yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Стәрлетамаҡ өйәҙе

| Өйәҙ үҙәге гербы | Губерна гербы |
| Герб уездного центра | Герб губернии |
| Губерна | Өфө губернаһы |
| Үҙәге | Стәрлетамаҡ |
| Барлыҡҡа килгән | 1782 |
| Бөтөрөлгән | 1922 |
| Майҙаны | 21 271 км² |
| Халҡы | 327 382 чел. (1897) |
Стәрлетамаҡ өйәҙе — 1781 йылда Өфө наместниклығы составында ойошторола. Өйәҙгә Өфө провинцияһының көньяҡ өлөшө инә. 1782—1922 йй. Ырымбур губернаһы һәм Өфө губернаһы составында ойошторола.
Административ уҙәге — Стәрлетамаҡ ҡалаһы.

# Стәрлетамаҡ өйәҙе
## Тарих

1781 йылда Өфө наместниклығы составында ойошторола. Өйәҙгә Өфө провинцияһының үҙәк өлөшө инә. 1796 йылда алып — Ырымбур губернаһы, 1865 йылдаң — Өфө губернаһы составында. 1919 йылда 5 улус Табын кантоны, 20 улус — Юрматы кантоны, 1920 йылда 16 улус һәм Стәрлетамаҡ — АСБР, 5 улус Өфө губернаһы составына инә. Өйәҙ 1921 йылда бөтөрөлә, территорияһы Стәрлетамаҡ кантонына бирелә.

# Стәрлетамаҡ өйәҙе
## География

1796 йылдаң алып Ырымбур губернаһы, 1865 йылда — Өфө губернаһы составында. XVIII быуат аҙағында төньяҡта — Өфө өйәҙе, көнсығышта — Верхнеурал өйәҙе, көньяҡта — Ырымбур өйәҙе, көнбайышта Бәләбәй өйәҙе менән сиктәш була. Административ үҙәге — Стәрлетамаҡ ҡалаһы.
Майҙаны — 21 271 км² (1897).

# Стәрлетамаҡ өйәҙе
## Халҡы

XVIII быуат аҙағында — 58277 кеше (шул иҫәптән башҡорттар —25 262), 1897 йылда — 327 382 (башҡорттар — 115 796, латыштар — 1955, мишәрҙәр — 12 295, мордвалар — 15 963, татарҙар — 20 193, типтәрҙәр — 3 800, украиндар — 1 585, урыҫтар — 130 883 һәм башҡа). XIX быуат аҙағында өйәҙҙә 294 720 крәҫтиән иҫәпләнә, мещандар — 29 191, дворяндар — 1498 һәм башҡа; мосолмандар — 152586, православие динендәгеләр — 172 796 (шул иҫәптән 7488 старообрядсы), протестанттар — 1679 һәм башҡа. Идара итеүҙең кантон системаһы индерелгәс, өйәҙҙә 8‑се башҡорт һәм 3‑сө мишәр кантоны ойошторола. 1865 йылда өйәҙ — 4, 1896 йылда 5 станға бүленә. 1873 йылда — 33 (Аҙнай, Архангел, Арыҫлан, Бишҡайын, Богоявленск, Бошман-Ҡыпсаҡ, Васильевка, Верхотор, Воскресенск, Гәрә-Ҡыпсаҡ, Дурас, Дыуан-Табын, Дәүләтҡол, Ергән, Илсек-Тимер, Ишбарс, Кесе Табын, Кәлсер-Табын, Ҡалҡаш, Ҡарағош, Ҡармыш, Ҡуғанаҡ, Левашев, Маҡар, Меркет, Мәләүез, Өршәк-Мең, Петровск, Сытырман, Татьяновка, Үрге Уҫылы, Фёдоровка, Шмит), 1917 йылда 35 улус була. XIX быуат аҙағында өйәҙҙә 1069 торама пункт иҫәпләнә. Халыҡтың төп өлөшө игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ менән шөғөлләнгән.

