yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Анзай

Анзай — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Алтай крайы/ Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тельбес йылғаһының һул ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Анзай
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кондома йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Томь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300112115200009820
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200982
* Бассейн коды — 13.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Середняя (йылға)

Середняя — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Галичское күле (Вексы йылғаһы башы) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Середняя (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кострома йылғаһы Исады һыу үлсәү посына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300112110000012373
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001237
* Бассейн коды — 08.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Тотманов Рәдис Нурислам улы

Тотманов Рәдис Нурислам улы (5 август 1953 йыл) — бейеүсе, педагог-хореограф һәм балетмейстер. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1994).

# Тотманов Рәдис Нурислам улы
## Биографияһы

Рәдис Нурислам улы Тотманов 1953 йылдың 5 авгусында Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Ишмырҙа ауылында тыуған.
1974 йылда Стәрлетамаҡта Башҡорт мәҙәни-ағартыу училищеһын, 1998 йылда — Рәсәй театр сәнғәте университетын (педагогы Е. П. Валукин) тамамлай.
Эш урыны: 1975 йылдан 1995 йылға тиклем Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамблендә эшләй, 1992—1993 йылдарҙа Өфө хореография училищеһында хореография уҡыта, 1996—2000 йылдарҙа — Башҡорт филармонияһы балетмейстеры, 2002—2004 йылдарҙа — Учалы сәнғәт һәм мәҙәниәт училищеһы педагог-балетмейстеры.
Хореограф булараҡ, ансамблдә «Башҡорт егеттәре бейеүе» («Джигитовка»), «Рус бейеүе» һ. б. бейеүҙәрҙе ҡуйған.
Тотманов Рәдис Нурислам улы Ҡарағалпаҡ (1976), Яҡут (1978), Татар (1989) АССР-ҙарында үткәрелгән БАССР әҙәбиәте һәм сәнғәте көндәрендә һәм Сыуаш АССР-ындағы БАССР мәҙәниәте көндәрендә (1981) ҡатнаша.
СССР һәм донъя буйлап яҡынса 20 илдә гастролдәрҙә була.

# Тотманов Рәдис Нурислам улы
## Бейеүҙәре

* «Бөркөткә һунар уйыны» («Игра-охота на беркута»)
* «Бүләк» («Подарок»)
* «Гөлнәзирә»
* «Дуҫлыҡ» («Дружба»)
* «Еҙ үксә» («Медный каблук»)
* «Тимербайҙың улдары» («Сыновья Тимербая»)
* «Өс туған» («Три брата») һәм башҡалар.

# Тотманов Рәдис Нурислам улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1994).
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1988).
* Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығының Маҡтау ҡағыҙы (2013).
# Эль-Лури

Эль-Лури — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Курь-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Эль-Лури
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200039863
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203986
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Катариненрит

Катариненрит (нем. Katharinenrieth) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 221 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,7 км². Диңгеҙ кимәленән 124 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6542 һәм автомобиль коды — MSH.
# Пангея

Пангея (бор. грек. Πανγαῖα — «барлыҡ ер») — Ер шарындағы барлыҡ ҡоро ерҙе берләштергән, палеозой осороноң һуңында һәм мезозой осороноң башында булған суперконтинент. Исемен Альфред Вегенер тәҡдим иткән (нем. Alfred Lothar Wegener).
Пангея формалашҡан осорҙа, боронғо ҡитғалар бәрелешкән урындарҙа, тау системалары барлыҡҡа килгән. Уларҙың, Урал йәки Аппалачи кеүек ҡайһы берҙәре беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған. Был тауҙар сағыштырмаса йәш булған Европалаға Альп, Төньяҡ Америкалағы Кордильер, Көньяҡ Америкалағы Анд, Азиялағы Гималайҙан күпкә боронғораҡ. Миллиондарса йылдар буйы барған эрозия күреше Урал һәм Аппалачи тауҙарын емергән һәм тәбәнәйткән.
Пангеяны йыуыусы гигант океан Панталасса исемле булған.
Пангея пермь осоронда барлыҡҡа килгән һәм юра осоронда ике континентҡа йырыла. Төньяҡтағы Лавразия һуңыраҡ Евразия һәм Төньяҡ Америкаға айырыла. Көньяҡтаға Гондвананан Африка, Көньяҡ Америка, Һиндостан һәм Антарктида бүленеп сыға.
Суперконтиненттар элегерәк тә булған, мәҫәлән Родиния 750 миллион йыл элек тарҡалған.
Ҡайһы бер фараздар буйынса ҡитғалар таға бер тапҡыр йыйылып Пангея Ультима исемле суперконтинент барлыҡҡа килтерәсәк.
# Спас районы (Татарстан)

