yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Вельвет

Вельвет (ингл. velvet — «бәрхәт») — уң яғынан буй һыҙаттар итеп ҡуйы өбрөлө һырҙар һалып һуғылған кизе-мамыҡ туҡыма. Йоҡалығы һәм йомшаҡ фактураһы буйынса вельвет бәрхәтте хәтерләтә. Кейем-һалым, аяҡ кейеме, сумка һәм башҡалар тегеү өсөн ҡулланыла.

# Вельвет
## Этимологияһы

Тарихи рәүештә һүҙ лат. vellus һүҙенән килеп сыҡҡан; vellus «йөн» тигәнде аңлата, лат. villus — "«мамыҡ», «сәс шәлкеме», шул уҡ һүҙҙән «велюр» тигәне лә килеп сыҡҡан. Был термин менән башта бөтә өбөрөлө туҡымалар аталған, уларҙы төрҙәргә бүлеү һуңыраҡ барлыҡҡа килгән.
Хәҙерге вельвет тәбиғи кизе-мамыҡтан да, синтетика йәки ҡушымта ла булыуы мөмкин.

# Вельвет
## Тарихы

Урыҫ телле мөхиттә вельвет тип аталған туҡыма уның тибына ярашлы бер нисә исемгә эйә, ә туҡыма атамаһы инглизсә velvet — бәрхәт килеп сыҡҡан. Атама буйынса бер нисә фараз бар. Уларҙың береһе буйынса, бындай туҡыма беренсе тапҡыр Манчестерҙа күренгәнлектән, классик вельветты билдәләү өсөн «манчестер» исеме шаҡтай киң таралған. Ҡәҙимге француз вариацияһында әлеге туҡыманың исеме «corde du roi», йәки «король туҡымаһы» кеүек яңғырай, сөнки тәүге осорҙа был материал бик ҡиммәт тора, уны бары король ғаиләһе ағзалары һәм яҡындары ғына кейеү мөмкинлегенә эйә була.
Был төр туҡыма урта быуаттан билдәле булған һәм бәрхәт туҡымалар категорияһына ҡараған. Вельвет етештереү технологияһы сер итеп тотолған, ул быуындан-быуынға ғаилә мануфактураһында мираҫ итеп тапшырыла килгән.

# Вельвет
## Вельвет төрҙәре

Вельвет ике төп төргә — туҡымалағы өбөрө оҙонлоғо һәм ерлекте туҡыу ысулы буйынса бүленә .
Етештереүҙә вельвет өс төргә бүленә: корд, һырлы һәм фасонлы. Бөтә был төрҙәр үҙ-ара өбөрөһөнөң оҙонлоғо һәм һыҙаттарының киңлеге менән айырыла. Кордтың һыҙаты киң булған (5 мм) һәм өбөрөһө оҙон, һырлының һыҙаттары тарыраҡ (2-3 мм), өбөрөһө ҡыҫҡа. Фасонлы вельветта өбөрөләре төрлө оҙонлоҡта итеп эшләнеп, биҙәктәр барлыҡҡа килтерә.
# Кесе Растай

Кесе Растай — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Растай йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Кесе Растай
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200018132
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201813
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Кычанка

Кычанка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Берёзовая йылғаһының уң ярына тамағынан 126 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Кычанка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100005966
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100596
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Маньпупунёр

