yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Тунзас-Су

Тунзас-Су (Оло Тунзас-Су) — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тутуяс йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Тунзас-Су
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300212115200009195
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200919
* Бассейн коды — 13.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Коломейцев Николай Васильевич

Никола́й Васи́льевич Коломе́йцев (1 сентябрь 1956 йыл) — Рәсәйҙең сәйәси эшмәкәре. КПРФ фракцияһынан икенсе (1995—1999), өсөнсө (1999—2003), бишенсе (2007—2011), алтынсы (2011—2016) һәм етенсе (2016 йылдан) саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты. КПРФ-тың Ростов өлкә комитеты һәм Ҡырым республика комитетының беренсе секретарые, КПРФ Үҙәк Комитетының Президиумы ағзаһы.

# Коломейцев Николай Васильевич
## Биографияһы

1956 йылдың 1 сентябрендә Ростов өлкәһенең Весёловский районы Проциков утарында тыуған. Сальский ауыл хужалығы техникумын, Ростов ауыл хужалығы машиналар төҙөү институтын «инженер-механик» һөнәре буйынса тамамлай, унан Рәсәй Федерацияһы хөкүмәте янындағы халыҡ хужалығы академияһында «менеджер-иҡтисадсы» һөнәре буйынса уҡый.
Карпат яны Хәрби округта хеҙмәт итә. Хәҙерге ваҡытта — запастағы капитан.
1977 йылдан алып «Ростсельмаш» комбайн төҙөү заводында эшләй: слесарь-һынаусы, инженер-технолог, мастер, механик, цех етәксеһе урынбаҫары, цех етәксеһе. КПСС-тың Ростов ҡала комитеты сәнәғәт-транспорт, социаль-иҡтисади бүлектәренең инструкторы була. «Микротехника» Фәнни производство берекмәһендә производство етәксеһе булып эшләй.
1994 йылда Ростов өлкәһенең Закондар сығарыу йыйыны депутаты булып һайлана.
2000 йылдың декабрендә һәм 2004 йылдың декабрендә Дондағы Ростов мэры посына тауышҡа ҡуйыла, ике осраҡта ла эшләп йөрөүсе мэр Чернышёв Михаил Анатольевичтан ҡала икенсе урынды биләй.
1997 йылдың июнендә Ростов өлкәһенең 145-се Пролетарский бер мандатлы һайлау округы буйынса Рәсәй Дәүләт Думаһына депутат булып һайлана, ә 1999 йылдың декабрендә киренән һайлана. 2003 йылдың декабрендә үҙенең округында һайлауҙарҙа еңелә. Администрация башлығы урынбаҫары — Ростов өлкәһе Администрацияһының эштәр менән идара итеүсеһе, Чернышёв Михаил Анатольевичтың ҡатыны Степанова Зоя Михайловна 3000-гә күберәк тауыш йыйып, һайлауҙа еңеп сыға. Коломейцев фекере буйынса Һайлау һөҙөмтәләрен боҙоп күрһәтеү осраҡтары була, ошо сәбәпле, судҡа Һайлау һөҙөмтәләрен юҡҡа сығарыуҙы һорап мөрәжәғәт итә. Ләкин суд һайлауҙы закон талаптарына ярашлы үткән тип таный. 2007 йылдың декабрендә Коломейцев КПРФ-тың федераль исемлеге составында яңынан Дәүләт Думаһы депутаты булып һайлана. Дәүләт Думаһының хеҙмәт һәм социаль сәйәсәт буйынса Комитет ағзаһы була. 2011 йылдың 4 декабрендә КПРФ-тан VI саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты булып һайлана. 2016 йылдың сентябрендә КПРФ партия исемлеге буйынса VII саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты итеп һайлана (33-сө төбәк төркөмөндә № 1, Ростов өлкәһе)
2015 йылдың 5 авгусында Ростов өлкәһенең губернаторына кандидат булып теркәлә. Һайлауҙарҙа 11,67 % тауыш йыйып, ғәмәлдәге губернаторҙан еңелә. «Советская Россия» гәзитенең мөхәррирҙәр ҡоро ағзаһы.

