yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Алфёров Николай Семенович

Алфёров Николай Семенович (13 сентябрь 1917 йыл — 6 ноябрь 1982 йыл) — СССР һәм Рәсәй иҡтисадсыһы һәм партия лидеры. СССР халыҡ архитекторы (1978), 1943 йылдан Советтар Союзы Коммунистар партияһы ағзаһы.

# Алфёров Николай Семенович
## Биографиясы

Николай Семенович Алфёров 1917 йылдың 13 сентябрендә Херсон өлкәһе, Компанеевва ауылында тыуған (хәҙерге Украинаның Кировоград өлкәһе ).
1932 йылда урта мәктәптең 7 синыфын тамамлай, һуңынан Донецк өлкәһендәге Амвросиевка цемент заводында әйләндергес булып эшләй, шул уҡ ваҡытта урта белем ала. 1935-1949 ул йылдарҙа Харьков ҡала төҙөлөш инженерҙары институтының архитектура факультетында уҡый. 1940 йылдың декабренән 1946 йылдың сентябренә тиклем ул Ҡыҙыл Армияла хеҙмәт итә. Бөйөк Ватан һуғышында 1941 йылдың июленән һуғыш аҙағына тиклем ҡатнаша.
1946 йылда ул Уралға килә һәм 1963 йылға тиклем UPIда ярҙамсы, өлкән уҡытыусы, доцент, профессор һәм архитектура кафедраһы мөдире булып эшләй. 1948-1951 йылдарҙа ул Мәскәү институтының архитектура аспирантураһында уҡый. 1952-1953 йылдарҙа ул Свердловск ҡалаһы проектында көндөҙгө архитекторҙар төркөмө башлығы булып эшләй. 1952 йылда ул кандидатлыҡ диссертацияһын, 1962 йылда - докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1967 йылдан - Мәскәү институтының Урал филиалы директоры. 1972 йылдан Алферов Свердловск архитектура институты эшен етәкләй.
Рәсми хеҙмәте менән бер рәттән, ул бер нисә тапҡыр ҡала Советы депутаты итеп һайлана. КПСС-тың Киров районы ағзаһы итеп һайлана . Тарихи һәм мәҙәни һәйкәлдәрҙе һаҡлау буйынса Бөтә Союз йәмғиәтенең Свердловск филиалының беренсе рәйесе була. Ул СССР СА Советы Секретариаты ағзаһы, РСФСР Архитекторҙар союзының Свердловск ойошмаһы Советы ағзаһы. IV, V, VI Бөтә Союз Архитекторҙар Конгрессына делегат итеп һайлана.
Н.С.Алферов СССР Дәүләт Төҙөлөш Комитеты ҡарамағындағы сәнәғәт архитектураһы буйынса ведомство-ара комиссия ағзаһы, СССР Юғары Мәғариф Министрлығының Фәнни-методик Советы ағзаһы, Мәскәү архитектура институты ҡарамағындағы архитектура советы ағзаһы, Рәсәйҙең Архитектура институты докторы академик дәрәжәһен бүләк итеү советы ағзаһы, Мәскәү архитектура комиссияһы ағзаһы. 1979 йылдан СССР Сәнғәт академияһы ағзаһы.
1982 йылдың 6 ноябрендә вафат була. Уны Свердловск ҡалаһының Широкореченск зыяратында ерләйҙәр

# Алфёров Николай Семенович
## Бүләктәре һәм исемдәре

РСФСР-ҙың аткаҙанған архитекторы (1973) СССР-ҙың халыҡ архитекторы (1978) Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденыҠыҙыл Йондоҙ орденыПочёт Билдәһе орденыКөмөш тәре (Польша)
Миҙалдар

# Алфёров Николай Семенович
## Тамамланған проекттары

Свердловскиҙағы тарихи-революцион майҙан ансамбле (1974) Я.Свердлов музейын реконструкциялаү (әҫәрҙәре 1948) Свердловск ҡалаһында Малышев урамындағы торлаҡ йорт (1955)
Свердловск урамындағы торлаҡ йорт, Свердловск (1955) Свердловск турбомоторҙар заводының гидротехник машиналары магазины (1956)
# Ломмач

Ломмач (нем. Lommatzsch) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 5429 кеше йәшәй. Майҙаны — 66,47 км². Диңгеҙ кимәленән 168 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 01621–01623 һәм автомобиль коды MEI.
# Рәжәп ауыл Советы (Саҡмағош районы)

