yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Т. Н. Путилованың килем йорто

Т. Н. Путилованың килем йорто, йәки «ябалаҡтар менән йорт» — Санкт-Петербургта Петрогад яғынан Ҙур проспекттағы йорт, төньяҡ модерн стилендә төҙөлгән. 1906—1907 йылдарҙа сауҙагәр ҡатыны Т.. Н. Путилова заказы буйынса төҙөлгән. Архитектор И. А. Претроның төп ижад емеше. 1912 йылда ҡаланың иң яҡшы фасадтар конкурсында көмөш миҙал менән билдәләнә.

# Т. Н. Путилованың килем йорто
## Тасуирлама

Йорт рус архитектураһындағы йүнәлеш — төньяҡ модерн өлгөләренең береһе, ул үҫешен Санкт-Петербургта XX быуат башында швед һәм айырыуса милли романтизмдың фин архитектураһы йоғонтоһо аҫтында ала. Йорт монолит блоктан һәм эсендә ихата-ҡоҙоҡтан ғибәрәт. Эффектлы силуэты, фасадының баҙыҡ пластикаһы, төрлө формалағы һәм үлсәмдәге тәҙрәләре менән айырылып тора. Фасадының алғы яғы аҫҡы өлөшөндә гранит менән көпләнгән. Фасад уртаһында ослайып торған портал урынлашҡан, ул төньяҡ модерн өсөн хас булған ябалаҡ структуралары менән биҙәлгән. Йорттоң көньяҡ-көнбайыш мөйөшө черепица сатыр менән осланған, ул артабан юҡҡа сыҡҡан.

# Т. Н. Путилованың килем йорто
## Тарихы

Йорт тол сауҙагәрҙәр ҡатыны Т.Н. Путилова өсөн төҙөлә, уның Васильев Утрауының Урта проспектында мануфактура кибете була. 1905 йылда уға 1 ранг капитаны вариҫтарынан ер участкаһына эләгә. Бер аҙҙан һуң йорт резина шиналар етештереү буйынса ширҡәткә күсә; йортта ошо ширҡәттең бер магазины урынлаша. Бынан тыш, революцияға тиклем йортта Рус сауҙа-сәнәғәт банкы бүлексәһе, шулай уҡ Д.Г. Орфенованың стеногрфия курстары урынлаша. Йорттоң һуңғы хужаһы булып коммерция советнигы, Төньяҡ быяла сәнәғәте йәмғиәтенең рәйесе М.Л. Балабанов тора.
Һуғыштан алдағы йылдарҙан алып 1990 йылдарға тиклем йортта комиссия магазины урынлаша. Һуңынан йортта төрлө офистар һәм магазиндар, шул иҫәптән йорт йыһазы салондары ла урынлаша.
2011—2012 йылдарҙа йорт косметик йүнәтеүгә дусар була. Фасадтың алғы өлөшө комплекслы реставрация үтә. Ташты Көньяҡ Карелиялағы фин провинцияһы Юлямаа янындағы карьерҙан алып киләләр Стеналарының штукатуркаһы яңыртыла, балкон һәм эркерҙар йүнәтелә, шунан тыш семәрле метал рәшәткәләргә иғтибар бүленә, фасадтарҙағы ябалаҡ скульптуралары яңыртыла. Ниһайәт, иконография материалдары буйынса реставрациялаусы П.П. Игнатьев тарафынан йорттоң мөйөш эркерындағы юҡҡа сыҡҡан бөркөт скульптураһы төҙөлә.

# Т. Н. Путилованың килем йорто
## Һаҡлау статусы

2001 йылда Тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыларын күҙәтеү, ҡулланыу һәм яҡлау комитеты тарафынан «яңы асыҡланған һәм тарихи, фәнни, мәҙәни ҡиммәтҡә эйә булған ҡомартҡылар исемлегенә» (1175) индерелә.

