yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Кисәңге (альбом)

Кисәңге — башҡорт рэперы Тартайҙың тәүге студия альбомы. 2023 йылдың 30 ноябрендә сыҡҡан. Альбомда ALmaSH, Каsл, Тархан, CHC[КХК], Кесе, ILNURAY, SLBay, Сабина Кучаева ҡунаҡ сифатында ҡатнашҡан. 2013 йылда Тартайҙың «Туҙға яҙылмаған мотив» исемле EP-альбомы сыҡҡайны.

# Кисәңге (альбом)
## Тарихы

2023 йылдың 26 июнендә Тартайҙың «Андеграунд» тапшырыуына интервьюһы сыға. Унда Тартай үҙенең «Кисәңге» тип аталған бәләкәй генә EP-альбомының әҙерләнеп килеүе һәм йәй бөтөүенә-көҙ башына сығыуы ихтимал булыуы тураһында белдерә. Шулай уҡ ул ни өсөн альбомдың исеме «Кисәңге» икәнен аңлатып ҡуя:
* ...был альбомдан сыҡмаған ниндәйҙер текстар шул йыйылып килгән, минустар, һәм ошо йырҙарҙы дөйөмләп сығарырға уй бар.Тартай «Андеграунд» тапшырыуы өсөн
2023 йылдың 28 ноябрендә Тартай үҙенең «Бәйләнештә» селтәрендәге төркөмөнә альбом тышлығын һалып ҡуя. 2023 йылдың 30 ноябрендә альбом «Бәйләнештә» селтәрендәге «Башҡортса рэп» төркөмөнә һалына.

# Кисәңге (альбом)
## Йырҙар исемлеге

Йырҙарҙың барыһына һүҙҙәр авторы Тартай, автор күрһәтелмәгән осраҡта.

# Кисәңге (альбом)
## Альбомды яҙҙырыуҙа ҡатнашыусылар

* Битодельня — продакшн (2, 4, 7, 10)
* ТК1-2Gel — cll (2, 6-7), vl (2, 6-7), nlv (6-7, 10)
* Reldnah — микшерлау һәм мастеринг (1-7, 9-10), скрэтчтар (1-2), тауыш яҙҙырыу (6 (CHC[КХК]-ның куплеты))
* Сабина Кучаева — вокал (7)
* Octava Records — тауыш яҙҙырыу (1-7, 9)
* ALmaSH — тауыш яҙҙырыу (3 (ALmaSH-тың куплеты))
* "Meloman" record — тауыш яҙҙырыу (6 (Тархандың куплеты))
* ILNURAY — тауыш яҙҙырыу (6 (ILNURAY-ҙың куплеты))
* ZlatRec — тауыш яҙҙырыу (8)
* Ufamusic Records — тауыш яҙҙырыу (10)
* I-RON — микшерлау һәм мастеринг (8),
* Радик Ҡорманаев — вокал тюнингы (7)
# Урдома (йылға)

Урдома — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Горький һыу һаклағысы һыуһаҡлағысының һул ярына тамағынан 2672 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.

# Урдома (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300212110000010477
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001047
* Бассейн коды — 08.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Доситей Обрадович

Досифей (серб. Доситеј), донъяуи исеме Димитрие Обрадович, серб. Димитрије Обрадовић) — Беренсе серб ихтилалы осорондағы серб мәғрифәтсеһе һәм реформаторы, Сербияның беренсе мәғариф министры. Философик йырҙар, нәсихәтле әҫәрҙәр авторы, тәржемәсе мәҫәлдәр тәржемә итә. Беренсе булып халыҡ телендә яҙған. Серб халҡы азатлыҡ көрәше тураһында патриотик шиғырҙар авторы.

