# Ибн Хәлдүн

Әбу Зәйед Абдуррахма́н ибн Мөхәммәт ибн Хәлдүн әл-Хәдрәми әл-Әшби́ли (ғәр. ابو زيد عبد الرحمن بن محمد بن خلدون الحضرمي الإشبيلي‎) йә Ибн Хәлдүн (ғәр. ابن خلدون‎ - әйтелеше; 27 май 1332(13320527), Тунис — 17 март 1406, Ҡаһирә; 732—808 һижри йылдар) — ғәрәп мосолман философы, тарихсыһы, ижтимағи фекер эйәһе.

# Ибн Хәлдүн
## Биографияһы

Ата-әсәһе Әл-Әндәлүстән күсеп килгән кешеләр. Тыуған ҡалаһы Туниста Ҡөрьән, хәҙистәр, хоҡуҡ, грамматика, пиитика өйрәнә. Фәстә Әбү-Инан солтанға хеҙмәт итә. 1382 йылдан Ҡаһирәлә йәшәй. Аҡһаҡ Тимер Сүриәгә баҫып ингәс, Мысыр солтаны уның менән осрашыуға барғанда оҙатып йөрөй. Аҡһаҡ Тимер Ибн Хәлдүнде кире Мысырға ҡаҙый вазифаһына ҡайтара.
Артабан Ибн Хәлдүн Тунис һәм Фәс хакимдарының хат ташыусыһы булған. 1382 йылдан ул Ҡаһирәлә йәшәгән һәм профессор вазифаһын биләгән, ә һуңғараҡ мәликиҙәрҙең баш ҡаҙыйы булған (шәриғәт буйынса судья). Намыҫлылығы арҡаһында уның дошмандары күбәйә, шуға күрә уға бер нисә тапҡыр эшенән алып, йәнә вазифаһына ҡайтаралар. Мысыр солтаны биләмәһе Сүриәгә Аҡһаҡ Тимер баҫып ингәс, хакимын оҙатып барған Ибн Хәлдүн Аҡһаҡтың күңелен яулай ала һәм уны кире үҙенең вазифаһында ҡалдыралар (1400).

# Ибн Хәлдүн
## Хеҙмәттәре

Тарихсы булараҡ танылған. Төп әҫәре – "Мүҡәддимә" ("Инеш һүҙ"). Оло ғалим Бартольд үзенең хеҙмәттәрендә Ибн Хәлдүн хаҡында былай дип яҙа: «Ибн Хәлдүн бары тик Ислам тарихында ғына түгел, хәтта бөтә донъя тарихында тарих фәлсәфәсенең иң бөйөк заты, социология кеүек фәнгә нигеҙ ташы һалыусы», тип баһалай.

# Ибн Хәлдүн
## Баҫылған әҫәрҙәре һәм тәржемәләре

Ибн Хәлдүндең хеҙмәттәрен өйрәнеү XIX быуаттың тәүге тиҫтәләрендә француз шәрҡиәтселәре тарафынан башлана, оуларҙың береһе Сильвестр де Саси була.
Мәхмәт Пиризадә уның «Мүҡәддимә»һен стилистик йәһәттән эшкәртеп төрөк теленә тәржемә итә.
Этьен Катрмер тотош «Мүҡәддимә»не ғәрәп телендә «Notices et extraits» баҫмаһында сығара (tt. XVI—XVIII, Пар. 1858); әҫәрҙең тулы французса тәржемәһен Вильям де Слэн баҫтыра: «Prolegomenes» (Париж, 1862); шәреҡтәге баҫмалар — Ҡаһирәлә (2-е, 1886) һәм Бәйрүттә (1882) сыға.
Икенсе өлөшөн аббато Арри ғәрәп һәм итальян телдәрендә баҫтыра. Өсөнсө өлөшөн ентекле итеп Рено (Reinaud) әҙерләй: «Memoire sur les populations de l’Afrique septentrionale, leur langage, leurs croyances et leur etat social» (в «Nouv. annales des Voyages», 1858, февр.); ғәрәп баҫмаһы «Hist. des Berberes» (Алжир 1847 һәм 1851) һәм французса тәржемә(1852—1856, 4 том).
Дүртенсе өлөшө киҫәкләп Noel des Vergers: «Histoire de l’Afrique sous la dynastie Aghiabide et de la Sicile sous la domination musulmane» (Париж 1841) сыға; тәре походтары — Торнберг тәржемә иткән һәм баҫтырған: «Narratio de expeditione Francorum» (Упсала 1841, в «Академ. Зап.»).
Ибн Хәлдүндең «Ҙур тарих» тексы Ҡаһирәлә сыҡҡан ( 1867, 7 т.).
* «Autobiographie d’Ibn-Khaldoun», traduite par de Slane («Journale Asiatique», Paris, 1844).
* «Histoire des berberes et des dynasties musulmanes de l’Afrique septentrionale», traduite de l’arabe par de Slane, Algiers, 1852—1856, 4 volumes.
* «Les Prolegomenes», traduite par de Slane. Paris, 1934—38. 3 volumes. Reproduction of 1862—1868 edition.
* «Lubab al-Muhassal fi usul ad-din», edited by Luciano Rubio. Tetuan, 1952.
* «The Muqaddimah; An Introduction to History», translated from the Arabic by F. Rosenthal, New York, London, 1958. 3 volumes.
* «Введение (фрагменты)». Перевод С. М. Бациевой // Избранные произведения мыслителей стран Ближнего и Среднего Востока. IX—XIV в. М., 1961, С. 559—628.
* Пролегомены к «Книге поучительных примеров и дивану сообщений о днях арабов, персов и берберов и их современников, обладавших властью великих размеров» // Мировая экономическая мысль: Сквозь призму веков: В 5 т. Т.1: От зари цивилизации до капитализма / Ред. Г. Г. Фетисов.; Моск. гос. ун-т им. М. В. Ломоносова, Благотвор. фонд «Благосостояние для всех». — М.: Мысль. — 2004. — 718 с. — (250 лет Московскому Государственному Университету им. М. В. Ломоносова.) — ISBN 5-244-01039-5.
* «Введение (ал-Мукаддима)». Составление, перевод с арабского и примечания А. В. Смирнова 2016 йыл 26 август архивланған. // Историко-философский ежегодник 2007. М., 2008. С. 187—217.
* Введение в историю (ал-Мукаддима). Фрагменты. Перевод с арабского, комментарии и примечания И. Л. Алексеева, А. В. Душак и А. Ш. Столыпинской // Pax Isamica, 1/2008, c.15-21.
«Китаб әл-Ибәр» әлегәсә урыҫ теленә тулыһынса тәржемә ителмәгән.