yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Логунов Валентин Андреевич

Логунов Валентин Андреевич (27 июль 1938 йыл, Владимировка ауылы, Мучкап районы, Тамбов өлкәһе, РСФСР) — совет Рәсәй журналисы, СССР-ҙың халыҡ депутаты (1989—1991), "Россия газетаһы"ның баш мөхәррире (1990—1993).

# Логунов Валентин Андреевич
## Биографияһы

1938 йылдың 27 июлендә РСФСР-ҙың Тамбов өлкәһе Мучкап районының Владимировка ауылында тыуған.
Мәктәпте тамамлағас, Чита өлкәһендәге Шерловогорск аҡ ҡурғаш комбинатында токарь булып эшләй, һуңынан транспорт төҙөлөшө техникумына уҡырға инә. 1959 йылда Совет Армияһы сафына алына, Сахалинда хеҙмәт итә. Армиянан һуң 1961—1963 йылдарҙа Шерловогорск комбинатының комсомол комитеты секретары була.
Гәзиттәр өсөн мәҡәләләр һәм очерктарҙы 1963 йылда яҙа башлай. 1968 йылда Урал дәүләт университетының журналистика факультетын тамамлай.
1963 йылдан алып 1979 йылға тиклем Логунов Чита өлкәһенең төрлө гәзиттәрендә эшләй: «Байкал аръяғы комсомолы», «Ауыл төҙөүсеһе», «Байкал аръяғы магистрале», «Байкал аръяғы эшсеһе». Әҙәби хеҙмәткәр булып башлай, һуңынан бүлек мөдире, мөхәррир була. 1970—1971 йылдарҙа Чита өлкә телерадиокомитетында киномөхәррир булып эшләй.
1979 йылда «Гудок» гәзитендә эшләй башлай, үҙ хәбәрсе, яуаплы сәркәтип һәм баш мөхәррир урынбаҫары вазифаларын биләй. 1987 йылда «Московская правда» гәзитенә күсә, унда баш мөхәррир Михаил Полтораниндың урынбаҫары була.
1989 йылдың 26 мартында Логунов СССР-ҙың халыҡ депутаты итеп һайлана. СССР-ҙың халыҡ депутаттары съезында Төбәк-ара депутаттар төркөмөн ойоштороусыларҙың береһе була.
1990 йылдың авгусында РСФСР-ҙың матбуғат һәм мәғлүмәт министры урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. 1990 йылдың ноябрендә РСФСР-ҙың Юғары Советының «Российская газета» баҫмаһының баш мөхәррире була. 1991 йылдың көҙөндә СССР Юғары Советының яңы составтағы Республикалар Советы ағзаһы итеп һайлана.
1994—1995 йылдарҙа Федерация Советы депутаты ярҙамсыһы булып эшләй. Хеҙмәтсәндәр үҙидараһы партияһының Юғары советы составына ингән. 2002 йылдың ғинуарынан 2005 йылдың февраленә тиклем Логунов Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышы Федерация Советы рәйесе урынбаҫары Николаев Михаилдың Секретариатына етәкселек итә.
Рәсәй Федерацияһының 1 класлы ғәмәлдәге дәүләт советнигы.
Әлеге ваҡытта хаҡлы ялда. Өйләнгән, ике улы бар, өлкәне ― иҡтисадсы, кесеһе журналист.

# Логунов Валентин Андреевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Федерация Советының Почет грамотаһы
* В. К. Курнатовский исемендәге премия лауреаты (1977).

# Логунов Валентин Андреевич
## Иҫкәрмә

* ↑ ЛОГУНОВ Валентин Андреевич(недоступная ссылка)
# Сунт-Тал-Я

Сунт-Тал-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вор-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Сунт-Тал-Я
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300024611
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302461
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Шоршма

Шоршма — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лача күле - Онега йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Шоршма
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000000734
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000073
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Йылғасылар дауаханыһы (Таганрог)

Йылғасылар дауаханаһы — Таганрогта бер бинаға берләштерелгән боронғо айырым йорттар (Грек урамы, 41-се, 43-сө йорттар).

