yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Бутенко Раиса Георгиевна

Бутенко Раиса Георгиевна (13 сентябрь 1920 йыл — 26 март 2004 йыл) — ғалим-үҫемлектәр физиологы, күҙәнәк биологияһы белгесе; Биология фәндәре докторы (1963), СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1974), ВАСХНИЛ академигы (1988, 1986 йылдан бирле ағза-корреспонденты). 300 научных хеҙмәт авторы, уларҙың күбеһе сит илдәрҙә баҫылған.
«Үҫемлектәрҙең соматик күҙәнәктәренең парасексуаль гибридизацияһы (ҡушылған) ваҡытында цитоплазманың ген детерминантының ике яҡлы мираҫ күренеше» фәнни асылышының авторы. Уның етәкселегендә Бөтә Рәсәй күҙәнәк культуралары коллекцияһы һәм үҫемлек объекттарының криобанктары булдырыла.

# Бутенко Раиса Георгиевна
## Биографияһы

Раиса Георгиевна Бутенко 1920 йылдың 13 сентябрендә Смоленск губернаһының Бельское өйәҙе Кабылщина ауылында тыуған (башҡа сығанаҡтар буйынса Аҡ ҡалала).
1942 йылда ул Мәскәү ауыл хужалығы академияһын тамамлай (МСХА). 1942—1944 йылдарҙа Үзбәкстан ССР-ында, Эске эштәр министрлығының дәүләт фермаһында агроном булып эшләй. 1944 йылдан ул Мәскәүҙә йәшәй һәм эшләй. 1947 йылда Мәскәү ауыл хужалығы академияһының аспирантураһын тамамлай, 1948 йылдан биология фәндәре кандидаты. 1947 йылдан ғүмеренең аҙағына ҡәҙәр Райса Бутенко Фәндәр академияһының К. А. Тимирязев исемендәге Үҫемлек физиологияһы институтында эшләй: 1970 йылдан — туҡымалар культураһы һәм морфогенез лабораторияһы мөдире; 1986—1996 йылдарҙа — Күҙәнәк биологияһы һәм биотехнология бүлеге мөдире; 1996—2004 йылдарҙа — баш ғилми хеҙмәткәр. Шул уҡ ваҡытта, 1971 йылдан Бутенко — Мәскәү университетының биология-ер (1973 йылдан — биология) факультетының үҫемлек физиологияһы кафедраһы профессоры.
Р. Г. Бутенко Беренсе Чайлахян уҡыуҙарын ойоштороу комитеты ағзаһы (1993), һәм был уҡыуҙарҙа беренсе лекция уҡый. Беренсе Чайлахян уҡыуҙарының икенсе лекцияһы авторы — профессор Антон Георгиевич Ланг
Раиса Бутенко Мәскәүҙә, Мичуринский проспектында, 12, корп. 1 йәшәй. 2004 йылдың 26 мартында Мәскәүҙә вафат була. Уны Востряковское зыяратында ерләйҙәр.

# Бутенко Раиса Георгиевна
## Маҡтаулыисемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены,
* Октябрь Революцияһы ордены
* «Почёт Билдәһе» ордены,
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн. В. И. Ленин тыуыуының 100 йыллығы айҡанлы» миҙалы.
* СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1984).
# Орфоэпия

Орфоэпия (бор. грек. ὀρθός «дөрөҫ» һәм ἔπος «телмәр») — әҙәби телдә нығынған телмәр ҡағиҙәләре йыйылмаһы. Ҡайһы бер авторҙар, орфоэпия төшөнсәһен бер аҙ "киңәйтеп", уға өндәрҙе әйтеү һәм баҫым нормаларын да индереп ебәрә, «тар» ҡараш иһә баҫымды орфоэпия ҡағиҙәләренә индермәй.
Орфоэпия нормалары телмәр эшмәкәрлегендә мөһим урын биләй, сөнки өндәрҙе боҙоп әйтеү йә баҫымды дөрөҫ ҡуймау әйтелгәндең мәғәнәһенә хилафлыҡ килтерә, аңлауҙы ауырлаштыра, ғөмүмән, тыңлаусыла насар тәьҫир ҡалдыра.

# Орфоэпия
## Әйтелеште бер төрлөгә әйләндереү тарихы, диалекттар

Рим империяһының яңы провинцияларына латин теле үтеп ингәндә һәм яҙма әҙәби тел менән һөйләү теле араһында айырма ҙурайғанда диалекттағы әйтелештең орфоэпик нормаларҙан тайпылыу осраҡтарынан төҙөлгән белешмәлектәр барлыҡҡа килә.
Тарҡау феодализм осоронда әҙәби телде дөйөм ҡағиҙәләргә яраҡлаштырыу менән шөғөлләнмәйҙәр һәм орфоэпия ҡағиҙәләрен ҡулланмайҙар. Рыцарҙар шиғриәтенән үтә сағыу диалектизмдарҙы алып ташлап, әҙме-күпме нормалар индерергә тырышыуҙарҙа ғына орфоэпияға иғтибар шәйләнә.
Берҙәм милли телдәр формалашҡан дәүерҙәрҙә орфоэпия мәсьәләһе ҡалҡа. Орфоэпик берҙәмлеккә ынтылыу ерле һөйләштәргә, айырым төркөмдәр һәм ҡатламдар араһында ғына ҡулланылған телмәр төрҙәренә ҡаршы сыға. Мәҫәлән, XVI—XVII быуаттарҙағы француз грамматикалары ерле диалектизмдарҙы ла, һарай тирәһендәге аҡһөйәктәрҙең үҙҙәре генә ҡулланған айырым әйтелеш нормаларын индерергә тырышыуын да инҡар итә.
XVIII—XIX быуаттарға нығынған телмәр нормалары, ҡала халҡының телмәренә бер аҙ яҡынлашыу һәм дворяндар телендәге архаизмдарҙан баш тартыу кеүек ваҡ үҙгәрештәр кисереп, һаҡланып ҡала. Бөйөк француз инҡилабы осоронда француз әҙәби телендә «oi» дифтонгыһын «wa» («ое́» урынына) тип әйтеү орфоэпик күренеш булараҡ нығына.
Рус әҙәби теле тарихында орфоэпик норма XX быуат башына төбәктәрҙәге әйтелештәрҙе, ниһайәт, еңә. Мәҫәлән, унан диалекттарҙағы о менән һөйләү юғала: «м[о]л[о]дой», «х[о]р[о]шо» урынына әҙәби әйтелештәге «м[ъ]л[ʌ]дой», «х[ъ]р[ʌ]шо» ҡулланыла. Шуға ҡарамаҫтан, ҡайһы бер диалектизмдар бирешеп бармай, мәҫәлән, көнбайышта һәм көнсығышта «ч» өнөнөң ҡаты итеп әйтелеүе, үҙәктә «поле», «море» урынына «по́ля», «мо́ря» тип әйтеү һәм башҡалар. Әммә варианттарҙың ҡайһыһы әҙәби тел өсөн дөрөҫ икәнлеге нығытылмаған осраҡтар ҙа күп. Әлеге осорҙа рус орфоэпияһы тулыһынса нығынып бөтмәгән һәм үҫешен дауам итә.
XX быуат башында ерле Мәскәү ғаиләләрендә һаҡланған мәскәү һөйләше өлгө тип һанала. Әммә шул заманда уҡ уның тормоштан артта ҡалыуы асыҡ була. Орфоэпияла нормалар үҙгәреп тора, ҡайһылары юҡҡа сыға, яңылары барлыҡҡа килә. Был процесҡа тормош үҙе, йәнле тел һәм үҙгәреш кисереүсе мәҙәниәт йоғонто яһай. Хәҙерге рус орфоэпияһына айырым өндәрҙең, өнбәйләнештәрҙең, һүҙҙәрҙең әйтелешендә «өлкән» һәм «кесе» нормалар айырыла. «Өлкән» норма иҫке мәскәү әйтелешен һаҡлай. «Кесе» норма хәҙерге әҙәби әйтелеш үҙенсәлектәрен сағылдыра.
# Архитектор Болдырев йорто (Новочеркасск)

Архитектор Болдырев йорто — төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты Ростов өлкәһе Новочеркасск ҡалаһының Ҡыҙыл Армия урамы, 18-се йорт.

# Архитектор Болдырев йорто (Новочеркасск)
## Тарих

Ҡоролмаларҙың проект авторы һәм хужаһы архитектор Болдырев Сергей Иванович булған. Ул - һөнәре буйынса инженер-төҙөүсе. Үҙ эшмәкәрлеге менән бәйле 1900 йылда сыҡҡан «Дон Ғәскәре өлкәһенең иҫтәлекле китабында» телгә алына. Сергей Иванович титуляр советник вазифаһын биләй, һуңғараҡ надворный советник булған. Ул Ғәскәри Вознесенский кафедраль собор төҙөү комиссияһының ағзаһы була, ғибәҙәтхана 1903−1905 йылдарҙа төҙөлгән һәм 1905 йылда асыла. Билдәле булыуынса, Красноармейская урамында 15-се йортта йәшәгән генерал Белявский менән уны туғанлыҡ ептәре бәйләгән. Болдырев 1905 йылда төҙөлгән элекке Рус-Азия банк бинаһы (хәҙер Пионерҙар йорто) архитекторы булараҡ билдәле.
Яҡынса иҫәпләүҙәр буйынса, архитектор 25 самаһы ҡала йортон һәм, шул иҫәптән, 1905 йылда төҙөлгән Красноармейская урамындағы 18-се йортто проектлаған. 1914 йылда йортҡа төкәтмә төҙөлгән, унда Надежда Васильевна Сальникова йәшәгән. Уның ире Г. М. Сальников 1938 йылда репрессиялана.
1992 йылда йорт архитектура ҡомартҡыһы һәм төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты тип танылды. Шулай уҡ был йорт адресы буйынса уның тәүге хужаһының ейәнсәре — Болдырева Татьяна Борисовна йәшәгән.

# Архитектор Болдырев йорто (Новочеркасск)
## Тасуирлама

Ике ҡатлы бина, декоратив биҙәлеше буйынса, ул заманда төҙөлгән йорттарҙан айырылмай.
# Вулькау

Вулькау (нем. Wulkau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 450 кеше йәшәй. Майҙаны — 15,71 км². Диңгеҙ кимәленән 27 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39524 һәм автомобиль коды — SDL.
# Ғәйнә (Свердловск өлкәһе)

Ғәйнә (рус. Гайны) — Свердловск өлкәһенең Әшит ҡала округына ҡараған тарихи башҡорт ауылы.
Ауыл Ачит ҡала округының Заря территориаль идаралығына керә.

# Ғәйнә (Свердловск өлкәһе)
## Халыҡ һаны

2010 йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 415 кеше йәшәй, шул иҫәптән 194 ир һәм 221 ҡатын-ҡыҙ

# Ғәйнә (Свердловск өлкәһе)
## Тарихы

Профессор Ә.З.Әсфәндиәров фекеренсә Ғәйнә ауылын Оло-Ҡошсо улусы аҫаба башҡорттарының ерҙәренә керҙәштәр сифатында күсенгән ғәйнә ырыуы башҡорттары нигеҙләгән.
1834 йылда ауылдың 17 йортонда 99 башҡорт йәшәгән.
1859 йылда 39 йортта 234 башҡорт теркәлгән.
Профессор Ә.З.Әсфәндиәров 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған:
* Башкиры д. Гайны по VIII ревизии 1834 г.
* Абуталип Илчибаев 61, умер в 1830 г., сын Губайдулла 47 (сыновья Хусаин 6 лет, отлучен неизвестно куда, Файзулла 14, Асатулла 5, Сафиулла 1 год).
* Нигматулла Апталипов 44 лет, сыновья Мухаметша 23, Мухаметвалит 18, Ахмадей 8, Мухаметдин 6, Ахматжан 1,5 лет.
* Мулла Габдуллатыф Абдуллин 43 лет, сыновья Мухамадияр 24 (сын Мухаметсадык 3), Курбангалий 18, Мухаметамин 16, Мухаметсафый 14, Мухаметфазыл 12, Мухаметхафиз 6 лет.
* Абдулхалик Абдуллин 37, сыновья Ахметша 8, Зяйнешаблет.
* Абдулкабир Абдуллин 33 (сыновья Мухаметкарим 12, Мухаметдин 8, Мухаметжан 4 лет).
* Зулькарнай Апталипов 64 лет, сыновья Шагисултан 19, умер в 1830 г., Сайфутдин 25 лет.
* Насибулла Зулкарнаев 31, дети Тухватулла 11, Мухаметгалим 1 год.
* Зайнулла Зулкарнаев 28 лет, сын Галиулла 1 года.
* Хамит Мырадулов 46 лет, умер в 1830 г., сын Муллаш 43 (сыновья Исламетдин 15, Назметдин 11), брат Бахтияр 45, умер в 1830 г. (сын Хаирзаман 12 лет).
* Мустаким Тимиров 74 лет, сыновья Хисамитдин 19, умер в 1819 г., Денмухамет 26, Гадельша 21 год.
* Азанчи Зайнитдин Мустакимов 41 год, сын Гилазетдин 9 лет.
* Баймухамет Мустакимов 31 год.
* Хасан Мустакимов 27, дети Мухаметгали 14, Мухаметамин 11 лет.
* Дистаночный начальник Абусаит Мустакимов 52 лет, сыновья Бикмухамет 24, Ярмухамет 23 лет.
* Мирас Уразаев 45 лет, умер в 1817 г.
* Сабит Сынзигитов 34 лет, умер в 1817 г., сын Хабибулла 18 лет.
* Мухаметрахим Рахматуллин 42 лет, сын Ишмухамет 4 лет.
* Расий Рахматуллин 40 лет, сын Хисматулла 7 лет.
* Всего в д. Гайны мужского пола 54, женского — 45 души.
# Пропасть-Ю (йылға)

Пропасть-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Орьях-Лор күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.

# Пропасть-Ю (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300033283
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303328
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Оло Речка (Кандата ҡушылдығы)

Оло Речка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кандат йылғаһының һул ярына тамағынан 92 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Оло Речка (Кандата ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200019801
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201980
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Тобысь (Иосер ҡушылдығы)

Тобысь — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иосер йылғаһының уң ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 70 км.

# Тобысь (Иосер ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000021999
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002199
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Һалҡын шишмә (йылға)

Һалҡын шишмә — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Нөгөш йылғаһының уң ярына тамағынан 5,7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Һалҡын шишмә (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101312111100028367
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102836
* Бассейн коды — 10.01.01.013
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Васях-Юган

{{Река
Васях-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға [[Горная Обь]] йылғаһының һул ярына тамағынан 62 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Васях-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300030817
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303081
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Татька

Татька — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Анеп йылғаһының уң ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.

# Татька
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200012588
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201258
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Чебану Павел

Па́вел Георгиевич Чеба́ну (рум. Pavel Cebanu, 28 март 1955 йыл, Рени, Одесса өлкәһе, Украина ССР-ы, СССР) — совет футболсыһы, һаҡсы, хәҙер Молдавия футбол федерацияһы президенты.

# Чебану Павел
## Карьера
### Уйынсы

Үҙ карьераһын Кишинёвтың «Нистр» командаһында башлай һәм оҙаҡ йылдар уның капитаны була. Чебану ҡатнашлығында Кишинев клубы СССР-ҙың беренсе лигаһында була. Чебану барлығы 341 матч үткәрҙе һәм 45 гол индерә. СССР-ҙың йыйылма командаһына бер тапҡыр ҙа саҡырылмай.

# Чебану Павел
## Карьера
### Тренерлыҡ

1990 йылда үҙенең элекке командаһының тренеры була, әммә 1991 йылда унан китә. Оҙаҡ йылдар Румыния һәм Молдавияның бәләкәй командаларын етәкләй: «Сперанца» (Ниспорены), «Олимпия» (Сату-Маре), «Амоком» (Кишинёв).

# Чебану Павел
## Карьера
### Функционер

1997 йылдың 1 февраленән Молдавия футбол федерацияһын етәкләй. 2013 йылда Молдавия футбол федерацияһы президенты вазифаһына һайлана. Шулай уҡ УЕФА футбол комитеты вице-президенты вазифаһын башҡара. 2015 йылдың апрелендә Молдова Республикаһының юғары дәүләт наградаһы — Республиканың Ордены менән бүләкләнә.

# Чебану Павел
## Наградалары

* Молдавияның һуңғы 50 йылдағы иң яҡшы футболсыһы.
* СССР-ҙың спорт мастеры: 1984
* «Хеҙмәт даны» ордены кавалеры.
* Om Emerit («Ҡаҙаныштары өсөн») почетлы исем йөрөтөүсе.
* Республика Ордены (Молдавия) (2015)

# Чебану Павел
## Шәхси тормошо

Улы Илие (Илья), футболсы.
# Ков-Буръёль

Ков-Буръёль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ковъю йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Ков-Буръёль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000016743
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001674
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кадниха

Кадниха — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Изылы йылғаһының уң ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Кадниха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200612115200006254
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200625
* Бассейн коды — 13.01.02.006
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Куличек (Куендата ҡушылдығы)

Куличек — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Куендат йылғаһының уң ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Куличек (Куендата ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400312115200021193
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202119
* Бассейн коды — 13.01.04.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Байыҡ сәсән

Байыҡ Айҙар (1 декабрь 1710 йыл — 10 октябрь 1814 йыл) — сәсән, шағир-импровизатор, башҡорт халҡының азатлығы өсөн көрәшеүсе.

# Байыҡ сәсән
## Биографияһы

Байыҡ сәсән Златоуст өйәҙенең Мырҙалар волосындағы Мәхмүт ауылында 1710 йылдар тирәһендә тыуған. 1812 йылда башҡорт халҡын француз яуына ҡаршы саҡырған өндәмәһендә: «Йөҙ йыл буйын уйлаған» — тигән юлдары ла юҡтан тыумаған. Ул XVIII быуаттағы башҡорт ихтилалдарының, Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышының һәм 1812 йылғы Ватан һуғышы осоро ваҡиғаларының шаһиты булған.
Байыҡ Салауаттың атаһы Юлай, уның атаһы Аҙналы менән Әй буйын биләгән Байназар тархандың улы булған. Байназар тархандың биш улы: өлкәне Байыҡ, икенсеһе Танып, өсөнсөһө Тайып, дүртенсеһе Ҡайып, бишенсеһе Танһыҡ булған.
Үҙе сәсән булып, Байыҡ атаһынан йәшләй айырылған, ил гиҙгән. Үҙ алдына көн иткән Тайыбы Аҙналы тархандың ҡыҙын урлаған да был диярҙа тормаған, ҡаҙаҡ араһына тайған. Танып менән Ҡайыбы бер яуҙа ғәйеп булған. Байназар төпсөк улы Танһыҡ менән көн күргән.

# Байыҡ сәсән
## «Урал» йыры авторы

Байыҡ Айҙарҙың башҡорт халҡының гимнына әүерелгән «Урал» йырын сығарыуы уны башҡа сәсәндәрҙән айырып тора һәмтағы ла данлыраҡ итә.
* Урал йыры иң тәү "Йәйләүек", һуңынан "Ете ырыу", унан "Урал" булып киткән",
— тип яҙа үҙенең «Сәсән аманаты» китабында Мөхәмәтша Буранғолов. Мәхмүт сәсән булған ерендә «Урал» йырын йырлар алдынан, уны Байыҡ сәсән сығарғанлығы хаҡында мәғлүмәт биреп башҡарған.

# Байыҡ сәсән
## Хәтер

* 2008 йылдың мартында Байыҡ сәсәндең тыуған төйәге Мәхмүттә башҡорт халҡының аҫыл улына уның вариҫтары һәйкәл асты.
* Салауат районының Арҡауыл ауылындағы урта мәктәп Байыҡ сәсән исемен йөрөтә.
* Башҡортостанда Әҙәбиәт йылы (2015) айҡанлы интернет селтәрендә Айҙар Байыҡ сәсән исемендәге сәсәндәр бәйгеһе үткәрелә.
# Фазлыев Рәбис Тимерхан улы

Фазлыев Рәбис Тимерхан улы (19 апрель 1937 йыл — 19 апрель 2012 йыл) — ғалим-тау инженеры, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1980). Татарстан Республикаһының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1993), СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1990), Татарстан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (1994).

# Фазлыев Рәбис Тимерхан улы
## Биографияһы

Рәбис Тимерхан улы Фазлыев 1937 йылдың 19 апрелендә Башҡорт АССР-ының Шаран районы Ерекле ауылында тыуған.
1959 йылда Өфө нефть институтын тамамлай. Хеҙмәт юлын Бөгөлмә ҡалаһында Татарстан нефть ғилми‑тикшеренеү һәм проект институтында башлай.
1961 йылға тиклем инженер, өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1964—67 йылдарҙа сектор етәксеһе булып эшләй.
1971 йылдан сектор мөдире, 1975 йылдан лаборатория мөдире вазифаһында эшләй.
1986 йылдан башлап нефть ятҡылыҡтарын үҙләштереү бүлеге мөдире, 2003—09 йылдарҙа баш ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.
2006 йылдың 5 октябрендә Татарстандың фәнни-тикшеренеү һәм проект институтында (ТатНИПИнефть) «Күп көбәкле горизонталь скважиналарҙа шыйыҡлыҡ ағымы үҙенсәлектәре» тигән темаға докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
2010 йылда Әлмәт нефть институтында уҡыта башлай.
1967—1971 йылдарҙа һәм 1981—1986 йылдарҙа Алжирҙа эшләй.
Фазлыев Рәбис Тимерхан улы 2012 йылдың 19 апрелендә Бөгөлмә ҡалаһында вафат була.

# Фазлыев Рәбис Тимерхан улы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Фәнни эшмәкәрлеге нефть һәм газ ятҡылыҡтарын үҙләштереү өлкәһендәге тикшеренеүҙәргә бәйле. Уның етәкселегендә майҙанға, сығанаҡҡа һәм һайланған урынға һыу ебәреү системаларын ҡулланып ятҡылыҡтарҙы үҙләштереү процесын, сеймал сығарыу скважиналарына һыу ебәреү динамикаһын гидродинамик иҫәпләү үткәрелә, күп забойлы горизонталь скважиналарҙы файҙаланыу һөҙөмтәлелеге һәм башҡалар тикшерелә.
150‑нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
# Гөлйемеш (исем)

Гөлйемеш — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме.

# Гөлйемеш (исем)
## Этимология

Гөлйемеш — сәскә исеменән алынған.
* Иғтибарлыраҡ ҡараһаң, һәр ғаиләлә хәҙер ҙә исем атауҙың бер системаһы һаҡланып килә. Әйтәйек, сәскә исемдәре: Роза,Ләлә,Гөлйемеш, Миләүшә, Аөсәскә.

# Гөлйемеш (исем)
## Билдәле шәхестәр

Садыҡова Гөлйемеш Хәйрулла ҡыҙы — Ҡасим Дәүләткилдеев исемендәге республика һынлы сәнғәт гимназия-интернаты директоры, Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы.
Баязитова Гөлйемеш Миңлеғәле ҡыҙы (9 ноябрь 1996 йыл) — Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтының IV курс студенты, “Башҡортостан” Телерадиокомпанияһында “Ашҡаҙар” радиоһының тауыш режиссеры булып эшләй, Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы Темәс ауылында тыуған.

# Гөлйемеш (исем)
## Әҙәбиәттә

Башҡорт халҡының күренекле яҙыусыһы Әкрәм Вәлиҙең “Май ямғыры” (1958) һәм “Гөлйемеш сәскәһе” (1963) романдарын үҙ эсенә алған дилогияһы 1950—1960‑сы йылдарҙағы ауыл тормошона арналған.
Мөлөкөв Булат Рәжәп улы «Сәскә атты гөлйемеш» шиғырҙар йыйынтығы (Өфө «Китап» — 2019)
Фәүзиә Ҡотлогилдинә «Гөлйемеш» шиғыры:
* Тыуған яҡ туғайҙарында
* Күкрәп үҫә бер емеш,
* Ҡырағай раузаға оҡшаш -
* Сәнескеле гөлйемеш.