yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Коскобальцы

Коскобальцы — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Улень (Оло Улень) йылғаһының һул ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Коскобальцы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400112115200013954
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201395
* Бассейн коды — 13.01.04.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Димитровград (Сербия)

Димитровград (сер. Димитровград йәки Dimitrovgrad, быға тиклем Цариброд (Caribrod); болг. Цариброд, тип трансляцияла Caribrod, Tzaribrod йәки Tsaribrod) — Сербияның Пирот өлкәһенең ҡала тибындағы тораҡ пункты, Димитровград общинаһының административ үҙәге. Нишава йылғаһы буйында урынлашҡан

# Димитровград (Сербия)
## Топонимы

1521 йылда солтан Сөләймән I ваҡытында был ер Tekvur Binari (батша фонтаны) тип атала һәм резиденцияһы булып хеҙмәт итә.
Хәҙерге исемен Цариброд Икенсе донъя һуғышынан һуң ала. Хөкүмәт етәксеһенең декреты менән ҡалаға Болгарияның етәксеһе һәм элекке Комминтерн башлығы Георгий Димитров исеме бирелә.

# Димитровград (Сербия)
## Тарихы

1885 йылда серб-болгар һуғышында хәрби хәрәкәттәр урыны булып тора. Башта уны сербтарҙың Дунай дивизияһы биләй, ә Сливница янындағы алыштан һуң, болгар ғәскәрҙәре ҡаланы яулап ала.
1888 йылда Болгар дәүләт тимер юлдары серб сигенә юл һала. Унан Димитровград аша юл Ниш менән тоташа,һәм Көнсығыш экспрестың үтеү мөмкинлеге барлыҡҡа килә. Шул уҡ йылда ҡалала «Христо Ботев» читалище (китапхана) асыла.
1892 йылда Богородица раштыуаһының православие сиркәүе Самоков. мәктәбе иконостас менән төҙөлә.
Беренсе донъя һуғышынан һуң, ҡала ул саҡтағы Болгарияның Көнбайыш сиктәре менән Нёйиск килешеү буйынса Югославия составына инә.

# Димитровград (Сербия)
## Халҡы

2002 йылда халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡала халҡы 6968 кеше булып, уларҙың:
| Милләте | Халыҡ | Проценттан |
| болгарҙар | 281 3 | 47.08 % |
| сербтар | 735 1 | 24.89 % |
| югославиялылар | 425 | 6.09 % |
| сиғандар | 55 | 0.78 % |
| македон | 33 | 0.47 % |
| черногорҙар | 14 | 0.20 % |
| хорваттар | 5 | 0.07 % |
| словендар | 3 | 0.04 % |
| гора | 2 | 0.02 % |
| бәшнәттәр | 2 | 0.02 % |
| урыҫтар | 1 | 0.01 % |
| ла билдәләнде. | 572 | 8.20 % |
| Барыһы | 968 6 | 100 % |

# Димитровград (Сербия)
## Билдәле шәхестәре

* Златан Дудов — кинорежиссер, коммунист..
# Бад-Зудероде

Бад-Зудероде (нем. Bad Suderode) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1858 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,21 км². Диңгеҙ кимәленән 199 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6507 һәм автомобиль коды — HZ.
# Өндәрҙе әйтеү

Өндәрҙе әйтеү, прононс (франц. prononcer) — ул:
* һәр аныҡ телгә хас булған телмәр өндәре артикуляцияһының үҙенсәлектәре. Өндәрҙе дөрөҫ әйтеү — теге йәки был телдең орфоэпик нормалары;
* милләттәрҙең, ҡәбиләләрҙең, ерле халыҡтың, йәмғиәттәге төрлө ҡатламдарҙың өндәрҙе әйтеү ысулы, рәүеше, манераһы. Бер үк һүҙ төрлө кешеләр тарафынан йә төрлө социаль, территориаль, профессиональ төркөмдәр эсендә, төрлө йәштәгеләр араһында төрлөсә әйтелергә мөмкин.

