yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Мортазин Һарун Фәүәрис улы

Мортазин Һарун Фәүәрис улы (1893-?) — Граждандар һуғышында ҡатнашыусы, Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Айырым Башҡорт кавалерия бригадаһында взвод командиры (1920).

# Мортазин Һарун Фәүәрис улы
## Биографияһы

Шәхестең биографияһы тулыһынса асыҡланмаған.
Һарун Фәүәрис улы Мортазин 1893 йылда Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе Күбәләк-Тиләү улусы Көсөк, хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Учалы районы Көсөк-Маяҡ ауылында тыуған.
Һарун Мортазин 1918 йылдан алып Әмир Ҡарамышев исемендәге 1-се Башҡорт кавалерия полкында хеҙмәт итеү ихтималлығы билдәленә. Артабан ошо полк составында 1919 йылдың февраль айында башта ҡыҙылдар, ә бер айҙан һуң, март аҙағында, Муса Мортазин менән бергә кире аҡтар яғына сыға. Шул уҡ йылдың август айында Башҡорт кавалерия бригадаһы ҡыҙылдар яғына сыға, бригада сафында Һарун Мортазин да була. 1920 йылда ул Муса Мортазин командалағындағы кавалерия бригадаһында взвод командиры була.
Муса Мортазиндың «Башкирия и башкирские войска в гражданскую войну» китабындағы мәғлүмәт буйынса Һарун Фәүәрис улы Польша фронтында күрһәткән батырлыҡтары өсөн Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләүгә тәҡдим ителгән. Рәсми сығанаҡта, «РСФСР-ҙың Ҡыҙыл Байраҡ ордены һәм почетлы революцион ҡоралы менән наградланғандар исемлеге» (Мәскәү, 1927) китабында Һарун Мортазин күрһәтелмәгән. Мәскәүҙә нәшер ителгән белешмә сығанаҡта тағы бер кешенең, Заһит Гәрәевтың булмауын, шул уҡ ваҡытта уның Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләне ышаныслы сығанаҡтарҙа һәм Муса Мортазиндың китабында телгә алыныуына нигеҙләнеп тарихсы Азат Ярмуллин Һарун Мортазиндың 1926 йылғы китапҡа инмәй ҡалыуы мөмкин тип фаразлай.
Һарун Мортазиндың вафат булыу датаһы асыҡланмаған. Муса Мортазинда китабында «үлде» тип телгә алына. Азат Ярмуллин Һарун Мортазиндың Польша фронтынан иҫән ҡайтыуын һәм 1920—1927 йылдар араһында донъя ҡуйыуын фаразлай.

# Мортазин Һарун Фәүәрис улы
## Туғандары

* Әхмәҙей Мортазин — бер туған ағаһы
* Муса Мортазин — ике туған ҡустыһы.
# Баһауетдинова Таңһылыу Сәйфетдин ҡыҙы

Баһауетдинова Таңһылыу Сәйфетдин ҡыҙы (11 июнь 1967 йыл) — уҡытыусы, журналист.

# Баһауетдинова Таңһылыу Сәйфетдин ҡыҙы
## Биографияһы

Таңһылыу Сәйфетдин ҡыҙы Баһауетдинова 1967 йылдың 11 июнендә Башҡорт АССР-ының Бөрйән районының Байғаҙы ауылында тыуған.
1990 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлағас, тыуған районында Килдеғол һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй.
Университетта уҡыу йылдарында уҡ ижадҡа ылыҡҡан ҡыҙ шиғырҙар ижад итә. Мәктәптә 1997 йылғаса эшләгәндән һуң, 2007 йылда «Таң» гәзите редакцияһында эш башлай, бүлек мөхәррире һәм мөхәррир урынбаҫары булып эшләй.

# Баһауетдинова Таңһылыу Сәйфетдин ҡыҙы
## Шиғырҙары

* «Бесән өҫтө»
# Первомайский ауыл Советы (Мәләүез районы)

Первомайский ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Мәләүез районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Первомайский ауылы.

# Первомайский ауыл Советы (Мәләүез районы)
## Тарихы

Первомайский ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Мәләүез районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

# Первомайский ауыл Советы (Мәләүез районы)
## Ауыл биләмәһе составы

1979 йылда ауыл Советы составынан күсеп ултырған Миньковка һәм Туҡмаҡ ҡасабалары төшөрөп ҡалдырыла.
# Аган (ауыл)

Аган — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Нижневартовск районындағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 570 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628637, ОКАТО коды — 71119902001.

