yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Мюфиде Кадри

Мюфиде Кадри Ханым (1889/1890, Истанбул — 1912, Истанбул) — төрөк рәссамы һәм композитор. Төркиәлә тәүге ҡатын-рәссамдарҙың береһе һәм Ғосман империяһында һүрәт төшөрөү буйынса тәүге профессиональ уҡытыусы ҡатын. Башлыса портреттар һәм кешеләр менән күренештәрҙе төшөрә.

# Мюфиде Кадри
## Биографияһы

Бала сағында әсәһен юғалтҡас, ҡатыны менән үҙ балалары булмаған алыҫ туғаны Кадри бей Мюфидены ҡыҙлыҡҡа ала. Ул өйҙә репетиторҙар менән уҡый, улар уның художестволы оҫталығын күрә.
Мюфиде ун йәшендә етди рәүештә һүрәт төшөрөү менән шөғөлләнә башлай һәм Ғосман Хәмди бейҙән дәрестәр ала. Аҙаҡ Сәнғәт һәм нәфислек мәктәбе профессоры Сальваторе Валери (1856—1946) уны рәсемгә һәм акварелгә өйрәтә. Мюфиде шулай уҡ фортепианола, скрипкала һәм традицион музыкаль ҡоралдарҙа (уд, кеманча) уйнарға өйрәнә.
Хәмди бей ныҡышмалығы менән, ул Мюнхенға күргәҙмәгә үҙенең бер нисә картиналарын ебәрә, бында улар алтын миҙал яулай. Тиҙҙән Мөфиде ҡыҙҙар өсөн Истанбул мәктәбендә музыка уҡытыусыһы булып киткәс, уны сәнғәт һәм сигеү уҡытыусыһы итеп тәғәйенләйҙәр. Шулай уҡ ул ғосман солтаны Ғәбделхәмит II ҡыҙына Әҙилә Солтан һарайында рәсем сәнғәте дәрестәрен бирә. Был осорҙа Мюфиде төрли шағирҙар һүҙҙәренә музыка яҙа, улар мәҙәни журналдарҙа баҫылып сыға.
1911 йылда Истанбул опера йәмғиәтендә барған ҙур күргәҙмәлә уның өс эше күрһәтелгәндән һуң, Мюфиденең туберкулёз менән ауырыуы билдәле була. 1912 йылда Мюфиде Кадри вафат була. Ул вафат булғандан һуң уның ҡырҡ картинаһы Ғосман рәссамдәр йәмғиәтенә һатыла.
Каракаахмет зыяратында ерләнә. Ҡәбер ташындағы яҙыуҙы билдәле каллиграф Исмәғил Хаккы Алтынбезер яһай. Мюфиде Кадриның тормошо яҙыусы Хәлиҙә Эдиб Адыварҙың Son Eseri (Һуңғы әҫәр) романы өсөн илһам бирә.

# Мюфиде Кадри
## Һайланған картиналары

* Китап уҡыусы ҡатын-ҡыҙ
* Удала уйнаусы ҡатын
* Ғибәҙәт ҡылыусы ҡыҙ
* Ғашиҡтар пляжда
# Окко-Порэль-Кы

Окко-Порэль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға №6720 исемһеҙ ҡушылдығының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 81 км.

# Окко-Порэль-Кы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300067219
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306721
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Октябрь (мәғәнәләр)

Октябрь — күп мәғәнәле төшөнсә.
Шулай уҡ Октябрьск һәм Октябрьский төшөнсәлерен ҡарағыҙ.
* Октябрь — көҙгө ай
* Октябрь (Ҡарасай) — көҙгө айҙың башҡорт телендәге боронғо атамаһы.

# Октябрь (мәғәнәләр)
## Башҡортостан Республикаһында

* Октябрь (Ҡыйғы районы) — ауыл
* Октябрь (Ҡырмыҫҡалы районы) — ауыл
# Арғымаҡ (төркөм)

Арғымаҡ — этно-рок йүнәлештә йырҙар башҡарыусы төркөм.

