yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Мәхмүтов Шәрәфетдин Йәләлетдин улы

Шәрәфетдин Йәләлетдин улы Мәхмүтов — Өфө губернаһынан Рәсәй Империяһының 3-сө саҡырылыш Дәүләт Думаһы ағзаһы.

# Мәхмүтов Шәрәфетдин Йәләлетдин улы
## Биографияһы

1853 йылда тыуған. Шәхси почетлы гражданин. Стәрлебаш мәҙрәсәһендә белем ала.
1872 йылда Өфө татар уҡытыусылар мәктәбенә уҡырға инә, 1876 йылда мәктәпте тамамлағас, Стәрлебаш ауылындағы мәҙрәсәлә рус теле уҡытыусыһы булып эшләй.
1902 йылдан алып Дәүләт Думаһына ағза итеп һайланғанға тиклем Өфө губернаһының Стәрлетамаҡ ҡалаһындағы мәҙрәсәлә уҡытыусы булып эшләй (7 дисәтинә бүлеп бирелгән ере, өй — 1500 һум.).
1907 йылда өсөнсө саҡырылыш Дәүләт думаһына ағзаһы итеп һайлана, унда ул мосолман фракцияһына инә. Думаның халыҡ мәғарифы буйынса комиссияһы ағзаһы булып тора. «Башланғыс училищелар тураһында» хөкүмәт закон проекты буйынса фекер алышҡан ваҡытта, Ш. Мәхмүтов парламентарийҙарҙың иғтибарын ундағы асыҡтан-асыҡ руслаштырыу тенденцияһына йүнәлтә. Ул «мәғариф эшен икенсе милләт вәкилдәрендә уларҙың һуңғы нәҫел билдәләрен бөтөрөү өсөн уңайлы сараға әйләндерергә ярамай» тип һыҙыҡ өҫтөнә ала, шулай уҡ мосолмандар «Рәсәйҙең тиң хоҡуҡлы улдары булырға теләйҙәр, ә үгәй улдары түгел» тип белдерә.
# Өфө (мәғәнәләр)

Өфө — төшөнсә.
«Өфө» һүҙенең килеп сығыуы тураһында бер нисә фараз бар.
* Гидроним, йылға исеменән. Үҙ сиратында йылға исеме башҡорт ырыуына бәйле. Өфө (Ҡариҙел) йылғаһы буйы (өҫкө ағымында) Өпәй (башҡорт ырыуы) башҡорттарының аҫаба ерҙәре. Өпәй → Өпә→ Өфө тип аталған.
* Тау, ҡалҡыулыҡ төшөнсәһенән. Төрки тел белгесе Н. К. Дмитриев фекеренсә, Өфө боронғо төрки һүҙе «Уба» — тау, ҡалҡыулыҡ, бейек урын, тигән төшөнсәгә бәйле.

# Өфө (мәғәнәләр)
## Тораҡ пункттар

* Өфө — Башҡортостандың баш ҡалаһы.
* Өфө (Хәйбулла районы) — Башҡортостандың Хәйбулла районындағы ауыл.
* Өфө II ҡаласығы — Өфө ҡалаһының үҙәгендә урынлашҡан боронғо ҡаласыҡ.

# Өфө (мәғәнәләр)
## Спорт

* Өфө (футбол клубы) — Рәсәй Футбол Премьер-Лигаһында футбол клубы.
* Өфө-Арена — Башҡортостандағы яһалма боҙло иң ҙур спорт ҡоролмаһы.

# Өфө (мәғәнәләр)
## Башҡа

* Өфө (халыҡ-ара аэропорты) — Өфө ҡалаһындағы халыҡ-ара аэропорт.
* «Өфө» журналы — Өфө ҡалаһында ай һайын нәшер ителгән матбуғат баҫмаһы.
* «Өфө» — «Рәсәй» авиакомпанияһының «Airbus A319» маркалы һауа судноһы.
* Өфө — астероидтар билбауындағы 8498-се бәләкәй планета.
# Оло Пелым

Оло Пелым (Пелым) — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тавда йылғаһының һул ярына тамағынан 602 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 707 км.

# Оло Пелым
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200011673
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201167
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Юлай (исем)

Юлай — башҡорт ир-ат исеме.

# Юлай (исем)
## Этимологияһы

Юлай — юлда тыуған тигәнде аңлата (ғәҙәттә юлда тыуған балаға ҡушҡандар). Салауат Юлаевтың атаһының исеме.

