yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Егауҙы (йылға)

Егауҙы — рус. Егоза - Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе, Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға.

# Егауҙы (йылға)
## Географияһы

Егауҙы йылғаһы тамағы Ҡыштым Ҡала быуаһында. Артабан һыу Ҡала быуаһынан Һаҙан һәм Оло Нанога күлдәре аша Тинес йылғаһына баш биргән Ирташ күленә барып ҡоя. Йылға оҙонлоғо 17 км. .

# Егауҙы (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тинес. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500712111200003108
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200310
* Бассейн коды — 14.01.05.007
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

# Егауҙы (йылға)
## Этимологияһы

Йылға башҡорт телендәге "ек" (йик - төркисә йылға тип аңлатыу ҙа бар) һәм "ауыҙ" һүҙҙәренән килеп сыҡҡан тип фараз ителә.Силәбе өлкәһе географы, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә Егоза атамаһының килеп сығыуы былай аңлата:
   Егоза, речка, гора, территория города Кыштыма.Название возникло в результате переосмысливания в русском языке башкирского топонима, составленного словами: ек — «расселина», «межгорье» и аузы — «вход», «горло», «рот», т. е. «вход в межгорье». Пониженная долина речки действительно представляет открытый вход в систему горных массивов. Непонятное башкирское название Екауза,Непонятное башкирское название Екауза, Еказа по звуковому сходству было сближено русскими поселенцами со словом «егоза». Форма названия Еказа у речки, тоже железнодорожный разъезда, территорий города Кыштыма, встречается на карте торфяного фонда СССР, 1931 г..
Шул уҡ ваҡытта боронғо башҡорт телендә "-ҡаҙы, -ғаҙы, - гәҙе, " ҡушымталы гидронимдарҙың күп булыуы ла билдәле (мәҫәлән Ауырғаҙы, Ҡуҫағаҙы, Ҡыйғаҙы һәм башҡалар. Ҡаҙы - йылға, һыу сығанағы тигәнде аңлатҡан һәм бәләкәйерәк йылғаларға ҡарата ҡулланыла (ҡоҙоҡ - бер үк сығышлы, тик ул ҡаҙып эшләнә).Йәғни, йылға атамаһы "ек" һәм "ғаҙы" һүҙҙәренән килеп сығыуы ла ихтимал.
"Башҡорт теленең һүҙлеге"ндә "ек" һүҙенә шундай аңлатма бирелә:
* Ек - үҙ-ара тығыҙ ятҡан бүрәнә, таҡта, таш һ.б.
* Ауыҙ - тән ағзаһы ғына түгел, башҡорт телендә "урман, ҡыуаҡлыҡ һ.б. башланған йәки бөткән урыны,сите" тигән мәғәнәһе лә бар. Н. И Шуваловтың тау массивтары араһына ек кеүек инеп киткән арауыҡтан - ауыҙҙан аҡҡан йылға атамаһы тип аңлатыуы ла ысынбарлыҡҡа тап килеүе ихтимал .
# Оло Зубочистенка

Оло Зубочистенка — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яйыҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 1192 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Оло Зубочистенка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы бассейны (Рәсәй булеге) Һаҡмар йылғаһынан түбәнерәк, Илек йылғаһын керетмәй. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010001012112200007382
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200738
* Бассейн коды — 12.01.00.010
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Левый Вануйто

Левый Вануйто — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Вануйто йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.

# Левый Вануйто
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300212115300035330
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303533
* Бассейн коды — 15.02.03.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Сиван Уриха йырыны

Сиван Уриха йырыны — Рәсәй йылғаһы. Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чапаевка йылғаһының һул ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Сиван Уриха йырыны
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чапаевка, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001212112100008794
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100879
* Бассейн коды — 11.01.00.012
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Юрматы (футбол клубы)

«Юрматы» — Салауат ҡалаһындағы СССР һәм Рәсәй футбол клубы. 1963 йылдан алдараҡ барлыҡҡа килгән. Хәҙер төбәк кимәлендә сығыш яһай.

