yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Муса Панти Филибус

Архиепископ Муса Панти Филибус (1960 йылда тыуған) — Нигерия лютеран дин әһеле. Нигерияның Мәсихи Лютеран Сиркәүенең (Lutheran Church of Christ in Nigeria, LCCN) архиепискобы, 2017 йылдың 13 май (һабанай) көнөндә Бөтә Донъя Лютеран Федерацияһының (БДЛФ, WLF) Президенты итеп һайланды.

# Муса Панти Филибус
## Биографияһы

Муса Панти Филибус, Нигерия һәм АҠШ илдәрендә лютеран теологияһын өйрәнгәндән һуң, 1994 йылда рухани (пастор) булып ординацияланған. 1998 йылда ул ELCA-ның лютеран семинарияһында (Сент-Пол ҡалаһы, Миннесота) пасторлыҡ теологияһы өлкәһендә доктор (PhD) дәрәжәһен алған.
2002 йылдан 2010 йылғаса Женевала БДЛФ төбәк сәркәтибе булып эшләй, Африкалағы лютеран миссияһы өсөн яуап тота. 2010 йылда миссияларҙы үҫтереү департаменты директоры итеп тәғәйенләнә, 2012 йылда иһә генераль секретары урынбаҫары булып китә. 2013 йылда Мейо-Белва епархияһының (Нигерияның Адамава штаты) епискобы булып китә, 2016 йылда иһә уның Архиепискобы итеп һайлана. 2017 йылдың май (һабанайҙың) 13 көнөндә БДЛФ-тың Дөйөм Йыйылышында (Намибияның Виндхук ҡалаһында) уның Президенты итеп һайланды.
Ҡатыны — пастор Рут Филибус, өс үҫмер балаһы бар.

# Муса Панти Филибус
## Баҫма хеҙмәттәре

* So the poor have hope, and injustice shuts its mouth: poverty and the mission of the Church in Africa (авторҙашы — Karen L. Bloomquist), The Lutheran World Federation, Geneva 2007, ISBN 978-3-90567654-9.

# Муса Панти Филибус
## Тышҡы һылтанмалар

* 1 2 https://www.lwfassembly.org/de/news/press-releases/nigerianischer-erzbischof-filibus-ist-neuer-lwb-praesident
* ↑ Nigerianischer Erzbischof Filibus ist neuer LWB-Präsident 2018 йыл 25 август архивланған., Meldung des LWB vom 13. MAi 2017, abgerufen am 16. Mai 2017
* ↑ Two international alums appointed to new leadership positions for LWF, Bericht des Luther Seminary von 2011, abgerufen am 16. Mai 2017
* ↑ Nigeria: LWB-AME-Direktor Musa Filibus wird Diözesanbischof, lutheranworld.org, Artikel vom 31.
* ↑ Lutherischer Weltbund: Ein Afrikaner an die Spitze gewählt, idea.de, Meldung vom 14.
# Лимп-Питыль-Кы (Худосей ҡушылдығы)

Лимп-Питыль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Худосей йылғаһының һул ярына тамағынан 146 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 126 км.

# Лимп-Питыль-Кы (Худосей ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300069053
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306905
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Якутов Иван Степанович

Якутов Иван Степанович (20 июнь 1868 йыл — 7 ноябрь 1907 йыл) — Рәсәй империяһындағы социал-демократик хәрәкәт эшмәкәре.

