yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Быстрых Фёдор Павлович

Быстрых Федор Павлович (23 декабрь 1901 (5 ғинуар 1902), Таҙтүбә, Златоуст өйәҙе, Өфө губернаһы, Рәсәй империяһы (хәҙерге Башҡортостандың Дыуан районы Башҡортостан, Рәсәй) — 2 май 1976, Свердловск, РСФСР, СССР) — СССР тарихсыһы, тарих фәндәре докторы (1960), профессор (1961).

# Быстрых Фёдор Павлович
## Биографияһы

Федор Павлович Быстрых 1901 йылдың 23 декабрендә (1902 йылдың 5 ғинуары) Өфө губернаһының Златоуст өйәҙе Таҙтүбә ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Дыуан районы) тыуа.
Мәскәүҙә Н.К.Крупская исемендәге Коммунистик тәрбиә академияһына уҡырға инә, уны 1929 йылда тамамлай, шунан һуң Свердловск юғары уҡыу йорттарында уҡыта башлай.
1925—1937 йылдарҙа ВКП(б) ағзаһы, «троцкистар менән бәйләнеше» өсөн сығарыла, 1957 йылда стажын тергеҙеү менән 1942 йылда ҡабаттан партияға ҡабул ителә.
1941—1953 һәм 1956—1969 һәм йылдарҙа Уральск университетының КПСС тарихы һәм марксизм-ленинизм тарихы кафедраһы мөдире булып эшләй.
1953—1956 йылдарҙа ҠХР-ҙа йәшәй, урындағы юғары уҡыу йорттарында эшләй.
«Революционное движение и большевистские организации Урала накануне и в период революции 1905—1907 годов» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1976 йылдың 2 майында Свердловск ҡалаһында вафат була, Широкореченское зыяратында ерләнә.
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе — революция хәрәкәте тарихы, Уралда партия ойошмалары эшмәкәрлеге. 60-тан ашыу фәнни эштәр авторы, улар араһында «Возникновение Уральской областной организации РСДРП(б)» (Свердловск, 1933) һәм ««Большевистские организации Урала в революции 1905—1907 годов» (Свердловск, 1959).
Октябрь Революцияһы ордены (1971) һәм ««Почёт Билдәһе» ордены» менән бүләкләнгән (1961). Свердловскиҙа профессор В. В. Адамов тәҡдим иткән историографиялағы «яңы йүнәлеш»кә тәнҡит күҙлегенән ҡараған.
# Пой

Пой — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/810/42 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.

# Пой
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100008304
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100830
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Герти Тереза Кори

Герти Тереза Кори, тыумыштан Радниц (ингл. Gerty Theresa Cori, Герти Тереза Радниц-Кори, 15 август 1896 йыл, Прага, Австро-Венгрия (хәҙер Чехия) — 26 октябрь 1957 йыл) — АҠШ биохимигы.
Ире Карл Кори менән бергә «гликогендың каталитик әүерелешен асҡан өсөн» физиология һәм медицина буйынса 1947 йылғы Нобель премияһы лауреаты була.

