yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Алматы тимер юлы музейы

Алматы тимер юл музейы — Ҡаҙағстанда беренсе тимер юлдарының барлыҡҡа килеүе һәм уларҙың хәҙерге торошона арналған Алматы ҡалаһындағы техник музей.

# Алматы тимер юлы музейы
## Дөйөм мәғлүмәт

Музей 1999 йылда асыла. Майҙаны буйынса . Ҡаҙағстанда иң ҙур тимер юл музейы. Музей экспозицияһы «Ҡаҙағстан Темир Жолы» республика дәүләт предприятиеһы комплексы бинаһының бер бүлмәһендә урынлашҡан һәм ике ҡатында бер нисә бүлмәне биләй.

# Алматы тимер юлы музейы
## Экспозицияһы

Экспонаттары башлыса төрлө фотоһүрәттәр һәм документтарҙан тора. Һирәк экспонаттары:
* поезд килеүен һәм эшмәкәрлеген белдереү тураһындағы ҡыңғырау
* Морзе телеграф аппараты
* бәйләнеш коммутаторы
* компостерҙар
* иҫке фонарҙар
Коллекцияһының күп өлөшөн локомотив һәм вагондар моделе тәшкил итә
Музейҙың айырым ғорурлығы — тимер юл тематикаһына 300-ҙән ашыу значок коллекцияһы
# Алыҫлыҡ

Алыҫлыҡ, киң мәғәнәлә, объекттарҙың бер-береһенән алыҫ булыу дәрәжәһе. Алыҫлыҡ геометрияның фундаменталь төшөнсәһе булып тора. Термин йыш ҡына башҡа фәндәрҙә һәм уҡыу фәндәрендә ҡулланыла: астрономия, география, геодезия, навигация һ. б.

# Алыҫлыҡ
## Алыҫлыҡ математикала

«Алыҫлыҡ» термины йөкмәткеһе математикала метрика һәм метрик арауыҡ төшөнсәләре менән бәйләнгән.

# Алыҫлыҡ
## Алыҫлыҡ техникала

Объекттар араһындағы алыҫлыҡ — ике объектты тоташтырыусы тура һыҙыҡ киҫегенең оҙонлоғо. Алыҫлыҡ был мәғәнәлә оҙонлоҡ үлсәнешле физик дәүмәл була, алыҫлыҡтың ҡиммәте оҙонлоҡ берәмектәрендә күрһәтелә.

# Алыҫлыҡ
## Алыҫлыҡ физикала

Алыҫлыҡтың ваҡыт буйынса сығарылмаһы (dl/dt) тиҙлек (v) була.

# Алыҫлыҡ
## Башҡа ҡулланыштары

Проксемикала алыҫлыҡ төшөнсәһен кешенең шәхси арауығын тасуирлау өсөн ҡулланалар.
# Электрон ҡултамға

Электрон ҡултамға, Цифрлы ҡултамға, Электрон цифрлы ҡултамға (рус. электронная подпись, цифровая подпись, электронная цифровая подпись, ЭП, ЦП, ЭЦП) — ябыҡ асҡыс файҙаланып, мәғлүмәтте криптографик әүерелдереү һөҙөмтәһендә алынған һәм ҡултамға булдырылған мәлдән алып электрон документта мәғлүмәттең боҙолоуына юл ҡуйылмағанлығын (теүәллек), ҡултамғаның ҡултамға асҡысы сертификатының эйәһенеке булыуын (авторлыҡ) тикшереү, тикшереү уңышлы үтһә, электрон документҡа ҡул ҡуйылыу фактын раҫлау (кире ҡағылмаусылыҡ) мөмкинлеген биргән электрон документ реквизиты.

