yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Америкалашыу

Америкалашыу — башҡа илдәрҙең поп-мәҙәниәтенә, бизнес-моделдәренә, теленә һәм сәйәсәтенә АҠШ-тың йоғонтоһо. Төшөнсә 1907 ҡулланыуға инә һәм тәүҙә Канадала Америкаса тормош рәүешенең таралыуына ҡағылышлы була. АҠШ-тың үҙендә ул иммигранттарҙың ассимиляциялашыуына ҡарата ҡулланыла, ә АҠШ-тан ситтә, ғәҙәттә традицион мәҙәниәттең һәм йолаларҙың юғалыуын күҙҙә тотоп, кире мәғәнә ала.

# Америкалашыу
## Америка бизнесы һәм брендтары

Донъяла киң таралыу алған һәр 10 брендтың 7-һе — Америкала (2006 йылға). Ҡайһы берҙәре Америка мәҙәниәте билдәһе булып тора, донъяға таралғас, америкалашыу символына әйләнә, мәҫәлән, Кока-Кола. Фастфуд мәҙәниәтен, айырыуса McDonald’s селтәрен (ҡайһы бер журналистар әйтмешләй, «ҡайҙа ғына барһағыҙ ҙа, бөтә ерҙә Макдональдс бар»), шулай уҡ IT-технологиялар өлкәһендәге төп компанияларҙы — Microsoft, Apple Inc. һәм IBM — америкалашыу билдәһе итеп һанайҙар.

# Америкалашыу
## Медиа һәм популяр мәҙәниәт
### Кино һәм телевидение

Голливуд, Америка кино һәм ТВ индустрияһы АҠШ-тан ситтә йәшәгән кешеләр өсөн американ мәҙәниәте һәм йолалары тураһында мәғлүмәт алыу сығанағы булып хеҙмәт итә. 2000-се йылдарҙа Radio Times үткәргән тикшеренеүҙәрҙән күренеүенсә, «Simpsons», «Отчаянные домохозяйки» һәм «Пропавшие» донъяның 20-ләп илендә иң популяр фильм һәм сериалдар булып тора. Америка фильмдары бөтә донъяла популяр, донъялағы иң күп ҡарала торған фильмдарҙың 20-һе, шул иҫәптән Аватар һәм Унесённые Ветром, АҠШ-та төшөрөлгән.

# Америкалашыу
## Медиа һәм популяр мәҙәниәт
### Музыка

Америка музыкаһы АҠШ-тан ситтә бик киң таралыу таба. Элвис Пресли һәм Майкл Джексон кеүек башҡарыусылар бөтә донъяға танылған, улар мәрхүм булһа ла, башҡарған йырҙары ҙур тираждар менән ҡабат-ҡабат сығарылып тора. Майкл Джексондың Thriller тигән альбомы 100 миллиондан ашыу дискта сығарылған һәм тарихта иң күп һатылыусы альбом һанала.

# Америкалашыу
## Медиа һәм популяр мәҙәниәт
### Имидж һәм йәштәр тенденциялары

Америка йәштәр традициялары, шул иҫәптән кейем стиле йәки йәштәр субмәҙәниәттәре йоғонтоһо көслө. Мәҫәлән, Японияла хип-хоп менән мауығыу гяру субмәҙәниәтен хасил итте, уға эйәреүселәр афроамерикандарға оҡшау өсөн солярийҙарҙа күп ваҡыт үткәрә һәм сәстәрен буяй, ә глэм-метал visual kei барлыҡҡа килеүгә этәргес бирҙе.

# Америкалашыу
## Азиат һүҙҙәренең америкалашыуы

Япония йәки Ҡытай кеүек ят мәҙәниәтле илдәргә арналған сығанаҡтар инглиз телендә яҙылған, ә уларҙың үҙ телдәрендәге материалдарҙы ул телдәрҙе белмәү арҡаһында күптәр уҡый алмай. Шул сәбәпле уларҙың айырым һүҙҙәре башҡа телдәргә инглизсәнән калькаланып инә. Мәҫәлән, японсанан гейша, тсуга, ҡытайсанан кунг фу, фэншуй кеүек һүҙҙәр урыҫ теленә һәм уның аша башҡортсаға ла шул рәүешле килеп ингән.
# Шәрип

Шәрип — күп мәғәнәле һүҙ.

