yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Мальханов Владимир Борисович

Мальханов Владимир Борисович (24 май 1946 йыл) — офтальмолог. Медицина фәндәре докторы (1997), профессор (2004). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2010). Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2011).

# Мальханов Владимир Борисович
## Биографияһы

Владимир Борисович Мальханов 1946 йылдың 24 майында Өфө ҡалаһында тыуған. 1969 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай һәм шул уҡ йылда Өфө күҙ ауырыуҙары Ғилми-тикшеренеү институтында эшләй башлай. 1974—2013 йылдарҙа бүлек мөдире вазифаһын биләй. 2013 йылдың 12 декабрендә хаҡлы ялға сыға[.

# Мальханов Владимир Борисович
## Фәнни эшмәкәрлеге

Фәнни эшмәкәрлеге күреү ағзаһының инфекцион, аллергик, аутоиммун һәм башҡа шешеү ауырыуҙарын өйрәнеүгә арналған. Мальханов ҡатнашлығында ауырыуҙарҙың патогенезын, вирусҡа ҡаршы һәм антибиотик препараттарҙы ҡулланыуҙың һөҙөмтәле булыуын өйрәнеү өсөн офтальмоинфекцияларҙың эксперименталь моделдәре (мөгөҙсәнең герпес‑стафилококк сей яраһы һәм герпес‑зәңгәр эренле инфекцияһы, күҙҙең селтәрле ҡабығының хориоретиниты һәм герпетик этиологиялы киҫкен некрозы); аденовируслы һәм хламидиялы конъюнктивиттарҙы, күҙ демодекозын, герпетик кератитты, увеиттарҙы диагностикалау һәм дауалау ысулдары эшләнә.
В. Б. Мальханов 520‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 42 уйлап табыу авторы.
Төп хеҙмәттәре
Аденовирусные и хламидийные заболевания глаз. Уфа, 1995 (авторҙаш);
Редкие случаи в клинической офтальмологии. Уфа, 2005 (авторҙаш);
Атлас глазной патологии. 2‑е изд. М., 2013 (авторҙаш).
# Сыртланов Сәлих Йыһанша улы

Сыртланов Сәлих Йыһанша улы (рус. Сыртланов Салих Зиганшинович) (1910 йыл — 9 февраль 1943) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, рядовой. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 275-cе кавалерия полкында пулеметсы, ПВО взводы отделениеһы командиры,. . Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1943) кавалеры.

# Сыртланов Сәлих Йыһанша улы
## Биографияһы

Сәлих Йыһанша улы Сыртланов 1910 йылда Башҡортостандың Баймаҡ районы Түбә ауылында тыуған. 1941 йылда БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкында башта пулеметсы, һуңынан ПВО (һауа һөжүменән һаҡланыу) взводы командиры булып хеҙмәт итә. 1943 йылдың 1 ғинуарында күрһәткән батырлығы өсөн Ҡыҙыл Байраҡ орденына тәҡдим ителә (1943 йылдың 20 февралендәге 187-се бойороҡ).
«Память народа» сайтында Сыртланов Самигулла Зиганшанович исеме буйынса мәғлүмәттәр теркәлгән: 1910 йылғы, һуғышҡа 1942 йылда алынған, 1943 йылдың февралендә хәбәрһеҙ юғалған, ҡатыны Баймаҡ районы Түбә руднигы, Горная урамы, 7 йорт адресы буйынса күрһәтелгән.

