yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Солтанай

Солтанай — топоним.

# Солтанай
## Мәҡәләләр

* Солтанай (Асҡын районы) — Башҡортостандың Асҡын районындағы ауыл.
* Солтанай (Кушнаренко районы) — Башҡортостандың Кушнаренко районындағы ауыл.
* Солтанай (Ҡалтасы районы) — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл.
* Солтанай (Пермь крайы) — Пермь крайының Барҙы районындағы ауыл.
* Солтанай (Силәбе өлкәһе) — Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районындағы ауыл.
# Салонга (милли парк)

Салонга (франц. Parc national de la Salonga) — Конго Демократик Республикаһы биләмәһендә милли парк, Конго йылғаһы бассейнының үҙәк өлөшө янында урынлашҡан.Африкала дымлы тропик урмандар зонаһында урынлашҡандар араһынан Салонга тәбиғәтте һаҡлаусы иң ҙур территория булып тора, парк 36000 км² майҙанды биләй. Паркка һыу юлы менән генә барып етергә мөмкин.

# Салонга (милли парк)
## Тарихы

1974 йылда тәбиғи хәлдәге экваториаль урмандарҙы һаҡлау маҡсатында милли паркка нигеҙ һалына. 1984 йылда ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекттары исемлегенә индерелә.
Илдең көнсығышында граждандар һуғышы башланыу сәбәпле, 1999 йылда Салонга милли паркы юҡҡа сығыу ҡурҡынысы янаған бөтә донъя мираҫы объекттары исемлегенә ингән. 2021 йылда был исемлектән сығарылған.

# Салонга (милли парк)
## Хайуандар донъяһы

Милли паркта эндемик хайуан төрҙәрен осратырға мөмкин: Африка һоро попугайы, Конго тауисы, бонобо кәрлә шимпанзеһы, урман филенең ярымтөрөн, Африка тар томшоҡло крокодилы.
Шулай уҡ бында фаунаның типик вәкилдәре лә йәшәй: арыҫлан, бегемот, буйвол һәм башҡалар
# Шах Солтан мәсете

Шах Солтан мәсете (төр. Şah Sultan Camii) — Истанбулдын Әйүп районында урынлашҡан мәсет.
Сөләймән I апаһы — Шах Солтан тарафынан, Синан архитекторы проекты буйынса төҙөлгән.
# Надеинская Елизавета Павловна

Елизавета Павловна Надеинская (1904 — 1967) — металл ҡырҡыусы инструменттар өлкәһендә совет ғалимы.

# Надеинская Елизавета Павловна
## Биографияһы

1904 йылдың 11 мартында Молога өйәҙенең Иловня улусы Станово ауылында сиркәү священнигы ғаиләһендә тыуған.
Ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһында уҡый. 1920 йылда комсомолға инә. 1921-1923 йылдарҙа ОГПУ (Берләшкән дәүләт сәйәси идаралығы) ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итә, Алыҫ Көнсығышта граждандар һуғышында ҡатнаша. Демобилизацияланғандан һуң заводта эшләй.
1925-1929 йылдарҙа Н. Э. Бауман исемендәге Мәскәү юғары техник училищеһында уҡый, бер үк ваҡытта техник нормативтар бюроһында техник, инженер-конструктор булып эшләй. 1930 йылдар башынан Н. Э. Бауман исемендәге Мәскәү юғары техник училище һәм Станкин доценты («Высокоэффективные технологии обработки» кафедраһы).
1935 йылдан алып техник нормативтар секторы ағзаһы һәм мөдире, 1940 йылдан ауыр сәнәғәт халыҡ комиссариаты (НКТП) техник советы рәйесе урынбаҫары.
1936 йылда СССР Халыҡ хужалығы юғары советы (ВСНХ) янындағы металдарҙы ҡырҡыу буйынса Комиссияны етәкләй. Төрлө конструкциялы материалдарҙың төрлө шарттарҙа эшкәртелеүсәнлеге буйынса мәғлүмәт базаларын эшләү менән етәкселек итә, был ҡырҡыу режимдары буйынса дәүләт нормативтары нигеҙе булып китә.
1943 йылда булдырылған ВНИИИнструменттың беренсе директоры.
Станкинда, сәнәғәт академияһында уҡыта, 1957 - 1963 йылдарҙа - Мәскәү химик машиналар төҙөү институтында (МИХМ) «Машиналар эшләү технологияһы» кафедраһы мөдире. Техник фәндәре докторы (1955), профессор (1956).
1967 йылдың 3 ноябрендә вафат була. Мәскәүҙә Введенский зыяратында ерләнгән.

