yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ҡабырға

Ҡабырға (лат. costa,ae f., рус. ребро) — дуға һымаҡ яҫы ҡушарлы һөйәк. Ҡабырға һөйәктәре умыртҡа менән күкрәк һөйәген тоташтырып, күкрәк ситлеген төҙөй. Ҡалынлыҡтары 5 миллиметрҙан үтмәй тиерлек.

# Ҡабырға
## Төҙөлөшө

Ҡабырға өс өлөштән тора:
* артҡы осо ҡабырғаның башынан (caput costae), муйынтыҡтан (collum costae), буй һырттан (crista colli costae) һәм түмһәләктән ғибәрәт (tuberculum costae);
* ҡабырғаның тәне (corpus costae);
* кимерсәккә күсеүсе алғы ос (cartilago costalis).
Ҡабырға тышҡы яҡтан ҡабарынҡы, эске яҡтан батынҡы була.
Ҡабырғаның өҫкө ҡыры түңәрәкләнеп тора. Ә аҫҡы ҡыры ҡыҫынҡы була.

# Ҡабырға
## Ҡылыҡһырлама

Кешенең һөлдәһендә 12 ҡушарлы (пар) ҡабырға бар. Күкрәк ситлеге 37 дана һөйәктән төҙөлгән. 12 күкрәк умыртҡаһынан, 12 ҡушарлы ҡабырға һөйәгенән һәм күкрәк һөйәгенән.
Һәр бер күкрәк умыртҡаһының ике яғынан артҡы остары (һөйәк башы) менән берәр ҡабырға тоташҡан.
Ҡабырғалар, күкрәк умыртҡаларының төп һөйәгендәге соҡорҙар эсендә боролоп, үҙҙәренең торошон үҙгәртә, бер аҙ күтәрелә һәм түбәнәйә алалар.
Өҫкө 10 ҡуш ҡабырға, һығылмалы тығыҙ кимерсәктәр ярҙамында, алғы остары менән яҫы күкрәк һөйәгенә тоташа. Ҡабырғаларҙың ике түбәнге пары ҡалғандарынан ҡыҫҡараҡ була һәм күкрәк һөйәге менән тоташмай.
Күкрәк умыртҡалары, ҡабырғалар һәм күкрәк һөйәге күкрәк ситлеген төҙөй. Ҡабырғалар араһында урынлашҡан мускулдар менән бергә күкрәк ситлеге күкрәк ҡыуышлығын өҫтән, алдан, ян яҡтарҙан һәм арттан сикләп тора.

# Ҡабырға
## Функциялары

* Һаҡлағыс функция: ҡабырғалар күкрәк ситлеген төҙөп, йөрәкте, үпкәләрҙе, эре ҡан тамырҙарын йәрәхәтләнеүҙән һаҡлай.
* Каркас функцияһы: күкрәк ситлеге эсендәге ағзаларҙы тейешле урында, тейешле торошта беркетеп тота.
# Котёл (Вад ҡушылдығы)

Котёл — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Рязань өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вад йылғаһының уң ярына тамағынан 204 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Котёл (Вад ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем, Цна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010200412110000028265
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002826
* Бассейн коды — 09.01.02.004
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Бурнайка

Бурнайка — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Ульянов өлкәһе, Һамар өлкәһе, биләмәләрендә аға. Йылға Атас йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Бурнайка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Сәрмәсән башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000412112100005206
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100520
* Бассейн коды — 11.01.00.004
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Оло Сургут

Б.Сургут — Рәсәй йылғаһы. Һамар өлкәһе, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/1429/214 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.

# Оло Сургут
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суҡ йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000612112100005754
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100575
* Бассейн коды — 11.01.00.006
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# А. С. Пушкин һәйкәле (Санкт-Петербург, Сәнғәттәр майҙаны)

Александр Сергеевич Пушкин һәйкәле скульптор М.К. Аникушин һәм архитектор В.А.. Петров эше, 1957 йылдың 19 июнендә Ленинградта Сәнғәттәр майҙанында Рус Дәүләт музейы бинаһы алдында ҡуйылған. Һәйкәл Ленинградтың 250 йыллығын байрам итеүгә тура килтерелә.