# Шәрип
## Мәҡәләләр

* Шәрип (Благовещен районы) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл.
* Шәрип (Кушнаренко районы) — Башҡортостандың Кушнаренко районындағы ауыл.
* Шәрип (Ҡалтасы районы) — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл.
* Шәрип (Ҡурған өлкәһе) — Ҡурған өлкәһенең Әлмән районындағы ауыл.
* Шәрип (Салауат районы) — Башҡортостандың Салауат районындағы ауыл.
* Шәрип (Татарстан) — Татарстандың Аҡтаныш районындағы ауыл.
* Шәрип (Учалы районы) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл.
* Шәрип участкаһы — Башҡортостандың Краснокама районындағы ауыл.
* Шәрип (Әбйәлил районы) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл.
# Кумандыш

Кумандыш — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Виледь йылғаһының һул ярына тамағынан 301 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Кумандыш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000024433
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002443
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Токареваның айырым йорто

Токарева йорто («Токарева теремогы», «Токареваның семәрле өйө») — Пермь ҡалаһында урындағы әһәмиәткә эйә булған ҡала төҙөлөшө һәм архитектура ҡомартҡыһы, Пермь ҡалаһының үҙәк өлөшөндә урынлашҡан. Йорт Пермь урамы һәм Комсомол проспекты мөйөшөндә (элекке Көнгөр урамы), Пермь урамы, 67-се йорт адресы буйынса урынлашҡан.

# Токареваның айырым йорто
## Тарихы

Дәүләт архивында «1883 йылдың 20-21 июнендә Пермь урамы, 67 буйынса А.И. Токарева таш нигеҙҙәге ағас йортҡа бүлмә һәм йылы күтәрмә төҙөү тураһында ғариза биргән» тигән мәғлүмәттәр бар.
Йорт 1911 йылда Клавдия Афанасьевна Токареваға ҡараған.
1985 йылда йорт тергеҙелгән.

# Токареваның айырым йорто
## Архитектураһы

Йорт өс метрҙан ашыуыраҡ бейеклектәге бер ҡатлы айырым ағас бинанан ғибәрәт, XIX быуат аҙағында — XX быуат башында рус модерн стилендә төҙөлгән рус ағас төҙөлөшөнөң ижады булып тора. Бина проектының авторы билдәһеҙ Токареваның айырым йорто архитектура йүнәлештәренең береһе — псевдорус стиле өлгөһө булып тора. Айырым йорт ропетов архитектураһының матур миҫалы.
Айырым йорт бай семәр менән биҙәлгәне өсөн уны «Токарева теремогы» йәки «Токареваның семәрле өйө» тип атайҙар. Йорттоң төҫтәр гаммаһында өс төҫ: аҡ һәм йәшел төҫтәр өҫтөнлөк итә, ә нигеҙе һәм ҡыйығы ҡыҙыл төҫтә. Бинаның фундамент бут ташынан һалынған.

