yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Күсемов Рәшит Йәмғетдин улы

Рәшит Йәмғетдин улы Күсемов (1946 йылдың 8 октябре) — математик, техник фәндәр докторы, профессор, Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1998), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1995), Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почетлы газ сәнәғәте хеҙмәткәре (2003), Төмән өлкәһенең почётлы нефтсеһе (2008), XVIII быуаттың 1704—1711 йылдарҙағы башҡорт яуы етәкселәренең береһе Күсем Түләкәевтың, Тамъян ҡәбиләһе бейе, башҡорт кенәзе һәм тарханы Шәғәле Шаҡмандың вариҫы.

# Күсемов Рәшит Йәмғетдин улы
## Биографияһы

Р. Й. Күсемов Башҡорт АССР-ы Баҡалы районы Яңы Ҡатай ауылында тыуған.
1969 йылда Дүшәмбелә Тажик университетын тамамлағандан һуң Өфө нефть институтында эшләй. 1988 йылдан алып Төмән нефть-газ университетында: нефть-газ сығарыу процестарының моделен әҙерләү һәм уларға идара итеү кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2002—2007 йылдарҙа уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректор. 2012 йылдан башлап «ЛУКОЙЛ-инжиниринг» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтендә (Мәскәү) ғилми-проект комплексының төп эксперты.
Фәнни эшмәкәрлеге нефть-газ тармағындағы технологик процестарҙың моделен әҙерләүгә һәм уларға идара итеүгә арналған. Рәшит Күсемов тарафынан нефть һәм газ скважиналарын төҙөү, уларҙың фондын һөҙөмтәле файҙаланыу технологиялары, ҡатламды гидравлик юл менән айырыу технологияһының, нефть-газ ятҡылыҡтарын эшкәртеүҙең һөҙөмтәлелеген моделләүҙе программа-мәғлүмәт йәһәтенән тәьмин итеү уйлап табыла. Тикшеренеү һөҙөмтәләре Башҡортостан Республикаһы һәм Көнбайыш Себер предприятиеларында индерелгән.
450-нән ашыу ғилми хеҙмәт авторы, В. И. Муравленко исемендәге премия лауреаты.

# Күсемов Рәшит Йәмғетдин улы
## Хеҙмәттәре

* Применение численных методов к решению задач нефтепромысловой механики. Тюмень, 2004 г. (авторҙаш).
* Анализ и моделирование эффективности эксплуатации скважин, осложненных парафиносолеотложениями. М., 2005 г. (авторҙаш).
* Программно-информационное обеспечение расчетов показателей разработки нефтегазовых месторождений с горизонтальными скважинами. Тюмень, 2011 г.(авторҙаш).

# Күсемов Рәшит Йәмғетдин улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* В. И. Муравленко исемендәге премия лауреаты (1997)
# Пупырн-Сос

Пупырн-Сос — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сысконсын-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 107 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Пупырн-Сос
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300028251
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302825
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ил

Ил — тарихи биләмәле сәйәси илде тотҡан территория, үҙенә хас булған климат һәм мәҙәниәте бар. Ил бойондороҡһоҙло дәүләт булырға мөмкин йәки икенсе дәүләткә бойоноуы ла бар.

# Ил
## Ил йәки дәүләт

Ил һүҙе (сәйәси-географик аңлатыуҙа) һәм дәүләт мәғәнәһе буйынса бик яҡын һүҙҙәр, ләкин ҡайһы бер осраҡтарҙа ил термины сифатында дәүләт синоним кеүек ҡулланыла (бындай осраҡтарҙа сәйәси ил булараҡ, дәүләт территорияһы аңлатыла). Дәүләт төшөнсәһе беренсе сиратта, территориялағы урынлашҡан дәүләттең төҙөлөшөн ала.. Ил термины киреһенсә мәҙәни-тарихи, социаль-иҡтисади рухи байлыҡҡа бәйле, шуға бәйле рәүештә, ул үҙ эсенә милли берләшмә төшөнсәләр ала (менталитет, йола, тел һ.б). Д. С. Лихачев билдәләп үтеүенсә, ил — ул халыҡ, тәбиғәт һәм мәҙәниәт берҙәмлеге. Шуға ла, айырым алғанда, территория, дәүләт сиге, шулай уҡ тарихи-географические биләмәләр ҙә ил өйрәнеү фәненең предметы булып тора..
Ғәмәлдә ил һәм дәүләт төшөнсәләре колониаль империяла асыҡ мәҫәл, бер ил кеүек түгел, ә бойондороҡһыҙ дәүләт сифатында күҙәтелә. Ҡайһы бер дәүләттәрҙе емереү һәм икенсе төҙөлөшлө итеп шул уҡ территорияла төҙөү, башҡа өлгөлө мәҫәл булып тора, һәм дә иҡтисади һәм тарихи-мәҙәниәттең быуындан-быуынға күсеүен һаҡлай.
Шул уҡ ваҡытта тарихи илдең төшөнсәһе быуындан-быуынға күсеүҙе талап итмәй, өлөшө менән генә күсеүе мөмкин: шулай итеп, тарихи Нидерланд Нидерланд (билдәләнгән ил территорияһы урыҫ исеме буйынса Голландия), Бельгия, Люксембург һәм Франция дәүләттәрендә тупланған. Шул уҡ ваҡытта тарихи Нидерланд сәйәси генә түгел, ә мәҙәни үҙ-ара бәйләнеш тыуҙырмай, сөнки был илдең бер өлөшө француз мәҙәниәтенә, ә бер өлөшө — германия һәм британияныҡына бәйле. Нидерланд менән миҫал шул уҡ сиктәр тура килмәүе менән уны бәләкәй масштабта күрһәтә: Люксембургтың тарихи өлкәһе (тарихи Нидерландтың тарихи өлкәләренең береһе, бер рәттән Голландия, Зеландия һ. б.) Бельгия провинцияһының көнбайыш, һәм бойондороҡһоҙ Люксембург Бөйөк герцоглығының көнсығыш өлөшөндә тора. Климат, мәҙәниәт, һәм этник берҙәмлеген күрһәтә алмаһалар ҙа, шул дәүләттәр араһында Төркөстан (алты дәүләт территориялары бер-береһенән климат һәм мәҙәниәт менән айырыла), Корея (ике дәүләтте яңы социаль-сәйәси һәм мәҙәни ҡиммәттәр бүлә), Монголия (ике дәүләтте яңы аң-белемгә эйә ҡиммәттәр айыра), Бенгал (ике дәүләттә, һәр береһендә яңы дини-мәҙәни ҡиммәттәр формалаша). Шул уҡ ваҡытта формалаштырыуҙар илдәге интеграция процестарын еңә алмай — төньяҡ һәм көньяҡ Вьетнамды көсләп берләштереү, йәки ҡыйынлыҡһыҙ тыныс ҡына көнбайыш һәм көнсығыш Германияны берләштереү.$^{[сығанағытүгелкүрһәтелгән1749көн]}$
# Вочь (Төньяҡ Кельма ҡушылдығы)

Вочь — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Кельтма йылғаһының һул ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 151 км.

# Вочь (Төньяҡ Кельма ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000015418
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001541
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Витгендорф (Цайц)

Витгендорф (Цайц) (нем. Wittgendorf (bei Zeitz)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2004 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 686 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,81 км². Диңгеҙ кимәленән 273 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6712 һәм автомобиль коды — BLK.
# Әхмәтйәнов Әхәт Әхмәтйән улы

Әхмәтйәнов Әхәт Әхмәтйән улы (1904 йыл — 21 июль 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец .

# Әхмәтйәнов Әхәт Әхмәтйән улы
## Биографияһы

Әхмәтйәнов Әхәт Әхмәтйән улы 1904 йылда хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Балаҡатай районы Нөгөш ауылында тыуған. Ҡыҙыл Армияға Балаҡатай район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 7 гвардия кавалерия корпусының 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 275-се гвардия кавалерия полкында ҡылыссы булып хеҙмәт итә. 1942 йылдың 22 июлендә яуҙа һәләк була. Курск (Липецк) өлкәһенең, Больше-Полянский районы, Икенсе Тербуны ауыл Советы, Икенсе Тербуны ауылынан 3 км көньяҡтараҡ, урманда ерләнгән.
# Тункор-Юган

Тункор-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ненс-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 71 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.

# Тункор-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200051328
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115205132
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Яман-Аҡъяр

Яман-Аҡъяр (рус. Жаман-Акжар (Джаман-Акжар) - Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Һөйөндөк йылғаһының һул ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Яман-Аҡъяр
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002646
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200264
- Бассейн коды — 12.01.00.003
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2

# Яман-Аҡъяр
## Этимологияһы

Башҡорт теле диалектында һәм ҡаҙаҡ теле йоғонтоһонда барлыҡҡа килгән атама. Яман (жаман)+аҡ+яр (жар) һүҙҙәренән тора.
# Майлинда Брегу

Майлинда Брегу (алб. Majlinda Bregu; 19 май 1974(19740519), Тирана) — албан сәйәсмәне, 2007 йылдан 2013 йылға тиклем Европа интеграцияһы министры.
1996 йылда Тирана университетының социаль фәндәр факультетын тамамлай. 2003 йылдан ғаиләлә көс ҡулланыу һәм заттар тигеҙлеге (гендер тиңлеге) сәйәсәтен тормошҡа ашырыу проблемаларын фәнни яҡтан өйрәнеү һәм практикала ғәмәлгә ашырыу менән шөғөлләнә. Сексуаллек, Албанияла ҡатын-ҡыҙҙарҙың хәле һәм проституция мәсьәләләренә арналған ғилми эштәр авторы. Брегу 2005 йылда Италияның Урбин университетында социология (Sociology of cultural phenomena' s and normative process) буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. Стипендия буйынса Осло, Монреаль һәм Одерҙағы Франкфуртта уҡый.
2004 йылдың апрелендә милли советы Албания демократик партияһының Милли советы составына һайлана. Брегу 2005 йылдағы һайлауҙарҙа парламент ағзаһы мандатына эйә була. 2007 йылдың март айында Сали Бериша етәкләгән хөкүмәткә матбуғат секретары вазифаһына тәғәйенләнә.
Тормошта, ике балаһы бар. Инглиз, итальян һәм испан телдәрен белә.
# Харра (Германия)

Харра (Германия) (нем. Harra) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 895 кеше йәшәй. Майҙаны — 14 км². Диңгеҙ кимәленән 444 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7366 һәм автомобиль коды — SOK.
# Иорк-Маха-Яха

Иорк-Маха-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Йоркута-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 139 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Иорк-Маха-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300036644
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303664
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Фёдор Белов музейы

Советтар Союзы геройы Фёдор Иванович Белов Хәрби Дан музейы 2005 йылдың 18 ғинуарында Сибай ҡалаһының 12-се мәктәп бинаһында барлыҡҡа килә. Майҙаны 41 кв. м. 15 экспозиция эсендә 373 экспонат урын алған. Әһәмиәтле экспонаттар араһында миҙал һәм значоктар, фронт хаттары, һуғыш предметтары, фотоһүрәттәр, Мамай курганы тупрағы. Йыл әйләнәһенә музейҙы 550 тирәһе кеше ҡарай.
# Щетинка (Атемеша ҡушылдығы)

Щетинка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Атемеша йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Щетинка (Атемеша ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200112110000005767
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000576
* Бассейн коды — 08.01.02.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кын (Чусовая ҡушылдығы)

Кын (Мягкий Кын) — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чусовая йылғаһының һул ярына тамағынан 161 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.

# Кын (Чусовая ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, Ревда ҡалаһынан Кын ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100612111100010928
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101092
* Бассейн коды — 10.01.01.006
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Вепрь (Оло Визинга ҡушылдығы)

Вепрь — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Визинга йылғаһының уң ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 81 км.

# Вепрь (Оло Визинга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000019553
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001955
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Болдин Валерий Иванович

Болдин Валерий Иванович (7 сентябрь 1935 йыл, Тутаев ҡалаһы, Ярославль өлкәһе — 14 февраль 2006 йыл) — СССР-ҙың партия органдары хеҙмәткәре. КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1988-1991, 1986-1988 йылдарҙа кандидат). 11-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты, СССР-ҙың халыҡ депутаты.

# Болдин Валерий Иванович
## Биографияһы

1961 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Мәскәү ауыл хужалығы академияһының иҡтисад факультетын тамамлай.
1960 йылдан КПСС ағзаһы.
1961—1965 йылдарҙа КПСС Үҙәк Комитеты аппаратында эшләй.
1969 йылда КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Ижтимағи фәндәр академияһын тамамлай. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1969).
1969 йылда «Правда» гәзитенең иҡтисади күҙәтеүсеһе була, һуңынан унда ауыл хужалығы идаралығын етәкләй, гәзиттең редколлегия ағзаһы була.
1981—1987 йылдарҙа — КПСС Үҙәк Комитетының генераль секретары М. С.Горбачёвтың ярҙамсыһы.
1987—1991 йылдарҙа КПСС Үҙәк Комитетының бүлек мөдире була.
1990 йылдың 23 мартынан — СССР-ҙың Президент Советы ағзаһы.
1990 йылдың 17 апреленән 1991 йылдың 22 авгусына тиклем — СССР Президенты Аппараты начальнигы..
Ғәҙәттән тыш хәлдәр буйынса дәүләт комитеты яғында 1991 йылдың авгусындағы сараларҙа әүҙем ҡатнаша. 1991 йылдың 18 авгусында 4 кешенән торған төркөм составында (Бакланов, Болдин, Варенников һәм Шенин) Форостағы Горбачевҡа оса. 18:00 сәғәттә уларҙың төркөмө кире Мәскәүгә оса.
1991 йылдың 22 авгусында вазифаһынан бушатыла һәм икенсе көндө Ғәҙәттән тыш хәлдәр буйынса дәүләт комитеты эше буйынса ҡулға алына, Судҡа тиклем Матросский Тишина изоляторында тотола; 1991 йылдың декабрендә үҙ таныуы буйынса азат ителә. 1994 йылдың 6 майында Дәүләт Думаһының «Сәйәси һәм иҡтисади амнистия декларацияһы тураһында» ҡарары нигеҙендә енәйәт эше туҡтатыла.
2006 йылдың 14 февралендә вафат була. Троекуров зыяратында ерләнә (уч. 13).

# Болдин Валерий Иванович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены

# Болдин Валерий Иванович
## Ғаиләһе

Ҡатыны, ҡыҙы бар.

# Болдин Валерий Иванович
## Китаптары

* Болдин В. И. Крушение пьедестала. Штрихи к портрету М. С. Горбачева. — Республика, 1995. — 447 с.
# Хөсәйениә мәсете

1892
Хөсәйениә мәсете (Ырымбурҙың 6-сы йәмиғ мәсете) — Ырымбурҙағы мәсет.

# Хөсәйениә мәсете
## Тарих

1892 йылда 1-се гильдия сауҙагәре Ә. Ғ. Хөсәйенов аҡсаһына төҙөлгән. Мәсет янында Хөсәйениә мәҙрәсәһе асылған.
1931 йылда мәсетте ябалар, Татар педагогия техникумы ятаҡханаһы тип үҙгәртәләр. 1992 йылда мәсет мосолмандарға ҡайтарыла.

# Хөсәйениә мәсете
## Имам-хатиптары

* Дәүләтшин Ғ. Ғ. (1890 йылдан)
* Ғөбәйҙуллин Р. (хәҙерге ваҡытта)
# Ян-Паспарта

Ян-Паспарта — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Башкаус йылғаһының уң ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Ян-Паспарта
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100112115100002729
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100272
* Бассейн коды — 13.01.01.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ангола

Анго́ла (порт. Angola, рәсми исеме — Анго́ла Республикаһы (порт. República de Angola ʁɛˈpublikɐ dɨ ɐ̃ˈɡɔlɐ) — Көньяҡ Африкалағы дәүләт.
Көньяҡтан Намибия, төньяҡ-көнсығыштан һәм төньяҡтан Конго Демократик Республикаһы, көнсығыштан Замбия һәм Конго Республикаһы (Кабинда анклавы) менән сиктәш. Атлантик океан менән йыуыла. Португалияның элекке колонияһы.
1976 йылдың 1 декабренән БМО ағзаһы.

# Ангола
## Этимология

«Ангола» (порт. Angola) топонимы хәҙерге Ангола биләмәһендә XV—XVII быуаттарҙа булған Ндонго дәүләте исеменән барлыҡҡа килгән, икенсе фараз буйынса португал колонизаторҙарына ҡаршылыҡ күрһәткән дәүләи хакимы Зинга Мбанди Нгола исеменән барлыҡҡа килән. Португал колонизаторҙары был атамыны «Ангола колроллеге» (порт. Reino de Angola) тип атаған. Теүәлерәк әйткәндә, 1571 йылда Ангола губернаторы һәм Луанданы нигеҙләүсе Диаш де Новаиш Паулу шулай тип атаған.

# Ангола
## Тарихы

1482 — диңгеҙсе Диогу Кан етәкләгән Португалия экспедицияһы Ангола ярына аяҡ баҫа. 1576 — португалдар Сан-Паулу-ди-Луанда фортын төҙөй, һуңынан ул Анголаның баш ҡалаһы була. XIX быуат уртаһына тиклем Анголала португалдарҙың төп шөғөлө ҡоллоҡҡа һатыу була; яҡынса иҫәпләүҙәр буйынса, 300 йыл эсендә илдән (башлыса Бразилияға) 5 миллион кеше сығарылған.
1885—1894 — Португалия, Бельгия, Германия һәм Англия килешеүе нигеҙендә Анголаның хәҙерге сиктәре билдәләнә.
1951 — Ангола Португалияның «диңгеҙ аръяғы провинцияһы» статусын ала.
1950-се йылдар — беренсе баш күтәреүселәр төркөмө барлыҡҡа килә — МПЛА, УПА.
1961 —Холден Роберто етәкләгән португалдарға ҡаршы ихтилал. Баш күтәреүселәр лагеры күрше Конгола (Киншаса) урынлаша. Ангола азатлығы өсөн һуғыш 14 йыл дауам итә. Шул уҡ ваҡытта МПЛА һәм ФНЛА араһында ҡаршылыҡтар килеп сыға. 1962 —Холден Роберто етәкселегендә ситтә Ангола республикаһы хөкүмәте ойошторола.
1974 — Португалияла «ҡәнәфер революцияһы». Португалия бөтә колонияларын азат итә. 1975, 11 ноябрь — Ангола бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә. Беренсе президенты МПЛА лидеры Агостиньо Нето була. Азатлыҡ илгә тыныслыҡ килтермәй. Илдә советтар яҡлы МПЛА һәм американдар яҡлы УНИТА, ФНЛА араһында граждандар һуғышы башлана. Был һуғыш милләт-ара ҡаршылыҡтар араҡаһында көсәйә.
1975 — МПЛА регуляр Куба армияһы ярҙамын ҡуллана, УНИТА — КАР ярҙамын ҡуллана, ФНЛА — Заир ярҙамы менән файҙалана.
1977, 1978 —Генерал Мбумба етәкселегендәге Ангола армияһы Заирға баҫып инә. 1977 йылда Марокко ғәскәрҙәре Заирға Ангола баҫымтаһын кире ҡағырға ярҙам итә. 1979 — Ангола президенты итеп МПЛА лидеры Жозе Эдуарду душ Сантуш тәғәйенләнә. 1980 — хөкүмәт армиһы ФНЛА армияһын тар-мар итә.
1992 — Советтар Союзы ярҙамынан мәхрүм булғас, МПЛА иғтибарын АҠШ-ҡа йүнәлтә. 2002 — көнсығыш Мишоко провинцияһында хөкүмәт ғәскәрҙәре менән атыш ваҡытында УНИТА лидеры Жонаша Савимби һәләк була. Анголала граждандар һуғышы тамамлана.
2010 — Анголала футбол буйынса африкандарҙың милли кубогы уҙғарыла.
Рәсәй Федерацияһы менән дипломатик мөнәсәбәттәре бар (11.11.1975 йылда СССР менән төҙөлгән).
# Варча-Ты-Вис

Варча-Ты-Вис — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Войкар йылғаһының һул ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Варча-Ты-Вис
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300031005
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303100
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Васильевка (йылға)

Васильевка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кама һыуһаҡлағысы (Чусов ҡултығы) һул ярына 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Васильевка (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100013933
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101393
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1