# Туймазы районы

Туймазы районы (рус. Туймазинский район) — Башҡортостан Республикаһындағы муниципаль район.
Административ үҙәге — Туймазы ҡалаһы.

# Туймазы районы
## Географияһы

Башҡортостандың көнбайышында урынлашҡан. Төньяҡта — Шаран, көнсығышта — Бүздәк, көньяҡта — Бәләбәй һәм Йәрмәкәй райондары, көнбайышта — Татарстан Республикаһы һәм Октябрьский ҡала округы биләмәләре менән сиктәш.
Район Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығының үҙәк өлөшөн алып тора. Нефть (Туймазы, Серафимовка, Кәпәй-Ҡыбау, Троицк һ. б.), ҡомташ (Ғәфүр, Ҡандра), гипс (Мәҡсүт), кирбес сеймалы (Түбәнкүл, Туҡмаҡ-Ҡаран), агрономик рудалар (Балтай, Ҡарамалы-Ғөбәй, Кәлшәле һ. б.) ятҡылыҡтары асылған.
Райондың көнбайышында — Ыҡ, көньяғында — Ҡыйҙаш, үҙәк өлөшөндә һәм төньяҡ-көнбайышында Өҫән йылғалары аға. Район йылы һәм ҡоро агроклиматлы регионға, Өҫән йылғаһының түбәнге ағымындағы типик ҡара тупраҡлы ерҙәр Урал алды дала зонаһына инә. Ҡалҡыу өлөшөндәге ҙур ғына майҙандада — йүкә, саған, имән ағастарынан торған киң япраҡлы урмандар, ә көньяҡ-көнсығышында ҡайын һәм уҫаҡ урмандары һаҡланған. Туймазы урман хужалығы эрозияға дусар булған текә битләүҙәрҙә ағас ултыртыу менән шөғөлләнә. Урмандар 62,5 мең га (Район территоряһының 26,5 %) майҙаны биләп тора, ауыл хужалығы ерҙәре 135,9 мең га, шул иҫәптән 96,6 мең га — һөрөнтө ерҙәр, 6,9 мең га — сабынлыҡтар, 32,2 мең га — көтөүлектәр.
Ҡандракүлде уратҡан «Ҡандракүл» дәүләт милли тәбиғәт паркы, Мәҡсүт ауылы яҡын Ыҡ йылғаһы ярындағы мәмерйә, Ҡандра тимер юл станцияһы буйында ултыртылған ҡарағайҙар, Үрге Троицк лесничествоһындағы ҡарағастар һаҡлана торған территориаль һәм тәбиғәт ҡомартҡылары булып һанала.

# Туймазы районы
## Тарихы

Райондың барлыҡ торама пункттары элекке ҡыр-йылан, ҡаңлы, ҡырғыҙ, ҡобау һәм байлар башҡорт ҡәбиләләре ерҙәрендә урынлашҡандар. Идара итеүҙең кантон системаһы осоронда был ерҙәр 12-се башҡорт кантоны составында була.

# Туймазы районы
## Халыҡ һаны

1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):
| Йыл | Халыҡ һаны |
| 1939 | 53 846 |
| 1959 | 99 218 |
| 1970 | 48 533 |
| 1979 | 39 273 |
| 1989 | 30 654 |
| Йыл | Халыҡ һаны |
| 2002 | 30 923 |
| 2008 | 129 993 |
| 2009 | 130 548 |
| 2010 | 131 225 |
| 2012 | 130 942 |
| Йыл | Халыҡ һаны |
| 2013 | 131 147 |
| 2014 | 132 053 |
| 2015 | 132 129 |
| 2016 | 132 349 |
| 2017 | 132 463 |
| Йыл | Халыҡ һаны |
| 2018 | 132 448 |
| 2019 | 132 337 |
| 2021 | 131 728 |

# Туймазы районы
## Халыҡ һаны
### Урбанизация

Ҡала шарттарында (Туймазы ҡалаһы) район халҡының 51.74 % йәшәй.

# Туймазы районы
## Халыҡ һаны
### Милли составы

2010 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы: татарҙар — 38,5 %, башҡорттар — 33,7 %, урыҫтар — 22,8 %, сыуаштар — 1,5 %, мариҙар — 1,4 %, башҡа милләт вәкилдәре — 2,1 %.

