yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Мөхәмәтйәров Альфред Муллағәли улы

Мөхәмәтйәров Альфред Муллағәли улы (23 ғинуар 1935 йыл) — иҡтисадсы, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1995), иҡтисад фәндәре докторы (1984), профессор (1985), Башҡортостан Республикаһының атҡанған фән эшмәкәре (1997).

# Мөхәмәтйәров Альфред Муллағәли улы
## Биографияһы

Альфред Муллағәли улы Мөхәмәтйәров 1935 йылдың 23 ғинуарында БАССР-ҙың Ҡырмыҫҡалы районы Ҡырмыҫҡалы ауылында тыуа.
1957 йылда Өфө авиация институтын тамамлай һәм Өфөләге «100‑сө почта йәшниге» предприятиеһында конструктор булып эшләй, 1962—63 йылдарҙа Өфө приборҙар эшләү заводы мастеры, инженеры.
1963—1966 йылдарҙа аспирантурала уҡый. Кандидатлыҡ диссертацияһын Плеханов исемендәге Мәскәү халыҡ хужалығы институтында 1968 йылда яҡлай.
1966 йылдан башлап Мәскәүҙә Бөтә Союз пленка материалдары ғилми-тикшеренеү институтының бүлек мөдире булып эшләй. Докторлыҡ диссертацияһын шулай уҡ Плеханов исемендәге Мәскәү халыҡ хужалығы институтында 1984 йылда яҡлай.
1974 йылдан Плеханов исемендәге Мәскәү халыҡ хужалығы институтында өлкән уҡытыусы, доцент, профессор була. 1987 йылдан Өфө дәүләт авиация техник университетында эшләй (2003 йылға тиклем финанс һәм иҡтисади анализ кафедраһы мөдире), бер үк ваҡытта 2005—11 йылдарҙа Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһы профессоры һәм 1992—97 йылдарҙа Социаль иҡтисади тикшеренеүҙәр институтында директор урынбаҫары була.
Мөхәмәтйәровтың ғилми эшмәкәрлек даирәһе: сәнәғәт продукцияһын яңыртыу мәсьәләләре; производствоның структураһын үҙгәртеп ҡороу; ғилми-тикшеренеү һәм тәжрибә-конструкторлыҡ эштәрен ойоштороу; инновация процесына идара итеү; төбәктең һәм тармаҡтың ғилми потенциалы; милекте һәм бизнесты баһалау; инновацион менеджмент.
Мөхәмәтйәровтың уҡыусылары араһында 30-лап фән докторы һәм фән кандидаты бар.
Мөхәмәтйәров — Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең төбәк докторлыҡ һәм кандидатлыҡ диссертациялары яҡлау советы рәйесе урынбаҫары, Халыҡ-ара фән һәм белем биреү буйынса славян академияһы мөхбир ағзаһы.

# Мөхәмәтйәров Альфред Муллағәли улы
## Хеҙмәттәре

Мөхәмәтйәров Альфред Муллағәли улы — 150 ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 12 монография авторы.
НПО. Формирование, развитие, эффективность. М.: Экономика, 1981.
Совершенствование хозяйственного расчета в НИИ, КБ. Уфа: Башкнигоиздат, 1984.
Научный потенциал: формирование, структура, эффективность. Уфа: УГАТУ, 2000.
Экономическая энциклопедия регионов России (Республика Башкортостан). М.: Экономика, 2004 (соавтор).
Разработка, внедрение и эксплуатация новой техники. — М.: Московский рабочий, 1979;
Формирование, развитие, эффективность. — М.: Экономика, 1981;
Совершенствование хозяйственного расчета в научно- технических организациях. — Уфа: Башкнигоиздат, 1984;
Хозрасчет и самоуправление коллектива. — М.: Профиздат, 1988.

# Мөхәмәтйәров Альфред Муллағәли улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997)
# Мацхваришиҙа Ҡотҡарыусы Ғайса сиркәүе

Мацхваришиҙа Ҡотҡарыусы Ғайса сиркәүе йәки Мацхвари сиркәүе (груз. მაცხვარიშის მაცხოვრის ეკლესია ), урта быуат православ сиркәүе Самегрело-Земо төбәгендә хәҙер Местиа муниципалитетының өлөшө булған Сванетияның төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан. Был ябай сиркәү 1140 йылда Микаэл Маглакелидзе тарафынан фрескалар менән биҙәлгән. Сиркәү Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы исемлегенә индерелгән

# Мацхваришиҙа Ҡотҡарыусы Ғайса сиркәүе
## Урынлашыуы

Ҡотҡарыусы сиркәүе Мацхвариши ауылы өҫтөндәге уба түбәһендә, диңгеҙ кимәленән 1360 м бейеклектә тора. Сванетияның был өлөшө XIX быуатта ирекле Сванетия булараҡ билдәле. Сиркәүҙә Византия һәм грузин әйберҙәренең коллекцияһы урынлашҡан, уларҙы ғалим Эквтиме Такаишвили 1910 йылда Сванетияға сәйәхәте ваҡытында каталогҡа индергән.

# Мацхваришиҙа Ҡотҡарыусы Ғайса сиркәүе
## Тасуирламаһы

Мацхвари сиркәүе яҡшы эшкәртелгән эзбизташ блоктарҙан төҙөлгән. Сиркәү эсендә иркен залы буй диуарҙар менән бүленгән, көмбәҙе бер аркаға таянған. Сиркәү дүрт тәҙрә менән яҡтыртыла, бер тәҙрә изге урында, икенсеһе көнбайыш яҡта, ҡалған ике тәҙрәһе көньяҡ диуарҙа урынлашҡан. Сиркәүгә өс инеү урыны бар, көньяҡ һәм төньяҡ ишеге тура мөйөшлө формала һәм эске аркалы ҡарындыҡ барабан менән тамамланған. Аркалы нишалар изге урындың тәҙрәһен уратып ала. Тышҡы диуарҙары шыма, ҡасандыр һыланған, көньяҡ фасадта фрескаларҙың ҡалдыҡтары бар. Көньяҡ ҡапҡаһы X-XI быуаттарҙың декоратив ағас эштәре әйбере

# Мацхваришиҙа Ҡотҡарыусы Ғайса сиркәүе
## Фрескалары

Сиркәү интерьеры тулыһынса фрескалар менән биҙәлгән, әммә улар ныҡ зыян күргән. Изге урындан түбәнерәк апостолдарҙың төркөмө һүрәтләнгән, неф диуары өс яҙыуҙан торған христология циклынан тора. Традицион сюжеттарҙан тыш, сиркәүҙә ҡыҙыҡлы ҡабатланмаҫ фресканы күрергә мөмкин, унда Давид Төҙөүсенең улы Деметре I батшаның тәхеткә ултырыу тантанаһы һүрәтләнгән. Был фреска сәнғәтендә Деметре I һәм Дамиандың беҙҙең көндәргә тиклем килеп еткән берҙән-бер һүрәте.
# Аҡ мәсет

1808
Аҡ мәсет — Израилдең Назарет ҡалаһында иң боронғо мәсет. Уның ҡәләм рәүешле манараһы, аҡһыл диуарҙары—Оттоман архитектураһы өлгөһө булып тора.
Мәсет XVIII быуатта Назарет юғары комиссары Шәйех Абдулла әл-Фахоум күҙәтеүендә Мысыр пашаһы Сөләймән аҡсаһына төҙөлгән. Мәсет 1804 һәм 1808 йылдар араһында төҙөлөп бөтә, Шейх Абдулла уның бағыусыһы була һәм мәсеткә үҙе үлгәнсе, 1815 йылға тиклем, идара итә. Шәйех мәсеттең эске ихатаһында ерләнгән.
# Хайма (Лемва ҡушылдығы)

Хайма — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Лемва йылғаһының уң ярына тамағынан 131 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 7 км.

# Хайма (Лемва ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000066855
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006685
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ин-Пех

Ин-Пех — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Васюган йылғаһының уң ярына тамағынан 324 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Ин-Пех
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010800112115200031284
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203128
* Бассейн коды — 13.01.08.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Шувалова Евгения Петровна

Шувалова Евгения Петровна (11 ноябрь 1918 йыл — 31 декабрь 2003 йыл)) — СССР һәм Рәсәй ғалим-медигы, педагог, инфекционист, һаулыҡ һаҡлауҙы ойоштороусы һәм йәмәғәт эшмәкәре. Рәсәй медицина фәндәре академигы (СССР медицина фәндәр академигы— 1991), медицина фәндәре докторы, профессор (1965). И. П. Павлов исемендәге беренсе Ленинград медицина институтын тамамлай, унда инфекция ауырыуҙары һәм эпидемиология кафедраһы мөдиренә тиклем юл үтә, утыҙ йыл буйы уның етәксеһе була (1968—1999), университеттың почётлы докторы. Ленинград — Санкт-Петербург инфекционистары мәктәбенең башлығы.

# Шувалова Евгения Петровна
## Биографияһы

Петришуле мәктәбен тамамлай. Мәктәп йылдарында уҡ табип булырға маҡсат ҡуя.
Беренсе Ленинград медицина институтын ҡыҙыл дипломға тамамлай (1940). Уҡыу йортон тамамлағас, юллама буйынса Башҡортостанға эшкә ебәрелә. 1945 йылда Ленинградҡа ҡайта, унда аспирантураға уҡырға инә һәм уны дифтерия буйынса диссертация менән тамамлай (1949 йылда яҡлай). Шунда уҡ ассистент, доцент, завуч, инфекция ауырыуҙары һәм эпидемиология кафедраһының профессоры (1966 йылдан алып), уны 1968—1999 йылдарҙа етәкләй. 1964 йылда дизентерия буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. Профессорҙың уҡыусылары К. Т. Глухова һәм Б. Л. Итциксон. Уның етәкселеге аҫтында 20-нән ашыу докторлыҡ һәм йөҙгә яҡын кандидатлыҡ диссертациялары яҡлана. Яҡын уҡыусыһы һәм ярҙамсыһы А Г. Рахманова, шулай уҡ уның уҡыусылары араһында — Т. В. Беляева һәм Д. А. Лиознов. Рәсәй инфекционистары ассоциацияһын төҙөү буйынса инициаторҙарҙың береһе һәм Санкт-Петербург инфекционистары ғилми йәмғиәтенең рәйесе булып тора. Медицина журналдарының редколлегия һәм мөхәрририәт советы ағзаһы була

# Шувалова Евгения Петровна
## Ғилми хеҙмәттәре

Сит телдәргә тәржемә ителгән 500-гә яҡын эш авторы, шул иҫәптән 2 дәреслек («Йоғошло ауырыу» һәм «Тропик ауырыуҙар» (ред, 1976)), 19 монография һәм ҡулланмаларҙа табибтар өсөн бүлектәр, Ҙур медицина энциклопедияһында мәҡәләләр, 10 уйлап табыу авторы һәм 10 монотематик йыйынтыҡтың авторы һәм титул мөхәррире, СССР Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә күп һанлы ул ойошторған экспозициялар алтын, көмөш миҙалдар һәм иҫтәлекле бүләктәр менән билдәләнә. Бер нисә тапҡыр баҫылып сыҡҡан «Ошибки в диагностике инфекционных заболеваний» монографияһы ҙур ыңғай резонанс ала.

# Шувалова Евгения Петровна
## Бүләктәре һәм премиялары

«Почёт билдәһе» һәм Почёт ордендары (1997), күп кенә миҙалдар, «Һаулыҡ һаҡлау отличнигы» билдәһе, СССР Һаулыҡ һаҡлау, СССР Медицина фәндәр академияһы һәм Рәсәй медицина фәндәре академияһының почетлы грамоталары менән бүләкләнә.
# Кесе Пожёг

Кесе Пожёг — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Үрге Пожёг йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Кесе Пожёг
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100001853
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100185
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Пономарёвка районы

Пономарёвка райо́ны — Ырымбур өлкәһе районы. Майҙаны — 2069 км².

# Пономарёвка районы
### Тәбиғәте

Район территорияһы Ағиҙел ҡушылдығы Димдең бассейнында ята. Урман майҙаны - 11 мең 865 гектар.

# Пономарёвка районы
## Милли составы

Урыҫтар — 69,9%, татарҙар — 16,8%, мордва — 10,0%.

# Пономарёвка районы
## Билдәле шәхестәр

* Мәсәғүтов Рәфҡәт Мәжит улы (27.07.1928), химик‑технолог. Техник фәндәр докторы (1970), профессор (1975). РСФСР‑ҙың (1989) һәм Башҡорт АССР‑ының (1966) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре, СССР‑ҙың нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы сәнәғәте отличнигы (1988). СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1970). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры. Дүсмәт ауылынан.

# Пономарёвка районы
## Ҡоролош

* Алексеевский ауыл советы
* Борисовский ауыл советы
* Воздвиженский ауыл советы
* Дим ауыл советы
* Дюсмет ауыл советы
* Ефремово-Зыковский ауыл советы
* Ключевский ауыл советы
* Максимовский ауыл советы
* Науырыҙ ауыл советы
* Нижнекузле ауыл советы
* Пономаревский ауыл советы
* Равнинный ауыл советы
* Романовский ауыл советы
* Фадеевский ауыл советы
* Софиеевский ауыл советы

# Пономарёвка районы
## Иҡтисад

Районда 13 нефть ятҡылыҡтары. Башнефть һәм THK – BP менән эшкәртелә.
# Васильева Татьяна Андреевна

Васильева Татьяна Андреевна (1958 йыл) — Рәсәй юрисы, конституцион хоҡуҡтар буйынса белгес; юридик фәндәр докторы (2010); СССР Фәндәр академияһының / Рәсәй Фәндәр академияһының Дәүләт һәм хоҡуҡ фәндәре институтының сағыштырма хоҡуҡ сектор мөдире һәм директоры урынбаҫары; Дәүләт гуманитар фәндәр университетының кеше хоҡуҡтары кафедраһы профессоры; Рәсәй Федерацияһы Президенты Хакимиәте ҡарамағындағы граждандарҙың конституцион хоҡуҡтарын тәьмин итеү буйынса идаралығының эксперт советы ағзаһы.

# Васильева Татьяна Андреевна
## Биографияһы

М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының юридик факультетын тамамлаған (1980). Докторлыҡ диссертацияһы миграция сәйәсәте һәм Европа илдәрендәге гражданлыҡ ҡануниәте мәсвьәләләренә арналған. РФА дәүләт һәм хоҡуҡ институты директоры вазифаһын башҡарыусы (2017).

# Васильева Татьяна Андреевна
## Эштәре

100-ҙән ашыу фәнни баҫма авторы һәм авторҙашы, шул иҫәптән, бер нисә монография авторы ла; ул нигеҙҙә кеше хоҡуҡтары проблемалары һәм миграция ҡануниәте мәсьәләләре менән шөғөлләнә:
* Областная автономия в Италии : (Правовые аспекты) : Учеб. пособие / Т. А. Васильева; МГУ им. М. В. Ломоносова, Юрид. фак. — М. : Изд-во МГУ, 1987. — 91 с.
* Как написать закон. — М.: Юрайт (2012);
* Косвенный иск в цивилистическом процессе : (сравнительно-правовое исследование) / Т. А. Васильева. — Москва : Статут, 2015. — 158 с. : ил.; 21 см; ISBN 978-5-8354-1171-9 : 500 экз.
* Права человека : учебник / Васильева Т. А. и др. ; отв. ред. Е.&nbsp;А.&nbsp;Лукашева ; Ин-т государства и права РАН. — 3-е изд., перераб. — Москва : Норма : ИНФРА-М, 2015. — 511 с.; 22 см; ISBN 978-5-91768-578-6.
* Трансформации прав человека в современном мире = Human rights transformations in the modern world : монография / Н.&nbsp;В.&nbsp;Варламова, Т. А. Васильева, Н. А. Воронина и др. ; отв. ред. А.&nbsp;Н.&nbsp;Савенков; Институт государства и права Российской академии наук. — Москва : Норма : ИНФРА-М, 2018. — 255 с.; 22 см; ISBN 978-5-91768-933-3.
* Институты публичной власти в условиях глобализации = Public Authorities in the Context of Globalization : монография / Варламова Н. В., Васильева Т. А., Дидикин А. Б. и др.; под редакцией доктора юридических наук Т. А. Васильевой, кандидата юридических наук Н. В. Варламовой ; Институт государства и права Российской академии наук. — Москва : НОРМА : ИНФРА-М, 2020. — 271 с.; 22 см; ISBN 978-5-00156-026-5 : 500 экз.
* Эволюция конституционно-правового статуса иностранцев в странах западной демократии // Государство и право. 2009. № 3.
* Эволюция института гражданства Европейского союза // Государство и право. 2007. № 12.
# Тансу-Яга

Тансу-Яга — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Надым йылғаһының уң ярына тамағынан 466 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Тансу-Яга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15030000112115300047378
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304737
* Бассейн коды — 15.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Рассольная (Вижая ҡушылдығы)

Рассольная — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вижай йылғаһының һул ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Рассольная (Вижая ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100712111100011856
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101185
* Бассейн коды — 10.01.01.007
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ғөшөр

Ғөшөр (унынсы өлөш) — Исламда күп мәғәнәгә эйә төшөнсә, ундан бер өлөш һалым йәки йыйым, төшөмдөң ундан бере.
Ғөшөр- мосолмандарҙа ярлылар файҙаһына алына торған саҙаҡа. Ул үҫтерелгән йәшелсә -емештән, умарталыҡ тотҡан кешенең балынан алына. Ул бөтә уңыштың ундан бер өлөшөн тәшкил итергә тейеш. Бирелгән хәйерҙең күләме биреүсенең үҙенең ихтыярында, ни тиклем күберәк бирһәң, шул хәтле сауабы күберәк була. Бында ҡул менән һыу ташып һибеп үҫтерелгән йәшелсә инмәй. Ғөшөрҙөң зәкәттән айырмаһы шунда: ғөшөр алынған уңыштан бирелһә, фытыр саҙаҡаһы ғаилә иҫәбенән, йәғни йән башынан бүленгән хәйер. Ғөшөр Ислам дине тотҡан илдәрҙә дәүләт ҡаҙнаһына бирелә, ә Рәсәйҙә элек һәм хәҙерге заманда ярлыларға таратыла, руханиҙарға, мәҙрәсәлә уҡыған шәкерттәргә бирелә.
Ғөшөр түләү мотлаҡлығы Ҡөрьәндә, Сөннәттә раҫланған һәм ислам ғөләмәләре тарафынан да фәтеүә сығарылған (иджмә)$^{[1]}$:
* Ул — терәүҙәрҙә һәм терәүһеҙ үҫә торған баҡсаларҙы бар ҡылды, һәм төрлө емешле хөрмә ағастарын һәм төрлө орлоҡло игендәрҙе, һәм зәйтүнде, һәм анарҙы — оҡшаш һәм оҡшаш түгелдәрен. Улар емеш биргәс, емештәрен ашағыҙ, һәм урған саҡта тейешлеһен түләгеҙ, тик исраф ҡылмағыҙ. Ысынлап та, Ул исраф ҡылыусыларҙы яратмай!
* Әл-Әнғәм 6:141
Саҙаҡа биреү тураһында: сиктән сыҡмағыҙ, йәғни ҡулығыҙҙағы нәмәнең һәммәһен бер юлы биреп бөтөрөп, үҙегеҙ аптырап ҡалмағыҙ. Шулай уҡ - һаранлыҡта сиктән сыҡмағыҙ, тип әйтеү ҙә. Аллаһы Тәғәлә белеүсерәк.
# Амарант

?Амарант :
Үҫемлектең дөйөм күренеше :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Үҫемлектәр |
| Бүлексә: | Сәскәлеләр |
| Класс: | Ике өлөшлөләр |
| Тәртип: | Ҡәнәфер сәскәлеләр |
| Ғаилә: | Амарант |
| Суб-ғаилә: | Amaranthoideae |
| Ырыу: | Амарант |
Латинса исеме :
Amaranthus L., 1753 :
Төрҙәре :
Acanthochiton Torr.
Acnida L.
Amblogyna Raf.
Euxolus Raf.
Goerziella Urb.
Mengea Schauer
Montelia A. Gray
Sarratia Moq. :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 20715 NCBI 3564 |
Амара́нт (лат. Amaránthus) — амаранттар ғаиләһенән бер йыллыҡ үҫемлек ырыуы. Һепертке башлы амарант (Amaranthus paniculatus), ҡойроҡло амарант (Amaranthus caudatus) үҫтерелә.
Килеп сығышы Мексиканан, унда боронғо замандарҙан бирле туҡлыныу һәм мал аҙығы булараҡ игелгән. Аҡһымға бай һәм мул уңыш бирә торған аҙыҡ культураһы. Йәшел массаһында аҡһым күп, шәкәр аҙ һәм, Ғәҙәттә, кукуруз менән бергә генә силослана. Мөгөҙлө эре мал һәм сусҡалар өсөн яҡшы аҙыҡ һанала. Майҙың 2-се яртыһында, тупраҡ 10—12 °C ҡа тиклем йылынғас, СО-4,2 йәшелсә сәскесе ярҙамында киң рәтле ысул менән сәселә. Сәсеү нормаһы — 0,8—1 кг/га, орлоҡто тупраҡҡа күмдереү тирәнлеге 1,5—2 см. Ғәмәлдә амарантты кукуруз менән буй-буй аралаштырып сәсеү ҡулланыла. Йәшел массуның уңышы гектарыннан 500 центнерға етергә мөмкин.

# Амарант
## Сығанаҡ

* Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008 2013 йыл 7 декабрь архивланған. (тат.)
# Аласабыр

Аласабыр(урыҫ. пеганка) диалектарҙа әйтәлештәре: аласыбар, алазыбар, ағалағаҙ.- ҡаҙ ғаиләһенән булған һыу ҡошо

# Аласабыр
## Ҡылыҡһырлама

Өйрәктән ҙурыраҡ. Башы һәм муйыны ҡара йәшел, яурындары ҡара, түше ерән. Ҡорһаҡ йөнө, ҡанат ҡауырһындары ҡара һоро. Күкрәк аҫты, арҡаһының урта өлөшө, ҡанат төптәре, ҡабырғалары, ҡойроғо аҡ. Ата өйрәктең ҡыҙыл суҡышы төбөндә ҙур ғына ҡыҙыл һөйәле бар. Башҡа өйрәктәр менән бутау мөмкин түгел.

# Аласабыр
## Тауышы

Ата ҡош яҙғыһын һыҙғыра, башҡ ваҡытта инә өйрәк кеүек бажҡылдай. Инә ҡош бынан башҡа тоноҡ ҡына «ҡор-ҡор» тигән тауыш сығара.

# Аласабыр
## Туҡланыуы

Балыҡ, һыу үҫемлектәре һәм бөжәктәре менән туҡлана.

# Аласабыр
## Йәшәү рәүеше

Күсмә ҡош. Һирәк осрай. Ояһы ерҙә, өңдәрҙә. Йыш ҡына төлкө һәм бурһыҡтарҙың ташландыҡ өңдәрен файҙалана. 7-12 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Мамығы өсөн аулайҙар. Ите ашауға яраҡһыҙ.
# Әбделмәнов Илшат Ғаяз улы

Әбделмәнов Илшат Ғаяз улы (15 июнь 1941 йыл — 25 июль 2007 йыл) — тау инженеры. Техник фәндәре докторы (1995), профессор (1995).

# Әбделмәнов Илшат Ғаяз улы
## Биографияһы

Илшат Ғаяз улы Әбделмәнов 1941 йылдың 15 июнендә Башҡортостан АССР-ы Хәйбулла районы Оло Әбеш ауылында тыуған.
1959—1961 йылдарҙа Силәбе өлкәһе Вишневогорск мәғдән идаралығында һәм Салауат ҡалаһындағы 18-се комбинатта эшләй.
1971 йылдан Германия Демократик Республикаһында эшләй.
1976—1990 йылдарҙа Мәскәү геология-разведка институтының өлкән фәнни хеҙмәткәре, лаборатория мөдире булып эшләй.
1990—1991 йылдарҙа һәм 1994 йылдан «Экогеоцентр» фәнни-производство үҙәгенең директоры һәм бер үк ваҡытта «Металинк» ААЙ директоры вазифаларын башҡара.
1991—1994 йылдарҙа «Наука» Рәсәй концерны генераль директорының урынбаҫары, генераль урынаҫары вазифаларын үтәй.
2007 йылдың 25 июлендә Мәскәү ҡалаһында вафат була.

# Әбделмәнов Илшат Ғаяз улы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Фәнни тикшеренеүҙәре экологик хәүефһеҙлекте иҫәпкә алып урын һәм башҡа металдарҙы мәғдәндән ер аҫтынан сығарыу технологияһын эшләүгә бағышланған.
200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 150-нән ашыу уйлап сығарыуҙар авторы.

# Әбделмәнов Илшат Ғаяз улы
## Хеҙмәттәре

* Комплексы подземного выщелачивания. — М., 1992. (авторҙаш)
* Подземное выщелачивание полиэлементных руд. — М., 1998. (авторҙаш)
* Горно-химическая технология добыча урана. — М., 2001. (авторҙаш)
# Анораха-Яха (Салем-Лекабтамбда ҡушылдығы)

Анораха-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО/ Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Салем-Лекабтамбда йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Анораха-Яха (Салем-Лекабтамбда ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300079846
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307984
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кешенең йыуан эсәге

Йыуан эсәк (лат. intestinum crassum) — аш һеңдереү трактының, атап әйткәндә эсәктәрҙең, аҫҡы, тамамланған өлөшө, башлыса шунда һыу тәнгә һеңә һәм аҙыҡ иҙмәһе (химус) тиҙәккә әүерелә. Артҡы эсәктең сығарылмаһы булып тора.
Йыуан эсәктең көбө нәҙек эсәктекенән ҡалыныраҡ булған өсөн ул шулай аталған да инде. Шулай уҡ диаметры ла нәҙек эсәктекенән киңерәк.
Эсәктең баугиний ҡапҡасы тип аталған урынынан анусҡа (йәғни, артҡы юлға) тиклемге өлөшө йыуан эсәк тип атала.
Кешенең йыуан эсәгендә анатомия күҙлегенән ошондай бүлемдәр бар:
* һуҡыр эсәк (лат. caecum, рус. слепая кишка человека), селәүсен кеүек үҫентеһе бар (лат. appendix vermiformis, лат. червеобразный отросток );
* туҡ эсәк (лат. colon, рус. ободочная кишка человека) үҙенең өлөштәре ошондай:
** өҫкә ҡараған туҡ эсәк (лат. colon ascendens, рус. восходящая ободочная кишка человека);
** арҡыры ятҡан туҡ эсәк (лат. colon transversum, рус. поперечная ободочная кишка человека);
** аҫҡа ҡараған туҡ эсәк (лат. colon descendens, рус. нисходящая ободочная кишка человека);
** сигма рәүешле туҡ эсәк (лат. colon sigmoideum, рус. сигмовидная ободочная кишка человека);
* тура эсәк, (лат. rectum, рус. прямая кишка человека)), киң өлөшө — тура эсәк ампулаһы (лат. ampulla recti, рус. ампула прямой кишки)), һәм тамамланыуға табан нәҙегәйгән өлөшө — артҡы юл каналы (лат. canalis analis, рус. заднепроходной канал)), ул анус менән тамамлана (лат. anus, рус. анус человека)).
Йыуан эсәк кешенең ҡорһаҡ ҡыуышлығында һәм кесе таз һөйәге ҡыуышлығында урынлашҡан, оҙонлоғо 1,5 — 2 м.
# Суран (Кобра ҡушылдығы)

Суран — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кобра йылғаһының уң ярына тамағынан 253 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 57 км.

# Суран (Кобра ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300212111100030689
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103068
* Бассейн коды — 10.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1