yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Тар-Нгыня-Се

Тар-Нгыня-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.

# Тар-Нгыня-Се
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300046410
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304641
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Әл-Ләйҫ ибн Сәғд

Әл-Ләйҫ ибн Сәғд (ғәр. الليث بن سعد‎; рус. аль-Лайс ибн Са́ад; 712(0712), Ҡарҡашанда — 791, Ҡаһирә)- мосолман ғалимы, мөхәддис һәм ҡанун белгесе — фаҡиһ. Үҙ ваҡытында әл-Ләйҫ ибн Сәғдтең фәтүәләрен Мысыр мосолмандары нигеҙ итеп алған, ләкин абруйлы эйәреүселәре булмау сәбәпле, улар үҙ аллы Ләйҫи мәҙһәбкә әйләнә алмаған.

# Әл-Ләйҫ ибн Сәғд
## Биографияһы

Ләйҫ ибн Сәғд Ҡалҡашанда ауылында 712 йылда тыуған. Уның ғаиләһе Исфаһандан булған, тик Фарсияны ғәрәптәр баҫып алғандан һуң ҡоллоҡҡа эләккән. Улар фәһм тигән билдәле ғәрәп ырыуына ҡараған. Атаһы ҡорайыштарҙан булған. Ул осорҙа фәһмиҙәр Мысырҙа ҙур ихтирам менән файҙаланған, был уның тәрбиәһендә ҙур роль уйнаған.
Әл-Ләйҫ ибн Сәғд үҙенең йомартлығы менән дан тота. Уның йыллыҡ килеме 80000 динарға етә, әммә ул мөлкәтенән бер ҡасан да хатта бер генә дирһәм дә зәҡәт (һалым) түләмәгән, сөнки ул бар нәмәһен ярлыларға таратып торған.Шулай уҡ әл-Ләйҫ даими рәүештә ғалимдарҙың һәм ябай кешеләрҙең бурыстарын түләгән, тип һөйләйҙәр.
Әл-Ләйҫ ибн Сәғд һижри 175 йылда (мил. 791 йыл) 14 шәғбан, йома көн вафат булған. Ул Ҡаһирәлә Әрүахтар ҡалаһында ерләнгән.

# Әл-Ләйҫ ибн Сәғд
## Дини эшмәкәрлеге

Әл-Ләйҫ ибн Сәғд Мысыр һәм Хижәз ғалимдарынан дини тәғлимәт дисциплиналарына өйрәнә, ә һуңғараҡ үҙе Мысырҙа хәҙистәр һәм ислам хоҡуғы буйынса дәрестәр бирә. Үҙ заманының иң белемле кешеләренең береһе була һәм Мысыр мөхәддистәренең һәм фаҡиһтарының имамы булып һанала. Был ғалимдың тәрән белеменә ҡарамаҫтан, уның методологияһы һәм фәтүәләре һаҡланмағанлыҡтан, Ләйҫи мәҙһәб үҫешеп китә алмаған.
# Соплес

Соплес — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Низьва йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Соплес
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100006666
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100666
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Нгэва-Ях

Нгэва-Ях — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/НЫДА/82 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.

# Нгэва-Ях
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15040000212115300052736
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305273
* Бассейн коды — 15.04.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ғәрәфә көнө

Ғәрәфә көнө (ғәр. يوم عرفة‎) — мосолман байрамы, Хаждың тажы, 12-се айҙың (зөлхизә) 9-сы көнөндә була. Рамаҙан айы тамамланғандан яҡынса 70 көн үткәс билдәләнә. Был көндә хаж ҡылыусылар Мәккәнән 20 саҡрым самаһы алыҫлыҡтағы Ғәрәфә тауына бара һәм уның итәгендә ғибәҙәт ҡыла.Башҡорттарҙа был көн Әрәпә тип тә атала.

