yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Йосопов Һарун Вәли улы

Йосопов Һарун Вәли улы (22 июнь 1914 йыл — 26 июнь 1968 йыл) — ғалим-археологы, төркиәтсе һәм этнограф. 1952—1958 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты ғилми хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Тарих фәндәре кандидаты (1952). Татарстан Республикаһының дәүләт премияһы лауреаты (1994).

# Йосопов Һарун Вәли улы
## Биографияһы

Һарун Вәли улы Йосопов 1914 йылдың 22 июнендә Рәсәй империяһының Ҡазан губернаһы Ҡазан ҡалаһында тыуған.
1941 йылда Ҡазан университетының география факультетын тамамлай. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.
1946 йылдан Ҡазан университетының этнография музейының мөдире була. 1952 йылдан СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында эшләй.
1958 йылдан СССР Фәндәр академияһының Ҡазан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты хеҙмәткәре була.
1968 йылдың 22 июнендә Ҡазан ҡалаһында вафат була.

# Йосопов Һарун Вәли улы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Йосопов тарафынан Волга буйы һәм Урал алдының XIII—XIV быуаттарға ҡараған эпиграфик ҡомартҡылар исемлеге йыйылған һәм төҙөлгән. Башҡортостан территорияһында Воскресенское, Имәндәш, Ҡормантау, Касьяновское, Табын ҡаласыҡтарын һәм башҡаларҙы аса һәм тикшерә. «Башҡортостанда болғар ҡәбер таштары» тигән хеҙмәт яҙа.

# Йосопов Һарун Вәли улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Татарстан Республикаһының Дәүләт премияһы лауреаты (1994).

# Йосопов Һарун Вәли улы
## Хеҙмәттәре

* Булгарские эпиграфические памятники, найденные летом 1947 г. // Эпиграфика Востока. — М., 1951. — Вып. IV. — С. 68—76. (в соавторстве с Г. М. Хисамутдиновым)
* Татарские эпиграфические памятники XV в. (К вопросу о происхождении казанских татар) // Эпиграфика Востока. — Вып. V. — М., 1951. — С. 78—94.
* О некоторых булгарских эпиграфических памятников // Эпиграфика Востока. — Вып. VII. — М., 1953. — С. 26—30.
* К вопросу об истории и классификации булгаро-татарской эпиграфики // Эпиграфика Востока. — Вып. XI. — М., 1956. — С. 4454.
* Две надгробные надписи с древнего башкирского кладбища // Вопросы башкирской филологии. — Уфа, 1959. — С. 120—122.
* Введение в булгаро-татарскую эпиграфику. — М., Л.: Изд-во АН СССР, 1960. — 322 с.
* Новые находки эпитафий периода Казанского ханства // Эпиграфика Востока. — Вып. XVI. — М., 1963. — С. 72—78.
* Итоги полевых эпиграфических исследований (1961—1963 гг.) // Тезисы докладов итоговой научной сессии ИЯЛИ КФАН СССР за 1963 год. — Казань, 1964. — С. 69—71.
* Булгаро-татарская эпиграфика и топонимика как источник исследования этногенеза казанских татар // Вопросы этногенеза тюркоязычных народов Среднего Поволжья. — Казань, 1971. — С. 217—232.
* Итоги полевых эпиграфических исследований 1961—1963 гг. в Татарской АССР // Эпиграфика Востока. — Вып. XXI. — М., 1972. — С. 48—55.
# Гроснаундорф

Гроснаундорф (нем. Gro?naundorf) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1019 кеше йәшәй. Майҙаны — 14,98 км². Диңгеҙ кимәленән 253 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 1936 һәм автомобиль коды BZ.
# Учап

Учап — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бенжереп йылғаһының һул ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Учап
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200412115200002005
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200200
* Бассейн коды — 13.01.02.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Емец (йылға)

Емец — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе,Омск өлкәһе,Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1162/729/425 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 132 км.

# Емец (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Ишим ҡушылған урынған Тобол йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишимдан Тоболға тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010400112115300012564
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301256
* Бассейн коды — 14.01.04.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ғөбәй (исем)

Ғөбәй (Ғөбәйҙулла) — төрки халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ир-ат исеме.

