yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Бострикиндарҙың табыш йорто

1914
Бострикиндәрҙең табыш йорто — Дондағы Ростов ҡалаһының Пушкин урамындағы 106-сы йорт. Табыш йорто 1914 йылда төҙөлгән һәм Анна һәм Иван Бострикиндәрҙең милке булған. Бина төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.

# Бострикиндарҙың табыш йорто
## Тарихы

Анна һәм Иван Бострикиндәрҙең табыш йорто граждандар инженеры Семён Васильевич Попилин проекты буйынса 1914 йылда төҙөлгән. Башында 1920-се йылдар башында килем йорто национализациялана һәм унда коммуналь фатирҙар урынлаштыралар. 1997 йылда Һаҡлыҡ банкы бинаның яңы эйәһе булып китә. Йортта йәшәүселәрҙе күсергәндән һуң бинаға капиталь ремонт һәм реставрация үткәрелгән. Унда банк бүлексәләре урынлашҡан.

# Бострикиндарҙың табыш йорто
## Архитектураһы

Өс ҡатлы бина Пушкин урамында ҡыҙыл һыҙыҡ буйынса урынлашҡан. Килем йортоноң симметриялы фасады модерн стилендә иррационализм һәм классицизм элементтары ҡулланып биҙәлгән. Беренсе ҡаты эшкәртелмәгән дүртмөйөшлө таштар йәбештереп биҙәлгән (рустовка). Икенсе һәм өсөнсө ҡатта селтәрле рәшәткәле балкондар урынлашҡан. Бина фасады ҡатмарлы формала бөгөлгән аттик (декоратив стена) менән ослап ҡуйылған. Кәрниз өҫтөндә парапет тумбалары урынлаштырылған. Фасад декоратив штукатурка өҫтәлеп биҙәлгән. 1997 йылда реставрациялау барышында, бинаның архитектура стиленән сығып, бина фасадының төҫтәр гаммаһы һайлана.
# Выль-Ю

Выль-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лабогей йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Выль-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300030916
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303091
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Безымянка (Кия ҡушылдығы)

Безымянка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы/ Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кия йылғаһының уң ярына тамағынан 499 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Безымянка (Кия ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200018118
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201811
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Танлова

Танлова — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Надым йылғаһының уң ярына тамағынан 216 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 238 км.

# Танлова
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15030000112115300048344
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304834
* Бассейн коды — 15.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Нерулова-Яха

Нерулова-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Торасовей ҡултығы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Нерулова-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300035715
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303571
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Нәзиров Марис Нәзиф улы

Нәзиров Марис Нәзиф улы (4 август 1949 йыл — 3 февраль 2013 йыл) — журналист һәм шағир. СССР Журналистар союзы (1970) һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союзы (2000) ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һəм киң мəғлүмəт хеҙмәткәре (2004).

# Нәзиров Марис Нәзиф улы
## Биографияһы

Марис Нәзиф улы Нәзиров 1949 йылдың 4 авгусында Башҡорт АССР-ының Саҡмағош районы Ҡара Көсөк ауылында (хəҙер Башҡортостан Республикаһының Саҡмағош районы Үрнəк ауылы) тыуған.
1972 йылда Бөрө педагогия институтын тамамлаған. 1967 йылдан алып республика киң мəғлүмəт сараларында: 1973—1993 йылдарҙа «Ҡыҙыл таң» гəзитендә, 1995—1999 йылдарҙа «Толпар» журналында (яуаплы секретарь, 1997 йылдан алып баш мөхəррир урынбаҫары), 1967—1968 йылдарҙа һəм 2002 йылдан алып (баш мөхəррир) «Игенче» гəзитендә, бер үк ваҡытта 2002 йылда — «Саҡмағош сатҡылары» гəзитендә (баш мөхəррир) һəм 2004—2009 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының «„Саҡмағош мəғлүмəт үҙəге“ редакция‑нəшриəт комплексы» ДУП‑ында (директор) булып эшлəй.
2012 йылдан алып Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы идараһында татар əҙəбиəте мəсьəлəлəре буйынса рəйес урынбаҫары, татар телле яҙыусылар берекмəһенең етəксеһе. «Саҡматаш» исемле тəүге китабы 1982 йылда сыға. «Йəнə уттарға керəм» (1994), «Бəрəкəтле ерем — Саҡмағошом» (2000), «Йылдар ҡары» (2002; бөтəһе лə — татар телендə) шиғри йыйынтыҡтары авторы. Əҫəрҙəре сыуаш, төрөк, рус, инглиз, немец телдəренə тəржемə ителгəн. Марис Нәзиф улы шиғырҙарына Н. Ə. Дауытов, Р. М. Хəсəнов һәм башҡа композиторҙар йырҙар ижад иткəн.
Марис Нәзиров 2013 йылдың 3 февралендә Өфө ҡалаһында вафат була. Саҡмағош районының Саҡмағош ауылында ерлəнгəн.