# Токареваның айырым йорто
## Хәҙерге торошо

2000 йылдар башында Токарева айырым йортонан алыҫ түгел урында 14-се Төҙөлөш-Монтаж тресының яңы бина төҙөү һөҙөмтәһендә архитектура ҡомартҡыһына зыян килтерелә. Яңы объектты төҙөүҙә технологик дисциплиналарҙы боҙоу менән бәйле, архитектура ҡомартҡыһының түбә таҡталарында ярыҡтар барлыҡҡа килә, тышҡы буяуҙары зыян күрә, ә траншеянан һыуҙың үтеүе айырым йорттоң фундаментын йыуыуына һәм шешенеүенә килтерә
2000 йылдарҙың икенсе яртыһында Рәсәй Архитекторҙар союзының Пермь ойошмаһы рәйесе һәм ҡала төҙөлөшө советы ағзаһы Сергей Шамарин тарафынан Пермь урамы һәм Комсомол проспекты мөйөшөндә үтә күренмәле куб формаһында яңы ете ҡатлы бина төҙөү планы әҙерләнә,ул Токарева йорт эргәһендә үк була. Архитектор фекере буйынса, XIX быуат аҙағы — XX быуат башы йорто һәм офис үҙәгенең яңы бинаһы архитектура стилдәренең контраслы принцибы буйынса йәнәш торорға тейеш.
Әлеге ваҡытта йорт шәхси кешеләргә ҡарай, бинаны кафе биләй. 1997 йылдан бинала «Феникс-К» Фәнни-производство берекмәһе; шулай уҡ «Феникс» Пермь төргәкләү материалдары заводының офисы урынлашҡан.
# 2-се Ҡарағас

2-Карагачка — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уртабуртя йылғаһының уң ярына тамағынан 85 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# 2-се Ҡарағас
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Орск ҡалаһынан Һаҡмар йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000812112200004485
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200448
* Бассейн коды — 12.01.00.008
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Куликов бюсы (Семикаракорск)

Куликовтың бюсы — Ростов өлкәһенең Семикаракорск ҡалаһында яҙыусы Куликов Борис Николаевичтың бюсы. 2007 йылда асылған. Бюстың авторы — И. И. Масличенко.

# Куликов бюсы (Семикаракорск)
## Тарихы

Куликовтың бюсынан тыш Семикаракорск ҡалаһында ҡала һәм райондарҙың бер нисә билдәле кешеләре яҙыусы. А. Закруткин, төҙөүсе А. Араканцев, балыҡсылыҡ хужалыҡ етәксеһе В. Абрамовтың бюсы ҡуйылған Был бюстарҙың авторы скульптор һәм рәссам Иван Иванович Масличенко.
Яҙыусының бюсы 2007 йылдың 23 сентябрендә Семикаракорскта Пионер майҙанында ҡала көнөндә асыла.
Б. Н. Куликов Семикаракорская станицаһында тыуған. Мәктәптә, Ростов дәүләт университетының тарих факультетында уҡыған, шунан һуң Семикаракорск ҡалаһында йәшәгән һәм эшләгән.
Университетта уҡыған йылдарында яҙа һәм әҫәрҙәрен баҫтыра башлай. Куликовтың беренсе китабы «Шиғырҙар» 1964 йылда «Молодая гвардия» нәшриәтендә баҫылып сыға. 60-сы йылдарҙа ул «Сенокосная пора» (1968), «Вербохлёст» (1968), 70-се йылдарҙа – «Чудный месяц» (1972), «Поле Куликово» (1973), в 80-е — «Удаль» (1983), «Вольница» (1984) шиғырҙар йыйынтығының авторы була. Уның ҡайһы бер әҫәрҙәре тыуған ҡалаһы Семикаракорскҡа арналған. Шулай уҡ хикәйәләр һәм повестар яҙа. 1975 йылда «Мои дорогие люди» проза китабы 1976 йылда «Быстрина» китабы сыға.
Төрлө йылдарҙа Б. Куликов Кустанай өлкәһендә, Алтайҙа эшләй, ләкин һәр ваҡыт тыуған ҡалаһына ҡайта. Яҙыусыға ҡунаҡҡа яҙыусылар Василий Шукшин, А Ларионова, Н. Рыбников һ. б. килеп йөрөйҙәр
Яҙыусы һәм шағир исеме менән Семикаракорск ҡалаһында урам аталған. Йыл һайын август аҙағында ҡалала Б.Н.Куликов иҫтәлегенә арналған «Куликов авгусы» кистәре үтә, 2007 йылдан алып йыл һайын «Куликов көҙө» байрамы үтә. Хәтер көнөндә яҙыусы һәйкәле янына ҡала халҡы йыйыла һәм уның шиғырҙарын уҡый.