# Юрматы (футбол клубы)
## Клуб тарихы
### Исемдәре

* 1963, 2010 йылдан башлап — «Юрматы»;
* 1963—1967, 1972 йылдарҙа — «Химик»;
* 1968, 1986—2009 йылдарҙа — «Нефтехимик»;
* 1969—1970 йылдарҙа — «Нефтсе»;
* 1972—1973 йылдарҙа — «Труд».

# Юрматы (футбол клубы)
## Клуб тарихы
### Ҡаҙаныштары

* Икенсе лигала — 4-се урын (РСФСР ярым финалында «Б» класы 1968 йыл).
* СССР Кубогы — зона финалының 1/4 (1963).
* Башҡортостан Республикаһы чемпионаты еңеүсеһе (3): 2010, 2011, 2012
* Башҡортостан Республикаһы Кубогы — финалсы (1): 2013
* Башҡортостан Республикаһы Суперкубогы эйәһе 2012 йыл

# Юрматы (футбол клубы)
## Клуб тарихы
### Билдәле уйынсылары

* Рәхмәтуллин Дамир Әүҙәх улы
* Урин Валерий Григорьевич
* Фәхурдинов Фәтих Әҙиула улы

# Юрматы (футбол клубы)
## Клуб тарихы
### Билдәле тренерҙары

* Загрецкий, Александр Иванович
# Гришкина Тулатка

Гришкина Тулатка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Нярга йылғаһының уң ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Гришкина Тулатка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010600112115200027658
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202765
* Бассейн коды — 13.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Караса

Караса — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Иша йылғаһының уң ярына тамағынан 157 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Караса
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100007234
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100723
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Шипелька

Шипелька — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Выдриха йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Шипелька
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200512115200005074
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200507
* Бассейн коды — 13.01.02.005
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Кучер Надежда Анатольевна

Кучер Надежда Анатольевна (18 май 1983 йыл) — беларус һәм Рәсәй опера йырсыһы.

# Кучер Надежда Анатольевна
## Биографияһы

Надежда Анатольевна Кучер 1983 йылдың 18 майында Минск ҡалаһында тыуған.
# Ғәбделҡадир

Ғәбделҡадир (тулы исеме Ғәбделҡадир бин Мөхөтдин әл-Йызайыр, ғәр. عبد القادر الجزائري‎; 6 сентябрь 1808 йыл, Муасҡар — 26 май 1883 йыл, Дамаск) — ғәрәп әмире, Алжирҙың милли ҡаһарманы, юлбашсы, дин белгесе, суфый, ғалим, оратор һәм шағир.

# Ғәбделҡадир
## Биографияһы
### Тәүге йылдары

Ғәбделҡадир сығышы буйынса Урта диңгеҙ буйында урынлашҡан Оран ҡалаһында төпләнгән бик боронғо һәм затлы руханиҙар ырыуынан булған. Ғилми әҙәбиәттә йөрөгән фекер буйынса, Ғәбделҡадирҙың ата-бабалары бану-ифрен ғәрәпләштерелегән бәрбәр ҡәбиләһенән сыҡҡандар.
Ғәбделҡадир үҙенең атаһы Сәйет Мөхөтдин менән етәкләнгән Муасҡар ҡалаһындағы «Һетнә» мәҙрәсәһендә белем ала. Үҙенең ғәжәп һәләттәре, диндарлығы, ғилемлеге һәм ҡорал менән эш итә белеү арҡаһында ул йәш сағында уҡ киң танылыу ала.
Алжирҙағы эҙәрләүҙән Мысырға ҡаса, бынан Мәккәгә хаж ҡыла һәм хажи булараҡ тыуған яғына ҡайта. Бал ваҡытта француздар Алжирҙы баҫып алалар, әммә уларға ҡаршы ғәрәптәр ихтилал күтәрә.

