yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Кесе Аракай мәмерйәһе

Кесе Аракай мәмерйәһе ― Свердловск өлкәһенең Түбәнге Серге районына ҡараған мәмерйә.Свердловск өлкәһенең геоморфологик тәбиғәт ҡомартҡыһы булып тора.

# Кесе Аракай мәмерйәһе
## Географик урыны

" Кесе Аракай " тәбиғәт ҡомартҡыһы Свердловск өлкәһенең Түбәнге Серге районы Араҡай ауылынан 3,5 саҡрым алыҫлыҡта, Беләк (Беляк) йылғаһы алдында, уның тамағынан 200 метр өҫтәрәк ята.
Серге йылғаһының һул ярында, уның элекке үҙәне буйында торған ҡая нигеҙендә урынлашҡан. Хәҙер ул урында Серге күле (Старица).
Кесе Араҡай мәмерйәһе эзбизташлы тоҡомдарҙан тора.
Мәмерйәгә инеү урыны уба нигеҙендә урынлашҡан. Әкиәт порталын хәтерләтә: бында аяҡ аҫтарында йәйен күпереп ятҡан мүктәрҙән , ҡышын аҡ ҡарҙан келәм түшәлгән.
Мәмерйә күптән билдәле булған, әммә бары 1966 йылда ғына Свердловск спелеологтары тарафынан тикшерелгән һәм һүрәтләнгән.
Кесе Араҡай мәмерйәһенең GPS-координаторҙары : 56N 26.928 '; E 5915.531 '.

# Кесе Аракай мәмерйәһе
## Һүрәтләмә

Мәмерйәнең 5,5 –кә 4 метр ҙурлыҡтағы өс мөйөш формаһындағы ауыҙы көнбайышҡа ҡарап тора. Инеү урыны тәпәш булғанға күрә, яҙын мәмерйә тулыһынса һыу аҫтында ҡала.
Йәйен мәмерйәлә ҡоро. Мәмерйәнең оҙонлоғо 100 метр тирәһе һәм ул үҙенең конфигурацияһы буйынса ябай. Тура коридор тар түңәрәк юл менән тамамлана. Урта буйлы кешеләр мәмерйә эсендә тура баҫып йөрөй ала. Эсе көн яҡтыһы менән яҡтыртыла. Йәйен мәмерйәлә йылы, ә ҡышын ул туңа. Араҡай мәмерйәһе Болан шишмәһе (Оленьи ручьи) тәбиғәт паркында урынлашҡан.
Мәмерйәлә ярғанаттар ҡышлай. Шуға ҡышҡыһын ҡәтғи рәүештә фотоаппарат, яҡтыртҡыстар ҡулланырға, ҡысҡырып һөйләшергә ярамай. Ярғанаттар был ваҡытта йоҡола була. Был ваҡытта уятыу уларҙы һыуыҡтан һәм аслыҡтан үлемгә килтерә.
Кесе Араҡай мәмерйәһе ҙурлығы буйынса ҡалышһа ла, унда сталактиттарҙы, девон осорона ҡараған ташҡа әүерелгән ҡалдыҡтарҙы, кальцит һарҡындыларҙан биҙәктәр күрергә мөмкин.
Мәмерйәгә инеү урыны уба нигеҙендә урынлашҡан. Был ер әкиәт порталын хәтерләтә.
Мәмерйә тирәләй ҡыҙыҡлы тарихлы бик күп иҫ киткес үҫемлектәрҙе күрергә мөмкин. Шулай уҡ бында 200 - 400 йәшлек боронғо ҡарағайҙар һәм ҡарағастар үҫә!
Йәй көнө һирәк осрай торған реликт ҡаҙаяҡтар, эндемиктар, ҡырағай орхидеялар үҫә. Аяҡ аҫтарында йәйен күпереп ятҡан мүктәрҙән , ҡышын аҡ ҡарҙан келәм түшәлә. Ҡаялар ҡышҡыһын иҫ киткес ҡарлы, боҙло семәр менән биҙәлә. Мәмерйә эсендә боҙло сталактиттар һәм сталагмиттар барлыҡҡа килә.
1983 йылда Кесе Араҡай төбәк әһәмиәтендәге геоморфологик тәбиғәт ҡомартҡылар исемлегенә индерелә. Мәмерйәне, шулай уҡ уның эргәһендәге уникаль ҡая флораһын һәм тәбиғәт комплекстарын тейешенсә һаҡлауҙы тәьмин итеү маҡсатында булдырыла. Дөйөм майҙаны 10 гектар.
# Никос Кундурос

Никос Кундурос (грек. Νίκος Κούνδουρος; 15 декабрь, 1926, Айос-Николаос, Крит утрауы, Греция — 22 февраль 2017, Афина, Греция) — грек режиссёры, сценарист, продюсер, рәссам һәм монтажлаусы.

