yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Сурб Геворг сиркәүе (Солтан Салы)

1850
Сурб Геворг сиркәүе — Ростов өлкәһе Мясников районы Солтан Салы ауылындағы ғибәҙәтхана. Әрмән Апостол Сиркәүенә ҡарай.
Адресы: Россия, Ростов өлкәһе, Мясников районы, Солтан Салы ауылы , Беренсе май урамы, 1Б һанлы йорт.

# Сурб Геворг сиркәүе (Солтан Салы)
## Тарих

Дон ерҙәренә быуаттан артыҡ элек ,ХVIII быуат аҙағында, Екатерина II Ҡырымдан әрмәндәрҙе Приазовьеға күсереү тураһынду указ яҙған. 1779 йылда меңләгән әрмәндәр, яңы йәшәү урынына күсеп килеп, Чалтырь, Ҡырым, Оло Салы, Солтан Салы һәм Несветай ауылдарына нигеҙ һалғандар. Солтан Салы ауылы 1779 йылда барлыҡҡа килгән, ә ундағы ауыл Сурб Геворг сиркәүенә нигеҙ ташы 1795 йылда һалынған.
1848 йылда сиркәү туҙған булғанлыҡтан , мәхәллә кешеләре. сиркәү төҙөргә аҡса йыя башлауға рөхсәт һорап, консисторияға мөрәжәғәт иткәндәр. Яңы Нахичеван ҡала башлығы Арутюн Халивов аҡса йыя башлаған. 1849 йылда сиркәүҙе талағандар, шунлыҡтан халыҡ сиркәүҙе ремонтлау урынына яңы сиркәү төҙөүҙе хуп күргән.
Сиркәүгә йөрөүсөләрҙән йыйылған аҡсаға 1850 йылда ауылда яңы сиркәү төҙөгәндәр. 1854 йылда сиркәүҙе яңынан уңайлыраҡ итеп өҫтәп һалырға ҡарар иткәндәр. 1858 йылда ғибәҙәтхананы камиллаштырыуға рөхсәт алынған.
Дин әһеле Погос Хрчян архитектор Гаврилов менән бергә 1863 йылда сиркәү ҡоймаһын төҙөргә урын ҡараған.
1864 йылдың март айында халыҡ үҙ белдеге менән иҫке сиркәүҙе һүткән, ә 1867 йылда яңы сиркәү төҙөлөп, изгеләндерелгән.
Һуңыраҡ сиркәүҙең эсе-тышы бер нисә мәртәбә ремонтланған.
Сиркәү янында 1872 йылда сиркәү-мәхәллә мәктәбе асылған. 1908 йылда унда 126 бала уҡыған.
Сиркәү 1896 йылдың 28 октябрендәге дауыл ваҡытында ныҡ зыян күргән: уның баш көмбәҙе тәреһе менән бергә ергә йығылып төшкән. Совет власы 1930 йылда сиркәүҙе япҡан.
Сиркәү Бөйөк Ватан һуғышы осоронда ут аҫтында ҡалып зыян күргән, туҙған хәлдә хәҙерге ваҡытҡа тиклем торған. Бөгөнгө көндә сиркәү руханийы Тер Теодос Гайбарян етәкселегендә сиркәү аяҡҡа баҫтырыла башлаған.

# Сурб Геворг сиркәүе (Солтан Салы)
## Дин  әһелдәре

Эчмиадзин Дини семинарияһында уҡып сыҡҡан, Чалтырь ауылында тыуған Тер Теодос Гайбарян - сиркәүҙең руханийы.

# Сурб Геворг сиркәүе (Солтан Салы)
## Әҙәбиәте

* Вартанян В.Г., Казаров С.С. Армянская-Апостольская Церковь на Дону // Ростов н/Д., 2001 Е.И.
* Халпахчьян О.X. Архитектура Нахичевани-на-Дону // Ер. 1988
* Шахазиз Е. Новый Нахичеван и новонахичеванцы / Перевод с армянского Ш. М. Шагиняна // Ростов-на-Дону, 1999
* Российская и Ново-Нахичеванская епархия Армянской Апостольской Церкви. Исторический путь. М., 2013
# Лёбихау

Лёбихау (нем. Lobichau) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1084 кеше йәшәй. Майҙаны — 16,7 км². Диңгеҙ кимәленән 240 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 4626 һәм автомобиль коды — ABG.
# Кабо-Вердела ислам

Кабо-Вердела ислам(порт. O Islã em Cabo Verde, ғәр. الإسلام في الرأس الأخضر‎) ― Кабо-Верде дәүләтендә тарафдарҙары булған аҙ һанлы, әммә тиҙ үҫеш ала барыусы дин.

