yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Лукьян Пономарёв һәйкәле

Лукьян Пономарёв һәйкәле — Башҡортостандың Баймаҡ ҡалаһынан биш-алты километр алыҫлыҡта 1933 йылда кулактар ҡулынан һәләк булған комсомолец Лукьян Пономарёвтың ҡәберлегендәге һәйкәл. Объект һаны: 0330131000. Тасуирламаһы: 1933 йыл. Монументаль сәнғәт һәйкәле.

# Лукьян Пономарёв һәйкәле
## Тарихы

Лукьян Пономарев Баймаҡ районы Бикеш ауылында тыуып үҫкән. Был ауылға 1912 йылда Күгәрсен районынан күсеп килгән урыҫтар нигеҙ һалған, ерҙе ағалы-ҡустылы Юрьевтар Яйыҡбай ауылы башҡорттарынан һатып һала. 1929 йылда ауыл крәҫтиәндәре «Красная Новь» ауыл артеленә берләшәләр, 1931 йылда тағы ла бер ауыл артеле барлыҡҡа килә. Һуңғараҡ ошо ике артель «Победа» колхозына берләшәләр.. Колхозға берләшеү Бекешкә Баймаҡтан улус комитеты вәкиле К. Т. Дмитриев менән бәйле була, ул өй артынан өйгә инеп, крәҫтиәндәр менән һөйләшә, ә кискеһен ауыл Советы рәйесе М. К. Степанов ауыл халҡын йыйылышҡа саҡыра. Дмитриев крәҫтиәндәрҙе колхозға инергә өгөтләй: колхоз — ул күмәк хужалыҡ, уны ерен, малын, хеҙмәт ҡоралдарын бергә ҡушып, крәҫтиәндәр ойоштора. 1932 йылда бында шулай уҡ МТС эшләп килә. Бына ошондай ауылда, ошондай колхоз тормошонда ҡайнап йәшәй Лукьян Пономарев.
Уның атаһы Василий Григорьевич коллективлашыуҙы бик ихлас ҡабул итә, колхозға ла тимерсе беренсе булып яҙыла. Ярлы ғаиләләргә колхозда яҡшыраҡ булыр, тип өмөтләнә, айырыуса балаһы белем алыр, тип һөйөнә. Колхоз ойошторолғанға тиклем ауыл балалары бер ауыл байының иҫке һарайында уҡыйҙар. Ун йәшлек Лукьян мәктәп ишеген асып инә. Уны унда уҡытыусыһы Елизавета Ивановна ҡаршы ала. Киләһе йылда малайҙы пионерға алалар. Был тантаналы көн Беренсе Май байрамы алдынан була. Бына сафтан биш уҡыусы алға сығып баҫа, улар араһында тырыш, тәүәккәл Лукьян да бар. Иптәштәренә боролоп, улар уҡытыусы артынан пионерҙар антын ҡабатлайҙар.
Әүҙемлеге, зирәклеге менән айырылып торған Лукьян да үҫеп етә, уны комсомолға алалар. Шаян, йыр-моңға маһир, ҡыйыу йәш егеттең ҡыҙҙар һәм егеттәр араһында абруйы ҙур була. Тиҙҙән Лукьян ошо йәштәрҙән тәүге комсомол ячейкаһын ойоштора. Комсомолдар эшләп тә өлгөрәләр, үҙешмәкәр түңәрәктәренә лә йөрөйҙәр.
1933 йылдың июль айында Лукьян Пономарев, райкомдағы эштәрен тамамлап, һыбай Бекешкә ҡайтып килә. Ҡапыл уны бер нисә кеше уратып ала. Лукьян, ниндәй ниәт менән уны көткәндәрен, яҡшы аңлай. Коллективлашыуға ҡаршы булған бандиттар уны ошо ерҙә бысаҡ менән сәнсеп үлтерәләр.
38-се көндә генә ҡапыл юҡҡа сыҡҡан Лукьяндың кәүҙәһе табыла. Яҡшы, ғәҙел тормош өсөн янып-көйөп йәшәгән егеттең шулай ғүмере өҙөлә.
Баймаҡтан Бикеш яғына барған юл сатында бер ябай ғына һәйкәл тора. Ул коллективлашыуҙа әүҙем ҡатнашҡан һәм кулактар ҡулынан 1933 йылда үлем тапҡан комсомолец Лукьян Пономаревҡа ҡуйылған һәйкәл.
# Республика йорто

