yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Бесәйҙәр ҡалаһы

«Бесәйҙәр ҡалаһы» (төр. Kedi — «Бесәй») — Истанбул ҡалаһын тултырған берәҙәк бесәйҙәр тураһында тулы метражлы документаль фильм.
Картинаның премьераһы 2016 йылдың 21 февралендә Истанбулда «!f» бойондороҡһоҙ кино фестивалендә була. Рәсәйҙә премьераһы 2017 йылдың 30 ноябрендә була.

# Бесәйҙәр ҡалаһы
## Тәнҡит

«Бесәйҙәр ҡалаһы» кино тәнҡитселәренең һоҡланыулы фекерҙәрен яулай. Фильмдың Rotten Tomatoes сайтында 106 рецензия нигеҙендә төҙөлгән рейтингы 98 процент тәшкил итә.
Борис Иванов (Film.ru) билдәләүенсә, «„Бесәйҙәр ҡалаһы“ йөнтәҫ йән эйәләрен күҙәткәндә түгел, ә бесәйҙәр менән дуҫлығы тураһында һөйләгән истанбуллыларҙың йөҙҙәренә ҡарағанда күпкә ҡыҙыҡ».

# Бесәйҙәр ҡалаһы
## Бүләктәре һәм номинациялары

| Йыл | Награда | Номинант(тар) | Категория | Һөҙөмтә |
| 2016 | «Sidewalk» кинофестивале | «Бесәйҙәр ҡалаһы» | Иң яҡшы ғаилә/балалар фильмы | Еңеү |
| 2017 | Critics’ Choice Documentary Awards | Истанбул бесәйҙәре | Most Compelling Living Subject of a Documentary | Еңеү |
| 2017 | Critics’ Choice Documentary Awards | Джейда Торун | Иң яҡшы дебют документаль фильмы | Еңеү |
| 2017 | Critics’ Choice Documentary Awards | Джейда Торун | Иң яҡшы режиссёр | Номинация |
| 2017 | Critics’ Choice Documentary Awards | «Бесәйҙәр ҡалаһы» | Иң яҡшы документаль фильм | Номинация |
| 2017 | Critics’ Choice Documentary Awards | «Бесәйҙәр ҡалаһы» | Иң инновацион документаль фильм | Номинация |
# Кесе (Ляль ҡушылдығы)

Малая — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ляля йылғаһының уң ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Кесе (Ляль ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200011178
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201117
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Казикта

Казикта — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Башҡортостан Республикаһы, Удмурт Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пизь йылғаһының һул ярына тамағынан 107 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Казикта
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Воткин ГЭС-ынан Түбәнге Кама ГЭС-ына тиклем, Беүә (башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклемна тиклем), Иж, Ыҡ Ағиҙел йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101412111100016523
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101652
* Бассейн коды — 10.01.01.014
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ҡыҙылболаҡ

Ҡыҙылболаҡ (рус. Кызылбулак) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл. Хоҙайбирҙе ауыл биләмәһе составына керә.

# Ҡыҙылболаҡ
## Халҡы

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (47 %), урыҫтар (18 %) йәшәй.
# Ванасора

Ванасора — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кома йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Ванасора
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000045951
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004595
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ляккато-Сё

Ляккато-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 166 км.

# Ляккато-Сё
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300045611
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304561
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Еловка (Бирюля ҡушылдығы)

Еловка — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бирюля йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Еловка (Бирюля ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200612115200005677
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200567
* Бассейн коды — 13.01.02.006
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Алемчир

Алемчир — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бия йылғаһының уң ярына тамағынан 210 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Алемчир
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100212115100000854
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100085
* Бассейн коды — 13.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Яңы Сембер ауыл советы

Яңы Сембер ауыл Советы (рус. Новосимбирский сельсовет)—Рәсәй Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы административ-территориаль берәмек.
Административ үҙәге — Яңы Сембер ауылы.

# Яңы Сембер ауыл советы
## Климаты

Ауыл советының климаты Ҡыуандыҡ районының күпселек урыны өсөн дә бер кимәл. Бындағы климат уртаса континенталь, йылдың дүрт миҙгеле лә аныҡ ҡына айырыла. Температураның абсолют минимумы иң һалҡын ай-ғинуарҙа −45 °C; иң йылы ай июлдә температураның абсолют максимумы + 42 °C. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 300—550 мм, шуның 70 % яҙғы-йәйге айҙарҙа яуа. Ҡар ҡатламы ярайһы тотороҡло, йылына 150 ята.

