yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Хәйрүләкәй (йыр)

́
«Хәйрүләкәй» (урыҫ. Хайрулякай, ингл.Hairullakai) (башҡ. Хәйрүлләкәй) — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.

# Хәйрүләкәй (йыр)
## Тарихы

Алтын ғына микән, ай, был донъя, Ҡушымта:
Йәнейем кеүек, Хәйрүләкәй, Былбыл булып һайра әле. Көмөш кенә микән был донъя? (2 тапҡыр)
Ҡәҙерҙәрен белеп көткәндәргә, Ҡушымта: Шау сәхрә лә икән был донъя.
Тып-тып итеп баҫҡан тура атыңды, Ҡушымта Йөҙ илле һум биреп тә һорарҙар. (2 тапҡыр)
Сит илдәргә китеп яҡшы йөрөһәң,
Ҡушымта "Ҡайҙан килгән?" — тип (шул) һорарҙар, "Кем балаһы?" — тип (шул) һорарҙар.

# Хәйрүләкәй (йыр)
## Йөкмәткеһе

Риүәйәткә ярашлы, әсә кеше, сит ерҙәргә донъя күрергә тип сығып китергә йыйынған улына арнап, ошо йырҙы башҡара. Йырҙа тормош фәлсәфәһе ярылып ята: әйләнә-тирәңде ҡәҙерләһәң генә донъя матур, "шау сәхрә" була алауы билдәләнә. Шул уҡ ваҡытта сит ерҙәрҙә ябай ғына күренеште лә аҡыл менән ҡабул итергә кәрәклеген һәм ҡайҙа булһа ла үҙ бәҫен юғалтмай йөрөргә тейешлеген дә аңғарта әсә кеше. Йәғни һәр ерҙә кеше тыуған ере, халҡы вөкиле булараҡ ҡабул ителеүе һәм баһаланыуы һыҙыҡ өҫтөнә алына.

# Хәйрүләкәй (йыр)
## Характеристикаһы

"Хәйрүләкәй" көйө киң диапазонлы (дуодецима), бай орнаментика һәм көйләүгә ҡоролған.

# Хәйрүләкәй (йыр)
## Башҡарыусылар

Башҡарыусылар — Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1989), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1986) Ғәли Хәмзин.
# Хулим-Я (Ляпин ҡушылдығы)

Хулим-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ляпин йылғаһының һул ярына тамағынан 136 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Хулим-Я (Ляпин ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300027018
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302701
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Сугмутен-Ях (йылға)

Сугмутен-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 670 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 372 км.

# Сугмутен-Ях (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200047437
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204743
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Кесе Мошля

Кесе Мошля — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе, Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шумика йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Кесе Мошля
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ворона. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Хопер, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010200212107000006434
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000643
* Бассейн коды — 05.01.02.002
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Височь

Височь — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы/ Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сочь йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Височь
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100002164
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100216
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Үҙем һәм халҡым

Үҙем һәм халҡым (1912) — БАССР-ҙың халыҡ шағиры Мәжит Ғафури шиғыры. 1912 йылда яҙылған.

# Үҙем һәм халҡым
## Мәжит Ғафури — балаларға

Мәжит Ғафури — милли башҡорт балалар әҙәбиәтенә башланғыс һалған шағирҙарҙың береһе. 1908-1912 йылдарҙа Мәжит Ғафури ижады шаҡтай ҡатмарлы эволюция кисерә. Ябай хеҙмәтсәндәрҙең тормошон ыңғай яҡҡа фәҡәт мәғрифәтселек үҙгәртер, тип ышанған Мәжит Ғафури ысынбалыҡтағы алдынғы көстәрҙе, замана геройын эҙләүен дауам итте.
1912 йылда ул ижадының идея-эстетик программаһын, бөтә ғүмеренең, шағирлыҡ яҙмышының кредоһын билдәләгән ике мәшһүр шиғыр — «Үҙем һәм халҡым» менән «Мин ҡайҙа?» әҫәрҙәрен ижад итә. Үҙенең эстетик идеалына, синфи симпатияларына ишара яһап, ысын кешеләрҙе «тыштары керле, ә ләкин юҡ уларҙа эс кере», тип ярлы, зарлы, моңлолар араһында эҙләргә кәрәклекте шағир өҙөп әйтте. Лирик герой үҙенең халыҡҡа тоғролоғо, артта ҡалғанлыҡ менән килешмәүсәнлеген әйтеп бирә.

