yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Һыулыүҙәк

Һыулыүҙәк (рус. Сувлыозек (Сувлы-Узяк, Мамил-Елга) - Рәсәйҙәге йылға.

# Һыулыүҙәк
## Географияһы

Һыулыүҙәк Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ҡыҙыл йылғаһының уң ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Һыулыүҙәк
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002110
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200211
- Бассейн коды — 12.01.00.003
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ущер

Ущер — Рәсәйҙәге йылға. Владимир өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Клязьма йылғаһының уң ярына тамағынан 258 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Ущер
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Владимир ҡалаһынан Ковров ҡалаһына тиклем, Нерль индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010300912110000032776
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003277
* Бассейн коды — 09.01.03.009
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Винная (Һамар ҡушылдығы)

Винная — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Винная йылғаһы Һамар йылғаһының һул ярына ҡоя. Йылға оҙонлоғо 28 км, бассейны майҙаны — 228 км².

# Винная (Һамар ҡушылдығы)
## Географияһы

Билдәле географ Паллас үҙенең «Путешествие по разным провинциям Российского государства» китабында, Винная йылғаһы һаҙлыҡлы, урыны менән тәрән күләүектәрҙән тора, ә уның ярҙарын ҡамыш баҫҡан, уны мал яратып ашай, тип телгә ала.
Йылға аша Көньяҡ-Урал магистраленең Ырымбур бүлексәһе тимер юл тармағы үтә. Винная йылғаһы аша беренсе тимер юл күпере 1875 йылда, икенсеһе 1961 йылда төҙөлә. 2004 йылда ике күпер ҙә яңыһы менән алмаштырыла.

# Винная (Һамар ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Түбәнге Волга һыу бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һамар йылғаһы, Елшанка ауылы янындағы Сорочинск гидроузеленән һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — юҡ. Йылға бассейны — Волга Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001012112100007386.
— Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды —112100738
— Бассейн коды — 11.01.00.010
— ГӨ буйынса һаны — 12
— ГӨ буйынса сығарылышы — 1
# Хәсәнов Илүс Хәсән улы

Хәсәнов Илүс Хәсән улы (8 октябрь 1949 йыл) — рәссам. Рәсәй Федерацияһының Рәссамдар союзы ағзаһы (1998).

# Хәсәнов Илүс Хәсән улы
## Биографияһы

Илүс Хәсән улы Хәсәнов 1949 йылдың 8 октябрендә Башҡорт АССР-ы Яңауыл районы Максимов ауылында тыуған.
Хәрби хеҙмәттән һуң, 1971 йылдан Силәбелә йәшәй. 1972—1975 йылдарҙа трактор агрегаттары заводында фрезеровщик булып эшләй. 1975—1978 йылдарҙа Художестволы фондтың Силәбе художество-етештереү оҫтаханаларында форматор була.
1982 йылда К. А. Савицкий исемендәге Пенза художество училищеһын тамамлай. Артабан Художестволы фондта эшен дауам итә.
Төрлө жанрҙарҙа ижад итә — пейзаждар, натюморттар, портреттар төшөрә. Ҡурған (1991), Силәбе (1992, 1993, 1995, 1999, 2000, 2005, 2008), Екатеринбург (2003), Ҡазан (2005), Баҡы (2006), Мәскәү (2009) ҡалаларында уҙған күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. Эштәре музейҙарҙа, шәхси коллекцияларҙа һаҡлана.

# Хәсәнов Илүс Хәсән улы
## Әҫәрҙәре

* Мир художника. Илюс Хасанов : станковая живопись, графика : [книга-альбом]. — Челябинск : Редакционно-издательский центр Урала, 2014. — 112 с. — ISBN 978-5-990373-5-6.
# Шахсей-вахсей

Шахсей-вахсей ((фарс. شهیدی وهشی - Шаһ Хөсәйен, вах, Хөсәйен ) - шиғыйҙарҙың мөхәррәм айындағы 10-сы көндә, Ғәшүрәлә, фажиғәле рәүештә йыртҡыстарса һәләк ителгән Хөсәйен ибн Ғәли иҫтәлегенә үткәрелгән мәтам йолаһында башҡарылған ғибәҙәт, шәһиттәр көнө. Йола үҙе лә "шахсей-вахсей" тип атала.

# Шахсей-вахсей
## Тарихы

Шиғыйҙар Кәрбәләне Мәккә, Мәҙинә, Иерусалим һәм Ән-Нәжәфтән ҡала иң мөһим изге ҡалаларының береһе тип һанайҙар, сөнки бында миләди 680 йылда (һижри 61 йылдың 10 мөхәррәмендә)Кәрбәлә яуы ваҡытында Йәзид I, Али ибн Әбү Талиптың улы, Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең ейәне имам Хөсәйен ибн Ғәли (Али)ҙе йыртҡыстарса язалап, башын ҡырҡалар.
Хөсәйен һәм тағы ла 72 кеше, уларҙың 23-ө уның туғандары була, һуғышта һәләк булалар. Хөсәйендең башын алтын батмуҡа һалып тәүҙә Ғөбәйҙуллаһ ибн Зиядҡа, ә артабан Дамаскыға (Димәшккә) хәлиф Йәзидкә ебәрәләр
Сөнниҙәрҙә был көн ураҙа тоторға тырышалар. Сөнниҙәрҙән айырмалы, шиғыйҙар 10 мөхәррәмдә урамға күмәкләп сығып "Шаһ Хөсәйен, вах Хөсәйен" тип ауаз һалып, хәнйәр, ҡылыс менән үҙ-үҙәренә төрлө яралар һалалар, сылбырҙар, ауыр нәмәләр менән тәндәренә һуғалар, театрлаштырылған мистерия ойошторалар. Европа кешеләренә был ауаздар "шахсей-вахсей" тип ишетелеп, йоланың атамаһы рәүешле ҡулланышҡа инеп киткән (риүәйәттәр буйынса, Хөсәйенгә 34 ҡырҡылған яра, 33 сәнселгән яра һалынған була); шунда уҡ, уйнатыласаҡ, а тормошонан бер эпизод һүрәтләнә, шулай уҡ һуңғы эпизодтары һәм хөсәйен үлтерелә. Хөсәйен көнө рәсми рәүештә хәтер көнө менән 16 быуаттан шиғыйҙар был көндө рәсми рәүештә имам Хөсәйенде иҫләү көнө тип билдәләй

# Шахсей-вахсей
## Видео

* YouTube сайтында Видео День Ашура
* YouTube сайтында Видео Шествие в день Ашура | г.Дербент 2017г
# Кульма (йылға)

Кульма — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға №1257 Кесе Толкорп йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Кульма (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200012441
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201244
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Похта

Похта — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Заробозеро күле (Самсарки йылғаһының бастауы) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Похта
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200312110000008766
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000876
* Бассейн коды — 08.01.02.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Пушкин исемендәге театрҙар

А. С. Пушкин исемен йөрөткән театрҙар :
* А. С. Пушкин исемендәге Ашхабад рус драма театры (1926)
* А. С. Пушкин исемендәге Красноярск драма театры (1873)
* А. С. Пушкин исемендәге Магнитогорск драма театры.
* А. С. Пушкин исемендәге Мәскәү драма театры (1914)
* А. С. Пушкин исемендәге Орск дәүләт драма театры
* А. С. Пушкин исемендәге Түбәнге Новгород дәүләт академия опера һәм балет театры (1935)
* А. С. Пушкин исемендәге Псков академия драма театры (1906)
* А. С. Пушкин исемендәге Харьков академия драма театры (2022 йылдан исеме үҙгәртелгән).
# Тиреҫ (йылға)

Тиреҫ (Киреһыу) (рус. Тирис) — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Абдулла ҡалаһы янында Ыҡҡа ҡоя, уның ҡушылдығы булып тора. Йылға оҙонлоғо 46 км.

# Тиреҫ (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101312111100027704
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102770
* Бассейн коды — 10.01.01.013
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

# Тиреҫ (йылға)
## Этимологияһы

Гидроним башҡорт телендәге "тиреҫ" һүҙенән барлыҡҡа килгән. 2 томлыҡ "Башҡорт теленең һүҙлеге" был һүҙгә ошондай аңлатма бирә:
* Тиреҫ - көньяҡҡа ҡаршы тараф; төньяҡ.
* Тиреҫ - төп яҡҡа ҡаршы; кире.
Йәғни, атама йылғаның ағым үҙенсәлегенән сығып бирелгән. Шул уҡ ваҡытта "тиреҫ" һүҙенең "тиҙәк менән һандыҡ бесән һәм һалам ҡатнашмаһы" тигән аңлатмаһы ла бар
# Жёлтый татар-башҡорт педагогия училищеһы

Жёлтый татар-башҡорт педагогия училищеһы — 1920—1955 йылдарҙа Ырымбур, Боғорослан ҡалаларында һәм Жёлтый ауылында урынлашҡан уҡыу йорто.

