yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Нянда

Нянда — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Үрге Лупья йылғаһының уң ярына тамағынан 81 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Нянда
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000024099
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002409
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Бирҙәш (Ләмәҙе ҡушылдығы)

Бирҙәш (Ләмәҙ ҡушылдығы) — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ләмәҙе йылғаһының һул ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Бирҙәш (Ләмәҙе ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200612111100019362
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101936
* Бассейн коды — 10.01.02.006
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Грос-Наундорф

Грос-Наундорф (нем. Groß Naundorf) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2007 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 747 кеше йәшәй. Майҙаны — 17,68 км². Диңгеҙ кимәленән 77 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6925 һәм автомобиль коды — WB.
# Ахунйәнов Нәби Вәлиәхмәт улы

Ахунйәнов Нәби Вәлиәхмәт улы (1903 йыл Башҡортостан Республикаһы Бүздәк районы) — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия өлкән сержанты, гвардия лейтенанты, Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.

# Ахунйәнов Нәби Вәлиәхмәт улы
## Биографияһы

Ахунйәнов Нәби Вәлиәхмәт улы 1903 йылда хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Бүздәк районында тыуған. Ҡыҙыл Армия сафына 1942 йылда Бүздәк район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 7 гвардия кавалерия корпусының 16 гвардия кавалерия дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкында 4-се эскадрондың 4-се взвод отделениеһы командиры булып хеҙмәт итә.
1943 йылда Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән батырлығы өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә (7 гвардия кавалерия корпусы 16 гвардия кавалерия дивизияһының 1943 йылдың 6 октябрендәге 263/н номерлы Приказы).

# Ахунйәнов Нәби Вәлиәхмәт улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943)
# Вонд

Вонд — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Белый Лух йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Вонд
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300312110000016713
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001671
* Бассейн коды — 08.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Хельбра

Хельбра (нем. Helbra) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 4305 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,26 км². Диңгеҙ кимәленән 221 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6311 һәм автомобиль коды — MSH.
# Изгарка

Изгар — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Сәрмәсән йылғаһының уң ярына тамағынан 176 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Изгарка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Сәрмәсән башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000412112100005107
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100510
* Бассейн коды — 11.01.00.004
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Демина (Угра ҡушылдығы)

Демина — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Угра йылғаһының уң ярына тамағынан 372 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 64 км.

# Демина (Угра ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010100412110000020491
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002049
* Бассейн коды — 09.01.01.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Туҡтар (Ишембай районы)

Туҡтар — Башҡортостан Республикаһының Ишембай районындағы бөткән утар, ул Верхотор ауыл советына ҡарай. Почта индексы — 453228. Туҡтар йылғаһы буйында, урындағы әһәмиәттәге ике юл сатында урынлашҡан була.
Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1979 йылдың 29 сентябрендәге 6-2/312-се «Башҡорт АССР-ының административ-территориаль бүленеше буйынса иҫәп мәғлүмәттәренән ҡайһы бер тораҡ пункттарын төшөрөп ҡалдырыу тураһындағы» Указына ярашлы 1979 йылда бөтөрөлә.
2009 йылда Башҡортостан Республикаһы Ишембай районы муниципаль районы Советының 2009 йылдың 9 июнендәге 12/145-се «Верхотор ауыл советы ауыл биләмәһе территорияһында яңы ойошторолған тораҡ пунктының статусын һәм атамаһын билдәләү тураһындағы» ҡарары нигеҙендә ҡайтанан ойошторола.
# Тесовая (Ванжиль ҡушылдығы)

Тесовая — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ванжиль йылғаһының уң ярына тамағынан 103 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Тесовая (Ванжиль ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010900112115200033728
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203372
* Бассейн коды — 13.01.09.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Яковлевка (Шуделька ҡушылдығы)

Яковлевка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Шуделька йылғаһына уң яҡтан тамағынан 133 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Яковлевка (Шуделька ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010500112115200023882
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202388
* Бассейн коды — 13.01.05.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Саранск (аэропорт)

«Саранск» аэропорты (IATA: SKX, ICAO: UWPS) — Федераль әһәмиәткә эйә халыҡ-ара аэропорт. Аэропорт шул уҡ исемдәге ҡалала,Мордва Республикаһының баш ҡалаһында урынлашҡан.

