yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Волзеват

Волзеват — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Белоярский районындағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ? кеше йәшәй.
Почта индексы — ???, ОКАТО коды — 71111000000.

# Волзеват
## Халыҡ һаны

| Йыл | Даими халыҡ һаны |
| 2002 | |
| 2008 | |
| 2010 | ? |

# Волзеват
## Климат

Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
# Гранерос

Гранерос (исп. Graneros) — Чилилағы ҡала. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның административ үҙәге. Ҡала менән коммуна Качапоаль провинцияһына ҡарай. Ҡала халҡы — 21615 кеше (2002).
Коммунаның майҙаны — 112,7 км². Халыҡ һаны — 28806 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 255,6 кеше/км².

# Гранерос
## Географик урыны

Өлкәнең административ үҙәгенән 13 саҡрым (12 км) төньяҡта урынлашҡан.
Коммуна сиктәштәре:
* төньяҡта — Мостасаль коммунаһы;
* көнсығышта — Кодегуа коммунаһы;
* көньяҡта — Ранкагуа коммунаһы;
* көнбайышта — Ранкагуа коммунаһы.

# Гранерос
## Демографик мәғлүмәттәр

Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
| Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | 28806 |
| шул иҫәптән: | Ҡала халҡы | 25444 | Ҡала халҡы өлөшө, % | 88,3 |
| | Ауыл халҡы | 3370 | Ауыл халҡы өлөшө, % | 11,7 |
| | Ир-егеттәр | 14567 | Ир-егеттәр өлөшө , % | 50.5 |
| | Ҡатын-ҡыҙҙар | 14239 | Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө , % | 49.5 |
| Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | 255,6 |
| Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халҡы өлөшө , % | Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халҡы өлөшө , % | Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халҡы өлөшө , % | Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халҡы өлөшө , % | Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халҡы өлөшө , % | 3,39 |

# Гранерос
## Иң ҙур торамалар (йәшәү пункттары)

* Гранерос (ҡала) — 21615 кеше
* Ла-Компанья(ҡасаба) — 1059 кеше
# Тип (биология)

Тип (лат. Phylum, Divisio) — биологияла батшалыҡтан түбәнерәк, кластан юғарыраҡ таксон. Шулай уҡ аҫтип һәм өҫтип рангтары бар. Үҫемлектәр, Бәшмәктәр, Бактериялар систематикаһында типҡа тиң таксон булып бүлек тора.
Хайуандар батшалығының 20 мең типтары бар, мәҫәлән, хордалылар (лат. Chordata), йомро селәүсендәр (лат. Nematodes).
# Ананенков Александр Георгиевич

Ананенков Александр Георгиевич (13 май 1952 йыл) — инженер, газ сәнәғәте хеҙмәтәкре. 2004—2011 йылдарҙа «Газпром» асыҡ акционерҙар йәмғиәте идараһы рәйесе урынбаҫары, 2002 йылдың 28 июненән — директорҙар советы ағзаһы. Иҡтисад фәндәре докторы, профессор.

# Ананенков Александр Георгиевич
## Биографияһы

Александр Георгиевич Ананенков 1952 йылдың 13 майында Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуған.
1974 йылда — Өфө нефть институтын, 1989 йылда СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы халыҡ хужалығы академияһын тамамлай. Газ сәнәғәте әлкәһендә 1969 йылдан эшләй.
1989-1994 йылдарҙа — «Уренгойгазпром» производство берекмәһенең (әлеге ваҡытта — яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт «Газпром добыча Уренгой») Ямбург газ промыслаһы буйынса идаралығының генераль директоры урынбаҫары;
1994-1997 йылдарҙа — «Уренгойгазпром» производство берекмәһе генераль директорының беренсе урынбаҫары, баш инженер;
1997-2001 йылдарҙа — ООО «Ямбурггаздобыча» ЯСЙ-ның (әлеге ваҡытта — «Газпром добыча Ямбург» ЯСЙ-ы) генераль директоры;
2001 йылдың 17 декабренән — «Газпром» ААЙ-ы идаралығы рәйесе урынбаҫары;
2001 йылдан алып 2011 йылдың 30 декабренә тиклем — «Газ сәнәғәте» журналының баш мөхәррире.;
2004-2011 йылдарҙа — «Газпром» ААЙ-ы идаралығы рәйесе урынбаҫары.
Ҡыҙыҡлы мәғлүмәт
* Эре нефть һәм газ бизнесы менән шөғөлләнеүенән тыш, Александр Ананенков шулай уҡ фән өлкәһендә лә уңышлы эшләй. Ул Рәсәй тау фәндәре академияһы, Халыҡ-ара фәндәр һәм сәнғәт Академияһы академигы. Иҡтисад фәндәре докторы, профессор. 2 уйлап табыу авторы.
Александр Ананенков Рәсәй Көнсығышында берҙәм нефть һәм газ сығарыу һәм транспортлау системаһын булдырыу яҡлы сығыш яһай. «АСУ ТП промыслов газоконденсатного месторождения Крайнего Севера» (М., 1999, авторҙаш) китабы авторы.

