yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Базариха

Базариха — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бурһыҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Базариха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ишим (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Ишим (бассейндың Рәсәй өлөшө), йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010300212115300011668
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301166
* Бассейн коды — 14.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Теплас

Теплас — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Соть йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Теплас
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — йылғаның башынан алып Төньяҡ Двина Вычерга йылғаһына ҡойғанға тиклем, Юг һәм Сухона йылғаларын индермәйенсә (инештән Кубен гидроузлына тиклем). Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100312103000006820
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000682
* Бассейн коды — 03.02.01.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Яңы Барятин

Яңы Барятин (рус. Новое Барятино) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 768 кеше. Почта индексы — 453151, ОКАТО коды — 80249836001.

# Яңы Барятин
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Стәрлетамаҡ): 9 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Стәрлетамаҡ): 9 км
# Тамбей

Тамбей — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 181 км.

# Тамбей
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300043327
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304332
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ырғыҙ

Ырғыҙ (рус. Иргизский) — Һамар өлкәһенең Оло Чернигов районындағы ҡасаба, Украинка ауыл биләмәһенә керә.
Почта индексы — 446271.

# Ырғыҙ
## Халыҡ һаны

2015 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ауылда 294 кеше теркәлгән.

# Ырғыҙ
## Ҡасаба инфраструктураһы

Ҡасабала фельдшер-акушер пункты, мәктәп, клуб бар. Клуб эргәһендә башҡорт мәҙәниәте үҙәге эшләй.
# Көнбайыш Папуа Республикаһы

Көнбайыш Папуа Республикаһы - (ҡитға исеме) лағы дәүләт.
# Үтек музейы

Үтек музейы — Переславль-Залесский ҡалаһында шәхси эшҡыуар Андрей Воробьевтың музейы, ул көнкүреш үтеге тарихына бағышланған.

# Үтек музейы
## Музейҙың тарихы

1999 йылдың декабрендә эшҡыуар Андрей Воробьев (1995 йылда үҙенең антиквар магазинын асыусы) 1,5 мең долларғаиПереславль ҡалаһы үҙәгендә торған, янғындан изарарланған ике ҡатлы йорт һатып ала, адресы — Переславль ҡалаһы, Совет урамы, 11-се йорт, элек бында коммуналь фатирҙар булған. Инженер-төҙөүсе Абрашкин Борис Кузьмич (Воробьевтың туғаны һәм музейҙың техник директоры) бинаны ремонтлау һәм ер участкаларын хосусилаштырыу өсөн рөхсәт ала.
Ремонт эштәре өс йыл дауам итә, бының өсөн 30 мең доллар аҡса сарыф ителә һәм биналарҙы ремонтлана. Шул тиклем үк аҡса үтектәр эҙләп табып, һатып алыуға китә. 2002 йылдың 29 июнендә музей асыла. Үтектәрҙең күпселек өлөшөн Мәскәү ҡалаһының Измайлово вернисажында һатып алына. Ҡайһы бер ҡыҙыҡлы экспонаттар сүплектә табылған.
2002—2004 йылдарҙа музейға инеү бушлай була. 2006 йылда музейға инеү бушлай була, әммә махсус йәшниктә аҡса ҡалдырырға мөмкин була. Һуңынан музейға инеү түләүле булып китә.
Әммә «төп килем» (70 процент самаһы) музейға килеүселәрҙең музейҙа үтек һатып алыуынан килә (үтектәр 100 һумдан 10 мең һумға тиклем һатып алына). Килемдең өстән ике өлөшө йәйге туристик миҙгелгә, май-сентябрь айҙарына тура килә. Бер ярым-ике йыл эсендә музейға тотолған аҡса тулыһынса үҙен-үҙе ҡаплай һәм табыш килтерә. Йәй айҙарында музейҙың килеме айына 70-100 мең һум тәшкил итә.
Музей аша ай һайын 1,2 мең кеше үтә. Шуларҙың 95 % Мәскәүҙән, ҡалғандары — Рәсәйҙең башҡа ҡалаларынан һәм башҡа илдәрҙән килгән туристар.
Андрей Воробьев Һәм Дмитрий Никишкин 2003 йылдың июлендә асылған Переславль янындағы Веськово ауылында Үтек музейы аҡсаһына Сәйнүк музейы аса. Сәйнүк музейы йәй айҙарында айына 50-70 мең һум килем килтерә. Воробьев өсөн ике шәхси музей — мауығыу түгел, ә бизнесының төп килеме.
Үтек музейы коллекциялары Переславль ҡалаһы менән бер ниндәй ҙә бәйләнештә түгел.

