yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Татарка (Ануй ҡушылдығы)

Татарка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ануй йылғаһының һул ярына тамағынан 160 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Татарка (Ануй ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200312115100008559
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100855
* Бассейн коды — 13.01.02.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Утарйорт (тау)

Утарйорт— Башҡортостандың Ишембай районының төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә ятҡан тау. Рәүҙәк менән Ҡаратөлкө (Рәүҙәк ҡушылдығы) араһындағы тау.
Иң бейек нөктәһе— 608,5 м. Битләүҙәре текә. Тау тоҡомо һәүерташтарҙан, рифей ҡомташтарынан тора.
Тауҙың итәгендә халыҡ хужалыҡ итә: мал көтә, бесән саба.

# Утарйорт (тау)
## Ландшафт

Һоро урман тупрағында киң япраҡлы урмандар үҫә.
# Карты-Варын-Юган

Карты-Варын-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лямин 2-се йылғаһының һул ярына тамағынан 75 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 83 км.

# Карты-Варын-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200046201
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204620
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Хиуа

Хиуа (үзб. Xiva, фарс. خیوه — Xiveh) — Үзбәкстандың көнбайышында Хәрәзем өлкәһендә урынлашҡан ҡала.
# Волошина Мария Ермолаевна

Мария Ермолаевна Волошина (1926 — 1979) — совет ауыл хужалығы алдынғыһы, Чита өлкәһе Улетовский районының «Берекмә» колхозы һауынсыһы , Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

# Волошина Мария Ермолаевна
## Биографияһы

Мария Ермолаевна Волошина 1926 йылда Байкал аръяғы крайының Улетовский районы Николаев ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
1942 йылда "Берекмә" колхозының трактор бригадаһында учетчик-заправкасы булып эшләй. 1945 йылдан тракторсы булып эшләй. 1948 йылда малсылыҡ фермаһына һауынсы булып эшкә килә. Ул эште бик тиҙ үҙләштерә һәм тиҙҙән производство алдынғыһы булып китә.
Етенсе биш йыллыҡ һөҙөмтәһе буйынса планлы күрһәткестәрен ул ваҡытынан алда үтәй һәм социалистик ярыш еңеүсеһе була.
СССР Юғары Совет Президиумының 1966 йылдың 22 мартындағы указы менән ауыл хужалығында юғары һөҙөмтәләргә өлгәшкәне һәм малсылыҡтағы юғары күрһәткестәре өсөн Мария Ермолаевна Волошинаға Ленин ордены һәм ««Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә
Артабан тыуған колхозында эшләүен дауам итә.
Тыуған ауылында йәшәй. 1979 йылда вафат була.

# Волошина Мария Ермолаевна
## Наградалары

Хеҙмәт уңыштары өсөн лайыҡ була:
* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (22.03.1966)
* Ленин ордены (22.03.1966)
* башҡа миҙалдар.
# Огарков Николай Васильевич

Огарков Николай Васильевич (17 (30) октябрь 1917 йыл — 23 ғинуар 1994 йыл, Мәскәү) — совет хәрби етәксеһе. СССР Ҡораллы Көстәре Генераль штабы начальнигы — СССР оборона министрының беренсе урынбаҫары (1977—1984). Советтар Союзы Геройы (1977), Советтар Союзы Маршалы (1977). КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1971—1991).
Литва ССР-ынан СССР Юғары Советының 7-11-се саҡырылыш Милләттәр Советы депутаты (1966—1989).