# Электрон ҡултамға
## Тәғәйенләнеше һәм ҡулланыу

Квалификациялы электрон ҡултамға электрон документҡа ҡул ҡуйған кешене асыҡлау өсөн тәғәйенләнә һәм закон менән ҡаралған осраҡтарҙа үҙ ҡулы менән ҡуйылған ҡултамғаға тиң тип һанала.
Электрон цифрлы ҡултамға электрон иҡтисадтың һәм электрон документ һәм аҡса әйләнешенең түбәндәге төп маҡсаттарында файҙаланыла:
* Тауарҙарҙы һәм хеҙмәттәрҙе таможня декларациялауы (таможня декларациялары).
* Күсемһеҙ мөлкәт объекттары буйынса килешмәләрҙе электрон теркәү.
* Банк түләү системаларында ҡулланыу.
* Электрон коммерция (сауҙа).
* Дәүләт бюджетын башҡарыуҙы (ил тураһында һүҙ барһа) һәм бюджет йөкләмәләренең смета тәғәйенләнештәре һәм лимиттары башҡарылыуын (был осраҡта тармаҡ йәки аныҡ бюджет учреждениеһы күҙҙә тотола) контролләү функцияһы.
* Дәүләт заказдарына идара итеү.
* Граждандарҙың власть органдарына мөрәжәғәттәренең электрон системаларында («электрон хөкүмәт» йә «электрон граждан» проекттарында).
* Дәүләт учреждениелары һәм бюджеттан тыш фондтар алдында мотлаҡ һалым (фискаль), бюджет, статистик һәм башҡа төрлө отчетлылыҡты формалаштырыу.
* Юридик легитим булған эске корпоратив, эске тармаҡ йәки милли  электрон документ әйләнешен ойоштороу.
* Электрон цифрлы ҡултамғаны төрлө хисаплау һәм трейдинг системаларында ҡулланыу.
* Акционерлыҡ капиталы һәм өлөшләтә ҡатнашыу менән идара итеү.
* Этил спирты, алкоголле продукция һәм һыра етештереү һәм һатыу күләменә ЕГАИС системаһы буйынса контроллек итеү.
* Валюталарҙы билдәле курс буйынса алмаштырыу банк-ара баҙарының глобаль системаларында (Forex).
Цифрлы ҡултамғаның дөйөм танылған һыҙмаһы өс ғәмәлде солғай:
* Асҡыстар парын генерациялау.
* Ҡултамғаны яһау.
* Ҡултамғаны тикшереү (верификациялау).
# Мансурова Любовь Ильинична

Мансурова Любовь Ильинична (13 декабрь 1929 йыл - 26 июнь 2023 йыл) — ғалим-агроном. 1971—1995 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институты һәм Башҡорт дәүләт аграр университеты уҡытыусыһы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1991), профессор (1993). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған агрономы (2006).

# Мансурова Любовь Ильинична
## Биографияһы

Любовь Ильинична Мансурова 1929 йылдың 3 декабрендә Башҡортостандың Бәләбәй ҡалаһында тыуған.

# Мансурова Любовь Ильинична
## Хеҙмәт юлы

* 1952 й. — Мичуринск ҡалаһында И. В. Мичурин исемендәге йәшелсә‑емеш институтын тамамлағандан һуң, йәш агроном Өфө ҡалаһында Республика йәш натуралистар станцияһында эшләй.
* 1954 й. алып - Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институтында (БНИИСХ) өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.
* 1966 й. — БНИИСХ-та бүлек мөдире
* 1971—1995 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институты һәм Башҡорт дәүләт аграр университеты уҡытыусыһы.
* 1995—2010 йй. Һамар ауыл хужалығы академияһында (Кинәле ҡалаһы) хеҙмәт итә.
Фәнни тикшеренеүҙәре йәшелсә культуралары селекцияһына, орлоҡсолоғона һәм уларҙы үҫтереү технологияларын эшләүгә арналған. Мансурова тарафынан башлы һуғандың Иглинский 1 сорты сығарыла, һуғанды үҫтереү технологияһы камиллаштырыла һәм БР‑ҙың хужалыҡтарында үҫтереү индерелә.
200‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 1 уйлап табыу авторы.

# Мансурова Любовь Ильинична
## Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары

1991 — Ауыл хужалығы фәндәре докторы
1993 — профессор
2006 — РФ‑ның атҡаҙанған агрономы
# Һәйетҡолов Фәйзулла (Фазыл) Фәттәх улы

Һәйетҡолов Фәйзулла (Фазыл) Фәттәх улы (рус. Саиткулов Файзулла (Фазул) Фаттахович) (1908 йыл — 16 ғинуар 1973 йыл). 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры. Гвардия сержанты. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.