# Өндәрҙе әйтеү
## Өндәрҙе әйтеүҙәге етешһеҙлектәр

Тәүге һүҙҙәрҙе бала 9 айлыҡтан 18 айлыҡҡа тиклем сағында асыҡ әйтә башлай. Артабан яңы һүҙҙәрҙе үҙләштереү төрлө тиҙлек менән дауам итә, күп осраҡта 2—3 йәшенә бала ярайһы уҡ ҙур һүҙ байлығын үҙләштереп өлгөрә.
Һуңлап йә ауыр һөйләшеү, тотлоғоу, аңлайышһыҙ дикция телмәр ағзалары төҙөлөшөндәге етешһеҙлектәргә бәйле булырға мөмкин.
* Тел керешенең ҡыҫҡа булыуы — тел кереше ҡыҫҡа булһа, «ж», «ш», «р», «л» өндәре боҙоп әйтелә.
* Ирен һәм тел мускулдары парезы. Парез — ул мускулдар хәрәкәтенең көсһөҙләнеүе. Былай булғанда телмәр ағзаларының хәрәкәте көсһөҙләнә, теүәллеген, аныҡлығын юғалта.
* Тешләнештең дөрөҫ булмауы ла өндәрҙе дөрөҫ әйтмәүгә килтерергә мөмкин.
* Ҡайһы берҙә фонематик (телмәрҙе) ишетеүҙең етлекмәгәнеге өндәрҙе дөрөҫ әйтеүгә ҡамасаулай.
Өн әйтеү боҙоҡлоҡтары йыш ҡына психологик шарттар эҙемтәһе була.
* Һулыш алыу аппараты һәм телмәр ағзалары хис-тойғоларға буйһона. Тулҡынланыу, борсолоу, ҡурҡыу, асыуланыу — был эмоциялар һулышты ауырлаштыра, ауыҙ ҡыуышлығын киптерә. Айырым осраҡтарҙа был бәйләнеш тиҙ генә нығына — һөҙөмтәлә тотлоғоу барлыҡҡа килә.
* Йыш ҡына бала үҫкән мөхит дикция боҙолоуының сәбәпсеһе була. Өндәрҙе боҙоп әйткән тешһеҙ әсәһе менән йәшәгәнлектән бала телмәренең аңлап булмаҫ хәлгә етеп боҙолған осраҡтары билдәле. Әсәһе әйткәнде ҡабатлағанлыҡтан бала аңлайышыһыҙ телмәргә эйә була.

# Өндәрҙе әйтеү
## Акцент, әйтелеш

Сит тел акценты күренеше айырым ҡыҙыҡһыныу уята. Ул патология түгел, әммә үтә сағыу булһа («көслө акцент»), телдән аралашҡан саҡта ҡыйынлыҡтар тыуҙырырға мөмкин. Көслө акцент менән һөйләгәнде хатта телде яҡшы белеүселәр ҙә аңлап етмәҫкә мөмкин, акцент менән һөйләүсе үҙе лә йүгерек телмәрҙе аңламауы бар.
# Зарипов Рәил Моталлап улы

Зарипов Рәил Моталлап улы (1 ғинуар 1946 йыл) — ғалим-математик. 1979 йылдан Өфө нефть институты һәм Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2005).

# Зарипов Рәил Моталлап улы
## Биографияһы

Зарипов Рәил Моталлап улы 1946 йылдың 1 ғинуарында БАССР-ҙың Әбйәлил районы Таштимер ауылында тыуған. 1967 йылда Магнитогорск педагогия институтын «Математика» һөнәре буйынса тамамлай. СССР Фәннәр академияһының Ҡазан физика-техник институтының"Механика деформируемого твердого тела" һөнәре буйынса көндөҙгө аспирантурага ингәнгә тиклем, Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә, Силәбе өлкәһендә һәм БАССР-ҙың Әбйәлил районы мәктәптәрендә уҡытыусы булып эшләй. Уҡыуҙы тамамлағандан һуң, шул уҡ институттың аспирантураһында ҡалдырыла, унда 1978 йылда техник фәндәр кандидаты дәрәжәһенә диссертация яҡлай. 1971 йылдан алып Ҡазан физика-техник институтында, 1979 йылда Өфө дәүләт нефть техник университетында юғары математика кафедраһының өлкән уҡытыусыһы булып эшләй.
2005 йылда техник фәндәр докторы дәрәжәһенә дәғүә итеп, «Научные основы расчета напряженно-деформированного состояния трубопроводов, проложенных в сложных инженерно-геологических условиях» темаһына диссертация яҡлай.
Зарипов Р. М. 2007 йылда Өфө дәүләт нефть техник университетының «Математика» кафедраһы профессоры итеп һайлана.
Зарипов Рәил Моталлап улының фәнни тикшеренеүҙәре деформациялана торған ҡаты есемдең механикаһына, үткәргес торбалар һәм резервуарҙарҙың ныҡлығы, тотороҡлолоғо һәм тирбәлеүе проблемаларына арналған.
100‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, 4 монография авторы.
Ул РФ мәғариф һәм фән министрлығы, БР ФА (техник фәндәр булеге) программалары, шулай ук РФА гранттары буйынса тикшеренеүҙәрҙә әүҙем ҡатнаша. Өфө дәүләт нефть техник университеты янындағы Д.212.289.04 кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертацияларын яҡлау буйынса совет ағзаһы булып тора.

