yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Аулаҡ (дәүләт)

Аулаҡ (вьетнамса Âu Lạc, тьы ном иероглифтары менән 甌雒 йәиһә 甌駱 тип яҙыла) — көньяҡ-көнсығыш Азияла, хәҙерге Вьетнамдың төньяғында, урынлашҡан тарихи дәүләт. Беҙҙең эраға тиклем 2-се быуат уртаһында барлыҡҡа килгән, б.э.т. 207 йылда бөтөрөлгән. Дәүләтте бөтөрөлөүҙән һуң, Аулаҡ ерҙәре Чьеу династияһы биләмәләрендә булған.
# Нойферхау

Нойферхау (нем. Neuferchau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 422 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,6 км². Диңгеҙ кимәленән 62 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38486 һәм автомобиль коды — SAW.
# Норд-Левин Виктор Бенедиктович

Норд-Левин Виктор Бенедиктович (23 апрель 1945 йыл, Одесса) — израиль-америка бойондороҡһоҙ кинематографисы.
Үҙ исеме аҫтында «Баҡса» дебют кинофильмын 1977 йылда Сан-Францискола үткән Канн кинофестивалендә һәм 1978 йылда Торонтола Халыҡ-ара кинофестивалдә Израиль иле фильмы итеп күрһәткәндән һуң ул танылыу ала.

# Норд-Левин Виктор Бенедиктович
## Биография

Ул театр режиссёры Бенедикт Наумович Норд һәм актриса Евгения Михайловна Ростова-Норд (ҡыҙ фамилияһы Гольденберг, 1916—2001), Ленин тауындағы Мәскәү пионерҙар һәм уҡыусылар һарайы янындағы сәнғәт студияһының педагог-режиссёры, ғаиләһендә тыуа.
1973 йылдың апрелендә Советтар Союзынан Израилгә күсеп китә, уға тиклем 1971 йылда Бөтә Союз кинематография институтын отличие менән тамамлаған була. Ун алты йәшендә Мәскәүҙә кино сәхнәһе ассистенты булып эшләй башлай, сәйәси цензура һәм антисемитизм, шулай уҡ үҙ фильмдарының режиссураһы арҡаһында СССР-ҙа ижади ауырлыҡтар менән бәрелешкәндән һуң, ул Израилгә сығып китергә ҡарар итә. Шуға ҡарамаҫтан, ул Сергей Бондарчуктың 1970 йылдағы «Ватерлоо» фильмында һәм Алексей Юрьевич Германдың «Проверка на дороге» фильмында (1971 йыл) режиссёр ярҙамсыһы булып эшләп өлгөрә.
Виктор-Норд 1982 йылдан алып Нью-Йоркта йәшәй. 1984 йылда Frontline телевизион программалары мөхәррире булып эшләй (шоу «in Captive El Salvador», мөхәррирлек эше өсөн ул Эмми премияһына лайыҡ була) һәм The Russians (WGBH-TV — Boston) шоуының диалогтар буйынса директоры була.
Шулай уҡ Норд ун телесериал сценарийының авторы (2004—2018).
Елена С. Норд-Левинаға, ҡыҙ фамилияһы—Шевелеваға өйләнгән. Улдары Бенни Норд-Левиндың (тыуған 2001 йылда) һәм Дэвид Норд-Левиндың (тыуған 2007 йылда) атаһы.
# Ильд

Ильд — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Рыбинск һыуһаҡлағысының һул ярына тамағынан 2764 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.

# Ильд
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Угличь ГЭС-ынан Рыбинск һыуһаҡлағысы башына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010100912110000004727
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000472
* Бассейн коды — 08.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Шильмуша

Шильмуша — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Покшеньга йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 68 км.

# Шильмуша
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000038153
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003815
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Соня (Солда ҡушылдығы)

Соня — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Солда йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Соня (Солда ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кострома йылғаһы Исады һыу үлсәү посына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300112110000011864
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001186
* Бассейн коды — 08.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡотлоғәлләмов Марсель Әҡсән улы

Ҡотлоғәлләмов Марсель Әҡсән улы (рус. Кутлугаллямов Марсель Аксанович; 15 сентябрь 1941 йыл) — журналист. 1976 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (1994) һәм Башҡорт АССР-ының (1990) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге (1989), Ким Әхмәтйәнов исемендәге (1998) премиялар лауреаты. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2013). Әбйәлил районының почётлы гражданы

# Ҡотлоғәлләмов Марсель Әҡсән улы
## Биографияһы

Марсель Әҡсән улы Ҡотлоғәлләмов 1941 йылдың 15 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Әбйәлил районы Ҡалмаҡ ауылында тыуған. Ҡаҙмаш мәктәбендә уҡый.
14 йәшенән тыуған районының «Осҡон» гәзитендә яҙмалары баҫыла башлай. Журналист булыу теләге уны Башҡорт дәүләт университетының филология факультетына алып килә.
Хеҙмәт юлын юғары уҡыу йортон тамамлау менән, 1965 йылда Әбйәлил районының «Осҡон» гәзитендә бүлек мөдире булып башлай.
Район гәзиттәрендә бер генә мөхәррир, ҡалғандар — бүлек хеҙмәткәрҙәре. Уны 1966 йылда уҡ мөхәррир урынбаҫары итеп тәғәйенләйҙәр, ә 1967 йылдан — гәзиттең мөхәррире.
1969—74 йылдарҙа ул «Совет Башҡортостаны» гәзитенең үҙ хәбәрсеһе булараҡ Белорет ҡалаһында эшләй, 1973 йылдан башлап гәзиттең мәғлүмәт бүлеге мөдире була.
1976 йылда КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбенең журналистика бүлеген тамамлай.
Өс йыл — 1976—1979 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының матбуғат, телевидение һәм радио секторы мөдире булып эшләй, шунан 1979 йылда «Совет Башҡортостаны» гәзитенә яңынан мөхәррир урынбаҫары булып килә һәм 1986 йылға тиклем ошо республика баҫмаһында ижад итә.
1986 йылдан БАССР‐ҙың телевидение һәм радиотапшырыуҙар буйынса дәүләт комитеты хеҙмәткәре.
1990 йылда республикала яңы баҫма — «Известия Башкортостана» гәзите сыға башлай, Марсель Әҡсән улы уның тәүге баш мөхәррире була.
М.Ә. Ҡотлоғәлләмов 1999—2003 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт министры урынбаҫары булып эшләй.

# Ҡотлоғәлләмов Марсель Әҡсән улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Салауат Юлаев ордены (2013)
* Әбйәлил районының почётлы гражданы
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1994)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990)
* Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияның тәүге лауреаты (1989)
* Ким Әхмәтйәнов исемендәге премия лауреаты (1998)

# Ҡотлоғәлләмов Марсель Әҡсән улы
## Ғаиләһе

Ҡатыны Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы Сания Ғөзәйер ҡыҙы менән ике ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр.

# Ҡотлоғәлләмов Марсель Әҡсән улы
## Китаптары

* «Продолжение легенды» (1999)
* «Золотая россыпь» (2002)
* «То был лишь только ветер» (1999)
* «Неуслышанный набат» (2003)
* «Формула прочности» - Уфа : Китап, 2004
* «Сумерки века» - Уфа : Китап, 2006.
* «Осень без Мустая» - Уфа : Китап, 2006.
* Ел-дауыллы быуат: публицистика, эссе. - Өфө : Китап, 2008
* Дәүерҙәр осрашҡанда. Өфө : Китап, 2011. - 326, [1] с.; 21 см.; ISBN 978-5-295-05335-1
* Остаюсь с вами: о жизни и времени. Уфа, 2011.
* Дәүерҙәр аҙашҡан ваҡыт - Өфө, Китап, 2016.
Марсель Әҡсән улы утыҙҙан ашыу китап, йөҙҙәрсә публицистик әҫәр авторы, хаҡлы ялға сыҡҡас та ижади эшмәкәрлеген дауам итә.
# Добрушка

Добрушка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чая йылғаһының һул ярына тамағынан 91 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.

