yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Асанбаев Рөстәм Николай улы

Асанбаев Рөстәм Николай улы (22 сентябрь 1954 йыл — 26 май 2016 йыл) — СССР һәм Рәсәй музыканты, йырҙар авторы. DDT төркөмөнөң беренсе составы гитарасыһы.

# Асанбаев Рөстәм Николай улы
## Биографияһы

Рөстәм Николай улы Асанбаев 1954 йылдың 22 сентябрендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған. Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы Нәжиб (Николай Васильевич) Асанбаевтың улы.
Өфөлә рок һәм блюз уйнай башлаусылар иҫәбендә була. ДДТ төркөмө ойошторолғандан башлап 1983 йылға тиклем ошо төркөмдә уйнай.
1984 йылда хард-рок стилендәге яңғыҙ йырлы «Руда» тигән альбомын яҙҙыра.
Артабанғы йылдарҙа ҡайһы берҙә элекке төркөмө менән сәхнәләрҙә сығыш яһай. 1997 йылда яңғыҙ йырлы «Пассажир» блюз альбомын яҙҙыра. Өфөнөң «Boogie band» төркөмөнөң лидер-гитарасыһы, шулай уҡ JiMi bluescafe’ның арт-директоры була.
   «Ул уйнап ҡына ҡалмай, ул гитара ярҙамында уйлай. Был ниндәйҙер стихиялы атмосфера, донъяны блюз аша төпкө аң кимәлендә тәрән танып белеү һәм аңлау. Башҡорт кәүҙәһендәге негр блюзы йөрәге…».
   — Юрий Шевчук Асанбаев тураһында
2015 йылда Асанбаевҡа үпкә яман шеше диагнозы ҡуйыла. Уға ярҙам итер өсөн Юрий Шевчук ДДТ төркөмө менән хәйриә концерттары ойоштора. Әммә Рөстәм яман шеште еңә алмай һәм 2016 йылдың 26 майында Өфөлә вафат була. Өфөнөң Көньяҡ зыяратында ерләнгән.
# Ишимка (йылға)

Ишимка — Рәсәй йылғаһы. Пенза өлкәһе, Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2064/690 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.

# Ишимка (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура йылғаһы, инештән Сура гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500112110000035482
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003548
* Бассейн коды — 08.01.05.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Автоспорт

Автоспо́рт (автомобиль спорты; ингл. autosport, также ингл. motorsport) — техник спорт төрө, ҡайҙа кешеләр автомобилдә трассаны тиҙлектә үтергә тейештәр.

# Автоспорт
## Тарихы
### Беренсе автомобиль ярышы

Автомобиль ярышының башланыу тарихын 1894 йылды атарға була. 1893 йылдың 19 декабрендә «Le Petit Journal» исемле париж гәзитен сығарыусы Пьер Жиффар беренсе автомобиль ярышы уҙасағы тураһында хәбәр итә. Быға тиклем 1887 йылда кәләскәлә, сит ярҙамһыҙ ярышта, бер генә кеше ҡатнашҡан була. Ярыштың башы 1894 йылдың 22 июленә тәғәйенләнгән була. Ярышта ҡатнашыусылар «атһыҙ экипажда» Париждан Руанға тиклем 126 км араны һигеҙ сәғәт ярым ваҡыттан тиҙерәк үтергә тейеш булалар. Урындар биреү нисектер аңлашылмағанса билдәләнгән: беренсе урынға 5000 франк, кемдең экипажы «„иң яҡшы һаҡлыҡ, исраф итмәү һәм уңайлы идара итеү“» күрһәтә. Тәүҙә ярышта ҡатнашырға 102 ярышыусы үҙенең төрлө ҡоролошо менән теләк белдерә, уларҙың араһында пар, бензин, кәрәсин, һәм электр менән йөрөүсе автомобильдәр була.
Беренсе техник тикшереү үткәргәндән һуң уларҙың һаны 25 ҡала. 19 июльдә элгәре һанауҙар үткәрелә һәм тағын дүрт экипаж ярышты ҡалдырырға мәжбүр була. 22 июль, ярыш көнө, Париждан 30 секунд ара менән 21 экипажға ярышҡа старт бирелә. Шунда уҡ «Де Дион-Бутон» пар машинаһында Альбер де Дион лидерлыҡты ала. Юлдың беренсе өлөшө Мантта бөтә, унда күпселек ҡатнашыусылар барып етә, ял итеп алғас, ярышты дауам итәләр. Йәмғеһе, 13 ҡатнашыусы «Пежо» һәм «Панар-Левассор»ҙа Руанға барып етә, өҫтәүенә 12 экипаж сикләнгән ваҡытта өлгөрәләр. Ете пар машинаның өсәүһе финишҡа барып етә ала.
# Селезьма

Селезьма — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ледь йылғаһының уң ярына тамағынан 93 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Селезьма
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000032329
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003232
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Игенсай

Игенсай(рус. Егинсай) — Рәсәй Ырымбур өлкәһе Соль-Илецк ҡала округындағы элекке Первомайский ауыл Советы биләмәһендәге ауыл.

