yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Сент

Сент (франц.Saintes, урында. Sénte, (окс.Santas) — Илдең көнбайышында, Ла-Рошель ҡалаһынан Шаранта ағымы буйлап 76 км өҫтәрәк, Францияның Диңгеҙ буйы Шарантаһы департаментындағы француз ҡалаһы. Был ҡаланан Сентонж тарихи өлкәһенең атамаһы килеп сыҡҡан.

# Сент
## Халҡы

Коммуна халҡы 2010 йылда 26 011 кеше тәшкил итә.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ: INSEE) :
| 1962 | 1968 | 1975 | 1982 | 1990 | 1999 | 2010 |
| 25 717 | 26 507 | 26 891 | 25 471 | 25 874 | 25 628 | 26 011 |

# Сент
## Тарихы

Антиклыҡ осоронда Сент урынында эре галлия ҡәбиләләре сантондарҙың үҙәге булған ( рим авторҙарында— Santonum Mediolanum). Ултыраҡтың боронғо булыуы тураһында I быуат уртаһы амфитеатры емереклектәре һәм Проспер Мериме тәҡдиме буйынса иҫке күперҙән Шаранту аша яр буйына күсерелгән Германика аркаһы һөйләй.
1242 йылда Сент инглиз һәм француз хәрби хәрәкәттәренең үҙәгендә була («Сентож һуғышы»)
Изге Петр соборы XV быуатта төҙөлә һәм 1568 йылда гугеноттарҙан зыян күрә. Изге Евтропий роман сиркәүендә беренсе сент епископы кәшәнәһе һаҡланған. Сент-Мари сиркәүе һәм уның эргәһендәге ҡатын-ҡыҙҙар аббатлығы шулай уҡ роман стилендә төҙөлгән һәм XI быуатҡа ҡарай. Сент департаменттың административ үҙәге булып 1810 йылға тиклем тора, аҙаҡ хакимиәт Ла-Рошель ҡалаһына күсә.
# Диңгеҙ буйындағы парк (Таганрог)

Диңгеҙ буйындағы парк — Таганрогтағы ҡала паркы .

# Диңгеҙ буйындағы парк (Таганрог)
## Парк тарихы

Диңгеҙ буйындағы парк Таганрогта 1960-сы йылдар башында, кирбес заводы менән йәнәш урынлашҡан элекке карьер урынында төҙөлгән. 1950-се йылдарҙа сеймалдың иң яҡшы һәм сығарыуы еңел булған өлөшө эшкәртелеп бөтә һәм карьер ябыла. Барлыҡҡа килгән уңайһыҙ рельефлы, грунт һыуҙары яҡын территория торлаҡ йорт төҙөү өсөн бик уңайһыҙ була. Парк Таганрогтың Октябрь районы предприятиелары, бигерәк тә комбайндар заводы һәм Димитров исемендәге Завод коллективтары тарафынан төҙөлә.
1965 йылға бында 633 ағас үҫеп тә ултыра инде, аттракциондар ҡаласығында беренсе ҡорамал ҡуйыла. Диңгеҙ буйындағы парк рәсми рәүештә 1966 йылдың июнендә асыла. 1970-се йылдарҙа паркта 2700 ағас (шул иҫәптән 500-ҙән ашыу ылыҫлы ағас), ҡыуаҡтар 7000 тирәһе, 1000-дән ашыу роза ҡыуағы була. Артабанғы йылдарҙа ла декоратив ҡыуаҡтар һәм күп һанда сәскәләр ултыртыу дауам итә, парк төҙөкләндерелә. Бейеү верандаһы һәм балалар уйын майҙансығы базаһында киң мәҙәни эш алып барыла.
Диңгеҙ буйындағы парктың комплексына диңгеҙ буйы пляжы ла инә, был уның ҙур өҫтөнлөгө булып тора. Парктан туп-тура яр буйына Таш баҫҡыс төшә. Парк һәм пляж зонаһының бергә ҡушылыуы ял итергә килеүселәргә иң яҡшы ял тәьмин итә.
Диңгеҙ буйындағы парк комплексы 19 гектарҙан ашыу майҙанды биләй. 11 аттракцион эшләй. Бөтә хужалыҡты 25 штаттағы хеҙмәткәр хеҙмәтләндерә, уларҙың һаны йәй миҙгелле эшселәр иҫәбенә арта.

