yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Оло Кучиминская

Оло Кучиминская — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Гнилая ҡылымығының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Оло Кучиминская
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200045472
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204547
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Фарсы баҡсалары

Фарсы баҡсалары — Иран һәм уның мәҙәни йоғонтоһон кисергән башҡа ҡайһы бер илдәрҙәге (Испанияла Андалусиянан алып Һиндостандың көнбайыш өлөшөнә тиклем) баҡсалар, фарсы традицияларына ярашлы төҙөлгән баҡса-парк сәнғәте. Баҡсаның фарсы философияһын тормошҡа ашырыуҙың иң билдәле миҫалы булыпҺиндостандағыТаж Махал баҡсаһы тора.
2011 йылда Иран территорияһында (Пасаргады, Исфахан, Кәшән , Шираз, Махан, Йезд, Аббасабад, Аҡбарих, Пахлеванпур ҡалаларында) һаҡланып ҡалған туғыҙ фарсы баҡсаһы ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекттары исемлегенә индерелгән.
# Ахрап

Ахрап — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сильга йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Ахрап
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201112111100023286
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102328
* Бассейн коды — 10.01.02.011
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Шоболга

Шоболга — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вязовик йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Шоболга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — йылғаның башынан алып Төньяҡ Двина Вычерга йылғаһына ҡойғанға тиклем, Юг һәм Сухона йылғаларын индермәйенсә (инештән Кубен гидроузлына тиклем). Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100312103000007629
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000762
* Бассейн коды — 03.02.01.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# РусГидро

Был тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып Википедия проектына ярҙам итә алаһығыҙ.
«РусГи́дро» ПАЙ — Рәсәйҙең энергетика компанияһы, илдәге күпселек гидроэлектростанцияларҙың үҙәге. Донъяның гидроэнергетик компаниялары араһында 3-сө урында тора( Hydro-Quebec һәм Eletrobrás компанияларзан һуң). Ойошма Красноярский ҡалаһында теркәлгән, штаб-квартираһы Мәскәүҙә.
Рәсәйҙең иң эре компаниялар списогында 17-се урында булды (2012 йыл).

# РусГидро
## Тарих

07.2009-15.07.2010 көндәрҙә «Русгидро» идаралыҡ рәйесе урынбаҫары вазифаһын Хәмитов Рөстәм Зәки улы башҡарҙы.
2010 йылдан алып Башҡортостанда күпселек электроэнергия Русгидроның «Башҡортостан электр тапшырыу компанияһы» ЯСЙ аша таратыла.

# РусГидро
## Тарих
### Күрһәткестәр

«РусГидро» электростанциялары эшләүенә һауаға 40,4 млн тонн Углерод оксидты тапшырылмай.
# Паленьга (Пинега ҡушылдығы)

Паленьга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.

# Паленьга (Пинега ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000039082
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003908
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сантьяго (мәғәнәләр)

* Сантьяго — Чилиҙың баш ҡалаһы.
* Сантьяго — Чилиҙың урта өлөшөндә урынлашҡан өлкә.
# Лангензальцведель

Лангензальцведель (нем. Langensalzwedel) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 186 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,91 км². Диңгеҙ кимәленән 30 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39590 һәм автомобиль коды — SDL.
# Дмитриева Поляна ауыл Советы (Шаран районы)

Дмитриева Поляна ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Шаран районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Дмитриева Поляна ауылы.

# Дмитриева Поляна ауыл Советы (Шаран районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

# Дмитриева Поляна ауыл Советы (Шаран районы)
## Географик урыны

Дмитриева Поляна ауыл Советы Түбәнге Ташлы, Ерекле , Шаран, Писарев һәм Иҫке Томбағош ауыл Советтары менән сиктәш.

