yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Мөнәжәт

Мөнәжәт — башҡорттарҙа һәм татарҙарҙа музыкаль-шиғри ижадтың шиғри тексты көйләүгә йәки вокаль интонациялауға нигеҙләнгән лирик жанры йәки башҡорт йола поэзияһының бер тармағы.

# Мөнәжәт
## Ҡылыҡһырлама

Мөнәжәт С. Г. Рыбаковтың «Көнкүреш тасуирламаһы менән Урал мосолмандарының музыкаһы һәм йырҙары» («Музыка и песни уральских мусульман с очерком их быта») китабында — «Аллаға мөрәжәғәт итеү, дини йөкмәткеле шиғырҙар» тип билдәләнгән.
Башҡа сығанаҡтарҙа — көйлө шиғыр менән Аллаға мөрәжәғәт, йәшерен доға, дини гимн, мәҙхиә. Мөнәжәттәр барлыҡҡа килеүе исламға тиклемге дини инаныуҙарға һәм йолаларға бәйле. Һуңыраҡ көнсығыш әҙәбиәте һәм ислам традициялары йоғонтоһонда Мөнәжәт Ҡөрьән Кәримде көйләп уҡыу һәм дини-дидактик китаптарҙы яттан һөйләү традициялары менән берләшә. Мөнәжәттәрҙең таралыуына мәктәп һәм мәҙрәсәләрҙең шәкерттәре һәм мөғәллимдәре булышлыҡ итә.
Ҡайһы берҙә ерләү йолаларынан һуң оло йәштәге ҡатындар мөнәжәттәр башҡарған.
Мөнәжәттәрҙә бәйеттәргә хас тарихи ваҡиғалар юҡ, улар лирик-субъектив дини (тәүбә итеү) йәки дидактик нәсихәт характерҙа була. Яҙма һәм телдән һөйләү рәүешендә йәшәп килә.
Тематикаһы буйынса:
— дини-фәлсәфәүи йөкмәткеле («Дини мөнәжәт», «Сабырлыҡ», «Яҙмыш», «Эй, Аллам!»), шул иҫәптән, мосолман байрамдарына бағышланғандары («Ҡорбан байрамы», «Мәүлет байрамы», «Йома мөнәжәте»);
— ғүмер һәм үлем тураһында уйланыуҙар тураһында мөнәжәттәр («Бәхилләшеү», «Ҡартлыҡ мөнәжәте», «Үлем килер»);
— ата-әсәләр һәм балаларҙың үҙ-ара мөнәсәбәттәре тураһында мөнәжәттәр («Туғандарым!», «Улым һәм мин», «Әсәй тураһында», «Етем ҡыҙ») һ. б. Мөнәжәт строфаһы башлыса 8 — 7, 10 — 9, 11 — 12 ижекле 4 шиғырҙан тора.
Мөнәжәттең метроритмик төҙөлөшө үҙенсәлектәренең береһе булып уларҙа үҙгәреүсән таҡ үлсәмдәренең өҫтөнлөк итеүе тора: 7/8 һәм 8/8 («Тәүбә»), 4/8 һәм 6/8 («Ғүмер мөнәжәте») һәм башҡалар.
Мөнәжәт көйҙәре пентатоникаға нигеҙләнгән, уларға моңлолоҡ, һалмаҡ темп, күләме буйынса бәләкәй фразаларҙы ҡабатлау хас. Оҙон көйҙән айырмалы рәүештә, Мөнәжәттә ҙур булмаған орнаментика ҡулланыла. Суфый-шағирҙар Шәмсетдин Зәки, Әбелмәних Ҡарғалы ижадында ла мөнәжәттәр осрай.
2006 йылдан алып Сибай ҡалаһында йыл һайын Мөнәжәт башҡарыусыларҙың төбәк-ара конкурсы,
2014 йылдан — Башҡортостан Республикаһының Стәрлебаш районы Стәрлебаш ауылында «Иман нуры» Мөнәжәт башҡарыусыларҙың төбәк-ара конкурсы үткәрелә.
# Ржавка (Ока ҡушылдығы)

