yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Оло Шельмас

Оло Шельмас — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лала йылғаһының һул ярына тамағынан 117 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Оло Шельмас
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000013096
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001309
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Халиҡов Хәлил Мырҙайән улы

Халиҡов Хәлил Мырҙайән улы (рус. Халиков Халил Мирзаянович; 4 март 1939 йыл) — Рәсәй сәнәғәт, партия һәм хужалыҡ эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1994). 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — башҡорт.

# Халиҡов Хәлил Мырҙайән улы
## Биографияһы

Халиҡов Хәлил Мырҙайән улы 1939 йылдың 4 мартында Башҡорт АССР-ының Илеш районы Баҙытамаҡ ауылында тыуған.
Юғары белемле — 1969 йылда Өфө авиация институтын бөтөп сыҡҡан, уға тиклем Өфө авиация техникумында белем алған булған. 1977 йылда Свердловск Юғары партия мәктәбен тамамлаған.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1956 йылда бетонсы булып башлаған, артабан Өфө приборҙар эшләү заводында слесарь-монтажсы, слесарь-йыйыусы булып башлаған.
1961—1969 йылдарҙа Совет армияһында хеҙмәт итә.
1969—1971 йылдарҙа — Илеш районы «Сельхозтехника» бүлексәһе идарасыһы урынбаҫары.
1971—1977 йылдарҙа — Илеш район Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары.
1977 йылдан — КПСС-тың Күмертау ҡала комитетының икенсе секретары.
1980 йылдан — Күмертау ғала Советы башҡарма комитеты рәйесе.
1982—1992 йылдарҙа — БАССР-ҙың Илеш район Советы башҡарма комитеты рәйесе.
1992—1995 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының Илеш район Советы башҡарма комитеты рәйесе — район хакимиәте башлығы..
1995—2005 йылдарҙа — «Лукойл» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең төньяҡ-көнбайыш яғыулыҡ ҡойоу комплексы директоры.

# Халиҡов Хәлил Мырҙайән улы
## Ижтимағи эшмәкәрлеге

Халиҡов Хәлил Мырҙаян улы БАССР-ҙың 11-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты булған һәм БАССР Юғары Советы Рәйесе урынбаҫары, артабан Рәйесе итеп һайланған.
1990 йылда Хәлил Мырҙаян улы Илеш районы, 211-се Үрге Йәркәй һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советына Вәкил палатаһы депутаты итеп һайлана.

# Халиҡов Хәлил Мырҙайән улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1994)

# Халиҡов Хәлил Мырҙайән улы
## Ғаиләһе

Өйләнгән, ғаиләһендә ике ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр.
# Матоли-То-Тяха

Матоли-То-Тяха — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вать-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 177 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Матоли-То-Тяха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200044635
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204463
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Күгәрсен ауыл Советы (Күгәрсен районы)

Күгәрсен ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Күгәрсен районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Күгәрсен ауылы.

# Күгәрсен ауыл Советы (Күгәрсен районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

# Күгәрсен ауыл Советы (Күгәрсен районы)
## Билдәле шәхестәре

* Рафиҡов Мансур Миңлебай улы (8 декабрь 1964) — Төньяҡ-Кавказ хәрби округы 20-се гвардия мотоуҡсылар дивизияһы айырым танк батальоны командиры, гвардия майоры, Рәсәй Федерацияһы Геройы.
# Липовская (Коса ҡушылдығы)

Липовская — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Коса йылғаһының һул ярына тамағынан 220 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Липовская (Коса ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100002362
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100236
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ютазы районы

Ютазы районы (Йотаҙы районы, татар. Ютазы районы) — Татарстандың районы.
Административ үҙәк — Уруссу. Майҙаны — 759,1 км². Халҡы — 22526 кеше.

