yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Узакса

Узакса — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кострома нижняя йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 6,4 км.

# Узакса
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300212110000013232
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001323
* Бассейн коды — 08.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Бәхтиев Индус Мәғәфүр улы

Бәхтиев Индус Мәғәфүр улы (8 август 1937 йыл) — зоотехник. 1974—2002 йылдарҙа Краснокама районы «1 Май» колхозы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1993), Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының (1987) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) Почёт грамоталары менән бүләкләнеүсе. Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалеры (1986), райондың почётлы гражданы (2005).

# Бәхтиев Индус Мәғәфүр улы
## Биографияһы

Индус Мәғәфүр улы Бәхтиев 1937 йылдың 8 авгусында Башҡорт АССР-ының Краснокама районы Яңы Аҡтанышбаш ауылында тыуған. Атаһы Башҡорт кавалерия дивизияһы сафында хеҙмәт итә, 1943 йылдың көҙөндә Ворошиловград өлкәһен фашистарҙан азат итеү өсөн барған ҡаты алыштарҙың береһендә һәләк була. Урта белем алғас, өс йыл ауыл мәктәбендә лаборант вазифаһын башҡара. 1958 йылда хәҙерге Башҡорт дәүләт аграр университетына зоотехник һөнәре буйынса уҡырға инә. 1963 йылда, институтты уңыш­лы тамамлағас, колхозда зоотехник булып эш башлай. 1964 йылда баш зоотехник итеп тәғә­йен­ләнә. 1972 йылда район хакими­әтенең ауыл хужалығы идаралығының баш зоотехнигы, 1973 йылда «1 Май» колхозына партком секретары итеп һайлана, 1974—2002 йылдарҙа шул колхоздың рәйесе булып эшләй.

# Бәхтиев Индус Мәғәфүр улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1993);
* Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы (1987);
* Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы (1997);
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены (1986);
* Краснокама районының почётлы гражданы (2005).

# Бәхтиев Индус Мәғәфүр улы
## Ғаиләһе

Ҡатыны Флүзә Йыһанур ҡыҙы Бәхтиева менән һигеҙ бала тәрбиәләп үҫтергәндәр.
# Шумга 2-се

Шумга 2-се — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Силәбе өлкәһе, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ҡуҫа йылғаһының һул ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Шумга 2-се
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201012111100021603
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102160
* Бассейн коды — 10.01.02.010
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Юмореска

Юмореска — тормоштағы айырым күренештәрҙән, кеше холоҡ-ҡылығының ҡайһы бер етешһеҙ яҡтарынан еңелсә көлөп яҙылған бәлкәй күләмле сәсмә йә теҙмә әҫәр. Мәҫәлән, юморескаларҙы башҡорт яҙыусыларынан Ғариф Ғүмәр, Сәләх Кулибай, Фәрит Иҫәнғолов һ.б. ижадында осратырға мөмкин.
# Оло Теләк ауыл Советы

Оло Теләк ауыл Советы — Башҡортостандың Иглин районы муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһында сиктәр, муниципаль берәмектәрҙең статусы һәм административ үҙәктәре тураһында»ғы Законға ярашлы, ауыл биләмәһе статусына эйә.

# Оло Теләк ауыл Советы
## Составы

Оло Теләк ауылы,
Высокая ауылы,
Ләмәҙ ауылы,
Ҡаҙаяҡ-Ҡотош ауылы,
Кировский ауылы,
Кузнецовский ауылы,
Фәтҡулла ауылы,
Шүктәй ауылы.
# Алтайҙың алтын тауҙары

Алтайҙың алтын тауҙары (рус. Золоты́е го́ры Алта́я) — 1998 йылда ЮНЕСКО Рәсәйҙәге Алтай тауҙарының өс участкаһын Бөтә донъя мираҫы объекттары исемлегенә индерә:
* Алтай ҡурсаулығы һәм Телец күленең буфер зонаһы (965 753 га);
* Катунь ҡурсаулығы һәм Белуха тауының буфер зонаһы (392 800 га);
* Укок яҫы таулығы (252 904 га).
Һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләренең дөйөм майҙаны — 16 178 км².
Был территорияларҙы һайла алыу тап уларҙың Себерҙә тулыһынса альп үҫемлектәр донъяһы зоналарын: дала, урман-дала, ҡатнаш урмандар, субальп һәм альп бүлкәттәрен сағылдырыуға ҡайтып ҡала. Бынан тыш, был райондарҙың барыс, Себер тау кәзәһе һәм Алтай аргалиһы кеүек һирәк осраусы хайуандар популяцияһын һаҡлауҙа әһәмиәте иҫәпкә алына.
Халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау союзы, был өлкәләр Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелеүгә ҡарамаҫтан, бында браконьерлыҡ сәскә атыуын дауам итә, тип борсола. Экологтарҙы шулай уҡ Кош-Агачтан Укок аша Ҡытайға тиклем тиҙ йөрөшлө автомобиль юлы һәм газ үткәргес төҙөү проекты ла борсой.
# Дивани яҙма

Дивани ((фарс. ديواني Diwan-i; рус. Дивани) — ғосман төрөктәре XVI быуатта булдырған ғәрәп яҙмаһының каллиграфик стиле күп халыҡтарҙы берләштергән үҙ империяһында ҡулланыу өсөн (шул иҫәптән ғәрәп теле туған теле түгелдәр өсөн дә) әҙерләнгән.

# Дивани яҙма
## Тарихы

Яҙманы барлыҡҡа килтереүсе тип XV быуат каллиграфы ғосманлы Ибраһим Мөнифте атайҙар.
Дивани яҙма күп мосолман илдәрендә таралған, Ғосман дәүләтендә тап ошо дивани яҙма ҡулланып, аҡсалата купюралар, бойороҡтар һәм указдар, шулай уҡ хаттар һәм башҡа яҙма документтар яҙа һәм баҫтыра башлайҙар.

# Дивани яҙма
## Тасуирламаһы

Дивани стиле хәрефтәрҙең тығыҙ урынлашыуы һәм уларҙың ҡатмарлы түңәрәк-бөгөлсәк формалары менән айырылып тора. Ул аныҡ һәм структуралы курсив (ауышлығы яҡынса 23 °), хәрефтәр үҙ-ара айырым рәүештә тоташа.
Хәҙерге ваҡытта дивани шрифы йыш ҡына төрлө тантаналы документтар — дипломдар, аттестаттар һ. б. өсөн ҡулланыла.
Һуңыраҡ диван модернизациялана һәм хәҙерге идеаль күренешенә тиклем еткерелә.
Әлеге ваҡытта ике төр дивани бар — ҡатмарлы дивани һәм өҙөк дивани.
Өҙөк диваниҙан айырмалы рәүештә, ҡатмарлы диваниҙа әлиф, дәл, ҙәл, ра һәм уау хәрефтәре үҙҙәренән һуң бөгөлгән һыҙыҡтар менән тоташа, был яҙманы уҡыуҙы ҡатмарлаштыра һәм уға ҡабатланмаҫ матурлыҡ бүләк итә.

# Дивани яҙма
## Сығанаҡ

* Исламское мусульманское искусство // Кругосвет
* Становление и развитие арабской книжной письменности(недоступная ссылка)
* Məmməd Adilov, Azərbaycan paleoqrafiyası. Bakı: Elm, 2010. — 224 s.
# Саркел (Цимлян районы)

Саркел — .Ростов өлкәһе Цимлян районы ҡасабаһы.

# Саркел (Цимлян районы)
## Географияһы
### Урамдар

| Хәрби Дан тыҡрығы, Виноград тыҡрығы, Көнбайыш тыҡрығы Йәшел тыҡрығы, Клуб тыҡрығы, Йәштәр тыҡрығы, Яңы тыҡрығы, Соҡорло тыҡрығы, Баҫыу тыҡрығы, Прибой тыҡрығы, Дала тыҡрығы, Күләгәле тыҡрығы, Сәскәләр тыҡрығы, Мәктәп тыҡрығы, | Винзавод урамы, Дон урамы, Комсомол урамы , Ленин урамы, Тыныслыҡ урамы, Диңгеҙ урамы, Яр буйы урамы, Тау урамы, Баҡса урамы, Социалистик урамы, Цимлян урамы. |

# Саркел (Цимлян районы)
## Тарих

1932 йылда «Новь» һәм «Ҡыҙыл Октябрь» колхоздары базаһында Цимлян виноград совхозы ҡасабаһы булараҡ барлыҡҡа килгән.
1987 йылда Цимлян һыуһаҡлағысы баҫҡан хазар ҡәлғәһенең тарихи исеме менән Саркел тип аталған.
2006 йылда шул уҡ исемдәге ауыл биләмәһенең үҙәге була, быға тиклем Цимлянск хакимиәте ҡарамағында була.
«Цымлянская станица» этнография комплексы территорияһындағы Саркел ҡасабаһында 2013 йылдан алып йыл һайын «Цимлянская лоза» фестивале үткәрелә.Уны виноград үҫтереүселәр союзы һәм Дон шарап эшләүселәре ойоштора. Ростов өлкәһе фестивалгә мәғлүмәт менән тәьмин итеү буйынса хөкүмәт ярҙамы күрһәтә.Фестивалгә килеүселәр һаны йыл һайын арта. 2014 йылда "Цимлян йөҙөм сыбығы"фестивалендә 200 кеше була, ә бер йыл үткәс, ҡунаҡтар һаны 10 тапҡырға арта. Унда тантаналы дегустация, байрамды рәсми асыу һәм ябыу, ижади коллективтарҙың сығыштары ойошторола. Сувенир продукцияһын һатып алырға мөмкин була. 2016 йылда гаражист кубогы «Вино-2016» призы уйнатыла. Еңеүселәр һәм бүләкләнеүселәр иң яҡшы ҡыҙыл шарап, аҡ шарап, махсус шарап конкурс номинацияларында приздар менән ҡотланыла.
2016 йылда шарап фестиваленә илдең төрлө биш төбәгенән вәкилдәр йыйыла: Ростов, Һамар һәм Волгоград өлкәһе, Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе, шулай уҡ Ставрополь һәм Краснодар крайҙарынан 16 ҡатнашыусы була. Улар жюриға 53 шарап өлгөһөн тәҡдим итә. Жюри Анапа ҡалаһына төп призды тапшырҙы. Был фестиваль туризм өлкәһенең үҫешенә булышлыҡ итә. Был ваҡиға Рәсәй халҡынан башҡа сит илдәрҙең дә граждандарын да үҙенә йәлеп итә.
# Амуринка

Амуринка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы/ Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Амурка йылғаһының һул ярына тамағынан 1,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 8 км.

# Амуринка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200312115100008788
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100878
* Бассейн коды — 13.01.02.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Яңы Британия

Яңы Британия (ингл. New Britain, элеккесә нем. Neupommern) — Папуа — Яңы Гвинея составындағы утрау. Бисмарк архипелагының иң ҙур утрауы булып тора, 1885 йылға ҡәҙәр ул Яңы Британия архипелагы тип атала.

# Яңы Британия
## Географияһы

Утрауҙың майҙаны 35 144,6 км² тәшкил итә, бында яҡынса 500 мең кеше (2011) йәшәй. Уның оҙонлоғо 600 км, ә максималь киңлеге — 80 км. 1966 йылдан Яңы Британия ике административ берәмеккә — Көнсығыш Яңы Британия һәм Көнбайыш Яңы Британия провинцияларына бүленә. Көнсығыш провинцияһы майҙаны буйынса көнбайыштыҡынан бәләкәйерәк, әммә уны халыҡ иҫәбе һәм әһәмиәтлелеге буйынса үтә.
Көнбайыш Яңы Британия провинцияһының административ үҙәге Кимбе ҡалаһында урынлашҡан. Көнсығыш Яңы Британия провинцияһының административ үҙәге 1994 йылда Тавурвур вулканы атылғанға тиклем Рабаул ҡалаһы була, уның халҡының күпселеге Кокопо ҡалаһына күсенә, һуңыраҡ Кокопо провинцияның үҙәге булып китә.
Утрау буйлап тарлауыҡтар менән йырғыланған тау массивы һуҙылған, Синевит вулканы (2438 м) уның иң бейек нөктәһе булып тора. Утрауҙың төп өлөшө тропик урмандар менән ҡапланған.
Дампир боғаҙы Яңы Британияны Умбои утрауынан, Изге Георгий боғаҙы — Яңы Ирландия утрауынан айыра.

# Яңы Британия
## Тарихы

Яңы Британия тик 1700 йылда британия диңгеҙеһе Уильям Дампир тарафынан асыла. 1885 йылдан 1899 йылға ҡәҙәр утрау Германия Яңы Гвинея Компанияһы биләмәһе була һәм Яңы Померания (нем. Neupommern) тип атала. 1899 йылдан 1914 йылға тиклем утрау Германия Яңы Гвинеяһы колонияһының бер өлөшө булып тора. Был дәүерҙә утрауҙа мамыҡ үҫтереү үҫешә. 1914 йылда Яңы Британияны Австралия ғәскәрҙәре баҫып ала һәм Беренсе донъя һуғышы тамамланғас Австралия утрау менән идара итеүгә Милләттәр Лигаһынан мандат ала.
Икенсе донъя һуғышы осоронда 1942 йылда утрау Рабаул өсөн алышты еңгән Япония империяһы ғәскәрҙәре тарафынан оккупациялана. Америкалылар утрауҙың төньяҡ-көнбайыш өлөшөн һәм көньяҡ-көнбайышта Меркус моронон яулап алалар. Шуға ҡарамаҫтан Рабаул ҡалаһын һуғыш тамамланғанға ҡәҙәр яулап ала алмайҙар, һәм тик Япония дөйөм капитуляция тураһындағы акт ҡабул иткәндән һуң ғына утрау америкалыларға бирелә.

# Яңы Британия
## Халҡы

Папуастар Яңы Британияның иң боронғо этник төркөмө булып тора. Артабан утрауға Меланезия кешеләре килеп урынлаша. Толаи халҡы иң ҙур этник төркөмө булып тора. Утрауҙа шулай уҡ байнинг, киленге, сулка һәм лакалаи халыҡтары йәшәй.
# Кәлимуллин Сәмиғулла Мәсифулла улы

Кәлимуллин Сәмиғулла Мәсифулла улы (25 август 1914 йыл — 19 сентябрь 1989 йыл) — рәссам-сәхнә биҙәүсе. 1946—1974 йылдарҙа Башҡорт дәүләт академия драма театры рәссамы. 1954 йылдан СССР-ҙың Рәссамдар, 1947 йылдан — СССР-ҙың Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1955).

# Кәлимуллин Сәмиғулла Мәсифулла улы
## Биографияһы

Сәмиғулла Мәсифулла улы Кәлимуллин 1914 йылдың 25 авгусында Өфө губернаһының Златоуст өйәҙе Баҡал ҡаҙна руднигы ҡасабаһында (хәҙер Силәбе өлкәһенең Баҡал ҡалаһы) тыуған.
1940 йылда Өфө сәнғәт училищеһын тамамлай һәм Баймаҡ колхоз-совхоз театрының директоры була.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, фронтҡа китә. Кесе лейтенант булып запасҡа ҡайта.
1946 йылдан 1974 йылға тиклем Өфөлә Башҡорт дәүләт академия драма театрында рәссам булып эшләй.
Театрҙа Сәмиғулла Кәлимуллин 30-ға яҡын спектаклде биҙәй, шул иҫәпкә Уильям Шекспирҙың «Отелло» (1954), Лев Толстойҙың «Тере мәйет» (1958); Әнғәм Атнабаевтың «Ул ҡайтты» (1960), Ибраһим Абдуллиндың «Онотолған ант» (1967); Зәйнәб Биишеваның «Нәҙер» (1974), Мостай Кәримдең «Ҡыҙ урлау» (1958) әҫәрҙәренә ҡуйылған спектаклдәре лә инә.
Рәссамдың эштәре Өфөлә М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында, Мәскәүҙә А. А. Бахрушин исемендәге театр музейында һаҡлана.

# Кәлимуллин Сәмиғулла Мәсифулла улы
## Күргәҙмәләре

Сәмиғулла Мәсифулла улы 1938 йылдан алып күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. Мәскәүҙә башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында (1955), Ленинградта БАССР мәҙәниәте көндәрендәге күргәҙмәләрҙә ҡатнаша (1969).
Өфөләге шәхси күргәҙмәләре (1964, 1973).

# Кәлимуллин Сәмиғулла Мәсифулла улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1955).
# Новаженка

Новаженка — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пьяна йылғаһының һул ярына тамағынан 329 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Новаженка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500412110000039623
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003962
* Бассейн коды — 08.01.05.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Гаевская-Соколова Мария Сергеевна

Гаевская-Соколова Мария Сергеевна (9 май 1908 йыл, Мәскәү — 27 ғинуар 1986 йыл, шунда уҡ) — СССР ғалим-биологы, мейе биохимияһы һәм йыһан биологияһы өлкәһе белгесе, Сталин премияһы лауреаты.

# Гаевская-Соколова Мария Сергеевна
## Биографияһы

1908 йылдың 9 майында Мәскәүҙә тыуған. Атаһы — Соколов Сергей Юрьевич (1875—1964) — СССР һәм Рәсәй бактериолог-маляриологы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы.
1930 йылда К. А. Тимирязев исемендәге ауыл хужалығы академияһының агрохимия бүлексәһен тамамлай.
1930—1935 йылдарҙа сәнәғәт биохимияһы өлкәһендә төрлө ойошмаларҙа эшләй.
1935—1937 йылдарҙа эксперименталь физиология һәм терапия институтында ғилми хеҙмәткәр була, организмды терелтеү проблемаларының биохимик мәсьәләләре менән шөғөлләнә.
1937—1964 йылдарҙа — 1948 йылдан СССР Медицина фәндәре академияһы системаһында үҙаллы учреждение булып киткән, Үҙәк нейрохирургия институтының организмды терелтеү буйынса лабораторияһында эшләй. Космос программаһында ҡатнаша.
1964—1977 йылдарҙа СССР фәндәр академияһының медик-биологик проблемалар институтында туҡыма биохимияһы лабораторияһы мөдире.
1986 йылдың 27 ғинуарында вафат була. Уның көлө менән урна Мәскәүҙә Дон зыяратының 22-се колумбарийына (секция № 6) ҡуйылған.

# Гаевская-Соколова Мария Сергеевна
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

- Биология фәндәре кандидаты (1943)
- Биология фәндәре докторы (1956)
- Профессор (1971).
- Мейе биохимияһы һәм йыһан биологияһы өлкәһендә белгес.
- 1952 йылда Сталин премияһы лауреаты — фәнни тикшеренеүҙәре һәм агония йәки клиник үлем хәлендәге организмдың йәшәү функцияларын тергеҙеү ысулдарын эшләгәне өсөн.
- РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1975)
- СССР һаулыҡ һаҡлау алдынғыһы.
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1971)
- «Почёт Билдәһе» ордены (1951)
- Миҙалдар.

# Гаевская-Соколова Мария Сергеевна
## Төп хеҙмәттәре

* Гаевская М. С. Биохимия мозга при умирании и оживлении организма. — М.: Медгиз, 1963. — 208 с.
# Черемшанка (Кулунда ҡушылдығы)

Черемшанка — Рәсәй йылғаһы. Алтай биләмәләрендә аға. Йылға Кулунда йылғаһының уң ярына тамағынан 228 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 56 км.

# Черемшанка (Кулунда ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кулунда күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Обь һәм Иртыш йылғалары араһындағы тымыҡ район.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13020000212115200052418
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115205241
* Бассейн коды — 13.02.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Әлимбәт

Әлимбәт — йылға. Рәсәйҙең Ырымбур өлкәһендә һәм Ҡаҙағстандың Аҡтүбә өлкәһе биләмәләрендә аға. Яйыҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 1595 км алыҫлыҡта ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км тәшкил итә. Һыу йыйыу майҙаны — 411 км². Атамаһы Әлимбәт ирҙәр исеменән алынған.

# Әлимбәт
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Орск ҡалаһынан Һаҡмар йылғаһына ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсә һыу бассейны өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000812112200004140
— Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200414
— Бассейн коды — 12.01.00.008
— ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
— ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ҡыҙыл районы

Ҡыҙыл районы — Силәбе өлкәһенең көньяғында урынлашҡан.
1926 й. 4 нояб. ойошторолған. Майҙаны — 4413 км². Адм. үҙәге — Ҡыҙыл ауылы. Районда 14 ауыл советы, 52 ауыл торама пункты бар. Халҡы — 26,5 мең кеше (2010), ш. иҫ. 11,2 % башҡорттар (ҡара: Урал аръяғы башҡорттары).
Башҡорттар тупланып йәшәгән иң ҙур торама пункттар (2002): Ильинка, Каменка, Комсомольский, Мартыновка, Октябрьский, Первомайка, Соколки һ.б. Ҡыҙыл а. «Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл районы башҡорттары ҡоролтайы» (2010 й. алып), Ҡарабулаҡ ҡасабаһында «Дуҫлыҡ», «Ҡарлуғас» вокаль ансамблдәре эшләй.

# Ҡыҙыл районы
## Билдәле шәхестәр

* Ташкин Михаил Александрович (14.02.1918—30.04.1945), Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, өлкән сержант. Советтар Союзы Геройы (1946, үлгәндән һуң). 1937—1940 йылдарҙа СССР Дәүләт банкыһының Учалы районындағы бүлексәһендә эшләй. Сығышы менән Һырт ҡасабаһынан.
# Псәнчин Айбулат Вәли улы

Псәнчин Айбулат Вәли улы (12 февраль 1967 йыл) — ғалим-географ. 2008 йылдан Башҡорт дәүләт университетының физик география, тыуған яҡты өйрәнеү һәм туризм кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2011 йылдан хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө федераль тикшеренеү үҙәге «Почёт Билдәһе» орденлы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының этнология бүлеге мөдире, 2012 йылдан — директор урынбаҫары, 2015 йылдың декабренән — директор вазифаһын башҡарыусы, 2016—2021 йылдарҙа директоры. География фәндәре докторы (2004). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2011). Тел белгесе Вәли Псәнчиндың улы.
Башҡорттарҙың этник географияһы, этнография тарихы, Фәндәр академияһы комиссиялары һәм фәнни ойошмалар тарихы, этник картография тарихы өлкәләрендә белгес.

# Псәнчин Айбулат Вәли улы
## Биография

Лингвист В. Ш. Псәнчиндың улы. 1991 йылда Башҡорт дәүләт университетының география-иҡтисад факультетын тамамлай. 1995 һәм 2002 йылдарҙа Рәсәй Фәндәр академияһының Н. Н. Миклухо-Маклай исемендәге Этнология һәм антропология институтында стажировка үтә. 1998 йылда Рәсәй Фәндәр академияһының Тәбиғәт белеме һәм техника тарихы институтында «История географического изучения и картографирования территории Башкортостана (до нач. ХХ в.)» тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 2004 йылда «История этнической картографии в России (ХХ быуаттың 30-сы йылдарына тиклем)» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 2008 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһының Тәбиғәт белеме һәм техника тарихы институтында докторлыҡ диссертация советы ағзаһы булып тора. Башҡорт дәүләт университетының география факультетында физик география, тыуған яҡты өйрәнеү һәм туризм кафедраһы мөдире булып эшләй. 2011 йылдан — Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында этнология бүлеге мөдире.
Өфө ғилми үҙәге президиумы, Рус география йәмғиәтенең этнографик комиссияһы, Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте ҡарамағындағы Топонимия комиссияһы, «Проблемы востоковедения», «Известия УНЦ РАН», «Уфимский археологический журнал» фәнни журналдарының мөхәрририәт ағзаһы.

# Псәнчин Айбулат Вәли улы
## Төп эштәре

* Псянчин А. В. История этнической картографии в России (До 30-х гг. XX в.) : Дис. … д-ра геогр. наук : 07.00.10 : Москва, 2004 325 c. РГБ ОД, 71:05-11/18
* Псянчин А. В. Башкортостан на старых картах: история географического изучения и картографирования. Уфа, 2001.
* Псянчин А. В. Очерки истории этнической картографии в России XVIII—XIX вв. М., 2004.
* Псянчин А. В. Из истории отечественной этнической картографии (по материалам ИРГО и КИПС). Уфа, 2008.
* Псянчин А. В. Этнография башкир в Русском географическом обществе. Уфа, 2009.
* Псянчин А. В. Комиссия по изучению племенного состава населения: от этно-картографии к переписи населения. Уфа, 2010.
* От племени к этносу (этнография в Русском географическом обществе) : [сб. ст.] / под ред. А. В. Псянчина ; ИИЯЛ УНЦ РАН ; Этнограф. комис. Рус. географич. о-ва. СПб.,2014. Вып. 1. 2014.
* От племени к этносу (этнография в Русском географическом обществе) : [сб. ст.] / под ред. А. В. Псянчина ; ИИЯЛ УНЦ РАН ; Этнограф. комис. Рус. географич. о-ва. СПб., 2015. Вып. 2. 2015.