# Диңгеҙ буйындағы парк (Таганрог)
## Якорҙар аллеяһы

2014 йылдың май айында диңгеҙ буйы паркында «Бөтә быуын сик буйы һаҡсыларына» иҫтәлекле билдәһен асыу тантанаһы була. Иҫтәлекле билдә диңгеҙ якорынан һәм сик бағанаһынан тора, бағанаға илдең гербы менән таблица ҡуйылған.
2015 йылдың июлендә диңгеҙ буйы паркында «Якорҙар аллеяһын» асыу тантанаһы үтте. Ул алданыраҡ ҡуйылған «Бөтә быуын сик буйы һаҡсыларына» иҫтәлекле билдәһе артында урынлашҡан. Аллеяла элек Аҙау диңгеҙе төбөнән һәм Таганрог ҡултығынан күтәрелгән Петр заманынан алты якорь урынлаштырыла.

# Диңгеҙ буйындағы парк (Таганрог)
## Хәҙерге торошо

Әлеге ваҡытта паркта өлөшләтә ағас ҡырҡыла, йорттар төҙөү эше алып барыла.
# Ҡояшты сәләмләү

Ҡояшты сәләмләү (хорв. Pozdrav Suncu) — архитектор Никола Башичтың Хорватияның Задар ҡалаһы яры буйына урынлаштырылған светодиодлы яҡтылыҡ инсталляцияһы. «Ҡояшты сәләмләү» яҡтылыҡ эффекттары ярҙамында авторҙың бынан алда эшләгән инсталляцияһы — Диңгеҙ органы янына урынлаштырылған.

# Ҡояшты сәләмләү
## Урынлашыуы

Һәйкәл Хорватияның Задар ҡалаһына ингән ерҙә, Задар ярымутрауының көнбайыш осонда урынлашҡан, унан Задар каналына, утрауға һәм киске ҡояш байыуына күренеш асыла.

# Ҡояшты сәләмләү
## Дизайны

Һәйкәл өс йөҙ күп ҡатлы быяла пластиналарҙан тора, улар таш түшәлгән яр буйы менән бер кимәлдә урынлашҡан һәм диаметры 22 метрлыҡ түңәрәктән ғибәрәт, уның аҫтына фотоэлектрик ҡояш элементтары ҡуйылған. Төп (Ҡояш) инсталляция менән йәнәш Ҡояш системаһы планеталарын кәүҙәләндергән шундай уҡ, ҙурлығы буйынса бәләкәйерәк инсталляциялар урынлашҡан. Ҡояштың һәм планеталарҙың үлсәмдәре, шулай уҡ һәр пластинаның үҙәгенән алыҫлығы ла пропорциональ. Быяла аҫтында урынлашҡан ҡояш элементтары, көн дауамында энергия туплап, төндә ҡабыҙыла һәм яҡтылыҡ шоуын тыуҙыра.
Фотоэлектрик элементтарҙы уратып алған хромланған ҡулсала Задар ярымутрауындағы сиркәүҙәрҙең хөрмәтенә аталған бөтә изгеләрҙең исемдәре яҙылған. Уларҙың исемдәре һәм байрам даталары менән йәнәш Ҡояштың экваторҙан төньяҡҡа йәки көньяҡҡа табан ауышыуы һәм бейеклеге, тап ошо яр буйындағы көндөң оҙонлоғо күрһәтелә. Һәйкәл Задар Диңгеҙ мәктәбенең ғалимы-маринисы профессор Максим Кларин[hr] менән хеҙмәттәшлектә эшләнгән.