# А. С. Пушкин һәйкәле (Санкт-Петербург, Сәнғәттәр майҙаны)
## Тасуирламаһы

Һәйкәл Ленинград «Монументскульптура» заводында бронзанан ҡойолған. Бейеклеге 4 метрҙан ашыу, пьедестал менән бергә 7 м 90 см. Пьедесталы Ленинград янындағы Кар-Лахтила табылған ҡыҙғылт граниттан, нигеҙе ҡалай менән көпләнгән граниттан эшләнгән. Пьедесталдың алғы яғында уйып «Пушкин Александр Сергеевич» тип яҙылған

# А. С. Пушкин һәйкәле (Санкт-Петербург, Сәнғәттәр майҙаны)
## Төҙөлөү тарихы

Һәйкәлдең төҙөлөү тарихы 1936 йылға барып тоташа, был саҡта СССР халыҡ комиссарҙары Советы шағирҙың вафат булыуына 100 йыллыҡ уңайынан монумент төҙөү кәрәклеге тураһында ҡарар итә. 1937 йылда иң яҡшы һәйкәл проектына Бөтә Союз конкурсы иғлан ителә. Башта уны Васильев утрауында, Биржа майҙанында ҡуйыу планлаштырыла. Ул Пушкин майҙаны тип үҙгәртелә, монументҡа нигеҙ һалыу тантанаһы үтә. Әммә конкурста ҡатнашыусыларҙың береһе лә лайыҡлы проект тәҡдим итә алмай һәм һөҙөмтәлә Васильев утрауында һәйкәл ҡуйылмай.
Һуғыштан һуң 1947 йылда Ленинградта А. С. Пушкиндың иң яҡшы һәйкәл проектына Бөтә Союз конкурсы иғлан ителә. Башта проекттарҙы тапшырыу ваҡыты 1947 йылдың 31 июленә тәғәйенләнә. Тәүге өс турҙа еңеүселәр булмай. Скульптор Л.Д. Муравин һәм архитектор И. Каракис икенсе премияны ала. 1949 йылда конкурстың IV асыҡ турына утыҙ ике йәшлек скульптор, Сәнғәт академияһын күптән түгел генә тамамлаған Аникушин Михаил үҙенең эскизын тәҡдим итә. Һөҙөмтәлә комиссия уның эскизын раҫлай. 1949 йылда шағирҙың тыуыуына 150 йыл тулыу айҡанлы һәйкәлгә тантаналы нигеҙ һалыу үтә.
Һәйкәлдең һуңғы вариантын эшләү процесында М.К. Аникушин А.С. Пушкиндың күп һанлы скульптура һәм график портреттарын, шулай уҡ Мәскәү университеты (1953) һәм Ленинградтағы «Пушкин» метрополитены (1955) өсөн фигура композициялары төҙөй. Аникушин Пушкин һәйкәленең тәүге вариантын етерлек кимәлдә камил тип һанамай һәм үҙ аҡсаһына бөйөк рус шағирының тәрән һәм тамамланған моделен булдыра
1958 йылда А.С. Пушкин һәйкәле өсөн Михаил Аникушин Ленин премияһына лайыҡ була.
# Кесе Крестовая (йылға)

Кесе Крестовая — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Кесе Крестовая (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000054943
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005494
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Желтушка (Нужная ҡушылдығы)

Желтушка — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нужная йылғаһының һул ярына тамағынан 5,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Желтушка (Нужная ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300312110000015730
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001573
* Бассейн коды — 08.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Родополис

Родополис — көнбайыш Грузияла тарихи ҡала. Ҡала хәҙерге Варцихе ауылынан алыҫ түгел һаҡланған, Кутаиси ҡалаһынан 17 саҡрым, Багдади ҡалаһынан 15 саҡрым алыҫлыҡта ята.

