yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Хмелевка (Потаскуй ҡушылдығы)

Хмелёвка — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Потаскуййылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Хмелевка (Потаскуй ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200412115200002739
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200273
* Бассейн коды — 13.01.02.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Закка

Закка — Рәсәйҙәге йылға. Төньяҡ Осетия — Алания биләмәләрендә аға. Йылға Нар йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Закка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ардон йылғаһы . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07020000112108200003139
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200313
* Бассейн коды — 07.02.00.001
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Клайнвельсбах

Клайнвельсбах (нем. Kleinwelsbach) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 130 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,44 км². Диңгеҙ кимәленән 200 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99947 һәм автомобиль коды — UH.
# Пальник-Шор (Оло Хайма ҡушылдығы)

Пальник-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Хайма йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Пальник-Шор (Оло Хайма ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000066886
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006688
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Семибратская

Семибратская — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе, Ырымбур өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кизникей йылғаһының һул ярына тамағынан 1,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Семибратская
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, Увелька йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500212111200000645
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200064
* Бассейн коды — 14.01.05.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Люк (Лоза ҡушылдығы)

Люк — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лоза йылғаһының һул ярына тамағынан 9,9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Люк (Лоза ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300112111100032868
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103286
* Бассейн коды — 10.01.03.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Айҙар (исем)

Айҙар — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Айҙар исеме бар.

# Айҙар (исем)
## Этимология

Айҙар башҡорт исеме. Айлы төндә тыуған, бәхетле; түбәһендә сәсе ҡалдырылған; тамғалы; билдәле, үҙенә бер төрлө; дәрәжәле, билдәле мәғәнәләренә эйә.

# Айҙар (исем)
## Билдәле кешеләр

Зөбәйҙуллин Айҙар Хизбулла улы (9 февраль 1963 йыл) — бейеүсе, балетмейстер, мәҙәниәт эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2015 йылдан Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы директоры. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1997).
Ғәлимов Айҙар Ғәни улы (23 февраль 1967 йыл) — йырсы, Башҡортостан Республикаһының (1995) һәм Татарстан Республикаһының (1996) атҡаҙанған артисы. Башҡортостан Республикаһының (2011) һәм Татарстан Республикаһының (2008) халыҡ артисы. Башҡортостандың Халыҡтар дуҫлығы ордены кавалеры (2017)
Абдуллин Айҙар Риват улы (26 июль 1962 йыл) — философ, философия фәндәре докторы (2002), профессор (2009).
Ишмөхәмәтов Айҙар Айрат улы (1 июль 1957 йыл) — ғалим-терапевт, фармокология маркетологы, медицина фәндәре докторы (2001), профессор (2003)[1]. Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир- ағзаһы, генераль директор, иммунобиологик препараттар етештереүҙе ойоштороу һәм уларҙың технологияһы кафедраһы мөдире, «Ремедиум» журналының баш мөхәррире.
Гәрәев Айҙар Риф улы (1962) — Башҡортостан Республикаһы Демократик йәштәр союзы Президиумының — Рәсәй йәштәре союзының республика ойошмаһы рәйесе (1994—1999).
Хөсәйенов Айҙар Гайдар улы (28 февраль 1965 йыл) — журналист, шағир, драматург һәм тәржемәсе. 2012 йылдан «Истоки» гәзитенең баш мөхәррире.
Халиҡов Айҙар Шәрифйән улы (рус. Халиков Айдар Шарифьянович; 26 май 1961 йыл) — энергетик, хужалыҡ эшмәкәре, муниципаль хеҙмәткәр. 2005—2008 йылдарҙа Сибай ҡалаһы хакимиәте башлығы. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Шәйҙуллин Айҙар Мирсәйет улы (21 ғинуар 1977) — «Кремль балеты» театры премьеры, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (2006)
# Собханғолов Шакир Исламғол (Исламғәле) улы

Собханғолов Шакир Исламғол (Исламғәле) улы (рус. Субхангулов Шакир Исламгулович 1899 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. I дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985).