# Доситей Обрадович
## Биографияһы

1742 йылда Габсбургтар тәхете идара иткән Австрия монархияһы (хәҙер Румыния) территорияһында, Банатта, Чаково ауылында һөнәрсе (жудец) Тимиш ғаиләһендә тыуған.
Төп мәктәптә уҡығанда дин мәсьәләләре менән ҡыҙыҡһына, һәм атаһы үлгәндән һуң Ново-Хопово монастырындағы Фрушка тауына китә, әммә Доситей монахлыҡ тормошо һәм монахлыҡ ҡәрҙәшлеге менән яҡынданыраҡ таныша, уларҙың уй-фекерҙәре, идеялары үҙенекенә тап килмәүен аңлай. Өс йыл монахлыҡ тормошонан һуң монастырҙан китә һәм Европа буйлап сәйәхәт итә башлай.
Доситей Обрадович Балканды ярымутрауын һәм Бәләкәй Азияны урап сыға тиерлек, һуңынан Италияла, Германияла, Францияла, Англияла, Австрияла һәм Рәсәйҙә була. Өс йыл буйы ул Смирнала (Измир) грек дини мәктәптәренең береһендә, шулай уҡ Керкира (Корфу) утауында уҡыған, унда грек телен, шулай уҡ грек әҙәбиәтен һәм философияһын яҡшы өйрәнгән. 1787 йылда, рус-төрөк һуғышы (1787-1792) башланғас, ошо мәктәпте ҡалдырырға тура килә. Шунан һуң ул Далмацияла йәшәй, унда Книн мәктәптәренең береһендә, ә һуңынан Задарҙа һәм Триестала уҡыта. Триестан Доситей Обрадович Венаға күсеп килә, унда алты йыл буйы йәшәй, немец телен һәм немец мәҙәниәтен өйрәнә. Тел уҡытыусыһы булараҡ Венанан Карловцыға һәм Молдоваға юллана. Һаллела (Саксония-Анхальт), шулай уҡ һуңыраҡ Лейпцигта философияны өйрәнгән. 1783 йылда тәүге хеҙмәтен - «Тормош һәм мажаралар»ын нәшер итә.
Беренсе серб ихтилалы башланыуын ул Триеста ҡаршылай. Обрадович тәүгеләрҙән булып баш күтәреүселәр өсөн иғәнәләр йыйыуҙы ойоштора, һуңынан баш күтәреүселәр һәм Рәсәй араһында төрлө конфиденциаль миссиялар башҡара һәм, ниһайәт, Сербияға күсә. Үҙ заманының иң мәғрифәтле серблы булараҡ, Сербияның беренсе мәғариф министры була, мәктәптәр ойоштора, Карагеоргийҙың шәхси секретары һәм советнигы булып китә
1810 йылда Сербияла тәүге Белград руханиҙар семинарияһын булдырған.
1811 йылда Белградта вафат булған, Изге Михаил соборы (Саборная церковь) алдында ерләнгән. Уның кәүҙәһе ике тапҡыр тынысһыҙландырылған: 1837 йылда яңы Собор сиркәүе төҙөлгәндән һуң (иҫке сиркәү һүтелә) һәм 1897 йылда, уның ҡәберен Вук Караджич ҡәбере янында ҡуйылғандан һуң, уның кәүҙәһе быйыл Венанан күсерелә.
# Өфө механика-технология колледжы

Өфө механика — технология колледжы — уҡыу йорто 1936 йылда асылған. Бөгөнгө көндә Рәсәй әһәмиәтендәге колледж иҫәпләнә. Әлеге вакытта дүрт бүлек уңышлы эшләп килә. Уҡытыу көндөҙгө һәм ситтән тороп уҡыу формаһынды ғәмәлгә ашырыла.
Колледжда түбәндәге бүлектәр буйынса белем алырға мөмкин:
* Иҡтисад һәм бухгалтер иҫәбе
* Ҡулланыусылар өсөн тауарҙың сифатын тикшереү
* Икмәк, кондитер һәм макарон продукцияһын етештереү технологиялары
* Консерва һәм аҙыҡ концентраттары әҙерләү технологиялары
* Һөт һәм һөт аҙыҡтары әҙерләү технологияһы
* Дәүләт һәм муниципаль идара итеү
* Сәнәғәт йыһаздарын монтажлау һәм эксплуатациялау
* Һыуытыу — компрессор машиналарын һәм установкаларын монтажлау һәм эксплуатациялау
* Әсетке етештереү һәм шарап эшләү технологияһы
* Иген һаҡлау һәм эшкәртеү технологияһы.
Дөйөм ятағы бар.
Ул Өфө ҡалаһы, Октябрь проспекты, 67 адресы буйынса урынлашҡан.
* Был мәктәп тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
# Вылыс-Вид