Рәжәп ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Саҡмағош районы муниципаль районының административ- территориаль һәм муниципаль берәмеге. Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

# Рәжәп ауыл Советы (Саҡмағош районы)
## Составы

Рәжәп ауылы,
Байбулат ауылы,
Яңы Балаҡ ауылы,
Яңыбирҙе ауылы
Иҫке Сөрмәт ауылы,
Буләк ауылы,
Яңы Тайнаш ауылы,
Яңы Сөрмәт ауылы
Ташйылға ауылы,
Филипповка ауылы.
# Пшалымка

Пшалымка — Рәсәй йылғаһы. Татарстан биләмәләрендә аға. Йылға Казанка йылғаһының уң ярына тамағынан 128 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Пшалымка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000112112100003199
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100319
* Бассейн коды — 11.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ғәлиев Мөнәүир Мөхәмәтәмин улы

Ғәлиев Мөнәүир Мөхәмәтәмин улы (1 август 1934 йыл — 6 сентябрь 2012 йыл) — хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре, 1968—1994 йылдарҙа Дүртөйлө районының «Уңыш» колхозы рәйесе. СССР-ҙың X һәм XI саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1981), Социалистик Хеҙмәт Геройы (1986).

# Ғәлиев Мөнәүир Мөхәмәтәмин улы
## Биографияһы

Мөнәүир Мөхәмәтәмин улы Ғәлиев 1934 йылдың 1 авгусында Башҡорт АССР-ының Саҡмағош районы Рәжәп ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте башҡорт.
1957 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлағас, Балаҡатай районының Билән совхозында баш ветеринар табип булып эшләй башлай. 1959—1967 йылдарҙа Дүртөйлө районының ҡошсолоҡ комбинатында ветеринар табип, район-ара ветеринар лаборатория табибы, ветеринар дауахананың өлкән ветеринар табибы, ауыл хужалығы идаралығының баш зоотехнигы булып эшләй.
1968 йылда Мөнәүир Ғәлиев Дүртөйлө районының «Уңыш» колхозы рәйесе итеп һайлана. Уның етәкселегендә колхоз Башҡортостандың алдынғы хужалыҡтарының береһенә әүерелә. Хужалыҡ дәүләткә ауыл хужалығы продукцияһын һатыу буйынса планды уңышлы үтәй. Ул етәкселек иткән осорҙа колхоздың матди-техник базаһы һиҙелерлек нығый һәм социаль инфраструктура үҫешә. Колхоздың бөтә ауылдарында ла мәктәп, клуб, магазиндар һәм һыу үткәргестәр төҙөлә.
1982, 1983, 1984 йылдарҙа «Уңыш» колхозы Бөтә Союз социалистик ярышында еңеүсе була һәм КПСС Үҙәк Комитетының, СССР Министрҙар Советының, ВЦСПС һәм ВЛКСМ Үҙәк Комитетының күсмә Ҡыҙыл Байрағы менән бүләкләнә. Баҫыусылыҡ продукцияһын етештереүҙә юғары күрһәткестәре өсөн колхозға «Юғары культуралы игенселек хужалығы» тигән маҡтаулы исем бирелә.
Күренекле производство ҡаҙаныштары, ун беренсе биш йыллыҡ заданиеһын уңышлы үтәгәне, күрһәткән хеҙмәт батырлығы өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1986 йылдың 29 авгусындағы Указы менән Ғәлиев Мөнәүир Мөхәмәтәмин улына «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә һәм Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырыла.

# Ғәлиев Мөнәүир Мөхәмәтәмин улы
## Йәмәғәт эшмәкәрлеге

Мөнәүир Ғәлиев СССР-ҙың 10-сы (1979) һәм 11-се (1984) саҡырылыш Юғары Советының Милләттәр Советына Башҡорт АССР-ынан депутат итеп һайлана.

# Ғәлиев Мөнәүир Мөхәмәтәмин улы
## Пенсияла

1994 йылда Мөнәүир Мөхәмәтәмин улы пенсияға сыға. Дүртөйлө районының Түбәнге Маншыр ауылында йәшәй. 2012 йылдың 6 сентябрендә, 79-сы йәшендә, ҡаты ауырыуҙан һуң вафат була.

