yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Парлы өтөр

Парлы өтөр — тыныш билдәһе.
Парлы өтөр һөйләм эсендә түбәндәге осраҡтарҙа ҡулланыла:
# Северск

Северск (Томск-7; рус. Северск) — Томск өлкәһендәге ҡала. Халыҡ һаны буйынса Томскҙан һуң өлкәлә икенсе урында тора.

# Северск
## Географияһы

Томь йылғаһы ярында урынлашҡан.

# Северск
## Иҡтисад

* Себер химия комбинаты
* Себер АЭС-ы
# Ыласынташ

Ыласынташ — Башҡортостандың Ишембай районы Һәргәй ауылының төньяғында урынлашҡан тау. Көнсығыш итәге Рәүҙәк йылғаһы болонона барып тоташа. Йылға ағышынан өҫтәрәк, тауҙың төньяҡ һыртында Өйташ мәмерйәһе бар. (Карталарҙа Ташый тип билдәләнә) .
# Сәғитов

Сәғитов (Сәғитова) — фамилия, ғәрәп теленән алынған, бәхетле тигәнде аңлата.
* Сәғитов Абдрахман Бикмөхәмәт улы (1898—1943), Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған уҡытыусы.
* Сәғитов Ирек Хаммат улы (1931—1996), уҡытыусы. РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы.
* Сәғитов Марат Усман улы (1925—1988), ғалим-астроном. Физика‑математика фәндәре докторы (1976), профессор (1977).
* Сәғитов Мөхтәр Мофаззал улы (1932—1986), фольклорсы-ғалим, филология фәндәре кандидаты (1965).
* Сәғитов Рәсүл Хәсән улы ((14.03.1964), радиожурналист, яҙыусы һәм тәржемәсе.
* Сәғитов Сәйфулла Төхвәтулла улы (1893—1957), сәсән, мәғрифәтсе, шағир-импровизатор.
* Сәғитов Тайфур Барый улы (1936—2018), яҙыусы. 1980 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
* Сәғитов Тәлғәт Ниғмәтулла улы (1942), журналист һәм дәүләт эшмәкәре.
* Сәғитов Ришат Рәфҡәт улы (1962), композитор, баянсы, уҡытыусы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2007), сәнғәт фәндәре кандидаты (2018).
* Сәғитова Азалия Наил ҡыҙы (2.01.1997), спортсы, шашкасы.
* Сәғитова Фәрзәнә Фәтҡулла ҡыҙы (20.04.1943), йырсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Профессор (2009).
# Үренге (һырт)

Үренге (рус. Уреньга́ - Рәсәй Федерацияһының Силәбе өлкәһендәге тау һырты.

# Үренге (һырт)
## Тасуирламаһы

Үренге һырты - Силәбе өлкәһенең иң оҙон һырты, 70 километр оҙонлоҡта. Златоуст эргәһенән башлана һәм көньяҡ-көнбайыш йүнәлештә Еләкле (Ягодный) һыртына тиклем дауам итә.
Үренге һыртының иң бейек нөктәһе - Икенсе түбәсек (рус. Яланғас түбәсек), уның бейеклеге 1198 м-ға етә. Иң бейек сусаҡтар:
* Беренсе түбәсек (1165. м.)
* Икенсе түбәсек (Яланғас түбәсек) (1198. м.)
* Өсөнсө түбәсек (Ағалы-ҡустылы - рус. Два брата) (1027. м.)
Кварцит, кристаллик һәүерташ һәм филлиттан тора — был һәүерташтар йоҡа ғына табаҡсаларға еңел ярыла.
Битләүҙәре текә, ҡатнаш урмандар ҡаплаған.