# Ғәбделҡадир
## Биографияһы
### Антиколониаль көрәш етәкселегендә

Ғәбделҡадир төрлө социаль төркөмдәренең тарҡылышын еңеп сыға һәм 1832 йылда көнбайыш Алжир ҡәбиләләре менән әмир итеп һайлана. Шулай итеп, ул баш ҡалаһы Муасҡарҙа булған бойондороҡһоҙлоҡ дәүләт — әмирлек төҙөй, һәм рәсми рәүештә үҙен Марокко солтаны Ғәбдрахмандың вассалы һәм наместнигы тип таный. Әмир әл-мөмьин титулын ҡабул итә.
# Рәмәште (йылға)

Рәмәште (башҡ. Рәмәште, рус. Ремашта) — Рәсәй, Башҡортостандағы Белорет районының Инйәр төбәгендәге йылға Йылғаның тамағы Инйәр йылғаһының һул яҡ ярында, 135-се саҡрымында Инйәргә килеп ҡушыла.
Йылға тамағында Рәмәште тип аталған ауыл бар.
Һыу объекты системаһы: Инйәр → Эҫем → Ағиҙел → Кама → Волга → Каспий диңгеҙе

# Рәмәште (йылға)
## Йылғаның атамаһы

Оло Инйәр тирәһендәге йылғаларҙың атамалары «шты», «ште» ялғаулы гидронимдарға бай — Һарышты, Рәмәште, Лапышты, Манышты, Исҡушты, Ҡалашты һәм башҡалар. Көньяҡ Уралдың башҡа бер төбәгендә лә бындай күренеш күҙәтелмәй.. Белорет районында Рәмәш тигән тау ҙа бар.

# Рәмәште (йылға)
## Тәбиғәте

Йылға тау йылғаларына хас тиҙ ағымлы. Һыуы таҙа, сөнки был сығанаҡ тирәләй Рәмәштенән башҡа ауыл юҡ. Рәмәште үҙе лә хәҙер юҡҡа сыҡҡан тиерлек, уны яңынан тергеҙергә ынтылыусылар бар. Инйәр ҡасабаһынан түбәнерәк ағымда урмандарҙа йүкә күп. Шуға күрә борондан был яҡта ҡортсолоҡ менән шөғөлләнгәндәр. Балды был яҡта ҡорттар башлыса йүкәнән йыя, урманлы яҡтарҙа сәскәле болондар күп түгел. Үҫемлек һәм кейек-ҡош донъяһы Инйәр зонаһыныҡына хас. Тәбиғәте бик матур һәм туристарҙы тартып тора.

# Рәмәште (йылға)
## Карта

* http://maps.vlasenko.net/?lon=57.499459&lat=54.107936
# Журавлёва Светлана Евгеньевна

Журавлёва Светлана Евгеньевна (7 апрель 1960 йыл) — спортсы. 1984—1991 йылдарҙа СССР-ҙың парашют спорты буйынса йыйылма командаһы ағзаһы. Биология фәндәре кандидаты (1999). Парашют спорты буйынса СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1989). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1997).

# Журавлёва Светлана Евгеньевна
## Биографияһы

Светлана Евгеньевна Журавлёва 1960 йылдың 7 апрелендә Горький ҡалаһында тыуған. Күренекле химик-ғалим Е. Ф. Журавлёвтың ҡыҙы. 1984 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлаған. Һөнәре буйынса биолог. Светлана Журавлева бала саҡтан спорт менән мауыға. Рәсәй ДОСААФ-ының авиация спорт клубы, авиация-техник спорт клубы тәрбиәләнеүсеһе (тренеры А. К. Котенков). Парашют спорт төрө буйынса яҡшы һөҙөмтәләргә ирешә. СССР йыйылма командаһы ағзаһы (1984—1991). 1999 йылда «Синтаксономическое обоснование выбора охраняемых растительных сообществ: На примере некоторых сообществ Республики Башкортостан» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. Мәскәү физика техник институтының молекуляр һәм биологик физика факультетында эшләй, биохимия физикаһы кафедраһы доценты.

# Журавлёва Светлана Евгеньевна
## Парашют спортында ҡаҙаныштары

* Айырым күнекмәләр буйынса РСФСР-ҙың абсолют чемпионы (1991);
* Ете тапҡыр СССР чемпионы (1985, 1986, 1987, 1988, 1989, 1990, 1991);
* Ике тапҡыр СССР халыҡтары спартакиадаһы чемпионы (1991);
* РСФСР (1988—1991) чемпионы;
* СССР чемпионаты призеры (1987);
* РСФСР халыҡтары спартакиадаһының (1990) көмөш призёры;
* «Крылья Родины» журналы призына халыҡ-ара ярыштарҙың аболют еңеүсеһе (1988;
* Болгарияла халыҡ-ара ярыштарҙа еңеүсе (София, 1988);
* 1000 м бейеклектән билдәләнгән урынға аныҡ төшөү буйынса төркөмләп һикереүҙә донъя рекордсыһы (1988).