# Үҙем һәм халҡым
## «Үҙем һәм халҡым» шиғыры

«Үҙем һәм халҡым» шиғыры 1939 йылда Ҡазанда Мәжит Ғафуриҙың «Һайланма әҫәрҙәр» китабында баҫыла. Шулай уҡ 1954 йылда Ҡазанда сығарылған ике томлыҡтың беренсеһендә һәм башҡорт телендә баҫылған алты томлыҡта ла бар.
Үҙем һәм халҡым
| Бер аҙым алға баҫам да Әйләнәм мин артыма, Ҡайҙа баҫҡандар икән тип Күҙ һаламын халҡыма. | Шул ваҡыт мин бик юғары Ҡош кеүек осһам әгәр, Ә улар һаман шулай Баҫҡан урында торһалар? |

# Үҙем һәм халҡым
## Тасуирлау алымдары

«Үҙем һәм халҡым» шиғырында лирик геройҙың әүҙем тәбиғәте ҙур шиғри оҫталыҡ менән асыла, һәм был Мәжит Ғафуриҙың поэтик оҫталығы үҫеүҙә мөһим аҙым булды.
# Ауэ (Саксония)

Ауэ (Саксония) (нем. Aue ) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 17447 кеше йәшәй. Майҙаны — 20,94 км². Диңгеҙ кимәленән 320–564 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 8280 һәм автомобиль коды ASZ (элек: AU).
# Солож

Солож (Солеш) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Чурга йылғаһының һул ярына тамағынан 108 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Солож
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000029428
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002942
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Оло Грибань

Оло Грибань — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе, Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ворона йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Оло Грибань
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ворона. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Хопер, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010200212107000006939
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000693
* Бассейн коды — 05.01.02.002
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ольнер-Бирия

Ольнер-Бирия — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Туколанда йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.

# Ольнер-Бирия
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300070486
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307048
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Третьяков йорто

1861
Третьяков йорто — Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһының Петр урамындағы 43-сө йорт. 1861 йылда төҙөлгән. Урыҫ яҙыусыһы Антон Павлович Чехов ғаиләһе менән бәйле.

# Третьяков йорто
## Тарих

Третьяков йорто Таганрог ҡалаһында төҙөлгән ике ҡатлы кирбес йорт. Ул Петр урамында сауҙагәр Василий Николаевич Третьяков аҡсаһына 1859 йылдың көҙөндә төҙөлгән. Беренсе ҡатында магазиндар, икенсе ҡатында казино урынлашҡан. 1870 йылда йортта «Төньяҡ» ҡунаҡханаһын урынлаштырырға ниәтләгәндәр.
Төрлө ваҡытта йорт хужалары:
* Сауҙагәр В. Третьяков(1873—1880);
* Сауҙагәр, тегенсе И Баксеваниди (1890—1906);
* Д. Дмитриади, К. һәм Г. Баксеваниди, Х. Николаиди, Ф. Хаджи-Антоноглу, К. Кочеткова һ. б. — 1915 йылда.
1865—1869 йылдарҙа бинаның икенсе ҡатында П. Е. Чехов — А. П. Чехов атаһының ғаиләһе фатирҙа торған. Павел Егорович Чехов Третьяков йортона үҙенең бакалея тауарҙары магазинын да күсереп алып килгән. Третьяков йорто менән Чеховтарҙың тормошо ныҡ бәйле: бында уларҙың улы — Михаил Чехов тыуған, бында йәшәгән ваҡытта, сауҙагәрҙәр йәмғиәте, аталарына ҙур ышаныс күрһәтеп, уны сауҙа депутация ағзаһы итеп һайлап ҡуйған. Бында торған саҡта улдары Николай һәм Антон грек мәктәбендә уҡыған.
Беренсе ҡатта И. А. Золотовтың бөҙрәханаһы, кәрәсин шәмдәре һатыу магазины эшләгән. Был лампалар кистәрен йортто ныҡ яҡтыртып торған.
Икенсе ҡатта казино, ә һуңыраҡ ҡунаҡхана һәм «Олимпия» рестораны эшләгән. 1880-се йылдарҙа икенсе ҡатта Музыкаль-драматик йәмғиәт, 1913—1914 йылдарҙа — «Паллас» кинотеатры урынлашҡан. Октябрь революцияһы алдынан йортта : Аяҡ кейеме; Яҙыу-һыҙыу тауарҙары ; Баш кейемдәр, Ит һатыу магазиндары; Аптека һ. б. урынлашҡан булған.
Хәҙерге ваҡытта был — беренсе ҡатын магазиндар алып торған торлаҡ йорт.

