yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Төньяҡ һуғыш

Төньяҡ һуғыш (Бөйөк Төньяҡ һуғышы, Егерме йыллыҡ һуғыш) — 1700 йылдан алып 1721 йылға тиклем дауам иткән Швеция һәм төньяҡ Европа дәүләттәренең Балтик буйы ерҙәренә эйә булыу өсөн коалиция араһында барған һуғыш. Швеция еңелә һәм бөйөк держава статусын бөтөнләйгә юғалта.
Швецияға һуғышты тәүҙә «Төньяҡ союзы» иғлан итә. Был союз 1699 йылда Саксония курфюрсы һәм Польша короле Август II инициативаһы буйынса булдырыла. Шул уҡ ваҡытта Речь Посполитая Швецияға һуғыш иғлан итмәй. «Төньяҡ союз» составына шулай уҡ король Кристиан V етәкселегендәге Дания-Норвегия батшалығы һәм Бөтә Рәсәй батшаһы Петр I етәкселегендәге Рус батшалығы инә.
# Шакштедт

Шакштедт (нем. Schackstedt) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 437 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,18 км². Диңгеҙ кимәленән 137 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6425 һәм автомобиль коды — SLK.
# Сертынь-Я

Сертынь-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ятри-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 59 км.

# Сертынь-Я
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300026950
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302695
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Лочь

Лочь — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Коса йылғаһының уң ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Лочь
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100002836
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100283
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Никитенко Мария Николаевна

Никитенко Мария Николаевна (10 ғинуар 1946 йыл — 29 май 1988 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, Днепропетровск өлкәһенең Магдалиновка районы «За мир» колхозы һауынсыһы, Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры (1985).

# Никитенко Мария Николаевна
## Биографияһы

Мария Николаевна Никитенко 1946 йылда Тернополь өлкәһе Бережанский районының Куропатники ауылында тыуған. 1964 йылда Днепропетровск өлкәһе Магдалиновка районына күсеп килә һәм Оленёвка ауылында «За мир» колхозына һауынсы булып эшкә урынлаша.
Һөнәрен тиҙ арала үҙләштерә һәм социалистик ярыштарҙа ҡатнашып, юғары һөҙөмтәләргә өлгәшә. Күп тапҡыр Бөтә союз халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә ҡатнаша. 1975 йылда Һәр һыйырҙан уртаса 4700 килограмм һөт һауып ала, 1980 йылда 5050 килограмм, ә 1985 йылда 5300 килограмм һөт һауып ала.
СССР Юғары Советы Президиумының 1976 йылдың 10 мартындаға Указы менән III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены менән бүләкләнә.
СССР Юғары советы президиумының 1981 йылдың 6 мартындаға Указы менән II дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены менән бүләкләнә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1985 йылдың 5 декабрендәге Указы менән планды һәм малсылыҡ продукцияларын арттырыу буйынса социалистик йөкләмәләрҙе үтәүҙә өлгәшкән уңыштары өсөн i дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены менән бүләкләнә. Хеҙмәт даны орденының тулы кавалеры була.
Ауыл советы депутаты итеп һайлана.
Днепропетровск өлкәһенең Магдалиновкаһында йәшәй. 1988 йылдың 29 майында вафат була. Ҡасаба зыяратында ерләнә.

# Никитенко Мария Николаевна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Хеҙмәт Даны ордены, I дәрәжә (05.12.1985);
* Хеҙмәт Даны ордены, II дәрәжә (06.03.1981);
* Хеҙмәт Даны ордены, III дәрәжә (10.03.1976).
* миҙалдар.
# Пиканиха

Пиканиха (Курья Узкая) — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының уң ярына тамағынан 400 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Пиканиха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300312115200011142
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201114
* Бассейн коды — 13.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Польворон