# Ютазы районы
## Муниципаль-территориаль ҡоролошо

Ютазы районында 1 ҡала һәм 10 ауыл биләмәһе составында 38 тораҡ пункт иҫәпләнә.
# Стеновая (Волманга ҡушылдығы)

Стеновая — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волманга йылғаһының уң ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Стеновая (Волманга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300312111100035225
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103522
* Бассейн коды — 10.01.03.003
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Хәсән манараһы

Хәсән манараһы (ғәр. صومعة حسان‎; рус. Башня Хасана — Марокконың Рабат ҡалаһындағы мәсет

# Хәсән манараһы
## Тарихы

1195 йылда Әлмөхәд әмире Яҡуп әл-Мансур Ҡәсбә Үдәйә янында нигеҙ һалдырған мәсет манараһы. 86 метр бейеклектә төҙөлөп, ул ислам донъяһының иң бейек бинаһы буласаҡ тип фараз ителә. 1199 йылда, манараһы 44 метр бейеклеккә тиклем төҙөлөп бөткәс, әмир вафат була һәм төҙөлөш туҡтатыла.
Үҙенең архитектура күренеше буйынса Хәсән манараһы шул уҡ ваҡытта төҙөлөп ятҡан Севильялағы Гиральда манараһына яҡын — ихтимал, шул уҡ архитекторҙар күҙәтеүе аҫтында төҙөлгәндер. Ике бинаның да прототибы булып Марракештағы бейеклеге 70 метрға яҡын Әл-Көтөбиә мәсете манараһы иҫәпләнә.
Манара янында төҙөлөргә тейеш булған мөһабәт мәсеттәнҡомташтан һалынған ике йөҙләп бағана ғына һаҡланып ҡалған.
1960-сы йй. ошо бағаналар торған майҙандың икенсе яғында Мөхәммәт V һәм уның улдарына бағышланған заманса кәшәнә төҙөлгән.
# Әбүләйес (Ейәнсура районы)

Әбүләйес (рус. Абуляисово) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Әбүләйес ауыл Советының административ үҙәге Малиновка ауылында. Почта индексы — 453391, ОКАТО коды — 80226805002.

# Әбүләйес (Ейәнсура районы)
## Тарихы

Ауылға Ырымбур өйәҙе Үҫәргән улусы Бикташ һәм Буранғол ауылдары (хәҙерге Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районы) башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һала, 1859 йылдан алып билдәле. Урядник Әбүләйес Бикбов (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, Әбүләйес Әбсәләмов) исеме менән аталған. Шулай уҡ Ергәнеш, Дәргәйеш булараҡ теркәлгән. 1866 йылда 31 йортта 245 кеше йәшәгән. 1900 йылда мәсет теркәлгән.
Бөгөнгө көндә ауылда фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.

# Әбүләйес (Ейәнсура районы)
## Халыҡ һаны

Халҡы: 1900 йылда — 417 кеше, 1920 йылда — 525, 1939 йылда — 426, 1959 йылда — 338 кеше, 1989 йылда — 307 кеше, 2002 йылда — 378 кеше, 2009 йылда — 427 кеше, 2010 йылда 265 кеше иҫәпләнгән. Башҡорттар йәшәй (2002).

# Әбүләйес (Ейәнсура районы)
## Халыҡ һаны
### Милли составы

2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғүмәттәренә ярашлы, башҡорттар күпселекте тәшкил итә (98 %).

# Әбүләйес (Ейәнсура районы)
## Географик урыны

Әбүләйес йылғаһы (Ҡаҫмарт йылғаһы бассейны) буйында урынлашҡан.
* Район үҙәгенә тиклем (Иҫәнғол): 64 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Малиновка): 4 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Ҡыуандыҡ): 61 км

# Әбүләйес (Ейәнсура районы)
## Билдәле шәхестәре

* Аҡманов Рифҡәт Хөснөтдин улы (1935 т.) — геология-минералогия фәндәре кандидаты.
* Бикбаев Рауил Әфләтун улы (1930 т.) — тарих фәндәре кандидаты.
* Бикбов Фәйзулла Искәндәр улы (1908—1969) — башҡорт журналистикаһы уҙаманы, шағир.
* Бикбов Юлбарыҫ Сурағол улы (1847–1922) — башҡорт старшинаһы, йәмәғәт эшмәкәре.
* Бикбов Юныс Юлбарыҫ улы (1883—1943) — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте етәкселәренең береһе. Башҡорт Хөкүмәте Рәйесе (1917—1919).
* Яубаҫаров Хөсәйен Хәсән улы (1925—1997) — мәғариф эшмәкәре, БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы.

