yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Айырығойроҡтар

Айырығойроҡтар йәки асағойроҡтар (лат. Dermaptera, рус. Кожистокрылые) — үҫеше әүрелеүҙәрһеҙ бөжәктәр отряды; ер йөҙөнөң бөтә өлөшөндә йәшәй, йорттарҙа йыш осрай торған, айыры (аслы) ҡойроҡло, ҡара йәки ҡара-көрән төҫтәге бөжәк.
2008 йылдың февраленә торошло 1967 төрө иҫәпләнә), шул иҫәптән 49 төрө юҡҡа сыҡҡан (Zhang, 2013).
Киң таралған бөжәктәр. Ҙүрлығы төрлөсә, 4 мм-ҙан 78 мм-ға тиклем булыуы мөмкин. Тәненең осонда үҫентеләр бар. Шуның өсөн уларҙы асалы ҡойроҡ тип йөрөтәләр. Был үҫентәләр һаҡланыу һәм һөжүм итеү фукнцияһын башҡара.
Был бөжәктәр йәшерен тормош алып баралар. Көндөҙ таштар аҫтына, ағас ҡайырына һәм башҡа урындарғ йәшенәләр. Төнөн актив булалар. Үҫемлек, бәшмәк, ылымыҡтар һәм бөжәктәр менән туҡланалар. Йыш ҡына үҫемлек япраҡтарын, сәскәләрен, өлгөрөп етмәгән емештәрен ашап зыян килтерәләр.
Яҙын һәм көҙөн ер аҫтындағы юлдарға өйөмләп йомортҡа һалалар. Инә зат йомортҡалар ергәһендә һаҡлап ҡыш сыға. Үҫеше еүрелеүҙәрһеҙ. Үрсеү ваҡытында бигерәк тә әүҙем осалар.
# Рюмин Павел Иванович

Павел Иванович Рюмин (Вологда өлкәһе Сямженский районы Курьяновская ауылында 1922 йылдың 30 декабрендә тыуған — яҙыусы, шағир, Рәсәй Яҙыусылар ағзаһы (1993 йыл).

# Рюмин Павел Иванович
## Тормош юлы

Павел Иванович күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә үҫә. Двиницкий тулы булмаған урта мәктәбен тамамлай. П. Рюмин Тотем педагогия училищеһында уҡый. 1939—1941 йылдарҙа ауылда башланғыс синыфтар уҡытыусыһы булып эшләй. Павел Иванович Рюмин Ҡыҙыл Армияға 1941 йылда алына. Кесе лей­тенант званиеһында 28-се армияның 6-сы тау мина-инженер батальо­ны сафында фашистарға ҡаршы һуғыша. 1943 йылда Ростов йүнәлешендәге хәрәкәттә ҡатнаша. Азов ҡалаһын азат иткәндә, плашкоуттар ҡуйып, хәрби частарҙы күпер менән тәьмин итә. Дондағы Ростовты немецтарҙан азат итеүҙә ҡатнаша. Павел Иванович Рюмин Дон аша һалынған Буденный бейек стратегиялы күперен тергеҙә, сюрприз миналарҙы һәм Дондағы Ростовтың Станиславский, Мәскәү урамдарындағы өйҙәр башында һәм йорттар араһында, ишек алдарында шартламай ҡалған бомбаларҙы зарарһыҙландыра. Павел Иванович Мәскәүҙе обороналауҙа, Миус-фронтта, Грозный, Украина, Белоруссия, Польша, Прага, Берлинды алыу өсөн барған һуғыштарҙа ҡатнаша.
Павел Иванович Ҡораллы көстәрҙә 33 йыл хеҙмәт итә.
Унан хаҡлы ялға сыҡҡас, Бөтә Рәсәй тарих һәм мәҙәниәт иҫтәлектәрен һаҡлау йәмғиәтенең Ростов өлкә бүлегендә яуаплы сәркәтип булып эшләй.
Павел Иванович Рюмин — отставкалағы полковник, Бөйөк Ватан һуғышы инвалиды, Вологда өлкәһее Сямженский районының маҡтаулы гражданы.

