yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Телескоп

Телеско́п (бор. грек. τῆλε[tele] — йырыҡ, алыҫ + σκοπέω [skopein] — күҙәтәм) — электромагнит нурланышын (мәҫәлән, күҙгә күренгән яҡтылыҡты) йыйып, күҙәтеүсегә алыҫтағы объекттарҙы күҙәтеп өйрәнергә ярҙам итә торған ҡорамал; күк йөҙөндәге есемдәрҙе күҙәтә торған оптик прибор; йондоҙҙарҙы һәм планеталарҙы ҡарай, тикшерә торған махсус ҡоролма.
1608 йылда беренсе телескоп уйлап табылған тип иҫәпләнә. Бер йылдан һуң 1909 йылда Италияның Падуи ҡалаһы профессоры Галилео Галилей үҙенең беренсе телескобын эшләй һәм йондоҙҙарҙы өйрәнеү өсөн ҡуллана. Телескоптан ул Ай өҫтө кратерҙар менән ҡапланған икәнен күргән.
Барлыҡ электоромагнит спектры өсөн дә телескоптар бар:
* оптичек телескоптар,
* радиотелескоптар,
* рентген телескоптары,
* гамма-телескоптар.
Бынан тыш, Нейтрино детокторҙарын йыш ҡына нейтрино телескобы тип, атайҙар. Шулай уҡ гравитацион тулҡын детекторҙарын да телескоп тип атайҙар.
# Һыу башы

Һыу башы (инеш, сығанаҡ) — һыу ағымы (мәҫәлән, йылға һәм шишмә) баш алған урын. Географик картала сығанаҡ ғәҙәттә ябай нөктә менән күрһәтелә.

# Һыу башы
## Тасуирламаһы

Башы, ҡағиҙә булараҡ, даими һыу ағымының йырҙаһы йәки йырҙала даими һыу ағымы барлыҡҡа килгән урынға тура килә.
Ғәҙәттә, һыу ағымы инеш булып боҙлоҡ ситенән, күлдән, һаҙҙан аға башлай. Һаҙлы йылғаларҙа инеше итеп даими йырҙаһы булған һыу ағымы күренгән урыны һанала.

# Һыу башы
## Ҡушылдыҡлы йылғалар башы

Инештәре күп булған йылға системаһында төп һыу башы тамағынан иң алыҫ йәки һыуы күберәк булған сығанаҡ һанала. Йыш ҡына оло йылғаларҙың башы булып төрлө исемдәр йөрөткән ике йылға ҡушылған урын һанала. Мәҫәлән, Төньяҡ Двина йылғаһы Сухона һәм Юг ҡушылыуынан, Амур йылғаһы - Шилка һәм Әргүн (Аргунь) ҡушылыуынан, һәм Обь йылғаһы - Бия һәм Катунь ҡушылыуынан барлыҡҡа килә. Был осраҡта йылғаның гидрографик оҙонлоғо тураһында һөйләгәндә, төп йылғаға ҡушылдыҡтарының иң оҙононоң буйы ҡушып һанала.
# Tiësto

Tiësto (ысын исеме — нидерл. Tijs Michiel Verwest, МФА: [ˈtɛi̯s miˈxil vərˈʋɛst], Тие́сто, 17 ғинуар 1969 ) — Нидерланд диджейы.

# Tiësto
## Биографияһы

Tiësto 17 ғинуар 1969 йылда Нидерландтың Төньяҡ Брабант провинцияһындағы Бреда ҡалаһында тыуған.