# Үтек музейы
## Музей коллекциялары

Музей коллекцияһында 200-ҙән ашыу үтек бар.
Музейҙың беренсе ҡатында сувенирҙар магазин урынлашҡан, икенсе ҡатында — үтектәр. Үҙәк кәштә ете төп үтек типтарына арналған: 1)йылытҡыслы, 2) уртаһы суйын йылытҡыслы, 3) күмер үтеге, 4) пар үтеге, 5) спирт үтеге, 6) газ үтеге, 7) электр үтеге.
Бер нисә тапҡыр йылына музейҙа Үтек байрамы үтә, унда һәр кеше үтекте эштә һынап ҡарай ала.
Музеолог, сәнғәт ғилеме докторы Лебедев Алексей Валентинович әйтеүенсә, үтек музейы үтек магазины булып тора, бында «музей» һүҙе реклама өсөн ҡулланыла.
# Няльтей-Яга

Няльтей-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нерута йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Няльтей-Яга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000056862
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005686
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Измит

Измит (төр. Izmit) — Төркиә, Мәрмәр диңгеҙе төбәгендәге Чаталджа-Ҡожаэли (төр. Çatalca-Kocaeli Bölümü) Ҡожаэли провинцияһының административ үҙәге (мәркәзе). Мәрмәр диңгеҙенең тар ғына төньяҡ яр буйында һәм бейеклеге 200 метрға тиклем еткән ҡалҡыулыҡтарҙа урынлашҡан.

# Измит
## Тарихы

1337 йылға тиклем ҡала Никомедия (бор. грек. боронғо грекса - Νικομήδεια)тип аталған һәм Рим империяһына, һуңғараҡ Византияға ҡараған. 1337 йылда, төрөктәр баҫып алғанда бөтә диуарҙары емерелгән, грек халҡы тотош тиерлек ҡырылған. Ҡала үҙенең әһәмиәтен юғалтҡан һәм өсөнсө дәрәжәләге булып ҡалған. Әлеге ваҡытта Измит Төркиәнең мөһим сәнәғәт райондарының береһе булып тора.
Измит урынында даими халыҡ биләмәһе булыуҙың тәүге шаһитлыҡтары беҙҙең эраға тиклем XII быуатҡа ҡарай. Был ваҡытта территория фригиялылар ҡулы аҫтында булған һәм һуңыраҡ бында йәшәргә Мегара ҡалаһынан яңы урындар эҙләп килгән халыҡҡа күскән. Улар әлеге Башискеле районында урынлашҡан, унда порт Астакос ҡаласығы төҙөлгән.