# Ғөбәй (исем)
## Этимологияһы

Ғөбәй (Ғөбәйҙулла) — «кинйә, кесе»; «хеҙмәтсе, ҡол» мәғәнәләрен аңлатҡан ир балаларға ҡушылған мосолман исеме.

# Ғөбәй (исем)
## Билдәле шәхестәр

Ғөбәй Дәүләткирәй улы Дәүләтшин (17 декабрь 1893 йыл — 10 июль 1938 йыл) — СССР-ҙың партия һәм дәүләт эшмәкәре, яҙыусы. Беренсе донъя һәм Граждандар һуғышында ҡатнашыусы. СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Сәйәси золом ҡорбаны.
Ғөбәй Сәлих улы Фәтҡуллин(5 [18] август 1914 йыл — 5 сентябрь 2012 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1957).

# Ғөбәй (исем)
## Фамилияларҙа

Ғөбәйҙуллина Фәрзәнә Хәйбулла ҡыҙы (14 октябрь 1945 йыл) — башҡорт балалар яҙыусыһы, тәржемәсе һәм педагог-методист. 1996 йылдан Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2011), Рәсәй Федерацияһының халыҡ мәғарифы отличнигы (1993). Башҡортостан Республикаһының Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге дәүләт премияһы (2021) һәм Көйөргәҙе районы хакимиәтенең Баязит Бикбай исемендәге премияһы (2014) лауреаты.
Ғөбәйҙуллина Софья Әсғәт ҡыҙы (24 октябрь 1931 йыл) — СССР һәм Рәсәй композиторы. 1991 йылдан Германияла йәшәй.
Ғөбәйҙуллина Гөлназ Радик ҡыҙы (14 февраль 1992 йыл) — бишалыш менән шөғөлләнеүсе Рәсәй спортсыһы, Рио-де-Жанейро олимпиадаһында Рәсәй вәкиле, заманса бишалыш буйынса донъя чемпионы (2017).
Ғөбәйҙуллин Миңлеғәли Хәбибулла улы (28 октябрь 1923 йыл — 8 март 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында, кәүҙәһе менән дошман амбразураһын ҡаплап, батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар полкының пулемёт взводы командиры, гвардия лейтенанты.
Ғөбәйҙуллин Мансур Мөхәммәтсаҙиҡ улы (29 ноябрь 1920 йыл — 10 декабрь 2008 йыл) — ғалим-иҡтисадсы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡортостан Республикаһы фәндәр академияһының почетлы академигы (1996), профессор (1973), иҡтисад фәндәре докторы (1978), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1976).
Ғөбәйҙуллин Наил Шәғбән улы (23 ноябрь 1928 йыл — 19 март 2011 йыл) — ғалим, музыка белгесе, композитор. 1973 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы (1973). Юғары мәктәп уҡытыусыһы. Сәнғәт ғилеме кандидаты (1968).
Ғөбәйҙуллин Камил Ғөбәй улы(9 ноябрь 1949 йыл) — рәссам-график, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1979 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (2002) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған рәссамы. Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1997).
Ғөбәйҙуллин Шәмсетдин Йәрмөхәмәт улы (Шәмсетдин Зәки); 1822—1865) — башҡорт мәғрифәтсеһе, философ, шағир, дин белгесе.

# Ғөбәй (исем)
## Топонимдарҙа

Ҡарамалы-Ғөбәй — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл.
Ғөбәйҙулла (икенсе исеме Ҡуштүбә) (рус. Губайдуллино (Куштуба)) — бөткән ауыл. 1836—1850 йылдар арауығында барлыҡҡа килгән. 1916—1930 йылдарҙа ауыл сиктәрендә сәсмә алтын йыуыу буйынса старателдәр артеле ойошторола. 1931 йылдан Башҡортостандың Баймаҡ районы Темәс ауыл Советы составындағы ауыл. 1969 йылдан һуң ауылдар исемлегенән алына.
# Бернбург