# Нәзиров Марис Нәзиф улы
## Төп баҫма китаптары

* Йолдызлар табын кора: шиғырҙар. — Өфө: Ижад, 1992. — 130 б.
* Янә утларга керәм: шиғырҙар. — Өфө: Китап, 1994. — 144 б.
* Еллар кары: шиғырҙар. — Өфө: Китап, 2002. — 320 б.
* Айгөл чебеш үстерә: шиғырҙар. — Саҡмағош: Саҡмағош мәғлүмәт үҙәге, 2005. —426.
* Багышлаулар: шиғырҙар. — Саҡмағош: Саҡмағош мәғлүмәт үҙәге, 2007. — 3406.
* Саҡматаш: шиғырҙар. — Өфө: Китап, 1982. — 32 б. (Башҡорт телендә.)
* Мәңгелек осош: шиғырҙар. — Өфө: Китап, 1986. — 30 б. (Башҡорт телендә.)

# Нәзиров Марис Нәзиф улы
## Ижады тураһында

* Әмиров Р. «Беренче карлыгач» // Аргамак. — 1994. — № 10.
* Фазлыев Р. Шагыйрь күңеле // Тулпар (Өфө). — 1995. — № 1.
* Вәсилева Л. Шагыйрь дөньясына сәяхәт // Өмет (Өфө). — 1998. — 21 февр.
* Әмиров Р. Иңнәрендә канат барда // Заман-Башкортстан (Өфө). — 2000. — 20 май.
* Сафуанов С. һ.б. Марие Нәзиров шигърияте // Мәгърифәт (Өфө). — 2000. — 124 б.
* Мөлеков М. Утларга керә күңел // Аргамак. — 2000. — № 3.
* Кыдашева 3. Йөзмә милли республика // Татарстан яшьләре. — 2000. — 15 июль.
* Низамиев Р. Ут күршеләр — уртлы күршеләр // Идел. — 2002. — № 1. — 79-81 б.

# Нәзиров Марис Нәзиф улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2004)
# Изге Китаптар

Изге Китап (ғәр. الكتب المقدسة‎) Исламда - Аллаһ тарафынан ислам тәғлимәте буйынса иңдерелгән текстар. Ғәмәлдә, хәҙерге көндә тик Ҡөрьән генә исламда изге китап булып ҡала, ә уға тиклемге бөтә изге Яҙмалар ваҡытлыса булған тип һанала һәм ғәмәлдән сығарылған.
Аллаһы Тәғәлә дин һәм шәриғәт хөкөмдәрен бәйән итеп,Пәйғәмбәрҙәр аша йөҙ ҙә дүрт (104) китап иңдергән. Пәйғәмбәрҙәр ошо китаптар ярҙамында ҡәүемдәрен изге ғәмәлдәргә өндәгән. Иң беренсе Китап Әҙәм пәйғәмбәргә (ғәләйһиссәләм) 10 ҡағыҙ (бит), Шис пәйғәмбәргә (ғәләйһиссәләм) 50 ҡағыҙ (бит),Иҙрис пәйғәмбәргә (ғәләйһиссәләм) — 30, Ибраһим пәйғәмбәргә (ғәләйһиссәләм) 10 ҡағыҙ (бит) иңдергән. Муса (пәйғәмбәр)гә (ғәләйһиссәләм) Тәүрат китабын, Дауыт пәйғәмбәргә (ғәләйһиссәләм) Зәбур китабын, Ғайса пәйғәмбәргә (ғәләйһиссәләм) Инжил, һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәребеҙгә, салләЛлаһу ғәләйһи үә сәлләм, Ҡөрьән китабын иңдергән.
Ҡөрьән алдағы бар китаптарҙы ла эсенә алған китап. Донъялыҡ өсөн дә, ахирәт өсөн дә кәрәкле хөкөмдәр бар.
# Чень-Тяха

Чень-Тяха — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нишль-Манайн-Майта йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Чень-Тяха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200044185
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204418
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Өйлә намаҙы

Өйлә намаҙы (ғәр. صلاة الظهر‎ — шәфиғиҙәрҙә зүһр -зәүәлдән (зенит) башлап, икенде ваҡытына тиклем. Ул 4 рәҡәғәт сөннәт, 4 рәҡәғәт фарыз, ике рәҡәғәт сөннәт итеп уҡыла.

