yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Меттынай-Кы

Меттынай-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының һул ярына тамағынан 1290 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Меттынай-Кы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300063402
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306340
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Нойштадт-ам-Ренштайг

Нойштадт-ам-Ренштайг (нем. Neustadt am Rennsteig) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1042 кеше йәшәй. Майҙаны — 17,03 км². Диңгеҙ кимәленән 785 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98701 һәм автомобиль коды — IK.
# Ун-Ювол-Соим

Ун-Ювол-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Эп-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Ун-Ювол-Соим
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300021897
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302189
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Йәншишмә (гәзит)

Йәншишмә («Йәш төҙөүсе», «Башҡортостан пионеры») — 1929 йылдан башлап башҡорт телендә балалар һәм үҫмерҙәр өсөн нәшер ителгән республика гәзите. Ойоштороусылары: Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы, «Башҡортостан Республикаһы» нәшриәт йорто дәүләт унитар предприятиеһы. Баш мөхәррире — Мирсәйет Ғүмәр улы Юнысов.

# Йәншишмә (гәзит)
## Тарихы

1929 йылдың 12 декабрендә партия Башҡортостан өлкә комитеты башҡорт телендә балалар өсөн гәзит сығарыу тураһында ҡарар ҡабул ителә. Уға ярашлы 1930 йылдың 12 февралендә балалар баҫмаһы «Йәш төҙөүсе»нең тәүге һаны донъя күрә. Уны Хәй Мөхәмәтйәров мөхәррирләй. Яңы гәзиттә Ғариф Ғүмәр, Мәлих Харис, Рәшит Ниғмәти, Ҡадир Даян, Мостай Кәрим, Сәғит Агиш һәм башҡалар әүҙем авторҙар була. Муса Ғәли, Зәйнәб Биишева, Фәрит Иҫәнғолов, Шәриф Бикҡол, Әнүәр Бикчәнтәев, Файыҡ Мөхәмәтйәнов, Фәүзиә Рәхимғолова, Кәтибә Кинйәбулатова, башҡа күп әҙиптәр «сынығыуҙы» тап «Йәш төҙөүсе»лә ала.
1931 йылда уҡ 10 000-дән ашыу дана тираж йыйыуға өлгәшкән баҫма Башҡорт АССР-ының мәғариф өлкәһендә оло ярҙамсыға, тәрбиәсегә әйләнә.
Артабан тиражын 20 мең данаға тиклем күтәреүгә өлгәшкән гәзит, Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, сығыуҙан туҡтай һәм 1941—1959 йылдарҙа нәшер ителмәй тора. Һуғыш йылдары үтеп, тормош бер аҙ яйлана, ил аяҡҡа баҫа башлағас, яңы быуын тәрбиәләүҙә "Йәш төҙөүсе"не тергеҙеү көнүҙәк мәсьәлә итеп ҡуйыла. Балалар һәм үҫмерҙәр гәзите 1959 йылда «Башҡортостан пионеры» исеме менән яңынан донъя күрә башлай. Мәргән, Ишғәле менән Ҡушғәле, аҙағыраҡ Гөлниса исемле үҙенсәлекле геройҙары барлыҡҡа килә. «Башҡортостан пионеры»ның үҫеп килгән быуында дуҫлыҡ, берҙәмлек, илһөйәрлек тойғолары, хеҙмәткә һөйөү тәрбиәләүҙә роле баһалап бөткөһөҙ. Уны уҡып буй еткергән балаларҙың байтағы хәҙер дәүләт эшмәкәрҙәре, сәнғәт оҫталары, яҙыусылар, журналистар, ғалимдар һәм башҡа төрлө белгестәр булып танылды.
Гәзит 1991 йылдан «Йәншишмә» исеме менән сыға. 2003 йылдан гәзит төҫлө итеп баҫыла.

