yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Әхмәҙиев Тамимдар Хажиғәли улы

Әхмәҙиев Тамимдар Хажиғәли (8 июнь 1923 йыл — 27 июнь 2001 йыл) — тарихсы-ғалим. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1959—1990 йылдарҙа Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының ғилми хеҙмәткәре. Тарих фәндәре кандидаты (1969). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1983). I дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм III дәрәжә Дан (1944) ордендары кавалеры.

# Әхмәҙиев Тамимдар Хажиғәли улы
## Биографияһы

Тамимдар Хажиғәли улы Әхмәҙиев 1923 йылдың 8 июнендә Башҡорт АССР-ы Бәләбәй кантоны (хәҙерге Башҡортостандың Миәкә районы) Ҡырғыҙ-Миәкә ауылында тыуған. 1940 йылда урта мәктәпте тамамлай.
1941 йылдың ноябренән Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, Көнбайыш, Төньяҡ-Көнбайыш, Волхов, Төньяҡ Кавказ, 4-се Украина фронттарында һуғыша. 1943 йылға ҡәҙәр 1-се армияның 47-се айырым уҡсылар бригадаһында автоматчик, 1943 йылдың майынан 238-се айырым танк бригадаһында «Т-34» танкыһының механик-водителе була. Ике тапҡыр яралана. Күрһәткән батырлыҡтары өсөн 3-сө дәрәжә Дан ордены (1944), 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985) һәм ике «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
1949 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтын тамамлай. 1949 йылдан Миәкә районының Мәнәүезтамаҡ урта мәктәбендә уҡыта.
1959—1990 йылдарҙа СССР Фәндәр Академияһының Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында эшләй. 1969 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1970 йылдан ошо уҡ инстиутта өлкән ғилми хеҙмәткәр, һуңыраҡ бүлек мөдире була.
2001 йылдың 27 июнендә Өфө ҡалаһында вафат була.

# Әхмәҙиев Тамимдар Хажиғәли улы
## Фәнни эшмәкәрлеге

«Документы мужества и героизма. Башкирская АССР в период Великой Отечественной войны: документы и материалы» (1980), «Башкирия в годы Великой Отечественной войны, 1941—1945: документы и материалы» (1995) йыйынтыҡтарының төҙөүселәренең береһе. 30-ан ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

# Әхмәҙиев Тамимдар Хажиғәли улы
## Ғилми хеҙмәттәре

* Трудовые и ратные подвиги башкирского народа в годы Великой Отечественной войны //Вопросы истории Башкирии. Вып. 2. Советский период. — Уфа, 1972.
* Башкирская АССР в годы Великой Отечественной войны, 1941—1945. — Уфа : Башкирское книжное издательство, 1984. — 280 с.
* Вклад Башкортостана в Великую Победу. — Уфа, 1995.
* Воины — посланцы Миякинского района в боях за Родину. — Уфа. — 1995. — 54 с.
* Башкирская гвардейская кавалерийская : боевой путь Башкирской 112-й — 16-й гвардейской кавалерийской дивизии. 1941—1945 гг. — Уфа : Китап, 1999. — 368 с.
# Гриммельсхаузен

Гриммельсхаузен (нем. Grimmelshausen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 180 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,21 км². Диңгеҙ кимәленән 360 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98660 һәм автомобиль коды — HBN.
# Юрмя-Ненз-Яха

Юрмя-Ненз-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тиутей-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 102 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Юрмя-Ненз-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300040597
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304059
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Джек Лондон

Джек Ло́ндон (ингл. Jack London; тыуғандағы исеме Джон Гри́ффит Че́йни, John Griffith Chaney; 12 ғинуар 1876 — 22 ноябрь 1916) — Америка яҙыусыһы, социалист, йәмәғәт эшмәкәре, мажаралы хикәйә һәм романдар авторы. Х. К. Андерсендан ҡала әҫәрҙәре СССР-ҙа 1918—1986 йылдарҙа иң күп нәшер ителгән сит ил яҙыусыһы: Джек Лондондың 956 баҫмаһының дөйөм тиражы 77,153 млн дана тәшкил итә.

# Джек Лондон
## Биографияһы

Джек Лондондың 1893 йылдың 12 ноябрендә баҫылып сыҡҡан «Япония ярҙарындағы дауыл» («Тайфун у берегов Японии») исемле тәүге очеркы Сан-Франциско ҡалаһы гәзиттәренең береһенең беренсе премияһын ала һәм уның әҙәби карьераһына нигеҙ һала.