# Өйлә намаҙы
## Өйлә намаҙын ҡылыу тәртибе

Төшкө намаҙҙа (Өйлә, Әз-Зухр) 10 рәҡәғәт: 4 рәҡәғәт элекке сөннәт, 4 рәҡәғәт фарыз, 2 рәҡәғәт һун сөннәт.
Өйлә намаҙының тәүге 4 рәҡәғәт сөннәте: «Аллаһ Тәғәләнең ризалығы өсөн өйлә намаҙының тәүге сөннәтен ҡылырға ниәт ҡылдым», тип ниәтләнеп, иртәнге намаҙ һымаҡ, шул ук тәртиптә 2 рәҡәғәт уҡыйһың. Шунан, ултырып "Әт-тәхиәт"те уҡыйһың, һуңынан, «Аллаһу Әкбәр» тип әйтеп өсөнсө рәҡәғәткә тораһың. Өсөнсө һәм дүртенсе рәҡәғәт башында «Бисмилләәһи-ррахмәәни-рра-хиим» тип, «Әл-Фатиха» сүрәһен, бер ҡыҫка аят, йә 3 аят уҡырға. Дүртенсе рәҡәғәттән һуң ултырырға, «Әт-тәхиәт», «Аллаһүммә сәлли», «Аллаһүммә бәрик», «Раббәнә әтинә» доғалары уҡыла, сәләм бирелә.
Өйлә намаҙының 4 рәҡәғәт фарызы. Өйлә намаҙының фарызы ла сөннәте кеүек уҡыла. Тик ир-егет иң алда ҡысҡырып ҡамәт уҡый.
«Аллаһ Тәғәләнең ризалығы өсөн өйлә намаҙының фарызын ҡылыр өсон ниәт иттем», тип ниәтләнәһең. Өйлә намаҙының сөннәте кеүек тәртиптә ҡылаһың, тик өсөнсө һәм дүртенсе рәҡәғәттәрҙә «Әл-Фатиха» сүрәһен генә укырға. Башҡа сүрәләр һәм аяттар уҡылмай.
Өйлә намаҙының һуңғы 2 рәҡәғәт сөннәте. «Аллаһ Тәғәләнең ризалығы өсөн өйлә намаҙының һуңғы сөннәтен ҡылырға ниәт иттем», тип ниәт әйтергә.
Өйлә намаҙының һуңғы сөннәте иртәнге намаҙҙың сөннәте кеүек үк ҡылына. Аҡшам һәм йәстү намаҙҙарының сөннәттәре лә шулай уҡ ҡылына.
# Ун-Потын-Ех

Ун-Потын-Ех — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Назым йылғаһының уң ярына тамағынан 238 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Ун-Потын-Ех
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200051199
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115205119
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ростов ипподромы

Ростов ипподромы ― Дондағы Ростов ипподромы — Рәсәйҙең көньяғындағы иң боронғо ипподром.

# Ростов ипподромы
## Тарих

Ростов ипподромы тарихы XIX быуаттың аҙағында башлана.
Революцияға тиклем Дон Ғәсҡәре өлкәһендә бик ҙур темптар менән йылҡысылыҡ үҫешә. Уның менән урындағы казактар һәм шәхси эшҡыуарҙар булыша.. Эшҡыуарҙарға хөкүмәт йылҡысылыҡты үҫтереү өсөн субсидиялар биргән. 1880 йылдың урталарында Дон аръяғында 86-89 ат заводтары булһа, 1900 йылда уларҙың һаны 145-кә еткән, уларҙа аттарҙың дөйөм һаны 83 мең тәшкил иткән. Сама менән шул уҡ йылдарҙа учреждени был Новочеркасск һәм Дондағы Нахичеванда ярыш аттары йәмғиәте барлыҡҡа килә. Ат ярыштары ойоштороу урындағы халыҡтың иң яратҡан ярышына әйләнә..
1890-сы йылдарҙың беренсе яртыһында губерна властары ипподром төҙөргә Балабан сауҡалығында ер участкаһы бирә. Ростов-Нахичеван ат ярыштары йәмғиәте майҙаны бик тиҙ йыһазландырыла : йәмғиәт ихтыяждары өсөн ике ҡатлы йорт, трибуна, бер нисә ат һарайы төҙөлә, ә ипподром территорияһы ҡойма менән уратыла. Беренсе ат сабыштары 1894 йылда уҙғарыла.
# Ялтыр

Ялтыр (рус. Ялтырова) — Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы башҡорт ауылы, Яратҡол ауыл биләмәһенә керә.