# Йәншишмә (гәзит)
## Баш мөхәррирҙәре

* 1930 йыл — Хәй Мөхәмәтйәров;
* 1931 йыл — Ғ.Кәримов;
* 1931 йыл — Н.Хисмәтуллина;
* 1932 йыл — Н.Мөхәмәтшакиров;
* 1932 йыл — Ш.Ғөбәйҙуллин;
* 1933 йыл — Ҡ.Мортазин;
* 1934 йыл — М.Саҡаева;
* 1935 йылдан алып — Ғ.В.Ғөзәйеров;
* 1939 йылдан алып — С.Моратшина;
* 1959 йыл — Шәриф Бикҡол;
* 1959 йылдан алып — Р.Х.Фәтҡуллин;
* 1965 йылдан алып — В.Й.Дауытов;
* 1971 йылдан алып — Миңлеғәле Яҡупов;
* 1978 йылдан алып — Сафуан Әлибай;
* 1986 йылдан алып — Рәмил Йәнбәк;
* 1992 йылдан алып — Ғималетдин Яруллин;
* 1998 йылдан алып — Мирсәйет Ғүмәр улы Юнысов.
# Хутым-Соим

Хутым-Соим — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Узюм-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Хутым-Соим
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300028664
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302866
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Няваталова-Яха

Няваталова-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡара диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Няваталова-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300040313
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304031
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Норынь

Норынь (укр. Норинь) — Украиналағы йылға. Житомир өлкәһенең Овруч һәм Народичи райондары аша көньяҡҡа табан аға. Уж йылғаһының һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай.
Оҙонлоғо — 84 километр. Бассейн майҙаны 832 км².

# Норынь
## Этимология

Йылға исеме балтик телдәренә ҡарай, әммә аңлатмаһы билдәһеҙ.
# Малинов Яр

Малинов Яр — Рәсәй йылғаһы. Белгород өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Усердец йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Малинов Яр
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тихая Сосна. Бәләкәй йылға бассейны — Хоперге қосылу құйылысына дейінгі Дон ҡушылдығының су алаптары, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010100712107000003578
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000357
* Бассейн коды — 05.01.01.007
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Юкара

Юкара — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шегарка йылғаһының һул ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Юкара
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200712115200013480
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201348
* Бассейн коды — 13.01.02.007
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Эйлер тождествоһы (комплекслы анализ)

Эйлер тождествоһы — биш фундаменталь математик константаларҙы бәйләүсе билдәле тождество:
    $e^{i\pi }+1=0,$
бында
    $e$ — е һаны, йәки натураль логарифмдың нигеҙе,
    $i$ — уйланма берәмек,
    $\pi$ — пи, әйләнә оҙонлоғоноң уның диаметры оҙонлоғона сағыштырмаһы,
    $1$ — берәмек, ҡабатлау операцияһы буйынса нейтраль элемент,
    $0$ — нуль, ҡушыу операцияһы буйынса нейтраль элемент.

# Эйлер тождествоһы (комплекслы анализ)
## Тарихы

Эйлер формулаһынан шунда уҡ килеп сыҡҡан был тождество Эйлер тарафынан 1740 йылда баҫтырып сығарыла. Тождество фәнни донъяға тәрән тәьҫир яһай. Хатта уны математиканың берҙәмлегенең символы кеүек итеп мистик аңлатырға маташыуҙар була: 0 һәм 1 арифметикаға ҡарай, уйланма берәмек — алгебраға, $\pi$ һаны — геометрияға, ә e һаны — математик анализға.

# Эйлер тождествоһы (комплекслы анализ)
## Һығымта

Эйлер тождествоһы — комплекслы анализдан Эйлер формулаһының үҙенә башҡа осрағы:
    теләһә ниндәй ысын $x$ өсөн $e^{ix}=\cos x+i\sin x$.
($\sin$ һәм $\cos$ тригонометрик функцияларының аргументтары радиандарҙа алыныуын билдәләп китәйек). Атап әйткәндә
    $e^{i\pi }=\cos \pi +i\sin \pi .$
    $\cos \pi =-1$
һәм
    $\sin \pi =0,$
булғанлыҡтан,
    $e^{i\pi }=-1$
булыуы килеп сыға, бынан тождество килеп сыға:
    $e^{i\pi }+1=0.$

