yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Валава

Валава — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2137/7 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Валава
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Ока йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы), Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400312110000035001
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003500
* Бассейн коды — 08.01.04.003
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Троица (Ханты-Мансийск районы)

Троица — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Ханты-Мансийск райондағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 339 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628540, ОКАТО коды — 71129936001.

# Троица (Ханты-Мансийск районы)
## Халыҡ һаны

| Йыл | Даими халыҡ һаны |
| 2002 | |
| 2008 | |
| 2010 | 339 |

# Троица (Ханты-Мансийск районы)
## Климат

Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
# 670-се йылдар

Юлиан календары буйынса 670-се (алты йөҙ етмешенсе) йылдар — 670 йылдың 1 ғинуарынан 679 йылдың 31 декабренә тиклемге ваҡыт арауығы, 7-се ун йыллыҡтың 670 йылын һәм 1-се мең йыллыҡтың VII быуаттың 8-се ун йыллығының 671 йылдан 679 йылға тиклемге йылдарын үҙ эсенә ала.

# 670-се йылдар
## Иң мөһим ваҡиғалар

* Константинополде ҡамауы (674-678).
* 670-се йылдар уртаһы — Ҡытайға ҡаршы Когурё халыҡ ихтилалы.
* 670-се йылдар аҙағы — Силланың тан ғәскәрҙәре менән көрәше. Ҡытайҙар Силла һәм Когурёнан китә. Берҙәм батшалыҡтың барлыҡҡа килеүе. Силланың ғәмәлдәге хакимы полководец Ким Ю Син була.
# Пурум-Сабун

Пурум-Сабун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сарм-Сабун йылғаһының уң ярына тамағынан 99 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 114 км.

# Пурум-Сабун
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200039344
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203934
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Оло Шатьма

Оло Шатьма — Рәсәй йылғаһы. Сыуашстан биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/1939/92 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Оло Шатьма
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цивиль йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга ҡушылдыҡтары Ҡуйылыһыу аралығында, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400412112100000186
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100018
* Бассейн коды — 08.01.04.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Башавтотранс

«Башавтотранс» Башҡортостан Республикаһы Дәүләт унитар предприятиеһы — Рәсәйҙәге эре автотранспорт ойошмаһы.

# Башавтотранс
## Тарих

Беренсе автомобиль Өфөлә 1907 йылда йөрөй башлай.
1921 йылда 14 йөк һәм 12 еңел автомобилдәрҙә 718 пассажир һәм 88711 бот йөк йөрөтөлә, ат транспорты ла ҙур әһәмиәткә эйә булған.
# Фрида Свенссон (еңел атлет)

Оса Фрида Юханссон Свенссон (швед. Åsa Frida Johansson-Svensson; 5 ғинуар 1970({{padleft:1970|4|0}}-{{padleft:1|2|0}}-{{padleft:5|2|0}}) (54 йәш), Юсдаль, Евлеборг) — швед еңел атлеты, ҡаршылыҡтар менән йүгереү буйынса белгес. 1990 йылдарҙа еңел атлетика буйынса Швеция йыйылма командаһы өсөн сығыш яһай, милли әһәмиәттәге беренселектәрендә күп тапҡыр еңеүсе һәм приздар яулаусы, Барселонала Йәйге олимпия уйындарында ҡатнашыусы.

