yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Парсма

Парсма - груз. ფარსმა - Грузияның тарихи Тушети төбәгендәге Ахмет муниципалитетының ауылы 2018 йылдың 10 июлендә ауыл Грузияның милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡылары реестрына индерелгән.
2014 йылда Грузияла халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, әлеге ваҡытта ауылда бер кем дә йәшәмәй .

# Парсма
## Географияһы

Парсма көнсығыш Грузияның Тушети төбәгендәге Кахети районында Пирикити йәмәғәтендә урынлашҡан. Омало ауылынан 40 км самаһы алыҫлыҡта, Пирикити Алазани йылғаһының һул ярында юл буйындағы убаларҙа урынлашҡан.

# Парсма
## Тарихы

XVIII быуат архив яҙмаларынан күренеүенсә, Парсма Пирикити йәмәғәтенең үҙәк ауылы булған. Ҡәлғә башта зиндан итеп төҙөлгән. Ауылда ҡомартҡы булып ҡалған ҡоролмалар байтаҡ:
* Сиркәү - урта быуаттарҙың тамамланыу осоронда ауылдың көнсығыш осонда, зыяраттан йыраҡ түгел төҙөлгән. Суйырташтан һалынған. Ҡыйығы, көнсығыш диуары емерелгән. Ишеге ҡабырға яғынан. Көньяҡ һәм төньяҡ диуарҙарында берәр тәҙрә
* Башня - урта быуаттарҙың тамамланыу осоронда ауылдың төньяҡ-көнбайышында һалынған. Дүрт ҡатлы, квадрат рәүешле призма , өҫкә табан ныҡ тарая. Ишеге ерҙән 3 метр бейклектә, көнбайыш яҡтан ҡалдырылған
* Өс нығытма - ауылда зиндан итеп тотолған ике нығытма - алты, береһе ете ҡатлы.
* Быларҙан тыш ауылда Торгвадзелар, Сулакауриҙар ғаиләләренең нығытмалары һаҡланған.
* Ауылда шулай уҡ Изге Георгий һәм Изге Теодор ҡорамдары булған.

# Парсма
## Шулай уҡ ҡара

* Список недвижимых памятников культуры национального значения
# Ниғмәтулла әл-Хәрдини

Изге Ниғмәтулла әл-Хәрдини, тыуғанда бирелгән исеме Йософ Кәссәб (1808 йылда төньяҡ Ливандағы Хәрдин ауылында тыуған, 1858 йылдың аҡъюлай (декабрь) айының 18 көнөндә Киффәндә вафат булған) – Католик Сиркәүенең изгеһе, маронит.
Көнсығыш католиктары -- марониттар ғаиләһендә тыуған, тыумышта уға Йософ исеме ҡушылған. 1828 йылда изге Антоний исемле маронит орденына инә, 1830 йылдың 14 ҡырпағай (ноябрь) көнө мәнге монах анттарын бирә, 1845 йылдан алып өс йыл буйы ошо уҡ ордендың генераль ассистенты вазифаһын биләй. 1858 йылдың 14 декабрь (аҡъюлай) көнө вафат булған.
1998 йылдың 7 һарысай (сентябрь) көнө Папа Иоанн Павел II Ниғмәтулланы бәрәкәтлеләр рәтенә, ә 2004 йылдың 17 һабанай (май) көнөндә изгеләр рәтенә индергән
# Нальт-Кол-Я

Нальт-Кол-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Натр-Колынг-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Нальт-Кол-Я
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300024994
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302499
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Пальчена

Пальчена — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға 62 йылғаһының һул ярына тамағынан км өҫтәрәк Кондый-Кы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Пальчена
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300063792
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306379
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Фарнштедт

Фарнштедт (нем. Farnstädt) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1614 кеше йәшәй. Майҙаны — 18,33 км². Диңгеҙ кимәленән 176 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6279 һәм автомобиль коды — SK.
# Исток (Клязма ҡушылдығы)

Исток — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Клязьма йылғаһының һул ярына тамағынан 79 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Исток (Клязма ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Ковров ҡалаһынан тамағына тиклем, Уводь йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010301112110000033563
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003356
* Бассейн коды — 09.01.03.011
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Мялсома

Мялсома — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға 70 йылғаһының һул ярына тамағынан км өҫтәрәк Лепша ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.

