yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Үрге Сабаҡлы

Үрге Сабаҡлы (башҡа атамалары — Сабаҡлы; рус. Верхняя Чебокла, Чебаклино) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районындағы юҡҡа сыҡҡан ауыл. Һары ауыл советына ҡараған.

# Үрге Сабаҡлы
## Этимологияһы

Атамаһы Сабаҡлы йылғаһы исеменән барлыҡҡа килгән.

# Үрге Сабаҡлы
## Географик урынлашыуы

Сабаҡлы йылғаһы буйында, Түбәнге Сабаҡлы ауылынан 1 км үрҙәрәк урынлашҡан булған.

# Үрге Сабаҡлы
## Тарихы

Ауылға үҫәргән ырыуы башҡорттары нигеҙ һалған.
1863 йылда Сабаҡлы ауыл йәмғиәтенең Сабаҡлы, Әбүбәкер, Ишбирҙе, Үҙәмбай ауылдары башҡорттарының йәйләүҙәре Кесе Ҡаялы йылғаһы башынан Үлмәҫ-Үлгән йылғаһының тамағына тиклем, Үлмәҫ-Үлгән тамағынан Душа-Клиряк-Тапкан шишмәһенең инешенә ҡарай Саҡман убаһына тиклем, унан һуң Оло Ҡаялы йылғаһында һәм унан түбәнге ағымында Бөгөл урынына тиклем һуҙылған Әсетулла күленә ҡарай, Бөгөлдән йәнә Кесе Ҡаялы йылғаһының башына тиклем тип һуҙылыуы тасуирланған.
1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына индерелә. 1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенең составына бирелә. 1934—1950 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Хәлил районы составында була. 1950—1959 йылдарҙа Ырымбур өлкәһенең Яңы Покровка районы составында була. 1959 йылдан Хәлил районы (1960 йылда Гай районы тип үҙгәртелә), ә аҙаҡ Ҡыуандыҡ районы составында була.
1960-сы йылдарҙа ауыл юҡҡа сыҡҡан.

# Үрге Сабаҡлы
## Халҡы

Халыҡ иҫәбе :
| 1917 | 1920 |
| 238 | 259 |
# Уча верхняя

Уча верхняя — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пяловское һыуһаҡлағысы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Уча верхняя
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы башынан Пирогово һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010300312110000031195
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003119
* Бассейн коды — 09.01.03.003
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Касуг

Касуг — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Унжа йылғаһының һул ярына тамағынан 181 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Касуг
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300312110000015563
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001556
* Бассейн коды — 08.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡырғыҙстандың дәүләт символдары

Ҡырғыҙ Республикаһының дәүләт символдары — уның флагы, гербы һәм гимны — Ҡырғыҙ Республикаһы Конституцияһының 14-се статьяһы менән 1-се бүлеге («Конституция ҡоролошо нигеҙҙәре») тарафынан билдәләнә:
* Ҡырғыҙ Республикаһының флагы, гербы, гимны кеүек дәүләт символдары бар. Уларҙы һүрәтләү һәм рәсми файҙаланыу тәртибе закон тарафынан билдәләнә.

# Ҡырғыҙстандың дәүләт символдары
## Флагы

Флаг ҡыҙыл төҫтәге 3:5 пропорциялы тура мөйөшлө туҡыманан ғибәрәт, уның уртаһында ҡояш дискыһы һәм унан сыҡҡан алтын төҫтәге ҡырҡ нур һүрәтләнгән. Ҡояш дискыһы эсендә ҡырғыҙ тирмәһе элементы сағыраҡ һүрәтләнгән.

# Ҡырғыҙстандың дәүләт символдары
## Гербы

Герб зәңгәр төҫтәге түңәрәктән ғибәрәт, уның аҫҡы өлөшөндә — алғы планда — аҡ төҫтәге ыласын урынлашҡан, өҫкө өлөшөндә — артҡы планда — зәңгәр күл, Алатау тауҙарының яҡтыртылған өлөшө аҡ төҫтә, ә яҡтыланмаған яғы — зәңәрәк төҫтә, шулай уҡ ҡояш дискыһы һәм унан таралған алтын төҫтәге нурҙар. Түңәрәктең өҫкө өлөшөн — Ҡырғыҙ, түбәнге өлөшөн — Республикаһы тигән яҙыуҙар ҡаймалай. Ҡабырғаларында мамыҡ һабаҡтары һәм алтын төҫтәге бойҙай башаҡтары.