# Эйлер тождествоһы (комплекслы анализ)
## Мәҙәниәттә

* Такаси Коидзуми фильмы Эйлер тождествоһына арналған «Любимое уравнение профессора».
# Гроссобринген

Гроссобринген (нем. Großobringen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 870 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,62 км². Диңгеҙ кимәленән 288 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99439 һәм автомобиль коды — AP.
# Ләмәҙ ауыл Советы (Дыуан районы)

Ләмәҙ ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Дыуан районындағы муниципаль берәмек.
Ләмәҙ ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Дыуан районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Административ үҙәге — Ләмәҙ ауылы. Хакимиәт адресы: 452538, Башкортостан Республикаһы, Дыуан районы, Ләмәҙ ауылы, Йәштәр урамы, 27.

# Ләмәҙ ауыл Советы (Дыуан районы)
## Тораҡ пункттары

* Ләмәҙ ауылы
* Трапезниковка ауылы
# Меше-Хи

Меше-Хи (ущ. Веш-Цу) — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы, Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Аргун йылғаһының һул ярына тамағынан 116 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Меше-Хи
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, Грозный ҡалаһынан Аргун йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07020001212108200005856
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200585
* Бассейн коды — 07.02.00.012
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Оло Инюша

Оло Инюша (Инюша) — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кертьйылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Оло Инюша
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200018798
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201879
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Айбулат (исем)

Айбулат — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.

# Айбулат (исем)
## Этимология

Айбулат исеме фарсы теленән үҙләштерелгән — ай + булат; ай һымаҡ бик шәп, булат ҡоросо һымаҡ ныҡ.
Айбулат — ай һәм булат (ҡорос) үҙ аллы һүҙҙәрҙән яһалған ҡушма исем. Исемгә затлы таш, тимер ҡушыу ныҡлыҡ, оҙон ғүмер теләүгә бәйләнгән.

# Айбулат (исем)
## Билдәле кешеләр

Хажин Айбулат Вәкил улы (30 сентябрь 1973 йыл) — ғалим-педагог, мәғариф өлкәһе эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2018 йылдың декабренән Башҡортостан Республикаһы мәғариф министры вазифаһын башҡарыусы. Педагогия фәндәре кандидаты, доцент (2001). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы.
Рәхмәтуллин Айбулат Дәүләтбай улы (12 май 1967 йыл) — ҡурайсы, мәҙәниәт хеҙмәткәре. Нефтекама дәүләт филармонияһының художество етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2014).
Псәнчин Айбулат Вәли улы (12 февраль 1967 йыл) — Рәсәй ғалим-этнографы, география фәндәре докторы, профессор. Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының директор вазифаһын башҡарыусы (2016 йылдан).
Айбулат Константин Михайлович — рус шағиры (сығышы менән чечен). Уның ата-әсәһе Дади-юрт ауылы штурмындағы үлтерелә, ә үҙе барон Михаил Карлович Розеның тәрбиәһенә алына. 1839 йылда коллегия асессорына тиклем үрләй, дәүләт хеҙмәтенә уҡырға инә. Буш ваҡытта әҙәби эшмәкәрлек менән шөғөлләнә. Уның әҫәрҙәре Рәсәйҙең күп әҙәби журналдарында баҫылып сыға. Рус әҙәбиәтенең иң ҙур эшмәкәрҙәре менән шәхсән таныш була.

# Айбулат (исем)
## Фамилия

Айбулатов Шиһап Зәйнетдин улы (рус. Айбулатов Шихаб Зайнетдинович; 9 август 1930 йыл — 2 июль 2005 йыл) — журналист. 1966—1991 йылдарҙа Силәбе өлкәһе Арғаяш районының «Восход» гәзите мөхәррире. 1959 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Ижади ойошманың 6-сы съезы делегаты. Райондың почётлы гражданы

# Айбулат (исем)
## Топонимика

Айбулат — Рәсәй, Көньяҡ Федераль округ, Әстрхан өлкәһе, Харабалин районыдағы тораҡ пункт
# Грузияның дәүләт ебәк музейы

Грузияның дәүләт ебәк музейы (груз. აბრეშუმის სახელმწიფო მუზეუმი) — Грузия мәҙәниәт учреждениеһы. Тбилисиҙа урынлашҡан, Георгий Цабадзе урамы, 6.