# Измит
## Тарихы
### Ғосманлылар һәм сәлжүктәр осоро

1078 йылда ҡала төрөк-сәлжүктәр ҡулына күскән. Тәре яуҙары осоронда төрөктәр ҡаланы (1083) юғалтҡан.
Төрөктәр идаралығына тулыһынса күсеү Орхан I Гази идараһы осоронда 1337 йылда була. Никомедия Изникмидҡа (төр. İznikmid) әйләнгән , Баязит I идара иткән осорҙа — Измид (төр. İzmid) тип атала башлаған (шуны билдәләп үтергә кәрәк: Никомедия һәм Измит — ул төрлө тарихи осорҙарҙан алынған бер үк һүҙ). Византия империяһының Никомедияны кире ҡайтарырға ниәттәре булһа ла, хыялдары тормошҡа ашмай ҡалған.
Санджак Измит (1912 й.)
| Санджаҡ | Ҡалалар | Төрөктәр | Гректар | Әрмәндәр | Йәһүдтәр | Дөйөм һаны |
| Измит | Измит | 223 18 | 603 3 | 550 18 | 500 2 | 876 42 |
| | Карамурсал | 5 000 | 732 19 | 875 2 | - | 27 607 |
| | Ялово | 5 000 | 894 14 | 1 000 | - | 894 20 |
| | Адапазары | 374 32 | 333 14 | 220 14 | - | 934 61 |
| | Хандра | 452 37 | 689 7 | 5 101 | - | 242 50 |
| | Гейв | 18 900 | 883 12 | 889 6 | - | 780 38 |
| | Йәмғеһе: | 949 116 | 134 73 | 635 48 | 500 2 | 333 242 |
Сығанағы: George Sotiriadis: An Ethnological Map Illustrating Hellenism in the and, 1918
Беренсе донъя һуғышы осоронда элекке әһәмиәтенән мәхрүм ҡала. 1920 йылдың 6 июлендә ҡаланы инглиздәр баҫып алған, 1921 йылдың 28 апрелендә - гректар. 28 июлдә ҡала ҡабат төрөктәр ҡулына күскән.

# Измит
## Халҡы

Измит — Төркиәнең иң мөһим сәнәғәт һәм сауҙа үҙәктәренең береһе — 643 766 кеше, шуның 200 003-ө ҡалала һәм 441 763-ө — ауыл райондарында һәм ҡала янында йәшәй. 1999 йылдың 17 авгусында ер тетрәү халыҡ һанының һиҙелерлек үҙгәреүенә сәбәпсе була.

# Измит
## Иҫкәрмә

* ↑ https://www.szekesfehervar.hu/kocaeli
* ↑ Интерфейс программирования приложения YouTube
* ↑ Большой энциклопедический словарь / Прохоров А.. — 1993. — С. 479a.
* ↑ Kocaeli’nin tarihçesi 2008 йыл 13 сентябрь архивланған. (төр.) {{{2}}}. (История Ҡожаэли на официальном сайте)
* 1 2 Энциклопедия Meydan Larousse, том 6-й, стр. 635
# Линьва

Линьва — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Уролка йылғаһының уң ярына тамағынан 103 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Линьва
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100003900
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100390
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Нияз

Нияз — башҡорт ир-ат исеме

# Нияз
## Этимология

Нияз — фарсы телендә — бүләк; үтенес; өмөт

# Нияз
## Билдәле кешеләр

Мәжитов Нияз Абдулхаҡ улы (20 август 1933 йыл — 11 октябрь 2015 йыл) — тарихсы-ғалим, археолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитетының беренсе рәйесе (1995—2002), Башҡортостан халыҡтары ассамблеяһы советы рәйесе (2000—2009). Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (2006) һәм 2006—2012 йылдарҙа уның вице-президенты. Тарих фәндәре докторы (1989), профессор (1990). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1993). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2013).
Алсынбаев Нияз Зәбихулла улы (1 май 1963 йыл) — журналист. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2004). Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы (2014).