# Мялсома
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000002516
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000251
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Асы (шифахана)

Асы́ (башҡ. Асы) — Башҡортостандың Белорет районында урманлы зонала урынлашҡан бальне-терапевтик тау яны шифаханаһы. Асы ауылында, Өфөнән 180 саҡрым алыҫлыҡта, Инйәр йылғаһы ярында урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән бейклеге — 220 м.
Шифахана эргәһендә «Асытау» саңғы трассаһы бар

# Асы (шифахана)
## Тарихы

Шифахана 2001 йылда асыла. Дауалау-һауыҡтырыу корпусы архитектор Кирайдт Рудольф Иванович проекты буйынса төҙөлгән.
Ауыл атамаһы башҡортса «әсе» йәки «асы» тигәнде белдерә, был иһә ерле халыҡтың һыуҙы дауалау өсөн файҙаланғанлыҡтары тураһында һөйләй. Ауыл кешеләре был һыуҙы элек-электән ашҡаҙан ауыртҡанда ҡулланған, шулай уҡ аяҡ-ҡул, быуындар һыҙлағанда ванналар ҙа яһағандар.
Асы минераль сығанаҡтары тураһында беренсе булып академик Ф. Н. Чернышев (1889 йыл) яҙып сыға. Ике йылдан һуң, Белорет больницаһы табибы Эрман һыуҙы анализдар өсөн Берлин университетына (1901 й.) ебәрә. Үҙенең химик составы буйынса Асы һыуы Германиялағы билдәле Киссенгон сығанаҡтары һыуына яҡын булыуы асыҡлана.
Һыу «Асы» сауҙа маркаһы аҫтында шешәләргә ҡойола. Әлеге ваҡытта Асы минераль сығанаҡтары федераль кимәлдәге гидрогеологик тәбиғәт һәйкәле булараҡ танылыу алған.
1999 йылда Асы минераль сығанаҡтары базаһында «Асы» шифахана комплексын төҙөү тураһында ҡарар ҡабул ителә.

# Асы (шифахана)
## Климаты

Ғинуар айындағы уртаса температура — 15,7°С. Йәй йылы — июлдә уртаса температура +17,4°С. Йыллыҡ яуым-төшөм кимәле яҡынса 582 мм. Йыллыҡ уртасы һауаның шартлы дымлылығы — 75 процент.

# Асы (шифахана)
## Дауалау

шифаханаһы
Төп медицина профиле — һөйәк-мускул, тире, нервы системаһы ауырыуҙарын дауалау. Башҡа йүнәлештәре: аш һеңдереү ағзалары ауырыуҙары, матдәләр алмашыныуы, ҡан әйләнеше системаһы боҙолоуы.
Дауалау факторы: минераль һыу, шулай уҡ: тауҙың саф һауаһы, тайга, матур пейзаж.
Тоҙло йылға ҡоҙоғоноң минераль сығанаҡтары һул яҡ ярҙа урынлашҡан. Уларҙан ни бары 2 саҡрым алыҫлыҡта 17 сығанаҡ бар, шуларҙың 14 — минераль сығанаҡ. Минераль һыу ике төрлө: аҙ минераллы (2.3-2.4 г/куб. дм) сульфатлы-хлоридлы натрий составлы һыу, уны эсеп дауаланалар; юғары минераллы (18.8 г/куб.дм) хлоридлы натрий составлы һыу бальне-дауалау өсөн ҡулланыла. Аҙ минераллы һыуҙың температураһы — Цельсий буйынса 15 градус, юғары минераллы һыуҙыҡы — 8.
# Неньга (Мезень ҡушылдығы)

Неньга — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының уң ярына тамағынан 324 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Неньга (Мезень ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000045463
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004546
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Болоттар

Болоттар, губкалар (рус. Губки, лат. Porifera) — диңгеҙ төптәрендә йәшәүсе күп күҙәнәкле умыртҡаһыҙ иң түбән хайуандар. Йыш ҡына колонияларҙа тереклек итәләр. Хәҙерге ваҡытта 8000-гә яҡын төрө билдәле. Болоттар кембрий осорона тиклем барлыҡҡа килгән. Мускул һәм нерв системаһы бөтөнләй юҡ. Болоттарҙа һыу үткәреү системаһы үҫешкән, уның ярҙамында болоттар һулыш ала, бүлеп сығара һәм үрсей. Үрсеү системаһы енесле һәм енесһеҙ.
# Салауат ҡалаһы флагы

Салауат ҡалаһы флагы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Салауат ҡалаһы ҡала округы символы.
Башҡортостан Республикаһының Салауат ҡалаһы ҡала округы Советы ҡарары менән 2000 йылдың 16 июнендә 23-12 номер аҫтында раҫланған.
Башҡортостан Республикаһының Дәүләт символика регистрына 067 регистрацион номеры аҫтында индерелгән.
Рәсәй Федерацияһының геральдик регистрына 662 регистрацион номеры аҫтында индерелгән.
Авторҙары — «Газпром нефтехим Салауат» ААЙ-нең медицина-санитар часы (МСЧ) табиптары А. В. Лаврухин һәм Р. Т. Файезов.