# Һәйетҡолов Фәйзулла (Фазыл) Фәттәх улы
## Биографияһы

Һәйетҡолов Фәйзулла Фәттәх улы 1908 йылда Башҡортостандың Баймаҡ районы Иҙелбай ауылында тыуа. 1941 йылдың декабрендә Баймаҡ район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. Дивизияның сәйәси бүлеге шоферы булып хеҙмәт итә.
Һәйетҡолов Фәйзулла Фәттәх улының хеҙмәте тураһында былай тип яҙыла:
* «Иптәш Һәйетҡолов дивизияның сәйәси бүлегендә шофер булып хеҙмәт итә. Үҙенең туранан-тура бурыстарына етди һәм намыҫ менән ҡарай. Уның машинаһы командованиеның бойороҡтарын үтәүҙә һәр саҡ әҙер була. Иптәш Һәйетҡолов йыш ҡына дошман уты аҫтында ла машинаһын ҡалдырмай, уның һәр саҡ запас өлөштәре була, уны йүнәтә һәм техникаһын имен алып сыға. Хәрби шарттарҙа ул үҙен ҡыйыу һәм ныҡышмал тота, бер ваҡытта ла юғалып ҡалмай. Рейдтарҙа ҡатнашыусы, дивизия ветераны иптәш Һәйетҡолов үҙенең машинаһында дивизияның бөтә хәрби юлын үтә һәм сәйәси бүлектең бөтә милкенең тулыһынса һаҡланғанлығын тәьмин итә. Сәйәси бүлек янында ҡарауыл хеҙмәтен юғары уяулыҡ менән бик яҡшы алып бара»
Һуғыштан һуң Һәйетҡолов Фәйзулла Фәттәх улы Сибай ҡалаһында Башҡортостан баҡыр-көкөрт комбинатында шофер булып эшләй. Өйләнә. Ун өс бала тәрбиәләп үҫтерә. Сибай ҡалаһы 24-се ҡала профессиональ-техник училищеһында ҡурай буйынса курстар алып бара. Ветеран 1973 йылдың 16 ғинуарында вафат була.

# Һәйетҡолов Фәйзулла (Фазыл) Фәттәх улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943)
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (1945)

# Һәйетҡолов Фәйзулла (Фазыл) Фәттәх улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943)
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы (1945)
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (1945)
* «Берлинды алған өсөн» миҙалы (1945)
* «Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы (1945)
# Гуманизм

Гумани́зм (от лат. humanus — туранан-тура человечный — кешелекле) — иң юғары ҡиммәте кеше ғүмере һәм тормошо булған йәмғиәттең төҙөлөш системаһы. Бөтә матди һәм матди булмаған ресурстар уларҙы мөмкин тиклем уңайлы һәм хәүефһеҙ итеүгә йүнәлтелә.

# Гуманизм
## Билдәләмәләр

Америка гуманистар ассоциацияһы билдәләмәһенә ярашлы,
   гуманизм — ул тәбиғи булмаған нәмәләргә ышанмайынса ғына, үҙ-үҙеңдең донъялағы урыныңды табыу һәм кешелеккә күберәк файҙа килтереү маҡсатында этик йәшәү рәүешен алып барыу һәләтебеҙҙе һәм бурысыбыҙҙы раҫлаған прогрессив тормош позицияһы.
Боронғо Рим сәйәсмәне һәм философы Цицерон билдәләүенсә, гуманизм — кеше һәләттәренең йомшаҡлыҡ һәм кешелеклелек менән берлектә эстетик яҡтан тамамланған формаға юғары мәҙәни һәм әхлаҡи үҫеше.
Халыҡ-ара гуманистик һәм этик союз Уставындағы билдәләмәгә ярашлы,
   гуманизм — кеше заттарының үҙ тормошоноң мәғәнәһен һәм формаһын билдәләргә хоҡуғы һәм бурысы бар тип раҫлаған демократик һәм этик тормош позицияһы. Гуманизм аҡыл һәм ирекле эҙләнеү рухында, кеше һәләттәрен файҙаланып, кешелек һәм башҡа тәбиғи ҡиммәттәргә нигеҙләнгән этика аша, кешелеклерәк йәмғиәт төҙөргә саҡыра. Гуманизм теистик түгел һәм реаль донъяны «тәбиғи булмаған» күреүҙе ҡабул итмәй. (инг.)
# Кесе Тотыдэотта-Яха

Кесе Тотыдэотта-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ланда-Парод ҡушылдығының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 113 км.