Спас районы - Татарстан Республикаһында муниципаль район. Был районда тарихи Болғар ҡалаһы ҡалдыҡлары урнашҡан.
# Гордеев Александр Семёнович

Гордеев Александр Семёнович (10 декабрь 1903 йыл — 16 октябрь 1975 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугире, танкыға ҡаршы ҡорал тоҫҡаусы ярҙамсыһы, гвардия старшинаһы. Еңеү парадында ҡатнашыусы. СССР-ҙың 2‑се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Советтар Союзы Геройы (1944).

# Гордеев Александр Семёнович
## Биографияһы

Александр Семёнович Гордеев 1903 йылдың 10 декабрендә Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе Әнйәк ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Башланғыс белем ала, йөк ташыусы булып эшләй. 1941 йылда Гордеев Тажик ССР-ының Сталинабад районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһына хеҙмәткә саҡырыла. 1942 йылдың көҙөнән Бөйөк Ватан һуғышында. Сталинград һуғышында, Дон өсөн һуғышта ҡатнаша. 1943 йылдың сентябренә гвардия ҡыҙылармеец Александр Гордеев Үҙәк фронттың 61-се армия 7-се гвардия кавалерия корпусы 7-се гвардия кавалерия истребитель-танкыға ҡаршы дивизионында танкыға ҡаршы мылтыҡ тоҫҡаусы ярҙамсыһы була. Днепр өсөн һуғыш ваҡытында батырлыҡ күрһәтә.
1943 йылдың 26 сентябренән 27 сентябренә ҡарай төндә Гордеев өс танкыға ҡаршы мылтыҡ расчеты составында, дошмандың көслө утына ҡарамаҫтан, Белорус ССР-ының Гомель өлкәһе Брагин районы Нивка ауылы районында Днепр йылғаһы аша сығып, унда дошмандың һаны буйынса өҫтөнлөклө көстәре менән алышҡа инә. Ҡараңғылыҡ менән файҙаланып, расчет составындағы яугирҙәр немецтарҙың траншеяһына һиҙҙермәй киләләр, ундағы дошман һалдаттарына граната яуҙыралар һәм окопты баҫып алалар, уны өҫтәмә көс килгәнгә тиклем тоталар.
СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 15 ғинуарындағы указы менән, «командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм немец илбаҫарҙары менән һуғышта ҡаһарманлыҡ һәм батырлыҡ күрһәткәне өсөн», гвардия ҡыҙылармеец Александр Гордеев «Советтар Союзы Геройы» тигән юғары исемгә лайыҡ була, уға Ленин ордены һәм 3003-се «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырыла.
Еңеү Парадында ҡатнаша, Ҡыҙыл майҙан буйлап 7-се гвардия кавалерия корпусы байрағын тотоп үтә. Һуғыш тамамланғандан һуң демобилизациялана. Дүшәмбелә тимер юл вокзалы начальнигы урынбаҫары булып эшләй, артабан поезд начальнигы. 1975 йылдың 27 октябрендә вафат була, Дүшәмбе ҡалаһында ерләнә.