# Жёлтый татар-башҡорт педагогия училищеһы
## Тарихы

1920 йылда Ырымбур ҡалаһындағы «Хөсәйениә» мәҙрәсәһе базаһында Ырымбур татар халыҡ мәғарифы институты булараҡ асыла.
1923 йылдан Ырымбур татар педагогия техникумы исемен йөрөтә, ә 1927 йылда уҡыу йортонда башҡорт бүлексәһе асыла.
1935 йылдан Боғорослан ҡалаһына татар‑башҡорт педагогия техникумы итеп күсерелә. Бында уҡыу йорто элекке казармаларҙың бинаһында урынлаштырыла, ятаҡ итеп өс бүмәле йорт бирелгән. 1937 йылда татар‑башҡорт педагогия училищеһы тип үҙгәртелә.
1941 йылда училище Чкалов өлкәһе Ейәнсура районы (хәҙерге Ырымбур өлкәһе Һарыҡташ районы) Жёлтый ауылына күсерелә.
1943/44 уҡыу йылында училищела 96 студент белем алған, шуларҙың 24-е тамамлау тураһында диплом алған. 1944/45 уҡыу йылында бында 90 кеше ҡабул ителгән, дөйөм алғанда 156 кеше уҡыған.
1946 йылда училище директоры А. М. Мусин, уңайлы шарттар булдырыу өсөн уҡыу йортон Чкалов ҡалаһына күсереүҙе һораған, әммә быға ыңғай яуап бирелмәгән. Башҡорт студенттары башҡорт теле уҡытылмауына зарланғандар. Тикшереүҙәр барышында уҡыу тик татар телендә алып барылыуы асыҡланған һәм башҡорт телендә уҡытыуҙы ла индерергә ҡушылған.
1951/52 уҡыу йылында училищела 210 кеше белем алған. Был осорҙа башҡорт теле һәм әҙәбиәтен юғары белемле белгес У. М. Ҡәйүмова уҡытҡан.
Училищеға уҡырға инеү конкурсы сағыштырмаса юғары булған, мәҫәлән, 1954/55 уҡыу йылында 1-се курсҡа 170 ғариза яҙылған, ә тик 30 кеше ҡабул ителгән, шуларҙың 21-е отличниктар булараҡ имтихандарһыҙ уҡырға ингәндәр.
1955 йылда ябыла, көндөҙгө бүлеге — Боғорослан урыҫ педагогия училищеһына, ситтән тороп уҡыу бүлеге Аҡбулаҡ урыҫ педагогия училищеһына ҡушыла.

# Жёлтый татар-башҡорт педагогия училищеһы
## Билдәле уҡыусылары

* Кәримов Марат Нәби улы — шағир. Башҡортостандың халыҡ шағиры (2003).
* Ҡыуатов Дамир Мөҙәрис улы — ғалим, фән докторы.
* Мырҙабәков Мәргән Әхмәт улы — журналист.
* Сафин Вадим Фәтхи улы — психолог, педагог. Психология фәндәре кандидаты (1969), профессор (1992).
# Руссмотыль-Кикя

Руссмотыль-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының һул ярына тамағынан 761 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Руссмотыль-Кикя
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300066052
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306605
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Быструха (Катунь ҡушылдығы)

Быструха — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының һул ярына тамағынан 563 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Быструха (Катунь ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100003298
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100329
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Амелич

Амелич — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Парабель йылғаһының һул ярына тамағынан 262 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 185 км.

# Амелич
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Кеть йылғаһы ҡушылған урынған Васюган йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кеть, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010700112115200029260
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202926
* Бассейн коды — 13.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ноҡрат йылғаһы

Ноҡрат (чир. Виче, удм. Ватка, рус. Вятка) — Рәсәйҙең Европа өлөшөндәге йылға, Каманың уң ҡушылдыҡтарынан иң ҙурыһы.
Оҙонлоғо 1314 км, йылға бассейны майҙаны 129 мең км2.
Удмурт төньяғында Үрге Кама ҡалҡыулығында башлана, Мамадыш ҡалаһынан 17 км түбәндәрәк Кама йылғаһына ҡоя. Бассейнының төп өлөшө Киров өлкәһе территорияһында, түбәнге ағымы Татарстанда. Оҙонлоғо 1314 км (ТР сиктәрендә – 67 км), бассейнының майҙаны – 129 мең кв.км (ТР сиктәрендә – 4,1 мең кв. км). Иң түбән өлөштәре Куйбышев һыуһаҡлағысының һыу ихтилалы йоғонтоһон кисерә.
Ноҡратҡа ағыу йүнәлешен ҡырҡа үҙгәртеү хас (төньяҡтан көньяҡ-көнбайышҡа, артабан көньяҡ-көнсығышҡа). Ноҡрат — ғәҙәти үҙән йылғаһы, нигеҙҙә һөҙәк яттыҡы киң уйһыулыҡ буйлап аға.
Туйыныуы ҡатнаш, күбеһенсә ҡар һыуҙарынан ҡушыла. Йыллыҡ һыу сығымы уртаса 890 м3/сек. Ноябрьҙың беренсе яртыһында ҡата, боҙҙан апрельдең икенсе яртыһында асыла.
Татарстан республикаһы территорияһында аға торған ҙур йылғалар араһында Ноҡрат – иң саф һыулыһы.
Балыҡҡа бай (ҡорбан балыҡ, судак, суртан, кәлсә, балыҡ, алабуға һәм башҡалар).
Һал ағыҙа торған йылға.
Киров шәһәренә тиклем (688 км), яҙын Кирс шәһәренә тиклем (1068 км) суднолар йөрөй, ләкин күп кенә һайлыҡтарҙа һыу төбөн тәрәнәйтеү эштәре башҡарыу талап ителә.

# Ноҡрат йылғаһы
## Исеме

Ноҡрат һүҙе татар теленә Новгород һүҙен татарлаштырыуҙа кергән.
Йылғаның аталышы төрлө, татар халҡында уны "Нухрат" һәм "Ноҡрат" исеме менән йөрөтәләр. "Нухрат" исеме йылға һәм ҡала исеме булып тора. "Нухрат" һүҙе көмөш йәки болгар аҡсаһын аңлата тигән версиялар ҙә бар.
Йыл һайын йылға тамағына 3 млн тонна йөҙмә килтерелмә сығарыла (уртаса йыллыҡ болғансыҡлығын 105 мг/л). Йыл дауамында минералләшеүе ҙур түгел: һайығыу ваҡытында 320-380 мг/л, ташҡын ваҡытында 80-100 мг/л. Ноҡрат Камаға йыл һайын 4,3 млн самаһы т матдәләр эрегән сығара (уртаса йыллыҡ минералләшеүе 160 мг/л). Улар составында күпселекте гидрокарбонат иондар, кальций, аҙыраҡ күләмдә магний иондары тәшкил итә.
# Сама (Сосьва ҡушылдығы)

Сама — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сосьва йылғаһының уң ярына тамағынан 466 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Сама (Сосьва ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы , инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502412111200010073
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201007
* Бассейн коды — 14.01.05.024
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Петринка

Петринка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кобожа йылғаһының һул ярына тамағынан 124 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Петринка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200112110000006528
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000652
* Бассейн коды — 08.01.02.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Каст-Хатэн-Юган

Каст-Хатэн-Юган — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Сосьва йылғаһының һул ярына тамағынан 136 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Каст-Хатэн-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300028688
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302868
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Бисә

Бисә, Бейсә — Ирҙең ғаилә иптәше; ҡатын, йәмәғәт, иш. Дәрәжәле ҡатын-ҡыҙ мәғәнәһен аңлатҡан, төрки телле халыҡтарҙа ҡулланылған төшөнсә. Бей ҡатыны тигәнде аңлата. Башҡорттарҙа йышыраҡ бисә һүҙе ҡулланыла. Шулай уҡ матур, тоғро ҡатын тигән аңлатма ла бар. Ҡатын-ҡыҙҙың кешеклек алдындағы төп бурысы булып кейәүгә сығыу, ир ҡатыны булыу, бала табыу тора. Шул сәбәпле бисә һүҙен ир ҡатыны булған, дәрәжә алған ҡатын-ҡыҙға ғына әйтәләр.
Ирҙең ғаилә иптәше: ирҙә булған ҡатын-ҡыҙ. Ҡатын, бисә йышыраҡ ҡулланыла. Хәҙерге ваҡытта йәмғиәттә бисә тупаҫ һүҙ тигән ҡараш йәшәй. Күп осраҡ әҙәби һүҙ түгел, ябай һәйләү теленә хас тип ҡарайҙар.
Миҫалдар:
* Сирайҙың бисәһе имсәк балаһын күтәреп килгән (Һ. Дәүләтшина).
* Бисә-сәсәләр ҙә, бала-саға ла күп, ти. Тимәк, тотош ауылы менән ҡайҙалыр күсеп баралар (Ғ. Ибраһимов).
# Ғ

Ғ, ғ [ғы ] — кирил графикаһындағы башҡорт хәрефе.
Башҡорт алфавитының бишенсе хәрефе. Яңғырау тартынҡы, "ҡ" хәрефе менән ишләшеп килә. Башҡорт телендә өс графикала өс төрлө ҡулланылған. Иҫке имләлә (ғәрәп графикаһында) әлифбаларҙа Ғ урынында ﻍ формаһында яҙылған. Был графика 1929 йылғаса ҡулланылған. 1930 йылдан латин графикаһына күскәс, "ғ" хәрефен өҫтәп уйлап яҙҡандар "Ƣ ƣ". Әлеге яҙылышы кирил графикаһында.
Шулай уҡ был хәреф ҡаҙаҡ, үзбәк, тажик әлифбаларында ҡулланыла. Уның әйтелеше:.

# Ғ
## Ҡулланыу

Был хәреф:
* Башҡорт әлифбаһының 5-се хәрефе
* Ҡаҙаҡ әлифбаһының 6-сы хәрефе
* Тажик әлифбаһының 5-се хәрефе
Шулай уҡ был хәреф әзәрбайжан һәм үзбәк кирил әлифбаларында ҡулланылған. Хәҙерге үзбәк латин әлифбаһында был хәреф урынында g‘ диграфы ҡулланыла. Әзәрбайжан әлифбаһында был хәреф эквиваленты — ğ хәрефе.

# Ғ
## Башҡа алфавиттарҙа ҡулланылышы

| Алфавит | Порядковый № | МФА |
| ҡаҙаҡ | 6 | ɣ |
| башҡорт | 5 | ɣ |
| таджик | 5 | ɣ~ʁ |
| әзербайджан | 5 | ɣ |
| үзбәк | 34 | ɣ |

# Ғ
## Башҡорт телендә

Яңғырау тартынҡылар: б, в, г, ғ, д, ҙ, ж, з, й, л, м, н, ң, р;
Яҙылыу тәртибе: Ғ – ғ хәрефе ҡалын ижектәрҙә лә, нәҙек ижектәрҙә лә яҙыла: ағас,һағыҙ, сәғәт, ҡәнәғәт, мәғәнә, ғәҙәт, ғүмер, ғәжәп, ғәфү, яға, саған, бағана, Ғәлим, Ғәлимә.
* Был яҙмалар йә хәреф тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
# Ханмей

Ханмей — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/322/93 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.

# Ханмей
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300031654
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303165
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Йосопов

Йосопов — фамилия.
* Йосопов Билал Мөғтәсим улы (1904—1999) — геология-минералогия фәндәре докторы, профессор, ТАССР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре.
* Йосопов Булат Тимербай улы (1973) — башҡорт режиссёры, Шәйехзада Бабич исемендәге республика дәүләт йәштәр премияһы лауреаты.
* Йосопов Вәкил Барый улы (1952) — Башҡортостандың халыҡ артисы (1993).
* Йосопов Вәли Йосоп улы (1896—1962) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
* Йосопов Ғайса Ғәлиәкбәр улы (1905—1941) — башҡорт совет шағиры, публицист һәм хәрби табип.
* Йосопов Ислам Йосоп улы (1924—1991) — техник фәндәре докторы, профессор, БАССР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре.
* Йосопов Ҡасим Нәзиф улы (1935 т.) — иҡтисад фәндәре докторы, профессор, Рәсәй Федерацияһының (2006), БАССР-ҙың (1985), ТР-ҙың (2007) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре.
* Йосопов Марсель Харис улы (3.11.1969) — Башҡортостан һәм Рәсәй эшҡыуары, сәйәсмән.
* Йосопов Ринат Мөхәмәт улы (1951—2011) — антрополог, этнограф, тарих фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2003).
* Йосопов Ринат Шәйхулла улы (1947) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1976).
* Йосопов Тимербай Йосоп улы (1938—2016) — Башҡортостандың халыҡ шағиры (2003).
* Йосопов Фәрит Сабир улы (1925—2001) — балет артисы. РСФСР‑ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1986), Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған артисы (1949).
* Йосопов Харис Монасип улы (1929—2009) — Силәбе ҡалаһындағы «Көньяҡ Урал» дзюдо мәктәбенә нигеҙ һалыусы билдәле спортсы, тренер, педагог.
* Йосопов Харрас Ғәлиәкбәр улы (1928—2006), башҡорт теле белгесе, педагог.
* Йосопов Һарун Вәли улы (1914—1968) — совет археологы, төркиәтсе һәм этнограф. Тарих фәндәре кандидаты (1952).
* Йосопова Бәҙәр Әхмәт ҡыҙы (1901—1969) — театр актёры, йәмәғәт эшмәкәре, РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1944), БАССР-ҙың (1940) халыҡ артисы.
* Йосопова Гөлдәриә Ғәтиәт ҡыҙы (14 ғинуар 1967 йыл) — журналист. Рәсәй һәм Башҡортостан Журналистар берлеге ағзаһы, Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар Союзы ағзаһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған журналисы (2024)