# Яңы Сембер ауыл советы
## Сәғәт бүлкәте

* МСК+2 (Өфө ваҡыты)
* Яңы Сембер ауыл Советы, бөтә Ырымбур өлкәһе кеүек үк, МСК+2 (Өфө ваҡыты) сәғәт бүлкәтендә урынлашҡан. UTC ваҡытына ҡарата айырмаһы — +5:00 сәғәт.

# Яңы Сембер ауыл советы
## Тарихы

Ырымбур өлкәһенең 2015 йылдың 6 мартындағы 3029 / 834-V һанлы Законына ярашлы Ҡыуандыҡ районы муниципаль берәмеген, шулай уҡ уға ингән барлыҡ ауыл һәм ҡала биләмәләре Ҡыуандыҡ ҡала округы муниципаль берәмегенә берләштереү юлы менән үҙгәртелә.
2006—2016 йылдарҙа Яңы Сембер ауыл Советының ауыл биләмәһе статусы менән бер үк исемдәге муниципаль берәмек булып тора. Ҡыуандыҡ районы муниципаль берәмеген, уға ингән барлыҡ ауыл һәм ҡала биләмәләрен Ҡыуандыҡ ҡала округы муниципаль берәмегенә берләштергәс, ауыл Советы биләмәһе статусы бөтөрөлә.

# Яңы Сембер ауыл советы
## Тораҡ пункттары

Яңы Сембер ауыл Советына 4 ауыл тораҡ пункты ингән:
* Яңы Сембер ауылы (1894 йылда нигеҙ һалынған),
* Һарыбай ауылы,
* Шөкәрә-Ивановка ауылы,
* Федосеевка ҡасабаһы.
# Насадка

Насадка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кама һыуһаҡлағысы (Чусов, Сылвин ҡултығы) 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Насадка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100013827
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101382
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Узбойка

Узбойка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шексна йылғаһының уң ярына тамағынан 75 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Узбойка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200312110000008391
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000839
* Бассейн коды — 08.01.02.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ишбулат (күл)

Ишбулат (йәки Икбулат) — Свердловск өлкәһенең Дегтярск ҡалаһы ситендәге күл, Урта Уралдың көнбайыш битләүендә урынлашҡан.

# Ишбулат (күл)
## Физик-географик ҡылыҡһырлама

Ишбулат күле диңгеҙ кимәленән 340 метр бейеклектә урынлашҡан. Өҫкө йөҙөнөң майҙаны — 0,78 км². Оҙонлоғо 1,15 км, киңлеге 1 км. Уртаса тәрәнлеге 2,5 м, максималь тәрәнлеге 3,5 м. Ағар күл, Ельчевка — Чусовая йылғаһының (Кама бассейны) ҡушылдығы ағып сыға. Көньяҡ ярында ҡаралтылар урынлашҡан, ҡалған яҡтарҙан күлде ҡатнаш урман уратып алған. Күл төбө ҡомло, урыны менән сапропель ләмле. Сөсө һыулы.
Координаталары: 56°42′37″ с. ш., 60°07′18″ в. д
   Ижбулат — Пермь губернаһындағы күл, Екатеринбург өйәҙендә, Сысерть тау округында, Чусовая йылғаһының һул ярында урынлашҡан. Яҡында баҡыр мәғдәне ятҡылығы һәм Озёрск тимер руднигы бар; шулай уҡ никель һәм мрамор.

# Ишбулат (күл)
## Этимологияһы

Исеме башҡорт һәм татар теленән, Ишбулат тигән кеше исеменән килеп сыҡҡан, («Булатҡа оҡшаш», булат кеүек ныҡ мәғәнәһендә). Башҡорттарҙа һәм татарҙарҙа бындай исем йыш осрай.

