yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Тал һырты

Тал һырты (рус. Та́ловский хребе́т) — Көньяҡ Уралдағы һырттарҙың береһе ( Рәсәй Силәбе өлкәһе). Иң бейек урыны— 669 метр. ОлоТал һыртының көнбайышында параллель йүнәлештә Кесе Тал һырты (530 м) урынлашҡан.

# Тал һырты
## Этимология

Н. Шуваловтың «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области» китабы буйынса нигеҙендә "тал" һүҙе ятҡан барлыҡ атамалар, шул иҫәптән тау атамаһы ла башҡорт телендәге тал (аға) һүҙенән алынған. (Таловка, Таловские, Таловский, Таловская, Тальники, Талки — названия речек в разных районах области, а по ним гор, хребтов, населенных пунктов. По обилию ивовых зарослей )

# Тал һырты
## Топонимика

Был тауҙар янындағы уйһыулыҡтарҙа Ҙур Тал һәм Кесе Тал йылғалары аға.
Оло Тал һырты исеме Куштумга ҡушылдығы Оло Тал йылғаһы исеменән аталған.
Кесе Тал һырты атамаһы Оло Тал йылғаһы ҡушылдығы — Кесе Тал йылғаһы исеменән алынған.
Оло Тал йылғаһы Кесе Урал һыртының битләүенән башланғыс ала. Саф көмөш һыулы шишмә булып битләү буйлап көнсығыш йүнәлештә ағып төшә.Тау үҙәненә барып еткәнсе тулылана барып Ҙур Тал йылғаһына әйләнә һәм көньяҡҡа борола. Тау үҙәненең йүнәлеше йылғаны Оло һәм Кесе Тал һырттары араһына алып сыға. Яҙғыһын һыу ятҡылығы тауҙарҙан ағып төшкән ҡар һыуҙары менән ныҡ тулылана.Йылғаның һул яры буйлап һаҙлыҡлы туғайҙар китә.
Кесе Тал йылғаһы ярайһы уҡ ҡыҫҡараҡ. Ул Оло Тал һыртынан көнбайыштараҡ ята. Юлының күпселек өлөшө Кесе Тал һырты.эргәһенән үтә. Өҫтән ҡарағанда был ике йылға Кесе Тал һыртын ҡыҫымға алған һымаҡ күренә.Ә Оло Тал һырты бер аҙ ситтәрәк, көнсығышта ҡала.
Көнбайыш битләү үтеп, Кесе Тал йылғаһы Каменка йылғаһы менән ҡушыла.Унан ҡырҡа көнсығышҡа боролоп Оло Тал йылғаһына һыуын ҡоя. Был ғәжәйеп матур асыҡ урындан ике һырт та боронғо саф тәбиғәте менән ус эсендәге кеүек кенә күренеп тора.
Оло Тал йылғаһы Кесе Тал йылға һыуын алғандан һуң тағы ла дүрт километр тирәһе һаҙлыҡлы уйһыулыҡ аша үтеп Ҡуштамға йылғаһына барып ҡушыла.
18 быуат аҙағында һәм 19-сы быуат башында был йылға буйҙарында алтын йыуғандар.Уларҙың эшмәкәрлегенең эҙҙәре әле лә һаҡланып ҡалған..
Урындағы халыҡ (иң яҡын ҡасаба — Төньяҡ Мейес) ике тау һыртын да Тал тауҙары тип йөрөтә.

