yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Алаш эше

Алаш эше — 1928 йылдан алып «Алаш» партияһы ағзаларына ҡаршы массауи репрессиялар. Ҡулға алғандан һуң улар совет власына ҡаршы ҡораллы көрәштә ҡатнашыуҙа, милләтселек өгөтләү алып барыуҙа, СССР-ға ҡаршы көрәшкән сит ил дәүләттәре менән бәйләнештәрҙә ғәйепләнә. 1930 йылдың апрелендә яҡынса 40 кеше төрлө сроктарға хөкөм ителәләр, атып үлтереүгә (һуңынан 10 йыл төрмәлә улытырыуға алмаштырыла). Улар иҫәбендә: Әхмәт Байтурсынов, Мыржаҡып Дулатов, Мырҙағәли Есполов, Хәлел Ғәббәсов, Ғәзимбәк Биримжанов һәм башҡалар. Халел һәм Йыһанша Дуҫмәхәмәтовтар, Мәғжән Йомабаев, Елдес Омаров, Ибраһим Сатбаев, Әбүәли Әдилов, Абдулла Үҙәкбаев һөргөнгә ебәрелә. Тикшереү аҫтында Мөхтәр Әуәзов, Вәлихан Омаров, Билал Сулеев, Әлимхан Ермеков, Даниял Искаков булып, һуңынан азат ителәләр.
# Зимин Георгий Васильевич

Георгий Васильевич Зимин (6 май (23 апрель) 1912 йыл — 29 март 1997, Мәскәү) — совет хәрби эшмәкәре, авиация маршалы, Советтар Союзы Геройы. СССР Юғары Советы депутаты (1958—1966).

# Зимин Георгий Васильевич
## Биографияһы

Георгий Васильевич Зимин 1912 йылдың 6 майында (иҫке стиль буйынса — 23 апрелдә) Санкт-Петербургта тыуа. Атаһы заводтағы забастовка ваҡытында жандармдар ҡулынан һәләк була, был ваҡытта малайға бер йәш тулмай. Әсәһе яңғыҙ ҙур ғаиләне ҡарай алмағас, Георгийҙы Калугалағы балалар йортона урынлаштыралар. Уның бала сағы һәм үҫмер йылдары шунда үтә. Урта мәктәпте тамамлай. Урыҫ. 1930 йылдың июненән Калугала электротехник тимер юлы оҫтаханаларында слесарь-электрик булып эшләй, рабфакта уҡый. Бынан тыш, өс йыллыҡ мәктәп-изостудия тамамлай.

# Зимин Георгий Васильевич
## Биографияһы
### Бөйөк Ватан һуғышына тиклем хәрби хеҙмәте

Ҡыҙыл армияға хәрби хеҙмәткә 1931 йылдың декабрендә саҡырыла. 1933 йылда — Ленниградта Осоусыларҙың хәрби-теоретик мәктәбен, 1935 йылда Энгельс ҡалаһында Осоусыларҙың 14-се хәрби мәктәбен тамамлай. Шул уҡ йылдың декабрендә Алыҫ көнсығышта ОКДВА ВВС-ында 31-се айырым истребитель эскадрильеһында кесе лейтенант булып хеҙмәт итә. 1938 йылдың июленән — 48-се айырым истребителдәр авиация полкының истребитель эскадрильяһы командиры ярҙамсыһы, полк составында Хәсән күле янындағы низағта ҡатнаша, Ленин ордены менән бүләкләнә. 1937 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
1938 йылдың көҙөнән — истребитель эскадрильяһы командиры, 1940 йылдың февраленән — 1-се Ҡыҙыл байраҡлы армия ВВС-ының 53-сө истребитель авиаполкы командиры урынбаҫары.
1940 йылдың авгусында Команда һәм штурман составының хәрби академияһына уҡырға инә.
# Кубансу

Кубансу — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мрас-Су йылғаһының уң ярына тамағынан 284 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Кубансу
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300212115200008266
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200826
* Бассейн коды — 13.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Кесе Изъятывис

Кесе Изъятывис — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Колва йылғаһының һул ярына тамағынан 455 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Кесе Изъятывис
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000071958
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103007195
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ғәлиев Әсғәт Тәлғәт улы

Ғәлиев Әсғәт Тәлғәт улы (3 ғинуар 1949 йыл) — 1999 йылдан 2002 йылға тиклемге осорҙа Башҡортостандың Салауат ҡала хакимиәте башлығы, Салауат ҡалаһының почетлы гражданы.