# Аган (ауыл)
## Халыҡ һаны

| Йыл | Даими халыҡ һаны |
| 2002 | |
| 2008 | |
| 2010 | 570 |

# Аган (ауыл)
## Климат

Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
# Ҡандала үләне

?Ҡандала үләне :
Ҡандала үләне Сәскә атыусы үҫемлектең дөйөм күренеше :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Үҫемлектәр |
| Бүлексә: | Ябыҡ орлоҡлолар |
| Класс: | Ике өлөшлөләр |
| Тәртип: | Ҡуҙаҡ сәскәлеләр |
| Ғаилә: | Ҡуҙаҡлылар |
| Суб-ғаилә: | Күбәләк сәскәләр |
| Ырыу: | Ҡандала үләне |
| Төр: | Ҡандала үләне |
Латинса исеме :
Melilotus officinalis (L.) Lam. :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 26150 NCBI 47083 |
Ҡандала үләне, тәкә мөгөҙө (рус. До́нник лека́рственный, До́нная трава́, Бурку́н, Буркуне́ц, До́нник же́нский, Ди́кая гре́ча, лат. Melilótus officinális) — ике йыллыҡ ағыулы үлән үҫемлек; ҡуҙаҡлылар ғаиләһе, күбәләк сәскәлеләр ярым-ғаиләһендәге үлән; . өсәре-өсәре бер һуҡтаға урынлашҡан ваҡ ҡына киртләс япраҡлы, һабаҡ буйлап сыҡҡан аҡ, һары төҫтәге ваҡ сәскәле хуш еҫле үлән; бал ҡорттары татын, һеркәһен яратып йыя; шәкәрлелеге 150—200 кг/га.
* Ҡандала үләне «Köhler’s Medizinal-Pflanzen», 1887 китабынан ботаник иллюстрация
Бейеклеге 3 м-ға етә. Икенсе йылдың май-август айҙарында сәскә ата, июль-сентябрҙә орлоғо өлгөрә. Япраҡтары өс тармаҡлы, сәскәләре ваҡ һары һәм аҡ төҫтә. Емеше — 1, һирәгерәк — 2, йәки 4 орлоҡло асылмый торған ҡуҙаҡ.

# Ҡандала үләне
## Таралыуы

Ҡандалы үләнен туғайҙарҙа, юл буйында, йорт тирәһендә осратырға мөмкин. Көтөлек, бесәнлек, силос, сенаж сидераль культуралар сифатында игелә; уңышы һәм мал аҙығы булараҡ люцерна һәм туҡранбаштан ҡалышмый. Ҡандала үләне баллы үҫемлек, бал ҡорттары һалыҡынса ваҡытта ла киләләр. Унда булған кумарин матдәһе тәмәке, шарап, сыр яһағанда файҙаланыла.
Европа, Кесе, Урта, Үҙәк Азия, Кавказда таралған. Британия утрауҙарына, Яңы Зеландияға, Төньяҡ Америкаға күсереп ултыртылған. Рәсәйҙең бөтә төбәктәрендә лә осрай. Башҡортостандың Баймаҡ, Ейәнсура, Хәйбулла райондарында күпләп осрай.
# Әхмәҙиев Әнүәр Әхәт улы

Әхмәҙиев Әнүәр Әхәт улы (5 апрель 1950 йыл — 6 август 2006 йыл) — ғалим-социолог, юғары мәктәп эшмәкәре. Социология фәндәре докторы (1994), профессор (1995). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2000). Социаль белем биреү академияһының ғәмәлдәге ағзаһы (1997). Сәйәси фән академияһының ғәмәлдәге ағзаһы (2000).

