yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Степанов Константин Иванович

Степанов Константин Иванович (1 июнь 1922 йыл — 13 март 1999 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, танк командиры, кесе лейтенант, Советтар Союзы Геройы (1945).
Һуғыш йылдарында К. И. Степанов һәм уның танк экипажы хәрби иҫәбендә — 10-дан артыҡ шартлатылған һәм юҡ ителгән дошман танкыһы.

# Степанов Константин Иванович
## Биографияһы

Константин Иванович Степанов 1922 йылдың 1 июнендә Башҡорт АССР-ының Бишбүләк районы Ҡушйылға ауылында тыуған. Сыуаш. Урта махсус белемле. Похвистневский (Һамар өлкәһе) ауыл хужалығы техникумын тамамлай.
1943 йылда Ульяновск танк училищеһын тамамлай. 1943 йылдың июненән Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында.
233-сө танк бригадаһының танк командиры (5-се механизацияланған корпусы, 6-сы танк армияһы, 2-се Украина фронты) кесе лейтенант К. И. Степанов Яссы (Румыния) ҡалаһынан көньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан Войнешти һәм Каменешти ауылдары өсөн барған һуғышта батырлыҡ күрһәтә.
«1944 йылдың 21 авгусынан 30 авгусына тиклем барған хәрби хәрәкәттәр ваҡытында батырлыҡ, геройлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәтә. Войнешти ауылы өсөн барған алышта, ҡамауға эләгеп, дошмандың тере көсөн һәм техникаһын юҡ итеп, үҙен батырҙарса һәм бирешмәүсән тота. Уның танкы Т-4 тибындағы 2 танкты, 4 танкыға ҡаршы орудиены, 2 миномет батареяһын һәм ротанан артыҡ дошман һалдаты һәм офицерын юҡ итә. 1944 йылдың 24 авгусында, Каменешти ауылы районындағы артабанғы хәрби хәрәкәттәрҙә, дошмандың ҙур группировкаһы менән беренсе булып алышҡа инә; дошмандың өс танкка ҡаршы орудиеһын, пехота һәм һуғыш припастары менән 12 автомашинаһын, һуғыш кәрәк-яраҡтары менән 40 йөк арбаһын юҡ итә».
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 24 мартындағы указы менән, «командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта ҡаһарманлыҡ һәм батырлыҡ күрһәткәне өсөн», кесе лейтенант Степанов Константин Ивановичкә Советтар Союзы Геройы исеме бирелә һәм Ленин ордены менән «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 6396) тапшырыла.
1945 йылдан КПСС ағзаһы.
Константин Иванович 1946 йылдан алып — запастағы капитан. Бишбүләк ауылында йәшәй. Бишбүләк районы эске эштәр бүлегендә, малсылыҡ сеймалын йыйыусы әҙерләүҙәр контораһы директоры, Бишбүләк урта мәктәбе уҡытыусыһы, Бишбүләк районының граждандар оборонаһы штабы начальнигы булып эшләй.
1999 йылдың 13 мартында вафат була.

# Степанов Константин Иванович
## Ғаиләһе

* Ҡатыны — Степанова Анна Осиповна — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан.
** Өлкән улы — Степанов Вячеслав
** Ҡыҙы — Людмила Степанова
** Улы — Владимир Степанов
** Улы — Сергей Степанов

# Степанов Константин Иванович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Советтар Союзы Геройы (1945 йылдың 24 марты);
* Ленин ордены (1945 йылдың 24 марты);
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (30.04.1945);
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (11.03.1985);
* миҙалдар.
# Хольстентор

Хольстентор, Хольштентор, Холстентор (нем.Holstentor [Хольстентор] — «Голштин ҡапҡалары») — эске ҡаланың төньяҡ-көнбайыш яғында Любектың урта быуат ҡала ҡапҡалары, исемен Голштиния тарихи урынынан алған, уға ҡапҡалар аша үткән юл алып бара. Төньяҡ-европа архитектураһының «кирбес готикаһы» стилендәге ҡомартҡы. Ҡаланың, Ганзаның һәм бөтә Төньяҡ Германияның архитектура ландшафтының тарихи символы. ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мәҙәни мираҫы объекты.
Ҡапҡалар Ганзаның эре үҙәге— Любектың ҡала ҡәлғә нығытмалары системаһына инә. 1864 йылда ҡәлғәне һүткәнгә тиклем ҡапҡалар комплексы бер-бер артлы урынлашҡан дүрт үҙаллы оборона ҡоролмалары каскадынан ғибәрәт булған. Ҡапҡалар Траве һәм Вакениц йылғаларының ике яры буйлап Любектың тарихи үҙәген уратып алған стеналарҙың, башняларҙың, тупраҡ валдарҙың, каналдарҙың ҡәлғәнең төньяҡ- көнбайыш өлөшөндә, голштин герцоглығы һәм Дания короллеге яғынан һөжүмгә ҡаршы ныҡ булмаған системала үҙәк звено булған.
Бөгөнгө көнгә Голштин ҡапҡалары һаҡланып ҡалған ике, төньяҡ һәм көньяҡ башнянан һәм уларҙы тоташтырған үҙәк аралыҡтан тора. Башнялар ҡыҙыл һәм ҡара ялтырауыҡлы кирбестәрҙән һалынған ҡаттарҙан тора, тәҙрәләре бойницаларҙан ғибәрәт.
Ҡапҡаларҙың үҙәк өлөшөндә беренсе ҡат юҡ, сөнки бында ҡапҡа аша үтеү урыны. Ҡоролманың биш ҡаты бар, беренсе ҡат башняларҙы бер-береһе менән тоташтыра, Эске яҡтан (ҡала яғынан) башнялар бер бөтөн кеүек күренә, ә тышҡы яҡтан (баҫыу яғынан) улар сығып тора, һәм алыҫлыҡтары улар араһында 3,5 метрға етә. Башняларҙың конус формаһындағы ҡыйыҡтары иғтибарға лайыҡ, ә урталағы аралыҡ фронтон менән биҙәлгән.
1950 йылдан Голштин ҡапҡаларында ҡала тарихы музейы урынлашҡан.Ҡапҡалар алдындағы майҙан-парк ҡала властары тарафынан мәҙәни саралар, тамаша. концерттар үткәреү өсөн файҙаланыла. Ҡапҡалар килеүселәр өсөн һәр ваҡыт асыҡ. Фронтондың тыш яғында алтын хәрефтәр менән урта быуат яҙыуы: «Domi Foris Pax Concordia» (лат. теленән— «Эстә татыулыҡты, тышта тыныслыҡ») тора.
* Изге Петр сиркәүенең манараһынан ҡапҡалар күренеше
* XVIII быуат ҡала нығытмалары картаһы. Ҡапҡалар — өҫтә үҙәктә
* Ҡапҡалар бойницаһында артиллерия ҡоралы
* Фронтондағы яҙыу: CONCORDIA DOMI FORIS PAX
# Триба (биология)

Триба (лат. Tribus) — биологияла ғаиләнән түбәнерәк, ырыуҙан бейегерәк торған таксон. Латин телендә триба исемдәре ғаилә исеменә -ini (зоологияла) йәки -eae (ботаникала) киҫәксәләре ҡушылып яһала. Шулай уҡ аҫ триба (-ina (з.), -inae (б.)) һәм өҫ триба (зоологияла ғына) таксондары бар.
Трибалар өлгөләре:
# Грушина Лира Рим ҡыҙы

Грушина Лира Рим ҡыҙы (1 июнь 1967 йыл) — спортсы һәм тренер. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған тренеры (2006) һәм СССР-ҙың спорт мастеры (1984), Башҡортостан Республикаһының халыҡ мәғарифы отличнигы (2002).

# Грушина Лира Рим ҡыҙы
## Биографияһы

Лира Рим ҡыҙы Грушина (ҡыҙ фамилияһы — Хисмәтуллина 1967 йылдың 1 июнендә Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһында тыуа. «Спутник» физик культура йорто һәм «Зенит» балалар спорт ойошмаһында Г. М. Сорокинала, Евгений Иванович Емельяновта тәрбиәләнә. 1989 йылда Омск дәүләт физик культура институтын тамамлай.
1985—1988 йылдарҙа «Спутник» физик культура йортоноң фехтование буйынса тренер-уҡытыусыһы. 1988—1989 йылда 8-се Балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбендә (ДЮСШ) эшләй. 1989 йылдан 1994 йылға тиклем 4-се ДЮСШ-ла балалар тәрбиәләй. 1994 йылдан — өлкән тренер-уҡытыусы. 2001 йылдан — Рәсәйҙең юниорҙар йыйылма командаһы, 2003 йылдан өлкәндәрҙең йыйылма командаһы тренеры. 2009 йылдан Олимпия резервының фехтование буйынса Өфөләге спорт мәктәбе директоры.

# Грушина Лира Рим ҡыҙы
## Ҡаҙаныштары

Шәхси иҫәп: РСФСР кубогы (1990), РСФСР чемпионатының көмөш призеры (1990), РСФСР чемпионатының бронза призеры (1987). Команда иҫәбе: РСФСР чемпионы (1992), РСФСР чемпионатының көмөш призеры (1986, 1988), РСФСР кубогының көмөш призеры (1990)

# Грушина Лира Рим ҡыҙы
## Билдәле тәрбиәләнеүселәре

Атҡаҙанған спорт мастерҙары: Тимур Сафин, Анастасия Иванова Рәсәйҙең Халыҡ-ара класлы спорт мастерҙары: Антон Иванов, Дмитрий Петров, Тимур Арыҫланов 26-нан ашыу Рәсәйҙең спорт мастеры.

# Грушина Лира Рим ҡыҙы
## Йәмәғәт эшмәкәрлеге

Лира Грушина Башҡортостан Республикаһы Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығы ҡарамағында 2020 йылдың 16 ғинуарында ойошторлған Йәмәғәт советы ағзаһы.

# Грушина Лира Рим ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

Салауат Юлаев ордены (2021) Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған тренеры (2006)
СССР-ҙың спорт мастеры (1984) Башҡортостан Республикаһының халыҡ мәғарифы отличнигы (2002) Халыҡтар дуҫлығы ордены (2016) 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены миҙалы (2017) «Башҡортостан Республикаһының иң яҡшы тренеры» билдәһе (2001) Башҡортостан Республикаһының иң яҡшы физик культура һәм спорт хеҙмәткәре билдәһе (2017) Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы (2003) Рәсәйҙең Паралимпия комитетының Почет грамотаһы (2017).
# Үрге Речка

Үрге Речка — Рәсәй йылғаһы. Тамбов өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Красивка йылғаһының уң ярына тамағынан 1,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Үрге Речка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цна йылғаһы, Тамбов ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010200312110000029263
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002926
* Бассейн коды — 09.01.02.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Шеплиц

Шеплиц (нем. Schäplitz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 109 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,15 км². Диңгеҙ кимәленән 37 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39579 һәм автомобиль коды — SDL.
# Румелия

Румелия (төр. Rumeli — румдар йәки ромейҙар иле; болг. Румелия, сер. Румелија, макед. Румелија, черног. Румелиjа, босн. Rumelija, алб. Rumelia, грек. Ρούμελη) — Балҡандың тарихи исеме. Һүҙ Көнсығыш Рим империяһының ғәрәп атамаһы — Румдан (Рим) килеп сыҡҡан.
Башта Румелия тип Ғосман империяһының Европа биләмәләрен атайҙар, ул Азия биләмәләре — Анатолиянан айырмалы рәүештә боронғо Фракия һәм Македонияның бер өлөшөн үҙ эсенә алған.
Наместник һәм Румелия ғәскәрҙәре командующийы (Анатолиялағы кеүек үк) Бәктәр бәге (беглербег) тип атала һәм уның резиденцияһы Әдирнәлә, һуңынан Софияла була. 1836 йылда Румелия наместнигы резиденцияһы Монастирға (Битола) күсерелә, был өлкә Көнбайыш Македония һәм албан ерҙәре менән сикләнгән була. Провинцияның «Румелия» тигән исеме1864 йылғы административ реформаларҙан һуң юҡҡа сыға.
1878 йылда Берлин конгресы ҡарары буйынса Ғосман империяһы составында Көнсығыш Румелия автономиялы провинцияһы ойошторола. Был ерҙәр, Сан-Стефан килешеүе буйынса, Болгария составына инергә тейеш була, әммә Берлин конгресы уларҙан автономиялы төрөк провинцияһын ойоштора, ул солтандың туранан-тура хәрби һәм сәйәси власы аҫтында була, христиандарҙан айырым генерал-губернатор идаралығында тора, уны солтан державалар ризалығы менән тәғәйенләй. 1885 йылғы түңкәрелештән һуң ғәмәлдә Румелия Болгария кенәзлеге контроленә күсә, ә 1908 йылда уның тарафынан аннексиялана. Хәҙер был Болгарияның көньяҡ-көнсығыш өлкәләре (иң ҙур ҡалаһы — Пловдив).
Ҡайһы берҙә Румелия тип Төркиәнең европа өлөшөн — Көнсығыш Фракияны атайҙар.
# Шорма

Шорма — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Көньяҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 109 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.

# Шорма
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000011559
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001155
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сабыртмалы тиф

Сабыртмалы тиф — эпидемик сабыртмалы тиф, кешенең киҫкен инфекцион ауырыуы. Rickettsia Prowazekii тыуҙыра. Беренсел һәм рецидив (Брилл ауырыуы) сабыртмалы тифтан айырыла.

# Сабыртмалы тиф
## Ауырыу барышының осорҙары

Башланғыс (4—5 көн), көсәйеү (4—12 көн), һауыға башлау (2—4 аҙна). Сабыртмалы тиф йөрөтөүселәрҙең (кейем һәм баш беттәре)эсәктәренән сыҡҡан бүлендектең кеше тәнен тырнағанда уның лайлалы тиресәһенә эләгеүенән йоға. Тыуҙырыусылар ҡан тамырҙарының эндотелиаль күҙәнәктәрен (некроз, тромбоз үҫешә), нервы (менингоэнцефалит) һәм йөрәк‑ҡан тамырҙары системаларын зарарлай. Инкубация осоро 6—21 көн дауам итә.

# Сабыртмалы тиф
## Төп билдәләре

Тән темпкратураһының 39—40°С тиклем күтәрелеүе, тән тиреһенә розеолёз-петехиаль сабыртма таралыуы, көслө баш ауыртыу, психомотор ҡуҙғыу һ.б. Диагностика өсөн клиник-эпидемиологик һәм лаборатория (серологик) тикшереү мәғлүмәттәре ҡулланыла. Дауалау медикаментоз (антибактериаль, кардиотроп, седатив һ.б. препараттар).

# Сабыртмалы тиф
## Ихтимал булған өҙлөгөүҙәр

Пневмония, тромбоэмболия, миокардит һ.б.

# Сабыртмалы тиф
## Иҫкәртеү

Педикулёзға ҡаршы көрәш.
# Сизма (Великая ҡушылдығы)

Сизма — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Великая йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.

# Сизма (Великая ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300312111100034471
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103447
* Бассейн коды — 10.01.03.003
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Салдыс

Салдыс — Башҡортостан (Көньяҡ) Уралындағы һырт.
Белорет районы буйлап Инйәр һәм Ҡатаҫҡын (Кесе Инйәр йылғаһы ҡушылдығы) йылғалары араһында субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған. Оҙонлоғо яҡынса 21 км, киңлеге 3—4 км, абсолют бейеклеге 790 м (Сухаров тауы). Бейеклектәре 580—790 м булған яҡынса 7 түбәһе бар (Салдыс, Имәнле тауҙары).
Рельефы тәпәш таулы, йылға үҙәндәре һәм уйһыулыҡтар м‑н йырғыланған; көнбайыш битләүҙәре һөҙәк, төньяҡ‑көнсығыш һәм көнсығышта — текә. Өҫкө рифейҙың елмәрҙәк свитаһы ҡомташтарынан, алевролиттарынан, аргиллиттарынан, конгломерат, гравелит һәм доломит ҡатламдарынан тора. Тау итәгендә Инйәр йылғаһы ҡушылдыҡтары Бардин, Категан, Ҡатаҫҡын, Салдыс, Ямашты һ.б. йылғалары башлана.
Ландшафтарҙың бейеклек бүлкәтлеге күҙәтелә: ҡара ылыҫлы шыршы һәм аҡ шыршы урмандары тундра, көрән урман, болон‑тау тупраҡтарындағы тау тундралы һәм бейек үләндәр үҫкән тау болонло һирәк урмандар м‑н алмашына. Көньяҡ Урал ҡурсаулығы биләмәһендә урынлашҡан.

# Салдыс
## Топонимика

Һырттың атамаһы боронғо башҡорт телендәге «Салды» — йәғни, таш һүҙенән алынған тип бәйән ителә.
# Тәрәнкүл (Силәбе өлкәһе)

Тәрәнкүл (рус. Тере́нкуль - Рәсәйҙәге Силәбе өлкәһе Сыбаркүл ҡалаһынан төньяҡ-көнбайыштараҡ, Оло Киҫегәс һәм Йылыу күлдәре , тау һырттары ( диңгеҙ кимәленән 319 м өҫтә ) араһында урынлашҡан.

# Тәрәнкүл (Силәбе өлкәһе)
## Этимологияһы

Атама башҡортса «тәрән» һәм «күл» тигән һүҙҙәрҙән барлыҡҡа килгән.

# Тәрәнкүл (Силәбе өлкәһе)
## Географияһы

Координаттары: оҙонлорғо 55°00′58″ , киңлеге - 60°18′14″
*Майҙаны - 0,92 км²
Иң тәрән ере - 19 м, күлдең үҙәк өлөшөнә тура килә.Күлдең төньяҡ өлөшө (яр ситенән 100 м аыҫлыҡта 920 м) көньяҡ өлөшөнән ( яр ситенән 100 м аыҫлыҡта 430 м) тәрәнерәк.
Үтәҙеклеге - 1 м
Күл киңлек йүнәлешендә һуҙылған. Оҙонлоғо — 1600 м, киңлеге — 1200 м. Көнсығыш яры һыҙатында ике ҡултыҡ бар.
Төбө ләмле һәм ташлы.
Күл ер плиталарының тектоник ярылған урынында урынлашҡан. Яуым-төшөмдәрә, ер аҫты һыуҙары, көнбайыш һәм көнсығыш яр буйҙарындағы күп һандағы шишмә һыуҙары менән туйына.
Тәрәнкүл тирәләй уртаса һәм ваҡ күлдәр : Табанкүл, Оло Бәлеш, Йылыу, Оло Киҫегәс, Оло Мейәс, Сыбаркүл, Оло Һуңыкүл һәм Арғаяш теҙелеп киткән..

# Тәрәнкүл (Силәбе өлкәһе)
## Тасуирламаһы

Күл көнбайыштан һәм көнсығышҡа һуҙылған. Ярҙары текә, гранит-гнейс тау тоҡомдарынан тора һәм ҡарағай урмандары менән ҡапланған Көнбайыш өлөшөндә томбойоҡ һәм екән үҫә.Көнсығыш ярында тик ҡамыштар ғына осрай.Һыу ситендә талдар үҫә. .
Торғон һыулы түгел - Табанкүлдән Киҫегәскә аға.
XX быуат уртаһынан урындағы шифаханалар күлгә хужалыҡтың тотонолған һыуҙарын түгеп тороуы арҡаһында, Сыбаркүл күлдәре араһында башҡаларҙан бысрағыраҡ тип һанала.
Был һыу ятҡылығын шулай уҡ Ташкүл тип тә атайҙар
Административ йәһәттән Непряхино ауыл биләмәләһенә инә.

# Тәрәнкүл (Силәбе өлкәһе)
## Күлдең флораһы һәм фаунаһы

Күлдең төбө ҡомло һәм ташлы. Бында алабуға һәм себер сабағы тереклек итә, ә 2012 йылда байкал омуле ебәрелгән.
# Себенле (аэродром)

Себенле (рус. Чебеньки (Дмитриевка)) — Ырымбур өлкәһендәге хәрби аэродром, Себенле ҡасабаһынан 9 саҡрым төньяҡ-көнбайыштараҡ һәм Ырымбур ҡалаһының 38 саҡрым төньяҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан.
Аэродромда Ҡаҙағстан территорияһында космик караптар аппараттарын ултыртыуҙа эҙләү-ҡотҡарыу эштәрен тәьмин итеүгә йәлеп ителә торған Ми-6 һәм Ми-8 вертолеттары урынлашҡан, һәм шулай уҡ бында һаҡлауға ҡуйылған МиГ-23, Су-24 самолеттарын утилләштерелә торған авиация базаһы.
Ырымбур эргәһендә тағы ла бер хәрби аэродром — Ырымбур-2 бар.

# Себенле (аэродром)
## Тарихы

Себенле аэродромы Ырымбур өлкәһенең Һаҡмар районы Дмитриевка ауылы эргәһендә 1953 - 1954 йылдарҙа төҙөлгән.
1954 йылдан 1992 йылға тиклем Чкалов хәрби авиация училищеһының авиация полкы (1958 йылдан - ВВС штурмандары Ырымбур юғары хәрби авиация училищеһы, 1960 йылдан - Ырымбурҙың юғары хәрби авиация училищеһы) урынлашҡан булған. 1954 - 1979 йылдарҙа Ил-28 самолётында, ә 1980-дән - Л-29 самолетында курсанттарҙы уҡытыу үткәрелгән. 1992 йылда полк таратылған.
1972-2007 йылдарҙа космик объекттарҙы эҙләү-ҡотҡарыуҙы тәьмин итеү, йыһан объекттарын эҙләү һәм эвакуациялау, һауа суднолары осоштары буйынса эҙләү-ҡотҡарыу бурыстарын хәл итеү өсөн тәғәйенләнгән айырым вертолет эскадрильяһы (Ми-6 һәм Ми-8) эш итә.
1993 йылдан 2007 йылға тиклем самолёттар резервының 4215-се базаһы (консервацияла бында Су-17 һәм МиГ-23 самолеттары булған; Һалҡын һуғыш осоронда улар СССР һәм Көнсығыш Европа илдәренең башҡа аэродромдарында хәрби дежурлыҡ иткән). 2007 йылдың 12 апрелендә Чкаловский аэродромына Себенле аэродромынан Су-17УМ3 самолетында һуңғы осош яһала. Осоштан һуң самолетты һүтеп алалар һәм Мәскәү өлкөһендәге Монино ҡасабаһына Һауа Ҡораллы Көстәренең Үҙәк музейына алып киләләр, шунда ул экспозицияла урын алған
2007 йылдың 1 декабрендә самолеттарҙың резерв базаһы булыуҙан туҡтан, авиация базаһы итеп үҙгәртеп ҡоролған

# Себенле (аэродром)
## Этимологияһы

Аэродромдың атамаһы Себенле ойконимынан алынған, сөнки Дмитриевка ауылы Үрге Себенле ауыл Советы биләмәһенә инә. Атама төрки сығышлы, себен һүҙенән алынған, был төбәктә себендең бик күп булыуы менән бәйле, тип яҙа Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсеһе, топонимсы Б.Я Моисеев үҙенең «Местные названия Оренбургской области. Историко-топонимические очерки» тигән китабында.
# Алабуға районы

Алабуға районы (татар. Алабуга районы) — Татарстандағы муниципаль район, 1930 йылдың 10 авгусында ойошторолған. Административ үҙәге — Алабуға ҡалаһы. Майҙаны 1362,1 км².

# Алабуға районы
## Халҡы
### Милли составы

Урыҫтар — 51,7 %, татарҙар — 42,6 %, мариҙар — 1,2 %.
# Учалы ауыл Советы (Учалы районы)

Учалы ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Учалы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Учалы ауылы.
Сиктәре тураһындағы закондарға ярашлы, башҡортостан республикаһы муниципаль берәмек статусы һәм административ үҙәге статусы булыуы ауыл биләмәһе.

# Учалы ауыл Советы (Учалы районы)
## Ауыл советы составы

* Учалы ауылы,
* Ҡалҡан ауылы,
* Өргөн ауылы,
* Һәйтәк ауылы.
# Сар-Чульджук

Сар-Чульджук — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чуя йылғаһының һул ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Сар-Чульджук
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100005803
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100580
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Һарт-Әбдрәш ауыл советы

Һарт-Әбдрәш ауыл Советы (рус. Сарт-Абдрашевский сельсовет) — Рәсәй, Ҡурған өлкәһенең Сафакүл районы составындағы ауыл биләмәһе статусындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Һарт-Әбдрәш ауылы.

# Һарт-Әбдрәш ауыл советы
## Тарихы

Ҡурған өлкәһенең 2004 йылдың 6 июлендә ҡабул ителгән № 419 Законына ярашлы рәүештә ауыл Советына ауыл биләмәһе статусы бирелгән. Ауыл биләмәһе составына 5 тораҡ пункт индерелгән, Һарт-Әбдрәш ауылы биләмә үҙәге тип билдәләнгән.
Биләмә үҙәге Һарт-Әбдрәш ауылы Октябрь революцияһына тиклем Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Һарт улусы составында була. 1924 йылға тиклем Башҡорт АССР-ының Ялан кантоны составына булып ала ла, шул йылда Урал өлкәһенең яңы ойошторолған Ялан районы составына бирелә. 1930 йылда Ялан районы бөтөрөлөп, Ялан-Ҡатай районы ойошторола һәм Һарт-Әбдрәш ауылы уның составына күсерелә. 1934 йылдың 17 ғинуарында Силәбе өлкәһе ойошторола, һәм Ялан-Ҡатай районы йәнә административ-территориаль йәһәттән үҙгәреш кисерә — Силәбе өлкәһе составына инә. 1940 йылда Сафакүл районы булдырыла, һәм Һарт-Әбдрәш ауылы яңы берәмеккә индерелә. 1943 йылдың 6 февралендә СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән Ҡурған өлкәһе булдырылған. һәм был район уның составына күсерелгән.
Муниципаль берәмектең майҙаны 31 155 гектар, шул иҫәптән ауыл хужалығы тәғәйенләнешендә — 26 230 гектар, һөрөнтө ер — 11 312 гектар, көтөүлектәр — 3 990 гектар, урман фонды — 3 526 гектар, һыу фонды ерҙәре — 1 244 гектар.

# Һарт-Әбдрәш ауыл советы
## Географияһы

Биләмә территорияһына Һарт-Әбдрәш, Аҙналы, Баязит, Петровка, Преображенка ауылдары биләгән майҙандар инә. Ауыл советы биләмәһе күлдәргә бай. Петровканан төньяҡтараҡ урынлашҡан Шәмилә күле тәбиғәт ҡомартҡыһы статусына эйә һәм популяр ял итеү урыны булып тора.
# Ҡоро Ростань (Вейга ҡушылдығы)

Ҡоро Ростань — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вейга йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Ҡоро Ростань (Вейга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега мороно йылғалары бассейны Унежма йылғаһы бассейнының көнбайыш сигенән Золотница йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнсығыш сигенә тиклем (Онеге йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000212103000004151
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000415
* Бассейн коды — 03.01.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0