# Родополис
## Тарихы

Варцихе урыны урта быуаттарҙа эгрис батшалығында урынлашҡан булған. Үҙенең уңайлы географик урынлашыуы арҡаһында Варцихе ҙур стратегик һәм иҡтисади әһәмиәткә эйә була. Бында мөһим халыҡ-ара сауҙа юлы үтә.
Тәүге тапҡыр ул VI быуатта Византия сығанаҡтарында телгә алына. Прокопий Кесарийский уны эгрис батшалығында мөһим ҡалаларҙың береһе тип иҫәпләй. Эгристың Бөйөк Һуғышы ваҡытында ҡала онтролгә алына. Дошманға артабан яңы плацдармды яулап алыуға ҡамасау итеү өсөн, 549 йылда ҡала стеналары фарсылар һөжүм итеүенән алда уҡ һүтеп алына,ә һуғыштан һуң уны яңынан тергеҙәләр. IX—XI быуаттарҙа ҡала яңы үҫеш кисерә. Һуңғы урта быуат осоронда Варцихе Имеретия батшаларының резиденцияларының береһе була.
1737 йылғы Имеретия батшалығының картаһына ярашлы Имеретия короле Александр V Варцихела тергеҙеү эштәре алып барған. Багратиони Вахушти һүҙҙәре буйынса: «эриставтар Александр һарайына килә». Рус-төрөк һуғышында, 1769 йылда генерал Тотлебен төрөктәр унда йәшенә алмаһын өсөн бер нисә урындан ҡойманы һүтеп ала.

# Родополис
## Урынлашыуы

Родополис урмандар менән уратып алған тигеҙ ерҙә урынлаша, уның тирәләй күп йылғалар аға.

# Родополис
## Археологик ҡаҙыу эштәре

1968 йылдан Варцихе территорияһында эҙләнеү эштәре алып барыла. 1972 йылдан башлап әүҙем археологик ҡаҙыныуҙар алып барыла (етәксеһе Ф. Джапаридзе). IV—VI быуаттарҙа асыҡлана. Замок-ҡала комплексының күп өлөшө башнялы диуарҙар менән уратып алына. Ошо дәүерҙә ҡала-ҡәлғә мөһим нығытма пункты була. Археологик материалдар (башлыса керамика һәм быяла) Эгристың сит илдәр менән мөһим сауҙа- иҡтисади мөнәсәбәттәрҙә булыуын раҫлай. Керамика һәм амфоралар бында Риони аша килгән. Шулай уҡ Варцихеның сираттағы өҫтөнлөгө ваҡытындағы (IX—XI бб.) бина ҡалдыҡтары табылған.
Варцихенан 800 метр алыҫлыҡта Риони йылғаһының һул ярында уба урынлаша, ул яһалма траншея менән нығытыла. Һуйырташтан һәм эзбизташтан төҙөлгән йорттарҙың янғындан юҡҡа сыҡҡан ҡалдыҡтары табылған. Ҡәберлектәрҙә бронза беләҙек, быяла мунсаҡтар, ҡыҙыл яндырылған көршәктәр табылған.
Риони йылғаһының уң ярында эҙләнеүҙәр тарафынан иртә урта быуат изге әйберенең ҡалдыҡтары табыла
# Ширяй

Ширяй — Рәсәйҙәге йылға. Волгоград өлкәһе, Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иловля йылғаһының уң ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.

# Ширяй
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иловля йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010300412107000009430
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000943
* Бассейн коды — 05.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# 1984 йыл

II мең йыллыҡ :
XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат — XXI быуат — XXII быуат :
Хронологик таблица :
1984 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1984 MCMLXXXIV |
| Юлиан стилендә | 1983 — 1984 ( 14 ғинуар) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2736 — 2737 ( 4 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7492 — 7493 ( 14 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5744 — 5745 ה'תשמ"ד — ה'תשמ"ה |
| Мосолман календары | 1405 — 1406 |
| Боронғо әрмән календары | 1433 ԹՎ ՌՆԼԳ |
| Ҡытай календары | 4680 — 4681 (с 2 февраль) 癸亥 — 甲子 чёрная свинья — синяя мышь |
| Эфиопа календары | 1976 — 1977 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 2040 — 2041 |
| - Шака самват | 1906 — 1907 |
| Иран календары | 1362 — 1363 |
1984 (бер мең туғыҙ йөҙ һикһән дүртенсе) йыл — кәбисә йыл, григориан календары буйынса йәкшәмбе көндө башлана. Был беҙҙең эраның 1984 йылы, 2 мең йыллыҡтың 984 йылы, XX быуаттың 84 йылы, XX быуаттың 9 ун йыллығының 4 йылы, 1980 йылдарҙың 5 йылы.