# Гордеев Александр Семёнович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Советтар Союзы Геройы (1944);
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы;
* Ленин ордены 1944;
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены,;
* миҙалдар.
# Гирслебен

Гирслебен (нем. Giersleben) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1039 кеше йәшәй. Майҙаны — 20,14 км². Диңгеҙ кимәленән 128 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6449 һәм автомобиль коды — SLK.
# Ют-Ега

Ют-Ега — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Юма-Ега йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Ют-Ега
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200046775
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204677
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Коми Республикаһы

Коми Республикаһы (коми Коми Республика) — Рәсәй Федерацияһы составындағы республика. Төньяҡ-Көнбайыш федераль округы составына инә.
Баш ҡалаһы — Сыктывкар.
Коми (Зырян) автономиялы өлкәһе булараҡ 1921 йылдың 22 авгусында ойошторола. 1936 йылдың 5 декабрендә Коми АССР-ы тип үҙгәртелә.
1992 йылдың 26 майында Рәсәй Федерацияһы составындағы республика — Коми ССР-ы тип үҙгәртелә, 1993 йылдың 12 ғинуарынан — Коми Республикаһы.

# Коми Республикаһы
## Халҡы

Росстат мәғлүмәттәре буйынса республиканың халыҡ иҫәбе 856 831 кеше тәшкил итә. (2016). Халыҡ тығыҙлығы — 2.06 кеше/км².
Милли составы:
| | 1926 | 1939 | 1959 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 | 2010 |
| Урыҫтар | 13 731 (6,6 %) | 70 226 (22,0 %) | 389 995 (48,4 %) | 512 203 (53,1 %) | 629 523 (56,7 %) | 721 780 (57,7 %) | 607 021 (59,6 %) | 555 963 (65,1 %) |
| Коми | 191 245 (92,2 %) | 231 301 (72,5 %) | 245 074 (30,4 %) | 276 178 (28,6 %) | 280 798 (25,3 %) | 291 542 (23,3 %) | 256 464 (25,2 %) | 202 348 (23,7 %) |
| Украиндар | 34 (0,0 %) | 6010 (1,9 %) | 80 132 (9,9 %) | 82 955 (8,6 %) | 94 154 (8,5 %) | 104 170 (8,3 %) | 62 115 (6,1 %) | 36 082 (4,2 %) |
| Татарҙар | 32 (0,0 %) | 709 (0,2 %) | 8459 (1,0 %) | 11 906 (1,5 %) | 17 836 (1,6 %) | 25 980 (2,1 %) | 15 680 (1,5 %) | 10 779 (1,3 %) |
| Белорустар | 11 (0,0 %) | 3323 (1,0 %) | 22 339 (2,8 %) | 24 706 (3,1 %) | 24 763 (2,2 %) | 26 730 (2,1 %) | 15 212 (1,5 %) | 8859 (1,0 %) |
| Немецтар | 15 (0,0 %) | 2617 (0,8 %) | 19 805 (2,5 %) | 14 647 (1,8 %) | 13 339 (1,2 %) | 12 866 (1,0 %) | 9246 (0,9 %) | 5441 (0,6 %) |
| Башҡорттар | - | 56 (0,02 %) | 623 (0,08 %) | - | - | 5313 (0,42 %) | 3149 (0,31 %) | 2333 (0,26 %) |
| Башҡалар | 2246 (1,1 %) | 4810 (1,5 %) | 40 395 (5,0 %) | 42 207 (4,4 %) | 49 948 (4,5 %) | 67 779 (5,4 %) | 52 936 (5,2 %) | 34 831 (2,7 %) |
Коми Республикаһында 1989 йылда — 5313, 2002 йылда — 3149 башҡорт йәшәгәне теркәлгән.

# Коми Республикаһы
## Билдәле шәхестәр

* Матюшин Сергей Иванович (14.09.1943—9.11.2012), табип, яҙыусы, тәржемәсе. 1983 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Степан Злобин исемендәге әҙәби премия лауреаты (2012). Салауат ҡалаһының почётлы гражданы.

