yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Дяоюй ҡәлғәһе

Дяоюй ҡәлғәһе (ҡыт. ябайл. 钓鱼城, пиньин: Diàoyúchéng) — Ҡытай Халыҡ Республикаһы Чунцин ҡалаһының Хэчуань ҡала әһәмиәтендәге районында «Чунцинда Цзиньюньшань тауы» милли паркы территорияһында урынлашҡан Дяоюй тауындағы ҡәлғә. Ҡәлғәнең майҙаны 2,94 км², ул Цзялинцзян, Фуцзян һәм Цюйцзян йылғалары ҡушылған урындан йыраҡ булмаған ярымутрауҙы биләй. Архитектор Ю. Цзян тарафынан XII—XIII быуаттарҙа төҙөлә. XIII быуатта монголдар яуы заманында ҡәлғә утыҙ йыл ашыу дауам иткән ҡамауҙа ла бирелмәүе менән танылыу ала. 1996 йылдан Ҡытай Халыҡ Республикаһының һаҡланыусы ҡомартҡылары исемлегенә керә.

# Дяоюй ҡәлғәһе
## Тарихы

Ҡәлғәнең атамаһы артабанғы риүәйәткә бәйле. Урындағы тауҙа һыу ташҡан осорҙа күп кешеләр ҡотҡарыу урынын таба. Улар араһында аслыҡ башлана, шул ваҡытта күк йөҙөнән бер әүлиә төшә һәм улар өсөн балыҡтар тотоп бирә. Мөғжизәле ҡотҡарылыу иҫтәлегенә кешеләр был тауҙы «Балыҡсы» йәғни Дяоюй, ә бында төҙөлгән фортификацион ҡоролманы «Балыҡсы ҡәлғәһе», йәки Дяоюйченг тип атайҙар.
XIII быуатта Дяоюй ҡәлғәһенең стеналары янында киң билдәле алыш була, ҡәлғә шуның менән Ҡытай тарихында танылыу ала. 1235 йылддан Сун ҡытай империяһы биләмәләренә монголдар һөжүм итә башлай, ә 1257 йылдан Мүнкә хан ҙур масштаблы һуғыш асып ебәрә. Мункә хан үҙенең ғәскәрен хәҙерге Сычуань провинцияһы территорияҙына алып килә. 1259 йылдың февралендә монгол армияһы Дяоюй ҡәлғәһен ҡамауға ала, әммә уны бер нисектә яулай алмай. Мүнкә хан үҙе ҡәлғәне ҡамау ваҡытта 1259 йылдың авгусында вафат була. Тарихсылар фекере буйынса, хандың үлеме монголдарҙың төньяҡ Африканы яулап алыуҙан ҡотҡара.
1243 йылдан 1279 йылға ҡәҙәр Дяоюй ҡәлғәһе ике йөҙҙән ашыу тапҡыр ҡамауға алына, әммә һәр ваҡыт ул ҡаты ҡаршылыҡ күрһәтә. Мүнкә хан вафат булғандан һуң, Хубилай хан Монгол империяһының хакимы булып китә, ул 1279 йылда Ҡытайҙы яулап алыуҙа тамамлай һәм Юань империяһына нигеҙ һала. Дяоюй ҡәлғәһе гарнизоны ҡәлғәнең үҙенә лә, уны һаҡлаусыларға зыян күрһәтелмәйәсәк тигән шарттарҙа ғына яңы династия императорҙарының власын танырға риза була. Был шарттар үтәлә, һәм әле лә был ҡәлғә Ҡытайҙа монголдар яуына тиклемге һаҡланып ҡалған берҙән-бер һаҡланып ҡалған фортификацион ҡоролма булып ҡала.
Дяоюй ҡәлғәһе территорияһында, хәрби-оборона ҡоролмаларынан башҡа, тәбиғи-архитектура ландшавтары һәм дини архитектура ҡомартҡылары урынлашҡан.
# Жозеф Фурье

Жан Батист Жозеф Фурье (21 март 1768 йыл — 16 май 1830 йыл) — француз математигы һәм физигы. Айырыуса үҙенең Фурье рәттәре менән һәм уларҙы йылы үткәреү һәм тирбәлеү буйынса мәсьәләләрҙә тәүгеләрҙән ҡулланыусы булараҡ билдәле. Шулай уҡ Фурье үҙгәртеүе һәм Фурьеның йылы үткәреүсәнлек законы уның исемен йөрөтә.
# Оҫҡон

Оҫҡон (лат. Allium obliquum, рус. Лук-косой, дикий чеснок, горный чеснок, ускун, уксун) — Һуған-һарымһаҡ йәки тау һарымһағы тип тә атала..