# Рюмин Павел Иванович
## Ижады

П. И. Рюминдың «От Дона до победы»; «Раскрытое окно» (стихи); «Донские горизонты» (стихи); «Победа» (стихи); «Дорогие наши герои» (очерки); «Голоса сердец» (стихи); «Поэзия солдат» (стихи); «Во мне поет ростовская душа», «Ростовчане на службе Отечеству» һәм башҡа әҫәрҙәре 1976 йылдан алып коллектив йыйынтыҡтарҙа нәшер ителеп килә.
Павел Иванович Рюмин — 15 шиғырҙар һәм мемуарҙар китабы авторы, күп әҙәби конкурстарҙың лауреаты.

# Рюмин Павел Иванович
## Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре

* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены.
* Ике Ҡыҙыл йондоҙ ордены
* 20 миҙал

# Рюмин Павел Иванович
## П. И. Рюмин әҫәрҙәре

Айырым баҫмалары
* Абруй ҡаҙаныу Стихи. — Ростов на/Д: Ростиздат, 1978.
* Грозовая высота. Стихи. — Ростов на/Д: Ростиздат, 1984.
* На перекрестках памяти. Стихи. — М, Воениздат 1989.
* Боль моя и радость. Стихи. — Ростов на/Д: Ростиздат 1991.
* Грани риска. Стихи. — Ростов на/Д: Красное знамя, 1992.
* Тревожный зов. Стихи. — Ростов на/Д: Красное знамя, 1993.
* Выговаривай, гармошка. Частушки. — Ростов на/Д: Пегас 1996.
* Колокола Победы. — Ростов н/Д: МПП «Танаис» 1997.
* Штурмовая трижды орденоносная. Мемуары. — Ростов на/Д: Пегас, 1993.
* Ростов — судьба моя. Мемуары. — Ростов на/Д: МПП «Танаис», 1997.
* Журавушка. Рассказы. — Ростов на/Д: Пегас 2002.
* Мое подгорье. Мемуары. — Ростов на/Д: Пегас, 2002.
* Забвению не подлежит. Мемуары. — Ростов на/Д: Пегас 2005.
* Этот день победы. Песни. — Ростов на/Д: Пегас 2005.
# Яугир-десантсылар һәйкәле (Мәскәү)

Яугир-десантсылар һәйкәле — Рәсәй мәнфәғәттәрен һаҡлау ваҡытында һәләк булған 76-сы гвардия һауа-десант дивизияһы 104-се гвардия парашют-десант полкының алтынсы ротаһы яугиҙәренә ҡуйылған</a></nowiki> һәйкәл. Һәйкәл 2002 йылда Рәсәй Ҡораллы Көстәренең Үҙәк музейы ишек алдындағы майҙанда урынлаштырылған.. Проекттың авторы-скульптор Михаил Переяславец һәм архитекторы Игорь Вознесенский.
2017 йылда монумент тергеҙелә: бысраҡтан таҙартыла, ваҡ зыяндары бөтөрөлә, һаҡлағыс состав менән ябыла.
Скульптура бронзанан эшләнгән, унда ике десантсы баҫып тора, улар араһында стела урынлашҡан. Стеланың ослайған башында ике башлы бөркөт, уның тырнаҡтарында ҡылыс һәм лавр тажы. Статуя гранит постаментҡа баҫтырылған. Уның нигеҙендә ике иҫтәлекле яҙыу: үҙәк өлөшөндә — «Яугир-десантсылар», көнсығыш өлөшөндә — «Яуҙа һәләк булған 76-сы гвардия һауа-десант дивизияһы 104-се гвардия парашют-десант полкының алтынсы ротаһына иҫтәлек билдәһе. 2002 йыла Рәсәй Федерацияһы Президентының Указы буйынса ҡуйылған» тип яҙылған.
# Дәүләткирәев Айтуған Әхмәт улы

Дәүләткирәев Айтуған Әхмәт улы (14 ноябрь 1972 йыл) — бейеүсе, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2014).

# Дәүләткирәев Айтуған Әхмәт улы
## Биографияһы

Айтуған Әхмәт улы Дәүләткирәев 1972 йылдың 14 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Әбйәлил районы Амангилде ауылында тыуған.
Өфө хореография училищеһын (1991 йыл), Мәскәү мәҙәниәт һәм сәнғәт университетын (2000 йыл) тамамлаған. 1993 йылдан Сибай филармонияһында балет артисы булып эшләй, шул уҡ ваҡытта 1995—2003 йылдарҙа балет репетиторы, 2003—2008 йылдарҙа «Сибай» халыҡ бейеүҙәре ансамбле етәксеһе. Репертуарында «Еҙ үксә», «Замана Байығы», «Һунар сыҡтым, ҡуян һуҡтым» яңғыҙ, «Бүләк», «Дуҫлыҡ», «Һыу буйында осрашыу» һәм башҡа дуэт бейеүҙәре бар. «Матростар бейеүе», «Молдавандар бейеүе», «Татар йәштәре бейеүе» һ.б. бейеүҙәрҙе ҡуйыусы.

# Дәүләткирәев Айтуған Әхмәт улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2004)
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2014).
* Башҡортостан Мәҙәниәт министрлығының Маҡтау грамотаһы (2003)
# «Хеҙмәт ветераны» миҙалы

«Хеҙмәт ветераны» миҙалы— СССР-ҙың дәүләт наградаһы.
СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының 1974 йылдың 18 ғинуарындағы указға ярашлы булдырыла. Миҙал проекты авторы — рәссам С. А. Поманский.

# «Хеҙмәт ветераны» миҙалы
## Миҙал тураһындағы Положение

«Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән ауыл хужалығында, халыҡ хужалығында, фән, мәҙәниәт, халыҡ мәғарифы, һаулыҡ һаҡлау өлкәһендә, дәүләт учреждениеларында һәм йәмәғәт ойошмаларында күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәте өсөн — хеҙмәтсәндәр, шулай уҡ выслуга йәки ҡартлыҡ буйынса пенсия тәғәйенләү өсөн эш стажы тулыу айҡанлы хеҙмәт ҡаҙаныштарын таныу йөҙөнән эшселәр, колхозсылар һәм хеҙмәткәрҙәр бүләкләнгән. Шулай уҡ миҙал менән Бөйөк Ватан һуғышы осоронда заводтарҙа эшләгән бәлиғ булмағандар бүләкләгәндәр.
Миҙал «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалынан һуң күкрәктең һул яғында йөрөтөлә.
1995 йылдың 1 ғинуарына ҡарата «Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән яҡынса 39 197 100 кеше бүләкләнгән.

# «Хеҙмәт ветераны» миҙалы
## Миҙалдың һүрәтленеше

«Хеҙмәт ветераны» миҙалы томпактан эшләнә, көмөшкә һылатылған, 34 мм диаметрлы теүәл түңәрәк формаһында.
Миҙалдың алғы яғында таралышҡан нурҙар фонында «СССР» тигән ҡабарынҡы яҙыу, лавр ботағы, ураҡ һәм сүкеш рельефлы һүрәте урынлаштырылған. Миҙалдың аҫҡы өлөшөндә таҫманың контурлы һүрәте әйләнә «ВЕТЕРАН ТРУДА» тип яҙылған. Миҙалдың алғы яғы оксидатланған.
Миҙалдың артҡы яғында тоноҡ яҡты фонда дүрт юл менән «КҮП ЙЫЛЛЫҠ НАМЫҪЛЫ ХЕҘМӘТ ӨСӨН» тигән рельефлы яҙыу урынлашҡан.
Миҙалдың ситтәре буртик менән уратылған.
Миҙал элмәк һәм дүңгәләк менән биш мөйөшлө калыпҡа тоташтырыла. 24 мм киңлектәге ҡалып 7 миллиметрлыҡ ҡарағусҡыл, 8 миллиметрлыҡ буҙ һәм өс аралаштырылған тар аҡ һәм ҡыҙыл төҫтәге ебәк муар таҫмаһы менән уратылған. Таҫманың ситтәре тар аҡ һыҙаттар менән ҡаймаланған.

# «Хеҙмәт ветераны» миҙалы
## Иллюстрациялар

* Миҙалдың аверсы
* Миҙалдың реверсы
# Тром-Юган

Тром-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1488/4 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 581 км.

# Тром-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200042143
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204214
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Сапфир

Сапфи́р, Зәңгәр яҡут — төрлө төҫтәге [[аҫыл таш]тар]. Химик формулаһы - Al₂O₃ .
* Был минерал йә минералогия тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
# Топаллер Анатолий Семёнович

Анатолий Семёнович Топаллер (13 ноябрь 1911 йыл — 16 ғинуар 1996 йыл) — совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, еңел бомбардировка авиация полкының эскадрилья командиры, подполковник (1945). Советтар Союзы Геройы (1940).

# Топаллер Анатолий Семёнович
## Биографияһы

Украинаның Луганск өлкәһенең өлкә үҙәгендә 1911 йылдың 13 ноябрендә тыуған. Паровоз төҙөү заводында модельщик булып эшләгән.
1929 йылдан Ҡыҙыл армия сафында. 1935 йылда Борисоглебский хәрби лётчиктар мәктәбен тамамлай. 1939—1940 йылдарҙағы совет-фин һуғышында ҡатнашҡан.
1940 йылдың мартына, тере көстәренә һәм техникаһына ҙур зыян килтереп, дошман ғәскәренә разведка яһау һәм бомбаға тотоу өсөн 25 хәрби осош яһай. 1940 йылдың 19 майында «фронтта күрһәткән батырлыҡтары һәм командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм батырлығы өсөн» капитан Анатолий Семёнович Топаллерға, Ленин ордены һәм «Алтын йондоҙ» миҙалы тапшырып, Советтар Союзы Геройы званиеһы бирелә.
1941 йылдың авгусынан Бөйөк ватан һуғышы ҡатнашыусыһы. 1945 йылдан подполковник Топаллер запаста, ә һуңынан — отставкала. Украинаның Винница өлкәһенең Гайсин ҡалаһында йәшәй. 1996 йылдың 16 ғинуарында вафат була.
# Аҡбалыҡ

Аҡбалыҡ (рус. Белорыбица, лат. Stenodus leucichthys) — алабалыҡтар ғаиләһенә ҡараған балыҡ.
Ике төрсәһен айырып йөрөтәләр: аҡбалыҡ (Stenodus leucichthys leucichthys Güldenstädt, 1772) и нельма (Stenodus leucichthys nelma Pallas, 1773).
Каспий диңгеҙе бассейнында йәшәй. Кәүҙә оҙонлоғо 110 см, ауырлығы 20 кг тиклем. Ҡабырғалары аҡ, көмөш төҫлө, тимгелдәре юҡ, тәңкәләре эре. Ауыҙы ҙур, яңаҡ һөйәктәрендә, төрәне һәм телендә ваҡ ҡына тештәре бар. Үткенсе балыҡ. Енси яҡтан 5—7 йылда өлгөрә. Ғүмерендә 1—2 тапҡыр сентябрҙән ноябргәсә ыуылдырыҡ сәсә (2—3 йыл аша). Үрсеү өсөн Волга, Кама йылғалары, ҡайһы ваҡыт Урал йылғаһы инә. Үрсемлелеге — 250 меңдән ашыу һыу төбөнә сәселгән насар йәбешеүсән ыуылдырыҡ. Ыуылдырыҡ сәскәндән һуң оло балыҡтар диңгеҙгә ҡайта. Сельдь, диңгеҙ сабағы селбәрәләре, атерина һәм ташбаштар м—н туҡлана. Ыуылдырыҡ сәсергә юлланғанда ашамай. Ҡиммәтле кәсеп балығы. 20-се быуаттың 50—се йылдар аҙағына тиклем Өфө йылғаһы үрсеү урындарының береһе була, әммә ыуылдырыҡ сәсеү өсөн миграция юлдарын ябыу (Волгала гидроузел төҙөү), балыҡтың респ. ихтиофаунаһынан юғалыуына килтерә. Башҡортостанда алабалыҡ яһалма үрсетеү менән 1908—1957 йй. Өфө дәүләт балыҡсылыҡ заводы шөғөлләнә. РФ—тың Ҡыҙыл китабына индерелгән.

# Аҡбалыҡ
## Таралышы

Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлегенән алынған мәғлүмәттәр иҫкергән, сөнки аҡбалыҡ Волга буйлап Ҡалмыҡстандан өҫкә Волганың артыҡ көйләнеүе һәм браконьерлыҡ арҡаһында күтәрелә алмай тиерлек. Уралда аҡбалыҡ әле лә Уральскиға тиклем осрай, ләкин бик һирәк, Урал йылғаһына яҡшы йылдарҙа 200 — 300-ҙән артыҡ енси яҡтан өлгөргән зат (1990-сы йй. башына мәғлүмәттәр буйынса) инә.
Каспий диңгеҙенең төньяҡ өлөшөндә осрай, унан Волгаға һәм Уралға (бер аҙы) ыуылдырыҡ сәсеү өсөн күтәрелә. Волгаға ул бик юғары — Тверь һәм Ржев, Окаға Серпухов менән Калуга, Шекснаға Белозерск ҡалаларына тиклем күтәрелә. Әммә Камаға һәм уның ҡушылдыҡтары Ҡариҙелгә, Ағиҙелгә уларҙың байтаҡ өлөшө күтәрелә. Ыуылдырыҡ сәсеү ваҡыты теүәл билдәле түгел, көҙгөһөн булыуы мөмкин.
XX быуат аҙағынан аҡбалыҡ, тәбиғи ыуылдырыҡ сәсеү урындары юғалыу һәм браконьерлыҡ арҡаһында, ҡырағай тәбиғәттә үрсемәй. Уның популяцияһы балыҡ заводтарында яһалма үрсетеүгә һәм селбәрәләр сығарыуға тулыһынса бәйле. 1990-сы йылдарҙа Волганың түбәнге ағымына 600 000-гә яҡын аҡбалыҡ селбәрәһе ебәрелә. 2004 йылда Волгоград быуаһы янында контроль тотоуҙа Каспийҙан ҡайтҡан ни бары 100 енси өлгәргән балыҡ тоталар.

# Аҡбалыҡ
## Файҙаланыу

Аҡбалыҡ ҡиммәтле балыҡ. Үҙенең ҡиммәте буйынса аҡбалыҡ мәрсендән һуң беренсе урынды биләй. Уның ите төҫө аҡһыл, тәме менән айырылып тора. Һатыуға аҡбалыҡ туңдырылған йәки тоҙланған килеш сығаралған. Халыҡ-ара Ҡыҙыл китапҡа һәм Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китабына «юғалыу хәүефе янаған төрҙәр» статусы менән индерелгән.
# Прудовка (Нея ҡушылдығы)

Прудовка — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нея йылғаһының уң ярына тамағынан 58,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Прудовка (Нея ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400112110000042025
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004202
* Бассейн коды — 08.01.04.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Үтәш ауыл Советы (Балаҡатай районы)

Үтәш ауыл Советы — Башҡортостандың Балаҡатай районындағы муниципаль берәмек.

# Үтәш ауыл Советы (Балаҡатай районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәре сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһында законы»на ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Зенит

Зенит — күк сфераһындағы нөктә, ул күҙәтеүсенең башы өҫтөндә урынлаша. Башҡа билдәләмә буйынса — аныҡ урындан туп-тура «өҫкә» күрһәткән йүнәлеш, йәғни күҙәтеүсе торған нөктәлә горизонталь яҫылыҡҡа ҡарата ортогональ булған ике вертикаль йүнәлештәрҙең береһе. «Өҫкә» төшөнсәһе астрономия, геофизика һәм улар менән сиктәш (мәҫәлән, метеорология) фәндәрҙә шул урында гравитация көсөнә ҡапма-ҡаршы йүнәлеш тип аныҡ билдәләнә.
Астрономик зениттан геоцентрик һәм геодезик зениттарҙы айыралар. Ер үҙәгенән күҙәтеүсе торған нөктә аша йүнәлтелгән векторҙың күк сфераһы менән киҫешеү нөктәһе геоцентрик зенит тап атала. Күк сфераһы менән нормалиҙың күҙәтеүсенең референц-эллипсоид йөҙөндә урынлашҡан нөктәһенең проекцияһына ҡарата киҫешкән нөктә геодезик зенит тип атала. Геоцентрик һәм геодезик зениттар күҙәтеүҙәр ярҙамында ғына билдәләнергә тейеш түгел, улар туранан-тура иҫәпләп кенә билдәләнә.
Зенит нөктәһенә ҡапма-ҡаршы йүнәлеш (йәғни гравитация көстәре йүнәлеше менән тап килгән) надир тип атала.

# Зенит
## Килеп сығышы

Зенит һүҙе ғәрәп теленән ингән һүҙбәйләнеште (الرأس سمت (сэмт ар-ра’с)) «баш өҫтөнән йөнәлеш» теүәл тәржемәләүҙән килеп сыҡҡан. Был һүҙ урта быуатта (XIV быуат дауамында) латин һәм иҫке испан телдәре аша Европаға килеп эләгә. Ул тәүҙә ҡыҫҡартылып сэмт («йүнәлеш») — samt була, артабан хаталар менән сенит — senit булып китә. Иҫке француз һәм урта инглиз телдәре аша сенит һүҙе XVII быуатта хәҙерге заман һүҙенә тулыһынса әйләндереg зенит була.

# Зенит
## Көнүҙәклеге һәм ҡулланыу

«Зенит» төшөнсәһе, ғәҙәттә, ғилми контекстарҙа ҡулланыла.
«Зенит» һүҙе күк сфераһы элементтары менән бәйле — өҫтәге яҡтыртҡыстан Ергә төшкән туп-тура нур.

# Зенит
## Шулай уҡ ҡара

* Геодезия
* Надир
* Кульминация
# Погорелец Екатерина Константиновна

Погорелец Екатерина Константиновна (24 апрель 1921 йыл—2013 йыл) — мәҙәниәт хеҙмәткәре, китапханасы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры,Башҡортостандың (1951) һәм Рәсәй Федерацияһының (1957) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Дәүләкән районы һәм Дәүләкән ҡалаһының почётлы гражданы (2011).

# Погорелец Екатерина Константиновна
## Биографияһы

Екатерина Константиновна Погорелец 1921 йылдың 24 аперелендә Һарытау өлкәһе, Вольский районы, Сенной ҡасабаһында тыуған. 7-се класты тамамлағандан һуң ауыл хужалығы техникумында уҡый. Хеҙмәт юлын Дәүләкән ҡасабаһындағы урындағы тирмән комбинатында башлай. 1940 йылда район комсомол конференцияһында әүҙем комсомол эше өсөн РК ВЛКСМ инструкторы итеп раҫлана. 1941 йылдың авгусында Екатерина Константиновнаның фронт юлы башлана. Комсомолдың «Ҡыҙҙар Тыуған илде һаҡлауға» комсомол Үҙәк Комитетының саҡырыуы буйынса Дәүләкән ҡасабаһынан 20 кеше фронтҡа саҡырыла һәм оҙатыла, улар араһында Екатерина Константиновна ла була. Сталинградтан Австрияға тиклем һуғыш юлын санитар-инструктор булып үтә. Ул 1945 йылдың ноябрендә ефрейтор званиеһында демобилизациялана. 1946 йылдың февралендә Екатерина Константиновна район китапханаһы мөдире итеп тәғәйенләнә. Китапхананы өр-яңынан тергеҙеү өҫтөндә эшләй. Бер йылда фонд халыҡтан бүләккә алынған китаптар иҫәбенә 1600 данаға тиклем арттырыла. Йәш китапхана хеҙмәткәрҙәренә остаз була, уларға методик һәм практик ярҙам күрһәтә. 1946—1972 йылдар эсендә китапхана ысын мәғәнәһендә Дәүләкән районының мәҙәни-ағартыу үҙәгенә әүерелә. 1972 йылдың ғинуарынан Екатерина Константиновна мәҙәниәт бүлеге мөдире вазифаһында. Ул эшләгән осорҙа балалар һәм ҡала китапханалары, ҡала мәҙәниәт йорто, музыка училищеһы асыла. 14 ауыл китапханаһы һәм ауыл мәҙәниәт йорттары төҙөлә.
1987 йылда хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң Дәүләкән районы Ветерандар советы рәйесе итеп һайлана. Бер нисә тапҡыр район һәм ҡала советы депутаты итеп һайлана.2011 йылда Дәүләкән ҡалаһы һәм районының почётлы гражданы исеме бирелә.
Погорелец Екатерина Константиновна 2013 йылда вафат була, Рублёвка ауылында ерләнә.

# Погорелец Екатерина Константиновна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1951);
Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1957);
Хәрби ҡаҙаныштары өсөн 22 хәрби, юбилей һәм хеҙмәт миҙалдары менән бүләкләнгән.
# Смаҡова Асия Вәфир ҡыҙы

Смаҡова Асия Вәфир ҡыҙы (28 август 1947 йыл) — йырсы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2010).

# Смаҡова Асия Вәфир ҡыҙы
## Биографияһы

Асия Вәфир ҡыҙы Смаҡова (ҡыҙ фамилияһы Ғәббәсова) 1947 йылдың 28 авгусында Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ районы Латип ауылында тыуған. Ишембай ҡалаһында 1-се һигеҙ йыллыҡ интернат-мәктәбенән һуң 2-се интернат-мәктәбендә уҡый. Музыка уҡытыусыһы Ғәлиә Дауыт ҡыҙы Рәшитова (Таңһылыу Рәшитованың һеңлеһе) ҡыҙҙың йыр-моңға һәләтен күреп, уға айырым иғтибар бүлә. Асия Вәфир ҡыҙы мәктәп хорында һәм йыр анамблендә солист була.
1966—1970 йылдарҙа Өфө музыка училищеһында уҡый, ошо осорҙа буласаҡ тормош иптәше билдәле эстрада йырсыһы Илфаҡ Смаҡов менән таныша.
1975 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлай.

# Смаҡова Асия Вәфир ҡыҙы
## Ижады

1969 йылдан Башҡортостан хор капеллаһы солисы, Башҡорт дәүләт филармонияһы педагог-репетиторы, 1980-се йылдарҙа тормош иптәше Илфаҡ Смаҡов менән бергә сығыш яһай башлайҙар. Был үҙенсәлекле дуэт тыңлаусылар, тамашасылар күңелендә йылы хәтирәләр ҡалдыра. Йырсылар моңло тауыштары, матур ҡиәфәттәре, сәхәнәлә үҙ-үҙен тотоштары менән айырылып тора. Улар репертуар һайлауға ла бик етди ҡарай.
1998—2010 йылдарҙа — Айҙар Ғәлимовтың «Айҙар» театр-студияһы йырсы-солисы.
Асия Смаҡованың матур тембрлы тауышын тамашасылар һәр саҡ көтөп ала. Репертуарында башҡорт һәм татар халыҡ йырҙары, композиторҙар ижад иткән әҫәрҙәр.

