# Көньяҡ-Көнсығыш Азия дәүләттәре берләшмәһе

Көньяҡ-Көнсығыш Азия дәүләттәре берләшмәһе :
| АСЕАН-дың флагы ||
| Ағза-илдәре | Бруней  Вьетнам  Индонезия  Камбоджа  Лаос  Малайзия  Мьянма  Сингапур  Таиланд  Филиппин |
| Секретариаттың урынлашыуы | Джакарта |
| Генераль секретарь | Лим Джок Хой |
| Рәсми теле | инглиз теле |
| Майҙаны | 4 480 000 км² |
| Халҡы  — Бөтәһе (2004)  — Тығыҙлығы | 592 000 000 122.3 кеше/км² |
| ВВП (2003)  — Бөтәһе  — Бөтәһе  — ВВП һәр кешегә  — ВВП һәр кешегә | 2,172 трлн $ (ППС) 681 млрд $ (номиналь) 4 044 $ (ППС) 1 267 $ (Номиналь) |
| Барлыҡҡа килеүе АСЕАН декларацияһы АСЕАН Уставы | 8 август 1967 йыл 16 декабрь 2008 йыл |
Көньяҡ-Көнсығыш Азия дәүләттәре берләшмәһе (АСЕАН; ингл. Association of SouthEast Asian Nations) — Көньяҡ-Көнсығыш Азиялағы дәүләттәрҙең сәйәси, иҡтисади һәм мәҙәни хөкүмәт-ара төбәк ойошмаһы. 1967 йылдың 8 авгусында Бангкок ҡалаһында «АСЕАН декларацияһына» («Бангкок декларацияһы») ҡул ҡуйғандан һуң барлыҡҡа килә.
1976 йылда Бали утрауында Көньяҡ-Көнсығыш Азияла Дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек тураһындағы килешеүгә һәм АСЕАН татыулыҡ декларацияһына ҡул ҡуйғандан һуң АСЕАН ойошмаһы формалаштырыла.
АСЕАН-дың юғарғы органы булып ағза-дәүләттәр етәкселәренең (ил һәм хөкүмәт башлыҡтарының) осрашыуы тора. 2001 йылдан алып бындай осрашыуҙар йыл һайын үткәрелә. Етәксе һәм координациялау органы булып йыл һайын үткәрелгән тышҡы эштәр министрҙары кәңәшмәһе тора. Шулай уҡ йыл һайын финанс министрҙарының һәм ваҡыты-ваҡыты менән ауыл хужалығы һәм иҡтисад министрҙарының кәңәшмәләре уҙа, әммә уларҙың иң мөһим ҡарарҙары тышҡы эштәр министрҙары тарафынан раҫланырға тейешле. Рәйеслек итеүсе илдең тышҡы эштәр министры һәм башҡа ағза-дәүләттәрҙең илселәренән торған даими комитет ойошмала көндәлек етәкселекте башҡара. Даими Секретариат Джакарта ҡалаһында урынлашҡан һәм Генераль секретарь тарафынан етәкселек ителә (2013 йылдың 9 ғинуарынан алып был вазифаны Вьетнамдың элекке тышҡы эштәр министры Ле Лыонг Минь башҡара, вәкәләтлек ваҡыты — 5 йыл). Тағы ла 29 комитет һәм 122 эш төркөмө бар, улар АСЕАН сиктәрендә йылына 300-ҙән ашыу сара уҙғара.

# Көньяҡ-Көнсығыш Азия дәүләттәре берләшмәһе
## Рәйеслек

Ойошмала рәйеслек итеү ағза-дәүләттәр менән сиратлап (инглиз теленең алфавиты буйынса) һәм бер йыл вәкәләт ваҡыты менән башҡарыла. Мәҫәлән, 2007 йылда Сингапур (S), ә 2008 йылда Таиланд (T) рәйеслек иткән. Тышҡы эштәр министрҙары кәңәшмәһенә ойошмала үткән йыл рәйеслек иткән илдең тышҡы эштәр министры етәкселек итә.