# Куликов бюсы (Семикаракорск)
## Тасуирламаһы

Яҙыусы Борис Николаевич Куликовтың бюсы кирбес постаментҡа ҡуйылған. Һәйкәл менән йәнәш таш киҫәге урынлашҡан, уның тигеҙ йөҙлөгөндә яҙыусының шиғыры яҙылған:«Откуда я? С Дона! Где высь да простор, где сладкие звоны Семикаракор, где поле широко, работа красна, где песня далёко-далёко слышна...»
Һәйкәл эргәһе төҙөкләндерелгән.
# Миңлебаев Ғиләжетдин Фәсхетдин улы

Миңлебаев Ғиләжетдин Фәсхетдин улы, Ғиләж Ғүмәрский (1 апрель 1890 йыл — 26 ноябрь 1967 йыл) — драматург. 1910 сы йылдарҙан үҙешмәкәр театр коллективтарын ойоштороусы. 1930—1937 йылдарҙа Башҡортостан дәүләт нәшриәтенең район-ара бүлеге мөдире. Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусы. Сәйәси золом ҡорбаны.

# Миңлебаев Ғиләжетдин Фәсхетдин улы
## Биографияһы

Ғиләжетдин Фәсхетдин улы Миңлебаев 1890 йылдың 1 апрелендә Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Иҫке Этекәй ауылында тыуған.
Ғосмания мәҙрәсәһендә уҡый (1903—07). 1917 йылдан алып Өфө, Стәрлетамаҡ ҡалаларында төрлө ойошма һәм учреждениеларында эшләй. 1930-37 йылдарҙа Башҡортостан дәүләт нәшриәтенең район-ара бүлеге мөдире. 1937 йылда репрессиялана, 1959 йыл аҡлана. 1910‑сы йылдарҙа үҙешмәкәр театр коллективтарын ойоштора, башҡорт һәм татар драматургтарының пьесаларын, үҙенең әҫәрҙәрен сәхнәләштерә.

# Миңлебаев Ғиләжетдин Фәсхетдин улы
## Ижады

Уның «Уйламағанда ике никах» комедияһының нигеҙендә сауҙагәр ҡыҙы менән мәҙрәсәнең фәҡир мөғәллименең йәшерен никахы ята. «Һуғышта» драмаһы (икеһе лә — 1917) Беренсе донъя һуғышына арналған. Баҫылмаған «Аталар күҙ йәше», «Көнләшеү» һ. б. пьесалар авторы.
# Савоилинг-Яха

Савоилинг-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сидя-Юмб-Тарко-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.

# Савоилинг-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300042177
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304217
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Геоцентризм

Ғаләмдең геоцентрик системаһы (геоцентризм) — ғаләмдең уртаһында хәрәкәтһеҙ Ер тора, уның тирәләй Ай, Ҡояш, планеталар һәм йондоҙҙар әйләнеп йөрөй, тип күҙаллау. Геоцентризмға ҡапма-ҡаршы гелиоцентризм.
# Корпут

Корпут — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сес йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Корпут
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200037425
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203742
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Кесе Сред. (Средней ҡушылдығы)

Кесе Средняя — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Средняя йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Кесе Сред. (Средней ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000055094
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005509
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ерекле (ҡасаба)

Ерекле — Ырымбур өлкәһе (Рәсәй) Гай районы ҡасабаһы. Ерекле ҡасаба советы ауыл биләмәһе үҙәге Ауыл Новоорск тимер юл вокзалынан 42 км алыҫлыҡта. Ҡасаба Яйыҡ буйында, йылға Ерекле һыуһаҡлағысынан ағып сыҡҡан урында урынлашҡан.
Ерекле 1946 йылда ҡала тибындағы ҡасаба статусын алған. 1999 йылдан Ерекле — ауыл тораҡ пункты.
Ҡасабала сәнәғәт төп предприятиеһы — Ерекле ГЭС-ы.

