# Лихтенштейн

Лихтенштейн Кенәзлеге (нем. Liechtenstein [ˈlɪçtn̩ʃtaɪn]), рәсми рәүештә Лихтенштейн кенәзлеге (нем. Fürstentum Liechtenstein [ˈfʏʁstn̩ˌtuːm ˈlɪçtn̩ʃtaɪn]) — Көнбайыш Европала кәрлә дәүләт (160 км²).
Кенәзлектең исеме хакимлыҡ итеүсе Лихтенштейнар династияһынан (фон und zu Liechtenstein) килеп сыҡҡан. Әлеге ваҡытта Лихтенштейн Иорданияның Хашимит короллеге (власта Хашимит династияһы) һәм Сәғүд Ғәрәбстаны Короллеге (Сәғүд династияһы) менән бер рәттән идара итеүсе династия хөрмәтенә аталған өс дәүләттең береһе.
Лихтенштейн — киң этномәҙәни, дини, раса һәм милли төрлөлөккә эйә булған күп милләтле дәүләт.
Дәүләттең баш ҡалаһы — Вадуц. Көнсығышта Австрия һәм көнбайышта Швейцария менән сиктәш. Уның территорияһы тулыһынса ошо дәүләттәрҙең биләмәләре менән уратып алынған. Идара итеү формаһы — дуалистик монархия. Конституцион күҙәтеү органы — Дәүләт суды (Staatsgerichtshof), юғары суд инстанцияһы — Юғары суд (Oberster Gerichtshof), апелляция судтары — 1 юғары суд (Obergericht), беренсе инстанция судтары — 1 өлкә суды (Landgericht), административ юстиция суды — административ судтар (Verwaltungsgerichtshof).
Европа берләшмәһенең йәки НАТО-ның ағзаһы булмаһа ла, Лихтенштейн Европа иҡтисади киңлегенә инә; Шенген килешеүендә ҡатнашыусы.