# Үренге (һырт)
## Этимологияһы

Силәбе өлкәһе географы, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә ошондай фаразды килтерә:
   Уреньга, хребет - в источниках ХVIII в. — Урянге, Уранге, Урянгетау, Урангетау. Объяснение названию дает известный русский путешественник И. И. Лепехин. Он приводит его перевод с татарского слова урянге — «клен», т. е. «кленовая гора». Но клен в районе хребта отсутствует. Топоним Уреньга, имеющий основу ур, сближается также с башкирскими словами: ур — «верх», «высокий», «верхний», «подъем», «приподнятый», урлеу — «гористый», «холмистый», урге — «ввысь», уре — «в небо», «дыбом», «на дыбы», урлее — «возвышение» и др. По-видимому, именование относится к более раннему слою тюркской (а возможно, и дотюркской) топонимии Южного Урала<ref>От Парижа до Берлина по карте Челябинской области
Башҡорт телендә "үрге" сифаты ерле һөйләштә "үренге" (үргенге) рәүешенә инеүе лә тәбиғи.

# Үренге (һырт)
## Шулай уҡ ҡара

* Урал тауҙары
# Оло Низямская Речка (Обь ҡушылдығы)

Оло Низямская Речка — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 889 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Оло Низямская Речка (Обь ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300019429
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301942
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Һул Ажарма

Һул Ажарма — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ажарма йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Һул Ажарма
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010900112115200033766
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203376
* Бассейн коды — 13.01.09.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Әбсәләмов Рафаил Риза улы

Әбсәләмов Рафаил Риза улы (рус. Абсалямов Рафаил Ризович) 9 май 1950 йыл — һаулыҡ һаҡлау өлкәһе ветераны, санитар-табиб. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — башҡорт.

# Әбсәләмов Рафаил Риза улы
## Биографияһы

Рафаил Риза улы Әбсәләмов 1950 йылдың 9 майында Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Темәс ауылында тыуған.
Юғары белемле — 1978 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлаған.
Хеҙмәт юлын 1968 йылда һөнәри-техник училище тамамлағандан һуң Магнитогорск ҡалаһында «Уралдомнаремонт» төҙөлөш идаралығында электрогазосварщик булып эшләп башлап ебәрә.
1969—1971 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итеп ҡайтҡандан һуң ул тыуған районындағы «Һәүәнәк» совхозында электрогазосварщик булып эшләүен дауам итә.
1972—1978 йылдарҙа Өфөлә Башҡорт дәүләт медицина институтында уҡый.
1978 йылдан Стәрлетамаҡ ҡала санитария-эпидемия станцияһында коммуналь гигена бүлеге мөдире булып эшләй.
1990 йылда Стәрлетамаҡ ҡалаһы 127-се Красногвардейский һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана.
БАССР Юғары Советының экология һәм тәбиғәт ресурстарын рациональ файҙаланыу буйынса комиссияһы ағзаһы була
Артабан Стәрлетамаҡтың тәбиғәтте һаҡлау хеҙмәте етәксеһе булып эшләй

# Әбсәләмов Рафаил Риза улы
## Ғаиләһе

Өйләнгән, ғаиләлә ул һәм ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр
# Люга

Люга — Рәсәйҙәге йылға. Удмурт Республикаһы, Татарстан Республикаһы, Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының һул ярына тамағынан 82 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 72 км.

# Люга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Вятские Поляны ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300612111100040431
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111104043
* Бассейн коды — 10.01.03.006
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Лыпья (Уролка ҡушылдығы)

Лыпья — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Уролка йылғаһының уң ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Лыпья (Уролка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100004006
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100400
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Байтүл-Футу мәсете

Байтүл-Футу мәсете (Еңеү йорто) — Лондон ҡалаһы янында урынлашҡан мәсет, Англия. Көнбайыш Европала иң ҙур мәсет булып һанала.

