yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ҡырғыҙстанда туризм

Ҡырғыҙстандың тауҙыры һәм күлдәре туристарҙы йәлеп итә тоған төбәк булһа ла,илдә туризм индустрияһы насар үҫешкән, сөнки был өлкәгә инвестициялар бик аҙ. 2000 йылдар башында, башлыса элекке Советтар Союзы илдәренән, йыл һайын илгә уртаса 450 000 турист килгән. 2018 йылда Британияның бэкпэкерҙар йәмғиәте Ҡырғыҙстанды мажаралы сәйәхәт итеү исемлегендә бишенсе урынға ҡуйҙы һәм йәшерен мажаралар булыуын белдерҙе.
Ысыҡ-Күл һәм Тянь-Шань тауҙары туристар килә торған популяр урындар булып тора.

# Ҡырғыҙстанда туризм
## Мәҙәни иҫтәлекле урындар

Ҡырғыҙ мәҙәниәте, башлыса, монгол ордаларынан ҡалған күскенсе халыҡ мәҙәниәтенә нигеҙләнгән. Хәҙерге ҡырғыҙҙар шәхси йәки күп фатирлы йорттарҙа йәшәһә лә, йәй көндәрендә тирмәләр ҡороп йәйләүгә сыҡҡан һарыҡ, кәзә, йылҡы малын, ҡайһы ваҡыт як көтөүсе ҡырғыҙҙарҙы күрергә мөмкин. Һәр өлкәле тиерлек туристарға хеҙмәт күрһәтеүсе тирмә-лагерҙар бар, ҡайһы берҙәре Нарон өлкәһе Нарын ҡалаһы янында Таш-Рабатта, Ысыҡ-Күл янында Жжети-Огуз ("ете үгеҙ") районында урынлашҡан.

# Ҡырғыҙстанда туризм
## Эко-туризм

Хәҙерге ваҡытта Ҡырғыҙстанда «Эко-туризм»ды үҫтереүгә ҙур көс һалына. Швецияның «Helvetas» мәҙәни үҫеш ойошмаһы ошондай бер нисә проектҡа етәкселек итә. Ҡырғыҙстанда күп кенә турстик компаниялар яңғырауыҡлы «эко» һүҙе туристарҙы йәлеп итеү өсөн икәнен аңлай һәм, тирә-яҡ мөхиткә бер ниндәй ҙә йоғонто яһымай торған һәм кемпинг эҙен ҡалдырмай торған йүнәлештә бер ни ҙә эшләмәһәләр ҙә, был һүҙҙе ойошма исемендә ҡулланырға тарыша. Илгә килгән туристарҙы әйләнә тирә-яҡтың матырдығы йәлеп итә. 2010 йылда Ҡырғыҙстан туризм менән бәйле өс төбәкте берләштергән регионал инициативаға (The Region Initiative (TRI)) ҡушылды. TRI ойоштаһы Көньяҡ Азия, Үҙәк Азия һәм Көнсығыш Европа араһында тораштырыусы сылбыр булараҡ эшләй. Был ойошмаға Әрмәнстан, Бангладеш, Һиндостан, Ҡаҙағстан, Пакистан, Непал, Таджикистан, Рәсәй, Шри-Ланка, Төркиә, Украина һәм Үзбәкстан ҡушыла.
# Ростов өлкә һынлы сәнғәт музейы

Ростов өлкә һынлы сәнғәт музейы / РОМИЯ — Дондағы Ростов сәнғәт музейы. 1938 йылда нигеҙ һалына. Коллекцияһы 6 меңдән ашыу берәмекте тәшкил итә.

# Ростов өлкә һынлы сәнғәт музейы
## Музей тураһында

Ростов өлкәһе һынлы сәнғәт музейы 1938 йылдан үҙ аллы учреждение булып эшләй башлай. Музейҙың тупланмаһына 6000 ашыу рәсем сәнғәте, графика, скульптура һәм биҙәү-ҡулланма сәнғәте әҫәрҙәре йыйылған. Даими экспозицияға Рәсәйҙең XVIII — ХХ быуат башындағы боронғо рус сәнғәте, Көнбайыш Европа һәм көнсығыш илдәренең сәнғәте инә. XХ быуат сәнғәте коллекцияһын Борис Лавренко, Александр Лактионов, Мартирос Сарьян, Николай Тимков һәм Рәсәйҙең башҡа алдынғы оҫталарының эштәре тәшкил итә. Шулай уҡ Дон рәссамдарының эштәре ҡуйылған.
Экспозицион-күргәҙмә майҙаны 3938 m² ерҙе биләй. Ваҡытлы күргәҙмә 859 m² ерҙе алып тора. Фонд һаҡланмаһы майҙаны — 2245 m².
Музей хеҙмәткәрҙәренең һаны — 57. Шул иҫәптән 19 фәнни хеҙмәткәр булып тора. Музейҙың китапханаһы, реставрация оҫтаханаһы бар.

# Ростов өлкә һынлы сәнғәт музейы
## Тарихы

Музей 1938 йылда асыла, әммә уның нигеҙләнеү тарихы элегерәк башлана. Ә йыйынтыҡты туплау тарихы тағы ла боронғораҡ.
XХ быуат башында уҡ, Дондағы Ростов ҡалаһында Ростов-Нахичеван нәфис сәнғәт йәмғиәте ойошторола. Ул Рәсәйҙең төрлө ҡалаларынан рәссамдарҙың әҫәрҙәрен йыйып күргәҙмәләр ойоштора.
Аҙаҡ әҫәрҙәр урындағы меценаттарҙың шәхси коллекцияларына инә. Ә революциянан һуң улар музейға килеп эләгә.
1920 йылдың 1 майынан Дон өлкә сәнғәт һәм боронғо ҡомартҡылар музейы булып эш башлай. 1927 йылдан Төньяҡ Кавказ халыҡтарының тыуған яҡты өйрәнеү музейы составында була.
1934—1936 йылдарҙа эшләмәй тора. 1937 йылдан Ростов өлкә тыуған яҡты өйрәнеү музейы хоҡуғын ала.
Музейға нигеҙ һалыуҙы башлап ебәреүселәр: рәссамдар М. С. Сарьян һәм А. Д. Силин, яҙыусы М. А. Шагинян. Музейҙы баштан уҡ экспонаттар менән тәьмин итеүселәр, тулыландырыусылар — илдең үҙәк музейҙары: Третьяков галереяһы, Эрмитаж, Рус музейы.
1942 йылдың ғинуарында коллекция Пятигорск ҡалаһына эвакуациялана. Унда немец ғәскәрҙәре тарафынан музей экспонаттары таланған. Һуғыштан һуңғы йылдарҙа музей яйлап ҡайһы бер юғалған картиналарҙы ҡайтарып ала. Ләкин тулыһынса тергеҙелә алмай.
1946 йылдың июнендә М. Б Греков исемендәге Ростов сәнғәт училищеһында музей яңынан ишектәрен аса.
1958 йылдан алып музей Дондағы Ростовтағы билдәле адвокат А. П. Петров йортон биләп тора. Йорт 1898 йылда архитектор Н. А. Дорошенко проекты буйынса төҙөлгән булған. Уны 1920 йылда конфискациялағандар .

# Ростов өлкә һынлы сәнғәт музейы
## Төп экскурсия

* Боронғо рус сәнғәте
* Рус сәнғәте XVII—XX быуат башында
* Көнбайыш Европа сәнғәте XVII—XIX быуаттарҙа
* Көнсығыш сәнғәте

# Ростов өлкә һынлы сәнғәт музейы
## Музей директорҙары

* 2007 йылдан хәҙергәсә — С. В. Крузе
* 1950-1979 йылдарҙа — Ю. Л. Рудницкая
# Мөғәлләмов Ғәли Мөғәллим улы

Мөғәлләмов Ғәли Мөғәллим улы (1904 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия өлкән сежанты, гвардия кесе ветеринария фельдшеры, «Ҡыҙыл Йондоҙ» ордены кавалеры.

# Мөғәлләмов Ғәли Мөғәллим улы
## Биографияһы

Мөғәлләмов Ғәли Мөғәллим улы 1904 йылда Башҡорт АССР-ының Ҡандра районы Үрмәкәй ауылында тыуа. 1941 йылдың 1 декабрендә Ҡыҙыл Армия сафына Туймазы районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышында гвардия өлкән сержанты Мөғәлләмов Ғәли Мөғәллим улы 7 гвардия кавалерия корпусының 16 гвардия кавалерия дивизияһы 58 гвардия кавалерия полкында кесе ветеринария фельдшеры булып хеҙмәт итә.

# Мөғәлләмов Ғәли Мөғәллим улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

Мөғәлләмов Ғәли Мөғәллим улы «Батырлыҡ өсөн» миҙалы һәм «Ҡыҙыл Йондоҙ» ордены (1943) менән бүләкләнә.
# Окта Ҡаран

Окта Ҡаран — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дим йылғаһының уң ярына тамағынан 337 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Окта Ҡаран
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201312111100024618
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102461
* Бассейн коды — 10.01.02.013
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ун-Ногор-Соим

Ун-Ногор-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вель-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Ун-Ногор-Соим
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300021415
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302141
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ванди-Юган

Ванди-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Обь йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.

# Ванди-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300031494
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303149
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Йәнғәлина Шәһәрбоҫтан Әхмәт ҡыҙы

Йәнғәлина Шәһәрбоҫтан Әхмәт ҡыҙы (24 март 1924 йыл — 27 июль 2009 йыл) — «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1957), хеҙмәт ветераны (1980)

# Йәнғәлина Шәһәрбоҫтан Әхмәт ҡыҙы
## Биографияһы

Шәһәрбоҫтан Әхмәт ҡыҙы Йәнғәлина (Ғүмәрова) БАССР-ҙың Бөрйән районы Яңы Мөсәт ауылында тыуған. Башланғыс белемде тыуған ауылында ала.
Ул хеҙмәт юлын 14 йәшендә башлай. Тәүҙә «Берлек», һуңынан «Ҡыҙыл Байраҡ» промколхозында эшләй. Ябай эшсенән алып прораб вазифаһына тиклем үрләтәләр.

# Йәнғәлина Шәһәрбоҫтан Әхмәт ҡыҙы
## Ғаиләһе

Шәһәрбоҫтан Әхмәт ҡыҙы Бөйөк Ватан һуғышы ветераны Йәнғәлин Тайып менән 12 бала тәрбиәләп үҫтерә.

# Йәнғәлина Шәһәрбоҫтан Әхмәт ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1957).
* Әсәлек Даны ордендары (3 дәрәжәһе лә)
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы (1980)
# Гонджеян Григор Карписович

Гонджеян Григор Карписович (әрм. Գրիգոր Ղոնջէյան, 1 май 1959 йыл, Ереван — 11 декабрь 2009 йыл) — Әрмәнстан парламентының элекке депутаты.

# Гонджеян Григор Карписович
## Биографияһы

* 1975—1980 — Ереван халыҡ хужалығы институтында иҡтисадсы һөнәре буйынса белем ала.
* 1988—1990 —Канадала (Торонто) Йорк университетының административ факультетында махсус курстарҙа уҡый. Финансист.
* 1980—1990 — Ереван халыҡ хужалығы институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй, уҡытыусыһы.
* 1990—1992 — «Масис» коммерция банкыһының бүлек начальнигы, идара рәйесе урынбаҫары.
* 1992—1994 — «Менуа» страховка компанияһы рәйесе, һуңынан директорҙар советы рәйесе.
* 1994—2001 — Армагробанкта төрлө вазифалар биләй: идаралығы начальнигы, идара рәйесе урынбаҫары, идара рәйесе була.
* 2002—2003 — «Анелик» банкыһының идара рәйесе кәңәшсеһе.
* 2002 йылдан — Рәсәй-Әрмән (Славян) университеты уҡытыусыһы.
* 2003—2007 — парламент депутаты. Финанс-кредит, бюджет һәм иҡтисад мәсьәләләре буйынса даими комиссия ағзаһы. ОТП ағзаһы.
* 2008—2009 — Әрмәнстан Республикаһының Үҙәк банкыһы советы ағзаһы.
# Могутейская Виска

Могутейская Виска (Могучейская Виска) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Индига йылғаһының уң ярына тамағынан 117 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Могутейская Виска
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000055322
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005532
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Nautilus Pompilius

Nautilus Pompilius («Наутилус Помпилиус») — СССР һәм Рәсәй рок-төркөмө. Свердловск ҡалаһында барлыҡҡа килгән (рәсми рәүештә 1982—1983 йылдарҙа, Вячеслав Бутусов һәм Дмитрий Умецкий «Күсенеү» (Переезд) альбомы өҫтөндә эш башлаған ваҡытта). 1982 йылдан төркөм составы бер нисә тапҡыр үҙгәрә. Шулай уҡ төркөмдөң музыка стиле лә үҙгәрештәргә дусар була. Мәҫәлән, башланғыс осорҙа улар хард-рок уйнай. ә 1980-се йылдарҙа яңы тулҡын йүнәлешенә күсә. Төркөмдөң ижады шулай рок-музыканың башҡа төрҙәре — альтернатив рок, постпанк, инди-рок, һәм фолк-рок менән дә киҫелешә.
Был төркөмдөң иң билдәле йырҙарына «Скованные одной цепью», «Титаник», «Взгляд с экрана», «Прогулки по воде», «Крылья», «Я хочу быть с тобой» һәм «Последнее письмо» ҡарай.
1997 йылдың 5 июнендә «Россия» дәүләт үҙәк концерт залындағы «Һуңғы йөҙөү» («Последнее плавание») исемле концерттан һәм хушлашыу гастролдәренән һуң төркөм рәсми рәүештә тарҡала. Һуңғы альбомдары — «Яблокитай» һәм «Атлантида».

# Nautilus Pompilius
## Атамаһы

Рәсми рәүештә төркөм «Nautilus Pompilius» тип атала. Nautilus pompilius — наутилустар төрө моллюсктарының атамаһы. Бер нисә альбомда ике һүҙ ҙә ҙур хәрефтән — «NAUTILUS POMPILIUS» тип яҙылған, тағы бер нисәһендә кириллицала ҙур хәрефтәр менән — «НАУТИЛУС ПОМПИЛИУС». Тағы төркөмдө «Наутилустар», «Нау», йәки «НП» тип тә йөрөтәләр.
Тәүҙә төркөм «Ғәли баба һәм ҡырҡ юлбаҫар» («Али-баба и сорок разбойников») тип атала, әммә башҡа Свердловск музыканттары был атамаға кире ҡарашта була. «Наутилус» варианты 1983 йылда тауыш режиссеры Андрей Макаров тарафынан тәҡдим ителә. Ләкин Евгений Маргулис етәкселегендәге бындай атамалы төркөм барлығын белгәс, унан баш тарталар. Буталыш булмаһын өсөн, 1985 йылда, Илья Кормильцев тәҡдиме менән төркөмдөң атамаһы «Наутилус Помпилиус» итеп оҙонайтыла.
* ↑ «Князь тишины» на сайте Discogs.com
* ↑ «Родившийся в эту ночь» на сайте Discogs.com
* ↑ «Человек без имени» на сайте Discogs.com
* ↑ «Раскол» на сайте Discogs.com
* ↑ Д. Шавырин. Ожидается всплытие Нау // 'Московский комсомолец'. — 1990.
* ↑ Всплытие «Наутилуса». — 1990.
* 1 2 Юрий Шинкаренко «Никто нас не разлучит...». Интервью с В. Бутусовым и И. Кормильцевым // 'Уральский следопыт'. — 1988. Архивировано из первоисточника 14 ноябрь 2016.
# Таҡйылға

Таҡйылға (рус. Такелга) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Өршәккә ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Таҡйылға
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Охлебинин ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Өфөгә тиклем, Ҡариҙел (инешенән Шаҡша ҡасабаһына тиклем) һәм Дим (инештән Бочкарёво һыу үлсәү посына тиклем) йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201412111100019965
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101996
* Бассейн коды — 10.01.02.014
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Нариман

Нариман — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки-мосолман халыҡтарында ла ҡулланыла.

# Нариман
## Этимологияһы

Нариман башҡорт теленә фарсы теленән үҙләштерелгән, ғәйрәтле, батыр тигәнде аңлата

# Нариман
## Билдәле кешеләр

Сабитов Нариман Ғиләжетдин улы (11 ғинуар 1925 йыл — 9 июнь 1971 йыл) — композитор, дирижер. БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1961). СССР Композиторҙар союзы ағзаһы (1951). Ғәлимов Сәләм исемендәге (1968) һәм Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1972). Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1955, 1971) һәм «Почёт Билдәһе» (1969) ордендары кавалеры.
Айтмөхәмәтов Нариман Зәйнулла улы (20 октябрь 1951 йыл Омск өлкәһенең Тара районы Речапов ҡасабаһы) — совет еңел атлеты. СССР-ҙың спорт мастеры (1978), еңел атлетика буйынса республика категорияһындағы судья (1987).
Айытов Нариман Абдрахман улы (28 декабрь 1925 йыл — 17 август 1999 йыл) — ғалим-социолог. 1964—1988 йылдарҙа Өфө авиация институтының фәнни коммунизм кафедраһы мөдире. Башҡортостан Фәндәр академияһының почётлы академигы (1995), философия фәндәре докторы (1967), профессор (1970). РСФСР-ҙың (1988) һәм Башҡорт АССР-ының (1975) атҡаҙанған фән эшмәкәре.

# Нариман
## Ауылдар

Нариман (рус. Нариманово) — Башҡортостандың Саҡмағош районындағы ауыл.
# Мифтахов Сәғит Мифтах улы

Мифтахов Сәғит Мифтах улы (10 ғинуар 1907 йыл — февраль 1942 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған башҡорт совет яҙыусыһы, драматург, 1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.

# Мифтахов Сәғит Мифтах улы
## Биографияһы

Сәғит Мифтах улы Мифтахов 1907 йылдың 10 ғинуарында Өфө губернаһының Ҡыҙылъяр ауылында урта хәлле крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Үҙ ауылында башланғыс белем ала һәм 1919 йылда Өфөләге уҡытыусылар курсында уҡый.
1922 йылда Стәрлетамаҡ ҡалаһында өлкә совет-партия мәктәбен тамамлай. 1923 йылда Мәскәүҙәге Көнсығыш хеҙмәтсәндәренең коммунистик университетына (КУТВ) уҡырға ебәрелә. Бер ни тиклем ваҡыт Ульяновск өлкәһе Мәләкәс ҡалаһында ВЛКСМ-дың өйәҙ комитеты секретары булып эшләй. Шунда 1925 йылда ВКП (б)-ға ағза итеп ҡабул ителя.
Университетты уңышлы тамамлағандан һуң Өфөләге В. И. Ленин исемендәге урта мәктәптә һәм комвузда ижтимағи фәндәр уҡыта. 1930 йылда ВКП (б)-ның Баймаҡ район комитетының культура һәм пропаганда бүлеге мөдире итеп тәғәйенләнә. Бында ул тәү башлап «Ҡыҙыл Баймаҡ» тигән район газетаһын сығарыуҙы юлға һала.
1935 йылдан Өфө ҡалаһы берләштерелгән дәүләт театрҙарының (Башҡорт академия һәм рус драма театрҙары) директоры булып эшләй.
Бөйөк Ватан һуғышының тәүге көнөндә үк үҙе теләп һуғышҡа китә һәм 1942 йылдың февраль айында батальон комиссары С. Мифтахов батырҙарса һәләк була.
Уның тәүге «Пандар илендә» тигән драмаһы 1929 йылда сәхнәлә ҡуйыла, «Һаҡмар», «Урал ҡаны», «Дуҫлыҡ һәм мөхәббәт», «Зимагорҙар», «Ялан ҡыҙы» драмалары, «Күктән төшкән Хөрәйрә» комедияһы, «һаҡмар» һәм «Аҡбуҙат» либреттолары әле булһа театрҙар сәхнәһендә ҙур уңыш менән ҡуйылалар.
Драматург тамамлаған «Блюхер рейды» һәм «Бөйөк шквал» кеүек драмаларына сәхнәлә ҡуйылыуға насип булманы.
# Крутой йырыны (Щербедина ҡушылдығы)

Крутой йырыны — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Щербедина йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Крутой йырыны (Щербедина ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер йылғаһы, инештән Ворона йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010200112107000006084
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000608
* Бассейн коды — 05.01.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡасимов Рафаил Ғәбделхәй улы

Рафаил Ғәбделхәй улы Ҡасимов (2 июль 1947 йыл, Слупск) — композитор, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993), башҡорт музыкаһындағы симфоник жанрға нигеҙ һалыусы. Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2004) («Салауат Юлай улының көрәше һәм солохо» симфонияһы өсөн). СССР Композиторҙары союзы ағзаһы (1983), Башҡортостан Композиторҙары союзы идараһы ағзаһы, Рәсәй Федерацияһы Президенты стипендиаты. Башҡортостан Республикаһының балалар музыкаһы комиссияһы рәйесе, йәштәрҙе эстетик тәрбиәләү буйынса Бөтә Рәсәй комиссияһы ағзаһы, 1994 йылдан фортепиано дуэттарының Халыҡ-ара ассоциацияһы ағзаһы.

# Ҡасимов Рафаил Ғәбделхәй улы
## Биографияһы

Рафаил Ҡасимовтың атаһы хәрби хеҙмәткәр булғанлыҡтан, уның ғаиләһенә төрлө урында йәшәргә тура килә. Мәктәптә уҡырға Белоруссияла төшә, Удмурт Республикаһында дауам итә. Ошонда уҡ Глазов ҡалаһы музыка мәктәбен тамамлай.
Һөнәри белемде Ижевск музыка училищеһында ала. Фортепиано класы буйынса етәксеһе — атаҡлы пианист һәм педагог Генрих Нейхауздың уҡыусыһы Галина Полторацкая-Глушенкова.
Ҡаҙан консерваторияһында ул ике йыл Ида Ғөбәйҙуллина класында белем ала.
Өфө дәүләт сәнғәт институтын 1973 йылда тамамлай. Композиция буйынса педагогы — танылған башҡорт композиторы, СССР-ҙың халыҡ артисы, профессор Загир Ғариф улы Исмәғилев. Фортепиано буйынса Л. Франк етәкләй. Р. Ҡасимовтың диплом эштәре — фортепиано менән оркестр өсөн концерт, бас һәм фортепиано өсөн Муса Йәлил шиғырҙарынан баллада.
Уҡыуҙы тамамлағандан һуң ул 9 йыл Башҡорт дәүләт филармонияһында музыкаль лекторий етәксеһе була. Шул мәлдә «Һабантуй», «Ҡурай көйө», «Онотолған шлягер», «Элеонораның ҡулсатыры» скрипка әҫәрҙәрен яҙа. Тәүге тапҡыр бейеүҙәргә, хореографик тамашаларға көйҙәр ижад итә. Иҙрис Ғәзиев, Венера Мостафина башҡарған «Гөлнара», «Ҡарлуғаслы өй» һ.б. эстрада йырҙарын яҙа, халыҡ йырҙарын эшкәртә.
Ижад менән бер рәттән Рафаил Ғәбделхәй улы педагогик эшмәкәрлек тә алып бара — Нариман Сабитов исемендәге 1-се балалар музыка мәктәбендә уҡыта.

# Ҡасимов Рафаил Ғәбделхәй улы
## Ғаиләһе

Ҡатыны Евгения, ҡыҙҙары Ольга, Ләйлә — музыканттар.

# Ҡасимов Рафаил Ғәбделхәй улы
## Ижады

Әҫәрҙәре: Беренсе симфония, кларнет, гобой, флейта өсөн соната, «Өс миниатюра», «Камера оркестры өсөн бәләкәй концерт».
Алтынсы симфония — «Салауат Юлаевтың көрәше һәм солохо» («Война и мир Салавата Юлаева»). Был әҫәре өсөн Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһына лайыҡ була(2004).

# Ҡасимов Рафаил Ғәбделхәй улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Токиолағы халыҡ-ара композиторҙар конкурстары дипломанты (1993, 1997)
* Республика композиторҙары конкурстары лауреаты (1995, 2000, 2003)
* Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2004).
* Дуҫлыҡ ордены (2010) — тыуған ил мәҙәниәтен һәм сәнғәтен үҫтереүҙәге ҡаҙаныштары, күп йыллыҡ һөҙөмтәле эшмәкәрлеге өсөн.
# Тарихи музей (Ботевград)

Ботевградта тарихи музей (Болгария) беренсе экспозицияларын 1937 йылда күрһәтә. Бер нисә бинаны алмаштырып, бөгөн музей Ботевград ҡалаһының үҙәгендә, Саранск майҙанында, элекке суд палатаһының тергеҙелгән бинаһында урынлашҡан.

# Тарихи музей (Ботевград)
## Тарихы

Ботевград йәмғиәтендәге музей эшенең бай традицияһы бар.
Ботевградта музейҙар коллекцияларын булдырыу кәрәклеге (ул йылда Орхание) тураһында 1927 йылдың 10 ғинуарындағы 1-се һанлы «Орханийски новини» гәзите яҙып сығара — ул саҡта ҡаланың буласаҡ мәҙәни бурыстары араһында мәҙәниәт йортонда археологик музей ойоштороу билдәләнә. Беренсе музей тупланмаһы гимназия директоры Асен Стефанов тырышлығы арҡаһында 1937 йылда асыла.
1950 йылда экспозициялар яңы экспонаттар менән тулылана һәм «Христо Ботев 1884» мәҙәни йортона күсерелә. Ике йылдан һуң коллекция дәүләт музейы статусын ала, шул сәбәпле элекке ҡунаҡхана «Бристоль» бинаһы бүленә.
1959 йылдың 24 майында дөйөм халыҡ музейы асыла. 1970 йылда музейҙың икенсе экспозицияһы асыла. Ҡаланы үҙгәртеп ҡороу менн бәйле, бинаны 1977 йылда һүтәләр, ә музей Болгария бульварындағы 8-се һанлы йортҡа күргәҙмәһеҙ «фондтарҙың һаҡланыу» режимына күсә.
1985 йылда музейҙың художестволы фондынан беренсе күргәҙмәһе асыла, был музей ҡарамағындағы сәнғәт галереяһына башланғыс була. Йәмғиәт советының ҡарары менән, 1988 йылда музейға яңы музей экспозицияһын һәм картина галереяһын ойоштороу өсөн ҡаланың үҙәгенән, Сәғәт манараһы ҡаршыһында бина бирелә. Музей экспозицияһы менән бергә картина галереяһы ошондай хәлдә 2010 йылдан алып эшләй.
2010 йылдың 1 июлендә Ботевградта XX быуаттың утыҙынсы йылдарында төҙөлгән архитектор Пенчо Койчевтың бинаһын, элекке суд палатаһын реконструкциялау башлана. Бинаға өҫтәп тағы бер ҡат төҙөлә һәм 2011 йылдың 3 майында бина музей булараҡ асыла.

# Тарихи музей (Ботевград)
## Эшмәкәрлеге

Ботевградта тарихи музейҙы алға киткән экспозиция эшмәкәрлеге ҡылыҡһырлай. «Орханиец» залы презентациялар үткәреү өсөн кәрәкле ҡулланмалар менән йыһазландырылған. Бында ҡунаҡтарҙың художестволы, биҙәү-ҡулланма һәм документаль эштәрен күргәҙмәгә ҡуйыу мөмкинлеге бар, уҡыуҙар, асыҡ дәрестәр, лекциялар, тантаналар үткәрелә. «Сәнғәт салоны» инициативаһы сиктәрендә әҙәбиәт өлкәһендәге («Панчев Стамен» әҙәби клубы), һынлы сәнғәт һәм биҙәү-ҡулланма сәнғәте өлкәһендәге ҡаҙаныштар күрһәтелә. Мәҙәни-фәнни учреждение булараҡ музей ғилми-тикшеренеү, коллекция йыйыу, популярлаштырыу эшмәкәрлеген үҫтерә. Музей саралары Ботевград йәмғиәтенең мәҙәни календарына ингән.

# Тарихи музей (Ботевград)
## Бүлектәре

Музей фонды бер филиал һәм өс бүлеккә бүленгән 15 000 ашыу төп фонд берәмеген һаҡлай, шул иҫәптән әйберҙәр, документтар, фотографиялар, боронғо баҫмалар, ҡорал өлгөләре һәм кәрәк-яраҡтары, тәңкәләр, нәфис әҙәбиәт:
* «Фондтар» бүлеге
* Белем биреү программаһы бүлеге
* «Экспозициялар» бүлеге
* Административ бүлек
* Филиал — Боженица ауылында Келейный мәктәбе