yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Геохронологик шкала

Геохронологик шкала :
| Эон | Эон | Эра | Период |
| Ф а н е р о з о й | Ф а н е р о з о й | Кайнозой | Дүртенсел |
| Ф а н е р о з о й | Ф а н е р о з о й | Кайнозой | Неоген |
| Ф а н е р о з о й | Ф а н е р о з о й | Кайнозой | Палеоген |
| Ф а н е р о з о й | Ф а н е р о з о й | Мезозой | Аҡбур |
| Ф а н е р о з о й | Ф а н е р о з о й | Мезозой | Юра |
| Ф а н е р о з о й | Ф а н е р о з о й | Мезозой | Триас |
| Ф а н е р о з о й | Ф а н е р о з о й | Палеозой | Пермь |
| Ф а н е р о з о й | Ф а н е р о з о й | Палеозой | Карбон |
| Ф а н е р о з о й | Ф а н е р о з о й | Палеозой | Девон |
| Ф а н е р о з о й | Ф а н е р о з о й | Палеозой | Силур |
| Ф а н е р о з о й | Ф а н е р о з о й | Палеозой | Ордовик |
| Ф а н е р о з о й | Ф а н е р о з о й | Палеозой | Кембрий |
| Д о к е м б р и й | П р о т е р о з о й | Нео- протерозой | Эдиакарий |
| Д о к е м б р и й | П р о т е р о з о й | Нео- протерозой | Криогений |
| Д о к е м б р и й | П р о т е р о з о й | Нео- протерозой | Тоний |
| Д о к е м б р и й | П р о т е р о з о й | Мезо- протерозой | Стений |
| Д о к е м б р и й | П р о т е р о з о й | Мезо- протерозой | Эктазий |
| Д о к е м б р и й | П р о т е р о з о й | Мезо- протерозой | Калимий |
| Д о к е м б р и й | П р о т е р о з о й | Палео- протерозой | Статерий |
| Д о к е м б р и й | П р о т е р о з о й | Палео- протерозой | Орозирий |
| Д о к е м б р и й | П р о т е р о з о й | Палео- протерозой | Риасий |
| Д о к е м б р и й | П р о т е р о з о й | Палео- протерозой | Сидерий |
| Д о к е м б р и й | А р х е й | Неоархей | Неоархей |
| Мезоархей ||
| Палеоархей ||
| Эоархей ||
| Катархей |||
| Сығанаҡ ||||
Геохронологик шкала (стратиграфик шкала) — геология менән палеонтологияла ҡулланған Ер тарихының геологик ваҡыт шкалаһы, йөҙәр мендәр һәм миллиондар йылдар арауыҡтар өсөн үҙенсәлекле календарь.
Әлеге ҡабул ителгән төшөнсәләр буйынса Ерҙең йәше 4,5—4,6 млрд йылға билдәләнә. Ерҙең өҫтөндә планетаның барлыҡҡа килеүендә дәлил булған тау тоҡомдары һәм минералдар ҡалмаған.
Фанерозой эралары араһында сиктәр оло эволюция ваҡиғалары — глобаль юҡҡа сығыуҙар буйынса бара. Полеозой мезозойҙан Ер тарихында иң ҙур Пермь-Триас хайуандарҙың юҡҡа сығыуы менән айырылған. Мезозой кайнозойҙан Аҡбур-Палеоген юҡҡа сығыуы менән айырылған.
# Төньяҡ Юм

Төньяҡ Юм — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Юм йылғаһының һул ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Төньяҡ Юм
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100002454
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100245
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ушатиха

Ушатиха — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Көньяҡ Уньга йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Ушатиха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300312115200011845
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201184
* Бассейн коды — 13.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Кармала (Зай №2928 ҡушылдығы)

Кармала — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Зай №2928 йылғаһының һул ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Кармала (Зай №2928 ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Түбәнге Кама һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем, Вятка йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101512111100029546
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102954
* Бассейн коды — 10.01.01.015
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Шапкина Людмила Васильевна

Шапкина Людмила Васильевна (4 март 1952 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең балет артисы, педагог. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1994), БАССР‑ҙың атҡаҙанған артисы (1985). Театр эшмәкәрҙәре берлеге ағзаһы (1990).

