yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Девдера Катерина Михайловна

Девдера Екатерина Михайловна (25 ноябрь 1990(19901125), Винница өлкәһе Ямполь районы Качковка ауылы) — Украина шағиры, тәржемәсе. Украина яҙыусыларының милли союзы ағзаһы (2013).

# Девдера Катерина Михайловна
## Биографияһы

Девдера Екатерина Михайловна 1990 йылдың 25 ноябрендә Винница өлкәһенең Качковка ауылында тыуған. Тыуған ауылында урта белем ала. Коцюбинский исемендәге Винница дәүләт педагогия университетының (2012) филология һәм журналистика факультетын тамамлаған. Уҡыу йортон тамамлағандан һуң кесе тыуған иленә ҡайта, урындағы мәғариф системаһында эшләй. 2014 йылда Шевченко исемендәге әҙәбиәт институты аспиранты була.

# Девдера Катерина Михайловна
## Әҙәби эшмәкәрлеге

Шағир үҙенең тәүге остазы тип яҡташы шағир Виктор Дьячокты, Винница өлкәһенең Подольск әҙәбиәтселәре — Виктор Мельник, Михаил Каменюкты иҫәпләй."Соприсутствии" (2011), «Буквы и стихии» (2015) китаптары, матбуғатта баҫмалар авторы, испан теленән (Лорки) , поляк теленән әҫәрҙәр тәржемә итә, Краков шағирәһе Божена Бобров-Диґаның «Запах каштанов» әҫәрен (2013), инглиз теленән әҫәрҙәр тәжемәләй.

# Девдера Катерина Михайловна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «Молода Республіка Поетів» (2015) әҙәби проекты буйынса гран-при
* Әҙәби премия — «Гәлсәр сейә» (2016)
# Таганрог йәштәр һарайы

Таганрог йәштәр һарайы — Таганрогтағы муниципаль социаль-мәҙәни һәм мәғариф учреждениеһы

# Таганрог йәштәр һарайы
## Төҙөлөү тарихы

Таганрог йәштәр һарайы 2011 йылда элекке Комбайн заводының мәҙәниәт һарайы бинаһында ойошторола. .
2004 йылда Таганрог комбайн заводы хужаһы Мәҙәниәт йортоноң эшмәкәрлеген финанслауға хәле етмәгәс, бинаны «ИнтерРесурс» фирмаһына һата, ул уны реконструкциялай башлай. Ҡала администрацияһының «ИнтерРесурс» фирмаһы менән 2004 йылға килешеү сиктәрендә фирма Мәҙәниәт һарайы эргәһендәге территорияны төҙөкләндереү һәм тәртиптә тотоу өсөн 900 мең һум аҡса бүлергә риза була.
Һуңынан «ИнтерРесурс» фирмаһы Мәҙәниәт һарайын « Инвест-Үҙәк» банкынан алған кредит өсөн залог сифатында файҙалана.
Ҡала етәкселегенең башланғысы буйынса 2008 йылда өлкә хакимиәте ярҙамы менән бина шәхси хужанан муниципаль милеккә һатып алына, бының өсөн төбәк бюджеттан 100 миллион һум аҡса бүленә.
Ике «муниципаль» һәм «шәхси» өлөшкә бүленгән ремонт 2010 йылдың авгусында башлана. «Муниципаль» ремонт өсөн ҡала һәм өлкә бюджетынан 56 млн һумға яҡын аҡса бүленә. Шул тиклем үк аҡсаны ремонт өсөн «НЕО» кинотеатры һәм ресторан урынлашҡан Һарайҙың «шәхси» өлөшө инвесторҙары бүлә. Йәштәр һарайын асыу тантанаһы 2011 йылдың 10 сентябрендә үтә.
2015 йылда Йәштәр һарайында байтаҡ майҙанды биләүсе коммерция арендалаусыһы ҡала суды тарафынан коммуналь түләүҙәрҙе түләргә тейеш була. Был килешеүгә ул күп йылдар ҡуртым хаҡын түләгән, түләүҙәр йылына 6 миллиондан алып 7 миллион һумға тиклем тәшкил иткән. Коммуналь түләүҙәрҙе үҙе һәм был эре арендалаусы өсөн һарай үҙе түләгән, өҫтәүенә, йыш ҡына аҡса етмәгән, һәм муниципаль учреждение бурыслы булып ҡалған. Был мәсьәлә оҙаҡ ваҡыт судта хәл ителә, әлегә яҡтар килешеүгә барырға ҡарар итмәй, һәм төп арендалаусы ай һайын өҫтәмә рәүештә 450 мең һум түләргә тейеш була.