# Зарипов Рәил Моталлап улы
## Һайланма хеҙмәттәре

* Расчёт магистральных газопроводов в карстовой зоне. Уфа, 1999 (авторҙашта);
* Расчёт и обеспечение прочности трубопроводов в сложных инженерно-геологических условиях: в 2 т. М., 2005—2006 (авторҙашта);
* Численное моделирование напряжённо-деформированного состояния и устойчивости трубопроводов и резервуаров в осложнённых условиях эксплуатации. СПб., 2009 (авторҙашта.).
# Шәхрезада

Шәһреза́да (Шәхереза́да, Шәхрезада, Шихираза́да, Шахраза́да; фарсы شهرزاد‎) — «Мең дә бер кисә» әкиәт циклының төп персонажы, «Шәһрийәр батша һәм уның ҡустыһы тураһында хикәйә» тип аталған тәүге һәм һуңғы «Шәһрийәр батша һәм Шәхрезада тураһында хикәйә» әкиәттәрендә ҡатнаша.

# Шәхрезада
## Шәхрезада образы

Персонаждың тәүге тапҡыр яҙма телгә алыныуы X быуат аҙағында Ибн ән-Нәдимдың «Китаб аль-фихрист» (Китаб аль-фихрист) (индексында) теркәлгән.
Шәһрезада — батша вәзиренең өлкән ҡыҙы, иҫ киткес матур һәм бик аҡыллы ҡыҙ. Ул үҙ теләге менән халыҡты Шәһрийәрҙең уңышһыҙ никахы эҙемтәләренән азат итергә теләй. Батша, ҡатынының хыянатынан һуң, бөтә ҡатын-ҡыҙҙар ҙа аҙғын, тип уйлай. Әммә Шәхрийәргә ҡатын-ҡыҙҙар енси мөнәсәбәткә инеү өсөн генә кәрәк була башлай. Ул һәр төн һайын үҙе янына ғиффәтле ҡыҙ саҡыра һәм уны иртәнсәк үлтерә. Сираттағы ҡорбан ҡыҙ сифатында батша һарайына һорап инеп, Шәһрезада үҙенең телгә оҫталығын ҡуллана, һәр төн һайын иртәнгә тиклем батшаға әкиәттәр һөйләй. Һәр саҡ таң атып килгәндә генә һөйләүен иң ҡыҙыҡлы урында өҙә, ә Шәхрийәр, әкиәттең нисек тамамланыуын ишетергә теләп, Шәһрезаданы икенсе төнгә тиклем үлтермәй тора. Әммә хәйләкәр Шәһрезада, бер әкиәтте тамамлағас, шунда уҡ икенсеһен башлай һәм уныһын да таң атҡансы һөйләп бөтөрмәй. Шул рәүешле ул мең дә бер төн дауамында бер туҡтауһыҙ, әкиәттәре бөткәнсе һөйләй. Әммә был ваҡыт эсендә Шәһрийәр Шәһрезадаға ғашиҡ була һәм, ҡатын-ҡыҙҙарҙы күпләп юҡ итеүҙе туҡтатып, уға уға өйләнә.