# Йылғасылар дауаханыһы (Таганрог)
## Йорт тарихы

Ике ҡатлы йорттар XIX быуат аҙағында төҙөлгән. XIX быуат башында был биналар урынында ҙур баҡса булған, уның хужаһы булып сәнғәттәр академияһы ректоры, Округ суды рәйесе скульптор Иван Петрович Мартостың ир туғаны Федор Мартос торған.
Был йорттарҙың хужалары һәм йәшәүселәре билдәле. Йорт беренсе тапҡыр 1880 йылдарҙа телгә алына. Шул ваҡытта йорттоң хужаһы статский советниктың тол ҡатыны Александра Даниловна Гирс була. Уның ире, 1825 йылда Таганрог ҡалаһында төҙөлөш комитеты ағзаһы була.
1899 йылда йортҡа өс кеше хужа була: Александра Даниловна Гирс, Рындина (уның улы, отставкалағы генерал-майор 1909 йылда бүҫерҙән вафат була) һәм коллеж советнигының тол ҡатыны Обыденная Екатерина Петровна була. Александра Даниловна һәм Екатерина Петровна 89 һәм 90 йәштәрендә вафат була. Егреме көн айырма менән улар 1891 йылдың 20 ноябрендә вафат була.
XIX быуат аҙағында йортто сауҙагәр Дмитрий Егорович Мануси һатып ала. 1910 йылда бина Сотников Яков Васильевичҡа күсә. Сотниковтың вафатынан һуң 1916 йылдың 23 сентябрендә, йорт васыятнәмә буйынса вариҫтарына ҡала. Улар йортҡа 1925 йылда тиклем хужа була. Яков Васильевичтың ҡатыны Любовь Адреевна 1914 йылда 64 йәшендә тиф йоҡтороп вафат була. Йорттоң бер өлөшөндә рус теле уҡытыусыһы Мария Васильевна Григорьева фатирҙа йәшәй.
43-сө һанлы йорт XIX быуат аҙағынан казак ҡатын-ҡыҙы Абрамова Ольга Ивановнаға ҡарай, һуңынан уны Таганрог мещаны Катков Николай Александрович һатып ала. Уның йортонда Таганрог округының Округ идаралығы начальнигы ярҙамсыһы Вениамин Алексеевич Пронин фатирҙа йәшәй
Әлеге ваҡытта 41 һәм 43-сө йорттарҙа һыу транспорты һәм балыҡ сәнәғәте эшселәрен хеҙмәтләндереүсе йылғасыларҙың порт дауаханаһы урынлашҡан. Дауахана 1934 йылда асыла. 1976 йылда дауахананың поликлиникаһы өсөн Гарибальди тыҡрығында бина төҙөлгән.

# Йылғасылар дауаханыһы (Таганрог)
## Архитектура үҙенсәлектәре

41, 43-сө йорттар төрлө кимәлдә төҙөлгән, был урындың һарҡыу булыуы менән аңлатыла. Ике бинаның да төп подъезы төкәтмәлә урынлашҡан, төп ишеге өҫтөндә семәрле рәшәткә менән балкон яһалған. Ҡат араларында кәрнизе бар. 43-сө йорттоң икенсе ҡаттағы тәҙрәләре бөҙрә таш менән, ситке һул тәҙрә өҫтөндә өс мөйөшлө фронтон менән биҙәлгән. 41-се йорттоң икенсе ҡаттағы тәҙрәләре тура мөйөшлө сандриктар менән биҙәлгән.
Грек урамы һәм Некрасов тыҡрығы киҫелешендәге 43-сө йорттоң мөйөшөн киҫеп алалар, беренсе ҡат тәҙрәләрен көпләйҙәр.
# Шегьянка

Шегьянка — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Башҡортостан Республикаһы, Удмурт Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Вотка йылғаһының һул ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Шегьянка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Воткин ГЭС-ынан Түбәнге Кама ГЭС-ына тиклем, Беүә (башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклемна тиклем), Иж, Ыҡ Ағиҙел йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101412111100015571
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101557
* Бассейн коды — 10.01.01.014
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ҡушаев Хафиз Ҡушай улы

Ҡушаев Хафиз Ҡушай улы (15 октябрь 1888 йыл — 27 сентябрь 1937 йыл) — башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре, Башҡортостандың дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1919 йылдан ВКП(б) ағзаһы. БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитетының рәйесе (1922—1929). Сәйәси золом ҡорбаны.