# Лихтенштейн
## Тарихы

Төп мәҡәлә: История Лихтенштейна
Лихтенштейн территорияһы беҙҙең эраға тиклем 15 йылдан алып Римдың Реция провинцияһы составында. Франктар илгә 536 йылда баҫып инә. Һуңыраҡ, Бөйөк Карл ваҡытында, епископ губернатор вазифаһынан бушатыла, һәм был вазифаға донъяуи хакимдар тәғәйенләнә башлай. Был район менән Каролингтар 911 йылға тиклем идара итә, ул ваҡытта Көнсығыш Франк батшалығы ҙур һәм бәләкәй герцоглыҡтарға тарҡалған була.
Швабия герцоглығы сиктәрендә хәҙерге Лихтенштейн территорияһында Шелленберг һәм Вадуц феодаль биләмәләре урынлашҡан була. Шунан улар Изге Рим империяһы составына инә. 1507 йылда император Максимилиан Вадуцҡа айырым хоҡуҡтар һәм өҫтөнлөктәр, шул иҫәптән бойондороҡһоҙлоҡ һәм һалым йыйыуҙы бирә. Был хоҡуҡтар Австрияның Лихтенштейндар ғаиләһенә тапшырыла.
Лихтенштейндар нәҫеле Изге Рим империяһының Рейхстагында урын алыу теләге ҙур була. Бының өсөн улар сюзерены император үҙе булған ер биләргә тейеш була. Ошо маҡсатта Ганс-Адам I Швейцария сигендә бөлгөнлөккә төшкән Хоэнемс ҡалаһы хужаларынан — Шелленбергтан (1699 йылда) һәм Вадуцтан (1712 йылда) ике бәләкәй феод һатып ала. Был ерҙәрҙең тейешле хоҡуҡи статусы була.
1719 йылда император ғаилә башлығы Антон Флорианды суверенлы кенәз тип таный. Бында Евгений Савойскийҙың (кенәз Лихтенштейндың ҡоҙаһы) ярҙамы була. Лихтенштейн кенәзлеге шулай барлыҡҡа килә.
1815 йылдан 1866 йылға тиклем Лихтенштейн Германия союзы составына инә, өҫтәүенә 1860 йылда Лихтенштейндар Австрия парламентының юғары палатаһының нәҫелдән күсә килгән ағзалары булып китә, ә 1866 йылда Германия союзының тарҡалыуы һөҙөмтәһендә, Иоганне II Лихтенштейн (1840—1929) ваҡытында кенәзлек тулы бойондороҡһоҙлоҡ ала. 1866 йылғы Австро-Пруссия һуғышында Лихтенштейн Австрияның союздашы булараҡ сығыш яһай, 1876 йылдан 1918 йылға тиклем Австро-Венгрия менән тығыҙ бәйләнештә була.
Беренсе донъя һуғышында кенәзлек нейтралитет һаҡлай. Һуғыштан һуң Лихтенштейн Австрия менән килешеүҙе өҙә һәм Швейцария менән яҡынлашыуға йүнәлеш ала: 1921 йылда сауҙа һәм почта хеҙмәте тураһында килешеү, ә 1924 йылда таможня берлеге төҙөлә. Шул ваҡыттан алып Швейцария франкы Лихтенштейн валютаһы булып тора. 1919 йылдан Швейцария сит илдә Лихтенштейндың дипломатик һәм консуллыҡ мәнфәғәттәрен яҡлай.
Икенсе донъя һуғышы йылдарында кенәзлек нейтралитет һаҡлай, ул тамамланғас, кенәзлек территорияһында Ялта конференцияһының юридик көсө булмау сәбәпле, илгә һыйынған Рус Азатлыҡ армияһы (РОА) һалдаттарын һәм офицерҙарын СССР-ға бирмәгән берҙән-бер ил булып ҡала. Бөгөнгө көнгә тиклем Лихтенштейндан Көньяҡ Америкаға күпме власовсы эмиграцияға киткәне билдәһеҙ.
Лихтенштейн 1975 йылда ОБСЕ-ға, 1978 йылда Европа Советына, 1990 йылда Берләшкән Милләттәр Ойошмаһына, 1991 йылда Европа ирекле сауҙа ассоциацияһына, 2011 йылдың 19 декабрендә Шенген зонаһына инә.
2020 йылда Лихтенштейн властары рәсми рәүештә Чехиянан Валтиче ҡалаһы һәм Леднице ауылын, шулай уҡ элек хакимлыҡ итеүсе династияға ҡараған 2000 км² ерҙе (замоктар менән) ҡайтарыуҙы талап итә.

# Лихтенштейн
## Географияһы

Төп мәҡәлә: География Лихтенштейна
Кенәзлек Альп тауҙарында урынлашҡан, иң юғары нөктәһе — Граушпиц тауы (2599 м). Илдең көнбайыш өлөшөндә Көнбайыш Европаның иң ҙур йылғаларының береһе — Рейн аға. Климаты уртаса, яуым-төшөм — йылына 700—1200 мм. Биләмәнең яҡынса дүрттән бер өлөшө урман (шыршы, бук, имән) менән ҡапланған, тауҙарҙа — субальп һәм альп болондары.

# Лихтенштейн
## Климаты

Уртаса континенталь, альп климаты. Ғинуарҙың уртаса температураһы — яҡынса 0 °C, июлдә +19 °C.