# Надеинская Елизавета Павловна
## Хеҙмәттәре

* Режимы резания при обработке чугуна резцами, оснащёнными твёрдыми сплавами (1942);
* Справочник по режимам резания на фрезерных станках (1942);
* Справочник по режимам резания при протягивании (1942);
* Высокопроизводительный инструмент для скоростного резания (1952);
* Влияние режимов термической обработки и твёрдости быстрорежущей стали на её износ при резании металлов (1960).

# Надеинская Елизавета Павловна
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

- Беренсе дәрәжә Сталин премияһы (1951) — машиналар эшләүҙә производство процесын комплекслы автоматлаштырыу принциптарын эшләгәне, автоматлаштырылған поршень заводын проектлағаны һәм үҙләштергәне өсөн.
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
- «Почёт Билдәһе» ордены
- миҙалдар
# Матожиха

Матожиха — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Изырак йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Матожиха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200512115200004749
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200474
* Бассейн коды — 13.01.02.005
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Тыуыу тураһында таныҡлыҡ

Тыуыу тураһында таныҡлыҡ — гражданлыҡ статусы актын дәүләт теркәүе тураһында таныҡлыҡ — кешенең тыуыу факты.
Был документта баланың исеме, тыуған көнө, шулай уҡ ата-әсәһенең исемдәре тураһында мәғлүмәттәр бар. Ҡағиҙә булараҡ, тыуыу тураһында таныҡлыҡ балаға дөйөм гражданлыҡ паспорты бирелгән йәшкә еткәнсе (Рәсәй Федерацияһында — 14 йәш) төп һәм берҙән-бер документ булып тора

# Тыуыу тураһында таныҡлыҡ
### Тултырыу

Тыуыу тураһында таныҡлыҡ ҡулъяҙма ярҙамында ла, техник саралар (машинкалар, компьютерҙар) ярҙамында ла тултырыла ала. Әгәр форма ҡулъяҙма ярҙамында тултырылһа, бөтә яҙмалар ҙа аңлайышлы яҙыу менән һәм зәңгәр йәки ҡара төҫтәге паста менән башҡарыла. Компьютер йәки яҙыу машинкаһы ҡулланылған осраҡта буяу ҡара төҫтә булырға тейеш. Документтарҙы тултырғанда ҡулланылған паста, яҙыу ҡараһы, буяу сифаты документтарҙың тексын һаҡлау ваҡыты дауамында һаҡлап ҡалыуын тәьмин итергә тейеш. Тыуыу тураһында таныҡлыҡ тултырғанда төҙәтмәләр, тамғалар һәм таҙартыуҙар, ҡыҫҡартыуҙар булыуы рөхсәт ителмәй.
Тыуык тураһында таныҡлыҡҡа гражданлыҡ хәле акттарын яҙыу органы (реестры) (ЗАГС) йәки таныҡлыҡ биргән башҡа дәүләт органы (мәҫәлән, илселек, консуллыҡ һ.б.) етәксеһе ҡул ҡуя. ЗАГС етәксеһе ҡултамғаһы асыҡ булырға (инициалдар, фамилия) һәм герб мисәте менән беркетелергә тейеш.
Әлеге ваҡытта ата-әсәләрҙең милләте тураһында мәғлүмәт таныҡлыҡҡа теләк буйынса индерелә. Шаблон буйынса был графала һыҙыҡ ҡуйыла.

# Тыуыу тураһында таныҡлыҡ
### Алыу тәртибе

Бала тыуыу тураһында таныҡлыҡты ата-әсә (ата-әсә хоҡуғынан мәхрүм ителмәгән), бәлиғ булған бала үҙе, опекун йәки попечитель ала. Документ гражданлыҡ хәле акттарын яҙыу органы (реестры) бүлексәләрендә бирелә.
Юғалған осраҡта таныҡлыҡ гражданлыҡ хәле акттарын яҙыу органында (реестры) яҙма ғариза нигеҙендә тәүге тапҡыр алынған урыны буйынса бирелә.