Ржавка — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ока йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Ржавка (Ока ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Ока йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы), Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400312110000034097
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003409
* Бассейн коды — 08.01.04.003
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Аманат (журнал)

Аманат — нәфис-публицистик журнал. Мәктәп йәшендәге балалар һәм үҫмерҙәр өсөн тәғәйенләнгән. Башҡортостан Республикаһында башҡорт телендә ай һайын нәшер ителә.
Баҫманың исемендәге «аманат» һүҙе — «васыят» тигән мәғәнәлә. Баҫма Башҡортостан халҡы, балалар тормошо, фән һәм техника, әҙәбиәт һәм сәнғәт, спорт өлкәһендәге ҡаҙаныштар тураһында яҙа, балалар ижады менән таныштыра. Журналда мәктәп тормошо, тәбиғәтте һаҡлау, буш ваҡытты ойоштороуға арналған бүлектәр бар.

# Аманат (журнал)
## Тарихы

* 1929 йылдың мартынан Башҡортостан пионерҙар ойошмаһының һәм РКСМ өлкә комитетының органы булараҡ «Керпе» исеме менән нәшер ителә. Журналды ойоштороусыһы һә беренсе мөхәррире М. Хәй була.
* 1931 йылдың ғинуарынан баҫма «Пионер» исеме менән донъя күрә.
* Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында журналды сығарыу туҡтатыла, ул 1952 йылдың сентябренән яңынан нәшер ителә башлай.
* 1991 йылдың апреленән журнал «Аманат» тип атала.
Рәшит Ниғмәти, Зәйнәб Биишева, Мостай Кәрим, Абдулхаҡ Игебаев, Фәүзиә Рәхимғолова кеүек күренекле әҙиптәр тәүге әҫәрҙәрен «Пионер» журналында баҫтырған.
Журналды Ырымбур, Һамар, Һарытау, Ҡурған, Силәбе өлкәләрендә, Татарстан һәм Ҡаҙағстанда алдырып уҡыйҙар.

# Аманат (журнал)
## Ҡаҙаныштары

* 2019 йылда журнал «Тылсымлы һүҙ» Бөтә Рәсәй балалар матбуғаты фестивалендә милли телдәге иң яҡшы баҫма тип аталды.
* 1812-1814 йылдарҙағы Ватан һуғышында башҡорт халҡының ҡатнашыуын әүҙем яҡтыртҡаны һәм Башҡортостанда үҫеп килеүсе быуынды илһөйәрлек рухында тәрбиәләү эшенә ҙур өлөш индергәне өсөн «Аманат» журналы «Башҡорт халҡының хәрби даны» миҙалы менән бүләкләнде. «Төньяҡ амурҙары» хәрби-тарихи клубы етәксеһе Илдар Шәйәхмәтов баҫманың баш мөхәррире Сәлмән Ярмуллинға награда, башҡорт һәм урыҫ телдәрендә таныҡлыҡ тапшырҙы. Был тантана 2015 йылдың 5 октябрендә Өфөлә, «Башинформ» агентлығының матбуғат конференциялары залында үтте.
# Каминг аут

Ка́минг-а́ут (яҙыуҙың ҡалған варианттары – камин-а́ут, ка́минг а́ут һәм камина́ут, ингл. coming out – «асылыу», «сығыу») – кешенең асыҡ һәм үҙ ирке менән сексуаль һәм гендер кәмлегенә инеүе тураһында асылыуы йәки шундай процесстар һөҙөмтәһе. . «Каминг-аут» термины башлыса, лесбиянкалар, гей, бисексуалдар һәм транссексуалдар (ҡыҫҡ. ЛГБТ) өсөн, үҙҙәренең сексуаль ориентацияларын йәки психик енестәре биологик енескә тап килмәүен асҡандары өсөн ҡулланыла. «Каминг-аут» аңлатмаһы, инглиз телендәге ныҡлы ҡулланылған coming out аңлатмаһынан тура үҙләштерелгән (ҡыҫҡ. coming out of the closet-тан – һүҙмә-һүҙ «соландан сығыу», «ҡараңғылыҡтан сығыу, асылыу» мәғәнәһенән).
Аутинг (outing), йәғни кеше тормошоноң айырым ситтәрен көс менән астырыу, үҙ аллы каминг-аут тип һаналмай. Аутинг публика алдында кешенең ориентацияһы йәки гендер оҡшашлығы шәхси информацияһын, уның теләгенән һәм ризалығынан ҡаршы, таратыуҙа тора, был законды боҙоу булып һанала. Был һәлдән һуң, ғәҙәти булмаған ориентациялы кешегә социаль һәм профессиональ сфераһына, тирә-яҡтағы халыҡтың мөнәсәбәте ҡырҡа үҙгәрә. Был эффект кешенең шәхси һәм йәмәғәт репутацияһын боҙоуҙа ҡулланыуы ихтимал, шулай уҡ уның профессиональ төплөлөгөндә шик тыуҙыра.
Поп-культураның ҡайһы бер вәкилдәре каминг-аут йәки ғәҙәти булмаған сексуаль ориентациялы кешенең имиджын, үҙ персонаһына ҡыҙыҡһыныуҙы күтәреү өсөн, ҡуллана, мәҫәлән, шундай аҙымға «Тату» рәсәй төркөмө барған.

# Каминг аут
## Төшөрмәләр

* ↑ Конституция РФ, Статья 23 «Каждый имеет право на неприкосновенность частной жизни, личную и семейную тайну, защиту своей чести и доброго имени».
* ↑ «Тату» в лесбийских дебрях. Московский комсомолец. № 46, 22 декабря 2000 года(недоступная ссылка)

# Каминг аут
## Библиография

* Елена Лацци, Марина Канторова. Жизнь в розовом цвете. Однополая семья о себе и не только. — СПб.: Лира, 2006. ISBN 5-9684-0295-4
# Ленинград өлкәһе гербы

Ленинград өлкәһе гербы — рус. Герб Ленинградской области — Рәсәй Федерацияһының Ленинград өлкәһе символы, 1997 йылдың 9 декабрендә раҫланған, гербты һүрәтләү 1998 йылдың 11 авгусындағы закон менән үҙгәртелгән. Герб Рәсәй Федерацияһының Дәүләт Геральдик Регистрына 435-се номер аҫтында теркәлгән.

# Ленинград өлкәһе гербы
## Тасуирлама

Рәсми тасуирлама:
* В лазоревом (синем, голубом) поле накрест серебряный якорь и поверх его — золотой ключ ушком вверх; в червлённой (красной) главе щита — серебряная зубчатая мурованная стена
Герб авторы — В. И. Евланов.

