yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ауҙарыш

Ауҙарыш (рус. Аудараш, Аударашбаш) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Себергән йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Ауҙарыш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201612111100026107
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102610
* Бассейн коды — 10.01.02.016
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Сютма

Сютма — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Рим-река йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Сютма
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000000451
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000045
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Йүкәле тауҙары (һырт)

Йүкәле тауҙары — Башҡортостан (Көньяҡ) Уралындағы һырт.
Ишембай районы буйлап Әселе йылғаһы (Еҙем йылғаһы бассейны) алып Нөгөш йылғаһының киңлек ағымына тиклем меридиональ йүнәлештә һуҙылған.
Оҙонлоғо яҡынса 20 км, киңлеге 1,5—3 км, абс. бейеклеге 673 м. Һыртта 450—673 м бейеклектәге 20‑гә яҡын түбә (Ҡоҙаш, Ҡалынтау, Ҡылысҡыр тауҙары һ.б.) айырыла. Битләүҙәре һөҙәк. Вендтың әшә свитаһы ҡомташтарынан, алевролиттарынан, һәүерташтарынан тора. Һыртта Алағузлы, Әселе, Бәләкәй һәм Оло Ҡоҙаш йылғалары (Ағиҙел йылғаһы бассейны) һәм уларҙың ҡушылдыҡтары башлана. Өҫтө (ландшафт) һоро урман һәм кәҫле көлһыу тау тупраҡтарындағы ҡатнаш урмандар менән ҡапланған.

# Йүкәле тауҙары (һырт)
## Сығанаҡ

* http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&t=kalaktau&id=6570
# Рябин Виктор Афанасьевич

Рябин Виктор Афанасьевич (6 август 1934 йыл — 11 сентябрь 1996 йыл) — СССР һәм Рәсәй физик-химигы, СССР (1991) һәм Рәсәй (1992) Фәндәр академияларының ағза-корреспонденты.

# Рябин Виктор Афанасьевич
## Биографияһы

Виктор Афанасьевич Рябин 1934 йылдың 6 авгусында Свердловск ҡалаһында тыуған.
1957 йылда Урал политехник институтын тамамлай.
1957 йылдан 1962 йылдарға тиклем — «Уралгипрохим» ғилми-тикшеренеү институтында эшләй.
1962 йылдан алып ғүмеренең аҙағына тиклем — Урал ғилми-тикшеренеү химия институтында эшләй (НПО «Кристалл»): 1969 йылдан — институт директоры.
1972 йылда докторлыҡ диссертацияһы яҡлай, 1980 йылда — профессор ғилми дәрәжәһе бирелә.
1991 йылда — СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана, 1992 йылда — Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты булып китә.
1996 йылдың 11 сентябрендә Екатеринбургта вафат була.

# Рябин Виктор Афанасьевич
## Фәнни эшмәкәрлеге

Һыулы һәм һыуһыҙ системалар физикаһы һәм химияһы өлкәһендә белгес.
Алдан билдәләнгән үҙсәнлектәргә эйә булған материалдарҙы булдырыу һәм уларҙы етештереү ысулын эшләү маҡсатында, органик булмаған материалдарҙы өйрәнеү, составында хром, бор, алюмин, тимер, магний, кальций, фтор булған, һыулы һәм һыуһыҙ тоҙло, окислы һәм кислородһыҙ системаларҙың физик, химик һәм технологик үҙсәнлектәре өлкәһендә тикшеренеүҙәр алып бара.
500-ҙән ашыу баҫма хеҙмәт, шул иҫәптән 2 монография авторы.
200 уйлап табыу авторы таныҡлығына эйә.

# Рябин Виктор Афанасьевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* СССР дәүләт премияһы (төркөм составында 1983-сө йылдар өсөн) — хром ингән матдәләр алыуҙың, уны күмәртәләп етештереүҙе тәьмин итеүҙең прогрессив ысулдарын эшләгәне өсөн.
* Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1980, 1986)
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1979)
* миҙалдар
# Беренсе Йомағужа

Беренсе Йомағужа (1-се Йомағужа; рус. Первое Юмагузино) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.

# Беренсе Йомағужа
## Географик урынлашыуы

Һаҡмар йылғаһының үҙәнендә урынлашҡан.

# Беренсе Йомағужа
## Тарихы

Аҡъюл ауылынан (хәҙерге Башҡортостандың Хәйбулла районы) Йомағужа торамаһы барлыҡҡа килә. Артабан Йомағужанан биш ауыл барлыҡҡа килә — Үҙәмбай, 1-се Йомағужа, 2-се Йомағужа, 3-сө Йомағужа һәм 4-се Йомағужа ауылдары барлыҡҡа килгән. Беренсе Йомағужа (Тирәкле) ауылы Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы составында була. Тәүге тапҡыр документтарҙа 1795 йылда телгә алына.
1816 йылда ауылда 194 башҡорт, ә 1859 йылда 177 башҡорт йәшәгәне теркәлгән. 1920 йылда 40 ихатала 211 кеше йәшәгән.
1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына индерелә. 1930 йылдың 20 авгусынан Башҡортостан АССР-ының Ейәнсура районы составына керә. 1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенең составына бирелә. 1934—1959 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Ейәнсура районы составында була. 1959 йылда Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы составына индерелә

# Беренсе Йомағужа
## Халҡы

Ауыл башҡорттарының иҫәбе :
| 1795 | 1834 | 1866 | 1889 | 1892 | 1900 | 1917 | 1920 | 1926 |
| 111 | 619 | 180 | 162 | 198 | 127 | 269 | 206 | 178 |
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башҡорттар 95 % тәшкил итә.

# Беренсе Йомағужа
## Билдәле шәхестәре

* Ҡунаҡов Йәрмөхәмәт Йомағужа улы (1794—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.
# Балыҡ сәнәғәте

Балыҡ сәнәғәте — балыҡ, диңгеҙ хайуаны, киттар, диңгеҙ умыртҡаһыҙҙары һәм ылымыҡтарҙы тотоу, уларҙы аҙыҡ-түлек, медицина, мал аҙығы һәм техник продукция итеп эшкәртеү буйынса аҙыҡ-түлек сәнәғәте тармағы.

# Балыҡ сәнәғәте
## Башҡортостанда балыҡ сәнәғәте тарихы

Башҡортостанда балыҡ эшкәртеү тармағынан һәм балыҡсылыҡтан тора. Башҡортостанда етештереү эшмәкәрлегенең иң тәүге формаларының береһе балыҡсылыҡ була (кәсеп техникаһы примитив булған, балыҡты башлыса тоҙлағандар, ҡаҡлағандар һәм киптергәндәр). 20 быуат башында Өфөлә балыҡсылыҡ заводы төҙөлгәндән һуң балыҡты яңынан үрсетеү башлана. 1919 й. «Башохотрыбсоюз» («Башкиррыбхоз») предприятиеһы ойошторола. 2004 й. тармаҡ 28 пр—тие һәм производствонан тора, шул иҫәптән «Ҡариҙел балыҡсылыҡ хужалығы» МУП—ы, «Ҡарман балыҡсылыҡ хужалығы» ЯСЙ (Краснокама р—ны), «Миәкә Балыҡ Компанияһы» ЯСЙ, «„Балыҡ“ балыҡсылыҡ хужалығы» ААЙ (Фёдоровка р—ны). Башҡортостан Республикаһы аҙыҡ-түлек сәнәғәте етештереү күләменең 0,4 %—тан ашыуы балыҡ сәнәғәте өлөшөнә тура килә.

