yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Шукшур

Шукшур — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лопья йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Шукшур
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100000061
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100006
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Теплая (Каменка ҡушылдығы)

Тёплая — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе, Ырымбур өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Каменка йылғаһының уң ярына тамағынан 5,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Теплая (Каменка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, Увелька йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500212111200000928
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200092
* Бассейн коды — 14.01.05.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Әл-Мудәҫҫир сүрәһе

Әл-Мудәҫҫир сүрәһе (ғәр. سورة المدثر‎, Кейеменә бөркәнгән ) — Ҡөрьән Кәримдең 74 сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 56 аяттан тора.
# Кесе Ичма

Кесе Ичма — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ичма йылғаһының уң ярына тамағынан 0,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Кесе Ичма
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400112110000041905
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004190
* Бассейн коды — 08.01.04.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Бәрһүт

Бәрһүт (ғәр. برهوت‎; рус. Бархут) — ислам эсхатологияһында тамуҡ менән бәйле кафырҙарҙың йәндәре тултырылған ҡоҙоҡ. Әлеге ваҡытта Бәрһүтте, ғәҙәттә, Һадрамауттағы (Йәмән, 17°20′25″ с. ш. 52°26′38″ в. д.) ҙур эзбизташ мәмерйәлә урынлашҡан тип һанайҙар. Уның эргәһендә исламдағы Һуд пәйғәмбәр ҡәбере булараҡ хөрмәт ителгән урын бар.
Бәрһүт әт-Тәбараниҙың «әл-Мүғжәм әл-кәбир» тигән йыйынтығында Мөхәммәт Пәйғәмбәр хәҙисе телгә алынған .
Мосолман халыҡтары фольклорында Бәрһүткә арналған бик күп легендалар һәм хикәйәттәр бар.
# Мәшәҡәт (хикәйә)

Мәшәҡәт — Антон Павлович Чехов хикәйәһе. 1885 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр 1885 йылдың 27 апрелендә «Осколки» журналының 17 һанында А.Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға.

# Мәшәҡәт (хикәйә)
## Баҫмалар

А. П. Чеховтың «Мәшәҡәт» хикәйәһе 1885 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр 1885 йылдың 27 апрелендә «Осколки» журналының 17 һанында А.Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға. 1886 йылда хикәйә «Пестрые рассказы» йыйынтығында баҫыла, артабан А. Ф. Маркс нәшер иткән яҙысының әҫәрҙәр йыйылмаһына индерелә.

# Мәшәҡәт (хикәйә)
## Тарих

Хикәйәлә яҙыусының Во имя Святого Митрофания сиркәүендә хорҙа йырлаған осоро тураһында яҙылған. Уның ағаһы Ал. П. Чехов: «Антон Павлович, сиркәү клиросында тороп, ҡатындарға ҡағыҙҙа һәм просфорала „һауҙар өсөн“ һәм „мәрхүмдәр өсөн“ проскомидияларын яҙа, һәм ошо саҡта яҙған исемдәр уға „Мәшәҡәт“ хикәйәһен яҙырға ярҙам итә…», — тип хәтерләй.

# Мәшәҡәт (хикәйә)
## Тәнҡит

Л. Н. Толстой «Мәшәҡәт» хикәйәһен Чеховтың иң һәйбәт хикәйәләренең береһе тип атай.
Тәнҡитсе А. Басаргин 1900 йылда яҙыусының әҫәрҙәрен нәшер итеүсе А. Ф. Маркс баҫмаһындағы икенсе томына яҙған рецензияһында «үпкәләтмәҫлек юмор» һәм «һау һәм шат күңеллелек стихиялы» әҫәр тип хикәйәгә үҙ баһаһын бирә.
Цензор С. А. Верещагин хикәйәне халыҡ китапханаларына ҡуйыуҙы урынлы тип тапмай, 1904 йылда Матбуғат буйынса баш идаралыҡҡа был турала рапорт яҙа: «Хикәйәне баҫтырырға ярамай, сөнки унда сиркәү тәртиптәре, православие йолаларына хөрмәт менән ҡарау юҡ, был турала мин Һеҙ ғәли йәнәптәренә еткерәм. Драматик әҫәрҙәр буйынса цензор Верещагин. 13 февраль, 1904 йыл».