# Ҡырғыҙстандың дәүләт символдары
## Гимн

Гимндың тексы төрлө телдәрҙә :
| Урыҫ | Ҡырғыҙ теле |
| Высокие горы, долины, поля — Родная, заветная наша земля. Отцы наши жили среди Ала-Тоо Всегда свою родину свято храня. Припев: Вперёд, киргизский народ, Путём свободы вперёд! Взрастай, народ, расцветай, Свою судьбу созидай! Мечты и надежды отцов сбылись. И знамя свободы возносится ввысь. Наследье отцов наших передадим На благо народа потомкам своим. Припев: Вперёд, киргизский народ, Путем свободы вперёд! Взрастай, народ, расцветай, Свою судьбу созидай! Вперёд, киргизский народ, Путем свободы вперёд! Взрастай, народ, расцветай, Свою судьбу созидай! Вперёд, киргизский народ, Путём свободы вперёд! Взрастай, народ, расцветай, Свою судьбу созидай! | Аҡ мөңғөлүү аска, зоолор, талаалар, Элибиздин жана менен барабар. Сансыз ҡылым Ала-Тоосун мәкендеп, Сактап келди биздин али-бабалар! Ҡайырма: Алғалай бер, ҡырғыҙ эл, Азаттыктын жолунда. Өркүндөй бер, өсө бер, Өз тағдырың колуңда. Атҡарылып элдин үмүт тилеги, Желбиреди эркиндиктин желегаһы. Бизге жеткен ата салтын, морасын, Йык сактап урпактарга берели. Ҡайырма: Алғалай бер, ҡырғыҙ эл, Азаттыктын жолунда. Өркүндөй бер, өсө бер, Өз тағдырың колуңда. Алғалай бер, ҡырғыҙ эл, Азаттыктын жолунда. Өркүндөй бер, өсө бер, Өз тағдырың колуңда. Алғалай бер, ҡырғыҙ эл, Азаттыктын жолунда. Өркүндөй бер, өсө бер, Өз тағдырың колуңда. Алғалай бер, ҡырғыҙ эл, Азаттыктын жолунда. Өркүндөй бер, өсө бер, Өз тағдырың колуңда. |
# Петров Дмитрий Юрьевич (тәржемәсе)

Петров Дмитрий Юрьевич (16 июль 1958 йылНовомосковск, Тула өлкәһе) — рәсәй синхрон тәржемәсеһе, Юғары гуманитар мәктәп КАЗГЮУ профессоры. 2012—2016 йылдарҙа — «Культура» телеканалында «Полиглот» реалити-шоуы алып барыусы-уҡытыусыһы.

# Петров Дмитрий Юрьевич (тәржемәсе)
## Биографияһы

1975 йылда Морис Торез исемендәге Мәскәү дәүләт сит телдәр институтына (МГПИИЯ) уҡырға инә (бөгөн — Мәскәү дәүләт лингвистик университеты). 2015 йылдың март айына ҡарата, Петров был юғары уҡыу йортонда тәржемә факультетының тәржемәне өйрәнеү һәм инглиз телен тәржемәләү практикаһы кафедраһында уҡытыу эше алып бара.
Матбуғатта баҫылған интервьюһында Дмитрий Петровтың 30-ҙан ашыу тел менән таныш булыуы тураһында хәбәр ителә. Үҙе раҫлауынса, ул 50 телдә уҡый ала, әммә 8 тел менән эшләй: инглиз, француз, итальян, испан, немец, чех, грек һәм һинд.
2011 йылдың декабрендә Ҡаҙағстан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығының телдәр буйынса комитеты бойороғо буйынса булдырылған «Тілашар ENTER» яңы цикллы телевизион проекты сиктәрендә ҡаҙаҡ телен өйрәнеүҙең мотивация курсын үткәрә.
2012 йылдың ғинуарынан 2016 йылдың июненә тиклем «Мәҙәниәт» телеканалында «Полиглот» белем биреү программаһының алып барыусы-уҡытыусыһы була. Тапшырыуҙың инглиз, итальян, француз, испан, немец, һинд/урду, португал һәм ҡытай телдәренә өйрәтеү буйынса бөтәһе һигеҙ миҙгеле сыға.
Нормаға һыйышлы булмаған лексиканан торған рус таҡмаҡтарының сит телдәргә тәржемәһе авторы. Матбуғаттағы хәбәрҙәргә ҡарағанда, Дмитрий Петров Михаил Горбачев, Ельцин Борис, Владимир Путин менән эшләгән .
2019 йылда «Univer» телеканалында татар телен өйрәнеү буйынса дәрестәр циклы алып бара. «Тура телмәр» лекторий циклында телдәр тарихы тураһында аудиокитаптар серияһын яҙҙыра, «Магия слова» һәм «Язык мира» китаптарын, инглиз, немец, француз, грек һәм испан телдәрен үҙ аллы өйрәнеү буйынса дәреслектәр сығара.
2012 йылда Мәскәүҙә Дмитрий Петров Лингвистика үҙәге асыла, унда тәүҙә ул үҙе уҡыта, ә хәҙер уның етәкселегендә уҡытыусылар эшләй.

# Петров Дмитрий Юрьевич (тәржемәсе)
## Шәхси тормошо

Өйләнгән, ҡатыны — Анамика Саксена, Һиндостанда тыуып үҫкән, тәржемәсе. Өс бала тәрбиәләп үҫтергәндәр: улдары Демьян һәм Илиан, ҡыҙҙары Арина.
# Тифенорт

Тифенорт (нем. Tiefenort) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 4111 кеше йәшәй. Майҙаны — 34,71 км². Диңгеҙ кимәленән 240 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 36469 һәм автомобиль коды — WAK.
# Горький автомобиль заводы

Го́рький автомоби́ль заво́ды Асыҡ акционерҙар йәмғиәте (ҡыҫҡаса «ГАЗ» ААЙ) — рәсәй автомобиль предприятиеһы. Завод 1932 йылда барлыҡҡа килгән. Завод Түбәнге Новгородта тора.

# Горький автомобиль заводы
## Тышҡы һылтанмалар

* Рәсми сайты 2013 йыл 30 декабрь архивланған.
* «ОАО-ГАЗ» тарихы сайты 2014 йыл 6 ғинуар архивланған.
# Безносов Николай Никитьевич

Безносов Николай Никитьевич (19 декабрь 1924 йыл — 7 ноябрь 2001 йыл) — СССР-ҙың велосипед спорты буйынса тренеры, саңғы буйынса ике төр ярыштың Бөтә союз категориялы судьяһы. СССР-ҙың спорт мастеры (1952), РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1961), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1976).

# Безносов Николай Никитьевич
## Биографияһы

Николай Никитьевич Безносов 1924 йылдың 19 декабрендә Удмурт АССР-ының Гальянский Починок ауылында тыуған. Урал дәүләт физик культура университетын тамамлай.
СССР кубогының бронза призеры (1952), РСФСР саңғы буйынса ике төр ярыштың көмөш (1950) һәм бронза (1953) призеры.
СССР йыйылма командаһы ағзаһы (1950-1952), бер үк ваҡытта РСФСР йыйылма командаһы тренеры (1950-1953).
1962 йылдан алып трамплиндан саңғыла һикереү һәм саңғы буйынса ике төр ярыш буйынса Өфө олимпия резервындағы махсуслашҡан балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе тренеры, Өфөлә саңғыла һикереү өсөн трамплин төҙөүҙе ойоштороусыларҙың береһе була.
1970—1980-се йылдарҙа Башҡорт АССР-ы йыйылма командаһының өлкән тренеры.

# Безносов Николай Никитьевич
## Уҡыусылары

Тәрбиәләнеүселәре араһында И. И. Ғарифуллин, Ф. Ш. Зәкиров.

# Безносов Николай Никитьевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* СССР-ҙың спорт мастеры (1952)
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1961)
* БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1976)
* СССР кубогының бронза призеры (1952)
* РСФСР саңғы буйынса ике төр ярыштың көмөш (1950) һәм бронза (1953) призеры
# Иссаровка

Иссаровка — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мишина Пенома йылғаһының уң ярына тамағынан 1,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Иссаровка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400112110000041035
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004103
* Бассейн коды — 08.01.04.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Лем (Чепца ҡушылдығы)

Лем — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чепца йылғаһының һул ярына тамағынан 459 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Лем (Чепца ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300112111100032394
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103239
* Бассейн коды — 10.01.03.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Убалы (Ҡурған өлкәһе)

Убалы — (рус. Убалино) Рәсәйҙә Ҡурған өлкәһенең Әлмән районындағы ауыл. Парамоново ауыл Советы составына инә.

