yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Икенде ашы

Икенде — төшкө һәм киске аш араһында еңел туҡланыу, тағы — шул рәүешле тамаҡ ялғауға тәғәйенләнгән аҙыҡ.
Рәсәй балалар баҡсаларында һәм һауыҡтырыу лагерҙарында икенде мотлаҡ тамаҡ ялғау тип һанала һәм ял итеүҙән (көндөҙгө йоҡонан) һуң, 16 сәғәттә бирелә.

# Икенде ашы
## Тарихы һәм атаманың килеп сығыуы

«Икенде» («полдник») һүҙенең килеп сығыу тарихы буйынса ике төп фараз бар. Беренсе фараз — рус крәҫтиәндәренең көн тәртибе, ҡала халҡы менән сағыштырғанда, ғәҙәттәгенән башҡараҡ булған, эшкә таң һарыһынан торғандар, шуның өсөн иртәнге ашты таңғы сәғәт 4-5-тә, иртәнге 9-ҙа — төшкө ашты, сәғәт 12-лә икенде аш (полдник), 14 сәғәттә — киске аш (паужин), алдынан ашағандар («паужинали»), сәғәт 20-21 — киске аш ашағандар («ужинали»), ә көндөҙгө сәғәт 12-лә, ҡояш төш мәленә еткәндә — икенде ашын ашағандар (полдничали).
Икенсе фараз: көн кискә ауышҡанда, «көндөң яртыһы үтте», еңелсә тамаҡ ялғар кәрәк тигәнде аңлатҡан «икенде» («полдник») атамаһы көндөҙгө сәғәт 4 (16 сәғәт) һәм уның мәғәнәһе менән бәйләнгән.

# Икенде ашы
## Меню

Икенде бер стакан һөт, йогурт, сәй, какао, һутты май һыланған икмәк (бутерброд) йәки тәмле ҡамыр ашы (печенье, вафли, кекс) менән тамаҡ ялғауҙы аңлата. Диетологтар икенде ашына балаларға шоколад, кәнфит, чипсы һәм газлы эсемлектәр биреүҙе ҡәтғи тыя.

# Икенде ашы
## Әһәмиәте

Икенде ашы, бигерәк тә көндөҙгө йоҡонан һуң, аш эшкәртеү-һеңдереү системаһын нормаль режимда тоторға ярҙам итә. Кире осраҡта, икенде ашына иғтибарлы булмағанда, баланың матдәләр алмашыныуында проблемалар барлыҡҡа килеүе бар.

# Икенде ашы
## Икенде (полдник) төрлө илдәрҙә

* Рәсәйҙә икенде ваҡыты 16:00 сәғәт тирәһе.
* Францияла ғәҙәттәге икенде ваҡыты — 16:00 сәғәт.
* Англияла, ҡағиҙә булараҡ, икенде — сәғәт 17:00 һәм «төшкө аштан һуңғы сәй» (файф о`клок) тип атала.
* Испанияла икенде (меренда), бигерәк тә балалар араһында киң таралған, ғәҙәттә сәғәт 17:00 тирәһендә ойошторола.
* Аргентинала, Уругвайҙа һәм Парагвайҙа икенде (меренда) көндөң икенсе яртыһында, 17:00 сәғәт тирәһендә, төшкө һәм киске аштар араһында ойошторола. Ғәҙәттә эсемлектән (мате, кофе, һөтлө какао, сәй), һәм торт, печенье, джемлы икмәк телеме кеүек (хлебцы) татлы ҡамыр ашынан, йәки яңы һауылған һөт, аҡ май һәм бал кеүек аҙыҡтан тора.
* Чилиҙа икенде (полдник) сәғәт 16:00 сәғәт 20:00 араһында, һәм хатта сәғәт 21:00 йәки сәғәт 22:00 ойошторола.
* Колумбияла икенде «onces» тип атала, үҙәк Анд тауҙарында эҫе какао, кофе йәки һөтлө сәйҙән ғибәрәт. Сәғәт 16:00 һәм 18:30 араһында ойошторола.
* Кубала ғәҙәттә икенде сәғәт 19:00 тирәһендә, мәктәптә сәғәт 10:00 һәм сәғәт 16:00 ойошторола.
* Перуҙа икендене ланч тип йөрөтәләр, сәғәт 17:00 һәм сәғәт 19:00 ойошторола.
* Венесуэлала икенде сәғәт 16:00 йәки сәғәт 21:00 тап килә. Шулай уҡ сәғәт 9:00 (иртәнге меренда).
* Никарагуала икенде төшкө ашҡа тиклемгегә (сәғәт 10:00) һәм төшкө аштан һуңғыға (сәғәт 16:00) бүленә.
# Ҡорот