# Ҡушаев Хафиз Ҡушай улы
## Биографияһы

Хафиз Ҡушай улы Ҡушаев 1888 йылдың 15 октябрендә Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙенең Сәләй (Көҙәш) ауылында тыуған.
Өфө ҡалаһында «Ғәлиә» мәҙрәсәһендә уҡый, революцион хәрәкәттә ҡатнашыуы сәбәпле уҡыуын ҡалдырырға мәжбүр була.
1909−1917 йылдарҙа армия сафтарында хәрби хеҙмәттә була.
1917 йылдың октябренән һуң Башҡортостан автономияһы өсөн йәйелгән милли хәрәкәттә ҡатнаша. 1918 йылда Арғаяш кантоны идаралығы рәйесе була.
1919—1921 йылдарҙа Башҡортостан АССР-ы Арғаяш кантонының хәрби комиссары, кантон идараһы рәйесе вазифаларын башҡара.
1922—1929 йылдарҙа Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты Рәйесе булып эшләй. Латин графикаһы нигеҙендә яңы башҡорт алфавитын төҙөүҙә ҡатнаша.
1929—1937 йылдарҙа СССР Үҙәк Башҡарма Кмитеты аппаратында эшләй, «Совет власы» нәшриәтендә яуаплы вазифалар башҡара.
1937 йылда репрессияға дусар була, 1957 йылда аҡлана.
Һуңғы адресы: Мәскәү, Зубовски проезы, 1-се йорт, 7-се фатир.

# Ҡушаев Хафиз Ҡушай улы
## Ғаиләһе

Ҡатыны — Ҡушаева Рабиға Йәнғол ҡыҙы (1901—1937).
Балалары:
    Миңһылыу, 1923 йылда дифтериянан вафат була.
    Таңһылыу (Динә), РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы, Пермь опера театры солисы.
    Ирек, ата-әсәләре һәләк булғандан һуң, 5 йәшендә балалар йортона тапшырыла. Уның артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Ҡустыһы — Ҡушаев Ҡәйүм Ҡушай улы.

# Ҡушаев Хафиз Ҡушай улы
## Хәтер

* «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, Башҡортостан юлдаш телевидениеһы 2017 йылдың 22 апрелендәге тапшырыуын Рәбиғә һәм Хафиз Ҡушаевтарға арнаны.
* Силәбе өлкәһе Арғаяш районының Көҙәш урта мәктәбенә 1992 йылда Хафиз Ҡушаев исеме бирелә.
# Авкопэдан-Шор

Авкопэдан-Шор — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Косты-Вож йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Авкопэдан-Шор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15030000112115300050439
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305043
* Бассейн коды — 15.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Веселуха

Веселуха — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Түбенге Тунгуска йылғаһының һул ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Веселуха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010100312115300005822
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115300582
* Бассейн коды — 14.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Аҙнай бей

Аҙнай бей — башҡорттарҙың юрматы ҡәбиләһенең ырыу башлығы.

# Аҙнай бей
## Биографияһы

«Юрматы ырыуы шәжәрәһе» буйынса, Тәтегәс бей, юрматы ҡәбиләһенең ырыу башлыҡтары Аҙнай, Ҡармыш һәм Илсектимер менән бергә, юрматыларҙың Мәскәү дәүләтенә инеү шарттары тураһында батша менән һөйләшеүҙәр алып бара. Килешеү төҙөлгәндән һуң 1557 йылда Рәсәй подданныйлығын ҡабул итеүен һәм ерҙәргә аҫабалыҡ хоҡуғын раҫлаған жалованный грамота ала.
Тарихсы Ә. З. Әсфәндиәров асыҡлауы буйынса, Тәтегәс бей етәкселегендәге юрматылар был грамотаны 1609 йылдың 21 авгусында ала: «оному Титкачу мурзе и старосте Аднаю впредь для ведома сия грамота дана лета 7117 августа 21 дня». Тарихсы С. И. Хәмиҙуллин билдәләп үтеүе буйынса, ниндәйҙер этапта төп документтағы датала бер цифра төҙәтелә һәм 7117 йыл 7157 (хәҙерге иҫәпләү буйынса — 1557 йыл) булып китә.
Ҡәбилә башлығы Тәтегәс бей, ырыу башлыҡтары Аҙнай, Ҡармыш һәм Илсектимер грамота артынан Мәскәүгә бара. Грамота буйынса ерҙәр 4 түбәгә һәм ырыуға бүленә: Ашҡаҙар йылғаһы бассейнынан Нөгөш йылғаһының тамағына тиклем һуҙылған территория Тәтегәс бейгә; Тор йылғаһынан Торатауға тиклемге ерҙәр — Аҙнай бейгә; Стәрле, Ҡуғанаҡ, Һәләүек йылғалары буйлап ятҡан ерҙәр — Егән, Каламан, Шешеняк йылғалары буйлап ятҡан ерҙәр — Илсектимер бейгә йәрәбә буйынса эләккән. Был килешеү Мәскәү (яһаҡ) китабында теркәлгән.
Килешеү төҙөлгәндән һуң Аҙнай староста итеп тәғәйенләнә.
Аҙнай бей нәҫеле Ишембай, Стәрлетамаҡ райондарындағы Юрматы ҡәбиләһенә инеүсе айырым башҡорт ауылдарында йәшәй.
# Ивка (Иҫәт ҡушылдығы)

