# Фин-уғыр халыҡтары

Фин-уғыр халыҡтары (фин-уғырҙар) — фин-уғыр телдәрендә һөйләшкән, Көнбайыш Себерҙә, Үҙәк, Төньяҡ һәм Көнсығыш Европала йәшәгән халыҡтарҙың тел берлеге.

# Фин-уғыр халыҡтары
## Һаны һәм классификацияһы

Фин-уғыр халыҡтары ике төркөмгә бүленә: фин һәм уғыр төркөмдәре.
Фин-уғыр халыҡтарының дөйөм һаны — 25 миллион кеше. Уларҙың яҡынса 14 миллионы — венгрҙар, 5 миллионы — финдар, эстондар яҡынса 1 миллион самаһы, 843 меңе — мордвалар, удмурттар — 637 мең, мариҙар — 614 мең.

# Фин-уғыр халыҡтары
## Һаны һәм классификацияһы
### Фин-пермь төркөмө
#### Балтик буйы-фин төркөмсәһе

* Финдар (суомиҙар) — 6 000 000: Финляндияла — 4 800 000, Швецияла — 300 000, АҠШ-та — 300 000, Ҡаҙағстанда — 50 000.
** Ингерманландтар — 32 231: Рәсәйҙә — 20 300, Эстонияла — 10 639.
** Квендар Норвегияла: 10 000 — 60 000.
* Эстондар — 1 000 050: Эстонияла — 920 000 (2009), 39 763 — Финляндияла (2012), 28 113 — Рәсәйҙә (2002), 25 509 — Швецияла (2007), 25 000 — АҠШ-та (2000).
** Выруҙар — 74 000 Эстонияла.
** Сетуҙар — 10 000: Эстонияла — 10 000, Рәсәйҙә — 214. (2010).
* Карелдар — 120 000: Рәсәйҙә — 93 344 (2002), 20 000 — Финляндияла.
* Вепстар — 8 240 Рәсәйҙә (2002).
* Ижоралар — 700: Рәсәйҙә — 327 (2002).
* Ливтар — 250—400 (Латвияла).
* Водтар —100: Рәсәйҙә — 73 (2002).

# Фин-уғыр халыҡтары
## Һаны һәм классификацияһы
### Фин-пермь төркөмө
#### Саам төркөмө

* Саамдар — 30 000—70 000: Норвегияла — 40 000, Швецияла — 20 000, Финляндияла — 6 500, Рәсәйҙә — 1,8 мең (2010).

# Фин-уғыр халыҡтары
## Һаны һәм классификацияһы
### Фин-пермь төркөмө
#### Волга-фин төркөмсәһе

* Мордвалар Рәсәйҙә — 744 237 (2010)
** Муҡшылар Рәсәйҙә — 49 624 (2002)
** Эрзәләр Рәсәйҙә — 84 407 (2002)
* Мариҙар Рәсәйҙә — 547 605 (2010)

# Фин-уғыр халыҡтары
## Һаны һәм классификацияһы
### Фин-пермь төркөмө
#### Пермь төркөмсәһе

* Удмурттар Рәсәйҙә — 636 906 (2002).
** Бесермәндәр Рәсәйҙә — 3 122 (2002).
* Коми-зыряндар Рәсәйҙә — 293 406 (2002)
* Коми-ижмалар Рәсәйҙә — 15 607 (2002).
* Коми-пермяктар Рәсәйҙә — 125 235 (2002).
** Комияздар Рәсәйҙә — 5 000.

# Фин-уғыр халыҡтары
## Һаны һәм классификацияһы
### Уғыр төркөмө
#### Дунай төркөмсәһе

* Венгрҙар — 14 500 000: Венгрияла — 9 416 015 (2001), АҠШ-та — 1 563 081 (2006), Румынияла — 1 433 073 (2001), Словакияла — 520 528 (2001), Канадала — 315 510 (2006), Сербияла — 293 299 — (2002), Украинала — 156 600 (2001).
** Секейҙар
** Чангоштар
** Мадъяраптар
** Ястар (Урта быуаттарҙа венгрҙар тарафынан ассимиляцияланған алан халҡы)

# Фин-уғыр халыҡтары
## Һаны һәм классификацияһы
### Уғыр төркөмө
#### Обь төркөмсәһе

* Ханттар Рәсәйҙә — 28 678 (2002).
* Мансиҙар Рәсәйҙә — 11 432 (2002).

# Фин-уғыр халыҡтары
## Дәүләт-территориаль биләмәләрҙең классификацияһы
### Хәҙерге бойондороҡһоҙ фин-уғыр дәүләттәре

* Венгрия
* Финляндия
* Эстония

# Фин-уғыр халыҡтары
## Дәүләт-территориаль биләмәләрҙең классификацияһы
### Хәҙерге фин-уғыр милли автономиялары
#### Румыния

* Секей крайы (танылмаған) — яҡынса 61 % (венгрҙар)

# Фин-уғыр халыҡтары
## Дәүләт-территориаль биләмәләрҙең классификацияһы
### Хәҙерге фин-уғыр милли автономиялары
#### Рәсәй

* Марий Эл Республикаһы — 43,9 %
* Мордва Республикаһы — 40 % (муҡшылар һәм эрзәләр)
* Удмурт Республикаһы — 28 %
* Коми Республикаһы — 23,7 %
* Карелия Республикаһы — 9,3 % (карелдар, финдар һәм вепстар)
* Югра — 1,9 % (ханттар һәм мансиҙар)
* Ямал-Ненец автономиялы округы — 1,93 % (ханттар һәм мансиҙар)

# Фин-уғыр халыҡтары
## Археология

* Черкәскүл мәҙәниәте — Уралдың көньяғындағы һәм Көнбайыш Себерҙәге бронза быуаты мәҙәниәте
* Межовка мәҙәниәте — Урал аръяғындағы һәм Көнбайыш Себерҙәге бронза быуаты мәҙәниәте
* Ананьино мәҙәниәте — Урта Волга буйындағы тимер быуаты мәҙәниәте
* Пьяный Бор мәҙәниәте — Волга буйындағы һәм Урал буйындағы тимер быуаты мәҙәниәте
* Бахмут мәҙәниәте — Көньяҡ Уралдағы һәм Кама буйындағы тимер быуаты мәҙәниәте
* Дьяково мәҙәниәте — Үҙәк Рәсәйҙәге тимер быуаты мәҙәниәте
* Городец мәҙәниәте — Көньяҡ Рәсәйҙәге һәм Волга буйындағы тимер быуаты мәҙәниәте
* Ҡараяҡуп мәҙәниәте — Көньяҡ Уралдағы тимер быуаты мәҙәниәте
* Кушнаренко мәҙәниәте — Көньяҡ Уралдағы тимер быуаты мәҙәниәте
* Мазунин мәҙәниәте — Кама буйындағы һәм Ағиҙелдең түбән ағымындағы тимер быуаты мәҙәниәте
* Сарғат мәҙәниәте — Көнбайыш Себерҙәге тимер быуаты мәҙәниәте

# Фин-уғыр халыҡтары
## Тарихы

Тел ғилеме анализы һинд-иран төркөмө менән фин-уғыр тел төркөмө бәйләнеше булғанлығын күрһәтә. В. Н. Чернецов Көнбайыш Себерҙәге һуң осор уғыр халҡының (ханттар һәм мансиҙар) телендә, фольклорында һәм йолаларында иран һыҙаттары булыуын билдәләй.

# Фин-уғыр халыҡтары
## Генетика

Өр-яңы генетик мәғлүмәттәргә ҡарағанда, N гаплотөркөмөн таратҡан ҡәбиләләр Көньяҡ Себерҙән миграциялаған. Был гаплотөркөмдөң юғары проценты, атап әйткәндә, Ляохэ йылғаһы үҙәнендә неолитта йәшәгәндәргә хас, был Владимир Напольскихтың фин-уғыр халыҡтары ата-бабаларының төньяҡ-көнсығыш Азиянан сыҡҡаны тураһындағы күҙаллауҙарына тап килә.