# Таганрог йәштәр һарайы
## Бина

Октябрь түңкәрелешенә тиклем был бина урынында 274-се запас полктың казармалары урынлаша. Проект эштәренең башы 1923 йылға ҡарай. Проект авторы — архитектор М.Ф. Покорный. Бина — архитектурала конструктивизмдың сағыу өлгөһө. Үҙ планында бина ҡайырғыс гайка асҡысын — тыныс хеҙмәт символын хәтерләтә. Металсылар клубы Таганрог инструменталь заводы менән берлектә төҙөлә (артабан — Таганрог комбайн заводы) һәм «Ҡыҙыл ҡаҙансы» заводы. Клубты Таганрог йәштәре хәҙерге һөт заводы урынында һүтеп алынған Изге Архангел Михаил сиркәүенең кирбестәренән төҙөй. Материал һәм аҡса етмәй, шуға күрә тимер бетон урынына бина кирбестән төҙөлә. Фасады штукатурлана. Төп инеү урынында вестибюлдең ярымтүңәрәк фасады һәм икенсе ҡаттың фойеһы иғтибарҙы йәлеп итә. Өсөнсө ҡаты 1960-сы йылдарҙа өҫтәп төҙөлә. Метал тәҙрә тыштары бинаның торлаҡ йорт түгеллегенә баҫым яһай

# Таганрог йәштәр һарайы
## Йәштәр һарайы

Йәштәр һарайында, 25 ғинуарҙа Рәсәй студенттары көнөндә иң яҡшы студенттарға Таганрог мэрының традицион тантаналы рәүештә исемле стипендиялар тапшырыу тантанаһы үткәрелә.

# Таганрог йәштәр һарайы
## Йәштәр һарайы директоры

* 2011 йылдан алып — С. И. Федянина
# Әш-Шәҙили

Әбүл-Хәсән Ғәли ибн Ғабдуллаһ әш-Шәҙили (ғәр. أبو الحسن الشاذلي‎; 1196, Ғәмәрәт, хәҙ. Марокко — 1258, Хумайсра, хәҙ. Мысыр) — Мәғриб ислам дине белгесе, суфый шәҙили тәриҡәткә нигеҙ һалыусы һәм эпоним.

# Әш-Шәҙили
## Биографияһы

Уның тулы исеме: Әбүл Хәсән Ғәли ибн Ғабдулла ибн Ғабдул-Жәббәр әл-Хәсәни үәл-Хөсәйени әш-Шәҙили әл-Мәғриб. 1196 йылда Марокконың төньяғындағы Гамарат ауылында тыуған. Уның нәҫеле сәйеттәрҙән булған һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәргә барып тоташа.
Ул бик яҡшы белем ала һәм 21 йәшендә белем эҙләп тыуған яғын ташлап китә. Ул Фәстә уҡый, ә 1244 йылдан Александрияла йәшәй. Мәккәгә хаж ҡылып, ул ҙур фаҡиһтар, Ҡөрьән һәм хәҙистәрҙе белеүселәр, шулай уҡ күренекле суфый уҡытыусылары йәшәгән Бағдадҡа юллана. Бағдадта Ул шәйех Әбү-Фәтех әл-Уаситиҙа уҡыу курсын үтә, уның кәңәше буйынса тыуған иленә ҡайтып, Ибн Мәшиштә уҡыуын тамамлағандан һуң, Әбү Хәсән әш-Шәҙили шул исемле ауылға (хәҙ. Тунис) барып, 1227 йылда үҙенең беренсе зәүиәһенә нигеҙ һала. Тунис ҡалаһы ситендәге Зәләлж тауы мәмерйәһендә төпләнә, ул «әш-Шәҙили мәмерйәһе» булараҡ билдәле. Ул шунда йәшәй һәм уҡыусыларын ҡабул итә.
1258 йылда хаж ҡылғанда Мысырҙың Хумайсра ауылында вафат була. Ҡыҙыл диңгеҙ буйындағы ҡәберен мосолмандар, хөрмәт итеп, зыярат ҡыла. Мәмлүктәр солтаны шул дәүерҙә уның ҡәбере өҫтөндә төрбә төҙөй.
Әбү Хәсән әш-Шәзили үҙенең шәкерттәрен (мөриттәрен) Аллаһты шым зекер менән һәр минут һайын иҫкә алырға, Аллаһтан ҡурҡыу, шәриғәт күрһәтмәләрен ҡәтғи үтәү һәм Пәйғәмбәр сөннәтенә буйһоноуға өндәй. Ул бикләнеү практикаһын һәм суфыйҙарҙың коллектив йыйылыштары — сәманы хупламай. Әш-Шәҙили һүҙҙәренсә, тәриҡәт идеяларын һәм рухын көндәлек тормошта донъяуилыҡтан ситләшмәйсә тормошҡа ашырырға кәрәк.

