yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Дресвянка (Урапа ҡушылдығы)

Дресвянка — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Урап йылғаһының уң ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Дресвянка (Урапа ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200412115200003248
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200324
* Бассейн коды — 13.01.02.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Алишкина Клара Таһир ҡыҙы

Алишкина Клара Таһир ҡыҙы (12 май 1933 йыл) — мәғариф ветераны, БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1975). Нуриман районының почётлы гражданы (2012).

# Алишкина Клара Таһир ҡыҙы
## Биографияһы

Клара Таһир ҡыҙы 1933 йылдың 12 майында Башҡорт АССР-ының хәҙерге Нуриман районында уҡытыусылар ғаиләһендә тыуған. 1941 йылда Клара Нуриман районы Основый Лог ауылы ете йыллыҡ мәктәбенең 1-се класына уҡырға төшә. Дүрт класты тамамлағас, Ҡыҙылъяр урта мәктәбенә уҡырға бара. Ә 10-сы класты 1951 йылда Ҡыҙыл Шишмә урта мәктәбендә тамамлай. Шул уҡ йылды Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институтының физика-математика факультетына уҡырға инә һәм уны 1955 йылда отличие менән тамамлай.
Республика Мәғариф министрлығы йүнәлтмәһе менән Покровка (хәҙерге Благовещен) районы Бедеево-Поляна урта мәктәбенә эшкә ебәрелә, 11 йыл математика уҡыта, биш йыл ошо мәктәптең уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса завучы була.
1966 йылда ата-әсәһе эргәһенә Ҡыҙылъярға ҡайта, урта мәктәпкә математика уҡытыусыһы булып урынлаша.
1967—1969 йылдарҙа кластан тыш һәм мәктәптән тыш эште ойоштороусы була.
1969—1980 йылдарҙа математика уҡыта.
1980 йылдың авгусында уҡытыу-тәрбиә эше буйынса завуч итеп тәғәйенләнә.
1991 йылдың 1 авгусында хаҡлы ялға сыға, әммә 1994 йылда ҡабат эшкә килә һәм 2008 йылдың 1 сентябренә тиклем эшләй.
Клара Таһир ҡыҙы Алишкинаның дөйөм педагогик стажы 47 йылдан ашыу.
Клара Таһир ҡыҙы Алишкинаның күп йыллыҡ емешле хеҙмәте лайыҡлы баһа алған. Ул, РСФСР Мәғариф министрлығының, Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығы һәм Профсоюздар өлкә комитетының, партия район комитеты һәм район Советы башҡарма комитетының, район халыҡ мәғарифы бүлегенең Почёт грамоталары менән бүләкләнгән. 1975 йылда уға «БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы» тигән исем бирелә.
# Ҡушан батшалығы

Ҡушан батшалығы (бактр. Κυϸανο, Кушано; санскр. कुषाण राजवंश Кушана раджавамша; БГС: Guṣāṇa-vaṃśa; парф. 𐭊𐭅𐭔𐭍 𐭇𐭔𐭕𐭓, Kušan-xšaθr; ҡыт. 貴霜王朝, Гуйшуан, б.э. I—III быуатындағы боронғо дәүләт.) — хәҙерге Урта Азия, Афғанстан, Пакистан, Төньяҡ Һиндостан территорияһындағы боронғо дәүләт. Уның сәскә атыу осоро б. э. 105—250 йылдарына тура килә.
Ҡайһы бер теориялар буйынса, күсмә Ҡушан батшалығына иран халыҡтары тохар (ҡыт. юэчжи) нигеҙ һалған. Уларҙың территорияларында хәҙер синьцзян-уйғыр автономиялы районы. Был дәүләт Рим, Фарсы һәм Ҡытай менән дипломатик бәйләнештә булған.
Ҡушан батшалығы халыҡтары төрлө этник төркөмдәргә ҡарай һәм көнсығыш-иран (ҡушан, бактрий һәм башҡа) телдәрендә һөйләшә. Ҡушан батшалығында үҫешкән грек-буддизм дине булған. Донъя цивилизацияһы мәҙәниәте тарихында Ҡушан, күп халыҡтарҙың ҡаҙаныштарын берләштереп, ҙур эҙ ҡалдырған.
Ҡушан империяһының булыу факты тарихсылар тарафынан бары тик XIX быуаттың уртаһында танылған. Ҡушан империяһы тураһындағы һаҡланған мәғлүмәттәр эпизодик торошло һәм ҡаршылыҡлы. Уның тарихы һәм хронологияһы тәңкәләр, ҡытай йылъяҙмаһы (мәҫәлән, «Хоу Хань Шу» — һуңғы Хань династияһы тарихы), шулай уҡ һинд һәм грек танытмалары буйынса тергеҙелгән. Батшаларҙың исеме һәм хронологиялары тураһында тарихсылар һаман бәхәсләшә.

