yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ноғоманов Сөнәғәт Ғата улы

Ноғоманов Сөнәғәт Ғата улы (1921 йыл — ?) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, рядовой. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 294-сы (башҡа сығанаҡта 275-се) кавалерия полкындағы химик взводы яугиры.

# Ноғоманов Сөнәғәт Ғата улы
## Биографияһы

Сөнәғәт Ғата улы Ноғоманов 1921 йылда Башҡортостандың Баймаҡ районы Түбә руднигы ауылында тыуған. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, 1941 йылдың 9 октябрендә. БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 294-се (275-се)кавалерия полкының химик взводында хеҙмәт итә. Хәрби званиеһы рядовой. 1942 йылдың 10 июлендә Курск өлкәһе Тербун районы Икенсе Тербуны ауылы тирәһендәге аяуһыҙ алыштар барышында хәбәрһеҙ юғала. Юғалтыуҙар исемлегендә Түбә руднигы ауылында йәшәгән ҡатыны Ноғоманова Шәмсиә күрһәтелгәнР.

# Ноғоманов Сөнәғәт Ғата улы
## Хәтер

2018 йылдың 10 ноябрендә «Аҡ тирмә» Башҡорт милли-мәҙәни төркөмө (Мәскәү) башланғысы менән Рәсәй Федерацияһы ҡарамағындағы Башҡортостан Республикаһының Тулы хоҡуҡлы вәкиллеге ярҙамында Липецк өлкәһенең Икенсе Тербуны ауылында Башкавдивизияның 246 яугиры ерләнгән туғандар ҡәберенә ҡуйылған һәйкәлгә дивизия атлыларының тулы исемлеге яҙыла.
# Ҡор

?Ҡор :
Ата һәм инә ҡор br />(Lyrurus tetrix) :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Суб-тип: | Умырҡалылар |
| Класс: | Ҡоштар |
| Отряд: | Тауыҡ һымаҡтар |
| Ғаилә: | Фазандар |
| Суб-ғаилә: | Ҡор һымаҡтар |
| Ырыу: | Ҡорҙар |
Латинса исеме :
Lyrurus (Swainson, 1832) :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 677534 NCBI 100829 |
Ҡор, оҙан (лат. Lyrurus) — Европаның күпселек өлөшөндә, Азияның төньяҡ һәм урта өлөшөндә, Кавказда йәшәй, үҫемлек менән, бөжәктәр һәм ҡусҡарҙар менән туҡлана торған, атаһы ҡара төҫтә һәм ҡойроғо айыры, инәһе һоро сыбар төҫтә булған, аулау өсөн мөһим эре ултыраҡ ҡош; тауыҡтар ғаиләһенә ҡараған эре ҡыр ҡошо; ҡыр тауығы.
Йәшәү урыны — ҡайын урмандары, ҡырҡындылар, урман аҡландары. Тыныс һәм ҙур урмандарҙы үҙ итмәйҙәр. Ата һәм инә ҡош төҫтәре менән ныҡ айырыла. Ата ҡоштар ҡара төҫтәге лира ҡойроҡло, инә ҡоштар сыбар ҡойроҡло була.

# Ҡор
## Туҡланыуы

Ҡайын һырғаһы һәм бөрөһө, йәш ҡарағай тубырсыҡтары менән туҡлана. Йәйен ер өҫтө үҫемлектәре, бөжәктәр менән туҡлана.

# Ҡор
## Үрсеү

Яҙын ата ҡоштар урман эргәһенә, йә аҡланға уйнау урынына йыйыла. Уйнау ваҡытында ата ҡоштар «чуффы» тигән тауыш сығара, инә ҡоштар ҡытҡылдай. Ояла 8-9 йомортҡа була. Тик бала ҡоштарҙың үлеме сиктән тыш күп, 80% барып етә. Үларҙың үлеменә йыртҡыстар һәм һалҡын көндәр сәбәпле.
# Боғҙанова Ғәлиә Нәғим ҡыҙы

Боғҙанова Ғәлиә Нәғим ҡыҙы (рус. Богданова Галия Нагимовна; 21 октябрь 1944 йыл) — ғалим-педиатр, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1987—1992 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина институтының балалар ауырыуҙары кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (1998), профессор (1998). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2002).

# Боғҙанова Ғәлиә Нәғим ҡыҙы
## Биографияһы

Ғәлиә Нәғим ҡыҙы Боғҙанова 1944 йылдың 21 октябрендә Башҡорт АССР-ының Бүздәк районы Ҡаңны-Төркәй ауылында тыуған. 1968 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай һәм Октябрьский, Өфө ҡалалары дауаханаларында табип булып эшләй. 1977 йылдан Башҡорт дәүләт медицина инстиутында уҡыта. 1987—1992 йылдарҙа балалар ауырыуҙары кафедраһы мөдире була.

# Боғҙанова Ғәлиә Нәғим ҡыҙы
## Фәнни эшмәкәрлеге һәм хеҙмәттәре

Фәнни тикшеренеүҙәре балаларҙа ревматизмды, эре сәнәғәт ҡалаларында уның таралыуын өйрәнеүгә арналған. Ғәлиә Нәғим ҡыҙы республикала тәүге тапҡыр ревматизм ауырыуы ваҡытында балалар организмындағы патоморфологик үҙгәрештәрҙе асыҡлауға ирешә, мәктәп йәшендәге балаларҙың артериаль баҫымы һәм физик үҫеше стандарттарын (центиль шкалаһы һәм регрессия шкалаһы), балаларҙы шифаханаларға ебәреү өсөн дәлилдәр һәм ҡаршы дәлилдәр эшләй. 230-ҙан ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
— Экология, здоровье и образ жизни. Өфө, 1997 (авторҙаш);
— Санаторное лечение детей на курортах Башкортостана. Өфө, 1999 (авторҙаш);
— Состояние здоровья детей в регионе экологического неблагополучия и их реабилитация. Өфө, 2000 (авторҙаш).

# Боғҙанова Ғәлиә Нәғим ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2002).
# Антонин һәм Фаустина ҡорамы

Антонин һәм Фаустина ҡорамы (итал.Antonino di Tempio e Faustina) — Рим форумындағы ҡорам, император Антонин Пий бойороғо буйынса беҙҙең эраның 141 йылында вафат булған ҡатыны Фаустина хөрмәтенә төҙөлгән. Антониндың вафатынан һуң 161 йылда ҡорамды ирле-ҡатындарҙың икеһенә лә арнайҙар.

# Антонин һәм Фаустина ҡорамы
## Һуңғы тарихы

XI быуаттан да һуң ҡалмай (бәлки, VII быуатта уҡ) ҡорам изге Лаврентий сиркәүенә (in San Lorenzo Miranda) әйләнә, риүәйәткә ярашлы, ул 258 йылда бында император Валериана ваҡытында хөкөм ителә. Христианлаштырыу арҡаһында ҡоролма беҙҙең көндәргә тиклем яҡшы һаҡланған.
1429–30 йылдарҙа папа Мартин V сиркәүҙе аптекарҙар коллегияһына (Speziali Collegio degli) тапшыра. Сиркәү музейында Рафаэльға яҙылған рецепты күрергә мөмкин.
1536 йылда Изге Рим империяһы императоры Карл V килеүгә үҙенсәлекле антик ҡорамды асыҡ ҡалдырыу маҡсатында сиркәүҙең өс капеллаһы һүтеп алына.
1602 йылда барокко стилендә хәҙерге фасады төҙөлә

# Антонин һәм Фаустина ҡорамы
## Тасуирлама

Бина пеперин блоктарҙан торған юғары платформала тора. Ҡорамға үтеү урыны бейеклеге 17 м булған ун коринф колонналарҙан тора (фасад буйлап алты һәм икешәр арҡыры киҫемдә). Архитравта Divo Antonino et / Divae Faustinae ex S(enatus) c(onsulto) — «Сенат ҡарары буйынса Илаһи Антонинға һәм илаһи Фаустинаға» тип яҙылған. Антаблементты уратып алған мәрмәр фриздә грифондарҙың һүрәттәре һаҡланған. Элек мәрмәр менән көпләнгән целланың ҡабырға стеналары, платформа һымаҡ уҡ, вулкан туфтарынан эшләнгән
# Берләшмә

Берләшмә (йәмғиәт һүҙенән) — уртаҡ ҡыҙыҡһыныуҙары булған кешеләр төркөмө.
Атап әйткәндә, ҡыҙыҡһыныуҙары буйынса төрлө интернет-берләшмәләр: тематик веб-форумдар, блогтар, социаль селтәрҙәрҙәге төркөмдәр. Быларға шулай уҡ дөйөм ҡыҙыҡһыныуҙар, хобби, маҡсаттар, дини йәки сәйәси ҡараштар, географик урын, этник сифат һәм башҡа төрлө факторҙар менән бәйле кешеләр берләшмәләре лә ҡарай.
Ҡатнашыусы (участник) һәм кем менәндер бергә ҡатнашыусы (соучастник) тигән төшөнсәләренең мәғәнәләрендәге айырма бик бәләкәй, әммә ул бар. Йәмғиәт һәм берләшмә төшөнсәләренең дә мәғәнә айырмалығы бар. Берләшмә теге йәки был йәмғиәттә йәшәгән һәм уның эшмәкәрлегендә ҡатнашҡан, шул уҡ ваҡытта ҡыҙыҡһыныуҙары тап килгән физик йәки юридик шәхестәрҙе берләштерә.

# Берләшмә
## Шулай уҡ ҡара

* Община
* Онлайн-комьюнити
* Комьюнити-центр
* Комьюнити-менеджмент
* Комьюнити-радио
# Трусова Татьяна Тимофеевна

Трусова Татьяна Тимофеевна (24 декабрь 1916 йыл — 3 ғинуар 1987 йыл) — СССРҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, Ленинград өлкәһе Лужский районы «Ҡыҙыл маяҡ» совхозының быҙау ҡараусыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

# Трусова Татьяна Тимофеевна
## Биографияһы

Татьяна Тимофеевна Трусова 1916 йылда Ленинград өлкәһе Лужский районының Покровка ауылында тыуған.
Ире, Ҡыҙыл Армияның политругы, Бөйөк Ватан һуғышы башында уҡ фронтта һәләк булған. Татьяна Тимофеевна өс бала менән тол ҡала. Территорияларын немец-фашист илбаҫарҙарынан азат иткәс, ул «Ҡыҙыл маяҡ» совхозында һауынсы булып эшләй башлай һәм 1944 йылдан алып 1960 йыл буйынса эшләй.
Татьяна Тимофеевна Трусова фермалағы хеҙмәте ваҡытында алдынғы эшсе була. Һәр бер һыйырҙан 5000 килограмдан ашыу һөт һауып ала. Юғары күрһәткестәре өсөн Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә. Артабан уның төркөмөндәге һыйырҙарҙан һөт һауып алыу арта ғына бара.
1960—1971 йылдарҙа Ленинград өлкәһе Лужский районының «Ящера» совхозында быҙау ҡарай. Быҙауҙарҙың уртаса тәүлек артымын 800 грамға тиклем еткерә һәм уңышлы эшләп килә.
СССР Юғары Советы Президиумының 22 март 1966 йылдағы Указына ярашлы ауыл хужалығында юғары һөҙөмтәләр һәм малсылыҡта рекордлы күрһәткестәр алғаны өсөн Татьяна Тимофеевна Трусоваға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә һәм уға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы миҙалы тапшырыла.
Фермала эшләүен ул артабан дауам итә, бары тик 1971 йылда ғына хаҡлы ялға сыға. Ленинград өлкә Советы депутаты итеп һайлана.
Ящера ауылында йәшәй. 1987 йылдың 3 ғинуарында вафат була. Ошо ауыл зыяратында ерләнә.

# Трусова Татьяна Тимофеевна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966)
* «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы (22.03.1966)
* Ленин ордены (22.03.1966)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (22.10.1949)
* башҡа миҙалдар.
# Киҫәксә

Башҡорт телендә айырым һүҙҙәргә, шулай уҡ бөтә һөйләмдең йөкмәткеһенә өҫтәлмә мәғәнә биҙәктәре биреүсе ярҙамсы һүҙҙәр бар. Улар киҫәксә тип атала.

# Киҫәксә
## Киҫәксә тураһында төшөнсә

Улар айырым һүҙгә йәки бөтә һөйләмгә көсәйтеү, раҫлау, сикләү, һорау, икеләнеү һ.б. мәғәнә биҙәктәре бирәләр.

# Киҫәксә
## Киҫәксәләрҙең бүленеше

Мәғәнә үҙенсәлектәренә ҡарап, киҫәксәләр түбәндәге төркөмсәләргә бүленеп йөрөтөлә.

# Киҫәксә
## Киҫәксәләрҙең бүленеше
### Көсәйтеү, раҫлау

ла/лә(варинттары: та/тә, да/дә, ҙа/ҙә), таһа/тәһә(варианттары: даһа/дәһә. ҙаһа/ҙәһә, лаһа/ләһә), та баһа/тә баһа(варианттары: ҙа баһа/ҙә баһа, да баһа/дә баһа), бит, тағы, иң, ап-, һап-, йәп-, йәм-, сы/се, со/сө, һ.б. Мәҫәлән: Аһа, Байрасты бөтөнләй алып китмәйҙәр ҙә баһа! (З.Биишева.)

# Киҫәксә
## Киҫәксәләрҙең бүленеше
### Сикләү

ғына/генә, ҡына/кенә, уҡ/үк. Мәҫәлән:Һыу ярҙың ситенә үк күтәрелгән. (Ф. Иҫәнғолов.)

# Киҫәксә
## Киҫәксәләрҙең бүленеше
### Икеләнеү

-тыр/-тер(-дыр/-дер,-ҙыр/-ҙер, -лыр/-лер). Мәҫәлән: Аҡтарҙыр... Ыласындарымдың башын ашар өсөн килгәндәрҙер...(З,Биишева.)

# Киҫәксә
## Киҫәксәләрҙең бүленеше
### Һорау

-мы/-ме(-мо/-мө),-мы ни/-ме ни(-мо ни/-мө ни), -мы икән/-ме икән(-мо икән/-мө икән). Мәҫәлән: Төптәнерәк уйлап ҡараһаң, ошо үҙе батырлыҡ түгелме ни?(Н.Мусин.)
# Боғаҙ

Боғаҙ — ике күл йәки диңгеҙҙе бер-береһенә тоташтырып торған тар һыу арауығы. Боғаҙҙар оҙонлоғо, иң тар һәм иң киң киңлеге, тәрәнлеге менән тасуирлана. Шулай уҡ ағым йүнәлеше һәм тиҙлеге күрһәтелә. Суднолар йөрөй торған боғаҙ өсөн лоция төҙөлә.
* Был география терминдәре буйынса тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
# Уралым (йыр)

Уралым (йыр) (урыҫ. «Мой Урал») — шағир-импровизатор, башҡорт батыры Салауат Юлаевтың шиғырына композитор Заһир Исмәғилев яҙған йыр.

# Уралым (йыр)
## Тарихы

1880 йылда урыҫ яҙыусыһы һәм этнографы Нефёдов Ф. Д., «Движение среди башкир перед пугачевским бунтом. Салават, башкирский батыр» тип аталған тарихи очеркын баҫтырып сығарып, Рәсәй империяһында киң танылыу ала. Башҡорт батырының тормошо һәм көрәше яҡтыртылған публицистик әҫәрҙә Салауат Юлаевтың «Уралым» (русск. «Мой Урал») шиғыр‑мәдхиәһенең тексы ла баҫтырыла. Уны ул пейзаж лирикаһы тип атай, сөнки автор тыуған яғы Уралдың, уның урмандары һәм болондарының, йылғалары һәм үҙәндәренең матурлығын маҡтай һәм данлай. 40 юлдан торған шиғри әҫәр ҡобайыр стилендә яҙылған була.
Төрлө йылдарҙа Башҡортостандың халыҡ сәсәне, фольклорсы, драматург Мөхәмәтша Буранғолов, Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре, тарихсы, фольклорсы Мерәҫов Сәғит Ғөбәйҙулла улы, Башҡортостандың халыҡ шағиры Рәшит Ниғмәти «Мой Урал» ҡобайырын башҡорт теленә тәржемә итә. СССР шағиры, тәржемәсе Турганов Б. А. Салауат Юлаевтың 8 шиғырын урыҫ теленә тәржемә итә, улар араһында батырҙың «Мой Урал» ҡобайыры ла бар.

# Уралым (йыр)
## Уралым (йыр)

Салауат Юлаев һүҙҙәре. З. Исмәғилев музыкаһы.
Ай, Уралым, Уралым, Күгәреп ятҡан Уралым! Нурға сумған түбәһе — Күккә ашҡан Уралым! Һине маҡтай йырҙарым. Ай, Уралым, Уралым,
Һылыу ҙа һылыу Уралым! Һүҙем бөтһә телемдә, Йырым бөтмәҫ, Уралым! Маҡтап ҡурай уйнаһам, Бөтмәй ҙә торған көй булыр. Данлап йырҙар йырлаһам, Бөтмәй ҙә торған йыр булыр. Ай, Уралым, Уралым!
# Удмурттар

Удмурттар (Арҙар; удм. Удмуртъёс; ялан мари Одо) — Удмурт Республикаһында һәм күрше төбәктәрендә йәшәүсе фин-уғыр халҡы. Урыҫ һәм удмурт телдәрендә һөйләшәләр, диндәре — православие һәм ерле ышаныуҙар.

# Удмурттар
## Байрамдар

* Толсур — ҡышҡы ҡояш торғынлығы көнө (вожодыр) байрамы, был көндө туйҙар үткәрелгән.
* Гырыны потон яки акашка — Пасха, яҙғы ураҡ өҫтө башы.
* Гербер — Иҙге «Петр» көнө (Питрау).
* Выль ӝук — яңы уңыштан бутҡа һәм икмәк бешереү.
* Сӥзьыл юон — уңыш йыйыуын тамамланыуы.
* Выль шуд, сӥль сиӗн — һайыуан һыуйының башланыуы.
Шулай уҡ йылғаларҙың боҙҙан (йёкелян) һәм ерҙең ҡарҙан асыла башланыуы (гуждор шыд) байрам ителгән.

# Удмурттар
## Шулай уҡ уҡығыҙ

* Удмурт фольклоры
# Ғарифуллин Флорит Сәғит улы

Ғарифуллин Флорит Сәғит улы (19 октябрь 1948 йыл — 23 май 2010 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең ғалим-тау инженеры. Техник фәндәр докторы (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (2003).

# Ғарифуллин Флорит Сәғит улы
## Биографияһы

Флорит Сәғит улы Ғарифуллин 1948 йылдың 19 октябрендә Башҡортостан АССР-ының Йәрмәкәй районы 1-се Рәтамаҡ ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Йәрмәкәй районы Рәтамаҡ ауылы) тыуған.
1965—1967 йылдарҙа «Башзападнефтеразведка» тресының Бәләбәй быраулау контораһында хеҙмәт итә.
1972 йылда Өфө дәүләт нефть институтын тамамлаған.
1972 йылдан «Краснохолмскнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығында эшләй. 1973—1983 йылдарҙа һәм 1987—2003 йылдарҙа ошо идаралыҡта цех начальнигы вазифаһын үтәй, ә 1983—1987 йылдарҙа бүлек начальнигы була.
2003 йылдан Өфөлә «Башнефть‑Геопроект» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтендә бүлек мөдире булып эшләй. 2004 йылдан ошо ойошмала сектор мөдире вазифаһын башҡара.
2010 йылдың 23 майында Өфө ҡалаһында вафат була.

# Ғарифуллин Флорит Сәғит улы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Флорит Сәғит улы нефть промыслалары ҡоролмаларында сульфидлы ултырмалар барлыҡҡа килеүҙе күҙаллау методикаһын, уны булдырмаҫ өсөн химик реагенттар эшләй, улар «Башнефть» акционерҙар нефть компанияһында ғәмәлгә индерелә. Флорит Ғарифуллин — 50‑нән ашыу фәнни хеҙмәт, 12 уйлап табыу авторы.

# Ғарифуллин Флорит Сәғит улы
## Фәнни эшмәкәрлеге
### Хеҙмәттәре

* Повышение эффективности эксплуатации нефтепромысловых систем, осложненных сульфидсодержащими осадками : диссертация … доктора технических наук : 25.00.17. — Уфа, 2003. — 268 с.
# Чибит (Юнгур ҡушылдығы)

Чибит — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Юнгур йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Чибит (Юнгур ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100004905
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100490
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ышылдаҡ аҡҡош (бөҙрә аҡҡош)

Бөҙрә аҡҡош, Ышылдаҡ аҡҡош (рус. Лебедь-шипунr)(лат. Cygnus olor)— ҡаҙҙан ҙурыраҡ ҡош.

# Ышылдаҡ аҡҡош (бөҙрә аҡҡош)
## Ҡылыҡһырлама

Йәш саҡта — һорғолт көрән, ҙурайғас — бөтә ҡауырһындары ла ап-аҡ. Йөҙгәндә, муйынын кәкрәйтеп, ҡанаттарын ҡалҡытып йөрөй. Бик матур ҡош. Ҡаңғылдаҡ аҡҡоштан төҙөгөрәк кәүҙәһе һәм ҡанаттарын ҡалҡыта биреп йөҙәүе менән айырыла.

# Ышылдаҡ аҡҡош (бөҙрә аҡҡош)
## Тауышы

Асыуланған ҡаҙ һымаҡ, ышылдаған тауыш сығара. Шым ҡош.

# Ышылдаҡ аҡҡош (бөҙрә аҡҡош)
## Йәшәү рәүеше

Ярҙары ҡамышлы һәм бейек үләнле ҙур күлдәрҙә, йылғаларҙа йәшәй. Иген, үлән орлоҡтары, һыу үҫемлектәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. Бик һирәк осрай. Ояһын шырлыҡтарға ҡора. 4—6 бөртөк аҡ йомортҡаһы була.
# Полуденка (Вы ҡушылдығы)

Полуденка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Выя йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Полуденка (Вы ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тагил йылғаһы инешенән Черной йылғаһын индермәйенсәТүбәнге Тагил ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501412111200005300
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200530
* Бассейн коды — 14.01.05.014
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Кинта-де-Тилькоко

Кинта-де-Тилькоко (исп. Quinta de Tilcoco) — Чилилағы ҡала. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның административ үҙәге. Ҡала менән коммуна Качапоаль провинцияһына ҡарай. Ҡала халҡы — 5 850 кеше (2002).
Коммунаның майҙаны — 93,2 км². Халыҡ һаны — 11890 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 127,58 кеше/км².

# Кинта-де-Тилькоко
## Географик урыны

Өлкәнең административ үҙәгенән 33 саҡрым (31 км) көньяҡ-көнбайышта урынлашҡан.
Коммуна сиктәштәре:
* төньяҡ — Коинко коммунаһы;
* көнсығышта — Ренго коммунаһы;
* көньяҡта — Мальоа коммунаһы;
* көнбайышта — Сан-Висенте-де-Тагуа коммунаһы.

# Кинта-де-Тилькоко
## Демографик мәғлүмәттәр

Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
| Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | 11890 |
| шул иҫәптән: | Ҡала халҡы | 5484 | Ҡала халҡы өлөшө, % | 46,12 |
| | Ауыл халҡы | 6406 | Ауыл халҡы өлөшө, % | 53,88 |
| | Ир-егеттәр | 6074 | Ир-егеттәр өлөшө , % | 51 |
| | Ҡатын-ҡыҙҙар | 5816 | Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө , % | 49 |
| Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | 127,58 |
| Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халҡы өлөшө , % | Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халҡы өлөшө , % | Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халҡы өлөшө , % | Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халҡы өлөшө , % | Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халҡы өлөшө , % | 1,4 |
# Сөннәт

Сөннәт (фарс. سنت сүннәт, ғәр. سنة‎ «сүннәһ», башҡ. сөннәт) — ислам хоҡуғында Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең әйткән һүҙҙәре һәм ғәмәлдәре, йәғни хәҙистәре. Ул шәриғәттә Ҡөрьәндән һуң икенсе урында тора. Пәйғәмбәр сөннәтте теп-теүәл үтәргә ҡушҡан.
Сөннәт өйрәтеү мосолмандарҙың дини белем алыуының мөһим өлөшө булып тора. Бер ислам хоҡуҡ белгесе лә (факиһ), сөннәт буйынса белеме етерлек түгел икән, ислам хоҡуғы өлкәһендә абруйлы булып һанала алмай.
Сөннәттең икенсе төрлө мәғәнәһе — ул мотлаҡ булмаған, ләкин хупланған эш. Риүәйәттәр буйынса, Мөхәммәд (салаллаһу ғәләйһи үәссәләм) эшләгән ғәмәлдәр («меиб»). Сөннәт ике өлөштән тора:
* даими ҡылына торған ғәмәлдәр (бик һирәк осраҡта ғына үтәлмәй). Мәҫәлән, иртәнге намаҙ, өйләнең беренсе һәм икенсе, аҡшам намаҙы сөннәте һәм йәстү намаҙының икенсе сөннәте айырым осраҡтарҙа уҡылмай ҡалдырылыуы ихтимал.
* даими эшләнмәгән ғәмәлдәр. Мәҫәлән, икенде намаҙының сөннәте һәм йәстү намаҙының беренсе сөннәте.

# Сөннәт
## Сөннәт һәм Ҡөрьән

Сөннәт һәм Ҡөрьәндең бәйләнеше мәсьәләләре дин нигеҙе буйынса яҙылған хеҙмәттәрҙә мөһим урын алып тора. IX—X быуаттарҙа фиҡһ нигеҙҙәре буйынса хеҙмәттәрҙә Ҡөрьән һәм Сөннәттән башҡа сығанаҡтарҙы ҡулланыу мөмкинлеге мәсьәләләре тикшерелә.
Сөннәт Коръәндә «хикмәт» һүҙе аҫтында телгә алына. Шулай уҡ унда Пәйғәмбәргә буйһоноу, эйәреү, уға ҡаршылашмау әмерҙәре бар.

# Сөннәт
## Этимологияһы

Ғәрәп телендәге سنة «сүннәһ» һүҙе уның اثنان «итнәни» («иш; ике; ҡабатланыу») һүҙенә тамырҙаш. Ғәрәптәге «сүннәһ» арамей телендәге ܬܢܐ «тана» («ҡабатланыу») һәм йәһүдтәрҙәге שנה «шәнә; мишнә» («ҡабатланыу») тигәнгә лә тап килә. Шулай итеп, «сүннәһ» — яҙма Ҡөрьәнде телдән ҡабатлау йәки шәрехләү булып тора.

# Сөннәт
## Бидғәт

«Бидғәт» — дингә индерелгән яңылыҡтар, сөннәткә тап килмәгәнлекте аңлатыусы төшөнсә. Бидгғәт оло гөнаһтарҙан һанала.
# Копаниха

Копаниха — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кумена йылғаһының һул ярына тамағынан 6,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Копаниха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300312111100034648
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103464
* Бассейн коды — 10.01.03.003
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Кесе Сер-Ю

Кесе Сер-Ю — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кара йылғаһының һул ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Кесе Сер-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112103000091162
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103009116
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Фолленвейдерҙың айырым йорто

Фолленвейдер йорто — Санкт-Петербургта Таш утрауҙағы архитектура ҡомартҡыһы. Ҙур аллеяла урынлашҡан, 13.-се йорт
Швейцар подданныйы, теген оҫтаханаһы башлығы Э.Г. Фолленвейдерҙың ике ҡатлы йорто 1904—1905 йылдарҙа неоготика элементтары менән төньяҡ модерн рухында төҙөлгән. Уның авторы — архитектор Роберт-Фридрих Мельцер.

# Фолленвейдерҙың айырым йорто
## Тасуирламаһы

Көнбайыш фасадҡа Ҙур аллеянан төп подъезд алып бара. Ҡыя цоколь гранит блоктар менән көпләнгән. Асыҡ терраса бар. Тура мөйөшлө манара бер кимәлдә солан менән тоташҡан, фасадтарҙың төкәтмәләре ҡырлы сығынтылар менән ҡапланған, ғәйәт ҙур кронштейндар стеналарҙан сығып торған күләмдәргә талғын күсеү юлы тәьмин итә. Тәҙрәләр һыҙаттары буйынса төрлө — улар ундан ашыу. Эске планировкаһы анфиладлы-коридорлы.
Таш утрауҙағы башҡа модерн ҡомартҡыларынан айырмалы рәүештә айырым йортта орнаменталь әүәләүҙе индергән өлөшләтә интерьерҙарҙың биҙәлеше, көҙгөләр менән мәрмәр каминдар, мейестәр һәм витраждар һаҡланған.

# Фолленвейдерҙың айырым йорто
## Халыҡ исеме

Халыҡ араһында «Теремок» һәм «Шәкәрле баш» атамалары бар.

# Фолленвейдерҙың айырым йорто
## 1917 йылдан һуң йорттоң тарихы

* Совет осоронда йортто «Клиника» шифаханаһы биләй.
* 1993 йылдан 2009 йылдың майына тиклем бинала Данияның Генераль консуллығы урынлаша. Һуңынан дипломаттар бинанан Мойка йылғаһы яры буйы урамына, 42 күсергә ҡарар ҡабул итә
* 2009 йылда бинаны артабан ҡунаҡхана сифатында ҡулланыу өсөн «Бизнес-инвест» яуаплығы сикләнгән йәмғиәтенә реконструкцияға тапшыралар . Реконструкциянан һуң бинала 30 номерға ҡунаҡхана, ресторан һәм SPA-үҙәк урынлаштырыу планлаштырыла

# Фолленвейдерҙың айырым йорто
## Ҡыҙыҡлы факттар

* 1979 йылда йорт «Принц Флоризель мажаралары» фильмында «төшә» — бында үҙ-үҙенә ҡул һалыусылар клубы урынлаша, ә йорт янында принц менән Рәйестең дуэлы була.
* 1988 йылда йорт «Биҙәүсе әфәнде» фильмында Грильо йорто «ролендә» сығыш яһай.