yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Стәрлетамаҡ нефть химияһы заводы

«Стәрлетамаҡ нефть химияһы заводы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте (ОАО «СНХЗ») — каучук, Агидол, авиация бензины етештереүҙә махсуслашҡан Стәрлетамаҡ ҡалаһындағы предприятие.

# Стәрлетамаҡ нефть химияһы заводы
## Тарихы

Стәрлетамаҡ нефть химияһы заводына 1958 йылда Стәрлетамаҡ синтетик каучук заводының тәжрибә подразделениеһы булараҡ нигеҙ һалына. Предприятиеға нигеҙ һалынған көн тип 1963 йылдың 28 декабрь көнө иҫәпләнә — тап ошо көндәрҙә СССР-ҙа тәүге тапҡыр, Стәрлетамаҡ нефть химияһы заводында, СКИ-3 тибындағы изопренлы каучуктың беренсе партияһы алына. 1966 йылда тәжрибә производствоһы үҙаллы предприятиеға әйләнә, ул «СКИ-3 тәжрибә-сәнәғәт заводы» исеме ала.
1967 йылда предприятиела түбән молекулалы каучук, ә 1970 йылда — үтә күренмәле фенол антиоксиданты Агидол-1 һәм изометилтетра-гидрофталевый андигидрит эпоксид ыҫмалаһы өсөн ҡатырғыс етештереү үҙләштерелә. 1976 йылда заводтың исеме «Тәжрибә-сәнәғәт нефть химияһы заводы» итеп үҙгәртелә, ә 1991 йылдан хәҙерге исемен ала.
2011 йылдың 25 мартында предприятие «ТАУ» компаниялар төркөмө составына инә .
2011 йылдың 11 авгусынан предприятие менән «ТАУ НефтеХим» Идара итеүсе компания яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте идара итә башлай.
2016 йылда «Урал экспорт-100» Урал һәм Көнбайыш Себерҙең иң эре экспортлаусылар рейтингында, «Эксперт» журналының версияһы буйынса, Стәрлетамаҡ нефть химияһы заводы асыҡ акционерҙар йәмғиәте 27-се урынды биләй.
2017 йылдан компания авиация бензины етештерә башлай.
# Мутная (Несса ҡушылдығы)

Мутная — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Несса йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Мутная (Несса ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000048334
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004833
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Бикбау ауыл Советы (Ейәнсура районы)

Бикбау ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ейәнсура районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Трушин ауылы.

# Бикбау ауыл Советы (Ейәнсура районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

# Бикбау ауыл Советы (Ейәнсура районы)
## Иҫкәрмә

* ↑ ОКТМО (урыҫ)
* 1 2 Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан ВПН-2002 и 2009
* ↑ Всероссийская перепись населения 2010 года. Численность населения по населённым пунктам Республики Башкортостан (урыҫ)
* ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года (урыҫ)
* ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. Таблица 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов (урыҫ) — Росстат, 2013. — 528 с.
* ↑ Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года (урыҫ)
* ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года (урыҫ)
* ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года (урыҫ) — 2018.
* ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2017 года (урыҫ) — М.: Росстат, 2017.
* ↑ Закон о границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан (в ред. Законов РБ от 20.07.2005 N 211-з, от 21.06.2006 N 329-з, от 29.12.2006 N 404-з)
* 1 2 Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан ВПН-2002 и 2009
* 1 2 3 4 5 6 Всероссийская перепись населения 2010 года. Численность населения по населённым пунктам Республики Башкортостан (билдәһеҙ). Дата обращения: 20 август 2014. Архивировано 20 август 2014 года.
* ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года (билдәһеҙ). Дата обращения: 31 май 2014. Архивировано 31 май 2014 года.
* ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов) (билдәһеҙ). Дата обращения: 16 ноябрь 2013. Архивировано 16 ноябрь 2013 года.
* ↑ Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года (билдәһеҙ). Дата обращения: 2 август 2014. Архивировано 2 август 2014 года.
* ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года (билдәһеҙ). Дата обращения: 6 август 2015. Архивировано 6 август 2015 года.
# Рахта