# Саранск (аэропорт)
## Тарих

1940 йылдың икенсе яртыһында аэтопорт сифатында Лямбирь хәрби аэропорты ҡулланылған. 1955 йылда ҡала һыҙаты эсендә, ҡаланың хәҙерге Гагарин урамында, аэропорт төҙөлә. 1960 йылда Луховка ауылы янында, хәҙерге урынында, яңы аэропорт асыла.
1964 йылда яңы аэровокзал төҙөлә. 1981 йылда бетондан осоу-ултырыу һыҙығы файҙаланыуға ҡабул ителә, был аэропорт тарафынан Ту-134 һәм Як-42 турбореактив самолеттарын ҡабул итергә мөмкинлек бирә. 1988 йылда аэропорт ҙур үҫеш кисерә: рейстар һаны йылына 14 меңгә етә.
2015 йылда аэропортҡа халыҡ-ара аэропорт статусы бирелә.
2017 йылдың ғинуарынан алып йыл аҙағына тиклем аэропортта реконструкция үткәрелә, ул футбол буйынса донъя чемпионаты-2018 үткәреүгә әҙерлек алып барыу өсөн ябыла. Осоу-ултырыу һыҙаттары асфальт-бетон менән нығытыла. Пассажирҙар өсөн яңы терминал төҙөлә, уның майҙаны яҡынса 7 тысяч м² һәм үткәреү һәләте сәғәтенә 300 кешегә тиклем (уйын ваҡытында сәғәтенә 600 кеше үткәрә). Аэропортты реконструкциялау тамамлағандан һуң, ул Boeing 737—800 һәм Airbus A320 самолеттарын ҡабул итә ала. Реконструкциялауҙан һуң, 2018 йылдың 14 февралендә беренсе даими рейс ҡабул ителә.

# Саранск (аэропорт)
## Ҡораллы көстәр самолеттарының ҡабул ителеүсе төрҙәре

Ан-12, Ан-24, Ан-26, Ан-28, Ту-134, Як-40, Як-42, Let L-410 «Turbolet», Bombardier CRJ 100/200, DA-40, 120 Embraer Brasilia EMB, 208 Cessna, ATR 72, 737 boeing-300/400/500/600/700/800, Airbus A320/319/321, ERJ Embraer-145, Embraer E-190, Sukhoi Superjet 100/200-ҙән ашыу еңел һәм, вертолет бөтә төр. Классификационный һ ОСОУ (PCN) 25/R/B/X/T.

# Саранск (аэропорт)
## Эшмәкәрлек күрһәткестәре

Пассажир: :
| йыл | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 |
| мең пассажир | 28,8 | 30,4 | 31,1 | 0 (реконструкцияға ябыла) |
| Сығанағы: |||||||||

# Саранск (аэропорт)
## Маршрут селтәре

| Авиакомпания | Тәғәйенләнеш пункттары |
| Аэрофлот | Шереметьево Мәскәү |
| Nordwind Airlines | Миҙгелле: Симферополь (аэропорт) (2019 йылдың 30 майы) |
| Pegas Fly | Шереметьево Мәскәү |
| S7 Airlines | Пулково (аэропорт) Санкт-Петербург |
| РусЛайн | Миҙгелле: Екатеринбург (2019 йылдың 4 апреленән алып), Минераль Һыу (аэропорт) (2019 йылдың 4 апреленән алып), Сочи (аэропорт) (2019 йыл, 1 июнь) |
# Исхаҡ (исем)

Исхаҡ — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.

# Исхаҡ (исем)
## Этимологияһы

Исхаҡ исеме ғәрәп телендәге көлөү һүҙенән килә.