# Журавлёва Светлана Евгеньевна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Парашют спорты буйынса СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1989)
* Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1997).
# Әбүбәкеров Мөнир Риза улы

Әбүбәкеров Мөнир Риза улы (7 март 1954 йыл) — дәүләт хеҙмәткәре, үҙешмәкәр рәссам. 1995 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Вәкилдәр палатаһы ойоштороу бүлегенең баш белгесе, 1998—2015 йылдарҙа кеше хоуҡтары буйынса сектор мөдире.

# Әбүбәкеров Мөнир Риза улы
## Биографияһы

Мөнир Риза улы Әбүбәкеров 1954 йылдың 7 мартында Башҡорт АССР-ының Салауат районы Арҡауыл ауылында тыуа.
1971 йылда ауылында урта мәктәпте тамамлағандан һуң, 1972—1978 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина институтының санитар-гигиена факультетында юғары һөнәри белем ала.
Хеҙмәт юлын Салауат районында санитар-эпидемиология станцияһында санитар табибы булып башлай. 1987 йылда Салауат район Советы башҡарма комитеты секретары итеп һайлана, 1991—1992 йылдарҙа район Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары була.
1991 йылдан — Һаҡлыҡ банкыһының Салауат районы бүлексәһе управляющийы, 1995 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Вәкилдәр палатаһы ойоштороу бүлегенең баш белгесе, 1998 йылда кеше хоуҡтары буйынса сектор мөдире итеп тәғәйенләнә һәм ошо вазифала 17 йыл эшләй.

# Әбүбәкеров Мөнир Риза улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Рәсәй Федерацияһының Кеше хоҡуҡтары буйынса уполномоченныйының Маҡтау ҡағыҙы.

# Әбүбәкеров Мөнир Риза улы
## Ҡыҙыҡһыныуы

Ауыл пейзажын һүрәтләргә ярата. Уның эштәрендә ысынбарлыҡ, тәбиғилек асыҡ сағылыш таба. Салауат районының Малаяҙ ауылында, Салауат Юлаев музейында, Янғантауҙа, Өфөлә күргәҙмәләре үтә. «Бесән мәле» (2016), «Ҡылған» (2015), «Ҡурай менән натрюрморт» (2017), «Уралда май» (2017), «Ҡышҡы миләш» (2018), «Хәтер» тип аталған эштәре билдәле.
# Кашвиц

Кашвиц (нем. Caaschwitz) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 649 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,18 км². Диңгеҙ кимәленән 176 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7586 һәм автомобиль коды — GRZ.
# Сауҙагәр Батов йорто

Батов йорто — XVII быуат аҙағында төҙөлгән Псковтағы ярым емерек йорт. Үҙенең исемен һуңғы хужалары хөрмәтенә алған, Бөйөк йылғаһы ярында урынлашҡан. Рәсәй халыҡтарының федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫы объекты.

# Сауҙагәр Батов йорто
## Тарихы

XVII быуатта Изборск урамы (хәҙерге Атлылар урамы) Псковты Лифляндия һәм Эстляндия ҡалалары менән бәйләгән магистраль була. Бындағы ихаталарҙың төҙөлөүе һәм тәүге хужалары тураһында бер ниндәй ҙә мәғлүмәттәр һаҡланмаған.
Архитектура-археологик тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһендә әлеге йорт ХVII — ХVIII быуат аҙағындағы таш ҡаралтыларҙы — таш бер ҡатлы торлаҡ йорт, ике ҡатлы таш флигель һәм хужалыҡ тәғәйенләнешендәге таш ҡаралтыларҙың өлөшөн үҙ эсенә ала.
Билдәле булыуынса, 1740 йылдан һуң йортто Лимн Николай һатып ала (Псков ҡаҙна палатаһы бухгалтеры). Ул торлаҡ палаталарын реставрациялай — был Псков планында (XVIII быуат) сағылған. 1795 йылда йорт купчий ҡағыҙы буйынса сауҙагәр Семен Львовҡа һатыла. XIX быуат башында корпустары үҙгәртеп ҡорола. 1866 йылда ихата биләмәләренең барлыҡ участкалары Хмелинскийҙар менән берләшә.
1866 йылда ихата беренсе гильдия сауҙагәренә — уның ҡатынының (М. Ф. Хмелинская) васыятына ярашлы Василий Николаевич Хмелинскийға күсә. XX быуат башында йорт Елизавета Васильевна Хмелинскаяның бирнәһе булған. Ул Батов Пётр Денисовичҡа кейәүгә сыға (Псковтың почётлы гражданы). Ҡатынының бирнәһе булараҡ был ҡоролмалар Петр Батовҡа күсә. Ул саҡта Рига һәм Изборск урамдары мөйөшөндә трактир булған. 1912 йылда трактир урынына ике ҡатлы кирбес йорт төҙөлә.
Бина старообрядсы Петр Денисович Батов биләмәһендә икенсеһе була. 1899 йылдың 5 июнендә Хмелинский вафат булғандан һуң йорттоң хужаһы Елизавета була. Сауҙагәрҙең һәм уның ҡатынының берҙән-бер ҡыҙы Серафима православ руханийы менән Санкт-Петербургҡа күсеп китә. 1906 йылда участканың көньяҡ өлөшөндә сиркәүе төҙөлә.
# Быҙаулыҡ районы

Быҙаулыҡ районы — Ырымбур өлкәһе районы.
# Ленин һәйкәле (Ҡыҙыл Сулин)

Шахты ҡалаһындағы Ленин һәйкәле — совет сәйәси һәм дәүләт эшмәкәре, донъя тарихында беренсе социалистик дәүләт төҙөүсе Владимир Ильич Ленин һәйкәле.

# Ленин һәйкәле (Ҡыҙыл Сулин)
## Тарихы

Совет власы йылдарында СССР-ҙың күп ҡалаларында В. И. Ленинға һәйкәлдәр ҡуйыла. Уларҙың бер өлөшө мәҙәни мираҫ объекттары тип таныла. Ҡыҙыл Сулин ҡалаһында ла бер нисә һәйкәл ҡуйыла.

# Ленин һәйкәле (Ҡыҙыл Сулин)
## Тарихы
### Үҙәк майҙанда Ленин һәйкәле

Ҡаланың В. И. Ленин исемен йөрөткән үҙәк майҙанында 1934 йылдың ноябрендә, Октябрь революцияһының йыллығына, ҡалала В. И. Ленинға беренсе һәйкәл ҡуйыла. Һәйкәл Сулин металлургия заводының элекке директоры Соловьев Иван Григорьевч (1934—1939) инициативаһы буйынса ҡорола. Һәйкәлде Ҡыҙыл Сулин районы Администрацияһы бинаһы менән Йәштәр үҙәге араһында ҡуялар. Һәйкәл скульптураһы дүрт метрлыҡ тимер-бетон постаментҡа ҡуйыла, скульптура броневикта хеҙмәтсәндәр алдында сығыш яһаусы пролетариат юлбашсыһын кәүҙәләндерә. Һәйкәлдең нигеҙе һоро һәм алһыу гранит менән көпләнгән. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында, 1942 йылда һәйкәлде немецтар шартлаталар. 1945 йылда уны тергеҙәләр һәм 1966 йылда уны Сулин металлургия заводы территорияһына күсерәләр. Күсерелгән һәйкәл урынына яңыһын эшләп ҡуялар. Лениндың яңы һәйкәле 1967 йылда ҡаланың үҙәк майҙанында, элекке һәйкәл торған урында асыла. Һәйкәл совет скульптор-монументалисы Бродский Исаак Давидович проекты буйынса эшләнә. Ленин һоро плитка менән көпләнгән постаментта баҫып торған итеп кәүҙәләндерелгән, уң ҡулы менән пинжәгенең ҡайтармаһын тотҡан, һул ҡулында — торба итеп төрөлгән ҡағыҙ бите.
Һәйкәл эргәһендә ҡала халҡының демонстрациялары һәм митингтары үтә.