# Әхмәҙиев Әнүәр Әхәт улы
## Биографияһы

Әхмәҙиев Әнүәр Әхәт улы 1950 йылдың 5 апрелендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районы Йомағужа ауылында тыуа. Әлим Әхмәҙиевтың ағаһы. 1972 йылда Башҡорт дәүләт университетының физика-математика факультетын тамамлай.
1972—1975 йылдарҙа — БДУ-ның ВЛКСМ комитеты секретары. Артабан белем алыуын Серго Орджоникидзе исемендәге Өфө авиация институтының философия кафедраһы аспирантураһында дауам итә һәм уны 1978 йылда тамамлай. 1978—1981 йылдарҙа — институттаың Философия кафедраһында ассистент, өлкән уҡытыусы. 1981—1987 йылдарҙа — Мәскәү коммерция университетының Философия кафедраһы доценты. 1987—1991 йылдар — Башҡорт дәүләт аграр университетының Философия һәм социология кафедраһы мөдире. 1994—1996 йылдар — Башҡорт дәүләт педагогия институтының Сибай филиалы директоры.
1995 йылда социология фәндәре докторы дәрәжәһен ла. Шул уҡ йылдан — профессор.
1996—2002 йылдар — БДУ-ның Социаль эш кафедраһы мөдире. 2002—2006 йылдар — Мәскәү дәүләт асыҡ педагогия университетының Өфөләге филиалы профессоры.

# Әхмәҙиев Әнүәр Әхәт улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа наградалары

«Фиҙаҡәр хеҙмәт өсөн» миҙалы (1971) РСФСР Минвузының Маҡтау ҡағыҙы (1971) Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2000).

# Әхмәҙиев Әнүәр Әхәт улы
## Фәнни эшмәкәрлеге

200-ҙән самаһы фәнни хеҙмәт авторы. Уның ғилми тикшеренүҙәре өлкәһе булып төбәктең социологик проблемалары, уның техноструктураһы, социал демография һәм экология тора.

# Әхмәҙиев Әнүәр Әхәт улы
## Йәмәғәт эшмәкәрлеге

* РФ юғары уҡыу йорттарының уҡытыу-методик берләшмәһе ағзаһы (1996—2002)
* БДУ-ның докторлыҡ һәм кандидатлыҡ диссертациялары яҡау буйынса махсуслашҡан советтары ағзаһы.
# Кәлтәгәү

Кәлтәгәү (рус. Кальтягау) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел йылғаһының уң ярына тамағынан 1134 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Кәлтәгәү
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Арский Ташы һыу үлсәү посынан Йомағужа һыуһаҡлағысына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200212111100017317
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101731
* Бассейн коды — 10.01.02.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Хафса бинт Ғүмәр

Хафса (Хафса бинт Ғүмәр) (ғәр. حفصة بنت عمر بن الخطاب‎) — ‎Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең өсөнсө хәләл ефете, мосолмандарҙың Инәһе.

# Хафса бинт Ғүмәр
## Биографияһы

Хафса бинт Үмәр Ғүмәр ибн әл-Хаттабтың ҡыҙы булған. Ул Мөхәммәт Пәйғәмбәргә үәхи инә башлағанға тиклем 5 йыл элек донъяға килгән һәм атаһы менән бер ваҡытта Мәккәлә Ислам ҡабул иткән. Мосолмандарҙы иҙеү башланғас, ире Хүнәйс ибн Хүҙәйфә менән башта Хәбәшстанға (Эфиопияға), шунан Мәҙинәгә һижрәт ҡылған. Хунайс Бәдр һәм Үхүд һуғышында ҡатнашҡан. Үхүдтәге яуҙа ул ауыр яралана һәм һәләк була.Егермеһе лә тулмаған Хафса тол ҡала..
Хафса тол ҡалғас, атаһы Үмәр уны Ғүҫмән ибн Ғәффәнгә, шунан Әбү Бәкр әс-Сиддиҡҡа димләп ҡарай. Береһе лә ризалашмағас, Үмәр Мөхәммәт Пәйғәмбәргә мөрәжәғәт итә. Рәсүл иһә Хафсаға үҙе өйләнәсәген, ә хәҙрәте Уҫманға үҙенең ҡыҙы Өммөгөлсөмдө (Үмм Күлсүм) хәләл ефетлеккә биәрсәген әйтә. Был ваҡытҡа инде Мөхәммәт с.ғ.с. Ғәйшә һәм Сәүҙә Инәләребеҙгә өйләнгән була. Һижрәнең өсөнсө йылында шәғбән айында Хафса Инәбеҙ өсөнсө ҡатын булып Пәйғәмбәребеҙ йортона инә.
Хафса бик тәҡүә ҡатын булған. Ул күп ваҡытын ғибәҙәттәргә бағышлаған, шул уҡ ваҡытта көслө рухлы, ныҡлы ихтыярлы булыуы менән айырылып торған. Хафса р.ғ. 60 -лап хәҙис ҡалдырған. Ул шулай уҡ Она также хранила тот самый первый экземпляр Ҡөрьәндең Әбү Бәкр хәлифә булған сағында тупланған тәүге нөсхәһен һаҡлаған. Уҫман р.ғ хәлифә булған саҡта уға тапшырған, шул дана күсереп күбәйтелеп ҡулланышҡа сығарылған.. Хафса 60 йәшендә Мәҙинәлә вафат булған, Йәннәт әл-Баҡый зыяратында ерләнгән.
# Нигеҙут

?Нигеҙут :
Descurainia incana :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Үҫемлектәр |
| Бүлексә: | Ябыҡ орлоҡлолар |
| Класс: | Ике өлөшлөләр |
| Тәртип: | Кәбеҫтә сәскәлеләр |
| Ғаилә: | Кәбеҫтә һымаҡтар |
Латинса исеме :
Descurainia Webb et Berth. :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 22819 NCBI 89410 |
Нигеҙут (рус. Дескура́йния, Декуре́ния, Дескуре́ния, Кружевни́ца, лат. Descurainia) —кәбеҫтә һымактар (Brassicaceae) ғаиләһенән бер йыллыҡ ағыулы һәм һаҫык еҫле үлән үҫемлек, бейеклеге 15-80 см. Май-август айҙарында аҡһыл һары сәскә ата, июнь-сентябрҙә орлоғо өлгөрә.

# Нигеҙут
## Таралыуы

Төньяҡ Американың уртаса климатында үҫә, Евразия һәм Африкала бер нисә төрө осрай. Башҡортостанда сүп үләне буларак таралған. Нигеҙут ташландыҡ ерҙә, ҡойма, юл буйҙарында, элек мал ятҡан урындарҙа үҫә.
# Андислебен

Андислебен (нем. Andisleben) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 611 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,81 км². Диңгеҙ кимәленән 155 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99189 һәм автомобиль коды — SOM.
# Копья (Аҡ Холуница ҡушылдығы)

Копья — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел Холуница йылғаһының уң ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Копья (Аҡ Холуница ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300212111100032195
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103219
* Бассейн коды — 10.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Литинка (Рәсәй)

Литинка (Литовка) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл, 1970 йылдарҙа бөтөрөлгән. Рәсми рәүештә 2005 йылда Һарай ауыл Советының Литинка ҡасабаһы булараҡ бөтөрөлә
Координаталары: 54° 0'11,7648", 54° 39'16,5528". Почта индексы 452134
Литинка ҡасабаһы Ҡорһаҡ йылғһы буйында, Белюковский йылғаһы ҡойған урындан 350 метр алыҫлыҡта урынлашҡан
Күренекле Рәсәй совет археологы Пшеничнюк Анатолий Харитоновичтың кесе тыуған иле булараҡ билдәле.
Уның иҫтәлектәренән:
   Ул тыуған һәм үҫкән Литенка хәтергә төшә, Столыпин реформаһы ваҡытында украин күскенселәре тарафынан нигеҙ һалынған ун дүрт ихаталыҡ һәм 60-70-се йылдарҙа Ауырғазы районының картаһынан юҡҡа сыҡҡан бәләкәй генә ауыл.
   Башҡорт Литенкаһы Винница янында ҡалған тыуған Литенканың күсермәһе тип әйтәләр, исеме лә шул уҡ. Таҙа, һалам менән ябылған ағартылған өйҙәр, өй алды баҡсалары, ситән менән уратып алынған баҡсалар, арымай-талмай бәрхәт иңкештәр мыжғыған мальвалар. Мәктәпкә яланаяҡ йүгереүсе бала-саға, уның дуҫтары, үл үҙе…Хәҙер унда бушлыҡ, тик әрем, кесерткән һәм шайтан таяғы.
Был мәғлүмәттәргә ҡарағанда, һүҙ Украиналағы Литинка ауылы тураһында бара (укр. Літинка), ул Винница өлкәһенең Литинка районында урынлашҡан
1920-1930 йылғы сығанаҡтарҙан түбәндәгеләр билдәле.
1926 йылда — Бәләбәй кантоны Ыҫлаҡ улусына ингән ауыл.
Өҫтөнлөклө милләт — украиндар. Үҙәккә тиклем (Ыҫлаҡ) — 4 саҡрым. 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 43 ихатала 237 кеше йәшәй — 114 ир-егет, 123 ҡатын-ҡыҙ. 1925 йылда хужалыҡтар һаны — 39. (Башҡортостан тораҡ пункттары... 54-се бит)
М. И. Роднов (41 б) башҡа анығыраҡ мәғлүмәттәр килтерә, 1920 йылда халыҡ иҫәбен алыу буйынса (ихата буйынса иҫәпләүҙәр) Литовка ауылында:
| Милләт | Хужалыҡтар һаны | Халыҡ һаны |
| украиндар* | 38 | 173 |
| рус | 1 | 7 |
| поляктар | 1 | 4 |
1930 йылдарҙа Литинка Бәләбәй районына инә. Был ваҡытта ауылдан Андрейчуктар ғаиләһе һөрөлә (фамилияһы варианты: Андрийчук): Надежда Васильевна, Василий Николаевич
Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона тораҡ пункттарҙың барлыҡҡа килеүе, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусы үзҙгәреүе, административ үҙәктәр күсеүе менән бәйле рәүештә үҙгәрештәр индереү тураһында» N 211-з законы хәбәр итә:
   4. п. Түбәндәге тораҡ пункттарҙы бөтөрөргә:
   1) Әлшәй районында:
   ж) Һарай ауыл Советының Литинка ауылын
# Чаквинжи ҡәлғәһе

