# Үҙәк Азия

Үҙәк Азия (ҡаҙ. Орталық Азия, монг. Төв Ази, төркм. Merkezi Aziýa, үзб. Markaziy Osiyo, ҡырғ. Борбордук Азия, таж. Осиёи Марказӣ, ҡыт. 中亚) — Азияның океанға сыҡмаған ҙур майҙаны, ЮНЕСКО билдәләүенсә, регионға Монголия, төньяҡ-көнбайыш Ҡытай (Тибет, Эске Монголия, Цинхай, Көнбайыш Сычуань һәм Төньяҡ Ганьсу), Рәсәйҙең Азия өлөшөндәге тайга зоналарының көньяғы, Ҡаҙағстан һәм дүрт элекке союздаш республикалар — Ҡырғыҙстан, Үзбәкстан, Төркмәнстан һәм Тажикстан инә.
Үҙәк Азияны донъяның айырым регионы итеп алыуҙы географ Александр Гумбольдт тәҡдим итә (1843).
Үҙәк Азия тарихи рәүештә сикһеҙ киңлектәрҙәге күсмә халыҡтар һәм Бөйөк ебәк юлы менән бәйле күҙ алдына килә. Үҙәк Азияла Евразия — Европа, Яҡын Көнсығыш, Көньяҡ Азия һәм Көнсығыш Азия халыҡтары бергә аралашып, ҡайнашып торған төбәк.
Урта быуаттарҙа Монгол империяһына тиклем Үҙәк Азия иҡтисади һәм мәҙәни яҡтан сәскә атҡан ерҙәр булған. Ҡушан империяһы һәм Хорезмшаһтар империяһы ул саҡтарҙың иң бай дәүләттәре булған. Һуңғараҡ Аҡһаҡ Тимер Яҡын Көнсығышты, Рәсәйҙең көньяғын һәм Дели солтанлығын яулап ала.

# Үҙәк Азия
## Үҙәк Азия һәм Урта Азия

Рәсәй география фәнендә революцияға тиклемге ваҡыттарҙан Урта Азия тигән төшөнсә йәшәп килә.
СССР-ҙа иҡтисади райондарҙы икегә бүлеп,Урта Азия һәм Ҡаҙағстан тип икеһен бергә әйтә торғайнылар.
Физик география һәм климатология йәһәтенән «Урта Азия» төшөнсәһе был республикаларҙы ғына түгел, Үҙәк һәм Көньяҡ Ҡаҙағстанды ла үҙ эсенә ала.
1992 йылда Ҡаҙағстан президенты Нурсолтан Назарбаев Урта Азия дәүләттәренең «Урта Азия һәм Ҡаҙағстан» саммитында, ошо регионда ҡоролған советтан һуңғы дәүләттәр биләмәһен «Үҙәк Азия» тип атауға күсергә тәҡдим яһай. «Үҙәк Азия» атамаһы СМИ-ла хәҙер ярайһы йыш ҡулланыла, әммә география күҙлегенән Үҙәк Азия — күпкә киңерәк регион, ул Урта Азия һәм Ҡаҙағстандан тыш, Монголияны, Ҡытайҙың көнбайышын һәм Көньяҡ Себерҙе үҙ эсенә ала; ЮНЕСКО ла ошо уҡ фекерҙә.
Элекке биш совет республикаһына — Ҡаҙағстан, Үзбәкстан, Төркмәнстан, Ҡырғыҙстан һәм Тажикстанға ҡарата йыш ҡына «советтан һуңғы Үҙәк Азия» төшөнсәһе ҡулланыла.

# Үҙәк Азия
## Тарихы

Ғалимдар скифтар беренсе булып күсмә халыҡтар дәүләте төҙөгән тигән фекергә килгән, тик улар берләшкән бөйөк империя булдыра алмаған. Скиф ҡәбиләләре тарҡау булған. Һундар (б.э.т. 209 — б.э. 93), бәлки, Үҙәк Азияла күскенселәрҙең беренсе дәүләтен төҙөгәндер.
Лев Гумилёв буйынса, һундар, төркиҙәр һәм монголдар үҙ-ара байтаҡ ҡына айырылһа ла, заманында далаларға Ҡытай килеп инеүен тотоп торған.
Б.э.т. I мең йыл элек Дала юлы барлыҡҡа килгән, ул Ҡара диңгеҙ буйҙарынан Донға, шунан савроматтар еренә Көньяҡ Урал яғына, Иртышҡа, артабан Алтайға үтеп киткән. Ошо юл буйлап ебәк, тире, келәм, аҫылташ, биҙәүестәр ташылған. Б.э.т. II быуатта Ебәк юлы даими дипломатик һәм сауҙа артерияһына әйләнә.
II—V быуаттарҙа Ебәк юлы, көнсығышта Чаньандан — Ҡытайҙың боронғо баш ҡалаһынан башланып, Бөйөк Ҡытай диуарының Йәшмә ҡапҡаһы һағына тиклем килеп еткәс, төрлө дәүләттәр яғына тармаҡланып китә. VI—VII быуаттарҙа Ҡытайҙан көнбайышҡа Етейылға (Семиречье) һәм Согдиана юлы иң йәнлеһе була. Согди теле сауҙа эштәрендә иң ҡулланылған телгә әйләнә. Юлдың төньяҡҡараҡ күсеүе бер нисә сәбәп менән бәйле. Етейылғала төрки ҡағандар һарайҙары урынлашҡан, ә улар Урта Азия буйлап үткән юлдарҙы контролдә тотҡан. Икенсенән, Фирғәнә VII быуатта үҙ-ара болалар арҡаһында хәүефлегә әйләнә. Өсөнсөнән, төрки ҡағандар сит яттарҙан да, бигерәк тә эллин дәүләттәренән әйбер ҡайтарта башлай. Ебәк юл аша бөткөһөҙ илсе һәм сауҙа каруандары VII—XIV быуаттарға тиклем ағыла. Быуаттар дауамында төрлә сәбәптәр арҡаһында юл үҙгәрә торған. Континенттағы сәйәси хәлдәр маршрутты төрлөсә һайларға мәжбүр иткән.

# Үҙәк Азия
## Тарихы
### Фәндәр һәм сәнғәттәр

Америка тарихсыһы Стивен Старр Үҙәк Азияла урта быуаттарҙа, йәғни Франциялағы Мәғрифәт эпохаһына тиклем әле мәғрифәт үҙәге булған, тип яҙа. Фәндәр, тәү сиратта астрономия һәм медицина, шулай уҡ төрлө сәнғәттәр үҫешкән булған. Һуғыштар һәм болалалар йыш булып торғанлыҡтан, мосафир ғалимдар феномены килеп тыуған. Ғалимдары, ҡағиҙә булараҡ, даими рәүештә монастырҙәрҙә йә ҙур ҡалаларҙа йәшәгән урта быуаттар Европаһынан айырмалы, Үҙәк Азияла ғалимдарға, йәшәү, эшләү өсөн хәүефһеҙ урын эҙләп, урындан-урынға күсеп йөрөргә тура килгән.

# Үҙәк Азия
## Тикшеренеүсе ғалимдар
### XIX быуат

* Иакинф Бичурин, , палл.: Иациньтэ; донъялыҡта Никита Яковлевич Бичурин (1777—1853) — Рәсәй Правослау сиркәүе архимандриты (1802—1823); ғалим-полиглот, сәйәхәтсе-ориенталист, ҡытай теле, тарихы, географияһы һәм мәҙәниәте белгесе, беренсе профессиональ урыҫ синологы, Европала танылған ғалим. Үҙәк Азия тураһында баһалап бөткөһөҙ хеҙмәттәр авторы.
* Пётр Петро́вич Семенов-Тян-Ша́нский (2 (14) ғинуар 1827 — 26 февраль (11 март) 1914) — урыҫ географы, ботаник, статистик, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. Тянь-Шань тауын һәм Ысыҡ-Күлде өйрәнгән.

# Үҙәк Азия
## Тикшеренеүсе ғалимдар
### XIX быуат

* Арминий Вамбери, шул уҡ Герман Бамбергер (1832—1913) — венгр шәрҡиәтсеһе, сәйәхәтсе, полиглот; Венгр фәндәр академияһының ағза-корреспонденты. Ярлы йәһүд ғаиләһенән сыҡҡан был егет 1861 йылда Рәшид Әфәнди тигән ялған исем алып, дәрүиш булып ҡыланып, Үҙәк Азиға бара. 1864 йылда Венгриға ҡайта. Арминий Вамбериның сәйәхәте Европанан Памир тауҙарының өйрәнелмәгән ерҙәренә беренсе сәйәхәт була. 1864 йылда сәйәхәте тураһында китап сығара.

# Үҙәк Азия
## Тикшеренеүсе ғалимдар
### XX быуат

* Владимир Мясников (1931 йылғы) — совет тарихсыһы, шәрҡиәтсе, ҡытайсы, Рәсәй — Ҡытай мөнәсәбәттәре белгесе, сит ил сәйәсәте, тарихи биографиялар белгесе. Рәсәй фәндәр академияһы академигы. Урыҫ һәм инглиз телдәрендә баҫылып сыҡҡан 500-ләп төрлө жанрҙағы хеҙмәте бар.
* Алексей Постников ( 1939 йылғы) — техник фәндәр докторы, профессор, Азия географияһы, картографияһы һәм геосәйәсәте тарихы белгесе. Урыҫ һәм инглиз телдәрендә баҫылып сыҡҡан 300-ләп хеҙмәте бар.
* Окмир Агаханянц — географ, геоботаник, фән тарихсыһы, политолог һәм Азиялағы геосәйәси проблемалар белгесе. 400-ләп төрлө жанрҙағы хеҙмәттәр авторы.

# Үҙәк Азия
## «Ҙур уйын»

XIX быуат ахырында Британия менән Рәсәй империяһы араһында Үҙәк Азия һәм Һиндостан өсөн көрәш башлана, британ ғалимы һәм яҙыусыһы Артур Конолли быны «Ҙур уйын» тип атай. Күҙәтеүселәр фекеренсә, XX быуатта «Ҙур уйындың» яңы раунды башлана, уға — АҠШ, Төркиә, Иран, һуңғараҡ Ҡытай ҡушыла. «Уйынсылар» иҫәбенә элекке совет Урта Азия республикалары ла инә, улар еңешкән көстәр араһында үҙенсә "уйнап", бойондороҡһоҙлоғон һаҡлап ҡалырға тырыша.

# Үҙәк Азия
## Шулай уҡ ҡара

* Памир
* Туркестан
* Экономические районы СССР
* Русское географическое общество