# Ҡояшты сәләмләү
## Хаҡы

Инсталляция ҡоролмаһының хаҡы 8 миллион кун (яҡынса 1,3 миллион евро),, ә яҡын-тирәләге территорияны төҙөкләндереүҙе иҫәпкә алып, 50 миллион кун (Яҡынса 7 миллион евро) тәшкил итә. Ҡояш яҡтылығы, дым һәм диңгеҙ тоҙо йоғонтоһо эҙемтәләрен бөтөрөүгә йүнәлтелгән техник хеҙмәтләндереү 2008 йылдан 2013 йылға тиклемге осорҙа 700 мең кун тәшкил итә. 2019 йылдың мартында үткәрелгән масштаблы реконструкция һәм модернизациялау проектының хаҡы 4 миллион кунға барып етә.

# Ҡояшты сәләмләү
## Вандализм

Инсталляция бер нисә тапҡыр вандализм объектына әйләнә. Мәҫәлән, 2009 йылдың июнендә танылмаған кеше дүрт ҡояш панелен, ә 8 авгусҡа ҡарай төндә тағы ла ике панелде вата. 2019 йылдың майында йәш кеше, бер нисә модулде сүкеш менән ватып, 90 мең евронан ашыу зыян килтерә. В мае 2019 года молодой человек разбил несколько.
# Ҡазан дәүләт аграр университеты

Юғары белем биреү федераль дәүләт бюджет белем биреү учреждениеһы «Ҡазан дәүләт аграр университеты» (ҡыҫҡартылған исеме —ФГБОУ ВО Казанский ГАУ) — Рәсәй Федерацияһы, Татарстан Республикаһының Ҡазан ҡалаһында урынлашҡан Рәсәй Федерацияһының ауыл хужалығы министрлығы (Рәсәй ауыл хужалығы министрлығы) хеҙмәткәрҙәрен әҙерләү, квалификацияһын күтәреү һәм белемдәрен арттырыу системаһының юғары уҡыу йорто.

# Ҡазан дәүләт аграр университеты
## Тарихы

1918 йылдың 25 ноябрендә Мәскәүҙә юғары уҡыу йорттар бүлеге коллегияһының ултырышында Ҡазан университеты ҡарамағында урман факультетына нигеҙ һалыу турында ҡарар ҡабул ителә. 1922 йылдың 22 майында Политехник институттың ауыл хужалығы факультеты һәм Ҡазан университетының урман факультетын берләштереү һөҙөмтәһендәҠазан ауыл хужалығы һәм урмансылыҡ институты ойошторола. Үткән йылдар дауамында институт структураһы күп тапҡырҙар үҙгәрә. Төрлө осорҙарҙа факультетта зоотехния, емеш-йәшелсә, агроурманмелиорация факультеттарында әҙерлек алып барыла.
1927 йылдың йәйендә институттың ауыл хужалығын механизациялау кафедраһы ҡаршыһында машина һынау станцияһы булдырыла.
Һуғыш һәм һуғыштан һуңғы йылдарҙа еләк-емеш — йәшелсә (1943—1948), агроурманмелиорация факультеттарында (1949—1955) студенттар әҙерләү эше алып барыла.
1950 йылда яңы ауыл хужалығын механизациялау факультеты асыла.
1961 йылда иҡтисад факультеты булдырыла. Оҙаҡ йылдар дауамында (1965—1992) ауыл производствоһы етәксе кадрҙарының һәм ауыл хужалығы белгестәренең квалификацияһын күтәреү факультеты эшләп килә.
1995 йылда, ауыл хужалығы белгестәрен әҙерләүсе ҙур уҡыу-фәнни үҙәге булараҡ, Ҡазан ауыл хужалығы институтына академия статусы бирелә.
2006 йылда юғары уҡыу йортон ойоштороусы — Рәсәй Федерацияһы ауыл хужалығы министрлығы бойороғо менән — Ҡазан дәүләт аграр университеты (2006 йылдың 16 авгусы 238-се бойороғо) тигән яңы исем бирелә.