Бернбург (нем. Bernburg) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 35516 кеше йәшәй. Майҙаны — 55,15 км². Диңгеҙ кимәленән 85 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6406 һәм автомобиль коды — SLK (30.06.2007 тиклем BBG).
# Полуденный Барҙым

Полуденный Барҙым — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Барҙым йылғаһының һул ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Полуденный Барҙым
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201112111100020735
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102073
* Бассейн коды — 10.01.02.011
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Рузяния-Шор

Рузяния-Шор — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Пожема-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Рузяния-Шор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300030121
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303012
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Үҙәк разведка идаралығы

Үҙәк разведка идаралығы (ингл. The Central Intelligence Agency, CIA) — АҠШ-тың разведка ойошмаларының береһе. Америка Ҡушма Штаттары Хөкүмәтенә буйһона. Үҙәк разведка идаралығының штаб-фатиры Лэнгли округында (Виргиния) урынлашҡан.
Уның хеҙмәткәрҙәре Америка Ҡушма Штаттарының вәкиллектәрендә эшләй.
# Венера (мифология)

Венера (лат. venus, род. п. veneris «мөхәббәт») — рим мифологияһында матурлыҡ, дәртле мөхәббәт, уңдырышлылыҡ һәм сәскә атыу алиһәһе.
Боронғо грек Афродитаһына тап килә.
Алиһә хөрмәтенә Ҡояш системаһының икенсе эске планетаһы Сулпан аталған.

# Венера (мифология)
## Атрибуттар

Алиһәнең символы булып күгәрсен һәм ҡуян (үрсемлелек билдәһе булараҡ) тора, үҫемлектәрҙән уға мәк, роза һәм мирт арналған.

# Венера (мифология)
## Нәҫеле

Рим легендаһы буйынса Венера ҡамауҙағы Троянан ҡотолоп ҡалған һәм Италияға ҡасҡан Энейҙың әсәһе була. Уның вариҫтары Римға нигеҙ һала, шуға күрә Венера Рим халҡының тәү әсәһе тип хөрмәт ителә.

# Венера (мифология)
## Тарихы

Венера культына Ардейҙа һәм Лавинияла (Лацио төбәге) нигеҙ һалына.
Беҙҙең эраға тиклем 293 йылда Рим ҡалаһында Венераның беренсе билдәле ғибәҙәтханаһы төҙөлә (был ғибәҙәтханала Венера Обсеквенс хөрмәт ителә, ә б.э.т. 295 йылда самниттар менән һуғыш барышында бағышлана; шул уҡ ваҡытта, Сицилия утрауында, Эрикс тауындағы Афродита йәки Венера Эриксинская ғибәҙәтханаһы күпкә боронғораҡ тип һанала, ул мифҡа ярашлы Элим йәки Эрикс етәкселегендә ҡасҡын трояндар нәҫеле (Диодор Сицилийский (IV 83) килтергән миф вариантына ярашлы, Эрикс урындағы Сицилия батшаһы булған), бында килгән икенсе Троя ҡасағы-Эней (Вергилий, «Энеида» v 759) ҡатнашлығында нигеҙләнгән; шулай уҡ Венера Фрутистың дөйөм латин культы билдәле, һәм сығанаҡтарҙа Латин Федерацияһының был алиһәгә бағышланған ғибәҙәтханаһы телгә алына, ул Фрутинал (Paulus-Festus s. v. p. 80 L; Страбон V 3, 5) тип атала һәм 18 августа Vinalia Rustica фестивале байрам ителә башлай.
Б.э.т. 215 йылда Капитолийҙа икенсе Пун һуғышында Тразимен күле янындағы алышта еңелеү хөрмәтенә Венераның ғибәҙәтханаһы төҙөлә.

# Венера (мифология)
## Венера сәнғәттә

Рус традицияһында мөхәббәт алиһәһенең Византия аша килгән грек исеме ҡулланыла — Афродита, шул уҡ ваҡытта Көнбайыш Европа рәссамдарының, яҙыусыларының һәм тәнҡитселәренең күпселеге Венера варианты яҡлы. Был ике вариантты синоним тип ҡарарға мөмкин.

