yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Дмитриева Алёна Георгиевна

Алёна Георгиевна Дмитриева (27 сентябрь 1982 йыл) — ултырып волейбол уйнаусы, РЦАФКиС командаһы уйынсыһы; 2018 йылда рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы составында донъя чемпионы, һәм 2017 йылда, 2019 йылда Европа чемпионы. Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2018).

# Дмитриева Алёна Георгиевна
## Биографияһы

Алёна Георгиевна Дмитриева 1982 йылдың 27 сентябрендә Якутияның Сунтар улусы Кемпендяй ауылында тыуған, әсәһе — Людмила. Тренеры — Константин Дмитриевич Гаврильев. Күп йылдар инвалидтар араһында республика ярыштарында сығыш яһай. Республиканың инвалидтарҙы профессиональ һәм медик-социаль реабилитациялауҙың техникум-интернатында уҡый. Ултырып волейбол уйнау буйынса адаптациялы физик культура һәм спорт Республика үҙәге Сунтар волейбол командаһының (РЦАФКиС) Рәсәй чемпионатында ҡатнашыуы буйынса инициатор. Мәскәүҙә йәшәй.
2015 йылда рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы составында Европа чемпионатында көмөш призер була, 2017 һәм 2019 йылда һәм Европа чемпионаттары еңеүсеһе, шулай уҡ 2018 йылда донъя чемпионатында еңеү яулай. 2018 йылда донъя чемпионатында еңеүе өсөн Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры исеменә лайыҡ була.
# Хәйбуллин Әбүталип Сәфәрғәле улы

Хәйбуллин Әбүталип Сәфәрғәле улы (1898—1942) — яҙыусы, дәүләт эшмәкәре. Сәйәси золом ҡорбаны.

# Хәйбуллин Әбүталип Сәфәрғәле улы
## Биографияһы

Әбүталип Сәфәрғәле улы Хәйбуллин 1898 йылда Ырымбур губернаһы Орск өйә­ҙе­нең (хәҙерге Баймаҡ районының) Туҡтағол ауылында тыуған. Хәлил, Темәс ауылдарындағы мәктәптәрҙә белем ала. Башҡорт фольклоры менән йәш сағынан ҡыҙыҡһына, эҙләнә, өйрәнә, фольклор материалдарын йыя. Ҡурайсы булып таныла, бейергә лә оҫта була.
Хәйбуллин Әбүталип Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша. Һуғышта Ш. Ғәбдиев менән бергә була. Ауыр ваҡыттарҙа бер-береһенә таяныс булып, импери­а­лис­тик һуғыштың бөтә ауырлығын үткәрәләр. Мосолман һалдаттары араһында һуғышҡа ҡаршы агитация алып баралар.
Һуғыштан һуң Хәйбуллин Граждандар һуғышында, ҡыҙылдар яғында, һуғыша. Яңы тормошто төҙөүҙә, емерелгән сәнәғәт предприятиеларын тергеҙеүҙә әүҙем ҡатнаша.
1924 йылда Түбә руднигында рудник комитеты рәйесе була, һуңынан уны Өфөгә, профсоюздарҙың өлкә комитетына, эшкә саҡыралар.
Баш ҡалала эшләгән осорҙа ул әҙәби эшмәкәрлек менән мауығып китә, әҫәрҙәрен журнал-гәзиттәрҙә баҫтыра.
1935 йылда «Сурағол» исемле повесть яҙа, әҫәрҙе күренекле дәүләт эшмәкәре һәм яҙыусы Афзал Таһировҡа бағышлай. Илдә репресиялар башланғас, Хәйбуллин да эҙәрлекләүҙәргә дусар була. «Сурағол» повесының икенсе китабы баҫылып өлгөрмәй ҡала, ҡулъяҙмаһы эҙһеҙ юғала.
1942 йылда ғәйепһеҙгә репрессияланып атыла. 1962 йылда аҡлана.
# Таҡаты

