yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Кесе Тайтым

Кесе Тайтым — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Туй йылғаһының уң ярына тамағынан 238 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Кесе Тайтым
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010100312115300007543
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115300754
* Бассейн коды — 14.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Гвинея-Бисау

Гвине́я-Биса́у (порт. Guiné-Bissau, рәсми исеме — Гвине́я-Биса́у Респу́бликаһы (порт. República da Guiné-Bissau)) — Көнбайыш Африкалағы дәүләт, элекке Португалия колонияһы, 1973 йылдан мөстәҡил дәүләт. Материк өлөшөнән башҡа Болама утрауы һәм Бижагош архипелагы инә. Төньяҡтан Сенегал, көньяҡ-көнбайыштан Гвинея менән сиктәш.
Хәҙерге Гвинеи-Бисау биләмәләрендә негроид расаһындағы ҡәбиләләр йәшәгән.Урта быуаттарҙа улар ер эшкәртеүҙе үҙләштерә, тары һәм ҡуҙаҡлы үҫемлектәр үҫтерә. Тәүтормош ҡәбилә строенан ҡол биләүселеккә күсәләр. 1446 йылда португалдар Гвинеяны аса һәм 1471-75 йылдарҙа колониялаштыра башлай. Колонияль осор 1974 йылға тиклем дауам итә.
# Растёгин Григорий Сергеевич

Растёгин Григорий Сергеевич (1902 — 30 ноябрь, 1971, Сембер губернаһы, Лаишевка ауылы) — ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының 1-се секретары (1939).

# Растёгин Григорий Сергеевич
## Биографияһы

Растёгин Григорий Сергеевич 1902 йылда тыуған Сембер губернаһының Лаишевка ауылында (хәҙер Һамар өлкәһе, Ульяновск районы) тыуған.
1926 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
Куйбышев өлкәһенең һыу транспорты өлкәһендә партия хеҙмәткәре (1931—1937), 1937—1938 йылдарҙа — ВКП(б)-ның Ульяновск ҡала комитеты секретары (Куйбышев өлкәһе), 1938 йылда ВКП (б)-ның Үҙәк комитеты аппаратында, 1939 йылда — ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының 1-се секретары.
Һуғыш алдынан Г. С. Растёгин Куйбышев өлкә комитетының икенсе секретары була, ВКП (б)-ның Үҙәк комитеты ағзалығына кандидат (1939 йылдың 21 мартынан алап 1941 йылдың 20 февраленә тиклем). Бөйөк Ватан һуғышында Көньяҡ, Брянск, Ленинград һәм Беренсе Украин фронты армия политработнигы сифатында ҡатнаша. 1946 йылда демобилизациялана, шул уҡ йылда Григорий Сергеевич Ульяновск ҡалаһының Засвияж район партия комитетының икенсе, артабан — беренсе секретары, 1951 йылда Ульяновск ҡалаһының Ленин районы партия комитетының беренсе секретары итеп һайлана. 1953 йылдан 1961 йылға тиклем, хаҡлы ялға киткәнсе, КПСС-тың Ульяновск өлкә комитетының парткомиссия ағзаһы була.
1971 йылда ҡаты һәм оҙайлы ауырыуҙан һуң вафат була.
Григорий Сергеевич Растёгин — Союз әһәмиәтендәге персональ пенсионер.
# Йосопов Тимербай Йосоп улы

Йосопов Тимербай Йосоп улы, Тимер Йосопов (31 май 1938 йыл — 16 март 2016 йыл) — Башҡортостандың халыҡ шағиры (2003). 1971 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. БАССР-ҙың (1988) һәм Рәсәй Федерацияһының (1999) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1998).

# Йосопов Тимербай Йосоп улы
## Биографияһы

Тимербай Йосоп улы Йосопов 1938 йылдың 31 майында Башҡорт АССР-ының Дыуан районы Түбәнге Әбсәләм ауылында) тыуған.
Өлкөндө урта мәктәбен тамамлағас, буласаҡ шағир Ҡыйғы район гәзитендә эшләй. Башҡорт дәүләт университетының филология факультетына уҡырға инә. Уны 1967 йылда тамамлағандан һуң, Бөрйән районы Аҫҡар 8 йыллыҡ мәктәбендә уҡыта.
1968 йылдан «Башҡортостан пионеры» гәзитендә хеҙмәткәр, 1973—1977 йылдарҙа Башҡортостан Яҙыусылар союзының нәфис әҙәбиәтте пропагандалау бюроһы директоры, 1983—1988 йылдарҙа ижади союздың идара рәйесе урынбаҫары булып эшләй. 1979 йылда Максим Горький исемендәге Әҙәбиәт институты ҡарамағындағы Юғары әҙәби курстарҙы (Мәскәү) тамамлай.

