yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ҡыҙылса (ауырыу)

Ҡыҙылса (рус. корь, лат. morbilli) — кешенең киҫкен йоғошло ауырыуы.

# Ҡыҙылса (ауырыу)
## Уны тыуҙырыусылар

РНК‑лы Morbillivirus төрө вирустары; түбән температураларҙа бер нисә ай буйы йәшәргә һәләтле, юғары температра, ҡояш яҡтыһы, дезинфекция саралары тәьҫирендә һәләк була. Вакцина эшләнмәгән мәктәпкәсә йәштәге балаларҙың 100 % уны йоҡтора ала. Ауырыу һауа аша йоға; тыуҙырғыстары тын алыу юлдарының лайлалы тиресәләренән регионар лимфа төйөрҙәренә тарала, шунда үрсей, һуңынан ҡанға үтеп инә һәм эске ағзаларҙы, үҙәк нервы системаһын һ.б. зарарлай. Инкубация осоро 9—17 көн.

# Ҡыҙылса (ауырыу)
## Төп симптомдары

Интоксикация, йүткереү, күҙҙең лайлалы тиресәһе гиперемияһы, ауыҙҙың лайлалы тиресәләрендә специфик сабыртма, тән тиреһендә тимгелле‑бөртөклө сабыртма барлыҡҡа килеүе һ.б. Диагностикалау өсөн эпидемиологик, клиник һәм лаб. тикшеренеүҙәр мәғлүмәттәре файҙаланыла. Дауалау медикаментоз, диета.

# Ҡыҙылса (ауырыу)
## Өҙлөгөүҙәр

Пневмония, ларингит, энцефалит һ.б.

# Ҡыҙылса (ауырыу)
## Иҫкәртеү

Актив һәм пассив иммунлаштырыу.
Ҡыҙылса (ауырыу) // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: БР ДАҒУ «Башҡорт энциклопедияһы», 2015—2024. — ISBN 978-5-88185-143-9.
# Сенегал (мәғәнәләр)

Сенегал:
* Сенегал — Африкалағы дәүләт.
* Сенегал (йылға) — Африкалағы йылға.
# Теләүембәтов Иршат Әнүәр улы

Теләүембәтов Иршат Әнүәр улы (26 март 1962 йыл — 15 март 2025 йыл)— башҡорт журналисы, политолог, яҙыусы. Башҡортостандың һәм Рәсәйҙең Яҙыусылар союздары ағзаһы.

# Теләүембәтов Иршат Әнүәр улы
## Биографияһы

Иршат Әнүәр улы Теләүембәтов 1962 йылдың 26 мартында Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Аҫҡар ауылында тыуған. Урта мәктәпте тамамлағас, Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетын һәм Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһында аспирантураны уңышлы тамамлай («Сәйәси процестар һәм технологиялар, этносәйәси низағтарҙы өйрәнеү» буйынса махсуслаша).
Хеҙмәт юлын 1985 йылда «Ленинец»—«Ленинсы» республика йәштәр гәзитендә тәржемәсе булараҡ башлай.
1986 йылда Бөрйән леспромхозының комсомол комитеты секретары итеп һайлана, ВЛКСМ-дың Бөрйән райкомы бюроһы ағзаһы була.
1990 йылдан 1995 йылға тиклем тыуған ауылында тарих һәм йәмғиәт фәндәрен уҡыта.
1995 йылдың авгусынан 2002 йылдың июленә ҡәҙәр ете йыл «Башҡортостан» гәзитендә эшләй. Хәбәрсенән алып бүлек мөхәррире, баш мөхәррир урынбаҫарына тиклем вазифа баҫҡыстарын үтә. Республикала, илдә һәм тотош донъяла барған сәйәси ваҡиғаларға арнап аналитик мәҡәләләр менән сығыш яһай, үҙен үткер һүҙле талантлы журналист итеп таныта.
Чечен Республикаһында хәрби хәрәкәттәр барған осорҙа өс мәртәбә (1995, 1997, 1998 йылдарҙа) ижади сәфәрҙә булып ҡайта. Бер нисә мәртәбә Һалдат әсәләре комитеты, Башҡортостан Хөкүмәте ойошторған гуманитар йөктө беҙҙең һалдаттарға алып барып таратыуҙа ҡатнаша. Ундағы хәлдәрҙе үҙ күҙҙәре менән күреп, гәзит биттәрендә мәҡәләләр серияһы менән сығыш яһай.
Юлъяҙмалары, сәйәси темаларға арналған мәҡәләләре өсөн 1996 йылда «Башҡортостан» гәзитенең йыл лауреаты була.
2002 йылдың июлендә «Шоңҡар» журналына баш мөхәррире итеп күсерелә. Артабан Башҡортостан ҡортсолоҡ һәм апитерапия үҙәгендә әйҙәүсе белгес булып эшләп ала. Бер үк ваҡытта эшҡыуарлыҡ менән шөғөлләнә.
2011 йылдың авгусында «Башҡортостан» гәзитенең баш мөхәррир урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.

# Теләүембәтов Иршат Әнүәр улы
## Ҡәләмдәштәре уның тураһында

* Хәким Ә. Тос фекер һәм үткер ҡәләм// Башҡортостан. – 2012. – 23 март. -7-се бит.
* Ураҙғолов, Р. Дуҫ юлда һынала // Башҡортостан. – 2012. – 23 март. -7-се бит.
* Волшебная сила слова // Выше гор – только люди/ Авт. Текста и сост. М.А. Кутлугаллямов. – Уфа,2005. – С. 229-230.

# Теләүембәтов Иршат Әнүәр улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* “Башҡортостан” гәзитенең йыл лауреаты(1996)
* Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте ҡарамағындағы Матбуғат, нәшриәт һәм полиграфия идаралығының Маҡтау грамотаһы
* Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-министрының Рәхмәт хаты
* “Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуҙы үткәреүҙәге ҡаҙаныштары өсөн-2002” миҙалы.

# Теләүембәтов Иршат Әнүәр улы
## Китаптары

* Бығау сыңы: Хикәйәләр, юлъяҙмалар. - Өфө: Китап, 2001. – 256 бит.
* Күстәнәс: Хикәйә/// Йәш көстәр. - Өфө, 1989. – 172-187 биттәр.
* Урман әбейе: Хикәйәләр - Өфө: Баш. кит. нәшр., 1988. – 36 бит.
* Тау эйәһе: Хикәйәләр - Өфө, 1992.
# Әмтә йылғаһы

Әмтә — Рәсәйҙең Ростов өлкәһендәге йылға, Джурак-Сал йылғаһының (Дон бассейны) уң ҡушылдығы. Оҙонлоғо 39 км, һыу йыйыу бассейнының майҙаны, 570 км². Һарҡыуы 1,4 м/км. Был йылғала быуа төҙөлгән.

# Әмтә йылғаһы
## Исеме

Ростов өлкәһендә Оло Әмтә йырыны бар — Кесе Куберле йылғаһының һул ҡушылдығы.
"Ростов өлкәһе тәбиғәтендә" 1940 йылда йылға Ямта тип телгә алынған:
   Джурюк-Сал үҙенә 5 ҙур һул ҡушылдыҡтарҙы — Цеклита, Булукта, Урта һәм Булукта һәм Пандесал - йылғаларын , ә уң яҡтан Зегистаны һул ҡушылдыҡтары Чигарт менән Ямтаны ҡабул итә
Моғайын, йылға исеме калм.ҡалм. ӘмтәӘмтә - тере, йәнләнгән һүҙенән килеп сыҡҡан..

# Әмтә йылғаһы
## Ағым

Йылға Ергеней битләүенең көнбайышында, Оборочная һәм Обрушина йырындары ҡушылған ерҙә башлана. Ағымының дөйөм йүнәлеше көнбайышҡа һәм төньяҡ -көнбайышҡа табан бара. Түбәнге ағымында ҙур Заветный (районы шул исемдә) ауылы аша ағып үтә. Сал йылғаһына уның тамағынан 571 км өҫтәрәк ,Фрунзе утарынан көнбайыштараҡ, һул яҡтан килеп ҡушыла.
Ростов өлкәһе Заветинский районы биләмәләрендә аға.

# Әмтә йылғаһы
## Бассейны

Әмтә йылғаһының бассейны тулыһынса тиерлек Ростов өлкәһе Заветинский районында , ҙур булмаған өлөшө Ҡалмыҡ республикаһы территорияһында урынлашҡан .
* Амта
** Оборочный йырыны (Оброчный) — һул
** Обрушина йырыны— уң
** Бакшин-Сала йырыны — (уң)
*** Дунда йырыны — (уң)
** Рассыпная йырыны — (һул)
** Гусарка йырыны — (уң)
** Терновое йырыны — (һул)
** Анхара — (уң)
** Бабин йырыны — (һул)

# Әмтә йылғаһы
## Тораҡ пункттар

* х. Андреев
* с. Кичкино
* с. Заветное

# Әмтә йылғаһы
## Иҫкәрмә

* ↑ Перечень водных объектов (рек, водотоков), полностью расположенных на территории Ростовской области, подлежащих региональному государственному контролю и надзору за их использованием и охраной(недоступная ссылка)
* ↑ «Природа Ростовской области» — К.
* ↑ ІмтІ
* ↑ По данным Яндекс-Карт
* ↑ Карта России — Заветинский район 2018 йыл 22 октябрь архивланған.
# Теология

Илаһиәт (правосл. богословие) йәки теоло́гия ( грек. θεολογία - грек. θεός «Бог» + грек. λόγος) — ниндәйҙер динде йәки дини тәғлимәтте систематик юл менән бәйән итеү йәки шәрехләү.
Теология дин ғилеменән һәм дин фәлсәфәһенән башҡа өлкә.
Илаһиәт, «богословие» (теология, бор. грек. θεολογία, лат. theologia) төрлө заманда төрлө мәғәнәлә ҡулланылған. Илаһи көс тураһында ғилем мәғәнәһендә «теология» төшөнсәһе XIII быуаттың тәүге яртыһында, Абелярҙың «Христианская теология» (Theologia christiana) тигән китабы сыҡҡандан һәм Париж университетында теология факультеты асылғандан һуң нығына.

# Теология
## «Богословие» һәм «теология» урыҫ телендә

Урыҫ телендә «теология» һүҙендәге тәүге «т» хәреф латин теле аша инеүен күрһәтә, был һүҙ, «богословие» төшөнсәһенән айырмалы, боронғо грек теленән ингән θεολογία менән бер үк түгел. Урыҫ православиеһында үҙ тарафына бары тик «богословие» төшөнсәһе генә ҡулланылыуы тотороҡло күҙәтелә. Әммә урыҫ богословиеһы көнбайыш теологияһы хәрәкәтен күҙәтеп бара,һаҡлыҡ менән ҡуллана һәм уның бай ҡаҙаныштарын үҙ маҡсаттарында бик оҫта файҙалана

# Теология
## Ислам илаһиәте

* Аҡыда — сөнниҙәрҙең мәҙһәбтәргә ярашлы ҡарашы
* Фиҡһ — ислам хоҡуҡиәте
* Пәйғәмбәрҙәр тарихы
* Кираат — Ҡөрьән яҙмаларын дөрөҫ әйтеү белеме
* Тәжүид — Ҡөрьәнде уҡыу ҡағиҙәләре
* Хафиз — Ҡөрьәнде ятҡа бикләү
* Әхлаҡ
* Хәҙистәр ғилеме.
* Тәфсир — Ҡөрьәнде тәфсирләү, аңлатыу
* Сарф — әҙәби ғәрәп теле морфологияһы .

# Теология
## Христиан богословиеһы (теология)

Богословие дисциплинаһы тармаҡтары:
* Догмат (фундаменталь, теоретик) йәки системалы богословие:
** триадология — Троица тураһында ғилем
** ангелология — фәрештәләр тураһында тәғлимәт
** антропология — кеше тураһында тәғлимәт
** хамартология — гонаһ тураһында тәғлимәт
** понерология — яуызлыҡ тураһында тәғлимәт
** христология — Иисус Христос тәбиғәттәре һәм йөҙө тураһында тәғлимәт
** сотериология — ҡотолоу тураһында тәғлимәт
** экклезиология — Сиркәү тураһында тәғлимәт
** иконология — иконалар тураһында тәғлимәт
** сакраментология — йәшерен серҙәр тураһында тәғлимәт
** эсхатология — донъяның ахырғы яҙмыштары тураһында тәғлимәт
* апологетика — рациональ ысулдар ярҙамында динде нигеҙләү
* Сағыштырыулы богословие — башҡа диндәр нигеҙҙәренә компаратив анализ
* Пастырь богословиеһы:
** литургика — ғибәҙәт теория һәм практикаһы
** гомилетика — вәғәз теорияһы һәм практикаһы
** катехитика — дин тураһында башланғыс тәғлимәт
** каноника — сиркәү хоҡуҡиәте теорияһы
* Әхлаҡ богословиеһы
* Библия богословиеһы:
** экзегетика — библия текстарына тәнҡитле аңлатыу йәки интерпретация
** герменевтика — дини сығанаҡтарҙы тәфсирләү теорияһы һәм методологияһы
** исагогика — библеистика бүлеге.
* Тарихи богословие:
** сиркәү археологияһы —сиркәү һәм Библия тарихы
** библия тарихы
** Боронғо Сиркәү тарихы
** византология
** урындағы сиркәүҙәр тарихы
** РПЦ тарихы
# Лёк-Тыдор

Лёк-Тыдор — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вымь йылғаһының уң ярына тамағынан 342 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 66 км.

# Лёк-Тыдор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000020749
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002074
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сярта

Сярта — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Двинская мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Сярта
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300512103000004484
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000448
* Бассейн коды — 03.02.03.005
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Алкин ауыл Советы (Шишмә районы)

Алкин ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Шишмә районы муниципаль районының административ- территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр, Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәренең үҙгәреүе һәм уларҙы үҙгәртеп ҡороуҙар тураһындағы» Законы, ст. 1, ч.189 (Йөҙ ҙә һикһән туғыҙынсы часы Башҡортостан Республикаһының 2006 йылдың 21 июнендәге 329-з һанлы Законы менән индерелә), унда түбәндәге юлдар бар:
   — gsrb.ru/MainLeftMenu/ZakonoTvorch/Zakoni/125-2004.php

# Алкин ауыл Советы (Шишмә районы)
## Составы

Уҙытамаҡ ауылы,
Баҡса ауылы,
Богомоловка ауылы,
Бочкаревка ауылы,
Заводянка ауылы,
Илкәш ауылы,
Яңы Михайловка ауылы,
Сәлих ауылы,
Алкин шифаханаһы ауылы,
Санжаровка ауылы,
Алкин ауылы,
Ураҙбахты ауылы,
Шапоровка ауылы.
# Сергиев Посад (станция)

Сергиев Посад — тимер юл станцияһы, Мәскәү тимер юлының Ярославль йүнәлешендәге Мәскәү өлкәһенең шул уҡ исемдәге ҡалаһында урынлашҡан. Мәскәү-Курск ДЦС-1 тимер юл станциялары эштәрен ойоштороу үҙәгенең хәрәкәт менән идара итеүсе Мәскәү дирекцияһына ҡарай. Төп эштәре характеры буйынса аралаш, күләме буйынса 2-се класс эшенә ҡарай.
1862 йылда станция төҙөлә, 1933 йылда электрләштерелә.
Станцияла өс пассажир платформаһы — бер ҡабырға, ике утрау платформаһы. Улар араһына күсеү бары тик таҡта иҙәндәр аша, бында ер аҫты үткәүелдәре һәм күперҙәре юҡ. Турникеттар ҙа юҡ. 2014 йылда ҡабырғалағы платформаның тимер конструкциялары һүтеп алына һәм реконструкциялана, яңы пассажирҙар платформаһы модулдәрҙән торған ҡоролма булып тора, улар тотош ағастан түшәлгән. Платформаның нигеҙе генә бетондан тора, бөтә эшләнгән конструкция элементтары быяла композитлы материалдарҙан яһалған, асфальт урынына ныҡ көслө, экологик яҡтан таҙа материалдан торған, быяла сүс һәм полиэфир ыҫмаланан эшләнгән, тротуар плиткалары менән ҡапланған. Шулай уҡ ҡоймалар, эскәмйәләр ҙә шундай материалдан эшләнеп ҡуйылған. Мәскәү яғына барған платформа алыҫ юлға йөрөүсе поездарҙы ҡабул итеү маҡсатында түбән ҡуйылған.
Станция Мәскәү — Сергиев Посад электропоездары өсөн һуңғы туҡталыш, ә Мәскәү — Александров, Мәскәү — Балакирево аралаш туҡталыш пункты булып тора. Шулай уҡ Мәскәү яғынан килгән юлдарға бер нисә яҡын килеүсе йөк ташыу юлдары бар, улар нефть ҡойоу станцияһы, ТБИ (ЖБИ) заводы һәм Тураковоға алыр барыусы юлдар.

# Сергиев Посад (станция)
## Станциянан алыҫ араға бәйләнеш

| № поезд | Маршруты | Хәрәкәт итеү составы |
| 101/102, 103/104, 105/106 «Мәскәү-Ярославль» | Мәскәү-Ярославль — Төп Ярославль | ЧС7+12 ултыра торған һәм 1 купелы вагон |
| 115/116 | Мәскәү-Ярославль — Северодвинск | |
| 117/118 | Мәскәү-Ярославль — Архангельск | |
| 108/107 «Көндөҙгө Экспресс» | Мәскәү-Ярославль — Вологда I/Кострома-Яңы (1.02.2019 c) | ЭП20+купелы, плацкартлы һәм ултыра торған вагондар һәм 2 (Вологда һәм Костромаға тиклем) |
| 887/888, 897/898 «Чижов Федор» | Мәскәү-Ярославль — I Александров | ЭД4М-0387 РЭКС ливреяһында |

# Сергиев Посад (станция)
## Иҫтәлекле урындар

* Вокзал алдында эшҡыуар һәм меценат Мамонтов Савва Ивановичҡа һәйкәл һәм уның Мәскәү-Ярославль тимер юлына нигеҙ һалған һәм уның директоры булған атаһы Иван Федорович Мамонтовҡа бюст ҡуйылған.
# Тринум

Тринум (нем. Trinum) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 412 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,34 км². Диңгеҙ кимәленән 85 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6369 һәм автомобиль коды — ABI.
# Нодога

Нодога — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Горький һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 56 км.

# Нодога
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы), Унжа йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300412110000013827
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001382
* Бассейн коды — 08.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Шәрипов Юрий Камал улы

Шәрипов Юрий Камал улы (1940 йыл, Башҡорт АССР-ы, Салауат районы, Ҡалмаҡ ауылы) — «БЭТО концерны» акционерҙар йәмғиәтенең Президенты һәм генераль директоры, элемтә, информатика һәм йыһан Ғилми Тикшеренеү Институтының директоры (Өфө ҡалаһы), техник фәндәр кандидаты, профессор

# Шәрипов Юрий Камал улы
## Биографияһы

Шәрипов Юрий Камал улы 1940 йылда Башҡорт АССР-ы Салауат районы Ҡалмаҡ ауылында тыуа. 1965 йылда ситтән тороп Бөтә Союз финанс-иҡтисад институтын, 1984 йылда СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы Халыҡ хужалығы Академияһын тамамлай. Элемтәсе, төрлө инженер вазифаларында эшләй; Өфө коммутацион аппаратура заводы директоры була; 1984 йылдан Башҡорт АССР-ының Дәүләт планы рәйесенең беренсе урынбаҫары, 1985 йылда беренсе урынбаҫары. 1989 йылда СССР-ҙың халыҡ депутаты, СССР Юғары Советы Президиумы ағзаһы итеп һайлана. Республикаларҙың һәм автономиялы берәмектәрҙең иҡтисади мөнәсәбәттәре буйынса Милли Советы комиссияһы рәйесе, СССР Юғары Советының Оборона һәм дәүләт именлеге комитеты ағзаһы була. «БЭТО концерны» (граждандар һәм махсус тәғәйенләнешле элемтә системаларын һәм телекоммуникациялар системаһын булдырыу буйынса предприятие) акционерҙар йәмғиәте ойоштороусыһы һәм етәксеһе. Ғилми һәм педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнә; Өфө авиация институтының техник кибернетика кафедраһы мөдире, профессоры, уҡытыусыһы, доценты була. Идаралыҡ һәм иҫәпләү техникаһы, йыһан, радио һәм сымлы элемтә, иҡтисад һәм финанс, социология һәм психология, экология һәм политология буйынса 180 фәнни хеҙмәт авторы; Башҡортостан Республикаһы Сәнәғәтселәр һәм эшҡыуарҙар союзы һәм Инженерҙар Академияһын булдырыу инициаторы; Халыҡ-ара һәм Рәсәй инженер Академияһы академигы. 1979 йылда СССР телефонлаштырыу нигеҙенә һалынған күп функциялы цифрлы элемтә системаларын әҙерләү һәм етештереү буйынса халыҡ-ара совет-француз проекты етәксеһе була, артабан — «Рәсәй халыҡ телефоны» программаһы. Башҡорт ССР-ының Дәүләт планында эшләп, халыҡ хужалығы һәм баҙар иҡтисады менән идара итеүҙең иҡтисади ысулдарына күсеү буйынса тәҡдимдәр һәм программалар пакеты эшләй. Был тәҡдимдәр «Үҙгәртеп ҡороу шарттарында төбәк менән идара итеү системаһын камиллаштырыу» китабының нигеҙенә ята. СССР Юғары Советында конверсия буйынса тәҡдимдәр әҙерләүҙә ҡатнаша.

# Шәрипов Юрий Камал улы
## Маҡтаулы исемдәре

Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған иҡтисадсыһы РФ-тың атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе «Почет билдәһе» ордены Миҙалдар менән наградлана
# Солтангәрәев

Солтангәрәев — фамилия.
* Солтангәрәевтәр — цирк артистары ғаиләһе, һыбайлылар.
* Солтангәрәев Рәшит Ғимран улы (1935—2000) — башҡорт яҙыусыһы, Рәсәй Федерацияһының (1996) һәм БАССР-ҙың (1985) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* Солтангәрәев Әмир Миһран улы (1958) — хоҡуҡ белгесе, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, яҙыусы, публицист.
# Юныс үҙәге

Юныс үҙәге (Yunus Centre) — Даккала (Бангладеш) урынлашҡан аналитик үҙәк. 2006 йылда Нобель тыныслыҡ премияһы лауреаты Мөхәммәт Юныс тарафынан фәҡирлекте кәметеү өлкәһендә социаль эшҡыуарлыҡ менән бәйле проблемаларҙы хәл итеү, шулай уҡ профессор Юныстың идеяларын таратыу маҡсатында ойошторола. Үҙәктең башҡарма директоры — Ламия Моршед.

# Юныс үҙәге
## Тарихы

2006 йылда Мөхәммәт Юныс һәм уның «Grameen Bankы» Нобелдең тыныслыҡ премияһына лайыҡ булғас, профессорҙың шәхси офисы асыла («Юныстың секретариаты»). Ул Юныстың идеяларын һәм бизнес-философияһын тарата, социаль эшҡыуарлыҡ менән шөғөлләнергә теләүселәр өсөн универсаль мәғлүмәт майҙансығына әүерелә. 2008 йылдың июлендә «Юныс секретариаты» рәсми рәүештә Юныс үҙәге тип атала башлай. 2009 йылдың ғинуарында Юныс үҙәге һәм «CR» немец консалтинг компанияһы «Grameen Creative Lab»ты нигеҙләй.

# Юныс үҙәге
## Бурыстар һәм проекттар

Юныс үҙәге Мең йыллыҡтың үҫеш маҡсаттары сиктәрендә яңы социаль проекттарҙы үҫтерә, яңы социаль стартаптарға ярҙам итә, партнёрҙар таба һәм социаль эшҡыуарлыҡтың ниндәй ҙә булһа бер өлкәһендәге уртаҡ фекерле кешеләрҙе берләштерә. Үҙәк шулай уҡ квартал һайын социаль бизнес өлкәһендәге яңы эшкәртмәләр тураһында белешмә бюллетене сығара, һәр кем ала алырлыҡ сифатлы тауарҙар һәм хеҙмәттәр тураһында фәҡирлектә йәшәгәндәрҙе мөмкин тиклем киңерәк мәғлүм итеү сараһын күрә. Юныс үҙәге һәм «Grameen Healthcare Trust» булышлығы менән Бангладешта социаль эшҡыуарлыҡҡа BASF, Danone, Intel һәм Veolia кеүек халыҡ-ара корпорациялар инвестициялар һала.
2009 йылда Юныс үҙәге менән «Grameen Creative Lab» Социаль бизнестың глобаль саммитын ойошторҙо. 2014 йылда Юныс үҙәге «Яңы эшҡыуарлыҡ проекты» аша 385 төрлө проектты финансланы.
Гарвард университеты, Боккони университеты, Флоренция университеты, Макгилл университеты, Каледония университеты, Салфорд университеты (Ҙур Манчестер) һәм Азия технологик институты (Патхумтхани) менән хеҙмәттәшлектә Юныс үҙәге социаль эшҡыуарлыҡ нигеҙҙәренә өйрәтеү өсөн уҡыу әсбаптары эшләй.
# Ҡаҙағстан Республикаһының Үҙәк Дәүләт музейы

Ҡаҙағстан Республикаһының Үҙәк Дәүләт музейы (ҡаҙ.) — Алматы ҡалаһында урынлашҡан. Ҡаҙағстанда ҙур һәм иң боронғо музейҙарының береһе. Фонд коллекцияларында 300 меңгә яҡын һаҡлау берәмеге иҫәпләнә.

# Ҡаҙағстан Республикаһының Үҙәк Дәүләт музейы
## Музейҙың тарихы

XIX быуаттың 1930 йылдарында Ырымбур ҡалаһында Неплюев хәрби училище эргәһендә «Ырымбур крайы музейы» ойошторола. Һуңынан музей коллекцияһы фондына Ырымбур крайы музейы коллекцияһы һәм Етеһыу (Семиреченский) өлкә музейы коллекцияһы инә.
1931 йылда музей Алматы ҡалаһының элекке Кафедраль соборы бинаһында урынлаша. 1941 йылдарҙа музей фондына Республика дингә ҡаршы музейы коллекцияһы инә.
1985 йылда хәҙерге бина төҙөлә, хәҙер унда Үҙәк Дәүләт музейы урынлашҡан. Музей комплексы составына Ҡаҙағстандағы сәнғәт әҫәрҙәрен тергеҙеү өҫтөндә эшләгән иң ҙур Реставрациялау үҙәге инә.
2005 йылда музей фәнни-тикшеренеү ойошмаһының рәсми статусын ала, был уға тарихи экспедициялар үткәрергә, һәм ойошманың эшмәкәрлеген киңәйтергә мөмкинлек бирә. 2006 йылдан музей «Музейҙар төнө» халыҡ-ара акцияһында ҡатнаша.
2015 йылда музей эшмәкәрлеген Мәҙәниәт үҙәгенә үҙгәртеү буйынса инициатива барлыҡҡа килә, был экспозицияларҙы үҙгәртеүҙе лә үҙ эсенә алырға тейеш. Был тәҡдим музейҙың дәүләт милегенән муниципаль милеккә күсеүе менән бәйле була

# Ҡаҙағстан Республикаһының Үҙәк Дәүләт музейы
## Экспозиция залдары

* Беренсе экспозиция залы — палеонтология һәм археология залы
* Икенсе экспозиция залы — тарихи этнография залы.
* Өсөнсө зал ике бүлектән тора: «Ҡаҙағстанда йәшәгән халыҡтарҙыңң тарихы һәм этнографияһы» һәм «Ҡаҙағстан Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында. 1941—1945».
* Дүртенсе экспозиция залы — «Хәҙерге Ҡаҙағстан» залы
* Бишенсе экспозиция залы — «Асыҡ фонд». Ҡаҙағстандың археологик алтыны.
* Алтынсы экспозиция залы — «Антропология музейы»
* Етенсе экспозиция зал — Хлудов Николай Гаврилович залы.

# Ҡаҙағстан Республикаһының Үҙәк Дәүләт музейы
## Музей директорҙары

Түбәндә музей директорҙары исемлеге:
* Жиренчин А. М. (1942—1951)
* Есов С. С. (1956—1973)
* Ҡусмәмбәтов Р. И. (1974—1995)
* Дүсәнбинова Г. Б. (1995—1997)
* Жангелдин Т. Е. (1997—1999)
* Нурсан Әлимбайула Әлимбай (1999—хәҙерге ваҡытҡа тиклем)

# Ҡаҙағстан Республикаһының Үҙәк Дәүләт музейы
## Музей бинаһы

Музей бинаһы 1978 йылдан алып 1985 йылға тиклем төҙөлә. Быға тиклем музей Изге Вознесенский соборында урынлаша.
Проектты ГПИ «Казгорстройпроект» әҙерләй. Архитектура коллективының етәксеһе Ю.Г. Ратушный. Проект авторы булып Б.А. Рзагалиев, Б. И. Никишин, В. И. Слюсарева һәм башҡалар хеҙмәттәшлегендә З.М. Мостафина сығыш яһай

# Ҡаҙағстан Республикаһының Үҙәк Дәүләт музейы
## Музей бинаһы
### Ҡомартҡы статусы

1986 йылдың ғинуарында Алматы ҡалаһы башҡарма комитеты ҡарары менән Үҙәк музей бинаһы мәҙәниәт тарихы ҡомартҡылары исемлегенә индерелә
2010 йылдың 10 ноябрендә Алматы ҡалаһының урындағы әһәмиәтенә эйә булған мәҙәниәт һәм тарих ҡомартҡыларының яңы Дәүләт исемлеге раҫлана, бер үк ваҡытта уға ярашлы алдағы ҡарарҙар көсөн юғалтҡан тип таныла. Был Ҡарарҙа урындағы әһәмиәткә эйә булған музей бинаһы ҡомартҡы статусын һаҡлап ҡала. 2014 йылда һаҡлау зонаһы сиктәре раҫлана.