# Ананенков Александр Георгиевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре.

* Дуҫлыҡ ордены (Көньяҡ Осетия, 1996)
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы (1986)
* «За освоение недр и развитие нефтегазового комплекса Западной Сибири» (1984)
* Почёт ордены (2007)
# Шер-Вож (Лек-Елц ҡушылдығы)

Шер-Вож — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Лек-Елец йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.

# Шер-Вож (Лек-Елц ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000066107
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006610
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Уғырҙар (мәғәнәләр)

Уғырҙар — боронғо төрки ырыу-ҡәбилә берләшмәһенең атамаһы. Һуңыраҡ был исем фин-уғырҙарға ҡараған хәҙерге мадьярҙар, мансилар, хантылар ингән айырым төркөмгә бирелгән.

# Уғырҙар (мәғәнәләр)
## Мәҡәләләр

* Уғырҙар (төрки ырыу-ҡәбилә берләшмәһе) — боронғо төрки ырыу-ҡәбилә берләшмәһе.
* Уғырҙар — фин-уғырҙарға ҡараған хәҙерге мадьярҙар, мансилар, хантыларҙы берләштергән айырым төркөм.
# Үрге Ура

Үрге Ура (Кесе Ура) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ежуга йылғаһының һул ярына тамағынан 109 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Үрге Ура
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000038474
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003847
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Солтанбәков Рим Миңнулла улы

Солтанбәков Рим Миңнулла улы (1 ғинуар 1947 йыл) — прокуратура органдары ветераны. 1978—1996 йылдарҙа Башҡортостан прокуратураһының яуаплы хеҙмәткәре, 1997—2002 йылдарҙа Салауат ҡала прокуроры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (1989), Рәсәй Федерацияһы Прокуратураһының почётлы хеҙмәткәре (1997).

# Солтанбәков Рим Миңнулла улы
## Биографияһы

Рим Миңнулла улы Солтанбәков 1947 йылдың 1 ғинуарында хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Дәүләкән районы Исмәғил ауылында тыуған. Хеҙмәт юлын тыуған ауылында колхоз эштәрендә башлай, һуңынан Өфө ҡалаһында заводта эшләй.
1970 йылда Свердловск (хәҙер Екатеринбург) юридик институтының Өфө факультетын «юриспруденция» һөнәре буйынса тамамлай. Уҡыуын тамамлағандан һуң, 1970 йылдан 2002 йылға тиклем Башҡортостан Республикаһы прокуратураһында эшләй: тәфтишсе, Башҡортостан Республикаһы прокуратураһы мөдире, Салауат ҡалаһы прокуроры, ә һуңғараҡ Рәсәй Халыҡ Патриоттар союзының Башҡортостан Республика бүлексәһе адвокаты. Дәүләт һәм бюджет средстволары менән файҙаланыуҙы контролдә тотоу өсөн Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Йәмәғәт советы ағзаһы була.
Солтанбәков Рим Минулла улы 2012 йылдың апрелендә Бөтә Рәсәй прокуратура ветерандары һәм пенсионерҙары йәмәғәт ойошмаһының Башҡортостан өлкә бүлексәһе Советы рәйесе итеп һайлана.