# Коми Республикаһы
## Административ-территориаль бүленеше
### Ҡала округтары

1. Сыктывкар 2. Воркута 3. Инта 4. Усинск 5. Ухта

# Коми Республикаһы
## Административ-территориаль бүленеше
### Муниципаль райондар

6. Вуктыл муниципаль районы 7. Ижемск муниципаль районы 8. Княжпогост муниципаль районы 9. Койгород муниципаль районы 10. Корткеросск муниципаль районы 11. Печора муниципаль районы 12. Прилуз муниципаль районы 13. Сосногорск муниципаль районы 14. Сыктывда муниципаль районы 15. Сысольск муниципаль районы 16. Троицко-Печорск муниципаль районы 17. Удорск муниципаль районы 18. Усть-Вымск муниципаль районы 19. Усть-Куломск муниципаль районы 20. Усть-Цилемск муниципаль районы
# Ускройня

Ускройня — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Селигер күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Ускройня
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга Үрге Волга бейшлотынан Зубцов ҡалаһына тиклем , Вазуза йылғаһы башынан Вазуза һыуһаҡлағысына тиклем индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010100412110000000397
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000039
* Бассейн коды — 08.01.01.004
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Пенькова Тамара Ильинична

Пенькова Тамара Ильинична (4 ғинуар 1940 йыл) — хеҙмәт ветераны, СССР-ҙың малсылыҡ алдынғыһы. Ырымбур өлкәһе Быҙаулыҡ районы Ильич исемендәге колхоздың элекке һауынсыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1981).

# Пенькова Тамара Ильинична
## Биографияһы

Тамара Ильинична Пенькова 1940 йылдың 4 ғинуарында Чкалов (хәҙерге Ырымбур) өлкәһенең Быҙаулыҡ районы «Красногвардеец» совхозында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Һигеҙ йыллыҡ мәктәпте тамамлай һәм Ильич исемендәге колхозда фермала эшләй башлай.
30 йылдан ашыу һауынсы булып эшләй, беренсе класлы малсылыҡ оҫтаһы булып китә. Беренселәрҙән булып машина менән һауыуҙы үҙләштерә. Бер йылдан үҙенә беркетелгән 30 һыйырҙың һәр береһенән 3000-әр килограмм һөт һауып ала. Юғары күрһәткестәре өсөн бер нисә тапҡыр орден һәм миҙалдар менән бүләкләнә.
Унынсы биш йыллыҡта (1976—1980 йылдар) планда ҡаралған 5550 центнер урынына 6808 центнер һөт һауа. Заданиены 122 процентҡа үтәй.
Малсылыҡ продукттарын етештереү һәм дәүләткә һатыу буйынса унынсы биш йыллыҡ заданиеһын һәм социалистик йөкләмәләрен үтәүҙә өлгәшкән ҙур уңыштары өсөн 1981 йылдың 13 мартында СССР Юғары Советы Президиумының указы менән Пенькова Тамара Ильиничнаға, Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
Ырымбур өлкәһенең Быҙаулыҡ районында йәшәй.
2013 йылдан алып — Ырымбур өлкәһе губернаторы эргәһендә аҡһаҡалдар советы ағзаһы.
Халыҡ депутаттарының район Советы депутаты итеп һайлана.

# Пенькова Тамара Ильинична
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1981) — малсылыҡ продукттарын етештереү һәм дәүләткә һатыу буйынса унынсы биш йыллыҡ заданиеһын һәм социалистик йөкләмәләрен үтәүҙә өлгәшкән ҙур уңыштары өсөн.
* Ленин ордены (1971)
* Ленин ордены (1981)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1973)
* миҙалдар
# Трушин

Трушин (рус. Трушино) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Почта индексы — 453384, ОКАТО коды — 80226810001.

# Трушин
## Халыҡ һаны

| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1939 | 329 | |
| 1959 | 200 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1970 | 153 | |
| 1979 | 113 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1989 | 199 | |
| 2002 | 254 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 2009 | 249 | |
| 2010 | 221 | |

# Трушин
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Иҫәнғол): 21 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Һарыҡташ): 75 км
# Восточная Муза

Восточная Муза — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Муза йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Восточная Муза
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010500112115200023691
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202369
* Бассейн коды — 13.01.05.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Михаил Нагибин проспекты

Михаил Нагибин проспекты — Дондағы Ростов ҡалаһындағы урам. Ворошилов районы аша үтә, бер өлөшө Ворошилов районының Октябрь һәм Киров райондары менән сиге буйлап бара. Текучёв урамы менән киҫешкән ерҙә башлана, Нариманов урамы менән киҫешкәндән һуң Плиев урамын һәм Ольховский тыҡрығын киҫә. Гагарин майҙанынан һуң көньяҡтан төньяҡҡа йүнәлә, Ленин майҙанынан һуң төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай йүнәлеш ала. Проспекттың бөтә дауамында 6 хәрәкәт һыҙаты бар.

# Михаил Нагибин проспекты
## Исеме

1967 йылға тиклем Төньяҡ проспект тип аталған, унан һуң — Октябрь проспекты. 2000 йылда магистраль тағын да атамаһын алмаштыра, «Роствертолдың» элекке директоры иҫтәлегенә Михаил Нагибин проспекты булып китә.

# Михаил Нагибин проспекты
## Тарихы

Уҙған быуаттың 40-сы йылдар аҙағында-50-се йылдар башында Дондағы Ростов төньяҡ йүнәлештә йылдам үҫешә башлай. Ул ваҡытта үҫешеүсе район менән автомобиль бәйләнеше, тимер юл менән бер кимәлдә киҫешкән урыны булған Будённый проспекты буйынса башҡарыла, был ҙур ауырлыҡтар тыуҙыра. Ворошилов проспектын төньяҡ йүнәлешендә дауам итергә ҡарар ителә. Яңы трассала, Воронеж йүнәлешендәге тимер юлы менән ике кимәлдә киҫешеүҙе тәьмин иткән юл үткәргес төҙөлә. Артабан Безымянная йырынын быуыусы дамба төҙөлә, һәм 50-се йылдар башында уҡ проспектта трамвай юлы һалына, ә алты йыл үткәс троллейбус йөрөй башлай.

# Михаил Нагибин проспекты
## Транспорт

М. Нагибин проспекты Төньяҡ торлаҡ массив халҡы өсөн мөһим әһәмиәткә эйә, нәҡ ошо проспект аша ҡаланың был өлөшөнән төп пассажир ағымы үтә. Проспект буйлап күп һанда коммерция һәм муниципаль автобус маршруттары үтә (22, 33, 42, 45, 46, 47, 49, 65, 77, 78, 83, 90, 99), троллейбус № 6 һәм күп һанда маршрут таксиҙары.

# Михаил Нагибин проспекты
## Иғтибарға лайыҡ объекттар

* Дон дәүләт техник университеты
* Туғандар ҡәберлеге (Дондағы Ростов)
* Студенттар паркы
* Дон дәүләт техник университеты (ДГТУ) ятағы
* Көньяҡ Федераль университеттың психология факультеты
* Роствертол
* Горизонт сауҙа үҙәге
* Көньяҡ Университет (ИУБиП)
* Рио сауҙа үҙәге
# Ирсеть (Рудня йылғаһының түбәнге ҡушылдығы)

Ирсеть — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе, Сыуаш Республикаһы, Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Рудня йылғаһына ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.

# Ирсеть (Рудня йылғаһының түбәнге ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500212110000038079
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003807
* Бассейн коды — 08.01.05.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Платов майҙаны (Новочеркасск)

Платов майҙаны — Ростов өлкәһенең Новочеркасск ҡалаһы үҙәгендәге майҙан.

# Платов майҙаны (Новочеркасск)
## Тарихы

Ҡала планын төҙөгәндә, Новочеркассктың тәүге архитекторы Франц де Волан ҡала үҙәгенә ҙур майҙанды урынлаштыра. Ул хәҙер Александр, Пушкин, Атаман урамдары һәм Платов проспекты атамалары менән йөрөгән урамдар менән уратыла. Майҙан яйлап төҙөлә. 1805 йылдың 18 майында унда сауҙа өсөн тәғәйенләнгән Ҡунаҡһарай бинаһы һалына. Башта майҙан Ҡунаҡһарай майҙаны тип атала.
В. Броневский үҙенең «Дон ғәскәре тарихы. Дон ере һәм Кавказ минераль һыуҙары тасуирламаһы» (1834) китабында майҙанды баҡса участкалары булған буш урын тип һүрәтләй. Майҙандың төп төҙөлөшө булып тиҙ арала күтәрелгән тәҙрәһеҙ Ҡунаҡһарай тора.
1841 йылда Новочеркасскта урамдарға һәм майҙандарға рәсми исем бирелә. Каруанһарай майҙаны Императором Александр килгәндән һуң, Александр исемен ала. 1853 йылдың майында майҙанда атаман М. И. Платовҡа (скульпторы А. А. Иванов, Н. А. Токарев, П. К. Клодт) һәйкәл асыу тантанаһы үтә.
Был ваҡытҡа майҙанда 1844 йылда төҙөлгән, өлкә идараһын һәм округ судын да индереп, өлкә йәмәғәт урыны, Ҡунаҡһарайҙың ағас кибеттәре, ағас Александр сиркәүе, боронғо ҡурғандар була. Һуңыраҡ Ҡунаҡһарайҙың ағас кибеттәре һүтелә, улар урынына 1857 йылда сауҙа рәттәренеү таш бинаһы (архитекторы И. О. Вальпреде) төҙөлә. 1860 йылда Александр баҡсаһы эргәһендә наказлы атаман һәм ҡалға килеүсе юғары даирәләр өсөн Атаман һарайы һалына башлай.
ХIХ быуатта Александр майҙанына һуйырташ түшәлә. XIX быуат аҙағы — XX быуат башында Новочеркасск күренештәре менән открыткалар сығарыла. Уларҙың береһендә Александр майҙаны ла бар.
Әлеге ваҡытта Платов майҙаны Новочеркассктың төп майҙаны булып тора. Унда ҡала байрамдары һәм фестивалдәр үткәрелә.
# Пята-Яха (Сядор-Яха ҡушылдығы)

Пята-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сядор-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 59 км.

# Пята-Яха (Сядор-Яха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300041006
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304100
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кесе Ағарҙаш

Кесе Ағарҙаш - рус. Малый Агардяш - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡарабаш ҡала округындағы күл.

# Кесе Ағарҙаш
## Географияһы

Кесе Ағарҙаш Силәбе өлкәһенең Ҡарабаш һәм Ҡыштым ҡалалары араһында ятҡан күл.
Иң яҡын һыу ятҡылыҡтары: Арғужа һыуһаҡлағысы, Оло Ағарҙаш , Юшты, Алабуға күлдәре.
Ҡарабашҡа тиклем – 10 км, Силәбегә 90 км алыҫлыҡта ята.
Координаттары: 55°31′3.15″N 60°20′17.29″E .

# Кесе Ағарҙаш
## Тасуирламаһы

* Уртаса тәрәнлеге — 5 м, иң тәрән урыны — 9 м.
* Һыу көҙгөһө - 80 га
* Оҙонлоғо - 700 м, киңлеге — 900 м
* Үтәҙеклеге - 3 м.
* Һыуы - сөсө.

# Кесе Ағарҙаш
## Флораһы һәм фаунаһы

Күлде ҡуйы ҡатнаш урман уратып алған, тауҙар араһында ята.
Һыу үләндәренә бай: ҡамыш, екән, тростник (ҡыяҡлы ҡамыш), томбойоҡ үҫә.
Кесе Ағарҙаш балыҡҡа ла бай: карп, ҡарабалыҡ, табан балыҡ, суртан, аҡ амур, рипус, бәрҙе, алабалыҡ, опто, ябай һыла, бағыр, уҡбаш, бикре, ҡушбаш тереклек итә.

# Кесе Ағарҙаш
## Этимологияһы

Силәбе дәүләт университеты уҡытыусыһы Ғ.К. Вәлиев атаманың балыҡҡа килеүен былай аңлата:
   Большой Агардяш, и его правый безымянный ручей, протекающий через Малый Агардяш, слившись, образуют озерную пару, что и подтверждают башкирские названия Ағарҙаш с аффиксом совместности -даш//-дəш//-ҙаш//-ҙəш//-таш//-тəш:. Русская передача аффикса с мягким согласным -д- (-дяш) говорит о возможном произношение слова башкирами в палатальном варианте: -Әгəрҙəш
Йәғни, халыҡ телендә гидроним Кесе Ағарҙаш булып та, Кесе Әгәрҙәш булып та йөрөүе ихтимал.

# Кесе Ағарҙаш
## Шулай уҡ ҡара

* Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге