yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Суразовка

Суразовка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кемчуг йылғаһының һул ярына тамағынан 106 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 100 км.

# Суразовка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200017302
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201730
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Буркина

Буркина — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Корга йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Буркина
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Кеть йылғаһы ҡушылған урынған Васюган йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кеть, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010700112115200028867
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202886
* Бассейн коды — 13.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Кулагаш

Кулагаш — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Аргут йылғаһының һул ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Кулагаш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100004837
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100483
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ник (Вильва ҡушылдығы)

Ник — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Вильва йылғаһының уң ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Ник (Вильва ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100008847
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100884
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Лосинка (Кеть ҡушылдығы)

Лосинка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кеть йылғаһының һул ярына тамағынан 1003 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Лосинка (Кеть ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010600112115200024992
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202499
* Бассейн коды — 13.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Тәбиғи фәндәр

Тәбиғи фәндәр — донъяны тәбиғи закондар һәм ҡағиҙәләр аша рациональ өйрәнеү. Тәбиғи фәндәр термины шулай уҡ тәбиғәтте өйрәнеүсе өлкәне кеше һәм йәмғиәтте өйрәнеүсе йәмғиәт фәндәренән айырыу өсөн ҡулланыла.
* математика,
* механика
* физика,
* химия,
* биология,
* геология,
* география,
* астрономия.
Был фән тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып Википедия проектына ярҙам итә алаһығыҙ.
# Ельцовка (Сангилька ҡушылдығы)

Ельцовка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сангилька йылғаһының һул ярына тамағынан 110 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Ельцовка (Сангилька ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010900112115200034817
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203481
* Бассейн коды — 13.01.09.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# И. М. Трофименконың килем йорто

И. М. Трофименконың килем йорто — Дондағы Ростовта эклектика стилендә XX быуат башында төҙөлгән йорт. Йорт урындағы әһәмиәткә эйә булған мәҙәни мираҫ объекты. Башта бинала килем йорто, һуңынан ҡағыҙ фабрикаһы менән типография урынлаша. Хәҙер И. М. Трофименконың йортон Халыҡ ополчениеһының Ростов полкы исемендәге 33-сө лицей биләй.

# И. М. Трофименконың килем йорто
## Тарихы

XX быуат башында ике ҡатлы йорт «Жорж Блок» ширҡәтенең вәкиле поручик Самуил Кипманға ҡарай. Ширҡәт Ростовта велосипедтар, теген машиналары, арифмометрҙар, касса аппараттары, шкатулкалар һатыу менән шөғөлләнә. 1909 йылда компания финанс ауырлыҡтар арҡаһында баҙарҙан китә, һәм йорт скульптор, рәссам Иван Михайлович Трофименко милкенә күсә. Ул типолитография хужаһы була. Һатып алынған яңы йорттоң беренсе ҡатына типолитографияһын күсерә, ә икенсе ҡатта «Колорит» ширҡәтенең ҡағыҙ фабрикаһын урынлаштыра. Предприятиела яҡынса 30 кеше эшләй
1913 йылдың мартында бинала көслө янғын була. Янғында бөтә икенсе ҡат һәм ҡыйығы яна. Пресса, типография шрифтары, баҫма әйберҙәре һәм башҡа ҡорамалдар янып юҡҡа сыға. Бөтә юғалған мөлкәт «Рәсәй» һәм «Саламандра» страховкалау йәмғиәтендә страховкаланған була, был Трофименкоға бинаны яңынан тергеҙеү генә түгел, уға өҫтәп өсөнсө ҡатты төҙөргә мөмкинлек бирә. Реконструкциянан һуң йорт хужаһының килеме йылына 910-ҙан 2580 һумға арта.
Шул уҡ ваҡытта Дондағы Ростовта шәп үҫешкән сәнәғәт тәбиғи һәм ғәмәли фәндәрҙе яҡшы белгән белгестәрҙе талап итә. Ҡала думаһында икенсе реаль училищены асыу мәсьәләһе ҡуйыла. Күп йорт хужалары училищены урынлаштырыу өсөн үҙҙәренең биналарын тәҡдим итә. Дума ағзалары ҡуртым өсөн йылына 7000 түләргә риза булып, Трофименконың яңы йортона өҫтөнлөк бирә.
Контракт шарттарына ярашлы Трофименко бинаны ҙурайтырға, үҙенең йортонан ит кибетен алырға һәм училище ҡарамағына 10×10 сажин ихата булдырырға һәм унда асфальт йәйергә тейеш була.

