yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Эйгенсон Александр Генрихович

Эйгенсон Александр Генрихович (19 июль 1914 йыл — 12 май 1979 йыл) — нефтсе, хужалыҡ эшмәкәре. 1947—1956 йылдарҙа «Башнефть» берекмәһе «Башнефтегазразведка» тресының бүлек етәксеһе, быраулау контораһының, артабан трестың баш инженеры. РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре, РСФСР-ҙың нефть һәм газ сәнәғәтенең атҡаҙанған хеҙмәткәре. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1966), «Почёт Билдәһе» (1959) ордендары кавалеры.

# Эйгенсон Александр Генрихович
## Биографияһы

Александр Генрихович Эйгенсон Әзербайжан индустриаль институтын (АзИИ) тау инженеры һөнәре буйынса 1938 йылда отличие менән тамамлай.

# Эйгенсон Александр Генрихович
## Хеҙмәт эшмәкәрлеге

* 1938—1946 өлкән инженер, быраулау цехы начальнигы, «Пермнефть» берекмәһенең геолог-разведка быраулау контораһында баш инженер;
* 1946—1947 БАССР-ҙың № 417 (Черниковка) заводының Үҙәк лабораторияһы начальнигы;
* 1946—1954 Өфө ғилми-тикшеренеү институтының лаборатория начальнигы, институт директоры урынбаҫары;
* 1954—1956 Ленин орденлы Өфө нефть эшкәртеү заводында баш инженер;
* 1947—1956 бүлек начальнигы, быраулау контораһының баш инженеры, «Башнефть» берекмәһенең «Башнефтегазразведка» тресында баш инженер;
* 1956—1958 СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы Газ сәнәғәте баш идаралығының (СССР Главгаз) баш инженеры;
* 1959—1963 Башсовнархоз техник идаралығында начальник; Башҡортостан нефть эшкәртеү ғилми-тикшеренеү иснститутын өйоштороусы һәм уның беренсе директоры (1956—1959, 1963—1976)
* 1967—1979 СССР нефть сәнәғәте министрлығының быраулау техникаһы һәм технологиялары буйынса идаралығының начальнигы урынбаҫары.
300 ғилми хеҙмәттең һәм 30 уйлап табыуҙың авторы. VIII—X Халыҡ-ара нефть конгресында ҡатнашыусы.

# Эйгенсон Александр Генрихович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* СССР нефть Халыҡ комиссариатының социалистик ярыш отличнигы (1941), РСФСР-ҙың социалистик ярыш отличнигы (1964), ер аҫты разведкаһы отличнигы (1974).
* Почетлы нефтсе.
* Татар АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре,
* РСФСР нефть һәм газ сәнәғәтенең атҡаҙанған хеҙмәткәре,
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1966),
* «Почёт Билдәһе» ордены (1959),
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» (1945),
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы (1951),
# Тиршнек

Тиршнек (нем. Thierschneck) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 112 кеше йәшәй. Майҙаны — 2,74 км². Диңгеҙ кимәленән 305 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7774 һәм автомобиль коды — SHK.
# Күбаяҡ

?Күбаяҡ :
Күбаяҡ (Trigoniulus corallinus) :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Быуынтыҡ аяҡлылар |
| Суб-тип: | Трахеялылар |
| Супер-класс: | Күбаяҡ |
Латинса исеме :
Myriapoda Latreille, 1802 :
Классы :
Ирен аяҡлылар (Chilopoda)
Ике пар аяҡлылар (Diplopoda)
Пауроподы (Pauropoda)
Симфилы (Symphyla) :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 563885 NCBI 61985 |
Күбаяҡ (рус. Многоножки, лат. Myriapoda)— бал ҡорто ҡарышлауыҡтары менән туҡланған быуынтыҡ аяҡлы төнгө бөжәк.
# Цвариани Александр Тамазович

Цвариани Александр Тамазович (20 май 1975 йыл) — Рәсәй һәм грузин балет солисы һәм балет педагогы. Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы (2004). 1993—1994 йылдарҙа Башҡорт опера һәм балет театры солисы.

