yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Урта Дунай уйһыулығы

Ҡалып:Низменность
Урта Дунай уйһыулығы, шулай уҡ Урта Дунай тигеҙлеге, Тиса-Дунай уйһыулығы, Паннония тигеҙлеге (хорв. Panonska nizina, чех Panonská pánev, мадьярса Kárpát-medence, словак. Panónska panva, нем. Pannonische Tiefebene, рум. Câmpia Panonică, укр. Тисо-Дунайська низовина, сер. Панонска низија, слов. Panonska nižina, босн. Panonska nizija) — Дунай йылғаһы урта ағымы бассейнында урынлашҡан тигеҙлек. Венгрия (күп өлөшө), Словакия, Сербия, Румыния, Хорватия һәм Австрия биләмәләрендә урынлашҡан; төньяҡ-көнсығышында Украинаның Карпат аръяғы өлкәһе территорияһына керә.

# Урта Дунай уйһыулығы
## Дөйөм мәғлүмәттәр

Майҙаны — яҡынса 200 мең км².
Динар таулығы, Альп, Карпат һәм Көнсығыш Сербия тауҙары менән уратып алынған тектоник уйһыулыҡ булып тора. Бейеклеге — 100—200 м. Өҫкө йөҙө яҫы (Альфёльдта — Дунайҙан көнсығышҡа табан) йәки урта бейеклектәге айырым тауҙар менән аҙ убалы (Дунай аръяғы крайында — Дунайҙан көнбайышҡа табан). Төньяҡ-көнбайышында Кишальфёльд урынлашҡан, уның күп өлөшө Дунайҙы бейеклек бүлкәтенән тигеҙлеккә сығарыусы конус рәүешендәге үҙән булып тора. Урта Дунай уйһыулығына шулай уҡ көньяҡ-көнбайышта Загреб бассейны һәм көньяҡта Драва һәм Сава йылғаларының үҙәндәре керә. Урта Дунай уйһыулығында Балатон күле урынлашҡан.
Бында боксит, нефть, тәбиғи газ һәм һоро күмер ятҡылыҡтары осрай.
Климаты уртаса континенталь, көнсығышта ҡоро. Ғинуарҙың уртаса температураһы — −1 °C, июлдең — +21°С. Яуым-төшөм миҡдары йылына 500—600 мм тәшкил итә, тауҙарҙа — 900 мм-ға тиклем. Башлыса ҡара һәм аллювиаль тупраҡтар осрай, көнсығышта урыны менән тоҙланған. Уйһыулыҡ территорияһының 70-80 % эшкәртелә, бында бойҙай, кукуруза, йөҙөм һәм башҡа агрокультураларҙы үҫтерәләр. Тауҙарҙа урманлы дала зонаһының бәләкәй участкалары бар. Уйһыулыҡта халыҡ тығыҙ йәшәй; иң ҙур ҡалалары — Будапешт (Венгрия), Загреб (Хорватия), Братислава (Словакия), Тимишоара (Румыния), Нови Сад (Сербия).

# Урта Дунай уйһыулығы
## Паннония диңгеҙе

Урта Дунай уйһыулығы плиоцен осоронда булған Паннония диңгеҙенең күтәрелгән төбө булып тора. Ҡайһы бер тауҙар (мәҫәлән Сербиялағы Фрушка-Гора тауҙар теҙмәһе) борон Паннония диңгеҙендә утрау булып торғандар.
# Соран

Соран (шулай уҡ Кесе Соран) — Ырымбур өлкәһе йылғаһы.

# Соран
## География

Ырымбур өлкәһе Александровка, Новосергиевка, Ҡыҙыл Гвардия районы һәм Сорочинск райондары биләмәләрендә аға. Йылға Һамар йылғаһының уң ярына тамағынан 373 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 197 км. Бассейн майҙаны 5930 км²

# Соран
## Ҡушылдыҡтар

уң ҡушылдыҡтар
* 20 км Боровка
* 38 км Кинзел
һул ҡушылдыҡтар
* 33 км Толкаевка

# Соран
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Түбәнге Волга бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һамар йылғаһы, Елшән ауылы янындағы Сорочинск гидроузеленән һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — юҡ. Йылға бассейны — Волга Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001012112100006495
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100649
* Бассейн коды — 11.01.00.010
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Бейешев Әхмәт Әлмөхәмәт улы

Бейешев Әхмәт (Әхмәҙулла) Әлмөхәмәт улы (24 февраль 1896 йыл — 27 сентябрь 1937 йыл) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, Башҡорт милли хəрəкəтендә ҡатнашыусы һәм уның идеологы, Башҡорт ғәскәрен ойоштороусыларҙың береһе, РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты политсекретары, 1920—1921 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы Рәйесе. Сәйәси золом ҡорбаны.