# Коломейцев Николай Васильевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Рәсәй парламентаризмын үҫтереүгә индергән ҙур хеҙмәте һәм әүҙем закон сығарыу эшмәкәрлеге өсөн Рәсәй Федерацияһы Президентының Рәхмәте (2013 йылдың 12 июне)
# Ишкилдин Люцир Мирзаян улы

Ишкилдин Люцир Мирзаян улы (20 июль 1939 йыл) — хеҙмәт ветераны. 1962—1983 йылдарҙа Учалы тау-байыҡтырыу комбинатының ауыр йөк ташыусы автомобилдәр йөрөтөүсеһе, артабан 1997 йылғаса — үҙбушатҡыс машина йөрөтөүселәр бригадиры. Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры. СССР-ҙың маҡтаулы таусыһы (1979).

# Ишкилдин Люцир Мирзаян улы
## Биографияһы

Люцир Мирзаян Ишкилдин 1939 йылдың 20 июлендә Башҡорт АССР-ының Ҡандра районы ref name="Н" /> Бишҡурай ауылында тыуған.
Махсус урта белемле, 1959 йылда Бәләбәй ауыл һәм урман хужалығын механизациялау һәм электрификациялау техникумын тамамлаған.
1960—1962 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. Хәрби хеҙмәттән бушатылғандан һуң, Учалы тау байыҡтырыу комбинатында машина йөрөтөүсе һәм бер үк ваҡытта үҙбушатҡыс машина йөрөтөүселәр бригадиры булып эшләй.
Люцир Ишкилдиндың бригадаһы 1979, 1984—1987 йылдарҙа СССР Төҫлө металлургия министрлығы предприелары буйынса тау массаларын һәм руданы сығарыусы бригадалар араһындағы Бөтә Союз социалистик ярыштары еңеүсеһе була. Уның бригадаһында хеҙмәт етештереүсәнлеге ҡуйылған пландан 1,4 тапҡырға артып китә.
Люцир Мирзаян улы Ишкилдин 1999 йылда пенсияға сыға, Учалы ҡалаһында йәшәй.

# Ишкилдин Люцир Мирзаян улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Эшендәге юғары күрһәткестәре һәм социалистик йөкләмәләрҙе үтәгәне өсөн I дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены (1986), II дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены (1981), III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены (1976) һәм миҙалдар менән бүләкләнгән.
* СССР-ҙың Маҡтаулы таусыһы (1979).
# Кайдаловская Виска

Кайдаловская Виска — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Лидус йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.

# Кайдаловская Виска
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000053038
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005303
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Дан ҡурғаны (Новочеркасск)

Дан ҡурғаны :
| Ил: | Рәсәй |
| Төҙөлөү датаһы: | 1980 йыл |
| Статусы: | Мемориал |
| Координаталар | 47°24′34″ с. ш. 40°06′09″ в. д. |
Дан ҡурғаны — Новочеркасск ҡалаһында Еңеүҙең 35 йыллығы айҡанлы асылған мемориаль комплекс. Александровский паркында уға ингән ерҙә урынлашҡан.

# Дан ҡурғаны (Новочеркасск)
## Һүрәтләү

Комплекстың әһәмиәтле мәҙәни һәм мемориаль-тарихи ҡиммәте юҡ. Уның аҫтында ҡаланы һаҡлаусыларҙың да, уны азат итеүселәрҙең дә, нацистар ҡорбандарының да ҡәбере юҡ. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, ҡурған үҙе ҙур тарихи әһәмиәткә эйә. Тап ул — ысын тарихи һәм мәҙәни мираҫ. Ҡурған скиф-сармат эпохаһында барлыҡҡа килгән һәм уның аҫтында боронғо мәйеттәр ерләнгән тип иҫәпләнә.
Оҙаҡ ваҡыт ҡурған «Александровский баҡсаһындағы ҡурған» исемен йөрөтә. 150 йыл тирәһе уны эргә-тирәне байҡау өсөн, атап әйткәндә Тузлов йылғаһы ташҡан ваҡытта, күҙәтеү майҙаны итеп ҡулланалар. Революцияға тиклем ҡурғанда пушка була, ул көн үҙәгендә — Петербургтағы кеүек, — ата.
Архитектура-художество биҙәлеше Рәсәйҙең башҡа ҡалаларындағы һәм сит илдәрҙәге шундай ҡурғандарҙыҡына оҡшаш. Күккә төбәлгән дүрт штык дүрт йыл һуғышты кәүҙәләндерә. Уртаһында мәңгелек ут урынлаштырылған була, уның тирәләй бетон ярымсфераға беркетелгән тимер хәрефтәр «Бер кем дә онотолмай, бер нәмә лә онотолмаған!» тигән яҙыу төҙөй. Ярымсфера тышында, Советтар Союзы Геройы Йондоҙо һүрәтләнгән һәм герой-ҡалалар исемлеге яҙылған таш плитанан башланып киткән таш баҫҡыстар. Дан ҡурғанынан сыҡҡан ерҙә Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һәләк булған ҡала кешеләренең исемлеге яҙылған бетон плита ҡуйылған.
1990-сы йылдар аҙағында комплекстың торошо насарая. Мәңгелек ут һүнә. Ләкин, ҡала ветерандарының принципиаль ҡарашы нәтижәһендә, 2012 йылдың 9 майына мемориал тулыһынса реставрациялана һәм яңынан мәңгелек ут тоҡандырыла.
2016 йылдың октябрь башында ике үҫмер Дан ҡурғаны мемориаль комплексын бысраталар. Вандалдар Мәңгелек ут урынлашҡан күҙәтеү майҙанының стеналарына әҙәпһеҙ һүҙҙәр яҙалар. Уларға ҡарата «Вандализм» статьяһы буйынса енәйәт эше асыла.
# Решётка (Иҫәт ҡушылдығы)

