yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Мазар (кәшәнә)

Мазар (ғәр. مزار‎ — «зыярат ҡылыу урыны») — мосолман әүлиәһе ҡәбере.

# Мазар (кәшәнә)
## Тарихы

Ислам тарихының тәүге быуаттарында ниндәй ҙә булһа объекттарға табыныу күренеше мәжүсилек тип һаналған. X быуат уртаһына тиклем хатта Мөхәммәт пәйғәмбәр ҡәбере ғибәҙәт ҡылыу урыны булмаған. IX быуат аҙағында Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең сәхәбәләренең һәм хөрмәт ҡаҙанған ислам дине белгестәренең (ғөләмә) ҡәберҙәре өҫтөндә маҡамдар төҙөү теркәлгән.
«Әүлиәләр» һәм уларҙың ҡәберҙәре культы X быуат аҙағынан тиҙ үҫешә башлай. Был йәһәттән айырыуса суфыйҙар ҙур роль уйнай, уларҙа рухи остаздарҙы — мөршидтәрҙе, шәйехтәрҙе ололау һәм уларҙың ҡәберҙәренә зыярат ҡылыу йолаһы барлыҡҡа килә. Суфыйҙар фекеренсә, шәйех-аралашсылар аша Аллаһҡа тапшырылған доғалар Уға туранан-тура ялбарған доғаларҙан көслөрәк..
Ғибәҙәт ҡылыу объекты булып шулай уҡ Библия һәм Ҡөрьән пәйғәмбәрҙәре менән бәйле урындар ҙа тора. Башта "әүлиә " ҡәберҙәре, башҡа дини иҫтәлекле урындар кеүек үк, мәшһәд тип аталған. Мазарҙар тирәләй ҡайһы берҙә мәсеттәр һәм монастырҙар барлыҡҡа килә. Йыш ҡына улар тотош ҡалаларҙың үҙәгенә әйләнә (Афғанстанда — Мазари-Шәриф , Ираҡта — Нәжеф һ. б.).
# Мыгыпай-Еган (Еккан-Еган ҡушылдығы)

Мыгыпай-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Еккан-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Мыгыпай-Еган (Еккан-Еган ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200040630
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204063
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Яңы Николаевский (Стәрлетамаҡ районы)

Яңы Николаевский (рус. Новониколаевский) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 58 кеше. Почта индексы — 453167, ОКАТО коды — 80249848006.

# Яңы Николаевский (Стәрлетамаҡ районы)
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Стәрлетамаҡ): 16 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Наумовка): 6 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Стәрлетамаҡ): 16 км
# Ғуриҙар

Ғуриҙар йәки Шансабаниҙар (перс. سلسله غوریان‎; таж. Ғуриён ё Шансабониён) — тажик сығышлы сөнни династия, Ғури солтанлығында 1148 йылдан 1215 йылға тиклем хакимлыҡ иткәндәр.

# Ғуриҙар
## Династия тарихы
### Сығышы

XIX быуатта ҡайһы бер европа ғалимдары, мәҫәлән Маунтстюарт Эльфинстон, Ғуриҙар династияһы хәҙерге заман пуштундары менән менән бәйле тигән идеяны хуплай, әммә был, ҡағиҙә булараҡ, хәҙерге фән тарафынан кире ҡағыла һәм, Ислам энциклопедияһында Моргенстьерне әйткәненсә, «төрлө сәбәптәр арҡаһында бик үк дөрөҫ түгел». Ҡайһы бер ғалимдар раҫлауынса, династия тажик сығышлы.
Ғур провинцияһы башлыса XI быуатҡа тиклем буддист булған. Һуңынан төбәк исламлаштырылған Һәм Ғуриҙарға башланғыс биргән.

# Ғуриҙар
## Династия тарихы
### Тел

Гуриҙарҙың туған теле, күрәһең, батша һарайындағынан — фарсы теленән айырылып торғандыр. Ғәзнәүиҙәр дәүеренең билдәле тарихсыһы Әбү-л-Фаҙыл Байхаки үҙенең "Тарих-И Байхаҡи"китабының 117-се битендә былай тип яҙа:
   Солтан Мәсғүд Гурстанға барғанда Ғурҙан үҙенең ғалим юлдашы менән бергә ошо төбәк кешеләренән уның менән һөйләшергә 2 кешене тәржемәселәр сифатында алды.
Әммә, Сәмәниҙәр һәм Ғәзнәүиҙәр һымаҡ, ғуриҙар фарсы әҙәбиәтен, шиғриәтен һәм мәҙәниәтен ҡурсалаған һәм уларҙы батша һарайҙарында үҙҙәренеке кеүек итеп үҫтергән. Хәҙерге авторҙар уларҙы «фарсы ғуриҙары» тип йөрөтә. Андре Винк ғуриҙар телен "айырым фарсы диалекты"тип һүрәтләй.

# Ғуриҙар
## Династияның ҡолауы

Хәрәзмшаһ Текеш вафат булғандан һуң тәхеткә уның кесе улы Ғәлә әт-Дин Мөхәмәтйән II ултыра. Уның идара итеүе ғуриҙарға ҡаршы һуғыш менән башлана, Мерв ҡалаһын, һуғышһыҙ тиерлек Абиверд, Серахс һәм Нисаны баҫып алалар, Нишапурҙы алалар һәм Гератҡа ебәрелгән хорезмшахтың ағаһын әсирлеккә алалар.
Ғәлә әт-Дин Мөхәмәтйән ҡараҡытайҙар ярҙамында ғуриҙарҙы Харәзмдән ҡыҫырыҡлап сығарып, татыулыҡ урынлаштыра ала, әммә был ике династияның күп йыллыҡ дошманлығын юҡҡа сығармай. 1206 йылда Мөғиз әд-Динде һәм Ғуриҙар солтанатын бүлгеләгәндән һуң ғына хорезмшаһтар Хөрәсәнгә баҫып инә ала

# Ғуриҙар
## Мәҙәни йоғонто

Ғуриҙар фарсы мәҙәниәтен һәм әҙәбиәтен бөйөк ҡурсалаусы була һәм Һиндостан субконтинентында фарсы дәүләте өсөн нигеҙ һала. Әммә Ғуриҙар дәүерендә ижад ителгән әҙәбиәттең күп өлөшө юғалған. Улар ҙа шулай уҡ фарсы архитектураһын Һиндостанға күсерә. Әмир Хосроу Дәһләүи һүҙҙәренә ярашлы, һиндтәр фарсы телен ғуриҙар һәм төркиҙәр йоғонтоһонда өйрәнәләр.
Ғуриҙар дәүләтенән барлыҡҡа килгән Дели солтанлығы, фарсы телен рәсми һарай теле итеп билдәләй, ул XIX быуатта Бөйөк Моголдар дәүеренең аҙағына тиклем һаҡланып ҡалған.
# Глиптика

Гли́птика (бор. грек. γλύφω — киҫәм, уйып алам) — төҫлө аҫылташтарҙы һәм ярым аҫылташтарҙы биҙәкләү сәнғәте; таш өҫтөнән семәрләү сәнғәте. Боронғо сәнғәтәрҙең береһе.
Уйып киҫелгән аҫылташтар элек-электән биҙәгестәр, бетеүҙәр ролен уйнаған, мөһөр йә иһә тамға сифатында ҡулланылған. Рәсемде махсус киҫкес менән уйғандар, таш өҫлөгөн игәү менән эшкәрткәндәр, һуңынан шымартып ялтыратҡандар. Эшмәкәрлектә аҡыҡ, фирүзә, йәшмә, гәрәбә, яҡут, халцедон, мәрйән ҡабырсыгы һ.б. ташлы ҡаштарҙа эйәһенең исеме, геометрик биҙәк, үҫемлек һәм йәнлек рәсеме рәүешендәге глиптика ҡулланылған. XVIII быуат — XX быуат башында яһалма таштарҙа (күберәк яндырылған балсыҡ төҫөндә) глиптика башҡарыу таралыш ала. Силикаттар ҡатнашмаһын һ.б. ҡушылмаларҙы эретү юлы менән алынган мастика, һыуынып, ҡаты халәткә кергәндән һуң тоноҡ төҫ ала һәм структураһының йомшаҡлығы менән айырылып тора, был иһә рәсемде асыҡ һәм теүәл башҡарыу мөмкинлеген бирә. Ҡайһы бер осраҡтарҙа мастикаға биҙәк һәм яҙыуҙар махсус ҡалып ярҙамында төшөрөлгән.
# Сөрәкә турғай

