында ҡала китапханаһы мәҙәниәт йортоноң икенсе ҡатында урынлашҡан. Призывной пункт һәм күсмә госпиталдә китапхана бүлектәре асылған. Китап һәм «Һин фронт өсөн нимә эшләнең», «Ватанды һаҡлау — һинең изге бурысың» гәзит витриналары әҙәбиәт менән таныштырыу маҡсатында ҡулланыла. Һуғыштан һуңғы йылда китапхана ҡала советы бинаһына күсә һәм административ бинаның подвалында эшләй. Китапханасылар яңы китапхана бинаһы тураһында уйланалар. 1952 йылда Ленин урамындағы Мәҙәниәт йорто янында китапханабинаһы төҙөлә.
1967 йылда китапхана бинаһы иҫкерә һәм ваҡытлыса ММС бинаһына, ә һуңынан — типография бинаһының ярым подвалына күсә. Был ваҡытта балалар китапханаһы Көнкүреш комбинаты бинаһында эшләй.
1977 йылда район советы халыҡ депутаттары башҡарма комитеты 12-се бойороғона ярашлы Үҙәкләштерелгән китапханалар системаһы барлыҡҡа килә. ХХ быуаттың 80-се йылдарында китапханала уҡыусылар менән әүҙем эшләү методтары ҡулланыла башлай. Китапхана китаптарҙың премьераларын ойоштора, "түңәрәк өҫтәл"артында әңгәмәләр, ҡыҙыҡһыныу буйынса клубтар, һәүәҫкәрҙәр берекмәләре, файҙалы кәңәштәр сәғәте, мәғлүмәттәр сәғәте, уҡыусы бенефисы һ. б. үткәрелә.
1986 йылдағы РСФСР Министрҙар Советы бойороғона ярашлы, Ростов өлкәһе Семикаракорский районы үҙәк китапханаһына 1986 йылдың 12 мартында Дон яҙыусыһы Виталий Александрович Закруткин исеме бирелә.
Хәҙерге ваҡытта китапханала Интернет хеҙмәте менән файҙаланырға мөмкин, китапхана ара абонемент буйынса китаптар заказ итеп уҡырға, мәҡәләләр баҫтырырға була. Китап фонды 66635 дана тәшкил итә, китап уҡыусылар һаны 2016 йылдың 1 ғинуарынан — 8943 кеше. Ирина Викторовна Белокур китапхана директоры булып тора.
# Отряд (биология)

Отряд (лат. ordo), шулай уҡ (рус. отряд) — хайуандар систематикаһында иерархия буйынса төп таксондарҙың береһе. Кластан түбәнерәк һәм ғаиләнән юғарыраҡ таксономик төркөм.
Үҫемлектәр, Бәшмәктәр һәм Бактериялар систематикаһында отрядҡа тиң таксон —«тәртип».
Шулай уҡ, аҫтәртип (лат. subordo, рус. подотряд, өҫтәртип (лат. superordo, рус. надотряд), инфратәртип (лат. infraordo, рус. инфраотряд) (аҫтәртиптән кәмерәк таксон)) таксондары бар.
Миҫалдар:

# Отряд (биология)
## Тәртиптәр һәм аҫтәртиптәре үрнәктәре

* Ҡуш тояҡлылар
   * Көйшәүселәр
* Приматтар
* Турыҡанатлылар
* Ҡойроҡһоҙҙар
# Манхаузен

Манхаузен (нем. Mannhausen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 285 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,01 км². Диңгеҙ кимәленән 67 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39359 һәм автомобиль коды — BK.
# Ильясов Барый Ғәли улы

Ильясов Барый Ғәли улы (13 июнь 1939 йыл) — ғалим-инженер-электромеханик, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2006), техник фәндәре докторы (1983), профессор (1985), Рәсәй Федерацияһының (1994) һәм Башҡортостан Республикаһының (1990) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1985), Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1980).

# Ильясов Барый Ғәли улы
## Биографияһы

Ғәли Барый улы Ильясов 1939 йылдың 13 июнендә Башҡорт АССР-ының Хәйбулла районы Бүребай ҡасабаһында тыуған.
1962 йылда Мәскәү авиация институтын тамамлағас, 1967 йылғаса Өфөләге «Союз» машиналар эшләү конструкторҙар бюроһында эшләй.
1967—1971 йылдарҙа аспирантурала уҡый. 1971 йылдан Өфө авиация институтында уҡыта, 1980 йылдан кафедра мөдире, бер үк ваҡытта 1988 йылдан — факультет деканы, 1989—1991 йылдарҙа ғилми эштәр буйынса проректор.
1992 йылдан — Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең Механика институты лабораторияһы мөдире.
Барый Ғәли улы 16 доктор һәм 51 фән кандидаты әҙерләгән. Докторлыҡ советы рәйесе (1991—2014).

# Ильясов Барый Ғәли улы
## Хеҙмәттәре

Ильясов Барый Ғәли улы — 570 самаһы хеҙмәт, шул иҫәптән 28 монография, СССР-ҙың 132 авторлыҡ таныҡлығы һәм Рәсәйҙең 3 патенты авторҙашы, шул иҫәптән:
* Проектирование систем автоматического управления ГТД. Нормальные и нештатные режимы. — М.: Машиностроение, 1981;
* Управление гибким автоматизированным производством. — Уфа: Башкнигоиздат, 1988;
* Оптимизация многомерных систем автоматического управления ГТД ЛА. — М.:
* Машиностроение, 1989; Адаптивные системы автоматического управления ГТД ЛА. — М.: МАИ, 1994.
* Проблемы управления сложными динамическими объектами в критических ситуациях на основе знаний. М.: Машиностроение, 2003 (соавтор).
* Advanced multivariable control systems of aeroengines (Современные многосвязные системы управления авиационными двигателями). China: BHAA Publish House, Beijing, 2005 (соавтор).
* Интеллектуальные системы управления и контроля газотурбинных двигателей / Под ред. академика С. Н. Васильева М.: Машиностроение, 2008 (соавтор).

# Ильясов Барый Ғәли улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1980).
* Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1990).
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1994).
* 1973 йылдың 20 авгусында тормошҡа ашырылған уйлап табыуы өсөн «СССР-ҙың уйлап табыусыһы» билдәһе тапшырыла.
* Космонавтика федерацияһы миҙалдары: академик С. П. Королев (1991), Ю. А. Гагарин (1995).
* Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының Р. Р. Мәүлетов исемендәге премияһы лауреаты (2005).
# Немнюга (Пинега ҡушылдығы)

Немнюга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының һул ярына тамағынан 279 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Немнюга (Пинега ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000037583
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003758
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Нойхаус-Ширшниц

Нойхаус-Ширшниц (нем. Neuhaus-Schierschnitz) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3165 кеше йәшәй. Майҙаны — 23,21 км². Диңгеҙ кимәленән 350 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 96524 һәм автомобиль коды — SON.
# Юнко-Шор (Адзьва ҡушылдығы)

Юнко-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Адзьва йылғаһының һул ярына тамағынан 154 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Юнко-Шор (Адзьва ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000070470
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103007047
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Буха (Пёснек)

Буха (Пёснек) (нем. Bucha (bei Ziegenruck)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 91 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,18 км². Диңгеҙ кимәленән 460 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7389 һәм автомобиль коды — SOK.
# Нуғайбәковтар

Нуғайбәковтар — кантон башлыҡтары, башҡорт дворяндары нәҫеле. Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙе Юрмый улусының (хәҙер Татарстан Республикаһы Аҙнаҡай районы) Урсай ауылы башҡорттарынан.

# Нуғайбәковтар
## Дөйөм характеристика

Нуғайбәковтар нәҫелен башлап ебәреүсе сотник Нуғайбәк Әсәнов (Хәсәнов) була. Нуғайбәк Әсәнов Юрмый улусының Чалпы ауылында йәшәй.
Нуғайбәковтар нәҫеленең бер өлөшө күрше Урсай ауылына килеп төпләнә. Улар араһынан Көрмәнкәй Нуғайбәков билдәле. Көрмәнкәй Нуғайбәков 1803—1820 йылдарҙа 12‑се башҡорт кантоны башлығы була. Уның улы:
* Шаһингәрәй Көрмәнкәй улы Нуғайбәков (1790 — ?) — сотник (1829). 1808 йылда — казак, 1812 йылда — зауряд-яҫауыл, 1813 йылда — поход старшинаһы, 1814 йылда — 14 класс чинын (хорунжий) ала. 1820—1836 йылдарҙа 12-се башҡорт кантоны башлығы вазифаһын үтәй. 1821 йылда 13 класс чинына күсерелә. 1829 йылда сотник хәрби дәрәжәһенә лайыҡ була. 1832 йылда ҡасҡындарҙы тотоуҙа хөкүмәткә булышлыҡ иткән өсөн көмөш миҙал менән бүләкләнә. 1833 йылда 4-се дәрәжә Изге Станислав ордены менән бүләкләнә. 1835 йылдың 4 апрелендә ер эштәренә йүнәлтелгән башҡорттар йыйылған урында, 21 чиновник, 650 казак һәм йорт старшиналары алдында кантон башлығы Шаһингәрәй Нуғайбәков рус телендә ошолай телмәр тота: «люди те [башкиры] не на службу, а на каторжную работу командируются» һәм «башкиры ныне стаи плохи не умеют от оной избавиться», һәм көлөмһөрәп атыу ҡоралдарығыҙ эшкенәме тип башҡорттарҙан һораша. Ошо ваҡиға арҡаһында команда алдында юғары властарға ҡарата әҙәпһеҙ һүҙҙәр әйткәне өсөн 1836 йылда вазифаһынан алына, орденынан мәхрүм ителә, башта уны Себергә һөргөнгә ебәрергә уйлайҙар, әммә аҙаҡ казак чинын биреп 2-се мишәр кантонына йәшәргә күсерәләр. 1839 йылда хорунжий чинын ҡайтарып, 12-се башҡорт кантонына кире әйләнеп ҡайтырға рөхсәт ала. Бәләбәй өйәҙендә поташ заводына, Бөгөлмә өйәҙендә тирмәнгә эйә булған. Ике 3атыны булла: обер-офицер ҡыҙы Бибисара Усманова һәм Шәмсенисә Баязит ҡыҙы. Уның улдары:
** Әхмәтгәрәй Шаһингәрәй улы Нуғайбәков (1821 — ?) — 1850-се йылдар башынан 1854 йылға ҡәҙәр 13-сө башҡорт кантоны башлығы була.
** Солтангәрәй Шаһингәрәй улы Нуғайбәков (1822 йыл тирәһе — ?) — яҫауыл (1860). 1845 йылда Ырымбур Неплюев кадет корпусын тамамлай. 1848—1852 йылдарҙа 10-сы линия Ырымбур батальоны эргәһендәге Хәрби суд комиссияһында тәржемәсе булып хеҙмәт итә. 1854 йылдан 4-се мишәр кантоны башлығы, 1856—1863 йылдарҙа 22-се башҡорт кантоны башлығы вазифаларын башҡара. 1863—1865 йылдарҙа 9-сы Бәләбәй кантоны башлығының ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә. «1853—56 йылдарҙағы Көнсығыш һуғышы иҫтәлегенә» бронза миҙалы менән бүләкләнгән.
** Әхмәтмөхтәр Шаһингәрәй улы Нуғайбәков Ырымбур Неплюев кадет корпусын тамамлай.
** Мөхәмәтгәрәй Шаһингәрәй улы Нуғайбәков — 1839 йылда Башҡорт-мишәр ғәскәрендә урядник булып хеҙмәт итеүе билдәле.
1831 йылдың 11 декабрендә Нуғайбәковтарҙың нәҫеле Ырымбур губернаһы дворян нәҫел тарихы китабына индерелгән.
# Доёнка

Доёнка — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Башҡортостан Республикаһы, Удмурт Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Уса йылғаһының һул ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Доёнка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Воткин ГЭС-ынан Түбәнге Кама ГЭС-ына тиклем, Беүә (башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклемна тиклем), Иж, Ыҡ Ағиҙел йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101412111100016554
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101655
* Бассейн коды — 10.01.01.014
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1