yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Бөйөк Александр I

Бөйөк Александр I (груз. ალექსანდრე I დიდი, 1389—1443) — Грузия батшаһы (1412—1442). Батша Константин I һәм Натия Амиреджибиның улы. Багратиондар династияһынан.
Өләсәһе Русудан тәрбиәләп үҫтергән.

# Бөйөк Александр I
## Илде яңынан төҙөү

Хакимлек иткеүҙең тәүге йылдарында төрөкмәндәр яуында ҡатнашырға мәжбүр була. 1415 йылда тыныслыҡ урынлашҡас ҡына, Тамерлан яуынан ҡалған емеректәрҙе төҙәтә башлай. Бушаған ҡазнаны тулыларндырыу өсөн 1425 йылда һәр йорт башына һалым индерелә (1440 йылда бөтөрөлө). Алынған килемгә Свеицховели, Руиси, һәм башҡа монастырь һәм крепостар төҙөкләндерелә.
Грузияны элекке сиктәренә кире ҡайтарыу өсөн тырышлыҡтар була. 1431 йылда Лоре тигән әрмән ҡәлғәһен Грузияға ҡуша, төркмәндәр власында ҡалған Лоре үҙәнен баҫып ала. Был ерҙәр иҫәбенә Грузия армияһы 6000 мең ғаиләгә арта. Сюниктан әрмән ҡасҡындарына киренән Грузияға ҡайтарырға булышлыҡ итә.
Һуғыштар ваҡытында ҡаҡшаған Грузин сиркәүе ер биләүселеген кире ҡайтара, сит илдәрҙәге грузин монастырҙарын яңырта.

# Бөйөк Александр I
## Эске сәйәсәте

Александр I Хакимлек итеүҙең тәүге йылдарында уҡ (1412—1415) Дадиани, Шарвашидзе, атабаг Самцхе кеүек фетнә күтәреүсе кенәздәрҙе баҫтыра. Ҡайһы бер төбәктәрҙең башлыҡтарын алыштыра, уларҙың урынына улдарын —Вахтангды, Дмитрийҙы һәм Георгийҙы тәғәйенләй. Тик был кире һөҙөмтә бирә. Илдең сәйәми тормошонда уларҙың роле күтәрелә. Аталары иҫән ваҡытта уҡ уларҙы батша тип йөрөтәләр, улырҙың төп маҡсаты — феодалдарҙың мәнфәғәтенә лоббирлыҡ итеү.
Батшалыҡ иткән дәүерҙә батша улдарының һәм ғаиләһенең башҡа вәкилдәренең теләктәрен иҫәпкә алырға мәжбүр була. Батша документтары батша исеменән генә түгел, ғаиләһе исеменән иғлан ителә. Был үҙәк властың өаөшауына килтерә.
Был ҡатмарлы хәлдән сығыу өсөн Александр I тәхетән баш тарта һәм сәсен ҡырҙырып алдырып монах Афанасий булып йөрөй (1442).

# Бөйөк Александр I
## Ғаиләһе

Беренсе никахта Бешкен кенәзе Орбелян ҡыҙына өйләнгән була. Никахта тыуған балалары:
* ҡыҙы (1412—1438 йылдан һуңыраҡ), батша ҡыҙы. Трапезунд императоры .Иоанном IV-сегә (Калоиоанн) кейәүгә сыға.
* Вахтанг IV (1413—1446), Грузия батшаһы (1442—1446)
* Деметр (1413—1453), «провинция батшаһы».
Икенсе никахта Көнбайыш Грузия батшаһы ҡыҙы Тамараға өйләнә. Никахта тыуған балалары:
* Георгий VIII (1415/17 — 1476) Грузия батшаһы (1446—1466), 1466—1476 йылдарҙа Кахети батшаһы Георгий I.
* Давид II (1417—1457) Грузияның католик-Патриархы (1426—1430).
* Заал (1428—1442 йылдан һуңыраҡ), батша улы.
# Оло Яр-Вож

Оло Яр-Вож — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кайта-Шор йылғаһының һул ярына тамағынан 112 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Оло Яр-Вож
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000066558
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006655
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Әүәшле (Оло Эйек ҡушылдығы)

Әүәшле — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Эйек йылғаһының һул ярына тамағынан 264 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Әүәшле (Оло Эйек ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000612112200005767
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200576
* Бассейн коды — 12.01.00.006
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Штайнбах (Айхсфельд)

Штайнбах (Айхсфельд) (нем. Steinbach (Eichsfeld)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 563 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,48 км². Диңгеҙ кимәленән 330 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37308 һәм автомобиль коды — EIC.
# Пасол

Пасол — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Нижневартовск районындағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 37 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628629, ОКАТО коды — 71119000000.

