yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Петропавловск нығытмаһы

Петропавловск крепосты (Петропавловск нығытмаһы, рәсми исеме — Санкт-Петербург нығытмаһы, 1914-1917 йылдарҙа - Петроград нығытмаһы) — Санкт-Петербургның иң боронғо архитектура һәйкәле, I класслы нығытма (Россия империяһы крепостары классификацияһы нигеҙендә). Ул Ҡуян утрауында, Санкт-Петербургта, ҡаланың тарихи үҙәгендә урынлашҡан. 1703 йылдың 16 (27) май айында нығытмаға нигеҙ һалыу датаһы Санкт-Петербургка нигеҙ һалыу датаһы булып та тора. Бер генә һуғышта ла ҡулланылмаған. XVIII быуаттың беренсе сирегенән алып 1920 йылдар башына тиклем төрмә булып хеҙмәт итә. 1924 йылдан дәүләт музейы өҫтәрәк ҡушыла.
Петропавловск крепосты күп һанлы архитекторҙар эшләгән урыҫ архитектураһы һәйкәле. Хәҙерге нығытмала күп архитектура һәйкәлдәре һәм музейҙар урынлашҡан: Петропавловск соборы, Бөйөк князь посыпальницаһы, Ботик йорто, Комендант йорто, Инженер йорто, Тәңкә һарайы, Санкт-Петербург тарих музейы, артиллерия, инженерлыҡ ғәсғәрҙәре элемтә һәм ғәсғәрҙәре хәрби-тарихи музейы, космонавтика һәм ракета техникаһы музейы. Нығытма Санкт-Петербургтың тарихи өлөшөнә ҡарай һәм бында урынлашҡан һәйкәлдәр комплексы менән бергә ЮНЕСКО бөтә донъя мираҫы объекттары исемлегенә керә; был туристтарҙы йәлеп итеү үҙәктәренең береһенә әйләнә. Петропавловск крепосты силуэты ҡала символына әүерелгән һәм уның панорамаһында төп урынды биләй. 1873 йылдан башлап крепостың Нарышкин бастионын көн һайын сәғәт 12дә артиллерия сигналы атыла. Петропавловск соборының шпилаһындағы фәрештә, Адмирал шпилаһындағы кораб һәм Баҡыр һыбайлы һәйкәле менән бергә ҡаланың тарихи символы булып тора.
Нығытма Нева йылғаһының иң киң урынындағы Ҡуян утрауында урынлашҡан (майҙаны ға 28, оҙонлоғо 0,9 км, киңлеге 0,5 км). Башта XVII быуаттың Швед сығанаҡтарында утрау Луст-Эланд (күңелле утрау, яҡшы ер) тип атала. Ҡуян утрауы исеме Яниссаари (фин. Jänissaari) фин исеменән тәржемә ителә. XVIII быуат башына тиклем һаҙға әйләнгән, түбән, кеше йәшәмәй торған утрау йыш ҡына һыу баҫыу ваҡытында һыу менән тула.
Петропавловск крепосты проектын Петр I үҙе уйлап тапҡан. Уның беренсе пландары 1703 йылда Саксония инженеры В.А. Кирштенштейн һәм француз инженеры Ж. Г. Ламбер де Герен тарафынан төҙөлгән. Был датаны бер аҙҙан Россия империяһының баш ҡалаһы булған Санкт-Петербургка нигеҙ һалыу көнө тип һанарға була. 29 июндә, Петр көнөндә, изге апостолдар Петр һәм Павелдың ағас сиркәүенә нигеҙ һалалар, был ваҡиғаны пушкаларҙан атып ебәреү менән билдәләп үттеләр. Сиркәү ишегалдында шприцлы ике башня бар. Нығытма төҙөлөшө бик тиҙ алып бара. Ҡоролмала Шотор һәм Шлиссельбургтан эшләгән солдатлар һәм эшселәр эшләй. Июль айында төҙөлөшкә Нева ярҙарына ебәрелгән килгән эшселәр. 1703 йылдың көҙөнә ер ауыр эштәрендә инде бер нисә мең эшсе иҫәпләнгән. Ә уларға төҙөлөш өсөн урман киҫеү бурысы йөкләтелгән. 19 августта беренсе һыу баҫыуҙар була.
Нығытма төҙөлөшө оло темптар менән алып барыла, июль айына яртылаш тиерлек төҙөлөп бетә. 1704 йылдың 4 апрелендә дәүләт бастионынҙа фонарь ҡабыҙыла.
# Коломна

Коломна (рус. Коломна) — Мәскәү өлкәһендәге ҡала.

# Коломна
## Географияһы

Ока йылғаһы ярында урынлашҡан.
# Неленьга

Неленьга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лака йылғаһының уң ярына тамағынан 62 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Неленьга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000312103000041982
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004198
* Бассейн коды — 03.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сигет (фестиваль)

Сигет Фестивале (мадьярса Sziget — «Утрау» мәғәнәһендә) — йыл һайын уҙғарыла торған музыкаль фестиваль. Европалағы (2014 йылда 440 000 дән ашыу кеше килгән) иң эре проекттарҙың береһе. Венгрияның баш ҡалаһы Будапештта Обуда утрауында 1993 йылдан уҙғарыла. Фестивалдә төрлө жанрҙарҙа эшләүсе коллективтар сығыш яһай.
Фестиваль көнбайыш Европала йәшәүселәр араһында популяр. Килеүселәрҙең яҡынса 50 проценты — сит илдәрҙән. Күберәк Германия, Бөйөк Британия һәм Франциянан туристар килә.

# Сигет (фестиваль)
## Фестиваль тарихы

Беренсе Sziget 1993 йылда ойошторола, унда венгрия музыканттары ғына сығыш яһай. Ул саҡта фестиваль Diaksziget тип, венгрия теленән тәржемә иткәндә «студенттар утрауы», ә хәҙер — бары тик «утрау» тип атала. 1993 йылда Sziget фестиваленә 43 мең кеше килә, хәҙер фестивалгә йыл һайын яҡынса 400 мең меломан йыйыла.
Аҙна дауамында фестивалгә килеүселәр күп төрлө музыка менән таныша ала: традицион алжир йырҙарынан алып дәртле канада индастриалына тиклем, бруталь америка хард-корынан нескә лондон диджейҙарына ҡәҙәре. Музыканан тыш, Сигеттә күп төрлө мәҙәни саралар, шул иҫәптән кинофильмдар ҡарау, спорт ярыштары, сәнғәт күргәҙмә һәм галереялары, театр һәм цирк тамашалары, дискуссия клубтары, тел өйрәнеү мәктәптәре, балалар өсөн программалар, призлы уйындар, хәйриә акциялары ла уҙғарыла.
2009 йылда фестиваль ҡунаҡтары 60 майҙансыҡ һәм сәхнәлә 250 программаны күрҙе.

# Сигет (фестиваль)
## Sziget хеҙмәттәре

Sziget ҡунаҡтарға бик күп хеҙмәттәр тәҡдим итә: кер йыуыу, почта һәм һаҡлау камераларынан алып балаларҙы көндәлек тәрбиәләү сараларына тиклем. Банкоматтар фестивалдең бар биләмәһе буйынса урынлаштырылған, шуға күрә килеүселәр бында инеү өсөн шунда уҡ кассаларҙа кредит картаһы менән иҫәпләшә ала. Аптека, юғалған әйберҙәр бюроһы, сейф, тәүлек әйләнәһенә медицина хеҙмәттәре күрһәтеү, мәғлүмәтте теләгән бер телдә тәҡдим итеүсе уҡыу-уҡытыу үҙәге һәм башҡа хеҙмәттәр ҡаралған. Мәғлүмәти өҫтәлдәр һәм махсус мәғлүмәти таҡталар аҙашмаҫҡа ярҙам итәләр. Фестивалгә килеүселәр шулай уҡ «мобиль» мәғлүмәт төркөмдәре етәкселәренә мөрәжәғәт итә алалар.
Фестивальдә биш кулинар үҙәк эшләй. Һәр төрлө аш-һыу тәҡдим ителә: хот-дог, пирожки, еләк-емеш, печенье, пирожныйҙар, шашлыҡ, сендвич, диңгеҙ ризыҡтары, пицца, ҡоймаҡтар, ҡурылған картуф, вегетариан ризыҡтар, биопродукт, ҡоро емештәр, туңдырма һ. б. "Милли кухня"ларҙың сыбар донъяһы мексика ризыҡтары, бразилия тәм-томо, италия пасталары һәм венгрияның милли аш-һыуҙары менән тулыландырыла.
Утрауға йәмәғәт транспорты менән еңел генә килеп етергә мөмкин. Ойоштороусылар шулай уҡ Sziget ҡунаҡтарына ҡала-ара автобустары, Пешта һәм Будаға тиклем паромдар һәм махсус хаҡҡа таксиҙар тәҡдим итәләр.