Маньпупунёр, йәки Елләнеү бағаналары (рус. Столбы выветривания) — Урал тауҙарында, Рәсәй Федерацияһы Коми Республикаһы Троицк-Печёрск районындағы геологик тәбиғәт ҡомартҡыһы. Мань-Пупу-нёр (манси телендә — «идолдарҙың бәләкәй тауы») тауында Печора-Илыч ҡурсаулығы территорияһында, в междуречье рек Илыч һәм Печора йылғалары араһында урынлашҡан. Икенсе атамаһы — «Болвано-из» коми телендә «идолдар тауы» тип аңлатыла. Маньпупунёр бейеклектәре 30 метрҙан 42 метрға тиклем барып еткән ете останецтарҙан торған комплекс булып тора. Маньпупунёр менән бихисап легендалар бәйле. Ул манси халҡының инаныу объекты булып торған.
Маньпупунёр елләнелгән бағаналары Рәсәйҙең ете мөғжизәләренең береһе тип иҫәпләнә.
200 миллион йыл элек таш бағаналар урынында бейек тауҙар булған. Ямғыр, ҡар, ел, ныҡ эҫе һәм һалҡын һауа температуралары әкренләп тауҙарҙы һәм беренсе сиратта йомшаҡ тоҡомдарҙы емергән. Останцылар торған ҡаты серицит-кварцит сланецтары әҙерәк емерелгән һәм хәҙерге көндәргә тиклем һаҡланған.
34 метр бейеклектәге бер бағана башҡаларҙан бер ни тиклем ситтәрәк тора; ул баш түбән әйләндерелгән ғәйәт ҙур шешәне хәтерләтә. Башҡа алты бағаналар ҡая ситендә рәткә теҙелгәндәр. Бағаналар ҡыҙыҡлы һыҙаттарға эйә һәм күренеш урынына ҡарап йә ғәйәт ҙур кешенең фигураһын, йә йылҡы йәғни тәкә башын хәтерләтә. Элекке ваҡытта мансиҙар ошо таш бағаналарҙы илаһилаштырғандар, уларға табынғандар, әммә Маньпупунёрға менеүҙе ҙур гонаһ тип иҫпәләнгән.

# Маньпупунёр
## Туризм

Кеше йәшәгән урындарҙан сағыштырмаса алыҫ ятҡан Печора-Илыч ҡурсаулығында урынлашҡан. Бағаналарға тиклем тик әҙерләнгән туристар ғына барып етә ала. Бының өсөн ҡурсаулыҡ хакимиәтенән пропуск алырға кәрәк, сөнки федераль ҡурсаулыҡтар территорияһына тик пропуск буйынса ғына үтергә рөхсәт ителгән. Свердловск өлкәһе һәм Пермь крайы аша йәйәүле маршрут, ә Коми Республикаһы яғынан ҡатнаш маршрут — автомобиль, һыу һәм йәйәүле маршруттар бар.
Үҫешә барған популярлығы арҡаһында Маньпупунёр яйлаһына йылдан йыл күберәк туристар килә. Хәҙерге ваҡытта яйлаға барыуға 4 маршрут бар:
* Коми Републикаһы яғынан ҡурсаулыҡ кордондары аша.
* Свердловск өлкәһе яғынан Дятлов үткәүеле, Отортен тауы һәм Печора инеше аша йәйәүле маршрут.
* Вертолёт турҙары. Яйлала вертолёт майҙансығы төҙөлгән. Йәйге һәм ҡышҡы осоштар мөмкин.
* Көнсығыш яҡтан өс йылғанан саңғы маршруты.
2004 йылға тиклем Свердловск өлкәһе яғынан Дятлов үткәүеле, Отортен тауы һәм Печора инеше аша автомобиль маршруты рөхсәт ителгән булған. Маршрут ятҡан ике махсус һаҡланыусы территориялар — Печора-Илыч ҡурсаулығы һәм Ивдель заказнигы тарафынана рәсми рәүештә тыйылған.
# Лысукан-Се

Лысукан-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Юрибей йылғаһының уң ярына тамағынан 215 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Лысукан-Се
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300077989
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307798
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Итальян тыҡрығы (Таганрог)

Итальян тыҡрығы— Таганрогтың үҙәк тарихи өлөшөндәге тыҡрыҡ.

# Итальян тыҡрығы (Таганрог)
## Географияһы

Тыҡрыҡ Грек урамынан башлап Шевченко урамына тиклем үтә, диңгеҙгә төшкән һөҙәк Банный (совет заманында Дуров) ауышлығында тамамлана. Тыҡрыҡтың оҙонлоғо — 1860 м.

