yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Һуйыр-Айыс

Һуйыр-Айыс (рус. Суир-Аисово) — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 0 кеше. Почта индексы — 453571, ОКАТО коды — 80211820021.

# Һуйыр-Айыс
## Халыҡ һаны

Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
* Иҫәп алыу йылы һәм көнө
* 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)
* 1920 йыл 26 август
* 1926 йыл 17 декабрь
* 1939 йыл 17 ғинуар
* 1959 йыл 15 ғинуар
* 1970 йыл 15 ғинуар
* 1979 йыл 17 ғинуар
* 1989 йыл 12 ғинуар
Халыҡ һаны буйынса аңлатма төрлө йылдарҙа иҫәп алыу тәртибенең айырмалығы булыу сәбәпле халыҡ һанының үҙенсәлегенә иғтибар итегеҙ.
    1939 йыл — бар булған халыҡ һаны.
    1989, 2002, 2010 йылдарҙа — даими йәшәгән урыны булып иҫәпләнгән халыҡ һаны
Ауылдағы халыҡ һаны буйынса мәғлүмәтте халыҡ иҫәбе буйынса алыу урынлы. Бөтә ил күләмендә үткән 1897, 1920, 1939, 1959, 1970, 1979, 1989, 2002, 2010 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса мәғлүмәттәр бар һәм асыҡ ҡулланыуҙа табырға була. Ҡайһы бер китаптарҙы электрон төрҙә асып ҡарап була. 1926 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса һәр ауыл тураһында мәғлүмәт осрағаны юҡ әле. Унан башҡа Өфө виләйәтендә 1865, 1879, 1886 йылдарҙа урындағы халыҡ иҫәбе алынған. Тағы ла ревиз яҙмалары аша мәғлүмәт бар.
* 1859 һәм 1865 йыл — Населенные пункты Башкортостана. Ч.I. Уфимская губерния, 1877. — Уфа:Китап, 2002. — 432 с. ISBN 5-295-03188-8 (ч. I). ISBN 5-295-03133-0.
       Өфө виләйәте ауылдарында халыҡ һаны буйынса мәғлүмәт 1859 һәм 1865 йылдарға ҡарата бар.
* 1866 йыл — Список населенных мест. Ч. II. Оренбургская губерния, 1866. — Уфа: Китап, 2006. — 260 с. ISBN 5-295-03815-7 (ч. II). ISBN 5-295-03133-0.
       Ырымбур виләйәте ауылдарында халыҡ һаны буйынса мәғлүмәт 1866 йылға ҡарата бар.
* 1897 йыл — Перепись населения. т.45 кн.01 Уфимская губерния. Н.А.Тройницкий (ред.)(С.-Петербург, 1901)
       Был китапта Өфө виләйәте ауылдары буйынса мәғлүмәт бар. 500 кешенән күберек булған ауылдар исемлеге.
* 1920 йыл — Населенные пункты Башкортостана. Ч.III. Башреспублика, 1926. — Уфа. Китап, 2002. — 400 с. ISBN 5-295-03091-1 (ч. III). ISBN 5-295-03133-0.
       Был китап 1926 йылға ҡарата төҙөлгән, әммә халыҡ иҫәбе 1920 йылға ҡарата бирелгән.
* 1939 йыл — БАССР. Административно-территориальное деление на 1 июня 1940 года – Уфа:Государственное издательство, 1941. – 387 с.
       Был китапта 1939 йылғы иҫәп алыу буйынса һәр ауыл буйынса мәғлүмәт бар.
* 1989 һәм 2002 йылдар — Башҡортостан Республикаһы ауылдарында 1989 һәм 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны.
* 2010 йыл — Численность и размещение населения Республики Башкортостан по данным Всероссийской переписи населения 2010 года. Статистический сборник. (рус.)
* Население Башкортостана: XIX-XXI века: статистический сборник / Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республики Башкортостан. — Уфа:Китап, 2008. — 448 с.: ил. ISBN 978-5-295-04439-7
       1897 йылғы халыҡ иҫәбенән башлап ҡалалар, ҡала төрөндәге ҡасабалар, райондар, район үҙәктәре буйынса халыҡ һаны бар.