# Сыртланов Сәлих Йыһанша улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1943)
# Ужгород ботаника баҡсаһы

Ужгород ботаника баҡсаһы — Ужгород милли университетының ботаника баҡсаһы (Карпат аръяғы өлкәһе, Украина), дәүләт әһәмиәтендәге баҡса-парк сәнғәте ҡомартҡыһы. Иван Ольбрахт урамында урынлашҡан. Директоры — Сойма Дмитрий.
Карпат аръяғы өлкәһен УССР составына индергәндән һуң күп тә үтмәй 1945 йылдың 28 ноябрендә ботаника баҡсаһына нигеҙ һалына. Ботаника баҡсаһы 22 метр тәшкил иткән өс террасала урынлашҡан. Баҡса майҙанының өстән бер өлөшө беренсе һәм икенсе террасаларҙа урынлаша, ә ҡалған өлөшө һыубаҫар туғайҙың үҙәненә төшә. 1940-сы йылдарҙа Ужгород ботаника баҡсаһында Карпат аръяғы өсөн ят булған йөҙләгән яңы үҫемлектәр барлыҡҡа килә : шәкәр сағаны, курил бамбугы, ашарға яраҡлы каштан, Матсуда ханым талы, бальзам тирәге, вавилон талы, япон софораһы һәм башҡалар.
Ботаника баҡсаһында асыҡ грунт өсөн барлығы 3 900 төр һәм сорт үҫемлек һәм 1 100 төр теплицала үҫемлектәре туплана. Дендрарийҙа 800-гә яҡын төр ағас һәм ҡыуаҡлыҡтар бар. Баҡсала 130 төр ылыҫлы үҫемлектәр, атап әйткәндә, тис, метасеквойя, һаҙ кипарисы иҫәпләнә. Карпат аръяғы флораһы үҫемлектәренең 400 төрөнән ғибәрәт, улар араһында эндемик, венгр күксине һәм карпат зәңгәр сәскәһе бар. Альп тауы тау флораһынан ғибәрәт, был 150 төр үҫемлек, шул иҫәптән эдельвейс. Ботаника баҡсаһында декоратив сәскәселектең 1200 төрө күрһәтелгән, улар араһында 120 төр роза, 50 төр бойҙагөл, 25 төр хризантема, 20 төр ләлә сәскәләре. Баҡса оранжереяһында тропик һәм субтропик үҫемлектәр үҫә ботаника баҡса үҫә: банан, мимоза, лавр, эвкалипт, папайя, пальманың 10 төрө, кактустың 250 төрө бар.
Ултыртыуы америка, кавказ, урта азия, ҡытай, алыҫ көнсығыш үҫемлектәренең участкаларҙы менән географик принцип буйынса урынлаштырылған. Баҡсаға инеү урынынан алыҫ түгел ерҙә ҙур булмаған сквер булдырылған. Ботаника баҡсаһы территорияһы менән йәнәш Ужгород балалар тимер юлы үтә.
# 1723 йыл

II мең йыллыҡ :
XVI быуат — XVII быуат — XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат :
Хронологик таблица :
1723 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1723 MDCCXXIII |
| Юлиан стилендә | 1722—1723 (12 ғинуардан) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2475—2476 (2 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7231—7232 (12 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5483—5484 ה'תפ"ג — ה'תפ"ד |
| Мосолман календары | 1135—1136 |
| Боронғо әрмән календары | 1172 ԹՎ ՌՃՀԲ |
| Ҡытай календары | 4419—4420 壬寅—癸卯 чёрный тигр — чёрный заяц |
| Эфиопа календары | 1715—1716 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 1779—1780 |
| - Шака самват | 1645—1646 |
| - Кали-юга | 4824—4825 |
| Иран календары | 1101—1102 |
1723 йыл — йома көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
# Мәкәтәүле

Мәкәтәүле (рус. Мекатевли́) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел йылғаһының һул ярына тамағынан 841 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

# Мәкәтәүле
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Йомағужа һыуһаҡлағысынан Салауатҡа тиклем, Нөгөш йылғаһын (башынан Нөгөш һыуһаҡлағысына тиклем) индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200412111100017773
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101777
* Бассейн коды — 10.01.02.004
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Абдулкаримова Наилә Йосоп ҡыҙы

Абдулкаримова Наилә Йосоп ҡыҙы (29.12.1929, Ҡаҙағстан АССРның Семипалатинск өлкәһе Зөбәйер ауылы) — педагог, тәржемәсе, журналист, йәмәғәт эшлеклеһе.