Ивка — Рәсәйҙәге йылға. Ҡурған өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иҫәт йылғаһының уң ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Ивка (Иҫәт ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иҫәт йылғаһы Теча йылғаһы менән ҡушылған урынған тамағына тиклем, Мейәс йылғаһын индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501112111200004054
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200405
* Бассейн коды — 14.01.05.011
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Кинйәкәев Сабир Мөьмин улы

Сабир Мөьмин улы Кинйәкәев— Көйөргәҙе районы гәзите мөхәррире, шағир, поэмалар авторы.
1919 йылдың декабрендә Көйөргәҙе районы Түбәнге Мотал ауылында тыуған, 1944 йылдың 18 декабрендә Венгрияла һәләк булған.
Бала саҡтан бик зирәк булған. Ете йәшендә шиғырҙар сығара башлаған. Ауылдарында башланғыс белем алғас, күрше Яҡуп ауылында уҡыуын дауам итә. 1936—38 йылдарҙа Өфөлә медицина рабфагында, педагогия институтында уҡый. Ғаилә бик мохтажлыҡ менән йәшәгәнгә күрә, ул уҡыуын ҡалдырып, Ермолаево ҡасабаһына, Көйөргәҙе районы үҙәгенә, район гәзитенең мөхәррир урынбаҫары булып эшкә урынлаша. Шул йылдарҙа ижад менән дә шөғөлләнә, яңынан-яңы шиғырҙар, поэмалар ижад итә.
Бөйөк Ватан һуғышы сығыу менән, үҙе теләп һуғышҡа китә. Политрук булып 1944 йылдың 18 декабренәсә батырҙарса һуғыша. Тик фашист пуляһынан үлемесле яралана. Венгрияның Капошвар ҡалаһынан 22 км алыҫлыҡта ятҡан Чикота утары янында үлә һәм ерләнә.
Һуңғы шиғырҙарының береһе
Берәй килер инең үҙең дә
Баҡсалағы гөлдәр тирбәлешеп,
Ҡаршы алған кеүек таң нурын,
Һәр хатыңды оло һағыныу менән
Көтөп ҡаршы алам аҡыллым.
Беҙҙең данлы, ауыр фронт юлы
Балҡан түбәләрен ауыша…
Һинең хатың йә ял, йә походта,
Йә һуғышта килеп ҡушыла.
Хаттарыңда ҡараштарыңды ла,
Йылмайыуыңды ла һалаһың…
Үҙең унда, Бик алыҫта,
Күңелем күген биләп ҡалаһың.
Ҡарлуғастың ҡыйғас ҡанатындай,
Кескәй конвертыңдың эсендә
Гөлдәр кеүек аңҡып, айҙай балҡып,
Берәр килер инең үҙең дә.
1944 йыл

# Кинйәкәев Сабир Мөьмин улы
## Китаптары

* Йыр сафта ҡала.(Альманах). — Өфө, 1960.
# Көньяҡ Удж-Ю

Көньяҡ Удж-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Удж-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Көньяҡ Удж-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000043476
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004347
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Вожайка

Вожайка — Рәсәйҙәге йылға. Удмурт Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/124/178/19 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Вожайка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иж башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101212111100027071
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102707
* Бассейн коды — 10.01.01.012
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Суҡраҡлы ҡаласығы

Суҡраҡлы ҡаласығы (рус. Чукраклинское городище) — Башҡортостан Республикаһының Шишмә районы Суҡраҡлы ауылы эргәһендә урынлашҡан VIII быуаттың 2 се яртыһы — IX быуаттарға ҡараған археологик ҡомартҡыһы

