yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Хе-Яга

Хе-Яга — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сандивей йылғаһының уң ярына тамағынан 75 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.

# Хе-Яга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000072597
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103007259
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Балсыҡлы тупраҡ

Балсыҡлы тупраҡ (ингл. Loam, рус. Суглинок) — тупраҡтың төрө. 21.302-96 һанлы дәүләт стандарты буйынса инженер-геологик һыҙмаларҙа һүрәтләнә.
Балсыҡлы тупраҡ төҙөлөштә ҡулланыла:
* Балсыҡлы тупраҡтан төҙөлөш материалдары эшләйҙәр (кирбес, черепица, иҙән өсөн керамик таҡталар, канализация һәм дренаж торбалары), кирбес-һалыу (рус. кирпично-кладочный) растворҙар, балсыҡ-эзбиз цементы (рус. глинно-известковый цемент), портландцемент; стеналарҙы һөртөү(рус. мазать), майлау растворҙары.
* Балсыҡ ҡатыш йорттар(рус. глинобитные постройки) төҙөү
* Төҙөлөш эшендә һыуҙы бүлеп тороу өсөн махсус кәртәләр (рус. перемычки)
* Һыуға ҡаршы прокладкалар (рус. водонепроницаемые прокладки)
* Ҡойоу эштәре (рус. в литейном деле): металлдан ҡойолмалар эшләү өсөн формалар
* Геология тикшереү (рус. геологоразведочный) эштәре, быраулау
* Йорттар нигеҙе өсөн

# Балсыҡлы тупраҡ
#### ДСТ буйынса төрҙәре

25100-95ДСТ буйынса балсыҡлы тупраҡ — балсыҡ, ҡом, саң бөртөктәрҙән торған ултырма дисперс тоҡом (рус. осадочная дисперсная порода), һәм уның һалмаҡ һаны (рус. число пластичности) I$_P$ = 7-17 сиктәрендә ята. Ағыусанлыҡ күрһәткесе (рус. показатель текучести) буйынса балсыҡлы тупраҡ була:
* ҡаты, I$_L$ < 0
* ярты ҡаты, 0 ≤ I$_L$ ≤0.25
* ҡаты һалмаҡлы (рус. тугопластичный) 0.25 < I$_L$ ≤ 0.5
* йомшаҡ һалмаҡлы (рус. мягкопластичный) 0,5 < I$_L$ ≤ 0.75
* ағыусанлы һалмаҡ (рус. текучепластичный) 0,75 < I$_L$ ≤ 1
* ағыусанлы (рус. текучий) 1 < I$_L$
Бөртөктәре буйынса:
* Еңел ҡомлы (рус. лёгкие песчанистые )
* еңел саңлы (рус. лёгкие пылеватые )
* ауыр ҡомлы (рус. тяжёлые песчанистые )
* ауыр саңлы (рус. тяжёлые пылеватые )
# Соломенка (йылға)

Соломенка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кама һыуһаҡлағысы (Чусов, Сылвин ҡултығы) һул ярына 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Соломенка (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100013841
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101384
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Сюзя-Шурка

Сюзя-Шурка — Рәсәйҙәге йылға. Удмурт Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Постолка йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Сюзя-Шурка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иж башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101212111100027217
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102721
* Бассейн коды — 10.01.01.012
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Кужербак

Кужербак — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының һул ярына тамағынан 255 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 65 км.

# Кужербак
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400312115200021315
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202131
* Бассейн коды — 13.01.04.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Харбей (йылға)

Харбей — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Харбейский Сор күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 59 км.

# Харбей (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300212115300033657
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303365
* Бассейн коды — 15.02.03.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Соб

Соб (укр. Соб) — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Липовец, Иллинци, Ғайсин һәм Тростянец райондары аша көньяҡҡа табан аға. Көньяҡ Бугтың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 125 километр. Бассейн майҙаны — 2840 км².
# Йондоҙ (исем)

Йондоҙ — мосолман, шул иҫәптән башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары исеме.

