yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Нәҡиб әл-әшрәф

Нәҡиб әл-әшрәф (төр. Nakîbü’l eşrâf; рус. Накиб аль-ашраф) — Ғосман империяһында Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең тоҡомдары — алисыларға ҡағылышлы эштәр менән шөғөлләнгән кеше вазифаһы.

# Нәҡиб әл-әшрәф
## Бурыстары

Нәҡиб әл-әшрәф бер нисә була. Уның бурыстарына Пәйғәмбәрҙең вариҫтары өсөн шәжәрә исемлектәрен алып барыу, уларҙың тәртибен күҙәтеү, бәхәстәрҙе яйға һалыу, етемдәр, аҡылға зәғифтәр тураһында хәстәрлек күреү һ. б. инә. Уларҙың бурыстарына шулай уҡ үҙҙәрен Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең вариҫтары тип иғлан иткән кешеләрҙең шәхесен асыҡлау ҙа инә. Үҙҙәренең шәжәрәһен уйлап сығарғандарҙы һәм үҙҙәрен алисыларға бәйләгәндәрҙе мөтәсәйеттәр (ялған сәйеттәр) тип атайҙар.

# Нәҡиб әл-әшрәф
## Тарихы

1400 йылда, солтан Баязит I ваҡытында, Ғосман империяһында алисылар эштәре менән шөғөлләнгән махсус дәүләт органы булдырыла. Солтан Мәхмәт II хакимлығы осоронда ул ваҡытлыса бөтөрөлә. 1494 йылдан нәҡиб әл-әшрәф вазифаһына Баязит II солтандың уҡытыусыһы Сәйет Мәхмүт тәғәйенләнә. Ғосман империяһында нәҡиб әл-әшрәф вазифаһы, әһәмиәте аҙ булһа ла, йәшәүенең аҙағына тиклем һаҡлана. Нәҡиб әл-әшрәфтәрҙең алисыларҙың төрлө эштәре менән шөғөлләнгән ҙур штаты була, уларҙың балаларының тыуыу фактын һәм исемдәрен теркәйҙәр, шәжәрә ағасын билдәләйҙәр һ.б. Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең һәр вариҫына туғанлыҡ фактын раҫлаусы махсус документ бирелә.
Ғосман империяһының әшрәф нәҡибтәре махсус кейемдәр кейгән.
# Ижевск ҡорал яһаусылары һәйкәле

Ижевск ҡорал яһаусылары һәйкәле Ижевск ҡалаһында, быуа яры буйында, Совет һәм Свердлов урамдарының мөйөшөндә, ҡаланың Первомайский районында ҡуйылған.

# Ижевск ҡорал яһаусылары һәйкәле
## Тарих

Рәсәй ҡорал яһаусыларына һәйкәл ҡуйыу идеяһы менән «Ижевск машиналар эшләү заводы» ААО генераль директоры Владимир Гродецкий сығыш яһай, ул үҙенең сығышында Рәсәйҙә СССР һәм Рәсәй ҡоралына ҡуйылған һәйкәлдәрҙең күп булыуы, ә бына уның етештереүселәргә һәйкәлдең булмауы тураһында һөйләй. Һәйкәлдең эскизына конкурс иғлан ителә, унда скульптор Павел Медведев макеты еңеп сыға. Эскизды эшләгән саҡта скульптор Ижевск заводының ысынбарлыҡта эшләгән фотоһүрәттәре менән файҙаланған. Ике ҡорал эшләүсенең береһе эскизда ултыртып төшөрөлгән, икенсеһе баҫып тора, улар икеһе лә традицион кафтан һәм цилиндр кейгән. Был шуның менән бәйле, сөнки иң яҡшы ҡорал яһау оҫталарына улар өсөн махсус тегелгән батша кафтаны, цилиндр, таяҡ һәм бирсәткәләр бүләк иткәндәр. Бронзанан эшләнгән композицияның бейеклеге 3 м, уның дөйөм ауырлығы 4 тонна тәшкил иткән Һәйкәл металы махсус рәүештә ҡартайтылыу эффектын булдырыу юлы менән эшкәртелгән.
Ҡорал эшләүселәрҙең фигуралары гранит постаментҡа баҫтырылған. Скульптураның итәгендә плитәләр ҡуйылған, уларҙа Ижевскиҙа ҡорал яһауға ҙур өлөш индергән кешеләрҙең исемдәре яҙылған — М. Т. Калашников, Г Н. Никонов, В А. Ярыгин, Е. Ф. Драгунов, шулай уҡ «Ижмаш» директорҙары — Белобородов, Ионов, Палагин һәм атыу ҡоралдары етештереүселәрҙең исемдәре — Ижевск машиналар эшләү заводы һәм Ижевск механика заводы.
Скульптура композицияһы ҡуйылған урын таштар менән тигеҙләнгән. Эргәһендә суйын ҡоймалар ҡуйылған, ә «Ижмаш»ҡа төшә торған урында күтәрмәле матур баҫҡыстар урынлаштырылған, Һәйкәл тирәләй эскәмйәләр ҡуйылған. Был майҙан Ҡорал яһаусылар майҙаны исемен ала.
Һәйкәл асыу тантанаһы 2007 йылдың 4 авгусында Ижевск ҡоралының 200 йыллығына һәм Калашников автоматының 60 йыллығына тура килтереп үткәрелә. Тантанала Удмурт Республикаһы президенты Александр Волков, «Ижмаштың» генераль директоры Владимир Гродецкий. Михаил Калашников һәм Ижевск ҡалаһы мэры Виктор Балакин ҡатнаша.
# Гёрен (Альтенбург)

Гёрен (Альтенбург) (нем. Gohren (bei Altenburg)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 439 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,6 км². Диңгеҙ кимәленән 225 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 4603 һәм автомобиль коды — ABG.
# 2003 йылда йыһанға осороуҙар исемлеге

2003 йылдағы орбитаға осороуҙар исемлеге. Ҡыҙыл төҫ менән уңышһыҙ осороуҙар билдәләнгән. Осоусы йыһан аппараттары (ЙА) ҡалын итеп айырып билдәләнгән.
# Ҡарауыл (Свердловск өлкәһе)

Ҡарауыл (рус. Караульское) — ауыл, Рәсәй Федерацияһы Свердловск өлкәһеның Яңы Ләлә ҡала округында урынлашҡан.

# Ҡарауыл (Свердловск өлкәһе)
## Географик урыны

Ҡарауыл ауылы (икенсе исеме — Һаҡсылар ауылы) Свердловск өлкәһе ҡала округы» муниципаль берәмегендә, Каменка йылғаһы тамағында, Сосьваның ҡушылдығы Ләлә (урыҫ. Ляля) йылғаһының һул яҡ яры буйлап, Яңы Ләлә (урыҫ. Новая Ляля) ҡалаһынан көнбайышҡа табан 22 километрҙа (автотрасса буйынса 33 км) урынлашҡан. Ауыл аша Яңы Ләлә — Павда автотрассаһы үтә. был төбәк ылыҫлы урман һәм киң һаҙлыҡтар менән уратып алынған; дымлылыҡ юғары булғанға күрә йыш ҡына ергә томан төшә, ә йәйгеһен һанһыҙ күп бөжәктәр — серәкәй һәм ләпәктәр барлыҡҡа килә. Ер өҫтө күбеһенсә ҡомло тупраҡтан тора, урыны менән балсыҡлы урындар ҙа бар.

# Ҡарауыл (Свердловск өлкәһе)
## Ауыл тарихы

Ауылға нигеҙ Бабинов юлын һалыу өсөн Рәсәй үҙәгенән күсерелгән халыҡ тарафынан 1599 йылда һалына. Ауылдың тәүге исеме Лялинск заставаһы (сик һағы) тип йөрөтөлә. Һуңынан был урында Бабинов юлы буйлап ташылған йөктәр таланыуға дусар ителмәһен өсөн таможня һәм ҡарауыл ҡуйыла. Шуға ла Ҡарауыл атамаһы нығынып ҡала. Себергә һәм унан кире килгән йөктәрҙе контролдә тотоу өсөн ауылда ҡарауыл-таможня посы һәм вогулдар һәм ханттарҙан яһаҡ итеп йәнлек тиреләрен йыйыу пункты урынлаша. XХ быуат башында ауылда йәшәүселәр игенселек, йәнлек аулау менән шөғөлләнә, шулай уҡ алтын приискыларында эшләй.

# Ҡарауыл (Свердловск өлкәһе)
## Баҡыр иретеү буйынса Ләлә ҡаҙна заводы

1723 йылда Петр I Указы менән Каменка йылғаһы тамағында баҡыр иретеү буйынса Ләлә ҡаҙна заводын төҙөү өсөн плотина төҙөлә. Баҡыр мәғдәне ятҡылығын Верхотур ауылы крәҫтиәне Влас Коптяков завод урынлашҡан ерҙән 5 километрҙа ятҡан урында аса. 1727 йылда завод туҡтатыла. 1728—1729 йылдарҙа баҡыр мәғдәне Павдин һәм Конжак рудниктарынан сығарыла, заводҡа руда 80 саҡрымдан ашыу алыҫлыҡтан сана менән ташыла. 1743 йылда ятҡылыҡта мәғдән бик аҙ булғанға күрә туҡтатыла.

# Ҡарауыл (Свердловск өлкәһе)
## Богоявленский сиркәүе

Тәүге ағас ғибәҙәтхана Ләлә йылғаһының уң яҡ ярында урынлаша. Ул Богоявление байрамы хөрмәтенә асыла, булмай, кем тарафынан һәм ҡасан төҙөлгәне билдәһеҙ, әммә ул 1764 йылда яна. Икенсе ғибәҙәтхана Тубыл Митрополиты Павел фатихаһы менән 1768 йылда төҙөлә, иҫкереүе сәбәпле ул 1878 йылда ябыла. 1878 йылда Ләлә йылғаһының һул яҡ ярында дин тотоусылар иҫәбенә ағастан тағы ла бер ғибәҙәтхана һалына, 1881 йылда ул асыла. 1930 йылда совет осоронда сиркәү ябыла.
# Тәфтизән (исем)

Тәфтизән — башҡорт ир-ат исеме.

# Тәфтизән (исем)
## Билдәле кешеләр

* Миңлеғолов Тәфтизән Таһир улы (29 май 1922 йыл — 29 сентябрь 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, 16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһының миномёт батареяһы расчёты командиры, гвардия сержанты. Советтар Союзы Геройы (1944, үлгәндән һуң).
# Омысь

Омысь — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лыхма йылғаһының һул ярына тамағынан 125 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 5 км.

# Омысь
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300022016
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302201
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Игонца

Игонца — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Терменьга йылғаһының һул ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Игонца
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000028339
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002833
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Абдулманнаф Ырыҫҡолов

Абдулманнаф Ырыҫҡолов (1795—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.

# Абдулманнаф Ырыҫҡолов
## Биографияһы

Абдулманнаф Ырыҫҡолов (Абдулманнаф Ырыҫҡол улы Нөркәев) Ырымбур губернаһы Бүләкәй-Көҙәй улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Нуриман районы) Күл (Иҫке Мәсетле) ауылында йәшәгән.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 11-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 11-се Башҡорт атлы полкы башлыса 8-се кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 5 октябрҙә Түбәнге Новгородҡа бара. Артабан Украинаға генерал-лейтенант граф П. А. Толстойҙың ополчение корпусы составына ебәрелә. Рус армияһының сит илгә походтары барышында, 1813 йылдың майында полк Пенза ополчениеһы менән бергә Варшава герцоглығына килә һәм Польша армияһы составына индерелә. 21 сентябрҙә Богемия армияһының кавалериянан генерал граф М. И. Платовтың корпусы составына күсерелә, октябрь-ноябрҙә Платов корпусы составында Саксонияла, Баварияла, Францияла, шул иҫәптән 4 һәм 6 октябрҙә Лейпциг янындағы хәрби алыштарҙа ҡатнаша. 1814 йылдың 1 ғинуарынан Гамбургты блокадалауҙа һәм штурмлауҙа ҡатнаша. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 11-се Башҡорт атлы полкы Парижға инә.

# Абдулманнаф Ырыҫҡолов
## Бүләктәре

* «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры
* «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» көмөш миҙалы кавалеры
# Миңлеғолов Тәфтизән Таһир улы

Миңлеғолов Тәфтизән Таһир улы (29 май 1922 йыл — 29 сентябрь 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, 16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһының миномёт батареяһы расчёты командиры, гвардия сержанты. Советтар Союзы Геройы (1944, үлгәндән һуң).

# Миңлеғолов Тәфтизән Таһир улы
## Биографияһы

Тәфтизән Таһир улы Миңлеғолов 1922 йылдың 29 майында АСБР-ҙың Бөрйән-Түңгәүер кантоны Күсей ауылында (Башҡорт АССР-ының Бөрйән-Түңгәүер кантоны (хәҙер — Башҡортостандың Баймаҡ районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте буйынса башҡорт. Шунда уҡ ете класс тамамлай, тыуған ауылында Ворошилов исемендәге колхозда эшләй, артабан — алтын приискыларында.
1941 йылдан — Ҡыҙыл Армияла. Кесе командирҙар мәктәбендә уҡый. 1942 йылдың апреленән — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. Сталинград һәм Үҙәк фронттарындағы алыштарҙа ҡатнаша. 1943 йылдың 28 февралендә Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә/
1943 йылдың 20 сентябрендә 62-се гвардия кавалерия полкының миномет расчеты командиры (Үҙәк фронты, 61-се армия, 7-се гвардия кавалерия корпусы, 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы) гвардия сержанты Тәфтизән Миңлеғолов Черныш тораҡ пункты (Украина, Чернигов өлкәһе) тирәһендәге алыштарҙа айырыуса ҡаһарманлыҡ күрһәтә, алыш барышында ул шәхсән үҙе 18 дошманды юҡ итә.

# Миңлеғолов Тәфтизән Таһир улы
## Батырлығы

1943 йылдың 29 сентябрендә Усохи ауылы (Белоруссия, Гомель өлкәһе, Брагин районы) өсөн барған алыштарҙа 62-се гвардия кавалерия полкы подразделениелары дошман уты аҫтында ҡала, шул ваҡтта расчет командиры Тәфтизән Миңлеғолов үҙ ирке менән дошман нөктәләрен юҡ итергә теләк белдерә. Автоматтан атып һәм гранаталар ташлап, ул шәхсән үҙе дошман миномет расчетын ҡыйрата, шулай уҡ дошман танкын шартлата, шуға ҡарамаҫтан, заданиены үтәгән саҡта Т. Миңлеғолов батырҙарса һәләк була. Галки ауылының көньяҡ-көнбайыш осонда Туғандар кәберлегендә ерләнә (Белоруссия, Гомель өлкәһе, Брагин районы).
СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 15 ғинуарындағы Указына ярашлы гвардия сержанты Тәфтизән Таһир улы Миңлеғолов Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы һәм Ленин ордены менән (үлгәндән һуң) бүләкләнә.

# Миңлеғолов Тәфтизән Таһир улы
## Наградалары

* «Алтын Йондоҙ» миҙалы(15.01.1944)
* Ленин ордены (15.01.1944)
* II дәрәжә Ватан Һуғышы ордены (03.11.1943
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943)

# Миңлеғолов Тәфтизән Таһир улы
## Хәтер

* Т. Т. Миңлеғоловтың исеме алтын хәрефтәр менән 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһының башҡа 78 Советтар Союзы Геройы исемдәре менән бер рәттән Башҡортостан Республикаһының Милли музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Совет урамы, 14) мәңгеләштерелгән, шулай уҡ уның исеме 112-се кавалерия дивизияһы музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Левитан урамы, 27) уйылып яҙылған..
* Тәфтизан Миңлеғоловтың тыуған ауылы Күсейҙә Герой хөрмәтенә бюст ҡуйылған һәм мәктәп бинаһында мемjриаль таҡтаташ урынлаштырылған.
Шулай уҡ Баймаҡ ҡалаһында урамдарҙың береһенә уның исеме бирелгән.
# Орёл өлкәһе

Орёл өлкәһе — Рәсәй Федерацияһы субъекты, Үҙәк федераль округ составына инә. Административ үҙәге — Орёл ҡалаһы.
Өлкә төньяҡтан — Тула, көнсығышта — Липецк, көньяҡта — Курс, көнбайышта — Брянск һәм төньяҡ-көнбайышта — Калуга өлкәләре менән сиктәш.
Орёл өлкәһе 1937 йылдың 27 сентябрендә ойошторолған.

