yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Вашингтон

Вашингто́н (ингл. Washington, D.C., МФА:) — АҠШ-тың баш ҡалаһы, Америка Ҡушма Штаттары Хөкүмәте урынлашҡан ҡала. 1791 йылда һалынған, Джордж Вашингтон исемен йөрөтә. 1871 йылдан Вашингтон, Джорджтаун һәм бер-нисә ерҙәр менән Колумбия федераль округына (ингл. District of Columbia, сокращённо D.C.).
Ҡала Потомак йылғаһы ярында ята. Виргиния һәм Мэриленд штаттар менән сиктәш. Халыҡ - 601 723 кеше.
Вашингтонда АҠШ Президенты резиденцияһы, күп музейҙар һәм һәйкәлдәр урынлашҡан. Ҡала девизы: лат. Justitia Omnibus (ингл. Justice for All, Правосудие для всех).

# Вашингтон
## Климат

Ҡала климаты :
| Күрһәткес | Ғин | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Йыл |
| Абсолют максимум, °C | 26,1 | 28,9 | 33,9 | 35,0 | 37,2 | 40,0 | 41,1 | 41,1 | 40,0 | 35,6 | 30,0 | 26,1 | 41,1 |
| Уртаса максимум, °C | 6,3 | 8,4 | 13,3 | 19,2 | 24,1 | 29,0 | 31,3 | 30,3 | 26,4 | 20,2 | 14,4 | 8,2 | 19,3 |
| Уртаса температура, °C | 2,2 | 3,9 | 8,2 | 13,8 | 18,9 | 24,0 | 26,6 | 25,6 | 21,7 | 15,3 | 9,8 | 4,3 | 14,5 |
| Уртаса минимум, °C | −1,9 | −0,6 | 3,1 | 8,3 | 13,6 | 19,1 | 21,7 | 20,9 | 16,9 | 10,3 | 5,1 | 0,3 | 9,7 |
| Абсолют минимум, °C | −25,6 | −26,1 | −15,6 | −9,4 | 0,6 | 6,1 | 11,1 | 9,4 | 2,2 | −3,3 | −11,7 | −25 | −26,1 |
| Яуым-төшөм нормаһы, мм | 71 | 67 | 88 | 78 | 101 | 96 | 95 | 74 | 95 | 86 | 81 | 78 | 1010 |
| Сығанаҡ: Погода и климат ||||||||||||||

# Вашингтон
## Транспорт

* Рональд Рейган исемендәге Вашингтон милли аэропорты

# Вашингтон
## Халыҡ һаны

| Йыл | Халыҡ һаны |
| 1800 | 8144 |
| 1810 | 15 471 |
| 1820 | 23 336 |
| 1830 | 30 261 |
| 1840 | 33 745 |
| 1850 | 51 687 |
| 1860 | 75 080 |
| 1870 | 131 700 |
| Йыл | Халыҡ һаны |
| 1880 | 177 624 |
| 1890 | 230 392 |
| 1900 | 278 718 |
| 1908 | 321 000 |
| 1910 | 331 069 |
| 1918 | 418 000 |
| 1920 | 437 571 |
| 1930 | 486 869 |
| Йыл | Халыҡ һаны |
| 1940 | 663 091 |
| 1950 | 802 178 |
| 1960 | 763 956 |
| 1970 | 756 510 |
| 1980 | 638 333 |
| 1990 | 606 900 |
| 2000 | 572 059 |
| 2010 | 601 723 |
| Йыл | Халыҡ һаны |
| 2010 | 605 125 |
| 2011 | 619 624 |
| 2012 | 633 427 |
| 2013 | 646 449 |
| 2014 | 658 893 |
| 2015 | 672 228 |
| 2019 | 705 749 |
| 2020 | 689 545 |
Халыҡ үҙгәреү :
| йыл | халыҡ | %, ± |
| 1800 | 8144 | - |
| 1810 | 15 471 | 90,0 % |
| 1820 | 23 336 | 50,8 % |
| 1830 | 30 261 | 29,7 % |
| 1840 | 33 745 | 11,5 % |
| 1850 | 51 687 | 53,2 % |
| 1860 | 75 080 | 45,3 % |
| 1870 | 131 700 | 75,4 % |
| 1880 | 177 624 | 34,9 % |
| 1890 | 230 392 | 29,7 % |
| 1900 | 278 718 | 21,0 % |
| 1910 | 331 069 | 18,8 % |
| 1920 | 437 571 | 32,2 % |
| 1930 | 486 869 | 11,3 % |
| 1940 | 663 091 | 36,2 % |
| 1950 | 802 178 | 21,0 % |
| 1960 | 763 956 | −4,8 % |
| 1970 | 756 510 | −1,0 % |
| 1980 | 638 333 | −15,6 % |
| 1990 | 606 900 | −4,9 % |
| 2000 | 572 059 | −5,7 % |
| 2010 | 601 723 | 5,2 % |
# Ҡорбанғәлиев Ғәбиҙулла Ғәбделхәким улы

Ҡорбанғәлиев Ғәбиҙулла Ғәбделхәким улы (21 ноябрь 1859 йыл — 7 декабрь 1919 йыл) — суфыйсылыҡ вәкиле, ишан, ахун (1890), сәйәсмән һәм йәмәғәтсе.

# Ҡорбанғәлиев Ғәбиҙулла Ғәбделхәким улы
## Биографияһы

Ғәбиҙулла Ғәбделхәким улы Ҡорбанғәлиев 1859 йылдың 21 ноябрендә Ырымбур губернаһының Силәбе өйәҙе (хәҙерге Силәбе өлкәһенең Арғаяш районы) Мөхәммәтҡолой улусының Миҙиәк ауылында ишан Ғәбделхәким Ҡорбанғәлиев ғаиләһендә тыуған. Ҡорбанғәлиевтар нәҫеленән.
Троицк ҡалаһындағы мәҙрәсәлә уҡый. 1883 йылдың 28 мартында тыуған ауылы мәсетенә имам-хатип итеп тәғәйенләнә. 1885 йылда мәсет эргәһендә Миҙиәк ауылы мәҙрәсәһен аса һәм уның мөҙәрисе була. Дин тәғлимәтенә һәм мәғрифәткә ҡағылышлы мәсьәләләрҙә ҡырҡа консерватив һәм монархик ҡараштарҙы үҙ итә.
1890 йылдың 28 ноябрендә ахун дәрәжәһенә үрләтелә. 1912 йылда 1912—1913 йылдарҙағы Балҡан һуғышы менән бәйле рустарға ҡаршы вәғәз һөйләүҙә ғәйепләнеп, бөтә вазифаларынан бушатыла һәм Петропавловскиға һөргөнгә ебәрелә. 1915 йылда тыуған яғына әйләнеп ҡайта. Февраль революцияһы башланғас, ул үҙенең балалары һәм уҡыусылары менән берҙәм Рәсәй дәүләте сиктәрендә башҡорт халҡының үҙбилдәләнеш алыуын теләй, Башҡорт Хөкүмәте иғлан иткән Башҡортостан территориаль автономияһын ҡабул итмәй, әммә ергә башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғын һаҡлауҙы һәм таныуҙы шарт итеп ҡуя.
1918 йылдың июнь-июль айҙарында Башҡорт хөкүмәтенең Силәбелә булған мәлендә, Башҡорт ғәскәрен ойоштороуҙа ҡатнаша. Уның улы Мөхәммәтһарун 1-се батальон командующийы итеп ҡуйыла.
Башҡорт хөкүмәтенең һәм ғәскәренең большевиктар яғына сыҡҡанынан һуң, үҙенең арҡаҙаштары (М. Л. Мортазин, Ғ. Ғ. Таған һ.б.) менән Колчак яғында ҡала. Ҡыҙылгвардеецтар Силәбене алғас, ул үҙенең улы Мөхәммәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиев менән Себер яҡтарында большевиктарға ҡаршы көрәшеүсе «Мөхәммәт полкы» тип йөрөтөлгән кавалерия полкы төҙөй.
Яҡынса 2500 башҡорт ғаиләһе (10 мең кеше), шул иҫәптән ахундың ғаиләһе лә, сигенеүсе Аҡтар армияһы артынан ҡаса. Күп тә үтмәй, Ғәбиҙулла Ҡорбанғәлиев 16 йәшлек улы Ғәбделвәли менән ҡыҙылдарға пленға эләгә.
Башревком рәйесе Ә.-З. Вәлидов ҡарары буйынса ҡулға алына. 1919 йылдың 7 декабрендә Стәрлетамаҡ ҡалаһы төрмәһендә атып үлтерелә.