# Стәрлетамаҡ өйәҙе
## Иҡтисад

1904 йылда һөрөнтө ер майҙаны (мең дисәтинәләрҙә) 276,9 тәшкил итә, шул иҫәптән арыш сәсеүлеге — 77,4, бойҙай — 53,4, һоло — 48,9, тары — 48,2, борай — 18,1, ҡарабойҙай — 17,4, борсаҡ — 5,8, картуф — 4,1; һыйыр малы — 32 522, йылҡы — 29 000, һарыҡ — 47 081, кәзә — 5 211, сусҡа — 4 187 баш. XX быуатта башында Архангел суйыниретеү заводы, Богоявленск заводы, Верхотор заводы, Воскресенка заводы, 3 шарапҡыуыу заводы, 1 һыра ҡайнатыу, 120 кирбес һуғыу, 20 тире иләү заводы һәм башҡа предприятиелар эшләй. Стәрлетамаҡта, Мәләүез, Ҡырмыҫҡалы, Түбәнге Ҡарамалы аа. ҙур йәрминкәләр үткәрелгән. 212 мәсет, 23 сиркәү һәм 9 часовня (1877); 273 уҡыу йорто (1912) иҫәпләнгән.
# Гхарапури

Гхарапури (ингл. Elephanta Island) — Һинд океанында Мумбаи гаванендәге утрау (Һиндостан).

# Гхарапури
## Тарихы

Боронғо замандарҙа утрау Гхарапури булараҡ билдәле булған. «Элефант утрауы» исемен XVI быуатта португал тикшеренеүселәре биргән, улар мәмерйәгә яҡын инеү урында базальт фил һынын күрәләр. Улар уны үҙҙәре менән бергә алып ҡайтырға уйлайҙар, әммә һөҙөмтәлә диңгеҙгә ташлайҙар, сөнки уларҙың сылбырҙары етерлек ныҡлы булмай. Һуңыраҡ был һынды британлылар Мумбаилағы Виктория һәм Альберт музейына күсерәләр (хәҙер доктор Бхау Даджи Лада музейы). Был утрау бер мәл урындағы ҡеүәтле короллектең баш ҡалаһы була. Леонардо да Винчиның йылъяҙмаһында (Францияның Милли китапханаһында һаҡлана) ошондай яҙма бар: «Һиндостандағы Элефант картаһына эйә булған Антонелло галантереясы». Кем булған ул Флоренция сәйәхәтсеһе Антонелло билдәһеҙ.
Элефант утрауының ҡаяларҙа уйып эшләнгән мәмерйә ҡорамдары арҡаһында утрау популяр туристик йүнәлеш булып тора.
Утрауға тиклем Мумбаинан паром менән еңел барып була, утрау-ҡаланың көньяҡ-көнсығыш яры буйынан ул яҡынса 10 км алыҫлыҡта ята. Кәмәләр көн һайын Һиндостан Ҡапҡаларынан юлға сыға, юлдың ваҡыты бер сәғәт тирәһе. Билеттарҙы порттың үҙендә һатып алырға була. Беренсе паром иртәнге сәғәт туғыҙҙа, ә һуңғыһы көндөҙгө сәғәт икелә китә. Утрауҙа кәмәләр өсөн пристандән алып данлыҡлы мәмерйәләр баҫҡыстарына тиклем һуҡмаҡ һалынған.
Шулай уҡ причалдан алып мәмерйәгә барыусы баҫҡыстарға тиклем тар колеялы тимер юлы маршруты бар (600 метр). Юл буйлап сувенирҙар, беләҙектәр, мунсаҡтар, күргәҙмә өлгөләре һатып торалар. Ризыҡ һәм эсемлектәрҙе киосктарҙа һатып алырға мөмкин. Юл буйынса бәләкәй маймылдар ваҡыты менән һатыусыларҙан, туристарҙан, сүп-сар контейнерҙарынан әйберҙәр урлап ҡасып, уйнап йөрөй.
# Колозерка

Колозерка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Үрге Кудьм-озеро күле - Үрге Кудьма йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Колозерка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300512103000004927
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000492
* Бассейн коды — 03.02.03.005
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Әминев Миңлетдин Ғилметдин улы

Әминев Миңлетдин Ғилметдин улы (15 октябрь 1922 йыл — 12 август 1969 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир, артиллерия полкы уҡсыһы, рядовой. Советтар Союзы Геройы (1943).

# Әминев Миңлетдин Ғилметдин улы
## Биографияһы

1922 йылда БАССР‑ҙың Стәрлетамаҡ кантоны Һарыш ауылында тыуған.
1942 йылдан алып Ҡыҙыл Армияһы сафында.

# Әминев Миңлетдин Ғилметдин улы
## Батырлығы

Советтар Союзы Геройы исеме 1943 йылдың 23 октябрендә бирелә.

# Әминев Миңлетдин Ғилметдин улы
## Наградалары

* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (23.10.1943)
* Ленин ордены (23.10.1943)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (07.10.1943)
# Иус

Иус — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вор-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 98 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.

# Иус
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010600112115300016047
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301604
* Бассейн коды — 14.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ҡол Шәриф мәсете

2005
Ҡол Шәриф мәсете (татар. Колшәриф мәчете, Qolşərif məçete) — Татарстандың һәм Ҡазандың үҙәк мәсете (2005 йылдан); Ҡазан кремле биләмәһендә урынлашҡан.
Мәсет Ҡазанды оккупациянан һаҡлағанда һәләк булған күренекле татар дин эшмәкәре, сәид Ҡол Шәриф исемен йөрөтә.

# Ҡол Шәриф мәсете
## Тарих

Мәсет Ҡазан ханлығы осоронда бик данлы булған. XVI быуатта Иҙел буйында фәнни һәм дини үҙәге була.

# Ҡол Шәриф мәсете
## Тарих
### Ҡол Шәриф - татар халҡы ҡаһарманы

Был мәсет Ҡазан ханлығының бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәшсе, мәшһүр татар ҡаһарманы, шағир, дәүләт эшмәкәре, рухани, сәид Ҡол Шәриф хөрмәтенә аталған. 1552 йылдың 2 октябрендә ил менән бергә уның рухи остазы — Ҡол Шәрифтың да ғүмере өҙөлә. Ҡол Шәриф үҙенең шәкерттәре менән Йәмиғ мәсете өсөн Иван Грозный ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғышып мәсет баҫҡыстарында һәләк була. Бөйөк татар батыры - Ҡол Шәриф иҫтәлегенә баш Ҡазан мәсете тип аталған. 1552 йылда, Яуыз Иван ғәскәрҙәре Ҡазан ҡалаһын яулап алғас, мәсет емерелә.

# Ҡол Шәриф мәсете
## Мәсетте тергеҙеү

1996 йылда мәсетте тергеҙеү эштәре башлана. Искәндәр Сәйфуллин һәм Айвар Саттаров проекттары нигеҙендә төҙөлә. Рәсми рәүештә 2005 йылдың 24 июнендә, Ҡазандың мең йыллығына асыла.

# Ҡол Шәриф мәсете
## Архитектураһы

Мәсеттең 8 манараһы бар. Көмбәҙ «Ҡазан бүреге» декоратив элементтары, ләлә сәскәһе (Волга буйы Болгарияһының уңдырышлылыҡ символы) менән биҙәлгән.
Бина төнөн матур яҡтыртыла.
# Дзёля-Ю (йылға)

Дзёля-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Аза-Нел-Лор күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Дзёля-Ю (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300033344
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303334
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Нурулла

Нурулла — ғәрәптәрҙән таралған мосолман ир-ат исеме.

# Нурулла
## Этимологияһы

Нурулла — «алла нуры» мәғәнәһендәге ир-ат исемме.

# Нурулла
## Билдәле шәхестәр

Нурулла Зиннур улы Зиннуров (1901 йыл — 1943 йыл) — партия һәм дәүләт эшмәкәре. Сәйәси золом ҡорбаны. Златоуст өйәҙе Нәсибаш улусы Лаҡлы ауылында тыуған.
Нурулла Дәүләтгәрәй улы Сафин (25 июль 1923 йыл — 15 май 1993 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. Миномёт полкының миномёт расчёты командиры, гвардия өлкән сержанты. Советтар Союзы Геройы (1945).
Нурулла Кәлимулла улы Әхмәтов (1913 йыл — 22 июль 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец, рядовой.
Нурулла Фәрит улы Ҡаһарманов (10 февраль 1928 йыл — 9 октябрь 1996 йыл) — тау инженеры, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1991), техник фәндәр докторы (1984), профессор (1986), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1978), Рәсәй Федерацияһы Яғыулыҡ-энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1994), БАССР-ҙың атҡаҙанған нефтсеһе (1967). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1982) һәм «Почёт Билдәһе» (1971) ордендары кавалеры.
Нурулла Носратулла улы Носратуллин (1901 йыл — 22 июль 1942 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, ҡыҙылармеец, сержант, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 2-се эскадроны ҡылыссыһы, 294-се кавалерия полкы отделениеһы командиры.

# Нурулла
## Фамилияларҙа

Нуруллин Ринат Ғәли улы (рус. Риннат Галеевич Нуруллин, 20 август 1954 йыл) — балалар шағиры, ғалим-уйлап табыусы, техник фәндәр кандидаты (1999). Татарстан Яҙыусылар союзы ағзаһы (2011). Татарстан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1994).

# Нурулла
## Архитектурала

Нурулла мәсете («Бесән» һәм «Етенсе йәмиғ мәсете») — Ҡазанда Иҫке Татар биҫтәһе үҙәгендә Бесән баҙарында төҙөлгән дини культ ҡомартҡыһы.
# Сырыль-Кикя

Сырыль-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пякаль-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 166 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Сырыль-Кикя
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300068452
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306845
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Оло Ҡыҙылбай

Оло Ҡыҙылбай (рус. Большекызылбаево) — Башҡортостандың Мәсетле районындағы ауыл. Әләгәҙ ауыл советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 451 кеше. Почта индексы — 452558, ОКАТО коды — 80242805005.

# Оло Ҡыҙылбай
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Оло Ыҡтамаҡ): 15 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Әләгәҙ): 5 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Красноуфимск): 113 км

# Оло Ҡыҙылбай
## Урамдар

Урам исеме:
* башҡ. Кооператив (урамы) — рус. Кооперативная ( улица )
* башҡ. Ҡыҙыл Армия (урамы) — рус. Красноармейская ( улица )
* башҡ. Күпер (урамы) — рус. Мостовая ( улица )
* башҡ. Яр буйы (урамы) — рус. Набережная ( улица )
* башҡ. Күл (урамы) — рус. Озерная ( улица )
* башҡ. Революцион (урамы) — рус. Революционная ( улица )
* башҡ. Баҡса (урамы) — рус. Садовая ( улица )
* башҡ. Салауат Ғимаҙиев (урамы) — рус. Салавата Гимазиева ( улица )
* башҡ. Мәктәп (урамы) — рус. Школьная ( улица )

# Оло Ҡыҙылбай
## Билдәле шәхестәре

* Илсеғол Этҡолов — 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашҡан Ҡошсо улусы башҡорт старшинаһы. Пугачёв полковнигы.
* Ишмән Этҡолов (?-1774) — 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашҡан Ҡошсо улусы башҡорто.
# Мортъяга

Мортъяга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Саредаяга йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Мортъяга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000056657
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005665
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Нолька (Кесе Кокшага ҡушылдығы)

Нолька — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Кокшага йылғаһының уң ярына тамағынан 87 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Нолька (Кесе Кокшага ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400712112100001203
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100120
* Бассейн коды — 08.01.04.007
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Улып

Улып (cыу. Улӑп) — алпамыша, бәһлеүән, фольклор персонажы. Дөйөм төрки геройына Алпҡа (Алып) барып тоташа. Сыуаш халыҡ риүәйәттәре һәм әкиәттәре буйынса, Улыптың әсәһе уҡтан яҡшы ата. Улып һелкеп сабаталарынан төшөргән тупраҡтан ҡурғандар барлыҡҡа килә (сыуаш Улӑп тӑпри).
Улып боронғо сыуаш эпик геройы — һундар, венгр һәм Волга буйы болғарҙарының легендаларында һәм риүәйәттәрендә тәүге ата-баба образында осраған Хӑнар (Хӑмар) менән сағыштырырлыҡ. Сыуаштарҙың ата-бабалары фольклорында эпик герой Тэнке исеме лә осрай, ул Волга буйы болғарҙары тураһындағы яҙма ҡомартҡыларҙа теркәлгән (12 б.).
Һуңынан сыуаштар үҙҙәренең риүәйәттәрендә һәм мифтарында олуғ батырға (Улыпҡа) сикһеҙ ҙур кәүҙә һәм ғәҙәти булмаған көс бирә, был көс уларҙың ҡараштарында халыҡтың яҡлаусыһы һәм яҡлаусыһы ролен үтәй.

# Улып
## Атаманың килеп сығышы

Сыуаш телендә «улу-батыр» һүҙе «улу-паттӑр» йәки ҡыҫҡаса «улпӑт» кеүек әйтелә, был һүҙ тәүҙә икеләтә мәғәнәгә эйә була һәм «юлбашсы» һәм «алпамыша» кеүек ҡулланыла, әммә аҙаҡ, йәмғиәт ярлы менән байҙарға бүленгәс, ҡәбилә аҡһөйәктәренең барлыҡҡа килеүе һәм ырыу башлығы титулының нәҫелдән-нәҫелгә тапшырыуы арҡаһында, «улу-паттӑр» һүҙе, көс һәм кәүҙә мәғәнәһен юғалта һәм өс айырым һүҙгә тарҡала: «улӑп», «улпӑт» һәм «паттӑр». Шуға күрә «алпамыша» һүҙен билдәләү өсөн «улӑп», «улып», йәки «алп» һүҙҙәре ҡулланыла башлай.

# Улып
## Улып тураһында халыҡ хикәйәттәрен теркәү тарихы

Улып тураһында сыуаш хикәйәттәрен 1784 йылда тәүге тапҡыр К. Милькович яҙып ала. XIX быуатта уларҙы М.Федоров, Г. Т. Тимофеев һәм башҡалар яҙып ала. XX быуатта был эштә Хв. Сюин айырыуса ҙур өлөш индерә, ул 1990 йылдарҙа үҙе һәм башҡа кешеләр йыйған хикәйәттәр нигеҙендә үҙ аллы оригиналь әҫәр — «Улып» эпосын ижад итә.
Әлеге ваҡытта бөтә был яҙмалар китапханаларҙа һәм махсуслаштырылған архивтарҙа һаҡлана. Сыуаш гуманитар институты архивында ғына уларҙың һаны бер нисә йөҙ иҫәпләнә.
Шуны ла билдәләп үтергә кәрәк, кешегә оҡшаш алпамышалар тураһындағы хикәйәттәр сыуаштарҙың тарихи ата-бабаларында — Волга буйы болғарҙарында ла булған.
Күп кенә төрки халыҡтарҙа шуға оҡшаш бәһлеүән тураһында эпостар бар. Ҡаҙаҡтарҙа Алпамыс, ҡырғыҙҙарҙа Алпамыш, үзбәктәрҙә Алпомиш, башҡорттарҙа Алпамыша, себер татарҙарында Алып Мәмшән, татарҙарҙа Алпамша һ.б. Сыуаш эпосы «Улып» исеме менән дә үзбәктекенә оҡшаш.
# Ҡуңыр буға (эпос)

«Ҡуңыр буға» — башҡорт эпосы, башҡорт халҡының ауыҙ-тел ижады өлгөһө.

# Ҡуңыр буға (эпос)
## Һүрәтләү

«Ҡуңыр буға» эпосын тәүге тапҡыр 1865 йылда Р. Г. Игнатьев яҙып ала һәм «Оренбургские губернские ведомости» баҫмаһында сығара (№ 32, 218—219 б.).
Эпостың башҡа варианттарын М. А. Буранғолов, К Мәргән, Ғ. Сәләм һәм башҡалар яҙып алған. 1969 йылда Р. З. Шәкүров әҫәрҙең тағы бер өлгөһөн Асҡар ауылында М. Мирхәйҙәровтан яҙып ала.
Барлығы эпостың Башҡортостанда, Һамар һәм Ырымбур өлкәләрендә яҙып алынған ундан ашыу варианты теркәлгән. Улар Рәсәй Фәндәр Академияһы Өфө Ғилми Үҙәгенең фәнни архивында һаҡлана.
«Ҡуңыр буға» әҫәренә хайуандар тураһында башҡорт хикәйәттәре («Аҡһаҡ ҡола», «Ҡара юрға») инә. Был эпоста бәхет һәм именлек килтереүсе изге малға ышаныу ята.
Эпик хикәйәттә һыйыр малының хужаһы менән ҡаршылығы һүрәтләнә. С. А. Галин фекеренсә, әҫәрҙә матриархат менән патриархат көрәше сағыла.

# Ҡуңыр буға (эпос)
## Сюжет

Үҙенең эстәлеге буйынса «Ҡуңыр буға» изге хайуандар тураһында эпик хикәйәткә ҡарай. Эпоста Урал һырты буйлап юғалған һыйыр көтөүен юллап барыусы героиня һүрәтләнә.
Эпостың героиняһы тыуған йортонан алыҫҡа кейәүгә сыға һәм бирнәгә бирелгән һыйырын алып китә. Бер нисә йылдан һуң был малдың быҙауҙары Урал тауының уң армыттары яғына йүнәлә. Хужабикә уларҙың эҙенән «Ҡуңыр буға» йырын көйләп бара. Был йырҙа Уралдың һоҡланғыс тәбиғәте, башҡорт батырҙарының ҡаһарманлығы тураһында әйтелә. Героиня ара-тирә «Ҡуңыр буға, һәү-һәү» тип һыйырҙарын саҡыра. Шулай ҡыҙ малдар артынан атаһы йортона ҡайтып етә.
Ҡуңыр буға исемен Урал тауының көньяҡтан төньяҡҡа ҡарай барған «Ҡуңыр буға юлы» менән бәйләйҙәр. Борон был юлды башҡорт ғәскәрҙәре дошмандар баҫҡанда ҡулланған, тип иҫәпләнә.
# Милош Обренович усадьбаһы

Кенәз Милош резиденцияһы (серб. Конак кнеза Милоша) — серб кенәзе Милош Обреновичтың һарай комплексының төп бинаһы, 1831—1833 йылдарҙа Белградта Ғосман империяһы составында автономия статусын алғандан һуң төҙөлә. 1979 йылда Сербияның әһәмиәткә эйә булған мәҙәниәт ҡомартҡылары исемлегенә ингән.

# Милош Обренович усадьбаһы
## Бина тарихы

XIX быуат башында Белград баш ҡала булмай, әммә Белград ҡәлғәһе Сербияның ғосман губернаторы резиденцияһы була. Шуға күрә ил автономиялы статус, ә Милош вариҫ титулы алғандан һуң, 1829—1831 йылдарҙа уның бойороғо буйынса хаким ҡатыны һәм улдары өсөн Белград үҙәгендә княгиня Любица һарайы төҙөлә. Бынан һуң шунда уҡ Топчидер паркында (шул саҡта айырым бәләкәй ҡасабала) кенәздең үҙе өсөн резиденция төҙөлә. Төҙөлөштө 1831 йылдан 1834 йылға тиклем архитектор Никола Живкович проекты буйынса мастер-төҙөүселәр Яней Михайлович һәм Николай Джорджевич алып бара. Үҙенең беренсе идаралығы (1815—1839 йылдар) ваҡытында Милош бында һирәк кенә була, сөнки уның төп резиденцияһы Крагуевацта, 1842 йылға тиклем кенәзлектең баш ҡалаһында урынлаша. Үҙенең икенсе тапҡыр власта тороу осоронда (1858—1860 йыл), 1860 йылдың 14 сентябрендә вафат булғанға тиклем, бында даими йәшәһә лә, ул уның барыбер тик йәйге резиденцияһы булып һанала.
Кенәз Милош үлгәндән һуң уны бер үҙгәрешһеҙ ҡалдыралар, унда мемориаль музей ойошторола. Власҡа 1903 йылда Ҡарагеоргиевичтар династияһы килгәндән һуң, Обреновичтар менән бәйле экспонаттар Халыҡ музейына тапшырыла. Резиденцияның ҡунаҡ йортонда ваҡытлыса полицейский участогы урынлаштырыла. Ике донъя һуғышы араһында бина һунарсылыҡ һәм урман хужалығы музейы булараҡ ҡулланыла, 1954 йылда Беренсе серб ихтилалы музейына әйләндерелә, ә 1966 йылдан Сербияның Тарих музейына әүерелә.

# Милош Обренович усадьбаһы
## Архитектура үҙенсәлектәре

Стилистик һәм архитектура күҙлегенән Милош резиденцияһы Балкан архитектура традицияһынан аҡрынлап үҙәк-Европа архитектураһы элементтарының үҫешенә күсеү этабынан тора. Беренсеһенең йоғонтоһо эске арауыҡтарҙың төҙөлөшөндә һәм түшәм көмбәҙҙәренең, стеналарҙың, нишаларҙың бай биҙәлешендә сағыла. Европа йоғонтоһо классик ҡәтғи фасадта, ҡайһы бер архитектура деталдәрендә, шулай уҡ иркен парк зонаһы объектын булдырыуҙа сағыла.
Төп бинанан тыш комплекс биләмәһендә Изге апостолдар Петр һәм Павел Сиркәүе һарайы, кенәз Милош фонтаны һаҡланған. Төп бинаның фасады алдында Европала иң матур һәм иң боронғо платан урынлашҡан, ботаник характерҙағы тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән (Савски-Венац общинаһы муниципалитетының 352/372/79-III-03 од 1. 1. 1979 ҡарары менән). Уның йәше 170—180 йыл тип иҫәпләнә. Бейеклеге 34 метр, сатырының киңлеге 49 метр тәшкил итә.