yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Нагаев Ғүмәр Ғибәт улы

Нагаев Ғүмәр Ғибәт улы (15 июнь 1915 йыл — 17 август 2005 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, гвардия старшинаһы. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкы эскадронында взвод командиры. Ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943), (1945), 1-cе (1989) һәм 2-се (1985) дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры

# Нагаев Ғүмәр Ғибәт улы
## Биографияһы

Ғүмәр Ғибәт улы Нагаев 1915 йылдың 15 июнендә Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районы Турат (хәҙер Иләс) ауылында күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Хәйбулла районы «Ҡыҙыл юл» колхозында тракторҙа эшләй. 1937 йылда хәрби хеҙмәткә алына. Житомир өлкәһенең Овруч ҡалаһында артиллерист булып хеҙмәт итә. 1939 йылдың авгусында Алыҫ Көнсығышта япондарға ҡаршы Халхин-Гол өсөн барған һуғыштарҙа ҡатнаша. Япон милитаристарын ҡыйратҡас, көҙ көнө хәрби хеҙмәттән ҡайта һәм тыуған колхозында эшләй башлай. 1941 йылдың аҙағында яңынан хеҙмәткә алына һәм Дим станцияһында ойошторолған кавалерия дивизияһына эләгә.Полигонда хәрби әҙерлек үткәндән һуң, 1942 йылдың мартында Воронеж өлкәһендә һуғышҡа инә. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкы эскадронында контрразведка взводының командиры булып хеҙмәт итә.
1943 йылдың ноябрендә яралана. Госпиталдә дауаланғандан һуң, Башҡорт кавалерия составында яу юлын дауам итә. Ауыр һуғыш операцияларында -Украина һәм Польшаны азат итеүҙә ҡатнаша. Фашистик Германияны еңгәндән һуң, Иран менән Төркиә сиктәрендә хеҙмәт итә.

# Нагаев Ғүмәр Ғибәт улы
## Батырлығы

Ғүмәр Ғәбит улы Ворошиловград өлкәһенең Чернухино станцияһы өсөн барған алыштарҙа ҡыйыулығы өсөн «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ була. Дивизияның контрразведка бүлеге составында бандеровсыларға ҡаршы көрәшә.Уларҙың башлығы Романовты һәм уның 25 кешеһен ҡулға алыуҙа ҡатнаша. Ошо хәрби бурысты намыҫ менән үтәгәне өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.

# Нагаев Ғүмәр Ғибәт улы
## Һуғыштан һуңғы яҙмышы

1945 йылда демоблизациялана, тыуған ауылына ҡайтып, тракторҙа эшләй башлай. Ике йылдан һуң, колхоз рәйесе итеп тәғәйенләнә. 1960 йылдан «Аҡъяр» совхозының Юлбарыҫ бүлексәһендә етәксе булып эшләй. Аҙаҡ «Степной» колхозы рәйесе булып эшләп, хаҡлы ялға сыға

# Нагаев Ғүмәр Ғибәт улы
## Ғаиләһе

Өйләнгән.Өс ул, өс ҡыҙ тәрбиәләп, уҡытып, тормош юлына аяҡ баҫтырған.

# Нагаев Ғүмәр Ғибәт улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943), (1945)
* 1-се һәм 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордендары (1989), (1985)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1943)
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы (1945)
* «Берлинды алған өсөн» миҙалы (1945)
* «Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы
# Оло Хэ-Яха

Б.Хэ-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ТАЗ/90/9 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 120 км.

# Оло Хэ-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300071384
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307138
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Бад-Кёстриц

Бад-Кёстриц (нем. Bad Kostritz) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 3743 кеше йәшәй. Майҙаны — 16,85 км². Диңгеҙ кимәленән 203 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7586 һәм автомобиль коды — GRZ.
# Паньшинка (Кыртомка ҡушылдығы)

Паньшинка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кыртомка йылғаһының һул ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Паньшинка (Кыртомка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тагил йылғаһыТүбәнге Тагил ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501512111200005866
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200586
* Бассейн коды — 14.01.05.015
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Берҙәшле (Һәләүек ҡушылдығы)

Берҙәшле — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Һәләүек йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Берҙәшле (Һәләүек ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Стәрлетамаҡ ҡалаһынан Охлебинин һыу үлсәү посына тиклем, Эҫем йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200712111100018401
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101840
* Бассейн коды — 10.01.02.007
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Бранкица Михайлович

