yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Салауатметалл

«Салауатметалл» эҫе цинклау заводы — Башҡортостан Республикаһының Салауат ҡалаһында урынлашҡан, «Салауат Группа» компаниялар төркөмөнөң Рәсәй «Салауатметалл» метал конструкциялары заводының эҫе цинклау цехы. Завод цехы металл изделиеларын эҫе цинклау ысулы мнән коррозиянан һаҡлау өлкәһендә Рәсәй һәм БДБ баҙары лидерҙарының береһе булып тора.

# Салауатметалл
## Тарихы

«Салауатметалл» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт 2008 йылда Башҡортостан Республикаһының Салауат ҡалаһында ойошторола. Шул уҡ йылда металл конструкцияларын эҫе цинклау буйынса цех төҙөлә башлай. Уны төҙөүгә миллиард һум самаһы аҡса һалына. Төҙөлөштө тормошҡа ашырыу өсөн эҫе цинклау линияларын проектлау һәм төҙөү өлкәһендә донъя лидеры булып танылған «KOERNER» австрия компанияһы йәлеп ителә.
2010 йылдың 27 майында Башҡортостан Республикаһы Президенты Рәхимов Мортаза Ғөбәйҙулла улы Салауат ҡалаһына һәм Стәрлетамаҡ районына эш сәфәре барышында «Салауатметалл» ЯСЙ-тә металл конструкцияларын эҫе цинклау буйынса цех төҙөлөшө объекттарында була. Бында әле ҡорамалдар монтажлау көтөлә ине. М. Ғ. Рәхимов эшләүсе цехты ҡарай, производствоны киңәйтеү мөмкинлектәре менән ҡыҙыҡһына.
Металл конструкцияларын эҫе цинклау буйынса цехты сафҡа индереү 2010 йылдың октябренә билдәләнгән була, ләкин ваҡытлыса тотҡарлыҡ килеп сыға һәм производство 2011 йылда эшләтә башлана. Яҡынса 300 яңы эш урыны булдырыла. Предприятиены сафҡа индереү Башҡортостан Республикаһы Президенты Хәмитов Рөстәм Зәки улы тарафынан Башҡортостан Хөкүмәтенең 2011 йылдағы эше тураһында отчетында, «Урал аръяғы — 2012» төбәк-ара инвестиция форумында сығыш яһағанда билдәләнә
Рөстәм Хәмитов 2011 йылдың 12 ноябрендә Салауат ҡалаһына эш сәфәре барышында "Салауатметалл"да була, унда цинклау технологияһы һәм уның төҙөлөш һәм сәнәғәт элементтары металын коррозиянан һаҡлауҙа эффективлығы менән таныша.

# Салауатметалл
## Милекселәре һәм етәкселеге

«Салауатметалл» компанияһын ойоштороусы һәм милексеһе булып «Битум» ЯСЙ-те — нефть эшкәртеү предприятиеһы, иң эре Рәсәй нефть битумы етештереүселәренең береһе тора.

# Салауатметалл
## Эҫе цинклау заводының үҙенсәлектәре

* Завод цехы «KOERNER» компанияһы проектына ярашлы, 5500 кв. м. майҙанда ябыҡ производство логистикаһы өлкәһендәге бөтә һуңғы яңылыҡтарҙы иҫәпкә алып төҙөлгән, металды химик әҙерләү капсулаһы менән йыһазландырылған; элеү/төшөрөү участкаларында өсәр станцияһы бар.
* Цехта Рәсәйҙә иң ҙур эҫе цинклау ванналарының береһе бар. Уның үлсәмдәре: 13 x 2,5×1,6 м;
* Линияның етештереүсәнлеге йылына 50 000 тонна эҫе цинклау.