# Фрида Свенссон (еңел атлет)
## Биографияһы

Фрида Юханссон 1970 йылдың 5 ғинуарында Швецияның Юсдаль ҡалаһында тыуған. Урындағы Ljusdals IF һәм Västhälsinge FI клубтарында еңел атлетика менән шөғөлләнә.
1988 йыл миҙгелендә халыҡ-ара кимәлдә беренсе тапҡыр үҙен күрһәтә, ул Швеция милли йыйылма командаһы составында сығыш яһай һәм Садбэриҙа юниорҙарҙың донъя беренселегендә сығыш яһай, унда 400 метрға ҡаршылыҡтар менән йүгереүҙә дүртенсе була.
1989 йылда Вараждинда Европа юниорҙар беренселегендә шул уҡ дисциплинала ярым финал стадияһына етә.
1991 йылдан башлап өлкән спортсылар араһында сығыш яһай, атап әйткәндә, Токиола үткән 1991 йылғы еңел атлетика буйынса донъя чемпионатында ҡатнаша — ҡаршылыҡтар менән 400 метрға йүгереүҙә ярым финалда туҡталып ҡала, шул уҡ ваҡытта был дисциплинала (55,36) үҙенең шәхси рекордын ҡуя.
Уңышлы сығыш яһауҙары арҡаһында 1992 йылда Барселонала олимпия уйындарында ил өсөн сығыш яһау хоҡуғына эйә була. 400 метрға барьерҙар менән йүгереү программаһында алдағ ыквалификациялы этапты уңышлы үтә, ә ярым финал йүгереүендә 55,8 һөҙөмтә менән етенсе булып килә һәм финалға сыҡмай.
Барселона олимпиадаһынан һуң Свенссонғәмәлдәге спортсы булып ҡала һәм эре халыҡ-ара старттарҙа ҡатнашыуын дауам итә. 1993 йылда ул Штутгартта донъя чемпионатында уңышлы сығыш яһай һәм 400 метрға барьер менән йүгереүҙә шулай ҙа финалға барып етә.
1994 йылда шул уҡ дисциплинала Хельсинкиҙа Европа чемпионатында ярым финалсы була.
1998 йылда Будапешт ҡалаһында Европа чемпионатында чемпион була.
1999 йылда Севильела донъя чемпионатында ҡатнаша, әммә бында алдағы квалификация этабында туҡтап ҡала.
2000 йылғы спорт миҙгел бөтөү менән карьераһын тамамлай.
Спорт менән шөғөлләнеүҙән тыш үҙен йырсы булараҡ күрһәтә, 1993 йылда Melodifestivalen музыка конкурсында бэк-вокалда Эрика Юханссон һәм Мария Акрака менән бергә Ник Боргендың «We Are All the Winners» йырын башҡара. Һөҙөмтәлә йырсы икенсе урынды биләй.
Билдәле швед тенниссыһы Юнасс Свенссонда кейәүҙә.
# Ҡыйғыр

?Ҡыйғыр :
Инә ҡыйғыр :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Класс: | Ҡоштар |
| Отряд: | Ыласын һымаҡтар |
| Ғаилә: | Ыласындар |
| Ырыу: | Ыласындар |
| Төр: | Ҡыйғыр |
Латинса исеме :
Falco subbuteo Linnaeus, 1758 :
Синонимдары, диалекттарҙа :
Ҡырғый, ыласын
Hypotriorchis subbuteo :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 175654 NCBI 344233 |
Ҡыйғыр − ыласын һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған, ҡыҫҡа ҡанатлы, оҙон ҡойроҡло йыртҡыс урман ҡошо.Ҙурлығы күгәрсендәй. Ыласындар класында иң шәп осҡан ҡош.

# Ҡыйғыр
## Биологик яҙма

Һырт яғы күкһел һоро. Яурындары, тамағы һарғылт аҡ, түше ҡара таплы аҡһыл һары. Ҡорһағы, ҡойроҡ төбө ерән-ҡыҙыл. Ике яҡ сикәһендә мыйыҡҡа оҡшаған һыҙаттар бар.Күҙ ҡабаҡтары, суҡышының төбө, аяҡтары һары. Башҡа ыласындарҙан сикәләрендәге һыҙыҡтар менән айырыла, ә сапсандан байтаҡ бәләкәй. Тауышы яңғырауыҡлы:"ҡыйй-ҡыйй-ҡыйй" йәки "кик-кик-кик". Ҡош- ҡорт аулай. Күсмә ҡош. Киң таралған. Ағас баштарында, ҡая таштарҙа оялай.Көрән таптар менән сыбарланған 3-4 бөртөк һарғылт аҡ йомортҡаһы була.Элек ауға йөрөү өсөн ҡулға эйәләштергәндәр.
# Йәләлетдинов Вәкил Әхәр улы

Йәләлетдинов Вәкил Әхәр улы (27 октябрь 1955 йыл) — йырсы (баритон). Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2002). Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге призға Республика йәш йырсылар бәйгеһе лауреаты (1979).

# Йәләлетдинов Вәкил Әхәр улы
## Биографияһы

Вәкил Әхәр улы Йәләлетдинов 1955 йылдың 27 октябрендә Силәбе өлкәһе Арғаяш районының Ҡолой ауылында тыуған. 1984 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтының вокал бүлеген (Б. Н. Вәлиева класы) тамамлай.
Институттан һуң Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының эстрада, 1986—2009 йылдарҙа музыкаль-әҙәби лекторий солисы булып эшләй.
Күркәм тембрлы йомшаҡ тауышҡа эйә. Башҡарыу алымы тәьҫирле булыуы һәм художестволы образды бар нескәлегендә тапшыра алыу һәләте менән айырылып тора. Репертуарында Н. А. Римский-Корсаков, П. И. Чайковский, Дж. Верди операларынан, И. Кальман, И. Штраус оперетталарынан ариялар, ватан һәм сит ил композиторҙарының вокаль әҫәрҙәре, башҡорт халыҡ йырҙары. А. Х. Ғабдрахманов, Ф. М. Ғафуров, Н. Ә. Дауытов, З. Ғ. Исмәғилев, А. Т. Кәримов, Р. Х. Сәхәүетдинова, Р. М. Хәсәнов һәм башҡа композиторҙарҙың вокаль циклдарын, романстарын һәм йырҙарын тәүге башҡарыусы.
Башҡорт эстрада йырҙары: «Берҙән берем-ғәзиз ерем», «Бәхет йыры», «Мәңге балҡы. Башҡортостан», «Һуғышта юғалған һалдаттар», «Бирмәйбеҙ утҡа», «Матур икән был донъялары» һәм башҡорт халыҡ йырҙарын аһәңле итеп башҡара. Рәсәй, Германия, Ҡаҙағстан буйлап гастролдәрҙә була.

# Йәләлетдинов Вәкил Әхәр улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2002)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1995)
* Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге призға йәш йырсылар бәйгеһе лауреаты (Өфө, 1979)
# Лёвка (Лёвка ҡушылдығы)

Лёвка — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе, Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лёвка йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Лёвка (Лёвка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ворона. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Хопер, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010200212107000006298
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000629
* Бассейн коды — 05.01.02.002
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Лаша (Сура ҡушылдығы)

Лаша — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сура йылғаһының һул ярына тамағынан 387 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.

# Лаша (Сура ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500312110000036937
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003693
* Бассейн коды — 08.01.05.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Нанг-Еган

Нанг-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Аган йылғаһының уң ярына тамағынан 532 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 113 км.

# Нанг-Еган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200043409
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204340
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# 1993 йылда йыһанға осороуҙар исемлеге

1993 йылдағы орбитаға осороуҙар исемлеге. Ҡыҙыл төҫ менән уңышһыҙ осороуҙар билдәләнгән. Осоусы йыһан аппараттары (ЙА) ҡалын итеп айырып билдәләнгән.
# Эт муйылы һымаҡтар

?Эт муйылы һымаҡтар :
Крушина ломкая — типовой вид типового рода семейства Крушиновые. О. В. Томе, «Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz», 1885 китабынан ботаник иллюстрация :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Үҫемлектәр |
| Бүлексә: | Ябыҡ орлоҡлолар |
| Класс: | Ике өлөшлөләр |
| Тәртип: | Рауза сәскәлеләр |
| Ғаилә: | Эт муйылы һымаҡтар |
Латинса исеме :
Rhamnaceae Juss. :
Ырыу :
Тексты ҡара :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 28445 NCBI 3608 |
Эт муйылы һымаҡтар (лат. Rhamnáceae) — ике өлөшлөләр клаcындағы үҫемлектәр ғаиләһе. Был ғаилә 50—55 ырыу һәм 870—900 төрҙө берләштерә.

# Эт муйылы һымаҡтар
## Ырыуҙары

Исемлек Кбю королбь ботаник баҡсаһымәғлүмәте нигеҙендә төҙөлдө Vascular Plant Families and Genera , 1992.
| Adolphia Meisn. Alphitonia Reissek ex Endl. Alvimiantha Grey-Wilson Ampelozizyphus Ducke — Ампелозизифус Auerodendron Urb. Bathiorhamnus Capuron Berchemia Neck. ex DC. — Берхемия Berchemiella Nakai Blackallia C.A.Gardner Ceanothus L. — Краснокоренник, йәки Цеанотус Chaydaia Pit. Colletia Comm. ex Juss. — Коллетия Colubrina Rich. ex Brongn. — Колубрина Condalia Cav. Crumenaria Mart. — Круменария Cryptandra Sm. Discaria Hook. | Doerpfeldia Urb. Emmenosperma F.Muell. Gouania Jacq. — Гоуания Helinus E.Mey. ex Endl. Hovenia Thunb. — Говения Hybosperma Urb. Karwinskia Zucc. Kentrothamnus Suess. & Overkott Krugiodendron Urb. Lasiodiscus Hook.f. Maesopsis Engl. Nesiota Hook.f. Noltea Rchb. Paliurus Mill. — Держидерево, йәки Палиурус Phylica L. — Филика Pleuranthodes Weberb. Pomaderris Labill. — Помадеррис | Reissekia Endl. Retanilla (DC.) Brongn. Reynosia Griseb. Rhamnella Miq. Rhamnidium Reissek Rhamnus L. typus — Крушина, йәки Жостер Sageretia Brongn. Schistocarpaea F.Muell. Scutia (DC.) Brongn. Siegfriedia C.A.Gardner Smythea Seem. — Смитея Spyridium Fenzl — Спиридиум Talguenea Miers ex Endl. Trevoa Miers ex Hook. Trymalium Fenzl Ventilago Gaertn. — Вентилаго Ziziphus Mill. — Унаби, йәки Зизифус |
# Бызылдауыҡ себендәр