# Йондоҙ (исем)
## Этимологияһы

Йондоҙ исеме башҡорт телендәге «йондоҙ» һүҙенән алынған ҡатын-ҡыҙ исеме. Йондоҙ һымаҡ балҡып торһон тип ҡушылған.

# Йондоҙ (исем)
## Билдәле шәхестәр

Йондоҙ Иҫәнбәт (татар. Йолдыз Нәкый кызы Исәнбәт рус. Исанбет Юлдуз Накиевна, 30 май 1936 йыл ― 4 май 2021 йыл) — музыка белгесе, педагог. Рәсәй Федерацияһының һәм Татарстан Республикаһының Композиторҙар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (1997) һәм Татарстан АССР-ының (1987) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, сәнғәт фәндәре кандидаты (1970).
Эсра Йылдыз (төр. Esra Yıldız, 4 июль 1997 йыл) — төрөк боксёры, 2016 йылғы Европа чемпионатының бронза призёры. 60 килограммға тиклемге ауырлыҡ категорияһында сығыш яһай. 2020 йылдағы Токиолағы Йәйге Олимпия уйындарында ҡатнаша.

# Йондоҙ (исем)
## Фамилияла

[Фуат Йылдыз]] (1 апрель 1965 йыл) — грек-рим стилендәге немец көрәшсеһе, Германия чемпионаттары чемпионы һәм призёры. 48 килогремға тиклемге ауырлыҡ категорияһында сығыш яһай. Йәштәр араһында донъя чемпионатының бронза призёры. Европа һәм донъя чемпионаттары ҡатнашсыһы. 1992 йылда Барселоналағы йәйге Олимпия уйындары ҡатнашсыһы (4-се урын).

# Йондоҙ (исем)
## Ауыл

Йондоҙло (рус. Юлдузлы) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл.
# Бебрисцихе

Бебрисцихе (груз.ბებრისციხე — ҡарт ҡәлғәһе, шулай уҡ Нацихари атамаһы ҡулланыла — Грузиялағы ҡәлғә, хәҙер емереклектәр, ишелмәнән ныҡ зыян күргән. Археологик ҡомартҡы. Арагви йылғаһының уң ярында текә ҡаяла, Хәрби-Грузин юлы өҫтөндә, яҡынса Арагви йылғаһының Кураға ҡойған урынынан километр ярым алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡәлғә тау ҡәбиләләре һөжүменән һаҡланыу өсөн хеҙмәт иткән.
Әлеге ваҡытта цитаделдең башняһы өлөшө, көнбайыш диуары һәм башҡа нығытмаларының айырым элементтары һаҡланған.

# Бебрисцихе
## Тарихы

Мцхетаның төньяҡ сигендә, беҙҙең эраға тиклем I быуатта уҡ төҙөлөүе ихтимал (был осор менән ҡаҙып табылған ҡәлғә диуарҙары ҡалдыҡтары даталана). Булған ҡоролмалар IX быуатҡа ҡарай
1156 йылда ҡәлғәлә батша Деметре I вафат була.

# Бебрисцихе
## Легенда

Ҡәлғәгә ҡасандыр кенәз Симеон хужа була. Кенәздең улы Мамука һәм ҡыҙы Макрине була. Кенәз үлгәндән һуң ҡәлғәне Мамука ала, уның хакимлығы крәҫтиән- подданныйҙар өсөн ауыр йөк булып ята, һалымдар саманан тыш артыҡ һалына. Уны изге Макрина выжданына саҡырырға тырыша, әммә яуыз ағаһы уны башняға бикләй. Бер ваҡыт ул ҡамсыһы менән крәҫтиәндәренә ташлана, шунда ҡапыл уның аяғына ҡара йыландар сырмала. Ҡурҡышынан Мамука гөнаһтары өсөн тәүбә итә башлай, бөтә имениеһын таратырға, ә үҙе ҡорам өсөн аҡса йыйырға вәғәҙә итә. Башнялағы һеңлеһе Макрине ла ағаһы өсөн доға ҡыла. Аллаһы тәғәләгә уларҙың доғалары барып етә, Мамуканың аяғынан йыландар, әйтерһең, ҡоро тамырҙар кеүек ҡубып төшә. Мамука китә, Макрине монахиня була. Макринеға 70 йыл ғүмер бирелә, уны ерләшеүгә бер билдәһеҙ ҡарт килә, гүр эйәһенең маңлайынан үбә һәм «Ҡәрендәшем минең! Мин үҙем нәҙеремде үтәнем» тип әйтә. Һәм үлә. Ә кешеләр был урынды «Бебрисцихе» (ҡарт ҡәлғәһе) тип атай башлайҙар.
# Яңы Васильевка