# Салауатметалл
## Шулай уҡ ҡара

* Горячее цинкование
* Антикоррозионная защита
# Кесе Невлачкинская

Кесе Невлачкинская — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Невлачкинская йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Кесе Невлачкинская
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010600112115300017709
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301770
* Бассейн коды — 14.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ҡырғыҙ

Ҡырғыҙ — башҡорт ҡәбиләһе.
Телдәре башҡорт теле төньяҡ-көнбайыш диалектының түбәнге ағиҙел-ыҡ һөйләштәренә ҡарай.

# Ҡырғыҙ
## Ырыу-ҡәбилә ҡоролошо

* Ҡаҙыҡай
* Тәнекәй.

# Ҡырғыҙ
## Сығышы

Башҡорттарҙың ҡырғыҙ ырыуы Йәнәсәй ҡырғыҙҙары нәҫеленән барлыҡҡа килгән. VIII—X быуаттарҙа улар Һырдаръя буйҙарына күсенәләр, артабан — Волганың уң ярына, ә унан инде Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығына барып сығалар. XIII—XIV быуаттарҙа ҡәбилә Ағиҙел йылғаһы үҙәнендә туплан. Көньяҡта башҡорт ҡырғыҙҙарының ерҙәре Ыҡ һәм Зәй йылғалары үрҙеренә тиклем барып етә. Үҙ сығышын ҡырғыҙ ырыуы башҡорттары Сыңғыҙхан нәҫеленән Тонаҡ бей һәм Ҡадыҡ бейгә бәйләйҙәр.
Йәнәсәй ҡырғыҙҙары монголдар менән тығыҙ бәйләнештә булған, тигән фекерҙәр бар. Н. Я. Бичурин фекеренсә, боронғо ҡырғыҙҙар (хәгәстәр, хағастар) монгол йәки төрки-монгол ҡатнаш сығышлы булған.

# Ҡырғыҙ
## Ҡырғыҙ ырыуы шәжәрәһе

Ҡырғыҙҙарҙың боронғо шәжәрәһе 1913 йылда «Шура» журналының 10-сы һанында баҫтырыла, уны Бөгөлмә мөғәллиме Әхмәтғәли Хәлимов ишетеп яҙған. Әлеге шәжәрәне урыҫ теленә С. М. Абрамзон тәржемә итә:
   «Ата-бабаларыбыҙҙан һаҡланып ҡалған шәжәрәгә ярашлы ҡырғыҙ башҡорттарына (йәғни, Бөгөлмә өйәҙе Александровка улусы Ташлы ауылы ҡырғыҙ ырыуы башҡорттарына) нигеҙ һалыусының исеме Сәйет ҡырғыҙ йорто (Мөхәммәт ырыуы) нәҫеленән „Ҡорҡот ата“; ул Һыр диңгеҙе янындағы Бохара юлында (йәшәгән). Уның (Ҡорҡот атаның) атаһы Әхмәт бей, унан Мөхәммәт бей, унан Йәнбә бей, унан Ҡушыҡ бей.
   Ҡушыҡ Татыш күле янындағы Ағиҙел йылғаһы үҙәнендә Иҫке Ҡырғыҙ ауылында йәшәгән һәм Аҡ бейгә буйһонған. Ҡушыҡ бейҙең ике улы булған: беренсеһе Аҡҡош бей, икенсеһе Күккүҙ бей. Аҡҡош бейҙең Бутамыш бей исемле улы булған, унан Буралмыш бей (тыуған). Күккүҙ бейҙең ике улы булған: Ҡылсан исемлеһе (хәҙер бер бәләкәй ауылдың исеме) һәм Тыныс исемлеһе; ошо ике зат беҙҙең ерҙәргә Бөйөк батша Алексей Михайловичтан грамота алғандар, тип яҙалар.
   Ҡылсандың Ураҙгилде улы булған, унан Ыҙай, унан Модоҡ, унан Бикмөхәмәт. Данлыҡлы Бикмәхәмәт үҙенең ырыуҙаштары менән Иҫке Ҡырғыҙ ауылынан килделәр һәм Ҡатай ауылында йәшәй башланылар. Бикмөхәмәттең Хөсәйен исемле улы булған, ул 1755 йылда үҙенең ырыуҙаштары менән Бөгөлмә өйәҙе Александровка улусында Ташлы ауылына нигеҙ һалды».