# Ғәлиев Мөнәүир Мөхәмәтәмин улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1986);
* Ике Ленин ордены (1976, 1986);
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1975);
* «Почёт Билдәһе» ордены (1971);
* СССР миҙалдары;
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1981)
# Үрге Пырита-Яха

Үрге Пырита-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Поерянг йылғаһының һул ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Үрге Пырита-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15040000212115300054587
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305458
* Бассейн коды — 15.04.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Төньяҡ Пулт

Төньяҡ Пулт — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пулт йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Төньяҡ Пулт
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100005249
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100524
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Сенная (Тоехта ҡушылдығы)

Сенная — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тоехта йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Сенная (Тоехта ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300312110000015976
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001597
* Бассейн коды — 08.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сизер

Сизер — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лолог йылғаһының уң ярына тамағынан 107 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Сизер
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100002874
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100287
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Мележа

Мележа — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе, Владимир өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шерна йылғаһының уң ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.

# Мележа
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Ногинск ҡалаһынан Орехово-Зуево ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010300612110000031505
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003150
* Бассейн коды — 09.01.03.006
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Фридрихрода

Фридрихрода (нем. Friedrichroda) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 7410 кеше йәшәй. Майҙаны — 36,9 км². Диңгеҙ кимәленән 430 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99892–99894 һәм автомобиль коды — GTH.
# Әстрәхән имәне

Әстрәхән имәне (оҙаҡ ваҡыт яңылыш « Петр I имәне» тип аталған) — ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы, Әстерхандын Генерал Герасименко урамында тора. Ҡала биләмәһенең иң боронғо ағасы булып иҫәпләнә — уның йәше, белгестәр баһалауы буйынса, 448 йылда тәшкил итә (2018 йылға ҡарата).

# Әстрәхән имәне
## Тарих

Оҙайлы ваҡыт, ағасты батша Петр I 1722 йылда, Әстрәхәнға визит менән килгән саҡта, ултыртҡан тип йөрөтәләр була, әммә һуңынан асыҡланыуынса, был имән батша визитынан быуат ярымға өлкәнерәк булып сыға.
2011 йылдың ғинуарында Әстрәхән мэрияһы төбәктең тәбиғәтен һәм тирә-яҡ мөхитте һаҡлау хеҙмәте ярҙамында имәнгә тере тәбиғәт ҡомартҡыһы статусын биреүгә заявка ебәрә. 2012 йылдың авгусында Бөтә Рәсәй «Ағастар — һәйкәл тере тәбиғәт һәйкәлдәре» программаһы сертификация комиссияһы ҡарары менән имәнгә Бөтә Рәсәй әһәмиәтендәге тере тәбиғәт ҡомартҡыһы статусы бирелә. 2012 йылдың декабрендә уны Рәсәйҙең ҡарт ағастары реестрына индереләр. «Сәләмәт урман» ағасҡа экспертиза яһау белгестәре ағасҡа диагностика үткәрәләр һәм уның аныҡ йәше — 443 йыл тип билдәләйҙәр. 2016 йылдың 12 сентябрендә «Рәсәй йыл ағасы» исеменә дәғүә итеүсе 12 ағас исемлегенә был имәнде индерәләр, артабан ул Чехия экологик фонды үткәргән «Европа 2018 йыл ағасы» конкурсында ҡатнашырға хоҡуҡлы була.

# Әстрәхән имәне
## Тасуирлама

Ағастың төрө — черешчатый имән. Бейеклеге 11 метр самаһы. Олононоң йыуанлығы — 5 метр. Ағас нигеҙенең диаметры — 7,25 метр. Өҫтәге ҡыуыш йәшен һуғыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. 1950-сы йылдарҙа йәшен һуғыу һөҙөмтәһендә сыҡҡан янғындан имәндең осонда ҡыуыш барлыҡҡа килә. Йыл һайын ағас емеш бирә.
Ағас эндемик булып иҫәпләнә, сөнки Волга йылғаһының һыубаҫар туғайҙарында тәбиғи имән урманы ҡаланан 360 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Ағас янында яҙыулы табличка ҡуйылған: "Бөтә Рәсәй әһәмиәтендәге тере тәбиғәт һәйкәле . Имән (Quercus sp. L.). Йәше (443 йыл). Рәсәй Федерацияһының милли тәбиғәт мираҫын һаҡлау Советының «Ағастар — тере тәбиғәт һәйкәле» Бөтә Рәсәй программаһы һағы аҫтында тора. НПСА «Сәләмәт урман» Ағастар экспертизалау үҙәге тарафынан 2013 йылда тикшерелгән һәм диагностикаланған… ".
# Десенка (Малица ҡушылдығы)

