yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Перекатная (Товатыль-Кы ҡушылдығы)

Перекатная — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Товатыль-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Перекатная (Товатыль-Кы ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300068971
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306897
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Елистратушка

Елистратушка — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Куербак йылғаһының уң ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Елистратушка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400312115200020981
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202098
* Бассейн коды — 13.01.04.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Торпас

Торпас — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кострома йылғаһының уң ярына тамағынан 201 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Торпас
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кострома йылғаһы Исады һыу үлсәү посына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300112110000012014
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001201
* Бассейн коды — 08.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Обливы тыуған яҡты өйрәнеү музейы

Обливы тыуған яҡты өйрәнеү музейы — Обливы станицаһындағы музей.

# Обливы тыуған яҡты өйрәнеү музейы
## Музейҙың тарихы

Обливы тыуған яҡты өйрәнеү музейы 1994 йылда булдырыла. Уны асыу тантанаһын станицаның 250 йыллыҡ юбилейына тура килтерәләр. Тыуған яҡты өйрәнеү музейы элгәре 2-се төп дөйөм урта белем биреү мәктәбенең музейы булған, уны күп йылдар дауамында РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы Вера Филеевна Авсецина булдырған булған. 1994 йылда мәктәп музейының ҡайһы бер экспонаттары тыуған яҡты өйрәнеү музейына бүләк итеп тапшырыла.
Музейҙа Обливы станицаһы һәм Обливы районының тарихы менән танышырға мөмкин, боронғо көнкүреш әйберҙәрен һәм фотографияларын, урындағы рәссамдарҙың картиналарын, декоратив-ғәмәли сәнғәт әҫәрҙәрен, гербарийҙар, бик күп ҡош һәм хайуандар толобо, һәм энтузиастар йыйып музейға тапшырған бик күп башҡа предметтар күрергә мөмкин. Музей фондында яҡынса 2000 экспонат иҫәпләнә. Обливы районы халҡы йыл һайын музей фондын тулыландыра, боронғо казак көнкүреш әйберҙәрен, фотографиялар, китаптар, гәзит, журналдар бүләк итеп килтерәләр. Музей хеҙмәткәрҙәре экскурсиялар, край тарихы тураһында лекциялар үткәрәләр, Обливы районына бағышланған күргәҙмәләр һәм фотокүргәҙмәләр ойошторалар.

# Обливы тыуған яҡты өйрәнеү музейы
## Адресы

Тыуған яҡты өйрәнеү музейы ошо адрес буйынса урынлашҡан: Ростов өлкәһе, Обливы районы, Обливы станицаһы, Ленин урамы, й. 21б. Боронғо сауҙагәр Дементьев йортонда урынлашҡан.
# Совет майҙаны (Дондағы Ростов)

Совет майҙаны — Дондағы Ростов ҡалаһының үҙәк майҙандарының береһе. Киров районында, Оло Баҡса урамы, Ворошилов проспекты, Социалистик урамы һәм Соколов проспекты киҫешкән ерҙә урынлашҡан.

# Совет майҙаны (Дондағы Ростов)
## Тарихы

Артабан Яңы Баҙар майҙаны исеме алған майҙан беренсе тапҡыр 1845 йыл планында билдәләнә. Ул саҡта унда «һалҡын ҡоролмалар»урынлашҡан була. Ҡырым һуғышы тамамланғандан һуң майҙанда төҙөлөш башлана. 1860 йылда майҙандың периметры буйынса бер ҡатлы йорттар төҙөлә. Оло һәм Урта проспекттар буйлап сауҙа рәттәре урынлаша.
1891—1908 йылдарҙа майҙандың уртаһында Александр-Невский соборы төҙөлә, ул майҙандың төп архитектура идеяһы һәм композиция үҙәге булып тора. XX быуат башында майҙанда кирбестән сауҙа кибеттәре, магазиндар барлыҡҡа килә, ә Урта һәм Оло проспекттарҙа (хәҙер Соколов урамы һәм Ворошилов проспекты) сауҙагәрҙәр И. Гоц, К. Чернов, Г. Мельников-Езеков, С. И. Шендеровтың ир туғандары, Ахчиевтарҙың табыш йорттары төҙөлгән булған. 1913—1915 йылдарҙа майҙанда Дәүләт банкы бинаһы төҙөлә. 1929—1930 йылдарҙа Александр-Невский соборы һүтелә, унан һуң мөһабәт Дәүләт банкы бинаһы майҙандың төп архитектура идеяһына әүерелә. 1929—1934 йылдарҙа майҙанда архитектор И. А. Голосов проекты буйынса конструктив стилдә Советтар Йорто бинаһы төҙөлә.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында майҙандағы йорттарҙың күбеһе емерелгән. Дәүләт банкы бинаһы ғына һаҡланып ҡалған. 1947—1948 йылдарҙа М. И. Тараканов проекты буйынса майҙанда сквер төҙөлә. Һуғыштан һуңғы майҙанды реконструкциялау проекты, майҙан шул ваҡыттағы монументаль стилгә хас төҙөлә, тип фаразлай. Әммә 1955 йылда сыҡҡан «Проектлауҙа һәм төҙөлөштә артыҡлыҡтарҙы бөтөрөү тураһында» ҡарар был планға үҙгәрештәр индерә. Ростовтың баш архитекторы Я. А. Ребайн хәтерләй: «Бөтә раҫлау стадияһын үткән Советтар Йорто проекты үҙгәртелде, шул иҫәптән үҙәк манараһы алынды, ә бина үҙенең үҙенсәлеклеген һәм иғтибарҙы йәлеп итеү ҡеүәһен юғалтты…».
1950-се йылдар аҙағында Совет майҙаны төҙөкләндерелә. Ул ҡаланың төп административ майҙанына әүерелә. 1972 йылда майҙан уртаһында Е. В. Вучетич ижад иткән «Беренсе атлылар монументы» урынлаштырыла.
* Дәүләт банкы бинаһы
* Президенттың Көньяҡ Федераль округтағы тулы хоҡуҡлы вәкиллеге бинаһы
* Арыҫлан скульптураһы
# Саха имләһе

Саха (яҡут) имләһе — саха телендә яҙыу өсөн ҡулланылған тамғалар системаһы.

# Саха имләһе
## Алфавиттар
### Новгородов әлифбаһы

| a | в | c | d | e | g | ʁ | h | i | ie |
| j | ɉ | k | l | ʎ | m | n | ng | nj | ɔ |
| œ | p | q | r | s | t | ɯ | ɯa | u | uo |
| w | y | з |

# Саха имләһе
## Алфавиттар
### Яңалиф

| A a | B в | C c | Ç ç | D d | Đ đ | F f | G g |
| Ƣ ƣ | I i | J j | K k | L l | M m | N n | Ꞑꞑ |
| O o | Ө ө | P p | Q q | R r | S s | Ş ş | T t |
| U u | V v | X x | Y y | Z z | Ƶ ƶ | Ь ь |

# Саха имләһе
## Алфавиттар
### Яңалиф
#### Хәзерге

| А а | Б б | В в | Г г | Ҕ ҕ | Д д | Дь дь | Е е | Ё ё | Ж ж |
| З з | И и | Й й | К к | Л л | М м | Н н | Ҥ ҥ | Нь нь | O o |
| Ө ө | П п | Р р | С с | Һ һ | Т т | У у | Ү ү | Ф ф | Х х |
| Ц ц | Ч ч | Ш ш | Щ щ | Ь ь | Ы ы | Ъ ъ | Э э | Ю ю | Я я |
# Мәләүез (мәғәнәләр)

* Мәләүез — Башҡортостан Республикаһындағы ҡала.
* Мәләүез (йылға) — йылға, Ағиҙел йылғаһының һул ҡушылдығы.
# Бздыриха

Бздыриха — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Корожечна йылғаһының һул ярына тамағынан 109,7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Бздыриха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Угличь ГЭС-ынан Рыбинск һыуһаҡлағысы башына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010100912110000004413
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000441
* Бассейн коды — 08.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Росдорф (Гентин)

Росдорф (Гентин) (нем. Roßdorf (bei Genthin)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 523 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,54 км². Диңгеҙ кимәленән 31 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39307 һәм автомобиль коды — JL.
# Возгривка

Возгривка — Рәсәй йылғаһы. Орёл өлкәһе, Липецк өлкәһе, Курск өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кунач йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Возгривка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосна йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер ҡушылғанға тиклем Дон, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010100212107000001272
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000127
* Бассейн коды — 05.01.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ашапой

Ашапой — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пой йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Ашапой
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100008311
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100831
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Чудаков Александр Евгеньевич

Чудако́в Александр Евгеньевич (16 июнь 1921 йыл — 25 ғинуар 2001 йыл) — СССР һәм Рәсәй физик-экспериментсыһы. СССР Фәндәр академияһы академигы (1987), физика-математика фәндәре докторы.

# Чудаков Александр Евгеньевич
## Биографияһы

Александр Евгеньевич Чудаков 1921 йылдың16 июнендә Мәскәүҙә билдәле инженер, СССР-ҙа автомобилдәр төҙөлөшөнә нигеҙ һалған академик Е. А. Чудаков ғаиләһендә тыуған. 1939 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының физика факультетына уҡырға инә. Тиҙҙән мәжбүри ғәскәри хеҙмәткә саҡырыла. Демобилизацияланғандан һуң 1944 йылға тиклем Рәсәй Фәндәр академияһының П. Н. Лебедев исемендәге физика институтында (ФИАН) радиотехник булып эшләй. 1944 йылда физика факультетына әйләнеп ҡайта, 1948 йылда уны отличие менән тамамлай. Институтты тамамлағандан һуң 1971 йылға тиклем ФИАН-да эшен дауам итә. 1971 йылдан алып Рәсәй Фәндәр академияһының ядро тикшеренеүҙәре институтында эшләй. Физика-математика фәндәре докторы (1959). МДУ-ның физика факультеты профессоры. 1966 йылдың 1 июленән СССР Фәндәр академияһының ядро физикаһы бүлеге буйынса ағза-корреспонденты. 1987 йылдың 23 декабренән СССР Фәндәр академияһының ядро физикаһы бүлексәһенең академигы (1991 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһы академигы).
2001 йылдың 25 ғинуарында вафат була. Новодевичье зыяратында ерләнгән (участка № 1).

# Чудаков Александр Евгеньевич
## Фәнни эшмәкәрлеге

Төп эштәре тәбиғәтте һәм йыһан нурҙарының үҙенсәлектәрен өйрәнеү буйынса. Йыһан ҡойоно тыуҙырыусы өлөшсәнең энергияһын үлсәү методикаһын эшләй, һәм уны юғары энергиялы гамма-кванттарҙың локаль сығанаҡтарын эҙләү өсөн ҡуллана. С. Н. Вернов һәм башҡалар менән берлектә Ерҙең тышҡы радиация бүлкәттәрен аса һәм тикшерә. Был асыш 1958 йылдың июлендә 23-сө номер аҫтында СССР фәнни асыштар Дәүләт реестрына индерелә.

# Чудаков Александр Евгеньевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Ленин премияһы (1960) — «Ерҙең тышҡы радиация бүлкәттәрен асҡаны һәм тикшеренеүҙәре өсөн» .
* Рәсәй Федерацияһы Дәүләт премияһы (1998)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1981)
* ике «Почёт Билдәһе» ордены (1957, 1975)
* IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены (1996)
* миҙалдар
# Сойга (Вычгрда ҡушылдығы)

Сойга — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вычегда йылғаһының уң ярына тамағынан 105 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Сойга (Вычгрда ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000023979
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002397
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ужеговица

Ужеговица — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының һул ярына тамағынан 759 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Ужеговица
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300212111100032317
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103231
* Бассейн коды — 10.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Колхида милли паркы

Колхида милли паркы (груз. კოლხეთის ეროვნული პარკი) — Грузияның милли паркы, илдең көнбайышында Колхида уйһыулығында урынлашҡан. Парк Ҡара диңгеҙҙең көнсығыш яр буйы райондарын һәм Палеостоми күле бассейнын үҙ эсенә ала. 1998 йылда булдырылған, Колхида ҡурсаулығы ла парк биләмәһенә инә.

# Колхида милли паркы
## Составы

Милли парк Грузияның биш муниципалитеты биләмәһендә урынлашҡан: Зугдид, Хоб, Сенак, Абаш һәм Ланчхут — административ йәһәттән биш районға бүленә. Һаҡланыусы биләмәнең дөйөм майҙаны — 446 км². Паркта визит-центр һәм ҡунаҡхана эшләй, һуҡмаҡтар һәм һыу ятҡылыҡтары буйлап туристик сәйәхәттәр ойошторола, балыҡ тотоу һәм экотуризм буйынса хеҙмәттәр күрһәтелә

# Колхида милли паркы
## Географияһы

Парк составына Колхида һаҙлығы ла инә, ул — 10 миллион йыл элек Евразияла хөкөм һөргән реликт тропик һәм субтропик экосистема ҡалдығы. Палеостоми күле — 3 метрға тиклемге тәрәнлектәге ҡултыҡ, ул Ҡара диңгеҙҙән ҡом өйөмдәре һәм тоҙһоҙ һыулы Пичори йылғаһы менән айырылып тора.

# Колхида милли паркы
## Флораһы

Колхида милли паркындағы үҫемлектәр төрлөлөгө уның биләмәһендә өс төрлө экосистема булыуға бәйле: һаҙлыҡтар, ҡом өйөмдәре һәмһыу ятҡылыҡтары. Барлыҡҡа килеүендәге үҙенсәлегенә бәйле паркта Грузияның башҡа урындарында осрамаған ағастар һәм үҫемлектәр бар. Уларға өс төрҙәге торф мүге, түңәрәк япраҡлы ысыҡ үләне, төклө күрән ҡарай. Дымлы урманда ерек, лапина, имеретин имәне, хартвис имәне, колхида сырмауығы, ҡом өйөмдәрендә — һырғанаҡ осрай.
«Грузияның Ҡыҙыл китабына» түбәндәге үҫемлек төрҙәре индерелгән:
* Гартвис имәне (Quercus hartwissiana)
* Лапина крылоплодная (Pterocarya pterocarpa)
* Колхида самшиты (Buxus colchica)
* Ябай дардар (Fraxinus excelsior)
* Грузин имәне (Quercus iberica)
* Ҡара ерек (Alnus barbata)
* Мачек желтоватый
* Панкраций морской (Pancratium maritimum)

# Колхида милли паркы
## Фаунаһы

Милли парктың хайуандар донъяһы ла уникаль һәм күп төрлө. Парк көньяҡтан төньяҡҡа, йәки киреһенсә осоусы ҡоштар өсөн ял итеү урын ла булып тора. Парктың үҙендә вальдшнеп, кроншнеп, бүрекле чернеть, аҡ маңлайлы ҡаҙ, аҡҡош-кликун, ышылдаҡ аҡҡош, бөҙрә пеликан, ҙур подорлик, колхида фазаны көн итә. Һөтимәрҙәрҙән сүл бүреһе, ҡабан, ҡоралай, ҡама йәшәй. Һөйрәлеүселәрҙән бһаҙ ташбаҡаһы, һыу кеҫәрткеһе, һыу туҙбаш йыланы, каспий сыбар йыланы бар. Паркта ағас тәлмәрйенен дә осратырға була. Һөтимәрҙәрҙең 16 төрө парк өсөн эндемик булып тора, улар түбәндәгеләр: көнсығыш европа терпеһе, кавказ һуҡыр сысҡаны һәм ярғанаттарҙың бер нисә төрө.
Палеастоми күлендә балыҡтың 88 төрөнөң булыуы теркәлгән. Улар араһында түбәндәгеләр ҙә бар: уҡморон, көмрө балыҡ, сельдь, кефаль, суртан, скумбрия. Диңгеҙ һөтимәрҙәренән бында афалиндарҙы, ябай дельфинды һәм диңгеҙ сусҡаһын осратырға була.
«Грузияның Ҡыҙыл китабына» паркта йәшәгән хайуандарҙың 6 төрө индерелгән.
# Әһле әс-сүффа

Әһле әс-сүффа (ғәр. أهل الصفة؛ أصحاب الصفة‎, рус. Ахль Ас-суффа или асхаб Ас-суффа) — урындыҡ кешеләре йәки лапаҫ кешеләре)- Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең (Аллаһының фатихаһы һәм сәләме булһын уға) ярлы көрәштәштәре. Уларҙың Мәҙинәлә һыйыныр урыны булмай һәм Пәйғәмбәр мәсетенең лапаҫында йәшәйҙәр. Әһле әс-сүффа араһынан йәмғеһе 93 кешенең исеме билдәле, шул уҡ ваҡытта мәсеттә бер юлы 30-ҙан артыҡ кеше йәшәмәй. «Лапаҫ кешеләре» араһында Мөхәммәтте (Аллаһының фатихаһы һәм сәләме булһын уға) күреү маҡсаты менән Мәҙинәгә килгән юлсылар ҙа була.

# Әһле әс-сүффа
## Тарихы

Мөхәммәт пәйғәмбәр, (Аллаһының фатихаһы һәм сәләме булһын уға) иғәнәләрҙең бер өлөшөн биреп һәм уларға дәүләт ҡаҙнаһынан аҡса түләп, «лапаҫ кешеләре» хаҡында хәстәрлек күргән. Өҙлөкһөҙ доға һәм ураҙа тотоуҙан тыш, әс-сүффа әһелдәре уҡыу-яҙыуҙан тыш хәҙистәрҙе лә ныҡлап өйрәнә. Уларҙың уҡытыусылары араһында Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең (Аллаһының фатихаһы һәм сәләме булһын уға) Ибн Мәсуд, Әбү ад-Дәрдә, Ғөбәй ибн Ҡаб, Муаз ибн Жәбәл һәм Убада ибн әс-Сәмит кеүек күренекле көрәштәштәре була. Мосолмандар фекеренсә, әс-сүффа әһелдәре тәүге мосолман уҡыу йортона (мәҙрәсә) нигеҙ һалған..
«Лапаҫ кешеләре» араһында хәҙистәрҙең билдәле тапшырыусылары бар (Әбү Һөрәйрә, Ғабдуллаһ ибн Ғүмәр һәм Әбү Сәйет әл-Худри), беренсе мәзиндәр (Биләл һәм Ғабдуллаһ бин Өммө Мәктүм) һәм Пәйғәмбәрҙең (Аллаһының фатихаһы һәм сәләме булһын уға) башҡа көрәштәштәре була.
# Кобленц

Кобленц (нем. Koblenz, Coblenz, от лат. Confluentes — «ҡушылыу», рипа. Kowelenz) — Көнбайыш Германияның ҡалаһы, Рейнланд-Пфальц федераль ерендә урынлашҡан. Халыҡ тығыҙлығы буйынса өсөнсө урынды биләүсе ҡала (106 мең кеше, 2006 йылдың мәғлүмәттәре буйынса).

# Кобленц
## Тарих

Беренсе тапҡыр рим ғәсҡәре Юлия Цезарь етәкселегендә бында б. э. тиклемге 55 йылда килеп еткән һәм Рейн йылғаһы аша күпер төҙөгән. Һуңғараҡ, Магн тарафынан Германияны баҫып алыу кампанияһында, Друз бында «Castellum apud Confluentes» — «Йылғалар ҡушылған ерҙәге нығытма» тигән хәрби лагерға нигеҙ һала.
Римлеләрҙең б. э. тиклемге 49 йылда төҙөгән күпер емереклектәрен әлеге ваҡытта ла күрергә мөмкин. Күперҙе герман ҡәбиләләренән һаҡлау өсөн йылғаның ике ярында ла замок төҙөлә. Был күперҙе 259 йылда франктар емерә. Шулай уҡ ҡаланан алыҫ түгел Меркурий ҡорамы торған, ул V быуатҡа тиклем ҡулланылған.

# Кобленц
## Тарих
### Изге Кастор базиликаһы

Базилика 836 йылда ҡала һыҙығынан ситтә төҙөлә башлай. Уны изгеләндереүҙә король Людовик I Благочестивый (Тәҡүәле) ҡатнаша. Базилика иртә христиан изгеһе урындағы пресвитер Кастор Карденский хөрмәтенә изгеләндерелә. Нәҡ ошо базиликала 843 йылда алдан һөйләшеүҙәр үткәрелә һәм Верден килешеүенә ҡул ҡуйыла, был килешеү франк империяһын Францияға, Германияға һәм 1000 йылдан һуң — Италияға әүерелдерә. Хәҙерге ҡиәфәтен базилика XII быуатта ала.

# Кобленц
## Тарих
### Богоматерь сиркәүе

Боогоматерь сиркәүе ҡаланың иң бейек өлөшөндә урынлашҡан. Ул XII—XV быуаттарҙа роман стилендә төҙөлә, артабан готик стилендә хоры һәм барокко стилендә манаралары төҙөлә.
1773 йылда бында идара итеүсе Австрияның Габсбургтар династияһынан сыҡҡан буласаҡ сит ил эштәре министры һәм дәүләт канцлеры, Вена конгресы етәксеһе кенәз Меттерних тыуған (1814—1815 йылдарҙа).

# Кобленц
## Иҫтәлекле урындары

* Балдуинбрюк (Balduinbrüke) — Мозель йылғаһы аша күпер (XIV быуат)
* Кобленц замогы (XVIII быуат)
* Немец мөйөшө
* Төкөрөүсе малай (Fontan Schängel)
* Төп зыярат
* Француз зыяраты

# Кобленц
## Туғанлашҡан ҡалалары

* Невер, Франция (1963)
* Лондонский боро Харинги, Великобритания (1969)
* Норидж, Великобритания (1978)
* Маастрихт, Нидерланды (1981)
* Новара, Италия (1991)
* Остин, США (1992)
* Петах-Тиква, Израиль (2000)
* Вараждин, Хорватия (2007)

# Кобленц
## Ҡала менән бәйле билдәле кешеләре

* Макс фон Лауэ — Нобель премияһы лауреаты
* Томас Андерс — йырсы, элекке Modern Talking дуэтында ҡатнашыусы
* Валери Жискар д ' Эстен — Франция президенты 1974—1981 йылдар
* Молитор, Ян Петр (1702—1756) — һуңғы барокко немец рәссамы
* Мария Магдалина — Людвиг Ван Бетховендың әсәһе$^{[<spanstyle=""title="неуказанисточникнаутверждение(26апреля2017)">сығанаҡ647көнкүрһәтелмәгән</span>]}$
* Карл Генрих фон Меттерних-Виннебург (1622—1679) — Майнцтың архиепискобы һәм курфюрсты.
* Жозеф Мариус фон Бабо (1756—1822) — немец драматургы.
# Евразия таможня берлеге

Евразия Таможня Берлеге (рус. Евразийский таможенный союз) — Рәсәй, Беларусь, Ҡаҙағстан берҙәм таможня территорияһы менән иҡтисади бергәлегенең формаһы. Рәсми ҡағыҙҙарҙа был ойошма «таможня берлеге» тип йөрөтөлә. Таможня берлеге булдырғандан һуң Рәсәй $400 миллиард, Белорусь һәм Ҡаҙағстан — $16 миллиард 2015 йылда ҡәҙәр табыш аласаҡтар. Таможня берлег Ҡытайдан Европаға йөктәр ташыу ваҡыты 4 тапҡырға ҡыҫҡарта. Рәсәй Академияһы белгесләре буйынса Таможня берлеге Рәсәйгә, Белорусьҡа һәм Ҡаҙағстанға 15% артыҡ үсеш 2015 йылда бирәсәк.

# Евразия таможня берлеге
## Таҫуирлама

* Йыш теле — урыҫ теле
* Халыҡ: Ғөмүмән (2012) — 169 992 945 кеше.
    Тығыҙлыҡ: 8,45 кеше/саҡ.²
* Түләм эске продукт — $2,732 трлн (2011)
    бер кешегә — $16 137

# Евразия таможня берлеге
## Таҫуирлама
### Ҡатнашыусылар

* Ҡаҙағстан (2010)
* Рәсәй (2010)
* Беларусь (2010)
* Әрмәнстан (2014)
* Ҡырғыҙстан (2015)

# Евразия таможня берлеге
## Таҫуирлама
### Хеҙмәттешлек шартнәмәһе

* Украина (2013)

# Евразия таможня берлеге
## Һылтамалар

* Awraziä tamojnya berlegeneñ kileşüe
# Доденко Матрёна Кирилловна

Доденко Матрёна Кирилловна (10 май 1913 йыл — 31 октябрь 2000 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, Украина ССР-ы Днепропетровск өлкәһе «Ҡыҙылармеец» совхозында звено башлығы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948).

# Доденко Матрёна Кирилловна
## Биографияһы

Матрёна Кирилловна Доденко 1913 йылдың 28 апрелендә (10 май) Хащевое ауылында, хәҙер Украинаның Днепропетровск өлкәһе Яңы Мәскәү районында тыуған. Ата-әсәһен бик иртә юғалта, бала саҡтан эшләй — сит балаларҙы ҡарай. Үҙ аллы уҡырға, яҙырға өйрәнә. Белем ала алмай. 1920 йыл аҙағында урындағы колхозда эшләй.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында, 1942 йылдың февралендә, ғаиләһе менән Сталинград өлкәһенә эвакуациялана, унда Калинин районындағы «Страховский» иген совхозында (хәҙер Волгоград өлкәһенең Новоаннинский районы) төрлө эштәрҙә эшләй. Ире, Доденко Макар Афанасьевич, 1943 йылда фронтҡа китә, 1944 йылдың декабрендә Венгрияла һәләк була.
1944 йылдың апрелендә улы менән бергә Днепропетровск өлкәһенә ҡайта һәм тиҙҙән Юрьевский районының Новоивановское ауылындағы «Ҡыҙылармеец» орлоҡсолоҡ совхозына эшкә урынлаша (1959—1991 йылдарҙа — Павлоград районы). Бер аҙҙан йәшелсәселек бригадаһының звено башлығы була.
1947 йылда звено 29,1 гектар майҙанда 31 центнер бойҙай уңышын ала. СССР Юғары Советы Президиумының 1948 йылдың 3 майындағы Указы менән 1947 йылда совхоз дәүләткә ауыл хужалығы продукттарын тапшырыу планын үтәгәндә юғары бойҙай уңышы алыуы һәм 1948 йылда яҙғы сәсеү өсөн иген культуралары орлоғо менән тәьмин итеүе өсөн Доденко Матрена Кирилловнаға Ленин ордены һәм "«Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә
Артабанғы йылдарҙа бер нисә тапҡыр хеҙмәтсәндәр депутаттарының Юрьевский район советы депутаты була, йәмәғәт эштәрен әүҙем алып бара.
Хаҡлы ялда булып, 1995 йылда Запорожье өлкәһенең Акимовский районы Владимировка ауылына күсеп китә. 2000 йылдың 31 октябрендә вафат була.