# Ерекле (ҡасаба)
## Халҡы

| 1959 | 1970 | 1979 | 1989 |
| 4169 | 2451 | 1880 | 1122 |
# Жанр әҙәбиәте

Жанр әҙәбиәттә — төп позицияны сюжет биләгән нәфис әҙәбиәт әҫәрҙәренә ҡарата ҡулланылған термин. Ҡағиҙә булараҡ, сюжет әҙәби жанрға тап килерлек итеп ҡорола, унда тасуирлауҙың башҡа элементтары, мәҫәлән, персонаждар характеры үҫешен ҡорбан итәләр.
Жанр әҙәбиәтенең типик өлгөләренә түбәндәгеләр инә:
* боевиктар;
* детектив;
* тарихи романы;
* мөхәббәт романы;
* мистика;
* мажара;
* триллер;
* ғилми фантастика;
* фэнтези.
Жанр әҙәбиәтенә ҡапма-ҡаршы яҡты мэйнстрим һәм интеллектуаль проза тора. Жанрҙан тыш әҙәбиәтән айырмалы, жанр әҙәбиәте киң ҡулланылышына тәғәйенләнгән. Шул уҡ ваҡытта әҙәбиәт жанр булараҡ ҡылыҡһырлау баһалаусы критерий булып тормай һәм был уның түбән сифатлы икәнен аңлатмай.
# Ą (латин хәрефе)

Ą,ą (поляк телендәге исеме: o nosowe) - поляк литва һәм навахо телендәге хәреф.

# Ą (латин хәрефе)
## Поляк телендә ҡулланыу

Поляк телендә ą - әлифбаның икенсе хәрефе, b һәм p хәрефтәре менән [om] өн комбинацияһы өсөн, z, ż, ź, s, ś, sz, rz, ch, h менән танау [o] (IPA: [ɔ̃]) өнө өсөн һәм башҡа хәрефтәр менән [on] өн комбинацияһы өсөн ҡулланыла.

# Ą (латин хәрефе)
## Литва телендә ҡулланыу

Литва телендә ą хәрефе - әлифбаһының икенсе хәрефе. Боронғо литуан телендә был хәреф назаль өнө өсөн ҡулланылған әммә хәҙерге әҙәби телендә [a:] (был өн баҫымлы, шулай уҡ баҫымһыҙ булыуы мөмкин) өнө өсөн ҡулланыла. Мәҫәлән, šąla ['ša:la] šąlù [ša:'lu] žąsìs [ža:'sis]. Бер нисә тартынҡы өн менән өнө (нем. ä) өсөн ҡулланыла. Мәҫәлән, vėją ['ve:jɛ:], kẽlią ['kʰɛ:lɛ:], prãdžią ['pra:džɛ:], žìnią ['žiɲɛ:], láukiąs ['la:ukʰɛ:s]
Швед теленең эльвдаль диалектында Ą̊ харефе лә ҡулланыла.
# Тандер-Яха

Тандер-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нгарка-Хорты-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Тандер-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300076098
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307609
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Яковлевка (Урюп ҡушылдығы)

Яковлевка — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Урюп йылғаһының һул ярына тамағынан 156 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Яковлевка (Урюп ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400112115200015514
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201551
* Бассейн коды — 13.01.04.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Кесе Салыҡлы

Кесе Салыҡлы — (рус. Малая Чалыкла) - Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Салыҡлы йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 75 км.

# Кесе Салыҡлы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Ырғыҙ йылғаһы башынан Сулак һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001612112100010021
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112101002
* Бассейн коды — 11.01.00.016
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

# Кесе Салыҡлы
## Этимологияһы

Ырғыҙ-Кәмәлек башҡорттары йәшәгән төбәктәге Кесе Салыҡлы йылғаһының атамаһы башҡорт телендәге "салыҡлау" һүҙенән ингән. Салыҡлау - йылҡы малының башын аҫҡа-өҫкә һелкеүе тип аңлатыла. Был йылға ағымының үҙенсәлегенә бәйле алынғандыр
# Шишәмбе

Шишәмбе — аҙнаның дүшәмбе менән шаршамбы араһындағы көнө. Фарсы теленән мәғәнәһе — шәмбенән һуң өсөнсө көн.Халыҡ-ара ISO 8601 стандарттарына ярашлы, шишәмбе аҙнаның икенсе көнө һанала. Мосолман календарында иһә ул аҙнаның дүртенсе көнө.