# Әш-Шәҙили
## Шәҙилилек

Шәҙилиҙәр цивилизацияның шәриғәт рөхсәт иткән бөтә байлыҡтарынан файҙалана һәм ҡаты аскетизмды хупламай. Уларҙың зекере һәм рухи практика менән шөғөлләнеүҙәре эштән һәм башҡа шөғөлдәрҙән буш ваҡытта үткәрелә һәм кешенең һәм уның ғаиләһенең көндәлек бурыстарына зыян килтермәй. Улар махсус кейемдәр кеймәй һәм, Жүнәйдә әл-Бағдадиға эйәреп, «айыҡ» хеҙмәт итеүҙе өҫтөн күрә (сәһү) һәм «иҫереклек» (сүкрә) халәтенән тыйыла.
Шәҙилиҙәр тәриҡәте төрлө тармаҡтарға бүленгән, Африканың ҡайһы бер төбәктәрендә тәғлимәт традицион урындағы инаныуҙар менән ҡушыла, шуның арҡаһында традиционалист тәриҡәт ағзалары тарафынан тәнҡиткә дусар ителә. Тәриҡәт Африка халыҡтарын исламлаштырыуҙа ҙур роль уйнай, Европа илдәренең колонизатор сәйәсәтенә әүҙем ҡаршы тора. Уның идеялары Төньяҡ һәм Үҙәк Африка илдәрендә генә түгел, Европала Һәм Кавказда ла таралған. Был тәриҡәттең эйәрсендәрен Комор утрауҙарында, Һиндостанда һәм хатта Индонезияла ла күрергә мөмкин. Рәсәйҙә шәҙили тәриҡәте Дағстанда һәм күрше республикаларҙа эш итә.
# Шәүрә

Шәүрә (ғәр.) — ҡатын-ҡыҙ исеме.

# Шәүрә
## Этимологияһы

Шәүрә — «танылған», «мәшһүр» мәғәнәһендәге ҡатын-ҡыҙ исеме. 2021 йыл 5 октябрь архивланған. XI—XII быуаттарҙан башҡорттар араһында мосолман дине менән бергә ғәрәп исемдәре лә тарала башлай.