Рахта — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Турсун-Тур (күл) куленә ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Рахта
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010600112115300017273
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301727
* Бассейн коды — 14.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ширь-Ю

Ширь-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ия йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Ширь-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000047429
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004742
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Полевая Бохтюга

Полевая Бохтюга — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бохтюга йылғаһының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Полевая Бохтюга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100112103000005795
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000579
* Бассейн коды — 03.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Тклапи

Тклапи (груз. ტყლაპი) — ткемали сливаһының киптерелгән иҙмәһе. Ҡайһы саҡта «әсе лаваш» тип тә атала һәм ткемалинан ғына түгел, төрлө сливанан, терндан, мушмелдан да әҙерләнә.

# Тклапи
## Әҙерләү

Ткемали сливаһын талғын утта, емеш һөйәгенән һәм ҡабығынан ныҡлап айырылғансы бешерәләр. Һуңынан килеп сыҡҡан массаны тишекле сүмес аша үткәрәләр. Иҙмәне бер туҡтауһыҙ болғап тороп, яндырмай ғына ҡайнау хәленә еткерәләр. Һыуынған иҙмәне 2-3 миллиметр ҡалынлығында таҡтаға йәки ниндәйҙер туҡымаға йәйәләр һәм күләгәлә, яҡшы елләгән урында, 25 °C-тан да түбән булмаған температурала киптерәләр. Кипкән корж йәйелгән таҡтанан яҡшы айырыла башлағас, уны әйләндереп һалалар һәм тағы ла берәй аҙна дауамында тоталар. Әҙер тлап корждарын торбаларға төрөп йәки тигеҙләп өйөп һаҡлайҙар. Был осраҡта уға бойҙай йәки боронғо ғәҙәт буйынса пшати оно һибәләр. Тклап бешергәндән ҡалған һыуҙан квацарахи эсемлеге әҙерләйҙәр. Квацарахи — ҡыҙыл сливаның ҡуйыртылған һуты.

# Тклапи
## Ҡулланыу

Оҙаҡ ваҡыт һаҡланырға мөмкин. Һуңынан, кәрәк булған ваҡытта, был корждарҙы үҙеңә кәрәккәнсә һындырып алырға һәм күп булмаған йылы һурпала йәки башҡа төрлө шыйыҡсала ебетеп, килеп сыҡҡан ҡатышманан блюдо әҙерләргә мөмкин. Грузин аш-һыуында харчо әҙерләүҙә мөһим компонент булараҡ файҙаланыла. Бынан тыш, салаттар һәм итле блюдоларға тәмләткес итеп тә ҡулланырға мөмкин. Тклапиға тышҡы күренеше һәм үҙенсәлеге буйынса ҡайын еләгенән әҙерләнгән продукт — левишник оҡшаған. Ул Урта Волга буйында, Татарстан, Мордовия, Марий Эл республикаларында әҙерләнә һәм файҙаланыла.
# Өфө эсперанто клубы

Өфө эсперанто клубы 1968 йылда Өфө педагогика институты һәм Башҡорт дәүләт университетының Эсперанто түңәрәктәре нигеҙендә барлыҡҡа килә. Уның тәүге етәксеһе Б.Г. Колкер, артабан Өфө эсперанто клубының рәйесе - әлеге мәлдә Эсперанто хәрәкәтенең алдынғы эшмәкәре.
Клубтың иң әүҙем йылдары 70-се, 80-се йылдарға тура килә. Клуб бер нисә мәртәбә күсә килгән Заменгоф кубогына эйә була — был кубок йыл һайын илдең эштәре буйынса иң яҡшы һөҙөмтәләр күрһәткән клубына тапшырыла.
Әлбиттә, түңәрәктә ҡатнашҡандар барыһы ла клубтың актив ҡатнашыусылары булып китмәй, һәм барыһы ла эсперанто хәрәкәтендә ҡатнашыуын дауам итмәй. Әммә бөтә Союз күләмендә үткәрелгән — Совет эсперанто йәштәре лагеры (эсперанто телендә — Sovetiaj Esperantistaj Junularaj Tendaroj, SEJT) слеттарында ҡатнашҡандар һис шикһеҙ был хәрәкәттәрҙә әүҙем ҡатнашыусыларға әйләнә, тиергә мөмкин. Был слеттар йыл һайын туристик шарттарҙа (tendaro — палата лагере исеме лә шунан килә) үткәрелә. Йыл һайын был слетты ойоштороу теләге һәм мөмкинлеге булған теге йәки был эсперанто клубына тапшырыла. Шулай итеп, эсперантистар яңы ижади, йылы мөнәсәбәтле, ғәҙәти булмаған атмосфераға эләгеп, тулыһынса эсперанто теле мөхитенә сумып ҡына ҡалмай, (был слеттарҙа аралашыу эперанто телендә генә бара), шулай уҡ күп сәйәхәт итеп, яңы урындар менән дә таныша.
Мәҫәлән, 1986 йылда Алтайҙың Телецк күле буйында йыйылған лагерь Өфө эсперантистарының хәтерендә оҙаҡҡа ҡала. Киләһе йылда лагерҙы украин эсперантистары Карпат тауҙарында Славско ауылы янында ойоштора. Бында Өфөнән килгән төркөм иң күләмлеһе була. Ә 1970 йылда Өфө клубы үҙе Кушнаренко ауылы янында Бөтә Союз слетын ойоштора. Өфө клубы шулай уҡ Урал эсперантистары, Башҡортостан ҡалалары эсперантистары осрашыуҙарын даими рәүештә ойоштора.
Өфө эсперанто клубы ҡатнашыусылары йыл һайын уҙғарылған ижади ярыштарҙа әүҙем ҡатнашып, эсперанто теленә иң яҡшы тәржемә, иң яҡшы башҡарыу һымаҡ төрлө номинацияларҙа еңеүсе булып сыға. Эсперанто телендә яҙыусы билдәле шағир Ғ. Ғәзизов (Ғәфүр Ғәзизи) эшмәкәрлеген Өфө эсперанто клубында башлай. Әлеге мәлдә Францияла йәшәүсе Өфө эсперантисты Н. Корженевская әлеге көндә Сан-Марино халыҡ-ара фәндәр академияһының ағзаһы булып тора. Шулай уҡ Өфө эсперанто клубының бүтән ҡатнашыусылары (мәҫәлән, Н. Шигаев, Н. Цвиленева) эсперанто телен ҡулланыусы фәнни эшмәкәрҙәр йәмғиәтендә тора.
Бөгөнгө көндә эсперантистар аралашыу өсөн Интернет селтәрен ҡуллана, эсперанто телендәге төрлө интернет-форумдарҙа ҡатнаша, ә ижади ярыштар слеттарҙа ғына түгел, Интернет аша ла үткәрелә.
# Сталин музейҙары

Сталин музейҙары — СССР етәксеһе — Иосиф Виссарионович Сталинға бағышланған муйейҙар.
* Бухарестағы Сталин һәм Ленин музейы.
* Иосиф Виссарионович Сталин тыуған Гори ҡалаһында уның йорт-музейы урынлашҡан.
* Сольвычегодск ҡалаһында музей «Сәйәси һөргөндәрҙең йорт-һәйкәле» — И. В. Сталиндың мемориаль йорт-һәйкәле бар, музей йорт эсендә урынлашҡан, унда 1908 -1910 йылдарҙа И. В. Сталин һөргәндә була.
* Вологда ҡалаһында 1911йылдың декабренән 1912 йылдың февраленә тиклем И. В. Сталин һөргәндә булған йортта «Вологодская ссылка» музейы бар. Мемориаль бүлмә бар, унда Сталин йәшәгән, уның балауыҙ фигураһы ҡуйылған.
* Волгоград ҡалаһында 2006 йылдың майында Мамай курганындағы «Сталинград» мәҙәни үҙәге бинаһында Сталин музейы асылған.
* Башҡортостанда, Өфө ҡалаһында Сталин тыуыуының 132 йыллығына уның музейы асылды.
Рәсәйҙә Сталин музейы Мәскәүҙә эшләй. Измайловола «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы осоронда Ҡыҙыл Армияның юғары баш Командующийы И. В. Сталиндың запас команда пункты» тарихи музей комплексы («Сталин бункеры» тип атала). Музей Волгоградта, Өфөлә, Иркутскиҙә, Вологдала, Махачкалала, Владикавказда асыла. Шулай уҡ Сочи ҡалаһындағы Сталин дачаһы музей статусына эйә. Бөтә тарихи мөхит һәм шул ваҡыттағы бик күп әйберҙәр һаҡланған, Кунцевоға яҡын дачала, Сталиндың үҙәк музейын йыһазландырырға тигән тәҡдимдәр булды