# Цвариани Александр Тамазович
## Биографияһы

Александр Тамазович Цвариани1975 йылдың 20 майында Тбилиси ҡалаһында табип Цвриани Тамаз Геронтоевич һәм Палиашвили исемендәге Грузин опера һәм балет театры балет солисткаһы Цвариани Тамара Федоровна ғаиләһендә тыуған. Уның һеңлеһе Натия ошо уҡ театрҙың балеринаһы була, хәҙерге ваҡытта шунда педагог-репетитор булып эшләй.
Балет сәнғәтен Тбилиси хореография училищеһында үҙләштерә (педагогтары Леван Давыдович Мхитарян, Борис Георгиевич Рахманин, Чабукиани Вахтанг Михайлович) шулай уҡ Нинель Даниловна Сильвановичтан да дәрестәр ала. Бала саҡтан сәхнәлә балеттарҙа сығыш яһай башлай. Иң тәүге ролдәренең береһе — «Дон Кихот» балетындғы «Һәпәләк» бейеүендә малай роле. 1993 йылда хореография училищеһын тамамлай.
1991—1993 йылдарҙа уҡыу менән бер рәттән Тбилиси опера һәм балет театрында эшләй. 1993—1994 йылдарҙа булған — Башҡорт опера һәм балет театры солисы. 1994—1996 йылдарҙа — Силәбе опера һәм балет театры, 1996—1997 йылдарҙа — Тбилиси опера һәм балет театры солисы. 1997 йылдан әлеге көнгә тиклем Силәбе опера һәм балет театры солисы булып тора.

# Цвариани Александр Тамазович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* 2002 йыл — «Арабеск» Халыҡ-ара балет артистары конкурсы, иң яҡшы партнерға бүләк (Пермь ҡалаһы).
* 2004 йыл — Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы

# Цвариани Александр Тамазович
## Репертуары

Георгий Дмитриевич Алексидзе ҡуйған балеттары һәм хореографик миниатюралары.
* «Сильфида» — Гюрн, Джеймс
* «Горда» — Сардар, Горда
* «Баядерка» — Божок, Солор
* «Жизель» — Ганс, Альберт
* «Лебединое озеро» — Шут, Бенно, Ротбарт
* «Чиполлино» — Граф Вишенка, Чипполлино
* «Вальпургиева ночь» — Пан
* «Серенада» — Үҫмер
* «Шопениана» — Үҫмер
* «Спящая красавица» — Күк ҡош
* «Коппелия» — Франц
* «Тысяча и одна ночь» — ухх ҡошо, Раб, Шахрияр
* «Корсар» — Раб
* «Тарас Бульба» — Вариация Остапа (Гопак)
* «Дон Кихот» — Эспада, Базиль
* «Конек-горбунок» — Океан, Һыуҙар әһеле
* «Ромео и Джульетта» — Тибальд
* «Щелкунчик» — Дроссельмейер, Принц
* «Белоснежка и семь гномов» — Егерь, Принц
* «Кот в сапогах» — Жак
* «El mundo de Гойя» — Гойя
* «Слуга двух господ» — Труффальдино
* «Золушка» — Мачеха
* «Привал кавалерии» — Пётр
* «Анюта» — Пётр Леонтиевич, Модест Алексеевич
* «Половецкие пляски» — Һыбайлы
* «Бахчисарайский фонтан» — Нурали
* «Эсмеральда» — Гренгуар
# Вологда дини семинарияһы бинаһы

: Мәҡәләлә Вологда өлкәһе Вологда ҡалаһында 1797 йылдан 1918 йылға тиклем урынлашҡан дини семинарияның бинаһы тураһында һүҙ бара
төбәк архитектура ҡомартҡыһы
Вологда дини семинарияһы бинаһы — XVIII быуат башында төҙөлгән күп ҡатлы йорт. Ул Вологда өлкәһе, Вологда ҡалаһының Ленин урамындағ урынлашҡан. Бина төбәк әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы. Әлеге ваҡытта бинаның бер өлөшөн Вологда дәүләт университеты, ә ҡалған өлөшөн Вологда УВД бүлексәһе биләй.

