# Советтарҙың Бөтә Башҡорт съезы

Советтарҙың Бөтә Башҡорт съезы; шулай уҡ Бөтә Башҡорт Советтар съезы — 1920—1938 йылдарҙа Башҡорт АССР-ындағы дәүләт власының юғары органы.

# Советтарҙың Бөтә Башҡорт съезы
## Тарихы

1920 йылдың апрель айында Башҡорт АССР-ы хөкүмәте — Башҡортостан Хәрби-революцион комитеты (Башревком) I Бөтә Башҡорт Советтар съезы саҡырылышына әҙерлек башлай, уны үткәреү 1920 йылдың 20 майында планлаштырыла. 1920 йылдың 9 апрелендә Башревком янында Советтар съезына тәҡдим итеү өсөн автономиялы республиканың Конституцияһын әҙерләү буйынса комиссия булдырыла. Комиссия составына Ә. Вәлидов, И. Алкин, К. Каспранский, И. Мутин, Р Петров, Ф. Төхвәтуллин, Ласточкин, Гест инәләр. Комиссия «БССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы тураһында», «Бөтә Башҡорт эшсе, крәҫтиән, ҡыҙылармеец һәм казак депутаттары Советтары съезы тураһында», «Башҡорт Совет Социалистик Республикаһы вәкиллектәре тураһында», «БССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы эштәре менән идара итеү тураһында» положениеларын әҙерләү менән шөғөлләнә. Әлеге положениеларға ярашлы властың һайланған органдары — Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты һәм депутаттар Советтары съезы алдында яуаплы булған Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы йөҙөндә парламент республикаһын булдырыу күҙ уңында тотола. Әммә Башҡорт АССР-ының Конституцияһын әҙерләү буйынса комиссия йөкмәтелгән эште аҙағына тиклем башҡарып сыға алмай, сөнки уның рәйесе Вәлидов 28 апрелдә Мәскәүгә саҡыртыла, ә үҙәк властары федераль властар һәм Башҡорт АССР-ы араһындағы мөнәсәбәттәрҙең конституцион-хоҡуҡи нормаларын билдәләү буйынса эште үҙ контроле аҫтына ала. Май айында Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитетында (ВЦИК) Башҡорт АССР-ының эске ҡоролошо тураһындағы положениены әҙерләү буйынса комиссия эшләй. 1920 йылдың 19 майында ВЦИК һәм РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы «Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһының Рәсәй Совет Республикаһына ҡарата мөнәсәбәттәре тураһында» декретына ҡул ҡуя. «Известия ВЦИК» гәзитендә декрет «Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһының дәүләт ҡоролошо тураһында» ҡарары тип бирелә.
Декретты ҡабул итеү Башревком һәм башҡорт халҡы яғынан ризаһыҙлыҡ тыуҙыра, әммә үҙәк властары быға бер ниндәй ҙә иғтибар бирмәй. 1920 йылдың июненә Башревкомдың хәле киҫкенләшә, ғәмәлдә автономиялы республиканың бөтә эштәре менән милләттәр үҙбилдәләнешенә ҡаршы булған РКП(б)-ның Башобкомы етәкселек итә башлай. Һөҙөмтәлә 1-се составтағы Башревком ағзалары отставкаға китә. Башревкомдың яңы составына Ғинуар конфликтында ҡатнашыусы милли автономияға ҡаршы сыҡҡан кешеләр ҙә инә. Ошо шарттарҙа автономиялы республиканың Советтар съезының яңы саҡырылышына әҙерлек башлана. Һөҙөмтәлә, 103 делегат араһынан 27 кеше генә (26 %) башҡорттар булып сыға, шул уҡ ваҡытта республика күләмендә уларҙың өлөшө яҡынса 60 % тәшкил итә (1920 йылда халыҡ иҫәбен алыу буйынса, Бөрйән-Түңгәүер һәм Тамъян-Ҡатай кантоны халҡынан тыш — унда башҡорттар ихтилалдары бара). 1920 йылдың 25-28 июлендә Стәрлетамаҡта I Бөтә Башҡорт Советтар съезы үтә, унда Башревкомды бөтөрөү һәм уның вәкәләттәрен Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитетына (БЦИК) һәм Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советына (СНК) тапшырыу тураһында ҡарар ҡабул ителә.
1921 йылдың июлендә II Бөтә Башҡорт Советтар съезында Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитетына РСФСР-ҙың Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты алдында 1920 йылдың 19 майындағы «Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһының дәүләт ҡоролошо тураһында» декретын ҡайтанан ҡарау эшен ҡуҙғатыу буйынса эш йөкмәтелә. Съезда «Башҡорт АССР-ның дәүләт ҡоролошо тураһында» исемле резолюция проекты ҡабул ителә, ә башҡорт теле рус теле менән бер рәттән дәүләт теле итеп таныла һәм уны мотлаҡ рәүештә Башҡорт АССР-ның бөтә уҡыу һәм хәрби-уҡыу йорттарында уҡытыу һәм өйрәнеү тураһында ҡарар ҡабул ителә.
1925 йылдың 27 мартында V Бөтә Башҡорт Советтар съезында ҡабул ителгән беренсе Башҡорт АССР-ының беренсе Конституцияһы ҡабул ителә. Башҡорт АССР-ының 10-йыллығы уңайынан VII Бөтә Башҡорт Советтар съезы юбилей съезы тип атала.
Барыһы ун Бөтә Башҡорт Советтар съезы уҙғарыла. Һуңғы X Бөтә башҡорт Советтар съезы Өфөлә 1937 йылдың 20-23 июнендә үтә. Был съезда Башҡорт АССР-ының икенсе Конституцияһы ҡабул ителә, уға ярашлы автономиялы республиканың яңы үҙәк органы итеп Башҡорт АССР-ының Юғары Советы билдәләнә. 1938 йылдың 26 июнендә Юғары Советына һайлауҙар үткәрелә.