# Третьяков йорто
## Архитектура

Ике ҡатлы Третьяков йорто ҙур булмаған ҡала классицизмы стилендә төҙөлгән. Йорттоң кәрнизе иҫ китмәле теш кеүек семәрле биҙәк менән матурланып эшләнгән. Тәҙрәләрҙең майҙаны ғына бөҙрәхана һәм магазиндар урынлаштырыу маҡсатында классицизм стиленә хас булмағанса ҙур итеп эшләнгән.
Икенсе ҡаттағы заманында француз Триллгә бирелгән бүлмәләр иҙәне кеше фигуралары төшөрөлгән нәзәкәтле паркет менән түшәлгән.

# Третьяков йорто
## Әҙәбиәте

* Энциклопедия Таганрога. — Ростов-н/Д: Ростиздат, 2003. — 512 с. — ISBN 5-7509-0662-0
# Еломза

Еломза — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шарна йылғаһының һул ярына тамағынан 6,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Еломза
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кострома йылғаһы Исады һыу үлсәү посына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300112110000012953
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001295
* Бассейн коды — 08.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Арсен

Арсен (рус. Арсеново) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Почта индексы — 453395, ОКАТО коды — 80 226 831 001.

# Арсен
## Халыҡ һаны

| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1939 | 870 | |
| 1959 | 861 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1970 | 999 | |
| 1979 | 877 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1989 | 752 | |
| 2002 | 709 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 2009 | 675 | |
| 2010 | 560 | |

# Арсен
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Иҫәнғол): 81 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Һарыҡташ): 45 км
# Балбан-Ю (йылға)

Балбан-Ю — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кемпаж йылғаһының һул ярына тамағынан 210 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Балбан-Ю (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300027216
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302721
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Оло Ҡуғанаҡ

Оло Ҡуғанаҡ (рус. Большой Куганак) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 2535 кеше. Почта индексы — 453149, ОКАТО коды — 80249840001.

# Оло Ҡуғанаҡ
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Стәрлетамаҡ): 25 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Ҡуғанаҡ): 0 км

# Оло Ҡуғанаҡ
## Шәхестәр

* Сергей Ковалёв (1886-1960), тарих фәндәре докторы.
# Зарипов Хәмитйән Камал улы

Зарипов Хәмитйән Камал улы (15 октябрь 1910 йыл — 9 февраль 1990 йыл) — ауыл хужалығы эшмәкәре.Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1950—1970 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Саҡмағош районының «Еңеү» колхозы рәйесе. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