# Нияз
## Фамилия

Ниязов Сапарморат Атай улы (төркм. Saparmyrat Ataýewiç Nyýazow, Сапармырат Атаевич Ныязов; тыуғандағы фамилияһы — Аннания́зов; 19 февраль 1940 йыл — 21 декабрь 2006 йыл), Төркмәнбашы (төркм. Türkmenbaşy — «төркмәндәр башлығы»), Серда́р (юлбашсы) һәм Мәңге Бөйөк Сапарморат Төркмәнбашы — СССР һәм Төркмәнстандың партия, дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, 1985 йылдан 2006 йылғаса Төркмәнстан етәксеһе (1985—1991 йылдарҙа — Төркмәнстан Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының беренсе секретары, 1990—2006 йылдарҙа — Төркмәнстан президенты; 1999 йылдан — ғүмеренең ахырынаса президент). 1990—1991 йылдарҙа — КПСС Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзаһы. Ниязов идара иткән осорҙа илдә уның шәхси диктатор власы, шулай уҡ масштаблы шәхес культы урынлаштырыла, тик уның вафатынан һуң ғына улар бөтөрөлә.
Ниязбаев Ғәбделрәүеф Хәким улы (12 февраль 1884 йыл — 18 апрель 1920 йыл) — драматург, мәғариф хеҙмәткәре. Милләте — башҡорт.
Шәкен Оңласынулы Ниязбеков (1938 йылдың 12 октябре, Жамбыл, Ҡаҙаҡ ССР-ы — 2014 йылдың 16 авгусы, Алматы, Ҡаҙағстан; ҡаҙ. Шәкен Оңласынұлы Ниязбеков) — ҡаҙаҡ рәссамы, хәҙерге заман Ҡаҙағстан флагы авторы. Ҡаҙағстандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
# Суртан (Стәрлетамаҡ районы)

Суртан (рус. Чуртан) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 510 кеше. Почта индексы — 453163, ОКАТО коды — 80249892010.

# Суртан (Стәрлетамаҡ районы)
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Стәрлетамаҡ): 37 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Стәрлетамаҡ): 37 км
# Лонг-Бич

Лонг-Бич (ингл. Long Сау) — АҠШ-та Калифорниялағы ҡала. Лос-Анджелес окрунының көньяҡ өлөшөндә, Тымыҡ океандың яры буйында урынлашҡан, Лос-Анджелестың эшлекле үҙәгенән 30 км алыҫлыҡта ята. Көньяҡтан Лонг-Бич Ориндж округы менән сиктәш. Халҡы һаны буйынса АҠШ-та 38-се урында. Калифорнияла 6-сы урында, Лос-Анджелес округында 2-се урында тора. 2009 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ҡала халҡы 492 682 кеше тәшкил иткән. Сигнал-Хилл ҡалаһын тулыһынса Лонг-Бич ҡалаһы уратып алған.
Лон-Бич порты донъяла иң ҙур порттарҙың береһе. Ҡалала нефть сәнәғәте үҫешкән, нефть ер аҫтында ла, диңгеҙ төбөндә лә табыла. Ҡалала төрлө предприятиелар, самолет, автомобиль запас частары, электроника һәм йорт фурнитураһын етештереү буйынса заводтар урынлашҡан.
Ҡалала Epson компанияһы бүлексәһенең штаб-фатиры урынлашҡан. Ҡаланың барлыҡҡа килеүенә юғары технологияларҙың һәм аэрокосмос сәнәғәтенең үҫеше булышлыҡ итә.

# Лонг-Бич
## Географияһы

Лонг-Бич Лос-Анджелес үҙәгенән яҡынса 30 км алыҫлыҡта урынлашҡан. АҠШ-тың халыҡ иҫәбен алыу бюроһы мәғлүмәттәре буйынса ҡаланың дөйөм майҙаны 170,7 км², тәшкил итә, шуларҙың 130,5 км² ҡоро ер майҙаны, һыу өҫтө майҙаны 40 км² (23,42 % дөйөм майҙандан). Океан бухтаһында дүрт яһалма утрау урынлашҡан, улар һәләк булған астроновтарҙың исемен йөрөтә: Фриман (1964 йылда авиакатастрофала һәләк була), Гриссом, Уайт һәм Чаффи — был өс астронавт 1967 йылда Аполлон-1 карабында янғын ваҡытында һәләк була. Ҡалаға шулай уҡ өлөшләтә Терминал утрауы ҡарай.

# Лонг-Бич
## Демографияһы

2010 йылда халҡы 462 257 кеше тәшкил итә.
Раса составы:
* 46,1 % — европеоид
* 13,5 % — афроамерикандар
* 12,9 % — азиаттар (4,5 % — филиппинлылар)
* 0,7 % — индеецтар
* 1,1 % — тымыҡ океан утрауҙарынан сығыусылар
* 20,3 % — башҡа расалар
* 5,3 % — ике йәки унан күберәк раса
Төрлө расалы латиноамериканлылар халыҡтың 40,8 % тәшкил итә.

# Лонг-Бич
## Спорты

Лонг-Бич ҡалаһында ҡала трассаһы 1976—1983 йылдарҙа Формула-1 АҠШ-Көнбайыш Гран-при үткәреү өсөн ҡулланылған. Шулай уҡ, был трассала америка уҙыштар серияһы ярыштары уҙғарыла: IndyCar (элек ChampCar), Америка Ле-Ман серияһы, Formula DRIFT һәм Formula E

# Лонг-Бич
## Туғандаш ҡалалар

Лонг-Бич түбәндәге ҡалалар менән туғандаш (2007 йылдың октябренә ҡарата):
* Баколод (ингл. Bacolod), Филиппины
* Валпараисо (исп.Valparaíso), Чили
* Гвадалахара (исп.Guadalajara), Мексика
* Измир (төр. Izmir), Төркиә
* Йоккаити (япон.四日市市), Япония
* Калькутта (бенг.কলকাতা, ингл. Kolkata, һинд कोलकता), Һиндостан
* Манта (исп. Манты), Эквадор
* Момбаса (ингл. Mombasa), Кения
* Ҡалып:Флаг Камбоджи Пномпень (кхмер. ភ្នំពេញ), Камбоджа
* Сочи, Рәсәй
* Циндао (ҡыт.трад. 青岛, ябай. 青島, пиньинь: Qīngdǎo), Ҡытай
# Кубитет

Кубитет — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының һул ярына тамағынан 1261 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Кубитет
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400112115200015866
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201586
* Бассейн коды — 13.01.04.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Албас (Лебедь ҡушылдығы)

Албас — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Лебедь йылғаһының һул ярына тамағынан 124 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Албас (Лебедь ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100212115100000526
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100052
* Бассейн коды — 13.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Виндехаузен

Виндехаузен (нем. Windehausen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 549 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,93 км². Диңгеҙ кимәленән 161 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99765 һәм автомобиль коды — NDH.
# Мурановка

Мурановка — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе,Марий Эл Республикаһы,Кострома өлкәһе,Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ветлуга йылғаһының һул ярына тамағынан 260 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Мурановка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400212110000042901
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004290
* Бассейн коды — 08.01.04.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Морат ихтилалы

Морат ихтилалы 1708 йылдың башында Морат Солтан етәкселегендә була. Ихтилал сәбәптәренең береһе булып Терск ҡалаһы булған батша воевода енәйәт ҡылыуы һәм таулыларға ҡарата дискриминацион иҡтисади сәйәсәт тора. Ихтилал Чеченстанда бындай сығыштарҙың беренсе сығышы була.

# Морат ихтилалы
## Сәбәптәре

Батша наместниктары, Терск ҡалаһының мөһим иҡтисади һәм стратегик хәлен файҙаланып, таулывыларға төрлө һалымдар һәм пошлиналар һала, уларҙан ришүәт бирәләр. Мәҫәлән, Терск ҡалаһында йәшәгән чечендар Чеченстандың башҡа территорияһындағы ҡәбиләләренә тауарҙар алып барғанда пошлина түләргә тейеш була. Хакимиәттең был һәм башҡа ҡыйралышы төбәктең байтаҡ өлөшөныдә иҡтисади эшмәкәрлек фалижына килтерә.