# Солтанбәков Рим Миңнулла улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (1989);
* Рәсәй Федерацияһы прокуратураһының почётлы хеҙмәткәре (1997);
* 1-се дәрәжә «Законға тоғролоҡ өсөн» отличиеһы билдәһе;
* «Рәсәй прокуратураһына 290 йыл» миҙалы;
* «Прокуратура ветераны» миҙалы;
* «Руденко миҙалы» (ведомство наградаһы).
Рәсәй Федерацияһы Үҙәк һайлау комиссияһы рәйесенең егерменән ашыу дәртләндереүенә һәм Рәхмәт хаттарына эйә. КПСС Үҙәк Комитеты, Юғары Совет Президиумы, СССР Министрҙар Советы һәм Бөтә Союз Үҙәк профсоюздар Советының Почет грамоталары менән бүләкләнә.
# Санкт-Петербург Елизавета институты

Елизавета институты (Елизавета училищеһы) — рус. Санкт-Петербургский Елизаветинский институт - XIX — XX быуатта - Рәсәй империяһының баш ҡалаһы Санкт-Петербургта ҡатын-ҡыҙҙар уҡыу йорто.

# Санкт-Петербург Елизавета институты
## Тарихы

1806 йылда полковник Гавриловтың ҡатыны штаб - һәм обер-офицер ғаиләләренән етем ҡалған илле ҡыҙ өсөн "Эшһөйәрҙәр йорто" (рус. «Дом трудолюбия») булдырған. Тәрбиәләнеүселәрҙең төп шөғөлө ҡул эшенә өйрәнеүҙән тора.
1816 йылдан алып батшабикә Елизавета Алексеевнаның теләге буйынса Ҡатын-ҡыҙҙар патриотик йәмғиәте ҡанаты аҫтында эшләй башлай. Шул йылы "Эшһөйәрҙәр йорто"на ике ҡатлы таш йорт бирелә һәм 1827-1828 йылдарҙа архитектор Александр Егорович Штауберт етәкселегендә ҙур үҙгәртеп ҡороуҙар үткәрелә.
1829 йылдың 1 ғинуарынан «Эшһөйәрҙәр йорто» үҙаллылыҡ ала; 16 ғинуарҙа уставы ҡабул ителә, уның буйынса уҡыу йортонда 160 ҡыҙ бала уҡый: ҡаҙна иҫәбенә — 80, үҙ иҫәбенә 80 (йылына 142 һумлыҡ көмөш хаҡы менән). Егерме йәше тулғандарға аттестаттар һәм уларҙың эштәрен һатыуҙан йыйылған сумма бирелгән, ярлылар был маҡсатҡа тәғәйенләнгән капиталдарҙың процентынан өҫтәмә бер тапҡыр бирелә торған пособие алған.
1847 йылда Николай Беренсенең юғары указы менән Санкт-Петербург, Мәскәү һәм Сембер Эшһөйәрҙәр йорттары уларҙы ҡурсыусы Елизавета Алексеевна хөрмәтенә Елизавета училищеларына үҙгәртелә.
1854 йылдан училище императрица Мария учреждениелары ведомствоһына ҡарай; 1855 йылдың 30 авгусында уның яңы уставы раҫлана, уның буйынса уҡытыу 6 йыл дауам итә; ҡабул ителергә тейеш 10-12 йәшлек ҡыҙ балалар рус телендә уҡый һәм яҙа, берәй сит ил телен белергә тейеш була.
1870 йылда Санкт-Петербург Елизаета училищеһында ике йөҙҙән ашыу ҡыҙ белем алған. Уҡыу өсөн йыл һайын түләү 300 һум тәшкил иткән. Ҡағиҙә булараҡ, был сумма төрлө хәйриә ойошмалары, шәхси инвесторҙар, бағыусылар, меценаттар, ҡаҙна тарафынан индерелгән.
1892 йылдың 15 февраленән, Бөйөк кенәзбикә Елизавета Федоровнаның шәхси юллауы буйынса, училище рәсми рәүештә дворяндар институты (2-се категория уҡыу йорто) статусын ала, уның ике махсус педагогик класы була, һәр береһендә 12 кеше уҡый.
Санкт-Петербург институты бик абруйлы һанала, унда уҡырға теләүселәр күп була, шуға түләү алалар, ул 350 һум тәшкил итә (1890 йыл).
Октябрь революцияһынан һуң, 1918 йылда Санкт-Петербург Елизаветы институты ябыла.