# Ҡазан дәүләт аграр университеты
## Ректорҙары

* Парфентьев Николай Николаевич (1922—1924)
* Вершинин Андрей Константинович (1941—1943)
* Катков Николай Семёнович (1971—1985)
* Шабаев Мирсәзән Таһирйән улы (1985—1996)
* Фәйзрахманов Жәүдәт Ибраһим улы (1996—2018)
* Вәлиев Айрат Рәсим улы (2018 йылдан алып)

# Ҡазан дәүләт аграр университеты
## Билдәле уҡытыусылары һәм тамамлаусылары

* Тольский Андрей Петрович — урман хужалығы өлкәһендә рус совет ғалимы, теоретик, Рәсәйҙең ҡоролоҡ ҡурҡынысы янаған райондарында урман үрсетеү буйынса тәүге юл ярыусы, урман культуралары һәм метеорологияһы буйынса белгес. Педагог, профессор. Мари АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре.
# Ожегова Анисья Павловна

Анисья Павловна Ожегова (1907, Вятка өйәҙе, Вятка губернаһы — 28 март 1984({{padleft:1984|4|0}}-{{padleft:3|2|0}}-{{padleft:28|2|0}}), Сибай, Башҡортостан Республикаhы) — Киров өлкәһенең Вожгалы (Кумёны) районы «Ҡыҙыл Октябрь» колхозының звено етәксеһе. Социалистик Хеҙмәт Геройы.

# Ожегова Анисья Павловна
## Биографияһы

Анисья Павловна Ожегова 1907 йылдың 29 декабрендә Спирихин Починок ауылында тыуған[1].
Белеме — башланғыс.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1921 йылда Вяткала сауҙагәр Никулинда хеҙмәтсе булып башлай. 1923 йылда тыуған ауылы Спирихин Починокка ҡайта, бай крәҫтиән Ожеговта ялсы булып эшләй. 1925—1930 йылдарҙа ата-әсәһенең хужалығында ярҙамлаша. 1930 йылдан колхозсы булып эшләй башлай, «Ҡыҙыл Октябрь» (Киров өлкәһе Вожгалы ауылы) колхозында ашхана мөдире, һарыҡ фермаһы мөдире, картуф үҫтереү буйынса звено етәксеһе була.
Ул етәкләгән коллектив, картуф үҫтереүҙең агротехникаһын һаҡлап һәм эшкәртеүҙең алдынғы технологияларын ҡулланып, йыл һайын юғары производство күрһәткестәренә өлгәшә.
1948 йылда рекордлы картуф уңышы алған өсөн — 6 гектар майҙандың һәр гектарына 514,3 центнер — СССР Юғары Советы Президиумының 1949 йылдың 23 июнендәге указы менән, А. П. Ожеговаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
1962 йылда хаҡлы ялға сыға һәм Сибай ҡалаһында йәшәй. 1984 йылдың 28 мартында вафат була.

# Ожегова Анисья Павловна
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

- Социалистик Хеҙмәт Геройы (Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы; 23.6.1949)
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены.
# Шегмас

Шегмас — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мезенская Пижма йылғаһының һул ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 59 км.

# Шегмас
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000044947
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004494
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кинйәкәев

Кинйәкәев — фамилия. «Кинйә» (ғаиләлә иң һуңғы бала, төпсөк) исеменең иркәләтеү варианты Кинйәкәй исменән барлыҡҡа килгән.
* Кинйәкәев Сабир Мөьмин улы (1919—1944) — башҡорт шағиры, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
* Кинйәкәев Шамил Кәлимулла улы (1951 т.) — цирк артисы, БАССР-зың халыҡ артисы (1990).
* Кинйәкәев Әхтәм Рәхмәтулла улы (1922 т.) — тау инженер-геологы, геология-минералогия фәндәре докторы (1966), профессор (1969).
# Зәй

Зәй (татар. Зәй, рус. Заинск) — Татарстан Республикаһындағы ҡала, Зәй районының үҙәге.

