yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Сабаҡкүл

Сабаҡкүл (рус. Чебакуль) — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районындағы күл. Күлдең өҫкө майҙаны — 17,9 км², һыу йыйыу бассейны майҙаны — 132 км², максималь тәрәнлеге — 5,2 м, уртаса тәрәнлеге — 3,4 м. Күл тымыҡ, ташҡын мәлендә уға көнбайышта урынлашҡан Ҡалды күленән һыу килә. Көньяҡта Ҡаракүлмәк күле менән канал тоташтыра
1949 йылдың 11 июлендә Сабаҡкүл күленә метеорит ярсығы төшә, ул һуңынан «Ҡоншаҡ» тип атала. Ҡайһы бер киң мәғлүмәт саралары был күлде 100 км алыҫлыҡта көньяҡ-көнбайыштараҡ ятҡан Сыбаркүл күле менән бутай, унда 2013 йылдың 15 февралендә «Силәбе» метеориты ярсығы төшә.

# Сабаҡкүл
## Тораҡ пункттар

Күл Һары ауылы биләмәһендә, Ҡоншаҡ ауылынан 5 км көньяҡ-көнбайышта урынлашҡан. Күлдең төньяҡ-көнбайыш ярында шул уҡ исемле Сабаҡкүл ауылы, ә көньяҡта Ҡаракүлмәк ауылы урынлашҡан.

# Сабаҡкүл
## Тасуирламаһы

Күл соҡороноң барлыҡҡа килеүе боронғо тектоник процестар менән бәйле. Һуңғараҡ эрозия йоғонтоһо аҫтында күл соҡоро өлөшләтә ултырма тоҡомдар менән тула. Ул үҙенең бальнеологик үҙенсәлектәре менән баһалана. Рекреацион, һауыҡтырыу һәм фәнни-танып белеү әһәмиәтенә эйә.
Ул бөтә яғынан тиерлек ҡайын урманы менән уратып алынған, күлдең ярҙары асыҡ һәм һөҙәк, көнбайыш өлөшөн ҡамыш баҫҡан һәм һаҙлыҡлы. Күлдең уртаһында ҙур булмаған ташлы утрау бар. Яр буйы һыҙаты эргәһендә төбө ҡомло (урыны менән ташлы участкалар осрай), һыу инер өсөн уңайлы. Яр буйы һыҙығынан алыҫта, ул ләм менән ҡапланған, улары шифалы үҙенсәлектәргә эйә.
Күл һыуы таҙа, юғары һелтелеге менән айырыла, шифалы сифаттарға эйә. Өҫтөлөк иткән иондар буйынса ул хлорид класына ҡарай. Күлдең һыуы тоҙло — иондар суммаһы яҡынса 5 г/литр.

# Сабаҡкүл
## Тасуирламаһы
### Ихтиофауна

Күлдә алтын табан балыҡ, һаҙан, ябай карп, пелядь, ябай алабалыҡ, суртан, шырт балыҡ, йылға алабуғаһы, сабаҡ тереклек итә. Бынан тыш күл пелядь үрсетеү өсөн балыҡ питомнигы булып хеҙмәт итә. Бында пелядтән тыш төп промысла балыҡтары булып сабаҡ һәм карп тора.

# Сабаҡкүл
## Тәбиғәт ҡомартҡыһы

1989 йылдың 23 октябрендә күл төбәк әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡыһы исемлегенә индерелә. Һаҡлауға алынған тәбиғәт территорияһының дөйөм майҙаны 18,4 км².

# Сабаҡкүл
## Этимологияһы

Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә йылғаның исемен башҡортса сабаҡ тигән һүҙҙән килеп сыҡҡан тип иҫбатлай
# Псков-Печора монастыры

Изге Успение Псков-Печора монастыры — Россияҙә күп буатлыҡ тарихы булған иң ҙур һәм күренекле ир-ат монастырҙарының береһе. Монастырның исеме унда булған мәмерйәләр менән бәйле. 1473 йылда бында песчаниктан Изге Ион тарафынан ҡаҙылған Изге Әсә Успение мәмерйә сиркәүе изгеләндерелә. Был йыл монастырға нигеҙ һалыу йылы тип һанала. Успенская сиркәүе һәм Хоҙай тарафынан яҙылған мәғәрәлә урынлашҡан тау Изге тау тип атала.
Монастырь үҙ тарихында бер тапҡыр ҙа ябылмаған. Хәрби осорҙа (1920 йылдың февраленән 1945 йылдың ғинуарына тиклем) бәйһез Эстония сиктәрендә була, шуның арҡаһында СССР территорияһында бөтә монастырьҙар лә 1920 йылдар аҙағына ябылған саҡта ябылмай ҡала.

