yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Узгинка

Узгинка — Рәсәйҙәге йылға. Удмурт Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чур йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Узгинка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иж башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101212111100026968
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102696
* Бассейн коды — 10.01.01.012
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Лупсарь

Лупсарь — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Святица йылғаһының уң ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Лупсарь
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300312110000015235
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001523
* Бассейн коды — 08.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Хажимөхәмәт (Ырымбур өлкәһе)

Хажимөхәмәт (рус. Хазимухаметово) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы юҡҡа сыҡҡан ауыл.

# Хажимөхәмәт (Ырымбур өлкәһе)
## Географияһы

Хажимөхәмәт ауылы ул саҡта Ҡыуандыҡ районына ингән Оло Сурай (Сурай) ауылынан 19 км алыҫлыҡта ятҡан тип яҙған төбәк тарихы белгесе С. М. Стрельников. 1901 йылғы сығанаҡта ауыл Ҡатралы (рус. Катрала) йылғаһы буйында урынлашҡан тип яҙылған, мәгәр был йә хата, йә ауыл аҙаҡ был урындан Һаҡмар ҡушылдығы Саҡмағош йылғаһы буйына, һуңғараҡ йәшәгән урынына күсенгән булғандыр, тигән ул.

# Хажимөхәмәт (Ырымбур өлкәһе)
## Тарихы

Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында бәйән итеүенсә, ауыл тәүге тапҡыр 1901 йылдағы документта урыҫ телендә Хазимухаметово тип телгә алынған. 1968 йылғы исемлектәрҙә — Хазмухаметово. Ауыл 1972 йылда, унда йәшәгән һуңғы кеше — башҡорт милләтле Илдар исемле кеше яҡындағы Кесе Сурай ауылына күсеп киткәс, йәшәүҙән туҡтаған.

# Хажимөхәмәт (Ырымбур өлкәһе)
## Этимологияһы

Ойконим Хажимөхәмәт тигән башҡорт исеменән барлыҡҡа килгән. Т. Кусимова, С. Бикҡолова төҙөгән «Башҡорт исемдәре» һүҙлегендә был андронимға шундай аңлатма бирелә: Хажимөхәмәт — ғәрәп теленән ингән, хажи+мөхәмәт тигән ике өлөштән тора
Шул уҡ ваҡытта ауылдың рәсми булмаған Саҡмағош тигән атамаһы ла булған, быныһы инде ауыл халҡы һыулаған йылға исеменән бирелгән. С.М. Стрельников Саҡмағош тигән топонимдарҙың Башҡортостанда ла осрауын һәм «Башҡорт АССР-ы топонимдары» һүҙлегендә тасуирланыуын хәбәр итә. Был һүҙлектә топонимдың башҡорт телендәге ике һүҙҙән — саҡма һәм ҡош (ҡыуыш) тигәндән килеп сығыуы мәғлүм ителә. 2 томлыҡ "Башҡорт теленең һүҙлеге"ндә саҡма һүҙе былай тип аңлатыла: Саҡма (рус. кремень) — сағып, һыҙа һуғып, ут тоҡандырыр өсөн ҡулланылған махсус таш; мылтыҡтың пистонға һуға торған өлөшө.
Тимәк, йылғаның атамаһы саҡма ҡыуыш тигәндән килеп сыҡҡан.
# Ҡаев Фәрит Ғалихан улы

Ҡаев Фәрит Ғалихан улы (25 апрель 1955 йыл) — табип, хужалыҡ хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1992). Мәсетле районының почётлы гражданы (2017), «Хеҙмәт ветераны» (2000), юғары категориялы табип (1992). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2019).

