yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Мәсех

Мәсех (ғәр. مسح‎ — һөртөү‎) — Исламда: аяҡты шайтан ашығына тиклем ҡаплап торған күн аяҡ кейемен (хүффә йәки мәст, ситек) һыулы ҡул менән һөртөп алыу.
Тәһәрәт алғанда аяҡты йыуыу урынына ҡулланыла. Мәсех дөрөҫ булһын өсөн тәһәрәт алынғандан һуң аяҡтың таҙа булып ҡалыуы һәм аяҡ кейеменең сиселмәгән булыуы шарт. Икенсе юлы тәһәрәт алғанда шул осраҡта мәсех ҡылыу ғына етә. Ҡайһы бер мәҙһәбтәрҙә мәсехте бер тәүлек дауамында, ә мосафирҙарға юлда булғанда 3 көн рөхсәт ителә.
Аяҡ кейеме күн йәки кейеҙ табанлы, 1 сәғәт дауамында йәйәү барғанда тишелмәҫлек булырға тейеш. Аяҡ кейеме тәнгә еткерә тейеп торорға тейеш, эре тишектәр рөхсәт ителмәй. Өй шарттарында ҡалын йөн ойоҡбаштарға мәсех ҡылырға мөмкин, йоҡа ойоҡбаштарға мәсех рөхсәт ителмәй. Мәсех уң аяҡ кейеменә — уң ҡул, һул аяҡ кейеменә һулы менән ҡылына, яҡ осонан үҙеңә табан йүнәлдереп һөртөлә. Аяҡ кейеме сиселеп китһә йә уның аша һыумы, бысраҡмы инһә, мәсех ҡылыу дөрөҫ булмай.

# Мәсех
## Ситеккә мәсех ҡылу

Башҡорт халҡының милли аяҡ кейемдәренән ситекте дин әһелдәре, намаҙ уҡыусылар иң йыш ҡулланған, сөнки уға мәсех ҡылырға мөмкин булған. Ситекте ғәҙәттә күн ҡата, һуңғараҡ калуш эсенән кейгәндәр һәм ул бысранмаған.Уны йоҡа күндән, оҙон ҡуныслы, үксәһеҙ итеп теккәндәр. Ирҙәр ҙә, ҡатындар ҙа кейгән.
Ситек татар халҡында һәм Урта Азия халыҡтарында осрай.
# Үҙәк геология разведкалау ғилми-тикшеренеү музейы

Ф. Н. Чернышёв исемендәге Үҙәк геология разведкалау ғилми-тикшеренеү музейы — Рәсәй Федерацияһының Санкт-Петербургт ҡалаһындағы музей. СССР-ҙа һәм Рәсәйҙә, шулай уҡ донъяла иң эре һәм билдәле тәбиғи-тарихи музейҙарҙың береһе (1970-се йылдарҙа бары тик Британия һәм Вашингтон музейҙарынан ғына ҡалыша). Был музей коллекцияларында миллиондан ашыу һаҡлау берәмеге иҫәпләнә. Музей экспозицияларында 80 меңдән ашыу минералдар өлгөһө, тау тоҡомдары, мәғдән, флора һәм фауна ҡаҙылмалары күрһәтелгән. Ф. Н. Чернышёв исемендәге Үҙәк геология разведкалау ғилми-тикшеренеү музейы залдарының дөйөм майҙаны 3750 квадрат метр тәшкил итә. Музей 1882 йылда нигеҙләнгән. Хәҙерге музей бинаһы (Урта проспекты, 74) 1914 йылда архитектор А. А. Полещук проекты буйынса Рәсәй Фәндәр академияһының Геология комитеты өсөн төҙөлә. Музейҙа «Индустрия социализма» тигән үҙенсәлекле мозаика панноһы һаҡлана — ул СССР-ҙың төҫлө таштарҙан яһалған картаһы. Ф. Н. Чернышёв исемендәге Үҙәк геология разведкалау ғилми-тикшеренеү музейын йылына 10 мең самаһы кеше ҡарарға килә.