# Кесе Тотыдэотта-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300071056
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307105
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Сковородино

Сковородино — Рәсәйҙең Амур өлкәһендәге ҡала, Сковородино районының административ үҙәге.
2020 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 8943 кеше йәшәй.
# Каюково (Хант-Манси автономиялы округы)

Каюково — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Сургут райондағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ? кеше йәшәй.
Почта индексы — 628458, ОКАТО коды — 71126948002.

# Каюково (Хант-Манси автономиялы округы)
## Халыҡ һаны

| Йыл | Даими халыҡ һаны |
| 2002 | |
| 2008 | |
| 2010 | ? |

# Каюково (Хант-Манси автономиялы округы)
## Климат

Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
# Ғабдулла Туҡай һәйкәле (Әстерхан)

Ғабдулла Туҡай һәйкәле Әстерхан ҡалаһында Совет районының Александров һәм Нахимов урамдары сатындағы Ғабдулла Туҡай исемендәге скверҙа ҡуйылған

# Ғабдулла Туҡай һәйкәле (Әстерхан)
## Тарихы

Бөйөк татар халыҡ шағиры, әҙәби тәнҡитсе, публицист, тәржемәсе һәм йәмәғәт эшмәкәре Ғабдулла Туҡайға арналған һәйкәл 2013 йылдың 27 майында асыла. Һәйкәл асыу тантанаһында Әстерхан өлкәһе губернаторы А. А. Жилкин һәм Татарстан Республикаһы Дәүләт Советы рәйесе Ф.Х. Мөхәмәтшин етәкләгән Татарстан Республикаһы делегацияһы ҡатнаша. А. А. Жилкин һәм Ф. Х. Мөхәмәтшин ҡыҙыл таҫманы ҡырҡып, һәйкәлде аса.
1911 йылда Әстерханда йәшәгән татар шағиры һәйкәле «Дуҫлык» йәмәғәт ойошмаларының һорауы буйынса төҙөлгән һәм Татарстан Республикаһы хөкүмәте тарафынан ҡалаға бүләк ителгән. Һәйкәл кеше йәшәгән микрорайонда, күптәнге татарҙар йәшәгән урында — элекке татар слободаһында ҡуйылған. Һәйкәлдең проектын Баҡый Урмансы төҙөгән, ә уны бронзала уҡыусыһы Владислав Андреев тормошҡа ашырған. Һәйкәл Ҡазанда ҡойолған. Һәйкәл асылғандан һуң уның янында Ғабдулла Туҡайҙың шиғырҙарын уҡыйҙар, Ҡазан артистарының һәм урындағы татар общинаһы коллективтарының үҙешмәкәр концерттары үткәрелә.
# 1764 йыл

II мең йыллыҡ :
XVI быуат — XVII быуат — XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат :
Хронологик таблица :
1764 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1764 MDCCLXIV |
| Юлиан стилендә | 1763—1764 (12 ғинуардан) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2516—2517 (2 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7272—7273 (12 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5524—5525 ה'תקכ"ד — ה'תקכ"ה |
| Мосолман календары | 1177—1178 |
| Боронғо әрмән календары | 1213 ԹՎ ՌՄԺԳ |
| Ҡытай календары | 4460—4461 癸未—甲申 чёрная овца — синяя обезьяна |
| Эфиопа календары | 1756—1757 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 1820—1821 |
| - Шака самват | 1686—1687 |
| - Кали-юга | 4865—4866 |
| Иран календары | 1142—1143 |
1764 йыл — йәкшәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә.
# Отяж

Отяж — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға батпАғиҙелты батпАғиҙелқа сіңіп, арнасын жоғалтады ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Отяж
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200018040
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201804
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Вешкайма (Барыш ҡушылдығы)

Вешкайма — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Барыш йылғаһының һул ярына тамағынан 105 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Вешкайма (Барыш ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500312110000037248
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003724
* Бассейн коды — 08.01.05.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Цухау

Цухау (нем. Zuchau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 339 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,46 км². Диңгеҙ кимәленән 68 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39240 һәм автомобиль коды — SLK.
# Әғләмов Нәғим Харислам улы

Әғләмов Нәғим Харислам улы (15 август 1932 йыл — 24 декабрь 2008 йыл) — төҙөлөш новаторы, монтажсы. 1958—1992 йылдарҙа «Гидромонтаж» тресының Зәй монтажсылар участкаһы бригадиры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1977), РСФСР‑ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1973).

# Әғләмов Нәғим Харислам улы
## Биографияһы

Нәғим Харислам улы Әғләмов 1932 йылдың 15 авгусында Башҡорт АССР-ы Мишкә районы Оло Шаҙы ауылында тыуған.
1951—1958 йылдарҙа]] Чита өлкәһе сәнәғәт предприятиеларында, Силәбе һәм Өфө ҡалаларында эшләй. 1958 йылдан, 30 йылдан ашыу «Гидромонтаж» тресының Зәй монтаж участкаһында (1987 йылдан — «Спецатоммонтаж» тресының Яр Саллы участкаһы), монтажсы, монтажсылар бригадиры була.
Павловка ГЭС-ы (Башҡортостан), Зәй ГРЭС-ы (төп корпус, мазут хужалығы, быуа плотина), 1964 йылдан — Нижнекамск ҡалаһы сәнәғәт предприятиелары: нефть химияһы комбинаты корпустары, шина заводы цехтары, һыу ебәре ҡоролмалары һәм башҡа төҙөлөштәрҙә эшләй.
1970 йылдан Яр Саллы ҡалаһында йәшәй һәм эшләй. Әғләмов бригадаһы бер нисә объектта: йорттар төҙөү комбинаты, бетон заводы, 500 автомобилгә иҫәпләнгән автобаза, пресс-рам заводы һәм "КамАЗ"дың термогальваник корпусында монтаж эштәрен башҡарҙы — иҙән һәм фундамент өсөн армирланған каркастар эшләне.
1977—1982 йылдарҙа Түбәнге Кама ГЭС-ын төҙөгәндә, Әғләмов бригадаһы бетон йәйеүҙә 1 мм-ға тиклем теүәллек менән 25-30-тонналыҡ 300-ҙән ашыу блок етештерә; 500 т-ға тиклем йөк күтәреү мөмкинлегенә эйә 2 козловый кранды монтажлай, һәм норматив мөҙҙәте 3 тапҡырға ҡыҫҡартыла.
Ауыр йөк ташыусы автомобилдәр етештереүсе Кама заводтары комплексының тәүге сиратын төҙөгәндә өлгәшкән ҙур уңыштары өсөн, СССР Юғары Советы Президиумының 1977 йылдың 15 апрель Указы менән йөк ташыусы автомобилдәр етештереүсе Кама заводтары комплексының беренсе сиратын төҙөгәндә өлгәшкән ҙур уңыштары өсөн Әғләмов Нәғим Харислам улына, Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1985—1987 йылдарҙа — Хоабинь ҡалаһында (Вьетнам) гидроузел төҙөлөшөндә монтаж буйынса инструктор.
1992 йылдан алып хаҡлы ялда, Яр Саллы ҡалаһында йәшәй. 2008 йылдың 24 декабрендә шунда вафат була.
Социалистик Хеҙмәт Геройҙары — пенсионерҙарҙың, өлкән йәштә булғандарын күҙ уңында тотоп — Татарстан Республикаһы Пенсия фонды идаралығы Яр Саллы ҡалаһында күсмә хеҙмәтләндереү ойоштора. Шулай уҡ Идаралыҡта, Социалистик Хеҙмәт Геройҙарын саҡырып, йыл һайын традицион сәй эсеү ойошторола.