# Шәүрә
## Билдәле шәхестәр

Шәүрә Ишмулла ҡыҙы Дилмөхәмәтова (1961) - Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры артисы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1996).
Шәүрә Ғәббәс ҡыҙы Ғилманова — (1 ғинуар 1954 йыл) — тележурналист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1985 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы (1985). Рәсәй Федерацияһының (2005) һәм Татарстан Республикаһының (1997) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1994). Шәһит Хоҙайбирҙин (1994) һәм Мәжит Ғафури исемендәге (2005) премиялар лауреаты.
Шәүрә Муса ҡыҙы Мортазина — (22 июль 1925 йыл — 22 февраль 2002 йыл) — башҡорт театр режиссёры. РСФСР-ҙың (1970) һәм БАССР-ҙың (1955) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы.
Шәүрә Рәшит ҡыҙы Шәкүрова — (10 декабрь 1967 йыл) — ғалим-филолог, сценарист, драматург, прозаик. Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары, Башҡортостан Республикаһының Кинематографтар һәм Театр эшмәкәрҙәре союздары ағзаһы. Филология фәндәре кандидаты (1998). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре ( ),Башҡортостан Республикаһы гуманитар тикшеренеүҙәр институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре.
Шәүрә Азамат ҡыҙы Сәғитова — композитор, Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр премияһы лауреаты
Дәүләтшина Шәүрә Сәхәүетдин ҡыҙы (5 апрель 1946 йыл — 23 ғинуар 2006 йыл) — рәссам. Мәскәү туҡыу институтын тамамлаған (1971). Мәскәү рәссам-графиктар комитеты ағзаһы (1974), Рус рәссамдары ассоциацияһы (1989, Париж), Рәсәй Федерацияһы Рәссамдар союзы (1995) ағзаһы.
Шәкүрова Шәүрә Рәшит ҡыҙы (10 декабрь 1967 йыл) — ғалим-филолог, сценарист, драматург, прозаик. Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары, Башҡортостан Республикаһының Кинематографтар һәм Театр эшмәкәрҙәре союздары ағзаһы. Филология фәндәре кандидаты (1998). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһы гуманитар тикшеренеүҙәр институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре/

# Шәүрә
## Сәнғәттә

* Шәүрә (йыр) — Башҡорт халыҡ йыры
* Шәүрә (опера) — 1963 йылда Б. Бикбай либреттоһына композитор Заһир Исмәғилев яҙған башҡорт операһы
* Шәүрә (легенда)
# Олеко-Нгынян-Се

Олёко-Нгынян-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нгынянсе-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 113 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.

# Олеко-Нгынян-Се
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300078641
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307864
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Вож-Пай-Юган (Ай-Юган ҡушылдығы)

Вож-ПАй-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ай-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Вож-Пай-Юган (Ай-Юган ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300021385
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302138
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Новосибирск өлкәһе

Новосибирск өлкәһе (Һүҙмә-һүҙ — Яңы Себер) — Рәсәй Федерацияһы субъекты, Себер федераль округы составына инә.
Административ үҙәк — Новосибирск ҡалаһы.

# Новосибирск өлкәһе
## География

Новосибирск өлкәһе Көнбайыш Себер тигеҙлегенең көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан. Майҙаны 178,2 мең км². Көнбайыштан көнсығышҡа — 642 км, төньяҡтан көньяҡҡа — 444 км һуҙылған.
Төньяҡта — Томск өлкәһе, көньяҡ-көнсығышта — Ҡаҙағстан, көнбайышта — Омск өлкәһе, көньяҡта — Алтай крайы, көнсығышта Кемерово өлкәһе менән сиктәш.

# Новосибирск өлкәһе
## География
### Гидрография

Өлкәнең төп йылғалары — Обь һәм Омь. Өлкәлә яҡынса 3 мең күлдәр бар. Төбәктең төньяғын һәм төньяҡ-көнбайышын донъялағы иң ҙур Васюган һаҙлығының көньяҡ өлөшө биләй.

# Новосибирск өлкәһе
## География
### Сәғәт бүлкәте

Ҡалып:ЧасовойПоясОбъекта/MSK+3

# Новосибирск өлкәһе
## Тарихы

Новосибирск өлкәһе 1937 йылдың 28 сентябрендә ойошторолған. Һуңыраҡ, 1943 йылда төбәктән Кемерово өлкәһе, ә 1944 йылда — Томск өлкәһе айырылып сыҡҡан.

# Новосибирск өлкәһе
## Билдәле шәхестәре

* Павлов Виктор Павлович (5.02.1951), ғалим-инженер-механик. Техник фәндәр докторы (2006). 1973 йылдан Өфө авиация институты һәм Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 2009 йылдан Өфө дәүләт авиация университетының Нефтекама ҡалаһы филиалының дөйөм белем биреү дисциплиналары кафедраһы мөдире. Искитим ҡалаһынан.
* Пашков Сергей Афанасьевич (3.04.1959), ғалим-хирург, 1987—2003 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина институты һәм Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы, артабан «Газпром трансгаз Өфө» йәмғиәтенең медик‑санитария бүлеге начальнигы. Медицина фәндәре докторы (2005). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2007). Обь ҡалаһынан.

# Новосибирск өлкәһе
## Халҡы

Росстат мәғлүмәттәре буйынса өлкәнең халыҡ иҫәбе 2 762 237 кеше тәшкил итә (2016). Халыҡ тығыҙлығы — 15,54 кеше/км² (2016). Ҡала халҡы — 78,08 % (2015).

# Новосибирск өлкәһе
## Халҡы
### Милли составы

2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса өлкәнең милли составы түбәнгесә:
* Урыҫтар — 2 365 845
* Немецтар — 30 924
* Татарҙар — 24 158
* Украиндар — 22 098
* Үзбәктәр — 12 655
* Ҡаҙаҡтар — 10 705
* Тажиктар — 10 054
* Әрмәндәр — 9508
* Әзербайжандар — 8008
* Ҡырғыҙҙар — 6506
* Белорустар — 5382
Новосибирск өлкәһендә 1989 йылда — 2306, 2002 йылда — 1104 башҡорт йәшәгәне теркәлгән.

# Новосибирск өлкәһе
## Административ-территориаль бүленеш

Новосибирск өлкәһенә 15 ҡала, 30 административ район, 17 ҡасаба, 428 ауыл хакимиәте.

# Новосибирск өлкәһе
## Административ-территориаль бүленеш
### Муниципаль райондар

| Кыштовка Северное Усть-Тарка Венгерово Куйбышев Татарск Чаны Барабинск Чистоозёрное Купино | Здвинск Баган Ҡараһыу Убинск Каргат Довольное Краснозёрск Кочки Чулым Колывань | Коченёво Ордынск Сузун Искитим Черепаново Маслянино Тогучин Болотное Мошково Новосибирск |

# Новосибирск өлкәһе
## Административ-территориаль бүленеш
### Ҡала округтары

* Новосибирск (31)
* Бердск (32)
* Искитим (33)
* Кольцово (34)
* Обь (35)
# Хасоптатывис

Хасоптатывис — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Помолесъшор йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Хасоптатывис
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000070661
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103007066
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Бөгә

Бөгә — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Түбәнге Кама һыуһаҡлагысының Ыҡ ҡултығына ҡоя. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Бөгә
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101312111100028824
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102882
* Бассейн коды — 10.01.01.013
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Иҙәш (йылға)

Иҙәш — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе, Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ҡыҙыл йылғаһының һул ярына тамағынан 106 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Иҙәш (йылға)
## Этимологияһы

Был атаманы венгр топонимист-ғалимы венгр телендәге "тәмле, татлы" тигән сифаттан килеп сығыуы ихтимал, тип иҫәпләй.
Шул уҡ ваҡытта башҡорт телендә "иҙәү" - "ҡул болғау" тигән ҡылым да бар. Атама шул ҡылымдан яһалған исем ҡылым -"иҙәш" булыуы ла ихтимал

# Иҙәш (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002073
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200207
* Бассейн коды — 12.01.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Тала, тала (йыр)

Тала, тала - ҡыҫҡа көй жанрында яҙылған башҡорт халыҡ йыры.