# Абдулкаримова Наилә Йосоп ҡыҙы
## Биографияһы

Наилә Абдулкаримова 1929 йылдың 29 декабрендә Ҡаҙағстан АССР-ҙың Семипалатинск өлкәһе Зөбәйер ауылында тыуа.
Семипалатинск ҡалаһында татар мәктәбенең 4 синыфын (1941 йылда ябыла), Семипалатинск финанс-иҡтисад техникумын, уҡытыусылар һәм педагогия институттарын тамамлай. 1950-80 йылдарҙа Белокаменскиза уҡытыусы булып эшләй.
Семипалатинск өлкәһе, Семипалатинск районы Яңы-Покровское мәктәбендә, медицина, һөнәри техник училищеларҙа һәм Семипалатинск мәктәптәрендә эшләй. 1989 йылда ире М. Абдулкәримов мелән Семипалатинск татар өлкә йәмәғәт ойошмаһы үҙәген ойоштора. 1991 йылда Семипалатинск ҡалаһында уның редакцияһы аҫтында «Галиябану» татар газетаһы (Семипалатиск өлкә газетаһының битле ҡушымтаһы) баҫтыра.
Наилә Абдулкаримова портреттар, натюрморттар, пейзаждар, картиналар, туҡыма аппликациялары авторы. Уның картиналарының шәхси күргәҙмәләре Абай исемендәге музейҙа Достоевский исемендәге театрҙың күргәҙмәләр залында, Үҙәк китапханала һәм Семипалатинскиҙың Тимеръюлсылары мәҙәниәт йортонда ойошторолған. Миҙалдар менән бүләкләнә.
# Чернуха (Угома ҡушылдығы)

Чернуха — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Улома йылғаһының уң ярына тамағынан 1,4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Чернуха (Угома ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200312110000008636
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000863
* Бассейн коды — 08.01.02.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Күксәтау (аэропорт)

Күксәтау халыҡ-ара аэропорты (ҡаҙ. Халықаралық Көкшетау Әуежайы) — Күксәтауҙағы (Ҡаҙағстан) халыҡ-ара аэропорт. Күксәтау ҡала үҙәгенән яҡынса 12.5 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Аэропорт операторы — Airport Management Group (AMG).
Аэродром Аirbus a319, Airbus A320, Airbus A321, Boeing 737, Boeing 747, Boeing 757, Boeing 767, Воеіng 777, CRJ бөтә төр самолеттарҙы, шулай уҡ вертолеттарҙы ҡабул итергә мөмкинлек бирә. Осоу-ултырыу һыҙатының классификациялы осоу һаны (PCN) 50/F/С/Y/T, Яһалма осоу-ултырыу һыҙаты I категория буйынса йыһазландырылған.

# Күксәтау (аэропорт)
## Авиакомпания һәм тәғәйенләнеш пункттары

| Авиакомпанияһы | Тәғәйенләнеш пункттары |
| FlyArystan | Алматы |
| SCAT Airlines | Аҡтау, Алматы |
| ИрАэро | Миҙгелле рейс: Мәскәү (Жуковский) |

# Күксәтау (аэропорт)
## Статистика

Күксәтау аэропорты статистикаһы :
| Йыл | Пассажирҙар, кеше | % |
| 2012 | 2 353 | ▲ 10.1% |
| 2013 | 7 401 | ▲ 214.5% |
| 2014 | 3 064 | ▼ 58.6% |
| 2015 | 17 497 | ▲ 471.1% |
| 2016 | 14 213 | ▼ 18.8% |
| 2017 | 22 016 | ▲ 15.6% |
| 2018 | 21 427 | ▼ 2.7% |

# Күксәтау (аэропорт)
## Тышҡы һылтанмалар

* FlyArystan Күксәтау
# Грязнуха

Грязнуха — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Золотуха йылғаһының уң ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Грязнуха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алей йылғаһы Гилёв һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200212115200000409
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200040
* Бассейн коды — 13.01.02.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# 1735 йыл