# Салауат ҡалаһы флагы
## Тасуирламаһы

Оҙонлоғо киңлегенә 2:3 нисбәтендә булған зәңгәр төҫтәге тура мөйөшлө яҫылыҡ, ул күк, һары һәм йәшел төҫтәрҙә Салауат ҡалаһы гербы композицияһын ҡабатлай.

# Салауат ҡалаһы флагы
## Символиканы нигеҙләү

Флаг символдар һәм аллегориялар аша ҡаланың тарихи, мәҙәни һәм географик үҙенсәлектәрен сағылдырған ҡала гербы нигеҙендә эшләнгән.
Йәшел ерлектә ҡурай сәскәһе һүрәтләнгән — дуҫлыҡ символы, уның ете таж япрағы Башҡортостан халҡының тупланыуына һәм берләшеүенә башланғыс һалған ете ырыуҙы кәүҙәләндерә. Ете ырыуҙың береһе булған Юрматы ырыуы территорияһында Салауат ҡалаһы урынлашҡан.
Аҡ ерлектә шартлы-графика рәүешендә нефть химияһы производствоһын кәүҙәләндергән күк төҫтәге һауыт һүрәте төшөрөлгән — ҡала үҙенең барлыҡҡа килеүе, үҫеше, күп кенә ҡаҙаныштары менән уға бурыслы. Нефть химияһы производствоһыилдә иң эреләрҙән һанала һәм ҡала иҡтисадында мөһим роль уйнай.
Флагтың уртаһында һыбайлы һәм ыласын урынлаштырылған, улар азатлыҡҡа ынтылышты һәм ҡалаға исем биргән башҡорт халҡының милли батыры — Салауат Юлаев образын кәүҙәләндерә.
# Хиллерслебен

Хиллерслебен (нем. Hillersleben) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 844 кеше йәшәй. Майҙаны — 15,25 км². Диңгеҙ кимәленән 48 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39343 һәм автомобиль коды — BK.
# Дим районы

Дим районы — Өфө ҡалаһының районы. Районда 71 588 кеше йәшәй.

# Дим районы
## Тарих

Дим эшселәр ҡаcабаһы 1944 йылда алып Өфө эсендә. 1887 йылда Һамар—Златоуст (хәҙерге Куйбышев) тимер юлының разъезы булараҡ нигеҙ һалынған, 1936 йылда Дим—Ишембай тимер юл участкаһын эксплуатацияға тапшырғас, үҙәк тимер юл станцияһына әйләнә һәм эшселәр ҡасабаһы статусын ала. 1917 йылда 27 йортта 125 кеше йәшәгән.

# Дим районы
## Халҡы

1920 йылда — 203 кеше; 1939 — 6350 кеше. 1944 йылда Өфө районының Дим ҡасабаһы советына ингән. Өфө эсенә ингәндән һуң Дим районын тәшкил иткән. Р. С. Низаметдинова ошо ҡасабала тыуған.

# Дим районы
## Транспорт

Дим районы Өфөнөӊ тимер юл йөрәге. Районды Дим станцияһы хеҙмәтләндерә.
# Тумба

Тумба — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ковжа йылғаһының уң ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 56 км.

# Тумба
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200312110000008926
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000892
* Бассейн коды — 08.01.02.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Спасский Борис Васильевич

Спасский Борис Васильевич (30 ғинуар 1937 йыл) — СССР һәм Франция спортсыһы, шахмат буйынса унынсы донъя чемпионы (1969—1972). Халыҡ-ара гроссмейстер (1955), СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1965). Ике тапҡыр СССР чемпионы (1961; 1973), ун тапҡыр шахмат олимпиадаһында ҡатнашыусы.
Спасский 1955 йылда егеттәр араһында дәғүәселәр турнирына һайлап алыуҙа еңеп үҙе тураһында белдерә. Әммә һуңынан ул дәғүәселәр циклына ике тапҡыр рәттән һайлап алыуҙан үтә алмай. 1966 йылда ҡаршы Тигран Петросянға ҡаршы донъя беренселеге уйындарында ҡатнашыу хоҡуғы ала, әммә еңелде. Өс йыл үткәс, ошо уҡ дәғүәсегә араһындағы уйында Спасский таж яулай. 1972 йылда ул Роберт Фишерҙан еңелә. 1976 йылда гроссмейстер Францияға эмиграциялана, 2012 йылда Рәсәйгә ҡайта. 1980 йылдар аҙағында тиклем юғары кимәлдә сығыш яһауын дауам итә. 2010 йылда Василий Смыслов вафат булғандан һуң Борис Спасский — шахмат буйынса иҫән булған донъя чемпиондары араһында иң олоһо.
Тәүге осорҙарҙа Спасский уйынын һөжүм итеүсе ҡатнаш стиле менән айырылып тора. Ваҡыт үтеү менән ул дебют репертуарын, позиция оҫталығын һәм эндшпиль техникаһын камиллаштыра һәм билдәле булған осоронда уйындың барлыҡ компоненттарында ла көслө универсаль уйынсы була.
# Магмалы тау тоҡомдары