# Һуйыр-Айыс
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Белорет): 147 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Инйәр): 62 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Инзер): 52 км
# Вангута-Яха (Юрибей ҡушылдығы)

Вангута-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО/ Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Юрибей йылғаһының уң ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Вангута-Яха (Юрибей ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300078474
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307847
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Менәүәрә

Менәүәрә — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме, башҡа төрки халыҡтарында ла ҡулланыла.

# Менәүәрә
## Этимология

Менәүәрә исеме

# Менәүәрә
## Билдәле кешеләр

Хәлитова Менәүәрә Ғәни ҡыҙы (1962 йыл) — Әсәлек даны миҙалы менән бүләкләнеүсе.
Хәсәнова Менәүәрә Ғәлимйән ҡыҙы — БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы;
# Баксон

Баксон — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Икса йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Баксон
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200712115200007038
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200703
* Бассейн коды — 13.01.02.007
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Монашка (Мзымта ҡушылдығы)

Монашка — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Мзымта йылғаһының уң ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 7,100 км.

# Монашка (Мзымта ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Шепси йылғаһының көнбайыш сигенән Псоу йылғаһына тиклем (РФ һәм Грузия сиге). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06030000312109100000844
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 109100084
* Бассейн коды — 06.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 09
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Мортазин Зөфәр Йәдкәр улы

Мортазин Зөфәр Йәдкәр улы (30.01.1951 йыл, Башҡорт АССР-ы Маҡар районы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Ишембай районы))- табип, медицина фәндәре кандидаты. РФ атҡаҙанған табибы (1999). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1989). Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау министры (1995—1999) .

# Мортазин Зөфәр Йәдкәр улы
## Биографияһы

Зөфәр Йәдкәр улы Мортазин Һайран (Ишембай районы) урта мәктәбен тамамлағандан һуң, Башҡорт дәүләт медицина институтына (хәҙерге Башҡорт дәүләт медицина университеты) уҡырға инә. Студент саҡта уҡ 1973 йылда Өфө ҡалаһы ашығыс ярҙам станцияһында фельдшер булып эш башлай. 1974 йылда институтты тамамлай.
1975—1978 йылдарҙа Белорет металлургия комбинаты медсанчасында интернатура үтә, Башҡорт АССР-ы Белорет районы Инйәр участка больницаһы хирургы булып эшләй. Ишембай үҙәк район больницаһының баш табибы вазифаһында 1980 йылға тиклем эшләй.
1994—1995 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Республика лицензия- аккредитация комиссияһы рәйесе.
1980 йылдан башлап Башҡорт АССР-ы (Башҡортостан Республикаһы) һаулыҡ һаҡлау министрлығында төрлө вазифаларҙы башҡара (1987 йылдан- министр урынбаҫары, 1995—1999 йылдарҙа- һаулыҡ һаҡлау министры, 2007 йылдан — министрҙың беренсе урынбаҫары).
1999—2007 йылдарҙа Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһының баш табибы.
2011 йылдан Башҡорт дәүләт медицина университетында дауалау эштәре буйынса проректор ярҙамсыһы- медицина университетының дауалау бүлеге начальнигы.
Фәнни эштәре катастрофалар медицинаһы проблемалары, халыҡҡа махсус медицина ярҙамы күрһәтеүгә арналған.
50-гә яҡын фәнни хеҙмәт авторы.
Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт йыйылышы- Ҡоролтайы депутаты.

# Мортазин Зөфәр Йәдкәр улы
## Маҡтаулы исемдәре, бүләктәре

* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (1999)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1989)
# Томка (Чижапка ҡушылдығы)

Томка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чижапка йылғаһының уң ярына тамағынан 479 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.

# Томка (Чижапка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010800112115200032120
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203212
* Бассейн коды — 13.01.08.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Халыҡ-ара балалар уйындары

Халыҡ-ара балалар уйындары — Халыҡ-ара Олимпия комитеты ярҙамында төрлө ҡалаларҙа йәшәүсе балалар араһында үткәрелгән халыҡ-ара спорт ярышы. Ярыштарҙа 12-15 йәштәрҙәге балалар ҡатнаша.

# Халыҡ-ара балалар уйындары
## Уйындар тарихы

Уйындар Метод Клеменц инициативаһы буйынса 1968 йылдан башлап ойошторола. Тәүге уйындар Югославияның Целе ҡалаһында үткәрелә.