# Әғләмов Нәғим Харислам улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы
* Ленин, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, «Почёт билдәһе» ордендары һәм миҙалдар
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1973).
* Яр Саллы ҡалаһының почётлы гражданы (1999).
# Ғәлләмова Әлфиә Марс ҡыҙы

Ғәлләмова Әлфиә Марс ҡыҙы— башҡорт йырсыһы. Халыҡ-ара һәм республика кимәлендәге конкурстар лауреаты.

# Ғәлләмова Әлфиә Марс ҡыҙы
## Биографияһы

Ғәлләмова Әлфиә Марс ҡыҙы 1977 йылдың 26 август ында Башҡорт АССР-ы Әбйәлил районы Дәүләт ауылында тыуған.
* 1996 йылда Өфө сәнғәт училищеһының йыр бүлеген тик биш билдәләренә генә тамамлай. Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһының вокал сәнғәте кафедраһы мөдире профессор Сәғитова Фәрзәнә Фәтҡулла ҡыҙы класында уҡый.
* Хеҙмәт юлын Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының хор коллективында башлай. Был коллектив менән Гирн ҡалаһында (Төньяҡ Кипр) төрки телле илдәрҙең Халыҡ-ара опера йырсылары фестивалендә башҡорт опера сәнғәте вәкиле булып сығыш яһай.
* 2001 йылдан Башҡорт дәүләт филармонияһында солист-вокалист булып эшләй. Йырсының репертуарында — халыҡ йырҙары, шулай уҡ, башҡорт, татар, урыҫ һәм композиторҙарының йырҙары һәм романстары.

# Ғәлләмова Әлфиә Марс ҡыҙы
## Ҡаҙаныштары

Сәнғәт училещеһында уҡығанда уҡ төрлө конкурстарҙа ҡатнашып призлы урындар яулай:
* Ғәлләмова Әлфиә Марс ҡыҙының исеме "XX быуаттан — XXI быуатҡа «Яңы исемдәр» Алтын китабы"на (1995) индерелгән;
* Йәш музыканттарҙың «Яҙғы тамсылар» X Асыҡ республика смотр-конкурсында беренсе урын яулай (1995);
* Заһир Исмәғилев исемендәге I Асыҡ конкурс-фестивалдә беренсе урын яулай (1996);
* Салих Сәйдәшев исемендәге IV региональ асыҡ йырсылар конкурсында беренсе премияға лайыҡ була(Нижнекамск, 1998).
* Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге Асыҡ республика йырсылар конкурсында беренсе дәрәжәле диплом менән бүләкләнә(1999).
* 2004 йылда Өфө дәүләт сәнғәт академияһының «Вокал сәнғәте» бүлеген тамамлап «Камера концерты йырсыһы» квалификацияһына эйә була. Филормонияла, шулай уҡ, гастролдәрҙә концерттарҙа ҡатнаша.
* 2012 йылдың ноябрендә III Халыҡ-ара «Илһам» («Вдохновение») конкурс-фестивалендә «Ҡыҙҙар» дуэты (филармонияның музыка-әҙәбиәт лекторийы артисткаһы Зөлфиә Авзалова менән) сығышы өсөн «Академик вокал» номинацияһы буйынса III дәрәжә дипломға эйә була (Өфө ҡалаһы).

# Ғәлләмова Әлфиә Марс ҡыҙы
## Ғаиләһе

Билдәле ҡурайсы мәрхүм (2013) Шәрипов Рөстәм Фазылйән улының (ba.wikipedia.org/wiki/Шәрипов_Рөстәм_Фазылйән_улы#Биографияһы) ҡатыны. Ғәиләләрендә ике бала (ул һәм ҡыҙ) үҫә.
# Оло Төрөш

Оло Төрөш — Свердловск өлкәһе Красноуфимск округындағы ауыл. Оло төрөш ауыл Советы составына инә.