# Дмитриева Поляна ауыл Советы (Шаран районы)
## Составында

Дмитриева Поляна ауыл Советы составына 7 тораҡ пункт ингән:
* Буляково ауылы,
* Дмитриева Поляна ауылы,
* Загорные Клетья ауылы,
* Исәмәт ауылы,
* Источник ауылы,
* Ҡаракүл ауылы,
* Преображенский ауылы.
# Тартыҡов Садиҡ Насретдин улы

Тартыҡов Садиҡ Насретдин улы (рус. Тартыков Садык Насретдинович; 15 февраль 1913 йыл — 1995 йыл) — ғалим-агроном, дәүләт һәм хужалыҡ органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1968—1973 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының ауыл хужалығы министры. БАССР-ҙың бишенсе—һигеҙенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Иҡтисад фәндәре кандидаты. Ике Ленин һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры.

# Тартыҡов Садиҡ Насретдин улы
## Биографияһы

Садиҡ Насретдин улы Тартыков 1913 йылдың 15 февралендә Кемерово өлкәһе Юргинск районы Зимник ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1932 йылда Минзәлә ауыл хужалығы техникумын тамамлағандан һуң агроном булып башлай. 1935—1944 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. В. И. Ленин исемендәге Хәрби-сәйәси академияһын һәм Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлай.
Һуғыштан һуңғы йылдарҙа хеҙмәт фронтының төрлө участкаларында: Дәүләкән районының «Красная Башкирия» ауыл хужалығы артеле рәйесе, район советы рәйесе урынбаҫары, партия район комитетының икенсе секретары, 1954—1957 йылдарҙа Шишмә район советы рәйесе булып эшләй. Һуңынан партияның Дәүләкән район комитетының беренсе секретары вазифаһында.
Бер нисә саҡырылыш Башҡорт АССР-ының Юғары Советының депутаты итеп һайлана. КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты ағзаһы, партияның ике съезы делегаты була.
Ул республикала тәүгеләрҙән булып ауыл хужалығы эштәрен механизациялау буйынса звенолар ойоштора. Дәүләкән районының машина-трактор станциялары етештереү күрһәткестәре һәм кадрҙар менән тәьмин ителеш буйынса республикала алдынғы урындарҙы биләй. 1968 йылдан хаҡлы ялға сыҡҡансы республиканың Ауыл хужалығы министрлығына етәкселек итә.
Хаҡлы ялға сыҡҡас, бер нисә йыл Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре булып эшләй.

# Тартыҡов Садиҡ Насретдин улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Ике Ленин ордены,.
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
# Лазарев Дмитрий Ильич

Лазарев Дмитрий Ильич (8 ноябрь 1922 йыл — 27 февраль 1991 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945).

# Лазарев Дмитрий Ильич
## Биографияһы

Дмитрий Ильич Лазарев 1922 йылдың 8 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Бөрө кантоны Братовщина ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Урыҫ. 7 класс тамамлай. Колхозда эшләй.
1941 йылдың октябрендә Башҡорт АССР-ының Ҡалтасы район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла.
Бөйөк Ватан һуғышында 1942 йылдың июнь айынан. Көньяҡ-Көнбайыш, Воронеж, Дала, 2-се Украина, 1-се Белорус фронттарында һуғыша. Курск алышында ҡатнаша, Днепр, Прут, Висла, Одра аша сыға, Берлинды алыуҙа ҡатнаша. Дүрт тапҡыр яралана.
1945 йылдың 21 ғинуарында орудие командиры гвардия сержанты Лазарев Дмитрий хеҙмәт иткән 34-се гвардия мотоуҡсылар бригадаһының артиллерия дивизионы (12-се гвардия танк корпусы, 2-се гвардия танк армияһы, 1-се Белорус фронты) төнгө марш менән барғанда, польша ҡалаһы Иновроцлавтан көнбайыштараҡ дошман засадаһы менән осраша. Ҡараңғылыҡ менән файҙаланып, Лазарев расчет яугирҙәр менән бергә орудиеһын дошман батареяһына 200 метрға тәгәрләтеп килтерә һәм мәргән ут менән өс пушкаларын юҡ итә. Фашист автоматсылары совет артиллеристарын ситләтеп үтеп, арт яҡтан һөжүм итә. Орудиены бороу һуң икәнен күреп, Лазаревтың орудие расчеты дошманға гранаталар ырғыта һәм автоматтарҙан ата. Алыш бөтә. Дошман юҡ ителә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 27 февралендәге указы менән командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм немец-фашист илбаҫарҙары менән алышта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн гвардия сержанты Лазарев Дмитрий Ильичҡа, Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырылып, Советтар Союзы Геройы исеме бирелә(№ 5730).
Старшина Д. И. Лазарев 1948 йылдың апрелендә демобилизациялана. Йәшәү урынын итеп Ярославль ҡалаһын һайлай, бында уҡый, китап нәшриәтендә эшләй, артабан — Ярославль музей-ҡурсаулығында директорҙың хужалыҡ эштәре буйынса урынбаҫары була.
1991 йылдың 27 февралендә вафат була. Көнбайыш граждандар зыяратында ерләнә (Чурилково). 1993 йылда Ярославлдең Хәрби мемориал зыяратының Геройҙар аллеяһына күсереп ерләнә.

# Лазарев Дмитрий Ильич
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Советтар Союзы Геройының «Алтын Йондоҙ» миҙалы (27.02.1945).
* Ленин ордены (27.02.1945).
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (05.02.1945).
* 1 дәрәжә Ватан һуғышы ордены (06.04.1985).
* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (28.06.1945).
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (12.01.1945).
* Миҙалдар.

# Лазарев Дмитрий Ильич
## Хәтер

Башҡортостандың Ҡалтасы районы Краснохорлм ауылының бер урамы Советтар Союзы Геройы Д. И. Лазарев исеме менән аталған, ә район үҙәге Ҡалтасы ауылында 1985 йылдың 9 майында тантаналы рәүештә уның бюсы асыла.
# Тыуыш (Ҡариҙел ҡушылдығы)

Тыуыш — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/1804/177/487/47 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Тыуыш (Ҡариҙел ҡушылдығы)
## Географияһы

Тыуыш йылғаһы – Ҡариҙел йылғаһының һул ҡушылдығы (47/49 км от устья по данным ГВР/измерения), малая река Камского бассейна на Прибельской увалисто-волнистой равнине. Исток находится в 1,5 км южнее д. Калининское Калтымановского сельсовета Иглинского района Башкортостана (54°39′49.1″N 56°30′20.6″E) в карстовых проявлениях оврага севернее урочища Ерошково Поле. Длина - 36/48 км (данные ГВР/измерение).

# Тыуыш (Ҡариҙел ҡушылдығы)
## Этимологияһы

Йылғаның атамаһы «Башҡортостан Республикаһы топонимдары һүҙлеге»нда шәре тигәнде аңлатҡан диалект башҡорт һүҙе тыуыштан барлыҡҡа килгән.

# Тыуыш (Ҡариҙел ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Павловка һыуһаҡлағысынан Шаҡша биҫтәһендәге һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201212111100024091
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102409
* Бассейн коды — 10.01.02.012
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ай-Порха-Юган

Ай-Порха-Юган — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вогулка йылғаһының уң ярына тамағынан 94 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Ай-Порха-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300029463
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302946
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Төньяҡ Мый

Төньяҡ Мый — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Весляна йылғаһының һул ярына тамағынан 109 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Төньяҡ Мый
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100001754
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100175
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Аргиппейҙар