# Никос Кундурос
## Биографияһы

Критта тыуа. Сәнғәтте өйрәнә. Кинола 1954 йылдан алып эшләй («Волшебный город»). Дәүләт түңкәрелешенән һуң, власҡа ҡара полковниктар килгәс, башта Макронисос концентрацион лагерына эләгә, ә бер аҙ ваҡыт үткәс, Италияға күсеп китә. Демократия тергеҙелгәндән һуң тыуған иленә әйләнеп ҡайта.

# Никос Кундурос
## Фильмографияһы
### Режиссер

* 1954 — Волшебный город / Μαγική πόλη
* 1956 — Дракон / Ο δράκος
* 1958 — Подпольщики / Οι παράνομοι
* 1960 — Река / Το ποτάμι
* 1963 — Молодые Афродиты / Μικρές Αφροδίτες
* 1967 — Лицо медузы / Το πρόσωπο της Μέδουσας
* 1975 — Песни огня / Τραγούδια της φωτιάς
* 1978 — 1922 / 1922
* 1985 — Бордель / Μπορντέλο
* 1992 — Байрон, баллада для демона / Μπάυρον: Μπαλλάντα για ένα δαίμονα
* 1998 — Фотограф / Οι φωτογράφοι (по мотивам «Антигоны» Софокла)

# Никос Кундурос
## Фильмографияһы
### Сценарист

* 1958 — Подпольщики / Οι παράνομοι
* 1960 — Река / Το ποτάμι
* 1967 — Лицо медузы / Το πρόσωπο της Μέδουσας
* 1975 — Песни огня / Τραγούδια της φωτιάς
* 1978 — 1922 / 1922
* 1985 — Бордель / Μπορντέλο
* 1992 — Байрон, баллада для демона / Μπάυρον: Μπαλλάντα για ένα δαίμονα
* 1998 — Фотограф / Οι φωτογράφοι

# Никос Кундурос
## Фильмографияһы
### Продюсер

* 1954 — Волшебный город / Μαγική πόλη
* 1963 — Молодые Афродиты / Μικρές Αφροδίτες
* 1967 — Лицо медузы / Το πρόσωπο της Μέδουσας
* 1975 — Песни огня / Τραγούδια της φωτιάς

# Никос Кундурос
## Фильмографияһы
### Рәссам

* 1958 — Подпольщики / Οι παράνομοι
* 1960 — Река / Το ποτάμι
* 1963 — Молодые Афродиты / Μικρές Αφροδίτες
* 1998 — Фотограф / Οι φωτογράφοι

# Никос Кундурос
## Наградалары

* 1958 — 8- се Берлин халыҡ-ара кинофестивалендә «Алтын айыу» призына номинация («Подпольщики»)
* 1960 — Бостон халыҡ-ара кинофестивалендә режиссура өсөн приз («Река»)
* 1963 — 13-се Берлин халыҡ -ара кинофестивалендә «Алтын айыу» призына номинация («Молодые Афродиты»)
* 1963 — 13- се Берлин-ара кинофестивалендә «Көмөш айыу» призы («Молодые Афродиты»)
* 1963 — 13-се Берлин халыҡ-ара кинофестивалендә ФИПРЕССИ призы («Молодые Афродиты»)
* 1967 — 17- се Берлин халыҡ -ара кинофестивалендә «Алтын айыу» призына номинация («Лицо медузы»)
* 1979 — Кейптаун халыҡ- ара кинофестивалендә иң яҡшы фильм һәм режиссура өсөн приз («1922»)
# Тызыл (Гунделен ҡушылдығы)

Тызыл — Рәсәйҙәге йылға. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Гунделен йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Тызыл (Гунделен ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баксан, Черек йылғаһыҙ . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07020000712108200004642
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200464
* Бассейн коды — 07.02.00.007
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Багайдак

Багайдак — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Куербак йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Багайдак
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400312115200021001
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202100
* Бассейн коды — 13.01.04.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ярей-Ю (Силова-Яха ҡушылдығы)

Ярей-Ю — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Силова-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 118 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 66 км.

# Ярей-Ю (Силова-Яха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112103000090929
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103009092
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Бикбулатова Фәриҙә Ғариф ҡыҙы

Бикбулатова Фәриҙә Ғариф ҡыҙы (1925 йыл) Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы, «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры

# Бикбулатова Фәриҙә Ғариф ҡыҙы
## Биографияһы

Фәриҙә Ғариф ҡыҙы Бикбулатова Башҡортостандың Шишмә районы Сафар ауылында 1925 йылда крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1-се класҡа уҡырға 1932 йылда бара. Сәфәр урта мәктәбен 1942 йылда тамамлай. Етем үҫә: атаһы 1932 йылда, әсәһе 1942 йылда үләләр. Өфөгә пединститутына 1942 йылда уҡырға инә һәм 1946 йылда тамамлай. Баймаҡ районына эшкә ебәрелә. 1946—1948 йылдарҙа 2-се Түбә мәктәбендә башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы, ә 1948—1964 йылдарҙа директорҙың уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫары була. 1964 йылда Сибай педагогия училещеһында башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй.

# Бикбулатова Фәриҙә Ғариф ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы
* Почет Билдәһе ордены кавалеры
# Ҡыйғы

Ҡыйғы (башҡ. Ҡыйғы) — Әй йылғаһының 87 км оҙонлоғондағы уң яры ҡушылдығы, бассейны майҙаны — 1370 км². Ҡыйғы районы биләмәһе буйынса инешенән тамағына тиклем аға. Үҙәне бормалы, тотороҡһоҙ, төбө ләмле, урыны менән ҡом-ҡырсынлы, ярҙары текә, бейек.
Ҡыйғы йылғаһы буйында Түбәнге Ҡыйғы, Үрге Ҡыйғы һәм Теплый Ключ (уның менән йәнәш XVIII быуаттарҙа йылға аша таш Екатерина күпере төҙөлә), Иҙрис ауылдары урынлашҡан Р. Аскаров һүҙҙәренә ҡарағанда, Ҡыйғы атамаһының килеп сығышы тураһындағы риүәйәт нигеҙендә, уны "ҡайғы" һүҙе йәки ошо территорияла ултыраҡҡа нигеҙ һалыусы "Ҡыйғыр" һүҙе менән бәйләйҙәр.

# Ҡыйғы
## Бассейны

* Ыйыҡ — уң яр буйлап 23 км алыҫлыҡта
** Васйылға — Ыйыҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла
** Ҡанҡанды — Ыҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла
** Майғаҙы — Ҡанҡанды йылғаһының уң ярына тамағынан 2,9 км өҫтәрәк ҡушыла
** Ямаҙы — Ҡанҡанды йылғаһының уң ярына тамағынан 5,7 км өҫтәрәк ҡушыла
* Лаверга — Ҡыйғы йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла
* Ләүйылға — Ҡыйғы йылғаһының уң ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла
** Айса — Ләүйылға йылғаһының уң ярына тамағынан 8,7 км өҫтәрәк ҡушыла.

# Ҡыйғы
## Экологияһы

Ҡыйғы май заводы һәм Ҡыйғы аҙыҡ-түлек комбинаты ағымдары, шулай уҡ ауыл хужалығы объекттары барлыҡҡа килтергән ташландыҡтар менән бысрана.
Йылғала тимерҙең 13,2% кәмегәндә баҡырҙың уртаса концентрацияһы 2-нән 5 ПДК-ға тиклем артҡан, тимер кәметеү янында тимер менән уртаҡ 13,2 тиклем! ПДК 1,4, нефть продукттарының 11,4-тән алып 3,6 ПДК-ға етә. Һыуҙың йылғала аммонийлы азот, нитратлы азот, нитритлы азот, цинк менән бысраныуы норма сиктәрендә һаҡлана, никель 1,8 ПДК-ға тиклем күҙәтелә. Һыу бысраныу коэффициенты 27,62 ПДК-нан алып 31,43-кә тиклем арта.