# Шишәмбе
## Этимологияһы

Әрмән телендә (Երեքշաբթի — ерекшабти́), грузин телендә (სამშაბათი — самшабати), башҡорт телендә (шишәмбе), тажик телендә (сешанбе) һәм татар телендә (сишәмбе), барыһы ла «шәмбенән өсөнсө көн» тигәнде аңлата.
Боронғо Римда был көн мифологик Марсҡа бағышланған булған (франц. Mardi, итальянса - Martedì), төньяҡ герман ҡәбиләләрендә — шуға оҡшаш - Тиу (норвег. -Tysdag).
Латин телендә шишәмбе көн имя вторника dies Martis («Марс көнө»), гречксао ἡμέρα Ἄρεως Арес көнө тигәндән алынған. Латин теленән сыҡҡан күп кенә телдәрҙә (француз теле, испан теле, итальян теле) был көнгә атама рим һуғыш илаһы Марс хөрмәтенә бирелгән.
Инглиз телендә көн исеме боронғо инглизTiwesdæg һәм урта инглиз Tewesday тигәнде ҡушып яһалған (хәҙергесә Tuesday). Tiw — протогерман илаһының боронғо инглиз рәүешендә *Tîwaz, йәки Týr боронғо норвег телендә - һуғыш һәм ҡануниәт илаһы.
Һиндостандың классик телдәрендә -пали һәм санскритта, Таиландта был көн Ангарака тип атала («ҡыҙыл төҫкә эйә»)

# Шишәмбе
## Шишәмбегә бәйле хөрәфәттәр

Башҡорттарҙың мәжүси инаныстары араһында шишәмбегә бәйле хөрәфәттәр ҙә булған, был көндә әһәмиәтле эштәрҙе башламаҫҡа йә эшләмәҫкә кәңәш ителгән, тырнаҡ ҡырҡыу өнәлмәгән. Исламда бындай хөрәфәттәр тыйылыуға ҡарамаҫтан, улар беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып килгән.
Шуныһы ҡыҙыҡ, был көн грек һәм испан мәҙәниәттәрендә лә уңышһыҙ көн һанала. Гректар өсөн был — Константинополде (Истанбул) юғалтҡан, төрөктәр яулап алған көн, испандарҙа иһә «Шишәмбе өйләнмә һәм сәфәргә сыҡма» тигән хөрәфәт йәшәй (исп. En martes, ni te cases ni te embarques). Бынан тыш, испандарҙа айҙың 13-сө көнө шишмбегә тап килеү насар һанала, ә йомаға тура килһә - яҡшы.

# Шишәмбе
## Башҡорт исемдәрендә - "шишәмбе"

Башҡорт халҡында баланың ниндәй көндә донъяға килеүенә ҡарап ҡушылған исемдәр булған. Шулар араһында шишәмбе лә бар - Сисәмбай, Сисәмбикә
# Шакиров Әхмәтнур Сәлих улы

Шакиров Әхмәтнур Сәлих улы (рус. Шакиров Ахматнур Салихович; 2 май 1951 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре. СССР-ҙың Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1989). 3-сө дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены кавалеры (1986). 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — башҡорт.

# Шакиров Әхмәтнур Сәлих улы
## Биографияһы

Әхмәтнур Сәлих улы Шакиров 1951 йылдың 2 майында Башҡорт АССР-ының Яңауыл районы Ҡарман ауылында тыуған.
Юғары белемле — 1992 йылда Силәбе Профсоюз хәрәкәте институтын тамамлаған, хеҙмәт һәм социаль мөнәсәбәттәр буйынса һөнәргә эйә булған.
Хеҙмәт юлын 1968 йылда башлап ебәргән — «Уралэнергомонтаж» тресында Ҡарман монтаж участкаһы слесары булып эшләгән.
1972 йылдан «Башкирэнерго» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең Ҡарман ҡала электр станцияһында слесарь, 1988 йылдан алып инженер вазифаһында эшләгән.
1993—2003 йылдарҙа Нефтекама яһалма күн етештереү берекмәһенең генераль директоры урынбаҫары.
Әхмәтнур Сәлих улы Шакиров ҡатнашлығында Ҡарман ГРЭС-ында янғын хәүефһеҙлеген арттырыу маҡсатында утҡа сыҙамлы май ҡулланыу индерелгән.
1990 йылда Әхмәтнур Сәлих улы Нефтекама ҡалаһы, 104-се Энергетик һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана.
Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының сәнәғәт, энергетика, транспорт, элемтә, информатика, төҙөлөш һәм архитектура буйынса комиссияһы ағзаһы.