# Псков-Печора монастыры
## Тарихы

Монастырь урынында монахтар тормышы тыуыу тураһында аныҡ мәғлүмәттәр юҡ. Был мәғәрәлә хәҙерге ваҡытта булған Каменец йылғаһы ярҙары буйынса ҡом ҡатламдарында урынлашҡан.
Монастырь йылъяҙмаһында монахтар тормышы башланыуы тураһында риүәйәттәр һәм һуңыраҡ Псков-Печора патерикаһынҙа үҫеш алған. Бәлки, ҡайһы бер нескәлектәре XX быуатта уҡ өҫтәлгән. Легенда буйынса, мәмерйәләр урындағы халыҡҡа 1392 йылда билдәле була. Сергей Радонежскийҙың үлеменә тура килгән ошо артыҡ ҙур булмаған дата рухи тормышның символик дауамлығын күрһәтеү өсөн сайланган. Мәмерйәләрҙә Псков еренә көньяҡтан, ҡырым татарҙары яуҙарынан ҡасҡан монахтар урынлашҡан. Легенда буйынса, буласаҡ монастырь тирәһендәге ер Иван Дементьевка бирелә.
1470 йылда монастырь йылъяҙмаһы нигеҙендә, мәмерйәлә элек Юрьев-Ливонский (Дерпте, хәҙер Эстонияләге Тарту) сиркәүендә хеҙмәт иткән дин әһеле Иоанн урынлашҡан. Хоҙай биргән мәмерйәләр янынҙа 1473 йылда изгеләр Богородица Успения хөрмәтенә сиркәү ойошторған мәмерйәне ҡаҙый. Уның хеҙмәтендә уға Васса исеме яҙылған инок постригы ҡабул иткән-ҡыҙы Мария ярҙам итә. Уның вафатынан һуң Иоанн Ион исеме менән постриг ҡабул итә. Иван Дементьев ер участогын иноктарға тапшыра һәм тиҙҙән йорт тирәһендә кеше торған кескенә генә тораҡ барлыҡҡа килә. Мәмерйәләр иноктар өсөн зиратҡа әйләнәләр.
Рәсәй менән Ливония араһында урынлашҡанторлаҡ (монастырь йылъяҙмаһы буйынса) бер нисә тапҡыр ливонлылар тарафынан емерелгән. Монастырь йылъяҙмаһында ғына түгел, Псков йылъяҙмаһында ла теркәлгән монастырь тормошоның ихтилалы 1519 йылда, Псков дьягы Мисюря Мунехин һәм уның асъдьягы Ортюши Ливон Нейгаузен нығытмаһынан 20 саҡрым йыраҡлыҡтағы монастырь хәленең стратегик әһәмиәтен танығандан һуң башлана. 1523 йылда игумен Дорофей ваҡытында Мунехин тырышлығы менән монастырь ағас диуарҙар менән нығытыла, мәмерйә ғибәҙәтханаһы киңәйтелә һәм изге тауҙа Киев — Печора лавраһына нигеҙ һалыусы Антоний һәм Феодосия хөрмәтенә сиркәү ҡуйылған. Икенсе игумен Герасим монастырҙа Киев-Печора үрнәге буйынса, монастырь иғәнәсеһе Мунехин раҫлаған дөйөм устав кертә.
# Турай

Турай — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Менделеевск районы ауылы. Турай ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора.

# Турай
## География

Ауыл Түбәнге Кама һыуһаҡлағысынан 1,5 км алыҫлыҡта, Менделеевск ҡалаһынан көнсығыштараҡ 19 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Турай
## Тарих

Турай — байлар ырыуы башҡорттарының ауылы. 1664 йылдан билдәле. Ырымбур губернаһы Байлар улусының Турай түбәһенә, 1805 йылдан Вятка губернаһы Алабуға өйәҙе Байлар улусының Турай түбәһенә ҡарай. 11-се башҡорт кантоны составында була. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Салағош улусы составына керә.
ХХ быуат башында ауылда мәсет һәм мәктәп теркәлгән. 1913 йылдан земство мәктәбе эшләй.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1921 йылдан —Алабуға кантоны, 1928 йылдан — Саллы кантоны составында була. 1930 йылдан — Бөндөж районы, 1931 йылдан — Алабуға районы, 1935 йылдан — Бөндөж районы, 1963 йылдан — Алабуға районы, 1985 йылдан — Менделевск районы составында була.

