yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ялҡынлы манаралар

«Ялҡынлы манаралар» (әзерб. Alov qüllələri; ингл. Flame Towers) — Әзербайжандағы иң бейек манаралар, улар Баҡы ҡалаһында урынлашҡан. Үҙҙәренеңтышҡы ҡиәфәте менән манаралар өс ялҡын теленә оҡшап торалар.

# Ялҡынлы манаралар
## Проекты

Flame Towers — ул өс бейек бина, унда ҡунаҡхана, фатирҙар һәм офистар урынлашҡан. Ҡоролманың тулы майҙаны 227 мең кв. метрҙы тәшкил итә. Биналарҙы төҙөү 2007 йылдың октябрь айында «DIA Holding» исемле әзербайжан-төрөк компанияһы тарафынан башлана. Башта планлаштырылғанса, биналарҙы төҙөү эшен 2010 йылдың декабренә тамамларға тейеш булалар, әммә һауа шарттарының насар тороуы арҡаһында төҙөлөштө тамамлау мөҙҙәте һуңғараҡ ваҡытҡа кисектерелеп тора. Төҙөлөш компанияһы вәкилдәренең әйтеүҙәренә ҡарағанда, төҙөлөштө ни бары 2012 йылда ғына тамамлау насип була.
| Бина | Бейек (м) |
| 1 | 182 |
| 2 | 165 |
| 3 | 161 |

# Ялҡынлы манаралар
## Ҡыҙыҡлы факттар

* Урбанистика тураһындағы skyscrapercity.com абруйлы форумының Һорау алыу мәғлүмәттәре буйынса, Flame Towers манараларын яҡтырытылышы донъяла иң яҡшыһы тип табылған. Манаралар иң алыҫта урынлашҡан яҡтылыҡ уттарының хәрәкәттәрен тулыһынса сағылдырыусы LED-экрандар менән ҡапланған. Визуаль яҡтан, исполин факелдарының эффекты тыуҙырыла, был манараның «Ялҡынлы манаралар» тигән исеме аҫтына йәшеренгән төп мәғәнәне асып бирә.
* Мананраларҙың исеме һәм формаһы — ихтимал, Баҡы гербына һылтанмалыр, унда ла өс ялҡын теле һүрәтләнә.
* Биналарҙың төҙөлөшө Discovery һәм Science Channel каналдарындағы Build It Bigger тапшырыуҙарының береһендә яҡтыртыла.
# Тарнче-Яха

Тарнче-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Гыдан ҡултығы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Тарнче-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300079693
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307969
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Палишня

Палишня — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Истра йылғаһының уң ярына тамағынан 96 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Палишня
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Истра йылғаһы башынан Истра һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ока ҡушылдыҡтары бассейны, Мокша тамағына тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010101412110000023512
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002351
* Бассейн коды — 09.01.01.014
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Туролья

Туролья — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волчимья йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Туролья
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200012915
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201291
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Нюди-НямсАй-Яха

Нюди-НямсАй-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға НямсАй-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Нюди-НямсАй-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15030000112115300048665
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304866
* Бассейн коды — 15.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Айҙаров Абдулғәлим Әхмәт улы

Абдулғәлим (Ғәлим) Әхмәт улы Айҙаров (1883 — 1937) — дәүләт эшмәкәре, педагог, тел белгесе. АСБР-ҙың мәғариф халыҡ комиссары (1919—1921).

