yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Сиражетдинов Әхәт Ғата улы

Сиражетдинов Әхәт Ғата улы (рус. Сиразитдинов Ахат Гатинович 1910 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия старшинаһы.

# Сиражетдинов Әхәт Ғата улы
## Биографияһы

Сиражетдинов Әхәт Ғата улы 1910 йылда хәҙерге Башҡортостандың Шишмә районы Сыуалкип ауылында тыуа. 1941 йылда Өфө ҡалаһының Киров район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 148-се гвардия артиллерия-миномет полкында хеҙмәт итә.
1945 йылдың 21 ғинуарында Каменка районында алышта орудие сафтан сыға һәм өлкән артиллерия мастеры гвардия старшинаһы Сиражетдинов Әхәт Ғата улы дошман уты аҫтында орудиены йүнәтә, көндөң уңышын тәьмин итә. Гвардия старшинаһы Сиражетдинов «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
Одер йылғаһынан алып Бранденбург ҡалаһына тиклем һөжүм итеү һуғышында өлкән артиллерия мастеры гвардия старшинаһы Сиражетдинов Әхәт Ғата улы дошмандың көслө уты аҫтында бер нисә тапҡыр орудиены ремонтлай һәм һөжүм итеү һуғыштарының уңышын тәьмин итә. Гвардия старшинаһы Сиражетдинов икенсе тапҡыр «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ була.
Сиражетдинов Әхәт Ғата улы 1945 йылдың 9 майында «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
Сиражетдинов Әхәт Ғата улының артабанғы яҙмышы тураһында мәғлүмәттәр юҡ.
# Чанышев

Чанышев — төрки фамилияһы.
* Чанышев Әҙеһәм Миҙхәт улы (1902—1985) — педагог, Ленин һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордендары кавалеры.
* Чанышев Әмир Иҙрис улы (1909—1996) — башҡорт яҙыусыһы.
* Чанышев Яҡуп Йыһангир улы (1892—1987) — Беренсе донъя, Граждандар һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашҡан хәрби эшмәкәр, генерал-лейтенант.
# Һумға һәйкәл

    Был һум тураһында күҙәтеү мәҡәләһе. Димитровградтағы һумға ҡуйылған һәйкәл тураһында («Һумға һәйкәл (Димитровград)», ә Томскиҙағы һумға һәйкәл тураһында ҡара мәҡәләләне «Памятник рублю (Томск)».
Һум һәйкәлдәре — Рәсәй Федерацияһының аҡса берәмеге хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәр.

# Һумға һәйкәл
## Һәйкәлдәр

Рәсәйҙә һумға өс һәйкәл ҡуйыла: Димитровградта (Ульяновск өлкәһе), Томскиҙә, Сыктывкарҙа.
2015 йылда Сыктывкарҙа ҡуйылған һәйкәл вандалдар тарафынан 2018 йылда емерелә. 2019 йылда шул уҡ урында шул уҡ килеш һәйкәл яңынан ҡуйылд.
Эстонияла, Паякла, һумға ҡәбер ташы ҡуйылған (1992 йылда совет һумының әйләнештән туҡтатылыуына һәм үҙ валютаһын индереү тураһында иҫтәлек — эстон кронаһы).
Совет осоронда (1975 йылдан 1991 йылға тиклем) һумға һәйкәл литвалағы Шяуляй үҙәк.йәйәүлеләр бульварын биҙәй ине.
Рәсәй федерацияһы Үҙәк банкы 10 һум дәрәжәһендәге ҡағыҙ купюрҙарҙы сығарыуҙы туҡтатырға ниәтләй, унда Красноярскиҙың иҫтәлекле урындарының һүрәттәре төшөрөлгән була, Красноярскиҙа был купюрға һәйкәл ҡуйыу идеяһы тыуа. 2011 йылдың 16 июнендә ул Взлетка биҫтәһендә асылған, БЦ алыҫ түгел «Первая башня». 10 һумлыҡ номиналлы купюр һүрәтләгән монумент Молоков урамында, «Наша десятка».скверы менән уратылған

