yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Вәлидовтар

Вәлидовтар — башҡорт дин әһелдәре.
Ырымбур губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Көҙән ауылынан, юрматы ҡәбиләһенең суҡлы-ҡай ырыуынан сыҡҡан. XIX быуаттың беренсе яртыһынан Вәлидовтарҙың ата-бабаһы булған Вәлиттең йортонда йыш ҡына йыйындар, йыйылыштар һәм байрамдар үткәрелгән, бында урыҫ генералдары, кантон башлыҡтары, юғары дәрәжә биләүсе дин әһелдәре, шәйехтәр, муллалар йыйылған. Вәлидовтар үҙҙәре хәлле мосолман руханиҙары һәм мөғәлимдәре ҡатламына ҡарай.
Вәлидовтарҙың иң билдәле вәкилдәре:
* Әхмәтйән Вәлидов (1828—1867) — Көҙән мәсете имам-хатибы. Мәсет янындағы мәҙрәсәгә нигеҙ һала.
* Мөхәмәтвәли Вәлидов (Әхмәтвали Вәлидов, Вәли-мулла; 1845—1915) — мулла, мөҙәрис. Бохара ҡалаһы мәҙрәсәләренең береһен тамамлай. Башҡорт ғәскәрендә хеҙмәт итә. 1867 йылдан Көҙән ауылы 1-се йәмиғ мәсетенең имам-хатибы вазифаһын үтәй. Ағаһы Әхмәтйән Вәлидовтың ә һуңынан энеһе Әхмәтшаһтың мәҙрәсәһендә мөҙәрис була. Фарсы, ғәрәп һәм урыҫ телдәрен белә.
* Әхмәтша(һ) Әхмәтйән улы Вәлидов (19.07.1860, Көҙән а. — 20.07.1937, Өфө ҡ.) — имам-хатиб, мөҙәрис. Милләте буйынса башҡорт. Стәрлетамаҡ мәҙрәсәһен тамамлай. Көҙән ауылы 2-хатибы вазифаһын башҡара. 1890-сы йылдар башында ошо мәсет янында мәҙрәсәгә нигеҙ һала, бында 200-гә яҡын шәкерт белем ала. Мәҙрәсә 4 бинанан торған. ХХ быуат башында мәҙрәсәлә донъяуи фәндәр, уҡытыуҙың яңы ысулдары индерелә. Нәҡшбәндиә суфый тәриҡәтенең ағзаһы була, дин белгестәре Әл-Ғазали, Исмәғил Ғаспыралы, Зәйнулла Рәсүлев, Ризаитдин Фәхретдинов ҡараштары яҡлы була. 1937 йылдың 15 июлендә ҡулға алына, РСФСР Енәйәт кодексының 58-10 һәм 58-11 статьяһы буйынса хөкөмгә тарттырыла, һәм 1937 йылдың 20 июлендә атыла. 1960 йылдың 8 ғинуарында аҡлана. Уның ҡатыны Өммөлхаят Мөхәмәткафи ҡыҙы Вәлидова (1873—1946) Әхмәтшаһ мәҙрәсәһенең ҡатын-ҡыҙҙар класстарында мөғәллимә вазифаһын үтәй. Дин әһеле Х. М. Һатлыҡовтың һеңлеһе була. Үтәк мәҙрәсәһен тамамлай. Фарсы, ғәрәп һәм төрки телдәрен белгән.
Вәлидовтарҙың билдәле вариҫтары араһында артабанғылар бар:
* Әхмәтзәки Әхмәтшаһ улы Вәлидов (Әхмәтзәки Вәлиди Туған; 1890—1970) — күренекле сәйәсмән һәм дәүләт эшмәкәре, Башҡорт милли-азатлыҡ хəрəкəте етəксеһе, автономиялы Башҡортостанға нигеҙ һалыусы. Шәрҡиәтсе һәм төркиәт белгесе, фәлсәфә докторы (1935), профессор, Манчестер университетының мөхбир докторы (1967);
* Камил Абдрахман улы Вәлиев (1934—2000) — физик. Физика-математика фәндәре докторы (1986), профессор (1987), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1989);
* Иҫәнбикә Туған (1940 й.т.) — тарихсы. Фәлсәфә докторы (1973), профессор (1995);
* Сүбәҙәй Туған (1943 й.т.) — иҡтисадсы. Фәлсәфә докторы (1972), профессор (1986).
# Байдаков Владимир Георгиевич

