yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Донъя телдәре

Ерҙә 7 меңдән ашыу тел бар.
Коммуникациялар үҫкән һайын йәнле телдәр һаны ике аҙнаға 1 тел тиҙлеге менән ҡыҫҡара бара.
Иң таралған 40 телдә Ер халҡының 2/3 өлөшө һөйләшә. Бөтәһенән элек ҡытай, һинд, инглиз, испан, ғәрәп, рус һәм португал телдәрендә һөйләшеүселәр күп. Француз теле ярайһы уҡ киң таралған, әммә уны туған (беренсе) теле тип һанаусылар һаны сағыштырмаса әҙ.
Әлеге ваҡытта юғалып барғандар иҫәбенә 400-ләп тел инә.
Тел шул телдә һөйләшкән һуңғы кеше менән бергә үлә, шунлыҡтан яҙмаһы булмаған халыҡтарға юҡҡа сығыу айырыуса көслө янай.
Телдәрҙең һәләк булыу сәбәптәренең береһе — һөйләшеүселәрҙең һибелеп ултырыуы. Планета халҡының 80 процентына — 80 тел, ә 3,5 мең телгә ни бары 0,2 процент тура килә. Телдәрҙең юғалыуына килтергән төп сәбәптәр тип глобалләшеү һәм миграция атала. Кешеләр ауылдарҙан ҡалаларға китә һәм үҙ халҡының телен юғалта.
Әле булған телдәрҙең яртыһы тиерлек XXI быуат уртаһына ҡулланыуҙан төшөп ҡаласаҡ. Күп телдәр уларҙа һөйләшеүселәрҙең көслөрәк тел мөхитенә инеүе арҡаһында юғала, шунлыҡтан тәү сиратта дәүләтселеге булмаған әҙ һанлы халыҡтарҙың теленә юғалыу хәүефе янай. Әгәр телде балаларҙың 70 проценттан кәме өйрәнһә, ул юғалып барыусылар иҫәбенә инә. ЮНЕСКО-ның «Юғалыу хәүефе аҫтындағы донъя телдәре атласы» мәғлүмәттәре буйынса, әлеге ваҡытта Европала яҡынса 50 телгә юғалыу янай.
Австралия, Һинд-Ҡытай, Америка, Африкалағы һәм утрауҙарҙағы ерле халыҡтарҙың телдәре бигерәк тә ҙур хәүеф аҫтында.

# Донъя телдәре
## Телдәр систематикаһы

Ғаилә — бөтә тел систематикаһы нигеҙләнгән база кимәле. Ғаилә — база исемлегендәге (Сводеш исемлегенең йөҙ һүҙле варианты) һүҙҙәрҙең кәм тигәндә 15 проценты тап килгән һәм бер-береһенә ярайһы уҡ алыҫ туған булған телдәрҙең тупланмаһы.
Һәр ғаилә тармаҡтарға, төркөмдәргә айырыла.
Мәҫәлән, һинд-европа ғаиләһендәге тармаҡтар: анатолия, тохар, кельт, балт-славян, һинд-иран, герман, италий-роман, грек-македон, әрмән, албан һәм шартлы рәүештә палеобалкан зонаһына берләштерелгән боронғо телдәр.

# Донъя телдәре
## Иң ныҡ таралған тел ғаиләләре

* Һинд-европа телдәре ~ 2,5 млрд кеше, был ғаиләгә һинд-арий телдәре, герман телдәре һәм балт-славян телдәре лә инә;
* Син-тибет телдәре ~ 1,2 млрд кеше, төп ҡытай теле лә инә;
* Урал-алтай телдәре (ғаиләнән өҫтөн кимәл берләшмәһе) ~ 500 млн кеше, төп төрки телдәр ҙә инә.

# Донъя телдәре
## Донъя әһәмиәтендәге телдәр

Түбәндәге телдәрҙе хәҙерге халыҡ-ара телдәр тип иҫәпләргә була (телдә һөйләшеүселәрҙең дөйөм һаны кәмей барыу тәртибендә):

# Донъя телдәре
## Донъя әһәмиәтендәге телдәр
### Халыҡ-ара телдәрҙең таралыу картаһы

Халыҡ-ара телдәрҙең таралыуын күрһәткән карталар:
* Француз теле
* Испан теле
* Рус теле
* Ғәрәп теле
* Португал теле
* Немец теле
* Инглиз теле
* Ҡытай теле

# Донъя телдәре
## Донъя әһәмиәтендәге телдәр
### БМО-ның рәсми телдәре

Инглиз, ғәрәп, испан, ҡытай, рус һәм француз телдәре Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының рәсми телдәре булып тора.
# Ҡарабалыҡты

Ҡарабалыҡты (башҡ. ҠарабалыҡтыҠарабалыҡты) —Башҡортостандың көньяҡ-көнсығышындағы күл. Әбйәлил районы үҙәге Асҡар ауылынан төньяҡ-көнсығышта 35 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Башҡортостандың Урал аръяғы райондарындағы иү ҙур күлдәрҙең береһе.

# Ҡарабалыҡты
## Һүрәтләү

Кесе Ҡыҙыл йылға бассейнына ҡарай һәм уның һыу бүлеү өлөшөндә урынлашҡан. Сабаҡты күленән һөҙәк тауҙар менән айырыла.
Ҡарабалыҡты күленең төбө параболоид (табаҡ) формаһында һәм тиктаник һыныуҙар ваҡытында барлыҡҡа килгән. Күл өҫтө майҙаны 2,6 км², ә һыу йыйыу майҙаны — 18,3 км².
Күлдең һыу баҫыу туғайҙары асыҡ күренә, беренсе һәм икенсе һыу баҫыу киртләстәре бар. Күлдең пляжына төрлө төҫтәге ҡом һәм ваҡ ҡырсынташ ултырған. Ҡарабалыҡты аҡмай торған тымыҡ күл, күп йыллыҡ күҙәтеү барышында һыу кимәленең ни бары 1.3 м үҙгәреүе күҙәтелгән.
Гидрокарбанатлы һәм кальцийлы күл һыу сөсө һәм үтә күренмәле.

# Ҡарабалыҡты
## Этимология

Атамаһы күлдә тереклек иткән ҡарабалыҡ исеменен алынған.

# Ҡарабалыҡты
## Ҡыҙыҡ факттар

* Күлдең көнбайыш ярында Уралдағы боронғо Урта-түбә палеолетик тораҡ табылған. Бында табылған материалдар Уралда неандерталецтар йәшәүен раҫлай..
* Балыҡсылар селтәргә, был ерҙәргә хас булмаған, 4 йәшлек 2 кг ауырлыҡтағы паринье балығын тотҡан..
# Санников Николай Иванович

Санников Николай Иванович (1919 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.

# Санников Николай Иванович
## Биографияһы

Санников Николай Иванович 1919 йылда Силәбе өлкәһенең Ҡыштым ҡалаһында тыуа. 1941 йылда Өфө ҡалаһының Киров районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 20-се айырым гвардия Һауа һөжүменә ҡаршы дивизионында шофер булып хеҙмәт итә. 1944 йылдың 11 ғинуарында Ремезь районында артиллерия-миномет уты аҫтында автомашинаһының сафтан сыҡҡан моторын тиҙ генә йүнәтә һәм хәрби кәрәк-яраҡтары һәм пушкаһы менән машинаһын имен алып сыға. Гвардия ҡыҙылармеецы Санников Николай Иванович 1944 йылдың 10 февралендә «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ була. 1944 йылдың 23 июлендә аҙыҡ-түлек тейәлгән һәм орудие таҡтырылған машинаһы менән юлда барғанда бер ауыл районында һиҙмәҫтән алты дошман танкы килеп инә, Саников машинаһын дошмандың танк уты аҫтында оҫта итеп алып сыға. Бының өсөн ул Ҡыҙыл Йондоҙ орденына тәҡдим ителә.

# Санников Николай Иванович
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР) (1944)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1944)
# Коршуновка

Коршуновка — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тара йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Коршуновка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010100312115300005952
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115300595
* Бассейн коды — 14.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Массерберг

Массерберг (нем. Masserberg) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2574 кеше йәшәй. Майҙаны — 36,08 км². Диңгеҙ кимәленән 780 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98666 һәм автомобиль коды — HBN.
# Мәзитова Әлиә Карам ҡыҙы

Мәзитова Әлиә Карам ҡыҙы (рус. Мазитова Алия Карамовна; 17 ғинуар 1950 йыл) — ғалим-химик. Химия фәндәре докторы (2000). Профессор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй мәғариф өлкәһенең почётлы хеҙмәткәре.