# Йосопов Тимербай Йосоп улы
## Ижады

Тимер Йосопов шиғриәтендә быуындар күсәгилешлеге, заманалар берлеге сағыла.
Әүҙем ижад итеүе 20-се быуаттың 60-сы йылдарында башлана. 1968 йылда «Икмәк еҫе» исемле тәүге шиғри йыйынтығы баҫтырыла. Был китабындағы шиғыр юлдары аша һуғыш ауырлыҡтарын еңеп сыҡҡан быуын вәкилдәренең әсе яҙмышын һүрәтләй.
1998 йылда «Китап» нәшриәтендә баҫылған «Беште ер еләккәйҙәре» китабы өсөн шағирға Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелә.
2003 йылда Тимер Йосоповҡа «Башҡортостандың халыҡ шағиры» тигән маҡтаулы исем бирелә.
Әҙип оҙаҡ ауырығандан һуң 2016 йылдың 16 мартында Өфө ҡалаһында вафат булды.

# Йосопов Тимербай Йосоп улы
## Хәтер

* 2019 йылдың сентябрендә Дыуан районының үҙәге Мәсәғүт ауылындағы Республика лицей-интернатына Башҡортостандың халыҡ шағиры Тимер Йосопов исеме бирелде.
# Чебурушка

Чебурушка — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чебура йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Чебурушка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200612115200005783
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200578
* Бассейн коды — 13.01.02.006
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Сәҙертдинов Зөфәр Сәҙертдин улы

Сәҙертдинов Зөфәр Сәҙертдин улы (8 март 1924 йыл — 21 апрель 2017 йыл) — совет дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре, 1975—1986 йылдарҙа СССР-ҙың монтаж һәм махсус төҙөлөш эштәре министры урынбаҫары. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Кама автомобиль заводы төҙөлөшө етәксеһе, Яр Саллы ҡалаһына нигеҙ һалыусы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе, Ленин, Октябрь Революцияһы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, «Почёт Билдәһе», ике Ҡыҙыл Йондоҙ, 3-сө дәрәжә Дан һәм 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры.

# Сәҙертдинов Зөфәр Сәҙертдин улы
## Биографияһы

Зөфәр Сәҙертдин улы Сәҙертдинов Башҡорт АССР-ының Ҡариҙел районы Байҡыбаш ауылында 1924 йылдың 8 мартында тыуа. 1940 йылдан ағас әҙерләүҙә эшләй.
1942 йылда танк ғәскәрҙәренә саҡырыла, һуғышта ҡатнашыусы, ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, III дәрәжә Дан һәм I дәрәжәләге Ватан һуғышы ордендары, «Батырлыҡ өсөн», «Варшаваны азат иткән өсөн», «Берлинды алған өсөн», «Германияны еңгән өсөн» миҙалдары менән бүләкләнгән.
Һуғыштан һуңғы йылдарҙа техникум тамамлай, Куйбышев өлкәһенең Ставрополь ҡалаһында «Электромонтаж-56» тресының 426-сы һанлы эштәр начальнигы идаралығында мастерҙан идаралыҡ начальнигы вазифаһына тиклем үрләй. Куйбышев индустриаль институтын тамамлай (1957).
Тольяттиҙа түбәндәге эре сәнәғәт объекттары төҙөлөшөндө ҡатнаша: Волга ГЭС-ы, синтетик каучук, химик, азот-тук, цемент машинлары эшләү заводтары, Волга автомобиль заводы.
1970 йылдан территориаль баш идаралыҡ начальнигы, СССР-ҙың Минмонтажспецстройының Яр-Саллыла Кама автозаводы төҙөлөшө буйынса коллегия ағзаһы.
Алдан төҙөлә торған объекттарҙағы төҙөлөш-монтаж эштәре уның етәкселегендә үтәлә, 14 идаралыҡ һәм 25 махсуслаштырылған участка булдырыла.
1975—1986 йылдарҙа СССР-ҙың монтаж һәм махсус төҙөлөш эштәре министры урынбаҫары, СССР-ҙың машиналар эшләү предприятиелары (шул иҫәптән «Атоммаш», «Ростсельмаш», Харьков трактор заводы) төҙөлөшөндә куратор була.
2017 йылдың 21 апрелендә вафат була.

