yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ижевск

Иже́вск (удмуртса Иж, Ижкар) — Рәсәйҙәге Удмурт Республикаһының баш ҡалаһы. Рәсәй Федерацияһының халҡы 100 меңдән күберәк булған егерменсе мегаполисы. Волга буйының һәм Уралдың эре административ, сәнәғәт, сауҙа, фәнни-мәғариф һәм мәҙәни үҙәге.
Хәрби сәнәғәт, машиналар төҙөү, металлургия производстволары менән данлыҡлы. Тула менән бер рәттән Рәсәйҙең " төп ҡорал ҡалаһы" булып тора, Хеҙмәт даны ҡалаһы исеменә эйә.

# Ижевск
## Билдәле шәхестәре

* Әминев Гесиод Абдулла улы (19.02.1939), ғалим-психолог, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Психология фәндәре докторы (1978), профессор (1980). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1980).

# Ижевск
## Климаты

Ҡала климаты :
| Күрһәткес | Ғин | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Йыл |
| Абсолют максимум, °C | 3,6 | 5,8 | 10,1 | 27,5 | 31,1 | 35,6 | 37,0 | 37,0 | 33,0 | 22,4 | 11,1 | 4,5 | 37,0 |
| Уртаса максимум, °C | −8,9 | −7,7 | −0,7 | 8,8 | 18,2 | 23,2 | 25,1 | 21,9 | 15,2 | 6,9 | −2,4 | −7,5 | 7,7 |
| Уртаса температура, °C | −12,4 | −11,7 | −5 | 3,7 | 11,7 | 17,0 | 19,0 | 16,0 | 10,2 | 3,4 | −5,1 | −10,6 | 3,0 |
| Уртаса минимум, °C | −16,1 | −15,5 | −9,2 | −0,6 | 5,9 | 11,2 | 13,4 | 11,1 | 6,2 | 0,4 | −7,8 | −14 | −1,3 |
| Абсолют минимум, °C | −46,8 | −40,4 | −32,1 | −23,9 | −9,4 | −2,4 | 4,3 | −1,7 | −5,5 | −21,3 | −33,5 | −47,5 | −47,5 |
| Яуым-төшөм нормаһы, мм | 30 | 21 | 22 | 26 | 48 | 62 | 59 | 67 | 55 | 51 | 40 | 30 | 511 |
| Сығанаҡ: Погода и климат ||||||||||||||
# Вон-Гун-Еган

Вон-Гун-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1488/4/59/236 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 129 км.

# Вон-Гун-Еган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200044345
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204434
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Әбделнасир Ишмөхәмәтов

Әбделнасир Ишмөхәмәтов (1788—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.

# Әбделнасир Ишмөхәмәтов
## Биографияһы

Әбделнасир Ишмөхәмәтов Ырымбур губернаһы Ҡыпсаҡ улусы (хәҙерге Ырымбур өлкәһенең Әсекәй районы) Әсекәй ауылында йәшәгән. Зауряд-есаул булып хеҙмәт иткән.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 5-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 5-се Башҡорт атлы полкы Бөгөлмә өйәҙе Ҡарабан ауылында 12-се, 11-се һәм 10-сы кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 29 авгусында Ҡазан менән Чебоксар аша Түбәнге Новгородҡа бара. 15 октябрҙән кенәз П. М. Волконский отряды составына керә, Сураж һәм Велиж ҡалаларында урынлаша. 1 ноябрҙән генерал-майор М. М. Свечин отряды составына инә. 1812 йылдың 14-16 ноябрендә Березина буйындағы алыштарҙа ҡатнаша. Артабан Витебскиҙа һәм Борисовта була. 1813 йылдың ғинуарында Данциг (Гданьск) ҡәлғәһен ҡамауҙа ҡатнаша. 1813 йылдың октябренән 1814 йылдың апреленә ҡәҙәр Минск губернаһында хеҙмәт итә, шул уҡ ваҡытта полктың бер өлөшө Лейпциг янындағы алышта ҡатнаша һәм һуғышты Парижда тамамлай.

# Әбделнасир Ишмөхәмәтов
## Бүләктәре

* «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры
# Эҙбербаш

Эҙбербаш (рус. Избербаш, ҡум. Йизбирбаш) — Дағстандағы ҡалаһы.

# Эҙбербаш
## Географияһы

Каспий диңгеҙҙең көнбайыш ярында урынлашҡан.