# Ленин һәйкәле (Ҡыҙыл Сулин)
## Тарихы
### Несветай-ГРЭС ҡасабаһындағы Ленин һәйкәле

В. И. Ленинға икенсе һәйкәл 1956 йылда Несветай-ГРЭС ҡасабаһында энергетиктәр мәҙәниәт Һарайы янында ҡуйыла. Һәйкәл тимер-бетондан һәм гипстан эшләнгән. Һәйкәлдең үлсәмдәре: постамент бейеклеге — 2,5 м; скульптура бейеклеге — 1,8 метр.

# Ленин һәйкәле (Ҡыҙыл Сулин)
## Тарихы
### Ленин һәйкәле металлоконструкциялар заводы территорияһында

1975 йылда совет халҡының фашистик Германияны Еңеүенең 30 йыллығына металлоконструкциялар заводы территорияһында В. И. Ленинға һәйкәл ҡуйыла. Тиражлы скульптура гипстан һәм тимер-бетондан эшләнә, завод идараһына ҡаршы, гранит менән көпләнгән таш постаментта баҫып тора. Постамент үлсәмдәре: 1,2 м. x 1,2 м. Скульптураның бейеклеге 2 метр. Ленин пальтола, һул ҡулы бөкләнгән итеп һүрәтләнгән.
# …Һинең өстағаныңды сайҡалта

«…Һинең өстағаныңды сайҡалта» — Александр Солженицындың әҙәби-публицистический этюды. Уны Александр Солженицын 1984 йылдың апрелендә, «Ҡыҙыл тәгәрмәс» тарихи романын яҙған саҡта барлыҡҡа килгән пауза ваҡытында яҙған. «Вестник РХД» журналында (№ 142, 1984) баҫылған. Рәсәйҙә беренсе тапҡыр «Новый мир» журналында (№ 5, 1991) баҫылып сыға.
Этюд «пушкинистика яҙыусыларының» ижади традицияһында яҙылған. Төрлө авторҙарҙың Пушкин тураһындағы әҫәрҙәр серияһы, шул иҫәптән, «Пушкин без конца» эссеһе һәм ныҡ шау-шыу ҡуптарған Андрей Синявскийҙың «Прогулки с Пушкиным» китабы сыҡҡандан һуң яҙыусы үҙенең был хеҙмәтен яҙа.
Этюдтың атамаһы — А. С. Пушкиндың «Поэту» шиғырынан алынған юл:
* …Ты им доволен ли, взыскательный художник?
* Доволен? Так пускай толпа его бранит
* И плюет на алтарь, где твой огонь горит,
* И в детской резвости колеблет твой треножник.
Был әҫәрендә Солженицын Пушкин ижадының төп проблемаларына һәм, ғөмүмән алғанда, урыҫ классик әҙәбиәте мәсьәләләренә ҡағыла.

# …Һинең өстағаныңды сайҡалта
## Фекерҙәр

А, И. Солженицындың «…Һинең өстағаныңды сайҡалта» этюды «Новый мир» журналында баҫылып сыҡҡас та, Андрей Синявский шунда уҡ «Чтение в сердцах» тигән эссене яуап итеп яҙа.
Әҙәбиәт тәнҡитсеһе Бенедикт Сарнов «…И где опустишь ты копыта?» (1994) мәҡәләһендә Солженицын үҙенең «Өстағанында…» Пушкинды үҙенең идеологик маҡсаттарына ҡулайлаштырып яҙған, ти.
Әҙәбиәт белгесе Лада Лукьянова (1999), «Өстағанда…» Солженицын «Шағирҙың яҡты исемен һаҡлаусы булараҡ сығыш яһай…»- тип иҫбатлай.
# Урта Северная Рассоха

Урта Төньяҡ Рассоха — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вижай йылғаһының уң ярына тамағынан 113 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Урта Северная Рассоха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100712111100011825
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101182
* Бассейн коды — 10.01.01.007
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Чочергина

Чочергина — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кельват йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Чочергина
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010800112115200030805
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203080
* Бассейн коды — 13.01.08.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Шужба

Шужба — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Колпь йылғаһының һул ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.

# Шужба
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суда, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200212110000007791
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000779
* Бассейн коды — 08.01.02.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0