# Ленинград өлкәһе гербы
## Тарихы

1927 йылдың 1 авгусында РСФСР-ҙың Ленинград өлкәһе барлыҡҡа килә, әммә 1997 йылға тиклем гербы булмаған.
1997 йылдың 16 майында өлкә губернаторы Ленинград өлкәһе гербы, флагы һәм гимнын ижад итеүгә асыҡ конкурс иғлан итә. 1997 йылдың 1 авгусында конкурс тамамлана, герб һәм флаг үрнәге номинацияһында беренсе премияны В. И. Евланов; икенсе премияны — А. А. Парушкин һәм В. В. Мочалов составында авторлыҡ коллективы; өсөнсө премияны — В. Л. Иофин ала. 29 июлдә, конкурстың рәсми тамамланыуына бер ни тиклем ваҡыт ҡала, өлкәнең Закон сығарыу йыйылышы әлеге проектты ваҡытлыса (өлкәнең символика тураһындағы ҡанунын рәсми ҡабул иткәнгә тиклем) ҡабул итеү тураһында резолюция ҡабул итә.
Ленинград өлкәһе гербы конкурста еңеп сыҡҡан проект нигеҙендә 1997 йылдың 31 декабрендәге «Ленинград өлкәһе гербы һәм флагы тураһында» № 74-ОЗ Законы менән раҫлана (Ленинград өлкәһе, Закондар сығарыу йыйылышы тарафынан 1997 йылдың 9 декабрендә ҡабул ителә). Закон буйынса тексы:
«герб Ленинградской области представляет собой изображение на геральдическом щите с отношением ширины к высоте 8:9 серебряного якоря, пересечюнного золотым ключом на лазоревом (голубом) поле. В верхней части щита изображена серебряная зубчатая стена в перевязь на красном поле»
1998 йылдың 11 авгусындағы № 28-ОЗ (1998 йылдың 7 июлендә Закондар сығарыу йыйылышы тарафынан ҡабул ителә) тарафынан хәҙерге ваҡытта ла ҡулланыла торған гербты тасуирлауға төҙәтмәләр индерелгән. Ленинград өлкәһе гербын һүрәтләү аныҡланғандан һуң Дәүләт геральдик регистрына индерелгән. 2015 йылдан бирле 9 декабрҙә өлкәлә Ленинград өлкәһе гербы, флагы һәм гимны көнө булараҡ билдәләп үтелә.
# Добряна

Добряна — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пыщуг йылғаһының уң ярына тамағынан 87 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Добряна
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400112110000041530
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004153
* Бассейн коды — 08.01.04.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Өфө (футбол клубы)

«Өфө» футбол клубы (рус. «Футбо́льный клуб «Уфа́» ) — Өфө ҡалаһының Рәсәй Футбол Премьер-Лигаһында сығыш яһаусы футбол клубы.

# Өфө (футбол клубы)
## Тарихы

Клуб «Башинформсвязь-Динамо» командаһы нигеҙендә 2010 йылдың 23 декабрендә барлыҡҡа килә. 2012 йылдан башлап команда Футбол Милли Лигаһында сығыш яһай башлай. Рәсәй Футбол Премьер-Лигаһында сығыш яһау хоҡуғын 2014 йылда яулап алды. Быға тиклем клуб премьер-лигала сығыш яһағаны юҡ ине.

# Өфө (футбол клубы)
## Клуб етәкселеге

| Исем-шәрифе | Вазифа |
| Мәһәҙиев Марат Шәриф улы | Клубты ойоштороусылар Советы рәйесе |
| Гайсин Салауат Мөхтәр улы | Клубтың почетлы президенты |
| Гайсин Тимур Салауат улы | Клубты ойоштороусылар Советы рәйесе урынбаҫары |
| Гәзизов Шамил Камил улы | Клубты ойоштороусылар Советы рәйесе урынбаҫары — Генераль директор |
| Шәйбәков Ринат Шамил улы | Клубтың башҡарыусы директоры |

# Өфө (футбол клубы)
## Тренер штабы

| Исем-шәрифе | Вазифа |
| Игорь Владимирович Колыванов | Баш тренер |
| Виктор Васильевич Лосев | Өлкән тренер |
| Сергей Александрович Томаров | Тренер |
# Нерцета (Лемва ҡушылдығы)

Нерцета — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Лемва йылғаһының һул ярына тамағынан 70 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 65 км.

# Нерцета (Лемва ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000066992
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006699
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Б. Салым

Б. Салым — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1262/35 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 583 км.

# Б. Салым
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200049660
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204966
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ходъяр

Ходъяр — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мата йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Ходъяр
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201612111100026695
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102669
* Бассейн коды — 10.01.02.016
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Веткула

Веткула — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бергамак йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Веткула
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010100312115300005938
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115300593
* Бассейн коды — 14.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Әминев Әхмәҙулла Сәләхетдин улы

Әминев Әхмәҙулла Сәләхетдин улы (1905 йыл — 1944 йыл 8 апрель, Ҡырым АССР-ы Күл ауылы) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, рядовой, ҡыҙылармеец.

# Әминев Әхмәҙулла Сәләхетдин улы
## Биографияһы

Әминев Әхмәҙулла Сәләхетдин улы 1905 йылда (ҡайһы бер материалдар буйынса 1906) Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуа.
Ҡыҙыл Армия сафына 1942 йылдың ғинуар айында Бөрйән районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. Әминев Әхмәҙулла 1944 йылдың 8 апрелендә һәләк була.
Ҡырым АССР-ының Күл ауылында ерләнгән (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса 1945 йылда хәбәрһеҙ юғалған).
# Камзолка (йылға)

Камзолка (Камзола) — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Белое күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.

# Камзолка (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер йылғаһы, инештән Ворона йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010200112107000005520
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000552
* Бассейн коды — 05.01.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Бөрйән районы мәмерйәләре

Бөрйән районы мәмерйәләре (рус. пещеры Бурзянского района) — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы территорияһында урынлашҡан, оҙонлоғо 50 метрҙан ашыу мәмерйәләр.
Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы территорияһында 200-ҙән ашыу мәмерйә бар (Башҡортостанда — 1150). Уларҙың күбеһе Ағиҙел йылғаһы үҙәне битләүҙәрендә.
# Нижние Поды

Түбәнге Поды — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ныда йылғаһының һул ярына тамағынан 78 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Нижние Поды
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15040000212115300052682
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305268
* Бассейн коды — 15.04.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кесе Кара-Кем

Кесе Кара-Кем — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чулышман йылғаһының һул ярына тамағынан 139 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Кесе Кара-Кем
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100112115100001784
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100178
* Бассейн коды — 13.01.01.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ҡашыҡморон

Ҡашыҡморон (урыҫ.широконоска)
# Һарайғыр (ауыл)

Ҡалып:Underlinked
Һарайғыр — ауыл, Ырымбур өлкәһе Матвеевка районы, Һарайғыр ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

# Һарайғыр (ауыл)
## Географияһы

Һарайғыр ауылы район үҙәге Матвеевканан төньяҡта-төньяҡ-көнбайыштараҡ, яҡынса 10 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Һарайғыр (ауыл)
## Тарихы

Ауылға 1739 йылда Тамбов губернаһынан килгән крәҫтиәндәр нигеҙ һала. Ауыл тәүҙә беренсе булып күсеп килгән кеше исеме менән Михайловка тип йөрөтөлә. Һуңынан был исем үҙгәреп, Һарайғыр тип атала башлай. Риүәйәткә ярашлы, бер бай кеше ауыл янынан уҙып барғанда һаҙға эләгеп, аты шунда батып үлә. Бай Һарайғыр тигән атын ныҡ яратҡан була һәм ауыл халҡына күп аҡса биреп, атының исемен бирергә күндерә. Был легенда шулай ҙа шик уята. Ихтимал, был хәл иртәрәк булып, күскенселәр инде Һарайғыр тип аталып йөрөгән ауыл еренә урынлашҡан булғандыр.

# Һарайғыр (ауыл)
## Атамаһы

Ауылдың Һарайғыр атамаһы сығышы — зооним: башҡорт телендәге һары (төҫ) һәм айғыр тигән һүҙҙәрҙән яһалған ҡушма һүҙҙән килеп сыҡҡан

# Һарайғыр (ауыл)
## Халҡы

2002 йылдағы халыҡ иҫәбен 1839 кеше (урыҫтар 70 %), 2010 йылда халыҡ иҫәбен алыу буйынса 1471..
# Сәҙе буйы (йыр)

Cәҙе буйы (Бөлдөрөү) —— башҡорт халыҡ йыры.

