yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Бахарев Александр Арсентьевич

Алекса́ндр Арсе́нтьевич Ба́харев (20 июль, 1911 — 13 сентябрь, 1974) — рус совет яҙыусыһы һәм журналисы, «Человек прячет глаза» романының авторы, СССР Яҙыусылар союзының Ростов бүлеге идаралығының рәйесе(1961—1974).

# Бахарев Александр Арсентьевич
## Тормош юлы

Тамбов губернаһының (хәҙер Липецк өлкәһе) Усман өйәҙе Пушкино ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа.
Уҡыуҙы тамамлағандан һуң, өй китапханасыһы, район, өлкә комсомол комитеттарында секретарь булып эшләй.
1931 йылдан алып — журналист. Тамбов өлкәһенә күсеп килә, бында өлкә йәштәр гәзитен мөхәррирләй.
1939 йылда ВКП(б) сафына инә, артабан Юғары партия мәктәбен тамамлай.
1942 йылда Бахаревты «Правда» гәзитенең Тамбов өлкәһе буйынса хәбәрсеһе итеп тәғәйенләйҙәр. Артабан ул — ошо уҡ гәзиттең Ростов өлкәһе буйынса хәбәрсеһе.
Очеркистика яҙыуҙың ҙур мәктәбен үткән Бахарев нәфис әҙәбиәт менән булыша башлай һәм 1952 йылда «Большой поток», ә 1962 йылда «Северные гроздья» повестарын баҫтырып сығара.
1956 йылда Бахарев «Советская Россия» гәзитенә шул уҡ Ростов өлкәһе буйынса хәбәрсе булып күсә.
1958 йылда Бахаревты СССР Яҙыусылар союзына ҡабул итәләр, ә 1961 йылда уны СССР Яҙыусылар союзының Ростов өлкә яҙыусылар ойошмаһы идаралығының рәйесе итеп һайлайҙар.
Ул эшсе синыфы тураһындағы әҫәрҙәр яҙа, шул иҫәптән уның «Лично ответствен» (1971) һәм «Тревожная лава» (1973) повестары әҙәбиәттә күренекле урын яулай.
Бахарев әҫәрҙәренең төп темаһы — кешенең Ерҙәге йәшәйеше. Тап ошо темаға уның һуғыштан һуңғы егерме йыл эсендәге совет ауылы тормошо тураһындағы иң билдәле «Человек прячет глаза» романы бағышланған да инде. Романдың беренсе китабы 1966 йылда, икенсеһе — 1968 йылда баҫылып сыға. Уның был әҫәре, 1971 йылда бер тулы роман булып нәшер ителгәс, билдәле совет яҙыусыһы Виталий Закруткиндың иң юғары баһаһына лайыҡ була.
Тормошоноң һуңғы йылдарында «Ураган» романын яҙа, ләкин уны тамамлап өлгөрмәй.
Дондағы Ростовта 1974 йылдың 13 сентябрендә вафат була. Дондағы Ростовтың Төньяҡ зыяратында ерләнә.

# Бахарев Александр Арсентьевич
## Наградалары һәм маҡтаулы исемдәре

* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены;
* «Маҡтау билдәһе» ордены ({1}1976{/1})
* миҙалдар

# Бахарев Александр Арсентьевич
## Иҫтәлек

Дондағы Ростовтың яҙыусы йәшәгән һәм эшләгән йортонда уның иҫтәлегенә арнап таҡтаташ ҡуйылған.
# Джикич Ивица

Ивица Джикич (босн. Ivica Đikić; род. 11 март 1977, Томиславград, Босния һәм Герцеговина, Югославия) ― хорват һәм босний журналисы һәм яҙыусыһы.

# Джикич Ивица
## Биографияһы

1977 йылдың 11 мартында Югославияла Босния һәм Герцеговинаның Томиславград ҡалаһында тыуған.
16 йәшендә журналист булып эшләй башлай, «Слободна Далмация» көндәлек гәзитенә яҙа.
1996 йылда журналист булараҡ Ивица Джикич үҙе эшләгән Сплитта баҫылған «Feral Tribune» һул гәзитенең тематикаһына ҙур йоғонто яһай. Һуңынан Хорватияла бер нисә гәзиттә хеҙмәт итә. 2001 йылдан «Novi List» һәм башҡа хорват журналдарының мөхәррире була. Шулай уҡ сценарий яҙыусы булараҡ билдәле.

# Джикич Ивица
## Ижады

Ивица Джикич үҙенең беренсе романын 2003 йылда "Цирк «Колумбия» исеме аҫтында баҫтырып сығара, ул тәүге тапҡыр «Feral Tribune» нәшриәтендә донъя күрә. Романы өсөн Меши Селимович исемендәге премия менән бүләкләнә. Романдағы ваҡиғалар Босния һәм Герцеговинала яҙыусының тыуған ҡалаһы Томиславградта 1990 йылдар башында, туранан-тура Босния һуғышы алдынан бара.
2010 йылда "Цирк «Колумбия» китабы буйынса босний кинорежиссёры Данис Танович шундай уҡ исемле нәфис фильм төшөрә. Картина Анталиялағы Халыҡ-ара кинофестивалдә (2010) «Алтын әфлисун» премияһына лайыҡ була. Фильм шулай уҡ рәсми рәүештә Босния һәм Герцеговинанан 2010 йыл өсөн «Иң яҡшы сит ил фильмы» категорияһында «Оскар» премияһына тәҡдим ителә, әммә номинанттарҙың финал бишенә инмәй.
2004 йылда Джикич хорват сәйәси эшмәкәре, бойондороҡһоҙ Хорватияның икенсе президенты Степан Месичтың сәйәси биографияһын баҫтырып сығара. 2007 йылда Ивица Джикич «Feral Tribune» нәшриәтендә баҫылып сыҡҡан «Зефир ничего» исемле икенсе романын яҙа. Яңы китапҡа өс хикәйә: «Зелёный замок», «Попробуй уснуть, пожалуйста» һәм «Как будто ничего не произошло» инә.

# Джикич Ивица
## Хеҙмәттәре

* "Цирк «Колумбия» (2003 г.) француз һәм итальян телдәренә тәржемә ителә; Меша Селимович исемендәге премия
* «Цирк „Колумбия“» (2009), Данис Тановичтың фильмына сценарий авторҙашы сифатында.
* «Поворот Родины» (2004)
* «Зефир ничего: Зелёный замок — Попробуй уснуть, пожалуйста» — «Как будто ничего не произошло» (2007)
* «Новине» хорват телесериалына сценарий.
# Азаматов Марат Мостафа улы

Азаматов Марат Мостафа улы (16 ноябрь 1941 йыл — 4 апрель 2002 йыл) — СССР хоккейсыһы Һәм Рәсәй тренеры. РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1978).

# Азаматов Марат Мостафа улы
## Биографияһы

Марат Мостафа улы Азаматов 1941 йылдың 16 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Саҡмағош районы Саҡмағош ауылында тыуған. Милләте — башҡорт.
Шайбалы хоккей буйынса РСФСР-ҙың атҡаҙанғаң тренеры (1978). БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1978), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1994). Д. М. Азаматовтың — ҡустыһы. П. Ф. Лесгафт исемендәге Ленинград физик культура институтын тамамлаған (1972). «Локомотив» ДСО-һы тәрбиәләнеүсеһе (1953—60). Салауат Юлаев исемендәге спорт клубы командалары (1961—63), армияның спорт клубы (Куйбышев, 1963—65) өсөн уйнай. 1969—75 йылдарҙа «Салауат Юлаев» СДЮШОР-ы директоры, 1983—92 йылдарҙа — тренеры. 1979—83 йылдарҙа һәм 1990—91 йылдарҙа «Салауат Юлаев» хоккей клубы командаһының баш тренеры. 1993 йылда алып Өфөнөң «Локомотив» клубының баш тренеры, 1997 йылда — Өфөнөң 3-сө ДЮСШ директоры. Уның етәксеһе СДЮШОР командаһы үҫмерҙәр араһында СССР чемпионы (1973, 1984), йәштәр араһында СССР беренселегенең көмөш призёры (1975) була. 1983—95 йй. СССР, БДБ, Рәсәй үҫмерҙәр йыйылма командалары тренеры. Тағы ла бер етәксеһе СССР командаһы Европа чемпионаты (1984), ГФР-ҙа, Швейцарияла (икеһе лә — 1983), Финляндияла (1984, 1987, 1990), СССР-ҙа (1987, 1990) халыҡ-ара турнирҙар еңеүсеһе, Европа чемпионатының көмөш призёры (1991) була, Рәсәй командаһы — Канадала (1993), Тверҙа (1993) халыҡ-ара турнирҙар еңеүсеһе. Тәрбиәләнеүселәре араһында Ш. Ф. Ғимаев, шулай уҡ 35-тән ашыу СССР һәм Рәсәй спорт мастеры. 2-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены миҙалы менән бүләкләнгән (1996). Өфө ҡалаһының Көньяҡ зыяратында ерләнгән.

# Азаматов Марат Мостафа улы
## Карьера
### Хоккейсы булғанда

* 1961—1963 Салауат Юлаев
* 1963—1965 СКА Куйбышев

# Азаматов Марат Мостафа улы
## Карьера
### Тренер булғанда

* 1979—1983 Салауат Юлаев
* 1983—1995 / СССР, СНГ һәм Рәсәй юниор йыйылма командаһы
* 1990—1991 Салауат Юлаев
* 1993 Локомотив

# Азаматов Марат Мостафа улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* 2-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены миҙалы (1996);
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1978);
* БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1978);
* Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1994).

# Азаматов Марат Мостафа улы
## Хәтер

* Өфөлә ул йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған
* 3-сө ДЮСШ-ға уның исеме бирелгән.
# Мещанка (Булухта ҡушылдығы)

Мещанка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Булухта йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Мещанка (Булухта ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100007005
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100700
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Верхнеказымский

Верхнеказымский — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Белоярск райондағы ҡасаба. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 1758 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628172, ОКАТО коды — 71111906001.

# Верхнеказымский
## Халыҡ һаны

| Йыл | Даими халыҡ һаны |
| 2002 | |
| 2008 | |
| 2010 | 1758 |

# Верхнеказымский
## Климат

Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
# Оло Бадья-Шор

Оло Бадья-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Уса йылғаһының уң ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Оло Бадья-Шор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000065582
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006558
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Мәтрүшкә

?Мәтрүшкә :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Үҫемлектәр |
| Бүлексә: | Ябыҡ орлоҡлолар |
| Класс: | Ике өлөшлөләр |
| Тәртип: | Баллыбабай сәскәлеләр |
| Ғаилә: | Һаңғырау кесерткән һымаҡтар |
| Ырыу: | Мәтрүшкәләр |
| Төр: | Мәтрүшкә |
Латинса исеме :
Origanum vulgare L. :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 32632 NCBI 39352 |
Мәтрүшкә (ҡара мәтрүшкә, мәтрүш; рус. душица обыкновенная, лат. Origanum vulgare) — һаңғырау кесерткән һымаҡтар күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 30-80 см, июль-сентябрь айҙарында алһыу аҡ сәскә ата, август-сентәбрҙә -емеше өлгөрә. Мәтрүшкә ҡорораҡ ерҙә, урман ситендә, тау биттәрендә, йылға ярҙарында үҫә. Башҡортостанда киң таралған.
Элек-электән уны дарыу өсөн дә, сәй итеп тә файҙаланғандар.
Ҡышҡылыҡҡа һаҡлар өсөн 20-30 сантиметр оҙонлоҡта ҡырҡып алып, өй ҡыйығында йәки яҡшы еләтелгән бинала киптерәләр. Бәйләме менән һаҡлағанда — бер йыл, ваҡлап, ныҡ ябылған үтә күренмәҫ һауытта тотһаң, өс йылға тиклем яраҡлы була.

# Мәтрүшкә
## Файҙаһы

Мәтрүшкәнең файҙаһы ифрат ҙур. Уны ҡан баҫымы юғары булғанда, атеросклероздан, һалҡын тейгәндә һәм башҡа осраҡтарҙа ҡулланалар. Хуш еҫле үҫемлекте баш ауыртҡанда эсәләр һәм йоҡоһоҙлоҡтан яфаланғанда ла файҙаланалар, төнәтмәһе менән баш йыуалар. Теш һыҙлағанда мәтрүшкәне сәйнәйҙәр.
* Был дарыу үҫемлектәре тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
# Крутишка (Корболиха ҡушылдығы)

Крутишка — Рәсәй йылғаһы. Алтай биләмәләрендә аға. Йылға Корболиха йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Крутишка (Корболиха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алеййылғаһы, инештән Гилевск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200112115200000240
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200024
* Бассейн коды — 13.01.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# 1-се Этҡол мәктәбе

1-се Этҡол мәктәбе — Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы муниципаль районының 1-се Этҡол ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбе

# 1-се Этҡол мәктәбе
## Тарихы

* БЕРЕНСЕ ЭТҠОЛ УРТА МӘКТӘБЕ, Баймаҡ р‑ны. 1891 й. мәҙрәсә базаһында урыҫ‑башҡорт халыҡ училищеһы булараҡ нигеҙ һалына, 1918 й. алып 1‑се баҫҡыс берҙәм хеҙмәт мәктәбе, 1928 й. — крәҫтиән йәштәре мәктәбе, 1932 й. — өлгөлө тулы булмаған урта мәктәп, 1952 й. хәҙ. статусын ала. 1992 й. Б.Ғ.Юлыев исеме бирелә. Компьютер кабинеты, тыуған яҡты өйрәнеү музейы, ағас эше һәм тегеү оҫтаханалары, китапханаһы, спорт залы, мәктәп яны участкаһы бар. Уҡыу йорто м‑н Т. Х. Аслаев, Б. М. Мәмбәтҡолов, С. Р. Әлибаев, Юлыев һ.б. эшмәкәрлеге бәйле. Урта мәктәпте 4 меңдән ашыу кеше тамамлаған (2011), улар араһында З. Ш. Аҡназаров, С. Ә. Галин, Р. Түләк, Ә. Үтәбай, Ә. З. Әсфәндиәров. Мәктәп бинаһына Чечнялағы хәрби хәрәкәттә һәләк булған мәктәпте тамамлаусылар К.А.Исмәғилев м‑н Х.М.Усмановҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған (2007)

# 1-се Этҡол мәктәбе
## Етәкселәре

* Мәхмүтов Шамил Азат улы

# 1-се Этҡол мәктәбе
## Уҡытыусылары

* Ғүмәрова Вәлиә Зөбәйер ҡыҙы — тарих уҡытыусыһы
* Дәүләтбаева Фәнисә Әмир ҡыҙы — рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы
* Ишҡыуатова Гүзәл Айҙар ҡыҙы — башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы
* Мәхмүтов Шамил Азат улы — тарих һәм йәмғиәтте өйрәнеү уҡытыусыһы
* Мәхмүтова Фәнүзә Фирғәт ҡыҙы — математика уҡытыусыһы
* Мәхмүтова Яҙгөл Уйылдан ҡыҙы — педагог-психолог.
* Солтангәрәев Фәнзил Фәрғәт улы — математика һәм информатика уҡытыусыһы
* Йортбәков Рәсих Рәсүл улы — физик культура һәм тормош хәүефһеҙлеге нигеҙҙәре уҡытыусыһы

# 1-се Этҡол мәктәбе
## Мәктәпте тамамлаусы билдәле шәхестәр

* Байрамғолов Нәбиулла Ғәбделмәнән улы
* Галин Салауат Әхмәҙи улы — филология дфәндәре докторы, бында ете йыллыҡ мәктәптә уҡыған
* Байтурина Зәһүрә Дәүләтша ҡыҙы
* Ҡарағолова Фәйрүзә Хәмзә ҡыҙы (18 май 1964 йыл) — педагог, Бөрйән районы Байназар урта мәктәбенең башҡорт теле уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2010).

# 1-се Этҡол мәктәбе
## Шулай уҡ уҡығыҙ

* 1-се Этҡол
# Атифете Яхьяга

Атифете Яхьяга (алб. Atifete Jahjaga; сер. Атифете Јахјага; 20 апрель 1975 йыл) — өлөшләтә танылған Косово Республикаһының дүртенсе президенты. Был вазифаға һайланған мәлендә донъялағы иң йәш һәм Балҡан илдәрендә тәүге ҡатын-ҡыҙ президент була. Хәрби дәрәжәһе —генерал-майор.

# Атифете Яхьяга
## Биографияһы

Атифете Яхьяга 1975 йылдың 20 апрелендә Югославия Социалистик Федератив Республикаһының Косовонан көнбайышта урынлашҡан Метохия өлкәһенең Джяковица ҡалаһында тыуған, милләте албан. Башланғыс һәм урта мәктәпте илдең баш ҡалаһы Приштинала тамамлай һәм Приштина университетының юридик факультетына уҡырға инә. Уны 2000 йылда уңышлы тамамлағандан һуң Англияның Лестер ҡалаһы университетында криминалистика һәм полиция менеджменты курсында белемен камиллаштырыуҙы дауам итә. Артабан АҠШ-тағы Виргиния университетында енәйәтселек менән көрәш темаһына аспирантурала уҡый.
2008 йылда Косовоның бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителгәндән һуң яңы кадрҙар туплаған урындағы полицияла хеҙмәт итә башлай. Уның тәүге вазифаһы патрульный була. Ике юғары белемгә эйә булған хеҙмәткәр карьера баҫҡыстарынан тиҙ өҫкә күтәрелә: күп тә үтмәй уны Косово полицияһы директоры урынбаҫары ярҙамсыһы итеп тәғәйенләйҙәр. Шунан һуң Атифете Яхьяга HR-директор урынбаҫары, административ бүлек комиссары урынбаҫарының махсус ярҙамсы-референты, уҡыу бүлегенең етәксеһе була. Полиция хеҙмәтендәге иң юғары вазифаһы — Косово полицияһы етәксеһенең урынбаҫары. Бында ул 2009 йылдың февраленән 2011 йылдың апрелендә ил президенты булып һайланғанға тиклем эшләй, «генерал-майор» хәрби дәрәжәһен ала. Ул ваҡытта Көньяҡ-Көнсығыш Европалағы ҡатын-ҡыҙ хәрби хеҙмәткәрҙәр араһында Атифете Яхьяганың дәрәжәһе иң юғарыһы була.
# Поляк теле

Поляк теле — Һиндевропа тел ғаиләһендәге көнбайыш славяндарҙың Лех төркөмөнә ингән поляктарҙың теле. Поляк теле чех, словак, помор, лужи, полаб телдәренә яҡын. Поляк теле Польшала 38 миллион кешенең, донъяла 40 миллион кешенең туған теле.

# Поляк теле
### Алфавит

Ҡарағыҙ: Поляк имләһе
Хәҙерге поляк алфавиты 32 хәрефтән тора. A, Ą, B, C, Ć, D, E, Ę, F, G, H, I, J, K, L, Ł, M, N, Ń, O, Ó, P, R, S, Ś, T, U, W, Y, Z, Ź, Ż.
| Хәреф | Хәреф | Исем | Исем | Хәреф | Хәреф | Исем | Исем | Хәреф | Хәреф | Исем | Исем |
| A | a | a | а | J | j | jot | йот | S | s | es | эс |
| Ą | ą | ą | о$^н$ (ѫ) | K | k | ka | ка | Ś | ś | eś | эшь |
| B | b | be | бэ | L | l | el | эль | T | t | te | тэ |
| C | c | ce | цэ | Ł | ł | eł | эл/эу | U | u | u | у |
| Ć | ć | cie | че | M | m | em | эм | (V | v) | ve | вэ |
| D | d | de | дэ | N | n | en | эн | W | w | wu | ву |
| E | e | e | э | Ń | ń | eń | энь | (X | x) | iks | экс |
| Ę | ę | ę | э$^н$ (ѧ) | O | o | o | о | Y | y | igrek | игрэ́к |
| F | f | ef | эф | Ó | ó | o kreskowane | о крэскова́нэ | Z | z | zet | зэт |
| G | g | gie | ге | P | p | pe | пэ | Ź | ź | ziet | жет |
| H | h | ha | ха | (Q | q) | ku | ку | Ż | ż | żet | жэт |
| I | i | i | и | R | r | er | эр | | | | |
# Биғлов Йыһандар Ирғәле улы

Биғлов Йыһандар Ирғәле улы (18 декабрь 1918 йыл — 28 ноябрь 2001 йыл) — ғалим-математик, юғары мәктәп уҡытыусы, 1972—1982 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының математика факультеты деканы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Физика‑математика фәндәре кандидаты (1955).

# Биғлов Йыһандар Ирғәле улы
## Биографияһы

Йыһандар Ирғәле улы Биғлов 1918 йылдың 18 декабрендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Иҫке Абзан ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Благовар районы) тыуған. Күсәрбай мәктәбендә ете класс белем ала. Артабан Өфөлә рабфакта уҡый.
1941 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институтын тамамлай. Яҡшы уҡыуы һәм әүҙем йәмғиәт эшмәкәрлеге өсөн Башҡортостанда беренсе Сталин стипендиаты була. Юғары белем алғандан һуң институттың математика кафедраһында эшкә ҡалдырыла.
Бөйөк Ватан һуғышында башынан аҙағына тиклем ҡатнаша, төрлө хәрби вазифалар биләй: рота батальоны командирының сәйәси эштәр буйынса урынбаҫары, рота парторгы, дивизияның сәйәси бүлеге начальнигының комсомол эше буйынса урынбаҫары.
Демобилизациянан һуң, 1946 йылда, педагогия инстиутының математик анализы кафедраһында ассистент булып эшләй башлай. Аспирантурала Мәскәүҙә, билдәле профессор М. А. Наймарк етәкселегендә, уҡый һәм кандидатлыҡ диссертацияһын (1955) уңышлы яҡлай. Артабан, 1986 йылға тиклем, Башҡорт дәүләт университетының анализ һәм дифференциаль тигеҙләмәләр кафедраһында — уҡытыусы, артабан доцент булып эшләй. 1956—1962 йылдарҙа — математик анализ кафедраһы мөдире. 1972 йылдан асылған математика факультетының тәүге деканы (1972—1982).
2001 йылдың 28 ноябрендә Өфөлә вафат була.

# Биғлов Йыһандар Ирғәле улы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Фәнни хеҙмәттәре дифференциаль операторҙарҙы өйрәнеүгә арналған. Уның ғилми хеҙмәттәре Башҡортсоан Республикаһында математика үҫешенә булышлыҡ итә. 20-гә яҡын фәнни хеҙмәт авторы.
Төп ғилми хеҙмәте
* Разложение по собственным функциям систем дифференциальных уравнений II порядка //Доклады Академии наук СССР. 1957. Т.112. № 5.

# Биғлов Йыһандар Ирғәле улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1945)
* Ике 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1945, 1985)
* «Фашистик Германияны еңгән өсөн» миҙалы
* «Будапештты алған өсөн» миҙалы
* «Сталинградты азат иткән өсөн» миҙалы
* БАССР Юғары Советының өс Почет грамотаһы
# Геморрой үләне

?Геморрой үләне :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Үҫемлектәр |
| Бүлексә: | Ябыҡ орлоҡлолар |
| Класс: | Ике өлөшлөләр |
| Тәртип: | Ҡәнәфер сәскәлеләр |
| Ғаилә: | Ҡарабойҙай һымаҡтар |
| Ырыу: | Персикария |
| Төр: | Геморрой үләне |
Латинса исеме :
Persicaria maculosa Gray. :
Polygonum persicaria L. :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 20915 NCBI 457184 |
Геморрой үләне (рус. Горе́ц почечу́йный, Персикария пятнистая, лат. Persicaria maculosa) — Персикария (Persicaria) ырыуына ҡараған ҡарабойҙай һымаҡтар (Polygonaceae) ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 20-80 см. Июнь-август айҙарында аҡ алһыу сәскә ата, июль-октябрҙа орлоға өлгөрә.

# Геморрой үләне
## Таралауы

Геморрой үләне дамлы ерҙә, йылға-күл, быуа ярҙарында, соҡор-саҡырлы урында үҫергә ярата. Башкортостанда киң таралған.
# Кудепста (йылға)

Кудепста — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡара диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Кудепста (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Шепси йылғаһының көнбайыш сигенән Псоу йылғаһына тиклем (РФ һәм Грузия сиге). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06030000312109100000769
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 109100076
* Бассейн коды — 06.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 09
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Пироговка (йылға)

Пироговка — Рәсәйҙәге йылға. Удмурт Республикаһы,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/124/175 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Пироговка (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иж башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101212111100027118
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102711
* Бассейн коды — 10.01.01.012
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Муткыльтан

Муткыльтан — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Весым йылғаһының уң ярына тамағынан 3,7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Муткыльтан
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100008212
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100821
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Тамбов өлкәһе

Тамбов өлкәһе — Рәсәй Федерацияһы субъекты, Үҙәк федераль округ составына инә.
Административ үҙәге — Тамбов ҡалаһы.

# Тамбов өлкәһе
## Географияһы

Тамбов өлкәһе Рәсәй Федерацияһының Рязань, Пенза, Һарытау, Воронеж һәм Липецк өлкәләре менән сиктәш.
Майҙаны — 34 462 км².

# Тамбов өлкәһе
## Тарихы

Тамбов өлкәһе 1937 йылдың 27 сентябрендә ойошторолған.

# Тамбов өлкәһе
## Билдәле шәхестәре

* Туровцев Михаил Михайлович (1905—29.01.1965), ғалим-тупраҡ белгесе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1937 йылдан Башҡортостан баҫыусылыҡ ғилми тикшеренеү тәжрибә станцияһы хеҙмәткәре, 1947 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1951 йылдан — агротупраҡ белеме бүлеге мөдире; 1956 йылдан Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре, 1964 йылдан — ғилми секретарь. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1959). 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1945) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1944) ордендары кавалеры. Мичуринск ҡалаһынан.
* Фролов Александр Павлович (27.09.1921—10.10.1994), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби осоусы, авиация полкының эскадрилья командиры урынбаҫары, майор (1945). Советтар Союзы Геройы (1965). Мичурин районының Заворонежское ауылынан.

# Тамбов өлкәһе
## Халҡы

Рәсәй Дәүләт статистикаһы федераль хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса, өлкә халҡы 1 050 295 (2016) кеше тәшкил итә. Халыҡ тығыҙлығы — 30.48 кеше/км² (2016). Ҡала халҡы — 60.52 % (2015).

# Тамбов өлкәһе
## Халҡы
### Милли состав

| Иҫәп алыу йылы | 1989 | 2002 | 2010 |
| Милләтен күрһәткәндәр | 1322372 (100 %) | ▼ 1173748 (100 %) | ▼ 1069286 (100 %) |
| Урыҫтар | 1285924 (97,2 %) | ▼ 1136864 (96,9 %) | ▼ 1037097 (97,0 %) |
| Украиндар | 13688 (1,0 %) | ▼ 10809 (0,9 %) | ▼ 7263 (0,7 %) |
| Әрмәндәр | 1074 (0,1 %) | ▲ 4326 (0,4 %) | ▲ 4544 (0,4 %) |
| Сиғандар | 3117 (0,2 %) | ▼ 2957 (0,3 %) | ▲ 4120 (0,4 %) |
| Башҡа милләттәр | 18569 (1,4 %) | ▲ 18792 (1,6 %) | ▼ 16262 (1,5 %) |
Тамбов өлкәһендә 2002 йылда — 177 башҡорт йәшәгәне теркәлгән.

# Тамбов өлкәһе
## Административ-территориаль бүленеш

Өлкә территорияһында 307 муниципаль берәмек, шул иҫәптән 7 ҡала округы, 23 муниципаль район, 13 ҡала биләмәһе һәм 264 ауыл биләмәһе бар.