Таҡаты — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Еҙем йылғаһының һул ярына тамағынан 88 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Таҡаты
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Стәрлетамаҡ ҡалаһынан Охлебино һыу үлсәү посына тиклем, Эҫем йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200712111100018876
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101887
* Бассейн коды — 10.01.02.007
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Үрге Олымчик

Үрге Олымчик — Рәсәй йылғаһы. Орёл өлкәһе, Липецк өлкәһе, Курск өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Олымчик йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Үрге Олымчик
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосна йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер ҡушылғанға тиклем Дон, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010100212107000001692
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000169
* Бассейн коды — 05.01.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Тимор диңгеҙе

Тимор диңгеҙе (индон. Laut Timor, порт. Mar Timor — хәнәүәт диңгеҙ) — Һинд океаны диңгеҙе. Австралия ҡитғаһы һәм Тимор утрауы араһында урынлашҡан. Акватория майҙаны — 432 мең км². Башлыса 250 метрҙан аҙыраҡ тәрәнлектәр өҫтөнлөк итә, максималь тәрәнлеге — 3300 метр. Диңгеҙҙең иң ҙур ҡултыҡтары — Жозеф-Бонапарт һәм Ван-Димен. Тимор диңгеҙе һыуҙары Австралия, Көнсығыш Тимор һәм Индонезия илдәренең ярҙарын йыуа.
Диңгеҙҙә байтаҡ ҡына углеводород запастары бар. 2009 йылда аҙаҡҡы 25 йыл эсендә иң ҙур нефть түгелеү осрағы теркәлә.

# Тимор диңгеҙе
## География

Тимор диңгеҙе Австралия ҡитғаһы һәм Тимор утрауы араһында урынлашҡан. Көнбайышта диңгеҙ — Һинд океаны, ә көнсығышта — Арафур диңгеҙе һыуҙары менән ҡушыла. Төп порты — Дарвин (Австралия).
Диңгеҙҙең күп өлөшөн бихисап һай урындары, эре атоллдар һәм мәрйен рифтары менән бергә Сахул ҡитға һайлығы биләй. Иң ҙур утрауҙары — Батерст, Мелвилл.
Төньяҡ өлөшөндә Ява (Зонд) уйпатының дауамы булып торған Тимор уйпаты урынлашҡан. Уйпат тирәһе әүҙем сейсмик зонаһы булып тора.

# Тимор диңгеҙе
## Климат

Тимор диңгеҙ климаты субэкваториаль муссонлы. Һай тропик диңгеҙ булғанға күрә бынды йыш ҡына тропик тайфундар барлыҡҡа килә.
# Пр. Летний Пасол

Пр. Летний Пасол — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1632/24/18 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Пр. Летний Пасол
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200041276
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204127
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ҡаташ-Ҡаран

Ҡаташ-Ҡаран (Иҫке Саҡлау, Ҡаршы-Саҡлы; татар. Катыш Каран, рус. Каташ-Каран) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Сарман районы ауылы.

# Ҡаташ-Ҡаран
## География

Ауыл Ҡаташ йылғаһы буйында, Сарман ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 8 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Ҡаташ-Ҡаран
## Тарих

Ауылға байлар ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. 1735 йылдан билдәле. Ауыл Байлар улусының Салағош түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Әлмәт-Мулла улусы составына керә.
1864 йылда ер етмәү сәбәпле ауылда йәшәүсе 20 ир затлы аҫаба башҡорттары Бишауыл-Күрпәс-Табын улусының Яңы Аҡташ ауылына күсерелгән.
XX быуат башында ауылда һыу тирмәне, 2 мәсет, мәҙрәсә теркәлгән. Мәҙрәсәлә башҡорт шағиры Ғәли Соҡорой белем алған.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, ә 1922 йылдан Саллы кантоны составына керә. 1930 йылдан Сарман районы составында була.