# Ялтыр
## Географик урынлашыуы

* Район үҙәгенә тиклем (Арғаяш): 50 км
* Ауыл биләмәһе үҙәгенә тиклем (Яратҡол): 7 км.

# Ялтыр
## Тарихы

Ауыл Ялтыр Таймасов исемен йөрөтә. Ялтыр Таймасов — башҡорт тарханы, Ҡара-Табын улусы старшинаһы, Таймаҫ Шәһимовтың улы.
Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 5-се башҡорт кантонына ҡарай. Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Мөхәмәтҡолой улусы составында була.
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡортостан АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы Арғаяш районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Арғаяш районы составында.

# Ялтыр
## Халҡы

2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 198 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 102 ир-ат һәм 96 ҡатын-ҡыҙ.
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (99 %) йәшәй.
| 1816 | 1859 | 1868 | 1900 | 1916 | 1920 | 1959 | 1970 | 1983 | 1995 |
| 133 | 328 | 376 | 459 | 540 | 544 | 389 | 418 | 299 | 200 |

# Ялтыр
## Билдәле шәхестәре

* Шәһимов Фазылйән Закир улы (1933—1994) — металлург, техник-электромеханик. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). РСФСР-ҙың почетлы металлургы (1965).
# Ырғыҙлы ауыл советы (Бөрйән районы)

Ырғыҙлы ауыл советы — Башҡортостандың Бөрйән районы муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһында сиктәр, муниципаль берәмектәрҙең статусы һәм административ үҙәктәре тураһында»ғы Законға ярашлы, ауыл биләмәһе статусына эйә.

# Ырғыҙлы ауыл советы (Бөрйән районы)
## Ауыл советы составы

* Ырғыҙлы ауылы
* Ҡотан ауылы
* Мәҡсүт ауылы.

# Ырғыҙлы ауыл советы (Бөрйән районы)
## Халҡы

* Ырғыҙлы_ауылы
* Дауахана
* Пугачев тауы
* Ырғыҙлыла яңы мәҙәниәт йорто
* Иҫке мәктәпте һүтәләр
# Хасаре-Яха (Яру-Яха ҡушылдығы)

Хасаре-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Яру-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

# Хасаре-Яха (Яру-Яха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300076937
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307693
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ускова Нина Николаевна

Ускова Нина Николаевна (30 май 1947 йыл) — педагог. Рәсәй Федерацияһының (2002) һәм Башҡортостан Республикаһының (1996) атҡаҙанған, Башҡортостан Республикаһының халыҡ уҡытыусыһы (2011).

# Ускова Нина Николаевна
## Биографияһы

Нина Николаевна Ускова 1947 йылдың 30 майында Өфө ҡалаһында Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһендә хеҙмәт итеүсе ябай эшселр ғаиләһендә тыуа. Урта мәктәпте көмөш миҙалға тамамлап, Башҡорт дәүләт университетына уҡырға инә. Йәш белгес хеҙмәт юлын 1969 йылда Иглин районының Урман урта мәктәбендә башлай. 1971 йылдан Өфө ҡалаһының 87-се, 1973 йылдан 51-се, 1976 йылдан алып бөгөнгә тиклем — 60-сы урта мәктәп уҡытыусыһы. Уның уҡыусылары артабан Рәсәйҙең абруйлы юғары уҡыу йорттарында белем ала. Күп йылдар Нина Ускованың уҡыусылары Болгария, Венгрия, Польша, Төркиә, Грецияла фәнни конференцияларҙа сығыш яһай. Нина Николаевна йәйге лагерҙарҙа математика фәндәрен уҡыта, институтта лекциялар уҡый.

# Ускова Нина Николаевна
## Билдәле уҡыусылары

Александр Басыров — профессор-математик. Уҡытыусыһы юлынан китеп, Башҡорт дәүләт университетын тамамлай, артабан АҠШ-тың Индиана университетында уҡый. Әлеге ваҡытта Висконсинск университетында (АҠШ, Меномони) уҡыта. Андрей Грабовский — Новосибирск дәүләт университетының ядро физикаһы факультетын тамамлай, физика фәндәре кандидаты.

# Ускова Нина Николаевна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа наградалары

Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2002) Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1996) Башҡортостан Республикаһының халыҡ уҡытыусыһы (2011).
# Ҡом

Ҡом — ултырма тау тоҡомдары, шулай уҡ яһалма материал, тау тоҡомдары ваҡтарынан тора. Бик йыш таҙа тиерлек минералдар һәм кварцтан тора (матдә — кремний диоксиды). Тәбиғи ҡом ыуалыусан, тау тоҡомдарыҡ онталыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә, дәүмәле 0,16—5 мм, ауырлығы миллиграммдың унынсы өлөшөнән башлап бер нисә микрограмға етеп үҙгәреп торорға мөмкин. Тупланыу шарттарына ҡарап аллювиаль, делювиаль булыуы мөмкин, диңгеҙ, күл, Эол ултырмаһы ҡомдары була. Һыу ятҡылыҡтарында һәм һыу ағымдары эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән ҡом йоморораҡ була.

# Ҡом
## Ҡом төрҙәре
### Сауҙала:

Сауҙала ҡом сығарыу урындарына һәм эшкәртелеүе буйынса классификациялана:
* Төҙөлөш ҡомо
* Йылға ҡомо
* Карьерҙан алынған, йыуылған ҡом
* Карьерҙан алынған, иләнгән ҡом
* Ауыр яһалма ҡом.

# Ҡом
## Ҡом классификацияһы

| Дәүмәленә ҡарап ҡом атамаһы | Бөртөгөнөң тығыҙлығына ҡарап ҡом атамаһы | Бөртөгөнөң тығыҙлығына ҡарап ҡом атамаһы | Бөртөгөнөң тығыҙлығына ҡарап ҡом атамаһы |
| Дәүмәленә ҡарап ҡом атамаһы | тығыҙ | уртаса тығыҙ | бушаҡ |
| Ҡомташҡа яҡын, эре йәки уртаса эре | e<0,55 | 0,55≤e≤0,70 | e>0,70 |
| Ваҡ | e <0,60 | 0,60≤e≤0,75 | e>0,75 |
| Туҙан кеүек | e <0,60 | 0,60≤e≤0,80 | e>0,80 |
| Еүешлегенә ҡарап | Еүешлегенең кимәленә ҡарап атамаһы |
| 0 < SR ≤ 0,5 | ҡоро тиерлек |
| 0,5 < SR ≤ 0,8 | еүеш |
| 0,8 < SR ≤ 1,0 | һыулы |
| Туҙанлы-балсыҡлы грунт атамаһы | Һығылмалылыҡ һаны |
| ҡом ҡатнаш | 0,01 ≤ IP ≤ 0,07 |
| балсыҡ ҡатнаш | 0,07 < IP ≤ 0,17 |
| балсыҡ | IP > 0,17 |
| Туҙанлы-балсыҡлы грунт атамаһы һәм консистенцияһы | Ағыусанлығы индексы күрһәткесе | Ағыусанлығы индексы күрһәткесе |
| Ҡом ҡатыш | ҡаты | IL < 0 |
| Ҡом ҡатыш | һығылмалы | 0 ≤ IL ≤ 1 |
| Ҡом ҡатыш | ағыусан | IL > 1 |
| Суглинок или глина | твердые | IL < 0 |
| Суглинок или глина | ярымҡаты | 0 ≤ IL ≤0,25 |
| Суглинок или глина | һығылмалығы түбән | 0,25 < IL ≤ 0,50 |
| Суглинок или глина | йомшаҡ һығылмалы | 0,50 < IL ≤ 0,75 |
| Суглинок или глина | ағыусан һығылмалы | 0,75 < IL ≤ 1 |
| Суглинок или глина | ағыусан | IL > 1 |
Төпкә ултырыусандарға еүешлеге SR < 0,8 булған туҙанлы-балсыҡлы грунтинә, уларҙың Iss төпкә ултырыу индексдәүмәое түбәндәгеләрҙән кәмерәк:
| 0,01 ≤ IP < 0,1 | 0, 1 ≤ IP < 0,14 | 0,14 ≤ IP < 0,22 |
| Iss < 0,1 | Iss < 0,17 | Iss < 0,24 |

# Ҡом
## Шулай уҡ ҡара

* Песчаник
* Эоловые отложения
* Дюна
* Бархан
* Поющий бархан
* Зыбучий песок
* Пески строительные
* Дресва — природный мелкий щебень.
# Ҡырсынғыр (тау)

Ҡырсынғыр — Башҡортостандың Ишембай районындағы тау. Һыуалышы (Һаралы ҡушылдығы, рус. Суалаше) менән Айыулы (Рәүҙәк ҡушылдығы) араһында ята.
Иң бейек түбәһе — 607,2 м. Битләүҙәре һөҙәк. Тау тоҡомо һәүерташтарҙан, рифей ҡомташтарынан тора. Ҡырсынғырҙан көньяҡ-көнбайыштараҡ Иҫкейорт (608 м), көньяҡта — Биктәр(629 м) тауҙары, төньяҡ-көнбайыштараҡ- Һәйетбашмаҡ (631 м), шифалы һыуы менән дан ҡаҙанған Көгөш (рус. Усолка) йылғаһының инеше (Айыулы тауы итәгендә), төньяҡ-көнсығыштараҡ — Яманташ (588 м) ята.
Битләүҙәрендә һәм тирә-яғында һоро урман тупрағында киң япраҡлы ҡатнаш урмандар үҫә.
«Ҡырсынғыр» атамаһы «ҡырсын» (ваҡ, шыма таштар) һәм ҡыр (һырт, тау) һүҙҙәренән алынған.
# Остяк-Шор

Остяк-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кемпаж йылғаһының уң ярына тамағынан 92 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.

# Остяк-Шор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300027353
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302735
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Чача (эсемлек)

Ча́ча (груз. ჭაჭა) — грузин спиртлы эсемлеге, виноград һуты ҡалдығынан эшләнгән бренди класына ҡарай. Ул — виноградттан һут һығып алғандан һуң ҡалған ҡаты фракцияны — мезганы әсетеп ҡыуҙырғандан һуң алынған спиртлы эсемлек.

# Чача (эсемлек)
## Әҙерләү

Чача йортта (кустар рәүештә), шулай уҡ ликер-араҡы заводтарында ла етештерелә. Уның рецептары ла төрлө. Чачаны әҙерләү өсөн шарап эшләү өсөн яраҡлы булмаған (емештәре бешеп етмәгән) виноград тәлгәштәре ботаҡтары менән бергә алына, уларға вино етештереүҙән ҡалған ҡаты фракция ҡушыла.
Көнсығыш Грузияла чача өсөн төп сырье — Ркацители сорты винограды, Аджария һәм Абхазияла — Изабелла и Качич. Әҙер сырье ике, бик һирәк бер тапҡыр ҡыуҙыртыла. Алынған виноград спирты 70 градустан 80 градусҡа тиклемге ҡатылыҡта була, уны нормаға тап килтереү өсөн алынған шыйыҡсаға һыу ҡушыла һәм шешәләргә ҡойола. Ҡайһы бер сорттарын имән мискәләрҙә бер нисә йыл буйы һаҡлайҙар.
2011 йылдың сентябрендә Грузия властары чачаға патент ала.

# Чача (эсемлек)
## Ҡулланыу

Ғәҙәттә саф килеш ҡулланалар. Шулай уҡ йәш емеш-еләк һәм боҙ ҡушып төрлө коктейлдәр әҙерләү өсөн дә ҡулланыла. Грузия крәҫтиәне ғәҙәттә иртән, бигерәк тә һалҡын ваҡытта, берәй чарка (шарап эсә торған һауыт) менән чача эсә. Көнбайыш Грузияла чача эскәндән һуң татлы ризыҡ ҡабалар, ә көнсығышында — тоҙланған ризыҡ ҡабыу ғәҙәткә ингән. Абхазияла чачаны аперетив рәүешендә файҙаланалар, хәҙерге ваҡытта, бигерәк тә ҡыш көндәрендә, рәсми булмаған табындың төп эсемлеге булараҡ ҡулланыла.
Чачала виноградтың нәфис еҫе һаҡлана. Ул — бренди, виски һәм араҡыға ҡарағанда ҡатыраҡ эсемлек (55-60 %), шуға ҡулланғанда быны оноторға ярамай.

# Чача (эсемлек)
## Танылған кешеләр тормошонда чача

А. А. Громыконың хәтирәләре буйынса, Сталин Ялта конференцияһында Черчиллгә һәм Рузвельтҡа элек уларға таныш булмаған чачаны бүләк итә. Шулай ҙа Сталин шуны билдәләп ҡуя: «Минеңсә, чача — иң һәйбәт араҡыларҙың береһе. Әммә мин үҙем уны эсмәйем, еңел йөҙөм шарабына өҫтөнлөк бирәм».