yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Көньяҡ океан

Көньяҡ океа́н (Ҡалып:Lang-old-ru) — Антарктиданы уратып алған өс океандың (Тымыҡ, Атлантик һәм Һинд) көньяҡ өлөштәрен берләштергән океандың атамаһы, һәм йыш ҡына «бишенсе океан» тип атала, әммә уның утрауҙар һәм ҡитғалар менән билдәләнгән аныҡ ҡына төньяҡ сиге юҡ. Көньяҡ океандың майҙанын океанология прицибы буйынса һалҡын антарктик ағымдың өс океандың йылы һыуҙары менән осрашҡан һыҙаты булараҡ билдәләргә була. Ләкин бындай сик һәр ваҡыт урынын алмаштыра һәм миҙгелгә ҡарап үҙгәреп тора, шуға ла практикала ҡулланыу өсөн бик уңайһыҙ. 2000 йылда — Халыҡ-ара гидрографик ойошма ағзалары булған дәүләттәр Көньяҡ океанды үҙендә Атлантик, Һинд һәм Тымыҡ океандарҙы берләштереүсе үҙаллы бишенсе океан булараҡ айырып күрһәтергә ҡарар итә. Ул төньяҡтан көньяҡ киңлектең 6-сы параллеле менән сикләнә, шулай уҡ Антарктика тураһындағы килешеүгә таяна. Шулай итеп, Көньяҡ океандың майҙаны 20,327 млн км² тип ҡабул ителә (Антарктида ярҙары һәм көньяҡ киңлектең 60-сы параллеле араһында).
Океандың иң тәрән урыны Көньяҡ-Сандвичев улағында һәм 8264 м тәшкил итә. Уртаса тәрәнлеге — 3270 м. Яр буйы һыҙатының оҙонлоғо — 17 968 км.
1978 йылда урыҫ телендә баҫылып сыҡҡан бөтә практик диңгеҙ әсбаптарында (диңгеҙ навигацияһы карталары, лоциялар, уттар һәм билдәләр һәм башҡалар) «Көньяҡ океан» тигән төшөнсә бөтөнләй булмай, диңгеҙҙә йөҙөүселәр тарафынан был термин бөтөнләй ҡулланылмай.
XX быуат аҙағынан Роскартография нәшер иткән карталарҙа һәм атластарҙа Көньяҡ диңгеҙе тигән термин бар. Атап әйткәндә, ул фундаменталь Донъя атласының 3-сө баҫмаһында ла һәм XXI быуатта баҫылған башҡа атластарҙа ла күрһәтелгән.

# Көньяҡ океан
## Антарктида тирәләй урынлашҡан диңгеҙҙәр

Антарктида тирәһендә 13 диңгеҙ бар тип билдәләнә: Уэдделл, Скоша, Беллинсгаузен, Росс, Амундсен, Дейвис, Лазарев, Рисер-Ларсен, Космонавтар, Берҙәмлек, Моусон, Дюрвил, Сомов; Норвегияла шулай уҡ Король Хокон VII исемендәге диңгеҙ бар тип йөрөтөлә. Көньяҡ океандың мөһим утрауҙары: Көньяҡ Шетланд, Көньяҡ Оркней. Антарктика шельфы 500 метрға тиклем һыу төбөндә урынлашҡан.
Скош диңгеҙенән башҡалары бөтәһе лә сик буйында урынлашҡан. Күпселек илдәрҙә ҡабул ителгән традиция буйынса улар яр буйҙарын түбәндәгесә секторҙарға бүләләләр:
# Изерлон

{{Ук}
Изерлон (нем. Iserlohn) — Германияның Төньяҡ Рейн-Вестфалия федераль ерендәге ҡала.
Изерлон ҡалаһы Арнсберг административ округына буйһонған. Меркиш райондары составына инә. Ҡалала 94966 кеше йәшәй (2010 йылдың 31 декабренә ҡарата). 125,5 км² майҙанды биләй. Майҙаны һәм халҡы иҫәбе буйынса райондың иң эре ҡалаһы булып тора. Рәсми коды — 9 62 05 024.

# Изерлон
## Географияһы

Изерлон ҡалаһы Зауэрланд төбәгендә, Рур йылғаһы янында урынлашҡан. Ҡала 5 районға бүленгән.

# Изерлон
## Климат

Изерлон уртаса-континенталь климат зонаһында урынлашҡан Июль-йылдың иң йылы айы, иң һалҡын айы — ғинуар.
Изерлон климаты :
| Күрһәткес | Ғин. | Фев. | Март | Апр. | Май | Июнь | Июль | Авг. | Сен. | Окт. | Нояб. | Дек. | Йыл |
| Уртаса максимум, °C | 3,2 | 4,6 | 7,8 | 12,2 | 16,9 | 19,8 | 21,6 | 21,4 | 17,2 | 12,8 | 6,9 | 3,4 | 12,4 |
| Уртаса минимум, °C | −0,5 | −0,3 | 1,5 | 3,9 | 8,1 | 10,5 | 12,7 | 12,5 | 9,6 | 6,7 | 3,1 | 0 | 5,7 |
| Яуым-төшөм нормаһы, мм | 82,3 | 59,8 | 79,3 | 75,8 | 77,3 | 105,4 | 94,8 | 80,1 | 74,4 | 67,9 | 82,8 | 93,0 | 972,9 |
| Сығанаҡ: WetterOnline ||||||||||||||

# Изерлон
## Халыҡ

Халыҡ һанын арттырыуға булышлыҡ Изерлон индустриализация: әгәр ул саҡ 5000-дән ашыу кеше йәшәй. 1820 йылда була, 1900 йыл инде халыҡ һанының артыуы к 27 000. Һуң, нисек ҡалды Летмате Изерлон составына инә, 1975 йыл, был тиклем тиерлек күп возрасать 97 000.
* Йыл
* Халыҡ
* 1700
* яҡынса 900 1
* 1743
* яҡынса 300 4
* 1765
* 001 яҡынса 4
* 1798
* 449 яҡынса 4
* 1995
* 580 98
* 2000
* 474 99
* 2005
* 728 97
* 2010
* 232 95

# Изерлон
## Туғанлашҡан ҡалалары

* Алмело, Нидерланды
* Биль, Швейцария
* Халль-ин-Тироль, Австрия
* Рексем, Бөйөк Британия
* Ошель, Франция
* Лаванти, Франция
* Ньиредьхаза, Венгрия
* Новочеркасск, Рәсәй
* Глаухау, Германия
* Хожув, Польша

# Изерлон
## Билдәле шәхестәре

* Кевин Орендорц (нем. Kevin Orendorz), немец хоккейсыһы.
* Торе Шёлерманн (нем. Thore Schölermann), немец актеры һәм телетапшырыуҙар алып барыусыһы.
# Ҡаранай Моратов

Ҡаранай Моратов — Өфө өйәҙе Нуғай даруғаһы Бөрйән улусы башҡорттарының йөҙ башы, 1773-1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы етәкселәренең береһе, Пугачев армияһының атаманы һәм баш полковнигы. 1755-1756 йылғы башҡорт ихтилалында ҡатнашҡан. Ҡаранай (хәҙерге Башҡортостан республикаһының Стәрлебаш районы) ауылына нигеҙ һалыусы.