# Юлай (исем)
## Билдәле кешеләр

Юлай Аҙналин (1722 йыл — 1797-1800 йылдар араһы) — башҡорт йөҙбашы (1766), Шайтан-Көҙәй улусы старшинаһы (1766), 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы етәкселәренең береһе. Салауат Юлаевтың атаһы.
Ғәйнетдинов Юлай Ишбулды улы (8 ғинуар 1954 йыл) — ҡурайсы, фольклорсы һәм телерадиожурналист. Рәсәй Федерацияһының (2003) һәм БАССР-ҙың (1988) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2002), Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1994).
Үҙәнбаев Юлай Хәмит улы (3 апрель 1967 йыл) — композитор, Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (1999), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
Байрамғолов Юлай Ейәнғәле (Жыянғале) улы (15 декабрь 1937 йыл) — инженер-механик, ғалим, университет уҡытыусыһы, уйлап табыусы. Техник фәндәр докторы (1993), профессор (1994), Башҡортостан Республикаһының инженерҙар академияһы академигы (1995). СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1978), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1999).
Ильясов Юлай Талха улы (10 июнь 1969 йыл) — дәүләт хеҙмәткәре. 2019 йылдан Башҡортостан Республикаһы Көйөргәҙе районы башлығы. Башҡортостан Республикаһы ер һәм мөлкәт мөнәсәбәттәре министры (2010—2012), Башҡортостан Республикаһының йәштәр сәйәсәте буйынса Дәүләт комитеты башлығы (2005—2008), Өфөнөң Киров районы башлығы (2008—2010).
Янбаев Юлай Әғләм улы (21 ғинуар 1962 йыл) — ғалим-биолог, юғары мәктәп эшмәкәре. Башҡорт дәүләт университеты ректорының уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫары. Башҡортостан Фәндәр Академияһының ғилми хеҙмәткәре.
Моратов Юлай Хәким улы (21 май 1949 йыл — 4 октябрь 2015 йыл) — уҡытыусы, үҙешмәкәр композитор, йырсы. РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1986), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1992). Үҙешмәкәр композиторҙарҙың асыҡ фестиваль-конкурсы лауреаты (2002).
Байрамғолов Юлай Ғайнулла улы (25 ноябрь 1934 йыл — 18 сентябрь 2010 йыл) — ғалим-инженер, сиҙәм күтәреүсе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр кандидаты (1970). Башҡорт дәүләт аграр университеты доценты.

# Юлай (исем)
## Фамилияла

Салауат Юлаев (16 июнь 1754 йыл — 26 сентябрь 1800 йыл) — башҡорт халҡының милли батыры, шағир-импровизатор, 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы етәкселәренең береһе. Салауат районының почетлы гражданы.
Миндеғол Юлаев (?-1741, башҡа сығанаҡтар буйынса ?- 1749.) — (башҡ. Ҡараһаҡал, татар. Qarasaqal, Карасакал, ҡаҙ. Қарасақал). Ағаһының йәшерен мәкерлеге арҡаһында тәхеттән мәхрүм булған жунғар ханы тип, ялған исем менән йөрөүсе. Хәбәрһеҙ юғала. Башҡорт фольклорында (йырҙарҙа, риүәйәттәрҙә) Салауат Юлаев кеүек киң билдәле.

# Юлай (исем)
## Ауылдар

Юлай (рус. Юлаево) — Башҡортостандың Мәсетле районындағы ауыл. Ҡорғат ауыл Советына ҡарай.
Юлай (рус. Юлаево, 1952 йылда исемен үҙгәрткәнгә тиклем, боронғоса — Шағанай ауылы) — Башҡортостандың Салауат районындағы ауыл, Әлкә ауыл Советына ҡарай
# Иҫке Ҡаражерек

Иҫке Ҡаражерек — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Ютазы районындағы ауыл. Иҫке Ҡаражерек ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

# Иҫке Ҡаражерек
## География

Ауыл Бәйрәкә йылғаһы буйында, Урыссу ҡала тибындағы ҡасабанан төньяҡ-көнсығышҡа табан 24 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Иҫке Ҡаражерек
## Тарих

Иҫке Ҡаражерек — ҡырғыҙ ырыуы башҡорттарының ауылы. 12-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙе Ҡырғыҙ улусы Заһит түбәһенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Чекан улусы составына керә.
ХХ быуат башында ауылда 2 мәсет теркәлгән; шаршамбы һайын баҙар, йәрминкә үткәрелгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан — Тымытыҡ районы, 1931 йылдан — Аҙнаҡай районы, 1935 йылдан — Ютазы районы, 1963 йылдан — Бөгөлмә районы, 1965 йылдан — Баулы районы, 1991 йылдан — йәнә Ютазы районы составына керә.