# Балыҡ сәнәғәте
## Башҡортостанда балыҡ тотоу динамикаһы

* 1913 й. — 1300 тонна
* 1928—350 тонна
* 1940—718 тонна
* 1960—592 тонна
* 1980—455 тонна
* 2000—342 тонна
* 2005—948 тонна
* 2009—903 тонна

# Балыҡ сәнәғәте
## Ер шарында балыҡ етештереү

Сығанаҡ: БМО-ның аҙыҡ-түлек һәм ауыл хужалығы берекмәләре (ингл. Food and Agriculture Organization of the United Nation, FAO).
Балыҡ етештереү (етештереүҙе һәм үрсетеүҙе үҙ эсенә ала)в 2009 йыл (тонн) :
| Урын | Дәүләт | Етештереү (Тотоу) |
| 1 | Ҡытай | 60,474,939 |
| 2 | Индонезия | 9,815,202 |
| 3 | Һиндостан | 7,845,163 |
| 4 | Перу | 6,964,446 |
| 5 | Япония | 5,195,958 |
| 6 | Филиппин | 5,083,131 |
| 7 | АҠШ | 4,710,453 |
| 8 | Чили | 4,702,902 |
| 9 | Вьетнам | 4,832,900 |
| 10 | Бангладеш | 3,949,267 |
| | Барлығы | 113,573,761 |

# Балыҡ сәнәғәте
## СССР-ҙа балыҡ тотоу

Балыҡ тотоу, млн. тонн
| Регион | Тотоу (1930 й.) | Тотоу (1940 й.) | Тотоу (1950 й.) | Тотоу (1960 й.) | Тотоу (1970 й.) |
| Үҙәк Атлантика һәм Балтика | 0.014 | 0.018 | 0.104 | 0.629 | 1.91 |
| Алыҫ Көнсығыш | 0.305 | 0.322 | 0.484 | 0.861 | 2.612 |
| Төньяҡ | 0.061 | 0.218 | 0.285 | 0.797 | 1.303 |
| Ҡара һәм Аҙау(Азов) диңгеҙҙәре | 0.145 | 0.221 | 0.283 | 0.587 | 1.038 |
| Каспий диңгеҙе | 0.604 | 0.322 | 0.313 | 0.378 | 0.529 |
| Бөтә СССР | 1.129 | 1.101 | 1.469 | 3.252 | 7.392 |

# Балыҡ сәнәғәте
## Балыҡсылыҡ фонды

Республика балыҡсылыҡ хужалығы һыу ятҡылыҡтарының ҙур фонды бар: дөйөм оҙонлоғо һәм майҙанына ҡарата промыслала йылғаларҙы ҡулланыу яҡынса 3 %, күлдәр — 29, һыуһаҡлағыстар — 73, быуалар — 6 %—ҡа яҡын тәшкил итә. Тауар балығын етештереү күләме б—са респ. Волга буйы федераль округында 2—се урында тора (2006). Продукцияһы Башҡортостан Республикаһында һәм Рәсәй Федерацияһының башҡа төбәктәрендә һатыла.
# Афанасьева Лира Аркадьевна

Афанасьева Лира Аркадьевна (20 март 1974) — фольклорсы, филология фәндәре кандидаты (2009).

# Афанасьева Лира Аркадьевна
## Биографияһы

Лира Аркадьевна Афанасьева 1974 йылдың 20 мартында БАССР-ҙың Ишембай районы Васильевка ауылында тыуған.
1996 йылда Чебоксар ҡалаһындағы И. Н. Ульянов исемендәге Сыуаш дәүләт университетын тамамлағандан һуң, Башҡорт дәүләт университетының (хәҙер — Өфө фән һәм технологиялар университеты) филиалы Стәрлетамаҡ педагогия институтында эшләй.

# Афанасьева Лира Аркадьевна
## Фәнни эшмәкәрлеге

Фәнни эшмәкәрлеге сыуаш йола фольклорын һәм Урал-Волга буйының башҡа халыҡтарын этнолингвистик тикшереүгә, әҙәбиәт менән фольклорҙың үҙ-ара бәйләнеше проблемаларына, сыуаш әҙәбиәте тарихын өйрәнеүгә арналған.
2009 йылдан — филология фәндәре кандидаты. 80-дән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
2015—2017 йылдарҙа «Башҡортостан Республикаһы сыуаштарының фольклор-диалектика атласы» («Фольклорно­-диалектологический атлас чувашей Республики Башкортостан») төҙөүҙә,
2013 йылда Стәрлетамаҡ ҡалаһында «Башҡортостан халыҡтарының тере боронғоһо» республика фольклор-этнографик фестивале" ("Республиканский фольклорно­-этнографический фестиваль «Живая старина народов Башкортостана») проекты сиктәрендә «Уҡытыусының иң яҡшы инновацион проекты» («Лучший инновационный проект преподавателя») конкурс номинацияһын тормошҡа ашырыуҙа ҡатнаша.
2012 йылдан — Сыуашстан фән һәм сәнғәт халыҡ академияһының мөхбир ағзаһы.
Уҡытҡан дисциплиналары:
Туған әҙәбиәт (татар, сыуаш) тарихы
Әҙәбиәт ғилеме нигеҙҙәре
Халыҡ ауыҙ-тел ижады (туған халыҡының)
Туғандаш (төрки) халыҡтар әҙәбиәте
«Сыуаш теле һәм әҙәбиәтенең көнүҙәк мәсьәләләре» модуле
Туған (татар, сыуаш) әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы
Тексҡа лингвостилистик анализ (татар һәм сыуаш телдәре материалында)
Балалар әҙәбиәте

# Афанасьева Лира Аркадьевна
## Хеҙмәттәре

Терминология похоронно­-поминальной обрядности чувашей (опыт сравнительно-сопоставительного и этно-лингвокультурологического исследования). Стерлитамак, 2017.
# Крутиха (Ушка ҡушылдығы)

Крутиха — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ушка йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Крутиха (Ушка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300512103000040116
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004011
* Бассейн коды — 03.02.03.005
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сурай ауыл Советы (Мишкә районы)

Сурай ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Мишкә районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Сурай ауылы.

# Сурай ауыл Советы (Мишкә районы)
## Тарихы

Сурай ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Мишкә районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Кесе Мокзыр

Кесе Мокзыр — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кеть йылғаһының уң ярына тамағынан 426 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Кесе Мокзыр
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010600112115200026699
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202669
* Бассейн коды — 13.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Халыҡ-ара социаль бизнес көнө

Халыҡ-ара социаль бизнес көнө 2010 йылдан башлап йыл һайын 28 июндә үткәрелә. Ул социаль эшҡыуарҙарҙы, хөкүмәт вәкилдәрен, йәмәғәт ойошмаларын, йәмғиәттәге мәсьәләләргә вайымһыҙ булмаған ябай кешеләрҙе берләштерә.
Халыҡ-ара социаль бизнес көнө 28 июндә, Бангладештан социаль эшҡыуар Мөхәммәт Юныстың тыуған көнөндә үткәрелә башлай. Ул 2006 йылда Нобель тыныслыҡ приемияһы ала. Ул Grameen Bank нигеҙ һалыусы һәм етәксеһе, микрофинанслау һәм микрокредитлауҙы беренсе башлап китеүсеһе. Уның һүҙҙәренсә, был ваҡиғаның маҡсаты:
   …социаль бизнестың мөмкинселектәрен, маҡсаттарын, хеҙмәтен һәм мәсьәләләрен тикшереүселәрҙе дәртләндереү; буласаҡ социаль кәсепханаларҙың пландары буйынса фекер алышыу; социаль бизнестың киләсәк мөмкинлектәрен өйрәнеү; һәм кешеләрҙе, эшҡыуарҙарҙы, студенттарҙы, фондтарҙы һәм компанияларҙы үҙҙәренең социаль кәсепханаларын асыуға булышлыҡ итергә.
   Its purposes are to encourage the participants to discuss the critical features of social business, and its merits, achievements, and challenges; to discuss plans for upcoming social businesses; to explore future social business opportunities; and to inspire individuals, entrepreneurs, students, foundations, and companies to create their own social businesses.
Ойоштороусылар әйтеүенсә, беренсе Халыҡ-ара социаль бизнес көнө 2010 йылдың 28 июнендә Даккала (Бангладеш), Нью-Йоркта (АҠШ), Токиола, Фукуокала (Япония), Буэнос-Айреста (Аргентина), Висбаденда (Германия) һәм Йоханнесбургта (ЮАР) үткәрелә.
Рәсәйҙә РФ Һатыу-итеү һәм етештереү палатаһы башланғысы менән социаль бизнес көнө беренсе тапҡыр 2013 йылда билдәләнә. 28 июндә был сарала 20 регионда 2 меңдән артыҡ кеше ҡатнаша.
Башҡа йылдарҙан айырмалы рәүештә, 2015 йылда 28 майҙа үткәреләсәк.
# Андадак

Андадак — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы/ Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шорган күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Андадак
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200019122
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201912
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Сын (Нердва ҡушылдығы)

Сын — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Нердва йылғаһының уң ярына тамағынан 98 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Сын (Нердва ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100009721
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100972
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Нойбург замогы

Нойбург замогы (нем. Schloss Neuburg) — Виттельсбах династияһынан Пфальц-Нойбург хакимдарының резиденцияһы (1505—1742 йй.), Бавария ҡалаһы Нойбургта Дунай йылғаһы ярында урынлашҡан.

# Нойбург замогы
## Тарихи күҙәтеү

Улдары булмаған Бай Георг һәм Ядвига Ягеллонка Ландсхут герцоглығын үҙҙәренең ҡыҙҙарына һәм бәләкәй улдарына тапшырырға тырыша. Ландсхут һуғышы барышында етемдәр мираҫһыҙ ҡала, һәм император Максимилиан 1505 йылда улар өсөн махсус Пфальц-Нойбург кенәзлеген ойоштороу буйынса ҡарар сығара. Шуға күрә ҡала гербында уйынсыҡ аттарҙа ике малай һүрәтләнгән.
1527 йылда был балаларҙың өлкәне, пфальцграф Отто Генрих (1502—1559), алдағы нығытма урынына Яңырыу дәүере рухында замок төҙөй башлай. Һуңғараҡ ҡала ситендә үҙенең ҡатыны Сюзанна өсөн эске ихатаһында ҙур баҡса менән Грюнау һунар замогы төҙөтә. Отто Генрих биналарының эсендә урта быуат традициялары хөкөм һөргән, диуарҙары трофейҙар һәм властың геральдик символдары менән биҙәлгән.
1537 йылда ҡала һарайында итальян стилендә яңы ҡабырға төҙөлә.
Лютеранлыҡҡа күскәс, пфальцграф 1543 йылда замоктың көнбайыш яғында сиркәү (Schlosskapelle) төҙөй, ул Германияның иң боронғо протестант сиркәүе була. Диуарҙарын билдәле зальцбург рәссамы Өлкән Ганс Боксбергер биҙәй.
Әммә финанс ҡыйынлыҡтар арҡаһында төҙөлөш эштәре 1550 йылдар аҙағына тиклем һуҙыла. Вариҫы Отто Вольфганг Цвайбрюккенский идаралығы ваҡытында ихатаға сыҡҡан көнбайыш яғы сграффито менән биҙәлә. Төп темаһы — Иосифтың һәм уның ир туғандарының библия тарихы. Билдәле булыуынса, Иосифҡа ағалары хыянат итә, әммә ул үҙенең аҡылы арҡаһында фирғәүен наместнигы булыуға өлгәшә. Протестанттар өсөн ул изге хаким символы була. Уның яҙмышы протестант кенәздәренә папа власы һәм Габсбургтарҙың эҙәрлекләүҙәрен хәтерләтеп тора.
1575 йылда Рыцарь залы барлыҡҡа килә, уны Ганс Пигель биҙәй. 1655 йылда пфальцграф Вильгельм Филипп замокты барокко стилендә реконструкциялай һәм ике манара менән тамалап ҡуя.

# Нойбург замогы
## Музейҙары

Замок территорияһында бер нисә музей урынлашҡан:
* Нойбург музейы.
* Археологик музей
* Бавария дәүләт тупланмаһының фламанд һынлы барокко сәнғәте бүлексәһе (Рубенс, Снейдерс, ван дейк, барлығы 154 картина).
* Интерьеры
# Й

Йй [ҡыҫҡа и] — Башҡорт алфавитының ун өсөнсө хәрефе.
* Был яҙмалар йә хәреф тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
# Вересов Гавриил Николаевич

Вересов Гавриил Николаевич (28 июль 1912, Минск — 18 ноябрь 1979, шунда уҡ) — совет шахматсыһы һәм тарихсыһы. Шахмат буйынса СССР спорт мастеры (1937), халыҡ-ара мастер (1950).
Алты тапҡыр Беларусь чемпионы (1936, 1939, 1941, 1956, 1958 һәм 1963 йыл — 1956 йылдарҙа Б. Гольденов менән 1-2-се урындарҙы бүлә). СССР чемпионатында өс тапҡыр ҡатнаша. Шахмат теоретигы, Вересов истемаһы тигән исем алған дебют авторы, (1. d4 d5 2. Кc3 Кf6 3. Сg5).
1938 йылда Белорус дәүләт университетын «математик» һөнәре буйынса тамамлай. 1941 йылдың июль айында үҙ теләге менән фронтҡа китә, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1941 йылдың октябрь айында ҡаты яралана, 1942 йылдың мартына тиклем госпиталдә дауалана. 1942 йылдың көҙөндә ВКП(б.)-ға ҡабул ителә Гвардия капитаны дәрәжәһендә запасҡа сыға
1944—1945 йылдарҙа Польша хөкүмәте ҡарамағында БССР халыҡ комиссарҙары советы эштәре буйынса вәкил булып эшләй. 1948—1951 йылдарҙа ВКР)б) Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Ижтимағи фәндәр академияһының аспирантураһында уҡый.
Тарих фәндәре кандидаты (1951, диссертацияһының темаһы «СССР и борьба народно-демократической Польши за западные земли»). 1952 йылда һәм 1958 йылдан 1960 йылға тиклем БССР Фәндәр академияһының Тарих институтынджа өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй; 1952—1958 йылдарҙа сит илдәр менән Белорус дуҫлыҡ йәмғиәте менән етәкселек итә. 1940 йылдарҙа бер ни тиклем ваҡыт шахмат-шашка секцияларын етәкләй, ә 1950 йылдан БССР спорт комитеты ҡарамағындағы шахмат федерацияһын етәкләй.

# Вересов Гавриил Николаевич
## Төп спорт һөҙөмтәләре

| Йыл | Турнир | Һөҙөмтә | Урын |
| 1934 | 9-сы СССР чемпионатына һайлап алыу турниры (Тбилиси) | 13-тән 6½ | 6-7 |
| 1934/1935 | 9-сы СССР чемпионаты | 19-ҙан 9 | 13-14 |
| 1937 | В.Панов менән квалификацион уйын | 9 : 7 | |
| 1940 | 12 -се СССР чемпионаты | 19-ҙан 10½ | 7-9 |
| 1944 | 13-се СССР чемпионаты | 16-нан 7½ | 8-10 |

# Вересов Гавриил Николаевич
## Наградалары

* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (28.12.1942)
* башҡа наградалар
# Уң Мег-Тыг-Еган

Уң Мег-Тыг-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Мег-Тыг-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 151 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.

# Уң Мег-Тыг-Еган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200038552
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203855
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Абаш мәҙәниәте

Абаш мәҙәниәте — бронза быуаты археологик ҡомартҡыһы.

# Абаш мәҙәниәте
## Ҡыҫҡаса белешмә

Беҙҙең эраға тиклемге 2‑се мең йыллыҡтың 2—3‑сө сирегенә ҡарай. 1925 йыл В.Ф. Смолин тарафынан Абаш ауылы (Сыуашстан) янында асылған ҡәберлек исеме менән аталған Абаш мәҙәни‑тарихи берлегенә инә. Башҡортостанда Абаш мәҙәниәтенә ҡараған яҡынса 60 ҡомартҡы билдәле, улар Ағиҙел, Дим, Ыҡ һәм Әй йылғалары бассейынында тупланған (Баланбаш, Береговка археологик микрорайоны, Һынташтамаҡ ҡурғандары, Төбәк, Йүкәлекүл ҡурғандары, Йомаҡ торамаһы, Ябалаҡлы ҡурғандары һ.б.). Торамалар һыубаҫар урындарҙан өҫтәге киртләстәр майҙанында урынлашҡан.

# Абаш мәҙәниәте
## Ҡоролошо

Күп камералы, нигеҙ соҡоро һай булған, тәбиғи материалдар (ҡамыш, ҡабыҡ, үлән) менән ябылған 2 йәки 4 яҡлы ҡыйыҡлы ер өҫтөндәге каркаслы ҡоролмалар торлаҡ булып хеҙмәт иткән. Керамика ҡатмарлы геометрик орнаментлы, онталған ҡабырсаҡ, үҫемлек ҡалдыҡтары, ҡом, шамот ҡушылған балсыҡтан яһалған ҡыңғырау рәүешендәге һәм осло ҡырлы һауыттарҙан ғибәрәт. Етештереү өсөн тәғәйенләнгән һауыттар (металл иретеү табаҡтары) осрай. Таш, һөйәк, кремний, металдан эшләнгән әйберҙәр табылған. Металл эшкәртеү эҙҙәре бар. Ерләү ҡомартҡыларының күбеһе — ҡурғанлы ҡәберҙәр. Ҡурғандарҙың нигеҙе таш плиталар м‑н көпләнгән йәки бағаналар м‑н уратылған. Төбөнә көл, аҡбур, күмер түшәлгән ябай соҡорҙар м‑н бер рәттән эстән таш йәки ағас м‑н көпләнгән ҡәбер камералары асыҡланған. Өҫтө‑өҫтөнә йәки бер нисә мәйет бергә ерләнгән ҡәберҙәр осрай. Төп ерләү ысулдары: салҡан йәки бөгәрләнгән килеш ҡабырғаға ятҡырып, башы м‑н көнсығышҡа йәки көнбайышҡа ҡаратып һалыу. Ҡәберҙәргә аҙыҡ һалынған көршәктәр ҡуйылған. Ир заты ерләнгән ҡәберҙәрҙә ҡорал (хәнйәрҙәр, уҡтар, һөңгөләр), ҡатын-ҡыҙҙыҡында биҙәнеү әйберҙәре (айылдар, беләҙектәр, муйынсаҡтар) табылған.

# Абаш мәҙәниәте
## Абаш мәҙәни‑тарихи берлегенең формалашыу урыны

Дондан Көньяҡ Уралға тиклемге биләмәне алып торған (ул Дон буйындағы урман-дала төбәктәрендә формалашып, артабан Дон, Днепр үренә, Урта Волга буйына һәм Көньяҡ Уралға таралған, тигән фекер бар). Төп хужалыҡ тармаҡтары — малсылыҡ, баҡыр һәм бронза металлургияһы. Тәгәрмәсле транспорт үҫешкән. Абаш ҡәбиләләре Алакүл мәҙәниәте һәм Бура мәҙәниәте халыҡтарының барлыҡҡа килеү компоненттарының береһе булған.

# Абаш мәҙәниәте
## Абаш мәҙәниәтен өйрәнеүселәр

* В.С.Горбунов
* Ю.А.Морозов
* К.В.Сальников һ.б.