yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Олонхо

Олонхо (саха Олоҥхо) — саха халҡының героик эпосы.
10 000—20 000 (һәм унан да күберәк) шиғыр юлынан торған олонхо риүәйәтсе һәм сәсәндәр тарафынан һөйләнә. 2005 йылда ЮНЕСКО олонхоны «кешелектең материаль булмаған мираҫы һәм телдән һөйләнгән матур әҫәре» тип иғлан итте.
Иң оҙон олонхо ете төн буйы һөйләнә. Киң билдәле олонхо саха «Дьурулуйар Ньургун Боотур». (lang-en|«Nyurgun Bootur the Swift») 36 000 шиғыр юлынан тора.
Олонхо — төрки халыҡтарҙың иң боронғо эпостарының береһе, саха халҡының эпик традицияларын берләштергән эпостарҙың төп эпосы. Бөгөн Рәсәй Федерацияһының Алыҫ Көнсығыштағы Саха Республикаһында был сәнғәт тергеҙелә.
Йырсы һәм хикәйәсе тарафынан һөйләнгән поэтик хикәйә ике өлөштән тора: эпостың йырланған өлөшө, цитаталарҙан торған проза менен алышына.
Һөйләүсе йомарт телле һәм импровизация оҫтаһы булырға тейеш. Эпопея боронғо һуғышсылар, аллалар, рух һәм хайуандар тураһында легендалар һөйләй, әммә хәҙерге заманға күсмә тормош тарҡалыуы тураһында мөрәжәғәт итә.
Һәр замандың бай репертуарлы сәсәндәре булғанға күрә, Олонхоның күп төрлө варианттары осрай. Йола ғаиләлә күңел асыу һәм белем биреү сараһы буларак таралған. Сәйәси тотораҡһоҙлоҡ ваҡытында, ауыр климатик һәм географик шарттарҙа йәшәү өсөн көрәшкән бәләкәй халыҡтың йәшәү рәүешенең танытмаһы булып саха халҡынын дини ҡарашын сағылдыра.
XX быуаттағы үҙгәртеп ҡороуҙар Саха Республикаһындағы эпик йолаларҙы ҡурҡыныс аҫтына ҡуйҙы. Шулай ҙа, өйрәнеүселәр аҙ булыуға ҡарамастан, үҙгәртеп ҡороу йылдарында Олонхоға ҡыҙыҡһыныу артты.

# Олонхо
## Олонхо һәм яҡут фольклорын өйрәнеүселәр

* Ойунский Платон Алексеевич — саха совет яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре.
* Илларионов Василий Васильевич — саха фольклорсыһы, профессор, филология фәндәре докторы, Саха Республикаһының аткаҙанған фән эшмәкәре.
* Саввинова Гөлнара Егоровна — М. К. Аммосов исемендәге Төньяҡ-Көнсығыш федераль (Яҡут дәүләт) университеты уҡытыусыһы, филология фәндәре кандидаты, Рәсәй Федерацияһы Төньяҡ-Көнсығыш халыҡтары телдәре һәм мәҙәниәте институтының Культурология кафедраһы доценты

# Олонхо
## Рәсем сәнғәтендә Олонхо

Рәссамдар ижадында олонхо халыҡ фольлоры һәм әкиәт образдары менен берлешә.
# Башҡортостан Республикаһының ижади союздары исемлеге

2013 йылдың 1 ғинуарына ҡарата булған Башҡортостан Республикаһының ижади союздары исемлеге.
Рәйесе — Зәки Әлибаев
Рәйесе — Ғайсин Рәит Рәшит улы
Рәйесе — Фазылов Хәтип Сәрүәр улы
Рәйесе — Абушахманов Әхтәм Әхәт улы
Рәйесе — Йомағолов Айсыуак Илшат улы
Президенты Пегов Владислав Викторович
Рәйесе — И. Р. Солтангәрәев
Башҡортостан Республикаһы Архитекторҙар союзы рәйесе Ураҡсин Урал Ғәзиз улы
Рәйесе — Дауытов Н. А.
Етәксеһе — Хәсбиуллина Алсу Афғановна
Идара рәйесе — Сафонов Владимир Юрьевич
# Ноба

Ноба — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының һул ярына тамағынан 332 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.