II мең йыллыҡ :
XVI быуат — XVII быуат — XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат :
Хронологик таблица :
1735 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1735 MDCCXXXV |
| Юлиан стилендә | 1734—1735 (12 ғинуардан) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2487—2488 (2 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7243—7244 (12 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5495—5496 ה'תצ"ה — ה'תצ"ו |
| Мосолман календары | 1147—1148 |
| Боронғо әрмән календары | 1184 ԹՎ ՌՃՁԴ |
| Ҡытай календары | 4431—4432 甲寅—乙卯 синий тигр — синий заяц |
| Эфиопа календары | 1727—1728 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 1791—1792 |
| - Шака самват | 1657—1658 |
| - Кали-юга | 4836—4837 |
| Иран календары | 1113—1114 |
1735 йыл — шәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
# Мемуар

Мемуар — (французса memoires — иҫтәлек, хәтирә) — автор үҙ исеменән үҙе күргән хәл-ваҡиғалар, кешеләр тураһында һөйләгән иҫтәлектәр яҙмаһы. Мемуарҙы, әҙәби жанр булараҡ, икенсе төрлө хәтирә тип тә йөрөтәләр. Мемуар факттарҙы тулы килеш һәм дөрөҫ сағылдырыуы менән көндәлек жанрына тартым. Рус әҙәбиәтенән мемуар жанрына миҫал итеп А. Герцендың «Үткәндәр һәм уйҙар», В. Короленконың «Минең замандаштың тарихы», Илья Эренбургтың «Кешеләр. Йылдар. Тормош» кеүек әҫәрҙәрен килтерергә мөмкин. Башҡорт әҙәбиәтендә мемуар жанрының иң сағыуы һәм күренеклеһе — Әхмәтзәки Вәлиди Туғандың «Хәтирәләр» китабы. Шулай уҡ Сәйфи Ҡудаштың «Хәтерҙә ҡалған минуттар», Мостай Кәримдең «Ғүмер миҙгелдәре» әҫәрҙәре мемуар жанрына ҡарай.
# Липперсдорф-Эрдмансдорф

Липперсдорф-Эрдмансдорф (нем. Lippersdorf-Erdmannsdorf) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 474 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,97 км². Диңгеҙ кимәленән 230 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7646 һәм автомобиль коды — SHK.
# Ҡарамалы (Аҙнаҡай районы)

Ҡарамалы — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Аҙнаҡай районындағы ауыл. Ҡарамалы ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

# Ҡарамалы (Аҙнаҡай районы)
## Географик урыны

Ауыл Стәрле йылғаһы буйында (Сарсаз бассейны), Аҙнаҡай ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 11 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Ҡарамалы (Аҙнаҡай районы)
## Тарихы

Ҡарамалы (Ҡарамалыйылға) — юрмый ырыуы башҡорттарының ауылы. XIX быуат башында Әсей ауылы кешеләре тарафынан нигеҙләнә. 12-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенең Юрмый улусына ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Стәрлетамаҡ (аҙаҡ Сумараҡ) улусы составына керә.
1889 йылда мәсет, 2 һыу тирмәне; ХХ быуат башында 2 бакалея кибете, 2 мәсет, 2 мәктәп теркәлгән.
1920 йылда ауыл Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны, 1930 йылдан —Тымытыҡ районы, 1931 йылдан — Аҙнаҡай районы, 1963 йылдан — Әлмәт районы, 1965 йылдан — Аҙнаҡай районы составына керә.

# Ҡарамалы (Аҙнаҡай районы)
## Халҡы

1816 йылда ир енесле 67 йән башҡорт; 1834 йылда — 222 башҡорт йәшәй.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1859 | 1889 | 1897 | 1908 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 |
| 321 | 810 | 1045 | 1084 | 1394 | 1317 | 1127 | 844 | 807 | 743 | 543 | 485 | 528 |

# Ҡарамалы (Аҙнаҡай районы)
## Инфраструктура

Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.
# Мария Реститута

Мария Реститута (донъяуи исеме — Гелена Кафкова, чех Helena Kafková; 1 май 1894 йыл — 30 март 1943 йыл) — Католик сиркәүе изгеһе, монахиня, шәфҡәт туташы.

