yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Кинйәбулатова Кәтибә Кәрим ҡыҙы

Кинйәбулатова Кәтибә Кәрим ҡыҙы (15 сентябрь 1920 йыл — 17 июнь 2012 йыл) — башҡорт балалар шағиры. 1956 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1980), Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика премияһы лауреаты (1989). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1991).

# Кинйәбулатова Кәтибә Кәрим ҡыҙы
## Биографияһы

Кәтибә Кәрим ҡыҙы Кинйәбулатова 1920 йылдың 15 сентябрендә Башҡортостан АССР-ы Арғаяш кантоны (хәҙерге Силәбе өлкәһенең Арғаяш районы) Мәүлит ауылында тыуған. Үҙҙәрендәге башланғыс һәм Мөхәммәтҡолой ете йыллыҡ мәктәптәрендә белем ала.
1935 йылда Өфө педагогия рабфагында уҡый.
1939—1940 йылдарҙа Өфө педагогия институтында уҡый.
1941—1953 йылдарҙа Силәбе өлкәһенең Арғаяш районы Мөхәммәтҡолой урта мәктәбендә тел һәм әҙәбиәт уҡытыусыһы, һуңынан уҡыу-уҡытыу бүлеге мөдире булып эшләй.
1953 йылдан Өфөгә килеп «Әҙәби Башҡортостан» («Ағиҙел») редакцияһында әҙәби хеҙмәткәр булып урынлаша.
1962 йылда СССР Яҙыусылар союзы ҡарамағандыға Юғары әҙәбиәт курсын тамамлап ҡайтҡас, «Башҡортостан ҡыҙы» журналының тәүге баш мөхәррире итеп тәғәйенләнә.
2012 йылдың 17 июнендә вафат була.
Атаҡлы Ҡолой кантон нәҫеленән.

# Кинйәбулатова Кәтибә Кәрим ҡыҙы
## Ижады

1939-40 йылдарҙа беренсе шиғырҙары донъя күргән. 1954 йылда балалар өсөн яҙылған тәүге китабы нәшер ителә.
Ижадының башланғыс осоронда күберәк балалар яҙыусыһы булараҡ танылыу таба. Артабан уның ижади мөмкинлектәре киңәйә һәм ул төрлө жанрҙарҙа ла ижад итә башлай. Уның әҫәрҙәре рус уҡыусыларына ла таныш һәм бик күп башҡа халыҡтар теленә тәржемә ителгән.

# Кинйәбулатова Кәтибә Кәрим ҡыҙы
## Китаптары

* Тәүге сәскәләр: Балалар өсөн шиғырҙар. — Өфө, Башҡортостан китап нәшриәте, 1954. — 32 бит.
* Алтын тояҡ-аҡ кәзә. — Өфө, 1955.
* Йәшел япраҡтар. — 1958
* Әнисә. — 1960.
* Һүнмәҫ мөхәббәт. — 1962.
* Атай тауышы. — 1964.
* Минуттар. — 1965.
* Бөркөт. — 1966.
* Йондоҙҙар бейей. — 1969.
* Айгүзәлдең алтын асҡысы. — 1970.
* Партизан ейеәнсәре. — 1974.
* Һүҙ тереләргә. — 1971.
* Лирика. — 1975.

# Кинйәбулатова Кәтибә Кәрим ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1980)
* Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика премияһы лауреаты (1989)
* Силәбе өлкәһе Арғаяш районының почётлы гражданы (1990)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1991)

# Кинйәбулатова Кәтибә Кәрим ҡыҙы
## Хәтер

* Силәбе өлкәһенең Сосновка районы Сиреүсе урта белем биреү мәктәбендә башҡорт теле һәм әҙәбиәтен өйрәнеү буйынса асылған класҡа Кәтибә Кинйәбулатова исеме бирелә.
# Боков Алексей Николаевич

Боков Алексей Николаевич (12 сентябрь 1927 йыл — 2014 йыл) — ғалим-табип, медицина фәндәре докторы, профессор. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1991). Ростов коммуналь гигиена фәнни мәктәбенә нигеҙ һалыусы.

# Боков Алексей Николаевич
## Биографияһы

Алексей Николаевич Боков 1927 йылдың 12 сентябрендә Белоруссияның Могилев ҡалаһында тыуған. Фельдшер-акушерлыҡ мәктәбендә белем ала (1946).
1951 йылда Курск медицина институтын (хәҙерге Курск дәүләт медицина университеты) уңышлы тамамлай. Институттың аспирантураһында уҡый. Уҡыуҙы тамамлағас ассистент, доцент булып эшләй. 1959 йылда РСФСР Һаулыҡ һаҡлау министлығының бойороғо менән Ростов медицина институтына күсерелә.
1959 йылдан алып 2013 йылға тиклем Ростов дәүләт медицина университетында эшләй. 1959 йылдан алып 1996 йылға тиклем коммуналь гигиена кафедраһы мөдире була. 1955 йылда медицина фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1969 йылда «Гигиеническая оценка токсичности строительных материалов и изделий из синтетических полимеров» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. Медицина фәндәре докторы ғилми исеме ала. 1959—1962 йылдарҙа декан урынбаҫары, 1970—1972 йылдарҙа медицина институтының ғилми эш буйынса проректоры вазифаһын биләй. 1996 йылдан — Ростов дәүләт медицина университетының гигиена кафедраһы профессоры.
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе: халыҡ хужалығында полимер материалдарҙы ҡулланыу һәм уларҙың кеше организмына тәьҫире. Уның етәкселегендә 40 фән кандидаты һәм докторы әҙерләнгән.
А. Н. Боков 15 уйлап табыу, 450-гә яҡын фәнни хеҙмәттәр авторы булып тора. Рәсәй экология академияһының мөхбир ағзаһы, Рәсәй хәүефһеҙлек, оборона һәм хоҡуҡ тәртибе проблемалары академияһы академигы.
Алексей Николаевич Боков 2014 йылда вафат була.

# Боков Алексей Николаевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1991)
* Һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1972)
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы (1985)
# Мерәҫурған

Мерәҫурған (рус. Мрязоурган)— Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Гөбөрлө йылғаһының һул ярына тамағынан 94 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Мерәҫурған
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Орск ҡалаһынан Һаҡмар йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000812112200004010
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200401
* Бассейн коды — 12.01.00.008
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Пестырын

Пестырын — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ковенская йылғаһының һул ярына тамағынан 126 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Пестырын
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300018750
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301875
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Удзь-Ёль

Удзь-Ёль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Буб йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Удзь-Ёль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000019508
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001950
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Мәүлитов Миҙхәт Рәхмәтулла улы

Мәүлитов Миҙхәт Рәхмәтулла улы (16 февраль 1928 йыл — 8 декабрь 2000 йыл) — ғалим-тау инженеры, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы академигы (1995), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы (1995), техник фәндәр докторы (1973), профессор (1974). РСФСР‑ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1988), БАССР‑ҙың атҡаҙанған нефтсеһе (1973), СССР‑ҙың нефть сәнәғәте (1978) һәм Газ сәнәғәте министрлығы отличнигы (1988), СССР‑ҙың почётлы нефтсеһе (1978). Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең Фән һәм техника өлкәһендәге премияһы (2000), И. М. Губкин исемендәге премия (1973, 1980) лауреаты. Почёт Билдәһе ордены кавалеры (1976).

# Мәүлитов Миҙхәт Рәхмәтулла улы
## Биографияһы

Миҙхәт Рәхмәтулла улы Мәүлитов 1928 йылдың 16 февралендә Башҡорт АССР-ының Бәләбәй кантоныШланлыкүл ауылында тыуған.
1950 йылда Өфө нефть институтын тамамлай һәм ошо юғары уҡыу йортонда өлкән уҡытыусы, доцент, профессор, быраулау кафедраһы мөдире, тау-нефть факультеты деканы, ғилми эш буйынса проректор, конструктор-технология бюроһы директоры булып эшләй.
1964 йылда институттың быраулау кафедраһы мөдире итеп һайлана.
Мәүлитов Миҙхәт Рәхмәтулла улы 19 фән докторы һәм 50-нән ашыу техник фәндәр кандидаты әҙерләгән. Ғалим бер нисә Рәсәй Фәндәр академияһының һәм Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы һәм ағза-корреспонденты итеп һайланған.
Рәсәй Федерацияһы Юғары аттестация комиссияһының Эксперт советы ағзаһы (1982—1994, 1997);