1979
Республика йорто (рус. Дом Республики) — Башҡортостан Республикаһының төп хөкүмәт бинаһы. Республика баш ҡалаһында — Өфөлә, Туҡай урамы, 46 адресы буйынса урынлашҡан.

# Республика йорто
## Һүрәтләнеше

Бина Хөкүмәттең, Конституция Судының, Башҡортостан Башлығы Хакимиәтенең, Йәмәғәт именлеге советының, шулай уҡ Башҡортостандың башҡа башҡарма власть органдарының штаб-фатиры булып тора.
Йорт Ағиҙел йылғаһы ярында урынлашҡан. Уның урынында XIX быуатта, XX быуат башында Йәмиғ майҙаны була, уртаһында Воскресенск кафедраль соборы — 1841 йылдан Өфөнөң төп православие ҡорамы тора (XX быуаттың 30-сы йылдарында емертелә).
Республика йорто 5 ҡатлы. Диуарҙарҙы кирбес. Йорт яҡтары 90-ға 105 метр булған, эске ихаталы тура мөйөшлө бинаны тәшкил итә. Ихатала эске юл менән тоташтырылған икенсе бина урынлашҡан.
Республика йорто эргәһендәге майҙанда барельефтар менән биҙәлгән, эргәлә генә Шакирйән Мөхәмәтйәнов (Александр Матросов) баҡсаһы, унда скульптуралар һәм фонтандар урынлашҡан. Элек баҡса Ушаковский исемен йөрөтһә, революциянан һуң Азатлыҡ баҡсаһына әйләндерелә, Бөйөк Ватан һуғышы алдынан Үҙәк мәҙәниәт һәм ял паркы тип атала. Революциянан һуң паркта күптәр ерләнә, унда Граждандар һуғышы геройҙары — эске эштәр комиссары Шәһит Хоҙайбирҙинға, Александр Чеверевҡа, шағир Мәжит Ғафуриға мемориалдар ҡуйылған.
Бина эргәһендә урынлашҡан сквер дәүләт эшмәкәре Зыя Нуриев исемен йөрөтә.

# Республика йорто
## Тарихы

Файҙаланыуға 1979 йылда тапшырылған. Проект архитекторҙары — В. Б. Залегаллер һәм Ю. П. Печкин. Йортто «Башнефтезаводстрой» тресы тәҙәүселәре төҙөгән.
Бинала Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы, КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты һәм автономияның башҡа дәүләт учреждениелары урынлаша.
# Әпәт (йыр)

Әпәт (урыҫ. Апат) — башҡорт халыҡ йыры, лирик йырҙар төркөмөнә ҡарай.

# Әпәт (йыр)
## Тарихы

Йырҙы Н. Д. Шоңҡаров 1961 йылда СССР-ҙың Куйбышев өлкәһе Больше-Глушицский районы Ташбулат ауылы кешеһе Ғәбдрәшит Ибраһимовтан яҙып алған. Нотаға Рәхимов Камил Йософ улы һалған. — Ғилми архив, ф.3, оп. 23/6, л. 35>.
Йырҙың ҡайһы заманда сығарылыуы тураһында бер ниндәй мәғлүмәт тә юҡ. Әммә был лирик йырҙың бик боронғо замандан беҙҙең көндәргә килеп етеүе лә ихтимал. Башҡорттар күпләп мал аҫыраған, йылҡы өйөрө, йыш ҡына бер ниндәй ҡараусыһыҙ, өйөр айғыры ҡарамағында ғына йөрөр булған. Әгәр хатта ырыу-ара барымта, ҡарымта яуҙарының булып тороуын иҫәпкә алһаҡ, Ғәбделәпәт (тулы исеме Ғәбделәпәт) уҙамандың малдарының ҡайҙа булыуын тоҫмаллауы ла мөмкин. Ул, үҙенең иң яҡшы аттарын юғалтыуынан ҡайғырып, ошо йырҙы йырлап күңелен бер аҙ булһа ла тынысландырғандыр.