# Айҙаров Абдулғәлим Әхмәт улы
## Биографияһы

Айҙаров Абдулғәлим Әхмәт улы 1883 йылда Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе Сәйет посадында (хәҙерге Ырымбур өлкәһе Һаҡмар районы Татар Ҡарғалыһы ауылы) тыуған.
1905 йылда «Хөсәйениә» мәҙрәсәһен тамамлай. Ҡазанда студенттарҙың революцион хәрәкәтендә ҡатнаша, ҡулға алына һәм һөргөнгә ебәрелә.
1905 йылдан Петропавловск, Ташкент ҡалаларында уҡыта.
1914 йылдан Силәбе өйәҙ земство идаралығының халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире вазифаһын үтәй. 1918 йылдан РСФСР‑ҙың Милләттәр эштәре буйынса халыҡ комиссариатының хеҙмәткәре була. РКП(б) ағзаһы.
1919—1921 йылдарҙа АСБР-ҙың мәғариф халыҡ комиссары вазифаһын башҡара. АСБР уҡытыусылары съезын йыйыу һәм 1920 йылда «Мәғариф эштәре» журналын булдырыу, кантон үҙәктәрендә ҡыҫҡа ваҡытлы педагогик курстарҙы ойоштороуҙың инициаторы булып тора.
1921 йылдан РСФСР Мәғариф халыҡ комиссариатының төрки бүлексәһе мөдире, РКП(б) Үҙәк комиссариатының аҙ һанлы милләттәр бүлегенең мосолман секцияһы ағзаһы була. Шул уҡ ваҡытта Мәскәүҙәге Көнсығыш хеҙмәтсәндәре коммунистик университетында уҡытыусы булып эшләй.
1922 йылдан Башглавполитпросвет, ә 1926 йылдан — Ырымбур башҡорт педагогия техникумының мөдире вазифаһын үтәй.
1928 йылдан «Башкнига» нәшриәте рәйесе, ә 1929 йылдан — Башҡортостанды өйрәнеү йәмғиәтенең ғилми секретары һәм рәйес урынбаҫары була.
1930 йылдан Ырымбур татар‑башҡорт агропедагогия институты уҡытыусыһы, рабфагы директоры булып эшләй.
1937 йылда репрессиялана, атыла. 1957 йылдың майында аҡлана.

# Айҙаров Абдулғәлим Әхмәт улы
## Ғилми эшмәкәрлеге

Ғилми хеҙмәттәре башҡорт фольклоры, башҡорт теленең орфографияһы, башҡорт, ҡарағалпаҡ һәм үзбәк телдәренең сағыштырма орфографияһына арналған. Абдулғәлим Айҙаров рабфактар һәм техникумдар өсөн 10‑дан ашыу дәреслек һәм уҡыу‑методик әсбаптарҙың авторы булып тора. Көнбайыш әҙәбиәте әҫәрҙәрен тәржемә итә.

# Айҙаров Абдулғәлим Әхмәт улы
## Тәнҡит

Ырымбур башҡорт педагогия техникумында уҡыған яҙыусы Зәйнәб Биишева уның тураһында ошолай итеп яҙа: «Ә инде әҙәбиәт дәресе минең өсөн оло байрам ине. Беҙҙең әҙәбиәт уҡытыусыһы Ғәлим Айҙаров ысын мәғәнәһе менән үҙ эшенең оҫтаһы ине. Уның дәресендә һалҡын һәм ғәмһеҙ йөрәк менән ултырырға һис тә мөмкин түгел... Уның дәресе, икһеҙ-сикһеҙ гүзәл даръя булып, беҙҙең йәш йөрәктәрҙе эшкә, хеҙмәткә ярһыта, ил өсөн, халыҡ өсөн намыҫлы хеҙмәткә дәртләндерә, Тыуған илгә ҡарата йөрәктәрҙә сикһеҙ мөхәббәт тәрбиәләй ине».
# Фани

Фани (ғәр. فناء‎ — үлем, мәңгелек; рус. Фана) — суфыйлыҡта — мистиканың Аллаһтың хозурында иреп юғалыу концепцияһы.

# Фани
## Тарихы

Концепция Аллаһы Тәғәләгә кире ҡайтыу тураһындағы Ҡөрьән аяттарының шәрехләмәләренә нигеҙләнгән. Аллаһҡа кире ҡайтыу фанилыҡ — Абсолют менән берҙәмлекте аңлау һәм иреү — булараҡ аңлатыла. Унынсы быуатта йәшәгән суфый Жүнәйди концепцияның авторы булып тора.

# Фани
## Этимологияһы

«Фанә» һүҙе ғәрәп теленән тәржемә иткәндә түбәндәгеләрҙе аңлата:
* үлеү, һүнеү; һәләк булыу; юғалыу;
* йәшәйештең юҡлығы; рел. нирвана (суфыйҙарҙа);
* фанилыҡ.

# Фани
## Фанилыҡ

Дәр әл-фанә (рус. Дар аль-фана ғәр. دار الفناء‎) — үтеп, юҡҡа сығасаҡ, ваҡытлы, фани донъя. «Дәр әл-фанә» термины суфый авторҙар тарафынан мәңгелек донъяға (дәр әл-баҡый) ҡапма-ҡаршы ҡуйыу булараҡ ҡулланылған. Был термин көндәлек тормошта йыш ҡына киләсәктәге мәңгелек тормош кеүек ҡабул ителә. Суфый терминологияһында дәр әл-баҡый Аллаһ хозурына ирешеп, бәрәкәт алыу. Шул мәғәнәлә «дәр әл-фанә» термины суфый-мистиктар — Сәнәи (вафаты 1131 йылда), Ғаттар (вафаты 1220 йылда), Йәләлетдин Руми (вафаты 1273 йылда) әҫәрҙәрендә киң ҡулланыла. Мистик шиғриәттән был термин лирик донъяуи шиғриәткә күсә.

# Фани
## Башҡорт телендә

Башҡорт телендә был һүҙ фольклорға ла, көндәлек телмәргә лә инеп ҡалған.
* Был донъя - фани, теге донъя - мәңгелек; (әйтем)
* Батырша: Мәңгелек бер ни юҡ, бөтәһе тик фани;(Рәми Ғарипов)
* Фани донъяларҙы бер уйлаһаң, башҡынайың булыр диуана; (халыҡ йырынан)
# Вож-Юган (Бобровка ҡушылдығы)

Вож-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Бобровка йылғаһының уң ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 4 км.

# Вож-Юган (Бобровка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300021651
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302165
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Рачамайка

Рачамайка — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Барыш йылғаһының һул ярына тамағынан 194 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Рачамайка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500312110000037095
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003709
* Бассейн коды — 08.01.05.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Садеуртем

Садеуртем — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чулышман йылғаһының уң ярына тамағынан 153 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Садеуртем
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100112115100001739
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100173
* Бассейн коды — 13.01.01.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Фәйзуллин Хисаметдин Шәрип улы

Фәйзуллин Хисаметдин Шәрип улы (1890 — 1 март 1938) — хәрби эшмәкәр. Сәйәси золом ҡорбаны.

# Фәйзуллин Хисаметдин Шәрип улы
## Биографияһы

Хисаметдин Шәрип улы Фәйзуллин 1890 йылда Ырымбур губернаһы Троицк өйәҙе (хәҙерге Силәбе өлкәһенең Сыбаркүл районы) Атйетәр ауылында тыуған. Милләте башҡорт.
Йәш сағынан Троицк ҡалаһында ялланып эшләй. Троицкиҙағы рус мәктәбенең өс синыфын тамамлай. Әрмегә алынып, Ырымбур казак полкында хеҙмәт итә.
Граждандар һуғышы башланғас, Башҡорт армияһына мобилизациялана. 1919 йылдың февралендә тиф менән ауырып китә. 1919 йылдың йәйендә йәнә башҡорт ғәскәре составында, Стәрлетамаҡ ҡалаһында башҡорт запас частарында хеҙмәт итә башлай.
1920 йылдың йәйендә Совет-поляк һуғышында ҡатнашҡан Муса Мортазиндың кавалерия бригадаһына ебәрелә. Бында 27-се Башҡорт кавалерия полкы командирының ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә, һуңыраҡ ошо кавалерия полкы менән командалыҡ итә башлай. 1920 йылдың көҙөндә Семен Петлюраның ғәскәрен ҡыйратыуҙа ҡатнаша. Волочиск янындағы алышта күрһәткән батырлығы өсөн Ҡыҙыл Байраҡ орденына лайыҡ була.
Һуғыш тамамланғас, 2-се Башҡорт кавалерия полкы менән етәкселек итә. 1921 йылдың мартында яңы ойошторолған 17-се башҡорт эскадроны командиры итеп тәғәйенләнә. 1921 йылдың ноябренә тиклем Румыния сигендә хеҙмәт итә. 1921 йылдың көҙөнән 7-се Червонный казак кавалерия полкы командирының ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә.
1926—1927 йылдарҙа Ленинградта Юғары кавалерия мәктәбендә уҡый, һуңынан Куйбышев ҡалаһында Ҡыҙыл Армияның команда составы курстарын тамамлай. Новочеркасск ҡалаһында полк мәктәбе начальнигы булып хеҙмәт итә. Башҡорт АССР-ы Осоавиахимында (хәҙерге РОСТО) хәрби әҙерлек начальнигы вазифаһын башҡара.
1937 йылдың 9 октябрендә ҡулға алына, 1938 йылдың 1 мартында атыла. 1957 йылдың 18 февралендә аҡлана.
# Бетерә (Үҙән ҡушылдығы)

Бетерә (рус. Бетеря) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Үҙән йылғаһының һул ярына тамағынан 7,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 71 км.

# Бетерә (Үҙән ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Арский Ташы һыу үлсәү посынан Йомағужа һыуһаҡлағысына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200212111100017416
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101741
* Бассейн коды — 10.01.02.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Зайсла

Зайсла (нем. Seisla) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 158 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,84 км². Диңгеҙ кимәленән 350 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7389 һәм автомобиль коды — SOK.
# Шарлауыҡ

Шарлауыҡ — текә ҡаянан, бейек һикәлтәнән киҫә ағып төшкән һыу; йылға юлындағы һикәлтәнән йылға һыуының өҫтән аҫҡа төшөүе, йылға шаршыһынан (речной порог) айырмалы рәүештә бейеклек айырмаһы ҙур була.
Ағым һыу һикәлтәне емерә, шуға күрә көслө шарлауыҡтар йылға ағымына ҡаршы күсенә баралар. Мәҫәлән, Ниагара шарлауығы йылына 70-90 см-ға күсә бара.
Шарлауыҡтар суднолар йөрөшөнә ҡамасаулай. Әммә, гидроэлектростанция төҙөп, электроэнергия сығанағы булараҡ файҙаланырға була.

# Шарлауыҡ
## Шарлауыҡтар төрө

* Һыуы ҙур булмаған бейеклектән киң фронт менән төшкән шарлауыҡ катаракт тип атала.
* Каскад — эҙмә-эҙлекле килгән шарлауыҡтар.
* Гөрләүек (водоскат) — һөҙәк шарлауыҡ.

# Шарлауыҡ
## Башҡортостан шарлауыҡтары

Башҡортостанда Атыш, Күперле, Шартлама, Ғәҙелша, Күкҡарауыҡ шарлауыҡтары туристарҙың яратҡан урыны.
# Вагеша

Вагеша (Вогиша, Вогишь) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Моша йылғаһының һул ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

# Вагеша
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000002417
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000241
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡаҙанболаҡ ауыл Советы (Ейәнсура районы)

Кинйәбулат ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ейәнсура районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Иҙелбәк ауылы

# Ҡаҙанболаҡ ауыл Советы (Ейәнсура районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Пентагон

1943
Пентаго́н (грек. πεντάγωνον — «биш мөйөш») — АҠШ Оборона министрлығының төп штаб-квартираһы.
Бина Виргиния штатында, Вашингтон янында урынлашҡан.
Почта адресы: Арлингтон, Виргиния 22202, АҠШ.
Донъяла иң эре офис йорто. Майҙан — 604 000 м². Йортта 7754 тәҙрә. 26 000 кеше эшләй.

# Пентагон
## Ҡыҙыҡлы факт

* Проект буйынса Пентагонда «аҡ» һәм «ҡара» кешеләр өсөн айырым бәҙрәфтәр һалынған. Быға сәбәпле йортта нормалар менән сағыштырғанда бәҙрәфтәр һаны ике тапҡырға күберәк.
«Аҡ» һәм «ҡара» кешеләр өсөн айырым бәҙрәфтәрғәтаҡталар 1943 Франклин Рузвельт ҡарары буйынса артабан куйманылар.

# Пентагон
## 11 сентябрь террористик акт

2001 йылдын 11 сентябрендә, 9:37:46 сәғәттә Боинг 757-200 (American Airlines компанияһының 77-се рейсы) Пентагондын һул яғына бәрелде (АҠШ хәрби-диңгеҙ көстәре етәкселеғе кабинеттары).

# Пентагон
## АҠШ-тын башҡа иҫтәлекле урындары

* Вашингтон Монументы
* Рашмор
* АҠШ-тың Диңгеҙ пехота Корпусы мемориалы
* Герберт Гувер Билдинг
* Арлингтон милли зыяраты
* Капитолий
* Азатлыҡ статуяһы
# Ардаһан (провинция)

Ардаһан — Төркиә Йөмһүриәтенең төньяҡ-көнсығыш провинцияһы. 1918 йылдан Төркиә Йөмһүриәте составында.

# Ардаһан (провинция)
## География

Ардаһан Әрмәнстан, Грузия, Артвин, Эрзурум, Карс провинциялары менән сиктәш. Халҡы — 133 756 кеше (2009).
Баш ҡала — Ардахан (17 мең кеше 2000 йылда).

# Ардаһан (провинция)
## Административ ҡоролош

6 район:
* Ардахан (Ardahan)
* Чылдыр (Çıldır)
* Дамал (Damal)
* Гёле (Göle)
* Ханак (Hanak)
* Пософ (Posof)
# Луганск

Луганск (укр. Луганськ) — Украиналағы ҡала. Луганск өлкәһенең административ үҙәге.

# Луганск
## Эске бүленеш

Ҡала 4 районға бүленә:
* Артёмовский районы
* Октябрь районы
* Каменный Брод районы
* Ленин районы
# Фирсиха

Фирсиха — Рәсәй йылғаһы. Алтай биләмәләрендә аға. Йылға Космала йылғаһының уң ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Фирсиха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кукучевск һәм Кулундинск күлдәрен индермәйенсә, Бурла йылғаһының бассейнының көньяғындағы һыу объекттары. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Обь һәм Иртыш йылғалары араһындағы тымыҡ район.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13020000312115200052189
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115205218
* Бассейн коды — 13.02.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Архангел (мәғәнәләр)

Архангел —
* Архангел ауылы (рус. Архангельское) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл.
* Архангел ауылы (рус. Архангельское) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл.
* Архангел районы (рус. Архангельский) — Башҡортостандағы район
* Архангельск ҡалаһы — Рәсәйҙең төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан ҡала, Архангельск өлкәһе үҙәге.
* Архангельск өлкәһе — Рәсәйҙең төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан өлкә.
# Тэдин-Яга

Тэдин-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сада-Яга йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Тэдин-Яга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000085989
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008598
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кивчей

Кивчей — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сивинь йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.

# Кивчей
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010200112110000027797
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002779
* Бассейн коды — 09.01.02.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Волхона

Волхона — Рәсәй йылғаһы. Тула өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волхона йылғаһының һул ярына тамағынан 4,7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Волхона
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Упа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010100312110000019243
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001924
* Бассейн коды — 09.01.01.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Суфия (исем)

Суфия — башҡорт һәм башҡа төрки халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ҡатын-ҡыҙ исем.

# Суфия (исем)
## Этимологияһы

Суфия — «суфый, тыйнаҡлы»; «изге» мәғәнәләрен аңлатҡан ҡыҙ балаларға ҡушылған мосолман исеме.

# Суфия (исем)
## Билдәле шәхестәр

Суфия Шәрифулла ҡыҙы Ҡорбанғәлиева(13 февраль 1949 йыл) — башҡорт артисы, уҡытыусы һәм тәржемәсе. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2000) һәм Башҡорт АССР-ының халыҡ (1990) артисы.
Суяия Ғилман ҡыҙы Кусимова (5 март 1944 йыл) — ғалим-театр белгесе, юғары мәктәп эшмәкәре. 1973—1982 йылдарҙа Өфө дәүләт сәнғәт институтында факультет деканы, 1983—1987 һәм 1992—2011 йылдарҙа кафедра мөдире. 1969 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Сәнғәт ғилеме кандидаты (1974), профессор (1997). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1984), Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1999). Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы, Салауат Юлаев ордены менән бүләкләнгән (2014).
Суфия Мирғәли ҡыҙы Китапова (12 ноябрь 1922 йыл — 24 декабрь 1997 йыл) — иҡтисадсы, иҡтисад фәндәре кандидаты (1959), Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1977).
Суфия Фатих ҡыҙы Юлмәтова (2 ғинуар 1919 йыл — ?) — әҙәбиәт белгесе. Филология фәндәре докторы (1981), профессор (1984). БССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1991). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Мәскәү дәүләт университетын тамамлай (1941). «Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы» баҫмаһы авторҙарының береһе (1966).

# Суфия (исем)
## Архитектурала

Суфия (мәсет) халыҡ телендә Ҡантүк мәсете тип тә йөрөтөлә — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районы Ҡантүк ауылында урынлашҡан мәсет. Башҡортостан Республикаһының иң матур мәсеттәре иҫәбенә инә.
Айя Суфия (грек. Ἁγία Σοφία, полностью: Ναός τῆς Ἁγίας τοῦ Θεοῦ Σοφίας; төр. Ayasofya) — Истанбулдағы мәсет. 1935 йылда музей статусы ала. Хәҙерге көндә лә музей (төр. Ayasofya Müzesi). ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән. Элекке христиан храмы.