yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Кәримова Нәзифә Харис ҡыҙы

Кәримова Нәзифә Харис ҡыҙы (Кашапова) (22 май 1947 йыл, ТАССР, Мамадыш районы, Арташ) — яҙыусы һәм журналист. 1993 йылдан Азатлыҡ Радиоһына Мәскәү татарҙары тормошонан хәбәрҙәр ебәреп тора. 1998 йылдан «Татар-информ» мәғлүмәт агентлығының Мәскәүҙәге хәбәрсеһе. 1993 йылдан Мәскәү «Татар зыялылары клубы»н (рәсми исеме — «Клуб интеллектуал») ойоштороусы. 1995 йылдан Татарстан Яҙыусылар союзы ағзаһы. Татарстан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2000).

# Кәримова Нәзифә Харис ҡыҙы
## Биографияһы

Нәзифә Харис ҡыҙы Кәримова 1947 йылдың 22 майында Татарстан Республикаһы Мамадыш районының Арташ ауылында тыуған. Урта Кирмән мәктәбен тамамлағас, Алабуға ҡалаһында Татарстан республика мәҙәни-ағартыу техникумын (2013 йылдан Алабуға мәҙәниәт һәм сәнғәт колледжы) тамамлай. «Мәҙәни-ағартыу эше белгесе» дипломы менән Минзәлә районы Мәҙәниәт йортона методист итеп ебәрелә, һуңыраҡ әлеге мәҙәниәт йортоноң директоры булып эшләй. 1969 йылдан Бөтә союз ижади эстрада сәнғәте оҫтаханаһында (рус. ВТМЭИ, Мәскәү) уҡый. Башҡорт дәүләт университетының татар теле һәм әҙәбиәте бүлеген тамамлаған (1978).

# Кәримова Нәзифә Харис ҡыҙы
## Ижады

Бер нисә хикәйәһе Ҡазанда русса «Запах мята» (1976) йыйынтығында донъя күрә. Балалар әҙәбиәте өлкәһендә эшләй. Хикәйәләре, әкиәттәре тупланған «Җәнлекләр кайта» китабы 1986 йылда баҫыла. «Өермә» йыйынтығына (1992) «Карурманнан чыккан юлчылар» повесы индерелгән. 2003 йылда Мәскәүҙә («Ҡарурмандан сыҡҡан юлсылар»), 2004 йылда Ҡазанда («Сагынасыңмы, дип сорыйлар») үҙ йыйынтыҡтары баҫылып сыға. 2017 йылда «Йолдыз ява» (Т.: Татмедиа. ISBN 978-5-85247-910-5) китабы донъя күрә. Драматургия өлкәһендә лә ҡәләмен һынап ҡарай: Саллы татар театрында «Үп мине, Зәйтүнә!» пьесаһы ҡуйылған. Н. Кәримова тәржемәһендә төрөк яҙыусыһы Азиз Нәсиндың «Эт койрыгы» (1991) хикәйәләр йыйынтығы донъя күрә. Нәзифә Кәримова шиғырҙарына йырҙар яҙылған : «Бер күрешү үзе бер гомер», «Без татарлар», «Без уяндык», «Соңлады язлар», «Алтыны» һ. б.

# Кәримова Нәзифә Харис ҡыҙы
## Бүләктәре, маҡтаулы исемдәре

* 1993 Татарстан Республикаһы Яҙыусылар союзының Ш. Маннур исемендәге әҙәби премияһы
* 1993 Татарстан журналистарының «Гәлсәр ҡәләм» бүләге
* 2000 Татарстан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре

# Кәримова Нәзифә Харис ҡыҙы
## Ғаиләһе

Ире — яҙыусы, тәржемәсе Илгиз Мостафа улы Кәримов. Балалары: ҡыҙы Айгөл, улы Нияз.
# Оккам бәкеһе

