yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Арнем-Ленд

Арнем-Ленд, Арнемленд, Арнхемленд (ингл. Arnhem Land) — ярымутрау, Австралияның төньяғында урынлашҡан, айырым төбәк булып айырылып тора. Ярымутрауҙа Какаду милли паркы бар, был Бөтә донъя мираҫының объекты.
Төрлө йолаларҙа Арнем-Лендтың сиктәре төрлөсә аңлатыла.
Инглиз телле традицияларҙа Арнем-Ленд тип ғәҙәттә Төньяҡ территорияның төньяҡ-көнсығыш өлөшө, йә уға индерелгән Какаду милли паркы менән бергә иҫәпләнә (яҡынса көнбайыш сиге Мэри йылғаһы буйлап сикләшә), йә булмаһа, унан башҡа (шул саҡта Арнем-Лендтың көнбайыш сиге парктың көнсығыш сиге буйлап үтә . Көнсығышта Арнем-Ленд ике осраҡта ла Карпентарий ҡултығы Карпентарий, ә көньяҡ сиге булып Ропер йылғаһы тора. Ул административ рәүештә (киңәйтелгән вариант буйынса) Уэст-Арнем һәм Ист-Арнем графлыҡтары һәм төньяҡ өлөшөндә Ропер графлыҡтарына бүленгән. Майҙаны яҡынса 97 мең квадрат километр, халҡы 16 230 кеше (2007 йыл).
Совет-рәсәй традициялары буйынса иҫәпләгәндә Арнем-Ленд тип ғәҙәттә, Төньяҡ территорияның бөтә төньяҡ өлөшө тиерлек, көнбайыштағы Дейли йылғаһынан алып көнсығышта Карпентарий ҡултығына тиклемге территория иҫәпләнә. Бындай ҡараштан ҡарағанда, Дарвин — Төньяҡ территорияһының баш ҡалаһы тип иҫәпләнә — ул Арнем-Лендтың төньяҡ-көнбайышында тора,Тимор диңгеҙе, Арафур диңгеҙе һәм уның Карпентарий ҡултығы менән йыуыла.

# Арнем-Ленд
## Географияһы

Арнем-Ленд ярымутрауының өҫтө — һөҙәк-убалы плато, төньяҡтағы бейеклеге 180 м, төньяҡтан көньяҡҡа табан 400 метр бейеклектә ята, йылға үҙәндәре менән бүлгеләнгән; төньяҡта киң тигеҙлек менән сикләнеп, диңгеҙгә табан текә яр менән төшә. Ярҙары ныҡ йырғыланған.
Йылға үҙәндәрендә дымлы тропик урмандар бар, елгә ҡаршы торған тау битләүҙәрендә һәм түбәләрендә эвкалипт урмандары һәм саванналар урынлашҡан. Бында Рам-Джангл уран-радий мәғдән ятҡылыҡтары бар.

# Арнем-Ленд
## Телдәре

Төбәк өсөн тел төрлөлөгө хас, был яҡтан арнем-Лендты Яңы Гвинея менән сағыштырырыға мөмкин. Бында 14 австралия тел ғаиләренең 7 төрө бар һәм уларҙан башҡа изоляциялы һәм клссификацияланмаған 8 телдә һөйләшәләр.
# Кесе Пильга

Кесе Пильга — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чижапка йылғаһының уң ярына тамағынан 341 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Кесе Пильга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010800112115200032410
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203241
* Бассейн коды — 13.01.08.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Манагуа

Манагуа (исп. Managua) — Никарагуаның баш ҡалаһы һәм иң ҙур ҡалаһы; шул уҡ исемдәге департаменттың административ үҙәге. Халҡы 1,850 млн (2015 йыл).

# Манагуа
## Географияһы

Илдең көнбайышында, Манагуа күленең көньяҡ яр буйында урынлашҡан ҡала.

# Манагуа
## Тарихы

XVI быуаттан билдәле булған индеецтарҙың торағы урынында испандар тарафынан Манагуа ҡалаһына нигеҙ һалынған. 1855 йылда Манагуа Никарагуа дәүләтенең баш ҡалаһы булып китә. Ҡала үҙенең тарихы дауамында бер нисә тапҡыр стихиялы бәлә-ҡазаларҙан зыян күрә: 1876 йылда көслө ташҡын була; 1885, 1931 һәм 1972 йылдарҙа емергес ер тетрәүҙәре була, ә 1936 йылда көслө янғындар була.
1979 йылда был ҡалала диктатор А. Сомоса ғәскәрҙәре һәм Сандино милли азатлыҡ фронты отрядтары араһында ҡаты һуғыш (герилья) барған. 1979 йылдың 4 июнендә Манагуала дөйөм милли забастовка башланған, ә 9 июндә ҡораллы ихтилал тоҡанған. Ихтилалдың 19-сы көнөнә ҡарай Сандино милли азатлыҡ фронтының отрядтары һәм баш күтәреүселәре (бөтәһе 6 мең кеше) баш ҡаланан сигенә башлай. Ҡасаҡтарҙа улар менән китә. 14 июлдә Сандино милли азатлыҡ фронтының отрядтары йәнәй Манагуаға һөжүмгә күсә. Ҡалала баррикадалар төҙөлә башлана. Президент А. Сомоса илдән ҡасырға әҙерләнә һәм 17 июлдә Никарагуа конгрессы алдында үҙ вазифаһынан баш тарта һәм АҠШ-ҡа китә. 1979 йылдың 19 июлендә илдең баш ҡалаһына тантаналы рәүештә Сандино милли азатлыҡ фронты отрядтары инә.
2009 йылдың 1 июлендә элекке боксёр, Манагуа ҡалаһының мэры Алексис Аргуэльо, үҙенең резиденцияһында үле табыла. Вафат булыу сәбәбен полиция тикшерә. Алексис Аргуэльо үлгәс, шул уҡ йылдың 8 июленән Дэйзи Торрес мэры вазифаһына инеүгә антты ҡабул итә.
2014 йылдың 6 сентябрендә урындағы ваҡыт буйынса 23:04 (Өфө ваҡыты буйынса 7 сентябрендә 11:04) Манагуа аэропорты тирәһендә метеорит ҡолай, ул 12 метр диаметрҙағы һәм 5,5 метр тәрәнлегендәге кратер ҡалдыра.

# Манагуа
## Иҡтисады

Ҡала илдең финанс һәм сәнәғәт үҙәге булып тора. Манагуала туҡыма, күн-аяҡ кейеме, цемент, нефть эшкәртеү сәнәғәте предприятиелары урынлашҡан.

# Манагуа
## Иҫтәлекле урындар

* Карлос Фонсек мавзолейы. Манагуа.
* Манагуа яңы соборы
* Милли галерея
* Үҙәк Америка банкы
* Ҡала урамдарында яһалма сәскәләр

# Манагуа
## Туғанлашҡан ҡалалар

* Амман, Иордания
* Амстердам, Нидерланд
* Богота, Колумбия
* Каракас, Венесуэла
* Куритиба, Бразилия
* Гватемала, Гватемала
* Мэдисон, АҠШ
* Мадрид, Испания
* Манчестер, Бөйөк Британия
* Майами, АҠШ
* Монтелимар, Франция
* Ла-Пас, Боливия
* Панама, Панама
* Кито, Эквадор
* Ранс, Франция
* Рио-де-Жанейро, Бразилия
* Сан-Хосе, Коста-Рика
* Сан-Педро-Сула, Гондурас
* Сан-Сальвадор, Сальвадор
* Сантьяго, Чили
* Тайбэй, Ҡытай Республикаһы
* Валенсия, Испания
# «Башҡорт матуры» алмаһы

«Башҡорт матуры» (рус. Башкирский красавец) — йорт алмаһының иртә ҡышҡы төрө.

# «Башҡорт матуры» алмаһы
## Тарихы

XIX быуат башында помещик, отставкалағы капитан Сергей Евгеньевич Топорнин, Франция архитекторын саҡырып, Өфөнән 70 км өҫтәрәк, Ағиҙел йылғаһы буйында йорт һалған, баҡса ултырта башлаған. XIX быуат аҙағына мөлкәт баҡса үҫтереүгә мөкиббән сәүҙәгәр Иннокентий Михайлович Гришин ҡулына күсә. 1886 йылда ул өс йөҙ яңы үҫенте ултыртып, ҡарт баҡсаны яңырта, улар араһында билдәһеҙ ике сорт алмағас була. Революциянан һуң Ҡыҙ тауындағы йорт менән баҡса имен ҡала, һәм 1926 йылда уның территорияһындағы яңы хакимиәт Башнаркомзём селекция үҙәген ойоштора, ул Көньяҡ Уралдағы төп селекция үҙәктәренең береһенә әүерелә.
1928 йылда И. М. Грибушин ултыртҡан алма сорттарын станция хеҙмәткәре Василий Стреляев тасуирлап яҙып ала. Бер сортҡа «Башҡорт матуры» тип исем бирелә.
1928 йылда «Башҡорт матуры» Башҡорт АССР-ы Кушнаренко ауылында В. П. Стреляев тарафынан Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институтына бирелә. Сорт Госреестрға индерелә.

# «Башҡорт матуры» алмаһы
## Таралыуы

Был сорттар Башҡортостан, Татарстан, Марий эл, Вологда, Киров, Ырымбур, Һамар һәм Мәскәү өлкәләрендә киң таралған. Башҡортостанда алмалыҡтарҙың яҡынса 25 % майҙанын биләй.

# «Башҡорт матуры» алмаһы
## Тасуирламаһы

Был алмағас иртә лә, һуң да түгел сәскә ата, башҡа алмағастарҙан һеркәләнә. Уның өсөн иң яҡшы һеркәләндереүсе сорттар антоновка, «Сеянец титовки», «Боҙаяҙ» булып тора. Алтынсы йылына емеш бирә башлай. Юғары уңыш (140—257 ц/га) бирә һәм ҡышҡы һыуыҡтарға сыҙамлы.
Сәскәләре эре, алһыу төҫтә. Емеше уртаса ҙурлыҡта, ауырлығы 92-137 г, бөтәһе лә бер сама ҙурлыҡта, дөрөҫ формалы. Емеше уртаса ҡойола. Алма 130 көн һаҡлана, транспорт менән ташығанда йәнселеп бармай. Универсаль сорт.
Әскелтем татлы, үҙенә башҡа ҡырҡыуыраҡ тәм итә.

# «Башҡорт матуры» алмаһы
## Селекцияла ҡулланыу

«Башҡорт матуры» сорты генотибы селекция программаларында ҡулланыла. Уны « Шафран пепины» сорты менән ҡауыштырып, «Башҡорт пепины» сорты барлыҡҡа килтерелгән.
# Ҡарлыман мәмерйәһе

Ҡарлыман мәмерйәһе — Башҡортостан Республикаһы Ҡырмыҫҡалы районындағы мәмерйә. Тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965). Вертикаль һәм горизонталь тектоник ярыҡтар киҫешкән урында барлыҡҡа килгән.

# Ҡарлыман мәмерйәһе
## Урынлашыуы

Ҡарлыман мәмерйәһе Башҡортостан Республикаһы Ҡырмыҫҡалы районында урынлашҡан. Өршәк-Ағиҙел араһында, Ҡарлыман карст йылғаһы бассейнында, Ҡарлыман ауылынан — 3 км, Ҡырмыҫҡалы ауылынан (район үҙәге) 10 км алыҫлыҡта ята.
Бейек гипслы ҡая (урындағы халыҡ Олотау тип атай) нигеҙендә барлыҡҡа килгән. Мәмерйәгә илткән юл буйында бәләкәй генә күлдәр күп. Барыһы ла карст соҡорҙары урынында хасил булған.

# Ҡарлыман мәмерйәһе
## Географияһы

Мәмерйәгә элек бер-береһенән 10 м алаҫлыҡтағы ике уйым аша инеп булған. Әлеге ваҡытта таштар емерелеп төшөп, бер уйымы бикләнгән.
Икенсе уйымы - Г хәрефенә оҡшаған бөгөлөш рәүешендә. Уның аша текә диуарлы, түбәләре горизонталь булған киң туннелгә барып сығаһың. Киңлеге 2-12 м арауығында. Бейеклеге 5 — 10 м араһында тирбәлә.
Мәмерйәнең оҙонлоғо — 198 (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса — 269) метр, майҙаны — 1153 кв.м, күләме — 1970 куб.м.
Әүҙем карст зонаһында урынлашҡан. Мәмерйә юлында карст соҡорҙары күп. Ҡайһылары һаҙлыҡҡа әүерелгән. Тап-таҙа һыуы менән ҡыуандырып ятҡандары ла етерлек.
Мәмерйә эргәһендә ер аҫты шишмәһе — Һарыйылғаның ҡоро үҙәне беленеп тора. Тау тоҡомдарында ҡусҡарҙарҙың ташҡа әйләнгән һөлдәләрен осратырға мөмкин.
GPS-координаталары: N 54°17’22"; E 56°10’06"

# Ҡарлыман мәмерйәһе
## Флора һәм фаунаһы

Флора: ҡамыш, тәлмәрйен тәңкәһе, аҡ томбойоҡ, һары томбойоҡ һәм башҡалар.
Фауна: йәйгелеккә кескәй генә күлдәренә ҡыр өйрәктәре, аҡсарлаҡтар килә. Шулай уҡ, мәмерйә эргәһендәге күлдәрҙә һаҙан, суртан, алабуға һәм башҡа бик күп төр балыҡтар тереклек итә.
# Мёкерн (Тюрингия)

Мёкерн (Тюрингия) (нем. Mockern (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 121 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,35 км². Диңгеҙ кимәленән 285 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7646 һәм автомобиль коды — SHK.
# Суклемка

Суклемка — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тубыл йылғаһының һул ярына тамағынан 7,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 66 км.

# Суклемка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Есет йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Тура һәм Тавда йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502612111200013454
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201345
* Бассейн коды — 14.01.05.026
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ҡасыпутырған

Ҡасыпутырған — Башҡортостан Республикаһының Ишембай районындағы бәләкәй йылға, Томан йылғаһы ҡушылдығы. Диңгеҙ кимәленән 503,0 метр бейеклектән ағып төшкән шишмәләр һыуҙарынан хасил була. Тауҙар араһынан аға, тәүҙәрәк Томан йылғаһына параллель рәүештә тиерлек ағып бара, ике километр саһы араны үткәс, Томан йылғаһына ҡоя.
# Максариха (Чумыша ҡушылдығы)

Максариха — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чумыш йылғаһының уң ярына тамағынан 271 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Максариха (Чумыша ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200412115200002852
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200285
* Бассейн коды — 13.01.02.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Кашапов Марс Фәрәх улы

Кашапов Марс Фәрәх улы (28 ғинуар 1966 йыл) — хужалыҡ һәм муниципаль хеҙмәт эшмәкәре. 2012—2017 йылдарҙа «Янғантау» шифаханаһы дәүләт унитар предприятиеһының директор урынбаҫары, 2017 йылдың мартынан Салауат районы хакимиәте башлығы. Өсөнсө (2012) һәм дүртенсе (2016) саҡырылыш район Советы депутаты.

# Кашапов Марс Фәрәх улы
## Биографияһы

Марс Фәрәх улы Кашапов 1966 йылдың 28 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Салауат районы Мәсетле ауылында тыуған.
Хеҙмәт юлын 1983—1984 йылдарҙа «Йүрүҙән» совхозында башлай. 1984—1986 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итеп ҡайтҡандан һуң, бер йыл Башҡортостан ауыл хужалығы институтында электромонтер булып эшләй, һуңынан шунда уҡ уҡырға инә. 1992 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлай, белеме буйынса — агроном. 1992—1997 йылдарҙа «Йүрүҙән» совхозында Мәсетле бүлексәһе управляющийы була, һуңынан өс йыл Салауат районы ауыл хужалығы идаралығының баш агрономы вазифаһында эшләй. 2000—2003 йылдарҙа — «Урал» СПК-һы рәйесе. Һуңынан бер йыл «Бөркөт» ял йорто директоры булып эшләгәс, 2004—2006 йылдарҙа Салауат районы хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары була. 2006—2009 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Ер ресурстары һәм ер ҡоролошо буйынса дәүләт комитетының Салауат районы буйынса рәйесе. Һуңынан 2012 йылға тиклем тоҡомсолоҡ буйынса «Башкирское» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры ярҙамсыһы — баш инженеры була. 2012—2017 йылдарҙа — «Янғантау» шифаханаһы дәүләт унитар предприиятиеһы директорының хужалыҡ мәсьәләләре буйынса урынбаҫары.
2017 йылдың мартынан — контракт буйынса Салауат районы хакимиәте башлығы.

# Кашапов Марс Фәрәх улы
## Йәмәғәт эшмәкәрлеге

* 2012 һәм 2016 йылдарҙа өсөнсө һәм дүртенсе саҡырылыш Салауат районы советы депутаты итеп һайлана.
# Букесфельд (крәҫтиән утары)

«Букесфельд» (нем. Freihof Buckesfeld) — һалымдан азат ителгән һәм Люденшайд ҡалаһында урынлашҡан крәҫтиән утары, ул 1554 йылдан башлап документтарҙа: башта «Буксфельд» (нем. BuxfeldBuxfeld) телгә алынған.

# Букесфельд (крәҫтиән утары)
## Тарихы

Тикшеренеүселәр һалымдан азат ителгән «Буксфельд» атамалы крәҫтиән утары тураһындағы мәғлүмәтте 1554 йылда баҫылған Люденшайд ҡалаһы документтары араһында тапҡан; әммә алпауыт ере күрһәтелгән ошо датанан күпкә өлкән булырға тейеш тип тәҡдим итәләр. 1907 йылда усадьба хужаһы Иоһанн Дидрих Рамедтың (нем. Johann Diedrich RahmedeRahmede Diedrich Johann) тол ҡатыны алпауыт хужалығын Люденшайд ҡала хакимиәтенә һатҡан. 1960 йылдар уртаһында поместье биләмәһендәге ҡаралдыларҙың күпселек өлөшө емерелгән: бары тик «коттен» (нем. KottenKotten йәки нем. KateKate, ауыл общинаһы эсендә, ҡайһы берҙә унан ситтә лә урынлашҡан, биҙәлеше буйынса ябай торлаҡ йәки, бер — йә ике ҡатлы оҫтахана) ғына хәҙерге көндә архитектура ҡомартҡыһы тип һаналған бина. Поместьеның төп территорияһында Ричард-Ширманн-Реалшуле (нем. Richard-Schirrmann-RealschuleRichard-Schirrmann-Realschule) мәктәбе төҙөлгән.
Поместьела һаҡланып ҡалған берҙән йорт 2010—2012 йылдарҙа бер нисә йылдан йорт ремонтланған һәм һәм бер ни тиклем үҙгәртеп ҡоролған — уның тарихи һалам ҡыйығы черепица менән алмаштырылған, шулай уҡ тәҙрәләре киңәйтелгән, ремонттан һуң улар пластик тәҙрәгә әйләнгән. Тирә-яҡ территория ла үҙгәртелгән: шул иҫәптән, өйҙө уратып үҫкән иҫке ағастар ҡырҡылған. Люденшайдтың тыуған яҡты өйрәнеүселәре, һәйкәлде һаҡлау хәстәрләнһә лә, бинаның тәүге ҡиәфәте юғалған тигәндәр. Тарихи бинаны үҙгәртеү урындағы халыҡтың ризаһыҙлығына килтергән; яңы хужаларҙың әйтеүенсә, иҫке ҡыйыҡты һаҡлап ҡалыу иҡтисади яҡтан файҙаһыҙ эш булыр ине.
# Хәкимов Ниғмәтулла Ғиниәтулла улы

Хәкимов Ниғмәтулла Ғиниәтулла улы (Ниғмәт Хәким) (26.12.1899—3.08.1937) — лингвист, төрҡиәтсе. 1930—1935 йылдарҙа Ҡазандағы Көнсығыш педагогия институты доценты. Сәйәси золом ҡорбаны.

# Хәкимов Ниғмәтулла Ғиниәтулла улы
## Биографияһы

Ниғмәтулла Ғиниәтулла улы Хәкимов 1889 йылдың 29 декабрендә Ҡыйғы районының Йыланлы ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Башланғыс белемде ул ауыл мәктәбендә, һуңынан Өфөнөң "Ғәлиә" мәҙрәсәһендә ала. Мәҙрәсәне тамамлағандан һуң уҡытыусы булып эшләй, бер үк ваҡытта әҙәби ижад менән шөғөлләнә, йыш ҡына тыуған төйәгенең тәрбиә, уҡытыу һәм тарихы темаларына ваҡытлы матбуғатта сығыш яһай. Шул йылдарҙа Мәжит Ғафури менән Сәйфи Ҡудаш уның иң яҡшы дуҫтарына әйләнә. 1913 йылда «Йөрәк моңо» һәм «Күңел ынтылышы» шиғри йыйынтыҡтары донъя күрә. 1912—1916 йылдарҙа Ниғмәт Хәким 2-се класс училищеһында уҡыта. Ярлы яҡташтарының балаларын грамотаға өйрәтә.
1917 йылғы октябрь ваҡиғаларынан һуң революцион матбуғатта хеҙмәттәшлек итә һәм халыҡ мәғарифы өлкәһендә эшләй. 1921 йылда Ниғмәт Хәким уҡытыусылар әҙерләү курстарында уҡыта, журналистика менән шөғөлләнә, татар һәм башҡорт хеҙмәтсәндәре араһында әүҙем киң агитация эше алып бара.
1921 йылда Ниғмәтулла Хәкимов Ташкентҡа күсеп китә, унда төрки милли аҙ һанлы милләттәр өсөн Мәғариф институтында һәм ҡатын-ҡыҙҙар үзбәк институтында ижтимағи фәндәр, төрки телдәр һәм әҙәбиәт уҡытыусыһы булып эшләй. Бында ла үҙенең әҙәби эшмәкәрлеген дауам итеп, мосолман халҡы араһында әүҙем антидини пропагандалауҙы алып бара.
1926 йылда Ниғмәт Хәким Ленинград көнсығыш институтына уҡырға инә, унан һуң 1928 йылда А. Н. Сама улының тәҡдиме буйынса уны аспирантурала ҡалдыралар. Ниғмәт Хәким — рәсми дәүләт дипломына эйә булған татарҙар һәм башҡорттар араһында тәүге ғалимдарының береһе. Ул Ҡазан педагогия институтында уҡытыусы, һуңынан татар теле һәм әҙәбиәте кафедраһы доценты вазифаһында эшләй. Параллель рәүештә В. И. Ленин исемендәге Ҡазан дәүләт университетында һәм Коммуналь төҙөлөш инженерҙары институтында уҡыта. 1936 йылда репрессиялана, атыла.
Ниғмәт Хәким үҙенең сағыштырмаса ҡыҫҡа тормошо эсендә илленән ашыу ғилми эш баҫтырып сығарған.
# Фуркат

Закиржан Фуркат (үзб. Zokirjon Xolmuhammad o`g`li Furqat; 1858—1909) — үзбәк шағиры һәм публицисы.
Закиржан Халмухаммед, үҙенә Фуркат (Айырылыу) псевдонимын ала, тыуған 1858 йылда Коканд, ҡалаһында ваҡ сауҙагәр-һөнәрсе ғаиләһендә тыуған. Ул мәктәптә, һуңынан мәҙрәсәлә уҡыған. Һатыусы приказчик булып эшләй. 1889 йылда Фуркат Ташкентҡа күсеп һәм Күкелдаш мәҙрәсәһендә урынлаша. Ташкентта шағир ике йыл йәшәй. Фуркат ижадының иң емешле осоро була был.
Уның шиғырҙары — XIX быуат аҙағы— XX быуат башындағы үзбәк лирик шиғриәтенең иң яҡшы өлгөләре. Уның бик күп ғәзәлдәре халыҡ йырҙары булараҡ билдәлелек алды.
Фуркат үзбәк шағирҙары араһында беренсе публицист та була, рус телен, рус фәнен һәм техникаһын өйрәнеү кәрәклеге тураһында яҙа. Фуркат мәғрифәтселеккә өндәй, халҡын, рус теле аша донъя мәҙәниәтенә ылыҡтырып, ағартыуға ынтыла.
1891 йылда Фуркат Ташкенттан булған Сәмәрҡәндҡә сығып китә. Унан Төркиәлә, Грецияла, Болгарияла, Мысырҙа була. 1892 йылда Фуркат китте Ғәрәбстанға, Мәккәгә йүнәлә. 1892 йылдың көҙөндә килде Фуркат Мумбаиға килә. Ошонан башлап ул Һиндостан буйлап үҙенең сәйәхәтен башлай. Кашмирҙа һәм Ҡашғарҙа була. Фуркат һуңыраҡ ҡытай провинцияһы Шеңжанға күсеп килә һәм Яркендта йәшәй.
Әҫәрҙәре: «Гимназия», «Фән тураһында», «Театр тураһында», «Рояль», «Суворов», «Шағирҙың тәғәйенләнеше һәм шиғриәттең юғарылғы тураһында». Н. Гребнев тәржемәһендә: «Ташкент ҡалаһында ойошторолған музыкаль йыйылыш тураһында», «Ташкент ҡалаһындағы күргәҙмә тураһында», «Елгә мөрәжәғәт итеү».

# Фуркат
## Рус теленә тәржемәләре

См. Наум Гребнев. Истоки и устья. Переводы из узбекской поэзии Изд-во Гафура Гуляма Ташкент 1983
См. Наум Гребнев. Другие слова. Избранные переводы из узбекской народной и классической поэзии. Издательство литературы и искусства им. Гафура Гуляма. Ташкент 1973
# Салауз-Мухан

Салауз-Мухан (Салауыз; татар. Салауз-Мухан, рус. Салауз-Мухан) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Мөслим районы ауылы.

# Салауз-Мухан
## География

Ауыл Ыҡ йылғаһы буйында, Мөслим ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 7 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Салауз-Мухан
## Тарих

Ауылға ирәкте ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Һуңыраҡ ауылда керҙәш булып башҡорттарҙың ҫарайлы-мең ырыуы вәкилдәре төпләнә. 1701 йылдан билдәле. Ауыл Ирәкте улусының Абдулбин түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә.
XX быуат башында мәсет, мәктәп, һыу тирмәне теркәлгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Мөслим районы, 1963 йылдан — Сарман районы, 1965 йылдан — йәнә Мөслим районы составында була.

# Салауз-Мухан
## Халҡы

1816 йылда ауылда 17 башҡорт (ир затлы) һәм 79 типтәр, 1870 йылда — 446 башҡорт, 1912 йылда — 22 башҡорт һәм 1002 типтәр иҫәпләнгән.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1870 | 1897 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1989 | 2002 | 2008 |
| 446 | 812 | 1026 | 1001 | 866 | 663 | 522 | 864 | 522 | 434 | 405 |
# Вухтым

Вухтым (Вухтом, Вохтом) — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тулом йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.

# Вухтым
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000012426
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001242
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Бешбармаҡ

Бешбармаҡ (әзерб. Beşbarmaq) — Әзербайжандағы тау, Сиазань ҡалаһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан урынлашҡан. Баҡынан 40 км алыҫлыҡта, Каспий диңгеҙе ярынан йыраҡ түгел. Халыҡ телендә шулай уҡ Хыдыр Зинд исеме менән йөрөтөлә һәм табыныу урыны булараҡ билдәле.

# Бешбармаҡ
## Этимологияһы

«Бешбармаҡ» әзербайжан телендә, башҡорт телендәге кеүек үк, «биш бармаҡ» тигәнде аңлата, сөнки ҡаялар тап шулай бармаҡтар һымаҡ күренә.

# Бешбармаҡ
## Тарихы

Тау үҙенең һыҙатланылышы һәм бейеклеге арҡаһында ҡәҙимдән диңгеҙ сәйәхәтселәре өсөн бик яҡшы ориентир булып торған. Тау аръяғында боронғо Хурсанғала емереклектәре һаҡлана.
Бешбармаҡ янында «Хыдыр Зунджа пиры (мәсете)» тип аталған, изге һаналған урын бар, унда юлсылар табынырға һәм уҡынырға туҡтай.
Бешбармаҡ Баҡынан Әзербайжандың төньяҡ райондарына (Сиязань, Ҡуба, Кусары, Хачмаз, Набрань) һәм Рәсәйгә юлланған меңдәрсә кешеләрҙең ялға туҡтарға яратҡан урыны. Бында бигерәк тә йәйгеһен кеше күп була. Хыдыр Зинджа пиры (мәсетенән башҡа), бында бик күп магазин, кафе һәм ресторандар урынлашҡан. Шулай уҡ тауҙарҙан ағып килгән һыуҙарҙа бит-ҡул сайҡап алыу ҙа йолаға әүерелгән

# Бешбармаҡ
## Бешбармаҡ тураһында мифтар һәм риүәйәттәр

Хызыр (Хыдыр) пәйғәмбәр тураһындағы мифҡа ярашлы, был зат йәшел кейемдәр кейеп, ғүмер эликсиры эҙләп йөрөгәндә ошо тау янына килеп сыҡҡан һәм ер аҫты батшалығында «тере һыу» тапҡан. Шул һыуҙы эсеп, ул үлемһеҙлеккә эйә булған. Шунан бирде ошо урынды Хызыр Зиндей (Хыдыр Зунджа) тип атай башлағандар. Икенсе бер риүәйәт буйынса Зүл-Ҡәрнәйн тере һыу эҙләп Хызырға мөрәжәғәт иткән. Пәйғәмбәр уны ике шишмә янына килтергән: береһенән һөт аҡҡан, икенсеһенән — болғансыҡ һыу. Искәндәргә ул бер сығанаҡтан ғына эсергә рөхсәт иткән. Теге һөттө һайлағано. Хызыр иһә болғансығын эскән һәм үлемһеҙлеккә эйә булған.
Тау түбәһендә сығанаҡ бар. Риүәйәттәр буйынса, бында пәйғәмбәрҙең күҙ йәштәре тамған һәм сығанаҡҡа шифалы көс биргән. Тау түбәһенә менә торған юл тар һәм тайғаҡ. Яҡшы күңелле кеше унан ҡыйынлыҡһыҙ үтә, яманы йығылып төшөүе ихтимал. Сығанаҡ янына менеп еткән кешенең теләге мотлаҡ ҡабул була.
# Ай-Ягорт-Игол

Ай-Ягорт-Игол — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Элле-Игол йылғаһына 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Ай-Ягорт-Игол
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200038262
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203826
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2