# Tiësto
## Бүләктәр

2009:
WMC Awards Miami (IDMA):
«Иң яҡшы планета яңғыҙ артисы»
«Иң яҡшы mix-CD» («In Search Of Sunrise 7: Asia»)
Club life — «Иң яҡшы подкаст-шоу»
2008:
WMC Awards Miami: «Иң яҡшы планетаның диджей»,
«Иң яҡшы mix-CD» («In Search Of Sunrise 6: Ibiza»)
2007:
Grammy премияһы номинанты, категория «Best Electronic/Dance Album»
BUMA Awards Nederland
«Музыкаға ҡаҙанышы»
Trance Awards: «Иң яҡшы ремиксер»
WMC Awards Miami: «Иң яҡшы планетаның диджей»,
«Иң яҡшы трек» («Dance4Life»),
«Иң яҡшы mix-CD» («In Search Of Sunrise 5: Los Angeles»)
2006:
3 FM Award: «Иң яҡшы бейеү артисы»
D-Mode Award Argentina: «Иң яҡшы халыҡ-ара DJ»
Dance Music Awards Germany: «Иң яҡшы халыҡ-ара DJ»
TMF Award Nederland: «Иң яҡшы бейеү диджей»
TMF Award Belgium: «Ҡаҙаныш тормошсан ине»
2005:
Dance Music Awards Germany: «Иң яҡшы бейеү артисы»
Edison Music Award: «Иң яҡшы альбомы» («Just Be»)
Release Dance Award: «Иң яҡшы бейеү артисы»,
«Иң яҡшы халыҡ-ара DJ»
TMF Award Belgium: «Иң яҡшы халыҡ-ара DJ»
TMF Award Nederland: «Иң яҡшы халыҡ-ара бейеү артисы»,
«Йыл синглы»,
«Ҡаҙаныш тормошсан ине»
WMC Awards Miami: «Иң яҡшы саунд-продюсер»,
«Иң яҡшы трек» («Love Comes Again»),
«Иң яҡшы европаның DJ»
2004:
DJ Mag Top 100: Беренсе урыны
Ibiza DJ Award: «Иң яҡшы халыҡ-ара DJ»
ID&T Dutch Award: «Иң яҡшы DJ» (халыҡтан һорашып сығыу)
TMF Award Belgium: «Иң яҡшы халыҡ-ара DJ»
TMF Award Nederland: «Иң яҡшы милли DJ»,
«Иң яҡшы милли бейеү артисы»
WMC Awards Miami: «Иң яҡшы халыҡ-ара DJ»
World Music Award
2003:
DJ Mag Top 100: Беренсе урыны
ID&T Dutch Award: «Иң яҡшы DJ» (профессионал һорашып сығыу),
«Иң яҡшы DJ» (халыҡтан һорашып сығыу)
Mixmag Award: «Иң яҡшы Ибица резиденты»
MTV Europe Award: «Иң яҡшы нидерландтар артисы»
Radio 538 Award: «Аудитория симпатияһы»
TMF Award Belgium: «Иң яҡшы халыҡ-ара бейеү артисы»
TMF Award Nederland: «Иң яҡшы милли DJ»,
«Иң яҡшы милли бейеү артисы»
World Dancestar USA: «Иң яҡшы халыҡ-ара DJ»
2002:
DJ Mag Top 100: Беренсе урыны
Ibiza DJ Award: «Иң яҡшы алдынғы (прогрессив) DJ»
World Dancestar U.K.: «Иң яҡшы халыҡ-ара клуб DJ»

# Tiësto
## Дискография

Студия альбомдары
* 2001 In My Memory
* 2004 Just Be
* 2007 Elements of Life
* 2009 Kaleidoscope
* 2011 Kiss from the Past (Allure һымаҡ)
* 2014 A Town Called Paradise
# Эдуард Тельч

Эдуард Тельч (Эде Тельча, нем. Eduard Teltsch, венгр. Telcs Ede; 12 май 1872 йыл, Байя, Венгрия — 18 июль 1948 йыл, Будапешт) — Венгрия скульпторы һәм миҙал эшләүсеһе.