О́ккам бәкеһе (йәки Оккам лезвиеһы) — метдологик принцип. Инглиз францискан монахы, Оккамда тыуып үҫкән фәйләсүф-номиналист Уильям (ингл. William of Ockham; лат. Gulielmus Occamus; франц. Guillaume d'Ockham яҡынса 1285—1349 йылдар) исеме менән аталған. Ҡыҫҡаса ул былай яңғырай: «Ихтыяж булмаһа, асылды күбәйтеүҙең кәрәге юҡ» (йә «Үтә ҙур ихтыяж булмаһа, яңы асылдарҙы йәлеп итеү кәрәк түгел»).
Был принциптың нигеҙ йөкмәткеһенә ҡарағанда, "Оккам бәкеһе"н Оккам барлыҡҡа килтермәгән. Проторенессанс дәүерендә Оккам яҙып ҡалдырған фекер Аристотель замандарынан уҡ билдәле.
«Оккам бәкеһе» принцибы түбәндәгенән ғибәрәт: әгәр бер күренеш ике ысул менән, мәҫәлән, береһе — А, В һәм С асылдарын (терминдарҙы, факторҙарҙы, факттарҙы һ. б.) йәлеп итеү, икенсеһе А, В, С һәм D асылдары аша аңлатыла алһа һәм был ике ысул да бер үк төрлө һөҙөмтә бирһә, был ысулдарҙың беренсеһенә өҫтөнлөк бирергә кәрәк. Был миҫалда D асулы артыҡ, уны йәлеп итеүҙең кәрәге юҡ.
Шуныһы: Оккам бәкеһе аксиома түгел, ә презумпция, ул ҡатмарлыраҡ аңлатыуҙарҙы кире ҡаҡмай, ә бары тик гипотезаларҙы ҡарау тәртибен генә тәҡдим итә, ул күп осраҡта иң яҡшыһы була.
# Паркштадион

Паркштадион (нем.Parkstadion) — немец ҡалаһы Гельзенкирхенда стадион, 1973 йылда 1974 йылғы донъя чемпионаты өсөн махсус асыла. «Паркштадион» донъя чемпионатының 5 уйынын ҡабул итә: Югославия — Заир, Заир — Бразилия, Нидерланд — Аргентина, ГДР — Нидерланд, Аргентина — ГДР.
1988 йылдың 4 сентябрендә был стадионда «Bad World Tour» турне сиктәрендә, ә 1997 йылдың 15 июнендә «HIStory World Tour». турне сиктәрендә Майкл Джексон сығыш яһай.
1990 йылдың 16 авгусында «Паркштадион» стадионында «Urban Jungle Tour» турне сиктәрендә, ә 1998 йылдың 27 июлендә «Bridges To Babylon Tour». турне сиктәрендә британ [./https://ru.wikipedia.org/wiki/The_Rolling_Stones The Rolling Stones] рок төркөмө сығыш яһай.
1994 йылдың 23 авгусында «The Division Bell Tour» турне сиктәрендә [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Pink_Floyd Pink Floyd] төркөмө сығыш яһай.
«Паркштадион» 1988 йылғы Европа чемпионатының ике уйынын ҡабул итә. 14 июндә Германия һәм Дания йыйылма командалары араһында (2:0) һәм 18 июндә Дания менән Ирландия (0:1). йыйылмалары араһында уйындар үтә.
Һуңғы рәсми футбол уйыны стадионда 2001 йылдың 19 майында «Шальке 04» һәм «Унтерхахинг» араһында үтә. Матчта 65 000 кеше ҡатнаша.
«Паркштадион» 1973 йылда «Глюкауф-Кампфбанды» алмаштыра һәм «04 Шальке» өсөн 2001 йылға тиклем стадион була, унан һуң алмашҡа «Фельтинс-Арена» стадионы килә
2001 йылдан стадион өлөшләтә емерелә һәм « Эрцгебирге Ауэ» таблоһы клубҡа бүләк ителә.
# Чекирова Людмила Дмитриевна

Чекирова Людмила Дмитриевна (18 март 1950 йыл) — опера йырсыһы (лирик драматик сопрано), Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2000). Төркмән ССР-ының атҡаҙанған артисы (1991) һәм Төркмән ССР-ының Ленин комсомолы премияһы лауреаты (1985).

# Чекирова Людмила Дмитриевна
## Биографияһы

Людмила Дмитриевна Чекирова 1950 йылдың 18 мартында Прокопьевск ҡалаһында тыуған.
1979 йылда Мәскәү консерваторияһын (Е. И. Шумилова класы) тамамлағандан һуң Махтумкули исемендәге Төркмән опера һәм балет театры солисы булып эшләй (Ашхабад).
1995 йылдан алып — Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы, 2011 йылдан — педагог репетиторы.
Чекирова Людмила Дмитриевна матур тембрлы көслө тауышҡа эйә. Гастролдәр менән Рәсәй, Германия, Польша, Төркиә буйлап йөрөй.

# Чекирова Людмила Дмитриевна
## Спектаклдәрҙәге ролдәре

* Чио-Чио-сан (Дж. Пуччини операһы; дебют, Махтумкули исемендәге Төркмән опера һәм балет театры, 1979)
* Аида (Дж. Вердиҙың шул уҡ исемле операһы)
* Ярославна («Князь Игорь», А. П. Бородин)
* Кармен (Ж.Бизеның шул уҡ исемле операһы)
* Шәфәҡ («Ай тотолған төндә») һ. б.

# Чекирова Людмила Дмитриевна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «Йәштәр, мәҙәниәт, үҙгәртеп ҡороу» Бөтә союз сәнғәт фестивале дипломанты (Мәскәү, 1988).
* Төркмән ССР-ының Ленин комсомолы премияһы лауреаты (1985).
* Төркмән ССР-ының атҡаҙанған артисы (1991).
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2000)
# Башҡорт теле көнө

Башҡорт теле көнө — башҡорт телен һаҡлау, яҡлау һәм үҫтереү маҡсатында үткәрелгән көн. Башҡортостан Республикаһы Башлығы Р. Ф. Хәбировтың указына ярашлы 2019 йылдың 14 декабре башҡорт теле көнө тип билдәләнгән.

# Башҡорт теле көнө
## Тарихы

Башҡорт теле көнөн 14 декабрҙә билдәләү осраҡлы түгел. Тап ошо көндә күренекле башҡорт шағиры, мәғрифәтсе Мифтахетдин Аҡмулла тыуған. Был көн, 2015 йылдан башлап, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты ярҙамында Башҡортостан Республикаһы халыҡтары ассамблеяһы һәм Башҡортостан Республикаһының Мәғариф һәм фән министрлығы башланғысы менән билдәләнә, рәсми рәүештә 2019 йылдан үткәрелә. Үҙ туған телен, ата-әсәләрен, олатайҙарын, йүндәрен өйрәнеү цивилизациялы кеше өсөн мотлаҡ. Беренсенән, был кешенең рухи донъяһын байыта, икенсенән, туған телде өйрәнеүҙе күпкә еңеләйтә.
Был көндә Башҡортостанда һәм ситтә төрлө саралар: онлайн һәм офлайн форматтарҙа башҡорт телен һәм башҡорт халҡының мәҙәни ҡиммәттәрен һаҡлауға йүнәлтелгән интернет-флешмоб, викториналар, лекциялар, асыҡ дәрестәр үткәрелә, йылға йомғаҡ яһала, бынан алда уҙғарылған конкурстарҙың еңеүселәре бүләкләнә, киләһе йылға гранттар иғлан ителә. Сарала республиканың барлыҡ мәҙәниәт һәм белем биреү учреждениелары ҡатнаша.
# Фазлетдинов Радмир Зиф улы

Фазлетдинов Радмир Зиф улы (20 август 1962 йыл) — ғалим-табип. 2002 йылдан Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы. Медицина фәндәре кандидаты (2002), доцент (2002).

# Фазлетдинов Радмир Зиф улы
## Биографияһы

Радмир Зиф улы Фазлетдинов 1962 йылдың 20 авгусында Башҡорт АССР-ының Дүртөйлө районы Дүртөйлө ауылында (хәҙер — Дүртөйлө ҡалаһы) тыуған.
1985 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай. Шул уҡ йылда хеҙмәт эшмәкәрлеген Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһында дауалау физкультураһы табибы булып башлай.
1987 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институтының ВЛКСМ комитеты секретары.
1991 йылдан Республика табип-физкультура диспансерында бүлек мөдире.
2002 йылдан — Башҡорт дәүләт медицина институтының физик тәрбиә, дауалау физкультураһы һәм табип контроле кафедраһы доценты.
15 фәнни хеҙмәт авторы.

# Фазлетдинов Радмир Зиф улы
## Хеҙмәттәре

* Фазлетдинов Радмир Зифович. Особенности здоровья детей, занимающихся спортом, и пути его улучшения (Диссертация) (2002)
* Фазлетдинов Радмир Зифович. Современные проблемы последипломного профессионального медицинского образования.
* Фазлетдинов, Радмир Зифович. Особенности здоровья детей, занимающихся спортом, и пути его улучшения : автореферат диссертации кандидата медицинских наук : 14.00.33 / Башкир. гос. мед. ун-т. — Уфа, 2002. — 22 с.
# Бөйөк Пётр исемендәге Санкт-Петербург дәүләт политехник университеты

Бөйөк Пётр исемендәге Санкт-Петербург политехник университеты Юғары Һөнәри Мәғарифтың Федераль Дәүләт Автономиялы Белем Биреү Учреждениеһы, Милли Тикшереү Университеты.
Санкт-Петербург дәүләт милли тикшереү политехник университетында 20 факультет һәм 3 филиал бар (Череповец, Сосновый Бор, Чебоксар). Университетта көндөҙгө форма буйынса 18 мең студент уҡый һәм 500 ашыу профессор эшләй.
Донъя фән-мәғариф үҙәктәр араһында алдынғы Рәсәй университеттары конкурентлығын күтәреү проектта ҡатнаша. Ошо юл аша өҫтәмә бюджет аҡса ала.

# Бөйөк Пётр исемендәге Санкт-Петербург дәүләт политехник университеты
## Тарихы

1899 йылда асылды.
2010 йылдан университет милли тикшеренеү университеты статусты конкурс аша алды.
2015 йылда Рәсәй Мәғариф һәм фән министрлығының юғары уҡыу йорттарҙы кәметеү һәм эрләштереү пландар буйынса Санкт-Петербург дәүләт политехник университетына Санкт-Петербург дәүләт сауза-иҡтисад университеты индерелде (берләштерелде).
2015 йылдан Бөйөк Петр исемендәге Санкт-Петербург политехник университеты.

# Бөйөк Пётр исемендәге Санкт-Петербург дәүләт политехник университеты
## Ҡоролош

Университетта 20 нигеҙ факультеттар, 6 факультеттар-курстар (өҫтәмә белем алыу, ситтә тороп уҡыу һәм башҡа), 3 филиал, фән комплексы, профилакторий һәм ял итеү баҙалар. Университета 15 уҡыу, 15 фән корпустар; 13 дөйөм ятаҡтар; 10 күп фатирлы йорттар; Ғалимдар йорто һәм спорт комплексы.

# Бөйөк Пётр исемендәге Санкт-Петербург дәүләт политехник университеты
## Ҡоролош
### Нигеҙ институты

04.10.2012 794 һанлы бойроғона ярашлы факультеттар инститтурға үҙгәртелде:
| Гуманитар һәм иҡтисад | Техник | Физик |
| Инженер- иҡтисад Институты | Инженер-төҙөлөш Институты | Физика, нанотехнологиялар һәм телекоммуникациялар Институты |
| Гуманитар белем Институты | Энергетика һәм транспорт системалар Институты | Математика һәм механика Институты |
| Лингвистика Институты | Металлургия, машиналар төҙөү һәм транспорт Институты | |
| Халыҡ-ара мәғариф программалар Институты | Информацион технологяилар һәм идара итеү Институты | |
| | Хәрби-техник мәғариф һәм имәнлек Институты | |
| | Ленинград машиналар төҙөү заводы эргәһендә Машиналар төҙөү Институты | |

# Бөйөк Пётр исемендәге Санкт-Петербург дәүләт политехник университеты
## Ҡоролош
### Филиалдар

* Чебоксары иҡтисад һәм менеджмент Институты
* Череповец информацион технологиялар һәм менеджмент Институты
* Сосновый Бор ҡалаһында Ядер Энергетика Институты
# Сыңғыҙхандың Цонжин-Болдогтағы статуяһы

Сыңғыҙхандың атлы статуяһы (монг. Чингис хааны морьт хөшөө) — Монголияла, Цонжин-Болдогта урынлашҡан Сыңғыҙхандың иң ҙур һәйкәлдәренең, донъялағы ҙур атлы статуяларҙың береһе.

# Сыңғыҙхандың Цонжин-Болдогтағы статуяһы
## Тасуирлама

Атлы статуяһы Улан-Баторҙың үҙәгенән көньяҡ-көнсығышҡа табан 54 километр алыҫлыҡта, Улан-Батор ҡалаһының Найлах административ районы составына ингән, Туве аймағынан, Туул йылғаһы ярынан алыҫ түгел, риүәйәттәр буйынса, Сыңғыҙ алтын ҡамсы тапҡан урында — Цонжин-Болдогта урынлашҡан. Скульптор Д. Эрдэнэбилэг статуя проектын архитектор Ж. Энхжаргал ҡатнашлығында эшләй. Монумент 2008 йылдың 8 сентябрендә рәсми асыла.
Статуяһының бейеклеге, ун метрлыҡ постаментты иҫәпкә алмағанда — 40 метр. Һын 250 тонна ауырлығындағы тутыҡмай торған ҡорос менән ҡапланған һәм Сыңғыҙхандан алып Лигдэнханға тиклем Монгол империяһы хандарын символлаштырыусы 36 колонна менән уратылған. Ике ҡатлы постаментта сәнғәт галереяһы, хунну дәүере музейы, бильярд залы, ресторандар, сувенирҙар кибете һәм конференц-зал урынлашҡан. Ат башында — күҙәтеү майҙансығы.

# Сыңғыҙхандың Цонжин-Болдогтағы статуяһы
## Тематик парк

Статуяның тирә-яғын монголдарҙың малға һалынған ырыу келәймәһе формаһында урынлашҡан ике йөҙ туристик тирмә менән тултырыу күҙаллана. Улар XIII быуат монгол көнкүрешенә арналған, алты: хәрби, һөнәрселек, шаманлыҡ, китап, хан һәм малсылыҡ секцияларына бүленгән тематик паркты тәшкил итергә тейеш. Шулай уҡ гольф уйнау яланын йыһазландырыу, яһалма күл эшләү, асыҡ һауалағы театр төҙөү планлаштырыла. Комплекс булдырыуға әле 28 миллиард ₮ тотонолған.
# Аҡса (нәшриәт)

Аҡса — Өфө ҡалаһындағы нәшриәт.
1905—1907 йылдар революцияһы осоронда эшләй, татар, төрки телендә фольклор йыйынтыҡтары, әҙәби һәм тарихи иҫтәлек китаптары сығара. Үҙенең баҫмаханаһы (типографияһы) булмай, заказдарын ҡалалағы шәхси һәм губерна идараһы матбағаларында баҫтыра. Китаптар һатыу менән дә шөғөлләнә.
# Бүре (мәғәнәләр)

Бүре — йәнлек атамаһы.

# Бүре (мәғәнәләр)
## Мәҡәләләр

* Бүре — эттәр ғаиләһенә ҡараған һөтимәр йыртҡыс.
* Бүре (йондоҙлоҡ) — йондоҙлоҡ.
* Бүре (Силәбе өлкәһе) — Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районындағы ауыл.
# Чершилинка

Чершилинка — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/118/81/60/33 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Чершилинка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101312111100028909
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102890
* Бассейн коды — 10.01.01.013
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Яҡупов Фәрүәт Абдулла улы

Яҡупов Фәрүәт Абдулла улы (20 март 1958 йыл — 1 декабрь 2008 йыл) — Мәскәү өлкәһе Эске эштәр баш идаралығы тиҙ хәрәкәт итеүсе махсус отрядының (СОБР) мөһим эштәр буйынса өлкән оперуполномоченныйы, отставкалағы милиция подполковнигы, Рәсәй Федерацияһы Геройы (1995).

# Яҡупов Фәрүәт Абдулла улы
## Биографияһы

Фәрүәт Абдулла улы Яҡупов 1958 йылдың 20 мартында Башҡорт АССР-ының Ғафури районы Бурлы ауылында тыуған. Урта мәктәпте тамамлай.
1983 йылдың октябренән 1985 йылдың декабренә тиклем прапорщик Фәрүәт Яҡупов СССР Ҡораллы Көстәрендә Афғанстан Демократик Республикаһындағы совет ғәскәрҙәренең сикләнгән контингенты составында хеҙмәт итә.
1991 йылдың 4 сентябренән — эске эштәр органдарында хеҙмәт итә: милиционер, Мәскәү өлкәһе Эске эштәр баш идаралығы айырым тәғәйенләнеш милиция отрядының отделение командиры. 1993 йылдың ғинуарынан — Мәскәү яны тиҙ хәрәкәт итеүсе махсус отрядта оперуполномоченный вазифаһында, ә шул уҡ йылдың ноябренән — айырыуса мөһим эштәр буйынса өлкән оперуполномоченный. Күп тапҡырҙар Төньяҡ Кавказға эш буйынса командировкаларға сыға. Хәрби операцияларҙа ҡатнаша, шуларҙың береһе ваҡытында, 1995 йылдың ғинуар аҙағында, ҡамауға эләккән төркөмдөң китеүен ҡаплап, ауыр яралана.
Рәсәй Федерацияһы Президентының 1995 йылдың 25 авгусындағы указы менән, Төньяҡ-Кавказ төбәгендә ғүмере өсөн хәүеф менән бәйле шарттарыҙа хеҙмәт бурысын үтәгән ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн, милиция өлкән лейтенанты Яҡупов Фәрүәт Абдулла улына «Рәсәй Федерацияһы Геройы» исеме бирелә һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырыла.
Ҡыйыу милиция офицеры Рәсәй эске эштәр министрлығы органдарында — ойошҡан енәйәтселеккә ҡаршы көрәш буйынса Мәскәү яны Төбәк идаралығының оператив-тактик әҙерлек үҙәгендә хеҙмәтен дауам итә. 2003 йылдан отставкала.
Мәскәү өлкәһенең Видное ҡалаһында йәшәй. Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡарамағындағы Дәүләт хеҙмәте академияһын тамамлай.
Рәсәй Геройы, отставкалағы милиция подполковнигы Яҡупов Фәрүәт Абдулла улы 2008 йылдың 1 декабрендә Видное ҡалаһында оҙайлы ҡаты ауырыуҙан һуң 51-се йәшендә вафат була. 2008 йылдың 3 декабрендә ул Башҡортостанда, Ғафури районының Бурлы ауылында, хәрби хөрмәт менән ерләнә.

# Яҡупов Фәрүәт Абдулла улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Рәсәй Федерацияһы Геройы
* Батырлыҡ ордены
* «Шәхси батырлыҡ өсөн» ордены
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы

# Яҡупов Фәрүәт Абдулла улы
## Хәтер

2020 йылдың 23 февралендә Бурлы ауылында Фәрүәт Яҡуповҡа бюст ҡуйылды.
# Рәсәй Федераль именлек хеҙмәтенең Түбәнге Новгород институты

Рәсәй Федераль именлек хеҙмәтенең Түбәнге Новгород институты — 1935 йылдың 10 авгусында ойошторолған һәм Федераль именлек хеҙмәте өсөн офицер кадрҙарын әҙерләү һәм уларҙың белемен камиллаштырыу менән шөғөлләнгән юғары хәрби-уҡыу йорто.

# Рәсәй Федераль именлек хеҙмәтенең Түбәнге Новгород институты
## Төп тарихы

1935 йылдың 10 авгусында СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарары һәм СССР НКВД-һы бойороғо менән Горький ҡалаһында Дәүләт именлегенең баш идаралығы системаһында дәүләт именлеге органдары өсөн оператив һәм финанс хеҙмәткәрҙәре әҙерләү буйынса СССР НКВД-һы Дәүләт именлеге баш идаралығының Горький край-ара мәктәбе ойошторола. 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы осоронда мәктәптә етәксе һәм оператив состав курстары, хөкүмәт элемтәһе белгестәре, радистар һәм криптографтар әҙерләү буйынса махсус курстар ойошторола.
1946 йылдан — Түбәнге Новгород Дәүләт именлеге комитетының Горький край-ара мәктәбе, 1946 йылдан алып — МГБ, 1953 йылдан — СССР Эске эштәр министрлығы, 1954 йылдан — СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы Дәүләт именлеге комитеты мәктәбендә хәрби контрразведка органдары хеҙмәткәрҙәре һәм дәүләт именлегенең территориаль органдары хеҙмәткәрҙәре уҡый. 1957—1960 йылдарҙа Горький край-ара мәктәптә СССР КГБ-һының махсус бүлектәренән хәрби контрразведканың оператив хеҙмәткәрҙәре белем ала. Мәктәп эшләгән 1935—1960 йылдарҙа барлығы ете мең ярымдан ашыу дәүләт именлеге хеҙмәткәре әҙерләнгән. 1960 йылдың 22 ғинуарында СССР КГБ-һы бойороғо менән Горький край-ара мәктәбе тарҡатыла.
СССР Министрҙар Советының 1984 йылдың 9 июлендәге ҡарары һәм СССР КГБ-һы бойороғо менән Горький ҡалаһында СССР КГБ-һының Юғары курстары, 1992 йылда — Именлек минитсрлығы, 1993 йылда — Федераль контрразведка хеҙмәте курстары ойошторола. Уларҙа дәүләт именлеге хеҙмәтенең оператив һәм етәксе кадрҙарының белеме камиллаштырыла. 1985 йылдың 30 авгусында СССР КГБ-һы Юғары курстары асыла һәм1986 йылдың 27 ғинуарында ул тәүге тыңлаусыларын сығара.
1995 йылдың 20 февралендә Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте ҡарары менән РФ ФСК Юғары курстары Рәсәй ФСБ-һы — Федераль контрразведка хеҙмәткәрҙәрен әҙерләү һәм уларҙың белемен камиллаштырыу институты итеп үҙгәртелә һәм юғары хәрби белем биреү учреждениеһына әйләндерелә. 2007 йылдың 18 авгусында РФ Хөкүмәте ҡарары мпенән Институтҡа ФСБ -ның Түбәнге Новгород хәрби-медицина институты ҡушыла һәм шул уҡ йылдың 19 октябрендә РФ ФСБ-һы бойороғо менән ике уҡыу йорто базаһында Рәсәй ФСБ-һының Түбәнге Новгород институты ойошторола. Институт үҙ тарихында дәүләт именлеге өлкәһендә ун меңдән ашыу офицер кадрҙары әҙерләй. Сығарылыусылар араһынан дүрт офицер Рәсәй Федерацияһы Геройы исеменә лайыҡ була, ике тиҫтәнән ашыу офицер һуңынан генерал дәрәжәһенә тиклем үҫә.

# Рәсәй Федераль именлек хеҙмәтенең Түбәнге Новгород институты
## Етәкселәре

* 1984—1991 — генерал-майор И. Г. Филатов
* 2002 йылдан — генерал-майор С. М. Паршин

# Рәсәй Федераль именлек хеҙмәтенең Түбәнге Новгород институты
## Билдәле тамамлаусылар

* Крупин, Анатолий Александрович
# Күк көртмәле

?Күк көртмәле :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Үҫемлектәр |
| Бүлексә: | Ябыҡ орлоҡлолар |
| Класс: | Ике өлөшлөләр |
| Тәртип: | Арса сәскәлеләр |
| Ғаилә: | Арсалар |
| Ырыу: | Вакциниум |
| Төр: | Күк көртмәле |
Латинса исеме :
Vaccinium uliginosum L.typus :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 23574 NCBI 190548 |
Күк көртмәле (лат. Vaccínium uliginósum) — йылтыр ваҡ япраҡлы, алһыу сәскәле, ҡыҫҡа һабаҡлы ҡыуаҡ үҫемлек.

# Күк көртмәле
## Атамаһы

Фәнни һәм фәнни-популяр әҙәбиәттә һаҙ күк көртмәлеһе, батҡыл күк көртмәлеһе, тәбәшәк күк көртмәле тигән варианттар осрай.
Урыҫ телендә уның атамалары күп төрлө: водопьянка, голубец, голубица, гонобоб, гонобо́бель, гонобой, гоноболь, дураха, дурника, дурниха, дурница, пьяная ягода, пьяника, пьяничка, пьяница, синий виноград, синика.

# Күк көртмәле
## Таралыуы

Был төр Төньяҡ ярымшарҙың уртаса һәм һалҡын климатлы, тундралы, урманлы зоналарында һәм тауҙарҙың өҫкө бүлкәтендә, йыш ҡына һаҙлыҡлы, торфлы бөтә төбәктәрендә осрай. Евразияла көнбайышта Исландиянан һәм Бөйөк Британиянан алып Рәсәйҙең Алыҫ Көнсығышына һәм Японияға тиклем таралған (көньяҡ ареалы — Испания, Италия, элекке Югославия илдәре , Төркиә, Монголия). Төньяҡ Америкала — Алясканан Ньюфаундлендҡа тиклем үҫә (көньяҡта — Калифорнияға).
Йылға, шишмәләр буйында ваҡ майҙандар биләһә, Байкал аръяғында, мәҫәлән, тиҫтәләрсә кв. километр майҙандарҙа үҫә.

# Күк көртмәле
## Агротехника

Күк көртмәле — талымһыҙ үлҫемлек, ҡоротҡостар һәм ауырыуҙар менән зарарланмай тиерлек.
Күк көртмәле әсе тупраҡ ярата (pH 4—5)), шуға күрә әселек кимәлен даими күҙәтеп торорға кәрәк. Бигерәк тә дымға талапсан. Күк көртмәленең тамырҙары таралған тупраҡ ҡатламы 20 см тәрәнлеккә тиклем һәр ваҡыт дымлы булырға тейеш, ләкин ул артыҡ һыулы ерҙе яратмай.

# Күк көртмәле
## Шулай уҡ ҡара

* Голубика Эши
* Голубика высокорослая
# Ебогон

Ебогон — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кан йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Ебогон
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200312115100008924
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100892
* Бассейн коды — 13.01.02.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Бугульдинка

Бугульдинка — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы/ Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/9/3/63 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Бугульдинка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Түбәнге Кама һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем, Вятка йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101512111100029614
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102961
* Бассейн коды — 10.01.01.015
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1