Польворон (исп. polvorón); ғәрәпсә: ghurayba; себуан: polboron; тагаль: pulburon) — андалус татлы печеньеһы төрө, сығышы менән Леванттан, Испания һәм Латин Америкаһында, шулай уҡ Раштыуаға әҙерләнгән Филиппин кеүек элекке испания колонияларында популяр. Уны он, шәкәр, һөт һәм сәтләүектәр ҡушып эшләйҙәр. Элегерәк польворонды ғәҙәттә сентябрь айынан алып ғинуарға тиклем бешергәндәр, әммә хәҙер йылдың теләһә ҡайһы ваҡытында һатып алырға мөмкин. Андалусияла польворон һәм мантекадо етештереүсе 70-кә яҡын предприятие бар

# Польворон
## Уның төрҙәре
### Мексика

Мексикала польворондар, ғәҙәттә, төрлө байрамдарҙа һәм туйҙарҙа бирелә. Печеньеларҙы сәтләүек-пекан кеүек эшләйҙәр. АҠШ-та улар мексика туй печеньелары кеүек билдәле

# Польворон
## Уның төрҙәре
### Филиппин

Филиппинда польворондың традицион бер нисә төрө бар. Был, мәҫәлән, кешью сәтләүеге менән польворон, pinipig (өлгөрөп етмәгән һыҡтырылған йәшел дөгө киҫәктәре) менән польворон, һәм хатта ер еләге менән польворон һәм туңдырма «cookies-and-cream» тәме менән польворон.

# Польворон
## Уның төрҙәре
### Испания

Мантекадо (Mantecado) — был польворонға ныҡ оҡшаш испан татлы печеньеһы. Мантекадо исеме manteca de cerdo iberico (иберий сусҡаһы салоһы) составына ингән атаманан килеп сыҡҡан. Әлеге ваҡытта уның составында малдар майы урынына зәйтүн майы ҡулланып әҙерләнгән төрҙәре бар.

# Польворон
## Уның төрҙәре
### АҠШ

Көньяҡ Техаста ҡайһы саҡта «Pan de Polvo» тип аталған польворондар әнис ҡушып яһала.
# Ручей (Оло Чеца ҡушылдығы)

Ручей — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Чеца йылғаһының уң ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Ручей (Оло Чеца ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000212103000050688
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005068
* Бассейн коды — 03.03.00.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кочемасова Зинаида Николаевна

Кочемасова Зинаида Николаевна (1921 — 2008) — совет ғалим-микробиологы, медицина фәндәре докторы (1982), профессор (1971). СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1981).

# Кочемасова Зинаида Николаевна
## Биографияһы

1921 йылдың 30 октябрендә Түбәнге Новгородта тыуған.
1943 йылда Горький медицина институтын тамамлай.
1948 йылда Беренсе Мәскәү медицина институтында эшләй башлай. 1948—1951 йылдарҙа аспирантурала уҡый һәм кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлағандан һуң микробиология кафедраһында уҡыта.
1956—1959 йылдарҙа З. Н. Кочемасова Германияла эшләй — Гумбольдт исемендәге Берлин университетында микробиология кафедраһында уҡыта.
1960 йылдан тағы ла Беренсе Мәскәү медицина институтында эшләй: 1960—1971 йылдарҙа — доцент, 1971—1976 йылдарҙа — профессор һәм 1976—1986 йылдарҙа — микробиология, иммунология һәм вирусология кафедраһы мөдире. 1986—1987 йылдарҙа — микробиология, иммунология һәм вирусология профессор-консультанты. Кафедра менән етәкселек итеү осоронда З. Н. Кочемасова шартлы-патоген бактерияларҙың кеше патологияһында ролен, ауырыу тыуҙырыусыларҙың структур һәм биологик үҙенсәлектәрен, эренле-шешеү ауырыуҙарында макроорганизмдың һаҡлағыс факторҙарын өйрәнә. Шул ваҡыттан бөгөнгө көнгә тиклем кафедра анаэробтар тыуҙырған эренле-шешеү ауырыуҙарын диагностикалау һәм дауалау ысулдарын эшләү буйынса методик үҙәк булып тора.
Профессор З. Н. Кочемасова киң ҡулланыу тапҡан туберкулездың L-формалағы микробактерияларын алыу ысулдарын эшләй, шуның өсөн 1981 йылда СССР-ҙың Дәүләт премияһына лайыҡ була. Клиницистар менән бергә хроник пиелонефрит ваҡытында микоплазмалар бүленеп сығыу һәм идентификациялау мәсьәләләрен хәл итә. З. Н. Кочемасова медицина юғары уҡыу йорттары студенттары өсөн микробиология буйынса дәреслек авторҙашы була. Бөтә Союз микробиологтар, паразитологтар һәм эпидемиологтар йәмғиәте идараһы президиумы ағзаһы булып тора.
1977 йылда Мәскәүҙә вафат була, Троекуров зыяратында ерләнгән.

