yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Лынгер

Лынгер — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тебза йылғаһының һул ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Лынгер
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кострома йылғаһы Исады һыу үлсәү посына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300112110000012564
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001256
* Бассейн коды — 08.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Корсун Николай Нестерович

Корсун Николай Нестерович (23 февраль 1911 йыл — 16 март 1998 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының эскадрон командиры, капитан (1946). Советтар Союзы Геройы (1945).

# Корсун Николай Нестерович
## Биографияһы

Николай Нестерович Корсун 1911 йылдың 23 февралендә Ярмаки ауылында (хәҙер — Украинаның Полтава өлкәһе Миргород районы) тыуған. Электромеханик техникумын тамамлағандан һуң, Украина ССР-ы Сталин өлкәһе, Константиновка ҡалаһында Фрунзе исемендәге заводта электрик булып эшләй. 1932 йылда Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына хеҙмәткә саҡырыла. 1934 йылда Ташкент кавалерия училищеһын, ҡалаһы, 1942 йылда — офицерҙар составын камиллаштырыу курстарын тамамлай. 1941 йылдың авгусынан — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында.
1945 йылдың апреленә гвардия өлкән лейтенанты Николай Корсун 1-се белорус фронты, 7-се гвардия кавалерия корпусы 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 58-се гвардия кавалерия полкының эскадрон командиры була. Германияла барған һуғыштарҙа айырыуса батырлыҡ күрһәтә. 1945 йылдың 26 апрелендә Корсун эскадроны, Зило каналы аша сығып, Бранденбург ҡалаһына баҫып инә. Урындағы авиация заводын штурмлау һөҙөмтәһендә 146 самолет-бомбардировщик, 12 келәт, йөк тейәлгән 6 вагон баҫып алына. 1945 йылдың 23-27 апрелендә Корсун эскадроны, бер нисә йөҙ дошман һалдат һәм офицерын юҡ итеп, немецтарҙың контратакаларын уңышлы кире ҡаға.
СССР Юғары Советы Президиумының рәүештә 1945 йылдың 31 май Указы менән «немец илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы» өсөн гвардия өлкән лейтенанты Корсун Николай, Ленин ордены һәм 6452-се «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» юғары исеменә лайыҡ була.
1946 йылда гвардия капитаны дәрәжәһендә Корсун запасҡа сыға. Константиновкаға әйләнеп ҡайта, унда тәүҙә нормировщик, шунан Фрунзе исемендәге заводта домна мейесе мастеры булып эшләй. 1998 йылдың 16 мартында вафат була. Константиновкала ерләнгән.
Шулай уҡ Ҡыҙыл Байраҡ,1-се дәрәжә Ватан һуғышы, Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары, бер нисә миҙал менән бүләкләнә.
# Тюкинка

Тюкинка — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Абамза йылғаһының һул ярына тамағынан 7,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Тюкинка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500312110000037705
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003770
* Бассейн коды — 08.01.05.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Хугот

Хугот — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Лорбинский Сор күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 91 км.

# Хугот
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300019474
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301947
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Куржень

Куржень — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яя йылғаһының һул ярына тамағынан 153 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Куржень
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400312115200020868
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202086
* Бассейн коды — 13.01.04.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Рочуга (Мезень ҡушылдығы)

Рочуга — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының һул ярына тамағынан 151 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Рочуга (Мезень ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000212103000048845
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004884
* Бассейн коды — 03.03.00.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кевын-Соим

Кевын-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Соях йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Кевын-Соим
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300031364
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303136
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Райхштедт

Райхштедт (нем. Reichstadt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 375 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,03 км². Диңгеҙ кимәленән 245–287 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7580 һәм автомобиль коды — GRZ.
# Консарка

Консарка — Рәсәйҙәге йылға. Удмурт Республикаһы, Татарстан Республикаһы, Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының уң ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Консарка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Вятские Поляны ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300612111100040516
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111104051
* Бассейн коды — 10.01.03.006
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Циминка

Циминка — Рәсәйҙәге йылға. Владимир өлкәһе, Мәскәү өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ворша йылғаһының һул ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 7,6 км.

# Циминка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Орехово-Зуево ҡалаһынан Владимир ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010300712110000032068
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003206
* Бассейн коды — 09.01.03.007
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Биктәр (тау)

Биктәр — тау, Көньяк Уралдағы тау. Башҡортостандың Ишембай районының көнсығышында урынлашҡан.

# Биктәр (тау)
## Дөйөм характеристика

Рәүҙәк һәм Кесе Рәүҙәк йылғалары араһында урынлашҡан.
Иң бейек түбәһе — 629 м. Тауҙың һырттары һөҙәк, көнсығыш яғында Ҡырынйорт йырыны һуҙылған.
Тау тоҡомо ҡомташ, венд аргиллиттары һәм конгломераттарынан тора. Биктәр һыртынан Ҡырынйортйылға— Кесе Рәүҙәк ҡушылдығы башлана. Өҫтө башлыса имән һәм йүкә ҡатыш урман менән ҡапланған.
Ошо уҡ атамалы Ерекле (Һикәҙе ҡушылдығы) йылғаһынан алып, көнсығышта Рәүҙәк инешенә тиклем һуҙылған Биктәр һырты (русса: Биктарь) бар.

# Биктәр (тау)
## Атамаһының килеп сығышы

«Биктәр» атамаһын кеше исеменән алынған тип иҫәпләйҙәр. Ысынлап та был исем фамилияларҙа һаҡланып ҡалған. Бынан тыш, элекке ваҡыттарҙа төрки халыҡтар «биктар» (бик тар) тип хәрби кейемде (панцирь, доспехи, мәҫәлән, Дербент биктары) атаған.
# Оло Порма

Оло Порма (Порма) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волошка йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 118 км.

# Оло Порма
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000001243
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000124
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Үтәгән (йылға)

Үтәгән (рус. Утяганка) — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһенең Брединский районы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ҡарағанды йылғаһының һул ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Үтәгән (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002219
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200221
- Бассейн коды — 12.01.00.003
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Разбердейкин йырыны

Разбердейкин йырыны — Рәсәй йылғаһы. Волгоград өлкәһе,Воронеж өлкәһе,Тамбов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Карачан йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Разбердейкин йырыны
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер, Ворона йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Савала һәм Бузулук йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010200512107000007056
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000705
* Бассейн коды — 05.01.02.005
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Снопская Сосновка

Снопская Сосновка — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Снопа йылғаһының һул ярына тамағынан 124 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Снопская Сосновка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000053892
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005389
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡауылдаҡ селән

Ҡауылдаҡ селән, ала селән, ала селән (кваква) — селәндәр ғаиләһендәге ҡош; Рәсәйҙең Европа өлөшөнөң көньяғында, Ҡаҙағстанда, Урта Азия респуликаларында һәм Кавказда йәшәй торған төнгө селән.

# Ҡауылдаҡ селән
## Ҡылыҡһырлама

Ҡарғанан ҙурыраҡ. Түбәһе һәм һырты ҡара, ҡанаттары һоро. Яҙғыһын башында ҙур өлпөһө була. Суҡышы ҡара, аяҡтары ҡыҙғылт һары, күҙҙәре ҡыҙыл. Башҡа селәндәрҙән төҫө менән айырыла.

# Ҡауылдаҡ селән
## Тауышы

Тауышы киҫкен һәм көслө: «ҡау… ҡау».

# Ҡауылдаҡ селән
## Йәшәү рәүеше

Ағаслы һаҙлыҡтарҙа, һай күлдәрҙә йәшәй. Күсмә ҡош. Бик һирәк осрай. Башлыса балыҡ, тәлмәрйендәр менән туҡлана, һирәкләп эре бөжәктәрҙе лә аулай. Ағас ботаҡтарында оялай. Ояһы башҡа селәндәрҙекеңә оҡшаған. 3—5 аҡһыл зәңгәр йомортҡаһы була.
# Йылға (йылға)

Йылға — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тор йылғаһының уң ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Йылға (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Йомағужа һыуһаҡлағысынан Салауатҡа тиклем, Нөгөш йылғаһын (башынан Нөгөш һыуһаҡлағысына тиклем) индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200412111100018084
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101808
* Бассейн коды — 10.01.02.004
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Александровка ауылы эргәһендә ултыртылған ағастар комплексы (Дәүләкән районы)

Александровка ауылы эргәһендә ултыртылған һаҡлағыс ағастар комплексы (рус. Комплекс защитных насаждений около деревни Александровка Давлекановского района) — Кесе Өйҙөрәк йылғаһы бассейнындағы баҫыу һаҡлаусы урман һыҙаттары, ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965).

# Александровка ауылы эргәһендә ултыртылған ағастар комплексы (Дәүләкән районы)
## Тасуирламаһы

Урман һыҙаттары үткән быуаттың 30-сы йылдарында Башҡортостандың Урал алдының иң ҡоро өлөшөндә, Дәүләкән МТС-ы колхоздары территорияһында, баҫыуҙарҙы һаҡлау маҡсатында республикала тәүгеләрҙән һалына. Ағас үҫентеләренән урындағы тоҡомдар ҙа, бальзам тирәк, америка ҡорос ағасы, суҡ ҡайын, америка сағаны, ағас рәүешле акация һ.б. интродукцияланған (климатҡа яраҡлаштырылған) тоҡомдар ҙа файҙаланыла. Тәүге ағастар 1936 йылда Александровка ауылы эргәһендә ултыртыла, 157,7 га майҙанды биләй. 1939 йылда уҡ үткәрелгән тәжрибәләрҙә уларҙың иген культуралары уңдырышлылығына ыңғай йоғонто яһауы иҫбатлана. Урман һыҙаттарының йәше артҡан һайын, һаҡлаусы функцияһы ла арта бара. Бөгөнгө көндә был зонала 50 йәш самаһындағы, һуңыраҡ ултыртылған, урман культуралары ғына һаҡланған.
Был ултыртмалар ҡоро дала шарттарында тупраҡ һәм баҫыу һаҡлау функцияларын оҙайлы ваҡытҡа уңышлы башҡарыусы урман һыҙаттарын булдырыу кәрәклеген иҫбатлай.
Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2018 йылдың 11 апрелендәге 162-се Ҡарары менән үҫентеләрҙең үҫеү шарттарын насарайтыуға һәм тәбиғәт ҡомартҡыһын юҡ итеүгә килтереүе мөмкин булған һәр төрлө хужалыҡ эшмәкәрлеген алып барыуҙы тыйыла.
Ултыртылған ағастар комплексы хужалыҡ, фәнни һәм тарихи әһәмиәткә эйә.
# Завалищин Александр Николаевич

Завалищин Александр Николаевич (12 август 1947 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы-металлургы, техник фәндәр докторы, профессор.
90-дан ашыу фәнни эштәр авторы, бер нисә уйлап табыу һәм патенттарға эйә.

# Завалищин Александр Николаевич
## Биографияһы

1947 йылдың 12 авгусында Силәбе өлкәһенең Магнитогорск ҡалаһында тыуған.

# Завалищин Александр Николаевич
## Биографияһы
### Белеме

Магнитогорскиҙың 4-се урта мәктәбен 1964 йылда тамамлай. 1969 йылда Магнитогорск тау-металлургия институтын (МТМИ, хәҙер Магнитогорск дәүләт техник университеты) «металдарҙы өйрәнеү, ҡорамалдар һәм металдарҙы термик эшкәртеү» һөнәре буйынса тамамлай. 1975 йылда Киев политехник институтында «Исследование возможности борирования высокопрочных чугунов с шаровидным графитом» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 2005 йылда Үҙәк ғилми-тикшеренеү институтында «Развитие теории и технологии формирования структуры и свойств покрытий на металлах в условиях ударно-фрикционного взаимодействия инструмента с поверхностью» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.Уның ғалим булыуында уҡытыусылары- профессорҙар Г. И. Иванцов, В Г. Пермяков һәм В. Н. Гриднев ҙур роль уйнай.

# Завалищин Александр Николаевич
## Биографияһы
### Эшмәкәрлеге

МТМИ тамамлағандан һуң, ул металдарҙы өйрәнеү һәм термик эшкәртеү кафедраһында эшләүен дауам итә һәм ассистенттан алып кафедра мөдиренә тиклем юл үтә, 1985 йылдан 1994 йылға тиклем был вазифала эшләй. Әлеге ваҡытта профессор А. Н. Завалишин ҡойоу производствоһы һәм материалдарҙы өйрәнеү кафедраһында профессор булып эшләй, бында «материалдар төҙөлөшө теорияһы» һәм «металлургия заводтарында термик эшкәртеү технологияһы» фәндәрен уҡыта.
Завалищиндың фәнни тикшеренеүҙәре эҫе прокатлы ҡорос үҙенсәлектәре һәм уларҙың структураһы менән идара итеүҙе өйрәнеүсе фәнни мәктәбенә ҡарай. Уның фәнни тикшеренеүҙәрҙең һөҙөмтәләре Магнитогорск металлургия комбинатының ЛПЦ-3 и ЛПЦ-10 прокат цехтары производствоһына, шулай уҡ Магнитогорск метиз заводына индерелә.
2005 йылда «Рәсәй Федерацияһының юғары профессиональ белеменең почетлы хеҙмәткәре» билдәһе менән бүләкләнә.

# Завалищин Александр Николаевич
## Иҫкәрмә

* ↑ Изобретатель ЗАВАЛИЩИН АЛЕКСАНДР НИКОЛАЕВИЧ
* ↑ Наши выпускники
* ↑ Диссертация кандидата технических наук
* ↑ Доктор технических наук — Завалищин Александр Николаевич
* ↑ Кафедра литейных процессов и материаловедения
# Юрменьга

Юрменьга (Үрге Юрменьга) — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сухона йылғаһының һул ярына тамағынан 95 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Юрменьга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — йылғаның башынан алып Төньяҡ Двина Вычерга йылғаһына ҡойғанға тиклем, Юг һәм Сухона йылғаларын индермәйенсә (инештән Кубен гидроузлына тиклем). Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100312103000009463
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000946
* Бассейн коды — 03.02.01.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Навыл-Яха (Осовей-Яха ҡушылдығы)

Навыл-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Осовей-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Навыл-Яха (Осовей-Яха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300035777
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303577
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Зәбур

Зәбур - (Псалти́рь, Псалты́рь) - (Ҡалып:Lang-chu; грек. ψαλτήριον, псалтерий тигән музыка ҡоралы атамаһынан — Иҫке Ғәһедтең Библия китабы. Зәбур 150 йәки 151 псаломдан — мәдхиәнән тора, улар тормоштоң төрлө һынауҙары ваҡытында диндарҙарҙың илаһи кисерештәрен сағылдыра.Иҫке йәһүд теленән тәржемә ителгән. Библияла Зәбур Иов Китабынан һуң һәм Сөләймән (Исламда - пәйғәмбәр) Риүәйәттәре Китабы алдынан тора. Күпмелер милли Библияларҙа Зәбур китабы «Псаломдар» тип атала, мәҫәлән, грек. Ψαλμοί, ингл. Psalms.
Йәһүдиҙәрҙә был китап йәһ. תהלים‎ (тəhилим, «маҡтауҙар») тип атала.
Зәбурҙың («Псалтирь») нәсраниҙар ғибәҙәте ваҡытында ҡулланыла торған айырым баҫмалары ла Псалтирь тип атала.

# Зәбур
## Зәбур тураһында Ислам

Забу́р (ғәр. زبور‎) — Илаһи Китап, Ислам пәйғәмбәре Дауытҡа иңгән. Ҡөрьәндә телгә алына.
Забур Аллаһы тәғәләнең Тәураттан һуң ебәргән икенсе Китабы. Ислам ғөләмәләренең күбеһе Зәбур тип Псалтирҙе атай. Зәбур күләме буйынса Илаһи Китаптарҙың иң бәләкәйе. Таурат менән Ҡөрьәндән айырмалы, Зәбурҙа яңы дини күрһәтмәләр юҡ. Дауыт Пәйғәмбәр Муса тәғлимәтенә таяна, ә Зәбур Муса пәйғәмбәр шәриғәтен артабан да нығытыуға хеҙмәт итергә тейеш булған. Мәдхиәләр (псаломдар) Зәбурҙа шиғри тел менән бирелгән һәм уға тәрән мәғәнәле һүҙҙәр, тәҡдимдәр һәм нәсихәттәр ингән.

# Зәбур
## Псаломдар (мәдхиәләр) нумерацияһы

Тексты псаломдарға бүлеү ( нумерация ла) Библияның йәһүди ( масорет) телендәге боронғо грек телендәгенән айырыла.
| Зәбур боронғо йәһүд теленән тәржемә (масорет) | Боронғо грек теленән тәржемә(Septuaginta) |
| 1–8 | 1–8 |
| 9-10 | 9 |
| 11-113 | 10-112 |
| 114-115 | 113 |
| 116:1-9 | 114 |
| 116:10-19 | 115 |
| 117-146 | 116-145 |
| 147:1-11 | 146 |
| 147:12-20 | 147 |
| 148-150 | 148-150 |

# Зәбур
## Псаломдар (мәдхиәләр) сәнғәттә һәм әҙәбиәттә

Һанс Кристиан Андерсендың "Кейек аҡҡоштар" тигән әкиәтендә ошондай эпизод бар
* Элиза үҙе тирәләй ҡулға-ҡул тотоношоп баҫҡан ағаларын күрә; яҡшылап аяҡ терәр ер ҙә юҡ ине хатта. Диңгеҙ ярһып ҡаяға һуғыла, барыһын да һыуға ҡойондора; ялағай ялтырауынан күкте ялҡын ялмап алған төҫлө, туҡтауһыҙ күк күкрәй, әммә туғандар ҡулға-ҡул тотоноп, Аллаға ялбарып мәдхиәләр (псаломдар) йырлайҙар, был уларға сабырлыҡ һәм ғәйрәт бирә.