Байдаков Владимир Георгиевич (11 апрель 1946, Полетаево, Сосновка районы, Силәбе өлкәһе, СССР) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, физигы һәм педагогы, метастабиль фаза хәлдәренең йылы физикаһы өлкәһендә белгес, физик-математика фәндәре докторы (1987), профессор (1989). Рәсәй Фәндәр академияһы Урал бүлексәһенең йылы физика Институтының директоры (2002—2019). Фән һәм техника өлкәһендә РФ дәүләт премияһының лауреаты (1999). Рәәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2008).

# Байдаков Владимир Георгиевич
## Биографияһы

Байдаков Владимир Георгиевич 1946 йылдың 11 апрелендә Силәбе өлкәһенең Полетаево ауылында тыуа.
1970 йылда ул яҡшы билдә менән С.М. Киров исемендәге Урал политехник институтының физик-техник факультетын тамамлай һәм аспирантураға уҡырға инә. 1973 йылда — кандидатлыҡ, ә 1986 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1987 йылда профессор дәрәжәһенә лайыҡ була.
1973 йылдан алып Владимир Байдаков РФА Урал бүлексәһенең йылы физика институтында ғилми-административ эшмәкәрлек менән булыша: 1973–1986 йылдарҙа – кесе ғилми хеҙмәткәр, өлкән һәм алдынғы ғилми хеҙмәткәр, 1987 йылдан 1998 йылға тиклем – криогеника һәм энергетика лабораторияһының мөдире, 1998–2002 йылдарҙа – фән буйынса директор урынбаҫары. 2002 йылдан 2019 йылға тиклем Байдаков РФА Урал бүлексәһенең йылы физика институтының директоры булып эшләй.
1986 йылдан 1999 йылға тиклем Свердловск инженер-педагогика университетының дөйөм физика кафедраһының профессоры, 1990–1992 йылдарҙа – мөдире булып эшләй.
1992 йылдан алып Урал дәүләт университетының профессоры, молекуляр физика һәм йылы массаһы алмашыу буйынса лекциялар курсын уҡый.
Уҡытыу һәм ғилми эшмәкәрлегенән башҡа Владимир Георгиевич йәмәғәт эше менән дә булыша: РФА УрБ физика-техника фәндәре буйынса берләштерелгән ғилми кәңәшмәһенең ағзаһы була, матдәләрҙең йылы физика сифаттары буйынса Рәсәй милли комитетының ағзаһы, «Йылы физика һәм йылы энергетика» комплекс мәсьәләһе буйынса Урал бүлексәһе кәңәшмәһенең ағзаһы була, докторлыҡ диссертациялары буйынса Урал дәүләт техник университеты ҡарамағындағы кәңәшмә ағзаһы, «Scientific World Journal: Atomic and Molecular Physics» журналының мөхәррирҙәр коллегияһының ағзаһы.
Владимир Байдаков етәкселегендә туғыҙҙан ашыу кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертациялары яҡлана, 400 тирәһе ғилми эштәр авторы, шул иҫәптән биш монография.
1999 йылдың 29 сентябрендә Рәсәй Президенты указы буйынса «"Метастабильные состояния жидкости: фундаментальные исследования и приложения к энергетике" эштәр циклы өсөн» Владимир Байдаков фән һәм техника өлкәһендә РФ дәүләт премияһы менән бүләкләнә.
2008 йылдың 5 май көнөндә Рәсәй Президенты указы буйынса «Ватан фәненә һәм ғилми кадрҙар әҙерләүгә ҙур өлөш индергән өсөн» Владимир Байдаков Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре исеменә лайыҡ була.