# Әбүләйес (Ейәнсура районы)
## Урамдары

* Бишөйлө урамы (рус. улица Бишуйле)
* Бужан урамы (рус. улица Бужан)
* Зәки Вәлиди урамы (рус. улица Заки Валиди)
* Ишәләй урамы (рус. улица Ишалай)
* Ленин урамы (рус. улица Ленина)
* Йәштәр урамы (рус. Молодежная улица)
* Пенсионерҙар урамы (рус. улица Пенсионеров)
* Ташҡаҙған урам (рус. улица Ташказган)
* Ш.Бабич урамы (рус. улица Ш.Бабича)
* Юныс Бикбов урамы (рус. улица Юнуса Бикбова)

# Әбүләйес (Ейәнсура районы)
## Видеяҙмаларҙа

Деревня Абуляисово Зианчуринского района

# Әбүләйес (Ейәнсура районы)
## Ер-һыу атамалары

Йылғалар
* Яубаҫар йылғаһы
* Ерғайыш йылғаһы
* Күгыҙма йылғаһы
* Ишапай йылғаһы
* Ҡойолойорт йылғаһы
* Бату йылғаһы
* Мөстән йылғаһы
* Туҡмаҡ йылғаһы
* Ерекле йылғаһы
Тауҙар
* Бату тауы
* Ҡараһыйыр тауы
* Йәмиәт тауы
* Талүҙәк
# Зәйтүнбағы

Зейтинбагы (тур. Zeytinbağı йәки Триглия греч. Τρίγλια) — Төркиәләге тарихи Вифиния өлкәһенә ингән диңгеҙ буйы ҡалаһы, халҡы 2,5 мең самаһы кеше. Әлеге ваҡытта ҡалала яңы төҙөлөштәр сикләнгән.

# Зәйтүнбағы
## Этимологияһы

Зейтинбагы (башҡ. Зәйтүнбағы, йәғни Зәйтүн баҡсаһы) исеме ҡала тирәләй бик күп зәйтүн баҡсалары уратып алған булыуы менән бәйле. Ҡәҙимге грек исеме— Триглия, грекса триглия тип аталған промысла әһәмиәтенә эйә булған балыҡ тоҡомдары менән бәйле. Шулай уҡ урындағы төрөктәр грек ҡалаһы исемен "төрөкләштереп" Тириле тип ҡулланыуҙы дауам итәләр.

# Зәйтүнбағы
## Географик урыны

Ҡала Төркиәнең Бурса илендә, Вифинияла, Муданья районынан 12 км көнбайыштараҡ , Пруссанан алыҫ түгел урынлашҡан .

# Зәйтүнбағы
## Тарихы

XIV быуаттың беренсе сирегендә Вифинияла византия хакимиәте османлы төрөктәр һөжүме аҫтында көсһөҙләнә. 1321 йылда Муданья яулана; 1326 йылда, оҙаҡ ҡамалыштан һуң, Прусса бирелә; шунан Никея (1331) һәм Никомедия (1337) ауа, ләкин һаман да, көнбайыш Вифинияла Пегами һәм Триглияла (Tириле) грек ҡаршылыҡ үҙәге ҡала. Билдәле булыуынса, 1337 йылда Триглия һаман әле урындағы гректар тарафынан идара ителә, һәм бында урындағы грек оҫталары сиркәү төҙөгән. Уларҙаң Османлы контроленә күсеү көнө һәм ысулы билдәле түгел. Ләкин шул уҡ ваҡытта, , мәҫәлән, күрше Пегиның ғосманлыларға 1371 йылда оҙаҡ ҡамалыштан һуң бирелгәне билдәле.
Кесе Азия һәләкәтенән һуң, 1923 йылда, халыҡтарҙы мәжбүри алмаштырыу һөҙөмтәһендә ерле грек халҡы ҡаланы ташлап китергә мәжбүр була, һәм Грецияла Халкидики ярымутрауында Яңы Триглияға нигеҙ һалалар.
2019 йылда Крещение көнөндә 1922 йылдан алып беренсе тапҡыр һыуҙы изгеләштереү йолаһы үткәрелә.

# Зәйтүнбағы
## Иҫтәлекле урындары

Ҡала XIX быуат грек архитектураһы стилендәге биналары, шул иҫәптән хәҙер Таш Мектеп тип аталған православие сәнғәт мәктәбе (йәғни Таш мәктәп), ХХ быуат башындағы балалар йорто һәм башҡалар һаҡланып ҡалған.
Православие ҡорамдары ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра (византия ҡорамы Айя Теодори - грекса Αγιοι Θεοδωροι), төрөктәр уны Фатих Джами мәсетенә әүерелдергән.