Аргиппейҙар (бор. грек. Ἀργιππαῖοι) — Урал тауҙары тирәһендә, исседондарҙан көнбайышҡа, сарматтарҙан көнсығышҡа, массагеттарҙан төньяҡ-көнбайышҡа һәм каспийҙарҙан төньяҡ-көнсығышҡа табан йәшәүсе халыҡ. Төрлө осорҙа ғалимдар уларҙы Кавказ, Алтай йәғни Карпат тауҙары тирәһендә урынлаштырғандар. Филология фәндәре докторы профессор Мирфәтих Зәкиев аргипейҙар Көньяҡ Уралда йәшәгән һәм башҡорт халҡының формалышыуында ҙур йоғонто яһаған тигән фекерҙе иң дөрөҫө тип иҫәпләй.
Совет филологы, антика тарихы С. Я. Лурье иҫәпләүенсә, б.э.т. V быуатта Геродоттың «Тарих»ында аргиппей исеме аҫтында хәҙерге башҡорттарҙың ата-бабалары телгә алына. Геродот хәбәр итеүенсә, аргиппейҙар «бейек тауҙар битләүендә» йәшәй. Аргиппейҙар малдарҙы аҙ тотҡан, сөнки көтөүлектәре насар булған. Һәр береһе ағас төбөндә йәшәй. Ҡышҡыллыҡҡа ағасты һәр ваҡыт тығыҙ аҡ кейеҙ менән ҡаплайҙар, ә йәйен япҡысһыҙ ҡалдыралар. Уларҙы башҡа кешеләр йәберләмәйҙәр, сөнки улар изге тип хөрмәт ителә һәм аргиппейҙарҙың хатта хәрби ҡоралдары ла юҡ. Улар күршеләренең үҙ-ара низағтарын яйға һала һәм аргиппейҙарҙа тыуған иленән ҡыуылған берәйһе һыйынырға урын тапһа — уны бер кем дә кәмһетмәйәсәк.
Геродот буйынса, улар барыһы ла, ир-егеттәре лә, ҡатын-ҡыҙҙары ла, тыумыштан пеләш башлы, яҫы танаулы һәм киң эйәклеләр. Агрипейҙар айырым телдә һөйләшә, скифса кейенә, ағас емештәре менән туҡлана. Аҙыҡҡа ҡулланылған ағастың атамаһы — понтик. Был ағас инжир ҙурлығында, уның емештәре баҡса борсағына оҡшаш, әммә эсендә һөйәге бар. Бешкән емеште туҡыма аша һығалар һәм унан «асхи» тигән ҡара һут сыға. Был һутты улар һөткә болғап эсә. «Асхи»ның тѳпрәһенән күмәс әҙерләйҙәр. С. Я. Лурье «асхи»ны «әсе» (рус. кислый) төрки һүҙенә тап килтерә, ә телсе Ж. Ғ. Кейекбаев буйынса, «асхи» һүҙе башҡорт телендәге «әсе һыу»ҙы (рус. кислая жидкость) хәтерләтә.
Аргиппейҙар термины — «арго» (тиҙ йөрөшлө карап) һәм «гиппей» (ат) боронғо грек теленең һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән тигән фараз бар. М. З. Зәкиев буйынса, төрки яугир гректар менән танышҡанда, уларҙың кем һин тигән һорауына, үҙен ират (илде һаҡлаусы) тип яуап ҡайтарған, бында «ар / ир» (ир-егеттәр) һәм «ат». Гректтар бәлки үҙҙәре яртылаш тәржемә иткәндәр, һөҙөмтәлә иргиппей / аргиппей һүҙе барлыҡҡа килгән.
аныҡлаусы һүҙе арғы (теге яҡ) менән бергә этноним составына пи (бей) төрки һүҙе инеүе мөмкин, был тәржемә иткәндә «теге (арғы) яҡ (тау йәки йылға) бейҙәре».
# Ethnologue

Ethnologue («Этно́ло́г»; тулы атамаһы — Ethnologue: Languages of the World— «Этнолог: Донъя телдәре») — донъя телдәре буйынса иң билдәле белешмәлек, SIL International (элек Summer Institute of Linguistics — «Йәйге лингвистика институты») тарафынан эшләнеп, баҫма һәм электрон төрҙә нәшер ителә.
1971—2000 йылдарҙа Барбара Граймс (Barbara F. Grimes) "Этнолог"тың баш мөхәррире була; унан һуң был вазифаны Рэймонд Гордон (Raymond G. Gordon, Jr.) биләй.

# Ethnologue
## SIL коды

1984 йылда "Этнолог"та беренсе тапҡыр телдәрҙе таныта торған SIL коды ҡулланыла. 2002 йылда был система Стандартлаштырыу буйынса халыҡ-ара ойошма (ISO) тарафынан ISO-ның элекке стандарттары (ISO 639-1 һәм ISO 639-2) менән яраштырылған халыҡ-ара тел кодтары системаһын эшләү өсөн һайлап алына. ISO 639-3 тип аталған был система "Этнолог"тың үҙендә лә (15-се баҫмаһынан башлап) ҡулланыла һәм үҙ эсенә 7467 индексты индерә. Һәр индекс латин алфавитының өсәр юл хәрефенән (2002 йылға тиклем — баш хәрефтәрҙән) тора.

# Ethnologue
## Белешмәлектең төҙөлөшө; һәр тел өсөн мәғлүмәт күләме

Был хәҙмәттә телдәрҙең генетик классификацияһы ҡулланылһа ла, китаптың төп өлөшө сәйәси-географик принцип буйынса төҙөлгән: илдәр буйынса киҫәктәр асыла, артабан алфавит тәртибендә телдәр тураһында мәҡәләләр теҙелеп китә. Бер тел бер нисә тапҡыр осрарға мөмкин. Һәр тел өсөн уның телдәр классификацияһындағы урыны күрһәтелә.
"Этнолог"тың төп өлөшө илдәр буйынса төҙөлгән (бөтәһе 228 ил).
# Койма (Имгыт ҡушылдығы)

Койма — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Имгыт йылғаһының һул ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Койма (Имгыт ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010700112115300014583
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301458
* Бассейн коды — 14.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Дадиани һарайы

Дадиани һарайы — Грузияның Зугдиди ҡалаһында Дадиани нәҫеленә ҡараған мегрель хакимдары резиденцияһы.

# Дадиани һарайы
## Тарихы

XVII быуатта Грузияла булып киткән итальян миссионеры Арканджело Ламберти түбәндәгеләрҙе яҙып ҡалдыра: «Кенәздең 50-нән ашыу һарайы бар, әммә иң матуры Зугдидила урынлашҡан: ул бик яҡшы таштан һалынған, эске бүлмәләре фарсы стилендә биҙәлгән».
Әлеге ваҡыттағы һарай 1873-78 йылдарҙа кенәз ҡатыны Екатерина Дадиани өсөн төҙөлгән. Һарай проектын эшләгәндә архитектор Эдгар Дж. Райс Алупкалағы Воронцов һарайын өлгө итеп ала. Икенсе һарай Леонид Васильев проекты буйынса уның улы, һуңғы мегрель хакимы өсөн 1880-се йылдарҙа төҙөлә.
Николай Дадиани тәхеттән баш тартҡандан һуң (1866) уның апаһы Саломе әсәһе менән Парижға китә, унда ул 1868 йылдың 18 майында маршал Мюрат ейәне — принц Ашиль Мюратҡа кейәүгә сыға. Ашиль Мюрат Мегрелияға бонапартистарҙың бер нисә ҡомартҡыһын, шул иҫәптән Наполеондың үлгәндән һуң эшләнгән өс битлектең береһен алып килә. Хәҙерге ваҡытта был битлек һарай комплексының бер өлөшөн биләгән тарихи музейға ҡуйылған.

# Дадиани һарайы
## Музей

Мегрелия музейына нигеҙ уның хужаһы Давид Дадиани инициативаһы буйынса 1849 йылда һалына, унда башлыса иң боронғо грузин ҡомартҡылары һәм әйберҙәре туплана. Бөгөн музейҙа 41000 экспонат һаҡлана. Улар араһында — Тагилон хазинаһы инвентары (беҙҙең эраға тиклем 1-се мең йыллыҡ), антик алтын битлек, батшабикә Тамараның әсәһенең иконаһы (12-се быуат), Константинополь ҡолатылғандан һуң Грузияға килеп эләккән боронғо ҡомартҡылар, урта быуаттағы хәрби европа ҡоралв, көнбайыш Европа оҫталарының һынлы сәнғәт һәм графика әҫәрҙәре.
Һарай тирәләй ҙур Зугдид ботаника баҡсаһы йәйрәп ята, уны Саломеның әсәһе, Екатерина Александровна Чавчавадзе-Дадиани — Нина Грибоедованың бер туған апаһы, Европа баҡсасыларынан яҙҙыртып алған үҫентеләр ярҙамында барлыҡҡа килтерә. Баҡса 26,4 гектар майҙанды биләй.

# Дадиани һарайы
## Милек тураһында

1990-сы йылдар уртаһында принц Ашиль Мюрат һәм кенәз ҡыҙы Саломеның бүләһе — принц Ален Мюрат менән уның йәмәғәте принцесса Вероника (ҡыҙ фамилияһы де Шабо-Трамекур) һәм уларҙың ҡыҙы Матильда төпләнеп йәшәү өсөн Зугдиди ҡалаһына күсенеп ҡайта. Улар «Мюраттар Грузияла» фондын ойоштора, артабан Европа суды аша кенәз Дадианиҙарҙың мөлкәтен, һарайҙы ла индереп, үҙҙәренә алырға тырыша. Әммә Дадиани һарайҙарын ҡотҡарыу фонды Грузияла ла бар икән. Был Фонд вәкилдәре, 1919 йылда Дадианиҙарҙың вариҫтары рәсми рәүештә һарай комплексынан баш тартҡан, тип белдерә.
   2007 йылдың 26 майында Зугдиди ҡалаһында булған сағында Грузия президенты, кенәз Дадианиҙарҙың һарайын тергеҙеү буйынса эштәр башҡарыласаҡ, тип белдерә:
# Лабаган-То-Се

Лабаган-То-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Лабаган-Се йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Лабаган-То-Се
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000086535
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008653
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Нярыль-Кикя

Нярыль-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кыпа-Корыль-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Нярыль-Кикя
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300069749
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306974
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Марица алышы

Марицалағы алыш йәки Черномен янындағы 1371 йылдың 26 сентябрендә Черномен ауылынан алыҫ Түгел Марица йылғаһында (Хәҙерге Ваҡытта Көнбайыш Фракиялағы Орменио) Румелия бейлербейы Лала Шахин Паша етәкселегендәге Ғосман дәүләте көстәре һәм ағалы-ҡустылы вукашин (прилеп короле) һәм Углеша (Серес деспоты) мрнявчевичтарҙың коалиция ғәскәре араһында була. Филиппопол ғосмандар һөжүме аҫтында ҡолатылғандан һуң алыш ҡотолғоһоҙ була.

# Марица алышы
## Һөҙөмтә

Көтөлмәгән төнгө һөжүм арҡаһында ғосмандар ышаныслы еңеү яулай. Бының төп сәбәбе булып берләшкән христиан ғәскәрендә тейешле дисциплина булмауы һәм хәрби һаҡ булмауы тора, шуға күрә төрөктәр лагерҙа үлтереш ойоштора. Сербтарҙың ойошмаған ҡаршылығы баҫтырыла. Мрнявчевичтар, яугирҙарҙы тәүәккәл көрәшкә күтәрергә маташыуҙарға ҡарамаҫтан, төнгө алышта һәләк Буда.
Һуғыштан һуң Македонияны ғосманлылар баҫып ала башлай, һәм урындағы күп кенә болгар, серб һәм грек хакимдары солтандың вассалдары була.