# Ҡорбанғәлиев Ғәбиҙулла Ғәбделхәким улы
## Ғаиләһе

Улдары: Мөхәмәтғәбделхәй, Мөхәмәтһарун, Абдулвәли, Мөхәмәтансар, Заҡуан һәм Абдулла.
# Жанна Отердал

Жанна Отердал (швед. Jeanna Oterdahl, тулы исеме Louise Jeanna Oterdahl; 1879—1965) — швед яҙыусыһы һәм педагогы.

# Жанна Отердал
## Биографияһы

Жанна Отердал Уддевалла ҡалаһында 1879 йылдың 9 авгусында хәрби и нженер-төҙөүсе Филип Отердал һәм уның ҡатыны Ева Фрегрен ғаиләһендә тыуған; биш баланың иң өлкәне була. . Олатаһы Стокгольмда мал һуйыу урыны хужаһы була, уны Жанна үҙенең «Ett gammalt borgarhem» («Дом старых граждан») романында ҡуллана. Ғүмеренең күп өлөшөн Жанна Отердал Гётеборгта үткәрә, ҡайһы берҙә Урус утрауындағы Сванесунд ауылында йәй ял итә.
Стокгольмдың Юғары уҡытыусылар семинарияһын тамамлап, 1901 йылда Отердал уҡытыусы дипломы ала һәм Гетеборгта Маьтильда Холлдың мәктәбендә эшләй, бер үк ваҡытта яҙыусы эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә. Жанна швед яҙыусылары Сельма Лагерлеф һәм Софи Элкан менән таныша һәм 1915 йылдың бер өлөшөн Лагерлеф тыуған һәм йәшәгән Морбакк усадьбаһында үткәрәбыл Отердалға ҙур әҙәби илһам бирә. Ул беренселәрҙән булып Софи Элкандың биографияһын яҙа.
1920 йылдарҙа Жанна Отердал уҡыу сәғәттәрен ҡыҫҡарта һәм иғтибарҙы әҙәби эшмәкәрлеккә йүнәлтә. Йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә — бер нисә уның сығышы бөтә Швеция буйлап радиола тапшырыла, 1944 йылдың яҙында антисемитизмды ғәйепләп телмәр тота. Ул мөһим өлгө итеп швед дин таратыусыһы һәм яҙыусы Натанаэль Бесковты ҡуя, Отердал уның Христиан гуманизмы ассоциацияһының ағзаһы була. Яҡынса 1950 йылдарҙа ул квакерҙарға ҡушыла.
Жанна Отердал шулай уҡ лекторлыҡ эшмәкәрлеге менән дә шөғөлләнә, төрлө темаларға лекциялар уҡый: ҡатын-ҡыҙҙар тарихы, әҙәбиәте тарихында балалар урыны, ҡартлыҡ һәм кәмһенеү комплекстары тураһында — был уның әҙәби әҫәрҙәрен уҡыусыларға өҫтәмә яңы аудитория бирә. Ҡайһы бер лекцияларын ул айырым тарихи шәхестәрҙең хикәйәләре менән алып бара: Сельма Лагерлеф һәм Элкан Софинан тыш, ул Бремер Фредрик, Ханс Андерсен һәм Топелиус Сакариас тураһында һөйләй. Үҙенең лекциялар туры ваҡытында бер нисә халыҡ урта мөктәптәренә бара, шул иҫәптән Сёдерманландтағы Аса халыҡ урта мәктәбенә — иҫәп буйынса Швецияның бишенсе урта мәктәбенә бара.
Пенсияға сыҡҡандан һуң Отердал илдәр буйлап сәйәхәт итеүен һәм лекциялар уҡыуын дауам итә.
Жанна Отердал 1965 йылдың 27 июлендә Гётеборгта вафат була. Östra kyrkogården ҡала зыяратында ғаилә ҡәберлегендә ерләнә. Ул кейәүҙә булмай.
Жанна Отердал Гётеборг тарихында һәм швед мәҙәни тормошонда тәрән эҙ ҡалдыра. 1951 йылда ул Гётеберг ҡалаһының почётлы билдәһенә лайыҡ була. 1959 йылда Quorum Illis миҙалы һәм Нильс Хольгерссон премияһы менән бүләкләнә. Сванесундта Урус утрауында урамдарҙың береһе уның хөрмәтенә атала.
# Черемоховец