# Зарипов Хәмитйән Камал улы
## Биографияһы

Хәмитйән Камал улы Зарипов 1910 йылдың 15 октябрендә Ҡарғалы (хәҙер — Саҡмағош районы, Башҡортостан) ауылында тыуа. Белеме — башланғыс.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1932 йылда Саҡмағош районының «Ударник» колхозында башлай. 1938 йылда шул уҡ райондың Ҡарайерек ауыл советы башҡарма комитеты секретары, рәйесе булып эшләй. 1942—1944 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Демобилизацияланғандан һуң, 1944—1950 йылдарҙа, Ҡарайерек ауыл советы башҡарма комитеты рәйесе булып эшләй. 1950 йылдың декабрендә «Ҡыҙыл әләм» колхозы рәйесе итеп һайлана (һуңынан колхоз Маленков исемендәге колхоз тип үҙгәртелә, аҙаҡ — «Еңеү» колхозы була). Йылдан-йыл Х. К. Зарипов етәкләгән колхоз юғары иҡтисади күрһәткестәргә өлгәшә, дәүләткә игенселек һәм малсылыҡ продукттары һатыу буйынса республикала алдынғылар иҫәбенә сыға. Ете йыллыҡта (1959—1965) колхозда иген культураларының уңышы ике тапҡырҙан артып, гектарынан 15,7 центнер тәшкил итә. Быға тиклем уңыш гектарынан 7,2 центнер ғына алынған була.
1965 йылда ҡатмарлы һауа-климат шарттарында 6 900 гектар майҙандан колхоз 108 мең центнер иген йыйып ала, шул иҫәптән ярауай бойҙай гектарынан 16,4 центнер уңыш бирә. 1963—1965 йылдарҙа уртаса уңыш гектарынан 13 центнер тәшкил итә, шәкәр сөгөлдөрө — 162 центнер, кукуруздың йәшел массаһы — 245 центнер, көнбағыш — 10 центнер.
Ошо уҡ осорҙа эре мал һаны 950 баштан 2300-гә етә, шул иҫәптән һыйырҙар — 365-тән 690-ға, сусҡалар 950-нән 2100-гә, һарыҡтар — 3350-нән 4000-гә, ҡош-ҡорт 3 000 баштан 5200-гә. Ит етештереү 1,9 тапҡырға арта, һөт етештереү — 2,4, йөн етештереү — 1,5, йомортҡа етештереү 4,4 тапҡырға арта. 1965 йылда колхоздың аҡсалата килеме 1 330 мең һумға етә (1959 йылда 269 500 һум була).
Етештереүҙе арттырған һәм, техниканы юғары һөҙөмтәле итеп ҡулланып, бойҙай, арыш, ҡарабойҙай, башҡа иген һәм мал аҙығы культуралары әҙерләүҙәге уңыштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 23 июндәге указы менән X. К. Зариповҡа Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
1969 йылда пенсияға сыға.
Хамитйән Камал улы Зарипов 1990 йылдың 9 февралендә вафат була.

# Зарипов Хәмитйән Камал улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966)
* Ленин ордены (1966)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1957)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1949)
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)
* миҙалдар
* Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почет грамотаһы (1945, 1960).

# Зарипов Хәмитйән Камал улы
## Хәтер

Ҡарғалы ауылында бер урам уның исемен йөрөтә, Ҡарайерек ауылдарында геройҙың бюсы, «Еңеү» колхоз идараһы бинаһында мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
# Нгарка-Нгэв-Яха

Нгарка-Нгэв-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Юрац мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Нгарка-Нгэв-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300079877
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307987
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Тихвина

Тихвина — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Селижаровка йылғаһының һул ярына тамағынан 9,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Тихвина
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга Үрге Волга бейшлотынан Зубцов ҡалаһына тиклем , Вазуза йылғаһы башынан Вазуза һыуһаҡлағысына тиклем индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010100412110000000328
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000032
* Бассейн коды — 08.01.01.004
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Леонтьев Валерий Яковлевич

Леонтьев Валерий Яковлевич (19 март 1949 йыл) — СССР һәм Рәсәй йырсыһы, йырҙар авторы, композитор, актёр. Рәсәйҙең халыҡ артисы (1996), Ленин комсомолы премияһы лауреаты (1985), 4 дәрәжә «За заслуги перед Отечеством» ордены кавалеры (2005), Почёт билдәһе ордены (2009) һәм Халыҡтар Дуҫлығы ордендары (2014) кавалеры. «World Music Awards» премияһын алыусы, ZD Awards, Овация , Алтын Граммофон премиялары, шулай уҡ 1980—2001 йылдарҙа «йыл йырсыһы» һәм башҡа премиялар менән бүләкләнеүсе.
# Крутаёль

Крутаёль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Воль йылғаһының уң ярына тамағынан 84 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Крутаёль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000013919
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001391
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Косово виләйәте