# Тал һырты
## Тасуирлама

Ике һырт та Мейәс ҡала округының төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Тыйылға ҡасабаһынан көнбайыштараҡ урынлашҡан. Икеһе лә меридиональ йүнәлештә һуҙылған. Битләүҙәре һөҙәк һәм шишмәләргә бик бай. Әммә үткеһеҙ ҡуйы шырлыҡ менән ҡапланған.
Икеһе лә меридиональ йүнәлештә һуҙылған һәм ҡуйы ҡарағай урманы менән ҡапланған.
ОлоТал һырты (669 м) көнбайыш йүнәлештә Найлы ауылынан 4 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Көньяктан төньяк ҡарай һуҙылған. Оҙонлоғо — 8 км-ҙан ашыу, ә армыттары, айырсалары менән бергә — яҡынса 20 км. Һыртының киңлеге — 4 км. Һыртының өҫтө буталсыҡ урынлашҡан, әммә ҙур булмаған айырым тауҙарҙан тора. Түбәһенең битләүҙәре текә, яланға ҡая сығынтылары бар.
ОлоТал һыртынан көнбайыштараҡ йәнәш тиерлек Кесе Тал һырты урынлашҡан (530 м).
Оло һәм Кесе Талов һырттарының битләүҙәре ҡатнаш урман менән ҡапланған. Составында ҡарағай өҫтөнлөк итә. Аҡ шыршы йәки йүкәлек баҫҡан урындары ла бар.Тау шишмәләргә бик бай
# Озеро ауыл Советы (Дыуан районы)

Озеро ауыл советы — Дыуан районы составында ауыл биләмәһе, 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы). Почта индексы — 452532. ОКАТО коды — 80223830000. Һикәяҙ ауыл Советы ауыл биләмәһе менән берләштерелә.
2008 йылда Салауат районы, Һикәяҙ ауыл Советы, Михайловка ауыл Советы муниципаль берәмектәре менән сиктәш («Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы»).

# Озеро ауыл Советы (Дыуан районы)
## Ауыл Советы составы

Озеро ауылы— административ үҙәк.

# Озеро ауыл Советы (Дыуан районы)
## Тарихы

Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә:
   Озеро ауыл Советының Озеро ауылын Һикәяҙ ауыл Советы составына индерергә. Һикәяҙ ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
# Әҙелбаева Зөләйха Әхмәҙулла ҡыҙы

Әҙелбаева Зөләйха Әхмәҙулла ҡыҙы (4 апрель 1933 йыл — 26 ноябрь 1990 йыл) — һауынсы, Ленин ордены (1970) менән бүләкләнеүсе

# Әҙелбаева Зөләйха Әхмәҙулла ҡыҙы
## Биографияһы

Зөләйха Әхмәҙулла ҡыҙы Әҙелбаева 1933 йылдың 4 апрелендә БАССР-ҙың Бөрйән районы Бикташ ауылында тыуған. Фрунзе исемендәге колхозда һауынсы булып эшләй.
Зөләйха Әхмәҙулла ҡыҙы 1990 йылда Берәтәк ауылында вафат була һәм шул ауыл зыяратында ерләнә.

# Әҙелбаева Зөләйха Әхмәҙулла ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Ленин ордены (1970)
* Владимир Ильич Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы «Фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн» миҙалы (1970)
* «7-се биш йыллыҡ алдынғыһы», «8-се биш йыллыҡ алдынғыһы», «9-сы биш йыллыҡ алдынғыһы» билдәләре
* Профсоюздарҙың өлкә советы Президиумы һәм БАССР Министрҙар Советының Почет грамоталары
# Юрғаш (йылға)

Юрғаш — Ишембай районының Скворчиха ауыл советы (Ишембай районы) биләмәһендәге йылға. Скворчиха (Ҡолан) ауылынан 4 км көньяҡтараҡ башлана, көньяҡ- көнсығыштан көньяҡ- көнбайышҡа табан аға. Йылғаның оҙонлоғо — 15 км, Ағиҙел йылғаһы башланған урындан 796 км алыҫлыҡта Ергәнтауҙан төньяҡтараҡ Ағиҙелгә барып ҡушыла. Йылғаның тауҙан түбән өлөшө ҡайһы бер йылдарҙа ҡорой.
Йылға буйында Ишембай районының Кинйәкәй һәм Юлдаш (Ишембай районы) ауылдары урынлашҡан.
1906 йылда Юрғаш йылғаһы буйында А. Дербенев, А. Комендантов, М. Ершовтарҙың һыу тирмәне булған.
Йылға тирә-яғында һоро урман тупрағында уҫаҡ урмандары үҫә.
Юрғаш атамаһын башҡортса «юрға» (иноходец) һүҙе менән бәйләп аңлаталар.
Юлдаш ауылы халҡы йылғаны Ҡурғашлы тип атай (ҡурғаш- рус."свинец").