# Суҡраҡлы ҡаласығы
## Тасуирламаһы
### Урынлашыуы

Суҡраҡлы ҡаласығы Башҡортостан Республикаһының Шишмә районы Суҡраҡлы ауылынан көнсығышҡа ҡарай 1,5 км алыҫлыҡта Дим йылғаһының уң ярында урынлашҡан. Ауылдан район үҙәгенә тиклем (Шишмә) — 31 км, ауыл советы үҙәгенә тиклем (Дурасов) — 9 км. Яҡындағы тимер юл станцияһы (Шөңгәккүл) — 7 км

# Суҡраҡлы ҡаласығы
## Тасуирламаһы
### Табылдыҡтар

Ҡаласыҡ майҙаны археологик тикшеренеүҙәр маҡсатында ҡаҙылған. Ул 2 ур менән һаҡланған.
Ҡаҙыныу эштәре ваҡытында табылған балсыҡ һауыттарҙың муйындары соҡорло биҙәк, ҡыя һыҙыҡтар, тамсы рәүешендәге тар һырҙар менән биҙәлгән. Ҡараяҡуп мәҙәниәте һауыттары ярсыҡтарынан ғибәрәт.
Ҡараяҡуп мәҙәниәте IX-Х быуаттарҙағы Тарихи Башҡортостан сиктәренә инә. Ҡайһы берҙә уны иртә башҡорттар мәҙәниәте тип тә атайҙар.
Ҡараяҡуп мәҙәниәтенә ҡараған күп һанлы ҡомартҡылар — борон халыҡ йәшәгән урындар. Улар убаларҙа урынлашып, бер йә ике бейек булмаған ур һәм соҡор менән уратып алынған була.
Ҡомартҡы ҡаласыҡ материалдары Башҡорт дәүләт университеты фондында һаҡлана.

# Суҡраҡлы ҡаласығы
## Тасуирламаһы
### Асыш тарихы

Ҡаласыҡ 1973 йылда археолог Васюткин Сергей Михайлович, археолог, тарих фәндәре докторы, профессор, Рәсәй Фәндәр академияһы академигы Владимир Степанович Горбунов тарафынан асыла һәм өйрәнелә.
# Катаев Николай Анатольевич

Катаев Николай Анатольевич (22 ноябрь 1939 йыл) — ғалим-хоҡуҡ белгесе, юғары мәктәп һәм йәмәғәт эшмәкәре.1992 йылдан Рәсәй Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институты начальнигы. Юридик фәндәр кандидаты, генерал-майор, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советыны Президиумы ағзаһы. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

# Катаев Николай Анатольевич
## Биографияһы

Катаев Николай Анатольевич 1939 йылдың 22 ноябрендә Вологда өлкәһе Сокол ҡалаһында тыуған. Милләте буйынса рус, юғары белемле — 1964 йылда йылда Һарытау юридик институтын (хәҙерге Һарытау дәүләт юридик академияһы) тамамлаған.
Хеҙмәт юлын 1956 йылда Герьев балыҡ комбинатында эшсе булып башлай. Институтты тамамлағас шул уҡ институтта уҡтыусы, өлкән уҡытыусы булып эшләй. 1971—1985 йылдарҙа өлкән уҡытыусы, СССР Эске эштр министрлығының Рязань юғары мәктәбендә кафедра начальнигы, партком секретары. 1985—1988 йылдарҙа СССР Эске эштәр министрлығы Һарытау юғары курстарында начальник урынбаҫары. 1992 йылдан Рәсәй Федерацияһы Рәсәй Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институты начальнигы.
Өфө ҡалаһының Киров районы 20-се Перовский һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советыны Президиумы ағзаһы.

# Катаев Николай Анатольевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостандың атҡаҙанған юрисы
# Башҡорт эпосы

Башҡорт эпосы — башҡорт халҡының төрлө этник ҡатламдарын һәм мәҙәни традицияларын сағылдырыусы эпик әҫәрҙәр репертуары. Тәүтормош-община ҡоролошонда барлыҡҡа килеп, эпос башҡорт халҡының һәр тарихи дәүерен оҙата килгән.

