yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Сайранова Сәрүәр Фәйзрахман ҡыҙы

Сайранова Сәрүәр Файзрахман ҡыҙы (17 ғинуар 1918 йыл — 2006 йыл) — Ишембай ҡалаһы башҡорт халыҡ театрының 1948—1973 йылдарҙағы режиссёры. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1961). Ишембай ҡалаһы һәм Ишембай районының почётлы гражданы (1999).

# Сайранова Сәрүәр Фәйзрахман ҡыҙы
## Биографияһы

Сәрүәр Фәйзрахман ҡыҙы Сайранова (Фәррәхова) 1918 йылдың 17 ғинуарында хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районы Теләүембәт ауылында тыуған. Мәктәпте тамамлағас, актриса булыу теләге менән Өфөгә юллана, Башҡорт дәүләт сәнғәт училищеһына (һуңыраҡ уның нигеҙендә ике уҡыу йорто асыла: музыка училищеһы һәм театр-художество техникумы) уҡырға инә. Хажи Бохарский, Абдулла Шакиров кеүек данлыҡлы сәхнә оҫталары уның педагогтары була.
1938 йылда Башҡортостан театр-художество техникумын тамамлағас, Башҡорт дәүләт академия драма театры актрисаһы булып эш башлай. Сәрүәр Фәррәхованың театрҙағы тәүге роле А. Островскийҙың «Ғәйепһеҙҙән ғәйеплеләр» пьесаһы буйынса ҡуйылған спектаклендә Крушкина роле була.
Бер аҙҙан Сәрүәр тормош иптәше хеҙмәт иткән ергә, Белоруссияға китә. Ләкин тормош иптәше 1941 йылда башланған Бөйөк Ватан һуғышында һәләк була. Сәрүәр Фәйзрахман ҡыҙы ике балаһы менән тыуған ауылында, ата-әсәһе янында йәшәй башлай.
1942 йылдан Теләүембәт ауыл советы секретаре, 1944 йылдан Йомағужа район Советының (хәҙерге Күгәрсен районы) сауҙа бүлеге мөдире булып эшләй.
1946 йылда Сәрүәр Фәйзрахман ҡыҙы Садиҡ Уйылдан улы Сайрановҡа тормошҡа сығып, Ишембай ҡалаһында йәшәй һәм эшләй башлай. 1947 йылда Сайрановтарҙың улдары тыуа.
Ул — 1948—1973 йылдарҙа Ишембай ҡалаһы С. М. Киров исемендәге Мәҙәниәт һарайының Башҡорт драма коллективы (Башҡорт халыҡ театры) художество етәксеһе. Халыҡ театры был йылдарҙа бик күп әҫәрҙәрҙе — Мостай Кәримдең «Айгөл иле», Ю.Әминевтың «Гөлсәсәк», Сәғит Мифтаховтың «Һаҡмар» кеүек пьесаларҙы сәхнәгә сығара. Сәрүәр Сайранова бик күп таланттарҙы аса. Хөсәйен Мәжитов,Шәмсиә Нагаева, Марат Солтанов,Тәнзилә Хисамова,Асия Смаҡова, Наил Тибеев, Римма Зәйнулла ҡыҙы Ниғмәтуллина кеүек сәхнә оҫталарының ижады Сәрүәр Сайранова Ишембайҙа ойошторған түңәрәктәрҙә һәм театрҙа башлана.
1999 йыл — Сәрүәр Сайрановаға Ишембай ҡалаһының Почетлы гражданы исеме бирелә.

# Сайранова Сәрүәр Фәйзрахман ҡыҙы
## Ғаиләһе

Тормош иптәше — Советтар Союзы Геройы Садиҡ Уйылдан улы Сайрановтың (Саҙиҡ Сайранов).

# Сайранова Сәрүәр Фәйзрахман ҡыҙы
## Исемен мәңгеләштереү

* Ишембай ҡалаһы Мәҙәниәт һарайының Башҡорт халыҡ театры уның исемен йөрөтә (Сәрүәр Сайранова исемендәге Башҡорт халыҡ театры).

# Сайранова Сәрүәр Фәйзрахман ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «Почёт Билдәһе» ордены
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1961)
* Ишембай ҡалаһы һәм Ишембай районының почётлы гражданы (1999)
# Фортанга

Фортанга — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы,Ингушетия/Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Асса йылғаһының уң ярына тамағынан 7,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 69 км.

# Фортанга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, инештән Грозный ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07020001112108200005536
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200553
* Бассейн коды — 07.02.00.011
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ҡашҡабаш (тау)

Ҡашҡабаш (рус. Кашкабаш, Романов увал) — Рәсәй, Свердловск өлкәһенең Әртә ҡала округындағы тау. Урал Федераль округына инә. Төбәк әһәмиәтендәге геологик тәбиғәт ҡомартҡыһы

# Ҡашҡабаш (тау)
## Географияһы

Ҡашҡабаш тауы Свердловск өлкәһеның Әртә ҡала округы биләмәһендә, Курки тигән мари ауылынан 2 км алыҫлыҡта Ҡариҙел йылғаһының уң ярында урынлашҡан. Ҡала округы үҙәге Әртә ҡасабаһына тиклем араһы — 12 км.
Координаттары: оҙонлоҡ — 58.44, киңлек — 56.49 (градустар)

# Ҡашҡабаш (тау)
## Тарихы

1983 йылда тау әртә ҡатламының ҡеүәте 30 м самаһы тәшкил иткән стратотибы өсөн Свердловск өлкәһе Хөкүмәте тарафынан Төбәк әһәмиәтендәге геологик тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителә. Тауҙы өйрәнеү күптән башланған, 1874 йылда уҡ Ҡашҡабаш тауын геологик йәһәттән геолог, академик А. П. Карпинский беренсе булып һүрәтләгән, бында ул пермь системаһына ҡараған ҡатламды тикшергән һәм уға әртә ҡатламы тип исем биргән ултырмаларҙы тапҡан.

# Ҡашҡабаш (тау)
## Тасуирламаһы

Тау ултырмалары А. П. Карпинский һүрәтләгән башаяҡлы моллюскыларҙың — аммониттарҙың ҡалдыҡтары һаҡланған тығыҙ ҡомташ ҡатлауынан ғибәрәт. Өҫтәрәк киҫелеш буйынса конгломераттар күсә барған муртыҡ ҡомташ өйөмдәре ята. Геология йәһәтенән стратиграфик тип (төр) булараҡ баһалана һәм йәше буйынса пермь дәүеренең түбәнге бүлегенә индерелә.
Тәбиғи геологик ҡомартҡы диңгеҙ кимәленән бейеклеге 600—700 м булған бер яҡлы текә тау битенән ғибәрәт. Ҡыра бер-береһе өҫтөнә ҡуйылған ҙур таш блоктарҙан һалынған нығытма диуарына оҡшаған. Геологик киҫем йәшкелт-һоро ҡомташтарҙан, палеозойҙың балсыҡлы һәүерташтарынан, бик ҡеүәтле булмаған мергелдәр һәм эзбизташтарҙан тора.

# Ҡашҡабаш (тау)
## Этимологияһы

Ҡашҡабаш тауының халыҡ телендә икенсе исеме — Романов вал. Тарихи башҡорт ерҙәренә ингән ҡошсо ырыуы башҡорттары йәшәгән төбәктәге Ҡашҡабаш тауының атамаһы ҡашҡа һәм баш һүҙҙәренән килеп сыҡҡан һәм тауҙың тышҡы күренешен һүрәтләй. Төрки телдәрҙә ҡашҡа һүҙе күсмә мәғәнәлә лә ҡулланыла, уның бер мәғәнәһе — ялтас.
Әүәлге сығанаҡтарҙа тауҙы урыҫса Точильная гора тип тә атағандар, сөнки тау итәгенән тирмән таштары, беләү, игәү эшләр өсөн ҡомташ ала торған булғандар.
# Шлайц (Саксония-Анхальт)

Шлайц (Саксония-Анхальт) (нем. Schlaitz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1003 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,94 км². Диңгеҙ кимәленән 98 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6774 һәм автомобиль коды — ABI.
# Микронезия Федератив Штаттары

Микронезия Федератив Штаттары — Океаниялағы дәүләт.
# Ҡояш сәғәте (Таганрог)

1833
Ҡояш сәғәте — Ростов өлкәһенең Таганрог ҡалаһындағы ҡояш сәғәте. 1833 йылда эшләнгән. 1992 йылдың 18 ноябрендәге 301-се һанлы Ҡарарға ярашлы, төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора.

# Ҡояш сәғәте (Таганрог)
## Тарихы

Боронғо ҡояш сәғәте Ростов өлкәһенең Таганрог ҡалаһында 1833 йылда ҡуйылған. Ул Грек урамында, Грек урамын Порт урамы һәм Пушкин яр буйы урамы менән тоташтырыусы Депальдо (Таш) баҫҡыс эргәһендә урынлаштырылған.
Сәғәт, билдәле булған ысул буйынса, ваҡытты ҡояштың күктәге торошо буйынса билдәләү өсөн төҙөлгән. Был ваҡытта Таганрог ҡала башлығы барон Отто Германович Франк була. Ҡояш сәғәте урындағы ысын ваҡытты күрһәтә һәм урындағы ҡояш ваҡыты менән рәсми ваҡыт араһындағы айырманы иҫәпкә алмай. Ҡояш сәғәте менән тик көндөҙ һәм көн аяҙ булғанда ғына файҙаланырға мөмкин, тик шул саҡта ғына металл өсмөйөштән күләгә урыны күренә. Хәҙерге ваҡытта ҡояш сәғәте тәғәйенләнеше буйынса файҙаланылмай, ваҡыт билдәләү өсөн башҡа төр сәғәттәр ҡулланыла.
Сәғәт Таганрогтың тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы булып тора.

# Ҡояш сәғәте (Таганрог)
## Һүрәтләнеш

Таганрогтағы ҡояш сәғәте һоро таш постаментҡа ҡуйылған. Уларҙың төп элементы булып металл күләгә күрһәткесе тора. Сәғәттең һигеҙ ҡырлы таш постаментта торған 300 килограммлы мәрмәр плитәгә төшөрөлгән ғәҙәти булмаған циферблаты бар. Сәғәткә бер нисә тапҡыр реставрация үткәрелгән, уның металл күләгә күрһәткесе (гномон) алмаштырылған. Сәғәт ҡышҡы ваҡыттан йәйге ваҡытҡа күскәнде һәм киреһенсә иҫәпкә алмай.
Гномон ролен циферблатҡа перпендикуляр нығытылған металл өсмөйөш уйнай. Сәғәт уғы булып өсмөйөш циферблатҡа төшөргән күләгә сите хеҙмәт итә.
Мәрмәр циферблатының бөтә периметры буйынса 1 — 12 тиклемге цифрҙар аралағы бүлемдәр менән соҡоп яҙылған. Бүлем ҡиммәте 10 минут. Сәғәт горизонталь, уның гномоны горизонтҡа, сәғәт ҡуйылған урындың киңлегенә тигеҙ булған мөйөш ауышлығында һәм төньяҡ полюсҡа йүнәлтелгән.
2006—2007 йылдарҙа сәғәткә һуңғы реставрация үткәрелгән. Таганрог ҡояш сәғәте илдә эшләп тоған сәғәттәрҙең иң боронғоһо.
2000 йылда Таганрогта В. А. Иванов конструкцияһындағы «Лемакс» фирмаһының ҡояш сәғәте ҡуйылған. Таш баҫҡыс эргәһендә ҡуйылған сәғәттән айырмалы рәүештә, яңы сәғәт горизонтҡа 47°12' (Таганрог киңлеге) ауышлыҡта ҡуйылған плитаға күләгә төшөрә. Был ваҡытты иҫәпләү шкалаһын тигеҙ итеп эшләргә, йәйге һәм ҡышҡы ваҡытта өҫтәмә шкала буйынса ваҡыт иҫәбе алып барырға мөмкинлек бирә. Шкалала төҙәтмәләр графигы бирелгән. Был сәғәт буйынса ваҡыт иҫәпләү хатаһы 1 минуттан кәм тәшкил итә.
# Войса-Вож

Войса-Вож — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Роговая йылғаһының уң ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Войса-Вож
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000068279
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006827
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Алйырҙан

?Алйырҙан :
Джунгар алйырҙаны :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Суб-тип: | Умыртҡалылар |
| Класс: | Һөтимәрҙәр |
| Инфракласс: | Плаценталылар |
| Отряд: | Кимереүселәр |
| Подотряд: | Сысҡан һымаҡтар |
| Ғаилә: | Алйырҙандар |
Латинса исеме :
Cricetidae Fischer-Waldheim, 1817 :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | NCBI 337677 |
Алйырҙандар, ала ирләндәр (лат. Cricetidae, (рус. Хомяковые) — кимереүселәр отрядынан имеҙеүселәр ғаиләһе; Игенгә һәм баҡса емештәренә зыян килтергән ала төҫтәге, өңдә йәшәй торған кимереүсе йәнлек. 600-ләп төрҙө берләштерә; Австралия, Африка һәм Азия тропиктары, Исландия һәм Антарктиданан тыш, бөтә континенттарҙа ла таралған.
Япраҡлы һәм ҡатнаш урман, ҡыр, болондарҙа, һыу янында осорай. Үҙенсәлекле итеп каҙыған өндәрендә йәшәйҙәр. Кәүҙәһе 35 см-ға, ҡойроғо 23 см-ға тиклем оҙонлоҡта, ауырлығы 650 г-ға ҡәҙәр етә. Артҡы аяҡтары алдағыларына ҡарағанда оҙонораҡ, биш бармаҡлы, ҡаты тырнаҡлы. Ябай ирлән башының ян-яҙында кәүҙәһенең алғы өлөшөндң һәм ҡолаҡ артында асың эверсман ирлене түшендә ҡараһыу таптар бар. Мороно тупаҫ һәм бер аҙ осло, колак япрағы һәм урт тоҡсацы ҙур. Енси яҡтаг 6—8 аҙнала өлгөрә. Ҡышын йоҡоға талмай, ләкин әүҙемлеге кемей.
Һыу менән бәйләнешлеләренең артҡы аяҡтарында йөзөү ярылары бар. Күп төрҙәренең йөн ҡапламы тығыҙ һәм йомшак, арҡаһы көлһыу, көрәнһыу һарынан алып ҡараға ҡәҙәр.
Ҡайһы беренең арҡаһының уртаһынан буй-буй ҡара һыҙыҡ үтә. Бер ояла 18-гә ҡәҙәр бала була. Күп төрҙәре 1—2 йыл йәшәй. Үҫемлектәр менән туҡлана. Күбеһе ауыл хужалығы культураларына зарар килтерә. Ҡайһы берҙәре ваҡ һөнәрселек өсөн әһәмиәтле. Ирлән һымаҡтар араһында йоғошло ауырыуҙар (түләмә, сума, лептоспироз) таратыусылар осорай.
# Шовинга

Шовинга — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уфтюга йылғаһының һул ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Шовинга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100112103000005238
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000523
* Бассейн коды — 03.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# ИНМАН

«ИНМАН» акционер йәмғиәте (Ишембай нефть манипуляторҙары) — нефть-газ комплексы, коммуналь хужалыҡ, энергетика предприятиелары, юл төҙөү ойошмалары өсөн кран-манипуляторҙар, йөк күтәртеү, тейәү һәм транспортта ташыу өсөн махсус техника етештереүсе сәнәғәт предприятиеһы. Рәсәйҙең кран-манипуляторҙар етештереүсе тәүге һәм бик ҙур заводы.
«ИНМАН» компанияһының етештереү майҙансығы түбәндәге адрес буйынса урынлашҡан: Ишембай ҡалаһы, Башҡорт нефтен тәүләп асыусылар урамы, 2, Көнсығыш ҡасабаһынан алыҫ түгел.

# ИНМАН
## Тарихы

Сит илдән һатып алынған продукция урынына үҙебеҙҙә уны етештереүҙе юлға һалыу һәм төрлө ауырлыҡтағы йөктәрҙе күтәрә, тейәй алырлыҡ гидроманипуляторҙарҙы үҙебеҙҙә етештереү маҡсатында, «Татнефть», «Ырымбурнефть», «Когалымнефть», «Красноленинск нефтегаз» һәм «Башнефть» нефть сығарыу компаниялары кооперацияһы "ИНМАН-ға" нигеҙ һала.
1992 йылда завод файҙаланыуға тапшырыла. 1993 йылда тәүге продукцияһы — 9,0 тонна йөк күтәрергә һәләтле ИФ 300С гидроманипуляторы завод цехынан сыға. 1993 йылдан 2008 йылға тиклем «ИНМАН» ябыҡ акционер йәмғиәте йөк күтәреүсәнлеге 7,0 т, 4,0 т, 3,0 т, 2,0 т, 2,05 т, 1,0 тонна булған ИМ 240, ИМ 150, ИМ 95, ИМ 50, ИМ 55, ИМ 20 гидроманипуляторҙарын эшкәртә һәм сериялап сығарыуҙы үҙләштерә. Ишембай «Витязь» компанияһы вездеходтары нигеҙендә булдырылған технологик комплекстар ИНМАН-дың кран-манипулятор ҡоролмалары менән йыһазландырыла.
2010 йылдың октябрь айында заводта Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов булып китә.
2011 йылдың июлендә «ИНМАН» ябыҡ акционер йәмғиәте акцияларын тотошлайы менән (100 %) Австрияның «Palfinger» компанияһы (ИНМАН-ға конкурент компания) һатып ала. Рәсәйҙең кран-манипуляторҙар етештереүсе алдынғы компанияһын һатып алыу Австрия концерны өсөн БДБ илдәрендә үҙ сауҙа маркаһын үҫтереү буйынса мөһим аҙым булып тора. Аналитиктар концерн был сауҙа мәлендә 18 млн. евро тотонған тип фаразлай. Ләкин Palfinger Ишембайҙағы база ярҙамында Рәсәй баҙарының дөйөм тәғәйенләнештәге манипуляторҙарға булған ихтыяжын яртылаш тәьмин итәсәк һәм нефть-газ тармағынан тотороҡло заказдар алыуға өлгәшәсәк.
2011 йылдың 26 авгусында «Башнефть» АНК-һы Асыҡ акционер йәмғиәте, үҙенең акциялар пакетын (54,91%) Австрияның Palfinger AG (Австрия) компанияһына һатып, «ИНМАН» ябыҡ акционер йәмғиәте акционерҙары составынан сыға.
2011 йылдың 4 октябрендә Рөстәм Хәмитов Австрияның Palfinger AG компанияһы етәкселеген ҡабул иткәндән һуң, «ИНМАН» базаһында етештереү Австрия технологиялары буйынса юлға һалынған заманса һәм ғәйәт ҙур предприятие булдырыласаҡ» тип белдерә. Производствоны киңәйтеү планлаштырыла, сығарыласаҡ изделиелар исемлегендә эшсе вышкалар, урман сәнәғәте өсөн кран-манипуляторҙар производство һәм сәнәғәт маҡсаттары өсөн башҡа ҡорамалдар буласаҡ.
2015 йылдың 30 апрелендә Кинйәбулат шоссеһы янында төҙөлгән заводты туҡландырау өсөн төҙөлгән 35/10 кВ «Юрматы» подстанцияһы сафҡа индерелә.
2015 йылдың 23 июлендә яңы ИНМАН заводын рәсми асыу тантанаһы үткәрелә.
# Кошканарка

Кошканарка — Рәсәй йылғаһы. Сыуашстан биләмәләрендә аға. Йылға Унга йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Кошканарка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цивиль йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга ҡушылдыҡтары Ҡуйылыһыу аралығында, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400412112100000254
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100025
* Бассейн коды — 08.01.04.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Шыйҙа (һырт)

Шыйҙа (рус. Шуйда) — Рәсәй, Силәбе өлкәһендәге тау һырты.

# Шыйҙа (һырт)
## Географияһы

Шыйҙа һырты Силәбе өлкәһендәге Ҡытаутамаҡ округы Һатҡы районында, Баҡал һәм Йүрүҙән ҡалалары араһында урынлашҡан.
Силәбегә тиклем араһы — 220 км, Өфөгә — 200 км, Йүрүҙәнгә — 6 км, Баҡалға — 7 км. Координаттары: 54°52′30″N 58°34′22″E

# Шыйҙа (һырт)
## Тасуирламаһы

Шыйҙа һырты Баҡал тауҙары теҙмәһенә инә, улар араһында Боланды, Макарушкин, Еркүскән һәм Шихан тауҙары бар. Һырттың ҡырлаһындағы Йылан Ороһонда (рус. Еланина Шишка) Уралдың иң бейек урынлашҡан Кварцит мәмерйәһе урынлашҡан. Шыйҙаның уртаса бейеклеге 700—800 метр тәшкил итә. Иң бейек нөктәһе — 946 метр. 25 саҡрым оҙонлоҡтағы һырт Йүрүҙән йылғаһы туғайы менән Баҡал ҡалаһы араһында көнсығышҡа табан һуҙылып киткән.
Шыйҙа һыртының төньяҡ-көнсығыш яғында билдәле Баҡал мәғдән рудниктары бар, унда бына ике йөҙҙән ашыу йыл инде Урал тау заводтары өсөн сеймал алалар. Һырт оҙайлы ваҡытҡа етә торған ғәйәт ҙур мәғдән запастарын һаҡлай.
Һырттың битләүҙәре башлыса һоро кварциттан тора, ләкин айырым райондарҙа кварцит ныҡ емерелгән, таш йылғалар һәм һыу йыуған ташлыҡтар барлыҡҡа килгән.

# Шыйҙа (һырт)
## Этимологияһы

XVIII быуатта Рәсәйҙең билдәле сәйәхәтсеһе Лепёхин Иван Иванович тау исемен «шийда» һүҙенән тигән фараз әйтә. Йәғни, ороним башҡорт телендәге шыйҙа һүҙенән ингән, ул урыҫ теленә «жердь» тип тәржемә ителә. Был атама файҙаһына тағы ла бер дәлил бар — Шыйҙа һырты битләүҙәрендә сабынлыҡтаркүп, ә уларҙың ҡайһы берҙәре тау түбәһенә барып етә яҙған. Рәсәй Фәндәр Академияһының Башҡортостан ғилми үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты сығарған 2 томлыҡ "Башҡорт теленең һүҙлеге"ндә шыйҙа һүҙенең аңлатмаһы кәртәлек нәҙек оҙон ағас тип бирелә, ғәҙәттә уны бесән кәбәне үҙәге итеп ҡулланалар.
# Шомохша

Шомохша — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аҡ диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Шомохша
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000312103000051295
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005129
* Бассейн коды — 03.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Виллинген (Вестервальд)

Виллинген (нем. Willingen) — коммуна. Германияла, Рейнланд-Пфальц федераль ерендә урынлашҡан коммуна.
Виллинген коммунаһы Вестервальд районы составына инә, Реннерод идаралығына буйһона. Виллинген коммунаһындағы халыҡ һаны 249 кеше тәшкил итә (2010 йылдың 31 декабренә ҡарата халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса). Бургомистр Мартин Юмель — Виллингтен коммунаһы менән идаралыҡ итеүсе. Виллинген коммунаһы 3,68 квадрат километр майҙанды биләп тора. Коммуна диңгеҙ кимәленән 570 метр бейеклектә урынлашҡан. Виллинген коммунаһының рәсми коды — 07 43 1 311. Телефон коды + 49 2667
# Огрязь

Огрязь — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Иҙәк йылғаһының уң ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Огрязь
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Павловка һыуһаҡлағысынан Шаҡша биҫтәһендәге һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201212111100024022
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102402
* Бассейн коды — 10.01.02.012
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Баланчивадзе Мелитон Антонович

Баланчивадзе Мелитон Антонович (груз. მელიტონ ანტონის ძე ბალანჩივაძე; 24 декабрь 1862 йыл (5 ғинуар 1863 йыл) — 21 ноябрь 1937 йыл) — Грузия композиторы. Данлыҡлы хореограф Джордж Баланчин һәм композитор Андрей Баланчивадзеның атаһы.

# Баланчивадзе Мелитон Антонович
## Биографияһы

Мелитон Антонович Баланчивадзе 1862 йылдың 24 декабрендә (яңы стиль буйынса 1863 йылдың 5 ғинуарында) Баноджа ауылында тыуа. Кутаиси дини училищеһында уҡый, сиркәү хорында йырлай
1880 йылда Тифлис опера театры хорына инә.
1889 йылда Петербург консерваторияһына уҡырға керә.
1895—1917 йылдарҙа Рәсәй ҡалаларында грузин музыкаһы менән хор ойоштора.
1918 йылда Кутаисиҙа музыка училищеһы аса.
1921—1924 йылдарҙа — Грузин ССР-ы халыҡ мәғриәфәте комиссариатының музыка бүлеге мөдире.
Милли операға нигеҙ һалыусыларҙың береһе, А. Церетелиҙың «Тамара Коварная» поэмаһы (1897) буйынса тәүге грузин «Дареджан Коварная» операһы авторы . Операның беренсе редакцияһы Николай Черепнин, икенсеһе — улы Баланчивадзе Андрей ҡатнашлығында ҡуйыла.
1923 йылда Георгий Ахвледиани урамы, 4 адресы буйынса йәшәй (мемориаль таҡтаташ ҡуйылған)
1937 йылдың 21 ноябрендә Кутаисиҙа вафат була.

# Баланчивадзе Мелитон Антонович
## Ғаиләһе

Мелитон Баланчивадзе ике тапҡыр өйләнә. Гаянэ Эристави менән тәүге никахынан ике балаһы була. Береһе, Аполлон, аҡ гвардеецтар ғәскәре полковнигы була, 1918 йылда Беренсе Кубань походында ҡатнаша.
Икенсе тапҡыр (1905 йәки 1906 йылда булыуы ихтимал) Санкт-Петербургта тыуған Мария Николаевна Васильеваға өйләнә. Ғаиләлә өс бала тыуа:
* Тамара, рәссам, 1943 йылда Ленинград блокадаһы ваҡытында вафат була;
* Джордж Баланчин АҠШ-ҡа эмиграциялана һәм абруйлы балетмейстер булып китә;
* Андрей Баланчивадзе совет Грузияһының билдәле композиторы.

# Баланчивадзе Мелитон Антонович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (14.01.1937)
# Карелия

Каре́лия Республикаһы, Каре́лия, Ка́рьяла (лив. карел. Karjalan tazavaldu, собств. карел. Karjalan tašavalta, фин. Karjalan tasavalta, вепс. Karjalan Tazovaldkund) — Рәсәй Федерацияһы субъекты, Төньяҡ-Көнбайыш федераль округына инә.
Карелия Республикаһы тарихи нигеҙе үның бөгөнгө биләмәләрендә тәүге СССР милли-дәүләт берләшмәһе булараҡ РСФСР составында 1920 йылдың 8 июнендә ойошторолған Карел хеҙмәт коммунаһынан (урыҫса Карельская трудовая коммуна, фин телендә Karjalan työkommuunni) башланғыс ала. Был автономиялы өлкә берләшмәһе 1923 йылдың 25 июлендә Карел Совет Республикаһы итеп үҙгәртелә.
Карелияның көнбайыштағы сиге Рәсәй Федерацияһының Финляндия (бер үк ваҡытта дөйөм Европа Берлешмәһе) менән булған 798,3 км оҙонлоҡтағы дәүләт сиге менән тап килә. Республика биләмәләре башҡа тарафтарҙан Рәсәйҙең Архангельск, Вологда , Ленинград һәм Мурманск өлкәләре менән сиктәш.
Баш ҡалаһы — Петрозаводск.
Карелия — Рәсәйҙең милли төбәктәре араһында республикаға исем биреүсе төп милләте иң аҙ булған субъект. Карелдар республика халҡының ни бары 7,4 процентын ғына тәшкил итә.

# Карелия
## Тарих

Рәсәй Карелияһы :  Беломор Карелияһы, бөгөнгө Карелияның 5 районы  Ладога Карелияһы, бөгөнгө Карелияның 2 районы  Олонец Карелияһы, бөгөнгө Карелияның 10 районы  Пудож Карелияһы, бөгөнгө Карелияның 1 районы  Фин Карелияһы
* Олонец губернаһы гербы
* Ухта республикаһы флагы
* Ухта Республикаһы флагы. 1920
* Карел-Фин ССР-ы гербы
* Карел АССР-ы гербы

# Карелия
## Халыҡ ханы

Республикала 503,9 мең кеше (78 %) — ҡала йәшәүселәре, 141,3 мең (22 %) — ауылда йәшәй. Этник состав:
| | иҫәп алыу 1926 | иҫәп алыу 1939 | иҫәп алыу 1959 | иҫәп алыу 1970 | иҫәп алыу 1979 | иҫәп алыу 1989 | иҫәп алыу 2002 | иҫәп алыу 2010 |
| урыҫтар | 153 967 (57,2 %) | 296 529 (63,2 %) | 412 773 (62,7 %) | 486 198 (68,1 %) | 522 230 (71,3 %) | 581 571 (73,6 %) | 548 941 (76,6 %) | 507 654 (82,2 %) |
| Карелдар | 100 781 (37,4 %) | 108 571 (23,2 %) | 85 473 (13,0 %) | 84 180 (11,8 %) | 81 274 (11,1 %) | 78 928 (10,0 %) | 65 651 (9,2 %) | 45 570 (7,4 %) |
| Белорустар | 555 (0,2 %) | 4263 (0,9 %) | 71 900 (10,9 %) | 66 410 (9,3 %) | 59 394 (8,1 %) | 55 530 (7,0 %) | 37 681 (5,3 %) | 23 345 (3,8 %) |
| Украиндар | 708 (0,3 %) | 21 112 (4,5 %) | 23 569 (3,6 %) | 27 440 (3,8 %) | 23 765 (3,2 %) | 28 242 (3,6 %) | 19 248 (2,7 %) | 12 677 (2,0 %) |
| Финдар | 2544 (0,9 %) | 8322 (1,8 %) | 27 829 (4,2 %) | 22 174 (3,1 %) | 20 099 (2,7 %) | 18 420 (2,3 %) | 14 156 (2,0 %) | 8577 (1,4 %) |
| Вепстар | 8587 (3,2 %) | 9392 (2,0 %) | 7179 (1,1 %) | 6323 (0,9 %) | 5864 (0,8 %) | 5954 (0,8 %) | 4870 (0,7 %) | 3423 (0,5 %) |
| башҡа халыҡтар | 2194 (0,8 %) | 20 709 (4,4 %) | 29 869 (4,5 %) | 20 726 (2,9 %) | 19 565 (2,7 %) | 21 505 (2,7 %) | 25 734 (3,6 %) | 16 422 (2,7 %) |