# Ноба
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000045425
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004542
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Евстигнеев Александр Семёнович

Евстигнеев Александр Семёнович (9 сентябрь 1894 йыл — 20 ғинуар 1945 йыл) — Беренсе донъя һәм граждандар һуғыштарында ҡатнашҡан, Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугир-уҡсы. Советтар Союзы Геройы (1945, үлгәндән һуң).

# Евстигнеев Александр Семёнович
## Биографияһы

Александр Семёнович Евстигнеев 1894 йылдың 9 сентябрендә (иҫке стиль буйынса 27 август) Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Пёстровка (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ районы Оло Аксаков) ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Башланғыс белем алған.
Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша. 1917 йылда Петроградта Путилов заводында эшләй. 1918 йылдың аҙағында Һамар торба хәрби заводына күсә. Һуңынан Стәрлетамаҡ районына ҡайта, Ҡыҙыл Армияға саҡырылғанға тиклем колхозда эшләй.
1942 йылдың ғинуарында Стәрлетамаҡ район хәрби комиссариаты аша үҙ ирке менән Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына китә. Бөйөк Ватан һуғышында 1942 йылдың майынан.
1945 йылдың 20 ғинуарында һәләк була. Борск Фоленски ауылында, хәҙерге Краков ҡалаһының (Польша) Лагевники — Борек-Фаленцкий районында 9-сы һанлы туғандар ҡәберлегендә ерләнгән. 1945 йылдың 10 апрелендә үлгәндән һуң «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә. Ленин ордены, Алтын Йондоҙ миҙалы менән бүләкләнә.

# Евстигнеев Александр Семёнович
## Батырлығы

«1085-се уҡсылар полкы уҡсыһы (322-се уҡсылар дивизияһы, 60-сы армия, 1-се Украина фронты) рядовой Г. С. Евстигнеев 1945 йылдың 20 ғинуарында Свошовице ҡалаһы (Краков, Польша) районында дошман һөжүмен кире ҡаҡҡанда батырлыҡ күрһәтә. Дошман бронетранспортеры өҫтөнә ырғып менеп, уның экипажын граната менән юҡ итә. Дошман яңынан ҡаршы һөжүм иткән ваҡытта, А. С. Евстигнеев, үҙ ғүмерен ҡорбан итеп, гранаталар бәйләме менән дошман танкыһы аҫтына ташлана, уны шартлата һәм үҙе лә һәләк була. Гитлерсыларҙың танктары һәм бронетранспортерҙары беҙҙең пехотаға үтеп инә алмай, дошмандың ҡаршы һөжүме килеп сыҡмай».

# Евстигнеев Александр Семёнович
## Хәтер

* Стәрлетамаҡ районының Оло Аксаков ауылында 1962 йылдың майында А. С. Евстигнеевҡа һәйкәл ҡуйыла.
# Наратһаҙ

Наратһаҙ — Башҡортостандағы төбәк, тәбиғәт ҡомартҡыһы (2005). Мишкә районы Сабай ауылынан көньяҡ‐көнбайышҡа табан 2 км алыҫлыҡта Бөрө йылғаһының һул ярында урынлашҡан. Башҡортостандың махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре исемлегенә ингән.