# Көньяҡ-Көнсығыш Азия дәүләттәре берләшмәһе
## Ағза-дәүләттәр

Ойошманы туранан-тура төҙөгән илдәр булып Индонезия, Малайзия, Сингапур, Таиланд һәм Филиппин торған. Һуңыраҡ уға Бруней (1984 йылдың 7 ғинуарынан, бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң 6 көн үткәс), Вьетнам (1995 йылдың 28 июленән), Лаос һәм Мьянма (1997 йылдың 23 июленән), Камбоджа (1999 йылдың 30 апреленән) ҡушылған. Хәҙерге ваҡытта Папуа — Яңы Гвинеяның ойошмала күҙәтеүсе статусы бар. 2002 йылда был статусты алыр өсөн Көнсығыш Тимор ғариза бирҙе.
АСЕАН-дың ағза-дәүләттәренең дөйөм халыҡ һаны 500 миллион кешегә барып етә, ә дөйөм майҙаны — 4,5 млн км². Был илдәрҙең дөйөм ЭТП-һы 737 млрд АҠШ долларына барып етә.

# Көньяҡ-Көнсығыш Азия дәүләттәре берләшмәһе
## Тарих

АСЕАН-дан алда 1961 йылда барлыҡҡа килгән Көньяҡ-Көнсығыш Азия дәүләттәре берләшмәһе — ASA ойошмаһы булған, унда Филиппин, Малайзия Һәм Таиланд илдәре ингән. АСЕАН үҙе 1967 йылдың 8 авгусында Бангкок ҡалаһында биш дәүләт — Индонезия, Малайзия, Филиппин, Сингапур һәм Таиланд тышҡы эштәр министрҙары осрашыуында «АСЕАН декларацияһына» («Бангкок декларацияһына») ҡул ҡуйылғас барлыҡҡа килә. Биш сит ил эштәре министры — Индонезиянан Әҙәм Малик, Филиппиндан Нарцисо Рамос, Малайзиянан Абдул Разағ, Сингапурҙан С. Раджаратнам һәм Таиландтан Танат Кхоман — ойошманы нигеҙләүселәр булып тора.
АСЕАН-ды төҙөү сәбәптәре араһында: ағза-дәүләттәренең етәкселек итеүсе элиталарының дәүләт төҙөүгә ҙур иғтибар биреү теләге, коммунизмдан ҡурҡыу, алға киткән илдәрҙән шикләнеү һәм иҡтисади үҫешкә ынтылыш була.
1984 йылдың 8 ғинуарынан Бруней-Даруссалам солтанлығы блоктың алтынсы ағзаһы булып китә.

# Көньяҡ-Көнсығыш Азия дәүләттәре берләшмәһе
## Тарих
### Артабанғы киңәйеүе

1995 йылдың 28 июленән Вьетнам уның етенсе ағзаһы була. 1997 йылдың 23 июленән Лаос һәм Мьянма ойошмаға инә. 1999 йылдың 30 апреленән Камбоджа АСЕАН ағзаһы була.
1990-сы йылдарҙа блок ағза-илдәренең күбәйеүен һәм артабанғы үҙ-ара интеграцияға ынтылыш көсәйеүен кисерә. 1990 йылда Малайзия Көнсығыш Азияның Иҡтисад советын төҙөргә тәҡдим итә, унда АСЕАН дәүләттәренән башҡа Ҡытай Халыҡ Республикаһы, Корея Республикаһы һәм Япония инергә тейеш була. Бының сәбәптәре булып АҠШ-тың төбәктәге йоғонтоһоның тиҙ үҫеүе тора. Был тәҡдим АҠШ-тың һәм Японияның көслө ҡаршылығы арҡаһында тормошҡа ашмай ҡала. Был уңышһыҙлыҡҡа ҡарамаҫтан, ағза-дәүләттәр артабанғы интеграцияға ынтылыуын дауам итә һәм 1997 йылда «АСЕАН плюс өс» исеме алған формат барлыҡҡа килә.
1992 йылда Дөйөм һөҙөмтәле преференциаль тариф тураһындағы килешеүгә (CEPT) ҡул ҡуйыла. АСЕАН-да был ирекле сауҙа зонаһын төҙөүгә беренсе аҙым булып тора. 1997 йылда Чиангмай ҡалаһында уҙған кәңәшмә АСЕАН һәм АСЕАН+3 (Ҡытай, Корея Республикаһы, Япония) форматтарындағы интеграцияның тағы ла нығыраҡ үҫешенә йүнәлтелгән.
Иҡтисади мәсьәләләрҙән тыш, блок донъялағы һәм төбәктәге тотороҡлолоҡ тураһында ла ҡайғырта. 1995 йылдың 15 декабрендә Бангкок ҡалаһында ядро ҡоралынан азат зона тураһындағы Көньяҡ-Көнсығыш Азия килешеүенә ҡул ҡуйыла. Был килешеү 1997 йылдың 28 мартынан, берәүҙән башҡа бөтә ағза-дәүләттәр уны раҫлағандан һуң, көсөнә инә. 2001 йылдың 21 июнендә, Филиппин ҡабул иткәндән һуң, тулыһынса ғәмәлгә инә һәм төбәк ядроһыҙ зонаға әйләнә.