# Якутов Иван Степанович
## Биографияһы

Иван Степанович Якутов 1868 йылдың 20 июнендә Өфө губернаһы Бөрө өйәҙенең Королево ауылында тыуған. Өфөлә ҡала сиркәү-приход училищеһында уҡый. 1881 йылда училищены тамамлай. Тимер юлдары оҫтаханаларында эшләй.
Социал-демократтарға 1899 йылда ҡушыла, һуңыраҡ тимер юлсылар марксистик түңәрәге етәксеһе була.
1900 йыл йылда Өфө социал-демократтарының В. И. Ленин менән осрашыуында ҡатнаша.
1903 йылда Себергә һөргөнгә ебәрелә (Иркутск губернаһы). Өфөгә 1905 йылда ҡайта. Тимер юл оҫтаханаларының стачка комитеты рәйесе, Өфө ҡала эшсе депутаттар советы рәйесе була.
1905 йылдың 9 декабрендә ҡала митингыһын аса, митингыла сығыш яһаусылар ҡораллы ихтилалға саҡыра. Ғәскәрҙәр митингыны тарҡатҡан саҡта дружинниктар һалдаттарға ҡулдан эшләнгән бомбалар ташлайҙар. Өфө РСДРП комитеты ҡарары буйынса Якутов Харьковҡа китә. 1906 йылдың сентябрь айында И. С. Якутов Харьковта ҡулға алына һәм Өфөгә ебәрелә.
Хәрби-ялан суды ҡарары буйынса 1907 йылда аҫып үлтерелә. Уны «1905 йылдың 9 декабрендә Өфө тимер юл оҫтаханаларыны янында ғәскәрҙәргә ҡораллы ҡаршылыҡ күрһәткән халыҡтың күмәк йыйылған урында ҡатнашҡаны…», һәм шәхсән үҙе һалдаттарға һәм казактарға бер бомба ташлап, бер нисә кешене яралағаны өсөн хөкөмгә тарттыралар.

# Якутов Иван Степанович
## Хәтер

Өфөлә уның исемен йөрөткән парк һәм урам бар, һәйкәл ҡуйылған.
# Сезым-Юган

Сезым-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тань-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.

# Сезым-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300031159
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303115
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кесе Ния-Ю

Кесе Ния-Ю — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ния-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 73 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Кесе Ния-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300026158
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302615
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Камдый

Камдый — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сугаш йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Камдый
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100003748
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100374
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Аҡтаныш

Аҡтаныш (Түбәнге Аҡтанышбаш) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҡтаныш районы үҙәге. Аҡтаныш ауыл советы составына керә һәм уның үҙәге булып тора.

# Аҡтаныш
## Атамаһы

Крайҙы өйрәнеүсе Фидан Мәрүәров буйынса, ауылдың исеме ике һүҙҙән тора «аҡ» һәм «таныш». Бында Таныш-Тәнеш — антропонимдан барлыҡҡа килгән күл атамаһы.

# Аҡтаныш
## География

Ауыл Аҡтаныш һәм Ағиҙел йылғалары буйында, Башҡортостан Республикаһы сиге янында урынлашҡан.

# Аҡтаныш
## Тарих

Ауылға ҡырғыҙ ырыуы ябалаҡ түбәһе башҡорттары нигеҙ һала. Тәүге тапҡыр 1715 йылда телгә алына. Һуңыраҡ ауыл Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә составында була. XIX быуаттың беренсе яртыһында 11-се (1847 йылдан һуң — 12-се) башҡорт кантоны составында була. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Аҡтаныш улусы составына керә һәм ошо улустың үҙәге була.
1848 йылда тимерлек, 1905 йылда — 2 ел тирмәне, 2 мануфактура һәм 3 бакалея кибеттәре; шарап һәм һыра кибеттәре, киптергес теркәлгән. Ауылда баҙар һәм сентябрҙә йәрминкә уҙғарылған. Бында улус идаралағы, почта-телеграф бүлеге урынлашҡан. 1848 йылда мәсет, 1870 йылда уның эргәһендә мәктәп теркәлгән. 1892 йылда мәсеткә яңы бина төҙөлә.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Аҡтаныш районы үҙәге, 1963 йылдан — Минзәлә районы составында, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы үҙәге. 1988—1991 йылдарҙа ҡала тибындағы ҡасаба статусында була.