# Т. Н. Путилованың килем йорто
## Билдәле йәшәүселәре

* Р.М. Габе, архитектор (1914 й.)
* И. И. (Ю. Ю.) Джанелидзе, күренекле совет хирургы, Ленинград ғилми-тикшеренеү институтының Ашығыс Ярҙамына нигеҙ һалыусы, һуңынан уның исемен йөрөтә (1917—1930 йылдарҙа)
* Ф. Г. Добржанский, һуңынан бөтә донъяға билдәле генетик (1924—1927 йылдар.)
* В. А. Зоргенфрей, шағир һәм тәржемәсе (1920—1930 йылдарҙа)
* Л. Б. Исаченко, микробиолог һәм һуңынан СССР фәндәр академияһының күренекле ботанигы (1910-сы йй.)
* Н. Е. Лансере, рәссам һәм архитектор (1911—1912 йылдар)
* В. Н. Максимов, архитектор (1913 й.)
# Олғашыу Утрауы

Вознесение Утрауы - (ҡитға исеме) лағы дәүләт.
# Шагалка

Шагалка — Рәсәй йылғаһы. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға ер аҫтына кереп юғала ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Шагалка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тополь күле һәм Бурла йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Обь һәм Иртыш йылғалары араһындағы тымыҡ район.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13020000412115200052799
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115205279
* Бассейн коды — 13.02.00.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Мауле (өлкә)

Мауле (исп. Maule) — Чилиҙың урта өлөшөндә урынлашҡан өлкә. Үҙенә 30 коммуна һәм 4 провинция берләштерә.
Майҙаны — 30 296,1 км². Халыҡ һаны — 908 097 кеше (2002). Халыҡ тығыҙлығы — 29,97 кеше/км².
Административ үҙәге — Талка.

# Мауле (өлкә)
## Географик урыны

Өлкәнең сиктәштәре:
* төньяҡта — О’Хиггинс өлкәһе
* көнсығышта — Аргентина республикаһы
* көньяҡта — Био-Био өлкәһе
* көнбайышта — Тымыҡ океан

# Мауле (өлкә)
## Демографик мәғлүмәттәр

Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
| Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | 908 097 |
| шул иҫәптән: | Ҡала халҡы | 603 020 | Ҡала халҡы өлөшө, % | 66,40 |
| | Ауыл халҡы | 305 077 | Ауыл халҡы өлөшө, % | 33,60 |
| | Ир-егеттәр | 452 988 | Ир-егеттәр өлөшө , % | 49,88 |
| | Ҡатын-ҡыҙҙар | 455 109 | Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө , % | 50,12 |
| Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | 29,97 |
| Ил халҡына ҡарата, өлкә халыҡ өлөшө , % | Ил халҡына ҡарата, өлкә халыҡ өлөшө , % | Ил халҡына ҡарата, өлкә халыҡ өлөшө , % | Ил халҡына ҡарата, өлкә халыҡ өлөшө , % | Ил халҡына ҡарата, өлкә халыҡ өлөшө , % | 6,01 |

# Мауле (өлкә)
## Иң ҙур торамалар (йәшәү пункттары)

* Талка (Talca) — 205 089 кеше (2002)
* Курико (Curicó) — 139 700 кеше (2002)
* Линарес (Linares) — 100 604 кеше (2002)
* Каукенес (Cauquenes) — 52 000 кеше (2002)
* Конститусьон (Constitución) — 50 914 кеше (2002)
* Парраль (Parral) — 45 000 кеше (2002)
* Сан-Клементе (San Clemente) — 42 000 кеше (2002)
* Сан-Хавьер (San Javier) — 40 000 кеше (2002)
* Молина (Molina) — 27 203 кеше (2002)