# Һумға һәйкәл
## Проекттары

Шулай уҡ Һамар һәм Железноводск ҡалаларында һумға һәйкәл төҙөү проекттары бар Һамар проекты Сергей Сорокоумованың шәхси инициативаһы булып тора, ул Димитровградта һум һәйкәленә нигеҙ һалыусы. Ике башланғыс та тормошҡа ашырылмай.
Өсөнсө проект — һумға һәйкәл урынлаштырырға тырышыуҙың иң тәүгеһе. Ул xx быуаттың 90-сы йылдар башында төҙөлә.монументтың өлгөһө булып 1992 йылда иҫтәлекле тәңкә (с крылатой Ники- Победы на фоне Белого дома и с надписью «Суверенитет. Демократия. Возрождения».) торорға тейеш була.

# Һумға һәйкәл
## Башҡа номиналдарға һәйкәлдәр

Һумға һәйкәлдән тыш Рәсәйҙә бер нисә башҡа номиналдарға һәйкәл бар: тингә, биш тинлеккә, 10 һумға:
* Иркутск (тин);
* Королева (пятак);
* Красноярск (банкнот 10 һум номиналы);
* Мәскәүҙә (пятак — Һәйкәлдең үҙәк өлөшө студенттар һынамышы);
* Түбәнге Новгородта (пятак);
* Новокузнецк (тин);
* Силәбе (тин);
* Крестовский Ҡурған өлкәһе (1877 йылдағы тин, 2016 йылдың 16 июлендә асылған);
* Ярославль (тин Минин һәм Пожарский Ополчениеһы).
Шулай уҡ әлегә ғәмәлләштерелмәгән ҡайһы бер һәйкәлдәрҙең проекттары:
* Новосибирскиҙа (тин);
* Сузун (себер тәңкәләр номиналы 5 тин).
Шулай уҡ Щорс исемендәге украина тиненә(Чернигов өлкәһе, Украина).

# Һумға һәйкәл
## Галереяһы

* Ҡәбер ташы Паяк һум (Эстония)
* Һум һәйкәле прототибы (Железноводск)
# Чача (Золотица ҡушылдығы)

Чача — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Золотица йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.

# Чача (Золотица ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300512103000040628
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004062
* Бассейн коды — 03.02.03.005
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Урта Лекваж

Урта Лекваж — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Гаревой Лекваж йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Урта Лекваж
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000024839
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002483
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Хәйбуллин Ҡотләхмәт Ҡотлоғәлләм улы

Хәйбуллин Ҡотләхмәт Ҡотлоғәлләм улы (29 декабрь 1921 йыл, Сөләймән ауылы, Үҫәргән кантоны, АСБР — 10 ноябрь 1943 йыл, Лоевский район, Гомель өлкәһе, Беларусь) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, кавалерия полкының отделение командиры, гвардия сержанты. Советтар Союзы Геройы (1944).

# Хәйбуллин Ҡотләхмәт Ҡотлоғәлләм улы
## Биографияһы

1921 йылдың 29 декабрендә АСБР-ҙың Үҫәргән кантоны Сөләймән ауылында тыуған.
1940 йылдан алып Ҡыҙыл Армияла.

# Хәйбуллин Ҡотләхмәт Ҡотлоғәлләм улы
## Батырлығы

* «Советтар Союзы Геройы» исеме 1944 йылдың 15 ғинуарында бирелә.

# Хәйбуллин Ҡотләхмәт Ҡотлоғәлләм улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Советтар Союзы Геройы (1944).
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (15.01.1944)
* Ленин ордены (15.01.1944)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
# Кукловка

Кукловка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вандыш йылғаһының уң ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Кукловка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000001069
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000106
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Дубасное күле

Дубасное күле — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1162/1680 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Дубасное күле
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010100312115300005280
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115300528
* Бассейн коды — 14.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Шанский

Шанский — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡана йылғаһының уң ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Шанский
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Арский Ташы һыу үлсәү посынан Йомағужа һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200212111100017478
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101747
* Бассейн коды — 10.01.02.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Тюш (Язва ҡушылдығы)

Тюш — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Язьва йылғаһының һул ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Тюш (Язва ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100009608
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100960
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Мостовица (Луза ҡушылдығы)

Мостовица — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Луза йылғаһының уң ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Мостовица (Луза ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000013256
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001325
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Пенареде-Яха

Пенареде-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Яда-Яходы-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 155 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Пенареде-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300047028
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304702
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Енганэ-Яга

Енганэ-Яга — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Лек-Елец йылғаһының уң ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Енганэ-Яга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000066091
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006609
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ғәйнизаров Зәки Әхмәҙи улы

Гәйнизаров Зәбих Әхмәҙи улы 1923 йылдың 8 майында Башҡортостан Республикаһының Ейәнсура районы Үрге Муйнаҡ ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
# Сихотэ-Алин ҡурсаулығы

«К. Г. Абрамов исемендәге Сихотэ-Алинский дәүләт тәбиғәт биосфера ҡурсаулығы» федераль дәүләт бюджет учреждениеһы (рус. Сихотэ́-Али́нский государственный природный биосферный заповедник имени К. Г. Абрамова) — Приморье крайындағы биосфера ҡурсаулығы. Уны ойоштороуҙың төп маҡсаты булып юҡҡа сығыу ҡурҡынысы янаған кеште һаҡлау һәм тергеҙеү тора. Хәҙерге ваҡытта ҡурсаулыҡ Амур юлбарыҫын күҙәтеү өсөн иң уңайлы урын булып тора.
2001 йылда ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә «Биологик төрлөлөктө һаҡлау өсөн иң мөһим йәки әһәмиәтле тәбиғи йәшәү мөхитен, шул иҫәптән фән һәм һаҡлау күҙлегенән юғалыу хәүефе янаған дөйөм ҡиммәткә эйә булған төрҙәрҙе үҙ эсенә алған объект» булараҡ индерелә.

# Сихотэ-Алин ҡурсаулығы
## Тарихы

Бөтә Рәсәй Үҙәк башҡарма комитеты һәм РСФСР Халыҡ Комиссарҙары Советының йылдың 10 февралендәге ҡарары менән ойошторола, тәүге майҙаны 1 млн га тәшкил итә. Ҡурсаулыҡ директоры итеп Константин Георгиевич Абрамов тәғәйенләнә, уның ҡатнашлығында ҡурсаулыҡ биләмәһен ағас әҙерләү ойошмаларынан һәм браконьерҙарҙан таҙартыу буйынса ҙур эш башҡарыла, ҡурсаулыҡ сиктәре юридик яҡтан рәсмиләштерелә. 1944 йылда ҡурсаулыҡтың майҙаны 1,8 миллион гектарға тиклем арттырыла. 1951 йылда, СССР-ҙа ҡурсаулыҡтар күпләп ябылған осорҙа, майҙаны 18 тапҡырға — 100 мең гектарға тиклем кәметелә. 1961 йылда ғалимдарҙың юллауы буйынса ҡурсаулыҡ территорияһы 310 мең гектарға тиклем тергеҙелә. Һуңғы йылдарҙа ҡурсаулыҡтың төп майҙаны 397 400 гектар тәшкил итә, дөйөм майҙаны — 401 600 гектар. 2006 йылда ҡурсаулыҡ ойоштороусыларҙың береһе һәм беренсе директоры — Абрамов Константин Георгиевич исеме менән атала.