Бызылдауыҡ себендәр (лат. Syrphidae, рус. Журчалки ) — ҡыҫҡа мыйыҡлылар отрядында ике ҡанатлы бөжәктәр ғаиләһе (Brachycera).
4,6 меңдән артыҡ төрө бар, Рәсәйҙә — бер нисә йөҙ. Кәүҙәһенең оҙонлоғо 5—25 мм, һары, аҡ, ҡыҙыл йәки ҡара төҫтәге асыҡ буй-буй һыҙыҡтары йәки тимгелдәре бар. Ҡайһы берҙәре сағыусы элпә ҡанатлыларға: шөпшә, бал ҡортона оҡшаған. Сәскә нектары менән туйыныу сәбәпле ҙур безелдәүек себендәр үҫемлектәрҙе һеркәләндерә; ҡанаттары менән тиҙ елпенеп, ситкә тиҙ осоп китеүҙәре һәм яңынан үләнсел үҫемлек һәм ҡыуаҡ сәскәләренә осоп килеүҙәре, һауала оҙаҡ хәрәкәтһеҙ, элеп ҡуйған кеүек тора алыуҙары менән айырылалар. Безелдәүек себендәр личинкаларының йәшәү рәүеше төрлөсә: үҫемлек менән туйыныусылар ҡатҡан ҡабыҡ аҫтында, ағас ҡыуышлыҡтарында, үҫемлек туҡымаларында йәшәй, һуған безелдәүек себендәр (Eumerus) личинкалары һуғансаларҙы зарарлай, уларҙың үҙәген ашай; сапрофагтар тарҡалыу продукттарына бай булған һыуҙа йәшәй. «Күсе һымаҡ»тар тип аталыусы Eristalis ырыуы себене личинкаларының ҡорһаҡ осонда 15 мм-ға ҡәҙәр оҙонлоҡтағы һулыш көпшәһе бар; йыртҡыстары үҫемлектәрҙә йәшеренмәйҙәр, башҡа тигеҙ ҡанатлыларҙың личинкаларын юҡ итәләр, ҡайһы берҙәре бөжәк — ксилофагтарның йөрөү юлдарында, иңкеш, ҡырмыҫҡа һәм һағаҙаҡ ояларында туйыналар.

# Бызылдауыҡ себендәр
## Сығанаҡ

* Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008 2013 йыл 7 декабрь архивланған. (тат.)
# Корж Павел Диомидович

Корж Павел Диомидович (14 декабрь (27 декабрь) 1904 йыл — 19 февраль 1968 йыл) — СССР ғалимы, 1931—1968 йылдарҙа хәҙерге Магнитогорск дәүләт техник университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1934 йылдан — физика кафедраһы мөдире. Техник фәндәр кандидаты (1947), профессор (1960). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры.
100-ҙән ашыу фәнни эш авторы. Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе — металдарҙа, иретмәләрҙә, мәғдәндәрҙәге айырым элементтарҙы контролдә тотоу һәм физик анализлау ысулдарын эшләү.

# Корж Павел Диомидович
## Биографияһы

Павел Диомидович Корж 1904 йылдың 14 декабрендә (яңы стиль буйынса йылдың 27 декабре) Нежин губернаһының Чернигов ҡалаһында тыуа.

# Корж Павел Диомидович
## Биографияһы
### Белеме

Киевта 1929 йылда Киев физика-математика институтын (хәҙер Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университеты) «физика-математика фәндәре уҡытыусыһы» һөнәрен алып тамамлай. 1946 йылда Мәскәү ҡорос һәм иретмәләр институтында (хәҙер МИСиС Милли тикшеренеү технология университеты) «Поведение термоэлектродвижущей силы некоторых сплавов» тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай һәм 1947 йылда техник фәндәр кандидаты дәрәжәһен ала. 1960 йылда П. Д. Корж Магнитогорск тау-металлургия институтының (МГМИ, хәҙер Магнитогорск дәүләт техник университеты) физика кафедраһы профессоры дәрәжәһендә раҫлана.