Вылыс-Вид — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вишера йылғаһының һул ярына тамағынан 75 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Вылыс-Вид
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000016712
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001671
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Юсъель

Юсъёль — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Косью йылғаһының уң ярына тамағынан 145 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Юсъель
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000068958
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006895
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Юн-Яга (Нямдо-Ю ҡушылдығы)

Юн-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нямдо-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.

# Юн-Яга (Нямдо-Ю ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000087969
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008796
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Тәнәй ауыл Советы (Фёдоровка районы)

Тәнәй ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Фёдоровка районы муниципаль районының административ- территориаль һәм муниципаль берәмеге. Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярышлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

# Тәнәй ауыл Советы (Фёдоровка районы)
## Составы

Тәнәй ауылы,
Орловка ауылы,
Айтуған-Дурасов ауылы,
Үрге Митюковка утары,
Казанка ауылы,
Сашин ауылы.
# Ярей-Вож (Ольховая ҡушылдығы)

Ярей-Вож — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ольховая йылғаһының уң ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Ярей-Вож (Ольховая ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000067562
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006756
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Юдинец

Юдинец — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кильченга йылғаһының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Юдинец
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000011054
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001105
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Керка (Вазюга ҡушылдығы)

Керка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вазюг йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Керка (Вазюга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000011993
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001199
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кандалакша ҡултығы

Кандалакша ҡултығы ( карел. Kandalakši, Kandalahti — туранан тура тәржемәһе «Канда йылғаһы ҡултығы ») — Аҡ диңгеҙҙең дүрт эре ҡултыҡтарының береһе (Двинская губа, Онежская губа һәм Мезенская губа менән бер рәттән). Рәсәйҙең төньяҡ-көнбайышында Мурманск өлкәһендә һәм Карелия Республикаһында урынлашҡан. Кольск ярымутрауының көньяҡ ярҙарын йыуа.
Ҡултыҡта шхер тибындағы йөҙҙәрсә ваҡ утрау бар. Көнбайыш осонда һыу тәрәнлеге 300 метрға етә.Эске өлөшөндә һыу һай.
Аҡ диңгеҙҙәге был урындар ғәҙәти гага өйрәгенең күпләп оя ҡороусы популяцияһының, башҡа һыуҙа йөҙөүсе һәм яр буйы ҡоштарының, күгәл өйрәктәрҙең, сумғалаҡтарҙың, беле өйрәктәрҙең төләү, оялау урыны, шулай уҡ күсер ҡоштарҙың туҡтап ял итә торған ере. Ҡултыҡ акваторияһында Кандалакша ҡурсаулығы урынлашҡан.
Ҡултыҡтың төньяҡ-көнбайыш осонда, Лупчи губа ярында Ҡандракша ҡалаһы урынлашҡан.
Ҡултыҡтағы иң ҙур утрауҙар.— Ряшков, Олений, Волей, Великий, Сидоров, Кереть һәм Пежостров
1976 йылда ҡултыҡ Халыҡ-ара әһәмиәттәге һыу-һаҙлыҡ биләмәләре исемлегенә индерелә.