# Игенсай
## Географияһы

Соль-Илецк ҡалаһының округ үҙәгенән көньяҡ-көньяҡ-көнсығышҡа табан яҡынса 21 километр арыраҡ ята.

# Игенсай
## Климаты

Континенталь климатлы — һалҡын һәм ҡарһыҙ тиерлек ҡыш, йыш ҡына эҫе, ҡоро йәй. Ҡышҡыһын уртаса температура-15,8$^о$С;; Уртаса йәйге температура + 21,2$^о$С. Температураның абсолют минимумы — 44$^о$С Йәйге абсолют максимум +42$^о$С. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм күләме 320 мм..

# Игенсай
## Тарихы

Игенсай ауылына нигеҙ Аҡтүбә өйәҙе Хобда улусында 19-сы быуат аҙағында һалынған. 1931-32 йылдарҙа ауылда «Игенсай» колхозы ойоша, ул 1993 йылға тиклем эшләп килә.

# Игенсай
## Халҡы

2002 йылда даими халыҡ һаны 467 кеше (82 % ҡаҙаҡтар), 2010 йылда 300 кеше йәшәгән.

# Игенсай
## Этимологияһы

Ырымбур топонимдар белгесе Б. А. Моисеев «Местные названия Оренбургской области. Историко-топонимические очерки» тигән китабында ошолай тип яҙа:
* Название Егинсай тюркское, сложное, состоит из двух корней: егин (каз. яз.), иген (тат. и баш. яз.) означает «хлеб в зерне», вторая часть -сай переводится словом «овраг». Здесь надо привести производные от указанных слов: егинши (каз. яз.), игенсе (баш. яз) — «земледелец, землепашец, хлебороб». В целом сложное наименование Егинсай переводится как «хлеборобский овраг, овраг земледельцев». Овраг в данном случае широкий, с пологими берегами, поэтому можно сказать — Хлеборобская долина, которая начинается на возвышенном месте, а именно — на водоразделе между реками Илек и Малая Хобда, и простирается с понижением на юг в сторону Малой Хобды.
Б. Моисеев топонимды игенсе һәм сай һүҙҙәре ҡушылыуҙан килеп сыҡҡан тип аңлата. Атама башҡорт теленән килеп сыҡҡан тип һанарға була, сөнки «С» өнө «татарлаштырлып» «Ч» өнөнә күсмәгән. Сай һүҙенең, әйткәндәй, башҡорт телендә бер мәғәнәһе — ике тау араһы, тәрән соҡор, уй
# Ац

Ац — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сочи йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Ац
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Шепси йылғаһының көнбайыш сигенән Псоу йылғаһына тиклем (РФ һәм Грузия сиге). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06030000312109100000691
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 109100069
* Бассейн коды — 06.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 09
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Покровка (Миловка)

Покровка — Башҡортостан Республикаһының Өфө районы (шул уҡ исемдәге Черкассы ауыл Советындағы ауыл менән бутамаҫҡа). М 7 автомагистраленән 3 км алыҫлыҡта урынлашҡан.Ауылда һыу алыу ҡоролмаһы,баҡсасылыҡ ширҡәттәре бар. Өфөнән ауылға тиклем 281-се,112-се автобустар менән барып була. 1950 йылдарҙа Покровка ауылы Башҡорт АССР-ының Өфө районы Дмитриевка ауыл Советына ҡарай. 1984 йылғы иҫәп буйынса ауылда бөтәһе 90-ға яҡын кеше йәшәй. 1990 йылдар аҙағында Покровка ауылы Миловка ауылына ҡушылған.

# Покровка (Миловка)
## Урамдары

Түбәнге Покровка урамы, Үрге Покровка урамы, Тау урамы

# Покровка (Миловка)
## Транспорт

112-се автобус (Миловка ауылы-Үҙәк баҙар), 281-се маршрут таксиһы (Миловка ауылы-Үҙәк баҙар)
# Горе (Сия ҡушылдығы)

Горе — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сия йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Горе (Сия ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100212115100000823
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100082
* Бассейн коды — 13.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Канал

Кана́л (лат. canalis — «һыулыҡ, улаҡ») — һуҙылған сикләнгән аралығы.

# Канал
## Гидрография

* Һыу каналы — ер һуғарыу өсөн эшләнгән яһалма һыу юлы.
** Панама каналы — Панама дәүләте биләмәһендә Панама боғаҙында урынлашҡан каналы.
** В. И. Ленин исемендәге Волга-Дон каналы — Волга һәм Дон йылғалар берләштерелгән каналы.
** Суэц каналы — Мысырһҙы суднолар йөрөү өсөн канал.

# Канал
## Техника

* Элемтә каналы — элемтә һыҙығы менән берләштерелгән яйланмалар барлығы.
** Радиоканал
# Чебачья (Салат ҡушылдығы)

Чебачья — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Салат йылғаһының һул ярына тамағынан 107 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Чебачья (Салат ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010800112115200032748
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203274
* Бассейн коды — 13.01.08.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Оло Евва

Оло Евва (Евва) — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лозьва йылғаһының һул ярына тамағынан 225 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 107 км.

# Оло Евва
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200009311
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200931
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Грузиндар

Грузиндар шулай уҡ картвелдар (груз. ქართველები) — Грузияның төп халҡы. Дөйөм һаны — 5 миллион. Милли теле — Грузин теле.
# Земо Никози Архангел сиркәүе

Земо Никози Архангел сиркәүе ( Грузия:მთავარანგელოზის ზემო ეკლესია ნიქოზის), Шида Картлиҙан көнсығышҡа ҡарай Үҙәк төбәктә, Гори ҡалаһында урынлашҡан унынсы быуат грузин православ сиркәүе. Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡылары исемлегенә индерелгән.
Был көмбәҙ менән ҙур булмаған ғибәҙәтхана Земо Никози ауылында, Лиахви йылғаһының уң яҡ ярында, иҫке зыяратта урынлашҡан. Көньяҡ Осетияның конфликт зонаһына бик яҡын булып, сиркәү рус-грузин һуғышын һәм 2008 йылдың авгусын кисерә, быд сиркәү комплексына байтаҡ зыян килтерә.

# Земо Никози Архангел сиркәүе
## Архитектураһы

Земо-Никози Архангел сркәүе - 8,5 × 5,3 м күләмендәге ҙур булмаған ҡоролма. Квадрат эсендә тәре формала базальт таш блоктарҙан төҙөлгән. Бина көнсығышҡа ҡарай ярым түңәрәк апсида менән тамамлана, ул һәр яҡтан ҙур булмаған нишаларға эйә. Сиркәүгә көнбайыштан, көньяҡтан һәм төньяҡ яҡтан инергә мөмкин. Ишектәр пилястрҙар һәм ярым түңәрәк аркалар меннә биҙәлгән. Тыш яҡтан көмбәҙ ике ҙур булмаған колоннаға таянған аркалы пәрҙә менән биҙәлгән
Төньяҡ фасадтың ташында семәрҙәре бар, уның буйынса аждаһаны үлтереүсе һыбайлы Изге Георгий һүрәтләнгән. ә көмбәҙҙең нигеҙе, төньяҡҡа, рельефта стилләштерелгән өс арыҫланды алып бара. Урта быуат яҙыуында биш юлдан торған сиркәүҙең епископ Михаил тарафынан төҙөлөүе тураһында әйтелә. Саҡ ҡына өҫтәрәк тағы бер яҙыу бар. Тик ул ныҡ зыян күргән. Ташта тәҙрә өҫтөндә көмбәҙҙән төньяҡҡа ҡарай ике арыҫлан фигураһы араһында дүрт юлда өсөнсө яҙыу бар, унда епископ Михаилдың туғаны Жанна (Иоване) телгә алына.
# Разбойная

Разбойная — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Новосибирск һыу һаклағысы (Обь) йылғаһының һул ярына тамағынан 3153 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.

# Разбойная
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200512115200004022
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200402
* Бассейн коды — 13.01.02.005
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Толковка

Толковка — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ломовка йылғаһының һул ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Толковка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010200112110000027100
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002710
* Бассейн коды — 09.01.02.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кесе Сарворо-Яха

Кесе Сарворо-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сарворо-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Кесе Сарворо-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300078924
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307892
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Поперечка (Чет ҡушылдығы)

Поперечка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Четь йылғаһының һул ярына тамағынан 403 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Поперечка (Чет ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200019436
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201943
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Мәһди

Мәһди (ғәр. مهدي‎; рус. Махди) исламда: Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең заман ахыры алдынан килсәк һуңғы вариҫы. Ҡөрьәндә имам Мәһди телгә алынмай, әммә уның идеяһы Мөхәммәт Пәйғәмбәр хәҙистәрендә бик киң аңлатыла. Имам Мәһди шәхесе мөжәддит булараҡ үҙ аллы образ итеп ҡарала .

# Мәһди
## Тарихы

Һижрәттең тәүге быуаттарына Мәһди исламдың тәүге сафлығын тергеҙеү өсөн көтөлгән хаким образында ҡабул ителә. Был ролгә «хәлифәлеккә ҡаршы» Ғабдуллаһ бин Зөбәйер дәғүә итә. Мессиан идеялары шиғыйлыҡта киң таралыу ала, унда Мәһдиҙең килеүенә ышаныу «йәшерен» имам — Мөхәммәт әл-Мәһдиҙең кире ҡайтыуына ышаныу менән ҡушыла.
Мессиан идеялары ислам социаль һәм дини хәрәкәттәренә илһам бирә. Мәһди идеяһы менән Фатимиҙар династияһына нигеҙ һалыусы Ғөбәйҙулла әл-Мәһди, (909—1171, 262 йыл); Әлмөхәдтәр династияһына нигеҙ һалыусы Мөхәммәт Ибн Түмәрт һәм Көнсығыш Суданда мәхдиҙәр ихтилалы лидеры Мөхәммәт Әхмәт файҙалана.
Мәһди Ғайса пәйғәмбәр кеүек күктән төшмәйәсәк, ә уның менән бергә ерҙә Аллаһ батшалығын урынлаштырасаҡ. Ул Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең вариҫы буласаҡ һәм үҙенең эшмәкәрлеген Дәжжәл килеү менән бер үк ваҡытта башлаясаҡ. Ғайса менән бергә ул Дәжжәлгә ҡаршы көрәшәсәк һәм уны еңәсәк. Мәһди менән Ғайса иҙеүҙе һәм ғәҙелһеҙлекте бөтөрәсәк, ғәҙел һәм дөрөҫ тәртип урынлаштырасаҡ.

# Мәһди
## Образы

Мәһди үҙ заманының ябай кешеһе, замандашы буласаҡ. Шиғыйҙар, Мәһди тере һәм тиҙҙән ерҙә ғәҙеллекте тергеҙәсәк, тип ышана. Шиғыйлыҡтан айырмалы рәүештә, сөнни Мәһди, И. Гольдциер билдәләмәһе буйынса, «билдәһеҙ шәхес, киләсәк идеалының мифологик биҙәге».
Ҡайһы бер дин белгестәре Мәһдиҙе « Мөжәддит» менән тиңләштерәләр.
# Абрадж аль-Бейт

Әбрәж Әл-Бәйт (ғәр. أبراج البيت‎, ингл. Abraj Al-Bait Towers) — бейек биналар комплексы, Мәккәлә, Сәғүд Ғәрәбстанында төҙөлгән. Массаһы менән доньяла иң ҙур ҡоролма һәм бейеклеге буйынса өсөнсө урында тора. Шулай уҡ Сәғүд Ғәрәбстанында иң бейек бина.

# Абрадж аль-Бейт
## Характеристикаһы

Король башняһына доньялағы 43 метр диаметрлы иң ҙур сәғәт ҡуйылған. Башня өҫтөндә 107 тонналыҡ ярым ай тора.

# Абрадж аль-Бейт
## Манаралары

| Исеме | Юғары (м) | Ҡаттар | Тамамлау |
| Clock Royal Tower (Сәғәт Король башняһы) | 601 | 95 | 2012 |
| Хаджар (Һәжәр) | 260 | 48 | 2009 |
| Зәм-зәм | 260 | 48 | 2007 |
| Макам | 250 | 45 | 2012 |
| Ҡибла | 250 | 45 | 2011 |
| Сафа | 240 | 42 | 2009 |
| Марва | 240 | 42 | 2009 |
# Восточная Рассоха

Восточная Рассоха — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Берёзовая йылғаһының һул ярына тамағынан 183 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Восточная Рассоха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100005898
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100589
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Калинич Николай Денисович

Николай Денисович Калинич (25 август 1909 йыл—10 июль 1996 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкы взводы командиры ярҙамсыһы. Гвардия өлкән сержанты. Советтар Союзы Геройы (1944).

# Калинич Николай Денисович
## Биографияһы

Николай Калинич 1909 йылдың 25 авгусында Украиналағы Харьков өлкәһе Сахновщинск районы Новобогдановка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте буйынса урыҫ.
Дондағы-Ростовта йәшәй, столяр булып эшләй. Тулы булмаған урта белемле.
Ҡыҙыл Армия сафтарында — 1941 йылдан. Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында −1941 йылдың авгусынан. Взвод командиры ярҙамсыһы, гвардия өлкән сержанты Николай Калинич 1943 йылдың 18 сентябренән Березна һәм Бегач ауылдарына (Украина, Чернигов өлкәһе) һөжүм иткән саҡта көслө дошман уты аҫтында үҙенең взводы менән беренсе булып ауылға бәреп инә һәм башҡа подразделениеларға ошо ике ауылы биләп алыуға булышлыҡ итә. 27 сентябрҙә Калинич Н. Д. взводтың икенсе отделениеһы менән тәүгеләрҙән булып Днепрҙың уңы ярына сыға (Белоруссия, Гомель өлкәһе, Брагин районы, Нивки ауылы тирәһендә). Яуланған рубежда нығынып, һалдаттары менән бергә 60-сы кавалерия полкы подразделениеларына йылға аша сығыуҙы тәьмин итә.
Һуғыштан һуң Н. Д. Калинич демобилизациялана. 1945 йылдан — ВКП(б)/КПСС ағзаһы. Дондағы Ростов ҡалаһында йәшәй. Пенсияға тиклем электр-техник техникумында завхоз булып эшләй.
1996 йылдың 10 июлендә вафат була, Дондағы Ростовта ерләнә.

# Калинич Николай Денисович
## Наградалары

* СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 15 ғинуарындағы Указына ярашлы немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн һәм шул ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн гвардия өлкән сержанты Калинич Николай Денисович Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була һәм уға Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырыла (3012-се һанлы).
* Шулай уҡ, 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены Ҡыҙыл Йондоҙ ордены һәм миҙалдар менән бүләкләнә.

# Калинич Николай Денисович
## Хәтер

* Н. Д. Калиничтың исеме алтын хәрефтәр менән 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһының башҡа 78 Советтар Союзы Геройы исемдәре менән бер рәттән Башҡортостан Республикаһының Милли музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Совет урамы, 14) мәңгеләштерелгән, шулай уҡ уның исеме 112-се кавалерия дивизияһы музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Левитан урамы, 27) уйылып яҙылған.
# Баһадиршаһ Сөйәрғол

Баһадиршаһ Сөйәрғол улы (Баһадиршаһ бин Сөйәрғол әл-Ғәйнәүи әл-Ҡажмаҡты) — башҡорт дин әһеле, мөфәссир. Урал-Волга буйында беренсе булып төрки телендә Ҡөрьәндең етенән бер өлөшөнөң тәфсирен яҙа.

# Баһадиршаһ Сөйәрғол
## Биографияһы

Баһадиршаһ Сөйәрғол улы яҡынса 1750-се йылдарҙа тыуған. Шәжәрәһе: Ишбулат → Әбдеррәшит → Сөйәрғол → Баһадиршаһ.
Ҡоро Аласыҡ ауылы (Ағиҙелдең уң яҡ яр буйында) имамы Сәйфелмөлөк бин Мортазан бин Сәлимдең (?—1802) мәҙрәсәһендә уҡый һәм бында 1771 йылда «Дөррәтел-нәсихә» китабын тамамлай.
Ғәйнә улусы Ҡажмаҡты ауылы мәсетендә имам булып хеҙмәт итә.
Урал-Волга буйында тәүгеләрҙән булып төрки телендә Ҡөрьәндең етенән бер өлөшөнөң тәфсирен яҙа һәм уның өҫтөндә эшен 1805 йылда тамамлай. Был китап Ҡазан ҡалаһында 1859 йылда «Китаб-и шәрәф-и мәаб Һәфтийәк тәфсире төрки телендә» исеме аҫтында нәшер ителә.
Улдары: Хөррәмшаһ (1777—?), Надиршаһ (1779—?), Ғәҙелшаһ (1784—?).
1805 һәм 1811 йылдар араһында вафат булған.