yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Фәтихова Римма Мөхәмәт ҡыҙы

Фәтихова Римма Мөхәмәт ҡыҙы (1 август 1948 йыл) — педагог, ғалим-психолог. Юғары мәктәп уҡытыусыһы. Психология фәндәре кандидаты (1982), педагогия фәндәре докторы (2001), профессор (2003). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2006), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2008) һәм мәғариф отличнигы (1995).

# Фәтихова Римма Мөхәмәт ҡыҙы
## Биографияһы

Римма Мөхәмәт ҡыҙы Фәтихова 1948 йылдың 1 авгусында Башҡорт АССР-ының Салауат районы Иҫке Ҡаратаулы (хәҙер Малаяҙ) ауылында тыуған.
1966 йылда ошо райондың Боксит урта мәктәбен тамамалай. Башҡорт дәүләт университетының сит ил телдәр факультетына уҡырға инә.
1971—1973 йылдарҙа Малаяҙҙағы башҡорт интернат-мәктәбендә һәм Свердловск ҡалаһы Орджоникидзе районының эшсе йәштәрҙең 1-се киске урта мәктәбендә инглиз телен уҡыта.
1974 йылдан Башҡорт дәүләт педагогия институтында һәм Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетында эшләй.
1984 йылдан 1998 йылғаса һәм 2010 йылда психология кафедраһы мөдире. 1998 йылдан педагогика һәм психология факультеты, 2001—2010 йылдарҙа психология факультеты деканы.
Психология фәндәре кандидаты (1982), педагогия фәндәре докторы (2001), профессор (2003).
Фәнни тикшеренеүҙәре шәхес психологияһы мәсьәләләренә һәм педагогик аралашыу проблемаларына бағышланған. 240-тан артыҡ фәнни хеҙмәт авторы.

# Фәтихова Римма Мөхәмәт ҡыҙы
## Йәмәғәт эшмәкәрлеге

Римма Фәтихова — Педагогик белем биреү буйынса халыҡ-ара фәнни академияһының ағза-корреспонденты, Педагогика һәм ижтимағи фәндәр академияһы академигы, 2003 йылдан Рәсәй мәғарифы психологтары федерацияһының Башҡортостан Республикаһындағы төбәк бүлексәһе рәйесе.

# Фәтихова Римма Мөхәмәт ҡыҙы
## Фәнни хеҙмәттәре

* Культура педагогического общения. Уфа, 2003;
* Психологический анализ педагогической деятельности и субъектов образовательного процесса. Уфа, 2015;
* Социально-психологический (адаптационный) тренинг. Уфа, 2016.

# Фәтихова Римма Мөхәмәт ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2006)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2008)
* Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1995)
* Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм фән министрлығының Грамоталары
# Степан Разин һәйкәле (Дондағы Ростов)

1972
Степан Разин һәйкәле ― Дондағы Ростов ҡалаһындағы монументтарҙың береһе. 1670–1671 йылдарҙағы крәҫтиәндәр ихтилалы юлбашсыһы Степан Тимофеевич Разинға арналған. Мәҙәни мираҫ объекты булып тора.

# Степан Разин һәйкәле (Дондағы Ростов)
## Тарихы

Степан Разин, XVII быуаттың урталарында иң ҙур крәҫтиән-казактар ихтилалы юлбашсыһы, Донда тыуған һәм тәрбиә алған. Тап ошонан ул үҙенә тоғро кешеләр менән батшаға ҡаршы сыға. Донда легендар Дон атаманы менән бәйле иҫтәлекле урындар күп. Старочеркасск станицаһында Степан Разин тыуған йорт һаҡланған. Бер нисә йыл дауамында тарихсылар һәм археологтар атаман үҙенең ғәскәре менән урынлашҡан Кагальницк казактар ҡаласығын эҙләйҙәр һәм ҡаҙалар. Новочеркасскиҙа Дон казактарының тарихы музейында Е. В. Вучетич эшләгән С. Разиндың скульптура һыны бар. Был данлыҡлы атамандың образы оҙаҡ ваҡыт үҙе тирәләй күп сәнғәт әһелдәре мөрәжәғәт иткән байтаҡ легендалар тыуҙырҙы. Шуларҙың береһе атаманға арналған һәйкәлдең проектын эшләүгә тотонған СССР-ҙың халыҡ рәссамы Конёнков Сергей Тимофеевич (һәйкәлде ҡуйғанға тиклем йәшәй алмай, ләкин уның ағас моделен ижад итә) һәм архитектор Л. М. Лобан. Бөтә скульптуралар урындағы заводта бетондан эшләнәләр. 1972 йылдың 5 июнендә Дондағы Ростовтың Яр буйы урамында, Седов исемендәге диңгеҙ училищеһынан алыҫ түгел, Степан Разинға һәм уның тоғро дружинаһына һәйкәл ҡуйылған.

# Степан Разин һәйкәле (Дондағы Ростов)
## Тарихы
### Тышҡы күренеше

Һәйкәл ҙур кәмәлә баҫып торған Степан Разиндың һәм фарсы кенәз ҡыҙының, шулай уҡ уға тоғро биш дружинасының һынын үҙ эсенә алған ете скульптураның композицияһы булып тора.
# Радислебен

Радислебен (нем. Radisleben) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 469 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,17 км². Диңгеҙ кимәленән 175 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6463 һәм автомобиль коды — HZ.
# Һарт

Һарт — башҡорт ырыуы.

# Һарт
## Тарихы

Этногенетик риүәйәттәр һәм шәжәрәләр буйынса, һарт һәм башҡа ырыуҙарҙың эпонимдары башҡорттарҙың легендар ата-бабаһы Иштәктең улы булғандар. Был шәжәрә-риүәйәттәр Тажетдин Ялсығол әл-Башҡордиҙың (1768–1838) һәм Мөхәмәтсәлим Өмөтбаевтың (1841–1907) хеҙмәттәрендә тасуирланған.
XII–ХIV быуаттарҙа һарт ырыуы башҡорт халҡы составына инә һәм башҡорт йәмғиәтендә Һарт аймағын (улусын) барлыҡҡа килтерә. Һарт ырыуы әйле ырыу-ҡәбилә төркөмө составында була.
«Һуңғы Һартай» башҡорт эпосында ХIV быуатта йәшәгән һарт ырыуы башлығы Ялыҡ бейҙең тормошо һүрәтләнә. Ялыҡ бей үҙенең улдары Ҡармасан һәм Сәрмәсән менән бергә Аҡһаҡ Тимерҙең ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғышҡан, алыштарҙа һәләк булған улдарының исеме буйынса Ағиҙелдең ҡушылдыҡтары — Ҡармасан һәм Сәрмәсән йылғалары аталған.
Себер ханлығы составында булалар, XV–ХVII быуаттарҙа башҡа әйле төркөмө ырыуҙары менән бергә Күсем нәҫеленә оппозицияла торалар. Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан һуң, һарттар башлыса Себер даруғаһында йәшәйҙәр, бер нисә ауылдары Нуғай даруғаһында була.
XVII—XVIII быуаттарҙа батша хөкүмәте сәйәсәтенә ҡаршы йүнәлтелгән Башҡорт ихтилалдарында ҡатнашалар. 1704—1711 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдарының Тарихи Башҡортостандың төньяҡ-көнсығышындағы етәкселәре араһында һарт ырыуының артабанғы вәкилдәре булыуы билдәле: Байкөсөк, Ҡалмаҡҡол Ҡаракөсөков һәм Аҡымбәт Уразов. 1704–1711 йылдарҙағы ихтилал барышында Ҡалмаҡҡол (Ҡолманҡол) Ҡаракөсөков тархан Алдар Иҫәкәевтең иң яҡын яуҙаштарының береһе була, башҡорттар тарафынан хан итеп иғлан ителгән Ырыҫмөхәмәттең кәңәшсеһе («хан атаһы») була. 1715 йылда Лабау ауылынан килгән Аҡымбәт Уразов башлығындағы һарттарҙың төркөмө Бәкәтин улусы башҡорттары тарафынан үҙ общинаһының тиң хоҡуҡлы ағзаһы булараҡ ҡабул ителә. 1740-сы йылдар аҙағында ошонда йәшәгән һарттарҙың ҙур өлөшө хәҙерге Ҡурған өлкәһе Сафакүл районы биләмәләренә күсә һәм бында Һарт улусын барлыҡҡа килтергән.
1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары барышында Һарт улусы Себер даруғаһында баш күтәреүселәрҙең төп базаларының береһе була. Һарт улусында ихтилалсыларҙың етәкселәре Ҡалмаҡҡол (Ҡолманҡол) Ҡаракөсөков, Йософҡол һәм Сөләймән була, шулай уҡ ҡатнашыусылар араһынан Әбдрәш (Әбдрәшит) Уразов билдәле. Ҡалмаҡҡол (Ҡолманҡол) Ҡаракөсөков Минзәлә ҡәлғәһендә үлем язаһына тарттырыла, ихтилалда шулай уҡ уның улдары Ҡадир һәм Күсейҙең ҡатнашыуы билдәле.
1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында Һарт улусы старшинаһы Өмәтәй Ураҙымбәтов Салауат Юлаевтың иң әүҙем яуҙаштарының береһе була.
Башҡорттарҙың башҡа ырыу вәкилдәре кеүек, һарттар Рәсәйҙең күп кенә һуғыштарында ҡатнашалар.