# Бейешев Әхмәт Әлмөхәмәт улы
## Биографияһы

Әхмәт (Әхмәҙулла) Әлмөхәммәт улы Бейешев 1896 йылдың 24 февралендә Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе 5-се Үҫәргән улысының Иҙелбай ауылында тыуған (хәҙер Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районы).
Ырымбур ҡалаһында уҡытыусылар семинарияһын тамамлай. Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша. Февраль революцияһынан һуң, Башҡорт ғәскәре сафтарына кавалерия полкы командиры сифатында инә (1919 йылдың февраленә тиклем) һәм ошо ғәскәрҙең хәрби-ялан суды ағзаһы була.
1918 йылдың авгусынан Башҡорт хәрби шураһы буйһоноуында булған ирекле отрядтарҙың бүлек начальнигы, шул уҡ йылдың октябренән Ғ. С. Иҙелбаев исемендәге 2‑се Башҡорт кавалерия полкы командиры булып хеҙмәт итә.
Силәбелә урынлашҡан Башҡорт хөкүмәте һәм Башҡорт армияһы Совет власы яғына күскәндән һуң Әхмәт Бейешев БашЧК рәйесе итеп тәғәйенләнә Һуңынан хеҙмәт һәм социаль тәьминәт наркомы булып эшләй.
1920 йылда БАССР Халыҡ Комиссарҙары Советы Рәйесе итеп һайлана, ә 1921 йылдың июленән ноябренә тиклем РКП (б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының яуаплы секретары була. Был осорҙа ул башҡорт телен дәүләт теле булараҡ ғәмәлгә ашырыу эшенә күп көс һала. Артабан ул профсоюз һәм хужалыҡ эштәрендә хеҙмәт итә.
Әхмәт Бейешев Башҡортостандың автономияһын, уның сәйәси һәм иҡтисади мәнфәғәттәрен, башҡорт халҡының мәҙәниәтен яҡлай. Башҡорттарҙы партия һәм совет эшенә йәлеп итеү өсөн көрәшә. Милләтселектә һәм авантюризмда ғәйепләнә/
1926 йылда Әхәмт Бейешевты Мәскәүгә ВКП (б) Үҙәк Комитеты ҡарамағына саҡырып алалар. Баш ҡалала ул Бөтә Рәсәй сәнәғәт кооперацияһында өлкән консультант булып эшләй. 1935 йылда И. В. Сталин исемендәге Бөтә Союз сәнәғәт академияһын тамамлай. Мәскәүҙә Покровские Ворота урамының 4/15-се йортоноң 3-сө квартираһында йәшәй.
1937 йылдың 20 июнендә Советтарға ҡаршы милли ойошмала ҡатнашыуҙа ғәйепләнеп, ҡулға алына һәм репрессиялана. 27 сентябрҙә СССР Юғары Советының хәрби коллегияһы ҡарарына ярашлы үлем язаһына хөкөм ителә. Хөкөм ҡарары шул көндә үк атҡарыла. 1937 йылдың 27 сентябрендә атып үлтерелә.
Ерләнгән урыны — Мәскәү, Дон зыяраты.
Әхмәт Бейешев 1957 йылдың 31 октябрендә аҡлана.
# Ҡашҡаҙан (парк)

«Ҡашҡаҙан» мәҙәниәт һәм ял паркы — Өфө ҡалаһындағы мәҙәниәт һәм ял паркы. 2002 йылда нигеҙ һалынған һәм 31,5 гектарҙан ашыу майҙанды биләй, шуның 13 гектар самаһы майҙанын Ҡашҡаҙан күле биләй.
Паркка килеүселәр ҡарамағында йәйәүлеләр юлдары, шул иҫәптән Ҡашҡаҙан күле тирәләй «Һаулыҡ һуҡмағы», уңайлы шарттары булған пляж һәм душлы кабиналары менән кейемде (өҫтө) алмаштырыу кабиналары булған балалар ҡаласығы, 2 тир, ятып ҡыҙыныу өсөн ятаҡтар һәм ҡояштан һаҡланыу өсөн ҡулсатырҙар прокат пункты, ял итеп йөрөп килеү өсөн катамаран һәм кәмәләр, виндсерфинг, роликтар, веломобилдәр, самокаттар һәм скейтбордтар өсөн кәрәк-яраҡтар, «Паровоз», «Өйөрмә», «Колокольчик», «Осоу», «Юнга» аттракциондары һәм башҡалар. Паркта пони һәм аттарҙа йөрөү ойошторолған.
Парк биләмәһендә даими рәүештә халыҡтың төрлө категорияһы өсөн төрлө саралар үткәрелә: пляж волейболы буйынса ярыштар, музыкаль-күңел асыу саралары, үҫемлектәр һәм хайуандар күргәҙмә-һатыу, йәштәр дискотекаһы, «социаль хәүеф төркөмө» үҫмерҙәре араһында хәрби-спорт күпбәйгеһе буйынса спартакиада, күмәк күңел асыу байрамдары һәм башҡа саралар.
# Ун-Пус-Соим

Ун-Пус-Соим — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Узюм-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Ун-Пус-Соим
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300028633
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302863
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Питим

Питим — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Коса йылғаһының һул ярына тамағынан 78 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Питим
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300112111100033650
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103365
* Бассейн коды — 10.01.03.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Кватахеви монастыры

Кватахеви йәки Квабтахеви (груз. ქვათახევი, ქვაბთახევი) — Грузияның Шида Картлиҙағы Грузия урта быуат грузия православие монастыры Тбилисиҙан көнбайышҡа табан 55 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Кватахеви монастырь комплексы Кавтисхеви ауылы янында тарлауыҡтың ағым киҫкән ситендә, өс яҡтан текә тау битләүҙәре һаҡлаған Триалет һырттарының төньяҡ битләүендә урынлашҡан. Уға XII—XIII быуаттарҙа нигеҙ һалынған, һәм үҙҙәренең архитектура формалары һәм биҙәктәре менән хәҙерге заман грузин ҡорам сиркәү архитектураһы ҡанундары сағылдырылған грузин Бетанияһы һәм Питарети монастырҙарын хәтерләтә. Ҡорам киҫелешендә — миһрап кәрнизенән төшкән ике бағана һәм ике бағанала иркен торған көмбәҙле квадрат. Бүлмәнең эске арауығы тәре кеүек киҫешкән бүлмә менән көмбәҙҙән формалашҡан.
Бинаның ике порталы (инеү) бар, береһе — көньяҡта, икенсеһе — көнбайышта. Фасад шымартылған тесаный ваҡ аҡ таш плиткалар менән ҡапланған. Биҙәү, бигерәк тә, тәҙрәләр һәм көмбәҙ нигеҙе тирәләй байтаҡ әүәләүгә лепнина бай; көнсығыш фасад ҙур витиеватый тәре менән биҙәлгән.
Тарихи, Кватахеви шулай уҡ бер нисә ҡулъяҙма күсермәһе эшләнгән әҙәби үҙәк тә булған. Ул шулай уҡ ҙур хазиналарға, урта быуат грузин зәргәр ювелир эшләнмәләренә изделие эйә булған, һәм артабан ул һаҡланып, әлеге ваҡытта байтаҡ өлөшө Мәскәүҙә Дәүләт Тарихи музейында. ҡуйылған.
Монастырь XIV быуатта Грузияға Аҡһаҡ Тимерҙең ябырылыуы осоронда етди зыян күргән, әммә аҙаҡтан ғәмәлдә кенәз Иван Тарханов-Моуравов патронажы аҫтында 1854 йылда тулыһынса тергеҙелгән. Манара 1872 йылда өҫтәп ҡуйылған.
# Кара-Булак

Кара-Булак — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Аргут (Ак-Алаха) йылғаһының уң ярына тамағынан 166 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Кара-Булак
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100004370
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100437
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Нальчик (йылға)

Нальчик (Хара) — Рәсәй йылғаһы. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы,Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Урвань йылғаһының һул ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.

# Нальчик (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Черек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07020000612108200005053
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200505
* Бассейн коды — 07.02.00.006
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Иванов Михаил Михайлович (инженер)

Иванов Михаил Михайлович (29 октябрь 1905 йыл — 29 сентябрь 1974 йыл) — механик. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. РСФСР‑ҙың атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1965), СССР‑ҙың нефть эшкәртеү сәнәғәте отличнигы (1967). Сталин премияһы лауреаты (1951). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1949).

# Иванов Михаил Михайлович (инженер)
## Биография

Михаил Михайлович Иванов 1905 йылдың 16 (29) октябрендә Өфө ҡалаһында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының баш ҡалаһы) тыуған.
Эш урыны: 1925—1940 йылдарҙа БАССР предприятиеларында эшләй, 1940—1942 йылдарҙа — «Башнефть» Үҙәк ғилми-тикшеренеү лабораторияһында механик; 1942 йылдан 1968 йылға тиклем — өлкән инженер, Өфө нефть сәнәғәте ғилми-тикшеренеү институтының лаборатория мөдире (БашНИПИнефть).
Михаил Иванов скважиналарҙы тәрәндә тикшереү өсөн прибор уйлап таба. Ул манометрҙар, термографтар, сығымдарҙы үлсәгестәр (расходомер), пьезографтар (МГА-3, ДЛПП-4, ГПП-3) уйлап сығара, барлығы 19 уйлап табыу авторы.
1974 йылдың 29 сентябрендә Өфөлә вафат була.

# Иванов Михаил Михайлович (инженер)
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы (1952) — ҡатлам шарттарында нефттең физик үҙенсәлектәрен ентекле тикшереү өсөн яңы алымдар эшләгәне өсөн,
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1965)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1949)
# Урта Можа

Урта Можа — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Можа йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Урта Можа
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010900112115200033209
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203320
* Бассейн коды — 13.01.09.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Габриэле Посаннер

Габриэле Посаннер (нем. Gabriele Possanner; 27 ғинуар 1860 йыл, Пешт, Австрия империяһы — 14 март 1940 йыл, Вена, Өсөнсө рейх) — Австрияла ҡатын-ҡыҙҙарҙан тәүге табип.

# Габриэле Посаннер
## Биографияһы

Атаһы Бенжамин Посаннер юрист булған, ул үҙенең эше арҡаһында күп сәйәхәт иткән, шунлыҡтан 20 йәш тулғансы Габриэле 8 ҡалала йәшәп өлгөрә. 1880 йылдың октябрендә Бенжамин Посаннер Венала Империя ҡаҙнасылығына эшкә урынлаша һәм уның ғаиләһе ошо ҡалала йәшәй башлай.
Аҙаҡ Габриэле Посаннер Босния һәм Герцеговинаға күсә, бында йәмәғәт табибы булып эшләй, мосолман ҡатын-ҡыҙҙарын хеҙмәтләндерә. 1894 йылда Цюрих университетының медицина дипломын ала, әммә тик 1897 йылда ғына Вена комиссияһы алдында имтихан тапшыра ала, был уға Австро-Венгрияның баш ҡалаһында рәсми рәүештә табип булып эшләргә булышлыҡ итә. Шулай итеп, 1897 йылда ул ҡатын-ҡыҙҙарҙан тәүгеләрҙән булып медицина дипломы менән Вена университетын тамамлай. Бынан һуң 1903 йылға ҡәҙәр Австро-Венгрия хәстәханаларында берҙән-бер табип-ҡатын-ҡыҙ булып ҡала.

# Габриэле Посаннер
## Хәтер

* 1960 йылда Венаның Хитцинг районы урамдарының береһенә уның исеме бирелә.
* 2004 йылда Венаның 9-сы районына уның исеме бирелә.
* Венаның 21-се районында Габриэле Посаннер исемендәге Дисциплиналар-ара тикшеренеүҙәр институты урынлашҡан.
* 1997 йылда Габриэле Посаннер дәүләт премияһы булдырыла, ул феминизм өлкәһендәге тикшеренеүҙәр өсөн бирелә. Премия ике йылға бер тапҡыр Австрияның Фән һәм тикшеренеүҙәр федераль министрлығы тарафынан тапшырыла.
# Обедничная

Обедничная — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Быковка йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Обедничная
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега мороно йылғалары бассейны Унежма йылғаһы бассейнының көнбайыш сигенән Золотница йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнсығыш сигенә тиклем (Онеге йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000212103000004328
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000432
* Бассейн коды — 03.01.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кунжа-Шор

Кунжа-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сибирчата-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 149 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Кунжа-Шор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112103000091223
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103009122
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Маркфиппах

Маркфиппах (нем. Markvippach) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 540 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,18 км². Диңгеҙ кимәленән 172 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99195 һәм автомобиль коды — SOM.
# 1990 йыл

II мең йыллыҡ :
XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат — XXI быуат — XXII быуат :
Хронологик таблица :
1990 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1990 MCMXC |
| Юлиан стилендә | 1989 — 1990 ( 14 ғинуар) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2742 — 2743 ( 4 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7498 — 7499 ( 14 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5750 — 5751 ה'תש"ן — ה'תשנ"א |
| Мосолман календары | 1411 — 1412 |
| Боронғо әрмән календары | 1439 ԹՎ ՌՆԼԹ |
| Ҡытай календары | 4686 — 4687 (с 27 январь) 己巳 — 庚午 жёлтая змея — белый конь |
| Эфиопа календары | 1982 — 1983 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 2046 — 2047 |
| - Шака самват | 1912 — 1913 |
| Иран календары | 1368 — 1369 |
1990 (бер мең туғыҙ йөҙ туҡһанынсы) йыл — кәбисә булмаған йыл, григориан календары буйынса дүшәмбе көндө башлана. Был беҙҙең эраның 1990 йылы, 2 мең йыллыҡтың 990 йылы, XX быуаттың 90 йылы, XX быуаттың 9 ун йыллығының 10 йылы, 1990 йылдарҙың 1 йылы.

# 1990 йыл
## Ваҡиғалар

* 11 октябрь — Башҡортостандың дәүләт суверенитеты тураһында декларация ҡабул ителә.
* 3 ноябрь — Башҡорт йәштәре иттифағы ойошторола.
* 17 ноябрь — Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте ойошторола.
* 24 ноябрь — Башҡортостан халыҡ партияһы төҙөлә.

# 1990 йыл
## Тыуғандар

* 14 июнь — Хужин Илвир Илдар улы, Рәсәй спортсыһы, бобслейсы.

# 1990 йыл
## Вафат булғандар

* 30 ғинуар — Әхмәтйәнов Зәйнетдин Низаметдин улы, Советтар Союзы Геройы (1944).
* 11 июнь — Мырҙағәлимов Ғәзис Ғәбиҙулла улы, Советтар Союзы Геройы (1944).
* 5 сентябрь — Ринат Хәйри, башҡорт шағиры.
# Рыбинск

Рыбинск (рус. Рыбинск) — Ярославль өлкәһендәге ҡала.

# Рыбинск
## Географияһы

Волга йылғаһы ярында урынлашҡан.

# Рыбинск
## Билдәле шәхестәре

* Арефьева Нина Алексеевна (28.03.1941), ғалим-оториноларинголог, йәмәғәтсе. 1968 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институты һәм Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1992 йылдан оториноларингология кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1991–2003 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш оториноларингологы. 1990 йылдан Башҡортостан Республикаһы Оториноларингологтар ассоциацияһы, 1998—2003 йылдарҙа Рәсәй ринологтар йәмғиәте президенты. Медицина фәндәре докторы (1991), профессор (1993). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1997), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1988).
* Быков Леонид Иванович (1937—16.09.2020), ғалим-инженер-механик. 1961 йылдан Өфө нефть институты һәм Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1971—1975 йылдарҙа газ-нефть үткәргестәр, газ һаҡлағыстар һәм нефть базалары төҙөү кафедраһы мөдире вазифаһын башҡарыусы, 1988—2007 йылдарҙа материалдар ҡаршылығы кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1983), профессор (1984). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1988), Рәсәйҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2003), почётлы нефть-газ төҙөүсеһе (2007).
* Мухин Виктор Сергеевич (16.02.1938), ғалим-инженер-механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы (2002), техник фәндәр докторы (1975), профессор (1978). РСФСР‑ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1982), БАССР‑ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1979). Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2007).
* Павлов Борис Николаевич (29.01.1936—14.05.2020), Башҡортостанда йәшәп, рус телендә ижад иткән СССР һәм Рәсәй яҙыусыһы, эколог. 1972 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1992).
# Ылаҡты

Ылаҡты рус. Ашкарка— Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел йылғаһының уң ярына тамағынан 1180 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Ылаҡты
## Этимологияһы

Бөрйән районы Мәһәҙей ауылынан Фәнүзә Ишбаева биргән мәғлүмәт ошолай:
   Башҡорттар — Ылаҡты, урыҫтар Ашкарка тип йөрөткән йылға Мәһәҙейҙе үтеп, Белорет районына сыҡҡас (оло юлды киҫеп, күпере бар), күп тә бармай, Ағиҙелгә ҡоя. Ҡыр кәзәһе мәһәҙейҙәрсә — илек, бәрәсе — ылаҡ. Ылаҡтары менән илектәр төйәге булды ул йылға буйы,- ти торғайны һунарсы атайым. Урындағы һөйләштә Ылаҡты йылғаһы булып йөрөй. Беҙҙең Түңгәүер-Мәһәҙей ауылының тәүге урыны ошо Ағиҙел ҡушылдығы Ылаҡлы буйында булырға тейеш, ололар һөйләүе буйынса

# Ылаҡты
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Арский Ташы һыу үлсәү посынан Йомағужа һыуһаҡлағысына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200212111100017195
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101719
* Бассейн коды — 10.01.02.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Бутис палкауник (йыр)

«Бутис палкауник», «Бутас полковник» — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.

# Бутис палкауник (йыр)
## Тарихы

Фонографҡа тәүге тапҡыр ХХ быуаттың 30- сы йылдарында яҙып алына. 1959 йылда йырҙың шиғри тексы варианттарын Ҡурған өлкәһендә С.Ә.Галин, К.Мәргән, Н. Д. Шоңҡаров яҙып ала. Хәрби һәм кантон башлығына арнап ижад ителгән йырҙар иҫәбенә инә. Йыр лирик эпик характерҙа. Йырҙың көйө аҙ биҙәкле, көйҙөң үҫешендә импульс ролен үтәгән үҫә барыусы кварта интонацияһы характерлы үҙенсәлеге булып тора.

# Бутис палкауник (йыр)
## Риүәйәте

Беренсе версия
Легендаларҙың береһе буйынса, 1856 йылда Александр II батшаның тәхеткә ултырыу тантанаһында ҡатнашҡан һәм унан полковник дәрәжәһендә ҡайтҡан Бутисовҡа арналған. Тарихи мәғлүмәттәр буйынса, ХIХ быуаттың 50- се йылдарында Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе кантондарының береһе идаралығында ағалы–ҡустылы Шәйәхмәт менән Мөхәмәтсадиҡ Бутисовтар хеҙмәт иткән. Фаразланыуынса, Ҡуйсан ауылында (хәҙерге Ҡурған өлкәһе, Сафакүл районы) йәшәгәндәр. Йырҙа уларҙың береһе тураһында һүҙ барыуы мөмкин.
Икенсе версия (халыҡ йырсыһы, информатор Спартак Ильясов һөйләүенсә бирелә).
Башҡортостан Рәсәйгә ҡушылғас, аҡ батша башҡорттарға хәрби повинность һала: беҙҙең ғәскәрҙәр көнсығыш яҡты (сикте) һаҡларға тейеш була. Барын ырыуы башҡорттары үҙ ерҙәрен ялан яҡтан һаҡлағандар. Силәбе өлкәһенә сиктәш ерҙә ҡәлғә төҙөлгән. Шунда полк ойошторолған. Полктың башлығы итеп Бутас Төпәев тәғәйенләнгән. Ул элек тә байтаҡ ҡына һуғыштарҙа ҡатнашҡан. Хәҙерге Учалы районындағы Төпәй ауылының исеме ошо Бутас Төпәевкә бәйле, тиҙәр. Кәрим ауылында ла Төпәевтар бар.
Бутас полковник абруйлы, данлы кеше булғанға күрә, уға арнап йыр сығарғандар.

# Бутис палкауник (йыр)
## Йырҙың тексы

    Сапҡан ғына һайын да уҙа, тиҙәр
    Полковник та Бутас та күк аты,
    Эһей, полковник та Бутас та күк аты.
    Сапҡан ғына һайын да уҙмаҫ ине,
    Ул бит данлы Төпәй ҙә ҡеүәте,
    Эй, ул бит данлы Төпәй ҙә ҡеүәте.

# Бутис палкауник (йыр)
## Башҡарыусылары

«Бутас палкауник» йырын халыҡ йырсылары С. М. Ильясов һәм И. Ф. Батыршин башҡара.