# Мария Реститута
## Биографияһы

1894 йылдың 1 майында Австро-Венгрияның Гусовицела (хәҙерге Чехия Брно ҡалаһының бер өлөшө) итек яһаусы ғаиләһендә тыуған. Ике йәшендә ата-әсәһе уны Венаға алып китә. Башланғыс мәктәпте тамамлағандан һуң Вена хәстаханаларҙың береһендә санитар булып эшләй.
1913 йылда монастыргә килә, IV быуат христиан мученигы Реститут хөрмәтенә монах исемен ҡабул итә. Беренсе донъя һуғышынан һуң хирургия шәфҡәт туташы булып эшләй.
1938 йылда Австрияны Өсөнсө Рейх үҙенә ҡушҡас, асыҡ рәүештә илдә урынлашҡан фашистик режимгә ҡаршы сығыш яһай. Нацистик режимды фашлаған ике асыҡ хат яҙа. Нацизм ҡараштарына мөкиббән бирелгән хәстахана директорының бойороғо буйынса хәстәхана палаталарҙың береһендә стеналағы тәрене алып ташларға ҡаршы була. Ошолар арҡаһында 1942 йылда Гестапо тарафынан арестҡа алына һәм гильотина аша үлем язаһына тарттырыла.
1943 йылдың 30 мартында язалап үлтерелә.

# Мария Реститута
## Хәтер

Уның хөрмәтенә Венала урам аталған (Schwester Maria Restituta-Gasse), бында Мария Реститута эшләгән Mödling хәстаханаһы урынлашҡан.

# Мария Реститута
## Беатификацияһы

1998 йылдың 21 июнендә Рим папаһы Иоанн Павел II тарафынан беатификациялана (католик сиркәүе изгеләре рәтенә кертелә).
# Географик координаталар

Географик координаталар нөктәнең ер өҫтөндәге (киңерәк әйткәндә — географик ҡатламдағы) урынын билдәләй. Географик координаталар сферик принцип буйынса төҙөлә. Шундай уҡ координаталар башҡа планеталарҙа, күк сфераһында ла ҡулланыла.

# Географик координаталар
## Киңлек

Киңлек — урындағы төшлөк йүнәлеше менән экватор яҫылығы араһындағы φ мөйөшө, экваторҙан ике яҡҡа 0° — тан 90° тиклем һанала. Төньяҡ ярымшарҙа ятҡан нөктәләрҙең географик киңлеген (төньяҡ киңлек) ыңғай, көньяҡ ярымшарҙағы нөктәләр киңлеген кире тип һанайҙар. Полюстарға яҡын киңлекте юғары, ә экваторға яҡындарын түбән тип йөрөтәләр.
Ерҙең формаһы шарҙан айырылғас, нөктәнең географик киңлеге һәм геоцентрик киңлеге (йәғни Ер үҙәгенән был нөктәгә йүнәлеше һәм экватор яҫылығы араһындағы мөйөштән) бер ни тиклем айырыла.
Урындағы киңлекте секстант йәки гномон (тура үлсәм), шулай GPS йәки ГЛОНАСС (ситләтелгән үлсәм) астрономик ҡоралдар ярҙамында үлсәргә була.

# Географик координаталар
## Оҙонлоҡ

Оҙонлоҡ — нөктә аша үткән меридиан яҫылығы һәм оҙонлоҡто һанаған нуль меридиан яҫылығы араһындағы ике ҡырлы λ мөйөшө. Нуль меридианынан 0°-тан 180°-ҡа көнсығышҡа табан оҙонлоҡто көнсығыш, көнбайышҡа — көнбайыш оҙонлоҡ тип атайҙар. Көнсығыш оҙонлоҡ — ыңғай, көнбайыш оҙонлоҡ кире тип ҡабул ителә.
Нуль меридианын һайлау килешеүҙән генә тора. Хәҙер нуль меридианы — Лондондағы Гринвич обсерваторияһы аша үткән Гринвич меридианына тиң. Быға тиклем нуль меридианы итеп Париж, Кадис, Пулково һ. б. обсерватория меридиандары һаналған.
Оҙонлоҡҡа урындағы ҡояш ваҡыты бәйле.