# Итальян тыҡрығы (Таганрог)
## Тарих

Элекке исемдәре— Бишенсе арҡыры , Итальян , Исполком тыҡрыҡтары.
Исполком тыҡрығы тип 1923 йылда ҡала советы ҡарары менән ҡала коммуналь хужалығы инициативаһы буйынса атала. Итальян тыҡрығы менән Петров урамдары мөйөшөндәге ҡала комитеты менән бер рәттән торған Ҡала советы депутаттарының башҡарма комитеты бинаһы хөрмәтенә уны яңы Исполком тыҡрығы тигән исем менән атағандар.
"Итальян тыҡрығы " исеме уға 1990 йылда кире ҡайтарыла.
1880-се йылдарға тиклем тыҡрыҡта грунтлы юл булған, шунлыҡтан ямғырҙарҙан һуң урам ҡара ер ҡатыш балсыҡҡа әйләнә торған була. 1880 -1895 йылда ҡала юлдарына әүҙем рәүештә кубик формалы ҡаты таш түшәйҙәр, шул ваҡытта Итальян тыҡрығын да нығыталар.
XIX быуаттың беренсе сирегендә йорттарҙың нумерациялары булмаған, уны бары тик 1832 йылда ғына ҡуллана башлағандар. Нумерация бер нисә тапҡыр үҙгәрештәргә дусар ителә: XIX быуатта өс мәртәбә, шул иҫәптән 1844, 1867 һәм 1878 йылдарҙа, ә XX быуатта ике тапҡыр.
XX быуаттың беренсе сирегендә Итальян тыҡрығы янында Сарматованың йәйге баҡсаһы булдырыла.

# Итальян тыҡрығы (Таганрог)
## Итальян тыҡрығында урынлашҡан

* Итальян тыҡрығы, 4 — «Яңы Таганрог гәзите» редакцияһы.
* Итальян тыҡрығы, 6 — «Китап» магазины.
* Итальян тыҡрығы, 7 — «Нур» кинотеатры Петр урамы мөйөшө, 57.
* Итальян тыҡрығы, 7 — «Бамбук» кафеһы
* Итальян тыҡрығы, 9 — Даллапорте йорто, көнкүреш химияһы магазины.
* Итальян тыҡрығы, 11 — Драгослав йорто, стоматология.
* Итальян тыҡрығы, 18 — Папанагиоти йорто.
* Итальян тыҡрығы, 20 — Архитектура һәйкәле Золотарёв йорто.
* Итальян тыҡрығы, 22 — Ходжаев йорто .
* Итальян тыҡрығы, 27 — Каменнов йорто — XIX быуат уртаһының ике ҡатлы йорто. Төбәк әһәмиәтенә эйә мәҙәни мираҫ һәйкәле. 301 Ҡарар (18.11.92 й.)

# Итальян тыҡрығы (Таганрог)
## Һәйкәлдәр

* Итальянский пер. 9 — «Дружба не ржавеет» (скульпт. Акоп Халафян, 2010).
# Хаслебен

Хаслебен (нем. Haßleben) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1024 кеше йәшәй. Майҙаны — 14,34 км². Диңгеҙ кимәленән 152 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99189 һәм автомобиль коды — SOM.
# Сычёв Алексей Алексеевич

Алексей Алексеевич Сычев (фамилияһы варианты — Сычов; май 1861 йыл — 1917 йылдан һуң) — крәҫтиән, уҡытыусы, өйәҙ земство идаралығы рәйесе, Өфө губернаһынан IV саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты (1912—1917).

# Сычёв Алексей Алексеевич
## Биографияһы

Алексей Сычев (Сычов) 1861 йылдың майында Златоуст өйәҙенең Дыуан улусы Дыуан ауылында (Өфө йәки Ырымбур губернаһы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Алексей Таҙтүбә ике класлы башланғыс училище тамамлай.
Белем алғандан һуң Алексей Сычев уҡытыусы булырға имтихан тапшыра һәм земство уҡытыусыһы булып эшләй башлай. Был вазифаһында ул 19 йыл хеҙмәт итә. Һуңынан алты йыл Златоуст өйәҙ земство управаһында писарь була, артабан өс йыл ойошманың рәйесе булып эшләй. Аҙаҡ тағы өс йыл тулы хоҡуҡлы вәкиле була.
Дәүләт Думаһына һайланғанға тиклем Алексей Алексеевич Златоуст өйәҙ һәм Өфө ҡала земстволары крәҫтиәндәренән гласный булып тора. Бынан тыш, ул ер эшкәртә (14 дисәтинә һөрөнтө һәм урман ере була), шулай уҡ үҙ йортонда хужалыҡ алып бара.
1912 йылдың 20 октябрендә партияһыҙ Алексей Сычев Өфө губернаһы волостары вәкилдәренән дүртенсе саҡырылыш Рәсәй империяһы Дәүләт Думаһына һайлана.
Думала ул Прогрессив партия фракцияһына инә. Бер юлы ете: ер, аҙыҡ-түлек, юлдары, бюджет, эш буйынса һорауҙар, күсенеүселәр мәсьәләләре, «наказдар» буйынса (регламент) комиссия ағзаһы була. Һуңынан Прогрессив блокка инә.
Алексей Алексеевич сычевт артабанғы, «Думанан» һуңғы яҙмышы билдәһеҙ.

# Сычёв Алексей Алексеевич
## Ғаиләһе

Өйләнгән; өс балаһы була (1912 йылға ҡарата).
# Шикәйәт

«Шикәйәт» йәғни «Ялыу» (1904 йыл) — шиғыр, башҡорт шағиры һәм мәғрифәтсеһе Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев 1904 йылдың 8 февралендә яҙып бөткән һәм рус теленә тәржемә иткән. Әҫәр бер ҡайҙа ла баҫылмайынса, уның ҡулъяҙмалары араһында ятып ҡала. Тәүге тапҡыр 1984 йылда Өфөлә «Йәдкәр» китабында ҡыҫҡартылып нәшер ителә. Уҡытыу туған (башҡорт) телендә алып барылған дөйөм белем биреү ойошмаларының 9-сы класы өсөн әҙерләнгән башҡорт әҙәбиәте буйынса хрестоматия китабына индерелгән.

# Шикәйәт
## Идея-йөкмәткеһе

Йәмәғәт эшмәкәре һәм шағир Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев капиталистик мөнәсәбәттәрҙең ыңғай һәм кире яҡтарын күрә һәм быға үҙ мөнәсәбәтен белдерә.Тәбиғәттең аяуһыҙ ҡырылыуына, ер-һыуҙарҙың ҡыҫылыуына бәйле борсоулы уйҙарын «Шикәйәт» шиғырында белдерә.
Заманында бай булған был ерҙәрҙә
Тулы урман менән ҡорт, мал-тыуарҙарҙа,
Күмәк ғәскәр һәм закон ярҙамында
Ҡарар тапты сауҙагәрҙәр сауҙаһында,
Аяҡлы мал тамам бөтә яҙҙы,
Ағастар аҡты, Әстрханға уҙҙы.
Уның артынан осто ҡорт һәм әре,
Юҡ инде тау кеүек ағас тауары,
Был башҡорт урманы тамам киҫелгәс,
Баржаларҙы тауарҙарҙан һәм башҡа шәйҙе,
Ҡара тал ҡайырын, ҡош һәм күкәйҙе…
Бына шулай күҙ алдына килтерелә башҡорт урмандарының ҡырылыуы, ер-һыуҙарының ҡороуы. Тәбиғәттең һәләкәткә яҡынланыуына сәбәпсе булып сит промышленниктар һәм ҡомһоҙ сауҙагәрҙәр тора. Ил-ерҙәрҙең байлығын, күркен, именлеген һаҡлау, яҡлау, закондарҙы ғәҙелһеҙлеккә ҡаршы ҡорал итеү кеүек социаль, хоҡуҡи мәсьәләләр ҡуйыла был шиғырҙа. Был фекер авторҙың үҙенең руссаға тәржемәһендә тағы ла көслөрәк яңғырай.
# Оло Золотанка

Оло Золотанка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Улс йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Оло Золотанка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100004594
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100459
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Тальша (йылға)

Тальша — Рәсәй йылғаһы. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2231/87/173/42 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Тальша (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уводь йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ока ҡушылдыҡтары бассейны Мокша йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010301012110000033182
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003318
* Бассейн коды — 09.01.03.010
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Юрка (Куропалда ҡушылдығы)

Юрка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Куропалда йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк [[ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Юрка (Куропалда ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәте

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын керетмәйсә). Бәләкәй йылға бассейны — Северная Двина, Вычегды һәм Малая Северная Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Северная Двина.
Һыу ресурстарының Федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300512103000040024
* Гидрологик өйрәнеү (ГИ) буйынса коды — 103004002
* Бассейн коды — 03.02.03.005
* ГИ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГИ буйынса сығарылыш — 0
# Калас

Калас — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Виледь йылғаһының уң ярына тамағынан 208 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Калас
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000024549
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002454
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сагареджола Петр һәм Павел сиркәүе

Сагареджола Петр һәм Павел сиркәүе - Грузияның тарихи Кахетия өлкәһендәге Сагареджо ҡалаһындағы архитектура ҡомартҡыһы. Сагареджо ҡалаһынан көнбайышҡа ҡарай иҫке зыяратта урынлашҡан. Сиркәү 1690 йылдан алып 1712 йылдар араһында төҙөлгән. Сиркәүҙең төкәтмәләре бар. Фасадында төрлө скульптура һүрәттәре урынлашҡан (геометрик фигуралар, аждаһа, арыҫлан, ҡоштарҙың, виноград ҡуҙаҡтары). Һул фасадта фәрештә һул ҡулында тәре тотоп тора, уң ҡулында емерелеүе арҡаһында нимә тотҡаны аңлайышһыҙ. Петр һәм Павел сиркәүе ислам йоғонтоһона эйә. Был турала бинаның фасадындағы Тәре ҡыҫаны һөйләй. Сиркәү уртаһында ике кимәлдә кеше йөҙө һүрәтләнгән (ҡояш һәм ай символы). Ике кешенең йөҙө ташта уйып яһалған. Сиркәү боронғо грузин яҙыуҙары менән биҙәлгән. С. Чубинашвили бында монахтарҙың резиденцияһы булған тп иҫәпләй. 2006 йылда Грузия президентының күрһәтмәһенә ярашлы сиркәүгә милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы исеме бирелә.
# Климковка (Аҡ Холуница ҡушылдығы)

Климковка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел Холуница йылғаһының һул ярына тамағынан 99 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Климковка (Аҡ Холуница ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300212111100032140
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103214
* Бассейн коды — 10.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Даннефельд

Даннефельд (нем. Dannefeld) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 393 кеше йәшәй. Майҙаны — 18,58 км². Диңгеҙ кимәленән 56 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39649 һәм автомобиль коды — SAW.
# Ыйыҡ (Әй ҡушылдығы)

Ыйыҡ, Түбәнге Ыҡ — Башҡортостандағы йылға, Әй йылғаһының уң ҡушылдығы. Башҡортостан Республикаһының Балаҡатай һәм Мәсетле райондары биләмәһендә аға.

# Ыйыҡ (Әй ҡушылдығы)
## Географик мәғлүмәт

Йылға оҙонлоғо 102 км тәшкил итә, 102 км — 2390 км², дөйөм төшөү — 230 м. Ағым тиҙлеге секундына 0,5 метрға етә, киңлеге йылғаның түбәнге өлөшөндә 20-25 метрға тиклем арта. Тамағында йылғаның һыу сығышы секундына 8 кубометрға етә. Башлыса ҡар һыуынан тулылына.
Ыйыҡ инеше Балаҡатай районы Һандалаш ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 11 км алыҫлыҡта ята. Балаҡатай һәм Мәсетле райондары буйынса ағып, Әй йылғаһының тамағынан 92 км өҫтәрәк, Оло Ыҡтамаҡ ауылы янында ҡоя.
Ыйыҡ йылғаһы бассейны рельефы Пермь системаһы Әртә ярусы эзбистары, доломиттары, конгламераттары, аргилиттары, алевролиттары, мергелиттары һәм ҡоматаштарынан торған убалы тигеҙлектә урынлашҡан.
Бассейн урмандар өлөшө 50 %, һөрөнтө ерҙәр — 35 % тәшкил итә. Һыу ағымын көйләү өсөн Ыҡтамаҡ ауылында һыуһаҡлағыс төҙөлгән.
Ҡушылдыҡтары: уңдан — Нөгөш, Һуя, Аҡа, Васйылға һ. б.; һулдан — Күләк, Буръя һ. б.