Яңы Васильевка (рус. Новая Васильевка) — Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына халыҡ һаны 255 кеше. Почта индексы — 453160, ОКАТО коды — 80249818003.

# Яңы Васильевка
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Стәрлетамаҡ): 22 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Айыусы): 9 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Стәрлетамаҡ): 22 км

# Яңы Васильевка
## Билдәле шәхестәре

* Агарков Алексей Григорьевич (17.07.1939—13.06.2002), нефтсе, 1970—2002 йылдарҙа Татарстандың «Баулынефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының быраулаусыһы һәм быраулау мастеры. СССР‑ҙың Дәүләт премияһы (1987) һәм Татарстан комсомолының Муса Йәлил исемендәге премияһы (1978) лауреаты. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1981).
# Заворотная (Безмошица ҡушылдығы)

Заворотная — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Безмошица йылғаһының уң ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Заворотная (Безмошица ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000054516
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005451
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Нянь-Вож

Нянь-Вож — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Роговая йылғаһының уң ярына тамағынан 286 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Нянь-Вож
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000067692
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006769
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Хорамаха-Яха

Хорамаха-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Юн-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 55 км.

# Хорамаха-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300044843
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304484
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Грязнуха (Идолга ҡушылдығы)

Грязнуха — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Идолга йылғаһының һул ярына тамағынан 62 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Грязнуха (Идолга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Медведица йылғаһы башынан Терса йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010300112107000008153
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000815
* Бассейн коды — 05.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Әхмәтйәнов Зәйнетдин Низаметдин улы

Әхмәтйәнов Зәйнетдин Низаметдин улы (21 сентябрь 1897 йыл — 30 ғинуар 1990 йыл) — Граждандар һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).

# Әхмәтйәнов Зәйнетдин Низаметдин улы
## Биографияһы

1897 йылдың 21 сентябрендә Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Яңғыҙҡайын ауылында тыуған. Белеме — башланғыс. 1944 йылдан — ВКП(б) ағзаһы. 1919—1921 йылдарҙағы Граждандар һуғышында ҡатнашҡан, петлюровсылар һәм махновсылар менән һуғышҡан. 1921—1929 йылдарҙа атаһының хужалығында игенселек менән шөғөлләнә, 1930 йылдан 1941 йылға тиклем Ғафури районындағы «Ҡыҙыл яр» колхозында башта бригадир, һуңынан склад мөдире булып эшләй.
1942 йылдың ғинуарында Ҡыҙыл Армияға саҡырыла.
Һуғыштан һуң батыр яугир тыуған ауылы Яңғыҙҡайынға ҡайта һәм 1945 йылдан 1960 йылға тиклем Ленин исемендәге колхозда эшләй.
1981 йылдан Өфө ҡалаһында йәшәй. 1990 йылдың 30 ғинуарында вафат була. Өфө ҡалаһында ерләнә.

# Әхмәтйәнов Зәйнетдин Низаметдин улы
## Батырлығы

19 июля 1944 йылдың 19 июлендә Львов өлкәһендәге Соколь ҡалаһы тирәһендә Көнбайыш Буг йылғаһы аша сыҡҡан саҡта 134-се айырым гвардия саперҙар батальоны сапёры (1-се Украин фронты, 1-се гвардия танкылар армияһы, 11-се гвардия танкылар корпусы) гвардия ефрейторы Зайнетдин Әхмәтйәнов өҙлөкһөҙ артобстрел һәм бомбардировка аҫтында бер минутҡа ла тәгәрмәсле транспорт өсөн сығыу урынын яһауҙанн туҡтатмай. Үҙенең фиҙакәр хеҙмәтенә менән взводы саперҙарын да ылыҡтыра һәм ошоноң менән ротаның ваҡытынан алда хәрби бурыстарын үтәүгә булышлыҡ итә.
1944 йылдың 23 июлендә Высоцкое ауылы янында Сан йылғаһы аша сығыу урынын эшләгән саҡта батыр сапер дошман ҡулында булған йылғаның һул ярына сыға һәм урман ағасына инженер разведкаһын үткәрә. Ике сәғәт дауамында автомат һәм пулемет уты аҫтында, һыу эсендә тороп, күперҙең күсәрҙәрен һүтә.
Польшалағы Көнбайыш Макув ҡалаһы тирәһендә Әхмәтйәнов Висла йылғаһы аша сыҡҡан саҡта айырыуса батырлыҡ күрһәтә. 1944 йылдың 30 июнендә ике кәмә беркетелгән паромда рулевой булып артиллерия орудиеларын йылға аша сығара һәм өс тәүлек дауамында алһыҙ-ялһыҙ паромда ҡала.
Советтар Союзы Геройы исеме Зәйнетдин Низаметдин улы Әхмәтйәновҡа СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 23 сентябрендәге Указына ярашлы бирелә һәм уға Ленин ордены һәм «Алтын Йондoҙ» миҙалы (4573-се һанлы) тапшырыла.

# Әхмәтйәнов Зәйнетдин Низаметдин улы
## Наградалары

* «Алтын Йондoҙ» миҙалы (4573-се һанлы) (23.09.1944))
* Ленин ордены (23.09.1944)
* I дәрәжә Ватан Һуғышы ордены (06.04.1985)
* II дәрәжә Ватан Һуғышы ордены (13.02.1945)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (29.05.1945)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (14.02.1944)
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (10.10.1943)
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы

# Әхмәтйәнов Зәйнетдин Низаметдин улы
## Хәтер

* Яңғыҙҡайын урта мәктәбендә З. Н. Әхмәтйәнов музейы асылған.
* Өфөлә, Герой йәшәгән йортта, мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
# Турбаҫлы ауыл Советы (Иглин районы)

Турбаҫлы ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Иглин районы муниципаль районының административ- территориаль һәм муниципаль берәмеге.

# Турбаҫлы ауыл Советы (Иглин районы)
## Тарихы

Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә..
# Билдәһеҙ ҡатын (картина)

«Билдәһеҙ ҡатын» — урыҫ рәссамы Иван Николаевич Крамской картинаһы (1837—1887), 1883 йылда яҙылған һәм Дәүләт Третьяков галереяһы тупланмаһының бер өлөшө булып тора. Картинаның дәүмәле — 75,5×99 см.
Киндер туҡымала Аничков һарайы павильондары эргәһенән Нева проспекты буйлап асыҡ экипажда барыусы йәш ҡатын һүрәтләнгән. Уның уң яғында артта Александра театры күренә. Ул 1880 йылдарҙың һуңғы модаһы буйынса кейенгән. Уның башында ҡанаттар менән биҙәлгән бәрхәт эшләпә, өҫтөндә йәнлек тиреһе һәм таҫмалар менән биҙәлгән пальто, муфта һәм нәфис күн бирсәткә. Ҡарашы батшаларса, серле һәм бер аҙ моңһоу. «Уның кейеме — күркәм еңел ҡанат менән биҙәлгән „Франциск“ эшләпәһе, бик йоҡа күндән тегелгән „швед“ бирсәткәләре, кеш тиреһе һәм күк атлас таҫмалар менән биҙәлгән „Скобелев“ пальтоһы, муфта, алтын браслет — былар барыһы ла ҡиммәтле элегантлыҡҡа дәғүә иткән 1880ъ йылдар ҡатын-ҡыҙ кейеменең модалы деталдәре. Әммә был юғары ҡатламға ҡарағанлыҡты аңлатмай, киреһенсә — урыҫ юғары ҡатлам йәмғиәте әйләнәһендә модаға эйәреүҙе ҡабул итмәгән яҙылмаған ҡағиҙәләр кодексы булған».
«Билдәһеҙ ҡатын» — рәссам Иван Крамскойҙың иң әһәмиәтле һәм билдәле әҫәрҙәренең береһе. Полотноһын шулай тип атап, рәссам уға серлелек һәм интрига ореолы биргән. «Билдәһеҙ ҡатын» образы эстәлегенең идея-художество планында рәссам портрет һәм тематик картина сигендә тороусы әҫәр яҙа алған.
«Билдәһеҙ ҡатын» әлегә саҡлы рәссамдың йомағы булып ҡала. Хаттарында ла, көндәлектәрендә лә ул билдәһеҙ ҡатынды иҫкә алмаған.
Дворян Бестужевҡа (уның исеме күрһәтелмәгән һәм был тарихтың риүәйәткә оҡшашлығына ишара) кейәүгә сыҡҡан Курск крәҫтиән ҡыҙы Матрёна Саввишна картина героиняһының прототибы тигән раҫланмаған бер легенда йәшәй. Крамской уның менән Санкт-Петербургта танышҡан һәм ҡыҙҙың матурлығы уны әсир иткән. Д. Фридрихтың Прагалағы хосуси йыйынтығында, моғайын, тап шул ҡатындың һүрәте төшөрөлгән этюд һаҡлана.
2013 йылдарҙа «3D Живопись» проекты сиктәрендә Царское Село Дежур ат һарайы (конюшня) ихатаһында Александр Таратынов картинаһы һынташта (скульптура) тергеҙелгән.
# Административ-территориаль бүленеш

Административ-территориаль бүленеш (административ-территориаль ҡоролош) — унитар дәүләт территорияһын өлөштәргә (административ-территориаль берәмектәргә) бүлеү, уға ярашлы урындағы власть системаһы төҙөлә. Тәбиғи, сәйәси, иҡтисади, этник, милли һәм башҡа факторҙар менән бәйле. Административ-территориаль бүленеш (структура) шулай уҡ федераль дәүләттәр субъекттарына хас, сөнки һуңғыһы, ҡағиҙә булараҡ, унитар субъекттар булып тора. Унитар дәүләттәрҙән айырмалы рәүештә, федерацияларҙың территориаль ҡоролошона федераль структура хас.
Федерация субъекттары, ҡағиҙә булараҡ, унитар административ-территориаль ҡоролошҡа эйә, шулай уҡ федерациялар була ала (мәҫәлән, РСФСР). Шулай ҙа федерация субъекттары бүленгән берәмектәр, ҡағиҙә булараҡ, урындағы үҙидара субъекттары булып тора, уларҙың хоҡуҡтары айырым закондар менән һаҡлана.
Административ-территориаль берәмектәр менән дөйөм дәүләт араһындағы мөнәсәбәттәр әҙ ҡатмарлашҡанға күрә, һуңғыһы, ҡағиҙә булараҡ, урындағы кимәлдә бындай ҡарарҙарҙы раҫлауҙың ҡатмарлы процедураларынан тыш үҙенең административ-территориаль бүленешен үҙгәртә ала. Дәүләттәрҙең тарҡалыуы йәки яңы дәүләттәрҙең икенсе дәүләттән айырылыуы менән эске административ сиктәр дәүләт сиктәренә (мәҫәлән, элекке СССР) үҙгәрергә мөмкин, был күп һанлы дәүләт-ара территориаль бәхәстәргә килтерә.
# Сетчуга

Сетчуга — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кудьма йылғаһының уң ярына тамағынан 120 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Сетчуга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Ока йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы), Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400312110000034226
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003422
* Бассейн коды — 08.01.04.003
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Морозов Платон Дмитриевич

Платон Дмитриевич Морозов (1906 йыл — 1986 йыл) — юрист, халыҡ-ара хоҡуҡ буйынса белгес; Санкт-Петебург дәүләт университетының юридик факультетын тамамлаусы;