Магма тау тоҡомдары — Ер өҫтөнә сыҡҡан магма матдәһе һыуынауы сәбәпле барлыҡҡа килгән тау тоҡомдары. Магма даими рәүештә тирәнлегенә ҡарап, төрлө составтағы магматик тау тоҡомдары хасил итә. Магма тау тоҡомдары магма һыуыныу арҡаһында барлыҡҡа килә. Тәрәндәрәк магма бик әкрен һыуына, сәселгән һәм кристаллик формалағы тау тоҡомдары барлыҡҡа килә. Һәр тәрәнлек өсөн химик составы буйынса айыралған тау тоҡомдары барлыҡа килә.
Магма тау тоҡомдары: гранит, базальт, ҡыр шпаты, кварц, амфибол, пироксен, слюда, оливин, нефелин, лейцит, магнетит, апатит һәм башҡа минералдар.
# Туль-Еган

Туль-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сороминская йылғаһының уң ярына тамағынан 132 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.

# Туль-Еган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200040708
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204070
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ғәниев Фуат Әшрәф улы

Ғәниев Фуат Әшрәф улы (1 август 1930 йыл — 28 февраль 2016 йыл) — ғалим-филолог. Филология фәндәре докторы. Татарстан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, Татарстан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендә дәүләт премияһы лауреаты.

# Ғәниев Фуат Әшрәф улы
## Биографияһы

Фуат Әшрәф улы Ғәниев 1930 йылдың 1 авгусында Башҡорт АССР-ы Салауат районының Нәсибаш ауылында тыуған.
1954 йылда Ҡаҙан дәүләт университетын отличие менән тамамлаған.
Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң, урта мәктәп директоры, Татар китап нәшриәте мөхәррире булып эшләй.
1958 йылдан 1992 йылға саҡлы — Ҡазан дәүләт университетында татар телен уҡыта.
1962 йылда — Ғәлимйән Ибраһимов исемендәге Тел, әҙәбиәт һәм сәнғәт институты ҡарамағындағы аспирантураны тамамлай һәм үҙенең бөтә ғилми эшмәкәрлеген ошо институтта дауам итә.
1963 йылда — «Видовая характеристика глаголов татарского языка» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1977 йылда «Суффиксальное словообразование в татарском литературном языке» темаһына докторлылыҡ диссертацияһын яҡлай.

# Ғәниев Фуат Әшрәф улы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Татар телен һаҡлау һәм үҫтереү проблемаларын өйрәнеүгә, татар орфографияһы мәсьәләләрен тикшереүгә, татар яҙмаһын камиллаштырыуға ҙур өлөш индергән.
300-ҙән ашыу фәнни эш, шул иҫәптән 18 монография авторы.
Өс томлы татар теле академик грамматикаһынның ғилми мөхәррире һәм авторҙашы, бер томлы «Рус-татар һүҙлеге», «Татар-рус һүҙлеге», «Татар теленең өс томлы аңлатмалы һүҙлеге» кеүек {{comment|нигеҙле|капиталь}} һүҙлектәрҙең авторҙашы. 20-нән ашыу һүҙлектең етәксеһе һәм ғилми мөхәррире һәм авторҙашы.

# Ғәниев Фуат Әшрәф улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы (1970)
* Татарстан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1989)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1994)
* Дәүләт премияһы (1989)
* Татарстан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы (1994)
# Фәс (ҡала)

Фәс - (рус. Фèс, ғәр. فاس‎, Фас, франц. Fès) — Марокко империяһының дүрт иң боронғо ҡалаһының береһе һәм Африканың төньяғындағы иң ҙур ислам мәҙәниәте һәм мәғрифәте үҙәге. Фәс — Мәкнәс өлкәһенең административ үҙәге.
Илдә 2014 йылда алынған халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 1 112 072 кеше йәшәгән. Был Мароккола Касабланканан һуң икенсе урындағы ҡала.

# Фәс (ҡала)
## Климаты

Фәс климаты :
| Күрһәткес | Ғин. | Фев. | Март | Апр. | Май | Июнь | Июль | Авг. | Сен. | Окт. | Нояб. | Дек. | Йыл |
| Уртаса максимум, °C | 16 | 17 | 19 | 21 | 24 | 28 | 33 | 33 | 29 | 24 | 19 | 16 | 23 |
| Уртаса минимум, °C | 6 | 7 | 8 | 9 | 14 | 15 | 18 | 18 | 17 | 13 | 9 | 9 | 12 |
| Яуым-төшөм нормаһы, мм | 71 | 102 | 94 | 89 | 53 | 25 | 3 | 3 | 18 | 64 | 89 | 86 | 695 |
| Сығанаҡ: Lat34North.com, Yahoo.com ||||||||||||||

# Фәс (ҡала)
## Иҫтәлекле урындары

* Әл-Аттарин мәҙрәсәһе
* Бү Инаниә мәҙрәсәһе
* Шүәр буяуханалары
* Жнан Сбил баҡсаһы
* Бордж Норд
* Баб Бүжәлүд мәсете
* Баб Бүжәлүд ҡапҡаһы
* Әл-Тажимүәти мәсете

# Фәс (ҡала)
## Туғандаш ҡалалар

* Әл-Ҡудс (ғәр. القُدس‎), Фәләстин
* Антверпен (нидерл. Antwerpen), Бельгия
* Бобо-Диуласо (франц. Bobo-Dioulasso), Буркина-Фасо
* Измир (төр. İzmir), Төркиә
* Кайруан (ғәр. القيروان‎), Тунис
* Кордова (исп. Córdoba), Испания
* Коимбра (порт. Coimbra), Португалия
* Лахор (урду لاہور‎), Пакистан
* Монпелье (франц. Montpelier, окс. Monpelhi`r), Франция
* Мултан (урду ملتان‎), Пакистан
* Пуэбла-де-Сарагоса (исп. Puebla de Zaragoza), Мексика
* Сен-Луи (франц. Saint-Louis), Сенегал
* Страсбург (франц. Strasbourg), Франция
* Сувон (кор. 수원시, 水原市), Көньяҡ Корея
* Тлемсен (ғәр. تلمسان‎‎), Алжир
* Флоренция (итал. Firenze), Италия
# Сыл-Ёль

Сыл-Ёль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Прупт йылғаһының уң ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Сыл-Ёль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000015920
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001592
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Линевая

Линевая — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кеть йылғаһының уң ярына тамағынан 709 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Линевая
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010600112115200025883
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202588
* Бассейн коды — 13.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Козляна

Козляна — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе,Марий Эл Республикаһы,Кострома өлкәһе,Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Темта йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Козляна
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400212110000043311
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004331
* Бассейн коды — 08.01.04.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Иҫке Теләнсе

Иҫке Теләнсе — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Туҡай районындағы ауыл. Яңы Бүләк ауыл биләмәһе составына керә.

# Иҫке Теләнсе
## Географик урыны

Ауыл Яр Саллы—Сарман автомобиль юлы буйында, Яр Саллы ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 39 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Иҫке Теләнсе
## Тарихы

Иҫке Теләнсе — ҫарайлы-мең ырыуы башҡорттарының ауылы. 1703 йылдан билдәле. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенең Ҫарайлы-Мең улусына ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Нөркәй улусы составына керә.
ХХ быуат башында 3 тирмән (шул иҫәптән 2-һе — һыу тирмәне), 2 тимерлек, икмәк магазины, 8 бакалея һәм мануфактура кибеттәре, 2 мәсет, мәктәп теркәлгән.
1920 йылда ауыл Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1921 йылдан — Саллы кантоны, 1930 йылдан — Минзәлә районы, 1935 йылдан — Ворошилов районы, 1957 йылдан — Яңы Юл районы, 1959 йылдан — Сарман районы, 1984 йылдан — Туҡай районы составына керә.

# Иҫке Теләнсе
## Халҡы

Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1870 | 1897 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 | 2008 |
| 360 | 540 | 366 | 374 | 377 | 216 | 212 | 172 | 691 | 86 | 92 |

# Иҫке Теләнсе
## Инфраструктура

Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда башланғыс мәктәп, мәсет бар.