Черемоховец — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Княжая йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Черемоховец
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300312110000015525
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001552
* Бассейн коды — 08.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Иванов Спиридон Алексеевич

Иванов Спиридон Алексеевич (6 март 1928 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалим-тарихсыһы, филология фәндәре докторы, СССР Фәндәр академияһы Себер бүлексәһенең атҡаҙанған ветераны (1990).
Якутия диалектологияһы өлкәһендә белгес. Авторҙың 100-ҙән ашыу фәнни һәм фәнни-популяр хеҙмәте, шулай уҡ 6 монографияһы бар.

# Иванов Спиридон Алексеевич
## Биографияһы

Спиридон Алексеевич Иванов 1928 йылдың 6 мартында Яҡут АССР-ының Вилюй районы Кюлет наслегында тыуған.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында ете синыфты тамамлау менән тыуған наслегында эшсе булып эшләй. 1948 йылда педагогия училищеһын, ә 1956 йылда — Якутск педагогия институтын (хәҙерге Төньяҡ-Көнсығыш федераль университеты) тамамлай.
1948 йылда хеҙмәт эшмәкәрлеген башланғыс кластар уҡытыусыһы булып башлай, һуңынан башланғыс мәктәп мөдире була (1952). Институтты тамамлағас, 1956—1969 йылдарҙа яҡут теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы, завуч, Вилюй район гәзитендә мөхәррире урынбаҫары һәм Яҡут китап нәшриәтендә мөхәррир булып эшләй. Спиридон Алексеевич 1969 йылда СССР Фәндәр академияһы Себер бүлегенең Тел, әҙәбиәт һәи тарих институтына ғилми эшкә күсә: кесе ғилми хеҙмәткәр, өлкән ғилми хеҙмәткәр (1986—1989), өлкән ғилми хеҙмәткәр (1989—1993) була. Шунан һуң Рәсәй Фәндәр академияһының Себер бүлеге Гуманитар тикшеренеүҙәр һәм аҙ һанлы себер халыҡтары мәсьәләләре институтына эшкә күсә: төп ғилми хеҙмәткәр булып 1996—1999 йылдарҙа төп ғилми хеҙмәткәр, 2000—2008 йылдарҙа — баш ғилми хеҙмәткәр, 2008 йылдан алып әлеге көнгә тиклем — грамматика һәм яҡут теле диалектологияһы секторының өлкән ғилми хеҙмәткәре
1982 йылда Алматыла Ҡаҙаҡ ССР-ы Фәндәр академияһының тел ғилеме институты ҡарамағындағы диссертация советында «Аканье и оканье в говорах якутского языка» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1995 йылда Яҡутскиҙа диссертация советында «Центральная диалектная зона якутского языка: фонетика и морфология (в ареально-историческом освещении)» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай

# Иванов Спиридон Алексеевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «1941—1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышындағы маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы.
* 1996 йылда Рәсәйҙең тәбиғи фәндәр академияһы ғалимды академияның П. Л. Капицаға арналған иҫтәлекле миҙалы менән бүләкләй.
* Ул "Саха Республикаһының (Якутияның) атҡаҙанған фән эшмәкәре һәм «Рәсәй Федерацияһы фәне һәм техникаһының почетлы хеҙмәткәре», шулай уҡ «Гражданлыҡ батырлығы» билдәһенә лайыҡ була.
* 2013 йылда ул Семен Андреевич Новгородов исемендәге туған телдәрҙе һаҡлау, өйрәнеү һәм үҫтереү өлкәһендә Саха Республикаһы (Якутия) башлығы премияһына лайыҡ була (туған телдәрҙе пропагандалау буйынса күп йыллыҡ емешле эшмәкәрлеге өсөн).
# Әбү Хәнифә

Имам Әғзәм Әбү Хәнифә ибне Сабит ибне Зута әл-Фариси 699 - 769 йылдарҙа йәшәгән ислам динендәге дүрт мәзһәбтең береһе булған хәнәфиҙәр мәзһәбенә нигеҙ һалыусы. Әбү Үәнифә - әсир төшөп ҡол булған фарсы кешеһенең ейәне. Ғүмеренең күп өлөшөн Күфәлә үткәрә һәм фикх буйынса вәғәздәрен шунда һөйләй. Әбү Хәнифәнең ғүмере ғәбәсиҙәр менән сәйәси көрәштә үтә. Шунлыҡтан, ғәббәсиҙәр хәлифәһе Ғабдулла 2 әмере менән ул зинданға ултыртыла һәм шунда үлә. Әбү Хәнифә өйрәтеүҙәренән күп сөнниҙәр ҡабул итә. Уға эйәреүселәр хәнәфиҙәр тип атала. Хәнәфиҙәр шәриғәт закондарын хаким синыф ҡатламына яраҡлаштырырға ынтылалар. Хәнәфиҙәр беҙҙең илдәге сөнни мосолмандарҙың күпселеген тәшкил итә.Ҡытайҙа, Афғанстанда, Һиндостанда, Сүриәлә һәм башҡа төрки илдәрендә улар күпселекте тәшкил итә.
Әбү Хәнифәне тәҡъүәле (алланан ҡурҡыусан), йомарт, аҙ һөйләүсән, уйға бирелеүсән, буш, файҙаһыҙ һөйләшеүҙәрҙән ситләшеүсән булған тип һөйләйҙәр. Ул намаҙҙың һәр рәҡәғәтендә Ҡөръәнде уҡып сыға торған булған. Ғүмере эсендә ул етмеш тапҡыр хаж ҡылған, сәхәбәләр һәм тәбиғиндар менән осрашҡан.

# Әбү Хәнифә
## Имам Әбү Хәнифә мәҙһәбе

Әбү Хәнифә мәзһәбе Мөхәммәдтән (саләллаһу ғаләйһи үәссәләм) алынған белемгә нигеҙләнгән.
Мөхәммәт пәйғәмбәр
    Ғабдуллаһ ибне Мәсғүд
       Ғабдуллаһ ибне Кайс
          Ибраһим ән-Нәхаи
             Хәммад ибне Әбу Сөләймән
                Әбу Хәнифә Ногман ибне Сабит
# Малуяҙ

Малуяҙ — рус. Малоюз - Рәсәй йылғаһы.

# Малуяҙ
## Географияһы

Малуяҙ йылғаһы Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Эҫем йылғаһының (Минйәр быуаһы) һул ярына тамағынан 162 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Малуяҙ
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200612111100019089
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101908
* Бассейн коды — 10.01.02.006
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

# Малуяҙ
## Этимологияһы

рус. Малоюз топонимы тураһында Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: Малоюз, речка, левый приток Сима, Ашинский район.Название башкирское, составлено словами: мал — «скот», «скотская» и старобашкирским язы, ояз — «поляна», т. е. Малояз — «поляна, где содержится скот», «кормовая поляна».
Йәғни, атама башҡорт телендәге Мал һәм Уяҙ тигән һүҙҙәрҙән хасил булған. "Башҡорт теленең һүҙлеге"ндә был һүҙҙәргә шундай аңлатмалар бирелгән:
* Мал - тормош кәрәге өсөн йортта аҫралған хайуан
* Уяҙ - Тирә-яҡтағы ҡалҡыуҙар араһындағы киң, түбән урын; уй .
# Әсе борсаҡ

?Әсе борсаҡ :
Lupinus texensis :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Үҫемлектәр |
| Бүлексә: | Ябыҡ орлоҡлолар |
| Класс: | Ике өлөшлөләр |
| Тәртип: | Ҡуҙаҡлы сәскәлеләр |
| Ғаилә: | Ҡуҙаҡлылар |
| Суб-ғаилә: | Елбәҙәк сәскәлеләр |
| Триба: | тирбәлеүселәр |
| Ырыу: | Әсе борсаҡ |
Латинса исеме :
Lupinus L. :
Виды :
150—200 видов, включая
Lupinus albus
Lupinus angustifolius
Lupinus luteus
Lupinus albifrons
Lupinus arboreus
Lupinus arizonicus
Lupinus chamissonis
Lupinus diffusus
Lupinus excubitus
Lupinus longifolius
Lupinus microcarpus
Lupinus mutabilis
Lupinus nanus
Lupinus nootkatensis
Lupinus perennis
Lupinus polyphyllus
Lupinus sulphureus
Lupinus texensis
Lupinus tidestromii :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 25916 NCBI 3869 |
Әсе борсаҡ(урыҫ. Люпин) — ҡуҙаҡлылар ғаиләһенә ҡараған был ырыуҙың 400-гә яҡын төрө бар. [[Сәскә]ләре нектарһыҙ була, бал ҡорттары уның һеркәһен йыя.

# Әсе борсаҡ
## Биологик ҡылыҡһырлама

Тамыр системаһы формаһы буйынса үҙәк тамыр системана ҡарай. 1—2 м-ғаса тәрәнлеккә етергә мөмкин. Тамырҙарында бүлбеләр урынлашҡан. Унда азотфиксациялаусы бүлбе бактерияры Rhizobium lupini, һауанан азотты йотоп, азотлы берләшмәләр барлыҡҡа килтерә. Үҫемлек менән бүлбе бактериялары араһындағы симбиоз күренеше был. Үҫемлек — бүлбе бактериялары өсөн йәшәү мөхите һәм органик матдәләр сығанағы. Үҙ сиратында, улар үҫемлекте азот менән тәьмин итәләр.
Һабағы үлән йәки ағасланған була. Ботаҡтары тура, йәки тәрмәшеүсе булып тора.
Япраҡтары һабаҡта сиратлап урынлашҡан. Бармаҡ һымаҡ телгеләнгән ҡатмарлы япраҡтар.
* Был дарыу үҫемлектәре тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
# Утваж

Утваж — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Покша йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Утваж
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — йылғаның башынан алып Төньяҡ Двина Вычерга йылғаһына ҡойғанға тиклем, Юг һәм Сухона йылғаларын индермәйенсә (инештән Кубен гидроузлына тиклем). Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100312103000009609
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000960
* Бассейн коды — 03.02.01.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Мәүлә Ҡолой

Мәүлә Ҡолой (ысын исеме — Муллағол) — төрки суфый шағиры. Әхмәт Йәсәүи, Сөләймән Баҡырғани артынан эйәреүсе.

# Мәүлә Ҡолой
## Биографияһы

Шағирҙың тормошо тураһында бер ниндәйҙә документаль мәғлүмәттәр һаҡланып ҡалмаған. XVII быуаттың икенсе яртыһына ҡараған хикмәттәрендә — суфый-фәлсәфәүи шиғырҙарында шағирҙың тормош юлы хаҡында бер ни тиклем мәғлүмәт табырға мөмкин. Шунлыҡтан уның тормош юлы тураһында төрлө фараздар барлыҡҡа килә.
Ҡайһы бер авторҙар Мәүлә Ҡолой Шишмә йылғаһы буйында йәшәгәнлеген уның шиғырҙарының береһе менән дәллиләйҙәр. Һуңыраҡ шағир Иҫке Иштерәк ауылына күскән тип фараз итәләр.

# Мәүлә Ҡолой
## Ижады

Беҙҙең замандарға тиклем Мәүлә Ҡолойҙың 75 шиғыры килеп еткән. Шағирҙың әҫәрҙәре башҡорттар араһында киң таралған.
Шағирҙың ижади мираҫы тик ХХ быуаттың 20-се йылдарында ғына өйрәнелә башлай. 1925 йылда башҡорт яҙыусыһы Фазыл Туйкин үҙенең тыуған ауылында — Зәй-Ҡаратай ауылында Мәүлә Ҡолойҙың ҡулъяҙмаһын таба һәм ваҡытлы матбуғатта бының тураһында хәбәр итә. Ғабдрахман Сәғди был ҡулъяҙма менән яҡындан таныша, һәм 1927 йылда 440 бәйеттән торған шиғырын баҫтырып сығара. Шағирҙың барлығы биш әҫәрҙәр исемлеге — Башҡорт АССР-ында, Силәбе өлкәһендә, Санкт-Петербургта һәм Татар АССР-ында табыла. 1974 йылда археографик экспедициялар барышында Башҡортостандың Баҡалы районы Камай ауылында Мәүлә Ҡолойҙың шиғырҙары менән ҡулъяҙманы табалар.
Мәүлә Ҡолойҙың хикмәттәрендә суфыйсылыҡ идеялары аша донъяуи мотивтар ҙа сағыла. Ул хеҙмәт кешеләрен данлай, донъяның етешһеҙлеге, ғүмер итеүҙең әһәмиәте һәм кешеләрҙең үҙ-ара (ғаилә, балалар, дуҫтар, дошмандар араһында) мөнәсәбәттәре хаҡында уйлана.
# Пауза (Фогтланд)

Пауза (Фогтланд) (нем. Pausa/Vogtl.) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 3634 кеше йәшәй. Майҙаны — 36,58 км². Диңгеҙ кимәленән 470 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 7952 һәм автомобиль коды V.
# 2011 йылда йыһанға осороуҙар исемлеге

2011 йылдағы орбитаға осороуҙар исемлеге. Ҡыҙыл төҫ менән уңышһыҙ осороуҙар билдәләнгән. Осоусы йыһан аппараттары (ЙА) ҡалын итеп айырып билдәләнгән.
# Аман (именлек тәьмин итеү)

Аман (ғәр. أجل‎ — "хәүефһеҙлек», "именлек"‎) — мосолмандың дошманға йәки мосолман түгелгә биргән хәүефһеҙлек гарантияһы. Ҡөрьәндә аман термины урынына дживар һүҙе («ҡурсалау», «яҡлау бурысы») ҡулланыла.
* Әгәр күп илаһтарға табыныусыларҙан берәй кеше һинән һыйыныр урын һораһа, ул Аллаһ һүҙен ишеткәнгә саҡлы уны һыйындыр. Унан һуң ул именлектә буласаҡ урынға илтеп ҡуй. Был — улар белмәгән халыҡ булғанға.
* Әт-Тәүбә 9:6
Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ғәрәп ҡәбиләләренә мөрәжәғәттәрендә дживар менән бер рәттән шул уҡ мәғәнәлә зиммә һүҙе лә ҡулланыла (ҡара: зимми). Зиммәнән айырмалы рәүештә, аман артабан үҙ-ара йөкләмәләр билдәләмәйенсә эшләнгән мәрхәмәтлек акты булып тора.

# Аман (именлек тәьмин итеү)
## Тарихы

Беренсе тапҡыр аман һүҙе 634 йылда яулап алынғандарҙың ғүмере һәм мөлкәте тейелгеһеҙлеген гарантиялау мәғәнәһендә Хәлит ибн әл-Вәлиттең Дамаск менән килешеүендә осрай Айырым мосолман бер йәки бер нисә аныҡ билдәләнгән кешегә генә аман (именлек) бирә ала, ә имам йәки уның вәкиле ҡала халҡына йәки уның гарнизонына имен-аманлыҡ тәьмин итә ала. Амандан уны биргән кеше генә мәхрүм итеү хоҡуғына эйә.
Яулап алыу һуғыштарында аман тыныс килешеү төҙөүҙең башланғыс осоро була (сульха). Ҡурсыу хаты формаһында ул мосолман булмаған кешенең (изге урындарға ғибәҙәт ҡылыусы, сауҙагәр һәм башҡаларҙың) мосолман илендә хәүефһеҙлеген гарантиялаған документ булараҡ файҙаланылған. Амандың был формаһы Европа илдәренең Ғосман империяһы менән килешеүҙәрен төҙөү өсөн нигеҙ була. Һуңғараҡ Урта быуаттарҙа әсирлеккә төшкәндә мәрхәмәтлек һорап ҡысҡырыу аман тип аталған
# Кисига

Кисига — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лапово йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Кисига
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000002349
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000234
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ғилманов Илдар Рәшит улы

Ғилманов Илдар Рәшит улы (1 сентябрь 1970 йыл) — рәссам, М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты уҡытыусыһы. 2003 йылдан Рәсәй Федерацияһы Рәссамдар союзы ағзаһы.

# Ғилманов Илдар Рәшит улы
## Биографияһы

Илдар Рәшит улы Ғилманов 1970 йылдың 1 сентябрендә Өфө ҡалаһында тыуған. 1997 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтының художество-графика факультетын бик яҡшы билдәләргә тамамлай. Уҡыуын тамамлағандан һуң унда һынлы сәнғәт кафедраһы ассистенты булып эшләй башлай. Хәҙерге ваҡытта М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының художество-графика факультетында һынлы сәнғәттән өлкән уҡытыусы.
2003 йылдан Рәсәй Федерацияһының Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан йәш рәссамдарының иң яҡшы һынлы сәнғәт әҫәренә беренсе республика конкурсы дипломанты (1 премия). Өфө ҡалаһында йәшәй һәм эшләй.
«ТӨРКСОЙ» халыҡ-ара ойошмаһы саҡырыуы буйынса рәссам 2007 һәм 2009 йылдарҙа Төркиәлә һәм Кипрҙа була.
Илдар Рәшит улының хеҙмәттәре М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында (Өфө), Татарстан Республикаһының дәүләт һынлы сәнғәт музейында (Ҡаҙан), Яр Саллы картиналар галереяһында (Яр Саллы), Алабуға дәүләт тарихи-художество һәм архитектура музей-ҡурсаулығында (Алабуға), Болғар тарихи-архитектура музей-ҡурсаулығында (Болғар), Башҡорт дәүләт әҙәбиәт музейында (Өфө), ТӨРКСОЙ Художество тупланмаһында (Анкара, Төркиә), Гирне Америка Университеты GAU Художество тупланмаһында (Гирне, ТРСК), «Х-МАХ» галереяһында (Өфө), «Hyp» журналы редакцияһында (Өфө), шулай уҡ Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә (Германия, Италия, Төньяҡ Кипрҙың Төрөк Республикаһы) шәхси йыйылмаларҙа.

# Ғилманов Илдар Рәшит улы
## Төп эштәре

Илдар Ғилманов күберәк пейзажсы булараҡ билдәле: «Салауат урамында», 2001, «Уралда», 2007, «Көҙгө Берештамаҡ», 2006, «Урал йыры», 2008, Урал ҡасабаһы, 2004. «IREMEL» проектынан — «Тынлыҡ ташы» комплексы, 2013, «Таштар. Ирәмәл», 2013, «Сусаҡта», 2011, «Урал таштары», 2015 һәм башҡалар.
Төрөк тематикаһына булған эштәре «Стамбул буйынса ял итеп йөрөү», 2008, «Кофе төрөксә», 2011, «Террасала», 2014 һәм башҡалар.
«Ваҡыт-Киңлек» проектынан эштәре — «Ҡыҙыл шәфәҡ», 2006, «Тарих», 2006, «Ете ырыу мөрәжәғәтнамәһе», 2006 һәм башҡалар. «Мальва» проектынан — «Аҡ һиллек», 2014, «Һиллек тырнаҡ гөлдәре», 2014, «Ынтылыш», 2015 һәм башҡалар.

# Ғилманов Илдар Рәшит улы
## Күргәҙмәләре

1995 йылдан алып- республика, төбәк, бөтә Рәсәй, халыҡ-ара, сит ил күргәҙмәләрендә ҡатнаша.
Ун шәхси күргәҙмәһе үтә (Өфө, Ҡаҙан, Яр Саллы, Стәрлетамаҡ).
Өс халыҡ-ара ижади лаборатория ҡатнашыусыһы: Төркиә (2007), Төньяҡ Кипрҙың Төрөк Республикаһы (2009), Алабуға ҡалаһында (Татарстан Республикаһы) (2014).

# Ғилманов Илдар Рәшит улы
## Уҡыусылары

Ғилманов Илдар Рәшит улының уҡыусылары араһында — рәссамдар Андреев Владимир Александрович, Муллаҡаев Руслан Илдус улы, Саҙриев Руслан Илдар улы, Иванова Виктория Юрьевна, Посохов Алексей Владимирович.