# Мәзитова Әлиә Карам ҡыҙы
## Биографияһы

Мәзитова Әлиә Карам ҡыҙы 1950 йылдың 17 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Шишмә районы Сыуалкип ауылында уҡытыусылар Бәхтизин Карам Мөхтәр улы һәм Фәрғизә Нәбиәхмәт ҡыҙы ғаиләһендә тыуа. Әлиәнең апай һәм һеңлеләре лә — билдәле ғалимдар, педагогтар. Гөлиә Карам ҡыҙы техник фәндәр докторы, Башҡортостандың атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы, 2006 йылдан Өфө дәүләт нефть техник университетында эшләй, Ғәмәли квалификациялар үҙәге директоры.
Әлиәнең ата-әсәһе балаларында йәмғиәтте өйрәнеүгә, уға хеҙмәт итеү теләге тыуҙырған һәм белем алыуға ынтылыш тәрбиәләгән лайыҡлы кешеләр була. Һеңлеләре Лилиә Карам ҡыҙы — техник фәндәр кандидаты, доцент, Башҡортостан Республикаһының халыҡ мәғарифы отличнигы, 2007 йылдан Өфө дәүләт нефть техник университетында «Механика һәм машиналар конструкциялау» кафедраһында эшләй. Тағзимә Карам ҡыҙы, 47 йыл эш стажына эйә педагог. 1972 йылдан Өфө тотранспорт колледжында уҡыта. Ул — халыҡ мәғарифының почётлы хеҙмәткәре.
Әлиә Карам ҡыҙы ярты быуат самаһы, 1971 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлағандан һуң, ул Өфө нефть инситуты һәм Өфө дәүләт нефть техник университетында эшләй.
2002 йылдан алып ғәмәли химия һәм физика, 2015 йылдан — ғәмәли һәм тәбиғи-фәнни дисциплиналар кафедраһы мөдире; бер үк ваҡытта 1994—1996 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының химия бүлеге ғилми секретары, 2000—2002 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының вице‑президенты ярҙамсыһы.
Әлиә Карам ҡыҙы — Өфө дәүләт нефть техник университетының диссертация советы ағзаһы.

# Мәзитова Әлиә Карам ҡыҙы
## Хеҙмәттәре

Фәнни хеҙмәттәре ҡатмарлы эфирлы һәм гетероциклик берләшмәләр өлкәһендәге тикшеренеүҙәргә, симметрик булмаған триазиндарҙы һәм уларҙың сығарылмаларын синтезлау ысулдарын эшләүгә арналған. Мәзитова ҡатнашлығында оксиэтилирланған фталаттар һәм α‑тармаҡланған кислоталар нигеҙендә поливинилхлорид өсөн пластификаторҙар эшләнә, улар “Каустик” ЯАЙ‑нда индерелгән. 200-гә яҡын фәнни хеҙмәт һәм 20 уйлап табыу авторы (Несимметричные триазины. Получение, свойства и применение. Уфа, 1999 (авторҙашта); Инновационные технологии — инструмент модернизации системы образования. М., 2007 (авторҙашта); Основные поливинилхлоридные композиции строительного назначения. Уфа, 2013 (авторҙашта).

# Мәзитова Әлиә Карам ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

Мәзитова Әлиә Карам ҡыҙы — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй мәғариф өлкәһенең почётлы хеҙмәткәре. Рәсәй Мәғариф һәм фән министрлығының «Ветеран» билдәһе менән наградлана (2023 йыл).
# Парной-Се

Парной-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хыльчую йылғаһының һул ярына тамағынан 139 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Парной-Се
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000085224
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008522
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Венде

Венде (нем. Wehnde) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 376 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,71 км². Диңгеҙ кимәленән 280 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37339 һәм автомобиль коды — EIC.
# Апенбург

Апенбург (нем. Apenburg) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 881 кеше йәшәй. Майҙаны — 19,64 км². Диңгеҙ кимәленән 34 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38486 һәм автомобиль коды — SAW.
# Верхне-Мысовая

Верхне-Мысовая — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Сургут райондағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ? кеше йәшәй.
Почта индексы — 628401, ОКАТО коды — 71126916002.

# Верхне-Мысовая
## Халыҡ һаны

| Йыл | Даими халыҡ һаны |
| 2002 | |
| 2008 | |
| 2010 | ? |

# Верхне-Мысовая
## Климат

Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
# Ишимка (Чулым ҡушылдығы)

Ишимка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының һул ярына тамағынан 1034 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Ишимка (Чулым ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200016336
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201633
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Сидоровка (Варжа ҡушылдығы)

Сидоровка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Варжа йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.

# Сидоровка (Варжа ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000011689
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001168
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Пәнжәб

Пәнжәб, Пәнжаб (рус. Пенджаб, Панджаб; «Бишйылға», санскрит Панчанада, кб.-пандж. ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ) — Һиндостан һәм Пакистан территорияһының һыубаҫар тигеҙлек өлөшө исеме.

# Пәнжәб
## Этимологияһы

Атаманың килеп сығышы биш йылға: Жәләм, Чинаб, Рави, Биас һәм Сатлеж тигән йылғаларҙың 100 мең. кв. км. майҙан биләгән туғайҙары менән бәйле. Билдәле булыуынса, фарсы теленән «пәнж» — «биш» тип тәржемә ителә (мәҫәлән, Тажикстандағы Пәнж йылғаһы)

# Пәнжәб
## Тарихы

Индуизмда айырыуса хөрмәт ителгән был биш йылға менән Һинд (Синдху) һәм Сарасвати берлектә, Ведала иҫкә алынған Етейылғаны тәшкил итә. Төп халыҡ — пәнжәбиҙәр, төп тел — пәнжәб теле. Ислам һәм индуизмға өҫтәп, төбәктә традицион рәүештә сикхизм киң таралган.
Пәнжәб үҙенең бай тарихы менән билдәле. Кешелек тарихы башында биш йылға үҙәндәрендә Һинд цивилизацияһы формалаша. Пәнжәбтә 1192 йылда Мөхәммәт Гури еңгәндән һуң ислам индуизмға ҡарағанда тулыһынса өҫтөнлөк ала.
Пәнжәбтан бөтә Һиндостанға Бөйөк Моголдар власы тарала башлай. Уларҙа Пәнжәбтың төп ҡалаһы Лахор була. Император Аурангзеб үлгәндән һуң Панджабтағы власты сикхтар баҫып ала. 1849 йылда Британия генерал-губернаторы маркиз Дальхузи Пәнжәбте аннексиялаған һәм Британия провинцияһы итеп үҙгәрткән.
1947 йылда Британ Һиндостанының бүленешендә Пәнжәб территорияларының 40 проценты Һиндостанда ҡалғанһәм Пәнжәб штаты төҙөлгән. Пәнжәбтың көнбайыш өлкәләре Лахор менән Пакистан дәүләт составына ингән, унда баш ҡалаһы Исламабад булған айырым провинция һәм Федераль баш ҡала территорияһы (Пакистан) барлыҡҡа килгән .
# Күндерәк

Күндерәк — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ашҡаҙар йылғаһының һул ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 63 км.

# Күндерәк
## Тасуирлама

Стәрлебаш районының Булаш ауылы эргәһендә башлана, шул уҡ район буйлап аға: йүнәлеше үрге ағымында — төньяҡ-көнбайыштан төньяҡ-көнсығышҡа табан, Мөхәмәтдәмин ауылы эргәһендә көньяҡ-көнсығышҡа табан борола, Күндерәк ауылы янында йүнәлешен төньяҡ-көнсығышҡа табан үҙгәртә һәм Ашҡаҙар йылғаһына (тамағынан 53 км алыҫлыҡта) ҡоя. Оҙонлоғо 63 км, бассейн майҙаны 630 кв.км. Башлыса ҡар һыуы менән туйына. Йылға тамағында уртаса йыллыҡ һыу сығымы 2,1 куб-с. Рельефы убалы тигеҙлек, һыҙалар һәм йырындар менән ҡатмарланған, үҙәне тар, битләүҙәре текә. Ландшафы йыуылған ҡара тупраҡтағы һоро болондарҙан тора. Йылға бассейнының 25 процентын — урман, 60 процентын һөрөнтө ер биләй. Иң ҙур һул ҡушылдығы — Ҡоро Күндерәк йылғаһы. Исеме ҡондораҡ (ҡыяҡ үлән) һүҙенән алынған тип фаразлана.

