yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Күлбаев Хәйҙәр Мазһар улы

Күлбаев Хәйҙәр Мазһар улы (26 февраль 1957 йыл) — хәрби хеҙмәткәр, I класлы юстиция советнигы, полковник. Инженер-математик, хәрби хеҙмәт ветераны һәм Рәсәй Федерацияһы хеҙмәт ветераны.

# Күлбаев Хәйҙәр Мазһар улы
## Биографияһы

Күлбаев Хәйҙәр Мазһар улы 1957 йылдың 26 февралендә Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында тыуған. 1974 йылда Мәскәү дәүләт университеты янындағы физика-математика йүнәлешендә 18-се махсус интернат-мәктәпте тамамлай. 1979 йылда СССР Дәүләт именлеге комитетының Ф. Э. Дзержинский исемендәге Ҡыҙыл Байраҡ орденлы Юғары мәктәбен (хәҙер Рәсәй Федераль именлек хеҙмәте академияһы), 2001 йылда Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһын тамамлай.
Хәрби хеҙмәтен тамамлағандан һуң Башҡортостан Республикаһы юстиция министрлығында өлкән суд приставы, бүлек начальнигы, Рәсәй Федерацияһы юстиция министрлығының Башҡортостан Республикаһы буйынса Баш идаралығының бүлек начальнигы-Башҡортостан Республикаһы Баш суд приставы урынбаҫары, Башҡортостан Республикаһы юстиция министрлығы ҡарамағындағы Дәүләт регистрация палатаһында бүлек мөдире булып эшләй.
Намыҫлы һәм тырыш хеҙмәте өсөн Хәйҙәр Мазһар улы II һәм III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә өлгөлө хеҙмәт өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән. Бөгөнгө көндә ул хәрби хеҙмәт ветераны һәм Рәсәй Федерацияһы хеҙмәт ветераны.

# Күлбаев Хәйҙәр Мазһар улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* II дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә өлгөлө хеҙмәт өсөн» миҙалы (СССР оборона министрының 1990 йылдың 5 ғинуарындағы 2-сө номерлы Бойороғо).
* III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә өлгөлө хеҙмәт өсөн» миҙалы (СССР оборона министрының 1985 йылдың 7 ғинуарындағы 3-сө номерлы Бойороғо).
# Батырҡай Иткинин

Батырҡай Иткинин — Башҡортостанда 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёвтың полковнигы.

# Батырҡай Иткинин
## Биографияһы

Батырҡай Иткинин сығышы менән Уҫы даруғаһы Ғәйнә улусы (хәҙерге Пермь крайының Барҙы районы) Тонтортөҙ (Тонтортамаҡ) ауылы башҡорттарынан.
1773 йылдың 14 декабрендә, Уҫы даруғаһының башҡорт старшиналары, йөҙбаштары һәм рядовой общинниктар делегацияһы составында, Емельян Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышында ихтилал үҙәктәренең береһе булған Чесноковкаға килә. 1773 йылдың көҙ-ҡышында Әбдей Абдуллов, Әҙел Әшмәнев һәм Сәйфулла Сәйҙәшев менән берлектә Башҡортостандың төньяҡ-көнбайышында хәрәкәт иткән баш күтәреүселәр етәкселәренең береһе була.
1773 йылдың декабренең икенсе яртыһынан Батырҡай Иткинин, Әҙел Әшмәнев, Әбдей Абдуллов һәм Сәйфулла Сәйҙәшевтең отрядтары Уҫы ҡалаһы янын, Степанов төрмәләрен, Иҫке Посад, Тихвинский, Сарапул һәм Каракулино һарай ауылдарын, Бым, Йоҡ (Кнауф), Аннинский, Рождественский, Башап, Шәрмәйет һәм башҡа заводтарҙы баҫып алалар. 1773 йылдың декабрь аҙағында ихтилалсыларҙың отрядтары Уҫы ҡалаһы янында туплана. Батырҡай Иткинин 1773 йылдың 25 декабрендә Уҫылағы пехота һалдаттары­на үҙҙәренә командир һайларға һәм Пугачев яғына сығырға тәҡдим итә. Уҫы земство йорто ихтилалсыларҙың власть органы итеп таныла. Батырҡай яҙып биргән күрһәтмәлә был власть ор­ганының бурысы түбәндәгеләргә ҡайтып ҡалған:
* Ҡазанға барыу юлын ҡулға төшөрөргә һәм «Петр III» — Пугачевтан яҙма рөхсәт булмай тороп, Ҡазандан килеүсе һәм Ҡазанға барыусы бер әҙәмде лә, уның кем булыуына ҡара­маҫтан, был юлдан үткәрмәҫкә;
* Указ буйынса, алынған килемде «батша милке» итеп һаҡларға;
* Тирә-яҡ халыҡты «батша Петр III» буйһоноуында то­торға;
* Ошо бөтә мәсьәләләр буйынса, айырата «батша мән­фәғәтен» боҙоу осраҡтарында, өс көн эсендә сапҡынсы менән рапорт ебәреп, ғәскәргә хәбәр итергә;
* Бөтә буйһонмаусыларҙы, бигерәк тә Ҡазан юлында то­толған шикле кешеләрҙе, сапҡынсы менән шунда уҡ баш кү­тәреүселәр ғәскәре ҡарамағына ебәрергә;
* Император ғали йәнәптәренең асыуын ҡуҙғатмаҫ өсөн, бер кемде лә юҡҡа рәнйетмәҫкә һәм йәберләмәҫкә.
Батырҡайҙың әмере буйынса Йоҡ заводында ла ихтилалсыларҙың земство йорто һәм хәрби ҡорамалдар эшләп сығарыу өсөн тимерлек ойошторола.
Артабан, Салауат Юлаевтың әмере буйынса, Батырҡай Ишкинин етәкселе­гендәге отряд Көңгөргә табан юл тота. Завод ҡасабалары, ҡәлғәләр һәм ауылдар халҡы бер-бер артлы уның отрядына ҡушыла. Башта был ғәскәрҙә 1300 кеше иҫәпләнгән, улар 5 туп, 100 мылтыҡ, күбеһе һөңгө, йәйә, ҡы­лыс менән ҡоралланған. 1774 йылдың 4 ғинуарына ҡарай Батырҡай Иткининдың ғәскәре 2000 кешегә еткән.
1774 йылдың 4 ғинуары­нан 20 ғинуарға тиклем Салауат Юлаев, Әҙел Әшмәнев һәм башҡалар менән бергә Көңгөр ҡалаһына һөжүмдә һәм уны ҡамауҙа ҡатнаша.
1774 йылдың көҙөндә Себер даруғаһында эш итә. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
# Борловка

Борловка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы/ Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға ер аҫтына кереп юғала ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Борловка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200016466
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201646
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Тәтеш районы

Тәтеш районы (татар. Тәтеш районы) — Татарстан районы.
Майҙан — 1632,15 км². Халыҡ — 25 мең кеше. Шул иҫәптән: урыҫтар — 34 %, татарҙар — 32,9 %, сыуаштар — 22,1 %, мордва — 10 %.

# Тәтеш районы
## Ҡоролош

* Тәтеш ҡалаһы
* Алабердинское ауыл биләмәһе
* Алекино-Полянское ауыл биләмәһе
* Байрашевское ауыл биләмәһе
* Бакрчинское ауыл биләмәһе
* Беденьгинское ауыл биләмәһе
* Бессоновское ауыл биләмәһе
* Богдашкинское ауыл биләмәһе
* Большеатрясское ауыл биләмәһе
* Большетарханское ауыл биләмәһе
* Большетурминское ауыл биләмәһе
* Большешемякинское ауыл биләмәһе
* Вожжинское ауыл биләмәһе
* Жуковское ауыл биләмәһе
* Ивановское ауыл биләмәһе
* Кильдюшевское ауыл биләмәһе
* Киртелинское ауыл биләмәһе
* Кляшевское ауыл биләмәһе
* Кошки-Новотимбаевское ауыл биләмәһе
* Лаптевское ауыл биләмәһе
* Льяшевское ауыл биләмәһе
* Малоатрясское ауыл биләмәһе
* Малобисяринское ауыл биләмәһе
* Малошемякинское ауыл биләмәһе
* Монастырское ауыл биләмәһе
** Долгая Поляна
* Нармонское ауыл биләмәһе
* Починок-Ново-Льяшевское ауыл биләмәһе
* Сюндюковское ауыл биләмәһе
* Тоншерминское ауыл биләмәһе
* Урюмское ауыл биләмәһе
* Фёдоровское ауыл биләмәһе
* Чинчуринское ауыл биләмәһе
* Чувашско-Черепановское ауыл биләмәһе
# Харгин Жанетт

Жанетт Харгин (швед. Janette Hargin; 1977 йылдың 4 октябре, Стокгольм, Швеция) - швед тау саңғысыһы һәм фристайлиһы. 2002 һәм 2006 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындарында ҡатнашыусы.

