# Төркиәлә конституция референдумы (2017)

Төркиәләге 2017 йылғы конституция референдумы 16 апрелдә үткәрелә. Референдумда Төркиә Конституцияһына 18 төҙәтеүгә мөнәсәбәт белдерергә кәрәк була. Был төҙәтеүҙәр идараның парламент формаһынан президент республикаһы формаһына күсеүҙе, премьер-министр вазифаһын бөтөрөүҙе, парламент депутаттары һанын арттырыуҙы, Судьялар һәм прокурорҙар юғары советын реформалауҙы күҙҙә тота.

# Төркиәлә конституция референдумы (2017)
## Алдағы тарихы

Президент системаһын индереү фекерен 2005 йылда юстиция министры Джемил Чичек тәҡдим итә, Төркиә премьер-министры Рәжәп Тайип Эрдоған хуплай. Шул ваҡыттан алып Ғәҙеллек һәм үҫеш партияһы лидерҙары президент республикаһына күсеүҙе асыҡтан-асыҡ яҡлай. Конституция реформаһы тураһындағы тәҡдимдәр Ғәҙеллек һәм үҫеш партияһы тарафынан 2011 йылғы һайлауҙа еңгәндән һуң парламентҡа индерелә. Яңы конституция тексын эшләү өсөн партия-ара комитет төҙөлә, унда паритетлы нигеҙҙә бөтә парламент фракцияларының вәкилдәре индерелә. Конституцияны раҫлау өсөн комитет ағзаларының бөтәһенең дә бер тауыштан риза булыуы талап ителә. Ике йыллап ваҡыт эсендә комитет яңы конституцияның 60-лап статьяһын яраштыра, ләкин власты бүлешеү, президент вәкәләттәре, үҙәкләштерелгәнлекте бөтөрөү, туған телдә белем биреү мәсьәләләре һәм ғәмәлдәге конституцияның республика нигеҙҙәрен тасуирлаған тәүге дүрт статьяһы буйынса фекер айырымлыҡтары 2013 йылдың ноябрендә идара итеүсе Ғәҙеллек һәм үҫеш партияһының комитеттан сығыуына һәм декабрҙә уны таратыуға килтерә.
Президент республикаһына күсеү тураһындағы тәҡдимдәр 2015 йыл ноябрь һайлауында Ғәҙеллек һәм үҫеш партияһының һайлау алды программаһына инә, һайлауҙа партия 317 депутат мандаты ала. Конституцияға төҙәтеүҙәрҙе референдумға сығарыу өсөн бөтә депутаттарҙың кәм тигәндә биштән өсөнөң был төҙәтеүҙәрҙе хуплап тауыш биреүе (330 тауыш) талап ителә.
2016 йыл аҙағында Милләтселек хәрәкәте парламент партияһы, быға тиклем идараның парламент формаһын яҡламаһа ла, конституцияны реформалау мәсьәләһендә хөкүмәт менән хеҙмәттәшлек итергә ризалаша. 10 декабрҙә, конституцияны реформалау мәсьәләһендә Ғәҙеллек һәм үҫеш партияһы менән Милләтселек хәрәкәте партияһы араһында уртаҡ фекергә киленгәс, төҙәтеүҙәр тексы парламентҡа тапшырыла. Төркиә парламентының Конституцион ҡануниәт буйынса комитеты 2016 йылдың 30 декабрендә закон проектын тулыһынса хуплай. 2017 йылдың 20 ғинуарынан 21 ғинуарына ҡарай төндә парламент депутаттары конституцияға 18 төҙәтеүҙән торған йыйылманы хуплай. 339 парламентарий, нигеҙҙә Ғәҙеллек һәм үҫеш партияһы менән Милләтселек хәрәкәте партияһына ҡарарған депутаттар, ыңғай, 142 депутат, башлыса Республика халыҡ партияһыныҡылар һәм бойондороҡһоҙ депутаттар, кире тауыш бирә, биш кеше буш бюллетень тапшыра, ике тауыш ғәмәлдә түгел тип таныла. Ҡалған депутаттар, шул иҫәптән тауыш биреүгә бойкот иғлан иткән Халыҡтар демократияһы партияһы вәкилдәре, тауыш биреүҙә ҡатнашмай.

# Төркиәлә конституция референдумы (2017)
## Төҙәтеүҙәр

Европа Советының Венеция комиссияһы 2017 йылдың 10-11 мартында Төркиә конституцияһына төҙәтеүҙәр тураһындағы докладты ҡабул итә. Комиссия белдереүенсә, һәр ил идараның президент, парламент йәки ҡатнаш формаларынан үҙенә кәрәген үҙаллы һайлап алырға хоҡуҡлы. Әммә, идара системаһын һайлауға бәйһеҙ рәүештә, закондың өҫтөн ҡуйылыуы һәм власты бүлешеү принциптары күҙәтелергә тейеш. Референдумға сығарылған конституцияға төҙәтеүҙәр власты бүлешеү логикаһына яуап бирмәй, шуға закондар сығарыу власының башҡарма властан бойондороҡһоҙлоғон ғәмәлдә түгел, ә формаль рәүештә генә тәьмин итә. Президенттың сәйәси яуаплылығы биш йылға бер үтә торған һайлау менән генә сикләнә. Венеция комиссияһы конституция реформаһының түбәндәге положениелары буйынса айырыуса ҙур борсолоу белдерә:
* президент башҡарма власты бер үҙе тормошҡа ашыра һәм министрҙарҙы, башҡа вазифалы кешеләрҙе тәғәйенләүҙә тик үҙе сығарған критерийҙарға ғына таянып, сикләнмәгән хоҡуҡҡа эйә;
* президент вице-президенттарҙы үҙе тәғәйенләй, һәм уларҙың береһе президент посы ваҡытлыса бушап торғанда, демократик легитимлыҡҡа йә парламент хуплауына эйә булмаһа ла, президент вазифаларын башҡара;
* парламенттың президентты, вице-президенттарҙы һәм министрҙарҙы яуаплылыҡҡа саҡырыу мөмкинлеге бары тик импичмент процедураһы менән генә сикләнә;
* президент парламентты теләһә ниндәй нигеҙҙә таратыу хоҡуғына эйә, был демократик президент системаларына бөтөнләй ят нәмә;
* парламент президенттың икенсе мандаты осоронда ваҡытынан алда һайлау үткәрергә ҡарар итһә, президентҡа өсөнсө мандатты алыу мөмкинлеге асыла;
* президент указдарҙы закон ҡабул итеү ихтыяжынан башҡа ла сығара ала;
* Судьялар һәм прокурорҙар советы реформаһы. Советтың ун өс ағзаһының алтыһын президент тәғәйенләй. Совет ағзаларын судьяларҙың үҙҙәре тәғәйенләүе бөтөрөлә.
Ошоларҙан сығып, Венеция комиссияһы, конституцияға тәҡдим ителгән төҙәтеүҙәр Төркиәлә тигеҙләштереп торорлоҡ көстәр булмаған президент режимын урынлаштырыр, тип хәүефләнә. Хәрби судтарҙы бөтөрөү һәм президенттың ғәҙәттән тыш указдары Бөйөк милли йыйылыш тарафынан хупланмаған осраҡта автоматик рәүештә көсөн юғалта тиелһә лә, комиссияның һығымтаһын үҙгәртерлек түгел.

# Төркиәлә конституция референдумы (2017)
## Һайлау системаһы

Референдум үткәреү ҡануниәте нигеҙҙә һайлау ҡануниәтенеке кеүек үк. Әммә илдә 2016 йылда дәүләт түңкәрелеше була яҙа. Шунан һуң ғәҙәттән тыш хәл индерелә һәм ике декрет ҡабул ителә. Улар референдум кампанияһын ваҡытлы матбуғат сараларында тарафһыҙ яҡтыртыу һәм илдән ситтәге һайлаусыларҙы теркәү мәсьәләләренә ҡағыла. Парламент указдарҙы раҫлағанға тиклем улар өҫтөнән Конституция судына ялыу биреп булмай. Һайлауҙы ойоштороу барышы өсөн суд власы яуаплы. Юғарғы һайлау советынан (ЮҺС) тыш, һайлау комиссияларының йәнә өс кимәле бар: 81 провинция һайлау советы (ПҺС), 1080 округ һайлау советы (ОҺС) һәм 174 512 участка һайлау комиссияһы (УҺК). ЮҺС — даими орган, Кассация суды судьялары һәм Дәүләт советы үҙҙәренең араһынан һайлап ҡуйған 11 ағзанан тора. Сәйәси партиялар һайлау комиссияларына үҙҙәренән тауыш биреүгә хоҡуҡһыҙ ағзалар тәғәйенләй ала, шулай итеп, парламент партияларының дүртеһе лә ЮҺС-та бар.
ПҺС-тар өс кешенән тора, провинцияның өлкән судьяһы рәйес итеп тәғәйенләнә. ОҺС-ҡа ике дәүләт хеҙмәткәре һәм сәйәси партияларҙын дүрт вәкил инә, рәйесе — судья. УҺК һәр һайлау процесы өсөн һайлана һәм рәйес менән алты ағзанан (ике дәүләт хеҙмәткәре һәм сәйәси партияларҙың дүрт ағзаһынан) тора.
18 йәше тулған граждандар тауыш биреү хоҡуғына эйә. Саҡырылып хеҙмәт итеүселәр, хәрби вуздар студенттары, ниәтле енәйәт ҡылған өсөн төрмәлә ултырыусылар был хоҡуҡҡа эйә түгел. Һайлаусылар исемлектәре 10 мартҡа төҙөлөп бөтә, йәмғеһе 58 291 898 һайлаусы, шул иҫәптән илдән ситтә 2 972 676 һайлаусы теркәлә.
Законда сәйәси партияларҙың рәсми референдум кампанияһында ҡатнашыуы өсөн критерийҙар ҡарала. 11 февралдә ЮҺС иғлан итеүенсә, теркәлгән 95 партияның 10-һы талаптарға яуап бирә. Кампания барышында сәйәси партиялар һайлаусыларға конституцияға ниндәй төҙәтеүҙәр тәҡдим ителеүе һәм уларҙың илдең сәйәси тормошона ниндәй йоғонтоһо булыу ихтималлығы тураһында мәғлүмәт бирә.
2016 йылдың июленән йәмғеһе 158 киң мәғлүмәт сараһы ябыла. Һайлау ҡануниәте киң мәғлүмәт сараларынан кампанияны тарафһыҙ яҡтыртыуҙы талап итә, ләкин ғәҙәттән тыш указдарҙың береһе ЮҺС-тың кампанияны сағылдырыуҙы күҙәтеү функцияһын туҡтата. Рәсми кампания алып барыу хоҡуғын алған сәйәси партияларға йәмәғәт киң мәғлүмәт сараларында түләүһеҙ эфир бирелә, идара итеүсе партияға һәм президентҡа өҫтәмә ваҡыт тәҡдим ителә. Рәсми кампанияла ҡатнашыусы сәйәси партиялар һайлау комиссияларына үҙҙәренән тауыш биреү хоҡуғына эйә булмаған вәкилдәр ебәрә алһа ла, закон халыҡ-ара һәм граждан ойошмаларының тауыш биреү барышын күҙәтеүенә юл ҡуймай, ә һайлау комиссияларының бөтә ултырыштары ябыҡ режимда бара.

# Төркиәлә конституция референдумы (2017)
## Күҙәтеүселәр

Демократик институттар һәм кеше хоҡуҡтары бюроһының (БДИПЧ), Европала именлек һәм хеҙмәттәшлек ойошмаһының (ОБСЕ) һәм Европа советы Парламент ассамблеяһының (ПАСЕ) берләштерелгән күҙәтеүселәр миссияһы үҙенең белдереүендә шуны билдәләй: үткәрелгән референдумға һайлау кампанияһында ҡатнашыусыларҙың тиңһеҙлеге хас булды. Һайлаусыларға реформаның төп аспекттары тураһында объектив мәғлүмәт бирелмәне, ә граждандар йәмғиәте ойошмалары һайлау процесына индерелмәне. 2016 йылдың июлендә дәүләт түңкәрелеше яһарға ынтылыш арҡаһында ғәҙәттән тыш хәл индерелгәс, ысын демократик процесс өсөн кәрәкле төп азатлыҡтар ҡыҫылды. Меңдәрсә гражданды, шул иҫәптән һайлау комиссиялары ағзаларын, эштән бушатыу йәки ҡулға алыу сәйәси хәлгә кире йоғонто яһаны. Киң мәғлүмәт сараларында бер яҡтың өҫтөнлөк итеүе һәм киң мәғлүмәт сараларына һалынған сикләүҙәр һайлаусыларҙы буласаҡ реформаға ҡараштарҙың бөтәһе менән дә таныша алыу мөмкинлегенән мәхрүм итте. Һайлау хакимиәте дөйөм алғанда референдумды ойоштороуҙың техник яғын ғәмәлгә ашыра алды. Ләкин һайлау комиссияларының эше үтә күренмәле булманы, сөнки ултырыштар йәмәғәтселек һәм күҙәтеүселәр өсөн ябыҡ булды. Процедуралағы ҡайһы бер хаталарға ҡарамаҫтан, тауыштарҙы һанау һәм йомғаҡ яһау күҙәтеүселәр яғынан, ҡағиҙә булараҡ, ыңғай баһа алды. Юғарғы һайлау советы референдум көнөндә ике ҡулланма баҫып сығарҙы, ул ҡулланмалар участка һайлау комиссияларында хаталы баҫылған йә мисәте бөтөнләй булмаған бюллетендәрҙе ғәмәлдә тип һанарға ҡушты. Был ҡуллманмалар бындай бюллетендәрҙе ғәмәлдә түгел тип табырға ҡушҡан законға ҡаршы килде. ЮҺС был ҡулланмалар буйынса иҫәпкә алынған һайлау бюллетендәренең һанын баһалай алманы. ПАСЕ миссияһының башлығы шуны өҫтәне: дөйөм алғанда референдум Европа советы стандарттарына тап килмәне.