# Исхаҡ (исем)
## Билдәле шәхестәр

Нуриев Исхаҡ Ғәбделкәбир (ҡайһы бер сығанаҡтарҙа Кәбир, Ғәбделхәбир, Абдулкәбир улы (10 август 1918 йыл — 23 ғинуар 1993 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы элемтәсеһе, сержант, 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.
Ғүмәров Исхаҡ Идрис улы (10 апрель 1912 йыл — 6 май 1993 йыл) — подполковник, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Килдейәров Исхаҡ Мөхәмәҙи улы (1897 йыл — 1977 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Уҡсылар дивизияһы яугиры, уҡсы, ефрейтор. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1945).
Йәнбәков Исхаҡ Шәйхетдин улы (башҡа сығанаҡта Шәйхислам) (1907 йыл — 6 июль 1942 йыл) — Совет-фин, Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкы артиллерия батареяһы тоҫҡаусыһы. Политрук.
Әбү Исхаҡ Ибраһим ибн Мөхәммәт әл-Истахри (яҡынса 850—934) — ғәрәп географы.
Дәүләтбирҙин Исхаҡ Ғүмәр улы (1925—4.11.2011) — ауыл хужалығы эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1963—1986 йылдарҙа «Таналыҡ» совхозы директоры. РСФСР-ҙың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1982) һәм халыҡ мәғарифы отличнигы (1971). Ленин (1973), 1-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985 һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971) ордендары кавалеры.
Фәрхетдинов Исхаҡ Мансур улы (2 июнь 1987 йыл, Өфө ҡалаһы, Башҡорт АССР-ы) — Рәсәй геологы, Башҡорт дәүләт университетының геология һәм файҙалы ҡаҙылмалар кафедраһы мөдире (2016 йылдан), Рәсәйҙә һәм Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһендә Халыҡ-ара медик-геологик ассоциацияһының (International Medical Geology Association Russia - NIS Chapter) рәйесе. Геология-минералогия фәндәре кандидаты, доцент.
Фаҡаев Исхаҡ Фаҡайетдин улы (1930), хеҙмәт ветераны, ғалим-агроном. 1970—1982 йылдарҙа Балтас район Советы башҡарма комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1968). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1971), Балтас районының почётлы гражданы.

# Исхаҡ (исем)
## Ауылдар

Исхаҡ (Яңауыл районы) (рус. Исхак) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл.
# Коральпе

Коральп (Коральпа, Коральм; нем. Koralpe, слов. Golica) — көньяҡ Австрияның тау һырты, ул көнсығыш Каринтияны көньяҡ Штириянан айырып тора. Көньяҡ өлөшөндә һырт Словенияға һуҙылған. Төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай һуҙылған, көнбайыштан Лаванта йылғаһы һәм көнсығыштан Зюльм йылғаһы менән сикләнгән. Көньяҡта, Словения биләмәһендә, Коральпе Козяк тау һырты менән сиктәш. Коральпе һыртының көнсығыш битләүендә Зекар-Беренталь һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһе урынлашҡан.

# Коральпе
## Түбәләре

Иң юғары нөктәһе — Гросер-Шпайккогель тауы (2140 м). Йәйәүле туризм өсөн иң популяр булған урын ул. Тауҙа теле- һәм радиоантенна, шулай уҡ Австрия армияһы радары урынлашҡан. Һырттың төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә Райнишкогель түбәһе урынлашҡан (1463 м.). Ул Грац халҡы араһында популяр туристик объект булып тора.

# Коральпе
## Геология

Коральп тауҙары нигеҙҙә метаморфоз (ер ҡатламында юғары температура, ҙур баҫым, төрлө газ һәм һыу эретмәләре тәьҫиренән үҙгәргән) тау тоҡомдарынан тора, уларҙың ҡайһы берҙәре геологтар һәм аҫыл таш коллекционерҙарында ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра. Урта өлөшөндә һәм Вайнебене тирәләй (шулай уҡ популяр туристик һәм рекреацион зона) пегматит ҡатлам бар, уларҙың составында һиҙелерлек күләмдә сподумен бар, шунлыҡтан был район Европала иң билдәле литий ятҡылыҡтары булып тора. Кварц һәм ялан шпаты ятҡылыҡтары, ҡуйы урман менән бергә, үткән заманда быяла, керамика, фарфор һәм изоляция материалдарын етештереү сәнәғәте өсөн нигеҙ булып торған.

# Коральпе
## Тимер юл транспорты

Коральм тимер юлы төҙөлөү стадияһында. Ул провинциаль баш ҡалалар Клагенфурт һәм Грацты 2022 йылда Коральпе һырттары аҫтынан Коральм тоннеле аша бәйләйәсәк. Тоннелдең проект оҙонлоғо 32,9 км, төҙөлөп бөткәндән һуң ул донъяла иң оҙон туннелдәрҙең береһе буласаҡ.
# Әстерхан дәүләт консерваторияһы

Әстерхан дәүләт консерваторияһы — Әстерханда урынлашҡан дәүләт юғары музыкаль уҡыу йорто.

# Әстерхан дәүләт консерваторияһы
## Тарихы

Әстерхан консерваторияһы 1969 йылда асыла. Уны булдырыуҙа профессор М. А. Этингер, композитор А. Н. Холминов һәм М. П. Максакова ҙур роль уйнайҙар.
1971 йылда консерваторияны В. С. Кузнецов етәкләй.
1974 йылда студенттарҙың беренсе сығарылышы була.
1975 йылда консерваторияла орган ҡуйыла.
1980 йылдан алып 1981 йылға тиклем консерватория В. А. Воронов менән етәкселек итә.
1998 йылда аспирантура асыла.
Хәҙерге ваҡытта консерваторияны ошо уҡыу йортон тамамлаусы, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы, профессор А. В. Мостыканов етәкләй.
Консерватория штатында (2019 йыл мәғлүмәттәре буйынса) — 4 фән докторы, 9 фән кандидаты эшләй.

# Әстерхан дәүләт консерваторияһы
## Консерватория эргәһендәге сәнғәт коллективтары

1992 йылда консеваторияның иң билдәле һәм популяр ижади коллективы — «Скиф» квартеты ойошторола.
1994 йылда «Лик» камера хорына нигеҙ һалына (художество етәксеһе һәм дирижеры, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы, профессор С. Е. Комяков). Коллективтың концерт репертуарында — халыҡ йырҙары, урыҫ, сит ил музыкаһы, заманса композиторҙарҙың йыр-хор ижады, Әстерхан авторҙарының вокал-хор музыкаһы.
1996 йылда «Концертино» фортепиано квинтеты ойошторола (художество етәксеһе профессор М. А. Бесценная) — бөтә рәсәй камера ансамблдәре конкурс-фестивалдәте лауреаты.
1997 йылда «Ретро» ансамбле формалаша, уның составында В. Смиховский — художество етәксеһе (кларнет, саксофон), А. Бакшеев (кларнет), А. Смиховская (аккордеон), И. Шубенин (гитара), Е. Хачир (контрабас) һәм солистар Т. Важоров, Л. Сазоноа.

# Әстерхан дәүләт консерваторияһы
## Ректорат

— Ректоры — Мостыканов Александр Валентинович
— Фәнни эштәр буйынса проректоры — Людмила Владимировна Саввин
— Уҡыу эштәре буйынса проректор — Ольга Ивановна Поповский
— Ижади эштәр буйынса проректор — Наталья Кимовна Тарасов

# Әстерхан дәүләт консерваторияһы
## Кафедралар

— Махсус фортепиано кафедраһы
— Ҡыллы музыка ҡоралдары кафедраһы
— Тынлы инструменттар кафедраһы
— Халыҡ инструменттары кафедраһы
— Опера әҙерлекле яңғыҙ йырлау кафедраһы
— Хор дирижеры кафедраһы
— Музыка теорияһы һәм тарихы кафедраһы
— Камера ансамбле һәм концертмейстер әҙерлеге кафедраһы
— Фортепиано кафедраһы
— Дөйөм гуманитар дисциплиналар кафедраһы
# Трема

Трема — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шумарь йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Трема
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Ковров ҡалаһынан тамағына тиклем, Уводь йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010301112110000033969
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003396
* Бассейн коды — 09.01.03.011
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Черкесск

Черкесск (абаз. Черкес къала, ҡаб.-черк. Шэрджэс къалэ, ҡарас.-балҡ. Черкесск шахар, нуғ. Шеркеш шахар, рус. Черкесск) — Рәсәйҙәге Ҡарасай-Черкес Республикаһының баш ҡалаһы.

# Черкесск
## Географияһы

Ҡобан йылғаһы ярында урынлашҡан.

