yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Мыш-Арҡа

Мыш-Арҡа — Көньяҡ Уралдың төньяғындағы (Силәбе өлкәһе) һырт. Орографик яҡтан Мыш-Арҡа һырты көньяғынан һәм көньяҡ-көнсығышынан Байрамғол һәм Ҡоротау (Сухие горы) менән сикләшә. Мыш-Арҡаның төньяғында һәм ҡөнбайышында уба рәүешле, урман баҫҡан тәпәш тауҙар һәм Гребень һырты. Мыш-Арҡаның көнсығыш армыты — Полозовая тауы. Төп түбәһе — Голая Шишка (диңгеҙ кимәленән 945,5 метр) Бүтән артыҡ айырылып торған түбәләре юҡ.

# Мыш-Арҡа
## Урынлашыуы

Һырт — Эҫем һәм уның ҡушылдығы Ләмәҙене айырып торған һыу айырғыс. Эҫем Мыш-Арҡаның төньяҡ итәгендәге бер нисә инештән, уның ҡушылдығы Ләмәҙ — Мыш-Арҡанан көньяҡтараҡ тау араһындағы үҙәндән башлана. Шулай уҡ Мыш-Арҡа һыртынан Ҡатау йылғаһының төп һул ҡушылдығы — Нилә йылғаһы баш ала. Һырт Силәбе өлкәһенең Сим (Эҫем) Ҡатау-Ивановск ҡалалары араһында йәйрәп ята.

# Мыш-Арҡа
## Этимологияһы

Һырттың атамаһын — «Мыш-Арҡа» — башҡорт телендәге «мышар» (миләш) һүҙенә алып барып тоташтыралар. Һырттың башҡортса атамаһы — Мыш-Арҡа, йәғни, мышарлы арҡа. Аҫаба халыҡ биргән атаманы Ҡатау тау заводтарына күсенеп килгән урыҫтар үҙгәртеп, Амшар тип йөрөтә башлағандар.

# Мыш-Арҡа
## Флораһы

Һыртта ҡатнаш урмандар өҫтөнлөк итә, саған, йүкә, ҡайын, уҫаҡ, йыла, шыршы, ҡарағай һәм ҡарағас үҫә. Һырттың түбәһендә — тау тайгаһы. Урманды һуңғы ваҡыттарғаса хужалыҡ маҡсаттарында күпләп ҡырҡтылар. Шуның өсөн Мыш-Арҡала йәш ағастар үҫеп килгән ҡырҡындылар күп осрай.

# Мыш-Арҡа
## Транспорт

Мыш-Арҡаға Арат—Ҡатау-Ивановск, Ҡатау-Ивановск—Ләмәҙ—Биҙәреш юлдары буйлап килергә була. Һыртҡа шулай уҡ ағас ҡырҡыусыларҙан ҡалған юлдарҙан күтәрелергә мөмкин. Ҡатау-Ивановскиҙән Ләмәҙгә 5 саҡрым ҡала юлдан боролғас, Анновка ыҙанынан да уңайлы юл бар. Ул юлдан түбәгә тиклем тиерлек барып етеп була.
# Лобат-Юган

Лобат-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Казым йылғаһының һул ярына тамағынан 119 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Лобат-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300021774
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302177
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ростов бойондороҡһоҙ драма театры

Ростов бойондороҡһоҙ драма театры (РНДТ) — хөкүмәткә ҡарамаған репертуарлы драма театры, 2013 йылдың 9 мартында нигеҙ һалынған. Театрҙың художество етәксеһе кинорежиссёр һәм театр актёры, сценарист, журналистар союзы ағзаһы Илья Костинкин

# Ростов бойондороҡһоҙ драма театры
## Театр тураһында

Театр классиканан алып модернға тиклем төрлө постановкалар менән сығышы яһай. Репертуарында заманса жанр элементтары менән яңыса ҡарап классик спектаклдәргә баҫым яһала. Театр шулай уҡ сәхнәлә пьесалары уңышлы барған йәш авторҙар менән хеҙмәттәшлек итә. Реперутары халыҡтың төрлө социаль һәм йәш төркөмдәренә иҫәпләнә. Театр үҙенең даими профессиональ труппаһына, тулы техник йыһазландырыуға, камера майҙансығына эйә.
Театр эргәһендә балалар һәм өлкәндәр өсөн актерлыҡ оҫталығы курстары асылған