# Кабо-Вердела ислам
## Тарихы

Кабо-Верде йәшәүселәрҙең күбеһе ― христиандар. Католик дине тарафдарҙары, күп быуатлыҡ Португалия хакимлығы йоғонтоһонда нығыған, илдә берҙән-бер ҙур дини йәмәғәтте тәшкил итә: 2010 йылға ― ил халҡының ~80 % — ы.

# Кабо-Вердела ислам
## Ислам

Ислам ― илдә иң ҙур әҙселек дине булып тора. Кабо-Вердиҙың мосолман йәмәғәте ― әҙ һанлы, әммә тиҙ үҫеш ала барыусы дини йәмәғәт. Ислам был илгә Көнбайыш Африканан үтеп кергән. Кабо-Верде мосолмандары ― күпселектә Сенегалдан һәм башҡа Африка илдәренән күскән мөһажирҙәр йәки элекке мөһәжирҙәрҙең бында төпләнгән нәҫеле. Мосолмандар Кабо-Вердела сауҙа (ваҡ сауҙа, сувенирҙар һатыу) менән шөғөлләнә. Кабо-Вердела мосолмандарының теүәл тураһында дөрөҫ мәғлүмәт сығанаҡтары юҡ.
Урындағы A Semana (Аҙна, en) баҫмаһында сыҡҡан мәғлүмәт буйынса, Кабо-Верде мосолмандары Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең тыуған көнөн (Мәүлит байрамы) билдәләп үтәләр.
# Кесе Харвута

Кесе Харвута — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кедровая йылғаһының һул ярына тамағынан 98 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Кесе Харвута
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300032484
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303248
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Акчан

Акчан — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының уң ярына тамағынан 458 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Акчан
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100004035
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100403
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Аллаяров Миңлебай Хәким улы

Аллаяров Миңлебай Хәким улы (рус. Аллаяров Минлибай Хакимович; 1903-) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры. Гвардия ҡыҙылармеецы. 18-се гвардия аҙыҡ-түлек ташыу транспорты шофёры.

# Аллаяров Миңлебай Хәким улы
## Биографияһы

Миңлебай Хәким улы Аллаяров 1903 йылда Куйбышев (хәҙер — Һамар өлкәһе) Оло Глушица районы Таш-Күстән (Таштинка) ауылында тыуған. Артабан ғаиләһе менән Баймаҡ районына күсеп ҡайтҡан.
1942 йылда БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла.
Гвардия ҡыҙылармеецы Аллаяров Миңлебай Хәким улы 7-се кавалерия корпусы составындағы 16-сы Башҡорт гвардия Чернигов Ленин, Ҡыҙыл Байраҡ, Суворов, Кутузов орденлы дивизияһының 18-се гвардия аҙыҡ-түлек ташыу транспорты шофёры булып хеҙмәт итә.
1943 йылдың 13 октябрендә
* Аллаяров, М. Х. 1942 йылдың ноябренән транспортта эшләү дәүерендә хәрби частарҙы аҙыҡ-түлек менән тәьмин иткәндә һәм яралыларҙы эвакуациялағанда, дисциплина өлгөһөн күрһәтте. Барлыҡ заданиеларҙы ла ваҡытында үтәүе, үҙенә ышанып тапшырылған транспортты һәм йөктө тәртиптә тотоуы менән подразделениела үрнәк булырлыҡ кимәлдә. Хәрби заданиеларҙы срогына, хатта срогынан алда үтәй. Авария булдырғаны юҡ, машинаны һәр ваҡыт хәрби әҙерлектә тота
тигән юғары баһа менән, Аллаяров Миңлебай «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.