# Грузияның дәүләт ебәк музейы
## Экспозицияһы

Экспозицияһында ҡурсаҡ көбөнөң, ебәк күбәләгенең һәм күбәләктәрҙең 5000-дән ашыу төр һәм сорты, шулай уҡ тут үҫемлектәре өлгөһө, тәбиғи һәм синтетик буяуҙар, ебәк продукцияһының киң ассортименты һәм башҡалар бар.

# Грузияның дәүләт ебәк музейы
## Тарихы

Тбилисиҙа 1887 йылда Кавказда ебәк сәнәғәте менән таныштырыу маҡсатында ебәк белгесе һәм билдәле тикшеренеүсеһе Николай Шавров тарафынан төҙөлгән.
Музей бинаһын (архитектура ҡомартҡыһы) 1892 йылда архитектор Александр Шимкевич төҙөй.
Музей янында халыҡ уҡытыусылары өсөн ебәкселек буйынса практик һәм теоретик курстар уҙғарылған, китапхана, лаборатория һ.б. булған.
# Саҡлаубаш

Саҡлаубаш (Һаҡлаубаш; татар. Саклаубаш, рус. Саклау-Баш) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Сарман районы ауылы.

# Саҡлаубаш
## География

Ауыл Саҡлаубаш йылғаһы буйында, Сарман ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 18 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Саҡлаубаш
## Тарих

Ауылға ҫарайлы-мең ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. 1754 йылдан билдәле. Ауыл Ҫарайлы-Мең улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы (1865 йылдан Өфө губернаһы) Минзәлә өйәҙенә инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Нөркәй административ-территориаль улусы составына керә.
1870 йылда ауылда ел тирмәне, тимерлек, икмәк магазины; XX быуат башында — 5 мәсет, мәктәп, 7 кибет теркәлгән.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1921 йылдан Саллы кантоны составында була. 1930 йылдан Сарман районы, 1935 йылдан — Ворошилов районы, 1957 йылдан — Яңы Юл районы, 1959 йылдан — Сарман районы составына керә.

# Саҡлаубаш
## Халҡы

1795 йылда ауылда 229 башҡорт һәм 58 типтәр; 1834 йылда — 538 башҡорт һәм 46 типтәр; 1870 йылда — 1128 башҡорт; 1912 йылда — 1708 аҫаба башҡорт һәм 285 типтәр (элекке керҙәштәр) иҫәпләнгән.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1795 | 1859 | 1870 | 1897 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 | 2008 |
| 287 | 546 | 1128 | 1589 | 1795 | 1267 | 960 | 629 | 462 | 615 | 570 | 546 | 573 | 621 |
# Жаһит Арф

Жаһит Арф (төр. Cahit Arf; 11 октябрь 1910 йыл, Салоники — 26 декабрь 1997 йыл, Истанбул) — төрөк математигы, немец математигы Һелмут Һассеның шәкерте. Топологияла төйөндәр теорияһында ҡулланыла торған квадрик формалы Арф инварианты, шулай уҡ Һассе — Арф теоремаһы, Арф төркөмдәре һәм ҡулсалары уның исеме менән бәйләнгән.