# Аҡтаныш
## Халҡы

1816 йылда — ир енесле 222 йән башҡорт (улар араһында 2 ҡатынлы 9 йорт хужаһы) һәм 156 йән типтәр; 1834 йылда — ир енесле 329 (улар араһында 2 ҡатынлы 2 йорт хужаһы) башҡорт һәм 191 йән типтәр; 1859 йылда 315 йән керҙәш башҡорт һәм типтәр иҫәпләнгән. 1902 йылда ауылда барлығы 224 ихатала ир енесле 1214 йән иҫәпләнгән. 1912 йылғы Подворный иҫәп алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда 1417 керҙәш-башҡорт йәшәгән. Аҡтаныш ауылы гәрәйҙәрҙең аҫаба ерҙәрендә урынлашҡанға күрә, бында йәшәүсе ҡырғыҙ ырыуы башҡорттары керҙәшлек хоҡуғы алып типтәр ҡатламында булғандар.
| 1884 | 1897 | 1906 | 1913 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1965 | 1970 | 1979 | 1989 |
| 906 | 1243 | 1292 | 1417 | 1739 | 1274 | 1874 | 1699 | 2168 | 2242 | 2842 | 4446 | 6814 |

# Аҡтаныш
## Инфраструктура

Ауылда һөт эшкәртеү заводы, ауыл хужалығы техникаһы һәм төҙөлөш предприятиелары, типография эшләй. Ауылда һөнәри училище, 2 урта мәктәп, сәнғәт мәктәбе, балалар музыка мәктәбе, музей, 2 мәҙәниәт йорто, 4 китапхана, үҙәк район дауаханаһы, мәсет бар.

# Аҡтаныш
## Билдәле шәхестәре

* Афзалова Әлфиә Афзал ҡыҙы — йырсы, Татарстан Республикаһының атҡаҙанған артисы.
# Творогов Иван Александрович

Иван Александрович Творогов (1742 йыл —1819 йылдан һуң) — Илек казагы, 1773-1775 йылдарҙағы Крәҫтиән һуғышында Пугачев армияһы атамандарының береһе, казак полковниктарының үҙҙәрен ғәфү итеү хаҡына Пугачевты властарға һатыу заговорында ҡатнаша.
1773 йылдың 23 сентябрендә Илек ҡалаһы эргәһендә Яйыҡ казактары урындағы казактарҙы баш күтәреүселәр армияһына ҡушылырға инандыра. Илек казактары полкы атаманы итеп Иван Творогов һайлана. 1773 йылдың ноябрендә Творогов пугачевсыларҙың хәрби коллегияһы составына инә. Ырымбурҙы ҡамауҙа, баш күтәреүселәрҙең Урал һәм Волга буйы походында ҡатнаша. 1774 йылдың авгусында Творогов полковниктар Федулев, Чумаков һәм башҡалар менән бергә Пугачевҡа ҡаршы заговор ойоштора. Ул ҡулға алынһа, хөкүмәттән үҙ ғүмерҙәрен һаҡлап ҡалырға һәм яза алыуҙан азат итеүҙәренә өмөтләнәләр. 25 августа Солеников ватагаһы янындағы алышта, Волганы аша сығып казактар ваҡ отрядтарға бүленгәс, заговорсылар 8 сентябрҙә Оло Үҙән йылғаһы эргәһендә Пугачевты бәйләйҙәр һәм уны бер аҙнанан һуң Яйыҡ ҡаласығына алып баралар.
Ноябрҙә Творогов Мәскәүгә килтерелә. Унда Пугачев һәм ихтилалдың башҡа төп ҡатнашыусылары өҫтөнән генераль тәфтиш үткәрелә. Суд ҡарары буйынса, 1775 йылдың 9 ғинуарында Лифляндия губернаһының Пернов ҡалаһына (хәҙерге Эстонияның Пярну ҡалаһы) ғүмерлек һөргөнгә ебәрелә. Һуңғы тапҡыр телгә 1819 йылғы документта телгә алына.
# Йөрөктәр