# Ҡаташ-Ҡаран
## Халҡы

1795 йылда ауылда 97 башҡорт һәм 83 типтәр; 1859 йылда — 218 башҡорт һәм 174 типтәр; 1912 йылда 501 башҡорт һәм 742 типтәр иҫәпләнгән.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1834 | 1870 | 1897 | 1913 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 |
| 121 | 837 | 1019 | 1243 | 1196 | 1173 | 980 | 673 | 664 | 646 | 494 | 377 | 402 |
# Абдуллин Ибраһим Әхмәт улы

Абдуллин Ибраһим Әхмәт улы (20 сентябрь 1920 йыл — 9 июль 2005 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт яҙыусыһы, драматург. 1947 йылдан — КПСС, 1949 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Рәсәйҙең атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995), БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1978), Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1996). 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1980) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1966) ордендары кавалеры.

# Абдуллин Ибраһим Әхмәт улы
## Биографияһы

Ибраһим Әхмәт улы Абдуллин 1920 йылдың 20 сентябрендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙенең (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы) Шаран районы Ерекле ауылында тыуған.
1938 йылда яҙыша башлай, 1939 йылда Өфө геологоразведка техникумын тамамлай. Бөйөк Ватан һуғышы аҙаҡтарынаса армияла хеҙмәт итә. Сталинград фронтында ҡаты яралана. «Выстрел» офицерҙар әҙерләү юғары курсында уҡый. I дәрәжә Бөйөк Ватан һуғышы ордены, Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1966), миҙалдар менән бүләкләнгән.
1945—1952 йылдарҙа «Совет Башҡортостаны» гаэетаһының үҙ хәбәрсеһе булып эшләй, 1947 йылда — КПСС сафына, 1949 йылда СССР Яҙыусылар союзына ағза итеп алына.
1957 йылда Мәскәүҙәге М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтын тамамлаған. 2005 йылдың 9 июлендә вафат була, Өфө ҡалаһының Мосолман зыяратында ерләнгән.

# Абдуллин Ибраһим Әхмәт улы
## Әҙәби ижады

И. Абдулин ижадының төп өлкәһе — драматургия; ул өс тиҫтәләп ҙур күләмле пьесалар авторы. Уның «Девон фонтандары», «Вәғәҙә онотолмай», «Беҙ айырылышмабыҙ», «Йәмле Ағиҙел буйҙары», «Гөлмәрфуга», «Бажалар», «Урман ҡыҙы», «Ялҡынһыҙ яна йөрәк», «Йөрәк менән шаярмайҙар», «Утың һүнмәһен, улым», «Бер мөхәббәт яҙмышы», «Онотолған ант», «Ә ҡайындар һаман хәтерләй», «Их, Өфө ҡыҙҙары!..», «Тиле йәшлек», «Йыр булып ҡайтырмын», «Яратам, яратам…», «Күңелдәргә пәрҙә ҡормағыҙ», «Айһылыуҙың айлы кистәре», «Беҙ китергә килмәнек» һ. б. пьесалары китаптарҙа баҫылып сыҡты һәм театрҙарҙа ҡуйылды, һуңғы йылдарҙа драматург «Тоштар оҙон булмай» пьесаһын яҙҙы. Ул шулай уҡ «Хуш, Рим», «Тол ҡатындар иламай», «Ҡош юлынан барам» романдары, повестары, хикәйәләр һәм нәҫерҙәр авторы.
# Күгәш

Күгәш (Иҫке Күгәш; татар. Күгәш, рус. Кугашево) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Туҡай районы ауылы.

# Күгәш
## География

Ауыл Күгәш йылғаһы буйында, Яр Саллы ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 26 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Күгәш
## Тарих

Ауылға ҫарайлы-мең ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Ауыл Ҫарайлы-Мең улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы (1865 йылдан Өфө губернаһы) Минзәлә өйәҙенә инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Бишинде-Останково административ-территориаль улусы составына керә.
XX быуат башында ауылда мәсет, мәктәп, тимерлек, хужалыҡ магазины, 3 бакалея кибете теркәлгән.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1922 йылдан — Саллы кантоны составында була. 1930 йылдан Саллы районы, 1935 йылдан — Ворошилов районы, 1957 йылдан — Яңы Юл районы, 1959 йылдан — Минзәлә районы, 1984 йылдан — Туҡай районы составына керә.

# Күгәш
## Халҡы

1795 йылда ауылда 17 башҡорт, 42 яһаҡлы татар һәм 73 типтәр; 1834 йылда — 18 аҫаба башҡорт, 8 керҙәш башҡорт, 53 типтәр һәм 20 татар; 1870 йылда — 460 башҡорт һәм 72 татар; 1912 йылда — 885 типтәр һәм татар иҫәпләнгән.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1870 | 1897 | 1913 | 1920 | 1926 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 |
| 532 | 728 | 1016 | 970 | 674 | 262 | 184 | 196 | 145 | 97 | 80 |
# Восточный (Ырымбур өлкәһе)

Восточный — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Светлый районы ҡасабаһы. Восточный ауыл Советының административ үҙәге һәм был ауыл Советының берҙән-бер ауылы.

# Восточный (Ырымбур өлкәһе)
## Географияһы

Йылға Тубыл йылғаһының уң яҡ ярында, Рәсәй-Ҡаҙағстан сигендә урынлашҡан. Район үҙәге — Светлый ҡасабаһынан 75 км төньяҡ-көнсығыштараҡ ята.

# Восточный (Ырымбур өлкәһе)
## Тарихы

1962 йылда РСФСР Юғары Советы Президиумы указы менән «Восточный» совхозының үҙәк усадьба ҡасабаһы Восточный исеменә үҙгәртелә.
Восточный ҡасабаһының ауыл биләмәһе үҙәге булараҡ статусы һәм сиге 2004 йылдың 2 сентябрендәге «Ырымбур өлкәһе муниципаль берәмектәренә муниципаль район, ҡала округы, ҡала биләмәһе статусы биреү муниципаль берәмектәрҙең сиктәрен билдәләү һәм үҙгәртеү тураһында» ғы 1424 / 211-III-оз Законы менән билдәләнә.
Ҡасаба ике дәүләттең иң сигендә урынлашҡан һәм СССР тарҡалғандан һуң сик эргәләш кенә торған элекке Дзержинский колхозын Ҡаҙағстанға ҡалдырып үткән. Ауылды ҡаҙаҡса Аҡҡарға тип атай башлағандар. Восточный ауылы советының башлығы Владимир Половинкин 2011 йылда, ошо бүленеү арҡаһында Ҡаҙағстанда йәшәп, ауылда пропискала тороусылар бар, улар ауылға ҡайтыр өсөн 200 км Комсомольский аша, йәки 400 км Светлый аша урап йөрөргә мәжбүр, тип белдерә.

# Восточный (Ырымбур өлкәһе)
## Халҡы
### Милли составы

2010 йылда Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса::

# Восточный (Ырымбур өлкәһе)
## Этимологияһы

Өлкәнең География институты Социаль-иҡтисади география бүлегенең "Природа Оренбургской области» фәнни-популяр порталында килтерелгән мәғлүмәттәргә ярашлы, ҡасабаның атамаһы 1954 йылда өлкәнең көнсығышында, Ҡаҙағстан сигендә сиҙәм һәм ҡалдау ерҙәрҙе үҙләштергән ваҡытта ойошторолған Восточный тигән совхоз атамаһынан барлыҡҡа килгән

# Восточный (Ырымбур өлкәһе)
## Иҫтәлекле урындары

Ҡасандыр ул 700-гә яҡын кеше йәшәгән уңышлы совхозда хәҙер ауыл хужалығы менән айырым фермерҙар шөғөлләнә, халҡы 400-ләп кенә кеше иҫәпләнә. Ҡасабанан 7-10 саҡрым алыҫлыҡта боронғо легендаларҙың кәүҙәләнеше булған ғәҙәти булмаған тау бар. Дөйәтау тип йөрөтәләр уны.
Уларҙың береһе буйынса, борон ошо урындарҙан уңдырышлы ерҙәр эҙләп каруан үтеп барған. Улар бик оҙаҡ бара, әммә эргә-тирәлә далалар ғына йәйрәп ята. Эҫелектән һәм һыу етешмәүҙән кешеләр һәм малдар ҡырыла. Ахырҙаа бер генә дөйә тороп ҡала, ул атлауын дауам итеп, арымай-талмай алға бара, ниһәйәт, алыҫта йылғаның нур таҫмаһын күреп ҡала. Дөйә еңел һулап ергә ята, мәгәр, ҡалҡына алмай ташҡа әйләнә.
Дөйә күргән йылға - Әсеһыу (Ащесу) була. Ул Ырымбур өлкәһенең көнсығышында аға һәм Тубылға ҡоя. Ләкин картала уны табыу мөмкин түгел, майҙа ул өлөшләтә ҡорой, бары бер нисә ваҡ ҡына ятыу ҡала, йәйгеһен уларҙы аҡ һәм һары томбойоҡтар ҡаплай.
Дөйәтау өлкәнең геоморфологик тәбиғәт ҡомартҡыһы булып иҫәпләнә.
# Кобленц (Гёда)

Кобленц йәки Коблица (нем. Coblenz; үр.-луж. Koblicy (мәғл.)) — Үрге Лужицалағы ауыл (Германия). Кобленц ауылы Гедә коммунаһына, Баутцен районы, Саксония федераль ере составына инә. Дрезден административ округына буйһона.

# Кобленц (Гёда)
## Географияһы

Будишиндан ун саҡрым самаһы көнбайышта һәм Геда коммунаһының административ үҙәгенән төньяҡ-көнбайыштараҡ өс саҡрымда тора. Ауылдың төньяғында А4 (Дрезден — Вроцлав) автомобиль юлдары үтә.
Күрше ауылдары булып төньяҡта — Чешкецы, көнсығышта — Бечицы, көньяҡта — Нездашецы һәм көнбайышта — Добранец ауылдары тора.

# Кобленц (Гёда)
## Тарих

1222 йылда беренсе тапҡыр Cobuliz исеме аҫтында телгә алына.
1936—1994 йылда ауыл Добраница, Недашюц, Пицшвиц, Цишковица коммуналары составына инә. 1974 йылдан алып хәҙерге Геда коммунаһы составында тора.
Әлеге ваҡытта ауыл «Лужицкий ултыраҡ өлкәһе» мәҙәни-территориаль автономияһы составында тора, бында Бранденбург һәм Саксония ерҙәре ҡануниәт акттары ғәмәлдә, улар Германия территорияһында лужиц теле һәм лужиц мәҙәниәтен һаҡлап ҡалдырыуға булышлыҡ итә.

# Кобленц (Гёда)
## Тарих
### Немец тарихи атамалары

* Cobuliz, 1222
* Kobliz, Gobliz, 1245
* Kobelicz, 1350
* Köblitz, Koblitz, 1559
* Coblenz ,1658