# Арғымаҡ (төркөм)
## Тарихы

2009 йылда Өфө сәнғәт институтында ойошторола. 2015 йылдан Башҡорт дәүләт филармонияһында эшләй. “Арғымаҡ” төркөмө төрлө йүнәлеш һәм жанрҙарҙың (фолкрок, регги, дабстеп, трэп, нашд һ.б.), заманса музыка саралары менән милли көйҙөң берләшеүе, башҡорттарҙың һәм донъялағы башҡа халыҡтарҙың халыҡ музыка ҡоралдарын ҡулланыу хас.
Коллективтың инструменталь составы нигеҙендә ҡурай, думбыра, ҡумыҙ, ҡыл-ҡумыҙ, дөңгөр, гитара, бас һәм һуҡма ҡоралдар менән бергә өзләү, шулай уҡ төрлө халыҡтарҙың уйын ҡоралдары ҡулланыла.
Солист һәм художество етәксеһе, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы - Ринат Рамазанов.
Төркөм Мексикала Бөтә донъя фольклориадаһында (Сакатекас ҡалаһы, 2016), 1-се “Ебәк юлы” халыҡ-ара фестивалендә (Цзяюйгуань ҡалаһы, Ҡытай, 2017) һәм башҡа фестивалдәрҙә ҡатнаша. “Күсмә халыҡтар донъяһы” халыҡ-ара этнофестивалендә (Эр-Рияд ҡалаһы, Сәғүд Ғәрәбстаны Короллеге, 2019) Гран-при яуланы. “Керәшен һыуыҡтары” асыҡ эстрада йыры һәм бейеү фестиваль-конкурсы (Бөрө ҡалаһы, 2012). Бөтә Рәсәй йәштәр проекттары конкурсы еңеүсеһе (Ҡырым, 2019). “Усилди-Хур болот” халыҡ-ара тере музыка һәм ышаныу (Тыва Республикаһы, 2010), халыҡ сәнғәте һәм “Садко” һөнәрҙәр (Бөйөк Новгород ҡалаһы, 2011) фестивалдәре лауреаты.

# Арғымаҡ (төркөм)
## Репертуары

Башҡорт халыҡ йырҙары: «Байыҡ», «Ҡара юрға», «Ирәндек», «Ҡарабай», «Любизар» һәм башҡалар. Инструменталь көйҙәр: «Йәйәүле Мәхмүт», ҡобайырҙар (“Балҡантау”, “Урҙың байыҡмауы”) һәм башҡалар.
# Яҡупов Ғимран Гәрәй улы

Яҡупов Ғимран Гәрәй улы (1913 йыл — июль, 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры. Ҡыҙылармеец. Һуғышҡа тиклем колхоз рәйесе була.

# Яҡупов Ғимран Гәрәй улы
## Биографияһы

Ғимран Гәрәй (ҡайһы бер документтарҙа Ғәббәс улы) Яҡупов 1913 йылда Йомағужа (хәҙер Мәләүез) районы Түбәнге Таш ауылында донъяға килгән. Һуғышҡа тиклем ауылда колхоз рәйесе булып эшләгән. 1941 йылда хәрби хеҙмәткә саҡырыла, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы составында ул ваҡыттағы Курск өлкәһе (хәҙерге Липецк өлкәһе) Икенсе Тербуны ауылы янында Брянск фронтының бер участкаһында 1942 йылдың июлендә немец ғәскәрҙәренә ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. Майор Ғариф Маҡаевтың 313-сө кавалерия полкында хеҙмәт иткән. 1942 йылдың 22 июлендә һәләк булған, туғандар ҡәберлегендә ерләнгән.
Ҡатыны — Хәйриә Кинйәбулат ҡыҙы (1915—2013), 1942 йылда фронтҡа китер алдынан иптәшен һуңғы тапҡыр Алкино станцияһына барып күрә. Дүрт балаһын яңғыҙы ҡарап үҫтерә.

# Яҡупов Ғимран Гәрәй улы
## Хәтер

Ғимран Гәрәй улы Яҡупов исеме Липецк өлкәһе Икенсе Тербуны ауылындағы туғандар ҡәберлегендәге обелискка яҙылып ҡуйылған.
# Гончаров

Гончаров — урыҫ ир-ат фамилияһы. Топоним булып та ҡулланыла.
Гончарова — урыҫ ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

# Гончаров
## Билдәле йөрөтөүселәр

* Гончаров Александр Георгиевич (1910—1952) — рус совет яҙыусыһы, журналист.
* Гончаров Максим Александрович (1989) — Рәсәй хоккейсыһы, һаҡсы.
* Гончаров Виктор Иванович (1959) — СССР һәм Рәсәй сәйәсмәне.
* Гончарова Нина Николаевна (1927—2013) — рәссам.
* Гончарова Татьяна Ивановна (1934—1998) — педагог, методист.

# Гончаров
## Топоним

* Гончаровка (Фёдоровка районы) — Башҡортостандың Фёдоровка районындағы ауыл.
* Гончаровка ауыл Советы (Фёдоровка районы) — административ-территориаль һәм муниципаль берәмек.
# Ува (Вала ҡушылдығы)

Ува — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вала йылғаһының уң ярына тамағынан 78 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 112 км.

# Ува (Вала ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300512111100039375
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103937
* Бассейн коды — 10.01.03.005
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Оло Өйҙөрәк

Оло Өйҙөрәк (рус. Большой Удряк) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Дим йылғаһының һул ярына тамағынан 126 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 53 км.
Благовар районының Өйҙөрәкбаш ауылынан төньяҡҡа табан 0,5 км алыҫлыҡта башлана. Благовар һәм Дәүләкән райондары буйлап төньяҡ-көнсығыштан көньяҡ-көнбайышҡа, Урта Өйҙөрәк йылғаһы тамағынан — Дәүләкән районы буйлап көнсығышҡа табан аға.
Башлыса ҡар һыуы менән туйына. Тамағында уртаса йыллыҡ һыу сығымы 1,3 куб/с. Бассейн рельефы убалы. Ландшафы йыуылған ҡара тупраҡтағы болонло далаларҙан тора. Бассейнының 8 процентын урман ҡаплаған, 50 проценттан ашыуы һөрөлгән. Ҡушылдыҡтары: Ҡурай йылғаһы, Урта Өйҙөрәк йылғаһы, Кесе Өйҙөрәк йылғаһы (бөтәһе лә уң ҡушылдыҡтары).

# Оло Өйҙөрәк
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201312111100024885
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102488
* Бассейн коды — 10.01.02.013
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Инзиюл

Инзиюл — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Базыр йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Инзиюл
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400112115200015798
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201579
* Бассейн коды — 13.01.04.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Япта-Яха (Юсереде-То-Се ҡушылдығы)

Япта-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Юсереде-То-Се йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Япта-Яха (Юсереде-То-Се ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300046373
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304637
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Аҙнабаев Әхмәр Мөхәмәтдин улы

Аҙнабаев Әхмәр Мөхәмәтдин улы (23 май 1934 йыл — 4 октябрь 2021 йыл) — тел белгесе, педагог‑методист, партия һәм юғары мәктәп эшмәкәре. 1976—1989 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының бүлек мөдире; 1989—2001 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия институты һәм М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты проректоры. Башҡорт АССР-ының 10-сы һәм 11-се саҡырылыш Юғары Советтары депутаты. Педагогия фәндәре кандидаты (1967), профессор (1994). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1994), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007). Жәлил Кейекбаев исемендәге премия лауреаты (2006). Дуҫлыҡ ордены кавалеры.

# Аҙнабаев Әхмәр Мөхәмәтдин улы
## Биографияһы

Әхмәр Мөхәмәтдин улы Аҙнабаев 1934 йылдың 23 майында Башҡорт АССР-ының Учалы районы Ҡобағош ауылында тыуған.
1960 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. 1960—1962 йылдарҙа Белорет педагогия училищеһында уҡыта.
1965 йылдан алып Башҡорт дәүләт университетында эшләй.
1971 йылдан КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты аппаратына үрләтелә, ә 1976 йылдан фән һәм уҡыу йорттары бүлеге мөдире була.
1989 йылдан Башҡорт дәүләт педагогия институтының һәм артабан М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының фән буйынса проректоры. 2001 йылдан шул уҡ уҡыу йортонда башҡорт теле кафедраһы мөдире, 2009 йылдан — уҡытыусы.
Ғалим 2021 йылдың 4 октябрендә Өфө ҡалаһында вафат була.