# Корж Павел Диомидович
## Биографияһы
### Эшмәкәрлеге

1931 йылда Магнитогорск тау-металлургия институтының физика кафедраһына эшкә килә. 1932—1933 йылдарҙа физика уҡытыусыһы булып эшләй, 1934 йылдан алып ғүмеренең аҙағына тиклем физика кафедраһының мөдире була. 1935 йылда юғары уҡыу йорттарының фәнни хеҙмәткәрҙәре секцияһы етәксеһе, 1937 йылда — урындағы профсоз комитеты рәйесе була. 1947—1955 йылдарҙа металлургия факультетының деканы. Шулай уҡ уҡытыу бүлеге етәксеһе, ошо юғары уҡыу йортонда уҡытыу һәм ғилми эштәр буйынса проректор булып эшләй.
Ғалим үткәргән тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһендә, уның тарафынан спектраль анализдың принципиаль яңы ысулдары тәҡдим ителә. Павел Корж исеме менән яңы эффектив анализлау — термоэлектрик анализлау ысулы бәйле. Тормошоноң һуңғы йылдары нда ул үҙе етәкләгән кафедрала коллегалары менән мәғдәнде байыҡтырыу һәм агломерациялау процесын контролдә тотоуҙа радиометрик анализлау ысулын ҡулланыуҙы эшкәртеү менән шөғөлләнә. СССР Фәндәр Академияһының Урал филиалы спектроскопия буйынса комиссия ағзаһы булып тора. Ғалимдарҙың плеядаһын тәрбиәләгән, улар араһында К. З. Финкин, Л. М. Велюс, А П. Шадрунова, Ю П. Кочкин, М. Н. Штутман һәм башҡалар бар.
Магнитогорск ҡалаһында 1968 йылдың 19 февралендә вафат була. Ҡаланың Уң яҡ яр буйы зыяратында ерләнгән. Һуңыраҡ уның менән йәнәш МГМИ-нда уҡытыусы булып эшләгән ҡатыны Салтун Вероника Александровна (1906—1990) ла ерләнә.
Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены һәм миҙалдар менән, шул иҫәптән «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән.
Рәсәй дәүләт иҡтисад архивында П. Д Корж тураһындағы документтар бар.
# Колын-Игол

Колын-Игол — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Мег-Тыг-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 78 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.

# Колын-Игол
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200038644
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203864
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Кудудет

Кудудет — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Урюп йылғаһының һул ярына тамағынан 130 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Кудудет
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400112115200015576
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201557
* Бассейн коды — 13.01.04.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Веприка

Веприка — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2231/1122/13 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Веприка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010100412110000021634
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002163
* Бассейн коды — 09.01.01.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Выкомша

Выкомша — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вашка йылғаһының һул ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.

# Выкомша
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000048365
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004836
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Хакас Республикаһы

Хаҡас Республикаһы, Хаҡасия — Рәсәй Федерацияһы субъекты. Баш ҡалаһы — Абакан.
Хакас Республикаһының сиктәштәре — Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Тыва Республикаһы һәм Алтай Республикаһы.

# Хакас Республикаһы
## География

Хаҡас Республикаһы Көньяҡ-Себерҙең, Енисей бассейнының һул яҡ ярында урынлашҡан.
Иң ҙур йылғалар — Абакан, Том, Аҡ Июс, Ҡара Июс, Чулым (аҙаҡҡы дүртеһе Обь бассейнына инә).

# Хакас Республикаһы
## Халыҡ

Халыҡ һаны — 535 647 кеше (2015). Халыҡ тығыҙлығы — 8,7 кеше/км² (2015). Ҡала халҡы — 367 078 кеше (2015).
Халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса ҡала һәм ауыл халҡы өлөшө:

# Хакас Республикаһы
## Халыҡ
### Торамалар (йәшәү пункттары)

3000 артыҡ торамалар
| Абакан▲173 205 Ҡараташ▲73 187 Саяногорск▼48 851 Абаза▼16 238 Усть-Абакан▲15 401 Сорығ▼11 496 Аҡ Яр▲10 112 | Шира▲9448 Черёмушки▼8205 Асхыз▲7267 Таштып▼6034 Бейә▼5247 Майна▼4945 Асхыс▼4901 | Белтир▲4877 Боград▼4670 Копьёво▼4316 Туим▲4211 Калинино▲3718 Подсинее▲3685 Вершина Тёи▼3583 |