# Герти Тереза Кори
## Биографияһы

Герти Тереза Радниц 1896 йылдың 8 авгусында Прагала, ул саҡта Австро-Венгрия империяһында, йәһүд ғаиләһендә тыуа. Атаһы Отто Радниц Богемияла шәкәр заводының генераль директоры булып эшләй. Әсәһенең ағаһы Прага университетында педиатрия профессоры була. Герти 1914 йылда Прагалағы немец уҡыу йортона — Карл Фердинанд (Carl Ferdinand University) университетына уҡырға инә. Шунда Карл Кори менән осраша; улар икеһе лә 1920 йылда медицина буйынса доктор дәрәжәһен ала һәм шул уҡ йылды Венала туй яһай.
1921 йылда Кориҙар икеһе ике урында эшләй. Герти Веналағы Каролина балалар дауаханаһында профессор Кноепфельмахер ҡулы аҫтында педиатрияла хеҙмәт итә. Карл иртән — лабораторияла, кисен фармакология университетында тикшеренеүҙәр алып бара.
1922 йылда Кориҙар Америка Ҡушма Штаттарына күсеп килә. Улар Нью-Йорк Дәүләт малигнант ауырыуҙар институтына (хәҙерге Росвелл парк) урынлаша. Герти ҡалҡан биҙе эшмәкәрлеген өйрәнеүен дауам итә. Буффало ҡалаһында Кориҙар икәүләп карбогидрат метаболизм in vivo һәм уның гормональ көйләнеше буйынса тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә. Тикшеренеүҙәре барышында һөт кислотаһы менән ҡыҙыҡһына башлайҙар. Эпинефрин менән артабанғы эштә был ҡыҙыҡһыныу тағы ла көсәйә төшә.
1923 һәм 1924 йылдарҙа Герти рентген нурҙарының тән тиреһенә һәм ағзаларҙың метаболизмына йоғонтоһона арналған мәҡәләләр яҙа.
1931 йылда Герти менән Карл Сент-Луисҡа күсә. Улар адреналиндың мускулдарҙа гликогенолиз барлыҡҡа килтереүсе тәьҫирен тикшерә.
1938 һәм 1939 йылдар емешле була, глюкозо-1-фосфатты бүлеп алғандан һуң, Кориҙар энзимология яғына иғтибарҙарын арттыра.
Эрл Сазерленд, Сидни Коловик һәм ире Карл менән бергә, Герти, фосфоризаларҙы мутазаларҙан һәм изомеразаларҙан айырып, глюкозо-6-фосфаттан гликоген алыу реакцияларының эҙмә-эҙлелелеген хасил итә. Тикшеренеүселәр быға тиклем иғтибарға эләкмәгән мутазалар тиңлеген шәйләй һәм уны һан яғынан тасуирлай.
Артабан Герти Арда Грин һәм Карл менән мускул фосфорилазаһының кристаллашыуын һүрәтләгән хеҙмәттәрен яҙа.
Һуңғы йылдарында педиатрияла тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә, гликоген тупланыу ауырыуын өйрәнә.

# Герти Тереза Кори
## Маҡтаулы бүләктәре

* 1946 − Америка Химия йәмғиәтенән Midwest Award
* 1947 − Эске секрецияны өйрәнеү ассоциацияһынан Squibb Award
* 1947 − Карл Кори менән бергә Нобель преияһы лауреаттары
* 1948 − Америка Химия йәмғиәтенән Frances P. Garven Medal
* 1948 − St. Louis Award
* 1950 − АҠШ Милли фәндәр академияһынан Sugar Prize
* 1951 − Америка Медицина колледждары ассоциацияһынан Borden Award.

# Герти Тереза Кори
## Хәтер

1979 йылда Халыҡ-ара астрономия союзы Айҙың артҡы яғындағы кратерға Герти Тереза Кори исемен бирә.
# Тавта

Тавта — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кичменьга йылғаһының һул ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Тавта
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000010866
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001086
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Хурумпауль

Хурумпауль — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Берёзово районындағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 40 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628148, ОКАТО коды — 71112920002.

# Хурумпауль
## Халыҡ һаны

| Йыл | Даими халыҡ һаны |
| 2002 | |
| 2008 | |
| 2010 | 40 |

# Хурумпауль
## Климат

Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
# Супротивка

Супротивка — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шортюг йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Супротивка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400112110000040922
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004092
* Бассейн коды — 08.01.04.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Рәхмәт (фильм)

Рәхмәт — «Башҡортостан» киностудияһы 2007 йылда төшөргән әҙ сығымлы, ғаилә менән ҡарау өсөн тәғәйенләнгән мажаралы музыкаль комедия. Уның премьераһы апрель айында була, ә декабрҙә ул Өфөнөң «Родина» кинотеатрында күрһәтелә.
Фильм 2008 йылда 16—22 октябрендә Ҡазанда «Алтын Минбар» мосолман киноһы фестивалендә конкурстан тыш күрһәтелә, ә бер нисә көндән Төркиәнең Анталия ҡалаһында «Алтын апельсин» кинофестивале сиктәрендә IV Халыҡ-ара евразия кино фестивалендә шулай уҡ конкурстан тыш программала ҡатнаша. Видеотаҫмаға төшөрөлөүе арҡаһында ғына ул конкурс программаһына үткәрелмәй.
Ҡатнашалар: Илфат Йомағолов (төп ролдә), Морат Амантаев, Азат Йыһаншин, Сәйҙә Ильясова, Гөлназ Имамова, Руслан Ғәлиев, Сулпан Асҡарова, Урал Иҙелбаев, Илнур Лоҡманов, Гүзәл Багаева, Айназа Йомағолова, Руслан Шәйхетдинов, Гүзәл Сәғитова, Сәғиҙулла Байегет, Азамат Ғафаров, Хәким Мортазин, Зилә Сәғәҙиева, Салауат Вәхитов, Маурисио Соарес.
Фильмдан өҙөктө Башклип сайтында(недоступная ссылка) ҡарарға була.
* Был кинематограф тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
# Салауат (бәләкәй планета)

Салауат — Башҡортостандың милли геройы Салауат Юлаев исемен йөрөткән 5546-сы бәләкәй планета (гравитация көсө тәьҫирендә Ҡояш тирәләй әйләнеп йөрөүсе, 50 метрҙан ҙурыраҡ булған, башҡа параметрҙары буйынса планеталарға һәм кәрлә планеталарға ҡарамаған күк есемдәре). Ҡояштан уртаса 392 миллион километр алыҫлыҡта, Ерҙән минимум 200 миллион километр алыҫлыҡта. Диаметры яҡынса 11 километр. Оппозицияла йондоҙ дәүмәле — 16.0 йондоҙ яҡтылығы.
Планетаны 1979 йылдың 19 декабрендә бельгия астрономы А. Дебеон асҡан, ул 1970-се йылдарҙа БАССР-ҙа булған һәм Салауат Юлаев хөрмәтенә «Салауат» тип атаған. Башҡортостанда «Салауат» кесе планетаһын телескоп ярҙамында күҙәтергә мөмкин.
# Әл-Ғүззә

Әл-Ғүззә (ғәр. العزى‎ — ҡеүәтле, рус. Аль-Узза) — Венера планетаһының алиһәһе. Исламға тиклемге ономастикала осрай.

# Әл-Ғүззә
## Тарихы

Ҡөрьәндә Ән-Нәджм сүрәһендә ошондай аят бар:
* Видели ли вы ал-Лат, ал-'Уззу и ещё эту третью — Манат? Неужели у вас [дети] — мужского пола, а у Него — женского? Ведь подобное деление [детей] было бы несправедливым. Они (т. е. божества) — всего лишь имена, которыми нарекли их вы и ваши отцы, и Аллах не ниспослал насчёт них никакого доказательства. Они следуют только догадкам и тому, чего жаждут их души. А ведь к ним пришло наставление на прямой путь от их Господа.
* Ән-Нәджм 53:19—23
Әл-Ғүззә Синайҙа, Нәбатиә, Лихйән дәүләттәрендә Хан-Ғүззәй исеме менән билдәле булған. Шулай уҡ Ҫамуд ғәрәптәре, Көньяҡ Ғәрәбстан ғәрәптәре һәм Ираҡта билдәле. V—VI быуаттарҙа ул Ғәрәбстандың, атап әйткәндә, Үҙәк Ғәрәбстан ғәрәптәренең (Хижәз, Хира, Нәбатиә) юғары илаһтарының береһенә әйләнә. Үҙәк Ғәрәбстандың көньяғында әл-Ғүззә әл-Лат һәм Мәнәттең әсәһе тип һанала.
Сүриәгә һәм Ираҡҡа сауҙа юлы башы, Мәккә эргәһендәге Хурад үҙәне әл-Ғүззәгә табыныуҙың төп үҙәге була. Мәккә менән Таиф араһында, әл-Ғүззәнең ғибәҙәтханаларының береһе (әл-Ғүззә әс-Сәғидә) була. Ул өс изге ағас — самураның (акация) өҫтө япма менән ҡапланған ҡаралтынан һәм шунда һалынған изге таштан торған.
Унда даими ғибәҙәт ҡылалар һәм ҡорбан килтерәләр. Мәккәне яулап алғандан һуң Мөхәммәт Пәйғәмбәр Хәлид ибн әл-Вәлидкә был һынташты емерергә бойора.
# Стугна

Стугна (укр. Стугна) — Украиналағы йылға. Киев өлкәһе биләмәләре аша көньяҡҡа табан аға. Днепрҙың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 69,5 километр.
# Сәғитов Тәлғәт Ниғмәтулла улы

Сәғитов Тәлғәт Ниғмәтулла улы (31 июль 1942 йыл) — журналист һәм дәүләт эшмәкәре. 1990-1996 йылдарҙа «Башҡортостан» гәзитенең баш мөхәррире, 1997—2001 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт министры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1992). Салауат Юлаев ордены кавалеры.

# Сәғитов Тәлғәт Ниғмәтулла улы
## Биографияһы

Тәлғәт Ниғмәтулла улы Сәғитов 1942 йылдың 31 июлендә Маҡар районының (хәҙерге Ишембай районы) Маҡар ауылында тыуған.
«Һәнәк» журналының баш мөхәррире (1978—1980).
Башҡорт АССР-ының Телевидение һәм радиотапшырыуҙар буйынса дәүләт комитетының рәйесе (1980—1986).
«Башҡортостан» гәзитендә баш мөхәррир (1990—1996).
Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт министры (1986—1987 һәм 1997—2001 йылдар).

# Сәғитов Тәлғәт Ниғмәтулла улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Салауат Юлаев ордены
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1992)

# Сәғитов Тәлғәт Ниғмәтулла улы
## Ғаиләһе

Ҡатыны — Фәрзәнә Фәтҡулла ҡыҙы, Өфө сәнғәт институтының вокал сәнғәте кафедраһы мөдире.
Улы — Азамат, Башҡортостан Республикаһы Президенты хакимиәтенең экс-етәксеһе.
Улы — Салауат, Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Премьер-министры урынбаҫары.
Атаһы — Ниғмәт Сәғиҙуллин, 1942 йылдың 28 ноябрендә Великие Луки ҡалаһы янындағы һуғышта һәләк булған.
Әсәһе — Зөләйхә Ғәзизова
# Ҡалҡаман-Тишек мәмерйәһе

Ҡалҡаман тишеге мәмерйәһе (Ҡалҡамантишек, рус. Калкаман-тишек — мәмерйә, Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районы Тимер ауылынан 2 километр төньяҡта, Ағиҙел йылғаһы үҙәненең уң битләүендә урынлашҡан.

# Ҡалҡаман-Тишек мәмерйәһе
## Тасуирламаһы

Ҡалҡаман тишеге мәмерйәһе урта девон эзбизташтарында барлыҡҡа килгән, карстлы. Уның үткәүелдәре һәм коридорҙары төньяҡ, көнбайыш һәм төньяҡ-көнбайышҡа табан һуҙылған. Оҙонлоғо — 1,2 мең м, киңлеге — 1—3 м, уртаса бейеклеге — 2,6 м, амплитудаһы — 74 м, майҙаны — 1,6 мең м², күләме — 4,1 мең м³.
Мәмерйәнең 2 инеү урыны бар. Төп инеү урынының киңлеге 1,6 м, бейеклеге 2 м, Ағиҙел кимәленән 14 м бейеклектә, ҡаяла урынлашҡан. Инеү урынынан коридор һуҙыла (киңлеге яҡынса 1 м, бейеклеге 15 метрға тиклем). Ҡоҙоҡ рәүешендәге икенсе инеү урыны (диаметры 1 м, тәрәнлеге 19 м) төп инеү урынынан 12 м бейеклектә урынлашҡан.
Мәмерйәнең стеналары һәм иҙәне кальцит менән ҡапланған, сталактиттар, сталагмиттар һәм гелектиттар күп. Температураһы яҡынса 7 °C. Ҡышын төп инеү урынында боҙ сталагмиттары һәм кристалдар барлыҡҡа килә.
# Аҡбирҙе (Өҫкәлек ҡушылдығы)

Аҡбирҙе — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы/ Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Өҫкәлек йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Аҡбирҙе (Өҫкәлек ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000612112200006344
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200634
* Бассейн коды — 12.01.00.006
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Безымянная (Сочур ҡушылдығы)

Безымянная — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сочур йылғаһының һул ярына тамағынан 120 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.

# Безымянная (Сочур ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010600112115200025210
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202521
* Бассейн коды — 13.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ат егеү кәрәк-ярағы

Ат егеү кәрәк-ярағы — һыбай йөрөгәндә йәки йөк ташығанда атты егеү өсөн кәрәкле ҡорамалдар тупланмаһы.

# Ат егеү кәрәк-ярағы
## Башҡорттарҙа ат егеү кәрәк-ярағы яһау традициялары

Башҡорттарҙа ат егеү кәрәк-ярағы яһау традициялары күсмә хужалыҡ ( Күсмә тормош) ихтыяждарына, яу сәнғәте ( хәрби хеҙмәт) барлыҡҡа килеү һәм үҫешеүгә бәйле була. Ат егеү кәрәк-ярағы яһау өсөн ағас, күн, металл киң файҙаланылған.
Һыбай йөрөү өсөн ат егеү кәрәк-ярағы төп өлөштәрен башлыҡтан, моронһалыҡтан һәм оҙон теҙгендән торған нуҡта, ауыҙлыҡ менән йүгән, эйәр, сергеһе (туҡым) менән үңлек, айыл (тартма), өҙәңге, күмелдерек һәм ҡойошҡан, ҡанъяға, ҡамсы тәшкил иткән. Нуҡта һәм йүгәндәр Башҡортостандың дала райондарында, нигеҙҙә, ҡайыштан йәки ишелгән ат ҡылынан, тау-урман райондарында йүкәнән эшләнгән. Ике ҡушма ауыҙлыҡтан һәм шыуып йөрөүсе балдаҡтарҙан торған йүгәндәр киң таралған, S рәүешендәге йәки үҙәк кеүек псалийлы ауыҙлыҡтар осраған. Йүгәнде һырлап һәм семәр баҫып, көмөш йүгертелгән металл өҫтәмәләр, ҡайһы ваҡыт төҫлө быяла һәм таш ҡаштар ҡуйылған, нәҙек ҡайыштан суҡтар тағылған айылдар (көмбәҙ рәүешендәге айылдар айырылып торған) менән биҙәгәндәр. Эйәр ҡапталы һәм ҡашағаһын (ҡашын) яһау өсөн башлыса ҡайын ороһон файҙаланғандар; бөтөн үҙағастан эшләнгән эйәрҙәр осраған. Эйәрҙәр ҡашаға, ҡаптал формаһы һәм биҙәлеше менән айырылған: алғы ҡашын бейегерәк эшләгәндәр, ҡайһы ваҡыт ҡош, йәнлек йәки йылан башы рәүешендә юнғандар, йыш ҡына уны вертикаль рәүештә, артҡыһын тәпәшерәк һәм ауышыраҡ ҡуйғандар. Ир‑егеттәр, ҡатын-ҡыҙҙар һәм балаларға тәғәйенләнгән эйәрҙәр булған. Ҡатын-ҡыҙ эйәренең алғы ҡашы киң һәм бейек (нигеҙҙә ярым түңәрәк), артҡыһы ныҡ ауышлыҡ м‑н тәпәш итеп яһалған.

# Ат егеү кәрәк-ярағы
## Һыбай йөрөү өсөн

Эйәрҙең алғы ҡашағаһы геометрик орнаментлы семәр, ярым ай рәүешендәге металл өҫтәмәләр менән, көмөш йүгертеп, сәскә-үҫемлек орнаменты, ҡусҡар биҙәге төшөрөп биҙәлгән. Өҙәңге тимерҙән эшләнгән, ҡайһы ваҡыт көмөш һыр менән биҙәкләнгән; оронан ҡырҡып яһалғандары осраған (йөрәк рәүешендә бөтөн йәки аҫҡы мөйөштәре түңәрәкләтелеп өсмөйөшләп бөгөлгән). Үңлек һәм серге (туҡым) эшләгәндә кейеҙ, күн, йөн һ.б. ҡулланылған. Үңлекте ғәҙәттә кәзә дебетенән баҫылған ҡалын кейеҙҙән, сергене сергетыш йәки буҫтау менән тышланған кейеҙҙән яһағандар. Ҡатын-ҡыҙ эйәренең сергеһен аппликация, сигеү һ.б. менән биҙәгәндәр, туй тантанаһы өсөн бай итеп биҙәлгән сергеләр бик затлы күренгән. Айыл, күмелдерек, ҡойошҡан, ҡамсыны ҡайыштан яһағандар, киндер йәки йүкәнән ишкәндәр.

# Ат егеү кәрәк-ярағы
## Йөк ташыу өсөн

Йөк ташыу өсөн ҙурлығы менән айырылып торған махсус артмаҡ эйәрен файҙаланғандар. Егеү төрөнә ҡарап, ҡамыт-дуғаны бер ат һәм пар ат өсөн, ш. уҡ дуғалы һәм дуғаһыҙ төрҙәргә бүлеп йөрөткәндәр. Бер атты дуға менән егеү өсөн ҡолаҡбаулы (ҡамыт баулы) һәм тамаҡбаулы ҡамыт, айыллы ыңғырсаҡ, арҡалыҡ, бауырлыҡ, дуға, ышлыя, ауыҙлыҡ һәм теҙген менән йүгән, дилбегә, дуғаһыҙ егеүгә ҡамыт, мисәү, ҡолаҡһа кәрәк. Пар атты һыңар тәртә менән егеү өсөн ҡамыттар, күмелдерек, мисәүҙәр, ышлыялар, ауыҙлыҡтар м‑н йүгәндәр һәм пар дилбегә ҡулланылған. Һөйрәткеле пар ат еккәндә ағас ҡамытты аттың муйынына кейҙереп, һыңар тәртәгә беркеткәндәр.
# Нерга

Нерга — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Катка йылғаһының уң ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Нерга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Угличь ГЭС-ынан Рыбинск һыуһаҡлағысы башына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010100912110000004505
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000450
* Бассейн коды — 08.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Саҙрыев Вафа Мөхәмәтғәли улы

Саҙрыев Вафа Мөхәмәтғәли улы (рус. САДРИЕВ Вафа Мухаметалиевич 1906 йыл — декабрь 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. 1942 йылда яуҙа хәбәрһеҙ юғала.

# Саҙрыев Вафа Мөхәмәтғәли улы
## Биографияһы

Саҙрыев Вафа Мөхәмәтғәли улы 1906 йылда хәҙерге Башҡортостандың Йәрмәкәй районы Атамкүл ауылында тыуа. 1941 йылда Йәрмәкәй районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 112-се кавалерия дивизияһы кавалерисы булып хеҙмәт итә Саҙрыев Вафа Мөхәмәтғәли улы 1942 йылдың декабрендә яуҙа хәбәрһеҙ юғала

# Саҙрыев Вафа Мөхәмәтғәли улы
## Ғаиләһе

Ҡатыны Баҙыгөлъямал, улы Айрат.
# Индукция кәтүге

Индукция кәтүге — винт, спираль, йә иһә винтоспираль кәтүк; уралған, изоляцияланған, әҙ һыйҙырышлы һәм бәләкәй актив ҡаршылыҡлы, ҙур индуктлылыҡлы үткәргестән эшләнә. Бының һөҙөмтәһе — кәтүк аша үҙгәреүсән ток үткәндә, ә уның ҙур инерциялылығы күҙәтелә.
Электромагнит ҡамасаулауҙар, һуғыуҙы әҙәйтеү, энергия туплау, үҙгәреүсән токты сикләү, резонанс сынйырҙарында (колебательный контур) һәм йышлыҡлы һайлау сынйырҙарында, йыйылған (сосредоточенный) параметрлы яһалма тотҡарлау линияһы индуктлылыҡ элементы булараҡ ,магнит ҡыры булдырыу, хәрәкәткә һиҙгер приборҙар өсөн һәм башҡа ерҙә ҡулланылыа.

# Индукция кәтүге
## Терминология

Электромагнит ҡамасаулауҙарҙын, электр тогының пульсациялауын, схеманың төрлө өлөшөндә юғары йышлыҡта изоляциялау өсөн һәм магнит ҡырында энергия йыйыу өсөн ҡулланғанда, үҙәген дроссель, йәиһә реактор тип атайҙар.
Көс электротехникаһында (мәҫәлән, ЛЭП-тағы ҡыҫҡа замыкание ваҡытында электр тогын сикләү өсөн) реактор тиҙәр.
Оҙонлоғо диаметрынан күпкә ҙурыраҡ индуктлылыҡтың цилиндр формалы кәтүген соленоид тиҙәр, соленоид эсендә магнит ҡыры бер төрлө түгел. Бынан тыш, соленоид, йәиһә электромагнит тип ферромагнит үҙәкте эскә тартҡанда механик эште магнит ҡыры иҫәбенә башҡарыусы ҡоролманы атайҙар. Электромагнит релеләрҙә реле урамаһы, һирәгерәк — электромагнит тиҙәр.
Йылытыусы индуктор — айырым индуктлы кәтүктең индуктлы йылытыу ҡоролмаһы эшсе органы.
Энергия йыйыр өсөн ҡулланғанда (мәҫәлән, импульслы напряжение стабилизаторы схемаһында) индукцион йыйыусы, йәиһә йыйыусы дроссель тиҙәр.
# Семилейка (Барыш ҡушылдығы)

Семилейка — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Барыш йылғаһының һул ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Семилейка (Барыш ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500312110000037347
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003734
* Бассейн коды — 08.01.05.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Нора ҡурсаулығы

Нора ҡурсаулығы (рус. Норский заповедник) — Рәсәйҙең Алыҫ Көнсығышындағы тәбиғәт ҡурсаулығы.
Нора ҡурсаулығы 1998 йылда ойошторолған. Ул Амур өлкәһендә Сельдж һәм Нора йылғалары араһында урынлашҡан. Майҙаны — 211 168 га. Һаҡлау зонаһының майҙаны — 9868 гектар, һыу майҙаны — 1952 гектар. Рельефы тәпәш. Ҡурсаулыҡтың абсолют бейеклеге 370 метрға етә.
Ииң ҙур йылғалары — Нора, Селемджа һәм Бурунда.

# Нора ҡурсаулығы
## Климаты

Климаты ҡырҡа континенталь. Ҡыш 5 — 5,5 ай дауам итә. Йылы осор — 50 — 90 көн.

# Нора ҡурсаулығы
## Флора һәм фаунаһы

Ҡурсаулыҡ территорияһында көпшәле үҫемлектәрҙең 513, лишайниктарҙың 300-ҙән ашыу төрө үҫә. Һөтимәрҙәрҙең 38, ҡоштарҙың 184, балыҡтарҙың 30 төрө бар. Ҡара һәм япон торналары, ҡара һәм Алыҫ Көнсығыш ҡауҙылары, аҡ ҡойроҡло бөркөт, кәлмәргән, балыҡсы өкө оя ҡора. Нора ҡурсаулығы иң ҙур күсеп йөрөүсе Себер ҡоралайҙарының (5 — 7 меңгә тиклем баш) йәшәү урыны булып тора. Амур юлбарыҫының үтеп инеүе билдәләнгән. Ҡурсаулыҡ майҙанының 54 процентын урман биләй. Урман барлыҡҡа килтереүсе төп төрҙәре — аҡ ҡайын һәм Гмелин ҡарағасы.