yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Бикйән Туҡтамышев

Бикйән Туҡтамышев — 1662—1664 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе.

# Бикйән Туҡтамышев
## Биографияһы

Бикйән Туҡтамышев сығышы менән Өфө өйәҙе Себер даруғаһы Ҡыр-Көҙәй улусы башҡорттарынан.
1662—1664 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе була. Аҙнағол Ырыҫҡолов менән Себер даруғаһының көнбайышында баш күтәреүселәр хәрәкәтен етәкләй. Ихтилалды туҡтатыу тураһында хөкүмәт вәкиле М. Есипов менән һөйләшеүҙәрҙән баш тарта.
1663 йылда яҙында Себер ханы улдары менән союз төҙөү тураһында һөйләшеүҙәрҙә ҡатнаша. Өфө воеводаһы кенәз А. М. Волконскийҙың 1664 йылда 1 мартындағы грамотаһында ул ихтилал күтәреүҙә төп ғәйепле кешеләрҙең береһе тип таныла.
Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
# Үҙәк һәм Көнсығыш Европа

Үҙәк һәм Көнсығыш Европа, ЦВЕ, ингл. Central and Eastern Europe, CEE — Үҙәк һәм Көнсығыш Европаның Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһенә (БДБ) инмәгән элекке социалистик дәүләттәренең исеме.
Әҙәбиәттә Көнсығыш Үҙәк Европа (ВЦЕ) атамаһы ла осрай.

# Үҙәк һәм Көнсығыш Европа
## Үҙәк һәм Көнсығыш Европа составы

Элек, «тимер шаршау» өҙөлгәнгә тиклем, иҡтисади (СЭВ), сәйәси (ОВД) интеграция сиктәрендә тығыҙ бәйләнгән дәүләттәр төркөмөн характерлау өсөн ҡулланылған термин.
Үҙәк һәм Көнсығыш Европа дәүләттәренә һәм илдәренә Германиянан (Берләшкән Германия) көнсығыштараҡ һәм Балтик диңгеҙенән көньяҡтараҡ Греция сигенә тиклем урынлашҡан дәүләттәрҙе индерәләр:
* Эстония (ЭССР)
* Латвия (ЛатССР)
* Литва (ЛитССР)
* Польша (ПНР)
* ГДР
* Көнбайыш Берлин
* Чехия (ЧССР)
* Словакия (ЧССР)
* Венгрия (ВНР)
* Румыния (СРР)
* Словения (СФРЮ)
* Хорватия (СФРЮ)
* Босния һәм Герцеговина (СФРЮ)
* Сербия (СФРЮ)
* Черногория (СФРЮ)
* Косово Республикаһы (СФРЮ)
* Албания (НСРА)
* Төньяҡ Македония (СФРЮ)
* Болгария (НРБ)
Хәҙерге тикшеренеүселәр элекке ССР Союзының союздаш республикаларын: Латвияны (элек — Латвия ССР-ы), Литваны (элекке Литва ССР-ы) һәм Эстонияны (элекке Эстон ССР-ы), Европа берлегенә ингәнлектәренә күрә, ЦВЕ дәүләттәре һәм илдәре иҫәбенә индерәләр.
Советтар Союзына ингән һәм Көнсығыш Европа территорияһында урынлашҡан башҡа элекке социалистик илдәр: Белоруссия (элек — Белорус ССР-ы), Украина (элек — Украина ССР-ы), Молдавия (элек Молдавия ССР-ы), Рәсәй (элек РСФСР), күпселек осраҡта Үҙәк һәм Көнсығыш Европа илдәренә инмәйҙәр. Унда шулай уҡ, ҡағиҙә булараҡ, Көнсығыш Европа һәм Көнбайыш Азия киҫешкән ерҙә урынлашҡан Кавказ аръяғы илдәрен дә индермәйҙәр: Әзербайжан (элек Әзербайжан ССР-ы), Әрмәнстан (элек Әрмән ССР-ы), Грузия (элек — Грузин ССР-ы). Был дәүләттәр, Украинанан (ул БДБ-ла ағзалығын ратификацияламай һәм 2018 йылға тиклем уның эшендә күҙәтеүсе сифатында ғына ҡатнаша), Грузиянан, шулай уҡ танылмаған, Молдованың рәсми территорияһының бер өлөшөн контролдә тотоусы Днестр буйы Молдова Республикаһынан башҡа, Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһенә инәләр.
# Камыл-Игл