# Эҙбербаш
## Иҡтисад

* «Эҙбербашнефть»
* «ДагЗЭТО»
# Аҡсубай

Аҡсубай — Татарстан Республикаһындағы Аҡсубай районының үҙәге.

# Аҡсубай
## Климат

Ҡала климаты :
| Күрһәткес | Ғин | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Йыл |
| Уртаса максимум, °C | −11 | −9 | −2 | 8 | 19 | 22 | 25 | 23 | 16 | 6 | −2 | −7 | 7 |
| Уртаса минимум, °C | −17 | −16 | −9 | −1 | 8 | 12 | 14 | 12 | 7 | 1 | −6 | −12 | −1 |
| Яуым-төшөм нормаһы, мм | 40 | 40 | 30 | 35 | 50 | 55 | 45 | 50 | 50 | 60 | 50 | 50 | 555 |
# Тулпан

Тулпан — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Колва йылғаһының һул ярына тамағынан 262 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.

# Тулпан
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100005751
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100575
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Сәғитов Мөхтәр Мофазал улы
## Биографияһы

Мөхтәр Мофаззал улы Сәғитов 1933 йылдың 27 авгусында Башҡорт АССР-ы Бөрйән районы Иҫке Собханғол (икенсе мәғлүмәттәр буйынса Яңы Монасип) ауылында тыуған.
Иҫке Собханғол ауылында урта мәктәпте тамамлағас, Совет Армияһы сафтарында хеҙмәт итеп ҡайта.
1960 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлай.
1960—1964 йылдарҙа Мәскәүҙә Донъя әҙәбиәте институтында аспирантурала уҡый.
1964 йылдан алып 1986 йылда Төркиәлә Измир ҡалаһында фажиғәле һәләк булғансы СССР Фәндәр Академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында ғилми хеҙмәткәр, өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. 1972, 1984 йылдарҙа Башҡортостан буйынса фольклор-этнографик экспедицияларға етәкселек итә.

# Сәғитов Мөхтәр Мофазал улы
## Ғилми эшмәкәрлеге

М. М. Сәғитов 70 тирәһе ғилми хеҙмәт авторы. Ул — башҡорт халыҡ ижадын йыйыу, баҫтырып сығарыу өлкәһендә ҙур хеҙмәт күрһәткән ғалимдарҙың береһе. Ул халҡыбыҙҙың эпик ҡомартҡыларын — ҡобайырҙарҙы өйрәнеүҙә, нәшер итеүҙә айырыуса емешле эшләне. М. М. Сәғитов күп томлы «Башҡорт халыҡ ижады» баҫмаһының эпосҡа арналған ике томын (Ә. И. Харисов менән берлектә), шулай уҡ бәйет (Н. Д. Шоңҡаров менән берлектә), совет фольклоры (М. Ә. Мәмбәтов менән берлектә) томдарын баҫырға әҙерләне. Эпик ҡомартҡыларҙы өйрәнеүҙең ҙур баһаға лайыҡ һөҙөмтәһе итеп уның «Боронғо башҡорт ҡобайырҙары» (1987) исемле монографик хеҙмәтен күрһәтергә кәрәк.
М. М. Сәғитов башҡорт ҡобайырҙарын рус телендә баҫтырып сығарыу өлкәһендә лә уңышлы эшләне: «Урал батыр» (1977), «Аҡбуҙат» (1976), «Былых времен сказанья» (1979), «Алдар и Зухра» (1986). М. М. Сәғитов — шулай уҡ А. С. Мирбадалева һәм Ә. И. Харисов менән берлектә 1977 йылда Мәскәүҙә донъя күргән «Башкирский народный эпос» исемле китапты баҫырға әҙерләүсе ғалимдарҙың береһе. Халыҡ ижады мәсьәләләре, Яҡутстандағы башҡорттарҙың фольклорын йыйыу буйынса уның күп һанлы мәҡәләләре баҫылған.

# Сәғитов Мөхтәр Мофазал улы
## Әҙәби ижады

М. М. Сәғитов, ғилми эшмәкәрлек менән бер рәттән, йәштән үк әҙәби ижад менн дә шөғөлләнде. Үҙе вафат булғандан һуң филология фәндәре кандидаты Берйән Байымов М. Сәғитовтың хикәйәләрен, юлъяҙмаларын «Ғүмерлеккә ҡалған яра» (1993) исемле йыйынтығында туплап, баҫтырып сығарҙы.

# Сәғитов Мөхтәр Мофазал улы
## Маҡтаулы исемдәре

* Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты.