# Ҡаев Фәрит Ғалихан улы
## Биографияһы

Фәрит Ғалихан улы Ҡаев 1955 йылдың 25 апрелендә Башҡорт АССР-ының (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы) Мәсетле районы Ләмәҙтамаҡ ауылында тыуған.
1972 йылда Ләмәҙтамаҡ урта мәктәбен, 1978 йылда Башҡорт медицина институтының (хәҙерге Башҡорт дәүләт медицина университеты) дауалау факультетын тамамлаған.
1978—1979 йылдарҙа Өфө ҡалаһының 1-се ҡала клиник дауаханаһында хирург булып эшләй.
1979 йылдан 1998 йылға тиклем Мәсетле районының Оло Ыҡтамаҡ үҙәк дауаханаһында табип-хируг (1979—1980), баш табиптың дауалау буйынса урынбаҫары һәм бер үк ваҡытта табип-хирург (1980—1985), баш табип (1985—1996), табип-психиатр (1996—1998) булып эшләй.
1998—2012 йылдарҙа Мәсетле Балалар һәм ата-әсәләре өсөн республика пульмунология шифаханыһының баш табипы.
2012—2019 йылдарҙа Мәсетле районының «Ҡарағай» шифаханаһында баш табип булып эшләй.
Бер нисә саҡырылыш Мәсетле район Советы депутаты, ике саҡырылыш Мәсетле районы муниципаль район Советы рәйесе.

# Ҡаев Фәрит Ғалихан улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1992)
* «Хеҙмәт ветераны» (2000)
* Рәсәй Федерацияһы Президентының Рәхмәт хаты (2011)
* Мәсетле районының почётлы гражданы (2017)
* Салауат Юлаев ордены (2019)
# Рыбак Натан Самойлович

Рыбак Натан Самойлович (21 декабрь 1912 йыл / 3 ғинуар 1913 йыл — 11 сентябрь 1978 йыл) — СССР яҙыусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Икенсе дәрәжә Сталин премияһы лауреаты.

# Рыбак Натан Самойлович
## Биографияһы

Ната́н Само́йлович Рыба́к Украинаның Яңы Архангел районы Ивановка ауылында 1913 йылдың 3 ғинуарында (иҫк. 21 декабрь, 1912 йыл) йәһүд ғаләһендә тыуған.
Ете класс тамамлағас, фабрика-завод техникумында, артабан Киев химик-технологик институтта белем алған.
1931 йылдан үҙен әҙәби ижадҡа бағышлай. «Комсомолец Украины», «Комсомольская правда» гәзиттәренә яҙыша, «Молодой большевик» журналында хикәйәләре һәм очерктары баҫыла.
1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзы, 1940 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
Бөйөк Ватан һуғышыында «Сталинский Сокол» фронт гәзите хәбәрсеһе була.
Н. С. Рыбак 1978 йылда автомобиль аварияһында һәләк була. Киевта ерләнгән.

# Рыбак Натан Самойлович
## Ижады

Беренсе хикәйәләр йыйынтығы «Дорогами борьбы» шәкәр заводы эшселәре тормошона һәм хеҙмәтенә бағышлана, ул 1931 йылда баҫылып сыға.
Артабан төрлө йылдарҙа «Пушки жерлами на восток»; 1934), «Ошибка Оноре де Бальзака»; 1940), «Переяславская рада»; 1—2‑се китаптар, 1948—53), «Солдаты без мундиров»; 1967) романдары донъя күрә.

# Рыбак Натан Самойлович
## Башҡортостанда эвакуацияла

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында бер нисә йыл Өфөлә йәшәй . «Башҡортостан ҡояшы» («Солнце Башкирии») очерктар китабында һәм «Ҡорал үҙебеҙ менән» романында («Оружие с нами»; икеһе лә — 1943) тыл хеҙмәтсәндәренең фашизмды еңеүгә индергән ҡаһарман хеҙмәте, һуғыш йылдарында Башҡортостанға эвакуацияланған башҡа халыҡ вәкилдәре менән башҡорттарҙың дуҫлығы күрһәтелгән. Натан Рыбак әҫәрҙәрен башҡорт теленә Нәжиб Иҙелбай тәржемә иткән.

# Рыбак Натан Самойлович
## Башҡортостанда эвакуацияла
### Экранлаштырыу

* «Ошибка Оноре де Бальзака» (1968)
* «Длинная дорога в короткий день» (1972)

# Рыбак Натан Самойлович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Икенсе дәрәжә Сталин премияһы (1950)
* Октябрь Революцияһы ордены (08.01.1973)
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (01.09.1945)
* ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (24.11.1960; 24.01.1963)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (02.08.1944)
* миҙалдар
# Кедровка (Еловка ҡушылдығы)

Кедровка — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Еловка йылғаһының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Кедровка (Еловка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200612115200005684
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200568
* Бассейн коды — 13.01.02.006
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# 1990 йылда йыһанға осороуҙар исемлеге

1990 йылдағы орбитаға осороуҙар исемлеге. Ҡыҙыл төҫ менән уңышһыҙ осороуҙар билдәләнгән. Осоусы йыһан аппараттары (ЙА) ҡалын итеп айырып билдәләнгән.
# Чубаровка

Чубаровка — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ница йылғаһының һул ярына тамағынан 112 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.