Йөрөктәр (ерюк, йорука, ерук; (төр. Yörük(ler)Yörük(ler) [ерюклер], шулай уҡ Yürük(ler) [юрюклер], туранан-тура тәржемәлә: «көслө, һуғышсан») — ултыраҡ тормош алып барған төрки телле халыҡтарға ҡапма-ҡаршы, ҡыуғын малсылыҡ (нигеҙҙә, һарыҡсылыҡ) менән шөғөлләнеүсе күсмә тормошта йәшәгән төрөктәр.
Тар ғына тарихи контекста ҡарағанда, йөрөктәр төркөмө тигәндән, Көнбайышҡа — Фарсы иленә, ә һуңынан төрөк-сәлжүктәре, ә уларҙан аҙаҡ ғосман төрөктәре баҫып алып, грек-әрмән (византия) дәүләтселегегенең юҡҡа сығыуына килтергән, Византияға юл тотҡан һәм яңы ғына барлыҡҡа килгән төркмән этносынан айырылып сыҡҡан күсмә төрки ҡәбиләләренең уғыҙ төркөмөн аңларға кәрәк. Тулыһынса ислам ҡабул иткән күсмә йөрөктәр коний, һуңынан ғосман солтандары ҡеүәтенең нигеҙен тәшкил итәләр. Элек-электән йөрөк халҡы бер нисә фратриға һәм ырыуға бүленгән:
* Аҡсигирле (Aksigirli),
* Али-Әфәнде (Ali-Efendi),
* Бахшиш (Bahsıs),
* Һакаллар (Cakallar),
* Һошла (Coşlu),
* Кекли (Qekli),
* Гачар (Gacar),
* Гүзелүбейле (Güzelbeyli),
* Хорзум (Horzum),
* Ҡара-Эвле (Karaevli),
* Ҡара-Һачилы (Karahacılı),
* Ҡара-Ҡойунлы (Karakoyunlu),
* Ҡараҡаятлы (Karakayalı),
* Ҡаралар (Karalar),
* Ҡаракеселе (Karakeçili),
* Манавлы (Manavlı),
* Мелеменсы (Melemenci),
* Сан-Агали (San-Agalı),
* Сан-Хачилы (Sanhacılı),
* Сар-Кечить (Sarıkeçili),
* Текелы (Tekeli)
* Йени-Османлы (Yeni-Osmanlı).
Күсмә тормош алып барған йөрөктәр йыш ҡына дәрүиш — ислам тәғлимәттәрен таратыусыға әйләнгәндәр, улар изге һуғыш яугирҙары — ғази һәм ҡафырҙарға ҡаршы булған ғазауат вазифаларын берҙәй үтәүсе булып киткәндәр. Әммә йөрөк ҡатын-ҡыҙҙары бер ваҡытта ла пәрәнжәлә йөрөмәгән.
Бер версия буйынса, йүрүк һүҙе «yürümek» [йөрөмәк] (килеү, барыу) тигән төрөк ҡылымынан килеп сыҡҡан . XIV быуат урталарында ғосман хәрби ғәскәрҙәре менән бергә Балҡанға барып эләккәс, төрки телле йөрөктәр төп транспорт юлдары (Фракия, Добруджа, Македония) буйында урынлашалар.
Күптәре, бигерәк тә хәҙерге Козан, Греция буйлап күсеп йөрөүсе Пинда йөрөктәре, күсмә йәки ярым күсмә тормошта йәшәүҙәрен дауам итә. Македонияла йөрөктәр Плачковица һырты (бигерәк тә Коджалий, Парналий һәм Али-Коч ауылдары) тирәләй таралышалар. Шулай уҡ Дойран, Штип һәм Струмица ауылдарына яҡын урындарҙа йәшәйҙәр. Мостафа Кәмал Ататөрктөң атаһы Кочаджик ауылы (Көнбайыш Македония) йөрөгө , ә әсәһе салоник албаны була.
Йөрөктәрҙең йәшәү рәүеше роман халыҡтарынан булған аромундарҙыҡына һәм мегленорумындарҙыҡына оҡшаш булғанлыҡтан, был төркөмдәр ҡатнаша башлағандар. Мегленорумындарҙың бер өлөшө ислам ҡабул итә, шул арҡала йөрөктәр менән бергә (грек-төрөк халыҡ алмаштырыуы) Төркиәгә мәжбүри күсерелә.
Хәҙерге Төркиәлә, уның сәнәғәт һәм социаль яҡтан насар үҫешкән көнсығыш һәм көньяҡ-көнсығыш өлөштәрендә (Тавр тауы, эске Анатолия, Әрмән таулыҡтары) традицион ярым күсмә тормош алып барған йөрөк төркөмдәре һаҡланған.
Македониялағы йөрөк диаспораһы ултыраҡ тормошҡа күсһә лә, бик күп боронғо йолаларҙы һаҡлап ҡалған. Шул уҡ ваҡытта, македон йөрөктәренең күпселеге урта белемгә эйә түгел, ҡатын-ҡыҙҙарҙың бер өлөшө бары тик төрөксә генә һөйләшә.

