yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ленин һәйкәле (Каменск-Шахтинский)

Каменск-Шахтинский ҡалаһында Ленин һәйкәлдәре — совет сәйәси һәм дәүләт эшмәкәре, донъя тарихында беренсе социалистик дәүләт төҙөүсе Владимир Ильич Ленин һәйкәлдәре.

# Ленин һәйкәле (Каменск-Шахтинский)
## Тарих

Совет власы йылдарында СССРҙың күп ҡалаларында В. И. Ленинға һәйкәлдәр ҡуйылды. Уларҙың бер өлөшө мәҙәни мираҫ объекты тип танылды. Каменск-Шахтинский ҡалаһында бер нисә һәйкәл ҡуйыла. Үҙ ваҡытында ҡалала В. И. Ленинға дүрт һәйкәл төҙөлә. Хәҙерге ваҡытта улар бөтәһе лә һаҡланып ҡалған. Һәйкәлдәр Ленин урамы менән Карл Маркс проспекты киҫешкән ерҙә, Хеҙмәт майҙанында, Маяковский исемендәге паркта, Заводской микрорайонында машина төҙөүселәр мәҙәниәт һарайы алдында урынлашҡан.
* 1937 йылдың 7 ноябрендә В. И. Ленинға һәйкәл Ленин урамы менән Карл Маркс проспекты киҫешкән ерҙә асыла.Һәйкәлдең авторҙары: рәссам Яков Минченков, архитектор Василий Абрютин, Константин һәм Иван Сливиндар. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һәйкәл эргәһендә репродуктор ҡуйыла. Иртәнсәк Совинформбюро мәғлүмәтен тыңлау өсөн репродуктор эргәһендә ҡала халҡы йыйыла. 1942 йылда фашистар һәйкәлде шартлаталар. Ҡаланы азат иткәндән һуң һәйкәлде тергеҙеү буйынса эш башлана. Эш ҡаланың финанс бүлеге башлығы И. М. Сливин етәкселегендә башҡарыла. Уның ағайы рәссам-биҙәүсе К. М. Сливин 1941 йылда Харьков янындағы һуғышта һәләк була. Һуғыш аҙағына һәйкәл яңы композицияла яңыртыла һәм элекке урынына ҡуйыла. Ленинға яңыртылған һәйкәл 1943 йылдың 7 ноябрендә асыла. Һәйкәлгә икенсе тапҡыр зыян килтереү 1993 йылда демократик һөрөм тулҡынында була. Һәйкәлде Ростов скульпторҙары яңырта.
* 1958 йылда В. И. Ленинға һәйкәл Маяковский исемендәге мәҙәниәт һарайы алдындағы майҙанда асыла. Һәйкәлдең авторы билдәле түгел, сериялы сығарылыш скульптураһы. В. И. Лениндың фигураһы хәрәкәттә һүрәтләнгән, һул ҡулы бөкләнгән. Һәйкәл бетондан эшләнгән, кирбес постаментта ҡуйылған. Постамент мрамор плитка менән көпләнгән. 2009 йылда Каменск химия комбинатының 70-йыллыҡ юбилейына постамент яңыртыла.
* 1982 йылдың 21 апрелендә Хеҙмәт майҙанында В. И. Ленинға һәйкәл асыла. Ленин пальто кейеп баҫып тора итеп һүрәтләнгән. Лениндың бронза фигураһының авторҙары: СССР художество Академияһы академигы, скульптор Кербель Лев Ефимович, архитектор В. Хрусталев. Әлеге ваҡытта был һәйкәл регион әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора.
В. И. Ленинға һәйкәл һәм бюст шулай уҡ ҡаланың Заводская һәм Ленинға микрорайондарында ҡуйылған.
# Баковская Палуга

Баковская Палуга — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пёза йылғаһының һул ярына тамағынан 182 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 67 км.

# Баковская Палуга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000212103000049774
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004977
* Бассейн коды — 03.03.00.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Урнас

Урнас — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бенжерепйылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Урнас
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200412115200002036
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200203
* Бассейн коды — 13.01.02.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Савун-Еган

Савун-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тлоктлы-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Савун-Еган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200044901
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204490
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Урғалы ауыл Советы (Балаҡатай районы)

Урғалы ауыл Советы — Башҡортостандың Балаҡатай районындағы муниципаль берәмек.