# Пасол
## Халыҡ һаны

| Йыл | Даими халыҡ һаны |
| 2002 | |
| 2008 | |
| 2010 | 37 |

# Пасол
## Климат

Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
# Башҡортостан сыуаштары

Башҡортостан сыуаштары 117317 кеше иҫәпләнә (2002). 1989—2002 йылдарҙан бирле сыуаштар һаны үҙгәрмәй тиерлек. Башҡортостанға сыуаштарҙың көслө ағымы XVI—XIX быуаттарҙа күҙәтелгән.

# Башҡортостан сыуаштары
## Таралып ултырыуы

Улар Башҡотостандың көнбайыш, көньяҡ-көнбайыш һәм үҙәк райондарында сағыштырмаса компакт рәүештә таралып ултырғандар. Республикала 21 ҡала. Сыуаштар Өфөлә (12312 кеше), Стәрлетамаҡта (12200 кеше), Бәләбәйҙә (5992 кеше), Салауатта (3711 кеше), Мәләүездә (2778 кеше), Октябрьскийҙа (2384 кеше) һәм Күмертауҙа (2346 кеше) йәшәйҙәр. Республиканың 54 районының 22-һендә сыуаш халҡы: Ауырғазы (12527 кеше), Бишбүләк (10428 кеше), Стәрлетамаҡ (4942 кеше), Ҡырмыҫҡалы (4779 кеше), Бәләбәй (3942 кеше), Миәкә (3285 кеше), Ғафури (3192 кеше), Йәрмәкәй (2912 кеше), Шаран (2687 кеше) һәм Федоровка (2384 кеше) райондары территорияларында ойошоп урынлашҡан. Башҡортостанда тик сыуаштарҙан ғына торған 192 тораҡ пункттары, ҡатнаш составлы — 72: 38 — сыуаш-урыҫ, 14 — сыуаш-татар, 9 — сыуаш-башҡорт, 7 — сыуаш-мордва, 3 — сыуаш-украин һәм 1 — сыуаш-урыҫ-башҡорт ауылы бар. Теле һәм мәҙәниәте буйынса улар, берәмек кенә үрге сыуаш ауылдары булыуға ҡарамаҫтан, түбәнге сыуаштар төркөмөнә ҡарай.
Республиканың сыуаш халҡы йәшәгән иң боронғо һәм эре тораҡ пункттарына Ауырғазы районындағы Бишҡайын (1209 кеше), Яңы Федоровка (752 кеше), Сыуаш-Ҡарамалы (846 кеше), Мәҫәле (692 кеше), Шланлы (752 кеше), Наумкин (690 кеше), Баҡалы районындағы Иҫке Маты (1149 кеше), Бәләбәй районындағы Ыҫлаҡбаш (512 кеше) һәм Ермолкин (530 кеше), Бишбүләк районындағы Бишбүләк (5191 кеше), Баҙлык (1063 кеше), Ҡош-Йылға (900 кеше), Киҫтәнле-Богдановка (652 кеше), Ерекле (568 кеше), Ғафури районындағы Антоновка (620 кеше) һәм Мораҡ (691 кеше), Йәрмәкәй районындағы Суҡҡул (877 кеше), Ишембай районындағы Васильевка (756 кеше),Ҡырмыҫҡалы районындағы Сихонкино (867 кеше) һәм Ефремкино (734 кеше), Көйөргәҙе районындағы Керәүле-Илюшкино (582 кеше), Миәкә районындағы Кожай-Семеновка (711 кеше) һәм Яңы Ҡарамалы (692 кеше), Стәрлетамаҡ районындағы Косяковка (646 кеше) һәм Ишбарс,Федоровка районындағы Новоселка (700 кеше), Саҡмағош районындағыЙомаш (769 кеше), Шаран районындағы Наратаҫты (759 кеше) һәм Дүртөйлө (507 кеше).
Сыуаш мәҙәни үҙәктәре Өфөлә, Стәрлетамаҡта һәм Ишембайҙа эшләй.
# Саған (Һикеяҙ ҡушылдығы)

Саған' — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы Салауат районы биләмәләрендә аға. Йылға Әй ҡушылдығы Һикеяҙ йылғаһына ҡоя. Ҡыҫҡа йылға.