Косово виләйәте (ғосман. ولايت قوصوه, Vilâyet-i Kosova‎; төр. Kosova Vilayeti; алб. Vilajeti i Kosovës; макед. Косовски вилает, серб-хорв. Kosovski vilaet; сер. Косовски вилајет) — Балҡан ярымутрауында Ғосман империяһы провинцияһы, ул Косово территорияһын һәм Македонияның байтаҡ өлөшөн үҙ составына ала. Санжак — серб-черногор төбәге, 1878 йылдан алып 1909 йылға тиклем Австро-Венгрия оккупацияһы аҫтында булыуына ҡарамаҫтан, шулай уҡ формаль рәүештә виләйәт составына ингән. Ускюб (Сколье) административ үҙәк һәм провинцияның иң эре ҡалаһы булып иҫәпләнә, унда 32 000 кеше йәшәй. Ҙурлығы буйынса икенсе ҡала — Приштина, унда 30 000 кеше йәшәй.
Виләйәткә биш санжак инә:
* Скоп — Скопье, Куманово, Качаник, Штип, Кратово һәм Кочани ҡалалары инә
* Призрен — Призрен һәм Тетово ҡалалры инә
* Печ — Печ, Джаковица, Гусинье, Беране һәм Трговиште ҡалалары инә
* Приштин — Приштина, Косовска-Митровица, Вучитрн, Гниляне һәм Прешево ҡалалары инә
* Новипазар — Нови-Пазар, Сьеница, Колашин, Нова-Варош һәм Приеполье ҡалалары инә
Албан милли хәрәкәте тарафынан Косово виләйәте бойондороҡһоҙ албан дәүләте өлгөһө булараҡ ҡарала. Тап уның территорияһында Призрен лигаһы ойошторола.
Беренсе Балҡан һуғышынан һуң виләйәт Сербия, Черногория һәм Албания араһында бүленеп алына.
# Ҡоро Песковатка

Сухая Песковатка — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе, Ростов өлкәһе, Белгород өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Песковатка йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 55 км.

# Ҡоро Песковатка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Павловск ҡалаһынан Хопёр йылғаһы ҡушылғанға тиклем, Подгорная йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010101212107000005000
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000500
* Бассейн коды — 05.01.01.012
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Цакона күпере

Цакона аркалы күпере (грек. Τοξωτή Γέφυρα Τσακώνας) — донъялағы иң ҙур күп аралыҡлы күперҙәрҙең береһе. Грецияла, Мегалополис янында урынлашҡан һәм Цакона үҙәне аша һалынған. Һуңғы бер нисә тиҫтә йыл дауамында бихисап ер шыуыуы күҙәтелгән хәүефле районда урынлашҡан.

# Цакона күпере
## Күперҙе төҙөү

Аркалы күперҙең оҙонлоғо 490 метрға барып етә. Был күпер Парадезия — Цакона и Триполис — Каламата транпорт йүнәлешен төҙөү сылбырында иң һуңғы эш булып тора. Төҙөлөштө Греция Хөкүмәте булышлығы менән консорциум «Мореас» башҡарған. Күпер проектының авторы архитектор Никодс Донас булған, ул уны «Ҡыйыулыҡ» тип атаған. Харилаос Трикупис күперенән һуң Цакона аркалы күпере Грецияла иң ҡатмарлы инженер проектарының береһе тип иҫәпләнгән.Төҙөлөш барышында барлыҡҡа килгән проблемаларға бәйле проект хаҡы 94 миллиондан 131,4 миллион евроға тиклем артҡан.
Күпер өс урында тотола: күперҙең ике яҡ осонда һәм күпер бағанаһы янында, шул уҡ ваҡытта тап ошо күпер бағанаһы янындағы терәлеү нөктәһе иң мөһиме булып тора — ул күперҙең стабиллеген тәьмин итә. Күперҙең аркаһы тап бағанан башлана һәм 30 метр бейеклеккә барып етә. Күперҙең ике яғындағы ике арканы күперҙең металлик өлөшө тота, уның өҫтөндә автомобиль юлы һалынған. Күпер үҙе түләүле булып тора. Күперҙе төҙөү 2008 йылдан 2016 йылға тиклем дауам иткән: фактик рәүештә — 2016 йылдың ғинуарында, рәсми рәүештә — 2016 йылдың 28 февралендә асылған.