# 1984 йыл
## Ваҡиғалар

24 ғинуар — һатыуға беренсе Apple Macintosh сыға.

# 1984 йыл
## Тыуғандар

22 декабрь — Basshunter, швед музыканты, продюсер һәм DJ.

# 1984 йыл
## Вафат булғандар

* 25 май — Ғабдулла Әхмәтшин, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт яҙыусыһы, драматург, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
* 2 октябрь — Хәмит Зөбәйер Ҡушай, төркиәтсе, этнограф, археолог.
* 19 октябрь — Дилмөхәмәтов Ишмулла Ишҡәле улы, актёр, ҡурайсы, йырсы, композитор. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1975), БАССР-ҙың халыҡ (1973) артисы.
# Булумбаевка

Булумбаевка — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тара йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Булумбаевка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010100312115300005969
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115300596
* Бассейн коды — 14.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Мөхәфаҙа

Мөхәфаҙа (ғәр. محافظة‎ muḥāfaẓä, мн.с. ғәр. محافظات‎ muḥāfaẓāt; рус. Мухафаза) — ҡайһы бер ғәрәп дәүләттәренең административ-территориаль берәмеге — Бахрейн, Мысыр, Иордания, Ираҡ, Йәмән, Күвейт, Ливан, Сүриә һәм Оман. Бөтә аталған илдәрҙә мөхәфаҙалар административ бүленештең беренсе кимәленә ҡарай; Сәғүд Ғәрәбстанында ул административ бүленештең икенсе кимәленә ҡарай (провинциялар һуңынан). Рус теленә ғәҙәттә өлкә тип тәржемә ителә.
# Арнебург

Арнебург (нем. Arneburg) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 1643 кеше йәшәй. Майҙаны — 26,45 км². Диңгеҙ кимәленән 29 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39596 һәм автомобиль коды — SDL.
# Пёльциг

Пёльциг (нем. Polzig) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1257 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,76 км². Диңгеҙ кимәленән 240–295 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7554 һәм автомобиль коды — GRZ.
# Эне-Огыт

Эне-Огыт — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Салым йылғаһының һул ярына тамағынан 282 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Эне-Огыт
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200050031
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115205003
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Символ

Си́мвол (бор. грек. σύμβολον «<шартлы> тамға, сигнал») — ниндәйҙер объекттың сифатын белдерә торған билдә, берәй предметтың йәки хайуандың һүрәте, һынланышы; ниндәйҙер төшөнсәнең, идеяның, күренештең шартлы билдәһе.
Ҡайһы берҙә билдә һәм символы айырыла, сөнки, билдәнән айырмалы рәүештә, символ тәрәнерәк социаль-норматив (рухи) үлсәү тип иҫәпләнә.

# Символ
## Тарихы

Символ төшөнсәһе художестволы образ, аллегория, сағыштырыу категорияларына яҡын тора. Мәҫәлән, һуңғы антик дәүерҙә тәре христиандар символына әйләнә. Яңы тарихта свастика милләтсе-социализм символына әүерелгән.
Ф. И. Гиренок хәҙерге заман мәҙәниәтендә «символ һәм билдә араһында» айырма юҡҡа сыҡҡан, ти, символдың иһә ысынбарлыҡтан өҫтөнөрәк тороуына иғтибарҙы йүнәлтә.
А. Ф. Лосев символды «идея һәм әйберҙең субстанциялы тиңлеге» тип билдәләй. Һәр символдың үҙенең образы бар, әммә уның үҙенә типә-тиң булмаған ниндәйҙер мәғәнәһе була. Ике элементтан — образ һәм мәғәнәнән башҡа символды күҙ алдына ла килтереп булмай. Шуға ла символдар нисек шәрехләүгә (интерпретацияға) ҡарап йәшәй ҙә.
XХ быуатта неокантсы Эрнст Кассирер, символ төшөнсәһен дөйөмләштереп, "символик формаларға " киң синыфлы мәҙәни күренештәрҙе: тел, миф, дин, сәнғәт һәм фәнде индерә, улар ярҙамында кешеләр үҙҙәрен уратып алған хаосты тәртипкә һала, тип һанай. Бынан алдараҡ Кант, тип иҫбатлай сәнғәтте, интуитив күҙаллау булараҡ, символик йөкмәткеле тип һанаған.