# Шәхрезада
## Шәхрезада исемендә

* Пакистан Ислам Республикаһының баш ҡалаһында «Шәхрезада» ҡунаҡханаһы бар.
* «Шәхрезада» балеты
# Ребриха (Касмала ҡушылдығы)

Ребриха — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Касмала йылғаһының һул ярына тамағынан 91 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Ребриха (Касмала ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200512115200001557
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200155
* Бассейн коды — 13.01.02.005
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Пальник-Шор (Сямая ҡушылдығы)

Пальник-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сямаю йылғаһының уң ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Пальник-Шор (Сямая ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000086948
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008694
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Изге Маврикий сиркәүе (Галле)

Изге Маврикий сиркәүе (нем. Zu Moritzkirche Halle) — Галле ҡалаһында Саксония-Анхальт федераль ерендәге готик сиркәү
Галлела иң матур сиркәү, шулай уҡ ҡаланың боронғо культ ҡоролмаһы булып тора.

# Изге Маврикий сиркәүе (Галле)
## Тарихи очерк

Магдебург архиепсикоплығын ҡурсалаусы Изге Маврикийға бағышланған сиркәү иҫке Галленың көньяҡ өлөшөндә мәхәллә сиркәүе сифатында XII быуаттың беренсе яртыһында барлыҡҡа килә, һәм 1184 йылда изге Маврикий коллегиаль сиркәүе булараҡ ҡулланыла.
Әлеге сиркәүҙең төҙөлөшө юғары готика стилендә 1388 йылда Конрад фон Айнбек етәкселеге аҫтында башлана (нем. Von Conrad Einbeck, 1360—1428): көнсығыш яғында хор һәм алтарь өлөшө төҙөлә. План буйынса, 1453—1510 йылдарҙа төҙөлгән сиркәүҙең көнбайыш яғын ике манара осларға тейеш була, әммә был финанс сәбәптәр менән тормошҡа ашырылмай.
1519 йылда августин капитулы таратыла, ә изге Маврикий сиркәүе доминикансылар орденына тапшырыла, бынан алда ул кафедраль собор итеп төҙөкләндерелә.
Галлеға протестант дине индерелгәндән һуң доминикан монастыры ябыла, һәм 1542 йылда ҡала милкендә булған сиркәү инжил общинаһына тапшырыла.
XVII быуат аҙағында, 1694 йылдан алып 1697 йылға тиклем сиркәүҙең көнбайыш фасады өҫтөндә барокко стилендә башня-манара төҙөлә, 1789 йылда өлөшләтә емерелгәндән һуң ул һүтелә.1801—1803 йылдарҙа уға алмашҡа әлеге өҫҡорма төҙөлә.
1806 йылдан алып 1808 йылға тиклем сиркәүгә йәнәш торған конвенттың иҫке бинаһы һәм монастырь һүтеп алына. Ахыр сиктә, урта быуат участкаһы төҙөлөшөнән, сиркәүҙән тыш, изге Иоанн госпитале бинаһы ғына һаҡлана.
1970 йылдан сиркәү бинаһын ҡаланың католик общинаһы ҡуртымға ала. Ул изге Маврикий һәм Павелға бағышланған мәхәллә сиркәүе сифатында ҡулланыла.
# Алтай крайы

Алта́й крайы — Рәсәй Федерацияһы субъекты, Себер федераль округы составына керә. 1937 йылдың 28 сентябрендә ойошторолған. Административ үҙәге — Барнаул ҡалаһы.

# Алтай крайы
## Физик-географик характеристика

Алтай крайы Көнбайыш Себерҙең көньяҡ-көнсығышында 50 — 55 градус төньяҡ киңлек һәм 77 — 87 көнсығыш оҙонлоҡта урынлашҡан. Көнбайыштан көнсығышҡа оҙонлоғо 600 км, төньяҡтан көньяҡҡа оҙонлоғо 400 км самаһы. Барнаулдан Мәскәүгә тиклем тураға 2940 км, автомобиль юлы буйлап 3400 км.
Көньяҡтан һәм көнсығыштан Ҡаҙағстандың Павлодар һәм Көнсығыш Ҡаҙағстан өлкәләре менән сиктәш. Төньяҡтан Новосибирск, Кемерово өлкәләре һәм Алтай Республикаһы менән сиктәш.

# Алтай крайы
## Физик-географик характеристика
### Сәғәт бүлкәте

Алтай крайы Омск ваҡыты сәғәт бүлкәтендә урынлашҡан. UTC ваҡытынан +6:00 сәғәткә алдараҡ. Мәскәү ваҡытынан 3 сәғәткә алдараҡ һәм MSK+3 тип билдәләнә.

# Алтай крайы
## Физик-географик характеристика
### Рельеф

Край биләмәһе ике физик илгә ҡарай — Көнбайыш-Себер тигеҙлеге һәм Алтай-Саяндар. Крайҙа Рәсәйҙә булған бөтә тәбиғәт зоналары бар — дала һәм урман дала, тайга һәм тауҙар.

# Алтай крайы
## Физик-географик характеристика
### Климат

Алтай крайының климаты бер төрлө генә түгел, был тәбиғәт шарттарының күплеге менән бәйле. Тау яны һәм Объ буйында Атлантика, Арктика, Көнсығыш Себерҙән һәм Урта Азиянан килеүсе үҙгәреүсән һауа массалары йоғонтоһонда континенталға күсеүсе уртаса климат. Һауа температураһының йыллыҡ амплитудаһы 90—95 °C. Уртаса йыллыҡ температура 0,5—2,1 °С, июль айында уртаса йыллыҡ температура +26…+28 °C, экстремаль температура +40…+42 °C. Уртаса минималь температура −20… −24 °C, абсолют ҡышҡы минимум −50… −55 °C. Туң осор 120 көн дауам итә[5][6]. Крайҙың көнбайыш өлөшө ҡоро һәм эҫе тип тасуирлана.
# Тарсинова Рәмзиә Өсәйен ҡыҙы

Тарсинова Рәмзиә Өсәйен ҡыҙы (рус. Ремзие́ Усеи́новна Тарси́нова ҡыҙ фамилияһы — Баккал, ҡырымтат. Remziye Üsein qızı Tarsinova, Ремзие Усеин къызы Тарсинова; 9 сентябрь 1926 йыл—7 апрель 2021 йыл) — совет тажик, ҡырым -татар һәм украин бейеүсеһе, балетмейстер. «Хайтарма» ансамблдең художество етәксеһе (1992—2016), Тажик ССР -ның халыҡ артисы (1983, Украинаның атҡаҙанған артисы (2020).

# Тарсинова Рәмзиә Өсәйен ҡыҙы
## Биографияһы

Рәмзиә Өсәйен ҡыҙы Тарсинова 1926 йылдың 9 декабрендә Симферополдә тыуған. Атаһы бейеүсе һәм балетмейстер — Өсәйен Баккал (1897—1973).
Биш йәшендә бейеү менән шөғөлләнә башлай. Симферополь балалар бейеү студияһында В. Харченкола уҡый. Симферополь балет студияһын тамамлай. Педагогы Константин Семенович Бек була. Ҡырым татарҙарын депортациялау ваҡытында 1944 йылда ғаилә Тажик ССР-ына ебәрелә. 1947—1960 йылдарҙа Ленинабадта А. С. Пушкин исемендәге музыкаль-драма театрында эшләй, атаһы шул театрҙа баш балетмейстер булып эшләй. Рәмзиә башта солист, ә һуңынан баш балетмейстер була «Лейлә һәм Мәжнүн», «Фәрхәд һәм Ширин», «Камол Хучанди», "Юғалған ханым"спектаклдәренә бейеүҙәр ҡуя.
1975 йылда ҡырым-татар ансамбле «Хайтарма» өсөн бейеү программалары эшләй башлай. 1980 йылда 250 кешенән торған коллектив составында йәйге Олимпия уйындарын асыу тантанаһында ҡатнаша һәм унда сығыш яһай..
1989 йылда Ҡырымға ҡайта. Ҡырым татар театры һәм "Ҡырым"ансамбле өсөн бейеүҙәр ҡуя башлай. 1992 йылдан алып Ҡырым дәүләт филармонияһы Евпатория бүлексәһе ҡарамағындағы «Хайтарма» ансамбленең художество етәксеһе һәм балетмейстеры булып эшләй.. 2016 йылдың июнендә ансамблдең художество етәксеһе вазифаһынан бушатыла. Уның һуңғы постановкаһы «Баҡсаһарай-Хансарай» вокаль-хореографик композицияһы була.
«С танцем по жизни» (2018)китабы авторы
2021 йылдың 7 апрелендә Ҡырымда вафат була. Абдал ҡәберлегендә ерләнгән.