# Вологда дини семинарияһы бинаһы
## История

Башта Вологда дини семинарияһы архиерей йортоноң кремль ихатаһында урынлашҡан була. Xviii быуат башында иң ҙур таш ҡоролмалар Түбәнге посадтың йылғаһы ярында ҙур монастырҙар янында урынлашҡан булған, таш биналар Кирилл Белозерский монастырының тоҙ келәттәре итеп ҡулланылған. Был ҡоролмалар ике ҡатлы итеп төҙөлгән һәм оҙонлоҡҡа һуҙылған булғандар. Уларҙың көнсығыш ҡанатындағы диуарҙары ҡалын булған һәм түбәләре бик ныҡлы, ауыр итеп төҙөлгән. 1781 йылда был ҡоролмалар «йәмиғ урындары» итеп яраҡлаштырыла, ә 1797 йылдан алып синодтың указына ярашлы Вологда дини семинарияһы ихтыяждары өсөн урын итеп билдләнә. Яңы бинала 500-ҙән ашыу семинарист бушлай уҡытыу ойошторола.
XIX быуат уртаһында семинария ихтыяждары өсөн фасады менән йылға яғына ҡарап торған төп корпус, ә артабан көнбайыш корпусы төҙөлә. XIX быуат аҙағында уға өсөнсө ҡат өҫтәп төҙөлә. 1917 йылдағы социалистик революцияға тиклем тиклем бында семинария урынлашҡан була.
1918 йылда йортПролетар университетын ойоштороу өсөн тапшырыла. Бында яңы совет власы халыҡ хужалығы өсөн етәксе кадрҙар әҙерләй башлағандар. Һуңынан университет һөт хужалығы институтының эшсе-фабрика факультеты тип үҙгәртелә. 1918—1923 йылдарҙа бинала Вологда педагогия институты урынлаша. 1919 йылдың сентябрендә ул Халыҡ мәғарифы институты тип атала башлай, ә 1923 йылда педагогия техникумы итеп үҙгәртелә.

# Вологда дини семинарияһы бинаһы
## Архитектура

Бинаның өс ҡатлы, штукатурланған кирбес ҡоролма, П-образлы формалы, ҡанаттары Ленин урамында урынлашҡан. Коринф ордерлы фронтондар бинаның төньяҡ фасадының үҙәк өлөшөн айырып тора, ә фронтондың бина ҡаттары кәрниз менән уратып алынған. Беренсе ҡатты руст биҙәй. Йорттоң тура мөйөшлө тәҙрәләре нескә профилле ҡашағалар, сандриктар һәм ялған йоҙаҡтар менән биҙәлгән.
Көнсығыш ҡанаттың өсөнсө ҡаты 1954 йылда вологда архитекторы Н. Н. Смирнов проекты буйынса күтәртеп төҙөлгән.

# Вологда дини семинарияһы бинаһы
## Хәҙерге торошо

Әлеге ваҡытта бина уҡыу йорт итеп ҡулланылыуын дауам итә. Бындағы № 5 корпуста Вологда дәүләт университеты ректораты урынлашҡан. Шулай уҡ бинала Вологда УВД бүлексәһе — миграция хеҙмәте һәм наркоконтроль урынлашҡан.

# Вологда дини семинарияһы бинаһы
## Иҫкәрмә

* ↑ Вологодская духовная семинария — История Вологды (билдәһеҙ). Дата обращения: 27 ноябрь 2020.
* ↑ Здание Вологодской духовной семинарии (билдәһеҙ). Дата обращения: 27 ноябрь 2020. 2020 йыл 25 октябрь архивланған.
* ↑ Из истории ВПДУ. (билдәһеҙ) Дата обращения: 27 ноябрь 2020.
* ↑ МАТЕРИАЛЫ СВОДА ПАМЯТНИКОВ ИСТОРИИ И КУЛЬТУРЫ РСФСР. ВОЛОГОДСКАЯ ОБЛАСТЬ(3) (билдәһеҙ). Дата обращения: 27 ноябрь 2020.
# Себендәр

?Себендәр :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Быуын аяҡлылар |
| Класс: | Бөжәктәр |
| Отряд: | Пар ҡанатлылар |
| Ғаилә: | Себендәр |
| Ырыу: | Себендәр |
Латинса исеме :
Musca Linnaeus, 1758 :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 150249 NCBI 7369 |
Себендәр (лат. Musca) — Себендәр ғаиләһенән булған бөжәк. Киң таралыш тапҡан төрҙәре: бар ерҙә лә таралғаны синантроп себене, йорт себене (Musca domestica Linnaeus, 1758), Кавказ аръяғында һәм Урта Азияла баҙар себене (Musca sorbens Wiedemann) күпләп осрай.Улар холераны, дизентерияны, ҡорһаҡ тифы ауырыуҙарын таратыусылар булып тора. Ә бер төр тере бала тыуҙырыуға һәләтле (M. larvipara Portschinsky).Зимин, Эльберг, 1970: С. 588—590.</ref>

