# Ҡытай йондоҙлоҡтары

Ҡытай йондоҙлоҡтары (ҡыт. 星宿, пиньинь: xīngxiù, палл.: синсю йәки ҡыт. 星官, пиньинь: xīngguān, палл.: сингуань) — бергә тупланған йондоҙҙар төркөмө, улар традицион ҡытай мәҙәниәтендә телгә алына. Боронғо грек астрономияһына нигеҙләнгән хәҙерге йондоҙлоҡтарҙан улар бик ныҡ айырыла. Оло Етегән һәм Орион кеүек айырым төркөмдәр буйынса ғына оҡшашлыҡтар бар.

# Ҡытай йондоҙлоҡтары
## Барлыҡҡа килеүе һәм эволюцияһы

Боронғо грек астрономияһының нигеҙе булған Вавилон һәм Мысыр астрономияһы, Ҡояшты күҙәтеүҙәргә һәм ҡояш сыҡҡанда һәм байығанда уның йондоҙҙарға ҡарата торошон сағыштырыуға нигеҙләнеп хасил була. Йыл дауамында Ҡояштың йондоҙлоҡтар аша хәрәкәт итеүе зодиакты барлыҡҡа килтергән сәбәп була.
Ә боронғо Ҡытайҙа күк йөҙөн күҙәтеүселәр, киреһенсә, үҙҙәренең иғтибарын Тимерҡаҙыҡ (поляр йондоҙ) йондоҙона йүнәлтә һәм уға ҡарата торошона ҡарап, башҡа йондоҙҙарҙы бүлә: төньяҡ донъя ҡотобо тирәләй өс күк көмбәҙе (ҡыт. трад. 三垣, пиньинь: Sān Yuán) (уларҙың йондоҙҙары йыл әйләнәһенә күренеп тора) һәм 28 ай туҡталҡаһы (ҡыт. трад. 二十八宿, пиньинь: Èrshíbā Xiù) була, Айҙың хәрәкәтенә ярашлы уның айҙары зодиак төркөмдәренә бүленә.. Ай туҡталҡалары һиндтарҙың Накшатр системаһына оҡшаш һәм, бер үк ваҡытта, 27 накшатрҙа классик исемлектән айырылып тора.

# Ҡытай йондоҙлоҡтары
## Төньяҡ йондоҙлоҡтар һәм астеризмдар

Ҡытай астрономдары төньяҡ донъя ҡотобо тирәләй урынлашҡан күкте өс күк көмбәҙенә бүлә (короллектәргә, ингл. в.: кәртә): Ҡуйы ҡыҙыл төҫтәге тыйылған күк көмбәҙе (ҡыт. трад. 紫微垣, пиньинь: Zǐ Wēi Yuán), Юғарығы һарайы көмбәҙе (ҡыт. трад. 太微垣, пиньинь: Tài Wēi Yuán) һәм Күк баҙары көмбәҙе (ҡыт. трад. 天市垣, пиньинь: Tiān Shì Yuán). Боронғо ҡытайҙар күҙлегенән ҡарағанда, Ҡуйы ҡыҙыл төҫтәге тыйылған күк көмбәҙе күктең уртаһында урынлаша һәм ҡалған йондоҙҙар тарафынан уратып алына. Юғарығы һарайы көмбәҙе көнсығышта һәм төньяҡта ята, ә Күк баҙары көмбәҙе көнбайышта һәм көньяҡта ята. Өс күк көмбәҙе астеризмдарҙан (йондоҙҙар төркөмөнән) торған «диуарҙар» менән бүленә.

# Ҡытай йондоҙлоҡтары
## Төньяҡ йондоҙлоҡтар һәм астеризмдар
### 28 ай туҡталҡаһы

28 ай туҡталҡаһы дүрт билдәгә бүленгән, уларҙың һәр береһе донъя ҡитғалары менән бәйле, һәм һәр береһендә ете ай туҡталҡаһы бар.
| Зодиактың дүрт билдәһе | Ай туҡталҡаһы | Ай туҡталҡаһы | Ай туҡталҡаһы | Ай туҡталҡаһы | Ай туҡталҡаһы |
| Зодиактың дүрт билдәһе | № | Исеме (пиньинь) | Транскрипция, Тәржемә | Звезда | Миҙгел |
| Зәңгәрһыу аждаһа Көнсығышҡа (東方青龍) | 1 | 角 (Jiăo) | Цзян, Мөгөҙ | Vir α | Яҙ |
| Зәңгәрһыу аждаһа Көнсығышҡа (東方青龍) | 2 | 亢 (Kàng) | Кан, Муйын | Vir κ | Яҙ |
| Зәңгәрһыу аждаһа Көнсығышҡа (東方青龍) | 3 | 氐 (Dĭ) | Ди, Тамыр | α Lib | Яҙ |
| Зәңгәрһыу аждаһа Көнсығышҡа (東方青龍) | 4 | 房 (Fáng) | Фан, Покои (Бүлмәһе) | π Sco | Яҙ |
| Зәңгәрһыу аждаһа Көнсығышҡа (東方青龍) | 5 | 心 (Xīn) | Синь, Йөрәк | σ Sco | Яҙ |
| Зәңгәрһыу аждаһа Көнсығышҡа (東方青龍) | 6 | 尾 (Wěi) | Вэй, Ҡойроҡ | μ Sco | Яҙ |
| Зәңгәрһыу аждаһа Көнсығышҡа (東方青龍) | 7 | 箕 (Jī) | Цзи, Елгәргес | γ Sgr | Яҙ |
| Ҡара ташбаҡа Төньяҡта (北方玄武) | 8 | 斗 (Dǒu) | Доу, Сүмес | φ Sgr | Ҡыш |
| Ҡара ташбаҡа Төньяҡта (北方玄武) | 9 | 牛 (Niú) | Ню, Үгеҙ | β Cap | Ҡыш |
| Ҡара ташбаҡа Төньяҡта (北方玄武) | 10 | 女 (Nǚ) | Нюй, Ҡыҙы | ε Aqr | Ҡыш |
| Ҡара ташбаҡа Төньяҡта (北方玄武) | 11 | 虛 (Xū) | Сюй, Бушлыҡ | β Aqr | Ҡыш |
| Ҡара ташбаҡа Төньяҡта (北方玄武) | 12 | 危 (Wēi) | Вэй, Ҡыйыҡ башы | α Aqr | Ҡыш |
| Ҡара ташбаҡа Төньяҡта (北方玄武) | 13 | 室 (Shì) | Ши, Палата | α Peg | Ҡыш |
| Ҡара ташбаҡа Төньяҡта (北方玄武) | 14 | 壁 (Bì) | Би, Диуар | γ Peg | Ҡыш |
| Аҡ юлбарыҫ Көнбайыш (西方白虎) | 15 | 奎 (Kuí) | Куй, Бот | ω And | Көҙ |
| Аҡ юлбарыҫ Көнбайыш (西方白虎) | 16 | 婁 (Lóu) | Лоу, Бәйләүес | β Ari | Көҙ |
| Аҡ юлбарыҫ Көнбайыш (西方白虎) | 17 | 胃 (Wèi) | Вэй, Ашҡаҙан | ε Ar | Көҙ |
| Аҡ юлбарыҫ Көнбайыш (西方白虎) | 18 | 昴 (Mǎo) | Мао, Сәсле баш | 17 Tau | Көҙ |
| Аҡ юлбарыҫ Көнбайыш (西方白虎) | 19 | 畢 (Bì) | Би, Сачок | ε Tau | Көҙ |
| Аҡ юлбарыҫ Көнбайыш (西方白虎) | 20 | 觜 (Zī) | Цзы, Ташбаҡа | λ Ori | Көҙ |
| Аҡ юлбарыҫ Көнбайыш (西方白虎) | 21 | 參 (Shēn) | Шэнь, Өс йондоҙ | ζ Ori | Көҙ |
| Ҡыҙыл ҡош Көньяҡта (南方朱雀) | 22 | 井 (Jǐng) | Цзин, Ҡоҙоҡ | Gem μ | Йәй |
| Ҡыҙыл ҡош Көньяҡта (南方朱雀) | 23 | 鬼 (Guǐ) | Гуй, Демон | Cnc θ | Йәй |
| Ҡыҙыл ҡош Көньяҡта (南方朱雀) | 24 | 柳 (Liǔ) | Лю, Тал | δ Hya | Йәй |
| Ҡыҙыл ҡош Көньяҡта (南方朱雀) | 25 | 星 (Xīng) | Син, Йондоҙ | α Hya | Йәй |
| Ҡыҙыл ҡош Көньяҡта (南方朱雀) | 26 | 張 (Zhāng) | Чжан, Асыҡ селтәр | υ1 Hya | Йәй |
| Ҡыҙыл ҡош Көньяҡта (南方朱雀) | 27 | 翼 (Yì) | И, Ҡанат | α Crt | Йәй |
| Ҡыҙыл ҡош Көньяҡта (南方朱雀) | Егерме һигеҙ | 軫 (Zhěn) | Чжэнь, Арба | Crv γ | Йәй |

# Ҡытай йондоҙлоҡтары
## Көньяҡ йондоҙлоҡтар һәм астеризмдар

Боронғо Ҡытайҙа көньяҡ донъя ҡотобо билдәле булмай һәм уны өс Кәртәгә һәм 28 ай йортона индермәйҙәр. Мин империяһы аҙағында, Сюй Гуанци, эллиндарҙың йондоҙҙар картаһына таянып, тағы ла 23 астеризмды индерә.
| № | Ҡытай исеме (пиньинь) | Транскрипция Тәржемә | Иҫәптән йондоҙҙар | Созвездие в западном зодиаке |
| 1 | 海山 | Һайлыҡ | 6 | Мерв/Центавр/Муха/Парус |
| 2 | 十字架 | Тәре | 4 | Көньяҡ Тәре |
| 3 | 馬尾 | Ат ҡойроғо | 3 | Центавр |
| 4 | 馬腹 | Ат ҡорһағы | 3 | Центавр |
| 5 | 蜜蜂 | Бал ҡорто | 4 | Муха |
| 6 | 三角形 | Өсмөйөш | 3 | Көньяҡ Өсмөйөш |
| 7 | 異雀 | Сәйер ҡош | 9 | Ожмах Ҡоштары / Октант |
| 8 | 孔雀 | Тауис | 11 | Тауис |
| 9 | 波斯 | Фарсия | 11 | Индеецтар / Телескоп |
| 10 | 蛇尾 | Йылап ҡойроғо | 4 | Октант / Көньяҡ Гидра |
| 11 | 蛇腹 | Йылан эсе | 4 | Көньяҡ Гидра |
| 12 | 蛇首 | Йылан башы | 2 | Көньяҡ Гидра / Селтәре |
| 13 | 鳥喙 | Ҡош суҡышы | 7 | Тукан |
| 14 | 鶴 | Торна | 12 | Торна / Тукан |
| 15 | 火鳥 | Утлы ҡош | 10 | Феникс / Скульптор |
| 16 | 水委 | Һыу ағымы | 3 | Эридан / Феникс |
| 17 | 附白 | Аҡ йыйылма | 2 | Көньяҡ Гидра |
| 18 | 夾白 | Аҡ тап | Ике | Селтәре / Алтын Балыҡ |
| 19 | 金魚 | Алтын балыҡ | 5 | Алтын Балыҡ |
| 20 | 海石 | Диңгеҙ ҡаяһы | 5 | Мерв |
| 21 | 飛魚 | Осар балыҡ | 6 | Балыҡ |
| 22 | 南船 | Көньяҡ караб | 5 | Киль |
| 23 | 小斗 | Бәләкәй сүмес | 9 | Хамелеон |

# Ҡытай йондоҙлоҡтары
## IAU йондоҙлоҡтарына тап килеше

Түбәндәге исемлектә IAU тарафынан ҡабул ителгән йондоҙлоҡтарҙың ҡытай системаһына тап килеүе күрһәтелә.
| Андромеда (仙女座) Райская Птица (天燕座) Водолей (寶瓶座) Орёл (天鷹座) Жертвенник (天壇座) Овен (白羊座) Возничий (御夫座) Волопас (牧夫座) Жираф (鹿豹座) Рак (巨蟹座) Гончие Псы (獵犬座) Большой Пёс (大犬座) Малый Пёс (小犬座) Козерог (摩羯座) Киль (船底座) Кассиопея (仙后座) Центавр (半人馬座) Цефей (仙王座) Кит (鯨魚座) Хамелеон (蝘蜓座) | Голубь (天鴿座) Волосы Вероники (后髮座) Южная Корона (南冕座) Северная Корона (北冕座) Ворон (烏鴉座) Чаша (巨爵座) Южный Крест (南十字座) Лебедь (天鵝座) Дельфин (海豚座) Золотая Рыба (劍魚座) Дракон (天龍座) Малый Конь (小馬座) Эридан (波江座) Печь (天爐座) Близнецы (雙子座) Журавль (天鶴座) Геркулес (武仙座) Гидра (長蛇座) Южная Гидра (水蛇座) Индеец (印第安座) | Ящерица (蝎虎座) Лев (獅子座) Малый Лев (小獅座) Заяц (天兔座) Весы (天秤座) Волк (豺狼座) Рысь (天貓座) Лира (天琴座) Микроскоп (顯微鏡座) Единорог (麒麟座) Муха (蒼蠅座) Октант (南極座) Змееносец (蛇夫座) Орион (獵戶座) Павлин (孔雀座) Пегас (飛馬座) Персей (英仙座) Феникс (鳳凰座) Рыбы (雙魚座) Южная Рыба (南魚座) | Корма (船尾座) Компас (羅盤座) Сетка (網罟座) Стрела (天箭座) Стрелец (人馬座) Скорпион (天蝎座) Скульптор (玉夫座) Щит (盾牌座) Змея (巨蛇座) Секстант (六分仪座) Телец (金牛座) Телескоп (望远镜座) Треугольник (三角座) Южный Треугольник (南三角座) Тукан (杜鵑座) Большая Медведица (大熊座) Малая Медведица (小熊座) Паруса (船帆座) Дева (室女座) Летучая Рыба (飛魚座) |

# Ҡытай йондоҙлоҡтары
## Шулай уҡ ҡара

* Китайский календарь
* Четыре знака зодиака
* У-син
* Накшатра
* Традиционные китайские названия звезд (инг.)баш.