yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Кулунь

Кулунь — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Янпул йылғаһына 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Кулунь
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010800112115200031994
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203199
* Бассейн коды — 13.01.08.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Хәйерниса күпере

Хәерниса күпере— Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Яуымбай ауылындағы күпер. Яуымбайҙан килә ятҡан юл буйында күпер бар. Хәйерниса тигән өләсәйҙең Нуретдин тигән малайы һуғышҡа киткәс, Ҡамабар йылғаһы аша күпер һалдырам тип нәҙер әйткән. 1947-се йылда Нуретдин һуғыштан ҡайа, Усманова Хәйерниса өләсәй халыҡ алдында әйткән тантаналы вәғәҙәһен үтәп, һыйырын һуйып, өмә яһап, Ҡамабар аша күпер һалдыра. Уның урынында яңы күпер һалынған инде. Шулай булһа ла, халыҡ был күперҙе Хәйерниса күпере тип атай.
# Быҙаулыҡ

Быҙаулыҡ — топоним.

# Быҙаулыҡ
## Йылғалар

* Быҙаулыҡ (Таналыҡ ҡушылдығы) — Башҡортостандағы йылға, Таналыҡ ҡушылдығы.
* Быҙаулыҡ (Һамар ҡушылдығы) — Ырымбур өлкәһендәге йылға, Һамар ҡушылдығы.

# Быҙаулыҡ
## Тораҡ пункттар

* Быҙаулыҡ (Благовар районы) — Башҡортостандың Благовар районындағы ауыл.
* Быҙаулыҡ (Хәйбулла районы) — Башҡортостандың Хәйбулла районындағы ауыл.
* Быҙаулыҡ (Ырымбур өлкәһе) — Ырымбур өлкәһендәге ҡала.
# Мартинсрит

Мартинсрит (нем. Martinsrieth) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 193 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,93 км². Диңгеҙ кимәленән 126 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6528 һәм автомобиль коды — MSH.
# Варваж (Якшанга ҡушылдығы)

Варваж — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Якшанга йылғаһының уң ярына тамағынан 2,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Варваж (Якшанга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400112110000041462
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004146
* Бассейн коды — 08.01.04.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Хоэнштайн (Тюрингия)

Хоэнштайн (Тюрингия) (нем. Hohenstein (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2606 кеше йәшәй. Майҙаны — 60,81 км². Диңгеҙ кимәленән 235 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99735, 99755 һәм автомобиль коды — NDH.
# Махачҡала

Махачҡала (рус. Махачкала, ҡум. Анжи, Анжикъала, дарг. Пянжи кьала, авар. МахIачхъала, таб. Мягьяжгъала, лаҡ МахІачкъала, Аьнжи, рут. МахаIчкала, чеч. Хинж-ГIала, лезг. агул. цахур. Магьачкъала) — Дағстан Республикаһының баш ҡалаһы.

# Махачҡала
### Климат

Ҡала климаты :
| Күрһәткес | Ғин | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Йыл |
| Абсолют максимум, °C | 19,4 | 21,0 | 28,8 | 33,4 | 35,1 | 37,6 | 40 | 40,7 | 38,0 | 30 | 24,9 | 20,1 | 40,7 |
| Уртаса максимум, °C | 4,2 | 4,2 | 7,8 | 14,3 | 20,2 | 25,9 | 28,9 | 28,7 | 23,8 | 17,4 | 10,7 | 5,7 | 16,0 |
| Уртаса температура, °C | 1,2 | 1,2 | 4,7 | 10,4 | 16,1 | 21,6 | 24,7 | 24,5 | 20,0 | 13,9 | 7,5 | 2,7 | 12,4 |
| Уртаса минимум, °C | −1,4 | −1,5 | 1,9 | 7,1 | 12,6 | 17,7 | 20,7 | 20,5 | 16,5 | 10,6 | 4,5 | 0,0 | 9,1 |
| Абсолют минимум, °C | −25,1 | −26,8 | −13,5 | −5,1 | 0,0 | 5,8 | 9,7 | 8,0 | 0,7 | −6,6 | −20 | −26,5 | −26,8 |
| Яуым-төшөм нормаһы, мм | 32 | 27 | 22 | 17 | 32 | 22 | 21 | 28 | 46 | 45 | 41 | 32 | 365 |
| Һыу температураһы, °C | 3,3 | 2,3 | 4,3 | 9,5 | 15,0 | 20,2 | 23,4 | 24,4 | 21,5 | 16,1 | 10,3 | 5,3 | 13,0 |
| Сығанаҡ: Погода и климат ЕСИМО ||||||||||||||
# Тальниковая (Кунде-Сеси ҡушылдығы)

Тальниковая — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кунде-Сесь йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Тальниковая (Кунде-Сеси ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300064812
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306481
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Сәйетов Һөйөндөк Сәхи улы

Сәйетов Һөйөндөк Сәхи улы (10 декабрь 1934 йыл — 26 март 2020 йыл) — башҡорт театр белгесе, тәнҡитсе, драматург. Сәнғәт фәндәре кандидаты (1981). 1958 йылдан СССР Журналистар союзы, 1966 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың (1987), Башҡорт АССР-ының (1979) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.

# Сәйетов Һөйөндөк Сәхи улы
## Биографияһы

Һөйөндөк Сәхи улы Сәйетов 1934 йылдың 10 декабрендә Башҡорт АССР-ының Баймаҡ эшселәр ҡасабаһында тыуған. Атаһы — Сәйетов Сәхи Ниғмәт улы.
1958 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының журналистика факультетын тамамлай. Университеттың йәштәр театрында режиссёр булараҡ, 1955 йылда Юлиус Фучиктың «Репортаж с петлей на шее» пьесаһын сәхнәгә ҡуя.
1958—1966 йылдарҙа «Советская Башкирия» гәзитенең әҙәби хеҙмәткәре, бүлек мөдире, хәбәрсеһе була.
1966—1974 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәте институтында кесе хеҙмәткәр булып эшләй. Бер үк ваҡытта «Театр сәғәте», «Театр меридианы» телетапшырыуҙарының авторы һәм алып барыусыһы була. Режиссерлыҡ хеҙмәтен дә онотмай алып бара: 1968 йылда Башҡортостан телевидениеһында «Мы старше своей смерти», 1973 йылда «Яраланған бүре күҙҙәре», 1981 йылда Республика Рус драма театрында «Вороний праздник» спектаклдәрен ҡуя.
Һөйөндөк Сәйетов 1971—1992 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Театр сәнғәте союзында һәм Башҡорт дәүләт университетында театр белгесе булараҡ семинарҙар алып бара, театр тәнҡите һәм театр белеме буйынса сығыштар яһай.
1994 йылда «Башҡорт энциклопедияһы» нәшриәтенә эшкә килә һәм был учреждениеның әйҙәүсе ғилми мөхәррире була. Бер үк ваҡытта театр ғилеме буйынса фәнни эштәр яҙа, ул бер нисә монография авторы.
Һөйөндөк Сәхи улы Сәйетов 2020 йылдың 26 мартында Өфө ҡалаһында вафат була.
Ул вафат булыу менән Башҡортостан театр тәнҡите менән етди шөғөлләнгән белгесһеҙ тороп ҡала.

# Сәйетов Һөйөндөк Сәхи улы
## Әҫәрҙәре

* Мы старше своей смерти. Уфа, 1990 (соавт).
* Фронт за фронтом. Уфа, 1980 (соавт).
* Танец ликующий. Уфа, 1968.
* Театральный спектакль — лауреат Государственной премии Республики Башкортостан имени Салавата Юлаева, Уфа, 1995.

# Сәйетов Һөйөндөк Сәхи улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1979)
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1987)
# Криводановка

Криводановка — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға исемһеҙ үҙән һул ярына 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Криводановка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200712115200006727
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200672
* Бассейн коды — 13.01.02.007
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Даугавпилс тыуған яҡты өйрәнеү һәм сәнғәт музейы

Даугавпилс тыуған яҡты өйрәнеү һәм сәнғәт музейы (лат. Un Daugavpils Novadpētniecības muzejs mākslas) — Даугавпилста төп музей 1938 йылдан эшләй. Ригас урамында урынлашҡан.

# Даугавпилс тыуған яҡты өйрәнеү һәм сәнғәт музейы
## Тарихы

1938 йылдың 30 майында Даугавпилс Дәүләт тарихи музейының бүлексәһен рәсми асыу тантанаһы бул, директор вазифаһын О. Калейс башҡара. Тәүге йылдарҙа музей экспозицияһы килеүселәрҙе Двиете йылғаһы ярҙарынан һәм Луванс күленән археологик табылдыҡтар менән, шулай уҡ Ерсик һәм Дигнай ҡаласыҡтарының ҡаҙылмалары менән таныштыра. Шулай уҡ керамика һәм костюмдар тәҡдим ителә.
* 1944 йылдан 5 август урамындағы бинала урынлаша (хәҙерге Виенибас урамы, 3)
* 1945 йылдан — крайҙы өйрәнеү музейы.
* 1959 йылда — музей 1883 йылда Ригас урамында төҙөлгән бинаға күсә
* 1967 йылда Даугавпилс тыуған яҡты өйрәнеү музейына өҫтәмә рәүештә эргәһендәге ике ҡатлы бина тапшырыла
* 1980 йылдар аҙағында музейҙың эске яғынан яңы өлөш төкәтеп төҙөлә, унда 2 күргәҙмә залы, кабинет һәм музей һаҡлағысы урынлаша. «Музей ихатаһы» барлыҡҡа килә

# Даугавпилс тыуған яҡты өйрәнеү һәм сәнғәт музейы
## Экспозициялары

Әлеге ваҡытта музей фондында яҡынса 90 мең предмет иҫәпләнә. «Даугавпилс крайының тарихы һәм мәҙәниәте» экспозицияһы б.э. тиклем IX мең йыллыҡтан алып 1940 йылға тиклем крайҙың тарихы тураһында һөйләй. 2008 йылда музейҙың 70 йыллығын байрам итеүгә Даугавпилстың совет осорона бағышланған экспозиция асыла. Унда емерелгән ҡаланың фотоһүрәттәре һәм кесерәйтелгән паровоз моделе тәҡдим ителә. 1999 йылда «Беҙҙең яҡтың тәбиғәте» экспозицияһы асыла, унда хайуандар (мумияландырылған) һәм тирә-яҡ биләмәләрҙә осратырға мөмкин булған күп һанлы бөжәктәрҙе күрергә була. Бынан тыш, музейҙа Ҡыҙыл китапҡа индерелгән үҫемлектәр бар. Музей залдарының береһендә Динабург ҡәлғәһенең макеты бар. Шулай уҡ был залда 1980 йылдарҙа ҡаҙыу эштәре үткәргән мәлдә табылған кеше һөлдәһен күрергә мөмкин. Музейҙа мәктәп ҡала уҡыусылары араһында уҙғарылған конкурстар йыш булып тора. «Музей ихатаһында» саралар ваҡытында ҙур булмаған сәхнә урынлаштырыла, эскәмйәләр ҡуйыла һәм төрлө спектаклдәр, йәрминкәләр үткәрелә.
2007 йылдан йыл һайын май айында «Музейҙар төнө» акцияһы уҙғарыла.
Туристик информация үҙәге мәғлүмәттәре буйынса, 2007 йылда Даугавпилс тыуған яҡты өйрәнеү һәм сәнғәт музейына яҡынса 15 000 кеше килгән.
# Клара Поллачек

Клара Поллачек (ингл. Clara Pollaczek, тулы исеме — Clara Katharina Pollaczek, ҡыҙ фамилияһы — Loeb (Löb); 1875—1951) — Австрия яҙыусыһы. Ҡайһы бер әҫәрҙәре Bob һәм Bob Béol псевдонимдары аҫтында сыҡҡан.

# Клара Поллачек
## Биографияһы

1875 йылдың 15 ғинуарында Австро-Венгрияның баш ҡалаһы Венала банкир Луи Лёбтың (Louis Loeb, 1843—1928) йәһүд ғаиләһендә тыуған. Энеләре Альфред һәм Отто, һеңлеһе Анна була. Үҙ йортонда башланғыс белем ала.
19 йәшендә яҙа башлай, ир-ат псевдонимдары ҡултамғаһын ҡуя. 1897 йылдың апрелендә Neue Deutsche Rundschau әҙәби журналында уның тәүге әҫәре — «Mimi. Schattenbilder aus einem Mädchenleben» баҫылып сыға. 1898 йылдың 10 майында Прагала тыуған Отто Поллачекҡа (Otto Pollaczek) кейәүгә сыға. Никахта ике малай тыуа — Герман Эрих һәм Карл Фридрих. Ғаилә Венала йәшәй. 1907 йылда Поллачектың компанияһы финанс ҡытыршылыҡтарына тарый һәм 1908 йылдың 17 апрелендә Отто Поллачек үҙ үҙенә ҡул һала. Клара ата-әсәһе йортона күсә.
Беренсе донъя һуғышынан һуң ғаиләнең финанс хәле ҡатмарлана. Шунлыҡтан 1924 йылда Клара Поллачек әҙәби эшмәкәрлегенә ҡайта, шулай уҡ тәржемәсе булып эшләй. 1920—1930 йылдарҙа Neue Freie Presse көндәлек гәзитендә хикәйә, новелла һәм шиғырҙар баҫтыра; бер нисә роман яҙа.
Австрияны Өсөнсө Рейхҡа ҡушҡандан һуң, Клара Поллачек антисемит эҙәрлекләүҙәргә дусар була. Ике йылдан һуң ул Чехословакияның баш ҡалаһы Прагаға күсә һәм уны Германия баҫып алғансы бында йәшәй. Артабан Поллачек Швейцарияла йәшәгән дуҫтарына күсенә һәм Икенсе донъя һуғышы тамамланға тиклем был илдә ҡала. 1945 йылда Бөйөк Британияла йәшәгән улы Карлдың ғаиләһенә ҡушыла. 1948 йылда Клараны уның ағаһы Отто Лёб Венаға ҡайтарыуҙы ойоштора.
Клара Поллачек ауырығандан һуң, әҙәби карьераһын дауам итә алмай.
1951 йылдың 22 июлендә Венала вафат була һәм ҡаланың Sieveringer Friedhof конфессия-ара зыяратында ерләнгән.
# Миндәк (Яйыҡ ҡушылдығы)

Миндәк — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Яйыҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 2320 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.

# Миндәк (Яйыҡ ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, инештән Верхнеуральск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000112112200001467
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200146
* Бассейн коды — 12.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

# Миндәк (Яйыҡ ҡушылдығы)
## Ҡушылдыҡтар

Маҙар, Табылғашты, Рәзтәк, Ҡыраҡа, Шәгәр.
# Маркушина йорто

Почётлы граждан Е. П. Маркушина йорто (Маркушина йорто) — модерн стиле элементтары менән XIX быуат аҙағындағы бер ҡатлы ағас бина. Сызрань ҡалаһыныңның Совет урамында урынлашҡан, 87-се йорт. Төбәк әһәмиәтендәге Рәсәй халыҡтарының мәҙәни мираҫы объекты.

# Маркушина йорто
## Тарихы

Революцияға тиклемге земство йыйымы тупланмаһының һаҡланып ҡалған архивтарына ярашлы почетлы граждан Маркушина Екатерина Петровна йорттоң хужабиәһе була. Был ҡатламға инеү ҡағиҙәләрен һәм башҡа һаҡланып ҡалған документтарҙы иҫәпкә алып, уның үҙ дәрәжәһен алмауы, ә ата-бабаларының береһенән мираҫ итеп алып ҡалыуы ихтимал.
«Элекке хужалары» графаһынан 1919—1925 йылдар өсөн национализацияланған һәм муниципалләштерелгән биналарҙың исемлегендә Екатерина Петровна, башҡа хәлле ҡала кешеләре кеүек үк, үҙенең мөлкәтен ҡалдырып китергә һәм билдәһеҙ йүнәлештә юлға сығып китергә мәжбүр булыуы аңлашыла.
Революциянан һуң национализацияланған йортта латыш коммунистары клубы ойошторола. Был турала бөгөнгө көндә диуарҙағы табличка хәтерләтә: «1919—1920 йылдарҙа был бинала латыш коммунистары клубы урынлашҡан».
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында бинала фельдшер-акушерлыҡ мәктәбе, ә 1946 йылда санитар-бактериологик лаборатория урынлаша. Һуңынан оҙаҡ ваҡыт унда ДОСААФ спорт-техник клубы урынлаша. 1990 йылдарҙан йортта шәхси реклама агентлығы эшләй.
# Тереләр — үлемһеҙҙәргә

«Тереләр — үлемһеҙҙәргә» — Донецк ҡалаһының Ленин районында Донецк металлургия заводы биләмәһендәге мемориал. Географик координаталары: 47°58′42″ с. ш. 37°48′23″ в. д..
Мемориал 1970 йылда Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған Донецк металлургия заводы хеҙмәткәрҙәре хөрмәтенә асылған. Һәйкәлде асыу Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең егерме бишенсе йыллығына тап килтерелә.
Мемориал авторы — В.Я Милютин.
Мемориал өс терәге булған дүңгәләктән ғибәрәт. Дүңгәләктең тышҡы яғында яҙыу: «ТЕРЕЛӘР — ҮЛЕМҺЕҘҘӘРГӘ». Дүңгәләктең эске яғында Донецк металлургия заводының һәләк булған хеҙмәткәрҙәренең исеме менән табличкалар урынлаштырылған, табличкала улар эшләгән цехтар һәм заводтың бүлектәре яҙылған. Табличкалар араһында биш осло йондоҙҙар урынлашҡан. Балдаҡтың эске яғында табличкаларҙан тыш ике яҙыу урынлаштырылған: «1941-1945» — Бөйөк Ватан һуғышы йылдары һәм «XXV» — 25 һанының рим цифрҙары менән яҙылышы, Еңеү йыллығы. Терәкәтәрҙең береһенә монумент нимә хөрмәтенә төҙөлгән икәнлекте аңлатҡан табличка урынлаштырылған. Дүңгәләктең үҙәгендә биш мөйөшлө сәскә түтәле эшләнгән.
Монумент эргәһендә заводтың Еңеү көнөнә арналған саралары үтә.
# Әсәҙуллин Дамир Фәхретдин улы

Әсәҙуллин Дамир Фәхретдин улы (2 ғинуар 1953 йыл) — цирк артисы, акробат. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (1997), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1984) һәм атҡаҙанған (1979) артисы.

# Әсәҙуллин Дамир Фәхретдин улы
## Биографияһы

Дамир Фәхретдин улы Әсәҙуллин 1953 йылдың 2 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Архангел районы Оҙондар ауылында тыуған. 1973 йылда Өфө циркы янындағы Башҡортостан цирк студияһын тамамлай. Уҡыуын тамамлағас, Башҡортостан цирк коллективы артисы булып эшләй башлай. 1993—2012 йылдарҙа Вернадский проспектындағы Ҙур Мәскәү дәүләт циркында эшләй.

# Әсәҙуллин Дамир Фәхретдин улы
## Ижады

1970 йылдың 21 декабрендә Дамир Әсәҙуллин яңы цирк номерҙары, аттракциондар һәм программалар әҙерләү буйынса Бөтә Союз дирекцияһына артист-стажёр итеп ҡабул ителә.
1971 йылдың мартында Өфө циркында Башҡорт коллективы составында «Акробаттар юғарыға сөйә торған таҡта менән» номерын әҙерләй башлайҙар. Режиссёры — Хоменко Л. Н.
1973 йылдың 7 сентябрендә «Акробат-һикереүселәр юғарыға сөйә торған таҡта менән» төркөмө сығыш яһай башлай. Унда Дамир Әсәҙуллин оҙон ағас аяҡта икеләтә сальто-мортале трюгын башҡара. 1993—2012 йылдарҙа Дамир Фәхретдин улы «Акробат-һикереүселәр юғарыға сөйә торған таҡта менән» төркөмө етәксеһе. 1993 йылда номер Ҙур Мәскәү циркы штатына индерелә. 1994 йылда Халыҡ-ара цирк сәнғәте конкурсы лауреаты (Монте‑Карло ҡалаһы, Монако, 1994, «Көмөш клоун» призы). 2001 йылда Голландияла Халыҡ-ара конкурс лауреаты. Төркөм Польшала (1981), Швецияла һәм Норвегияла (1985), Францияла (1988), Австрияла (1989), Японияла, Мароккола, Колумбияла, Эквадорҙа, БҒЭ, Германияла, Голландияла һ.б. илдәрҙә, Рәсәй буйлап гастролдәрҙә була.

# Әсәҙуллин Дамир Фәхретдин улы
## Ғаиләһе

* Ҡатыны Әсәҙуллина Миңһылыу Ғәйнислам ҡыҙы (1953 йылдың 2 апрелендә Өфө ҡалаһында тыуған) цирк артисы, БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1987).
* Улы Әсәҙуллин Рөстәм Дамир улы (1983 йылдың 9 авгусында Өфө ҡалаһында тыуған). 1987 йылдан алып ата-әсәһе менән циркта сығыш яһай. 2012 йылдан алып «Акробат-һикереүселәр юғарыға сөйә торған таҡта менән» төркөмө етәксеһе. Төркөм Рәсәй буйлап һәм донъяның 15 илендә гастролдәрҙә була.

# Әсәҙуллин Дамир Фәхретдин улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (1997)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1979)
* Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1984)
# Черный Шингарь

Чёрный Шингарь — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шингарь йылғаһының һул ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Черный Шингарь
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — йылғаның башынан алып Төньяҡ Двина Вычерга йылғаһына ҡойғанға тиклем, Юг һәм Сухона йылғаларын индермәйенсә (инештән Кубен гидроузлына тиклем). Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100312103000007001
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000700
* Бассейн коды — 03.02.01.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Оло Юнкуль

Оло Юнкуль — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2169/636/198 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Оло Юнкуль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010800112115200030478
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203047
* Бассейн коды — 13.01.08.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Локна

Локна — Рәсәй йылғаһы. Тула өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Плава йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Локна
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Упа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010100312110000019397
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001939
* Бассейн коды — 09.01.01.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Йонос торамаһы

Йонос торамаһы
(рус. Юнусовское поселение) — Башҡортостан Республикаһының Мәсетле районы Йонос ауылы эргәһендә урынлашҡан б.э.т. III мең йыллыҡҡа — б.э.т. II быуатҡа ҡараған археологик ҡомартҡыһы

# Йонос торамаһы
## Тасуирламаһы
### Урынлашыуы

Йонос торамаһы Башҡортостан Республикаһының Мәсетле районы Йонос ауылы көнсығышҡа табан 1,5 км алыҫлыҡта Әй йылғаһының уң ярында ҡалҡыулыҡта урынлашҡан.
Ауылдан район үҙәгенә тиклем (Оло Ыҡтамаҡ) — 23 км

# Йонос торамаһы
## Тасуирламаһы
### Табылдыҡтар

Ҡомартҡы майҙаны 3500 м², 370 м² ере археологик тикшеренеүҙәр маҡсатында ҡаҙып тикшерелгән.
Неолит—энеолит дәүеренә ҡараған аҫҡы ҡатламдарҙа таш әйберҙәр, керамика ҡалдыҡтары табылған. Тәүгеләре иҫәбендә — бысаҡҡа оҡшаш пластиналар, ҡырғыстар, ярғыстар, керамика — ҡыя мөһөр баҫып биҙәлгән һауыттарҙан ғибәрәт.
Иткүл мәҙәниәтенә ҡараған өҫкө ҡатламда тальк һәм слюда ҡушып яһалған һәм һырҙар, ваҡ тешле штамп эҙе менән биҙәлгән, ауыҙы тышҡа ҡарай бөгөлгән түңәрәк төплө балсыҡ һауыттар табылған. Шулай уҡ Горохов мәҙәниәтенә ингән эре ҡом, слюда, тальк һәм шамот ҡушып яһалған шар йәки йомортҡа рәүешендәге, тешле мөһөр баҫылған кәкерсәктәр, ҡыя һыҙыҡтар һәм һырҙар менән биҙәлгән һауыттар килеп сыҡҡан; балсыҡ орсоҡбаштар, батырғыстар кеүек көнкүреш кәрәк-ярағы; бронза уҡ башаҡтары, таш ҡайраҡ; металлургия ҡоралдары — таш сүкеш, балсыҡ сопло, шлак; хайуан һөйәктәре табылған.
Усаҡ тирәләй 4 бағана соҡоро булған ярым ер өй рәүешендәге тура мөйөшлө торлаҡ асыҡланған.

# Йонос торамаһы
## Тасуирламаһы
### Табылдыҡтар
#### ерләү тәртибе

Торлаҡта ҡабыҡ менән ябылған ҡәбер табылған. Мәйет салҡан һалып, башы менән төньяҡҡа ҡаратып ерләнгән.

# Йонос торамаһы
## Тасуирламаһы
### Табылдыҡтар
#### шөғөлдәре

Торама халҡы малсылыҡ, металл эшкәртеү менән шөғөлләнгән.
Ҡомартҡы таш быуат — иртә тимер быуат дәүерендә төньяҡ-көнсығыш Башҡортостан терр‑яһына халыҡтарҙың килеп ултырыу этаптарын сағылдыра.
Йонос торамаһы материалдары Башҡортостан Республикаһының Археология һәм этнография музейында һаҡлана. Музей архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнгән Е. А. Поносова-Молло йортонда урынлашҡан.

# Йонос торамаһы
## Тасуирламаһы
### Асыш тарихы

Ҡомартҡы 1968 йылда археолог, тарих фәндәре кандидаты Ю. А. Морозов тарафынан асыла һәм 1969, 1972, 1980 йылдарҙа өйрәнелә.
1982 йылда СССР һәм Рәсәй археологы, варяг боронғолоғо буйынса белгес А. И. Лебедев тикшерә.
# Правый Банок

Правый Банок (Урта) — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы, Чечен Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Каспий диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 70 км.

# Правый Банок
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терек йылғаһының дельтаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07020001612108200002745
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200274
* Бассейн коды — 07.02.00.016
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2