Десенка — Рәсәй йылғаһы. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Малица йылғаһының һул ярына тамағынан 6,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Десенка (Малица ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тверца, инешенән (Вышневоловец гидроузеленән) Тверь ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010100512110000002338
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000233
* Бассейн коды — 08.01.01.005
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Грайц

Грайц (нем. Greiz) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 21792 кеше йәшәй. Майҙаны — 53,89 км². Диңгеҙ кимәленән 265 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 07961-07973 һәм автомобиль коды — GRZ.
# Хижәз

Әл-Хижәз (ғәр. الحجاز‎) — Ғәрәп ярымутрауының көнбайышындағы ерҙәр, Сәғүд Ғәрәбстанының бер өлөшө. Ислам барлыҡҡа килгән тарихи урын — мосолмандарҙың изге ҡалалары Мәккә һәм Мәҙинә бында урынлашҡан . Административ үҙәге — Жиддә.
1916-1925 йылдарҙа — Хижәз бойондороҡһоҙ дәүләте, ғәрәп ҡәбиләләренең Ғосман империяһына ҡаршы ихтилал һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Хижәздең беренсе короле Хөсәйен бин Али (1916-1924), икенсеһе — уның улы Али ибн Хөсәйен (1924-1925).

# Хижәз
## Ҡалалар

* Әл-Бәхәх
* Бәҙер
* Жиддә
* Мәккә
* Мәҙинә
* Рабиғ
* Таиф (ҡала)
* Табуҡ
* Йәнбу
* Сабт-Әләләйа
* Әл-Вәджһ

# Хижәз
## Тарихы

* миләди 106 йылға тиклем — Набатей батшалығы өлөшө. Мәдәин-Сәлих ҡалаһы һаҡланған,ул батшалыҡтың көньяғында уның баш ҡалаһы Петранан һуң икенсе урында торған ҡала булған.
* миләди 106 йыл — Хижәз Рим империяһының Ташлы Ғәрәбстан провинцияһы составына инә.
* 1519 йыл — Мәмлүк солтанатын ғосман төрөктәре баҫып ала. Хижәз, солтанат составына инеп, төрөктәрҙекенә әйләнә.
* 1519 йылдан 1916 йылға тиклем — Ғосман империяһы составына инә.
* 1916 йылдың 30 майында — бойондороҡһоҙлоҡ иғлан ителә. Хижәз короллеге барлыҡҡа килә.
* 1925 йыл — Нәжд солтанлығы яулап ала, Хижәз һәм Нәжд тип аталған короллек барлыҡҡа килә.
* 1932 — берләшкән дәүләтСәғүд Ғәрәбстаны тип үҙгәртелә
* Хижәз флагы, 1916 - 1917
* Хижәз флагы 1917 - 1920, ғәрәп төҫтәренә нигеҙләнгән.
* Хижәз флагы 1920 - 1926
* Хижәз флагы 1926 - 1932

# Хижәз
## Шулай уҡ ҡара

* Лоуренс Аравийский
* Хижәз тимер юлы
# Саҡыйтау

Саҡыйтау— Башҡортостандың Ишембай районының төньяҡ-көнсығыш өлөшөндәге тау. Ишембай районы Ҡолғона ауылынан 7,5 км төньяҡтараҡ Оло Шешәнәк йылғаһының уң яҡ ярында ята. Иң яҡын ауыл — Иҫке Һәйет тауҙын 2 км көньяҡтараҡ урынлашҡан.
Иң бейек нөктәһе- 503,4 м. Битләүҙәре һөҙәк, көнбайыш яҡтағы текә тау итәгендә йылға аға. Саҡыйтау тирә-яҡлап бәләкәй йылғалар менән уратып алынған утрауҙы хәтерләтә.
Тау тоҡомо ҡомташтар, алевролиттар һәм рифей һәүерташтарынан тора. Тау өҫтөн һәм тирә яҡын имән ҡатыш йүкә урмандары ҡаплаған.
«Саҡыйтау» атамаһы «саҡый» һәм «тау» һүҙҙәренән алынған. «Саҡый» — кеше исеме тигән фараз бар, «һаҡ кеше». Икенсе фаразға ярашлы «саҡай» ҡыпсаҡ телендә — «һаҡ булыу» мәғәнәһендәге һүҙ, тимәк ҡарауыл тауы. Ҡолғона, Иҫке Һәйет ауылы халҡы сығышы менән гәрәй-ҡыпсаҡ ырыуына ҡарай.
# Заря (Архангел районы)

Заря (рус. Заря) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 384 кеше. Почта индексы — 453032, ОКАТО коды — 80203813005.

# Заря (Архангел районы)
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Архангел): 18 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Максим Горький): 3 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Приуралье): 24 км
# РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре

РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре — РСФСР-ҙың маҡтаулы исеме. 1964 йылдың 26 майында ҡабул ителгән.
Мәҙәниәт, сәнғәт, мәғариф органдары, полиграфия, матбуғат,радио һәм телевидение учреждениелары, ойошмаларының юғары квалификациялы хеҙмәткәрҙәренә бирелгән. Шулай уҡ ижади үҙешмәкәрлектә, мәғариф органдары, учреждениелары, ойошмаларының эшмәкәрлегендә йәмәғәт башланғысында ҡатнашыусылар, мәҙәниәт үҫешенә индергән өлөштәре, хеҙмәттәре өсөн һәм мәҙәниәт өлкәһендә 15 һәм унан күберәк йылдар эшләгәндәр ҙә ошо маҡтаулы исемгә лайыҡ булған.
1992 йылдың 4 февралендә һуңғы тапҡыр был маҡтаулы исем бирелгән.

# РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре
## Шулай уҡ ҡара

* Заслуженный работник культуры Российской Федерации
* Список Заслуженных работников культуры РСФСР
# Сербия мәҙәниәте

Серб мәҙәниәте — Сербия һәм серб халҡы мәҙәниәте. Ул Византия империяһы һәм православие йоғонтоһонда үҫешкән.

# Сербия мәҙәниәте
## Яҙмаһы

Сербияла яҙма үҫеше славян телендә ғибәҙәт ҡылыусы, уны таратыусы һәм атҡарыусы Кирилл һәм Мефодийҙың шәкерттәренең мәғрифәтселек эшмәкәрлегенә бәйле. Сербтар бик оҙаҡ дәүер кириллица менән бер рәттән глаголицаны ҡуллана. Серб ерҙәрендә глаголица традицияһының ғүмерле булыуы Кирилл һәм Мефодийҙың тарафдаштары йәшәгән Хорватиянан үтеп ингән глаголица яҙмаһы уны туйындырып тороу менән бәйле. Унда латин яҙмаһы ла таралыш тапҡан. Адриатик диңгеҙе буйында урынлашҡан Дубровник һәм Бар кеүек эре роман ҡалалары был тәңгәлдә айырым көслө йоғонто яһаған. IX—XII быуаттарҙа славян глаголицаһы, кириллицаһы һәм латин телендәге һәйкәлдәрҙең ниндәйҙер бер аныҡ билдәле сиге булған компакт зоналарҙа ғына түгел, ә бер үк өлкәләрҙә ҡушылып ҡулланылышы серб ерҙәрендә йөрөтөлгән яҙманың үҙенсәлеге булып тора. Ул осор яҙма һәйкәлдәре һаҡланмаған.
# Ниязбаев Ғәбделрәүеф Хәким улы

Ниязбаев Ғәбделрәүеф Хәким улы (12 февраль 1884 йыл — 18 апрель 1920 йыл) — драматург, мәғариф хеҙмәткәре.

