yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Заречье ауыл Советы (Ғафури районы)

Заречье ауыл Советы — Ғафури районы составында ауыл биләмәһе, 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы). Почта индексы — 453079. ОКАТО коды — 80221815000. Красноусол ауыл Советы ауыл биләмәһе менән берләштерелә.

# Заречье ауыл Советы (Ғафури районы)
## Автомобиль юлдары

Курорт — Белый Камень автомобиль юлы

# Заречье ауыл Советы (Ғафури районы)
## Географияһы, тәбиғәте

Чесноковка йылғаһы, Журавлев Яланы тәбиғи ыҙаны, урман (Ғафури урман хужалығы хеҙмәтләндерә).

# Заречье ауыл Советы (Ғафури районы)
## Ауыл Советы составы

Курорт ауылы — административ үҙәк, Умартасылыҡ совхозы (умартасылыҡ совхозы ауылы), Белый Камень.

# Заречье ауыл Советы (Ғафури районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһының Ғафури районы Заречье ауыл Советы ойошторолоуы тураһында» 1997 йылдың 8 декабрендәге 128-з, ст.1 һанлы Законына ярашлы 1997 йылда Красноусол ҡасаба Советынан Заречье ауыл Советы бүленеп сыға:
2005 йылда ауыл Советы ауыл биләмәһе составында яңы Белый Камень ауылы барлыҡҡа килә.
   4) Ғафури районында:
(«Административ үҙәктәрҙе күсереү, тораҡ пункттарҙы ойоштороу, берләштереү, бөтөрөү һәм статустарын үҙгәртеү менән бәйле Башҡортостан Республликаһы административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһындағы» 2005 йылдың 20 июлендәге 211-з һанлы Закон» (Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай тарафынан ҡабул ителә — РБ 07.07.2005)) Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә:
   Красноусол ауылында административ үҙәге менән «Красноусол» атамаһын һаҡлап, Красноусол һәм Заречье ауыл Советтарын берләштерергә. Заречье ауыл Советының Курорт ауылын, умартасылыҡ совхозы, Белый Камень ауылдарын Красноусол ауыл Советы составына индерергә. Красноусол ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
2008 йылда Табын ауыл Советы, Сәйетбаба ауыл Советы, Красноусол ауыл Советы, Ташлы ауыл Советы муницпаль берәмектәре менән сиктәш («Ауыл биләмәһе статусы һәм сиктәре Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з (19.11.2008 ред.) һанлы Законы»).
# Ушмашлы

Ушмашлы — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Силәбе өлкәһе, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Суя йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Ушмашлы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201012111100022648
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102264
* Бассейн коды — 10.01.02.010
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Кесе Катасьма

Кесе Катасьма — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Катасьма йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Кесе Катасьма
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200011086
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201108
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Мадеренг-Яха

Мадеренг-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Мадеренг-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300075619
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307561
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Курныловка

Курныловка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лысьва йылғаһының уң ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Курныловка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100006901
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100690
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Дэвид Мицкевич

Дэвид Мицкевич (30 апрель 1960 йыл) — Саентология сиркәүе лидеры. Титулы — Дини Технология Үҙәге (ДТҮ) председателе.

# Дэвид Мицкевич
## Тышҡы һылтанмалар

* Дини Технология Үҙәгенең сайты (рус.)
# Куприн Михаил Ионович

Михаил Ионович (Иванович) Куприн (1919—2007) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, техник фәндәр кандидаты, профессор.
Һалҡын баҫылған табаҡтар һәм таҫмалар етештереү технологияһы буйынса белгес. 50-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптән монографиялар һәм дәреслектәре, шулай уҡ бер нисә уйлап сығарыу танытмалары бар.