Ҡорот — байтаҡ төрки халыҡтарға хас һөт ашамлығы.

# Ҡорот
## Составы

Ҡорот ашҡаҙан-эсәк эшмәкәрлеген көйләүсе шифалы хәләл ризыҡ. Ул С витаминына һәм башҡа файҙалы матдәләргә бай. Һыуыҡ тейгәндә ҡоротто иҙеп, аҡ йәки һыры май ҡушып, ҡайнар һыуға һалып эсһәң, шунда уҡ тирләтеп «һыуыҡты ҡыуып сығыра». Борон заманда сәс ебәк кеүек ялтырап торһон өсөн эркет һыуында йыуғандар.
Мәрйәм апай Бураҡаевның «Тормош һабаҡтары» дәреслегендә яҙылғанса, ҡоротто башҡорттар әллә ҡайһы замандарҙан бирле һыуыҡ тейеүҙән дә. эсәктәге паразит селәүсендәрҙе ҡыуыу өсөн дә, тамаҡҡа аш бармаған саҡта ла файҙаланғандар. Ҡайһы бер йәрәхәттәрҙе лә ҡорот менән ыуып дауалағандар. Эренле яраны, ҡутырҙы ҡорот йәки эркет өҫтөндәге үңеҙ йә ҡаҫмаҡ һөртөп бөтөргәндәр. Ҡорт саҡҡан, йылан саҡҡан урынға ла, йәш баланың кендеге уңалмаһа ла ҡорот һөрткәндәр. Баланың ауыҙы ҡутырлаһа ла ҡорот һөртөп дауалағандар. Юҡҡа ғына ҡоротто «башҡорт пенициллины» тип әйтмәйҙәрҙер.

# Ҡорот
## Халыҡ кәсебе

Ҡоротто башҡорт халҡы борон-борондан эшләп килгән. Бының үҙ сәбәптәре лә бар. Берҙән ҡаймағы айыртылған һөттө әрәм-шәрәм итмәйһең, икенсенән, киптерелгән ҡоротто оҙаҡ, хатта йылдар буйына һаҡларға мөмкин. Ҡорот яһау мәшәҡәтле эш. Хәҙер ауыл ерҙәрендә оло йәштәге апайҙар һәм инәйҙәр генә яһай белә.
Һимеҙ итте күпләп ашаған, һөҙлөклө һурпа эскән башҡорт халҡын холестериндан тап ошо ҡорот ҡотҡарған да инде. Баҡһаң, ҡороттағы ферменттар итте эшкәрткәндәге бүленеп сыҡҡан организм өсөн ағыулы булған матдәләрҙе нейтралләштерә икән. Һимеҙ ит шулай итеп ҡорот арҡаһында еңелерәк үҙләштерелә. Ҡоротто кәнфит урынына һурып, имеп йөрөгән монгол халҡының тештәре ап- аҡ сәләмәт. Был ҡороттоң кальцийға бай булыуына бәйле.