# Кандалакша ҡултығы
## Иллюстрация

* Кандалакша ҡултығының яры
* Кандалакша ҡултығы , Александр Борисов картинаһы , 1896 йылда

# Кандалакша ҡултығы
## Карта

* Көнсығыш Европа карталары йыйылмаһынан биттәр. АҠШ-тың хәрби картографик хеҙмәтенән. Серия 501. 1954. Масштаб 1:250 000
* NQ 35-7
* NQ 35-8

# Кандалакша ҡултығы
## Иҫкәрмә

* ↑ Этимология названия Кандалакша
# 1912 йыл

II мең йыллыҡ :
XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат — XXI быуат — XXII быуат :
Хронологик таблица :
1912 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1912 MCMXII |
| Юлиан стилендә | 1911 — 1912 ( 14 ғинуар) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2664 — 2665 ( 4 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7420 — 7421 ( 14 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5672 — 5673 ה'תרע"ב — ה'תרע"ג |
| Мосолман календары | 1330 — 1331 |
| Боронғо әрмән календары | 1361 ԹՎ ՌՅԿԱ |
| Ҡытай календары | 4608 — 4609 (с 18 февраль) 辛亥 — 壬子 белая свинья — чёрная мышь |
| Эфиопа календары | 1904 — 1905 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 1968 — 1969 |
| - Шака самват | 1834 — 1835 |
| Иран календары | 1290 — 1291 |
1912 (бер мең туғыҙ йөҙ ун икенсе) йыл — кәбисә йыл, григориан календары буйынса дүшәмбе көндө башлана. Был беҙҙең эраның 1912 йылы, 2 мең йыллыҡтың 912 йылы, XX быуаттың 12 йылы, XX быуаттың 2 ун йыллығының 2 йылы, 1910 йылдарҙың 3 йылы.

# 1912 йыл
## Ваҡиғалар

* 6 ғинуар — Нью-Мексико АҠШ-тың 47-се штаты тип иғлан ителә.
* 12 февраль — Ҡытайҙа Цин династияһы тәхеттән баш тарта.
* 14 февраль — Аризона АҠШ-тың 48-се штаты тип иғлан ителә.
* 15 апрель — «Титаник» карабы батта.
* 28 ноябрь — Албания бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә.

# 1912 йыл
## Ошо йылда тыуған шәхестәр

* 12 февраль — Ҡунаҡбаев Хөсәйен Әхмәтйән улы (Хөсәйен Ҡунаҡбай), шағир һәм журналист.
* 12 март — Нәжип Иҙелбай, шағир, драматург, тәржемәсе.
* 23 июнь — Алан Тьюринг, инглиз математик.
* 28 июнь — Ғата Сөләймәнов, башҡорт актеры, йырсы, ҡурайсы. БАССР-ҙ халыҡ артисы (1963).
* 12 июль — Әләдинов Шамил Сәйет улы (Шәмил Әләдин), бөйөк ҡырымтатар шағиры һәм яҙыусыһы.
* 15 июль — Сыртланова Мәғүбә Хөсәйен ҡыҙы, Бөйөк Ватан Һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1946).
* 14 сентябрь — Мәзитов Ғәли Әхмәт улы, осоусы, совет-фин (1939—1940) һәм Бөйөк Ватан һуғыштарҙа ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).
* 14 октябрь — Лев Гумилёв, Рәсәй тарихсыһы.
* 19 декабрь — Ғәзим Аллаяров, Башҡортостандың партия эшмәкәре, журналист һәм яҙыусы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыуcы.
* 21 октябрь — Ғәскәров Фәйзи Әҙеһәм улы, беренсе башҡорт профессиональ бейеүсеһе, хореографы һәм балетмейстеры. БАССРһың (1944) һәм РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғет эшмәкәре (1975).
* 29 декабрь — Абдуллин Мазһар Ғиләжетдин улы, башҡорт шағиры.

# 1912 йыл
## Вафат булғандар

* 10 февраль — Джозеф Листер, инглиз хирургы.
* 12 апрель — Клара Бартон, американ Ҡыҙыл тәре һалыусы.
* 7 август — Сыртланов Ғәлиасҡар Шәхәйҙәр улы, Өфө губернаһынан 3-сө Дәүләт думаһы (1907—12) депутаты. Дворяндарҙан.
# Барандатка

Барандатка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы/ Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Серта йылғаһының һул ярына тамағынан 86 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Барандатка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200018590
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201859
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Балыкты-Юл

Балыкты-Юл — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чичка-Юл йылғаһының һул ярына тамағынан 291 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.

# Балыкты-Юл
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400312115200021537
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202153
* Бассейн коды — 13.01.04.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Шаркан (йылға)

Шаркан — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Башҡортостан Республикаһы, Удмурт Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/329/35/10 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.

# Шаркан (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Воткин ГЭС-ынан Түбәнге Кама ГЭС-ына тиклем, Беүә (башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклемна тиклем), Иж, Ыҡ Ағиҙел йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101412111100015649
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101564
* Бассейн коды — 10.01.01.014
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ат һәм йөрәкһегән ҡоралай

Ат һәм йөрәкһегән ҡоралай — Антон Павлович Чеховтың хикәйәһе. 1885 йылда яҙыла, 1885 йылдың 12 авгусында тәүге тапҡыр «Петербургская газета» баҫмаһының 219-сы һанында А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫыла.

# Ат һәм йөрәкһегән ҡоралай
## Баҫмалары

А. П. Чеховтың «Ат һәм йөрәкһегән ҡоралай» 1885 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр 1885 йылдың 12 авгусында "Петербургская газета"ның 219-сы һанында А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылған, «Сыбар хикәйәләр» йыйынтығында баҫылып сыҡҡан. Автор хикәйәнең исемендә А. С. Пушкиндың «Полтава» поэмаһынан билдәле юлдарҙы ҡулланған: «ат һәм йөрәкһегән ҡоралайҙы бер арбаға егеп булмай».
А. Чехов үҙе тере саҡта хикәйә серб-хорват теленә тәржемә ителә.

# Ат һәм йөрәкһегән ҡоралай
## Сюжеты

Хикәйәләге ваҡиға бер провинциаль ҡалала бара. Бер төндә ирле-ҡатынлы Фибровтар йоҡлай алмаған. Хәләл ефете Катя ире Васяны, өйгә һәр саҡ иҫерек ҡайтаһың, тип ирешә башлай. Репортёр булып эшләгән ире, үҙенең вазифам шулай, тип аҡлана — иптәштәр менән эсмәйсә булмай, клиент менән — мәғлүмәт алыу маҡсатында, агент менән.
Ҡатыны Васяны, етди яҙыусы ла түгелһең, урта ҡул ғынаһың — ваҡ-төйәк тураһында яҙған ниндәйҙер репортёр ғынаһың, ул эшеңдән кит, тип өгөтләй. Ул былай ти: «Исмаһам яҡшы эш хаҡы, айына ике йөҙ-өс йөҙ һум алһаң да, хәйерсе илле һум инде, уныһын да ваҡытында түләмәйҙәр. Беҙ ярлы, бысраҡ йәшәйбеҙ. Фатирыбыҙҙан кер йыуыу бүлмәһенән сыҡҡан еҫ килә, эргәбеҙҙә мастеровойҙарҙар һәм аҙғын ҡыҙ-ҡатын йәшәй. Көн буйына тәүфиҡһыҙ һүҙҙәр һәм йырҙар ғына ишетәһең. Йорт йыһаздарыбыҙ ҙа мебель, урын-ер ҡаралдыларыбыҙ ҙа, эске кейемдәребеҙ ҙә юҡ. Һин дә насар ғына кейенәһең, шуға күрә хужабикә лә һине һанға һуҡмай, мин дә теләһә ниндәй модисткаға ҡарағанда ла насар кейенәм. Ә ашағаныбыҙ көнлөксө булып ялланыусыныҡынан да насарыраҡ…».
Вася, тиҙҙән яҡшы йәшәй башлаясаҡбыҙ — бына мине «Куриная слепота» баҫмаһына хроника хәбәрсеһе итеп кенә алһындар әле, тип яуап бирә . Үҙ-ара бәхәс байтаҡ ваҡытҡа һуҙыла, шунан һуң Вася бүлмәнән сыға. Ике минуттан, ҡото осоуҙан аушантаушан килеп, мыңғырҙап бүлмәгә кире инә. Ҡатыны, тағы ла яҡшы яҙмыш тураһында хыялланып ята торғас, нисек йоҡлағанын да һиҙмәне. Төш етеүгә ул йоҡонан уяна — ире янында юҡ. Ул кис Васяның тағы ла иҫерек ҡайтыуын һиҙенеп тора, шуға ла бабаһына иренә, арыуыраҡ эш табыш әле, тип үтенеп хат яҙғыһы ла килмәй.
# Калым-Ях