# Әпәт (йыр)
## Йырҙың тексы

    Әйләп кенә килгән, ай, малымдың
    Алалары бар ҙа буҙы юҡ.
    Әй-әй, ялҡынланып янған йөрәгемдең
    Ялҡындары бар ҙа ҡуҙы юҡ.
    Аҡҡош ҡына менән ҡойолдо
    Минең генә йылҡы төйәге.
    Әй-әй, хайран малдарымдың ите бөтөп,
    Шаурап ята микән һөйәге.
    Ерән бейә менән туры бейә,
    Һауған һайын икешәр эйә.
    Әй-әй, хайран малдарымдың иткәйен
    Әллә ниндәй дошмандар ейә.
# Грек овчаркаһы

Грек овчаркаһы (греч. Ελληνικός Ποιμενικός) — Грецияның таулы төбәктәрендә сығарылған һәм йола буйынса урындағы көтөүселәргә малдарҙы һаҡларға ярҙам итеү маҡсатында файҙаланылған эт тоҡомо.

# Грек овчаркаһы
## Тасуирламаһы

Грек овчаркаһы уртаса һәм эре тоҡомдар төркөмөнә ҡарай, ҙур, көслө һәм үҫешкән мускуллы тәнле. Был эт яңғыҙ алышта бүрене еңерлек.
Оҙонса түңәрәк ҡуңыр күҙле, күҙҙәре симметриялы урынлашҡан. Ҡарашы ғәҙәттә тыныс һәм етди. Күкрәге киң һәм яҡшы бөгөлгән ҡабырғалы, тәрән, һәм был үпкә һәм йөрәк урынлашыуына етерлек урын бирә. Ҡойроғо төптән йыуан, оҙон.
Йөнө оҙон йәки уртаса оҙонлоҡта, ҡуйы аҫҡы йөнлө, еңелсә тулҡынланып тора. Төҫө ҡара, һоро йә аҡ, йыш ҡына таплы. Тоҡом, билдәле бер экстерьер өсөн түгел, ә юғары эш сифаты алыу маҡсаты менән сығарылған, шуға күрә тотороҡло төҫкә һәм һүрәткә эйә түгел.

# Грек овчаркаһы
## Темпераменты

Грек овчаркаһы беренсе сиратта хеҙмәт итеүсе эт. Был тоҡом ҙур сыҙамлылығы һәм әрһеҙлеге, талымһыҙлығы менән айырылып тора. Был «бер хужаның» тоғро, ҡыйыу һәм тәүәккәл эте. Грек овчаркаһы көс ҡулланыу йә ҡатылыҡҡа нигеҙләнгән тәрбиәләүгә насар бирелә. Ул эҙмә-эҙлекле күнекмәләргә һәм талапсанлыҡҡа мохтаж. Үҙенең шикселлеге, һаҡ һәм агрессив булыуы арҡаһында грек овчаркаһы башҡа эттәр һәм кешеләр менән контактҡа насар инә. Хатта эт ҡарап тороуға тыныс кеүек тойолһа ла, ул ҡурсыуына тапшырылған кешене йәки уның хужалығын бер нигә лә ҡарамай яҡларға әҙер. Грек овчаркаһы вольерҙа бөтә территория ла күренгән урынды биләй. Был тоҡом көсөктәре мөмкин тиклем иртә яраҡлаштырыуға мохтаж.
# Ҡырғыҙ (мәғәнәләр)