# Сихотэ-Алин ҡурсаулығы
## Географик урынлашыуы

Ҡурсаулыҡ Сихотэ-Алинь һыртының көнсығыш һәм үҙәк һыу айырғыс өлөштәрендә, Приморье крайының өс административ районында — Терней, Красноармейский һәм Дальнегорский — урынлашҡан. Майҙаны: 401 600 га, шул иҫәптән айырым участканың — Абрек төбәгенең — 4200 га, диңгеҙ акваторияһы — 2900 га.
Ҡурсаулыҡ территорияһы Япония диңгеҙенең ташлы ярҙарынан материкка 93 км-ға һуҙыла, шул иҫәпкә Сихотэ-Алинь тау һыртының көнсығыш һәм көнбайыш армыттары инә. Уның көнбайыш өлөшөндә тау һыртының һәм бөтә ҡурсаулыҡтың иң бейек нөктәһе — Глухоманка тауы (1593 м диңгеҙ кимәленән) урынлашҡан.

# Сихотэ-Алин ҡурсаулығы
## Һаҡланыусы хайуандар
### Һөтимәрҙәр

* Амур юлбарыҫы
* Горал
* Мышы
* Ала-сыбар болан
* Гималай айыуы

# Сихотэ-Алин ҡурсаулығы
## Һаҡланыусы хайуандар
### Ҡоштары

* Ҡара ҡауҙы
* Япон һаралйыны
* Бөркөт
* Ҡая күгәрсене
* Дикуша
* Күк барҡылдаҡ
* Тау ҡурпысығы
* Ҡара торна
* Уссурия тәтелдәүеге
* Ҡара төйлөгән
* Алыҫ Көнсығыш көйөлдөһө
* Балыҡсы өйрәк
* Ҡом һайыҫҡаны
* Ҡаңғылдаҡ аҡҡош
* Мандаринка
* Бүрекле бөркөт
* Аҡ яурын(лы) сал бөркөт (ҡышлай)
* Аҡҡойроҡ бөркөт
* Ыласын
* Һар
* Кәлмәргән
# Парат

Парат — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Волга йылғаһының һул ярына тамағынан 1989 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.

# Парат
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Ока йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы), Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400312110000044171
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004417
* Бассейн коды — 08.01.04.003
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Хәйҙәршин Ғәйнанша Хәйҙәрша улы

Хәйҙәршин Ғәйнанша Хәйҙәрша улы (5 февраль 1911 йыл — 4 декабрь 2006 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, гвардия уҡсылар дивизияһы айырым сапёр батальонының отделение командиры, гвардия рядовойы. Советтар Союзы Геройы (1944).

# Хәйҙәршин Ғәйнанша Хәйҙәрша улы
## Биографияһы

Ғәйнанша Хәйҙәрша улы Хәйҙәршин 1911 йылдың 5 февралендә Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе Байғужа ауылында тыуған.
1941 йылдан алып Ҡыҙыл Армияла.

# Хәйҙәршин Ғәйнанша Хәйҙәрша улы
## Батырлығы

«Советтар Союзы Геройы» исеме 1944 йылдың 22 февралендә бирелә.

# Хәйҙәршин Ғәйнанша Хәйҙәрша улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Советтар Союзы Геройы (1944)
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (22.02.1944)
* Ленин ордены (22.02.1944)
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (06.04.1985)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (21.07.1943)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (27.06.1943)

# Хәйҙәршин Ғәйнанша Хәйҙәрша улы
## Хәтер

* Геройҙың тыуған ауылындағы мәктәп ихатаһында уның бронза бюсы ҡуйылған.
# Атнағолов Сәләхетдин Саҙрый улы

Сәләхетдин Саҙрый улы Атнағолов (1893—1937) — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре, яҙыусы.

# Атнағолов Сәләхетдин Саҙрый улы
## Биографияһы

Сәләхетдин Саҙрый улы Атнағолов 1893 йылда Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе (хәҙерге Башҡортостандың Йәрмәкәй районы) Һыуыҡҡул ауылында тыуған. Милләте буйынса башҡорт.
1916 йылда Ғәлиә мәҙрәсәһен тамамлай һәм шунда уҡ мөғәллим булып эшләй башлай. Шул уҡ ваҡытта «Ирек», «Безнен юл» гәзиттәренең мөхәрире була. 1917 йылдың авгусында Өфөлә үткән Бөтә башҡорт сьезы эшендә ҡатнаша.
1917 йылдың авгусынан 1918 йылдың ноябренә тиклем Башҡорт үҙәк шураһы ағзаһы, ә 1917 йылдың декабренән 1918 йылдың июненә тиклем уның рәйесе була. Сәләхетдин Саҙрый улы менән Зәки Вәлиди Башҡорт милли хәрәкәтенең дөйөм мосолмандар хәрәкәтендә баҫылып ҡалмауына ҡаршы көрәшкән иң күренекле башҡорт лидерҙары булып һанала.
1917 йылдың ноябренән 1918 йылдың декабренә тиклем — эске Рәсәй һәм Себер төрки-татар мосолмандарының Милли йыйылышы секретары, 1918 йылдың ғинуарынан — Урал-Волга штатын булдырыу Коллегияһының казначейы һәм секретары. Ошо йылдың апреленән июненә тиклем Өфө губерна Халыҡ комиссарҙары советының Татар-Башҡорт комиссариаты хеҙмәткәре.
1919 йылдың мартынан апреленә тиклем — мосолман коммунистарының Өфө губерна бюроһы рәйесе һәм Татар-башҡорт коммунистары үҙәк бюроһының ағзаһы. 1919 йылдың йәйенән Мәскәүҙә эшләй. РКП(б) Үҙәк комитеты ҡарамағындағы Көнсығыш халыҡтары коммунистик ойошмаһының үҙәк бюроһы ағзаһы, «Кызыл яу» гәзите мөхәррире була. 1920 йылда Татар Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы профсоюздар советының мәҙәниәт бүлеге мөдире. 1922 йылда «Эшсе», 1925 йылда «Кызыл Татарстан» гәзиттәре мөхәррире һәм Татар дәүләт нәшриәтенең баш мөхәррире була. 1927—1929 йылдарҙа Татар Автономиялы Совет Социалистик Республикаһының халыҡ мәғрифы комиссариатының Академик үҙәге рәйесе, ә 1933—1935 йылдарҙа — Татар педагогия институтының преподавателе.
1936 йылда репрессия ҡорбаны була һәм атыуға хөкөм ителә. 1956 йылда реабилитациялана.

# Атнағолов Сәләхетдин Саҙрый улы
## Ғаиләһе

Балалары: Сәскә Сәләх ҡыҙы Мостафина — математик, Гөлкәй Сәләх ҡыҙы Ғатина, Вил Сәләх улы Мостафин — шағир һәм математик.

# Атнағолов Сәләхетдин Саҙрый улы
## Фәнни һәм ижади эшмәкәрлеге

Фәнни хеҙмәттәре Башҡортостан тарихын һәм татар телен өйрәнеүгә арналған. Большевиктар позицияһынан сығып, М. Х. Солтан-Ғәлиевтең мосолман милли-коммунизмын тәнҡитләй. 1925 йылда сыҡҡан «Йәш шахтёр», 1927 йылдағы «Гарантияланған мөхәббәт», 1928 йылда баҫылған «Ҡаф тауы артында» һәм башҡа китаптар автороы.

# Атнағолов Сәләхетдин Саҙрый улы
## Фәнни һәм ижади эшмәкәрлеге
### Фәнни хеҙмәттәре

* Башкирия. — Москва; Ленинград: Государственное издательство, 1925. — 122 с.
* Правила орфографии татарского литературного языка. Казань, 1934 (совм. с Г. Х. Алпаровым, Ш. Рамазановым)
* Soltangaliefchelken tarikhi tamrlary (Ист. корни султангалиевщины) // Kontr-Revolutsion Soltangaliefchelkke Karshy. Kazan, 1930. S. 35-40.
# Ярышев Нәжиб Ғәфүр улы

Ярышев Нәжиб Ғәфүр улы (22 февраль 1931 йыл — 10 август 2004 йыл) — педагог. 1964—1997 йылдарҙа Салауат педагогия училищеһы һәм колледжы директоры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1978), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1967), «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1986).

# Ярышев Нәжиб Ғәфүр улы
## Биографияһы

Нәжиб Ғәфүр улы Ярышев 1931 йылдың 22 февралендә Башҡортостан АССР-ының хәҙерге Мәләүез районы Һабаш ауылында колхозсы ғаиләһендә тыуған.
1945 йылда урта мәктәпте тамамлай. Артабан белем алырға матди мөмкинлеге булмау сәбәпле, бер йыл ауылда эшләй. Мәктәп директоры Насир Лотфулла улы Бакиров уны Өфө ҡалаһының етем балалар өсөн асылған 9-сы мәктәбенә урынлаштыра.
1951 — 1955 йылдарҙа К.А.Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының химия-биология факультетында уҡый. 1955—1958 йылдарҙа Йомағужа районы Волостновка урта мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй.
1958 йылда мәктәп директоры итеп тәғәйенләнә.
1962 йылда Йомағужа район халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире.
1963 йылдан Йомағужа һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә уҡыта, директор вазифаһын башҡара.
1964 йылдың авгусында Башҡортостан Халыҡ мәғарифы министрлығы тарафынан Салауат педагогия училищеһы директоры итеп тәғәйенләнә.
Уҡыу йорто структураһына үҙгәрештәр индерә: директорҙың ғилми-методик эш буйынса урынбаҫары вазифаһы булдырыла, уҡытыу эшенә кафедралар етәкселек итә башлай. Стәрлетамаҡ педагогия институты менән бәйләнеш көсәйә. Колледж ике тапҡыр Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһына, СССР Юғары һәм махсус урта белем биреү министрлығы, СССР Мәғариф министрлығы, РСФСР Мәғариф министрлығы грамоталарына лайыҡ була..
Педагог 2004 йылдың 10 авгусында вафат була.

# Ярышев Нәжиб Ғәфүр улы
## Йәмәғәт эшмәкәрлеге

* Нәжиб Ғәфүр улы Республиканың урта махсус уҡыу йорттары директорҙары советы рәйесе итеп һайлана, улар менән бай тәжрибәһен ихлас уртаҡлаша, кәңәштәре менән ярҙам итә.

# Ярышев Нәжиб Ғәфүр улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «Почёт Билдәһе» ордены (1986)
* РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1967)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1978)

# Ярышев Нәжиб Ғәфүр улы
## Хәтер

* 2022 йылдың 30 мартында колледжда Нәжиб Ярышев хөрмәтенә иҫтәлекле таҡтаташ асылды.
# Ғәйфулла

Ғәйфулла (рус. Гайфуллинское) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 43 кеше. Почта индексы — 453030, ОКАТО коды — 80203846002.

# Ғәйфулла
## Халыҡ һаны
### Милли составы

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәттәре буйынса башҡорттар 92 % тәшкил итә.

# Ғәйфулла
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Архангел): 12 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Тәүәкәс): 5 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Приуралье): 9 км

# Ғәйфулла
## Тарихы

Ғәйфулла ауылы 1925 йылда 51 хужалыҡтан торған утар була. Был утарға Тәүәкәс халҡы нигеҙ һалған, тип фаразларға була, һуңынан ул ауылға әүерелгән.

# Ғәйфулла
## Урамдары

* Көнсығыш урам (рус. Восточная (улица))
* Көнбайыш урам (рус. Западная (улица))
* Ҡулса урамы (рус. Кольцевая (улица))
* Урман урамы (рус. Лесная (улица))

# Ғәйфулла
## Видеофильмдар

* Инйәр йылғаһы. Ғәйфулла ауылы. Архангел районы, Башҡортостан Республикаһы, Рәсәй. 28 июль 2019 йылYouTube сайтында Видео