# Ыйыҡ (Әй ҡушылдығы)
## Йылға буйындағы ауылдар

Балаҡатай районында: Һандалаш, Айҙаҡай, Ҡурғаш, Ҡарлыхан, Нөгөш, Ямаш, Шығай ауылдары урынлашҡан.
Мәсетле районында: Яңы Мөслим, Түбәнге Бобин, Кесе Ыҡтамаҡ, Оло Ыҡтамаҡ ауылдары урынлашҡан. Яңы Мөслим, Түбәнге Бобин, Кесе Ыҡтамаҡ, Оло Ыҡтамаҡ ауылдарында Ыйыҡ йылғаһы аша күпер һалынған.
# Сәхих Мөслим

Сәхих Мөслим, Мөслим Сәхихе (ғәр. صحيح مسلم‎; рус. Сахих Муслима) — хәҙистәрҙең алты төп сөнни йыйынтығының береһе (Күтүб әс-Ситтә). Мөслимдең сәхихе Мөхәммәт Пәйғәмбәр хәҙистәренең дөрөҫлөк буйынса, Сәхих әл-Бохариҙан ҡала, икенсе йыйынтыҡ тип иҫәпләнә. Китап Мөслим ибн әл-Хажаж тарафынан яҙылған.

# Сәхих Мөслим
## Күҙәтеү

Мөслим ибн әл-Хажаж 817 йылда Нишапурҙа тыуған һәм 874 йылда шунда уҡ вафат булған. Ираҡ, Ғәрәп ярымутрауы, Сүриә һәм Мысыр буйлап сәйәхәте ваҡытында Мөслим 300 мең хәҙис йыйған, шуларҙың бәләкәй өлөшө генә дөрөҫлөк критерийҙарына яуап биргән. Мөслимдең сәхихе 43 китапҡа бүленгән, унда дөйөм алғанда 7190 хәҙис бар, шуларҙан 2200 хәҙис ҡабатланмай. 1400 самаһы дөрөҫ хәҙисе хәҙистәрҙең башҡа йыйынтыҡтарында ла бирелгән.
Сөнни мосолмандар Мөслимдең Сәхихен теүәллек буйынса Әл-Бохариҙан ҡала икенсе тип иҫәпләй. Ғәҙәттә был ике йыйынтыҡты «Сәхихтәр» йәки «Сәхихейн» («ике дөрөҫ йыйынтыҡ») тип атайҙар.

# Сәхих Мөслим
## Үҙенсәлектәре

Әмин Әҡсән Ислаһи Сәхих Мөслимдең ҡайһы бер үҙенсәлектәрен билдәләгән:
* Мөслим сәхәбәләр араһынан ышаныслы ике тапшырыусы хәбәр иткән, һуңынан ул ике бойондороҡһоҙ өҙлөкһөҙ сылбыр (иснәд) буйынса барған риүәйәттәрҙе генә яҙып ала.
* Тема һәм бүлектәрҙең урынлашыуы. Мөслим башта хәҙисте килтерә, уның янында бөтә версияларын ҡуя (риүәйәт).
* Хәҙистәрҙең риүәйәттәре башҡа хәҙистәр кеүек үк иснәд (тапшырыусылар сылбыры) менән бергә килтерелгән.

# Сәхих Мөслим
## Комментарийҙар

* Ибн әс-Сәләх Сийәнә Сәхих Мөслим
* ''Мөхөтдин ән-Нәүәүи'' Әл-Минһаж фи шәрх Сәхих Мүслим
* Шаббир Әхмәт Усмани Фәс әл-Мүлхим
* Мөхәммәт Тәҡый Усмани Тәкмиләт Фәс әл-Мөлхим
* Ғәлләмә Гүләм Рәсүл Сәйеди Шарх сәхих Мөслим
* Әл-ҺүмәйдиТафсир әл-ғәриб мә фи әс-Сәхихейн
# Чанышев Әҙеһәм Миҙхәт улы

Чанышев Әҙеһәм Миҙхәт улы (27 сентябрь 1902 йыл — 7 февраль 1985 йыл) — педагог, 1930—1932 һәм 1942—1953 йылдарҙа Баймаҡ районы халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире. Ленин (1946), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1949) һәм «Почёт Билдәһе» (1951) ордендары кавалеры. Милләте — башҡорт.

# Чанышев Әҙеһәм Миҙхәт улы
## Биографияһы

1902 йылдың 27 сентябрендә Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы) Юлыҡ ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Ата-әсәһе иртә вафат булыуы сәбәпле, кескәй Әҙеһәм олатаһы менән өләсәһендә тәрбиәләнә. Уның олатаһы Ҡаһарман Чанышев 56 йыл мөғәллим була. Ул Әҙеһәмде мәҙрәсәгә уҡырға бирә, ике йылдан башланғыс мәктәпкә күсерә, артабан үҫмерҙе Верхнеуралға алып барып, реаль училищеға урынлаштыра.
Октябрь революцияһынан һуң Әҙеһәм Чанышев Юлыҡ мәктәбендә балалар уҡыта, 80-се йәш менән барған олатаһын алмаштыра. Ул — ауыл мәктәбендә яңыса уҡытыуҙы ойоштороусыларҙың береһе. Мөғәллим йәштәрҙе уҡытыуға, тәрбиәләүгә бөтә көсөн бирә, ата-әсәләр менән күп эшләй. Әҙеһәм Чанышев драматург Мирхәйҙәр Фәйзи менән бергә йәштәрҙе түңәрәктәргә ылыҡтыра, төрлө йәмәғәт эштәре алып бара. Ул мәктәптә һәм ауылда әйҙәүсе педагогҡа әйләнә.
1926 йылда Ә. М. Чанышев Баймаҡ башланғыс мәктәбе директоры итеп күсерелә. Өфөлә махсус курсты тамамлағас, ул терәк мәктәп директоры итеп тәғәйенләнә, бай тәжрибә туплай, күренекле мәғариф хеҙмәткәре булып өлгөрә.
1930 йылда Әҙеһәм Миҙхәт улы Чанышев Баймаҡ кантон халыҡ мәғарифы бүлегенең беренсе мөдире итеп үрләтелә. Ул үҙен оҫта етәксе итеп күрһәтә. Оло быуын кешеләре уны күп йылдар буйы уҡытыусыларҙың уҡытыусыһы тип иҫкә ала. Ул иң тәүҙә уҡытыусылар әҙерләү курстары ойоштора, мәктәптәрҙә уҡытыу-тәрбиә эшенең сифатын күтәреү сараларын күрә. 1937 йылда Ә. Чанышев Баймаҡ 1-се мәктәбенә география уҡытыусыһы булып күсә, шунан һуң мәктәп директоры урынбаҫары, директор була, бер үк ваҡытта география уҡыта.
1942 йылда, Бөйөк Ватан һуғышының иң ауыр мәлендә, Ә. Чанышев яңынан район халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире итеп тәғәйенләнә. Мәктәптәрҙә уҡытыусылар етешмәй, ремонт яһалмай, балалар ас-яланғас. Шулай ҙа уларҙы уҡытырға кәрәк. һуғыш тыуҙырған ҙур ҡыйынлыҡтарға ҡарамаҫтан, етәкселегендә халыҡ мәғарифы бүлеге, район мәктәптәренең уҡытыусы коллективтары үҙҙәренә тапшырылған бурысты намыҫлы үтәй, йылдың-йылы уҡыу дауам итә, балалар белем ала.
1953 йылда, ауырыу сәбәпле, Ә. М. Чанышев мәғариф бүлеге мөдире вазифаһынан бушатыла. Ул тәүҙә эшсе йәштәр мәктәбендә, 1958 йылда Сибайға күскәндән һуң — ете йыллыҡ мәктәп директо¬ры, ике йыл үтеүгә, Сибай 7-се урта мәктәбе директоры урынбаҫары булып эшләй, үҙенең талантлы педагог икәнен раҫлай.
Ҡайҙа ғына эшләһә лә, Әҙеһәм Миҙхәт улы Чанышев һәр ваҡыт үҙенә талапсан була, йәш уҡытыусыларға, мәктәп директор¬ҙарына һәм башҡа мәғариф хеҙмәткәрҙәренә ихлас ярҙам итә, педагогик такт, принципиаллек сифаттары менән айырылып тора. Ул һәр эште ҙур яуаплылыҡ тойоп башҡара, бүтәндәрҙән дә шуны ғәҙел талап итә.
Уҡытыу-тәрбиә һәм етәкселек эштәрендә ҙур уңыштары өсөн Әҙеһәм Миҙхәт улы Чанышев Ленин ордены, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, «Почёт Билдәһе» ордендары менән бүләкләнә. Уның исеме һәр ерҙә оло ихтирам менән телгә алына. Халыҡ үҙ улын онотмай.