# Лихтенштейн
## Сәйәси ҡоролошо

Төп мәҡәлә: Государственный строй Лихтенштейна
Лихтенштейн — дуалистик монархиялы унитар дәүләт. Ғәмәлдәге конституция 1921 йылдың 5 октябрендә көсөнә инә. Дәүләт башлығы — Ханс-Адам II, кенәз фон унд зу Лихтенштейн, герцог Троппау һәм Егерндорф, граф Ритберг. Ил менән 1984 йылдан идара итә, тәхеткә 1989 йылдың 13 ноябрендә ултыра. Кенәз дәүләт менән идара итә, Ландтаг (Парламент) ҡабул иткән ҡануниәтте раҫлай, башҡа дәүләттәр менән мөнәсәбәттәрҙә Лихтенштейн исеменән сығыш яһай, дәүләт хеҙмәткәрҙәрен тәғәйенләй, ярлыҡау хоҡуғына эйә. 2003 йылдағы конституцион референдум һөҙөмтәһендә кенәзгә бик киң вәкәләттәр бирелә, шул иҫәптән теләһә ниндәй закон проекттарына һәм референдум ҡарарҙарына вето һалыу, хөкүмәтте таратыу, хөкүмәт ағзаларын тәғәйенләү һәм вазифаһынан бушатыу, айырыуса мөһим закондарҙы бер үҙе ҡабул итеү һәм судьялар тәғәйенләү хоҡуғы бирелә. Шулай итеп, кенәз власы абсолют хакимлыҡҡа яҡынлаша. 2012 йылғы конституцион референдумда кенәздең вәкәләттәрен сикләргә һәм референдум ҡарарҙары өҫтөнән уның вето власын бөтөрөргә тырышыу хупланмай. Закондар сығарыу органы — ландтаг, ул пропорциональ вәкиллек системаһы буйынса туранан-тура йәшерен тауыш биреү юлы менән һайлана (Оберландтан 15 депутат һәм Унтерландтан 10 депутат).
Башҡарма орган — хөкүмәт (Regierung) башлығы (Regierungschef) һәм хөкүмәт кәңәшселәренән (Regierungsrat) торған хөкүмәт.
Илдә биш партия бар, шуларҙың ике төп либераль партия — консерватив прогрессив граждандар партияһы (Fortschrittliche Bürgerpartei FBP) һәм Патриотик союз (Vaterländische Union VU), ә өс бәләкәй партия — Ирекле исемлек (Freie Liste FL) — һул социаль-экологик партия. Шулай уҡ 2018 йылда улар ике өлөшкә бүленгән үҙәк уң Бойондороҡһоҙҙар (die Unabhängigen DU).

# Лихтенштейн
## Хоҡуҡ һаҡлау һәм юстиция органдары

Төп мәҡәлә: Вооружённые силы Лихтенштейна Лихтенштейн полиция көстәренең (нем. Landespolizei) суд, юл хәрәкәте хәүефһеҙлеге һәм контроль бүлексәһендә һәм координация хеҙмәтендә 120 офицер хеҙмәт итә. Бынан тыш, коммуналь полиция (нем. Gemeindepolozei) бар.
Кенәзлек 1868 йылда Ҡораллы Көстәрҙән баш тарта. Әммә Конституцияла хәрби бурыс тураһындағы положение беркетелгән.

# Лихтенштейн
## Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр

2004 йылда Лихтенштейн Европа берлеге менән Европа иҡтисади зонаһын киңәйтеү тураһында килешеү төҙөй. 2004 йылда Чехия һәм Словакия республикаларының Европа союзына инеүе һөҙөмтәһендә килешеүгә ҡул ҡуйыу оҙаҡ ваҡытҡа кисектерелә. Чехия һәм Словакия, хакимлыҡ иткән кенәз йорто мөлкәте мәсьәләләре хәл ителмәгәнлектән, Лихтенштейнды дәүләт тип таныуҙан баш тарта. Бенеш указдары буйынса чехословакия территорияһында немец (шул иҫәптән Австрия һәм Лихтенштейн) шәхси һәм юридик шәхестәрҙең мөлкәте был дәүләт тарафынан тартып алына. 2009 йылдың 8 сентябрендә Чехия менән Лихтенштейн араһында хеҙмәттәшлек тураһында килешеү төҙөлә, был килешеү Чехияның Лихтенштейнды дипломатик таныуын билдәләй. Шул уҡ йылдың декабрендә Словакия менән дә ошондай уҡ килешеү төҙөлә.
Кенәзлектең Америка Ҡушма Штаттарында, Германияла, Бельгияла (бер үк ваҡытта Ватиканда Лихтенштейнды күрһәтә һәм Европа Союзы ҡарамағында миссия булып тора), Швейцарияла һәм Австрияла илселектәре бар. Башҡа дәүләттәрҙә Швейцария Конфедерацияһы илселектәре Лихтенштейндың мәнфәғәттәрен яҡлай.