# Орёл өлкәһе
## Халҡы

Рәсәй Дәүләт статистикаһы федераль хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса, өлкәнең халыҡы 759 721 (2016) кеше тәшкил итә. Халыҡ тығыҙлығы — 30.82 кеше/км² (2016). Ҡала халҡы — 66.79 % (2015).

# Орёл өлкәһе
## Халҡы
### Милли составы

| Иҫәп алыу йылдары | 1989 | 2002 | 2010 |
| Милләтен күрһәткәндәр | 889056 (100 %) | ▼ 854210 (100 %) | ▼ 769467 (100 %) |
| Урыҫтар | 861901 (96,9 %) | ▼ 820024 (96,0 %) | ▼ 739019 (96,1 %) |
| Украиндар | 11512 (1,3 %) | ▼ 11212 (1,3 %) | ▼ 7917 (1,0 %) |
| Башҡа милләттәр | 15643 (1,8 %) | ▲ 22974 (2,7 %) | ▼ 22531 (2,9 %) |
Орёл өлкәһендә 2002 йылда — 149 башҡорт йәшәгәне теркәлгән.

# Орёл өлкәһе
## Билдәле шәхестәре

* Лякишев Николай Павлович (5.10.1929—18.11.2006), ғалим-металлург. 1987—2004 йылдарҙа А. А. Байков исемендәге Металлургия һәм материалдарҙы өйрәнеү ғилеме институты директоры. СССР Фәндәр академияһы академигы (1987), Башҡортостан Фәндәр академияһының почётлы академигы (1991), техник фәндәр докторы (1975), профессор (1979). Ленин премияһы (1976), СССР‑ҙың Дәүләт премияһы (1970), Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте премияһы (2002), Демидов премияһы (2005) лауреаты. Ленин (1981) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971) ордендары кавалеры.

# Орёл өлкәһе
## Административ-территориаль бүленеше

Орёл өлкәһендә 267 муниципаль берәмек бар, шул иҫәптән:
* 3 ҡала округы
* 24 муниципаль район
* 17 ҡала һәм 223 ауыл биләмәһе.
# Ыджыд-оз

Ыджыд-оз — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вычегда йылғаһының уң ярына тамағынан 645 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Ыджыд-оз
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000016248
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001624
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Имәнлек йырыны ( Туҡ ҡушылдығы)

Имәнлек йырыны — Ырымбур өлкәһе Красногвардейский районындағы шул уҡ атамалы йырын буйлап аҡҡан, йәйгеһен ҡорой торған йылға. Йылға Туҡ йылғаһына һул яҡтан барып ҡушыла. Уның тамағы Юлтый ауылынан көнсығыштараҡ, Туҡ йылғаһы ағымының 170-се км урынлашҡан. Йылға оҙонлоғо — 12 км, һыу йыйыу бассейны майҙаны 54 км².
Юлтый ауылынан 3 км көньяҡ-көнсығыштараҡ быуа бар. Йырын тамағынан үрҙәрәк уның аша ағас күпер һалынған. Юлтый ауылы — күренекле башҡорт яҙыусыһы Дауыт Юлтыйҙың (1893—1938) тыуған ауылы.

# Имәнлек йырыны ( Туҡ ҡушылдығы)
## Дәүләт һыу бассейны реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры буйынса йылға Түбәнге Волга бассейны округына, Сорочинск гидроузелынан Елшән һыу үлсәү посына тиклем Һамар (Волга ҡушылдығы) һыу хужалығы участкаһына ҡарай. Бәләкәй һыу бассейны— юҡ. Йылға бассейны йылғаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысынан алып Каспийға тиклем Волга йылғаһы..
Һыу ресурстарының федераль агентлығы әҙерләгән РФ территорияһын һыу хужалығы буйынса районлаштырыу геоинформацион системаһы мәғлүмәттәре буйынса: — Дәүләт һыу реестрында һыу объекты коды — 11010001012112100006976
— Гидрологик өйрәнеү буйынса коды(ГӨ) — 112100697
— Бассейн коды— 11.01.00.010
— ГӨ буйынса том һаны — 12
— ГӨ буйынса сығарылыш— 1
# Мөхәмәтйәрова Рәйсә Мәжит ҡыҙы

