yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Дәүләкән ҡәберлеге

Дәүләкән ҡәберлеге (беҙҙең эраға тиклем 2 -се мең йыллыҡтың 3 -сө сиреге) — Башҡортостан Республикаһының Дәүләкән ҡалаһының төньяҡ-көнсығыш ситендә урынлашҡан бронза быуаты археологик ҡомартҡы.

# Дәүләкән ҡәберлеге
## Тасуирламаһы

Дәүләкән ҡәберлеге беҙҙең эраға тиклемге 2 — се мең йыллыҡтың 3 — сө сирегенә ҡараған Дим йылғаһы бассейнындағы археология ҡомартҡыһы. 1962 йылда Башҡорт дәүләт университетының археология буйынса экспедиция етәксеһе Р. И. Матвеев аса. Артабан археологтар Г. И. Матвеева, Г. Н. Матюшин,М. Ф. Обыденнов, Н. А.Мәжитовтар тарафынан ныҡлап өйрәнелә. Дәүләкән ҡәберлеге ҡурғанлы ҡәберлектәр иҫәбенә ингән. Тупраҡ өйөп яһалған алты ҡурғанды тәшкил итә.Диаметры- 20 метр, бейеклеге — 0,7 метрға тиклем. Тикшеренеүселәр Һәр ике ҡурған аҫтында 2 -шәр ҡәбер барлығын билдәләйҙәр. Береһендә бала ҡәберен табалар.Ҡәберҙәр бура мәҙәниәтенә ҡарай. Мәйеттәр ағас йәйелгән, туҙ менән ябылған йәки туҙ түшәлгән тура мөйөшлө ҡәбер соҡорҙарына бөгәрләгән килеш һул ҡабырғаларына һалып, баштарын төньяҡҡа йәки төньяҡ — көнбайышҡа ҡаратып ерләү йолаһы менән күмелгәндәр. Өҫтәренә еңелсә ҡыҙыл охра буяуы һиблгән. Мәйетте «бөгәрләнгән килеш» ерләү йолаһын,ғалимдар кешенең «йоҡлауын» белдерә,тип аңлаталар. Бер ҡәбер Андрон мәҙәни — тарихи берлеген сағылдыра. Мәйет ағас түшәлгән соҡорға бөгәрләнгән килеш башы менән көньяҡ — көнбайышҡа ҡаратып һалынған. Ерләү инвентарҙары керамика табаҡтан (40х11 см, бейеклеге 3,5 см.) һәм банка рәүешендәге биҙәкле һәм биҙәкһеҙ һауыттарҙан ғибәрәт. һөйәктән эшләнгән эш ҡоралдары, туғыҙ уйын һөйәктәре табылған. Был ҡәберлектә табылған инвентарҙар Өфө ҡалаһының археология һәм этнография музейында күргәҙмә экспонаттары булып тора.

# Дәүләкән ҡәберлеге
## Әһәмиәте

Археология материалдары нигеҙендә Дим йылғаһы бассейнында,Дәүләкән ҡалаһының төньяҡ-көнсығышында, кешенең неолит эпохында йәшәгәнлеге билдәләнде. Шулай уҡ бронза быуатында бында абаш һәм бура мәҙәниәте ҡәбиләләре йәшәгәнлеге асыҡлана. Дәүләкән ҡәберлектәрендә 1962,1963,1967 һәм 1969 йылдарҙа археолог-ғалимдар ҡаҙылма эштәре алып баралар. 1967 йылда СССР Академия Фәндәре археология институты хеҙмәткәре, тарих фәндәре кандидаты Г. Н. Матюшин тарафынан Дәүләкән ҡәберлегендә яҡшы хәлдә һаҡланған кеше һөлдәһе табыла. Был кеше һөлдәһен ул ваҡытта донъяла берҙән-бер булған СССР Академия Фәндәре эргәһендәге этнография институтының кешене пластик реконструкциялау лабораторияһына тапшыралар. 1968 йылда М. М. Герасимов үҙенең методы менән был кешенең битен һүрәтләй ала. М. М. Герасимовтың реконструкцияһы ғалимдарға Көньяҡ Уралда боронғо кешеләрҙең урынлашыуын фаразлау теорияһын асырға ярҙам итә. Дәүләкән ҡалаһының тыуған яҡтың тарихын өйрәнеү музейында М. М. Герасимов реконструкциялаған таш быуат кешеһенең фоторәсеме һаҡлана. Бындай ҡомартҡылар фән өсөн ҙур әһәмиәткә эйә. Дәүләкән районы ҡаҙылмаларҙа табылған әйберҙәр буйынса 1995 йылда Мәскәү ҡалаһында нәшер ителгән «Всемирная история: вопросы и ответы» китабына ингән.
# Дурница (йылға)

Дурница — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Тава йылғаһының уң ярына тамағынан 193 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Дурница (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ишим (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Ишим (бассейндың Рәсәй өлөшө), йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010300212115300011897
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301189
* Бассейн коды — 14.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Тегквиц

Тегквиц (нем. Tegkwitz) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 328 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,73 км². Диңгеҙ кимәленән 190 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 4617 һәм автомобиль коды — ABG.
# Республика майҙаны (Ереван)

Республика майҙаны (әрм. Հանրապետության հրապարակ, hraparak Hanrapetutyan) — Еревандың үҙәк майҙаны. Совет власы осоронда Ленин исемен йөрөтә. Баш ҡала Европа баш ҡалалары араһында иң ҙур майҙан.
Ул Вазген Саркисян, Амирян, Абовян, Налбандян урамдары һәм Тигран Мецо проспекты киҫелешендә урынлашҡан.

# Республика майҙаны (Ереван)
## Тарихы

Республика майҙаны элекке сауҙа майҙаны урынында төҙөлә
Төҙөлөш ҡаланың баш архитекторы Александр Таманян тарафынан 1924 йылда башлана, уның тулыһынса йөҙө 1958 йылда формалаша, башта уҡ планлаштырылған конструктивизм стиле урынына милли үҙенсәлектәр ҡулланылған Сталин ампирыстилендәге биналар төҙөлә. Башта майҙанды овал рәүешендә күҙаллайҙар, һуңынан, тирә-яҡтағы территорияның үҙенсәлеге арҡаһында, майҙан формаһын овал менән трапецияны ҡушып эшләйҙәр. Майҙан ҡанаың ғына түгел, тотош Әрмәнстандың административ үҙәге булырға тейеш була. Ә яңы мәҙәни ңҙәк, Тетатр майҙаны менән уны Төньяҡ проспекттың тоташтырыуы күҙаллана. Әммә проспект бары тик 2001 йылда ғына һалына, Милли галерея алдараҡ төҙөлгәнлектән, проспект майҙанға барып етмәй, Абовян урамында туҡтап ҡала.
Майҙан структураһы идеяһы Венециялағы Пьяцца-дель-Пополо майҙанына тартым. Оҡшашлыҡты биналарҙың күп һанлы, майҙанды урап алған аркалары көсәйтә.
Майҙан формаһын 5 бина барлыҡҡа килтерә:
* Әрмәнстандың милли картиналар галереяһы һәм Әрмәнстандың тарих музейы,
* Әрмәнстан Хөкүмәте (бина башняһында илдең ҡыңғыраулы төп сәғәте урынлашҡан),
* Республиканың үҙәк почта бинаһы,
* «Marriott Armenia» ҡунаҡханаһы (башта «Әрмәнстан» ҡунаҡханаһы),
* Сит ил эштәре һәм энергетика министрлығы.
Республика майҙанда урынлашҡан барлыҡ биналар туфтан, ә уларҙың аҫҡы өлөшө базальттан эшләнгән. Бина фасадтары алһыу һәм аҡ төҫтәге фельзит туф менән йөҙләнгән. Әрмәнстан тарихы музейы урынлашҡан бина алдында «йырлаусы» фонтандар урынлашҡан, улар кистәрен төҫөн үҙгәртә. Майҙан эргәһендә бульвар (хәҙерге вернисаж) бар, унда 1990 йылға тиклем Ереванды<ң 1968 йыл>да тулған 2750 йәшен символлаштырыусы 2750 пулпулак булған.
Майҙан үҙәге таш менән биҙәлгән, уны халыҡ тип «таш келәм» тип атай.
1939 йылдан майҙандың көньяғында Ленин һәйкәле урынлашҡан (скульпторы С. Д. Меркур, архитекторы Н. Ф. Паремузов, Л. С. Вардан) була, 1991 йылда ул һүтелә.
2018 йылдың яҙына майҙан экс-президент Серж Саргсянды премьер-министр итеп тәғәйенләүгә ҡаршы дөйөм халыҡтың баш күтәреү урынына әйләнә.
* Әрмәнстандың милли картиналар галереяһы һәм тарих музейы
* ӘрмәнстанХөкүмәте
* Үҙәк почта бинаһы
* «Marriott Armenia» ҡунаҡханаһы
* Сит ил эштәре һәм энергетика министрлығы.

# Республика майҙаны (Ереван)
## Транспорты

* Метро станцияһы «Республика майҙаны». 1981 йылда асылған. Станция майҙандың архитектураһын боҙмаҫ өсөн ер өҫтө вестибюлеһеҙ төҙөлә.
# Лаутербах (Вартбург)

Лаутербах (Вартбург) (нем. Lauterbach (Wartburgkreis)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 651 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,62 км². Диңгеҙ кимәленән 207 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99826 һәм автомобиль коды — WAK.
# Дальняя Щелчиха

Дальняя Щелчиха — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ближняя Щелчиха йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Дальняя Щелчиха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алей йылғаһы Гилёв һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200212115200000317
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200031
* Бассейн коды — 13.01.02.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Вальдкирхен (Мәғдән тауҙары)

Вальдкирхен (Мәғдән тауҙары) (нем. Waldkirchen/Erzgeb.) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2009 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1 153 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,96 км². Диңгеҙ кимәленән 453 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 9437 һәм автомобиль коды MEK.
# Грюнхайнихен

Грюнхайнихен (нем. Grunhainichen) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2319 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,31 км². Диңгеҙ кимәленән 421 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 9579 һәм автомобиль коды MEK.
# Батыршин

Батыршин — фамилия.
* Батыршин Искәндәр Әлүк улы (1820—?) — педагог.
* Батыршин Мөхәмәтҡунафи Әлүк улы (1833—1912) — табип.
* Батыршин Нәҡий Хурамша улы (1932—2002) — инженер-төҙөүсе, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
* Батыршин Радик Ирек улы (1968) — журналист. Филология фәндәре кандидаты.
* Батыршин Рәсиф Зарифйән улы (1951) — рәссам, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы.
* Батыршин Сөләймән Әлүк улы (1825—?) — тәржемәсе.
* Батыршин Әлүк Батырша улы (1773—?) — хәрби хеҙмәткәр.
# Ясменка (Итомля ҡушылдығы)

Ясменка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Итомля йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Ясменка (Итомля ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга Үрге Волга бейшлотынан Зубцов ҡалаһына тиклем , Вазуза йылғаһы башынан Вазуза һыуһаҡлағысына тиклем индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010100412110000000588
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000058
* Бассейн коды — 08.01.01.004
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Нгарка-Юн-Яха

Нгарка-Юн-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Гыдан ҡултығы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Нгарка-Юн-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300076340
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307634
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ай-Сакальтяр-Игол

Ай-Сакальтяр-Игол — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сакальтяр-Игол йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Ай-Сакальтяр-Игол
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200037715
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203771
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ухтомка (йылға)

Ухтомка (Ухтома) — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Белое күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Ухтомка (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200312110000009473
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000947
* Бассейн коды — 08.01.02.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ашлыҡ ҡуңыҙы

?Ашлыҡ ҡуңыҙы :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Быуынтыҡ аяҡлылар |
| Класс: | Бөжәктәр |
| Отряд: | Ҡаты ҡанатлылар |
| Ғаилә: | Пластинка мыйыҡлылар |
| Төр: | Ашлыҡ ҡуңыҙы |
Латинса исеме :
Anisoplia (Autanisoplia) austriaca Herbst, 1783 :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр |
Ашлыҡ ҡуңыҙы (Anisoplia austriaca, Хлебный жук ) — иген ҡоротҡосо булған ҡуңыҙ; пластинка мыйыҡлылар ғаиләһенән ҡуңыҙҙар ырыуы. Россиянең Европа өлешендә 30-ғаа ҡәҙәр, Урта Волга буенда 7 төрө билдәле. Ашлыҡ ҡуңыҙы өсөн тар ҡалаҡ һөйәге барлыҡҡа килтереүсе (баш өлешендә өҫкә ныҡ һуҙылған) конус һымаҡ ҡалҡан характерлы, ул шулай итеп ҡыяҡлыларҙың ҡабыҡтарын асыуға яйлаша.
Ашлыҡ ҡуңыҙының күбеһе бөртөклө культураларҙы зарарлай. Ашлыҡ ҡуңыҙы (A. austriаca) ҡара тупраҡлы полосаҙа киң таралған. Кәүҙәһенең оҙонлоғо 12—15 мм, йәшкелт-ҡара төҫтә, аҫты асыҡ төклө, ҡанат өҫтәре ерән, ҡалҡан янында дүрт мөйөшлө тимгелдәр бар. Ҡыяҡлыларҙың (бигерәк тә бойҙай, арыш һәм арпа) өлгөрөп килеүсе бөртөктәре менән туҡлана, йомшаҡ бөртөктәрҙе ашай, ә ҡатыларын башаҡтан сығара һәм ергә ҡоя. Личинкалары тупраҡта йәшәй, серемә һәм үҫемлектәрҙең ваҡ тамырсыҡтары менән туйыналар. Үҫеш циклы 2 йыл тәшкил итә. Личинка стадияһында ҡышлай.
# Харута (йылға)

Харута — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сухая Сыня йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.

# Харута (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300030022
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303002
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Әлмөхәмәтов Хәмит Хужиәхмәт улы

Әлмөхәмәтов Хәмит Хужиәхмәт улы (1861 йыл — 1923 йыл) — сәсән-импровизатор, ҡурайсы, башҡорт фольклорын йыйыусы.

# Әлмөхәмәтов Хәмит Хужиәхмәт улы
## Биографияһы

Хәмит Хужиәхмәт улы Әлмөхәмәтов (Хәмит-сәсән) 1861 йылда Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе 2-се Этҡол ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы) хәлле ғаиләлә тыуған. Хәмит бала сағында үҙаллы рус телен үҙләштерә, ҡурай уйнарға, бейергә һәм йырларға өйрәнә. Йәш сағында музыкаль аккомпанемент аҫтында ҡобайырҙар башҡарғаны өсөн сәсән тип атала.
Муллаҡай мәҙрәсәһендә уҡый. Сауҙала эшләй (сауҙа кибете тота), ям хеҙмәтен алып бара. 39 йәшендә мировой судья булып һайланған, 1913 йылда икенсе тапҡыр мировой судья булып һайлана.
Урыҫ, ҡаҙаҡ, башҡорт телдәрен яҡшы белә
Оҙон көйҙәрҙе ҡурайҙа башҡарыусы, башҡорт фольклоры (ҡобайыр, иртәктәр) белгесе. Ҡобайырҙар ижад итә, үҙе яҙғандарҙы һәм башҡаларҙыҡын башҡара.
Ғәбит-сәсәндән һәм Әлмөхәмәтовтан 1910 йылда М. А. Буранғолов «Урал батыр», «Ҡарас һәм Ҡараһаҡал» эпостарының өлөштәрен, «Урал» йырын яҙып ала. Иҫтәлекле был ваҡиға хөрмәтенә 2006 йылда стела ҡуйылған.
Өс улы: Килдейәр, Рамаҙан һәм Аллаяр, ейәндәре була. 1923 йылда вафат булған.
# Көньяҡ Африка Республикаһының Милли Гимны

Көньяҡ Африка Республикаһының Милли Гимны — әләм һәм герб менән бер рәттән Көньяҡ Африка Республикаһының дәүләт символы.
1957—1994 йылдарҙа КАР гимны, 1918 йылда К. Я. Лангенховен яҙған һәм рухани М. Л. де Вилье көйөнә һалынған, — Die Stem van Suid-Afrika (африк. «Көньяҡ Африка тауышы») йыры була.
Был гимнды ҡара халыҡ (негрҙар) апартеид режимын хәтерләтә тип иҫәпләй, һәм Африка милли конгрессы власҡа килгәс, гимнды ҡулланыуға ҡаршы сығыш яһай.
1994 йылда Die Stem van Suid-Afrika (африк. «Көньяҡ Африка тауышы») йыры менән бер рәттән рәсми булмаған йыр, Африка Рәсми Конгрессының гимны — Nkosi Sikelel' iAfrika ҡулланыла. Был йыр шулай уҡ Замбия һәм Танзания гимны итеп ҡулланыла.
Хәҙерге, 1997 йылда ҡабул ителгән "гибрид" версияһында — беренсе ике куплет Nkosi Sikelel' iAfrika йырынан алынған, ә өсөнсө һәм дүртенсе куплет Die Stem van Suid-Afrika' йырынан алынған.

# Көньяҡ Африка Республикаһының Милли Гимны
## Хәҙерге гимн тексы

Хәҙерге гимн тексы бер нисә телдә яҙылған: 1-се куплеты — ҡоса һәм зулу телендә, 2-се куплеты — сесото телендә, 3-сө куплеты — африкаанс телендә, 4-се куплеты — инглиз телендә.
| Тел | Текст |
| Ҡоса теле | Nkosi sikelel' iAfrika Maluphakanyisw' uphondo lwayo, |
| Зулу теле | Yizwa imithandazo yethu, Nkosi sikelela, thina lusapho lwayo. |
| Сесото теле | Morena boloka setjhaba sa heso, O fedise dintwa le matshwenyeho, O se boloke, O se boloke setjhaba sa heso, Setjhaba sa, South Afrika - South Afrika. |
| Африкаанс | Uit die blou van onse hemel, Uit die diepte van ons see, Oor ons ewige gebergtes, Waar die kranse antwoord gee, |
| Инглиз теле | Sounds the call to come together, And united we shall stand, Let us live and strive for freedom, In South Africa our land. |
# Рәүиә

Рәүиә — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме.

# Рәүиә
## Этимологияһы

Рәүиә «(راوية)» исеме төрки телле халыҡтарға ислам дине менән бергә ғәрәп теле аша ингән, неологимзм, оҫта итеп риүәйәт һөйләүсе, хикәйәт ҡылыусы, шиғриәт хазинаһын һаҡлаусы сәсәниә тигән мәғәнәгә эйә. Хәҙерге осорҙа һирәк ҡушыла торған исем.

# Рәүиә
## Шәхестәр

Аҙнабаева Рәүиә Ғәбделхаҡ ҡыҙы (1963 йыл) — Көйөргәҙе районы С. М. Киров исемендәге хужалыҡ һауынсыһы, Салауат исемендәге колхоздың быҙау ҡараусыһы, Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1997 йылдың 4 ноябре).
Иҫәнбаева Рәүиә Хәтмулла ҡыҙы — табип, медицина фәндәре кандидаты.
Ғәйнанова (Әхтәрйәнова) Рәүиә Сабирйән ҡыҙы (22 апрель 1952 йыл) — математика һәм физика уҡытыусыһы, педагогик хеҙмәт ветераны, стажы — 45 йыл.

# Рәүиә
## Әҙәбиәттә

Рәүиә — Хөриә Абыҙгилдинаның «Киске уйын» әҫәрендәге герой.
Рәүиә — Фәрзәнә Хамматова хикәйәһе персонажы.
# Томызь

Томызь — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кама йылғаһының һул ярына тамағынан 1630 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 58 км.

# Томызь
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100000276
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100027
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Оло Харбей

Оло Харбей — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Харбей йылғаһының уң ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.

# Оло Харбей
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300212115300033664
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303366
* Бассейн коды — 15.02.03.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Дәүләтов Фәрит Нәғим улы

Дәүләтов Фәрит Нәғим улы (ҡайһы бер сығанаҡтарҙа — Әбделнәғим улы; 26 май 1924 йыл — ?) — Бөйөк Ватан һуғышы һәм педагогик хеҙмәт ветераны, капитан. Ҡыҙыл Байраҡ, 1-се дәрәжә һәм 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры.

# Дәүләтов Фәрит Нәғим улы
## Биографияһы

Фәрит Нәғим улы Дәүләтов 1924 йылдың 26 майында Башҡорт АССР-ы Бәләбәй кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Дәүләкән районы) Бик-Ҡарамалы (ҡайһы бер документтарҙа Баҡса) ауылында тыуған.
1941 йылда Дәүләкән хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. Ҡыҫҡа ваҡытлы хәрби училищеға уҡырға ебәрелә. Лейтенант дәрәжәһендә 99-сы Ҡыҙыл Байраҡ орденлы уҡсылар дивизияһының 1-се дивизионы 473-сө артиллерия составында хәрби фельдшер булып хеҙмәт итә. Сталинград янында һуғыш юлын башлап, Берлинға тиклем барып етә. Рейхстагтың стенаһына үҙенең ҡултамғаһын яҙып ҡалдыра — «Гвардия капитаны Ф. Н. Давлетов».
1947 йылда демобилизациялана, тыуған яғына әйләнеп ҡайта. Дәүләкән ҡалаһының 3-сө башҡорт мәктәбендә военрук һәм тарих фәне уҡытыусыһы булып эшләй. Оҙаҡ йылдар мәктәптең Ветерандар советын етәкләй.