# Зәй
## Билдәле шәхестәре

* Евлампиева Вера Фёдоровна (1880—7.06.1970), педагог. 1896 йылдан Рәсәй империяһы һәм 1919 йылдан Совет Рәсәйе һәм СССР мәктәптәре уҡытыусыһы. 1933—1942 йылдарҙа Өфөләге 11-се урта мәктәп уҡытыусыһы, 1943—1953 йылдарҙа 3-сө урта мәктәптең уҡыу-уҡытыу бүлеге мөдире, бер үк ваҡытта 1932—1953 йылдарҙа Башҡортостан уҡытыусыларҙың белемен камиллаштырыу институты методисы. РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1944). Ленин ордены кавалеры (1949).
# Вэли-Яха

Вэли-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пыякоя-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 69 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.

# Вэли-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300041105
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304110
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Гревенхайн

Гревенхайн (нем. Grafenhain) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1391 кеше йәшәй. Майҙаны — 19,39 км². Диңгеҙ кимәленән 420 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99887 һәм автомобиль коды — GTH.
# Менка (Жижала ҡушылдығы)

Менка — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Жижала йылғаһының уң ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Менка (Жижала ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010100412110000020934
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002093
* Бассейн коды — 09.01.01.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Яхин Рафаил Заян улы

Яхин Рафаил Заян улы (2 ғинуар 1950 йыл) — инженер-механик, хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1999—2008 йылдарҙа Яңауыл районы хакимиәте башлығы урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы, 2008—2015 йылдарҙа Юл йәшелләндереү-төҙөкләндереү муниципаль унитар предприятиеһы директоры; 1999 йылдан район башҡортары Ҡоролтайының башҡарма комитет рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2003), райондың почётлы гражданы (2012).

# Яхин Рафаил Заян улы
## Биографияһы

Рафаил Заян улы Яхин 1950 йылдың 2 ғинуарында Яңауыл районының Булатйылға ауылында тыуған.
Хеҙмәт юлын 1967 йылда Буй совхозында эшсе булып башлаған.
Башҡортостан ауыл хужалығы институтын (хәҙерге — Башҡорт дәүләт аграр университетын) тамамлаған.

# Яхин Рафаил Заян улы
## Хеҙмәт юлы

Машина-трактор оҫтаханаһы мөдире, партком секретары, директор урынбаҫары һәм совхоз директоры булып эшләй.
1999—2008 йылдарҙа Яңауыл районы хакимиәте башлығы урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы.
2008—2015 йылдарҙа Юл йәшелләндереү-төҙөкләндереү муниципаль унитар предприятиеһы директоры.
Яңауыл районы башҡорттары Ҡоролтайының башҡарма комитеты рәйесе.
РФ-ның Башҡортостан Республикаһы Яңауыл районы буйынса Эске эштәр министрлығының йәмәғәт советы рәйесе.
Яңауыл һуғыш һәм хеҙмәт ветерандары район советы пленумы ағзаһы.

# Яхин Рафаил Заян улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре
* Яңауыл районының почётлы гражданы (2012).
* РФ Ауыл хужалығы министрлығының Почёт грамотаһы һәм алтын сәғәт менән бүләкләнә.
# Жәрири мәҙһәб

Жәрири мәҙһәб (ғәр. المذهب الجريري‎‎, йәки жәририә (ғәр. جريرية‎; рус. Джарири́тский мазха́б) — сөнни исламда иртә хоҡуҡи мәктәптәрҙең береһе (мәҙһәб). IX быуатта нигеҙләнгән һәм X быуатта йәшәүҙән туҡтаған.