# Күндерәк
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Салауат ҡалаһынан Стәрлетамаҡҡа тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200512111100018243
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101824
* Бассейн коды — 10.01.02.005
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Айыукүл

Айыукүл — Башҡортостандың Архангел районындағы карст күле. Ләмәҙе йылғаһы һәм Үрге Ләмәҙ ауылы янында урынлашҡан.
# Ишкилдин Ноғоман Ваһап улы

Ишкилдин Ноғоман Ваһап улы (1904 йыл — 12 декабрь 1988 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, рядовой, ҡыҙылармеец. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985).

# Ишкилдин Ноғоман Ваһап улы
## Биографияһы

Ноғоман Ваһап улы Ишкилдин 1904 йылда хәҙерге Башҡортостандың Бөрйән районы Мәндәғол ауылында тыуа. 1942 йылда Бөрйән районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. Дивизия комиссары Сәғит Әлибаевтың шәхсән ат ҡараусыһы булып хеҙмәт итә. Һуғыштан һуң Сәғит Әлибаев йыш ҡына Иҫке Собханғолға яуҙашын күрергә килә.
Ноғоман Ваһап улы ҡурайҙа уйнаған. Ул дивизия ҡурайсыларын ике рәткә теҙеп ҡуйыуҙарын һәм азат ителгән тораҡ пункттарға ҡурай көйө аҫтында инеүҙәрен хәтерләй.
Яугир 1946 йылда запасҡа сығарыла.
Ветеран 1988 йылдың 12 декабрендә Бөрйән районының Иҫке Собханғол ауылында вафат була.
# Голованиха

Голованиха — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Корчуган йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Голованиха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200612115200005936
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200593
* Бассейн коды — 13.01.02.006
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ай-Пуглы-Игль

Ай-Пуглы-Игль — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Пуглы-Игль йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Ай-Пуглы-Игль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200048090
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204809
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Жүрәева Нардиә Ғариф ҡыҙы

Жүрәева Нардиә Ғариф ҡыҙы (татар. Җүрәева Нурдия Гариф кызы; 2 июнь 1937 йыл) — хор дирижеры, педагог, музыка-йәмәғәт эшмәкәре, ТАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1986), РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2003), Татарстан Республикасының халык артисы (1995).

# Жүрәева Нардиә Ғариф ҡыҙы
## Биографияһы

Нардиә Ғариф ҡыҙы Жүрәева 1937 йылның 2 июнендә Ҡазанда тыуған.
1964 йылда Ҡазан дәүләт консерваторияһын уңышлы тамамлаған, буласаҡ хормейстр профессор С.А.Казачков классында шөғөлләнгән. Музыкаль училищела педагогик эш белән шөғөлләнә.
1972 йылдан Ҡазан дәүләт консерваторияһында педагог булып эшләй.
1981 йылда хор дирижерлыҡ кафедраһы доценты вазифаһын башҡара һәм Казан консерваторияһынең башҡарыу факультеты деканы итеп тәғәйенләнә.
1981-1982 һәм 1985-2005 йылдарҙа М. Йәлил исемендәге Татар опера һәм балет театрының төп хормейстеры булып эшләй.
1982-85 йылдарҙа Татарстан АССР мәҙәниәт министры урынбаҫары вазифаһында була.
Нардиә Ғариф ҡыҙы республиканың ижтимағи тормошона ҙур өлөш кереткән кеше. 1987 йылдан ул Татарстандың Музыкаль йәмғиәте идараһы рәйесе булып тора. 1992-98 йылдарҙа Татарстан Республикаһы Мәҙәниәт фонды идараһын етәкләй.
2006 йылдан яңынан М. Йәлил исемендәге Татар опера һәм балет театрының хор коллективын етәкләй.

# Жүрәева Нардиә Ғариф ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2003),
* ТАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәр (1986),
* Татарстан Республикаһының халык артисы (1995),
* «Фиҙаҡар хеҙмәт өсөн» миҙалы (2007 йылдың 14 июне N ПУ-310, Татарстан)

# Жүрәева Нардиә Ғариф ҡыҙы
## Театр постановкалары

«Отелло» (Верди), «Дон Паскуале» (Доницетти), «Кәкүк тауышы» (Калимуллиндың милли рок-операһы), «Цыган-премьер» һәм «Сильва» оперетталары (Кальман), «Яҙ» кантаттаһы (Рахманинов), «Мессия» Генделя, «Реквием» (Верди), «Свадьба Фигаро» һәм «Волшебная флейта» (Моцарт), «Фальстаф» һәм «Набукко» (Верди), һәм шулай уҡ татар телендә «Сөйөмбикә» (Мөлөков) (концерт башҡарыуында), «Шағир мөхәббәте» (Әхиәрова), «Йәлил» (Жиганов).
# Һөйләм

Һөйләм — синтаксистың төп берәмеге. Һөйләүсенең йәки яҙыусының тыңлаусыға йәки уҡыусыға әйтергә теләгән фекере һөйләмдә формалаша.

# Һөйләм
## Һөйләмдең төп билдәләре

* Һөйләм тамамланған уйҙы белдерә.
* Һөйләмдең грамматик нигеҙе була. Ул эйә менән хәбәрҙән тора. Грамматик нигеҙ бер баш киҫәктән дә торорға мөмкин. Мәҫәлән:Эңер. Яҙ.
* Һөйләм аҙағында пауза яһала, тамамланған интонация була.
* Һөйләм — аралашыу берәмеге.
* Һөйләмдә нимәлер тураһында хәбәр бирелә, һорау ҡуйыла, кешенең эске кисерештәре сағыла. Ошонан сығып, хәбәр, һорау, бойороҡ, өндәү һөйләмдәр була.

# Һөйләм
## Әйтелеү маҡсаты буйынса ябай һөйләм төрҙәре
### Хәбәр

Хәбәр һөйләмдәр ысынбарлыҡтағы хәл-ваҡиғалар, күренештәр тураһында белешмә бирә, хәбәр итә . Улар телмәрҙә ҡулланылған һөйләмдәрҙең иң киң таралған төрө. Хәбәр һөйләмдәр йөкмәткеһе, төҙөлөшө, функциялары буйынса ла бик күп төрлө: улар хәбәр итәләр, тасуирлайҙар, һүрәтләйҙәр, билдәләйҙәр, характеристика бирәләр. Бындай һөйләмдәр йыйнаҡ йәки тарҡау, бер составлы йәки ике составлы, ябай йәки ҡушма булалар. Уларҙың структураһы йөкмәткеләренә бәйле. Хәбәр һөйләмдәрҙең төп үҙенсәлеге — уларҙың сағыштырмаса тамамланған уйҙы белдереүе, уларға тыныс тон хас. Бындай һөйләмдәр түбәнәйеүсе интонация менән әйтеләләр. Ғәҙәттә, айырып күрһәтергә теләгән һүҙгә йәки һүҙбәйләнешкә логик баҫым төшә: Аяуһыҙ һуғыш ҡыҙғандан-ҡыҙҙы. Беҙҙең ғәскәрҙәр хасил иткән саҡрымдарға һуҙылған ут йомғағы, үҙ юлындағы бөтә нәмәне кире һепереп, торған һайын асырғаныбыраҡ дошман өҫтөнә тәгәрәне. Пехота полкы күптән инде ошо ут йомғағына уҡмашҡайны (Д. Бүләков).
# Ләлә-Тюльпан

1998
Ләлә-Тюльпан — Өфө ҡалаһында урынлашҡан ислам мәҙәни-белем биреү үҙәге. 1998 йылдың 7 апрелендә асылған.
Мәсеттә 300 кешелек ғибәҙәт ҡылыу залы, 200 кешелек балкон, 100 шәкерт өсөн уҡыу бүлмәләре, 60 урынлыҡ дөйөмятаҡ, ашхана һәм конференц-зал бар. Барлығы, мәсет 1000 мәхәллә кешеһенә иҫәпләнгән. Манара бейеклеге 53 м. Был күрһәткес буйынса мәсет, Ҡол Шәриф (57 м) һәм Чечня йөрәге (62 м) мәсеттәренән ҡалышып, Рәсәйҙә 3-сө урында тора.
# Комария

Комария — Рәсәйҙәге йылға. Ҡурған өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Барнева йылғаһының уң ярына тамағынан 5,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Комария
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иҫәт йылғаһы Теча йылғаһы менән ҡушылған урынған тамағына тиклем, Мейәс йылғаһын индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501112111200003354
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200335
* Бассейн коды — 14.01.05.011
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2