# Себендәр
## Төрҙәре

* M. albina Wiedemann, 1830
* M. amita Hennig, 1964
* M. autumnalis De Geer, 1776
* M. biseta Hough, 1898
* M. crassirostris Stein, 1903
* M. domestica Linnaeus, 1758
* M. larvipara Porchinskiy, 1910
* M. lucidula (Loew, 1856)
* M. osiris Wiedemann, 1830
* M. sorbens Wiedemann, 1830
* M. tempestiva Fallén, 1817
* M. vitripennis Meigen, 1826
* M. vetustissima Walker, 1849

# Себендәр
## Себендәр сәнғәттә

* «Себен» (1986),нәфис фильме. Төп ролдәге герой себендәрҙән эксперимент яһайым тип,һөҙөмтәһе булмай, үҙе себен һымаҡ монстрға әүңерелә.
* Яҙыусы Корней Чуковский тарафынан ижад ителгән «Муха-Цокотуха» тигән шиғыр ҙа бар.
# И. В. Бельков исемендәге Геология һәм минералогия музейы

И. В. Бельков исемендәге Геология һәм минералогия музейы— Апатиты ҡалаһы музейҙарының береһе. Унда Мурманск өлкәһенең минералдары, мәғдән һәм тау тоҡомдары күрһәтелгән. Музей РФА Кольск ғилми үҙәгенең Геология институты бүлексәһе булып тора.

# И. В. Бельков исемендәге Геология һәм минералогия музейы
## Тарихы

Музейға 1930 йылда Хибинылағы СССР Фәндәр академияһының «Тиэтта» Кольск фәнни станцияһы ҡарамағында нигеҙ һалына. Һуңынан ул һуңынан РФА-ның Кольск ғилми үҙәгенә әйләнә.
Бөйөк Ватан һуғышы һуңында станцияла янғын булып, коллекцияның күп өлөшө юҡҡа сыға. Һуғыштан һуң музей Геология институтында ҡабат асыла.
Уның атамаһы совет геологы һәм институт директоры Игорь Владимирович Бельков исеме менән бәйле.

# И. В. Бельков исемендәге Геология һәм минералогия музейы
## Фондтары

Музейы фонды Мурманск өлкәһенең 9000-дән ашыу минерал, мәғдән һәм тау тоҡомдары өлгөһөнә эйә, уларҙың күпселеге һирәк һәм уникаль булып тора. Музей экспозициялары:
* системалы минералдар коллекцияһынан;
* Кольск ярымутрауында асылған яңы минералдар коллекцияһынан;
* мәғдән һәм башҡа файҙалы ҡаҙылмалар коллекцияһынан;
* тау тоҡомдары коллекцияһынан тәҙәлгән.
Музей фәнни эшмәкәрлек менән шөғөлләнә — минералдар коллекцияһы менән эшләй, Кольск ярымутрауы минералдарының һәм исемлеген, компьютер мәғлүмәттәр базаһын төҙөй, музей эшмәкәрлеге буйынса кәңәшмәләләрҙә ҡатнаша һәм мәҡәләләр яҙы, шулай уҡмузейға килеүселәр араһында Кольск төбәгенең минералогияһы һәм файҙалы ҡаҙылмалары буйынса белемде популярлаштырыу һәм дөйөм белем биреү эшмәкәрлеге — МГТУ-ның Апатит филиалының геология специальносы буйынса уҡыған студенттарына лекциялар һәм ғәмәли дәрестәр үткәрә.
# Йәләл-Абад

Йәлал-Абад (ҡырғ. Жалал-Абад) Ҡырғыҙстандың иң ҙур өсөнсө ҡалаһы, Йәләл-Абад өлкәһе үҙәге. Халҡы 129 400 кеше. Ҡырғыҙстандың көньяғындағы Фергана үҙәнендә урынлашҡан. Ҡаланың яҡындарында Ҡарадаръя йылғаһының уң ҡушылдығы Күгарт йылғаһы аға.

# Йәләл-Абад
## География

Йәләл-Абад ҡалаһы Фергана һырты итәгендәге Әйүп-Таудың Күгарт үҙәнендә, диңгеҙ кимәленән 763 м бейеклектә урынлашҡан. Бишкәктән 560 км йыраҡлығында тора. 100 км көньяҡ-көнбайышында Уш (Ош) ҡалаһы урынлашҡан. Климаты континенталь, ҡоро, йәйе эҫе (уртаса максимум +37°C), көҙө ҡояшлы, һирәк ҡойма ямғырҙар яуа, ҡышы йомшаҡ, дымлылығы юғары, уртаса эҫелеге 0°C тирәһе.
Һөтайҙан ҡарасайға тиклем дымлылығы %30 самаһы ғына, йәйге эҫе айҙарҙа — тағы ла түбәнерәк. Йыллыҡ яуым-төшөмө яҡынса 460 мм. Диңгеҙҙәрҙән алыҫ булыуы ҡаланың климатын ҡорғайта. Йыллыҡ уртаса эҫелеге +13°С, майайҙа +34...+37°С, һыуығайҙа +3...+5°С.
Ҡала климаты :
| Күрһәткес | Ғин | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Йыл |
| Абсолют максимум, °C | 18,8 | 25,8 | 30,1 | 33,9 | 39,2 | 41,5 | 42,0 | 41,6 | 40,0 | 34,2 | 30,7 | 20,7 | 42,0 |
| Уртаса максимум, °C | 4,4 | 6,1 | 12,2 | 21,9 | 27,1 | 35,1 | 37,4 | 36,4 | 27,3 | 21,4 | 12,3 | 6,1 | 20,3 |
| Уртаса температура, °C | 0,1 | 1,8 | 10,2 | 16,1 | 20,7 | 24,9 | 27,2 | 26,5 | 22,4 | 15,3 | 7,6 | 1,8 | 14,5 |
| Уртаса минимум, °C | −4,4 | −2,6 | 5,0 | 10,2 | 14,3 | 17,7 | 21,1 | 19,6 | 15,5 | 9,0 | 2,7 | −2,5 | 8,7 |
| Абсолют минимум, °C | −27,2 | −26 | −12 | −7,8 | 0,5 | 5,7 | 11,1 | 6,6 | 0,6 | −13,1 | −20 | −23,6 | −27,2 |
| Яуым-төшөм нормаһы, мм | 31 | 52 | 51 | 60 | 42 | 28 | 8 | 7 | 8 | 39 | 58 | 49 | 430 |
| Сығанаҡ: www.weatheronline.co.uk / pogodaiklimat.ru ||||||||||||||
* ↑ Численность постоянного населения Кыргызской Республики на 1 января 2023г.
* ↑ Перепись населения Кыргызстана 2009. Джалал-Абадская область (билдәһеҙ). Дата обращения: 30 июль 2021. Архивировано 18 ноябрь 2020 года.
* ↑ Суперанская А. В. Словарь географических названий. — М.: АСТ-ПРЕСС КНИГА, 2013. — 208 с. — С. 40.
# Костряж

Костряж — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кема йылғаһының уң ярына тамағынан 9,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Костряж
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300312110000014481
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001448
* Бассейн коды — 08.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Һуғыш ҡорбандарына һәйкәл (Батуми)

Һуғыш ҡорбандарына һәйкәл — 1965 йылда Бөйөк ватан һуғышында һәләк булған грузиндар хөрмәтенә ҡуйылған, һуңынан (күсереү һылтауы менән) 2012 йылда емертелгән йәки юғалған обелиск. Һәйкәл өҫкө өлөшөнә 1941—1945 йылдар тип яҙылған аҡ төҫтәге стела кеүек була. Обелиск Батуми ҡалаһы үҙәгендә порт эргәһендә урынлашҡан була.

# Һуғыш ҡорбандарына һәйкәл (Батуми)
## Һәйкәл тарихы

Һәйкәл 1965 йылда Бөйөк Ватан һуғышында еңеү көнөнөң 20 йылына арнап төҙөлгән һәм 47 йыл торған.
2012 йылдың 24 февралендә һәйкәлде һүтә башлағандар. Шул уҡ көндө «мәңгелек ут» һүндерелгән. Башта, һәйкәлде һүтеүгә демонтаж оппозиционерҙар, ветерандар һәм йәмәғәт хәрәкәттәре ҡамасаулай. Протест акцияһы уҙа, унда митингта ҡатнашыусылар эшселәр өсөн «Вандализмда ҡатнашмағыҙ» тип яҙылған транспаранттар йәйелдергән.
Ҡала советы, (Батуми менән Анори тауы араһында) канат юлын эшләргә ҡамасаулауы арҡаһында, һәйкәлде емерергә тура килде, тип ҡыҫҡаса йомғаҡлаған. Киң мәғлүмәт саралары, Грузия власына һылтанып, тәүге әҙер монумент күсерелә тип хәбәр иткән. «Күсереү» тураһында ҡарар 2011 йылдың 15 июлендә үткән сакребуло ултырышында хәбәр ителә. Сакребуло матбуғат хеҙмәте былай тип билдәләне:
Батуми халҡының ҡайһы берҙәренең фекере буйынса момументты күсереү уның әһәмиәтен кәметә. Обелискты Серги Месхи урамына күсереү планлаштырылған.
Һәйкәлде күсереү Аджария һуғыш ветерандарының асыуын ҡабартҡан. Батумиҙа йәшәүсе Резо Диасамидзе ситуацияны былай тасуирлаған:
Батумиҙа йәшәүсе икенсе кеше Тенгиз Антилаква былай тип билдәләне:
Батумиҙың был хәл менән килешмәгән халҡы һәйкәлде емереүгә ҡаршы торған: улар, кәртәне ҡолатып, һүндерелгән мәңгелек утҡа сәскә һалған. Халыҡ Грузия хөкүмәте уларҙы алдар һәм күсереү һылтауы менән һәйкәлде юҡ итерҙәр тип иҫәпләгән. Шуға ҡарамаҫтан, тәү әҙер халыҡҡа һәйкәлде күсерәбеҙ тигән мәғлүмәт бирелгән, һөҙөмтәлә һәйкәлде юҡ иткәндәр. Һәйкәлдең демонтажын «Ирекле Грузия» партияһы ғәйепләп сығыш яһаған, которая считает недопустимым неуважение к памяти погибшим в борьбе с фашизмом. Һәйкәлдең демонтажы, 1921 йылдың 25 февралендә Ҡыҙыл Армия частары Грузияға инеү хәтеренә бәйле, «совет оккупацияһы аҙнаһы» менән тап килгән.
РФ Сит ил эштәре рәсми вәкиле Александр Лукашевич әйткәнсә:
Грузия парламенты депутаты Петре Мамрадзе фекеренсә, һәйкәлде юҡ итеү — ул Грузия менән Рәсәйҙең бөтә бәйләнештәрен юҡ итергә маташыу. Был һәйкәл Грузияла Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандарға арналған емертелгән өсөнсө һәйкәл булған. Бөйөк Ватан һуғышында барлығы 300 мең грузин ҡатнашҡан һәм уларҙың 80 меңе еңеү хаҡына баштарын һалған.
2012 йылдың 1 мартында Европа хәүефһеҙлеге һәм хеҙмәттәшлеге буйынса ойошма Даими советы ултырышында Рәсәй Федерацияһының даими вәкиле А. В. Келин үҙенең «Батумиҙағы Бөйөк Ватан һуғышы ҡорбандарына һәйкәл демонтажы тураһында» докладында былай тине:
# Лос-Лагос (өлкә)

Лос-Лагос (исп. Los Lagos) — Чилиҙың урта өлөшөндә урынлашҡан өлкә. Үҙенә 30 коммуна һәм 4 провинция берләштерә.
Майҙаны — 48 583,6 км². Халыҡ һаны — 716 739 кеше (2002). Халыҡ тығыҙлығы — 14,75 кеше/км².
Административ үҙәге — Пуэрто-Монт.

# Лос-Лагос (өлкә)
## Географик урыны

Өлкәнең сиктәштәре:
* төньяҡта — Лос-Риос өлкәһе
* көнсығышта — Аргентина республикаһы
* көньяҡта — Айсен өлкәһе
* көнбайышта — Тымыҡ океан

# Лос-Лагос (өлкә)
## Демографик мәғлүмәттәр

Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
| Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | 716 739 |
| шул иҫәптән: | Ҡала халҡы | 491 040 | Ҡала халҡы өлөшө, % | 68,51 |
| | Ауыл халҡы | 225 699 | Ауыл халҡы өлөшө, % | 31,49 |
| | Ир-егеттәр | 360 778 | Ир-егеттәр өлөшө , % | 50,34 |
| | Ҡатын-ҡыҙҙар | 355 961 | Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө , % | 49,66 |
| Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | 14,75 |
| Ил халҡына ҡарата, өлкә халыҡ өлөшө , % | Ил халҡына ҡарата, өлкә халыҡ өлөшө , % | Ил халҡына ҡарата, өлкә халыҡ өлөшө , % | Ил халҡына ҡарата, өлкә халыҡ өлөшө , % | Ил халҡына ҡарата, өлкә халыҡ өлөшө , % | 4,74 |

# Лос-Лагос (өлкә)
## Иң ҙур торамалар (йәшәү пункттары)

* Пуэрто-Монт — 175 938 кеше (2002)
* Осорно — 145 475 кеше (2002)
* Анкуд — 39 946 кеше (2002)
* Кастро — 39 366 кеше (2002)
* Пуэрто-Варас — 32 912 кеше (2002)

# Лос-Лагос (өлкә)
## Административ бүленеш

Лос-Лагос өлкәһенең административ бүленеше :
| Провинция | Административ үҙәг | Коммуна |
| 1. Чилоэ | Кастро | 1. Анкуд |
| 1. Чилоэ | Кастро | 2. Кастро |
| 1. Чилоэ | Кастро | 3. Чончи |
| 1. Чилоэ | Кастро | 4. Курако-де-Велес |
| 1. Чилоэ | Кастро | 5. Далькауэ |
| 1. Чилоэ | Кастро | 6. Пукельдон |
| 1. Чилоэ | Кастро | 7. Кейлен |
| 1. Чилоэ | Кастро | 8. Кемчи |
| 1. Чилоэ | Кастро | 9. Кельон |
| 1. Чилоэ | Кастро | 10. Кинчао |
| 2. Льянкиуэ | Пуэрто-Монт | 11. Кальбуко |
| 2. Льянкиуэ | Пуэрто-Монт | 12. Кочамо |
| 2. Льянкиуэ | Пуэрто-Монт | 13. Фресия |
| 2. Льянкиуэ | Пуэрто-Монт | 14. Фрутильяр |
| 2. Льянкиуэ | Пуэрто-Монт | 15. Льянкиуэ |
| 2. Льянкиуэ | Пуэрто-Монт | 16. Лос-Муэрмос |
| 2. Льянкиуэ | Пуэрто-Монт | 17. Маульин |
| 2. Льянкиуэ | Пуэрто-Монт | 18. Пуэрто-Монт |
| 2. Льянкиуэ | Пуэрто-Монт | 19. Пуэрто-Варас |
| 3. Осорно | Осорно | 20. Осорно |
| 3. Осорно | Осорно | 21. Пуэрто-Октай |
| 3. Осорно | Осорно | 22. Пурранке |
| 3. Осорно | Осорно | 23. Пуеуэ |
| 3. Осорно | Осорно | 24. Рио-Негро |
| 3. Осорно | Осорно | 25. Сан-Хуан-де-ла-Коста |
| 3. Осорно | Осорно | 26. Сан-Пабло |
| 4. Палена | Чайтен | 27. Чайтен |
| 4. Палена | Чайтен | 28. Футалеуфу |
| 4. Палена | Чайтен | 29. Уалайуэ |
| 4. Палена | Чайтен | 30. Палена |
# Кофе музейы (Гамбург)

Кофе музейы — Гамбургтағы кофе эсемлегенә һәм уның менән бәйле бөтәһенә арналған музей. Немец эшҡыуары Йенс Бург тарафынан 2003 йылда асыла.