# Йөрөктәр
## Шулай уҡ ҡарарға

* Төркмәндәр
* Ҡашҡайҙар
* Каракачандар — хәҙерге Грециялағы күсмә ҡәбиләләр
* Зейбектар
# Сәкинә Исмаилова

Сәкинә Ғүлү ҡыҙы Исмаилова йырсы, муғам оҫтаһы, Әзербайжан Республикаһының халыҡ артисы. (1992), «Шөһрат» ордены кавалеры (2016).

# Сәкинә Исмаилова
## Тормошо

Сәкинә Ғүлү ҡыҙы Исмаилова 1956 йылдың 24 февралендә тыуған.
Асаф Зәйналлы исемендәге музыка мәктәбен тамамлаған (1974), Әзербайжан дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт университеты уҡыуын тамамлаған (1990). Атҡаҙанған артист (1989), Халыҡ артисы (1992) Сәкинә Исмаилова Кавалала мугам башҡарған беренсе ҡатын-ҡыҙ була.
Опера һәм балет театры сәхнәһендә күпселек мугам операларында төп партияларҙы — «Ләйлә һәм Мәжнүн» — Мәжнүн, «Кәләш ҡаяһы» — Гөлбаһар, Ғашиҡ Кәриб — Шаһсәнәм һ.б. ролдәрен башҡара.
Сәкинә Исмаилова, халыҡ йырҙарын һәм муғамдарын алмаштырғыһыҙ башҡарыусы, донъяның күп илдәрендә — Иранда, Төркиәлә, Ираҡта, Сәғүд Ғәрәбстанында, Вьетнамда, Японияла, Һиндостанда, Австрияла, Германияла, Нидерландта, Швецияла, Францияла, Норвегияла, Данияла, Венгрияла, Люксембургта, АҠШ-та әзербайжан муғам сәнғәтен данлай, күп тапҡырҙар ул юғары кимәлдә сығыш яһай. Сәкинә Исмаилова тәүге тапҡыр ҡатын-ҡыҙҙар муғам триоһын ойошторған, һуңғы йылдарҙа был ҙур булмаған коллектив менән бер нисә сит илдә сығыш яһай.
Тәжрибәле муғам оҫтаһы рәсми дәүләт һәм юбилей сараларында әүҙем ҡатнашып ҡына ҡалмай, һуңғы йылдарҙа Гейдар Алиев исемендәге Һарайҙа һәм Әзербайжан Дәүләт Филармонияһында ул шулай уҡ үҙенең соло концерттары менән тамашасыларҙың һөйөүен яулай. Сәкинә Исмаилова Әзербайжан мәҙәниәт һәм сәнғәт университеты һәм Әзербайжан Милли Консерваторияһында уҡыта. Уның тәрбиәләнеүселәре бөгөн төрлө музыкаль коллективтарҙа уңышлы сығыш яһай һәм популярлыҡ менән файҙалана. Президент и.иванов исемендәге премия лауреаты. 2016 йылдың 24 февралендә әзербайжан муғам сәнғәтен үҫтереүҙәге һәм пропагандалауҙағы ҡаҙаныштары өсөн «Шөһрат» ордены « Фиҙакәр Хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән.
Әзербайжан Республикаһы Президентының шәхси стипендияһына лайыҡ була.

# Сәкинә Исмаилова
## Фильмографияһы

* Ғәзәлхан (фильм, 1991)
* Хажи Ариф (фильм, 1995)
* Нәриман Әлиев (фильм, 2005)
* Беҙ ҡайтырбыҙ (фильм, 2007)
* Муғам (тапшырыу, 2007)
* Халыҡ бейеүҙәре (фильм)
# Абаға һымаҡтар

Абаға һымаҡтар (Polypodiophyta) — ҡатмарлы төҙөлөшлө споралы үҫемлектәрҙең боронғо бүлеге.
# Ракетка

Ракетка — спорттың теннис, сквош, бадминтон, өҫтәл теннисы, ракетбол кеүек уйын төрҙәрендә ҡулланылған спорт инвентары. Ракетка тотҡостан һәм һуҡҡыстан тора. Ракетка һуҡҡысының майҙаны бәләкәй булһа (мәҫәлән, өҫтәл теннисы уйынына тәғәйенләнгән ракетканыҡы кеүек), уны тоташ итеп эшләйҙәр, ә ҙур булһа, аэродинамик ҡаршылыҡты кәметеү маҡсатында уны ҡылдан үреп яһайҙар. Был осраҡта ҡылдар овал йә тамсы рәүешендәге тирәскә тарттырыла. Был өлөшө ракетканың башы тип атала. Элек ракеткалар ағастан, ә ҡылдары мал тарамышынан йә эсәктәренән эшләнгән. Әлеге ваҡытта ракетка эшләү өсөн углерод сүс йә еңел металдарҙың иретмәһе кеүек синтетик материалдар файҙаланыла. Ә ҡылдар ғәҙәттә нейлондан йә башҡа синтетик материалдан яһала, әммә теннис ракеткаларына һаман да һыйыр малы эсәктәренән эшләнгән ҡылдар тарттыралар. Ракеткаларҙың тотҡостары иһә тотоу өсөн уңайлы булһын өсөн махсус туҡыма менән көпләнә.

# Ракетка
## Хагоита

«Хагоита» тип аталған япон ракеткалары волан уйнау өсөн хеҙмәт иткән һәм йоҡа таҡтанан ҡыл ҡулланмай эшләнгән. Ваҡыт үтеү менән был уйын онотола барған, ә ракеткалары сувенирға әйләнгән. Уларҙы ҡурсаҡтар, күләмле аппликациялар менән биҙәйҙәр.

# Ракетка
## Өҫтәл теннисы

Өҫтәл теннисы (пинг-понг) ракеткалары ғәҙәттә фанеранан эшләнә һәм ике яғынан күперткеле эрзинкә менән ҡаплана. Ағас менән эрзинкә араһына махсус көпшәк материал ҡатламы һалып ҡалдырыла. Туптың әйләнеүсәнлегенә һәм тиҙлегенә эрзинкәнең ниндәй төрҙән булыуы йоғонто яһай. Пинг-понг ракеткаһының бер яғы — ҡыҙыл, икенсе яғы ҡара төҫтә була. Төрлө төҫтә булыуы яҡтарға бер-береһенең ракетканың ҡайһы яғы менән уйнағанын күрһәтеп тора. Ярыш башланыр алдынан уйынсы, көнәркәшенең ракеткаһын ҡулына алып, уның ҡайһы яғы ниндәй эрзинкә менән ҡапланғанлығын һәм ниндәй төҫтә булғанлығын ҡарап сығырға хоҡуҡлы. Туп етеҙ хәрәкәт итһә лә һәм уйын шәп тиҙлек менән барһа ла, уйынсы көнәркәше ракетканың ҡайһы яғы менән уйнағанын күҙәтеү аҫтында тота ала.