# Тала, тала (йыр)
## Һүҙҙәре

| Татарса | Башҡортса | Русса |
| Сандугачлар ияләшкән су эчәргә миләштән. Сагынуларым бетәр иде сине куреп сөйләшсәм. Кушымта: Эх, тала, тала, тала, тала ике беләгем. Нигә тала, нигә яна икән минем йөрәгем? Агыйделгә басма салдым каенын сайлап кына. Яннарыңа барыр идем кош булып сайрап кына. Агыйделкәйне кичкәндә, җырлыйм ишкәк ишкәндә. Өзелә үзәк, яна йөрәк, җаныем искә төшкәндә. Агыйдел суы тирбәлә уртасында сал булса. Суга салсаң, калкып чыгар безгә насыйп яр булса. | Һандуғастар эйәләшкән һыу эсергә миләштән. Һағыныуҙарым бөтәр ине һине күреп һөйләшһәм. Ҡушымта: Эх, тала, тала, тала, тала ике беләгем. Ниңә тала, ниңә яна икән минең йөрәгем? Ағиҙелгә баҫма һалдым, ҡайынын һайлап ҡына, Яндарыңа барыр инем ҡош булып һайрап ҡына. Ағиҙелкәйҙе кискәндә, йырлайым ишкәк ишкәндә. Өҙөлә үҙәк, яна йөрәк, йәнейем тип төшкәндә. Ағиҙел һыуы тирбәлә, уртаһында һал булһа. Һыуға һалһаң, ҡалҡып сығыр, беҙгә яҙған йәр булһа. | Соловьи привыкли воду пить с рябины Мои страдания закончились бы, если б я с тобой поговорила. Припев: Эх, ноют, ноют, ноют, ноют обе мои руки. Но почему же ноет, почему горит моё сердце? Я к речке выложила мосток из отборной берёзы, Я бы к тебе полетела щебеча, как птичка. Вода в речке рябит, если в середине отмель. Что в воду положишь – всплывет, если нам суждено быть любимыми. |

# Тала, тала (йыр)
## Башҡарыусылар

«Тала-тала» йырын Хәмдүнә Тимерғәлиева, Ағрисә Мәүлитова, Фәриҙә Тимербаева, Гөлүзә Зыятдинова, Роберт Тимербаев, Альберт Әсәҙуллин, Люция Мусина, Надежда Бабкина, «Ҡаҙан егеттәре», «шУРАле» төркөмдәре, Миләүшә Таминдарова етәкселегендәге Татарстан республикаһы Дәүләт хоры башҡарыуында ишетергә була.
# Ғәли Соҡорой музейы

Ғәли Соҡорой музейы — танылған ғалим, XIX быуат башҡорт мәғрифәтсеһе Ғәли Соҡоройҙың мемориаль музейы, Башҡортостан Республикаһы Тәтешле районы Иҫке Соҡор ауылында урынлашҡан.

# Ғәли Соҡорой музейы
## Музей тарихы һәм тасүирламаһы

Башҡортостан Республикаһы Милли музейы филиалы буларыҡ «Ғәли Соҡорой музейы» 2001 йылдың июнендә, XIX быуат мәғрифәтсеһе Ғәли Соҡорой (ысын исеме — Мөхәмәтғәли Ғәбделсәлих улы Кейеков; 1828 — 10 декабрь 1889) тыуыуына 175 йыл тулый уңыйы менән Башҡортостан Республикаһы Тәтешле районы Иҫке Соҡор ауылында асыла. 2001 йыл аҙағында Башҡортостан Республикаһының Милли әҙәбиәт музейы ҡарамағына тапшырыла.
2006 йылдан Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте ҡарары нигеҙендә музей Әҙәбиәт музейынан айырылып Тәтешле районы мәҙәниәт бүлегенә тапшырыла. 2009 йылдың 21 декабренән башлап Тәтешле районы тыуған яҡты өйрәнеү музейы филиалы булып тора.
Музей Иҫке Соҡор ауылында элекке мәҙрәсә урынанда төҙөлгән һәм 40 кв. м майҙанлы бер ҡатлы бинанан тора. Музей фондында 288 экспонат һаҡлана. Улар араһында йорт-кәрәк-яраҡтары, китаптар, Кейековтар нәҫеле фотолары, шаҡир ҡулланған документтар бар. Ғ.Соҡорой төҙөгән “Ирәкте ырыуы шәжәрәһе” — музейҙың ғорурлығы булып тора.
Экспозиция өс бүлектән тора. Беренсе бүлек шағир‑суфыйҙың тормошона һәм ижадына, икенсе бүлек уның тыуған ауылы тарихына арналған, өсөнсө бүлек урындағы халыҡтың традицион көнкүреш әйберҙәре күрһәтелгән этнографияға арналған.
Ғәли Соҡорой һәм уның улы башҡорт мәғрифәтсе-шағиры Ғарифулла Кейеков, XV быуатта йәшәгән Иҫән хан ҡәберенә барыу музей экскурсияһының бер өлөшө.. Музейҙа «Шәжәрә байрамдары», төрлө кисәләр, күсмә күргәҙмәләр ойошторола.
# Туран уйһыулығы

Туран уйһыулығы (Туран тигеҙлеге) — Урта Азия һәм Көньяҡ Ҡаҙағстандың тигеҙлек өлөшө .