# Кофе музейы (Гамбург)
## Тарихы

Гамбургта беренсе ҡәһүәхана 1687 йылда барлыҡҡа килә. 1887 йылда ҡәһүә биржаһы асыла. Гамбург яйлап Европаның «көрән алтын» баҙары үҙәге булып таныла башлай. Тәмләткестәр һәм кофе менән сауҙа итеү байтаҡ дәрәжәлә ҡаланың сәскә атыуына булышлыҡ итә. Бөтә донъяға билдәле Tchibo һәм Darboven концерндары нәҡ бында урынлашҡан, күп һандағы фирма-тәьмин итеүселәр бында «теркәлгәндәр», кофе ҡурыу фабрикалары һәм ҡәһүәханалар урынлашҡан. Әле XX быуаттың 60-сы йылдарында Гамбургта 300-гә яҡын кофе ҡурыу фабрика-магазиндары иҫәпләнә. Кофе ҡурыуҙың коммерция ысулына күсеү һөҙөмтәһендә бәләкәй кофе ҡурыу фабрикалары күпләп бөлгөнлөккә төшә, ә уларҙың хужалары кәрәкмәй башлаған ҡуҙ мейестәрен урамға сығаралар. Нәҡ ошо осорҙа, ташланған әйберҙәрҙе йыйып, эшҡыуар Йенс Бург (Burg Jens) үҙенең ҡуҙ мейестәре һәм ҡәһүә тартҡыстар коллекцияһына нигеҙ һала. Бөгөн был боронғо ҡәһүә кәрәк-яраҡтары уңышлы бизнес ҡына түгел, ә ҡала тарихының бер өлөшө лә булып тора.

# Кофе музейы (Гамбург)
## Экспозиция

Музей экспозицияһы 300 м² майҙанды биләй һәм кофе ҡулланыу мәҙәниәте менән бәйле яҡынса 3 000 экспонатты үҙ эсенә ала. Коллекцияның нигеҙен төрлө дәүерҙең һәм һәр төрлө конструкциялы 900-ҙән ашыу механик ҡәһүә тартҡыстар тәшкил итә. Башҡа экспонаттар араһында ҙур үлсәү һәм үҙенсәлекле тоҡ тегеү машинаһы айырылып тора. Килеүселәр иғтибарына боронғо ҡуҙ мейестәре, кофе банкалары, донъяның бөтә мөйөштәренән тоҡтар, какао борсағы, ҡәһүә орлоҡтарының төрлө сорттары, ҡәһүә үрсетмәләре күрһәтелә. Экспозицияны 1920 йылда барлыҡҡа килгән беренсе фильтрҙар, сәйҙең төрлө сорттары, эсемлектәр һәм тәмләткестәр тулыландыра.
Экскурсия программаһы эсемлектәрҙең тарихы, сорттары һәм ҡәһүә бөртөктәрен эшләү процессы, киң таралған рецептар, төрлө илдәрҙә кофе эсеү традициялары тураһында һөйләй. Килеүселәр бөртөктәрҙең ҡәһүәгә әйләнеү процессын күреү генә түгел, ә был эсемлекте әҙерләү буйынса мастер-класта һәм артабанғы дегустацияла ҡатнаша ала. Кофе кибетендә бөтә донъянан ҡәһүәнең бик һирәк осрай торған сорттарын һатып алырға мөмкин.
# Кесе Екыльчак

Кесе Екыльчак — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Екыльчак йылғаһының уң ярына тамағынан 168 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Кесе Екыльчак
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010800112115200032519
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203251
* Бассейн коды — 13.01.08.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Төркиә илдәре

Анатулы ярымутрауы менән Фракия ерҙәрендә урынлашҡан Төркиәнең 81 иле, яғни өлкәһе бар, улар Төркиәнең иң ҙур идари бүленештәре булып торалар. Ошо 81 өлкә 973 төбәккә бүленә. Был төбәктәр иһә тағы мәхәлләләр һәм ауылдар булараҡ иң бәләкәй идари берәмектәргә айырыла.
Төркиә статистика ҡоромо мәғлүмәттәре буйынса, 2019 йылында Төркиә халҡы 83 миллион кешегә еткән. Был һандың 77 миллионы өлкә һәм төбәк үҙәктәрендә йәшәгән кешеләр булған. Иң күп кеше һанлы өлкә Истанбул, иң әҙе иһә — Байборт. Алан ҡарашынаниң ҙуры Ҡуниә, иң бәләкәйе иһә Ялыуа. Үҙәге Иҙмет булған Ҡужаиле өлкәһенән, үҙәге Атабаҙары булған Саҡариә өлкәһенән һәм үҙәге Антакиә булған Хатай өлкәһенән башҡа, бөйөкшәһәр булмаған бөтә өлкәләрҙең үҙәк төбәктәренең атамаһы өлкә менән бер үк исемде ташый.

# Төркиә илдәре
## Өлкәләр

Төҫтәр :
* Башҡала һәм бөйөкшәһәр
* Бөйөкшәһәр