# Ишбулат (күл)
## «Таҙа күл»

Күлдә табан балыҡ, бағыр, алабуға, суртан, гольян, ротан һәм башҡа балыҡтар үрсей. Күл ҡала халҡы, шул иҫәптән Екатеринбург халҡы өсөн яратҡан ял итеү һәм популяр балыҡ тотоу урыны булып тора. Күлдә «Таҙа күл» фонды тарафынан түләүле балыҡ тотоу ойошторола, ҡуртымға ҡармаҡ, мангал, кәмәләр һәм ыҫлыҡ бирелә. Фондтың эшмәкәрлеге Дегтярск халҡында ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. «Таҙа күл» етәкселеге тыйыуҙарҙы урындағы халыҡ яғынан йыш осраған браконьерлыҡ осраҡтары менән аңлата. Фонд 2004 йылдан башлап пропаганда ойоштора, йәнәһе, был һыу ятҡылығы даими таҙартылып тора һәм балыҡ үрсетелә. Һуңынан фонд был эш менән ҡала хакимиәте шөғөлләнергә тейеш тип белдерә. Фондтың эшмәкәрлеге күп тапҡыр урындағы халыҡ менән конфликтҡа килтерә «Ҡармаҡтарҙы һындыралар, балыҡ тотоу кәрәк-ярағын мотор винты менән тураҡлайҙар»,— ти инициатив төркөм активистарының береһе Рәшит Андражанов хәлгә аңлатма биреп. Күл буйында ҡойма һәм «Балыҡ тотоу ябыла. Штраф 500 һум» тигән белдереүҙәр барлыҡҡа килә, шулай уҡ һаҡ ҡуйыла. Һуңынан яр буйы һаҡлағыс һыҙатта капитал төҙөлөш башлана. Асыулы халыҡтың төрлө инстанцияларға күп һанлы мөрәжәғәтенән, күлде баҫып алыуға, һыу ятҡылығы янында законһыҙ төҙөлөшкә һәм законһыҙ балыҡ тотоуҙы тыйыуға ҡаршы протест белдереп, ҡала халҡынан ҡултамғалар йыйғандан һуң, конфликтҡа Урал федераль округы буйынса Росприроднадзор идаралығы һәм район-ара тәбиғәтте һаҡлау прокуратураһы ҡыҫыла. Рәүҙе ҡала суды Рәүҙе ҡалаһы прокурорының шәхси эшҡыуар Л. Э. Белышеваға дәғүәһен ҡәнәғәтләндерә. Суд ҡарары менән билдәләнгән ваҡыт эсендә Ишбулат күленең яр буйындағы ҡаралтыларҙы һүтергә ҡарар сығарыла.

# Ишбулат (күл)
## Легенда

Ошондай легенда бар, имеш күл төбөндә хазина — Емельян Пугачевтың арҡалаштары тарафынан 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы ваҡытында таланған затлы нәмәләр һәм алтын тултырылған мискә ята. Ысынлап та күл янында Емельян Пугачевтың ҙур отряды хөкүмәт ғәскәрҙәренән йәшеренеп тора, әммә күл төбөндә хазина һаҡланырға мөмкин булыуын дәллилләүсе бер ниндәй ҙә документаль мәғлүмәттәр юҡ.
# Сакма (йылға)

Сакма — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Иргиз йылғаһының һул ярына тамағынан 239 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.

# Сакма (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Ырғыҙ йылғаһы башынан Сулак һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001612112100010083
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112101008
* Бассейн коды — 11.01.00.016
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ошма (Вятка ҡушылдығы)

Ошма — Рәсәйҙәге йылға. Удмурт Республикаһы, Татарстан Республикаһы, Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.

# Ошма (Вятка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Вятские Поляны ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300612111100040752
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111104075
* Бассейн коды — 10.01.03.006
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Лазаренко Виктор Анатольевич

Виктор Анатольевич Лазаренко (26 апрель 1956, Сумы) — Рәсәй ғалимы, хирургия өлкәһендә белгес, медицина фәндәре докторы, профессор, 2009 йылдан Курск дәүләт медицина университеты ректоры. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы. Рәсәй ангиолог һәм ҡан тамырҙары хирургтары йәмғиәте, Европа ҡан тамырҙары хирургтары йәмғиәте, Рәсәй Федерацияһы хирург-гепатологтары ассоциацияһы ағзаһы. Халыҡ-ара экология фәндәре, кеше һәм тәбиғәт хәүефһеҙлеге академияһы, Рәсәй медик-техник фәндәр академияһы, Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы, Рәсәй тәбиғәт белеме академияһы академигы.

# Лазаренко Виктор Анатольевич
## Биографияһы

Лазаренко Виктор Анатольевич 1956 йылда Сумы ҡалаһында тыуған. 1979 йылда Курск дәүләт медицина институтының дауалау факультетын тамамлай. Белгород өлкәһенең Шебекинский ҡала дауаханаһында балалар хирургы булып эшләй. 1988 йылда «Функциональное состояние глубоких вен при первичной варикозной болезни и послеоперационных рецидивах этого заболевания» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. Ул варикоз ауырыуын диагностикалау һәм уны дауалау ысулының бер нисә классификацияһын тәҡдим итә, ул беҙҙең илдә һәм сит илдәрҙә киң ҡулланыла. Клапандарҙы экстравазаль коррекциялауҙың тәкдим ителгән ысулы 1990 йылда СССР ВДНХ-да күрһәтелә.
1996 йылда «Клапанная недостаточность глубоких вен нижних конечностей, диагностика и хирургическое лечение» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1996 йылдан — хирургик ауырыуҙар кафедраһы профессоры.
2001 йылдан 2003 йылға тиклем — өлкә клиник дауаханаһының йөрәк-ҡан тамырҙары хирургияһы бүлеге мөдире, Курск өлкәһенең төп йөрәк-ҡан тамырҙары хирургы.
2002 йылдан — дипломдан һуң белем биреү факультеты деканы.
2004 йылдан — ғилми - тикшеренеү эштәре буйынса проректор
2009 йылдың авгусында Курск дәүләт медицина университетының ректоры вазифаһына тәғәйенләнә.

# Лазаренко Виктор Анатольевич
## Фәнни эшмәкәрлеге

Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары: варикоз һәм тромбоздан һуң авыру проблемалары; критик артериаль ишемияны дауалау; йөрәк ритмын, деструктив панкреатитты, бауыр, сепсис, обтурациялы һары ауырыуын, ҡорһаҡ ҡыуышлығының локаль елкенһенеүенең; бешеү ауырыуҙарын дауалау. Өс фәнни асыш, 900-ҙән ашыу фәнни баҫма, 95 уйлап табыу авторы. В. А. Лазаренко етәкселеге аҫтында 23 кандидатлыҡ һәм 7 докторлыҡ диссертацияһы яҡланған.

# Лазаренко Виктор Анатольевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы» (2003 й.) маҡтаулы исеме
* «Рәсәй Федерацияһының Һаулыҡ һаҡлау отличнигы» түш билдәһе.
* «Малайзия халыҡ-ара университет колледжының почетлы докторы» (2012 г.)
* Курск өлкә Думаһының почет грамоталары — күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәте, юғары профессионаллеге һәм мәғәриф үҫешенә шаҡтай зур өлөш индереүе өсөн (2013 г.)
* Рәсәй Федерацияһы Федераль йыйылышының Дәүләт Думаһы почет грамотаһы — Рәсәй Федерацияһы ҡануниәтен үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне өсөн (2013 г.)
* «GEOMATIKA университет колледжы фәндәре докторы » (Куала-Лумпур, Малайзия) маҡтаулы исеме (2014 й.)
* Бейрут MATN университетының почетлы профессоры (Ливан) (2015 г.)
* 2014 йылда «Сочи ҡалаһындағы ҡышҡы XXII олимпия уйындарына һәм ҡышҡы XI паралимпия уйындарының» иҫтәлекле миҙалы (2014 г.)
# Батик

Батик — буяуҙан һаҡлаусы составтарҙы файҙаланып, туҡымаға ҡулдан биҙәк төшөрөү.

# Батик
## Ысулдары

Туҡымаға — ебәк, кизе-мамыҡмамыҡ, ебәк, йөн, синтетикаға — буяу һалына. Буяуҙарҙың тоташыуында аныҡ сиктәр алыу өсөн резерв тип аталған махсус состав (парафин, бензин, һыу нигеҙендә — һайланған техникаға, туҡымаға һәм буяуҙарға ҡарап) файҙаланыла.

# Батик
## Тарихы

«Батик» һүрәте Индонезия, Һиндостан һ. б. халыҡтарында күптән билдәле. Европала — XX быуаттан.
2009 йылдың 2 октябрендә ЮНЕСКО кешелектең ауыҙ тел һәм рухи мираҫы шедеврҙары исемлегенә индерелгән.

# Батик
## Килеп сығыуы

Батик (индон. batik) рус теленә тәржемә иткәндә«балауыҙ тамсыһы» тигәнде аңлата; membatik — «һүрәт төшөрөү, тамсылар менән ҡаплау, һыҙатлау». Батик техникаһы нигеҙендә парафин, резина елеме, шулай уҡ башҡа ҡайһы бер ыҫмалалар һәм лактар ҡулланыла, туҡымаға һалынған хәлдә улар буяуҙарҙы үткәрмәй йәки, рәссамдар әйтеүенсә, буяуҙан туҡыманың айырым өлөштәрен һаҡлайҙар.