# Ҡырғыҙ
## Урынлашыуы

Ҡырғыҙ ҡәбиләһе башҡорттарының тораҡ пункттары :
| РФ субъекты | Район | Тораҡ пункттар |
| Башҡортостан | Баҡалы районы | Иҫке Ҡатай, Иҫке Ҡорос, Иҫке Ҡуян, Ҡамай, Килкабыҙ, Ҡамышлытамаҡ, Мулланур, Саҡат, Үҫтем, Туҡтағол, Яңы Ҡатай |
| Башҡортостан | Илеш районы | Баҙы-Ҡуян, Иҫке Айыу, Иҫке Күктау, Иҫке Ҡырғыҙ, Иҫке Татыш, Иҫәнбай, Үрмәт, Иштирәк, Ҡарабаш, Тыпый, Уяндыҡ, Үрге Юлдаш, Шәммәт, Ябалаҡ, Яңы Күктау |
| Башҡортостан | Краснокама районы | Иҫке Мошто, Уртауыл, Яңы Мошто |
| Башҡортостан | Туймазы районы | Аблай, Бәтке, Илеш, Туҡмак-Ҡаран, Үрмәт |
| Башҡортостан | Шаран районы | Бурһыҡ, Ерекле, Күгәрсен-Бүләк, Сәкәнтамаҡ, Түбәнге Зәйет, Түбәнге Ташлы |
| Татарстан | Аҡтаныш районы | Айыш, Аҡтаныш, Иҫке Әлим, Кәзкәй (Ҡаҙыҡай), Тыңламаҫ, Чөгәнә, Яңы Әлим |
| Татарстан | Баулы районы | Ташлы |
| Татарстан | Ютазы районы | Аҡбаш, Бәйрәкә, Иҫке Ҡаражирек, Кәрәкәшле, Ташкичү |
# Енәйәт һәм гражданлыҡ суды палаталары

Енәйәт һәм гражданлыҡ суды палаталары, шулай уҡ Аппеляция суды — Рәсәйҙә урындағы суд апелляция органдары.

# Енәйәт һәм гражданлыҡ суды палаталары
## Тарих

«Бөтә Рәсәй империяһының губерналарына идара итеү өсөн учреждениеларға» (1775) ярашлы, һәр губерна ҡалаһында булдырыла. Енәйәт суды палатаһы ҡарамағына — түбәнге судтарҙың бәхәсле эштәре һәм айырыуса ҡурҡыныс енәйәттәр буйынса ҡарарҙар, Гражданлыҡ суды палатаһы ҡарамағына Юғары хөкөм, Ҡала магистраттары һәм ратушалары, Дворян опекаһы, түбәнге земство, етемдәр, өйәҙ судтары ҡарарҙарына апелляциялар инә.
Палаталарҙың эшмәкәрлеге Сенат, Дәүләт Советы, Юстиция министрлығы указдары һәм гражданлыҡ ҡануниәте м н көйләнә. Суд реформаһын (1864) үткәргәндән һуң яйлап бөтөрөлә; бер нисә губерна йәки өлкәне үҙ эсенә алған һәр суд округында Суд палаталары ойошторола.
1781 йылда алып Ырымбурҙа — Енәйәт суды палатаһы, Өфөлә Гражданлыҡ суды палатаһы эшләй. 1865 йылда 17 майындағы указға ярашлы, Ырымбур губернаһы Ырымбур һәм Өфө губерналарына бүленгәс, палаталар енәйәт һәм гражданлыҡ бүлексәләре булған берҙәм Ырымбур суд палатаһына берләштерелә.
1866 йылда шулай уҡ бүлексәләре булған Өфө суд палатаһы асыла (1867—78 йылдар Өфө губурнияһы гражданлыҡ эштәрен Ырымбур палатаһы ҡарай). Составы: рәйес, рәйес иптәше, палата ағзалары һ.б. Палаталарҙың суд ҡарарҙары ген. губернаторҙар, губерна идаралары, Сенат тарафынан раҫлана. «Өфө һәм Ырымбур губерналарында суд реформаһын тулы күләмдә индереү тураһында» указға ярашлы, палаталар бөтөрөлә һәм округ судтары индерелә.
# Ҡыҙыл (Ҡыҙыл районы)