# Куприн Михаил Ионович
## Биографияһы

1919 йылдың 31 октябрендә Орел өлкәһе Севский өйәҙенең Витичь ауылында тыуған.
Ижевск металлургия техникумын «Прокат етештереү» һөнәре буйынса тамамлағандан һуң, заводе № 71-се заводта (хәҙерге «Ижсталь») тимерлек цехы технологы була. 1942 йылда армияға саҡырыла, Бөйөк Ватан һуғышында 1944 йылда ауыр яраланып демобилизацияланғансы ҡатнаша. 1943 йылда КПСС-ҡа ағза итеп алына.
1945йылда Мәскәү ҡорос институтына уҡырға инә һәм 1950 йылда уны (хәҙерге «МИСиС» Милли технологиялар тикшеренеү институты) «металдарҙы баҫым менән эшкәртеү» һөнәре буйынса тамамлай. Уны тамамлап, Куприн ошо уҡ институттың аспирантураһына уҡырға инә, ғилми етәксеһе — СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты Игорь Михайлович Павлов. 1953 йылда ошо уҡ институтта кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1973 йылда уға профессор ғалим исеме бирелә. 1953—1989 йылдарҙа Магнитогорск тау-металлургия институтында (МТМИ, хәҙер Магнитогорск дәүләт техник университеты) эшләй, прокат кафедраһына 1968 йылда нигеҙ һалыусыларҙың береһе була. МТМИ-нда эштәрен тамамлап, хаҡлы ялға сыға.
Фәнни-практик эшмәкәрлеге һалҡын ысул менән прокатлауҙың сифатын күтәреүгә йүнәлтеү була. Кварто стандарында баҫма күсәрҙәр араһы формаһын кәйләү ысулдарын уйлап табa, шул уҡ стандарҙа һыҙат профилен көйәләү ысулы, күсәрҙәрҙе йылытыу ысулдарын уйлап таба. Ул Силәбе өлкәһе заводтарында ғилми-тикшеренеү эштәрен алып бара, күп тапҡырҙар СССР-ҙын Ҡара металлургия министрлығы тарафынан прокат мәсьәләләрен башҡарыуға йәлеп ителә. М. И Куприн етәкселегендә бер нисә кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана.
Магнитогорскиҙа 2007 йылдың 6 авгусында вафат була. Ҡаланың Һул яҡ яр буйы зыяраты нда ҡатыны Маргарита Сергеевна менән йәнәш ерләнгән (1926—1997).
Ҡыҙыл йондоҙ ордены менән бүләкләнгән, шулай уҡ «Батырлыҡ өсөн», «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңеү өсөн», «Фиҙәкәр хеҙмәт өсөн» миҙалдары менән бүләкләнгән.

# Куприн Михаил Ионович
## Иҫкәрмә

* ↑ Изобретатель КУПРИН МИХАИЛ ИВАНОВИЧ
* ↑ Патенты автора КУПРИН МИХАИЛ ИОНОВИЧ
* ↑ Куприн Михаил Ионович 2019 йыл 27 ноябрь архивланған.
* ↑ Автореферат диссертации работы на соискание ученой степени кандидата технических наук
* 1 2 История кафедры технологий обработки материалов
* ↑ Куприн Михаил Ионович
# Бысҡы үлән

Бысҡы үлән (рус. Телорез, лат. Stratiótes aloídes) — һыу һылыуҡасы һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Европаның уртаса өлкәләрендә, Төньяҡ Кавказда һәм Көнбайыш Себерҙә үҫә.

# Бысҡы үлән
## Ботаник яҙма

* Бысҡы үлән О. В. Томе, «Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz», 1885 китабынан ботаник иллюстрация
Күп йыллыҡ ике өйлө, 15—45 см бейеклектәге үлән. Үҫентеһе ҡыҫҡа, йәйелеүсе, һыу аҫтында. Япрағы ныҡ, ҡуйы тамыр алды розеткаларында урынлашҡан, ултырма теҙелешле, ҡылыс формаһында (сәскә атҡандан һуң һыуға бата), төбөндә — улаҡлы, ситтәре — ҡаты сәнскәкле тешле. Сәскә һабы ялпаҡ, япраҡһыҙ, япрағынан ҡыҫҡараҡ; сәскәһе эре (диам. яҡынса 2,5 см), аҡ, өс таж япраҡлы; 12 һеркәлекле ата сәскәләр оҙон сәскә һабында урынлашҡан, инә — емешлекле, ултырма теҙелешле, яңғыҙ. Июлдә сәскә ата. Емеше йомортҡа формаһында, алты ҡырлы, июлдә өлгөрә. Башлыса вегетатив юл менән үрсей.

# Бысҡы үлән
## Таралышы

Ябай, йәки алоэ һымаҡ бысҡы үләне билдәле, Европаның уртаса өлкәләрендә, Төньяҡ Кавказда һәм Көнбайыш Себерҙә таралған.
Күлдә, быуала, ҡылыла, һаҙлыҡта үҫә; һыуҙың һайығыуына сәбәпсе өйкөмдәр барлыҡҡа килтерә. Башҡортостандың Урал алды зоналарының урман һәм урман‑дала зоналарында һәм Башҡортостандың Урал аръяғы дала зонаһында осрай. Мал аҙығы үҫемлеге.

# Бысҡы үлән
## Синонимдары

* Stratiotes aculeatus Stokes
* Stratiotes aquaticus Pall.
* Stratiotes ensiformis Gilib., nom. inval.
* Stratiotes generalis E.H.L.Krause
# Уҡ (Эҫем ҡушылдығы)

Уҡ (рус. Ук) — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Эҫем йылғаһының һул ярына тамағынан 117 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.

# Уҡ (Эҫем ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200612111100019188
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101918
* Бассейн коды — 10.01.02.006
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ундакы

Ундакы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының уң ярына тамағынан 338 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 103 км.

# Ундакы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300069916
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306991
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Рыбальная (Амелич ҡушылдығы)

Рыбальная — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Амелич йылғаһының уң ярына тамағынан 113 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Рыбальная (Амелич ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Кеть йылғаһы ҡушылған урынған Васюган йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кеть, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010700112115200029307
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202930
* Бассейн коды — 13.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Амстердам

Амстерда́м (нидерл. Amsterdam) — Нидерландтың баш ҡалаһы. Төньяҡ Голландия провинцияһында урынлашҡан. Амстердам канал ярҙамында Төньяҡ диңгеҙ менән тоташа. Амстердам ҡалаһы исеме Амстел йылғаһы исеменән килә, ҡала ул йылғаның тамағында урынлашҡан.
Амстердам Төньяҡ диңгеҙ менән Норзе каналы аша тоташҡан. 2012 йылдың ә ғинуарына ҡарата Амстердамда 801 847 кеше йәшәй, ҡала округы менән бергә 2.3 млн. Амстердам, Европала 6-сы урында булған, Рандстад агломерацияһы өлөшө булып тора. Ҡала атамаһы ике һүҙ ҡушылыуҙан барлыҡҡа килгән: «Амстел» — йылға атамаһы һәм «дам» — «дамба». XII быуатта бәләкәй генә балыҡсылар ауылы булған, Нидерландтың Алтын быуаты осоронда Амстердам донъялағы иң әһәмиәтле порттарҙың береһенә һәм эре сауҙа үҙәгенә әйләнә.
Ҡала төрлө мәҙәниәттәр үҙәге булып тора. Ҡалала 177 милләт вәкиле йәшәй. Амстердам, шулай уҡ Нидерландтың финанс һәм мәҙәни үҙәге. Донъялағы 500 иң эре компанияларҙың 7-һе Амстердамда урынлашҡан. Улар араһында Philips һәм ING Groep. Ҡалала электән эшләп килгән фонд биржаһы эшләп килә. Гринпистың үҙәге лә Амстердамда урынлашҡан.
Ҡаланың иҫтәлекле урындары: Рейксмюзеум, Винсент Ван Гог музейы, Ҡала музейы, Амстеле эрмитажы, Ҡыҙыл фонарҙар кварталы — йыл һайын 4,2 миллионтуристы йәлеп итә.