# Аллаяров Миңлебай Хәким улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (1943)

# Аллаяров Миңлебай Хәким улы
## Хәтер

Аллаяров Миңлебай Хәким улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Баймаҡ районында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
# Афонина

Афонина — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Рапина йылғаһының һул ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Афонина
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000038207
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003820
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Таежная (Анга ҡушылдығы)

Таёжная — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Анга йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Таежная (Анга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400312115200022305
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202230
* Бассейн коды — 13.01.04.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Иштуған (йылға)

Иштуған — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Һамар өлкәһе, биләмәләрендә аға. Йылға Оло Сәрмәсән йылғаһының һул ярына тамағынан 260 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Иштуған (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Сәрмәсән башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000412112100004803
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100480
* Бассейн коды — 11.01.00.004
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Выер

Выер — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 8 км.

# Выер
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000056930
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005693
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Абдуллин Салауат Мөхәммәткамал улы

Абдуллин Салауат Мөхәммәткамал улы (март, 1934 йыл) — бейеүсе, «Алтын быуат» (Төркмәнстан) ордены кавалеры (2004), Төркмәнстандың халыҡ артисы, Ашхабад ҡалаһы Балалар һәм йәштәр һарайының «Шатлыҡ» балалар бейеү ансамбле етәксеһе.

# Абдуллин Салауат Мөхәммәткамал улы
## Биографияһы

Абдуллин Салауат Камал улы 1934 йылдың мартында Башҡорт АССР-ының Ейәнсура районы Үрген ауылында тыуа. 9 йәшендә үкһеҙ етем ҡала, ағалары Фуат һәм Байыҡ фронтта була. Өлкән апаһы Маһира һуғышҡа тиклем үк Үзбәкстанға китеп уҡытыусы булып эшләй, шунда тормошҡа сыға. Салауат ауылда 15 йәшлек Нәҡиә апаһы ҡарамағында ҡала. Бер аҙҙан еҙнәһе ҡәйнешен Ҡашҡадаръя өлкәһенә алып ҡайта. Малай уларҙа 3 йылдан ашыуыраҡ йәшәй, тик телде белмәү сәбәпле, мәктәпкә йөрөп уҡыуын дауам итә алмай.
1947 йылда Ленинград хореография училищеһына балалар йыйыу тураһында иғлан баҫыла. Педагогтар бейеү һәләте беленгәндәр араһынан 20 баланы һайлап ала. Салауат та улар араһында була һәм 9 йыл Ленинградта белем ала. Илдус Хәбиров, Алик Биксурин, Эльза Сөләйманова, Венера Ғәлимова, Эмма Тимерғазиналар менән бергә уҡый.
Училищены иптәштәре менән бергә тамамлай алмай, йәше еткәнлектән, хәрби хеҙмәткә алына. 1955—1958 йылдарҙа Румыниялағы совет ғәскәрҙәрҙең йыр һәм бейеү ансамблендә хеҙмәт итә. Әрме хеҙмәтен тултырыуға Үзбәкстанға, сик һаҡсыларының ошондай уҡ ансамбленә эшкә саҡырыла. 1964 йылда Төркмәнстандың баш ҡалаһы Ашхабадтың Пионерҙар һарайында «Шатлыҡ» балалар бейеү ансамбленә етәксе итеп тәғәйенләнә һәм ошо вазифала 40 йылдан ашыу эшләй. Ансамбль һәм уның алмаштырғыһыҙ етәксеһе оло наградаға — Төркмәнстандың Ленинсы комсомолының премияһына лайыҡ була. Шулай уҡ ансамбль бик күп халыҡ-ара фестивалдәр һәм конкурстар лауреаты.

# Абдуллин Салауат Мөхәммәткамал улы
## Наградалары һәм башҡа бүләктәре

* «Ватанға һөйөү өсөн» миҙалы (2016)
* Төркмәнстандың халыҡ артисы
* «Алтын быуат» (Төркмәнстан) ордены кавалеры (2004)
* Төркмәнстандың Ленинсы комсомолының премияһы
# Треббихау-ан-дер-Фуне

Треббихау-ан-дер-Фуне (нем. Trebbichau an der Fuhne) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 368 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,23 км². Диңгеҙ кимәленән 76 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6369 һәм автомобиль коды — ABI.
# Ҡалмыя (Сөн ҡушылдығы)

Ҡалмыя — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сөн йылғаһының һул ярына тамағынан 70 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.