# Санкт-Петербург Елизавета институты
## Тарихы
### Совет осоронда

Совет власы урынлашҡан ваҡыттан институттан ҡалған биналарҙа СССР-ҙың төрлө уҡыу йорттары , һуңғараҡ А.Н. Островский исемендәге балалар китапханаһы урынлашҡан, артабан унда ҡаланың проект ойошмаларының береһе ингән, әлеге ваҡытта бинаны "Елизаветинский" бизнес-үҙәген биләй.
# 2021 йыл

2021 йыл (ике мең егерме беренсе йыл) григориан календары буйынса - йома көн башланған кәбисә булмаған йыл. Ул - беҙҙең эраның 2021-се йылы, 3-сө мең йыллыҡтың 21-се йылы, XXI быуаттың 21-се йылы, XXI быуаттың 3-сө ун йыллығының 1-се йылы, 2020-се йылдарҙың 2-се йылы.
III мең йыллыҡ :
XIX быуат — XX быуат — XXI быуат — XXII быуат — XXIII быуат :
Хронологик таблица :
2021 (ике мең егерме беренсе) йыл — кәбисә булмаған йыл, григориан календары буйынса йома көндө башлана. Был беҙҙең эраның 2021 йылы, 3 мең йыллыҡтың 21 йылы, XXI быуаттың 21 йылы, XXI быуаттың 3 ун йыллығының 1 йылы, 2020 йылдарҙың 2 йылы.
2021 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 2021 MMXXI |
| Юлиан стилендә | 2020—2021 (14 ғинуардан) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2773—2774 (4 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7529—7530 (14 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5781—5782 ה'תשפ"א — ה'תשפ"ב |
| Мосолман календары | 1442—1443 (с 10 августа) |
| Боронғо әрмән календары | 1470 ԹՎ ՌՆՀ |
| Ҡытай календары | 4717—4718 (с 12 февраля) 庚子—辛丑 белая мышь — белая корова |
| Эфиопа календары | 2013—2014 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 2077—2078 |
| - Шака самват | 1943—1944 |
| - Кали-юга | 5122—5123 |
| Иран календары | 1399—1400 |
# Бунарка

Бунарка — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Үрге-Нейвинское №1080) һыу һаҡлағысына 276 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Бунарка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нейва йылғаһы башынан Невьян һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501612111200006336
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200633
* Бассейн коды — 14.01.05.016
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# 2020 йылда йыһанға осороуҙар исемлеге

2020 йылдағы орбитаға осороуҙар исемлеге. Ҡыҙыл төҫ менән уңышһыҙ осороуҙар билдәләнгән. Осоусы йыһан аппараттары (ЙА) ҡалын итеп айырып билдәләнгән.
# Бикташева Ләйсән Марат ҡыҙы

Бикташева Ләйсән Марат ҡыҙы (23 ноябрь 1993 йыл) — Рәсәй биатлонсыһы, ил чемпионаты призеры, кросс-биатлон буйынса юниорҙар араһында Европа чемпионы. Рәсәйҙең спорт мастеры (2015).

# Бикташева Ләйсән Марат ҡыҙы
## Биографияһы

Ләйсән Марат ҡыҙы Бикташева 1993 йылдың 23 ноябрендә Башҡортостан Республикаһының Туймазы ҡалаһында тыуған.
Карьера башында саңғыла уҙыш менән шөғөлләнә, юниорҙар араһында Рәсәй беренселеге һәм Рәсәй кубогы этаптарында Башҡортостан өсөн сығыш яһай.
2012 йылдан алып биатлон, менән шөғөлләнә, Новосибирск өлкәһе һәм параллель зачет иҫәбендә — Мордва өсөн сығыш яһай. Тренеры — В. В. Иванов.
2013 йылда асыҡ Европа чемпионатында кросс-биатлон буйынса ҡатнаш эстафетала һәм спринтта юниорҙар араһында чемпион була, эҙәрлекләү уҙышында көмөш призер.
2015/16 миҙгелендә Рәсәй чемпионатындағы шәхси уҙышта бронза миҙал яулай. 2015 йылда 27 йәшкә тиклемге спортсылар араһындағы ил беренселегенә эҙәрлекләү ярышында бронза призер һәм эстафетала еңеүсе була.
Рәсәй кубогы этабында эстафета еңеүсеһе була.
Күп тапҡырҙар Новосибирскиҙағы төбәк-ара турнирҙарының еңеүсеһе була.
# Соз

Соз — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кобра йылғаһының һул ярына тамағынан 139 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 61 км.