# Чубаровка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ница йылғаһы Реж һәм Нейва йылғалары ҡушылған урынған тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501912111200007316
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200731
* Бассейн коды — 14.01.05.019
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Челюскин Семён Иванович

Челюскин Семен Иванович (яҡынса 1700, Белев — ноябрь 1764) — урыҫ поляр диңгеҙсеһе.

# Челюскин Семён Иванович
## Биографияһы

1714 йылдың көҙөндә Мәскәүҙә Сухарев башняһында урынлашҡан Математик навигация фәндәре мәктәбенә уҡырға алына.
1720 йылдарҙа Балтик флоты караптарында навигатор, штурман һәм подштурман вазифаһында хеҙмәт итә. 1733 —1743 йылдарҙа Бөйөк төньяҡ экспедицияһында ҡатнаша. 1735—1736 йылдарҙа В. В. Прончищев экспедицияһында «Якутск» дубль-шлюпкаһында штурман була. Был экспедицияла көндәлектәр алып бара, асыҡ ярҙың һүрәтләнешен тасуирлай. 1736 йылдың сентябрендәПрончищевтың ауырыуы һәм вафат булыуы һөҙөмтәһендә карап менән командалыҡ итеүҙе үҙ өҫтөнә ала һәм уны Фаддей ҡултығынан Оленек йылғаһы тамағына алып сыға. 1736 йылдың декабрендә геодезист юлынан Якутскиға ҡайта. 1738—1739 йылдарҙа, ремонтлағандан һуң "Якутск"ты ҡабул итеп ала һәм Х. П. Лаптевтың экспедицияһында ҡатнаша. 1741—1742 йылдарҙа Таймыр ярымутрауының көнбайыш яр буйҙарын, Хатанга, Пясины һәм Йәнәсәй йылғаларының тамағын тикшерә, континенталь Евразияның иң төньяҡ нөктәһен аса, һуңыраҡ уны уның хөрмәтенә Челюскин мороно тип атайҙар.
1742 йылдың көҙөндә Петербургҡа ҡайта, унда мичман дәрәжәһе бирелә һәм Балтик флотында төрлө вазифаларҙа хеҙмәт итә. 1746 йылда «Принцесса Елизавета» яхтаһы менән командалыҡ итә. 1751 йылда лейтенант дәрәжәһенә эйә була, 3 йылдан һуң — капитан-лейтенант. 1756 йылдың 18 декабрендә 3-сө ранг капитаны чинында отставкаға сыға.
Билдәле рус ғалимы һәм XIX быуаттың тикшеренеүселәренең береһе, академик Александр Миддендорф Челюскин тураһында былай ти:
* Челюскин, бесспорно, венец наших моряков, действовавших в том крае… вместо того, чтобы изнуриться пребыванием на глубоком Севере, как изнурялись все другие, он в 1742 году ознаменовал полноту своих деятельных сил достижением самого трудного, на что до сих пор напрасно делались все попытки.
С. И. Челюскиндың ерләнгән урыны билдәһеҙ.
# Тояма (ҡала)

Тоя́ма (япон. 富山市Тояма-си$^?$) — Японияның үҙәк ҡалаһы, Тояма префектураһының административ үҙәге. Япон диңгеҙе ярында, Хонсю утрауында, Токионан төньяҡ — көнбайышҡа 300 км алыҫлыҡта урынлашҡан. 1889 йылдың 1 апрелендә нигеҙ һалына. 2008 йылдан алып ҡаланың экологик моделе тип таныла.
Ҡала майҙаны — 1241,85 км², халыҡ һаны — 419 008 кеше (2014 йылдың 1 июленән), халыҡ тығыҙлығы — 337,41 кеше/км².
Ҡалала порт, тимер юл станцияһы, халыҡ-ара аэропорты бар.

