yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ус-Ву

Ус-Ву — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ус йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Ус-Ву
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000044152
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004415
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Пчас

Пчас — Рәсәйҙәге йылға. Краснодар крайы,Адыгей Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Марта йылғаһының һул ярына тамағынан ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 65 км.

# Пчас
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубань йылғаһы Усть-Лабинск ҡалаһынан Пролетарь һыуһаҡлағысына тиклем, Белая (Кубань ҡушылдығы) һәм Пшиш йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06020001312108100005347
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108100534
* Бассейн коды — 06.02.00.013
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Алкснэ Арнольд Эдуардович

Алкснэ Арнольд Эдуардович (10 июль 1932 йыл — 21 ноябрь 1998 йыл)— совет ғалимы, геолог. Геология-минералогия фәндәре докторы (1981), профессор (1986).

# Алкснэ Арнольд Эдуардович
## Биографияһы

Арнольд Эдуардович Алкснэ 1932 йылдың 10 июлендә Өфө ҡалаһында тыуған.
1951 йылда Һарытау дәүләт университетының геология факультетына уҡырға инә. Институтты 1956 йылда тамамлағандан һуң Алыҫ Көнсығышҡа юл ала, унда ул ике йыл геолог булып эшләй. 1956—1957 йылдарҙа Башҡортостан геология идаралығы партияһы начальнигы вазифаһын биләй. 1967 йылдан алып 1978 йылға тиклем Өфө нефть институтында уҡыта: башта ассистент, һуңғараҡ өлкән уҡытыусы, доцент.
1978 йылда «Союзморинжгеология» берекмәһе бюроһында өлкән ғилми хеҙмәткәр вазифаһында эш башлай, һуңғараҡ ошо берекмә начальнигы була.
1984—1997 йылдарҙа Кривой Рог тау рудаһы институтында эшләй: профессор; файҙалы ҡаҙылмалар ятҡылыҡтарының дөйөм геологияһы һәм разведкалау кафедраһы мөдире.
1998 йылда Кривой Рог калаһында вафат булып ҡала.

# Алкснэ Арнольд Эдуардович
## Биографияһы
### Ғаиләһе

* Атаһы, Алкснэ Эдуард Христофорович (1903—1938) — инженер-геолог;
* Ағаһы, Радмир Эдуардович Алкснэ.

# Алкснэ Арнольд Эдуардович
## Фәнни эшмәкәрлеге

Геология өлкәһендәге белгес. 70-тән ашыу фәнни эш авторы. Стратиграфияһы проблемаларын, ултырма комплекстарҙың формалашыу шарттары һәм генезисын өйрәнә. Уралда һәм Прибалтикала геология разведкалау эшен алып бара.

# Алкснэ Арнольд Эдуардович
## Фәнни эшмәкәрлеге
### Ғилми хеҙмәттәре

Геологическое строение северо-восточной части Башкирии / Л., 1966.
О корреляции разрезов верхнего карбона Урала и Русской платформы по фузулинидам // Изв. АН СССР. 1976. № 2.
Атлас фауны и флоры среднего и позднего карбона Башкирии / М., 1979 (авторҙаш).
Фузулиниды верхнего карбона рифа Воскресенка на Южном Урале. // Изв. Отд. Наук о Земле и экологии. АН Башкирии. № 4. — Уфа, 1999. — С. 52—58.
# Үле йылға (иҫке үҙән)

Үле йылға, иҫке үҙән, аҡмаҫ йылға, туба — (рус. Ста́рица) — йылға йырҙаһының элекке үҙәнендә ваҡыт үтеү менән, айырым ағымһыҙ һыу ятҡылығына әүерелгән өлөшө.

# Үле йылға (иҫке үҙән)
## Тасуирламаһы

Үле йылға, ҡағиҙә булараҡ, элмәк йә дуға рәүешле була. Ғәҙәттә ташҡын һәм йәки ҡар һыуҙары күтәрелгән осорҙа йылғалар туғайҙар аша йырҙаһын турайтырға һәләтле. Йылға ныҡ ташҡанда күрше бөгөлдәр ҡушылыу арҡаһында ла үле йылға үҙәне барлыҡҡа килә. Иҫке үҙәндәр ҡайһы саҡ оҙонса ла була. Бындай үҙән йылғалар күп тармаҡлы булғанда хасил булыусан.
Йырҙаһы турайғас, йылға яңы ҡылымыҡ буйлап аға башлай, ә элекке, оҙонораҡ йырҙаһы, үле йылғаға әүерелә. Яйлап иҫке үҙән сиге ҡом һәм ләм ташылдығы менән күмелә һәм яңы йырҙаға сыҡмай башлай. Күпмелер ваҡыт үле йылға күл булып ҡала, ә һуңынан һаҙмырт болонға йә һаҙлыҡҡа әйләнә, йәки кибә.
# Содзим

Содзим — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вашка йылғаһының уң ярына тамағынан 180 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 116 км.

# Содзим
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000047474
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004747
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡыҙыл мәсет (Исламабад)

Ҡыҙыл мәсет (Лал-Масджид, урду لال مسجد‎) — Пакистанда иң ҙур мәсет, Исламабадта урынлашҡан.

# Ҡыҙыл мәсет (Исламабад)
## Тарихы

Ҡыҙыл мәсет 1965 йылда төҙөлә.
2007 йылда Ҡыҙыл мәсеткә йөрөүселәр донъяуи Пакистандың уң өлкәһенән сығыуы һәм шәриғәт закондарын урынлаштырыу тураһында иғлан итә. 4 июлдә ҡамау башлана. 9 июлдә мәсет тирә-яғында урындағы борделгә йөрөгән өс ҡытай эшсеһе үлтерелә. Ҡыҙыл мәсетте штурмлау 10 июлдә башлана һәм 100-ҙән ашыу кешенең үлеменә килтерә. Пакистан властарының рәсми мәғлүмәттәре буйынса, махсус операция барышында 53 исламист үлтерелә. Шулай уҡ 10 пакистан, күбеһенсә элиталы коммандос подразделениеһының хәрби хеҙмәткәрҙәре һәләк була
2008 йылдың 19 июлендә урындағы 19:50 ваҡыт буйынса Ҡыҙыл мәсет эргәһендә бомба шартлай, ун дүрт полицейский һәм дүрт граждан һәләк була. Пакистан рәсми кешеләре был терактты бер йыл элекке ваҡиғалар өсөн исламистарҙың үсе тип аңлата.
# Әхмәтшин Йәғәфәр Әхмәт улы

Әхмәтшин Йәғәфәр Әхмәт улы (4 ноябрь 1924 йыл—17 ғинуар 1945 йыл) — Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы лейтенанты, Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы, Советтар Союзы Геройы (1945).

# Әхмәтшин Йәғәфәр Әхмәт улы
## Биографияһы

Йәғәфәр Әхмәт улы Әхмәтшин 1924 йылдың 4 ноябрендә Ырымбур өлкәһе Әсекәй районы Ҡотлой ауылында крәҫтиән ғаиләһендә донъяға килгән. Милләте буйынса башҡорт.
Ете класс тамамлағандан һуң педагогия училищеһында уҡый. 1942 йылда Әхмәтшин Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына хеҙмәткә саҡырыла. Шул уҡ йылда Ленинград хәрби — пехота училищеһын тамамлай, унан һуң — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. 1944 йылдың сентябренә лейтенант Әхмәтшин взвод командиры лейтенант 1348-се уҡсылар полкы взводы (1-се Белорус фронты 48 -се армия 399-сы уҡсылар дивизияһы) менән етәкселек итә. Острув-Мазовецка (Польша) ҡалаһы тирәһендәге алыштарҙа айырыуса батырлыҡ күрһәтә.
1944 йылдың 3-4 сентябрендә такылар десанты составында лейтенант Әхмәтшиндың взводы бер рота дошманды ҡыйрата, шулай уҡ өс танкыға ҡаршы орудиеһын ҡулға төшөрә. 1944 йылдың 4 сентябрендә Нарев йылғаһы аша сыҡҡанда, рота командиры сафтан сыҡҡас, уны алыштыра һәм тәүгеләрҙән булып йылға аша сыға, бынан һуң Әхмәтшин етәкселегендәге рота дошман траншеяларын баҫып ала.
1945 йылдың 17 ғинуарҙа яуҙа алған яраларҙан һәләк була. Варшава воеводлығы Макув-Мазовецка өйәҙе Карнево ҡасабаһында ерләнә.
1945 йылдың 24 мартындағы СССР Юғары Советы Президиумы указына ярашлы лейтенант Йәғәфәр Әхмәтшинға Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
Шулай уҡ Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән.

# Әхмәтшин Йәғәфәр Әхмәт улы
## Хәтер

Совет власы осоронда Ҡотлой ауылы мәктәбенең пионер дружинаһы Герой исемен йөрөтә. Ҡотлой урта мәктәбендә иҫтәлек бүлмәһе булдырылған, унда Герой батырлығы тураһында һөйләгән документтар һаҡлана. Ауылда бронза бюст ҡуйылған.
2004 йылдың 4 ноябрендә Әхмәтшин Йәғәфәрҙең 80 йыллығына арналған тантаналы саралар үткәрелде, музей-йортта иҫтәлекле таҡтаташ асылды.
# Усалка

Усалка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тура йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Усалка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, Тагил йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Ницца һәм Пышма йылғаһы йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502312111200008415
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200841
* Бассейн коды — 14.01.05.023
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Сәлимә

Сәлимә — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме, төрки телле халыҡтарҙа ла осрай.

# Сәлимә
## Этимологияһы

Сәлимә исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән. Мәғәнәһе — сәләмәт, иҫән-һау; пак, ғәҙел тигәнде аңлата

# Сәлимә
## Билдәле шәхестәр

Бекморатова Сәлимә Сәйет ҡыҙы (рус. Бекмуратова Салима Саидовна) (17 декабрь 1932 йыл — 1995 йыл) — опера йырсыһы (лирик сопрано), Ҡырғыҙ ССР-ының халыҡ артисы (1973), Ҡырғыҙ ССР-ының Токтоғул Сатылғанов исемендәге дәүләт премияһы.
Әминова Сәлимә Салауат ҡыҙы (19 сентябрь 1969 йыл) — Ғәлиәскәр Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры балетмейстеры (1992 йылдан), режиссер. Татарстандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2007).
Ғәзәли Сәлимә (рус. Салима Гезали, франц. Salima Ghezali; 1958 йыл) — алжир хоҡуҡ яҡлаусыһы, журналист, яҙыусы һәм сәйәсмән. Сахаров һәм Улоф Пальме исемендәге премиялар лауреаты (1997).
Сәлимә Хан ҡыҙы Зариф, Сәлимә Зариф, (7 март 1984 йыл) — Рәсәй журналисы һәм телетапшырыуҙар алып барыусы.
Жумабекова Сәлимә Жумабек ҡыҙы (1935) — Социалистик Хеҙмәт Геройы, Ҡаҙаҡ ССР-ы.
Сәлимә Ага Хан (1940 йыл) — принц Кәрим Ага Хандың элекке ҡатыны
Сәлимә Хамуш (1984 йыл) — Алжир волейболсыһы
Сәлимә Хашми — Пакстан рәссамы һәм яҙыусыһы
Сәлимә Икрам (1965 йыл) — Пакстан археологы
Сәлимә Мачамба (1874 йыл — 1964 йыл) — Мохели солтаны
Сәлимә Морад (1905 йыл — 1974 йыл) — Ираҡ йырсыһы
Сәлимә Суакри (1974 йыл) — Алжир дзюдоисы

# Сәлимә
## Мәҙәниәттә

Сәлимәкәй — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.
«Сәлимә (повесть)» — Р. Фәхретдин повесы.

# Сәлимә
## Топонимияла

Сәлимә (округ) — Малавиҙа округ.
Сәлимә (ҡала) — Малавиҙа ҡала.
# Кишер

Кишер (рус. Морковь посевная, лат. Daucus carota subsp. sativus) — ике йыллыҡ үлән үҫемлек; йәшелсә. Июнь-июль айҙарында аҡ сәскә ата, август-сентябрҙә орлоғо өлгөрә. Кишерҙең тыуған яғы Урта диңгеҙ буйында урынлашҡан илдәр. Бөтә донъяла кишер сәсеп үҫтерелә.

# Кишер
## Тасуирлама

Ике йыллыҡ үлән үҫемлек, тамыры итләс, япраҡтары ныҡ киртләсле һәм бүлемле.
Сәскәләре — ваҡ, аҡ, һары йәки ҡыҙғылт тажлы.
Емеше — ваҡ, оҙонлоғо 3-5 мм эллипс рәүешле, икешәр ҡушарлы.

# Кишер
## Үҫтереү

Дүрт мең йыл буйына культурала ҡулланыла, хәҙерге ваҡытта төрҙәре һәм культиварҙары (сорт) бик күп.
Тәүге булып кишерҙе Афғанстанда үҫтерә башлағандар, унда әлегә тиклем кишерҙең бик күп төрлө төрҙәре үҫә. Яҡын төрө - ҡырағай кишер, йәғни, ҡуян тубығы: сәсеү кишерен унан селекция юлы менән сығарғандар.
Башта кишерҙе тамыры өсөн түгел, ә орлоҡтары һәм хуш еҫле япраҡтары өсөн үҫтергәндәр. Тәүге тапҡыр тамыры ризыҡҡа ҡулланғаны б.э. I быуатындағы сығанаҡтарҙа телгә алына.
Кишер донъялағы иҡтисади яҡтан иң мөһим йәшелсә культуралары араһында. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Аҙыҡ-түлек һәм ауыл хужалығы ойошмаһы мәғлүмәттәренә ҡарағанда, 2011 йылда 35658 миллион тонна кишер һәм шалҡан етештерелгән, дөйөм майҙаны 1,184,000 гектарҙа (2,926,000 гектар) .1
Кишерҙе күпләп етештереүселәр (млн тонна) :
| Илдә | 2016 йыл |
| ҠХР | 20,5 |
| Үзбәкстан | 2,3 |
| Рәсәй Федерацияһы | 1,8 |
| АҠШ | 1,4 |
| Украина | 0,9 |
| Польша | 0,8 |
| Бөйөк Британия | 0,8 |
| Бөтә донъя | 42,7 |

# Кишер
## Үҫтереү
### Файҙаланыу

Кишер уңышы картуф менән сағыштырғанда бик юғары була (20-80)т/га
Кишерҙе ҡыш дауамында дымлы һалҡынса урында йә бер нисә ай дауамында һыуытҡысҡа һаҡларға мөмкин. Оҙаҡ һаҡлау өсөн, йыуылмаған кишерҙе ҡомға, йә 50/50 юнысҡы, бысҡы вағы менән ҡом ҡатнашмаһына һалып һаҡлап була. Тәҡдим ителгән температура диапазоны (0-5)°С.
Каротин буйынса кишер татлы боростан ғына ҡалыша.

# Кишер
## Үҫтереү
### Файҙаланыу
#### халыҡ медицинаһында

Халыҡ медицинаһында эс йомшартыу, глистарҙы ҡыуыу, шулай уҡ радиоактив матдәләрҙе организмдан сығарыу сараһы булараҡ ҡулланыла.
# Ғәли (Һамар өлкәһе)

Ғәли (рус. Алькино) — Рәсәй Федерацияһы Һамар өлкәһе Похвистнево районы ауылы. Ғәли ауыл биләмәһенең үҙәге.

# Ғәли (Һамар өлкәһе)
## Географик урынлашыуы

Һамар өлкәһенең иң көнсығышында Ырымбур өлкәһе менән сик буйында Тиргәлә йылғаһының Саурыш йылғаһына ҡойған урын янында, район үҙәге Похвистнево ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 11 км, Боғорослан ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 14 км һәм Һамар ҡалаһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 145 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Ауыл Тиргәлә йылғаһының уң яры буйлап һуҙылған, төньяҡтан Ғәлиғә Рысай (Рысайкино) ауылы төкөп тора (ике тораҡ пункт фактик рәүештә йылға буйлап 6 км һуҙылған берҙәм ауыл барлыҡҡа килтерә, әммә төрлө ауыл биләмәләрен ҡарайҙар).
Ауыл янынан (Рысай ауылы ситенән) Похвистнево — М5 (Урал) — Клявлино автомобиль юлы үтә.

# Ғәли (Һамар өлкәһе)
## Тарихы

Фараз буйынса ауылға 1618 йылда башҡорттарҙың ҡыпсаҡ ҡәбиләһе вәкиле тархан Киләй Манашев нигеҙ һалған. Киләй Манашевтың ата-бабаһы Гөлбостандың атаһы Ғәли 1479 йылда Ҡазан ханы Ибраһимдан тарханлыҡ дәрәжәһен алған.
1859 йылда ауылда 1 мәсет, 1900 йылда — 2 мәсет һәм мәҙрәсә, 1910 йылда — 3 мәсет һәм мәҙрәсә теркәлгән.

# Ғәли (Һамар өлкәһе)
## Халҡы

1834 йылғы ревизия мәғлүмәттәренә ярашлы, ауылда 305 аҫаба башҡорт һәм 26 керҙәш башҡорт йәшәгән.
1859 йылғы ревизия мәғлүмәттәре буйынса, ауылда 92 ихатала 552 башҡорт йәшәгән, шул иҫәптән 262 ир-егет һәм 290 ҡатын-ҡыҙ.
Урыҫ помещигы Похвистнев ерҙәрҙе үҙ ҡулына алғас Ҡотлоғош (хәҙер Иҫке Похвистнев) ауылынан барлыҡ татарҙарҙы Ғәли ауылына ҡыуған.
1889 йылда ауылда 201 ихатала 1219 мосолман йәшәгән, уларҙың милләттәре — башҡорттар һәм татарҙар.
1910 йылда ауылда 284 ихатала 842 ир-ат һәм 866 ҡатын-ҡыҙ теркәлгән.
2010 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауыл халҡының милли составы: башҡорттар — 96,4 %, урыҫтар — 1,2 %.
# Содошка (йылға)

Содошка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Перешное күле-Перешна йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Содошка (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000000512
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000051
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Клекотынка

Клекотынка (укр. Клекотинка) — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Шаргород районы аша көньяҡҡа табан аға. Мурафанын һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 12 километр. Бассейн майҙаны - 59,0 км².
# Шер-Нядэйта

Шер-Нядэйта (Нядейта-шор) — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Адзьва йылғаһының һул жағалауынан191 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 81 км.

# Шер-Нядэйта
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000070364
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103007036
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡарасай-балҡар теле

Ҡарасай-балҡар теле (рус. Карача́ево-балка́рский, (ҡарасай, балҡар) теле (къарачай-малкъар тил, таулу тил) — Төньяҡ Кавказдағы төрки телле ҡарасайҙар һәм балҡарҙар ҡулланған тел. Хәҙерге атамаһы 1950 йылдарҙа ҡабул ителә, элгәре тау-татар, тау төрки тип атала, сығатай теле тип тә йөрөтөлә.

# Ҡарасай-балҡар теле
## Социолингвистик хәл торошо

2010 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса, Рәсәй Федерацияһында 305 364 кеше балҡарса һөйләшә.
Ethnologue сайты мәғлүмәттәре буйынса донъяла балҡар теллеләр — 310 730. Рәсәйҙән ситтә ҡарасай-балҡар теле Төркиәлә таралған, ҡайһы бер европа илдәрендә, АҠШ-та таралған.
Ҡарасай-балҡар теле Ҡарасай-Черкес һәм Ҡабарҙы-Балҡар Республикаларында дәүләт телдәренең береһе булып тора. Беренсеһендә ул - ҡарасай (карач.-балк. къарачай тил), икенсеһендә балҡар (карач.-балк. малкъар тил) тип атала.
Ҡарасай-балҡар телендә «Заман » һәм «Къарачай» гәзиттәре, «Минги тау» журналы, шулай уҡ балалар өсөн «Нюр» һәм «Илячин» баҫмалары нәшер ителә. Ҡөрьән ҡарасай-балҡар теленә тәржемә ителгән.

# Ҡарасай-балҡар теле
## Яҙмаһы

1920-се йылдарға тиклем ғәрәп яҙма системаһы яраҡлаштырып ҡулланылған. Типография ысулы менән баҫтырып сығарылған ҡарасай-балҡар телендәге иң беренсе табылған китап XIX быуат башына ҡарай.
Ҡарасай-балҡар әлифбаһын латин һәм рус хәрефтәре менән эшләргә ынтылыш 1880-се йылдарҙа башлана. 1924-1939: латиница нигеҙендәге орфография. 1939-ҙан — кириллица нигеҙендә алфавит.
Ҡарасай-балҡар әлифбаһы хәҙер кириллица нигеҙендә генә йөрөтөлә.

# Ҡарасай-балҡар теле
## Яҙмаһы
### Латин әлифбаһы

1924 йылда ҡарасай-балҡар теле өсөн латин әлифбаһы кабул ителә:
| A a | B в | C c | Ç ç | D d | E e | F f | G g |
| Ƣ ƣ | I i | J j | K k | Q q | L l | M m | N n |
| Ꞩ ꞩ | O o | Ө ө | P p | R r | S s | Ş ş | T t |
| Ь ь | U u | V v | Y y | X x | Z z | Ƶ ƶ |
1926 йылда әлифбаға Ꞑꞑ, H h, W w хәрефтәре өҫтәлә.

# Ҡарасай-балҡар теле
## Яҙмаһы
### Хәҙерге ҡарасай-балҡар әлифбаһы

| А а | Б б | В в | Г г | Гъ гъ | Д д | Дж дж | Е е |
| Ё ё | Ж ж | З з | И и | Й й | К к | Къ къ | Л л |
| М м | Н н | Нг нг | О о | П п | Р р | С с | Т т |
| У у | Ф ф | Х х | Ц ц | Ч ч | Ш ш | Щ щ | Ъ ъ |
| Ы ы | ь | Э э | Ю ю | Я я |
# Нурма (Обнара ҡушылдығы)

Нурма — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Обнора йылғаһының һул ярына тамағынан 121 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.

# Нурма (Обнара ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кострома йылғаһы Исады һыу үлсәү посына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300112110000012755
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001275
* Бассейн коды — 08.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Шишов (Исса ҡушылдығы)

Шишов — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Исса йылғаһының һул ярына тамағынан 105 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Шишов (Исса ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010200112110000027346
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002734
* Бассейн коды — 09.01.02.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Вохонка (йылға)

Вохонка — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе, Владимир өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2231/87/502 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Вохонка (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Ногинск ҡалаһынан Орехово-Зуево ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010300612110000031550
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003155
* Бассейн коды — 09.01.03.006
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сыбарайғыр

Сыбарайғыр — Рәсәйҙәге йылға. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мейәс йылғаһының һул ярына тамағынан 418 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Сыбарайғыр
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мейәс йылғаһын индермәйенсә Арғазы һыуһаҡлағысы һыуһаҡлағысынан Силәбе ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500912111200003649
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200364
* Бассейн коды — 14.01.05.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Башҡорт (исем)

Башҡорт — ир-ат исеме.

# Башҡорт (исем)
## Тарихы

Башҡорт хан — Дон ҡыпсаҡтары ханы. Был Дон ҡыпсаҡтары составында башҡорттарҙың ырыу‑ҡәбилә берләшмәләре булыуын күрһәтә. Быны ҡыпсаҡ ырыуы шәжәрәһе лә, Азов буйында ҡыпсаҡ ырыуы башҡорттарының ата‑бабалары йәшәүе тураһындағы мәғлүмәт тә раҫлай.

# Башҡорт (исем)
## Этимологияһы

Н. А. Баскаков, Н. В. Бикбулатов иҫәпләүенсә, «Башҡорт» исеме ҡыпсаҡ берекмәһенең эре ырыу-ҡыбиләһенән килеп сыҡҡан. Был ҡыпсаҡ халҡының формалашыуында боронғо башҡорт элементтары булыуын иҫбатлай, башҡорттарҙың рустар менән тәүге бәйләнештәре тураһында һөйләй.
# Згур-ляр

Згур-ляр — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Аварское Койсу йылғаһының уң ярына тамағынан 73 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Згур-ляр
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сулак йылғаһы , инешенән Чиркейск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07030000112109300001008
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 109300100
* Бассейн коды — 07.03.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 09
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Дерматология

Дерматология (грек. δέρμα, δερματός) — «тире һәм λόγος — клиник медицинаның бер бүлеге; нормаль һәм патологик тиренең структураһын һәм функцияларын, дерматиттар — тире һәм уның өҫтәлмәләре (сәс, тырнаҡтар) ауырыуҙарының этиологияһын һәм патогенезын, диагностикаһын, уларҙы дауалау һәм булдырмай ҡалыу юлдарын өйрәнә; медицинаның тире ауырыуҙарын, уларҙы дауалау һәм иҫкәртеү ысулдарын өйрәнеүсе тармағы; тире төҙөлөшөн, функцияларын, тире ауырыуҙарын һәм уларҙы дауалау, профилактика ысулдарын өйрәнеүсе фән.
Дерматология венерология менән берҙәм дисциплина тәшкил итә, инфекциялы патология менән дә тығыҙ бәйләнештә тора. Тиреләге бактериаль, паразитар, вируслы, бәшмәк ауырыуҙарҙы, токсидермияларҙы айырып өйрәнәләр. Дерматоздарға дистрофия, тире ялҡынһыныуҙары, псориаз, лихена, ҡыуыҡлы дерматоз, лимфома һәм тире шеше, генодерматоз, васкулит, коллагенозлар һәм эпидермис өҫтәлмәләре ауырыуҙары һ.б. керә.