?Сөрәкә турғай :
Лесная завирушка :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Суб-тип: | Умыртҡалылар |
| Класс: | Ҡоштар |
| Суб-класс: | Яңы аңҡаулылар |
| Отряд: | Турғай һымаҡтар |
| Подотряд: | Һайраусы турғайҙар |
| Ғаилә: | Сөрәкәләр |
| Төр: | Лесная завирушка |
Латинса исеме :
Prunella modularis (Linnaeus, 1758) :
Синонимы :
Motacilla modularis :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 562489 NCBI 181117 |
Сөрәкә турғай (лат. Prunella modularis, рус. Лесная завирушка) — түрғайҙан бәләкәйерәк ҡош.

# Сөрәкә турғай
## Ҡылыҡһырлама

Турғайҙан бәләкәйерәк. Ерҙә йәки ҡыуаҡтарҙа йөрөүсе бик һаҡ ҡош. һайрағанда ағас остарына күтәрелә, һырты буй-буй ҡара таптар менән сыбарланған ҡара-көрән.Түше һоро, ҡорһағы һорғолт көрән, һандуғастан бәләкәйерәк булыуы һәм һыртының сыбарлығы менән айырыла.

# Сөрәкә турғай
## Тауышы

Тауышы бик үк көслө булмаған: «ср-рри». һайрауы, һандуғастыҡы кеүек, төрлө юғарылыҡтағы сутылдауҙан тора.

# Сөрәкә турғай
## Йәшәү рәүеше

Ҡыуаҡлыҡтарҙа, төрлө урмандарҙа йәшәй. Бөжәктәр менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. һирәк осрай. Ағас ботаҡтарында, ҡыуаҡтарҙа оялай. 4—5 бөртөк йәшкелт зәңгәр төҫтәге йомортҡаһы була.
# Ега (Ай ҡушылдығы)

Ега — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Айва йылғаһының һул ярына тамағынан 75 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Ега (Ай ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500312110000036289
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003628
* Бассейн коды — 08.01.05.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Яңы башҡорт алфавиты комитеты

Яңы башҡорт алфавиты комитеты — ғәрәп яҙыуынан латин алфавитына күсеү маҡсатында 1924 йылдың 6 июнендә БАССР Наркомпросының ғилми уҙәге эргәһендәге яңы алфавит буйынса ваҡытлы комитет. Шул уҡ йылдың октябрендә Башҡортостандың яңы алфавиты Үҙәк комитеты итеп уҙгәртелә. Комитет ағзалары итеп С.Сөнсәләй, Г.Шонаси, А.Хәбиби, С.Рәмиев һәм Г.Алпаровтар һайлана. Артабан уның эшендә Х.Гәбитов, Ғ.Дәүләтшин, Ғ.Амантай, У.Хөсни һәм башҡалар актив ҡатнаша. Бында башҡорт теленең фонетик төҙөлөшөнә яраҡлаштырылған латин алфавитын төҙөүҙең төп принциптары һәм орфография ҡағиҙәләре эшләнә. Яңы башҡорт алфавиты проектын төҙөү (1927) Яңы башҡорт алфавиты комитеты эшмәкәрлегенең һөҙөмтәһе булып тора.
# Анжи

«Анжи» футбол клубы (рус. Футбольный клуб «Анжи» Махачкала) — Махачкала ҡалаһының Рәсәй Футбол Премьер-Лигаһында сығыш яһаусы футбол клубы. Клуб 1991 йылда барлыҡҡа килгән. Бөгөнгө көндә клубтың баш тренер вазифаһын Юрий Сёмин башҡара.

# Анжи
## Стадион

Стадион: «Анжи-Арена», Каспийск — 30 000.
* 2014
* 2014

# Анжи
## Команданың ҡаҙаныштары

* Рәсәй чемпионатының бронза призын алыусы — 1 (2013).
* Рәсәй кубогының көмөш призын алыусы — 2 (2001, 2013)

# Анжи
## Тренер штабы

| Исем-шәрифе | Вазифа |
| Юрий Сёмин | Баш тренер |
| Юрий Батуренко | Өлкән тренер |
| Арсен Акаев | Тренер |
| Андрей Сёмин | Тренер |
# Льеж (метро станцияһы)

Льеж (франц. Liège) — Париждың 13 метрополитен линияһындағы станцияһы, Париждың VIII һәм IX округы сиктәрендә урынлашҡан. Шул исемде йөрөткән урам (франц. Rue de Liège) исеме менән аталған, сөнки уның янында урынлашҡан. Станцияла автоматик платформа ҡапҡалары ҡуйылған.

# Льеж (метро станцияһы)
## Тарих

* Станция 1911 йылдың 26 февралендә шул ваҡыттағы Төньяҡ-Көньяҡ (Сен-Лазар — Порт-де-Сент-Уэн) компанияһының В линияһының беренсе участкаһы составында Берлин исеме аҫтында асыла. Беренсе донъя һуғышы башланыу менән 1914 йылдың 2 авгусында станция ваҡытлыса ябыла, әммә шул уҡ йылдың 1 декабрендә яңынан файҙаланыла башлай, ә инде Льеж янында геройҙарса үткән һуғыш хөрмәтенә исеме — «Льеж» тип үҙгәртелә. 1931 йылдың 27 мартында станция Париж метроһы составына 13 линияның өлөшө булараҡ инә.
* Икенсе бөтә донъя һуғышы башланыу менән станция ябыла һәм яңынан 1968 йылдың 16 сентябрендә генә эшләй башлай. Станция иртәнге сәғәт 5:30 алып 20:00 сәғәткә тиклем эшләй, һуңғы поезд «Льеж» станцияһына 19:50 сәғәттә килеп туҡтай (Париж ваҡыты буйынса). Станцияла 1982 йылда Льеж гербы төшөрөлгән керамик панно ҡуйыла.
* «Төньяҡ-Көньяҡ» стеналарының биҙәлеше
* Эш режимы яҙылған иҫке вывеска күргәҙмәлә, RATP

# Льеж (метро станцияһы)
## Тарих
### Пассажирҙар ағымы статистикаһы

| Йыл | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 |
| Кеше инә | 1731063 | 1732029 | 1712165 | 1659751 |
| RATP рейтингтағы урын | 260 | 263 | 266 | 274 |

# Льеж (метро станцияһы)
## Конструкциялар һәм биҙәү

Станция берәр көмбәҙле ике бәләкәй залдан тора, уларҙың һәр береһендә бер генә платформа урынлашҡан (төньяғында — Шатийон — Монруж, көньяғында — Ле-Куртия һәм Сен-Дени — Университ маршруттары буйынса. Был аҫтында станция урынлашҡан рю д Амстердамдың тығыҙлығы менән бәйле. 1937 йылда Париж метроһында ошондай уҡ технология менән 3 линияла Анатоль Франс һәм 8 линияла Коммерс станциялары төҙөлә. Станция стеналары мозаика менән биҙәлгән. Һәр бер зал Бельгия ҡалалары темаһын кәүҙәләндергән фрескалар менән биҙәлгән.
* Оформление северного зала
* 77 MF составы моделе (2008)
* Төньяҡ күренеш
* Фрескалар кәүҙәләндергән Юи
* Фрескалар кәүҙәләндергән Гран Куртиус.
* Оформление южного зала
* Спаны кәүҙәләндергән фреска
* Көньяҡ зал стенаһының биҙәлеше
# Красная Курья

Красн. Курья (Быстрая Курья) — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының һул ярына тамағынан 314 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Красная Курья
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400312115200021209
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202120
* Бассейн коды — 13.01.04.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Юхмачка

Юхмачка — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тёплая быуаһының һул ярынан 3,1 км өҫтә 2,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Юхмачка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Сәрмәсән башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000412112100005244
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100524
* Бассейн коды — 11.01.00.004
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Яны-Нанкать-Я

Яны-Нанкать-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Усь-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Яны-Нанкать-Я
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300028084
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302808
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Доммич

Доммич (нем. Dommitzsch) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 2735 кеше йәшәй. Майҙаны — 30,2 км². Диңгеҙ кимәленән 83 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 4880 һәм автомобиль коды TO.
# Әлмәтов Ғәйет Баймый улы

Әлмәтов Ғәйет Баймый улы (рус. Альметов Гает Баймеевич; 5 май 1924 йыл — 1 ғинуар 1973 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 58-се кавалерия полкы пулемётсыһы. Гвардия ҡыҙылармеецы. III дәрәжә Дан ордены кавалеры.

# Әлмәтов Ғәйет Баймый улы
## Биографияһы

Ғәйет Баймый улы Әлмәтов 1924 йылдың 5 майында БАССР-ҙың Бөрө кантоны Сиҙәш ауыл Советы (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Благовещен районы Осиповка ауыл Советы) Ҡарағайкүл ауылында тыуған.
1942 йылдың 18 авгусында БАССР-ҙың Байҡыбаш районы (1937—1956 йй.) хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла.
Гвардия ҡыҙылармеецы Әлмәтов Ғәйет Баймый улы 112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһының 58-се кавалерия полкы пулемётсыһы булып хеҙмәт итә.
1945 йылдың 30-31 ғинуарында күрһәткән ҡаһарманлығы
* Эскадрондың хәрби операциялары һәм марш үтеүе ваҡытында, теләһә ниндәй шарттарҙа ла иптәш Әлмәтовтың пулемёты таҙа һәм һәйбәт торошта була. Шуның өсөн дошмандың 1945 йылдың 30 ғинуарында Янни ауылы янындағы ҡаты контрһөжүме ваҡытында пулемётынан өҙлөкһөҙ атып, иптәш Әлмәтов 17 гитлерсыны юҡ итте.
* Ә 31 ғинурҙа, Вальдфульварк тораҡ пункты янында дошмандың көслө контрһөжүмен кире ҡаҡҡанда, шәхси карабинынан атып 6 гитлерсыны үлтерҙе
III дәрәжә Дан ордены менән билдәләнә.

# Әлмәтов Ғәйет Баймый улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* III дәрәжә Дан ордены (20.02.1945)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (15.07.1945)

# Әлмәтов Ғәйет Баймый улы
## Хәтер

Әлмәтов Ғәйет Баймый улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Благовещен районы Ҡарағайкүл ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
# Оло Речка (Ача ҡушылдығы)

Оло Речка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ача йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Оло Речка (Ача ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300412115200012513
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201251
* Бассейн коды — 13.01.03.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ягыл-Ях

Ягыл-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Васюган йылғаһының һул ярына тамағынан 636 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 368 км.

# Ягыл-Ях
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010800112115200030331
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203033
* Бассейн коды — 13.01.08.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Тереғолов Нәүғәт Ғиниәтулла улы

Тереғолов Нәүғәт Ғиниәтулла улы (4 ғинуар 1930 йыл — 6 март 2019 йыл) — инженер. Техник фәндәр кандидаты (1977). БАССР‑ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1981), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1985).

# Тереғолов Нәүғәт Ғиниәтулла улы
## Биографияһы

Тереғолов Нәүғәт Ғиниәтулла улы совет терапевт-табибы, ғалим-курортолог, юғары мәктәп ойоштороусыһы һәм уҡытыусыһы, педагог, медицина фәндәре докторы (1940), профессор Ғиниәтулла Ниғмәтулла улы Тереғоловтың улы. Ул 1930 йылдың 4 ғинуарында Башҡорт АССР‑ының Бәләбәй кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Благовар районы) Ҡарғалытамаҡ ауылында тыуған.
1953 йылда Өфө авиация институтын тамамлай. Шул йылда Амурҙағы Комсомольск ҡалаһында хеҙмәт юлын башлай. 1961—1962 йылдарҙа Стәрлетамаҡ ҡалыһының «Строймаш» заводында баш технолог урынбаҫары булып эшләй. 1962—1974 йылдарҙа Күмертау авиация производство предприятиеһында башта цех начальнигы, 1963 йылдан башлап бүлек начальнигы, 1965 йылдан инженер‑конструктор, 1966 йылдан баш технолог, 1967 йылдан баш инженер, 1970—1974 йылдарҙа төп конструктор булып эшләй. 1974—1976 йылдарҙа Октябрьский эксперименталь‑тәжрибә заводында баш инженер. 1976 йылдан алып яңынан Күмертау авиация производство предприятиеһында бүлек начальнигы, 1991 йылдан ғилми‑производство бүлексәһе начальнигы булып эшләй. Бер үк ваҡытта 1979—1989 йылдарҙа Өфө авиация университетында уҡыта.
2019 йылдың 6 мартында Күмертау ҡалаһында вафат була.

# Тереғолов Нәүғәт Ғиниәтулла улы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Тереғолов Нәүғәт Ғиниәтулла улының фәнни эшмәкәрлеге энергетика инструменттары ярҙамында материалдарҙы эшкәртеүҙең заманса технологияларын өйрәнеүгә һәм үҙләштереүгә арналған. Нәүғәт Ғиниәтулла улы етәкселегендә лазер нурланышы, электр тогының ҡеүәтле импульстары, плазма ағымдары, электр дуғаһы, электрон һәм ион шәлкемдәре менән материалдарҙы эшкәртеү ҡоролмалары һәм технологиялары индерелә; десант техникаһын, шул иҫәптән Ка‑26 вертолётын сериялы етештереү ойошторола. 150‑нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы..

# Тереғолов Нәүғәт Ғиниәтулла улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

БАССР‑ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1981)
СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1985)

# Тереғолов Нәүғәт Ғиниәтулла улы
## Хеҙмәттәре

* Технологии лазерной обработки конструкционных и инструментальных материалов в авиадвигателестроении. Мәскәү, 2007 (авторҙаш)
* Воздействие отдельных энергетических инструментов на материалы при их резании. Өфө, 2009.
# Көлтә

Көлтә — урып алып, баулап бәйләнгән башаҡ, етен йәки һалам шәлкеме. Славян күҙаллауҙары буйынса, хужалыҡта игендең вегетатив ҡеүәте һәм мал һәм байлыҡты һынландыра.

# Көлтә
## Ураҡта

Крәҫтиән хужалығында урылған үҫемлек өйөмдәрҙә йәки көлтәләп киптерәләр. Көлтәгә башлыса оҙон һабаҡлы ашлыҡ бәйләнә, шулай уҡ башҡа ҡайһы бер үҫемлектәр (орлоғон йыйып алыу өсөн етен, туҡранбаш) көлтәләнә. Был эшкәртеү өсөн уңайлы ла, орлоҡтар ҙа аҙыраҡ юғалтыла. Орлоғо өлгәргән ашлыҡты шунда уҡ көлтәгә бәйләйҙәр. Өлгөрөп етмәгәнен тарау килеш киптерә биреп бәйләйҙәр. Яуынлы ваҡытта урылған үҫемлектәрҙе лә алдан киптереп алалар.
Көлтәләрҙән күбә лә һалалар, стога и скирды.
Борон көлтә урып алынған игенде үлсәү сараһы булараҡ ҡулланылған.

# Көлтә
## Славян көнкүрешендә

13-әр көлтәнән 4 сатраш (крестец) һалғандар, ә ҡайһы бер губернияларҙа сатрашҡа 100 йә 60 көлтә тура килгән. .

# Көлтә
## Геральдикала

Көлтә һүрәте төрлө илдәрҙең боронғо геральдикаһында ҡулланылған .
* Адам районы гербы
* Мамадыш районы гербы
* Мин районы гербы
* Раздельнян районы гербы
* Цильня районы гербы
* Богородский районы гербы (Киров өлкәһе)
Кәрт уйынында «Бесән көлтәһе» тигән пасьянс бар.

# Көлтә
## Шулай уҡ ҡара

* Күбә
* Кәбән
* Эҫкерт
# Паре-Яха

Паре-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нензота-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Паре-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300043259
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304325
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Сева (Нырмыч ҡушылдығы)

Сева — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Нырмыч йылғаһының һул ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.

# Сева (Нырмыч ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100000863
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100086
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Батмас

Батмас — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы/ Түбәнге Новгород өлкәһе, Сыуаш Республикаһы/ Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Алатырь йылғаһының һул ярына тамағынан 165 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Батмас
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500212110000038130
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003813
* Бассейн коды — 08.01.05.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0