yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Венгрияла туризм

Венгрия туризмы бай тарихы менән дан тота. 2002 йылда Венгрия, илде күрергә килеүселәр һаны буйынса, донъя кимәлендә ун өсөнсө урында тора. 2004 һәм 2005 йылдарҙа туристарҙың һаны тағы 7 процентҡа арта. Уларҙың 98 процентын европа илдәренән, бигерәк тә — Австрия, Германия, Словакия туристары тәшкил итә. Венгрияға сәйхәт итеү миҙгеле апрелдән октябргә тиклем дауам итә. Июль һәм август айҙарына туристик әүҙемлектең юғары нөктәһенә етеүе күҙәтелә. Туристар өсөн иң популяр урын булып Будапешт ҡалаһы тора.

# Венгрияла туризм
## Будапешт

Будапешт үткән быуаттың 90-сы йылдарында уҡ Үҙәк Европа ҡалалары араһында популярлыҡ яулай. Ҡаланың иң күркәм иҫтәлекле урыны булып, Венгрия милли галереяһы, Будапешт тарихы музейы, Изге Матьяш сиркәүе,, Балыҡсылар бастионы, Шандор Һарайы һәм башҡа үҙенең музейҙары һәм архитектура һәйкәлдәре менән танылған Буда ҡәлғәһе тора. Венгрия парламенты бинаһы һәм парк Варошлигет паркы ла ҙур популярлыҡ менән файҙалана.Ҡалала быларҙан башҡа ла театр һәм музейҙар байтаҡ. Буда ҡәлғәһе, Дунай ярҙары һәм Андраши Проспектын ЮНЕСКО Бөтә донъя мираҫы тип ҡабул итә.
Венгрияла 1300 самаһы геотермаль һыу сығанаҡтары бар, улар, Рим империяһы дәүеренән алып, релаксация һәм дауалау өсөн ҡулланыла. Римлеләр Дунай буйында б. э. т. I быуатта мунсалар төҙөп ҡуя. Будапештың үҙендә генә һыуының температураһы 21° алып 76 °C тиклем булған 118 термаль сығанаҡтан 30000 куб метрҙан ашыу минераль һыу сыға. Төрлө тарихи дәүерҙәрҙә төҙөлгән Будапешт мунсалары кемуҙарҙан туристарға дауалау, массаж, спа-процедура буйынса үҙҙәренең хеҙмәтен тәҡдим итә.
Будапешт янында 200-гә яҡын мәмерйә бар, шуларҙың ҡайһы берҙәре туристар өсөн дә асыҡ. XX быуат башында табылған сталактитлы Палволги мәмерйәһе (Pálvölgy) ҡыҙыҡлы лабиринттары менән йәлеп итә. Ул Буда армыттарындағы иң оҙон мәмерйәләр системаһын тәшкил итә. Минераль тоҙҙар менән ҡапланған Землохеги (Szemlohegy) мәмерйәһе таҙа һауаһы менән дан тота. Ҡала ситендәге Матиас мәмерйәһе (Matyas), төрлө үтеп сыҡҡыһыҙ ҡаршылыҡлы урындары булғанға күрә, экстремаль туризм һөйөүселәргә оҡшай.

# Венгрияла туризм
## Төбәк туризмы

Айырыуса ҙур популярлыҡ менән файҙаланған Балатон — Үҙәк Европала иң иң ҙур сөсө һыулы күл. Венгрияла туризмында популярлыҡ буйынса икенсе урында тора. 1994 йылда унда 2.5 миллион турист килгән. Төбәк туризмының башҡа йүнәлештәре булып, спа-курорт, әүҙем ял һәм иҫтәлекле мәҙәни ҡомартҡылар һанала. Венгрияла яҡынса 400 кемпинг майҙансыҡтары булдырылған. 2500 км ашыу велосипед юлдары һалынған. Шулай уҡ балыҡ тотоу, ҡоштар артынан күҙәтеү, һыбай йөрөү һәм һунар итеү айырыуса ҙур популярлыҡ менән файҙалана.
# Днепр (ҡала)

Днепр (укр. Дніпро; 2016 йылға тиклем — Днепропетровск) — Украиналағы ҡала. Днепропетровск өлкәһенең административ үҙәге.. Халыҡ һаны буйынса Киев, Харьков һәм Одессанан ҡала илдә дүртенсе. Советтар Союзында Мәскәү һәм Санкт-Петербургтан һуң өсөнсө баш ҡала итеп төҙөлә. Совет Украинаһының эре сәнәғәт үҙәге, СССР-ҙың ядро, оборона, космос программаларының үҙәге . Хәрби промышленность өҫтөнлөгө булғанға 1990 йылдарға тиклем Днепропетровск ябыҡ ҡала була. Ҡара металлургия, металл эшкәртеү, машиналар төҙөү үҫешкән.

# Днепр (ҡала)
## Атамаһы

Ҡала үҙенең Екатеринослав тигән тәүге исемен ике осорҙа: 1776 йылдан 1796 йылға тиклем һәм 1802 йылдан 1926 йылға тиклем йөрөтә. Беренсе фараз буйынса ҡалаға исем императрица Екатерина II хөрмәтенә, икенсе фараз буйынса изге Екатерина Александрийская исеме хөрмәтенә бирелгән.
1796—1802 йылдарҙа ҡалаға Новороссийск исеме бирелә. Ҡаланың исемен алыштырыу Павел I-нең әсәһе императрица Екатерины II тураһында хәтерҙе юйырға теләүе менән аңлатыла. Павл I үлгәндән, ҡала халҡы һорауы буйынса, император Александр I 1802 йылда ҡалаға тәүге исемен ҡайтара.
1926 йылда ҡала исеме Днепропетровск тип үҙгәртелә. Днепр һүҙенән, һәм ҡалала хеҙмәт эшмәкәрлеген башлаған совет партия һәм дәүләт эшлеклеһе Г. И. Петровский исемен ҡушыуҙан барлыҡҡа килгән.
2016 йылдың 19 майында Украина Юғары Радаһы декоммунизации сиктәрендә Днепропетровск ҡалаһының атмаһын рәсми рәүештә Днепр тип үҙгәртте.

# Днепр (ҡала)
## Билдәле шәхестәре

* Рудой Борис Петрович (1941—10.02.2006), ғалим-инженер-механик. 1963 йылдан (өҙөклөк менән) Өфө авиация институты һәм Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1982—2006 йылдарҙа эске яныулы двигателдәр кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1983—1987 йылдарҙа фәнни эштәр буйынса проректор. Техник фәндәр докторы (1982), профессор (1983). Рәсәй Федерацияһының (1997) һәм Башҡорт АССР-ының (1987) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре.

# Днепр (ҡала)
## Эске бүленеше

Ҡала һигеҙ районға бүленгән:
* Яңы Кодак районы
* Үҙәк районы
* Чечеливка районы
* Соборы районы
* Шевченко районы
* Амур-Түбенге Днепр районы
* Индустриаль районы
* Һамар районы
# Дорка (йылға)

Дорка — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2231/855/85/7 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Дорка (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мәскәү йылғаһынан Заозерье ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Коломна ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ока ҡушылдыҡтары бассейны, Мокша тамағына тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010101812110000024218
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002421
* Бассейн коды — 09.01.01.018
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Визингер-Флориан Ольга

Ольга Визингер-Флориан (1 ноябрь 1844 йыл, Вена — 27 февраль 1926 йыл, Графенег) — Австрия рәссамы, импрессионизм вәкиле. Нигеҙҙә пейзаждар һәм натюрморттар яҙа.

# Визингер-Флориан Ольга
## Биографияһы

Ольга Флориан 1844 йылдың 1 ноябрендә Венала тыуа, ата-әсәһе — Франц һәм Минна Флориан. Бала сағынан музыкаға тыртыла, Юлиус Эпштейндан музыка буйынса дәрестәр ала һәм концерттарҙа сығыш яһай алған пианист булырға хыяллана. Әммә 1874 йылда уға, ҡул бармаҡтарының хәрәкәтен тотоҡарлаған сиргә тарыуы сәбәпле, музыка карьераһын ташларға тура килә. Шул уҡ йылда аптекарь Франц Визингерға кейәүгә сыға, 1875 йылда Оскар исемле улы тыуа. Франц Визингер 1890 йылда вафат була.
1870-се йылдар аҙағында һынлы сәнғәт буйынса уҡый башлай. 1880 йылдан ул заманда бик танылып өлгөргән рәссам Эмиль Якоб Шиндлерҙың уҡыусыһы була, Карл Молль һәм Мари Эгнер ҙа ошо уҡыусынан белем ала. 1881 йылдан һуң Ольга Визингер тәүҙәрәк Шиндлерҙың фатирында үткәрелгән күргәҙмәләрҙә, аҙаҡ Вена Сецессионы күргәҙмәләрендә үҙ эштәре менән даими ҡатнаша. Парижда һәм Чикагола булып үткән Бөтә донъя күргәҙмәләрендә ҡатнашып, ул халыҡ-ара танылыу ала.
Визингер-Флориандың тәүге осорҙағы эштәрендә «импрессионизм кәйефтәре» сағыла. Улар, нигеҙҙә, Шиндлер стиле йоғонтоһо аҫтында яҙылған була. 1884 йылдан һуң ул был стилдән ситләшә, һәм уның картиналары реаллеккә яҡынлай,ә төҫтәре сағыулана бара, хатта бер ни тиклем экспрессионизмға тартымыраҡ була.

# Визингер-Флориан Ольга
## Источники

* Wisinger-Florian Olga: Malerin und Pianistin
# Джон Ванметер йорто

Джон Ванметер йорто (ингл. Church Vanmeter Street House) — АҠШ-та Огайо штатының Чилликоти ҡалаһындағы тарихи йорт.

# Джон Ванметер йорто
## Тарихы

Грек яңырыуы стилендәге йортто фермер Уильям Томпсон 1848 йылда төҙөгән. Һигеҙ йыл үткәндән һуң был йортто вигалар партияһы сәйәсмәне Вирджиниялы тыуған Джон Ванметер, һатып ала, ул утыҙ йыл буйы Росс округында йәшәгән. Огайо штаты вәкилдәр палатаһында һәм Огайо сенатында эшләгәндән һуң 1830 йылда Ванметер АҠШ-тың вәкилдәр палатаһында 1843 йылдан 1845 йылға тиклем бер срок була.
Ванметер йорто ике ҡатлы кирбес бина, яҡшы һаҡланған XIX быуат йорттарының тарихи районында урынлашҡан. Кирбестән төҙөлгән һәм металл ҡыйыҡлы, был бина грек стилендәге иң яҡшы ҡоролмаларҙың береһе булып танылған. Үҙе үлгәндән һуң Ванметер йортто кесе ғаилә ағзаларына ҡалдырған, 1970 йылда ла ул Ванметер ғаиләһенә ҡараған.
1979 йылда Ванметер йорто башҡа ике ҡоролма менән Тарихы урындарҙың милли реестрына индерелә. Ул урындағы тарихи ҡомартҡы, шулай уҡ яҡшы һаҡланған грек стилендәге архитектура ҡоролмаһы булараҡ Реестрға индерелгән.
# Авзалов Талип Авзал улы

Авзалов Талип Авзал улы (рус. Авзалов Талиб Авзалович) (1901—1943) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 148-се гвардия артиллерия-миномёт полкы яугиры, хеҙмәт иткән һуңғы урыны — 16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһы штабы. Гвардия ҡыҙылармеецы.

# Авзалов Талип Авзал улы
## Биографияһы

Талип Авзал улы Авзалов 1901 йылда Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Илеш районы) Илеш ауылында тыуған.
1941 йылда Илеш районы хәрби комиссариаты Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡыра.
Гвардия ҡыҙылармеецы Авзалов Талип 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының (16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһы) 148-се гвардия артиллерия-миномёт полкында хеҙмәт итә.
1943 йылдың 24 февралендә Украина ССР-ы Ворошиловград өлкәһе Ивановка районы Юлино-2 станцияһында хәбәрһеҙ юғала.

# Авзалов Талип Авзал улы
## Хәтер

Авзалов Талип Авзал улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Илеш районы Ябалаҡ ауыл Советы биләмәһендәге Илеш ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
# Мүғиз Ли-Диниллаһ

Әбү Тәмим Мәғәдд Әл-Мүғәз Ли-Диниллаһ (ғәр. المعز لدين الله‎; اأبو تميم «المعز لدين الله» معاذ بن المنصور 935—975; рус. Аль-Муизз Лидиниллах) — Фатимиҙар хәлифәлегенең дүртенсе хәлифәһе.

# Мүғиз Ли-Диниллаһ
## Тарихы

953 йылдан 975 йылға тиклем идара иткән. Уның хакимлығы осоронда Йәүһәр әс-Сәҡали етәкселегендәге Фатимиҙар ғәскәре тарафынан Мысыр тулыһынса яулап алына һәм Хәлифәлектең яңы баш ҡалаһы әл-Ҡаһирәгә (Ҡаһирә) нигеҙ һалына.
# Һул Ильяк

Левый Ильяк, Һул Ильяҡ — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ильяк йылғаһының һул ярына тамағынан 78 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 108 км.

# Һул Ильяк
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010900112115200036064
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203606
* Бассейн коды — 13.01.09.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Самсонова Галина Алексеевна

Самсонова Галина Алексеевна (12 август 1949 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты (1991—1995). Башҡортостан Республикаһының хеҙмәтләндереү өлкәһенең атҡаҙанған хеҙмәткәре.

# Самсонова Галина Алексеевна
## Биографияһы

Галина Алексеевна Самсонова 1949 йылдың 12 авгусында БАССР-ҙың Стәрлебаш районы Раевка ауылында тыуған.
1985 йылда Мәскәү технология институтының Өфөләге факультетын тамамлай.
Хеҙмәт юлын 1967 йылда Стәрлетамаҡ ҡалаһында сәстараш өйрәнсеге булып башлай. Оҫталығы арта барып, мастер итеп тәғәйенләнә.
1974-1991 йылдарҙа цех начальнигы, етештереү-техник бүлек начальнигы, Стәрлетамаҡ ҡала көнкүреш берекмәһенең баш инженеры.
1991-1992 йылдар арауығында бөҙрәхана хужалығының ҡуртым предприятиеһы директоры.
1992 йылдан Стәрлетамаҡтағы «Кудесница» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт директоры
Галина Алексеевна йәмәғәт эшмәкәрлегендә әүҙем ҡатнаша, ҡала Советының бер нисә саҡырылышына депутат итеп һайлана. 1991 йылда Стәрлетамаҡ ҡалаһының 135-се Стәрле һайлау округы буйынса Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы халыҡ депутаты була.

# Самсонова Галина Алексеевна
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһы атҡаҙанған хеҙмәт күрһәтеү сфераһы хеҙмәткәре
* Хеҙмәт ветераны
# Нершо

Нершо — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кенга йылғаһының һул ярына тамағынан 404 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Нершо
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Кеть йылғаһы ҡушылған урынған Васюган йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кеть, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010700112115200028614
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202861
* Бассейн коды — 13.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Аҡса (мәғәнәләр)

* Аҡса — күрһәтелгән хеҙмәт хаҡының универсаль эквиваленты булараҡ ҡулланылған специфик тауар.
* Аҡса (нәшриәт) — Өфө ҡалаһындағы нәшриәт.
# Кекун

Кекун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вына йылғаһының уң ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Кекун
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010600112115300017112
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301711
* Бассейн коды — 14.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Собакина (йылға)

Собакина — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Вах йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Собакина (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200037036
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203703
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Монастыршина Валентина Никодимовна

Валентина Никодимовна Монастыршина (23 февраль 1923 йыл — 13 ғинуар 2004 йыл) — СССР-ҙың хеҙмәт алдынғыһы, газ менән иретеп йәбештереүсе. СССР Юғары Советы депутаты.

# Монастыршина Валентина Никодимовна
## Биографияһы

1923 йылдың 23 февралендә Красноярск крайы Ермаковское районы Контырево ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Урыҫ.
15 йәшендә эшләй башлай, һуңынан училище тамамлай. 1952 йылдан алып 1983 йылға тиклем Хабаровск крайының Советская Гавань ҡалаһында Төньяҡ суднолар ремонтлау заводында (ССРЗ) газ менән иретеп йәбештереүсе булып эшләй. ССРЗ Мәҙәниәт йорто янындағы драма түңәрәгендә шөғөлләнә. Советская Гавань ҡалаһы һәм Хабаровск крайы халыҡ депутаттары Советы депутаты итеп һайлана. Хабаровск крайынан 8-се саҡырылыш СССР Юғары Советының Союз Советы депутаты (1979—1974) .
2004 йылдың 13 ғинуарында Совет Гаваны ҡалаһында вафат була.

# Монастыршина Валентина Никодимовна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Ленин ордены
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы
* «Фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн. В. И. Ленин тыуыуының 100 йыллығы айҡанлы» миҙалы
* Хеҙмәт ветераны
* Совет Гаванының почётлы гражданы (халыҡ депутаттарының ҡала Советы президиумының 1991 йылдың 29 апрелендәге 79-сы ҡарары).

# Монастыршина Валентина Никодимовна
## Ғаиләһе

Әсәһе — Дарья Андреевна Монастыршина. Ағайы Монастыршин Николай Николимович. Ҡыҙы — Монастыршина (Лопухова) Лидия Николаевна. Ейәнсәрҙәре — Татьяна, Галина, Оксана. Бүләләре — Екатерина, Александр, Дарья.

# Монастыршина Валентина Никодимовна
## Хәтер

2015 йылда Советская Гавань ҡалаһындағы Ленин урамында, 1953 йылдан 1970 йылға тиклем В. П. Монастыршина йәшәгән йортҡа иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйыла.
# Полиция дауаханаһы

Полиция дауаханаһы — медицина учреждениеһы, 1844 йылда Гааз Федор Петрович инициативаһы менән төйәкһеҙ, урамда ауырыусылар өсөн төҙөлгән. Мәскәүлеләр уны Гаазовский тип йөрөтәләр

# Полиция дауаханаһы
## Тарихи адресы

Дауахана Кесе Ҡаҙна тыҡрығы, 5 адресы буйынса урынлашҡан

# Полиция дауаханаһы
## Бинаһы

Полиция дауаханаһы бинаһы граф В. С. Нарышкин өсөн XVIII быуат аҙағында — XIX быуат башында төҙөлгән. Архитекторы билдәһеҙ, әммә ул М.Ф. Казаков уҡыусыһы булған тип иҫәпләнә. 1843 йылға тиклем усадьбала Тәрбиә йортоноң Ортопедия институты урынлаша, ул бинаны икенсе хужаһы П.Н. Ивашевтан һатып алған була. Гааздың полиция дауаханаһы бында 1844 йылда асыла.
Дауахана ихатаһында хәҙер 1909 йылда ҡуйылған П.Ф. Гааз һәйкәле тора, скульпторы Н. А. Андреев.

# Полиция дауаханаһы
## Тарихы

Гааз иҫән сағында унда урамдарҙың иң ярлы халҡынан 30000 самаһы ауырыу дауалана алған. Гааз пациенттарҙы мотлаҡ үҙе ҡарап сыҡҡан. Дауаханаһы ярҙамға мохтаж булғандарҙың барыһына ла ярҙам иткәң: ҡарттарҙы һәм хәлһеҙҙәрҙе хәйриә йорттарына урынлаштырған, төйәкһеҙҙәр өсөн яңы ғаиләләр эҙләгән.
Дауахананы дәүләт финансламаған, ул хәйриә ярҙамына эшләгән. Табип Гааз дауахана ихтыяждары өсөн үҙенең бөтә аҡсаһын биргән, ә үҙе ярлылыҡта йәшәгән. Үгәйһетелгәндәргә һәм мәхрүмдәргә ярҙам итеү уның тормошоноң мәғәнәһе булған. Йылдан-йыл пациенттар һаны артҡан, һәм Гааз аҡсалата ярҙамды ҡаланан алырға тырышҡан.
1910 йылда полиция дауаханаһы Александр III хөрмәтенә үҙгәртелә, һәм шул ваҡыттан алып «Александровка» тип йөрөтөлә. 1917 йылдан һуң ул Красносоветский тип атала. 1920 йылдан бында И. И. Мечников исемендәге йоғошло ауырыуҙар Институты була, 1924—1959 йылдарҙа дауахана бинаһында Хеҙмәт гигиенаһы һәм профессиональ ауырыуҙар институты урынлаша. 1959 йылдан төп йортта Балалар һәм үҫмерҙәр гигиенаһының ғилми-тикшеренеү институты урынлаша, (башта АМН СССР, ә хәҙер РАМН).
# Баш-Арбаш

Баш-Арбаш — Рәсәйҙәге йылға. Удмурт Республикаһы/ Татарстан Республикаһы/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шия йылғаһының һул ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Баш-Арбаш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Вятские Поляны ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300612111100040684
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111104068
* Бассейн коды — 10.01.03.006
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Науруз көжөһө

Науруз (ҡаҙ. Науруз көже; ҡырғ. нооруз көжө) — Науруз байрамында йолаға әүерелгән милли ҡаҙаҡ һәм ҡырғыҙ аш-һыуы. Байрамда һәр йортта әҙерләнә. Яңы йылда муллыҡ символы булып тора, унда ете төрлө аҙыҡ-түлек ҡулланыла, мәҫәлән, һөт, ит, май, тары ярмаһы, дөгө, кукуруз, борсаҡ (составы төрлөсә). Йәнә ниҙер өҫтәлә икән, ҡатнашмалары таҡ һандан тороға тейеш. Ҡайһы бер райондарҙа яңы быҙаулаған һыйырҙың ыуыҙ һөтөнән дә әҙерләйҙәр.
Шулай уҡ махсус һаҡланған ризыҡтар (ҡаҙы, ҡарта, һыҙлыҡ һ.б.) өҫтәлеүе мөмкин. Башлыса, был бойҙай, тары ярмаһынан бешерелгән өйрә. Халыҡ араһында был өйрәне “теләү көжө”, “күп көжө” тип йөрөтәләр.
Науырызға ҡотлау йолаһы үткәргәндән, бата ҡылғандан һуң, йыйылған халыҡ "аҡ (һөт) мул булһын" тигән теләктәр әйтә.

# Науруз көжөһө
## Көжөнө әҙерләү

Бының өсөн иң элек һөт ҡайнатырға, өҫтө ҡата биргәс, уның йөҙөнән ҡаймағын йыйып алырға кәрәк. Шунан ҡыш буйы һаҡлаған ит әҙерләмәләрен (ҡаҙы-ҡарта һ.б.) турап һалып, 15 минутҡа өҫтөн ябып ҡуялар. Күрһәтелгән ваҡыт уҙғас, айырым һауытта бешереп алынған ярмаларҙы, йәмғеһе ете төр туҡлыҡлы матдәләрҙе ҡатнаштырып, тағы бер ҡайнатып алырға кәрәк
# Түбәнге Гөмбәт

Түбәнге Гөмбәт — Ырымбур өлкәһе Октябрь районы ндағы ауыл. Түбәнге Гөмбәт ауыл биләмәһенең ауыл советы административ үҙәге.

# Түбәнге Гөмбәт
## Географияһы

Оло Юшатыр йылғаһы ҡушылдығы Гөмбәй йылғаһы буйында урынлашҡан. Октябрьский районы үҙәгенән 15 саҡрым төньяҡ-төньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан. Өлкә үҙәге Ырымбур ҡалаһына тиклем — 90 км.

# Түбәнге Гөмбәт
## Тарихы һәм атамаһының килеп сығышы

Ауыл 1844 йылда Ырымбур губернаһы территорияһында барлыҡҡа килгән. «Гөмбәт» исеме, күрәһең, башҡортса һәм шулай уҡ төркисә «көн бите» — ҡояшлы тау, яҡты яҡ тигәндән алынғандыр.
Ауыл төньяҡтан көньяҡҡа 7 км, көнбайыштан көнсығышҡа 3 км оҙонлоҡҡа һуҙылып киткән.
XVIII быуаттың икенсе яртыһында һәм XIX быуат башында урыҫ крәҫтиәндәре ауыр тормоштан ҡасып, Волга аша, Уралға, Себергә күсеп киләләр. Ырымбур губернаһы Каширинский өйәҙе Исаево — Дедово улусы (хәҙер ул Октябрь районы) ошонан башлана. Түбәнге Гөмбәт Исаево — Дедовонан бер нисә саҡрымда урынлашҡан. Район болондар, һаҙлыҡтар, күлдәр менән ҡапланған (иң ҙур күл — Ҡармалы).
1958 йылда халыҡ иҫәбенә беренсе ағас сиркәү төҙөлә. Был сиркәү изгеләр Кузьма һәм Демьян исеме менән аталған.
# Текстиль

Текстиль (лат. textus “туҡыма, материя” һүҙенән) – һығылмалы, йомшаҡ сүстәрҙән һәм ептәрҙән эшләнгән әйберҙәр (туҡымалар, мамыҡ, селтәрҙәр һ.б.), ғәҙәттә туҡыу станогында ептән эшләнә. Текстилгә шулай уҡ туҡыма булмаған материалдар ҙа инә: трикотаж, кейеҙ, заманса туҡылмаған һәм башҡа материалдар.

# Текстиль
## Тарих

Тәүге текстиль сүстәре,моғайын, эшкәртелмәгән үлән үренделәре булғандыр. Боронғо замандарҙа уларҙан ширмалар, сумкалар, балыҡ тотоу селтәрҙәре һәм бауҙар үрелгән. Һуңыраҡ кешеләр нәҙекерәк материалдарҙы - етен, киндер (ҡәнәфер), джут сүстәрен, хайуан йөнөн ҡулланырға өйрәнгәндәр.
Фәнгә билдәле иң боронғо туҡымалар Боронғо Мысырҙа барлыҡҡа килгән - уларҙы 7 мең йылдан ашыу элек етендән етештергәндәр.
Беҙҙең эраға тиклем III мең йыллыҡтан башлап башҡа сүстәр ҡулланыла башлаған, атап әйткәндә, Ҡытайҙа ебәк һәм Һиндостанда мамыҡ. Моғайын, унан да алдараҡ Яҡын Көнсығышта йөн туҡымалар барлыҡҡа килгән. Был текстиль әйберҙәре боронғо заманда мөһим алмашыу һәм сауҙа предметы булған.
XIX быуат аҙағынан яһалма (тәбиғи полимерҙар нигеҙендә) һәм синтетик (углеводород сеймалынан) сүстәр киң тарала башлай, улар араһында иң билдәлеләре - вискоза, нейлон һәм лайкра.

# Текстиль
## Текстиль етештереү

Текстиль етештереү бер нисә этаптан тора:
* Сүстәрҙе әҙерләү: Сүстәр таҙартыла, тетелә, иләнелә.
* Еп иләү: Сүстәрҙән еп иләнелә.
* Туҡыма туҡыу: Ептән туҡыма туҡыла.
* Буяу һәм баҫма төшөрөү: Туҡымаға төҫ бирелә, һүрәттәр төшөрөлә.
* Текстиль әйберҙәрен тегеү: Туҡыманан кейем-һалым, йорт кәрәк-ярағы һ.б. әйберҙәр тегелә.
# Чадра (Ветлуга ҡушылдығы)

Чадра — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ветлуга йылғаһының һул ярына тамағынан 420 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Чадра (Ветлуга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400112110000042094
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004209
* Бассейн коды — 08.01.04.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0