# Кочемасова Зинаида Николаевна
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
- СССР-ҙың фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы (1981)
# Ғәлиев Сабир Ғәле улы

Ғәлиев Сабир Ғәле улы (15 май 1931 йыл — 30 ноябрь 2004 йыл) — сайырсы, «Почёт Билдәһе» ордены (1986) кавалеры

# Ғәлиев Сабир Ғәле улы
## Биографияһы

Ғәлиев Сабир Ғәле улы 1931 йыл 15 майында БАССР-ҙың Бөрйән районы Үрге Нөгөш ауылында тыуа. Ғәлиәкбәр һигеҙ йыллыҡ мәктәбен тамамлай. 1945 йылдан алып «Ҡыҙыл Байраҡ» промартеле эшсеһе. 1951 — 1954 йылдарҙа Совет Армияһында разведка ротаһы өлкән сержанты. 1955 йылда Архангельск өлкәһенең Архангельск ҡалаһында сайыр һыҙыу мастеры һәм бухгалтер һөнәренә уҡый. 1960 — 1963 йылдарҙа сайыр һыҙыу мастеры, сайырсы булып эшләй. Оҙаҡ йылдар ауыл Советы депутаты итеп һайлана. Тырыш хеҙмәте хөкүмәт тарафынан юғары баһалана. Күп һанлы Маҡтау ҡағыҙҙары бар, маҡтаулы исемдәргә эйә.

# Ғәлиев Сабир Ғәле улы
## Ғаиләһе

1955 йылда Ҡүҫәпова Рәшиҙә Абдрахман ҡыҙы менән ғаилә ҡороп, 8 бала тәрбиәләп үҫтерә. Балалары юғары һәм махсус урта белемгә эйә. Боронғо ата-бабаларының солоҡсолоҡ шөғөлөн дауам итә һәм улы Нәҙиргә тапшыра.

# Ғәлиев Сабир Ғәле улы
## Наградалары

Хеҙмәт ветераны (1985) «Почёт Билдәһе» ордены (1986), «9-сы биш йыллыҡ ударнигы» (1975) «10-сы биш йыллыҡ ударнигы» (1980) «11-се биш йыллыҡ ударнигы» (1986)
# Эткүл (Ҡыҙыл Армия районы)

Эткүл - рус. Еткульское - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл Армия районындағы күл.

# Эткүл (Ҡыҙыл Армия районы)
## Географияһы

Эткүл Ҡыҙыл Армия районындағы күл.
Екатеринбургтың үҙәгенән Эткүлгә тиклем - 230км. Райондың Мейәс ауылынан 2 км алыҫлыҡта ята.
Эткүлдән 3 км алыҫлыҡта Лесной ҡасабаһы һәм һаҙланған исемһеҙ һыу ятҡылығы бар; 3,8 км көньяҡ-көнсығыштараҡ, Ванюши ауылы янында, Һағындыҡ ята .
Географик координаттары: киңлеге - 55°14′56″N (55.248986), оҙонлоғо - 61°52′7″E (61.868528)
Силәбе трактынан 1,3 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Эткүл (Ҡыҙыл Армия районы)
## Тасуирламаһы

Ҡыҙыл Армия районындағы Эткүл күле өлкәнең шул исемдәге өс һыуы ятҡылығының берәүһе. Урыҫ телендә улар төрлөсә яҙылыуы менән айырыла.
* Күл һыҙатланышы түңәрәк. Диаметры 1 км самаһы.
* Төбө: ҡомло
* Һыуы сөсө.
* Сығанағы юҡ.
* Яр буйҙары һөҙәк.