# Сәҙе буйы (йыр)
## Риүәйәте

Халыҡ йырҙарының күбеһенән күренеп тора, башҡорт йырҙы күңел асыр өсөн генә сығармаған. Ул йырға тарихын, зарын һалған.
Сәҙе буйы… был йыр ҙа Шарлы урман, Өйҙөрәк буйы кеүек үк башҡорттарҙың ерһеҙ ҡалыуы хаҡында бәйән итә. Юлай Ғәйнетдинов башҡарыуындағы халыҡ көйҙәренән торған аудиоальбомда Сәҙе йылғаһының хәҙерге Ҡаҙағстан биләмәләрендә ағыуы хаҡында әйтелә. Сәҙе буйы йырында батша хөкүмәтенең Сәҙе буйындағы боронғо башҡорт ерҙәрен тартып алып урыҫ казактарына биреүе, урындағы халыҡтың тыуған еренән айырылырға мәжбүр булыуы бәйән ителә, тип билдәләй ҡурайсы. Шуға ла йырҙың икенсе исеме — Бөлдөрөү.
Билдәле этнолог, тарихсы Рәил Кузеев был хаҡта үҙенең Башҡорт халҡының килеп сығышы, тип исемләнгән китабында яҙып сығара. Башҡорт ырыуҙары бөрйәндәр менән үҫәргәндәрҙең Оло Ырғыҙ, Оло һәм Кесе Үҙән, Сәҙе буйҙарында төпләнеүе хаҡында яҙа әҙип. Бөрйән һәм үҫәргән башҡорттарының 16—18-се быуаттарҙа Оло һәм Кесе Үҙән, Сәҙе буйҙарында аҫаба ерҙәре була. 17—18-се быуаттарҙа был ерҙәргә ҡыпсаҡтар ҙа килә. 19-сы быуаттың икенсе яртыһында Һарытау губернаһы хөкүмәте Сәҙе башҡорттарын Оло Ырғыҙ һәм Кәмәлек буйҙарына көсләп күсерә башлай. Сәҙе башҡорттары үҙ төйген ташлап китергә мәжбүр була. 1911-се йылда Сәҙе буйҙарындағы бик һирәк башҡорт ауылдары осраһа, унан һуң бер ниндәй хәбәр булмай, тип яҙа Рәил Кузеев.
Шулай итеп, башҡорттар ерһеҙ ҡалып, Сәҙе буйы йыры барлыҡҡа килә.

# Сәҙе буйы (йыр)
## Йырҙың тексы

    Сәҙе генә буйы, ай, аҡ татыр,
    Ат аяҡҡайҙарын да аҡһатыр.
    Беҙҙең генә уйнап йөрөгән ерҙә,
    Күк үләндәр үҫмәй ҡаҡ ятыр.
    Эйелмәнек; дуҫтар, бөгөлмәнек,
    Элмәле лә тунды беҙ кеймәнек.
    Ожмахта ғына булған Сәҙе буйын
    Йәшлек менән ҡәҙерен белмәнек.
# Камсдорф

Камсдорф (нем. Kamsdorf) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2854 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,9 км². Диңгеҙ кимәленән 325-400 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7334 һәм автомобиль коды — SLF.
# Әзрәҡә

