yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ҡаланың идара бинаһы (Таганрог)

1959
Ҡаланың идара бинаһы — Таганрогтың үҙәк өлөшөндәге айырым йорт.

# Ҡаланың идара бинаһы (Таганрог)
## Айырым йорт тарихы

Дүртмөйөшлө колонналы өс ҡатлы бина Петр урамы, 87 адресы буйынса, Бәләкәй Баҡса тыҡрығы ҡаршыһында урынлашҡан. Бина күп тапҡырҙар үҙгәртеп ҡоролған.
Был ер участкаһында беренсе булып 1830-сы йылдарҙа сауҙагәр Д. Петрококино йорт төҙөй. 1880-се йылдар аҙағында йортто алпауыт К. Н. Комнено-Варваци һатып алған һәм капиталь үҙгәртеп төҙөгән. Йортҡа төкәтмә төҙөлгән, ихаталағы флигель төп бина менән тоташтырылған, фасад яңы архитектура модаһы буйынса биҙәлгән. Бинаның 62 бүлмәһе була, уларҙы ғаилә башлығынан һәм ике ҡыҙынан торған Комнено-Варваци ғаиләһе биләй. 1905 йылғы беренсе урыҫ революцияһы ваҡиғаларынан һуң, үҙенең имениеһындағы крәҫтиәндәр сыуалыштарынан ҡото осҡан алпауыт Комнено-Варваци, ҡалалағы ҙур йортон һатырға ҡарар итә. Бындай хәүефле шарттарҙа был өйҙә йәшәү ҡурҡыныс булыр тип иҫәпләй ул.
1907 — 1920 йылдарҙа бинала ҡала идаралығы урынлаша, реформа осоронда (1810 йылдан) ул ҡала үҙидараһының төп башҡарма органы булып ҡала. 1909 — 1914 йылдарҙа бүлмәләрҙең береһендә картиналар галереяһы менән ҡала музейы урынлаша. 1918 йылдың 17 ғинуарынан 1 февраленә тиклем бинаны Таганрог ҡалаһының эшсе депутаттар Советы биләй. 1918 йылдың май айында ҡалаға немецтар, ә һуңынан Деникин ғәскәре ингәс, ҡала Идараһы яңынан үҙенең урынына ҡайта. Совет власы урынлашҡандан һуң йортто Хәрби-революцион комитет биләй, ул 1920 йылдың 10 ғинуарынан июнгә тиклем ҡала власының төп органы булып тора. Һуңынан бында профсоюз клубы, мәғариф хеҙмәткәрҙәре Йорто, Автомотоклуб урынлаша. 1935 йылдар аҙағында барлыҡ бина ҡаланың пионерҙар һәм мәктәп уҡыусылары Һарайына тапшырыла.
Таганрог немец-фашист оккупацияһы аҫтында булған ваҡытта, 1942 йылдың апреленән немец полицияһы йортто биләй. Таганрогты азат иткән ваҡытта бина яна. 1959 йылдың авгусында бина тергеҙелә башлай. Шул ваҡытта йорттоң фасады һәм планировкаһы һиҙелерлек үҙгәрә, өсөнсө ҡат өҫтәп төҙөлә, ишек дүрт квадрат колонналы портик менән биҙәлә. Бина үҙ ҡиәфәтен үҙгәртә һәм танылғыһыҙ матурая.
Реконструкциянан һуң йортта фатирҙар урынлаша.
# Липок

Липок — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сылва йылғаһының һул ярына тамағынан 254 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Липок
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сылва, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100812111100012579
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101257
* Бассейн коды — 10.01.01.008
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Язильница

Язильница — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының һул ярына тамағынан 496 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Язильница
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300412111100036139
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103613
* Бассейн коды — 10.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Альпака

Альпака, альпак (элекальпак; лат. Lama pacos йәки Vicugna pacos) — һөйәл аяҡлы йорт хайуаны, викуньянан (вигони) килеп сыҡҡан тип фараз ителә.