# Аҙнабаев Әхмәр Мөхәмәтдин улы
## Ғилми эшмәкәрлеге

Фәнни тикшеренеүҙәре синтаксис, башҡорт теленең тарихи грамматикаһы проблемаларына арналған. 100-ҙән ашыу ғилми һәм уҡытыу-методик хеҙмәт, шул иҫәптән урта махсус һәм юғары уҡыу йорттары өсөн дәреслектәр авторы. Башҡорт АССР-ының 10-сы һәм 11-се саҡырылыш Юғары Советтары депутаты.

# Аҙнабаев Әхмәр Мөхәмәтдин улы
## Хеҙмәттәре

* Башҡорт телендә айырымланған эйәрсән киҫәктәр. Өфө, 1965;
* Башҡорт теленең ҡушма һөйләм синтаксисы. Өфө, 2007;
* Сопоставительная грамматика русского и башкирского языков. Уфа, 2006 (авторҙ.)

# Аҙнабаев Әхмәр Мөхәмәтдин улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1994)
* Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007)
* Дуҫлыҡ ордены
* Жәлил Кейекбаев исемендәге премия лауреаты

# Аҙнабаев Әхмәр Мөхәмәтдин улы
## Ғаиләһе

Улы: Булат (7.03.1966), ғалим-тарихсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (2007).
# Хыденто-Яха

Хыденто-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Гыда йылғаһының һул ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 61 км.

# Хыденто-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300079266
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307926
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Гюмри (станция)

Гюмри (әрм. Գյումրի) — Әрмәнстанда ҙурлығы буйынса икенсе һәм шул исемдәге тимер юлы үҙәге, станцияла Әрмән тимер юлының өс ҙур вокзалдарының береһе урынлашҡан.

# Гюмри (станция)
## Инфраструктураһы

Станциянан дүрт тармаҡ китә:
* 1) Армавир, Масис һәм Ереван;
* 2) Ванадзор, Айрум һәм Тбилиси (Грузия);
* 3) Артик, Пемзашен һәм Маралик;
* 4) Ахурян, Догукапи (Төркиә) һәм Карс (Төркиә).
Әлеге ваҡытта һуңғыһынан тыш барлыҡ участкалары эшләй. Гюмри — Карс (Әрмәнстанда берҙән электрлаштырылмаған тармаҡ, оҙонлоғо бер нисә километр ғына) участкаһының эшләмәүе 1992 йылда Таулы Ҡарабахҡа ҡаршы һуғышта Әзербайжанды хуплауы арҡаһында Төркиәнең Әрмәнстаға ҡаршы бер яҡлы блокада индереүе менән бәйле
Станция Еревандан һуң әһәмиәте буйынса икенсе урында тора. Дүрт йүнәлеш бар, уның өс йүнәлеше буйынса ташыуҙар башҡарыла. Локомотив һәм вагон депоһы бар.

# Гюмри (станция)
## Маршрут селтәре

Гюмринан пассажир хәрәкәте төп юлда башҡарыла: алыҫ юлға 1 пар поезд (Ереван — Тбилиси, йәй ошо уҡ состав Ереван— Батуми маршруты буйынса йөрөй һәм 3 пар электропоезд Гюмри — Ереван йүнәлеше буйынса хәрәкәт итә. 2011 йылға тиклем Пемзашен менән ҡала яны һәм Гюмри— Айрум маршруты буйынса хәрәкәт итә.
# Тямка

Тямка — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1162/318/456 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 97 км.

# Тямка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010700112115300014682
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301468
* Бассейн коды — 14.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Сабай ауыл Советы (Бүздәк районы)

Сабай ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Бүздәк районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Сабай ауылы

# Сабай ауыл Советы (Бүздәк районы)
## Тарихы

Сабай. ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Бүздәк районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Батыр Вәлид

Батыр Вәлид; Вәлидов Батыр Хажиәхмәт улы (20 апрель 1905 йыл — 26 февраль 1969 йыл) — башҡорт шағиры. 1936 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.

# Батыр Вәлид
## Биографияһы

Батыр Вәлид (Батыр Хәжиәхмәт улы Вәлидов) 1905 йылдың 20 апрелендә Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Туҡтағол ауылында ярлы шахтер ғаиләһендә тыуған.
Йәшләй етем ҡалып, байҙарҙа көтөү көтә, приискыларҙа эшләп, төрлө ауырлыҡтар күреп үҫә. Тәүҙә Ҡыпсаҡ-Ете ырыу кантонының үҙәге Ташлы ауылындағы балалар йортонда тәрбиәләнә. 1923 йылда Өфөгә килеп, В. И. Ленин исемендәге интернат мәктәбенә уҡырға инә. Ошо йылдарҙа Батыр Вәлид әҙәбиәт менән ҡыҙыҡһына һәм үҙе лә шиғырҙар яҙа башлай. Мәктәпте тамамлағас, ул рабфакта, Башҡорт дәүләт педагогия институтында уҡый.
Батыр Вәлидтең исеме 1924—1925 йылдарҙа матбуғат биттәрендә йыш күренә башлай, айырыуса ул 1926—1932 йылдарҙа популяр шағирҙарҙың береһе булып таныла. Уның бер-бер артлы «Асыу ҡатыш йылмайыу», «Тау балаһы», «Борғо тауышы», «Еңеү» кеүек шиғырҙар йыйынтығы баҫыла. Әҙәбиәткә Батыр Вәлид индустриаль хеҙмәт, атап әйткәндә, үҙе тыуып үҫкән Түбә руднигы, шахта батырҙарын, улар тормошондағы ҙур үҙгәрештәрҙе йырлаған үҙенсәлекле шағир булараҡ килде. Башҡортостан халыҡтары араһында киң таралған популяр «Ҡуңыр буға», «Ирәндек буйында», «Салауат маршы» кеүек йырҙарҙың текстары бынан алтмыш йылдар элек Батыр Вәлид тарафынан яҙылғандар.
Утыҙынсы йылдарҙа уның сәләмәтлеге насарланыу сәбәпле, ижади активлығы ла кәмей. 1941 йылға тиклем ул Башҡортостандың көньяҡ райондарында уҡытыусы булып эшләй. Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән, фронтҡа китә, фашистарға ҡаршы дәһшәтле көрәштәрҙә Батыр Вәлид ауыр контузия ала һәм шуның һөҙөмтәһендә инде бөтөнләй һуҡырая. Шағир шундай бәхетһеҙлеккә осраһа ла, ҡәләмен ташламай, һуңғы йылдарҙа уның «Бүләгем», «Һайланма әҫәрҙәр», «Йырлайыҡ, дуҫтар», «Күңел күҙе», «Ҡурай моңо», «Йылдарым — йырҙарым» китаптары баҫылып сыҡты.
Ул шиғырҙар менән бергә лиро-эпик характерҙағы «Тау балаһы», «Билсән Сөләй», «Ҡауышыу», «Уралға йырым» кеүек поэмалар яҙҙы.
# Мель-Енкаф-Игол

Мель-Енкаф-Игол — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ай-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 100 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Мель-Енкаф-Игол
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300065482
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306548
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Уң Паета-Яха

Прав. Паёта-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Паета-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.

# Уң Паета-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300038044
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303804
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Гласхютте (Саксония)

Гласхютте (Саксония) (нем. Glashutte (Sachsen)) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 7139 кеше йәшәй. Майҙаны — 95,57 км². Диңгеҙ кимәленән 340 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 1768 һәм автомобиль коды DW.
# Шнаево

Шнаево — Рәсәй йылғаһы. Пенза өлкәһе, Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2064/677 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Шнаево
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура йылғаһы, инештән Сура гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500112110000035536
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003553
* Бассейн коды — 08.01.05.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Фараджов Фаяз Гасым улы

Фараджов Фаяз Гасым улы (әзерб. Fərəcov Fəyyaz Qasım oğlu , 1921 йыл — 19 май 1998 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, һуғыш ветераны.. Дин тәғлимәтен өйрәнеүсе һәм таратыусы.