# Харгин Жанетт
## Спорт карьераһы

Саңғысы булараҡ Жанетт Харгин алты тапҡыр Швеция чемпионы була (1999-сы йылда тиҙлеккә төшөү, 1999 һәм 2002-се йылдарҙа супер гигант, 1999 һәм 2002-се йылдарҙа комбинацияла, 2001-сө йылда гигант слаломда) .
Таулы саңғы шуу буйынса Донъя кубогы этаптары кысаларында спортсы ярыштарҙы иң яҡшы 10-та тамамлай, шул иҫәптән 2002-се йылда Ореда 2-се урында тамамлап халыҡ-ара дәрәжәләге иң яҡшы нәтижәһенә өлгәшә.
Жанетт Хардгин - ике Олимпия уйындарында ( 2002, 2006 ) һәм өс донъя чемпионатында ( 2003, 2005, 2007 ) ҡатнашыусы. 2006 йылғы уйындарҙа комбинацияла 12-се урын, 2003 йылғы донъя беренселеге супергигантында 12-се урын һәм 2007 йылғы донъя чемпионаты суперкомбинацияһында 16-сы урын уның иң яҡшы нәтижәләре була.
2007-се йылда тау саңғыһы карьераһы тамамланғас, ул ирекле саңғыла көсөн һынап ҡарай һәм 2011-се йылда фрирайд-турҙа донъя буйынса иң яҡшыһы, шулай уҡ экстремаль саңғыла өс тапҡыр Скандинавия чемпионы була. 2012 йылда ул спорт карьераһын тамамлай.

# Харгин Жанетт
## Телевидение карьераһы

Спорт карьераһы тамамланғас, Харин Швеция TV4 телеканалында тау саңғыһы ярыштарына комментатор булып эшләй.
# Казачка (Бакурка ҡушылдығы)

Казачка — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бакурка йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Казачка (Бакурка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер йылғаһы, инештән Ворона йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010200112107000005445
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000544
* Бассейн коды — 05.01.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Гладкий тауы

Гладкий тауы — Башҡортостан Республикаһы Дыуан районында урынлашҡан Салғыя рифынан ҡалған комплекслы, ботаник, геоморфологик төбәк тәбиғәт ҡомартҡыһы. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2005 йылдың 21 июле ҡарары менән махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһе тип таныла.

# Гладкий тауы
## Тасуирламаһы

Гладкий — Салғыя рифы, ҡалдыҡ тау, көньяҡ-көнбайыш өлөшө — тәбиғәт ҡомартҡыһы (2005). Башҡортостан Республикаһы Дыуан районындағы Ярославка һәм Салғыя ауылдары араһында Мәләкәҫ йылғаһының уң ярында, Ярославка ауылынан 300 метр төньяҡҡа урынлашҡан.
Абсолют бейеклеге — 364,6 метр. Тауҙың формаһы конусты хәтерләтә, түбәһе яҫы. Битләүҙәре текә.
Ташҡа әйләнгән диңгеҙ риф фаунаһы ҡалдыҡтары менән көңгөр ярусының карбонатлы тоҡомдарынан тора.
Дөйөм майҙаны — 104,0 гектар.

# Гладкий тауы
## Флораһы

Ландшафы кәҫле көлһыу, болон ҡара тупрағындағы һәм һоро урман тупрағындағы ысын һәм ҡоро болондарҙан, ҡайын урмандарынан ғибәрәт. Үҫемлектәрҙең БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән һирәк төрҙәре: ҡаурый ҡылған, Крашенинников минуарцияһы, ҡылсыҡлы аҡтамыр осрай.
# Материчная

Материчная — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Парабель ҡылымығының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Материчная
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010500112115200024131
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202413
* Бассейн коды — 13.01.05.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Кесе Тегус

Кесе Тегус — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тегус йылғаһының һул ярына тамағынан 111 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Кесе Тегус
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010700112115300014118
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301411
* Бассейн коды — 14.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Соты-Яха

Соты-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сявта-Се йылғаһының уң ярына тамағынан 81 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.

# Соты-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300045703
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304570
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Серахта

Серахта — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кострома йылғаһының уң ярына тамағынан 318 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Серахта
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кострома йылғаһы Исады һыу үлсәү посына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300112110000011673
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001167
* Бассейн коды — 08.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡарға бутҡаһы

Ҡарға бутҡаһы (Ҡарға туйы) — башҡорттарҙың яҙҙы ҡаршылауға арналған традицион байрамы.

# Ҡарға бутҡаһы
## Үткәрелеү ваҡыты

Яҙ—йәй мәлендә (апрель аҙағынан июнь уртаһына тиклем) үткәрелгән, ваҡыт үтеү менән яҙғы баҫыу эштәре тамамланыуға тура килтерелгән.

# Ҡарға бутҡаһы
## Әҙерлек

Ҡатындар, ҡыҙҙар һәм балалар (14 йәшкә тиклемге малайҙар) тауға йәки башҡа ҡалҡыу урынға сыҡҡан, бер көн алда ауыл кешеләренән йыйған аҙыҡ-түлек килтерелгән. Башҡортостандың көньяғында ағас һәм ҡыуаҡтарҙы төрлө төҫтәге таҫмалар, яулыҡтар, көмөш беләҙектәр, муйынсаҡтар, балдаҡтар, төньяҡ-көнсығышында — сәскәләр, сағыу шәлдәр (ҡайһы ваҡыт ике ҡайынды бергә ҡушып бәйләгәндәр) менән биҙәгәндәр, көньяҡ-көнсығышында ағастарға ҡайһы берҙә ойотҡан (ҡатыҡ) ҡойолған һауыт элгәндәр йә иһә уны ағастың төбөнә ҡуйғандар.

# Ҡарға бутҡаһы
## Байрам ваҡыты

Ҡарға бутҡаһы өлкән йәштәге ҡатындар араһынан байрамды алып барыусы (алсабыр, юлбарсы) һайлағандар. Уға ҡалай тәңкә һәм ҡабырсаҡ менән биҙәлгән башкейемгә (һөлдәһе туҙҙан эшләнеп, тыштан һәм эстән ҡыҙыл кизе-мамыҡ туҡыма менән ҡапланған) һәм түш биҙәүестәренә (ике ҡыҙыл яулыҡтан йәки ҡыҙыл туҡыма киҫәгенән түшелдерек тегелгән, улар бер-береһе менән тоташтырылған һәм ҡалай тәңкәләр менән биҙәлгән) оҡшаған мәрәкә кейем кейҙергәндәр. Традицион рәүештә уңдырышлылыҡты кәүҙәләндергән ҡыяҡлыларҙан (арпа, тары, бойҙай) ҡарға бутҡаһы бешергәндәр, ҡайһы ваҡыт бишбармаҡ әҙерләгәндәр. Сәй табынына бал, бауырһаҡ, бәлеш, гөбәҙиә, ҡоймаҡ, сәк-сәк, эремсек һ.б. ризыҡ килтергәндәр. Аштан һуң ҡоштар һыйлау (ҡарға ашатыу, ҡарға һыйлау) йолаһы үткәрелгән: ҡалған бутҡаны түңгәк, таш өҫтөнә, ағас төбөнә һалып сыҡҡандар, тәбиғәткә, ҡоштарға һәм ата-бабалар рухына мөрәжәғәт итеп, муллыҡ һәм именлек, уңыш һәм уңдырышлылыҡ һорап изге теләктәр әйткәндәр; малайҙар ағас башына менеп ҡарға һ.б. ҡоштар булып ҡысҡырған. Байрамда ярыш ойошторғандар: ҡыҙҙар һәм йәш ҡатындар үҙҙәренең оҫталығын, һәләтен, етеҙлеген, көсөн күрһәтергә тейеш булған. Әйлән-бәйлән уйнағандар, дөңгөр, думбыра, ҡумыҙ һ.б. халыҡ ҡоралдарына ҡушылып яңғыҙ һәм парлап бейегәндәр, йырлағандар, таҡмаҡ әйткәндәр. Ярыштар һәм «ҡарға уйыны», «аҡ тирәк», «дөйә», «гөргөлдәк», «йүгереш», «әбәк», «ырғыуыс», «арҡан йәки таҫтамал тартышыу», «әүһәләй эйеү» кеүек халыҡ уйындары үткәргәндәр. Байрам ваҡытында ғәҙәттә өс тапҡыр — ашҡа, ҡоштар һыйлауға саҡырып һәм байрам тамамланыуын белдереп — һөрән һалынған. Башҡортостандың көньяҡ-көнсығышында Ҡарға бутҡаһы йыш ҡына ғибәҙәт ҡылғандар һәм ҡорбан салғандар.

# Ҡарға бутҡаһы
## Йоланың әһәмиәте

Ҡарға бутҡаһы башҡорттарҙың, мәрхүмдәрҙең йәне ҡошҡа һәм йәнлеккә әүерелә ала, тигән ҡараштарына бәйле булған боронғо исламға тиклемге дини инаныуҙарға барып тоташа (Ата-бабалар культы, Ҡоштар культы). Быға оҡшаш йола байрамдары Көньяҡ Урал һәм Урта Волга буйындағы байтаҡ халыҡтарҙа осрай.
# Низами Гәнжәүи һәйкәле (Санкт-Петербург)

Низами Гәнжәүи һәйкәле - рус. Па́мятник Низами́ Гянджеви́ — атаҡлы шағир, фарсы шиғриәте классигы, тыумышы менән Гәнжәнән Низами Гәнжәүи һәйкәле. Санкт-Петербургта Каменноостровский проспекты буйында 25 һәм 27а һанлы йорттар араһындағы скверҙа ҡуйылған.

# Низами Гәнжәүи һәйкәле (Санкт-Петербург)
## Тарихы

Скульптура Баҡыла ҡойолған һәм Санкт-Петербург ҡалаһына нигеҙ һалыныуҙың 300 йыллығына Әзербайжандан бүләк сифатында килтереп тапшырылған.
Шағирҙың шәхси исеме — «Ильяс», атаһы — «Йософ», олатаһы — «Зәки» була. Уның «Мөхәммәт» исемле улы тыуғас, был исем дә шағирҙың тулы исеменә ҡушылып китә. Бына шулай итеп шағирҙың тулы исеме — Әбү Мөхәммәт Ильяс ибн Йософ ибн Зәки Муайад, ә әҙәби тәхәллүс (ҡушамат) итеп ул «Низами» исемен ала Низами үҙенең поэмалары аша Оло Ирандағы исламға ҡәҙәре һәм үҙе йәшәгән ислам осорҙары тарихын берләштерә.
Низамиҙың героик-романтик шиғриәте быуаттар дауамында бар фарсы телле халыҡтарға һәм драматургтарға оҙаҡ йылдар Персияның үҙендә генә түгел, бар тирә-яҡ дәүләттәр әҙәбиәтенә ҙур йоғонто яһай. Шулай уҡ күрше Әзербайжан, Әрмәнстан, Афғанстан, Грузия, Һиндостан, Иран, Пакистан, Тажикстан, Төркиә, Үзбәкстан мәҙәниәте лә бынан ситтә ҡалмай. Уның әҫәрҙәре донъяның бик күп телдәренә, шул иҫәптән урыҫ теленә лә тәржемә ителгән
Шағирҙың скульптураһы Мухина исемендәге Ленинград юғары сәнғәт-сәнәғәт училищеһын тамамлаған әзербайжан скульпторы Геруш Бабаев тарафынан ижад ителгән. Аҫҡуйма проекты авторы - Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған рәссамы Феликс Романовский. Аҫҡуйма Петербург "Комбинат-скульптура" предприятиеһында эшләнгән
Һәйкәл асыу тантанаһында Рәсәй президенты Владимир Путин һәм Әзербайжан президенты Гейдар Алиев ҡатнаша.

# Низами Гәнжәүи һәйкәле (Санкт-Петербург)
## Архитектураһы

Шағирҙың 5 метрлы бронза фигураһы көнсығыш стилендә башҡарылған. Шәреҡсә кейенгән Низами арка аҫтында ҡулына китап тотоп, эскәмйәлә ултырған килеш һүрәтләнгән. Постаментта әзербайжанса "Низами Гәнжәүи" тип яҙылған (әзерб. Nizami Gəncəvi)
# Григорьев Иван Антонович

Григорьев Иван Антонович (17 ноябрь 1902 йыл — 31 июль 1942 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәьәк булған яугир, партизан бригадаһы командиры, майор. Карелияла партизандар хәрәкәтен ойоштороусыларҙың һәм етәкселәренең береһе. Ленин һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры.

# Григорьев Иван Антонович
## Биографияһы

Иван Антонович Григорьев 1902 йылдың 17 ноябрендә Олонец губернаһы Падан ауылында (хәҙерге Карелия Республикаһының Медвежьегорск районына ҡарай) карел крәҫтиәне ғаиләһендә тыуа.
1917—1920 йылдарҙа Мурманск тимер юлының Масельг станцияһының тимер юл депоһында слесарь булып эшләй.
1920 йылда үҙ теләге менән Ҡыҙыл Армияға китә. 1922 йылдан РКП(б) ағзаһы.
1920—1936 йылдарҙа ВЧК (ОГПУ) органдарында, Карелиялағы сик буйы ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итә.
1935 йылда ОГПУ-ның Юғары сик буйы мәктәбен тамамлай.
1941 йылдың август айына тиклем Петрозаводск һауа һөжүменә ҡаршы оборона башлығы ярҙамсыһы булып эшләй.
Совет-фин һуғышы башланғанда (1941—1944) өлкән лейтенант Григорьев И. А. «Фашистарҙы туҡма» тигән партизан отрядында взвод командиры булып һуғыша. Немец һәм фин илбаҫарҙарына ҡаршы көрәш фронтында командованиеның бик мөһим заданиеларын өлгө үтәгәне өсөн Карел фронты ғәскәрҙәре буйынса 1941 йылдың 19 декабрендәге 0119/Н приказға ярашлы Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.
1941 йылдың октябренән — Карел фронтының айырым тәғәйенләнештәге батальоны, 1942 йылдың февраленән — 1-се партизан бригадаһы командиры.
1942 йылдың 29 июненән 25 августҡа тиклем 648 кешенән торған 6 отряд составында 650 километрлы бригада Сегозеро һәм Поросозеро күлдәре буйҙарында дошман тылы буйынса рейд яһай. 1942 йылдың 30 июлендә бригада Сегозеро урмандары районында урынлашҡан була. Бейеклек өсөн көрәштә И. А. Григорьев дүрт тапҡыр яралана, ләкин отряд менән етәкселек итеүҙе дауам итә. Ҡамауҙан сыҡҡанда һәләк була. Үлгәндән һуң Ленин ордены менән бүләкләнә.
Палаты ауылында туғандар ҡәберлегендә ерләнгән.

# Григорьев Иван Антонович
## Хәтер

Бөгөнгө көндә Падан урта мәктәбе И. А. Григорьев исемен йөрөтә. Ауыл урамдарының береһе И. А. Григорьев исеме менән аталған.
# Иҫке Бәҙәй ауыл Советы (Нуриман районы)

Иҫке Бәҙәй ауыл советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Нуриман районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Иҫке Бәҙәй ауылы.

# Иҫке Бәҙәй ауыл Советы (Нуриман районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлыауыл биләмәһе статусына эйә.
# Яторемб-Яха

Яторемб-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вэбарка-Паха ҡултығы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Яторемб-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300038792
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303879
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Сухой Широкоис

Сухой Широкоис — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2231/350/437/114 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.

# Сухой Широкоис
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010200112110000027322
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002732
* Бассейн коды — 09.01.02.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Азатлыҡ урамы (Таганрог)

Азатлыҡ урамы — Таганрог ҡалаһы урамы. Инструменталь һәм Транспорт урамдары араһында урынлашҡан. Урамдың оҙонлоғо 2120 метр тәшкил итә. Өйҙәргә номерҙар ҡуйыу Инструменталь урамынан башлана.

# Азатлыҡ урамы (Таганрог)
## Тарихы

Азатлыҡ урамы тип 1957 йылда үҙгәртелә. Уға тиклем Советтар Союзы Геройы, поляр лётчик В. С. Молоков хөрмәтенә Молоков урамы тип аталған булған.
Әлеге ваҡытта ҡала урамдарында бер-бер артлы бер яҡлы хәрәкәт индереүгә бәйле, Азатлыҡ урамы өлөшләтә шуға күсерелгән. Бер яҡлы хәрәкәт 2009 йылдың 1 авгусында Инструменталь урамдан алып Колхоз тыҡрығына тиклем индерелгән.

# Азатлыҡ урамы (Таганрог)
## Урамда урынлашҡандар

* Азатлыҡ урамы, 10-сы йорт адресы буйынса Димитров исемендәге Таганрог мәҙәниәт һәм техника һарайы урынлашҡан (хәҙерге « „Приморский“ социаль-мәҙәни үҙәге»).
* Азатлыҡ урамы, 29 адресы буйынса 1957 йылдан башлап китапхана эшләй.
* Азатлыҡ урамы, 14 адресы буйынса ЛДПР сәйәси партияның Таганрог бүлексәһе офисы урынлашҡан.
* Азатлыҡ урамы, 16 адресы буйынса, балаларға өҫтәмә белем биреү муниципаль белем бире учреждениеһы (МОУ ДОД) «Детская школа искусств» урынлашҡан.
* Азатлыҡ урамы, 18-1 адресы буйынса, 48-се балалар баҡсаһы урынлашҡан.