# Жәрири мәҙһәб
## Тарихы

Мәҙһәбтең нигеҙ һалыусыһы-эпоним билдәле мосолман дин белгесе — фаҡиһ Ибн Жәрир әт-Тәбәри (839—923). Тәбәристандан (хәҙ. Иран) сыҡҡан фарсы кешеһе. Шулай уҡ Ибн Жәрир хәҙистәрҙе (ғилм әл-хәҙис) һәм ислам хоҡуғын (фиҡһ) яҡшы белгән.
Әт-Тәбәри мәҙһәбе хоҡуҡи мәсьәләләрҙә оҙаҡ ваҡыт әш-Шәфиғиҙең эйәрсене була, ул шәфиғи мәктәбенән бик аҙ айырыла һәм күп кенә мөһим аспекттары ошо мәҙһәбтән алынған.
Йәш сағында Әхмәт ибн Хәнбәлдә уҡырға теләп, Бағдадҡа сәйәхәт ҡылған (ләкин уның иҫән сағына өлгөрмәгән), һуңынан ҡат-ҡат хәнбәлиҙәр менән киҫкен бәхәскә ингән, ә шәкерттәре хәнбәли мәҙһәбенә ҡаршы булған. Әт-Тәбәри менән хәнбәлиҙәр араһындағы дошманлыҡ шул ҡәҙәр ныҡ киҫкенләшә, хатта ул 923 йылда мәрхүм булғас, йыназаны өҙөүгә юл ҡуймаҫ өсөн, йәшерен рәүештә төндә ерләнелә.
Уның бөтә шәкерттәре таянған жәрири мәҙһәб буйынса төп хеҙмәт булып әт-Тәбәриҙың «Шәриғәт ҡағиҙәләре тураһында гүзәл телмәрҙәр» тигән китабы тора (ғәр. «لطيف القول في أحكام شرائع الإسلام»‎).
Жәрири мәҙһәб X быуатта йәшәүҙән туҡтай.
# Ненец ҡурсаулығы

Ненец ҡурсаулығы (рус. Не́нецкий госуда́рственный приро́дный запове́дник) — Ненец автономиялы округының ҡурсаулығы. Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте указы менән 1997 йылдың 18 декабрендә ойошторола.
Ҡурсаулыҡтың майҙаны — 313 400 гектар, шуның 181 900 гектары — диңгеҙ акваторияһы. Һаҡ зонаһының майҙаны 269 200 га (242 800 га — диңгеҙ акваторияһы) тәшкил итә. Ненец дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы Көнсығыш Европа тундраһының типик бөтөн экосистемаларын һәм Баренц диңгеҙенең яр буйы һыуҙарын һаҡлау һәм өйрәнеү маҡсатында булдырылған.

# Ненец ҡурсаулығы
## Урынлашыуы

Ҡурсаулыҡ территорияһы Печора морононоң Захарьин ярын, Болван морононоң көньяҡ яры буйлап Печора йылғаһының түбәнге ағымын, Көнсығыш Нерут йылғаһы дельтаһының бер өлөшөн, Гуляевские Кошки утрауын, Матвеев, Голец, Долгий, Оло һәм Бәләкәй Зеленцы утрауҙарын үҙ эсенә ала. Шулай уҡ Коровин, Урта һәм Кузнецк ҡултыҡтарының һыуҙарын, Болван ҡултығының бер өлөшөн, Захарин яры буйындағы ун километрлыҡ һыу майҙанын (Захребетная ҡултығы) һәм үрҙә телгә алынған утрауҙар тирәләй ике километрлыҡ һыу майҙанын биләй.

# Ненец ҡурсаулығы
## Флора һәм фаунаһы

Утрау ҡоштарҙың, шул иҫәптән һирәк һәм юғалыу хәүефе янағандарҙың — бәләкәй аҡҡоштарҙың, аҡ яңаҡлы ҡаҙҙарҙың, сәңкелдәк ҡаҙҙарҙың, аҡ суҡышлы гагараларҙың, бала сығарыу һәм йөн ҡойоу урыны булып хеҙмәт итә.
Долгий утрауының көньяҡ осонда Атлантик морждар яр буйына туплана (Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабына индерелгән). Йыл һайын утрауҙарға аҡ айыу килә.

# Ненец ҡурсаулығы
## Ғәҙәттән тыш хәлдәр

Ҡурсаулыҡ территорияһында Кумжа газ ятҡылығы бар, унда 1980 йылда 9-сы скважинала быраулау ваҡытында авария була, һуңынан янғын башлана. 1981 йылдың майында 1,5 мең м тәрәнлектәге ятҡылыҡта геология ҡатламдарын күсереү маҡсатында ядро заряды шартлатыла, ятҡылыҡта эш туҡтатыла. Авария эҙемтәләре әле булһа бөтөрөлмәгән.
# Батыр (исем)

Батыр — башҡорт ир-ат исеме.

# Батыр (исем)
## Этимология

Батыр башҡорт телендә ҡурҡыу белмәҫ,ҡыйыу,ҡаһарман, тәүәккәл тигәнде аңлата. Батыр исеме нигеҙендә Батырҡай, Батырхан, Батырша исемдәре, Батыров, Батыршин, Батырҡаев фамилиялары барлыҡҡа килә.

# Батыр (исем)
## Билдәле кешеләр

Вәлидов Батыр Хажиәхмәт улы (20 апрель 1905 йыл — 26 февраль 1969 йыл) — башҡорт шағиры. 1936 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Батыршин Мөхәмәтҡунафи Әлүк улы (27 июнь 1833 йыл — 5 ноябрь 1912 йыл) — табип. Батыр Вәлид; Вәлидов Батыр Хажиәхмәт улы (20 апрель 1905 йыл — 26 февраль 1969 йыл) — башҡорт шағиры. 1936 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.

# Батыр (исем)
## Фамилия

Батырова Банат Хәйрулла ҡыҙы (16 декабрь 1902 йыл — 19 июль 1970 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы, сөгөлдөрсө. башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары араһынан беренсе Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948), Башҡорт АССР-ының II—IV саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1947—1959).
Батыршин Радик Ирек улы (28 июль 1968 йыл, Өфө) — Рәсәй журналисы, МТРК «Мир» рәйесе. Филология фәндәре кандидаты.
Батыршин Рәсиф Зарифйән улы (26 март 1951 йыл) — рәссам, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1991 йылдан Рәсәй Рәссамдары союзы ағзаһы. Удмурт Республикаһының халыҡ рәссамы. Трокай Борисов исемендәге милли премия лауреаты.
Батырҡаев Рәфис Хөтип улы (псевдонимы — Батырҡай; 22 май 1951 йыл — 16 август 2014 йыл) — рәссам, керамист, дизайнер.
Мырҙабаев Батырхан Әмирхан улы — эшҡыуар, йәмәғәт эшмәкәре, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының Башҡарма комитеты рәйесе.

# Батыр (исем)
## Ауылдар

Батырбай — Пермь крайының Барҙы районындағы башҡорт ауылы, Брюзли ауыл биләмәһенә керә.
Батырша-Ҡобау (рус. Батырша-Кубово) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл.
Батыр (рус. Батырово) — Башҡортостандың Фёдоровка районындағы ауыл.
# Буҙат (Тәтер ҡушылдығы)

Буҙат — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тәтер йылғаһының уң ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Буҙат (Тәтер ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201312111100024205
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102420
* Бассейн коды — 10.01.02.013
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Оло Налимка

Оло Налимка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2169/452/37/45 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Оло Налимка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010800112115200030966
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203096
* Бассейн коды — 13.01.08.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Капса

Капса — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Поинга йылғаһының һул ярына тамағынан 73 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Капса
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000019805
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001980
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ронга (Кесе Кундыш ҡушылдығы)

Ронга — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Кундыш йылғаһының уң ярына тамағынан 78 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Ронга (Кесе Кундыш ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400712112100001272
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100127
* Бассейн коды — 08.01.04.007
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1