# Ҡушан батшалығы
## Тарих

Ҡушан дәүләтенең төп биләмәһе булып Бактрия тора. Грек-Бактрия дәүләте ҡолатылғандан һуң бында төрлө сәйәси ваҡ берәмектәр барлыҡҡа килгән, уларҙың башында етәкселәре торған, шул иҫәптән грек бактрия власын юҡҡа сығарған күсмә ҡәбиләләрҙең башлыҡтары был батшалыҡта етәкселек иткән. Күсмә ҡәбиләләр ултыраҡ халыҡтарҙың мәҙәниәте традицияларын бик тиҙ отоп алған. Атап әйткәндә, был турала Виктор Сарианиди етекселегендәге афған һәм совет архелогтары тапҡан кәшәнәләр һөйләй.
Б.э. I быуатында бөтә Бактрия территорияһында каналдар үткәрелә, оазистарҙа игенселек барлыҡҡа килә, ҡалалар төҙөлә.
# Корчвож

Корчвож — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ёлва-Мезенская йылғаһының һул ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.

# Корчвож
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000043384
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004338
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Яңы Ҡоҙаш

Яңы Ҡоҙаш — топоним.

# Яңы Ҡоҙаш
## Мәҡәләләр

* Яңы Ҡоҙаш (Тәтешле районы) — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл.
* Яңы Ҡоҙаш (Яңауыл районы) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл.
# Космодром

Космодром («йыһан» һәм боронғо грек телендә δρόμος «йүгереү өсөн урын») — осош участкаһында йыһан тәғәйенләнешендәге ракеталарҙы осороу һәм контролдә, әҙерлек кимәлендә тотоу, эшләтеп ебәреүгә әҙерләү, осошто контролдә тотоу өсөн тәғәйенләнгән ҡоролмалар комплексы урынлашҡан биләмә. Исеме самолёттар өсөн тәғәйенләнгән аэродромға оҡшаш бирелгән. Ғәҙәттә, космодромдар ҙур майҙанды биләй һәм, осош ваҡытында айырылған бүлкәттәр торлаҡтарға йәки күрше осоу майҙансыҡтарына зыян килтермәһен өсөн, халыҡ тығыҙ йәшәгән урындарҙан алыҫта урынлаша.
Космодром өсөн отошло урын экваторҙа, бында ракета-йөрөтөүсе Ерҙең әйләнеү энергияһын тулыраҡ файҙалана ала. Урта киңлектәрҙәге космодромдан осоролған ракета менән сағыштырғанда экваторҙан ебәрелгән ракета яғыулыҡтың яҡынса 10 процентын экономиялай ала. Шуға ярашлы, шул уҡ йөрөтөүсе орбитаға күберәк файҙалы йөк сығара ала. Экваторҙан орбитаға теләһә ниндәй ауышлыҡ менән осорорға мөмкин. Экваторҙа йыһанға ракеталар осорорға һәләтле дәүләттәр шул тиклем күп булмағанлыҡтан, диңгеҙҙә урынлашҡан космодромдар проекттары барлыҡҡа килә.