# Халыҡ-ара балалар уйындары
## Үткәрелеү урындары

Йәйге уйындар
| № | Йыл | Ҡала | Ил |
| 1 | 1968 | Целе | Югославия |
| 2 | 1970 | Удине | Италия |
| 3 | 1972 | Грац | Австрия |
| 4 | 1974 | Мурска-Собота | Югославия |
| 5 | 1974 | Дармштадт | ФРГ |
| 6 | 1976 | Мурска-Собота | Югославия |
| 7 | 1976 | Женева | Швейцария |
| 8 | 1978 | Равне-на-Корошкем | Югославия |
| 9 | 1980 | Лозанна | Швейцария |
| 10 | 1982 | Дармштадт | ФРГ |
| 11 | 1983 | Труа | Франция |
| 12 | 1983 | Мурска-Собота | Югославия |
| 13 | 1984 | Женева | Швейцария |
| 14 | 1985 | Гранольерс | Испания |
| 15 | 1986 | Лозанна | Швейцария |
| 16 | 1987 | Грац | Австрия |
| 17 | 1988 | Сомбатхей | Венгрия |
| 18 | 1989 | Андорра | Андорра |
| 19 | 1990 | Ужгород | СССР |
| 20 | 1991 | Братислава | Словакия |
| 21 | 1992 | Женева | Швейцария |
| 22 | 1993 | Дармштадт | Германия |
| 23 | 1994 | Гамильтон (Онтарио) | Канада |
| 24 | 1994 | Словень-Градец | Словения |
| 25 | 1995 | Целе | Словения |
| 26 | 1996 | Шопрон | Венгрия |
| 27 | 1997 | Спарта | Греция |
| 28 | 1998 | Логроньо | Испания |
| 29 | 1999 | Медиаш | Румыния |
| 30 | 1999 | Веленье | Словения |
| 31 | 1999 | Чески-Крумлов | Чехия |
| 32 | 2000 | Хэмилтон | Канада |
| 33 | 2001 | Сомбатхей | Венгрия |
| 34 | 2002 | Плоцк | Польша |
| 35 | 2002 | Тайбэй | Ҡалып:ROC |
| 36 | 2003 | Грац | Австрия |
| 37 | 2003 | Патры | Греция |
| 38 | 2004 | Кливленд | АҠШ |
| 39 | 2005 | Ковентри | Англия |
| 40 | 2006 | Бангкок | Таиланд |
| 41 | 2007 | Рейкьявик | Исландия |
| 42 | 2008 | Сан-Франциско | АҠШ |
| 43 | 2009 | Афины | Греция |
| 44 | 2010 | Манама | Бахрейн |
| 45 | 2011 | Ланаркшир | Шотландия |
| 46 | 2012 | Тэгу | Корея Республикаһы |
| 47 | 2013 | Виндзор (Онтарио) | Канада |
| 48 | 2014 | Лейк-Маккуори | Австралия |
| 49 | 2015 | Алкмар | Нидерланд |
| 50 | 2016 | Синьбэй | Ҡалып:ROC |
| 51 | 2017 | Каунас | Литва |
| 52 | 2018 | Иерусалим | Израиль |
| 53 | 2019 | Өфө | Рәсәй Федерацияһы |
Ҡышҡы уйындар
| № | Йыл | Ҡала | Ил |
| 1 | 1994 | Равне-на-Корошкем | Словения |
| 2 | 1995 | Праковце и Гельцмановце | Словакия |
| 3 | 1999 | Марибор | Словения |
| 4 | 2009 | Монтрё и Веве | Швейцария |
| 5 | 2011 | Келоуна | Канада |
| 6 | 2013 | Өфө | Рәсәй Федерацияһы |
| 7 | 2016 | Инсбрук | Австрия |
# Гревенталь

Гревенталь (нем. Grafenthal) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 2471 кеше йәшәй. Майҙаны — 36,45 км². Диңгеҙ кимәленән 400 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98743 һәм автомобиль коды — SLF.
# 2013 йыл