# Шапкина Людмила Васильевна
## Биографияһы

Людмила Васильевна Шапкина 1952 йылдың 4 мартында Хабаровск ҡалаһында тыуа.
1970 йылда Пермь хореография училищеһын тамамлай (педагогы Л. П. Сахарова). Шунан һуң Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрына эшкә килә, театр солисы була.
1998 йылдан ошо уҡ театрҙа педагог‑репетитор булып эшләй, 1987 йылдан Рудольф Нуриев исемендәге Башҡортостан хореография колледжында ла уҡыта.
Людмила Васильевна ижад юлының оҙон ғүмерле булыуын (28 йыл) ябай ғына итеп аңлата: 1990-сы йылдар уртаһында төп партияларҙы башҡарырлыҡ кеше ҡалмағас, солистарҙы үҙенә тәрбиәләргә тура килә.
Шапкинаның башҡарыу сәнғәтенә экспрессия, музыкаллек хас була, ул классик бейеүҙәрҙе саф техника менән башҡара. Һикерештәре юғары, хәрәкәттәре ҡоласлы, әйләнештәре динамикалы була.
Шапкина СССР‑ҙың Ҙур театры сәхнәһендә бейей. СССР‑ҙың халыҡ артистары В. М. Гордеев, Е. С. Максимова, Н. В. Павлова, РСФСР‑ҙың атҡаҙанған артисы В. М. Панов һәм башҡалар менән бергә сығыш яһай. Рәсәй, АҠШ, Голландия, ГФР, Ҡытай, Таиланд буйлап гастролдәрҙә була.
Людмила Шапкинаның тәрбиәләнеүселәре араһында Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының прима-балеринаһы, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы, Башҡортостандың халыҡ артисы, халыҡ-ара конкурстар лауреаты, Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы һәм Республика Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр премияһы лауреаты Гүзәл Сөләймәнова, Башҡортостандың атҡаҙанған артисы, Бөтә Рәсәй конкурсы лауреаты, халыҡ-ара конкурс дипломанты Валерия Исаева, Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Артур Новичков, шулай уҡ театр артистары Арыҫлан Әсфәтуллин, Ирина Чьюнг һәм башҡалар бар.
   «Училищела уҡығанымда мине бөтә һигеҙ йыл буйы Людмила Васильевна Шапкина — уникаль ҡатын-ҡыҙ — уҡытты! Ул минең менән әле лә эшләй. Людмила Васильевна балетҡа фанатиктарса ғашиҡ, беҙҙе яуаплылыҡҡа, тәрбиәлелеккә өйрәтте… Людмила Васильевна булмаһа, бәлки, балет минең профессияма әүерелмәҫ тә ине…»
   Гүзәл Сөләймәнова

# Шапкина Людмила Васильевна
## Төп партиялары

* Мари («Щелкунчик», П. И. Чайковский; дебют, 1971)
* Одетта—Одиллия («Аҡҡош күле», П. И. Чайковский)
* Зәйтүнгөл («Сыңрау торна»)
* Жизель һәм Мирта («Жизель», А. Адан)
* Лиза («Файҙаһыҙ һаҡлыҡ», П. Гертель)
* Шәфәҡ («Ай тотолған төндә»), был партияны тәүге башҡарыусы
* Китри («Дон Кихот», Л. Ф. Минкус) — ижадында иң яҡшы эштәрҙең береһе.

