yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ҡыштым

Ҡыштым — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһендәге өлкә әһәмиәтендәге ҡала, был статусты 1934 йылда алған.
Ҡала Ҡыштым йылғаһы буйындаа урынлашҡан. Өлкә үҙәге Силәбегә тиклем 90 км. Ҡала янында Большая Акуля, Һыуғомаҡ өңөрө, Һыуғомаҡ тауы, Һыуғомаҡ күле бар. Ҡаланы урман уратып алған.

# Ҡыштым
## Тарих

1755 йылда Никита Никитич Демидов Үрге-Ҡыштым һәм Түбәнге-Ҡыштым тимер иретеү заводтарына нигеҙ һала, ике йылдан улар сафҡа инә. 1761 йылда иһә Англияға тимер экспортлау башлана.
Бөгөн ҡалалағы иң ҙур предприятие — Ҡыштым баҡыр-электролит заводы.
Ҡалала Силәбе дәүләт университеты һәм Көньяҡ Урал дәүләт университетының филиалдары эшләй. Егауыҙы тауы күрше Һыуғомаҡ тауы менән бергә Ҡыштым ҡалаһының гербына ингән.

# Ҡыштым
## Билдәле шәхестәре

* Ғәлимов Вәлиәхмәт Ғирфанетдин улы (1909—15.02.1994), театр актёры, режиссёр, драматург һәм педагог. 1931—1942 һәм 1949—1956 йылдарҙа хәҙерге Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры, шул иҫәптән 1942—1948 йылдарҙа театрҙың художество етәксеһе, 1956 йылдан — баш режиссёры; бер үк ваҡытта 1940—1970 йылдарҙа Өфө сәнғәт училищеһы уҡытыусыһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1949), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1944) артисы. Өс Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1955, 1967, 1971) кавалеры.

# Ҡыштым
## Халҡы

2016 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халҡы буйынса ҡала Рәсәй Федерацияһының 1112 ҡалаһы араһында 375-се урында була
# Шулма (Суда ҡушылдығы)

Шулма — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Суда йылғаһының һул ярына тамағынан 1,4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Шулма (Суда ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суда, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200212110000008132
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000813
* Бассейн коды — 08.01.02.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Өфөнөң тиҙ йөрөшлө трамвайы

Өфөнөң тиҙ йөрөшлө трамвайы (рус. Уфимский скоростной трамвай) — Башҡортостан Республикаһының баш ҡалаһы Өфөлә планлаштырылған тиҙ йөрөшлө трамвай системаһы. Тиҙ йөрөшлө трамвай юҡҡа сығарылған Өфө метрополитены проектына алмаш булырға тейеш. Әлеге ваҡытта проект экспертиза үтә.

# Өфөнөң тиҙ йөрөшлө трамвайы
## Тасуирлама

Тиҙ йөрөшлө транспорт тармағын төҙөү кәрәклеге булған пассажирҙар ташыу линияһы юғары йөкләнештәр менән эшләүгә бәйле. Тиҙ йөрөшлө трамвай метрополитенға алмаш булараҡ проектлана, төҙөлөшкә һәм хеҙмәтләндереүгә күпкә әҙерәк сығымдар сарыф итеп, тиҙлек буйынса шундай уҡ күрһәткестәр менән тәьмин итергә тейеш. Проект шулай уҡ ҡаланың үҙәк һәм төньяҡ өлөшө араһында өҙөлгән трамвай селтәрен тоташтырыуға булышлыҡ итәсәк.