# Туран уйһыулығы
## Дөйөм мәғлүмәт

Туран уйһыулығы Ҡаҙағстан, Үзбәкстан һәм Төркмәнстан территорияһында урынлашҡан. Оҙонлоғо яҡынса ике мең километр. Туран һәм Көнбайыш-Себер уйһыулығын Турғай уйпатлығы тоташтыра. Ҡаҙағстан сиктәрендә Һырдарья йылғаһы уйһыулыҡты төньяҡ һәм көньяҡ өлөшкә бүлә. Айырым таулы Устюрт һәм башҡа яҫы уйлыҡтар сағыштырмаса уйһыулыҡтар менән сиратлаша; һирәк осрай торған сөңгөлдәр диңгеҙ кимәленән аҫта урынлашҡан (мәҫәлән, Ҡарагие −132 м). Уйһыулыҡтың ҙур өлөшөн Ҡараҡом, Ҡыҙылҡом, Муйынҡом һәм башҡа сүллектәр биләй; үрҙәр был урында 922 м тиклем тәшкил итә.
Игенселек менән яһалма дымландырыу үҫеш алған, көтөүлектәр бар. Нефть һәм газ (Мангышлак нефть-газ районы) ятҡылыҡтары табылған.
Уйһыулыҡ климаты ҡырҡа континенталь, сүллекле, көньяҡ өлөшөндә — субтропик. Тупраҡ төрҙәре: һоро, аҙ карбонатлы, карбонатлы; яҡты һәм ябай һоро тупраҡ.
Төньяҡ яртыһында балсыҡлы, ҡомло, ташлы сүллектәр, урыны менән тоҙло тупраҡ һәм тигеҙлектәр; көньяҡ яртыһына — урман-балсыҡлы, ҡомло, ташлы, тигеҙ, тоҙло тупраҡлы сүллектәр хас.
Туран уйһыулығы эпипалеозой платформаһы плитаһында формалаша. Уның нигеҙендә герцин төҙөлөшө мөһим урын ала, уның араһында байкалға тиклемге, һәм байкал массивтары бар. Ҡаҙаҡ ваҡ сусаҡтың көнбайыш өлөшө менән Төньяҡ Тянь-Шань тауҙары араһында каледон тоҡомдары урынлашҡан. Туран плитаһы Төньяҡ Туран һәм Көньяҡ Туранға бүленә, улар төрлө төҙөлөшлө Урал-Тянь-Шань һәм Урта диңгеҙ бүлкәттәренән тора.
Плиоцен һәм плейстоценда хәҙерге заман Туран уйһыулығы территорияһы Туран диңгеҙенең (төрлө ваҡытта Көнбайыш-Себер, Ҡара һәм Северодвинск диңгеҙҙәре менән тоташҡан) төбө булған. Туран диңгеҙҙенең хәҙерге Каспий диңгеҙе һәм Арал диңгеҙел диңгеҙҙәренә бүленеүе 2-3 мең йылдар элек булған.

# Туран уйһыулығы
## Биләмәләре

* төньяҡта — Турғай уйпатлығы
* төньяҡ-көнсығышта — Ҡаҙаҡ ваҡ сусағы
* көнсығышта — Балхаш-Алакүл бассейны сүллектәренән Бетпаҡ-Дала сүллеге һәм Чу-Илем тауҙары менән айырымланған
* көньяҡ-көнсығышта — тауҙар Тянь-Шань һәм Памир-Алай тауҙары
* көньяҡта — Копетдаг һәм Паропамиз тау алды
* көнбайышта — Каспий диңгеҙенең көнсығыш яры
* төньяҡ-көнбайышта — йәш армыттар һәм Мугоджар көнсығыш тау итәге
# Эркслебен (Оре)

Эркслебен (Оре) (нем. Erxleben (Landkreis Börde)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3069 кеше йәшәй. Майҙаны — 32,4 км². Диңгеҙ кимәленән 128 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39343 һәм автомобиль коды — BK.