# Эткүл (Ҡыҙыл Армия районы)
## Флораһы һәм фаунаһы

Күлде үлән бик баҫмай, мәгәр урыны-урыны менән һаҙлыҡлы, ул урындарында ҡамыш, күрән үҫә.
Һыу ятҡылығында табан балыҡ, сабаҡ , алабуға яҡшы тотола.

# Эткүл (Ҡыҙыл Армия районы)
## Этимологияһы

Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Н. И. Шувалов Эткүл районындағы шул исемдәге күл атамаһына ҡарата былай тип яҙған:
   Название от распространенного в прошлом у башкир древнего мужского имени Эткул, в диалектах Иткул, где эт (ит) — «собака», кол (кул, гул) — «раб», «невольник», в значении «помощник». В русском языке переосмыслено в куль — «озеро». Имя сохраняет следы древних поверий. В древности у башкир существовал культ собаки. Она считалась покровителем новорожденного. Верили в ее помощь при болезни детей, она отпугивала злых духов.
Әммә күлгә атама андронимдан бирелгәне шик уята, сөнки халыҡ телендә уларҙы был күлдәрҙең һыуында эттәр менән булған ваҡиғаларға бәйләйҙәр.

# Эткүл (Ҡыҙыл Армия районы)
## Шулай уҡ ҡара

* Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге
* Эткүл (күл)
* Иткүл (Үрге Өпәле округы)
# Петр Атоян исемендәге стадион

«Петр Атоян исемендәге стадион» (ҡаҙ. Петр Атоян атындағы стадион) — «Аҡжайыҡ» футбол клубының стадионы. 1927 йылда асылған.
Стадиондың һыйҙырышлығы 8320 урын. 1996 йылдан Уральск ҡалаһының почетлы гражданы Петр Атоян исемен йөрөтә.

# Петр Атоян исемендәге стадион
## Тарихы

Стадион Ҡаҙағстанда эшләп килгән иң иҫке стадиондарҙың береһе булып тора. Ул 1927 йылдың 29 майында ҡала йыйылмаһы һәм кавалерия полкы командаһы араһындағы матч менән асыла.
СССР чемпионаттарында, ә һуңғараҡ һәм Ҡаҙағстан чемпионаттарында ҡатнашҡан бөтә урал клубтары был стадионда үҙ осрашыуҙарын ойоштора.
Бында шулай уҡ ҡала һәм өлкә күләмендәге еңел атлетика буйынса ярыштар уҙғарыла.
Стадионда төрлө ваҡытта туп менән хоккей, баскетбол, гандбол буйынса ярыштар үтә.
Иң ҙур ваҡиға булып 1998 йылда үҫмерҙәр араһында туп менән хоккей буйынса донъя чемпионаты үтеүе тора.

# Петр Атоян исемендәге стадион
## Тарихы
### Реконструкцияһы

2003 йылда стадион реконструкциялана. Уны бөтә донъя стандарттарына ярашлы үткәреү планлаштырыла, әммә һуңыраҡ был ҡарар ғәмәлдән сығарыла.
Бөгөн стадиондағы үлән япма илдә иң яҡшыларҙан һанала.
# Восточный Чед-Ю

Восточный Чед-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чед-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Восточный Чед-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000018181
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001818
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Западная (Ямжач ҡушылдығы)

Западная — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ямжач йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Западная (Ямжач ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100005560
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100556
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Баршинда

Баршинда — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Барда йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Баршинда
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Кама ГЭС-ынан Воткин һыуһаҡлағысына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101012111100014875
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101487
* Бассейн коды — 10.01.01.010
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Тарпан (йылға)

Тарпан (Торпан) — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе Ҡорманай районы биләмәләрендә аға.

# Тарпан (йылға)
## Географияһы һәм гидрологияһы

Тарпан йылғаһы Быҙаулыҡ йылғаһының уң ҡушылдығы. Уның тамағы Быҙаулыҡ тамағынан 49 км алыҫлыҡта Петровка ауылы эргәһендә ята. Йылға оҙонлоғо 14 километр тәшкил итә. Бассейны майҙаны — 144 км².

# Тарпан (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Түбәнге Волга бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һамар йылғаһы, Елшаән ауылы янындағы Сорочинск гидроузелынан һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — юҡ. Йылға бассейны — Волга Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001012112100007331. — Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 112100733
— Бассейн коды — 11.01.00.010
— ГӨ буйынса һаны — 12
— ГӨ буйынса сығарылышы — 1
# Гремячевка

Гремячевка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кама һыу һаҡлығысы уң ярына 962 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Гремячевка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100004075
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100407
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Исаклинка

Исаклинка — Рәсәй йылғаһы. Һамар өлкәһе, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Суҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 219 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Исаклинка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суҡ йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000612112100005730
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100573
* Бассейн коды — 11.01.00.006
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Папков йорто

Папков йорто (Реми йорто булараҡ та билдәле) — XIX быуат башындағы йорт, Таганрогтың үҙәгендә, Шмидт урамы, 17 адресы буйынса урынлашҡан.

# Папков йорто
## Һүрәтләнеше

Йорт композицияһы бик ябай. Алғы яғы симметриялы, алты шыма дорический ордер колоннаһы менән биҙәлгән, улар өс мөйөшлө фронтонды тотоп тора. Колонналар аҫтан балюстрадалар менән тоташа. Беренсе (хужалыҡ) ҡатында тәҙрәләр квадрат итеп эшләнгән. Икенсе һәм өсөнсө ҡаттың дүрт мөйөшлө тәҙрәләре сандриктар менән биҙәлгән. Икенсе ҡаттың периметры буйынса тотош кәрниз үтә. 1828 йылда мезонин төҙөү һөҙөмтәһендә өс мөйөшлө фронтон бер ҡатҡа юғарыраҡ күтәрелә. Реконструкциянан һуң колоннада аттика тойғоһо ҡалдырған өсөнсө ҡаттың киң балконының баҫымына дусар була.

# Папков йорто
## Тарихы

Бина 1808 йылда урыҫ провинциаль классицизмы стилендә төҙөлә. Йорт Таганрог ҡала башлығы П. А. Папковтың шәхси биләмәһе булып хеҙмәт итә. Ул күсеп киткәс, килемле йорт булып ҡала. 1847—1856 йылдарҙа бында ҡыҙҙары менән Папковтың ҡапыл вафат булған компаньоны Я. Г. Морозовтың тол ҡатыны йәшәй. Уның ҡыҙҙарының береһе — Евгения — һуңғараҡ ул А. П. Чеховтың әсәһе була.
Папковтан һуң йорт мираҫ буйынса уның туғанының ҡыҙы, баронесса Фитингофҡа, унан генерал-майор, отставкаға сыҡҡас алпатыут булып киткән А. Г. Реми ҡулына күсә. 1840—1841 йылдарҙа Кавказға барышлай Папков йортонда Ремиҙың хеҙмәттәше М. Ю. Лермонтов булып китә. 1890 йылдарҙан йорт Ремиҙың ҡатыны Мария милкендә була, XX быуат башында унан ҡыҙҙары Екатеринаға күсә. Ә уның ағаһы — Николай Александрович, йортҡа Октябрь революцияһы алдынан ғына эйә була.
1900 йылдарҙа Реми вариҫтары йортто ҡала һәм дәүләт учреждениеларына ҡуртымға тапшыра. Иң элек бында хәрби етәкселек идаралығы урынлаша, һуңынан, 1910 йылдан, ғәскәрҙәрҙе фатирҙар менән тәьмин итеү округ комитеты, Округ типографияһы, Таганрог округының округ начальнигы идараһы урынлаша. 1914 йылда, Беренсе бөтә донъя һуғышы башланыуы һөҙөмтәһендә йорт бушҡа яралылар өсөн шифахана итеп бирелә. Совет осоронда бында коммуналь фатирҙар була. 1976 йылдан Папков йорто урындағы әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.
# Халҡым өсөн (Ш. Бабич)

«Халҡым өсөн» — шиғыр, күренекле башҡорт яҙыусыһы Шәйехзада Бабич 1914 йылда ижад иткән. Уҡытыу башҡорт телендә алып барылған дөйөм белем биреү ойошмаларының 9-сы класы өсөн әҙерләнгән башҡорт әҙәбиәте буйынса хрестоматия китабына индерелгән.

# Халҡым өсөн (Ш. Бабич)
## Әҫәрҙең идеяһы

«Был әҫәр — шағирҙең ижад программаһы, эстетик кредоһы», тип билдәләй Башҡортостан Республикаһының халыҡ шағиры Рауил Бикбаев.. «Халҡым өсөн» шиғыры менән Бабич шиғриәтенең иң ҡәҙерле биттәре асылып китә. Шағир «Халҡым өсөн» тигән принципты байраҡ итеп күтәрә. Ул «данлыҡ өсөн», «алтын өсөн» дә, шәхси зауҡы, дәрте өсөн дә йырламай, саф йөрәкле, дәртле, көләс кешеләрҙе яҡлап, «үҙ туған халҡы өсөн» һүҙ әйтәсәген, шуның яҙмышын ҡурсалап көрәшәсәген белдерә:
Йәш сағым, алтын сағым, Ялҡын сағым булһын фиҙа Халҡым алдында минең Биргән таҙа антым өсөн.
Ил зары алдында лирик геройҙың үҙ ҡайғылары кесерәйеп ҡалғандай була:
Иламайым мин көндәрем Һырғаҡ, һыуыҡ, һалҡын өсөн; Илайым тик ярлы, меҫкен, Ҡыҙғаныс халҡым өсөн. Шағир халыҡҡа тик бер яҡлы ғына ҡарамай. Халыҡ социаль һәм милли колониаль иҙеү һөҙөмтәһендә ҡарап тороуға «аяныс», «меҫкен» бер хәлгә килеп терәлгән, ләкин йәшәү дәрте, рухи ҡеүәте һүнмәгән: ул «мәңге шат, дәртле, көләс». Әҫәрҙә аяныс яҙмышҡа зарланыу, хәсрәтләнеү тойғоларына халыҡтың киләсәгенә ышаныу, өмөт сатҡылары яҡтылыҡ һибеп тора. Шағирҙең халыҡ алдында «таҙа ант» биреүе лә был ышаныстың ни тиклем көслө булыуы тураһында һөйләй.

# Халҡым өсөн (Ш. Бабич)
## Поэтик үҙенсәлеге

Шиғырҙың бөтә йөкмәткеһе антитеза алымына ҡоролған. Был стилистик сара арҡыры төп мәғәнәне — «йырҙарым» һәм «халҡым өсөн» һүҙҙәрен үҙгәрешһеҙ ҡалдыра килгән. Һәр строфала был һүҙҙәрҙең яңы сифатын белдереүсе эпитеттар менән биҙәп бара: ап-аҡ «алтын» йыр, саф «көмөштәй» йыр, «сәскә төҫлө» йыр, «дәртле ҡайнар» йырҙарым; «үҙ туған» халҡым өсөн, «саф йөрәк» халҡым өсөн, «ҡыҙҙарға бай» халҡым өсөн, «дәртле көләс» халҡым өсөн. Был поэтик сара аша автор туған халҡына булған тәрән һөйөү хистәрен еткергән.

# Халҡым өсөн (Ш. Бабич)
## Поэтик үҙенсәлеге
### Рифма формаһы

Шағир ғәзәлгә хас рифмалашыу принцибын һаҡлаған һүрәттә шиғыр үлсәүен һәм строфаһын өр-яңыса ҡора: дүрт юллыҡ 8-7 ижекле үлсәүҙәге йыр формаһында.

# Халҡым өсөн (Ш. Бабич)
## «Халҡым өсөн» музыкала

«Йырҙарым — халҡым өсөн» исемендә Артур Туҡтағолов шиғырҙы көйгә һалған һәм уны үҙе башҡара.