# Ракетка
## Бадминтон

Бадминтон өсөн хәҙерге заман ракеткалары углеводородлы ҡоростан эшләнә. Бындай ракеткаларҙың ауырлығы 80—100 грамм тәшкил итә.
# Ҙәмийҙәр

Ҙәмийҙәр (ғәр. ذمية‎; рус. Дамийты;) — исламда тарихи шиғый мәҙһәбе. 800-се йылдар тирәһендә әүҙем була. Ҙәмийҙар ышанғанса,Али ибн Әбү Талип илаһ булған, ә Мөхәммәт — уның илсеһе. Төркөмдөң исеме ғәрәп телендәге «ҙәм» ҡылымынан килеп сыҡҡан, уны «ғәйепләү, хөкөм итеү» тип тәржемә итергә мөмкин. Улар Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙе Алиға түгел, ә үҙенә эйәрергә саҡырыуы өсөн ғәйепле тип һанаған.

# Ҙәмийҙәр
## Инаныстары

Ышанғандар:
* Али ибн Әбү Талиптың илаһлығына
* Али үҙе Мөхәммәтте үҙенең пәйғәмбәре итеп тәғәйенләгәненә
* Мөхәммәт кешеләрҙе Алиға түгел, ә үҙенә эйәрергә саҡыра башлай. Бының өсөн ҙәмийҙәр Мөхәммәтте ныҡ тәнҡитләй.
* Ҙәмиҙәрҙең бер өлөшө Али түгел, ә Мөхәммәт илаһ тип иҫәпләгән. Уларҙың ҡайһы берҙәре Алиҙы юғарыраҡ, икенселәре Мөхәммәтте юғарыраҡ һанаған.
* Мөхәммәтте лә, Алиҙы ла илаһ тип, уларҙы тиң тип һанағандар.
* Ҙәмийҙәрҙең бер өлөшө пәйғәмбәр ғаиләһе, йәғни — Мөхәммәт, Али, Фатима, Хәсән һәм Хөсәйен бер шәхес булған тип иҫәпләгән, йәки рух бер үк ваҡытта уның бер нисә ағзаһына ингән (шул иҫәптән был ғаилә ағзаһы Фатима ла) һәм уның ысынбарлыҡта ҡатын-ҡыҙ түгел, ә ир-ат булыуын иҫбатлауҙарға барып еткән.
# Буҙан Смаҡов

Буҙан Смаҡов — йөҙ башлығы. 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёвтың полковнигы.

# Буҙан Смаҡов
## Биографияһы

Сығышы менән Нуғай даруғаһы Күл-Иле-Мең (йәки Ҫарайлы-Мең) улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Бишбүләк районы) Аҙнай ауылы башҡорттарынан. Күл-Иле-Мең улусы йөҙ башлығы.
1773 йылда Е. И. Пугачёвтың етәкселегендә Крәҫтиәндәр һуғышы тоҡанғас, баш күтәреүселәр яғына сыға. Ҡасҡын Һамаров менән бергә Ырымбурҙан Өфөгә тиклем бара, Стәрлетамаҡты, Табынды алыуҙа ҡатнаша. Ихтилалсылар ғәскәре полковниктары Ҡасҡын Һамаров, Ҡаранай Моратов, Ҡыҙрас Муллаҡаев, Ҡанбулат Юлдашев, Турай Ишәлин һәм Нуғай даруғаһының башҡа старшиналары менән берлектә Өфөнө ҡамауға алыуҙа ойоштора.
1773 йылдың аҙағында — 1774 йылдың башында Минзәлә баш күтәреүселәр үҙәге етәкселәренең береһе була. Ҡазан губернаһының Ҡазан өйәҙе татарҙарын ихтилалсылар армияһына мобилизациялай.
Буҙан Смаҡовтың отряды 1774 йылдың февраль—апрелендә Ҡазан даруғаһы Баҡалы ҡәлғәһе һәм Нуғайбәк ҡәлғәһе, Түбәнге Троицк заводы, Өҫән‑Ивановка заводы тирәһендә хәрәкәт итә; июнь—июлдә Бөгөлмә ведомствоһы Дүсмәт ауылы янындағы, Өршәк һәм Дим йылғаларының үрге ағымындағы хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнаша. Турай Ишәлин, Ҡотлогилде Абдрахманов һәм Ҡасҡын Һамаров менән берлектә Өфөгә яу әҙерләй.
1774 йылдың ноябрендә Әлибай Мырҙағолов өгөтләүе буйынса Өфө провинцияһы канцелярияһына ғәйебен танып килә. Ҡазан йәшерен комиссияһы тикшереүе аҫтында була, 1774 йылдың 10 декабрендә һуңғы хөкөм сығарыу өсөн граф П. Н. Панинға ебәрелә. 1774 йылдың 24 декабрендә комиссия ҡарары буйынса язанан ҡотҡарыла.
1783 йылда Күл‑Иле‑Мең улусы йөҙ башы.
Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
# Кожанов (Силәбе өлкәһе)