# Огарков Николай Васильевич
## Биографияһы

Огарков Николай Васильевич 1917 йылдың 17 (30) октябрендә Тверь губернаһы Молоково ауылында (хәҙерге Тверь өлкәһе Молоково ауылы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. 1931 йылда өлкән ағаһы хәрби хеҙмәт үткән Алыҫ Көнсығышҡа китә. 14 йәшенән Раздольненск ябыҡ хәрби кооперативта һатыусы ярҙамсыһы булып эшләй башлай.
1933 йылдың апрелендә тыуған еренә ҡайтып, йыл ярым иҫәпсе, профсоюздарҙың район советы секретары булып һ.б. эшләй, 1934 йылда Подмосковьеға, Кудиново ауылында энергетика сәнәғәте эшсе факультетына («торфяной рабфак») уҡырға китә, артиабан белем алыуын В. В. Куйбышев исемендәге Мәскәү инженер-төҙөлөш институтында дауам итә. Уны 1941 йылда тамамлай. Огарковҡа 3-сө ранг хәрби инженер дәрәжәһе бирелә.
РККА-ла 1938 йылдан.

# Огарков Николай Васильевич
## Биографияһы
### Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында

Бөйөк Ватан һуғышын Көнбайыш фронттың 17-се уҡсылар дивизияһы 1-се уҡсылар полкында Ломжа йылғаһы буйында нығытма районын төҙөгән ваҡытта ҡаршы ала.
# Аҡкүҙ ауыл Советы (Илеш районы)

Аҡкүҙ ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Илеш районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Аҡкүҙ ауылы.

# Аҡкүҙ ауыл Советы (Илеш районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Тамбах-Дитарц (Тюринген урманы)

Тамбах-Дитарц (Тюринген урманы) (нем. Tambach-Dietharz) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 4126 кеше йәшәй. Майҙаны — 41,54 км². Диңгеҙ кимәленән 450 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99897 һәм автомобиль коды — GTH.
# Зыязитдинов Рим Сәләх улы

Зыязитдинов Рим Сәләх улы (19 апрель 1953 йыл — 11 март 2018 йыл) — театр актёры, 1980 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған (1983) һәм Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2004) артисы.

# Зыязитдинов Рим Сәләх улы
## Биографияһы

Рим Сәләх улы Зыязитдинов 1953 йылдың 19 апрелендә Башҡорт АССР-ының Миәкә районы Боғҙан ауылында тыуған.
1972 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлай һәм шул ваҡыттан алып Салауат башҡорт дәүләт драма театры труппаһында эшләй. Ул — сағыу характерлы, бай тәбиғи һәләттәргә эйә артист.
Рим Сәләх улы оҙаҡ йылдар Салауат башҡорт дәүләт драма театрында Башҡортостан Республикаһы Театр эшмәкәрҙәре союзының вәкиле вазифаларын башҡара.
Рим Зыязитдинов 2018 йылдың 11 мартында Салауат ҡалаһында вафат булды.

# Зыязитдинов Рим Сәләх улы
## Спектаклдәрҙәге ролдәре

* Һаҙый ҡарт («Шайтан квартиранттар», Р.Кинйәбаев).
* Йәш Булат — «Ләйсән» (Мортазин)
* Становой — «Кейәү» (Ибраһимов)
* П. Корчагин — «Драматик йыр» (Анчаров, Брагинский).
* Досужев — «Табышлы урын» (А. Островский).
* Һалдат — «Иблис уҡыусыһы» (Б.Шоу)
* Мирзахан — «Ташҡындар» (Т.Ғиззәт)
* Сапҡын — «Ай тотолған төндә» (М. Кәрим)
* Ринат — «Түгелмә, шатлыҡ» (Ш.Рәхмәтуллин)
* Самат — «Бәхет йондоҙо» (М.Хәйҙәров)
* Урмантаев — «Яралы ҡош тауышы» (М.Хәйҙәров)
* Йәнғәле — « Бәхтигәрәй» (А.Мирзаһитов)
* Тимербәк — «Ғүмер ике бирелмәй» (А.Мирзаһитов)
* Яхья — «Әсәләр көтәләр улдарын» (А.Мирзаһитов)
* Сапҡын — «Антигона» (Софокл)
* Ҡотош — «Минең йәшлегем тирәктәре» (К.Аҡбашев)
* Айсыуаҡ — «Атылған табун» (Ф.Бүләков)
* Фәрит — «Таштуғай» (Ф.Бүләков)
* Айрат — «Текә яр янында» (Н.Ғәитбаев)
* Морат — «Хуш, мин китәм» (Н.Ғәитбаев)
* Буслаев — «Тупһа» (А.Дударев).
* Морозов — «Ҡыҙыл көртмәле тәлгәше» (А. Губарев).
* Кинйә — «Иртәнге томан» (Ф.Богданов)
* Адам Федорович — «Мөхәббәт хаҡына» (Р.Байбулатов)
* Хәлфин — «Мине саҡырыусы уттар» (Ф.Богданов)
* Һаҡсы — «Мөхәббәтһеҙ ҡала» (Л.Устинов)
* Зинәтулла — «Вәғәҙә» (Ф.Асянов)
* Пионер — «Әгәр һөйөү ысын булһа» (Х.Вәхит)
* Форсат — «Йөрәгегеҙҙе ҡапламағыҙ» (И.Абдуллин)
* Сәйфулла — «Ҡара йөҙҙәр» (М.Ғафури)
* Угарев, Камаев — «Провинциаль анекдоттар» (А.Вампилов)
* Рәиль — «Яран - хушлашыу сәскәһе» (Ф.Бүләков)
* Илғотло — « Ашҡаҙар» (К.Аҡбашев)
* Мөхтәр — «Миләш- Миләүшә» (Н.Асанбаев)
* Кинйә — «Кисер мине, әсәй!» (Р. Батулла).
* Илдар- «Һарысәс» (Ҡолдәүләт)
* Диамар — «Текә яр янында» (Л.Вәлиев)
* Рамаҙан — «Үҙ өйөндә ҡунаҡ» (Чичков)
* Саяр — «Әсәйемдең аҡ күлдәге» (Ш.Хөсәинов)
* Вәли — «Шәүрәкәй» (М.Буранғолов)
* Мансур — «Ташлама мине өмөт» (Х.Ирғәлин)
* И.Федулов — «Салауат» (М.Кәрим)
* Староста — «Гөлшаян» (М.Әмир)
* Тизыҡ — «Йылан тиреһе» (А.Дилмөхәмәтова)
* Ғәфүр — «Үлтереп китәм» (Н.Ғәитбаев)
* Ишәк — «Винни Пух һәм уның дуҫтары» (А. Милн, 2000г)
Театрҙа эшләү дәүерендә 70-тән артыҡ ролдә уйнай.

# Зыязитдинов Рим Сәләх улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2004)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1983)
# Шәкәр алмаштырғыстар

Шәкәр алмаштырғыстар — аҙыҡ-түлек продукттарына татлы тәм бирә һәм шәкәр һәм уның урынына ҡулланыла ( патока, бал ) торған матдәләр химик ҡушылмалар. Ғәҙәттә, шәкәр алмаштырғыстар шул тиклем үк тәм биргән шәкәр күләменә ҡарағанда калориялары түбән була.

# Шәкәр алмаштырғыстар
## Тасуирлама

Шәкәр алмаштырғыстарҙы аҙыраҡ калориялы (шәкәрҙекенә яҡын) һәм түбән калориялы татлағыстарға бүлеп була. Түбән калориялы шәкәр алмаштырғыстары араһында калорияһы аҙ, әммә сахарозанан күпкә татлылары ла (интенсив тәмләткестәр), матдәләр алмашында ҡатнашмаған һәм организм үҙләштермәгән матдәләр ҙә бар.
Шулай итеп, шәкәр алмаштырғыстар консистенцияһы шәкәргә охшаш продукт алырга мөмкинлек бирә.

# Шәкәр алмаштырғыстар
## Фекерҙәр

Халыҡ-ара татлағыстар һәм аҙ калориялы продукттар етештереүселәр ассоциацияһы классификацияһы буйынса ( Calorie Control Council) , фруктоза, ксилит һәм сорбит шәкәрҙең үҙен алмаштырыусылар төркөмөнә инә, һәм шулай уҡ һирәк осрай торған татлағыстар төркөмө (матдәләр алмашыуында ҡатнашмаған химик матдәләр; калориялары 0 ккал) бар: цикламат, сукралоза, неогесперидин, тауматин, глицирризин, стевиозид һәм лактулоза
Cell Metabolism журналында баҫылып сыҡҡан тикшеренеүҙәргә ярашлы, ҡайһы бер кеше татлағыстарҙы самалап тотона белмәй, артығын ашай башлай.
2019 йылда баҫылып сыҡҡан 56 тикшеренеүҙе анализлап, авторҙар шәкәр алмаштырғыстар сәләмәтлек өсөн файҙалы тип ышандырырлыҡ дәлилдәр юҡ тигән һығымтаға килә,.

# Шәкәр алмаштырғыстар
## Башҡортостандағы тикшеренеүҙәр һәм етештереү

Башҡортостанда шәкәр алмаштырғыстар етештереүҙә тәбиғи сеймал ҡулланыла: роза һымаҡтар ғаиләһе үҫемлектәренең емештәрендә (сорбит; айырыуса миләш емеше уға бай), бәшмәктәрҙә (ман­нит) һ.б. бар. Төп шәкәр алмаштырғыстар — шәкәр диабеты менән ауырыған һәм һимереү менән яфаланған кешеләр өсөн аҙыҡ-түлек етештереү, диуретик дарыуҙар, косметика компоненттарын һ.б. етештереүҙә файҙаланыла. Теш пастаһы, аҙ калориялы диетаға ярашлы эсемлектәр һ.б. етештереүҙә интенсив шәкәр алмаштырғыстар ҡулланыла.
ХХ быуаттың 40‑сы йылдары аҙағынан70‑се йылдар уртаһына тиклем Өфө витамин заводында сорбит (C вита­минын синтезлауҙың аралаш продукты) сығарылған була.
# Илисуин ҡурсаулығы

Илисуин ҡурсаулығы (әзерб. İlisu dövlət təbiət qoruğu) 1987 йылда төҙөлә. Уның майҙаны 9,3 мең гектар. 2003 йылда ҡурсаулыҡ майҙаны 17381 гектарға тиклем еткерелә.

# Илисуин ҡурсаулығы
## Булдырыу маҡсаты

Ҡурсаулыҡ Оло Кавказдың көньяк битләүендә тәбиғәт комплекстарын һаҡлау, үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһында һирәк төрҙәрҙе һаҡлау һәм арттырыу, урмандарҙы элекке хәленә тиклем тергеҙеү, тау йылғалары тупраҡты ашауын булдырмау маҡсатында төҙөлә.

# Илисуин ҡурсаулығы
## Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы

Ҡурсаулыҡта яҡынса 500 төр үҫемлек бар, уларҙың 60-ҡа яҡыны — эндемиктар (айырым урынға хас). Бында болан, ҡоралай, тау тәкәһе,ҡабан, тейен һәм башҡа хайуандар йәшәй.

# Илисуин ҡурсаулығы
## Шулай уҡ ҡара

* Әзербайжан үҫемлектәр донъяһы
* Әзербайжан хайуандар донъяһы
* Әзербайжан ҡурсаулыҡтары исемлеге
# Оло Вонючка

Оло Вонючка — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Мокрая Сабля йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Оло Вонючка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кума йылғаһы Отказненск һыуһаҡлағысынан Зеленокумс ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек, Дон һәм Волга йылғалары араһындағы тымыҡ райондар.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07010000712108200002085
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200208
* Бассейн коды — 07.01.00.007
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Оло Сыро-Везе

Оло Сыро-Везе — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Пярцор-Яга йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Оло Сыро-Везе
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000086245
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008624
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Паймо-Яга