# Ҡыйғы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Кама һыу бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан алып тамағына тиклем, йылғаның бәләкәй бассейны — Ағиҙел. Бәләкәй йылға бассейны — Кама.
# А. С. Пушкин һәйкәле (Мәскәү, Пушкин майҙаны)

Александр Сергеевич Пушкин һәйкәле Александр Михайлович Опекушин эше. Мәскәүҙә 1880 йылдың 6(18) июнендә ҡуйыла. Һәйкәл бронзанан ҡойолған, башта Страстной майҙанының Тверь бульварында (хәҙер Пушкин майҙаны) ҡуйылған. 1950 йылда майҙандың ҡапма-ҡаршы яғына күсерелә, һәм әлегә тиклем шунда тора.
Скульптор шағирҙы плащ ябынған, оҙон сюртукта аяғүрә баҫып торған килеш һүрәтләй. Башы уйсан аҫҡа эйелгән, әйтерһең, ул яңы әҫәре өҫтөндә уйлана. Уң ҡулын сюртукҡа һалған, артҡа ҡайырған һул ҡулында — эшләпә.

# А. С. Пушкин һәйкәле (Мәскәү, Пушкин майҙаны)
## Төҙөлөү тарихы

1860 йылда Батша ауылы лицейының сығарылыш уҡыусылары инициативаһы буйынса Мәскәүҙә Пушкин һәйкәле өсөн аҡса йыйыу башлана. 30 мең һум тирәһе аҡса йыйыла. 1870 йылда лицей уҡыусыһы Яков Карлович Грот инициативаһы менән яңы яҙылыу уҙғарыла һәм яҡынса 160 575 һум аҡса йыйыуға өлгәшелә
1875 йылда Пушкин һәйкәленә асыҡ конкурс һөҙөмтәләре буйынса беренсе премияны А.М. Опекушин ала. Төҙөү-монтаж эштәре өсөн Александр Михайлович Опекушин архитектор Иван Семенович Богомоловты саҡыра. Һәйкәл ҡороу буйынса махсус комиссияны П.Г. Ольденбургский етәкләй..
Артабанғы биш йыл статуя моделен эшләүгә, Петербургта бронза ҡойоу заводында ҡойоуға, ҡыҙғылт граниттан пьедестал әҙерләүгә һәм монтажлауға китә. 1879 йылдың 19 октябрендә һәйкәлде асыу планлаштырыла (Лицей йыллығына), ләкин мөйөш монолиттарының береһенең зыян күреүе арҡаһында уны ике яңыһы менә алмаштыралар, был тотҡарлыҡҡа килтерә.
1880 йылдың яҙына һәйкәл буйынса эш тамамлана. Һәйкәлде асыу тантанаһы 1880 йылдың 26 майында тәғәйенләнә (шағирҙың тыуған көнөндә); ләкин был дата императрица Мария Александровнаның матәме менән кисектерелә. 1880 йылдың 6 июнендә Мәскәү халҡы Тверь бульвары янына һәйкәлде асыу тантанаһына йыйыла. Шул уҡ көндө Мәскәү университетында тантаналы йыйылышы үтә, унда Пушкиндың ижады һәм уның рус мәҙәниәтендәге урыны тураһында Н.С. Тихонравов һәм В.О. Ключевский телмәр менән сығыш яһай. Өс көн дауамында Дворяндар йыйылышы залында төрлө байрам саралары үтә, йыйылыусылар алдында Тургенев, Ф.М. Достоевский, И.С. Аксаков һәм башҡа мәҙәниәт эшмәкәрҙәре сығыш яһай.
Башта һәйкәл Тверь бульвары башында, Страстной монастырына ҡарай ҡуйыла. 1950 йылда монумент Тверь урамының (ул саҡта Горький урамы) икенсе яғына, һүтеп алынған монастырь урынына 180 градусҡа бороп ҡуйыла.

# А. С. Пушкин һәйкәле (Мәскәү, Пушкин майҙаны)
## Пьедесталдағы яҙыуҙар

Пьедесталды Пушкиндың «Һәйкәл» шиғырындағы юлдар биҙәй. Жуковский цензура күҙлегенән сығып, шағирҙың үлгәндән һуңғы беренсе әҫәрҙәр йыйынтығында ҡайһы бер юлдарҙы үҙгәртә. Был үҙгәрештәрҙең береһе пьедесталдың уң яғында ҡырҡып яҙыла:
   И долго буду тем народу я любезен, Что чувства добрые я лирой пробуждал
1936 йылда шағирҙың үлеүенә 100 йыллыҡ уңайынан шиғырҙың тексын оригиналы менән алмаштырырға ҡарар ителә. Шул уҡ ваҡытта:
* иҫке рельефлы яҙыуҙар алып ташлана, өҫтө яңынан шымартыла.
* баштағы шрифт һаҡлана, орфография хәҙерге заман орфографияһы менән алмаштырыла,
* ике юллыҡ тулыһынса дүрт юллыҡ менән алмаштырыла.
Пьедесталдың артҡы яғындағы текст иҫке орфографияла үҙгәрешһеҙ ҡала: «Сооруженъ въ 1880 году».
# Ингерслебен

Ингерслебен (нем. Ingersleben) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1463 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,63 км². Диңгеҙ кимәленән 235 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99192 һәм автомобиль коды — GTH.
# Добролюбов тыҡрығы (Таганрог)

Добролюбов тыҡрығы — Таганрог үҙәк тарихи өлөшөндәге тыҡрыҡ.

# Добролюбов тыҡрығы (Таганрог)
## Географияһы

Октябрь һәм Шевченко майҙандарын киҫеп, Шмидт урамы һәм Шевченко урамдары араһында урынлашҡан . Оҙонлоғо 1450 оҙонлоғо метр. Йорттар нумерацияһы Шмитд урамынан башлана.

# Добролюбов тыҡрығы (Таганрог)
## Тарихы

Элек Добролюбов тыҡрығы 2-се Арҡыры тыҡрыҡ, артабан — Успение тыҡрығы тип атала. «Успение тыҡрығы» исеме уға хәҙерге Октябрь майҙанында 1790 йылдан алып 1938 йылға тиклем урынлашҡан Успение соборы хөрмәтенә атала.
1923 йылда рус публицисы һәм әҙәби тәнҡитсеһе Н.А. Добролюбов исеме бирелә.Добролюбовтың Таганрогҡа туранан-тура мөнәсәбәте булмай.

# Добролюбов тыҡрығы (Таганрог)
## Тыҡрыҡта урынлашҡандар.

* «Ясли» часовняһы — Добролюбов тыҡрығы, 2. Һаҡланмаған.
* Рәсәй Рәссамдар союзының күргәҙмә залы һәм Таганрог оҫтаханалары — Добролюбов тыҡрығы, 6.
* Джурич йорто (Округ суды бинаһы) — Таганрог металлургия колледжы — Добролюбов тыҡрығы, 9-11.
* Успение соборы. Һаҡланмаған
* Инженер -технология академияһының 2-се ятағы, Добролюбов тыҡрығы, 15.
* Инженер-технология академияһынның «Г», һәм «Д» корпустары — Добролюбов тыҡрығы, 42-54.

# Добролюбов тыҡрығы (Таганрог)
## Һәйкәлдәр

* Ленин һәйкәле (скульпторы Н.В. Томский, архитекторы А.А. Заварзин). Октябрь майҙанында урынлашҡан. 1970 йылда төҙөлгән.
# Мюнхаурах монастыры

Мюнхаурах монастыры (нем. Kloster Münchaurach) — элекке бенедикт монастыры. Был монастырь Баварияның Аурахталь общинаһы территорияһында урынлашҡан. Монастырь 1139 йылда беренсе тапҡыр документтарҙа телгә алынған. Уға нигеҙҙе Пфальц графы Герман фон Шталек һәм уның атаһы Госвин һалған. Монастырь бинаһы Изге Петр хөрмәтенә изгеләндерелгән. Монастырь Крәҫтиәндәр һуғышы ваҡытында емерелгән тергеҙеү һәм 1528 йылда тергеҙелгән. 1532 йылда монастырь таратыла. Бөгөн элекке монастырь биналары урындағы инжил-лютеран общинаһы тарафынан файҙаланыла.
# Девятильгеевка

Девятильгеевка — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шаква йылғаһының уң ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Девятильгеевка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сылва, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100812111100013156
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101315
* Бассейн коды — 10.01.01.008
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Достоевский һәйкәле (Тубыл)

Достоевский Фёдор Михайлович һәйкәле Тубыл ҡалаһында шул уҡ исемле скверҙа Петр һәм Павел ғибәҙәтханалары менән йәнәш урынлашҡан. 2010 йылдың 29 октябрендә асыла Һәйкәл авторы Михаил Переяславец — Рәсәй Сәнғәт академияһының ғәмәли ағзаһы, Рәсәй Федерацияһының халыҡ рәссамы, Суриков исемендәге Мәскәү дәүләт академияһы институтының скульптура кафедраһы профессоры.
Бронзанан ҡойолған һәйкәл эскәмйәлә ултырған Федор Достоевскийҙы һүрәтләй, ул 1850 йылда Омск ҡалаһына һөргөнгә китеп барғанда юл ыңғайында ун көн Тубылда булып китә. Яҙыусы менән йәнәш эскәмйәлә төрмә бығауҙары һәм уға декабрист Михаил Фонвизиндың ҡатыны Наталья Фрнвизина бүләк иткән Инжил китабы ята. Яҙыусы тупаҫ ағас түмәрҙә ултыра, уның йөҙө талсыҡҡан, ауыр эштәрҙән ҡулдары ҡытыршыланған.