# Батик
## Технологияһы

Батиктың бер нисә төрө бар: ҡайнар, һалҡын, ирекле биҙәк. Улар туҡыманы резервлау ысулы менән айырыла. Рәсәйҙә батикҡа шулай уҡ бауланған һәм бөгәрләнгән туҡыманы буяу ҙа (тай-дай) (мәҫәлән, төйөнлө ысул) ҡулланыла.

# Батик
## Технологияһы
### Ҡайнар батик

* Ҡайнар батик менән эшләү
* «Гранат».
* «Бар».
# Белякова Нина Семёновна

Белякова Нина Семёновна (1 декабрь 1916 йыл — ?) — СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау алдынғыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).

# Белякова Нина Семёновна
## Биографияһы

Нина Семёновна Белякова 1916 йылда Әстерхан губернаһында Әстерхан ҡалаһында тыуған.
1940 йылдан 1944 йылға тиклем Әстерхан медицина институтында белем ала. 1944 йылдан 1945 йылға тиклем Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафтарында хеҙмәт итә. 1944 йылдан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан 12-се гвардия танк корпусының 393-сө гвардия үҙйөрөшлө артиллерия полкы составында 2-се гвардия танк армияһы - гвардия өлкән лейтенанты врач вазифаһында хеҙмәт итә. Белоруссия 1-се фронтында һуғышта ҡатнаша. Һуғышта ҡатнашҡаны өсөн 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены һәм «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы һәм«Берлинды алған өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
1946 йылдан Совет Армияһы сафынан демобилизацияланғандан һуң Әстерхан ҡала хастаханаһының участок табиб-терапевты булып эшләй. Н. С. Белякова тырышлығы менән уның участогында ауырыуҙарҙың иң түбән булыуы күҙәтелә. Ауырыуҙарҙы дауалағанда дауалау физкультураһы һәм бальнеологик һәм физиотерапевтик процедуралар менән өр-яңы медикаменттар ҡалланыла. Н. С. Беляков үҙенең пациенттарын диспансер күҙәтеүендә төрлө ауыруҙарҙы профилактикалау өсөн профилактик прививкалар ҙа үткәрә.
1961 йылдың 11 февралендә СССР Юғары Советы Президиумының «1961 йылда юғары хеҙмәт ҡазаныштары өсөн» Указы менән Нина Семёновна Белякова «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнә.
1971 йылдың 2 июлендә СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән "Совет сәләмәтлек һаҡлау һәм медицина фәнен үҫтереүҙәге ҙур ҡазаныштары өсөн" Нина Семёновна Белякова «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеменә лайыҡ була, уға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырыла.
Хаҡлы ялға сыҡҡас, Ленинград өлкәһе Всеволожск районының Кузьмоловский биҫтәһендә йәшәй.

# Белякова Нина Семёновна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971)
* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы миҙалы (20.07.1971)
* Ленин ордены (20.07.1971)
* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (11.03.1985)
* «Почёт Билдәһе» ордены (11.02.1961)
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (18.06.1945)
* «Берлинды алған өсөн» миҙалы
# Ң

Ң, ң, башҡортса исеме: эң — кирил хәрефе,Башҡорт алфавитының ун туғыҙынсы хәрефе.Был хәрефтең әйтелеше —.
Шулай уҡ ул — ҡазаҡ әлифбаһының 19-сы хәрефе, ҡырғыҙ әлифбаһының 16-сы хәрефе, татар әлифбаһының 18-се хәрефе. Быларҙан тыш, ошо хәреф дуңган, ҡалмыҡ һәм тыва телдәрендә ҡулланыла. Дуңган телендә был хәреф менән бер генә һүҙ башлана: ңә (башҡ. ҡаҙ), башҡорт, ҡаҙаҡ, татар телдәрендә иһә бер һүҙ ҙә ул хәреф менән башланмай.
# Оло Шуйка

Оло Шуйка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Никодимка йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.

# Оло Шуйка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000003308
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000330
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ломовка (Кына ҡушылдығы)

Ломовка — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кын йылғаһының уң ярына тамағынан 9,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Ломовка (Кына ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, Ревда ҡалаһынан Кын ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100612111100010942
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101094
* Бассейн коды — 10.01.01.006
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1