# Венера (мифология)
## Венера сәнғәттә
### Венера һынлы сәнғәттә

Венераның тыуыуы. Боттичелли. 1485—1486 йылдар. Флоренция, Уффици
Купидон уятҡан Венера. Доссо Досси. Яҡынса 1500 йыл
Венера Урбинская. Тициан. 1536 йыл тирәһе Флоренция, Уффици
Йоҡлап ятҡан Венера. Джорджоне. 1508—1510 йылдар, Дрезден
Венера һәм Марс. Паоло Веронезе. 1570-се йй. Метрополитен-музей
Венера көҙгө менән. Веласкес. 1657 й. Лондон, Милли галерея
Венераның тыуыуы. Адольф Бугро. 1879 й. Париж, Орсе музейы.
Марс менән Венера шахмат уйнай. Падованино. 1530—1540 йылдар Landesmuseum für Kunst und Kulturgeschichte Augusteum, Ольденбург.
Венера Вертикордия. Россетти. 1864 й. Галерея һәм Рассел-Коутс музейы, Борнмут.
Венераның тыуыуы. Жан-Леон Жером. 1890 й. Шәхси йыйылыш
Венера, Фавн һәм путти. Никола Пуссен. 1630-сы йылдар. Эрмитаж

# Венера (мифология)
## Венера сәнғәттә
### Кинола

* 1961 — Похищение сабинянок (Il Ratto delle sabine) — нәфис фильм, режиссёры — Ришар Поттье, Венераны Розанна Скьяффино уйнай.
# Лагодовская Елена Фёдоровна

Лагодовская Елена Федоровна (укр. Олена Федорівна Лагодовська; 1899—1958) — украин совет археологы, тарих фәндәре кандидаты.

# Лагодовская Елена Фёдоровна
## Биографияһы

1899 йылдың 15 июлендә Одесса уҡытыусы ғаиләһендә тыуған.
1917 йылда гимназияны тамамлап, Ленинградта урта белем ала. 1919 йылда Житомирға күсенә, унда 1925 йылда Житомирҙа Халыҡ мәғарифы институтының ижтимағи фәндәр факультетын тамамлай (хәҙерге ваҡытта Иван Франко исемендәге Житомир дәүләт университеты). 1920 йылдан уҡытыу эше менән параллель рәүештә Волынск фәнни-тикшеренеү музейында (хәҙерге Житомир өлкә -край музейында) эшләй башлай. 1926 йылдан 1930 йылға тиклем Дәүләт матди мәҙәниәт тарихы академияһындә (ГАИМК) һәм Лениград дәүләт университетында (ЛГУ, хәҙерге Санкт-Петербург дәүләт университеты) аспирантурала уҡый.
Украинаның мегалим мәҙәниәте тураһында аспирантураны тамамлап, диссертация яҡлағас, Елена Лагодовская Одесса тарих-археология музейына (хәҙерге Одесса археология музейына) эшкә ебәрелә. Артабан, 1939 йылда Украина ССР Фәндәр академияһының Археология институтына күскәс, гүмеренең аҙағына тиклем өлкән фәнни хеҙмәткәр булып эшләгән, ә 1944 йылдан 1949 йылга тиклем ошо институттың боронғо археология бүлеге менән етәкселек иткән.
Е. Ф. Лагодовская Украинала күп кенә эре археологик экспедициялар менән етәкчелек итә, уның экспедицион етәкселәре араһында Пётр Ефименко (Воронеж өлкәһе һәм Сыуаш АССР) һәм Сергей Гамченко (Украина ССР-ы территорияһында) була.
Украинаның иң боронғо тарихына башланған металл осоро — уның эҙләнеүҙәр даирәһе. Мегалик һәйкәлдәрҙе өйрәнеү, усат культураһын асыу һәм өйрәнеү, Волыньдың һуңғы риполь осоры ҡомартҡыларын тикшереү, шулай уҡ Украина территорияһында боронғо ям мәҙәниәтен өйрәнеү кеүек эштәр уның исеме менән бәйле. Бер нисә фәнни хеҙмәт авторы.
1958 йылдың 13 декабрендә Киевта вафат була.

# Лагодовская Елена Фёдоровна
## Сығанағы

** П. І. Скрипник. Лагодовська Олена Федорівна // Енциклопедія історії України : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України. — К. : Наук. думка, 2009. — Т. 6 : Ла — Мі. — С. 20. — 784 с. : іл. — ISBN 978-966-00-1028-1.
** Лысенко С. С. К вопросу о реконструкции погребального убранства эпохи поздней бронзы на территории Украины // Чтения посвященные 100-летию деятельности в Государственном Историческом музее В. А. Городцова. — М., 2003. — Ч. 1. — С.150-152.

# Лагодовская Елена Фёдоровна
## Иҫкәрмә

* ↑ ЛАГОДОВСЬКА Олена Федорівна (укр.)
* ↑ ОЛЕНА ФЕДОРІВНА ЛАГОДОВСЬКА: ВЧЕНИЙ-АРХЕОЛОГ, ДОСЛІДНИЦЯ ПАМ’ЯТОК ПЕРІОДУ ЕНЕОЛІТУ-БРОНЗИ (укр.)
# Хайхельхайм

Хайхельхайм (нем. Heichelheim) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 314 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,53 км². Диңгеҙ кимәленән 255 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99439 һәм автомобиль коды — AP.
# Фильфла

Ҡалып:Необитаемые острова по странам
Фильфла (мальт. Filfla) — Мальта утрауы, архипелагтың төп утрауынан көньяҡҡа 5 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Административ яҡтан Зуррик муниципалитетына ҡарай.

# Фильфла
## Географияһы

Фильфла — майҙаны 6 гектар самаһы тәшкил иткән уңдырышһыҙ тупраҡлы, кеше йәшәмәгән утрау, яҫы түбәле 60 метрлыҡ эзбизташлы ҡаянан тора. Эргәһендә Фильфолетта, бәләкәй генә утрау, урынлашҡан.
1980 йылдан алып утрау ҡош популяцияларын (тура ҡойроҡло качурка, урта диңгеҙ дауыл ҡошо һәм Урта диңгеҙ аҡсарлағы) һаҡлап ҡалыу өсөн биләмә ойошторола. 1988 йылда утрау һәм уның тирәләй диңгеҙ барлыҡҡа килгән ҡурсаулыҡҡа инә. Утрау тирәләй бер диңгеҙ милендә балыҡ тотоу тыйыла.
Ҡоштарҙан тыш, утрауҙа ике эндемик төр — кеҫәрткеләр (Podarcis filfolensis ssp. filfolensis) һәм ҡусҡарҙар йәшәй. Үҫемлектәрҙән башлыса 2 метр бейеклеккә еткән ҡырағай һуған рамп үҫә (Allium tricoccum).

# Фильфла
## Тарихы

Билдәле булыуынса, утрауҙағы мәмерйәлә 1343 йылда часовня төҙөлә. 1856 йылда ер тетрәү һөҙөмтәһендә ул емерелә, ә утрауҙың бер өлөшө Урта диңгеҙгә бата.
# Һөлөклө

Һөлөклө (рус. Сулюклино) — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһе Сафакүл районы ауылы. Һөлөклө ауыл советы составына керә.

# Һөлөклө
## Тарих

Ауылдың исеме Һөлөклө күле атамаһынан килеп сыҡҡан. Революцияға тиклем Һөлөклө ауылы Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе составында була. Революциянан һуң Башҡорт АССР-ының Ялан кантоны составына керә. 1924 йылда Урал өлкәһенең яңы ойошторолған Ялан районы составына бирелә. 1930 йылда Ялан районы бөтөрөлгәс, Һөлөклө ауылы Ялан-Ҡатай районына керә. 1934 йылда Ялан-Ҡатай районы Силәбе өлкәһе составына инә. 1940 йылда Һөлөклө ауылы яңы ойошторолған Сафакүл районына керә, 1943 йылда был район Ҡурған өлкәһе составына инә.

# Һөлөклө
## Халҡы

| 1866 | 1900 | 1916 |
| 535 | 807 | 870 |
2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса татарҙар (79,5 %), башҡорттар (20,5 %) йәшәй.