# Жаһит Арф
## Биографияһы

1912 йылғы Балҡан һуғышынан һуң Арфтар ғаиләһе Измиргә күсә, унда Жәһит башланғыс белем ала. Мәктәпте тамамлағандан һуң Арф Парижға китә, унда Юғары нормаль мәктәпкә инә.
Төркиәгә ҡайтҡас, Арф Ғалатаһарай лицейында математика уҡыта. 1933 йылда Арф Истанбул университетының математика кафедраһында уҡыта башлай. 1937 йылдан Арф Гёттинген университетына эшкә китә, унда философия докторы дәрәжәһен ала, артабан ул Һелмут Һессе менән бергә эшләй. Шунан Арф Истанбул университетына кире ҡайта, 1962 йылда Фәнни-техник тикшеренеүҙәр буйынса советҡа (TÜBİTAK) тәғәйенләнеш ала. 1963 йылға тиклем Советтың рәйесе вазифаһын башҡарғандан һуң, Арф Истанбул Роберт-Колледжының математика кафедраһына күсә. 1964—1966 йылдарҙа Арф АҠШ-та Принстон университетында, унан һуң бер йыл Берклиҙа Калифорния университетында эшләй.
Төркиәгә һуңғы ҡайтыуында Арф Урта Көнсығыш техник университетының математика кафедраһына саҡырыла һәм 1980 йылда отставкаға сыҡҡанға тиклем шунда эшләй.
Арф математика өлкәһендә төрлө премиялар лауреаты була.
Арфтың төрөк математикаһына йоғонтоһо баһалап бөткөһөҙ. Формаль йәһәттән уҡыусылары әҙ булһа ла, бик күп төрөк математиктары карьера башында Арф менән хеҙмәттәшлек иткән.
Арфтың портреты 2009 йылда сығарылған 10 лиралыҡ төрөк банкнотаһына төшөрөлгән.
# Экваториаль Африка

Экваториаль Африка төрлө мәғәнәләге термин булып тора, ул ҡайһы берҙә тропик Африканы йәки Африканың Сахаранан көньяҡҡа табан экватор менән менән киҫешкән төбәген билдәләү өсөн ҡулланыла

# Экваториаль Африка
## Тарихы

Француз Экваториаль Африкаһы (Afrique Équatoriale Française, AEF) 1910 йылдан 1959 йылға тиклем дүрт француз колониаль биләмәһе федерацияһы була (Габон, Урта Конго (хәҙерге Конго Республикаһы), Убанги-Шари (хәҙерге Үҙәк Африка Республикаһы) һәм Чад), . Биләмәләре аша экватор үткән Африка илдәре:
* Сан-Томе һәм Принсипи
* Габон
* Конго Республикаһы
* Конго ДР
* Уганда
* Кения
* Сомали
# Әрзурум (провинция)

Әрзурум (төр. Erzurum) — Төркиә Йөмһүриәтенең провинцияһы. Осман Империяһы ваҡытында ил үҙәге Әрзурум илден 2-се ҡала (Истанбулдан һуң).
Провинцияға сәйәхәт менән Пушкин Александр Сергеевич барған.

# Әрзурум (провинция)
## География

Әрзурум Агры, Карс, Ардаһан, Артвин, Ризе, Байбурт, Эрзинджан, Бингөл, Муш провинциялары менән сиктәш. Көнсығыш Анатолия составында.
Халҡы— 937 389 кеше (2009).

# Әрзурум (провинция)
## Административ ҡоролош

19 район:
* Ашкале (Aşkale)
* Чат (Çat)
* Эрзурум (Erzurum)
* Хыныс (Hınıs)
* Хөрәсән (Horasan)
* Азизие (Ilıca)
* Испир (İspir)
* Карачобан (Karaçoban)
* Караязы (Karayazı)
* Кёпрюкёй (Köprüköy)
* Нарман (Narman)
* Олту (Oltu)
* Олур (Olur)
* Пасинлер (Pasinler)
* Пазарьёлу (Pazaryolu)
* Шенкая (Şenkaya)
* Текман (Tekman)
* Тортум (Tortum)
* Узундере (Uzundere)

# Әрзурум (провинция)
## Һылтамналар

* armeniapedia.org: Erzerum_Province
* Был Төркиә географияһы тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
# Оеш

Оеш — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2912/18 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 107 км.

# Оеш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200712115200053264
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115205326
* Бассейн коды — 13.01.02.007
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Галенц Арутюн Тиратурович

Галенц Арутюн Тиратурович (әрм. Հարություն Կալենց; 27 март 1910 йыл — 7 март 1967 йыл) — әрмән совет графигы һәм рәссамы. Әрмән ССР-ының атҡаҙанған рәссамы һәм Дәүләт премияһы (үлгәндән һуң, 1967) лауреаты.