Паймо-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Амдерма күле - №8936 исемһеҙ йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Паймо-Яга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112103000089404
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008940
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Травертин

Траверти́н (итал. travertino, лат. lapis tiburtinus — тибур ташы) — эзбис туфы, поликристаллы ыуалыусан бөртөклө гомоген тау тоҡомо. Кальций карбонаты (күберәк арагонит, кальцит) минералдарынан тора. Ер аҫты һыуҙарынан кальций карбонаты ултырыу нәтижәһендә мәмерйәләрҙә сталактиттар һәм сталагмит барлыҡҡа килтерә.
Ер өҫтөнә сыҡҡас углекислый газ бүленеп сыға һәм һыуҙа эремәй торған кальций карбонаты барлыҡҡа килеү реакцияһы:
    Ca(HCO₃)₂ $\to$CaCO₃+H₂O+CO₂.
Травертин биҙәү материалы буларыҡ ҡулланыла.

# Травертин
## Травертин менән биҙәлгән объекттар

* Колизей
* Изге Пётр Соборы
* Выборгская (метро станцияһы)
* Чечня йөрәге мәсете
# Триумфаль аркалар (Новочеркасск)

Новочеркассктың триумфаль аркалары — урыҫ классицизмы һәйкәлдәре. Монументаль комплекс ике — көнбайыш һәм төньяҡ йәғни ҡаланың лөньяҡ-көнбайышында һәм төньяғында урынлашҡан триумфаль аркаларҙан тора. Улар 1817 йылда 1812 йылғы Ватан һуғышында еңеү хөрмәтенә ҡуйыла һәм Наполеон менән көрәштә Дон казактары индергән өлөшөтөң бөйөклөгө символы булып тора. Рәсәйҙең көньяғында федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты булған беоҙән-бер тримфаль ҡапҡалар.

# Триумфаль аркалар (Новочеркасск)
## Һүрәтләнеше

Бер-береһенә оҡшаш аркалар һуң классицизм стилендә эшләнгән. Һәр ҡайһыһының ҡалын пилоны арка итеп уйылған һәм ҡәтғи фмленчат билбау менән биҙәлгән. Дорический ордерҙың ҡеүәтле антаблементын ун ике коллона тотоп тора. Уларҙың һәр береһе өҫ яҡтан алғараҡ сыға. Өлөштәре һәм деталдәре бер бөтөн булған арканы аттик тамамлай. Төньяҡ арка ансамблендә казак амуницияһы һәм хәрби предметтар: кольчуга, әләмдәр, ҡылыстар, щиттар, пушкалар һәм йәҙрәләр һүрәтләнгән хәрби арматура һынланыш тапҡан. Улар һәйкәлдең мемориаллеген көсәйтә генә. Аркаларҙың материалы — бысылған эзбизташ. Өҫкө өлөшө, аттиктарҙы ла индереп, штукатурланған һәм аҡһыл һары төҫкә буятылған. Новочеркасск аркалары 1833 йылда Санкт-Петербургта архитектор В. П. Стасов проекты буйынса төҙөлгән Нарва ҡапҡалары прообразы булып тора. Төньяҡ арҡа аттигына түбәндәге һүҙҙәр яҙылған:
* Объемлемы восторгом, радостью сердца, Спешат во сретенье монарха и отца, Се Александр днесь ту же благость нам явил, Чем в первый раз Великий Петр нас озарил

# Триумфаль аркалар (Новочеркасск)
## Тарихы

1817 йылда Новочеркасскта Император Александр I килеүен көтәләр. Атаман М. И. Платов хаким килеү уңайынан ҡалала ике триумфаль арка төҙөргә ҡарар итә, сөнки императорҙың ҡайһы яҡтан килере билдәһеҙ була. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, арка проектын урындағы архитектор тәҡдим итә. Тыуған яҡты өйрәнеүселәр һәм тарихсылар ҡапҡа авторы архитекторы Алессандро Руска йәки был ваҡытта Новочеркасскта ғәскәри Вонесение соборын төҙөүсе уның ағаһы Луиджи Руска булыуы ихтималлығы тураһында бер генә тапҡыр бәхәс ҡормай. Триумфаль аркалар, ҡалала башҡа иҫтәлекле урын булмауы арҡаһында, оҙаҡ ваҡыт төп иҫтәлекле урын булып һанала.
Совет осоронда аркалар ҡаралмай, ундағы бөтә бронза биҙкәтәр алынып, ҡайтанан иретелә. Хатта аркаларҙың ни өсөн тәғәйенләнгәнен иҫкә алыу ҙа тыйыла. 2000 йылдарҙа һаҡланып ҡалған фоторәсемдәр һәм һыҙмалар буйынса аркалар реставрациялана. Декоратив элементтары, шарҙары, барельефтары тергеҙелә. Һәйкәлдең ҡуйылыу тарихы аңлатылған мемориаль таҡтаташ ҡуйыла.
# Неро-Паровы

{{Река
Неро-Паровы — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға [[Шуга (Обь ҡушылдығы)|Шуга]] йылғаһының һул ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Неро-Паровы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300212115300035552
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303555
* Бассейн коды — 15.02.03.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ғирфанов Рәсим Мәсәлим улы

Ғирфанов Рәсим Мәсәлим улы (14 декабрь 1951 йыл) — хәрби хеҙмәткәр һәм дәүләт эшмәкәре, генерал—майор, 2002—2009 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы Федераль именлек хеҙмәтенең Омск өлкәһе буйынса идаралығы етәксеһе, 2010—2012 йылдарҙа Омск өлкәһе хөкүмәте рәйесе урынбаҫары, Омск ҡалаһының вице-мэры. Почёт ордены кавалеры (2007). Дәүләт именлегенең почётлы хеҙмәткәре.

# Ғирфанов Рәсим Мәсәлим улы
## Биографияһы

Рәсим Мәсәлим улы Ғирфанов 1951 йылдың 14 декабрендә Башҡорт АССР-ы Дәүләкән ҡалаһында тыуған. Урта белем алғас, Өфө авиация институтында (бөгөн Өфө дәүләт авиация техник университеты) уҡый. Уның авиация двигателдәре факультетын тамамлағас, йүнәтмә буйынса Өфө моторҙар эшләү заводының «Союз» конструкторлыҡ бюроһында инженер булып эшләй.
1979 йылда дәүләт именлеге органдарына хеҙмәткә алына. КГБ-ның Минск ҡалаһындағы Юғары курстарын, аҙаҡтан Мәскәүҙә КГБ Юғары мәктәбен тамамлай. Оператив хеҙмәткәрҙән башлап, Рәсәй Федераль именлек хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы етәксеһе урынбаҫары вазифаһына тиклем хеҙмәт юлы үтә.
2002 йылдың 6 февралендә Рәсәй Федерацияһы Федераль именлек хеҙмәтенең Омск өлкәһе буйынса идаралығы етәксеһе итеп тәғәйенләнә һәм был вазифала 2009 йылдың 3 декабренә тиклем хеҙмәт итә. Хәрби дәрәжәһе — генерал—майор. 2007 йылда Почёт ордены менән наградлана.
2010 йылдың 15 мартынан Омск өлкәһе хөкүмәте рәйесе урынбаҫары, ошо йылдың октябренән 2012 йылдың йәйенә тиклем Омск ҡалаһының вице-мэры була.
# Расъю (Очь ҡушылдығы)

Расъю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Очь йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Расъю (Очь ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000016866
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001686
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ыумас