# Саған (Һикеяҙ ҡушылдығы)
## Этимологияһы

Саған йылғаһының атамаһы, уның башындағы иреш сыҡҡан урында саған ағастары күп үҫеү менән бәйле тип фаразларға була. Был ҡоро ер биләмәһен дә халыҡ Саған тип йөрөтә.
Ошо ерҙә төйәкләнгән Түбәләҫ ырыуы ҙур Табын ҡәбиләһе Ҡыуаҡан тармағының бер өлөшө. Ғалимдар раҫлауы буйынса, риүәйәт материалдары ла ата-бабаларҙың Таулы Алтай яғынан килеүҙәренә күрһәтә. Һәм унда ла Чаған (беҙҙеңсә, Саған) йылғаһы бар.

# Саған (Һикеяҙ ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Һикеяҙ, йылға бассейны — Әй. Салауат районында урынлашҡан Башташ тауҙарынан, ер аҫтынан баш ала. Башҡорт Илсекәйе (Башташ) ауылының көньяғынан аға. Башҡорт Илсекәйе янында Һикеяҙ йылғаһына һул ярҙан ҡушыла. Унан үрҙәрәк Һабвйылға, Ҡарайылға ҡушыла. Ауыл халҡы Саған үренән эсәр һыу ала. Быуа бар ине.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса

# Саған (Һикеяҙ ҡушылдығы)
## Йылға тасуирламаһы

Башташ тау һырттарына ҡараған Ҡомлотауҙан (гора Песчаная), көньяҡтан төньяҡҡа табан аҡҡан Һикеяҙ йылғаһына Сатра тип йөрөтөлгән урында ҡоя.
# Оло Углуша

Оло Углуша — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лейбуша йылғаһының һул ярына тамағынан 62 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Оло Углуша
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000001212
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000121
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡуҫа районы

Ҡуҫа районы — Силәбе өлкәһенең муниципаль районы.
Административ үҙәге — Ҡуҫа ҡалаһы.

# Ҡуҫа районы
## Халҡы

Ҡала шарттарында (Ҡуҫа һәм Магнитка эшселәр ҡасабаһы) район халҡының 81,2 проценты йәшәй.

# Ҡуҫа районы
## Билдәле шәхестәр

* Майский Әнүәр Әхкәм улы [1.03.1929—13.08.1989), ғалим-инженер‑механик. Техник фәндәр кандидаты (1973). 1960—1989 йылдарҙа Өфөләге Нефтте һәм нефть продукттарын йыйыу, әҙерләү һәм ташыу буйынса Бөтә Союз ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1973—1987 йылдарҙа — лаборатория мөдире. СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1983). Бөтөрөшкән ауылынан.
# Сырка (Ивкина ҡушылдығы)

Сырка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ивкина йылғаһының һул ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Сырка (Ивкина ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300312111100034709
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103470
* Бассейн коды — 10.01.03.003
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Мал аҙығы

Мал аҙығы — йорт хайуандарына һәм малға тәғәйенләнгән аҙыҡ.
Донъя күләмендә аҙыҡтарын ҡулланыу дөйөм алғанда 635 миллион тонна тәшкил итә (2006 йыл), үҫеш темпы йыл һайын яҡынса 2 %.

# Мал аҙығы
## Мал аҙығы етештереү

Ауыл хужалығы хайуандары өсөн күпселек аҙыҡ үҫемлектәрҙән етештерелә, әммә ҡайһы бер өлөшө малдан алына. Мал аҙығының күпселек өлөшөн бесән, силос, һалам, тамыраҙыҡ һәм картуф тәшкил итә.
Мал аҙығы махсус үҫтереп тә, тәбиғи болондарҙа ла етештерелә. Мал аҙығы әҙерләү — мөһим ауыл хужалығы эш төрө.
Ҡайһы берҙә мал аҙығы өсөн ауыл хужалығы ҡалдыҡтары ҡулланыла ала: жмых, һалам, ҡауырһын оно, һөйәк оно һәм балыҡ оно. Шулай уҡ төрлө сәнәғәт етештереү ҡалдыҡтары — виноград төпрәһе, барда, жом ҡулланыла.
Мал аҙығы итеп ҡулланылған үҫемлектәр исемлеге бер нисә тиҫтәгә етә; был хайуандар аҫралған географияғә һәм хайуандарҙың төрөнә бәйле.

# Мал аҙығы
## Ағыулы мал аҙығы

Мал аҙығы булараҡ ҡулланылып кеше сәләмәтлегенә насар йоғонто яһаған иң билдәле матдә — рактопамин. Ҡатмарлы структур формаға эйә. Ит етештереүҙе арттырыу өсөн ҡулланыла — шуның менән һатырға мал һимертәләр. Әлеге ваҡытта уны ҡулланыу халыҡ-ара сәйәси киҫкен бәхәс предметы булып тора.
# Сорум-Помут

Сорум-Помут — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Помут йылғаһының уң ярына тамағынан 147 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.

# Сорум-Помут
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300020692
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302069
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Хурсан-кака

Хурсан-кака — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Параул-озень йылғаһының уң ярына тамағынан 3,7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Хурсан-кака
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Каспий диңгеҙе йылғаларының һыу бассейны, Сулак йылғаһының һыу бассейны сигенән Самур йылғаһының һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07030000312109300001662
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 109300166
* Бассейн коды — 07.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 09
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Чатыль-Кы

Чатыль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Толька йылғаһының уң ярына тамағынан 148 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.

# Чатыль-Кы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300066571
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306657
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Баҙыҡай

Баҙыҡай —— (Epipactis), әшәлсә һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.

# Баҙыҡай
## Биологик ҡылыҡһырлама

Оҙон, йәйелеүсән йәки ҡыҫҡа тамырһабаҡлы күп йыллыҡ үлән. Һабағы төҙ, бейеклеге 50—80 см. Япраҡтары оҙонса йәки ҡыяҡ формаһында, осло, төкһөҙ. Сәскәләре йәшкелт ҡуйы ҡыҙыл, һалынҡы, оҙон бер яҡлы тәлгәшкә йыйылған. Июнь—августа сәскә ата. Емеше — бер оялы ҡумта, июль—сентябрҙә өлгөрә.
* Ҡуйы ҡыҙыл баҙыҡай (Epipactis helleborine).

# Баҙыҡай
## Таралышы

Яҡынса 25 төрө билдәле, Евразияла, Африкала һәм Төньяҡ Америкала таралған. Башҡортостанда 3 төрө үҫә. Һаҙлы болондарҙа, ылыҫлы һәм ҡатнаш урмандарҙа, ҡыуаҡлыҡтар араһында үҫә. Һаҙ баҙыҡайы һәм ҡуйы ҡыҙыл баҙыҡай Башҡортостан (Көньяҡ) Уралында, Башҡортостандың Урал алдында, аҡһырғаҡ баҙыҡай республиканың бөтә территорияһында осрай. Декоратив үҫемлек. Һаҙ баҙыҡайы һәм ҡуйы ҡыҙыл баҙыҡай Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.
# Александровка (Кондома ҡушылдығы)

Александровка — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Алтай крайы/ Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кондома йылғаһының уң ярына тамағынан 324 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Александровка (Кондома ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кондома йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Томь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300112115200009424
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200942
* Бассейн коды — 13.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ыджыд-Ёль (Вочь ҡушылдығы)

Ыджыд-Ёль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вочь йылғаһының уң ярына тамағынан 81 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Ыджыд-Ёль (Вочь ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000015548
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001554
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Юговож

Юговож — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лопья йылғаһының уң ярына тамағынан 73 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.

# Юговож
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100003291
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100329
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Цаленджиха соборы

Цаленджиха соборы йәки Ҡотҡарыусы Ғайса соборы (грузин теле: მაცხოვრის საკათედრო) - Грузияла, Самегрело-Земо Сванетия өлкәһенең Цаленджиха ҡалаһындағы урта быуат сиркәүе.
Собор Грузин православ сиркәүе Зугдиди һәм Цаиши епрахияларының юрисдикцияһы ҡарамағында тора. Собор уникаль фрескалар серияһы менән билдәле

# Цаленджиха соборы
## Географик урыны

Сиркәү Грузияның көнбайышында Земо-Сванети төбәгенең Самегрело территорияһында, Зугдиди ҡалаһынан 30 саҡрым алыҫлыҡта, Цхенистскали йылғаһы буйында, Цаленджиха ҡалаһындағы ҡалҡыулыҡ түбәһендә урынлашҡан.

# Цаленджиха соборы
## Тарихы һәм архитектураһы

XII-XIV быуаттарҙа төҙөлгән Цаленджиха соборы һәм, икеһе ҡорамдың көньяғында, береһе төньяғына урынлашҡан өс аркалы галереянан торған тәреле сиркәү. Часовнялары Мингрелия кенәзлеге хакимдары Вахтанг Дадиани ғаиләһенең ғаилә часовняһы була. Сиркәү төньяҡ-көнбайыш мөйөштә ике ҡатлы манара диуарҙары менән уратып алынған. Ихатаның көнбайыш мөйөшөндә Дадиани һарайының емереклектәре һаҡланған. Сиркәүҙән көнбайышҡа ҡарай 40-50 м оҙонлоҡта һәм 3-4 м бейеклектәге ер аҫты үтеп йөрөү юлы үтә. 1960-1980 йылдарҙа сиркәү өлөшләтә тергеҙелә, боҙолған фрескалары алып ташлана.