# Тыуыу тураһында таныҡлыҡ
## Көнкүреш атамаһы

Көндәлек тормошта, бигерәк тә иҫке әҙәби сығанаҡтарҙа тыуыу тураһында таныҡлыҡ йыш ҡына метрика тип атала.
# Чумбулут

Чумбулут — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Выя йылғаһының уң ярына тамағынан 101 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.

# Чумбулут
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010700112115300013715
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301371
* Бассейн коды — 14.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Һәләүек

Һәләүек рус. Селеу́к — Башҡортостандағы йылға, Ағиҙел йылғаһының уң ҡушылдығы.

# Һәләүек
## Тасуирламаһы

Йылғаның башы Ишембай районының Этҡол ауыл советы биләмәһендә урынлашҡан. Райондың Әсеялан ауылынан төньяҡ‑көнсығышҡа табан 5 км алыҫлыҡта баш ала. Шул уҡ район буйлап көнсығыштан көнбайышҡа ҡарай аға, Ураҙбай ауылы эргәһендә төньяҡ‑көнбайышҡа борола. Стәрлетамаҡ ҡалаһының Шәкетау микрорайоны аша үтеп, тамағынан 732 км алыҫлыҡта Ағиҙел йылғаһына ҡоя. Йылғаның оҙонлоғо 90 км. Йылға үрендә ауышлыҡ 5 м/км, түбән яғында — 2 м/км тәшкил итә. Һыуйыйғыс майҙаны 730 км². Туйыныуы ҡатнаш.

# Һәләүек
## Тасуирламаһы
### Тәбиғәте

Ландшафы үрге ағымында убалы‑арҡалы армыттарҙан тора, һоро урман тупрағында киң япраҡлы урмандар үҫә, түбәнге ағымында көлһыуланған ҡара тупраҡ. Был өлөшө ҡоро болондарҙан һәм төрлө үләнле‑ҡылғанлы далаларҙан ғибәрәт. Бассейнының 50 %‑ын урман ҡаплаған.
Иң ҙур ҡушылдыҡтары: Хажы Шиҙеһе, Шиҙе, Бишағас, Бәрҙешле, бөтәһе лә уң ярҙан ҡоя.

# Һәләүек
## Тасуирламаһы
### Быуалары

Совет осоронда Һәләүектә ике быуа быуылған: «III Интернационал» колхозында (Ишәй ауылы) (күләме 196 мең м³, һыу өҫтө көҙгөһө майҙаны 0,10 м²) һәм Салауат Юлаев колхозында (Әптек ауылы) (күләме 175 мең м³, һыу өҫтө көҙгөһө майҙаны 0,09 м²).

# Һәләүек
## Этимологияһы

Телсе-ғалим Жәлил Кейекбаев Һәләүек йылғаһының атамаһының тамыры фарсы теленә барып тоташыуын белдерә һәм былай тип аңлата: «сейл» — ағым, үк- аффикс; Һәләүек — Егәнгә тау яғынан ҡушылыусы йылға (ағым), тау йылғаһы. Риүәйәттәрҙең береһе буйынса Һәләүек һал + ауыҡ тигән ике һүҙ ҡушымтаһынан килеп сыҡҡан. Бүгәсәү яуы осоронда Ураҙбай ауылы яғынан Һәләүек йылғаһына кәмә төшөрөп, бер кәмә алтын тейәп ағып барған саҡта, Ҡарлар (Ҡаралар) ауылына етәрәк батып юҡҡа сыҡҡан. Алтын тейәлгән кәмә һаман табылмаған әле
# Һандса

Һандса йәки һанса (эст. handsa) — өй шарттарында арыш ҡурынан әҙерләнгән алкоголле эсемлек. Эстонияның көньяҡ-көнсығышында йәшәүсе сету тигән халыҡтың милли эсемлеге. Эсемлектең градусы бик ныҡ үҙгәрергә мөмкин, әммә ғәҙәттә ул 40 % — тан аша.

# Һандса
## Төрҙәре

Һандсаның сифаты метанолдың йәки төрлө әсеү продукттарының күләменә бәйле булыуы мөмкин. Һандсаны ғәҙәттә ике тапҡыр ҡыуып сығаралар. Был эсемлектең бик күп төрҙәре бар, ләкин уның ике төп төрөн — көрән һәм аҡ һандсаны айырып күрһәтергә мөмкин. Аҡ һандсаны ҡыуыуҙан һуң шунда уҡ эсәләр. Көрән һандсаны ҡулланыу алдынан, ғәҙәттә, имән мискәләрҙә бер нисә ай һаҡлайҙар.

# Һандса
## Алкоголде тыйыу тураһындағы Закон

Эстонияла һандса һатыу һәм әҙерләү алкоголь тураһындағы Закон буйынса тыйыла, уға ярашлы көслө алкоголь эсемлектәрҙе (спирттың 22 проценттан ашыуы) өй шарттарында етештереү законһыҙ.
Эстонияла йәшәүселәрҙең ҡайһы берҙәре был законға ҡаршы килә. Мәҫәлән, сету мәҙәниәт активисы Ахто Раудоя былай тип яҙа: «Һәр халыҡтың үҙ йолалары бар, һәм уларҙы<…> бер нисек тә тыя алмаясаҡтар».
Психолог Аво-Рейн Терепинг шулай уҡ һандсаны етештереүҙе яҡлай. Postimees гәзитендә ул үҙенең мәҡәләһендә былай тип яҙа: «Европала ваҡ алкоголь етештереүселәр ҡулай күренеш булып тора, һәм хатта Эстония магазиндарында кибеттәр йыш ҡына башҡа илдәрҙән килгән ваҡ фирмаларҙың ҡаты спиртлы эсемлектәре менән тулған».
# Шхара

Шхара (ҡарас.-балҡ. ушхараушхара, груз. შხარა — «Буйлы») — Төп Кавказ (Һыу айырғыс) һыртының үҙәк өлөшөндәге тау түбәһе, уның иң бейек нөктәһе иҫәпләнә, шулай уҡ Грузияла ла иң бейеге, Кавказда һәм Рәсәйҙә бейеклеге буйынса өсөнсө урында тора. Иң өлкән түбәһенең бейеклеге — 5193,2 метр, 2010 йылда альпинистар Питер Шон һәм Борис Авдеев тарафынан DGPS премнигы ярҙамында үлсәнгән, шулай уҡ ҡайһы бер сығанаҡтарҙа түбәнең бейеклеге 5203 метр тип тә күрһәтелә. Шхара теҙмәһендә шулай уҡ көнбайыш түбәне — 5068,8 м (42°59’57" Н, 43°05’23"E) (генштаб картаһында уны төп түбә тип хаталы күрһәтелә) һәм көнсығыш түбәне — 4866,5 м (43°00’12" Н, 43°07’39"E) айырып йөрөтәләр.
Сванетияның көньяғында һәм Ҡабарҙы-Балҡарҙың төньяғындағы Безенга районында, Рәсәй һәм Грузия сигендә, Кутаиси ҡалаһынан 90 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Безенгий диуары исеме аҫтында билдәле 13 саҡрымлыҡ тау теҙмәһенең ҡабатланмаҫ өлөшө.
Тауҙар гранит һәм кристалл һәүерташтарынан тора. Битләүҙәре боҙлоҡ менән ҡапланған, төньяҡ битләүендә — Безенга боҙлоғо, көньяғында — Шхара боҙлоғо, Ингури йылғаһы өлөшләтә уларҙан башланы . Аьпинизм өсөн популяр урын. Совет альпинистары Шхараға тәүге тапҡыр 1933 йылда артылалар.
Шхараның көньяҡ итәгендә, диңгеҙ кимәленән 2 200 метр бейеклектә ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫына индерелгән Сванетиялағы Местий районынының Ушгули ауылы урынлашҡан.
# Токарева Александра Васильевна

Токарева Александра Васильевна (26 июль 1926 йыл — 1 март 1992 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, Пенза өлкәһенең Түбәнге Ломов колхоз-ара сусҡа һимертеү базаһында сусҡа ҡараусы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).

# Токарева Александра Васильевна
## Биографияһы

Александар Васильевна Токарева 1926 йылда Пенза өлкәһе Нижнеломовский районының Үрге Ломов ауылында тыуған. Башланғыс белем ала. 1941 йылда фабрика-завод мәктәбен тамалай һәм үҙ теләге менән фронтҡа китә.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Мәскәү янында зенит-прожектор полкында хеҙмәт итә. 1945 йылда Ҡыҙыл Армиянан демобилизациялана. Үрге Ломов «Еңеү» шырпы фабрикаһында автоматсы булып эшләй.
1966 йылда даими төнгө смена арҡаһында сусҡа фермаһына эшкә күсә. Хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем шунда эшләй. Даими юғары производство күрһәткестәренә өлгәшә. 1971 йылда КПСС ағзалары сафына инә.
СССР Юғары Совет Президиумының 1971 йылдың 8 апрелендәге указы менән ауыл хужалығында һәм малсылыҡта юғары рекордлы күрһәткестәре өсөн Токарева Александра Васильевна Ленин ордены һәм ««Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы» тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1980 йылдар уртаһында пенсияға сыға.
Үрге Ломов ауылында йәшәй. 1992 йылдың 1 мартында вафат була.

# Токарева Александра Васильевна
## Наградалары

Хеҙмәт уңыштары өсөн лайыҡ була:
* «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын йондоҙ (08.04.1971)
* Ленин ордены (08.04.1971)
* Әсәлек миҙалы, I дәрәжә
* Әсәлек миҙалы, II дәрәжә
* башҡа миҙалдар.
# Бад

Бад — Рәсәйҙәге йылға. Төньяҡ Осетия — Алания биләмәләрендә аға. Йылға Ардон йылғаһының уң ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Бад
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ардон йылғаһы . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07020000112108200003238
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200323
* Бассейн коды — 07.02.00.001
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Днестр буйы Молдова Республикаһы

Днестр буйы Молдова Республикаһы (молд. Република Молдовеняскэ Нистрянэ, укр. Придністровська Молдавська Республіка; йәғни Днестр буйы, молд. Нистрения, укр. Придністров'я) — Днестрҙың һул һәм уң ярҙарында урынлашҡан танылмаған дәүләт. Донъя йәмәғәтселеге тарафынан башлыса Молдованың өлөшө тип иҫәпләнә.

# Днестр буйы Молдова Республикаһы
## Халҡы

2014 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халҡы 505 153 кеше, шул иҫәптән ҡала халҡы — 349 227 кеше (69,13 %), ауыл халҡы — 155 926 кеше (30,87 %) тәшкил итә. 1990 йылда Днестр буйында 730 000 кеше йәшәгән. Милли составы:
| Халыҡ | 1993 | % | 1996 | % | 2004 | % | 2010 | % | 2012 | % |
| барлығы | 712500 | 100,0 % | 696100 | 100,0 % | 555347 | 100,0 % | 518000 | 100,0 % | 509400 | 100,0 % |
| Молдавандар | 243000 | 34,1 % | 233500 | 33,5 % | 177382 | 31,9 % | 165200 | 31,9 % | 162500 | 31,9 % |
| Урыҫтар | 214000 | 30,0 % | 200800 | 28,8 % | 168678 | 30,4 % | 157500 | 30,4 % | 154900 | 30,4 % |
| Украиндар | 199300 | 28,0 % | | | 160069 | 28,8 % | 149200 | 28,8 % | 146700 | 28,8 % |
| Болғарҙар | | | | | 13858 | 2,5 % | 13000 | 2,5 % | 12700 | 2,5 % |
| Ғағауздар | | | | | 4096 | 0,7 % | 3600 | 0,7 % | 3600 | 0,7 % |
| Белорустар | | | | | 3811 | 0,7 % | 3600 | 0,7 % | 3600 | 0,7 % |
| Немецтар | | | | | 2071 | 0,4 % | 2100 | 0,4 % | 2000 | 0,4 % |
| Йәһүдтәр | | | | | 1259 | 0,2 % | 1000 | 0,2 % | 1000 | 0,2 % |
| башҡалар | 56200 | 7,9 % | 261800 | 37,6 % | 24123 | 4,3 % | 22800 | 4,4 % | 22400 | 4,4 % |
# Ошац

Ошац (нем. Oschatz) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 15266 кеше йәшәй. Майҙаны — 55,31 км². Диңгеҙ кимәленән 120 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 4758 һәм автомобиль коды TO (элек: OZ).
# Ульба (Антроп ҡушылдығы)

Ульба — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Антроп йылғаһының уң ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Ульба (Антроп ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кондома йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Томь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300112115200009653
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200965
* Бассейн коды — 13.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Шәрәфетдинов Ирек Йосоп улы

Шәрәфетдинов Ирек Йосоп улы (10 сентябрь 1941 йыл) — урмансы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һәм почётлы (2996) урмансыһы.

# Шәрәфетдинов Ирек Йосоп улы
## Биографияһы

Ирек Йосоп улы Шәрәфетдинов 1941 йылдың 10 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Әбйәлил районы Салауат ауылында тыуған.
Мәктәптән һуң БДУның биология факультетында уҡый. Башҡортостан дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығында курс эштәрен һәм диплом эшен яҙа. Фән менән ҡыҙыҡһыныуы көсәйә.

# Шәрәфетдинов Ирек Йосоп улы
## Хеҙмәт юлы

1972 йылдың август айында өлкән ғилми хеҙмәткәр вазифаһында Башҡортостан дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығында эш башлай. Өс йылдан ул ҡурсаулыҡ директоры итеп тәғәйенләнә.
1979 йылда Көньяҡ Урал ҡурсаулығын ойоштороуға ебәрелә.
Башҡортостан дәүләт ҡурсаулығының Ағиҙел филиалында директор — 1981 йылда .
Башҡортостан дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығында — 1982 йылдан.
Көньяҡ Урал ҡурсаулығында — 1987 йыл.
Башҡортостан дәүләт тәбиғи ҡурсаулығында директор — 1995 йыл.

# Шәрәфетдинов Ирек Йосоп улы
## Экологик эшмәкәрлеге

1996 йылда Шәрәфетдинов Ирек Йосоп улының инициативаһы буйынса район-ара экологик слеттар йыл һайын үткәрелә. Был сараға күрше райондар, өлкәләрҙән уҡыусылар саҡырыла. Ҡурсаулыҡта «Парктар маршы» халыҡ-ара акцияһы уҙғарыла.
Ҡурсаулыҡта экологик экспедициялар 1997 йылда ойошторола башлай. Магнитогорск ҡалаһы хакимиәтенең, Башҡортостандың дәүләт экология комитеты аҡсалата ярҙамы менән, ике экологик стационар төҙөлә матди-техник база нығый, яланда йәйге лагерҙар, туҡталыштар булдыра. Ҡурсаулыҡ төҙөгән һәм БР Мәғариф министрлығына тәҡдим ителгән экологик мәктәп программаһы Белорет, Әбйәлил райондары, Учалы, Магнитогорск ҡалаларында хуплау таба. Белем биреү учреждениеларына ошо программа индерелеп һәм предмет булараҡ балалар баҡсаларында, мәктәптәрҙә өйрәнелә.
Башҡортостан Фәндәр академияһы менән бергә 1999 йылда ҡурсаулыҡ тарафынан Башҡортостан дәүләт тәбиғи ҡурсаулығына ҙур өлөш индергән ғалим С. В. Кириковтың 100 йыллыҡ юбилейы билдәләнә.

# Шәрәфетдинов Ирек Йосоп улы
## Бөгөн

Бөрйән районының Яңы Собханғол ауылында йәшәй.
# Моратова Зөһрә Ғәзиз ҡыҙы

Зөһрә Ғәзиз ҡыҙы Моратова (Ниғмәтуллина) (1924—2006) — Өфөләге Дуҫлыҡ монументында һынландырылған башҡорт ҡыҙы. Филология фәндәре кандидаты, доцент, М.Ломоносов исемендәге Мәскәү университетының атҡаҙанған педагогы.