# Өфөнөң тиҙ йөрөшлө трамвайы
## Характеристикаһы

Тиҙ йөрөшлө трамвай системаһы, баш ҡаланың төп магистралы — Октябрь проспектына параллель — проспекттан көнсығыштараҡ һәм көнбайыштараҡ перифериялағы урамдар буйлап барған ике тармаҡтан тора. Тиҙ йөрөшлө трамвай линиялары башҡа трамвай системаһы менән бәйле, ә ул үҙ сиратында модернизациялауға дусар буласаҡ. Тиҙ йөрөшлө трамвай линияларында максималь тиҙлекте 70 км/сәғ-ға тиклм үҫтереү мөмкинлеге тәьмин ителәсәк. Составтарҙың иҫәпләнгән уртаса тиҙлеге, туҡталыштарҙы иҫәпкә алып, 30 км / сәғ тәшкил итәсәк. Трамвай юлдарын төҙөүҙең заманса технологияларын һәм заманса хәрәкәтсән составты ҡулланыу пассажирҙар һәм яҡындағы йорттарҙағы кешеләр өсөн дискомфорт булмауын тәьмин итә.

# Өфөнөң тиҙ йөрөшлө трамвайы
## Беренсе сираты

Өфөнөң тиҙ йөрөшлө трамвайы (беренсе сираты) :
Проекттың беренсе сираты, Блюхер урамы буйлап трамвай линияһы һалыу юлы менән, төньяҡ һәм көньяҡ трамвай системаларын тоташтырыуҙы күҙаллай. Был линияла 7 станция урынлаштырыласаҡ, шуларҙың өсәүһе ҡала автотранспорт системаһы менән транспорт үҙәге ролен башҡара, ә бер станцияһы ҡала яны тимер юлының 1629 км туҡталыш пункты менән пассажирҙар үткәүеле ярҙамында бәйле. Кеше именлеге өсөн, Мәжит Ғафури исемендәге парк буйлап һуҙылған участка, 1,1 км оҙонлоғондағы эстакада булып үтә. Туҡталышһыҙ хәрәкәт тәьмин итер өсөн, линияның бер өлөшө Октябрь проспекты аҫтынан, 72 м оҙонлоғондағы тоннель буйлап үтә.

# Өфөнөң тиҙ йөрөшлө трамвайы
## Икенсе сираты

Өфөнөң тиҙ йөрөшлө трамвайы (икенсе сираты) :
Проекттың икенсе сиратын башҡарыу линияның үткәреү һәләтен арттырыу, Октябрь проспекты буйлап халыҡ тығыҙ йәшәгән биҫтә эсенән үтеү иҫәбенә халыҡты солғап алыу радиусын киңәйтеү мөмкинлеге бирәсәк. Фараз буйынса был линияның күп өлөшө Комсомол һәм Рәсәй урамдарынан эстакада буйлап үтә, был үҙ сиратында трамвайҙың урам саттарында туҡталышһыҙ хәрәкәтен тәьмин итә. Проект буйынса линияла 14 станция урынлаштырыу ҡаралған, уларҙың һәр береһе булған транспорт туҡталыштары менән үҙәк барлыҡҡа килтерәсәк. Беренсе сираты төҙөлөшө уңышлы тамамлағандан һуң икенсе сиратын тормошҡа ашыра башлау планлаштырыла.
# Ҡолоҡай

Ҡолоҡай (рус. Кулукаева) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл. Ҡолой ауыл биләмәһе составына инә.

# Ҡолоҡай
## Географик урынлашыуы

Мейәс йылғаһы буйында урынлашҡан.

# Ҡолоҡай
## Тарихы

Ҡолоҡай — әйле башҡорттарының ауылы. Тәүге тапҡыр 1795 йылда телгә алына. Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Әйле улусы составында була. Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 5-се башҡорт кантонының 3-сө йортона керә.
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡортостан АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы Арғаяш районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Арғаяш районы составында.

# Ҡолоҡай
## Халҡы

| 1795 | 1834 | 1866 | 1900 | 1916 | 1920 |
| 73 | 130 | 159 | 197 | 223 | 212 |
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (100 %) йәшәй.

# Ҡолоҡай
## Билдәле шәхстәре

* Солтанова Сәйҙә Мөбәрәк ҡыҙы (1925—2021) — актриса, хореограф, режиссер, педагог. Башҡортостандың атҡа­ҙанған мәҙә­ниәт хеҙмәткәре (1993).
# Кесе Куб

Кесе Куб — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Весляна йылғаһының һул ярына тамағынан 121 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Кесе Куб
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100001594
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100159
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Джигиат

Джигиат — Рәсәйҙәге йылға. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кестанты йылғаһының уң ярына тамағынан 5,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 5,2 км.