# Байдаков Владимир Георгиевич
## Наградалары

Төп сығанаҡ:
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2008)
* Фән һәм техника өлкәһендәге Рәсәй Федерацияһының дәүләт премияһы (1999)
# Сол-Пада

Сол-Пада — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хейм-Паюта йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Сол-Пада
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15040000212115300053689
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305368
* Бассейн коды — 15.04.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Изге Саркис сиркәүе (Тбилиси)

Изге Саркис сиркәү Грузияла Иҫке Тбилиси ҡалаһындағы әрмән сиркәүе. Берия Лаврентий Павлович тарафынан 1930 йылда емерелгән.

# Изге Саркис сиркәүе (Тбилиси)
## Исеме

Ссиркәү Изге Саркис урамында урынлашҡан була, исеме лә шунан килә.

# Изге Саркис сиркәүе (Тбилиси)
## Тарихы

Сиркәү 1737 йылда Норашен сиркәүе протоиерейы Тер-Сукаис етәкселеге аҫтында төҙөлә башлай.
1795 йылда Мөхәммәт хан ғәскәрҙәре ҡалаға баҫып инә һәм сиркәү булған районды тулыһынса ҡыйрата.
Тбилиси Рәсәй империяһына ингәндән һуң ҡала хөкүмәт үҙәге була һәм шәп үҫешә башлай. 1831 йылда сиркәү протоиерейы булып Ҡырым ярымутрауынан Мануэль Кюмушханеци тәғәйенләнә, ул ҡыҫҡа ваҡыт эсендә эшләп килгән әрмән сиркәүҙәрен тулыһынса реконструкциялауға тотона.
Изге Саркис сиркәүе бейек була һәм эстән матур фрескалар менән бай биҙәлә. Йәнәшәлә сиркәү мәхәллә мәктәбе урынлаша. 1910 йылдарҙа бында викарий булып билдәле әрмән дин әһеле, телсе шағир, тәржемәсе Тирайр Тер-Ованесян тора.

# Изге Саркис сиркәүе (Тбилиси)
## Емерелеүе

Изге Саркис сиркәүе 1937—38 йылдарҙа Лаврентий Берия бойороғо буйынса Тбилисиҙағы башҡа 11 әрмән сиркәүе менән емерелә. Башта көмбәҙе емерелә, һуңынан стеналарын динамит ҡулланып шартлаталар, ләкин сиркәү тулыһынса емерелмәй, аҫҡы өлөшө һаҡланып ҡала, уныһын аҙаҡ торлаҡ йорт итеп тергеҙәләр.
Сиркәү мәхәллә мәктәбе Ортачала, 79 адресы буйынса яңы урынға күсә, Уның бинаһы һуңыраҡ ҡатын-ҡыҙҙар консультацияһы сифатында ҡулланыла.
# Үрге Яңы Ҡотломбәт

Үрге Яңы Ҡотломбәт (рус. Верхненовокутлумбетьево) — Ырымбур өлкәһе Матвеевка районындағы ауыл.
Ауылға 1780 йылда нигеҙ һалынған. Оло Кенәле йылғаһының уң яры буйында урынлашҡан. Халҡы — 257 кеше. Үрге Яңы Ҡотломбәттең урындағы атамаһы Шарҡай — башҡорт телендәге «шыр ҡайын» тигәндән килеп сыҡҡан.