# Тарсинова Рәмзиә Өсәйен ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

Украинаның атҡаҙанған артисы (21 август 2020) — Дәүләт төҙөлөшөнә, Украинаның социаль-иҡтисади, фәнни-техник, мәҙәни-мәғариф үҫешенә ҙур шәхси өлөш индергәне, ҙур хеҙмәт ҡаҙаныштары һәм юғары профессионализмы өсөн
Тажик ССР ССР атҡаҙанған артисы (1961);
Тажик ССР -ның халыҡ артисы (1983);
Тажикстан Юғары Советының Почёт грамотаһы (1963 һәм 1970);
«Сәнғәт Отличнигы» миҙалы (1977);
"Хеҙмәт Ветераны"миҙалы (1977);
«Фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы (6 март 2017);
Ҡырымдың Дәүләт премия лауреаты (1996);
«Олимп-80» Почёт грамотаһы (1980);
Ҡырыс Республикаһы Юғары Радаһының Почёт грамотаһы; (2000);
СССР мәҙәниәт Министрлығының «актив эше өсөн» билдәһе.

# Тарсинова Рәмзиә Өсәйен ҡыҙы
## Ғаиләһе

Ҡыҙы Гөлнара Гуденко.
# Ғәтиәт ибн әл-Әсүәд

Ғәтиәт ибн әл-Әсүәд әл-Йәмәми әл-Хәнәфи (ғәр. عطية بن الأسود اليمامي الحنفي‎, рус. Атия ибн аль-Асвад; вафаты 695 йыл) — ғәрәп бәнү хәнифә ҡәбиләһенән хәрижи дин белгесе, ғәтәүи фирҡә эпонимы.

# Ғәтиәт ибн әл-Әсүәд
## Инаныстары

680-се йылдар башында Ғәтиәт Нәфиғ ибн әл-Әзрәҡәгә эйәреүсе була, мәгәр Нәфиғ менән Нәжд ибн Әмир араһында бәхәс сыҡҡас, һуңғыһы яҡлы булып китә, артабан унан да баш тарта. Әбү Фүдәйк менән берләшкән була, әммә күп тә үтмәй, был ике кеше бер-береһен ташлап китә һәм нәждәттәр ике фирҡәгә — фүдәйкиҙәргә һәм ғәтәүиҙәргә бүленә.
Бынан һуң Ғәтиәт Омандан ҡыуыла һәм Систәнгә юллана. Уның вәғәздәрен тыңлап, әзрәҡиҙәр һәм нәждәттәрҙең бер өлөшө ғәтәүиҙәр булып китә.

# Ғәтиәт ибн әл-Әсүәд
## Вафаты

690-сы йылдарҙа Ғәтиәт туранан-тура әзрәҡиҙәрҙең командованиеһы аҫтындағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша. Еңелгәндән һуң ғәскәр башы Ҡатари 695 йылда Табаристанға ҡаса. Ғәтиәт хәлифә титулы өсөн Әбд Раббихи әл-Кәбир менән бәхәскә инә һәм үлтерелә.
# Федотенко Руслан Викторович

Руслан Викторович Федотенко (18 ғинуар 1979 йыл) — Украинаның профессиональ хоккейсыһы, һул һөжүмсе. «Айова Уайлд» хоккей лигаһы клубы уйынсыһы.
2009 йылда Украинаның иң яҡшы хоккейсыһы булып таныла.
Ике тапҡыр Стэнли Кубогы еңеүсеһе була: «Тампа Бэй Лайтнинг» (2004) һәм «Питтсбург Пингвинз» (2009).

# Федотенко Руслан Викторович
## Карьераһы
### Профессиональ карьераһының башы. Милли хоккей лигаһында

1995/96 миҙгелендә йәштәр хоккей лигаһында «Сокол» өсөн ике матч уйнай һәм көнсығыш-европа хоккей лигаһының беренсе чемпионатында киевлыларҙың юғары спорт оҫталығы мәктәбенең фарм-клубы өсөн 33 тапҡыр сығыш яһай. Алдағы миҙгелдә Фин юниорҙар командаһына стажировкаға китә.
1997 йылдан алып 2000 йылға тиклем миҙгелдәрҙә юниор командалары һәм түбән америка лигалары өсөн сығыш яһай.
2000 йылдың 24 октябрендә Милли хоккей лигаһында «Филадельфия» өсөн беренсе тапҡыр сығыш яһай. «Рейнджерсҡа» ҡаршы тәүге уйында уҡ һөҙөмтәле биреүе менән билдәләнә.
Милли хоккей лигаһында беренсе шайбаны Доминик Гашек ҡапҡаһына 2000 йыл 4 ноябрендә индерә.
2002 йылдың 21 июнендә «Тампа-Бэй» клубында беренсе раундта дүртенсе номер аҫтында сығыш яһау хоҡуғына ирешә (Йони Питканен).
«Тампай Бэй Лайтнинг» составында 2004 йылда Стэли Кубогына эйә була. Федотенко «Молниялар» составында 22 плей-офф алышта 12 шайба индерә, шул иҫәптән Стэнли кубогына финалының етенсе уйынында «Калгари Флеймғза» ҡаршы дубль юллай (2:1), был «Тампай» командаһы тарихында тәүге Стэнли Кубогын килтерә
2007 йыл йәйендә ирекле агент хоҡуғында «Нью-Йорк Айлендерс» менән бер йылға $2,9 млн аҡсаға контракт төҙөй. Чемпионатты беренсе звенола уйнап, бик уңышлы башлай, 12 матчта 11 мәрәй йыя, әммә артабанғы 18 алышта хоккейсы тик 4 мәрәй генә йыя, һөҙөмтәлә икенсе звеноға күсерелә.
07/08 миҙгел тамамланғандан һуң «Пингвинза Питтсбург» клубына күсә. Контракт 1 йылға $2,5 млн суммаға иҫәпләнә. 08/09 миҙгелендә команда менән Стэнли Кубогы яулай. Миҙгелде уңышлы тамамлағандан һуң, 2010 йылға тиклем яңы контрактҡа ҡул ҡуя.
2010 йылдың октябрь айында, ирекле агент булараҡ, 1 йылға «Нью-Йорк Рэйнджерс» менән контракт төҙөй. 10/11 миҙгел тамамланғандан һуң 1,4 миллион долларға бер йыллыҡ контрактҡа ҡул ҡуя.
2013 йылдың июлендә Континенталь хоккей лигаһында «Донбасс» (Донецк) хоккей клубы өсөн сығыш яһай.
2014—2015 йылдар миҙгелендә «Нью-Джерси Девилз» милли хоккей лигаһы клубы менән һынау контрактына ҡул ҡуя.

# Федотенко Руслан Викторович
## Халыҡ-ара карьераһы

2002 йылда Солт-Лейк-Ситилағы Олимпия уйындарында Украина йыйылма командаһы өсөн сығыш яһай.

# Федотенко Руслан Викторович
## Ҡаҙаныштары

* Cтэнли Кубогы эйәһе (2): 2004, 2009
* 2009 йылда Украинаның иң танылған хоккейсыһы
* 2002 йылда Солт-Лейк-Ситилағы Олимпия уйындарында Украина йыйылма командаһы составында сығыш яһай.
# Лорелея

Лореле́я (нем. Loreley йәки Lorelei) — Санкт-Гоарсхаузен ҡала янында Рейн йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан бейеклеге 132 м тәшкил иткән романтик легендалар менән һуғарылған ҡая. Ҡая Германия территолрияһында йылғаның иң тар үҙәнендә урынлашҡан. Бында йылға 113 метрға тиклем тарая.
Топоним нем. lureln (урындағы диалектта «шыбырлау») һәм ley («ҡая»). Шулай итеп, «Лорелея» ҡасандыр «шыбырлаусы ҡая» тип тәржемә ителгән. XIX быуат башына тиклем был урындағы йылға тупһаһы шыбырлау тауышы сығарған.