# Тояма (ҡала)
## Тарихи даталар

* 1583 йылда Полководец Наримаса Сацуса Эттюне берләштерә (Тояманың иҫке исеме)
* 1871 йылда Тоямала мәғариф префектура идаралығы булдырыла.
* 1889 йылда Ҡаланың идара системаһын булдырыу.
* 1945 йылда Америка авиацияһының бомба һүғыуы ҡаланы ер битенән саҡ юйманы.

# Тояма (ҡала)
## Дөйөм мәғлүмәттәр

Тояма ҡалаһы Тояма префактураһының административ үҙәге, ул Япон диңгенҙенең ярында, Тюбу районында урынлашҡан (Хонсю утрауының урта өлөшө). Ҡала Тояма үҙәнендә урынлашҡан, өс яҡтан да - көнсығыш, көньяҡ һәм көнбайыштан бейек тауҙар менән уратылған. Ә төньяҡтан ярҙы Япон диңгеҙенә ингән, Тояма ҡултығының һыуҙары йыуалар. «Тояма» һүҙе иероглифтарҙан тәржемә итһәң «тауҙар менән бай» йәки «бай тауҙар» тип килеп сыға. Дзегандзи-гава, Дзиндзу - гава, Се - гава һәм башҡа йылғалар ике - өс мең метр тау бейеклегенән башланалар һәм Тояма үҙәнен барлыҡҡа килтерәләр. Ошондай географик үҙенсәлектәр Тояманың климат шарттарын билдәләйҙәр — йәйгеһен бында күп ямғырҙар яуа, ҡышын ҙур ҡар яуыуҙары була. Япон диңгеҙенән өргән елдәр ямғырлы болоттарҙы килтерә, ә улар тау түбәләрен аша үтә алмай һәм Тояма үҙәненең өҫтөнә яуым-төшөм булып төшә, уны образлы амфитеатр тип атайҙар.
Был географик шарттар ҡалаға һәм Тояма префектураһына тәмле шишмә һыуын һәм дөгөнө уңышлы үҫтереүҙә генә ярҙам итмәй, ә көслө гидроэнергетик ресурстар һәм хәҙерге замандың сәнәғәтен үҫтерергә мөмкинлек бирә. Традицион ауыл хужалығынан һәм балыҡ тотоуҙан башҡа, бында алюминь һәм пластмасса әйберҙәр етештереү буйынса заводтар бар, машина эшләү, фармацевтика һәм башҡалар. Тоямалағы фармацевтиканың оҙон традицияһы бар. XVII быуаттың 90-сы йылдарында коробейниктар һатҡан дарыуҙар Японияның үткәнендә ҙур һорау менән файҙаланғандар. Хәҙер ҙә был традицион өйҙәр буйлап йөрөп һатыу системаһы,ҡайҙа препараттар ҡалдырылдыралар һәм аҡсаһын аҙаҡ ҡулланылған дарыу өсөн генә алына, префектурала һәм ҡалала киң ҡуланыла.
Диңгеҙ порты һәм аэропорт ҡаланы икенсе япон ҡалалары менә генө түгел, ә Төньяҡ-Көнсығыш Азия, шул иҫәптән Владивосток менән дә бәйләй.

# Тояма (ҡала)
## Туғанлашҡан ҡалалар

* Можа-дас-Крузис, Сан-Паулу штаты, Бразилия, 1979 йылдың 8 ноябренән алып.
* Циньхуандао, Хэбэй, Ҡытай, 1981 йылдың 7 майынан алып.
* Дарем, Төньяҡ Каролина, АҠШ, 1989 йылдың 13 июненән алып.
* Веллингтон, Яңы Көньяҡ Уэльс, Австралия, 1992 йылдың 24 авгусынан алып.

# Тояма (ҡала)
## Иҫкәрмә

* Площадь указывается по данным сайта Geospatial Information Authority of Japan (яп.) с учётом изменений, опубликованных 1 октября 2011 года.
* ↑ －富山県人口移動調査結果（推計人口）－ (平成26年７月１日現在） (яп.). Toyama Prefecture (1 июля 2014). — Оценка населения префектуры Тояма. Проверено 29 августа 2014.
# Сакдриони һарайы

Сакдриони һарайы — Цалка муниципалитетының Сакдриони ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай Джавахети һырты итәгендәге милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы. Диңгеҙ кимәленән 1540 м бейеклектә, Цалканан 15 км алыҫлыҡта ята.

# Сакдриони һарайы
## Тарихы

Уға XIX быуатта Ғосман империяһынан ҡыуылған гректар нигеҙ һала. 7 колонна һәм һарай бар (ҡайһылары — өлөшләтә).
Һарай үҫешкән Урта быуат өсөн хас булған деталдәр менән айырыла. Ауыл емереклектәрҙә урынлашҡан. Был Вахушти Батонишвили (XVIII быуат) төҙөгән Андрап ауылының ҡалдыҡтары тип фаразлана.
2002 йылдан ауылда Аджария Автономиялы Республикаһының Хуло һәм Кеда ауылдарынан мигранттар йәшәй. Шулай уҡ грек халҡының иммиграцияһы ла көсәйә. 2006 йылда ауыл халҡы 300 кеше иҫәпләнә, шуларҙың 90% грузиндар тәшкил итә.
Сакдриони һарайы 2006 йылдың 7 ноябрендә Грузия президенты указына ярашлы милли әһәмиәттәге мәҙәниәт ҡомартҡыһы исемлегенә индерелә.
# Глубочанка

Глубочанка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Ағиҙел йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Глубочанка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200312115100009662
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100966
* Бассейн коды — 13.01.02.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Үтәев Рәшит Зиннәт улы

Үтәев Рәшит Зиннәт улы (10 ғинуар 1940 йыл — 8 апрель 2022 йыл) — журналист, йәмәғәтсе, шахматсы һәм шашкасы. 1968—2005 йылдарҙа «Баймакский вестник» гәзитенең мөхәррир урынбаҫары. 1969 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981). Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзының Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге (1992) һәм Баймаҡ районының Сәғит Мифтахов исемендәге журналистар (1977) премиялары лауреаты.

# Үтәев Рәшит Зиннәт улы
## Биографияһы

Рәшит Зиннәт улы Үтәев 1940 йылдың 10 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Матрай районы Матрай ауылында тыуған.
1964 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған.
1965 йылдан «Баймакский вестник» гәзитенең әҙәби хеҙмәткәре, 1968—2005 йылдарҙа — мөхәррир урынбаҫары.
Агросәнәғәт комплексы, ауыл хеҙмәтсәндәре проблемаларын сағылдырған мәҡәләләр авторы.
Интеллектуаль спорт уйындары — шахмат һәм шашҡа менән мауыға, улар буйынса Баймаҡ ҡалаһы һәм Баймаҡ районы командалары капитаны була, был спорт төрҙәренең төрлө кимәл бәйгеләрендә күп тапҡырҙар еңеүсе һәм призёр.
Журналистика ветераны 2022 йылдың 8 апрелендә вафат булды.

# Үтәев Рәшит Зиннәт улы
## Китаптары

* Гәзит — тормош көҙгөһө = Жизнь — газетной строкой. Баймаҡ, 2007.

# Үтәев Рәшит Зиннәт улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Баймаҡ районының Сәғит Мифтахов исемендәге журналистар премияһы лауреаты (1977);
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981)
* Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзының Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (1992)
# Хешма

Хешма — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Конда йылғаһының һул ярына тамағынан 195 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Хешма
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010600112115300017860
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301786
* Бассейн коды — 14.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Һаҡһыҙлыҡ (хикәйә)

Һаҡһыҙлыҡ — Антон Павлович Чехов хикәйәһе. 1887 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр 1887 йылдың 21 февралендә «Осколки» журналының 8-се һанында А. Чехонте ҡултамғаһы менән бағылып сыға.

# Һаҡһыҙлыҡ (хикәйә)
## Баҫмалар

Хикәйә 1887 йылда яҙылған. Тәүге тапҡыр 1887 йылдың 21 февралендә «Осколки» журналының 8-cе һанында Антон Чехов ҡултамғаһы менән баҫылып сыға, 1899 йылда «Памяти В. Г. Белинского. Литературный сборник, составленный из трудов русских литераторов» йыйынтығында донъя күрә, артабан А. Ф. Маркс нәшер иткән Чехов әҫәрҙәре йыйылмаһына индерелә. Чехов тере саҡта немец, поляк, серб-хорват, словак һәм чех телдәренә тәржемә ителә.

# Һаҡһыҙлыҡ (хикәйә)
## Тәнҡит

1887 йылда нәшерсе Н. А. Лейкин Чеховҡа: «Һеҙҙең «Осколки»ҙағы һуңғы әҫәрегеҙ бик матур әйбер…» -тип яҙа. Тәнҡитсе В. В. Билибинға ла хикәйә оҡшай, ләкин ул авторға күберәк етди әҫәрҙәр яҙырға кәңәш бирә.
Хикәйәгә Л. Н. Толстой һәм А. Басаргин да иғтибар бүлә. Басаргин фекеренсә, «Һаҡһыҙлыҡ» үпкәләтмәҫлек юмор менән һуғарылған.

# Һаҡһыҙлыҡ (хикәйә)
## Персонаждар

* Петр Петрович Стрижин, полковник ҡатыны Иванованың туғаны.
* Дашенька, уның балдыҙы, ҡарт ҡыҙ.
* Фармацевт.

# Һаҡһыҙлыҡ (хикәйә)
## Сюжет

Петр Петрович Стрижин төнгө сәғәт икелә генә бала суҡындырыу байрамынан ҡайтып инә. Любовью Спиридоновнаның балаһы булыу осрағынан ул шатлыҡтан әҙерәк эсеп алған. Өйөндә уның тағын да эскеһе килеп китә, һәм ул шкафтан араҡы алып, бер рюмка һалып эсә. Уның эсеүе була - шунда уҡ күҙҙәрендә ут күренә, тыны ҡурыла башлай, һәм ул һандыҡ өҫтөнә йығылып китә. Кәрәсин еҫен тойоп, ул кәрәсин эстем тип уйлай. Стрижин Дашеньканы саҡырып ала һәм кәрәсин эскәненә зарлана. Даша уны, кәрәсинде лә аҡсаға һатып алырға кәрәк, тип битәрләй башлай. Стрижин уға ҡул һелтәй ҙә докторҙы эҙләргә китә. Докторҙарға шылтыратып уята алмағас, ул дарыуханаға китә. Дарыуханала ул фармацевтан дарыу һорай. Бындай хәл менән осрашмаған фармацевт белешмәләрҙе аҡтара һәм уны төндә борсоғандары өсөн зарлана: «Һәр бер эт менән бесәй йоҡлап ятҡан саҡта ла, һеҙ беҙҙе, фармацевтарҙы, кешегә һанамай, төнгө сәғәт дүрттә уятаһығыҙ, әҙерәк оялыр инегеҙ». Стрижин фармацевтың зарланғанын тыңлай ҙа өйөнә ҡайтып китә. Өйҙә ул, үлеп китһәм-фәлән тип: «Минең үлемемдә бер кем дә ғәйепле түгел» тигән яҙыу яҙа.
Иртәнсәк Стрижин теп-тере уяна. Дашаға ул дөрөҫ тормош көткәнлектән уны бер ниндәй ағыу ҙа алмай тип әйтә. Даша, үҙенә насар, сифатһыҙ кәрәсин биргәндәр тип уйлап, ныҡ көрһөнә.

# Һаҡһыҙлыҡ (хикәйә)
## Экранлаштырыу

1998 йылда МХАТ-тың йөҙ йыллығына Антон Павлович Чехов әҫәрҙәре буйынса күп сериялы «Чехов и Ко» нәфис фильмы төшөрөлә. Уның өсөнсө серияһында «Кейәү егет һәм атайым» «Һаҡһыҙлыҡ» һәм «Яҡшы бөтөү» хикәйәләре экранлаштырылған. Режиссерҙары: Зиновий Ройзман, Дмитрий Брусникин, Александр Феклистов. Ролдәрҙә: Владимир Кашпур — Пётр Петрович Стрижин , Наталья Тенякова — Даша, Стрижиндың балдыҙы , Владимир Гуркин — фармацевт .
# Тырсь-Яга

Тырсь-Яга — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Неклей-Яга йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Тырсь-Яга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15030000112115300047415
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304741
* Бассейн коды — 15.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3