Ҡыҙыл — ауыл, Силәбе өлкәһе Ҡыҙыл районының административ үҙәге. Өлкәнең көньяғында, Силәбе ҡалаһынан көньяҡ-көнбайышта (автомобиль юлы буйлап — 348 км), Оло Ҡыҙыл йылғаһының Урал йылғаһына ҡушылған ерҙә, Сибай тимер юл станцияһынан 18 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Ҡыҙыл (Ҡыҙыл районы)
## Тарихы

Ауылға 1743 йылдың июнендә Ырымбур губернаһы губернаторы И. И. Неплюев тарафынан Троицк — Орск күҙәтеү һыҙығындағы хәрби ҡасаба булараҡ нигеҙ һалына. Исеме Оло Ҡыҙыл йылғаһынан (ҡаялары ҡыҙыл төҫтә булған) алынған.
Ҡыҙыл ҡәлғәһенең барлыҡҡа килеүе Ырымбур губернаһының ҙур биләмәһен үҙләштереү, Урта Азия халыҡтары менән көнсығыш сиктәрҙе һәм сауҙаны нығытыу буйынса Рәсәй империяһының сәйәсәте менән бәйле була. И. И. Неплюев, губернаның Орск һәм Верхнеурал араһын тикшереп, уңайлы урындарҙа ҡәлғә һәм редуттар төҙөргә бойора. Ҡәлғә урындағы оператив-тактик характеристикаларға, һыу сығанаҡтарына, болондарға һәм урмандарға яҡын булыу менән бәйле.
XIX быуат аҙағы-XX быуат башында Ҡыҙыл — ике мең самаһы кеше йәшәгән ҙур станица. Уның үҙәгендә Симеон һәм Анны-пәйғәмбәр исемен йөрөткән ташлы сиркәү урынлашҡан, уның тирәләй йылына бер нисә тапҡыр ҙур йәрминкәләр үткәрелгән. Бөтә тирә-яҡтағы ауылдар, Верхнеурал сауҙагәрҙәре, урта Азиянан карауандар килгән. Станицала — 356 ихата, 1919 кеше (1894) йәшәгән; төп шөғөл — балыҡсылыҡ һәм фаянс етештереүгә яраҡлы аҡ балсыҡ сығарыу.
XIX быуат уртаһынан хәрби әһәмиәтен юғалтып, казак станицаһына әйләнә.
Административ рәүештә Верхнеурал өйәҙе составына ҡарай.

# Ҡыҙыл (Ҡыҙыл районы)
## Иҫтәлекле урындары

* 1921 йылда аҡ гвардиясыларынан станицаны һаҡлаған партизандар ҡәберлегендәге обелиск
* Күк Шихан тәбиғәт геологик ҡомартҡыһы
* Еңеү паркы
* Ҡыҙыл тарих-тирә-яҡты өйрәнеү музейы
* Ҡатын-ҡыҙҙар монастыры
# Хатыпс

Хатыпс — Рәсәйҙәге йылға. Краснодар крайы,Адыгей Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Псекупс йылғаһының уң ярына тамағынан 104 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Хатыпс
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубань йылғаһы Усть-Лабинск ҡалаһынан Пролетарь һыуһаҡлағысына тиклем, Белая (Кубань ҡушылдығы) һәм Пшиш йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06020001312108100005408
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108100540
* Бассейн коды — 06.02.00.013
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Патлот

Патлот — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Мурах йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Патлот
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010600112115300016689
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301668
* Бассейн коды — 14.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Нойнхайлинген

Нойнхайлинген (нем. Neunheilingen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 498 кеше йәшәй. Майҙаны — 14,57 км². Диңгеҙ кимәленән 251 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99947 һәм автомобиль коды — UH.
# Оло Инцы

Оло Инцы — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аҡ диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Оло Инцы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300512103000040710
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004071
* Бассейн коды — 03.02.03.005
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Аношкина

Аношкина — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тундрина ҡылымығының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.

# Аношкина
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200045594
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204559
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Элекке ҡала мещан училищеһы бинаһы (Мәскәү)

Элекке ҡала мещан училищеһы бинаһы — Мәскәү ҡалаһында урынлашҡан элекке ҡала мещан училищеһы бинаһы. XIX быуат башында Д. Н. Лопухин заказы буйынса архитектор А. Н. Бакарев төҙөгән. Бина артабан бер нисә тапҡыр милексеһен үҙгәртә һәм яңыртып ҡорола. 1835 йылдан 1918 йылға тиклем бинала ҡала мещан училищеһы урнаша, артабан — Тау академияһы. Хәҙерге ваҡытта бинаны МИСиС составында Тау институты биләп тора.

# Элекке ҡала мещан училищеһы бинаһы (Мәскәү)
## Тарихы
### Д. Н. Лопухин йорто

Бина төҙөлгән урында XVIII быуатта татар заяраты булған. 1771 йылда зыярат ябыла, ә зыярат биләмәһен һәм тирә-яғындағы Волынский ерҙәрен граф А.Г. Орлов-Чесменский һатып ала. 1799 йылда биләмәһен ҡәйнеше Д. Н.Лопухинға һата.
Шул уҡ 1799 йылда, Д. Н.Лопухин өсөн усадьба комплексы төҙөлә башлай. А. Н. Бакарев архитектор була. Фасад яғы Калуга урамына ҡараған фигелле ике ҡатлы йорттар бер ҡатлы бина менән тоташҡан. Төҙөлөш эштәре 1803 йылда тамамлана.
1809 йылда Лопухин вафат була һәм йорт уның туғанының ҡыҙы, графиня А. А. Орловой-Чесменскаяға күсә. Ул, үҙ сиратында, йортто Полторацкийҙар ғаиләһенә һата. Яңы милекселәр йортто В. П. Стасов проекты буйынса үҙгәртеп ҡорорға тотоналар. 1812 йылгы Мәскәүҙә янғын ваҡытында бина зыян күрмәгән, әммә һуңыраҡ, 1815 йылда, ағастан төҙөлгән икенсе ҡат барыбер янған. Шуға ҡарамаҫтан, француздарҙы Мәскәүҙән ҡыуып сығарыу хөрмәтенә, 1914 йылда тап ошо йортта Парижды алыу хөрмәтенә тантаналы кисә була.

# Элекке ҡала мещан училищеһы бинаһы (Мәскәү)
## Ҡала мещан училищеһы бинаһы

1832 йылда Мәскәү сауҙагәрҙәр йәмғиәте Полторацкийҙарҙың барлыҡ биләмәләрен һатып ала. Йортта берни ҡәҙәр ваҡыт сауҙәгәр Андреев бүлеге урынлашҡан була. 1835 йылда усадьбаның төп бинаһы Мәскәү мещандар йәмғиәтенең ирҙәр медицина училищесына күсә. Ремонт эштәре 1836 йылдан 1839 йылға тиклем М. Д. Быковский етәкселегендә алып барыла; йорттоң дөйөм күренеше бөтөнләй үҙгәртелә. Бынан тыш, үҙгәртеп ҡороу ваҡытында көмбәҙле йорт сиркәүе, шулай уҡ ғибәҙәтханаға инеү ишеге эшләнә.
1843 йылда бинала ҡатын-ҡыҙҙыр медицина училищеһы ла эшләй башлай. Уҡыусылар һаны даими рәүештә үҫә, шуға күрә XIX быуаттың икенсе яртыһында бина, архитекторҙар П.С. Кампиони һәм А. С. Каминский етәкселегендә, киңәйтелә һәм реконструкциялана. 1867 йылда училище территорияһы Калуга урамы яғынан суйын ҡоймә менән кәртәлеп алына.

# Элекке ҡала мещан училищеһы бинаһы (Мәскәү)
## Тау институты бинаһы

Октябрь революцияһынан һуң , 1918 йылда мещан училищеһы корпусы Тау академияһына тапшырыла. 1930 йылда академия бер нисә уҡыу йортона тарҡала. Элеккеге мещан училищеһы бинаһында Тау институты урнашан[2]. 1932 йылға тиклем бина өс ҡатлы булһа, ике йылдан фасады үҙгәртелә һәм биш ҡатлы итеп төҙөлә.. Проект менән В. Ф. Кринский һәм А. М. Рухлядев етәкселек итә. Төп инеү порталын һигеҙ таусы статуяһы менән Б. М. Иофан биҙәй. Элекке усадьба флигелдәре шулай уҡ юғары уҡыу йорттарына тапшырыла: һул яғында нефть институты, уҡ яғында ҡорос институты.
Хәҙерге ваҙытта бинала Мәскәү дәүләт тау университеты урынлашҡан, 2014 йылдан бирле Милли тикшеренеү технология университеты эшләй. Бина региональ әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты булып иҫәпләнә.
# Мәшһүр Йосоп исемендәге мәсет

Мәшһүр Йосоп исемендәге мәсет (ҡаҙ. Мәшһүр Жүсіп мешіті) — 1500 кеше һыйҙырылшы, Павлодар ҡалаһының үҙәгендә, 6 гектар майҙанлыҡ паркта урынлашҡан һәм Кутузов, Кривенко, Каирбаев урамдарынан инеү мөмкин булған мәсет.

# Мәшһүр Йосоп исемендәге мәсет
## Тасуирлама

Мәсет бинаһы 48×48 метр дәүмәлендәге һигеҙ сатлы йондоҙ формаһында төҙөлгән. Манараһының бейеклеге — 63, ярым ай менән бергә көмбәҙенең бейеклеге 54 метр. Мәсеттең көмбәҙе — күк төҫөндә, сағараҡ формаһында эшләнгән. Ирҙәр намаҙ уҡыған, 1200 кеше һыйҙырышлы залдың көмбәҙе бейеклеге 1200 — 33, диаметры 30 метр. Мәсеттең дөйөм майҙаны 7240 квадрат метр тәшкил итә. Төп бинаның ике ҡаты һәм манараһы кирбестән эшләнгән, көмбәҙе — металл конструкцияларҙан.
434 лампочканан торған һәм мәсет биҙәге булған «Зумрад» гәлсәр люстра Ташкентта эшләнә. Мәсеттең архитектураһы тыныслыҡ һәм изгелек өсөн асыҡ йөрәккә оҡшаған.
Мәсеттең беренсе ҡатында мәҙрәсә кластары, 300 урынлыҡ ҡатын-ҡыҙҙар өсөн ғибәҙәт урыны, никах залы, 300 урынлыҡ ашхана һәм ярҙамсы бүлмәләр, тәһәрәтхана, гардероб урынлашҡан. Үҙгәреп торған бүлге ярҙамында никах залы ашхана менән ҙур залға берлештерелергә мөмкин. Икенсе ҡатта 1200 урынлыҡ балконлы ғибәҙәт залы, Ислам мәҙәниәте музейы, китапхана, видеозал, ярҙамсы бүлмәләр, холдар бар. Бинаның төп ишеге икенсе ҡатҡа алып бара.
# Агишев Сәғит Ишмөхәмәт улы

Агишев Сәғит Ишмөхәмәт улы, Сәғит Агиш (25 декабрь 1904 йыл/7 ғинуар 1905 йыл — 21 май 1973 йыл) — башҡорт яҙыусыһы. 1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзы, 1943 йылдан — КПСС ағзаһы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры, Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1975).

# Агишев Сәғит Ишмөхәмәт улы
## Биографияһы

Григориян календаре буйынса 1905 йылдың 7 ғинуарында хәҙерге Ырымбур өлкәһенең Александровка районының Иҫәнгилде ауылында мулла ғаиләһендә тыуған.
1917—1919 йылдарҙа Ырымбур ҡалаһында «Хөсәйениә» мәҙрәсәһендә уҡый, 1919 йылда ауырып, үҙ ауылына ҡайта һәм күрше Юлдаш ауылындағы II баҫҡыс мәктәпкә инә.
1921 йылда Ырымбурға барып, Башҡорт педагогия техникумына уҡырға инә.
1925 йылда комсомолдың өлкә комитеты органы «Башҡортостан йәштәре» газетаһына секретарь итеп алына.
«Белем» журналында «Ауыл дауылда» тигән тәүге шиғыры баҫыла.
1932 йылдан башлыса проза жанрында эшләй.
1932 йылда С. Агиш Башҡорт педагогия институтының тел һәм әҙәбиәт факультетының киске бүлегенә уҡырға инә.
1934 йылда, институттың II курсын тамамлап, уҡытыусы булып китә. Сермән, Дәүләкән педучилищеларында башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡыта.
1939 йылда Өфөгә килеп, Башҡортостан уҡытыусылар белемен камиллаштырыу институтында башҡорт әҙәбиәте методикаһы буйынса ғилми эшмәкәр булып эшләй.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, ул Ғафури районында ике йыл Сәйетбаба урта мәктәбендә уҡытыусы, завуч булып эшләй.
1943 йылда Башҡортостан Яҙыусылар союзы идараһына һайлана. Өфөгә ҡайта, Яҙыусылар союзында әҙәби консультант булып эшләй.
1949—1951 йылдарҙа С. Агиш «Әҙәби Башҡортостан» журналында мөхәррир була.
1973 йылдың 21 майында вафат була.
Үлгәндән һуң 1975 йылда Салауат Юлаев исемендәге республика премияһы бирелә. Яҙыусының Башҡорт, рус, татар, мари телдәрендә иллегә яҡын китабы баҫылып сыҡҡан. Оҙаҡ йылдар Сәғит Агиш Өфө ҡала Советы депутаты була. Өфө ҡала Советы башҡарма комитетының 1974 йылдың 23 ғинуарындағы ҡарары менән Совет районындағы Полярная урамы уның исеме менән атала. Сәғит Агиш йәшәгән Карл Маркс урамындағы 57-се йортҡа таҡтаташ ҡуйылған. Ғафури районы Сәйетбаба ауылындағы ул эшләгән мәктәп бинаһында ла таҡтаташ бар. Башҡорт яҙыусыһы Сәғит Ишмөхәмәт улы Агишев Өфө ҡалаһының Мосолман зыяратында ерләнгән.

# Агишев Сәғит Ишмөхәмәт улы
## Биографияһы
### Китаптары

* «Беҙҙең көлөү» (1928)
* «Шартына килһен» китабындағы әҫәрҙәре (1933):
* «Шартына килһен»
* «Ялағай»,
* «Ғәләмшә бурылы»
* «Сафиулла илай»
* «Тәпән»
* «Микрофон»
* «Һуңғы мәйеттәр»
* «Атлы Илмырҙа» (1942)
* «Әхмәдулла» (1944)
* «Фронтҡа» (1944)
* «Минең өс айым» (1944)
* «Ерәнсәй»

# Агишев Сәғит Ишмөхәмәт улы
## Биографияһы
### Хикәйәләре

* «Фәтхи һалдат» (1957)
* «Дан»
* «Ҡунаҡ һәм намыҫ»

# Агишев Сәғит Ишмөхәмәт улы
## Биографияһы
### Повестары

* «Мәхмүтов» (1939);
* «Егеттәр» (1939);
* «Мәзин йортонда» (1940);
* «Яҡташтар». Яҡташы, татар совет шағиры, Советтар Союзы Геройы Муса Йәлил иҫтәлегенә.