# Оҫҡон
## Таралыуы һәм экологияһы

Тәбиғәттә төр ареалы үҙ эсенә Румынияны, Рәсәйҙең европа өлөшөн, Урта Азияны, Монголияны һәм Ҡытайҙы ала.
Болондарҙа һәм тау итәктәрендә үҫә.

# Оҫҡон
## Тасуирлама

Күп йыллыҡ үҫемлек, һабағынан һәм һуғанға оҡшаған төбөнән дә һарымһаҡ еҫе сыға. Үҫемлектең өҫкө өлөшөнөнөң тышҡы күренеше Һарымһаҡты хәтерләтә, тик ҡыяҡтары яҫы һәм ҙур. Төбө иһә ялған һуғанбаш булып формалаша. Һабағы өҫкө тура булып үҫә, бейеклеге 60-150 см-ға етә, ҡыяҡтары аҫтынан күренмәй тора. Һуғанбашы оҙонса йомортҡа йәки аҫты йомро конус рәүешендә була.
Һуғанбашының диаметры һәм бейеклеге 4-6 см,йәки ярашлы рәүештә 1,5-2,5 см. Төбө вертикаль рәүештәге тамыр өҫтөндә урынлаш.
Тышҡы өлөшө һарғылт-алһыу йәки көрәнһыу ҡабыҡлы. Һабаҡта 3-8 ҡыяҡ тармаҡлана. Ҡыяҡтары яҫы, осона табан тарая бара, йәшел йәки һоро-йәшел төҫтә. Сәскәһе - алтынһыу һары.
Емеше – өс ҡырлы ҡумта һымаҡ, уның эсендә 3-4 орлоғо була. Орлоҡтары һуғандыҡына оҡшаған, ҡара төҫтә.

# Оҫҡон
## Тасуирлама
### Өлгөрөп етеүе

Оҫҡон тиҙ өлгөрә торған үҫемлек. Ҡыяғы күренә башлап орлоғо өлгөргәнгә тиклем өс-дүрт ай үтә. Вегетация осоро ла иртә башлана - яҙ уртаһынан башлана, ә йәй башында орлоҡ һабағы килеп сыға. Июнь аҙағында сәскә ата башлай, сәскәһе 8-12 көн тора. Көҙгә орлоҡтары өлгөрә.
Ҡыяҡтары йәйгә оҙонайып ҡата, августа иһә һарғайып кибә. Йәйгеһен башҡаса ҡыяҡланмай.

# Оҫҡон
## Баҡсала үрсетеү

3-4 йыллыҡ үҫемлектән ғәҙәттә грамм тирәһе орлоҡ сыға. Ҡышҡылыҡҡа сәсеп ҡалдырылған орлоҡтарҙың сығышы – 75-90 процент, әгәр яҙ сәселһә – 30-40 процент. Ҡайһы бер орлоҡ сәскән йылы түгел, киләһе йылдарҙа сығыусан. Орлоҡ өс йылдан ашыу ятһа, һуңынан бик әҙ генәһе шытып сыға. Тәүге йылы бик ҙур булмай.
Төбөнән алып та күсереп ултыртырға була.

# Оҫҡон
## Химик составы

Үҫемлектә, бигерәк тә япраҡтарында С витамины (50-100 мг%), каротин (5-9 мг%),В төркөмө (Bt, В ), PP витаминдары бик күп. (Bt,), PP. Эфир майы үҙенсәлекле еҫ һәм үткер тәм бирә. Тәме - башлы һуған һәм һарымһаҡ араһында, шуға күрә уны «тау һарымһағы» тип йөрөтәләр ҙә. Ҡыяҡтарында кумарин, фитосерин, майҙар, инулин, пентозан, шәкәр, шул иҫәптән полисахаридтар һәм шулай уҡ азотлы берләшмәләр, йод эҙҙәре бар. Иң күп микроэлементтар - тимер, баҡыр, кальций, фосфор. Ҡоро матдәләр ҡыяҡтарында 12 процентҡа етә.