# Цаленджиха соборы
## Фрескалары

XVII быуатта боронғо фрескалар епископ Эудемон Джаиани ҡушыуы буйынса тергеҙелә, шул уҡ ваҡытта йәнәшәләге часовняның интерьеры Леван II Дадиани бойороғо буйынса яңы фрескалар менән биҙәлә. Был һуңғы сәнғәт өҫтәмәләренән беҙҙең көндәргә тиклем тик фрагменттар ғына килеп еткән, улар араһында часовняның көньяҡ диуарында Леван Дадиани ғаиләһенең портреты бар.
Оҫта Евгеникос картинаһы һуңғы палеология яңырыуында иң яҡшы өлгөләрҙең береһе булып тора. Сиркәү һынлы сәнғәтенең иконография программаһы ҡатмарлы һәм ҡыҙыҡ. Грек яҙыуҙары менән бер рәттән аркаларҙағы фрескалар грузин телендә лә яҙылған. Күрәһең, урындағы рәссамдар күренекле грек оҫтаһына ярҙам иткән
Әле ваҡытта фрескалар юғалыу ҡурҡынысы аҫтында һәм һаҡлау һәм тергеҙеүгә мохтаж
# Собор тыҡрығы (Дондағы Ростов)

Собор тыҡрығы — Дондағы Ростовтың үҙәк урамдарҙың береһе. Яр буйы урамынан Буденный проспектына тиклем һуҙыла. Пресвятая Богородица Раштыуа Кафедраль соборы, Үҙәк баҙар (Иҫке баҙар) һәм Максим Горький исемендәге мәҙәниәт һәм ял Үҙәк паркы (Ҡала баҡсаһы) биләмәләре менән өҙөлә.

# Собор тыҡрығы (Дондағы Ростов)
## Тарихы

Собор тыҡрығы — ҡаланың беренсе урамдарының береһе, 1811 йылда ҡала планында билдәләнгән. Бер ни тиклем ваҡыт Дон төшөү юлы исемен йөрөтә, сөнки уның буйынса баҙарҙан Дон йылғаһына тура сығырға юл була. Һуңынан, Пресвятая Богородица Раштыуа соборы төҙөлөп бөткәндән һуң, тыҡрыҡ Собор тыҡрығы исеме ала. Граждандар һуғышы йылдарында Собор тыҡрығы, 17 адресы буйынса «Донская волна» аҙналығы редакцияһы бинаһы урынлаша.
1920 йылдың 25 октябрендә тыҡрыҡтың исеме Подбельский тип үҙгәртелә (телеграф һәм почтаның беренсе халыҡ комиссары В. Н. Подбельский хөрмәтенә). Тыҡрыҡта 26/71 йортта урынлашҡан 15-се мәктәптә 1927—1936 йылдарҙа Александр Солженицын уҡый (мемориаль таҡта). Бында хәҙер — Көньяҡ Федераль Университеттың иҡтисад һәм тышҡы иҡтисади бәйләнештәр Институты.
1990 йылда тыҡырыҡҡа Собор исеме кире ҡайтарыла.
2018 йылда үтәсәк футбол буйынса донъя чемпионатына әҙерлек барғанда Собор тыҡрығы йәйәүлеләр йөрөй торғанға әйләнде. Тыҡрыҡҡа тротуар плиткалары түшәлде, унда ағастар ултыртылды һәм эскәмйәләр урынлаштырылды. Тыҡрыҡтағы бөтә йорттар тиерлек штукатуркаланды йәки реставрацияланды.
Собор тыҡрығында Оло Баҡса урамы менән киҫешкән ергә яҡын урында 2016 йылда сантехникка һәйкәл ҡуйылған. 2016 йылдың июнендә вандалдар уға зыян килтерә.
# Гуська

Гуська — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Молога йылғаһының һул ярына тамағынан 156 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Гуська
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200112110000006283
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000628
* Бассейн коды — 08.01.02.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Каинзас

Каинзас (Оло Каинзас) — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Теренсу йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Каинзас
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300212115200007450
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200745
* Бассейн коды — 13.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Оло Нюгуса

Оло Нюгуса — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Игиша йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 53 км.

# Оло Нюгуса
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000003360
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000336
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0