Бранкица Михайлович (сер. Бранкица Михајловић; 13 апрель 1991 йыл) — серб волейболсыһы, «Фенербахче» төрөк клубы һәм Сербия йыйылма командаһы һөжүмсеһе. Донъя кубогының көмөш призеры, Европа, Евролига, Донъя чемпионатының гран-приһын, Баҡыла тәүге Европа уйындары чемпионаттарының бронза миҙалдарын яулаусы. Лондонда йәйге Олимпия уйындарында ҡатнашыусы. Рио-де-Жанейрола үткән Олимпия уйындарының көмөш призеры.

# Бранкица Михайлович
## Биографияһы

Бранкица Михайлович 1991 йылдың 13 апрелендә СФРЮ-ның Брчко муниципалитетының Горни-Рахич ауылында тыуа. Бала саҡтан волейбол менән әүҙем шөғөлләнә, 2006—2009 йылдарҙа урындағы «Берҙәмлек» клубында уйнай һәм халыҡ-ара ярыштарҙа Босния һәм Герцеговиня исеменән сығыш яһай, шунан бер нисә сезон үҙен швейцар һәм корея клубтарында һынап ҡарай, ә 2012 йылда «Расинг» француз клубына күсә һәм Сербия исеменән сығыш яһай башлай.
Өлкәндәрҙең халыҡ-ара кимәлендә тәүге етди уңышҡа 2012 йылда, серб милли йыйылма командаһының төп составына ингәс һәм Карловы Варыла ҡатын-ҡыҙҙар Евролигаһының турнирында булғандан һуң өлгәшә, унан бронза миҙал менән ҡайта. Күп кенә уңышлы сығыштары арҡаһында ул Лондонда йәйге Олимпия уйындарында ил намыҫын яҡлау хоҡуғына лайыҡ була, әммә бында сербтарҙың уйыны уңышлы булмай — команда үҙ төркөмөндә бер генә мәрәй ҙә йыя алмай һәм плей-офф кимәленә сыҡмай.
2013 йылда Михайлович Бразилияның "Унилевер"ына күсә, был команда менән Бразилия чемпионатында еңеү яулай һәм Цюрихта донъя клуб чемпионатында көмөш миҙал ала. Шул уҡ ваҡытта Серб йыйылма командаһы составында Саппорола Донъя гран-приһында өсөнсө урынды яулай. Бер йылдан һуң «Хисамицу Спрингс» япон клубына барып ҡушыла, әммә Японияла ҙур уңышҡа өлгәшә алмай.
2015 йылда «Фенербахче» төрөк клубы һөжүмсеһе була, уның составында Төркиә Кубогы хужаһы була. Сербия волейбол командаһының төп составында сығыш яһауын дауам итеп, Баҡыла беренсе Европа уйындарында һәм Белгияла һәм Нидерланта Европа чемпионатында бронза миҙалдар яулай. Японияла, тик Ҡытай йыйылма командаһынан ғына ҡалышып, Донъя кубогының көмөш миҙалыни ала.

# Бранкица Михайлович
## Клубтар

* 2006—2009: Берҙәмлек (Брчко)
* 2009—2011: Волеро (Цюрих)
* 2011—2012: Хёндэ Хилстейт (Сувон)
* 2012—2013: Расинг (Канны)
* 2013—2014: Унилевер (Рио-де-Жанейро)
* 2014—2015: Хисамицу Спрингс (Кобе)
* с 2015: Фенербахче (Истанбул)

# Бранкица Михайлович
## Ҡаҙаныштары
### Йыйылма командала

* Олимпия уйындарының көмөш призёры: 2016
* Волейбол буйынса Донъя кубогының көмөш призёры: 2015
* Европа чемпионатының бронза призёры: 2015
* Евролигның бронза призёры: 2012
* Гран-приның бронза призёры: 2013
* I-се Европа уйындарының бронза призёры: 2015

# Бранкица Михайлович
## Ҡаҙаныштары
### Клубтарҙа

* Бразилия чемпионы: 2014
* Төркиә Кубогы еңеүсеһе: 2015
* Донъя клубного чемпионатының көмөш призеры: 2014
# Иҫке Ҡабан торамаһы II

Иҫке Ҡабан торамаһы II (рус. Старокабановское поселение) — Башҡортостан Республикаһының Ағиҙел ҡалаһы эсендә урынлашҡан бронза быуаты археологик ҡомартҡыһы.

# Иҫке Ҡабан торамаһы II
## Тасуирламаһы
### Табылдыҡтар

Ҡомартҡы майҙанының якынса 940 м² ере археологик тикшеренеүҙәр маҡсатында ҡаҙып тикшерелгән.
Тура мөйөшлө яртылаш ер өй табылған. Уның дәүмәле 13,5×6 м, ике усаҡлы торлаҡ булған.
Ҡаҙып сығарылған керамика һауыттар бер нисә мәҙәниәткә ҡарай:
Ананьин мәҙәниәте — һауыттар иҙелмәһенә ҡабырсаҡ ҡушып әүәләнгән түңәрәк төплө, ваҡ ҡына соҡорло биҙәк, ҡыя һыҙыҡ, өсмөйөштәр, ишелгән бау баҫып төшөрөлгән тулҡынлы һыҙыҡтар менән биҙәлгән;
Межа мәҙәниәте — һауыттар иҙелмәһенә ҡабырсаҡ ҡушып эшләнгән табаҡ һәм банка рәүешендә, ауыҙы тирәләй батырып төшөрөлгән һыҙаттар, шыма мөһөр баҫып төшөрөлгән ромб, өсмөйөш, кәкре һыҙыҡтар менән биҙәлгән; яҫы төплө, шыма һәм тешле мөһөр баҫып төшөрөлгән өсмөйөш, ромб, кәкре һыҙыҡтар менән биҙәлгән;
Ҡазан эргәһе мәҙәниәте — ҡабарынҡы көршәккә оҡшаған, ауыҙы тирәләй баҫылған ваҡ ҡына соҡорло биҙәк, шыма һәм тешле мөһөр баҫып төшөрөлгән кәкре һыҙыҡтар менән биҙәлгән һауыттарҙан ғибәрәт.
Торамала хайуан һөйәктәре, саҡматаштан эшләнгән уҡ башаҡтары, ҡырғыстар, һөйәк тишкестәр, уҡ башаҡтары, балсыҡ орсоҡбаштар, сулпылар табылған. Артефакттарҙан күренеүенсә, халыҡ балыҡсылыҡ, һунар, малсылыҡ менән шөғөлләнгән. Ҡомартҡы Көньяҡ Уралда бронза быуаты ҡәбиләләренең үҙ‑ара йоғонтоһо процесын сағылдыра.

# Иҫке Ҡабан торамаһы II
## Асыш тарихы

Иҫке Ҡабан торамаһы II 1956 йылда археолог, тыуған яҡты өйрәнеүсе, 1955—1957 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Археология институты Башҡортостанда ойошторған археологик экспедицияһының отряд етәксеһе А. П. Шокуров тарафынан асыла.
1960 йылда совет ғалим-археологы, тарих фәндәре докторы Анна Васильевна Збруева, СССР Фәндәр Академияһы Археология институтының ғилми хеҙмәткәре Борис Григорьевич Тихонов тикшеренеү эштәре үткәрә.
1968—69 йылдарҙа археолог, тарих фәндәре докторы Владимир Савельевич Стоколос, 1981—82 йылдарҙа СССР һәм Рәсәй археологы, тарих фәндәре докторы, профессор М. Ф. Обыдённов, 1982 йылдаархеолог, тарих фәндәре докторы, профессор, Рәсәй Фәндәр академияһы академигы Владимир Степанович Горбунов өйрәнә.
# Татар теле

Татар теле — татар халҡының милли теле, Татарстан Республикаһының дәүләт теле. Төрки телдәренең ҡыпсаҡ төркөмөнөң ҡыпсаҡ-булғар төркөмсәһенә ҡарай. Морфологик тибы буйынса агглютинатив телдәр иҫәбенә инә.
Татар телендә 3 диалект айырыла: үҙәк (урта яки казан), көнбайыш (мишәр), көнсығыш (себер татарҙары диалекты).
# Кесе Идолга

Кесе Идолга — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Идолга йылғаһының уң ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Кесе Идолга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Медведица йылғаһы башынан Терса йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010300112107000008184
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000818
* Бассейн коды — 05.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Криницберг