# Үҙәк геология разведкалау ғилми-тикшеренеү музейы
## Тарих

1882 йыл музейға нигеҙ һалынған йыл тип һанала, был ваҡытта Рәсәйҙең Геология комитеты нигеҙләнгән була һәм уны Рәсәй геологы һәм палеонтологы Ф. Н. Чернышев етәкләй. 1914 йылда Геология комитеты өсөн архитектор А. А. Полещук башҡарған проект буйынса яңы бина төҙөлә, уның бер ҡаты музейға махсус бирелә. Ләкин музей киң тамашасы өсөн бары тик 1930 йылда ғына асыла.

# Үҙәк геология разведкалау ғилми-тикшеренеү музейы
## Экспозиция

Музей экспозицияһы өс бүлектән тора: «Файҙалы ҡаҙылмалар», «Төбәк геологияһы» һәм «Монографик палеонтология» бүлектәре. Беренсе бүлектә төрлө файҙалы ҡаҙылма байлыҡтарын күрһәткәндәр, шулай уҡ 1937 йылда эшләнгән уникаль мозаикалы панно («Индустрия социализма») ҡуйылған, уның майҙаны 26,6 квадрат метр тәшкил итә. 1987 йылға тиклем был панно Эрмитаждың Георгиевский залында урынлашҡан була. «Төбәк геологияһы» күргәҙмә блогында элекке СССР-ҙың төрлө төбәктәренең һәм союздаш республикаларының геология тоҡомдарының һәм файҙалы ҡаҙылмаларының өлгөләре күрһәтелә. Музейҙа шлифотека булып, уның ҡарамағында 350 000 ашыу шлифтар бар.

# Үҙәк геология разведкалау ғилми-тикшеренеү музейы
## Иҫкәрмә

* 1 2 Центральный научно-исследовательский геологоразведочный музей имени академика Ф.Н.Чернышева (ЦНИГР МУЗЕЙ) 2020 йыл 20 декабрь архивланған. // ВСЕГЕИ
* 1 2 3 Ю. Б. Демиденко. Музеи Санкт-Петербурга: справочник. 1994 — С. 184
* ↑ Возрождение: воспоминания, очерки и документы о восстановлении Ленинграда. Лениздат, 1977
* ↑ Центральный научно-исследовательский геологоразведочный музей им. академика Ф.Н. Чернышева // museum.ru
# Лихенология

Лихенология (от грек. λειχήν — лишай, лишайниктар) — лишайниктар тураһында фән. Ботаника фәненең бер бүлеге булып һанала.

# Лихенология
## Үҫеш тарихы

Лишайниктар тураһында башлап Теофраст яҙмаларында телгә алына.
Лихенология фәненең башы булып 1803 йыл һанала. Тап ошо йылда Карл Линнейҙың уҡыусыһы, швед ғалимы Ахариус Эриктың (1757—1819) «Methodus qua omnes detectos lichenes ad genera redigere tentavit» (лат.) тигән («Лишайниктарҙы һәр кемгә билдәләргә ярҙам итә торған ысулдар») хеҙмәте баҫылған.
Ахариус Эрик лишайниктарҙы айырым төркөмгә бүлгән. Уларҙы лишайниктың тәне — ҡатлансығының төҙөлөшөнә нигеҙләнгән система булдыра. Уның системаһына шул ваҡытта билдәле булған 906 төр лишайник инә.

# Лихенология
## Күренекле лихенологтар

* Андреев Михаил Петрович
* Ахариус, Эрик
* Ахмаджян, Вернон
* Баранецкий, Васильевич Осип
* Бари, дер антон
* Бязров, Лев Георгиевич
* Везда, Антонин
* Голубков, Нина Сергеевна
* Еленкин, Александр Александрович
* Мережков, Константин Сергеевич
* Окснер, Альфред Николаевич
* Питтон де Турнефор, Жозеф
* Савич, Всеволод Павлович
* Урбанавичюс, Пранасович Геннадий
* Фаминцын, Андрей Сергеевич
* Швенденер, Симон

# Лихенология
## Ғилми йәмғиәттәр

* Лихенология халыҡ-ара ассоциацияһы (инг.)
* Америка бриология һәм лихенология йәмғиәте.
* Төньяҡ Американың (инг.)
* Калифорнияның лихенологик йәмғиәте (инг.)
* Үҙәк Европаның (нем.)
* Британия лихенология (инг.)
* Голландия бриология һәм лихенология йәмғиәте (нид.)
* Һинд лихенология йәмғиәте (инг.)
* Италияның (итал.)) лихенология йәмғиәте
* Скандинавия лихенология йәмғиәте (инг.)
* Француз лихенология ассоциацияһы (фр.)
* Швейцария бриология һәм лихенология ассоциацияһы (нем.)
* Японияның лихенология йәмғиәте (инг.)
* Япон лихенология йәмғиәте (яп.)

# Лихенология
## Лихенологияны популярлаштырыу

Тәбиғи сәбәптәре арҡаһында $^{[<spanstyle=""title="Википедия:Избегайтенеопределённыхвыражений">күпме?</span>]}$ лихенология буйынса фәнни-популяр әҙәбиәт.$^{[<spanstyle=""title="неуказанисточникнаутверждение(5ноября2015)">1143сығанағыкөнкүрһәтелмәгән</span>]}$ бик әҙ баҫыла. Шуға ла, 2011 йылда $^{[<spanstyle=""title="неуказанисточникнаутверждение(5ноября2015)">1143сығанағыкөнкүрһәтелмәгән</span>]}$ лишайниктар буйынса Финляндияла сыҡҡан белешмә (справочник-определитель) «Suomen jäkäläopas» бигерәк тә иғтибарға лайыҡ. Тап ошо белешмә Финляндиялағы фәнни-популяр әҙәбиәт өлкәһендәге иң абруйлы премия лауреаты (Tieto-Finlandia-palkinto) була.

# Лихенология
## Иҫкәрмә

* 1 2 Лихенология: БСЭ, 1973
* ↑ Книга о лишайниках стала лауреатом престижной премии (билдәһеҙ). Yleisradio Oy (17 ноябрь 2011). Дата обращения: 19 август 2014. Архивировано 19 август 2014 года.
# Ду Фу

Ду Фу (712—770) — Тан дәүере ҡытай шағиры. Икенсе исеме Цзымэй.

# Ду Фу
## Биографияһы

Хэнандә тыуған. Йәш сағында Ҡытайҙың төрлө урындары буйлап күп сәйәхәт итә. Баш ҡалаға килеп, һарай ҡарамағында бәләкәй вазифа ала. Ань Лушань фетнәһе ваҡытында, император ярандары менән бергә баш ҡаланан ҡаса, уның ғаиләһе Чанъандә тороп ҡала, һәм Ду Фу уларҙан оҙаҡ бер ниндәй ҙә хәбәр алмай. Сыуалыштар баҫтырылғандан һуң, ул императорға яҡынайтыла. 757 йылда Ду Фу йәш император Суцзундың кәңәшсеһе булып китә, уға хатта императорҙы тәнҡитләү хоҡуғы бирелә, әммә был хоҡуҡ менән файҙаланыу менән, уны төрмәгә ябалар. Был эште тикшергән комиссия уны ғәйепһеҙ тип таный һәм император уның тупаҫлығын ғәфү итеп вазифаһын ҡайтара.
Әммә 759 йылда хеҙмәтенән китә һәм Чэнду ҡалаһы ситендә дүрт йыл дауамында бер үҙе бәләкәй өйҙә йәшәй. 765 йылда ғаиләһе менән бергә көньяҡҡа Янцзы түбәнге ағымына күсә. Янцзы йылғаһы буйлап сираттағы сәйәхәте ваҡытында үҙенең кәмә-джонкаһында вафат була.
Ҡытайҙың бөйөк шағирҙарының береһе, бигерәк тә бөтә ҡытай халыҡтарының ғазаптарын үҙенең әсе яҙмышы менән тиңләштергән шиғырҙары өсөн баһаланған.
Ли Бо менән оҙайлы һәм яҡын дуҫтар булғандар. Уларҙы йыш ҡына ҡытай шиғриәтенең ике иң бөйөк даһилары тип телгә алалар. Традицион ҡытай әҙәбиәт ғилемендә Ду Фуға «шишэн» («священномудрый пиит») титулы бирелә.
# Тунгу-Кика

Тунгу-Кика — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Коксес йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Тунгу-Кика
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300063617
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306361
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Шәмилә (күл)

Шәмилә, Сульфатлы (рус. Шамеля, Сульфатное) — Рәсәй, Ҡурған өлкәһенең Сафакүл районындағы аҡмай торған ҡырҡыу тоҙло күл, шифалы ләм ятҡылыҡтары менән билдәле. Популяр ял итеү урыны. Һарт-Әбдерәш ауыл Советынан төньяҡ-көнсығыштараҡ, Мартыновка ауылынан 5,5 км көньяҡтараҡ урынлашҡан.
Ҡурған өлкәһенең төбәк әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡыһы, майҙаны 102 гектар.
Күл ҡыш көнө лә туңмай.

# Шәмилә (күл)
## Тасуирламаһы

Күлдә һыу минералләшкән, сульфат-хлорид натрийлы, бик күп кимәлдә бром бар. Минералләшеүе 80-200 г / л. Күлдәге глаубер тоҙо - мирабилит запасы сәнәғәт әһәмиәтенә эйә.
Күл төбөндә сульфидлы ләм батҡағы ятҡылыҡтары бар. Батҡаҡ структураһы: батҡаҡ иҙелмәһе 49,7%, кристаллик һөлдә 40,6%, коллоид комплексы 9,7%.

# Шәмилә (күл)
## Фауна

Күлдә артемия (лат. Artemia salina) ҡыҫалаһы тереклек итә. Был ҡыҫала бик үҙенсәлекле - ул айғолаҡаяҡлылар отрядына инә. Ҙурайғандарының өс күҙе һәм 11 пар аяғы була һәм кәүҙәләре 15 миллиметр оҙонлоҡҡа тиклем етеүе мөмкин..

# Шәмилә (күл)
## Туризм

Һыуы һәм шифалы ләменең дауалау үҙенсәлектәре арҡаһында, Шәмилә күле үҙ белдегенә килеп ял итеүселәр араһында бик популяр. Шәмилә күленең һыуы ифрат ныҡ тоҙло, хатта тулыһынса сумып булмай, һыу өҫтөндә тик кенә ятырға була. Израилдәге Үле диңгеҙҙәге кеүек, һыуға батып булмай тиерлек.
Күлдә 15-20 минуттан да артыҡ йөҙөргә кәңәш ителмәй. Шунан һуң мотлаҡ һыуҙан сығырға кәрәк.
1770 йылда немец ғалимы, энциклопедист, тәбиғәт фәндәре белгесе Петер Симон Паллас «бөйөк Шимеля» тип атап, күлгә тасуирлама биргән булған

# Шәмилә (күл)
## Күлгә барыу юлы

Күлгә барыу өсөн «Иртыш» Р254 федераль автомобиль юлы буйынса хәрәкәт итергә кәрәк: Ҡурған өлкәһенең Щучье ҡалаһы яғына көньяҡҡа боролоп, артабан Сухоборск, Сафакүл аша көньяҡ-көнбайышҡа барырға. Мартыновкаға етәрәк, Петровка яғына грунт юлына боролорға кәрәк. 3 саҡрым үткәс, күл күренер.

# Шәмилә (күл)
## Этимологияһы

Күл исеменең ҡайҙан килеп сығыуы тураһында мәғлүмәттәр юҡ. Әлеге көндә урыҫ телендә Шамеля, Шамиля тип яҙып йөрөтөлһә лә, Паллас уны Шимеля тип телгә алған.

# Шәмилә (күл)
## Видео

YouTube сайтында Видео
# Северуха (йылға)

Северуха — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лодьма - күле, Лодьма - йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Северуха (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300512103000039974
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003997
* Бассейн коды — 03.02.03.005
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡыҙыл форт (Дели)

Лал-Кила (һинд लाल किला) или Ҡыҙыл форт — Делиның Бөйөк Моголдар эпохаһы тарихи цитаделе. 1639 йылдың 16 апрелендә Шах-Джахан тарафынан нигеҙ һалына. Ул Агранан бында, Шахджаханабадҡа дәүләттең баш ҡалаһын күсерә. Төҙөлөш 1648 йылдың шул уҡ көнөндә, 16 апрелдә тамамлана. «Әгәр ерҙә ожмах булһа, ул саҡта ул бында, ул — бында» — тип әйтелә Кал-а-Мөбәрәк залы аркаһындағы яҙыуҙа. Фарсы шағиры Әмир Хосровтың был һүҙҙәрендә Шах-Джехан — залдың аркаһы архитекторҙарының төп идеяһы — Ҡөрьәндә һүрәтләнгән ожмахҡа оҡшаш һәм шуның өлгөһөндә, Ирандағы Исфаханға ла оҡшашлығы булған цитадель төҙөү ниәте сағылыш таба (Исфахан үҙенең күркәм ислам архитектураһы өсөн Иранда «Несф-е джехан» — «Донъяның яртыһы» ҡушаматы алған). Төньяҡ-көнбайыштан Лал-Кила иҫкерәк нығытма Салимгархҡа килеп тоташа. Нығытмаға исем биргән кирбесле-ҡыҙыл стенаның периметры 2500 м. Бейеклеге Ямуна йылғаһы яғынан 16 метрҙан алып, ҡала яғында 33 метрға тиклем тирбәлә. 1783 йылдың мартында нығытманы сикхтар баҫып ала, 1857 йылда — сипайҙар. Һиндостандың премьер-министры бойондороҡһоҙлоҡ көнөндә форт стенаһында халыҡҡа һәр йыл һайын мөрәжәғәт уҡый. Шах-Джахан осоронда "Ҡыҙыл фортта" 3000 һарай кешеһе урынлашҡан була. Ҡоролма Моголдар эпохаһының төҙөк булмаған һигеҙмөйөш формаһында эшләнгән беренсе цитаделе була. Аҙаҡ был Моголдар династияһы осороноң архитектура стиле үҙенсәлеге булып китә. Керамика йәки ҡыҙыл мәрмәр менән көпләнгән кирбестәр төҙөлөш материалы булып тора. Уның архитектураһында фарсы, тимурид һәм индуист өлөштәре гармониялы тап килгән. Ҡоролманың ҡатмарлы геометрик композициялар хас булған стиле император исеме менән — шахджехани тип атала. Һиндостан территорияһында уның элекке сиге эсендә Бөйөк Моголдар осоронда төҙөлгән һәм «Ҡыҙыл форт» тип аталған бер нисә тарихи ҡоролма бар, уларҙы ҡайһы берҙә бутайҙар. Дели ҡалаһындағы Ҡыҙыл форттан башҡа, Аграла Ҡыҙыл форт (Тадж-Махал менән күрше) һәм Лахорҙағы Ҡыҙыл форт (хәҙерге Пакистанда).
# Октябрьский районы (Силәбе өлкәһе)

Октябрьский районы — Силәбе өлкәһе районы.
# Лобачева (йылға)

Лобачева — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Карнауховская протока йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.

# Лобачева (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200712115200013183
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201318
* Бассейн коды — 13.01.02.007
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Һарун (пәйғәмбәр)

Һарун (ғәр. هارون‎), Әбү әл-Фәрәдж («йыуатыу атаһы») — ислам пәйғәмбәре, Муса (Муса) пәйғәмбәрҙең ир туғаны. Библиялағы тәүге рухани Аарон менән тиңләштерелә.

# Һарун (пәйғәмбәр)
## Ҡөрьәндә

Һарундың пәйғәмбәрлек хеҙмәте уның ир туғаны Муса пәйғәмбәр менән тығыҙ бәйләнгән була. Мәҫәлән, Муса Һарунды Тәүрат алырға барғанда йәһүдтәрҙең хакимы итеп ҡалдыра, Муса менән бергә фирғәүенгә бара.
Һарун нәҫеленән (Ғайса пәйғәмбәрҙең) әсәһе Мәрйәм Инә булған.
Мосолмандар Һарун (Аарон) тауында ерләнгән Һарун ҡәберен хөрмәт итә.
Һарундың исеме Ҡөрьәндә 20 тапҡыр осрай.
* Хаҡтыр, Беҙ Мусаға ла, Һарунға ла ниғмәттәр (пәйғәмбәрлек, дини дәрәжә һәм донъя малы) бирҙек. Уларҙы һәм ҡәүемдәрен хәтәр бәләләрҙән (һыуға батып үлеүҙән) ҡот​ҡарҙыҡ. Уларға ярҙам иттек һәм улар еңеп сыҡты. Һәр икеһенә лә (дөрөҫлөктө) ап-асыҡ итеп аңлата тор​ған бер Китап (Тәүрәтты) бирҙек. Һәр икеһен дә тура юлға күндерҙек. Уларҙан һуң килгәндәргә (яҡшы) хә​тирәләр ҡалдырҙыҡ. Мусаға ла, Һарунға ла Беҙҙән сәләм (уларға именлек) булһын. Дөрөҫө шул, изгелек ҡыл​ғандарҙы Беҙ ана шулай бүләкләйбеҙ. Шик юҡ, икеһе лә мөьмин бәндәләремдәндер.
* Ас-Саффат 37:114—122
# Высокий мыс

Высокий мыс — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Сургут райондағы ҡасаба. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 1610 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628434, ОКАТО коды — 71126944001.

# Высокий мыс
## Халыҡ һаны

| Йыл | Даими халыҡ һаны |
| 2002 | |
| 2008 | |
| 2010 | 1610 |

# Высокий мыс
## Климат

Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
# Барыҫ йылы

Барыҫ йылы — мөсәлдең Һыйыр йылынан һуң, Ҡуян йылынан алда килә торған өсөнсө йылы
Мөсәл — бик күп Азия илдәрендә, төрки халыҡтарҙың байтағында файҙаланылған 12 йыллыҡ цикллы йыл иҫәбе. Йылдарға 12 хайуан исеме бирелгән (Аждаһанан башҡа) һәм 12 йылға бер ҡабатланып та тора. Григориан календары буйынса Барыҫ йылы 1998, 2010 йылдарға тура килгән. Киләсәктә 2022, 2034 йылдарҙа Барыҫ йылы буласаҡ.
Ҡайһы бер халыҡтарҙа Юлбарыҫ йылы тип тә атала.

# Барыҫ йылы
## Ауыҙ-тел ижадында

Башҡорттар Ислам ҡабул иткәс, Ай календарын файҙаланыуға күскән, әммә мөсәл менән файҙаланыуҙы ла дауам иткән. Башҡорттар быуаттар дауамындағы тәжрибәнән сығып, йылдың нисек килерен билдәләгән, әммә йыл сифаттарын кешегә күсереп, күрәҙәлек итмәгән.

# Барыҫ йылы
## Ауыҙ-тел ижадында
### Һынамышта

* Барыҫ йы­лы барын сәс, һис булмаһа тары сәс.
* Барыҫ йылы — байлыҡ
# Мариэтта (Танлова ҡушылдығы)

Мариэтта — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Танлова йылғаһының һул ярына тамағынан 141 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Мариэтта (Танлова ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15030000112115300048443
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304844
* Бассейн коды — 15.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Коновка (Северка ҡушылдығы)

Коновка — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Северка йылғаһының уң ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Коновка (Северка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мәскәү йылғаһынан Заозерье ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Коломна ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ока ҡушылдыҡтары бассейны, Мокша тамағына тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010101812110000024461
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002446
* Бассейн коды — 09.01.01.018
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Харслебен

Харслебен (нем. Harsleben) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2209 кеше йәшәй. Майҙаны — 27,86 км². Диңгеҙ кимәленән 123 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38829 һәм автомобиль коды — HZ.
# Чепыш

Чепыш — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Морд-Ега йылғаһының уң ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 69 км.

# Чепыш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010600112115300017983
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301798
* Бассейн коды — 14.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Меркерс-Кизельбах

Меркерс-Кизельбах (нем. Merkers-Kieselbach) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3042 кеше йәшәй. Майҙаны — 19,43 км². Диңгеҙ кимәленән 250 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 36460 һәм автомобиль коды — WAK.
# Евразия далаһы

Евразия далаһы (Бөйөк Дала) — Евразия ҡитғаһының үҙәгендә урынлашҡан киң дала төбәге. Көнсығыш Европанан Тымыҡ океан ярҙарына тиклем тиерлек һуҙылған. Бөйөк Далала борондан алып күсмә халыҡтар йәшәгән, Европа мәҙәниәтенә ҡараған халыҡтар менән аралашып йәшәгән (монголдарҙың Көнбайыш походы). Йылдар дауамында дала халҡы хәрби күнекмәләр үҙләштергән.

# Евразия далаһы
## Географияһы

Көнбайыш өлөшө — Понтик-Каспий далаһы (тарихи — Ҡыпсаҡтар далаһы) үҙ эсенә Венгрия территорияһындағы Пуста эксклавын (Паннония тигеҙлегенең өлөшө) һәм көнбайышта Ҡырағай майҙан, Салы далалары һәм көньяҡта Нуғай далаһы, көнсығышта Ҡалмыҡ далаһы алған. Төньяҡтан төбәк Рәсәйҙең Европа өлөшөндәге урманлы дала, көньяҡта — Ҡара диңгеҙ, Кавказ тауҙары һәм Каспий диңгеҙе менән сикләнгән.
Урал тауҙарының көньяҡ һырттары (Моғалжар), Каспийға яҡынлашҡас, тар ер барлыҡҡа килтерә, шунан һуң көнсығышҡа табан үҙ эсенә Туран уйһыулығын һәм Ҡаҙаҡ Һары арҡа далаһын, Ҙур һәм Бәләкәй Бурһыҡтар сүл райондарын, яңы Аралҡом һәм Бетпак-Далаһын алған Ҡаҙаҡ далаһы һуҙыла. Төньяҡта Турғай уйпатлығы, Ишем далаһы, Бараба уйпатлығы һәм Ҡулынды далаһы аша үтеп, дала райондар Көнбайыш Себер тигеҙлегенең тайгаһына күсә.
Көнсығышта Жунгар ҡапҡаһы тигеҙлеге аша Жунгарияға күсә. Артабан көнсығышҡа ҡарай Монгол-Маньчжур далаһы Гоби сүллеге урынлашҡан.
# Энтль-Юклюн-Яун

Энтль-Юклюн-Яун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Пим йылғаһының уң ярына тамағынан 99 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 179 км.

# Энтль-Юклюн-Яун
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200045945
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204594
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Балаково бизнес һәм идара итеү институты

Балаково бизнес һәм идара итеү институты — юғары уҡыу йорто, Рәсәй Федерацияһы Һарытау өлкәһе Балаклвл ҡалаһының коммерцияға ҡарамаған автономлы өҫтәмә һөнәри белем биреүсе ойошмаһы.

# Балаково бизнес һәм идара итеү институты
## Тарих

Уҡыу йортона 1999 йылдың 19 авгусында нигеҙ һалына, ул Рәсәй «Знание» йәмғиәте һәм Мәскәү Халыҡ-ара бизнес һәм идара итеү университетының берҙәм проекты була. Институтҡа 2000 йылда беренсе студенттар ҡабул ителә. Институтта 2008 йылда докторанттар кимәленә студенттар йыйыу башлана.
Институтта түбәндәге һөнәрҙәргә уҡытыу ойошторолған:
* Ойошма менеджменты
* Финанс һәм кредит
* Бухгалтер иҫәбе, анализ һәм аудит
* Ғәмәли информатика

# Балаково бизнес һәм идара итеү институты
## Хеҙмәттәшлек

Институт Бөйөк Британияның белем биреү академияһы, Рязань бизнес һәм идара итеү институты, Рязань иҡтисад университеты (НОУ БИТ «Санкт-Петербург университетының иҡтисад һәм идара итеү университетының филиалы»), Рязань заманса техник институты, «Һамар институты — Юғары хосусилаштырыу һәм эшҡыуарлыҡ мәктәбе» һәм башҡа ошо йүнәлештәге юғары уҡыу йорттары менән тығыҙ бәйләнеш тота

# Балаково бизнес һәм идара итеү институты
## Ректорҙары

1999—2003 йылдарҙа — Власов Вячеслав Викторович
2003—2006 йылдарҙа — Власов Валентина Константиновна
2006 — хәҙер. — Власов Андрей Вячеславович