yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Марий дәүләт университеты

Марий дәүләт университеты (ялан мари Марий кугыжаныш университет) — Марий Эл Республикаһының Йошкар-Ола ҡалаһында урынлашҡан юғары уҡыу йорто. Төбәктәге терәк университеттарҙың береһе.

# Марий дәүләт университеты
## Тарихы

1972 йылда барлыҡҡа килә. 2008 йылда университет составына 1931 йылда ойошторолған Н. К. Крупская исемендәге Марий дәүләт педагогия институты инә. 2010 йылдан университет базаһында Марий аграр колледжы эшләй. Университет биш институтта һәм туғыҙ факультетта әҙерлек алып бара. 2017 йылдың апреленән төбәк терәк университеттарыныңбереһенә әйләнде.
Марий дәүләт университетына 2016 йылдың 10 май дәүләт аккредитацияһы тураһында таныҡлыҡ һәм Мәғариф һәм фән өлкәһендә күҙәтеү федераль хеҙмәтенең 2016 йылдың 29 ғинуарҙа белем биреү эшмәкәрлеген тормошҡа ашырыу лицензия бирелә.
Марий Эл Республикаһы Мәғариф һәм фән министрлығының тәҡдиме буйынса дәүләт университеты «Рәсәйҙең алдынғы ғилми ойошмалары» Милли реестрына (2016) индерелә.

# Марий дәүләт университеты
## Структураһы
### Факультеттары

* Сит телдәр
* Тарих-филология
* Психологик-педагогик
* Дөйөм һәм профессиональ белем
* Физика-математика
* Физик культура, спорт һәм туризм
* Электроэнергетика
* Юридик
* Медицина

# Марий дәүләт университеты
## Структураһы
### Институттары

* Аграр-технологик институт
* Тәбиғи фәндәр һәм фармация институты
* Милли мәҙәниәт һәм мәҙәни-ара коммуникациялар институты
* Иҡтисад, идаралыҡ һәм финанстар институты
* Педагогия институты

# Марий дәүләт университеты
## Структураһы
### Үҙәктәре

* Һөнәри ориентация эшмәкәрлеге һәм эшкә урынлашыу үҙәге
* «Пилот-У» транспорт хеҙмәткәрҙәрен һөнәри әҙерләү үҙәге
* Редакция-нәшриәт үҙәге
* Уҡыу-ғилми археолог-этнологик үҙәк
* Асыҡ белем биреү үҙәге
* Мәғлүмәт-хисаплау үҙәге
* Коллектив файҙаланыу үҙәге

# Марий дәүләт университеты
## Структураһы
### Лабораториялары

* «Мари мәктәбе» лабораторияһы
* Гендер тикшеренеүҙәр лабораторияһы
* Аналитик филология лабораторияһы

# Марий дәүләт университеты
## Структураһы
### Музейҙары

* Археологик музей
* Зоология музейы
* Университет тарихы музейы
* «Йәкшәмбе» эҙәрмәндәр отряды музейы
* Спорт даны музейы
# Кампызеп

Кампызеп — Рәсәйҙәге йылға. Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кама йылғаһының һул ярына тамағынан 1724 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.

# Кампызеп
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100000085
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100008
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Кесе Вебоси-Яха

Кесе Вебоси-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Харвута-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.

# Кесе Вебоси-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300072786
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307278
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Лира (мәғәнәләр)

Лира
* Лира — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме.
* Лира (лат. Lyra) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо.
# Миһранов Рәйес Һаҙый улы

Миһранов Рәйес Һаҙый улы (1 июнь 1926 йыл — 1970 йыл) — комсомол, партия һәм дәүләт органдары эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1954—1960 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары; 1960 йылдан КПСС-тың Өфө ҡала һәм Баймаҡ район комитеттары секретары; 1963—1967 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы Рәйесе урынбаҫары. Башҡорт АССР-ының 4–6-сы сығаралыш Юғары Советы депутаты. ВЛКСМ-дың XXIII съезы делегаты (1958). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1957) һәм ике «Почёт Билдәһе» (1959, 1966) ордены кавалеры.

# Миһранов Рәйес Һаҙый улы
## Биографияһы

Рәйес Һаҙый улы Миһранов 1926 йылдың 1 июнендә Башҡорт АССР-ының Мәсәғүт кантонының Илтәй ауылында тыуған. Мәктәптә уҡығанда уҡ ул әүҙемлеге, талапсанлығы, ныҡышмаллығы менән айырылып тора.
1947 йылдан — Коммунистар партияһы ағзаһы. 1943 йылда Илтәй ауыл Советы башҡарма комитетының секретары вазифаһын биләй. 1943—1946 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1946 йылда БАССР-ҙың Салауат районы советының сауҙа бүлеге инструкторы. 1946—1948 йылдарҙа — ВЛКСМ-дың Салауат райком комитетының кадрҙар һәм ойойштороу-инструктор эштәре бүлегенең мөдире. 1948—1950 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетында башта ошо уҡ вазифа бурыстарын башҡара, артабан статистика секторы мөдире, комсомол органдары бүлеген мөдиренең урынбаҫары булып эшләй.
1950—1952 йылдарҙа ВЛКСМ Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Үҙәк комсомол мәктәбендә белемен камиллаштыра. 1952—1954 йылдарҙа — ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының кадрҙар буйынса секретары. 1954 йылдың февраль айынан 1960 йылының ғинуарына тиклем ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары була. Был вазифаға ул Зәкәриә Аҡназаровтан һуң килә һәм был эштә алты йыл тирәһе эшләй. Рәйес Миһрaновтың ғүмерендә әлеге осор иң эшлекле һәм һөҙөмтәле була. Республикала сиҙәм ерҙәре үҙләштерелә, яңы нефтехимия һәм нефть эшкәртеүсе заводтар асыла, юғары темптар менән торлаҡ һәм башҡа мөһим объекттар төҙөлә. Химия сәнәғәтендә ул йылдарҙа Башҡортостан СССР-ҙа беренселәрҙән була.
1958 йылда Мәскәүҙә ВЛКСМ-дың 13-сө съезы үтә, Башҡортостан комсомолы делегаттарының 18 кешенән торған делегацияһын Рәйес Миһранов етәкләй.
Рәйес Һаҙый улы бик йыш эшселәр коллективтары менән осраша, республика матбуғатында мәҡәләләр менән сығыш яһай. 1959 йылда «Молодая гвардия» үҙәк нәшриәтендә уның «В поход за культуру» брошюраһы донъя күрә, брошюрала Башҡортостан комсомол ойошмаларының мәҙәни-ағартыу эштәрендә ҡатнашыуы тураһында бәйән ителә.
1960 йылда КПСС-тың Өфө ҡала комитетына күсерелә. 1960—1962 йылдарҙа КПСС-тың Баймаҡ өлкә комитетының беренсе секретары. 1962—1963 йылдарҙа Баймаҡ колхоз-совхоз идаралығының партия комитеты секретары. 1963 йылда ҡабаттан Өфөгә ҡайта һәм 1967 йылға тиклем БАССР-ҙың Министрҙар Советы рәйесе урынбаҫары булып эшләй. Артабан хужалыҡ эштәрендә хеҙмәт итә.
БАССР-ҙың Юғары Советының 4-6 саҡырылышы депутаты булып һайлана.
Миһранов Рәйес Һаҙый улы 1970 йылда, 44 йәшендә, вафат була. Өфөлә ерләнгән.

# Миһранов Рәйес Һаҙый улы
## Бүләктәре

* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены.
* «Почёт Билдәһе» ордены
# Мелкая Виска

Мелкая Виска — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ячей йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Мелкая Виска
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000085118
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008511
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Воронинский Сергей Сергеевич

Воронинский Сергей Сергеевич (11 июнь 1919 йыл — 3 июнь 2006 йыл) — совет хужалыҡ, дәүләт һәм партия эшмәкәре. 1961—1969 йылдарҙа халыҡ депутаттарының Өфө ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1969—1975 йылдарҙа КПСС-тың Өфө ҡала комитетының 1-се секретары. РСФСР-ҙың 6-сы, 7-се, 8-се һәм 9-сы саҡырылыш Юғары Советы, Башҡорт АССР-ының 5-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. КПСС-тың XXII, XXIII һәм XXIV съездары делегаты. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм ике «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Өфө ҡалаһының Почётлы гражданы (1999).

# Воронинский Сергей Сергеевич
## Биографияһы

Сергей Сергеевич Воронинский 1919 йылдың 11 июнендә Мәскәү губернаһының Орехово-Зуево өйәҙе Покровское ауылында тыуған.
1937 йылдан — сәйәси һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1938 йылда Рыбинск авиация институтына уҡырға инә. 1941 йылда, Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән, уҡыу өҙөлә, студенттарҙы Рыбинск 26-сы моторҙар заводына эшкә ебәрәләр. 1942 йылда тотош заводты һәм завод эшселәрен Өфөгә, Өфө моторҙар эшләү заводына эвакуациялайҙар.
1941—1956 йылдарҙа ике Ленин һәм Ҡыҙыл Байраҡ орденлы Өфө моторҙар эшләү заводында технолог, цех начальнигы, партком секретары урынбаҫары булып эшләй. Производствонан айырылмай Өфө авиация институтын тамамлай.
1937-1975 йылдарҙа — Рыбинск горкомхозы геология-разведка партияһы коллекторы, Өфө моторҙар эшләү заводында технолог, цех начальнигы, партком секретары урынбаҫары, КПСС-тың Өфө ҡала комитетының сәнәғәт-транспорт бүлеге мөдире, икенсе секретары, халыҡ депутаттарының Өфө ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе, КПСС-тың Өфө ҡала комитетының беренсе секретары.
РСФСР-ҙың 6-сы, 7-се, 8-се һәм 9-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Башҡорт АССР-ының 5-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана.
КПСС-тың XXII, XXIII һәм XXIV съездары делегаты була.
2006 йылдың 3 июнендә, үҙенең 87 йәшенә тиклем әҙ генә етмәй, вафат була.
Өфөлә ерләнгән.

# Воронинский Сергей Сергеевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены,
* ике «Почёт Билдәһе» ордены
* «Бөйөк Ватан һуғышында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы ?әм башҡа миҙалдар
* Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы (1969)
* Өфө ҡала Советының Почёт грамотаһы (2004)
* «Өфө ҡалаһының Почётлы гражданы» исеме (1999 йылдың июнене)
# Алма үләне

?Алма үләне :
Aristolochia littoralis сәскәһе :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Үҫемлектәр |
| Бүлексә: | Ябыҡ орлоҡлолар |
| Класс: | Ике өлөшлөләр |
| Тәртип: | Борос сәскәлеләр |
| Ғаилә: | Кирказондар |
| Ырыу: | Кирказон |
Латинса исеме :
Aristolochia L. :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 18328 NCBI 12947 |
Алма үләне, алмауыт, кирказон (лат. Кирказо́н, йәки аристоло́хия, лат. Aristolochia) — үрмәләп үҫеүсе күп йыллыҡ үҫемлек. Тропик һәм йышыраҡ уртаса климата үҫкән 350 төрө билдәле. Башҡортостанда киң таралған үҫемлек, бейеклеге 30-70 см тирәһе. Туғайҙарҙа, болондарҙа, урманда үҫә. Май-июнь айҙаранда һарғылт сәскә ата, август-сентябрҙә орлоғо өлгөрә.
Дауалау өсөн үҫемлектең бөтә өлөшө: үләне лә, тамыры ла, ҡулланала.
# Байдәүләт

Байдәүләт (рус. Байдавлетово) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Байдәүләт ауыл Советына ҡарай. Почта индексы — 453387, ОКАТО коды — 80226807002.

# Байдәүләт
## Тарихы

Ауылға Нуғай даруғаһы Үҫәргән улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала, 1765 йылдан башлап Бишәй (“бишәй” этнонимынан, ҡара: Үҫәргән) исеме менән билдәле. 18 быуат аҙағынан алып хәҙерге исемен йөрөтә. 1816 йылғы VII рәүиз мәғлүмәттәре буйынса ауылға йорт старшинаһы Байдәүләт Аҡкөбәков нигеҙ һала. 1866 йылда 58 йортта 337 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған. 1900 йылда шулай уҡ һыу тирмәне теркәлгән. Әлеге көндә ауылда башланғыс мәктәп, фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб, китапхана, мәсет бар.

# Байдәүләт
## Халыҡ һаны

Халҡы: 1900 йылда — 482 кеше; 1920 йылда — 492 кеше иҫәпләнгән. Башҡорттар йәшәй.
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1939 | 476 | |
| 1959 | 361 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1970 | 350 | |
| 1979 | 214 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1989 | 202 | |
| 2002 | 231 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 2009 | 225 | |
| 2010 | 207 | |

# Байдәүләт
## Халыҡ һаны
### Милли составы

2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - башҡорттар (97 %).

# Байдәүләт
## Ревизия материалдарында

1816 йылда Байдәүләт ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.

# Байдәүләт
## Географик урыны

Байдәүләт ауылы Оло Һүрәм йылғаһы буйында урынлашҡан
* Район үҙәгенә тиклем (Иҫәнғол): 34 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Сиреғол): 6 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Һарыҡташ): 88 км

# Байдәүләт
## Билдәле кешеләре

* Толомбаев Хәсән Абдулла улы (16.05.1935—17.05.2008) — башҡорт телсеһе, педагог, педагогия фәндәре кандидаты, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре, РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы.
* Солтанов Фәйзулла Вәли улы (15.10.1922—24.11.1992) — совет партия һәм дәүләт эшмәкәре, 1967—1990 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы Рәйесе. РСФСР Юғары Советының һәм БАССР-ҙың 7-11 саҡырылыш Юғары Советтары депутаты. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. I дәрәжә Ватан һуғышы (1985), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971, 1976), Халыҡтар Дуҫлығы (1982), Ҡыҙыл Йондоҙ (1966) һәм «Почёт Билдәһе» (1966) ордендары кавалеры.

# Байдәүләт
## Урамдары

* Бишәй урамы (рус. улица Бишай)

# Байдәүләт
## Ер-һыу атамалары

Йылғалар
* Әҙәтҡол йылғаһы
* Ҡапсыҡ йылғаһы
Тауҙар
* Ҡапсыҡ тауы (Ҡапсыҡ урманы)
* Ҡамышал тауы

# Байдәүләт
## Видеофильмдарҙа

* Ейәнсура районы Байдәүләт ауылы
* Алина Дәүләтханова (Байдәүләт. "Һаумыһығыҙ, ауылдаштар!")
* Урындағы башланғыстарҙы хуплап
# Шәмбе

Шәмбе — аҙнаның йома менән йәкшәмбе араһындағы көнө. Йәһүд һәм христиан йолаһы буйынса иң һуңғы (етенсе) аҙна көнө булып тора. Халыҡ-ара ISO 8601 стандарттарына ярашлы ла, шәмбе аҙнаның етенсе көнө һанала. Мосолман календарында иһә ул аҙнаның беренсе көнө.

# Шәмбе
## Календарҙа шәмбе тотҡан урын

Йәһүдилектән килгән йола буйынса, шәмбе — аҙнаның һуңғы көнө. Был килешеү Израиль һәм АҠШ-та стандарт булып тора, әммә Европала күптәр уны аҙнаның алтынсы көнө тип һанай. Улар йәкшәмбе көндө аҙна һуңы тип иҫәпләй
Христианлыҡ йолалары көслө булған илдәрҙә шәмбене аҙнаның етенсе көнө тип ҡарауҙы дауам итәләр. Был антик осорҙон һуңғы киҫемендәге инаныстарға ла тап килә, улар аҙна көндәрен ете классик планета менән бәйләгән, Ай, Марс, Меркурий, Юпитер, Венера, Сатурн).
Инглиз телле квакерҙар ғәҙәттәгесә шәмбене «етенсе көн» һанай, мәжүсиҙәрҙең — Saturday һүҙен танымай.
Ислам дине тотҡан күпселек ғәрәп илдәре шәмбене аҙнаның беренсе көнө тип һанай.

# Шәмбе
## Илебеҙҙә шәмбе көн традициялары

Шәмбе — күпселек илдәрҙә ял көнө.
Урыҫ халҡы был көндө "мунса көнө" тип тә атай
Шәмбе көн бурыс ҡайтарыу йолаһы ла булған. Батша Рәсәйендә мәктәп һәм семинарияларҙа аҙна эсендә эш боҙған уҡыусыларға экзекуцияуткәрелә торған булған, улар субботка тип аталған. Пасх буйынса етенсе аҙнала көньяҡ губернияларҙа киндер сәскәндәр.
Рәсәйҙә һәм элекке СССР илдәренең ҡайһы берҙәрендә совет осоронан (1919 йылдың 10 майынан) шәмбе өмәләре үткәрелеп килә. Был эш түләүһеҙ, ирекмәндәр тарафынан башҡарыла. Ғәҙәттә ул яҙ көнө йәмәғәт урындарында таҙалыҡ булдырыу, төҙөкләндереү, ағастар ултыртыу кеүек эштәр менән үткәрелә.
1967 йылдың 7 мартынан СССР-ҙа ике көн ял иғлан ителә, шәмбе рәсми рәүештә ял көнө булып китә.

# Шәмбе
## Башҡорт халҡында шәмбе

Башҡорттар, мосолман булараҡ, йоманы аҙнаның етенсе көнө, ә шәмбене беренсе көнө тип һанаған. Дин тотоусылар өсөн был әле лә шулай. Шәмбе көн менән бәйле ҡайһы бер хөрәфәттәр ҙә йәшәп килгән. Халыҡ телендә "шәмбеләр" тигән ғибәрә бар, ул йәһүдилек динендәгеләр тигәнде аңлата
   Бөгөн генә йома, иртән - шәмбе,
   Береһе көнгә - урыҫ аҙнаһы,
   Көндәр юрта шулай бер-бер артлы,
   Асыла, ябыла ғүмер ҡапҡаһы.
   Ғ. Амантай
# Мейсен

Мейсен (нем. Mei?en) — Германиялағы, Саксония ерендәге . 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ла 27545 кеше йәшәй. Майҙаны — 30,9 км². Диңгеҙ кимәленән 106 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ның почта индексы 01654-01662 һәм автомобиль коды MEI.
# Шлайфрайзен

Шлайфрайзен (нем. Schleifreisen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 433 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,02 км². Диңгеҙ кимәленән 330 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7629 һәм автомобиль коды — SHK.
# Шахдорф-Штрёбек

Шахдорф-Штрёбек (нем. Schachdorf Ströbeck) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1149 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,46 км². Диңгеҙ кимәленән 156 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38822 һәм автомобиль коды — HZ.
# Синьга (Вая ҡушылдығы)

Синьга — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе,Марий Эл Республикаһы,Кострома өлкәһе,Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вая йылғаһының һул ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Синьга (Вая ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400212110000043199
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004319
* Бассейн коды — 08.01.04.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Нирим (Кама ҡушылдығы)

Нирим — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кама йылғаһының һул ярына тамағынан 1617 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 53 км.

# Нирим (Кама ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100000283
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100028
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ҡаласыҡ (тау)

Ҡаласыҡ (Городище) тауы — Рәсәйҙең Ростов өлкәһе Тарасов районындағы төбәк әһәмиәтендәге махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһе. Ҡурсаулыҡ статусы был территорияға Рәсәйҙең Ростов өлкәһе администрацияһының 2006 йылдың 19 октябрендә ҡабул иткән № 418-се һанлы Ҡарарына ярашлы бирелә. Территорияның дөйөм майҙаны 102 гектар тәшкил итә. Тау Калитва йылғаһының уң ярында, Александровка слободаһынан төньяҡта урынлашҡан.