# Кобленц (Гёда)
## Халыҡ

Рәсми теле-немец теле, шулай уҡ юғары лужиц теле.
Оно Арноштың «Dodawki k statisticy a etnografiji łužickich Serbow» статистика яҙмаһы буйынса 1884 йылда бында 83 кеше йәшәгән (уларҙың 77 — серб-лужиц (93 %) булған.
Лужиц демографы Арношт Черник үҙенең «Die Entwicklung der sorbischen Bevölkerung» әҫәрендә ауылдағы халыҡтың дөйөм һаны 1956 йылда 696 кеше булһа, шуларҙың 35, 2 % (161 кеше лужиц телен яҡшы белгән, 22 — икмәк-тоҙлоҡ белгән һәм бәлиғ булмағандарҙан 62 кеше лужиц телен белгән) тип яҙған.
1936 йылда ауыл башҡа ауылдар менән берләштереү арҡаһында тораҡ пункты статусын юғалта, шуның һөҙөмтәһендә уның халҡы һаны 1836 йылдағы 88 кешенән 1925 йылда 588 кешегә тиклем арта. 1994 йылда ул ҡабат тораҡ пункты статусына эйә була, бында 2011 йылда 55 кеше йәшәй.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ: Coblenz/ Koblicy, Historischen Ortsverzeichnis von Sachsen) :
| 1834 | 1871 | 1890 | 1910 | 1925 | 1939 | 1946 | 1950 | 1964 | 1990 | 2011 | 2016 |
| 79 | 72 | 74 | 83 | 88 | 588 | 738 | 752 | 640 | 477 | 55 | 51 |

# Кобленц (Гёда)
## Иҫтәлекле урындары
### Саксония ере тарихы һәм мәҙәниәте ҡомартҡылары

* Ферман тирмәне, д. 1, 1а, 1832 йылда (№ 09251427)
* Бай өйө, йорт 8с, 8d, 1786 йылда (№ 09251429)
* Wegestein, 7 йорт, XIX быуат (№ 09303824)
* Ат һарайы, 11 йорт, 1846 йылда (№ 08975878)
# А. С. Пушкин һәйкәле (Дондағы Ростов)

Дондағы Ростовта Александр Сергеевич Пушкин һәйкәле — Дондағы Ростов ҡалаһы үҙәгендә, Пушкинский һәм Ворошилов проспекты урамдары киҫелешендәге һәйкәл. Авторы - Г. А. Шульц (архитекторы - М. А. Минкус). Һәйкәл 1959 йылда ҡуйыла. Һуңыраҡ монумент урынлаштырылған майҙанға фонарҙар эленеп, XIX быуат эше кеүек стилләштерелә. А. С. Пушкин һәйкәле төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ һәм Дондағы Ростовта әҙәби тематикаға бағышланған беренсе объект.
Шағирҙың классик манерала башҡарылған скульптураһы бронзанан эшләнгән һәм ҡыҙыл гранит пьедесталға ҡуйылған.
1992 йылда Пушкин һәйкәле дәүләт һаҡланыуы исемлегенә индерелә.
1999 йылда реставрациялана.
Һәр йылды шағирҙың тыуған көнөндә, 6 июндә, Дондағы Ростов халҡы һәм ҡунаҡтар һәйкәлгә сәскәләр һала. Шулай уҡ уның ижадына ғашиҡтар йыйыла, әҙәби һәм шиғри кисәләр ойошторола. Байрам сараларында яҙыусылар, дәүләт учреждениелары, мәҙәниәт өлкәһе вәкилдәре, мәктәп уҡыусылары ҡатнаша.
Билдәле шағир һәм яҙыусыға һәйкәл юҡтан ғына барлыҡҡа килмәй: Пушкин Дондағы Ростовта 1820 йылда була. Был ваҡытта ул Кавказға 1812 йылғы Ватан һуғышы геройы һәм дуҫы Николай Николаевич Раевский менән килә. Сәфәр һөҙөмтәһендә шағирҙа Петр I менән Екатерина II хакимлығы, шулай уҡ Степан Разин һәм Емельян Пугачев етәкселегендәге ихтилалдар темаһына ҡыҙыҡһыныу уяна һәм ул шул турала әҫәрҙәр яҙа. Ростовтың йөҙө, уның халҡы быға тиклем тик баш ҡала даирәһендә генә йөрөгән йәш Пушкинды тәьҫирләндерә, был уның ижадында ла билдәле бер эҙ ҡалдыра.
# Дальний (Кондинское районы)

Дальний — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Кондинское районындағы ҡасаба. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 196 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628213, ОКАТО коды — 71116916001.