# Үрге Яңы Ҡотломбәт
## Тарихы

Ауылдың боронғо тарихы етерлек өйрәнелмәгән. 1970-90 йылдарҙа был территорияла ғалимдар-археологтар тарафынан төрлө дәүер (бронза быуатынан алып урта быуаттарға тиклем) ҡомартҡылар — ҡурғанлы ҡәберлектәр һәм торамалар табыла.
Элек-электән был ерҙәрҙә башҡорт башҡорт күсмә ҡәбиләләре йәшәгән. Улар Волга буйы Болғары һәм Ҡаҙан ханлығы хакимлығын бары тик номиналь рәүештә генә таныған. XVI быуат ахырында, Ҡаҙанды Иван Грозный алғандан һуң, ауыл Мәскәү дәүләте биләмәләренә инеп ҡала.
Әммә төбәкте үҙләштереү күпкә һуңыраҡ башланған. Күскенсе башҡорттар батша воеводаларына яһаҡты онотҡанда бер түләй, Мәскәү тарафтарын бик һанлап бармай.
XVIII быуат башында Рәсәй империяһы үҙ биләмәләрен Урал буйы көньяҡ һәм көньяҡ-көнсығыш йүнәлештәрендә һәм Волга аръяғы далаларына табан киңәйтә, хәрби нығытмалар һәм гарнизондар төҙөтә. 1743 йылда Көньяҡ Уралда һәм Төньяҡ Ҡаҙағстандың бик ҙур майҙанын үҙ эсенә алып Ырымбур административ үҙәге булдырыла. Шул мәлдә төбәккә «яһаҡлы» татарҙарҙы күсереп ултырталар, уларҙың бурысы — станциянан станцияға почта (ям) алып барыу өсөн егенке аттар аҫрау була. Бер-береһенән 30 саҡрым алыҫлыҡта ямсылар ауылдары урынлашҡан, улар араһында хәҙер инде Иҫке тип аталған Ҡотломбәт, Иҫке Әмир һәм Иҫке Яҡуп ауылдары була. Тора-бара яңы күсенеүселәр яңы ауылдар барлыҡҡа килтерә, улар араһында Үрге Яңы Ҡоломбәт ауылы ла була.

# Үрге Яңы Ҡотломбәт
## Ҡыҙыҡлы факт

Ауылдың урыҫ телендәге яҙылышы Верхненовокутлумбетьево — Рәсәй тораҡ пункттар атамаһы араһында, Старокозьмодемьяновское тигән ауыл менән бер рәттән, ҡушып яҙылған иң оҙон (һыҙыҡһыҙ һәм буш урынһыҙ) һүҙ атама булып тора (23 хәреф).
# Ципина

Ципина — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вель йылғаһының һул ярына тамағынан 123 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.

# Ципина
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000029022
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002902
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# ТНК-BP

ТНК-BP (МФА:) — Рәсәйҙең иң эре нефть компанияларының береһе. Рәсәйҙә нефть етештереү күләме буйынса 3-сө урныда тора. Рәсәйҙең иң эре компаниялар списогында 5-се урында булды (2012 йыл).
Тулы исеме— «ТНК-ВР Холдинг» Асыҡ акционерҙар йәмғиәте . Исем ойошторусылар исеменән килә (Төмән нефть компанияһы, BP).
Fortune Global 500 (2011 йыл) рейтингта 235-се урында булды.
2012 йылдың октябрендә «Роснефть» Рәсәй дәүләт нефтегаз компанияһы «ТНК-ВР Холдинг»ын һатып алыуға маҡсаты тураһында иғлан итә.
2013 йылдың 21 мартында «Роснефть» үҙенең пресс-релизында «ТНК-ВР Холдинг»-тың 100 % акцияны һатып алыуы тураһында иғлан итә.

# ТНК-BP
## Тарих

2003 йылда «Төмән нефть компанияһы» (ТНК) һәм эре транснациональ «BP plc» ( 2001 йылдың майына тиклем — British Petroleum) компанияһы паритет нигеҙендә ТНК-BP ойошторалар.
«Төмән нефть компанияһы» (компаниянияның хужаһы Бөйөк Британиняның Виргин утруҙарында теркәлгән) үҙенең тарихын 1995 йылдан башлай. Ошо йылда ул «Роснефть» составынан сығарыла.
Компанияға «Нижневартовскнефтегаз», «Тюменнефтегаз» нефть етештереү идаралыҡтары һәм Рязань нефть эшкәртеү заводы бирелә. 1997 йылда «Төмән нефть компанияһы» хосислаштырылған (прифватизацияланған).
1999 йылда СИДАНКО компанияһынан ТНК-ға Һарытау нефть эшкәртеү заводы, «Варьеганнефтегаз», «Удмуртнефть», «Новосибирскнефтегаз» һәм «Саратовнефтегаз» ойошмаларын ала.
2000 йылда ТНК «Ырымбур нефть акционер компанияһын» (ОНАКО) һатып ала. ТНК составына «Оренбургнефть», Орск нефть эшкәртеү заводы, Ырымбур нефтемаслозавод һәм «Оренбургнефтепродукт» бирелә.
2001 йылда ТНК Украинала Лисичанск нефть эшкәртеү заводтарын ала.
2002 йылда паритет нигеҙендә «Сибнефтебанк» менән «Славнефть»-те һатып ала. Компания бөгөнгө көнгә тиклем ике хужалар араһында тулыһынса бүленмәгән.
«BP plc» менән берләшкәс, компанияның ҡоролошо үҙгәрә.
2005-2007 йылда «Саратовнефтегаз», «Удмуртнефть», Орск нефть эшкәртеү заводы, РУСИА Петролеум (доля) һатылды.
Фридман Михаил Маратович —ТНК-BP хужаһы 2013 йылда Рәсәйҙең милиардер списогында икенсе урында булды.