Ыумас (ыумас ашы) — башҡорт милли аш-һыуы.
Ыумас ашы былай әҙерләнә: тәүҙә тоҙло һыуҙа ваҡ ҡына итеп туралған картуф бешерелә. Икенсе һауытҡа әҙ генә һыу һалына. Уға бойҙаймы, арышмы, борсаҡмы, ҡарабойҙай йәки һоло онон һалып бутайҙар. Килеп сыҡҡан бутаманы тотошлайы менән алып ыуа башлайҙар. Таҡтаға ваҡ ҡына ҡамыр киҫәктәре ҡойолғансы ыуалар. Шуларҙы алып, ҡайнап торған картуф лы һыуға һалып, 2-3 минут бешерәләр. Ыумас әҙер.
Эс майында ҡурылған башлы һуған, ҡорот, йә ваҡ ҡына итеп туралған йәшел һуған менән ашайҙар.
Ыумас ашын картуфһыҙ ҙа, һыуҙа ла, һурпала ла, һөттә лә бешереп була.

# Ыумас
## Ҡыҙыҡ факттар

Ыумас та, башҡа аштар ҙа — башҡорттарҙың яратҡан ризыҡтары. Аштары, ғәҙәттә, ҡуйы була.
Башҡортостан халҡы ҡуйы, ҡайнар аш ашарға ярата. Бешергәндә күбеһе лавр япрағын һала. Һурпа эскәндә уны ҡоротлап, ҡатыҡлап эсергә яраталар. Ҡыҙыл, ҡара борос һибәләр. Туҡып йомортҡа һалыуҙары мөмкин..

# Ыумас
## Рецепт

Туҡмас әҙерләү ысулы:
* Ит (һурпа өсөн) — 250—300 гр;
* Он — 1 стәкән;
* Һуған — 1-2 баш;
* Бәрәңге — 3-4 баш;
* Балтырған;
* Тауыҡ йомортҡаһы — 2 берәмек;
* Тоҙ — тәменә ҡарап.

# Ыумас
## Ҡулланышы

* Ыумас өҫтәлгә айырым бирелә, бәрәңге менән ит ҡушылып икенсе ашамлыҡ була. Ыумас йәйге аш иҫәпләнә.

# Ыумас
## Әҙерләү

* Әкрен һыу өҫтәп, йомортҡа менән ондо ҡушып бутарға. Ҡамыр барлыҡҡа килгәс, ыуып, 15-20 мм ҙурлыҡта туптар яһап, өҫтөнә он һибергә;
* Ит һурпаһына бәрәңге турарға;
* Бешкән ит менән бәрәңгене алып, ҡайнап ултырған һурпаға ваҡ итеп туралған балтырғанды йомортҡаға манып ашҡа өҫтәргә;
* Балтырған 10 минут тирәһе бешергә тейеш. Һуңынан, ыумас менән туралған һуған ҡушып тағы 5-7 минут ҡайнатабыҙ. Ашҡа әсе ҡорот, ҡаймаҡ өҫтәргә була. Ашығыҙ тәмле булһын!
# Кесе Сурай

Кесе Сурай (рус. Малое Чураево) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.

# Кесе Сурай
## Географик урынлашыуы

Һаҡмар йылғаһы буйында урынлашҡан.

# Кесе Сурай
## Тарихы

Ауыл эргәһенән «Ҡуңыр буға» юлы үткән.
Кесе Сурай (Ерекле) ауылы Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы составында була.
1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына индерелә. 1930 йылдың 20 авгусынан Башҡортостан АССР-ының Ейәнсура районы составына керә. 1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенең составына бирелә. 1934—1959 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Ейәнсура районы составында була. 1959 йылда Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы составына индерелә

# Кесе Сурай
## Халҡы

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башҡорттар 98 % тәшкил итә.

# Кесе Сурай
## Билдәле шәхестәре

* Туҡтағолов Артур Бәҙри улы (2.01.1967), йырсы, музыкант-аккомпаниатор. 1990 йылдан хәҙерге Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы, 2000 йылдан «Далан» фольклор-эстрада төркөмөнөң художество етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2009), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2022).