yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Русаниха

Русаниха — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лала йылғаһының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Русаниха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000013126
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001312
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Мөхәммәҙиев

Мөхәммәҙиев — фамилия.
# Оло Липовица

Оло Липовица — Рәсәй йылғаһы. Тамбов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сухая Липовица йылғаһының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Оло Липовица
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цна йылғаһы, тамағынан Тамбов ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010200212110000028793
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002879
* Бассейн коды — 09.01.02.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Өфө фән һәм технологиялар университетының Сибай институты

Башҡорт дәүләт университетының Сибай институты — Башҡортостан Урал аръяғының ҙур белем биреү һәм фәнни үҙәге. Рәсәй Федерацияһы мәғариф министрлығы бойороғо менән ҡалала 1990 йылдан һәм 1993 йылдан эшләп килгән БДУ һәм БДПИ филиалдарын берләштереү юлы менән төҙөлгән. Бөгөнгө көндә институтта 4 факультет эшләй.

# Өфө фән һәм технологиялар университетының Сибай институты
## Тарихы

Сибай институтына 1998 йылда нигеҙ һалынған.
Институт биләмәһендә хәтер аллеяһы бар, унда унда Ш. Бабичҡа, З. А. Биишеваға, М. А. Буранғоловҡа, Р. Й. Ғариповҡа, Һ. Л. Дәүләтшинаға, Ш. У. Сибаевҡа бюстар ҡуйылған. Төп корпус бинаһына Аҡмуллаға, Ә. Ә. Вәлидовҡа, Исмәғил Тасимовҡа, Х. М. Йосоповҡа, Кинйә Арыҫлановҡа, М. Л. Мортазинға, М. И. Өмөтбаевҡа, З. Х. Рәсүлевкә, Х. Ф. Әхмәтовҡа — барельефтар, фойела 28 башҡорт полкының 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыуына арналған монументаль‑декоратив композиция урынлаштырылған. Уҡыу корпусы бинаһына 2012 йылда Ғ. Ш. Илешевкә мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

# Өфө фән һәм технологиялар университетының Сибай институты
## Кафедралар

| Атамаһы | Шифр |
| Тәбиғи-математик |
| Ғәмәли математика һәм мәғлүмәт технологиялары | ҒММТ |
| Экология | ЭК |
| Ботаника | Б. |
| Кеше һәм хайуандар физиологияһы | КХФ |
| Спорт дисциплиналары | СП |
| Физик тәрбиә | ФТ |
| Технологиялар |
| Технологияға өйрәтеү теорияһы һәм методикаһы | ТӨТМ |
| Дөйөм техник дисциплиналар | ДТД |
| Иҡтисад |
| Иҡтисад теорияһы һәм менеджмент | МиЭТ |
| Иҡтисад һәм финанс | ЭиФ |
| Юридик |
| Дәүләт һәм хоҡуҡ теорияһы һәм тарихы | ТиИГиП |
| Енәйәт хоҡуғы һәм процесс | УПиП |
| Граждандар хоҡуғы һәм процесс | ГПиП |
| Ватан тарихы | ОИ |
| Яңы һәм өр яңы тарих | НиНИ |
| Педагогия |
| Психология | Пси |
| Педагогика | Пед |
| Башланғыс белем биреү педагогикаһы һәм методикаһы | ПиМНО |
| Филология |
| Инглиз филологияһы | Ингл |
| Немец филологияһы | Нем |
| Сит телдәр | Ин |
| Башҡорт теле һәм телмәр мәҙәниәте | БЯЛ |
| Башҡорт филологияһы | БФ |
# Гуринка

Гуринка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лумпун йылғаһының һул ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Гуринка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300512111100039054
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103905
* Бассейн коды — 10.01.03.005
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Воробьёв Дмитрий Васильевич

Ҡалып:ФИО
Воробьев Дмитрий Васильевич (1903—1976) — совет һәм украин ғалимы, урман белгесе, ауыл хужалығы фәндәре докторы (1952), профессор (1954), Венгр халыҡ республикаһы Почетлы техник фәндәр докторы.
Украин урман типологияһы экологик мәктәбенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Бер нисә фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән монографиялар авторы. 1929 йылда П. С. Погребняк менән авторҙаш булып «Лесной типологический определитель Украин­ского Полесья» китабын баҫтырып сығарған.

# Воробьёв Дмитрий Васильевич
## Биографияһы

1903 йылдың 6 ноябрендә Рәсәй империяһы Тамбов губернаһы (хәҙерге Липецк өлкәһе) Доброе ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

# Воробьёв Дмитрий Васильевич
## Биографияһы
### Белеме

Сиркәү-мәхәллә мәктәбендә һәм гимназияла уҡыған. Күпмелер ваҡыт Чаплыгин ҡалаһында эшләй. 1920 йылда урман Ленинград урман техник академияһына уҡырға инә һәм уны 1925 йылда тамамлай (хәҙер Санкт-Петербург дәүләт урман техник университеты), шунан һуң Брянск өлкәһендә лесничий ярҙамсыһы булып эшләй. Студент йылдарынан уҡ фәнни эш менән шөғөлләнә дендрология һәм үҫемлектәр систематикаһы кафедраһында профессор В. Н. Сукачев етәкселегендә эшләй. Ленинград өлкәһендә геоботаник экспедицияларҙа ҡатнаш.
Киев ауыл хужалығы институтында (хәҙер Биоресурс һәм тәбиғәтте файҙаланыу милли университеты) 1941 йылда «Культура каркаса» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. Докторлыҡ диссертацияһын үҙенең «Типы лесов Европейской части СССР» монографияһы буйынса 1952 йылда яҡлай. Воробьевҡа 1954 йылда «агро урман мелиорацияһы» кафедраһының профессор дәрәжәһе бирелә.

# Воробьёв Дмитрий Васильевич
## Биографияһы
### Эшмәкәрлеге

Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң, 1928 йылда Полесье һәм Подолье урмандарында Бөтә украин идаралығының урман типологияһын тикшеренеү партияһы составында Г. Н. Высоцкий һәм Е. В. Алексеев етәкселегендә ҡатнаша. 1929-1933 йылдарҙа Ленинград өлкәһе һәм Төньяҡ Кавказда Дмитрий Васильевич урман типологияһын тикшереүҙә ҡатнаша. Һуңынан 20 йыл дауамында (1934-1953) Украинаның Кировоград өлкәһе Весело-Боковеньковский дендрология станцияһында эшләй. Был эшмәкәрлеге Бөйөк Ватан һуғышы башланғас һәм ул хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашҡан осорҙа туҡталып тора. 1943 йылда Лозовой станцияһында ҡаты яралана һәм әсирлеккә эләгә. 1945 йылдың яҙында ғына Ведувелағы фашист лагерынан канада армияһы тарафынан азат ителә, ғүмерлеккә инвалид булып ҡала
Һуғыштан һуң Весело-Боковеньковский станцияһындағы эше менән шөғөлләнә. 1954 йылдан алып агро урман мелиорация кафедраһы мөдире (1961 йылға тиклем) һәм 1962-1974 йылдарҙа Харьков ауыл хужалығы институтының хәҙер В. В. Докучаев исемендәге Харьков милли аграр университеты) ботаника кафедраһы (1962-1974 йыл мөдире була. 1956-1963 йылдарҙа Украинаның урман типологияһы лаборатория мөдире була.
Фәнни эшмәкәрлегенең төп хеҙмәте тип Д. В. Воробьев «Типы лесов Европейской части СССР» (АН УССР, Киев, 1953) монографияһын һанай, у. Ул 20-нән ашыу фән кандидаты һәм 3 фән докторы тәрбиәләгән; докторҙары иҫәбендә — Б Ф. Остапенко һәм П. П. ТПосохов бар.
1976 йылдың 8 авгусында Харьковта вафат була.
Ленин ордены менән (1966) шулай уҡ миҙалдар менән бүләкләнгән .
# Опыль-Кы

Опыль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Поколька йылғаһының һул ярына тамағынан 163 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.

# Опыль-Кы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300064348
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306434
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Мәрәүәр ағасы

Мәрәүәр ағасы, осҡот (рус. Бузина́ чёрная, лат. Sambúcus nígra) — эре ҡыуаҡлыҡ. Бейеклеге 6 м-ға етә. Май-июнь айҙарында һары аҡһыр сәскә ата, август-сентябрҙә орлоғо өлгөрә.

# Мәрәүәр ағасы
## Таралыуы

Мәрәүәр ағасының тыуған иле — төньяҡ Африка. Рәсәйҙә ылыҫлы һәм япраҡлы урмандарҙа үҫә. Үҫемлек декоратив маҡсатта юл буйҙарында, ауыл-ҡала ерендә, йылға ярҙарында үҫтерелә.
* Мәрәүәр ағасы. «Köhler’s Medizinal-Pflanzen», 1887 китабынан ботаник иллюстрация
# Гашун-Сала

Гашун-Сала — Рәсәйҙәге йылға. Ростов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Наин-Шара йылғаһының уң ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Гашун-Сала
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Төньяҡ Донец йылғаһы ҡушылған урынған тамағына тиклем, Сал һәм Маныч йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010500912107000017694
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107001769
* Бассейн коды — 05.01.05.009
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Миңһылыу

Миңһылыу, Минсылыу — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме.

# Миңһылыу
## Этимологияһы

Миңһылыу/Минсылыу — төп башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме. «Миңе булған, бик сибәр» мәғәнәһендә. Татар халҡында Миңсылу, Сылу варианттары бар.

# Миңһылыу
## Шәхестәр

Усманова Миңһылыу Ғөбәйт ҡыҙы (1 май 1950 йыл) — башҡорт теле белгесе, педагог-методист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (2003), профессор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2017) һәм мәғариф отличнигы (2000), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2010).
Байрамова Миңһылыу Миңлебай ҡыҙы — Сибай ҡалаһы, 55-се Рудничный һайлау округынан БАССР-ҙың 5-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Юғары хеҙмәт күрһәткестәре буйынса депутат итеп һайланған.
Абдуллина Миңһылыу Фәйзрахман ҡыҙы (5 июль 1952 йыл) — юғары категориялы урыҫ теле һәм әҙәбиәте, башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы, крайҙы өйрәнеүсе, Башҡорт Википедияһы ҡатнашыусыһы, Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы (1997). Педагогик хеҙмәт ветераны, хеҙмәт стажы — 46 йыл. Өфө ҡала Хакимиәте Грантына (2009), Башҡортостан Хөкүмәтенең «Иң яҡшы башҡорт теле уҡытыусыһы» (2010) Премияһына лайыҡ булды. «Педагог-тикшеренеүсе» (2010-2013). 2018 йылда «Ҡатын-ҡыҙ — милләт әсәһе» конкурсы финалисы, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының «Ал да нур сәс халҡыңа!» миҙалы менән бүләкләнде.

# Миңһылыу
## Әҙәбиәттә һәм сәнғәттә

Фәриғә Күҫәкованың «Ейәнсура таңдары» гәзитендә баҫылған «Тәүбә» хикәйәһендәге кире персонаждың исеме Миңһылыу.
# Семирамиданың аҫылмалы баҡсалары

Семирамиданың аҫылмалы баҡсалары — Донъяның ете мөғжизәһенең береһе. Аҫылмалы баҡса тип, ҡыйыҡта, галереяла, махсус терәктәр өҫтөндә үҫтерелгән баҡсаны атайҙар. Үлән, сәскә, ҡыуаҡлыҡтар, ағастар үҫтереү өсөн тупраҡ ҡатламы була. Тупраҡ айырым һауыттарҙа, һыу үҫемлектәре өсөн һыу бассейндары булыуы мөмкин. Боронғо Ассирия һәм Вавилонда күтәрмәле ҡыйыҡ өҫтәндә баҡса үҫтетер булғандар. Амитистың (башҡа сығанаҡтар буйынса — Аманис) аҫылмалы баҡсалары. Вавилон батшаһы Навуходоносор II-сенең ҡатынын шулай тип атағандар. Аҫылмалы баҡсалар уның хөрмәтенә төҙөлгән. Бер фараз буйынса, улар Боронғо Вавилон дәүләтендә, Хилла ҡалаһы янында булған, тиелә. Шына яҙыуҙарын ҡабаттан уҡыуға нигеҙләнгән альтернатив фараз буйынса, Ассирия батшалығының баш ҡалаһы Нивения янында булырға мөмкин. Шулай уҡ б. э. т. VII быуат башында төҙөлгән булыуы мөмкин, тиелә.

# Семирамиданың аҫылмалы баҡсалары
## Төҙөлөш тарихы

Вавилон батшаһы Навуходоносор II (б. э. т. 605—562 йылдар) үҙенең төп дошманы Ассирияны еңеү өсөн Мидия батшаһы Киаксар менән килешеү төҙөй. Быға саҡлы Ассирия ғәскәрҙәре Вавилондың баш ҡалаһын ике мәртәбә емергән була.
Ассирияны еңгәс, уның ерен бүлешеп алалар. Хәрби союзды раҫлау өсөн, Вавилон батшаһы Навуходоносор II Мидия батшаһының ҡыҙы Амитисҡа өйләнә. Ҡомло бушлыҡта урынлашҡан туҙанлы һәм шаулап торған Вавилон таулы һәм йәшеллектә ултырған Мидияла тыуып үҫкән батша ҡыҙына оҡшамай. Навуходоносор II ҡатынының күңелен күреү өсөн аҫылмалы баҡсалар төҙөргә бойороҡ бирә. Әммә тарих фәненә аҫылмалы баҡсалар, хата буйынса, ике быуат элек йәшәгән Ассирия батшабикәһе Семирамида исеме менән кереп ҡалған.

# Семирамиданың аҫылмалы баҡсалары
## Боронғо яҙмалар

Вавилондың аҫылмалы баҡсаһы тураһында б. э. т. 290 йылдарға тиклем Мадукта йәшәгән рухани Бероссус яҙып ҡалдырған булған. Уның яҙмалары һаҡланмаған, тик һуңыраҡ яҙыусылар (мәҫәлән Флавиус Джозефус) яҙмаларында уның өҙөмтәләре һаҡланып ҡалған. Боронғо замандың биш яҙыусыһы Вавилон баҡсаһы нисек төҙөлгән, нисек һуғарылғаны тураһында яҙа.
Джозефер (б. э. 34—100 йылдары) баҡсалар тураһында яҙғанда Бероссустың (б. э. т. 290 йылға тиклем яҙған) яҙмаһынан өҙөмтә алған. Бероссус Навуходоносор II батшалыҡ итеүе тураҙында һәм аҫылмалы баҡса уның бойороғо буйынса төҙөлөүе тураһында яҙа.
* Таш бағаналар тотоп торған түшәм өҫтөндә ул ял итеү урындары эшләтә; ожмахҡа оҡшаһын өсөн төрлө ағастар ултырттыра, таулы илгә оҡшатыр өсөн барыһын да тырыштыралар. Былар барыһы ла таулы-урманлы Мидиала тыуып үҫкән батшабикә ихтияжында эшләнә.
# Аҙан

Аҙан(ғәр. أَذَان‎‎ – иғлан итеү, саҡырыу) мосолмандар өсөн фарыз һаналған биш ваҡыт намаҙҙың һәр ҡайһыһының башланыу ваҡытын белдереү. Аҙанды мөәзин (ғәр. مؤذن‎) – аҙан әйтеүсе әйтә. Ҡатын-ҡыҙҙар аҙан әйтмәй. Аҙан ҡысҡырып, һуҙып әйтелә.

# Аҙан
## Аҙандың әйтелеше

Аллааһһү әкбәр - 4 тапҡыр
Әшһәдү әл-ләә иләәһә иллаллааааһ - 2 тапҡыр
Әшһәдү әннә Мүхәммәдәр - рәсүлүл лаааһ - 2 тапҡыр
Хәййә ғәләс саләәәһ - 2 тапҡыр
Хәййә ғәләл - фәләәәх - 2 тапҡыр
Аллааһу әкбәр - 2 тапҡыр
Ләә иләәһә илләллаааһ - 1 тапҡыр
Иртәнге намаҙға саҡырғанда, Хәййә ғәләл фәләәәх тигәндән һуң, Әс саләәтү хәйрум минән нәүм тип 2 тапҡыр әйтеп өҫтәргә кәрәк.

# Аҙан
## Аҙанды ишеткәс, әйтелгән һүҙҙәр

Аҙанды ишеткән кеше, Хәййә ғәләс саләһ тигәнгә тиклем, аҙан һүҙҙәрен үҙ алдына йәки эстән генә мөәзин артынан ҡабатлап барырға тейеш. Хәййә ғәләл - фәләх тигәс, Ләә хәүлә үә ләә ҡуүәәтә илләәәһ, - тип әйтер кәрәк.

# Аҙан
## Аҙан доғаһы

Аллаһүммә раббә һәәҙиһид - дәғүәтит - тәәммәти үәс -саләәтил - ҡаааимәһ. Әәти Мүхәммәдәнил - үәсииләтә үәл - фадыыләтә үәд -дәражәтәл - ғәәлийәтәр - раафиғаһ. Үәбғәҫһү мәҡаамән - мәхмүүдәнил - ләҙии үәғәттәһ. Үәрзүҡүнәә шәфәәғәтәһү йәүмәл - ҡыйәәмәһ. Иннәкә ләә түхлифүл мииғәдд.
# Оло Хойла-Ю

Оло Хойла-Ю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Юн-Яга йылғаһының һул ярына тамағынан 116 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Оло Хойла-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000067364
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006736
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Болан (йылға)

Болан (рус. Буланка) - Рәсәй, Силәбе өлкәһендәге йылға.

# Болан (йылға)
## Географияһы

Болан йылғаһы Урал тауҙарының көнбайыш битләүендә, Силәбе өлкәһендәге Ҡытау-Ивановск, Һатҡы райондары буйлап аға. Силәбегә тиклем араһы — 230 км, Өфөгә — 190 км. Йүрүҙән йылғаһының уң ҡушылдығы.
Координаттары: 54°52′32″N 58°46′47″E

# Болан (йылға)
## Тасуирламаһы

Болан йылғаһы Еркүскән тауы итәгендә башлана һәм 36 километрға һуҙылып, Йүрүҙән йылғаһына уның уң ярында, тамағынан 299 км алыҫлыҡта барып ҡоя. Рудничный ҡасабаһы янында Болан йылғаһына Верша, ә тамағына етәрәк Мәсеҙе һәм Ҡурғаш инештәре ҡушыла. Һанап үтелгән сығанаҡтҙан тыш, Боландың 40-лап ҡушылдығы бар.
Төбө ташлы. Урыны менән айырыуса ҙур һарыҡташтар һыуы ҡайнап торған һикәлтәләр барлыҡҡа килтерә. Түбәнгә ҡарай үҙәне һаҙлыҡлы. Боландың яры һөҙәк, тәпәш. Үҙенең бөтә дауамында тиерлек йылға ҡатнаш урман, дым яратҡан ҡыуаҡтар һәм һутлы үлән үҫкән болондар менән уратып алынған.

# Болан (йылға)
## Тарихы

Баҡалдың мәғдән ятҡылыҡтары яҡынлығы арҡаһында Болан йылғаһында ҡс тапҡыр металлургия заводын төҙөү күҙ алланғаны билдәле. Сауҙагәр Твердышев заманында уҡ Савва Невейкин тигән мәғдәнсе ике тапҡыр йылғала быуа быуҙыртырға булып китә. Ләкин һуңынан уның тәрәнлеге бер тәгәрмәсте лә һыйҙыра алмаҫы асыҡлана.
1930-сы йылдарҙа Болан үҙәнендә металлургия заводының сираттағы проекты төҙөлә. Уны тормошҡа ашырыуҙың тәүге аҙымдары булып Рудничный ҡасабаһында эшселәр предприятиеһын, шулай уҡ буласаҡ металлургия ҡалаһы халҡын туҡландырыуға йүнәлтелгән икмәк заводы төҙөлгән. Төрлө сәбәптәр арҡаһында, шулай уҡ Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, предприятие Силәбегә күсерелә һәм әлеге Силәбе металлургия заводы ойошторола.

# Болан (йылға)
## Этимологияһы

Башҡорт халҡының фольклорын, атамаларын оҙаҡ йылдар дауамында өйрәнеп, баһалап бөткөһөҙ хеҙмәттәрен ҡалдырған Силәбе өлкәһе географы һәм топонимдар белгесе Н. И. Шувалов йылғаның атамаһын башҡорт телендәге болан йәки мышы тигән һүҙҙәрҙән килеп сыҡҡан тип һанай, сөнки улар был урындарҙа тереклек иткән.
Шувалов «олень, лось» тигән аңлатма биреп дөрөҫ эшләй, сөнки күп кенә төбәктәрҙә мышыны ла болан тип атау күҙәтелә.
# Һарун әр-Рәшит

Әбү Йәғәфәр Һарун ибн Мөхәмәт, күбеһенсә Һарун әр-Рәшит исеме аҫтында билдәле (ғәр. هارون الرشيد‎; февраль 766 йыл, Рей (йәки 17 март 763 йыл) — 24 март 809 йыл, Тус) — ғәрәп хәлифәһе, 786 (14 сентябрҙән) — 809 йылдарҙа Ғәббәсиҙәр хәлифәлегенең хакимы.
Әр-Рәшит («Хаҡлы») ҡушаматы уға тәхет вариҫы итеп тәғәйенләнгәндә атаһы хәлифә Мөхәмәт ибн Мансур әл-Мәхди тарафынан бирелә.
Һарун әр-Рәшит хакимлыҡ итеүенең тәүге осоро иҡтисади һәм мәҙәни үҫеш менән билдәләнә. Ауыл хужалығы, кәсептәр, сауҙа һәм мәҙәниәт үҫешә башлай. Ул Бағдадта университет (мәҙрәсә) һәм китапханаға нигеҙ һала. Һарун әр-Рәшит хакимлығы дәүерендә Дейлемдә, Сүриәлә һәм хәлифәлектең башҡа өлкәләрендә ихтилалдар була.

# Һарун әр-Рәшит
## Биографияһы

Бармакидтар фарсы аҡһөйәктәре ғаиләһенән сыҡҡан вәзирҙәр ярҙамында хәлифә була һәм хакимлыҡ итә. 803 йылда Бармакиҙар властан ситләтелгәс, бер үҙе хакимлыҡ итә. Был процесс репрессиялар менән оҙатыла, бының барышында Бармакидтарҙың күп кенә вәкилдәре зинданға ябыла һәм язалап үлтерелә (улар араһында «Мең дә бер кисә» циклында хәлифәнең дуҫы һәм Бағдад буйлап төнгө сәйәхәттәрендә даими юлдашы булараҡ һүрәтләнгән билдәле вәзир Йәғәфәр ибн Яхъяла була.
Һарун әр-Рәшит хакимлыҡ итеүенең тәүге осоро иҡтисади һәм мәҙәни үҫеш менән билдәләнә. Ауыл хужалығы, кәсептәр, сауҙа һәм мәҙәниәт (бигерәктә әҙәбиәт) үҫешә башлай. Ул Бағдадта ҙур университет (мәҙрәсә) һәм китапханаға нигеҙ һала, фән, шиғриәт һәм музыка менән мағыуға булышлыҡ итә. Һарун әр-Рәшит ярандары араһында исламға тиклемге шиғриәт ҡанундарынан баш тартҡан быуын вәкиле — шағир Ғәббәс ибн әл-Әхнәф булған.
Шул уҡ ваҡытта хәлифәлектең тарҡалыу билдәләре күренә башлай: Дейлемдә, Сүриәлә һәм башҡа өлкәләрҙә хөкүмәткә ҡаршы ихтилалдар тоҡана.
Хәлифә ул хакимлыҡ итә башлауынан күпкә алдараҡ башланған Византияға ҡаршы һуғышты дауам итә.
Урта Азияла Рафи ибн Лейс етәкселегендәге ихтилалды баҫтырыу өсөн ойошторолған хәрби яу барышында 809 йылда вафат була. Риүәйәт буйынса уның иң һуңғы һүҙҙәре ошо була «О, Үлемһеҙ! Үлемлене ғәфү ит».

# Һарун әр-Рәшит
## Мәҙәниәттә сағылышы

«Мең дә бер кисә» әкиәттәр йыйынтығында идеаллаштырып һүрәтләнә. Әкиәттәрҙә Һарун ғәҙел батша булып күҙ алдына баҫа. Подданныйҙарының мохтажлыҡтарын белер өсөн, ул, кейемен алмаштырып, төндәрен Бағдад урамдарына сыға, уны бер вәзире һәм тәнһаҡсыһы ғына оҙатып йөрөй.
Шулай уҡ суахили ҡәбиләһенең фольклорында Абу Нувас тураһындағы әкиәттәрҙә осрай.
Николай Глазковтың шиғырында ошолай тасуирлана:
* Был Гарун-аль-Рашид когда-то Полновластным халифом Багдада.
* И придворные, лицемеря,
* Говорили ему, что в Багдаде
* Преисполнено всё благодати,
* Но Гарун-аль-Рашид им не верил.
* Он, себя за купца выдавая,
* Посещал караван-сараи
* И, вино распивая, от пьяных
* Узнавал обо всех изъянах.
* Был Гарун-аль-Рашид халифом,
* Но не верил ни льстивым фразам,
* Ни причёсанным сводкам-мифам,
* А старался быть ближе к массам!
«Франктар короллегенең анналдары»нда Һарун әр-Рәшиттең император Бөйөк Карлға фил бүләк итеүе тураһында хәбәр ителә.
# Әҙәплелек

Был тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып Википедия проектына ярҙам итә алаһығыҙ.
Һуңғы осорҙа әҙәпһеҙлек, тәртипһеҙлек күренештәрен, кешеләр араһындағы мөнәсәбәттәрҙең боҙолоуына тормошта, йәмғиәттә йыш осратабыҙ. Бер кешенең әҙәпһеҙлегенә ҡарап ил һәм халыҡтарҙың тотош мәҙәниәте тураһында фекер йөрөтөргә була. Шуның өсөн дә бөгөнгө көндә әҙәпле, әхлаҡи яҡтан тәрбиәле, юғары кимәлдәге шәхестәрҙе тәрбиәләү мәсьәләһе, юғары дәрәжәгә күтәрелергә тейеш.
# Ғәбделхәй

Ғәбделхәй — башҡорт һәм башҡа ғәрәптәрҙән төрки телле халыҡтарға ингән мосолман ир-ат исеме.

# Ғәбделхәй
## Этимологияһы

Ғәбделхәй (Хәй) — «мәңге тере» мәғәнәһен аңлатҡан ир-ат исеме.

# Ғәбделхәй
## Билдәле шәхестәр

Ғәбделхәй Иркәбаев (1893 йыл — 1919 йыл) — шағир, башҡорт милли хәрәкәтен ойоштороусыларҙың береһе, публицист. Башҡорт үҙәк шураһы ағзаһы.
Хәй Мөхәмәтйәров (2 сентябрь 1911 йыл — 1941 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған башҡорт шағиры, башҡорт әҙәбиәтендә беренселәрҙән булып сонет жанрын үҙләштергән әҙип, 1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Ғәбделхәй Хурам улы Әхәтов (8 сентябрь 1927 йыл — 25 ноябрь 1986 йыл) — телсе-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1958—1980 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының кафедра мөдире. Филология фәндәре докторы (1965), профессор (1970).
Ғәбделхәй Әхәт улы Зарипов (27 август 1923 йыл — 2020 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, рядовой, ҡыҙылармеец.
Ғәбделхәй Ғимаҙи улы Фәхриев (4 сентябрь 1929 йыл — 31 август 1991 йыл) — башҡорт совет театр актёры. 1970—1991 йылдарҙа Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры артисы. РСФСР-ҙың (1991) һәм Башҡорт АССР-ының (1974) халыҡ артисы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1976).
Мөхәмәт—Ғәбделхәй Ҡорбанғәлиев 1889 йыл — 1972 йыл) — күренекле башҡорт дин әһеле, Башҡорт милли хəрəкəте эшмәкәре.
# Оло Щелиха

Оло Щелиха — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Индига йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Оло Щелиха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000055698
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005569
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Юрмаш (Тоҙ ҡушылдығы)

Юрмаш — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан биләмәләрендә аға. Йылға Туз йылғаһының уң ярына тамағынан 2,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Юрмаш (Тоҙ ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200612111100019744
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101974
* Бассейн коды — 10.01.02.006
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1