# Ҡорот
## Ҡорот яһау ысулы

Ҡорот эшләүе ярайһы ғына мәшәҡәтле. Башта айыртылған һөттө ойотоп, ҡатыҡ яһарға кәрәк. Ошо ҡатыҡ ағас батманға йыйыла бара. Шунан һуң уны ҡаҙанға йәки башҡа һауытҡа һалып өҫтөнә күбеге сыҡҡансы ҡайнаталар. Ҡайнатылған эркеттең күбеген һөҙөп алғас, уны таҙа тоҡҡа ҡойоп элеп ҡуялар. Бер нисә көн үтеүгә уның һыуы ағып бөтә һәм барлыҡҡа килгән ҡоротто тоҙлап баҫып йомғатстар яһарға мөмкин. Дөрөҫ, был әле йәш ҡорот ҡына була. Бында иң мөһиме — уны киптерә белеү.
Н. Сафиндың «Башҡорт аштары» тигән китабында йәш ҡоротто йомғаҡлап таҡтаға һалырға ла өҫтөнә сепрәк ябып бер нисә көн ҡояшта киптерергә мөмкин. Ләкин ҡорот таш кеүек ҡатмаһын һәм артыҡ әсе булмаһын тиһәң, уны төтөнгә ҡуйып ыҫлау яҡшы. Элегерәк ҡоротто тик шулай итеп эшләгәндәр ҙә. Бының өсөн ихаталағы асыҡ усаҡ өҫтөнә 2 метр самаһы бейеклектә тар ғына ағас таҡталарҙан ылаш яһап ҡуйыла һәм баш-баш итеп йомарланған ҡорот шунда теҙеп һалына. Яңы яһалған ҡорот кәмендә аҙна-ун көн төтөндә ыҫланьп торорға тейеш. Тик шунан һуң ғына уны ашарға ла, ҡатыҡ итеп ашҡа һалырға ла, ҡышҡылыҡҡа һаҡларға ла була.
Ҡыҙыл борос ҡушып тоҙланған ҡоротто, йомарлап, яҡшы итеп киптергәс ҡул тирмәнендә тарттырып, он кеүек ваҡлап алырға була. Бындай онтаҡ һаҡлауға ла, ҡулланыуға ла бик уңайлы. Яҡшы итеп ябылған быяла банкаларҙа, елләтелгән ҡоро урында сепрәк тоҡсайҙарҙа элеп һаҡларға була. Кәрәк ваҡытта эҫе һурпаға өҫтәргә, йә булмаһа, эҫе һыу менән иҙеп эсергә мөмкин.
# Ҡаранай Мусаҡаев

Ҡаранай Мусаҡаев (1785—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.

# Ҡаранай Мусаҡаев
## Биографияһы

Ҡаранай Мусаҡаев (Ҡаранай Мусаҡай улы Абҙанов) Ырымбур губернаһы Ҡаршын улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Өфө районы) Әсән ауылында йәшәгән.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 11-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 11-се Башҡорт атлы полкы башлыса 8-се кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 5 октябрҙә Түбәнге Новгородҡа бара. Артабан Украинаға генерал-лейтенант граф П. А. Толстойҙың ополчение корпусы составына ебәрелә. Рус армияһының сит илгә походтары барышында, 1813 йылдың майында полк Пенза ополчениеһы менән бергә Варшава герцоглығына килә һәм Польша армияһы составына индерелә. 21 сентябрҙә Богемия армияһының кавалериянан генерал граф М. И. Платовтың корпусы составына күсерелә, октябрь-ноябрҙә Платов корпусы составында Саксонияла, Баварияла, Францияла, шул иҫәптән 4 һәм 6 октябрҙә Лейпциг янындағы хәрби алыштарҙа ҡатнаша. 1814 йылдың 1 ғинуарынан Гамбургты блокадалауҙа һәм штурмлауҙа ҡатнаша. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 11-се Башҡорт атлы полкы Парижға инә.

# Ҡаранай Мусаҡаев
## Бүләктәре

* «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры
* «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» көмөш миҙалы кавалеры
# Ригель (йондоҙ)

Ригель — Орион β-һы, аҡһыл зәңгәр гигант йондоҙ.
Визуаль йондоҙ дәүмәле 0m,1. Диаметры Ҡояштан 30 тапҡырға ҙурыраҡ. Ерҙән 910 яҡтылыҡ йылы алыҫлығында урынлашҡан. Экваториаль йондоҙлоҡҡа ҡарай. Күк йөҙөнөң иң баҙыҡ йондоҙҙарының береһе һәм йондоҙлоҡтоң иң баҙыҡ йондоҙо. Башҡортостан биләмәһендә ҡалҡыусы һәм байыусы яҡтыртҡыс. Декабрь аҙағында – ғинуар башында, төн уртаһында йондоҙ көньяҡҡа офоҡ өҫтөнән иң ҙур бейеклеккә (28°) күтәрелгән сағы — күҙәтеү өсөн иң уңайлы осор.
# Булатов Ғәзий Ғиҙиәт улы

Булатов Ғәзий Ғиҙиәт улы (Кинйәбулатов Ғәзимулла Ғиҙиәтулла улы) (27 июнь 1919 йыл — 23 август 1994 йыл) — публицист, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1964 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған юрисы (1986). Ҡыҙыл Йондоҙ (1945), II дәрәжә Ватан һуғышы (1985) ордендары кавалеры.

# Булатов Ғәзий Ғиҙиәт улы
## Биографияһы

Ғәзий Ғиҙиәт улы Булатов 1909 йылдың 27 июнендә Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Түбәнге Уҫылы ауылында тыуған.
1939 йылдан алып Ҡыҙыл Армияла.
1941 йылдан башлап Көнбайыш, Брянск, 3-сө Белоруссия фронттарында хеҙмəт итə.
1964 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы.

# Булатов Ғәзий Ғиҙиәт улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Ватан һуғышы ордены
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (19.04.1945)
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (11.02.1943)
* Миҙалдар
* БАССР-ҙың атҡаҙанған юрисы (1986)

# Булатов Ғәзий Ғиҙиәт улы
## Әҫәрҙәре

* Крылья обретают на земле: [Об Уфим. авиаспортклубе]. — ­Уфа: Башк. кн. издательство, 1978. ­— 154 с.
* Славные сыны Башкирии. Книга 4: Очерки о героях Советского Союза. Составитель Г. Г. Булатов. — Уфа. Башкирское книжное издательство, 1979. — 264 с.
* Бросок в бессмертие: [Очерк о Г. С. Овчинникове. Для ст. и сред. шк. возраста]. — Уфа: Башк. кн. издательство, 1982. ­— 63 с.
* Славные сыны Башкирии. Книга 5: Очерки о полных кавалерах ордена Славы. Составитель: Г. Г. Булатов. — Уфа. Башкирское книжное издательство, 1985. — 292 с.
* Генералы Башкортостана: Документально-публицистические очерки. / Организатор и составитель Г. Г. Булатов. — Уфа: Китап, 1995. — 352 с.
# Зайцев Вячеслав Кондратьевич

Зайцев Вячеслав Кондратьевич (18 сентябрь 1917 йыл, Охлебин ауылы, хәҙерге Иглин районы Башҡортостан Республикаһы — 19 апрель 1992 йыл, Владимир) — Рәсәй филологы, тәржемәсе һәм публицист.

# Зайцев Вячеслав Кондратьевич
## Биографияһы

Өфө механика техникумын тамамлай (1935), Өфө нефть эшкәртеү заводында инженер булып эшләй, һуңынан 1946 йылға тиклем Алыҫ Көнсығыш флотында хеҙмәт итә. Ленинград университетының славян филологияһы факультетына уҡырға инә. 1951 йылда уны тамамлай. Филология фәндәре кандидаты (1954). Университетта уҡыта, иртә көньяҡ-славян әҙәбиәтен өйрәнеү менән шөғөлләнә.
Е. Гапова иҫтәлектәренә ярашлы, ҡатыны менән айырылышыу һәм студент ҡыҙға өйләнеү менән бәйле, уға Ленинград университетынан китергә тура килә, һәм ул 1964 йылда Минск ҡалаһына күсеп бара$^{[1]}$. БССР Фәндәр академияһының әҙәбиәт институтында эшләй. Иван Гундуличтың «Осман» поэмаһын һәм «Между Львом и Драконом. Дубровницкое Возрождение и эпическая поэма Ивана Гундулича „Осман“» монографияһын тәржемә итеп (1969 йылда икеһен лә айырым баҫма итеп) баҫтыра. Шул уҡ ваҡытта белорус һөйләшен өйрәнеү буйынса эштәр башлай. 1970 йылда «Франциск Скорина и гуманистическая мысль в Белоруссии XV—XVI вв.» тигән темаға докторлыҡ диссертацияһын яҡларға әҙерләнә.
Бер үк ваҡытта 1967 йылда «Байкал» журналында (№ 5, 6, 7) «Боги приходят из космоса» мәҡәләһен баҫтыра, унда Ғайса пәйғәмбәрҙең сит планетанан килеп сығыу мөмкинлеген яҡлай, Вифлеем йондоҙо йыһан карабы булған тип фараз итә һ. б. Зайцев тарафынан был гипотезаны яҡлап әйтелгән бер нисә һөйләм, оҡшаш идеяларға арналған «Воспоминания о будущем» исемле фильмгә ингән.
Зайцевтың был сығыштары рәсми матбуғатта киҫкен реакция тыуҙыра$^{[2]}$. Зайцев докторлыҡ диссертацияһын яҡлай алмай. 1974 йылда ул протест йөҙөнән КПСС-тан сыға, әҙәбиәт институтынан ҡыуыла.
Р. К. Баландин яҙыуынса, Зайцев бер нәмәгә ҡарамаҫтан, «пәйғәмбәр батырлығы менән, рәсми идеология һәм сиркәү тәғлимәтенән ҡырҡа айырылып торған үҙенең фетнәсел идеяларын яҡлай, <…> 1980 йылдың аҙағында СССР-ҙың тарҡалыуын һәм артабанғы ахыры заманды юрап, ирекле һәм ҡыйыу сығыш яһауын дауам итә.
1978 йылдың ноябрендә Дәүләт именлеге комитеты уны ҡулға ала һәмпсихиатрия экспертизаһына ебәрә. 1979 йылдың мартында Мәскәүҙә Сербский исемендәге Суд психиатрияһы институты эксперттары ҡарары менән Зайцевҡа «шизофрения» диагнозы ҡуйыла. 1979 йылдың июнь айында БССР Юғары суды уны Ҡаҙан махсуслаштырылған психиатрия дауаханаһына мәжбүри психик дауаланыуға ебәрә. 1982 йылдың ғинуарында азат ителә.
# Пруст Марсель

Валентин Луи Жорж Эжен Марсель Пруст (франц. Valentin Louis Georges Eugène Marcel Proust; 10 июль 1871 йыл — 18 ноябрь 1922 йыл) — француз яҙыусыһы. XX быуаттың әһәмиәтле яҙыусыларының береһе.
Төп әҫәре 7 томдан торған «Юғалтылған ваҡытты эҙләгәндә» эпопеяһы, (1—16 томдары, 1913—1927, һуңғы алты томы үҙе үлгәндән һуң баҫыла) 20-се меңйыллыҡтың әҙәби ҡомартҡыһы.

# Пруст Марсель
## Биографияһы

Марсель Пруст 1871 йылдың 10 июлендә Париж ҡалаһында хәлле ғаиләлә тыуған. Атаһы Адриан Пруст танылған табип-эпидемиолог һәм патолог, медицина факультеты профессоры, ә әсәһе Жанна Вейль йәһүд биржа маклеры ҡыҙы.

# Пруст Марсель
## Ижады

Прусттың ижади ҡомары 25 йыл дауам иткән. 1896 йылда «Ҡәнәғәтлектәр һәм үкенестәр» тигән хикәйәләр һәм шиғырҙар йыйынтығы сыға. Унан һуң байтаҡ йылдар француз теленә тәржемә эше менән булыша. Джон Рёскин эштәрен тәржемә итә. 1907 йылда «Фигаро» баҫмаһында уның мәҡәләһе баҫылып сыға. Мәҡәләлә әҙип үҙенең ижади эҙләнеүҙәрҙәге төп эҙмә-эҙлелеккә илтеүсе иҫтәлектәрен һәм үкенестәрен анализлап төшөнөүгә ҡайтып ҡала.
1909 йылда Пруст «Сент-Бёв ҡаршыһында» тигән эссе ижад иткән. Ул тора-бара роман булып үҫешә һәм ғүмеренең аҙағына саҡлы ижади процеста була.
Француз әҙәбиәте тарихында Пруст психологик романдарҙы башлап ебәреүсе булып тора. 1896 йылда «Йыуаныстар һәм көндәр» тигән новеллалар йыйынтығы сығарылған. Унда Марселдең бөйөк донъяуи тәкәбберлектәр(ҡупайыуҙар) буйынса күҙәтеүҙәре сағылдырылған. 1895—1904 йылдарҙа Пруст «Жан Сантёй» романы өҫтөндә эшләй. Ул роман тик 1952 йылда ғына донъя күрә.

# Пруст Марсель
## Төп әҫәрҙәре

* 1896 — Йыуаныстар һәм көндәр (франц. Les Plaisirs et les Jours)
* 1896 — 1899 — Жан Сантёй (франц. Jean Santeuil)
* 1908 — 1909 — Сент-Бёв ҡаршыһында (франц. Contre Sainte-Beuve)
* цикл Юғалтылған ваҡытты эҙләгәндә (франц. À la recherche du temps perdu):
** ноябрь 1913 — Сванға табан (франц. Du côté de chez Swann).
** 1919 — Под сенью девушек в цвету (франц. À l’ombre des jeunes filles en fleurs)
** 1921—1922 — Германттарҙа (франц. Le côté de Guermantes I et II)
** 1922—1923 — Содом һәм Гоморра (франц. Sodome et Gomorrhe I et II)
** 1925 — Тотҡонбикә (франц. La prisonnière)
** 1927 — Беглянка (франц. Albertine disparue)
** 1927 — Обретённое время (франц. Le Temps retrouvé)

# Пруст Марсель
## Факттар

* «Сванға табан» романының беренсе баҫмаһы, автор төҙәтеүҙәре менән, с правкой автора на Кристис аукционында 2000 йылдың июлендә 663 750 фунт стерлингҡа һатылған (1 008 900 доллар). Француз әҙәбиәте ҡулъяҙмалары һатыуҙа иң ҡиммәт рекорд ҡуйған әҫәр.
* 1999 йыл Францияның иң эре ике китап магазины, XX быуаттың иң һәйбәт 50 әҫәрен асыҡлау өсөн, һатып алыусылар араһында һорау алыу ойоштора. Икенсе урынға «Юғалтылған ваҡытты эҙләгәндә» романы сыға. (Беренсе урында Альбер Камюҙың «Сит кеше» романы).
* Уның иҫтәлегенә Меркурий планетаһындағы бер кратерға Пруст исеме бирелә.
# Оло Грязная

Оло Грязная — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Банновка йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Оло Грязная
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300312115200011586
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201158
* Бассейн коды — 13.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Колга (йылға)

Колга — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2169/114/254 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.

# Колга (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010800112115200032472
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203247
* Бассейн коды — 13.01.08.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Аҡбур

Акбу́р — аҡ төҫтәге йомшаҡ таш; төҙөлөш һәм буяу материалы; ниндәйҙер әйберҙе, яҫылыҡ өҫтөн аҡлау, ағартыу йәки синыф таҡтаһында яҙыу, һыҙыу, һүрәт төшөрөү өсөн ҡулланыла; химия, резина, ҡағыҙ һ.б. сәнәғәт өлкәләрендә ҡулланылыусы йомшаҡ таш.
Еңелсә цементланган ултырма, тау тоҡомо, ваҡ кальцит бөртөктәренән, карбонат һыу үҫемлектәре - кокколитофоридлар һәм фораминифералар тышсаһыннан, һирәк кенә кремний, пирит һәм фосфорит конкрецияләренан ғибәрәт. Төҫө аҡ йәки һарғылт. Ҡатылығы 1-ҙән кәмерәк. Тығыҙлыгы 2690-2720 кг/м³, күҙәнәклелеге 44-50%. Характерлы билдәләре - йомшаҡлығы, һынған урындың ҡытыршы, балсыҡлы булыуы. Акбур йылы диңгеҙләрнең 30 -ҙан алып 500 метрға тиклем тирәнлектә ултырма тәшкил иткән ярым ҡаты ләмдәре рәүешендә була. Саф төрө акбур системаһының юғары ҡатламдарында йышыраҡ осорай. Акбур ултырмаларының иң ҙур полосасы Европала таралған, иң ҡалын урыны Харьков ҡалаһы районында 600 м тәшкил итә.
* Уайт уртауы яры аҡбур утрауы
* Ҡыҙыл аҡбур ҡая
* Аҡ аҡбур ҡая
# Вануйто

Вануйто — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь (Надымская Обь) йылғаһының уң ярына тамағынан 109 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Вануйто
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300212115300035323
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303532
* Бассейн коды — 15.02.03.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Альберштедт

Альберштедт (нем. Alberstedt) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 501 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,78 км². Диңгеҙ кимәленән 152 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6279 һәм автомобиль коды — SK (элек MQ, QFT).
# Абдуллина Фәрзәнә Фәйзи ҡыҙы

Абдуллина Фәрзәнә Фәйзи ҡыҙы (6 декабрь 1926 йыл) — педагог‑методист, мәктәп дәреслектәре авторы. РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1982), СССР‑ҙың мәғариф отличнигы (1977), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1964).

# Абдуллина Фәрзәнә Фәйзи ҡыҙы
## Биографияһы

Фәрзәнә Фәйзи ҡыҙы Абдуллина 1926 йылдың 6 декабрендә Башҡорт АССР-ы Йылайыр кантонының Мораҡ ауылында тыуған.
1944 йылда Йомағужа урта мәктәбен тамамлай.
1949 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының башҡорт теле һәм әҙәбиәте факультетын тамамлағандан һуң, Мораҡ һәм Темәс башҡорт педагогия училищеларында уҡыта.
1961—1984 йылдарҙа Өфөләге 1-се мәктәп-интернатта эшләй.
Фәрзәнә Фәйзрахман ҡыҙына хас булған ныҡышмалылыҡ, балаларҙың күңелен, мөмкинлектәрен аңлап эш итеү, Башҡортостандың киләсәге — йәштәрҙе ныҡлы рухлы, белемле, әҙәпле итеп тәрбиәләү сифаттары ысын уҡытыусы образын тыуҙыра. Тынғыһыҙ педагог ваҡыт менән иҫәпләшмәй: һәр бер балаға күңел йылыһын биреп әңгәмәләшергә лә, түңәрәктәр үткәрергә лә, дәрестәрен мауыҡтырғыс итеп төҙөргә лә, шуның өҫтәүенә, үҙенең эш тәжрибәһе менән уртаҡлашырға ла, методик хеҙмәттәр, әсбаптар яҙырға ла өлгөрә.

# Абдуллина Фәрзәнә Фәйзи ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

Мәғариф өлкәһендәге хеҙмәттәре өсөн Фәрзәнә Абдуллинаға «СССР-ҙың һәм РСФСР-ҙың мәғариф алдынғыһы», «РСФСР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы» тигән маҡтаулы исемдәр бирелгән.
# Сигоса

Сигоса — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Угра йылғаһының уң ярына тамағынан 232 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.

# Сигоса
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010100412110000020842
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002084
* Бассейн коды — 09.01.01.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Долмабахче һарайы

1853
Тулмабаҡса (Долмабахче) һарайы (төрөк.төр. Dolmabahçe — «күтәртеп (тултырып) һалынған баҡса») — Истанбулда Босфорҙың Европа яғындағы Бешикташ һәм Ҡабаташ райондары сигендә урынлашҡан ғосман солтандары һарайы.
1842—1853 йылдарҙа солтан Абдулмәжит I өсөн төҙөлә, сөнки ул урта быуаттарҙан ҡалған Топҡапы һарайын оҡшатмай һәм Европаның затлы XVIII быуат резиденциялары менән ярышырлыҡ барокко стилендәге һарай һалдырырға теләй. Бальян ырыуынан әрмән оҫталары һарайҙың архитекторы була. Гәлсәр баҫҡысты һәм башҡа интерьерҙы биҙәүгә 14 тонна алтын китә, ә төҙөлөштөң бөтә хаҡы биш миллион алтын фунттан аша. Айырым иғтибар тартырлыҡ яҡтары — королева Виктория бүләк иткән богемия быялаһынан эшләнгән люстра (ауырлығы биш тонна самаһы), солтан заказы буйынса төшөрөлгән Иван Айвазовский картиналары тупланмаһа. Башта әллә ни ҙур булмаһа ла, бер нисә тиҫтә йылдан һарай комплексы майҙаны 45 000 квадрат метрға етә.
1889 йылда солтан Абдулхәмит II резиденцияһын яңы төҙөлгән Йылдыз һарайына күсертә, әммә уның вариҫтары кире Долбахчеға ҡайта. Монархия ҡолағас, һарайға Ататөрк урынлаша; ул ошонда 1938 йылдың 10 ноябрендә вафат була.
Хәҙер һарай музей булып тора. Һарай интерьерҙарын экскурсия барышында ғына ҡарап була.
# Петра Меде

Петра Мария Меде (7 март 1970 йыл, Стокгольм, Швеция) — швед телевидение алып барыусыһы, шоумен һәм комик.
Петра швед Гетеборг ҡалаһында тыуған. Телевидениела уның карьераһы 2005 йылда башлана. Ул үҙенең юмористик шоуҙағы ролдәре менән һәм бик күп телетапшырыуҙар алып барыусыһы кеүек билдәле. Меде швед, инглиз, испан һәм француз телдәрендә иркен һөйләшә.
2009 йылда швед Евровидениела — 2009 Мелодифестивалдә швед һайлап алыу программаһында алып барыусы була. Шул уҡ ваҡытта ул Швецияның иң яҡшы комик ҡатын-ҡыҙы булып һайлана.
Петра Мальмёҙа үткән Евровидение 2013 конкурсында алып барыусы була. Өс йылдан һуң Монс Сельмерлёв менән берлектә ул Стокгольмда үткән Евровидение 2016 конкурсын алып бара.

# Петра Меде
## Карьераһы
### ТВ-шоу

* Евровидение 2016
* Евровидение 2013
* Maestro (2013)
* Maestro (2011)
* Guldbaggegalan (2011)
* Välkommen åter (2010)
* Petra Mede Show (2010)
* Cirkus Möller (2010)
* Roast på Berns (2009)
* Snillen snackar (2009)
* Мелодифестивален (2009)
* Musikmaskinen (2008)
* Det sociala spelet (2008)
* Morgonsoffan (2008)
* Hjälp! (2008)
* Dubbat (2008)
* Parlamentet (2007—2009)
* Extra! Extra! (2007—2008)
* Stockholm Live (2007)
# Светелка

Светёлка — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лосьминка йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Светелка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010100412110000020880
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002088
* Бассейн коды — 09.01.01.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0