Ҡырғыҙ — этноним.
* Ҡырғыҙ — башҡорт ҡәбиләһе.
* Ҡырғыҙ (Дүртөйлө районы) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл.
* Ҡырғыҙ (Краснокама районы) — Башҡортостандың Краснокама районындағы ауыл.
# Ихала (Пинега ҡушылдығы)

Ихала — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының уң ярына тамағынан 549 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Ихала (Пинега ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000035411
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003541
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Копья (Вурлам ҡушылдығы)

Копья — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вурлам йылғаһының уң ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Копья (Вурлам ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100002928
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100292
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Кумелаурта

Кумелаурта (груз. ქუმელაურთა) — Грузияла Кахетия крайының Ахмет муниципалитетындағы ауыл. Кумелаурта Тушетияның таулы төбәгендә, диңгеҙ кимәленән 1760 м бейеклектә урынлашҡан. 2002 йылда Грузия халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, әлеге ваҡытта ауылдың даими халҡы юҡ.

# Кумелаурта
## Дөйөм мәғлүмәттәр

Кумелаурта ауылы Тушетияның тарихи географик таулы өлкәһендә, Грузияның төньяҡ- көнсығышында урынлашҡан, төбәк ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индереүгә тәҡдим ителгән.
Омало ауылынан тау күле Оретиға тиклем ауыл аша Тушетия Милли паркының туристик маршруты үтә.
Һуңғы урта быуаттар осоронда Кумелаурта аша Омало, Цокалта, Хотрахо һәм башҡа ауылдарҙы тоташтырыусы Тушетияның йәнле юлдарының береһе үтә, ауылда Тушетия капищеларының береһе — Шапурт капищеһы урынлаша.
# Чернов дачаһы

Чернов дачаһы, йәки Сосновка — Санкт-Петербургта Нева районында архитектура эклектикаһы дәүеренең ҡомартҡыһы, Нева йылғаһының уң яҡ ярында, Йылға вокзалы ҡаршыһында урынлашҡан. Адресы: Октябрь яр буйы урамы, 72-се йорт.
Йорт 1889—1893 йылдарҙа А. И. фон Гоген проекты буйынса генерал А. И. Чернов өсөн псевдорус стилендә төҙөлгән. Төҙөүҙә архитекторҙар. А. И. Кузнецов һәм Г. И. Люцедарский ҡатнашҡан.

# Чернов дачаһы
## Баҡса янындағы дача

Чернов дачаһы Баҡса-парк идаралығы ҡарамағында була..
2003 йылда автомобиль юлдары ҡулсаһына йәнәш территорияларҙы төҙөкләндереү буйынса эштәр үткәреү менән бәйле, Октябрь яры буйының йөрөү өлөшө полотноһының вертикаль күрһәткесе үҙгәрә һәм баҡса майҙаны түбәнәйә, шуның арҡаһында һыу баҫыу һәм газондар, ағастар, ҡыуаҡлыҡтарҙың бурһыу ҡурҡынысы килеп тыуа. Баҡса-парк идаралығы баҡсаны йүнәтеү һәм проект-смета эштәрен финанслауға ғариза әҙерләй.
Был хәл ҡаланың инвестиция-тендер комиссияһының баҡсаны йүнәтеүгә һәм һаҡлауға аҡсалар бүлмәй Октябрь яры буйын реконструкцияһының проектын ҡабул итеүҙән килеп сыға.

# Чернов дачаһы
## Баҡса янындағы дача
### 2007 йылда реставрация

2003 йылдан һуң паркта косметик ремонт үткәрелә, юлдарға ҡырсын һибелә. 2007 йылда паркта тергеҙеү эштәре үткәрелә. Эш планы:
* Үҙенең декоратив ҡиммәттәрен юғалтҡан ағастарҙы, шулай уҡ ҡороған ағастарҙы алып ташлау (тал, муйыл һәм башҡалар).
* Алынған ағастар урынына яңы ағас үҫентеләре ултыртыу
* Төҙөкләндереү буйынса эштәр:
** Газондар булдырыу;
** Йәйәүлеләр юлын тергеҙеү;
** Кәртәләрҙе йүнәтеү;
** Һыу үткәргесте тергеҙеү.
# Республика балалар клиник дауаханаһы

Республика балалар клиник дауаханаһы — дәүләт һаулыҡ һаҡлау учреждениеһы.