# Соз
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300212111100030863
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103086
* Бассейн коды — 10.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Әйүпова Регина Рифат ҡыҙы

Әйүпова Регина Рифат ҡыҙы (14 октябрь 1995 йыл) — спортсы. 2004 йылдан рус һәм халыҡ-ара шашка буйынса Рәсәй йәштәр (юниорҙар) йыйылма командаһы ағзаһы.

# Әйүпова Регина Рифат ҡыҙы
## Биографияһы

Регина Рифат ҡыҙы Әйүпова 1995 йылдың 14 октябрендә Ишембай ҡалаһында тыуған.
2013 йылда ҡатын-ҡыҙҙар араһында халыҡ-ара шашка буйынса блиц форматында Рәсәй кубогы бронза призеры. 2004 йылдан Рәсәй йәштәр (юниорҙар) йыйылма командаһы ағзаһы. Тренеры — Александр Павлович Мельников.
Регина — халыҡ-ара шашка буйынса Рәсәй чемпионатының (18.11.2012, Суздаль) бронза призеры Әйүпова Руфина Рифат ҡыҙының (17.03.1999) апаһы.
# Камбург

Камбург (нем. Camburg) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 2899 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,31 км². Диңгеҙ кимәленән 130 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7774 һәм автомобиль коды — SHK.
# Сеннар солтанлығы

Сеннар солтанлығы (Сеннар) — XVI—XIX быуаттарҙа Төньяҡ-Көнсығыш Африкала хәҙерге Судан территорияһында булған феодаль дәүләт.

# Сеннар солтанлығы
## Тарихы

XVI быуат башында барлыҡҡа килә. Нигеҙләүсе — Амара Дунка (1504—1534). Сеннар өлкәһе һәм уға буйһонған биләмәләрҙән торған. Сәскә атыу осоронда Мысыр сигенән Зәңгәр Нил тамағына ҡәҙәр һуҙылған Нил үҙәнен, шул иҫәптән Кордофан тарихи төбәген биләй; шулай уҡ был осорҙа Дарфур солтанлығы Сеннар солтанлығының вассалы була.
1821—1822 йылдарҙа Сеннар солтанлығы мысыр пашаһы Мөхәммәт Али Мысырлы ғәскәре тарафынан яулап алына.

# Сеннар солтанлығы
## Халҡы

Сеннарҙың этник йәҙрәһен фунгтар тәшкил итә; шулай уҡ бында нубийҙар, ғәрәптәр, беджалар һәм башҡа халыҡтар йәшәй. Сеннар солтанлығы территорияһының ҙур өлөшөндә ғәрәп теле өҫтөнлөк итә.

# Сеннар солтанлығы
## Дине

Сөнни тармағындағы ислам дәүләт дине булып тора.

# Сеннар солтанлығы
## Социаль-иҡтисади үҫеше

Феодаль мөнәсәбәттәр менән бер рәттән ҡол биләүселек тәртибе, ә солтанлыҡтың ситтәрендә — ырыу-ҡәбилә мөнәсәбәттәре һаҡланған.