# Турай
## Халҡы

1816 йылда ауылда ир енесле 161 йән башҡорт; 1834 йылда — 246 йән башҡорт; 1850 йылда — 346 йән башҡорт йәшәй.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1859 | 1887 | 1905 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 | 2008 |
| 843 | 1227 | 1445 | 1655 | 1576 | 1186 | 757 | 743 | 675 | 607 | 550 | 518 | 474 |

# Турай
## Инфраструктура

Игенселек, малсылыҡ үҫешкән; кирбес заводы эшләй. Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.
# Ғәзизов Хөрмәт Мөхәмәтулла улы

Ғәзизов Хөрмәт Мөхәмәтулла улы (1920 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия рядовойы.

# Ғәзизов Хөрмәт Мөхәмәтулла улы
## Биографияһы

Ғәзизов Хөрмәт Мөхәмәтулла улы 1920 йылда хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ғафури районында тыуған. 1940 йылдда Ғафури район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға хеҙмәткә саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында 7 гвардия кавалерия корпусының 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 148-се гвардия артиллерия-миномент полкында хеҙмәт итә.
1944 йылда «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (Белоруссия фронтының 7 гвардия кавалерия корпусы 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 148-се гвардия артиллерия-миномент полкы буйынса 1944 йылдың 28 апрелендәге 4 номерлы приказы) менән бүләкләнә.
«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән Наградлау ҡағыҙында Ғәзизов Хөрмәт Мөхәмәтулла улының батырлығы тураһында ошолай тасуирлана:
* 3 батареяның гвардия рядовойы Ғәзизов Хөрмәт Мөхәмәтулла улын, 1943 йылдың апреленән ашнаҡсы булып эшләп, ваҡытында һәм тәмле итеп аш-һыу әҙерләгәне, теләһә ниндәй хәлдәрҙә лә алғы һыҙыҡҡа ваҡытында ашарға килтергәне өсөн бүләкләргә.

# Ғәзизов Хөрмәт Мөхәмәтулла улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (1944)
# Ифтенка

Ифтенка — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Линда йылғаһының һул ярына тамағынан 83 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Ифтенка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Түбәнге Новгород ГЭС-ынан Ока йылғаһының тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300512110000017404
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001740
* Бассейн коды — 08.01.03.005
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Көньяҡ Парова-Яха

Көньяҡ Парова-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тулгомы-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.

# Көньяҡ Парова-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300036088
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303608
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Елешня

Елешня — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Могоча йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Елешня
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200112110000005668
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000566
* Бассейн коды — 08.01.02.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Котельница (Мера ҡушылдығы)

Котельница — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мера йылғаһының уң ярына тамағынан 122 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Котельница (Мера ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы), Унжа йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300412110000013636
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001363
* Бассейн коды — 08.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Пызас

Пызас — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мрас-Су йылғаһының һул ярына тамағынан 197 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 81 км.

# Пызас
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300212115200008488
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200848
* Бассейн коды — 13.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Нахор (йылға)

Нахор — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лопси-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.

# Нахор (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300023775
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302377
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Рәхмәтуллин Ибраһим Ғәйзулла улы

Рәхмәтуллин Ибраһим Ғәйзулла улы (20 февраль 1936 йыл — 19 июль 1998 йыл) — хирург. Медицина фәндәре докторы (1991), профессор (1993). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1993).

# Рәхмәтуллин Ибраһим Ғәйзулла улы
## Биографияһы

Ибраһим Ғәйзулла улы Рәхмәтуллин 1936 йылдың 20 февралендә Башҡорт АССР-ының Ейәнсура районы Ҡужабаҡ ауылында тыуа. 1955 йылда Үрген урта мәктәбен уңышлы тамамлай. 1961 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлағандан һуң Туймазы районы Күҙәй участка дауаханаһының баш табибы булып эшләй башлай. 1964—1966 йылдарҙа Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһы ҡарамағындағы ординатурала уҡыуын дауам итә һәм 1969 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. 1966 йылдан был дауаханала хирург, Башҡорт дәүләт медицина институтында уҡытыусы булараҡ эшен дауам итә. 1967—1982 йылдарҙа хирургия факультеты кафедраһының ассистенты, доценты булып эшләй. 1991 йылда ул «Особенности клиники и комплексного лечения заболеваний щитовидной железы в очаге зобной эндемии» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, профессор дәрәжәһенә ирешә һәм 1993 йылдан башлап институттың урология һәм эндокринология курстары менән стоматология һәм педиатрия факультеттарының хирургия кафедраһы мөдире вазифаһына һайлана.