# Шапкина Людмила Васильевна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1994)
* БАССР‑ҙың атҡаҙанған артисы (1985)
* Бәҙәр Йосопова исемендәге премия лауреаты (1994)
* Рәсәй Театр эшмәкәрҙәре союзының Екатерина Максимова исемендәге премияһы лауреаты (2011)
# Шултус

Шултус — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нименьг күле - Нименьг йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Шултус
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000001120
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000112
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# «Каравелла» диңгеҙ музейы

«Каравелла» диңгеҙ музейы — Янғантау шифаханаһында урынлашҡан диңгеҙ музейы. «Янғантау» геопаркы маршрутына инә.

# «Каравелла» диңгеҙ музейы
## Тарихы

Музей хужаһы — Рауил Саматов. Ошо ҙур коллекцияны ул Кубала хеҙмәт иткән сағында уҡ йыя башлай. Хәрби хеҙмәттән бер сумаҙан ҡабырсаҡ алып ҡайта. Һәм шул ваҡыттан диңгеҙ донъяһы менән ныҡлап ҡыҙыҡһына башлай. Бөгөн уның коллекцияһында 1500 экспонат иҫәпләнә һәм унда нимәләр генә юҡ: диңгеҙ гөбөргәйелдәре, крокодил, диңгеҙ һәм сөсө һыу балыҡтары, океан акулалары ҡарасҡылары, моллюскылар һәм диңгеҙ ҡусҡарҙары ҡабырсаҡтары, коралдар, диңгеҙ йондоҙҙары, диңгеҙ терпеләре, крабтар һ.б. Коллекцияла шулай уҡ Атлантик океанда тотолған һәм 1200 килограмм ауырлығында булған алты метрлы бысҡы-балыҡтың 1,5 метрлыҡ мороно, Гренландия китының 210 сантиметрлыҡ мыйығы, һәр береһе 15 килограмм тартҡан гигант Тридакна ҡабырсағы, Һиндостан диңгеҙендә Калимантан утрауы эргәһендә ауланған 1 метр оҙонлоғондағы 54 килограмлыҡ йәшел диңгеҙ гөбөргәйеле ҡарасҡыһы, алты дана диңгеҙ скаты коллекцияһы, морждың 61 сантиметрлыҡ, ике килограмлыҡ аҙау теше, тигр акулаһының ике метрлыҡ яңаҡ һөйәге. Сөсө һыуҙа йәшәүселәрҙән, Әй йылғаһында тотолған 35 килограмлыҡ йәйен, Дәүләкән районының Асылыкүл күлендә тотолған 15 килограмлыҡ шүкә башы һәм Венесуэланың ике пираньяһы. Музейҙа башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарының биҙәүестәре араһында киң ҡулланылған ҡортбаштар ҙа бар. Экспонаттар араһында беҙҙең ҡасандыр Тасис диңгеҙе булған урында йәшәүебеҙҙе раҫлаған әйберҙәр ҙә бар. Был хаҡта Салауат районынан һәм күрше райондарҙан йыйылған ташҡа әйләнгән табыштар һөйләй. Уларҙың йәше йөҙәр йылдар менән иҫәпләнә, ә уникаль экземплярға — трилобитҡа (ҡатҡан диңгеҙ ҡыҫалаһы) хатта ярты миллиард йыл!
# Атйетәр ауыл советы

Атйетәр ауыл советы — Рәсәйҙәге Ҡурған өлкәһенең Сафакүл районы составындағы ауыл биләмәһе статусына эйә муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Атйетәр ауылы.

# Атйетәр ауыл советы
## Риүәйәте

Бынан 400—500 йыл элек Башҡортостанда йылҡысылыҡ менән шөғөлләнгән бай Биктимеров Хажитар хан ғаиләһе менән атаһынан айырылып сығырға ҡарар итә. Атаһы уға мал бүлеп бирә һәм йылҡы өйөрө ҡайһы көтөүлектә туҡтай, шунда нигеҙ ҡор, тип кәңәш бирә. Улы йәй башында юллана. Йылҡы яйлап көтөлә һәм Силәбе яғына йүнәлеш ала. Йәй уртаһында йылҡы өйөрө Копейск янындағы Ҡурлауҙы күлендә туҡтай. Бер айҙан төндә өйөр ҡапыл ҡуҙғала. Бер аҙҙан Фиҙәркүлгә (?) килә. Август аҙағына өйөр тағы юлға сыға һәм әлеге Атйетәр ауылы янындағы күл эргәһендә туҡтай. Ҡыш етә. Беҙҙең күлдәр араһында ҡарағайлыҡ була. Шуға тәүҙә Хажитар хан икенсе күлде шәйләмәгән була. Элек нигеҙ ҡорған урынын «Иҫке ҡышлау» тип атай ҙа яңы урынға күсә — икенсе күл ярында яңы ауыл барлыҡҡа килә. Биктимеров Хажитар хан нәҫеленән ауылда хәҙер Мирсәлиховтар, Рәүилевтәр, Әмировтар йәшәй. Информатор — Ниғмәтйән Шәймәрҙәнов.

# Атйетәр ауыл советы
## Тарихы

Атйетәр ауылы тәүге тапҡыр 1697 йылда телгә алына һәм башта урындағы сауҙагәр Азамат исеме менән атала. Батша армияһы полковнигы дәрәжәһендәге хеҙмәтле кеше, ҡазанлы Фәйзулла Яҡупов улына Азаматтың ҡыҙын йәрәшә. Уныһы бында килеп нигеҙләнә һәм ауылды Атйетәр — Силәбенән килеү мөмкинлеген күҙ уңында тотоп, «ат менән барып етерлек» — тип атай.
Бынан тыш ауылды Кантонауыл тип тә атағандар, сөнки 1798 йылдан алып 1865 йылға тиклем бында административ биләмә — кантон үҙәге булған.
Революцияға тиклем ауыл ҙур ғына була: 315 йортта 1240 йән йәшәй.
3 мәсет һәм 3 мәҙрәсә, магазин, баҙар, ел тирмәне була.
Ауыл Атйетәр, Асылыкүл, Иҫкеҡышлау тигән өс күл араһында урынлашҡан.
Борон ауыл халҡы үҙҙәрен мишәргә беркеткән башҡорт ырыуы әйленән тип һанаған.
Атйетәрҙәрҙең һөйләш теле Сафакүл һөйләшенә ҡарай. Башҡортостан Республикаһының Үҙәк Дәүләт архивы мәғлүмәттәре буйынса, 1797 йылда, Атйетәр халҡы «был урында 100 йылдан ашыу» йәшәй, тип билдәләнгән.
Халыҡ яйлап көнсығышҡа күскән. Яңы тораҡ пункттар элекке ауылдар исемен йөрөткән. Атйетәр халҡы оҙаҡ ҡына ваҡыт Көньяҡ Урал алдында, Сыбаркүл станцияһына яҡын йәшәгән. Ошо алыҫ осорҙар иҫтәлегенә кескәй тимер юл станцияларының береһе Атйетәр станцияһы тип атала.
Халыҡ башлыса малсылыҡ иҫәбенә йәшәгән. Йылҡы иң хөрмәтлеһе һаналған. Киң һәм иркен көтөүлектәрҙә һыйыр, һарыҡ, кәзәләр көтөлгән. Арыш, бойҙай, һоло, арпа үҫтергәндәр.
Революцияға тиклем Атйетәр Ырымбур губернаһы Ҡараһыу улусы Силәбе өйәҙенә ингән. Революциянан һуң Башҡорт АССР-ына ҡараған.
Ҡурған өлкәһенең 2004 йылдың 6 июлендәге 419-сы законына ярашлы, ауыл советына ауыл биләмәһе статусы бирелгән.
# Ужера

Ужера — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ежуга йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Ужера
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000038597
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003859
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ленин проспекты (Стәрлетамаҡ)

Ленин проспекты — Стәрлетамаҡ ҡалаһының көнбайыш өлөшөндәге проспект. Химия заводы әйләнешенән башлана һәм көньяҡ-көнбайыш йүнәлешендә Еңеү майҙанына тиклем (Октябрь әйләнеше) һуҙыла, ҡаланың үҙәген төньяҡ сәнәғәт зонаһы менән тоташтыра. Оҙонлоғо 3,87 км.

# Ленин проспекты (Стәрлетамаҡ)
## Тарихы

Ленин проспектын XX быуаттың 60-сы йылдарында, төньяҡ төҙөлөш зонаһын (Нахимов биҫтәһен) көньяҡ төҙөлөш зонаһы (Урал микрорайоны) менән тоташтырыу өсөн Стәрлетамаҡта сәнәғәт үҙәге төҙөү тураһында СССР Министрҙар Советы Планы буйынса төҙөй башлайҙар.

# Ленин проспекты (Стәрлетамаҡ)
## Саралар

Проспектта һәр 9 майҙа Башҡорт драма театры майҙанынан ғәскәрҙәр һәм ветерандарҙың ҡала етәкселеге менән бергә байрам парады башлана. Сентябрҙә шул уҡ майҙандан Октябрь әйләнеше йүнәлешендә «Милләт кроссы» Бөтә Рәсәй йүгереү көнө үтә, башҡа байрам саралары ваҡытында ҡайһы берҙә урам ябыла.

# Ленин проспекты (Стәрлетамаҡ)
## Инфраструктураһы

Проспектта урынлашҡан:
* Башҡорт драма театры (элек бинала шулай уҡ ҡала филармонияһы урынлашҡан) — 30в йорт
* Аркадий Петрович Гайдар исемендәге пионерҙар һәм мәктәп уҡыусылары һарайы — 47-се йорт
* Зәйнәб Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһы — 49 йорт
* Стадион — филармония артында
* Стәрлетамаҡ дәүләт филармонияһы — 2а йорт (элекке ҡала мәҙәниәт һарайы бинаһы)
* Ю. А. Гагарин исемендәге мәҙәниәт һәм ял паркы
* Стәрлетамаҡ ҡалаһы буйынса Эске эштәр идаралығы — 7а йорт
* Ҡала ЗАГС-ы — 53 йорт
* Физика-математика институты — 37 йорт
* Metro AG — Ленин проспекты, 2М

# Ленин проспекты (Стәрлетамаҡ)
## Иҫтәлекле урындары

* Ленин һәйкәле — Башҡорт драма театры майҙанында (скульпторы Т. П. Нечаева, Б. Д. Фузеев)
* Байрам трибунаһы — Башҡорт драма театры майҙанында (скульпторы Т. П. Нечаева, Б. Д. Фузеев)
* Бульвар
# Каруанһарай (Минск)

Каруанһарай — Минскта XVIII—XX быуат башындағы тарихи комплекс бинаһы, архитектура һәйкәле (712Г000234 номерлы). Адресы: Азатлыҡ майҙаны, 2-10 йорттар .

# Каруанһарай (Минск)
## Тарихы

Каруанһарай Минск ҡалаһында төп баҙар майҙанында XVI быуат уртаһында формалаша башлай (XVI быуат таш төҙөлөш ҡалдыҡтары хәҙерге ихата территорияһында археологик ҡаҙыныуҙар ваҡытында табылған). Һаҡланып ҡалған ҡоролмаларҙың иң тәүгеләре XVIII быуатҡа ҡарай. 1798—1801 йылдарҙа губерна архитекторы Фёдор Крамер булған биналарға ҙур төньяҡ-көнсығыш корпус төкәтеп төҙөй һәм башҡа биналарҙы классицизм стилендә реконструкциялай. XIX быуаттың беренсе яртыһында биналарға өс яҡтан сауҙа галереяһы төкәтеп эшләнә. Бинаның аҫҡы ҡатында магазиндар урынлаша, өҫкө ҡаттар торлаҡ булып хеҙмәт итә. 1909 йылда комплекстың көньяҡ-көнбайыш өлөшө яңынан төҙөлә, өсөнсө ҡат өҫтәп төҙөлә һәм модерн стилендә яңы фасад эшләнә. XX быуат башында унда Аҙау-Дон банкы бүлексәһе, сауҙагәрҙәр клубы урынлашҡан. 1920 йылдан һуң бинала төрлө учреждениелар урынлашҡан. 1923—1933 йылдарҙа эшсе һәм крәҫтиәндәр депутаттары советтарының Минск башҡарма комитеты шунда урынлаша, ә 1930-сы йылдарҙа — Крәҫтиәндәр Йорто. 1920-се йылдарҙа сауҙа галереяһы һүтелә. 1930-сы йылдарҙа көнсығыш фасады яңынан төҙөлә (әлеге ваҡытта XX быуат башындағы торошо тергеҙелгән).

# Каруанһарай (Минск)
## Архитектураһы

Комплексты ике-өс ҡатлы биналар тәшкил итә, уның композицияһы планда йомоҡ, ике эске ихатаһы бар. Төп көньяҡ-көнбайыш фасадты 4-се номерлы, планда Г рәүешле, өс ҡатлы бина барлыҡҡа килтерә. Ул модерн стилендә биҙәлгән, уның үҙәгендә киль рәүешле фронтон. Фасадты тура мөйөшлө тәҙрә уйымдары араһындағы стенала вертикаль яҫы тар сығынты айырып тора. Ул үҫемлек орнаменты менән биҙәлгән. Төньяҡ-көнсығыш фасад классик стилдә биҙәлгән.
# Ай-Хора-Юган

Ай-Хора-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хора-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

# Ай-Хора-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300022553
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302255
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Москвитин Виктор Васильевич

Виктор Васильевич Москвитин (1923-1983) — механика өлкәһендә совет ғалимы, физика-математика фәндәре докторы, профессор, Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультеты деканы урынбаҫары.

# Москвитин Виктор Васильевич
## Биографияһы

Типография эшсеһе ғаиләһендә тыуған. 1941 йылда урта мәктәпте тамамлай, унда уның бабайы Александр Васильевич немец теленән уҡыта. Михаил өлкән ағайы менән бер класта уҡый.
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, 1941 йылдың авгусынан армияла. 1942 йылдың июленән, Ташкентта хәрби училищены тамамлағандан һуң, хәрәкәттәге армияла. Сталинград һуғышында ҡатнаша. 1943 йылдың ғинуарында ауыр йәрәхәттәрҙән һуң демобилизациялана. Сталинград һуғышында ҡатнашҡаны өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены һәм «Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
Демобилизацияланғандан һуң Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетына уҡырға инә(1943).
Өлкән ағаһы Михаил 1944 йылда фронтта һәләк була.
1948 йылда — Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетын, 1951 йылда факультет аспирантураһын тамамлай. Шунда уҡ уҡыта, 1952 йылдан — доцент, 1961 йылдан — профессор. Физика-математика фәндәре кандидаты (1951), диссертация темаһы «Вторичные пластические деформации в полых толстостенных цилиндрах». Физика-математика фәндәре докторы (1961), диссертацияһының темаһы «Упругопластические деформации при повторных нагружениях».
Механика-математика факультетының декан урынбаҫары.
5 фән докторы һәм 26 фән кандидаты әҙерләгән.
1983 йылда вафат була. Востряковский зыяратында ерләнгән.

# Москвитин Виктор Васильевич
## Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары

Үҙгәреүсән йөкләнештә һығылмалылыҡ, һыҙыҡлы булмаған үҙле һығылмалылыҡ. Пластик материалдар классификацияһын бирә — циклик нығытылыусылар, циклик көсһөҙләнеүселәр, циклик идеал. Стационар булмаған йөкләнештә түбән цикллы арыу критерийын тәҡдим итә.

# Москвитин Виктор Васильевич
## Библиография

«Пластичность при переменных нагружениях» (1965),
«Сопротивление вязко-упругих материалов применительно к зарядам ракетных двигателей на твёрдом топливе» (1972),
«Циклические нагружения элементов конструкций» (1981).

# Москвитин Виктор Васильевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены — Мәскәү университетының 225 йыллығы менән бәйле (1980).
* «Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы

# Москвитин Виктор Васильевич
## Ҡыҙыҡлы факттар

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Москвитиндың ҡорһағы яралана. Уның һөйләүе буйынса, операция яһаусы хирург былай тигән: «Һинең яраларың А. С. Пушкиндыҡы кеүек, әммә Пушкин вафат булды, ә һин иҫән ҡалдың. Киреһенсә булһа яҡшыраҡ булыр ине»
# Визья

Визья — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы/ Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Колва йылғаһының уң ярына тамағынан 367 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Визья
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100005591
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100559
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Сюзюм

Сюзюм — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пижма йылғаһының һул ярына тамағынан 201 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 71 км.

# Сюзюм
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300412111100036511
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103651
* Бассейн коды — 10.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Аҡтырнаҡ

Аҡтырнаҡ (рус. Актырнак) — бөткән ауыл. Башҡортостандың Баймаҡ районы 2-се Этҡол ауыл Советына ҡараған ауыл. 1935 йылда нигеҙләннгән, 1951 йылда ғәмәлдән сыҡҡан.

# Аҡтырнаҡ
## Исеменең килеп сығышы

Ауыл Аҡтырнаҡ йылғаһы исеме менән йөрөтөлгән.

# Аҡтырнаҡ
## Географик урыны

Ауыл 2-се Этҡол ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 12 км алыҫлыҡта Аҡтырнаҡ һәм Уралыҡ йылғасыҡтары ҡушылған ерҙә урынлашҡан булған.

# Аҡтырнаҡ
## Тарихы

1930-сы йылдарҙа Баймаҡ районында күп кенә ауылдар барлыҡҡа килә. Уларҙы ағас ҡырҡыу һәм Баймаҡ баҡыр иретеү заводын яғыулыҡ менән тәьмин итеү өсөн эргә-тирәләге ауыл халҡы барлыҡҡа килтерә. Аҡтырнаҡ ауылы урмансылыҡ участкаһы булараҡ 1935 йылда нигеҙләнә. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә - 50-60 йорт, йәштәр өсөн барактар һәм ятаҡханалар төҙөлә. Ауыл йәнле тормош менән йәшәй. Стахановсы исеме өсөн ярыш ойошторола. Өлгөлө хеҙмәте менән Бәхтийәр Әлмөхәмәтов, Абдулла Мәжитовтар дан алалар.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, әлеге ауылдан фронтҡа 36 кеше китә. Ауыр эштә уларҙы 14-15 йәшлек үҫмерҙәр алыштыра, улар араһында — Зәкәриә Шәрипов, Хаммат Хәлиҡов, Заһир Сарбулатов, Ғәзизйән Әлмөхәмәтов, Йосоп Мөхәмәтҡолов, Шәһиҙә һәм Әминә Әлмөхәмәтовалар, Шәнгиә һәм Шәмсиә Мәжитовалар, Шәмсиҡәмәр һәм Маһиҡәмәр Суфьяновалар.
Ауылда мәктәп була. Уҡытыусы булып Бибинур Биҡҡолова эшләй. Медпунктта төрлө йылдарҙа Жуванова, Горшенина, Никифорова һәм башҡалар эшләй.
Һуғыштан һуң, 1951 йылда, урмансылыҡ участкаһы ябыла. Халыҡ эргә-тирәләге ауылдарға күсергә мәжбүр була.

# Аҡтырнаҡ
## Билдәле кешеләр

— Бәхтийәр Әлмөхәмәтов — урман ҡырҡыусы, стахановсы, Мәскәүҙә Бөтә Союз стахановсылар съезында ҡатнаша.