# Лихтенштейн
## Административ бүленеше

Төп мәҡәлә: Административное деление Лихтенштейна
Лихтенштейн тарихи формалашҡан ике административ өлөштән тора: үҙәге Вадуц ҡалаһында булған Оберланд (Үрге Лихтенштейн) һәм үҙәге Шелленберг ҡалаһында булған Унтерланд (Түбәнге Лихтенштейн).
Лихтенштейн кенәзлеге 11 муниципаль районға (коммуна) бүленә. Райондар ике йәки бер ауылдан тора. Илдә ҡалалар юҡ. Лихтенштейн һайлау округы сиктәрендә биш коммуна бар, ҡалған алтыһы Үрге Лихтенштейнға ҡарай.

# Лихтенштейн
## Халҡы

Төп мәҡәлә: Население Лихтенштейна
Ҡалып:Graph:Chart
2020 йылдың 10 декабренә халыҡ һаны — 38 590, халыҡтың уртаса тығыҙлығы км²-ға яҡынса 235,64 кеше тәшкил итә.
Тыуым 1000 кешегә 9,75 яңы тыуған сабый тәшкил итә (2009). Үлем осраҡтары — 1000 кешегә 7,39 (сабыйҙар үлеме — 1000 яңы тыуған сабыйға 4,25).
Иммиграция 1000 кешегә 4,66 тәшкил итә.
Халыҡ һанының йыллыҡ үҫеш темпы — 0,7 % (2009).
Халыҡ һанының йыллыҡ үҫеш темпы — 0,894 % (2011).
Халыҡ һанының йыллыҡ үҫеш темпы — 0,985 % (2012).
Уртаса ғүмер оҙонлоғо: ирҙәр — 79,8 йәш, ҡатын-ҡыҙҙар — 84,8 йәш (2018).
Халҡының күбеһе — Швейцария, Бургенланд, көньяҡ-көнбайыш Германия һәм Эльзас халыҡтарына яҡын немец сығышлы (алеман халҡы). Төп халыҡ 66 процент, сит ил граждандары — 34 процент йәки 13 мең кеше тәшкил итә. Сит ил граждандарының күбеһе — күрше дәүләттәрҙән (швейцарҙар, австрийҙар һәм немецтар) — 20 процент (7,4 мең), шулай уҡ итальяндар (1,2 мең), португалдар, төрөктәр (0,7-шәр мең), албандар һәм башҡалар. Урта быуаттарҙың күпселек өлөшөндә романш теле өҫтөнлөк итә, XII—XV быуаттар уны алеман һөйләше менән ҡыҫырыҡлай. Күптән түгел килгән халыҡ (Төркиәнән, элекке Югославиянан, Албаниянан һ.б. милләт вәкилдәре) яҡынса 10 процент тәшкил итә. 2019 йылға ҡарата, Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы баһалауынса, Лихтенштейнда 25 467 иммигрант йәшәә, йәғни ил халҡының 67%-ы.
Рәсми тел — немец теле, көнкүрештә — немец теленең алеманн диалекты.
Диндарҙарҙың күпселеге (76 %) католик, протестант һәм православие динен тота — халыҡтың яҡынса 10 %. Мосолмандар һаны арта (5,4 %), башлыса төрөк, албан һәм босния сығышлы.
5 ҙур торама пункт (2013):
* Шан — 5933;
* Вадуц — 5229;
* Тризен — 4933;
* Бальцерс — 4539;
* Эшен — 4284.

# Лихтенштейн
## Иҡтисады

Төп мәҡәлә: Экономика Лихтенштейна
Лихтенштейн — финанс хеҙмәттәр секторы үҫешкән һәм тормош кимәле юғары булған сәскә атыусы индустриаль ил (донъяла кеше потенциалы үҫеше индексы буйынса ун туғыҙынсы урын).
Лихтенштейндың эске тулайым продукты 2014 йылда 4,978 миллиард доллар тәшкил итә. 2009 йылда йән башына ЭТП — 139 мең АҠШ доллары (донъяла 1-се урын)Ҡалып:Ciawfb.
Иҡтисадтың төп тармағы — эшкәртеү сәнәғәте: металл эшкәртеү, аныҡ приборҙар эшләү, оптика, вакуум техникаһы, электрон системалар, микропроцессорҙар етештереү. Сәнәғәт нигеҙен аныҡ машина һәм приборҙар эшләү тәшкил итә. Эре компаниялар — «Hilti AG» (автономлы электр менән тәьмин ителгән беркетеү, ҙур булмаған төҙөлөш ҡорамалдары) һәм «Oerlikon Balzers Coating AG» (машиналар эшләү өсөн ПВД ысулы (вакуумлы өрҙөрөү) менән туҙыуға сыҙамлы йоҡа пленкалы япмаларҙы ҡулланыу буйынса хеҙмәттәр һәм ҡорамалдар). Сәнәғәт тулыһынса тиерлек экспортҡа йүнәлтелгән. Аҙыҡ-түлек сәнәғәте (атап әйткәндә, консервалар һәм шарап етештереү), туҡыу, керамика һәм фармацевтика сәнәғәте мөһим урын биләй.
Эшкәртеү сәнәғәте үҫеше һәм эшҡыуарлыҡ әүҙемлеге артыу менән Лихтенштейндың үҙенең хеҙмәт ресурстары эшсе көстәргә булған ихтыяжын ҡәнәғәтләндермәй башлай. Иҡтисадтың төрлө тармаҡтарында яҡынса 32,4 мең кеше эшләй, шул уҡ ваҡытта уларҙың өстән бер өлөшөнән ашыуы (12,9 мең кеше) көн һайын Австрия, Швейцария һәм Германиянан эшкә килә. Сәнәғәт өлкәһендә эшләүселәрҙең 43 проценты мәшғүл, хеҙмәтләндереү өлкәһендә — 55 %, ауыл хужалығында — 2 проценттан кәмерәк.
Сит ил туризмы, шулай уҡ почта маркалары сығарыу халыҡтың һәм ҡаҙнаның төп килем сығанағы булып тора.

# Лихтенштейн
## Иҡтисады
### Ауыл хужалығы

Ауыл хужалығы башлыса ит-һөт йүнәлешендәге малсылыҡҡа махсуслашҡан (ауыл хужалығы продукцияһының 75 проценты). Иген культуралары, картуф һәм йәшелсә үҫтерелә.
Ғәҙәттәгесә шарап эшләү үҫешкән. Тау итәктәрен һәм тауҙың түбәнге битләүҙәрен баҡсалар һәм виноград баҡсалары биләй. Виноградтың урындағы сорттары сифатлы шараптар етештереү өсөн ҡулланыла.

# Лихтенштейн
## Иҡтисады
### Банк системаһы

Илдең банк системаһына һөҙөмтәле эшләй (дөйөм баланс суммаһы яҡынса 32,5 миллиард швейцар франкы). Иң эре банктар — Милли банк, «Лихтенштайнер Глобал Траст», «Фервальтунгс-унд Приватбанк» (2005 йылдан алып Мәскәүҙә вәкиллеге бар). Урынлаштырылған капиталға һәм килемгә түбән һалымдар, шулай уҡ етди һаҡланған банк сере арҡаһында Лихтенштейн эре финанс үҙәге статусын һаҡлап ҡала.
2008 йылдың февралендә Германия прокуратураһы ҡарамағына Лихтенштейндағы төрлө фондтар иҫәбенә аҡса күсереп, һалым түләүҙән ҡасыуҙа ғәйепләнгән бер нисә йөҙ немец гражданы мәғлүмәттәре менән диск алғандан һуң, Лихтенштейн банктары тәнҡит аҫтына алына.
Монако һәм Андорра менән бер рәттән Лихтенштейн кенәзлеге «һалымдан һыйыныу урыны» (офшор зонаһы) исемлегенә индерелгән. Лихтенштейнда башҡа илдәрҙең резиденттары һалым һалыуҙан ситләшә.

# Лихтенштейн
## Иҡтисады
### Тышҡы иҡтисади мөнәсәбәттәр

73,7 меңдән ашыу халыҡ-ара концерн һәм сит ил компаниялары Лихтенштейн биләмәһендә һалым һалыуҙың түбән кимәле, ябай ғына теркәү ҡағиҙәләре арҡаһында һәм финанс серен һаҡлау маҡсатында теркәлгән. Дәүләт бюджеты башлыса һалымдарҙан, шул иҫәптән ошо компанияларҙан (яҡынса 30 %), почта маркалары сығарыуҙан (10 %) һәм сит ил туризмынан килгән килемдәрҙән тора.