Криницберг (нем. Crinitzberg) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2201 кеше йәшәй. Майҙаны — 18,82 км². Диңгеҙ кимәленән 425–610 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 8147 һәм автомобиль коды Z.
# Сынйырлы мәҙрәсә

Сынйырлы мәҙрәсә (ҡырымтат. Zıncırlı medrese, Зынджырлы медресе, тәржемә: сынйыр менән мәҙрәсә) — 1500 йылда Миңле I Гәрәй хан тарафынан төҙөлгән мәҙрәсә (бөгөнгө Баҡсаһарай биҫтәһендә урынлашҡан). Ҡырымда совет осоронан һаҡланып ҡалған берҙән-бер тарихи мәҙрәсә. Исемен инә торған ишек өҫтөндә эленгән сынйырҙан алған. Ошо сынйыр арҡаһында һәр мәҙрәсәгә инеүсе башын эйергә мәжбүр була.
Бәхәсле Ҡырым территорияһын контролдә тотоусы Рәсәй Федерацияһында федераль әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты, Украинала — милли әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы.

# Сынйырлы мәҙрәсә
## Архитектураһы

Сынйырлы мәҙрәсәнең таш бинаһы квадрат планировкалы, бер ҡатлы, эске ихатаһы бар, унда борон фонтан булған (2007 йылдағы реставрациянан һуң ихата өҫтөнә быяла ҡыйыҡ эшләп ҡуйыла). Мәҙрәсә ихатаһының периметры буйынса ун ярым түңәрәк көмбәҙ менән ҡапланған аркада галереяһы урынлашҡан, улар ослайып торған аркаларға һәм бағаналарға таянған. Галереяның өс яғынан осло көмбәҙле торлаҡ һәм уҡыу биналары урынлашҡан. Ҡоролманың ярайһы ҡырыҫ экстерьеры ҡәлғәне хәтерләтә. Берҙән-бер ишек уйымында тимер сылбыр эленгән — мәҙрәсәгә ингән һәр кем башын эйһен өсөн. Иишек өҫтөндә түбәндәге яҙыу беркетеп ҡуйылған:
* Это училище с помощью Всемилостивого Бога приказал возвести Менгли Герай Хан, сын Хаджи Герай Хана, пусть продолжит Бог царство его до скончания века. 906 год.
2007 йылда Төркиә Сынйырлы мәҙрәсәне һәм эргәһендә урынлашҡан беренсе ҡырым ханыХажи I Гәрәй төрбәһен реставрациялау өсөн 2,75 миллион $ бүлә. .
2015 йылдың октябренән «Сынйырлы мәҙрәсә» мәктәбе федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора.
# Плотниковка

Плотниковка — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иртыш йылғаһының һул ярына тамағынан 1284 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Плотниковка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010100312115300007185
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115300718
* Бассейн коды — 14.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Лобург

Лобург (нем. Loburg) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 2385 кеше йәшәй. Майҙаны — 44,39 км². Диңгеҙ кимәленән 75 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39279 һәм автомобиль коды — JL.
# Иҫәнбирҙин

Иҫәнбирҙин — фамилия.
* Иҫәнбирҙин Ғиззетдин Сабит улы (1888—1968) — яҙыусы.
* Иҫәнбирҙин Әхкәметдин Сабит улы (1883—1930) — яҙыусы.
# Әләгәҙ

Әләгәҙ (рус. Алегазово) — Башҡортостандың Мәсетле районындағы ауыл. Әләгәҙ ауыл советына ҡарай, ауыл советы үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1341 кеше. Почта индексы — 452558, ОКАТО коды — 80242805001.

# Әләгәҙ
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Оло Ыҡтамаҡ): 12 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Красноуфимск): 118 км