# Көньяҡ-Көнсығыш Азия дәүләттәре берләшмәһе
## Тарих
### Артабанғы киңәйеүе
#### Көнсығыш Тимор һәм Папуа — Яңы Гвинея

2011 йылдың мартында Джакарта ҡалаһында уҙған ағза-дәүләттәр осрашыуында Көнсығыш Тимор АСЕАН-дың тулы ағзаһы булырға теләк белдерә
1976 йылда Папуа — Яңы Гвинеяға ойошмала күҙәтеүсе статусы һәм 1981 йылда айырым күҙәтеүсе статусы бирелә.
| Дәүләт | Дата | Статус |
| Индонезия | 8 август 1967 йыл | ағза |
| Малайзия | 8 август 1967 йыл | ағза |
| Сингапур | 8 август 1967 йыл | ағза |
| Таиланд | 8 август 1967 йыл | ағза |
| Филиппин | 8 август 1967 йыл | ағза |
| Бруней | 8 ғинуар 1984 йыл | ағза |
| Вьетнам | 28 июль 1995 йыл | ағза |
| Лаос | 23 июль 1997 йыл | ағза |
| Мьянма | 23 июль 1997 йыл | ағза |
| Камбоджа | 30 апрель 1999 йыл | ағза |
| Папуа — Яңы Гвинея | 1976; 1981 йыл | күҙәтеүсе |
| Көнсығыш Тимор | 2011 йыл | күҙәтеүсе |

# Көньяҡ-Көнсығыш Азия дәүләттәре берләшмәһе
## Тарих
### Тирә-яҡ мөхит

2002 йылда Көньяҡ-Көнсығыш Азияла төтөн менән бысраныуҙы контролдә тотоу өсөн яңы килешеүҙәргә ҡул ҡуйыла . Башҡа экологик килешеүҙәр араһында «Көнсығыш Азия энергетика хәүефһеҙлеге тураһындағы Себу декларацияһы» (2007), «Ҡырағай тәбиғәтте һаҡлау буйынса АСЕАН-дың тәбиғәт һаҡлау селтәре» (2005) һәм «Экологик саф үҫеш һәм климат буйынса Азия-Тымыҡ океан теләктәшлеге» климаттың үҙгәреүенә ҡаршы саралар булып тора. АСЕАН дәүләттәре өсөн климат үҙгәреүе көнүҙәк мәсьәлә булып ҡала.

# Көньяҡ-Көнсығыш Азия дәүләттәре берләшмәһе
## Тарих
### Ирекле сауҙа

2007 йылдың 26 авгусында АСЕАН ирекле сауҙа зонаһы тураһында Ҡытай, Япония, Корея Республикаһы, Һиндостан, Австралия һәм Яңы Зеландия менән килешеүҙәрҙе 2013 йылға төҙөп бөтөргә йыйыныуы хаҡында иғлан итә. Бының сәбәбе — 2015 йылға АСЕАН Иҡтисади Берләшмәһен төҙөү. 2007 йылдың нояберендә АСЕАН Уставы ҡабул ителә. Шул уҡ йылды Себу утрауында «Көнсығыш Азия энергетика хәүефһеҙлеге тураһындағы Себу килешеүенә» АСЕАН ағзалары һәм EAS-тың башҡа ағзалары (Ҡытай, Япония, Корея Республикаһы, Һиндостан, Австралия һәм Яңы Зеландия) ҡул ҡуя. Декларация энергетика хәүефһеҙлеген тәьмин итер өсөн альтернатив яғыулыҡ сығанаҡтарын эҙләүҙе хуплай. 2009 йылдың 27 февралендә АСЕАН Яңы Зеландия һәм Австралия дәүләттәре араһында ирекле сауҙа тураһындағы килешеү төҙөлә АСЕАН ағзалары 2013 йылда Ҡытай, Япония, Корея Республикаһы, Һиндостан, Австралия һәм Яңы Зеландия илдәре менән бергә «Бөтә яҡлы төбәк иҡтисади теләктәшлеге» барлыҡҡа килтереү тураһында һөйләшеүҙәрҙе башлайҙар.

# Көньяҡ-Көнсығыш Азия дәүләттәре берләшмәһе
## АСЕАН төбәк форумы

АСЕАН төбәк форумы 1994 йылда барлыҡҡа килә һәм уның ҡатнашыусыларының осрашыуҙары йыл һайын АСЕАН-дың берәй баш ҡалаһында үткәрелә. Шундай форматтағы һуңғы осрашыуҙа АСЕАН илдәренән башҡа Австралия, Бангладеш, Көнсығыш Тимор, Европа Берләшмәһе, Һиндостан, Канада, Корея Халыҡ Демократик Республикаһы, Ҡытай Халыҡ Республикаһы, Монголия, Яңы Зеландия, Папуа — Яңы Гвинея, Пакистан, Корея Республикаһы, Рәсәй һәм АҠШ ҡатнаша.
Көньяҡ-Көнсығыш Азия дәүләттәре берләшмәһенең осрашыуҙары :
| | Дата | Дәүләт | Урыны |
| 1-се | 23—24 февраль 1976 | Индонезия | Бали |
| 2-се | 4—5 август 1977 | Малайзия | Куала Лумпур |
| 3-сө | 14—15 декабрь 1987 | Филиппин | Манила |
| 4-се | 27—29 ғинуар 1992 | Сингапур | Сингапур |
| 5-се | 14—15 декабрь 1995 | Таиланд | Банконг |
| 6-сы | 15—16 декабрь 1998 | Вьетнам | Ханой |
| 7-се | 5—6 ноябрь 2001 | Бруней | Бандар Сери Бегаван |
| 8-се | 4—5 ноябрь 2002 | Камбоджа | Пномпень |
| 9-сы | 7—8 октябрь 2003 | Индонезия | Бали |
| 10-сы | 29—30 ноябрь 2004 | Лаос | Вьетьян |
| 11-се | 12—14 декабрь 2005 | Малайзия | Куала Лумпур |
| 12-се | 11—14 ғинуар 2007 | Филиппин | Себу |
| 13-сө | 18—22 ноябрь 2007 | Сингапур | Сингапур |
| 14-се | 28 февраль — 1 март 2009 | Таиланд | Чанг-ам |
| 15-се | 23—25 октябрь 2009 | Таиланд | Чанг-ам |
| 16-сы | 8—9 апрель 2010 | Вьетнам | Ханой |
| 17-се | 28—30 октябрь 2010 | Вьетнам | Ханой |
| 18-се | 7—8 май 2011 | Индонезия | Джакарта |
| 19-сы | 21—23 октябрь 2011 | Индонезия | Бали |
| 20-се | 3—4 апрель 2012 | Камбоджа | Пномпень |
| 21-се | 17—20 ноябрь 2012 | Камбоджа | Пномпень |
| 22-се | 24—25 апрель 2013 | Бруней | Бандар Сери Бегаван |
| 23-сө | 9—10 октябрь 2013 | Бруней | Бандар Сери Бегаван |
| 24-се | 2014 | Мьянма | Нейпьидо |