# Наратһаҙ
## Тасуирлама

Наратһаҙ төбәге уйһыу һаҙлыҡтар комплексы. Торфтың уртаса ҡалынлығы 7,5 метрға тиклем етә. Был Наратһаҙ һаҙлыҡтарының бик боронғо (7 мең йылдан ашыу) икәнен күрһәтә. Айырыуса күрән-сфагнум һаҙлыҡтары, тәпәшәк һаҙ ҡарағайҙары, мүк еләге, тутыҡ схенус, һаҙлыҡ һаҙанағы һәм күп төрлө мүктәр Наратһаҙ тәбиғәт ҡомартҡыһының байлығы булып тора.
Наратһаҙ тураһында беренсе яҙмаларҙы Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Киевтан Өфөгә эвакуацияланған, 1941-1947 йылдарҙа Башҡортостанда эшләгән билдәле һаҙлыҡтар өйрәнеүсе ғалим (геоботаник) Елизавета Брадис ҡалдырған:
   «…Растительный покров болот описанного характера представляет большой интерес. Прежде всего, интересна на этих болотах их комплексность, чередование на небольшой площади участков, вернее фрагментов, ассоциаций, относящихся к различным по питанию типам болот. Эта комплексность и заставила нас выделить особый тип растительности болот, гетеротрофный, то есть совмещающий одновременно свойства или всех трех типов, олиготрофного, мезотрофного и эвтрофного, или каких-либо двух из них…».

# Наратһаҙ
## Этимологияһы

Наратһаҙ тәбиғәт ҡомартҡыһы биләмәһендә ҡарағас (нарат) ағастары күп булғанға күрә атамаһы ла шуға бәйле. Нарат — «ҡарағас», һаҙ — «һаҙлыҡ» һүҙҙәренән яһалған.

# Наратһаҙ
## Географияһы

585 гектар майҙанды алған Наратһаҙ биләмәһендә бәләкәй күлдәр менән уйһыу һаҙлыҡтар комплексы (торфтың уртаса ҡалынлығы 2 м, иң ҡалыны — 7,5 м) бар.
Биләмәнең географик координаттары буйынса ҡылыҡһырламаһы: 55°24’42,75 с. ш., 55°59’52,04 в. д. (север); 55°23’26,61 с. ш., 56°0’54,45 в. д. (восток); 55°22’35,25 с. ш., 55°58’44,99 в. д. (юг); 55°23’35,23 с. ш., 55°58’40,97 в. д. (запад).

# Наратһаҙ
## Ландшафт үҙенсәлектәре

Наратһаҙ ҡайын, ерек үҫкән һаҙлы урмандарҙан тора. Ҡарағай, тал, эт муйылы, ҡара ҡарағат, йәшел, һирәгерәк һаҙ мүге һ.б. осрай. Үҫемлектәрҙең Башҡортостандың Ҡыҙыл китабына индерелгән һирәк төрҙәре үҫә: ике енесле энәле көртмәле, тутыҡ схенус, һаҙлыҡ һаҙанағы һ.б.
# Ҡолдәүләтова Алһыу Рәхимйән ҡыҙы

Ҡолдәүләтова Алһыу Рәхимйән ҡыҙы (14 ноябрь 1954 йыл) — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы

# Ҡолдәүләтова Алһыу Рәхимйән ҡыҙы
## Биографияһы

Алһыу Рәхимйән ҡыҙы Ҡолдәүләтова 1954 йылдың 14 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Тимер ауылында тыуған. Ул 8 йыллыҡ белемде Тимер мәктәбендә ала. Бөрө кооператив училищеһын (1974), Башҡортостан кооператив техникумын (1976) һәм Башҡортостан ауыл хужалығы институтын (1992) тамамлай.

# Ҡолдәүләтова Алһыу Рәхимйән ҡыҙы
## Биографияһы
### Хеҙмәт юлы

* 1972—1973 — һатыусы
* 1976 йылдан район ҡулланыусылар йәмғиәте бухгалтер, баш бухгалтер
* 1983 йылдан — «Бөрйән» совхозында экономист
* 1987 йылдан — район финанс идаралығының бухгалтер иҫәбе һәм планлаштырыу бүлеге етәксеһе, өлкән ревизор-инспектор (1992)
* 1994 йылдан — район финанс идаралығы етәксеһе, бер үк ваҡытта Бөрйән районы администрацияһы башлығы урынбаҫары

# Ҡолдәүләтова Алһыу Рәхимйән ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (2004)
# Урта Ершага

Урта Ершага — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чижапка йылғаһының уң ярына тамағынан 204 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Урта Ершага
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010800112115200032557
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203255
* Бассейн коды — 13.01.08.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Коваленко Владимир Леонтьевич

Коваленко Владимир Леонтьевич (4 февраль 1938 йыл) — СССР һәм Рәсәй патологоанатомы, Рәсәй Медицина фәндәре академияһының мөхбир-ағзаһы (2000), Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2014).