# И. М. Трофименконың килем йорто
## Тарихы
### Мәктәп

Сәнәғәт объекты урынында белем биреү бинаһы барлыҡҡа килә. Училищела тулы пансионда 140 малай йәшәй. Икенсе реаль училище оҙаҡҡа һуҙылмай. 1928 йылда мәктәп бинаһында Котлярова менән Сенниктың ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы асыла. Унда 190 ҡыҙ уҡый. Уны беренсе һәм икенсе баҫҡыслы 4-се хеҙмәт мәктәбе алмаштыра.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында мәктәптә уҡыусылар яралылар өсөн йәшел һуған үҫтерә. Егеттәр фронт өсөн бүләктәр йыя (йылы ойоҡбаш, бейәләй, тәмәке кисеты, яҙыу өсөн ҡағыҙ, ҡәләм). Уҡыусылар шешә йыйып, уларға яныусан ҡатнашма тултыра; дарыуҙар өсөн бәләкәй шешәләр йыя; простынялар тапшыра. Мәктәптә бер ваҡыт госпиталь урынлаша. Нацистар оккупацияһы осоронда мәктәп бинаһы ярым емерек бысраҡ һәм тәҙрәһеҙ бинаға күсерелә. унда рус теле, немец теле, арифметика һәм йыр буйынса дәрестәр үткәрелә. Төп бина шулай уҡ зыян күрә. Шуға ҡарамаҫтан, 1943 йылда Дондағы-Ростов азат ителгәндән һуң, мәктәптә дәрестәр яңынан башлана.
Һуғыштан һуң бында 33-сө урта мәктәп була, ә хәҙерге ваҡытта был уҡыу йорто «Халыҡ ополчениеһының Ростов полкы исемендәге 33-сө физика-математика лицейы» тип атала. 1970 йылда тарихи мәктәп бинаһына өҫтәп төкәтмә төҙөлә.
# Новошахтинск

Новошахтинск (рус. Новошахтинск) — Ростов өлкәһендәге ҡала.

# Новошахтинск
## Географияһы

Кесе Несветай йылғаһы ярында урынлашҡан.

# Новошахтинск
## Билдәле шәхестәре

* Громаков Владимир Яковлевич (1935), инженер-төҙөүсе, дәүләт, хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1960 йылдан «Салауатстрой» тресында мастер, төҙөлөш идаралығы начальнигы, 1967 йылдан трестың баш инженеры, 1971 йылдан — идарасыһы. 1977 йылдан Башҡорт АССР-ының Төҙөлөш буйынса баш идаралығы начальнигы, 1988 йылдан — Башҡорт АССР-ының Төҙөлөш һәм төҙөлөш материалдары сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре профсоюзының республика комитеты рәйесе, 2002—2003 йылдарҙа — рәйес урынбаҫары. Башҡорт АССР-ының 10-сы һәм 11-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. РСФСР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1985). СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1979). Ленин (1981), Октябрь Революцияһы (1974) ордендары кавалеры.

# Новошахтинск
## Иҡтисады

* «Глория Джинс»
* «Новошахтинск пенобетоны»
# Рәхмәтуллин Сәфиулла Рәхмәтулла улы

Сәфиулла Рәхмәтулла улы Рәхмәтуллин — башҡорт шағиры.
1845 йылда хәҙерге Дәүләкән районы Ҡоръятмаҫ ауылында тыуған. Ырымбур Ҡарғалыһы мәҙрәсәһен тамамлай. Заманына күрә шаҡтай уҡымышлы кеше була. 1905 йылда халыҡты поэтик һүҙ менән көрәшкә өндәп, революцион хәрәкәттә әүҙем ҡатнашҡаны өсөн хөкөм ителә һәм оҙаҡ йылдар төрмәлә ултыра. Халыҡҡа мәғлүм булған ижады тап ошо революцион хәрәкәт менән тығыҙ бәйле. Башҡа әҫәрҙәре әлегә билдәле түгел.
«Башҡорттарым, ҡуҙғалайыҡ» шиғырында ул еребеҙҙе, халҡыбыҙҙы һаҡлап ҡалыу өсөн көрәшкә күтәрелергә әйҙәй. Төрмәлә яҙылған шиғырҙары төрмәләге конвоирҙарҙың халыҡҡа ҡарата булған мөнәсәбәте, шарттарҙың насар булыуы тураһында бәйән итә.
# Әсәҙуллина Әлфиә Нәжип ҡыҙы

Әсәҙуллина Әлфиә Нәжип ҡыҙы (2 март 1959 йыл) — башҡорт шағиры, 2004 йылдан Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәй Федерацияһының Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2010). Ауырғазы районының Ғәлимйән Ибраһимов исемендәге премияһы лауреаты (2013).

# Әсәҙуллина Әлфиә Нәжип ҡыҙы
## Биографияһы

Әлфиә Нәжип ҡыҙы Әсәҙуллина 1959 йылдың 2 мартында Башҡорт АССР-ының Ауырғазы районының Үтәймулла ауылында тыуған. Башланғыс кластарҙа уҡығанда уҡ шиғырҙар яҙа башлай. Республика гәзит-журналдарында, район гәзите "Ватан юлы"нда, «Йәш көстәр» альманахында баҫыла. 1982 йылда Башҡорт дәүләт университетына уҡырға керә.
Бер үк ваҡытта Башҡортостан китап нәшриәтендә (хәҙер Зәйнәб Биишева исемендәге «Китап» нәшриәте) эш башлай. Тәүҙә корректор була. 1992 йылдан алып балалар әҙәбиәте мөхәррире. 2005 йылдан балалар әҙәбиәте редакцияһы мөдире.

# Әсәҙуллина Әлфиә Нәжип ҡыҙы
## Ижади эшмәкәрлеге

Шағирә Әлфиә Әсәҙуллина «Күбәләк күлдәк ҡотлата», «Сайҡала сауҡалар», «Ҡояшҡа таж кейҙерәм», «Һанашмаҡтар», «Зоопарк килде беҙгә», «Һәр бер һөнәр кәрәкле», «Ысыҡлы ҡояш», «Хыял осошо» исемле балалар һәм өлкәндәр өсөн китаптар авторы.

# Әсәҙуллина Әлфиә Нәжип ҡыҙы
## Ваҡытлы матбуғатта баҫылған әҫәрҙәре һәм мәҡәләләре

* Тарих һөйләй әҫәрҙәре. «Башҡортостан» гәзите, 2017, 1 март.

# Әсәҙуллина Әлфиә Нәжип ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2010)
* Ғәлимйән Ибраһимов исемендәге премия лауреаты
* Хеҙмәт ветераны.
# Хаби-Яха

Хаби-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Хо-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Хаби-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15040000212115300052545
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305254
* Бассейн коды — 15.04.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Имгыт

Имгыт — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Демьянка йылғаһының уң ярына тамағынан 571 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 304 км.

# Имгыт
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010700112115300014477
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301447
* Бассейн коды — 14.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Беләү (станция)

Беләү (рус. Блява) — Рәсәй, Ырымбур өлкәһендәге Медногорск ҡала округының тораҡ пункты (тибы: станция).

# Беләү (станция)
## Географияһы

Беләү йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан. Ғәмәлдә шул уҡ исемдәге Беләү ауылы менән тоташҡан. Станция Беләүтамаҡтан 38 км алыҫлыҡта ята.

# Беләү (станция)
## Тарихы

Беләү ауылына 1890 йылда Украинанан күсеп килеүселәр нигеҙ һала. Станция иһә унан 2 саҡрымда 1915—1917 йылдарҙа төҙөлгән.
1929—1935 йылдарҙа Урта Волга крайы биләмәһенә инә.
Беләү станцияһы янында 1930 йылдарҙа тимер миҡдары 63 процентҡа тиклем еткән ҡыҙыл тимер мәғдәне ятҡылығы табылған.
1932 йылдың майынан ентеклерәк тикшеренеү башлана. Эҙләнеү эштәрен тау инженеры, әзербайжан белгесе Мәмәд Өсәд улы Мәмәдов етәкләй. 1932 йылдың ноябрендә анализдарҙың тәүге һөҙөмтәләре алына, рудала баҡыр (4 процентҡа тиклем), көкөрт (40 процентҡа тиклем), шулай уҡ алтын һәм көмөш булып сыға. 1932 йылдың декабрендә ятҡылыҡты асыу тураһында ауыр сәнәғәт халыҡ комиссары Г. К. Орджоникидзеға хәбәр ителә. Үҙәк матбуғатта ҡыуаныс тулы мәҡәләләр донъя күрә, комбинат төҙөлөшө менән бәйле перспективалар тураһында һөйләнелә.

# Беләү (станция)
## Этимологияһы

Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында атамаға ошондай аңлатма бирә: Ауылға ла, артабан станцияға ла атама Беләү йылғаһынан бирелгән. Йылға ярҙарында башҡорттар беләү таштары таба торған булған, һәм йылғаға ла шунан сығып исем биргәндәр. Һирәк-һаяҡ йылғаны, бигерәк тә башында, Беләүшә тип атап ҡуйғылайҙар.

# Беләү (станция)
## Инфраструктураһы

Станцияға Көньяҡ-Урал тимер юлының элекке Беләү станцияһы юл хужалығы күскән.
Станциянан 2 км төньяҡ-көнбайышта төрлө легендаларға бай Яман Каса баҡыр колчеданы ятҡылыҡтары урынлашҡан.

# Беләү (станция)
## Транспорт

Станцияла тимер юл ғына түгел, автомобиль транспорты өсөн юлдар ҙа бар.
# Ғәтиәтуллин Шакир Йосоп улы

Ғәтиәтуллин Шакир Йосоп улы (21 сентябрь 1916 йыл — 21 июль 1972 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. 16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһының взвод командиры ярҙамсыһы, гвардия өлкән сержанты. Советтар Союзы Геройы (1944).

# Ғәтиәтуллин Шакир Йосоп улы
## Биографияһы

1916 йылдың 21 сентябрендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Мулла ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Октябрьский ҡалаһы эсендә) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте башҡорт.
Башланғыс белем алған. Колхозда, «Туймазыбурнефть» тресының 1-се быраулау контораһында эшләгән.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, 1941 йылдың декабрендә Туймазы район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырылған.
1942 йылдың 26 апреленән Бөйөк Ватан һуғышының Брянск, Көньяҡ-Көнбайыш, Сталинград, Үҙәк, Белоруссия, 2-се һәм 1-се Белоруссия фронттарында 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы (16-сы гвардия кавалерия дивизияһы) составында хеҙмəт итə.
1943 йылдың 27 сентябрендә 58-се гвардия полкының ҡылыс взводы командирының ярҙамсыһы, өлкән сержант Шакир Ғәтиәтуллин үҙенең взводы менән Белорус ССР-ның Гомель өлкәһе Брагин районы Нивки ауылы тирәһендә тәүгеләр рәтендә Днепр йылғаһы аша сыға. Ҡул алышында взвод дошман траншеяһын биләгән һәм йылғаның уң ярында нығына. Йылғаның үрге ағымындағы яр буйында ҡыуаҡлыҡтарҙа ултырған немец пулемётсыһы совет подразделениелары йылға аша сыҡҡан урынды бер туҡтауһыҙ утҡа тотоп уларға яр буйына төшөргә мөмкинлек бирмәй. Командир приказына ярашлы, Ғәтиәтуллин немец оборонаһы һыҙығы аша шыуышып үтә, тартып алынған пулемёттан атып дошман пулемёт расчётын юҡ итә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 15 ғинуарындағы указына ярашлы, немец баҫҡынсылары менән көрәштә фронт командованиеһының хәрби заданиеларын уңышлы башҡарғаны һәм уны үтәгәндә күрһәткән батырлығы, ҡаһарманлығы өсөн гвардия өлкән сержанты Ғәтиәтуллин Шакир Йосоп улына «Советтар Союзы Геройы» исеме менән бергә Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (3011-се һанлы) бирелә.
Һуғыш тамамланғандан һуң «Туймазыбурнефть» тресының 1-се һанлы быраулау контораһында — быраусы, бырау эштәре идаралығының өлкән механигы була.
1972 йылдың 21 июлендә вафат була. Октябрьский ҡалаһы зыяратында ерләнә.

# Ғәтиәтуллин Шакир Йосоп улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (15.01.1944)
* Ленин ордены (15.01.1944)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (03.12.1943)

# Ғәтиәтуллин Шакир Йосоп улы
## Хәтер

* Октябрьский ҡалаһының урамына (Мулла ҡасабаһы) һәм урта мәктәбенә уның исеме бирелгән, 11-се урта мәктәбенең скверында уға бюст ҡуйылған.
* Ш. Й. Ғәтиәтуллиндың исеме алтын хәрефтәр менән 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһының башҡа 78 Советтар Союзы Геройы исемдәре менән бер рәттән Башҡортостан Республикаһының Милли музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Совет урамы, 14) мәңгеләштерелгән, шулай уҡ уның исеме 112-се кавалерия дивизияһы музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Левитан урамы, 27) уйылып яҙылған.
# Абдулов Марсель Хәбиб улы

Абдулов Марсель Хәбиб улы (8 май 1930 йыл — 23 ноябрь 2007 йыл ) — инженер-урмансы, СССР һәм Рәсәйҙең дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1966—1991 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының урман хужалығы министры, БАССР-ҙың 9-сы, 10-сы һәм 11-се саҡырылыш Юғары Советы, Башҡортостан Республикаһының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. РСФСР-ҙың атҡаҙанған урмансыһы (1978), Рәсәй Федерацияһы Дәүләт премияһы лауреаты (1991). Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1966, 1976), Халыҡтар Дуҫлығы (1981) һәм «Почёт Билдәһе» (1971) ордендары кавалеры.

# Абдулов Марсель Хәбиб улы
## Биографияһы

Марсель Хәбиб улы Абдулов 1931 йылдың 8 майында Башҡорт АССР-ыны Өфө кантоны Ҡуранса ауылында (хәҙер бөткән) тыуған.
1953 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған, белеме буйынса инженер-урмансы.
* 1953-54 — Нуриман урман хужалығында өлкән урмансы;
* 1954—1961 йылдар — Ҡыҙыл Шишмә урман хужалығы директоры, Башҡорт АССР-ы урман хужалығы һәм урмандарҙы яҡлау инспекцияһы башлығы;
* 1966—1991 йылдарҙа — Башҡорт АССР-ының урман хужалығы министры;
* 1991—1996 йылдарҙа — Халыҡ-ара урман институтының Башҡортостан региональ үҙәге директоры.
Марсель Хәбиб улы Башҡоpтостан Республикаһы урман хужалығы үҫешенә ҙур өлөш индерә:
* урмандарҙы тергеҙеү һәм ағас ултыртыу эштәре башҡарыла;
* урман орлоҡ базаһы туплана;
* ауыл хужалығы ерҙәрендә һаҡлағыс урман булдырыла;
* тәбиғәт зоналарында урман хужалығын комплекслы алып барыу ысулы уйлап табыла һәм практикаға индерелә;
* текә ярҙарҙы емерелеүҙән һаҡлау өсөн һәм йырындарҙың киңәйеүен туҡтатыу сараһы итеп ағас ултыртыу технологияһы эшләнә;
* дарыу үҫемлектәренең сәнәғәт плантациялары булдырыла.
Уның инициативаһы менән Рәсәйҙә беренсе лимонарий һәм урман аҙыҡтарын эшкәртеү цехы (әлеге ваҡытта ла эшләүсе) төҙөлә, 1973 йылда Өфө урман музейы асыла.

# Абдулов Марсель Хәбиб улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* ике «Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ» ордены (1966, 1976)
* «Халыҡтар Дуҫлығы» ордены (1981)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1971).

# Абдулов Марсель Хәбиб улы
## Хеҙмәттәре

56 баҫма, шул иҫәптән 2 монографик эш авторы.

# Абдулов Марсель Хәбиб улы
## Хәтер

2015 йылдың майында Өфөлә Башҡортостан Республикаһының Урманды һаҡлау үҙәге бинаһына, элек Башҡорт АССР-ның Урман хужалығы министрлығы урынлашҡан йортта, мемориаль таҡта ҡуйылған.
# Саукеле

Шаукүлә, Саукеле (ҡаҙ. сәукеле, ҡырғ. шөкүлө) — 70 сантиметр самаһы бейеклектә конус рәүешендәге ҡырғыҙ һәм ҡаҙаҡ баш кейеме, көмөш һәм алтын тәңкәләр, ынйы һәм мәрйендәр менән биҙәлгән, ҡаҙаҡтарҙа XIX быуат аҙағына тиклем булған боронғо баш кейемдәренең береһе.

# Саукеле
## Ҡулланылышы

Был туй баш кейемен кейәүгә сыҡҡандан һуң тик бер йыл тирәһе кейәләр, ә һуңынан ҙур байрамдарҙа ғына, йәғни дүрт йәки биш йыл дауамында ғына ҡулланалар. Кейәүгә сыҡҡандан һуң бер йыл үткәс, ҡатын-ҡыҙҙар ябайыраҡ, практик һәм уңайлы баш кейеме — «желек» кейә башлай. Бала тыуғандан һуң, йәш ҡатын баш кейеменең өсөнсө төрөнә— кеймәсеккә күсә . Ғәҙәттә, уны 25-45 йәштә кейәләр. Ул аҡ туҡыманан тегелә, йыш ҡына нағышлап сигелә.

# Саукеле
## Этимологияһы

Саукеле ике һүҙҙән: сау-шау (йәғни тотош, бөтәүле) һәм төрки халыҡтарҙа осраған күлә-келе (башня, түбә) һүҙҙәренән тора (ҡарағыҙ:Ҡыҙ күләһе).

# Саукеле
## Эшләнеше

Саукеле каркасын беше аҡ кейеҙҙән яһағандар, бәрхәт, ебәк, атлас йәки велюр менән тышлағандар. Ярлылар уны буҫтауҙан йәки сатиндан теккән, быяла муйынсаҡтар йәки сәйлән менән, байҙар затлы таштар, ынйы, мәрйен менән биҙәгән.
Саукеле суҡтар менән биҙәлгән, орнаменттар төрлө ваҡ алтын һәм көмөш тәңкәләрҙән һәм көмбәҙҙәрҙән торған, улар ҡиммәтле һәм ярым аҫыл таштар — аҡыҡ, фирүзә, аметист өсөн тирәс булып хеҙмәт иткән.
Саукеленең түбәһен һәр ваҡыт өкө ослап ҡуйған, уны өкө ҡауырыйҙарынан эшләгәндәр. Башлыҡтың ситтәрен шәшке, кеш йәки төлкө тиреһе менән биҙәгәндәр. Оҙон сулпы — жактауҙың һаны һәм оҙонлоғо кәләштең ата-әсәһенең хәллелегенә бәйле булған. Сулпылар мәрйендән, фирүзәнән, көмөш һәм алтынға ялатылған пластинкаларҙан, ынйынан, ебәк суҡтарҙан яһалырға мөмкин булған.
Шулай уҡ, сулпыларҙан тыш, өсмөйөш йәки сәскә тажы формаһында сикәлек — шекелик өҫтәлгән.
Саукеле өҫтөнән ебәк йәки бәрхәт яулыҡ ябылған.
Яулыҡ арҡаға етә алған, саукелаға шулай уҡ ҙур аҡ вуаль — желек беркетелгән..