# Сеннар солтанлығы
## Хакимдар исемлеге

| Хакмлыҡ итеү осоро | Хаким |
| 1504—1534 | Амара Дунка ибн Адлан |
| 1534 — 1551 | Наиль |
| 1551 — 1558 | Абд аль-Кадир I |
| 1558 — 1569 | Амара |
| 1569 — 1586 | Дакин |
| 1586 — 1588 | Даура |
| 1588 — 1592 | Тайиб (Табль) |
| 1592 — 1604 | Унса I |
| 1604 — 1606 | Абд әл-Ҡадир II |
| 1606 — 1611 | Адлан I |
| 1611 — 1616 | Бади I (Сид аль-Ком) |
| 1616 — 1645 | Рубат I |
| 1645 — 1680 | Бади II (Абу Дигн) |
| 1680 — 1692 | Унса II ибн Насир |
| 1692 — 1716 | Бади III |
| 1716 — 1720 | Унса III |
| 1720 — 1724 | Нул |
| 1724 — 1762 | Бади IV (Абу Шеллук) |
| 1762 — 1769 | Насир |
| 1762 — 1768 | Хамаг Мөхәммәт Абу-ль-Кайлак (регент) |
| 1769—1776 | Исмәғил |
| 1776 — 1788 | Адлан II |
| 1780—1786 | Раджаб уалад Мөхәммәт (регент) |
| 1788 | Рубат II |
| 1788 — 1789 | Аукаль |
| 1788 — 1789 | Насир уалад Мухаммед (регент) |
| 1789 — 1790 | Тайиб II |
| 1790 | Бади V ибн Дакин |
| 1790 — 1791 | Наввар |
| 1791 — 1798 | Бади VI |
| 1798 — 1805 | Ранфи |
| 1798 — 1805 | 3 регент |
| 1805 — 1821 | Бади VI |
# Яңы Иткүсте

Яңы Иткүсте, Яңы-Откустино (рус. Новооткустино) — Башҡорт АССР-ының Ҡариҙел районы Тигермән ауыл Советы составындағы 1986 йылда бөтөрөлгән ауыл. Хәҙер Башҡортостан Республикаһының Ҡариҙел районы Әртәкүл ауыл Советы биләмәһендә урынлашҡан.

# Яңы Иткүсте
## Тарихы

Яңы Иткүсте 20 быуат башында барлыҡҡа килә. Ауыл мари ауылы Откусинонан айырылып, күсеп ултырған яңы ауыл. Унда, Һундар улусы Байҡы түбәһе башҡорттарының 1794 йылдың 10 июнендәге килешеүе буйынса, 100 йыл ваҡытҡа, йыл һайын биләмә хужаларына оброк түләү шарты менән мариҙар керҙәшлеккә индерелә. Уларҙың икенсе төркөмөн башҡорттар 1818 йылда ҡабул итә. Яңы Иткүсте исемле яңы ауыл 1920 йылда теркәлә. Унда 16 хужалыҡ һәм 110 башҡорт иҫәпләнә.
Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1986 йылдың 12 декабрендәге «Ҡайһы бер тораҡ пункттарҙы иҫәп мәғлүмәтенән сығарыу тураһында» 6-2/396 номерлы указы менән иҫәп мәғлүмәтенән төшөрөлә.

# Яңы Иткүсте
## Географик урыны

1952 йылда Яңы Иткүсте ауылы Байҡыбаш районының Тигермән ауыл Советы составына ингән. Район үҙәге Байҡыбаш ауылынан 11 км, ауыл Советы үҙәге Тигермәндән 5 км һәм Щучье Озеро тимер юл станцияһынан 65 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Яңы Иткүсте
## Халҡы

1959, 1970 йылдарҙа татар ауылы булараҡ, 1979 йылда башҡорт ауылы итеп иҫәпкә алынған.
# Алабуға өйәҙе

| Өйәҙ үҙәге гербы | Губерна гербы |
| Герб уездного центра | Герб губернии |
| Губерна | Вятка губернаһы |
| Үҙәге | Алабуға |
| Барлыҡҡа килгән | 1780 йыл |
| Бөтөрөлгән | 1921 йыл |
| Майҙаны | 7728 км² |
| Халҡы | 241 005 (1897) |
Алабуға өйәҙе — Вятка губернаһының административ-территориаль берәмеге. Административ үҙәге — Алабуға ҡалаһы. Майҙаны — 8444 км² (1897). Халҡы — 241 005 кеше (1897 йылда).