# Географик координаталар
## Бейеклек

Нөктә урынын дөрөҫ күрһәтер өсөн, шулай уҡ өсөнсө координата — бейеклек кәрәк. Планетаның үҙәгенә тиклемге ара географияла ҡулланылмай: ул бик тәрән өлкәләр, йәки, киреһенсә, йыһандағы орбиталарҙы иҫәпләгәндә кәрәк.
Географик ҡатлам сиктәрендә диңгеҙ кимәле өҫтөндәге бейеклек ҡулланыла, ул тигеҙләнгән йөҙ — геоид кимәленән һанала. Диңгеҙ кимәле өҫтөндәге бейеклек атмосфера баҫымына бәйле булыуы менән уңайлы.

# Географик координаталар
## Географик координаттарҙы яҙыу форматы

Географик координаттарҙы яҙыу өсөн теләһә ниндәй эллипсоид (йәки геоид) кәрәк, әммә Рәсәйҙә күбеһенсә WGS84 йәки Красовский эллипсоиды ҡулланыла.
Координаттар (оҙонлоҡ −90°-тан +90°-ҡа тиклем, киңлек −180°-тан +180°-ҡа тиклем) яҙыу төрҙәре:
* ° градустарҙа, унарлы кәсер көйө (заманса вариант)
* ° градустарҙа һәм ′ минуттарҙа унарлы кәсер менән (иң заманса вариант)
* ° градустарҙа, ′ минуттарҙа һәм ″ секундтарҙа унарлы кәсер менән (тарихи формалашҡан яҙыу төрө)
Унарлы кәсерҙәрҙе айырған нөктә ҡуйыла.
Координаттарҙың ыңғай билдәләре «+», йәиһә: «N» — төньяҡ киңлек һәм «E» — көнсығыш оҙонлоҡ хәрефтәре менән билдәләнә. Кире билдәләр «-», йәки: «S» — көньяҡ оҙонлоҡ һәм «W» — көнбайыш киңлек билдәләре ҡулланыла. Хәрефтәрҙең баштан да, аҙаҡтаан да тороуы мөмкин.
Координаттарҙы яҙыуҙың берҙәм ҡағиҙәләре юҡ.
# Оче-Ты-Вис

Оче-Ты-Вис — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Лядгей-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Оче-Ты-Вис
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112103000090387
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103009038
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Еенги

Еенги — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО/ Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Тазов мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.

# Еенги
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300073875
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307387
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Лиссабон

Лиссабо́н (порт. Lisboa, /liʒ'boɐ/, лат. Olisipo) — Португалияның баш ҡалаhы, иң ҙур ҡалаһы һәм төп порты. Лиссабон Европа континентының көнбайышында, Пиреней ярымутрауының көньяк-көнбайыш ярында урынлашҡан. Бында 564 меңдән ашыу кеше йәшәй. Халыктың күпселеген (97%) португалдар тәшкил итә.
Лиссабон 20 быуат тарихы менән бай. Археологик ҡаҙыныуҙар нәтижәһендә бында 1200 йылда (б. э. т.) финикийҙар йәшәгәне асыҡлана.
# Сөләймәнов Хәбир Ғибәҙәтулла улы

Сөләймәнов Хәбир Ғибәҙәтулла улы (17 декабрь 1980 йыл) — башҡорт спортсыһы, профессионал боксёр. Бөтә донъя бокс берлегенең алтын билбауын яулаусы һәм «WBO NABO вакант» титулын алыусы. Кикбоксинг буйынса донъя, бокс буйынса Нью-Йорк ҡалаһы чемпионы.

# Сөләймәнов Хәбир Ғибәҙәтулла улы
## Биографияһы

Хәбир Ғибәҙәтулла улы Сөләймәнов 1980 йылдың 17 декабрендә Силәбе өлкәһе Арғаяш районының Илембәт ауылында тыуған. Атаһы Ғибәҙәт Сөләймәнов сығышы менән Дәрүиш ауылынан, ә әсәһе Шәһиҙә Сөләймәнова — Һабайҙан. Игеҙ туғаны — Сөләймәнов Сабир Ғибәҙәт улы, бокс буйынса Нью-Йорк ҡалаһы чемпионы, һәм ҡустыһы Марат бар.
Тыуған ауылының башланғыс мәктәбен тамамлап, күрше Дәрүиш урта мәктәбендә уҡыуын артабан дауам итә. Туғаны Сабир менән күрше ауылдағы мәктәпкә йыш ҡына йәйәү йөрөй. Буш ваҡытында атаһы менән һунар иткән. Мәктәптә спорт менән мауыға башлай, райондың шахмат буйынса чемпионы була. Юғары белемде Силәбе ҡалаһының аграр-инженер университетында ала.
Бокс буйынса беренсе тренеры — билдәле спортсы, кикбоксинг буйынса Рәсәй һәм Европа чемпионы Салауат Байрамғәлин була. Хәбир игеҙәге Сабир менән бергә 17 йәштән алып үның кикбоксинг мәктәбендә тәрбиәләнә. Башта — Силәбе ҡалаһында, һуңынан — Силәбе өлкәһендә, ә артабан Рәсәйҙә лә еңеүҙәр яулай.
Ярыштарҙың береһендә Рәсәйҙән АҠШ-ҡа күсеп киткән бер тренер игеҙәктәргә, кикбоксингты ҡалдырып, Америкала киң таралған бокс менән үҙенең мәктәбендә шөғөлләнергә тәҡдим итә. Хәбир һәм Сабир быға риза була һәм АҠШ-ҡа оса. Нью-Йорк ҡалаһында бокс менән шөғөлләнә башлай. 2005 йылда Канзас ҡалаһында һәүәҫкәр боксерҙар араһында үткәрелгән «Алтын бирсәткә» исемле ярышта Сабир 54 кг-ға тиклемгеләр араһында — беренсе, ә Хәбир 57 кг-ға тиклемгеләр араһында икенсе урынды яулай. 2006 йылдың декабрендә ошо уҡ турнирҙа бер үк ауырлыҡ категорияла ярышып, Сөләймәновтар финалға сыға һәм чемпион исемен яулайҙар. Һуңыраҡ Хәбир Сөләймәнов Бөтә донъя бокс берлегенең алтын билбауын яулай.
2010 йылда Глендейл (Калифорния) ҡалаһында уҙғарылған Бөтә донъя бокс берекмәһенең WBO NABO вакант титулына лайыҡ була.
Хәбир донъяның ҡайһы мөйөшөндә, ниндәй генә аудитория алдында сығыш яһамаһын, кемгә генә ҡаршы һуғышмаһын — американлығамы, мексиканлығамы — бокс башланыр алдынан башҡорт милли кейеме — елән һәм ҡамсат бүрек — кейеп алып, рингты бер-ике тапҡыр урап сыға. Уны бөтә донъяла тап башҡорт милли кейемендә таныйҙар.
Хәбир Сөләймәнов «БашГизхан» исемле тарихи роман яҙа һәм 2015 йылдың февраль аҙағында Өфөлә был китабының исем туйын үткәрә. Авторҙың үҙ әҫәре буйынса фильм төшөрөргә лә уйы бар.
Режиссёр Вилүрә Иҫәндәүләтова хәбәр итеүенсә, «Башҡортостан» киностудияһы Хәбир Сөләймәнов тураһында фильм төшөрөү өҫтөндә эшләй.

# Сөләймәнов Хәбир Ғибәҙәтулла улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Бокс буйынса Нью-Йорк чемпионы
* Бөтә донъя бокс берлегенең алтын билбауы
* Бөтә донъя бокс берекмәһенең WBO NABO вакант титулы
* Кикбоксинг буйынса донъя чемпионы
# Мөшөгө

Мөшөгө (рус. Мушуга) — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ыҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 170 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Мөшөгө
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101312111100028756
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102875
* Бассейн коды — 10.01.01.013
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1