# Юрғаш (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры буйынса Кама һыу бассейны округына инә, Кама йылғаһы бассейны, Ағиҙел йылғаһы ярымбассейны, башынан алып Арский ташы һыу кимәлен үлсәү посына тиклем Ағиҙел һыу хужалығы биләмәһенә ҡарай.

# Юрғаш (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре
### Ҡушылдыҡтары

* уң ҡушылдыҡтары- Юрғабаш, Ҡолан һәм башҡа,
* һул яҡ ҡушылдыҡтары-Иҫкыҙма, Ямамбуййылға.
Йылғаның ағышында ҙур булмаған быуа бар.
# Пескиша

Пескиша — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кузоб-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Пескиша
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000016309
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001630
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Дауытова Земфира Әхиәр ҡыҙы

Дауытова Земфира Әхиәр ҡыҙы (11 ноябрь 1955 йыл) — ғалим-офтальмолог. Медицина фәндәре докторы (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2004), Рәсәй Федерацияһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1999).

# Дауытова Земфира Әхиәр ҡыҙы
## Биографияһы

Земфира Әхиәр ҡыҙы Дауытова 1955 йылдың 11 ноябрендә Октябрьский ҡалаһында тыуған. 1979 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлаған. Земфира Әхиәр ҡыҙының күп кенә туғандары табиптар, улар араһында офтальмологтар ҙа бар, мәҫәлән. уның инәһе Кальметьева Масһүдә Арыҫлан ҡыҙы 1965 йылдан алып 1980 йылға тиклем Күҙ ауырыуҙары клиникаһын етәкләй. Ошо уҡ институтта уның улы медицина фәндәре кандидаты Кальметьев Ғүмәр эшләй. Институтҡа ингәнгә тиклем үк Земфира Әхиәр ҡыҙы бында шәфҡәт туташы булып эшләй.
1980 йылдан алып Өфө күҙ ауырыуҙары Ғилми-тикшеренеү институтында эшләй: 1993 йылдан башлап өлкән ғилми хеҙмәткәр, 2001 йылда директор урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. 2002 йылда бүлек етәксеһe итеп күсерелә, бер үк ваҡытта 1999—2006 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш офтальмологы. 2008 йылдан алып «Татнефть» ААЙ һәм Әлмәт ҡалаһында медицина‑санитария бүлегенең бүлек мөдире. 2011 йылда — С.‑Петербург дипломдан һуң белем биреү медицина академияһы (М. И. Мечников исемендәге Төньяҡ-Көнбайыш дәүләт медицина университеты) офтальмология клиникаһы мөдире. Хәҙерге ваҡытта медицина-профилактика үҙәге буйынса баш табип урынбаҫары.

# Дауытова Земфира Әхиәр ҡыҙы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Фәнни эшмәкәрлеге механик травмалар һәм химик бешеү ваҡытында антибактериаль, бешеүгә ҡаршы һәм яраларҙы уңалтҡан дарыу препараттары ярҙамында күреү ағзаларын дауалау ысулдарын эшләүгә арналған. Дауытова ҡатнашлығында азидарег һәм керакол препараттары эшләнә һәм дауалау практикаһына индерелә.
1992 йылда кандидатлыҡ (етәксеһе — проф. М. Т. Аҙнабаев.), 2000 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 140‑тан ашыу фәнни хеҙмәт һәм 22 уйлап табыу авторы. СССР Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә (ВДН. 1989), шулай Бөтә Союз, һәм халыҡ-ара күргәҙмәләрендә һәм конгрестарҙа ҡатнаша.
Төп ғилми хеҙмәте Распространённость близорукости у детей, проживающих в южных районах Республики Башкортостан //Российская педиатрическая офтальмология. 2010. № 1 (авторҙ.).
# Рула

Рула (нем. Ruhla) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 6084 кеше йәшәй. Майҙаны — 38,51 км². Диңгеҙ кимәленән 440 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99842 һәм автомобиль коды — WAK.
# Һыу турғайы

Һыу турғайы, (урыҫ.обыкновенная оляпка, йәки белобрюхая оляпка) (лат. Cinclus cinclus) — турғайҙар отрядынан булған ҡош.

# Ҡылыҡһырлама

Ҙурлығы сыйырсыҡтай.Ҡыҫҡа ҡойроҡло, тығыҙ ҡауырһынлы ҡош. Һырты һоро, ҡанаттары ҡара.Ҡорһағы һоро, түше аҡ. Башҡа ҡоштар менән бутарлыҡ түгел. Тауышы киҫкенгенә: «зирк-зирк» Яңғырауыҡлы сырҡылдап һайрай.

# Ҡылыҡһырлама
## Тереклек итеүе

Шаршылары күп булған таҙа һалҡын һыулы йылғалар тирәһендә йәшәй. Ултыраҡ ҡош. Урыны менән киң генә таралған. Ояһын мүктән эшләй, һыу өҫтөндәге ботаҡтарға, тамырҙарға, өңөлгән яр йәки гөрләүектәр аҫтына ҡора.

# Ҡылыҡһырлама
## Туҡланыуы

Ваҡ балыҡ, йотҡостар. селбәрәләр, һыу бөжәктәре менән туҡлана.

# Ҡылыҡһырлама
## Үрсеүе

Инә ҡош 4-6 бөртөк аҡ йомортҡа һала. Ҡоштар аталы- иәле 15-17 көн баҫалар. 14-27 көндә ҡошсоҡтар ояларын ташлай.

# Ҡылыҡһырлама
## Диалекттарҙа әйтелеше

аҡтүш турғай, сумғалаҡ, сумғалаҡ турғай.
# Семытинка

Семытинка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Молога йылғаһының уң ярына тамағынан 160 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.

# Семытинка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200112110000006276
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000627
* Бассейн коды — 08.01.02.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Радова

Радова — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нименьга йылғаһының һул ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Радова
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000002370
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000237
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Төньяҡ Пура

Төньяҡ Пура — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кама йылғаһының һул ярына тамағынан 1580 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Төньяҡ Пура
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100000429
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100042
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ваһабзадә Бәхтийәр Мәхмүд уғлы

Ваһабзадә Бәхтийәр Мәхмүд уғлы (әзерб. Bəxtiyar Mahmud oğlu Vahabzadə; 16 август 1925 йыл — 13 февраль 2009 йыл) — Әзербайжан ССР-ының халыҡ шағиры (1984) һәм атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1974), Әзербайжан Милли фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы.

# Ваһабзадә Бәхтийәр Мәхмүд уғлы
## Биографияһы

Бәхтийәр Мәхмүт уғлы Ваһабзадә1925 йылдаың 16 авгусында Әзербайжан Республикаһының Шәки ҡалаһында тыуған.
Буласаҡ шағирҙың туғыҙ йәше сағында ғаиләһе республиканың баш ҡалаһы Баҡыға күсенә. 1947 йылда Баҡы дәүләт университетының филология факультетын тамамлай.
1945 йылда уны Әзербайжан Яҙыусылар союзына ҡабул ителә. Ижад менән бер рәттән 40 йылдан ашыу Баҡы дәүләт университетында уҡыта.
1950 йылдан 1990 йылға тиклем Баҡы дәүләт университетында уҡытыусы, доцент һәм профессор булып эшләй.
1964 йылда «Самед Вургун» тигән монографияһы менән филология фәндәре докторы исеме алған.
1980 йылда Әзербайжан Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты булып китә.
1995 йылда шағир «Истиғлал» (Бойондороҡһоҙлоҡ) азатлыҡ өсөн көрәш ордены менән бүләкләнә.
2009 йылдың 13 февралендә шағир Баҡы ҡалаһында вафат була
2018 йылдың 21 февралендә шағирҙың ҡатыны Диләрә Ваһабзадә Баҡыла вафат була.

# Ваһабзадә Бәхтийәр Мәхмүд уғлы
## Хәтер

* 2011 йылда Баҡы ҡалаһындағы Баҡы дәүләт университеты янындағы урамға Бәхтийәр Ваһабзадә исеме бирелә.
* 2018 йылдың 1 сентябрендә Шеки ҡалаһында Йорт-музейы асыла һәм ҡасандыр ул йәшәгән бинаға мемориаль таҡта урынлаштырылған.

# Ваһабзадә Бәхтийәр Мәхмүд уғлы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «Бойондороҡһоҙлоҡ» ордены (15.04.1995) — Әзербайжан халҡының милли азатлыҡ өсөн көрәшендәге ҙур хеҙмәттәре өсөн
* Октябрь Революцияһы ордены (16.11.1984)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (20.08.1975)
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы
* Әзербайжан Республикаһы халыҡ шағиры (1984)
* Әзербайжан ССР-ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1974)
* СССР-ҙың дәүләт премияһы (1984)
* Әзербайжан ССР-ының дәүләт премияһы (1976)
# Волжанчик

Волжанчик — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Студеновка йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Волжанчик
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер йылғаһы, инештән Ворона йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010200112107000006046
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000604
* Бассейн коды — 05.01.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Шингирь

Шингирь — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шача йылғаһының һул ярына тамағынан 75 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Шингирь
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кострома йылғаһы Исады һыу үлсәү посына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300112110000012328
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001232
* Бассейн коды — 08.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Шаглас

Шаглас — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тихманьга йылғаһының уң ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Шаглас
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000000727
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000072
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Тюльзота-Яга

Тюльзота-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Марейяга йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Тюльзота-Яга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000056329
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005632
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Әл-Әнғәм сүрәһе

Әл-Әнғәм сүрәһе (ғәр. الأنعام‎, Мал-тыуар ) — Ҡөрьән Кәримдең 6 сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 165 аяттан тора.
# Хмильнык

Хмильнык (укр. Хмільник) — Украинаның Винница өлкәһендәге өлкә әһәмиәтендәге ҡала, Хмильнык районының административ үҙәге.
Өлкә биләмәләренең төньяҡ-көнбайышында, Винница ҡалаһынан 67 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Дәүләт әһәмиәтендәге бальнеологик курорты менән билдәле.
2013 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 28 226 кеше йәшәй.
# Шибам

Шибам (ғәр. شبام‎) — Йәмән,Һадрамаут мухафазаһындаға ҡала (шулай уҡ исем менән Йәмәндең Сана тирә-яғында ҙур булмаған ҡала ла бар). Бер нисә тапҡыр Шибам Һандрамаут батшалығының баш ҡалаһы була.
Шибам үҙенең сағыштырғыһыҙ архитектураһы менән дан тота, шуның арҡаһында ул ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелә. 1982 йылдан Шибам ЮНЕСКО һаҡлауы аҫтында була
Шибан Йемендың визит карточкаһы булып тора. Үткән быуаттың 30-сы йылдарында Йәмән буйлап сәйәхәт итеүсе немец журналисы Ганс Хельфрицтың еңел ҡулы менән, Шибамды әле лә «бейек йорттар ҡалаһы» йәки «сүллек Манхэттены» тип атайҙар Йыш ҡына Шибамды «донъяла бейек йорттарҙың иң боронғо ҡалаһы» тип тә әйтәләр. Был вертикаль төҙөлөш принцибына нигеҙләнгән ҡала планлаштырыуының боронғо миҫалы булып тора

# Шибам
## Тасуирламаһы

Боронғо был ҡала яҡынса 2 мең йыл элек ҡороған Һадрамаут йылғаһының үҙәнендә барлыҡҡа килә. Ҡәлғә диуарҙарында ҡалған ҡала тик өҫкә ҡарай ғына үҫә ала. Үҙ тарихында ҡала буш киңлектәрҙә барлыҡҡа килгән һәм юҡҡа сыҡҡан күп һанлы әмирҙәрҙең баш ҡалаһы булып хеҙмәт итә.
Был ҡала — вертикаль төҙөүҙең сағыу миҫалы. Шибама йорттары периметры буйынса XVI диураҙары менән тирәләткән бер-береһенә ныҡ яҡын урынлашҡан башняларҙан ғибәрәт. Ҡаланың ҡайһы бер йорттары үҙ-ара ҙур булмаған балкондар менән тоташтырылған, улар һөжүм ваҡытында бер йорттан икенсеһенә күсенеп йөрөргә мөмкинлек биргән. Шибам — Йәмәнда үҙенең башланғысын б.э. тиклем V быуата -б.э V быуатында ислам батшалыҡтарынан алған фортификацион типтағы берҙән-бер ҡала.
Шибамда донъялағы иң боронғо бейек балсыҡ йорттар урынлашҡан, уларҙың ҡайһы берҙәре 30 метр һәм унан да ашыу күтәрелә. Шибамда бөтә йорттар балсыҡ кирбестәрҙән төҙөлгән, яҡынса 500 йорто күп ҡатлы тип иҫәпләргә мөмкин, сөнки улар 5-11 ҡатҡа эйә, һәр ҡат бер ғаилә биләгән фатирҙан тора Шундай типтағы ҡоролмалар ҡала халҡын бәҙүәндәрҙең һөжүменән һаҡларға тейеш булған. Йорт стеналарының уртаса бейеклеге — 20-25 метр. Стеналар яйлап өҫкә ҡарай тарая. Иң бейек йорт Шибамда 11-ҡатлы, әммә йышыраҡ 5-7-ҡатлылар осрай.
Ҡаланы диуарҙар менән уратып алғандар, ә арауыҡ эсендә күп ҡатлы торлаҡ йорттар төҙөлгән. Шибам, күрәһең, ҡалалар төҙөлөшө тарихында вертикаль принципҡа нигеҙләнгән беренсе планлы төҙөлөш миҫалы. Биналарҙың урынлашыуы, уларҙың бейеклеге һәр йорт-башня бер сама ҡояш яҡтылығын алыу мөмкинлегенә таянып төҙөлгән. Бөтә ҡала аша ярайһы уҡ киң проспект үтә, унан күп һанлы урамдар һәм тыҡрыҡтар китә. Иң тары уларҙың ике метрҙан ашыу түгел.
Төҙөлөш өсөн материал булып мадар — балсыҡ-һаламлы сей кирбес ҡулланыла, ул ҡояшта ныҡ киптерелә, йорттар шунан төҙөлгән. Йәмәндың үтә ныҡ ҡоро климатында шундай йорттарҙың хеҙмәт итеү срогы 2-3 быуат тәшкил итә. Шибамдың иң боронғо йорто 1609 йылда төҙөлгән, йорттарҙың күп өлөшө 1880.йылдан алып 1915 йылдарҙа төҙөлгән
Ҡала күп тапҡыр һыу баҫыу арҡаһында емерелә. 2008 йылдың октябрендә Һадрамаутта, атап әйткәндә, Шибамала көслө ташҡын була, ул ҡала йорттарының өлөшөн емерә һәм бер нисә тиҫтә кешенең ғүмерен өҙә
# Хасуй-Яха (йылға)

Хасуй-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ТАЗ/90/9/75 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Хасуй-Яха (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300071414
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307141
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3