# Амстердам
## Климат

Ҡала климаты :
| Күрһәткес | Ғин | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Йыл |
| Абсолют максимум, °C | 14 | 16 | 21 | 27 | 29 | 32 | 32 | 34 | 28 | 25 | 18 | 15 | 34 |
| Уртаса максимум, °C | 5,4 | 6,0 | 9,2 | 12,4 | 17,1 | 19,2 | 21,4 | 21,8 | 18,4 | 14,1 | 9,2 | 6,5 | 13,4 |
| Уртаса минимум, °C | 0,5 | 0,2 | 2,4 | 4,0 | 7,8 | 10,4 | 12,5 | 12,3 | 10,2 | 7,0 | 3,9 | 1,9 | 6,1 |
| Абсолют минимум, °C | −16 | −14 | −8 | −4 | −1 | 3 | 4 | 6 | 2 | −1 | −7 | −14 | −16 |
| Яуым-төшөм нормаһы, мм | 62 | 43 | 59 | 41 | 48 | 68 | 66 | 61 | 82 | 85 | 89 | 75 | 778 |
| Сығанаҡ: «Worldweather.org», weatherbase.com ||||||||||||||
Ҡала климаты :
| Күрһәткес | Ғин | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Йыл |
| Уртаса максимум, °C | 5,8 | 6,1 | 9,7 | 14,9 | 17,6 | 20,4 | 22,5 | 22,0 | 19,3 | 15,2 | 10,1 | 6,3 | 14,2 |
| Уртаса температура, °C | 3,7 | 3,6 | 6,2 | 10,5 | 13,3 | 16,2 | 18,5 | 18,0 | 15,6 | 12,0 | 7,7 | 4,2 | 10,8 |
| Уртаса минимум, °C | 1,6 | 1,1 | 2,7 | 6,0 | 9,1 | 12,1 | 14,4 | 14,0 | 11,8 | 8,8 | 5,2 | 2,1 | 7,4 |
| Яуым-төшөм нормаһы, мм | 58 | 46 | 44 | 28 | 61 | 64 | 106 | 114 | 64 | 82 | 74 | 65 | 805 |
| Сығанаҡ: www.weatheronline.co.uk ||||||||||||||

# Амстердам
## Ҡәрҙәш ҡалалар

* Пекин (ҡыт. 北京), Ҡытай (29 октябрь 1994)
* Ҡаһирә (ғәр. القاهرة‎), Мысыр
* Монреаль (франц. Montréal, ингл. Montreal), Канада
* Рига (латыш. Rīga), Латвия
* Вашингтон, Колумбия округы, АҠШ
* Нью-Йорк, Нью-Йорк (штат), АҠШ
* Майами, Флорида, АҠШ
* Чикаго, Иллинойс, АҠШ
* Лос-Анджелес, Калифорния, АҠШ
* Сан-Франциско, Калифорния, АҠШ
# Блиниха

Блиниха (Содомная) — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ишим йылғаһының уң ярына тамағынан 282 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Блиниха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ишим (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Ишим (бассейндың Рәсәй өлөшө), йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010300212115300011545
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301154
* Бассейн коды — 14.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Уҫман торамалары

Уҫман торамалары (рус. Усмановские поселения) — Башҡортостандың Ауырғазы районы Төрөмбәт ауыл Советы Уҫман (Ҡаҙморон) ауылы биләмәләрендәге Бура мәҙәниәте археологик ҡомартҡылары булып торған ике тораманан ғибәрәт

# Уҫман торамалары
## I торама
### Тасуирламаһы

Уҫман торамаларының беренсеһе Ауырғазы районы биләмәләрендә Уҫман ауылынан төньяҡтараҡ, Өршәк йылғаһының уң ярында, үҙәненән ҡалҡыуыраҡ урында урынлашҡан. Беҙҙең эраға тиклем 14—13 быуаттарға ҡарай.