# Байтүл-Футу мәсете
## Архитектура үҙенсәлектәре

* Мәсет майҙаны — 21 000 м²
* 10 000 диндарҙы һыйҙыра
* Гимназия, офистар, китапхана һәм телевизион студияһы бар
* Хаҡы: 5.5 миллион £
# Вермонт

Вермонт (ингл. Vermont) — АҠШ штаты. Штаттың тәртип номеры — 45. 1791 йылдың 4 мартында төҙөлгән. Элек Дакота территорияһы исеме менән йөрөгән. Штаттың ҡушаматы — Йәшел тауҙар штаты.
2011 йылғы мәғлүмәт буйынса Вермонт штатында 626 431 кеше йәшәй, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат км-ға 25,2 кеше. АҠШ штаттары араһында халыҡ һаны буйынса урыны — 46.
Майҙаны 24 900 кв.км, шуның 3,55 % һыу майҙаны.
# Ҡоро Карай

Сухой Карай — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Карай йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.

# Ҡоро Карай
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер йылғаһы, инештән Ворона йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010200112107000006121
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000612
* Бассейн коды — 05.01.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Жаба (Чепца ҡушылдығы)

Жаба — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чепца йылғаһының һул ярына тамағынан 262 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Жаба (Чепца ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300112111100033285
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103328
* Бассейн коды — 10.01.03.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ожиш

Ожиш (пол. Orzysz, нем. Arys, прусск. Aris) — Польшаның ҡалаһы. Сайно һәм Ожиш күлдәре араһының Ожиш йылғаһы янындағы Пишский повятының Варминьско-Мазурский воеводствоһы территорияһында урынлашҡан. Ожиш — ҡала-ауыл гминаһының административ үҙәге. 1975—1998 йылдарҙа Сувалкский воеводствоһы составына ингән.
2012 йылдың 30 июнендәге мәғлүмәттәр буйынса ҡала халҡы һаны 5 878 кеше тәшкил итә.

# Ожиш
## Исеме

1946 йылдың 12 ноябрендә Ожиш ҡалаһы тип үҙгәртелә; ысын исеме-поляклаштырылған немец теленән топоним.

# Ожиш
## Тарих

XV быуатта ҡаланың тарихы башланған. Конрад фон Эрлихсхаузен Конрад — 1443 йылдың 2 мартындағы бойороғо буйынса Арысь күле янында Нейдорф ҡасабаһына нигеҙ һалынған. Был термин ҡулланыуға инмәй ҡала. XVI быуат башында ниндәйҙер тевтон ордены документтарында Арысь (прусск. Aris, һуңыраҡ — Arys) телгә алына. Ҡала үҫешә һәм уның сауҙа күләме бер аҙ арта,. сауҙа юлы буйында тәүге йорттар барлыҡҡа килә.1725 йылда король Фридрих Вильгельм I ҡала уставын ҡабул ителә. 1753 йылда ҡалала ғәскәр фатирҙарға урынлаштырыла. Ҡалаһы эргәһендәге хәрби полигонға 1890 йылда нигеҙ һалынған, ул Ожиш полигоны булараҡ билдәле. 1895 йылда ҡалала гарнизон дислокацияланған. Полигон барлыҡҡа килеү һәм киңәйтеү, шулай уҡ хәрби инвестициялар (оло казармалары төҙөлгән) индереү сауҙа үҫешенә ҙур йоғонто яһай, һәм шуға күрә ҡала үҫешә. XХ быуат башында ҡала Пиш һәм Гижицко араһында тимер юл менән бәйләнеше файҙаланыуға тапшырыла, былар бөтәһе лә — 1908 йылда була, 1911 йылда менән Мронгово һәм Элком араһы менән дә йәләнеш булдырыла. Беренсе донъя һуғышы (1914 йылдың ноябренән— 1915 йылдың февраленә тиклем) ҡала рус ғәскәрҙәре тарафынан баҫып алына. 1940 йылда ҡалала Огрудек ҡалаһында (Ожыштан15 км алыҫлыҡта Ожиш) тыуған мазур шағиры Михал Кайка вафат була. 1945 йылдағы хәрби хәрәкәттәр барышында ҡала өлөшләтә емерелә һәм яңы ғына барлыҡҡа килгән Польша дәүләте составына инә.

# Ожиш
## Иҫтәлекле урындар

* Пресвятая Божья Матерь Скапулярная костелы . 1530 йылда костелға нигеҙ һалынған, һуңыраҡ тергеҙелгән.
* Пресвятого Господа Иисуса Священное сердце костелы — эклетик ҡоролмалар, ауыл халҡының талабы буйынса 1913 йылда төҙөлә. Элкский урамы ҡаршыһында урынлашҡан.
* Хәрби зыярат, Беренсе донъя һуғышы ваҡытында булдырылған.
Храм Ожиша :
* Пресвятая Богородица Скапулярная костелы
* Пресвятая Богородица Скапулярная костелы
* Священное сердце Пресвятого Иисуса костелы
* Священное сердце Пресвятого Иисуса костелы
* Изге Георгий православие ҡорамы
* Изге Георгий православие ҡорамы

# Ожиш
## Билдәле шәхестәр

1912 йылдың 19 сентябрендә ҡалала йәһүд сығышлы немец композиторы Зандерлинг Курт.тыуған. 1935—1960 йылдарҙа Советтар Союзында, эмиграцияла йәшәй, 1960 йылдан алып — Көнсығыш Берлинда йәшәй. 2011 йылдың 11 сентябрендә Берлинда вафат булған.

# Ожиш
## Туғанлашҡан ҡалалары

Туғандаш ҡала һәм коммуналар:
* Кроп (2002 йыл; Германия)
* Хорошев (Украина)
* Скуодас (Литва)
* Згеж(2001 йыл; Польша)
# Селекша

Селекша — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нерль йылғаһының уң ярына тамағынан 159 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 68 км.

# Селекша
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нерль башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010300812110000032364
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003236
* Бассейн коды — 09.01.03.008
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Уроп (Уроп ҡушылдығы)

Уроп — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уроп йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Уроп (Уроп ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200612115200005370
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200537
* Бассейн коды — 13.01.02.006
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Шведагон пагодаһы

Па́года Шведагон (бирм. ရွှေတိဂုံစေတီတော်) — Мьянманың Янгон ҡалаһында урынлашҡан 98 метр бейеклектәге алтын менән ялатылған ступа.
Атамаһы «Shwe» (бирм. алтын) һүҙенән һәм «Dagon» — Янгондың боронғо исеменән барлыҡҡа килгән. Мьянмала иң хөрмәткә лайыҡ булған пагодала риүәйәт буйынса дүрт Будданың ҡомартҡыһы һаҡлана: Какусандха таяғы, Конагамананың һыу фильтры, Кассапа туникаһының киҫәге һәм Гаутаманың һигеҙ сәс бөртөгө.
Сит ил баҫҡынсылары пагодаға бер нисә тапҡыр үҙ дәғүәләрен белдерә. Мәҫәлән, 1608 йылда португал авантюрисы Филипе де Бриту-э-Никотенең ғәскәре уны талайҙар һәм 300 тонна ауырлығындағы аҫылташтар менән биҙәлгән Дхаммазеди бөйөк ҡыңғырауын урлайҙар. Ҡыңғырау Янгон йылғаһының ун метр тәрәнлектәге ләмле төбөнә бата һәм шунан бирле юғалған тип иҫәпләнә. 1825 йылда британдар Шведагонда урынлашҡан 23 тонна ауырлығындағы икенсе ҡыңғырауҙы алып китергә маташалар. Әммә Калькуттаға йүнәлгән кәмә ҡыңғырау менән бергә бата. Һөҙөмтәлә инглиздәр бирмаларға әгәп улар ҡыңғырауҙы сығарыуға ирешһәләр, Сингуминды ҡайтарырға вәғәҙә итәләр. Төбәк халҡы ҡыңғырау аҫтына бамбук бүрәнәләрен ҡыҫтырып, уны күтәрергә өлгәшә.
# Ак-Туру

Ак-Туру — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чуя йылғаһының һул ярына тамағынан 122 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Ак-Туру
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100005636
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100563
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Жданов Хөснөтдин

Жданов Хөснөтдин — мәғрифәтсе, ахун.
1767 йылда Нуғай даруғаһы Меркет-Мең улусы Балыҡлыкүл ауылында тыуған (хәҙерге Ауырғазы районыны). Стәрлебаш мәҙрәсәһен тамамлаған һәм 60 йылдан ашыу ауылында имам-хатиб булып торған. Бер үк ваҡытта уҡытҡан. Мәктәп мәғарифы реформаһы өсөн сығыш яһаған, уҡытыуҙың дини йүнәлешен һәм схоластиканы тәнҡитләгән. Ғәрәп, фарсы телдәрен белгән. Көнсығыш әҙәбиәте белгесе булған. Гуманизм һәм мәғрифәтселек идеялары менән һуғарылған шиғырҙар яҙған. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы уның әҫәрҙәре һаҡланмаған.
Хөснөтдин Әждани (Жданов) ахун оҙон ғүмеренең ахырына тиклем, Бохара кеүек сит тарафтарҙағы уҡыу йорттарына ҡарағанда, урындағы мәҙрәсәләрҙә уҡыу күпкә яҡшыраҡ, тигән ҡарашта йәшәгән.
Тыуған ауылында 1869 йыл вафат булған.
# Нефтчи Нермин

Хайрие Айше Нермин Нефтчи (1924 — 20 август 2003) —- төрөк юрисы һәм сәйәсмәне.

# Нефтчи Нермин
## Биографияһы

1924 йылда Истанбулда тыуған. Анкара университетының юридик факультетын тамамлай.
1969 йылда Мушт провинцияһынан Төркиә Бөйөк милләт мәжлесе ағзаһы итеп һайлана. Төркиә Бөйөк милләт мәжлесенә Төркиәнең көнсығыш илдәренән һайланған беренсе ҡатын-ҡыҙ була. Шулай уҡ Төркиә Бөйөк милләт мәжлесе рәйесе урынбаҫары итеп һайлана. Ул был вазифаны биләгән беренсе ҡатын-ҡыҙ була. 1973 йылда парламент һайлауҙарында ҡатнашмай, әммә мәҙәниәт министры булараҡ Сади Ырмаҡ хөкүмәтенә инә. Был вазифаны 1974 йылдың 17 ноябренән 1975 йылдың 31 мартына тиклем биләй.
1972 йылдың 24 апрелендә Төркиәнең халыҡ-азатлыҡ армияһының 1971 йылдың 12 мартындағы түңкәрелештән һуң ҡулға алынған өс ағзаһын язалау мәсьәләһе буйынса тауыш биреүҙә ҡатнаша. Нефтчи ҡаршы тауыш биргән 48 парламентарий араһында була, 273 кеше ыңғай тауыш бирә. Президент хөкөм ҡарарына ҡул ҡуйғандан һуң, өс хөкөм ителеүсе лә 1972 йылдың 6 майында аҫылалар. Улар араһында юрист, студенттар лидеры һәм сәйәси активист, 1968 йылғы төрөк хәрәкәте лидерҙарының береһе, Төркиәнең Халыҡ-азатлыҡ армияһының йәшерен ойошмаһына нигеҙ һалыусыларҙың һәм лидерҙарының береһе — Дениз Ғәзмиш тә була. Был язалау оҙаҡ ваҡытҡа ҡыҙыу бәхәстәр предметы була.
Бер нисә ваҡытлы баҫмала мәҡәләләр яҙа һәм колонкалар алып бара. Төрөк теленең структураһы, һәм Киркуктың ираҡ төркмәндәре фольклоры тураһында китап яҙа..
2003 йылдың 20 авгусында Бодрумда вафат була. Уның ике улдары була, Салих (19472009) һәм Синан..
# Бурыш

?Бурыш :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Класс: | Ҡылыс һыртлы балыҡтар |
| Отряд: | Сазан балыҡтар |
| Ғаилә: | Сазандар |
| Ырыу: | Бурыштар |
| Төр: | Бурыш |
Латинса исеме :
Chondrostoma nasus (Linnaeus, 1758) :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 639383 NCBI 52619 |
Бурыш, борож,бурсы, бурыс, түбән ауыҙ, һалбыр ауыҙ (лат. Chondrostoma nasus, рус. подуст) — саҙандар төркөмөнә кергән йылға балығы. Һырты һоро, йә иһә ҡарағусҡыл, туше менән ян-яҡтары аҡ төҫтә. Ҡойроҡ йөҙгөстәре буҙ, ҡарағусҡыл төҫтә. Ҡалған өлөштәре — һарғылт йә иһә ҡыҙғылтыраҡ төҫтә була. Бурыштың ауырлығы кәм тигәндә бер килограмға етә, оҙонлоғо 50 см.

# Бурыш
## Тереклек итеүе

Фәҡәт тәрән һыу төбөндә йәшәй. Йылғалар тамағында, таҙа, ҡомло һәм таллы урындарҙа осрай. Яр ситенә бик яҡын килмәй. Ярҙан, шаршыларҙан файҙаланып та ҡармаҡларга була. Уның ыуылдырыҡ сәскән мәле май айына тура килә. Таҙа һыуҙа йөҙөргә ярата. Ҡояшлы көн оҙоно яҡшы сиртә. Уға селәүсен, себен һәм ҡыҙыл ҡортто ем итеп файҙаланалар. Бурышты шулай уҡ үҫемлек емдәргә лә ҡармаҡларға мөмкин.
# Ҡарама (Йылайыр районы))

Ҡарама-хәҙерге Башҡортостан республикаһының Йылайыр районындағы бөтөрөлгән тораҡ пункт (элекке — Кананикольск улусы, Йылайыр кантоны, БАССР).
Советтар Союзы Геройы Николай Иванович Лазаревтың (1926—1998)тыуған төбәге.
1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса утарҙа башлыса урыҫтар йәшәгән. 1925 йылда йорт хужалыҡтары һаны 10. Ауыл үҙәге Кананикольскийға тиклем алыҫлыҡ 42 саҡрым (Башҡортостандың тораҡ пункттары, 234-се бит). Был утар Успенка ауыл советы территорияһында урынлашҡан булған. Хрущев реформаһы ваҡытында Успенский ауыл советы һәм уның тораҡ пункттары бөтөрөлә: Авашла, Ҡарама, Киев-Никольский, Павленский, Успенка утарҙары.
# Альслебен (Заале)

Альслебен (Заале) (нем. Alsleben ) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан .
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ла 2564 кеше йәшәй. Майҙаны — 23,64 км². Диңгеҙ кимәленән 85 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6425 һәм автомобиль коды — SLK.
# Мәскәү дәүләт автомобиль-юл техник университеты

Мәскәү дәүләт автомобиль-юл техник университеты (МАДИ) (аббр.: рәсми МАДИ Юғары һөнәри Мәғарифтың Федераль Дәүләт Белем Биреү Учреждениеһы, көнкүреш МАДГТУ) — Рәсәйҙең күпер, аэродром, юл төҙөлөшө; автомобиль транспорт һәм сәнәғәт өлкәһендә уҡытыу-фән үҙәге, уҡыу йорто.

# Мәскәү дәүләт автомобиль-юл техник университеты
## Тамамлаусылар

* Заграевский Сергей Вольфгангович ( 1964 йылда тыуҙы) — искусствовед.
* Касьянов Михаил Михайлович (1957 йылда тыуҙы) — 2000—2004 йылда Рәсәй Хөкүмәте башлығы.
* Приходько Вячеслав Михайлович ( 1948 йылда тыуҙы) — Мәскәү автомобиль-юл дәүләт техник университеты ректоры.
* Серых Роман Леонидович (1940—2008) — бетон һәм тимербетон өлкәһендә ғалим.
* Смирнов Станислав Алексеевич (1954—2009) — сәйәсмән, ғалим.
* Соловьёв Всеволод Николаевич (1924—2012) — конструктор.