# Джигиат
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баксан, Черек йылғаһыҙ . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07020000712108200004611
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200461
* Бассейн коды — 07.02.00.007
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Кончураиха

Кончураиха — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Мильтюш йылғаһының һул ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Кончураиха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200512115200004404
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200440
* Бассейн коды — 13.01.02.005
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# 1893 йыл

II мең йыллыҡ :
XVII быуат — XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат — XXI быуат :
Хронологик таблица :
1893 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1893 MDCCCXCIII |
| Юлиан стилендә | 1892—1893 (13 ғинуардан) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2645—2646 (3 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7401—7402 (13 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5653—5654 ה'תרנ"ג — ה'תרנ"ד |
| Мосолман календары | 1310—1311 |
| Боронғо әрмән календары | 1342 ԹՎ ՌՅԽԲ |
| Ҡытай календары | 4589—4590 壬辰—癸巳 чёрный дракон — чёрная змея |
| Эфиопа календары | 1885—1886 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 1949—1950 |
| - Шака самват | 1815—1816 |
| - Кали-юга | 4994—4995 |
| Иран календары | 1271—1272 |
1893 (бер мең һигеҙ йөҙ туҡһан өсөнсө) йыл — кәбисә булмаған йыл, григориан календары буйынса йәкшәмбе көндө башлана. Был беҙҙең эраның 1893 йылы, 2 мең йыллыҡтың 893 йылы, XIX быуаттың 93 йылы, XIX быуаттың 10 ун йыллығының 3 йылы, 1890 йылдарҙың 4 йылы.

# 1893 йыл
## Тыуғандар

* 29 декабрь — Дәүләтшин Ғөбәйҙулла Әхмәткирәй улы, дәүләт эшмәкәре һәм яҙыусы. 30-сы йылдарҙа, ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә Башҡортостандың халыҡ мәғарифын ойоштороуға, мәктәптәрҙә уҡытыу-тәрбиә эшен яҡшыртыуға ҙур өлөш индерә.
# Хәлитова Сәмәрә Әхәт ҡыҙы

Хәлитова Сәмәрә Әхәт ҡыҙы (5 сентябрь 1960 йыл) — уҡытыусы, спортсы. Гер күтәреү буйынса 5 тапҡыр донъя чемпионы, Гиннесс рекордтар китабына индерелгән.

# Хәлитова Сәмәрә Әхәт ҡыҙы
## Биографияһы

Сәмәрә Әхәт ҡыҙы Хәлитова 1960 йылдың 5 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Иҫке Монасип ауылында тыуған.
Иҫке Монасип мәктәбенең һигеҙенсе синыфында уҡыған сағында еңел атлетика буйынса район чемпионы була.
Утыҙ ике йыл тыуған ауылында физкультура уҡытыусыһы булып эшләп, 2010 йылда хаҡлы ялға сыға. «Йыл уҡытыусыһы — 2004» тигән маҡтаулы исемгә лә лайыҡ булған.
2013 йылда Бөрйән район үҙәгендә физкультура-сәләмәтләндереү комплексы асыла, һәм ул шунда методист-инструктор булып эшләй.
Хаҡлы ялға сыҡҡас, гер спорты менән мауығып китә. Башта район ярыштарында уңышҡа өлгәшһә, тора-бара республика буйынса ла приздар ала башлай. Унан инде халыҡ-ара бәйгеләргә лә саҡырыла.

