yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Курневка

Курневка — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тара йылғаһының һул ярына тамағынан 158 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Курневка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010100312115300005846
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115300584
* Бассейн коды — 14.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Байрамғолов Нәбиулла Ғәбделмәнән улы

Байрамғолов Нәбиулла Ғәбделмәнән улы (1894—1965) — совет дәүләт эшмәкәре, Башҡорт АССР-ының Эске эштәр буйынса халыҡ комиссары (1930 йылдың 15 сентябре — 1930 йылдың 28 декабре).

# Байрамғолов Нәбиулла Ғәбделмәнән улы
## Биографияһы

Байрамғолов Нәбиулла Ғәбделмәнән улы 1894 йылда Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе 1-се Бөрйән улусы (хәҙерге Башҡортостандың Баймаҡ районы) 1-се Этҡол ауылында тыуған. 1-се Этҡол урыҫ-башҡорт мәктәбен тамамлай.
Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша. 1915 йылдың 18 авгусында 3-сө Кавказ уҡсылар полкы рядовойы яуҙа күрһәткән батырлығы өсөн 4-се дәрәжә Георгий миҙалы менән бүләкләнә.
Уралда граждандар һуғышында ҡатнаша.
1919 йылдан эшсе-крәҫтиән милицияһында хеҙмәт итә. 1923—1929 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Йылайыр кантоны Таналыҡ улусы башҡарма комитеты, Йылайыр кантоны башҡарма комитеты рәйесе булып эшләй.
1930 йылдың 15 сентябренән 28 декабренә тиклем Башҡорт АССР-ы Эске эштәр буйынса халыҡ комиссары вазифаһын биләй.
1931—1932 йылдарҙа Эшсе-крәҫтиән милицияһының Үҙәк юғары мәктәбендә белем ала. 1931—1938 йыдарҙа — Эске эштәр халыҡ комиссариаты идаралығы начальнигының урынбаҫары.
1944—1953 йылдарҙа Әбйәлил районында етәксе вазифаларында: урман идаралығы, урман хужалығы директоры, әҙерләүҙәр министрлығы вәкиле, 1954—1959 йылдарҙа 1-се Этҡол ауыл Советы рәйесе булып эшләй.

# Байрамғолов Нәбиулла Ғәбделмәнән улы
## Наградалары

1932 йылда СССР Халыҡ комиссарҙары советы ҡарамағындағы Берләштерелгән дәүләт сәйәси идаралығының коллегияһы тарафынан Почет грамотаһы һәм Коровин системаһы пистолеты менән бүләкләнә.
# Новороссийск

Новороссийск (рус. Новороссийск, адыг. ЦIэмэз) — Краснодар крайындағы ҡала. Ҡара диңгеҙҙең төньяҡ-көнсығыш ярында урынлашҡан. Рәсәйҙең иң ҙур диңгеҙ порты.
Новороссийск 4 районға бүленә:
* Көнсығыш
* Үҙәк
* Диңгеҙ буйы
* Көньяҡ

# Новороссийск
## Климаты

Ҡала климаты :
| Күрһәткес | Ғин | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Йыл |
| Уртаса температура, °C | 2,3 | 2,7 | 5,8 | 10,5 | 15,8 | 20,2 | 23,7 | 23,6 | 19,1 | 14,3 | 8,6 | 4,8 | 12,6 |
| Яуым-төшөм нормаһы, мм | 84 | 74 | 57 | 49 | 43 | 58 | 60 | 47 | 52 | 57 | 75 | 104 | 758 |
| Сығанаҡ: World Climate ||||||||||||||

# Новороссийск
## Иҡтисад

* Новоросцемент
* Верхнебанкан цемент заводы
* Атакайцемент
* Новороссметалл

# Новороссийск
## Фән һәм мәғариф

* Адмирал Ф. Ф. Ушаков исемендәге Диңгеҙ дәүләт университеты
# Төн күгәрсене

Төн күгәрсене (рус. Козодой, лат. Caprimulgus europaeus)— иң төньяҡ һәм Антарктика өлөштәренән башҡа бөтә илдәрҙә йәшәй торған ҡош.
# Вась-Яга

Вась-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Гусиный Шар ҡушылдығының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 99 км.

# Вась-Яга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000088676
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008867
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Даугавпилс төрмәһе

Даугавпилс төрмәһе (лат.Daugavpils cietums), — ябай һөйләү телендә «Аҡ аҡҡош» (лат.Baltais gulbis) — Латвияла төрмә, Даугавпилс ҡалаһының үҙәк өлөшөндә урынлашҡан. Даугавпилс, 18 ноябрь урамы, 66. адресы буйынса урынлашҡан. Урындағы әһәмиәткә эйә булған архитектура ҡомартҡыһы, дәүләт яҡлауы аҫтында.

# Даугавпилс төрмәһе
## Тарихы

Төрмә 1863 йылда ҡала ситендә төҙөлгән. Башта төрмә бинаһының фасады ҡыҙыл төҫтә була, һәм «Ҡыҙыл йорт» булараҡ билдәле була. Төрмә архивы документтарына ярашлы, төрмә бинаһының архитекторы булып уның беренсе тотҡоно тора. Хәҙер төрмә ағартылған баструктан ғиәбәрәт, тотош стена менән кәртәләнгән, мөйөштәрендә вышкалары бар. Төрмә бинаһын аҡ аҡҡош ҡиәфәтендәге флюгер ослап ҡуя. Аҡ стеналары һәм аҡ аҡҡош ҡиәфәтендәге флюгеры төрмәгә исем бирә лә инде.
1941 йылдың 23 июнендә немец ғәскәрҙәре Даугавпилсҡа яҡынлашыу менән төрмә ихатаһында НКВД хеҙмәткәрҙәре урыҫтарҙың мәнфәғәтен яҡлаусы, аҙаҡ иҫке ҡарашлы фракцияны ойоштороусы Латвияның бөтә дүрт сеймының депутаты Мелетий Архипович Каллистратовты атып үлтерә.
XX быуаттың икенсе яртыһында «Аҡ аҡҡош» холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт учреждениеһы базаһында көнкүреш радиоаппаратуралары етештереү менән шөғөлләнгән ОЦ-78/3 Даугавпилс предприятиеһы ойошторола. 1960 йылдарҙа был предприятиела «Рига» репродукторы РТВ-61 «Вента» һәм РТВ-64 «Рига» репродукторҙары эшләп сығара

# Даугавпилс төрмәһе
## Урынлашыуы

Төрмәнең тәҙрәләре ҡаланың төп урамдарының береһенә — 18 ноябрь урамына сыға (18. iela novembra, ул. 18. новембр). Төрмә эргәһендә «Даугавпилс локомотивтар ремонтлау заводы» акционерҙар йәмғиәте һәм Балтика халыҡ-ара академияһы урынлашҡан.
2006 йылдың октәбрендә Даугавпилста төрмәне ҡаланың үҙәк өлөшөнән күсереүҙе талап итеп ҡаршылыҡ акциялары үтә. 2008 йылдың февралендә юстиция министры Гайдис Берзиньш күсереү мөмкинлеге тураһында иғлан итә.

# Даугавпилс төрмәһе
## Хәҙерге торошо

«Аҡ аҡҡош» — вышкаларҙа һаҡсылар булмаған Латвияла берҙән-бер төрмә. Ҡораллы һаҡсыларҙан тыш, тотҡондарҙы күҙәтеү электрон ҡорамалдар ярҙамында тормошҡа ашырыла.
«Аҡ аҡҡош» төрмәһендә теҙмәсән үлтереүсе Каспар Петров ғүмерлеккә төрмәгә ултыра, ул 38 оло йәштәге ҡатын-ҡыҙҙы үлтереүҙә ғәйепләнә, шуларҙың 13 суд тарафынан иҫбатлана.
2008 йылда «Аҡ аҡҡош» төрмәһе администарция тарафынан төрмәләр өсөн сығымдарҙы ҡыҫҡартыу маҡсатында Грив төрмәһе менән берләштерелә (шулай уҡ Даугавпилста урынлашҡан). Берләштерелгән төрмә яңы исем ала — Даугавгривас (лат. Daugavgrīvas cietums, Даугавгрив төрмәһе).
# Грана

Грана (нем. Grana) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 755 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,99 км². Диңгеҙ кимәленән 174 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6712 һәм автомобиль коды — BLK.
# Әхмәтов Хәмзә Рәис улы

Әхмәтов Хәмзә Рәис улы (3 июль 1958 йыл — 13 октябрь 2007 йыл) — Рәсәйҙең дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышының Вәкилдәр Палатаһы депутаты, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, Ҡырмыҫҡалы районы хакимиәте башлығы (2000—2007), Башҡортостан Республикаһының 3-сө класлы Действительный дәүләт кәңәшсеһе, Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәренең запастағы подполковнигы.

# Әхмәтов Хәмзә Рәис улы
## Биографияһы

1958 йылдың 3 июлендә БАССР-ҙың Саҡмағош районы Иҫке Иҡсан ауылында тыуа; Башҡортостан ауыл хужалығы институтын, ғалим агроном; Свердловск Юғары партия мәктәбен; Башҡортостан Республикаһы Президенты эргәһендәге Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идараһы академияһын тамамлай.
* 1975—1980 — Башҡортостан ауыл хужалығы институты студенты
* 1980—1983 — Ҡырмыҫҡалы районының Шаймуратов исемендәге колхозы агрономы
* 1983—1984 — ВЛКСМ-дың Ҡырмыҫҡалы район комитетының икенсе секретары
* 1984—1987 — ВЛКСМ-дың Ҡырмыҫҡалы район комитетының беренсе секретары
* 1987—1989 — Свердловск Юғары партия мәктәбе тыңлаусыһы
* 1989—1990 — КПСС район комитетының ойоштороу бүлеге инструкторы
* 1990—1992 — Шаймуратов исемендәге колхоз рәйесе урынбаҫары
* 1992—1998 — Шаймурат ауыл хакимиәте башлығы
* 1998—2000 — Ҡырмыҫҡалы районы хакимиәтенең ауыл хужалығы идаралығы начальнигы, хакимиәт башлығының беренсе урынбаҫары
* 2000—2007 — Ҡырмыҫҡалы районы хакимиәте башлығы
2007 йылдың 13 октябрендә вафат була

# Әхмәтов Хәмзә Рәис улы
## Белеме

* 1975—1980 Башҡортостан ауыл хужалығы институты (хәҙер Башҡорт дәүләт аграр университеты); Агрономия факультеты; Һөнәре «ғалим агроном»
* 1987—1989 Свердловск Юғары партия мәктәбе (хәҙер Урал дәүләт хеҙмәте академияһы)
* 2004—2007 Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһы. Юридик факультет, Дәүләт һәм административ хоҡуҡ кафедраһы; Һөнәре «дәүләт-хоҡуҡи махсуслашыу юриспруденцияһы»
# Бетпаҡ-Дала

Бетпаҡ (ҡаҙ. Бетпақдала), шулай уҡ Төньяҡ ас далаһында — Ҡаҙағстандың Ҡарағанда, Көньяҡ-Ҡаҙағстан һәм Жамбыл өлкәләрендәге сүллек. Һарыһыу, Чу йылғаларының түбәнге ағымы һәм Балхаш күле араһында урынлашҡан.

# Бетпаҡ-Дала
## Тасуирлама

Географик координаталары (46°02 'N 70°12' E). Ул төньяҡта 46°30' параллеле янында Ҡаҙаҡ сусағы менән сиктәш. Майҙаны яҡынса 75 000км², көнбайыштан көнсығышҡа һуҙымы 500 км тирәһе,төньяҡтан көньяҡҡа табан 170 км-ға тиклем. Бетпаҡ-Дала — яҫы һәм һөҙәк-тулҡынлы уртаса бейеклеге 300-350 метр булған уйһыулыҡ. Юғары нөктәһе — Жамбыл тауы (диңгеҙ кимәленән 974 метр өҫтә). Бетпаҡ-Даланың көнсығыш өлөшө Ҡаҙаҡ сусағының — палеозой ултырмаһының һәм урғылған тоҡомдарҙың тығыҙ комплексы каледония структураһының дауамы булыуҙан ғибәрәт. Бер яҡ ҡырында тигеҙлек, бында тәпәш тауҙар күп һанлы уйпатлыҡтар менән сиратлаша. Көнбайыш өлөшөндә палеозой тоҡомдары горизонталь ҡатлам аҫтына сумып ятҡан мезозой һәм палеоген ыуалып торған ултырмалары (ҡом, ҡомташ, балсыҡ, ҡырсынташ) аҫытына инеп китә, улар түбәнәйә барыусы уйпатлыҡтар һәм ябыҡ уйһыулыҡтар тигеҙлек ҡатламын барлыҡҡа килтерә.
Климаты континенталь, йәй ҡоро һәм эҫе, ҡыш уртаса һалҡын, аҙ ҡарлы (ҡар ҡатламы ҡалынлығы 10-15 см-ҙы үтмәй), ғинуарҙағы уртаса температураһы -12—14°c, июлдә 24-26°C. Мул һыулы ер аҫты һыуҙары ятҡылығының тәрәнлеге йылына 30 метрға тиклем. Йыллыҡ яуым-төшөм 100-150 мм. Сүллектә һоро һәм һоро тупраҡ өҫтөнлөк итә. Түбәнлектәрҙә таҡырлыҡтар һәм тоҙлоҡтар таралыш алған. Һарыһыу һәм Шу яны нығытылған һәм ҡалҡыу ҡомлоҡтарында саҡсаулы һәм терескен-көкөрт-житеяҡ ассоцияцияһы өҫтөнлөк итә. Фауна вәкилдәре — архара һәм илек, тау алды тигеҙлегендә һәм үҙәндәрҙә — сайғаҡ, йәйрән; туғаҙаҡ, ҡор, ағуна йәшәй. Бетпаҡ-Дала киңлектәре Ҡыҙылурҙа, Шымкент, Жамбыл һәм Еҙҡаҙған өлкәләре хужалыҡтары өсөн яҙлы-көҙлө көтөүлек урынына ҡулланыла. Яҙын малдарҙы Ҡаҙаҡ сусағы йәйге көтөүлегенең төньяғына ҡыуалар, көҙөн ҡышлауға көньяҡҡа — Майынҡом ҡомлоғона һәм Чу йылғаһы туғайлыҡтарына күсерәләр. Бетпаҡ-Далала майҙаны 25 000 гектар булған зоология заказнигы ойошторолған.
# Илек (Яйыҡ ҡушылдығы)

Илек (ҡаҙ. Елек) — Ҡаҙағстандың Аҡтүбә өлкәһе һәм Рәсәйҙең Ырымбур өлкәһе аша аҡҡан йылға. Яйыҡ йылғаһының иң ҙур һул ҡушылдығы. Уртаса ҡулланылған һыу күләме — 21 м³/с...

# Илек (Яйыҡ ҡушылдығы)
## Гидрология

Инеше Ҡаҙағстандағы Муғалжар тауының төньяҡ-көнбайыш итәгендә (Бестобе (Биштүбә) һырты). Оҙонлоғо — 623 км, ҡушылдыҡтары менән бергә 699 км,, бассейн майҙаны 41,3 мең км².
Илек киң үҙәнле, һыубаҫар ерҙәрҙән өҫтәрәк ике террасаһы бар. Йырҙаһы текә ярлы, үрге ағымы киңлегендә 20-30 м, урта ағымында (Аҡтүбә янында) 150—170 м;үрге ағымында йылға үҙәне киңлеге 500 м, тамағында 3-4 км. Яр буйы туғайҙарында күп һанлы ҡылымыҡтар һәм иҫке үҙәндән күл хасил булып тороп ҡалған һыу ятҡылыҡтары.
Ҡар һәм ер аҫты һыуҙары иҫәбенә туҡлана. Йыллыҡ аҡманың күпселек өлөшө яҙғы осорға тура килә. 75 ҡушылдығы бар; уларҙың иң эреләре: Хобда, Күктүбә, Табантал, Ҡарғалы, Сазды (Һаҙлы). Байтаҡ башҡа ҡушылдыҡтары Рәсәй территорияһында : Ветлянка, Оло Песчанка, Карабутак. Туң осоро — ноябрҙән апрелгә тиклем.

# Илек (Яйыҡ ҡушылдығы)
## Географияһы

Илек буйында Ҡандыаағас, Алға, Актүбә, Соль-Илецк (Тоҙтүбә) ҡалалары урынлашҡан. Йылғаның түбәнге ағымы буйынса дәүләт сиге үтә. Яйыҡҡа ҡушылған ерендә — Илек ауылы (элекке Илецк ҡаласығы). Илек йылғаһының һул ярында Танаберген II бронза дәүерендәге һынташты мәҙәниәте ҡурған ҡәберлектәре.
Илектә йәйен, һаҙан, алабуға, суртан һәм башҡа балыҡтар тереклек итә. Сәнәғәт предприятиеларын һыу менән тәьмин итеү, ауыл хужалығы ерҙәрен һуғарыу өсөн ҡулланыла.

# Илек (Яйыҡ ҡушылдығы)
## Этимология

Атамаһы буйынса бер нисә фаразы бар. Иң ышаныслыһы — башҡорт телендәге илек (ҡыр кәзәһе) һүҙенән булыуы; татарса илик, ҡырғыҙса һәм сығатайса елик — «илек». Башҡортостанда был һүҙ менән яһалған гидронимдар ҙа (Йүрүҙән ҡушылдығы), ауылдар ҙа, оронимдар ҙа бар.
# Тиха Руда

Тиха Руда (укр. Тиха Руда) — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Липовец районы аша көньяҡҡа табан аға. Деснаның (Көньяҡ Буг) һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 14 километр. Бассейн майҙаны — 67,6 км².
# Визенфельд (Айхсфельд)

Визенфельд (Айхсфельд) (нем. Wiesenfeld (Eichsfeld)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 242 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,61 км². Диңгеҙ кимәленән 319 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37308 һәм автомобиль коды — EIC.
# Козылган

Козылган — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кытат йылғаһының һул ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Козылган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200017364
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201736
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Исраф

Исраф (ғәр. إسراف‎ — берәшәнлек‎) — исламда: изге эштәргә йүнәлтергә мөмкин булған нәмәләрҙе кәрәкһеҙгә саманан тыш тотоноу; гонаһтарҙың береһе. Исраф матди ҙа (аҡса һәм мөлкәт) һәм шулай уҡ рухи исраф та (гонаһтар ҡылыу, ваҡытты бушҡа сарыф итеү һ.б.) булыуы мөмкин. Сарыф ҡылған кеше мусриф тип атала. Ҡөрьән аяттарының береһендә ваҡ мусрифтәрҙе «иблес туғандары» тип йөрөтәләр.

# Исраф
## Мөлкәтте туҙҙырыу

Ҡөрьән кешеләргә ашарға һәм эсергә рөхсәт итә, әммә уны туҙҙырыуҙан иҫкәртә. Ҡөрьән аяттарының нисек эш боҙмаҫҡа, үҙ-үҙеңә нисек иғтибарлы булырға һәм иҫәп-хисап бирергә кәрәклеге тураһында өгөт-нәсихәттәр бар.
Мөлкәтте туҙҙырыуға бәйле:
* һыуҙы, электр энергияһын артыҡ ҡулланыу;
* тыйылған нәмәләргә (харам), уларҙың һанына ҡарамай (алкоголь ҡулланыу, ҡомарлы уйындар һ. б.) һәр сығым.
* кейем-һалымға, аяҡ кейеменә ҡарата тиҙ туҙыуға килтергән һаҡһыҙлыҡ;
* ҡунаҡтарҙы ҡабул иткәндә тороп ҡалырлыҡ һәм аҙаҡ сығарып ташларлыҡ артыҡ аш-һыу әҙерләү;
* бындай тауарҙы арзаныраҡ хаҡҡа һатып алыу мөмкинлеге бар көйө ҡыйбатыраҡ берәй тауар һатып алыу;
Яҡшы эштәрҙә лә исраф булыуы мөмкин. Хәбәр ителеүенсә, Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең сәхәбәләренең береһе тәһәрәт алғанда күп һыу тотонған. Пәйғәмбәр быны күреп, киҫәтеү яһағас, тегеһе: «Тәһәрәт алыу кеүек лайыҡлы эштә исраф хаҡында һүҙ барыуы мөмкинме ни?» — тип аптыраған. Быға Мөхәммәт Пәйғәмбәр: «Хатта йылға буйында торһаң да, һаҡсыл булырға кәрәк», — тип яуаплаған.

# Исраф
## Рухи тарҡалыу

Рухи исраф иманда ла, ғибәҙәттә лә, әхлаҡлылыҡта һәм хоҡуҡта ла сағыла ала. Ваҡытты сарыф итеү төрҙәренең береһе булып, ул файҙаһыҙ һөйләшеүҙәр, фильмдар ҡарау, компьютер уйындарынан айырыла алмау һ. б. тора.
Иманда исраф тигәндә «Аллаһ ҡушҡандарҙы» һанға һуҡмау, «ысын иманға эйә булыр өсөн мөмкинлектәр»ҙе файҙаланмаҡ , ялған һөйләү һәм дингә яла яғыу, пәйғәмбәрҙәргә ҡаршы көрәшеү, Аллаһыға тормош тиңдәш тотоу (Ширк) һәм башҡа нәмәләрҙе күҙ уңында тотоуы ихтимал.
Ғибәҙәттә исраф уларҙы теләмәй генә йәки хаталар менән башҡарыу инә. Әл-Әнғәм сүрәһендә былай тип әйтелә:
* Ул — терәүҙәрҙә һәм терәүһеҙ үҫә торған баҡсаларҙы бар ҡылды, һәм төрлө емешле хөрмә ағастарын һәм төрлө орлоҡло игендәрҙе, һәм зәйтүнде, һәм анарҙы — оҡшаш һәм оҡшаш түгелдәрен. Улар емеш биргәс, емештәрен ашағыҙ, һәм урған саҡта тейешлеһен түләгеҙ, тик исраф ҡылмағыҙ. Ысынлап та, Ул исраф ҡылыусыларҙы яратмай!
* Әл-Әнғәм 6:141
   6:141
Фәҡирҙәргә саҙаҡа биргәндә үҙеңде лә ауыр хәлдә ҡалырға ярамай. Икенсе төрлө аңлатмаға ярашлы, мохтаждарға ярҙам итеү һәм изгелек ҡылыу мөмкинлеге килеп тыуғанда исрафҡа юл ҡуйырға ярамай.
Әхлаҡта исраф - насар ғәмәлдәр ҡылыуҙы, әхлаҡи етешһеҙлектәрҙе, ҡәҙерһеҙлекте, рәхмәтһеҙлекте һ. б. аңлата. Әхлаҡта исраф — ул үҙеңде тәҡүә йәшәү мөмкинлегенән мәхрүм итеү.
Ҡөрьән кеше хоҡуҡтарына мөһим әһәмиәт бирә һәм йәмғиәттәге ғәҙелһеҙ мөнәсәбәттәрҙе хоҡуҡта исраф тип баһалай. Ҡөрьәндә хакимдарҙың халҡын ҡыҫырыҡлауы һәм мыҫҡыл итеүе кеше үлтереү, саманан сығып үс алыу етемдәрҙең мөлкәтен тейешенән артыҡ һаҡлау һ. б. тураһында аяттар бар.
# Ҡәйепов Мөхәмәтгәрәй Ильяс улы

Мөхәмәтгәрәй Ильяс улы Ҡәйепов (1825—?) — кантон башлығы, зауряд-есаул (1862).

# Ҡәйепов Мөхәмәтгәрәй Ильяс улы
## Биографияһы

Ҡәйепов Мөхәмәтгәрәй Ильяс улы сығышы менән Стәрлетамаҡ өйәҙе Тәлтем-Юрматы улусы Йомағужа ауылы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Стәрлебаш районы) башҡорттарынан.
1849 йылдан йорт старшинаһы, 1855 йылдан — 27-се башҡорт кантоны башлығы ярҙамсыһы, 1856 йылдан — 28-се башҡорт кантоны башлығы ярҙамсыһы, 1859 йылдан — 28-се, 1860 йылдан — 27-се башҡорт кантондары башлығы булып хеҙмәт итә.
1853—1856 йылдарҙағы Көнсығыш һуғышы (Ҡырым һуғышы) иҫтәлегенә бронза миҙалы менән бүләкләнгән.
# Гиалова

Гиалова (грек. Γιάλοβα; Дивари булараҡ та билдәле, лат. vivarium ― садок) ― ((лагуна), Грецияның Пилос-Нестор общинаһы территорияһы биләмәләрендәге тоҙло һыу ятҡылыҡтары (лагунаһы). Пилостан яҡынса һигеҙ саҡрым төньяҡта урынлашҡан. Лагуна Войдокилья ҡултығының бер өлөшө булып тора һәм уникаль экосистемаға ҡарап, ҡурсаулы зоналарҙан ғибәрәт. Ҡултыҡтың бөтә территорияһы, Наварин бухтаһы һәм Сфактерия утрауы менән бергә, « Натура 2000» һаҡ аҫтында торған учаскалар селтәренә ҡарай. Ул Европа союзы һағы аҫтында тора.

# Гиалова
## Фауна

Лагуна ― ҡырағай йәнлектәрҙең йәшәү мөхите, беренсе сиратта ― күсер ҡоштар бында Африкаға Төньяҡ Европанан ҡышҡылыҡҡа күскән саҡта туҡтап йәшәү мөхите булып тора. Бында шулай уҡ һөтимәрҙәрҙең күп төрҙәре, рептилиялар, балыҡтар һәм амфибиялар киң таралған. Улар араһында ― юғалыу хәүефе яналған африка хамелеоны бар. Был төр Рим идаралығы ваҡытында төбәктә барлыҡҡа килгән тип иҫәпләнә, шулай уҡ, ул Pax Romanaның башҡа төбәктәрендә лә, мәҫәлән, Пиреней ярымутрауы, Мальта һәм Кипрҙа бар тип һанала.

# Гиалова
## Археология

Территория археология зонаһы тип иғлан ителгән. Бында уникаль боронғо ҡомартҡылар бар, шул иҫәптән Войдокилияла Фрасимед кәшәнәһе, Корифасионда һәм Палеокастрола классика дәүерендәге Пилос емереклектәре, Нестор мәмерйәһе, Пилос батша кәшәнәләре. 1960 йылда Дивари янындағы урында Н. Ялоурис етәкселеге аҫтында эллин некрополендә ҡаҙыуҙар алып барыла. Эш ваҡытында бер нисә зарар күрмәгән ҡурғандар табыла. Һөйәк ҡалдыҡтарынан тыш, ҡәберҙәрҙә уникаль артефакттар табыла: башлыса керамик изделиелар, шулай уҡ, төрлө металдан эшләнгән әйберҙәр һәм зювелир изделиелары. Табылдыҡтар араһында дельта формалы аскос, балсыҡ иләк, бәләкәй фаянс тәрилкә һәм балыҡ өсөн тәрилкәләр бар. Был табыштар хәҙер Пилос археология музейында һаҡлана.
# Әбүталипов Исмәғил Исхаҡ улы

Әбүталипов Исмәғил Исхаҡ улы (рус. Абуталипов Исмагил Исхакович) (25 февраль 1920 йыл — 3 март 2008 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, шайморатовсы, рядовой. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, I дәрәжә һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.

# Әбүталипов Исмәғил Исхаҡ улы
## Биографияһы

Исмәғил Исхаҡ улы Әбүталипов Баймаҡ районы Темәс ауылында 1920 йылдың 25 февралендә тыуған.
1941 йылдың февралендә Баймаҡ район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла.
1942 йылдың 6 июлендә туранан-тура тоҫҡап (прямой наводкой) дошмандың миномёт нөктәһен һәм 35 дошман һалдатын юҡ итә. Брянск фронты, 8-се кавалерия корпусы, 112-се ирекле Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкы 7-се кавалерия корпусы 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 58-се гвардия кавалерия полкы составында һуғыша.
1942 йылдың 31 июлендә Ҡыҙыл Йондоҙ орденына лайыҡ була.
1943 йылдың 23 февралендә 16-сы кавалерия дивизияһы рядовойы Әбүталипов «Батырлыҡ өсөн» миҙалы, 1943 йылдың 3 ноябрендә 7-се кавалерия корпусы командованиеһы рядовой һалдат Исмәғил Исхаҡ улы Әбүталиповты II дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләй.
1985 йылдың 6 апрелендә, Бөйөк Еңеүҙең 40 йыллығын билдәләгән көндәрҙә, ветеран I дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә.
2008 йылдың 3 мартында Баймаҡ районының Темәс ауылында вафат була.

# Әбүталипов Исмәғил Исхаҡ улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1942)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы ( 1943)
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1943)
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)

# Әбүталипов Исмәғил Исхаҡ улы
## Хәтер

Әбүталипов Исмәғил Исхаҡ улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Баймаҡ районының Темәс ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
# Сидрас

Сидрас — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ура йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Сидрас
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000036999
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003699
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0