# Морозов Платон Дмитриевич
## Биографияһы

Платон Дмитриевич Морозов 1906 йылда Рәсәй империяһы ҡалаһы Санкт-Петербургта тыуған; юриспруденцияны үҙенең тыуған ҡалаһында өйрәнә — Санкт-Петербург дәүләт университетының (СПбГУ) юридик факультетын тамалай, шул йылдарҙа был уҡыу йорто Ленинград дәүләт университеты тип атала. Юғары белем алғандан һуң Морозов 20 йыл самаһы юрист булып эшләй: етәкселек вазифаларын биләй, СССР Генераль прокуратураһында юғары вазифалар биләй. Икенсе донъя һуғышы тамаланғандан һуң, 1946 йылда, Токио процесында суд ултырыштарында ҡатнашыусы совет делегацияһы ағзаһы була. Һуңынан, 1951 йылдан 1968 йылға тиклем осорҙа, СССР сиктәрендә эшләй: кеше хоҡуҡтары буйынса БМО Комиссияһының совет вәкиле булып тора. Шул уҡ ваҡытта СССР Сит ил эштәре министрлығында юридик бүлектең начальник урынбаҫары вазифаһын биләй. Бынан тыш, 1960 йылдан 1968 йылға тиклем, Морозов БМО Именлек Советында совет вәкиле урынбаҫары һәм, бер үк ваҡытта БМО ҡарамағында СССР даими вәкиленең урынбаҫары вазифаһын биләй.
1969 йылда Платон Морозов БМО Халыҡ-ара судының судьяһы итеп һайлана; судта эшләгән йылдарында ул ете махсус, өс айырым фекерен (ингл. Separate Opinion) һәм бер белдереү яҙа. 1985 йылдың август айында һаулыҡ торошо буйынса отставкаға китә; уның алмашсыһы булып судья Николай Тарасов тора. Морозов 1986 йылда вафат була.

# Морозов Платон Дмитриевич
## Эштәре

* На страже революционной законности : (Участие общественности в расследовании преступлений) / П. Морозов, Д. Бродский ; Под общ. ред. П. Пальгова. — Ленинград : изд-во и 2 тип. Изд-ва Леноблисполкома и Ленсовета, 1936. — 28 с.
# Гибралтар боғаҙы

Гибралтар боғаҙы (исп. Estrecho de Gibraltar, ингл. the Strait of Gibraltar, ғәр. مضيق جبل طارق‎, лат. Fretum Gaditanum) — Пиреней ярымутрауының көньяҡ осон һәм Африканың төньяҡ-көнбайыш яр буйын айырыусы, Урта диңгеҙҙе Атлантик океан менән тоташтырыусы боғаҙ.

# Гибралтар боғаҙы
## География

Оҙонлоғо 65 км, киңлеге 14—44 км, фарватерҙа уртаса тәрәнлек 338 м (максималь тәрәнлек 1181 м).
Гибралтар боғаҙында төрлө тәрәнлектәрҙә ағымдар ҡапма-ҡаршы яҡтарға йүнәлгән. Өҫкө ағым Атлантиканан Урта диңгеҙгә йылына уртаса 55 198 км³ һыу (уртаса температураһы 17 °C һәм тоҙлолоғо 36 ‰-дән юғарыраҡ) килтерә. Тәрәнлек ағымы Атлантик океанға 51 886 км³ һыу (уртаса температураһы 13,5 °C һәм тоҙлоғо 38 ‰) килтерә.
Гибралтар боғаҙы ҙур стратегик һәм иҡтисади әһәмиәткә эйә. Боғаҙ тирәһендә Испания порттары Сеута, Ла-Линеа, Альхесирас, Марокко ҡала-порты Танжер һәм Бөйөк Британияның Гибралтар хәрби-диңгеҙ базаһы урынлашҡан.
«Гибралтар» һүҙе «Джебель Тарик» (ғәр. جبل طارق‎‎‎; «Тарик тауы») ғәрәп һүҙбәйләнешенең испанлаштырылған варианты булып тора. Тауға ғәрәп юлбашсыһы Тарик ибн Зиядтың исеме бирелгән.
Гибралтар боғаҙы аша тоннель йәки күпер төҙөү проекттары буйынса фекер алышыуҙар бара.
# Урманка (Соб ҡушылдығы)

Урманка, Орманка, Армянка (укр. Урманка) — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Липовец районы аша көньяҡҡа табан аға. Собтың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 8 километр.