yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ғәбитов Наил Исмәғил улы

Ғәбитов Наил Исмәғил улы (22 март 1971 йыл) — табип, медицина фәндәре кандидаты (2000), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2008), Рәсәй Федерацияһы һаулыҡ һаҡлау алдынғыһы (2004).

# Ғәбитов Наил Исмәғил улы
## Биографияһы

Наил Исмәғил улы Ғәбитов 1971 йылдың 22 мартында Башҡорт АССР-ының (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы) Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында тыуған.
Ғәбитов Наил Исмәғил улы 1994 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай.

# Ғәбитов Наил Исмәғил улы
## Биографияһы
### Хеҙмәт юлы

* 1987 йылдың апрель-сентябрь айҙарында — Мораҡ поликлиникаһының, Аҡъяр үҙәк район дауаханаһының ашығыс ярҙам бүлексәһе санитары.
* 1 сентябрҙән — Өфө ҡалаһының 2-се балалар поликлиникаһы 1-се педиатрия бүлексәһе.
* 1994 йылдан — БДМИ-ның поликлиника терапияһы кафедраһының табип-интерны.
* 2000 һәм 2015 йылдарҙа — баш табип, 2005 йылдан — табип, 2013—2015 йылдарҙа — табип-рентгенолог, 2019 йылдан — Бөрйән үҙәк район дауаханаһының ультратауыш терапияһы табибы.

# Ғәбитов Наил Исмәғил улы
## Фәнни хеҙмәттәре

Ғәбитов Наил Исмәғил улының фәнни хеҙмәттәре Башҡортостан Республикаһы халҡының төрлө төркөмдәрендә артериаль гипертензияның үҫеш факторҙарын өйрәнеүгә арналған.

# Ғәбитов Наил Исмәғил улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Медицина фәндәре кандидаты (2000)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2008)
* Рәсәй Федерацияһы һаулыҡ һаҡлау алдынғыһы (2004)
# Оржевка

Оржевка — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе, Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ворона йылғаһының һул ярына тамағынан 332 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Оржевка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ворона. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Хопер, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010200212107000006564
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000656
* Бассейн коды — 05.01.02.002
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Мемке

Мемке (нем. Mehmke) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 290 кеше йәшәй. Майҙаны — 16,69 км². Диңгеҙ кимәленән 65 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 29413 һәм автомобиль коды — SAW.
# Батыршиндар

Батыршиндар — башҡорт дворяндары нәҫеле. Нуғай даруғаһы Юрматы улусының Аллағыуат ауылы башҡорттарынан.

# Батыршиндар
## Дөйөм характеристика

Батыршиндар нәҫелен башлап ебәреүсе Батырша була, ул Юрматы улусының Аллағыуат ауылында йәшәй. Уның улы:
* Әлүк Батыршин — штабс-капитан. Мәскәү гренадер, 1796 йылдан лейб-гвардия Павлов полктарында хеҙмәт итә. 1794 йылда поляк ихтилалын баҫтырыуҙа, Наполеон һуғыштарында ҡатнашҡан. 1815 йылда отставкаға китә. Уның улдары:
** Искәндәр (1820—?) — педагог.
** Сөләймән (1825—?) — тәржемәсе.
** Мөхәмәтҡунафи (1833—1912) — табип.
** Ибраһим (1836—?) — 1855 йылда Ырымбур Неплюев хәрби училищеһын тамамлай.
** Йыһангир — 1869 йылда Ырымбур Неплюев хәрби гимназияһын тамамлай.
Батыршиндар нәҫеле XIX быуат башында Ырымбур губернаһының дворян нәҫел тарихы китабына яҙылған.
# Оло Шишим

Оло Шишим — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чусовая йылғаһының уң ярына тамағынан 385 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Оло Шишим
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, Ревда ҡалаһынан Кын ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100612111100010324
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101032
* Бассейн коды — 10.01.01.006
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Урта Тогызак

Средний Тогызак (Средний Тогузак) — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе, Ырымбур өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тогызак йылғаһының һул ярына тамағынан 169 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 59 км.

# Урта Тогызак
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, Увелька йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500212111200001239
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200123
* Бассейн коды — 14.01.05.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Сухая Берёзовка (мәғәнәләр)

Сухая Берёзовка
* Сухая Берёзовка (Берёзовка ҡушылдығы)
* Сухая Берёзовка (Терешка ҡушылдығы)
# Надир (исем)

Надир — башҡорт һәм башҡа төрки халыҡтарҙа ир-ат исеме.

# Надир (исем)
## Этимология

Надир исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән. Мәғәнәһе һирәк осрай торған (сибәр); тиңдәшһеҙ тигәнде аңлата.

# Надир (исем)
## Билдәле кешеләр

Надир Ураҙмәтов (1688—1758) — башҡорт тарханы, мәғдән эҙләүсе. Надир-шах Афшар (ум. 19 июнь 1747) — шах Персии, афшарского происхождения. Надир Каримович Надиров (6 января 1932, Нахичеванская АССР, Азербайджанская ССР — 24 августа 2021) — совет и ҡазаҡ ғалимы, химик. Ҡалып:Ғалим дәрәжәһе (1968), профессор (1970). Ҡалып:Ғалим дәрәжәһе (с 1983). Ҡаҙаҡ сср-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1982). Ҡаҙаҡ сср-ының дәүләт премияһы лауреаты (1980). Ҡаҙағстан һәм СССР-ҙың почетлы нефтсеһе.

# Надир (исем)
## Фамилия

Йосоп Надиров (Йософ Надиров) — башҡорт тарханы. Прапорщик (1776).

# Надир (исем)
## Ауылдар

Яңы Нәдир (рус. Новонадырово) — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл.
Яңы Нәдир — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Әлмәт районы ауылы. Яңы Нәдир ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора.
# Зандауэрхольц

Зандауэрхольц (нем. Sandauerholz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 162 кеше йәшәй. Майҙаны — 16,17 км². Диңгеҙ кимәленән 25 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39606 һәм автомобиль коды — SDL.
# Исток (Чарыш ҡушылдығы)

Исток — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чарыш йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Исток (Чарыш ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200312115100010323
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115101032
* Бассейн коды — 13.01.02.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Жаныспай

Жаныспай (Джаны-Спай) — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Жарлы йылғаһының уң ярына тамағынан 71 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Жаныспай
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Иглинск гидроузеленән Орск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000412112200003093
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200309
* Бассейн коды — 12.01.00.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Леушино (Башҡортостан)

Леушино — Башҡортостанда бөткән тораҡ пункт. Стәрлетамаҡ районы Подлесный ауыл Советы биләмәһендә урынлашҡан булған.

# Леушино (Башҡортостан)
## Тарихы

XIX быуатта Леушино ауылы Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙенең 1-се станы составына инә. Кальций, магний, калий һәм натрийҙан торған Леушино сығанаҡтары урынлашыуы арҡаһында билдәле була.
1870 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, Леушинола 46 ихата һәм 301 кеше булған (152 ир-егет һәм 149 ҡатын-ҡыҙ); өҫтөнлөклө милләт — урыҫтар. Ауылда һыу тирмәне булған. Халыҡ арба, сана, тәгәрмәстәр, тәгәрмәс туғыны эшләү, сабата үреү менән шөғөлләнгән.
1920 йылдарҙа Стәрлетамаҡ кантоны Ашҡаҙар улусының Леушино ҡасабаһы булараҡ иҫәпләнә. 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡасабала 13 ихата һәм 82 кеше булған (35 ир-егет һәм 47 ҡатын-ҡыҙ); өҫтөнлөклө милләт — рустар. 1926 йылда СССР Бөтә Союз халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, Ашҡаҙар улусы Талалаевка ауыл Советының Леушино ауылында 15 йорт һәм 96 кеше булған (50 ир-егет һәм 46 ҡатын-ҡыҙ).
1952 йылғы белешмәлә Леушино ауылы Стәрлетамаҡ районы Талалаевка ауыл Советы составында ауыл булараҡ теркәлгән. 1969 йылғы белешмәлә һәм 1985 йылғы топографик картала инде Леушино ауылы юҡ. Фараз буйынса, Леушино ауылы Талалаевка составына инә.
Леушино ауылында Социалистик Хеҙмәт Геройы Анатолий Назарович Каллистов (1910—2001) тыуған.

# Леушино (Башҡортостан)
## Урынлашыуы

Леушино ауылы Мәҫәле йылғаһының уң ярында урынлашҡан булған. 1952 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, Талалаевка ауылынан көнбайышҡа ҡарай бер километр алыҫлыҡта ятҡан.
# Сойелю-Се

Сойелю-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Турма-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 103 км.

# Сойелю-Се
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300045062
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304506
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Сарлаҡ (Туҡ ҡушылдығы)

Сарлаҡ (рус. Чарлык) — Рәсәйҙәге йылға, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Туҡ йылғаһына уң яғынан, Зелёная Роща ауылы тирәһендә, тамағынан 233 км алыҫлыҡта ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км тәшкил итә.

# Сарлаҡ (Туҡ ҡушылдығы)
## Исеменең килеп сығышы

Ҡош исеменән алынған. Сарлаҡ атамаһы Башҡортостан топонимикаһында киң таралған (Дәүләкән районында Сарлаҡ күле, Бүздәк районында — Сарлаҡ ҡасабаһы, Әлшәй районында — Сарлаҡлы ҡүл һәм башҡалар)/

# Сарлаҡ (Туҡ ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Түбәнге Волга бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һамар йылғаһы — Сорочинск гидроузелынан Елшән ауылы янындағы һыу үлсәү посынан алып Һамар ҡалаһына (ҡаланан үрҙәрәк) тиклем. Йылға бассейны — Волга йылғаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәренә ярашлы:
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001012112100006839
— Кодтар буйынса гидрологик өйрәнеү (ГӨ) — 112100683
— Бассейн коды — 11.01.00.010
— ГӨ буйынса томы — 12
— ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Илдус (исем)

Илдус — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Илдус исеме бар.

# Илдус (исем)
## Этимология

Илдус башҡорт теленә неологизм булараҡ фарсы теленән ингән, илен, халҡын хөрмәт итеүсе, һөйөүсе, илен һаҡлаусы тигәнде аңлата.

# Илдус (исем)
## Билдәле кешеләр

Илешев Илдус Ғөбәйҙулла улы (17 май 1957 йыл) — дәүләт эшмәкәре, Ислам хеҙмәттәшлеге ойошмаһы ҡарамағындағы Рәсәй вәкиленең урынбаҫары, 2005—2010 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Премьер-министры урынбаҫары, Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министры, филология фәндәре кандидаты (1990), сәйәси фәндәр докторы (2000), профессор (2003), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2007).
Хәбиров Илдус Хәйбулла улы (10 октябрь 1935 йыл — 29 май 2007 йыл) — балет артисы, балетмейстер, педагог. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы. Бөтә Союз балет артистары конкурсы (1957), Бөтә Рәсәй эстрада артистары конкурсы (1963; икеһе лә — Мәскәү) лауреаты.
Абдрахманов Илдус Барый улы (2 ғинуар 1942 йыл) — ғалим, химик. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы, Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған фән эшмәкәре.
Тимерханов Илдус Хәмит улы (25 апрель 1956 йыл) — башҡорт балалар яҙыусыһы, журналист, тыуған яҡты өйрәнеүсе, 1990 йылдан СССР-ҙың Журналистар, 1996 йылдан Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге (2012) һәм Дүртөйлө ҡалаһы һәм районының Назар Нәжми исемендәге премиялары лауреаты.
Вәлитов Илдус Ғәләметдин улы (20 сентябрь 1947 йыл — 1 июль 2000 йыл) — график, архитектор. 1980 йылдан СССР Архитекторҙар союзы, 1995 йылдан Рәсәйҙең Рәссамдар союзы ағзаһы.
Бүләков Илдус Ҡасим улы (29 июнь 1940 йыл — 18 сентябрь 2016 йыл) — ғалим-әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты (1973). Башҡортостан Республикаһының Маҡтау грамотаһы менән бүләкләнгән (2000).
Әҙеһәмов Илдус Әнәс улы (18 июнь 1951 йыл) — дәүләт эшмәкәре, ғалим-философ, юғары мәктәптәр уҡытыусыһы, отставкалағы судья.
Ғәлиуллин Илдус Һаҙый улы (1934 йыл — 2009 йыл) — кинооператор, кинорежиссёр. БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1984), РФ-тың почётлы кинематографисы (2000).

# Илдус (исем)
## Ауылдар

Илдус (Дүртөйлө районы) (рус. Ильдус) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл.
# Борисов Иван Михайлович

Борисов Иван Михайлович (30 июль 1953 йыл) — физик-химик. Химия фәндәре докторы (2000), профессор (2009).

# Борисов Иван Михайлович
## Биографияһы

Иван Михайлович Борисов 1953 йылдың 30 июлендә Ҡаҙаҡ ССР-ы Һары ағас ауылында тыуған. Д. И. Борисовтың атаһы. 1975 йылда Башҡорт дәүләт университетының химия факультетын тамамлай һәм шунда уҡ эшкә ҡала. 2003 йылдан алып ошо уҡыу йортонда — химия факультеты деканы. 2008 йылдан башлап Башҡорт дәүләт педагогия университетында химия кафедраһы мөдире.

# Борисов Иван Михайлович
## Фәнни эшмәкәрлеге

Фәнни хеҙмәттәре органик берләшмәләрҙең молекуляр кислород менән шыйыҡса фазаһында һәм пероксидтар менән катализаторҙар ярҙамында окисланыу реакцияларының механизмын һәм кинетик законлыҡтарын өйрәнеүгә арналған. И. М. Борисов тарафынан кислородлы органик берләшмәләрҙең радикалсылбырлы окисланыуының дөйөм схемаһында аралыҡтағы яңы стадиялар табыла.
150-нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 2 уйлап табыу авторы.
Төп ғилми хеҙмәте:
* Основы химической термодинамики. Уфа, 2009; Основы электрохимии. Уфа, 2010.
# Ҡотдосов

Ҡотдосов — ир-ат фамилияһы. Төрки халыҡтарҙа киң ҡулланыла.
Ҡотдосова — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

# Ҡотдосов
## Билдәле йөрөтөүселәр

* Ҡотдосов Наил Яҡуп улы — ғалим-зоотехник, яҙыусы һәм журналист.
* Ҡотдосова Шәфиҡа Йософ ҡыҙы — йырсы (лирик-колоратуралы сопрано), пианиносы,
# Апокопа

Апо́копа (бор. грек. ἀποκοπή «ҡыҫҡартыу»; apo (нимәнән мәғәнәһен биргән предлог) һәм koptein (ҡырҡып алыу) тигән грек һүҙҙәренән яһалған) — һүҙ аҙағында бер йәки бер нисә өндөң, ҡағиҙә булараҡ, һуҙынҡының төшөп ҡалыуынан торған һәм һүҙҙең ҡыҫҡарыуына килтергән фонетик күренеш. Метаплазмаларға ҡарай.
Рус телендә «апокопа» иң оҙон дүрт палиндром һүҙҙең (йәнә «киноник», «ротатор», «тартрат») береһе булып тора. Был һүҙ башҡорт телендә лә палиндромға инә.
Итальян телендә элизиянан (һуңғы һуҙынҡы төшөп ҡалыуҙан) тыш тотош ижектәрҙең төшөп ҡалыуы һәм апостроф менән билдәләнмәүе (элизия осрағындағы кеүек) күҙәтелә. Был күренеш төрлөсә аталырға мөмкин:
* афереза (afèresi) — һүҙ башында ижек төшөп ҡалыу;
* синкопа (sincope) — һүҙ уртаһында ижек төшөп ҡалыу;
* апокопа (apocope, шулай уҡ troncamento) — һуңғы ижек төшөп ҡалыу (артабанғы һүҙҙе ҡушмайынса ла).

# Апокопа
## Метрика күренеше булараҡ апокопа

Грек шиғырында метр күҙлегенән ҡулланыла; уҡығанда киләһе һүҙ һуҙынҡынан башланғанда һүҙ аҙағындағы һуҙынҡының төшөп ҡалыуынан ғибәрәт. Текста апостроф «’» тамғаһы менән билдәләнә. Мәҫәлән: «Πολλά δ᾽ ὅ γ᾽ ἐν πόντῳ πάθεν ἄλγεα ὅν κᾰτά θυμόν» (Hom. Od. I 4). Латин шиғырында был күренеш — элизия. Рус шиғырында үлсәм һәм художество тасуирилығы маҡсатында ҡулланыла. Мәҫәлән, түбәндәге строфала «хлопанье/хлопки», «молва» һәм «топот» һүҙҙәре апокопаға бирелгән:
   Вот мельница вприсядку пляшет И крыльями трещит и машет: Лай, хохот, пенье, свист и хлоп, Людская молвь и конский топ!

# Апокопа
## Тел үҫешендәге апокопалар

* Төньяҡ рус һөйләшендә, шулай уҡ әҙәби рус телендә — творительный падежда «-ю» ялғауының төшөп ҡалыуы: «женою» (фонетик [жынойу]) урынына «женой».
* Телмәрҙә ҡыҫҡартыуҙар: «чтобы» урынына «чтоб».
* Башҡорт телендә диалекттарҙа осрай торған күренеш: «Баймаҡҡа киттем» урынына «Баймаҡ киттем», «Өфөгә китте» — «Өфө китте», «Был нимә?» — «Бы нимә?», «Август» — «Авгус».
* Шулай уҡ метро (метрополитен урынына), маг (магнитофон), спец (специалист) кеүек ҡыҫҡартыуҙар ошо күренешкә ҡарай. Йәнле һөйләш телендә яңынан-яңы апокопалар яһала: университет — универ, Склифософский (исемендәге дауахана) — Склиф, администратор — админ, компьютер - комп һ.б.

# Апокопа
## Акронимдар

Акронимдар, йәғни хәрефләп түгел, ә ҡәҙимге һүҙ кеүек итеп әйтелгән ТАСС (ә ТэАэСэС түгел), вуз (ә вэузэ түгел) ише ҡыҫҡартмалар апокопа тип һанала, сөнки был аббревиатураларҙа хәреф атамаларындағы э өндәрен төшөрөп ҡалдырыу апокопа принцибына (һүҙ аҙағында бер нисә өндө йә ижекте төшөрөп ҡалдырыу) яҡын тора.
# Мэрхы-Пюрмай-Кы

Мэрхы-Пюрмай-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пюрмай-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Мэрхы-Пюрмай-Кы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300064676
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306467
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Халиҡова Рәйсә Хәлил ҡыҙы

Халиҡова Рәйсә Хәлил ҡыҙы (16 март 1934 йыл — 14 сентябрь 2005 йыл) — телсе-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (1992), профессор (1995), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1987). Жәлил Кейекбаев исемендәге премия лауреаты (2003).

# Халиҡова Рәйсә Хәлил ҡыҙы
## Биографияһы

Рәйсә Хәлил ҡыҙы Халиҡова 1934 йылдың 16 мартында Үзбәк ССР-ының Ҡаршы ҡалаһында тыуған.
1958 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты ҡарамағындағы Көнсығыш телдәр институтын тамамлай.
1962—1967 йылдарҙа Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтында өлкән уҡытыусы, башҡорт теле һәм әҙәбиәте кафедраһы мөдире булып эшләй.
1967—1972 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия институтының рус теле һәм әҙәбиәте кафедраһында эшләй.
1973—1993 йылдарҙа СССР фәндәр Академияһының Урал бүлексәһе Башҡортостан ғилми үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында өлкән хеҙмәткәр булып эшләй.
1995 йылдан Башҡорт дәүләт педагогия институтында башҡорт теле кафедраһын етәкләй. «Белем» йәмғиәтенең башҡорт яҙыуы һәм әҙәбиәте тарихы, телмәр мәҙәниәте буйынса әүҙем лекторы.

# Халиҡова Рәйсә Хәлил ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1987).
* Жәлил Кейекбаев исемендәге премия лауреаты (2003).

# Халиҡова Рәйсә Хәлил ҡыҙы
## Ғилми хеҙмәттәре

80-дән ашыу фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптән башҡорт яҙмаһы һәм әҙәби теле тарихы буйынса, милли мәктәптәр өсөн дәреслектәр һәм уҡыу әсбаптары:
* Книга для внеклассного чтения учащихся 4 класса национальных школ РСФСР. — Л.:Просвещение, 1988. — 270 с. (авторҙаш)
* Очерки истории башкирского литературного языка. — М., 1989.
* Язык башкирских шежере и актовых документов XVIII—XIX вв./ Р. Х. Халикова ; Отв. ред. Э. Р. Тенишев; АН СССР, Урал. отд-ние, Башк. науч. центр, Ин-т истории, яз. и лит. — М.: Наука, 1990. — 198 с.
* Башҡорт әҙәби теленең тарихы. — Өфө: Китап, 1993. — 320 б. (авторҙаш)
# Вестенфельд

Вестенфельд (нем. Westenfeld) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 381 кеше йәшәй. Майҙаны — 8 км². Диңгеҙ кимәленән 327 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98631 һәм автомобиль коды — HBN.
# Чарбушка

Чарбушка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кенга йылғаһының уң ярына тамағынан 172 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Чарбушка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Кеть йылғаһы ҡушылған урынған Васюган йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кеть, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010700112115200028713
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202871
* Бассейн коды — 13.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Сәләхов Ҡасим Сәләх улы

Сәләхов Ҡасим Сәләх улы (рус. САЛАХОВ Касим Салахович) 1919 йыл — 22 ноябрь 1943 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовойы.

# Сәләхов Ҡасим Сәләх улы
## Биографияһы

Сәләхов Ҡасим Сәләх улы 1919 йылда хәҙерге Башҡортостандың Мәсетле районы Әжекәй ауылында тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына Мәсетле район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 112-се кавалерия дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкының полк батареяһында орудие номеры булып хеҙмәт итә. Рядовой Сәләхов 1943 йылдың 22 ноябрендә фронтта һәләк була. Белоруссия ССР-ы Полесье өлкәһенең (хәҙер Гомель өлкәһе) Головки ауылында ерләнә.
# Молокша (Черный Лух ҡушылдығы)

Молокша — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Черный Лух йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Молокша (Черный Лух ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300312110000016782
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001678
* Бассейн коды — 08.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сүмесбаш

Сүмесбаш — ҡойроҡһоҙ ер-һыу хайуандарының личинкаһы.
Ыуылдырыҡтан барлыҡҡа килә. Һыуҙа йәшәй.
Сүмесбаштың тәүҙә ике камералы йөрәк, тышҡы айғолаҡтар (1—3 парлы), оҙон ҡойороҡ, мөгөҙсәле морон, тышҡы һыҙыҡ органдары, йәбешеү органдары, бер ҡан әйләнеше түңәрәге була.
3-4 ай үткәс сүмесбаштарҙа метоморфоз башлана: йөрәктә тағы бер камера, тағы бер ҡан әйләнеше түңәрәге барлыҡҡа килә, айғолаҡтар редуциялана һәм үпкә менән һулыш алыу барлыҡҡа килә. Ослоҡтары үҫеп сыға, ҡойроғо юҡҡа сыға. Ҡойороғо автолиз сәбәпле юғала, бүленеп сыҡҡан матдәләр һәм энергияны башҡа күҙәнәктәр үҙләштерә.

# Сүмесбаш
## Ҡыҙыҡлы факттар

Парадоксаль тәлмәрйен (Pseudis paradoxa) сүмесбашының оҙонлоғо 25 сантиметрға етә, был ҙур хайуан вәкиленән дүрт тапҡыр оҙонораҡ.
2000 йылда Дэлхузи университетынан Ричард Вассерсуг «Коста-Рикела ҡоро миҙгелдә сүмесбаштарҙың аппетитлығын сағыштырыу» тигән мәҡәләһе өсөн Шнобель премияһын ала.