yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Вель-Юган

Вель-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Амня йылғаһының уң ярына тамағынан 109 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 72 км.

# Вель-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300021408
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302140
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ҡорбан (йылға)

Ҡорбан — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дим йылғаһының һул ярына тамағынан 309 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Ҡорбан (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201312111100024717
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102471
* Бассейн коды — 10.01.02.013
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Шлюхин Николай Матвеевич

Шлюхин Николай Матвеевич (24 декабрь 1914 йыл, Ырымбур губернаһы — 29 ноябрь 1992 йыл, Ишембай) — СССР нефтсеһе, хужалыҡ эшмәкәре. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1965), СССР-ҙың почётлы нефтсеһе (1974).

# Шлюхин Николай Матвеевич
## Биографияһы

Николай Матвеевич Шлюхин Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙенең Новотроицк ауылында тыуған (хәҙер Ырымбур өлкәһенең Октябрьский районы).
Уның ҡатнашлығында Башҡортостандың көньяғында 40 нефть ятҡылығы асылған һәм бырауланған, яңы төр забой двигателдәре файҙаланыуға тапшырылған, юғары тәрәнлектәге быраулауҙың турбина ысулын үҙләштергән. Н. М. Шлюхин етәкселеге аҫтында быраулау һәм вышка монтаж эштәрен селтәрле планлаштыру буйынса индустриаль алым индерелә.

# Шлюхин Николай Матвеевич
## Белеме

Педагогия, һуңынан Стәрлетамаҡ нефть техникумын тамамлай. Ишембай промыслаларында ике йыл эшләй. 1938 йылдан 1941 йылға тиклем Баҡы промакадемияһында уҡый, ул Бөйөк Ватан һуғышы башланғас тарҡатыла, шунан һуң Н.М. Шлюхин Ишембайға ҡайта.

# Шлюхин Николай Матвеевич
## Хеҙмәт эшмәкәрлеге

1936—1974 йылдарҙа «Башнефть» берекмәһендә: быраулаусы, инженер, торба базалары начальнигы, 1947 йылдан - Ишембай быраулау контораһы директоры, 1968 йылдан - «Башюгнефтеразведка» (Ишембай) тресы идарасыһы урынбаҫары, 1970 йылдан - Ишембай УБР базаһы начальнигы.
Асылған һәм бырауланған нефть ятмалары араһында: Грачевка, Исим, Канчурино, Һарытау һ. б.
Уның етәкселегендә быраулау яйланмаларын ҡаҙан ҡоролмаларынан дизель электр үткәргесенә күсереү, «Уралмаш-3Д», «Уралмаш-5Д» быраулау яйланмаларының яңы төрҙәрен һынау һәм индереү буйынса эш алып барыла, быраулаусылар кадрҙарын әҙерләү һәм уларҙың квалификацияһын күтәреү буйынса яңы система индерелә

# Шлюхин Николай Матвеевич
## Бүләктәре

Ленин ордены (1959), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1971), «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнгән (1948).

# Шлюхин Николай Матвеевич
## Ғаиләһе

Ҡатыны: Елизавета Михайловна; балалары, Юрий, Борис, Людмила; ейәндәре Александр, Дмитрий, Сергей, Анастасия, Ольга, Ирина.
# Ҡыуандыҡ ҡала округы

Ҡыуандыҡ ҡалаһы округы —Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһендәге муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Ҡыуандыҡ .
Административ-территориаль ҡоролошо йәһәтенән ҡарағанда, Ҡыуандыҡ районы һәм Ҡыуандыҡ ҡалаһы территорияһында урынлашҡан.

# Ҡыуандыҡ ҡала округы
## Тарихы

2016 йылдың 1 ғинуарына тиклем Ҡыуандыҡ муниципаль районы 19 муниципаль берәмек, шул иҫәптән 1 ҡала биләмәһе (Ҡыуандыҡ ҡалаһы) һәм 19 ауыл биләмәһенән (ауыл советтарына тап килгән) торған булған.
2016 йылдың 1 ғинуарында Ырымбур өлкәһенең 2015 йылдың 6 мартындағы 3029 / 834-V һанлы Законына ярашлы Ҡыуандыҡ районы муниципаль берәмегенә, шулай уҡ уға ингән барлыҡ ауыл һәм ҡала биләмәләре Ҡыуандыҡ ҡала округы муниципаль берәмегенә берләштереү юлы менән үҙгәртелә.