# Альпака
## Тасуирламаһы

Альпаканы йөнө өсөн аҫрайҙар, унан йылы, йомшаҡ юрғандар, пледтар һәм кейем яһайҙар, ә тиреһенән йорт өсөн кәрәк-яраҡ яһайҙар.
Альпаканың бейеклеге мундаһынан үлсәгәндә бер метрҙан артмай, ауырлығы яҡынса 70 килограмм. Йөнө йомшаҡ һәм оҙон (ҡабырғаларында уның оҙонлоғо 15-20 см етә).
Кәүҙәһе сағыштырмаса оҙон, һомғол аяҡлы, оҙон һәм нәҙек муйынлы, баш бәләкәй. Улар ламаларға ҡарағанда еңелерәк. Төҫө, ғәҙәттә бер тонлы көрән, ҡара йәки күкһел һоро, һирәк осраҡта сыбар.

# Альпака
## Йәшәгән ерҙәре

Көньяҡ Американың (Анд) бейек тауҙар бүлкәтендә үрсетелә. Бөгөн унда өс миллион самаһы альпака йәшәй, уларҙың күпселе Перуҙа көн итә.
Андта 3500-5000 метр бейеклектә, Эквадор, Көньяҡ Перу, Төньяҡ Чили, көнбайыш Боливия территорияһында йәшәй.
# Вайсенборн-Людероде

Вайсенборн-Людероде (нем. Weißenborn-Luderode) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1470 кеше йәшәй. Майҙаны — 26,2 км². Диңгеҙ кимәленән 240 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37345 һәм автомобиль коды — EIC.
# Двоенка

Двоенка — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сухая Двоенка йылғаһының һул ярына тамағынан 4,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Двоенка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Медведица йылғаһы башынан Терса йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010300112107000008535
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000853
* Бассейн коды — 05.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кучма (Монза ҡушылдығы)

Кучма — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Монза йылғаһының уң ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Кучма (Монза ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кострома йылғаһы Исады һыу үлсәү посына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300112110000012106
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001210
* Бассейн коды — 08.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Златоуст өйәҙе

| Өйәҙ үҙәге гербы | Виләйәт гербы |
| Өйәҙ үҙәге гербы | виләйәт гербы |
| Виләйәт | Өфө виләйәте |
| Үҙәк | Златоуст |
| Төҙөлгән | 1865 йыл |
| Бөткән | 1923 йыл |
| Майҙан | 18,4557 мең. кв. км. (1897 йыл) |
| Халыҡ | 185 498 кеше (1897 йыл) |
Златоуст өйәҙе — Өфө виләйәтенә (1922 йылдың 14 июленә тиклем), Башҡорт АССР-ына (1922 йылдың 17 авгусына тиклем), Силәбе виләйәтенә (1923 йылдың 31 майына тиклем) ҡараған хакимиәт биләмәһе. 1865 йылда Өфө виләйәте менән берлектә төҙөлгән (Сенат ҡарары, № 42058, 1865 йыл 31 май). 1923 йылдың 31 майында округ итеп үҙгәртелә һәм Урал өлкәһенә инә.

# Златоуст өйәҙе
## Сиктәре

Өфө виләйәтенә ҡараған осорҙа төньяҡтан Пермь виләйәте Красноуфим өйәҙе, көнсығыштан һәм көньяҡ-көнсығыштан Ырымбур виләйәте Силәбе өйәҙе, көньяҡ-көнбайыштан һәм көнбайыштан Өфө виләйәтенең Өфө һәм Бөрө өйәҙҙәре менән сиктәш.

# Златоуст өйәҙе
## Тарихы

1865 йылда Ырымбур виләйәте икегә бүленә һәм Өфө виләйете төҙөлә. Элекке Ырымбур виләйәтенең Өфө һәм Троицк өйәҙҙәре өлөшләтә Златоуст өйәҙенә тапшырыла. Златоуст заводына өйәҙ ҡалаһы дәрәжәһе бирелә. 1919 йылдың 11 октяберендә Златоуст өйәҙенең башлыса башҡорттар йәшәгән 14 улусы Башҡорт автономиялы республикаһына инә. 1922 йылдың 14 июлендә Өфө виләйәте менән берлектә Башҡорт автономиялы республикаһына тулыһынса күсә. 1922 йылдың 17 авгусында Златоуст өйәҙе Силәбе виләйәтенә күсерелә (ВЦИК ҡарары). Өйәҙҙең бер өлөшө Башҡорт АССР-ында ҡала, ә элекке Өфө өйәҙенең 9 улусы: Еҫем, Минйәр, Илек, Ерал, Ҡатаутамаҡ, Сергиевск, Әшә-Балашов, Ҡараул, Ҡатау-Иванов Златоуст өйәҙенә беркетелә. 1923 йылдың 12 нояберендә округ итеп үҙгәртелә һәм Урал өлкәһенә инә.

# Златоуст өйәҙе
## Идаралыҡ

1875 йылда урындағы үҙидаралыҡ урынлаштырыла. Үҙидаралыҡ өйәҙ земство йыйылышы һәм уның башҡарма ойошмаһы — өйәҙ земство идараһы аша атҡарыла. 1918 йылдың апреленен идаралыҡ Златоуст өйәҙе халыҡ комиссарҙары кәңәшмәһенә (советы) күсә. Граждандар һуғышы башланыу һәм өйәҙ биләмәһендә Совет власы тармар итеү сәбәпле 1918 йылдың июненән Ваҡытлы Себер хөкүмәте һәм өйәҙ земствоһы етәкселегендә башҡарыла. 1919 йылдың июлендә өйәҙҙә Совет власы тергеҙелә, Златоуст хәрби-револицион комитет төҙөлә. 1919 йылдың декаберендә Эшсе һәм һалдат депутатары Советы итеп үҙгәртелә.

# Златоуст өйәҙе
## Биләмә ҡоролошо

Өйәҙ улустарға бүленә. 1870 йылда 17 улус, 1913 йылда 30 улус, 1917 йылда 32 улус була.
* 1-се Әйле улусы
* 2-се Әйле улусы
* Балаҡатай улусы
* Дыуан улусы
* Дыуан-Мәсәтле улусы
* Екатерина улусы
* Златоуст улусы
* Ибрай улусы
* Иҫке Балаҡатай
* Йүрүҙән улусы
* Ҡалмаҡул улусы
* Ҡуса улусы
* Ләүзә улусы
* Мең улусы
* Мәсәғүт улусы
* Мәтәле улусы
* Михайловка улусы
* Мырҙалар улусы
* Нәсибаш улусы
* Нөгөш улусы
* Һатҡы улусы
* Һикәяҙ улусы
* Оло Ҡошсо улусы
* Оло Ыҡтамаҡ улусы
* Өлкөндө улусы
* Рудник улусы
* Таҙтүбә улусы
* Түбәнге Ҡыйғы улусы
* Тырнаҡлы улусы
* Үрге Ҡыйғы улусы
* Ямаш улусы
* Яңы Мөслим улусы
* Яңыбай улусы
* Яраҫтау улусы
# Яг-Вескыд

Яг-Вескыд — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ирь-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Яг-Вескыд
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000022385
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002238
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Хара-Зуха

Хара-Зуха — Рәсәйҙәге йылға. Ҡалмыҡ Республикаһы, Ростов өлкәһе, Ставрополь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Маныч йылғаһының уң ярына тамағынан 376 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 109 км.

# Хара-Зуха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Маныч йылғаһы башынан Пролетарь һыуһаҡлағысына тиклем, Калаус һәм Егорлык йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010500712107000016323
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107001632
* Бассейн коды — 05.01.05.007
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Әрмән-ҡыпсаҡ теле

Әрмән-ҡыпсаҡ теле (текстарҙа ҡулланылған үҙ атамалары: хыпчах тили бизим тил, һуңыраҡ татарча тип тә аталған) – Көнсығыш Европа әрмәндәре тарафынан ҡулланылған тел, төрки теленең ҡыпсаҡ тармағына ҡараған.

# Әрмән-ҡыпсаҡ теле
## Тарихы

Был тел христиан динле, ҡыпсаҡ телле әрмәндәрҙең әҙәби ҡомартҡыларынан билдәле. Ул әрмәндәр элекке Речь Посполита дәүләтенең төрлө ҡалаларында, шулай уҡ Молдова һәм Румынияға ҡараған ерҙәрҙә йәшәгән (Каменец, , Львов, Луцк, Могилёв, Сучава, Серет, Замость, Яссы, Аккерман һ.б.). Ошо ерҙәргә улар Ҡырым ярымутрауынан (Кәфә, хәҙерге Феодосия, ерҙәренән) һәм Әрмәнстандан килгән. Эпиграфика ҡомартҡылары иҫбат итеүенсә, XII–XIII быуатта уҡ Әрмәнстан биләмәләрендә ҡыпсаҡ телле христиандар йәшәгән, Тап ошо дәүерҙә ҡоролған монастырҙарҙың бере "Хипчахаванк" (Ҡыпсаҡ монастыры) тип атала, ул Аруч сиркәү комплексына инә.

# Әрмән-ҡыпсаҡ теле
## Текст миҫалы

Әрмәни-ҡыпсаҡ телендә Ғайса Мәсих доғаһы:
Atamïz bizim ki köktäsen, ari bolsun atïŋ seniŋ, kelsin χanlïχïŋ seniŋ, bolsun erkiŋ seniŋ nečik köktä alay yerdä, ötmäkimizni bizim kündälik ber bizgä bügün, bošat bizgä borčumuznu bizim, nečik ki biz bošatïrbiz bizim borčlularïmïzga, bermägin bizni sïnamaχlïχka, yoχsa χutχar bizni yamandan, zerä seniŋdir χanlïχ da χuvat, da saŋa haybat meŋilik. Amen.

# Әрмән-ҡыпсаҡ теле
## Библиография

* E. Tryjarski, Słownik ormiańsko-kipczacki na podstawie trzech rękopisów ze zbiorów wiedeńskich, Warszawa 1968
* E. Tryjarski, Zapisy sądu duchownego Ormian miasta Lwowa za lata 1625-1630 w języku ormiańsko-kipczackim, Kraków 2010
* Strona o języku kipczackim i jego zabytkach
* wiadomości o języku ormiańsko-kipczackim
# Ҡыпсаҡтар

Ҡыпсаҡтар (половцы, половчанин); үҙатамалары — ҡыпсаҡтар (қыпчақлар 欽察); европа һәм византия сығанаҡтарында — ҡомандар (лат. cumani, comani, греч. kο[ϒ]μάνοι), һуңыраҡ татарҙар (греч. τάταροι) — күскенсе төрки халыҡ, Ҡыпсаҡ далаһы йәки Дәште Ҡыпсаҡ тип билдәле тарихи төбәктә йәшәгән. Урыҫ сығанаҡтарына — сарочин йәки сарациндар, венгрия сығанаҡтарында — кундар.
XI быуат башында Иҙел аръяғынан ҡара диңгеҙ буйы далаларына ағыла, унан бәшнәктәр һәм торҡтарҙы ҡыҫырыҡлап сығара. Шунан ҡыпсаҡтар Днепрҙы аша сыға һәм Дунайҙың түбәнге ағымына етә, шулай итеп, Дунайҙан алып Иртышҡа тиклем бөтә Бөйөк Даланы биләп йәшәй, шул замандан башлап көнсығыш сығанаҡтарында Дәште Ҡыпсаҡ (Ҡыпсаҡ далаһы) тип йөрөтөлә.
Алтын Урҙа (XIII быуат уртаһы) ҡыпсаҡтар аҙ һанлы монгол телле ҡәбиләләрҙе йота ассимилировали һәм уларҙы үҙ телдәренә күсерә. Һуңыраҡ ҡыпсаҡ теле хәҙерге ҡыпсаҡ төркөмө телдәре (башҡорт, татар, ҡырым татарҙар, ҡараим, ҡырымшаҡ, ҡарасай-балҡар, ҡумыҡ, нуғай, ҡаҙаҡ, ҡырғыҙ, ҡарағалпаҡ, сыбыр)нигеҙенә һалына.
# 2015 йыл

III мең йыллыҡ :
XIX быуат — XX быуат — XXI быуат — XXII быуат — XXIII быуат :
Хронологик таблица :
2015 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 2015 MMXV |
| Юлиан стилендә | 2014 — 2015 ( 14 ғинуар) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2767 — 2768 ( 4 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7523 — 7524 ( 14 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5775 — 5776 ה'תשע"ה — ה'תשע"ו |
| Мосолман календары | 1437 — 1438 |
| Боронғо әрмән календары | 1464 ԹՎ ՌՆԿԴ |
| Ҡытай календары | 4711 — 4712 (с 19 февраль) 甲午 — 乙未 синий конь — синяя овца |
| Эфиопа календары | 2007 — 2008 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 2071 — 2072 |
| - Шака самват | 1937 — 1938 |
| Иран календары | 1393 — 1394 |
2015 (ике мең ун бишенсе) йыл — кәбисә булмаған йыл, григориан календары буйынса кесаҙна көндө башлана. Был беҙҙең эраның 2015 йылы, 3 мең йыллыҡтың 15 йылы, XXI быуаттың 15 йылы, XXI быуаттың 2 ун йыллығының 5 йылы, 2010 йылдарҙың 6 йылы.

# 2015 йыл
## Ваҡиғалар

* Рәсәйҙә «Әҙәбиәт йылы».
* июль — Өфөлә БРИКС һәм ШОС халыҡ-ара ойошмаларының осрашыуҙары уҙа.

# 2015 йыл
## Вафат булғандар

* 18 ғинуар — Бүләков Флорид Миңнулла улы, Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы.
* 23 ғинуар — Аҙнағолов Рафаэль Ғәйнетдин улы, педагогия фәндәре докторы, профессор, Башҡортостандың атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре.
* 23 март — Ли Куан Ю, Сингапур Республикаһы Хөкүмәтенең премьер-министры (1959—1990), XX быуаттың мәшһүр сәйәси эшмәкәре.
* 21 апрель — Михалёв Сергей Михайлович, билдәле совет хоккейсыһы һәм тренеры, СССР-ҙың спорт мастеры (1974).
* 23 август — Ураҡсина Рәсимә Миңлебулат ҡыҙы, башҡорт шағиры, яҙыусы, тәржемәсе, педагог.
* 7 октябрь — Сәлиғәскәрова Мәғәфүрә Ғәлиулла ҡыҙы, опера йырсыһы, РСФСР-ҙың (1957) һәм БАССР-ҙың (1951) халыҡ артисы.
* 10 октябрь — Ғәләүетдинов Ишмөхәмәт Ғилметдин улы, башҡорт теле белгесе, филология фәндәре докторы (1992), профессор, шәрҡиәтсе.
* 11 октябрь — Мәжитов Нияз Абдулхаҡ улы, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһы академигы (2006) һәм вице-президенты, тарих фәндәре докторы (1989), профессор (1990), археолог.
# Потеха

Потеха — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Ағиҙел йылғаһына уның тамағынан 416 км өҫтәрәк ҡушыла. Оҙонлоғо 16 км.

# Потеха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса Потеха Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, уның һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Өфөнән Бөрө ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201512111100025033
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102503
* Бассейн коды — 10.01.02.015
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Гарделеген

Гарделеген (нем. Gardelegen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 23971 кеше йәшәй. Майҙаны — 68 км². Диңгеҙ кимәленән 43 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39638 һәм автомобиль коды — SAW.
# Эндрю Карнеги

Э́ндрю Карне́ги (ингл. Andrew Carnegie; 25 ноябрь 1835 йыл — 11 август 1919 йыл) — Америка Ҡушма Штаттары эшҡауары, эре ҡорос сәнәғәтсеһе, мультимиллионер һәм филантроп.
Карнеги Шотландиялағы Данфермлинда тыуған, шунан ата-әсәһе менән АҠШ-ҡа күсә. АҠШ-та уның беренсе эше туҡыу фабрикаһында «бобиналар ҡарауылсыһы» була. Һуңғараҡ ул ошо уҡ фабрикала проекттарҙы теркәүсе була. Шунан йомошсо булып эшләй. Унан һуң телеграф компанияһына юғарыраҡ эш хаҡлы урынға күсә. Һуңынан Питтсбургта Company Steel Carnegie тигән үҙ компанияһын аса. Ул Steel Federal Company һәм башҡа ваҡ компаниялар менән берләштереү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә US Steel.
Хәйриә эшмәкәрлеге менән билдәле. Ул мәҙәниәт өлкәһендә, атап әйткәндә, Нью-Йоркта Карнеги-холлдың төҙөлөшөн финанслай (1891 йылда асыла). Ул мәғариф өлкәһендә Корпорацияһы Карнеги Нью-Йоркта Халыҡ-ара тыныслыҡ өсөн Карнеги Фонды, Вашингтонда Карнеги Институты, Питтсбургта Карнеги-Меллон университеты һәм Карнеги музейы аса.
Карнеги хөрмәтен астероидҡа (671) исем бирелә — Карнегия, уны 1908 йылда Австрия астрономы Иоганн Пализа аса.

# Эндрю Карнеги
## Тормошо һәм эшмәкәрлеге

Эндрю Данфермлинда туҡыусылар ғаиләһендә тыуа. Уға исемде атаһы яғынан олатаһы хөрмәтенә ҡушалар. 1836 йылда ғаилә Эдгар-стриттағы ҙур йортҡа күсә.
Яҡшыраҡ тормошҡа өмөтләнеп, 1848 йылда Уильям Карнеги ғаиләһе менән Аллегейниға (АҠШ-тың Пенсильвания штаты) күсергә була. Юлға Джордж Лаудерҙан бурысҡа аҡса алырға тура килә.
1850 йылда Карнеги Питтсбург типографияһына йомошсо булып эшкә инеп, аҙнаһына 2,5 доллар аҡса эшләй башлай. Тиҙҙән оператор итеп ҡуйыла һәм аҙнаһына 4 доллар ала.
18 йәшендә тырыш егетте Питтсбургтағы телеграф бүлеге начальнигы итеп тәғәйенләйҙәр. Уның тимер юл менән ҡыҙыҡһыныуы уға бизнеста уңыш килтерә. Пенсильвания тимер юл компанияһы Америкала иң ҙур компанияларының береһе була. 1855 йылда Карнеги Adams Express компанияһына 500 доллар инвестициялай. Бер нисә йылдан Вудрафф компанияһы акцияларын ала. Яйлап капитал туплап, артабанғы уңыштары өсөн нигеҙ һала.
1860—1865 йылғы граждандар һуғышында Карнеги Вудрафф компанияһының берләшеүен ойоштора. 1861 йылда Карнегиҙы элекке танышы хәрби министр ярҙамсыһы Томас А. Скотт хәрби тимер юл етәксеһе һәм Көнсығышта телеграф берлеге етәксеһе итеп ҡуйҙыра. Ул Төньяҡтың еңеүенә ҙур өлөш индерә.
Карнеги һуғыштан һуң тимер юлдан китеп, эшмәкәрлеген металлургия сәнәғәтенә бағышлай. Питтсбургта The Keystone Bridge Works һәм Union Ironworks аса. Үҙенең тәүге металлургия заводын төҙөй.
Карнеги ғүмеренең ахырын хәйриә менән шөғөлләнеп үткәрә. Шотландияла замокта йәшәй. Бөйөк Британияла һәм Ҡушма Штаттарҙа күп һанлы китапханалар астыра.
Карнеги АҠШ-та, Канадала, Бөйөк Британияла, Австралияла, Яңы Зеландияла, Фиджиҙа бөтәһе 3000-ләп китапхананы финанслай. Ул шулай уҡ Бирмингем университетын нигеҙләүгә 1899 йылда 50 000 £ аҡса бирә. 1901 йылда Питтсбург Технология институтына 2 млн доллар бирә һәм шунса уҡ сумманы 1902 йылда Вашингтонда Карнеги Институтын асыуға һала.
Карнеги 1919 йылдың 11 авгусында Массачусетс штаты Леннокс ҡалаһында ҡурылдай пневмонияһынан вафат була. Уны Нью-Йоркта Йоҡоло Үҙән зыяратына ҡуялар.
# Коровкин Павел Петрович

Коровкин Павел Петрович (9 июль 1913 йыл — 11 август 1985 йыл) — совет математигы, физика-математика фәндәре докторы, профессор.
50-нән ашыу хеҙмәт авторы, шул иҫәптән юғары уҡыу йорттары өсөн дәреслектәр ("Математик анализ"дың 2 томлыҡ курсы), ҡайһы бер әҫәрҙәре башҡа телдәргә тәржемә ителгән.

# Коровкин Павел Петрович
## Биографияһы

1913 йылдың 9 июлендә (яңы стиль буйынса 16 июль) Тверь губернаһының Весьегонск ҡалаһында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
1914 йылдан алып 1920 йылға тиклем Весьегон приютында тәрбиәләнә, унда әсәһе приютта кер йыуыусы булып эшләй. Һуңынан малай 2-се баҫҡыс Весьегон мәктәбендә уҡый, математикала һәләттәрен күрһәтә. Мәктәпте тамамлағандан һуң, Ленинградҡа эшкә китә, унда тәүҙә фабрикала эшләй, ә 1931 йылда Ленинград дәүләт университетының механика-математика факультетына уҡырға инә. 1936 йылда университетты тамамлағандан һуң, аспирантурала уҡыуын дауам итә. 1939 йылда, кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлап, Калинин педагогия институтына (хәҙерге Тверь дәүләт университетына) эшкә ебәрелә.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас та, үҙ теләге менән фронтҡа китә. Артиллерия взводы командиры, батарея командиры, полк командирының хәрби часть буйынса урынбаҫары була. Бөйөк Ватан һуғышынан һуң совет-япон һуғышында ҡатнаша, унда фронттың һауа оборонаһы начальнигы була.
Һуғыштан һуң Калинин педагогия институтының математик анализ кафедраһын етәкләй. 1947 йылда «Полиномдарҙың оҡшашлыҡ рәттәре. Оргональ полиномдар» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1948 йылда Коровкинға профессор исеме бирелә. Бер ни тиклем оборона комплексы предприятиеларында эшләй һәм бер үк ваҡытта Мәскәү дәүләт университетында юғары математиканан уҡыта. 1953 йылдан — Мәскәү автоюлдар институты (хәҙерге Мәскәү дәүләт автомобиль-юл техник университеты) профессоры, юғары матем. кафедраһы мөдире, 1970—1985 йылдарҙа Калуга педагогия институтының (хәҙерге К. Э. Циолковский исемендәге Калуга дәүләт университеты) математик анализ кафедраһы мөдире.
1985 йылдың 11 авгусында Калугала вафат була.

# Коровкин Павел Петрович
## Хәтер

* 2007 йылда МЭДИ-ның Весегонский бүлексәһенең уҡыу бинаһында П. П. Коровкинға ғалимдың барельефы менән мемориаль таҡтаташ асыла (авторы — рәссамы В. Г. Арефьев).
* 2015 йылда Калугала күренекле ғалим иҫтәлегенә Светлана Гусеваның «Весьегонскиҙан математик: документаль һәм нәфис повесть» тигән китабы донъя күрә. Китаптың презентацияһы К. Э. Циолковский исемендәге Калуга дәүләт университетында П. П. Коровкин иҫтәлегенә арналған Математиктарҙың халыҡ-ара конференцияһында үтә, унда Рәсәйҙең 23 юғары уҡыу йорто ғалимдары һәм донъяның биш иле вәкилдәре ҡатнаша.

# Коровкин Павел Петрович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Хәрби наградалары:
** 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
** «Мәскәүҙе обороналаған өсөн»
** «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн»
** «Японияны еңгән өсөн» миҙалдары
* Тыныс ваҡыттағы хеҙмәте өсөн:
** «Почет Билдәһе» ордены
** «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы
** «РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре» исеме (1981)
** «РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы»
** «СССР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы» билдәләре