# Зәйтүнбағы
## Халҡы

1912 йылда гректар ҡала халҡының күпселек өлөшөн тәшкил итәләр - 26,710 кеше, төрөк йәмғиәте 8404 кеше була . 1923 йылда гректарҙы мәжбүри депортациялағандан һуң, халыҡ һаны артмай һәм бөгөн яҡынса 2,5 мең кеше йәшәй.

# Зәйтүнбағы
## Иҫкәрмә

* ↑ https://s-media-cache-ak0.pinimg.com/736x/0f/8d/5e/0f8d5e267d24ead3a2931c8e081b4e12.jpg
* ↑ Архивированная копия (билдәһеҙ). Дата обращения: 25 ғинуар 2017. Архивировано 2 февраль 2017 года. 2017 йыл 2 февраль архивланған.
* ↑ Ο Οικουμενικός Πατριάρχης τέλεσε τον αγιασμό των υδάτων στην Τρίγλια για πρώτη φορά μετά το 1922
* ↑ George Sotiriadis, An Ethnological Map Illustrating Hellenism in the Balkan Peninsula and Asia Minor, 1918
# Капей-Тяха

Капей-Тяха — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вать-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 159 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Капей-Тяха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200044666
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204466
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Таванга

Таванга — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Корга йылғаһының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.

# Таванга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Кеть йылғаһы ҡушылған урынған Васюган йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кеть, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010700112115200029048
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202904
* Бассейн коды — 13.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ар (йылға)

Ар — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тере Танып йылғаһына тамағынан 199 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 58 км.

# Ар (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201612111100025889
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102588
* Бассейн коды — 10.01.02.016
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Нәджд

Нәджд (һүҙмә-һүҙ «таусы», ғәр. نجد‎) — Ғәрәбстан ярымутрауының үҙәгендәге территория, Сәғүд Ғәрәбстанының бер өлөшө. Бында Сәғүд Ғәрәбстанының баш ҡалаһы Әр-Рияд урынлашҡан. Нәдждтә классик ғәрәп шиғриәте, ә һуңыраҡ Сәғүд Ғәрәбстанын булдырыуға килтергән дини һәм сәйәси хәрәкәттәр барлыҡҡа килә. Король ғаиләһе Әс-Сәғүд Нәдждән сыҡҡан.

# Нәджд
## Географияһы
### Нәдждең сиктәре

Ғәрәп һүҙе нәджд һүҙмә-һүҙ тәржемәлә «ҡалҡыулыҡты» аңлата, элек был һүҙ Ғәрәбстан ярымутрауы эсендә күп кенә төбәктәргә ҡарата ҡулланылған. Шуға ҡарамаҫтан, ярымутрауҙың көнбайышта — Хижәз тауҙары һәм Йәмән, ә көнсығышта тарихи Бәхрәйн провинцияһы менән сикләнгән үҙәк төбәге киңерәк билдәлелек алған була.
Урта быуаттағы ислам географтары Хижәз менән Нәджд араһындағы сиктәрҙе аныҡ ҡына билдәләү өсөн байтаҡ ваҡыттарын сарыф итә, уларҙың дөйөм фекере шундай: Нәдждең көнбайыш сиге көнбайыштағы тау һырттары һәм ултырма ҡатламдары көнсығышҡа табан һөҙәкләнә барған урындан, ә көнсығыш сиге хәҙерге Әр-Рияд ҡалаһынан яҡынса 100 км көнсығышҡа табан Дәхнә сүллеге тип танылған тар ҡыҙыл ҡом дюналары һыҙаты буйлап үтә. Руб-әл-Хәлиҙең бихисап эре ҡом дюналары диңгеҙе һәр ваҡыт Нәдждең көньяҡ сиге тип иҫәпләнә, көньяҡ сигендә ҡороған Ранье, Татлит һәм Биша йылғаларының улаҡтары урынлашҡан.
Нәдждең төньяҡ сиге һәр ваҡыт үҙгәртеп торған, шуға ла урта быуат географтары уға иғтибарҙы бик аҙ бүлә. Иртә Ислам быуатында Нәджд, Ғәрәбстан һәм Месопотамия араһындағы сиктә, Евфратҡа тиклем йәйрәп ята, тип иҫәпләнелә. Шуға ҡарамаҫтан, Сүриә һәм Ираҡ сүллектәренә яҡын ятҡан төбәктәр Нәдждең ҡалған өлөшөнән Нефуд оло сүллеге менән айырылып ята һәм эске Ғәрәбстанға ҡарағанда тулыһынса тиерлек Ираҡ һәм Сүриә менән тығыҙыраҡ бәйләнештә булған бәҙәүи ҡәбиләләре тарафынан биләп алына. Шуның өсөн аҙағыраҡ «Нәджд» термины Нефуд сүллеге тәбиғи сиге булған Нәджд яйлаһына ҡарата ғына ҡулланыла башлай.

# Нәджд
## Топографияһы

Нәджд — 762 метрҙан 1525 метрға тиклем бейеклектәре булған яйла, ул көнбайыштан көнсығышҡа тәпәшәйә бара. Көнсығыш өлөшөндәге оазистарында тораҡ пункттары урынлашҡан, ә ҡалған өлөшөндә күсмә бәҙәүиҙәр үҙ йолалары буйынса йәшәй. Хаилдән әллә ни алыҫ булмаған игеҙәк тауҙар Аджа менән Сальма һәм үҙәктә төньяҡтан көньяҡҡа табан һуҙылып ятҡан Тувайк һырты топографик йәһәттән иҫтәлекле урын булып тора. Күп һанлы ҡороған йылға улаҡтары (вади) ята: Әр-Рияд янында Хәнифә, көньяҡта Наам, төньяҡта Әл-Ҡасим провинцияһында Әр-Румма, Нәдждең көньяғында Әд-Давасир һәм башҡалар. Күпселек ауылдар һәм тораҡ пункттары ҡоро сүллек климаты шарттарында үтә ҡиммәтле ямғыр һыуҙарын йыйырға һәләтле ҡороған йылға улаҡтары тирәләй ултырған. Башҡа ауылдар оазистарҙа урынлашҡан. Нәджд бер нисә районға бүленә, уларҙың һәр береһендә йәшәгән халыҡтың телдәре лә, йолалары ла бер ни тиклем айырыла — һәр береһенең үҙ диалекты һәм йолалары бар. Әр-Рияд урынлашҡан Әл-Арид иң ҙур райондарҙың береһе. Шуға ҡарамаҫтан, хәҙерге Сәғүд Ғәрәбстанында Нәджд өс административ районға бүленгән: Хаил, Әл-Ҡасим һәм Әр-Рияд, уларҙың дөйөм майҙаны 554 000 км².

# Нәджд
## Шулай уҡ ҡара

* История Саудовской Аравии
* Нәджд (әмирлек)
# Волосова

Волосова — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО/ Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аҡ диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Волосова
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000312103000051318
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005131
* Бассейн коды — 03.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Әс-Сәждәһ сүрәһе

Әс-Сәждәһ сүрәһе (ғәр. سورة السجدة‎, Сәждә ) — Ҡөрьән Кәримдең 32 сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 30 аяттан тора.
# Чумакова Юлия Петровна

Чумакова Юлия Петровна (16 июль 1930 йыл — 20 декабрь 2000 йыл) — тел белгесе, Филология фәндәре докторы (1994), профессор (1997).

# Чумакова Юлия Петровна
## Биографияһы

Чумакова Юлия Петровна 1930 йылдың 16 июлендә Рязань өлкәһе Захаровский районының Спасские Выселки ауылында тыуа. 1953 йылда Рязань дәүләт педагогия институтының рус теле һәм әҙәбиәте факультетын тамамлай һәм Скопинск районының Октябрьский яланы ҡасабаһында һәм Захаровка урта мәктәбендә уҡыта. 1955—1958 йылдарҙа рус теле кафедраһы ҡарамағындағы аспирантурала уҡый (фәнни етәксеһе — профессор В.И. Лыткин). «Текстильная лексика говоров района «Богословщина» Рязанской области» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1958 йылдан — Мәғариф министрлығы йүнәлтмәһе буйынса Барнаул педагогия институтында, 1962 йылдан — Горький университетында, 1970 йылдан — Башҡорт дәүләт педагогия институтында, 1975 йылдан — Башҡорт дәүләт университетында уҡыта, 1996 йылдан дөйөм һәм сағыштырма-тарихи тел ғилеме кафедраһы профессоры вазифаһында. 1994 йылда Рәсәй Фәндәр академияһының Рус теле институтында «Расселение славян в Среднем (Рязанском) Поочье по лингвистическим и историческим данным» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Чумакова Юлия Петровна 2000 йылдың 20 декабрендә Өфөлә вафат була.