# Рәхмәтуллин Ибраһим Ғәйзулла улы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Фәнни эшмәкәрлеге республика эндемик боғаҡ һәм ҡалҡан биҙенең башҡа ауырыуҙары таралышын, патогенезын, клиникаһын өйрәнеүгә, дауалау (шул иҫәптән гипербарик оксигенация ҡулланып) һәм иҫкәртеү ысулдарын камиллаштырыуға арналған. Ул ошо йүнәлештә ике ҙур монография һәм 175-тән ашыу фәнни хеҙмәт авторы. Башҡортостан Республикаһының эндокринологтары йәмғиәте рәйесе (1976—98).

# Рәхмәтуллин Ибраһим Ғәйзулла улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «Рәсәйҙең һаулыҡ һаҡлау отличнигы»
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы
* Башҡортостан Хөкүмәтенең Маҡтау грамотаһы
# Аҡбаш турғай

?Аҡбаш турғай :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Класс: | Ҡоштар |
| Отряд: | Турғай һымаҡтар |
| Ғаилә: | Һоло турғайҙары |
| Ырыу: | Plectrophenax |
| Төр: | Аҡбаш турғай |
Латинса исеме :
Plectrophenax nivalis (Linnaeus, 1758) :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр |
Аҡбаш турғай (рус. Пуночка)(лат. Plectrophenax nivalis)— һоло турғайҙары ғаиләһендәге ҡошсоҡ.

# Аҡбаш турғай
## Ҡылыҡһырлама

Турғай ҙурлыҡ. Күмәкләшеп ерҙән генә йөрөйҙәр, ағастарға ҡунмайҙар. Дөйөм төҫө аҡ. Ҡара ҡанаттарының осонда аҡ һыҙаттары бар. Һорғолт көрән ҡойроғоноң ситтәре һәм осо аҡ менән ҡайылған. Арҡаһы һорғолт аҡ. Күҙенән һорғолт һыҙыҡ үтә. Көрән суҡышының осо ҡара. Башҡа турғайҙар менән бутауы мөмкин түгел.

# Аҡбаш турғай
## Тауышы

Тауышы яңғырауыҡлы: «пинь- пинт-пинт».

# Аҡбаш турғай
## Йәшәү рәүеше

Һыу буйҙарындағы асыҡ урындарҙа йөрөй. Башлыса үлән орлоҡтары менән туҡлана. Беҙҙең яҡтарға тик ҡышлау өсөн генә килә.Октябрь айҙарында килеп, март урталарында төньяҡҡа ҡайта. Киң генә таралған. Беҙҙең яҡта оя ҡормай.
# Бисярин Василий Григорьевич

Бисярин Василий Григорьевич (1893—1949) — совет партия һәм дәүләт эшмәкәре. РКП(б)-ның Өфө өлкә комитетының, РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының һәм ВКП(б-ның Новгород өлкә комитетының яуаплы секретары. Коммунистар партияһының XI, XIII, XV һәм XVI съездары делегаты.

# Бисярин Василий Григорьевич
## Биографияһы

Бисярин Василий Григорьевич 1893 йылда Өфө губернаһының Ҡытау- Ивановкск ҡалаһында тыуған
Фармацевтика курсты тамамлағандан һуң Өфөлә дарыуханала эшләй башлай.
1914 йылда РСДРП(б)-ға инә. 1916 йылда партия йәшерен эшмәкәрлеге өсөн Златоуст ҡалаһында ҡулға алына һәм Турғай өлкәһенә һөрөлә.
1917-1918 йылдарҙа РСДРП(б)-ның Златоуст комитетының секретары була.
1919 йылдың февраль — март айҙарында — РКП(б)-ның Өфө губерна комитетының секретары.
1919 йылдың июленән — РККА-ның 5-се армияһы 27-се уҡсылар дивизияһының хәрби комиссары, 1919 йылдың октябренән декабренә тиклем — 27-се уҡсылар дивизияһының хәрби комиссары.
1920 йылда Алыҫ Көнсығыш республикаһының Халыҡ-революцион армияһы командир ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә.
1921 йылдың июленән 1922 йылдың декабренә тиклем — РКП(б)-ның Өфө губерна комитетының секретары.
1922 йылдың июленән сентябренә тиклем, А. И. Жеханов менән берлектә , РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының ике яуаплы секретарының береһе була.
1923-1925 йылдарҙа РКП(б)/ВКП(б)-ның Үҙәк комитетында эшләй. 1925-1930 йылдарҙа — ВКП(б)-ның Новгород өлкә комитетының секретары.
Артабан Ленинград ҡала халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире була.
1932 йылдан алып — Мәскәү ҡала советы рәйесе урынбаҫары, 1934 йылдан — Мәскәү өлкә халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире, 1936 йылдан алып — Мәскәү өлкә сәнғәт эштәре буйынса идаралығы начальнигы.
1942 йылдан алып Баш дарыухана склады идарасыһы була, 1945-1947 йылдарҙа — СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссариатының дауахана идаралығы начальнигы.
# Өмә