# Дальний (Кондинское районы)
## Халыҡ һаны

| Йыл | Даими халыҡ һаны |
| 2002 | |
| 2008 | |
| 2010 | 196 |

# Дальний (Кондинское районы)
## Климат

Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
# Боковая (Рибитата ҡушылдығы)

Боковая — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы/ Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Рибитатйылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Боковая (Рибитата ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200017029
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201702
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ләлә (йылға)

Ләлә (урыҫ. Ляля) (үрге ағымында Төшкө Ләлә) — Свердловск өлкәһендәге (Рәсәй) тау-тайга йылғаһы, Сосьва йылғаһының уң ҡушылдығы. Һыу өҫтө майҙаны 7430 км2. Ағымының тиҙлеге секундына 0,4 метрға тиклем етә. Тамағының киңлеге 60,6 м. Оҙонлоғо — 242 км. бассейн майҙаны — 7430 км2.
Түбәнге һәм урта ағымында йылға бик борғосланып аға, шуға күрә иҫке улаҡтары күп, ярҙарында һаҙлыҡлы урындар байтаҡ. Тамағынан 165 километрҙа Яңы Лялим ҡалаһы, 106 километрҙа — Иҫке Ләлә ҡасабаһы, Павда йылғаһы тамағында — Павда ҡасабаһы. Ляля (манс.) — йылы [сығанаҡ 536 көн күрһәтелмәгән].

# Ләлә (йылға)
## Этимологияһы

Свердловск өлкәһенең был төбәге ҡуйы тайга урманы менән ҡапланған. Ундағы шарлап аҡҡан тау йылғалары, әлбиттә, балыҡҡа бик бай. Ләлә йылғаһының атамаһы шул йылғала ыуылдырыҡ сәсеп йәшәгән Ләлә (төньяҡ-көнбайыш башҡорттары, ғәйнә ырыуы башҡорттарының диалектындағы атама), йәғни әҙәби башҡорт телендәге шамбы (урыҫ. налим) балығы атамаһынан алынғандыр, тигән фараз бар. Ләлә — шамбы балығының урындағы диалект буйынса атамаһы.
Ляля атамаһын манси телендәге йылы һүҙе менән бәйләү бәхәсле, сөнки тау йылғаһы һис кенә лә йылы була алмайҠалып:Сығанаҡ юҡ. Ғәҙәттә тау йылғаһының температураһы 18 градус менән 21 градус араһында тирбәлә.

# Ләлә (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәт

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Ләлә йылғаһы Иртыш һыу бассейны округына ҡарай, йылғаның һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһы, инештән тамағына тиклем, Сосьва йылғаһынан башҡа, башынан алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем, Тубыл йылғаһының бассейны. Иртыш йылғаһы бассейнына ҡарай. Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200010713.

# Ләлә (йылға)
## Ҡушылдыҡтары

Тамағынан башлып үргә табан уң яҡ ҡушылдыҡтары ― 7,4 км: Толмачиха, 30 км: Берёзовка, 50 км: Большая Каскунка, 52 км: Малая, 91 км: Отва, 123 км: Мурзинка, 171 км: Большая Нясьма, 183 км: Бобровка, 200 км: Мурзинка,
Тамағынан башлып үргә табан уң яҡ ҡушылдыҡтары ― 72 км: Лобва, 128 км: Каменка, 156 км: Яборовка, 179 км: Парча, 195 км: Спайская, 214 км: Байковка, 216 км: Павда, 242 км: Колодничная Ляля
# Арғаяш милли округы

Арғаяш милли округы — 1934 йылдың 17 ғинуарынан 17 ноябренә тиклем Силәбе өлкәһе составына ингән башҡорт милли округы.
Үҙәге — Арғаяш ауылы.

# Арғаяш милли округы
## Тарихы

Башҡорт Үҙәк советының 1917 йылдың 15 ноябрендә сыҡҡан ҡарары буйынса, Урал аръяғы башҡорттары Бәләкәй Башҡортостандың Арғаяш кантонына индерелә. 1934 йылдың 17 ғинуарына тиклем Арғаяш кантоны Башҡорт АССР-ы составында административ-территориаль берәмек булып килә. Арғаяш кантоны ифрат ҙур Урал өлкәһе эсендә анклав рәүешендә урынлашҡан була. 1934 йылдың башында ВЦИК Президиумы ҡарары Урал өлкәһен өскә бүлә. Һөҙөмтәлә Арғаяш кантоны өр-яңынан барлыҡҡа килгән Силәбе өлкәһе составына «Арғаяш башҡорт милли округы» статусында индерелә. Борондан килгән көнсығыш башҡорт ерҙәре, бығаса Башҡорт АССР-ына ингән Арғаяш һәм Ҡоншаҡ районы ошолай итеп яңы Силәбе өлкәһенә тапшырыла. 1934 йылдың 17 ноябрендә ВЦИК Президиумы ҡарары менән Арғаяш милли округы бөтөрөлә.
Хәҙерге Силәбе өлкәһендәге милли берәмектәр СССР-ҙа үткәрелгән административ реформа һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. ВКП(б)-ның XVI-сы съезы ҡарарҙарын үтәү барышында тамырлаштырыу (коренизация) төшөнсәһе киң ҡулланыла башлай. 1930 йылда Башҡортостанға ингән кантондар тарҡатыла һәм бөтөрөлә. Арғаяш кантоны урынына 2 район, атап әйткәндә Арғаяш һәм Ҡоншаҡ районы булдырыла. Тамырлаштырыу түбәндәгеләрҙе күҙ уңында тота: аҙсылыҡ милләт телдәрендә мәктәп-педтехникумдар асыу, канцелярия эштәрен милли телдәргә күсереү, яңалифҡа (латин алфавиты нигеҙендә булдырылған төрки алфавитҡа) күсеү.
1980—1990 йылдар сигендә Арғаяш һәм Ҡоншаҡ башҡорттары милли округты тергеҙеүҙе яҡлап мөрәжәғәт итә, әммә был тырышлыҡ һөҙөмтә килтермәй.
# Баржы-Омга

Баржы-Омга (Баржы; татар. Баржы-Омга, рус. Варзи-Омга) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Әгерже районы ауылы.

# Баржы-Омга
## География

Ауыл Баржы йылғаһы буйында, Әгерже ҡалаһынан көньяҡҡа табан 74 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Баржы-Омга
## Тарих

Ауылға байлар ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. 1708 йылдан билдәле. Ауыл Байлар улусының Салағош түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Вятка губернаһы Алабуға өйәҙенә ҡарай. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Әсән административ-территориаль улусы составына керә.
XIX быуат аҙағында ауылда һыу тирмәне, мәсет, мәҙрәсә теркәлгән.
1920—1921 йылдарҙа ауыл Вот автономиялы өлкәһе, ә 1921 йылдан Татар АССР-ының Алабуға кантоны, 1928 йылдан — Саллы кантоны составында була. 1930 йылдан Красный Бор районы, 1960 йылдан — Әгерже районы, 1963 йылдан — Алабуға районы, 1964 йылдан — йәнә Әгерже районы составына керә.

# Баржы-Омга
## Халҡы

1834 йылда ауылда 33 аҫаба башҡорт һәм 313 типтәр; 1859 йылда — 626 типтәр (башҡорттарҙан) һәм 60 аҫаба башҡорт; 1897 йылда — 586 типтәр, 52 башҡорт һәм 10 дәүләт крәҫтиәне иҫәпләнгән.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1859 | 1887 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1989 | 2000 |
| 555 | 725 | 1052 | 886 | 720 | 576 | 470 | 254 | 199 |