# Символ
## Шулай уҡ ҡара

* Алхимические символы
* Астрономические символы
* Государственные символы
* Религиозные символы
* Сакральная геометрия
* Символы пола
* Символы коммунистического движения
* Символы опасности
* Символы святых
* Символизм
# Кавказ урамы (Өфө)

Кавказ урамы (Өфө) - Башҡортостан Республикаһының Өфө ҡалаһы Киров районында урынлашҡан. Өфө ҡалаһының иҫке урамдарының береһе булып тора. Кавказ урамы Сочинский һәм Менделеев урамдары араһында ята.

# Кавказ урамы (Өфө)
## Урам тарихы

18 быуатта урам өфө казак атаманы Буданов хөрмәтенә аталып, Буданов урамы булараҡ билдәле, уның етәкселегендә 400 кеше торған. Урам Өфө ҡалаһының көнбайыш сиге булған.
19 быуат аҙағында урам ҡала өсөн мөһим меценат һәм икенсе гильдиялы сауҙагәр Николай Кондратьевич Блохин хөрмәтенә Блохин урамы тип үҙгәртелә
1930 йылда урам Кавказ урамы тип үҙгәртелә.

# Кавказ урамы (Өфө)
## Иғтибарға лайыҡ булған биналар һәм ҡоролмалар

* Өфө ҡалаһының Киров РУВД
* "Нурлы" алкоголһеҙ эсемлектәр заводы
* Өфө ҡалаһының Киров районындағы "Ихлас" мосолман дини ойошмаһы (Кавказ һәм Сочинский урамдары киҫелешендә)
# Ыба

Ыба — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вычегда йылғаһының уң ярына тамағынан 864 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Ыба
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000014169
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001416
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Чеча

Чеча — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чарыш йылғаһының уң ярына тамағынан 478 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Чеча
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200312115100008993
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100899
* Бассейн коды — 13.01.02.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ялпинг-Усья

Ялпинг-Усья (Ялпинг-усья) — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вижай йылғаһының уң ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Ялпинг-Усья
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200008901
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200890
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ортъягун

* Ортъягун (Хант-Манси автономиялы округы — Югра) — Хант-Манси автономиялы округының Сургут районындағы ҡасаба.
* Ортъягун (Тром-Юган ҡушылдығы) — йылға.
# Ишмөхәмәтов Ғәфүр Шәкүр улы

Ишмөхәмәтов Ғәфүр Шәкүр улы (10 сентябрь 1948 йыл) — табип-ғалим, һаулыҡ һаҡлау өлкәһе һәм йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының 3-сө саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостандың атҡаҙанған табибы.

# Ишмөхәмәтов Ғәфүр Шәкүр улы
## Биографияһы

1948 йылдың 10 сентябрендә БАССР-ҙың Көйөргәҙе районы Зәк-Ишмәт ауылында тыуған; Башҡорт дәүләт медицина институтының дауалау эше факультетын һәм хирургия һөнәре буйынса интернатура тамамлай.

# Ишмөхәмәтов Ғәфүр Шәкүр улы
## Биографияһы
### Хеҙмәт юлы

* 1973—1977 — Дүртөйлө районы Әңгәсәк участка дауаханаһының баш табибы
* 1977—1987 — Ҡырмыҫҡалы район дауаханаһының баш табибы
* 1987 йылда — Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институтының баш табибы
* 1987—1999 йылдарҙа — Республика клиник дауаханаһының баш табибы
* 1999 йылдан — Өфө ҡалаһының 22-се ашығыс медицина ярҙамы дауаханаһының баш табибы.

# Ишмөхәмәтов Ғәфүр Шәкүр улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостандың атҡаҙанған табибы.
* Медицина фәндәре кандидаты
# Кат-Еган

Кат-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кысом Юголь-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Кат-Еган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200040814
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204081
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Морква

Морква — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе,Марий Эл Республикаһы,Кострома өлкәһе,Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уста йылғаһының уң ярына тамағынан 108 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Морква
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400212110000043359
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004335
* Бассейн коды — 08.01.04.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0