yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Шелдаис

Шелдаис — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мокша йылғаһының һул ярына тамағынан 477 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 53 км.

# Шелдаис
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010200112110000027254
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002725
* Бассейн коды — 09.01.02.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Октябрьский (Свердловск өлкәһе)

Октябрьский — Рәсәйҙең Свердловск өлкәһе Режевскийй ҡала округындағы ауыл.

# Октябрьский (Свердловск өлкәһе)
## Географияһы

Октябрьское — Реж ҡала округына ҡараған муниципаль берәмек составындағы ауыл. Реж ҡалаһынан көнбайышҡа табан 26-сы километрында (автотрасса буйлап 30 километрҙа), Воронин йылғаһы (Реж йылғаһының һул ҡушылдығы) үҙәнендә урынлашҡан. Ауыл эргәһенән, төньяҡҡа табан 4,5 километр алыҫлыҡта, Реж — Невьянск автомобиль юлы үтә, көньяҡҡа табан 7 километр алыҫлыҡта Реж йылғаһының уң яҡ ярында, Адуй йылғаһы тамағынан 2 км түбәнерәк геоморфологик һәм ботаник тәбиғи ҡомартҡы — Шайтан-Таш яр ҡаяһы урынлашҡан.

# Октябрьский (Свердловск өлкәһе)
## Тарихы

Ауылдың тәүге исеме — Шайтанка. 1750 йылдарҙа ауылд аҫылташтар сығарыу эше үҫешә. 1786 йылда А. В. Раздеришин ауылға яҡын Шайтан-Таш ҡаяһы эргәһендә, Реж йылғаһы буйында, ҡойолма (переливт) ятҡылығы асылыуы тураһында иғлан иткән. Биҙәү ташы «Шайтан ҡойолмаһы» тип аталған. 1810 йылда урындағы халыҡ, бер туған Кузнецовтар, ҡыҙыл турмалин тапҡан. 1815 йылда Мор руднигына (копи) нигеҙ һалынған. Быуат аҙағында тирә-яҡта зәңгәр яҡут (сапфир), ҡыҙыл яҡут (рубин) һәм алмас сығарылған.
РСФСР Юғары Советы Президиумының 1941 йылдың 5 февралендәге указы менән Свердловск өлкәһе Реж районының Шайтанское ауылы Октябрьский тип үҙгәртелгән.

# Октябрьский (Свердловск өлкәһе)
## Ильяс пәйғәмбәр сиркәүе

1864 йылда бер тәхетле таш сиркәүгә нигеҙ һалына һәм ул 1865 йылда Ильяс пәйғәмбәр исеме менән изгеләндерелә. Сиркәү 1935 йылда ябыла, ярым емерек хәлдә тора.
# Ғимаев Ирек Фәрит улы

Ғимаев Ирек Фәрит улы (2 сентябрь 1957 йыл) — СССР хоккейсыһы һәм тренеры. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1982).

# Ғимаев Ирек Фәрит улы
## Биографияһы

Ирек Фәрит улы Ғимаев 1957 йылдың 2 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Дүртөйлө районы Һыуыҡҡул ауылында тыуған. Шайбалы хоккей буйынса СССР‑ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1979), СССР‑ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1982). ӨНИ‑не тамамлаған (1985). «Салауат Юлаев» СДЮСШ тәрбиәләнеүсеһе (тренеры Марат Азаматов). Салауат Юлаев исемендәге спорт клубы (1974—79), ЦСКА (1979—87) командаларында уйнай. 1987—91 йй. — Япония, 1991—92 йй. Словения клубтары өсөн сығыш яһай. Донъя (1979, 1982—83), Европа (1979, 1982—83, 1985), СССР (1980—87) чемпионаттары, Европа (1979—86), Швеция (1980), Канада (1981), Париж (1984) чемпионаттары Кубогын яулаусы. «Известия» («Хәбәрҙәр»; 1981, 1984), «Ленинградская правда» («Ленинград хәҡиҡәте»; 1977—78), «Руде право» («Ҡыҙыл хоҡуҡ»; Чехословакия, 1983—84) гәзит приздарына халыҡ-ара турнирҙар еңеүсеһе. Үҫмер спортсылар араһында донъя чемпионаты (1977). Үҫмерҙәр араһында Европа (1976) һәм СССР (1973) чемпионы. СССР йыйылма командаһы ағзаһы (1977—85). 2000—03 йй. ЦСКА‑ла тренерлыҡ эшендә; 2006 й. алып Калининград өлкәһе һаулыҡ һаҡлау министры урынбаҫары, 2010 й. Спорт буйынса агентлыҡ етәксеһе. «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнгән (1982).

# Ғимаев Ирек Фәрит улы
## Карьера
### Хоккейсы булғанда

* 1976—1979 Салауат Юлаев
* 1979—1987 ЦСКА
* 1987—1991 Одзи Сейси
* 1991—1992 Олимпия (Любляна)

# Ғимаев Ирек Фәрит улы
## Спорт ҡаҙаныштары

* Донъя чемпионаты (1979, 1982, 1983)
* Донъя чемпионаты (1985)
* Европа чемпионаты (1979, 1982—83, 1985),
* Канада Кубогын яулаусы (1981)
* СССР чемпионаты (1980—88)

# Ғимаев Ирек Фәрит улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «Почёт Билдәһе» ордены (1982).
# Мейәс һөйләше

Мейәс һөйләше — башҡорт теленең көнсығыш диалекты һөйләштәренең береһе.

# Мейәс һөйләше
## Таралыуы

Биләгән территорияһы буйынса мейәс һөйләше башҡорт теленең көнсығыш диалектындағы иң эре һөйләштәренең береһе һанала. Ул Силәбе өлкәһенең Мейәс йылғаһы бассейнында урынлашҡан Арғаяш менән Сыбаркүл райондары, шулай уҡ Башҡортостан Республикаһының Учалы (көньяҡ һәм төньяҡ өлөшө), Әбйәлил һәм Белорет райондарының ҡайһы бер ауылдарын үҙ эсенә ала.
Ауылдар һәм ҡасабалар: Һөйөндөк, Сөләймән, Илсеғол, Ихсан, Нуралы, Шәрип, Аҙнаш, Әбсәләм, Абзаҡ, Муйнаҡ, Татлымбәт, Түләк, Буранғол, Байһаҡал, Көсөк, Урта Төлмән, Күзейылға, Ҡарағужа, Татлы, Ҡаҙаҡҡол, Ҡобағош, Сатра, Әзекәй, Баттал, Аһылай, Рәхмәт, Түбәнге Сермән, Аҙнағол, Абҙан, Үткәл, Йәнекәй, Мораҡай, Оло Ғәбдин, Балапан, Байым, Балапан, Бикҡол, Яратҡол, Ялтыр, Ҡәҙер, Ҡолой, Дәүләтбай, Сәләм, Байғаҙы, Ташауыл, Әлеш, Туҡтыбай, Шығай, Ҡоҙғон-Әхмәр һәм башҡалар.
Был һөйләште түбәндәге башҡорт ырыуҙары вәкилдәре ҡуллана: табын, ҡатай, ҡыуаҡан, тамъян, күбәләк, теләү, әйле.
Был һөйләшкә башҡорт теленең ҡыҙыл һәм урта урал һөйләштәренә хас уртаҡ һыҙаттар күҙәтелә. Н. Х. Мәҡсүтова билдәләүенсә, башҡорт теле диалекттары системаһында мейәс һөйләше иң ҡатнаш һөйләштәрҙән һанала.

# Мейәс һөйләше
## Фонетик үҙенсәлектәре

Был һөйләштең фонетик үҙенсәлектәре өалын һәм нәҙек һуҙынҡыларҙың сиратлашыуы менән билдәләнә (а-ы, ә-э/е) йәки, киреһенсә, нәҙек һәм ҡалын (ы-а, э/е-ә), ирен һуҙынҡылары (о-у, у-о, ө-ү, ү-ө), а, ы, ә, э(е), о, ө линияһы һуҙынҡыларының гармонияһының боҙолоуы, д-т тартынҡыларының сиратлаштырыуы дәгәрмәс-әҙәби — тәгәрмәс(тәгәрмәстәр); дән-әҙәби- тән(кәүҙә), ж-й жәй-әҙәби. йәй(йәй); жыйын-әҙәби. йыйын (йыйылыш).

# Мейәс һөйләше
## Метамеза

Мейәс һөйләшендә күп һүҙҙәр булмаған. метатезировать. Метамез смежность буйынса күҙәтелә, дистантность араһындағы ҡатмарлы компоненты һәм белем биреү.

# Мейәс һөйләше
## Метамеза
### Ҡатнащлыҡ буйынса метамеза:

кҫ-ҫк: үләҫкә «үләкһә» — үләкһә, үләкҫә;
цзе-рс: керсеткән «кесерткән» — кесерткән;
лд-рл: түшерелдек «түшелдерек» — түшелдерек;
ра-ер: тәңер «А» — тәңре.

# Мейәс һөйләше
## Метамеза
### Дистантность буйынса метамеза:

м.-т: торомтоғ «намордник» — моронтоҡ;
уһ-(ә): айһауыҙ «артыҡ» — айауһыҙ;
ла-ү: сеүәлсән «ямғыр селәүсене» — селәүсән;
ме-нән-ашау: килемшәк «килмешәктәр» — килмешәк;
ңғ-а: ҡыҙуңҡ «ҡуңыҙ» — ҡуңғыҙ.
# Хисмәтуллина Миңлегөл Хәбибйән ҡыҙы

Хисмәтуллина Миңлегөл Хәбибйән ҡыҙы (24 ноябрь 1927 йыл — 18 февраль 2004 йыл) — уҡытыусы, шағир һәм прозаик. 1945—1948 йылдарҙа Шишмә районының Суҡраҡлы ете йыллыҡ мәктәбе уҡытыусыһы, 1960—1980-се йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы ҡарамағындағы Телевидение һәм радиотапшырыуҙар буйынса дәүләт комитеты, «Башҡортостан ҡыҙы» журналы хеҙмәткәре. 1983 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.

# Хисмәтуллина Миңлегөл Хәбибйән ҡыҙы
## Биографияһы

Миңлегөл Хәбибйән ҡыҙы Хисмәтуллина 1927 йылдың 24 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Шишмә районы Ябалаҡлы ауылында тыуған. Ауылдарында ете йыллыҡ мәктәп тамамлағас, Дәүләкән педагогия училищеһына уҡырға керә. Күп йылдар башланғыс кластар уҡытыусыһы булып эшләй. Тормош иптәше хәрби кеше булғанлыҡтан, күп йылдар хәрби ҡаласыҡтарҙа йәшәй. Өфөгә ҡайтҡандан һуң, тәүҙә радиокомитетҡа эшкә урынлаша. Байтаҡ йылдар «Башҡортостан ҡыҙы» журналында әҙәби хеҙмәткәр, артабан тәрбиәсе, китапханасы булып эшләй.
Студент йылдарынан уҡ яҙыша башлай, артабан шиғриәттә лә, прозала ла әүҙем ижад итә. 1983 йылда СССР Яҙыусылар союзына ағза итеп ҡабул ителә.

# Хисмәтуллина Миңлегөл Хәбибйән ҡыҙы
## Китаптары

* Дим тамсыһы. Шиғырҙар. Өфө, 1976, 64 бит.
* Бесәй китте еләккә. Шиғырҙар. Өфө, 1978, 24 бит.
* Көмөшкүл шишмәһе. Хикәйәләр. Өфө, 1983, 142 бит.
* Ҡала ҡыҙы. Повесть һәм хикәйәләр. Өфө, 1987, 240 бит.
# Байхлинген

Байхлинген (нем. Beichlingen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 564 кеше йәшәй. Майҙаны — 19,07 км². Диңгеҙ кимәленән 200 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99625 һәм автомобиль коды — SOM.
# Вәлиев Дамир Жәүәт улы

Вәлиев Дамир Жәүәт улы (2 ғинуар 1940 йыл — 28 май 2002 йыл) — башҡорт ғалим-философы, юғары мәктәп уҡытыусыһы һәм йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1991), философия фәндәре докторы (1984), профессор (1987). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1990).

# Вәлиев Дамир Жәүәт улы
## Биографияһы

Дамир Жәүәт улы Вәлиев 1940 йылдың 2 ғинуарында Силәбе өлкәһе Арғаяш районы Этбай ауылында тыуған.
1965 йылда Свердловск юридик институтын тамамлай.
1970 йылдан алып Башҡорт дәүләт университетында уҡыта: этика, эстетика һәм культурология кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1986—1987 йылдарҙа — тарих факультеты деканы.
2002 йылдың 28 майында Өфөлә вафат була. Силәбе өлкәһе Арғаяш районы Яңы Субыл ауылында ерләнгән.

# Вәлиев Дамир Жәүәт улы
## Ғилми эшмәкәрлеге

Ғалим-философтың фәнни тикшеренеүҙәре этикаға, Башҡортостаның йәмәғәтселек фекере тарихына, суверенитет һәм федерализм проблемаларына арналған. Ул 130-ҙан ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Дамир Вәлиев «Урал» Башҡорт халыҡ үҙәген, Башҡортостан халыҡтары партияһын төҙөү инициаторҙарының береһе.

# Вәлиев Дамир Жәүәт улы
## Хеҙмәттәре

* Этика. Уфа, 2004;
* История башкирской философской и общественно-политической мысли; основные тенденции развития. Уфа, 2010;
* Нравственная культура башкирского народа: прошлое и настоящее. Уфа, 2010.

# Вәлиев Дамир Жәүәт улы
## Маҡтаулы исемдәре

* БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1990)
# Үрәзмәтов Флүр Зинур улы

Үрәзмәтов Флүр Зинур улы (13 май 1955 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре, дәүләт хеҙмәткәре. 2004—2020 йылдарҙа Шишмә районы хакимиәте башлығы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1996) һәм халыҡ мәғарифы отличнигы (1994).

# Үрәзмәтов Флүр Зинур улы
## Биографияһы

Флүр Зинур улы Үрәзмәтов 1955 йылдың 13 майында Башҡорт АССР-ы Шишмә районының Яңы Сафар ауылында тыуған.
1979 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтының агрономия факультетын тамамлай.

# Үрәзмәтов Флүр Зинур улы
## Хеҙмәт юлы

1979—1981 — Башҡорт АССР-ы Шишмә районы Ленин исемендәге колхоздың орлоҡсо-агрономы.
1981—1983 — Башҡорт АССР-ы Шишмә районы Ленин исемендәге колхоздың баш агрономы.
1983—1984 — Өфө ҡалаһының Калинин емеш-йәшелсә контораһының заместитель директор урынбаҫары, һуңғараҡ — директоры.
1984—1985 — Башҡорт АССР-ы Мәләүез районының СССР-ҙың 50 йыллығы исемендәге колхоз рәйесенең урынбаҫары.
1985 — Башҡорт АССР-ы Мәләүез районының СССР-ҙың 50 йыллығы исемендәге колхоздың баш агрономы
1985—1998 — Башҡорт АССР-ы Мәләүез районының «Марс» колхозы рәйесе.
1998—2000 — «Мәләүез шәкәр заводы» Асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең тышҡы идарасыһы.
2000—2004 — «Мәләүез шәкәр заводы» Асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры.
2004—2005 — Шишмә районы хакимиәте башлығы.
2006 — 2020 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Шишмә муниципаль районы хакимиәте башлығы.

# Үрәзмәтов Флүр Зинур улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының мәғарифы алдынғыһы (1994)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1996)
* Башҡортостан Республикаһының Почёт Грамотаһы (2005)
# Хорка

Хорка (нем. Horka) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1884 кеше йәшәй. Майҙаны — 40,79 км². Диңгеҙ кимәленән 164 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 2923 һәм автомобиль коды NOL.
# Фригг

'Фригг йәки Фригга (бор. скандинав Frigg, шулай уҡ Фрия (үрге немец Frigg — «һөйгән йәр») герман-скандинав мифологияһында Одиндың ҡатыны, юғары алиһә. Астар нәҫелен башлап ебәреүсе. Мөхәббәтте, никахты, ғаилә усағын, бала табыуҙы ҡурсалай. Һәр кешенең яҙмышын белгән күрәҙәсе, әммә был белемдәре менән бер кем менән дә уртаҡлашмай.
Фриггтың әсәһе (күҙалланылғанса ер алиһәһе) Фьоргюн, ә атаһы — бәһлеүәндәр нәҫеленән Нат тип һанала.
Фригг һәм Одиндың улдары: Бальдр, Хёд, Һермод.
Фригг Фенсалирҙа (инглиз Fensalir — һаҙлыҡ һыҙаты, ҡайһы берҙә диңгеҙ, һыу йәки океан һыҙығы итеп тәржемә ителә) йәшәй. Уның ярҙамсылары - һеңлеһе һәм хеҙмәтсеһе Фулла, илселәре Гна һәм Глин - кешеләрҙе яҡлаусы. Улар үҙ аллы шәхестәрме әллә Фриггтың кәүҙәләнешеме тулыһынса билдәле түгел.
Ҡолға (иләүес) менән билбауға тағылған асҡыс Фриггтың символдары булып тора.
1862 йылда асылған (77) Фригга астероид алиһә хөрмәтенә аталған.
Традиция буйынса, Фригг никах, мөхәббәт (Фрейя кеүек дәрт алиһәһе генә түгел), ғаилә усағы һәм уңдырышлылыҡ (айырыуса бала табыу яғынан) алиһәһе тип һанала, әммә ваҡыт үтеү менән уның функциялары үҙгәргән, күрәһең.
Эддик текстарға ярашлы, Скандинавия алиһәһе Фригг күрәҙәсе һәләтенә эйә, кешеләрҙең һәм илаһтарҙың яҙмышы менән яҡшы таныш, ләкин бер кемгә лә киләсәк серҙәрен асмай. Билдәле Эдда эпизоды Фригтың, үҙенә билдәле булған киләсәкте үҙгәртергә маташып, берҙән-бер тапҡыр үҙ принциптарына ҡаршы барыуы хаҡында һөйләй. Был - Один һәм Фригганың улы Бальдрҙың һәләк булыуы хаҡында легенда. Алиһә улын яҡлау маҡсатына бар көсөн һала, бөтә тереклекте лә, йәнһеҙ донъяны ла имләй, әммә нәҡ уның хәрәкәте арҡаһында Бальдр һәләк була. Был йәһәттән миф яҙмыштың ҡотолғоһоҙ булыуы тураһында фәлсәфәүи идеяны раҫлай, моғайын, фәһемле лә. Фриггтың символы — орсоҡ, һәм был боронғо скандинав пантеонында был алиһәнең ни тиклем мөһим урын биләүен аңлата. Билдәле булыуынса, норндар кешеләр яҙмышын ептәрҙән үрә, һәм был ептәрҙе нәҡ Фригг үрә. Эзотерик контекста норндар ысынбарлыҡта уны кәүҙәләндерә, әммә был нәҡ Фриг тәүматерия - бөтә нәмәнең йәшәүенә һәм барлығына нигеҙ булдыра.
Аҙнаның «йома» көнө немец телендә (нем. Freitag, инглиз телендә ингл. Friday) — Фригг исеме менән аталған, әммә шулай уҡ астар культы сығанағы булған ван ырыуы алиһәһе Фрейя менән контаминация үткәреү күҙ уңында тотола.
# Талүлән

?Талүлән :
Талүлән Сәскә атыусы үҫемлектең дөйөм күренеше :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Үҫемлектәр |
| Бүлексә: | Ябыҡ орлоҡлолар |
| Класс: | Ике өлөшлөләр |
| Тәртип: | Ҡуҙаҡ сәскелеләр |
| Ғаилә: | Ҡуҙаҡлылар |
| Суб-ғаилә: | Күбәләк сәскәләр |
| Ырыу: | Талүлән |
| Төр: | Талүлән |
Латинса исеме :
Genista tinctoria L. :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 26708 NCBI 49825 |
Талүлән, баллы ҡыуаҡ (рус. Дрок краси́льный, Дрок кровожа́дный, лат. Genísta tinctória) — ҡуҙаҡлыларFabaceae ғаиләһенән 0,5-1,5 м бейеклегендәге ағыулы ҡыуаҡ. Июнь-июль айҙарында һары сәскә ата, июль-августа емеше өлгөрә.

# Талүлән
## Таралыуы

Нигеҙҙә ҡоро тупраҡлы ҡарағай урмандарында, урман ситендә, тау-ҡыуаҡлыҡ биттәрендә, юл буйҙарында үҫә. Бөтә Евразияға таралған. Башҡортостандың бөтә райондарында ла үҫә.
* Талүлән. К. А. М. Линдман, «Bilder ur Nordens Flora», 1917—1926 китабынан ботаник иллюстрация
# Кесе Пангода

Кесе Пангода — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Пангода йылғаһының һул ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Кесе Пангода
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15030000112115300050033
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305003
* Бассейн коды — 15.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ласси-Яха (йылға)

Ласси-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Ласси-Яха (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300075503
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307550
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Сюнчик

Сюнчик — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чагва йылғаһының уң ярына тамағынан 70 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Сюнчик
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010800112115200032298
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203229
* Бассейн коды — 13.01.08.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Косоворотов Александр Иванович

Косоворотов Александр Иванович (1868, Дон Ғәскәре Ере Түбәнге Чирская станицаһы — 1912, Лесной ҡасабаһы, хәҙерге Ленинград өлкәһе) — рус прозаигы, публицисы, драматургы.

# Косоворотов Александр Иванович
## Биографияһы

Косоворотов Александр Иванович Дон Ғәскәре Ере Түбәнге Чирский станицаһында табип ғаиләһендә тыуған. Әсәһе үлгәндән һуң атаһы менән Новочеркасскиҙа йәшәй, ул унда гимназия тамамлай. Бала саҡтан уның музыка һәм һынлы сәнғәткә һәләте булған, малай романстар ижад итә, портреттар төшөрә.
1893 йылда Косоворотов университетының тарих-филология факультетын тамамлағас, Петербургта Лейб-гвардия казак полкында хеҙмәт итә. Хәрби хеҙмәттән һуң, Дәүләт органдарында эшләй, әҙәби эшмәкәрлек менән шөғөлләнә.
Күпмелер ваҡыт «Яңы ваҡыт» гәзитендә хеҙмәттәшлек итә. Унда ул театр һәм тәнҡит мәҡәләләрен баҫтыра. 1901 йылдан Александр Иванович «Новое время» гәзитенең париж хәбәрсеһе булараҡ, Францияла йәшәй, әммә, туберкулез ауырыуы тыуҙырған депрессия менән яфаланғанлыҡтан, гәзит редакцияһы менән килешеп тә тормай, ҡаланы ташлап китә. Италия, Корсика буйлап сәйәхәт итә, фәҡирлектә көн итә һәм мөхәррир, нәшриәтсе һәм драматург А. Сувориндан аҡсалата ярҙам һорай.
1902 йылда Косоворотов Рәсәйгә ҡайта. «Русь» гәзитен ойоштороу менән шөғөлләнә, рус-япон һуғышы тураһында мәҡәләләр яҙа, «Театр», «Театрҙарға күҙәтеү», «Бөтә донъя әҙәбиәт хәбәрсеһе» баҫмаларында хеҙмәттәшлек итә.
1912 йылда Санкт-Петербург эргәһендәге Лесной ҡасабаһында вафат була (үҙ-үҙенә ҡул һала). Волков зыяратында ерләнгән.

# Косоворотов Александр Иванович
## Ижады

Косоворотовтың тәүге хикәйәләре 1895 йылда «Яҡтылыҡ» гәзитендә баҫыла. Шунда уҡ уның үҙенең «Вавилон мәхшәре. Бер гимназия тарихы» автобиографик повесы баҫылған. Был повесы айырым китап булып Санкт-Петербургта 1900 йылда баҫылып сыға. Уның «Онотолған ел ҡапҡа» хикәйәһен яҙыусы А. В. Амфитеатров Косоротовтың иң яҡшы әҫәре "…дөрөҫлөк буйынса бик шәп, һәм зирәклек нескәлеге менән бала күңеленең асылыуы тип атаны.
1920-се йылдар урталарына саҡлы Рәсәй театрҙарында барған «Яҙғы ташҡын», «Кенәз ҡыҙы Зоренька», «Мөхәббәт хыялы» пьесалары уға билдәлелек килтерә. Петербург һәм Мәскәү сәхнәләрендә ҡуйылған «Корфин мөғжизәһе» трагедияһын ул үҙ әҫәрҙәренең иң яҡшыһы тип иҫәпләгән.
# Ал һәм Аҡ раузалар һуғышы

Ал һәм аҡ раузалар һуғышы йәки Раузалар һуғышы (һуғыштары) (ингл. War(s) of the Roses) — 1455—1485 йылдарҙа Плантагенеттар династияһының ике тармағы — Ланкастерҙар һәм Йорктар яҡлылар араһында власть өсөн көрәштә инглиз аҡһөйәктәре династияһы араһында ҡораллы серияһы. Тарихи әҙәбиәттә низағтың хронологик сиктәре (1455—1485), һуғышҡа бәйле айырым бәрелештәр, күрһәтелгән датанан алда ла, һуңынан да күҙәтелгән. Ысынбарлыҡта оҙаҡҡа һуҙылған был низағты өс киҫкен стадияға бүрегә мөмкин: 1455—1464, 1469—1471 һәм 1483—1487 йылдар. Һуғыш Генрих Тюдорҙың — Ланкастерҙар йортоноң династияны булдырған, Англия һәм Уэльс менән 117 йыл идара иткән ситтәге тармағының еңеүе менән тамамлана. Һуғыш Англия халҡына һиҙелерлек емереклектәр һәм бәлә-ҡаза килтерә, низағ барышында инглиз феодаль аҡһөйәктәренең күпселек өлөшө һәләк була.

# Ал һәм Аҡ раузалар һуғышы
## Һуғыш сәбәптәре

Һуғыш сәбәбе булып инглиз йәмғиәтенең бер өлөшөнөң Йөҙ йыллыҡ һуғыштағы уңышһыҙлыҡ һәм Генрих VI ҡатыны королева Маргаританың һәм уның фавориттары үткәргән сәйәсәт менән риза булмауы тора (король үҙе ихтыярһыҙ була, ваҡыты-ваҡыты менән аҡылын юғалта). Оппозицияны герцог Ричард Йорк етәкләй. Ул башта үҙенә юридик яҡтан һәләтһеҙ булған король өҫтөнән регентлыҡ, һуңынан — Англия тажын талап итә. Был дәғүәләргә нигеҙ булып Генрих VI-нең Джон Гонттың — король Эдуард III иҫән ҡалған өсөнсө улының ейәне, ә герцог Йорк — Лайонелдың — шул уҡ королдең иҫән ҡалған икенсе улының бүләһе (ҡатын-ҡыҙ яғынан, ир-ат яғынан ул Эдмундтың — Эдуард III бишенсе улының ейәне була) булыуы тора; шулай уҡ Генрих VI олаталары Генрих IV 1399 йылда тәхетте баҫып ала, король Ричард II тәхеттән баш тартырға мәжбүр итә һәм Ланкастерҙар династияһының легитимлығын шик аҫтына ҡуя.
Төп көс булып Франция менән һуғышта еңелгәндән һуң эшһеҙ ҡалған һәм күптәре Англиянан ситтә булған профессиональ һалтаттар тора һәм король власы өсөн ҙур хәүеф тыуҙыра. Һуғыш улар өсөн ғәҙәти кәсеп була, тыныс тормошҡа ауыр яраҡлашалар, шуға күрә уларҙы ҙур инглиз барондарына хеҙмәткә яллана һәм уларҙың армиянһын тулыландыра. Шулай итеп, вельможаларҙың хәрби көс-ҡеүәте артыуы король власының абруйын байтаҡҡа ҡаҡшата.
Үрҙә аталған сәбәптәрҙән башҡа, тағы ла иҡтисади сәбәптәр була. XV быуат уртаһында Европа финанс көрсөгө кисерә. Тәңкәләр баҫтыру өсөн аҫыл металдар етешмәй, был королдең һәм шәхси кешеләрҙең ҡаҙна килемендә сағылыш таба, патронаж өсөн көрәште көсәйтә.

# Ал һәм Аҡ раузалар һуғышы
## Атамаһы һәм символдары

Эмблемалар
«Раузалар һуғышы» атамаһы һуғыш дауамында ҡулланылмай. Рауза тамғаһы дошманлашҡан ике партияны айырыу билдәһе була. Беренсе тапҡыр кемдәр ҡулланғаны аныҡ билдәле түгел.
# Тошемка

Тошемка (Толья) — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ивдель йылғаһының һул ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 63 км.

# Тошемка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200009113
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200911
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Хальмер-Яха (Сядор-Яха ҡушылдығы)

Хальмер-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сядор-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 126 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.

# Хальмер-Яха (Сядор-Яха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300040931
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304093
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3