# Ростов бойондороҡһоҙ драма театры
## Репертуары

* «Случай в зоопарке» (Э.Олбиның «Что случилось в зоопарке?» пьесаһы буйынса)
* «Мертвые души» (Н. В. Гоголь)
* «Лифт» (романтик комедия М.Балаян)
* «Чайка» (А. П. Чехов)
* «На дне» (М.Горький)
* Мюзикл «Ревизор» (Н. В. Гоголь)
* «Он, она и его жена» ( М.Заславскаяның пьесаһы буйынса комедия)
* «Записки покойника» ( М.Булгаковтың «Театральный роман» әҫәре буйынса)
* «Четверо» (М.Балаянлың пьесаһы буйынса лирик комедия)
* «Иду на Вы!» (М.Задорнов һәм М.Крупиндың әҫәре буйынса тарихи драма)
* «Преступление и наказание» (Ф. М. Достоевский)
# Кальтензундхайм

Кальтензундхайм (нем. Kaltensundheim) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 802 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,78 км². Диңгеҙ кимәленән 460 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98634 һәм автомобиль коды — SM.
# Санагир

Санагир (грузин: სანაგირე) йәки Изге Георгий монастыры, Грузияла, Кахети районында, урта быуат Грузин Православ Сиркәүе. Сиркәү Гуркаани муниципалитетында, Вазисубани ҡалаһынан алты саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Санагир
## Тарихы

10-11 быуат монастырь комплексы өс нефлы базиликанан һәм бер нефлы урта быуат базиликаһынан тора. Яҡында монастырь бинаһының харабалары һәм монастырҙы уратып алған диуарҙары һаҡланған. Ҙур базилика семәрле таштарҙан һәм кирбестән төҙөлгән. Әлеге ваҡытта монастырь буш һәм уны тиҙерәк яңыртыу күҙаллана
Төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай монастырҙан яҡынса йөҙ метр алыҫлыҡта бәләкәйерәк сиркәүҙең харабалары ята. Шуға ҡарамаҫтан сиркәүҙең тик диуарҙары һаҡланып ҡалған (көнсығышҡа һәм көньяҡҡа 2,5-3 м тирәһе. ә көнбайышта һәм төньяҡта әҙерәк), ҡыйығы тулыһынса емерелгән.
# Терекүл (Силәбе өлкәһе)

Терекүл (рус. Тирикуль - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл Армия районындағы күл.

# Терекүл (Силәбе өлкәһе)
## Географияһы

Силәбегә тиклем араһы – 71 км, Екатеринбургҡа – 216 км, Мейәскә тиклем – 45 км.
Координаттары: 55°35′29″N 62°13′19″E

# Терекүл (Силәбе өлкәһе)
## Тасуирламаһы

Терекүл - ҙур булмаған һыу ятҡылығы. Ҡыҙыл Армия районы биләмәһендә урынлашҡан.
Һыу көҙгөһө майҙаны – 13,7 квадрат километр. Уртаса тәрәнлеге – 2,5 м, максималь тәрәнлеге — 4,5 метрға тиклем.
Сөсө һыулы. Шишмәләрҙән һәм яуым-төшөмдәрҙән тулылана. Ярҙары урыны менән Һаҙлыҡлы. Терекүл янында Отнога күле бар. Элек был ике күл бер ятҡылыҡ тәшкил иткән. Улар дамба төҙөгәндән һуң икегә бүленгән. Улар күпер аҫтындағы торба аша ҡушылған, шуға күрә күлдәрҙәге балыҡтар бер төрлө.

# Терекүл (Силәбе өлкәһе)
## Флораһы һәм фаунаһы

Күл ярҙарында һаҙ үләндәре, ҡамыш үҫә.
Күлдә карп, алабуға, сабаҡ, ротан тереклек итә. Карп 3 кг-ға етә. Эре алабуға ла эләгә. Алабуға бигерәк тә ҡамышлыҡтарҙа яҡшы эләгә.

# Терекүл (Силәбе өлкәһе)
## Этимологияһы

Күлдең атамаһы башҡортса "тере" һәм "күл" тигән һүҙҙәрҙән килеп сыҡҡанлығы күренеп тора. башҡ. Тере - йәне бар, йәшәү бар тигәнде аңлата
Икенсе версияны Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә яҙа:
   От распространенного в прошлом у башкир тюркского мужского имени Терекил, Терегул, Тиригул, с основой тере — «живой», «здоровый», слова кил — «приходи», «явись», т. е. «здоровым родись». В имени отражено пожелание родителей, чтобы новорожденный был здоровым.
Йәғни, атама башҡорттарҙың Тереғол тигән ир-ат исеменән яһалған.Әйткәндәй Шувалов Н.И. бик күп йылға-күлдәрҙең атамаларын ир-ат исеме менән бәйләй.
# Мунда

Мунда (рус. Холка) — мөгөҙлө эре малдан башҡа дүрт аяҡлы хайуандарҙың ҡулбашы өҫтөндәге ҡалҡыу урын. Умыртҡа бағанаһы менән көрәксәләре араһында араһында урынлашҡан. Күп хайуандарҙың кәүҙәһенең иң юғары нөктәһе булып тора; аттар һәм эттәрҙең кәүҙә бейеклеген үлсәү өсөн стандарт урын (һыйыр малының буйы, ҡағиҙә булараҡ, янбашының өҫкө өлөшөнән үлсәнә)..

# Мунда
## Йылҡы малы

Йылҡы малының мундаһы умыртҡаһының 3-сө һәм 11-се арҡа һөйәге араһында (аттарҙың күпселегендә 18 умыртҡа һөйәге) урынлаша. Йылҡының умыртҡа һөйәге сығынтыларының оҙонлоғо 30 сантиметрҙан ашыуыраҡҡа етеүе мөмкин.

# Мунда
## Эттәр

Эттең мундаһы умыртҡалыҡтың күкрәк (арҡа) бүлегенең тәүге биш умыртҡа һөйәгенән тора. Был урын хәрәкәтләнмәй торған эттең арҡаһындағы иң бейек нөктәһе булырға тейеш.
# Төньяҡ Маматовка

Төньяҡ Маматовка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Маматовка йылғаһының һул ярына тамағынан 5,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Төньяҡ Маматовка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300212111100031112
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103111
* Бассейн коды — 10.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Эстула

Эстула — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чуя йылғаһының һул ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Эстула
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100005773
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100577
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Мокрый Аушедз

Мокрый Аушедз — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кубани йылғаһының уйһыу яры ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Мокрый Аушедз
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Варнавинск гидроузеле һыу объекттары. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06020001912108100005679
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108100567
* Бассейн коды — 06.02.00.019
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Паризио виллаһы

Паризио Виллаһы — Лиджа ауылындағы вилла. Ул 16 быуатта Мускати ғаиләһе тарафынан төҙөлгән һәм һөҙөмтәлә Паризио, де Пиро һәм Стрикленд ғаиләләре ҡулына күсә. Әлеге ваҡытта ул Стрикленд фонды резиденцияһы, шулай уҡ Хорниолд-Стрикленд Роберт һәм уның ғаиләһенең йорто булып тора. Мейбл Стрикленд Паризио виллаһын 1943 йылда һатып ала. Ул Стрикленд Фондын булдырған ваҡытта фонд резиденцияһының теләһә ниндәй ваҡытта Мальтаның икенсе урынына күсә алыуы тураһында пунктты ла ҡалдыра.

# Паризио виллаһы
## Тарихы

Паризио виллаһы яҡынса 16 быуатта Мускати ғаиләһенең йәйге резиденцияһы булараҡ төҙөлгән, тип иҫәпләнә. Бина тураһында иң тәүге тапҡыр телгә 1567 йылда алына. 1797 йылда ул Паоло Паризио Мускатиға мираҫ итеп бирелә, уның вафатынан һуң 1841 йылда ҡатыны Мускати Антон ға күсә. Вилла лорд Стриклендың ҡатыны Стрикленд Маргарет тарафынан 1938 йылда һатып алына.
Вилланы һуңғараҡ, 1943 йылда, Мейбл Стрикленд һатып ала һәм ул ғүмеренең аҙағына тиклем (1988 йыл) тиклем шунда йәшәй. Әле бында 1979 йылда Мейбл нигеҙ һалынған Стрикленд фонды урынлашҡан. Уның тарафынан шулай уҡ 1935 йылда Times of Malta гәзитенә нигеҙ һалына.
Әлеге ваҡытта виллаға милекселек хоҡуғына Стрикленд фонды һәм Стриклен Мейблдың берҙән-бер вариҫы Хорниолд-Стрикленд Роберт дәғүә итә.

# Паризио виллаһы
## Баҡсалар

Вилла биләмәһендә әфлисун һәм зәйтүн ағастары булған шәхси баҡса бар.
# Йыназа (хикәйә)

Йыназа — А. П. Чехов хикәйәһе. 1886 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр Новое время гәзитенең 3581-се һанында 1886 йылдың 15 февралендә баҫтырыла.

# Йыназа (хикәйә)
## Баҫмалар

Хикәйә тәүге тапҡыр Новое время гәзитенең 3581-се һанындағы Субботники бүлегендә 1886 йылдың 15 февралендә Ан. Чехов ҡултамғаһы аҫтында баҫтырыла.
1887 йылда хикәйә, әҙ генә үҙгәртелеп, «В сумерках» гәзитендә баҫыла. Автор тарафынан бик әҙ генә үҙгәртелеп, 1899—1901 йылдарҙа нәшерсе Адольф Маркс сығарған Чехов әҫәрҙәре йыйынтығының өсөнсө томына индерелә.
Чехов тере саҡта хикәйә венгр, немец, румын, серб-хорват һәм фин телдәренә тәржемә ителә.

# Йыназа (хикәйә)
## Фон

Быға тиклем А. П. Чехов үҙ әҫәрҙәрен А. Чехонте исеме аҫтында сығарһа, «Новое время» гәзитенән ул 27 (14 иҫке стиль буйынса) февралдә хикәйәне яҙыусының ысын исемен талап иткән телеграмма ала. А. С. Лазарев-Грузинский үҙ мемуарҙарында: «Чехов быға рөхсәт бирә, ләкин бик ныҡ үкенә, сөнки медицина журналдарында ҡайһы бер мәҡәләләр сығарырға уйлай һәм ысын исемен етди мәҡәләләр өсөн һаҡлай»- тип яҙа.
Суворинға яуап хатында Чехов 6 мартта (21 февраль иҫке стиль буйынса): «Минең эштәрем тураһында Һеҙгә минең турала маҡтау һүҙҙәре әйткәнегеҙ һәм әҫәремде бик тиҙ арала баҫтырғанығыҙ өсөн ҙур рәхмәт‹…› Минең хикәйәмдең аҙағын Һеҙҙең алып ташлағанығыҙ һәм файҙалы кәңәшегеҙ менән мин килешәм»,- тип яҙа.
Хикәйәнең ҡулъяҙмаһы юғала, бары тик Новое время гәзитендәге версия ғына һаҡланып ҡалған.

# Йыназа (хикәйә)
## Сюжет

Кибетсе Андрей Андреевич урындағы ауыл сиркәүенә Хоҙай инәһе Одигитрияның иконаһына яңы вафат булған ҡыҙы Мария өсөн доға ҡылырға килә. Андрей Андреевичтың Мария тураһында урындағы ауыл сиркәүе руханийына доға ҡылыуҙы һорап яҙған ҡағыҙында ҡыҙын уйнашсы тип атап яҙғаны өсөн дин әһеле уны бик ныҡ тиргәп ташлай. Кибетсенең ҡыҙы билдәле актриса булған була, шунлыҡтан атай кеше руханиҙың әрләгәненә аптырап ҡала, сөнки уның ҡыҙы сәхнәлә уйнап йөрөгән дә инде. Доға ҡылған сағында Андрей Андреевич үҙенең төҫкә сибәр, аҡыллы, нескә күңелле ҡыҙын күҙ алдына килтерә һәм ул «актерка» булғас, ниңә уны уйнашсы, йәғни уйнаусы тип атарға ярамай икән тип иҫе китә.
Был һүҙе өсөн уны кесе рухани-дьякон да әрләй: «Һиңә был һүҙең өсөн епитимья (ҡаты дини яза) һалырға кәрәк, бушҡа-юҡҡа аҡыл һатып йөрөүеңде туҡтатыр өсөн! Һинең ҡыҙың билдәле әртис булды. Уның тураһында гәзиттәрҙә маҡтап яҙҙылар… Ә һин әллә ниндәй әшәке һүҙ менән ҡыҙыңды атап яҙғанһың! Эх, һин — меҫкен филозоф!»- тип.
# Шмидт урамы (Таганрог)

Шмидт урамы — Таганрогтың үҙәк тарихи өлөшөндәге урам.

# Шмидт урамы (Таганрог)
## Географияһы

Шмидт урамы Добролюбов тыҡрығы һәм Комсомольск төшөү юлы араһында урынлашҡан. Өйҙәргә номерҙар ҡуйыу Комсомольск төшөү юлынан башлана. Урамдың оҙонлоғо — 430 м.

# Шмидт урамы (Таганрог)
## Тарихы

Шмидт урамының элекке исемдәре — Кесе-Грек, Кесе-Биржа, Воронцов. «Очаков» крейсерындағы ихтилал етәксеһе П. П. Шмидт хөрмәтенә 1929 йылда Шмидт урамы тип үҙгәртелә.
Беренсе көндән үк был урамда етеш йәшәгән кешеләр, бай сауҙагәрҙәр һәм Таганрог үлсәме буйынса юғары рангтағы чиновниктар төпләнгәндәр. 1803 йыл картаһы буйынса урамдың таҡ яғы буйынса таможня һәм биржа залы күрһәтелгән, ә яр аҫтында май шәм һәм туң май заводы урынлашҡан.
Кесе-Грек урамы, 7 адресы буйынса оҙаҡ йылдар Варваци йорто торған. Уны халыҡ, Таганрог ҡамауҙа булған ваҡыттарҙан алып, ҡоролмаға ҡаҙалған күп һандағы пулялар һәм йәҙрәләр арҡаһында, «пулялы йорт» тип атай. 1903—1910 йылдарҙа был йортта коммерция училищеһы урынлашҡан. Йорт һаҡланмаған.

# Шмидт урамы (Таганрог)
## Шмидт урамында урынлашҡан
### Йоп яғы буйынса

* № 10 — торлаҡ йорт (XIX быуаттың 1-се сиреге). Урындағы әһәмиәткә эйә архитектура ҡомартҡыһы.
* № 14 — диңгеҙ мәктәбе бинаһы
* № 12 — Керен йорто (XIX быуаттың 1-се сиреге). Урындағы әһәмиәткә эйә архитектура ҡомартҡыһы.
* № 16 — Волков-Реми йорто (1812—1814 йылдар). Федераль әһәмиәттәге архитектура ҡомартҡыһы.
* № 16а — «Золотой берег» ҡунаҡханаһы.

# Шмидт урамы (Таганрог)
## Шмидт урамында урынлашҡан
### Таҡ яғы буйынса

* № 17 — Ҡала башлығы Папков йорто (1808 йыл). Урындағы әһәмиәткә эйә архитектура ҡомартҡыһы.
* № 21 — Ворошилкин йорто (XIX быуаттың 1-се яртыһы). Урындағы әһәмиәткә эйә архитектура ҡомартҡыһы.
# Салауат (Салауат районы)

Салауат — Башҡорт АССР-ы Салауат районының үҙәге, Ҡаратаулы ауыл Советына ҡараған ауыл. Салауат районының бөткән ауылы.

# Салауат (Салауат районы)
## Тарихы

Салауат ҡасабаһы 1953 йылда Башҡортостан китап нәшриәтендә сыҡҡан «Башҡорт АССР-ы. 1952 йылдың 1 июненә ҡарата административ-территориаль бүленеш» белешмәһендә Өфө өлкәһе Салауат районының үҙәге тип теркәлә. Шул уҡ ваҡытта ул үҙе үҙәге Иҫке Ҡаратаулы булған Ҡаратаулы ауыл Советы составына инә. «Ауыл советына тиклемге ара» тигән графала һыҙыҡ ҡына тора. Был мәғлүмәттәрҙән күренеүенсә, Иҫке Ҡаратаулы ауылында Салауат районының барлыҡ власть органдары урынлашҡан биләмә Салауат ҡасабаһы тип аталған.
Район үҙәге киңәйтелгәс, Салауат ҡасабаһы ла, Иҫке Ҡаратаулы ауылы ла Малаяҙ тигән дөйөм атама аҫтында берләштерелә. 1952 йылда үҙәге Малаяҙ булған Малаяҙ ауыл Советына Аҡшишмә, Бычковка, Гусевка, Яңы Михайловка, Покровка, Иҫке Михайловка, Черепаново ауылдары инә. Малаяҙ ауылы район үҙәге тип билдәләнгән Салауат ҡасабаһынан 3 саҡырым алыҫлыҡта була. Бөгөн дә был биләмә шул уҡ ауылдарҙы үҙ эсенә ала.
Ауыл советы башлығы һәм Совет рәйесе — Ишмөхәмәтова Светлана Шакирйән ҡыҙы.
Ә Салауат ҡасабаһының атамаһы районы үҙәге Малаяҙҙа урынлашҡан Салауат ауыл Советы исемендә һаҡланып ҡалған. Малаяҙ ошо ауыл Советына инә. Салауат ауыл Советы башлығы, Совет рәйесе — Кузнецова Светлана Данисовна.
# Бөйөк Ҡытай тигеҙлеге

Бөйөк Ҡытай тигеҙлеге (Төньяҡ Ҡытай тигеҙлеге) — Ҡытайҙың көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан тигеҙлек. Көнсығыш Азияла иң ҙур тигеҙлек.

# Бөйөк Ҡытай тигеҙлеге
## География

Майҙаны яҡынса 325 мең км². Көнсығышта Һары һәм Көнсығыш Ҡытай диңгеҙҙәре менән йыуыла, төньяҡта — Яншань тауҙары, көнбайышта — Тайханшань һырты һәм Цинлинь һыртының көнсығыш армыттары, көньяҡ-көнбайышта Тунбайшань һәм Дабашань һырттары менән сикләнә, көньяҡта Янцзы йылғаһының түбәнге ағымы тигеҙлегенә күсә. Тигеҙлектең үҙәк өлөшөндә Шаньдунь тауҙары урынлашҡан.
Тигеҙлек ҡуйы йылға селтәре менән ҡапланған, бында шулай уҡ күп һанлы күлдәр һәм ирригацион каналдар бар. Төп йылғалары: Хуанхэ, Хайхэ, Хуайхэ. Йылғаларҙа бихисап дамбалар, быуалар, һыуһаҡлағыстар һ.б. төҙөлгән. Иң ҙур күлдәре — Вэйшаньху, Хунцзэху, Гаоюху, Чаоху, Тайху. Тигеҙлекте төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай Бөйөк канал киҫеп үтә.
Климаты уртаса муссонлы, көньяҡта субтропик муссонлы. Ҡыш һалҡын һәм ҡоро, йәй эҫе һәм ямғырлы. Уртаса температураһы — ғинуарҙа төньяҡта -6 °С-тан көньяҡта 2°С-ҡа тиклем, июлдә 26-28 °С. Даими ҡар япмаһы булмай. Йыллыҡ яуым-төшөм күләме төньяҡта 500-600 мм-ҙан көньяҡта 800-1000 мм-ға тиклем барып етә.
Бөйөк Ҡытай тигеҙлеге — донъяла халыҡтың иң тығыҙ ултырған урындарының береһе (600-800 кеше/км²). Тигеҙлектә бихисап ауыл һәм ҡала тибыдағы тораҡ пункттар урынлашҡан (иң ҙурҙары — Пекин, Тяньцзинь, Шицзячжуан, Цзинань, Нанкин, Шанхай һ.б.). Тигеҙлектә нефть (Даган, Жэньцю), таш күмер, тимерле кварцит (Годянь), алтын рудалары (Саньшаньдао); боксит (Цзыбо), барит (Наньцюань, Дяоцунь), галит (Таньгу, Дагу), графит (Наньшу) ятҡылыҡтары бар. Халыҡ игенселек (дөгө, бойҙай, мамыҡ, арахис, тәмәке, тары, соя һ.б. культураларын үҫтереү) менән шөғөлләнә.
Төбәктә ҡырағай хайуандар бөтөнләй һаҡланмаған тиерлек. Тигеҙлектә 20 резерват бар, уларҙың дөйөм майҙаны яҡынса 400 мең га. Иң ҙурҙары — Хуанхэ-Саньчжоу, Гу-Хуайнань, Хуанхэ-Шиди. Хуанхэ йылғаһының түбәнге ағымында Бөтә донъя мираҫы исемлегенә кергән Тайшань тауы урынлашҡан.
# Вьюнчища

Вьюнчища — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Горьков (Унжин ҡултығы) һыуһаҡлағысының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Вьюнчища
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300312110000016898
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001689
* Бассейн коды — 08.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сәйетов Илдар Ширҡәт улы

Сәйетов Илдар Ширҡәт улы (25 ғинуар 1957 йыл — 14 октябрь 2020 йыл) — театр һәм кино актёры. 1983—2020 йылдарҙа хәҙерге Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2002) артисы. Халыҡтар дуҫлығы ордены кавалеры (2019).

# Сәйетов Илдар Ширҡәт улы
## Биографияһы

Илдар Ширҡәт улы Сәйетов 1957 йылдың 25 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Баҡалы районы Баҡалы ауылында тыуған.
Баҡалыла 2-се урта мәктәпте тамамлағас, урындағы кирбес заводында эшләй, хәрби хеҙмәтен үтәй.
1983 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтынының (хәҙер Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты) театр сәнғәте факультетын (педагогтары — Рифҡәт Исрафилов, Павел Мельниченко) тамамлай һәм вафатына тиклем Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрында эшләй.
Бер үк ваҡытта Башҡортостан телевидениеһы менән хеҙмәттәшлек итеп, «Китап тартмаһында», «Сатира һәм юмор» тапшырыуҙарын алып бара. «Беҙ өсәү инек», «Кинйә» телефильмдарында төшә.
Актёр 2020 йылдың 14 октябрендә Өфө ҡалаһында вафат булды.

# Сәйетов Илдар Ширҡәт улы
## Спектаклдәрҙәге ролдәре

Адвокат Нагело («Илай белмәй торған ҡатын» — Филиппо Э. де); Андрей («Апалы-һеңлеле өсәү» — Чехов А. П.); Буштец («Рядовойҙар» — Дударев А.); Великатов («Таланттар һәм баш эйеүселәр» — Островский А. Н.); Вилдан («Бибинур, ах, Бибинур!» — Флорид Бүләков); граф Федерико («Бесән өҫтөндәге эт» — Лопе де Вега ); капитан Казарян («Ярлыҡау» — Мостай Кәрим); Ҡудашев («Һуңғы уҙаман» — Азат Абдуллин); Кудашев («Ун өсөнсө председатель» — Азат Абдуллин); Кудимов («Өлкән улым» — Вампилов А. В.); Тимербай («Эх, дуҫҡайым Байтимер» — Рәлиф Кинйәбаев); Толпар («Ос, Толпарым!» — Флорид Бүләков; Ялсығол («Ай тотолған төндә» — Мостай Кәрим).

# Сәйетов Илдар Ширҡәт улы
## Кинолағы ролдәре

* Омар — «Айыу» (Медведь) фильмында (2005)
* Полковник Безухов — «Ирлән көнө, йәки рус бәхете» (День хомячка) фильмында (2003).

# Сәйетов Илдар Ширҡәт улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (2008)
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2002)
* Башҡортостандың атҡаҙанған артисы
* «Туғанлыҡ» төрки телле театрҙарҙарының халыҡ-ара фестивалендә «Кәкүк ояһы» спектакле ҡуйылышы өсөн гран-при
* А. Мөбәрәков исемендәге премия(1995)
* «Туғанлыҡ» премияһы (Өфө) (1996)
* Халыҡтар дуҫлығы ордены (2019).
# Кирза (йылға)

Кирза — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Новосибирск һыу һаклағысы (Обь) йылғаһының һул ярына тамағынан 3104 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Кирза (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200512115200004152
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200415
* Бассейн коды — 13.01.02.005
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ваня (Кейебәк ҡушылдығы)

Ваня — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кейебәк йылғаһының һул ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Ваня (Кейебәк ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201612111100026244
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102624
* Бассейн коды — 10.01.02.016
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1