# Моратова Зөһрә Ғәзиз ҡыҙы
## Биографияһы

Зөһрә Ғәзиз ҡыҙы 1924 йылда Башҡорт АССР-ы Бәләбәй кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Бишбүләк районы) Туҡай ауылында донъяға килә. Ғәзиз Ярулла улы һәм Ғөбәйҙә Әхмәтвәли ҡыҙы Ниғмәтуллиндарҙың ғаиләһендәге өс баланың иң өлкәне Зөһрә була. Ул Айыт ауылының данлыҡлы Кәримовтар нәҫеленән (әсәһе Ғөбәйҙә билдәле патриот-шағир Ф.Кәримдең бер туған апаһы).
1932 йылда Ниғмәтуллиндар ғаиләһе Өфөгә күсенә. Зөһрә баш ҡаланың 3-сө мәктәбендә белем ала. Ауыр һуғыш йылдарында, күпселек тиҫтерҙәре кеүек, уға ла бик йәшләй эшкә тотонорға тура килә. Мәктәпте тамамлағандан һуң, Өфөләге заводтарҙың береһендә хеҙмәт юлын башлай — деталдәр тулы йәшниктәрҙе ташыу еңелдән булмай.

# Студент йылдары

1942 йылда, йәғни илебеҙҙә дәһшәтле Бөйөк Ватан һуғышы барған мәлдә Зөһрә Ниғмәтуллина юғары йортона уҡырға инеү теләге менән Мәскәү ҡалаһына юллана. Студентка Зөһрә көндөҙ Кремль дауаханаһында санитарка булып эшләй, ә кистәрен сит телдәр институтында белем ала, эш араһында шәфҡәт туташтары курсын тамамлай. 1955 йылда Хәмит Моратшин менән яҙмышын бәйләй. Юғары белем алған Зөһрә Ғәзиз ҡыҙы Мәскәүҙәге Гнесиндар исемендәге музыкаль-педагогик институтында инглиз теленән уҡыта.

# Сағыу эҙ ҡалдыра

Башҡортостандың мәҙәниәт министры Вил Кәримов Мәскәүгә барғанда ошо институтта була. Вуз ректоры министрҙы: «Беҙҙә шундай сибәр башҡорт ҡыҙы уҡыта», — тип Зөһрә Моратова менән таныштыра. Был осрашыуҙан һуң Мәскәүҙә эшләгән яҡташыбыҙға Дуҫлыҡ монументын ижад итеүсе скульпторға башҡорт ҡыҙын һынландырырға тәҡдим итәләр. Зөһрә Ғәзиз ҡыҙы тәүҙә баш тарта, тормош иптәше лә риза булмай. Аҙаҡ, һәйкәлдәге ҡыҙҙың милли кейемдә сағылдыраласағын белгәс, ул саҡта ике йәшлек бала әсәһе Зөһрә ханым риза була.
1957 йылда Өфө ҡалаһындағы Дуҫлыҡ монументының тәүге ташы һалына.
Обелискының ике яғында — башҡорт һәм рус ҡатындары һындары. Монументтағы прототиптар — скульптор Михаил Бабуриндың ҡыҙы һәм Мәскәүҙең Гнесин институтында инглиз теле уҡытыусыһы Зөһрә Моратова. «Тулы бер халыҡты кәүҙәләндереү — был юғары абруй. Мин бының өсөн яҙмышыма рәхмәтлемен. Ләкин мин үҙ ролемде арттырып күрһәтергә теләмәйем һәм бер ҡасан да был һәйкәлдә минең ниндәйҙер хеҙмәт өлөшөм бар тип уйлағаным юҡ. Һуңғы ваҡытҡа ҡәҙәр минең Өфөләге Дуҫлыҡ монументына ниндәйҙер мөнәсәбәтем булыуы тураһында бары тик туғандарым һәм ҡайһы бер таныштарым ғына белә ине», — ти ул.
1965 йылдың 7 авгусында Өфөлә бейеклеге 35 метр булған гранит һәйкәлде — Дуҫлыҡ монументын асыу тантанаһында Зөһрә Моратова ҡатнашмай, сөнки ул тормош иптәше менән сит илдә командировкала булып ҡала.
2006 йылда Зөһрә Ғәзиз ҡыҙы Моратованың йөрәге тибеүҙән туҡтай.

# Ҡаҙаныштары

Филология фәндәре кандидаты, доцент, М.Ломоносов исемендәге Мәскәү университетының атҡаҙанған педагогы.

# Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Дуҫлыҡ монументы