# Добрушка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010500112115200023769
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202376
* Бассейн коды — 13.01.05.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Төньяҡ-көнбайыш башҡорттары

Төньяҡ-көнбайыш башҡорттары (башҡорт теленең төньяҡ-көнбайыш диалектында һөйләшеүсе башҡорттарҙың үҙҙәренә үҙҙәре биргән атамаһы) — Башҡортостан республикаһының башлыса төньяҡ-көнбайыш райондарында, Татарстан республикаһының көнсығышында, Пермь һәм Свердловск өлкәләренең көньяғында йәшәүсе башҡорттарҙың территориаль төркөмө.
   Төньяҡ-көнбайыш башҡорттары Тәтешле, Яңауыл, Ҡалтасы, Краснокама, Борай, Мишкә, Балтас, Асҡын һәм төньяҡ-көнбайыш төбәгенең бүтән райондарында йәшәйҙәр.
1940-сы йылдарҙа профессор Николай Дмитриев башҡорт теленең өс диалекты (көнсығыш, көньяҡ һәм көнбайыш) тураһында тезис тәҡдим итә.
1953 йылда Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында үткәрелгән фәнни семинарҙа төньяҡ-көнбайыш башҡорттарының телен башҡорт теленең өсөнсө үҙ аллы диалекты итеп таныйҙар.
1954 йылда республиканың Асҡын, Балтас, Борай һәм Яңауыл райондарына диалектологик экспедиция ойошторола. Экспедиция менән башҡорт теле диалектологы Таһир Байышев етәкселек итә. Экспедиция һөҙөмтәһендә «көнбайыш диалекты башҡорт халҡының йәнле һөйләү теленең айырылғыһыҙ өлөшөн тәшкил итә» тигән фекергә киләләр.
Ж. Кейекбаев принципиаль рәүештә Г. Байышев тарафынан башҡорт теленең диалекттар системаһына төньяҡ-көнбайыш башҡорттарының телен индереүгә ҡаршы була. Ул төньяҡ-көнбайыш башҡорттарының туған тел итеп татар телен иҫәпләүҙәрен төп дәлил итеп килтерә. Татар теле мәктәптә уҡытыу программаһының, шулай уҡ мәҙәни сараларҙың, был территориаль төркөмдә йәшәгән татар һәм башҡорттарҙың административ-хужалыҡ эшмәкәрлегенең рәсми теле булып иҫәпләнә.
Хөҙерге ваҡытта башҡорт ғалимдары, был этник төркөмдөң татар теленә күсеүен инҡар итмәйенсә, төп иғтибарҙы уларҙа башҡортлоҡ үҙаңының һаҡланып ҡалыуына йүнәлдерәләр.
Диалект Башҡортостандың Асҡын, Баҡалы, Балтас, Благовар, Благовещенск, Бүздәк, Борай, Дүртөйлө, Йәрмәкәй, Илеш, Ҡараиҙел, Краснокама, Кушнаренко, Татышлы, Туймазы, Саҡмағош, Шаран, Яңауыл, шулай уҡ сиктәш Татарстан республикаһының һәм Пермь өлкәһенең айырым өлөштәрендә таралған.
Төньяҡ-көнбайыш башҡорттарының ырыуҙары: :
| № | ырыу атамаһы |
| I | Бүләр |
| II | Байҙар/Байлар |
| III | Юрмый |
| IV | Ирәкте |
| V | Йәнәй |
| VI | Гәрә |
| VII | Ҡырғыҙ |
| VIII | Йылан |
| IX | Йәлдәк |
| X | Ҡаңлы |
| XI | Дыуан |
| XII | Ҡаршын |
| XIII | Таҙлар |
| XIV | Ыуаныш |
| XV | Уран (ҡәбилә) |
# Туразянова Светлана Владимировна

Туразянова Светлана Владимировна (25 май 1969 йыл) — Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.

# Туразянова Светлана Владимировна
## Биографияһы

Светлана Владимировна Туразянова 1969 йылдың 25 майында Өфө ҡалаһында тыуа. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң Өфө дәүләт нефть техник университетына уҡырға инә. Һуңынан Мәскәү ҡулланыусылар кооперацияһы университетында икенсе юғары белем ала.
Хеҙмәт юлын 1986 йылда «Дуҫлыҡ» Башҡортостан производство берекмәһендә башлай. 1991—1992 йылдарҙа «Химпром» Өфө производство берекмәһенең ВЛКСМ комитеты секретары булып эшләй. 1992—2005 йылдарҙа — «Башавтотранс» дәүләт унитар предприятиеһының 7-се Өфө автотранспорт предприятиеһында бухгалтер, юрисконсульт, баш экономист, баш бухгалтер, иҡтисад һәм юридик мәсьәләләр буйынса директор урынбаҫары. 2006—2008 йылдарҙа — «Башҡортостан йылға пароходсылығы» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең иҡтисади фараз һәм анализ бүлеге начальнигы, 2008—2017 йылдарҙа — генераль директорҙың иҡтисад буйынса урынбаҫары. 2011—2013 йылдарҙа бер үк ваҡытта «Йөк-пассажирҙар ташыу» асыҡ акционерҙар йәмғиәте директоры һәм «Башҡортостан йылға пароходсылығы» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең директоры урынбаҫары вазифаларын башҡара. 2018 йылдан — «Һандуғас» донъяуи исламды үҫтереү һәм ярҙам итеү фонды" коммерцияға ҡарамаған ойошмаһы президенты. Өфө ҡалаһы Орджоникидзе район Советына депутат итеп һайлана. 2018 йылдан Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, Мәғариф, мәҙәниәт, йәштәр сәйәсәте һәм спорт комитеты ағзаһы. Тормошта, өс ҡыҙ тәрбиәләй.

# Туразянова Светлана Владимировна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

Маҡтау ҡағыҙҙары, Башҡортостан Республикаһының Транспорт һәм юл хужалығы комитетының, «Берҙәм Рәсәй» партияһының Рәхмәт хаттарына эйә.
# Видниц

Видниц (нем. Wiednitz) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 950 кеше йәшәй. Майҙаны — 15,94 км². Диңгеҙ кимәленән 134 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 2994 һәм автомобиль коды BZ.
# Рябиха

Рябиха — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пичуг йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Рябиха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000010699
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001069
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ростов дәүләт иҡтисад университеты

Ростов дәүләт иҡтисад университеты (РДИУ) — Рәсәй көньяғының иҡтисад һөнәре буйынса белгестәр әҙерләүсе уҡытыу-методик һәм ғилми-тикшеренеү үҙәге

# Ростов дәүләт иҡтисад университеты
## Тарих

Был 1930—1931 йылдарҙа СССР-ҙа Мәскәүҙә, Ленинградта, Харьковта, Ташкентта, Иркутскиҙә, Ҡазанда, Киевта һәм Дондағы Ростовта (1931) финанс-иҡтисад институттары барлыҡҡа килә.
Ростов финанс-иҡтисад институты (РДИУ) Төньяҡ-Кавказ дәүләт университетының иҡтисад факультеты базаһында барлыҡҡа килә. Нәҡ бына уның кадрҙар, ғилми-тикшеренеү һәм уҡытыу-методик базаһында Ростов институты һуғыш алдындағы ун йыллыҡта үҫешә.
СССР Халыҡ Комиссарҙары Советының (28 февраль, 1933 йыл, 330-се) ҡарары буйынса РФИИ илдең юғары уҡыу йорттары исемлегенә индерелә. Юғары уҡыу йорто Бөтә Союз Комитеты (11 март, 1939 йыл) бойороғо нигеҙендә институттың уставы раҫлана.
13 октябрь, 1964 йыл. РСФСР юғары һәм урта белем биреү Министрлығы фарманы менән РФИИ Ростов халыҡ хужалығы институтына (РХХИ) әүерелә..
1994 йылда институт академияға, ә 2000 йылда университетҡа әйләндерелә.

# Ростов дәүләт иҡтисад университеты
## Исемдәре

* Ростов финанс-иҡтисад институты (1931—1964);
* Ростов халыҡ хужалығы институты (1964—1994);
* Ростовская дәүләт иҡтисад академияһы (1994—2000);
* Ростов дәүләт иҡтисад университеты (РДИУ) (с 2000).
# Берсуат торамаһы

Берсуат торамаһы — Рәсәй Федерацияһының Силәбе өлкәһе Наследницкий ҡасабаһы эргәһендә урынлашҡан б.э.т. III мең йыллыҡтың аҙағы — II мең йыллыҡтың башына ҡараған Һынташты мәҙәниәте археологик ҡомартҡыһы.

# Берсуат торамаһы
## Тасуирламаһы
### Урынлашыуы

Берсуат торамаһы Рәсәй Федерацияһының Силәбе өлкәһе Наследницкий ҡасабаһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 5 км алыҫлыҡта Берсуат йылғаһының (Тубыл йылғаһы бассейны) һул ярында урынлашҡан.

# Берсуат торамаһы
## Тасуирламаһы
### Табылдыҡтар

Берсуат майҙаны 30 мең м², 140 м² ере археологик тикшеренеүҙәр маҡсатында ҡаҙылған.
Тораманың киңлеге 13—14 м дәүмәлле һаҡ системаһы бар, ул 2 ҡат диуарҙан һәм уратып ҡаҙылған соҡорҙан тора. Соҡорҙоң тәрәнлеге 1—1,3 м, киңлеге 3,5 м, ул диуарҙан бер ни тиклем алыҫлыҡта ҡаҙылған һәм шулай уҡ һаҙлыҡлы ерҙе киптереү канауы сифатында файҙаланылған.
Тышҡы һаҡ диуары эскеһенә биш радиаль диуар менән тоташҡан, йәғни эске диуарҙың тыш яғы буйлап үткәрелгән тар ғына коридор ярҙамында бер-береһенә бәйләнгән. Һаҡ диуарҙарының эске яғына трапеция йәки тура мөйөш рәүешендә төҙөлгән торлаҡтарҙың тығыҙ рәттәре килеп тоташҡан. Торлаҡтарҙың оҙонлоғо 8—15 м, киңлеге 7—8 м. Тышҡы әйләнәлә — 54, эскеһендә 13 торлаҡ булғанлығы асыҡланған. Торлаҡтарҙың нигеҙ соҡоро үҙәккә табан тәрәнәйә төшкән.
Ҡаҙыныу эштәре һөҙөмтәләре буйынса һаҡ диуарҙары һәм торлаҡ конструкциялары нигеҙен балсыҡ цоколь һәм бағаналарҙан төҙөлгән каркас тәшкил итә тигән фекер тыуа. Ҡайһы бер торлаҡтарҙың һаҡ диуары аша һалынған тар ғына ишеге булған.
Торлаҡтар янында хужалыҡ соҡорҙары, балсыҡ көмбәҙле ҡоҙоҡтар, төтөн сығыу юлы (иҙәнгә беркетелгән) булған көнкүреш усаҡтары һәм бәләкәй генә мәғдән иретеү мейестәре урынлашҡан. Торамала бронза бысаҡтар, сым, балыҡ ҡармаҡтары, беҙ, таш эш ҡоралдары, керамика, мәғдән шлагы табылған.
Берсуат материалдары Силәбе өлкәһенең Арҡайым ҡурсаулығының тарихи-мәҙәни фондтарында һаҡлана.

# Берсуат торамаһы
## Асыш тарихы

Берсуат 1996 йылда СССР һәм Рәсәй археологы, тарих фәндәре докторы, Силәбе дәүләт тарихи-мәҙәни ҡурсаулығы "Арҡайым"дың фән буйынса директор урынбаҫары, профессор Г. Б. Зданович, археолог, тарих фәндәре кандидат Т. С. Малютина, инженер-геолог Батанина Ия Михайловна тарафынан асыла һәм өйрәнелә.
# Рәүәт (Кесе Инйәр ҡушылдығы)

Рәүәт (рус. Реветь) — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Инйәр йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Рәүәт (Кесе Инйәр ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200612111100019706
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101970
* Бассейн коды — 10.01.02.006
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Кыпа-Кэлиль-Кы

Кыпа-Кэлиль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Толька йылғаһының һул ярына тамағынан 245 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 103 км.

# Кыпа-Кэлиль-Кы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300066359
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306635
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Татищев (Ырымбур өлкәһе)

Татищев — Рәсәйҙең Ырымбур өлкәһе Переволоцк районындағы ауыл. Татищев ауыл советының административ үҙәге.

# Татищев (Ырымбур өлкәһе)
## Географияһы

Урал йылғаһының уң ярында Ҡамыш-Һамар йылғаһы һыуҙарын ҡойҡан ерҙә урынлашҡан (ҡәлғә төҙөлгән саҡта йылға Яйыҡ тип атала).

# Татищев (Ырымбур өлкәһе)
## Тарихы

Ауылға нығытылған ауыл булараҡ Ырымбур экспедицияһының беренсе начальнигы И. К. Кирилов 1736 йылда нигеҙ һала. Башта ауыл Ҡамыш-Һамар пристане тип атала, һуңынан -Татищев ҡәлғәһе. XVIII быуатта Татищев ҡәлғәһе Түбәнге Яйыҡ дистанцияһының төп ҡәлғәһе тип һанала. Уның ҡарамағында Чернореченск, Нижнеозерный, Рассыпной, һәм Переволоцк ҡәлғәләре була. 1774 йылдың 22 мартында Татищев ҡәлғәһе диуарҙары эргәһендә Пугачев ихтилалы тарихында иң эре алыштарҙың береһе була.
XIX быуат башында Татищев ҡәлғәһе, юҡҡа сығарылған Түбәнге Урал дистанцияһының башҡа нығытмалар кеүек, Ырымбур казак ғәскәренең станицаһы итеп үҙгәртелә. 1834 йылдың апрелендә үткәрелгән рәүиз иҫәп алыу мәғлүмәттәре буйынса, барыһы 959 кеше иҫәпләнә.

# Татищев (Ырымбур өлкәһе)
## Тарихы
### Пушкин Татищевта

Татищев ҡәлғәһе — А. С. Пушкиндың «Капитан ҡыҙы» повесында Белогорск ҡәлғәһенең прототибы. Пушкин 1833 йылдың сентябрендә Татищев станицаһында ике тапҡыр була: 18-дә — Һамарҙан Ырымбурға юл ыңғайы һәм 20-дә — Ырымбурҙан Уральскиға. Ул ваҡытта Татищев халҡы 1773 йыл менән сағыштырғанда өс тапҡырға арта. 1833 йылда станицала атаман вазифаһын хорунжий М. И. Исаков башҡара. Моғайын, ул Пушкинды станицала йәшәгән ихтилалдың замандашы булған 83 йәшлек Матрена Алексеевна Дехтярева менән таныштырғандыр. Уның һүҙҙәренән шағир-тарихсы Пугачевтың Татищев ҡәлғәһендә булып китеүе һәм полковник Григорий Миронович Харловтың ҡыҙы Татьяна Григорьевна Харлованың һәм уның ҡатыны Анисья Семеновнаның яҙмышы тураһында хикәйә-хәтирәләрен яҙып ала.
Татищев ҡәлғәһе һәм унда булып үткән ваҡиғалар тураһында мәғлүмәттәр Пушкиндың «Пугачев тарихында» һәм уның ҡулъяҙмаларының ҡаралама варианттарында, П. И. Рычковтың «Тарихына», «Ҡулъяҙмаларына» архив әҙерләмәләрендә, «Ырымбур яҙмаларҙа», «Пугачев болаһының тарихына» В. Б. Броневскийҙың рецензияһы тураһындағы тәнҡит баһаламаһында һүрәтләнә. Татищев ҡәлғәһе тураһында И. И. Осиповтың, И. С. Полянскийҙың һәм М. Н. Пекарскийҙың яҙмаларында телгә алына, улар 1835—1836 йылдарҙа Пушкиндың ҡулдарына эләгә.
Ауылда «Капитан ҡыҙы» әҙәби музейҙың филиалы эшләй.
# Йомаш ауыл Советы (Саҡмағош районы)

Йомаш ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Саҡмағош районы муниципаль районының административ- территориаль һәм муниципаль берәмеге. Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

# Йомаш ауыл Советы (Саҡмағош районы)
## Составы

Йомаш ауылы,
Яңы Семенкин ауылы,
Уйбулат ауылы,
Ҡаратал ауылы,
Яңы Боҫҡаҡ ауылы
Митрәй-Әйүп ауылы,
Иҫке Үҙмәш ауылы,
Иҫке Боҫҡаҡ ауылы,
Маҡар ауылы.
# Бахмут ҡәберлеге

Бахмут ҡәберлеге — Бахмут мәҙәниәтенең археологик ҡомартҡыһы. III-VII быуаттар ҡарай. Нуриман районы Сандар ауылы янында урынлашҡан. Өфө өйәҙенең Бахмут (Печёнкин) яңы ауылы бөгөнгө көндә юҡ) исеме менән аталған. 1911 йылда В. В. Гольмстен һәм Д. Н. Эдинг тарафынан асыла, 1921 йылда — М. С. Смирнов һәм М. И. Касьянов, 1928 йылда А. В. Шмидт, 1960 йылда Н. А. Мәжитов тарафынан тикшерелә.
Ҡурғанһыҙ ҡәберлектәр иҫәбенә инә. 48 ҡәбер өйрәнелгән. Мәйеттәр ҡәбер соҡорҙарына ҡабыҡҡа урап, салҡан ятҡырып, баштары менән көнсығышҡа ҡаратып (көньяҡҡа йәки төньяҡҡа ауыштырып) ерләнгән.