Камыл-Игл — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сугмутен-Ях йылғаһының уң ярына тамағынан 349 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Камыл-Игл
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200047451
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204745
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Сайм-Еган

Сайм-Ёган — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Поколька йылғаһының уң ярына тамағынан 124 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Сайм-Еган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300064423
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306442
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Приклонский Михаил Васильевич (йәмәғәт эшмәкәре)

Михаил (Елевферий) Приклонский Васильевич (19 декабрь 1728 йыл — 17 декабрь 1794 йыл) — Рәсәй империяһының йәмәғәт эшмәкәре, 1771-1784 йылдарҙа Мәскәү университеты директоры.

# Приклонский Михаил Васильевич (йәмәғәт эшмәкәре)
## Биографияһы

Михаил Приклонский 1728 йылдың 8 (19) декабрендә тыуған. Михаилдың атаһы Василий Иванович (1682—1739) полковник званиеһында булған. 14 йәшендә хәрби хеҙмәткә алына, әммә алты йылдан һуң уны ташлап китә.
1761—1762 йылдарҙа Түбәнге Новгород губернаһы дворяндарынан «Яңы Уложение сығарыу комиссияһына» депутат итеп ебәрелә. 1763 йылдан Сенаттың идара итеүсе Геральдмейстер котораһында колледж кәңәшсеһе булып хеҙмәт итә. 1767 йылда унан яңынан Уложение комиссияһына күсә.
Мәскәү университеты директоры М. М. Херасков отставкаға киткәндән һуң, 1770 йылдың май айынан 1771 йылдың февраленә тиклем директор бурыстарын вице-директор А. А. Тейльс башҡара. 1771 йылдың 17 февраленән куратор И. И. Мелиссино Мәскәү университетының стат кәңәшмәһе Конференцияһына яңы директор вазифаһы сифатында М. В. Прикленскийҙы тәҡдим итә.
М.В Приклонский 1784 йылға тиклем Мәскәү университеты вазифын биләй. Уның 13 йыллыҡ етәкселеге осорондағы төп ҡаҙаныштары булып профессорҙарҙың Сенатҡа "Мәскәү университетының ихтыяждары һәм етешһеҙлектәре " тураһындағы «Күрһәтмәһе» һанала. Унда университет бюджетын арттырыу кәрәклеген һәм уны Воробьёвы ҡалҡыулығына күсереү, «Ирекле Рәсәй йыйылышы» ғилми йәмғиәтен ойоштороу маҡсатҡа ярашлы икәнлеге нигеҙләнә. Императрица Екатерина II ҡушыуы буйынса Мәскәү университетында Приклонский татар теле уҡытыуҙы индерә. 1778 йылда татар әлифбаһы баҫтырып сығарыла. 1777 йылда студенттар театрын тергеҙеүгә булышлыҡ итә. Тамашасыларға А. П. Сумароковтың бер трагедияһы күрһәтелә. 1779 йылдың ғинуарында М. М. Херасков тарафынан Приклонский яңы төҙөлгән Мәскәү университетының дворяндар пансионаты кураторы итеп тәғәйенләнә. 1779 майында Н. И. Новиковҡа университет типографияһын, шулай уҡ китап кибетен һәм «Мәскәү ведомости» гәзитен 1778 йылға тиклем ҡурымтаға бирә..
1784 йылдың уртаһында отставкаға сыға. 1781 йылда намыҫлы хеҙмәте өсөн Тулы хоҡуҡлы стат советник дәрәжәһе бирелә.
Михаил Васильевич Приклонский 6 (17) декабрь 1794 йылда вафат була.
# Эршег