Чаквинджи ҡәлғәһе - (груз. ჭაქვინჯის ციხე) - Грузияның Самегрело-Земо Сванети төбәгендәге ҡәлғәһе.

# Чаквинжи ҡәлғәһе
## Географияһы

Чаквинджи ҡәлғәһе Самегрело-Земо Сванетиҙағы Зугдиди муниципалитеты биләмәһендәге Джихашкари ауылының бейек тауында торған ҡәлғә, Чанисцкали йылғаһы буйында урынлашҡан.

# Чаквинжи ҡәлғәһе
## Тасуирламаһы

Ҡәлғә Самегрелолағы иң эреләрҙең береһе, шул уҡ ваҡытта бик аҙ билдәле булыуы менән айырыла. Зугдиди районының көнсығышында урынлашҡан. Бында әлеге ваҡытта бер нисә башня һәм диуарҙар һаҡланған.
Чаквинджа ҡәлғәһенең тарихында бик күп буталсыҡ нәмәләр бар. Ул бик күптән һалынған (XIII быуат тигән фараздар бар), һуңынан тергеҙелгән һәм яңыртып төҙөлгән тигән мәғлүмәттәр бар. Ҡәлғә стендында XVIII быуатта нигеҙләнгән тип яҙылған. Шунда уҡ, бында Мегрелияның һуңғы кенәзе Давид Дадиани тыуған тигән яҙма бар. Был 1813 йылдың 26 ғинуары булып сыға. Шул ваҡытта уның тыуған урынын икенсе яҡта тигән мәғлүмәттәр ҙә бар. Урындағы халыҡ фекеренсә, был хәбәр биреү ҡәлғәһе булараҡ файҙаланылған, йәғни, дошмандар һөжүм иткән осраҡта ҡәлғә өҫтөнән ут ҡабыҙып икенсе ҡәлғәләргә хәбәр ебәргәндәр.
XV һәм XVI быуаттарҙа башня һәм тоннель төҙөлгән булған. Нығытманың көнсығыш өлөшөндә сиркәү төҙөлгән булған.Уны XII-XIV быуаттарҙа төҙөгәндәр тип фараз итәләр.

# Чаквинжи ҡәлғәһе
## Хәҙерге торошо

Ҡәлғә ҡырсынташтарҙан торған бейек тау башында төҙөлгән. Тауҙың көньяҡ сите текә ярлаулы, тау башынан бер нисә тапҡыр ер ишелеп төшкән, ҡәлғәнең дә алдағы йылдарҙа зыян күреүе ихтимал. Көньяҡтағы текә ярлау ситендә тәпәш кенә таш диуар тора. Төньяҡта, менеүе еңелерәк урында, өс бейек башня төҙөлгән. Һәйбәт һаҡланғандар, уларҙың өҫкө өлөшө хатта теүәл килеш һаҡланған. Үҙәк башняға аҫтан инергә була, ҡалған икеһенә ишектәр йәшерен ҡуйылған һәм улар күренмәй.
Чаквинджи нығытмаһы эсендә элек нимәлер төҙөлгән булған - нигеҙ ҡалдыҡтары күренә. Ҡәлғә эсенә төньяҡтан инергә кәрәк. Был урындан икенсе ҡапҡа яғына баҫҡыс яһалған. Икенсе ҡапҡанан сыҡҡас, тыш яҡта ер аҫтына инә торған урындың ҡалдыҡтары шәйләнә. Ул күп урындарҙа емерелгән, шуға күрә ҡайҙан инеп, ҡайҙа барырға икәнен билдәләп булмай.
# Болть

Болть — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Унжа йылғаһының һул ярына тамағынан 144 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Болть
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300312110000015846
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001584
* Бассейн коды — 08.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Еслевка

Еслевка (рус. Еслевский) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 78 кеше. Почта индексы — 453162, ОКАТО коды — 80249880002.