# Коваленко Владимир Леонтьевич
## Биографияһы

Владимир Леонтьевич Коваленко Украина ССР-ының Запорожье ҡалаһында 1938 йылдың 4 февралендә тыуған.
1961 йылда отличие менән Омск дәүләт медицина институтын тамамлай, патологик анатомия өлкәһендә шөғөлләнә һәм унда 1976 йылға тиклем эшләй.
1966 йылда — кандидатлыҡ, ә 1974 йылда — докторлыҡ диссертацияларын яҡлай.
1976 йылдан алып 2006 йылдың июленә тиклем — Силәбе медицина институтын (хәҙер — Көньяҡ-Урал дәүләт медицина университеты) патологик анатомия кафедраһы мөдире, ә 2006 йылдың сентябренән алып — был кафедраның профессоры.
1990 йылда Владимир Коваленко инициативаһы менән Силәбе ҡалаһында Рәсәйҙә беренсе өлкә патологик анатомия ғилми-уҡыу производство берекмәһе булдырыла. Уның етәксеһе В. Л. Коваленко була, ул шулай уҡ штаттан тыш өлкә патологоанатомы һәм өлкә патологик анатомия бюроһы начальнигы ла булsg тора.
2000 йыл — Рәсәй Медицина фәндәре академияһының мөхбир-ағзаһы итеп һайлана.
2014 йыл — Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы була.

# Коваленко Владимир Леонтьевич
## Фәнни эшмәкәрлеге

Владимир Леонтьевич Коваленконың төп эштәре үпкә шеше ауырыуҙары һәм патогенезына арналған.
Ололар үпкәһенең периферия гамартомы тәбиғәтен, ҡатмарлы экологик шарттарҙа йәшәгән Көньяҡ Урал халҡының үпкә патологияһында бәшмәк флораһының ролен аса, аҙ билдәле бер нисә пневмомикоз тураһында яҙа.
Владимир Леонтьевич Коваленко — 500-ҙән ашыу фәнни эш, шул иҫәптән 22 монография, төрлө ҡулланмалар, уҡытыу-методик әсбаптары, табиптар өсөн методик тәҡдимдәр авторы.
Владимир Леонтьевич Коваленко етәкселегендә 50-нән ашыу кандидатлыҡ һәм 13 докторлыҡ диссертациялары яҡланған.

# Коваленко Владимир Леонтьевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998).
# Передовик (Силәбе өлкәһе)

Передовик — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Арғаяш районындағы ҡасаба. Кузнецк ауыл биләмәһе составына инә.

# Передовик (Силәбе өлкәһе)
## Географияһы

Тарихи Башҡортостан ерҙәрендә, Арғаяш районының төньяҡ-көнбайышында, Һарғайҙы күле буйында, урынлашҡан. Район үҙәге Арғаяш ауылына тиклем 17 км, ауыл биләмәһе үҙәге Кузнецкиға тиклем — 5 км.

# Передовик (Силәбе өлкәһе)
## Тарихы

1930 йылда Кузнецк ауылындағы «Передовик» исемле колхоздың һөт-тауар фермаһы ялан станы урынында нигеҙләнә.

# Передовик (Силәбе өлкәһе)
## Халҡы

1970 йылда — 90 кеше, 1983 — 94 , 1995 йылда 85 кеше йәшәгән.
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда 100 % башҡорттар йәшәй.

# Передовик (Силәбе өлкәһе)
## Урамдары

— Яр буйы
— Ҡайынлы
# Кесе Няравеча

Кесе Няравеча — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Харбей йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Кесе Няравеча
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300212115300033725
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303372
* Бассейн коды — 15.02.03.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Келноть

Келноть — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Горький һыуһаҡлағысының һул ярына тамағынан 2568 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 8,4 км.

# Келноть
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300212110000011467
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001146
* Бассейн коды — 08.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Түбәнге Северная Рассоха

Түбәнге Төньяҡ Рассоха — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вижай йылғаһының уң ярына тамағынан 108 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Түбәнге Северная Рассоха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100712111100011832
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101183
* Бассейн коды — 10.01.01.007
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ошмес (гәзит)

«Ошмес» («Инеш») — Башҡортостан Республикаһында удмурт телендә нәшер ителеүсе ижтимағи-сәйәси гәзит.

# Ошмес (гәзит)
## Ойоштороусыһы

Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте (1999).

# Ошмес (гәзит)
## Тарихы

Тәтешле районының Үрге Тәтешле ауылында аҙнаһына 1 тапҡыр сыға. 1999 йылдың июненән нәшер ителә. Тиражы — 1650 дана (2012). Гәзиттә Башҡортостан удмурттарының үткәне, хәҙерге тормошо, республиканың мәҙәни һәм ижтимағи-сәйәси тормошо яҡтыртыла, художестволы әҫәрҙәр баҫыла.
# Воргэ-Ират-Кы

Воргэ-Ират-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ират-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 96 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.

# Воргэ-Ират-Кы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассены юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300068568
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306856
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Зандау (Эльба)

Зандау (Эльба) (нем. Sandau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 948 кеше йәшәй. Майҙаны — 18,58 км². Диңгеҙ кимәленән 27 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39524 һәм автомобиль коды — SDL.
# Тайыш Сыныҡаев

Тайыш Сыныҡаев (тыуған йылы билдәһеҙ — 31 май 1774) — хәрби эшмәкәр, Е. И. Пугачёв етәкселегендәге 1773-1775 йылдарҙағы Рәсәйҙәге Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашҡан. Себер даруғаһы Әйле улусы старшинаһы.

# Тайыш Сыныҡаев
## Биографияһы

Тыуған урыны асыҡ ҡына билдәле түгел. Себер даруғаһы Әйле улусы старшинаһы. 1768 йылда Ырымбур һыҙатында хеҙмәт иткән, отряд башында торған.
3 мең башҡорт ғәскәре составында 1771—1773 йылдарҙа Бар конфедераттарына ҡаршы Польша походында ҡатнаша. Уның командаһы составында хорунжий Сура Рәсүлев та була.
1773 йылда командаһында 131 хужалыҡ иҫәпләнгән. Себер даруғаһындағы Әйле улусы (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Дыуан районы) Ҡәҙер ауылы башҡорто.

# Тайыш Сыныҡаев
## 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыуы

1773 йылдың декабрендә старшина Тайыш Сыныҡаев Әйле улусында булдырылған башҡорт отрядын И. Н. Зарубин етәкләгән баш күтәреүселәр үҙәгенә оҙата. 1774 йылдың апрель-май айҙарында Салауат Юлаев ғәскәре составында Төп ихтилал ғәскәрен эҙәрлекләгән хөкүмәт ғәскәрҙәренең алға барыуына тотҡарлыҡ яһай. Салауат Юлаевтың иң тоғро көрәштәштәренең береһе.
1774 йылдың 6-8 майҙарында Эҫем заводы янында подполковник И. И. Михельсон деташементына ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнашҡан.
1774 йылдың 31 майында Әй пристаны янында һуғышта һәләк була.
# Сәғиҙуллин Ғабдулла Ғәйфулла улы

Сәғиҙуллин Ғабдулла Ғәйфулла улы (30 июнь 1938 йыл – 5 декабрь 1999 йыл) — химик‑технолог. Шартлау физикаһы өлкәһендә СССР һәм Рәсәй ғалимы, техник фәндәре докторы (1978), профессор (1980).

# Сәғиҙуллин Ғабдулла Ғәйфулла улы
## Биографияһы

Ғабдулла Ғәйфулла улы Сәғиҙуллин 1938 йылдың 30 июнендә Башҡорт АССР-ының Ауырғазы районы Түбәнге Ләкәнде ауылында тыуа.
1965 йылда Ленинград технология институтын тамамлай. Шул уҡ йылда Мәскәүҙә «Союзмашпроект» проект институтында эшләй башлай. 1968 йылдан алып (өҙөклөк менән) Мәскәү инженерлыҡ экологияһы университетында (1994 йылдан башлап лаборатория мөдире).
1968 йылдан 1998 йылға тиклем Мәскәү химия машинаһы төҙөү институтында эшләй. 1978 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, 1980 йылда профессор итеп һайлана.
1987 йылда Магистраль үткәргес торбалар төҙөү буйынса Бөтә Союз ғилми-тикшеренеү институтында шартлау технологияһы һәм аппаратура лабораторияһын ойоштороусы һәм етәксеһе итеп тәғәйенләнә. 1994 йылда Шартлау технологиялары үҙәген ойоштора һәм етәкләй.
1998 йылда Өфө ҡалаһына күсә, бында Энергия ресурстарын транспортлау проблемалары институтында шартлау технологиялары бүлеге мөдире итеп тәғәйенләнә.
Фәнни тикшеренеүҙәре шартлау энергияһы менән технологик маҡсаттарҙа идара итеүгә арналған. Сәғиҙуллин етәкселегендә төрлө материалдарҙы ҡырҡыу өсөн ярсыҡһыҙ зарядтар, шартлау техникаһы өлгөләре һәм “Эдилин” инициирлау системаһы, өр-яңы юғары ышаныслы шартлатыу саралары сифатында файҙаланылған принципиаль яңы детонация шнурҙары конструкцияларын иҫәпләүҙең фәнни нигеҙҙәрен һәм инженер ысулдарын уйлап таба. Шартлау физикаһы һәм детонация процестары буйынса фәнни эштәр яҙа
Көпшә тиресәһе емерелмәйенсә ҙур араларға детонация импульсын тапшырыусы тулҡынлы үткәргес ярҙамында электрһыҙ шартлау системаларын булдыра.
Шулай уҡ металл конструкцияларын, бетонды, тимер-бетонды, ташты, ағасты ҡырҡыу өсөн яңы зарядтар типтарын уйлап тапҡан; ғәмәлдәге үткәргес торбаларҙы ремонтлау-тергеҙеү эштәре өсөн зарядтар эшләнгән. Сәғиҙуллин тарафынан эшләнгән технологиялар сәнәғәттең төрлө тармаҡтарында авария‑ҡотҡарыу, ремонтлау‑тергеҙеү һ.б. эштәрҙе башҡарғанда файҙаланыла. 150 фәнни хеҙмәт баҫтырып сығарған. Уның 70 уйлап табыуға авторлыҡ таныҡлығы һәм патенты бар.
Сәғиҙуллин Ғ.Ғ. 1999 йылдың 5 декабрендә Өфөлә вафат була.

# Сәғиҙуллин Ғабдулла Ғәйфулла улы
## Библиография

* Теория взрывчатых веществ и взрыва. 1999, Уфа
# Быкова Фёкла Ивановна

Быкова Фекла Ивановна (31 май 1880 йыл — 28 апрель 1970 йыл) — халыҡ сәсәне, шағир. СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы (1939). Карел-Фин ССР-ынан икенсе һәм өсөнсө саҡырылыш Юғары Совет депутаты (1947—1955).

# Быкова Фёкла Ивановна
## Биографияһы

Быков Фекла Ивановна 1880 йылда Архангел губернаһы Кемский өйәҙе (хәҙер — Карелия Республикаһы Беломор районы) Сорокский олоҫо Выгостров ауылында балыҡсы ғаиләһендә тыуа.
Сорокск ағас бысыу заводында эшләй. 3 бала менән иртә тол ҡала. 40 йәшендә уҡырға һәм яҙырға өйрәнә. Ғүмеренең һуңғы йылдарында Беломорск ҡалаһының Маячный ҡасабаһында йәшәй.
Беломор районының һәм Карел-Фин ССР-ы Юғары Советының депутаты итеп һайлана, халыҡ ижады өлкәһендәге эшмәкәрлеге өсөн Карелия АССР-ы Юғары Советының Маҡтау ҡағыҙы менән бүләкләнә.