# Һөлөклө
## Инфраструктура

Ауылда урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушер пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
# Солонка (Маныч ҡушылдығы)

Солонка — Рәсәйҙең Ростов өлкәһе Пролетар районы биләмәләрендә ағыусы йылға. Ул туранан-тура Маныч тамағынан 209 км өҫтә Маныч йылғаһына ҡоя. Маныч менән Солонка һыуҙары Пролетар һыуһаҡлағысына ағып инә. Йылға оҙонлоғо 17 км, уның һыу йыйыу бассейнының майҙаны — 132 км2.

# Солонка (Маныч ҡушылдығы)
## Тасуирлама

Йылға үҙ исемендәге йырын буйлап аға. Йылғаның башы тураһында мәғлүмәт юҡ. Степной утарынан 2,5 км көньяҡтараҡ уға (оҙонлоғо 4,2 км.) исемһеҙ йылға ҡушыла.

# Солонка (Маныч ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры буйынса йылға Дон һыу бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Маныч йылғаһы. Йылға бассейны — Дон йылғаһы (һыу бассейнының Рәсәйҙәге өлөшө).

# Солонка (Маныч ҡушылдығы)
## Иҫкәрмә

* ↑ Государственный водный реестр РФ: Река Солонка (балка Солонка) (билдәһеҙ).
# Горкушка

Горкушка — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы, Ҡарасай-Черкес Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Суркуль йылғаһының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Горкушка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кума башынан Подкумок йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек, Дон һәм Волга йылғалары араһындағы тымыҡ райондар.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07010000312108200001693
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200169
* Бассейн коды — 07.01.00.003
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Дельвиг йорто

Дельвиг йорто (Тычинкин йорто йәки Шишкин йорто) — Санкт-Петербургтың Үҙәк районындағы тарихи йорт, төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты. Ҡала сите проспекты һәм Щербаков тыҡрығы киҫелешендә урынлашҡан (рәсми адресы— Щербаков тыҡрығы, 14/1), мөйөшө Владимир майҙанына сыға.

# Дельвиг йорто
## Тарихы

1811—1813 йылдарҙа йорт архитектор М.А. Овсянников проекты буйынса сауҙагәр Тычинкин өсөн төҙөлә, бер тапҡыр ҙа яңынан төҙөлмәгән, бөтә һуғыштарҙа ла имен ҡалған һәм XIX быуат башында төҙөлгән төп нөсхәһендәге биналарҙың береһе. Ике тапҡыр йорт йүнәтелә — 1961 һәм 1990 йылдарҙа.
Антон Антонович Дельвиг (1798—1831) 1829 йылдың ноябренән алып 1831 йылдың 14 ғинуарына тиклем ошо йортта йәшәй, һәм бында ул вафат була. Нәҡ ошо йортта йәшәгән осоронда ул «Литературная газета» баҫмаһын сығара, уның даирәһендә пушкин ҡоро берләшә. Дельвиг салонында . С. Пушкин, В.А. Жуковский, В Ф. Одоевский, П. А. Плетнев була, салон Санкт-Петербургтың мәҙәни тормошонда ҙур роль уйнай.

# Дельвиг йорто
## Үҙгәртеп ҡороуҙар осоронда.

1980 йылдар уртаһында «Достоевская» метроһы станцияһын төҙөү баршында йорт һүтеүгә планлаштырыла. Ләкин 1986 йылда, үҙгәртеп ҡоролоусы Ленинградта беренсе йәмәғәт шау-шыуы арҡаһында «Дельвиг йорто» һаҡланып ҡала. Метро төҙөүселәр тарихи бинаны емермәйенсә станция төҙөү юлын табалар.
Ҡомартҡыны һаҡлап алып ҡалыу буйынса «Ҡотҡарыу» төркөмөнөң әүҙем ағзаһы Алексей Ковалев шул саҡтағы ваҡиғаларҙы ошолай тасуирлай:
Дельвиг йортон һаҡлау буйынса кампания теүәл бер ай дауам итә. Беҙ «Смена» гәзитендә бер нисә мәҡәлә яҙыуға, радио тапшырыуҙарында, телевидениела (әйткәндәй, ул ваҡытта популяр «Телекурьер») сығыш яһауға, Пушкин йорто хеҙмәткәрҙәре имзаһы менән «Литературная газета» гәзитенә хат баҫтырып сығарыуға (тап ошо йортта Дельвиг «Литературная газета» гәзитенә нигеҙ һала һәм баҫтырып сығара) өлгәштек, меңләгән ҡултамғалар йыйырға, бинаға контрекспертиза үткәреүгә, һәм йорттоң проекты һәм торошо тураһында мәғлүмәттәр йыйыуға, уның тарихы тураһында, СССР һәм РСФСР мәҙәниәт министрлығы менән бәйләнеш тотоуға, һәм, ниһайәт, 19 октябрҙә, лицей йыллығына Владимир майҙанында байрам-митинг үткәреүгә, шулай уҡ ленинград властарының законһыҙ эш итеүҙәре тураһында КПСС Үҙәк Комитетына хат ебәреүгә өлгәштек. Һөҙөмтәлә 22 октябрҙә ҡаланың баш архитекторы С И. Соколов һәм ГИОП начальнигы П. Саутов матбуғат конференцияһында бинаны һаҡлап ҡалыу тураһында принципиаль ҡарарҙы иғлан иттеләр.

# Дельвиг йорто
## Хәҙерге заманда

2014 йылда йорттоң тышҡы ҡиәфәтен үҙгәрешһеҙ ҡалдырып капиталь ремонт үткәрәләр, шунан һуң да бизнес-үҙәк урынлаша. Ремонттан һуң йортҡа яңынан мемориаль таҡтаташ ҡуйыла.
# Борсаҡ

Борсаҡ (лат. Písum) — ҡуҙаҡлылар ғаиләһендәге бер йәки күп йыллыҡ үлңсел үҫемлектәр ырыуы; бөртөклө-ҡуҙаҡлы күльтура. Юғары аҡһымға бай үҫемлек. Аҙыҡ түлектә борсаҡ ярма, он, йәшел борсаҡ, ярҙырылған ботсаҡ булараҡ ҡулланыла. Йәшел масса, сенаж, ашлыҡ, һалам мал аҙығы булараҡ ҡулланыла.

# Борсаҡ
## Ботаник яҙма

Үрмәләп уҫә торған һабаҡлы үҫемлек. Япраҡтары ҡаурыйға оҡшаш, мыйыҡтары ярҙамында башҡа үҫемлектәргә үрмәләп үҫә. Сәскәһе — өс елкәнле бағана. Емеше — ике өлөштән торған яҫы яҡлы ярым борсаҡ. Борсаҡтары сфера формаһында, бер яғында мөйөшсөл урыны бар. Сәскә формулаһы: $\uparrow Ca_{(5)}\;Co_{5}\;A_{(5+4)+1}\;G_{({\underline {1}})}$
Орлоҡтарында 25-30 % протеин, 50-56 % углевод, 1,5 % май, 3,5 % клетчатка бар. Борсаҡ ашлығы ҡатнаш аҙыҡ сәнәғәтендә киң ҡуланыла. 1 аҙыҡ берәмлегенә күсереп иҫәпләгәндә, 150 г -дан артык үҙләштерелә торған протеин тура килә. Азот туплауға һәләтле булғанлыҡтан, борсак бүтән үҫемлектәр өсөн ҡиммәтле элгәр культура булып тора. Уртаса өлгөрөшлө сорттар өсөн вегетация осоры 68-86 көн. Борсаҡ өсөн иң яҡшы тупраҡ — әселеге әҙ балсыҡсыл һәм һауа менән яҡшы туйындырылған нейтраль тупраҡ. Фосфорлы һәм калийлы ашламаларҙы күберәк үҙләштерә. Арҡылыға-буйға йә иһә тар рәтле алым менән сәсәләр, орлоҡларҙы сәсеү нормаһы 1,5-3,5 ц/га, сәсеү тирәнлеге 4-10 см. Борсаҡты июль аҙағында йыйалар.
Ҡоротҡостары − борсаҡ ҡуңыҙы, босаҡ бете, борсаҡ емешашары; ауырыуҙары — аскохитоз, күгәрек, онсол ысыҡ.