Калым-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кеум йылғаһының һул ярына тамағынан 177 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.

# Калым-Ях
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010700112115300015009
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301500
* Бассейн коды — 14.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Мөфтөй

Мөфтөй — мосолмандарҙа фиҡһ һәм шәриғәтте ҡулланыу мәсьәләләре буйынса ҡарар сығарыу хоҡуғы бирелгән юғары дин әһеле.

# Мөфтөй
## Мәғлүмәт

Ислам дәүләт дине булған илдәрҙә мөфтөй хөкүмәт тарафынан тәғәйенләнә. Рәсәйҙә мөфтөй институты Ырымбур мосолман диниә назараты барлыҡҡа килгәс ойошторола.

# Мөфтөй
## Тарих

Мөфтөй императорҙар тарафынан тәғәйенләнә (1889 йылда алып ЭЭМ тәҡдиме буйынса; 1‑се мөфтөй — М.Хөсәйенов), Февраль революцияһынан һуң мосолман руханиҙары съездарында һайлана, ЫМДН рәйесе була. Тәүге тапҡыр мөфтөй 1‑се Бөтә Рәсәй мосолман съезында һайлана (Ғ.Баруди). Мөфтөй кандидаттар дин тәғлимәтен яҡшы белергә, руханиҙар араһында абруйлы булырға тейеш. Хаҡимлыҡ иткән Сенаттың 1801 йылда 14 декабрҙә, 1802 йылда 15 июле, 1832 йылда 14 июне ҡарарҙары менән мөфтөй бурыстары билдәләнә. Улар хөкүмәттең ҡарарҙарын, атап әйткәндә көнсығыш колониаль сәйәсәтен, тормошҡа ашырған дәүләт хеҙм‑рҙәре булып тора. Мөфтөй халыҡ‑ара бәйләнештәре ҡәтғи сикләнеп, нигеҙҙә хаж ҡылыуға ҡайтып ҡала. Совет власы йылдарында мөфтөй хөкүмәт контроле аҫтында була: улар киң мәғлүмәт сараларына үткәрелмәй, дини белем таратыу, мосолмандарҙың мәнфәғәттәрен яҡлау мөмкинлегенән мәхрүм ителә. Башҡортостан Республикаһы мосолмандарының Диниә назараты, Рәсәй мосолмандарының Үҙәк Диниә назаратының Башҡортостан Республикаһы мосолмандары Төбәк Диниә назараты Уставтарына ярашлы, мөфтөй мосолмандар съезы тарафынан 5 йылға һайлана, дәүләт власы органдары, йәмәғәт берекмәләре мәнән үҙ‑ара мөнәсәбәттәргә арналған форумдарҙа дини ведомство вәкиле була. Рәсәйҙең юғары мөфтөйө шәйх‑әл‑ислам почётлы титулына эйә, Рәсәй мосолмандарының Үҙәк Диниә назараты рәйесе була.