# Иҫке Ҡаражерек
## Халҡы

1795 йылда ир енесле 169 йән башҡорт; 1834 йылда — 256 башҡорт; 1859 йылда — 559 башҡорт йәшәй.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1859 | 1889 | 1897 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 | 2008 |
| 559 | 1664 | 1275 | 1369 | 1096 | 1020 | 797 | 610 | 749 | 533 | 413 | 509 | 497 |

# Иҫке Ҡаражерек
## Инфраструктура

Игенселек, малсылыҡ, йәшелсәлек үҫешкән. Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.
# Киваж

Киваж — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яренга йылғаһының уң ярына тамағынан 205 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 67 км.

# Киваж
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000023221
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002322
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Есте-Яха

Есте-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ед-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.

# Есте-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15030000112115300047996
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304799
* Бассейн коды — 15.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Сибай (йыр)

Сибай (Сибай кантон) — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.

# Сибай (йыр)
## Тарихы

«Сибай» йырын башҡорттар элек-электән яратып башҡара. Тәүге тапҡыр 1894 йылда С. Г. Рыбаков Ырымбур губернаһы Орск өйәҙенең I Этҡол ауылында (Баймаҡ районы) Б.Ғ. Юлыевтан яҙып ала һәм үҙенең «Музыка и песни уральских мусульман» тигән китабына индерә. Йырҙың варианттарын А. С. Ключарёв, Л. Н. Лебединский, (1937 йылда М.Ә. Байымовтан), К. Й. Рахимов, Л.Ҡ. Сәлмәнова, И. В. Салтыков, Х. Ф. Әхмәтов һәм башҡалар яҙып ала.
«Сибай» йырының тарихын ғалимдар Ә. И. Харисов, С. Галин, А. Камалов өйрәнгән. Ә. И. Харисов фекеренсә, «Сибай» йырын 19-сы быуаттың икенсе яртыһында юғары вазифаны биләгән хәрби кеше ижад иткән.
Йырҙа Ватанға һөйөү һәм уны һағыныу тураһында әйтелә.
«Сибай» йырының көйө бай биҙәлеше, киң диапазон (теридецима) менән айырылып тора, уға алмашынып торған метроритмик структура һәм лад хас. Йыр өлөштәрен берләштергән вокализ (орнаментлы мотив) йырға үҙенсәлек һәм көсөргәнешлек өҫтәй.
Баймаҡ районының Иҫке Сибай ауылында алтынсы Башҡорт казак ғәскәре башлығы, сәсән, импровизатор, «Сибай» йырының авторы Сибай кантон булараҡ билдәле Шаһиәхмәт Утарбай улы Сибаевты хөрмәтләп иҫләйҙәр.

# Сибай (йыр)
## Хәтер

Сәсәндең вариҫтары йәшәгән йортта мемориаль таҡта ҡуйылған. Шаһиәхмәт Сибаев исеме Сибай ҡалаһында, Әбйәлил районындағы Рәхмәт ауылында урамдарға бирелгән.
Сибай институты (СИБДУ) алдында сәсәндең бюсы ҡуйылған. Шаһиәхмәт Сибаев ауылдаштары менән хушлашҡан ҡалҡыулыҡ «Сибай биләне» тип атала, Бында ул «Сибай» йырының (1858 йыл) тәүге куплетын йырлап ишеттерә. Сәсәндең тыуыуына 195 йыл тулыу хөрмәтенә «Сибай» йырына һәм уның авторына арнап монумент ҡуйыла.

# Сибай (йыр)
## Йырҙың тексы

Беренсе варианты
    Йәшел генә сана, зәңгәр дуға
    Еткерһәнә, Фатимам, тур(ы)атҡа.
    Эй-й… Атайсалға ҡайтып торор ҙа булһам,
    Ирешер инем дә, Фатимам, моратҡа.
    Һандуғастар һайрар, ай, ер түгел,
    Һайраһа ла туғайы тиң түгел.
    Эй-й… илама ла, ай, илама ла,
    Йүгереп атлап ҡайтыр ер түгел.
    Ебәк кенә баулы күк ҡарсыға,
    Талпына ла микән ҡош күреп,
    Эй-й… киң түшкәйҙәрен тарҙар йәйеп
    Көтә микән Фатимам төш күреп.
Икенсе варианты
    Иртән генә тороп, бер ҡараһам,
    Ҡырҡты менән Өртәк күренә.
    Ерһенмәйем, Фатимам, сит ерҙәрҙе,
    Заруаттан күркәм күренә.
    Ебәк кенә баулы күк ҡарсыға,
    Талпына ла микән ҡош күреп,
    Йөҙ илле лә керпек күҙен йомоп,
    Көтә микән Фатимам төш күреп.