# Джек Лондон
## Биографияһы
### Романдары һәм повестары

| Төп нөхсә исеме | руссаға тәржемә |
| A Daughter of the Snows (1902) | Дочь снегов |
| The Cruise of the Dazzler (1902) | Путешествие на «Ослепительном» |
| The Call of the Wild (1903) | Зов предков |
| The Kempton-Wace Letters (1903) | Письма Кэмптона — Уэсу |
| The Sea-Wolf (1904) | Морской волк |
| The Game (1905) | Игра |
| White Fang (1906) | Белый Клык |
| Before Adam (1907) | До Адама |
| The Iron Heel (1908) | Железная пята |
| Martin Eden (1909) | Мартин Иден |
| Burning Daylight (1910) | Время-не-ждёт |
| Adventure (1911) | Приключение |
| The Scarlet Plague (1912) | Алая чума |
| The Abysmal Brute (1913) | Лютый зверь |
| The Valley of the Moon (1913) | Лунная долина |
| The Mutiny of the Elsinore (1914) | Мятеж на Эльсиноре |
| The Star Rover (1915) | Межзвёздный скиталец (Смирительная рубашка) |
| The Little Lady of the Big House (1916) | Маленькая хозяйка большого дома |
| Jerry of the Islands (1917) | Джерри-островитянин |
| Michael, Brother of Jerry (1917) | Майкл, брат Джерри |
| Hearts of Three (1920) | Сердца трёх |

# Джек Лондон
## Биографияһы
### Хикәйәләре

Джек Лондон 200-ҙән артыҡ хикәйә ижад иткән, улар башлыса түбәндәге 16 йыйынтыҡта тупланған:
| Төп нөхсә исеме | руссаға тәржемә |
| Son of the Wolf (1900) | Сын Волка |
| The God of His Fathers (1901) | Бог его отцов |
| Children of the Frost (1902) | Дети мороза |
| The Faith of Men (1904) | Мужская верность |
| Moon-face (1906) | Луннолицый |
| Love of Life (1907) | Любовь к жизни |
| Tales of the Fish Patrol (1906) | Рассказы рыбачьего патруля |
| Lost Face (1910) | Потерявший лицо |
| South Sea Tales (1911) | Рассказы южных морей |
| When God Laughs (1911) | Когда боги смеются |
| The House of Pride (1912) | Храм гордыни |
| Smoke Bellew (1912) | Смок Беллью |
| A Son of the Sun (1912) | Сын Солнца |
| The Night Born (1913) | Рождённая в ночи |
| The Strength of the Strong (1914) | Сила сильных |
| The Turtles of Tasman (1916) | Черепахи Тасмана |
| Әҙиптең вафатынан һуң баҫылғандар |
| The Red One (1918) | Красное божество |
| On the Makaloa Mat (1919) | На циновке Макалоа |
| Dutch Courage (1922) | Голландская доблесть (Для храбрости) |
# Тюних

Тюних — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2231/87/135/81 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Тюних
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Ковров ҡалаһынан тамағына тиклем, Уводь йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010301112110000033396
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003339
* Бассейн коды — 09.01.03.011
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Выравож

Выравож — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Воль йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Выравож
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000013964
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001396
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Баҡалы

Баҡалы — топоним.

# Баҡалы
## Мәҡәләләр

* Баҡалы (Баҡалы районы) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл.
* Баҡалы (Борай районы) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл.
* Баҡалы районы — Башҡортостандағы район.
# Һатып алыу мөмкинлеге паритеты

Һатып алыу мөмкинлеге паритеты (ингл. purchasing power parity) — ике (йәки күберәк) аҡса берәмәктәр бәйләнеше. Ҡайһы бер тауарҙар һәм хеҙмәттәр йыйылмаһы һаҡы төрлө илдәрҙен аҡсаһында хисаплана. Һатып алыу мөмкинлеге паритеты теорияһы буйынса 190 һумға АҠШта бер литр һөт алырға мөмкин ????
# Возим

Возим — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Воктым йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Возим
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000018822
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001882
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# 1842 йыл

II мең йыллыҡ :
XVII быуат — XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат — XXI быуат :
Хронологик таблица :
1842 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1842 MDCCCXLII |
| Юлиан стилендә | 1841—1842 (13 ғинуардан) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2594—2595 (3 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7350—7351 (13 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5602—5603 ה'תר"ב — ה'תר"ג |
| Мосолман календары | 1258—1259 |
| Боронғо әрмән календары | 1291 ԹՎ ՌՄՂԱ |
| Ҡытай календары | 4538—4539 辛丑—壬寅 белая корова — чёрный тигр |
| Эфиопа календары | 1834—1835 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 1898—1899 |
| - Шака самват | 1764—1765 |
| - Кали-юга | 4943—4944 |
| Иран календары | 1220—1221 |
1842 йыл — шәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
# Румынияла 2013 йылдағы протестар

Румыниялағы социаль протестар — ил предприятиеларында эш хаҡын түләмәү һәм хеҙмәт шарттарының ауырлығыарҡаһында 2013 йылдың ғинуар урталарында башланып киткән митингылар һәм хәрәкәттәр серияһы. Ризаһыҙлыҡ белдереүселәр хөкүмәттең эштән китеүен талап итә, улар хөкүмәтте шулай уҡ һалҡын ҡарашлы булыуҙа, үҙ эштәрен белмәүҙә һәм 2012 йылғы һайлауҙарҙа биргән вәғәҙәләрен үтәмәүҙә ғәйепләй..
# Сабля (Нерль ҡушылдығы)

Сабля — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нерль йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 78 км.

# Сабля (Нерль ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан Угличь ГЭС-ына тиклем (Угличь һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010100812110000004155
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000415
* Бассейн коды — 08.01.01.008
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Копейкина

Копейкина — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Мин-Ях йылғаһының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Копейкина
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010900112115200036545
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203654
* Бассейн коды — 13.01.09.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Балтатау һәм Топортау тауҙары

Балтатау һәм Топортау тауҙары (рус. Горы Балта-тау и Топор-тау) — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы биләмәһендәге ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы. Ҡомартҡының майҙаны — 323,0 гектар.

# Балтатау һәм Топортау тауҙары
## Тасуирламаһы

Тәбиғәт ҡомартҡыһы Ирәндек һыртының көньяҡ осоноң көнбайыш битләүендә, Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районының Богачев ауылынан көнсығышҡа табан 4-5 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Балтатау һәм Топортау тауҙары Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2013 йылдың 21 февралендәге «Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районында тәбиғәт объекттарын һәм комплекстарын республика әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡылары тип иғлан итеү тураһында» 49-сы ҡарары менән ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы статусына эйә була. Балтатау (620,3 м) һәм Топортау (566,4 м) тауҙары айырым сусаҡлыҡтың осонда торған ҡаялы ҡалдыҡ тауҙар рәүешендәге асыҡ күренгән түбәләрҙән ғибәрәт, улар Ирәндек һыртының көнбайыш тау итәктәрендә, уның көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Балтатау менән Топортау битләүҙәренең өҫкө өлөшөндә ҡуйы ҡыҙыл төҫтәге ҡарағусҡыл йәшмәләрҙән торған һынлы ҡаялар һәм үҙенсәлекле елгә ашалыу формалары бар. Башҡа төҫтәге һәм төҫмөрҙәге (йәшел, буй һәм башҡалар) йәшмә һирәгерәк осрай. Балтатау түбәһендә йәшмәнән һалынған боронғо ҡурған бар. Тауҙар ағас үҫемлектәренән мәхрүм тиерлек. Бәләкәй ҡайын һәм уҫаҡ сауҡалыҡтары төньяҡ экспозицияларҙа һәм ҡулауыҡтарҙа ғына осрай. Үҫемлектәр донъяһында Урал аръяғы далаларының яҡшы һаҡланған төрлө варианттары өҫтөнлөк итә: петрофитлы далалар, ысын һәм болонло далалар, дала ҡыуаҡлыҡтары. Тау итәгендә тоҙло далаларҙың ҙур булмаған участкаларында Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына ингән Коржинский ҡурйын үләненең һирәк төрө үҫә. Далаларҙа Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән түбәндәге төрҙәре осрай: ҡаты япраҡлы еҙүлән, йомшаҡ ҡылған, йөнтәҫ япраҡлы ҡылған, Залесский ҡылғаны, кәрлә ирис, Карелин астрагалы, урыҫ сыбар сәскәһе, нескә етен үлән, көмөш тәңкәғуҙаҡ, шиңмәҫгөл һәм башҡалар. Тәбиғәт ҡомартҡыһы биләмәһендә Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән баҡыр йылан һәм бесәнсе ҡомаҡ осрай. Һирәк осраған бөжәктәрҙән махаон һәм подалирий күбәләктәре бар. Ҡомартҡы тәбиғәтте һаҡлау һәм фәнни әһәмиәткә эйә.
# Марья-Юган

Марья-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хейги-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 138 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 55 км.

# Марья-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15030000112115300050712
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305071
* Бассейн коды — 15.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Пушкин урамы (Өфө)

Пушкин урамы — шағир Александр Сергеевич Пушкин хөрмәтенә аталған. Ул Ленин һәм Киров райондары биләмәһендә урынлашҡан. Өфө Телеүҙәк районынан төшөп һәм Воровский урамына терәлеп, көнбайыштан көнсығышҡа ҡарай һуҙыла. Пушкин һәм Совет урамдары киҫелешендә Совет майҙаны урынлашҡан.

# Пушкин урамы (Өфө)
## Тарихы

Урам Өфө ҡала думаһының ҡарары менән 1889 йылда ике боронғо — Күгәрсен һәм Почта урамдарынан барлыҡҡа килә. Тиҙҙән губерна тыуған яҡты өйрәнеү музейы эргәһенә юкә аллеяһы ултыртыла, ул бер аҙҙан Пушкин аллеяһы тип атала.
1903 йылда урамға бут таш түшәлә, һыу үткәргестәр үтә, урамға фонарҙар урынлаштырыла. Мариинский ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы эргәһендә ылаусы туҡталҡаһы асыла.
1940 йылдар аҙағында шағирҙың тыуыуына 150 йыл айҡанлы, аллея сөгөн рәшәткәләр менән кәртәләп алына. Аллеяға төп инеү урыны Ленин урамы яғында урынлашҡан, инеү урынында яҡтыртҡыстар менән кирбестән тумбалар тора, улар араһында Пушкиндың бюсы ҡуйылған. Артабан, 1970 йылда ҡомартҡы Актерҙар Йорто алдына күсә, 2015 йылдан бюст Өфө дәүләт авиация техник университеты ҡаршыһындағы Пушкин Аллеяһына урынлаштырыла.

# Пушкин урамы (Өфө)
## Биналар һәм ҡоролмалар

Пушкин урамы иң матур урамдар иҫәбенә инә. Ул урамда боронғо айырым йорттар урынлашҡан, мәҫәлән, Костерин йорто һәм революцияға тиклемге «Шарк» типографияһы.
Пушкин урамында урынлашҡандар:
* Башҡортостан Республикаһы Юғары суды
* Башҡорт дәүләт медицина университеты
* Башҡортостан Республикаһы театр эшмәкәрҙәре союзы
* Махсус урта медицина колледжы
* Башҡортостан Республикаһы ауыл хужалығы министрлығы
* Өфө дәүләт ат заводы
* 23-сө спорт мәктәбе
# Иҫке Иркәнәш

Иҫке Иркәнәш — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Минзәлә районы ауылы. Иркәнәш ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора.

# Иҫке Иркәнәш
## География

Ауыл Ыҡ буйында, Минзәлә ҡалаһынан көньяҡ-көнсығыштараҡ 29 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Иҫке Иркәнәш
## Тарих

Иҫке Иркәнәш — байлар ырыуы башҡорттарының ауылы. 1717 йылдан билдәле. Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Байлар улусы Мышыға түбәһенә ҡарай. 11-се башҡорт кантоны составында була. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс Поисево улусы, ә 1918 йылдан — Әтрәкле улусы составына керә.
1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы осоронда ауыл кешеләре пугачевсылар яғында сығыш яһай.
ХХ быуат башында һыу тирмәне, тимерлек, мәсет, мәктәп, бакалея кибете теркәлгән.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Мөслим районы, 1935 йылдан — Калинин районы, 1944 йылдан — Матвеево районы, 1954 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Мөслим районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы составында була.

# Иҫке Иркәнәш
## Халҡы

1795 йылда ауылда ир енесле 85 йән башҡорт һәм 5 типтәр; 1816 йылда — 109 башҡорт һәм 1 типтәр; 1834 йылда — 167 башҡорт; 1870 йылда — 395 башҡорт һәм 38 татар йәшәй.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1859 | 1870 | 1884 | 1897 | 1906 | 1913 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 | 2008 |
| 346 | 434 | 360 | 703 | 720 | 762 | 720 | 696 | 531 | 457 | 354 | 400 | 436 | 319 | 265 | 251 |

# Иҫке Иркәнәш
## Инфраструктура

Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.

# Иҫке Иркәнәш
## Билдәле шәхестәре

* Ибраһим Биксурин — поход старшинаһы, подпоручик (1813). 1812 йылғы Ватан һуғышында 5-се Башҡорт атлы полкының полк командиры.
# Таврия баҡсаһындағы пионер-геройҙар һәйкәле

Пионер-геройҙар һәйкәле — Таврия баҡсаһындағы (Санкт-Петербург) мемориаль һәйкәл. Ҡалала Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған йәш пионерҙарҙың батырлығына арнап ҡуйылған тәүге һәйкәл.

# Таврия баҡсаһындағы пионер-геройҙар һәйкәле
## Тасуирлама

Һәйкәл Ленинград өлкәһенең № 58 Жданов урта мәктәбе (хәҙер Приморье) пионерҙары инициативаһы менән ҡоролған. Уларҙың саҡырыуы буйынса аҡса йыйыу башлана, аҡса Пионерҙар һарайы иҫәбенә инә. Шулай уҡ уларҙың өмөлә ҡатнашып эшләп алған аҡсалары ла һәйкәл төҙөү фондына индерелә. Уларҙың инициативаһын ҡаланың һәм өлкәнең башҡа мәктәптәре лә күтәреп ала.
«Аталары һәм ағайҙары менән бергә Бөйөк Ватан һуғышында ҡаһарманлыҡ күрһәткән Ленинград һәм Ленинград өлкәһе пионер-геройҙары» һәйкәленә нигеҙ 1957 йылдың 9 ноябендә парктың иң бейек нөктәләренең береһендә һалына.
Һәйкәл һайлау урыны итеп 1956 йылда Таврия баҡсаһының һайланыуы уның Ленинград ҡалаһының мәғариф бүлегенә тапшырылыуы һәм Ҡала балалар баҡсаһы тип аталыуы менән бәйле. Ҡала паркы балаларҙың һәм ҡала граждандарының иң яратҡан ял урынына әйләнә. Баҡсала стадион, кәмә станцияһы, асыҡ эстрада, төрлө аттракциондар, игротека, күпләп уйнау майҙансыҡтары барлыҡҡа килә.
Монумент проектына конкурс 1958 йылдың мартында иғлан ителә. Беренсе турға тәҡдим ителгән 24 проекттың береһе лә тормошҡа ашырыу өсөн ҡабул ителмәй. Артабанғы ярыш барышында горельефлы стела рәүешендәге «Йәш яугирҙәрҙең байраҡлы төркөмө» ҡабул ителә.
Һәйкәл асыу Бөтә Союз пионерҙар ойошмаһының 40 йыллығына 1962 йылдың 10 ноябрендә үткәрелә.
4,8 метр бейеклегендәге горельефлы стела скульпторҙар И. Н. Костюхин, В. С. Новиков һәм архитектор А. И. Алымов проекты буйынса карапачеев эзбизташынан эшләнә.
Рельефта дүрт бала һыны бар, улар ярым емерек стена янында көсөргәнешле позала тора — улар йәшенгәндәр, әммә ғәмәлгә әҙер. Уларҙың юлбашсыһы башы өҫтөндә байраҡ осон тотоп тора. Уның алдында ҡыҙыҡай ергә һыйынып ултыра — ул ҡурҡыныс тыуыу хаҡында үҙенең иптәштәренә сигнал бирергә әҙер. Юлбашсының ике яғында тьынып ҡалған ике малай нимәлер көтөп ҡатып ҡалған. Һәйкәлдең алғы яғына соҡоп яҙылған:
   ЮНЫМ ГЕРОЯМ ОБОРОНЫ ГОРОДА ЛЕНИНА
   ЮНЫМ ГЕРОЯМ ОБОРОНЫ ГОРОДА ЛЕНИНА
На тыльной:
   МУЖЕСТВУ, ВОЛЕ ОТВАЖНЫХ, ПОДВИГАМ ИХ БЕЗЗАВЕТНЫМ, ВСЕМ ПИОНЕРАМ-ГЕРОЯМ ПАМЯТНИК ЭТОТ ВОЗДВИГНУТ ЛЕНИНЦЕВ ЮНЫХ РУКАМИ
   МУЖЕСТВУ, ВОЛЕ ОТВАЖНЫХ, ПОДВИГАМ ИХ БЕЗЗАВЕТНЫМ, ВСЕМ ПИОНЕРАМ-ГЕРОЯМ ПАМЯТНИК ЭТОТ ВОЗДВИГНУТ ЛЕНИНЦЕВ ЮНЫХ РУКАМИ
Стелалағы биҙәлгән яҙмалар архитектор Ф. А. Гепнер проекты буйынса соҡоп яҙылған.
Паркта «Ленпроекттың» № 11 институты алып барған реконструкция ваҡытында, 1975 йылда, гранит һәйкәл майҙансығынан һыуға ҡарай гранит күтәрмәле ауыш баҫҡыс төҙөлә.
2014 йылдын яҙында һәм йәйендә Ҡала скульптура музейы заказы реставрация ваҡытында һәйкәлде бысраныуҙан таҙарта, уның ярыҡтары һәм ҡупҡан урындары төҙәтелә, тишектәре эзбиз иҙмәһе менән көпләнә, шулай уҡ һәйкәл хәрефтәре биҙәлә. Яңы монумент янында газон булдырыла.
# Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы

Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы (рус. Российская Советская Федеративная Социалистическая Республика) — 1917-1922 йылдарҙа бойондороҡһоҙ ил, 1922-1991 йылдарҙа — СССР составындағы 15 союздаш республиканың береһе.
# Аллаяр (исем)

Аллаяр-башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.

# Аллаяр (исем)
## Этимология

Аллаяр ғәр.,фарс.-алла һәм яр (иптәш, дуҫ) һүҙҙәре ҡушылып яһалған исем.
# Илларионов (утар)

Илларионов — Ростов өлкәһенең Боковский районындағы утар
Краснокутский ауыл биләмәһе составына инә .

# Илларионов (утар)
## Географияһы
### Урам

* Магрицкий урамы.

# Илларионов (утар)
## Иҫтәлекле урын

* Казак һәйкәле.
Ростов өлкәһендә неолит осоронда уҡ кешеләр йәшәгән. Йылға буйҙарында нигеҙләнеүселәр башлыса емеш-еләк йыйыу, балыҡсылыҡ менән шөғөлләнә. Дала малсылыҡты үҫтереүселәр өсөн икһеҙ-сикһеҙ көтөүлек булған. Бында шул ваҡыттарҙан кешеләр ерләнгән бик күп ҡурғандар ҡалған. Был ҡурғанлы һәм ҡурғанһыҙ ҡәберлектәр дәүләт тарафынан һаҡлана.
Боков районының Илларионов утарынан йыраҡ түгел бер нисә иҫтәлекле археологик ҡомартҡы урынлашҡан. Улар 2002 йылдың 25 июнендә ҡабул ителгән 73-сө «Рәсәй Федерацияһы халыҡтары мәҙәни мираҫы объекттары (тарих һәм мәҙәниәт һәйкәлдәре) тураһында» федераль, 2004 йылдың 22 октябрендәге 178-се «Ростов өлкәһе мәҙәни мираҫы объекттары (тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары) тураһындағы» өлкә һәм Ростов өлкәһе хакимиәте башлығының 1997 йылдың 21 февралендәге 51-се ҡарарына ярашлы, закон һаҡлауында.
* Ҡурған «VI Илларионов». Илларионов утарынан көнбайышта 500 метр самаһы алыҫлыҡта урынлашҡан.
* Ҡурған «VIII Илларионов». Илларионов утарынан 1,75 саҡрым самаһы алыҫлыҡта урынлашҡан.
* Ҡурған төркөмө «I Илларионов» (15 ҡурған). Илларионов утарынан яҡынса 0,3 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
* Ҡурған төркөмө «II Илларионов» (2 ҡурған). Илларионов утарынан 1,0 км өҫтәрәк, көньяҡ-көнсығышта урынлашҡан.
* Ҡурған төркөмө «Илларионов III» (5 ҡурған). Илларионов утарынан көньяҡ-көнсығыштараҡ яҡынса 1,7 км алыҫлыҡта урынлашҡан .
* Ҡурған төркөмө «IV Илларионов» (2 ҡурған). Илларионов утарынан көньяҡ-көнсығышта 3,1 км өҫтәрәк урынлашҡан.
* Ҡурған төркөмө «V Илларионов» (4 ҡурған). Илларионов утарынан көньяҡ-көнсығышта 4,0 км өҫтәрәк урынлашҡан.