# Сәҙертдинов Зөфәр Сәҙертдин улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* РСФСР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе
* Ленин ордены
* Октябрь Революцияһы ордены
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* «Почёт Билдәһе» ордены
* ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены
* 3-сө дәрәжә Дан ордены
# 1957 йылда йыһанға осороуҙар исемлеге

1957 йылдағы орбитаға осороуҙар исемлеге. Ҡыҙыл төҫ менән уңышһыҙ осороуҙар билдәләнгән. Осоусы йыһан аппараттары (ЙА) ҡалын итеп айырып билдәләнгән.
# Кыпа-Кэтыль-Кыке

Кыпа-Кэтыль-Кыке — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кэтыль-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Кыпа-Кэтыль-Кыке
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300068261
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306826
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Изья-Ёль

Изья-Ёль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Асыв-Вож йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Изья-Ёль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000016149
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001614
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Черепанка (Вязовка ҡушылдығы)

Черепанка — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вязовка йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Черепанка (Вязовка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ница йылғаһы Реж һәм Нейва йылғалары ҡушылған урынған тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501912111200007200
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200720
* Бассейн коды — 14.01.05.019
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Дёбрис

Дёбрис (нем. Döbris) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 71 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,91 км². Диңгеҙ кимәленән 160 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6727 һәм автомобиль коды — BLK.
# Сығатайҙар

Сығатайҙар — XIII быуаттың икенсе яртыһынан XIV быуаттың икенсе яртыһына тиклемге осорҙа Мәүәрәннәһерҙәге күсмә халыҡтың бер өлөшөнөң атамаһы. Сыңғыҙхандың улы Сығатай исеме менән бәйле. XIV быуатҡа күскенселәрҙең һәм ултыраҡ халыҡтың үҙ-ара тәьҫир итешеүе һөҙөмтәһендә айырым тарихи-мәҙәни комплекс ойошторола, уларҙы йөрөтөүселәрҙе сығатай төркиҙәре тип атай башлайҙар. Сығатай теленең һәм сығатай әҙәбиәтенең барлыҡҡа килеүе лә ошо уҡ ваҡытҡа ҡарай.

# Сығатайҙар
## Сығышы

Сығатай улусы 1224 йылда Мәүәрәннәһер составына инә. Төрки телле халыҡтар араһында ырыу һәм ырыу берләшмәләрен ата-баба (йәки етәксе) исеме менән атау ғәҙәте булған. Шуға күрә Сығатай хандың нәҫел-нәсәбе генә түгел, арҡаҙаштары һәм һарай кешеләре лә үҙҙәрен сығатай ырыуына индерә башлай. Был осорҙа (XIII—XIV быуаттар) «сығатай» термины тәү башлап дәрәжәле мәғәнәһендә ҡулланыла. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, был билдәләү тәүҙә Сығатай ғәскәрен тәшкил иткән монгол ҡәбиләләренә тура килә. Мәүәрәннәһерҙә һәм ун бишенсе быуатта юғары хәрби синыфты тәшкил иткән төрки йәки төркиләшкән күскенселәре, Сағатайҙар династияһы бөткәс тә, үҙҙәрен һаман да «сығатайҙар» тип атағандар.
Мәүәрәннәһер территорияһында сығатай атамаһынан тыш сығанаҡтарҙа төрлө төрки-монгол этнонимдары: барластар, дербеттар, нукустар, наймандар, ҡыпсаҡтар, дулаттар, ҡыят, йәлаирҙар, сулдус, меркеттар, ясавур, каучиндар, ҡаңлы, тулҡыштар, арлаттар, татарҙар һ.б. теркәлгән. Күскенсе үзбәк яугирҙәре Аҡһаҡ Тимерҙә хеҙмәт иткән, мәҫәлән, сығанаҡтарҙа 1366 йылда Каршала, шулай уҡ Аҡһаҡ Тимерҙә хеҙмәт иткән бәктар араһында үзбәк яугирҙары булыуы тураһында хәбәр ителә. 1399 йылда һиндостан походында Аҡһаҡ Тимер ғәскәрҙәре составында 400 үзбәк йорто була.
1405 йылда Аҡһаҡ Тимер вафат булғандан һуң, илдәге сәйәси хәл бик тиҙ үҙгәрә башлай. Әгәр Аҡһаҡ Тимер ваҡытында «сығатай» термины бөтә ил халҡына түгел, ә идара итеүсе хәрби ҡатламға ҡараһа, XV быуатҡа ул киңерәк мәғәнәгә эйә була: сығатай тип бөтә төрки халыҡтарҙы (мәҫәлән, ҡарлуҡтарҙы) атай башлайҙар, XIV быуатта улыҫтың көнбайыш өлөшөндә ултыраҡ һәм күсмә төрки халҡының ҡушылыуы һөҙөмтәһендә яңы этник төркөм барлыҡҡа килә. XV быуатҡа Мәүәрәннәһер һәм Көнсығыш Төркөстандағы төрки халыҡтың бер өлөшө «сығатай» тип атала.
Байтаҡ эштәрҙә уларҙың ҡатнаш төрки-монгол килеп сығышы тураһында һүҙ бара. И. П. Магидович әйтеүенсә, сығатайҙар — сығатай монголдары вариҫтары, йәғни төрки монгол ҡәбиләләре.

# Сығатайҙар
## Сығатайҙар XIX — ХХ быуат башында

Этнографик мәғлүмәттәр буйынса, Мәүәрәннәһер халҡының бер өлөшө ХХ быуат башында уҡ «сығатай» тигән атаманы һаҡлай.
XX быуат башында хәҙерге Үзбәкстан һәм Көньяҡ Тажикстандың Ҡашҡадаръя һәм Сурхандаръя райондарында сығатайҙарҙың айырым төркөмдәре йәшәй. Сығатайҙарҙың билдәле төркөмө Үзбәкстандың Наво, Сәмәрҡәнд өлкәләрендә, шулай уҡ Төньяҡ Афғанстанда, Пакистанда һәм төньяҡ Һиндостанда йәшәгән, унда уларҙы моголдар тип атайҙар.
# Лун-Вож (Пытыр-Ю ҡушылдығы)

Лун-Вож — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пытыр-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Лун-Вож (Пытыр-Ю ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000021883
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002188
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# X системаһы

X системаһы (эспер. ikso-sistemo, ikso-kodo, X-sistemo) – эсперанто телендә яҙыу системаларынан береһе. Был системала эсперантоның диакритик тамғалы хәрефтәрҙең урынында тура килгән диакритикаһыҙ хәреф һәм x хәрефенән торған диграфтар ҡулланыла. Был Людвиг Заменһоф тарафынан тәҡдим ителмәгән әммә хәҙергә иң йыш ҡулланылған система. Эсперанто Академияһында X системаһы ҡулланылмай, Юникод һәм Заменһоф тарафынан тәҡдим ителгән H системаһы ғына ҡулланыла.
| Диакритикалы хәреф (ĉapela litero) | x-системаһында яҙыу |
| ĉ | cx |
| ĝ | gx |
| ĥ | hx |
| ĵ | jx |
| ŝ | sx |
| ŭ | ux |
# Яңыбаева Вәсилә Әхәт ҡыҙы

Яңыбаева(Касимова) Вәсилә Әхәт ҡыҙы (1 август 1962 йыл) — ғалим-биолог, хужалыҡ эшмәкәре. 2002 йылдан Башҡорт дәүләт ҡурсаулығы директоры. Биология фәндәре кандидаты (2002).

# Яңыбаева Вәсилә Әхәт ҡыҙы
## Биографияһы

Вәсилә Әхәт ҡыҙы Яңыбаева 1962 йылдың 1 авгусында Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Һарғая ауылында тыуған.
1979 йылда Белорет районының Ҡағы урта мәктәбен тамамлай. Бер йыл Бөрйән районы Әбделмәмбәт урта мәктәбендә пионервожатый, тағы бер йыл тыуған ауылы Һарғаяла төрлө вазифаларҙа эшләп ала. Һуңынан Өфө ҡалаһындағы Башҡорт дәүләт университетының биология факультетына уҡырға инә, 1987 йылда уны уңышлы тамамлай.
1987—1989 йылдарҙа Башҡорт дәүләт ҡурсаулығында ғилми хеҙмәткәр була. Бөрйән районына ҡараған Макаров кордонында йәшәй һәм эшләй. Ошо уҡ йылдарҙа ситтән тороп аспирантурала уҡый, ғилми тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә башлай.
2000 йылда ҡурсаулыҡ директорының урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.
2002 йылда Новосибирск ҡалаһында «Көньяҡ Урал энәғараҡтарының фаунаһы һәм экологияһы» темаһына диссертация яҡлай һәм «биология фәндәре кандидаты» дәрәжәһе ала.
Ошо уҡ 2002 йылда «Башҡорт дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы» федераль дәүләт бюджет учреждениеһы директоры итеп тәғәйенләнә.

# Яңыбаева Вәсилә Әхәт ҡыҙы
## Ғилми хеҙмәттәре

* Фауна и экология стрекоз Южного Урала/ природопользования / Яныбаева Василя Ахатовна — к.б.н.
* Экологический каркас как элемент устойчивого природопользования / Яныбаева Василя Ахатовна — к.б.н. (директор ФГБУ «Башкирский государственный природный заповедник», д. Саргая). // VII Всероссийская научно-практическая конференция «Устойчивое развитие территорий: теория и практика». Сибай, 20015.
* Вклад особо особо охраняемых природных территорий в экологическую устойчивость региона "Сибайская городская типография — филиал ГУП РБ Издательский дом «Республика Башкортостан». 2015.

# Яңыбаева Вәсилә Әхәт ҡыҙы
## Ғаиләһе

* Ире Яңыбаев Мансур Малыбай улы (1962).
* Балалары:
— Яңыбаев Нур Мансур улы (1987) — Яңыбаев Искәндәр Мансур улы (1989)
# Павья

Павья — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тавда йылғаһының уң ярына тамағынан 309 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Павья
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200013080
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201308
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Хервупыря-Яха

Хервупыря-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нгарка-Пыря-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 187 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Хервупыря-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15030000112115300051917
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305191
* Бассейн коды — 15.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кувалда (Сура ҡушылдығы)

Кувалда — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сура йылғаһының уң ярына тамағынан 298 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Кувалда (Сура ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500312110000037613
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003761
* Бассейн коды — 08.01.05.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Козлов Евгений Григорьевич

Козлов Евгений Григорьевич (3 ғинуар 1933 йыл — 12 июль 2016 йыл) — тау саңғыһы спорты буйынса СССР һәм Рәсәй тренеры, РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры.

# Козлов Евгений Григорьевич
## Биографияһы

Евгений Григорьевич Козлов 1933 йылдың 3 ғинуарында Мәскәү өлкәһенең Наро-Фоминск ҡалаһында тыуа. 1964 йылда Өфө авиация институтын тамамлай.
1957 йылдан — «Урожай» ирекле спорт йәмғиәтендә тау саңғыһы буйынса тренер, 1959 йылда — Башҡорт АССР-ы Юғары спорт оҫталығы мәктәбетренеры, 1961—1971 йылдарҙа —"Труд" ирекле спорт йәмғиәте тренеры, 1977 йылдан — «Зенит» ирекле спорт йәмғиәтенең Балалар-үҫмерҙәр Олимпия резервы спорт мәктәбе тренеры, 1987—1994 йылдарҙа — Башҡортостан профсоюздарының ФСО советы тренеры, бер үк ваҡытта 1988—1989 йылдарҙа — СССР-ҙың фристайл буйынса йыйылма командаһы тренеры.
Тәрбиәләнеүселәре араһында Альбервилдәге Ҡышҡы Олимпия уйындарының (1992) көмөш призеры Светлана Гладышева, юниорҙар араһында донъя чемпионы, Олимпия уйындарында ҡатнашыусы Константин Чистяков бар. Шулай уҡ СССР-ҙың 15 спорт мастерын әҙерләгән.
Тау саңғыһы спорты буйынса Бөтә союз категорияһындағы судья (1973).
Ҡатыны — РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры Татьяна Николаевна Козлова. Евгений Григорьевич Козлов 2016 йылдың 12 июлендә Өфө ҡалаһында вафат була.

# Козлов Евгений Григорьевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1989).
* РСФСР-ҙың иң яҡшы тренеры (1989).
# Киреева (Обь ҡушылдығы)

Киреева — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 2745 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Киреева (Обь ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200712115200007212
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200721
* Бассейн коды — 13.01.02.007
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Куапсе

Куапсе — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡара диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 7,500 км.

# Куапсе
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Шепси йылғаһының көнбайыш сигенән Псоу йылғаһына тиклем (РФ һәм Грузия сиге). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06030000312109100000509
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 109100050
* Бассейн коды — 06.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 09
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Сындо-То-Се

Сындо-То-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Черная йылғаһының уң ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Сындо-То-Се
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000086009
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008600
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0