# Алабуға өйәҙе
## Тарихы

1796 йылдан алып Вятка губернаһы составында. XIX быуат аҙағында төньяҡ-көнсығышта Сарапул өйәҙе, көньяҡта Өфө губернаһы, көньяҡ-көнбайышта Ҡазан губернаһы, төньяҡ-көнбайышта Вятка губернаһы. Малмыж өйәҙе менән сиктәш була.
# Рогозиха

Рогозиха — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Касмала йылғаһының һул ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Рогозиха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200512115200001625
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200162
* Бассейн коды — 13.01.02.005
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Салтыков Иван Васильевич

Салтыков Иван Васильевич (1897 - май 1986) — музыка белгесе, фольклорсы, музыкаль йәмәғәт эшмәкәре

# Салтыков Иван Васильевич
## Биографияһы

Иван Васильевич Салтыков 1897 (башҡа мәғлүмәт буйынса, 1893 йылда) Һарытау губернаһы Сердоб өйәҙе (хәҙер — Пенза өлкәһе) Беков улусының Беков ауылында тыуған.
1916 йылда Һарытау консерваторияһын тамамлаған.
1919 йылдан башлап Өфөлә эшләй. Салтыков Иван Васильевич Өфө губерна сәйәси-ағартыу комитетының музыка секцияһы мөдире.
1922 йылдан алып Башҡорт сәнғәт техникумы директоры,
1932 йылдан - Башҡортостан тел һәм әҙәбиәт Ғилми- тикшеренеү институтының (ҡара: Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты) сәнғәт ғилеме бүлеге етәксеһе, музыкаль этнография кабинеты мөдире.
Тауыш һәм фортепиано, солист, хор һәм симфоник оркестр өсөн 20-нән ашыу башҡорт халыҡ йырҙары (шул иҫәптән «Ирәндек», «Ҡаһарман кантон», «Таштуғай» «Таштуғай» һ. б.) эшкәртмәләренең авторы.
Иван Васильевич Салтыков башҡорт музыка фольклорының күп әҫәрҙәрен яҙып алған һәм нотаға һалынған, шуларҙан 88 йыр һәм көй 1920 йылдар аҙағында «Башҡорт көйҙәре» («Башкирские мелодии») тип аталған ҡулъяҙма йыйынтыҡҡа ингән.
1926-1931 йылдарҙа Башҡортостан, шулай уҡ Рәсәй Федерацияһының Силәбе, Свердловск өлкәләре, буйлап фольклор экспедицияларын ойоштороусыларҙың һәм етәкселәренең береһе. Шул экспедициялар материалдары «Башҡорт халыҡ йырҙары тарихы һәм анализы» («История и анализ башкирских народных песен») тамамланмаған хеҙмәтенә ингән.
И. В. Салтыков шулай уҡ сыуаш фольклорын да тикшерелгән. Йыйылған материалдар нигеҙендә «150 чувашских песен» тигән йыйынтыҡты баҫмаға әҙерләгән. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ул йыйынтыҡ әлегә тиклем донъя күрмәгән.
1935 йылда Салтыков композиторҙар С. Х. Ғәбәши, А. С. Ключарёв, Ғ. С. Әлмөхәмәтов менән берлектә 1 меңгә яҡын башҡорт, 500 татар, 200 сыуаш йырын яҙып ала.
1925 йылдан Революцион Рәсәй рәссамдары ассоциацияһы ағзаһы.
1928 - 1932 йылдарҙа Башҡортостанды өйрәнеү йәмғиәте ҡарамағындағы сәнғәт ғилеме секцияһы рәйесе.
1937 һәм 1951 йылдарҙа репрессиялана, 1957 йылда аҡлана.
1986 йылдың майында Апрелевка ҡалаһында вафат булған.
Экспедицияларҙа яҙып алынған йырҙарҙың фонограммаларынан һуңыраҡ «И.В.Салтыков йырҙарының беренсе йыйынтығы» төҙөлгән, уға революцияға тиклемге һәм совет осорондағы башҡорт йырҙарының 88 көйө ингән.
1929 йылда И. В. Салтыков яҙып алған (оҙаҡ йылдар баҫтырылмаған һәм шуға күрә билдәһеҙ булып ҡалған) йырҙарҙан (36 йыр) «Икенсе йыйынтыҡ» төҙөлә. Бары тик 1967 йылда ғына И. В. Салтыков был йыйынтыҡтың макетын үҙ ҡулдары менән музыка белгесе Л. П. Атановаға бирә.
Һәм шул ваҡытта баһалап бөткөһөҙ материалдар Рәсәй Фәндәр Академияһының Өфө фәнни үҙәгенең Ғилми архивына эләгә.