Әзрәҡә — ғәрәп теленән — яуыз, алдаҡсы, яуыз дошман, башҡорт мифологияһында яуыз йән эйәһе.
Әзрәҡә — «Урал‑батыр» эпосы персонажы. Һыу аҫты һәм ер аҫты донъяһы дейеүҙәре батшаһы, тылсымлы Йәншишмә тере һыу шишмәһенең хужаһы. Кешеләрҙе буйһондороп, ерҙә батшалыҡ итер өсөн, Әзрәҡә Самрау батшанан Һомайғошто, Аҡбуҙатты һәм тылсымлы көс биргән алмас ҡылысын алырға ынтыла. Был йәһәттән уға Шүлгән, йыландар батшаһы Ҡәһҡәһә, уның улы Зәрҡүм ярҙам итә. Урал батыр Әзрәҡәне лә, бар дейеүҙәрҙе лә юҡ итә. Риүәйәт буйынса, Әзрәҡәнең ҡырҡылған кәүҙәһе урынында Ямантау (Башҡортостан Республикаһы, Белорет районы) барлыҡҡа килгән
Башҡорт мифологияһының Әзрәҡә, Ҡәһҡәһә һәм Зәрҡүм исемле персонаждары иран донъяһы менән бәйле. Атап әйткәндә, Зәрҡүм, фонетик вариантында «Зергам» иран телдәренән «арыҫлан» («лев») мәғәнәһендә тәржемә ителә, ә Әзрәҡә зороастрия текстарында Азарак формаһында теркәлгән. Башҡорт халҡының «Урал батыр» эпосында Зәрҡүм — Арыҫлан йондоҙлоғо символы булып тора. Башҡорт мифологияһындағы Ҡәһҡәһә — аждаһа һымаҡ әшәке һәм зыянлы заттарҙың ун ике башлы батшаһы һәм Ҡош юлын символлаштыра.
Был персонаждар Көньяҡ Уралда һәм уға сиктәш ерҙәрҙә урындағы иран телле сармат-алан һәм ситтән килгән төрки телле ҡәбиләләр нигеҙендә формалашҡан боронғо төрки телле халыҡтарҙың береһе булған башҡорт мифологияһында иран йоғонтоһо көслө икәнен раҫлай.
# Батталов Мөхтәр Ғәйнулла улы

Мөхтәр Ғәйнулла улы Батталов (1922—?) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, ҡурайсы.

# Батталов Мөхтәр Ғәйнулла улы
## Биографияһы

Батталов Мөхтәр Ғәйнулла улы 1922 йылда Башҡортостан АССР-ы Йылайыр кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы) Әхмәр ауылында тыуған.
7 синыф белем алғас һатыусы булып эшләй.
1939 йылда Баймаҡ тау техникумына уҡырға инә.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас үҙе теләп һуғышҡа китә. Десантсылар дивизияһында хеҙмәт итә. 1941 йылдың декабрендә Мәскәүҙе обороналауҙа ҡатнаша.
1942—1943 йылдарҙа Ленинград блокадаһын өҙөүҙә ҡатнаша. Ул яуҙа 13 фашисты юҡ итә."Батырлыҡ өсөн"миҙалы менән бүләкләнә.
Артабан Волхов, Смоленск, Белоруссия фронттарында һуғыша, Минск ҡалаһын азат иткәндә өсөнсө тапҡыр яралана. 1944 йылда Кенигсберг ҡалаһын азат итеүҙә ҡатнаша. 1945 йылда Японияға ҡаршы һуғышҡа китә.
1946 йылда тыуған ауылына ҡайта. Тәнендә 15 яраһы ла була. Ҡатыны Ҡунаҡбикә апай менән алты бала тәрбиәләй. Моҡас ауыл Советы рәйесе, колхозда бригадир, сельпо рәйесе, тәьминәт агенты булып эшләй. Ҡурайҙа оҫта уйнап, мәктәптә балаларға ҡурай серҙәрен өйрәткән.

# Батталов Мөхтәр Ғәйнулла улы
## Наградалары

* 1 дәрәжә Бөйөк Ватан һуғышы ордены (1985),
* «Батырлыҡ өсөн», «Германияны еңгән өсөн» (1945), «Кенисбергты алған өсөн» (1946), «Японияның еңгән өсөн»(1947) миҙалдары
* Башҡорт АССР-ы Юғары Советының Почет грамотаһы (1954).