# Ниязбаев Ғәбделрәүеф Хәким улы
## Биографияһы

Ғәбделрәүеф Хәким улы Ниязбаев 1884 йылдың 12 февралендә Ырымбур губернаһының Татар Ҡарғалы ауылында уҡытыусы ғаиләһендә донъяға килә. Башҡортостан ауылдарында мәктәптәр асыуға, уҡытыу-тәрбиә эшен яңыса ойоштороуға, әҙәби әҫәрҙәре менән татар драматургияһын һәм милли театрын барлыҡҡа килтереүгә үҙ өлөшөн индерә. Барлыҡ ғүмерен халҡыбыҙҙың аң-белем, мәҙәни кимәлен күтәреүгә бирә.
1905—1907 йылдарҙағы беренсе рус революцияһын Ғ. Х. Ниязбаев шатланып ҡаршылай, азатлыҡ өсөн көрәштә ярайһы ғына ҡатнаша. Уның шәхес булып үҫеп етеүендә мәғрифәтселек идеялары, алдынғы демократик ҡараштар хәл иткес әһәмиәткә эйә була.
Яҡты идеялар менән рухланған Ғ. Х. Ниязбаев, революция күтәрелеше баҫыла төшһә лә, үҙенең алдынғы ҡараштарынан баш тартмай. Был ваҡытта ул Ҡазан татар уҡытыусылары мәктәбендә уҡый, йәш шәкерттәр хәрәкәтендә ҡатнашҡаны өсөн ҡулға алына һәм бер аҙ ваҡыт ултырып та сыға.
Ғ. Х. Ниязбаев тыуған яғына ҡайтып, барлыҡ һәләтен халыҡ араһында аң-белем таратыуға бирә. Мәҙәниәт үҫешендә, аң-белемде күтәреүҙә ул халыҡты артта ҡалғанлыҡтан, ҡараңғылыҡтан сығарыу юлдарын күрә, милли мәктәптәрҙә уҡытыуҙы яйға һалыуҙы мөһим сара тип иҫәпләй.
Ниязбаев мәктәптә балалар уҡыта, тәжрибә туплай. Алдынғы педагогик ҡарашлы хеҙмәткәр яңы властың мәғариф эштәрендә әүҙем ҡатнаша. Ул 1919 йылдың декабрендә Башҡортостан халыҡ мәғарифы хеҙмәткәрҙәренең Стәрлетамаҡта үткәрелгән I съезында делегат була, Башҡортостан хөкүмәтенең мәктәптәр асыуға, дөйөм наҙанлыҡты бөтөрөүгә ҙур көс һалыуы менән үҙенең күптәнге хыялдарының тап килеүен күреп шатлана, яңы ижади пландар ҡора, хеҙмәт дәрте менән педагогик эшмәкәрлеген йәнләндереп ебәрә.
Был йылдарҙа Ғәбделрәүеф Хәким улы Ниязбаев Башҡортостандың Ҡыпсаҡ-Ете ырыу кантон халыҡ мәғарифы бүлеге инспекторы булып эшләй. Кантондың алыҫ төбәктәрендә уның байтаҡ яңы мәктәптәр асыуы, уларҙың эштәрен яйға һалыуы, уҡытыусыларға ҙур ярҙам күрһәтеүе, мәғариф хеҙмәткәрҙәренең белемен камиллаштырыу өсөн курстар асыуы һәм уларға етәкселек итеүе киң билдәле. Мәктәптәрҙә, уҡытыусылар араһында инспекторҙың исеме оло ихтирам менән телгә алына. Был уның мәғариф хеҙмәткәрҙәре өсөн күп эштәр башҡарыуына бәйле.
Ҡыҫҡа ғына ғүмерендә Ғ.Х.Ниязбаев яңы мәктәп эшенә тейешле йүнәлеш биреүе, уны яҡшы ойоштороуы, мәғариф эштәрен үҫтереүгә лайыҡлы өлөш индереүе менән бер рәттән, әҙәби ижад менән дә шөғөлләнә. Уның «Көслөләр һәм көсһөҙҙәр» («Брәдаран Ғәлимовтар»), «Беренсе таң» драмалары сәхнәлә ҙур уңыш менән бара. Быларҙан тыш, ул «Ҡараңғы төндәр», «Башҡортостан тормошона ғаъид» («Гөлбоҫтан»), «Ҡыҙыл истиҡбал өсөн көрәш» тигән пьесаларын да яҙа.
1920 йылда «Мәғариф эштәре» журналының 3-сө һанында Ғ. Х. Ниязбаевтың вафат булыуы айҡанлы баҫылған некрологта шундай юлдар бар: «Уның яҙған әҫәрҙәре тулы мөндәрижәһе, матур яҙылыуы, замандың ысын тормошонан алыныуы менән әҙәбиәтебеҙҙә беренсе урында торалар. Октябрь инҡилабынан һуң яҙған драмалағы башҡорт әҙәбиәтенә беренсе нигеҙ ташы урынын алалар».
# Кырма (Койва ҡушылдығы)

Кырма (Кирма) — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Койва йылғаһының һул ярына тамағынан 104 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Кырма (Койва ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100712111100011207
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101120
* Бассейн коды — 10.01.01.007
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Иҙәш (Сәрмәсән ҡушылдығы)

Иҙәш (рус. Идяш) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сәрмәсән йылғаһының һул ярына тамағынан 94 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.

# Иҙәш (Сәрмәсән ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Өфөнән Бөрө ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201512111100025293
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102529
* Бассейн коды — 10.01.02.015
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1