# Ҡаранай Моратов
## Ихтилалсы эшмәкәрлеге

Ҡаранай Моратов Пугачев хәрәкәте башланыу менән ялған батша «Петр Федорович»ҡа килеп ҡушыла. Е. И. Пугачев тарафынан ихтилалсылар армияһының полковнигы итеп билдәләнгәндән һуң ихтилал күтәреү өсөн Башҡортостандың үҙәк улустарына ебәрелә. Ул башҡа баш күтәреүсе командирҙар Ҡасҡын Һамаров һәм Ҡанбулат Юлдашев менән бергә 1773 йылдың 18 ноябрендә, ныҡышмалы яуҙан һуң, Стәрлетамаҡ ҡалаһын баҫып ала. Шулай уҡ улар тарафынан Табын ҡәлғәһе, тиҫтәләгән ауылдар һәм заводтар ҡулдарына алына. 24 ноябрҙә 4 мең кешенән торған отряд башында Өфөнө ҡамауға алған. Ҡаранай Өфө янында оҙаҡҡа туҡталмай: Пугачевтың заданиеһын үтәп, ул, армияһына Мәскәүгә табан юл асыу ниәте менән ул Ҡазан яғына юллана. Благовещен, ә һуңынан Бөрөнө ҡулдарына алып, Ҡаранай Кама буйына сыға, йылға аша сығып, бөтә Удмурт крайында ихтилал башлап ебәрә. Декабрь урталарында 12 мең кешенән торған армия менән Минзәләне ҡамаған. Ҡаранай батырҙың отрядтары, утлы лава ише, бөтә Ҡазан крайын ялмап ала. Улар Яр Саллы, Мамадыш, Зәйҙе баҫып алалар һәм Ҡазандан 30 саҡрым алыҫлыҡта урынлашалар.
Ҡазан өйәҙенең властары ошо рәүешле иғландар яһағандар:
1774 йылдың февраль айында хөкүмәт ғәскәрҙәренең һөжүм башлауы Ҡаранай батырҙы Башҡортостан төпкөлөнә сигенергә мәжбүр итә. Пугачев үҙе Ырымбур янында еңелеү кисерә. Екатерина инде еңеү тантанаһын байрам итә башлағанда, 1774 йылдың яҙында ихтилалдың яңы көс менән башланып китеүе мәғлүм була. Был осорҙа Ҡаранай Моратов Башҡортостандың көньяҡ өлөшөндә баш күтәргән башҡорттарҙың башлығы була. Төньяҡта иһә баш күтәреүселәр менән Салауат Юлаев етәкселек итә.
1774 йылдың май айында Өфө властары үҙҙәрен шаҡ ҡатырған ошондай мәғлүмәт алалар:
1774 йылдың йәйе буйына Ҡаранай батшабикә ғәскәрҙәре менән алыша, Өфө һәм Ырымбур араһындағы биләмәләрҙән күҙ яҙҙырмай. Июль айында ул Пугачевтың Төп армияһының Ҡазанға ойошторолған походында ҡатнаша, һөҙөмтәлә был өйәҙ үҙәге тулыһынса тиерлек ҡыйратыла. 1774 йылдың 15 октябрендә Ҡаранай батыр әсирлеккә эләгә һәм Ҡазан йәшерен комиссияһына оҙатыла. Комиссиянан уны, Пугачевты язалағанды «күреп торһон» өсөн, Мәскәүгә килтерәләр. Риүәйәттәр бәйән итеүенсә, ул халыҡ вәкилен үҙ күҙәре менән күрергә теләгән Екатерина II-нең аудиенцияһына ирешә. Батшабикәгә ҡурайҙа уйнап күрһәтеп, атаҡлы ихтилалсы тыуған яғына йүнәлә. Әбей-батша пугачевлыҡты оноторға һәм уны телгә алмаҫҡа бойора. Шулай булғанмылыр, һәр хәлдә, 1788 йылда Ҡаранай Моратов Бөрйән улусы старшинаһы вазифаһын үтәүҙе дауам итә.

# Ҡаранай Моратов
## Хәтер

* Стерлебаш ауылындағы Геройҙар Аллеяһында уға бюст ҡуйылған
* Стәрлетамаҡта уның исеме менән урам аталған.
* «Ҡаранай» йыры Илнар Исмәғилов башҡарыуында
# Шипуниха (Бердь ҡушылдығы)

Шипуниха — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бердь йылғаһының һул ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 79 км.

# Шипуниха (Бердь ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200512115200005098
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200509
* Бассейн коды — 13.01.02.005
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Теплык районы

Теплык районы (укр. Теплицький район) — Винница өлкәһендәге район. Район үҙәге — Теплык ҡала тибындағы ҡасабаһы.
2018 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 27 818 кеше йәшәй.
# Азлас

Азлас — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы/ Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Боровая йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Азлас
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100006833
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100683
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Крәҫтиән ер банкы (Өфө)

1911
Крәҫтиән ер банкы (рус. Крестьянский поземельный банк) — боронғо рус һәм роман стилдәренең ҡайһы бер элементтары ҡушылған модерн стилендә XX быуат башында Өфөлә төҙөлгән йорт. Бина дәүләт кредит учреждениеһы өсөн төҙөлгән. Тарих, архитектура һәм ҡала төҙөлөшө ҡомартҡыһы.

# Крәҫтиән ер банкы (Өфө)
## Тарихы

Крәҫтиән ер банкы филиалы Өфөлә 1883 йылдың 9 майында асыла. Филиал администрацияһы министр тәғәйенләгән идарасынан һәм өс вәкилдән торған. Вәкилдәрҙең береһен Өфө губернаһы губернаторы ҡуйған, башҡаларын — губерна земство йыйылышы. Крәҫтиән ер банкыһы бурыстарына крәҫтиәндәргә бүлеп биргән ерҙе һатып алыу өсөн кредит биреү, шулай уҡ шундай бүлемдәрҙе һатып алыу һәм уларҙы крәҫтиәндәргә һатып биреү бурысы ингән.
1883—1906 йылдарҙа банк ағас йортта урынлашҡан, был йорт мөфтөй Сәлимгәрәй Тәвкилевтың ҡатыны Тәвкилева Фатима Сөләймән ҡыҙының милкендә була.
1910—1911 йылдарҙа төҙөлөш комиссияһы яңы банк төҙөү мәсьәләһен ҡарай, һөҙөмтәлә 35 000 һумға төҙөлөш аҫтына урын һатып алына — Йәнтүриндар утарындағы йүкә сауҡалығы. Бүлеп биргән ерҙең дөйөм майҙаны 1161 кв сажин, бинаның майҙаны — 338 кв сажин, күләме — 1862, 6 куб сажин тәшкил итә.
Проект Банктың үҙәк бүлексәһе тарафынан төҡдим ителә, эштәр архитектор А. В. Друкер етәкселеге аҫтында алып барыла, Друкер шулай уҡ Санкт-Петербургта һәм Һамарҙа банк биналарын төҙөгән. Банкты төҙөгән ваҡытта заманса төҙөлөш материалдары ҡулланыла: бетон, металл, быяла һәм керамика. Төҙөлөшкә конкурс 92 мең 800 һумдан башлана. Подрядсылар конкурсында еңгән сауҙәгәр Ларионов докладында яңы бинаның эске биҙәү эштәре 1912 йылдың аҙағына тамамланасағы билдәләнә. Беренсе донъя һуғышы башланыу алдынан Крәҫтиән ер банкыһы бүлексәһе яңы бинаға күсте.
1917 йылда банк, Рәсәй империяһының башҡа крәҫтиән ер банкылары кеүек, ябыла. Уның бинаһында 1920 йылда Башҡорт үҙәк башҡарма комитеты, Башҡорт ССР-ның халыҡ комиссарҙары Советы, КПСС-тың Өлкә комитеты, ВЛКСМ-дың Өлкә комитеты урынлашҡан.
1942—1944 йылдарҙа бина архитектор Топуз проекты буйынса киңәйтелә. Уның яңы өлөшө иҫкеһен ҡабатлай, әммә төҙөү сифаты түбәнерәк була. Төҙөлөш әсирлеккә төшкән немец һалдаттары көстәре менән алып барыла, төҙөлөштә силикат кирбес ҡулланыла. Һөҙөмтәлә XX быуат аҙағында бинаның фундаменты ултыра һәм фасады сатнай.
2001—2003 йылдарҙа бина реконструкциялана, әммә декор һәм интерьерҙың ҡайһы бер ҡиммәтле элементтары юғала.
Әлеге ваҡытта элекке банк бинаһында Башҡортостан Республикаһының Милли музейы урынлашҡан.
# Отома

Отома — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Койда йылғаһының уң ярына тамағынан 95 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.

# Отома
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000312103000041210
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004121
* Бассейн коды — 03.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ғәлиев Ғәлийән Шәйхетдин улы

Ғәлиев Ғәлийән Шәйхетдин улы (24 апрель 1905 йыл — 16 декабрь 1964 йыл) — СССР-ҙың партия, хәрби һәм дәүләт эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, генерал-майор (1945). 1938—1941 йылдарҙа ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты секретары. 1947—1949 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы Рәйесе урынбаҫары, 1950—1955 йылдарҙа СССР Мәҙәниәт министрлығы Кинофикация һәм кинофильмдарҙы прокатлау буйынса баш идаралығының Башҡортостан бүлексәһе идарасыһы. Башҡорт АССР-ының 1-се һәм 2-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, ВКП (б)-ның ХVIII съезы (1939) делегаты. Ҡыҙыл Байраҡ (1944), 1-се һәм 2-се дәрәжә Богдан Хмельницкий (1945), 1-се дәрәжә Ватан һуғышы (1943) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1943) ордендары кавалеры.

# Ғәлиев Ғәлийән Шәйхетдин улы
## Биографияһы

Ғәлийән Шәйхетдин улы Ғәлиев 1905 йылдың 24 апрелендә Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе Ҡыҙғанбаш улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Мишкә районы) Оло Шаҙы ауылында тыуған. Милләте башҡорт. Ҡаҙаҡ, ҡырғыҙ, немец, төркмән, үзбәк телдәрен белгән.
1927—1928 йылдарҙа Бөрө ҡалаһында Ҡыҙыл Армияның полк мәктәбендә уҡый.
1929—1932 йылдарҙа Ҡазанда Коммунистик юғары уҡыу йортонда белем ала.
1937 йылдың июненән октябренә ҡәҙәр ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты хеҙмәткәре була. 1937 йылда Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты ағзаһы, шулай уҡ Башҡортостан АССР-ының 1-се һәм 2-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана.
1937 йылдың октябре — 1938 йыл — Башҡортостан АССР-ының Һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссары вазифаһын биләй.
1938—1941 йылдарҙа ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының 3-сө сәркәтибе була: идеология буйынса (1938—1940) һәм нефть сәнәғәте буйынса (1940—1941). 1939 йылда ВКП(б)-ның ХVIII съезына делегат итеп һайлана.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, 1941 йылдың 8 июлендә Ҡыҙыл Армияға хәрби-сәйәси эшкә ебәрелә. Полковник званиеһында авиация училищеһының сәйәси бүлек начальнигы була. 1942 йылдың июленән фронт тылы идаралығының хәрби комиссары булып хеҙмәт итә. Һуғышта яралана. Артабан 68-се армияның, Воронеж фронтының 3-сө танк армияһының (1943 йылдың 1 февраленән 26 апреленә тиклем) һәм 3-сө Украина фронтының 57-се армияның Хәрби советтары ағзаһы була. 1945 йылдың 19 апрелендә «генерал-майор» званиеһы ала.
1946—1947 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты сәркәтибе урынбаҫары, өлкә комитеттың урман сәнәғәте бүлеге мөдире була.
1947—1949 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы Рәйесе урынбаҫары вазифаһын биләй.
1949—1950 йылдарҙа «Октябрьский натиск» нәшриәте директоры була.
1950—1955 йылдарҙа СССР Мәҙәниәт министрлығының Кинофикация һәм кинофильмдарҙы прокатлау буйынса баш идаралығы Башҡортостан бүлексәһенең идарасыһы булып эшләй.
1964 йылдың 16 декабрендә Өфө ҡалаһында вафат була.

# Ғәлиев Ғәлийән Шәйхетдин улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (20.01.1943)
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1943)
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1944)
* 1-се һәм 2-се дәрәжә Богдан Хмельницкий ордены (1945)
* Болгарияның 3-сө дәрәжә «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» ордены
* миҙалдар.
# Ява

Я́ва (индон. һәм яв. Jawa) — Индонезия составындағы утрау (Индонезияның баш ҡалаһы Джакарта ошо утрауҙа урынлашҡан). Майҙаны — 132 мең км². Донъялағы халыҡ иң тығыҙ йәшәгән утрау булып тора.

# Ява
## География

Көнбайыштан көнсығышҡа 1000 км һуҙылған. Ява утрауының 30%-ын джунгли биләй.
Утрауҙа 120 вулкан бар, шуларҙың 30-ы һүнмәгән (мәҫәлән, Мерапи вулканы).

# Ява
## Тарихы

Яваның бай тарихы бар. Мәҫәлән, Явала Матарам, Маджапахит, Демак дәүләттәре барлыҡҡа килгән.
* Боробудур храмы
* Бромо (һулда, 2329 м) һәм Семеру (уңда, 3676 м).

# Ява
## Административ бүленеш

| № | Провинция | Административ үҙәк | Майҙан, км² | Халҡы, мең кеше (2010) |
| 1 | Бантен | Серанг | 9019 | 10 632 |
| 2 | Көнбайыш Ява | Бандунг | 36 925 | 43 054 |
| 3 | Үҙәк Ява | Семаранг | 32 800 | 32 383 |
| 4 | Көнсығыш Ява | Сурабая | 46 690 | 37 477 |
| 5 | Джакарта округы | Джакарта | 740 | 9 608 |
| 6 | Джокьякарта округы | Джокьякарта | 3133 | 3 458 |

# Ява
## Халҡы

Донъяла кеше иң күп йәшәгән утрау (140 млн кеше, (2010); халыҡ тығыҙлығы — 1061 кеше/км²). Иң таралған телдәр — ява һәм индонез.

# Ява
## Иҡтисады

Бында кофеның иң билдәле сорттарының береһе Копи Лювак етештерелә.

# Ява
## Иҫтәлекле урындары

Утрауҙа Индонезияның иң иҫтәлекле урыны — Боробудур ғибәҙәтханаһы урынлашҡан. Буддизм диненең изге ғибәҙәтханаһы Будда космологияһының моделе булып тора. Ғибәҙәтхана ЮНЕСКО-ның архитектура-тарихи ҡомартҡылар исемлегенә инә һәм бөтә донъя мираҫы һанала.
# Хамелеон (йондоҙлоҡ)

Хамелеон (йондоҙлоҡ) (лат. Chamaeleon) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — γ Cha, яҡтылығы 4,1 була. Майҙаны буйынса урыны — 79.
# Бикбау

Бикбау — күп мәғәнәле һүҙ. Бикбай (бик (көслө, ныҡ) + бай) исеменең боронғо формаһы.

# Бикбау
## Мәҡәләләр

* Бикбау бей — башҡорттарҙың үҫәргән ҡәбиләһе башлығы.
* Бикбау (Ейәнсура районы) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл.
* Бикбау (Татарстан) — Татарстандың Минзәлә районындағы ауыл.
* Бикбау (Хәйбулла районы) — Башҡортостандың Хәйбулла районындағы бөткән ауыл.
* Бикбау (Ырымбур өлкәһе) — хәҙерге Ырымбур өлкәһе биләмәһендә урынлашҡан бөткән ауыл.
# Настасья Микулишна (рус фольклоры)

Настасья Микулишна (Настасьюшка Никулична) — ҡыҙ-батыр, былина батыры Микула Селяновичтың кесе ҡыҙы;«Добрыня һәм йылан», «Добрыняның никахы», «Алеша Поповичтың уңышһыҙ никахы» былиналарында Добрыня Никитичтың ҡатыны.

# Настасья Микулишна (рус фольклоры)
## Ҡыҙ-батыр образы

Настасья Микулишна — рус эпосында ике героиняның исеме. Шуларҙың береһе — поленица (баһадир).
Былина Добрыняның Настасьяға өйләнеүе тураһында былина ике төп вариантта билдәле. Ҡайһы берҙә ниндәйҙер көс Добрыняны Настасья Микулишна менән алыштан һаҡлай, уны ул тәүҙә батыр ир-егет тип ҡабул итә.
Икенсе вариантта, Йыланды еңгәндән һуң, Добрыня, ҙур батырҙы күреп, уның менән алыша, әммә хурлыҡлы рәүештә еңелә. Настасья «Добрыняны, бөҙрә сәстәренән матҡып алып, эйәренән һөйрәп төшөрә». Иғтибар итмәйенсә, ул Добрыняны кеҫәһенә тығып ҡуя, ә һуңынан кеҫәгә кемде һалдым икән, тип аптырай. Әгәр батыр оҡшаһа, мин уға кейәүгә сығасаҡмын, әгәр оҡшамаһа, башын ҡырҡасаҡмын, тип ҡарар итә. Добрыняны кеҫәһенән алғас, уны оҡшата һәм уға кейәүгә сыға.
Настасья — тағы бер былинаның — «Алёша Поповичтың уңышһыҙ никахы» героиняһы. Был әҫәрҙә кенәз Владимир Добрыняны ҡатмарлы күрһәтмәләр менән «урҙаға» оҙата. Настасья Добрыняны ун ике йыл көтә, әммә һуңынан Добрыниҙың һәләк булыуы тураһында ялған хәбәр килгәс, кенәз Владимир Настасьяны Алеша Поповичҡа кейәүгә сығырға мәжбүр итә. Быны Добрыня белеп ҡала һәм кәмитсе булып кейенеп, туйға килә. Шулай ҙа Настасья Микулишна ирен таный.

# Настасья Микулишна (рус фольклоры)
## Йәнһүрәттәрҙә

Өс батыр тураһында «Мельница» студияһы йәнһүрәттәрендә уның исеме — Настасья Филипповна.. Аленушка һәм Любаванан айырмалы рәүештә, Добрыня Никитичтың ҡатынының исеме эпик героиняға оҡшаш. Настасьяны Елена Шульман һәм Юлия Зоркина уҡып ишеттерә.
# Асҡар ауыл Советы (Әбйәлил районы)

Асҡа́р ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Әбйәлил районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Марейяга

Марейяга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сеньяга йылғаһының һул ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 7 км.

# Марейяга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000056305
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005630
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Островная (Юза ҡушылдығы)

Островная — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юза йылғаһының уң ярына тамағынан 91,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Островная (Юза ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300312110000014665
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001466
* Бассейн коды — 08.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Якуб Колас һәйкәле

Якуб Колас һәйкәле — Белоруссияның халыҡ шағиры Якуб Колас хөрмәтенә һәйкәл (Минск).

# Якуб Колас һәйкәле
## Тарихы

1972 йылда (шағирҙың тыуыуының 90-йыллығы хөрмәтенә) Якуб Колас майҙанының үҙәк өлөшөндә Якуб Колас һәм уның әҫәрҙәре геройҙарының скульптураһы ҡуйыла.

# Якуб Колас һәйкәле
## Тасуирлама

Минск ҡалаһының үҙәк өлөшөнән алыҫ түгел, ҡасандыр Комаровская исемен йөрөткән майҙан урынлашҡан. Ҡасандыр был урында ике юл саты була, уларҙың береһе Полоцк йүнәлешендә алып бара, ә икенсеһе — Мәскәү яғына. Йылдар үткәс майҙандың исеме үҙгәртелә һәм ул бөйөк әҙип Якуб Колас исемен йөрөтә башлай. 16 йыл үткәс был майҙанда яҙыусының үҙенә һәйкәл ҡуйыла.
Якуб Колас һәйкәле уның тыуыуының 90 йыллығына ҡуйыла. Монументтың композицияһы өс скульптура төркөмөнән тора. Үҙәктә бөтә халыҡ яратҡан белорус шағиры Якуб Колас ултыра. Ул башын ҡулына терәп, уйланып ултыра итеп һүрәтләнгән, ә яурынына пальто һалынған. Ҡайһы берәүҙәр уны артыҡ ҙур тип иҫәпләйҙәр, сөнки фигураның бейеклеге һигеҙ метр. Төп һәйкәлдең ике яғында уның әҙәби геройҙары кәүҙәләндерелгәндәр: Талаш олатай һәм Сымон Музыка. Монумент төҙ аҡ ҡайындар һәм зәңгәр шыршылар ултыртылған ҙур булмаған скверҙа урынлашҡан, шул арҡала йылдың теләһә ҡайһы ваҡытында ла ул күркәм булып күренә. Сите буйлап арыш башағы һымаҡ стилләштерелгән ҙур булмаған фонтандар урынлашҡан. Бында йәштәр йыйыла һәм ял итә, ҡала ҡунаҡтары фотоға төшә. Композиция өҫтөндә СССР скульпторы Заир Исаакович Азгур эшләй.

# Якуб Колас һәйкәле
## Ансамбль авторҙары

* Скульптор — З. Азгур
* Архитекторҙар:
** Ю. <a href="./https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%B2,_%D0%AE%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87" rel="mw:WikiLink" data-linkid="61" class="cx-link" title="Градов, Юрий Михайлович">Градов</a>
** Г. Заборский
** Л. Левин.