# Мауле (өлкә)
## Административ бүленеш

Өлкә үҙенә 30 коммуна һәм 4 провинция берләштерә.
Мауле өлкәһенең административ бүленеше :
| Провинция | Административ үҙәг | Коммуна |
| 1 Каукенес | Каукенес | 1 Каукенес |
| 1 Каукенес | Каукенес | 2 Чанко |
| 1 Каукенес | Каукенес | 3 Пельюуэ |
| 2 Курико | Курико | 4 Курико |
| 2 Курико | Курико | 5 Уаланье |
| 2 Курико | Курико | 6 Ликантен |
| 2 Курико | Курико | 7 Молина |
| 2 Курико | Курико | 8 Рауко |
| 2 Курико | Курико | 9 Ромераль |
| 2 Курико | Курико | 10 Саграда-Фамилиа |
| 2 Курико | Курико | 11 Тено |
| 2 Курико | Курико | 12 Вичукен |
| 3 Линарес | Линарес | 13 Кольбун |
| 3 Линарес | Линарес | 14 Линарес |
| 3 Линарес | Линарес | 15 Лонгави |
| 3 Линарес | Линарес | 16 Парраль |
| 3 Линарес | Линарес | 17 Ретиро |
| 3 Линарес | Линарес | 18 Сан-Хавьер-де-Лонкомилья |
| 3 Линарес | Линарес | 19 Вилья-Алегре |
| 3 Линарес | Линарес | 20 Йербас-Буэнас |
| 4 Талка | Талка | 21 Конститусьон |
| 4 Талка | Талка | 22 Курепто |
| 4 Талка | Талка | 23 Эмпедрадо |
| 4 Талка | Талка | 24 Мауле |
| 4 Талка | Талка | 25 Пеларко |
| 4 Талка | Талка | 26 Пенкауэ |
| 4 Талка | Талка | 27 Рио-Кларо |
| 4 Талка | Талка | 28 Сан-Клементе |
| 4 Талка | Талка | 29 Сан-Рафаэль |
| 4 Талка | Талка | 30 Талка |
# Мурга (Марек ҡушылдығы)

Мурга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Марека йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Мурга (Марек ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000032046
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003204
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ховальд (Саксония)

Ховальд (Саксония) (нем. ) — Германиялағы, Саксония ерендәге . йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ла кеше йәшәй. Майҙаны — 58,94 км². Диңгеҙ кимәленән метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ның почта индексы һәм автомобиль коды .
# Наҙар (Көйөргәҙе районы)

Наҙар — Көйөргәҙе районында Бошман-Ҡыпсаҡ ырыуы башҡорттары, башҡорт халҡының милли батыры, абыҙы Кинйә Арыҫлановътың ырыуҙаштары тарафынан нигеҙләнгән ауыл. XX быуаттың 2-се ярыһында киләсәге булмаған ауылдар исемлегенә индерелеп, бөтөрөлгән.
Бошман Ҡыпсаҡ ҡәбиләһе|Ҡыпсаҡ ырыуының Мешәүле-Ҡарағужаҡ түбәһенә ҡараған ауыл. Халыҡ Бөрйән волосы айырым биләмәһе ерҙәре ебәрелмештәре иҫәпләнгән. 19-сы быуат аҙағынаса улар аҫаба иҫәпләнгән. Уларҙвң ере Етерыу волосы биләмәһенә кергән. Аҙаҡ Бөрйн волосыныҡы булараҡ иҫбатланған.
19-сы быуаттың беренсе яртыһында ул 9-сы кантондың 28-се йортона кергән. Аҙаҡ Аҡһары ауылы йәмғиәтенә керетелгән. 1919—1935 йылдарҙа Стәрлетамаҡ кантонының Мораптал волосына керетелә.
Ауылға нигеҙ һалыусы булып Наҙар Ҡасаев иҫәпләнә. Уның олатаһы Кәйкәс, ҡарт олатаһы Ямаш. Улар Кинйә Арыҫлановтың туғандары. 1842 йылда 231 кешегә барлығы 880 бот ярауай иген сәселгән.
# Яра-Яха (Сэрто-Се ҡушылдығы)

Яра-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сэрто-Се йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Яра-Яха (Сэрто-Се ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300037030
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303703
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Небуг (йылға)

Небуг — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡара диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Небуг (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Пшада йылғаһының көнбайыш сигенән Дедаркай йылғаһының көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06030000212109100000357
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 109100035
* Бассейн коды — 06.03.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 09
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Йүкә

Йүкә (рус. Ли́па сердцеви́дная, Липа мелколи́стная, лат. Tília cordáta) — эре ағас. Бейеклеге 20-30 м-ға етә. Йүкә июлдә аҡһыл һары сәскә ата.

# Йүкә
## Таралыуы

Европала, Көнбайыш Азияла таралған. Башҡортостандың көньяғы, көнбайышында, үҙәгендә үҫә.
* «Köhler’s Medizinal-Pflanzen», 1887 китабынан ботаник иллюстрация
# Аласыҡ

Аласыҡ — башҡорт йәйләүҙәрендәге тура мөйөшлө, 2 йәки 4 яҡлы һөҙәк яҫы ҡыйыҡлы, ер иҙәнле ваҡытлыса торлаҡ; йәйләүҙә көн итеү өсөн ҡабыҡ йәки ситәндән эшләнгән ҡаралты,ишек алдындағы йәйге аш өйө.

# Аласыҡ
## Төҙөлөшө

Күсмә аласыҡ тура мөйөшлө ҡабыҡ (һирәгерәк кейеҙ) менән көпләнгән дүрт ҡыҫандан торған, уларҙың өҫкө остары уртаға бөгөлөп, ҡыйыҡ барлыҡҡа килтергән. Стационар аласыҡ стеналарҙың мөйөштәренә һәм стена һыҙығы буйлап ҡаҙып ултыртылған бағаналарҙан һәм уларға беркетелгән 2—3 рәт горизонталь һайғауҙан, күсереп йөрөтөлгән ҡабыҡ, таҡта, ситән (һирәгерәк кейеҙ) япманан торған.

# Аласыҡ
## Интерьеры

Традицион интерьерҙың төп элементы — таҡта һике. Стационар аласыҡҡа ингән урында бешеренеү өсөн усаҡ эшләгәндәр. Ултыраҡ тормошҡа күскәндән һуң аласыҡ йәйге аш бүлмәһе һәм аҙыҡ-түлек һаҡлау урыны сифатында файҙаланыла башлай. 19 быуат аҙағынан башлап аласыҡ ағас иҙәнле һәм тәҙрәле итеп төҙөй башлайҙар, мейес сығаралар. Ғәҙәттә ҡаҙ йолҡоу ( Ҡаҙ өмәһе), йөн тетеү өмәләре үткәрелгән; ҡышын унда яңы тыуған быҙауҙарҙы, бәрәстәрҙе тотҡандар. Урал аръяғында, Башҡортостандың көньяҡ‑көнбайыш, үҙәк һәм тау‑урман райондарында таралған.
# Семрас

Сёмрас (Чомрас) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юла йылғаһының уң ярына тамағынан 161 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.

# Семрас
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000036913
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003691
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Әсфәндиәров

Әсфәндиәров — фамилия.
* Әсфәндиәров Закир Лотфрахман улы (1918—1977) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1966).
* Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы (1934—2014) — тарих фәндәре кандидаты, БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1985).
* Әсфәндиәрова Гөлсөм Жафар ҡыҙы (1880—1941) — юғары белемле беренсе ҡаҙаҡ ҡатын-ҡыҙ-табибы, Төркөстан крайында һаулыҡ Һаҡлау системаһын ойоштороусы, табип-педагог.
* Әсфәндиәрова Рафиҡа Абдулхәмит ҡыҙы (1928—2003) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).
* Әсфәндиәрова Әминә Ибраһим ҡыҙы (1961) — сәнғәт белгесе, Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты ректоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2008).
# Биктимер археологик комплексы

Биктимер археологик комплексы — ҡара-абыҙ мәҙәниәтенең археологик ҡомартҡылар төркөмө. Баһаланған йәше — 18-се быуаттан алып 25-се быуатҡа тиклем. Бөрө районының Яңы Биктимер ауылы янында урынлашҡан. Биктимер археологик комплексы материалдары Археология һәм этнография музейында һаҡлана.

# Биктимер археологик комплексы
## Составы

Комплексҡа ҡаласыҡ һәм 3 ҡәбер инә.

# Биктимер археологик комплексы
## Составы
### Биктимер ҡаласығы

Ауылдан көнсығышҡа табан 0,2 км алыҫлыҡта Ағиҙел йылғаһының бейек (35 м) уң ярында урынлашҡан. 1955 йылда А. П. Шокуров аса, 1963 йылда А. Х. Пшеничнюк тикшерә. Ҡаласыҡ (майҙаны 50 мең м²) өсәр соҡор һәм ур менән уратылған.
Керамика туҫтаҡ һәм муйыны соҡоп һырланған көршәктәр кеүек һауыт-һабаларҙан ғибәрәт. Түбәнге ҡатламда ананьин тибындағы баулы орнаментлы һәм геометрик биҙәкле (кәкерсәк, өсмөйөш, киртек) ғафури керамикаһы табылған. Шулай уҡ тимер бысаҡ, таш иген ҡырғыс, таштан һәм балсыҡтан яһалған орсоҡ төбө, һөйәк тишкес табылған. Халыҡ малсылыҡ менән (башлыса йылҡы һәм һарыҡ үрсеткән), игенселек, һунарсылыҡ менән (ҡондоҙға, бүре, ҡуян, һыуһар, төлкө, һеләүһенгә һунар иткән).

# Биктимер археологик комплексы
## Составы
### I Биктимер ҡәберлеге

Ауылдан төньяҡ-көнсығышҡа табан урынлашҡан. 1956 йылда Шокуров аса, 1962-64 йылдарҙа Пшеничнюк тарафынан тикшерелә (68 ҡәбер).

# Биктимер археологик комплексы
## Составы
### II Биктимер ҡәберлеге

Ауылдан көнсығышҡа ҡарай урынлашҡан. 1958 йылда А. П. Шокуров (4 ҡәберлек), 1960 йылда К. В. Сальников (2 ҡәберлек) тарафынан асыла һәм өйрәнелә.

# Биктимер археологик комплексы
## Составы
### III Биктимер ҡәберлеге

Ауылдың көньяҡ ситендә урынлашҡан. 1964 йылда Пшеничнюк аса һәм тикшерә (17 ҡәбер). Мәрхүмдәрҙе тура мөйөшлө соҡорҙарҙа ҡабыҡҡа төрөп, аяҡтарын йылғаға йүнәлтеп ерләгәндәр. Ирҙәр ҡәберенә ҡорал әйберҙәре (бронза ҡаптырмалар, уҡ башаҡтары һәм һөңгө остары, бер яғы үткер тимер бысаҡтар) һәм ат сбруйы (тимер ауыҙлыҡтар) хас; ҡатын — ҡыҙҙыҡында биҙәүестәр (бронза ҡаптырма-төймәләр, беләҙектәр, сикә дүңгәләктәре, йөҙөк һәм сулпылар, көмөш айыллы ҡайыштар, таш һәм быяла муйынсаҡтар) табылған.
# Анжа (Сабля ҡушылдығы)

Анжа — Рәсәйҙәге йылға. Владимир өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сабля йылғаһының һул ярына тамағынан 3,4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Анжа (Сабля ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан Угличь ГЭС-ына тиклем (Угличь һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010100812110000004100
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000410
* Бассейн коды — 08.01.01.008
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ломинка (Урдома ҡушылдығы)

Ломинка — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Урдома йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Ломинка (Урдома ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300212110000010491
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001049
* Бассейн коды — 08.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Клевцова Надежда Владимировна

Клевцова Надежда Владимировна (4 февраль 1960 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең еңел атлетика буйынса тренеры, Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2013).

# Клевцова Надежда Владимировна
## Биографияһы

Надежда Владимировна Клевцова (ҡыҙ фамилияһы Клишина) 1960 йылдың 4 февралендә Барнаул ҡалаһында тыуған. 1976 йылда тренер Захаров Юрий Петровичта еңел атлетика менән шөғөлләнә башлай. Оҙонлоҡҡа һикерә, юниорҙар араһында йүгереү буйынса СССР беренселеге призёры, спорт мастеры була. 1982 йылда Барнаул дәүләт педагогия институтын тамамлай. 27 йәшендә спорт карьераһы тамамлай һәм тулыһынса тренерлыҡ эшенә күсә.
1985 йылда Барнаулдың олимпия резервының 2-се махсус балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбендә эшләй башлай, тәүҙә тренер, һуңынан — өлкән тренер була. Шулай уҡ олимпия резервының Алтай училищеһында уҡыта.
Сергей Клевцовҡа кейәүгә сыға, ул да шулай уҡ тренер булып эшләй.
Клевцова Надежда донъя һәм Европа чемпионы Сергей Шубенковтың беренсе тренеры була. Надежда Владимировна тәрбиәләнеүселәре араһында шулай уҡ:
* Полина Миллер — 2018 йылда Рәсәй чемпионы, 18 йәшкә тиклемге ҡыҙҙар араһында 200 һәм 400 м дистанцияла Рәсәй рекордсменкаһы,
* Илдар Надыров — 2015 йәштәр араһында Рәсәй чемпионы,
* Артур Элизбарян — 2014 йәштәр араһында Рәсәй чемпионатының бронза призёры,
* Инна Такишина —2011 егеттәр араһында Рәсәй чемпионатының бронза призёры.

# Клевцова Надежда Владимировна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «Физик культура һәм спортты үҫтереүгә күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» почёт билдәһе(2012).
* «Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры» маҡтаулы исеме (2013).
* «Рәсәй Федерацияһының дөйөм белем биреү буйынса почётлы хеҙмәткәре».
* «Физик культура һәм спорт отличнигы».
* «Алтай крайының иң яҡшы балалар тренеры» (2006, 2016).
# Росляков Андрей Григорьевич

Росляков Андрей Григорьевич (9 октябрь 1927 йыл — 24 декабрь 2015 йыл) — СССР һәм Рәсәй хирургы, ХДМИ ректоры (1972—1994), СССР МФА ағза-корреспонденты (1986), РМФА ағза-корреспонденты (1991), Рәсәй ФА ағза-корреспонденты (2014).

# Росляков Андрей Григорьевич
## Биографияһы

Амур өлкәһе Тамбовка ауылында 1927 йылдың 9 октябрендә тыуған.
Совет-япон һуғышында ҡатнашыусы.
1954 йылда Хабаровск дәүләт медицина институтын (хәҙер — Алыҫ Көнсығыш дәүләт медицина университеты) һәм П. Ф. Лесгафт исемендәге Ленинград институтын (ситтән тороп) тамамлай.
1954 йылдан алып — Хабаровск дәүләт медицина институтында эшләй, уның хирургия факультеты кафедраһында ординатор була (1954—1957), ассистент (1957—1964), шул уҡ кафедрала доцент, педиатрия факультеты деканы (1964—1972) һәм институты ректоры (1972—1994), ә 1994 йылдан алып ғүмеренең аҙағына тиклем — профессор-консультант була
1963 йылда кандидатлыҡ, ә 1972 йылда — докторлыҡ диссертацияларын яҡлай.
1986 йыл — СССР МФА ағза-корреспонденты итеп һайлана.
1991 йыл — РМФА ағза-корреспонденты.
2014 йыл — Рәсәй ФА ағза-корреспонденты.
2015 йылдың 24 декабрендә вафат була.
2019 йылдың сентябрендә университет бинаһында уның иҫтәлегенә мемориаль таҡтаташ асыла.

# Росляков Андрей Григорьевич
## Фәнни эшмәкәрлеге

Ғилми тикшеренеүҙәре аҙыҡ эшкәртеү органдары системаһы патологияһын, эренле үпкә һәм плевра ауырыуҙарын, артериаль гипертонияны дауалау менән бәйле.
А. Г. Росляков етәкләгән кафедра симптоматик гипертонияны хирургик юл менән дауалау өлкәһендә тикшеренеүҙәр алып бара: аритмия һәм йөрәк ауырыуҙарын, плевра һәм үпкә ауырыуҙары эренләүе, ашҡаҙан-эсәк тракты ауырыуҙарын дауалау, анестезиология һәм реаниматология мәсьәләләре менән шөғөлләнә.
120-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптән 3 монография: «Последствия обширной резекции кишечника» (1954), «К эпидемиологии рака желудка на Дальнем Востоке — регионе интенсивного освоения» (1984), «Неотложная релапаротомия» (1989)- яҙған.

# Росляков Андрей Григорьевич
## Наградалары

* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1980)
* "Почет Билдәһе"ордены (1989)
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1995)
* II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре
* АКДМУ почетлы профессоры

# Росляков Андрей Григорьевич
## Иҫкәрмә

* ↑ Торжественное открытие мемориальной доски Андрею Григорьевичу Рослякову (1927–2015) (билдәһеҙ) (pdf). fesmu.ru. Дата обращения: 29 ноябрь 2019.(недоступная ссылка)
* ↑ Об увековечении памяти и установке мемориальной доски Рослякову Андрею Григорьевичу. Решение Хабаровской городской Думы Хабаровского края от 20 августа 2019 года № 1160 (билдәһеҙ). docs.cntd.ru. Дата обращения: 29 ноябрь 2019.
* Росляков Андрей Григорьевич (Хабаровск) (билдәһеҙ). ihabarovsk.ru. Дата обращения: 29 ноябрь 2019. 2019 йыл 1 декабрь архивланған.
* Юбилейная книга. 75 лет Дальневосточному государственному медицинскому университету. Электронная библиотека ДВГМУ (билдәһеҙ). fesmu.ru. Дата обращения: 29 ноябрь 2019.(недоступная ссылка)
# Аҡйондоҙ (альбом)

Аҡйондоҙ — «Аҡйондоҙ» башҡорт төркөмөнөң 1998 йылда «Аҡйондоҙ» лэйблында сығарылған студия альбомы. 1993-1998 йылдарҙа ижад ителгән йырҙар йыйынтығы булып тора. Кассетала баҫтырылған. Тиражы «Салауат плюс» студияһында етештерелгән һәм 1000 дана тәшкил иткән.

# Аҡйондоҙ (альбом)
## Йырҙар исемлеге

* баҫма хатаһы: «йән» урынына «йәң» тип яҙылған
* был көйҙөң оригиналь исеме «Going Home» (ингл. — Өйгә барыу), си-бемоль мажор тоналлегендә башҡарыла, оригиналдан 3 ярымтонға юғарыраҡ

# Аҡйондоҙ (альбом)
## Альбомды яҙҙырыуҙа ҡатнашыусылар

* У. Иҙелбаев - эшкәртеү
* А. Попёнов - дизайн
# Поянху

Поянху́ (ҡыт. ябайл. 鄱阳湖, пиньин: Póyáng Hú) — Ҡытайҙағы иң ҙур сөсө күл. Цзянси провинцияһында, Янцзы йылғаһының уң яҡ яр буйында урынлашҡан. Йылға менән ҡылымыҡ аша тоташҡан. Йылдың миҙгеленә бәйле күлдең майҙаны 2,7 (ҡышын) меңдән 5 мең км² (йәйен) тиклем үҙгәрә.
Ҡышын күл туңмай. Күлдә ярты миллион күсмә ҡоштар йәшәй.
Күл буйында Поян ҡалаһы урынлашҡан.

# Поянху
## Экология

2002 йылдан күлдә балыҡ тотоу тыйыла.
Юҡҡа сығып барған ҡанатһыҙ диңгеҙ дуңғыҙына күлдәге интенсив суднолар йөрөшө һәм ҡом сығарыу ҙур уңайһыҙлыҡтар тыуҙыра.
# Шпрётау

Шпрётау (нем. Sprotau) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 820 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,02 км². Диңгеҙ кимәленән 200 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99610 һәм автомобиль коды — SOM.