III мең йыллыҡ :
XIX быуат — XX быуат — XXI быуат — XXII быуат — XXIII быуат :
Хронологик таблица :
2013 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 2013 MMXIII |
| Юлиан стилендә | 2012 — 2013 ( 14 ғинуар) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2765 — 2766 ( 4 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7521 — 7522 ( 14 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5773 — 5774 ה'תשע"ג — ה'תשע"ד |
| Мосолман календары | 1434 — 1436 |
| Боронғо әрмән календары | 1462 ԹՎ ՌՆԿԲ |
| Ҡытай календары | 4709 — 4710 (с 10 февраль) 壬辰 — 癸巳 чёрный дракон — чёрная змея |
| Эфиопа календары | 2005 — 2006 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 2069 — 2070 |
| - Шака самват | 1935 — 1936 |
| Иран календары | 1391 — 1392 |
2013 (ике мең ун өсөнсө) йыл — кәбисә булмаған йыл, григориан календары буйынса шишәмбе көндө башлана. Был беҙҙең эраның 2013 йылы, 3 мең йыллыҡтың 13 йылы, XXI быуаттың 13 йылы, XXI быуаттың 2 ун йыллығының 3 йылы, 2010 йылдарҙың 4 йылы.

# 2013 йыл
## Ваҡиғалар

* Бөтә донъя иҡтисад форумы (Швейцария).
* Силәбе янында метеорит төшә.
* Иранда президент һайлау. Кандидат Хәсән Рухани күпселек тауыш йыя.

# 2013 йыл
## Вафат булғандар

* 5 март — Уго Чавес, Венесуэла президенты.
* 6 март — Андрей Панин, Рәсәй актёры.
* 23 март — Борис Березовский, Рәсәй эшҡыуары, сәйәсмән.
* 28 март — Нәжиб Асанбаев, Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы (2006), РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1982), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
* 18 май — Алексей Балабанов, Рәсәй режиссёры.
* 16 июнь — Марсель Ғәфуров, Башҡортостандың рус телендә ижад иткән яҙыусыһы, журналист һәм тәржемәсе. Башҡорт АССР-ының (1976) һәм РСФСР-ҙың (1982) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, әҙәби премиялар лауреаты.
* 29 июль — Салауат Низаметдинов, тыумыштан һуҡыр башҡорт композиторы, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы (1988) лауреаты.
* 22 сентябрь — Бикҡолова Әлмира Талха ҡыҙы, химия фәндәре докторы (1991), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2009).
* 15 октябрь — Ғабдрахманов Абрар Хаҡ улы, композитор, Башҡортостандың халыҡ артисы (1995).
* 27 октябрь — Ризуан Хажиев, Башҡортостандың дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, ғалим, журналист һәм яҙыусы. Филология фәндәре кандидаты (1987). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993).
* 25 ноябрь — Таһир Таһиров, Башҡортостандың дәүләт, партия һәм йәмәғәт эшмәкәре, яҙыусы, журналист, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
* 30 ноябрь — Пол Уокер, Америка актёры.
* 5 декабрь — Нельсон Мандела, Көньяҡ Африка Республикаһының 8-се президенты.
* 24 декабрь — Калашников Михаил Тимофеевич, совет ҡорал конструкторы.
# Лупанов Олег Борисович

Олег Борисович Лупанов (2 июнь 1932 — 3 май 2006) — СССР һәм Рәсәй математигы, Рәсәй Фәндәр академияһы академигы, Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультеты деканы (1980—2006), М. В. Келдыш исемендәге Ғәмәли математика институтының баш ғилми хеҙмәткәре (1993—2006), дискретлы математика, математик кибернетика, математик логика буйынса белгес. Ленин премияһы лауреаты.

# Лупанов Олег Борисович
## Биографияһы

1932 йылдың 2 июнендә Ленинград ҡалаһында тыуа.
1955 йылда математика һөнәре буйынса Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетын тамамлай. 1958 йылда А. А. Ляпунов етәкселегендә «О синтезе контактных схем» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. Докторлыҡ диссертацияһының темаһы «Об aсимптотических закономерностях синтезa схем из функциональных элементов» (1963).
Функциональ элементтарҙан схемаларҙы синтезлауҙың иң яҡшы асимптотик ысулын — Лупанов ысулын эшләй (ингл. Representation Lupanov).
Мәскәү дәүләт университетында 1959 йылдан уҡыта, 1960 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1967 йылдан — профессор. 1980—2006 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультеты деканы була, 1981-06 йылдарҙа үҙе ойошторған дискрет математика кафедраһын етәкләй.
1972 йылдан СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты, 2003 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы. 1993 йылда Келдыш исемендәге Ғәмәли математика институтының баш ғилми хеҙмәткәре була, унда 1955 йылдан алып эшләй.
2006 йылдың 3 майында Мәскәүҙә вафат була. Мәскәүҙә Хованский зыяратында ерләнгән.