Э́ршег (мадьярса Őrségi Nemzeti Park) — Венгрияның көнбайыш өлөшөндә, Көнбайыш Дунай аръяғы крайында Ваш медьеһы биләмәләрендә урынлашҡан милли парк.
Парктың майҙаны — 44 000 гектар. Эршег паркы — Венгрияның иң йәш милли паркы булып тора, ул 2002 йылда ниеҙләнгән.
Парк Венгрияның иң көнбайыш районында урынлашҡан. Милли парктың территорияһы Раба йылғаһынан көньяҡҡа табан һуҙылған, һәм Австрия һәм Словения менән дәүләт сигенә барып етә.
Милли парк эргәһендәге иң ҙур ҡалалар — Кёрменд һәм Сентготтхард.
Милли парк Эршег тарихи өлкәһенең исеме менән аталған. Сик буйында урынлашҡан Эршег (мадьярса Őrség — гвардия, һаҡсылар) тарихи районында электән сикте һаҡлаусылар йәшәгән.
Милли парк территорияһының 60 %-н тәбиғи хәлендәге, башлыса ылыҫлы урмандар биләй. Эршег урмандарында ҡырағай хайуандарының ҙур ғына популяцияһы һаҡланып ҡалынған. Парк күлдәре үтә күренмәле саф һыуҙары менән билдәле. Эршегта Зала һәм Керка йылғаларының, шулай уҡ Раба йылғаһының бихисап ҡушылдыҡтарының инеше урынлашҡан. Милли парктың бөтөн килеш ҡалған тәбиғәт экологияһын ҡурсалауға ҙур иғтибар бүленә.
Милли парк территорияһында урынлашҡан 18 ауылда элекке Эршегта йәшәгән һаҡсы-күскенселәр өсөн хас булған традициялар һаҡлана һәм тергеҙелә. Төбәк халҡы тик үҙенә генә иҫәп тота алған һәм үҙҙәрен-үҙҙәре тәьмин иткән, бында төрлө һөнәрҙәр үҫешкән — ағас һауыт-һаба, инструменттар, йорт йыһаздары яһағандар, кәрзин үргәндәр, шулай уҡ умартасылыҡ, бәшмәк йыйыу һәм киптереү, бигерәктә көршәк эшләү үҫешкән була.
Эрисентпетер һәм Велемер ауылдарында боронғо готик сиркәүҙәр һаҡланған. Велемерҙағы католик сиркәүенең стеналарының биҙәктәре 1378 йылда эшләнгән тип фаразлана.
13 майҙан 16 майға тиклем Эршегта Сәскә атыу көндәре фольклор байрамы уҙғарыла, уның барышында фольклор коллективтары сығыш яһай һәм ҙур сәскә баҙарҙары үткәрелә.
# Кесе Ҡананак

Кесе Ҡананак — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ҡананак йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Кесе Ҡананак
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010900112115200034152
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203415
* Бассейн коды — 13.01.09.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Почуга

Почуга — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының һул ярына тамағынан 1171 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Почуга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300063693
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306369
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Фёклабрукк

Фёклабрукк (нем. Vöcklabruck) — округ үҙәге булған ҡала. Был округ үҙәге булған Феклаабрукк ҡалаһы Австрияның Үрге Австрия федераль ерендә урынлашҡан.
Феклабрукк ҡалаһы шул уҡ исемдәге округ составына инә. Был округтың халҡы 12 175 кеше тәшкил итә (2016 йылдың 1 ғинуарына ҡарата алынған мәғлүмәттәр буйынса). Феклабрукк ҡалаһы 16 км² майҙанды биләй, диңгеҙ кимәленән 433 метр бейеклектә ята. Рәсми коды — 41746. Ҡаланың бургомистры — Херберт Вальтер Брунштайнер.
Ҡалала «Феклабрукк» футбол клубы бар, уның өйҙәге стадионы — «Форальпенштадион». Был стадион 4400 тамашасыны һыйҙыра.

# Фёклабрукк
## Билдәле шәхестәр

* Медиз-Пеликан Эмилия (1861—1908) — Австрия рәссамы.
* Пестлбергер Лукас (1992), Австрияның шоссе велосипеды буйынса профессиональ спортсыһы.
# Гавриловка (Чека ҡушылдығы)

Гавриловка — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чека йылғаһының уң ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Гавриловка (Чека ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010100312115300005754
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115300575
* Бассейн коды — 14.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Синт-Эстатиус

Синт-Эстатиус — (ҡитға исеме) лағы дәүләт.
# Торгау

Торгау (нем. Torgau) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 19688 кеше йәшәй. Майҙаны — 90,33 км². Диңгеҙ кимәленән 78 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 4860 һәм автомобиль коды TO.
# Фёдорова Нина Михайловна

Фёдорова Нина Михайловна (15 сентябрь 1933 йыл) — СССР-ҙың сәнәғәт хеҙмәткәре. Социалистик Хеҙмәт Геройы.

# Фёдорова Нина Михайловна
## Биографияһы

Нина Михайловна Фёдорова 1933 йылдың 15 сентябрендә Куйбышев өлкәһе Чапаевск ҡалаһында тыуған, хәҙерге Һамар өлкәһендә тыуған.
Һуғыштан алда һәм һуғыш йылдарында ғаилә Краснодар крайында Адыгейҙа йәшәй, һуғыштан һуң ата-әсәһе репрессиялана. Нина тыуған яғына ҡайта һәм үҙәсәһенең һеңлеһе- үҙенең апаһында йәшәй. Ете йыллыҡ мәктәптән һуң, 1953 йылда Куйбышев нефть технологияһы техникумын тамамлай һәм бүлеү буйынса Новокуйбышевск ҡалаһына төҙөлөп ятҡан нефть эшкәртеү заводына эшкә ебәрелә. Ун һигеҙ йәшендә ошо заводты төҙөүсе тотҡондар бригадаһы менән етәкселек итә. Бер нисә тапҡыр ҡатмарлы ситуацияға эләгә, әммә унан сыға белә. Новокуйбышевск нефть эшкәртеү заводының газ ҡоролмалары цехын һәм крекингтарын төҙөй
Һуңынан Нина Михайловнаны бер сменала өлкән оператор итеп тәғәйенләйҙәр. АГФУ-1 һәм АГФУ-2 өлкән оператор булып башләй. Бер нисә етди аварияны бөтөрөүҙә ҡатнаша, шул иҫәптән янғындар менән көрәшә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 20 апрелендәге Указы менән биш йыллыҡ пландың производство заданиеларын үтәүҙә, хеҙмәттә алдынғы ысулдар индереүҙә ҙур уңыштары һәм нефть эшкәртеү һәм нефть-химия сәнәғәтендә юғары техник-иҡтисади күрһәткестәргә өлгәшеүе өсөн Фёдорова Нина Михайловнаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
Производство менән бер рәттән, йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә. Хеҙмәтсәндәрҙең ҡала советы депутаты итеп һайлана, КПСС өлкә комитетында ағза булып тора, партия съезы, СССР ДОСААФ IX һәм Х IX съездары делегаты итеп һайлана. Йәштәрҙең остаздар советы рәйесе, мәктәптә штаттан тыш тәрбиәсе була. Ун йыл дауамында заводтың остаздар советы рәйесе, профактивтарҙың халыҡ унгиверситеты факультеты деканы була. Егерме биш йылдан артыҡ һуғыш, хеҙмәт, ҡораллы көстәр һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары ветерандарының ҡала советы рәйсе урынбаҫары була. Һуғыш ветерандары һәм Новокуйбышевск нефть эшкәртеү заводының тыл хеҙмәтсәндәре тураһында «Опалённые войной» китабының авторы
Ярты быуат самаһы нефть эшкәртеү заводында эшләп, хаҡлы ялға сыға һәм Новокуйбышевск ҡалаһында йәшәй.
Миҙалдар һәм «СССР нефть һәм химия сәнәғәте министрлығы алдынғыһы» билдәһе менән бүләкләнә (1966). Новокуйбышевск ҡалаһының почетлы гражданы (2006).

# Фёдорова Нина Михайловна
## Библиография

* Трудовая слава Самары. Альманах. Выпуск 3. Самара, 2014.
# Нукуалофа

Нукуало́фа (Ҡалып:Lang-ton) — Тонга короллегенең баш ҡалаһы. Халҡы — 24 310 кеше (2010). Тонгатапу утрауында урынлашҡан. Нукуалофала диңгеҙ порты урынлашҡан.