# Республика балалар клиник дауаханаһы
## Тарихы

1972 йылда Башҡортостандың баш ҡалаһы Өфөлә асыла. Дауахана заманса үҫешкән, һәм бик бай матди-техник база булдырылған. Дауалау учреждениеһының баш табибы медицина фәндәре кандидаты, Башҡортостандың атҡаҙанған табибы Әхмәтшин Рөстәм Зәки улы.

# Республика балалар клиник дауаханаһы
## Базаһы

Болницала хәҙерге ваҡытта Башҡорт дәүләт медицина университетының 13 кафедраһы уңышлы эшләй. 45 медицина фәндәре кандидаты, һигеҙ медицина фәндәре докторы дауалау учреждениеһының ғилми потенциалын тәшкил итә. Коллективта эшләүсе 31 табип — «Башҡортостандың атҡаҙанған табибы», бер табип — «Рәсәйҙең атҡаҙанған табибы», ике тиҫтәнән ашыу шәфҡәт туташы «Башҡортостандың атҡаҙанған медицина хеҙмәткәре» тигән мәртәбәле исемдәрҙе йөрөтә.

# Республика балалар клиник дауаханаһы
## Эшмәкәрлеге

Бер сменала 500-ҙән ашыу баланы ҡабул иткән консультатив поликлиниканы, 19 дауалау-диагностикалау хеҙмәтен, 785 урынға иҫәпләнгән 25 клиник бүлекте, көндөҙгө стационар бүлекте, 60 урынлыҡ телмәр һәм ишетеү һәләте насар булған балаларға ярҙам күрһәтеү үҙәген берләштерә. Йыл һайын стационар бүлектә республикабыҙҙың ҡала һәм райондарынан 25 меңдән ашыу балаға — консультатив ярҙам, көндөҙгө стационар бүлектә 500-ҙән ашыу балаға медицина ярҙамы күрһәтелә. Әйтергә кәрәк: был дауалау учреждениеһында ауырыуҙарҙы 113 төр йүнәлеш буйынса ҡабул итәләр.
# Нәҡиев Әғлә Рахман улы

Наҡыев Әғләм Рахман улы (11 июль 1908 йыл — 4 июнь 1976 йыл) — Башҡортостан һөт һәм сусҡасылыҡ совхоздары тресының баш агрономы, директор урынбаҫары. Социалистик Хеҙмәт Геройы. Башҡорт АССР-ы Юғары Советының бишенсе саҡырылыш депутаты (1959—1963).