# Ҡыуандыҡ ҡала округы
## Климаты

Ҡыуандыҡ ҡала округы климаты уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0$^о$С -тән +4,8$^о$С-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуар, уртаса айлыҡ температураһы яҡынса −20,5$^о$С — 35 $^о$С. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, уның дауамлылығы уртаса 150 көн тәшкил итә.

# Ҡыуандыҡ ҡала округы
## Этимологияһы

Ырымбур өлкәһенең топонимакаһын өйрәнгән С. М. Стрельников «Географические названия Оренбургской области» тигән китабында топоним Һаҡмар йылғаһының һул ҡушылдығы Ҡыуандыҡ йылғаһы гидронимынан килеп сыҡҡан тип һанай. Топоним башҡорт телендәге ҡыуандыҡ (шулай уҡ ҡаҙаҡ телендә лә) һүҙенән хасил булған, йәғни, шатландыҡ мәғәнәһендә әйтелгән. Шулай уҡ Ҡыуандыҡ тигән антропонимдан булыуы ла ихтимал, тип аңлата ул

# Ҡыуандыҡ ҡала округы
## Тораҡ пункттары

Ҡала округы составына 80 тораҡ пункт, шул иҫәптән 1 Ҡыуандыҡ ҡалаһы һәм 79 тораҡ пункты һәм ауыл бар
# Александр III

Александр III Алекса́ндрович (10 март 1845 йыл, Санкт-Петербург — 1 ноябрь 1894 йыл, Ливадия һарайы, Ҡырым) — Рәсәй императоры, 1881 йылдың 13 мартынан йылдан Польша батшаһы һәм Бөйөк Финляндия кенәзлеге кенәзе Император Александр II улы һәм Николай I ейәне; Рәсәйҙең һуңғы монахы Николай II атаһы.
# Оло Липовка

Оло Липовка — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ляга йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Оло Липовка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ница йылғаһы Реж һәм Нейва йылғалары ҡушылған урынған тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501912111200007040
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200704
* Бассейн коды — 14.01.05.019
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Эскадрон (йыр)

«Эскадрон» — башҡорт халыҡ йыры (һалмаҡ көй).

# Эскадрон (йыр)
## Тарихы

Ҡараһана, дуҫҡай, ҡараһана,
    Урал тауы тора күгәреп.
    Уралтауға ҡарап бер йырлайыҡ,
    Уйҙарҙы ла алыҫ ебәреп.
    Йырҙар яҙҙым Урал ҡаяһына,
    Иҫтәлектәр булып ҡалһын тип;
    Иҫтәлектәр булып ҡалһын тип;
    Урал ғына ҡошо, ай, һандуғас,
    Ат менгәндә моңло һайранын,
    Ҡындан алып алмас ҡылысымды
    Урал ташҡайына ҡайраным.
Башҡорт халыҡ йыры «Эскадрон» фәлсәфәүи мәғәнәгә эйә. Беренсе тапҡыр Ғ. З. Сөләймәнов тарафынан Харис Хакимовтан 1929 йылда БАССР-ҙың Йылайыр кантоны 2-се Төрөкмән ауылында (Башҡортостандың Баймаҡ районы 2-се Төрөкмән ауылы) яҙып алынған. Йырҙың тексы «Башҡорт халҡ ижады» (1‑се том, 1954) нәшер ителә, К. Й. Рәхимов яҙып алған текст менән ноталары «Башҡорт халыҡ йырҙары» китабында баҫылып сыға. Йырҙың башҡа варианттарын С. А. Галин, И. В. Салтыков яҙып алалар.
Йырҙы ижад итеү 1812 йылғы Ватан һуғышы менән бәйле: йырҙа тыуған яҡтары менән хушлашыу алдынан башҡорт һыбайлы яугирының хис-тойғолары тасуирлана. Йыр тыуған яҡты, Уралдың матурлығын данлай. Башҡорт халҡы үҙенең традицияларына тоғролоғон, Ватанына сикһеҙ мөхәббәтен, илһөйәрлек тойғоһон юғары образлы поэтика менән оҫта бирә. Халыҡ Уралтауҙан алған рухи көстө изге күреп, шуның менән йәшәгән, өмөт-хыялын уға төбәгән икәнлеге күренә. Яугир үҙе менән Тыуған иленә булған сикһеҙ мөхәббәтен алып китә һәм фәҡәт бер генә теләк, бер генә өмөт ҡалдыра:
    Яуҙа йөрөп, иҫән ҡайта алмаһам,
    Урал тауы иҫкә алһын тип.
Йырҙың яңғырашына киң диапазон (дуодецима), үҙгәреүсән ритм һәм фразаларҙың аҙағында орнаменталь биҙәктәр менән байытыу хас. Көйҙөң һалмаҡ ҡына кульминация нөктәһенә тиклем көсәйә барыуы хушлашыу алдынан булған һағыныу хистәрен көсәйтә. Йырҙың бөтә йөкмәткеһе ошо хис менән һуғарылған.
Йырҙың варианттары «Иҫке эскадрон», «Яңы эскадрон» исемдәре аҫтында билдәле.