# Чумакова Юлия Петровна
## Фәнни эшмәкәрлеге

25 йыл дауамында уның тормошо Башҡорт дәүләт университетының дөйөм һәм сағыштырма-тарихи тел ғилеме кафедраһы менән бәйле була, унда ул славян филологияһына инеш, рус теле тарихы, иҫке славян теле буйынса курстар уҡыта. Ю.П. Чумакова болгар һәм поляк телдәренән тәржемәсе булараҡ билдәле. Поляк һәм болгар телдәрен уҡыта, үҙе был телдәрҙә иркен һөйләшкән һәм был славян халыҡтарының мәҙәниәтен һәм тарихын яҡшы белгән.
«Рус халыҡ һөйләштәренең лексик атласы»н һәм «Башҡортостандың рус һөйләштәре һүҙлеге»н булдырыу буйынса эштә ҡатнаша.
Фәнни эшмәкәрлеге урыҫ теле һәм башҡа славян телдәре лексикаһын сағыштырма-тарихи тикшереү, этимология, ономастика проблемаларына арналған. Күптәрҙең, айырыуса диалектлы һүҙҙәрҙең, этимологияһын эшләй. Рязань һөйләштәренең халыҡ туҡыусанлығы лексикаһын диахроник һәм функциональ аспекттарҙа һүрәтләй. 70-кә яҡын фәнни хеҙмәт авторы.
# Мин ҡайҙа?

Мин ҡайҙа? — БАССР-ҙың халыҡ шағиры Мәжит Ғафури шиғыры. 1912 йылда яҙылған.

# Мин ҡайҙа?
## Мәжит Ғафури — балаларға

Мәжит Ғафури — милли башҡорт балалар әҙәбиәтенә башланғыс һалған шағирҙарҙың береһе. 1908—1912 йылдарҙа Мәжит Ғафури ижады шаҡтай ҡатмарлы эволюция кисерә. Ябай хеҙмәтсәндәрҙең тормошон ыңғай яҡҡа фәҡәт мәғрифәтселек үҙгәртер, тип ышанған Мәжит Ғафури ысынбалыҡтағы алдынғы көстәрҙе, замана геройын эҙләүен дауам итте.
1912 йылда ул ижадының идея-эстетик программаһын, бөтә ғүмеренең, шағирлыҡ яҙмышының кредоһын билдәләгән ике мәшһүр шиғыр — «Мин ҡайҙа?» менән «Үҙем һәм халҡым» әҫәрҙәрен ижад итә. Үҙенең эстетик идеалына, синфи симпатияларына ишара яһап, ысын кешеләрҙе «тыштары керле, ә ләкин юҡ уларҙа эс кере», тип ярлы, зарлы, моңлолар араһында эҙләргә кәрәклекте шағир өҙөп әйтте. Лирик герой үҙенең халыҡҡа тоғролоғо, артта ҡалғанлыҡ менән килешмәүсәнлеген әйтеп бирә.

# Мин ҡайҙа?
## «Мин ҡайҙа?» шиғыры

«Мин ҡайҙа?» шиғыры «Янған йөрәк» китабында баҫылып сыға. 1950, 1954 йылдарҙағы баҫмаларҙа шиғырҙың айырым һүҙҙәре үҙгәртелгән (47-48 бб., 180 б.)
Мин ҡайҙа?
* Ҡайҙа ярлы, ҡайҙа зарлы, ҡайҙа моңло күп була,
* Мин шулар янында булам, улар менән килешеп була.
* Юҡ уларҙа төрлө ҡатлау, юҡ уларҙа эс сере,
* Тыштары керле, вә ләкин юҡ уларҙа эс кере.
* Юҡ тәкәллеф, юҡ эрелек, ултырышаһың һин дә мин,
* Юҡ күңел ҡырылыр тигән уй, ул йәһәттән мин әмин.
* тәкәллеф — яһалмалыҡ, ҡыланыу
* әмин — тыныс, ҡурҡыуһыҙ

# Мин ҡайҙа?
## «Мәжит Ғафури шиғырҙарын уҡыйбыҙ» конкурсы

2020 йылда, шағирҙың 140 йәшен билдәләгән көндәрҙә, Башҡортостан мәҙәниәт минстрлығы, Башҡортостан Яҙыусылар союзы, Мәжит Ғафуриҙың халыҡ-ара йәмәғәт фонды «Мәжит Ғафури шиғырҙарын уҡыйбыҙ» конкурсы иғлан итте. Күп кеше ҡатнашты һәм башҡорт халыҡ шағирына булған ихтирамын күрһәтте.