# Сталин музейҙары
## Өфөлә Сталиндың музейы

Иосиф Виссарионович Сталиндың Башҡортостан Республика музейы — Рәсәй Федерацияһы Коммунистәр партияһының Башҡортостан рескомы ярҙамы менән 2011 йылда асыла. Коммунистар партияһының Орджоникидзе район комитеты менән бер бинала урынлашҡан. Адресы: Өфө, Кузнецов урамы, 7. Йәкшәмбе көндәрендә 11.00 сәғәттән 15.00 сәғәткә тиклем эшләй.
Экспозициялары:
* "Сталиндың бала сағы һәм үҫмер йылдары ";
* «Сталин — революционер»;
* «Башҡорт АССР-ы төҙөлөүҙә Сталиндың роле»;
* «Сталиндың Бөйөк Ватан һуғышындағы роле»;
* «Сталин һәм хәҙерге заман».
Совет осоро фотолары, ябай һәм юбилей тәңкәләре, аҡса, 1953 йылғы «Пионер» журналы һәм Сталин барельефы айырым витринала урынлаштырылған. Сталин һүрәтләнгән һуғыштан һуңғы йылдар картинаһы бар. Бөтә совет осоро миҙалдары һәм значоктары коллекцияһы шул йылдар вымпелендә урынлашҡан.
Музейҙың китаптар фондында 1950 йылда баҫтырылған Сталин әҫәрҙәренең тулы йыйылмаһы (13 томда), Сталин биографияһы (1950 й.), Сталин брошюралары (1949 йыл), Сталиндың Америка президенттары — Трумэн һәм Рузвельт менән хатлашыуы, шул йылдарҙағы гәзиттәр төпләмәһе (1950—1953 йылдарҙа) һәм башҡа бик күп нәмәләр бар. Шулай уҡ Сталин тураһында хәҙерге баҫмалар, китаптар һәм гәзиттәр йыйылған.
# Аҡъюлов Сәйфүн Сәғәҙәткирәй улы

Аҡъюлов Сәйфүн Сәғәҙәткирәй улы (18 февраль 1958 йыл) — хоҡуҡ һаҡлау органдары ветераны, отставкалағы эске хеҙмәт полковнигы. 2011—2018 йылдарҙа Язаны ғәмәлгә ашырыу буйынса Федераль хеҙмәттең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралыҡ етәксеһе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы. II дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштар өсөн» орденының миҙалы һәм Салауат Юлаев ордены кавалеры (2014).

# Аҡъюлов Сәйфүн Сәғәҙәткирәй улы
## Биографияһы

Сәйфүн Сәғәҙәткирәй улы Аҡъюлов 1958 йылдың 18 февралендә Башҡорт АССР-ының Хәйбулла районы Аҡъюл ауылында тыуған. 1980 йылда СССР Эске эштәр Министрлығының Вильнюс махсус урта мәктәбен, 1989 йылда — Юғары юридик ситтән тороп уҡыу мәктәбен (хоҡуҡ белеме буйынса) тамамлаған. 1980 йылдың октябренән 2-се холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт колонияһында (русса ИТК — исправительно-трудовая колония) хеҙмәтте ойоштороу буйынса инженер, оператив частең инспекторы, оперуполномоченныйы һәм етәксеһе, колония етәксеһе урынбаҫары. 1997 йылдың мартынан 4-се ИТК етәксеһе, 2011 йылдың ғинуарынан — Язаны ғәмәлгә ашырыу буйынса Федераль хеҙмәттең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралыҡ (русса УФСИН России по Республике Башкортостан) етәксеһе урынбаҫары.

# Аҡъюлов Сәйфүн Сәғәҙәткирәй улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* II дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштар өсөн» орденының миҙалы;
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы
* Салауат Юлаев ордены (2014).

# Аҡъюлов Сәйфүн Сәғәҙәткирәй улы
## Матбуғат саралары уның тураһында

* Хочешь вылечиться от туберкулеза – сядь в тюрьму 2016 йыл 6 март архивланған.
* (недоступная ссылка)
* Школьники посетили отдел специального назначения «Смерч» ГУФСИН России по Республике Башкортостан 2016 йыл 5 март архивланған.
* Состоялось Пленарное заседание IV Табынских епархиальных чтений
* В исправительные учреждения Республики Башкортостан высадился «правовой десант»
* Состоялось Пленарное заседание и работа по секциям IV Табынских епархиальных чтений
* В ИК-3 и ИК-9 УФСИН России по Республике Башкортостан прошел день правовой помощи
* В Башкирии собрали юных рецидивистов из соседних республик
* Сотрудники УФСИН России по Республике Башкортостан и представители мусульманского духовенства обсудили вопросы взаимодействия
* Главная Деятельность Уполномоченного по правам ребенка Детские правозащитники посетили Стерлитамакскую воспитательную колонию(недоступная ссылка)
# Кудельная

Кудельная — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кулымский Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Кудельная
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010900112115200035913
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203591
* Бассейн коды — 13.01.09.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Үткән заманда башҡорт ҡыҙҙарының оҙатылыуы

«Үткән заманда башҡорт ҡыҙҙарының оҙатылыуы» — үҙенсәлекле шиғри әҫәр. Башҡорт шағиры-тарихсы, этнограф Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев тарафынан 1877-1878 йылдарҙа ижад ителгән. Тәү башлап 1897 йылда Ҡазанда нәшер ителгән «Йәдкәр» китабында баҫылып сыға. Уҡытыу туған (башҡорт) телдә алып барылған дөйөм белем биреү ойошмаларының башҡорт әҙәбиәте буйынса 9-сы класс өсөн тәғәйенләнгән хрестоматияға индерелгән.

# Үткән заманда башҡорт ҡыҙҙарының оҙатылыуы
## Шиғырҙың әһәмиәте һәм үҙенсәлеге

Шиғыр үҙенең этнографик мәғлүмәт биреү өҫтөнлөгө менән айырылып тора.
Рәшит Шәкүр шиғырҙың әһәмиәтен түбәндәгесә баһалай:
* Әҫәр хәҙер инде онотолоп бөткән йола күренештәрен – башҡортта ҡыҙ оҙатыу тәртиптәрен йәнле һәм мауыҡтырғыс бер тамаша итеп халыҡсан тел менән тасуирлап биреүе айҡанлы этнографтар өсөн генә түгел, киң ҡатлам уҡыусылар, шулай уҡ туған тел уҡытыусылары өсөн дә үҙенсәлекле бер сығанаҡ булараҡ әһәмиәт ҡаҙана.
Автор башҡорт халҡының ҡыҙ оҙатыуға бәйле йоланы шиғри ҡалыпҡа, рифмаға һалып, ябай ғына теҙеп һөйләп бирә:
Беренсе табын (ҡыҫҡартылып бирелә)
Боронораҡ, беҙҙен элгәре заманда, Башҡорт, татар йолаһы ҡыҙығында, Әгәр килһә егет ҡыҙҙың туйына, Китә ғауға, ауыл ҡыҙы йыйыла. Элегерәк ҡыҙҙы алып йәшерәләр, Йә сәхрәлә, йә өйҙә бикләнәләр. Юҡ, булмай ярҙам итеп кейәүгә, Елә торғас, ҡала эҙләп йәйәүгә. Егет-елән ошо саҡ бары кейәүҙең Ҡулын тотоп йүгерәләр йәйәүҙең. Егеткә үс булалыр ҡыҙ сәменән, Йөрәк-бәғ(е)ре сығырҙай күкрәгенән.
Өсөнсө табын (ҡыҫҡартылып бирелә)
Килен булғас, тубый ҡашмау рауалылыр¹ Кәрәкмәй, тип ҡыҙы һәм ялуаралыр, Был һүҙ менән йәнә асыла майҙан, Егет-ҡыҙҙар ҡалмай килә һәр өйҙән. «Тубый ҡашмау теҙелде, еңгәһе, бир, Ҡыҙым, уға ҡарышма, таҡыяң бир..» Ҡыҙы таҡыяны бирмәйҙер был эштә, Йолалап ултыра арғы мөйөштә Ҡыҙ уртала ҡаса, уртала йәшертә, Ни хәл итһен, йола булғас, эш урта. Бара торғас, ҡатын-ҡыҙҙарҙы еңә, Баҫып барып ала таҡыяны еңгә…
Дүртенсе табын (ҡыҫҡартылып бирелә)
Был ғауғанан бер аҙ баш күтәрелгәс, Тубый ҡашмауҙы ҡыҙ башына элгәс, Ваҡыт еткәс уға йортҡа күсергә, Шул ҡыҙҙар йыйыла ғәмен² эсергә. Былар ҡыҙға өгөт күп һөйләнеләр, Йәй артынан көҙҙәр етһә, китер ҡош, Ыласының, шоңҡарың осто — ҡулың буш. Килендәштәр, был тиңдәштәр — күңелдәш. Өгөт һөйләр, йәнә көйләр өләңдәш³. Берәү әйтер, бүтәндәре түҙәлер, Һуңынан бөтәһе ҡабатлап һыҙалыр. Һәр саҡ бер-ике саҡрым баралар. Бара биреп бәхилләшеп ҡалалар.
¹ рауа — лайыҡ, яраҡлы. ² ғәмен — ғәм эсеү, ҡайғы уртаҡлашыу. ³ өләң — йыр, сеңләү.
Башҡорттарҙың көндәлек тормошонан алынған кейем-һалым исемдәре, шоңҡар, ыласын ҡоштар, халыҡтың ҡылыҡ-ғәҙәттәре шиғырға милли колорит бирәләр. Шаян, шат, изге, саф күңелле башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары күҙ алдына килеп баҫа.

# Үткән заманда башҡорт ҡыҙҙарының оҙатылыуы
## Шиғырҙың стиле

Шиғыр сәсәндәр стилендә 11-11 үлсәүе менән яҙылған. Дүрт юлдың беренсе менән икенсе юлдары һәм өсөнсө, дүртенсе юлдары рифмалашҡан. Өноҡшаш һүҙҙәр һайлап алыу арҡаһында талғын музыкаллек, кәрәк саҡта етеҙ темп тыуҙырылған.
# Аштак

Аштак — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ик (Ик) йылғаһының һул ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Аштак
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200512115200004879
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200487
* Бассейн коды — 13.01.02.005
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Виктория (Бөйөк Британия королеваһы)

Викто́рия (ингл. Victoria, Александрина Виктория, ингл. Alexandrina Victoria; 24 май 1819 йыл — 22 ғинуар 1901 йыл) — Бөйөк Британия һәм Ирландия Берҙәм Короллегы Королеваһы, Индия Императрицаһы.
Виктория илде 1837 йылдан 1901 йылға тиклем етәкләй. Ошо күрһәткес буйынса ул Британияның иң оҙаҡ идара иткән Королеваһы.
Уның исемен күп урындар: штаттар, провиницялар, ҡалалар йөрөтә. Мәҫәлән: Угандала Виктория күле, Сейшел утрауҙарҙын баш ҡалаһы — Виктория, Австралияла провинция, Лондонда вокзал һәм метро юлы, Британ Колумбияһының баш ҡалаһы һәм башҡа урындар.
Англияның милли символын, викториан дәүерен уның исеме менән бәйләйҙәр.
Шулай уҡ уны «Европаның ҡәртнәһе» тип тә йөрөтәләр. Уның 9 балаһы башҡа Европа илдәре король династияларының балалары менән ғаилә ҡорған.