# Дәүләтов Фәрит Нәғим улы
## Батырлығы

Дәүләтов Фәрит Нәғим улы, гвардия медхеҙмәт лейтенанты,үҙ ғүмерен аямай, һуғыш яланында һалдат һәм офицерҙарға беренсе медицина ярҙамы күрһәткәне өсөн миҙал һәм ордендар менән бүләкләнә.1944 йылдың 23 мартында һуғыш яланында 12 һалдатҡа һәм офицерға беренсе ярҙам күрһәткәне һәм уларҙы ваҡытында эвакуациялағаны өсөн «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ була.

# Дәүләтов Фәрит Нәғим улы
## Маҡтаулы исемдәре һәмбашҡа бүләктәре

* «Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы (1943)
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1945)
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1945)
* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1986)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1944)
* «Берлинды алған өсөн» миҙалы(1945)

# Дәүләтов Фәрит Нәғим улы
## Шула уҡ ҡарағыҙ

* Дәүләкән
* Бик-Ҡарамалы
# Әбү Суфыян ибн Хәрб

Әбү Суфыян ибн Хәрб әл-Өмәүи, Әбү Суфыян булараҡ билдәле (ғәр. أبو سفيان‎;рус. Абу Суфьян ибн Харб
565, Мәккә — 650, Мәҙинә) — Мәккә хакимы (622—630). Ул Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең иң килешмәҫ дошмандарының береһе була. Мосолмандар Мәккәне яулап алғандан һуң ислам ҡабул итә. Улы Мүәвиә ибн Әбү Суфыян Өмәүиҙәр династияһының беренсе хәлифе була.

# Әбү Суфыян ибн Хәрб
## Биографияһы

Һижрәгә тиклем 56 йыл самаһы элек (565 йыл тирәһе) Мәккәлә тыуған. Өмәүиҙәр затының бай һәм абруйлы ғаиләһенән була. Сауҙа маҡсатында каруандар менән Сүриәгә йыш бара. Мәккәлә уҡый һәм яҙа белгән, белемле бик аҙ кешеләрҙең береһе була.
Әбү Суфыян оҙаҡ ваҡыт ҡорайыштарҙың сәйәси лидеры һәм мосолмандарҙың дошманы була. Әммә эҙәрлекләүҙәр ваҡытында мосолмандарҙы үҙе язалауы тураһында бер хәбәр ҙә юҡ.
Бәҙер һуғышында ҡорайыштар тар-мар ителә, башлыҡтары Әбү Жәһел үлтерелә. Бынан һуң Мәккә етәкселеге Әбү Суфыянға күсә. Ул етерлек көслө армия әҙерләй, һижрәнең 3-сө йылында мосолмандарға ҡаршы сыға һәм Өхүд һуғышында уларҙы еңә.
Өхүд эргәһендәге һуғыштан һуң Әбү Суфыян Мәккәне мосолмандар яулап алғанға тиклем 5 йыл дауамында башлыҡ булып тора.
Ислам динен ҡабул иткәндән һуң Әбү Суфьян мосолмандар менән бергә Хүнәйнә янындағы алышта һуғыша, Таифты ҡамауҙа ҡатнаша. Һуңынан Мөхәммәт Пәйғәмбәр уны идарасы сифатында Нәжрәнгә ебәрә.
Әбү Бәкер һәм Ғүмәр ибн әл-Хәттаб хәлифәләр ваҡытында Әбү Суфыян дәүләт вазифаларын биләй.
70 йәшендә ул Сүриәлә Византияға ҡаршы һуғышҡан мосолмандар армияһы составында була. Улы Йәзид Йәрмүк янындағы алышта ғәскәргә етәкселек итә. Был һуғышта Әбү Суфыян да ҡатнаша. Икенсе улы Мүәвиә 100 йыл тиерлек Хәлифәт менән идара иткән Өмәүиҙәр династияһына нигеҙ һалыусы була.

# Әбү Суфыян ибн Хәрб
## Биографияһы
### Вафаты

Әбү Суфыян 91 йәшендә Мәҙинәлә вафат була.