# Собханғолов Шакир Исламғол (Исламғәле) улы
## Биографияһы

Собханғолов Шакир Исламғол улы (башҡа мәғлүмәттәр буйынса атаһының исеме Исламғәле, тыуған йылы 1902 тип бирелгән) 1899 йылда хәҙерге Башҡортостандың Мәләүез районы Иштуған ауылында тыуа. 1941 йылда Йомағужа районы хәрби комиссаритаы тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 148-се гвардия артиллерия-миномет полкының 3-сө батареяһында повозочный булып хеҙмәт итә.
Собханғолов Шакир Исламғол улы үҙ эшен еренә еткереп эшләй, уның аттары һәр ваҡыт ҡараулы, таҙа һәм көр була. Ауыр шарттарҙа фураж ташыған ваҡытта ла аттары көрлөгөн юғалтмай. Хеҙмәтен өлгөлө үтәгәне өсөн 148-се гвардия артиллерия-миномет полкының 3-сө батареяһында повозочныйы Собханғолов Шакир 1944 йылдың 17 ғинуарында подразделениеның 1-се бойороғо менән «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ була
1985 йылда Собханғолов Шакир Исламғол улы юбилейлы I дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә.
Собханғолов Шакир Исламғол (Исламғәле) улы 1945 йылда демобилизациялана.
# Крозиг

Крозиг (нем. Krosigk) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 874 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,03 км². Диңгеҙ кимәленән 176 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6193 һәм автомобиль коды — SK.
# Выдровка (йылға)

Выдровка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Киевский Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 82 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Выдровка (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010900112115200035296
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203529
* Бассейн коды — 13.01.09.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Йосопова Нәфисә Ислам ҡыҙы

Йосопова Нәфисә Ислам ҡыҙы (26 ғинуар 1953 йыл, Прилуки, Чернигов өлкәһе, Украина ССР-ы) — СССР һәм Рәсәй ғалим-физигы. Техник фәндәр докторы (1998), профессор (1998). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2000). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре(2007). СССР уйлап табыусыһы (1988).

# Йосопова Нәфисә Ислам ҡыҙы
## Биографияһы

Нафиса Исламовна Юсупова родилась 26 января 1953 года в городе Прилуки Черниговской области Украины, где тогда служил отец — Ислам Юсупович Юсупов. Профессор И. Ю. Юсупов был основателем кафедры автоматизации производственных процессов УГАТУ.
В 1975 году окончила Воронежский государственный университет .
С 1975 года работает в Уфимском государственном авиационном техническом университете.
С 1989 года — декан факультета информатики и робототехники, одновременно с 1998 года- заведующая кафедрой вычислительной математики и кибернетики.
Доктор технических наук (1998), профессор (1998).

# Йосопова Нәфисә Ислам ҡыҙы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Научные исследования Н. И. Юсуповой посвящены теории искусственного интеллекта.
Юсуповой разработаны методология управления сложными техническими объектами в условиях помех и критических ситуаций, модели представления знаний об опасных объектах и возможных сценариях развития аварий, метод классификации предприятий в соответствии с угрозой банкротства и др.
Автор более 400 научных работ и 44 изобретений.

# Йосопова Нәфисә Ислам ҡыҙы
## Почётлы исемдәре һәм бүләктәре

* Заслуженный деятель науки Республики Башкортостан (2000).
* Почётный работник высшего профессионального образования РФ (2007).
* Знак «Изобретатель СССР» (1988).

# Йосопова Нәфисә Ислам ҡыҙы
## Фәнни хеҙмәттәре

* Университетские образовательные программы. Модели и методы для сопоставительного анализа опыта разных стран. М., 2006 (соавт.);
* Информационное обеспечение управления и контроля. М., 2008 (соавт.);
* Философские и прикладные вопросы методологии искусственного интеллекта. М., 2009 (соавт.) и др.
# Гликоген

Гликоген — композиция полисахариды (C₆H₁₀O₅)ₙ, глюкоза ҡалдыҡтары ярҙамында барлыҡҡа килә α-1→4 (тармаҡлау урындарында — α-1→6). Хайуан күҙәнәктәрендә төп запас углевод һәм глюкоза һаҡлауҙың төп формаһы булып хеҙмәт итә. Цитоплазмаға гранула сифатында күҙәнәктәрҙең күп төрҙәрендә (башлыса бауыр һәм мускул күҙәнәктәрендә) һалына.