# Лупанов Олег Борисович
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

Фәнни ҡаҙаныштары өсөн Ленин премияһы (1966) һәм Мәскәү дәүләт университетының Ломоносов премияһы менән бүләкләнә (1992).
«Почет Билдәһе» (1975), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1982), Халыҡтар дуҫлығы (1992) ордендары менән бүләкләнә.
Мәскәү дәүләт университетының атҡаҙанған профессоы (2001), Молдавия Фәндәр академияһының почетлы ағзаһы (2001).
# Таран һөйәк

Таран һөйәк (лат. Talus, Astralagus, рус. Таранная кость) — сираҡ-аяҡ башы быуыны һөйәге.
# Бояркин Василий Илларионович

Василий Илларионович Бояркин (24 апрель 1914 йыл — 12 декабрь 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир. 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкы 4-се эскадронының пулемёт расчёты командиры. Гвардия өлкән сержанты. Советтар Союзы Геройы (1944).

# Бояркин Василий Илларионович
## Биографияһы

Василий Бояркин 1914 йылдың 24 апрелендә Ольшанка утарында (хәҙер — Ырымбур өлкәһеТөйлөгән районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Башланғыс белем ала, Тажик ССР-ы Ҡурған-Түбә Ҡурған-Түбә өлкәһендә Шаартуз машина-трактор станцияһында таркторсы, улып эшләй. 1941 йылдың ноябрендә Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына хеҙмәткә саҡырыла. 1942 йылдың октябренән — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында.
1943 йылдың сентябренә ҡарата гвардия өлкән сержанты Василий Бояркин 4-се эскадрондың пулемёт расчеты (Үҙәк фронты, 61-се армияһы, 7-се гвардия кавалерия корпусы, 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы, 60-сы гвардия кавалерия полкы) менән етәкселек итә һәм Днепр өсөн алыштарҙа айырыуса ҡаһарманлыҡ күрһәтә.
1943 йылдың 27 сентябрендә Нивки ауылы янында (Белорус ССР-ы, Гомель өлкәһе, Брагин районы) үҙенең подразделениеһында беренселәрҙән булып Днепр аша сыға һәм пулемёт уты менән полк подразделениеларының йылға аша сығыуын тәьмин итә. Тәүге контратака ваҡытында ғына Бояркиндың расчеты утыҙға яҡын һалдатты һәм офицерҙы юҡ итә һәм яралай һәм ҡалғандарын үҙ позицияларына сигенергә мәжбүр итә. Яраланыуына ҡарамаҫтан, Бояркин яу яланын ташламай һәм һуғышты дауам итеп, ҡуйылған хәрби бурысты үтәй, һөҙөмтәлә Вялье ауылы 28 сентябрҙә азат ителә.
Василий Бояркин 1943 йылдың 12 декабрендә алышта һәләк була. Комарин ҡасабаһында ерләнә.
СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 15 ғинуарындағы Указына ярашлы немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн һәм шул ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн гвардия өлкән сержанты Василий Илларионович Бояркин Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була һәм уға Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырыла.

# Бояркин Василий Илларионович
## Наградалары

* Советтар Союзы Геройының «Алтын Йондоҙ» миҙалы
* Ленин ордены
* 1-се дәрәжә Бөйөк Ватан һуғышы ордены
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
* Миҙалдар

# Бояркин Василий Илларионович
## Хәтер

В. И. Бояркиндың исеме алтын хәрефтәр менән 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһының башҡа 78 Советтар Союзы Геройы исемдәре менән бер рәттән Башҡортостан Республикаһының Милли музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Совет урамы, 14) мәңгеләштерелгән, шулай уҡ уның исеме 112-се кавалерия дивизияһы музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Левитан урамы, 27) уйылып яҙылған. Тажикстанда Шаартуз ҡасабаһында урындағы Мәҙәниәт йорто алдына Бояркинға бюст ҡуйылған. бояркин урындағы мәҙәниәт йорто янында һәйкәл ҡуйылған. Комарин ҡасабаһында уның исеме мемориаль таҡтаташҡа яҙылған.
# Двойчага

Двойчага — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Парбиг йылғаһының һул ярына тамағынан 184 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Двойчага
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010500112115200023257
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202325
* Бассейн коды — 13.01.05.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Арика (провинция)

Провинция Арика (исп. Provincia de Arica) — Чилиҙың Арика өлкәһенә ингән провинция. Административ үҙәге — Арика.
Үҙенә 2 коммуна берләштерә.
Майҙаны — 8726,4 км². Халыҡ һаны — 186 488 кеше. Халыҡ тығыҙлығы — 21,37 кеше/kм².

# Арика (провинция)
## Географик урыны

Провинция Арика өлкәһенең көнбайышында урынлашҡан. Провинцияның сиктәштәре:
* төньяҡта — Такна (Перу) өлкәһе
* көнсығышта — Паринакота провинцияһы
* көньяҡта — Тамаругаль провинцияһы
* көнбайышта — Тымыҡ океан

# Арика (провинция)
## Демографик мәғлүмәттәр

Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
| Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | 186488 |
| шул иҫәптән: | Ҡала халҡы | 175441 | Ҡала халҡы өлөшө, % | 94,08 |
| | Ауыл халҡы | 11047 | Ауыл халҡы өлөшө, % | 5,92 |
| | Ир-егеттәр | 92487 | Ир-егеттәр өлөшө, % | 49,59 |
| | Ҡатын-ҡыҙҙар | 94001 | Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө, % | 50,41 |
| Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | 21,37 |
| Өлкә халҡына ҡарата, провинция халҡы өлөшө | Өлкә халҡына ҡарата, провинция халҡы өлөшө | Өлкә халҡына ҡарата, провинция халҡы өлөшө | Өлкә халҡына ҡарата, провинция халҡы өлөшө | Өлкә халҡына ҡарата, провинция халҡы өлөшө | 98,34 |

# Арика (провинция)
## Административ бүленеш

Үҙенә 2 коммуна берләштерә:
* Арика. Админ. үҙәге — Арика.
* Камаронес. Админ. үҙәге — Куйя.

# Арика (провинция)
## Иң ҙур торамалар (йәшәү пункттары)

| № | Торама | Категория | Халыҡ һаны (2002) | Ир-егеттәр | Ҡатын-ҡыҙҙар | Майҙаны км² |
| 1 | Арика | Ҡала | 175441 | 85815 | 89626 | 41,89 |
| 2 | Сан-Мигель-де-Асапа | Ҡасаба | 832 | 414 | 418 | н/д |
| 3 | Вилья-Фронтера (Чакальюта) | Ҡасаба | 370 | 206 | 164 | н/д |
# Алтын атлы һыбайлы

Алтын атлы һыбайлы — башҡорт әкиәттәре буйынса төшөрөлгән фильм-әкиәт. Режиссёры Василий Журавлёв. «Мосфильм» киностудияһы, 1980. Фильм шулай уҡ стереовариантта төшөрөлдө.

# Алтын атлы һыбайлы
## Сюжеты

Юрматы һәм Үҫәргән ырыуы башлыҡтарының балалары һылыу ҡыҙ Әй һәм батыр егет Алтындуға бер береһенә ғашиҡ булып өйләнешергә булалар. Әммә яуыз Ҡатил батша менән Мәсекәй әбей алдау юлы менән ике ырыуҙы дошманлаштырып ҡуя.

# Алтын атлы һыбайлы
## Ҡатнашалар

* Батыр егет Алтындуға
* Һылыу ҡыҙ Әй
* Мәсекәй әбей
* Ҡатил батша

# Алтын атлы һыбайлы
## Ролдәрҙә

* Фидан Ғафаров
* Ирина Малышева
* Илшат Йомағолов
* Хөсәйен Ҡудашев
* Нина Агапова
* Пётр Глебов
* Хәмит Шәмсетдинов
* Александр Курицын
* Олег Ханов
* Таңсулпан Бабичева
* Павел Винник
* Ғайса Хәсәнов
* Хәмит Яруллин

# Алтын атлы һыбайлы
## Кино төшөрөү төркөмө

* Режиссер: Василий Журавлев, Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы 1981 йыл лауреаты.
* Сценарист: Виктор Виткович
* Оператор: Николай Большаков
* Рәссамдар: Саид Меняльщиков, Рәйес Нагаев, Р. Кашапов
* Композиторҙар: Рим Хәсәнов, Юрий Якушев

# Алтын атлы һыбайлы
## Наградалары

* 1981 йыл — Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге премияһы