# Мәшәҡәт (хикәйә)
## Персонаждар

* Отлукавин, дьяк.
* Әбей, сиркәүгә мәхәлләнән йөрөүсе.

# Мәшәҡәт (хикәйә)
## Сюжет

Хикәйәләге ваҡиға сиркәүҙә бара. Өлкән рухани өйҙә булмағанлыҡтан, сиркәүҙә ғибәҙәт ҡылыу эшен дьяк Отлукавин алып бара. Дьяк клироста тора һәм «һауҙар өсөн», «мәрхүмдәр өсөн» һүҙҙәрен уның алдында торған әбей һорауы буйынса яҙа. Әбей ғибәҙәт ҡылдырыу өсөн Хоҙай ҡолдарының исемдәрен бик шәп әйтә, шунлыҡтан дьяк, өлгөрә алмайынса, яҙыуын бутай һәм әбей ҙә үлгәндәре менән тере Хоҙай ҡолдарының исемдәрен бутай башлай. Улар бәхәсләшеп китә һәм дьяк: «Ярар, мин уларҙы көтөүе менән бергә яҙам да ҡуям, ә һин уларҙың исемлеген дьяконға алып бар. Дьякон үҙе ҡараһын, кемеһе бында — тере, кемеһе — мәрхүм: ул семинарияларҙа уҡыған, ғилемле кеше, ә мин был эштә үлтерһәң дә бер нимә лә белмәйем», — ти.
Әбей дьяк менән ризалаша, аҡсаһын түләй ҙә миһрабтағы дьякон яғына йүнәлә.
# Грешник-Йоль

Грешник-Йоль — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Лек-Нерцета йылғаһының уң ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 9 км.

# Грешник-Йоль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000068088
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006808
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡаҙыбай

Ҡаҙыбай (рус. Казбаево) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Сыбаркүл районындағы ауыл. Тимерязевский ауыл биләмәһе составына инә.

# Ҡаҙыбай
## Географик урынлашыуы

Сухарыш йылғаһы буйында урынлашҡан.

# Ҡаҙыбай
## Тарихы

Ҡаҙыбай — әйле башҡорттарының ауылы. Ырымбур губернаһы Троицк өйәҙе составында була. Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 4-се көнбайыш башҡорт кантонының 7-се йортона керә.

# Ҡаҙыбай
## Халҡы

| 1834 | 1866 | 1916 |
| 433 | 289 | 430 |
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (73 %) йәшәй.
# Арка-Харвута (Пойлово-Яха ҡушылдығы)

Арка-Харвута — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Пойлово-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 93 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 81 км.

# Арка-Харвута (Пойлово-Яха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15040000212115300054402
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305440
* Бассейн коды — 15.04.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Харанг-Юган

Харанг-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Собты-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Харанг-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300032279
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303227
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Гладау

Гладау (нем. Gladau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 711 кеше йәшәй. Майҙаны — 39,27 км². Диңгеҙ кимәленән 50 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39307 һәм автомобиль коды — JL.
# Рябов Фёдор Андреевич

Рябов Фёдор Андреевич (20 ғинуар 1914 йыл — 5 февраль 1962 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының өсөнсө саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1951—1955). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948).

# Рябов Фёдор Андреевич
## Биографияһы

Фёдор Андреевич Рябов 1914 йылдың 20 ғинуарында Өфө губернаһының Бөрө өйәҙе Тартыш ауылында тыуған. Башланғыс белемле.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1929 йылда Бөрө районы «Ҡыҙыл түбәләр» колхозында башлай. 1937—1938 йылдарҙа Базан МТС-ының тракторсылар курсында уҡый. 1938 йылдан бригадир ярҙамсыһы, Базан МТС-ының трактор бригадаһы бригадиры булып эшләй.
1942 йылдың сентябрендә Федор Рябов Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, Ленинград фронтында һуғыша. 1944 йылдың майынан, демобилизацияланғандан һуң, Базан машина-трактор станцияһында тракторсылар бригадаһы менән етәкселек итә.
1946 йылда «Көрәшсе» һәм «Сулпан» колхоздарында бригада планға ярашлы 180 гектар урынына 240 гектар ер һөрә, яҡшы агротехник мөҙҙәттә, 1 августан алып 10 августҡа тиклем, ужым культураларын сәсә. Туңға һөрөүҙә 90 гектар урынына 180 гектарға еткерә. 1947 йылда ялан эштәре үҙ ваҡытына — 24 апрелдән 15 майға тиклем үтәлә. Бригадаға беркетелгән «Көрәшсе» һәм «Сулпан» колхоздары баҫыуҙарында, уңыш гектарынан 15,8 центнер тәшкил итә, ә 183 гектар майҙанда һәр гектарынан 22,07 центнер уңыш йыйыла.
183 гектар майҙанда һәр гектарынан 22,07 центнер арыш уңышы алған өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1948 йылдың 2 апрелендәге Указы менән Федор Андреевич Рябовҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1962 йылға тиклем Бөрө районының Ильич исемендәге колхозда трактор бригадаһы бригадиры булып эшләй.
Башҡорт АССР-ының өсөнсө саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1951—1955).
Башҡортостан Республикаһының Бөрө районы Ильич исемендәге колхоз идараһы хеҙмәт коллективтарын дәртләндереү маҡсатында Ф. А. Рябов исемендәге кубок булдырған.
Рябов Фёдор Андреевич 1962 йылдың 5 февралендә вафат була.

# Рябов Фёдор Андреевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948)
* Ленин ордены (1948)
# Пустая (Уста ҡушылдығы)

Пустая — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе,Марий Эл Республикаһы,Кострома өлкәһе,Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уста йылғаһының уң ярына тамағынан 95 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Пустая (Уста ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400212110000043373
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004337
* Бассейн коды — 08.01.04.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Разна (милли парк)

«Разна» милли паркы (латыш. Rāznas nacionālais parks) Латвияның Латгаль төбәгендә урынлашҡан. 2007 йылдың 1 ғинуарында төҙөлә һәм 59615 гектар майҙанды биләй. Быға тиклем булған «Разна» тәбиғәт паркын милли паркҡа үҙгәртеү инициативаһы менән Даугавпилс университетынан сығыш яһай.
Был милли парк Латвияла ҙурлығы буйынса икенсе урында тороусы Разна күлен һәм уға яҡын райондарҙы яҡлау өсөн булдырыла. Милли парктың 14 % майҙанын һыу ҡаплап тора. Экосистеманың иң ҡиммәтлеһе — ул үҫемлектәрҙең күп һанлы һирәк төрҙәре менән тәбиғи япраҡлы урман, был ағастарҙың ҡайһы берҙәре Эжезерс күленең 26 утрауында үҫә. Шулай уҡ тәбиғәт һаҡлауҙың юғары ҡиммәтенә тәбиғилеккә яҡын булған болондар ҙа эйә.
# Нягар-Нэо-Шор

Нягар-Нэо-Шор — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ходата йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Нягар-Нэо-Шор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300212115300034265
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303426
* Бассейн коды — 15.02.03.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ғәҙәти женьшень

?Ғәҙәти женьшень :
Ғәҙәти женьшень — Женьшен ырыуының типик төрө :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Үҫемлектәр |
| Бүлексә: | Ябыҡ орлоҡлолар |
| Класс: | Ике өлөшлөләр |
| Тәртип: | Зонтик сәскәлеләр |
| Ғаилә: | Аралиялылар |
| Суб-ғаилә: | Аралиялылар |
| Ырыу: | Женьшен |
Латинса исеме :
Panax ginseng C.A.Mey. :
| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Викитөрҙәр систематикаһы] | [{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} рәсем эҙләү рәсемдәр] Ҡалып:Рәсеме булмаған мәҡәлә |
Ғәҙәти женьшень, йәки ысын женьшень (лат. Panax ginseng) күп йыллыҡ үлән үҫемлек . Аралийҙар ғәиләһенең Женьшень ырыуына ҡарай.

# Ғәҙәти женьшень
## Ботаник тасуирламаһы

Тамыры һорғолт-һары төҫтә. Диаметры 3 см тиклем етә.
Һабағы яңғыҙ, бейеклеге 60 см тиклем. Һирәгерәк 2-5 һабаҡлы үҫемлектәр осрай. Япраҡтары бармаҡ һымаҡ ҡатмарлы..
Саҡ ҡына йәшелерәк сағылышы булған ваҡ, аҡ йәки алһыу төҫтәге сәскәләре 8-10-арлап хуш еҫле, ябай сатыр төрөндәге сәскәлек барлыҡҡа килтерәләр.Үҙ-үҙҙәренән һеркәләнәләр.
Емештәре үҫемлектәре сағыу ҡыҙыл төҫтә, итләс, эстәрендә 1-3 орлоҡтары бар. Ғәҙәти женьшень емештәре август — сентябрь айында өлгөрә.

# Ғәҙәти женьшень
## Таралыуы

Ғәҙәти женьшен, башлыса, Рәсәй Федерацияһы сиктәрендә генә, Рәсәйҙең Алыҫ Көнсығышында Хабаровск крайының көньяғында һәм в Приморье крайында үҫә. Был үҫемлек бик һирәк кенә булып Корея ярымутрауының төньяғындағы ҙур булмаған таулы районда һәм Төньяҡ-Көнсығыш Ҡытайҙың өс провинцияһында осрарға мөмкин.
Биоценотик яҡтан женьшень Алыҫ Көнсығыштың кедр ҡатыш киң япраҡлы, һирәгерәк киң япраҡлы урмандары менән бәйле. Унда женьшен корея кедры, маньчжур сәтләүеге, амур йүкәһе, маакия һәм башҡа киң япраҡлы төрҙәр, ҡайһы берҙә диңгеҙ кимәленән 700 м тиклем бейеклектә шыршы һәм аҡ шыршы менән ассоциацияла осрай. Башлыса көнбайыш макросклондарҙы биләй. Имән һәм граб комплекстарында үҫә ала. Женьшень шыр төпкөл урмандар үҫемлеге.. Күләгәгә ныҡ сыҙамлы һәм күләгәне ярата. Тура ҡояш нурҙарын күтәрә алмай.

# Ғәҙәти женьшень
## Үҫемлектең химик составы

Женьшень составында тритерпен сапониндары панаксозидтар, бераҙ эфир майы, май, ыҫмалалар, пектин матдәләре, шулай уҡ крахмал, ферменттар, В төркөмө витаминдары, микроэлементтар, май кислоталары, макроэлементтар һәм башҡа биологик актив матдәләр бар.

# Ғәҙәти женьшень
## Ҡулланыу

Ғәҙәти женьшень медицинала киң ҡулланыш тапҡан үҫемлектәрҙең береһе. Үл кардиотоник, ҡанды туҡтатыу һәм гипогликемик үҙенсәлектәргә эйә. Ғәҙәти женьшен тамырын тонизациялаусы, стимулятор һәм адаптоген сара булараҡ ҡулланалар. Ул организмдың ауырыуҙарға дөйөм ҡаршы тороу һәләтен арттыра. Ғәҙәти женьшен эске секреция ағзаларының эшмәкәрлеген стимуллаштыра. Шулай уҡ организмдың инфекцияларға һәм ионлаштырыусы нурланышҡа тотороҡлолоғон арттыра.
# Бикҡолов Шәриф Сәғәҙәтулла улы

Бикҡолов Шәриф Сәғҙәтулла улы, Шәриф Бикҡол (28 май 1924 йыл — 3 сентябрь 1995 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт шағиры, яҙыусы һәм журналист. 1950 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. РСФСР‑ҙың (1980) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы лауреаты (1969). 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), Ҡыҙыл Йондоҙ (1944) һәм «Почёт Билдәһе» (1974) ордендары кавалеры.

# Бикҡолов Шәриф Сәғәҙәтулла улы
## Биографияһы

Шәриф Сәғҙәтулла улы Бикҡолов 1924 йылдың 28 майында Башҡорт АССР-ының Өфө кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Ҡырмыҫҡалы районы) Ҡарлыман ауылында тыуған.
Ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағас, 1937 йылда Дәүләкән педагогия училищеһына уҡырға инә һәм 1940 йылда тамамлай. Артабан уҡытыусы, совхозда партия ойошмаһы секретары булып эшләй.

# Бикҡолов Шәриф Сәғәҙәтулла улы
## Наградалары

* БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре
* Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы лауреаты
* 1-се дәрәжә Бөйөк Ватан һуғышы ордены (06.04.1985)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (31.10.1944)
* Миҙал «Батырлыҡ өсөн» (26.07.1944)
* «Почёт Билдәһе» ордены
# Холостая

Холостая — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Голая йылғаһының уң ярына тамағынан 1,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Холостая
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Саратов һыуһаҡлағысынан Волгоград һыуһаҡлағысына тиклем, Оло Ырғыҙ, Оло Караман, Терёшка, Еруслан, Торгун йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010002212112100011395
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112101139
* Бассейн коды — 11.01.00.022
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Кесе Таежная

Кесе Таёжная — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Юкса йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Кесе Таежная
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400312115200021407
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202140
* Бассейн коды — 13.01.04.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ер-Япта-Яха

Ер-Япта-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Нюдя-Япта-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Ер-Япта-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300040689
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304068
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Барлыбаев Хәлил Әбүбәкер улы

Барлыбаев Хәлил Әбүбәкер улы (5 ғинуар 1944 йыл — 18 март 2020 йыл) — ғалим-иҡтисадсы, юғары мәктәп, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡарамағындағы Рәсәй дәүләт хеҙмәте академияһы уҡытыусыһы. 1992—1995 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Дәүләт милке менән идара итеү буйынса дәүләт комитеты рәйесе. Рәсәй Федерацияһының 3-сө саҡырылыш Федераль Йыйылышының Дәүләт Думаһы депутаты (1999—2003). Иҡтисад фәндәре докторы (1992), профессор (1994). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (1993).

# Барлыбаев Хәлил Әбүбәкер улы
## Биографияһы

Хәлил Әбүбәкер улы Барлыбаев Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районының Йомаш ауылында 1944 йылдың 5 ғинуарында тыуған.
1972 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының иҡтисад факультетын тамамлаған.
Оҙаҡ йылдар Башҡорт дәүләт университетының уҡытыусыһы булып эшләне. Артабан Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡарамағындағы Рәсәй дәүләт хеҙмәте академияһы профессоры, Рәсәй фәндәр академияһының Фәлсәфә институтының ғилми хеҙмәткәре булды.
Хәлил Барлыбаев 2020 йылдың 18 мартында Мәскәүҙә көтмәгәндә вафат булды

# Барлыбаев Хәлил Әбүбәкер улы
## Йәмәғәт эшмәкәрлеге

* Рәсәй Шахмат федерацияһының ревизия комиссияһы рәйесе

# Барлыбаев Хәлил Әбүбәкер улы
## Ғилми хеҙмәттәре

* Экономика Башкортостана (баш мөхәррир) (1988, 2003, 2007)
* Приватизацию на пользу народа (1994)
* Путь человечества: самоуничтожение или устойчивое развитие (Издание Госдумы, 2001)
* Общая теория глобализации и устойчивого развития (Издание Госдумы, 2003)
* Глобализация: за или против устойчивого развития (Изд-во РАГС, 2006)
* Человек, глобализация, устойчивое развитие (Изд-во РАГС, 2007)
* Человек в потоке универсальной эволюции (Изд-во РАГС, 2008)
* Интеллектуально-гуманистическая (ноосферная) формация — закономерное будущее человечества (Изд-во РАГС, 2010)
* Истина и справедливость как системообразующие ценности (2014)
# Оло Кендус

Оло Кендус — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Луз йылғаһының һул ярына тамағынан 69 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Оло Кендус
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000013249
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001324
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ун-Егом-Юган

Ун-Егом-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Куноват йылғаһының һул ярына тамағынан 339 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Ун-Егом-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300022522
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302252
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3