# Эскадрон (йыр)
## Көйҙө ҡулланыу

Йырҙы композиторҙар Х. Ф. Әхмәтов — фортепиано һәм тауыш, И. И. Хисаметдинов — орган, А. А. Эйхенвальд — симфоник оркестр өсөн эшкәрткәндәр.

# Эскадрон (йыр)
## Башҡарыусылар

«Эскадрон» йыры Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы Флюра Килдейәрованың, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы Абдулла Солтановтың, Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, ҡурайсы Әҙеһәм Исҡужиндың һәм башҡа йырсыларҙың репертуарына ингән.
# Карпов урман ыҙаны

Карпов урман ыҙаны — төбәк әһәмиәтендәге комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы. Ростов өлкәһе Үрге Дон районында Ҡазан станицаһы янында урынлашҡан. Тәбиғәт ҡомартҡыһы статусын Өлкә башҡарма комитеты 313-сө ҡарары (23.08.85) нигеҙендә алған.

# Карпов урман ыҙаны
## Һүрәтләү

Карпов урманы ыҙаны Ростов өлкәһе Үрге Дон урман хужалығының төньяҡ-көнбайышында Ҡазан станицаһынан 20 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Фән һәм тәбиғәтте һаҡлау йәһәтенән ҙур әһәмиәткә эйә. Ҡурсаулыҡ 1985 йылдың 23 авгусында барлыҡҡа килә, унда кешеләрҙең йөрөүе ҡәтғи тыйылған. Тәбиғәт ҡомартҡыһы статусын Өлкә башҡарма ҡомитетының Ҡарары (№ 313 ,23.08.85) буйынса ала. Урман сиге(тәбиғи ыҙаны) тәбиғи имәнлектән һәм сәсеп үҫтерелгән имәндәрҙән ғибәрәт.
Ҡурсаулыҡ территорияһы рельефы — Ҡалас ҡалҡыулығы тигеҙлегенән тора. Ҡалҡыулыҡтың бейеклеге диңгеҙ кимәленән 85-110 метр. Тупрағы ҡом ҡатыш һәм ҡомло, тупраҡ яһаусы тоҡом — лессоға оҡшаш ҡом ҡатыш балсыҡ һәм балсыҡ.
Биологик төрлөлөгө юғары дәрәжәлә. Был урман ыҙанында һирәк осрай торған үҫемлектәр үҫә, улар Ростов өлкәһенең Ҡыҙыл китабына индерелгән, мәҫәлән, лютик елбәгәйе, тығыҙ һаҡал, Биберштейн ләләһе һ. б. Бында бик күп төрлө һөтимәр хайуандар: ябай ер тишкес, төлкө, ҡуян. һыуһар, йәтсә, бурһыҡ, урман сысҡаны һ.б., ҡоштарҙан ябай торомтай, өкө, ала күгәрсен (әберсен), ҡарағанат һайыҫҡан, жулан, йәшел сәпсек һ. б. бар.
Тәбиғәт ҡомартҡыһы территорияһында Гремячее (Кочетовское), Каменное,Чиганакское, Прямое, Ганюсиха, Сухая Парница, Мелкая Клешня күлдәре бар.

# Карпов урман ыҙаны
## Әҙәбиәте

* «О памятниках природы Ростовской области». Постановление Администрации Ростовской области от 19 октября 2006 года № 418.
* Миноранский В. А., Демина О. Н. Особо охраняемые природные территории Ростовской области. Ростов-на-Дону, 2002.
# Унарка

Унарка — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уй йылғаһының уң ярына тамағынан 104 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Унарка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010100312115300006386
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115300638
* Бассейн коды — 14.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Золка Первая

Золка Первая — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы,Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мокрая Золка йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Золка Первая
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кума йылғаһы Подкумок йылғаһы ҡушылған урынған Отказненск һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек, Дон һәм Волга йылғалары араһындағы тымыҡ райондар.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07010000612108200002000
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200200
* Бассейн коды — 07.01.00.006
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Кунерма (станция)

Кунерма — Төньяҡ-Байкал төбәгендәге Көнсығыш-Себер тимер юлының Байкал-Амур магистралендәге (982 км) станцияһы.
Ҡала тибындағы Кунерма ҡасабаһы Иркутск өлкәһенең Казачинско-Ленский районында урынлашҡан.

# Кунерма (станция)
## Тасуирлама

Станция тимер юл линияһы электрлаштырылған.

# Кунерма (станция)
## Станциянан алыҫ юлға йөрөү маршруттары

| № поезд | Хәрәкәт маршруты | № поезд | Хәрәкәт маршруты |
| 71 | Северобайкальск — Улан-Удэ | 72 | Улан-Удэ — Северобайкальск |
| 75 | Нерюнгри — Москва | 76 | Мәскәү — Нерюнгри |
| 347 | Северобайкальск — Красноярск | 348 | Красноярск — Северобайкальск |

# Кунерма (станция)
## Станциянан ҡала яны хәрәкәте

| № поезд | Хәрәкәт маршруты | № поезд | Хәрәкәт маршрутын |
| 6367 | Кунерма — Киренга | 6368 | Киренга — Кунерм |
| 6368/6370 | Киренга — Северобайкальск | 6369/6367 | Северобайкальск — Киренга |
Ҡалып:Последовательность станций
# Еда (йылға)

Еда — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кубенское күле Сухона йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Еда (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100112103000005160
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000516
* Бассейн коды — 03.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Парнушка

Парнушка — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Берешь йылғаһының уң ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Парнушка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400112115200015736
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201573
* Бассейн коды — 13.01.04.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Безымянка (Һөйөндөк ҡушылдығы)

Безымянка — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Һөйөндөк йылғаһының һул ярына тамағынан 141 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Безымянка (Һөйөндөк ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығытарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002493
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200249
- Бассейн коды — 12.01.00.003
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Оло Харвута-Яха (Мессо-Яха ҡушылдығы)

Оло Харвута-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Мессо-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 312 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 96 км.

# Оло Харвута-Яха (Мессо-Яха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300072748
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307274
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Романов Юрий Александрович (физик)

Романов Юрий Александрович (17 июнь 1926 йыл, Мәскәү, РСФСР, СССР — 1 ноябрь 2010 йыл, Саров, Рәсәй) — СССР һәм Рәсәй физика-теоретигы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1961), СССР-ҙың Сталин (1953), Ленин (1958) һәм СССР-ҙың Дәүләт (1975) премиялары лауреаты.