# ТНК-BP
## Тарих
### Акцинерҙар араһында талашыу

2008 йылдын майҙа бер нисә акционерҙар: Михаил Фридман («Alfa Access Renova» (AAR)), Леонард Блаватник («Access Industries»), Виктор Вексельберг («Ренова») ТНК-BP-ң етәксеһе Дадлинды эштән бушатырға һәм британ менеджерҙарҙын һанды кәметеү теләнеләр.
12.06.2008 көндә ТНК-BP Директорҙар советы рәйесе Питер Сазерленд эйтте.:
   «Выражаю огорчение бездействием российского премьер-министра В. Путина в связи с тем, что тот, по его мнению, не препятствует российским «олигархам» применять силовые методы в ходе их попыток взять ТНК-BP под свой полный контроль

# ТНК-BP
## Социаль сәйәсәт

2010 йылда комания 1,4 млрд һум меценат маҡсатҡа бирҙе
# Россошь (Ембулатовка ҡушылдығы)

Россошь — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ембулатовка йылғаһының уң ярына тамағынан 77 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Россошь (Ембулатовка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы бассейны (Рәсәй булеге) Һаҡмар йылғаһынан түбәнерәк, Илек йылғаһын керетмәй. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010001012112200010139
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112201013
* Бассейн коды — 12.01.00.010
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Лабытнанги (станция)

Лабытнанги — Төмән өлкәһе Ямал-ненец автономиялы округы Төньяҡ тимер юлының Сосногорск төбәге Лабытнанги ҡалаһында урынлашҡан тимер юл станцияһы.
Станция Чум үҙәк станцияһы линияһында һуңғы булып тора .
Станция буйлап ҡала яны бәйләнеше юҡ.

# Лабытнанги (станция)
## Эшмәкәрлеге

Станция йөк эштәре башҡара. Йылға транспортына оҙата.

# Лабытнанги (станция)
## Станциянан алыҫҡа йөрөүсе поездар

Йыл әйләнәһенә поездар әйләнеше :
| поезд № | Хәрәкәт маршруты | поезд № | Хәрәкәт маршруты |
| 21 "Полярная стрела" | Лабытнанги — Мәскәү | 22 "Поляр уҡ" | Мәскәү — Лабытнанги |
| 653 | Лабытнанги — Воркута | 654 | Воркута — Лабытнанги |
| 655 | Лабытнанги — Воркута | 656 | Воркута — Лабытнанги |
Миҙгелле поездар әйләнеше :
| поезд № | Хәрәкәт маршруты | поезд № | Хәрәкәт маршруты |
| 209 | Лабытнанги — Мәскәү | 210 | Мәскәү — Лабытнанги |

# Лабытнанги (станция)
## Станциянан алыҫҡа йөрөүсе поездар
### Фирма поездары

| Үткәүел станция | Фирма поездары | Киләһе станция |
| Обская Мәскәү яғына | Полярная стрела | һуңғы |

# Лабытнанги (станция)
## Вокзалдың адресы

* 629400, Рәсәй, Төмән өлкәһе, Ямал-Ненец автономиялы округы, Лабытнанги ҡалаһы, Совет урамы, 6
# Төшкө аш

Төшкө аш — ҡағиҙә булараҡ, бер көн эсендә икенсе йәки өсөнсө тапҡыр мул ғына итеп ашау (ғәҙәттә беренсе йә икенсе иртәнге аштан һуң). Төшкө ашҡа эҫе ашамлыҡ бирелә. Илдәрҙең күпселегендә төшкө аш ваҡыты 12 сәғәттән 15 сәғәткә тиклемге арауыҡҡа (офистарҙа) тура килә, ябай халыҡ араһында төшкө аш, рәсми регламентланмаһа ла, нигеҙҙә 13 сәғәттән 14 сәғәткә саҡлы, һәм, ҡайһы берҙә төшкө аш киске ашты ла алмаштырыуы мөмкин.
Ҡунаҡханаларҙа төшкө аш тулы пансиондың бер өлөшө лә булыуы мөмкин.

# Төшкө аш
## Меню һәм ашамлыҡтарҙың бер-бер артлы тәҡдим ителеүе

Төшкө аш менюһы 2-се, 3-сө йәки 4-се ашамлыҡтарҙан тора. 4 блюдонан: ҡабымлыҡтан (закуска), аштан, төп (икенсе) блюдонан (ашамлыҡ) һәм десерттан торған төшкө аш рационы иң тулы сифатлы һәм күп төрлө һанала. Ашты шул тәртиптә биреү осраҡлы түгел, ул элек-электән шулай ҡабул ителгән:
* инеш өлөш: иң алда өҫтәлгә күләме буйынса күп булмаған үткер һәм тоҙло тәме менән айырылып торған ҡабымлыҡ (закуска) бирәләр. Был ашамлыҡ ашау теләген (аппетит) уята һәм төшкө ашты ыңғай ҡабул итеүгә булышлыҡ итә һәм төшкө ашҡа тәҡдим ителгән аҙыҡты һеңдереүҙе яҡшырта (төшкө ашҡа ишара). Аштар ҙа аппетитты яҡшырта (төшкө ашҡа тулы сифатлы саҡырыу йәки күнекмә).
* үҫеше: икенсе блюдолар иң туҡлыҡлыһы. Улар аҙыҡ-түлек йыйылмаһы (набор) яғынан улар калориялы һәм күп төрлө, шунан сығып туҡлыҡлы матдәләр яғынан да күпкә йөкмәткеле (ысын төшкө аш ашамлығы).
* тамамлау: төшкө аш татлы ашамлыҡ менән тамамлана. Улар организмды кәрәкле шәкәр менән байыҡтыра, тәме һәм ароматы менән айырылып тора (хуш итеү).
Төшкө аш шулай уҡ 2 блюдонан йәки ашамлыҡтан тороуы ла мөмкин (ҡабымлыҡ (закуска) һәм татлы ашамлыҡты тәҡдим итмәйсә). Был саҡта тәртип бер аҙ үҙгәрә, һәм аш ысын төшкө аштың беренсе ашамлығына (блюдоһына) әүерелә.

# Төшкө аш
## Мәҙәниәттә

* Күп ҡатлы бейек йортта төшкө аш (фотография, 1932)
* Яланғас көйө төшкө аш (нәфис фильм, кинола 1992 йыл|1992)
# Сыр-Кон-Ехы

Сыр-Кон-Ехы — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кулымский Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Сыр-Кон-Ехы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010900112115200035906
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203590
* Бассейн коды — 13.01.09.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Махерн

Махерн (нем. Machern) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 6648 кеше йәшәй. Майҙаны — 38,87 км². Диңгеҙ кимәленән 135 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 4827 һәм автомобиль коды MTL.
# Автоним

Автоним — (грекса autos — үҙем һәм onyma — исем) — псевдоним менән яҙышҡан авторҙың ғәмәлдәге, йәғни паспортындағы ысын исем-фамилияһы. Мәҫәлән, Мостай Кәримдең исеме, атаһының исеме һәм фамилияһы — Мостафа Сафа улы Кәримов. Башҡорт шағирҙары Назар Нәжмиҙеке — Назар Нәжметдин улы Нәжметдинов, Муса Ғәлиҙеке — Ғабдрахман Ғәли улы Ғәлиев. Татар шағиры Дәрдмәндтеке — Мөхәммәтзаһир Мөхәммәтсадиҡ улы Рәмиев.
# Амтсберг

Амтсберг (нем. Amtsberg) — Германиялағы, Саксония ерендәге община. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса общинала 4012 кеше йәшәй. Майҙаны — 23,23 км². Диңгеҙ кимәленән 440 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был общинаның почта индексы 9439 һәм автомобиль коды MEK (элек: ZP, MAB).
# Пегелька

Пегелька — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Салат йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.

# Пегелька
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010800112115200032830
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203283
* Бассейн коды — 13.01.08.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Йәғәфәров Яхъя Мөжәүир улы

Йәғәфәров Яхъя Мөжәүир улы (1919 йыл — 1972 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, сержант. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.

# Йәғәфәров Яхъя Мөжәүир улы
## Биографияһы

Яхъя Мөжәүир улы Йәғәфәров 1919 йылда Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы (хәҙер Башҡортостан Республикаһы) Бөрйән-Түңгәүер кантоны (хәҙер Бөрйән районы) Берәтәк ауылында тыуған.
Яхъя Мөжәүир улы 1939 йылда Ҡыҙыл Армия сафына алына. Өлкән сержант. Бөйөк Ватан һуғышында 1943 йылдан алып 143-сө уҡсылар дивизияһы 287-се артиллерия полкының , һуңыраҡ 142-се уҡсылар дивизияһы 420-се артиллерия бригадаһы 606-сы миномет полкының орудие командиры булып хеҙмәт итә. Үҙәк, Воронеж, 1-се Украин һәм 1-се Белорус фронттарында һуғыша.
Яхъя Мөжәүир улы Йәғәфәров 1972 йылда мәрхүм була һәм Берәтәк ауылында ерләнә.

# Йәғәфәров Яхъя Мөжәүир улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы
* «Берлинды алған өсөн» миҙалы
* «Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы
* Праганы азат иткән өсөн миҙалы
# Баймырҙина Гөлнур Рәхмәт ҡыҙы

Баймырҙина Гөлнур Рәхмәт ҡыҙы (25 ноябрь 1916 йыл — декабрь 1972 йыл) — педагог. РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1963).

# Баймырҙина Гөлнур Рәхмәт ҡыҙы
## Биографияһы

Гөлнур Рәхмәт ҡыҙы Баймырҙина — 1916 йылдың 25 ноябрендә алтын сәнәғәтсеһе Рәмиевтың хәҙерге Силәбе өлкәһе Нуғайбәк районында урынлашҡан 8-се руднигында руда сығарыусы ғаиләһендә тыуған. Темәс ауылы мәктәбендә етенсе синыфты тамамлай, унан һуң Өфөләге үҫемлектәрҙе һаҡлау техникумына уҡырға инә. Техникум бер йылдан Дәүләкәнгә күсеп китә, Гөлнур Рәхмәт ҡыҙы Темәскә ҡайта һәм педагогия училищеһына уҡырға инә.
1935—1937 йылдарҙа Баймаҡ районы Үҙәнбаш мәктәбенең мөдире һәм башланғыс кластар уҡытыусыһы. Бында ул балалар менән эш тәжрибәһе туплай, бер үк ваҡытта ололар менән наҙанлыҡҡа ҡаршы көрәшә. Йәмәғәт эштәрендә әүҙем ҡатнаша. Уға күренекле башҡорт яҙыусылары Һәҙиә һәм Ғөбәй Дәүләтшиндар менән тығыҙ аралашып эшләргә тура килә.
1937—1950 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Ишбирҙе руднигында ете йыллыҡ мәктәп уҡытыусыһы.
1952—1953 йылдарҙа — Сибай ҡалаһының 1-се урта мәктәбенең башланғыс кластар уҡытыусыһы.
1953—1978 йылдарҙа — Сибай ҡалаһының 5-се урта мәктәбенең башланғыс кластар уҡытыусыһы.
1972 йылда вафат була, Сибай ҡалаһында ерләнгән.

# Баймырҙина Гөлнур Рәхмәт ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1963)
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы (1950)