# Һарт
## Таралып ултырыуы

| Рәсәй Федерацияһы субъекты | Район | Тораҡ пункттар |
| Башҡортостан | Дыуан районы | Арый, Ғабдулйәлил, Иҫке Хәлил, Кисеүбай, Ҡаракүл, Мөлкәт, Мәрйәмғол, Түбәнге Әбсәләм, Үрге Әбсәләм, Әбдрәшит,Әхмәт, Яңы Хәлил |
| Башҡортостан | Иглин районы | Һарт-Лабау |
| Башҡортостан | Ҡырмыҫҡалы районы | Ҡурыйҡарлыман, Һарт-Наурыҙ, Һарт-Шишмә, Яңы Һарт-Наурыҙ, Яңы Һарт-Шишмә |
| Башҡортостан | Шишмә районы | Һарт-Хәсән |
| Ҡурған өлкәһе | Сафакүл районы | Аҙналы, Баязит, Кесе Солтан, Мышыҡай, Оло Солтан, Һарт-Әбдрәш, Яңы Солтан |
# Йеггелебен

Йеггелебен (нем. Jeggeleben) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 397 кеше йәшәй. Майҙаны — 19,59 км². Диңгеҙ кимәленән 59 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 29416 һәм автомобиль коды — SAW.
# Үрге Поча

Үрге Поча — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Великое күле - Тқменгі Поча йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 65 км.

# Үрге Поча
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000038627
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003862
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Шәрипов Фидрат Ғәлләм улы

Шәрипов Фидрат Ғәлләм улы (рус. Шарипов Фидрат Галлямович (1909 йыл — 24 июнь 1968 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия рядовойы.

# Шәрипов Фидрат Ғәлләм улы
## Биографияһы

1903 йылда Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе, хәҙерге административ бүленеш буйынса, Башҡортостандың Баймаҡ районы Наҙар ауылында тыуған. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, Баймаҡ районы военкоматы тарафанан 1941 йылда хәрби хеҙмәткә саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 60-сы гвардия полкында ҡылыссы булып хеҙмәт итә.

# Шәрипов Фидрат Ғәлләм улы
## Наградалары

* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (07.07.1944)
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (20.07.1943)
# Пекельница

Пекельница — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мудьюга йылғаһының уң ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Пекельница
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000003865
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000386
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сясит-Кы

Сясит-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пюль-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.

# Сясит-Кы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300064096
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306409
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Шрампе

Шрампе (нем. Schrampe) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 313 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,17 км². Диңгеҙ кимәленән 22 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39619 һәм автомобиль коды — SAW.
# Лисициан Рузанна Павловна

Лисициан Рузанна Павловна (9 май 1945 йыл) — совет, Рәсәй һәм әрмән йырсыһы, вокал педагогы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Профессор. Әрмән ССР-ының халыҡ артисы (1987), Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы (1997).

# Лисициан Рузанна Павловна
## Биографияһы

Рузанна Лисициан 1945 йылдың 9 майында Мәскәүҙә билдәле совет опера йырсыһы Павел Лисициан ғаиләһендә тыуа. Мәскәү дәүләт консеваторияһы ҡарамағындағы Үҙәк музыка мәктәбендә арфа класында уҡый. 1965 йылда — М. М. Ипполитов-Иванов исемендәге музыка училищеһының вокал бүлексәһен, 1969 йылда Гнесиндар исемендәге Музыка-педагогика институтын (А. Вербова класы) тамамлай.
1965—1973 йылдарҙа «Мадригал» иҫке музыка ансамблендә йырлай, артабан апаһы Карина менән Мәскәү дәүләт академия филармонияһының солисткалары булалар. Күп йылдар дауамында уларҙың вокаль дуэты телевидениела, радиола һәм концерт эстрадаһында сығыш яһай, СССР һәм сит илдәр ҡалалары буйлап гастролдәрҙә йөрөй. Даими киңәйә барған репертуарҙарында төрлө осорҙарға ҡараған, төрлө жанрҙағы һәм стилдәге биш йөҙҙән ашыу әҫәр була, уларҙы һәр ваҡыт төп нөсхә телендә башҡаралар.
1996—2002 йылдарҙа Рузанна Лисициан Хор сәнғәте академияһында һәм Гнесиндар исемендәге Дәүләт музыка училищеһында уҡыта. 2002 йылдан ул Гнесиндар исемендәге Рәсәй музыка академияһында — доцент, һуңынан яңғыҙ академик йыр кафедраһы профессоры. Уның иң билдәле уҡыусылары —Ҙур театр солисткаһы Анна Аглатова һәм Геликон-Опера солисткаһы Елена Михайленко.
Рузанна Лисициан Рәсәйҙә үткәрелгән төрлө музыкаль конкурстарҙың жюри составына инә. Апаһы Карина һәм игеҙәк туғаны Рубен менән П. Лисициан исемендәге хәйриә фонды ойошторалар, уның сиктәрендә төрлө концерттар, оҫталыҡ кластары, ижади семинарҙар үткәрәләр.
# Йәрминкә йорто

Йәрминкә йорто — Вологда өлкәһенең Вологда ҡалаһында 1780 йылғы өс ҡатлы ҡатлы торлаҡ йорт. Классицизм стилендә төҙөлгән. Федераль әһәмиәттәге тарихи һәм мәҙәни ҡомартҡы

# Йәрминкә йорто
## Тарихы

Йәрминкә йорто юғары шпиль менән өс ҡатлы йорттан ғибәрәт, ул шул ваҡытта губерна архитекторы булған Петр Трофимович Бортников проекты буйынса төҙөлгән. Йортта ихатаға ҙур үтеп йөрөү аркаһы, шулай уҡ йәнәшәлә күрше йорттоң бер нисә боҙолған ҡаралтылары урынлашҡан.
Бина 1790 XVIII быуаттың 1790 йылдар тирәһендә төҙөлгән. 1820 йылда айырым йортто ҡала власы сауҙагәр Михаил Хомутинниковтан ассигнация менән 40 мең һумға йәки көмөшләтә ун мең ярым һумға һатып ала. Ҡала башлыҡтары тарафынан ҡоролманы йәрминкә сауҙаһы өсөн ҡулайлаштырырға ҡарар ителә, бында 94 кибет урынлаша ала, ә йәрминкә бөтә төньяҡ территорияла бик популяр була. Йыл һайын 6 ғинуарҙан 1 февралгә тиклем бында традицион Вологда йәрминкәләре үтә. Вологда халҡы йәрминкәләренең ябыҡ һәм уңайлы булыуы менән ғорурлана. XIX быуатта йәнәшәлә (Тыныслыҡ урамы, 4) бинаға төкәтмә төҙөлә, унда шулай уҡ сауҙа рәттәре урынлаштырыла.
Йорттоң төҙөлөшө башланыр алдынан был урында иҫке Сауҙа йорто булған. 1794 йылғы архитектура планында инде Йәрминкә йорто сағылған. 1927 йылда бина ҡунаҡхана урынлаштырыу өсөн яраҡлаштырыла.

# Йәрминкә йорто
## Архитектураһы

Бина аныҡ композицияға эйә, пилястралары бар, улар йорттоң үҙәк өлөшөн айырып тора һәм яйлап мөйөштәренең әйләнешенә күсә. Шулай уҡ һылап эшләнгән гирляндалар бар, улар капителдәрҙең волюталары аша эленеп тора. Тәҙрә өҫтәрендәге фронтондарҙың нәфис кронштейндары Йәрминкә йортоноң композицияһын башҡа күрше сауҙа биналарынан ҡабатланмаҫ һәм айырмалы сағыу яһай.
Йорттоң стиле Петербург классицизмын хәтерләтә.

# Йәрминкә йорто
## Хәҙерге торошо

Бина беҙҙең кәндәргә тиклем йорт үҙгәрешһеҙ көйөнсә һаҡланып ҡалған. Әлеге ваҡытта айырым йортта магазиндар һәм сауҙа майҙансыҡтары урынлаша, бинаның өлөлөшөндә «Коммунальная» ҡунаҡханаһы урынлаша.
# Бунгур (Аба ҡушылдығы)

Бунгур — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы/ Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Аба йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Бунгур (Аба ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300212115200010207
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201020
* Бассейн коды — 13.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ата-әсә

Ата-әсә — кешенең иң яҡын туғандары, улар уның ғаиләһенең нигеҙен тәшкил итә.
Ата-әсәләрҙең балаға ҡарата роле ҡатмарлы һәм тәрән характерҙа ул мәҙәниәт, дин һәм халыҡҡа бәйле тирбәлә. Ата-әсә, тәрбиәсе булараҡ, шулай уҡ балаһының йәмғиәттәге тәртибе өсөн яуаплы. Шулай итеп, ата-әсә опекаһының һәм бала тәрбиәләүҙең этик нормалары һәр кешенең, шулай уҡ тотош йәмғиәттең именлеге һәм тәртибе нигеҙендә ята. Ата-әсәһенән мәхрүм ителгән бала етем тип билдәләнә.
Беренсе быуын ата-бабалары ата-әсә тип иҫәпләнә. Биологик ата-әсәләр — ауырға ҡалған һәм бала тыуҙырған ата-әсә, тәрбиәгә алған ата-әсә (уллыҡҡа алыусы) — бала тәрбиәләүсе, әммә уның биологик ата-әсәһе булмаған ата-әсәләр.
Медицина өлкәһендәге һуңғы ҡаҙаныштары арҡаһында ике биологик ата-әсә булыуы мөмкин була. Өс биологик ата-әсәнең миҫалына суррогат әсәлек осраҡтары йәки яралғының генетик материалын үҙгәрткән ярҙамсы репродуктив процедура ваҡытында ДНК өлгөләрен күрһәткән өсөнсө кеше ҡатнашлығында ауырға ҡалыу осраҡтары инә.
# Сягма

Сягма — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Узлиха йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Сягма
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000038061
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003806
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Трикол ҡаласығы

Трикол ҡаласығы (рус. Трикольское городище) — Башҡортостан Республикаһының Илеш районы Гремучий Ключ ауылы ситендә урынлашҡан б.э.т. VI—IV быуаттарға ҡараған археологик ҡомартҡыһы

# Трикол ҡаласығы
## Тасуирламаһы
### Урынлашыуы

Трикол ҡаласығы Башҡортостан Республикаһының Илеш районы Гремучий Ключ ауылының төньяҡ-көнбайыш ситендә Ағиҙел йылғаһының һул ярында урынлашҡан.

# Трикол ҡаласығы
## Тасуирламаһы
### Табылдыҡтар

Трикол ҡаласығының 300 м² ашыу ере археологик тикшеренеүҙәр маҡсатында ҡаҙылған.
Ҡаласыҡтың дөйөм майҙаны 6 мең м² самаһы, яҡынса 70 м² ере ҡаҙып тикшерелгән. Йәшәгән ер З ур, ике соҡор менән һаҡланған. Урҙар һыланған балсыҡ һәм ағас ҡойма менән нығытылған тупраҡ өйөмдәренән тора. Эске урҙың оҙонлоғо 20 м, киңлеге 7 м, бейеклеге 1 м, урталағыныҡы ошоға ярашлы 35; 8; 0,7 һәм тышҡыурҙың оҙонлоғо 40 м, бейеклеге 0,6 м.
Керамика Ананьин мәҙәниәте һауыттарынан ғибәрәт.
Трикол ҡаласығы материалдары материалдары Башҡортостан Республикаһының Археология һәм этнография музейында һаҡлана. Музей архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнгән Е. А. Поносова-Молло йортонда урынлашҡан .

# Трикол ҡаласығы
## Асыш тарихы

Ҡаласыҡ 1972 йылда СССР һәм Рәсәй археологы, тарих фәндәре докторы, профессор М. Ф. Обыдённовтарафынан асыла.
1978—79 йылдарҙа ғалим-тарихсы-археолог, тарих фәндәре докторы, профессор В. А. Иванов тикшерә.
# Ножва

Ножва — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Весляна йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Ножва
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100001983
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100198
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Енсиәтселек

Енсиәтселек - (рус. секси́зм) - (ингл. sexism - лат. sexus «енес») — енесе йәки гендеры буйынса кешегә кәмһетеп ҡарау йәки дискриминация Билдәле бер енескә насар ҡараш, антипатия.
Шулай уҡ енсиәтселек патриархат яҡлылар йәки ҡатын-ҡыҙҙы иҙеү яҡлылар идеологияһы тигән фекер ҙә бар
Енсиәтселек патриархат кеүек үк донъяла киң таралған һәм әле лә хатта күпмелер демократик һәм эгалитар һаналған йәмғиәттәрҙә лә осрай
Хәҙерге заман йәмғиәттәрендә йәшерен сексизм да осрай: улар ҡатын-ҡыҙҙы дискриминациялау бөткән тип белдерә һәм гендер тигеҙһеҙлеге һәм ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтарын яҡлау тураһындағы сығыштарҙы кире ҡаға..
Дошмандарса енсиәтселек менән бер рәттән игелекле енсиәтселек тә бар — был инде ҡатын-ҡыҙҙы саф, көсһөҙ, ирҙәр яҡлауына мохтаж заттар итеп күрһәтеү идеаллаштырыу.

# Енсиәтселек
## Этимологияһы

«Сексизм» һүҙен АҠШ-та феминистар хәрәкәте ағзалары «расизм» һүҙенә оҡшаштырып уйлап сығарған. Феминистик теория һәм гендер тикшеренеүҙәре енсиәтселекте социаль һәм гуманитар фәндәр даирәһенә лә индереп ебәрә.
«Сексизм» психологик әҙәбиәткә лә хас.

# Енсиәтселек
## Енсиәтселек идеологияһы

Енсиәтселек идеологияһының бинар гендер системаһы кешеләрҙе ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ тип бүлә, уларҙы бер-береһенә ҡаршы ҡуя, туранан-тура йәи ситләтеп ирҙәрҙе ҡатын-ҡыҙҙан өҫтөнөрәк ҡуя. Иҡтисади, социальн һәм сәйәси тигеҙһеҙлекте улар тәбиғәттән бирелмеш айырма менән аңлата и.

# Енсиәтселек
## Шулай уҡ ҡара

* Гендер
* Бинарная гендерная система
* Гендерные стереотипы
* Гендерная роль
* Феминизм
* Привилегия (социальное неравенство)
* Мизогиния
* Гендерное насилие
* Традиционализм
* Маскулизм
* Язык вражды
# Пес-Пауль-Соим

Пёс-Пауль-Соим — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Мань-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Пес-Пауль-Соим
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300029043
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302904
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Дүртөйлө ауыл Советы (Шаран районы)

Дүртөйлө ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Шаран районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Дүртөйлө ауылы.

# Дүртөйлө ауыл Советы (Шаран районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

# Дүртөйлө ауыл Советы (Шаран районы)
## Географик урыны

Дүртөйлө ауыл Советы Шаран районының Ерекле, Салмалы, Түбәнге Зәйет, Дмитриева Поляна ауыл Советтары һәм Туймазы районының Төмәнәк ауыл Советы менән сиктәш.

# Дүртөйлө ауыл Советы (Шаран районы)
## Составы

Дүртөйлө ауыл Советы составына 8 тораҡ пункты инә:
* Бурһыҡ ауылы,
* Дүртөйлө ауылы,
* Йәрәмкә ауылы,
* Ҡараҡашлы ауылы,
* Һарыһаҙ ауылы,
* Тат-Көсөк ауылы,
* Уҡыяҙ ауылы,
* Үлекйылға ауылы.
2012 йылға тиклемге Дүртөйлө ауыл Советы составына Һөйөндөк ауылы ингән, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайының 2012 йылдың 26 ғинуарындағы «Башҡортостан Республикаһының Шаран районында географик объектты бөтөрөү тураһында»" указына ярашлы, был ауыл юҡҡа сығарылған.
# Өсмөйөш

Өсмөйөш — бер турала ятмаусы өс нөктәнән һәм шул нөктәләрҙе йоплаштырып тоташтырыусы өс киҫектән тороусы геометрик фигура. Өсмөйөш — өс осҡа (мөйөшкә) эйә булған иң ябай күп мөйөшлөк булып тора, башҡаса әйткәндә, өс нөктә менән һәм уларҙы тоташтырыусы киҫектәр менән сикләнгән яҫылыҡтың бер кисәге. Был киҫектәр — өсмөйөштөң эргәләре тип йөртөлә. A, B һәм C остары булған өсмөйөш $\Delta ABC$ рәүешендә билдәләнә.
Өсмөйөштөң мөйөштәре суммаһы 180 градусҡа тигеҙ.