# Сибай (йыр)
## Башҡарыусылар

Ғ.Әлмөхәмәтов, М.Хисмәтуллин, Х. Ғәлимов, Р. Йәнбәков, А.Солтанов, С.Абдуллин, И. Солтанбаев һәм бик күп башҡа йырсылар.
# Ҡоро Иржа

Сухая Иржа — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иржа йылғаһының уң ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Ҡоро Иржа
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Теша йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ока ҡушылдыҡтары бассейны Мокша йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010300212110000030557
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003055
* Бассейн коды — 09.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Межевая (Тинес ҡушылдығы)

Межевая — Рәсәй йылғаһы. Силәбе һәм Ҡурған өлкәләре биләмәләренән аға. Тинес йылғаһының һул ҡушылдығы, уға тамағынан 88 км өҫтәрәк ҡоя. Оҙонлоғо 12 км.

# Межевая (Тинес ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тинес. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500712111200003184
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200318
* Бассейн коды — 14.01.05.007
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ай-Игол (Элле-Еган кушылдығы)

Ай-Игол — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Элле-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Ай-Игол (Элле-Еган кушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200039221
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203922
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Унтыг-Игый-Сап

Унтыг-Игый-Сап — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кулун-Игый йылғаһының һул ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Унтыг-Игый-Сап
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200048403
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204840
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Канделаки Константин Ефимович

Константин Ефимович Канделаки йәки Коция Канделаки (1879 йыл — 15 ғинуар 1938 йыл) — меньшевик, Батуми өлкәһе һәм Сухуми округынан II саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты.

# Канделаки Константин Ефимович
## Биографияһы

Константин Ефимович Канделаки 1879 йылда тыуа. Милләте буйынса грузин-имеретин. Канделаки дворяндар нәҫеленән, шуға ҡарамаҫтан, атаһы — рухани була.
Башланғыс белемде өйҙә ала. Эшсе, «Пасека [фабрикаһы] ҡойоусыһы». РСДРП ағзаһы, һуңыраҡ меньшевик. Иосиф Джугашвили менән 1901 йылдың ноябрь һуңында, ул Батумиға килгәндә яҡындан таныша. Уның менән бергә фатирға төшә. Әгәр Коба Джугашвилиҙы «эшселәр уҡытыусыһы» тип атаһалар, Канделакиҙы «уҡытыусы ярҙамсыһы» тип йөрөтәләр. Джугашвили тәҡдиме буйынса эшселәренең йәшерен түңәрәге кассиры була. Уның һәм башҡа социал-демократтар менән бергә Манташев (ғинуар-февраль, 1902 йыл) һәм Ротшильд (1902 йылдың 26 февраленән) заводтарында стачкалар ойоштороуҙа ҡатнаша, Сталин менән бергә типография эшен ойоштора, листовкалар баҫтыра. 24 мартта Джугашвили менән бергә Тифлисҡа рөхсәт ителмәгән әҙәбиәт артынан бара. 29 мартта Сталин К. Канделаки менән бергә Кобулетиға йүнәлә, унда эшселәр йыйылышын үткәреп, социал-демократик түңәрәк ойошторалар. Эшселәр менән аралашҡанда Джугашвили ситтәрәк торорға тырыша, шуға күрә барлыҡ эшселәр ҙә уны белеп бөтмәй, ә һөйләшеүҙәрҙе Канделаки алып бара. 1902 йылдың 5 апрелендә уларҙы бер үк ваҡытта ҡулға алалар. Канделаки төрмәнән сентябрь уртаһында сыға. 1903 йылдың 23 авгусында яңынан ҡулға алына. 1907 йылға ул сәйәси эштәр буйынса дөйөм алғанда 26 ай төрмәлә ултыра. Канделаки Сталин тураһында мемуарҙар авторы, улар Рәсәй дәүләт социаль-сәйәси тарих архивында (элекке марксизм-ленинизм институты архивы) һаҡлана, 1937 йылда уның өҙөктәре «Кавказ аръяғы эшселәренең бөйөк Сталин тураһында хәтирәләре» китабында баҫыла.
1907 йылдың 8 февралендә Батуми өлкәһе һәм Сухуми округынан II саҡырылыш Дәүләт Думаһына депутат итеп һайлана. Социал-демократик фракцияға инә. Дума эшмәкәрлегендә әүҙем ҡатнашмай. 22 ноябрь — 1 декабрҙә социал-демократик фракция процесы буйынса Сенаттың айырым ҡатнашлығында хөкөмдә ҡатнаша. 11 аҡлап хөкөм ителеүселәр араһында «Ғәйептәре иҫбат ителмәгәнлектән» 11 хөкөм ителеүсе менән бергә аҡлана.
1933 йылдың 31 ғинуарында ҡулға алына. 1934 йылдың 11 апрелендә иреккә сығарыла.
1937 йылдағы ҡулға алыу тураһында "Башҡортостан Республикаһының Хәтер китабы"нда мәғлүмәт бирелгәнлектән, был ваҡытта Канделаки Башҡортостанда йәшәгән, тип фаразларға мөмкин (бәлки, һөргөндә булғандыр). Итексе-кустарҙар булып эшләй. 1937 йылдың 5 декабрендә ҡулға алына, РСФСР Енәйәт Кодексының, 58-10, 58-11 статьялар буйынса ғәйепләнеп, атыуға хөкөм ителә. 1938 йылдың 15 ғинуарында атыла.
1989 йылдың 26 апрелендә аҡлана.