# Эдуард Тельч
## Биографияһы

Эдуард Тельч Суботицала гимназияла уҡый, һуңынан 1887 йылдан Будапештта һөнәрселек мәктәбендә уҡый. 1888 йылда Вена сәнғәт академияһына уҡырға инә, унда 1892 йылға тиклем Эдмунд фон Хельмерҙа скульптура өйрәнә һәм 1892 йылда Фюгер премияһы менән бүләкләнә. Артабан 1895 йылға тиклем Тельч скульптураға махсуслашҡан мәктәптә Каспар фон Цумбушта уҡый. 1893 йылда уның беренсе эштәре Мючарнокела күрһәтелә 1895 йылда Тельч Дьердя Залыла эшләй, ә 1896 йылда Будапештта үҙ оҫтаханаһын аса. 1896 йылда Тельчтың скульптуралары Будапешттың күргәҙмәһендә ҡатнаша, 1906 йылда Тельч портерттары Миланда Бөтә донъя күргәҙмәһендә күрһәтелә. Эдуард Тельч Будапештта Гремеш һарайының фасадын биҙәү өсөн Томас Гремештың скульптура портретын, Кечкеметта Лайош Кушуту һәйкәлен, сәйәсмән Дежё Силадьяның бюсын, Вёрёшмарти майҙанында Михай Вёрёшмарти һәйкәлен (Эдуард Каллош менән берлектә), Будапештта Батырҙар майҙанындағы ансамбль өсөн Ласло һынын һәм Миклош Барабаш һәм Михай Мункачи ҡәберҙәрендәге һәйкәлдәрҙе төҙөй.
Эде Тельч Италия, Франция, Англия һәм Германия буйлап күп сәйәхәт итә, 1920—1922 йылдарҙа Утрехтта йәшәй. Тыуған иленә ҡайтыу менән «Геллерт» ҡунаҡханаһында һыу инеү урыны өсөн балалар скульптура төркөмөн һәм Варошлигетеҙа Вайдахуньяд һарайы янында Игнац Альпар һәйкәлен төҙөй
Ференц Сарновский һәм Фелюп Бек менән бергә Эде Тельч венгр медальер сәнғәтенә нигеҙ һалыусы тип иҫәпләнә. Тельч сәйәсмәндәр Ференц Деак һәм Дьюла Андраша , рәссам Ференц Сольдатич шһәм музыкант Давид Попперҙың портреттары менән миҙалдар һәм плакаттар, «Материнство» һәм «Сидящий фавн» миҙалдары төҙөй. Тельчтың эштәре Антверпенда, Дрезденда, Брюсселдә, Монцта, Барселонала, Парижда һәм Венецияла, шулай уҡ Сент-Луиста Бөтә донъя күргәҙмәһендә ҡатнаша. Эдуард Тельч оҫтаханаһында скульпторҙар Дьюла, мураньи, Лайош Беран, Йожеф Ременьи һәм Пауль Винче эшләй. Эдуарл Тельч ҡулланма сәнғәттең венгр йәмғиәтендә тора. Фаркашрети зжыяратында ерләнә.
# Баяз

Баяз — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Круш йылғаһының уң ярына тамағынан 2,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Баяз
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201112111100022791
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102279
* Бассейн коды — 10.01.02.011
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Шаталова Клавдия Ивановна

Шаталова Клавдия Ивановна (1922 — 10 май 1942) — Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында герой-разведчица

# Шаталова Клавдия Ивановна
## Биографияһы

Клавдия Ивановна Шаталова 1922 йылда Орел губернаһының Пищулино ауылында (хәҙер — Елец районы) тыуған. Мәктәпте тамамлағандан һуң Елец тимер юл техникумында уҡый. 1941 йылдың 29 декабренән ВЛКСМ ағзаһы үҙ теләге менән Ҡыҙыл Армия сафына инә. Брянск фронты 13-се армияһы разведкаһына ебәрелә. Күп тапҡыр фронт һыҙығын үтә.
1942 йылдың февралендә Кесе Архангельск янында хәрби заданиены үтәгән ваҡытта (хәҙер — Орёл өлкәһе) Шаталова һәм уның хәрби дуҫтары Семен Кондарев һәм Вилли Огневты фашистар тотоп ала һәм язалап үлтерә.
Кесе Архангельск ҡалаһының туғандаш ҡәберлегендә ерләнә.

# Шаталова Клавдия Ивановна
## Хәтер

1966 йылдың 18 ноябрендә Липецк ҡалаһындағы Коллектив урамы Шаталова урамы тип үҙгәртелә. Краснознаменная урамы менән мөйөштә (11-се йорт) Шаталова Клавдия хөрмәтенә мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
Елец ҡалаһында Клава Шаталова исеме менән урам бар.
Шаталова, Огнев һәм Кондарев язаланған урында Кесе Архангельскта мемориаль плита ҡуйылған, ә ҡәбере урынында барельефы менән стела рәүешендә һәйкәл тора.

# Шаталова Клавдия Ивановна
## Ғаиләһе

Әсәһе — Шаталов Екатерина Яковлевна.
# Басс боғаҙы

Басс боғаҙы — Австралия һәм Тасмания утрауын айырыусы һәм Һинд океанын Тымыҡ океан менән тоташтырыусы боғаҙ.

# Басс боғаҙы
## География

Боғаҙ киңлеге 240 км, ә уртаса тәрәнлеге яҡынса 50 м тәшкил итә. Боғаҙ яҡынса тик 10 000 йыл элек диңгеҙ кимәле күтәрелеү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Быға тиклем Тасмания Австралия ҡитғаһының бер өлөшө булып торған. Боғаҙға 1798 йылда уны асҡан Мэтью Флиндерс тарафынан карап врачы Джордж Басс исеме бирелгән.
# Саҡат (йылға)

Саҡат (рус. Сакатка) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сөн йылғаһының һул ярына тамағынан 129 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Саҡат (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201612111100026619
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102661
* Бассейн коды — 10.01.02.016
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Бәләкәй Юлдыбай

Бәләкәй Юлдыбай (рус. Малоюлдыбаево) — Башҡортостандың Йылайыр районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 208 кеше. Почта индексы — 453684, ОКАТО коды — 80227836003.

# Бәләкәй Юлдыбай
## Халыҡ һаны
### Милли составы

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 98 % тәшкил итә.

# Бәләкәй Юлдыбай
## Тарихы

Ауылға 20-се быуат башында (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 19-сы быуат башында) Орск өйәҙендә шул уҡ өйәҙҙең Юлдыбай ауылы кешеләре бүлендек ауыл булараҡ нигеҙ һала. Икенсе исеме Һынташ төбәк исеменән алынған (һынташ, башҡорт, һүҙмә-һүҙ таш фигура).
Башҡорттар йәшәй (2002). Халҡы «Һаҡмар совхозы» дәүләт унитар предприятиеһында эшләй. Башланғыс мәктәп, фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб, мәсет бар.

# Бәләкәй Юлдыбай
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Йылайыр): 43 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Юлдыбай): 3 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 98 км

# Бәләкәй Юлдыбай
## Урамдары

* И.Дилмөхәмәтов урамы (рус. И.Дильмухаметова (улица))
* М.Мортазин урамы (рус. М.Муртазина (улица))
* Ш.Бабич урамы (рус. Ш.Бабича (улица)
# Сафин Файыҡ Ғәзизйән улы

Сафин Файыҡ Ғәзизйән улы (16 ноябрь, 1929, Башҡорт АССР-ы, Борай районы, Яңы Киҙгән ауылы - 13 июнь, 2014, Мәскәү ҡалаһы)- табип-фтизиатр. РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы (1993), БАССР-ҙың атҡаҙанған табибы (1993). СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1975). Ишембай ҡалаһының Почетлы гражданы.

# Сафин Файыҡ Ғәзизйән улы
## Биографияһы

Файыҡ Ғәзизйән улы Сафин Башҡорт АССР-ы, Борай районыны Яңы Киҙгән ауылында 1929 йылдың 16 ноябрендә тыуған.
1956 йылда Свердловск дәүләт медицина институтын тамамлай. Йүнәлтмә буйынса нефтселәр ҡалаһы Ишембайға килә.
1956—1994 йылдарҙа Ишембай ҡалаһындағы Туберкулезға ҡаршы диспансерҙа баш врач булып эшләй. Салауат һәм Стәрлетамаҡ ҡалалары предприятиелары эшмәкәрлеге арҡаһында яҡын тирәләге халыҡ йонсой, айырыуса балалар йыш сирләй. Файыҡ Ғәзизйән улы Ишембайҙа туберкулез менән сирле балалар өсөн махсус балалар баҡсаһын астырыуҙы юллай (1962). 1963 йылда Файыҡ Сафин етәкселегендә Туберкулезды киҫәтеү буйынса балалар санаторийы, 1975 йылда Туберкулезға ҡаршы стационарлы диспансер төҙөлә, ҡалала флюорография хеҙмәте булдырыла.
2001 йылда Файыҡ Ғәзизйән улы Сафиндың ҡала һәм районы халҡы алдындағы хеҙмәттәрен иҫәпкә алып, уға Ишембай ҡалаһы һәм районының Почетлы гражданы исеме бирелә.

# Сафин Файыҡ Ғәзизйән улы
## Ғаиләһе

Тормош юлдашы- Сажида Ғосман ҡыҙы Урал дәүләт университетының химия факультетын 1955 йылда тамамлап, Ишембайға килә. 1955—1986 йылдарҙа Ишембай ҡалаһының 3-сө һанлы урта мәктәбендә (2-се һанлы интернат-мәктәп, хәҙерге Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт гимназия-интернаты) химия уҡытыусыһы булып эшләй. Өс ҡыҙы бар: Әлфиә, Зөлфиә, Наилә.
# Прямой Кайтанак

Прямой Кайтанак — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кайтанак йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Прямой Кайтанак
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100003434
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100343
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Майя Березовская

Майя Березовская (пол. Maja Berezowska; 13 апрель 1893 йәғни 1898, Барановичи, Минск губернаһы, Рәсәй империяһы — 31 май 1978, Варшава, Польша, шулай уҡ Дитто; пол. Ditto псевдонимы аҫтында билдәле) — Польша рәссамы, график, карикатурист һәм сценограф.

# Майя Березовская
## Биографияһы

1893 йылдың 13 апрелендә Рәсәй империяһы Минск губернаһы Барановичи ҡалаһында тыуған. Атаһы Эдмунд Березовский Рус император армияһы подполковнигы, Транссебер тимер юл магистрале төҙөүсеһе, ә һуңыраҡ Польша ғәскәренең бригада генералы булған.
Майя Санкт-Петербургта нәфис сәнғәт шәхси мәктәбендә уҡый. Краков, Париж һәм Мюнхен ҡалалары уҡыу йорттарында юғары белем алған. Икенсе донъя һуғышы башланғанға тиклем үҙенең эротик һүрәттәре менән дан ҡаҙана. Кешеләрҙең юғары хистәре, тәндең матурлығы темаһы һәр ваҡыт уның ижадының даими мотивтары булып ҡала. Олоғайғас ул ошолай итеп яҙған:
* Мөхәббәтһеҙ тормош та булмаҫ ине. Минең өсөн кеше тәненән дә гүзәллерәк бер нимә лә юҡ, һәм мин тере саҡта мөмкин тиклем уны яҡшыраҡ төшөрәсәкмен.Szpilki, № 34 (21 августа), 1977
1933 йылдан 1936 йылға ҡәҙәр Францияның баш ҡалаһы Парижда йәшәй, бында урындағы баҫмалар — «Le Figaro», «Le Rire» һәм «Ici Paris» тигән көн һайын сыҡҡан гәзиттәр менән хеҙмәттәшлек итә. 1935 йылда һуңғыһының һандарҙың береһендә Адольф Гитлер тураһында «Татлы Адольф ҡыйшанлаҡлығы» тигән карикатурала серияһын баҫтыра. Быға шунда уҡ Германия илселеге реакцияһы барлыҡҡа килә, ул Франция криминал полицияһын «дәүләт башлығын мыҫҡыллау» өсөн Майя Берозовскаяға ҡаршы суд эшен ҡуҙғатырға мәжбүр итә. Адвокат уны яҡларға ирешкән һәм эш символик штраф түләү менән тамамланған.
Һуғыш алдынан Польшаға ҡайта, башта провинцияла, ә һуңынан Варшава ҡалаһында эшләй. Бында 1942 йылдың майында гестапо тарафынан ҡулға алына. Адольф Гитлерҙы кәмһеткәне өсөн үлем язаһына тарттырыуға хөкөм ителә һәм Равенсбрюк концентрацион лагерына эләгә.
Үлем язаһы хөкөмө башҡарылмай ҡала. Концлагерҙа мөмкин булған осраҡтарҙа Майя һүрәт төшөрөү шөғөлөн дауам итә — башлыса үҙе менән бергә тотҡонлоҡта булған әхирәттәренең портреттарын төшөрә, ә улар был һүрәттәрҙе йәшерен рәүештә үҙ ғаиләләренә ебәрергә тырышҡан. 1945 йылдың майында концлагер тотҡондарын СССР армияһы азат иткән. Швеция Ҡыҙыл Тәреһе хәрәкәте саҡырыуы буйынса, бер төркөм ватандаштары менән бергә Майя Березовская Стокгольм ҡалаһына дауаланырға йүнәлә.
1946 йылдың июнендә Березовская Польшаға ҡайта, бында ул театрҙарҙа сәхнәне визуаль биҙәү һәм костюм эскиздарын төшөрөү менән шөғөлләнә. Шулай уҡ үҙ карикатураларын гәзит һәм журналдарҙа баҫтыра, китаптарҙы иллюстрациялай.
1977 йылда Майя Березовская тулыһынса һөнәри тормоштан китә. 1978 йылдың 31 майында Варшавала вафат була. Воинские Повонзки зыяратында ерләнә.
# Стәрлетамаҡ рус дәүләт драма театры

Стәрлетамаҡ рус дәүләт драма театры — Стәрлетамаҡ ҡалаһындағы драма театры.
XX быуат башында Стәрлетамаҡта бер нисә рус театры, опера ансамбле, башҡорт драма театры эшләй.
1946 йылдың 5 февралендә Белорет драма театры базаһында рус дәүләт драма театры ойошторола.
Труппаны БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре Константин Христофорович Шахбазиди етәкләй. Театр У. Шекспир, Ф. Шиллер, Л. Н. Толстой, А. Н. Островский, А. П. Чехов, Т. Уильямс, Д. Камю, У. Фолкнер әҫәрҙәрен сәхнәләштерә, барлығы 400 пьеса ҡуйыла.
Театр эшмәкәрлегендә заманса алымдар менән ҡуллана. Театр репертуарында хәҙерге заман жанрҙарының бөтә спектры — трагифарс, фарс-раунд, рок-притча, трагикомик фантазия һәм башҡалар бар. Театр төрлө фестиваль — конкурстарҙа ҡатнаша.
# Ябай үрмәксе ауы талпаны

Ябай үрмәксе ауы талпаны (лат. Tetranychus urticae) үрмәксе ауы талпаны (Tetranychidae) ғаиләһендәге талпан төрө

# Ябай үрмәксе ауы талпаны
## Тасуирлама

Талпандың ҙурлығы һимеҙлегенең дәрәжәһенә бәйле. Инә заттың яҡынса оҙонлоғо 0,4 алып 0,6 мм-ғаса, ата заттары 0,3-тән алып 0,45-кәсә. Йомшаҡ тәнлеләр. Эллипсоид формаһында, өҫкө өлөшө ҡабарып тора, аҫҡы өлөшө тигеҙ. Ҡарышлауыҡтарҙың үҫеше ваҡытында улар үтә күренмәле, төҫтәре асыҡ йәшелдән алып йәшкелт көрәнгә тиклем, ян яҡтарында беленеп торған ҙур ғына тимгеле була. Был тимгелдәр урта эсәктәрендә һуҡыр үтә күренмәле ҡапсыҡтар булараҡ барлыҡҡа килә. Көҙ аҙаҡтарынан алып яҙға тиклем ҡышлаусы инә заттар ҡыҙғылт һары — ҡыҙыл, асыҡ ҡыҙылғаса төҫтә булалар. Ҡарышлауыҡ фазаһында улар алты аяҡлы булалар, ә өлгөргән бөжәктәр барыһы ла һигеҙ аяҡлы.

# Ябай үрмәксе ауы талпаны
## Таралышы

Антарктиканан башҡа һәр ерҙә лә тереклек итә.

# Ябай үрмәксе ауы талпаны
## Туҡланыуы

Полифагтар. Донъяла 200-ҙән артыҡ үҫемлек-хужа иҫәпләнә. Шулар араһында бик мөһим ауыл хужалығы үҫемлектәренән виноград, мамыҡ, маниок һәм соя бар. Үрмәксе ауы талпандары үҫемлектәрҙең япраҡтарынан уларҙың һуттарын һура, был үҫемлектәрҙең япраҡтарын һарғайта, улар һулый, аҙаҡтан ҡойола..

# Ябай үрмәксе ауы талпаны
## Дошмандары

Тәбиғи дошмандары булып йыртҡыс талпан Phytoseiulus persimilis иҫәпләнә. Улар башлыса үрмәксе ауы талпандарын аулай, Һәм шулай уҡ йыртҡыс талпан Neoseiulus californicus уның хас дошманы.
# Тағанташ

Тағанташ (рус. Таганташ) — Урал тауҙары системаһының Ирәндек һыртындағы тау. Бейеклеге — 961,3 метр.
1997 йылдан Тағанташ тауы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Әбйәлил районы биләмәһенә ҡараған комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы. Һаҡлау зонаһының майҙаны — 7,8 гектар.

# Тағанташ
## Тасуирламаһы

Ирәндек һыртының төньяҡ өлөшөндәге иң төп түбәләрҙең береһе — Тағанташ тауы Башҡортостан Республикаһы Әбйәлил районы Хөсәйен ауылынан көнбайышҡа табан 5 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинетының 1997 йылдың 12 февралендәге 124-р ҡарарына ярашлы Тағанташ тауы комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы статусына эйә була.
# Бешенка (Мзымта ҡушылдығы)

Бешенка — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Мзымта йылғаһының уң ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 7,500 км.

# Бешенка (Мзымта ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Шепси йылғаһының көнбайыш сигенән Псоу йылғаһына тиклем (РФ һәм Грузия сиге). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06030000312109100000837
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 109100083
* Бассейн коды — 06.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 09
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Макушин районы

Макушино районы — Рәсәй Федерацияһы,Ҡурған өлкәһендәге административ-территориаль берәмек (район). Урындағы үҙидараны ойоштороу сиктәрендә район эсендә муниципаль округ статусы булған муниципаль берәмек (2005 йылдан 2020 йылға тиклем — муниципаль район статусы менән) урынлашҡан.

# Макушин районы
## Географияһы

Район Ҡурған өлкәһенең көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан һәм Ҡаҙағстан, шулай уҡ Половинский, Лебяжьевск, Мокроусов, Частоозёрск, Петухов райондары менән сиктәш. Район биләмәһе аша Көньяҡ-Урал тимер юлы үтә.

# Макушин районы
## Тарихы

Район 1924 йылдың 29 февралендә Урал өлкәһе составында ойошторолған. 1934 йылдың 17 ғинуарында — яңы ойошторолған Силәбе өлкәһе, 1943 йылдың 6 февралендә Ҡурған өлкәһе составына инә. 1963 йылда район бөтөрөлә, ә 1964 йылда яңынан тергеҙелә.
Ҡурған өлкәһенең 2004 йылдың 6 июлендә ҡабул ителгән 419-сы һанлы Законына ярашлы районға муниципаль район статусы бирелә. Район территорияһында 19 муниципаль берәмек: 1 ҡала һәм 18 ауыл биләмәһе (ауыл советтары) барлыҡҡа килтерелә.
2020 йылдың 3 июлендә муниципаль район Макушин муниципаль округы итеп үҙгәртелә.
Ярашлы административ-территориаль район составында райондың бөтә ауыл советтары ла бөтөрөлә һәм райондың дөйөм биләмә менән берләштерелгән тораҡ пункттарын үҙ эсенә алған статус бирелә.

# Макушин районы
## Халҡы
### Урбанизация

Ҡала шарттарында (Макушино ҡалаһы) район халҡының 51,66 % йәшәй.

# Макушин районы
## Халҡы
### Милли составы

Урыҫтар һан яғынан өҫтөнлөк итә. Шулай уҡ ҡаҙаҡтар бар, уларҙың ата-бабалары бында 1920—1930 йылдарҙа төпләнгән булған.

# Макушин районы
## Территориаль ҡоролошо

Административ-территориаль ҡоролош сиктәрендә район административ-территориаль йәһәттән бүленгән берәмектәр: 1 район буйһоноуындағы ҡала һәм 14 ауыл советы.
Муниципаль ҡоролош сиктәрендә муниципаль районға 15 муниципаль берәмек, шул иҫәптән 1 ҡала биләмәһе һәм 14 ауыл биләмәһе ингән.

# Макушин районы
## Территориаль ҡоролошо
### Тораҡ пункттар

Макушин районда 47 тораҡ пункт.

# Макушин районы
## Иҡтисады

Район иҡтисадының нигеҙен ауыл хужалығы производствоһы тәшкил итә. Етештерелгән продукция күләме буйынса иң ҙуры — «Родина» ауыл хужалығы производство кооперативы, «Коноваловский» ябыҡ акционерҙар йәмғиәте, мөгөҙлө эре мал һәм иген культураларын үҫтереү буйынса махсуслашҡан.
# Оло Ситьма

Оло Ситьма — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының һул ярына тамағынан 343 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Оло Ситьма
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300412111100037686
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103768
* Бассейн коды — 10.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Чучекса

Чучекса — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Онега йылғаһының һул ярына тамағынан 364 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.

# Чучекса
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000001304
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000130
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0