Кожанов (баш. Кожановка) — Силәбе өлкәһенең Верхнеурал районындағы ҡасаба. Степное ауыл биләмәһе составына инә.
Ҡасаба 1897 йылда Кожанов казактары тарафынан Верхнеурал станица тирмәһе сиктәрендә төҙөлгән утар урынында үҫә.

# Кожанов (Силәбе өлкәһе)
## Географияһы

Райондың көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Урал йылғаһының уң ярында урынлашҡан. Район үҙәге Верхнеуралға тиклем ара — 8 км.

# Кожанов (Силәбе өлкәһе)
## Халҡы

2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса күпселекте биләүсе халыҡтарр: урыҫтар (54%), башҡорттар (22%), ҡаҙаҡтар (18%), татарҙар (4%).
# Поды-Яха

Поды-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Холе-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 116 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.

# Поды-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300042535
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304253
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ниғмәтуллин Нурмөхәмәт Мәғәфүр улы

Ниғмәтуллин Нурмөхәмәт Мәғәфүр улы (8 декабрь 1946 йыл — 26 июнь 2019 йыл) — дин әһеле. 1992—2019 йылдарҙа Башҡортостан мосолмандары Диниә назараты мөфтөйө. Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы (2016) ордены һәм Рәсәй Мөфтөйҙәре советының 2‑се дәрәжә «Әл‑Фәхр» (2006), «Күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2017) ордендары кавалеры (2007).

# Ниғмәтуллин Нурмөхәмәт Мәғәфүр улы
## Биографияһы

Нурмөхәмәт Мәғәфүр улы Ниғмәтуллин Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Сибай эшселәр ҡасабаһында (хәҙерге Сибай ҡалаһы) 1946 йылдың 8 декабрендә тыуған.
1972—1975 йылдарҙа Бохара ҡалаһында Ғәрәп донъяһы мәҙрәсәһендә уҡый. Унан һуң имам әл Бохари исемендәге ислам институтына күсерелә. 1979 йылда «имам-хатиб» һөнәре буйынса ҡыҙыл дипломға тамамлай. «Ислам саҡырыуы» институтында (Дәмәшк ҡалаһы, 1982) квалификация күтәреү курсын тамамлаған.
1979 йылдан алып Мосолмандарҙың Үҙәк диниә назаратында яуаплы секретарь була. 1983 йыл — Беренсе йәмиғ мәсетенең имам‑хатибы. 1992 йылдан — Башҡортостан мосолмандарының Диниә назараты президиумы рәйесе. 1994—1996 йылдарҙа — Рәсәй мосолмандары Диниә назаратының Юғары координация үҙәге, 1996 йылдан — Рәсәй Мөфтөйҙәре советы ағзаһы. Р. Фәхретдинов исемендәге мәҙрәсәне ойоштороусыларҙың береһе. Рәсәй Мөфтөйҙәре советы ордены менән бүләкләнгән (2006).
Дүрт ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергән.
Нурмөхәмәт Ниғмәтуллин 2019 йылдың 26 июнендә Өфө ҡалаһында вафат булды.

# Ниғмәтуллин Нурмөхәмәт Мәғәфүр улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Халыҡтар дуҫлығы ордены (2016)
* 2‑се дәрәжә «Әл‑Фәхр» ордены (2006)
* «Күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены (2017)
* Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы