# Киль (ҡала)

Киль (нем. Kiel) — Германияла ҡала, Шлезвиг-Гольштейн еренең иң ҙур ҡалаһы. Балтик диңгеҙенең Киль бухтаһы ярында урынлашҡан. Канал менән Төньяҡ диңгеҙе бәйләй, ҙур порт. Киль ҡалаһы халҡы 229 044 кеше тәшкил итә.
Киль ҡалаһында урынлашҡан Христиан Альбрехт исемендәге университет 1665 йылда барлыҡҡа килгән. Ҡалала шулай уҡ Германия милли иҡтисади китапханаһы урынлашҡан.
Киль ҡалаһында йыл һайын донъяла мөһим ваҡиға — елкәнле спорт аҙналығы үтә. Олимпия уйындары сиктәрендә Ҡиль ҡалаһы елкәнле спорт буйынса ике тапҡыр ярыштарҙы ҡабул итә: 1936 йылда, Берлинда үткән уйындарҙа һәм 1972 йылда, Олимпиаданың баш ҡалаһы Мюнхен булғанда. .
Киль ҡалаһының төп гәзите — «Киль яңылыҡтары» (нем. Kieler Nachrichten).

# Киль (ҡала)
## Тарихы

Киль ҡалаһына 1233 һәм 1242 йылдар араһында граф Адольф IV Гольштейнский тарафынан нигеҙ һалына һәм тиҙҙән ул Ганза союзы ағзаһы булып китә.
1814 йылда бында Дания һәм Швеция араһында солох төҙөлә.
1835 йылда ҡалала «Hovaldtswerke» караптар эшләү заводы эшләй башлай.
1848 йылда Киль ҡалаһында дат хакимлығына ҡаршы ихтилалға сигнал бирелә.
1889 йылдың 29 ғинуарында Киль портының баш командиры итеп флот буйынса вице-адмирал Бланк урынына вице-адмирал Кнор тәғәйенләнә
1918 йылдың ноябрендә Киль ихтилалы үтә.
1914 йылда Донъя иҡтисады институтына нигеҙ һалына, ул Христиан Альбрехт исемендәге университеттың бүлеге була. 1927 йылдан 1930 йылға тиклем иҡтисад буйынса нобель премияһы лауреаты Василий Леонтьев эшләй.
1932 йылдың 26 июлендә ҡала янында Киль ҡалаһы тарихындағы иң ҙур диңгеҙ һәләкәте була: ҡапыл килеп сыҡҡан дауыллы ел арҡаһында елкәнле уҡыу судноһы «Ниоба» түңкәрелә (нем. «Niobe»); 140 немец курсанты һәләк була. Яр буйында һәләк булғандарға иҫтәлекле таш ҡуйылған.
Киль ҡалаһында Петр III — 1761—1762 йылдарҙа рәсәй императоры, рус тәхетендә Романовтарҙың беренсе Гольштейн-Готторп вәкиле тыуған. 2014 йылда ҡалала рәсәй императорына бронза һәйкәл ҡуйылған.

# Киль (ҡала)
## Климаты

Ҡалала климат уртаса йылы. Хатта иң ҡоро айҙарҙа ла яуым-төшөм күп була. Уртаса һауа температураһы 7.9° C. Йыллыҡ яуым-төшөм 748 мм самаһы.
Иң ҡоро ай - 44 мм яуым төшөмдәре менән март, иң куп яуы-төшөм август айында була, уртаса 82 мм.
Йылдың иң йылы айы - июль, уртаса температура 16.3°C. Йылдың уртаса иң түбән температураһы ғинуарҙа була, ул 0.3 ° C тәшкил итә.
Иң ҡоро һәм иң дымлы айҙар араһындағы яуым-төшөм айырмаһы - 38 мм. Бөтә йыл дауамында температураның үҙгәреүе 16.0 ° C.
| | ғинуар | февраль | март | апрель | май | июнь | июль | август | сентябрь | октябрь | ноябрь | декабрь |
| Минимум температураһы (°C) | -1.7 | -2 | -0.2 | 2.8 | 6.8-се | 10.1 | 12.1 | 11.7 | 9 | 6 | 2.2 | -0.3 |
| Максимум температураһы (°C) | 2.3 | 2.7 | 5.4 | 10.3-сө | 15.4 | 19.1-се | 20.5 | 19.5-се | 17.1 | 12.2-се | 6.6 | 3.6 |
| Уртаса температура (°C) | 0.3 | 0.3 | 2.6 | 6.5 | 11.1 | 14.6 | 16.3 | 15.6 | 13 | 9.1 | 4.4 | 1.6 |
| Яуым-төшөм нормаһы (мә) | 60 | 46 | 44 | 47 | 52 | 63 | 78 | 82 | 67 | 64 | 74 | 71 |

# Киль (ҡала)
## Туғандаш ҡалалар

* Калининград, Рәсәй
* Советск, Россия
* Брест, Франция
* Ковентри, Бөйөк Британия
* Гдыня, Польша
* Таллин, Эстония
* Штральзунд, Германия
* Вааса, Финляндия

# Киль (ҡала)
## Билдәле кешеләре

* Пётр III — рәсәй императоры, герцог Гольштейн-Готторпский, Киль ҡалаһында тыуған
* Макс Карл Эрнст Людвиг Планк — физика буйынса Нобель премияһы лауреаты.
* Карин Йонс (р. 1953) — 1994 йылдан 2009 йылға тиклем Европарламент ағзаһы
* Христиан Левин Зандер — дат и немец яҙыусыһы, Киль ҡалаһында тыуған.
* Василий Леонтьев — иҡтисад буйынса Нобель премияһы лауреаты.
* Ры Никонова (1942—2014) — рәсәй шағиры һәм авангард йүнәлешендәге рәссамы.
* Ханс Гейгер — физик, Гейгер счётчигын булдырыусы.
* Шанталь Де Фрайтас (1967—2013) — немец актрисаһы һәм йырсыһы.
* Фридрих Вильгельм Эрнст Буш — немец йырсыһы, театр һәм кино актеры.

# Киль (ҡала)
## Астрономияла.

Киль ҡалаһы хөрмәтенә 1901 йылда асылған Килия астероиды (470) аталған