# Ғәрәфә көнө
## Ғәрәфә тауында тороу

Оло хаж үтәлһен өсөн Ғәрәфә тауында торорға кәрәк. Уға ла әҙерлек үмрәләге кеүек - ғөсөл ҡойоноп, тырнаҡты киҫәһең, тәндәге төктәрҙән арынаһың, ихрам кейәһең, ике рәҡәғәт намаҙ уҡығас, махсус ниәт әйтәһең. Ихрам хәлендәге кеше, йәғни мөхрим, теленән тәлбиәне төшөрмәҫкә тейеш.
Ғәрәфәт тауының ҡайһы урынында доға ҡылһаң да ярай, әммә Мөхәммәт саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм үҙе Рәхмәт тауы ҡаялары өҫтөндә вәғәз һөйләгәне билдәле.
Ғәрәфә тауында тороу - хаждың иң мөһим ғәмәлдәренең береһе, иң юғары нөктәһе.
Тауҙың сиктәре һары һыҙат менән билдәләнгән. Һыҙаттан тышта ҡалыу - ғәфү ителмәҫ хата, сөнки ул тарафтар Ғәрәфәт тауына инмәй. Мөхәммәт саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм дә: «Хаж - ул Ғәрәфәт тауында ғибәҙәт ҡылыу», - тип әйткән. Сиккә тура килгән бер мәсет тә бар икән бында, уның бер яғындағы хаж ғибәҙәте дөрөҫ була, һыҙаттан тышта ҡалғанында - юҡ.
Мосолмандар инаныуынса, был көндә сауаптар ҙа, гонаһтар ҙа бик күпкә арттырып яҙыла.
Ғәрәфә көнөнән һуң Ҡорбан байрамы үткәрелә.
Был тауҙа тороп үткәргән көндөң тамамланыуына ( Исламда яңы көн ҡояш батып бөткән ваҡыттан башлана) хаж ҡылыусылар Мина үҙәненә йүнәлә. Ошо үҙәндән өс көн дауамында шайтандарға таш бәрергә йөрөйҙәр.
Ғәрәфә көнөндә тотолған ураҙа мөьмин-мосолманды Аллаһы тәғәләгә яҡынайта тип һанала. Мөхәммәт саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм был хаҡта: "Был көндөң ураҙаһы үткән һәм киләһе йылдың гонаһтарынан таҙарта", - тип әйткән.
Хаж ҡылмаған мосолмандарға был көндә ураҙа тотоу сөннәт..

# Ғәрәфә көнө
## Ғәрәфә көнөнә бәйле башҡорт йолалары

Халҡыбыҙҙа был көн ҙурлап байрам итеп билдәләнгән. Әрәпә көнө иртә менән тороп ғөсөл ҡойонғандар, йәмәғәт намаҙҙары уҡығандар, яңы йәки таҙа кейемдәр кейгәндәр, балаларға күстәнәстәр биргәндәр, яңы кейем алып бирергә тырышҡандар, тәмле-татлы бешереп таратҡандар. Теләгәндәр был көндә ураҙа тотҡан.
# Бойна (Гайзельталь)

Бойна (Гайзельталь) (нем. Beuna (Geiseltal)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1009 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,01 км². Диңгеҙ кимәленән 104 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6217 һәм автомобиль коды — SK (элек MQ, MER).
# Юлтый (исем)

Юлтый — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа осрай.

# Юлтый (исем)
## Этимологияһы

Юлтый баш.- юлда тыуған тигәнде аңлата

# Юлтый (исем)
## Билдәле шәхестәр

Дауыт Юлтый (төп исеме Юлтыев Дауыт Исхаҡ улы; 18 апрель 1896 йыл (ҡайһы бер башҡа мәғләмәттәр буйынса 1893 йыл) — 10 июль 1938 йыл) — хәрби, дәүләт һәм партия органдары хеҙмәткәре, журналист һәм яҙыусы, йәмәғәт эшмәкәре. 1919 йылдан РКП (б), 1934 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Беренсе донъя һәм граждандар һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт әҙәбиәтенә, милли матбуғатҡа һәм милли театр сәнғәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. СССР яҙыусыларының 1-се Бөтә Союз съезы делегаты (Мәскәү, 1934). Сәйәси золом ҡорбаны.

# Юлтый (исем)
## Фамилиялар

Юлтыева Нинель Дауыт ҡыҙы (3 февраль 1926 йыл — 23 ноябрь 2014 йыл) — СССР балеринаһы, педагог, хореограф, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1941 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры, 1946—1966 йылдарҙа Татар опера һәм балет театры солисы, 1969—1973 йылдарҙа баш балетмейстер; бер үк ваҡыытта 1972 йылдан Н. К. Крупская исемендәге Ленинград мәҙәниәт институтының Ҡазан филиалында хореография кафедраһы мөдире. Профессор (1985). РСФСР-ҙың (1957), Башҡортостан Республикаһының (1995) һәм Татарстан Республикаһының (1996) халыҡ артисы[1].РСФСР-ҙың[1].

# Юлтый (исем)
## Топонимдар

Юлтый — Ырымбур өлкәһе Ҡыҙыл Гвардия районы ауылы. Пушкин ауыл советы составына керә.
# Ҡайраҡ (мәғәнәләр)

* Ҡайраҡ — Ҡайраҡ (рус. Кайрак , үзб. кайрок, таж. Қайроқ) — үзбәктәрҙең һәм тажиктарҙың һуҡма музыка уйын ҡоралы, кастаньета төрө.
* Ҡайраҡ — ҡорал-ҡорамалды үткерләү өсөн тотонолған таш.
* Ҡайраҡ — икмәктең тығыҙ булып, бешеп етмәй ҡалған урыны.
* Ҡом ҡайраҡ — наждак ташы.

# Ҡайраҡ (мәғәнәләр)
## География

* Ҡайраҡ (рус. Кайраково) — Башҡортостандың Мишкә районындағы ауыл.
* Ҡайраҡ ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Мишкә районындағы муниципаль берәмек.
* Ҡайраҡ — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе, Ырымбур өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға.
# Бип (ҡәлғә)

Мариенталь, шулай уҡ формаль булмаған Бибс йәки Бип — Павловсктың көньяҡ өлөшөндә ике башняһы (планында оҙонса) һәм эске ихатаһы менән ике ҡатлы замок. Тирә-яғында ер фортификациялар (бастиондар, люнет һәм флештар) ҡоролған. Павел I архитектура капризы булып тора.
НЯ АРИГАТОООО!!!

# Бип (ҡәлғә)
## Тарихы

Екатерина II үҙенең улы Павелға Павловканы бүләк иткәндән һуң, унда голланд стилендә ағастан ике «һунарсы» өйө төҙөлә (яҡынса П Патон проекты буйынса) — үҙҙәренең хужалары йәш ғаилә Павел Петрович һәм Мария Фёдоровна исемдәре менән Паульлюст («Павлов уйын-көлкөһө») һәм Мариенталь («Марьин үҙәне») атала. Һуңғараҡ Паульлюст урынында Павел һарайы, ә Мариенталь урынында Павел үҙе күңел асыу замогын күрергә теләй.
1795 йылда Д. Квадри етәкселеге аҫтында эштәр ике йыл дауам итә. Проект авторы тип Квадри түгел, ә башҡа итальянды, Винченцо Бреннды атайҙар, ул шул йылдарҙа йәш һарайҙар өсөн күп төҙөй.
Ҡәлғә тирәләй 1790 йылдарҙа «Мариенталь» паркы, ә Славянка йылғаһында ваҡытлы быуа — Мариенталь быуаһын төҙөйҙәр.
Ҡәлғә классик фортификация ҡағиҙәләрен иҫәпкә алып төҙөлгәнгә күрә, Павел уны хәрби ведомствоға беркетергә һәм 28 артиллерия ҡоралдары менән йыһазландырырға ҡуша. Мариенталь 1811 йылға тиклем империяның хәрби ҡәлғәләр реестрында иҫәпләнә. Ҡояш байығанда күтәрелә торған күперҙе күтәрәләр һәм көн уртаһында пушканан аталар. Был атрибуттар Октябрь революцияһына тиклем һаҡлана. Павел вафат булғандан һуң бина граждандар маҡсатында ҡулланыла — илдә беренсе һаңғырау-телһеҙҙәр мәктәбе (1807—1810), хәрби лазарет (1833—1834), Александр уҡыу йорто (1835—1851), приход һәм ҡала училищелары (XX быуат башы). Павловскта фатирҙарҙа урынлашҡан полктар, ҡәлғә подвалында дөйөм офицер гауптвахтаһына эйә була.
Октябрь революцияһынан һуң замок Павловка музей-ҡурсаулығы составына инмәй һәм дәүлтә һаҡлауы аҫтына эләкмәй. 1919 йылдың 20 октябренән 23 -нә тиклем аҡтарҙың Петроградҡа уңышлы һөжүме мәлендә, бында Юденич армияһы штабы урынлаша. Һуғышҡа тиклем уны балалар йорто һәм хәрби комиссариат биләй. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында ҡәлғә тулыһынса янып бөтә. Буш таш ҡумта ташландыҡ хәлдә 2000 йылдар уртаһына тиклем тора, уны ниһайәт шәхси ҡунаҡхана һәм ресторан өсөн ремонтлайҙар. Һаҡлау ваҡыты яҙылған табличкалар с павловка:

# Бип (ҡәлғә)
## Исеме

Революцияға тиклем документтарҙа, замок ҡағиҙә булараҡ, үҙенең тәүге «Мариенталь» исеме аҫтында күрһәтелә . М. И. Семевский «Бип» дигән ғәҙәти исемде Павловск паркында төҙөлөш эштәре башланғансы уҡ паркта француз телендә «Прощание нимф Павловского» спектакле булыуы менән аңлата, унда мәрәкә рәүешендә тирә-яҡтың бәхетле кешеләре — «Бибс, Бальм, Крик һәм Крак барондары» телгә алына.«Бибс» исеменән, моғайын, ваҡыт үтеү менән «Бип» килеп сыға. Был атаманы замоктың тәүге хужалары ҡулланғанлығы тураһында Мария Федоровнаның 1813 йылда тарих белгесе Н. М. Карамзинға ебәрелгән хаты раҫлай:
Совет осоронда обывателдәр «Бип» атамаһын аббревиатура тип ҡабул итә һәм уны «Император Павел бастионы» йәки «Павелдың ҙур уйынсығы» («Бастион императора Павла» йәки «Большая игрушка Павла») тип аңлата. Ҡайһы бер белешмәләрҙә Мариенталь «Павловка ҡәлғәһе» тип күрһәтелә.
# Герпес вирусы

Герпес вирусы, ябай ге́рпес (бор. грек. ἕρπης, лат. herpes simplex) — герпес вирустары тыуҙырған һыулы күперткеләр ҡалҡыу менән билдәләнгән бер төркөм ауырыуҙар; йоғошло ауырыу, герпес вирустары (ДНКлары булған Herpesviridaе ғаиләһе) килтереп сығара; тирелә, ауыҙ, танау, енси органдарҙың лайлалы тышсадарында ҡыуыҡ һамаҡ шештәр булыу менән характерлы.
Ауырыуға ҡысытыу, ауыртыуҙар, температура күтәрелеү хас. Герпес вирусы немец ғалимдәре В. Грютер (1912) һәм А. Левенштейн (1919) тарафынан асыла һәм өйрәнелә. Ауырыуҙың 80 -дән артыҡ төрө бар, 8 төрө, шул иҫәптән ябай герпес вирустары (енес органдарында һәм уларҙан тыш герпес вирусы) кешене зарарлай. Вирус һауа-һыу, енси юл, көнкүрештә аралашыу ваҡытында, трансфузион, шулай уҡ трансплацентар (ҡан алмаштырыу) юл менән күсә. Бер кеше бер юлы ауырыуҙың бер нисә төрө менән зарарлана ала. Организмға бер тапҡыр кергәс, вирус нерв төйөндәренә урынлаша һәм ғөмөрлөкә шунда ҡала (вирус йөрөтөүсөлек), бауыр, бөйөрҙәр, ашҡаҙаны аҫты биҙе, ашҡаҙаны-эсәк юлдарын, баш мейеһен (шизофрения ауырыуына сәбәпсе), енес органдарын зарарлай; ирҙәрдә йыш кына простатит ауырыуын килтереп сығара. Герпес инфекцияһынең яңынан ҡабатланыу ҡуркынысы бар, ауырыуҙан һуң иммунитет барлыҡҡа килмәй. Иммунопрофилактика эшләнмәгән.
# Шахровка

Шахровка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ивкина йылғаһының уң ярына тамағынан 89 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Шахровка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300312111100034662
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103466
* Бассейн коды — 10.01.03.003
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Рамаева Нина Пантелеевна

Рамаева Нина Пантелеевна (14 март 1929 йыл— 2019 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре, 1968—1986 йылдарҙа Дәүләкән аяҡ кейеме фабрикаһы директоры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған туҡыу һәм еңел сәнәғәт хеҙмәткәре (1981). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971), Октябрь Революцияһы (1974) һәм Халыҡтар Дуҫлығы ордендары кавалеры. Дәүләкән районы һәм Дәүләкән ҡалаһының почётлы гражданы (1998).

# Рамаева Нина Пантелеевна
## Биографияһы

Нина Пантелеевна Рамаева 1929 йылдың 14 мартында Башҡорт АССР-ы хәҙерге Дәүләкән районы Сидоровка ауылында ябай колхозсылар ғаиләһендә тыуып үҫкән. Башланғыс мәктәптә Балто-Ивановка ауылында уҡый, һуңынан Поляковка ете йыллыҡ мәктәбендә уҡыуын дауам итә. Бала сағы һәм мәктәп йылдары ауыр һуғыш йылдарына тура килә.
Һуғыштан һуң ул Дәүләкәнгә килә һәм тәүҙә район элемтә үҙәгенә эшкә инә. 1947 йылдан Дәүләкән аяҡ кейеме фабрикаһына деталдәр киҫеүсе-өйрәнсек булып эшкә урынлаша. Фабрика етәкселеге уны Мәскәүгә өс айлыҡ курстарға уҡырға барырға йүнәлтмә бирә. Һуңынан Нина Пантелеевна киске мәктәптең һигеҙенсе класына, артабан Өфө туҡыу һәм еңел сәнәғәт техникумының ситтән тороп уҡыу бүлегенә уҡырға инә. Мәскәүгә икенсе тапҡыр аяҡ кейеме тегеү нескәлектәренә өйрнеү курстарына уҡырға бара. Эшендә алған белемемен ҡулланырға өйрәнә, эш тәжрибәһен хеҙмәттәштәре менән уртаҡлаша. Ойоштороу оҫталығы, йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнашыуы, башҡаларға иғтибары коллективтың ихтирамын яулай. Комсомол ойошмаһы секретары, һуңынан предприятиеның партия ойоштороусы итеп һайлана. Егерме йыл дауамында Н. П. Рамаева урта кимәлдәге барлыҡ техник хеҙмәттәр аша үтә. 1968 йылда фабрика директоры итеп тәғәйенләнә Нина Пантелеевна 18 йыл аяҡ кейеме тегеүселәр коллективын етәкләй. Күп йылдар рәттән Дәүләкән аяҡ кейеме фабрикаһы тармаҡтың өлгөлө предприятиеһы булып һанала. Коллективтың ыңғай тәжрибәһе бөтә илгә тарала. Балалар өсөн сифат билдәһе менән күп һанлы аяҡ кейеме Бөтә Рәсәйгә билдәлелек ала. Фабрика етәксеһе бер нисә тапҡыр Дәүләкән ҡала советы депутаты итеп һайлана.
1986 йылда Нина Пантелеевна хаҡлы ялға сыға. 2019 йылда Дәүләкән ҡалаһында вафат була.

# Рамаева Нина Пантелеевна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

Дәүләкән районы һәм Дәүләкән ҡалаһының почётлы гражданы (1998) Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1971),
Октябрь Революцияһы ордены (1974),
Халыҡтар дуҫлығы ордены
Уның наградалары араһында һигеҙ миҙал бар, улар араһында иң беренсеһе һәм үҙе өсөн иң ҡәҙерлеһе — «Хеҙмәт отличиеһы өсөн» миҙалы (1966).
# Чеца (Мезень ҡушылдығы)

Чеца — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 4 км.

# Чеца (Мезень ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000212103000050664
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005066
* Бассейн коды — 03.03.00.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Нельчав-Игол

Нельчав-Игол — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лекос йылғаһының уң ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Нельчав-Игол
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200037760
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203776
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Пальцевая

Пальцевая — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ома йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Пальцевая
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000053755
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005375
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кесе Косьва

Кесе Косьва — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Косьва йылғаһының уң ярына тамағынан 261 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Кесе Косьва
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Косьва йылғаһы башынан Широков ГЭС-ына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100312111100008423
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100842
* Бассейн коды — 10.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Роландтың Галлелағы статуяһы

Роландтың Галлелағы статуяһы — Галле ҡалаһының Баҙар майҙанында Роланд статуяһы. Бейеклеге дүрт метр самаһы тәшкил итә. Роландтың башҡа һындары кеүек үк, һәйкәл урта быуаттар ҡалаһының азатлығы һәм бойондороҡһоҙлоғо символы булараҡ ҡуйыла. Башта ағастан эшләнгән була, күрәһең, буятылғандыр. Сәнғәт белгестәре статуяның төп нөсхәһен XIII быуат уртаһы (1245 йылдар тирәһе) тип билдәләй. 1709 йылда ағас статуя яңы статуя эшләү өсөн форма булып хеҙмәт итә. Яңыһы 1854 йылда ҡомташтан эшләнә. Уға итектәр, бирсәткәләр һәм фонтан формаһында пьедестал өҫтәлә.
1478 йылда ҡаланың Магдебург архиепискобы Эрнст Саксонский менән низағынан һуң, Һалле барлыҡ тиерлек өҫтөнлөктәреннә мәхрүм ителә. Шул сәбәпле, 1481/1482 йылдарҙан 1513 йылға тиклем Роланд статуяһы ағас япма менән көпләнә. Шулай уҡ йыл һайын башҡарылған традицион Роланд бейеүе лә тыйыла.
Роланд статуяһы Баҙар майҙанында үҙ урынын бер нисә тапҡыр алмаштыра. Әлеге ваҡытта ул Ҡыҙыл башняның көнсығыш яғына урынлаштырылған. Роландтың Германияла ҡуйылған башҡа статуяларынан айырмалы рәүештә, Галлелағыһы хәрби кейемдә түгел.

# Роландтың Галлелағы статуяһы
## Библиография

* Holger Brülls, Thomas Dietsch: Architekturführer Halle an der Saale. Dietrich Reimer, Berlin 2000, ISBN 3496012021.
* Dietlinde Munzel-Everling: Der Roland von Halle — ein Rechtssymbol? in Heiner Lück (Hrsg.): Halle im Licht und Schatten Magdeburgs. Seite 72-112; Mitteldeutscher Verlag, Halle 2012; ISBN 978-3-89812-969-5.
* Dietlinde Munzel-Everling: Rolande. Janos Stekovics, Dößel 2005; ISBN 389923104X.
* Michael Pantenius: Stadtführer Halle. Gondrom Verlag, Bindlach 1995; ISBN 3811208160.
# Гремечка

Гремечка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Немда йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Гремечка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300412111100037556
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103755
* Бассейн коды — 10.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Акпе-озень

Акпе-озень (Анке-озень, Атлан-озень) — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Атлан-озень йылғаһының һул ярына тамағынан 5,7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Акпе-озень
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Каспий диңгеҙе йылғаларының һыу бассейны, Сулак йылғаһының һыу бассейны сигенән Самур йылғаһының һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассены юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07030000312109300001525
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 109300152
* Бассейн коды — 07.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 09
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3