# Смаҡова Асия Вәфир ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2010).
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1995).

# Смаҡова Асия Вәфир ҡыҙы
## Ғаиләһе

Тормош иптәше — Илфаҡ Смаҡов (1940—1993), РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы, Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы. Ҡыҙҙары — Айһылыу.

# Смаҡова Асия Вәфир ҡыҙы
## Йырсы ваҡытлы матбуғатта

* Гөлфиә Юнысова. “Ғүмеремде ҡабат башлап булһа, ҡайтыр инем үҫмер сағыма...” «Башҡортостан» гәзите, 2017, 3 октябрь.
# Ланч

Ланч (ингл. Lunch) (совет әҙәбиәтендә шулай уҡ «ленч» транслитерацияһы ҡулланылған) — инглиз телендә һөйләшкән илдәрҙә — төшкө ашты ашауҙы аңлатҡан Luncheon һүҙенән алынған ҡыҫҡартыу.
XVII быуатта инглиз телле илдәрҙә башҡа атама ҡулланылған — dinner («төшкө аш»), Великобританияла, өлөшләтә Канадала ҡайһы берҙә һаман да төш ваҡытында ашап алыуҙы аңлатҡан был атама ҡулланыла. АҠШ-та dinner термины төштән һуңғы тамаҡ ялғауға ҡарата ҡулланыла, ә XIX быуаттан башлап киске ашты аңлата башлаған, электән ҡулланылған supper һүҙе ҡыҫырыҡлап сығарылған, үҙ сиратында supper һүҙе киске аштан да һуңыраҡ, ярты төнгә яҡыныраҡ тамаҡҡа ашауҙы аңлата.
«Ланч» һүҙе йәкшәмбе һәм Рождество, Пасха, Рәхмәтле булыу көнө (День благодарения) кеүек байрамдарҙа төштән һуңғараҡ, сәғәт икенән дүрткә саҡлы, өҫтәлгә килтерелгән ашамлыҡ һәм һаман да dinner (төшкө аш) тип атала.
Уға бәйле төшөнсәләр барлыҡҡа килтереү өсөн, мәҫәлән:
* lunch break — эштә һәм мәктәптәрҙә ланч өсөн рөхсәт ителгән тәнәфес.
* bag lunch («пакеттағы ланч») — 1980-се йылдарҙа, микро тулҡынлы мейестәргә саҡлы, Төньяҡ Америкала эш урындарында эсенә сэндвич һәм йыш ҡына бер бөтөн емеш һәм берәй төрлө тәмлекәс һалынған һоро ҡағыҙҙан эшләнгән стандарт упаковка.
* lunchbox («ланч өсөн ҡумта») — Британияла, Америкала, йәки Австралияла, эсенә сэндвич, чипсы һәм напиток, моғайын, шоколад батончигы һәм бер-ике емеш һалынған төшкө аш өсөн тәғәйенләнгән төргәк. Америкалағы кеүек, Британияла был традицияға алмашҡа кафелар килгән. Әммә шулай әҙерләнгән ашамлыҡ йыйылмаһы (набор) төҙөүселәр һәм уҡыусылар араһында бөгөнгө көндә лә киң таралған.
# Вадья-Вадьинская

Вадья-Вадьинская — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волошка йылғаһының һул ярына тамағынан 140 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.

# Вадья-Вадьинская
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000000925
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000092
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Үрге Ханавэй-Яха

Үрге Ханавэй-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Тотыдэотта-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Үрге Ханавэй-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300071070
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307107
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3