# Урғалы ауыл Советы (Балаҡатай районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәре сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһында законы»на ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә. 2008 йылда ауыл Советы составына Ҡаранторау ауыл Советы индерелде.
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендә ҡабул ителгән 49-з «Айырым ауыл Советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр» Законында былай тип яҙылған:
   Урғалы һәм Ҡаранторау ауыл Советтарын, административ үҙәге Урғалы ауылында урынлашҡанлыҡтан, «Урғалы» атамаһын һаҡлап, берләштерергә. Урғалы ауыл Советы составына Ҡаранторау ауыл Советының Ҡаранторау, Юлдаш ауылдарын индерергә. Күрһәтелгән схематик картаға ярашлы, Урғалы ауыл Советы сиктәрен раҫларға.
# Северуха (Шушпанка ҡушылдығы)

Северуха — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шушпанка йылғаһының һул ярына тамағынан 8,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Северуха (Шушпанка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100712111100012112
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101211
* Бассейн коды — 10.01.01.007
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Гучунга

Гучунга (Тучунча) — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Эҫем йылғаһының уң ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Гучунга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200612111100019430
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101943
* Бассейн коды — 10.01.02.006
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Каролина Бос

Каролина Бос (нидерл. Caroline Bos; 1959, Роттердам) — Нидерланд архитекторы. Амстердамда урынлашҡан архитектура фирмаһының ҙур наградаларына эйә булған UNStudio фирмаһын ойоштороусы булып тора. Бос архитектура темаларына лекциялар уҡый, шулай уҡ төрлө мәктәптәрҙә уҡыта. Уның архитектура рәсемдәре һәм проекттары төрлө музейҙарҙа, башлыса Нью-Йорктың Хәҙерге заман музейында күрһәтелә.

# Каролина Бос
## Белеме

Каролина Бос 1991 йылда Бирбекта (Лондон университеты) сәнғәт тарихы өлкәһендә сәнғәт бакалавры дәрәжәһен ала, ә һуңынан Нидерландта Утрехт университетында архитектураның магистр дәрәжәһенә эйә була. Лондонда үҙенең буласаҡ ире Бен ван Беркель менән таныша.

# Каролина Бос
## Карьераһы

Башта Каролина Бос ире менән бергә «Forum» (1985—1986 йылдарҙа) һәм «Diagram Works» (1988 йылда) кеүек баҫмаларҙа журналист булып эшләй. 188 йылда ирле-ҡатынлы Амстердамда «Berkel & Bos Architecturbureau» фирмаһын ойоштора, ул Нидерландта тәнҡитселәрҙең танылыуын алған бер нисә архитектура проектын әҙерләй.
1998 йылда фирманың исеме «UNStudio» тип үҙгәртелә. Компания атамаһынан үҙ исемдәрен алып ташлауҙы ирле-ҡатынлы архитектура ул амбициялы төҙөлөш проекттарын тормошҡа ашырыу өсөн кәрәкле хеҙмәттәшлек, уның нигеҙендә архитектура, ҡала төҙөлөшө һәм инфраструктура өлкәһендә эксперттар командаһы тора, тип аңлата. Был ҡарашты улар яңы бинаның урынын планлаштырғанда яҡындағы территорияларҙы һәм тирә-яҡты иҫәпкә алыусы «тәрән планлаштырыу» тип атай. Каролина Босты «UNStudio» фирмаһында «йәшерен ҡорал» тип йөрөтәләр, сөнки уның махсус дизайнсы белеме юҡ һәм архитектурала үҙенсәлекле алымға эйә. Уны компанияла иң яҡшы архитекторҙарҙың береһе тип иҫәпләйҙәр.
2012 йылдың мартына ҡарата компания штатында 17 илдән 153 хеҙмәткәр эшләй, «UNStudio» иҫәбендә 69 тамамланған проект иҫәпләнә. Каролина төрлө проект командалары менән эшләп, уларҙың күпселегенә инә. Бос эшләгән иң билдәле проекттарға Утрехттағы принц Клаус күпере (Нидерланд) һәм Штутгарттағы Mercedes-Benz музейы ҡарай.
Бос төрлө институттарҙа, шул иҫәптән Арнемда архитектура академияһында, Ливерпуль университетында, Вена техник университетында һәм Амстердамда Берлаге институтында уҡыта. Бен ван Беркель менән бергә саҡырылған лектор сифатында Принстон университетында сығыш яһай һәм уның менән бергә «UNStudio» компанияһында бер нисә баҫманың авторҙашы була. 2012 йылда ул Мельбурн университетының почетлы профессоры исемен ала.
# Кашапова Клара Наил ҡыҙы

Кашапова Клара Наил ҡыҙы (29 ғинуар 1970 йыл) — Рәсәй еңел атлеты, оҙон дистанцияға йүгереү буйынса белгес. 1990 йылдарҙа еңел атлетика буйынса Рәсәй йыйылма командаһы өсөн сығыш яһай, күп тапҡырҙар ил чемпионаттары призеры һәм еңеүсеһе, Санкт-Петербургта үткән Ихтыяр уйындарының көмөш миҙал эйәһе, Атланталағы Йәйге Олимпия уйындары ҡатнашыусыһы. Санкт-Петербург исеменән сығыш яһай. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры.

# Кашапова Клара Наил ҡыҙы
## Биографияһы

Клара Наил ҡыҙы Кашапова 1970 йылдың 29 ғинуарында Ленинградта тыуа.
Еңел атлетика менән Колпинола «Ижорец» спорт комплексында тренерҙар Т. Я. Кондрашов һәм В. И. Морозов етәкселегендә шөғөлләнә башлай. РСФСР-ҙың һәм Ленинградтың йыйылма командалары, «Хеҙмәт резервтары» ирекле спорт йәмғиәте исеменән сығыш яһай. Һуңғараҡ «Рәсәй йәшлеге» спорт клубында әҙерлек үтә. А. И. Герцен исемендәге Рәсәй дәүләт педагогия университетын тамамлай, унда физик культура факультетында уҡый.
1993 йылда Мәскәүҙә ярыммарафон буйынса асыҡ Рәсәй чемпионатында еңеүсе була. Рәсәй милли йыйылма командаһы составына эләгеп, Брюсселдә ярыммарафон буйынса донъя чемпионатында сығыш яһай, унда шәхси зачетта — 24-се, зачетында алтынсы урын ала.
1994 йылда Санкт-Петербургта үткән Рәсәй чемпионатында 5000 метрға йүгереүҙә еңеүсе була. Санкт-Петербургта Изге ихтыяр уйындарында 10 000 метрға йүгереүҙә көмөш миҙал яулай, финишта Кенияның билдәле спортсыһы Тегла Лорупанан ҡалыша. Ә Хельсинкиҙағы Европа чемпионатында шул уҡ дисциплинала һигеҙенсе була. Ослолағы ярыммарафон буйынса донъя чемпионатында шәхси беренселектә — 16-сы, команда беренселегендә бишенсе һөҙөмтә көрһәтә. Шулай уҡ ошо Адлерҙа шоссенан 5 саҡырымға йүгереү буйынса миҙгелдә йүгереү буйынса Рәсәй чемпионатының көмөш призеры була.
1995 йылда «Изге ихтыяр осрашыуы» халыҡ-ара ярыштары сиктәрендә Мәскәүҙә 10 000 метрға йүгереүҙә Рәсәй чемпионы исемен яулай. Гетеборгтағы донъя чемпионатында квалификация йүгереүендә дистанциянан сыға һәм финалға үтмәй.
Бер үк ваҡытта 10 000 метрға йүгереү буйынса Рәсәйҙең асыҡ чемпионаты үткәрелгән Владимир Куц мемориалында Людмила Петрованан ҡалышып, көмөш призер була. Уңышлы сығыштары менән Атлантала Йәйге Олимпия уйындарында ҡатнашыу хоҡуғын ала, әммә 33:28,34 һөҙөмтәһе менән квалификация үтә алмай.
1999 йылда Тулалағы Рәсәй чемпионатында 5000 метрға йүгереүҙә Ольга Егорова менән Мария Пантюхованан ғына ҡалышып, бронза призер була. Шул уҡ дисциплинала Селтвьелағы донъя чемпионатында ҡатнаша, Белфастағы донъя чемпионатындағы сығышы менән айырылып тора.
2001 йылда үҙен марафон дистанцияһында һынап ҡарай — 2:35:49 һөҙөмтәһе менән Лион марафонында икенсе була.
2003 һәм 2004 йылдарҙа «Аҡ төндәр» марафоны сиктәрендә ике тапҡыр 10 километрға йүгерә, икенсе һәм алтынсы була.
Артабан Колпиноның 258-се дөйөм белем биреү мәктәбендә физкультура уҡытыусыһы булып эшләй.
# Сылвица (Чусовая ҡушылдығы)

Сылвица — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чусовая йылғаһының уң ярына тамағынан 125 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 77 км.

# Сылвица (Чусовая ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100712111100011016
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101101
* Бассейн коды — 10.01.01.007
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Зерно (ҡала)

Зерно (ҡала) (нем. Serno) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 443 кеше йәшәй. Майҙаны — 33,86 км². Диңгеҙ кимәленән 119 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6862 һәм автомобиль коды — WB.
# Малиновка ауыл Советы (Бәләбәй районы)

Малиновка ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Бәләбәй районындағы ауыл биләмәһе.
Административ үҙәге — Малиновка ауылы.

# Малиновка ауыл Советы (Бәләбәй районы)
## Тарихы

Ауыл биләмәһенең статусы һәм сиктәре Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы раҫланған.
# Көнбайыш Африка

Көнбайыш Африка — Африка континентының бер киҫәге. Континенттың көньяҡтан һәм көнбайыштан Атлантик океан һыуҙары йыуа торған, төньяҡта Сахараның бер ҡәҙәреһен эсенә алған, көнсығышта Чад куленә тиклем йәйелгән өлөшөн Көнбайыш Африкаға индерәләр.
Көнсығышта тәбиғи сик булып Камерун тауҙары тора.
Көнбайыш Африкалағы илдәре халҡының күпселек өлөшө ауылдарҙа йәшәй һәм игенселек, малсылыҡ, урман кәсебе менән шөғөлләнә. Халыҡ Атлантик океан яр буйҙарында йылға һәм үҙәндәрендә тығыҙ ултырған. Халҡы ифрат күп төрлө, нигеҙҙә был — негроид расаға ҡараған халыҡтар. Халыҡтың тел составы сыбар. Халыҡтарҙың тышҡы ҡиәфәте лә төрлө. Ҡайһы берҙәре ҡара тәнле һәм бөҙрә сәсле, икенселәре аҡ тәнле. Буйҙары менән дә ныҡ айырылалар.
Көнбайыш Африкалағы илдәр донъялағы күп кенә дәүләттәр менән йәнле сауҙа алып бара. Төп диңгеҙ порттары — Лагос, Луанда, Дакар.

# Көнбайыш Африка
## Көнбайыш Африкаға ингән дәүләттәр

| Дәүләт | Төркөмләү ысулы | Төркөмләү ысулы | Төркөмләү ысулы | Төркөмләү ысулы | Баш ҡалаһы |
| Дәүләт | БМО версияһы буйынса | ЦРУ версияһы буйынса | СГНЗС версияһы буйынса | ОКСМ версияһы буйынса | Баш ҡалаһы |
| Бенин | | | | | Порто-Ново |
| Буркина-Фасо | | | | | Уагадугу |
| Гамбия | | | | | Банжул |
| Гана | | | | | Аккра |
| Гвинея | | | | | Конакри |
| Гвинея-Бисау | | | | | Бисау |
| Кабо-Верде | | | Атлантик океандағы утрау дәүләте | | Прая |
| Камерун | Үҙәк Африка | Үҙәк Африка | | Үҙәк Африка | Яунде |
| Кот-д’Ивуар | | | | | Ямусукро |
| Либерия | | | | | Монровия |
| Мавритания | | | Төньяҡ-Көнбайыш Африка | | Нуакшот |
| Мали | | | | | Бамако |
| Нигер | | | | | Ниамей |
| Нигерия | | | | | Абуджа |
| Изге Елена, Олғашыу һәм Тристан-да-Кунья утрауҙары | | (инглиз. Islands in the South Atlantic Ocean) | Атлантик океандағы утрау территорияһы | | Джеймстаун |
| Сенегал | | | | | Дакар |
| Сьерра-Леоне | | | | | Фритаун |
| Того | | | | | Ломе |

# Көнбайыш Африка
## Инфраструктураһы

Юл инфраструктураһы насар үҫешкән, тимер юлдар эске төбәктәрҙән яр буйына тиклем генә бар һәм колониаль иҡтисади сәйәсәт мираҫы булып тора. Мөһим порттары — Дакар, Конакри, Абижан, Аккра, Ломе һәм Лагос.

# Көнбайыш Африка
## Иҡтисады

Сахель дәүләттәренең донъяның иң ярлы илдәренә ҡарай, нефть запастары бай булыуға ҡарамаҫтан Нигерия шулай уҡ үҫешендә ныҡ артта ҡала. Яр буйында ауыл хужалығында экспортҡа тәғәйенләнгән монокультуралар үҫтерелә. Көнбайыш африкалыларҙың күпселеге үҙ-үҙен тәьмин итеү менән шөғөлләнә.

# Көнбайыш Африка
## Мәҙәниәте

Көнбайыш Африка африка телдәренең яртыһынан күберәгенең тыуған ере. Уларҙың күбеһе конго-кордофан һәм афро-азиат тел төркөмөнә инә. Саванналарҙа һәм тропик урмандарҙа йәшәгән халыҡтарҙың традицион мәҙәниәте өсөн телдән тапшырылған фольклор һәм белем биреү, шулай уҡ тантаналы сараларҙа битлектәр һәм бейеүҙәр ҡулланыу ҙур әһәмиәткә эйә.
# Чин-Кыкке

Чин-Кыкке — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чурбига йылғаһының һул ярына тамағынан 115 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Чин-Кыкке
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010600112115200026347
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202634
* Бассейн коды — 13.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Воргэ-Кюэль-Кы

Воргэ-Кюэль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Толька йылғаһының һул ярына тамағынан 195 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 141 км.

# Воргэ-Кюэль-Кы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассены юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300066458
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306645
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ай-Юган (Хейги-Яха ҡушылдығы)

Ай-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хейги-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 230 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Ай-Юган (Хейги-Яха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15030000112115300050514
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305051
* Бассейн коды — 15.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Сығатай теле

Сыгатай теле (Жағатай теле), сығатай төрки, иҫке үзбәк (جغتای — jaĝatāy йәки ترکی — Turkī; үзб. ﭼﯩﻐﻪتاي, chigʽatoy tili, чиғатой тили; уйғ. چاغاتاي تىلى, чағатай тили) — Урта быуаттағы Урта Азия-төрки яҙма әҙәби теле. XV—XVI быуаттарҙың 2-се яртыһында Мәүәрәннәһерҙең тимериҙәр биләмәләрендә классик тел булараҡ рәсмилләштереүгә һәм бер төрлөлөккә өлгәшә.
Төрки һөйләштәренең ҡарлуҡ, ҡыпсаҡ һәм уғыҙ төркөмдәре вәкилдәренең йәшәү урындары яҡын булыуы һәм үҙ-ара әүҙем бәйләнештәре арҡаһында дөйөм телгә әүерелә.
Хәҙерге үзбәк һәм уйғыр телдәре туранан-тура сығатай теленең дауамы булып торалар, шуға күрә уны ҡайһы берҙәр «иҫке үзбәк» теле тип исемләй.
Сығатай теле юғары нәфис баҙыҡлыҡ кимәле һәм терминологик тулылығы менән айырылып тора. Шиғриәт һәм проза жанрҙары үҙ эсенә дини, фәлсәфә-дидактик, фәнни, юридик, эш, эпистоляр әҙәбиәтте ала.
XIX быуат аҙағына тиклем төрки телле ҡырымшаҡтар үҙ телен «сығатай» теле тип йөрөткәндәр. Бөгөнгө көндә ҡайһы берҙә Афғанстандағы төркмән теленең текин диалектын «сығатай» теле, тиҙәр.
Яҙма теле ғәрәп графикаһы һәм уйғыр яҙыуына нигеҙләнгән.

# Сығатай теле
## Тарихы

Төркиәтселәр араһында сығатай теленең аңлатмаһында һәм уның сиктәрен билдәләүҙә берҙәмлек юҡ, әммә, Урта Азияла XIII—XIV быуаттарҙан алып һәм ХХ быуат башына тиклем тиерлек ошо тел ғәмәлдә булған, тигән фекер нығынған.
XV быуат аҙағынан сағатай телендә иҫке уйғыр ҡараханиҙәр әҙәби традициялаынан тайпылыу һәм хәҙерге үзбәктәрҙең ата-бабаларының халыҡ теленә яҡынлашыу тенденцияһы күҙәтелә. Был ваҡытҡа ҡарата әҙәби телдең грамматик системаһында хәҙерге үзбәк теленә күсеү һыҙаттары билдәләнә.
Әҙәби тел булараҡ СССР осорондағы стандарт үзбәк теле менән ҡыҫырыҡланғанға тиклем ҡулланыла. Мәҫәлән, 1922 йылда Ташкентта сығатай телендә «Хәҡиҡәт» исеме аҫтында йәдитселек журналы баҫтырыла.
Сығатай теле ҡараханиҙәр теленең дауамсыһы, әммә сәмәрҡәнд диалекты һәм әндижан (хәҙерге үзбәк) теле элементтарын үҙ эсенә алған. Иртә сағатай әҫәрҙәре яҙылған уйғыр графикаһы боронғо уйғыр теле мираҫы булып тора. Төрки халыҡтарҙың даими рәүештә буталыуы һәм географик үҙәктәрҙең урындан-урынға күсеүе сәбәпле сағатай теле төрлө төрки телле берлектәрҙең күп һанлы диалект формаларын үҙ эсенә һыйҙырған. Әммә, дөйөм алғанда, ул ҡарлуҡ грамматик нигеҙендә барлыҡҡа килгән. Ҡарлуҡ лингвистик һөлдәһенән тыш, сығатай телендә уғыҙ йоғонтоһо (Хәрәзм биләмәләрендә), шулай уҡ уларҙың ҡыпсаҡ телендә һөйләшеүселәр менән тығыҙ бәйләнештә булыуҙан ҡыпсаҡ теленең ҡайһы бер һыҙаттары күҙәтелә. Сагатай теленә әзербайжан теленең ҡайһы бер формалары үтеп ингән.
# Пыл-Ю

Пыл-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пысса йылғаһының һул ярына тамағынан 106 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Пыл-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000044435
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004443
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Модинахе

Модинахе — Имеретиялағы ныҡ емерелгән ҡәлғә, Сачхере ҡалаһы өҫтөндәге тауҙа урынлашҡан.

# Модинахе
## Тарихы

Төҙөлөүенең аныҡ датаһы билдәле түгел. 1810 йылда рус армияһы баҫып алғанға тиклем оҙаҡ ваҡыт Церетели кенәздәренең резиденцияһы булып хеҙмәт иткән. Бынан һуң етемһерәп ҡала, 1991 йылда ер тетрәүҙән зыян күрә — хәҙер диуарҙарының ҙур киҫәктәрен түбәндә, тау аҫтында күрергә мөмкин. Хәҙер ҡәлғә күҙәтеү майҙансығы һәм тик тарихи урын булараҡ ҡына ҡыҙыҡлы.
«Моди-нахе» атамаһы «бар ҡара» тигәнде аңлата: был һарайҙың үтеп инә алмаҫлыҡ хәленә тап килә, ысынлап та дошманға уға яҡын барырға һәм уны ҡарарға ғына ярай. (Ибн Арабшах Грузиялағы ниндәйҙер ҡәлғәне телгә ала, ул «Кил, ҡара, ҡайт» тип атала).