# Убалы (Ҡурған өлкәһе)
## Исеме

Ауылдың исеме башҡорттар атаған Убалы күле исеменән.

# Убалы (Ҡурған өлкәһе)
## Географияһы

Убалы ауылы Ҡурған өлкәһенең көньяҡ-көнбайышында, Көнбайыш Себер тигеҙлегенең көньяҡ өлөшө сиктәрендә, урман-дала зонаһында, Убалы күленең төньяҡ-көнсығыш ярында, 37А-0003 автомобилдәр юлы эргәһендә, райондың административ үҙәге Әлмән ауылынан яҡынса көньяҡ-көнбайышҡа табан 22 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Убалы ауылының диңгеҙ кимәленән абсолют бейеклеге — 170 метр.

# Убалы (Ҡурған өлкәһе)
## Географияһы
### Климаты

Климаты тейешле дәрәжәлә дымлы булмауы, йылы, ҡоро йәйе һәм аҙ ҡарлы һалҡын ҡышы менән континенталь. Иң һалҡын айҙа (ғинуарҙа) күп йыллыҡ уртаса температураһы −17,7°С, иң йылы айҙа (июлдә) уртаса температура — +25,2°С. Уртаса йыллыҡ яуым- төшөмдөң күләме — 370—380 мм. Ҡар ҡатламы йылда 150—160 көн дауамында ята.

# Убалы (Ҡурған өлкәһе)
## Географияһы
### Сәғәт бүлкәте

* МСК+2 (Өфө ваҡыты)
* Убалы ауылы, бөтә Ҡурған өлкәһе кеүек үк, МСК+2 (Өфө ваҡыты) сәғәт бүлкәтендә урынлашҡан. UTC ваҡытына ҡарата айырмаһы — +5:00 сәғәт.
Убалы ауылы, бөтә Ҡурған өлкәһе кеүек үк, МСК+2 сәғәт зонаһында урынлашҡан. Ваҡыттың күсеүе сағыштырмаса UTC +5:00 тәшкил итә.

# Убалы (Ҡурған өлкәһе)
## Халҡы
### Гендер составы

2010 йылда Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса гендер структураһында ир-егеттәр 45,9 %, , ҡатын — ҡыҙҙар 54,1 % тәшкил итә.

# Убалы (Ҡурған өлкәһе)
## Халҡы
### Милли составы

2002 йылда Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләренә ярашлы, халыҡтың милли структураһында башҡорттар 93 % тәшкил итә.

# Убалы (Ҡурған өлкәһе)
## Урамдары

Тораҡ пункттың урам селтәре бер урамдан тора (Әминев урамы).
# Караадыр

Караадыр — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе, Ырымбур өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Бозбие йылғаһының уң ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Караадыр
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, Увелька йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500212111200000034
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200003
* Бассейн коды — 14.01.05.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Вонт-Еган

Вонт-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Элле-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Вонт-Еган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200039214
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203921
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Пегас (йондоҙлоҡ)

Пегас (йондоҙлоҡ) (лат. Pegasus) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — Матар, яҡтылығы 2,93 була. Майҙаны буйынса урыны — 7.
# Сечь уҡсылары

Сечь уҡсылары (укр. Січові Cтрільці) ― Украина Халыҡ Республикаһы армияһының тәүге регуляр хәрби частарының береһе. Подразделение 1917 йылдан 1919 йылға ҡәҙәр булған һәм Австро-Венгрия армияһының украин һалдаттарынан, төбәк халыҡ вәкилдәренән һәм Австро-Венгрия армияһы Украин сечь уҡсыларының элекке командирҙарынан торған.
Беренсе курень Киевта 1917 йылдың 13 ноябрендә ойошторола, уның менән командованиены үҙенең штаб начальнигы Андрей Мельник менән бергә полковник Евгений Коновалец ала. Сечь уҡсылары составына бер үк ваҡытта 25 меңгә яҡын һалдат керә. Ғәскәрҙәр төркөмөнә артиллерия, кавалерия, разведка һәм пулемёт подразделениелары инә.
Сечь уҡсылары баш ҡалала большевистик ихтилалға ҡаршы Украина Халыҡ Республикаһының хөкүмәтен яҡлай, ә һуңыраҡ 1918 йылда Украинала һөжүмгә күскән Ҡыҙыл Армияның регуляр көстәренә ҡаршы һуғыша. 1918 йылдың мартында Киевты ҡыҙылдарҙан азат иткәндән һуң, Сечь уҡсылары баш ҡалала хөкүмәт биналарын һаҡлайҙар һәм ҡалала тәртип тоталар. Ғәскәрҙәр төркөмө киңәйтелә: уға ике пехота отряды, кавалерия часы һәм артиллерия батареяһы керә.
Павел Скоропадский етәкселегендәге Икенсе Гетманат режимы иғлан ителгәс, Сечь уҡсылары яңы хөкүмәткә хеҙмәт итергә баш тарта һәм уларҙы гетманды яҡлап сыҡҡан немец ғәскәрҙәре ҡоралһыҙландыра. Уҡсылар отрядынан һалдаттар башҡа көстәргә, айырым әйткәндә Пётр Болбочан командалығындағы 2-се Запорожье полкына ҡушыла. 1918 йылдың авгусында Скоропадский Белая Церковь ҡалаһында отрядтың өлөшләтә яңынан ойошторорға рөхсәт бирә. Яңы подразделение 1200 кешенән тора һәм пехота полкына, артиллерия батареяһына һәм инженер часына бүленә. Белая Церковь ҡалаһында Сечь уҡсылары гетман Скоропадскийға ҡаршы ихтилал күтәрә, уларҙың сафы арта бара һәм 1918 йылдың ноябрендә 11 мең кешегә барып етә. Бынан һуң ике башҡа дивизия (Днепр һәм Ҡара диңгеҙ) берләшмә составына инә. 1918 йылдың аҙағында новобранецтар менән бергә уҡсыларҙың сафы 25 меңгә барып етә. Уҡсылар Симон Петлюра етәкселегендәге Директория режимы барлыҡҡа килеүендә хәл иткес рол уйнай. Декабрҙә уларҙың отрядтары Киевты баҫып ала һәм аҙаҡ бәләкәйерәк формированиеларға бүленә.
Уҡсылар подразделениелары Украинала һөжүмгә күскән большевиктар армияһына ҡаршы һуғышын дауам итә. Киевты ҡыҙылдар йәнә яулап алғас, Директория хөкүмәте менән бергә уҡсылар баш ҡаланан ҡасалар. Уҡсылар шулай уҡ генерал А. И. Деникин етәкселегендәге Аҡтар хәрәкәте ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыша. 1919 йылда подразделениелар алыштарҙа, ә һуңыраҡ сабыртмалы тифтан ҙур юғалтыуҙар кисерә. 1919 йылдың 6 декабрендә уҡсылар тулыһынса демобилизациялана. Ҡайһы бер элекке һалдаттары Польша армияһына алына, башҡалары Украиналағы башҡа бәләкәй отрядтар составына һуғышыуын дауам итә.
# 1991 йыл

II мең йыллыҡ :
XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат — XXI быуат — XXII быуат :
Хронологик таблица :
1991 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1991 MCMXCI |
| Юлиан стилендә | 1990 — 1991 ( 14 ғинуар) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2743 — 2744 ( 4 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7499 — 7500 ( 14 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5751 — 5752 ה'תשנ"א — ה'תשנ"ב |
| Мосолман календары | 1412 — 1413 |
| Боронғо әрмән календары | 1440 ԹՎ ՌՆԽ |
| Ҡытай календары | 4687 — 4688 (с 15 февраль) 庚午 — 辛未 белый конь — белая овца |
| Эфиопа календары | 1983 — 1984 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 2047 — 2048 |
| - Шака самват | 1913 — 1914 |
| Иран календары | 1369 — 1370 |
1991 (бер мең туғыҙ йөҙ туҡһан беренсе) йыл — кәбисә булмаған йыл, григориан календары буйынса шишәмбе көндө башлана. Был беҙҙең эраның 1991 йылы, 2 мең йыллыҡтың 991 йылы, XX быуаттың 91 йылы, XX быуаттың 10 ун йыллығының 1 йылы, 1990 йылдарҙың 2 йылы.