# Сигет (фестиваль)
## Sziget-2006 хедлайнерҙары

Radiohead, Franz Ferdinand, Placebo, Игги Поп һәм The Stooges, The Prodigy, Роберт Плант һ.б.

# Сигет (фестиваль)
## Sziget-2011 хедлайнерҙары

* Ben l'Oncle Soul

# Сигет (фестиваль)
## Sziget-2013 хедлайнерҙары

* Nick Cave
* Franz Ferdinand
* Ленинград
# 1-се Министрҙар йорто

1-се Министрҙар йорто — Петергофтың тарихи бинаһы. 1839—1841 йылдарҙа төҙөлгән федераль әһәмиәттәге мәҙәни объект. Диңгеҙ десанты урамы, 1 адресы буйынса урынлашҡан, төньяҡтан Разводная майҙанына сыға.

# 1-се Министрҙар йорто
## Тарихы

Йорт архитектор Шарлемань И. И. 1-сенең проекты буйынса төҙөлә. Төҙөлөш менән мастер Берри етәкселек итә. Йорт төҙөгәнгә тиклем был урында манеж була. Проект 1839 йылдың 14 июлендә раҫлана. Шул уҡ йылдың авгусында төҙөлөш башланы, һәм ике ай эсендә иҫке бина һүтелеп, яңы бинаның нигеҙе һәм стеналары яртылаш күтәрелә. 1840 йылдың ноябрендә төҙөлөш эштәре тамамлана, һыу һыу үткәрелә. 1841 йылдың июнендә биналарҙы биҙәү эштәре тамамлана.
Йортта министрҙарға ваҡытлыса йәшәү өсөн ҡаҙна фатирҙары урынлаштырыла. Бинаға дүрт тапҡыр (1899—1900 йй., 1877—1978 йй., 1935 й., 1956-1957 йй.) бер аҙ үҙгәртелә, был эске бүлмәләрҙе, мейес, ванналарҙы алмаштырыу, инеү урындарын үҙгәртеүгә генә ҡағыла. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында йорт бер ни тиклем зыян күрә. Һуғыштан һуң унда коммуналь фатирҙар һәм учреждениелар урын ала. 2012 йылға тиклем унда Петродворцовый районының РУВД-һы урынлаша, һуңынан бина «Петергоф» дәүләт-музей ҡурсаулығына тапшырыла.

# 1-се Министрҙар йорто
## Архитектураһы

Бина 2-се Министрҙар йорто һәм Флигель-адьютант йорто менән бергә Разводная майҙаны ансамблен тәшкил итә. Симметриялы урынлашҡан 2-се Министрҙар йортонан айырмалы, 1-се Министҙар йортоноң бейек цоколь ҡаты бар, ике ҡатта ла коридорҙарҙың планы айырыла, көнсығыш фасадының биҙәлеше лә икенсе.
# Юрец

Юрец — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Луза йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Юрец
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000013348
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001334
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Стара река ҡурсаулығы

Стара река ҡурсаулығы - (ингл. Stara Reka Reserve),(болг. Стара река - "старая река") - үҙәк Болгариялағы Балкан Үҙәк Милли паркы туғыҙ ҡурсаулығының береһе

# Стара река ҡурсаулығы
## Тарихынан

Болгарияла «Үҙәк Балкан» Милли паркы (болг. Национален парк Централен Балкан) бар — ул ҡурсыулы зонала, илдең үҙәк өлөшөндә, Балкан тауҙарында ойошторолған . Стара река ҡурсаулығы уның бер өлөшө, 1981 йылдың 19 мартында тауҙарының уникаль экосистемаһын һаҡлау маҡсатында ойошторолған Майҙаны 1974.7 га, йәки 19.747 км.

# Стара река ҡурсаулығы
## Эшмәкәрлек режимы

Ҡурсаулыҡта ошоларҙан башҡа теләһә ниндәй эшмәкәрлек төрө тыйылған:
* һаҡлау буйынса эштәр;
* фәнни маҡсаттағы эшмәкәрлек;
* билдәләнгән юлдар буйынса, шул иҫәптән белем биреү маҡсаты менән генә үтеү ;
* экосистеманы боҙмаҫлыҡ һанда, юлдарҙа һәм ваҡытта, фәнни маҡсат менән йәки икенсе урындарҙа тергеҙеү ниәте менән ҡырағай үҫемлектәрҙән һәм йәнлектәрҙән орлоҡ материалдары йыйыу.

# Стара река ҡурсаулығы
## Географияһы

Ҡурсаулыҡ Карлово ҡалаһынан бер нисә саҡрым төньяҡтараҡ, Пловдив өлкәһенең төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Ул Левски суҡыһынан (2166 м) Голям купен суҡыһына (2169 м) Балҡан тауҙарының көньяҡ битләүҙәрен биләй, Стара река һәм ҡушылдыҡтары буйлап көньяҡҡа табан тау һырттарын аймап ята
Ҡурсаулыҡ һырттары диңгеҙ кимәленән 1000-дән 2169 метрға тиклем етә. Балҡан тауҙарының көньяҡ битләүҙәре120 көн самаһына ҡар менән ҡаплана, климаты йомшағыраҡ.
Тупрағының типтары төрлө: бейек таулы урындарында тау-болон тупрағы, түбәнерәк ерҙәрендә урман-көрән һәм көрән төҫтәргә күсә.

# Стара река ҡурсаулығы
## Флораһы

Ҡурсаулыҡ һирәк осрай торған үҫемлектәргә бай. 45 төрө Болгарияның Ҡыҙыл Китабына индерелгән, уларҙың 20 төрө, мәҫәлән, "Primula frondosa", "Centaurea kerneriana", "Campanula trojanensis", "Stachys alpina" эндемик тәрҙәргә инә.

# Стара река ҡурсаулығы
## Фаунаһы

Стара река ҡурсаулығында Балҡан тауҙарының көньяҡ битләүе буйлап ҡоралайҙың иң көнбайыш тоҡомо тереклек итә. Бында шулай уҡ һоро айыу, күк бүре, ҡырағай бесәй, европа ҡарағай һыуһары һәм евразия ҡамаһы ҡурсып тотола.
Авифауна күп төрлө ҡоштар менән данлы: бөркөттәрҙең, һарҙарҙың, ҡарсығаларҙың, ыласындарҙың бер нисәшәр төрө, евразия бөркөт-ябалағы тереклек итә. Ҡурсыулы ҡоштарға шулай уҡ сел, аҡ һыртлы тумыртҡа, ҡара тумыртҡа һәм башҡалар инә.
# Зәңгәр мәсет (Ереван)

1768
Зәңгәр мәсет (әрм. Կապույտ մզկիթ, Капуйт мзкит, әзерб. Göy məscid (Күк мәсет), фарс. مسجد کبود (мәсжиде кәбүд)) — Ереван ҡалаһының йәмиғ мәсете.
1766 йылда урындағы Эриван ханлығында Хөсәйен Әли-хан төҙөткән. Мәсет майҙаны 7000 кв.м. Көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә 24 м манараһы бар, мәсеттә 28 павильон һәм китапхана урынлашҡан.
# Акбулак (Коксу ҡушылдығы)

Акбулак — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Коксу йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Акбулак (Коксу ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100004691
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100469
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ельцовая (Берёзовка ҡушылдығы)

Ельцовая — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Берёзовка йылғаһының уң ярына тамағынан 86 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.

# Ельцовая (Берёзовка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010600112115200028181
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202818
* Бассейн коды — 13.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Рыдейка

Рыдейка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кычас йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Рыдейка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000038405
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003840
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Янгуловская

Янгуловская — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Согом йылғаһының һул ярына тамағынан 76 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 98 км.

# Янгуловская
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010700112115300018208
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301820
* Бассейн коды — 14.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Нема (Покшеньга ҡушылдығы)

Нема — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Покшеньга йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Нема (Покшеньга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000038078
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003807
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сонохта

Сонохта — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Горький һыу һаклағысы һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 2693 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Сонохта
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300212110000010446
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001044
* Бассейн коды — 08.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Убиси

Убиси (грузин: უბისა) Грузияла, Имеретия төбәгендәге ҙур булмаған ауыл һәм урта быуат монастырь комплексы, Грузияның Имеретия төбәгендәге Хараугли ҡалаһынан 25 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.
Убиси ауылындагы изге Георгий монастыры комплексына IX быуатта изге Григорий Хандзтели нигеҙ һала, ул дүрт ҡатлы башнянан (1141), XII быуат оборона диуары һәм башҡа бина һәм ҡоролмаларҙың ҡалдыҡтарынан тора.
Монастырь биләмәһендә XIV быуат аҙағы фрескаларының уникаль циклы бар, уларҙы Византиялағы Палеолог яңырыу дәүере (1261—1453) йоғонтоһонда Дамиан эшләгән
Монастырь бынан тыш дин әһелдәре әҙерләгән бал менән билдәле.
# Сордук

Сордук — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Фёдоровка йылғаһының уң ярына тамағынан 49 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.

# Сордук
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300212111100031174
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103117
* Бассейн коды — 10.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Әүжән урмансылығында йыртҡыс ҡоштарҙың оялары

Әүжән урмансылығында йыртҡыс ҡоштарҙың оялары (рус. гнезда хищных птиц в Авзянском лесничестве) — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Белорет районы биләмәһендә урынлашҡан зоология тәбиғәт ҡомартҡыһы (1986). Һаҡлау зонаһының майҙаны — 591 гектар. Тәбиғәт ҡомартҡыһы тәбиғәтте һаҡлау һәм фәнни әһәмиәткә эйә.

# Әүжән урмансылығында йыртҡыс ҡоштарҙың оялары
## Тасуирламаһы

Әүжән урмансылығында йыртҡыс ҡоштарҙың оялары тәбиғәт ҡомартҡыһы Башҡортостан Республикаһы Белорет районы Үрге Әүжән ауылынан көньяҡ—көньяҡ-көнбайышҡа табан 14 километр алыҫлыҡта, Әүжән участка урмансылығының биләмәһендә урынлашҡан.
Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советының 1986 йылдың 17 ноябрендәге 10-131-р һанлы бойороғона ярашлы, зоология тәбиғәт ҡомартҡыһы статусына эйә була.
Тәбиғәт ҡомартҡыһы территорияһында бөркөт оялары участкаларын һаҡлайҙар. Бөркөт — һирәк осрай торған ҡош төрө. Ул Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының ҡыҙыл китаптарына индерелгән.
Ояһы ҡарағайҙа Көньяҡ Уралдың үҙәк райондары өсөн хас булған ҡарағай-ҡайын һәм ҡайын урмандары араһында, Ҡурғашлы йылғаһы үҙәненең битләүендә урынлашҡан. Ғәҙәттә, бөркөттәрҙең бер нисә ояһы була, йыртҡыс ҡоштар улар менән сиратлап файҙаланалар.
Ҡурғашлы йылғаһында европа бәрҙеһе йәшәй — ул Башҡортостан Республикаһының ҡыҙыл китабына индерелгән республикала һаҡланырға тейешле төр.
Һаҡлау режимы Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинетының 1999 йылдың 26 февралендәге «Башҡортостан Республикаһында махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре тураһындағы положениеларҙы раҫлау тураһында»ғы 48-се һанлы ҡарары менән билдәләнгән: тәбиғәт комплексының үҙенсәлектәренә бәйле тәбиғәт ҡомартҡыһы биләмәһендә мал көтөү, бесән сабыу, ағас ҡырҡыу, ҡоштарҙы оя ҡороу осоронда тынысһыҙлау, ниндәй ҙә булһа ла төҙөлөш тыйылған.
# Павлов майҙаны (Новочеркасск)

Павлов майҙаны — Ростов өлкәһе Новочеркасск ҡалаһы майҙандарының береһе.

# Павлов майҙаны (Новочеркасск)
## Тарих

XIX быуат башында Павлов майҙанында дон казактарының төп учреждениелары торған. Был урында 15 йыл дауамында Яңы Черкасскиҙың административ үҙәге була. Майҙан исеме ул ваҡытта Парад майҙаны тип йөрөтөлә.
1895 йылдағы документтарҙа ул Институт майҙаны тип атала башлай, сөнки XIX быуат уртаһынан башлап был урында Мария дон ҡатын-кыҙҙар институты тора. Институты икенсе бинаға күсерелгәс, майҙан яңынан Дон Ғәскәре атаманы Н. И. Святополк-Мирской исемен йөрөтә. 1910 йылда майҙан территорияһында Серафим Саровский сиркәүен һалалар. Һуңынан сиркәү 1930-сы йылдарҙа емерелә. Шул уҡ ваҡытта майҙандың исеме тағы ла үҙгәртелә, ул немец социалисты Фердинанд Лассаль хөрмәтенә Лассаль майҙаны тип атала.
1963 йылда майҙан Павлов майҙаны тип атала. XXI быуат кешеләре был майҙандың Бөйөк Ватан һуғышы геройы Павлов хөрмәтенә аталғанын беләләр. 1942 йылдың сентябрендә ул Тимофей Васильевич Колыванов менән бергә, немец һуғыш кәрәк-яраҡтары тейәлгән вагонды шартлатып, тимер юл хәрәкәтен туҡтатҡан. Бының өсөн немецтар уны үлтергәндәр. Георгий Павлов үлгәндән һуң 2-дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнгән.
# Тоя (Бакса ҡушылдығы)

Тоя — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бакса йылғаһының уң ярына тамағынан 100 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 114 км.

# Тоя (Бакса ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200712115200013367
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201336
* Бассейн коды — 13.01.02.007
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Гудзон боғаҙы

Гудзон боғаҙы (ингл. Hudson Strait, франц. détroit d'Hudson) — Канада ярҙарын йыуыусы Төньяҡ Боҙло океан боғаҙы.

# Гудзон боғаҙы
## География

Боғаҙ Лабрадор ярымутрауы һәм Баффин Ере утрауы араһында урынлашҡанң. Гудзон боғаҙы Лабрадор диңгеҙен Гудзон, Унгава һәм Фокс ҡултыҡтары менән тоташтыра.
Утрауҙары — Милл, Солсбери, Ноттингем, Чарльз, Биг-Айленд, Баттон, Резольюшен, Эджелл, Диггес, Гудвин.
Боғаҙ оҙонлоғо — 800 км, киңлеге — көнсығышта 115 км-ҙан һәм көнбайышта 240 км-ға тиклем. Тәрәнлеге 115 метрҙан 704 метрға барып етә. Һыу артымы бейеклеге 12,4 метрға барып етә. Йыш ҡына штормдар күҙәтелә. Йылдың 4 айы дауамында боғаҙҙа суднолар йөрөй ала.
Боғаҙ Генри Хадсонға бағышлап аталған, ул 1610 йылда боғаҙ аша үткән.