# Әләгәҙ
## Урамдар

Урам исеме:
* башҡ. Әй (урамы) — рус. Айская (улица)
* башҡ. Хәстәхана (урамы) — рус. Больничная (улица)
* башҡ. Аръяҡ (урамы) — рус. Заречная (улица)
* башҡ. Шишмә (урамы) — рус. Ключевая (улица)
* башҡ. Кооператив (урамы) — рус. Кооперативная (улица)
* башҡ. Тимерлек (урамы) — рус. Кузнечная (улица)
* башҡ. Йәштәр (урамы) — рус. Молодежная (улица)
* башҡ. Яр буйы (урамы) — рус. Набережная (улица)
* башҡ. Яңы (урамы) — рус. Новая (улица)
* башҡ. Октябрь (урамы) — рус. Октябрьская (улица)
* башҡ. Беренсе Май (урамы) — рус. Первомайская (улица)
* башҡ. Пионер (урамы) — рус. Пионерская (улица)
* башҡ. Баҡса (урамы) — рус. Садовая (улица)
* башҡ. Совет (урамы) — рус. Советская (улица)
* башҡ. Социалистик (урамы) — рус. Социалистическая (улица)
* башҡ. Спорт (урамы) — рус. Спортивная (улица)
* башҡ. Төҙөлөш (урамы) — рус. Строительная (улица)
* башҡ. Тракт (урамы) — рус. Трактовая (улица)

# Әләгәҙ
## Киң мәғлүмәт сараларында

* Әләгәҙ ауылы «Следопыт» тапшырыуында 2022 йыл 15 март архивланған.
# Ҡырғаяҡ

Ҡырҡаяҡ (урыҫ.Мокрица) — дымлы, бысраҡ урында үрсегән күп аяҡлы күкһел аҡ бөжәк; бөтә ер йөҙөндә еүеш һәм ҡараңғы урындарҙа йәшәй торған ҡыҫала һымаҡ хайуандар.

# Ҡырғаяҡ
## Ҡылыҡһырлама

Бер нисә мм алып 25 см тиклем оҙонлоҡтағы кәүҙәһе баштан һәм аҙ айырымланған кәүҙәнән (күкрәк бүлеге юҡ) тора. Башында бер, бер нисә ябай йәки ҡатмарлы күҙ, 1 пар мыйыҡ һәм 3 пар яңаҡ урынлашҡан. Кәүҙә сегменттары күп һанлы, гомо- йәки гетероном; аяғы 8 быуынтыҡлы, тырнаҡлы (иренаяҡлыларҙа беренсе пары аяҡ-яңаҡҡа әүерелгән). Ике пар аяҡлыларҙа кәүҙәнең икенсе-дүртенсе сегменттарында 1‑әр, артабанғыларында 2-шәр пар аяҡ. Аш һеңдереү системаһы 2 пар шайыҡ биҙе менән; бауыры юҡ. Трахеялар менән тын ала. Бүлеп сығарыу системаһы мальпиги көпшәләренән тора. Айырым енесле, иренаяҡлыларҙа енси ағзалары арттан икенсе, башҡаларында — кәүҙәнең 2‑се йәки 3‑сө сегментында. Аталаныу эстә һәм тышта була, ҡауышҡанда ата зат сперматозоидлы муҡсаны аяғы менән инә заттың енси юлдарына күсерә

# Ҡырғаяҡ
## Классификация
### Инфраотряд/Вариетет Diplocheta

   * Ligiidae

# Ҡырғаяҡ
## Классификация
### Инфраотряд Holoverticata

* Вариетет: Tylida
   * Tylidae
* Вариетет: Microcheta
   * Mesoniscidae
* Вариетет: Synocheta
   * Buddelundiellidae
   * Schoebliidae
   * Styloniscidae
   * Titaniidae
   * Trichoniscidae
   * Tunanoniscidae
* Инфраотряд: Crinocheta
   * Agnaridae
   * Alloniscidae
   * Armadillidae
   * Armadillidiidae
   * Balloniscidae
   * Bathytropidae
   * Berytoniscidae
   * Cylisticidae
   * Delatorreidae
   * Detonidae
   * Eubelidae
   * Halophilosciidae
   * Olibrinidae
   * Oniscidae
   * Philosciidae
   * Platyarthridae
   * Porcellionidae
   * Pudeoniscidae
   * Rhyscotidae
   * Scleropactidae
   * Scyphacidae
   * Spelaeoniscidae
   * Stenoniscidae
   * Tendosphaeridae
   * Trachelipodidae
# Волманга

Волманга — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Молома йылғаһының уң ярына тамағынан 305 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 95 км.