# Лихтенштейн
## Иҡтисады
### Тышҡы сауҙа

2008 йылда экспорт — 2,47 миллиард доллар. Экспорт структураһында аныҡ приборҙар, электроника, почта маркалары, керамика өҫтөнлөк итә. Экспорт күбеһенсә Европа союзы илдәренә һәм Швейцарияға оҙатыла.
2008 йылда импорт — 0,92 млрд доллар. Импорт структураһына машиналар, металл изделиелар, туҡымалар, аҙыҡ-түлек, автомобилдәр инә. Төп импорт партнерҙары — Европа берлеге илдәре һәм Швейцария.

# Лихтенштейн
## Лихтенштейндың мәҙәниәте

Үҙенең бәләкәй булыуы арҡаһында Лихтенштейнға тышҡы мәҙәниәт һәм бигерәк тә Европаның көньяҡ немец телле төбәктәрендә, шул иҫәптән Австрияла, Баварияла, Швейцарияла, Тироль һәм Ворарльбергта киң таралған мәҙәниәт йоғонто яһай.
«Лихтенштейн кенәзлегенең тарихи йәмғиәте» илдең мәҙәниәтен һәм тарихын һаҡлауҙа мөһим роль уйнай.
Лихтенштейн сәнғәт музейы — ҡиммәтле әҫәрҙәр коллекцияһы тупланған хәҙерге заман сәнғәтенең иң ҙур халыҡ-ара музейы. Швейцария архитекторҙары Моргер, Дегело һәм Керездың биналары Вадуцтың үҫешендә мөһим этап булып тора. Уны төҙөү 2000 йылдың ноябрендә тамамлана, архитектураһы ҡара базальттан «ҡара йәшник» формаһында эшләнә. Музейҙа шулай уҡ Лихтенштейндың милли сәнғәт коллекциялары урынлашҡан.
Икенсе әһәмиәтле музей — Лихтенштейндың Милли музейы (Landesmuseum Liechtenstinisches), унда Лихтенштейндың мәҙәниәте һәм тәбиғәте тарихы буйынса даими экспозициялар, шулай уҡ махсус күргәҙмәләр тәҡдим ителә. Шулай уҡ Матбуғат музейы һәм Саңғылар музейы бар.
Иң билдәле тарихи иҫтәлекле урындар — Вадуц замогы, Гутенберг замогы, Ҡыҙыл йорт һәм Шелленберг емереклектәре.
Музыка һәм театр мәҙәниәттең мөһим өлөшө булып тора. Унда бик күп музыкаль ойошмалар тәҡдим ителә, мәҫәлән: Лихтенштейн Музыка компанияһы, йыл һайын үткәрелеүсе гитара көнө һәм ике төп театрҙа урынлашҡан Йозеф Габриэль Райнбергерҙың Халыҡ-ара йәмғиәте.
Лихтенштейн принцының шәхси сәнғәт коллекцияһы Веналағы Лихтенштейн һарайында ҡуйылған. Ул донъялағы иң алдынғы шәхси сәнғәт коллекцияларының береһе булып тора.
Һәүәҫкәр радио — ҡайһы бер граждандарҙың һәм килеүселәрҙең мауығыуы. Әммә, башҡа дәүләттәрҙән айырмалы рәүештә, Лихтенштейндың Халыҡ-ара электр союзы номеры юҡ. Унда нулдән һуң швейцар шылтыратыу билдәһе (ғәҙәттә «HB») ҡулланыла.

# Лихтенштейн
## Рәсми байрамдар

* 1 ғинуар — Яңы йыл;
* 6 ғинуар — Богоявление;
* 19 март — Изге Йософ көнө;
* 1 май — Хеҙмәт көнө;
* 15 август — Милли көн, суверенитет алыуҙың йыллығы;
* 8 сентябрь — Изге Мария Раштыуаһы;
* 1 ноябрь — Бөтә Изгеләр көнө;
* 25 декабрь — Раштыуа;
* 26 декабрь — Изге Стефан көнө.