# Туймазы районы
## Билдәле шәхестәре

* Арыҫланов Әмир Солтан улы (25.09.1926—23.02.1987), рәссам. 1963 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған рәссамы (1986). Кәлшәле ауылынан.
* Вәлиуллин Ренат Абдулла улы (20.09.1947) — рәссам, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1997). (Үрге Бишенде ауылынан).
* Ғәбдрәшитов Фазулла Ғабдулла улы (25.10.1903—5.04.1975), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының станоклы пулемёт тоҫҡаусыһы, гвардия рядовойы. Советтар Союзы Геройы (1944). Иҫке Ҡандра ауылынан.
* Ёлкин Иван Сергеевич (22.03.1924—3.04.1991), хәрби хеҙмәткәр, гвардия подполковнигы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Советтар Союзы Геройы (1945). Покровка ауылынан.
* Ишморатова Наилә Мәүлитйән ҡыҙы (28.09.1954), ғалим-химик. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2007). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2010). Бикмәт ауылынан.
* Мусин Эмиль Марат улы (2.03.1968), журналист, 2001 йылдан «Туймазинский вестник» ижтимағи-сәйәси гәзите хеҙмәткәре. Башҡортостан Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты (2011).
* Мордвинцев Геннадий Васильевич (1.06.1938), тархсы-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре кандидаты, профессор. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Ҡандра ауылынан.
* Төхвәтуллин Расфар Мөхлис улы (4.04.1933), социолог-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Социология фәндәре докторы (2000), профессор (2001). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2000). Иҫке Арыҫланбәк ауылынан.
* Фәррәхов Йосоп Тимербай улы (20.04.1935—31.01.2001), урмансы, СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1983). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1986). Иманғол ауылынан.
* Хәлиуллин Айрат Нәсибулла улы (16.05.1934—11.07.2000), хеҙмәт алдынғыһы. 1952—1993 йылдарҙа «Востокнефтепроводстрой» тресының бригадиры, механик колоннаһы һәм участка начальнигы, 1979 йылдан — 3‑сө төҙөлөш идаралығы начальнигы урынбаҫары. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1964). Имәнкүпер ауылынан.

# Туймазы районы
## Административ-территориаль бүленеше

Район территорияһында Октябрьский ҡалаһы һәм 113 ауыл урынлашҡан.

# Туймазы районы
## Административ-территориаль бүленеше
### Торама пункттар буйынса халыҡ һаны

| Туймазы↗68 277 Ҡандра↘10 885 Серафимов↘9813 Собханғол↗5598 Түбәнге Троицк↘3885 Дуҫлыҡ↗2145 Иҫке Туймазы↘1247 Ҡарамалы-Ғөбәй↗1120 Ғәфүр↗1083 Төмәнәк↗1070 Илсембәт↗1067 Беренсе Май↘983 Райман↗970 Нөркәй↗888 Үрге Троицк↘816 Иҫке Собханғол↗784 Кәкребаш↗774 Япрыҡ↗755 Түбәнге Бишенде↗744 Үрге Бишенде↗725 Николаевка↗724 Татар-Олҡан↗691 Сәйрән↗688 Бишҡурай↘680 Туҡтағол↗658 Йәрмөхәмәт↘651 Ҡандра-Ҡотой↘651 Әгертамак↗610 Уяҙытамаҡ↗593 Туҡай↘587 Ҡандракүл↗547 Кәлшәле↗525 Кендектамак↗475 Мәтәүтамак↗457 Үрге Сәрҙек↗406 Соҡаҙытамаҡ↗398 Балтай↗377 Соҡаҙыбаш↗359 | Ярмунса↘340 Аблай↗315 Үрмәкәй↘315 Иҫке Ҡандра↘308 Никитинка↘303 Горный↘292 Егетәк↘279 Яңы Бишенде↗274 Ҡарат↘267 Булат↗266 Аҙнағол↘258 Алексеевка↗257 Фрунзе↗241 Воздвиженка↗232 Түбәнге Сәрҙек↘209 Серафимовка↗209 Төпкилде↗209 Исмаил↗197 Тәрәнйылға↗189 Ҡаран-Бишенде↗168 Яңы Нарыш↘168 Сыуаш-Олхан↗158 Яңы Арыҫланбәк↘150 Бәтке↗146 Покровка↗143 Константиновка↗140 Дарвин↗138 Ҡандра-Төмәкәй↗135 Иманғол↗133 Тимер↗132 Имәнкүпер↘123 Ҡайынйылға↗119 Иҫке Арыҫланбәк↘119 Туҡмак-Ҡаран↗119 Бикмәт↘109 Бәйрәкәтүбә↗101 Раевка↗101 Яҡшай↘85 | Йүкәле Шишмә↘84 Ҡараттамаҡ↘78 Казнаковка↗77 Әйтәктамаҡ↗76 Ҡыҙылбүләк↘76 Самсыҡ↘76 Мостафа↗73 Ҡыҫҡайылға↗71 Александровка↘62 Чапаево↘56 Ташкисеү↘53 Балағаскүл↗48 Майский↗48 Арҙат↗47 Мәҡсүт↘45 Көйөктамаҡ↘42 Нескәбуләк↘41 Мулла-Ҡамыш↗40 Әтек↘37 Нур↘31 Ҡамыштау↘29 Ҡыҙылташ↘26 Кожай-Андреев↗25 Леонидовка↘25 Түбәнге Ҡаранйылға↘19 Яңы Арыҫлан↘19 Яңы Һыуыҡҡул↗18 Бөресклет хужалығы↘15 Кесе Бикмәт↘14 Ҡайынйылға↘9 Баҡсаһарай↗8 Ольховка↘8 Ҡарамалы↗7 Үрнәк↘7 Знаменка↘0 Бәләкәй Туҡмаҡ-Ҡаран↘0 Һалҡыншишмә→0 Япрыҡ янғын һүндереү депоһы→0 |

# Туймазы районы
## Иҡтисад

Район сәнәғәт һәм ауыл хужалығы йүнәлешле. Нефть ятҡылыҡтарын «Туймазынефть» һәм «Октябрьскнефть» НГДУ-ры үҙләштерә. Сәнәғәт предприятиелары Октябрьский һәм Туймазы ҡалаһы, шулай уҡ Серафимовка ҡасабаһында (автоматика һәм телемеханика ҡулланмаларын сығарыусы тәжрибә заводы, мамыҡ-ҡауырһын әйберҙәре һәм тегеү фабрикалары), Түбәнге Троицкиҙа (Башҡортостан буҫтау комбинаты), Собханғолда (консерва заводы), Ҡандрала (Туймазы быраулау эштәре идаралығы, иген ҡабул итеү предприятиеһы, ҡатнаш мал аҙығы заводы) урынлашҡан. Ауыл хужалығы предприятиеларынан — Туймазы ҡошсолоҡ фабрикаһы, Ҡандра мөгөҙлө эре мал үрсетеү һәм һимертеү совхозы, Туймазы тоҡомсолоҡ совхозы, ҡошсолоҡ инкубатор станцияһы, «Башнефть» АНК-һының ярҙамсы хужалыҡтарыры: «1 Май», «Нарыштау» һәм «Төҙөүсе» совхоздарыздары эшләй.
Район баҫыусылыҡта — игенселек, шәкәр сөгөлдөрө, картуф, йәшелсә үҫтереү, малсылыҡта һөт-ит йүнәлешендәге мал үрсетеү, сусҡасылыҡ, ҡошсолоҡ буйынса махсуслаша. Район территорияһы буйлап Ульяновск—Шишмә тимер юлы, Һамар—Өфө—Силәбе автомобиль юлы үтә.
Районда 48 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 22 урта мәктәп, 35 дөйөм китапхана, 54 клуб учреждениеһы, ауыл участка дауаханаһы бар. Ҡандракүлдең тирә-яғында Октябрьский, Туймазы ҡалаһы предприятиеларының ял итеү базалары, профилакторийҙары урынлашҡан. Татар һәм урыҫ телдәрендә «Туймазы хәбәрләре» — «Туймазинский вестник» гәзите сыға.