# Романов Юрий Александрович (физик)
## Биографияһы

1926 йылдың 17 июнендә Мәскәүҙә инженер ғаиләһендә тыуған.
Белеме:
* 64-се Мәскәү мәктәбенең 9 класы (1941, Свердловск ҡалаһында 10-сы класҡа имтихандарҙы 1942 йылда экстерн сифатында тапшыра)
* Мәскәү дәүләт университетының Свердловск ситтән тороп уҡыу бүлегенең беренсе курсы (1942—1943)
* Мәскәү авиация институтының мотор факультетының өс курсы (1943—1946)
* Мәскәү дәүләт университетының ситтән тороп уҡыу кафедраһы (1947)
* Мәскәү механика институтының инженер-физика факультетының өсөнсө йәки бишенсе курстары (1946—1948)
* ФИАН аспирантураһы (1948—1951, И. Е. Тамм бүлеге).
1948 йылдан алып ФИАН-дың ғилми хеҙмәткәре. 1950 йылда И. Е. Тамм етәкселек иткән төркөм менән бергә КБ-11-гә (ВНИИЭФ) эшкә күсерелә. Тәүге совет водород бомбаһын эшләүселәрҙең береһе, РДС-37 зарядын уйлап сығарыусы.
1952 йылда Атом энергияһы институтында нейтронлы кинетик процестарҙы иҫәпләү алымдары буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Беренсе термоядро зарядын булдырыуҙа ҡатнашҡаны өсөн 1953 йылда Сталин премияһы бирелә, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә. 1956 йылда термоядро зарядтарының өр-яңы конструкцияһын эшләгәне өсөн икенсе тапҡыр Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә. 1955 йылдан алып 1011-се ғилми-тикшеренеү институтында (ВНИИТФ) эшләй: теоретик бүлек етәксеһе, һуңынан ғилми етәксе урынбаҫары, 1960 йылдан — ВНИИТФ-тың ғилми етәксеһенең беренсе урынбаҫары.
1958 йылда ҡаҙаныштар йыйылмаһы буйынса (диссертация яҡламайынса) физика-математика фәндәре докторы дәрәжәһе бирелә. Профессор (1962).
Йыһан киңлеген тикшереү һәм бейеклектәге шартлауҙың зыян килтереүсе факторҙарын тикшереү менән бәйле эштәр комплексы өсөн 1961 йылда Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
1963 йылда Ленин премияһына лайыҡ була (үтә ҡеүәтле заряд булдырғаны өсөн).
1967 йылдан ВНИИЭФ-та яңынан эшләй башлай: ғилми етәксе урынбаҫары, 1969 йылдан теоретик физиктар кафедраһы мөдире, 1998 йылдан — ракета оборонаһы буйынса ғилми етәксе урынбаҫары, бүлектең баш ғилми хеҙмәткәре.
1971 йылда Октябрь Революцияһы ордены менән бүләкләнә, 1975 йылда СССР Дәүләт премияһына лайыҡ була.
Шулай уҡ III дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены (1997) һәм «Мәскәүҙең 850 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы менән бүләкләнә.
2010 йылдың 1 ноябрендә вафат була. Троекуров зыяратында ерләнгән.

# Романов Юрий Александрович (физик)
## Иҫкәрмә

* ↑ http://www.biblioatom.ru/founders/romanov_yuriy_aleksandrovich/
* ↑ https://ogolovok.livejournal.com/46239.html
* ↑ Могила Ю. А. Романова
# Суҡтурғай

?Суҡтурғай :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Суб-тип: | Ҡабырғалылар |
| Класс: | Ҡоштар |
| Суб-класс: | Аңҡаулылар |
| Отряд: | Турғай һымаҡтар |
| Подотряд: | Һайраусы турғайҙар |
| Ғаилә: | Суҡтурғайҙар |
| Ырыу: | Суҡтурғай |
| Төр: | СУҡтурғай |
Латинса исеме :
Bombycilla garrulus Linnaeus, 1758 :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр |
Суҡтурғай (рус. свиристель йәки обыкновенный свиристель, лат. Bombycilla garrulus) — турғайҙар отрядындағы һайрасы ҡош.

# Суҡтурғай
## Ҡылыҡһырлама

Сыйырсыҡ ҙурлығында. Башында бүрке бар. Ҡауырһыны ҡуйы, беше. Дөйөм төҫө алһыу һоро, ҡара ҡанаттарында тар ғына һары һәм киңерәк аҡ һыҙыҡтар, асыҡ ҡыҙыл тап бар; ҡойроғо, тамағы, күҙҙәре аша үткән һыҙыҡтар ҡара; ҡойроғоноң осо асыҡ һары. Башҡа ҡоштар менән бутау мөмкин түгел

# Суҡтурғай
## Тереклек итеүе

Ҡайын йәки ылыҫлы урмандарҙа йәшәй. Ҡышҡыһын күсеп йөрөй. Тауышы яғымлы ғына сырылдау; «сирррири — сиррири». Ояһы ағас баштарында була. Башҡортостанда ҡыш көнө уларҙың һаны арта төшә.