# Оҫҡон
## Химик составы
### Малсылыҡта ҡулланыу

Ит-һөт өсөн аҫралған малға оҫҡон, йыуа кеүек һуғанбашлы үҫемлектәр ашатыу кәңәш ителмәй, иттең еҫенә йоғонто яһай, ә һөттөң төҫө, тәме үҙгәрә, әммә хайуандың үҙенә бер нисек тә насар тәьҫир итмәй.

# Оҫҡон
## Шулай уҡ ҡара

* Һарымһаҡ
* Һуған
* Айыу йыуаһы

# Оҫҡон
## Таксономияһы

Оҫҡон (рус. Лук косой) лат. Allium obliquum ырыуына лат. Alliaceae ғаиләһенә лат. Asparagales спаржа сәскәлеләргә ҡарай.
# Нюдя-Марета-Яха

Нюдя-Марета-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ясавэй-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 160 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Нюдя-Марета-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300038181
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303818
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Пура Улун Дану Братан

Пура Улун Дану Братан, йә Пура Дану Братан Индонезияла, Балила һыулыҡ эргәһендә урынлашҡан төп Индуизм Шиваизм Шива ғибәҙәтханаһы. Ғибәҙәтхана Братан күле ярҙарында Бедугул эргәһендә тауҙарҙа урынлашҡан. Күлдең һыуы бөтә төбәк халҡына хеҙмәт итә; йылға ағым буйынса аҫҡа төшһәң, башҡа бәләкәй ғибәҙәтханалар бар. 1633 йылда һалынып ғибаҙатхана Бали һыу, күл һәм йылға Алиһәһе Дэви Дануға тәҡдим итеү церемонияһе өсөн ҡулланылған. Комплекста 11 ҡатлы пелиннгиһ меру Шиваға һәм уның ҡатыны Парватиға бағышланған. Ғибаҙатханада Будда поты да бар. Ғибаҙатхана шулай уҡ Күлдә Бали ғибаҙатханаһы тейеп атала, сөнки Братан йылғаһы ташығанда ғибаҙатхана һыу өстөндә һымаҡ күренә.
Пура Улун Дану Братан Индонезия Бали утравы буйлап урнашҡан туғыҙ Каһйанган Жагат ғибаҙатханаларының береһе. Ғибаҙатхана комплексы төрлө Илаһларға бағышланған биш ғибаҙатханадан тора. Даирә мул уңышлы булып Братан күле Иҙге тау күле булараҡ мәғлүм. Диңгеҙ дәрәжәһеннән 1200 бейеклектә урнашып, уның климаты һалҡын тропик. Шулай уҡ, ул бөтә Бали пландарында күренекле урындарның береһе.
# Тацинская тарихи-тыуған яҡты өйрәнеү музейы

Тацинский тарихи-тыуған яҡты өйрәнеү музейы — Тацинская станицаһындағы музей.

# Тацинская тарихи-тыуған яҡты өйрәнеү музейы
## Музей тарихы

Музейгә 1968 йылдың октябрендә нигеҙ һалынған. Уны асыу Тацинский танк рейдының 25-йыллығына тап килтерелә. Музей экспозицияһы 4 залда урынлашҡан: № 1 — «Казак өйө», № 2 — «Граждандар һуғышы һәм һуғыштан алдағы йылдар», № 3 — «Хәрби Дан залы», № 4 — «Күргәҙмә залы».
Музей экспозицияһында, 1942 йылдың 16 декабренән алып 24 декабренә тиклемге аралыҡта, танк ғәскәрҙәренең генерал-майоры Баданов Василий Михайлович командалыҡ итеүендә, 24-се танк корпусы яһаған Тацинский танк рейдына һәм уның Сталинград һуғышында роленә үҙәк урын бирелгән. «Тацинская аэродромында һуғыш» (авторы Виталий Иванович Ромахов) диорамаһы, Сталинград һуғышының карта-схемаһы, Сталинград һуғышында ҡатнашыусыларҙың фотографиялары һәм улъя ҡоралы өлгөләре ошо ваҡиғаға арналған.
Музейҙың экспозиция-күргәҙмә майҙаны 226 м², фонд һаҡланған майҙан — 14 м². Музейға килеүселәрҙең йылына уртаса һаны — 4000. Һаҡланған экспонаттар һаны — 2147.
2014 йылдың 13 мартында музейҙан Дон полководецы, авиация генерал-майоры Семён Дмитриевич Теренченконың ике һирәк осрай торған орденын һәм бер миҙалын урлайҙар.

