yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Большие Леуши

Большие Леуши — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Октябрьск районындағы ҡасаба. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 515 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628113, ОКАТО коды — 71121916002.

# Большие Леуши
## Халыҡ һаны

| Йыл | Даими халыҡ һаны |
| 2002 | |
| 2008 | |
| 2010 | 515 |

# Большие Леуши
## Климат

Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
# Ғәлиев Сөләймән Әхмәтдин улы

Ғәлиев Сөләймән Әхмәтдин улы (рус. Галеев Сулейман Ахметдинович; 3 сентябрь 1940 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре, йәмәғәтсе. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Экология, тәбиғи ресурстарҙы рациональ файҙаланыу буйынса комиссия ағзаһы.

# Ғәлиев Сөләймән Әхмәтдин улы
## Биографияһы

Сөләймән Әхмәтдин улы Ғәлиев 1940 йылдың 3 сентябрендә Башҡорт АССР-ы Туймазы районы Үрге Сәрҙек ауылында тыуған. Милләте буйынса башҡорт, юғары белемле — 1965 йылда Өфө нефть институтын тамамлаған.
Хеҙмәт юлын 1960 йылда Отябрский нефть техникумын тамамлағас быраулаусы ярҙамсыһы булып башлай. Артабан Тумазы геофизик ҡорамалдар һәм аппаратуралар заводында нормировщик һәм инженер булып эшләй. Өфө нефть институтын тамамлағас, 1965 йылдан Туймазы заводында инженер, цех начальнигы булып эшләй.
1968—1970 йылдарҙа Туймазы район-ара электр селтәрҙәрендә баш инженер. 1974 йылдан халыҡ депутаттарынаң Туймазы район Советы башҡарма комитеты рейесе урынбаҫары. 1987 йылдан Туймазы медицина быялаһы заводының директоры. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Экология, тәбиғи ресурстарҙы рациональ файҙаланыу буйынса комиссия ағзаһы.
# Густая Речка

Густая Речка — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лооль-Ях йылғаһының һул ярына тамағынан 85 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Густая Речка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200047604
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204760
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Нябы-Яха (йылға)

Нябы-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вэбарка-Паха ҡултығы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 107 км.

# Нябы-Яха (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300038815
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303881
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Яборовка

Яборовка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ляля йылғаһының һул ярына тамағынан 156 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.

# Яборовка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200010867
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201086
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Башкирка (Оло Киңел ҡушылдығы)

Башкирка — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кенәле йылғаһының һул ярына тамағынан 319 км алыҫлыҡта ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км тәшкил итә. Бассейн майҙаны — 71,1 км².

# Башкирка (Оло Киңел ҡушылдығы)
## Исеменең килеп сығышы

Ырымбур өлкәһендә Первомайский районы биләмәләрендә аға. Исеме XIX быуат уртаһына тиклем йылға буйындағы башҡорттар йәйләүҙәре иҫтәлегенә бирелгән булырға тейеш.

# Башкирка (Оло Киңел ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Киңел башынан тамағына тиклем, Көтөүлек йылғаһынан башҡа (инешенән Көтөүлек һыуһаҡлағысына тиклем).. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000812112100007824
— Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100782
— Бассейн коды — 11.01.00.008
— ГӨ буйынса томы — 12
— ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Кула (Вашка ҡушылдығы)

Кула — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вашка йылғаһының уң ярына тамағынан 166 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 63 км.

# Кула (Вашка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000047573
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004757
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Уң Лямин 1-се

Уң Лямин 1-се — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лямин 1-се йылғаһының уң ярына тамағынан 133 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Уң Лямин 1-се
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200046348
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204634
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Тоя (Кубена ҡушылдығы)

Тоя — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кубена йылғаһының уң ярына тамағынан 119 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Тоя (Кубена ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100112103000005870
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000587
* Бассейн коды — 03.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Челов Николай Михайлович

Челов Николай Михайлович (1909 йылда, Левашево, хәҙерге Стәрлетамаҡ, Башҡортостан — 9 декабрь 1943 йыл, тауҙар Митридат, Керчь, Ҡырым) — подполковник, Советтар Союзы Геройы.

# Челов Николай Михайлович
## Башланғыс биография

Николай Михайлович Челов Башҡортостандың 1909 йылда хәҙер Стәрлетамаҡ ҡалаһының составына ингән Левашево ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған
Мәктәптә ете класты тамамлай. 1928-1929 йылдарҙа Челов Левашев ауыл советы секретары булып эшләй.

# Челов Николай Михайлович
## Башланғыс биография
### Һуғышҡа тиклемге осор

1929 йылда Николай Челов Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ ҡала хәрби комиссариаты аша Ҡыҙыл Әрме хеҙмәтенә саҡырыла.
1932 йылда ВКП(б) ағзаһы булып китә.
Полк мәктәбен тамамлағас, снайперҙар курсында, ә 1941 йыл — комсостав камиллаштырыу курстары «Выстрел» һуң, полк мәктәбе тип начальнигы вазифаһында хеҙмәт итә.

# Челов Николай Михайлович
## Башланғыс биография
### Бөйөк Ватан һуғышы

1941 йылдың 1 июленән башлап Бөйөк Ватан һуғышы фронттары алыштарында ҡатнаша.
1943 йылдың 9 декабрендә 1331-се тау уҡсылары полкы (318-се тау уҡсылары дивизияһы , 18-се армия) Подполковник Челов Николай Михайлович етәкселегендә дошман оборонаны өҙөп, ғәскәр ҡамауҙатауында Митридат аҫтында ҡалған. Был һөжүм етәкләгән һәм һәләк булған. Подполковник Челов. Керчтә Митридат тауы итәгендә ерләнгән.
СССР-ҙың Юғары Советы 1944 йылдың 16 майында сыҡҡан Указы буйынса, оҫталы командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгән һәм ҡаһарманлыҡ, батырсылыҡ күрһәткән өсөн подполковник Н.М. Человҡа Советтар Союзы Геройы(үлгәндән һуң) званиеһы бирелде.
Десантсыларҙың һәләк булғандар хөрмәтенә Митридат тауында обелиск ҡуйылған. Керчь ҡалаһыныңның Үҙәк районындағы урамына -Николай Михайлович Челов хөрмәтенә исем бирелде .

# Челов Николай Михайлович
## Наградалар

* «Алтын Йондоҙ»Миҙалы (16.05.1944);
* Ленин ордены (16.05.1944);
* Ике Ҡыҙыл байраҡ ордены (30.04.1943; 06.11.1943);
* Ватан һуғышы ордены 1-се дәрәжә (18.09.1943).

# Челов Николай Михайлович
## Иҫкәрмә

* 1 2 3 Наградные документы «Халыҡ батырлығы» мәғлүмәт электрон базаһында (архив материалдары: ЦАМО, ф. 33, оп. 686043/793756, д. 42/53, л. 3/88, 89).
* ↑ Мәғлүмәт ОБД «Мемориал» документтар электрон базаһында.
* ↑ Мәғлүмәт ОБД «Мемориал» документтар электрон базаһында.
* ↑ Приказ о награждении «Халыҡ батырлығы» мәғлүмәт электрон базаһында (архив материалдары: ЦАМО, ф. 33, оп. 686044, д. 1132, л. 1, 8, 9).
* ↑ Приказ о награждении «Халыҡ батырлығы» мәғлүмәт электрон базаһында (архив материалдары: ЦАМО, ф. 33, оп. 686044, д. 2818, л. 3, 56, 57).
* ↑ Приказ о награждении «Халыҡ батырлығы» мәғлүмәт электрон базаһында (архив материалдары: ЦАМО, ф. 33, оп. 682525, д. 47, л. 2).
Челов Николай Михайлович (билдәһеҙ). «Герои страны» сайты.
# Косово Республикаһы президенттары

Косово Республикаһы президенты (алб. Presidenti i Republikës së Kosovës, сер. Председник Pепублика Косовa, Predsednik Republike Kosova) — өлөшләтә танылған Косово Республикаһының дәүләт башлығы. Президент Косово парламенты тарафынан һайлана. Исемлеккә Республика президенттары — һайланғандары ла, был вазифаны ваҡытлыса башҡарғандары ла индерелде.
| Исеме | Вәкәләтлек башы | Вәкәләтлек аҙағы | Комментарийҙар |
| Танылмаған Косово Президенттары ||||
| Ибрагим Ругова | 25 май 1992 йыл | 1 февраль 2000 йыл | |
| БМО хакимиәте идаралығы ваҡытындағы Косово Президенттары ||||
| Ибрагим Ругова | 4 март 2002 йыл | 21 ғинуар 2006 йыл | |
| Неджат Дачи | 21 ғинуар 2006 йыл | 10 февраль 2006 йыл | президент вазифаһын башҡарыусы |
| Фатмир Сейдиу | 10 февраль 2006 йыл | 17 февраль 2008 йыл | |
| Өлөшләтә танылған Косово Республикаһы Президенттары ||||
| Фатмир Сейдиу | 17 февраль 2008 йыл | 27 сентябрь 2010 йыл | |
| Якуп Красничи | 27 сентябрь 2010 йыл | 22 февраль 2011 йыл | президент вазифаһын башҡарыусы |
| Бехджет Пацолли | 22 февраль 2011 йыл | 30 март 2011 йыл | |
| Якуп Красничи | 30 март 2011 йыл | 7 апрель 2011 йыл | президент вазифаһын башҡарыусы |
| Атифете Яхьяга | 7 апрель 2011 йыл | 7 апрель 2016 йыл | был вазифала беренсе президент ҡатын-ҡыҙ |
| Хашим Тачи | 7 апрель 2016 йыл | | һайланған президент |
# Киҫек пирамида

Киҫек пирамида — пирамиданың нигеҙе һәм уға параллель булған киҫеүсе яҫылыҡ араһындағы күпҡыр.

# Киҫек пирамида
## Ирекле киҫек пирамида
### Ирекле киҫек пирамида өсөн формулалар

Пирамиданың күләме $V={\frac {1}{3}}h(S_{1}+{\sqrt {S_{1}S_{2}}}+S_{2})$, бирелә $S_{1},S_{2}$ — нигеҙ майҙандары, $h$ — киҫек пирамиданың бейеклеге.
Эргә йөҙөнөң майҙаны $S_{b}=\sum _{i=1}^{n}S_{i}$ киҫек пирамиданың эргә ҡыры майҙандарының суммаһына тигеҙ.

# Киҫек пирамида
## Төҙөк киҫек пирамида
### Билдәләмә

Төҙөк киҫек пирамида — төҙөк пирамиданың нигеҙе һәм уға параллель булған киҫеүсе яҫылыҡ араһындағы күпҡыр.

# Киҫек пирамида
## Төҙөк киҫек пирамида
### Формулалар

* $S_{b}={\frac {1}{2}}(p_{1}+p_{2})l$, бирелә $p_{1},p_{2}$ — өҫкө һәм аҫҡы нигеҙҙең периметры, $l$ — апофема (пирамиданың эргә ҡыры бейеклеге)
* $S_{b}={\frac {|S_{1}-S_{2}|}{\cos \varphi }}$, бирелә $S_{1},S_{2}$ — нигеҙ майҙандары, а $\varphi$ — пирамида нигеҙендәге ике ҡырлы мөйөш.
# Лопь-Ю (Вычгрда ҡушылдығы)

Лопь-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вычегда йылғаһының һул ярына тамағынан 796 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 131 км.

# Лопь-Ю (Вычгрда ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000014480
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001448
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Шубаней

Шубаней — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нюрюг йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Шубаней
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400112110000041141
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004114
* Бассейн коды — 08.01.04.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Толта-Юган

Толта-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Казым йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.

# Толта-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300022221
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302222
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Байтирәкова Динора Нурлығаян ҡыҙы

Байтирәкова Динора Нурлығаян ҡыҙы (20 декабрь 1927 йыл) — театр‑йәмәғәт эшмәкәре, театр белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. РСФСР‑ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1984). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1980).

# Байтирәкова Динора Нурлығаян ҡыҙы
## Биографияһы

Динора Нурлығаян ҡыҙы Байтирәкова 1927 йылдың 20 декабрендә Өфө ҡалаһында хирург, медицина хеҙмәте полковнигы, РСФСР‑ҙың атҡаҙанған табибы Байтирәков Нурыл‑Ғаян Нуриәхмәт улы ғаиләһендә тыуған.
1952 йылда Рәсәй театр сәнғәте институтын (ГИТИС) (Л. А. Малюгин һәм П. А. Марков курсы) тамамлай һәм Башҡорт академия драма театрына әҙәбиәт бүлеге етәксеһе булып ҡайта. Унан һуң Мәскәүҙә СССР Мәҙәниәт министрылығында эшләй: 1955 йылдан алып Театр һәм музыка учреждениелары баш идаралығы инспекторы, 1961—1968 йылдарҙа Кремль театрының репертуар‑художество бүлеге мөдире, 1970—1987 йылдарҙа СССР Мәҙәниәт министрлығының Театрҙар идаралығы театр бүлеге мөдире урынбаҫары һәм мөдире. Шулай уҡ 1978—1986 йылдарҙа Бөтә Союз мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәренең квалификацияһын күтәреү институтында уҡыта.
Башҡортостан театр сәнғәте һәм драматургияһы тураһында мәҡәләләр авторы. 1955 йылда Мәскәүҙә Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһын үткәреүҙә, шулай уҡ тажик (1957), ҡаҙаҡ һәм ҡырғыҙ (1958), үзбәк (1959) әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаларын үткәреүҙә ҡатнаша. 1980 йылда Олимпия уйындары сиктәрендә мәҙәни программалар, 1985 йылда Мәскәүҙә 12‑се Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестивален ойоштороуҙа һәм үткәреүҙә ҡатнаша. 1973—1983 йылдарҙа ЮНЕСКО ҡарамағындағы Халыҡ‑ара театр институтының «Өсөнсө донъя» комитетында (Париж) СССР‑ҙан консультант.

# Байтирәкова Динора Нурлығаян ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* РСФСР‑ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1984).
* «Почёт Билдәһе ордены» (1980)
# Ураҙаева Фирҙәүес Хәләф ҡыҙы

Ураҙаева Фирҙәүес Хәләф ҡыҙы (20 июль 1955 йыл — 27 март 2011 йыл) — ғалим-педагог. Психология фәндәре докторы (2003), профессор (2004).

# Ураҙаева Фирҙәүес Хәләф ҡыҙы
## Биографияһы

Ураҙаева Фирҙәүес Хәләф ҡыҙы 1955 йылдың 20 июлендә Башҡорт АССР-ының, хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Стәрлебаш районы Йәшергән ауылында тыуған. 1970 йылда Йәшергән һигеҙ йыллыҡ мәктәбен уңышлы тамамлай. 1970—1973 йылдарҙа Күмертау физик культура училищеһында уҡый. Училищены тамамлағандан һуң Стәрлебаш районының Баҡый урта мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй. 1976—1981 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетында уҡый. 1981 йылда Башҡорт дәүләт университетының география факультетын тамамлай һәм Стәрлетамаҡ ҡалаһының 26-сы урта мәктәбендә география уҡытыусыһы булып эшләй. 1984 йылдың ноябренән Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтында эшләй, тәүҙә башланғыс белем биреү педагогикаһы һәм методикаһы кафедраһы ассистенты, ә 1992 йылдан тәбиғәт белеме һәм математика кафедраһының өлкән уҡытыусыһы.
1996 йылда кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай һәм шул уҡ кафедраның доценты була. 2002 йылда «Психофизиологический мониторинг регионов с повышенным содержанием химических веществ в воде» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 2003 йылдан алып кафедра профессоры һәм Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһының психологик эксперименталь лаборатория мөдире булып эшләй. Унда 2004 йылда «Психофизиология» һөнәре буйынса фәнни аспирантура аса. Профессора Уразаева Ф. Х. етәкселеге аҫтында 11 аспирант уҡый башлай. 1995 йылдан Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһы уҡытыусылары һәм хеҙмәткәрҙәренең профсоюз комитеты рәйесе.
Фәнни хеҙмәттәре шәхес үҫешенең фундаменталь механизмдарына экологик хәл факторҙары йоғонтоһон тикшереүгә, экологик яҡтан насар булған Рәсәй Федерацияһы төбәктәре халҡы психофизиологик хәленең компьютер моделдәрен анализлауға, тирә‑яҡ мөхитте һаҡлау проблемаларына арналған. Профессор Ураҙаева Фирҙәүес Хәләф ҡыҙы психофизиология һәм психотерапия проблемалары буйынса 3 монография, 120-нән артыҡ фәнни мәҡәләләр һәм 2 уйлап табыу авторы. Фирҙәүес Хәләф ҡыҙы «Золотая кафедра России» дипломына лайыҡ була.
2011 йылдың 27 мартында Стәрлетамаҡ ҡалаһында вафат була.

# Ураҙаева Фирҙәүес Хәләф ҡыҙы
## Фәнни хеҙмәттәре

* Свойства индивидуальности и типология микрокристализации ротовой жидкости студентов. Стерлитамак, 2006 (авторҙаш);
* Экология человека. Стерлитамак, 2008 (авторҙаш);
* Функциональная диагностика головного мозга школьников и студентов. Стерлитамак, 2010.
* Уразаева Ф. Х. Экология водных ресурсов Урала и Приуралья: Монография. — Стерлитамак: СГПИ, 1997. — 84 с.
* Уразаева Ф. Х. Интерактивная коррекция тревожности в неблагоприятных регионах РФ: Монография. — Стерлитамак: СГПИ, 2000. — 148 с
* Уразаева Ф. Х. Дисгармоничное развитие личности в экологически неблагоприятных регионах РФ: Монография. — Уфа: БашГУ, 2002. — 189 с.
* УразаеваФ. Х., Уразаев К. Ф. Естествознание и основы экологической психологии Учеб. пособие. — Москва: МГПУ, 2004. — 175 с.
# Йомаҙы

Йомаҙы (рус. Юмоза) — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Уй йылғаһы йылғаһының һул ярына тамағынан 454 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Йомаҙы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, Уйылға йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500212111200000614
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200061
* Бассейн коды — 14.01.05.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

# Йомаҙы
## Этимологияһы

Гидроним башҡорт телендәге йома һүҙе һәм диалектта һүҙ яһаусы «-ҙы» аффиксы менән яһалған, йәғни «йомалы»
# Кыпа-Кэтыль-Кы

Кыпа-Кэтыль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кытыль-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Кыпа-Кэтыль-Кы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300066786
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306678
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Веселовка (Оло Певк ҡушылдығы)

Веселовка — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Певк йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Веселовка (Оло Певк ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000018143
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001814
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кастахта

Кастахта — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының һул ярына тамағынан 490 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Кастахта
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100003908
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100390
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1