# Хәлитова Сәмәрә Әхәт ҡыҙы
## Спорт ҡаҙаныштары

2012 йылдың майында Керчь ҡалаһында спортсы-ветерандар өсөн үткәрелгән халыҡ-ара чемпионатта ул, тәүге тапҡыр ғына шул кимәлдә ҡатнашыуға ҡарамаҫтан, юғары күрһәткестәргә өлгәшә.
Икенсе урынды яулаған үҙенән 2 йәшкә кесерәк Елена Уварованы ул хатта 49 килограмға уҙып китеп, 121 кг ауырлыҡты күтәрә.
Шул уҡ йылдың июлендә Беларусь Республикаһының баш ҡалаһы Минскиҙа 75 кг ауырлыҡҡа тиклемге 50—54 йәшлектәр араһында ул тиҫтәләгән ҡатын-ҡыҙ араһында көс һынаша һәм барыһын да еңеп, донъя чемпионкаһы титулы алып ҡайта.
2011—2017 йылдарҙа республика ярыштарында даими беренселек яулай.
Иң яҡшы һөҙөмтәһе — 10 минутта 166 тапҡыр 16 килограмлыҡ герҙе күтәрә.
2 тапҡыр халыҡ-ара, 4 тапҡыр Европа, 5 тапҡыр донъя чемпионы.
30 минутлыҡ ярым марафонда 10 кг-лыҡ герҙе 665 тапҡыр күтәреп, донья рекорды ҡуя. Мәскәүҙә «33 баһадир» тип исемләнгән ярышта 1130 тапҡыр күтәреп, Гиннесстың рекордтар китабына ингәнлегенә сертификат ала.
# Пёрмиц

Пёрмиц (нем. Pormitz) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 195 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,35 км². Диңгеҙ кимәленән 452 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7907 һәм автомобиль коды — SOK.
# Юрман (Бачат ҡушылдығы)

Юрман — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бачат (Оло Бачат) йылғаһының һул ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Юрман (Бачат ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200612115200005486
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200548
* Бассейн коды — 13.01.02.006
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ирәмәл (йыр)

«Ирәмәл» — («Ирәмәле», рус. «Иремель») — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.

# Ирәмәл (йыр)
## Тарихы

«Ирәмәл» йырының тарихы 1812 йылғы Ватан һуғышы менән бәйле. Йырҙы 1812-1814 йылғы хәрби походтарҙа атҡа менеп, ҡулына ҡорал тотоп һуғышта ҡатнашыуы яугир ҡатыны башҡарған.
«Илкәйенә дошман баҫып инһә,
Кем генә һуң өйҙә ҡала икән?» - тип йырлай атына менәп ире менән яуға киткән ҡатын.
Йырҙың варианттары беренсе тапҡыр С.Ә.Галин 1962 йылда Силәбе өлкәһендә яҙып алынған, һүҙҙәре «Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар» (1974) йыйынтығында баҫтырылып сыҡҡан. Шулай уҡ Д. Ж.Вәлиев башҡарған яҙма һаҡланған.
Ватанға һәм яҡын кешеңә тәрән хис менән һуғарылған башҡарылған лирик‑эпик йыр. Ватан һуғышына (1812) бәйле ижад ителгән бер вариантының шиғри тексы бергәләп һуғышҡа киткән яңы өйләнешкән кейәү менән кәләш араһындағы диалог формаһына ҡоролған.

# Ирәмәл (йыр)
## Башҡарыусылар

«Ирәмәл» көйөнөң төҙөлөшө текстың ярты строфаһын ғына биләгән әҙ биҙәкле ике һөйләмдән тора. Йырҙы башҡарыусылар араһында Ф.Ә. Килдейәрова, Т. Х.Үҙәнбаева, М.Ә.Шаимова, А. Ғ. Ғәлимов һәм башҡалар бар.
# Гватемала

Гватема́ла (исп. Guatemala, Гватема́ла Республикаһы (исп. República de Guatemala) — Үҙәк Америкала халыҡ һаны буйынса иң ҙур дәүләт. Халыҡтың күпселеге метистар (58 %) һәм индейҙар (40 %) тәшкил итә.
XX быуат башында Гватемалының төп халҡын индейҙар тәшкил иткән (1920 йылда — 65 %). Индейҙар һәм метистар ҡушылыу нәтижәһендә «латино» тоҡомо барлыҡҡа килә.
{{|bs}}
# Гросрюкерсвальде

Гросрюкерсвальде (нем. Gro?ruckerswalde) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3714 кеше йәшәй. Майҙаны — 26,69 км². Диңгеҙ кимәленән 536 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 9518 һәм автомобиль коды MEK.
# Фәрхетдинов Мирғәй Әхмәй улы

Фәрхетдинов Мирғәй Әхмәй улы (12 август 1915 йыл — 28 март 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугир. Өлкән лейтенант, пулемёт ротаһы командиры. 1939—1940 йылдарҙағы совет-фин һуғышында ҡатнашыусы. Советтар Союзы Геройы (1944).

# Фәрхетдинов Мирғәй Әхмәй улы
## Биографияһы

Мирғәй Әхмәй улы Фәрхетдинов 1915 йылдың 12 авгусында Өфө губернаһының Бәләбәй өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Шаран районы) Яңы Ҡаръяуҙы ауылында тыуған. Милләте башҡорт
Атаһы вафат булғандан һуң, ҡартатаһында тәрбиәләнә. Мәктәпте тамамлағас, тимер юлда йөк ташыусы, бригадир булып эшләй.
1937 йылдың 13 октябрендә Башҡорт АССР-ы Туймазы районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. 1939—1940 йылдарҙа Совет-фин һуғышында ҡатнаша. Һуғыштан һуң кесе лейтенанттар курстарын тамамлай.
1941 йылдан КПСС ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышы осоронда, 1942 йылдан Төньяҡ Кавказ, Көньяҡ-Көнбайыш, 2-се һәм 3-сө Украина фронттарында хеҙмəт итə.
3-сө Украина фронтында 57‑се армияның 223-сө уҡсылар дивизияһы 1041-се уҡсылар полкының пулемёт ротаһы командиры була. 1944 йылдың 24 мартында өлкән лейтенант Мирғәй Фәрхетдинов үҙенең яугирҙары менән Украинаның Николаев өлкәһе Буг ауылы янында Көньяҡ Буг йылғаһын тәүгеләрҙән булып аша сыға. Был алышта Фәрхетдинов яраланһа ла, батальон Көньяҡ Буг йылғаһының уң яҡ ярында ныҡлап нығынғансы һуғышсыылар менән етәкселек итеүен дауам итә.
1944 йылдың 28 мартында Братский ауылының госпиталендә ҡаты яраларҙан вафат була.
«Советтар Союзы Геройы» исеменә Көньяҡ Буг йылғаһы аша сыҡҡанда күрһәткән батырлығы өсөн үлгәндән һуң 1944 йылдың 3 июнендә лайыҡ була.

# Фәрхетдинов Мирғәй Әхмәй улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Советтар Союзы Геройы (1944)
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (03.06.1944)
* Ленин ордены (03.06.1944)
* Ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (27.03.1943; 30.11.1943)
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (1940)

# Фәрхетдинов Мирғәй Әхмәй улы
## Хәтер

* Украина Николаев өлкәһе Братский ҡасабаһы урамдарының береһе уның исемен йөрөтә, уға унда хәтер билдәһе ҡуйылған.
* Башҡортостан Республикаһы Шаран районы Мичуринск ауылының мәктәбе уның исемен йөрөтә, бында ҡаһарманға һәйкәл ҡуйылған.
# Потым-Еган

Потым-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Уң Мег-Тыг-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Потым-Еган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200038569
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203856
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Пюльомтыль-Кы

Пюльомтыль-Кы (Кыпа-Кика) — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Печаль-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 108 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.

# Пюльомтыль-Кы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300067301
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306730
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кесе Мостовая (Мостовая ҡушылдығы)

Кесе Мостовая — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мостовая йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Кесе Мостовая (Мостовая ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200412115200002050
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200205
* Бассейн коды — 13.01.02.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Оло Мартын

Оло Мартын — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кокшага йылғаһының һул ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Оло Мартын
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400712112100000978
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100097
* Бассейн коды — 08.01.04.007
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Томышевка

Томышевка — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе, Һамар өлкәһе, Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сызранка йылғаһының һул ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 58 км.

# Томышевка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сызранка йылғаһы, инештән Сызрань ҡалаһына (ҡаланан юғарыраҡ) тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001312112100009103
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100910
* Бассейн коды — 11.01.00.013
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ркацители

Ркацители (груз. რქაწითელი <«ҡыҙыл мөгөҙ/һабаҡ») — грузин аҡ төҫтәге техник (шарап) йөҙөм сорты, уртаса өлгөрөү мөҙҙәтенә эйә. Элекке СССР (шул иҫәптән Рәсәй) территорияһында виноградтың иң киң таралған техник сорты. Ҡоро шараптан алып нығытылған һәм бренди шараптарын етештереүҙә ҡулланыла.

# Ркацители
## Географияһы

Элекке СССР-ҙың урта һәм көньяҡ виноградсылыҡ зоналарының (уның өсөн бик ҡоро Төркмәнстандан башҡа) бөтә райондарында таралған. Грузияла 2016 йылға ҡарата ркацителиға дөйөм майҙаны 25 000 гектарҙан кәм булмаған йөҙөм баҡсалары бирелгән, Рәсәйҙә — 6500 гектар самаһы . Ҡырымда был сорт бөтә йөҙөм баҡсаларының өстән бер өлөшөндә ултыртылған. Уны йыш ҡына Кизляр һәм Дербент (Алиев исемендәге совхоз, «Геджух» ДУП-ы, «Чинар» агрофирмаһы) янында осратырға мөмкин. Болгарияла биләгән майҙандары буйынса Оттонель мускатынан ғына бер аҙға ҡалыша. 1980-се йылдарҙағы алкоголгә ҡаршы кампанияға тиклем ркацители йөҙөм баҡсалары майҙаны буйынса донъяла беренсе урында торған тигән фекер бара.

# Ркацители
## Характеристикаһы

Япрағы уртаса, ҡараһыу йәшел, йомро, көсһөҙ теленгән. Тәлгәше уртаса. Еләктәре уртаса ҙурлыҡта, йомро. Был сорттың уңышы шарттарға ныҡ бәйле, әммә, ҡағиҙә булараҡ, юғары уңыш бирә. Сорт ярайһы уҡ һыуыҡҡа сыҙамлы (был үҙ ваҡытында беренсе тулҡын эмигранты Константин Франкты (Konstantin Frank) уны Фингер күле районында ултыртыуға этәрә). Ҡоролоҡто насар кисерә. Ҡыуаҡтың үҫеү көсө юғары.

# Ркацители
## Ҡулланылыуы

Ркацителиҙән ашхана һәм десерт шараптары, көслө шараптарға һәм коньяктарға шарап материалдары, шулай уҡ йөҙөм һуты етештерелә. Ркацители еләген эшкәртелмәгән килеш тә ҡулланырға мөмкин. Ркацители шараптары юғары әселек (кислотность) һәм алкоголь кимәле менән айырылып тора (хатта уңыш октябрҙә йыйылғанда ла— 9 г/л-ҙан кәм түгел). Кахетин шарап етештереүселәре ркацителиҙы традицион рәүештә көршәктә (квеври) гәрәбә (ҡыҙғылт-һары) шарап етештергәндә ҡулланған. Хәҙерге Грузияла ркацителиҙан «Цинандали», «Гурджаани» һәм «Вазисубани» шараптары етештерелә:
Ркацители аҡ йөҙөмдөң хуш еҫле сорттарына ҡарамай. Стандарт шараптар хуш еҫе буйынса нейтраль, ә гәрәбә шараптары «күрәгә, йөҙөм, ҡоро үлән һәм әфлисун кедраһы төҫмөр-тәмдәре менән асыла». Ғәҙәттә, ркацители шараптарын сығарылғандан һуң тәүге йылдарҙа, уларҙың хуш еҫе һүрелмәҫ элек, ҡулланырға кәңәш ителә. Гәрәбә шараптары иһә танинлы структураға эйә һәм шуға күрә күпкә оҙағыраҡ һаҡлана ала.