# Гликоген
## Тасуирлама

Гликогенды ҡайһы берҙә хайуан крахмалы тип атайҙар, сөнки уның төҙөлөшө йәшелсә крахмалының компоненты булған амилопектинға оҡшаш. Крахмалдан нығыраҡ тармаҡланған һәм компактлы структураһы менән айырыла, иодтар менән буялғанда зәңгәр төҫ бирмәй.
Гликоген глюкозаның ҡапыл етешмәүен ҡаплау өсөн кәрәк булғанда тиҙ мобилизациялана алған энергия запасын барлыҡҡа килтерә. Әммә гликоген запасы триглицеридтар (майҙар) менән тәьмин итеүгә ҡарағанда энергия ҡиммәте кәмерәк. Бөтә организмды туҡландырыу өсөн глюкозаға бауыр күҙәнәктәрендә (гепатоциттарҙа) һаҡланған гликоген ғына эшкәртелә ала. Гликогендың бауырҙағы йөкмәткеһе синтез артыу менән бауыр ауырлығының 5-6 % тәшкил итеүе мөмкин. Бауырҙағы гликогендың дөйөм массаһы өлкәндәрҙә 100-120 граммға етергә мөмкин. Мускулдарҙа гликоген тик локаль ҡулланыу өсөн генә глюкозаға эшкәртелә һәм күпкә түбән концентрацияла (мускулдарҙың дөйөм массаһының 1 % артыҡ түгел) туплана, шул уҡ ваҡытта мускулдарҙың дөйөм запасы гепатотциттарҙа тупланған запастан артығыраҡ булыуы ихтимал. Бөйөрҙәрҙә бик аҙ миҡдарҙа гликоген осрай, хатта баш мейеһе күҙәнәктәренең айырым төрҙәрендә (глиаль) һәм аҡ ҡан күҙәнәктәрендә лә аҙыраҡ осрай.
Запастағы углевод булараҡ, бәшмәк күҙәнәктәрендә гликоген бар.
Хайуан организмының бөтә күҙәнәктәрендә һәм туҡымаларында ике формала осрай: тотороҡло гликоген, ҡатмарлы аҡһымдар менән ныҡ бәйләнгән һәм гранула рәүешендәге лабиль, цитоплазмала үтә алмаҫлыҡ тамсылар күренешендә.

# Гликоген
## Метаболизм

Организмда глюкоза етмәгәс, ферменттар тәьҫирендә гликоген ҡанға ингән глюкозаға тиклем тарҡала. Синтезды көйләү һәм гликогендың тарҡалыуы нервы системаһы һәм гормондар тарафынан башҡарыла. Синтезда йәки гликоген тарҡалыуҙа ҡатнашҡан ферменттарҙың нәҫелдәге етешһеҙлектәре һирәк осрай торған синдромдар — гликогеноз үҫешенә килтерә.

# Гликоген
## Спорттағы роле

Гликоген запастары, уларҙың еңел булыуы арҡаһында, эшләүсе мускулдар өсөн төп энергия сығанағы булып хеҙмәт итә. Әммә мускулдарҙа гликоген запастары сикләнгән. Гликоген етмәүҙең һөҙөмтәһе булып арыу һәм һөҙөмтәләрҙең кәмеүе тора, ә киләсәктә — иммунитеттың көсһөҙләнеүе һәм ауырыуҙар хәүефенең артыуы.

# Гликоген
## Иҫкәрмә

* ↑ Гайтон, Холл, 2006
* ↑ А. В. Жаров, В. П. Шишков и др. Патологическая анатомия сельскохозяйственных животных. — М.: Колос, 1995. — 543 с.
* ↑ Макгрегор, 2016, с. 20
# Белорус диаспораһы

Белорус диаспораһы (белор. Беларуская дыяспара) — Белоруссиянан ситтә йәшәгән белорус сығышлы кешеләр берләшмәһе.
Төрлө тикшеренеүҙәр мәғлүмәттәре буйынса, белорус диаспораһы 2,5 — 3,5 миллион кеше тәшкил итә. Был иҫәпкә XIX быуат аҙағы — XX быуат башында Белоруссия территорияһынан эмиграцияға китеүселәрҙең вариҫтары, шулай уҡ икенсе донъя һуғышы осоро һәм 1990-сы йылдарҙағы эмигранттар инә. Белорус диаспораһының икенсе төркөмө — СССР эсендә күсенгән, ул тарҡалғандан һуң башҡа советтан һуңғы дәүләттәрҙә йәшәгән кешеләр. Айырым төркөмдө белорус диаспораһы менән бәйле ерле белорус аҙсылығы тәшкил итә. Улар Беларусь Республикаһының Польша, Литва һәм Рәсәй менән сигендә йәшәй.
Белоруссиянан күсеп килеүселәрҙең айырым төркөмөн белорус йәһүдтәре барлыҡҡа килтерә, улар АҠШ-та һәм Израилдә общиналар ойошторған.
Рәсми халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, үҙҙәрен белорус тип иҫәпләүсе кешеләр һанының кәмеүе күҙәтелә. Иң ҙур һәм ойошҡан белорус диаспоралары Рәсәйҙә, Украинала, Польшала, АҠШ-та, Канада>ла, Бөйөк Британияла, Литвала, Латвияла һәм Эстонияла бар.
Минскиҙа «Ватан» донъя белорустары ассоциацияһы (Ассоциация белорусов мира «Бацькаўшчына») — бөтә донъялағы белорус сығышлы кешеләрҙе берләштергән халыҡ-ара ойошма булып тора. Ойошма 1990 йылда булдырылған. Әлеге ваҡытта «Бацькаўшчына» ағзалары булып 28 илдән 135 белорус диаспораһы ойошмаһы тора.
1919 йылдан беларусь Халыҡ Республикаһының ҡыуылған хөкүмәте сит илдәрҙә, бигерәк тә Төньяҡ Америкала һәм Көнбайыш Европала күп кенә белорустарҙы берләштереүсе үҙәк булып тора.

# Белорус диаспораһы
## БМО мәғлүмәттәре

БМО мәғлүмәттәре буйынса, 2017 йылда донъяла белорус эмигранттарының һаны донъяның 55 илендә 1,5 миллион самаһы кеше тәшкил итә.
БМО-ның 2017 йыл мәғлүмәттәре буйынса донъяла белорус эмигранттарының һаны :
| Ил | Кеше иҫәбе |
| Рәсәй Федерацияһы | 764 819 |
| Украина | 247 989 |
| Польша | 79 534 |
| Ҡаҙағстан | 70 858 |
| АҠШ | 59 517 |
| Латвия | 44 485 |
| Италия | 32 952 |
| Литва | 32 093 |
| Үзбәкстан | 26 266 |
| Германия | 25 617 |
| Израиль | 22 548 |
| Канада | 12 131 |
| Эстония | 11 331 |
| Ҡырғыҙстан | 9 748 |
| Чехия | 4 187 |
| Испания | 3 922 |
| Бөйөк Британия | 3 881 |
| Төркмәнстан | 3 841 |
| Франция | 3 451 |
| Молдова | 3 259 |
| Швеция | 2 865 |
| Австралия | 2 156 |
| Австрия | 1 835 |
| Бельгия | 1 597 |
| Греция | 1 430 |
| Швейцария | 1 239 |
| Грузия | 1 087 |
| Норвегия | 1 072 |
| Болгария | 1 064 |
| Португалия | 962 |
| Дания | 815 |
| Ливия | 778 |
| Тажикстан | 698 |
| Ирландия | 657 |
| Әзербайжан | 450 |
| КАР | 395 |
| Финляндия | 391 |
| Нидерланд | 368 |
| Кипр Республикаһы | 362 |
| Төркиә | 354 |
| Әрмәнстан | 327 |
| Аргентина | 315 |
| Мысыр | 262 |
| Словакия | 223 |
| Венгрия | 216 |
| Словения | 156 |
| Сербия | 133 |
| Хорватия | 91 |
| Исландия | 45 |
| Люксембург | 43 |
| Мальта | 35 |
| Бразилия | 10 |
| Коста-Рика | 5 |
| Боливия | 5 |
| Чили | 5 |
| Донъяла | 1 484 875 |
# Игеш күлдәре

Оло Игеш һәм Кесе Игеш - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Озерск ябыҡ ҡалаһы биләмәһенә ингән күлдәр.

# Игеш күлдәре
## Тасуирламаһы

Оло Игеш күле Кәҫле ҡалаһынан 43 км төньяҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан. Яҡында тораҡ пункты юҡ. Ярҙары һаҙлыҡлы.
Координаттары: киңлеге - 56°07′45″ , оҙонлоғо 61°19′05″
Абсолют һыу кимәле билдәһе 218,5 м.
Оҙонлоғо 1,8 км (төньяҡтан көньяҡҡа), киңлеге 1,3 км (көнбайыштан көнсығышҡа).
Майҙаны 2,3 км².
Һыуы сөсө.
Кесе Игеш күле Кәҫле ҡалаһынан 42 км төньяҡ-көнсығышта урынлашҡан.
Координаттары: киңлеге -56°08′25″ , оҙонлоғо 61°17′00″
Һыу кимәленең абсолют бейеклеге 227,8 м.
Күлдең оҙонлоғо 1,3 км (төньяҡтан көньяҡҡа), киңлеге 1 км (көнбайыштан көнсығышҡа).
Майҙаны 1 км².
Һыуы сөсө.
Һаҙлыҡлы, көнбайыш яғынан һаҙланыу кимәле аҙыраҡ. Ярҙары буйлап япраҡлы ағас тоҡомдары өҫтөнлөк итә, күберәк ҡайын үҫә

# Игеш күлдәре
## Тарихынан

Силәбе өлкәһендә ике күлдә ҡәтғи рәүештә балыҡ тоторға ярамай - улар Озерск ябыҡ ҡалаһы биләмәһендәге Оло һәм Кесе Игеш. Был ике күл Көнсығыш Урал радиоактив эҙ (ВУРС) зонаһына эләккән һәм унда тереклек иткән радиактив матдәләр менән ағыуланған
Игеш күлдәре 1957 йылда «Маяҡ» предприятиеһында (рус. Маяк (производственное объединение)) булған радиоактив авария ваҡытында ныҡ ағыуланып ҡалған. Күл ярында урынлашҡан Игеш ауылы халҡы 1957 йылда башҡа урынға күсерелгән
Был хәүефле урындарға инеү юлдары ябылған. Күлдәрҙә балыҡ тоторға ла, һыу инергә лә ярамай. Кемдер тыйыуҙы боҙа икән, көслө радиация ала һәм унда үтеү режимын боҙған өсөн штраф һалына.
Дөйөм алғанда 1957 йылдағы авария ваҡытында барлығы 89 һыу ятҡылыҡтары зыян күргән. 2012 йылда улар тикшерелгән һәм иң хәүефле тип Игеш күлдәре танылған Ҡалғандарында һыу инергә һәм балыҡ тоторға рөхсәт бирелгән, әммә ваҡыт-ваҡыт балыҡтарҙы фонын тикшертергә ебәреп торалар
Урындағы халыҡ радиациялы ерҙә йәшәп битарафҡа әйләнгән, мал тоталар, тиҙәген баҡсаларына таратып, йәшелсә-емеш үҫтерәләр, тип яҙа журналистар. Уларҙан бындай продукцияны һатып алыуҙан тыйылырға кәңәш итәләр

# Игеш күлдәре
## Этимологияһы

Күлдең атамаһы килеп сығышын Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: Игиш, озеро, Каслинский район.От башкирского личного мужского имени Игиш, с основой иге — «хороший», «добрый» и именным аффиксом -иш (частица. -иш может выступать в значении «напарник», «собрат»). Имя отражает первые признаки поведения новорожденного, первоначально принадлежало селению (теперь отсутствует) и перенесено к озеру.
"Башҡорт исемдәре" китабында иге һүҙе менән яһалған Игебай, Игелек тигән исемдәр бар. Башҡорт әҙәбиәтендә лә шағир Игебаев Абдулхаҡ Хажмөхәмәт улы тос өлөш ҡалдырған. "Иге" - яҡшы тигән мәғәнә бирә тип аңлатыла был белешмәлә.
Иге - билдәле бр кимәлдән сифаты юғары, яҡшы тигән аңлатма бирелә "Башҡорт теленең һүҙлеге"ндә

# Игеш күлдәре
## Шулай уҡ ҡара

* Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге
* Берҙәнеш (ауыл)
# Туҡаев Мөхәмәтшакир Мөхәмәтхарис улы

Туҡаев Мөхәмәтшакир Мөхәмәтхарис улы (14 ғинуар 1862 йыл — 1932 йыл) — ахун, Өфө губернаһынан Рәсәй империяһының 2-се һәм 3-сө саҡырылыш Дәүләт Думаһы ағзаһы, башҡорт.

# Туҡаев Мөхәмәтшакир Мөхәмәтхарис улы
## Биографияһы

Мөхәмәтшакир Мөхәмәтхарис улы Туҡаев Өфө губернаһының Стәрлетамаҡ өйәҙе Ҡалҡаш улусы (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Стәрлебаш районы) Стәрлебаш ауылында тыуа. Туҡаевтар нәҫеленән, ишандар, имамдар һәм мөҙәристәр династияһы заты. Ырыуға нигеҙ һалыусы тип Ниғмәтулла бин Биктимер бин Туҡай бин ас-Слаучи һанала (1772—1844).
Дини белемде Стәрлебаш мәҙрәсәһендә ала. Ырымбур татар уҡытыусылар мәктәбен тамамлай. Ауыл хужалығы менән шөғөлләнә. Ер биләүсе (360 дисәтинә.).
1887 йылда ауыл һайлау съезына вәкил итеп һайлана, был съездың рәйесе була.
Артабан Стәрлетамаҡ өйәҙенең земство йыйылышы ағзаһы (1887—1890), Өфө губерна статистика комитеты ағзаһы (1898—1901) һәм Өфө губерна музей комитеты ағзаһы итеп һайлана.
Иген уңмаған 1892 һәм 1897 йылдарҙа аҙыҡ-түлек буйынса ышаныслы вәкил итеп һайлана.
1899 йылда төрки телендә уның «Стәрлебаш ауылы тарихы» тигән мәҡәләһе баҫылып сыға.
1905 йылдың апрелендә Өфөлә мосолман руханиҙары съезы рәисе була, был съезда Ырымбур округы мосолмандары өсөн мосолман руханиҙары йыйылышының дини автономияһы концепциялы петиция ҡабул ителә, уның нигеҙендә уларҙың дини эштәренә дәүләттең ҡыҫылмауы һәм дини идараны либералләштереү идеяһы ята.
Өфө губернаһынан Рәсәй империяһының 2-се (1907) һәм 3-сө (1907—1912) саҡырылыш Дәүләт Думаһы ағзаһы итеп һайлана. Мосолман фракцияһына инә. 4-се саҡырылыш Дәүләт Думаһына депутат итеп һайланыуға тауышҡа ҡуйыла, ләкин Стәрлетамаҡ өйәҙе буйынса «сит милләтле улус йыйылыштарынан» һайлауҙы юҡҡа сығарыу сәбәпле унда эләкмәй. Икенсе версия буйынса, һайлауҙы өҙөү өсөн Өфө губернаһы губернаторы П. Башилов тарафынан күрелгән саралар һөҙөмтәһендә депутат итеп һайланмай.
1914 йылдың июнендә Санкт-Петербургта үткән бөтә Рәсәй мосолмандары съезы делегаты.
1921 йылда Ырымбурға күсә.
# Ельцовка (Калманка ҡушылдығы)

Ельцовка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Калманка йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Ельцовка (Калманка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200312115100010248
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115101024
* Бассейн коды — 13.01.02.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Бреды районы

Бреды районы (рус. Брединский район) — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһендәге муниципаль район. Майҙан — 5076 км².
Районда Арҡайым — Көньяҡ Уралда табылған торлаҡ нығытмаһы, хужалыҡ итеү майҙаны һәм ҡәберлеге булған археологик комплекс урынлашҡан.

# Бреды районы
## Ҡоролош

| Берекмә | Үҙәк | Ауылдар һаны | Халыҡ (2002), кеше |
| Андреевское ауыл биләмәһе | Андреевский ҡасабаһы | 2 | 1 943 |
| Атамановское ауыл биләмәһе | Атамановский ҡасабаһы | 2 | 1 020 |
| Белокаменское ауыл биләмәһе | Маяк ҡасабаһы | 4 | 2 247 |
| Боровское ауыл биләмәһе | Боровое | 6 | 3 784 |
| Брединское ауыл биләмәһе | Бреды ҡасабаһы | 2 | 11 241 |
| Калининское ауыл биләмәһе | Калининский ҡасабаһы | 5 | 2 403 |
| Княженское ауыл биләмәһе | Княженский ҡасабаһы | 3 | 1 827 |
| Комсомольское ауыл биләмәһе | Комсомольский ҡасабаһы | 2 | 1 772 |
| Наследницкое ауыл биләмәһе | Наследницкий ҡасабаһы | 3 | 2 249 |
| Павловское ауыл биләмәһе | Павловский ҡасабаһы | 4 | 2 292 |
| Рымникское ауыл биләмәһе | Рымникский ҡасабаһы | 4 | 2 261 |

# Бреды районы
## Билдәле шәхестәре

* Ҡоҙаяров Альберт Шамил улы (5.10.1951—3.11.2020), график, биҙәү-ҡуланма сәнғәте рәссамы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2015) һәм мәғариф отличнигы. Павловка ауылынан.
* Чанышев Әмир Иҙрис улы (15.01.1909—4.04.1996), ғалим-әҙәбиәт белгесе, яҙыусы, юғары мәктәп уҡытыусыһы, дәреслектәр авторы. 1979 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Филология фәндәре кандидаты (1949). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры. Павловка ауылынан.