# Оло Төрөш
## Географияһы

Тораҡ пункты Иргина йылғаһының уң яҡ ярында Красноуфимск округының административ үҙәге Красноуфимск ҡалаһынан төньяҡ-төньяҡ-көнбайышҡа табан 18 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Оло Төрөш
## Географияһы
### Сәғәт бүлкәте

* МСК+2 (Өфө ваҡыты)
* Оло Төрөш, бөтә Свердловск өлкәһе кеүек, МСК+2 (Өфө ваҡыты) сәғәт бүлкәтендә урынлашҡан. UTC ваҡытына ҡарата айырмаһы — +5:00 сәғәт.

# Оло Төрөш
## Инфраструктураһы

Ауылда барыһы 10 урам һәм 3 тыҡрыҡ бар.
# Топтушка (Каменушка ҡушылдығы)

Топтушка — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Каменушка йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Топтушка (Каменушка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200412115200002395
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200239
* Бассейн коды — 13.01.02.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Яппаров Миңлеғәли Ғәлим улы

Яппаров Миңлеғәли Ғәлим улы (1907 йыл — 21 ноябрь 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, рядовой, ҡыҙылармеец, артиллерист.

# Яппаров Миңлеғәли Ғәлим улы
## Биографияһы

Яппаров Миңлеғәли Ғәлим улы 1907 йылда Башҡорт АССР-ының Миәкә районы Миәкәбаш ауылында, икенсе мәғлүмәттәр буйынса Миәкә районы Әнәс ауылында тыуған. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, Ҡыҙыл Армияға Миәкә районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында артиллерист булып хеҙмәт итә. 1942 йылдың 21 ноябрендә Сталинград өлкәһенең (хәҙерге Рәсәй Федерацияһының Волгоград өлкәһе) Перелазовский районы Перелах хуторы янындағы бәрелештә һәләк була һәм шунда зыяратта ерләнгән.
# Парома

Парома — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волковица йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Парома
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300312111100034242
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103424
* Бассейн коды — 10.01.03.003
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Урта Әләзән

Урта Әләзән — татар ауылы. Пенза өлкәһе Городище районында урынлашҡан. Райондағы өс татар ауылыныңның береһе. Донъялағы татар ауылдарынан иң ҙурыһы булараҡ һанала. Урта Әләзән ауыл ерлегендә 2450 хужалыҡта 9410 кеше йәшәй (ҙур булмаған Смычка ауылы менән бергә).
Урта Әләзәндә 2011 йылдың 10 айында 122 бала донъяға килгән. 700 тулы булмаған ғаиләлә тигәндә өс бала тәрбиәләнә.

# Урта Әләзән
## Тарих

1681 йылдың 5 сентябрендә Темниковтан күсеп килгән татарҙар тарафынан нигеҙләнә.
Ауыл атамаһы мордвачанан алязань камо – «түбәнге үҙән ҡәберлеге»н аңлата.

# Урта Әләзән
## Уҡыу-уҡытыу

Урта Әләрендә ике мәктәп бар. Беренсе һанлы мәктәптә — 767, икенсе һанлыһында 470 бала белем ала.
Мәктәптә бөтөн йүнәлештәр лә үҫтерелә. Программа сараларында футбол майҙансығы төҙөлгән. Ҡыш көнө ул хоккей майҙансығына әүерелә.
Татар теле һәм әҙәбиәте беренсе синыфтан убергә тиклем уҡытыла. Дүртенсе-бишенсе класс уҡыусылары ислам мәҙәниәте нигеҙҙәрен өйрәнә.
Мәктәптә тегеүселәр түңәрәге эшләй. Был яҡҡа йөрөүсе ҡыҙҙар татар милли кейемдәренең һыҙымын һыҙып, тегеп һата.

# Урта Әләзән
## Етештереү тармағы

Урта Әләзән 66 КФХ, шуларҙан 8 - уртаса ҙурлыҡта, 38 магазин, 24 бәләкәй һатыу нөктәһе, 6 дарыухана, 3 яғыулыҡ һалыу нөктәһе, 2 пилорам. Ауылда барлығы 2641 кешегә эш бар.

# Урта Әләзән
## Шәхестәр

* Нато диңгеҙселәре ни өсөн грипп менән ауырымай?(недоступная ссылка)
# Рудоха

Рудоха — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының һул ярына тамағынан 358 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Рудоха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000036647
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003664
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0