yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Халиҡ

Халиҡ — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.

# Халиҡ
## Этимология

Халиҡ исеме башҡорт теленә ислам дине йоғонтоһонда ғәрәп теленән килгән, ғәрәп телендә — ижадсы, тыуҙырыусы тигәнде аңлата.

# Халиҡ
## Билдәле кешеләр

Заимов Халиҡ Шакир улы (13 ноябрь 1914 йыл — 9 февраль 1977 йыл) — башҡорт совет композиторы, педагог, музыкаль йәмәғәтселек эшмәкәре. 1941 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. 1952—1956 йылдарҙа Өфө сәнғәт училищеһы уҡытыусыһы, 1963—1968 йылдарҙа — директоры. 1953—1954 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Композиторҙар союзы рәйесе. Ике «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1949, 1955).
Халиҡ Әбдрафиҡ улы Ғафаров (1926—2004) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан. I һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры, I төркөм һуғыш инвалиды, күп балалы атай.

# Халиҡ
## Фамилия

Халиҡов Муллайән Дәүләтша улы (4 февраль 1894 йыл — 23 август 1937 йыл) — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте етәкселәренең береһе, күренекле дәүләт эшмәкәре. Сәйәси золом ҡорбаны.
Халиҡов Ғабдулхак Әбйәлил улы (9 февраль 1931 йыл — 30 сентябрь 2007 йыл) — ғалим-инженер-механик. 1973 йылдан (өҙөклөк менән) Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1983 йылға тиклем теоретик механика һәм гидродинамика, 1991—1998 йылдарҙа физик гидродинамика кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1992—1993 йылдарҙа физика факультеты деканы. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы академигы, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1991), техник фәндәр докторы (1971), профессор (1972). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1979).
Халиҡов Мансур Хатип улы (20 декабрь 1886 йыл — 1934 йыл) — башҡорт дин әһеле, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1921—1923 йылдарҙа Башҡортостан мосолмандары Диниә назараты мөфтөйө.
Халиҡова Рәйсә Хәлил ҡыҙы (16 март 1934 йыл — 14 сентябрь 2005 йыл) — телсе-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (1992), профессор (1995), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1987). Жәлил Кейекбаев исемендәге премия лауреаты (2003).
Халиҡов Тимербулат Ғәләүетдин улы (17 ғинуар 1917 йыл — 17 июнь 1958 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).
Халиҡов Хәлил Мырҙайән улы (рус. Халиков Халил Мирзаянович) — (4 март 1939 йыл) — рәсәй сәнәғәт, партия һәм хужалыҡ эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1994). 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — башҡорт..
Халиҡов Айҙар Шәрифйән улы (рус. Халиков Айдар Шарифьянович; 26 май 1961 йыл) — энергетик, хужалыҡ эшмәкәре, муниципаль хеҙмәткәр. 2005—2008 йылдарҙа Сибай ҡалаһы хакимиәте башлығы. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — башҡорт. .
# Кесе Быгат

Кесе Быгат — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мисс йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Кесе Быгат
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010100312115300007857
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115300785
* Бассейн коды — 14.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ухловица (мәмерйә)

Ухловица (болг. Ухловица) — Родопалағы (Болгария) Смолянск өлкәһе Ухловица ауылы эргәһендәге Синий упҡыны үҙәнендәге мәмерйә.

# Ухловица (мәмерйә)
## Урынлашыуы

Мәмерйә Могилица ауылынан 3 км төньяҡ-көнсығыштараҡ, Пампоров һәм Чепеларе ауылдарынан 37 км һәм 47 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Был Болгарияның 100 милли туристик объекттарының береһе.

# Ухловица (мәмерйә)
## Мәмерйәне асыу һәм тикшереү

Мәмерйәне 1968—1969 йылдарҙа Чепеларе ҡалаһының «Студенць» клубы спелеологтары Георги һәм Димитар Райчев аса һәм тикшерә.
Уның оҙонлоғо яҡынса 460 м, шуларҙың 330 м яҡшы хәлдә. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге —1040 м. Уртаса температураһы 10-11 °C. Мәмерйәнең аҙағында Аҡ шарлауыҡ (шулай уҡ билдәле Боҙло шарлауыҡ) бар. Мәмерйәлә кораллиттар бар.
Мәмерйә бер нисә ҡатлы. Иң юғарыла Упҡын Залы урынлашҡан. Был урындан аҫҡы ҡатҡа тиклем текә металл баҫҡыс буйлап төшөп була.
Мәмерйә яҙ башында һыу менән тулыланыусы 7 матур күл менән тамамлана. Мәмерйәнең иң мауыҡтырғыс ойоштормаһы булып ҙур Таш шарлауыҡ һанала.

# Ухловица (мәмерйә)
## Туризм

* Ухловица мәмерйәһе Болгарияның 100 туристик объекты исемлегенә 84-се һан аҫтында инә. Мәмерйәгә йылына уртаса 15 000 кеше килә.
* 1984 йылда Ухловица мәмерйәһе килгән туристар уңайлығы өсөн йыһазландырыла, урындағы халыҡ был эштә әүҙем ҡатнаша.
* Мәмерйә шаршамбынан йәкшәмбегә тиклем 10:00 сәғәттән 16:00 сәғәткә тиклем бер сәғәт арауығында төркөмдәр өсөн асыҡ. Ял көндәре-дүшәмбе һәм шишәмбе. Йәйге миҙгелдә ялһыҙ эшләй.
* Мәмерйәгә инеү урынында 180 тимер баҫҡыстан торған текә һуҡмаҡ бар. Эстә бер-береһе өҫтөндә вертикаль урынлашҡан айырым залдарҙы тоташтырыусы 280 баҫҡыс бар.
* Яҡында яңы асылған «Голубовиця» һыу аҫты мәмерйәһе урынлашҡан.

# Ухловица (мәмерйә)
## Ухловица мәмерйәһендәге ярғанаттар

Ухловица мәмерйәһендә йылдың төрлө миҙгелдәрендә ярғанаттарҙың 8 төрө йәшәй: :
* Ҙур даға рәүешендәге диңгеҙ ҡыҫалаһы (краб— Rhinolophus ferrumequinum)
* Бәләкәй даға рәүешендәге ярғанат (Rhinolophus hipposideros)
* Урта диңгеҙ дағаһы (Rhinolophus blasii)
* Триколор (Myotis emarginatus)
* Большая ночь (Myotis myotis)
* Төн уртаһы ярғанаты (Eptesicus serotinus)
* Һоро оҙон ҡойроҡло ярғанат (Plecotus austriacus)
* Һоро ярғанат (Pipistrellus pipistrellus)
Ухловица районында табылған 5 төр ярғанат бөтә Европа өсөн өҫтөнлөклө һаҡланыу мөһимлегенә эйә. Йәйгеһен мәмерйәлә урта диңгеҙ ярғанаттарының ҙур булмаған (моғайын, оя ҡора торған) колонияһы йәшәй. 15 августан 30 сентябргә тиклем мәмерйә ярғанаттарҙы йыйыу өсөн мөһим урын булып тора. л ваҡытта инә һәм ата ҡоштар һәр төн һайын инеү урыны тирәләй йыйыла. Йыла ҡарап мәмерйәлә 50-150 дана ҡышлай.
# Бәрҙеле

Бәрҙеле – Ҡаҫмарт йылғаһы ҡушылдығы, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районы, өлөшләтә Башҡортостандың Ейәнсура районы биләмәләрендә аға. Ҡаҫмарт йылғаһының һул ярына тамағынан өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.йылға)

# Бәрҙеле
## Этимологияһы

Ырымбур өлкәһенең топонимакаһын өйрәнгән С. М. Стрельников «Географические названия Оренбургской области» тигән китабында йылға атамаһын төрки сығышлы, атап әйткәндә, башҡорт телендәге «бәрҙе» балығы исеменән килеп сыҡҡан тип һанай, йәғни, «бәрҙе+ле»

# Бәрҙеле
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан. Бәләкәй йылға бассейны – өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны – Урал (бассейндың Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса.:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды – 12010000512112200005652
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды – 112200565
* Бассейн коды – 12.01.00.005
* ГӨ буйынса номеры – 12
* ГӨ буйынса сығарылыш – 2
# Сыгат-Ех

Сыгат-Ех — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лыхма йылғаһының һул ярына тамағынан 77 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Сыгат-Ех
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300022092
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302209
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кинда

Кинда — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Симан ҡылымығының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.

# Кинда
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200712115200007069
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200706
* Бассейн коды — 13.01.02.007
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Лыбвожъёль

Лыбвожъёль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чубъю йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Лыбвожъёль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000017283
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001728
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# С. П. Боткин һәйкәле

С. П. Боткин һәйкәле — скульптуралы һәйкәл. Был һәйкәл урыҫ табибы, терапевт, йәмәғәт эшмәкәре С. П. Боткинға арналған. Һәйкәл Санкт-Петербург, ҡалаһында Боткин урамы менән Оло Сампсониевский проспекты мөйөшөндәге клиника алдында урынлашҡан. һәйкәл 1908 йылда скульптор В. А. Беклемишев моделе буйынса эшләнгән. Һәйкәл федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора.

# С. П. Боткин һәйкәле
## Тарих

Табип С. П.. Боткин үлгәндән һуң уға һәйкәл урынлаштырыу тураһында ҡарар ҡабул ителә. Монументты С. П. Боткин уҡытҡан Хәрби-медицина академияһының клиникаһы бинаһы ҡаршыһына урынлаштырыу ҡарала. *әйкәлдең моделен скульптор А. В. Беклемишев бушлай эшләй. Скульптура А. Морандың бронза ҡойоу заводында башҡарыла һәм һәйкәлдең хаҡы 7,5 мең һум була, был сумманы табибтың шәкерттәре һәм уны һөйөүселәр йыйған. 1908 йылдың 25 майында һәйкәл асыу тантанаһы үтә.

# С. П. Боткин һәйкәле
## Тасуирлама

Бейек булмаған гранит пьедесталда Хәрби-медицина академияһы клиникаһының бинаһы алдында, клиника бинаһына йөҙө менән ҡаратып, С. П. Боткиндың бронза һыны баҫтырып ҡуйылған. С. П. Боткин сюртук кейгән, башын бер аҙ бөгөлгән. Табиптың ҡулдары арҡаһында, бер ҡулына ул стетоскоп тотҡан. Әйтерһең дә, Боткин әле генә ауырыуҙы тыңлаған һәм уға ниндәй диагноз ҡуйырға тип уйланып тора.

# С. П. Боткин һәйкәле
## Ҡала легендалары

Боткин һәйкәле арты менән ҡалаға, ә йөҙө менән клиниканың бинаһына ҡарап тора. Был ғәҙәти булмаған хәлде ҡала легендаһы аңлата. Йәнәһе, ҡала властары оҙаҡ ҡына ваҡыт Боткинға һәйкәл ҡуйыу урынын билдәләй алмай һәм шунлыҡтан уның тол ҡалған ҡатыны Е. А. Оболенскаянан: «Һеҙҙең фекер буйынса, Сергей Петровичҡа һәйкәлде ҡайҙа ҡуйырға кәрәк? Уның өсөн лайыҡлы урын ҡайҙа?» ,- тип һорағандар, тегеһе — «Исаакиевский майҙанында!» тип яуап биргән. — «Нисек унда ҡуяйыҡ, ул урын биләнгән бит инде.» — «Улайһа, урыны — Академия янында , әммә ҡалаға арты менән ҡуйығыҙ!».
Хәрби-медицина академияһы студенттары араһында уңышҡа ирешеү өсөн скульптуралағы табибтың стетоскобына, төймәләренә һәм итек баштарына эйбер ышҡыу традицияһы бар. Был традиция скульптураға зыян килтерә, сөнки һәйкәлдең металы һаҡлағыс патина ҡатламын юғалта.

# С. П. Боткин һәйкәле
## Иҫкәрмә

* ↑ Постановление Правительства РФ № 527 от 10.07.2001
* ↑ Постановление Правительства РФ № 527 от 10.07.2001
* ↑ Энциклопедия Санкт-Петербурга. Боткину С. П., памятник (скульптор Беклемишев В. А.) 2020 йыл 13 февраль архивланған.
* 1 2 Лисаевич И. И., Бехтер-Остренко И. Ю. Памятники деятелям науки и культуры, выполненные в конце XIX начале XX века // Скульптура Ленинграда — Ленинград: Искусство, 1963.
* 1 2 3 4 К 110-летию открытия памятника С. П. Боткину 2019 йыл 17 сентябрь архивланған. // Государственный музей городской скульптуры
# Сядай-Яха (йылға)

Сядай-Яха (Юн-Яха) — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 86 км.

# Сядай-Яха (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300075558
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307555
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Трокенборн-Вольферсдорф

Трокенборн-Вольферсдорф (нем. Trockenborn-Wolfersdorf) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 591 кеше йәшәй. Майҙаны — 18,93 км². Диңгеҙ кимәленән 300 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7646 һәм автомобиль коды — SHK.
# Мөғжизәле урман

«Мөғжизәле урман» (хорв. Čudesna šuma) — тулы метражлы анимацион фильм, 1986 йыл, хорват аниматоры Милан Блажекович эше. Югославияла эшләнгән киң танылыу алған мультфильмдарҙың береһе. Югославияның «Croatia films» компанияһы һәм «Fantasy Forest» американ компанияһы сығарған. Урыҫ теленә тәржемә ителгән һәм СССР-ҙа ла күрһәтелгән.
Хорват яҙыусыһы Сунцана Шкриньяричтың балалар өсөн яҙылған китабы мультфильм итеп төшөрөлгән. 1990 йылда уның дауамы — «Тылсымсы эшләпәһе» төшөрөлә.

# Мөғжизәле урман
## Сюжеты

Рәссам Палитра пейзаждар яҙыу өсөн матур бер урманға килә. Бер аҙ ял итеп алырға теләп, ул Тылсымлы Имән төбөндә йоҡлап китә. Ошо имән уға урманда йшәүселәрҙең телен аңлау һәләтен, ә уның бумалаһына ғәжәйеп бер көс бирә. Оҙаҡламай үҙенең яңы дуҫтары-йәнлектәрҙән был урманда тәү ҡарашҡа ғына бөтәһе лә тыныс һәм яҡшы икәнлеген, ғәмәлдә бында йәшәүселәрҙе ҡанһыҙ һәм мәкерле Кактус батша һәм уның ҡоралланған алебардалары яфалауын белә.
Ә был ваҡытта Кактус Палитраның урманға килеүе, шулай уҡ, күрәҙәсе Репьяның юрауы буйынса, рәссам арҡаһында уның үҙ власын юғалтасағы тураһында белеп ҡала. Рәссамдан нисек тә булһа ҡотолорға теләп, Кактус тәүҙә уны үҙенең һарайына төшкө ашҡа саҡыра. Ләкин рәссам, терпеләр ғаиләһенең кәңәшен тотоп, төшкө ашҡа бармай. Ул сағында яуыз батша урманды, ә уның менән бергә уға ҡурҡыныс менән янаусыларҙы ла юҡҡа сығарырға теләй. Ул алебардылар армияһын ебәрә һәм үҙенең мәкере менән тәүҙә Утты асыуландыра, ә был иһә урман янғынына килтерә. Артабан Һыу эйәһен асыуландырып, урманға ташҡын һыуҙарын килтерә.
Әммә рәссам һәм уның яңы дуҫтары — Ослотеш исемле ҡондоҙ, терпеләр ғаиләһе, айыу-ауыр атлетика ветераны Матэ һәм төлкө Лили тырышлығы, шулай уҡ тылсымлы бумала көсө менән батшаның мәкерле ниәте селпәрәмә килә. Ул сағында Кактус урманды үҙенең гигант машинаһы ярҙамында ваҡларға ҡарар итә. Палитра урманды ҡотҡарыу өсөн уға ни бары бер төн генә ҡалыуын белеп ҡала, сөнки иртәнсәк тылсым юҡҡа сығасаҡ, һәм ул Мөғжизәле урманды ҡотҡара алмаясаҡ.
Улар батша хеҙмәтсеһе тылсымсы Таяҡты осраталар, әмиренән ул да ҡурҡып йәшәй икән. Унан бер сер белеп ҡалалар: бер тапҡыр ҙа сәскә атмағанға күрә Кактус бик яуыз икән. Дуҫтар тылсымсы ярҙамы менән тылсымлы эсемлек әҙерләй, уны эскәс тә император сәскә атасаҡ. Алебардылар Таяҡты урлап алып китәләр. Бик аҙ ғына ваҡыт ҡала — тиҙҙән тылсым юҡҡа сығасаҡ, ваҡлатыу машинаһы эшләй башлаясаҡ, ә батша йәлләте — ғәйәт ҙур тимер кеше тылсымсыны язалаясаҡ. Ләкин бергәләп тырышҡас, урмандағы дуҫтары менән рәссам замокка инә һәм Кактусҡа тылсымлы эсемлекте эсереүгә өлгәшә.
Кактус сәскә ата һәм мөләйем сәскәгә әүерелә, ә урманға ҡайтанан тыныслыҡ урынлаша. Шулай итеп тылсым тамамлана, һәм рәссамға дуҫтары менән айрылышырға ла ваҡыт.
# Малышев Николай Александрович

Малышев Николай Александрович (6 декабрь 1911 йыл — 13 март 2005 йыл) — ғалим-инженер. гидроэнергетика, һыу хужалығы һәм гидротехник ҡоролмалары буйынса белгес. Техник фәндәр докторы, СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1976). Мысырҙа Асуан гидроузелы проектының һәм «Гидропроект» институтының Куйбышев ГЭС-ы проектының баш инженеры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1958).

# Малышев Николай Александрович
## Биографияһы

Николай Александрович Малышев 1911 йылдың 23 ноябрендә (6 декабрендә) Крапивино ауылында (хәҙерге Түбәнге Новгород өлкәһе) тыуған.
1934 йылда Ленинград индустриаль институтын тамамлай. 1942 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
1935—1941 йылдарҙа Волгостройҙа, 1941—1942 йылдарҙа — Оборона эштәре идаралығында, 1942—1943 йылдарҙа — Широков ГЭС төҙөлөшөндә эшләй.
1944 йылдан 1947 йылға тиклем бер нисә гидротехник ҡоролмалар пректы буйынса етәксе булып эшләй (шул иҫәптән Беломор-Балтик каналын тергеҙеүҙә, Куйбышев ГЭС-ын, Асуан быуаһын төҙөүҙә). 1947 йылдан — «Гидропроект» институтының начальник урынбаҫары.
Төп хеҙмәттәре уникаль комплекслы гидроузелдар проектын әҙерләүгә арналған (шул иҫәптән Волга, Нил, Евфрат йылғаларында). Теләһә ниндәй тәбиғи нигеҙҙәрҙә ҡеүәтле ГЭС-тарҙы һәм бейек плотиналарҙы төҙөү мөмкинлеген иҫбатлай һәм тәҡдим итә.
Техник фәндәр докторы, СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1976).
2005 йылдың 13 мартында вафат була. Мәскәүҙә Троекуров зыяратында ерләнә.

# Малышев Николай Александрович
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1958)
* ике Ленин ордены
* Октябрь Революцияһы ордены, ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены, «Почет Билдәһе» ордены
* миҙалдар
* Беренсе дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1951) — Волга, Куйбышев ГЭС-ын проект эштәре төҙөү өсөн

# Малышев Николай Александрович
## Хәтер

Николай Александрович Малышев хөрмәтенә 2005 йылда Мысыр етәкселеге Асуан ҡалаһының бер урамын уның исеме менән атарға ҡарар ҡабул итә.
# Парно-Юган

Парно-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Харбей йылғаһының уң ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Парно-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300212115300033695
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303369
* Бассейн коды — 15.02.03.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Тавра (Покшеньга ҡушылдығы)

Тавра — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Покшеньга йылғаһының һул ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Тавра (Покшеньга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000038108
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003810
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Һарҙар

?Һарҙар :
Һар :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Класс: | Ҡоштар |
| Отряд: | Ыласындар |
| Ғаилә: | Ҡарсығалар |
| Суб-ғаилә: | Һарҙар |
| Ырыу: | Һарҙар |
Латинса исеме :
Buteo Lacepede, 1799 :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 175349 NCBI 30396 |
Һарҙар (лат. Buteo, (рус. Настоя́щие канюки́) — ҡарсығалар ғаиләһендәге йыртҡыс ҡоштар; ваҡ кимереүселәрҙе күпләп ҡырыуы арҡаһында ауыл хужалығы өсөн файҙалы булған көндөҙгө йыртҡыс ҡоштар.
25 төрө билдәле, Европа, Азия, Африка һәм Америкала таралғандар. күсмә ҡоштар. Ябай һарҙар ҡатнаш яҡты урмандарҙа йәшәй. Кәүҙә оҙонлоғо 50 см-ға ҡәҙәр, ата ҡоштоң ауырлығы 600—800 г, инә ҡоштоҡо — 800-1200 г. Ҡанаттары киң, сағыштырмаса ҡыҫҡа. Ҡойроғо ҡыҫҡа, түңәрәкләнгән. Ҡаурый ҡапламының өҫкө өлөшө ҡара ҡоңғорт, аҫты ҡыҙғылт-көрән. Яҙын, апрельдең икенсе яртыһында осоп килә. Ояны ағастарҙа яһай.
Ҡоңғорт таплы 2—3 йәшкелт аҡ йомортҡа һала. Йөнтәҫ аяҡлы һарҙар октябрьҙә килә һәм декабрьгә ҡәҙәр тотҡарлана, һайһы ваҡыт ҡышларға ла мөмкин. Ата ҡоштоң ауырлығы 850 г, инә ҡоштоҡо 1100 г тирәһе. Арҡаһы ҡара-ҡоңғорт, ҡаурыйҙары һоро ҡуныҡлы. Күкрәгендә тамсы һымаҡ тимгелдәре бар. Ҡанаттары киң. Ҡойроғо асыҡ төҫтә, түңәрәкләнгән. Төп айырымлыҡ билдәһе аяҡтарының шүре өлөшөнөң бармаҡтарға ҡәҙәр тейәрлек йөнләнгән булуыуы. Ояны ерҙә, һайһы ваҡыт ағастарҙа яһай. Ҡыҙғылт-һары таплы 2—7 аҡ йомортҡа һала. Тау ҡарсығаһы - осраҡлы осоп килеүсе төр. Ҡаурый ҡапламы сыбар. Кәүҙә оҙонлоғо 65 см-ға ҡәҙәр, ауырлығы 1000 г-ға ҡәҙәр. Балсыҡлы текә ярҙарҙа, ағастарҙа оялый. Барлыҡ төрҙәре лә сысҡан һымаҡ кимереүселәр, ғөмүмән алғанда, ҡыр сысҡандары, шулай уҡ ер сысҡандары, һуҡыр сысҡандар, һирәк кенә ҡоштар (миләш сыпсыҡтары, ваҡ сыпсыҡтар) менән туҡланалар.
# Көнбайыш Двина

Көнбайыш Двина (бел. Заходняя Дзвіна, Латвияла — Да́угава, латыш. Daugava, латг. Daugova, лив. Vēna) — Көнсығыш Европалағы йылға. Рәсәй, Белоруссия һәм Латвия территориялары буйлап аға.

# Көнбайыш Двина
## География

Көнбайыш Двина оҙонлоғо — 1020 км: 325 км — Рәсәй Федерацияһы, 328 км — Белоруссия һәм 367 км — Латвия территорияларына ҡарай.
Көнбайыш Двина йылғаһы Охват күлендә башлана һәм көньяҡ-көнсығышҡа табан йүнәлә, Витебсктан һуң төньяҡ-көнбайышҡа борола. Көнбайыш Двина Балтик диңгеҙенең Рига ҡултығына дельта барлыҡҡа килтереп ҡоя.
Бассейн майҙаны — 87,9 мең км². Йылға селтәренең тығыҙлығы — 0,45 км/км².
Үрге ағымында киңлеге 0,9 км-ға тиклем, урта ағымында — 1—1,5 км, түбәнге ағымында — 5—6 км.
Төп ҡушылдыҡтары: Улла, Нетесьма, Велеса, Межа, Каспля, Ушача, Дисна, Лауцеса, Илуксте, Кекавиня, Волкота, Торопа, Лучоса, Оболь, Полота, Дрисса, Дубна, Айвиексте, Персе һәм Огре.
Йылға буйындағы ҡалалар: Андреаполь, Көнбайыш Двина, Велиж, Витебск, Бешенковичи, Полоцк, Новополоцк, Дисна, Верхнедвинск, Друя, Краслава, Даугавпилс, Ливаны, Екабпилс, Плявиняс, Айзкраукле, Яунелгава, Лиелварде, Кегумс, Огре, Икшкиле, Саласпилс һәм Рига.
Йылғалағы эшләүсе ГЭС-тар: Плявиняс, Рига, Кегумс. Шулай уҡ йылғала Полоцк, Витебск, Үрге Двина, Даугавпилс ГЭС-тары төҙөлә.
# Геленау (Мәғдән тауҙары)

Геленау (Мәғдән тауҙары) (нем. Gelenau/Erzgeb.) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 4453 кеше йәшәй. Майҙаны — 21,11 км². Диңгеҙ кимәленән 513 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 9423 һәм автомобиль коды ANA.