Өмә — ярҙам итеү ниәте менән күмәкләп башҡарылған эш; башҡорттарҙа бер-береңә ярҙам итеү йолаһы, община эсендә үҙ-ара мөнәсбәттәр нормаларының береһе.
Күмәкләп ауылдарҙы төҙөкләндереү, юл һәм күперҙәр төҙөү, мәсет һ. б. һалыуҙа (ҡағиҙә булараҡ, был эштәрҙә ир-ат ҡатнашҡан) өмә айырыуса әһәмиәтле форма булып һаналған. Уны ойоштороу буйынса ҡарарҙы аҡһаҡалдар ҡоро ҡабул иткән. Башҡорт общинаһы тормошонда янғын ваҡытында, башҡа тәбиғи бәлә-ҡаза килгәндә, туй йолалары, ерләү йолалары үткәргәндә өмәнең әһәмиәте ҙур булған. Ағас әҙерләгәндә, өй, мунса, келәт төҙөгәндә, ер һөргәндә, бесән сапҡанда, ураҡ урғанда, иген һуҡҡанда, ат көсө менән көлтә әҙерләгәндә һ. б. өмәгә ир-атты саҡырғандар. Ҡатын-ҡыҙ күмәкләп өй эштәрен: кейеҙ баҫыу, тула баҫыу, туҡыусылыҡ, йөн иләү, киндер йомшартыу, еп иләү һәм бәйләү, бирнә әҙерләү һ. б. эшләү өсөн йыйылғандар; күп кенә райондарҙа ҡаҙ өмәһе үткәреү йолаһы барлыҡҡа килгән. Ит әҙерләү, һарыҡ йөнөн ҡырҡыу, ураҡ урыу, иген һуғыу һәм башҡа төр эштәр менән ирҙәр ҙә, ҡатын-ҡыҙҙар ҙа шөғөлләнгән. Эштәр тамамланғас, өмәлә ҡатнашыусыларҙы һыйлар өсөн башҡорт аш-һыуының традицион ризыҡтарын (бишбармаҡ, ҡымыҙ һ.б.) әҙерләгәндәр.
Башҡорттарҙа йола, бер ни ҡәҙәр үҙгәреп, һаҡланып ҡалған, хәҙер ҙә айырым ғаилә ниндәйҙер ашығыс эш эшләргә кәрәк булһа (урман ҡырҡыу, өй төҙөү, бесән сабыу, ураҡ урыу, иген һуғыу һ.б.) туғандарын һәм күршеләрен саҡыра. Ҡатын-ҡыҙҙарҙың тула баҫыу, орсоҡ иләү, киндер иләү, етен иләү һ.б. өмәләре традицияға әйләнгән.
# Һалым ставкаһы

Һалым ставкаһы (һалым һалыу нормаһы) — һалым базаһы берәмегенә тәғәйен булған һалым дәүмәле. Һалымдың мотлаҡ элементтарының береһе булып тора.
Һалым ставкаһы һалым түләүсенең килеменә ҡарата проценттарҙа сағылдырылһа, уны ғәҙәттә һалым квотаһы тип атайҙар.
Төп төрҙәре:
* Тотороҡло ставкалар — һалым һалынған объект берәмегенә (ҡайһы берҙә тотош объектҡа) һалым базаһы дәүмәленә ҡарамайынса абсолют суммала билдәләнәләр.
* Процентлы ставкалар, түбәндәгеләргә бүленәләр:
* Нисбәтле (адвалор) ставкалар — һалым базаһына ҡарата уның дәүмәлен иҫәпкә алмайынса бер төрлө процент менән эшләйҙәр.
* Прогрессив ставкалар — һалым базаһы ҙурайған һайын үҫә баралар.
* Регрессив ставкалар — һалым базаһы бәләкәйләнгән һайын үҫә баралар.
# Матюй-Яха

Матюй-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Вэнуй-Еуо йылғаһының һул ярына тамағынан 114 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 132 км.

# Матюй-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300044447
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304444
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Атин-Пеу

Атин-Пеу — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 678 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Атин-Пеу
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200047420
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204742
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Баыдыш

Баыдыш — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чулышман йылғаһының уң ярына тамағынан 132 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Баыдыш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100112115100001814
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100181
* Бассейн коды — 13.01.01.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Чира-Шор

Чира-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Юр-Яга йылғаһының һул ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Чира-Шор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000088164
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008816
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0