Решётка — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иҫәт йылғаһының уң ярына тамағынан 593 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Решётка (Иҫәт ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иҫәт йылғаһы башынан Екатеринбург ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500512111200002721
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200272
* Бассейн коды — 14.01.05.005
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Вода-Яха

Вода-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хадыта-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 72 км.

# Вода-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300212115300034944
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303494
* Бассейн коды — 15.02.03.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Латипов

Латипов — башҡорт ир-ат фамилияһы. Латип исеменән барлыҡҡа килгән. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла киң ҡулланыла. Топоним булып та йөрөй.
Латипова — башҡорт ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

# Латипов
## Билдәле йөрөтөүселәр

* Латипов Валерий Мәркәз улы (1956 т.) — ғалим-инженер-төҙөүсе, уйлап табыусы.
* Латипов Ғабдрахман Хәким улы (1917—1945) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945).
* Латипов Ғәкил Ильяс улы (1919—1978) — совет партия һәм хужалыҡ эшмәкәре. Ленин ордены кавалеры (1957).
* Латипов Ғәлим Хатип улы (1904—?) — Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы.
* Латипов Ғәфүр Латип улы (1911 йыл — ?) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
* Латипов Данис Мансур улы (1990 т.) — Рәсәй боксёры.
* Латипов Ҡотдос Ҡәниф улы (1923—2017) — осоусы, Советтар Союзы Геройы (1946), авиация полковнигы (1967), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
* Латипов Марат Мөьмин улы (1958 т.) — дәүләт эшмәкәре.
* Латипов Мәркәз Каррам улы (1926—1999) — хужалыҡ эшмәкәре, нефтсе.
* Латипов Наил Миңнеәхмәт улы (1963 т.) — совет һәм партия эшмәкәре.
* Латипов Урал Рамдраҡ улы (1951 т.) — юрист, хәрби хеҙмәткәр, юғары хәрби мәктәп уҡытыусыһы.
* Латипов-Догадов Владимир Геннадиевич (1962 т.) — Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2007), Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2003) артисы.
* Латипов Ринат Закир улы (5 август 1942 йыл) — ғалим-табип-хирург.
* Латипова Фәүзиә Шәғәле ҡыҙы (1947 т.) — журналист, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993).
# Әсән

Әсән — топоним.
* Әсән (Өфө районы) — Өфө районында ауыл.
* Әсән (Дүртөйлө районы) — Дүртөйлө районында ауыл.
* Өсөгән-Әсән — Стәрлебаш районында ауыл.
* Иҫке Әсән — Силәбе өлкәһенең Арғаяш районында юҡҡа сыҡҡан ауыл.
* Яңы Әсән — Силәбе өлкәһенең Арғаяш районында юҡҡа сыҡҡан ауыл.
# Яңы Ҡарамалы ауыл Советы (Миәкә районы)

Яңы Ҡарамалы ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Миәкә районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — село Яңы Ҡарамалы ауылы.

# Яңы Ҡарамалы ауыл Советы (Миәкә районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Огуркина

Огуркина — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2153/10 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Огуркина
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010900112115200033018
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203301
* Бассейн коды — 13.01.09.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Шота Руставели исемендәге Батуми дәүләт университеты

Шота Руставели исемендәге Батуми дәүләт университеты (груз. ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელობის სახელმწიფო უნივერსიტეტი) - университет, юғары уҡыу йорто, Грузиялағы Аджар автономиялы республикаһының баш ҡалаһы Батумиҙа урынлашҡан. Урта быуаттағы грузин шағиры Шота Руставели хөрмәтенә аталған.

# Шота Руставели исемендәге Батуми дәүләт университеты
## Тарих

Аджарияла белем биреү усаҡтарын булдырыу һәм үҫтереү йүнәлешенә урындағы йәмғиәт борондан ҙур иғтибар бүлә. 1893 йылда ир балалар өсөн гимназия асыу мәсьәләһе күтәрелә һәм ҡаланың ерле үҙидаралығы 1893 йылдың 26-27 июнь ҡарары менән диңгеҙ яры буйында майҙаны 623 2, кв.м. булған ер бүленә. 95/спорт залы өсөн майҙан ғы ер участкалары м малай. Хәрби инженер Седельников проекты буйынса уҡыу йорто төҙөлә һәм 1897 йылдың июлендә ир балалар өсөн гимназия асыла. 1900 йылдың 26 сентябрендә ҡыҙ балалар өсөн гимназия эшләй башлай. 1923 йылда элекке ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы бинаһында педагогия институты асыла, артабан ул педагогия колледжы итеп үҙгәртелә. Урта мәктәптәр өсөн беренсе баҫҡыс уҡытыусылар әҙерләй.
Ир балалар гимназияһы бинаһында 1935 йылда ике йыллыҡ уҡытыусылар институты асыла. Унда грузин теле һәм әҙәбиәте, математика һәм Физика, тарих, география һәм тәбиғәт фәндәр факультатарында уҡыутыусылар әҙерләйҙәр. 1936 йылда физик тәрбиә биреү, 1938 йыл рус теле һәм әҙәбиәте факультеттары өҫтәлә. 1938 йылда институтҡа Шота Руставели исеме бирелә. Хөсәйен Накаидзе уҡытыусылар институтының беренсе директоры була. Аджарияның уҡытыусылар институтын ғилми хеҙмәткәрҙәр менән тулыландырыуҙа Грузияның башҡа юғары уҡыу йорттары, беренсе сиратта Тбилиси дәүләт университеты ҙур ярҙам күрһәтә. Батуми уҡытыусылар университетында күренекле ғалимдар Георгий Ахвледиани, Георгий Церетели, Иессе Цинцадзе, Саргис Какабадзе, Симон Каухчишвили, Георгий Тавзишвили, Ражден Хуцишвили, Дмитрий Гедеванишвили, Георгий Джавахишвили, Вукол Беридзе, Шота Дзидзигури уңышлы эшләй. 1943 йылда институтта беренсе биш фән кандидатлығы яҡлана.
1935 йылдың июлендә әҙерлек курсы ойошторола, был айырыуса Таулы Аджариянан балаларҙы йәлеп итә. Беренсе йылда 600 сығарылыш уҡыусыһы институтҡа инергә ғариза бирә, 219 кеше уҡырға инә.
1945 йылдың июнендә Батуми уҡытыусылар институты нигеҙендә педагогия институты булдырыла. 1956 йылдан биналар реконструкциялана. 1977 йылда яңы биш ҡатлы бина төҙөлә башлай һәм 1982 йылда сафҡа инә.
1990 йылда Грузия Министрҙар кабинеты ҡарары (№453, 3 сентябрь 1990 йыл) менән Батуми педагогия институты Батуми дәүләт университеты итеп үҙгәртелә.
# Вольфарт себене

?Вольфарт себене :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Быуантыҡаяҡлылар |
| Класс: | Бөжәктәр |
| Отряд: | Ике ҡанатлылар |
| Ғаилә: | Һоро ит себендәре |
| Ырыу: | Wohlfahrtia |
| Төр: | Вольфарт себене |
Латинса исеме :
Wohlfahrtia magnifica (Schiner, 1862) :
Sarcophila magnifica :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр Ҡалып:Рәсеме булмаған мәҡәлә | NCBI 641482 |
Вольфарт себене — ит себендәре ғаиләһендәне ике ҡанатлы себен.
Ҡорһағында өс рәт ҡара табы булған асыҡ һоро төҫтәге ҙур себен (оҙонлоғо 9—15 мм). Күбеһенсә Рәсәйҙең далалы зонаһында йәшәй, һирәк кенә урман-дала зонаһында осорай. Зур бөжәк сатыр сәскәлеләр нектары менән туйына. Тереләй тыуҙырыусы себен, йәрәхәтле тире ҡапламына, кеше һәм хайуандарҙың ҡолаҡ, ауыҙ, танау һәм күҙҙәренә 120—160 личинка һала. Личинкалары сәламәт туҡымаларҙы ашай һәм миаз («ҡортло ауырыу») тип аталған ауырыу китереп сығара. Вольфарт себене личинкаларының зыяны бик ҙур булғанда, хәлһеҙләнгән өлкәндәр һәм балалар өсөн үлем ҡурҡынысы тыуа. Личинкаларҙың тулы үҫеш дәүере — 3—5 тәүлек.
Ерҙә ҡурсаҡҡаа әүерелә. Кеше һәм хайуандарҙа вольфарт себене личинкалары тыуҙырған миаз осраҡтары күҙәтелә.
# Тәгәрлек

?Тәгәрлек :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Класс: | Ҡоштар |
| Отряд: | Көйөлдө һымаҡтар |
| Ғаилә: | Көйөлдөләр |
| Ырыу: | Тәгәрлек |
| Төр: | Тәгәрлек |
Латинса исеме :
Vanellus vanellus Linnaeus, 1758 :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 176481 |
Тәгәрлек (Vanellus vanellus, урыҫ. чибиц йәки пигалица) — ржанка һымаҡтар ғаиләһендәге ҙур булмаған (өйрәктән бәләкәйерәк) һаҙ ҡошо.

# Тәгәрлек
## Ҡылыҡһырлама

Башында оҙон ҡара ҡауырһын супайы, һырты менән түше йәшкелт төҫтә була. Түбәһе, муйынының алғы яғы, түшенең алғы өлөшө, ҡойроҡ төбө аҡ. Ҡыш көнө ҡаурыйҙары күберәк аҡ төҫтә була. Был ҡош һауала төрлө хәрәкәттәр яһап, баш түбән дә әйләнеп китеп осҡан өсөн Башҡортостанда тәгәрлек, тәгәрләүек, кеҙгет тип тә йөрөтәләр. Башындағы оҙон ҡара ҡаурһындарын бер күтәреп, бер төшөрөп йөрөй.

# Тәгәрлек
## Туҡланыуы

Бөжәктәр, ямғыр селәүсене, ҡусҡар, үлән орлоҡтары менән туҡлана.

# Тәгәрлек
## Тереклек итеүе

Тәгәрлек Атлантик океандан Тын океанға тиклем таралған. Күсмә ҡош. Урта диңгеҙ бассейнында, Кесе Азияла, Төньяҡ Һиндостан, Ҡытай һәм Японияла ҡышлау урыны. Ояһын, ғәҙәттә, ерҙә ҡора. Ҡыҙғылт һәм ҡара төрткөләр менән сыбарланған 4 бөртөк йәшкелт һәмһарғылт-көрән йомортҡа һала.
* Был орнитология тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
# Киров һәйкәле (Дондағы Ростов)

Сергей Миронович Киров 8әйкәле һәйкәленең скульпторы З. М. Виленский, архитекторы Баринов Виктор Васильевич, Дондағы Ростовта Пушкин урамы һәм Киров проспекты киҫешкән урында скверҙа урынлашҡан. Һәйкәл 1939 йылда асылған ине, башта Покровский (Киров) скверында ҡуйыла. С. М. Киров һәйкәле мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.

# Киров һәйкәле (Дондағы Ростов)
## Һүрәтләнеш

Һәйкәл скульптор З. М. Виленский һәм архитектор В. тарафынан ижад ителгән. Уң ҡулы өҫкә ҡарай һуҙылған фигура бөтә кәүҙәһе менән һынландырылған. Бронза фигура ҡыҙыл граниттан эшләнгән постаментҡа ҡуйылған. Киров эскерһеҙ йылмайыулы, көр күңелле итеп һүрәтләнгән. Пьедесталда Кировтың ВКП(б)-ның XVII съезында һөйләгән телмәренән өҙөмтә уйып яҙылған:

# Киров һәйкәле (Дондағы Ростов)
## Тарихы

Сергей Миронович Киров Ростовта 1918 йылдың яҙында була. Ул ваҡытта ул Дон республикаһы ның I съезында ҡатнаша.
Киров һәйкәле 1939 йылдың 30 апрелендә күп кеше ҡатнашҡан митингта асыла. Һәйкәл Киров исемен алған скверҙа ҡуйылған. Элегерәк был скверҙа 1930 йылда емертелгән Покровская сиркәүе торған. Аҡһаҡалдарҙың һөйләүе буйынса, һәйкәлде төҙөгәндә сиркәүҙән ҡалған мәрмәр плиталар ҡулланыла.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Ростов халҡы һәйкәлде ергә күмеп, емерелеүҙән һаҡлап ҡала. 1945 йылда уҡ һәйкәл яүынан урынына ҡуйыла.
Киров һәйкәле элек федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты булған, ә 1997 йылдан ул төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып ҡалды.
2003 йылда «Бөйөк Дон Ғәскәре» казак йәмғиәте Киров скверында Покровская сиркәүен тергеҙергә, ә Киров һәйкәлен башҡа урынға күсерергә тәҡдим итте. Ростов һәм Новочеркасск архиепископы Пантелеймон был тәҡдимде хупланы. Һәйкәл постаментындағы «Чорт» тигән һүҙҙең булыуы ла дин тотоусыларҙың йәнен көйҙөрҙө. Коммунистар һәм ВООПИК (Бөтә Рәсәй тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыларын һаҡлау йәмғиәтенең) Ростов бүлеге вәкилдәре монументты күсереүгә ҡаршы сығыш яһай. Йәмәғәт ойошмаһы тыңлауҙары ойошторола, һәм һуңғы сиктә һәйкәлде Киров проспекты һәм Пушкинская урамдары киҫешкән мөйөштәге скверға ҡуйырға ҡарар ителә.
2005 йылдың октябрендә Киров һәйкәле ҡуптарып алына һәм бер туған Костьевтар оҫтаханаһына реставрациялау өсөн ебәрелә. Шул уҡ йылдың декабрь айында һәйкәл яңы урында яңынан тергеҙелә.
# Татарка (Уйылға ҡушылдығы)

Татарка — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Увелька йылғаһының һул ярына тамағынан 157 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Татарка (Уйылға ҡушылдығы)
## Этимологияһы

Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Н. И. Шувалов үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә йылға исеме тураһында ошоларҙы яҙа:
* Татарка, Татарское, Татарская — более десяти названий рек, озер, гор, населенных пунктов в разных районах области. Отнюдь не означает, что здесь жили только татары. Русские поселенцы так называли всех тюрков: башкир, казахов, татар..

# Татарка (Уйылға ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Увелька йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500112111200001032
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200103
* Бассейн коды — 14.01.05.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Муса Күсәрбаев

Муса Күсәрбаев (1785—?) — хәрби эшмәкәр. 1806—1807 йылдарҙағы рус-прусс-француз (4-се коалиция) һуғышында ҡатнашыусы.

# Муса Күсәрбаев
## Биографияһы

Муса Күсәрбаев Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы (хәҙерге Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы) Теләүғол ауылында йәшәгән.
1802 йылдың 2 майынан казак, 1815 йылдың 15 авгусынан зауряд-есаул булып хеҙмәт итә.
1805, 1816, 1824, 1830 һәм 1836 йылдарҙа Ырымбур линияһында хеҙмәт итә.
1807 йылда 1-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша.

# Муса Күсәрбаев
## Ғаиләһе

Ҡатындары — Иғәбикә, Хөсниямал һәм Миһырбаныу; ҡыҙҙары — Хәбибә һәм Мәликә.
# Имшагал

Имшагал — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шиш йылғаһының уң ярына тамағынан 194 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.

# Имшагал
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010100312115300006959
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115300695
* Бассейн коды — 14.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кыпа-Помкэтыль-Кы

Кыпа-Помкэтыль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Помкэтыль-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Кыпа-Помкэтыль-Кы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300068230
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306823
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3