yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Рух

Рух (ғәр. روح‎ — дух‎; иврит — руах רוח) — ислам — йыш ҡына нәфес терминының синонимы булараҡ аңланыла.

# Рух
## Нәфес һәм рух

Иртә ғәрәп шиғриәтендә нәфес «шәхес» йәки «кеше» тип, ә рух «һулыш» һәм «ел» тигән мәғәнәлә аңланыла. Ҡөрьәндә нәфес һүҙе менән "йән"де, ә рух һүҙе менән Рәсүлдең махсус фәрештәһе һәм айырым илаһи сифат аңлатыла.Ҡөрьән иңгәндән һуңғы әҙәбиәттә нәфес менән рухтың әһәмиәте үҙ-ара бәйле һәм кеше рухына, фәрештәләргә һәм ендәргә ҡарата ҡулланыла
Ислам дине белгестәре тарафынан аңлатма биреүенә ҡарап та, терминдарҙың ҡулланыу өлкәһенән дә рух һәм нәфес мәғәнәһе үҙгәрә. Суфыйҙар " рух " тип кеше күңеленең иң юғары сифаттарын, ә ҡалған өлөшөн — «нәфсе» тип атай.

# Рух
## Рух Ҡөрьәндә

Ҡөрьәндә рух һүҙе биш мәғәнәлә ҡулланыла
Мосолмандарҙың Изге Китабында «рух» һүҙе тик берлектә генә әйтелә.
# Малха-Яха

Малха-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Находка қойнауы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 58 км.

# Малха-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300046908
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304690
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# 1931 йыл

II мең йыллыҡ :
XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат — XXI быуат — XXII быуат :
Хронологик таблица :
1931 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1931 MCMXXXI |
| Юлиан стилендә | 1930 — 1931 ( 14 ғинуар) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2683 — 2684 ( 4 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7439 — 7440 ( 14 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5691 — 5692 ה'תרצ"א — ה'תרצ"ב |
| Мосолман календары | 1350 — 1351 |
| Боронғо әрмән календары | 1380 ԹՎ ՌՅՁ |
| Ҡытай календары | 4627 — 4628 (с 17 февраль) 庚午 — 辛未 белый конь — белая овца |
| Эфиопа календары | 1923 — 1924 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 1987 — 1988 |
| - Шака самват | 1853 — 1854 |
| Иран календары | 1309 — 1310 |
1931 (бер мең туғыҙ йөҙ утыҙ беренсе) йыл — кәбисә булмаған йыл, григориан календары буйынса кесаҙна көндө башлана. Был беҙҙең эраның 1931 йылы, 2 мең йыллыҡтың 931 йылы, XX быуаттың 31 йылы, XX быуаттың 4 ун йыллығының 1 йылы, 1930 йылдарҙың 2 йылы.

# 1931 йыл
## Тыуғандар

* 8 февраль — Таһирова Майя Авзал ҡыҙы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған, Башҡортостандың халыҡ артисткаһы.
* 15 июль — Муллаҡаева Нурия Камалетдин ҡыҙы, башҡорт эшсе синыфынан сыҡҡан Социалистик Хеҙмәт Геройы (1976).
* 15 август — Зәйнәғәбдинов Сәлих Насретдин улы, хужалыҡ эшмәкәре, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).
* 9 декабрь — Уразмәтов Әхәт Сәлих улы, Кәкүк, РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1983), БАССР-ҙың халыҡ (1977) артисы.
# Муро-Ягун

Муро-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тром-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 450 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.

# Муро-Ягун
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200042273
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204227
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Чернявка (Раменка ҡушылдығы)

Чернявка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Раменка йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Чернявка (Раменка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Тверь ҡалаһынан Иваньков ГЭС-ына тиклем (Иваньков һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010100712110000002909
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000290
* Бассейн коды — 08.01.01.007
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Оболенцев Роман Дмитриевич

Оболенцев Роман Дмитриевичв (1 ноябрь 1906 йыл — 27 октябрь 1968 йыл) — СССР нефтехимигы, химия фәндәре докторы (1951), профессор (1953). РСФСР-ҙың (1964) һәм Башҡорт АССР-ының (1957) атҡаҙанған фән эшмәкәре.

# Оболенцев Роман Дмитриевич
## Биографияһы

Роман Дмитриевич Оболенцев Харьков губернаһы (хәҙер Украинаның Харьков өлкәһе Первомайский районы) Алексеевка ауылында 1906 йылдың 1 ноябрендә тыуған.
1936 йылда Ленинград дәүләт университетын тамамлай. 1935-1941 йылдарҙа Ленинградтың «Химгаз» заводында эшләй. 1941-1951 йылдарҙа — Һарытау дәүләт университетының нефть һәм газ эшкәртеүҙе химик ойоштороу кафедраһы мөдире. 1951 йылдан алып — химия бүлеге мөдире, 1961 йылда — Органик химия институты директоры. Бер үк ваҡытта 1956-1964 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы президиумы рәйесе , 1960-1968 йылдарҙа — «Көкөрт органик берләшмәләр химияһы һәм технологияһы» проблемалары буйынса СССР Министрҙар Советының фән һәм техника буйынса Хөкүмәт комитеты ҡарамағындағы ғилми совет рәйесе. 1968 йылда Украина ССР-ы Фәндәр академияһының юғары молекуляр берләшмәләр химияһы институтына күсә.
Киевта 1968 йылдың 27 октябрендә Киевта вафат була. Ҡаланың иҫке өлөшөндәге Байковый зыяратында ерләнгән.

# Оболенцев Роман Дмитриевич
## Фәнни эшмәкәрлеге

Нефтехимияның яңы тармағына — нефттең көкөрт органик тәбиғи берләшмәләре химияһына — нигеҙ һалыусы. Урал-Волга буйы, Көнсығыш Себерҙең көкөртлө һәм юғары көкөртлө нефтен эшкәртеүҙе теоретик нигеҙләй. Уның етәкселегендә 200-ҙән ашыу юғары дәрәжәле таҙа индивидуаль берләшмәләр синтезлана. Был берләшмәләр нефть көкөрт берләшмәләре компонентын моделләштереүгә килтерә, уларҙың ярҙамы менән СССР-ҙың көнсығыш райондарының нефть компоненттары классификацияһы барлыҡҡа килә. Р. Д. Оболнецев 180-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы, улар араһында:
* Физические константы углеводородов жидких топлив и масел. Москва, 1953;
* Гидрогенолиз сераорганических соединений нефти. Москва, 1961 (в соавторстве);
* Сераорганические соединения нефтей Урало-Поволжья и Сибири. Москва, 1973 (в соавторстве).
# Ранний Рассвет

Ранний Рассвет (рус. Ранний Рассвет) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 112 кеше. Почта индексы — 453147, ОКАТО коды — 80249860006.

# Ранний Рассвет
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Стәрлетамаҡ): 15 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Октябрьский): 12 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Стәрлетамаҡ): 15 км
# Ярыщ

Ярыщ — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тапсуй йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

# Ярыщ
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300024680
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302468
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Бөрйән районы байрағы

Россия Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Бөрйән муниципаль районы байрағы

# Бөрйән районы байрағы
## Һүрәтләү

Йәшел туҡыманың уртаһына һары алтымөйөш ҡуйылған, уның эсендә айыу һүрәте, ул ҡыҙыл төҫтә. Алтымөйөш ситтәрендә алтын төҫтә тамғалар һүрәтләнгән.

# Бөрйән районы байрағы
## Символиканы нигеҙләү

Гербҡа нигеҙләнеп эшләнгән байраҡ композицияһында Бөрйән районының тәбиғитәнең һәм тарихи үҫешенең үҙенсәлектәре сағылған.
Район үҙенең тәбиғәт һәм боронғо мәҙәниәт ҡомартҡылары менән билдәле. Башҡорт дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы һәм Башҡорт ҡурсаулығы «Шүлгән-таш» Бөрйән территорияһында урынлашҡан. Шүлгәнташ (Капова) мәмерйәһе — иң ҙур карст мәмерйәләренең береһе, уның диуарҙарының таштарында палеолит дәүеренең яҡынса 30 рәсеме һаҡланған. Улар бөтә донъя күләмендәге әһәмиәткә эйә. Шүлгәнташ — таш быуат дәүерендә ҡулланылған буяуҙар менән эшләнгән һүрәттәрҙең һаҡланыуы менән уникаль, Көнсығыш Европала башҡа ундай мәмерйә юҡ.
Тыуған яҡтарының меңйыллыҡ тарихына, ата-бабаларының данына хөрмәт йөҙөнән бөрйәндәр байраҡтарының үҙәк һыны итеп боронғо башҡорт ырыуҙары Бөрйән, Ҡыпсаҡ, Түңгәүер тамғаларын ҡуйғандар. Бер композицияға берләштерелгән тамғалар бал кәрәҙе һүрәте булып ойошҡандар. Был символик рәүештә бөтә донъяға билдәле бөрйән бал ҡортоноң төр булараҡ ошо ерҙә генә һаҡланғанын күрһәтә. Аҙыҡ та, дауа ла булған солоҡсолоҡтоң һәм умартасылыҡтың уникаль продукты — бал, байраҡта алтын менән тултырылған кәрәҙ рәүешендә һүрәтләнгән.
Бөрйән урмандарында күп төрлө хайуандар йәшәй, ләкин айыу улар араһында айырым урын алып тора. Башҡорттарҙың боронғо ырымы буйынса, айыу — изге хайуандарҙың береһе. Ул халыҡтың баһадир көсөн, юғары рухын, изгелеклелеген символлаштыра. Байраҡтың йәшел төҫө тәбиғәттең матурлығын, муллығын, уңдырышлылығын символлаштыра.
Байраҡтың алтын төҫөндәге элементтары — ҡояш һәм бал төҫө, эшһөйәрлектең, байлыҡтың символдары булып тора.
# Вьяса

Вьяса (санскр. व्यासव्यास, Vyāsa$^{IAST}$ — «бүленгәнлек», «бүлеү», «ентеклек», «ентекле һүрәтләү», as тамыр + vi префикс: «бүлеп сығарыу», «һибеү», «таратыу»), шулай уҡ Ведавьяса, Вьясадева, Бадараяна йәки Кришна-Двайпаяна булараҡ билдәле — аҡыл эйәһе, күп кенә боронғо һәм киң күләмле ҡомартҡыларҙың — индуизм текстары йыйынтығы, Пуран, веданта философия системаһының, шулай уҡ билдәле «Махабхарата» эпосының авторы йәки мөхәррир төҙөүсеһе булып иҫәпләнә. Вьяса исеме шулай уҡ башҡа боронғо авторҙарға ла, компиляторҙарға ла бирелә, әммә махсус рәүештә Шашвата («үлемһеҙ», «мәңгелек») тип тә аталған индуизм тәғлимәттәре төҙөүсеһенә бирелә.
Вьяса индуизм философияһын таныған индуизм мәктәбенең һәм йүнәлешентәренең мөһим «өсләтә ҡанунына» ингән «Веданта-сутралар» авторы тип һанала, ул «өсләтә ҡанунға» «Бхагавадгита» һәм төп дини- фәлсәфәүи характерҙағы боронғо һинд тракттары ла (Уланишадтар) инә.
Риүәйәттәр буйынса, Ведавьяса аҡыл эйәһе Парашара һәм Сатьяватиның никахтан тыш тыуған улы булған; баланы Капли ҡалаһы янындағы Джамна йылғаһы буйындағы утрауға алып баралар. Сығышы буйынса ул Канин исемен ала («бастард»), тәненең төҫө буйынса — Кришна («ҡара»), ә тәрбиә һәм тыуған урыны буйынса — Двайпаяна («утрауҙа тыуған»). Вьяса тыуғандан һуң Сатьявати Шантану батшаға кейәүгә сыға һәм уның ике улы тыуа. Уларҙың өлкәне — Читрангада — яуҙа һәләк була, ә кесе — Вичитравирья — балалары булмай үлә. Вьяса, урманда аскет тормош алып бара, илдең законы һәм әсәһенең талабы буйынса үҙенең әсәләш кесе ҡустыһының ике балаһыҙ тол ҡатындарын ала — Амбика һәм Амбаликаны. Уларҙан ике улы: «Махабхарата» ырыуҙарында дошманлашҡан ике — Каурав һәм Пандав ырыуҙарының башлыҡтары Дһритараштра һәм Панду тыуа.
«Бхагавата-пуранаға» ярашлы ( 1-се йыр, 3-сө бүлек, 21-се шиғыр) - Вьяса Аллахтың ун етенсе кәүҙәләнеше була.
Вьясаға хөрмәтенә Меркурийҙа кратер аталған.
# Кесе Берёзовая (Пайдугина ҡушылдығы)

Кесе Берёзовая — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пайдугина йылғаһының уң ярына тамағынан 331 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.

# Кесе Берёзовая (Пайдугина ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010600112115200028051
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202805
* Бассейн коды — 13.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Коим-Лых

Коим-Лых — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 778 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 102 км.

# Коим-Лых
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200047307
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204730
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Үренде (ботаника)

Үренде (лат. córmus) — юғары үҫемлектәрҙең төп вегетатив ағзаларының береһе, япраҡтары һәм бөрөләре урынлашҡан һабаҡтан тора.

# Үренде (ботаника)
## Үренденең төп ағзалары

Вегетатив үҙгәрешкә дусар ителмәгән үренде — һабаҡтан, япраҡтарҙан һәм бөрөләрҙән торған берҙәм ағза. Үренденең төп структураһы элементтары булып торған һабағы һәм япрағы йыш ҡына уның өлөштәре, йәғни икенсел тәртиптәге ағзалары тип ҡарала. Бынан тыш, үренденең мотлаҡ бөрөләре була. Үренденең тамырҙан айырып торған төп һыҙаты — япраҡлы булыу.
Үрендегә метамериялылыҡ хас, йәғни бер иш өлөштәр - метамерҙар сиратлашып килә. Япраҡтар һабаҡта билдәле бер тәртиптә урынлаша, ә һабаҡта япраҡ беркетелгән урын быуын тип атала. Әгәр япраҡ нигеҙе һабаҡты тотош аймап урынлашҡан булһа, быуын ябыҡ тип атала, кире осраҡта — асыҡ. Быуындан быуынға тиклем ара - быуын аралығы тип, шулай уҡ был киҫемдә урынлашҡан бөрөләр һәм япраҡтар метамер тип атала.
* Розеткалы үренде: тамыр яны розеткаһы (Plantago lanceolata)
* Розеткалы үренде: сәскәлек яны розеткаһы (Cyperus diffusus)
* Филлокладия (Ruscus aculeatus)
* Кәбеҫтә күсәне (Brassica oleracea)
* Мюленбекия кладодияһы (Muehlenbeckia complexa)

# Үренде (ботаника)
## Шулай уҡ ҡара

* Укороченные побеги
# Оранж

Оранж (рус. Оранжевая река; ингл. Orange River; африк. Oranjerivier, Ораньерифир) — Көньяҡ Африкалағы йылға. Лесотола Аждаһа тауҙарында башлана. Артабан башлыса Көньяҡ Африка Республикаһы территорияһы буйлап аға, түбәнге ағымында Намибия менән тәбиғи сик барлыҡҡа килтерә һәм Атлантик океанға ҡоя.

# Оранж
## География

Оҙонлоғо 2200 км (был күрһәткес буйынса ҡитғала етенсе урында), бассейн майҙаны 973 мең км². Иң ҙур ҡушылдығы — Вааль йылғаһы.
Йылғалағы билдәле Ауграбис шарлауығының (Көньяҡ Африка Республикаһы территорияһында) бейеклеге 146 метр.
Оранж буйында Аливал-Норт, Приска, Апингтон ҡалалары, ә тамағының көньяҡ ярында Александр-Бей ҡала-порты урынлашҡан.
Йылға Голландия экспедицияһында ҡатнашҡан шотланд Р. Дж. Гордон тарафынан Голландия хакимы — принц Вильгельм V Оранский һәм Оранж династияһы хөрмәтенә аталған.
# Назарбаева Сара Алпыс ҡыҙы

Назарбаева Сара Алпыс ҡыҙы (ҡаҙ. Сара Алпыс кызы Назарбаева; 12 февраль 1941 йыл) — Ҡаҙағстандың беренсе президенты Нурсолтан Назарбаевтың ҡатыны.

# Назарбаева Сара Алпыс ҡыҙы
## Биографияһы

Сара Алпыс ҡыҙы Назарбаева (ҡыҙ фамилияһы Ҡонаҡаева) 1941 йылдың 12 февралендә Ҡаҙаҡ ССР-ы Ҡарағанды өлкәһенең Ҡыҙылжар ауылында тыуған. Сығышы менән Арғын тоҡомоноң Ҡыуандыҡ ырыуынан.
1962 йылда Нурсолтан Назарбаевҡа кейәүгә сыға, өс ҡыҙы (Дариға, 1963 йылда тыуған, Динара, 1967 йылда тыуған, Әлиә, 1980 йылда тыуған), өс ейәне (Нурғәле, 1985 йылда тыуған, Алтай, 1990 йылда тыуған, Айсолтан, 1990 йылда тыуған), биш ейәнсәре (Венера, 2000 йылда тыуған, Дениза, 2004 йылда тыуған, Алиша, 2010 йылда тыуған, Тиара, 2007 йылда тыуған, Алсара, 2011 йылда тыуған), бүләсәре (Лаура, 2003 йылда тыуған) һәм бүләһе (Алан, 2005 йылда тыуған) бар.
1992 йылдың февраленән — «Бобек» республика балалар мәрхәмәтлек фондына нигеҙ һалыусы һәм уның президенты.
1994 йылдың июленән — «SOS — Ҡаҙағстандың балалар ауылдары» («Киндердорф Интернациональ» Австрия фонды филиалы) фонды президенты.
1999 йылдың мартынан — «Демография» мәрхәмәтлек фондының попечителлек советы рәйесе.
Әхлаҡи-рухи ҡиммәттәрҙе тергеҙеү буйынса «Асылыңды танып белеү» тип аталған белем биреү проекты авторы: уның төп маҡсаты — дөйөм кешелек ҡиммәттәрен тергеҙеү, балаларҙы үҙ-үҙе һәм тирә-яҡ донъя менән гармонияла йәшәргә өйрәтеү.

# Назарбаева Сара Алпыс ҡыҙы
## Китаптары

Сара Назарбаева сәләмәт йәшәү рәүешенә бағышланған бер нисә китап авторы:
* Порфирий Корнеевич Ивановтың «Детка» системаһын ҡулланып уҡыусыларҙың һаулығын нығытыуҙың, уларға әхлаҡи тәрбиә биреүҙең педагогик проблемалары (1999)
* Кеше һаулығы һәм П. К. Ивановтың «Детка» системаһы (1999, авторҙашлыҡта);
* Үҙеңә юл. Сәләмәт шәхес тәрбиәләү ысулы булараҡ Порфирий Корнеевич Иванов тәғлимәте (1999)
* Тормош этикаһы (2001)
* Яратыу менән (2001)
* «Асылыңды танып белеү» (2009). Ҡаҙағстанда шул исемдәге яңы предметты уҡытыу өсөн дәреслек.

# Назарбаева Сара Алпыс ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* I дәрәжә Дуҫлыҡ ордены (Достык) (декабрь 2001 йыл);
* Cыңғыҙ Айытматов исемендәге алтын миҙал (2003 йылдың ноябре) — асылыңды танып белеү философияһына һәм уҡыу мәҙәниәтенә индергән өлөшө өсөн;
* БМО Балалар фонды — ЮНИСЕФ-тың иҫтәлекле миҙалы (декабрь, 2007 йыл);
* Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының Ихсан Дограмачи исемендәге халыҡ-ара премияһы;
* «SOS-Киндердорф» халыҡ-ара фондының алтын миҙалы (1999 йыл) —етем балалар мәсьәләләрен хәл итеүҙә айырым ҡаҙаныштары өсөн;
* Халыҡ-ара премия «Unity»;
* «Курманджан Датка» премияһы — һаулыҡ һаҡлау, хәйриә һәм үҫеп килгән быуындың рухи формалашыуы өлкәһендәге емешле эшмәкәрлеге өсөн;
* Ҡаҙағстан Республикаһының почетлы мәғариф хеҙмәткәре;
* «Звезды Содружества» дәүләт ара премия лауреаты.
* Дан һәм Намыҫ ордены (РПЦ, 2011)
* I дәрәжә изге апостолдар княгиняһы Ольга ордены (РПЦ, 2016)
* 2 дәрәжә Барыс ордены (2017)

# Назарбаева Сара Алпыс ҡыҙы
## Факттар

* 16 ҡатын-ҡыҙ — Business Insider америка яңылыҡтар порталы версияһы буйынса донъяның иң мәрхәмәтһеҙ лидерҙарының ҡатындары исемлегенә инә
# Ань-Ёль

Ань-Ёль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы/ Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Весляна йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Ань-Ёль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000022279
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002227
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Шикахох ҡурсаулығы

'Шикахох ҡурсаулығыәрм. Շիկահողի արգելոց ШикахогһәмШикаогатамалары ла осрай) — Әрмәнстандың көн яғында урынлашҡан Сюник өлкәһе Мегрин теҙмәһенең төньяҡ битләүендә 700 — 2 400 метр бейеклегендәге Цав һәм Шикахог һыу бассейнындағы ҡурсаулыҡ. 1958 йылда төҙөлгән һәм 10 000 гектар майҙанды биләй.
Мөһим объекты булып, 1 000 — 2 200 метр бейеклектә үҫкән кеше аяғы баҫмаған имәнлек һәм граб ағаслы урмандарҙың үҫемлек һәм хайуандар донъяһы тора.
2 200 — 2 400 метр бейеклектә һирәгәйгән имән урмандары
Иң бейек түбәләрҙә (2 400 — 2 600 м) сәтләүек ағасы, ҡайын, миләш, артыш ағастарынан торған ҡатнаш урман урын алған, унан да өҫтөрәк — субальп болонлоҡтары.
Түбәнге һыҙатта — араксин имәне, тот-ағас әрәмәлектәре, һирәк ағаслы урманлыҡ өҫтөнлөк итә каркас, ҡәҙимге гранат, саған.
Айва, хөрмә,платан, грек сәтләүеге, обвойник һәм һирәкләп булһа ла каштан һәм дзельква ла бар. ялан сәхләбе, ҡарлуғас үләне, мәк, безвременник, мерендер төрҙәре йышыраҡ осрай.
Бында реликт абағаһының биологик төрҙәре — ҡәҙимге ужовник (Ophioglossum vulgatum) һәм ҡырым орляк (Pteridium tauricum), шулай уҡ һирәк һәм эндемик төрҙәр — Кавказ аръяғы умырзаяһы (Galanthus transcaucasicus), Артюшенко умырзаяһы (Galanthus artjuschenkoae), ҡатнаш тюльпан (Tulipa confusa), зангезур грушаһы (Pyrus zangezura), һәр төрлө орхидеялар, зангезур симфиандраһы (Symphyandra zangezura), Элеонора һары мәтрүшкәһе (Hypericum eleonorae), Тахтаджян ер еләге, Чихачёв күк сәскәһе һәм башҡалар үҫә.
СССР-ҙың Ҡыҙыл китабына бында үҫкән үҫемлектең — 18 төрө, ә Әрмәнстандың Ҡыҙыл китабына 80 тирәһе төрө индерелгән.
Ҡурсаулыҡ фаунаһын иҫәпкә алыу әлегә үткәрелмәгән. Ҡул-ҡанатлыларҙан бында кесе дағатомшоҡ, ослоҡолаҡ төн ҡошо һәм башҡалар тереклек итә. Әрмәнстандың Ҡыҙыл китабына ингән ҡоштарҙан каспий күркәһе, һаҡалтай, ҡара гриф, аҡ башлы сип һәм башҡалар осрай. Һөйрәлеүселәрҙән — Һары бауыр кеҫәртке, гюрза һәм туҙбаш йылан тап була. Һөтимәрҙәрҙән бурһыҡ, һоро ҡуян, һыуһар, урман бесәйе, әрмән ҡырағай һарығы, тау кәзәһе.

# Шикахох ҡурсаулығы
## Шулай уҡ ҡарарға

* Әрмәнстандың тәбиғәт зонаһы
# Кесе Ляпка

Кесе Ляпка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ляпка йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Кесе Ляпка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300312115200011906
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201190
* Бассейн коды — 13.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Баймырҙин Рәхмәт Иҙрис улы

Баймырҙин Рәхмәт Иҙрис улы (15 март 1911 йыл, Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Иҫке Монасип ауылы — 17 март 1980 йыл, Бөрйән районы, Иҫке Монасип ауылы) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (1945) менән бүләкләнеүсе.

# Баймырҙин Рәхмәт Иҙрис улы
## Биографияһы

Рәхмәт Иҙрис улы Баймырҙин 1911 йылда Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Иҫке Монасип ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республиканың Бөрйән районы) тыуған. 1920-се һәм 1939—1940 йылдарҙа комсомол эшендә була.
1942 йылда Бөйөк Ватан һуғышына алына. 1945 йылдың ноябрендә демобилизациялана.
Рәхмәт Иҙрис улы 1938 йылда Өфө ҡалаһында Башҡорт Юғары коммунистик ауыл хужалығы мәктәбен тамамлаған. 1920 йылда Иҫке Монасип ауылы комсомол ячейкаһы секретары, 1931—1935 йылдарҙа К. Маркс исемендәге кәсепселек колхозы рәйесе, 1939—1940 йылдарҙа ВЛКСМ райкомының 1-се секретары. 1940 йылдан 1959 йылға тиклем рәттән (3 тапҡыр) Башҡорт АССР-ы хеҙмәтсәндәренең Бөрйән Советына депутаты итеп һайлана. 1945 йылдан алып 1948 йылға тиклем район халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире, 1948 йылда — Бөрйән район Советының башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары, 1955 йылда — Сталин исемендәге колхоз рәйесе, 1960—1971 йылдарҙа БАССР-ҙың Урман хужалығы министрлығында эшләй.
1980 йылдың 17 мартында вафат була һәм Иҫке Монасип ауылы зыяратында ерләнгән.

# Баймырҙин Рәхмәт Иҙрис улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы
* «Почёт Билдәһе» ордены (1944 йыл)
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалы
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы
* «Владимир Ильич Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы (1970 йыл)