yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ай-Сезынг-Юган (Сезынг-Юган ҡушылдығы)

Ай-Сезынг-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сезынг-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Ай-Сезынг-Юган (Сезынг-Юган ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300023345
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302334
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ҡаҙтуған йырау

Ҡаҙтуған Һөйөнөс улы — йырау, XV быуат сәсәне.
Ҡаҙтуған батыр Һөйөнөс уғлы Иҙелдән айырылып сыға торған Аҡтүбә йылғаһы]] үҙәгендә, хәҙерге Ҡыҙылъяр ҡалаһы тирәһендә тыуып үҫкән. Ул — аҡһөйәк яугирҙар нәҫеленән, үҙе лә ғәскәр башы булған. Тыуған иле Иҙел-йортҡа тәрән мөхәбәт хистәре менән һуғарылған әҫәрҙәрен йырау,, халыҡ шағирҙарына хас рәүештә, фольклор традициялары рухында ижад иткән. Риүәйәттәрәҙә әйтелеүенсә, ул ҡарағалпаҡ, һәм башҡорт ырыуҙары менән бүленеп, Нуғай урҙаһын, Яйыҡ буйҙарын ташлап, көньяҡҡа Арал буйҙарына күсеп китә. Ҡаҙтуған йырауҙың әҫәрҙәре 1910 йылда Ырымбурҙа баҫыла.
Фольклор материалдарына ҡарағанда, Ҡаҙтуған йырау XV быуатта йәшәгән һәм ижад иткән, сығышы менән ҡыпсаҡ ырыуы башҡорто. Ул Ағиҙел буйында тыуып үҫкән, ләкин ни сәбәп менәндер ҡаҙаҡ, ҡарағалпаҡтар араһына сығып киткән һәм унда йыраусылығы менән бер рәттән батыр булып та дан алған. Башҡорт халыҡ ижадындағы «Ялан да ялан, ялан йорт», «Ай, Уралым, Уралым» кеүек ҡобайырҙар Ҡаҙтуған йырау әҫәре, тип иҫәпләнә. Был ҡобайырҙар ҡаҙаҡ, ҡарағалпаҡ халыҡтарында ла киң таралған өләңдәр, толғауҙар менән һүҙмә-һүҙ тап килә тип әйтерлек.
| Ҡуй-һарығы, ҡуңырап Көтөү-көтөү йөрөр ер, Ятып ҡалған бер бәрәс Йөҙ ҡуй булып үҫер ер, Тороп ҡалған яңғыҙ тай | Өйөр булып йөрөр ер… Балығы аттай тулаған, Бағаһы ҡуйҙай һулаған, Һыуы ярына һыймаған Йылғаһы күп Уралтау. |
# Сырца

Сырца — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иртыш йылғаһының һул ярына тамағынан 1137 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Сырца
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010100312115300007901
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115300790
* Бассейн коды — 14.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Денная Волосница

Денная Волосница — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Волосница йылғаһының уң ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Денная Волосница
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300212111100031679
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103167
* Бассейн коды — 10.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Витют

Витют — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Надым йылғаһының уң ярына тамағынан 421 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Витют
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15030000112115300047583
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304758
* Бассейн коды — 15.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Баян

Баян — башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарҙа ҡулланылған ир-ат исеме.

# Баян
## Этимология

Баян исеме башҡорт телендә бай; монгол телендә аҡыллы һунарсы; ғәрәп телендә асыҡ, аныҡ; аңлатыу, әйтеү, белдереү (баян әйтеү) мәғәнәһен аңлата

# Баян
## Билдәле кешеләр

Әхсән Баян (тулы исеме Әхсән Фәтхелбаян улы Баянов, 8 декабрь 1927 йыл — 7 май 2013 йыл) — журналист, шағир, прозаик һәм драматург. Татарстан Республикаһының халыҡ шағиры (2004) һәм Ғабдулла Туҡай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1999), Татар АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1988). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1977).
Ситдиҡов Баян Ғариф улы (рус. Ситдиков Баян Гарифович; 14 ғинуар (27 ғинуар) 1916 йыл) — 11 сентябрь 1979 йыл) — ғалим-фармаколог. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, медицина хеҙмәте полковнигы. 1946 йылдан Силәбе дәүләт медицина институты уҡытыусыһы, 1973 — 1979 йылдарҙа фармакология кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (1969), профессор (1971). Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.

# Баян
## Фамилияла

Баянов Илмир Мәсүил улы (1966) — ғалим-физик. 1992 йылдан хәҙерге Башҡорт дәүләт университетының Бөрө филиалы уҡытыусыһы, 1996 йылдан дөйөм физика кафедраһы мөдире; 2009 йылдың ноябренән — Германияның Вольфсбург ҡалаһының Ғәмәли фәндәр университеты уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре докторы (2008).
Баянов Мөкамил Ғаязетдин улы (14 декабрь 1929 йыл) — ғалим-зоолог. 1961 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1967—1971 йылдарҙа биология факультеты деканы, 1985 — 2000 йылдарҙа зоология кафедраһы мөдире. Биология фәндәре докторы (1984), профессор (1985). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2000).
Баянов Рим Ғәли улы (15 ғинуар 1930 йыл — 10 февраль 1996 йыл) — башҡорт театр актёры, режиссёр. БАССР-ҙың халыҡ артисы (1980).
Баянов Баязит Фәтхелислам улы (Баянов Баязит Фәтхелислам улы; 24 ғинуар 1909 йыл — 10 октябрь 1945 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир - яҙыусы, журналист, СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1944).

# Баян
## Ауылдар

Таушишмә (Баян) — Көйөргәҙе районындағы ауыл.

# Баян
## Халыҡ ижадында

Ҡуҙый Күрпәс һәм Баян Һылыу — XIX быуат уртаһында яҙып алынған, XIII — XIV быуаттарҙағы ҡаҙаҡ лиро-эпик поэмаһы.

# Баян
## Топонимикала

Баян-Чаган — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға.
Баян ҡош, сыбар һайыҫҡан, шыршы һыйыҫҡаны (рус. Кедровка, лат. Nucifraga caryocatactes) — турғайҙар төркөмөнә ҡараған ҡош. Рәсәйҙең ылыҫлы урмандарында йәшәй.
Баяновка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға.
Маян — Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районындағы күл.
# Орья(Толмань ҡушылдығы)

Орья — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Толмань йылғаһының һул ярына тамағынан 4,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Орья(Толмань ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300412111100037365
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103736
* Бассейн коды — 10.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Усть-Колыванка

Усть-Колыванка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Локтевка йылғаһының һул ярына тамағынан 70 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Усть-Колыванка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200312115100010019
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115101001
* Бассейн коды — 13.01.02.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Му-Юган

Му-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Несь-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 84 км.

# Му-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300030480
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303048
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Плотникова (Аргудата ҡушылдығы)

Плотникова — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аргудат йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Плотникова (Аргудата ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200019726
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201972
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Көньяҡ Балыҡ (йондоҙлоҡ)

Көньяҡ Балыҡ (йондоҙлоҡ) (лат. Piscis Austrinus) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — Фомальгаут (α PsA), яҡтылығы 1,16 була. Майҙаны буйынса урыны — 60.
# КХО Хәрби клиник госпитале (Дондағы Ростов)

1941
КХО Хәрби клиник госпитале — Ростов өлкәһе Дондағы Ростов ҡалаһындағы госпиталь.
Адресы: Дондағы Ростов, Дача урамы, 10

# КХО Хәрби клиник госпитале (Дондағы Ростов)
## Тарих

Федераль дәүләт ҡаҙна учреждениеһы «Рәсәй Федерацияһы Оборона Министрлығының 1602 хәрби клиник госпитале» (ФГКУ «ВКГ 1602» МО РФ) 1941 йылдың 23 июнендә булдырыла. Әлеге ваҡытта ул күп профилле медицина учреждениеһы. Көньяҡ хәрби округының хәрбиҙәре госпиталдә дауаланырға килә. Көньяҡ хәрби округы составына Адыгей, Дағстан, Ингушетия, Төньяҡ Осетия-Алания республикаһы, Чечен, Ҡабарҙы-Балҡар, Ҡалмыҡ, Ҡарасай-Черкес республикалары; Краснодар һәм Ставрополь крайҙары, Ростов, Волгоград һәм Әстерхан өлкәһе инә.
«1602 ВКГ» МО РФ госпиталендә яҡынса 50 дауалау-диагностик бүлектәре, клинико-диагностик лабораториялар һ. б. бар. Бында 209 табип һәм провизорҙар эшләй, улар араһында 2 фән докторы һәм 10 медицина фәндәре кандидаты бар.
Госпиталь, башҡа күптәр кеүек, Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Дондағы Ростов ҡала һаулыҡ һаҡлау бүлегенең мобилизациялау планы буйынса булдырылған. Бындай госпиталдәр һуғыш аҙағында тарҡатылып бөтөрөлә, 1602 СЭГ ғына һаҡланып ҡала. Элекке хәрби госпиталь 1602 һанлы округ госпитале статусы аҫтында ТКХО Хәрби-санитар идаралығы составына индерелә. Госпиталь 400 койкаға иҫәпләнгән.
Әлеге ваҡытта госпиталь төрлө биналарҙа урынлашҡан. Һуғыштан һуң ул Ростов өлкәһе Пролетар районы дауаханаһы бинаһында эшләй. 1952 йылда хәрби госпиталь өсөн төп дауалау корпусы тергеҙелә. Унда 1953 йылдарҙа төп дауалау бүлектәре күсерелә. 1955 йылда инфекция һәм туберкулез бүлексәләре өсөн 2 ҡатлы яңы корпус төҙөлә. 1957 йылда — 2 ҡатлы госпиталь идаралығы бинаһы, 1961 йылда — психиатрик бүлексә өсөн барак тибындағы бина һалына. Цоколь ҡатында 1962 йылда физиотерапевтик бүлексә һыу менән дауалай башлай. 1964 йылда казарма корпусында отоларингология һәм күҙ ауырыуҙары бүлексәһе урынлаштырыла. 1966 йылда 300 урынлыҡ ашхана төҙөлә.
1968 йылда госпиталдә китапхана булдырыла. 1974 йылда 4 ҡатлы 200 койкалыҡ хирургия корпусы төҙөлә. 2008 йылда актовый заллы булған 245 койкалык ете ҡатлы корпус төҙөлә.
Медицина хеҙмәте полковнигы Павел Евгеньевич Крайнюк госпиталь начальнигы була.

# КХО Хәрби клиник госпитале (Дондағы Ростов)
## Төп бинаһы

Өс ҡатлы төп бина дорик ордерлы алты колонналы , өс мөйөшлө портиклы, сарҙаҡ тәҙрәле итеп төҙөлгән. Бинаның беренсе ҡаты рустовкалы. Штукатурланған кирбес бинаның ҡаттары араһында кәрниздәр бар , өҫкө ҡаты шулай уҡ кәрниз менән ослайып тамамлана. Бинапилястрҙар менән, ә тәҙрәләре йоҙаҡ формаһындағы ғы таштар менән биҙәлгән. Үҙәк инеү ишеге тапҡырындағы өсөнсө ҡаттың ярым циркулле тәҙрәләре шулай уҡ йоҙаҡ таштар менән биҙәлгән. Бина һары төҫкә буялған, ваҡ архитектура деталдәре һәм колонналары аҡ төҫтә. Бинаның ярым подвалы һәм бер нисә төкәтмә бүлмәһе бар.
# Палощельская Попьюга

Палощельская Попьюга — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Попьюга йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Палощельская Попьюга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000045883
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004588
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Васенина Тамара Петровна

Васенина Тамара Петровна (15 ғинуар 1933 йыл) — Иваново өлкәһе Фурманов районы «Заря» совхозының баш зоотехнигы, Социалистик Хеҙмәт Геройы.

# Васенина Тамара Петровна
## Биографияһы

Тамара Петровна Васенина (ҡыҙ фамилияһы Дубкова) 1933 йылдың 15 ғинуарында Иваново өлкәһе Шуйский районы Боняково ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Урыҫ. 1950 йылда шул уҡ районда урынлашҡан Колобово ауылында урта мәктәпте тамамлағас, институтҡа уҡырға инә.
Иваново ауыл хужалығы институтының зоотехния бүлеген тамамлағай. Йүнәлтмә менән шул уҡ өлкәлә урынлашҡан Фурмановский районындағы «Заря» совхозында зоотехник булып 18 йыл эшләй. Бында кейәүгә сыға һәм Васенина булып китә. Совхоз кострома тоҡомло һөт малы үрсетеү буйынса махсуслашҡан була. Хужалыҡ ауыр хәлдә була: һыйыр аҙбарҙарында санитария шарттары тураһында хыялланырға ғына тура килә, аҙыҡ етмәй, бер һыйыр башына йыл һауымы 1800 килограмдан артмай.
Тәүге ун йылда йәш зоотехник селекция — көтөү һанын арттырыу һәм һайлап алыу эше менән шөғөлләнә. 1965 йылға эре мөгөҙлө мал һаны 800 баштан 2,5 мең башҡа тиклем арта. Һәр һыйырҙан уртаса һөт һауым 4 мең килограмға яҡынлаша. Һөт ҡуйылығы буйынса ла хужалыҡ өлкәлә иң яҡшы күрһәткес бирә. Һәм был малсыларҙың тырыш хеҙмәте, коллектив менән оҫта етәкселек итеү һәм хужалыҡты һаҡсыл алып барыу һөҙөмтәһе була.
1966 йылдың 22 март указы менән малсылыҡты үҫтереүҙә, ит, һөт, йомортҡа, йөн һәм башҡа продукция етештереү һәм әҙерләп тапшырыу буйынса өлгәшкән уңыштары өсөн, Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, Васенина Тамара Петровнаға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
Һуңғараҡ Т. П. Васенина совхоздың баш зоотехнигы, директоры булып эшләй. «Заря» малсылары үҫтереү «затлы» тоҡомдо үҙ фермаһы өсөн генә түгел, ә башҡалар өсөн дә үҫтергән, һәм ул тоҡом өлкәнең башҡа хужалыҡтарына ла, унан ситкә лә таралған. 1971 йылда Васенина Октябрь Революцияһы ордены менән бүләкләнә.
1972 йылда һөт-ит совхоздар тресына директор урынбаҫары вазифаһына күсерелә. Артабан «Овощепром» тресында һәм һуңғараҡ «Ивановский» совхозында баш зоотехник булып эшләй. 1979 йылдан, хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем, Иваново ауыл хужалығы институтында хеҙмәт итә, доцент ғилми дәрәжәһенә эйә була. Уның иҫәбендә тиҫтәнән ашыу фәнни хеҙмәт, үҙәк һәм өлкә матбуғатындағы сығыштары.
Иваново ҡалаһында йәшәй.

# Васенина Тамара Петровна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа үләктәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы
* Ленин ордены
* «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы
* Октябрь Революцияһы ордены
* миҙалдар
# Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены

Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (рус. орден Трудового Красного Знамени) — Советтар Союзы ордены. СССР-ҙың Үҙәк Башҡарма Комитеты һәм Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарары менән 1928 йылдың 7 сентябрендә булдырылған.
Орден статуты ла шул уҡ ҡарар менән раҫлана. Артабан СССР Үҙәк Башҡарма Комитеты һәм Халыҡ Комиссарҙары Советының 1936 йылдың 7 майындағы ҡарарына һәм СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 19 июнендәге һәм 1947 йылдың 16 декабрендәге Указдарына ярашлы статутҡа үҙгәрештәр индерелә.
Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены Дәүләт һәм йәмғиәт алдында етештереү, фән, мәҙәниәт, әҙәбиәт, сәнғәт, мәғариф, һаулыҡ һаҡлау, дәүләт, ижтимағи һәм башҡа хеҙмәт эшмәкәрлеге өлкәһендә күрһәткән юғары ҡаҙаныштар өсөн бирелгән.
Орден менән бүләкләнеүселәр:
* СССР граждандары;
* предприятиялар, берләшмәләр, ойошмалар, учреждениелар;
* союз һәм автоном республикалар, крайҙар, өлкөләр, автоном өлкәләр, автоном округтар, райондар, ҡалалар һәм башҡа торамалар;
* шулай уҡ сит ил граждандары, предприятиялары, ойошмалары, учреждениелары һәм торамалары бүләкләнә алған.
# Гарь (Сысола ҡушылдығы)

Гарь — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сысола йылғаһының уң ярына тамағынан 240 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Гарь (Сысола ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000019218
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001921
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Гипс

Гипс (грек. gy\psos — аҡбур, эзбис) — аҡ йәки һарғылт төҫтәге эзбизлы минерал; аҡ минерал, кальций сульфаты; биҙәү материалы итеп ҡулланыла; нигеҙҙә травматология һәм стоматологияла ҡулланылыусы кальций сульфаты минералы; аҡ йәки һары төҫтәге минерал; яндырыу ысулы менән эшкәртелә, скульптура, һынлы сәнғәттә киң ҡулланыла; сульфаттар классындагы минерал CaSO4.2H2O,; составында CaO (32,5 %), балсыҡ һәм органик матдәләр ҡатнашмаһы, ваҡ ҡом бөртөктәре һ.б. бар. Кристалдар (ғәҙәттә, шаҡмаҡ рәүешендә), кристалл друзалары, йоҡа-кристаллик, бөртөк һамаҡ (алебастр) һәм сүсле (селенит) агрегаттар рәүешендә осорай. Төҫө аҡ, төҫһөҙ, һоро, көрән һ.б. Быяла һамаҡ ялтырай, , ебәк һамаҡ, мәрүәт төҫөндә булыуы мөмкин. Ҡатылығы 1,5-2. Төрлө йүнәлештә ҡатылығы үҙгәреүсән. Ыуалыусан. Тығыҙлыгы 2,3 г/см3. Иреү температураһы 1450 °C. Һыуҙа аҙ ирей, NaCl ҡатнаш һыуҙа иреүсәнлеге 3,5 тапҡыр арта. Төрҙәре: селенит (ай ташы, үтә күренмәле, параллель сүсле, ебәк һамаҡ шыма), гипс шпаты (эре кристаллы), алебастр (ҡар кеүек аҡ, ваҡ бөртөклө гипс), «Мария быялаһы» һ.б. Декоратив төрҙәренең сығанаҡтары Архангельск өлкәһендә, Уралда һ.б. территорияларҙа бар. Ваҡ-төяк әйберҙәр яһауҙа һәм оптикала (гипс шпаты) ҡулланыла. Ҡатламлы йә иһә массив рәүешендәге тау тоҡомо; бөртөк һамаҡ төҙөлөшлө, аҡ төҫтә, гипс минералдарынан тора. Ҡушылмаларына бәйле булараҡ, төҫө лә төрлөсә — аҡһыл-һоро, һарғылт, ҡыҙыл, ҡара һ.б. Икенсе төрө — балсыҡ-гипс. Тәбиғәттә йыш ҡына ангидрит менән бергә осорай; хасил булыуы, химик составы һәм таралыу шарттары буйынса уға оҡшаш. Гипсоангидрит тоҡом ятмалары барлыҡ геологик дәүерҙәр ултырмаларында да осорай. Донъяла гипс запастары (млрд. т) — 7, Рәсәйҙә — 3,3 тән артыҡ, АҠШта — 1 самаһы, Канадала — 0,5. Ер йөҙөндә йыл һайын — 100—115, Рәсәйҙә 3,3-9 млн тонна гипс сығарыла.
Тәбиғи хәлдә — тышлағыс таш булараҡ һәм эшкәртелгән хәлдә (йышыраҡ) — беркеткес материалдар эшләү, төҙөлөштә (алебастр), формалар, юғары сыҙамлыҡлы әйберҙәр яһау, гидравлик (эстрих-гипс), баҡыр, гипс цементы эшләүҙә ҡулланыла; ауыл хужалығында — тупраҡты гипслау, ашлама булараҡ; химия сәнәғәтендә — сульфат кислотаһы, аммоний сульфаты, инсектицидтар, буяуҙар, пластмассалар алыу өсөн; металлургияла (флюс); ҡағыҙ һәм резинаны тығыҙландыру, нәфис-декоратив әйберҙәр етештереүҙә һ.б. файҙаланыла.
# Әхмәров