# Шакиров Әхмәтнур Сәлих улы
## Ғаиләһе

Өйләнгән, ғаиләлә 2 ҡыҙ үҫтергәндәр.

# Шакиров Әхмәтнур Сәлих улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* СССР-ҙың Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1989).
* 3-сө дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены кавалеры (1986)
# Туҙбаш йылан

?Туҙбаш йылан :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Класс: | Һөйрәлеүселәр |
| Отряд: | Тәңкәлеләр |
| Подотряд: | Йыландар |
| Ғаилә: | Туҙбашйылан һымаҡтар |
| Ырыу: | Туҙбаш йыландар |
| Төр: | Туҙбаш йылан |
Латинса исеме :
Natrix natrix Linnaeus, 1758 :
Ареал :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 700799 NCBI 100823 |
Туҙбаш йылан (лат. Natrix natrix, (рус. Обыкновенный уж) — ағыуһыҙ туҙбаш йыландар ғаиләһенән Рәсәйҙә иң таралған йылан.
Күберәк йылға һәм күл буйындаға ҡуйы ҡыуаҡлыҡтарҙа йәки ҡыуаҡтар үҫкән һаҙлыҡларҙа, дымлы тупраҡлы урмандарҙа осорай. Оҙонлоғо 80−110 см. Кәүҙәһенең өҫкө яғында ҡуйы көрән йәки ҡуйы һоро төҫтәге, асыҡ булмаған рәсемдәр күрергә мөмкин. Башының яҡ-яғы һары йәки ҡыҙғылт һары таплы. Арҡа һәм ян тәңкәләренең асыҡ ҡабырсалары бар. Ҡоро ерҙә тиҙ шыуыша, һәйбәт йөҙә һәм сума, ағастарға еңел менә. Ҡояшлы һөҙәклектәрҙә, яландарҙа һәм кисенделәрҙдә апрель аҙағы − май башында парлашалар. Ул ваҡытта туҙбаш йыландарҙы төркөмдәр, йәғни 50−150 -ләп осоратырға мөмкин. Июль айында инә ябай туҙбаш йомшаҡ ҡалын ҡабыклы тышсаға 10 -дан алып 28 -гә ҡәҙәр йомортҡа һала. Инкубация осоро 40−60 көн дауам итә. Августта 12-14 см оҙонлоҡтағы туҙбаштар тыуа. Ябай туҙбаш көндөҙ аулый, төндә ышыҡ урындарға − ағас тамыры һәм төбөндәге бушлыҡтарға, кимереүселәрҙең өндәренә ҡаса. Сентябрь ахырында ҡышҡы йоҡоға тала. Ҡыш имеҙеүселәрҙең өндәрендә, ағас төптәрендә һәм тиреҫс өйөмдәре аҫтында үткәрә. Нигеҙҙә, тәлмәрйендәр, ваҡ балыҡтар, кәҫәрткеләр, сысҡандар һәм ҡыр сысҡандары, ваҡ ҡоштар менән туҡлана. Ябай туҙбаш − кеше өсөн зарарһыҙ һәм ҡурҡынысһыҙ. Клоаналь биҙҙәренән бик тәмһеҙ еҫле һары-көрән шайыҡса һиптереп дошман һөжүменән һаҡлана. Был эҫ төлкөләргә, шәшкеләргә һ.б. йыртҡыстарга туҙбаш йыландарҙы ашарға ҡамасаулай.