# Волманга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300312111100035140
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103514
* Бассейн коды — 10.01.03.003
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Карца-Дон

Карца-Дон — Рәсәйҙәге йылға. Төньяҡ Осетия — Алания биләмәләрендә аға. Йылға Фиаг-Дон йылғаһының һул ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Карца-Дон
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ардон йылғаһы . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07020000112108200003405
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200340
* Бассейн коды — 07.02.00.001
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Одинцов Виктор Петрович

Одинцов Виктор Петрович (11 октябрь 1876 йыл— 21 ноябрь 1938 йыл) — ғалим-офтальмолог, медицина фәндәре докторы, Мәскәү дәүләт университеты профессоры. Башҡортостан трахома фәнни-тикшеренеү институтының (хәҙер — Өфө күҙ ауырыуҙары фәнни-тикшеренеү институты) тәүге директоры.

# Одинцов Виктор Петрович
## Биографияһы

Виктор Петрович Одинцов 1876 йылдың 11 (23) октябрендә Өфөнөң беренсе гильдия сауҙагәре П. А. Одинцовтың ғаиләһендә тыуған.
Өфө ирҙәр гимназияһын тамамлағандан һуң 1895 йылда Мәскәү университетына уҡырға инә. Студенттар хәрәкәтендә ҡатнашҡан өсөн 1897 йылда уҡыуҙан ҡыуыла һәм Өфөгә һөргөнгә ебәрелә. 1900 йылда уға Харьков йәки Киев университетына уҡырға инергә мөмкинлек бирелә. Әммә атаһының тырышлығы менән сит илгә сығыуға рөхсәт алырға ирешәләр һәм В. П. Одинцов 1901 йылда Мюнхен университеты студенты булып китә. 1904 йылда уның юғары медицина факультетын тамамлай, дөйөм медицина докторы дәрәжәһе ала. Патология институты (Pathologische Institut) базаһында «Васкуляризация сердечного клапана в детском возрасте» («Die Vascularisation der Herzlappen im Kindesalter») темаһына диссертация яҙа.
1904—1906 йылдарҙа ул Өфө өйәҙенең Шишмә ауылында,һуңынан Минзәлә өйәҙенең Афанасьево ауылында земство табибы булып эшләй.
1907 йылдың 12 апрелендә В. П. Одинцов Мәскәү университетының күҙ ауырыуҙары клиникаһы янында штаттан тыш ординатор вазифаһында раҫлана, 1910 йылдың 1 апрелендә Мәскәү күҙ дауаханаһында күҙ ауырыуҙары буйынса консультант була, 1911 йылдың 1 ғинуарында Мәскәү университеты күҙ ауырыуҙары клиникаһының штаттағы ассистенты вазифаһына күсерелә.
В. П. Одинцов 1916 йылда Мәскәү университетының күҙ клиникаһы базаһында «К вопросу о новейших теориях симпатического воспаления глаз» (1917) докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1917 йылдың 25 октябренән — Мәскәү университетының күҙ ауырыуҙары кафедраһы приват-доценты. 1918 йылда Мәскәү университетының күҙ клиникаһы директоры һәм профессоры итеп һайлана, 20 йыл дауамында уның менән идаралыҡ итә. 1938 йылда уның вафатынан һуң клиникаға В. П. Одинцов исеме бирелә.
1938 йылдың 21 ноябрендә вафат була.
Төп эштәре күҙҙең патологик анатомияһы, күҙ ауырыуҙары клиникаһы һәм дауалау буйынса.
Күҙ ауырыуҙары буйынса уҡыу етәкселеге авторы (5-се баҫма, 1946). Офтольмологтарҙың ҙур мәктәбен булдыра. 1925 йылдың майында беренсе һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссары Г. Ғ. Ҡыуатов В. П. Одинцовты Өфөгә күҙ дауаханаһы етәксеһе, ә һуңынан 1926 йылда асылған Трахоматоз фәнни-тикшеренеү институты директоры сифатында саҡыра; 1928 йылдан ул фәнни-тикшеренеү институты консультанты була, Мәскәүҙә булған килеш, бер нисә тапҡыр Мәскәү белгестәрен күҙ ауырыуҙары отряды составында Башҡортостанға ебәрә.

# Одинцов Виктор Петрович
## Хәтер

2016 йылда Виктор Одинцов исемендәге миҙал булдырыла, ул Рәсәйҙә берҙән-бер булып тора һәм офтальмологияла әһәмиәтле юғары ҡаҙаныштар өсөн бирелә. Беренсе булып миҙалды доктор Г. Воллензак яулай.