# Сәғитов Мөхтәр Мофазал улы
## Исемен мәңгеләштереү

* Бөрйән районының Иҫке Собханғол, Яңы Монасип ауылдарындағы урамдарға уның исеме ҡушылған.
* Иҫке Собханғол ауылында Мөхтәр Сәғитовҡа музей асылған.
* Иҫке Собханғол ауылында ғалим Мөхтәр Сәғитовҡа бюст ҡуйылған.

# Сәғитов Мөхтәр Мофазал улы
## Хеҙмәттәре

* Ғүмерлеккә ҡалған яра. — Өфө, 1993.Мөхтәр Сәғитов «Ғүмерлеккә ҡалған яра». Аудио 2023 йыл 12 май архивланған.
* Башҡорт халыҡ эпосының мифологик һәм тарихи нигеҙҙәре. — Өфө, 2009.
# Тастус (Пинега ҡушылдығы)

Тастус — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының һул ярына тамағынан 460 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Тастус (Пинега ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000036142
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003614
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Мефодьев Александр Иванович

Мефодьев Александр Иванович (әҙәби псевдонимы Аксар Сантар; 28 ноябрь 1938 йыл) — ғалим-филолог, яҙыусыһы, әҙәби тәнҡитсе, шағир. 1992 йылдан хәҙерге И. Я. Яковлев исемендәге Сыуаш дәүләт педагогия университеты уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1998—2004 йылдарҙа сыуаш филологияһы факультеты деканы. Филология фәндәре кандидаты (1984). 1991 йылдан Сыуаш Республикаһы, 1992 йылдан Рәсәй Федерацияһы Яҙыусылар союздары, 1969 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Сыуаш Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре (2000), Марфа Трубина исемендәге әҙәби премия лауреаты (1988).

# Мефодьев Александр Иванович
## Биографияһы

Александр Иванович Мефодьев 1938 йылдың 28 ноябрендә Сыуаш АССР-ының Батыр районы Яншыҡ ауылында тыуған. 1953 йылда Яншыҡ ете йыллыҡ, 1956 йылда Шығырҙан урта мәктәбен тамамлай. Колхоз артеленә эшкә инә.
1957 йылда Александр Мефодьев армияға алына. Хәрби хеҙмәттән һуң Ибресин районының «Коммунизм çĕнтерĕвĕшĕн» гәзитендә эшләй, КПСС райкомы инструкторы була (1961-1962).
1962—1970 йылдарҙа «Авангард» район-ара газетаһы хеҙмәткәре.
1970—1972 йылдарҙа КПСС-тың Батыр райкомында һәм КПСС-тың Сыуаш өлкә комитетында (1972-1985) эшләй, «Хатĕр пул» («Çилçунат») журналының баш мөхәррире була (1985-1992).
1961-1967 йылдарҙа Сыуаш педагогия институтында ситтән тороп уҡый. 1972-1975 йылдарҙа — Сыуаш университеты аспиранты.
1984 йылда «филология фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай (Саранск, «Современная чувашская проза о рабочем классе» диссертацияһы темаһы).
1992 йылдан Сыуаш дәүләт педагогия институтында өлкән уҡытыусы, доцент, бер үк ваҡытта 1998-2004 йылдарҙа сыуаш филологияһы факультеты деканы.

# Мефодьев Александр Иванович
## Ижады

Александр Иванович 1950-се йылдар башынан әҙәби өлкәлә. «Кхл» («Ялҡау») — уның 1954 йылда «Авангард» район гәзитендә баҫтырған беренсе шиғыры була. Һуңыраҡ очерк, мәҡәлә һәм шиғырҙары республика ваҡытлы матбуғатында донъя күрә.
Уның шиғырҙарына сыуаш композиторҙары Ф. Эриванов, Ю. Кудаков, Ю.Жуков, Н. Тимофеев, В. Романов, В. Адюков һәм Н. Заводскова 40-тан артыҡ йыр ижад иткән.
Әҙип шулай уҡ үҙенең тәржемәләре менән дә билдәле. Ул рус, татар, муҡшы авторҙарының хикәйәләрен, шиғыоҙарын сыуаш теленә тәржемә иткән.
Александр Мефодьев «Тракторстрой çути» (Тракторстрой уты) һәм «Çамрăклăхпа ăсталăх» (Йәшлек һәм оҫталыҡ) сыуаш авторҙары йыйынтыҡтарын әҙерләй. Шулай уҡ уның айырым китаптары ла баҫылған.