# Лорелея
## Йылға ҡыҙы

Ҡаяның яңғырауыҡлы исеме һәм уның хозур ерҙә урынлашыуы менән ҡыҙыҡһынған шағир Клеменс Брентано 1801 йылда «Бахарахалағы Рейнда» балладаһын ижад итә, һуңынан ул әҫәр «Волшебный рог мальчика» йыйынтығына ингән. Боронғо грек мифологияһындағы сирена кеүек, диңгеҙҙә йөҙөүселәрҙе ҡаяларға әйҙәүсе Рейн ҡыҙҙарының береһе булараҡ, Лорелеяны яңыртып һүртләй. Клеменс үҙенең алтын сәстәрен тарап ултырған һәм йыры менән караптарҙы ҡаяларға тартҡан нимфа — Лорелея образын тыуҙырған. Рейн төбәгенең был өҙөгөндәге көслө ағымы һәм ҡаялы яры, ысынлап та, борон заманда йыш ҡына карап һәләкәттәренә шарттар булдырған.
Лорелея тураһында Брентано яҙған миф бик күп художестволы кәүҙәләнеш алды. Иң билдәлеһе — Генрих Гейненың 1824 йылда яҙылған «Ich weiß nicht, was soll es bedeuten…» шиғыры, Александр Блок уны рус теленә тәржемә иткән. Композиторҙар Фридрих Зильхер һәм Ференц Лист Гейненың шиғырҙарын музыкаға һалған. Үлер алдынан Феликс Мендельсон шул уҡ сюжетҡа ҡоролған опера өҫтөндә эшләй.
Бронзанан ҡойолған Лорелея скульптураһыСанкт-Гоарсхаузен ҡалаһының ҡышҡы йылға портында карапты тулҡындан һаҡлауға хеҙмәт иткән ҡоролма янында ҡуйылған. Скульптура ҡалҡыулыҡта («ҡая»ла) ултырған рейн нимфаһын һынландыра: ул үҙе һәләк иткән балыҡсыларҙың береһенең кәүҙәһе өҫтөндә эйелгән.
Лорелей астероиды (165) ҡая/һыу ҡыҙы хөрмәтенә аталған. Ҡайһы берҙә Лорелея һынын биналарға төшөргәндәр. Мәҫәлән, архитектор Шехтель Мәскәүҙә, Старопанский тыҡрығындағы 5-се йорттоң тәҙрә аркаһы өҫтөндә Лорелея һынын һүрәтләгән.

# Лорелея
## Популяр мәҙәниәттә

Төрлө жанрҙа заманса башҡарыусылар үҙ йырҙарында Лорелея образын туранан-тура ла, метафорик рәүештә лә файҙаланғандар.
Улар араһында:
* Dschinghis Khan
* Scorpions
* Blackmore’s Night
* Theatre of Tragedy
* L’Arc~en~Ciel
* Tom Tom Club
* Styx (төркөм)
* Cocteau Twins
* Fleet Foxes
* The Pogues
* Wishbone Ash
* Comeback Kid
* Deluhi
* Corpus Delicti
* Lord of the Lost
* Gathering Of Kings
* Сны Саламандры
* Зимовье Зверей
* Бахыт-Компот
Күп халыҡтар мифологияһында ер һәм һыу илаһтары, эйәләре йәки рухтары бар.
Герман-скандинав мифологияһында, боронғо грек мифологияһындағы сирена кеүек, алтын сәстәрен тарап ултырыусы һәм йыры менән караптарҙы ҡаяларға татҡан нимфа — Лорелея булһа, Норвегияла нёкки (Nøkken) иблистәр менән бәйле ҡурҡыныс һәм яуыз заттар тип һынландырыла.
никстар һыу менән бәйле рухтар араһында үҙенсәлекле урын биләй. Никстарҙы донъяны ендәр менән бәйле ҡурҡыныс, яуыз йән эйәләре итеп һүрәтләйҙәр. Улар һәр ваҡыт һыу янында тора, һәм кешеләрҙе, хайуандарҙы һыуға йәлеп итергә тырыша.