# Нукуалофа
## Тәбиғәт шарттары

Нукуалофа Тонга архипелагының иң ҙур мәрйен утрауында — Тонгатапу утрауында урынлашҡан. Тропик океан климаты хас. Һауа температураһы йыл дауамында +20-нән +26 °C-ҡа тиклем тирбәлә. Ямғырҙар миҙгеле декабрҙән апрелгә тиклем дауам итә. Яуым-төшөм 1500 мм самаһы. Тропик урмандар, ҡыуаҡлыҡтар һәм пальмалар үҫә.
Ҡала климаты :
| Күрһәткес | Ғин | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Йыл |
| Уртаса максимум, °C | 29,4 | 29,9 | 29,6 | 28,5 | 26,8 | 25,8 | 24,9 | 24,8 | 25,3 | 26,4 | 27,6 | 28,7 | 27,3 |
| Уртаса минимум, °C | 23,4 | 23,7 | 23,6 | 22,1 | 20,3 | 19,5 | 18,1 | 18,2 | 18,6 | 19,7 | 21,1 | 22,5 | 20,9 |
| Яуым-төшөм нормаһы, мм | 174 | 210 | 206 | 165 | 111 | 95 | 95 | 117 | 122 | 128 | 123 | 175 | 1721 |
| Сығанаҡ: http://www.met.gov.to/index_files/nukualofa.pdf ||||||||||||||

# Нукуалофа
## Халҡы

Ҡала халҡының һаны — 24 310 кеше (2010). Ҡалала башлыса тонгалар йәшәй (96 %). Ике рәсми тел — тонга һәм инглиз телдәре. Диндарҙар — башлыса мормондар.

# Нукуалофа
## Тарихы

Европаларҙан беренсе булып Тонгатапу утрауына 1643 йылда Голландия диңгеҙсеһе Абель Тасман төшә. 1773 һәм 1777 йылдарҙа Нукуалофа территорияһына инглиз капитаны Джеймс Кук килә. Яҡынса XIX быуат уртаһында Тонга утрау төркөмдәре король хакимлығы аҫтында берләштерелә, ул 1900 йылда Бөйөк Британия менән короллек өҫтөнән протекторат булдырыу тураһында килешеүгә ҡул ҡуя. 1970 йылда протекторат бөтөрөлгәс, ил бойондороҡһоҙ дәүләт тип иғлан ителә, Һәм Нукуалофа Тонганың баш ҡалаһы статусын ала.

# Нукуалофа
## Мәҙәниәте

Тонганың баш ҡалаһының төп иҫтәлекле урыны булып 1867 йылда төҙөлгән король һарайы тора. Ҡала тирәһендә Океанияның боронғо цивилизацияларының оборона ҡоролмалары емереклектәре һәм боронғо тонга аристократтарының кәшәнәләре һаҡланған. Ҡалала бихисап пляждар бар. Ҡала эсендә үҫкән орхидеяларҙың күп төрҙәре менән билдәле.
# Турма-Яха

Турма-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 111 км.

# Турма-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300045000
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304500
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ҡормай

Ҡормай — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ҡаратай-Саҙаҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Ҡормай
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201312111100024427
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102442
* Бассейн коды — 10.01.02.013
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Франциск монастыры Энгельберг

Франциск монастыры Энгельберг (нем. Franziskanerkloster Engelberg, Großheubach) — бавария Гросһойбах община йәрминкәһенән (Түбәнге Франкония) алыҫ түгел урынлашҡан Вюрцбург епархияһына ҡараған ир франциск монастыры; монастырҙың тарихы тауҙа — мәжүсиҙәрҙең изге урынында — ағас сиркәү часовня төҙөлгәндән һуң, яҡынса 1300 йылдан башланған. Төбәктең ғибәҙәт ҡылыу һәм туристик иҫтәлекле урыны һанала; шулай уҡ сиркәү өҫтөндәге порталда урынлаштырылған Изге Михаил һыны менән билдәле.

# Франциск монастыры Энгельберг
## Тарихы һәм тасуирламаһы

үҙенең тарихын, башта Алдараҡ «Реглсберг» тип аталған Энгельберг ҡалҡыулығының тарихы төбәктә христианлыҡ таралғанға тиклемге дәүергә барып тоташа: ул ваҡытта бында мәжүси ғибәҙәтхана булған, һәм бөгөн уның хаҡында эсе туҫтаҡҡа оҡшатып яһалма тәрәнәйтелгән ҙур таш (һарыҡташ) («Hünenstein» йәки «Heuneschüssel» булараҡ билдәле) хәтерләтә. 1300 йыл тирәһендә бында Михаил Архангелға бағышланған ябай ағас сиркәү төҙөлгән: «күк ғәскәре» менән тығыҙ бәйләнгән Михаилды йыш ҡына, элекке мәжүсилек ҡорамдары урынында урынлашҡан ҡорамдарҙы ҡурсалаусы булараҡ һайланған. Шулай итеп, уба «Энгельберг» (һүҙмә-һүҙ — «Фәрештә тауы») тип атала башлаған.
XIV быуат башында, яҡынса 1310 йылда часовняға ҡайһы бер диндәрҙә мөғжизә тыуҙырырға һәләтле һын — хаж ҡылыу урыны булған Богородица статуяһы килтерелгән. Ҡорамға ҡыҙыл ҡомташтан яһалған 612 баҫҡыс алып барған; юлда барокко дәүеренә ҡараған алты часовня һәм 1866 йылда өҫтәлгән 14 «крестный станция» урынлашҡан (ҡара: Тәре юлы Ғибәҙәте). Хаж ҡыла башлаған ваҡыт аныҡ билдәле түгел: ләкин һаҡланған иң боронғо ысын документ — хаж ҡылыу ҡорамы ремонтҡа мохтаж булыуы тураһындағы хәбәр — 1406 йылда яҙылған. Ғибәҙәт ҡылыусылар арта барған һайын, [[Список архиепископов Майнц архиепискобы — Ансельм Казимир Вамбольт — 1630 йылда Рейн провинцияһынан Энгельбергҡа капуцин монахтарын саҡырған һәм монастырҙы төҙөүгә өлгәшкән. 1692 йылда тәүге Мария миһрабын алтарҙы һуңғараҡ, 1695 йылда, монастырь сиркәүендә ерләнгән — ҡәбер ташы һаҡланған — генерал Якоб Альфонс д’Авила монастырға бүләк иткән.
Ғибәҙәтханала мөһим сәнғәт әҫәре булып сиркәү порталына урынлаштырылған Изге Михаилдың бейек һыны тора: уны Захарий өлкән Юнкер 1635 тирәһендә булдырған — ул Изге Михаил мюнхен сиркәүендә Герхард Губерт авторлығындағы күпкә билдәле һыны менән тығыҙ бәйләнгән. Протестант шведтар еңелгәндән, Утыҙ йыллыҡ һуғыштан һуң уларҙы Франкониянан ҡыуғандан һуң, Энгельберг сиркәүен Баварияла тергеҙелгән католик дине һәйкәленә әйләндергән.
Төбәктә секуляризация осоронда, 1828 йылда, монастырь — бавария короле Людвиг I бойороғо буйынса — франциск орденына тапшырыла; ҡарт монахтар Ашаффенбургҡа күсерелгән. 1865 йылда тәүге тапҡыр графиня Ида Хан-Хандың сюжеты менән Майндағы Энгельберг монастыры менән тығыҙ бәйле "Мария Регина"н повесының беренсе томы тәүге тапҡыр баҫылып сыҡҡан. 1899 йылда урындағы сиркәү көнбайышҡа табан киңәйтелгән һәм уға һөҙә терраса ҡушыла. Бөгөн Энгельберг хаж ҡылыусылар һәм туристар араһында ла билдәле: монастырь янында бер исемле ҡара һыра һатҡан магазинсыҡ бар.
# Тойла

Тойла (эст. Toila) — Балтик диңгеҙендәге Фин ҡултығының көньяҡ ярында урынлашҡан ҙур булмаған ҡасаба. Диңгеҙ курорты. Эстонияның Ида-Вирумаа өйәҙе составындағы Тойла улысының административ үҙәге.

# Тойла
## Тарихы

Сауҙагәр Григорий Елисеев заказы буйынса ҡасабала 1897-1901 йылдарҙа һарай төҙөлгән һәм күренекле немец ландшафт архитекторы Куфальдт Тойла-Ору паркын һалған.
1934 йылда һарайҙы Францияға күсеп киткән эмиграция Елисеевтан эстон сәнәғәтселәре һатып алған һәм Эстония президенты Константин Пятсҡа йәйге резиденция сифатында бүләк иткән. Икенсе донъя һуғышы осоронда һарай емерелгән.

# Тойла
## Тойла менән бәйле кешеләр

* Рус шағиры Игорь Северянин 1918 йылдан алып 1935 йылға саҡлы ҡасабала йәшәгән.
* Эстония президенты Константин Пятс 1934 йылдан алып 1940 йылға саҡлы Тойлалағы Ору һарайынйәйге резиденция сифатында файҙаланған.