# Ҡалмыя (Сөн ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201612111100026749
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102674
* Бассейн коды — 10.01.02.016
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Аждаһалар күпере

Аждаһалар күпере (словен. Most Zmajski) — Любляна ҡалаһында Любляница йылғаһы аша автомобилдәр күпере, Словения баш ҡалаһының иң билдәле һәм танылған иҫтәлекле урындарының береһе, архитектура ҡомартҡыһы.
Любляница йылғаһы аша беренсе ағас күпер 1819 йылда төҙөлә. 1895 йылдағы ер тетрәүҙән ныҡ зыян күрә. 1901 йылда австрия инженеры Йозеф Мелан һәм архитектор Юрий Занинович етәкселеге аҫтында вена модерны стилендәге яңы өс тороҡло аркалы күпер төҙөлә. Аждаһа күпере беренсе европа тимер күпер була, тамамланыу мәленә күперҙең аркаһы ҙурлығы буйынса Европала өсөнсө була. Любляна реконструкцияһының киң планының өлөшө булараҡ, ул «Император Франц Иосиф I юбилей күпере» тип атала һәм Австрия-Венгрияның 40 йыллығына арнала. Әммә рәсми атамаһы ҡабул ителмәй — ул күперҙең ике яғында пьедесталдарҙа ҡуйылған Аждаһаларҙың дүрт бронза статуяһы арҡаһында Аждаһа күпере булараҡ билдәле.
Римлеләр ваҡытында Люблянаның символы булып урындағы тәңкәләрҙә һүрәтләнгән грифон тора. XIII быуатта ҡала мисәтендә ҡанатлы арыҫлан һүрәтләнә. XV быуат та ул һарай өҫтөндә ҡанаттарын йәйгән йәшел драконға әйләнә. Бөгөнгө көндә был аждаһа өс ҡатлы башнялағы Любляна гербында тора. Аждаһа тураһында риүәйәт иллирийҙарға барып тоташа. Уның образы аргонавтарар менән бәйле, улар алтын һарыҡ йөнө менән Колхиданан Дунай йылғаһы буйлап өйгә ҡайталар. Тап бында, Любляница йылғаһы яры буйында аргонавтарҙың юлбашсыһы Ярон ҡанатлы аждаһаны еңә һәм урындағы халыҡты мәңгелек ҡурҡыуҙан азат итә.
Шулай уҡ күперҙе һаҡлаусы аждаһалар менән бәйле яңы легенда ла бар: әгәр күпер аша ғиффәтле ҡыҙ үтһә, аждаһалар ҡойроҡтарын ҡыбырлата башлай.
# Кайтыгем

Кайтыгем — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының уң ярына тамағынан 277 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Кайтыгем
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100006589
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100658
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Портюга

Портюга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының һул ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

# Портюга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000038931
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003893
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Зыя Өммәти

Зыя Өммәти (1885 — 1943) — ХХ быуат башында ижад иткән башҡорт яҙыусыһы, уҡытыусы.

