yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Талут

Талут (йәһ. שָׁאוּל‎, Шаул, Шауль ; грек. Σαούλ; рус. Саул; ислам динендә Талут ғәр. طالوت‎; ихтимал, «оҙон буйлы»; б.э.т. XI быуаттың 2-се яртыһы) — Библия һәм Ҡөрьән персонажы; Иҫке Ғәһедтә тасуирлана (Танахта). Библия тексына ярашлы, Саул — Израиль халҡының беренсе батшаһы һәм берҙәм бәнү Исраилгә һәм регуляр йәһүд армияһына нигеҙ һалыусы. Ихтимал, ысын тарихи шәхестер.

# Талут
### Ҡөрьәндә

Исламда Талут исеме менән күрһәтелгән Саул «Әл-Бәҡара» сүрәһендә (Һыйыр; 2:247-251), Аллаһтың хакимдарға власты нисек бүлеп биреүе тураһында һөйләгән фрагментта телгә алына:
* Талут ғәскәр менән сыҡҡас: «Аллаһ һеҙҙе йылға менән һынай, кем шул йылғанан һыу эсһә, ул минеке түгел, ә кем уны татып ҡарамаһа, ул — минеке; әлбиттә, усы менән алып һемергән кешеләрҙән башҡаһы,— тине. Ул йылғанан эстеләр — бик аҙҙарынан башҡаһы. Ул һәм уның менән иман килтергән кешеләр йылғаны кисеп сыҡҡас: «Бөгөн Ялут һәм уның ғәскәре менән һуғышырға беҙҙең көсөбөҙ юҡ!» — тинеләр. Ә Аллаһты осратабыҙ тип уйлаған кешеләр: «Алланың рөхсәте менән ҙур булмаған бер нисә төркөм күп кешеле төркөмдө еңде бит»,— тинеләр. Ысынлап та, Аллаһ сабыр иткәндәр менән!
* Әл-Бәҡара 2:247
Талут яугирҙәре менән Ялутҡа (Голиаф) ҡаршы сыға. Бынан алда уларҙы йылғалағы һыу менән һынап ҡарай: уны эсеүҙән баш тартҡан яугирҙәр батша менән тороп ҡала (Библияла был мотив Гедеонға ҡарай; Суд. 7:5-7). Дауыт (Давид) ярҙамында Ялут еңелә. Риүәйәт Талуттың оҙон буйлы булыуына бәйле, Изге Кәмә (Һандыҡ) һәм уның Дауытты үлтерергә маташыуы тураһындағы сюжеттарҙы һәм мотивтарҙы бәйән итә.
# Мәрсин (мәғәнәләр)

* Мәрсин (төр. Mersin), 2002 йылға тиклем Ичель (төр. İçel) — Төркиәнең провинцияһы.
* Мәрсен, йәки бикре (лат. Acipenser gueldenstaedtii, урыҫ. осётр русский[1]) — мәрсен һымаҡтар отряды, мәрсендәр ғәиләһенә ҡараған балыҡ.
# Теркәүес

Теркәүес — Һөйләм киҫәктәрен, һөйләмдәрҙе бер-береһенә теркәү өсөн ҡулланылған ярҙамсы һүҙ; һөйләм эсендә һөйләм киҫәктәрен йә ябай һөйләмдәрҙе бер ҡушма һөйләм итеп төҙөүсе ярҙамсы һүҙ төркөмө.
Төҙөлөшө яғынан теркәүестәр ябай һәм ҡушма була.
1. Ябай теркәүестәр: әммә, ләкин, йәғни, шуға, бәлки, тимәк, хатта һәм башҡалар.
2. Ҡушма теркәүестәр: әгәр ҙә, шулай уҡ, шуның өсөн, шуның арҡаһында һәм башҡалар.

# Теркәүес
## Теркәүестәрҙең бүленеше

1. Теҙеү теркәүестәре һөйләм эсендә тиң киҫәктәрҙе, шулай уҡ ҡушма һөйләм эсендәге тиң мәғәнәле һөйләмдәрҙе үҙ-ара теркәп килә. А) йыйыу теркәүестәре, Б)ҡаршы ҡуйыу теркәүестәре, В) бүлеү теркәүестәре, Г) аныҡлау теркәүестәре
2. Эйәртеү теркәүестәре эш-хәлдең булыуы йәки булмауының сәбәптәрен, шартын, шулай уҡ уларҙың оҡшашлығын һәм һөҙөмтәһен аңлатып, бер-береһенә эйәреп килгән һүҙҙәрҙе һәм һөйләмдәрҙе үҙ-ара теркәй.
# Никольск йәрминкәһе (Таганрог)

Никольск йәрминкәһе — XIX быуатта Рәсәйҙә, Таганрогта яҙғы осорҙа йыл һайын үткәрелгән сауҙа йәрминкәһе.

# Никольск йәрминкәһе (Таганрог)
## Тарихы

XIX быуаттың беренсе яртыһында Никольск йәрминкәһе ҡаланың һәм Таганрогтың сауҙа тормошоноң мөһим ваҡиғаһы була. Йәрминкәне асыу йыл һайын 9 майҙа, әлеге ваҡытта ҡала стадионы һәм вокзал яны майҙаны урынлашҡан биләмәлә үтә. Майҙан, элек унда үткәрелгән сауҙа саралары айҡанлы, Йәрминкә майҙаны тип атала. Йәрминкә майҙаны Таганрогта XIX быуат башында Никольск, Успенск (уны асыу 15 авгусҡа тура килә) һәм Михайловск йәрминкәләрен үткәреү урыны булып барлыҡҡа килә. 1834 йылғы генераль план буйынса сауҙа майҙаны ҡала һыҙатынан ситтә урынлашырға тейеш була. Башта уны, сит илдән индерелгән тауарҙарҙы гавандән килтереүҙе, шулай уҡ Рәсәйҙең төньяҡ һәм көнбайыш ҡалаларынан тауарҙарҙы килтереү юлын еңеләйтер өсөн, Чехов урамында төҙөргә ҡарар итәләр.
Никольск йәрминкәһе коммерция операциялары һәм халыҡтың күңел асыу үҙәге була. 1854 йылда Никольск йәрминкәһенә 334 000 һумлыҡ тауар килтерелеүе билдәле. Йәрминкә барған ваҡытта бәүелсәктәр һәм каруселдәр эшләй, йәрминкәлә күңел асыуҙарға махсуслашҡан оркестр килә. Ләкин ваҡыт үтеү менән йәрминкәләр яйлап ҡала тормошонда мөһим роль уйнамай башлай.
# Ишбирҙе ауыл Советы (Күгәрсен районы)

Ишбирҙе ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Күгәрсен районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Сапыҡ ауылы.

# Ишбирҙе ауыл Советы (Күгәрсен районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Башҡортостан Республикаһының 2006 йылдың 29 декабрендәге 404-з һанлы «Тораҡ пункттарҙы берләштереү, бөтөрөү, статусын үҙгәртеү һәм административ үҙәктәрен күсереү сәбәпле, Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында» Законының 1 ст., п. 5 ҡарар итә:
   Күгәрсен районы Ишбирҙе ауыл Советының административ үҙәген Ҡаран ауылынан Сапыҡ ауылына күсерергә.

# Ишбирҙе ауыл Советы (Күгәрсен районы)
## Билдәле шәхестәре

* Ибраһим Ҡыпсаҡ (1895 — 27 сентябрь 1937) — башҡорт яҙыусыһы, башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре.
# Великополка

Великополка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы/ Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Созим йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Великополка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100000979
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100097
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Кузнецк (Силәбе өлкәһе)

Кузнецк — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Арғаяш районындағы ауыл. Кузнецк ауыл биләмәһе составына инә.
Оло һәм Кесе Иртәк күлдәре буйҙарында урынлашҡан. Район үҙәге Арғаяш ауылына тиклем 18 км тәшкил итә.

# Кузнецк (Силәбе өлкәһе)
## Тарихы

Боронғо башҡорт ерҙәренә 1761—1765 йылдарҙа крепостной крәҫтиәндәр Һарытау губернаһы Тютнярь ауылынан (хәҙерге Пенза өлкәһе Кузнецк районы) күсерелә.
1945—1948 йылдарҙа әлеге әлеге ауыл Кузнецк районының (хәҙер Ҡыштым районы) үҙәге булып тора.
Урындағы мәктәптә уҡытыусы булып Социалистик Хеҙмәте Геройы Леднев Василий Матвеевич (1923—2016) эшләй.
Шулай уҡ ауылда Советтар Союзы Геройы Иван Тихонович Глухов (1912—1983) тыуған.

# Кузнецк (Силәбе өлкәһе)
## Халҡы

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы2010 йылда ауылда барыһы 1204 кеше йәшәгән (539 ир-ат һәм 665 ҡатын-ҡыҙ). 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда урыҫтар (88%) һәм башҡорттар (10%) йәшәгән.

# Кузнецк (Силәбе өлкәһе)
## Урамдары

Ауылда 13 урам һәм 6 тыҡрыҡ бар.
# Кара-Тош

Кара-Тош — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Башкаус йылғаһының уң ярына тамағынан 131 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Кара-Тош
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100112115100002545
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100254
* Бассейн коды — 13.01.01.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Оттштедт-ам-Берге

Оттштедт-ам-Берге (нем. Ottstedt a. Berge) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 263 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,1 км². Диңгеҙ кимәленән 240 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99428 һәм автомобиль коды — AP.
# Беренсе донъя һуғышы геройҙары һәйкәле (Мәскәү)

Беренсе донъя һуғышы геройҙары һәйкәле — Мәскәүҙәге Покпонный тауында, 2014 йылдың 1 авгусында Беренсе донъя һуғышының 100 йыллығы хөрмәтенә асылған һәйкәл. Монументтың авторы — скульпторҙар А . Ковальчук, П. Любимов, В. Йосопов, архитекторҙары М. Корси, С Шленкина.

# Беренсе донъя һуғышы геройҙары һәйкәле (Мәскәү)
## Тарих

Беренсе донъя һуғышы геройҙарына һәйкәл ҡуйыу тураһындағы ҡарар 2013 йылдың апрелендә ҡабул ителә.
Һәйкәл ҡуйыу һәм конкурс ойоштороуҙың инициаторы — Рәсәй хәрби-тарихи йәмғиәте. Был Монументты Поклонный тауында Триумфаль арка һәм Бөйөк ватан һуғышы музейы араһына ҡуйырға ҡарар ителә.
Конкурс 15 апрелдә башлана һәм бер нисә этапта үтә. Тәүге этапта 32 кеше ҡатнаша. 12 июлдә конкурстың икенсе этабы башлана, унда 15 эш ҡатнаша. 16 августҡа тиклем конкурс сайтында интернет-тауыш биреү үткәрелә, унда 200 меңгә яҡын кеше ҡатнаша. Проекттың финалсылар күргәҙмәһе Бөйөк Ватан һуғышы Үҙәк музейында үтә. Конкурс жюриһы еңеүселәрҙе 18 сентябрҙә иғлан итә. Уның еңеүсеһе скульптор Андрей Ковальчук була. Интернет һөҙөмтәләре буйынса ул иң яҡшы биш был проект араһына инә, яҡынса 6 % тауыш йыя.
Рәсәй хәрби-тарихи йәмғиәте һәйкәл ҡороу өсөн иғәнә йыйыу үткәрә. Уға 97 миллион һум аҡса йыя. Мәскәү властары тағы 74 миллион һум аҡса бүлә.

# Беренсе донъя һуғышы геройҙары һәйкәле (Мәскәү)
## Асыу

2014 йылдың 1 авгусында һәйкәл асыу тантанаһы үтә. Ул Беренсе донъя һуғышына Рәсәйҙең инеүенә 100 йыл тулыу көнөнә тап килтерелә. Тантанала Рәсәй Президенты Владимир Путин ҡатнаша. Тантана ҡунаҡтары араһында оборона министры Сергей Шойгу, Мәскәү мэры Сергей Собянин, патриарх Кирилл була. Һәйкәл асыуҙа Президент телмәр менән сығыш яһай.
«Ровно век назад Россия была вынуждена вступить в Первую мировую войну. И сегодня мы открываем мемориал её героям — российским солдатам и офицерам. Открываем на Поклонной горе, которая хранит благодарную память о ратной славе русского воинства. Обо всех, кто на разных этапах истории государства российского защищал его независимость, достоинство и свободу», — тине Владимир Путин.

# Беренсе донъя һуғышы геройҙары һәйкәле (Мәскәү)
## Тасуирлама

Скульптор Андрей Ковальчук һүҙҙәре буйынса, һәйкәл «ике элементан тора: үҙ бурысын намыҫ менән үтәп, һуғышты үткән георгий кавалеры булған рус һалдатынан һәм Рәсәй флагын кәүҙәләндергән күп фигуралы композициянан».
Һалдаттың бронза һыны, бейек колоннала ҡуйылып, классик стилдә башҡарылған. Уның яурыны аша төрөлгән шинель һәм трехлинейка аҫылған, ә күкрәген Георгий тәреһе биҙәй. Постаментында — алтын ялатылған Георгий тәреһе.
Һалдаттан артта күп һынлы композиция: Рәсәй флагы фонында офицер һалдаттарҙы һөжүмгә күтәрә. Яралылар йәнәшендә шәфҡәт туташы. Һалдаттар төркөмөндә — Беренсе донъя һуғышында иң беренсе булып Георгий тәреһе менән бүләкләнгән казак Козьма Крючков. Шәфҡәт туташы аҫтында бөйөк княгиня Елизавета Федоровнаны танырға мөмкин.
# Перна-Шор

Перна-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Уса йылғаһының уң ярына тамағынан 387 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Перна-Шор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000066718
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006671
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Андреев Игорь Владимирович

Андреев Игорь Владимирович (28 сентябрь 1956 йыл) — биш төр ярыш спортсыһы. СССР йыйылма командаһы составында Европа кубогы эйәһе һәм шәхси зачетта көмөш призеры (1983). СССР чемпионатында шәхсән зачетта һәм СССР чемпионатында команда зачетында бронза призеры (1982). СССР һәм РСФСР йыйылма командаһы ағзаһы (1980-1984). Хәҙерге заман бишбәйгеһе буйынса СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1983). Халыҡ-ара, Бөтә Союз һәм Бөтә Рәсәй ярыштарында күп тапҡыр еңеүсеһе һәм призеры.

# Андреев Игорь Владимирович
## Биографияһы

Игорь Владимирович Андреев 1956 йылдың 28 сентябрендә Мәскәү ҡалаһында тыуған. Өфө нефть институтын тамамлаған (1978). «Динамо» Башҡорт өлкә советы спорт йәмғиәте тәрбиәләнеүсеһе (тренерҙары В. А. Абрамов, В. С. Голиванов, Г. Г. Ефимов). 1994 йылда Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығының Юғары инженер янғын -техник мәктәбен тамамлаған (1994).

# Андреев Игорь Владимирович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

СССР йыйылма командаһы составында Европа кубогы эйәһе һәм шәхси зачетта көмөш призеры (1983); СССР чемпионатында шәхсән зачетта һәм СССР чемпионатында команда зачетында бронза призеры (1982); СССР һәм РСФСР йыйылма командаһы ағзаһы (1980-1984); Хәҙерге заман бишбәйгеһе буйынса СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1983).
# Оло Ингирь

Оло Ингирь (Ингирь) — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нельша йылғаһының уң ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.

# Оло Ингирь
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300312110000016454
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001645
* Бассейн коды — 08.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Мөхәмәтйәров

Мөхәмәтйәров — фамилия.
* Мөхәмәтйәров Альфред Муллағәли улы (1935 й.т.) — иҡтисад фәндәре докторы.
* Мөхәмәтйәров Мөхәмәтғариф Закир улы (1891–?) – башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Башҡорт армияһы адъютанты, поручик (1918).
* Мөхәмәтйәров Хәй Ғабдрафиҡ улы (1911—1941) — башҡорт шағиры.
# Кәлимуллин Төхфәтулла Кәлимулла улы

Төхфәт Йәнәби, Кәлимуллин Төхфәтулла Кәлимулла улы (14 февраль 1894 йыл — 10 июль 1938 йыл) — башҡорт совет журналисы, шағир һәм яҙыусы. Граждандар һуғышында ҡатнашыусы. 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. Сәйәси золом ҡорбаны.

# Кәлимуллин Төхфәтулла Кәлимулла улы
## Биографияһы

Төхфәт Йәнәби (Төхфәтулла Кәлимулла улы Кәлимуллин) 1894 йылдың 14 февралендә Миәкә районы Йәнәби ауылында донъяға килгән. Башланғыс белемде тыуған ауылында ала. Аҙаҡ Стәрлебаш мәҙрәсәһенә күсә. Йәге оҙон ялдарҙа Ҡаҙағстанда балалар уҡыта. 1917 йылда әрме сафына саҡырыла. Ҡыпсаҡ-Ете ырыу (хәҙерге Көйөргәҙе районы) хәрби комиссариатында эшләй. Артабан Мәскәү ҡалаһында Свердлов исемендәге университетта белем ала. Үҫәргән кантонына партия эшенә ҡайта. 1921 йылда башпрофсовет президиумы ағзаһы, Башпрофсоветтың мәҙәниәт бүлеге мөдире итеп тәғәйенләнә. 1922—1924 йылдарҙа Арғаяш кантонында яуаплы эштәрҙә эшләй.
1924 йылдан «Башҡортостан» гәзитенең сәркәтибе, яуаплы сәркәтибе булып 1937 йылғаса эшләй.
1937 йыл репрессияға эләгә. 1938 йыл Өфө ҡалаһында атып үлтерелә. 1956 йыл аҡлана.

# Кәлимуллин Төхфәтулла Кәлимулла улы
## Китаптары

* «Эш сыуағы», 1926 — шиғырҙар йыйынтығы;
* «Боролмалы юлдар», 1930 — шиғырҙар һәм поэмалар;
* «Сиртелгән ҡылдар», 1930 — шиғырҙар һәм поэмалар;
* «Тәүге танышыу», 1932 — юмористик хикәйәләр йыйынтығы;
* «Еңеүселәр иле», 1935 — шиғырҙар һәм поэмалар.

# Кәлимуллин Төхфәтулла Кәлимулла улы
## Мәңгеләштереүҙәр

Өфө ҡалаһының Инорс биҫтәһендә Төхфәт Йәнәби исемендәге бульвар бар. Бөгөн тыуған ауылында музейы эшләй, мәктәп алдында бюсы тора.
# Урта Яру-Яха

Урта Яру-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сол Яру-Яхайылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Урта Яру-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300076845
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307684
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Сырденка

Сырденка — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ветлуга йылғаһының һул ярына тамағынан 681 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Сырденка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400112110000041394
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004139
* Бассейн коды — 08.01.04.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Атенштедт

Атенштедт (нем. Athenstedt) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 431 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,31 км². Диңгеҙ кимәленән 164 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38822 һәм автомобиль коды — HZ.
# Ветос

Ветос — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чаньва йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Ветос
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100007239
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100723
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Мулла (археологик ҡомартҡы)

Мулла — таш быуат (палеолит) археологик ҡомартҡыһы (боронғо кешеләр тораһы). Октябрьский ҡалаһы территорияһында, Ыҡ (Ҡама ҡушылдығы) йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан. Мулла ауылы исеменән алынған (хәҙер ул ҡаланан ситтә тора).
1967—1970 йылдарҙа А. П. Шокуров тарафынан асылған һәм тикшерелгән, 1976—81 йылдарҙа Г. Н. Матюшин тарафынан өйрәнелгән.

# Мулла (археологик ҡомартҡы)
## Табыштар

572 м² майҙан ер асылған. Күп ҡатлы торамаларға ҡарай.
* Түбәнге ҡатламда мустье дәүеренә (б. э. т. 100-40 мең йыл) ҡараған туҡталҡа эҙҙәре һәм таш эшләнмәләр (ҡырғыс, сапҡыс, ҡырҡҡыс) табылған.
* Мезолит дәүере ҡатламында уҡ башаҡтары, ҡырғыстар, мөгөҙҙән эшләнгән гарпундар табылған.
* Артабанғы ҡатламда — неолит (ағиҙел буйы мәҙәниәте) дәүеренең 3 торамаһы, мышының яңаҡ һөйәге һәм таштарҙан һалынған усаҡ эҙҙәре, хужалыҡ соҡорҙары, горизонталь киртектәр менән биҙәлгән йомортҡа формаһындағы һауыттар, һөйәктән эшләнгән гарпундар, пластиналарҙа таш ҡоралдар, батырғыстар, йорт хайуандарының һөйәктәре (һарыҡ, кәзә, ат, эре мөгөҙлө малдың).
* Энеолит дәүере ҡатламындағы керамиканы ауыҙы тышҡа ҡаратып бөгөлгән, тирәсе буйлап тешле штамп менән биҙәлгән һауыт кәүҙәләндерә; таш һаплы пластиналар, кәтмән, иген онтағыс, төйгөс табылған. Был ағиҙел мәҙәниәте ҡатламында 3 кеше ҡәбере табылған.
* Өҫкө ҡатламында ананьин мәҙәниәте керамика фрагменттары табыла.
Халыҡ емеш-еләк йыйыу, һунар, балыҡсылыҡ, малсылыҡ менән шөғөлләнә. Ҡомартҡы таш быуат дәүерендә Көньяҡ Урал территорияһындағы төрлө мәҙәниәттәр айырмаларының эҙмә-эҙлекле үҫешен сағылдыра. Ҡомартҡы материалдары Археология һәм этнография музейында, Мәскәүҙәге Рәсәй Фәндәр академияһының Археология институтында һаҡлана.
# Һыубаҫар туғай

Һыубаҫар туғай (рус. пойма) — йылға үҙәненең йырҙанан бейегерәк урынлашҡан һәм яҙғы һыу күтәрелгәндә йәки ташҡын ваҡытында һыу аҫтында ҡала торған бер өлөшө.

# Һыубаҫар туғай
## Тасуирламаһы

Тигеҙлектәге йылғаларҙың һыубаҫар туғайы киңлеге йырҙаның киңлегенә тиң булыуы ла, ҡайһы ваҡыт хатта 40 км-ға тиклем барып етеүе лә мөмкин. Элек һыу баҫҡан, әммә хәҙер яҙғы һыу йәки ташҡын бейеклегенән юғарыраҡ булып ҡалған урындар терраса тип атала. Ҡайһы ваҡыт улар бер нисә кимәл, мәҫәлән, түбән һәм юғары булыуы ихтимал.
Һыу ҡайтҡанда ташҡын ваҡытында килеп тулған нәмәләр туғай өҫтөнә әкренләп йыйыла һәм ерҙе күтәрә бара. Бер үк ваҡытта йылға ярҙарының бер өлөшөн ташҡын ашай, икенсе урында ләм яғып пляждарҙы киңәйтә, шуның һөҙөмтәһендә туғай һыҙаттары өҙлөкһеҙ үҙгәреп тора.
Ташҡында йылға менән килгән ләм тупраҡты бик уңдырышлы итә. Үҫемлектәр туғайҙар өҫтөн нығытыуҙа ифрат ҙур роль уйнай, улар ләм туплауға ярҙам итә. Һыу баҫа торған туғайҙарҙың күп өлөшөн болондар биләй, тейешенсә үҙләштерелгән шарттарҙа мал аҙығы өсөн улар бик ҡулай. Һыу баҫҡанда балыҡтар ҙа үрсеп ҡала, балыҡсылыҡ хужалыҡтары өсөн был ҙур әһәмиәткә эйә.

# Һыубаҫар туғай
## Башҡортостанда һыу баҫыу

Башҡортостанда ташҡындар, һыу баҫыуҙар йәйге һәм көҙгө осорҙарҙа була. Республиканың Урал алды йылғаларында һыу баҫыу оҙайлығы дала яҡтарында 10 көндән ашыу, тау‑урманлы төбәктәрҙә — 25 көнгә тиклем етә, Урал аръяғында уртаса 8—14 көн тәшкил итә.
* 1994 йылда Егән, Йүрүҙән, Уй, Әй йылғаларында ташҡын 59—71 көн дауам иткән;
* 1987 йылда Ағиҙел, Оло Әүжән туғайҙары 49—63 көн һыу аҫтында булған;
* 2003 йылда Өршәк, Дим,Сәрмәсән йылғалары туғайҙарын 32—42 көн дауамында һыу аҫтында тотҡан;
* 1984 йылда Оло Ҡыҙыл йылғаһы 42 көн ҡайтмай торған;
* 1976 йылда Миндәк йылғаһы 37 ярҙарынан сығып торған;
* 1960 йылда Кесе Ҡыҙыл,Һаҡмар йылғаларында ташҡын 26—29 көн дауамында күҙәтелә.