# Башҡорт эпосы
## Эпик әҫәрҙәрҙең төрҙәре

Башҡорт эпосына хас булған түбәндәге сюжеттарҙы билдәләргә мөмкин:
* башҡорттар өсөн хас сюжеттар («Урал батыр», «Аҡбуҙат», «Заятүләк менән Һыуһылыу», «Алдар менән Зөһрә», «Бабсаҡ менән Күсәк» һ. б.),
* бүтән төрки телле халыҡтарҙың поэтик ижады менән уртаҡ сюжеттар («Алпамыша», «Ҡуҙыйкүрпәс менән Маянһылыу», «Тарғын менән Ҡужаҡ» һ. б.),
* көнсығыш әҙәбиәте йоғонтоһо һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән сюжеттар («Йософ менән Зөләйха», «Таһир менән Зөһрә» һ.б.).
Башҡорт эпосының төп жанрҙары:
* ҡобайыр («Урал батыр», «Аҡбуҙат» һ. б.);
* хикәйәт («Ҡуҙыйкүрпәс менән Маянһылыу», «Алдар менән Зөһрә» һ. б.);
* иртәк («Заятуләк менән Һыуһылыу», «Алпамыша менән Барсынһылыу» һ. б.);
* ҡисса («Таһир менән Зөһрә», «Йософ менән Зөләйха» һ. б.).

# Башҡорт эпосы
## Башҡорт эпик әҫәрҙәренең традициялары

Боронғо башҡорттар өсөн Ватан һәм Урал төшөнсәләре айырылғыһыҙ булған, уларһыҙ был донъяла йәшәү мәғәнәһен дә күрмәйенсә, башҡорт халҡы был ике төшөнсәне бер бөтөн итеп ҡабул иткәндәр. Уралға арнап башҡорт халҡы тарафынан иң мөҡәддәс йырҙар, легендалар, ҡобайырҙар һ.б. сығарылған. Миҫалға, «Урал батыр» ҡобайыры поэтик тел аша башҡорт халҡының Урал, Тыуған ер менән берлеге, айырылғыһыҙ икәнлеге тураһында бәйән итә.

# Башҡорт эпосы
## Башҡорт эпик әҫәрҙәренең традициялары
### Трилогия

Башҡорт халҡының эпик традициялары «Урал батыр», «Аҡбуҙат», «Бабсаҡ һәм Күсәк» исемле әҫәрҙәрҙә сағылдырыла. Уларҙа башҡорттарҙың тарихи үткәне ҙур өс дәүергә бүленә:
* 1) ғүмерҙең башланғыс алыуы, йәшәү мәғәнәһе һәм Көньяҡ Уралда беренсе башҡорт ҡәбиләләренең барлыҡҡа килеүе;
* 2) металдан эш ҡорамалдары етештереү, атты ҡулға өйрәтеү;
* 3) Көньяҡ Уралды биләгән төрлө ҡәбиләләрҙән башҡорт халҡының формалашыуы.

# Башҡорт эпосы
## Башҡарыусылар

Эпик әҫәрҙәрҙе ижад итеүселәр һәм халыҡҡа еткереүселәр — халыҡ сәсәндәре. Тап улар беҙҙең көндәргә рухи мәҙәниәтебеҙҙең шиңмәҫ ҡомартҡыларын килтереп еткергәндәр. Сәсәндәр — ысын-ысындан халыҡ массаларының уй-кисерештәрен, теләк-хыялдарын сағылдырыусылар. Сәсәндәрҙең маҡсаты халыҡ тормошон, уларҙың идеалдарын художестволы кәүҙәләндереүҙән ғибарәт. Нәҡ ошо миссия уларға популярлыҡ һәм халыҡ һөйөүен алып килә.

# Башҡорт эпосы
## Эпик әҫәрҙәр

«Урал батыр», «Аҡбуҙат», «Бабсаҡ менән Күсәк», «Иҙел менән Яйыҡ», «Ҡуңыр буға», «Заятүләк менән Һыуһылыу», «Иҙеүкәй менән Мораҙым», «Аҡһаҡ ҡола», «Ҡара юрға», «Алпамыша менән Барсынһылыу», «Тарғын менән Ҡужаҡ», «Ек Мәргән», «Ҡуҙыйкурпәс менән Маянһылыу», «Алдар менән Зөһрә», «Йософ менән Зөләйха», «Байрамбикә менән Татлыбай», «Ҡарас менән Аҡса», «Ҡараһаҡал» һ.б.
# Куендат

Куендат — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының уң ярына тамағынан 317 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 80 км.

# Куендат
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400312115200021186
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202118
* Бассейн коды — 13.01.04.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Пышега (Сюма ҡушылдығы)

Пышега — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сюма йылғаһының уң ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Пышега (Сюма ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000032541
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003254
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Обергебра

Обергебра (нем. ) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан .