yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ноғоманов Борис Миңлеғәлим улы

Ноғоманов Борис Миңлеғәлим улы, Барый Ноғоманов (8 апрель 1936 йыл — 19 февраль 2022 йыл) — яҙыусы һәм журналист, 1979 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1991), И. Мырҙаҡаев-Балапанов (2004) һәм Фәтих Кәрим (2013) исемендәге премиялар лауреаты.

# Ноғоманов Борис Миңлеғәлим улы
## Биографияһы

Борис Миңлеғәлим улы Ноғоманов 1936 йылдың 8 апрелендә Башҡорт АССР-ының Ҡырмыҫҡалы районы Иҫке Бәпес ауылында тыуған.
Бала сағы ауыр һуғыш йылдарында тура килә. Атаһы фронтта һәләк була. Ғәиләлә ете бала етем ҡала. Барыйҙы атаһының өлкән апаһы Мөкәйгә тәрбиәгә ала. Урта белем алғас, комсомол путёвкаһы менән Шкапов ауылына бара һәм ташсы-арматурсы булып эшләй башлай. Йәше еткәс, армия сафына алына. Хәрби хеҙмәттән һуң Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.

# Ноғоманов Борис Миңлеғәлим улы
## Биографияһы
### Исеме тураһында

Документ буйынса рәсми исеме «Борис», атаһы ҡушҡан. «Барый» исемен «Ленинсе» гәзитендә бер шәлкем шиғырын баҫтырған саҡта биргәндәр. «Өйөрмәле йылдар» исемле китабының инеш өлөшөндә әҙип былай аңлатҡан:
   Хеҙмәттә саҡта ла күп кенә шиғырҙар яҙылды. Отбойҙан һуң, ҡараңғыла, ятҡан килеш, дәфтәргә төшөрәм шиғыр юлдарын. Шулай бер поэма ла яҙған булдым әле хатта. Яҙғандарымды Өфөгә ебәрәм. Бер көн ҡалын ғына конверт ята минең исемгә. Асһам, «Ленинсе» гәзите, күп кенә шиғырҙарымды урынлаштырған. Исемемде үҙгәрткәндәр (атай ҡушҡан һәм хәҙер ҙә паспортымда — Борис). Барыйға әйләндергәндәр. Хаты ла бар, уны Фәрит Иҫәнғолов ағай яҙған. «Башҡорт булғас, есемеңә исемең дә тура килһен инде, бынан ары Барый тип йөрөтөрһең үҙеңде, юғиһә, крәшин малайымы ул, тип һорайҙар». Шулай итеп, мин, Фәрит ағай ҡушҡанса, Барый булып киттем.
Ижадҡа мәктәптә уҡыған сағында уҡ килә. 10-сы класта уҡығанда матбуғатта шиғырҙары һәм хикәйәләре баҫыла.
1979 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Әҙәбиәт өлкәһендәге хеҙмәттәре өсөн 1991 йылда «Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» тигән исем бирелгән.
Әҙип ауырыуҙан һуң 2022 йылдың 19 февралендә Өфө ҡалаһында вафат булды, тыуған ауылында ерләнде.

# Ноғоманов Борис Миңлеғәлим улы
## Китаптары

* Йылбабай һәм сәғәттәр: Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1969. — 28 бит.
* Аҡ таңдарым: Шиғырҙар һәм поэма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1978. — 32 бит.
* Йылбабайҙың дүр ҡыҙы: Шиғырҙар, әкиәт һәм поэма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1980. — 40 бит.
* Етегән йондоҙ: Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1982. — 78 бит.
* Йөрәгемдә ерем йәме: Шиғырҙар һәм поэма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1985. — 102 бит.
* Усаҡтар яна: Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1986. — 31 бит.
* Минең яҙым
* Ҡыңғырауҙар
* Эҙең ҡалыр
* Өйөрмәле елдәр. Повестар, хикәйәләр. — Өфө: Башҡортостан «Китап» нәшриәте, 1995. — 368 бит. ISBN 5-295-01413-4.

# Ноғоманов Борис Миңлеғәлим улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1991)
* Ф. Кәрим исемендәге премия лауреаты.
* Ҡырмыҫҡалы районының Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев исемендәге премияһы лауреаты (2016).
# Кайсхайм монастыры

Кайсхайм монастыры (нем. Kloster Kaisheim, шулай уҡ билдәле Кайзерсхайм) — элекке ирҙәр цистерциан аббатлығы, бавария община йәрминкәһе Кайсхайм (Швабия) территорияһында урынлашҡан һәм Аугсбург епархияһына ҡарай; граф Генрих I фон Лехсгемюнд һәм уның ҡатыны Лиукардис тарафынан 1133 йылда нигеҙ һалынған; 1802 йылда — Бавариялағы секуляризация ваҡытында таратылған.

# Кайсхайм монастыры
## Тасуирлау һәм тарих

1133 йылда Кайсхаймда Генрих I фон Лехсгемюнд һәм уның ҡатыны Лиукардис монастырға нигеҙ һала, монастырь — эльзас аббатлығы Люцелдең филиалы була (франц. Abbaye de Lucelle), ул үҙ сиратында Моримон аббатлығының бүлендеге була. 1273 йылда Кайсхайм монастыры үҙенең бүлендек Штамса монастырына (Инн йылғаһының Тироль үҙәнендә) нигеҙ һала. Люцелдән Кайсхаймға тәүге ун ике монах килә.
1370 йылдан башлап Кайзерсхайм монастыры, моғайын, формаль рәүештә «император» (ҡарағыҙ: аббатлыҡ империяһы) — монастыры булып һанала, ләкин 1656 йылда ул Баврия герцогтарына буйһонмай, ә уның руханийының статусы кенәз-руханийы тип күтәрелә. Шул уҡ ваҡытта, 1655—1656 йылдарҙа Үрге Пфальцта урынлашҡан Пиленхофен монастыры ла Кайсхайм аббатлығына буйһондорола. 1778 йылдың Раштыуа байрамына прелат Колестин Ангелпруггер тарафынан Вольфганг Амадей Моцарт ҡунаҡ сифатында саҡырыла. Прелат Ангелпруггер Колестин композиторҙы Мангеймда йәшәгән ваҡыттан уҡ белгән була.
1802 йылда монастырь таратыла — был ваҡытта Баварияла секуляризация бара; элекке монастырь комплексы биналарын бавария ғәскәре оккупациялай. Һуңынан Кайсхайм яйлап тарҡалған бавария францискандары орденының үҙәк монастыры булып хеҙмәт итә. 1816 йылда элекке монастырь бинаһы Бавария хөкүмәте тарафынан эш йорттары һәм төрмә сифатында файҙаланыла: XXI быуатта ла бында холоҡ төҙәтеү учреждениеһы — Кайсхайм (Kaisheim JVA) төрмәһе тора. 1989 йылда көнсығыш ҡанатында — Кайзерсаль ҡанаты — «За решеткой» (Hinter Gittern) даими музей экспозицияһы тора, уға нигеҙҙе Бавария төрмә музейы һала.

# Кайсхайм монастыры
## Тасуирлау һәм тарих
### Сиркәү

1174 йылда монастырҙа тәүге сиркәү роман стилендә төҙөлә һәм 1183 йылда Аусбург епискобы тарафынан изгеләндерелә. Аббат Ниблунг үҙенең вазифаһын башҡарған 1340—1360 йылдарҙа яңы готика ҡорамын төҙөй, уға нигеҙ ташы 1352 йылдың 1 сентябрендә һалына; төҙөлөш 1387 йылда тамалана — 13 ноябрҙә епископ Буркарт тарафынан изгеләндереү үтә. 1459 йылда мастер- төҙөүсе Генрих Фельдкирхер ҡыңғырауҙар манараһын реконструкциялай башлай — уны 1545 йылда йәшен ата, тик аҙаҡтан кире тергеҙелә. 1602 йылда тағы ла йәшен ата һәм шунлыҡтан зыянлана, 1695 йылда яңынан реконструкциялана. Аббат Гетц Элиас (1681—1696) монастырбь комплексын барокко стилендә үҙгәртеп ҡора башлай: 1719 −1721 йылдарҙа мастер-төҙөүсе Франц Беер фасадҡа икенсе ҡат өҫтәп төкәтмә төҙөй.
# Борзовка

Борзовка — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы/ Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ржавка йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 5,6 км.

# Борзовка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Ока йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы), Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400312110000034103
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003410
* Бассейн коды — 08.01.04.003
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Батрас

Батрас — Рәсәй йылғаһы. Татарстан биләмәләрендә аға. Йылға Кисеү йылғаһының уң ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Батрас
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шишмә йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000212112100003839
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100383
* Бассейн коды — 11.01.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ватан (интернет-радио)

«Ватан» интернет-радиоһы (рус. Интернет-радио «Ватан») — Интернет селтәрендә тәүлек әйләнәһенә эшләгән дәүләт радиоһы. 2017 йылдың 11 октябрндә эфирға сыға башлай.
# Кесе Басег

Кесе Басег — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Усьва йылғаһының һул ярына тамағынан 162 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Кесе Басег
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100712111100011450
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101145
* Бассейн коды — 10.01.01.007
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Яхина Әнисә Алтынтимер ҡыҙы

Яхина Әнисә Алтынтимер ҡыҙы (11 май 1952 йыл) — Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының нәфис һүҙ жанры артисы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1993).

# Яхина Әнисә Алтынтимер ҡыҙы
## Биографияһы

Әнисә Алтынтимер ҡыҙы Яхина 1952 йылдың 11 майында Башҡорт АССР-ының Стәрлебаш районы Табылды ауылында тыуған.
Өфө дәүләт сәнғәт институты театр факультетының «Театр һәм кино артисы» бүлеген тамамлай. Үҙенең ижад юлын 1976 йылда Башҡорт дәүләт филармонияһында нәфис һүҙ жанры артисы булып башлай. Әнисә Яхина филармонияла һәм республика кимәлендә үткән бик күп концерттарҙың алып барыусыһы булараҡ сығыш яһай, эстрадала ла, музыкаль-әҙәби лекторийҙа ла берҙәй ныҡышмал эшләй. Аҙағыраҡ Әнисә Яхина Башҡорт дәүләт филармонияһының художество етәксеһе итеп тәғәйенләнә. Мәскәүҙә Башҡортостан Республикаһы көндәрен һәм башҡорт әҙәбиәте декадаларын, Татарстанда (Ҡазан) Башҡортостан әҙәбиәте һәм сәнғәте көндәрен үткәреүҙә ҡатнаша. 2002—2005 йылдарҙа Әнисә Алтынтимер ҡыҙы Башҡортостан Республикаһының Мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министрлығының сәнғәт бүлеген етәкләй.

# Яхина Әнисә Алтынтимер ҡыҙы
## Ижады

Әнисә Яхина Башҡортостандың халыҡ шағирҙары Мостай Кәрим, Рәми Ғарипов, Рафаэль Сафин, Әнғәм Атнабаев шиғырҙарына йөҙләгән концерт программалары — «Мин яратам һине, тормош», «Мин ғашиҡмын донъяға», Рауил Бикбаевтың «Халҡыма хат» һәм Абдулхаҡ Игебаевтың «Ер-әсә» поэмаларына әҙәби кисәләр үткәрә. Салауат Низаметдиновтың музыкаһына Башҡортостан Республикаһының милли симфоник оркестрына ҡушылып, Рәми Ғариповтың «Баш эйеү — 1937 йыл» поэмаһы буйынса монументаль поэтик представлениены башҡарыусы була. Концерт программалары менән республиканың барлыҡ ҡала һәм райондарын урап сығыуҙан тыш, Мәскәү, Санкт -Петербург ҡалаларында, Төмән, Ырымбур, Силәбе, Свердловск өлкәләрендә, Пермь крайында, Эстония, Ҡаҙағстан илдәрендә һәм Испания (1996) тамашасылары алдында сығыш яһай.

# Яхина Әнисә Алтынтимер ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1993)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1988)
# Шемәк ауыл Cоветы (Өфө районы)

Шемәк ауыл Cоветы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Өфө районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Октябрьский ауылы.

# Шемәк ауыл Cоветы (Өфө районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

# Шемәк ауыл Cоветы (Өфө районы)
## Ауыл биләмәһе составы

1986 йылда Һарт-Смирнов ауылы юҡҡа сығарылған һәм иҫәп мәғлүмәттәренән алынған (Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1986 йылдың 12 декабрендәге 6-2/396 номерлы «Ҡайһы бер тораҡ пункттарҙы иҫәп мәғлүмәтенән сығарыу тураһында» указы))

# Шемәк ауыл Cоветы (Өфө районы)
## Билдәле шәхестәре

* Ивушкин Владимир Иванович (9 июнь 1942 — 12 март 1999) —"Союзтелефонстрой" тресы Куйбышев төҙөлөш-монтажлау идараһы монтажлаусыһы, Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры.
# Балабан (ҡая)

Балабан — Урта Уралда ҡаялы тау. Рәсәйҙең Свердловск өлкәһендә Дегтярск ҡалаһынан көньяҡтараҡ урынлашҡан. Геоморфолок тәбиғәт ҡомартҡыһы һәм туризм урыны.

# Балабан (ҡая)
## Географик урыны

Балабан тауы Рәүҙе тау һырттарының бер өлөшө булып тора. "Полевской ҡалаһы о́кругы" муниципаль берәмегенең биләмәһендә урынлашҡан. Аҙау тауының иң бейек түбәһенән 14,5 саҡрым төньяҡтараҡ ята. 535,1 метр бейеклектәге тау тулыһынса урман менән ҡапланған. Урыны менән суҡайып торған ҡая ҡалдыҡтар осрай.

# Балабан (ҡая)
## Тауҙың тарихы

Топоним төрки һүҙе балабан – айғыр, урыҫ һүҙе –охотничий сокол, һунар ыласыны менән бәйләнгән булыуы бар.с. Бәлки, бында борон балабан- һунар ыласын оя ҡорғандыр. Йәки атамаһы ыласынға оҡшап торған ҡая арҡаһында бирелгәндер. Крайҙы өйрәнеүсе А.К. Матвеев буйынса «балабан» — күләме бик ҙур ҡая тигәнде аңлатырға мөмкин..

# Балабан (ҡая)
## Тасуирлама

Урман менән ҡапланған бейек булмаған һөҙәк тау. Түбәһе урманлы ҡая киҫәктәре менән ҡапланған. Шунда уҡ түбәһендә иҫке ағас вышка тора, хәҙер ул насар торошта, баҫҡысы юҡ.
Урманлы битләүҙәре ҡуйы ҡатнаш урман менән ҡапланған. Әммә элек ағастары ҡырҡылған урындарҙа ҙур булмаған аҡландарҙы киренән ағастартар баҫа бара. Тау төньяҡ йүнәлештә һуҙылған. Көньяҡ битләүенән башҡа тау битләүҙәре лә һөҙәк.
Көньяҡ битләүе оҙонлоғо яҡынса 200 метр булған 20 метр бейеклектәге, ҡырҡҡан һымаҡ ҡаялар менән тамамлана. Ҡаялар араһында береһе төп массивтан айырыла: ул ҡатып ҡалған йыртҡыс ҡошҡа оҡшаған. Башын уңға бороп аҫта барған юлсыларға текәлгән кеүек. Тауға яҡын ғына ерҙән Кунгурка йылғаһы(Чусовая ҡушылдығы) башланғыс ала.
Тау башынан тирә яҡҡа күп саҡрымдарға матур күренеш асыла. Көньяҡта Аҙау тауының ҡуш түбәләре асыҡ күренә. Тау итәгендә иҫке күтәреү механизмдарының ҡалдыҡтары һаҡланған.

# Балабан (ҡая)
## Иҫкәрмә

* ↑ Рундквист Н., Задорина О. Свердловская область. От А до Я: Иллюстрированная краеведческая энциклопедия. — Екатеринбург: Квист, 2009. — 456 с. — ISBN 978-5-85383-392-0.
* 1 2 Павел Распопов Гора Балабан // UraloVed.ru. — 19.03.2015.
# Балтас

Балтас (Балтач) — топоним.

# Балтас
## Мәҡәләләр

* Балтас (Аҙнаҡай районы) — Татарстандың Аҙнаҡай районындағы ауыл.
* Балтас (Балтас районы, Татарстан) — Татарстандың Балтас районындағы ауыл.
* Балтас (Яңауыл районы) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл.
# Өлкән Володя һәм йәш Володя (хикәйә)

Өлкән Володя һәм йәш Володя — хикәйә. Антон Павлович Чехов уны 1884 йылда яҙған. 1893 йылда хикәйә «Русские ведомости» гәзитенең 357-се һанында Антон Чехов ҡултамғаһы менән баҫылып сыға.

# Өлкән Володя һәм йәш Володя (хикәйә)
## Баҫмалар

А. П. Чеховтың «Өлкән Володя һәм йәш Володя» хикәйәһе 1884 йылда яҙылған. 1893 йылда хикәйә «Русские ведомости» гәзитенең 357-се һанында Антон Чехов ҡултамғаһы менән баҫылып сыға. 1894 йылда хикәйә «Повести и рассказы» йыйынтығына, артабан А. Ф. Маркс нәшер иткән яҙыусының әҫәрҙәр йыйылмаһына индерелә.
Чехов тере саҡта хикәйә немец, венгр, серб-хорват, словак һәм швед телдәренә тәржемә ителә.

# Өлкән Володя һәм йәш Володя (хикәйә)
## Тәнҡит

И. И. Островский 1894 йылда Чеховҡа: «Мин Һеҙҙең һуңғы ике йыл эсендә «Русская мысль», «Русские ведомости» һәм «Артист» баҫмаларындағы бөтә яҙғандарығыҙҙы ла уҡып барҙым. Барыһы ла ( «Өлкән Володи һәм йәш Володянан» башҡалары) миндә һәм Һеҙҙе уҡыған минең таныштарымда шул тиклем матур тәьҫораттар ҡалдырҙы». Тәнҡитсе С. А. Андреевский «Өлкән Володя һәм йәш Володяны» «төрлө яңы варианттарҙағы амур мөнәсәбәттәрен күтәреүсе» әҫәрҙәр иҫәбенә индерә.
Тәнҡитсе В. Альбов, Чеховтың ҡайһы бер персонаждары, «яҡты нөктә булып балҡып», яңынан «тирә йүндәге әҙәпһеҙлеккә инеп юғала. Шундайҙарҙың береһе, мәҫәлән,Софья Львовна».
1895 йылда И. Е. Репин яҙыусының «Повести и рассказы» йыйынтығына ингән хикәйәләренә бик юғары баһалама бирә.

# Өлкән Володя һәм йәш Володя (хикәйә)
## Персонаждар

* Софья Львовна: йәштә, йә өлкән Владимирға, йә йәш Владимирға ғашиҡ.
* Владимир Никитич Ягич: 54 йәштә, өлкән Владимир, Софияның ире, армия полковнигы.
* Владимир Михайлыч: 30 йәштә, йәш Владимир, хәрби табип.
* Оля: Софияның инәһе, өлкән Владимирҙың элекке ҡатыны.

# Өлкән Володя һәм йәш Володя (хикәйә)
## Сюжет

Софья Львовна өлкән Владимир Никитич Ягичҡа ике ай элек кейәүгә сыға, өлкән Володя унан 31 йәшкә олораҡ. Софья башта Владимир Михайлычҡа, иренең полкында хәрби табип булып хеҙмәт иткән йәш Володяға ғашиҡ була. Хәҙер ул табибҡа иҫе китмәй. Софья Львовна үҙен тормошта бик уңышлы кеше итеп һиҙә, сөнки уның аҡсаһы ла күп, ҡарт ирен дә ныҡ ярата.
Ресторандан ике Владимир менән бергә ҡайтып килгән саҡта, ул юл буйындағы монастырга туҡтала: бында уның Софья ҡарт Владимирға кейәүгә сыҡҡандан һуң монахлыҡҡа киткән инәһе Ольга йәшәй. Ҡатындар яңылыҡтар менән бүлешә, һәм Оля улар менән санала йөрөп килергә ризалаша.
Шуның иртәгеһенә йәш Владимир, табип булараҡ, Софья Львовна янына килә, һәм тегеһе иргә үҙенең уны яратыуы хаҡында әйтә һәм уның һөйәркәһенә әйләнә. Тик бер аҙнанан йәш Володя Софьяны ташлай. Софья Львовна үҙ тормошоноң күңелһеҙ һәм һәр саҡ бер төрлө буласағын аңлай.

# Өлкән Володя һәм йәш Володя (хикәйә)
## Экранлаштырыу

1985 йылда А. Довженко исемендәге киностудияла Чехов хикәйәләре мотивтары буйынса «Өлкән Володя, йәш Володя» нәфис фильмы төшөрөлә . Режиссеры - Вячеслав Криштофович. Ролдәрҙә: Ольга Мелихова — Софья Львовна , Ростислав Янковский — Владимир Ягич (өлкән Володя ) , Олег Меньшиков — Владимир Салимович (йәш Володя ) .
# Халыҡ

Халыҡ — бер илдә йәшәүсе, бер телдә һөйләшеүсе кешеләр төркөмө. Халыҡ, унан тыш, мәҙәниәте, тотҡан дине, тарихи үткәненең уртаҡлығы менән айырылып тора
# Ҡаразирә

Ҡаразирә (рус. Дурма́н обыкнове́нный, Дурман воню́чий, (лат. Datúra stramónium) —эт ҡарағаты һымаҡтар (Solanaceae) ғаиләһенән бер йыллыҡ ағыулы үлән үҫемлек, бейеклеге 85-90 см-ға етә. Июнь-август айҙарында сәскә ата, август-сентябрҙә орлоғо өлгөрә.

# Ҡаразирә
## Таралыуы

Ҡаразирә сүп үләне булараҡ юл буйында, йорт, баҡса эргәһендә үҫә. Үҫемлек Рәсәйгә көньяҡ-көнсығыш Азиянан индерелгән.
* «Köhler’s Medizinal-Pflanzen», 1887 китабынан ботаник иллюстрация
# Данилов Дмитрий Данилович

Дмитрий Данилович Данилов (6 ноябрь 1902 йыл — 28 апрель 1966 йыл) — сыуаш совет яҙыусыһы, театр һәм йәмәғәт эшлеклеһе.

# Данилов Дмитрий Данилович
## Биографияһы

Данилов Дмитрий ярлы крестьян ғаиләһендә тыуа. 1917 йылда ике класлы училищены тамамлағандан һуң тәүге синыфтар уҡытыусыһы булып эшләй.
1927 йылда Д.Данилов Ҡаҙанда Көнсығыш-педагогика институтын тамамлай һәм Ҡазан сыуаш педагогика техникумында һәм урыҫ сыуаш телдәре уҡытыусыһы була. Шул уҡ ваҡытта ул Пролетар яҙыусыларының татар ассоциацияһы каршында сыуаш секцияһын етәкләй.
1934 йылда Мәскәү Ҡыҙыл профессура институтын тамамлай һәм «Ҡыҙыл Чувашия» газетаһы мөхәррире була. 1936 йылда Сыуашстан яҙыусылар союзы рәйесе итеп һайлана. Бер йылдан Сыуаш Республикаһы Совнаркомы эргәһендәге Сыуаш ғилми-тикшеренеү институтына эшкә күсә. 1938 йылдан 1940 йылға тиклем партияның Чуваш Өлкә Комитеты партия белем биреү йортоноң ағымдағы сәйәсәт секторы, «Ҡыҙыл Чувашия» газетаһының пропаганда бүлеге мөдире.
1940 йылдан башлап, ғүмер аҙағына ҡәҙәр Д.Данилов ГИТИСта — проректор, идара итеү, сыуаш театр студияларының өлкән уҡытыусыһы булып эшләй. Уның ҡатнашында институтта ике тапҡыр (1947 һәм 1961 йылдарҙа) Сыуаш артисттары төркеме сығарылышы була.
Д.Даниловтың әҙәби хеҙмәте 1932 йылда «Марксист-Ленин сәнғәт белеме» журналында «Чуваш әҙәбиәтендә класслы көрәш» тигән күҙәтеү мәҡәләһен баҫтырыуҙан башлана. Һуңынан уларға сыуаш театры һәм милли һынлы сәнғәт тураһында мәҡәләләр яҙыла. Д.Данилов сыуаш әҙәбиәте тарихына ҙур иғтибар бирә. Ул сыуаш яҙыусыларының ижадына арналған тиҫтәләгән мәҡәләләр яҙған. Уның М.Сеспель ижады менән бәйле мәҡәләләре серияһы билдәле.
ВКП(б) ағзаһы (1927 йылдан), СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы (1939 йылдан).
# Оло Ния

Оло Ния — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Обва йылғаһының уң ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Оло Ния
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100009585
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100958
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ләм

Ләм — ваҡ ярмалы йомшаҡ тау тоҡомо, һыу сығанаҡтары төбөнә ултырған органик һәм минераль матдәләр ҡатнашмаһынан хасил. Ләм тәбиғи шарттарҙа шыйыҡ, киптергәндә ҡаты есем үҙенсәлектәре ала. Күбеһенсә ваҡ фракцияларҙан тора: 30-50 проценты 0,01 мм-ҙан кәмерәк өлөшсәләрҙән тора.
Диңгеҙҙәрҙең һәм континенталь һыу ятҡылыҡтарының төбөндә (күл, быуа) ләм киң таралған, улар тау тоҡомдары ыуалыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән(терриген, эзбиз, пелит, алеврит, алеврит-пелит ләмдәр), һәм шулай уҡ микроскопик ҡабырсаҡтар йәки диңгеҙ организмдары онтағынан тора (глобигерин, диатом, радиолярий, птеропод ләмдәр). Вулкан көлө менән байытылған ләмдәр ҙә айырып ҡарала.
Ҡайһы бер ләмдәрҙәге органик матдәләр (сапропель) тарҡалып, көкөртлө-водородлы ҡатнашма барлыҡҡа килә йә сереү процесы башлана (серек ләм).
Ләм бәйле ултырма тоҡомдар формалашыуының башланғыс стадияһы булып тора.
Ләм ауыл хужалығында ашлама булараҡ йәки компост өйөмдәре өсөн ҡулланыла.
Ҡайһы бер ләм (күл, быуа, лагуна) ашлама булараҡ ҡулланыла һәм йорт хайуандарына минераль матдә сығанағы итеп бирелә, шулай уҡ медицинала файҙаланыла (шифалы ләм.
Гавандәрҙә һәм фарватерҙарҙа ләм күбәйеү суднолар хәрәкәтенә ҡамасаулыҡ тыуҙыра, шуның өсөн дамбалар ҡорола йәки йылғаларҙың төбөн тәрәнәйтеү эштәре үткәрелә.

# Ләм
## Башҡортостанда шифалы ләмдәр

Шифалы ләмдәр республиканың бер нисә районында шифаханаларҙа дауалау өсөн ҡулланыла.
* Асы шифаханаһы - Белорет районының Асы ауылында борондан тоҙло һыуын ғына түгел, ләмен дә быуындар һыҙлағанда ҡулланғандар. Әммә, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ләмде күпләп ситкә алып китеп бөткәндәр. Унда хәҙер тик минераль һыуҙар ғына ҡулланыла.
* Ҡарағай шифаханаһы — бальнеология шифаханаһы, Башҡортостан Республикаһының Мәсетле районы үҙәге Оло Ыҡтамаҡ ауылы эргәһендә урынлашҡан.
* «Йәшел сауҡалыҡ» шифаханаһы - Өфө ҡалаһындағы шифахана.
* Красноусол шифаханаһы - Ғафури районы шифаханаһы
* Танып шифаханаһы - Асҡын районында урынлашҡан шифахана.
* Талҡаҫ шифаханаһы - Баймаҡ районындағы шифахана.
* Әй шифаханаһы - Дыуан районындағы шифахана
* "Юбилейный" шифаханаһы - Башҡортостандың Әбйәлил район үҙәге Асҡарҙан төньяҡ-көнсығышҡа 28, Магнитогорскиҙан төньяҡҡа 45 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.
* "Яҡтыкүл" шифаханаһы - Әбйәлил районындағы шифахана
* Янғантау шифаханаһы — Башҡортостан Республикаһының Салауат районындағы күп йүнәлешле бальнеология курорты.

# Ләм
## Шулай уҡ ҡара

* Активный ил
* Илосос
# Ев-Ега

Ев-Ега — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Каменная ҡылымығының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 108 км.

# Ев-Ега
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200050772
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115205077
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2