# Космодром
## Статистика

2019 йылда планета космодромдарынан йыһан ракеталарын осороу иҫәбе түбәндәгесә булды:
| Осоу урыны | Ил | Осороуҙар һаны | Осороуҙар һаны | Осороуҙар һаны | Осороуҙар һаны | Иҫкәрмәләр |
| Осоу урыны | Ил | Бөтәһе | Уңышлы | Уңышһыҙ | Өлөшләтә. уңышлы. | Иҫкәрмәләр |
| Сичан | | 13 | 13 | | | |
| Байконур | | 13 | 13 | | | |
| Канаверал Мороно | | 12 | 12 | | | |
| Тайюань | | 10 | 9 | 1 | | |
| Цзюцюань | | 9 | 8 | 1 | | |
| Куру | | 9 | 8 | 1 | | |
| Плесецк | | 8 | 8 | | | |
| Rocket Lab LC-1 | | 6 | 6 | | | |
| Шрихарикота | | 6 | 6 | | | |
| Ванденберг базаһы | | 3 | 3 | | | |
| КЕННЕДИ КЦ | | 3 | 3 | | | |
| MARS | | 2 | 2 | | | |
| Семнан | | 2 | | 2 | | |
| Утиноура | | 1 | 1 | | | |
| Һары диңгеҙҙәге мобиль платформа | | 1 | 1 | | | |
| Көнсығыш | | 1 | 1 | | | |
| | | 1 | 1 | | | |
| «Старгейзер» самолеты | | 1 | 1 | | | |
| Вэньчан | | 1 | 1 | | | |

# Космодром
## Космодромдар

Курсив менән эшен туҡтатҡан космодромдар айырып күрһәтелә.

# Космодром
## Космодромдар
### Исемлек

Төҫ менән космодром статусына етмәгән старт комплекстары һәм майҙансыҡтар бүленгән (2016 йылдың ноябренә ҡарата).

# Космодром
## Мобиль космодромдар

2018 йылдың 25 декабрендә S7 Space компанияһы алыҫ йыһанға осҡанға тиклем караптарҙы хеҙмәтләндереү өсөн орбиталь космодром булдырыу проектын тормошҡа ашырыу тураһында иғлан итә.
# Лапсарь

Лапсарь — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сизьма йылғаһының һул ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Лапсарь
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200312110000008483
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000848
* Бассейн коды — 08.01.02.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Тоҙло (Ҡырым)

Тоҙло (ҡырымтат. Tuzlı), Рәсәй Империяһы заманынан бирле урыҫса рәсми исеме Михайловка ла билдәле (укр. Михайлівка, Тузли, рус. Михайловка, Тузлы) - Ҡырымда урынлашҡан ауыл, Саҡ районына ҡарай. 2007 йылғы мәғлүмәткә ярашлы, ауылда 3 510 кеше йәшәп ята.
# Гросвайчен

Гросвайчен (нем. Gro?weitzschen) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3048 кеше йәшәй. Майҙаны — 44,52 км². Диңгеҙ кимәленән 239 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 4720 һәм автомобиль коды DL.
# Сол Русская

Cол Русская — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Русская йылғаһының һул ярына тамағынан 243 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.

# Сол Русская
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300070424
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307042
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ғәйнетдинов Исмәғил Ғәли улы

Ғәйнетдинов Исмәғил Ғәли улы (10 февраль 1908 йыл — 1977 йыл) — архитектор, рәссам, педагог. 1949—1977 йылдарҙа Мәскәү архитектура институты уҡытыусыһы. СССР Архитектурҙар союзы ағзаһы. Архитектура кандидаты, профессор (1967). Өфөләге Салауат Юлаев һәйкәле архитекторы. Башҡорт АССР-ының, Татар АССР-ының һәм Төньяҡ-Осетин АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.

# Ғәйнетдинов Исмәғил Ғәли улы
## Биографияһы

Исмәғил Ғәли улы Ғәйнетдинов 1908 йылдың 10 февралендә Рәсәй империяһының Ҡазан губернаһы Олы Мәңгәр ауылында тыуған.
1924—1927 йылдарҙа Силәбенең 2-се мәктәбендә уҡый.
1927 йылда Ҡазан индустриаль техникумына (1930 йылдан Ҡазан инженер-төҙөлөш институты) уҡырға инә һәм 1931 йылда «инженер-төҙөүсе» дипломын ала.
Уның проекттар буйынса Салауат Юлаев һәйкәле, Коста Хетагуров һәйкәле, Муса Йәлил исемендәге Татар дәүләт опера һәм балет театры бинаһы, Ҡазан йылға вокзалы (1962) төҙөлә.
1977 йылда Мәскәүҙә вафат була. Васыятына ярашлы, Ҡазан ҡалаһында ерләнә.
# Гадалова Лидия Семёновна

Гадалова Лидия Семеновна (21 август 1929 — 18 август 2017) — совет ауыл хужалығы алдынғыһы, Мәскәү өлкәһе Ленин районының Ленин исемендәге совхозының һауынсыһы Мәскәү өлкәһе, Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры (1983).

# Гадалова Лидия Семёновна
## Биографияһы

Гадалова Лидия Семеновна Мәскәү өлкәһе Ленин районының Картино ауылында 1929 йылда тыуған. 1946 йылда тыуған ауылындағы Мичурин исемендәге колхозда хеҙмәт юлын башлап ебәрә. Гадалова Лидия Семеновна колхоздың һөтсөлөк фермаһында һауынсы булып эшләй. Ул эш лә гән колхоз 1960 йылда Мәскәү өлкәһенең Ленин районы Ленин исемендәге совхозға үҙгәртелә. 36 йыл буйына Мильковский совхозы фермаһы нда эш ләй. Тәүгеләрҙән булып һыйырҙарҙы машиналар ярҙамында һауыүҙы үҙләштерә. Гадалова Лидия Семеновна һәр һыйырҙан йылына 6000 килограмм һөт һауып ала.
Гадалова Лидия Семеновна даими рәүештә һәр саҡ яҡшы һөҙөмтәләр күрһәтеп, алдынғы була. Хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә ҡатнаша.
1975 йылдың 14 февралендә СССР Юғары Советы Президиумының Указына ярашлы III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены менән бүләкләнә.
1976 йылдың 23 декабрендә СССР Юғары Советы Президиумының Указына ярашлы II дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены менән бүләкләнә.
1983 йылдың 7 ғинуарында социалистик йөкләмәләрҙе арттырып үтәүгә ирешкәне, малсылыҡ продукцияһы буйынса планды ваҡытында үтәгәне өсөн Гадалова Лидия Семеновна СССР Юғары Советы Президиумының Указына ярашлы I дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены менән бүләкләнә. Хеҙмәт даны ордены тулы кавалеры була.
Тыуған ауылында йәшәй. 2017 йылдың 18 авгусында вафат була. Ауыл зыяратында ерләнгән.

# Гадалова Лидия Семёновна
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* I дәрәжә Хеҙмәт даны ордены(07.01.1983);
* II дәрәжә Хеҙмәт даны ордены (23.12.1976);
* III дәрәжә Хеҙмәт даны ордены (14.02.1975).

# Гадалова Лидия Семёновна
## Иҫкәрмә

* ↑ Администрация Ленинского района Московской области - Полные Кавалеры Ордена Трудовой Славы (билдәһеҙ). adm-vidnoe.ru. Дата обращения: 16 апрель 2020. 2020 йыл 12 февраль архивланған.
# Кесе Цивиль

Кесе Цивиль — Рәсәй йылғаһы. Сыуашстан биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/1939/55 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 129 км.

# Кесе Цивиль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цивиль йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга ҡушылдыҡтары Ҡуйылыһыу аралығында, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400412112100000285
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100028
* Бассейн коды — 08.01.04.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Пластинка айғолаҡлылар

Пластинка айғолаҡлылар(лат. Bivalvia, (рус. Двустворчатые) —ер йөҙөнөң бөтә урындарында тоҙло һәм сөсө һыуҙа йәшәй, ҡайһы берҙәренең ҡабырсыҡтары перламутр һәм ынйы бирә торған ике ҡабырсаҡлы моллюскылар йәки ҡусҡарҙар ; тәндәре ян-яҡтан йәйенке һәм ике ҡапҡаслы ҡабырсаҡ эсенде урынлашкан.
Был синыҡа устрицалар, мидилар, диңгеҙ тараҡтары керә. Пластинка айғолаҡлылар туҡлыныуы буйынса фильтраторҙар, улырҙын башы һәм радула (ауыҙ аппараты) юҡ. Иң күп таралғаннары - тешһеҙ ҡусҡарҙар, дрейсеналар, перловицалар, шаровиктар, бөрсөклөләр. Был төркөм моллюсклары өсөн арҡа яғында ҡушылған ян ҡабырсаҡлы ике ҡапҡас, шулай уҡ баш һәм ҡырғыслы йотҡолоҡ редукцияһы хас. Һыу мөхитендә йәшәй. Пластинкалы һаңаҡтар пары (пластинка һаңаклылар - Lamellebranchia исеме шунан) ярҙамында һулайҙар. Һыуҙы йөҙмә киҫәксәләрҙән таҙартыуҙа актив ҡатнашып, фильтрация ысулы менән туҡланалар. Эре ике ҡабырсаҡлы моллюсклар - аҙыҡ буларак, перловицалар һәм тешһеҙ ҡусҡарҙар ҡабырсаҡтар төймәләр етештереүҙә ҡулланыла.
# Оло Стрелка йырыны

Оло Стрелка йырыны — Рәсәйҙәге йылға. Һамар өлкәһе, Ульянов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сызранка йылғаһының уң ярына тамағынан 0,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Оло Стрелка йырыны
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001512112100009248
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100924
* Бассейн коды — 11.01.00.015
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Перт (Шотландия)

Перт (ингл. Perth, гэлск. Peairt, скотс. Perth) — Шотландияның үҙәк өлөшөндәге ҡала. Перт-энд-Кинросс округының административ үҙәге (1975 йылға тиклем — Пертшир графлығының административ үҙәге).

# Перт (Шотландия)
## Географияһы

«Урман» йәки «әрәмәлек» тигәнде аңлатҡан Перттың кельт атамаһы уны III—IX быуаттар менән даталауға мөмкинлек бирә. Әммә Перттан төньяҡта рим форты Бертаның барлығы ҡалаға римлеләрҙең нигеҙ һалыуына ишара яһай. Археологик мәғлүмәттәр ҡаланың X быуатта барлығын иҫбатлай, ә беренсе тапҡыр Пертты йылъяҙмала телгә алыу XII быуатҡа ҡарай, сөнки ул ваҡытта хартия тарафынан уға ҡала статусы бирелә.
Пертшир беренсе тапҡыр Кеннет Мак Аллин арҡаһында билдәлелек ала, ул 838 йылда берләшкән Шотландияның беренсе короле була. Нәҡ ул Перт менән йәнәш Сконға легендар Яҙмыш Ташын килтерә, шунан алып уның түбәһендә бөтә тәхеткә ултырыу тантаналары башҡарыла. Был урында ҙур аббатлыҡ үҫеп сыға. Англия короле Эдуард I 1296 йылда изге ташты алып сыҡһа ла, Скон короллек үҙәге булып ҡала һәм был ваҡиға Перттың үҫешенә булышлыҡ итә.
2012 йылдың 14 мартында Перт ҡалаһы королева Елизавета II тәхеткә ултырыуының гәүһәр юбилейы хөрмәтенә Челмсфорд һәм Сент Асеф ҡалалары менән бергә «сити» статусын ала.

# Перт (Шотландия)
## Туғандаш ҡалалар

* Ашаффенбург, Германия
* Быдгощ, Польша
* Хайкоу, Хайнань, Ҡытай
* Пертт, Канада
* Псков, Рәсәй
* ↑ archINFORM (нем.) — 1994.
* ↑ http://enfaohn.hainan.gov.cn/wsbSR/wsbSC/index_m.html
* ↑ Heritage
* ↑ https://perth.wa.gov.au/council/partnerships/sister-cities
# Вәхитов

Вәхитов — фамилия.
* Вәхитов Азат Марат улы (1973) — спортсы. Кикбоксинг буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1994), бокс буйынса Рәсәйҙең спорт мастеры (1992).
* Вәхитов Аҡмал Ғилфан улы (1900—1957) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948).
* Вәхитов Венер Абсаттар улы (1945) — биохимик, молекуляр биолог.
* Вәхитов Ғәбделхай Ҡәйүм улы (1918—1978) — драматург, шағир.
* Вәхитов Ғәҙел Ғәләүетдин улы (1928—2014) — инженер-нефтсе.
* Вәхитов Ғәли Хәйрулла улы (1903—?) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
* Вәхитов Йәнғәли Арыҫлан улы (1932—2003) — атаҡлы бейеүсе, данлыҡлы хореограф. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1957), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995).
* Вәхитов Зәйнулла Вәхит улы (1906—1942) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
* Вәхитов Ҡәнзәфәр Йомаҙил улы (1928) — журналист.
* Вәхитов Мөжип Вәхит улы (1916—2000) — педагог, тыуған яҡты өйрәнеүсе, комсомол һәм йәмәғәт эшмәкәре.
* Вәхитов Радик Шакир улы (1948) — ғалим-инженер, юғары мәктәп уҡытыусыһы, журналист, тарихсы. Техник фәндәр кандидаты (1975).
* Вәхитов Рауил Сәми улы (1929—2000) — физик‑химик. Химия фәндәре докторы (1977), профессор (1978). БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1979).
* Вәхитов Раян Йәләй улы (1936) — инженер-нефтсе, техник фәндәр кандидаты (1974).
* Вәхитов Риф Хәйрулла улы (1940—2021) — комсомол, партия, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре.
* Вәхитов Роберт Миңлислам улы (1952) — физик. Физика-математика фәндәре докторы (2001), профессор (2003). Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәре (2016).
* Вәхитов Салауат Венер улы (1961) — журналист, шағир һәм яҙыусы.
* Вәхитов Фәйез Фәтих улы (1916–2006) — актёр. БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1977).
* Вәхитов Фәрит Назар улы (1933) — журналист. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2011).
* Вәхитов Шакир Ҡазыхан улы (1925—2004) — юрист. Юридик фәндәре кандидаты (1970), профессор (1987). РСФСР‑ҙың атҡаҙанған юрисы (1982).
* Вәхитов Шәүәли Мөхәмәт улы (1932 т.) — һауынсы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966), БАССР-ҙың атҡаҙанған малсыһы (1973).
* Вәхитов Әнүр Хисмәт улы (1932—1984) — яҙыусы.
* Вәхитов Ярулла Хәлиулла улы (1907—1994) — хужалыҡ эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
# Голиз һарайы

Голиз һарайы (нем. Gohliser SchlösschenGohliser Schlösschen) — XVIII быуаттың икенсе яртыһында ҡасандыр Лейпциг ҡалаһында булған айырым йорт.

# Голиз һарайы
## Тарихи очерк

1755—1756 йылдарҙа Лейпциг ҡала советнигы Иоганн Каспар Рихтер заказыф буйынса төҙөлгән һарайы (нем. Johann Caspar RichterCaspar Johann Richter, 1708—1770). Ҡаланан Голиз ауылына (хәҙер — ҡала сите) табан төньяҡ-көнбайышта, Рихтерҙәң ҡатыны Кристиана Регина Хетцерҙың (нем. Christiana Regina HetzerRegina Christiana Hetzer) ике крәҫтиән ихатаһында урынлаша. Проект авторлығы архитектор Фридрих Зельтендорфҡа яҙыла (нем. Friedrich SeltendorffFriedrich Seltendorff, 1700—1778).
Ете йыллыҡ һуғыш башланыуы һөҙөмтәһендә һарайҙың эске биҙәү эштәрен Кристиана Хетцерҙың яңы ире — Лейпциг университеты профессоры Иоганн Готтлоб Беме (нем. Johann Gottlob BöhmeBöhme Gottlob Johann, 1717—1780) тамамлап ҡуя. Шул уҡ ваҡытта ҙур Ҡунаҡ залын биҙәү билдәле рәссам Адам Фридрих Эзерға йөкмәтелә. 1780 йылдарҙы Голиз һарайы Лейпцигтың рухи тормошо үҙәгенең береһе була: унда, атап әйткәндә, нәшриәтсе Георг Иоахим Гешен һәм Кернер Готтфрид Христиан ҡунаҡ була, 1875 йылда Голизда булғанында Фридрих Шиллерҙың килеүе ихтимал.
1793 йылда Кристиана Регина Хетцерҙың вариҫтары бинаның архитектура комплексын һаҡлау шарты менән һарайҙы ҡала милкенә бирә. Әммә артабанғы йылдарҙа ҡала советы эске йыһаздарҙың һәм сәнғәт коллекцияһының күп өлөшөн һата; һарай китапханаһы ҡала китап тупланмаһы составына индерелә.
1813 йылда Лейпциг өсөн һуғыштарҙа бында юғары чинлы хәрбиҙәр, һуңынан хәрби госпиталь урынлаштырыла.
1832 йылда Голиз һарайы Альвенслебен фон дворяндар нәҫеленә һатыла, һуңынан бина Лейнциг сауҙагәре Кристоф Георг Конрад Ницшеға күсә.
1906 йылда һарай ҡабаттан ҡала милкенә әүерелә, 1934—1935 йылдарҙағы реставрация эштәренән һуң йәмәғәт һәм мәҙәни саралар өсөн «Мәҙәниәт йорто» булараҡ асыла. Икенсе донъя һуғышынан һәм авиаһөжүм эҙемтәләрен бөтөргәндән һуң, 1951—1985 йылдарҙа бында Бах архивы урынлаша (нем. Bach-Archiv LeipzigBach-Archiv Leipzig).
Германия берләшкәндән һуң бина 1990-1998 йылдарҙа капиталь ремонтлана һәм ҡаланың мәҙәниәт департаментына тапшырыла. Әммә 2003 йылда инде, аҡса экономиялау маҡсатында, һарай үҙенең ишектәрен яба.
2005 йылдың мартында Голиз һарайы 1991 йылда уҡ нигеҙләнгән Голиз һарайы дуҫтары кругына (нем. Der Freundeskreis „Gohliser Schlösschen” e.V.Der Freundeskreis «Schlösschen Gohliser» e.V), тапшырыла. Ул уны һаҡлауҙы һәм артабан мәҙәни маҡсатта файҙаланыуҙы үҙ өҫтөнә ала.

# Голиз һарайы
## Хәҙерге заманда ҡулланыу

Һарай, беренсе сиратта, төрлө концерт, тетар сығыштары урыны булып хеҙмәт итә, шулай уҡ ваҡытлыса күргәҙмәләр һәм никах тантаналары ла үтә. Бынан тыш, даими рәүештә туристик экскурсиялар үткәрелә. Һарайҙың бер өлөшөндә ресторан эшләй.
# Керан

Керан — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Воль йылғаһының һул ярына тамағынан 174 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Керан
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000013810
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001381
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Котухта

Котухта — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1488/4/59/141/64 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.

# Котухта
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200044932
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204493
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2