# Суҡтурғай
## Туҡланыуы

Яҙ һәм йәй көндәрендә бөжәктәр,үләндең йәш һабаҡтары, башҡа ваҡытта төрлө емеш — еләктәр менән туҡлана. Башлыса миләш, балан, омела(паразит үҫемлек), көртмәле.

# Суҡтурғай
## Үрсеүе

Инә ҡош ҡара тарлы күкһел 3—7 йомортҡа һала.
# Тәкәй (Салауат районы)

Тәкәй (рус. Тикей, Тикеево, Текоево) — Себер даруғаһы Шайтан-Көҙәй улусында (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Салауат районы) нигеҙләнгән ауыл. Башҡорт халҡының милли геройы Салауат Юлаевтың тыуған ауылы. 1775 йылда яндырыла

# Тәкәй (Салауат районы)
## Тарихы

Шайтан-Көҙәй улусының Аҙналы ауылынан бүленеп сыҡҡан башҡорттар Һары Ҡондоҙ менән Көҫкәнде йылғалары тоташҡан урында нигеҙләгән ауыл. И. Красильниковтың 1880 йылда Ырымбурҙа сыҡҡан, 1755 йылға ҡарата төҙөлгән «Ландкартаһы» буйынса Ырымбур губернаһы һәм уға ҡараған урындар П. И. Рычковтың «Топография» баҫмаһында донъя күргән мәғлүмәттәр буйынса «Өфө провинцияһының Себер даруғаһы һәм шул даруғаға сиктәш булған урындарҙың картаһы. 1755 йыл» баҫмаһында теркәлә.
1775 йылда батша карателдәре тарфынан яндырыла.
1991 йылдың 15 июнендә Әлкә ауылынан тыуған яҡты өйрәнеүсе Тархан Заһиҙуллин яндырылған ауыл урынына ағастан стела эшләп ҡуя. 1997 йылда ул мәрмәр стелаға алмаштырыла. Уға «Тәкәй ауылы урыны» һәм «Салауат Юлаев — халҡыбыҙҙың милли геройы» тип яҙылған.
Тәкәй ауылы урынында Таштирмә эшләнгән. 2018 йылда Башҡорт йәштәренең Бөтә Рәсәй ҡоролтайы, Башҡортостан мосолмандары Диниә назаратының йәштәр бүлеге, «Салауат вариҫтары» ойошмаһы, Салауат районының Әлкә ауыл Советы инициативаһы менән Таштирмә эсенә Салауат Юлаевҡа арнап стела урынлаштырыла.
«Янғантау» геопаркы биләмәһендә яңы объекттар төҙөү планына Тәкәй ауылы урынында «Салауат ере» тарихи-туристик комплексы ойоштороу планлаштырыла. Бында музей, тирмә глэмпингы, палаткалы лагерь, уҡтан атыу урыны һәм ат һарайы булыуы күҙаллана.

# Тәкәй (Салауат районы)
## Билдәле шәхестәре

* Салауат Юлаев (16 июнь 1754 йыл — 26 сентябрь 1800 йыл) — башҡорт халҡының милли батыры, шағир-импровизатор, 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы етәкселәренең береһе. Салауат районының почетлы гражданы.
# Хәкимиә

1908
Рәсәй Федерацияһының мәҙәни мираҫ объекты № 0301118000№ 0301118000
Хәкимиә мәсете йәки 4-се йәмиғ мәсете — Өфөнөң тарихи мәсете, архитектура ҡомартҡыһы.

# Хәкимиә
## Тарих

1907 йылда төҙөлгән. Мостай Кәрим урамы (элекке Социалистик, Бекетов), 11 (9) адресы буйынса урынлашҡан.
Абдулатип Әбделхәким улы Хәкимов аҡсаһына кирбестән төҙөлгән. Мәсеттән көнбайыштараҡ «Хәкимиә» мәҙрәсәһе асыла.
Ырымбур мосолман диниә назаратына буйһонған.
1930 йылда ябылған.
1950-се йылдар башында манараларын емерәләр.
1970—2002 йылдарҙа бинала Башкирэнерго диспетчер пункты урынлашҡан.
Хәҙерге ваҡытта Рәсәй Үҙәк диниә назараты һәм Рәсәй ислам университеты булышлығы менән мәсет бинаһын тергеҙелә башланы.