# Агишев Сәғит Ишмөхәмәт улы
## Биографияһы
### Романдары

* «Нигеҙ» (1951)

# Агишев Сәғит Ишмөхәмәт улы
## Биографияһы
### Бүләктәре

* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* «Почёт Билдәһе» ордены
# Уҫы (Өфө йылғаһы ҡушылдығы)

Уҫы — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан буйлап аға. Өфөһының уң ҡушылдығы, йылға тамағынан 74 км өҫтәрәк урынлашҡан. Йылға оҙонлоғо 126 км, һыу йыйыу бассейны майҙаны — 964 км².

# Уҫы (Өфө йылғаһы ҡушылдығы)
## Географияһы

Ҡариҙел районы Нәғретдин һәм Верхнеусинский ауылдарынан 5 километрға көньяҡтараҡ баш ала. Төньяҡтан көньяҡҡа табан Ҡариҙел һәм Мишкә райондары сигенән, Благовещен районының Уҫы-Степановка, Ежовка, Бедеева Поляна, Быково, Арҡауыл һ. б. ауылдары аша аға һәм Түбәнге Иҙәк ауылы янында Ҡар иҙелгә ҡоя. Йылғаның дөйөм ағып төшөүе — 109,7 м. Туҡланыуы — ҡатнаш, ҡарҙар ирегәндә йылға таша. Тамағында уртаса йыллыҡ һыу тотоноуы — 80 м³/с. Йылғаның максималь тәрәнлеге — 1,5 м, уртаса тәрәнлеге — 0,7 м, уртаса киңлеге — 12 м. Ағым тиҙлеге — 0,2 м/с.
Йылға бассейны, аргиллит, ангидрит, гипс, доломит, эзбизташ, өфө ярусы таш тоҙо һәм юғары пермдең көнгөр ярусынан торған Өфө яйлаһының көньяҡ-көнбайышында һәм Ағиҙел буйы тигеҙһеҙ-тулҡынлы тигеҙлегенең үҙәк өлөшөндә урынлашҡан. Асыҡ карбонат (юғарғы өлөшөндә) һәм сульфат ябыҡ карсты (һыуға иреүсән тау тоҡомдары) үҫешкән. Ландшафтында ҡара-һоро, һоро урман тупрағы, киң япраҡлы урмандар үҫә. Ҡушылдыҡтары: уңы — Бағышла, һулы — Седяшка.
Себерҙә лә Уса исемле ҙур йылға бар. Шор телендә Уса (У-Суғ) Күк йылғаһы йәки күк белемен буйһондороусы йылға тигәнде аңлата. Тағы бер тәржемә бар: У — көслө, Суғ — йылға. Бәлки, Урал буйҙарына күсеп килгән ҡәбиләләр Усы исемен бында ла ҡушҡандыр тип фаразларға ла була.

# Уҫы (Өфө йылғаһы ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Кама һыу бассейны округына ҡарай, йылғаның һыу хужалығы участкаһы — Өфө йылғаһы, Павловка һыуһаҡлағысынан Шакша ҡала тибындағы ҡасабаның һыу үлсәү посына тиклем урынлашҡан, йылғаның бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел. Йылға бассейны — Кама.
# Уймуж (Оло Әмже ҡушылдығы)

Уймуж — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Әмже йылғаһының һул ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Уймуж (Оло Әмже ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Кама ГЭС-ынан Воткин һыуһаҡлағысына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101012111100014929
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101492
* Бассейн коды — 10.01.01.010
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1