yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Кесе Бачат

Кесе Бачат — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2965/538/19 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.

# Кесе Бачат
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200612115200005547
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200554
* Бассейн коды — 13.01.02.006
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Губь

Губь — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Яйва йылғаһының һул ярына тамағынан 272 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Губь
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100007017
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100701
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Тамъян (мәғәнәләр)

Тамъян — этноним. Топоним булараҡ та таралған.
* Тамъян — башҡорт ҡәбиләһе.
* Тамъян (Мәләүез районы) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл.
* Тамъян (Саҡмағош районы) — Башҡортостандың Саҡмағош районындағы ауыл.
* Тамъян (Татарстан) — Татарстандың Мөслим районындағы ауыл.
# Деликов Эрдни Теледжиевич

Деликов Эрдни Теледжиевич (ҡалм. Делкән Эрднь; 22 ноябрь 1914 йыл — 21 июль 1942 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугир. Советтар Союзы Геройы. Ошо юғары исемгә лайыҡ булған тәүге ҡалмыҡ.

# Деликов Эрдни Теледжиевич
## Биография

Эрдни Деликов 1914 йылдың 22 ноябрендә Әстерхан губернаһы Кесе Дербет улусы (хәҙер Ҡалмыҡ Республикаһының Сарпин районы) Ике Заркагин ҡасабаһында тыуған.
Тулы булмаған урта белемле. Мәктәптән һуң колхозда эшләй.
1941 йылдың декабрендә Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. Кесе командирҙар мәктәбен тамамлағандан һуң Деликов Эрдни 110-сы Айырым Ҡалмыҡ кавалерия дивизияһы 273-сө кавалерия полкының эскадронына тәғәйенләнә. ВКП(б) ағзаһы.

# Деликов Эрдни Теледжиевич
## Биография
### Батырлығы

1942 йылдың июль уртаһында Эрдни Деликов танкыға ҡаршы ҡорал расчеты менән етәкселек итә (бүләкләү ҡағыҙында шулай яҙылған). Уның расчеты Ростов өлкәһе Пухляковка утары эргәһендә Дон аша сығырға тейеш була. 21 июлдә, алыш ваҡытында, Эрдни Деликов танкыға ҡаршы ҡорал уты менән өс немец броневигын юҡ итә, бынан һуң дошман үҙ һөжүмен көсәйтә. Атакаға яуап итеп, Эрдни Деликов 60 немец автоматсыһы ултырған өс йөк машинаһын шартлата. Ошо алышта үҙе үлемесле яралана.
Фаразланыуынса, Э. Т. Деликов Ростов өлкәһе Усть-Донецк (элек Константинов) районы Раздор станицаһынан алыҫ булмаған ерҙә ерләнә.

# Деликов Эрдни Теледжиевич
## Хәтер

* 1982 йылда Салын-Тугтун ауылында Эрдни Деликовҡа арналған музей нигеҙләнә.
* 1982 йылда 2113-се бәләкәй планетаға Эрдни исеме бирелә.
* Герой исемен Элистала һәм Сарпин районы Садовый ауылында урамдар йөрөтә.
* Ауыл хужалығы предприятиеларының береһе Герой исемен йөрөтә.
* Шулай уҡ уның исемен Раздор станицаһындағы мәктәп йөрөтә.
* Элек «Эрдни Деликов исемендәге Ҡалмыҡстан комсомолы премияһы лауреаты» исеме була.
* Элистала Геройҙар Аллеяһында Эрдни Деликовтың барельефы бар.

# Деликов Эрдни Теледжиевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Советтар Союзы Геройы (1943, үлгәндән һуң)
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы
* Ленин ордены.
# Варзокса

Варзокса — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы/ Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вычегда йылғаһының уң ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Варзокса
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000024297
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002429
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Дмитрий Хворостовский исемендәге Себер дәүләт сәнғәт институты

Дмитрий Хворостовский исемендәге Себер дәүләт сәнғәт институты —Красноярск ҡалаһындағы юғары уҡыу йорто.

# Дмитрий Хворостовский исемендәге Себер дәүләт сәнғәт институты
## Тарихы

Красноярск дәүләт сәнғәт институты РСФСР мәҙәниәт министрлығы системаһында 1977 йылда асыла һәм 1978 йылда эш башлай.
Педагогик коллектив Гнесиндар исемендәге Мәскәү дәүләт институтын, Ленинград, Урал, Новосибирск һ. б. консерваторияларҙы тамамлаусыларҙан туплана.
2000 йылда Красноярск сәнғәт институты академия статусын ала, ун биш йыл буйы Красноярск дәүләт музыка һәм театр академияһы тип атала.
2015 йылда академияға тәүге исеме ҡайтарыла.
2017 йылда институт Красноярск дәүләт сәнғәт институтына ҡушыла.
2018 йылда Дмитрий Хворостовский исемендәге Себер дәүләт сәнғәт институты тип исеме үҙгәртелә.
Әлеге ваҡытта өс факультетты (музыкаль, театр һәм хореография сәнғәте, һынлы сәнғәт) һәм музыка колледжын берләштерә.

# Дмитрий Хворостовский исемендәге Себер дәүләт сәнғәт институты
## Ректорҙары

* 1978—1988 — Г. А. Белоусов
* 1989—1994 — В. П. Стародубровский
* 1994—2015 — К. А. Якобсон
* 2016 йылдың 23 майынан — М. В. Москалюк

# Дмитрий Хворостовский исемендәге Себер дәүләт сәнғәт институты
## Структураһы

* музыка факультеты
* театр һәм хореография сәнғәте факультеты
* художество (һынлы сәнғәт) факультеты
* музыкаль колледж

# Дмитрий Хворостовский исемендәге Себер дәүләт сәнғәт институты
## Белем биреү
### Инструменталь башҡарыу

** фортепиано
** оркестр ҡыллы музыка инструменттары (скрипка, альт, виолончель, контрабас)
** оркестр тынлы музыка инструменттары (флейта, гобой, кларнет, фагот, валторна, саксофон, торба, тромбон, туба, һуҡма)
** халыҡ инструменттары (домра, балалайка, гитара, баян, аккордеон)

# Дмитрий Хворостовский исемендәге Себер дәүләт сәнғәт институты
## Белем биреү
### Дирижёрлыҡ

* академик хор дирижерҙары
* халыҡ хоры дирижеры

# Дмитрий Хворостовский исемендәге Себер дәүләт сәнғәт институты
## Белем биреү
### Вокал сәнғәте

* академик йыр башҡарыу

# Дмитрий Хворостовский исемендәге Себер дәүләт сәнғәт институты
## Белем биреү
### Актёрлыҡ сәнғәте

* драма театры һәм кино актёрҙары

# Дмитрий Хворостовский исемендәге Себер дәүләт сәнғәт институты
## Белем биреү
### Хореография сәнғәте

* бал бейеүе педагогы
* хәҙерге заман бейеүе педагогы
# Мисайылға

Мисайылға — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Силәбе өлкәһе, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Арша йылғаһының уң ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Мисайылға
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201012111100021726
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102172
* Бассейн коды — 10.01.02.010
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Илька (Тайдон ҡушылдығы)

Илька — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тайдон йылғаһының уң ярына тамағынан 62 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Илька (Тайдон ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300312115200011210
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201121
* Бассейн коды — 13.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Үрге Тәтешле ауыл Советы (Тәтешле районы)

Үрге Тәтешле ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Тәтешле районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Үрге Тәтешле ауылы. Үрге Тәтешле ауыл Советы көнбайыштан Ҡоҙаш ауыл Советы, көньяҡтан Яңғыҙнарат ауыл Советы, көнсығыштан Кәлтәй ауыл Советы, Яңы Тәтешле ауыл Советы менән сиктәш.

# Үрге Тәтешле ауыл Советы (Тәтешле районы)
## Тарихы

Үрге Тәтешле ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Тәтешле районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Сураҡ

Сураҡ (рус. Сураково) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы ауылы. Мөслим ауыл биләмәһе составына керә.

# Сураҡ
## Тарих

Тәүге тапҡыр 1795 йылда телгә алына. Революцияға тиклем Сураҡ ауылы Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Ҡара Табын улусы составында була.
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡорт АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы Ҡоншаҡ районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы составында.

# Сураҡ
## Халҡы

| 1795 | 1834 | 1866 | 1900 |
| 69 | 122 | 455 | 686 |
2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (91 %) йәшәй.
# Ершовая Речка (йылға)

Ершовая Речка, Этбалыҡлы йылға — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ватинский Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 195 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Ершовая Речка (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200041788
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204178
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Кехорега

Кехорега — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Герасимова йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Кехорега
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010800112115200032236
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203223
* Бассейн коды — 13.01.08.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Йөрәккүл

Йөрәккүл (рус. Зюра́ткуль, Зюрат-Куль) — Рәсәй Силәбе өлкәһенең Һатҡы районындағы) һыуһаҡлағыс (элгәре күл).

# Йөрәккүл
## Географияһы

Һыуһаҡлағыс Силәбе өлкәһенең Һатҡы районында, шул уҡ исемдәге Милли парк биләмәһендә урынлашҡан. Һыу көҙгөһө майҙаны — 13,2 км². Һыуйыйғыс бассейны майҙаны — 178 км².
Көньяҡ Уралдағы иң бейек тауҙарҙың береһе — диңгеҙ кимәленән 724 м бейеклектә ята.
Йөрәккүл биш бейек тау һәм һырт — Үреңге, Ныҡыш (рус. Лукаш), Нурғош, Мәскәй (рус. Москаль) һәм Йөрәккүл менән уратып алынған.

# Йөрәккүл
## Тасуирламаһы

Башҡа тау күлдәренән айырмалы рәүештә, Йөрәккүлдең һыуы бик үтәҙек түгел. Ул сәй төҫөндәрәк, был күлгә ағып төшкән шишмәләрҙең һаҙлыҡтарҙан баш алыуы менән бәйле.
Һыуһаҡлағысты ҡара ылыҫлы урмандар ҡаплаған тау һырттары уратып алған. Көньяҡ-көнбайыштараҡ Нурғош һырты урынлашҡан — ул Силәбе өлкәһенең иң бейек һырты. Һыуһаҡлағысты туйындырған төп ҡушылдыҡ — Оло Ҡыл йылғаһы. Күлгә "Ҡыл" атамаһы менән бер нисә сығанаҡ ҡоя: мәҫәлән, Кесе Ҡыл, Ҡара Ҡыл. Һыуһаҡлағыстан Оло Һатҡы йылғаһы ағып сыға. Һатҡы йылғаһы башынан һәм быуанан (плотина) йыраҡ түгел ҙур булмаған Йөрәккүл ҡасабаһы урынлашҡан. Бынан Һатҡы ҡалаһына автобус йөрөй.
Элек был урында һаҙлыҡ уратып алған батҡыл булған, әммә күп кенә сығанаҡтарҙа ул Йөрәккүл күле тип теркәлеп ҡалған. Хәҙерге һыуһаҡлағыс Бөйөк Ватан һуғышынан һуң Оло Һатҡы һуң йылғаһы башында быуа яһап төҙөлгән.
Күл ылыҫлы урманлы матур тау һырттары менән уратып алынған. Белгестәр күл тирәһен Силәбе өлкәһе территорияһында экологик яҡтан иң таҙа тип иҫәпләй.

# Йөрәккүл
## Иҫтәлекле урындары

Күл эргәһендә гигантский геоглиф табылған. Шулай уҡ кварциттан яһалған яҡынса ҡырҡлап таш эш ҡоралдары табылған. Ташты юныу техникаһы буйынса таш ҡоралдарҙы неолит һәм энеолит осоро менән билдәләргә була (беҙҙең эраға тиклемге VI−III мең йыллыҡ). Тикшеренеүселәр шулай ҙа баҡыр-таш быуат осорона ауыша (беҙҙең эраға тиклемге IV−III мең йыллыҡ).
2012 гйылдың ҡышына тиклем Йөрәккүл ярында йәнә бер ҡыҙыҡлы урын — Китова пристане була, уны хатта «Урал Диснейленды» тип атап йөрөткән булғандар. Әммә 2012 йылдың көҙөндә суд уны алып ташлау тураһында ҡарар сығарған.

# Йөрәккүл
## Этимологияһы

Башҡорт телендәге «йөрәк» һәм «күл» һүҙҙәренән яһалған.
Рәсәй энциклопедист ғалимы Петер Паллас былай тип яҙған булған:
   «В углу меж ими находится посредственная гора Сатка-Тау, которая кажется есть отделенная часть большой и пространной вверх по Большой Сатке к югу лежащей горы Юрак-Тау… Юрак-Тау значит сердце-гора, и, кажется, она получила своё название по причине возвысившейся тупой верхушки, которая совсем гола и камениста. На сей горе лежит достопамятное озеро Юрак-Куль, в которое многие впадают ручьи и из которого проистекает Большая Сатка».
Ваҡыт уҙыу менән рус. Юрак-Куль Зюрак-Куль тип яҙыла башлаған, унан инде рус. Зюраткуль рәүешенә ингән
# Сета-Яга

Сета-Яга — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лямин 3-сө йылғаһының һул ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 67 км.

# Сета-Яга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200046683
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204668
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Бриология

Бриоло́гия (от грек. βρύον «мүк» һәм …логия) — ботаниканың мүктәрҙе өйрәнеүсе бүлеге. (Bryophyta sensu lato).
Мүктәрҙең морфологияһын, анатомияһын, эмбриологияһын, физиологияһын, биохимияһын, мүк һымаҡтарҙың төрҙәрен, бергәлектәренең экологияһын һәм географияһын өйрәнә.
Башҡортостан мүктәрен тикшереү тәүге тапҡыр 19 быуат. аҙағында үткәрелә (Ю.Шелль, О.А.Федченко, Б.А.Федченко).
20 быуаттың беренсе яртыһында мүктәр Өфөлә (чех тикшеренеүсеһе И.Подпера) һәм Башҡорт ҡурсаулығында (Е.А.Селиванова‑Городкова, Р.Н.Шляков) өйрәнелә.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының һәм Башҡортостандың Урал алды бриофлораһын украин ботаниктары А.Ф.Бачурина һәм Д.К.Зеров өйрәнә.
80‑се йылдар аҙағында ботаниктар М.С.Игнатов һәм Е.А.Игнатова, А.Д.Потёмкин республика бриофлораһы буйынса 1‑се мәғлүмәт (яҡынса 400 төр) эшләй.
Биология институтында Э.З.Байышева тарафынан Башҡортостандың урман зонаһы бриобергәлектәренең классификацияһы төҙөлә, Экологик мониторинг һәм биотөрлөлөккә баһа биреү өсөн мүк һымаҡтарҙы ҡулланыу ысулдары тикшерелә.

# Бриология
## Ғилми йәмғиәттәр

* Международная ассоциация бриологов 2013 йыл 6 август архивланған. (инг.)
* Американское бриологическое и лихенологическое общество
* Латиноамериканское бриологическое общество (исп.)
* Бриологическая и лихенологическая ассоциация Центральной Европы (нем.)
* Британское бриологическое общество (инг.)
* Голландское бриологическое и лихенологическое общество (нид.)
* Испанское бриологическое общество (исп.)
* Бриологическая и лихенологическая секция Чешского ботанического общества (чех.)
* Щвейцарская ассоциация бриологии и лихенологии (нем.)
* Японское бриологическое общество (создано в 1972 году, первый президент — Нориво Такаки)
# Тула-Юган

Тула-Юган — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Сосьва йылғаһының һул ярына тамағынан 455 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Тула-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300028367
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302836
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Анаман (Сары-Чумыш ҡушылдығы)

Анаман — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сары-Чумыш йылғаһының уң ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Анаман (Сары-Чумыш ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200412115200001923
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200192
* Бассейн коды — 13.01.02.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Уң Пйдугина

Уң Пйдугина — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пайдугина йылғаһының уң ярына тамағынан 432 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.

# Уң Пйдугина
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010600112115200027993
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202799
* Бассейн коды — 13.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Мань-Воль-Я

Мань-Воль-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вогулка йылғаһының һул ярына тамағынан 228 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Мань-Воль-Я
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300029081
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302908
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Мордова (йылға)

Мордова — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волгоградское һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 1003 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Мордова (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Саратов һыуһаҡлағысынан Волгоград һыуһаҡлағысына тиклем, Оло Ырғыҙ, Оло Караман, Терёшка, Еруслан, Торгун йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010002212112100010886
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112101088
* Бассейн коды — 11.01.00.022
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ориноко

Орино́ко (исп. Río Orinoco) — Көньяҡ Американың төньяҡ-көнсығышындағы йылға, башлыса Венесуэла территорияһы буйлап аға һәм Атлантик океанға ҡоя.

# Ориноко
## Гидрография

Оҙонлоғо — 2736 км, бассейн майҙаны — 880 000 км².
Ориноко Гвиана таулығының көньяҡ-көнбайыш өлөшөндәге Дельгадо-Чальбауд тауы эргәһендә, Венесуэланың Бразилия менән дәүләт сигенән алыҫ булмаған урында башлана. Йылға киң дуға барлыҡҡа килтереп башта көньяҡ-көнбайышҡа, һуңынан көнбайышҡа, артабан төньяҡҡа һәм аҙаҡ төньяҡ-көнсығышҡа табан аға. 41000 км² майҙанлы дельта барлыҡҡа килтереп Атлантик океанға ҡоя.
Ташҡындар осоронда йылғаның киңлеге 22 километрға, ә тәрәнлеге — 100 метрға барып етә. Ориноко суднолар йөрөшлө, океан караптары йылға тамағынан 435 километрға юғарыраҡ күтәрелә ала. Һыу сығымы 33000 м³/с.
Венесуэла йылғаларының күбеһе Ориноко ҡушылдыҡтары булып тора. Ориноконың бер тармағы булған Касикьяре ҡылымығы үҙ һыуҙарын Амазонканың уң ҡушылдығы Риу-Негруға ҡоя һәм Ориноко менән Амазонка араһында тәбиғи канал барлыҡҡа килтерә — был бифурикацияның классик миҫалы булып тора.
Йылғала амазония дельфины һәм ориноко крокодилы тереклек итә.
# Кезид-Курья

Кезид-Курья — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вычегда йылғаһының һул ярына тамағынан 701 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Кезид-Курья
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000016064
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001606
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0