# Зыя Өммәти
## Биографияһы

Өммәти Зыя Ибраһим улы 1885 йылда Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе Нөркә улусы Сурапан ауылында тыуған. Ауыл мәҙрәсһендә башланғыс белем алған.
1898 йылдан 1906 йылға тиклем Өфөләге Ғосмания мәҙрәсәһендә уҡый.
Рәсәйҙәге беренсе буржуаз-демократик революцияһы йоғонтоһонда башланған шәкерттәр хәрәкәте был мәҙрәсәгә лә килеп инә. Шәкерттәр мәктәпкә нигеҙле уҡытыу программалары булдырыуҙы, донъяуи һәм фән дәрестәрен күберәк индереүҙе һ. б. реформалар үткәреүҙе талап итә. Улар «Иғтиҡад»(«Ышаныс») тигән стена гәзите, «Семеткес» тигән ҡулъяҙма журнал да сығаралар. Үҙенең шмғырҙары, мәҡәләләре менән Зыя Өммәти ҙә әүҙем ҡатнаша.
1906 йылдың көҙөндә Өфөлә яңы асылған «Ғәлиә» мәҙрәсәһенә күсә, 1909 йылға тиклем шунда белем ала. Мәҙрәсәлә уҡыған дәүҙерҙә башҡорт халыҡ йырҙарын, бәйеттәрен йыйыу менән мауығып китә, хикәйәләр яҙа башлай.
1909 йылда уның исеме аҫтында Өфөлә «Башҡорт, типтәрҙәрҙең йыр, бәйеттәре» йыйынтығы, 1910 йылда Стәрлетамаҡта «Аталарға — ғибрәт, йәштәргә — дәрес» тигән повесы айырым китап булып баҫыла.
1910—1911 йылдарҙа З. Өммәти Үрге Урал өйәҙенә ҡараған Усман ауылында мөғәллим булып эшләй.
Артабан тыуған яҡтарында Һәйтәк, Сыпсыҡ, Сурапан ауылдары мәктәптәрендә уҡыта.
Совет власы йылдарында Өммәти, мәктәптә уҡытыу менән бер рәттән, ауылда төрлө йәмәғәт эштәрендә әүҙем ҡатнаша, спектаклдәр ҡуйыуҙы ойоштора, кооперация асырға ярҙам итә.
1923 йылдан ул кооперация-хужалыҡ эштәренә күсә, заготзернола, заготскотта һәм колхозда хисапсы булып эшләй.
1930-сы йылдар аҙағында уны мәҙрәсәлә бергә уҡыған һабаҡташы Ғәлимйән Ибраһимов менән танышлығы арҡаһында (1938 йылда атылған) эҙәрлекләй башлайҙар. Зыя Ибраһим улының ғүмеренең һуңғы йылдары шул сәбәпле бик ҡатмарлы була.
1943 йылда тыуған ауылы Сурапанда вафат булған.

# Зыя Өммәти
## Әҫәрҙәре

* Башҡорт, типтәрҙәрҙең йыр, бәйеттәре. Өфө, 1909. (төрки)
* Аталарға — ғибрәт, йәштәргә — дәрес. — Стәрлетамаҡ, 1910. (төрки)
* Аталарға — ғибрәт, йәштәргә — дәрес (ауыл тормошонан): повесть // Башҡорт әҙәбиәте XX быуат башы. 2-се китап. Проза. Драматургия. — Өфө, 1984. — Б. 199−234.
# Исаас

Исаас — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1162/1374/181 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.

# Исаас
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010100312115300006287
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115300628
* Бассейн коды — 14.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Мәшриҡ

Мәшриҡ (ғәр. المشرق‎ — Әл-Мәшриҡ) — ҡояш сыҡҡан яҡ.

# Мәшриҡ
## Этимологияһы

Мәшриҡ термины ҡояш сыҡҡан яҡ — көнсығышты аңлатҡан ғәрәп тамырлы шәреҡ (شرق — шәрҡ) һүҙенән килеп сыҡҡан.

# Мәшриҡ
## Биләмәләре

Мәшриҡ башта үҙ эсенә (ғәрәп географтарына, тәү сиратта , Ибн Хөрдәҙбиһкә ярашлы) IX — X быуаттарҙа билдәле булған Көнсығыш ерҙәренең барыһын да, шул иҫәптән Һиндостан, Ҡытай, бер нисә Һинд һәм Тымыҡ океан утрауҙарынан алып Японияға тиклем ерҙәрҙе алған биләмә. Әлеге ваҡытта «Әл-Мәшриҡ» билдәләмәһе ғәрәп телендә, ҡағиҙә булараҡ, Ираҡ, Сүриә, Иордания, Фәләстин һәм Ливан дың йыйылма билдәләмәһе сифатында ҡулланыла. Ҡайһы берҙә үрҙә күрһәтелгән рәткә Мысыр ҙа индерелә

# Мәшриҡ
## Тарихы

XVI быуаттан XX быуат башы Ғосман империяһы хакимлығы осоронда, «Әл-Мәшриҡ» төшөнсәһенең сиктәре Яҡын Көнсығыштағы ғосман провинциялары сиктәренә тиклем ҡыҫҡартыла һәм, шулай итеп, хәҙерге формаһын ала.
# Фарыз

Ислам дине буйынса бәндәләрҙең ғәмәлдәре һигеҙ төргә бүленә. Фарыз, Важиб, Сөннәт, Мөстәхәб. Мөбах, Харам, Мәкрүһ, Мөстәҡрәһ.
Фарыз ғәмәлдәрҙе үтәгән кеше — сауаплы, үтәмәгән кеше — гонаһлы була. Фарыз ғәмәлгә ышанмаған кеше ҡафыр тип иҫәпләнә. Фарыз ғәмәлдәр: Ислам диненең барлығына ышаныу, һәр көн биш тапҡыр намаҙ уҡыу, Рамаҙан айында ураҙа тотоу, йыл һайын зәкәт биреү,дәүләте етерлек кеше. ғүмерендә бер мәртәбә, Мәккәи Мөкәрәмәгә барып, Хаж ҡылыу.
* Важиб — уны ҡылған кеше сауаплы булыр, ҡылмағаны гонаһлы булыр. ВАжиблығына ышанмаған кеше ҙур гонаһлы булыр. Важиб ғәмәлдәр: Витр намаҙын уҡыу, Ғәйет намаҙҙарын уҡыу, фытыр саҙаҡаһы биреү,ҡорбан салыу.
* Сөннәт — уны ҡылған кеше сауаплы булыр, әммә ҡылмаған кеше гонаһлы булмаҫ.Ләкин Мөхәммәт СҒС шәфғәттәренә лайыҡ булмаҫ. Ғәмәлдәр: һәр эште бисмилланан башлау,Көрьән уҡыр алдынан «Әүҙү».. не әйтеү, сөскөргәндә «Әлхәмдүиллаһ» тип әйтеү, иманы кешегә сәләм биреү һ. б.
* Мөстәхәб — уны ҡылған кеше сауаплы булыр, ҡылмаған кеше гонаһлы булмаҫ. Мөстәхәб ғәмәлдәр: нәфел намаҙҙары уҡыу, нәфел ураҙалар тотоу, нәфел саҙаҡалар биреү, буш ваҡытта Ҡөрьән уҡыу кеүек ғәмәлдәр.
* Мөбах — уны ҡылған кеше лә, ҡылмаған кеше лә сауаплы ла булмаҫ, гонаһлы ла булмаҫ. Мөбәх ғәмәлдәр: хәләл ризыҡты туйғансы ашау, эсеү, ултырыу. тороу, зарарһыҙ һүҙҙәрҙе һөйләмәү.
* Харам — уны ҡылған кеше ҙур гонаһлы булыр, уны хәләл тигән кеше кафыр булыр. Харам ғәмәлдәр: йән эйәһен үлтереү, кешене йә хайуанды йәберләү, ғәйбәт һөйләү, уғырылыҡ ҡылыу, иҫерткес эсемлектәр эсеү кеүек ғәмәлдәр.
* Мәкрүһ — уны ҡылған кеше гонаһлы булыр. Уны дөрөҫ тигән кеше лә гонаһлы булыр. Мәҡрүһ ғәмәлдәр: отош уйындары уйнау, әҙәпһеҙ йырҙар йырлау, кеше алдында әҙәпһеҙ ҡыланыу.
* Мөстәҡраһ — уны ҡылған кеше гонаһлы булмаһа ла, әҙәпһеҙлек ҡылған булыр. Мөстәҡраһ ғәмәлдәр: баҙарҙа йәки урамда ашау, ауыҙҙы ҡапламайынса иҫнәү, ҡысҡырып кикереү

# Фарыз
## Тағы ла ҡарағыҙ

* Шәриғәт хөкөмдәре
# Мертендорф (Наумбург)

Мертендорф (Наумбург) (нем. Mertendorf (bei Naumburg)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1778 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,98 км². Диңгеҙ кимәленән 165 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6618 һәм автомобиль коды — BLK.
# Юголовка

Юголовка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пайдугина йылғаһының һул ярына тамағынан 103 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 63 км.

# Юголовка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010600112115200028310
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202831
* Бассейн коды — 13.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2