yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Азотлы ашламалар

Азотлы ашламалар – тупраҡтың уңдырышлығын арттырыу өсөн ҡулланылған азотлы органик һәм органик булмаған матделәр; составында азот булған һәм үҫемлектәрҙе азот менән туҡландыдыу сығанағы булараҡ ҡулланыла торған минераль матдәләр.
Азот, аҡһымдар синтезында ҡатнашып, сәсеүлектәрҙә үҫемлектәрҙең үҫешен көсәйтә, ауыл хужалығы продукцияһының, бигерәк тә ҡыяҡлы бөртөклөләрҙең һәм күпселек мал аҙығы культураларының сифатын яҡшырта. Сәнәғәт эшләп сығарған минераль ашламалар менән бер рәттән, составында үҫемлектәр туклануы өсөн азоттан башҡа элементтары ла булған органик ашламалар (торф, тиреҫ, компост), шулай уҡ йәшел ашламалар (люпин, донник, сераделла һ.б.) азотлылар сифатында күптән ҡулланылып килә.
Минераль азотлы ашламалар 4 төркөмгә бүленә: амидлы, аммиаклы, аммиаклы-нитратлы, нитратлы. Амидлы ашламаларға мочевина (карбамид) һәм кальций цианамиды керә. Мочевина айырыуса ҡиммәткә эйә (составында 46% азот бар), тупраҡта ул аммоний карбонатына әүерелә. Көйшәүсе хайуандарҙы өҫтәмә туҡландырыуҙа аҡһым булараҡ файҙаланыла. Кальций цианамиды (составында 20-22% азот бар) − һелтеле ашлама, тупраҡтың әселеген кәметә. Көпшәк, нейтраль тупраҡтарҙа нәтижәле, ләкин рәттәргә һәм оялап керетеү өсөн яраҡһыҙ. Аммиаклы һәм аммонийлы ашламалар − аммоний сульфаты, хлорлы аммоний, аммоний бикарбонаты һәм шыйыҡ азотлы ашламалар Аммоний сульфаты (20,5% азот һәм 24% көкөрт) менән хлорлы аммоний ошо уҡ ашламаларҙың әсетеү тәъҫирен нейтральләштереүсе нигеҙҙәр менән туйынған тупраҡтар (ҡара тупраҡ, һоро тупраҡ, аҡһыл-көрән тупраҡ) өсөн файҙалы. Хлорлы аммонийҙа хлорҙың кәрәгенән артыҡ булыуы күп кенә ауыл хужалығы культуралары (бәрәңге, майлы үҫемлектәр һ.б.) уңышының күләменә һәм сифатына насар йоғонто яһай. Аммоний бикарбонаты (составында 17% азот бар) һелтеле реакциягә эйә, ләкин тупраҡта нитрификациялана. Аммиак формалы азотлы ашламаларҙан һыуһыҙ шыйыҡ аммиак һәм һыулы аммиак кеүек шыйыҡ ашламалар яҡшы нәтижә бирә. Аммиаклы (аммонийлы) − нитратлы ашламаларға аммиак селитраһы, аммоний сульфанитраты (аммоний нитросульфаты) керә. Аммоний сульфанитратының әселәндереү һәләте сағыштырмаса юғары. Нитратлы ашламаларға натрий һәм кальций селитралары керә. Натрий селитраһы (натрий нитраты, чили селитраһы) − физиологик һелтеле ашлама, күбеһенсә әсе тупраҡтарҙа ҡулланыла (шәкәр сөгөлдөрө һәм бойҙай иккәндә). Кальций селитраһы тупраҡты һелтеләндерә. Үҫемлек ҡалдыҡтары серемәһе, тиреҫ һ.б. төрҙәге азотлы ашламалар боронғо замандарҙан бирле ҡулланылған. 20 быуат башында сәнәғәт натрий селитраһын, аммоний сульфатын, кальций селитраһын эшләп сығара башлай. 1914-18 йылдарҙа аммиакты һауалағы азоттан һәм водородтан синтезлау сәнәғәт масштабында үҙлештерелгәндән һуң, азотлы ашламалар етештереү киҫкен үҫеш ала.
Азотлы ашламалар, төп ашлама булараҡ, өҫтәмә туҡландыдыу өсөн һәм сәсеү ваҡытында керетелә (рәтләп ашлау). Ауыл хужалығы ерҙәренең яртыһы тиәрлек кәҫле-көлһыу һәм һоро урман тупраҡлы булған ерҙәрҙә азотлы ашламалар ҡулланыуға ҙур иғтибар бирелә.
# Оло Шонома

Оло Шонома — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вычегда йылғаһының уң ярына тамағынан 144 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Оло Шонома
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000023832
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002383
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сезя

Сезя — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кыма йылғаһының һул ярына тамағынан 143 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.

# Сезя
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000045555
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004555
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Дарыулы

Дарыулы — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ҡыҙыл йылғаһының уң ярына тамағынан 73 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км. Хәлил ауылынан ағып үтә.

# Дарыулы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002097
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200209
* Бассейн коды — 12.01.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ай-Пигал

Ай-Пигал — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Мег-Тыг-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 120 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Ай-Пигал
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200038606
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203860
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Шёнбах (Саксония)

Шёнбах (Саксония) (нем. Schonbach (Sachsen)) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1276 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,08 км². Диңгеҙ кимәленән 380 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 2708 һәм автомобиль коды ZI.
# Башҡорттар (мәғәнәләр)

Башҡорттар
* Башҡорттар — төрки сығышлы милләт, Башҡортостан Республикаһының төп халҡы.
* Башҡорттар — БСТ Башҡорт спутник телевидениеһында бөтә донъя башҡорттары тормошонан мөһим ваҡиғалар, факттар, проблемалар яҡтыртыусы тапшырыу.
# Рысля

Рысля — Рәсәй йылғаһы. Тамбов өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Моршевка йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Рысля
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цна йылғаһы, Тамбов ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010200312110000029386
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002938
* Бассейн коды — 09.01.02.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ай тотолған төндә (фильм)

«Ай тотолған төндә» (рус. В ночь лунного затмения) — Мостай Кәрим әҫәре буйынса 1978 йылда төшөрөлгән нәфис фильм, тарихи драма.

# Ай тотолған төндә (фильм)
## Ролдәрҙә

* Гөлли Мөбәрәкова — Тәңкәбикә
* Советбек Джумадылов — Дәрүиш
* Наталья Аринбасарова — Шәфәҡ
* Чаробек Думанаев — Аҡйегет
* Дилором Камбарова — Зөбәржәт
* Димаш Ахимов
* Нуржуман Ихтымбаев

# Ай тотолған төндә (фильм)
## Фильм төшөрөү төркөмө

* Сценарисы: Владимир Валуцкий
* Режиссёры: Барас Халзанов
* Операторы: Виктор Осенников
* Композиторы: Мурад Кажлаев
* Рәссамы: Виктор Тихоненко
# Оло Сосновка

Оло Сосновка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Стрелина йылғаһының уң ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Оло Сосновка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300412115200012230
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201223
* Бассейн коды — 13.01.03.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Кесе Ҡатай (йылға)

Кесе Ҡатай, Кесе Ҡатау (рус. Малый Катав) — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан биләмәләрендә аға. Йылға Ҡатай йылғаһының һул ярына тамағынан 95 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Кесе Ҡатай (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысынан Павловка һыуһаҡлағысына тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201112111100023323
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102332
* Бассейн коды — 10.01.02.011
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ишбирҙин Эрнст Фәйзрахман улы

Ишбирҙин Эрнст Фәйзрахман улы (20 декабрь 1934 йыл — 24 май 2019 йыл) — ғалим-башҡорт теле белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (1990), профессор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1995).

# Ишбирҙин Эрнст Фәйзрахман улы
## Биографияһы

Эрнст Фәйзрахман улы Ишбирҙин 1934 йылдың 20 декабрендә БАССР-ҙың Баймаҡ районы Ишбирҙе руднигы ҡасабаһында тыуған.
1963 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.
1963—1966 йылдарҙа Баймаҡ мәктәп-интернатында эшләй.
1970—1976 йылдарҙа Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтында уҡыта.
1969—1976 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре, 1988 йылдан бүлек мөдире.
2000 йылдан башлап Башҡорт дәүләт университетында уҡыта.
Ғалим оҙайлы ауырыуҙан һуң 2019 йылдың 24 майында Өфөлә вафат булды.

# Ишбирҙин Эрнст Фәйзрахман улы
## Ғилми эшмәкәрлеге

Эрнст Ишбирҙиндең фәнни тикшеренеүҙәре башҡорт әҙәби теле тарихына, башҡорт теле лексикаһын тасуирлауға, шулай уҡ диалектология мәсьәләләренә арналған. 150-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

# Ишбирҙин Эрнст Фәйзрахман улы
## Хеҙмәттәре

* Башҡорт әҙәби теленең тарихы. — Өфө, 1993 (авторҙаш);
* Башҡортостан ҡоштары. — Өфө, 1986;
* Башҡорт теленең игенселек һәм баҡсасылыҡ терминдары. — Өфө, 2002;
* Историческое развитие лексики башкирского языка. — М., 1986.

# Ишбирҙин Эрнст Фәйзрахман улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1995).
# Алтынташ

Алтынташ— Рәсәй Федерацияһы ауыллар.
* Алтынташ — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл, Илсеғол ауыл советына ҡарай.
* Алтынташ — Силәбе өлкәһенең Сыбаркүл районындағы ауыл.
# Тарка-Се

Тарка-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Няхр-Тарка-Яга йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Тарка-Се
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000086023
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008602
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Монгаталянг-Яха

Монгаталянг-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Гыдан ҡултығы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 148 км.

# Монгаталянг-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300076470
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307647
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Йеггау

Йеггау (нем. Jeggau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 231 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,3 км². Диңгеҙ кимәленән 62 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39649 һәм автомобиль коды — SAW.
# Заксенбрунн

Заксенбрунн (нем. Sachsenbrunn) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2122 кеше йәшәй. Майҙаны — 33,85 км². Диңгеҙ кимәленән 480 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98678 һәм автомобиль коды — HBN.
# Черногорияла футбол

Черногорияла футбол элек югослав һәм серб футболының бер өлөшө була. 2006 йылдың 21 майындағы бойондороҡһоҙлоҡ тураһындағы референдумдан һәм 3 июндә Черногорияны бойондороҡһоҙ дәүләт иғлан иткәндән һуң, оҙаҡламай үҙ футбол союзы ойошторола. ФИФА һәм УЕФА-ға Черногория ни бары 2007 йылда ғына инә. Шунлыҡтан 2010 йылдағы футбол буйынса Донъя чемпионатының һайлап алыу турнирында тик 2008 йылда ғына ҡатнаша ала.

# Черногорияла футбол
## Тарихы

Черногорияла футбол командалары 1919 йылда Югославияның футбол союзы менән бергә барлыҡҡа килә. Черногориянан уйынсылар Югославия йыйылмаһы составында сығыш яһай. Мәҫәлән, югославтар 1930 һәм 1962 йылғы донъя чемпионаттарының ярымфиналына, ике тапҡыр Европа (1960 һәм 1968) чемпионаттарының финалына сыға. 1992 йылда Югославия тарҡалыу менән, уйынсылар СРЮ йыйылма командаһы составында (һуңынан Сербия һәм Черногория йыйылмаһы командаһы) сығыш яһай башлай. Һуңғы тапҡыр улар, Драгослав Евричты үҙ составына алып, Сербия һәм Черногория составында 2006 йылғы донъя чемпионатында уйнай. 2007 йылдан Черногория ФИФА һәм УЕФАға инә, ә уның клубтары һәм йыйылма командаһы был ойошмалар эгидаһы аҫтында ярыштарҙа ҡатнаша.

# Черногорияла футбол
## Өй ярыштары
### Чемпионат

Беренсе Лига — эске чемпионаттың төп ярыштары, унда 12 команда ҡатнаша. Турнир еңеүсеһе УЕФА чемпиондары лигаһының беренсе раундында үтә, ә икенсе һәм өсөнсө урынды алыусылар УЕФА-ның Европа лигаһына ебәрелә. Ун икенсе урындағы команда турнир йомғаҡтары буйынса икенсе лигаға төшә (уның урынына Икенсе лига чемпионы үтә), унынсы һәм ун беренсе урынды алыусылар Икенсе лиганың икенсе һәм өсөнсө призёрҙары менән ҡапма-ҡаршы матчтар уйнай. Был матч еңеүселәре киләһе миҙгелдә Беренсе лигала сығыш яһарға хоҡуҡ ала.
Подгорицанан «Будучност» клубы иң билдәле команда булып тора: был Черногория командаһы ғына Югославия чемпионатында сығыш яһай.

# Черногорияла футбол
## Өй ярыштары
### Кубок

2006/2007 йылғы сезондан Кубок өсөн ярыштар үткәрелә башлай. Европа лигаһына Кубогын еңеүсеһе сығыш яһай.

# Черногорияла футбол
## Йыйылма командаһы

Тәүге уйынды Черногория йыйылма командаһы 2007 йылдың 24 мартында үткәрә һәм Венгрияны 2:1 иҫәбе менән еңә. Донъя һәм Европа чемпионаттарының һайлап алыу турнирында 2008 йылдан алып уйнай, сөнки Евро-2008-ҙә һайлап алыуҙа ҡатнаша алмай. Бынан алда черногория уйынсылары СФРЮ (Югославия) һәм Сербия һәм Черногория йыйылмаһы командаһы өсөн сығыш яһай.

# Черногорияла футбол
## Йыйылма команданың билдәле уйынсылары

** Драголюб Брновичref>https://www.hmong.press/wiki/Dragoljub_Brnović(недоступная+ссылка)</ref>
** Деян Савичевич
** Милош Заравич
** Предраг Миятович
# Черных Акулина Михайловна

Черных Акулина Михайловна (29 июнь 1904 йыл — 13 октябрь 1988 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы, «Яңы рельстарға» колхозының звено башлығы. СССР-ҙың 2-се саҡырылыш Юғары Советы (1946—1950), РСФСР-ҙың 3-сө һәм 4-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1951—1959). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948).

# Черных Акулина Михайловна
## Биографияһы

Акулина Михайловна Черных 1904 йылдың 29 июнендә Воронеж губернаһы Воронеж өйәҙенең Түбәнге Катуховка (бөгөн Воронеж өлкәһенең Новоусманский районы) ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1930 йылда «Яңы рельстарға» колхозына эшкә урынлаша. Башта ябай колхозсы булып эшләй, һуңыраҡ сөгөлдөр үҫтереүселәрҙең звеноһына звено башлығы итеп тәғәйенләнә. Һуңғараҡ 1959 йылда пенсияға сыҡҡанға тиклем «Рәсәй» колхозында эшләй.
1947 йылда Акулина Черных етәкселегендәге сөгөлдөр үҫтереүселәр звеноһы 2 гектар майҙанда 707,5 центнер шәкәр сөгөлдөрө йыйып тапшыра. Был фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн Акулина Матвеевна 1948 йылда «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеменә лайыҡ була.
Бөтә Союз ВДНХ күргәҙмәләрендә ҡатнаша. 1959 йылда пенсияға сыға һәм Воронеж өлкәһе Панино ҡасабаһында йәшәй. 1988 йылдың 30 октябрендә вафат була һәм Панино ҡасаба зыяратында ерләнә.

# Черных Акулина Михайловна
## Хәтер

* Панино ҡасабаһында Геройҙар Аллеяһына Акулина Черныхтың бюсы ҡуйыла.

# Черных Акулина Михайловна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы — СССР Юғары Советы Президиумының 1948 йылдың 18 ғинуарындағы Указы;
* Ленин ордены (1948);
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены;
* ВДНХ-ның ҙур алтын миҙалы (1955).
# Грубе-Ю (Хулга ҡушылдығы)

Грубе-Ю — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хулга йылғаһының уң ярына тамағынан 218 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Грубе-Ю (Хулга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300025670
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302567
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Һаҙый Сәғҙи

Һаҙый Сәғҙи (тулы исеме Сәғәҙиев Мөхәммәтһаҙи Ғәйнан улы; 25 март 1883 йыл — 26 ғинуар 1933 йыл) — уҡытыусы, журналист, яҙыусы һәм тәржемәсе. уҡытыусы, журналист, яҙыусы һәм тәржемәсе. 1924 йылдан Өфө кооператив техникумы, музыка училищеһы, 3-сө икенсе баҫҡыс хеҙмәт мәктәбе уҡытыусыһы, 1928 йылдан «Дәһри» журналы хеҙмәткәре.

# Һаҙый Сәғҙи
## Биографияһы

Мөхәммәтһаҙи Ғәйнан улы Сәғәҙиев 1883 йылдың 25 мартында Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе Мырҙалар волосының Таймый ауылында тыуған. Ул ауылдарында атаһы мәҙрәсәһендә белем ала. Аҙаҡ Ырымбурҙа «Хөсәйениә» мәҙрәсәһен тамамлай.
1902 йылда атаһы вафат буғас, ауылдарында имам-хатиб итеп тәғәйенләнә. Атаһының мәҙрәсәһен дә уға тапшыралар. 1906 йылда имамлыҡты ташлап, Дыуандағы ике класлы училищегә барып керә. Унда рус телен яҡшылап өйрәнә һәм рус яҙыусыларының китаптарын күпләп уҡый.
Мәғрифәтселек эше менән шөғөлләнә. 1915 йылда Таймыйҙа китапхана, 1916 йылда ике йыллыҡ татар донъяуи мәктәп
1917 йылда Таймыйҙа асылған ике класлы училищела башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы ла, мөдир ҙә булып эшләй башлай. Мәктәп программаһына тәбиғи фәндәрҙе индергәне өсөн асыҡтан-асыҡ динһеҙлектә ғәйепләүҙәргә килтергән.
1920—1921 йылдарҙа Златоуст ҡалаһында башҡорт педагогия техникумы асыла. Һаҙиҙы ошо уҡыу йортона директор урынбаҫары итеп тәғәйенләйҙәр. Шулай уҡ Златоуст өйәҙ комитетының халыҡ мәғарифы инспекторы вазифаһын да башҡара.
1924 йылда Өфөгә күсеп килә. Өфө кооператив техникумында, музыка училищеһында, 3-сө икенсе баҫҡыс хеҙмәт мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй. 1928 йылда «Дәһри» тигән журналға эшкә керә.
Һаҙый Сәғҙи публицистикаға, драматургияға, тәржемә эшенә етди иғтибар бүлгән.

# Һаҙый Сәғҙи
## Ғаиләһе

* Оло улы Сәғитйән Сәғәҙиев (1905-1942), Ҡазан педагогия институты профессоры, биология фәндәре кандидаты. Бөйөк Ватан һуғышында һәләк була.
* Уртансы улы Әхнәф Сәғәҙиев (1916-1942), төҙөүсе-архитектор. Бөйөк Ватан һуғышында һәләк була.
* Кесе улы Фәрит Сәғәҙиев, инженер-нефтсе.
* Ҡыҙы Мәрйәм Сәғәҙиева (1909-2001), журналист.
* Ейәне Сәғәҙиев Артур (1931-1997), - ғәрәп мосолман фәлсәфәһе буйынса ғалим, фәлсәфә фәндәре докторы, профессор. Ибн-Рушданың, Әбүғәлисинаның фундаменталь хеҙмәттәрҙе өйрәнеүсе һәм анализлаусы.

# Һаҙый Сәғҙи
## Әҫәрҙәре һәм хеҙмәттәре

* «Классическая арабо-мусульманская философия»
* «Бәхетһеҙҙәр» (1911)
* «К чему приводит продажа земли» (1911, «Шура» журналында.
* Лопе де Веганың «Фуенте Овехуна» («Һарыҡ шишмәһе») драмаһын тәржемә иткән. Был спектакль 20-се йылдарҙа Башҡорт академия драма театрында сәхнәләштерелгән.
Был әҫәрҙәре батшалыҡтың крәҫтиәндәргә йүнәлтелгән сәйәсәтенең колониаль асылын тәнҡитләүгә бағышланған.
1924-1927 йылдарҙа Нәҡи Иҫәнбәт менән авторҙашлыҡта Мәскәүҙә татар телендә уҡыу китабы баҫтырып сығара. «Ҡаҙан утлары» журналында баҫылған мәҡәләһендә Һаҙый Сәғҙи Нәҡи Иҫәнбәтте үҙенең уҡытыусыһы тип атай.
Һаҙый Сәғҙи 1933 йылдың 26 ғинуарында Өфө ҡалаһында вафат була.
# Һәсәнова Мәләһәт Ибраһим ҡыҙы

Һәсәнова Мәләһәт Ибраһим ҡыҙы (рус. Малаха́т Ибраги́м кызы́ Гаса́нова, әзерб. Həsənova Məlahət İbrahim qızı; 25 апрель 1958 йыл, Әрмән ССР-ы Басаркечар районы Кичик Мазра ауылы ) — Әзербайжан Милли Мәжлесенең икенсе һәм өсөнсө саҡырылыш депутаты.

# Һәсәнова Мәләһәт Ибраһим ҡыҙы
## Биографияһы

Һәсәнова Мәләһәт Ибраһим ҡыҙы 1958 йылдың 25 апрелендә Әрмән ССР-ы Басаркечар районы Кичик Мазра ауылында донъяға килгән.
Әзербайжан дәүләт медицина университетының педиатрия факультетын һәм Баҡы дәүләт университетының юридик факультетын тамамлай.
1983 йылда Баҡы балалар поликлиникаһында - табип, 1992 йылдан алып баш табип булып эшләй.
«Яңы Әзербайжан» партияһының сәйәси советы ағзаһы.
Баҡының Нәсими районы «Яңы Әзербайжан» партияһы ойошмаһы рәйесе.
Әзербайжан Милли Мәжлесенең икенсе саҡырылыш депутаты.
2005 йылдан Әзербайжан Милли Мәжлесенең өсөнсө саҡырылыш депутаты.
Әзербайжан Президенты ҡарамағындағы Ярлыҡау мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы.
Әзербайжан — КАР һәм Әзербайжан — Сербия парламент-ара эшсе төркөм етәксеһе.
Әзербайжан — Германия, Әзербайжан — Ливия, Әзербайжан — Сүриә, Әзербайжан — Төркиә парламент-ара эшсе төркөм ағзаһы.
НАТО парламент ассамблеяһында Әзербайжан делегацияһы ағзаһы.

# Һәсәнова Мәләһәт Ибраһим ҡыҙы
## Биографияһы
### Ғаилә хәле

Тормошта. Ғаиләлә ике бала тәрбиәләп үҫтергәндәр.