# Фараджов Фаяз Гасым улы
## Биографияһы

Фараджов Фаяз Гасым улы 1921 йылда, Әзербайжан ССР-ы, Ленкоран өйәҙенең Гасымлы ауылында тыуған. 1941 йылда Масаллы районы хәрби комиссариаты тарафынан Совет Армияһы сафына саҡырыла. Ростов өлкәһенең Прохладный ҡалаһында урынлашҡан хәрби часта хеҙмәт итә башлай. 1941 йылда Ҡырымды азат итеүҙә ҡатнаша. 1942 йылда Харьков эргәһендәге Изюм ҡалаһы өсөн алыштарҙа башы ҡаты яраланып, әсирлеккә эләгә. Әсирлектә Сталино һәм Штранц ҡалаларындағы лагерҙарҙа була. Уларҙа 4-5 ай тотолғандан һуң Италияға оҙатыла. 1944 йылдың 14 ноябрендә СССР Хөкүмәтенең 10-сы ҡарарына ярашлы, Инглиз командованиеһы тарафынан илгә ҡайтарыла һәм 21 ноябрҙә Алыҫ Көнсығышҡа эшкә ебәрелә. Унда 1947 йылдың апреленә тиклем эшләй. Һуңынан тыуған ауылына ҡайтып дин буйынса уҡыта башлай, Ҡөрьән дәрестәре бирә. Әзербайжан, урыҫ һәм ғәрәп телдәрен яҡшы белә. Оҙайлы ауырыуҙан һуң 1998 йылдың 19 майында Әзербайжан Республикаһы, Масалли районы, Гасымлы ауылында вафат була. Ауыл зыяратында ерләнгән.. .

# Фараджов Фаяз Гасым улы
## Наградалары

* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы,
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә 30 йыл» юбилей миҙалы,
* «СССР Ҡораллы Көстәренә 60 йыл» миҙалы,
* II дәрәжә Бөйөк Ватан һуғышы ордены.
# Грохот (Демина ҡушылдығы)

Грохот — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Демина йылғаһының һул ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Грохот (Демина ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010100412110000020538
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002053
* Бассейн коды — 09.01.01.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кеҫәртке (йондоҙлоҡ)

Кеҫәртке (йондоҙлоҡ) (лат. Lacerta) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — α Lac, яҡтылығы 3,77 була. Майҙаны буйынса урыны — 68.
# Дәүләтбай

Дәүләтбай (рус. Давлетбаева) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл. Ҡолой ауыл биләмәһе составына инә.

# Дәүләтбай
## Географик урынлашыуы

Ҡоғалы йылғаһы (Мейәс йылғаһының һул ҡушылдығы) буйында урынлашҡан.

# Дәүләтбай
## Тарихы

Дәүләтбай (Туғыҙаҡ) — әйле башҡорттарының ауылы. Тәүге тапҡыр 1776 йылда телгә алына. Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Әйле улусы составында була. Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 5-се башҡорт кантонының 3-сө йортона керә.
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡортостан АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы Арғаяш районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Арғаяш районы составында.

# Дәүләтбай
## Халҡы

| 1795 | 1834 | 1866 | 1900 | 1916 | 1920 |
| 111 | 126 | 189 | 250 | 402 | 316 |
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (93 %) йәшәй.

# Дәүләтбай
## Тирә яҡ мөхит

* Моронҡайын — ҡыр, ауылдың төньяғында
* Арҡабаш — ҡыр, ауылдың көнбыйышында
* Туғыҙҡайын — ҡыр, ауылдың көняғында
* Рәйхәнә шишмәһе

# Дәүләтбай
## Арҙаҡлы шәхестәр

* Сиражетдинов Харис Мөхәмәтжән улы (15.09.1918 — 10.10.2006) — Ҡолой ауылы мәсәте имам-хатибы.