# Уҫман торамалары
## I торама
### Табылдыҡтар

Был тораманы 1970 йылда археолог, тарих фәндәре кандидаты, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Пшеничнюк Анатолий Харитонович асҡан, археолог, тарих фәндәре кандидаты, РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы Морозов Юрий Алексеевич өйрәнгән.
Тораманы тикшереүселәр тарафынан 1000 м2 ашыу ер ҡаҙылған. Был майҙанда 2 хужалыҡ ҡаралтыһы һәм 2 торлаҡ табылған. Бер торлаҡтың нигеҙе ергә ҡаҙып ултыртылған. Көнбайыш тарафында — 2 көлдөксә, үҙәк өлөштә — 5 сүп-сар соҡоро булған. Көньяҡ-көнбайыш ҡабырғаһында һикегә оҡшаған сығынтылар асыҡланған.
Икенсе торлаҡ уртаға ҡарай ауыш иҙәнле, ишеге йылғаға ҡараған, төньяҡ-көнбайыш ҡабырғала уйылған. Төньяғынан ҡаҙылған сүп-сар соҡоронда хайуан һөйәктәре, ярсыҡтар, көл һәм күмер ҡалдыҡтары табылған.
Ғилми тикшеренеү алып барыусылар 18 меңгә яҡын әйбер тапҡан. Банка кеүек балсыҡ һауыттарға төрлөсә биҙәктәр төшөрөлгән. Шлак киҫәктәре, һөйәк һәм бронза эш ҡоралдары килеп сыҡҡан.

# Уҫман торамалары
## II торама
### Тасуирламаһы

Беҙҙең эраға тиклем 15—14 быуаттарға ҡараған икенсе тораманы 1994—1995 йылдарҙа Ю. А. Морозов тапҡан һәм өйрәнгән. Был ҡомартҡы элгәре Ҡаҙморон тип йөрөтөлгән шул уҡ Уҫман ауылынан көньяҡҡа табан 2 км алыҫлыҡта, Өршәк йылғаһының уң ярында урынлашҡан.

# Уҫман торамалары
## II торама
### Табылдыҡтар

Бында эҙләнеүселәр 340 м2 самаһы майҙанды ҡаҙып тикшергән. Торлаҡ ҡалдығы һәм унда усаҡлыҡ эҙе табылған. Табылған балсыҡ һауыттар Бура, Алакүл, Фёдоровка, Межа мәҙәниәттәренә ҡарай тип билдәләнгән. Һөйәктән яһалған 3 тишкес, орсоҡбаш, хайуан тештәренән теҙелгән сулпылар килеп сыҡҡан
Уҫман торамалары материалдары материалдары Башҡортостан Республикаһының Археология һәм этнография музейында һаҡлана. Музей архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнгән Е. А. Поносова-Молло йортонда урынлашҡан.
# Йозеф Стефан

Йозеф Стефан (нем. Joseph Stefan, 24 март 1835 йыл — 7 ғинуар 1893 йыл) — Австрия физигы һәм математигы. Австрия фәндәр академияһы ағзаһы (1865).

# Йозеф Стефан
## Биографияһы

Стефан Санкт-Пёльтен ҡалаһында этник словендар ғаиләһендә тыуған. Клагенфуртта гимназия тамамлай һәм бенедиктылар орденына инеү тураһында уйлана башлай, әммә физика һәм математика менән шөғөлләнергә була һәм Вена университетына уҡырға инә. Университетты 1857 йылда тамамлай. Һуңынан университетта уҡыта (1863 йылдан алып юғары математика һәм физика кафедраһы профессоры), Эксперименталь физика институты директоры була (1866 йылдан), университет ректоры (1876—1877), Австрия фәндәр академияһы вице-президенты.
1893 йылдың 7 ғинуарында Вена ҡалаһында вафат була.
Стефан исемен Словенияла иң эре тикшеренеү институты йөрөтә.
1970 йылда Халыҡ-ара астрономия союзы Йозеф Стефан исемен Айҙың артҡы яғындағы кратерға ҡуша.
1985 йылдағы Австрия почта маркаһында һурәтләнгән.