Мөхәмәтйәрова Рәйсә Мәжит ҡыҙы (рус. Раиса Мажитовна Мухамедьярова, ҡаҙ. Раиса Мұхамедиярова; 11 июль 1939 йыл, Кокпекты ауылы, Семипалатинск өлкәһе (ҡаҙ. Семей облысы), Ҡаҙаҡ ССР-ы — 4 ноябрь 2019 йыл) — ҡаҙаҡ совет театр һәм кино артисы. Ҡаҙаҡ ССР-ының атҡаҙанған артисы (1990). Кинематографистар союзы ағзаһы, СССР (1962).

# Мөхәмәтйәрова Рәйсә Мәжит ҡыҙы
## Биографияһы

1957—1958 йылдарҙа мәктәп тамамлағандан һуң Ҡаҙағстан Компартияһының Һарыағас (ҡаҙ. Сарыағаш) райкомында секретарь-машинистка булып эшләй.
Кинематографҡа студент сағында осраҡлы ғына эләгә, һәм экрандарға «Песня зовёт» картинаһы сығыу менән үк танылыу ала
1962 йылда Абай исемендәге Ҡаҙаҡ дәүләт педагогия институты сит телдәр факультетының инглиз бүлеген тамамлап, инглиз теле уҡытыусыһы һөнәре ала.
1995 йылдан 2002 йылға тиклем Г. Мүсирәпов исемендәге балалар һәм үҫмерҙәр өсөн Ҡаҙаҡ дәүләт академия театрында уйнай.
1960 йылдан Ш. Айманов исемендәге «Казахфильм» киностудияһында штатҡа индерелгән актриса
2019 йылдың 4 ноябрендә вафат булған.

# Мөхәмәтйәрова Рәйсә Мәжит ҡыҙы
## Ғаиләһе

* Ире — Ғ. М. Мүсирәпов (ҡаҙ. Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов) — ҡаҙаҡ совет яҙыусыһы
* Ҡыҙҙары — Мүсирәпова Гәүһәр һәм Гөлнар.

# Мөхәмәтйәрова Рәйсә Мәжит ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм премиялары

* СССР Кинематографистар союзы ағзаһы(1962)
* Ҡаҙаҡ ССР-ының атҡаҙанған артисы (1990)
* «Казахфильм» киностудияһында шәхси йондоҙға эйә була (2012)
* 2002 — «За трудовое отличие» миҙалы РК
* 2007 — Хөрмәт ордены

# Мөхәмәтйәрова Рәйсә Мәжит ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм премиялары
### Фильмография

* 1961— Песня зовёт — Айгуль
* 1961— Сплав — Камиля
* 1962— Мальчик мой! — Бибигуль
* 1963— Меня зовут Кожа — учительница Хадишах Майканова
* 1963— И в шутку и всерьëз — Шолпан
* 1968— Путешествие в детство — мачеха Кулимбала
* 1969— У подножья Найзатас — Дина
* 1972— Зима — не полевой сезон
* 1973— Четвёрка по пению
* 1975— Парус
* 1976— Канабек
* 1976— Третья сторона медали
* 1977— Однажды и на всю жизнь
* 1978— Клад чёрных гор — эпизод
* 1979— Боярышник
* 1979— Когда тебе 12 лет
* 1979— Невеста для брата — Айша
* 1980— Золотая осень
* 1981— Три дня праздника
* 1982— Я — ваш родственник — мать Айши
* 1985— Сестра моя Люся
* 1986— Человек-олень
* 1987— Сказка о прекрасной Айсулу
* 1988 — Идеальный пейзаж в пустыне
* 1990— Повелитель тьмы
* 1994— Слабое сердце
* 2008 — Поздняя любовь классика — Главная героиня
* 2010 — Астана — любовь моя — Бану-аже
# Вёльфис

Вёльфис (нем. Wolfis) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1521 кеше йәшәй. Майҙаны — 29,36 км². Диңгеҙ кимәленән 405 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99885 һәм автомобиль коды — GTH.
# Оло Ирдегән

Оло Ирдегән - рус. Большие Ирдяги - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы күл

# Оло Ирдегән
## Географияһы

Оло Ирдегән күле Силәбе өлкәһенең Арғаяш районының төньяҡ-көнбайышында, Губернское ҡасабаһы янында, Өйәлге күленән көньяҡ-консығыштараҡ урынлашҡан.
Силәбегә тиклем аралығы – 80 км, Екатеринбургҡа – 180 км.
Ярындағы кеше йәшәгән урындар: Губернское, Кузнецкое ҡасабалары һәм Ҡыштым ҡалаһы.
Кесе Ирдегән күле менән ҡылымыҡ аша тоташҡан.
Географик координаттары: киңлеге - 55°28′46.29″N (55.479524), оҙонлоғо - 60°38′3.25″E (60.634236).

# Оло Ирдегән
## Тасуирламаһы

* Уртаса тәрәнлеге: 3,5 м
* Максималь оҙонлоғо һәм киңлеге (км): 2,8*2,4 км
* Һыу сығанағы: атмосфера яуым-төшөмө иҫәбенә, шулай уҡ башҡа күлдәрҙән төшкән һыу менән туҡланған күл.
* Унан ағып сыға: Үҙъйылға (Тинес ҡушылдығы).
* Диңгеҙ кимәленән бейеклеге: 270м
* Майҙаны: 5,64км
* Һыуы: сөсө. Унда кислород әҙ, шуға балыҡ тонсоғоусан, әммә һыу планктоны бик бай. Минераллылығы 840 мг/л, химик составы буйынса гидрокарбонат класына, магнийлы-натрийлы төркөмгә инә. Һыуҙа төрлө микроэлементтар табылған.
Кәмә төшөрөр урындары юҡ тиерлек

# Оло Ирдегән
## Тасуирламаһы
### Файҙаланыу

Күл һыуы 1965 йылда барлыҡҡа килтерелгән Ирдегән быуаһына төшә. Быуала сәнәғәт кимәлендә тотоу өсөн балыҡ үрсетелә, улар өсөн 3 ҡышлау быуаһы, 3 үрсетеү быуаһы эшләнгән.

# Оло Ирдегән
## Этимологияһы

Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә аңлатыуынса, күлдең атамаһы башҡорт халҡының ир-ат килеп сыҡҡан: Ирдяги, Большое и Малое, озеро, Аргаяшский район.От распространенного в прошлом у башкир и татар тюркского мужского имени Ирдяк, Ирдеген.
Күл атамаһы, аңлашылыуынса Иртуған тигән исемдән килеп сыҡҡан булыуы ихтимал. Башҡорт телендәге гидронимдарҙа ҡалын һуҙынҡылы һүҙҙәрҙең һөйләштә нәҙеккә әйләнеүе - йыш күҙәтелгән күренеш. Иртуған атамаһы йылдар үтеү менән Ирдегән рәүешенә ингәндер.

# Оло Ирдегән
## Флораһы һәм фаунаһы

Оло Ирдегән күле ярҙары һөҙәк, ныҡ һаҙлыҡлы, ҡамыш һәм күрән баҫҡан. Һыу ебәге, йылантамыр, екән үҫә. Тирә-яғында урмандар юҡ.
Күлдең һаҙмырт урындарында быуып яһалған быуаларҙа карп менән аҡ амур үрсетелә.
Күлдә суртан, алабуға, ҡорман, карп ғаиләһенән рус. верховка(лат. Leucaspius delineatus), алабалыҡ, рипус, себер сабағы, ротан һәм табан балыҡ тереклек итә.

# Оло Ирдегән
## Шулай уҡ ҡара

* Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге
# Дален (Альтмарк)

Дален (Альтмарк) (нем. Dahlen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 646 кеше йәшәй. Майҙаны — 24,54 км². Диңгеҙ кимәленән 32 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39579 һәм автомобиль коды — SDL.
# Як-Пом-Иоль

Як-Пом-Иоль — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Мадмас йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Як-Пом-Иоль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000048006
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004800
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ханкай ҡурсаулығы

«Ханка́й» дәүләт тәбиғәт биосфера ҡурсаулығы — Диңгеҙ буйы крайының көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы.
# Седа-Вангута-Яха

Седа-Вангута-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Преображения шығанғы (Обь мороно) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Седа-Вангута-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300042764
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304276
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3