# Быкова Фёкла Ивановна
## Ижады

1937 йылда уның йырҙары һәм әкиәттәре яҙып алына. Фольклорсы К. В. Чистовой ғына унан 100-ҙән ашыу боронғо йыр һәм сеңләү яҙҙыра. Бынан тыш, Ф. И. Быкова заман темаларына үҙе лә әҫәрҙәр-әйтентеләр яҙа: В. И. Ленин тураһында әйтенте, осоусылар Валерий Чкалов һәм М. С. Бабушкин тураһында сеңләү, Бөйөк Ватан һуғышы осоронда — Ҡыҙыл Армия тураһында әйтенте, «Во старости лет мы свет увидели», «У нас во деревне», «Ох ты, Дунюшка!» һәм башҡалар.
Унан барлығы 120-нән ашыу туй, лирик һәм шаян йыр, 20-гә яҡын әйтенте һәм сеңләү яҙып алына. Быкова Фекла Ивановна 1970 йылдың 28 апрелендә Беломорск ҡалаһында вафат була.

# Быкова Фёкла Ивановна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

Карелия АССР-ы Юғары Советының Маҡтау ҡағыҙы.

# Быкова Фёкла Ивановна
## Хәтер

1940—1956 йылдарҙа сәсән Фекла Ивановна Быкова йәшәгән йорт һәм уның Беломорск ҡалаһының 4-се зыяратындағы ҡәбере Карелияның мәҙәни мираҫ объекты исемлегенә инә.
# Куян

Куян — Рәсәй йылғаһы. Төнбяҡ Осетия-Алания Республикаһы,Ставрополье крайы, Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы, Ингушетия Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Терек йылғаһының уң ярына тамағынан 401 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Куян
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терек, Малка йылғаһы ҡушылған урындан Моздок ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07020000912108200005289
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200528
* Бассейн коды — 07.02.00.009
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Янка Купала һәйкәле (Минск)

Минскта Янка Купала һәйкәле — Минск ҡалаһында мәшһүр белорус шағиры Янка Купала һәйкәле. 1972 йылда Янка Купала исемендәге паркта халыҡ шағирының тыуыуының 90-йыллығына ҡуйыла.

# Янка Купала һәйкәле (Минск)
## Һәйкәлдең композицияһы

Ҙур гранит постаментта Янка Купала бөтә кәүҙәһе менән, ҡулына таяҡ тотоп баҫып тора. Һәйкәл нигеҙендә— шишмә һәм абаға сәскәһе. Һәйкәл Янка Купаланың шәхесен шағир-көрәшсе итеп кәүҙәләндерә.

# Янка Купала һәйкәле (Минск)
## Тарихы

Шағирҙың һәйкәле өсөн урын Янка Купала исемендәге паркта, диоганаль эшләнгән аллеяла, алдан уҡ билдәләп ҡуйылған була, ул урын егерме йылдан ашыу буш тора.
Янка Купалаға беренсе һәйкәл Минскта Үҙәк скверҙа 1949 йылдың 23 июнендә ҡуйылған була. Ул гранит постаментҡа урынлаштырылған шағирҙың бюсынан ғибәрәт була. 1972 йылда Янка Купала паркында яңы һәйкәл ҡуйыла, ә бюст шағирҙың тыуған иле Вязынкаға күсерелә, хәҙер ҙә ул шунда тора.

# Янка Купала һәйкәле (Минск)
## Авторҙары

Скульпторҙар:
* Л. Гумилевский
* А. Аникейчик
* А. Заспицкий
Архитекторҙар:
* Л. Левин
* Ю. Градов