# 1991 йыл
## Ваҡиғалар

* ғинуар — «Известия Башкортостана» һәм «Истоки» республика гәзиттәре сыға башлай.
* 6 февраль — Башҡорт ССР-ы Юғары Советы Президиумының «Башҡорт ССР-ы Фәндәр академияһы ойошторолоуы тураһындағы» указы сыға.
* май-июнь — Өфөлә төрки телле театрҙарының I Халыҡ-ара «Туғанлыҡ» фестивале уҙғарыла.
* 16 август — Башҡортостан һәм Татарстан араһында тәүге Дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыла.
* 29 август — Башҡорт ССР-ы Министрҙар Советы «Өфө «Нур» татар дәүләт театрын асыу тураһында» ҡарар ҡабул итә.
* 17 сентябрь — Башҡорт ССР-ы Министрҙар Советы һәм Венгрия Хөкүмәте араһында сауҙа-иҡтисади мөнәсәбәттәр тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыла.
* 15 октябрь — «Башҡорт Совет Социалистик Республикаһы Президенты вазифаһын булдырыу тураһында» Башҡорт ССР-ы законы ҡабул ителә.
* 7 декабрь — Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһы асыла.
* 8 декабрь — Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе ойошторола.
* СССР йәшәүҙән туҡтай.

# 1991 йыл
## Вафат булғандар

* 3 апрель — Ёлкин Иван Сергеевич, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945).
* 11 август — Мөхөтдин Тажи, башҡорт шағиры.
* 12 август — Ғайсин Хәсән Назар улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945).
* 1 октябрь — Нәжип Иҙелбай, шағир, драматург, тәржемәсе.
* 5 октябрь — Бәхти Ғайсин, башҡорт музыканты, Башҡортостандың халыҡ артисы (1962), Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы (1986).
* 24 ноябрь — Фредди Меркьюри, британ музыканты.
# Озерница (Вятка ҡушылдығы)

Озерница — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының уң ярына тамағынан 816 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.

# Озерница (Вятка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300212111100031570
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103157
* Бассейн коды — 10.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Нечитайло һәйкәле

Василий Кириллович Нечитайло һәйкәле — РСФСР-ҙың халыҡ рәссамы, СССР художество академиһының мөхбир ағзаһы, И. Е. Репин исемендәге дәүләт премияһы лауреаты, Сальск ҡалаһында тыуып үҫкән Нечитайло һәйкәле рәссамдың тыуған ҡалаһында 1989 йылдың 30 сентябрендә ҡуйыла. Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора (№ 611510377370005).

# Нечитайло һәйкәле
## Тасуирламаһы

Василий Нечитайло һәйкәле Сальск ҡалаһында Ворошилов һәм Ленин урамдары киҫешкән урында, уның исемен йөрөткән Сальс художество музейы эргәһендә ҡуйыла. Һәйкәлдең авторы — скульптор Клыков Вячеслав һәм архитекторы Снегирев Вячеслав. Һәйкәлдең постаменты граниттан эшләнгән, Нечитайло һыны бронзанан ҡойолған. Постаментта «Һынлы сәнғәт академигы Василий Кириллович Нечитайлоға» тигән яҙыу граверланған.

# Нечитайло һәйкәле
## Һәйкәлде асыу

1989 йылдың 30 сентябрендә «Сальск ҡалаһы көнө» байрамы сиктәрендә һәйкәлде асыу тантанаһы уҙа.
# Днепр

Днепр (бел. Дняпро, укр. Дніпро, иск.-слав. Дънѣ́пръ, боронғо ҡыпсаҡса Uwzi, ҡырымтат. Özü) — Европалағы йылға. Оҙонлоҡ буйынса Волга һәм Дунай йылғаларынан һуң Европаның өсөнсө йылғаһы. Оҙонлоғо — 2290 километр.
# Тобот

Тобот — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Аварское Койсу йылғаһының һул ярына тамағынан 62 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Тобот
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сулак йылғаһы , инешенән Чиркейск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07030000112109300001039
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 109300103
* Бассейн коды — 07.03.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 09
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Жестянка

Жестянка — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Салыҡлы йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.

# Жестянка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Ырғыҙ йылғаһы башынан Сулак һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001612112100010014
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112101001
* Бассейн коды — 11.01.00.016
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1