# Галенц Арутюн Тиратурович
## Биографияһы

Арутюн Хармандаян (Галенц) Ғосман империяһының Кюрюн ҡалаһында сығышы менән Ани ҡалаһынан булған дворян ғаиләһендә тыуған. 1915 йылғы әрмән геноциды ваҡытында Галенц Арутюн етем ҡала һәм ауыр юл үтеп, Алеппоға барып етә, ундағы приютта һүрәт төшөрөүгә әүәҫләнеп китә. Һынлы сәнғәт буйынса белемде шәхси оҫтаханаларҙа, атап әйткәндә, француз рәссамы Клод Мишельела ала.1930—1946 йылдарҙа Бейрутта йәшәй, унда һынлы сәнғәт студияһын ойоштора, Ливан рәссамдары берләшмәһенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе була. 1946 йылдың июнендә Галенц Арутюн ғаиләһе: ҡатыны Арминэ һәм өлкән улы менән Совет Әрмәнстанына күсеп сыға. 1949 йылда формаллектә һәм космополитизмда ғәйепләнеп, өс йылға рәссамдар берләшмәһенән сығарыла. Мәскәү һәм Ереван ҡалаларында шәхси күргәҙмәләре ҡуйыла. .
1962 йылдың июлендә "Совет сәнғәте" журналында Илья Эренбургтың Галенц тураһындағы мәҡәләһе баҫыла. Александр Гитович Галенцҡа шиғырҙар бағышлай.
Галенц - Андраник Царукяндың "Бала сағы булмаған кешеләр" (руссанан Булат Окуджава тәржемәһе, 1964) китабы геройҙарының береһе. "1915 йылды ауырлыҡтарын үткәргән, тыуған ерҙән алыҫта тормошҡа аяҡ баҫҡан, бала саҡ шатлыҡтарын татымаған Галенц тотош быуындың ғазаптарын үҙенә һыйҙыра ...",- тип яҙа Мартирос Сарьян.
Ереванда, Галенц урамы, 18 йортта уның музейы асыла.

# Галенц Арутюн Тиратурович
## Төп әҫәрҙәре

* "Автопортрет" (1958)
* "Натюрморт, сәскә" (1962)
* "Уйға батҡан ҡыҙ" (1961)
* "Ереван ботаника баҡсаһында көҙ" (1965)
* "Академик Артем Алиханян портреты" (1960)
* "Ихата мөйөшө" (1966)
* "М. Плисецкая портреты".

# Галенц Арутюн Тиратурович
## Наградалары

* Әрмән ССР-ының атҡаҙанған рәссамы
* Әрмән ССР-ның Дәүләт премияһы (үлгәндән һуң, 1967)

# Галенц Арутюн Тиратурович
## Китаптары

* Нерсисян Алиса Григорьевна, Рәссам Каленц Арутюн: тормошо, ижады /. Әрмәнстан Республикаһы Милли академияһы Сәнғәт институты, Ереван, 2012
* Мкртчян Левое Мкртичевич, Арутюн Галенц. Мин беләм ниндәй ул Ерев ан : Наири, 2000
* Иҫ Киткес Галенц: Мәҡәләләр. Хәтирәләр. Ереван : Айастан, 1969

# Галенц Арутюн Тиратурович
## Иҫкәрмә

* ↑ Арутюн Галенц глазами Левона Мкртчяна 2016 йыл 15 апрель архивланған.
* ↑ Удивительный Галенц: Статьи. Воспоминания. Ереван : Айастан, 1969, c. 3
# Нордхайм (Тюрингия)

Нордхайм (Тюрингия) (нем. ) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан .
# Тамлык (Хава кушылдығы)

Тамлык — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе, Липецк өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Хава йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 57 км.

# Тамлык (Хава кушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Воронежот йылғаһы Липецк ҡалаһынан Воронеж һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010100612107000003302
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000330
* Бассейн коды — 05.01.01.006
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0