yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Медянка (Кесе Медяна ҡушылдығы)

Медянка — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Медяна йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.

# Медянка (Кесе Медяна ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500412110000039333
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003933
* Бассейн коды — 08.01.05.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Рыжаков Дмитрий Иванович

Рыжаков Дмитрий Иванович (27 ноябрь 1927 йыл — 7 июнь 2018 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалим-педагогы һәм патофизиологы, медицина фәндәре докторы, профессор, Новгород дәүләт медицина академияһының атҡаҙанған профессоры. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2003).

# Рыжаков Дмитрий Иванович
## Биографияһы

Дмитрий Иванович Рыжаков 1927 йылдың 27 ноябрендә Горький өлкәһенең Дерябино ауылында тыуа.
1941 йылда, ун дүрт йәшендә Бөйөк Ватан һуғышы осоронда Д. И. Рыжаков хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай. 1943 йылдан 1948 йылға тиклем Горький йылға училищеһында уҡый.
1949 йылдан 1954 йылға тиклем С. М. Киров исемендәге Горький медицина институтында уҡый, уны отличие менән тамамлап, табип-педиатр һөнәре ала. 1954 йылдан 1957 йылға тиклем Горький медицина институты ҡарамағында аспирантурала уҡый. 1957 йылдан Горький медицина институтында уҡытыу эшмәкәрлеген башлай. 1958 йылдан Ҡаҙағстанда сиҙәм ерҙәр эштәрендә медицина институты студенттары отрядын етәкләй.
1971 йылдан 1977 йылға тиклем Д. И. Рыжаков Горький медицина институтында Үҙәк ғилми-тикшеренү лабораторияһын ойоштора һәм тәүге етәксеһе була. 1972 йылдан 1990 йылға тиклем ун һигеҙ дауамында Д. И. Рыжаков уҡыу-уҡытыу буйынса — проректор, бер үк ваҡытта 1977 йылдан 2007 йылға тиклем, утыҙ йыл дауамында, патологик физиология кафедраһы мөдире вазифаһын биләй. 2007 йылдан 2018 йылға тиклем Новгород дәүләт академияһының профессор-консультанты.
1957 йылда «медицина фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп «К анатомии артерий гортани человека» темаһы буйынса диссертация яҡлай, 1970 йылда медицина фәндәре докторына «Пересадка почки и сопутствующие изменения в крови реципиента: (Экспериментальные исследование)» темаһы буйынса диссертация яҡлай". 2002 йылда Д. И. Рыжаковҡа Новгород дәүләт медицина академияһының атҡаҙанған профессоры исеме бирелә.
Д. И. Рыжаков 200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 8-гә яҡын уйлап табыу авторы, уның етәкселегендә утыҙ дүрт докторлыҡ һәм кандидатлыҡ диссертациялары яҡлана. 1976 йылдан Д. И. Рыжаков патофизиологтарҙың Түбәнге Новгород ғилми йәмғиәтенең алыштырғыһыҙ рәйесе һәм патофизиологтар ғилми йәмғиәтенең Бөтә Союз (1991 йылдан —Бөтә Рәсәй) идаралығы ағзаһы булып тора.
2003 йылдың 6 декабрендә «фәнни эшмәкәрлектә ҡаҙаныштары өсөн» Д. И. Рыжаковҡа Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре маҡтаулы исеме бирелә.
2018 йылдың 7 июнендә Түбәнге Новгородта вафат була.

# Рыжаков Дмитрий Иванович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы
* «Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» миҙалы
* «Владимир Ильич Лениндың тыуыуының 100-йыллығы айҡанлы» миҙалы
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2003
* Рәсәй Федерацияһының почетлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре
# Тойца

Тойца — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мегра йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Тойца
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200312110000008834
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000883
* Бассейн коды — 08.01.02.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Таганрогтың 300 йыллығы исемендәге парк

Таганрогтың 300 йыллығы исемендәге парк — Таганрогтағы ҡала паркы. «Русское поле» районында урынлашҡан.

# Таганрогтың 300 йыллығы исемендәге парк
## Парк тураһында

Парк 1998 йылдың апрелендә, Таганрогтың беренсе мэры С. И. Шило ҡарары менән, Таганрогтың 300 йыллыҡ юбилейы иҫтәлегенә булдырыла. Таганрогтың 300 йыллығы исемендәге парктың майҙаны, Таганрогтың 2015 йылға тиклемге Генераль планы иҫәпләүҙәре буйынса, 26 гектар тәшкил итә.
2005 йылда ҡала хакимиәте был ер участкаһынан 8 гектар ерҙе «ЦентрДомнаРемонт» фирмаһына «Яңы ҡала» тип аталған коттедж ҡасабаһы төҙөү өсөн бүлеп бирә.

# Таганрогтың 300 йыллығы исемендәге парк
## Парктың майҙаны

* 1998 йыл — 26,0 гектар
* 1998 йылда — 18,0 гектар
* 2014 йылда — 10,1 гектар

# Таганрогтың 300 йыллығы исемендәге парк
## Парк менән көрәш

2012 йылдың сентябрендә эшҡыуар Малик Байрамбеков ҡала мэрияһынан парк территорияһында кафе һәм боулинг төҙөү өсөн рөхсәт ала. Ләкин октябрь аҙағында уҡ Таганрог мэрияһы чиновниктәре эшҡыуарға рөхсәттең юҡҡа сығарылыуы тураһында хат ебәрә.
2014 йылдың июлендә боулинг төҙөү өсөн ағастарҙы ҡырҡыу һәм күсереп ултыртыу башлана. Ҡала Думаһының бер нисә депутаты тарафынан эштәр туҡтатыла. Ҡала Думаһының сираттан тыш ултырышында депутаттар парктың артабанғы яҙмышы менән етди борсолоуҙарын белдерә һәм шуға бәйле ҡала администрацияһына бер нисә эш тапшыра.

# Таганрогтың 300 йыллығы исемендәге парк
## Кудрявцев аллеяһы

2014 йылдың июлендә, ҡала Думаһына һайлауҙар алдынан, паркка яҡын йәшәүсе Таганрог кешеһе, үҙ аҡсаһына әлеге парктағы юлға тырса һибеп сыға һәм был паркта алты баҡса эскәмйәһе һәм сүп-сар һауыттары ҡуя.

# Таганрогтың 300 йыллығы исемендәге парк
## Иҫкәрмәлдәр

* ↑ О. Суханова Боулинг парку не помеха? — Таганрогская правда. — 09.07.2014
* ↑ С. Вахонин. Европейский стиль «Нового города». — Недвижимость Таганрога. — 2006. — № 4. 2016 йыл 4 март архивланған.
* ↑ Е. Чехова. И «Новый город» будет. И саду тоже цвесть…. — Недвижимость Таганрога. — 2007. — № 9. 2014 йыл 14 июль архивланған.
* ↑ С. Сурженко. Парк 300-летия Таганрога подготовили к вырубке. — donnews.ru. — 20.06.2014. 2014 йыл 14 июль архивланған.
* ↑ Таганрог: городская Дума взяла под контроль ситуацию в парке имени 300-летия. — Молот. — 07.07.2014. 2014 йыл 28 октябрь архивланған.
* ↑ Как не вырубить деревья и центр построить? — www.8634city.ru. — 07.07.2014. 2014 йыл 14 июль архивланған.
* ↑ Алексей Иванищев: депутаты идут искать правды у губернатора. ДонИнформБюро. 04.07.2014. 2014 йыл 28 октябрь архивланған.
# Мөхәмәтов Руслан Радаль улы

Мөхәмәтов Руслан Радаль улы (26 июнь 1975 йыл) — балет артисы, педагог. 1993—2013 йылдарҙа Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы, бер үк ваҡытта 2007 йылдан Рудольф Нуриев исемендәге Башҡортостан хореография колледжы уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2003).

# Мөхәмәтов Руслан Радаль улы
## Биографияһы

Руслан Радаль улы Мөхәмәтов 1975 йылдың 26 июнендә Өфөлә тыуған.
1993 йылда Өфө хореография училищеһын (хәҙер Рудольф Нуриев исемендәге Башҡорт хореография колледжы) (педагогы Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы, Башҡортостандың халыҡ артисы Ш. Ә. Тереғолов) тамамлаған.
1991 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының балет труппаһында эшләй, 1993 йылдан балеттың төп солисы.
2007 йылдан — Рудольф Нуриев исемендәге Башҡорт хореография колледжында классик бейеү буйынса уҡыта, 2010 йылдан алып Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры балет труппаһының педагог-репетиторы.

# Мөхәмәтов Руслан Радаль улы
## Репертуары

* Дебюты: П. Гертелдең «Тщетная предосторожность» балетында (Колен партияһы).
Башҡарған ролдәре:
* Арлекин (Н. Сабитов, «Алтын асҡыс сере»)
* Колен (П. Гертель, «Тщетная предосторожность»)
* Гюрн (Х. Левенсхольд, «Сильфида»)
* Альберт, Ганс (А. Адан, «Жизель»)
* Люсьен (Л. Минкус, «Пахита»)
* Базиль, Эспада, Болеро (Л. Минкус, «Дон Кихот»)
* Солор, Ҡол, Индус бейеүе (Л. Минкус, «Баядерка»)
* Шағир егет («Шопениана»)
* Вакх (Ш . Гуно, «Вальпургиева ночь»)
* Франц, Граф, Франт, Вакх (И. Штраус, «Зәңгәр Дунай»)
* Зигфрид, Ротбард, Па-де-труа (П. Чайковский, «Аҡҡош күле»)
* Дезире, Фея Карабос (П. Чайковский, «Спящая красавица»)
* Щелкунчик-принц, Дроссельмейер, Испания, Һиндостан ҡурсаҡтары, Шайтан (П. Чайковский, «Щелкунчик»)
* Гәрәй (Б. Асафьев, «Бахчисарайский фонтан»)
* Тибальд, Меркуцио, Парис, Синьор Капулетти (С. Прокофьев, «Ромео һәм Джульетта»)
* Үгәй әсәй, рус бейеүе (С. Прокофьев «Золушка»)
* Тореро, Хозе, Коррехидор (Ж. Бизе — Р. Щедрин, «Кармен-сюита»)
* Арыҫланбай (Л. Степанов, З. Исмәғилев «Сыңрау торна»)
* Хужа, Әмир (Л. Исмәғилев, «Хужа Насретдиндең»)
* Сур (Л. Исмәғилев, «Арҡайым»),

# Мөхәмәтов Руслан Радаль улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1997)
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2003)
* «ТӨРКСОЙ» халыҡ-ара ойошмаһы премияһы лауреаты (2001)
# Юнко-Вож (Парнока-Ю ҡушылдығы)

Юнко-Вож — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Парнока-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Юнко-Вож (Парнока-Ю ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000066831
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006683
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Жукла

Жукла — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Яйва йылғаһының уң ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Жукла
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100007451
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100745
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Әбләз (Силәбе өлкәһе)

Әбләз (рус. Аблязово) — Рәсәй Силәбе өлкәһенең Агаповка районындағы ҡасаба. Агаповка ауыл биләмәһе составына инә.

# Әбләз (Силәбе өлкәһе)
## Географияһы

Ҡасаба Силәбе өлкәһенең көньяҡ-көнбайышында, дала зонаһында, Яйыҡ йылғаһының һул яры буйында, уға Ғөмбәй йылғаһы ҡушылған урындан көньяҡтараҡ, Агаповка ауылынан көньяҡ-көньяҡ-көнсығыштараҡ (SSE) яҡынса 8 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Абсолют бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 330 метр өҫтәрәк

# Әбләз (Силәбе өлкәһе)
## Тарихы

Ҡасаба 1902 йылда Ырымбур губернаһы Пречистен казак станицаһы ерҙәрендә сығыштары Пенза губернаһындағы Әбләз ауылынан булып, Өфө наместниклығы ауылдарының береһендә тыуып үҫкән мишәр казактары тарафынан нигеҙләнә (ЦГДА. Ф.1355. Оп.1. Д.938.). Улар араһында Сембер наместниклығынан, шулай уҡ Дрожжаное ауылынан сыҡҡан кешеләр ҙә булған.
XX быуат башына Пенза губернаһындағы Әбләз ауылы халҡы арта бара, ер майҙандары ҡытлыҡ тыуа. Тап ошо осорҙа илдә Столыпин реформаһы үткәрелә, крәҫтиәндәрҙе күпләп күсереү башлана. Әбләз ауылы халҡы Ырымбур казак ғәскәренең икенсе бүлегенә (хәҙер Силәбе өлкәһе Агаповка районы) яңы ерҙәр үҙләштерергә китә.
1917 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, Әбләз ауылы — Верхнеурал өйәҙе, Күбәләк — Теләү улусына ҡарай, 92 шәхси хужалыҡ иҫәпләнә, 394 кеше йәшәгән
Ауылда XX быуаттың 30-сы йылдарына тиклем мәсет эшләгән (бинаһы әлеге ваҡытта ла һаҡланған). 1929 йылда коллективлаштырыу осоронда «Ҡыҙыл байраҡ» колхозы ойошторолған. 1970 йылдан «Агаповка» совхозының 3-сө бүлексәһе (хәҙер «Агаповка» ЯАЙ-ы).

# Әбләз (Силәбе өлкәһе)
## Халҡы

2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ҡасабала ир-егеттәр халыҡтың 47,1 %, ҡатын-ҡыҙҙар 52,9 % тәшкил иткән.

# Әбләз (Силәбе өлкәһе)
## Халҡы
### Милли составы

2002 йылда халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләренә ярашлы, халыҡтың милли структураһында татарҙар — 57 %, ҡаҙаҡтар 30 % тәшкил иткән.

# Әбләз (Силәбе өлкәһе)
## Урамдары

Ҡасаба урамдар селтәре өс урамдан тора.

# Әбләз (Силәбе өлкәһе)
## Иҫтәлекле урындары

Ҡасабанан төньяҡҡа табан бер нисә саҡрым йыраҡлыҡта Силәбе өлкәһенең тәбиғәт ҡомартҡыһы Әбләз болондары урынлашҡан.
# Гәүһәр

Гәүһәр — ҡатын-ҡыҙҙар исеме. Гәүһәр, Гәүһәриә — башҡорттарҙа, башҡа төрки халыҡтарҙа, мосолмандарҙа таралған ҡатын-ҡыҙ исемдәре.

# Гәүһәр
## Этимологияһы

Гәүһәр исеме башҡорт теленә фарсы теленән килеп ингән. Мәғәнәһе ынйы бөртөгө, аҫыл таш, ынйы бөртөгөндәй матур, ҡәҙерле тигәнде аңлата.

# Гәүһәр
## Билдәле шәхестәр

Зәйнуллина Гәүһәр Динмөхәмәт ҡыҙы (16 август 1935 йыл) — телсе ғалим. Филология фәндәре кандидаты. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
Батталова Гәүһәр Тимерхан ҡыҙы (22 декабрь 1965 йыл) — тележурналист, дәүләт хеҙмәткәре. 2011 йылдан «Боронғо Өфө» тарихи-мәҙәни музей-ҡурсаулығы республика дәүләт бюджет учреждениеһы директоры. Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (2002), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2002).
Фәйзуллина Гәүһәр Садиҡ ҡыҙы (10 июнь 1924 йыл — 6 апрель 1987 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы. 1954—1979 йылдарҙа Баймаҡ районы «Ҡыҙыл Октябрь» колхозы һауынсыһы. РСФСР-ҙың 7‑се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Башҡорт АССР-ының иң яҡшы һауынсыһы (1963). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Гәүһәриә әүлиә — Мораҙым старшинаның бер туған апаһы. Ул да был тирәлә үҙенең уҡымышлығы, ғилемлеге менән дан тотҡан, мәҙрәсәлә уҡытҡан. Уны ла халыҡ, хөрмәтләп, Әүлиә тауынан көньяҡтараҡ, Ослотау битенә ерләгән. Ул ятҡан изге урында әлеге ваҡытта һылыу ҡуш ҡайындар үҫә. Аллаһ Тәғәлә ризалығы өсөн аят, доғалар уҡып, Гәүһәриә инәй рухына доға бағышлап шул ҡайындарҙы ҡосаҡлап торһаң, ҡатын-ҡыҙҙан сир китә, ғаиләгә бәхет ҡайта, йортҡа ҡот ҡуна, теләге тормошҡа аша, тигән ырым-ышаныу бар. Уның да шишмәһе булған, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, нефть эҙләп, был тирәләрҙе быраулап, ерҙе соҡоп бөтөрөү арҡаһында, башҡа күп шишмәләр һымаҡ, Гәүһәриә шишмәһе лә юҡҡа сыҡҡан.
Гәүһәр-хатун, Гәүһәрхан-солтан (төр. Gevherhan Sultan), шулай уҡ Гәүһәр-хатун (төр. Gevher Hatun) йәки Гәүһәр-солтан (төр. Gevher Sultan ; 1455 йылға тиклем, Әдирнә — 1477 йылдан һуң, Истанбул) — ғосман солтаны Мәхмәт II Яулап алыусы һәм уның ҡатыны Гөлбаһар-хатундың ҡыҙы. Аҡ Ҡуйлылар династияһынан принцҡа кейәүгә бирелә.
Гәүһәр батыр, Гауди Токтаулқызы — XVIII быуатта хәҙерге Ҡаҙағстан ерендә йәшәгән батыр ҡыҙ. Ҡаракирәй Ҡабанбай ҡатыны, батыр Малайһарының һеңлеһе. Ире менән бергә бер нисә алышта ҡатнаша. Арғын ҡәбиләһенең Басенин нәҫеленән. Ысын исеме — Мәйсәрә.
Гәүһәршат, Gəwhərşat (1546 йыл) — Ҡазан ханлығы батшабикәһе, ханбикә. 1531—1545 йылдарҙа Ҡазан ханлығында ижтимағи-сәйәси ваҡиғаларҙа әүҙем ҡатнашыусы, бәлиғ булмаған хан Джан-Али янындағы регент (1531—1533). Ибраһим хан һәм Нур-Солтан бикәнең ҡыҙы, Ҡазан хандары Мөхәммәт-Әмин һәм Абдул-Латифтарҙың һеңлеһе.
«Принц Бәҙәр һәм принцесса Гәүһәр Самандалы»— Мең дә бер кисә йыйынтығындағы әкиәттәрҙең береһе.
# Сторожка (йылға)

Сторожка — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2231/855/282 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Сторожка (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мәскәү йылғаһы Можайск һыуһаҡлағысынан Звенигород ҡалаһына тиклем, Руза (башынан Руза һыуһаҡлағысына тиклем) һәм Озерна (башынан Озернинск һыуһаҡлағысына тиклем) индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ока ҡушылдыҡтары бассейны, Мокша тамағына тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010101312110000023476
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002347
* Бассейн коды — 09.01.01.013
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Муйнаҡ Сөләймәнов

Муйнаҡ Сөләймәнов — 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Пугачев полковнигы.
Муйнаҡ Сөләймәнов Нуғай даруғаһының Үҫәргән улусы (хәҙер Башҡортостандың Ейәнсура районы) Өмбәт ауылы башҡорто. Үҫәргән улусының старшинаһы була. 1761 йылда йөҙ башы булып хеҙмәт иткәне билдәле.
1774 йылдың апрелендә Пугачёвты тотоу өсөн ебәрелгән подполковник И. Л. Тимашевтың Ырымбур казактарынан һәм Ҡарғалы татарҙарынан торған командаһын тар-мар итә, алыш Оло Ыҡ (Һаҡмар йылғаһының ҡушылдығы) йылғаһы буйында бара. Июнь айында Кинйәбулат Әликашев менән Йылайыр ҡәлғәһен ҡыйрата һәм талай.
Октябрҙә ғәйебен танып, Тимашевҡа килә. Ҡазан йәшерен комиссияһында тикшереү аҫтында була. 1775 йылдың ғинуарында Ҡаҙан губернаторы П. С. Мещерский бойороғо буйынса азат ителә.
Муйнаҡ ауылына нигеҙ һала. Башҡортостан Республикаһының Ейәнсура районындағы Урта, Үрге һәм Түбәнге Муйнаҡ ауылдары уның исеме менән аталған.
Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
# Важа Пшавела йорт-музейы

Важа Пшавеланың йорт-музейы - билдәле грузин шағиры Важа Пшавеланың тыуған ауылы Чаргалиҙағы ҡомартҡы (Грузия).

# Важа Пшавела йорт-музейы
## Географияһы

Важа Пшавеланың йорт-музейы Грузияның Душети муниципалитетындағы Чаргали ауылында, Жинвали-Шатили трассаһынан 3 километр алыҫлыҡта урынлашҡан

# Важа Пшавела йорт-музейы
## Тасуирламаһы

Шағирҙың ысын исеме Лука Разикашвили булған, Важа Пшавела псевдонимы менән яҙған. Музей уның тыуған һәм йәшәгән ауылында 1961 йылда, йөҙ йәшлек юбилейы айҡанлы ойошторолған. Ул элекке торлаҡ йорттан һәм күргәҙмәләр корпусынан тора. Йылғаның һул ярында бик ҙур күргәҙмәләр комплексы, ә уң ярында шағир йәшәгән бәләкәй йорт музей тип иғлан ителгән.
Важа Пшавела 1861 йылда тыуған һәм Телавиҙа священниклыҡҡа, артабан Гориҙа уҡытыусылыҡҡа, Петербурге юрист һөнәренә уҡыған,ә 1884 йылда Грузияға, Чаргалиға ҡайтып, крәҫтиән тормошо менән йәшәй башлаған. Боронғолоҡто данлап шиғырҙар яҙа, цивилизация яһалмалығына уны ҡаршы ҡуя. Примитивизм идеологияһы ярала башлаған саҡ була был.
Музейҙа шағирҙың тормош юлы һәм эштәре сағыла:шәхестең иҫтәлекле әйберҙәре, XIX һәм XX быуаттарҙағы этнографик материалдар тупланған. Шулай уҡ һынлы сәнғәт, скульптура һәм графика әҫәрҙәре, фотоматериалдар һәм башҡалар һаҡлана. Музей фондында 2000-дән ашыу экспонат бар.
Йорт-музей Грузияның милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡылары реестрына индерелгән

# Важа Пшавела йорт-музейы
## Шулай уҡ ҡара

* Список недвижимых памятников культуры национального значения
# Сәждә

Сәждә ((ғәр. ُسجدة‎ — намаҙ, Ҡөрьән уҡыған ваҡытта мосолмандарҙың Аллаһы тәғәләгә шөкөр итеп ергә эйелеүе, маңлайын ергә тейҙереүе.

# Сәждә
## Сәждә әс-сәхү

Сәждә әс-сәхү — намаҙ уҡығанда ебәрелгән хата өсөн өҫтәмә сәждә ҡылыу.

# Сәждә
## Сәждә-тиләүә

Сәждә-тиләүә — Ҡөрьән уҡыған ваҡытта ҡылына торған сәждә. Ҡөрьәндә шундай 14 аят бар, уларҙы уҡығанда йәки тыңлағанда мосолмандар сәждә ҡылырға тейеш. Имам Әбү Хәнифә фекеренсә, Ҡөрьән уҡыған саҡта сәждә ҡылыу вәжип (мотлаҡ) ғәмәл. Тиләүә сәждә ҡылына торған урындар Ҡөрьәндә ошондай махсус ۩ тамға менән билдәләнгән.

# Сәждә
## Сәждә әш-шөкөр

Шөкөр сәждәһе — берәй бәләнән ҡотолғанда йә берәй шатлыҡлы хәбәр алғанда мосолмандар ҡыла торған сәждә.

# Сәждә
## Шиғыйҙар сәждәһе

Жафари мәҙһәбе шиғыйҙары сәждә ҡылғанда баштарын тик ер затына ғына тейҙерергә тейеш. Бының өсөн улар «түрбә» тип аталған махсус балсыҡ йәки таш таҡта ҡуллана (ғәр.تربة — түрбә), йәки ер затлы берәй әйбергә маңлайын тейҙерә.

# Сәждә
## Ҡөрьәндә сәждә төшөнсәһе

Ҡөрьәндә Әс-Сәждә («Баш эйеү») тип аталған сүрә бар. Бынан тыш Ҡөрьәндә «сәждә» һүҙе Ҡөрәндең ошо аяттарында телгә алына: Ҡөрьән|22|18, Ҡөрьән|48|29, Ҡөрьән|23|77.

# Сәждә
## Сәждәнең ҡылыныу тәртибе

* Сәждәгә эйелгәндә иң башта тубыҡтар, шунан ике ус, һуңынан маңлай менән танау намаҙлыҡҡа терәлә. Сәждәлә бармаҡтар бергә, ҡулдар йөҙ тапҡырында, тубыҡтар бер—береһенән күкрәк киңлеге самаһы алыҫлыҡта, аяҡ бер — береһенә тейеп, бармаҡтары ерҙән айырылмай, ҡиблаға ҡарап тора. Сәждәлә ир-аттар иркен (ҡултыҡтары асыҡ, ә терһәктәре ергә теймәй тора), ә ҡатын-ҡыҙҙар, киреһенсә, мөмкин тиклем йыйнаҡ ятырға тейеш.
* Сәждәнән һуң ирҙәр арттары менән һул аяҡ өҫтөнә ултыралар, уң аяҡ ергә терәлә,бармаҡтары Ҡәғбә тарафына йүнәтелә. Ҡул бармаҡтары иркен килеш, бер аҙ асылған хәлдә тубыҡтың өҫтөнә ҡуйыла. Ҡараш тубыҡҡа төбәлә.
Ҡатын-ҡыҙҙар бер аҙ башҡа төрлөрәк, һул яҡҡа, бөгөлгән аяҡтарҙы уң яҡҡа сығарып, иркенерәк ултыралар. Шулай уҡ ҡулдар тубыҡ өҫтөнә ҡуйыла
# Оло Хайма

Оло Хайма — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хайма йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Оло Хайма
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000066879
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006687
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Вологница

Вологница — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шача йылғаһының һул ярына тамағынан 62 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Вологница
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кострома йылғаһы Исады һыу үлсәү посына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300112110000012724
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001272
* Бассейн коды — 08.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Воч-Ягун

Воч-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Яккун-Ях йылғаһының һул ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Воч-Ягун
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200047406
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204740
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2