# Мефодьев Александр Иванович
## Китаптары

* Алексей Талвир (1999);
* Образы рабочих в чувашской литературе (2001);
* Юхать Пăл» (2003).
# Тантаналы йолалар Һарайы (Новочеркасск)

Тантаналы йолалар һарайы (1964 йылға тиклем — Бәхет йорто) — Новочеркасск ҡалаһында (Ростов өлкәһе) Московская урамы, 47 адресы буйынса урынлашҡан ике ҡатлы айырым йорт.

# Тантаналы йолалар Һарайы (Новочеркасск)
## Һүрәтләмә

Был XIX быуаттың өсөнсө сирегендә төҙөлгән сауҙагәр Кирюниндың шәхси утар йорто була. Бинаның ал яғы күп һандағы һылап яһалған биҙәктәр менән биҙәлгән. Барокко, Ренессанс, классицизм һәм мавритан архитектураһы стилдәре элементтары бинаның художестволы йөҙөн билдәләй. Үҙәк инеү урынынан һул яҡта өҫтөндә ике арыҫлан ҡуйылған ҡапҡа аркаһы урынлашҡан. Элек был бинала фәхешхана булған тигән версия йәшәй. Был версияны Семенихин Геннадий Александрович үҙенең «Новочеркасск» романында раҫлай. Күренеүенсә, тап ошо сәбәп менәндер инде, ҡапҡаның ике яғында ике тәгәрмәс ватҡыс урынлашҡан — былар фаллос сәнғәте элементтары. Элек фәхешханаға килеүсе офицер әфәнделәр уларға аттарын бәйләгәндәр. Бина яҡшы һаҡланған. 1990 йылда бинаның ал яғы өлөшләтә яңыртыла. Документтарҙа 1964 йылдан алып «Бәхет йорто» исемен күрһәтеүҙән туҡтаһалар ҙа, ул атаманы бинаға ҡарата ҡулланыуҙы реконструкцияға тиклем дауам итәләр. Хәҙерге ваҡытта бинала ҡаланың ЗАГС-ы (гражданлыҡ хәле акттарын теркәү бүлеге) эшләй.
# Сугары

Сугары — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кадрин йылғаһының һул ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Сугары
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100006053
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100605
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Фролиха (Тарсьма ҡушылдығы)

Фролиха — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тарсьма йылғаһының уң ярына тамағынан 82 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Фролиха (Тарсьма ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200612115200005981
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200598
* Бассейн коды — 13.01.02.006
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Бейәбаш (йылға)

Бейәбаш (рус. Биявашка) — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Төй йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Бейәбаш (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысынан Павловка һыуһаҡлағысына тиклем, Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201112111100022913
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102291
* Бассейн коды — 10.01.02.011
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Янбаҡты (күл)

Янбаҡты, Ҡорлаҡкүл (рус. Янбахты (Курлаккуль)) — Башҡортостандың Шишмә районындағы күл. Майҙаны 0,11 км². Дим йылғаһының һул ярындағы һыубаҫар туғайында урынлашҡан, ҡылымыҡ аша Дим йылғаһына ҡоя.
Күл Исаковка ауылынан 0,6 км төньяҡтараҡ урынлашҡан.

# Янбаҡты (күл)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса күл Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201311111100005601
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 211100560
* Бассейн коды — 10.01.02.013
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

# Янбаҡты (күл)
## Этимологияһы

Гидронимдың беренсе варианты антропоним — Янбаҡты тигән ир-ат исеменән килеп сыҡҡан. Икенсе исеме башҡорт телендәге «ҡор» йәки «ҡоро» һүҙенән килеп сығыуы ихтимал. Мәгәр, ҡор һүҙенең мәғәнәһе киң. Шулай ҙа ул халыҡтың ҡорға йыйылған урыны булыуы ысынбарлыҡҡа яҡыныраҡтыр.
# Низами Гәнжәүи һәйкәле (Баҡы)

Низами Гәнжәүи һәйкәле (әзерб. Nizami heykəli Gəncəvinin) — бөйөк шағир Низами Гәнжәүи һәйкәле. Баҡыла, Низами исемендәге паркта, Истиглалийат, Әхмәд Джавад, Әзербайжан һәм Ислам Сафарли урамдары киҫелешендә урынлашҡан. Һәйкәл 1949 йылдың апрелендә асыла. Скульпторы — Әзербайжандың халыҡ рәссамы Фуад Абдурахманов, архитекторы — Садых Дадашев һәм Микаэль Усейнов.
Һәйкәл 9 метрлыҡ һигеҙ ҡырлы пеьдесталға урынлаштырылған алты метрлыҡ бронза һындан ғибәрәт. Ҡыҙыл лабрадор пьедестал Низами дәүерендәге Әзербайжан архитектураһы элементтары ҡулланылып эшләнгән. Уны аҫҡы өлөшө һырланып биҙәлгән һәм йөҙләнгән бронза плиталар ҡуйылған. Ете плитала Низами әҫәрҙәре сәхнәләштерелгән, береһендә — мемориаль яҙыу бар.

# Низами Гәнжәүи һәйкәле (Баҡы)
## Һәйкәлдәге барельефтар

Һәйкәлдә Низамиҙың биш поэмаһының («Хамса») геройҙарын һүрәтләгән ете барельеф сүкеп эшләнгән. Улар араһында өкөләрҙең әңгәмәһен тыңлаусы Нушериван («Сокровищница тайн»), Биситун тауҙары аша юл һалыусы Фәрхәд («Хосров и Ширин»), мәктәптә уҡыусы Ләйлә менән Мәжнүн («Лейли и Меджнун»), аждаһаны үлтереүсе Баһрам Гур («Ете гүзәл»), Нушаба батшабикәһенең Искәндәрҙе ҡабул итеүе («Искәндәрнамә») һ. б. Барельефтар скульптор А. Хрюнов тарафынан рәссам Газанфар Халыков эскиздары буйынса эшләнә шиғирҙың исеме яҙылған бронза таҡтаташтың ҡабырғаларында, ете ҡырҙа урынлаша.
* «Хамса» — Низами Гәнжәүиҙең биш поэмаһы геройҙары һүрәтләнгән барельефтар
* Өкөләрҙең әңгәмәһен тыңлаусы Нушериван барельефы(«Сокровищница тайн»)Өкөләрҙең әңгәмәһен тыңлаусы Нушериван барельефы(«Сокровищница тайн»)
* Биситун тауҙары аша юл һалыусы Фәрхәд барельефы («Хосров и Ширин»)Биситун тауҙары аша юл һалыусы Фәрхәд барельефы («Хосров и Ширин»)
* Ләйлә менән Мәжнүн барельефы («Лейли и Меджнун»)Ләйлә менән Мәжнүн барельефы («Лейли и Меджнун»)
* Аждаһаны үлтергән Баһрам Гур барельефы («Семь красавиц»)Аждаһаны үлтергән Баһрам Гур барельефы («Семь красавиц»)
* Нушаба батшабикәһенең Искәндәрҙе ҡабул итеүе барельефы(«Искандернаме»)Нушаба батшабикәһенең Искәндәрҙе ҡабул итеүе барельефы(«Искандернаме»)
# Акрыш-Еган

Акрыш-Еган — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/351/287/148/445 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Акрыш-Еган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300028374
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302837
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Әжмәғолов Мөхәмәт Әжмәғол улы

Әжмәғолов Мөхәмәт Әжмәғол улы (14 ғинуар 1917 йыл — 25 ғинуар 1989 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы. II дәрәжә Ватан һуғышы, Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры, «Батырлыҡ өсөн», «Берлинды алған өсөн», «Германияны еңгән өсөн» миҙалдары менән бүләкләнгән.

# Әжмәғолов Мөхәмәт Әжмәғол улы
## Биографияһы

Мөхәмәт Әжмәғол улыӘжмәғолов 1917 йылдың 14 ғинуарында хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Асҡын районы Ҡашҡа ауылында тыуған. Башланғыс белем генә ала, сөнки уҡыуын дауам итергә мөмкинлеге булмай. Бала сағынан уҡ ат ҡарарға ылыға, һөрөнтө ерҙәрҙе ат менән эшкәртеүҙә, мал тиҙәге, серетмә менән ер ашлауҙа ҡатнаша. 1932—1938 йылдарҙа «Ҡыҙылармеец» колхозында эшләй.

# Әжмәғолов Мөхәмәт Әжмәғол улы
## Хәрби хеҙмәте

1941 йылдың декабрендә Асҡын районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла.
112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы составында һуғыша. 8-се гвардия кавалерия полкының 4-се эскадроны танктарға атыусы расчёты (ПТР) тоҫҡаусыһы, комендант взводы ат ҡараусыһы (коновод) була.
Курск дуғаһы, Чернигов һәм Сталинград янындағы алыштарҙа, Днепрҙы кисеүҙә ҡатнаша.
Брест — Литовск, Модлин, Варшава, Көнигсберг ҡалаларын азат итеүҙә Эльба, Висла, Одер йылғаларындағы алыштарҙа ҡатнаша һәм Бранденбург ҡалаһына ҡәҙәр етә. Һуғыш барышында уға аттарҙы ла ҡарарға тура килә. Уның аттарҙы яҡшы ҡарауы, ауыр урындарҙан еңелсә үтергә ярҙам итә. Берлин ҡалаһына етәрәк дивизия урманда ҡамауҙа ҡала. Мөхәмәт Әжмәғолов өс немец һалдатын юҡ итә, (15.04.45 — 03.05.45) дата менән документта теркәлгән. Уға Кавказда ла булырға тура килә. Унда 58-се кавказ полкында ПТР командиры була. 1943 йылда яралана, контузия ала, әммә яу яланын ҡалдырмай.
1944 йылда аяғы яралана. Комендант взводы командиры булып хеҙмәт итә (22.06.1945).

# Әжмәғолов Мөхәмәт Әжмәғол улы
## Наградалары

Мөхәмәт Әжмәғол улы Әжмәғолов фронтта немец илбаҫарзарына ҡаршы кәрәштә командованиеның хәрби заданияларын үрнәкле башҡарған һәм хәрби батырлыҡтары өсөн СССР Юғары Советы Президиумы исеменән «Ҡыҙыл Йондоҙ» ордены менән бүләкләнә. Ветерандың күкрәген "Батырлыҡ өсөн" (1944), «Берлинды алған өсөн», «Германияны еңгән өсөн» миҙалдары биҙәй. 04.03.1945 йылда алған таныҡлыҡ билдәһе бар. Унда Германия ҡалаларын азат итеүҙә ҡатнашҡан өсөн тип рәхмәт белдерелгән. Еңеүҙең 40 йыллығына уға «II дәрәжә Ватан һуғышы» ордены бирелә. Еңеүҙең 20; 25; 30 һәм 50; 60; 70 Ҡораллы Көстәренә юбилей миҙалдары бирелгән.

# Әжмәғолов Мөхәмәт Әжмәғол улы
## Ғаилә хәле

Мөхәмәт Әжмәғол улы Әжмәғолов Рәйхәнә Ғалиәхмәт ҡыҙына өйләнә. Ул 1919 йылғы, колхозда эшләй. Рәйхәнә Ғалиәхмәт ҡыҙы уның һуғыштан ҡайтыуын көтөп ала. Уларҙың балалары булмай.

# Әжмәғолов Мөхәмәт Әжмәғол улы
## Һуғыштан һуңғы тормошо

Төрлө тармаҡтарҙа эшләй. Өс мәртәбә ауыл Советына депутат итеп һайлана (1950; 1953; 1957) Ҡашҡа ауылында Ҡашҡа урмансылығы 1937 йылдарҙа ойошторола. Ул эшләгән дәүерҙә «9-сы биш йыллыҡтың ударнигы» була. «Социалистик ярыштарҙың еңеүсеһе» (1973; 1976). 1977 йылда хаҡлы ялға сыға. 1989 йылдың 25 ғинуарында 72 йәшендә вафат була.
# Ковшевка

Ковшевка — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пукша йылғаһының һул ярына тамағынан 8,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Ковшевка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан Угличь ГЭС-ына тиклем (Угличь һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010100812110000004377
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000437
* Бассейн коды — 08.01.01.008
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кесе Молебка

Кесе Молебка — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы/ Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Молебка йылғаһының уң ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Кесе Молебка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сылва, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100812111100012593
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101259
* Бассейн коды — 10.01.01.008
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Минск метроһында террористик акт

Ҡарасай (Октябрь) метро станцияһында шартлау – 2011 йылдың 12 апрелендә Минск метроһындағы Ҡарасай (Октябрь) станцияһында сыҡҡан террористик акт. Шаһиттар әйтеүенсә, "Мәҙәниәт Институты" (бел. Інстытут Культуры) станцияһына килеп туҡтаған поездың 2-се һәм 3-сө вагоны араһында шартлау янғыраған. Минск ҡалаһының башҡарма комитеты эргәһендәге Эске эштәр идаралығының матбуғат хеҙмәте башлығы хәбәр итеүенсә, шартлау икенсе вагон янында яңғыраған.