# Тацинская тарихи-тыуған яҡты өйрәнеү музейы
## Адресы

Музей түбәндәге адрес буйынса урынлашҡан: 347060, Ростов өлкәһе, Тацинский районы, Тацинская станицаһы, Ярыш тыҡрығы, 9.
Музей янындағы майҙанда һуғыштан һуңғы сығарылыш танкы Т-34-85 тора. Музей һикәлтәһе менән йәнәш ҡулдан яһалған лафетта 76-мм-лы танкка ҡаршы туптың (1942 йылғы өлгө, ЗИС-3) көбәге урынлашҡан.
# Әхтәмов Кинйәғәли Ғәлләм улы

Әхтәмов Кинйәғәли Ғәлләм улы (1909 йылБашҡортостан Республикаһы Матрай районы (хәҙерге Йылайыр районы) — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия старшинаһы, «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР) (1944), һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.

# Әхтәмов Кинйәғәли Ғәлләм улы
## Биографияһы

Әхтәмов Кинйәғәли Ғәлләм улы 1909 йылда БАССР-ҙың Матрай районында, хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Йылайыр районында тыуған. Ҡыҙыл Армия сафына 1941 йылдың 5 авгусында Матрай район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 7 гвардия кавалерия корпусының 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 148-се гвардия артиллерия-миномент полкында хеҙмәт итә.
Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән батырлығы өсөн 1944 йылдың 8 авгусында «Батырлыҡ өсөн» миҙалына (7 гвардия кавалерия корпусының 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 148-се гвардия артиллерия-миномент полкы буйынса 1944 йылдың 8 авгусындағы 8/н номерлы приказы) лайыҡ була. Наградлау ҡағыҙында уның ҡаһарманлығы тураһында ошондай юлдар яҙылған:
* СССР Юғары Советы Президиумы исеменән «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләргә:
* 1. Хәрби туҡланыу шоферы, гвардия старшинаһы Әхтәмов Кинйәғәли Ғәлләм улын Навуз ауылынан Люблин ҡалаһына тиклем марш ваҡытында автомашинаһының аварияға осрау һәм ватылыу осраҡтары булмағаны өсөн. 1909 йылғы, башҡорт, ВЛКСМ ағзаһы.
1945 йылдың 22 сентябрендә Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә (подразделениеның 1945 йылдың 22 сентябрендәге 11-се номерлы приказы).

# Әхтәмов Кинйәғәли Ғәлләм улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР) (1944)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1945)
# Кош (Яйыҡ ҡушылдығы)

Кош — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яйыҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 1002 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.

# Кош (Яйыҡ ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы бассейны (Рәсәй булеге) Һаҡмар йылғаһынан түбәнерәк, Илек йылғаһын керетмәй. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010001012112200009560
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200956
* Бассейн коды — 12.01.00.010
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Әл-Күфә

Әл-Күфә, йәки Күфә (ғәр. الكوفة‎) — Ираҡтың уртаһындағы ҡала, Евфрат йылғаһы буйында, Бағдадтан 170 км самаһы көньяҡтараҡ.

# Әл-Күфә
## Әһәмиәте

Месопотамияла ғәрәптәрҙең тәүге ҡалаларының береһе булараҡ, Күфә Ислам тарихында айырата әһәмиәтле урын тота. Ул Ираҡ шиғыйҙарының дүрт изге ҡалаһының береһе. Ҡалған өсәүһе — Сәмәррә, Кәрбәлә һәм ән-Нәжәф.

# Әл-Күфә
## Тарихы

Күфә Ассириялағы Акола тигән урында хәрби лагерь булараҡ 637 йылда барлыҡҡа килгән. Уға нигеҙҙе Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең сәхәбәһе Сәғәд ибн Әбү Уаҡҡас һалған. Ул Күфә әмире булып 642 йылға тиклем идара иткән.
Хәлифә Ғүмәр ибн әл-Хәттаб Күфә кешеләре талабы менән уның урынына Пәйғәмбәрҙең икенсе сәхәбәһе Мүгир ибн Шүғбәне тәғәйенләгән.
645 йылда хәлифә Усман ибн Әффан Күфә әмире итеп әл-Вәлид ибн Үҡбәне ҡуя, ә 650 йылда — Сәит ибн әл-Әғс шул вазифаға тәғәйенләнә.
654 йылда Сәитте ҡала кешеләре әмирлектән алып ташлай, яңы хаким итеп Әбү Муса әл-Әшәриҙе ултырталар. Ул да сәхәбә була.
Хәлифә Усман менән Әбү Муса араһындағы низағ Күфә халҡы менән өмәүиҙәр араһында ыҙғыш сығара. Усманды (р.ғ.) үлтерәләр, һәм күфәләр яңы хәлифә Али ибн Әбү Талипты яҡшы ҡаршылайҙар. Ул 656 йылда назначил Әбү Муса урынына әмир итеп Ҡараз ибн Ҡәғебте ҡуя. Мүәвиә ибн Әбү Суфиянға ҡаршы һуғыш башланыр алдынан хәҙрәте Али баш ҡаланы Күфәгә күсерә. Күфә хәҙрәте Алиға вафатына саҡлы (661 йыл) тоғро ҡала.
Хакимлыҡҡа килеү менән Мүәвиә яңынан Күфә әмире итеп Мөғирәне ҡуя. 670 йылда Күфәлә тағун (чума) ҡотора башлай, Мүғирә ҡаланан ҡаса.
Мүәвиә әмир итеп Зияд ибн Әбү Суфиянды тәғәйенләй. Зиядтың эшмәкәрлеге Күфәлә Али яҡлыларҙың баш күтәреүенә килтерә.
701—702 йылдарҙа ҡаланы Ғәбд әр-Рахман Мөхәммәт ғәскәре яулап ала.
# Лудонга (Мехреньга ҡушылдығы)

Лудонга (Ладонга) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мехреньга йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Лудонга (Мехреньга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000029923
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002992
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Тылек-Катын-Еган

Тылек-Катын-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кулын-Игол йылғаһының уң ярына тамағынан 313 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.

# Тылек-Катын-Еган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200038163
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203816
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Уразай (Әгерже районы)

Уразай (Кесе Салағош; татар. Уразай, рус. Уразаево) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Әгерже районы ауылы.

# Уразай (Әгерже районы)
## География

Ауыл Иж йылғаһы тамағы эргәһендә һәм Әгерже ҡалаһынан көньяҡҡа табан 73 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Уразай (Әгерже районы)
## Тарих

Ауылға байлар ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Ауыл Байлар улусының Салағош түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Вятка губернаһы Алабуға өйәҙенә ҡарай. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Салағош административ-территориаль улусы составына керә.
XX быуат башында ауылда мәсет, мәктәп теркәлгән.
1920—1921 йылдарҙа ауыл Вот автономиялы өлкәһе, ә 1921 йылдан Татар АССР-ының Алабуға кантоны, 1928 йылдан — Саллы кантоны составына керә. 1930 йылдан Красный Бор районы, 1960 йылдан — Әгерже районы, 1963 йылдан — Алабуға районы, 1964 йылдан — йәнә Әгерже районы составында була.

# Уразай (Әгерже районы)
## Халҡы

1762 йылда ауылда 32 ир затлы типтәр; 1859 йылда — 210 типтәр (башҡорттарҙан) һәм 10 аҫаба башҡорт; 1897 йылда — 458 башҡорт, 3 типтәр һәм 3 дәүләт крәҫтиәне иҫәпләнгән.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1859 | 1887 | 1905 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1989 | 2002 | 2010 |
| 228 | 370 | 488 | 776 | 662 | 698 | 527 | 460 | 431 | 299 | 250 | 201 |
# Алёшин Евгений Павлович

Алёшин Евгений Павлович (23 апрель 1931 — 7 апрель 2014) — Рәсәй ғалимы, биолог, биология фәндәре докторы, профессор, Рәсәй ауыл хужалығы фәндәре академияһы академигы, СССР-ҙың халыҡ депутаты (1989 — 1992).

# Алёшин Евгений Павлович
## Биографияһы

Краснодар крайы Кореновск станицаһында (хәҙерге Кореновск ҡалаһы) тыуа.
1954 йылда Кубань ауыл хужалығы институтын тамамлай.
1955 — 1960 йылдарҙа — кесе ғилми хеҙмәткәр, Кубань .дөгө физиологияһы лабораторияһында тәжрибә станцияһында бүлек мөдире.
1960 — 1962 йылдарҙа — Краснодар политехник институты доценты.
1962 — 1966 йылдарҙа — Төньяҡ Кавказ фитопатология Ғилми Тикшеренеү Институтының биохимия лабораторияһы мөдире. Фән буйынса директор урынбаҫары, Бөтә Союз ҒТИ-ның дөгө физиологияһы бүлеге мөдире (1966 — 1972). Кубань ауыл хужалығы институтының Үҫемлектәр физиологияһы һәм биохимияһы кафедраһы мөдире (1972 — 1978). Бөтә Союз дөгө ғилми-тикшеренеү институты директоры (1978 — 1998).
Биология фәндәре докторы (1968), профессор (1969), Бөтә Союз ауыл хужалығы фәндәре академияһы академигы (1985), Рәсәй фәндәр академияһы академигы (2013). Үҫемлектәр һәм дөгө физиологияһы өлкәһендә билдәле ғалим.
Дөгө үҫтереүҙең интенсив технологияһы һәм уны экологик яҡтан хәүефһеҙ ысулдар үҫтереү буйынса эштәр авторы. Ристың 12 сортын булдырыуҙа ҡатнаша.
500-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 80 китап (5 монография, 1 дәреслек, 4 белешмә) нәшер итә. уйлап табыуға 40 авторлыҡ танытма һәм патент ала.

# Алёшин Евгений Павлович
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

СССР-ҙың фән һәм техника өлкәһендәге Дәүләт премия лауреаты (1977). «Почёт Билдәһе» (1971), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1973, 1976), Халыҡтар дуҫлығы (1981), Почет ордены (1996), СССР миҙалдары, күкрәккә таға торған «СССР-ҙың уйлап табыусыһы» (1984) билдәһе менән бүләкләнә.
СССР-ҙың халыҡ депутаты (1989—1992).

# Алёшин Евгений Павлович
## Ғилми хеҙмәттәре

* Дөгөнө минераль туҡландырыу /авторҙашы: А. П. Сметанин. — Краснодар: Китап нәшриәте, 1965. — 208.
* Кубандә дөгө мәҙәниәте / авторҙашы: А. П. Джулай, Е. Б. Величко — Краснодар: Китап нәшриәте, 1980. — 205 б.
* Дөгө үҫтереүсенең ҡыҫҡаса белешмәһе / авторҙашы: В. П. Конохов — М., Агропромиздат, 1986. — 252 б.
* Агрономия дәфтәре: дөгө үҫтереү буйынса интенсив технология / авторҙашы: А. П. Калинин, М. И. Чеботарев. — М.: Россельхозиздат, 1987. — 128 б..
* Адыгейҙа дөгө мәҙәниәте : (Адыгеяның дөгө ярмаһы үҫтереүселәре һәм белгестәре өсөн ҡулланма / авторҙашы.: Р.М. Алибердов һ. б. — Майкоп, 1989. — 144 б. Дөгө ярмаһы һәм Адыгеш хужалығы белгестәре өсөн пособие
# Мөхәмәтов Исфар Фәтҡелислам улы

Мөхәмәтов Исфар Фәтҡелислам улы (рус. Мухаметов Исфар Фаткулисламович; 19 апрель 1940 йыл) — партия эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының йәштәр эштәре, физик культура һәм туризм буйынса комиссия рәйесе. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

# Мөхәмәтов Исфар Фәтҡелислам улы
## Биографияһы

Мөхәмәтов Исфар Фәтҡелислам улы 1940 йылдың 19 апрель Башҡорт АССР-ының Ишембай районы Петровский ауылында тыуған. Милләте буйынса башҡорт, юғары белемле — 1966 йылда Өфө авиация институтын, 1980 йылда Сверловск юғары партия мәктәбен тамамлаған.
Хеҙмәт юлын урман хужалығы эшсеһе булып башлай, артабан ВЛКСМ-дың район комитеты инструкторы була. 1959—1962 йылдарҙа Совер Армиһы сафтарын саҡырыла. Институтты тамамлағас «Башнефтепроект» институтында инженер-конструктор, өлкән инженер булып эшләй. 1969 йылдан КПСС-тың Өфө ҡалаһы комитетында инструктор. 1974 йылда Өфө ҡалаһы Калинин районында икенсе секретарь. 1984—1992 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты секретары. 1992 йылдан «Восток» коммерция бануы вице-президенты.
Өфө ҡалаһының Октябрь районы 41-се Транспорт һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының йәштәр эштәре, физик культура һәм туризм буйынса комиссия рәйесе.

# Мөхәмәтов Исфар Фәтҡелислам улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

«Почёт Билдәһе» ордены
# Юкова

Юкова (Юково) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шомокша йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 61 км.

# Юкова
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000003018
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000301
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кувшинка (Куйбышев һыу һаҡлағысы ҡушылдығы)

Кувшинка — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Куйбышев һыуһаҡлағысының һул ярына тамағынан 1950 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Кувшинка (Куйбышев һыу һаҡлағысы ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Ока йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы), Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400312112100000033
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100003
* Бассейн коды — 08.01.04.003
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ғөрөф (йола)

Ғөрөф (ғәр. عرف‎ — 'үрф; рус. Урф) — ислам йәмғиәтендә киң таралған фекерҙәрҙе сағылдырған ислам хоҡуғы сығанаҡтарының береһе (Фиҡһ). Ғөрөфтө Ҡөрьән һәм Сөннәттә туранан-тура иҫбатлауҙар булмаған осраҡта ғына ислам хоҡуғында ҡулланырға мөмкин..

# Ғөрөф (йола)
## Ҡулланылышы

Ханафи мәҙһәбе күҙлегенән ҡарағанда, Ғөрөф халыҡтың нығынған традицияларға (йолаларға) ярашлы һәм аҡыллы теүәл кешеләр ғәйепләрлек булмағанса ғәмәл ҡылыуы. Ғөрөфтө ҡулланыу өсөн дәлил сифатында мосолман хоҡуҡ белгестәре Әл-Бәҡара сүрәһенең 233-сө аятын һәм Ән-Ниса сүрәһенең 6-сы аятын килтерә. Әбү Хәнифә менән Мөхәммәт әш-Шәйбани фекеренсә, әгәр ғөрөф Ҡөрьәнгә һәм Сөннәткә ҡаршы килһә, ул законһыҙға әйләнә. Әбү Йософ иҫәпләүенсә, Ҡөрьәндәге һәм Сөннәттәге ниндәйҙер ҡарар ғөрөфкә нигеҙләнгән икән, ғөрөфтөң үҙгәреүе менән хоҡуҡи ҡарар ҙа үҙгәрә

# Ғөрөф (йола)
## Ҡулланылышы
### Ғөрөф төрҙәре

* ғөрөф-сәхих — был Ҡөрьәнгә һәм Сөннәткә ҡаршы килмәгән йола. Ғөрөфтөң был төрө мосолман дин белгестәренә дәлил сифатында ҡулланырға мөмкинлек бирә.
* ғөрөф-фасид — был Ҡөрьәнгә һәм Сөннәткә ҡаршы килгән йола. Ғөрөфтөң был төрөн дәлил сифатында ҡабул итеү тыйыла.
* ғөрөф-ғәм — бер илдә йәшәүсе барлыҡ кешеләрҙең йолалары.
* ғөрөф-хас — халыҡтың айырым төркөмдәре араһында таралған йола.
* ғөрөф-ҡәүли — билдәле бер төркөм кешеләрҙең һүҙҙе йәки фразаны уларҙың лексик мәғәнәһенән айырмалы мәғәнәлә ҡулланыу йолаһы.
* ғөрөф-ғәмәли — эштәрҙе, ғәмәлдәрҙе билдәле бер тәртиптә башҡарыу.

# Ғөрөф (йола)
## Башҡорт телендә

Башҡорт телендә "ғөрөф" һүҙе тарихи шарттарҙа барлыҡҡа килгән, халыҡ тарафынан ҡабул ителеп быуындан-быуынға күсә килә дөйөм ҡағиҙәгә (йолаға) әйләнгән тәртип, аң, ҡараш, зауыҡ һ.б. Шул уҡ ваҡытта ғәҙәт йолаһы мәғәнәһендә лә нығынып, ғөрөф-ғәҙәт (адат) тигән төшөнсә лә барлыҡҡа килгән.