# Достоевский һәйкәле (Тубыл)
## Һәйкәл тарихы

Скульптураны төҙөү идеяһын «Яңы Тубыл» йәмәғәт хәйриә фонды етәксеһе Елфимов Аркадий Григорьевич күтәреп сыға, ул һәйкәлдең буласаҡ авторы Михаил Переяславецҡа мөрәжәғәт итә. Был идея күптән барлыҡҡа килһә лә, 2007 йылда ғына физик кәүҙәләнеш ала. Был эште шулай уҡ Хәйриә фонды финанслай.
Һәйкәлде ҡуйыу урыны Тубыл тарихи советы ағзалары тарафынан хуплана, сөнки тап был районда оҙатыу пунктында Достоевский булып китә.
Һәйкәлде асыу тантанаһында Тубыл ҡала хакимиәте башлығы И. Ф. Оленберг, һәйкәл авторы М. Переяславец, «Зеленстрой-проект» ООО директоры К.Е. Гулевский, Омск ҡалаһының скверҙарҙы төҙөкләндереүҙең генераль проектлау ябыҡ акционерҙар йәмғиәте «НТПИ ТИ» ойошмаһы, проекттың төп инженеры А. А. Арбузов ҡатнаша. Һәйкәлде Тубыл һәм Төмән архиепископтары Тубыл православие хоры ҡатнашлығында изгеләндерә.
Достоевский һәйкәле М. Переяславецтың Тубылда Дунин-Горкавич һәм Пётр Ершовтан ҡала өсөнсө эше була
# Сәмәкәй (Туҡай районы)

Сәмәкәй — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Туҡай районындағы ауыл. Сәмәкәй ауыл биләмәһе составына керә.

# Сәмәкәй (Туҡай районы)
## Географик урыны

Ауыл Урғуҙа йылғаһы буйында, Яр Саллы ҡалаһынан көнсығышҡа табан 33 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Сәмәкәй (Туҡай районы)
## Тарихы

Сәмәкәй — ҫарайлы-мең ырыуы башҡорттарының ауылы. 1735 йылдан билдәле. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Байлар улусы Салағош түбәһенә (Ҫарайлы-Мең улусына) ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Нөркәй улусы составына керә.
1896 йылда 3 бакалея кибете, 2 хужалыҡ магазины, ХХ быуат башында мәсет, мәктәп теркәлгән.
1920 йылда ауыл Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1921 йылдан — Саллы кантоны, 1930 йылдан — Саллы районы, 1935 йылдан — Ворошилов районы, 1957 йылдан — Яңы Юл районы, 1959 йылдан — Минзәлә районы, 1976 йылдан — Туҡай районы составына керә.

# Сәмәкәй (Туҡай районы)
## Халҡы

1816 йылда ауылда ир енесле 111 йән башҡорт һәм 6 йән типтәр; 1834 йылда — 363 башҡорт һәм 10 типтәр; 1848 йылда — 418 башҡорт; 1870 йылда — 799 башҡорт йәшәй.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1859 | 1870 | 1897 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 | 2008 |
| 306 | 799 | 1133 | 1462 | 1182 | 833 | 557 | 504 | 558 | 396 | 300 | 320 | 326 |

# Сәмәкәй (Туҡай районы)
## Инфраструктура

Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар. Игенселек үҫешкән.
# Царева

Царёва — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сухона йылғаһының һул ярына тамағынан 289 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.

# Царева
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — йылғаның башынан алып Төньяҡ Двина Вычерга йылғаһына ҡойғанға тиклем, Юг һәм Сухона йылғаларын индермәйенсә (инештән Кубен гидроузлына тиклем). Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100312103000008008
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000800
* Бассейн коды — 03.02.01.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Вель-Игль

Вель-Игль — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тукан йылғаһының уң ярына тамағынан 140 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Вель-Игль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200049851
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204985
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Прыган

Прыган — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уй йылғаһының һул ярына тамағынан 285 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Прыган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010100312115300006140
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115300614
* Бассейн коды — 14.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Шубёнка

Шубёнка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сухая Чемровка йылғаһының уң ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 68 км.

# Шубёнка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200312115100007736
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100773
* Бассейн коды — 13.01.02.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1