# Еслевка
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Стәрлетамаҡ): 17 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Рязановка): 4 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Стәрлетамаҡ): 17 км
# Сынкулима

Сынкулима — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Кельтма йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Сынкулима
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000016040
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001604
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Аяткан

Аяткан — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы/ Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ябаган йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Аяткан
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200312115100008849
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100884
* Бассейн коды — 13.01.02.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Кесе Сыя

Кесе Сыя — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Белый Июс йылғаһының һул ярына тамағынан 125 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Кесе Сыя
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400112115200014142
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201414
* Бассейн коды — 13.01.04.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ирәкташ

Ирәктәш (Инзерские зубчатки) — Көньяҡ Уралдағы тау һырты. Белорет районы биләмәһендә урынлашҡан (Башҡортостан).
Ирәкташ Башҡортостандағы Көньяҡ Урал төбәгенә инә. Башҡортса атамаһы — Ирәкташ — ирәк һүҙенән барлыҡҡа килгән. Ирәк — киртләс, ырғаҡ һымаҡ тигән мәғәнәгә эйә. Тире тарттыра торған ҡулайлама ла шулай атала. Урыҫса атамаһын — Инзерские зубчатки — туристар Инйәр йылғаһы исеменән тештәр кеүек тырпайып торған ҡаяларына ҡарап биргән. Ҡаялар бер нисә саҡрымға теҙелеп киткән. Белорет районы буйлап Оло Инйәр һәм Тирлән йылғалары араһында төньяҡ-көнсығыштан көньяҡ-көнбайышҡа табан субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған. . Ул Оло Инйәр йылғаһы һәм Тирлән ҡасабаһы араһында урынлашҡан. Һырттың оҙонлоғо — 10 км, төньяҡ өлөшөнөң киңлеге 2 км яҡын, көньяғыныҡы 3 км яҡын, абсолют бейеклеге — 1161 м. Биләнле 3 өлөштән тора.
Рельефы ҡатмарлы. Асыҡ күренгән 3 өлөштән тора: 150 м яҡын тәрәнлектәге билән менән бүленгән көньяҡ-көнсығыш һәм көньяҡ-көнбайыш, төньяҡ.
Тау биттәре тигеҙ (ауышлыҡ — 25—30 градус), көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә текә (ауышлыҡ — 70 градустан ашыу). Ҡырасында тигеҙһеҙ ашалыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән тештәр бар. Урта рифейҙың Егәлге свитаһы кварциттарынан һәм кварцитлы ҡомташтарынан тора.

# Ирәкташ
## Үҙенсәлектәре

Кварциттан, кварцит ҡомдан тора. Урта Рифей геохронологик осоронда барлыҡҡа килгән, Егәлге свитаһына инә. Һырттың иң күренекле урыны — ырғаҡ рәүешле киртләс ҡаялары. Ул һырттың төньяғында урынлашҡан һәм ҡая циркы тигән атама ла алған.

# Ирәкташ
## Тәбиғәте

Ландшафтарҙың бейеклек бүлкәтлеге беленә: урмандары һирәк ағаслыҡтар һәм бейек тау болондары м‑н алмашына, уларҙан өҫтәрәк тау тундралары урынлашҡан. Ландшафты бейек тауҙарға хас: ылыҫлы урмандар, һирәк ағаслыҡтар, тау болондары, тундра үҫемлектәре. Тау итәктәрен ҡәҙимге ҡарағастар, шыршы һәм аҡ шыршы, ҡарағай, ҡайын һәм уҫаҡ ағастары ҡаплап алған. Йәнлектәргә ла бай: айыу, ҡабан, төлкө, мышы, бүре, ҡуян, терпе, йыландар, төрлө ҡоштар төйәкләнгән.

# Ирәкташ
## Башҡорт фольклорында

Ай Ирәкташ-Ирәкташ,
Киртләс-киртләс һирәк таш.