# Нәҡиев Әғлә Рахман улы
## Биографияһы

Наҡыев Әғләм Рахман улы 1908 йылдың 11 июлендә Ниғмәтулла ауылында тыуған. Белеме — юғары, 1932 йылда Ҡаҙан дәүләт ауыл хужалығы институтын тамамлаған.
1932 йылда Башҡорт АССР-ы игенселек Халыҡ комиссариатының техник культуралар буйынса агрономы булып эшләй башлай. 1932—1935 йылдарҙа бүлексә агрономы, агроном-плановик, Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Йылайыр игенселек совхозының өлкән агрономы булып эшләй.
1935—1936 йылдарҙа Ленинградта совхоз агрономдарының квалификация күтәреү курстарында уҡый.
1936—1939 йылдарҙа —Башҡорт АССР-ы Благовар районының БашЦИК исемендәге игенселек совхозы өлкән агрономы,1939-1945 йылдарҙа — Әбйәлил районының «Ҡыҙыл Башҡортостан» игенселек совхозы өлкән агрономы, 1945—1946 йылдарҙа — Башҡортостан совхоздар тресының өлкән агрономы, 1946—1952 йылдарҙа — Башҡортостан һөт һәм сусҡасылыҡ совхоздары тресының баш агрономы, директор урынбаҫары.
1952 йылда Ә. Р. Наҡыев Баймаҡ районының Йылайыр игенселек совхозы директоры итеп тәғәйенләнә. Уның совхоз етәксеһе булып эшләү осоронда хужалыҡ 15 миллион 300 мең һум саф табыш ала. Алдағы йылдар менән сағыштырғанда, икмәк етештереү 3,5 тапҡыр, ит етештереү — 3,5 тапҡыр, һөт етештереү — 13,5 тапҡыр, йөн етештереү — 2 тапҡыр арта. Совхоз 7000 гектарҙан ашыу сиҙәм һәм ҡалдау ерҙәрҙе үҙләштерә.
Сиҙәм һәм ҡалдау ерҙәрҙе үҙләштергәндә айырым ҡаҙаныштары, 1956 йылда уңыш йыйыу һәм икмәк әҙерләүҙе уңышлы үткәргәне өсөн, СССР Юғары Советы Президиумы указы менән 1957 йылдың 11 ғинуарында Ә. Р. Наҡыевҡа Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
1964 йылда хаҡлы ялға киткәнгә тиклем КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты ауыл хужалығы бүлеге инструкторы булып эшләй, пенсияла «Скотопром» Башҡортостан тресы кадрҙар бүлегендә хеҙмәт эшмәкәрлеген дауам итә.
Башҡорт АССР-ы Юғары Советының бишенсе саҡырылыш депутаты (1959—1963).
Наҡыев Әғләм Рахман улы 1976 йылдың 4 июнендә вафат була.

# Нәҡиев Әғлә Рахман улы
## Наградалары

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1957),
* Ике Ленин ордены,
* миҙалдар.
# Искәндәр Ярлыҡапов

Искәндәр Ярлыҡапов (1785—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.

# Искәндәр Ярлыҡапов
## Биографияһы

Искәндәр Ярлыҡапов Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы (хәҙерге Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы) Һарыбай ауылында йәшәгән. Төрки һәм рус телдәрендә уҡый-яҙа белгән.
1802 йылдың 1 ноябренән — казак, 1804 йылдың 13 декабренән — пятидесятник, 1807 йылдың 1 декабренән — писарь, 1808 йылдың 28 февраленән — зауряд-хорунжий, 1812 йылдың 22 майынан зауряд-сотник булып хеҙмәт итә.
1804 йылда Уральск ҡалаһында баш күтәргән казактарҙы тынысландырыуҙа ҡатнаша. 1806 йылда дистанция башлығы булып хеҙмәт итә.
1807 йылда 1-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 1808 йылда Ҡырғыҙ-ҡасаҡ далаһында баш күтәргән ҡаҙаҡтарҙы тынысландырыуҙа ҡатнаша. 1809 йылда резерв командаһы составында хеҙмәт итә.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 8-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 8-се Башҡорт атлы полкы Яңы Воздвиженка ҡәлғәһендә 9-сы кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 6 октябрендә Һамар аша Түбәнге Новгородҡа бара. Кострома ополчение корпусы составында 8-се Башҡорт полкы Калиш ҡәлғәһенә һөжүм итеүҙә ҡатнаша. 1813 йылдың 9 сентябрендә 8-се полк Глогауҙы блокадалау өсөн тәғәйенләнгән Польша армияһының корпусына индерелә һәм ҡәлғә бирелгәнсе уның составында һуғыша. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 8-се Башҡорт атлы полкы Парижға инә. 1814 йылдың декабрендә полк туған яғына юл тота.
1816 йылда дистанция башлығы булып хеҙмәт итә. 1819 йылда — 1820 йылда Стәрлетамаҡ өйәҙендә ихтилалсыларҙы тотоуҙа ҡатнаша.
1821 йылдың 11 майында 14-се класҡа һәм нәҫел дворяндары ҡатламына күтәрелә.
1833 йылда дистанция башлығы булып хеҙмәт итә. 1833 йылдың 18 майынан кантон башлығының ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә. 1835 йылдың 25 февралендә сотник чинына күтәрелә.

# Искәндәр Ярлыҡапов
## Бүләктәре

* «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры
* «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» көмөш миҙалы кавалеры

# Искәндәр Ярлыҡапов
## Ғаиләһе

Ҡатындары — Сәлимә, Ғәбиҙә һәм Хәбибъямал; улдары — Әхмәткирәй, Мөхәмәтҡол, Йомағужа, Әлмөхәмәт, Динмөхәмәт; ҡыҙҙары — Фатима һәм Мөхибъямал.
# Томбой-Се (Вэнуй-Еуо ҡушылдығы)

Томбой-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Вэнуй-Еуо йылғаһының һул ярына тамағынан 73 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.

# Томбой-Се (Вэнуй-Еуо ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300044676
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304467
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Киҫнарат

Киҫнарат (рус. Кич-Нарат, Кичнарат) — Байсар улусының (хәҙерге Татарстан Республикаһы Аҡтаныш районы) аҫаба башҡорттар ҡасабаһы.

# Киҫнарат
## Тарихы

Киҫнарат — Минзәләнән 16 саҡырым алыҫлыҡта ятҡан, Буг йылғаһы буйында Байсар улусында аҫаба башҡорттарҙың 1834—1859 йылдар араһында нигеҙләнгән ҡасабаһы. 1859 йылда бында аҫаба башҡорттар 28 ир-егет теркәлә. 1902 йылда 9 йортта 54 кеше, 1905 йылда 17 йортта 60 кеше иҫәпкә алына. 1912 йылда 30 йортта 152 аҫаба башҡорт йәшәй. Уларҙың 332 баш малы, шул иҫәптән 51 йылҡыһы, 42 эре малы, 228 һарығы һәм 19 кәзәһе була. Дүрт хужалыҡта бал ҡорто тоталар, уларҙың 17 умартаһы була. Ете ғаилә кәсепселек менән шөғөлләнә. 1912 йылғы йорт буйынса иҫәп алыу мәғлүмәттәре күрһәтеүенсә, Киҫнарат ауылы башҡорттарының 763 дисәтинә ере була. Йәғни һәр йортҡа 24,5 дисәтинә тура килә. Ошо ерҙәрҙең барлығы 118 дисәтинәһе, йәғни һәр йортҡа 3,9 дисәтинә генә эшкәртелә. 11 хужалыҡ 2 дисәтинә ерҙгә генә ашлыҡ сәсә, 10 хужалыҡтың сәсеүлеге 2-4 дисәтинә тәшкил итә, өс хужалыҡтың сәсәүелеге 4-6 дисәтинә була, өс хужалыҡтыҡы 6-10 дисәтинәгә етә, өс хужалыҡ ҡына 10 дисәтинәнә ашыу ер эшкәртә. Күберәген арпа менән һоло сәсәләр.
# Охорн

Охорн (нем. Ohorn) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2377 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,07 км². Диңгеҙ кимәленән 366 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 1896 һәм автомобиль коды BZ.
# Елаурка

Елаурка — Рәсәйҙәге йылға. Ульяновск өлкәһе,Һамар өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Куйбышев һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 1541 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Елаурка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысы Камское Устье ҡала тибындағы ҡасабаһынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем, Оло Черемшан йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000512112100005410
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100541
* Бассейн коды — 11.01.00.005
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Чачамга

Чачамга — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кеть йылғаһының һул ярына тамағынан 489 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 181 км.

# Чачамга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010600112115200026569
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202656
* Бассейн коды — 13.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Шайтантау заказнигы

Шайтантау заказнигы — һунар йәнлектәре, һирәк осраған хайуан һәм үҫемлек төрҙәре популяцияһын һаҡлау маҡсатында ойошторолған төбәк әһәмиәтендәге дәүләт зоологик тәбиғәт заказнигы. Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районы Аҡъяр ауылынан көнбайышҡа табан 32,5 км алыҫлыҡта Йылайыр яйлаһының көньяҡ‑көнсығыш өлөшөндә, Шайтантау тау массивында урынлашҡан.

# Шайтантау заказнигы
## Тасуирламаһы

Шайтантау заказнигы Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советының 1971 йылдың 2 июлендәге 316-сы һанлы «Шайтантау дәүләт заказнигын булдырыу тураһында» ҡарары менән Хәйбулла урман хужалығының Үҫәргән урмансылығы базаһында ойошторола. Дөйөм майҙаны 30 500,0 гектар, тәбиғәт биләмәһе сигенә хужалыҡ ҡулланылышынан алынмайынса индерелгән ер участкаларының майҙаны 30 500,0 гектар, территорияһының 67,5 %‑ын урман ҡаплаған.
Заказниктың тәбиғәт комплексы имәнлек урман-далаһы менән ҡапланған, Һаҡмар йылғаһы киҫеп үткән Шайтантау массивын үҙ эсенә ала. Тау имәнлектәре төньяҡ һәм көнсығыш битләүҙәрен биләй, көньяҡ һәм көнбайыш битләүҙәре һырттарҙағы дала ҡыуаҡлыҡтары менән алмашыныусы ташлы дала менән ҡапланған. Болонло далалар йылғаның террасаһын биләй. Үҙәндәрҙә ерек, муйыл, тирәк әрәмәлектәре үҫә.
Заказник биләмәләрендә 60-ҡа яҡын имеҙеүселәр төрө йәшәй, шуларҙың 55 төрө — һунар йәнлектәре, шулай уҡ 190-дан ашыу ҡош төрө, Һөйрәлеүселәрҙең 5, ер-һыу хайуандарының 2, күбәләктәрҙең 138 төрө бар. Мышы, ҡабан, ҡоралай, айыу, төлкө, һеләүһен, бурһыҡ, һыуһар, Америка шәшкеһе, ҡама, йәтсә, йылға ҡондоҙо, аҡҡуян, Һуйыр, ҡор, сел, ҡурпысыҡ, һыу ҡоштары һаҡланырға тейеш. Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән төрҙәрҙән — мөншөгөр, ябай осар тейен, бөркөт, өкө, дала ҡара йыланы, һыу туҙбаш йыланы, йөклө күбәләк, махаон, подалирий, суфый сиңерткә, бәрҙе, ҡыҙыл балыҡ, йылға бағыры һәм башҡалар. Башҡортостан Республикаһының һәм РСФСР‑ҙың Ҡыҙыл китаптарына индерелгән алтай етенүләне, Биберштейн тюльпаны, бүлбеле бесәй үләне, Гельм астрагалы, ике башаҡлы эфедра, ҡыя һуған, урал ҡәнәфере, шиңмәҫгөл, шифалы бесәй үләне, энәле ҡәнәфер һәм башҡалар үҫә.

# Шайтантау заказнигы
## Әһәмиәте

Заказник ҡырағай хайуандарҙың хужалыҡ, фәнни һәм мәҙәни өлкәләрҙә ҡиммәтле төрҙәрен, шулай уҡ һирәк осраған һәм юғалыу хәүефе янаған төрҙәрен, уларҙың йәшәгән мөхитен һаҡлау, үрсетеү һәм уларҙың һанын тергеҙеү һәм тәбиғи берләшмәләрҙең бөтөнлөгөн һаҡлау маҡсатында булдырылған. Заказник һунар йәнлектәре фаунаһы төрҙәрен, осар тейен, бесәнсе ҡомаҡ, һөҙһөт, күк ҡарға, ҙур көйөлдө, Бутлеров әберсен күбәләге кеүек хайуандарҙың һирәк осрай торған төрҙәрен һәм башҡаларҙы һаҡлай.