# Канделаки Константин Ефимович
## Хеҙмәттәре

* К. Канделаки Сталин прокламациялар // иҫке хикәйә тураһындағы бөйөк Сталин кавказ аръяғы эш. М., 1937. С 84-86.

# Канделаки Константин Ефимович
## Сәнғәттә

Константин Канделаки М. А. Булгаковтың «Батум» пьесаһында бар. 1939 йылда, Булгаков был пьеса өҫтөндә эшләгәндә Канделаки атылған була.
# Әһлетдин Биктуғанов

Әһлетдин Биктуғанов (1705—1774) — Башҡортостанда 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёвтың полковнигы. Мулла.

# Әһлетдин Биктуғанов
## Биографияһы

Әһлетдин Биктуғанов сығышы менән Себер даруғаһы Ҡыр-Танып улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Тәтешле районы) Ҡайпан ауылы башҡорттарынан. Старшина булып хеҙмәт итә.
1773 йылдың октябренән — 1774 йылдың беренсе яртыһына тиклем Әһлетдин Биктуғанов Башҡортостандың төньяҡ-көнбайышында баш күтәреүселәр менән етәкселек итә.
1774 йылдың яҙы һәм йәйендә Өфө провинцияһының Бөрө ҡалаһын алыуҙа, О. И. фон Дуве командалағында батша ғәскәрҙәренә ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша.
1774 йылдың июлендә Йомаҡай Асҡаров, Әҙиғот Темәсов, Рахманғол Иртуғанов, Ғәбдесәләм Рәмзин менән бергә Әңгәсәк заводын һаҡлаусы хөкүмәт отрядына ҡаршы һуғыша.
1774 йылдың сентябрендә Әһлетдин Биктуғановтың отряды Салауат Юлаев ғәскәренә ҡушыла. Батша хөкүмәтенә тоғро ҡалған башҡорт старшиналары менән баш күтәреүселәргә ҡаршы көрәшмәүҙе һорап һөйләшеүҙәр алып бара.
1774 йылдың октябрь аҙағында әсирлеккә эләгә. Ҡазан йәшерен комиссияһы тикшереүе аҫтында була. Үлем язаһына хөкөм ителә, әммә ул тән язаһы менән алыштырыла.
1774 йылда Ҡазан төрмәһендә вафат була.
# Миһеле (күл)

Миһеле — Башҡортостандың Учалы районындағы күл. Миндәк йылғаһы бассейынына ҡарай.
Күл Учалы районы Миндәк ауылы янында ята.

# Миһеле (күл)
## Тасуирлама

Күл өҫтө майҙаны 2,6 км², оҙонлоғо 1,7 км, уртаса киңлеге 1,5 км, уртаса тәрәнлеге 3,6 м (максималь 5,3 м), һыу күләме 9,4 млн м³, һыу йыйыу майҙаны 12 км².

# Миһеле (күл)
## Составы

Тектоик күл, ордовик (перидотит), урта һәм өҫкө девон (эффузив, саҡматаш), карбон (терриген‑карбонатлы ҡатламдар, диорит), неоген һәм дүртенсел система (балсыҡ, ҡом, ҡырсынташлыҡ) тоҡомдарында барлыҡҡа килгән, соҡоро һуҙылған. Тымыҡ күл, төньяҡ яры буйлап Табылғашты йылғаһы аға. Туйыныуы ҡатнаш. Һыуы сөсө. Күл эвтрофлы, үтәләй туңыусан. Көньяҡ һәм төньяҡ ярҙары һөҙәк, көнбайыш һәм көнсығышы — текә.

# Миһеле (күл)
## Ландшафт

Ландшафы ҡайын урманынан һәм болонло далаларҙан тора. Яр буйында ат ҡуҙғалағы, күл ҡамышы, юл япрағы, ябай ҡамыш һ.б. үҫә. Күлдә алабуға, карп, суртан, һуна өйрәк һ.б. йәшәй.
# Сьюэлл (Чили)

Сьюэлл шахтёрҙар ҡаласығы — Чилилағы кеше йәшәмәгән шахтерҙар ҡалаһы, ул Анд тауҙарында 2000—2250 метр бейеклектә ята, һәм илдең баш ҡалаһы Сантьягонан көньяҡҡа табан 85 км алыҫлыҡта Либертадор-Хенераль-Бернардо-О’Хиггинс өлкәһе Качапоаль провинцияһының Мачали коммунаһында урынлашҡан. XX быуаттың йыл әйләнәһенә файҙаланыу өсөн төҙөлгән берҙән-бер эре тау сәнәғәте шахтерҙарының тораҡ пункты. 2006 йылда ЮНЕСКОның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелә.

# Сьюэлл (Чили)
## Тарихы

Ҡалаға нигеҙ Braden Copper Co компанияһы тарафынан 1904 йылда һалына. Компания донъялағы иң ҙур Эль-Теньенте шахтаһынан баҡыр сығарыуҙы ойоштороуҙы маҡсат итеп ҡуя. Ҡала тәгәрмәсле транспорт йөрөй алмаған текә тау битләүҙәрендә төҙөлә һәм тимер юл станцияһынан тау башына табан йүнәлгән ҙур үҙәк баҫҡыс тирәләй урынлаша. Баҫҡыс ситендә дөрөҫ булмаған формалағы майҙансыҡтар урын ала, ҡаланы йәшелләндереү өсөн баҫҡыс буйлап декоратив ағастар һәм ҡыуаҡтар ултыртыла. Үҙәк баҫҡыстан ике яҡҡа ла горизонталь үткәүелдәр эшләнә. Улар ҡаланың төрлө кимәлдәрҙә ятҡан өлөштәрен бәйләгән бәләкәйерәк майҙансыҡтар һәм баҫҡыстар менән тоташа. Йорттар ағастан эшләнә, уларҙың күбеһе — йәшел, һары, ҡыҙыл һәм күк төҫтәргә буяла.
Биналар архитектураһы, нигеҙҙә, Американың XIX быуат өлгөләренә эйәрә. Әммә ҡайһы бер объекттар, мәҫәлән, 1936 йылда төҙөлгән Сәнәғәт мәктәбе — модернизм архитектураһы ҡомартҡыһы.
Ҡала 1915 йылда Сьюэлл компанияһының беренсе президенты Бартон Сьюэлл хөрмәтенә шулай атала. 1918 йылда унда 14 000 кеше йәшәй. Бик күп йылдар буйы шахталарҙы ҡулланғандан һуң компания 1977 йылда эшселәр һәм уларҙың ғаилә ағзаларын ҡаланан күсерә башлай, шулай итеп тиҙҙән ҡала бөтөнләй бушап ҡала.
1998 йылда Чили хөкүмәте Сьюэлл ҡалаһын милли ҡомартҡы тип иғлан итә, ә 2006 йылда ЮНЕСКО уны, урындағы эшсе көстәрен файҙаланып, сәнәғәт компаниялары тарафынан тәбиғәт байлыҡтарын сығарыу һәм эшкәртеү маҡсатында, донъяның төпкөл өлөштәрендә булдырылған ҡалаларҙың күренекле өлгөһө булараҡ Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерә.
# Горевка (Ичма ҡушылдығы)

Горевка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ичма йылғаһының уң ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Горевка (Ичма ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000011634
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001163
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0