# Ҡаласыҡ (тау)
## Һүрәтләү

Ҡаласыҡ тауы территорияһы Донецк урман хужалығы территориаль бүлеге Криворог участка урмансылығының 97-се кварталын биләй. Махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһе, таштан һәм өлөшләтә ҡомдан торған, тау формаһын алған ҡатлам. Тау өҫтө урман һәм дала уҫемлектәре менән ҡапланған. Бында имән, энәлек, ғәҙәттәге ҡарағай, Ҡырым ҡарағайы, уҫаҡ, ҡарама, алмағас, урман грушаһы, татар сағаны, асыҡ япраҡлы саған һәм эт муйылы үҫә. Эндемиктар (билдәле географик урында таралған үҫемлектәр, хайуандар): күк умырзая , май ландышы, зәңгәр себер умырзаяһы, айыу емеше киң таралыу алғандар. Тауҙа ҡоштарҙың күп төрҙәре оя ҡоралар.
Тау башында бейеклеге 2-3 метрға еткән таштар урынлашҡан. Элек уларҙы «ҡырағай таштар» тип, ә тауҙың үҙен «Зәңгәр ҡурған», «Аҡ тау» тип атағандар. Хәҙерге исеме «Городище». Сөнки, үткәрелгән тикшереүҙәр был урында боронғо ҡәүемдәрҙең торған урыны булғанлығын иҫбатлай. Ғәҙәт буйынса, бындай объекттар ҡаласыҡ (городище) тип атала.
# Кесе Паговец

Кесе Паговец — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Паговец йылғаһының уң ярына тамағынан 1,4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Кесе Паговец
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400112110000041295
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004129
* Бассейн коды — 08.01.04.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Полуденная(Вобловица ҡушылдығы)

Полуденная — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вобловица йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Полуденная(Вобловица ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300212111100031426
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103142
* Бассейн коды — 10.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Пьер-Симон Лаплас

Пьер-Симон Лаплас (франц. Pierre-Simon de Laplace; 23 март 1749 йыл — 5 март 1827 йыл) — француз математигы, физигы һәм астрономы; Күк йөҙө механикаһы, дифференциаль тигеҙләмәләр өлкәһендәге эштәре, ихтималлылыҡ теорияһына нигеҙ һалыусы булараҡ билдәле. Ғәмәли математика һәм астронимия өлкәһендәге хеҙмәттәре баһалап бөткөһөҙ. Ул был фән өлкәләрен камиллаштыра. Француз география йәмғиәте ағзаһы булып тора.

# Пьер-Симон Лаплас
## Биографияһы

Пьер-Симо́н Лапла́с 1749 йылдың 23 мартында урта хәлле фермер ғаиләһендә тыуған. Ҡыйынлыҡ менән башланғыс белем ала. Һәләте һәм ныҡышмалалағы математика, физика, астронимия фәндәрен үҙ аллы өйрәнергә мөмкинлек бирә. Астрономия өлкәһендә ҙу уңыштарға өлгәшә. Ай (күк есеме), Юритер (планета), Сатурн (планета) кеүек күк есемдәре хәрәкәтен ентекле өйрәнеп ғилми аңлатма бирә.
Фәнни эшмәкәрлегенең иң әһәмиәтлеһе — планеталар яралыуы тураһында беренсе фекерҙәр.
Физика өлкәһендә һауа тығыҙлығы, бейеклек, дымлылыҡ менән бәйле баромнтрик формуланы асыуы менән билдәле. Шулай уҡ геодезия, рефракция теорияһы меән шөғөләнә, Йылылыҡ теорияһын камиллаштыра,калориметр уйлап таба, флогистон теорияһына ҡаршы көрәшә. Капиллярлыҡ теорияһы өлкәһендә эшләй, капиляр баҫым менән бәйле Лаплас законын аса.
Ғалим хөрмәтенә аталғандар:
* Ай (Күк есеме);
* «4628 Лаплас» астероиды;
* математикала күп һанла терминдар һәм төшөнсәләр.
# Басказык

Басказык — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе, Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Теча йылғаһының уң ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Басказык
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тинес. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500712111200003191
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200319
* Бассейн коды — 14.01.05.007
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2