# Черкесск
## Климаты

Ҡала климаты :
| Күрһәткес | Ғин | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Йыл |
| Уртаса максимум, °C | 1 | 2 | 7 | 16 | 22 | 26 | 29 | 28 | 23 | 16 | 8 | 2 | 15 |
| Уртаса температура, °C | −2 | −2 | 3 | 10,5 | 15,5 | 19,5 | 22,5 | 22 | 17 | 11 | 4 | −1 | 10 |
| Уртаса минимум, °C | −5 | −6 | −1 | 5 | 9 | 13 | 16 | 16 | 11 | 6 | 0 | −4 | 5 |
| Яуым-төшөм нормаһы, мм | 12,7 | 13,8 | 20 | 41,5 | 45,7 | 57,3 | 47,3 | 34,2 | 24,5 | 29,7 | 23,5 | 22,3 | 372,5 |
| Сығанаҡ: MSN Weather ||||||||||||||
# Туйымбәт

Туйымбәт (рус. Туембетка) — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Ҡарайылға йылғаһына уң яғынан (тамағынан 1,8 км алыҫлыҡта) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км тәшкил итә.
Йылға башының географик координаталары 51°55′37″ с. ш. 56°21′52″ в. д. HGЯO
Йылға тамағының географик координаталары 51°51′33″ с. ш. 56°20′43″ в. д. HGЯO

# Туйымбәт
## Этимологияһы

Йылғаның атамаһы башҡорт ир-аты Туйембәт исеменән алынған.

# Туйымбәт
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәренә ярашлы Яйыҡ һыу бассейны округына ҡарай, йылғаның һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы, Оло Эйек йылғаһы ҡойғандан алып йылға тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (бассейндың Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000712112200006428
— Гидрологик өйрәнеү (гө) буйынса код — 112200642
— Бассейн коды — 12.01.00.007
— Гө буйынса томы — 12
— Гө буйынса сығарылыш — 2
# Яуымбай мәктәбе

Яуымбай мәктәбе — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Байназар ауыл Советы биләмәһендәге уҡыу йорто. Бөрйән районы Яуымбай ауылында урынлашҡан. Бөрйән районы Байназар ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбенең филиалы.

# Яуымбай мәктәбе
## Тарихы

Яуымбай мәктәбе 1933 йылда мәсет бинаһында асыла. Тәүҙә башланғыс, 1991 йылдан урта мәктәп, ә 2007 йылдан Байназар мәктәбе филиалы статусында була.
1991 йылда яңы мәктәп бинаһы төҙөлгән осорҙа 100-ҙән ашыу бала уҡый.

# Яуымбай мәктәбе
## Уҡытыусылары

Беренсе уҡытыусы — Ғәббәсов Н.

# Яуымбай мәктәбе
## Мәктәпте тамамлаусы билдәле шәхестәр

* Байназаров Баязит — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған йырсыһы.
* Маликов Мортаза — Башҡортостандын атҡаҙанған механизаторы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры
* Маликов Фәрүк Ғүмәр улы — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны. Ҡыҙыл Йондоҙ, 1-се дәрәжә Ватан һуғышы, Дан ордендары кавалеры, «Праганы азат иткән өсөн» һәм «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалдары менән бүләкләнгән.
* Назаров Айнур Басир улы — «Айбар» Башҡорт экстрада-фольклор төркөмө етәксеһе.
* Хәмитова Әлфиә Солтанғәле ҡыҙы — «Йәшлек» гәзитенең баш мөхәррире урынбаҫары, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре.
* Бәшәров Фәрит Әҙеһәм улы — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1986). 1973 йылдан редакцияға ауыл хужалығы бүлеге мөдире итеп тәғәйенләнә, аҙаҡ «Таң» район гәзитенең мөхәррир урынбаҫары итеп күсерелә. Хеҙмәт ветераны (1987).
* Асылбаев Юныс Баһауетдин улы (1908—1981) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия рядовойы. Ҡыҙыл Йондоҙ, 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) ордендары кавалеры.

# Яуымбай мәктәбе
## Видеояҙмалар

* «Аманат» журналы. 22 ноябрь, Яуымбай мәктәбендәге "Аманат"лы дискотека
# Һуд сүрәһе

Һуд сүрәһе(ғәр.سورة هود – сүрәтү һуд) – Ҡөрьәндәге ун беренсе сүрә. Мәккәлә инә. Аяттар һаны – 123.
Сүрә Ҡөрьәнде маҡтау менән башланып китә һәм бер Аллаһҡа ғына ғибҙәт ҡылырға саҡыра. Унан һуң Аллаһтың берҙән бер Раббы булыуы, Уның сикһеҙ ҡөҙрәте һәм хакимлегенә, кешеләрҙең, Аллаһның рахмәтенә йәки асыуына тарығас, шатлыҡтары йәки ҡайғылары күрһәтелә. Әлеге сүрәлә Ҡөрьәндең әһәмиәте тураһында һөйләнелә һәм Аллаһ кешеләрҙе, булдыра алһалар, Ҡөрьәнгә оҡшаш әҫәр яҙырға саҡыра. Кафырҙарҙың Ҡөрьәнгә ышанырға теләмәүҙәре, Ҡиәмәт көнөндә мөьминдәргә биреләсәк әжер (урыҫ. награда) тураһында әйтелә.
Был сүрәлә пәйғәмбәрҙәр, уларҙың халыҡтары менән бәхәскә инеүҙәре тасуирлана, кафырҙарҙың язаға тарыясаҡтары һәм мөьминдәрҙең ҡотоласаҡтары әйтелә. Шулай уҡ Аллаһы Тәғәлә Нух (СҒС) тураһында, Юныс сүрәһендәгегә ҡарағанда, тулыраҡ мәғлүмәт бирә. Кафырҙарҙың кирелеге һәм уларға төшкән язаның ҙурлығы тасуирлана.
Унан һуң Ғәд ҡәүеме һәм уның пәйғәмбәре Һуд ғәләйһиссәләм тураһында риүәйәт китерелә, кафырҙарҙың аҡылһыҙлыктары күрһәтелә. Әлеге халыҡ, көслө булыуҙарына ҡарамаҫтан, Аллаһ Тәғалә тарафыннан юҡҡа сығарыла. Шулай уҡ был сүрәлә Сәлих ғаләйһиссәләм һәм уның халҡы – Сәмуд, Ибраһим, Лут, Шөғәйеп пәйғәмбәрҙәр (СҒС) тураһында һөйләнелә. Сүрә аҙағында Аллаһ мөьминдәрҙе яҡшы эштәргә һәм был эштәр өсөн әжер көтөүгә саҡыра; сикһез белеменә һәм мөьминдәрҙең Уға таянырға тейешлелеген күрһәтә.
# Туҡмас

Туҡмас — оҙонса тар ҡамыр киҫәктәренән торған макарон изделиеһы; Бойҙай, дөгө онон һыуҙа иҙеп әҙерләнә, йомортҡа йәки йомортҡа онон ҡушырға мөмкин.
Башҡорт аш-һыу аҙығы әҙерләү йолаһынанда туҡмаслы, һурпалы аш тигән мәғәнәһе бар.

# Туҡмас
## Ҡатнашмалар өлөшө

* Майлы ит — 300 гр;
* Он — 1 стәкән;
* Һуған — 1 баш;
* Кишер — 1 баш;
* Тауыҡ йомортҡаһы — 1 берәмек;
* Аш тоҙо — 2 семтем.

# Туҡмас
## Ҡулланышы

* Туҡмасты башҡорттар көндәлек аҙыҡ өсөн бешерә, ҡунаҡ саҡырғанда, эре бәрәңге ҡушып әҙерләй, ҡөрьән ашында, туҡмасҡа йәшел тәмләткес үләндәр өҫтәп һурпа рәүешендә һыйға өҫтәлә.

# Туҡмас
## Әҙерләү

* Һурпалы туҡмас бешереү өсөн, итте, бешеү менән айырып алалар. Һурпаға һуған һалып, бер нисә минут ҡайнатыла һәм туҡмас һалына. Туҡмасты йәйелгән ҡамырҙан оҙонса, нәҙек итеп киҫәләр; уҡмашмаһын өсөн, алдан турап киптерәләр һәм ҡаҙанда ҡайнап торған һурпаға төшөрәләр. Кишерҙе туҡмас рәүешендә оҙонсалай тураһаң, аш матур һәм туҡлыҡлы килеп сыға.
* Туҡмасты итһеҙ бешергәндә, ашҡа аҡ май йәки туң май өҫтәргә мөмкин. Ашығыҙ тәмле булһын!