# Ғәлиев Әсғәт Тәлғәт улы
## Биографияһы

Ғәлиев Әсғәт Тәлғәт улы 1949 йылдың 3 ғинуарында Башҡортостандың Миәкә районы Кесе Кәркәле ауылында тыуған.1972 йылда инженер-механик һөнәре буйынса Өфө нефть институтын тамамлаған. 1981 йылда Свердловск юғары партия мәктәбен тамамлаған.
Ғәлиев Әсғәт Тәлғәт улы 1966 йылда БАССР-ҙың Миәкә районы Етегән ауылынан Салауат ҡалаһына эшкә килә. 1966 йылдан 1970 йылға тиклем Салауат нефтехимкомбинаты ремонт-механика заводының (РМЗ) ремонтлау цехында йүнәтеүсе слесарь булып эшләй, 1970—1972 йылдарҙа — Салауат нефтехимкомбинатының ремонт-механика заводы идаралығы инженер-конструкторы, 1972—1973 йылдарҙа — Вольский юғары хәрби училищеһы контроль-техник пункты начальнигы ярҙамсыһы, 1973—1974 йылдарҙа — Салауат нефтехимкомбинаты ремонт-механика заводының инженер-технологы.
...«мине тәғәйенләгәс, хәҙерге көндәге Дәүләт Йыйылышы депутаты ... мин бөтә эштәремде уның менән бергәләп хәл итергә тейеш булыуымды аңғартты. Мин, тәбиғи, асыуландым. Уның эше – күндәм генә налогтарын түләү, ә минең эшем – нәтижәле, ҡала (Салауат) өсөн файҙалы итеп был аҡсаларҙы ҡулланыу... , тип белдерҙем".
КПСС ағзаһы. 1974—1975 йылдарҙа Салауат ҡалаһы КПСС ҡала комитетының сәнәғәт-транспорт бүлеге инструкторы, 1975—1980 йылдарҙа — Салауат ҡалаһы КПСС ҡала комитетының сәнәғәт-транспорт бүлеге мөдире, 1981—1990 йылдарҙа — Салауат ҡала халыҡ депутаттары советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары, 1990—1991 йылдарҙа — Салауат ҡала советы башҡарма комитеты рәйесе, 1991—1998 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы түләүле хеҙмәттәр буйынса дәүләт комитеты рәйесе, Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте ағзаһы, 1998—1999 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы тышҡы бәйләнештәр һәм сауҙа министрының беренсе урынбаҫары, Башҡортостан Республикаһының II класлы тулы хоҡуҡлы Дәүләт советнигы.
Ғәлиев Әсғәт Тәлғәт улы 1999—2002 йылдарҙа Салауат ҡалаһы хакимиәте башлығы булып эшләй. 2000 йылда «Салауатнефтеоргсинтез» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең директорҙар советы составына инә. «Салауатнефтеоргсинтез» асыҡ акционерҙар йәмғиәте директорҙар советының предприятиеның устав капиталында өлөшө бар — 0,004 %.
Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышының вәкилдәр палатаһы депутаты була. Ғәлиев Әсғәт Тәлғәт улына 2012 йылда «Салауат ҡалаһының почётлы гражданы» исеме бирелә.
Өйләнгән. Ғәлиев ҡатыны менән ике ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергән, өс ейәне үҫә.
Ғәлиев Ә. Т. Салауат ҡалаһында йәшәй. Ул — Салауат ҡалаһы ветерандарының ҡала советы рәйесе, аҡһаҡалдар советы рәйесе.

# Ғәлиев Әсғәт Тәлғәт улы
## Хакимиәт башлығы вазифаһында эшмәкәрлеге

Ғәлиев эшләгән осорҙа Салауат ҡалаһында торлаҡ төҙөлөшө эше дауам иттерелә.
# Балиғлыҡ

Бәлиғ, Балиғ (ғәр. بالغ‎, әйтелеше — бәлиғ; рус. Ба́лиг) — ислам фиҡһында (хоҡуҡ) йәше етеү, өлгөрөп етеү.

# Балиғлыҡ
## Балиғлыҡ йәше етеү

Ислам дине белгестәре — фаҡиһтар — фекеренсә, ҡыҙҙарҙың (бәлиғә) бәлиғ булыу йәшенең түбәнге сиге 10 йәш булып, малайҙарҙыҡы (бәлиғ) — 13 йәш.
Хәнәфи мәҙһәб буйынса, быға тиклем башҡа бәлиғ булыу билдәләре булмаһа, ҡыҙҙар өсөн иң юғары сик 17 йәш, ә егеттәр өсөн — 18 йәш. Башҡа мәҙһәб ғалимдары фекеренсә, малайҙарҙың да, ҡыҙҙарҙың да бәлиғ булыу йәше — 16 йәш.
Бәлиғ булыуҙың тышҡы билдәләренә малайҙың спермаһы бүленә һәм ҡыҙҙың күрем күрә башлауы (хәйеҙ) ҡарай.
Хәнбәли мәҙһәбе ғалимдары, шулай уҡ шәфиғи һәм мәлики мәҙһәбтәрҙең ҡайһы бер ғалимдары, түмһәкәйҙә ҡырыуға мохтаж төктәр барлыҡҡа килеүе бәлиғ булыу билдәһе тип иҫәпләй. Мәлики ғалимдары быға ҡултыҡ аҫтындағы төктәрҙе лә өҫтәгән

# Балиғлыҡ
## Бурыстары һәм хоҡуҡтары

Бәлиғ булыу йәше етеү менән һәр мосолманға дин ғилеме һәм хоҡуҡи нигеҙҙәрен үтәү бурысы йөкмәтелә, шулай уҡ уларҙың никахҡа инеү мөмкинле тыуа. Үҫмер үҙ ғәмәлдәре өсөн тулыһынса яуаплы була.

# Балиғлыҡ
## Ҡөрьәндә

Бәлиғ Ән-Нур сүрәһенең 58-се аятында осрай.
* Эй һеҙ, иман килтергән кешеләр! Ҡулығыҙ биләгән һәм балиғ булмаған кешеләр һеҙҙең янға керер өсөн һеҙҙән өс тапҡыр рөхсәт һораһын: иртәнге намаҙ алдынан, төшлөктә намаҙға , аҡшам намаҙынан һуң кейемегеҙҙе алмаштырғанда, ошо өс ваҡытта — һеҙҙең харам ерҙәрегеҙ асыҡ булыуы ихтимал. Шул ваҡыттарҙан һуң бер-берегеҙгә кереп йөрөү һеҙгә лә, уларға ла гөнаһ булмаҫ. Үҙенең аяттарын Алла һеҙгә шулай тип аңлата. Аллаһ белә, Ул хикмәтле!
* Ән-Нур 24:58
# Лютеран сиркәүе (Полоцк)

Лютеран сиркәүе — Полоцк ҡалаһында XX быуат башындағы тарихи бина, архитектура ҡомартҡыһы (номеры 213Г000615). Хәҙер бинала тыуған яҡты өйрәнеү музейы урынлашҡан. Адресы: Түбәнге-Покровка урамы, 11-се йорт.

# Лютеран сиркәүе (Полоцк)
## Тарихы

Полоцкиҙа тәүге ағас сиркәү лютеран немец общинаһы өсөн 1775 йылда төҙөлгән. Хәҙергеһа элекке ағастан булғаны урынына 1905—1912 йылдарҙа төҙөлгән. Төҙөлөш 1905 йылда император указынан һуң башлана. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса сиркәү 1888 йылда төҙөлгән. Кирха Октябрь революцияһына тиклем эшләй, 1924 йылда ябыла. Кинотеатр йәки иген һаҡлағыс итеп файҙаланылған. 1948 йылдан бинала яҡты өйрәнеү музейы урынлашҡан (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, бинала Бөйөк Ватан һуғышына тиклем урынлашҡан, 1930 йылдан алып).

# Лютеран сиркәүе (Полоцк)
## Архитектураһы

Сиркәү неоготик стилдә төҙөлгән. Ҡыҙыл кирбестән штукатурланмаған бина үҙенең төҙөлөшөндә дүрт ҡырлы апсида менән тура мөйөшлө форманан ғибәрәт. Ҡорамдың төп фасадында бейек дүрт яҡлы ҡыйыҡ менән ике ҡатлы дүрт ҡырлы башня. Башняның ике ҡатын да семәрле бүлкәттәр менән һылап яһалған кәрниздәр тамамлай. Фасадтарҙың биҙәлешендә контрфорстар, осло уйымдар, пинкалдәр ҡулланылған. Төп инеү урыны уның өҫтөндә түңәрәк тәҙрә уйымы булған осло портал менән башҡарылған.
# Поляковка ауыл Советы (Учалы районы)

Поляковка ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Учалы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Поляковка ауылы.

# Поляковка ауыл Советы (Учалы районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

# Поляковка ауыл Советы (Учалы районы)
## Ауыл советы составы

* Поляковка ауылы,
* Вознесенка ауылы.
# Рубо Франц Алексеевич

Рубо Франц Алексеевич (17 июнь 1856 йыл, Одесса, Рәсәй империяһы — 13 март 1928 йыл, Мюнхен, Веймар республикаһы) — Рәсәй империяһы панорамасы рәссамы, академик һәм Император Художество академияһының баталиялар оҫтаханаһы етәксеһе.

# Рубо Франц Алексеевич
## Биографияһы

Франц Алексе́евич Рубо́ 1856 йылдың 17 июнендә Одесса ҡалаһында Рәсәйҙә төпләнгән француз коммерсанты ғаиләһендә тыуған.
1865—1877 йылдарҙа — Одесса һүрәт төшөрөү мәктәбендә, ә 1878—1883 йылдарҙа Мюнхен Рәсем сәнғәте Академияһында уҡыған. Баталиялар төшөрөү буйынса белгеслеккә әҙерләнгән.
1903 йылдан Рубо Император художество Академияһының баталиялар оҫтаханаһы профессор — етәксеһе.
1912 йылда Рубо тулыһынса Германияға күсә. Һуңғы йылдарҙа заказсылары булмай, уны онотоп бөтәләр тиерлек.
Франц Рубо 1928 йылдың 13 мартында Мюнхенда вафат була.

# Рубо Франц Алексеевич
## Биографияһы
### Ғаиләһе

Рәссамдың ейәнсәре — Сильвия Рубо, Мюнхенда 1941 йылда тыуған. Ул — абстракционист рәссам.
2010 йылда, Севастополь панорамаһы юбилейына Сильвия Рубо «Фрагменты живописного полотна Панорамы Ф. А. Рубо „Штурм 6 июня 1855 года“» каталогына баш һүҙ яҙа һәм музейға ғаилә архивынан ике фотография бүләк итә.

# Рубо Франц Алексеевич
## Панорамалары

Франц Рубо өс баталия панорамаһы авторы: «Оборона Севастополя», «Бородинская битва», «Штурм аула Ахульго». Рәсәйҙең панорама рәсем сәнғәтенә нигеҙ һалыусы, ике йөҙләп монументаль полотно яҙған.

# Рубо Франц Алексеевич
## Император Александр II янында башҡорттарҙың ыласын менән һунар итеүе

Рәсәйҙә ҡоштар менән һунар итеү киң таралған була. Йышыраҡ был маҡсатта ыласын ҡош файҙаланылған. Әммә Х1Х быуат урталарына был шөғөл популярлығын юғалта бара, бигерәк тә батша Алексей Михайловия вафатынан һуң ыласын өйрәтеүселәр ҙә кәмей, етмәһә, ваҡ малға тейә тип, йыртҡыс ҡоштарҙы күпләп ҡырыу башлана.
Бик һирәк төбәктәрҙә генә, шул иҫәптән, Ырымбур губернаһында ҡош менән һунарға йөрөү һаҡлана.
Һуңғы тапҡыр рәсми рәүештә батшаның ыласын менән һунарға сығыуы 1856 йылда теркәлгән. Был Мәскәүҙә император Александр II коронацияһына — таж кейҙереүгә бәйле тантаналар ваҡытында булған.
1856 йылдың сентябрендә Ырымбур генерал-губернаторы граф Перовский Василий Алексеевич император коронацияһына аусы ҡоштары менән башҡорттарҙы ебәрә.
Башҡорттарҙан был тантанаға Фәхретдин Өмөтбаев делегация алып бара. Таж кейҙереү тантаналарына бәйле саралар ваҡытында ыласын менән һунар итеүҙе ойоштора. Шуның өсөн император Александр II Фәхретдин Өмөтбаевҡа бриллиант ҡашлы йөҙөк бүләк итә.
Рәссам Ф. Рубо ошо ваҡиға айҡанлы «Башҡорттарҙың император Александр II ҡатнаш­лығында ыласындар менән һунар итеүе» исемле картинаһын яҙа. Ул 1911 йылда Н. И. Кутеповтың «Великокняжеская, царская и императорская охота на Руси» тигән 4 томлыҡ очерктарында баҫылып сыға
# Ҡырымтатар имләһе

Ҡырымтатар имләһе — ҡырымтатар теленең имләһе.

# Ҡырымтатар имләһе
## Хәҙерге имләләре

Хәҙер Ҡырымда ҡырымтатар теленең рәсми әлифбаһы — латин әлифбаһы. Совет ваҡытында кирил әлифбаһы ҡулланылған.

# Ҡырымтатар имләһе
## Хәҙерге имләләре
### Латин әлифбаһы

| A a | B b | C c | Ç ç | D d | E e | F f | G g |
| Ğ ğ | H h | I ı | İ i | J j | K k | L l | M m |
| N n | Ñ ñ | O o | Ö ö | P p | Q q | R r | S s |
| Ş ş | T t | U u | Ü ü | V v | Y y | Z z |
Â â символы хәреф түгел.
IPA :
| а | b | c | ç | d | e | f | g | ğ | h | ı | i | j | k | l | m | n | ñ | o | ö | p | q | r | s | ş | t | u | ü | v | y | z |
| | | | | | | | | | | | [i], [ɪ] | | | | | | | | | | | | | | | | | [v], [w] | | |

# Ҡырымтатар имләһе
## Хәҙерге имләләре
### Кирил әлифбаһы

| А а [a] | Б б [бэ] | В в [вэ] | Г г [гэ] | Гъ гъ [гъы] | Д д [дэ] | Е е [e] | Ё ё [ё] |
| Ж ж [жэ] | З з [э] | И и [и] | Й й [йы] | К к [кa] | Къ къ [къы] | Л л [эль] | М м [эм] |
| Н н [эн] | Нъ нъ [энъ] | О о [o] | П п [пэ] | Р р [эp] | С с [эc] | Т т [тэ] | У у [у] |
| Ф ф [эф] | Х х [xa] | Ц ц [цэ] | Ч ч [чэ] | Дж дж [джэ] | Ш ш [шa] | Щ щ [щa] | Ъ ъ [твёрдый знак] |
| Ы ы [ы] | Ь ь [мягкий знак] | Э э [э] | Ю ю [ю] | Я я [я] |
IPA :
| а | б | в | г | гъ | д | е | ё | ж | з | и | й | к | къ | л | м | н | нъ | o | п | p | c | т | у | ф | x | ц | ч | дж | ш | щ | ъ | ы | ь | э | ю | я |
| | | | | | | [ɛ], [jɛ] | | | | [i], [ɪ] | | | | [l], [ɫ] | | | | [o], [ø] | | | | | [u], [y] | | | | | [dʒ | | | | | | | [y], [ju], [jy] | ['a], [ja] |

# Ҡырымтатар имләһе
## Хәҙерге имләләре
### Тарихи әлифбалар
#### Ғәрәп (1928 ҡадәр)

| Изолированное | Финальное | Среднее | Начальное | Исем | Латин |
| ﺍ | ﺎ | — | — | элиф | a, â |
| ﺀ | — | — | — | хемзе | - |
| ﺏ | ﺐ | ﺒ | ﺑ | бе | b, p (в конце слов) |
| ﭖ | ﭗ | ﭙ | ﭘ | пе | p |
| ﺕ | ﺖ | ﺘ | ﺗ | те | t |
| ﺙ | ﺚ | ﺜ | ﺛ | се | s |
| ﺝ | ﺞ | ﺠ | ﺟ | джим | c |
| ﭺ | ﭻ | ﭽ | ﭼ | чим | ç |
| ﺡ | ﺢ | ﺤ | ﺣ | ха | - |
| ﺥ | ﺦ | ﺨ | ﺧ | хы | h |
| ﺩ | ﺪ | — | — | даль | d |
| ﺫ | ﺬ | — | — | зель | z |
| ﺭ | ﺮ | — | — | ре | r |
| ﺯ | ﺰ | — | — | зе | z |
| ﮊ | ﮋ | — | — | же | j |
| ﺱ | ﺲ | ﺴ | ﺳ | син | s |
| ﺵ | ﺶ | ﺸ | ﺷ | шин | ş |
| ﺹ | ﺺ | ﺼ | ﺻ | сад | s |
| ﺽ | ﺾ | ﻀ | ﺿ | дад | d, z |
| ﻁ | ﻂ | ﻄ | ﻃ | ты | t |
| ﻅ | ﻆ | ﻈ | ﻇ | зы | z |
| ﻉ | ﻊ | ﻌ | ﻋ | айн | - |
| ﻍ | ﻎ | ﻐ | ﻏ | гъайн | ğ |
| ﻑ | ﻒ | ﻔ | ﻓ | фе | f |
| ﻕ | ﻖ | ﻘ | ﻗ | къаф | q |
| ﻙ | ﻚ | ﻜ | ﻛ | кеф (кеф-и арабий) | k (g, ñ)¹ |
| ﮒ | ﮓ | ﮕ | ﮔ | геф (кеф-и фарсий) | g |
| ﯓ | ﯔ | ﯖ | ﯕ | неф (кеф-и нуний, сагъыр кеф) | ñ |
| ﻝ | ﻞ | ﻠ | ﻟ | лям | l |
| ﻡ | ﻢ | ﻤ | ﻣ | мим | m |
| ﻥ | ﻦ | ﻨ | ﻧ | нун | n |
| ﻭ | ﻮ | — | — | вав | v, o, ö, u, ü |
| ﻩ | ﻪ | ﻬ | ﻫ | хе | -, e, a |
| ﻻ | ﻼ | — | — | лям-элиф | la, lâ |
| ﻯ | ﻰ | ﻴ | ﻳ | йе | y, ı, i |
1 — зачастую буква ﻙ (кеф) использовалась также вместо ﮒ и ﯓ.

# Ҡырымтатар имләһе
## Хәҙерге имләләре
### Тарихи әлифбалар
#### Латин (1928—1938)

| A a | B b | C c | Ç ç | D d | E e | F f | G g |
| H h | I i | J j | Ь ь | K k | Q q | Ƣ ƣ | L l |
| M m | N n | N̡ n̡ | O o | Ɵ ө | P p | R r | S s |
| Ş ş | T t | U u | Y y | V v | X x | Z z | Ƶ ƶ |
# Марханга

Марханга — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Унжа йылғаһының һул ярына тамағынан 316 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Марханга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300312110000015334
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001533
* Бассейн коды — 08.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Абдуллин Миңне

Абдуллин Миңне (рус. Абдуллин Минни) (1905—1942) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 313-сө кавалерия полкы ҡыҙылармеецы, кавалерисы.

# Абдуллин Миңне
## Биографияһы

Миңне Абдуллин 1905 йылда Туймазы районы Аблай ауылында тыуған.
Туймазы районы хәрби комиссариаты Ҡыҙыл Армия сафына саҡыра. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында хеҙмәт итә.
1942 йылдың 6 июлендә барған дәһшәтле алыштарҙа Курск өлкәһе (хәҙер — Липецк өлкәһе) Тербуны районы биләмәләрендә хәбәрһеҙ юғала.

# Абдуллин Миңне
## Хәтер

Миңне Абдуллиндың исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Туймазы районы Аблай ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Шулай итеп, оҙаҡ йылдар дауамында ул хәбәрһеҙ юғалған тип иҫәпләнә. 1996 йылда эҙәрмәндәр һуғыш барған урындарҙа ҡыҙылармеецтарҙың һөйәктәрен ҡаҙып сығарҙы. Барлығы 671 яугир исемен белә алдылар. Һәм хәрби хөрмәт күрһәтелеп, һәләк булыусылар исемлегендә ҡыҙылармеец Абдуллин Миңне лә Липецк өлкәһе Тербуны ауылындағы туғандар ҡәберлегендә ерләнде.
# Кульма (Кильмезь ҡушылдығы)

Кульма — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кильмезь йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.

# Кульма (Кильмезь ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300512111100039900
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103990
* Бассейн коды — 10.01.03.005
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Мулдашев

Мулдашев — фамилия.
* Мулдашев Альберт Әкрәм улы (1954 й.) — ғалим-ботаник.
* Мулдашев Эрнст Рифғәт улы (1948 й.) — ғалим-офтальмолог.
* Мулдашев Әкрәм Искәндәр улы (1924—?) — мәғариф хеҙмәткәре.
# Ҡыҙыл таш (ҡая)

Ҡыҙыл Таш (укр. Червоний Камінь, ҡырымтат. Qızıl Taş, Къызыл Таш) — Ҡырым (Ялта төбәге) ярымутрауының Көньяҡ ярында, Гурзуф үҙәнендә, диңгеҙ кимәленән 430 м бейеклектә урынлашҡан, ал-һары төҫтәге мәрмәргә оҡшаш эзбизташтан барлыҡҡа килгән, 1969 йылдан тәбиғи-геологик һәйкәл тип танылған ҡая. Уның тирә-яғында йөҙөм плантацияһы урынлашҡан, итәгендә күл бар, саҡ ҡына аҫтараҡ — атамаһын ҡаянан алған Краснокаменка (1948 йылға тиклем Ҡыҙылташ) ҡасабаһы. Ҡаяны көнбайыштан Путамиш йылғаһы йыуа.
Археологик тикшеренеүҙәр раҫлауынса, Урта быуаттарҙа Ҡыҙыл таш түбәһендә ҙур булмаған ҡарауыл нығытмаһы булған.
Ҡая башындағы оҙонлоғо — 120, киңлеге 50 метр майҙан өс яҡтан текә битләүҙәр менән уратылған, уларҙың бейеклеге 70 метрға етә. Ҡая башына төньяҡтан, элек тар юл булған текә һуҡмаҡ буйлап менергә мөмкин. Шулай уҡ ҡаяны ҡаяға үрмәләү өсөн файҙаланалар.
Ҡыҙыл Таш районында аҡ мускат сортлы йөҙөм үҫтерәләр. Тап ошо ҡаяның аҫтында үҫкән йәҙәмдән билдәле совет шарап эшләүсеһе А. А. Егоров 1944 йылда шарап «Ҡыҙыл таштың аҡ мускаты» шарабын етештерә.
Шулай уҡ бында «Салыш көҙгөләр короллеге» фильмының ҡайһы бер сәхнәләре төшөрөлгән.
# Покров скверы (Дондағы Ростов)

Покров скверы — Дондағы Ростов ҡалаһындағы скверҙарҙың береһе. Ҡаланың үҙәк өлөшөндә урынлашҡан. 2003 йылға тиклем Киров скверы тип аталған.

# Покров скверы (Дондағы Ростов)
## Тарихы

1897 йылда Богатян проспектының ҡыҙыл һыҙаты эргәһендә, Покров скверының көнбайышында, таштан Новопокров сиркәүен төҙөй башлайҙар. Төҙөлөш Ростов сауҙагәре Пустовойтов Георгий Гаврилович етәкселегендә һәм уның иҫәбенә башҡарыла. 1909 йылдың 22 айында сиркәүҙе изгеләштереү йолаһы үткәрелә. Совет власы йылдарында сиркәүҙе ябалар. 1930-сы йылдарҙа емереп, урынына С. М. Кировҡа һәйкәл ҡуйылған. 2003 йылда Кировтың һәйкәлен парктан алалар. Киров проспекты менән Пушкин урамдары киҫешкән урынға күсереп ҡуялар. 2005 йылдың февралендә Покров сиркәүен тергеҙеү өсөн нигеҙенә тип тәүге таш һалына. Архитектор Шевченко Геннадий Александрович проекты буйынса төҙөлгән был сиркәүгә Иҫке Покров (Старо-Покровский) исеме бирелгән Сиркәүҙе 2007 йылдың 11 ноябрендә асалар.
Ә сиркәү асылыу алдынан ғына тиерлек, 2007 йылдың 25 июнендә сквер биләмәһендә, Покров сиркәүе алдында императрица Елизавета Петровнаға һәйкәл асыла (авторы скульптор Сергей Олешня).
Покров скверында тәүге һыу үткәргескә иҫтәлек — колонканан һыу алып тороусы ҡатын-ҡыҙҙҙың бронза һыны ҡуйылған (XIX быуат). 2009 йылда Покров скверы Дондағы Ростовтың иң һәйбәт йәшел объекты тип табыла.
# Һарына (Ҡариҙел ҡушылдығы)

Һарына (Оло Һарына) — Рәсәй йылғаһы.

# Һарына (Ҡариҙел ҡушылдығы)
## Географияһы

Һарына йылғаһы Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ҡариҙел йылғаһының уң ярына тамағынан 473 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 56 км.

# Һарына (Ҡариҙел ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысынан Павловка һыуһаҡлағысына тиклем, Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201112111100021350
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102135
* Бассейн коды — 10.01.02.011
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1