# Йозеф Стефан
## Фәнни эшмәкәрлеге

Физиканың төрлө өлкәләрендәге эштәре менән — газдарҙың кинетик теорияһы, йылылыҡ нурланышы теорияһы, оптика, акустика, электромагнетизм һ. б. — билдәле Диффузия һәм газдарҙың йылылыҡ үткәреүсәнлеген өйрәнгән, йылылыҡ үткәреүсәнлегенең коэффициентарын тапҡан. 1879 йылда платин сымының төрлө температураларҙа йылы биреүен ул абсолют температураның дүртенсе күләмдәге энергияһын пропорциональ таратҡанын үлсәү юлы менән билдәләне. Ошо ҡанунилыҡтан файҙаланып, ул беренсе мәртәбә Ҡояштың йөҙө температураһына (6000 градус тирәһе) ышаныслы баһалама бирә. Стефан-Больцман законы булараҡ билдәле булған был закондың теоретик нигеҙләүе 1884 йылда Стефандың уҡыусыһы Людвиг Больцман тарафынан бирелә.
Математикала Стефандың мәсьәләһе һәм айырым сығарылмаларлы дифференциаль тигеҙләмәләр теорияһындағы Стефандың сиге хәрәкәт итеүсән кире мәсьәләһе билдәле.
# Гастогай

Гастогай (Гастогайка) — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Витязев қолтығы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Гастогай
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Палагия морононан Джанхот йылғаһының көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06030000112109100000013
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 109100001
* Бассейн коды — 06.03.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 09
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Кандереп

Кандереп — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лебяжья йылғаһының һул ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Кандереп
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300412115200012537
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201253
* Бассейн коды — 13.01.03.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Көлтә (мәғәнәләр)

Көлтә:
* Көлтә — урылған, баулап бәйләнгән иген, етен, тарма йәки һалам шәлкеме.
* Көлтә - ҙур булып ялбырлап торған нәмә - көлтә сәс; көлтә ял; көлтә ҡойроҡ.
* Көлтә арбаһы
* «Көлтә» — Петергофтағы Монплезир баҡсаһындағы үҙәк фонтан.
# Курмакаш

Курмакаш — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сып йылғаһының уң ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Курмакаш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сылва, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100812111100013354
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101335
* Бассейн коды — 10.01.01.008
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Фәтхуллин Салауат Һиҙиәт улы

Фәтхуллин Салауат Һиҙиәт улы (4 май 1947 йыл) — һаулыҡ һаҡлау өлкәһе ветераны, табип-хирург. 1973 йылдан Аҡъяр үҙәк район дауаханаһы хирургы, 1976—1992 йылдарҙа һәм 1996—2019 йылдарҙа — хирургия бүлеге мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1997), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1984), «Почёт Билдәһе» (1986) һәм Салауат Юлаев (2007) ордендары кавалеры. Хәйбулла районының почётлы гражданы (2015).

# Фәтхуллин Салауат Һиҙиәт улы
## Биографияһы

Салауат Һиҙиәт улы Фәтхуллин 1947 йылдың 4 майында Башҡорт АССР-ының Йылайыр районы Юлдыбай ауылында тыуа. ВЛКСМ-дың ХV йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай. Бер йыллыҡ интернатуранан һуң хеҙмәт юлын 1973 йылда Аҡъяр үҙәк район дауаханаһы хирургы булып башлай. 1976—1992 һәм 1996—2019 йылдарҙа — хирургия бүлеге мөдире. Салауат Һиҙиәт улы хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем йәштәр өсөн юғары квалификациялы остаз була. Тәжрибәле хирург булараҡ, ул үҙ белеме менән теләп уртаҡлаша, йәштәрҙең белемен арттырыуҙа әүҙем ҡатнаша. Коллективында ла, район халҡы араһында ла абруй яулай. Үҙ һөнәренең оҫтаһы, гражданлыҡ һәм шәхси сифаттары менән өлгө булған яуаплы коллегаларын Аҡъяр район үҙәк дауаханаһы коллективы 2019 йылдың 30 сентябрендә хаҡлы ялға оҙата.

# Фәтхуллин Салауат Һиҙиәт улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1997) СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1984) «Почёт Билдәһе» ордены (1986) Салауат Юлаев (2007) ордены Хәйбулла районының почётлы гражданы (2015) район хакимиәтенең, Башҡортостан Республикаһының Һаулыҡ һаҡлау министрлығының, Башҡортсотан Республикаһының күп һанлы маҡтау ҡағыҙҙары.