# Перу

Перу́, иҫкесә Пе́ру(исп. República del Perú, кечуа Piruw Mama Llaqta, кечуа Piruw Mama Llaqta, аймар. Piruw Suyu),, рәсми Перу Республикаһы — Көньяҡ Америкалағы дәүләт. Төньяҡ-көнбайыштан Эквадор, төньяҡтан Колумбия, көнсығыштан Бразилия, көньяҡ-көнсығыштан Бризилия һәм Чили менән сиктәш. Ярҙары Тымыҡ океан менән йыуыла. Майҙаны буйынса, Бразилия һәм Аргентинанан ҡалышып, өсөнсө урында.

# Перу
## Этимологияһы

Карлдың сәркәтибе Хуан де Самано докладына ярашлы, беренсе тапҡыр Перуҙың исеме 1525 йылда Франсиско Писарро менән Диего де Альмагроның беренсе экспедицияһына бәйле телгә алына..

# Перу
## Ил тарихы
### Иртә осор

Хәҙерге Перуҙа тәүге кешеләр б. э. т. Х мең йыллыҡта барлыҡҡа килгән. Улар яр буйындағы йылға үҙәндәрендә йәшәгән. Перуҙа таш ҡоралдар, хайуан һөйәктәре, үҫемлек ҡалдыҡтары 12 мең йыл элекке дата менән билдәләнә.
Норте-Чиконың боронғо цивилизацияһы илдең төньяҡ-үҙәк ярында табылған. Ул б. э. т. 3000 һәм 1800 йылдар араһындағы осор менән билдәләнә.

# Перу
## Инкылар дәүләте

Перу — Көньяҡ Американың археология музейы, боронғо цивилизациялар, боронғо индейҙар цивилизацияһы иле, уларҙың ҡаҙаныштары хәҙерге кешене лә таң ҡалдыра. Инкылар үҙ дәүләтен төҙөгәнгә тиклем үк әле,бында унға яҡын цивилизация булған. Уларҙың һәләк булыу сәбәптәре әле лә асыҡланмаған.
XII быуатта Урубамба йылғаһы үҙәнендә инкылар дәүләте барлыҡҡа килә. Инкылар этнос түгел, ә хакимлыҡ итеүсе синыф. Биш быуат эсендә инкыларҙың Тауантинсуйу дәүләте Колумбҡа тиклем Америкала иң ҙур империя була.
Хужалыҡ итеүҙең төп тармағы — ер эшкәртеү. Ерҙе таяҡтар менән йомшарталар, һабанды улар белмәй. Маис, маниока, картуф, томаттар, ҡуҙаҡлылар, тәмәке һәм мамыҡ үҫтерәләр. Йорт хайуандарынан ламалар үрсетәләр. Халыҡ мамыҡ һәм төн туҡымалар туҡыу, көршәк эшләү (көршәксе түңәрәген ҡулланмайынса), алтын, көмөш, баҡыр һәм бронза эшкәртеү кеүек һөнәрҙәр менән мәшғүл була.

# Перу
## Испан яулап алыуы

Боронғо Перу индейҙарының күп һәйкәл-ҡомартҡылары испан яулап алыуҙары замананда емерелгән. Инкыларҙың ҡомартҡылары һәм һарайҙары урынына испандар католик сиркәүҙәр, монастырҙар, үҙҙәренең һарайҙарын һалғандар, шулай ҙа инкылырҙың рухи мәҙәниәте уларҙың ңәҫелдәре тарафынан ауыҙ-тел ижады, көй, бейеү рәүешендә, кейемдәрҙә һәм көнкүрештә һаҡланған.

# Перу
## Географияһы

Илдең климаты сиктән тыш төрлө һәм ҡапма-ҡаршылыҡлы. Тымыҡ океан янында түбәләре ҡар менән ҡапланған Анд тауҙары башлана. Уңдырышлы ерҙәр сүллектәр менән алышына. Арыраҡ Амазония урмандары башлана. Тәбиғәт шарттары буйынса Перу өс өлөшкә бүленә. Яр буйын Коста тип атайҙар. Диңгеҙ буйы тигеҙлеге океан буйлап тар ғына (80 километрҙан 180 километрға тиклем) һыҙат булып 1600 километрға һуҙыла. Ул тропик сүллектәр зонаһында ята. Сүллектәр эргәһендә Анд тауҙары күтәрелә. Илдең был яғын Сьерра тип атайҙар. Йылға үҙәндәре тауҙарҙы айырым һырттарға бүлгеләй. Һырттар араһында бик бейектә яҫы таулыҡ ята.
Перуның көнсығыш өлөшө Сельва тип атала. Сельва икһеҙ-сикһеҙ урмандар менән ҡапланған. Уның аша мул һыулы Амазонка һәм уның күп һанлы ҡушылдыҡтары аға.

# Перу
## Административ бүленеше

2002 йылға тиклем дәүләт 24 департаментҡа бүленә - яңы төбәктәр барлыҡҡа килгәнгә тиклем. 2002 йылдың 18 ноябрендә, юғарылағы указға ярашлы, биләмә 25 төбәккә бүленгән. Был төбәктәр провинцияларҙан ойошторолған, улар, үҙ сиратында, райондарҙан тора. Шулай итеп, Перуҙа 195 провинция һәм 1833 район бар. Лима ҡалаһы, илдең үҙәк өлөшөндә урынлашҡан баш ҡала, айырым провинцияға инә. Лима-Метрополитан провинцияһының үҙенсәлеге шунда, ул бөтә 25 төбәк иҫәбенә инмәй.
Перуҙың административ бүленеше :
| Төбәк | ISO | UBIGEO | Администрати үҙәк | Майҙаны (км²) | Халҡы кеше (2017) | Халыҡ тығыҙлығы (кеше/км²) |
| Амасонас | AMA | 01 | Чачапояс | 39 249,13 | 379 384 | 9,7 |
| Анкаш | ANC | 02 | Уарас | 35 826 | 1 083 519 | 30,2 |
| Апуримак | APU | 03 | Абанкай | 20 895,79 | 405 759 | 19,42 |
| Арекипа | ARE | 04 | Арекипа | 63 345,39 | 1 382 730 | 21,83 |
| Аякучо | AYA | 05 | Аякучо | 43 814,80 | 616 176 | 14,06 |
| Кахамарка | CAJ | 06 | Кахамарка | 33 248 | 1 341 012 | 40,3 |
| Кальяо | CAL | 07 | Кальяо | 146,98 | 994 494 | 6815,8 |
| Куско | CUS | 08 | Куско | 71 892 | 1 205 527 | 16,75 |
| Уанкавелика | HUV | 09 | Уанкавелика | 22 131,47 | 347 639 | 15,71 |
| Уануко | HUC | 10 | Уануко | 36 938 | 721 047 | 19,3 |
| Ика | ICA | 11 | Ика | 21 327,83 | 850 765 | 39,89 |
| Хунин | JUN | 12 | Уанкайо | 44 410 | 1 246 038 | 28,1 |
| Ла-Либертад | LAL | 13 | Трухильо | 25 570 | 1 778 080 | 69,7 |
| Ламбаеке | LAM | 14 | Чиклайо | 14 231,30 | 1 197 260 | 82,7 |
| Лима | LIM | 15 | Уачо | 32 137 | 910 431 | 28,3 |
| Лорето | LOR | 16 | Икитос | 368 851,95 | 883 510 | 2,4 |
| Мадре-де-Дьос | MDD | 17 | Пуэрто-Мальдонадо | 85 183 | 141 070 | 1,68 |
| Мокегуа | MOQ | 18 | Мокегуа | 15 733,97 | 174 863 | 11,11 |
| Паско | PAS | 19 | Серро-де-Паско | 25 319,59 | 254 065 | 10,2 |
| Пьюра | PIU | 20 | Пьюра | 35 892,49 | 1 856 809 | 52,1 |
| Пуно | PUN | 21 | Пуно | 71 999 | 1 172 697 | 16,29 |
| Сан-Мартин | SAM | 22 | Мойобамба | 51 253,31 | 813 381 | 15,9 |
| Такна | TAC | 23 | Такна | 16 075,89 | 329 332 | 20,49 |
| Тумбес | TUM | 24 | Тумбес | 4 669,20 | 224 863 | 48,2 |
| Укаяли | UCA | 25 | Пукальпа | 102 410,55 | 496 459 | 4,9 |
| Лима-Метрополитана | | | Лима | 2 665 | 8 574 974 | 3276,8 |