Әхмәров — башҡорт һәм татар фамилияһы.
* Әхмәров Ғәбит Абдулла улы (1921—1996) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).
* Әхмәров Ҡасим Закир улы (1900—1969) — башҡорт тел белгесе, филология фәндәре докторы (1963), профессор (1965).
# Мансуров Фәнил Хәбибулла улы

Мансуров Фәнил Хәбибулла улы (3 декабрь 1932 йыл — 30 май 1995 йыл) — журналист, яҙыусы. 1965 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.

# Мансуров Фәнил Хәбибулла улы
## Биографияһы

Фәнил Хәбибулла улы Мансуров 1932 йылдың 3 декабрендә Башҡорт АССР-ының Саҡмағош районы Саҡмағош ауылында колхозсы ғаиләһендә тыуған.
Урындағы урта мәктәпте тамамлай. 1954—1957 йылдарҙа Ҡазан дәүләт педагогия институтының татар теле һәм әҙәбиәте факультетында уҡый.
1957—1960 йылдарҙа Бүздәк районының «Алға» газетаһы редакцияһында бүлек мөдире булып зшләй. 1960—1963 йылдарҙа Саҡмағош районының Ҡалмашбаш урта мәктәбендә татар телен һәм әҙәбиәтен уҡыта.
1963—1967 йылдарҙа «Ағиҙел» һәм «Пионер» журналдарында әҙәби хеҙмәткәр.
1968 йылда Ҡазанға күсеп китә. 1968—1971 йылдарҙа Татарстан китап нәшриәтендә эшләй. 1972—1976 йылдарҙа — «Социалистик Татарстан» гәзитендә хәбәрсе була.
1979 йылда Өфөгә ҡайта.

# Мансуров Фәнил Хәбибулла улы
## Китаптары

* Юл башы"
* Бар ине бер егет: повесть. — Өфө: Китап, 1964. (башҡорт телендә)
* Болоттар тарала
* Хәерле юл: повесть, хикәяләр. — Казан: Татар. кит. нәшр., 1969. — 143 б. — 8000 д.
* Якты тауда бүз тургайлар: повесть. — Казан: Татар. кит. нәшр., 1973. — 148 б. — 11000 д.
* Ак буран: повесть. — Казан: Татар. кит. нәшр., 1977. — 102 б. — 10000 д.
* Юл чатында көмеш әрем: повестьлар. — Казан: Татар. кит. нәшр., 1978. — 112 б. — 11000 д.
* Агыйделкәй алкын: повестьлар, хикәяләр. — Казан: Татар. кит. нәшр., 1991. — 255 б. — 15000 д.

# Мансуров Фәнил Хәбибулла улы
## Ижады тураһында

* Хәкимов Ә. Үкенеүҙән башка ни әйтәһең // Сов. Башкортстаны. — 1965. — 26 июнь.
* Ханнанов Р. Серле дөнья кочагында // Кызыл таң (Өфө). — 1969. — 22 дек.
* Кәрами Р. Тормышчан образлар // Соц. Татарстан. — 1972. — 27 сент.
* Мәхмүдов Ә. Бүз тургайлар илендә // Соц. Татарстан. — 1974. — 7 июль.
* Әгъзамов Ф. Яшьлек романтигы // Кызыл таң (Өфө). — 1992. — 14 гыйнв.
* Сафуанов С. Яшьлек романтикасы // Өмет. — 1992. — 13 февр.
* Фәтхетдинов Ф. Рухи кыйммәтлелек — халык күңелендә // Өмет. — 1994. — 22 гыйнв.