# Морат ихтилалы
## Морат Солтан

Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, Морат Көсөковтың тәржемәи хәле тик иң дөйөм һыҙаттарҙа ғына билдәле. Ул 1704-1711 йылдарҙағы башҡорт ихтилалында ҡатнашҡан Өфө феодалы була. 1707 йылда ул Чеченстанға күсә. Әстерхан воеводаһы Пётр Апраксин Пётр I-гә былай тип яҙа:
* В прошлом 1707 году уфимский башкирец, который называл себя салтаном, был в Цареграде и в Крыму о башкирской измене и прибежав с Кубани, явился в горских народах, которые близ Терека называются чеченцы, мичкизы, аксайцы; и те народы прельстя, называя себя прямым башкирским салтаном и проклятова их закона басурманского святым, учинился над ними владельцем…

# Морат ихтилалы
## Ихтилал

Морат Солтандың пропагандаһы йоғонтоһо аҫтында киң халыҡ массалары урындағы кенәздәр һәм Терск ҡалаһы хакимиәте менән көрәшкә күтәрелә. Ихтилалсыларҙың төп өлөшөн аккиндар тәшкил итә, уларҙы аҡсайҙар, ҡумыҡтар, ҡасҡын казак расколсылары, нуғайҙар, башҡа урындағы халыҡ вәкилдәре, шулай уҡ Кизляр халҡы ярҙам итә. Ихтилалсыларҙың ижтимағи составы шулай уҡ сыбар була һәм үҙ эсенә ярлы таулыларҙы ла, хәллеләрҙе лә ала, әммә улар урыҫ хакимиәте сәйәсәте менән ҡәнәғәтһеҙлек тыуҙыра. Ихтиласылар Моратты мосолман изгеһе тип таный.
Тиҙҙән Морат етәкселегендә 1600-ҙән ашыу ҡораллы яугир йыйыла. Ҡалаға ебәрелгән разведчиктар, ҡаланың нығытмалары насар хәлдә, гарнизон аҙ һанлы, насар йыһазландырылған һәм һуғышҡа һәләтле түгел, тип хәбәр итә. Был мәғлүмәтте файҙаланып, 1708 йылдың 12 февралендә ихтилалсылар ҡаланы штурмлай. Беренсе һөжүм икенсе көндөң дүрт сәғәте менән ихтилалсыларҙың етди уңышы менән тамамлана. Алыш барышында һәм унан һуң күп кенә нығытмалар һәм административ биналар яндырыла һәм емерелә. Обороналаусылар ауыр юғалтыуҙар кисерә, уларҙың күбеһе әсирлеккә эләгә. Ҡамауҙа ҡалғандар ун пушканы баҫып ала. Әммә ҡәлғәне тулыһынса яулап ала алмайҙар.
Урыҫ яғы ашығыс рәүештә ҡала һаҡсыларына ярҙам ебәрә башлай. Мәҫәлән, граф Фёдор Апраксин 1850 кеше, ә уның союздашы, ҡалмыҡ кенәзе Әйүкә — 8000 кеше ебәрә. Ошо сәбәпле ихтилалсыларҙың артабанғы һөжүмдәре уларға уңыш килтермәй. 26 февралдә ҡәлғә диуарҙары янында хәл иткес алыш була, унда ихтилалсылар ҡыйратыла, ә Морат Солтан — әсирлеккә алына.
# Ай-Тур-Сунг-Юган

Ай-Тур-Сунг-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тунг-Сурт-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Ай-Тур-Сунг-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300020548
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302054
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ҡыҙыл (Ҡариҙел ҡушылдығы)

Ҡыҙыл (рус. Кизил) — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ҡариҙел йылғаһының уң ярына тамағынан 878 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Ҡыҙыл (Ҡариҙел ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, инештән Долгобродск һыуһаҡлағысына тиклеи. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200812111100020151
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102015
- Бассейн коды — 10.01.02.008
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
- ГӨ буйынса сығарылыш — 1