yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Чернуха (Урдома ҡушылдығы)

Чернуха — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Урдома йылғаһының уң ярына тамағынан 7,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Чернуха (Урдома ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300212110000010507
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001050
* Бассейн коды — 08.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Шыршылытау

Шыршылытау — Башҡортостан Республикаһы Әбйәлил районы Ҡырҡтытау һыртындағы тау.

# Шыршылытау
## Һүрәтләмә

Ҡырҡтытау һыртының иң юғары түбәләренең береһе. Шыршылытау Башҡортостан Республикаһы биләмәләренә инә. Шыршылытауҙың бейеклеге —диңгеҙ кимәленән 1108,7 метр. Ҡырҡтының Ҡараташ тауынан ҡала икенсе урынды биләй. Тау түбәһе яҡынса 300 миллион йыл элек вулкан тоҡомдары сығыу сәбәпле барлыҡҡа килгән ҡая тоҡомдарынан һәм ҙур булмаған тау ҡалдыҡтарынан тора. Тау түбәһе вулкан тоҡомдары ер өҫтөнә сығыу сәбәпле яҡынса 300 миллион йыл элек барлыҡҡа килгән һәм йыуылып асылған ҡая тоҡомдарынан һәм ҙур булмаған ҡая ҡалдыҡтарынан тора.
Тауҙың көнбайыш итәгенән Оло һәм Кесе Ҡыҙыл йылғаһылары баш ала.
Битләүҙәре ҡуйы урманлы, уларҙа башлыса шыршы һәм япраҡлы үҫемлектәр (ҡайындар) өҫтөнлөк итә. Тау был урындар өсөн бик һирәк осрай торған ылыҫлы тайга участкаһында урынлашҡан.
Тауҙың иң юғары нөктәһендә бетон бағана ҡуйылған. Эргәһендә һыулы таш соҡор. Иң яҡындағы ҡала – Магнитогорск. Башҡортостандың был иҫтәлекле урындарына машинала барып етергә мөмкин, ләкин йәй осоронда һәм ҡоро көндә генә. Көҙөн һәм яҙғыһын ҡойма ямғырҙар ваҡытында юлдар йыуыла һәм уның буйлап тик вездеходта ғына барырға мөмкин була. Шыршылыҡтау түбәһенә тиклем грунт юлы үтә. Машинаны тауға күтәрелә торған юл янында ҡалдырырға мөмкин. Тау түбәһенә тиклем ауыр ташлы битләү буйлап 2 км самаһы йәйәү барырға тура килә.

# Шыршылытау
## Этимологияһы

Шыршылытау тип атағандар, сөнки был тауҙың башында шыршы ағастары үҫә. Ә шыршы Ҡырҡтытау һыртында бик һирәк осрай, сөнки шыршы ағасы дымлы тупраҡтарҙа үҫә, ә был һыртта яуым-төшөм һирәгерәк булғанға, тупраҡта ҡоро.
Шыршылытауҙың халыҡ телендә тағын бер атамаһы бар. Урындағы халыҡ араһында Салават тауы йәки Салауат таштары (Салаватские камни) тип йөрөтөлә. Фараздарҙың береһе буйынса тау атамаһы Салауат Юлаевтың 1773-1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы мәлендә был ерҙәрҙә булып үтеүенә бәйле. Фараздарҙың икенсеһе тау атамаһын эргәлә урынлашҡан "Салауат" совхозы исеме менән бәйлелер тип аңлата.

# Шыршылытау
## Географик урыны

* Салауат совхозына тиклем — 3 км.
* "Металлург-Магнитогорск" тау саңғыһы трассаһына тиклем — 4 км.
# Тараҡташ (Ҡырым)

Тараҡташ (ҡырымтат. Taraq Taş), 1944 йылдан бирле урыҫса рәсми исеме Дачное (укр. Дачне, Таракташ, рус. Дачное, Таракташ) – Ҡырымдың Судаҡ ҡала округына ҡараған бер ауыл. Һуңғы иҫәп алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда 2 454 кеше йәшәп ята.
# Арғужа (йыр)

«Арғужа» — рус. Аргужа — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.

# Арғужа (йыр)
## Тарихы

Йырҙың легендаһын һәм һүҙҙәрен тәүге тапҡыр ХХ быуаттың 20‑се йылдарында С.Сәлимов яҙып алған һәм «Башҡорт аймағы» йыйынтығында (1929, № 7) баҫтырған.
30‑сы йылдарҙа тәүге тапҡыр фонографҡа яҙҙырыла, «РСФСР халыҡтары фольклоры» («Фольклор народов РСФСР»; 1979) йыйынтығында донъя күрә. Йыр лирик‑эпик йөкмәткеле.

# Арғужа (йыр)
## Тарихы
### Легендаһы

Йырҙың барлыҡҡа килеүе Силәбе өйәҙе Ялтыр ауылы кешеһе Шәрәфетдин Вәйсилевтең яҙмышы менән бәйле. Ул ХIХ быуат уртаһында тау заводтары төҙөү өсөн башҡорт ерҙәрен тартып алыуға ҡаршы сыға, шуның өсөн һөргөнгә оҙатыла. Ул тыуған яғын — Арғужа күле буйҙарын — һағынып шиғри хаттар яҙған. Көйҙөң авторы — Шәрәфетдиндең ауылдашы, халыҡ йырсыһы Баһуман тип фаразланыла.
Оҙон көйҙәргә хас булғанса, «Арғужа» көйөнөң формаһы ике төҙөлөштән тора. Көй, асыла барып, икенсе төҙөлөш башында кульминацияһына етә.
Билдәле башҡарыусылары: халыҡ йырсылары Ж. В.Вәлиев, Ғ.Нәбиуллин, Ғ.Хәмзин. Йырҙы А. М.Ҡобағошов тауыш һәм фортепьяно өсөн эшкәрткән.

# Арғужа (йыр)
## Йырҙың тексы

«Арғужа» йыры хәҙерге заманда һыуһаҡлағысҡа әйләнгән ошо атамалы күл тураһында.
| Башҡортса | Урыҫса | Инглизсә |
| Арғужа ла буйы, ай, һары тал, Юнып ҡына алған уҡ кеүек. Уйлаған да уйҙар, ай, юҡ кеүек, Эскенәйем яна ут кеүек. Арғужа ла буйлап йөрөгәнемдә, Ятып ҡалды ҡайыш дилбегәм. Дилбегәм дә өсөн ҡайғырмайым - Ятып ҡалды тыуған илгенәм. Арғужа ла буйлап йөрөгәнемдә Исемемде яҙҙым ташына. Ағай ҙа эне һүҙен тыңламайса, Еттем, буғай, ғәзиз башыма. | Вдоль Аргужи, ай, жёлтый тальник, Выструганным стрелам подобен. Обдумываемых мыслей, ай, нет вроде бы, Душа моя горит огню подобно. Вдоль Аргужи когда ходил я, Лежать остались мои ременные вожжи. Из-за вожжей моих я не горюю - Лежать осталась родная моя страна. Вдоль Аргужи когда ходил я, Имя мое написал я на камне. Старших и младших (родственников) слов не послушав, Погубил я, кажется, свою дорогую голову | Along Arguzhi, ah, yellow willow, Planed arrows similar. Ponders the thought, ah, do not like, My soul burns like fire. Arguzhi along when I went, Lie left my belt reins. Due to the reins of my I do not grieve - Lie left my dear country. Arguzhi along when I went, I wrote my name in stone. Senior and junior (relatives) words are not listened to, I ruined it seems his dear head |
# Иска (Мугая ҡушылдығы)

Иска (Кека) — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мугай йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Иска (Мугая ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тагил йылғаһыТүбәнге Тагил ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501512111200005682
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200568
* Бассейн коды — 14.01.05.015
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Вербовка (Чир ҡушылдығы)

Вербовка (Вербовый) — Рәсәйҙең Ростов өлкәһендәге Чир йылғаһының үҙ исемендәге йырыны буйлап аҡҡан уң ҡушылдығы. Вербовка йылғаһы Чир йылғаһы тамағынан 222 км өҫтәрәк ҡоя. Йылға оҙонлоғо 36 км, һыу йыйыу бассейнының майҙаны — 401 км2.

# Вербовка (Чир ҡушылдығы)
## Тасуирлама

Йылға Боков районының Платов утарынан көньяҡтараҡ , уны урап үтеп, башлана. Артабан Боков районының Малаховский һәм Вербовка утарҙары аша түбәнгә аға. Земцов утары алдынан бәләкәй генә күл хасил итә һәм артабан Боковская станицаһының көньяғында Чир йылғаһына ҡоя. Үҙ исемендәге йырын барлыҡҡа килтерә.
Йылға таҙартыу әленән-әле уҙғарыла. 2015 йылда йылға һуңғы тапҡыр таҙартылған.

# Вербовка (Чир ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Дон һыу бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Чир йылғаһы. Йылғаның бассейны — Дон йылғаһы (һыу бассейнының Рәсәйҙәге өлөшө).
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010300812107000009672.

# Вербовка (Чир ҡушылдығы)
## Иҫкәрмә

* ↑ Расчистка реки Чир и устьевого участка реки Вербовая в станице Боковская, Боковский район
* ↑ Расчистка р. 2017 йыл 4 апрель архивланған.
* ↑ Государственный водный реестр РФ: Река Вербовая (Вербовка, балка Вербовая) (билдәһеҙ).
# Тулумка

Тулумка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Косьва йылғаһының һул ярына тамағынан 201 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Тулумка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Косьва йылғаһы башынан Широков ГЭС-ына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100312111100008607
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100860
* Бассейн коды — 10.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Овраг Рудаев

Овраг Рудаев — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе, Ростов өлкәһе, Белгород өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Богучарка йылғаһының уң ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Овраг Рудаев
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Павловск ҡалаһынан Хопёр йылғаһы ҡушылғанға тиклем, Подгорная йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010101212107000004690
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000469
* Бассейн коды — 05.01.01.012
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ершовая (йылға)

Ершовая — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға оз. Тух-Эмтор ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Ершовая (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010800112115200031796
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203179
* Бассейн коды — 13.01.08.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Васёв Григорий Тимофеевич

Васёв Григорий Тимофеевич (24 декабрь 1922 йыл — 31 декабрь 2004 йыл) — хәрби хеҙмәткәр, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Совет Армияһы капитаны, СССР дәүләт именлеге полковнигы. Советтар Союзы Геройы (1945).

# Васёв Григорий Тимофеевич
## Биографияһы

Григорий Тимофеевич Васёв 1922 йылдың 24 декабрендә Яңы-Самара ҡасабаһында (хәҙер — Башҡортостандың Әбйәлил районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Урта мәктәпте тамамлай, Силәбе өлкәһенең Магнитогорск ҡалаһында йәшәй һәм эшләй. 1940 йылда Васёв Магнитогорск ҡала хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға хеҙмәткә алына. 1943 йылда Васёв осоусыларҙың Чкалов хәрби авиация мәктәбен (лётчиктарҙың Ҡыҙыл Байраҡлы Ырымбур юғары хәрби авиация училищеһы) тамамлай. Шул уҡ йылда Васёв Советтар Союзының Коммунистар партияһына инә. 1943 йылдың июленән — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. 1945 йылдың мартына гвардия өлкән лейтенанты Григорий Васёв 3-сө Украина фронты 17-се һауа армияһы 10-сы гвардия штурмлау авиация дивизияһы 165-се гвардия штурмлау авиация полкы звеноһы менән етәкселек итә.
Үҙенең хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашҡан осоронда, 1943 йылдың июленән 1945 йылдың мартына тиклем, Васёв «Ил-2» штурмовигында бомба ташлау һәм дошмандың техникаһы һәм тере көстәре тупланмаһын разведкалау һәм штурмлау өсөн 143 хәрби осош яһай.
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 18 авгусындағы Указы менән, «командованиеның хәрби заданиеләрен өлгөлө үтәгәне һәм немец илбаҫарҙары менән һуғышта күрһәткән героизм һәм батырлығы өсөн», гвардия өлкән лейтенанты Григорий Васёвҡа Ленин ордены һәм 8830 номерлы «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырыла һәм «Советтар Союзы Геройы» юғары исеме бирелә.
1946 йылда капитан хәрби дәрәжәһендә Васёв запасҡа ебәрелә. 1947—1949 йылдарҙа ул Магнитогорск ҡалаһында комсомол эшендә була, аҙаҡ СССР дәүләт именлеге органдарында эшләй, отставкаға полковник званиеһендә сыға. Краснодар крайының Ейск ҡалаһында йәшәй, 2004 йылдың 31 декабрендә вафат була.

# Васёв Григорий Тимофеевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Советтар Союзы Геройы
* Ленин ордены
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы
* Өс Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* Өс I дәрәжә Ватан һуғышы ордены
* миҙалдар.
# Франц де Воллан һәйкәле (Новочеркасск)

Франц де Воллан һәйкәле — Ростов өлкәһенең Новочеркасск ҡалаһында Г.А.Потемкин һәм А.В. Суворов армияларында беренсе инженер, Вознесенк, Новочеркасск, Одесса, Тирасполь, Овидиополь ҡалаларының беренсе архитекторы Франц Павлович де Воллан һәйкәле. 2003 йылда ҡуйылған. Һәйкәлдең авторы скульптор Сергей Исаков.

# Франц де Воллан һәйкәле (Новочеркасск)
## Тарихы

Франц Павлович де Воллан һәйкәле Новочеркасскт ҡалаһында 2003 йылдың 6 июнендә асыла.
1805 йылға тиклем Дон казкатары Старочеркасская станицаһында урынлашҡан. Ваҡыт үтеү менән баш ҡаланы күсереү зарурлығы тыуа, был төрлө иҡтисади һәм социаль-сәйәси сәбәптәр менән бәйле була. Төп сәбәбе булып Черкасстың даими яҙғы Дон ташҡыны һыуы аҫтында ҡалыуы тора. . Ҡаланың планын төҙөүгә тәжрибәле архитектор Франц де Воллан йәлеп ителә. Үҙ заманында Деволан Голландия Гвианаһында хеҙмәт итә, топографик тикшереүҙәр үткәрә , карталар төҙөй. 1784 йылда Голландияға ҡайтып, Голландияның көньяҡ-көнсығыш өлөшөнөң атласын төҙөй.
Император Александр I күрһәтмәләренә ярашлы 1804 йылдың декабрендә Новочеркасск ҡалаһы төҙөлөшөнөң проекты булдырыла. Ҡала европа ҡалаларының төҙөлөш традицияларына ярашлы ҙур майҙандар, киң урамдар һәм йәшел бульварҙар менән проектлана. Де Воллан буласаҡ Новочеркассты «бәләкәй Париж» тип атай. Александр I яңы планды раҫлап, уны ғәскәри атаман Матвей Иванович Платовҡа ебәрә һәм ҡаланы ҡәтғи ошо планда ғына төҙөргә тигән күрһәтмәләр бирә. Һәм Новочеркасск Де Воллан проекты буйынса төҙөлә.
Һәйкәл Франц Павлович де Волландың бейек постаментҡа ҡуйылған бюсынан ғибәрәт. Постаментта яҙыу: «Новочеркасск ҡалаһын төҙөүсе Франц де Волланға. 1752—1818». Франц де Воллан эполеттар һәм ордендар менән мундирҙа һүрәтләнгән
# Тигр

Тигр (төр. Dicle, Диджле; ғәр. دجلة‎, Диджла; курд. Dîcle) — Көньяҡ-Көнбайыш Азиялағы йылға. Төркиә, Сүриә һәм Ираҡ илдәренең территориялары буйлап аға.

# Тигр
## Этимология

Боронғо грек телендәге йылғаның атамаһы Τίγρης, Τίγρις боронғо фарсы теленән tigrā алынған, ә һуңғыһына был гидроним элам (ti-ig-ra), шумер (idigna) телдәренән килгән.
Нөсхә шумер атамаһы Idigna йәғни Idigina, моғайын, «тиҙ йылға» тип аңлатылған *id (i)gina һүҙенән килгәндер. Шумер һүҙе аккад теленә Idiqlat формаһында кергән, һәм артабан семит телдәренә (сүриә Deqlaṯ, ғәрәп Dijla‎) күскән.
Боронғо фарсы телендә лә Arvand Rud һүҙе «тиҙ йылға» тип аңлатылған.
| Тел | Атама |
| Аккад теле | Idiqlat |
| Арамей теле | דיגלת , Diglath |
| Әрмән теле | Տիգրիս, Tigris |
| Боронғо грек теле | ἡ Τίγρης, -ητος, hē Tígrēs, -ētos; ἡ, ὁ Τίγρις, -ιδος, hē, ho Tígris, -idos |
| Боронғо фарсы теле | 𐎫𐎡𐎥𐎼𐎠, Tigrā |
| Йәһүд теле | חידקל, Ḥîddeqel |
| Фарсы теле | دجله Dijle |
| Сүриә теле | ܕܩܠܬ Deqlaṯ |
| Хуррит теле | Aranzah |
| Шумер теле | Idigna/Idigina |

# Тигр
## География

Оҙонлоғо — яҡынса 1900 км, бассейн майҙаны — 375 мең км². Бассейн территорияһының яртыһы тиерлек (≈175 мең км²) Иранда урынлашҡан. Инеше Көнсығыш Таврҙа, Төркиәнең көнсығышында Хазар күлендә урынлашҡан. Үрге ағымында йылға Джезире платоһы аша үтә һәм артабан Месопотамия уйһыулығы буйлап аға. Түбәнге ағымында Евфрат йылғаһы менән ҡушылып, Фарсы ҡултығына ҡойған Шатт-эл-Ғәрәп йылғаһын барлыҡҡа килтерә.
Иң ҙур ҡушылдыҡтары — Оло һәм Кесе Заб, Дияла, Керхе, Эль-Узайм.
Тигр буйында Ираҡтың баш ҡалаһы Бағдад урынлашҡан.
Йылғала Мосул, Самарра, Кралкизи, Диджле, Илису, Джизре ГЭС-тары төҙөлгән.
# Мөгөҙморондар

Мөгөҙморондар (рус. Носорог, лат. Rhinocerotidae) — йомро тояҡлылар ғаиләһенә ҡараған танау өҫтөндә мөгөҙө булған ҡуш тояҡһыҙ эре һөтимәр хайуан. Хәҙерге заманда биш төрө Африкала һәм Азияла киң таралған.

# Мөгөҙморондар
## Тасуирлама

Хәҙерге заман мөгөҙморондарының төп айырмаһы — моронондағы мөгөҙө. Төрөнә ҡарап улар бер йәки ике булыуы мөмкин, ҡаҙылма мөгөҙморондарҙың ҡайһы бер төрҙәрендә бөтөнләй булмаған. Алғы мөгөҙө морон һөйәгенән, артҡыһы (әгәр булһа) маңлай һөйәгенән үҫеп сыҡҡан була. Ҡаты булыуға ҡарамаҫтан, мөгөҙ һөйәк туҡымаһынан түгел, ә кератиндан — сәстә лә була торған аҡһымдан тора. Ҡайһы бер браконьерҙар мөгөҙморон мөгөҙөнә ихтыяж юғары булыу сәбәпле күпләп һунар итә, сөнки мөгөҙҙөң шифаһы бар, ир-аттың потенцияһын арттыра тигән яңылыш фекер йәшәп килә. Иң ҙур мөгөҙҙөң оҙонлоғо 158 сантиметр булғанлығы билдәле.
Мөгөҙморон ауыр кәүҙәле, аяҡтары ҡыҫҡа һәм йыуан. Һәр аяҡта өс бармаҡ, улар киң тояҡ менән тамамлана. Тиреһе ҡалын, һоро йәки көрән төҫтә. Азия төрҙәренең аяҡтары һәм муйындары броняға оҡшаған йыйырсыҡлы тире менән ҡапланған. Мөгөҙморон насар күрә, әммә был етешһеҙлектәренә күрә еҫте яҡшы тойоуы һәм яҡшы ишетеүе менән алдыра.

# Мөгөҙморондар
## Йәшәү рәүеше

Мөгөҙморон айырым йәшәй, ләкин саванналарҙа ҙур булмаған төркөмдәргә берләшеүҙәре мөмкин. Әгәр инә заты уҙаҡлашырға әҙер булһа, аталары араһында етди алыш башланырға мөмкин. Еңеүсеһе үҙ биләмәләрен экскременттары менән тамғалап сығырға тырыша. Эш уҙаҡлашыуға етһә, ике партнер бер-береһен эҙәрлекләй һәм хатта һуғыша. 18-15 айҙан һуң тыуған балалары инәләре менән ике йыл ярым йәшәй. Әгәр был ваҡыт эсендә тағы ла береһе донъяға килһә, инә өлкәнен ҡыуып ебәрә.
Мөгөҙморон көндөҙ йоҡлай, төндә һәм эңерҙә әүҙем була башлай. Был йәнлек бик һаҡ һәм кешенән ҡаса. Әммә әгәр үҙҙәре өсөн ҡурҡыныс янауын тойһа, һөжүм итә. Күреү һәләте насар булһа ла, улар ҙур мөгөҙҙәре менән ауыр йәрәхәт һалыуҙары мөмкин. Саба башлаһа, мөгөҙморон 45 км/сәғ тиҙлеккә ирешергә мөмкин.
Йыш ҡына мөгөҙморон тирәһендә ҡоштар уралана, уларҙың тиреһенән паразиттарҙы сүпләй. Һирәк осраҡтарҙа балалары йыртҡыс ҡорбаны була ала, әммә өлкәндәренең кешенән башҡа дошманы юҡ.

# Мөгөҙморондар
## Класлаштырыу

Хәҙер йәшәгән биш төр дүрт ырыуға ҡарай. Бик һирәк осрай торған суматра мөгөҙмороно уларҙың иң боронғо ("Dicerorhinus") ырыуының берҙән-бер вәкиле булып тора. Мөгөҙморондарҙың Rhinocerotidae ғаиләһе 2 ғаилә аҫтына, шул иҫәптән, 7 трибаға һәм 61 ырыуға бүленә, шуларҙың 57 ырыуы юҡҡа сыҡҡан.

# Мөгөҙморондар
## Шулай уҡ ҡара

* Арсинотерий
# 1791 йыл

II мең йыллыҡ :
XVI быуат — XVII быуат — XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат :
Хронологик таблица :
1791 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1791 MDCCXCI |
| Юлиан стилендә | 1790—1791 (12 ғинуардан) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2543—2544 (2 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7299—7300 (12 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5551—5552 ה'תקנ"א — ה'תקנ"ב |
| Мосолман календары | 1205—1206 |
| Боронғо әрмән календары | 1240 ԹՎ ՌՄԽ |
| Ҡытай календары | 4487—4488 庚戌—辛亥 белая собака — белая свинья |
| Эфиопа календары | 1783—1784 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 1847—1848 |
| - Шака самват | 1713—1714 |
| - Кали-юга | 4892—4893 |
| Иран календары | 1169—1170 |
1791 йыл — шәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
# Песочня (Мәскәү ҡушылдығы)

Песочня — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе, Смоленск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мәскәү йылғаһының һул ярына тамағынан 419 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Песочня (Мәскәү ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мәскәү башынан Можайск һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ока ҡушылдыҡтары бассейны, Мокша тамағына тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010101012110000023035
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002303
* Бассейн коды — 09.01.01.010
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Николай башняһы (Смоленск)

Никольай (Елена) башняһы — Смоленск ҡәлғә диуарының беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған башняларының береһе.

# Николай башняһы (Смоленск)
## Урынлашҡан ере һәм тышҡы күренеше

Николай башняһы Тухачевский һәм Маршал Жуков урамдары киҫешкән ерҙә урынлашҡан. Смоленск ҡәлғә диуарының беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып ҡалған фрагменттарының иң ҙурының составында, был фрагменттың Зимбулка башняһынан һуң иң ситтәгеһе. Артабанғы — Евстафьев башняһы — 1930 йылда һүтелә.
Николай башняһы өсмөйөшлө башнянан ғибәрәт, уның менән йәнәшәлә үтеп йөрөй торған арка урынлашҡан. Элек реставрацияланған, ҡыйығы бар. Башня ишеге — Маршал Жуков урамы яғынан. Үтеп йөрөй торған арка шулай уҡ элек реставрацияланған һәм ҡыйығы ябылған. Хәҙерге ваҡытта Николай башняһында Смоленск дәүләт музей-ҡурсаулыҡ ҡарамағындағы «Смоленский Лён» музейы урынлашҡан.

# Николай башняһы (Смоленск)
## Тарихы

Николай башняһы икенсе планда торған Смоленскиға инеү башняһы булып тора (байрамсаһы — Фроловка һәм Молоховская башнялары — һаҡланмағандар). Башта ҡапҡа Ельня ҡапҡаһы тип атала, сөнки унан Ельняға илтеүсе юл сыға. Башта ҡапҡа үтә сыҡмалы булмай, ә «бөгөллө» (һулға боролмалы) була, был штурм ваҡытында ҡәлғә стеналары һаҡсылары өсөн ҙур хәүефһеҙлек тәьмин итә, ә ҡапҡа төшөрөлмәле тимер рәшәткәләр менән ябыла. XVIII быуат башында Пётр I бойороғо буйынса ҡапҡа тупраҡ өйөмө һәм соҡор менән һаҡлана.
Николай ҡапҡаһы һәм Николай башняһының хәҙерге исеме ҡаршыһында торған, 1812 йылғы Ватан һуғышында янған Изге Николай сиркәүенән алынған. 1812 йылдың авгусында Смоленск алышы ваҡытында ҡапҡаның ҡыйығы яна. Башняның исемен Николай тип үҙгәрткәндән һуң, ҡапҡа башындағы нишаға изге Николай Чудотворец һыны урынлаштырыла (хәҙерге ваҡытта һаҡланмаған).
XIX быуат аҙағында ҡапҡа аша үтеп йөрөмәле юл ябыла. 1898—1900 йылдарҙа башнянан уңдараҡ стенала 10 метр киңлегендә арка уйыла, 1901 йылда уның аша 2000-се йылдар башына тиклем эшләгән трамвай маршруты һалына. 1917 йылдағы Октябрь революцияһына тиклем башняла ҡала архивы була.
Бөйөк Ватан һуғышы һәм Смоленскты немецтәр оккупациялаған йылдарҙа Николай башняһының ҡыйығы юҡҡа сыға. Һуғыштан һуң унда телефон подстанцияһы урынлаштырыла.
# Лыхма (йылға)

Лыхма — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/648/62 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 285 км.

# Лыхма (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300021828
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302182
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Урташ

Урташ — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пут йылғаһының һул ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Урташ
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201112111100021176
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102117
* Бассейн коды — 10.01.02.011
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1