# Мәүлитов Миҙхәт Рәхмәтулла улы
## Хеҙмәттәре

Мәүлитов Миҙхәт Рәхмәтулла улы — 400-ҙән ашыу методик һәм ғилми эштәр авторҙашы, инглиз теленә һәм испан теленә тәржемәләнгән бер нисә дәреслек һәм монография яҙған. Ул авторҙаш булараҡ 50 самаһы асыш яһауҙа ҡатнаша, ҡайһы берҙәре АҠШ һәм Германияла патент алған.
* Технология бурения глубоких скважин. Учебное пособие для вузов. Авторы: М. Р. Мавлютов, Л. А. Алексеев, К. И. Вдовин, Г. В. Конесев, Л. М. Левинсон, П. Н. Матюшин, Р. X. Санников, Р. М. Сакаев, Н. М. Филимонов. Под общей редакцией М. Р. Мавлютова. М.: Недра, 1982.
* Мавлютов М. Разрушение горных пород при бурении скважин. М., 1978;
* Мавлютов М. Крепление высокотемпературных скважин в коррозионно-активных средах. М., 1987 (соавт.);
* Мавлютов М. Смазочные действия сред в буровой технологии. М., 1992 (соавт.).

# Мәүлитов Миҙхәт Рәхмәтулла улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Нефть һәм газ ятҡылыҡтары төҙөлөшө теорияһы һәм практикаһына индергән фундаменталь өлөшө өсөн Рәсәй тәбиғәт фәндәре академияһы (РАЕН) дипломына лайыҡ була.
* «Почёт Билдәһе» ордены (1975), академик И. М. Губкин исемендәге премия лауреаты (1983, 1987).
* Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең (ВДНХ) алтын миҙалы,
* Рәсәй тәбиғәт фәндәре академияһының (РАЕН) академик П. Л. Капица исемендәге «Ғилми асыш өсөн» миҙалы (1995 й).
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе,
* СССР-ҙың почетлы нефтсеһе;
* РСФСР-ҙың һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре.
# Цилкани соборы

Цилкани соборы (в Грузия:ტაძარი წილკნის ღვთისმშობლის), грузин православие сиркәүе, Грузияла Мцхета-Мтианети төбәгенең Цилкани ҡасабаһында урынлашҡан. Башта дүртенсе быуатта төҙөлөп урта быуаттарҙа бер нисә тапҡыр реконструкциялана. Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡыһы исемлегенә индерелгән

# Цилкани соборы
## Торошо

Цилкани соборы тарихи Мцхета ҡалаһынан төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай урынлашҡан. Археологик табылдыҡтар, шулай уҡ диуарҙарында грек яҙыуҙары менән IV-V быуаттың христиан төрбәһе иғтибарға лайыҡ.

# Цилкани соборы
## Тарихы

Тәүҙә сиркәү өс нефлы базилика булараҡ планлаштырыла, ахыр сиктә ун икенсе йәки ун өсөнсө быуатта көмбәҙ менән сиркәү итеп үҙгәртелә. XVI-XVII быуатта реконструкциялана. Собор архиепископ Цилканскийҙың резиденцияһы булған.
Собор хөрмәтле Богородица Одегетрия Цилканскаяның, туғыҙынсы быуатта ҡулында сабый менән Божья Матерь иконаһының йорто була. Икона ун икенсе быуат башында яынан буяла һәм тергеҙелә. 1926 йылда икона Тбилисиҙағы Грузияның Милли музейына тапшырыла

# Цилкани соборы
## Тасуирлама

28 х 24 м ҙурлыҡтағы әлеге сиркәү таш блоктарҙан төҙөлгән, ярым түңәрәк апсида һәм дүрт үҙаллы колоннаға таянған үҙәк көмбәҙ менән квадрат бинанан ғибәрәт. Көмбәҙҙең нигеҙендә 12 тәҙрә уйылған. Эске өлөшөндә 10 тәҙрә бар. Сиркәүҙең өс инеү урыны бар. Сиркәүҙә стена биҙәктәренең ҡалдыҡтары һаҡланып ҡалған, улар ун бишенсе һәм ун һиҙенсе быуаттарға ҡарай.
Собор ун һигеҙенсе быуат аҙағының 58 × 72 м таш стенаһы менән уратып алынған. Стена көньяҡ-көнбайышҡа ҡарай кирбес арка менән ишек эргәһенән үтә, XIX быуаттың алты ҡырлы манараһы менән ослана.
# Овраг Сухая Еловатка

овраг Сухая Еловатка (Еловатский) — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Елань йылғаһының һул ярына тамағынан 90 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Овраг Сухая Еловатка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терса. Бәләкәй йылға бассейны — Дон йылғаһы Хопёр һәм Северский Донец йылғалары ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010300212107000008763
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000876
* Бассейн коды — 05.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Петелиха

Петелиха — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Филипповка йылғаһының уң ярына тамағынан 2,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Петелиха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300112111100033957
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103395
* Бассейн коды — 10.01.03.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Көньяҡ таж (йондоҙлоҡ)

Көньяҡ таж (йондоҙлоҡ) (лат. Corona Australis) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — Меридиана (α CrA), яҡтылығы 4,11 була. Майҙаны буйынса урыны — 80.
# Ниәт (йылға)

Ниәт — Рәсәй Федерацияһындағы йылға, Ырымбур өлкәһе биләмәһендә аға. Йылға тамағы Һайылмыш йылғаһының уң яры буйлап 154 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылғаның оҙонлоғо 48 км тәшкил итә.
— Тамағынан йылғаның уң яры буйлап 14 км өҫтәрәк Искәгинтамаҡ йылғаһы ҡушыла
— Тамағынан 7 км өҫтәрәк йылғаның уң яры буйлап Ключ йылғаһы ҡушыла.

# Ниәт (йылға)
## Атамаһы

Ниәт топонимы ир-аттарҙың шәхси Ниәт исеменән килеп сыҡҡан (татарҙарҙа Ният, ҡаҙаҡтарҙа Ниет, башҡорттарҙа — Ниәтбай исеме билдәле), ул, үҙ сиратында, төрки «ниәт», «фекер» һүҙенә барып терәлә.

# Ниәт (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Яйыҡ бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһының ҡойған урынынан алып тамағына тиклем Һаҡмар йылғаһы. Йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000712112200006671.
# 1872 йыл

II мең йыллыҡ :
XVII быуат — XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат — XXI быуат :
Хронологик таблица :
1872 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1872 MDCCCLXXII |
| Юлиан стилендә | 1871—1872 (13 ғинуардан) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2624—2625 (3 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7380—7381 (13 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5632—5633 ה'תרל"ב — ה'תרל"ג |
| Мосолман календары | 1289—1290 |
| Боронғо әрмән календары | 1321 ԹՎ ՌՅԻԱ |
| Ҡытай календары | 4568—4569 辛未—壬申 белая овца — чёрная обезьяна |
| Эфиопа календары | 1864—1865 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 1928—1929 |
| - Шака самват | 1794—1795 |
| - Кали-юга | 4973—4974 |
| Иран календары | 1250—1251 |
1872 йыл — дүшәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә.
# Абдулғәлимов Дәүләт Мәжит улы

Абдулғәлимов Дәүләт Мәжит улы (рус. Абдулгалимов Давлет Мажитович) (1907-) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 60-сы гвардия кавалерия полкының ҡылыссыһы, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой

# Абдулғәлимов Дәүләт Мәжит улы
## Биографияһы

Дәүләт Мәжит улы Абдулғәлимов 1907 йылда Өфө губернаһы Златоуст өйәҙендә (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Балаҡатай районы) тыуған.

# Абдулғәлимов Дәүләт Мәжит улы
## Хәрби хеҙмәте

Балаҡатай район хәрби комиссариаты Ҡыҙыл Армия сафына саҡыра. 112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкының 4-се эскадроны ҡылыссыһы булып хеҙмәт итә.

# Абдулғәлимов Дәүләт Мәжит улы
## Наградалары

* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1943)

# Абдулғәлимов Дәүләт Мәжит улы
## Хәтер

Абдулғәлимов Дәүләт Мәжит улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Балаҡатай районында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
# Алатау (һырт)

Алатау — тау һырты, ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы (1985). Көньяҡ Уралда, Башҡортостан биләмәһендә урынлашҡан.

# Алатау (һырт)
## Ҡылыҡһырлама

Ишембай һәм Белорет райондары буйлап Үрек йылғаһының үрге ағымынан Оло Шешәнәк йылға (Еҙем йылғаһы ҡушылдығы) тамағына тиклем меридиональ йүнәлештә һуҙылған.
Оҙонлоғо 40 км, төньяҡ өлөшөнөң киңлеге 4—5 км, көньяҡ өлөшөнөң — 2—3 км, абсолют бейеклеге 845 м. Алатау — Еҙем һәм Нөгөш йылғалары бассейны һыу айырғысы.
Ете яҫы түбәһе айырылып тора. Төп һырттан ваҡ йылғаларҙың һыу айырғысы булған күп һанлы ваҡ армыттар китә.
Рельефы асимметриялы: көнбайыш битләүҙәре текә, көнсығышы — һөҙәк. Өҫкө рифейҙың елмәрҙәк свитаһының кварцитлы ҡомташтарынан тора. Улар үҙәк һәм төньяҡ өлөшөндә яланғаслана.
Көнбайыш битләү итәктәрен төрлө үләнле урман аҡландары биләй. Өҫтәрәк икенсел ҡарағай-ҡайын урмандары үҫә.
Улар 550 м бейеклектә ҡарағайлы киң япраҡлы (йүкә, урыны менән йыла, имән), түбәләрҙә киң япраҡлы урман менән алмашына.
Көнсығыш битләүҙәрен ҡарағай, шулай уҡ ҡарағас ҡатыш ҡайын-уҫаҡ урмандары ҡаплаған. Һырт түбәләрендә каҙак артышы менән үҫемлектәрҙең таулы урман-дала төрө таралған.
18 быуаттың 2‑се яртыһынан алып урмандары Вознесенка (Ырғыҙлы) заводында файҙаланыла, был уларҙың төрҙәр составының үҙгәреүенә килтерә (ылыҫлы ағастар урынында икенсел уҫаҡ һәм ҡайын урмандары барлыҡҡа килә).
* Ҡолғона ауылы янында Алатау һырты
* Көмөш_шишмә
* Алатауҙың_көмөш_һыулы_шишмәһе

# Алатау (һырт)
## Топонимика

Тау алыҫтан ала булараҡ күренеп тора. Шуға ла Алатау тип аталған.
# Осовей-Яха

Осовей-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Торасовей ҡултығы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Осовей-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300035760
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303576
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Стежера

Стежера — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Горький һыуһаҡлағысының һул ярына тамағынан 2516 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.

# Стежера
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы), Унжа йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300412110000013322
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001332
* Бассейн коды — 08.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Бисер (Бисерть)

Бисер (Бисерть) — рус. Бисерть - Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ҡариҙел йылғаһына ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 193 км.

# Бисер (Бисерть)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысынан Павловка һыуһаҡлағысына тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201112111100021015
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102101
* Бассейн коды — 10.01.02.011
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

# Бисер (Бисерть)
## Этимологияһы

Йылға атамаһын аныҡ ҡына билдәләгән дәлилдәр юҡ. Фараздар уны коми, протовенгр телдәре менән дә бәйләй. Әммә урал төркиҙәре уны Бисер тип атағаны теркәлеп ҡалған
"Бисер(ть) с венгерскими данными. Следы предков венгров – «протомадьяр» - ищут и в Башкирии, и в Прикамье. Между тем, в венгерском языке «вода» - виз, «поток воды» - визар, визэр. Обратимся теперь к топонимии Приуралья. И, кроме Бисерти, Бисера, Бисеры обнаружим еще Бизяр две реки Бизь, а также реки Без, Биз,Биэз в Башкорстане", - тип яҙа билдәле топонимист А. К. Матвеев..
# Ишлей

Ишлей — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сережа йылғаһының һул ярына тамағынан 125 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Ишлей
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Теша йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ока ҡушылдыҡтары бассейны Мокша йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010300212110000030779
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003077
* Бассейн коды — 09.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Теренгулька

Теренгулька — Рәсәйҙәге йылға. Ульяновск өлкәһе,Һамар өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1489/33 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.

# Теренгулька
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысы Камское Устье ҡала тибындағы ҡасабаһынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем, Оло Черемшан йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000512112100005519
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100551
* Бассейн коды — 11.01.00.005
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Чиуш

Чиуш — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Рязань өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Парца йылғаһының һул ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.

# Чиуш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем, Цна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010200412110000028470
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002847
* Бассейн коды — 09.01.02.004
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Корть-Ю

Корть-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вохта йылғаһының уң ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.

# Корть-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000024600
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002460
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0