yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Өлтөк Ҡарағас төбәге

Өлтөк Ҡарағас төбәге (Ҡужан ҡарағастары; рус. Урочище Ултык-Карагас, Кужановские лиственницы) — Урал тауҙары системаһының Ҡырҡтытау һыртындағы төбәк. 11 уникаль ҡарағастан үҫә.
1997 йылдан Ҡырҡтытау һыртындағы Өлтөк Ҡарағас төбәге — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Әбйәлил районы биләмәһенә ҡараған ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы. Һаҡлау зонаһының майҙаны — 3 гектар.

# Өлтөк Ҡарағас төбәге
## Тасуирламаһы

Ҡырҡтытау һыртындағы Өлтөк Ҡарағас төбәге Башҡортостан Республикаһы Әбйәлил районы Ҡужан ауылынан көнбайышҡа табан 3 километр алыҫлыҡта «Йортбикә» тип аталған яланда урынлашҡан.
Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинетының 1997 йылдың 12 февралендәге 124-р ҡарарына ярашлы, Ҡырҡтытау һыртындағы Өлтөк Ҡарағас төбәге ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы статусына эйә була.
Башҡа ҡарағастарҙан айырмалы, өлтөк ҡарағастарҙың сатыры шар рәүешле, 1,5 бейеклектән башлана. Бындай үҙенсәлектәре — төп олондоң тармаҡланып, бер нисә ваҡ олон ебәреүе менән бәйле. Шуғалыр ҙа урындағы халыҡ уларҙы бөҙрә ҡарағас тип йөрөтә.
Ғалимдар фекеренсә, уларҙың йәше 400 йылға яҡын. Дүртенсе һәм бишенсе ағастар ғаилә тип һанала, сөнки улар олондары менән ҡушылып, арка яһаған. Яндарында ғына берҙән-бер йәш ағас үҫеп сыҡҡан, ә ғәмәлдә был ағастар тәбиғи юл менән дә, яһалма юл менән дә үрсемәйҙәр.

# Өлтөк Ҡарағас төбәге
## Тарихы

Үткән быуаттың 90-сы йылдарында ғәҙәти булмаған ҡарағастар менән Рәсәй ғалимдары ҡыҙыҡһына башлай, уларға башҡа илдәрҙән ботаниктар ҙа ҡушыла. Поляк, япон, ҡытай, немец ғалимдары бындай ҡарағастарҙы Европала ла, Азияла лә күргәндәре булмағанын һөйләйҙәр. Шулай ҙа улар ағастарҙың күп олонло булып үҫеү сәбәптәре тураһында һорауға бер төрлө лә яуап бирә алмай, тип яҙа «Вечерняя Уфа» гәзите
Төп гипотезаларҙың береһе — мутация йәки инфекция. Бер фараз буйынса, бер нисә йөҙ йыл элек күп олонло мутант ағас барлыҡҡа килгән, ул нәҫел биргән. Башҡа версия буйынса, ер ҡабығына яҡын ниндәйҙер тау тоҡомо урынлашҡан һәм ағастарҙың үҫешенә йоғонто яһай.
Был уникаль ағастарҙы ҡурсыуҙы, атаһынан мираҫ итеп алып, РСФСР-ҙың мәғариф отличнигы, Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы, хеҙмәт ветераны Клара Хатап ҡыҙы Абдуллина дауам итә. Бының өсөн уны Рәсәй география йәмғиәте дипломы менән бүләкләгәндәр. Уның ошо изге эштәре өсөн алған башҡа маҡтаулы исемдәре лә бар.

# Өлтөк Ҡарағас төбәге
## Риүәйәттәр

Урындағы бер нисә легенда ошо ҡарағастар менән бәйле. Уларҙың береһе был урында йәшәгән бай кешенең үҙ тирмәһе тирәһендә шул ағастарҙы ултыртыуы тураһында бәйән итә. Икенсе бер риүәйәт буйынса, был яландың ере аҫтында һирәк осрай торған тәбиғи байлыҡтар ята. Имеш, бындай ғәҙәти булмаған ағастар тап шундай урында ғына үҫә, ә Ҡужан ҡарағастары кеүек һирәктәре 20-нән дә артыҡ түгел, тиҙәр

# Өлтөк Ҡарағас төбәге
## Вандаллыҡ

2020 йылдың 30 октябрендә билдәһеҙҙәр өлтөк ҡарағастарҙың олондарын ике яҡлап бысып сыға. Райондың урмандарҙы һаҡлау буйынса дәүләт инспекторы Фәнис Ғайсин белдереүенсә:
# Шөңгәккүл ауыл Советы (Шишмә районы)

Шөңгәккүл ауыл Советы (до 2004 г. Шингаккульский сельсовет) — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Шишмә районы муниципаль районының административ- территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

# Шөңгәккүл ауыл Советы (Шишмә районы)
## Ауыл советы составында

* Шөңгәккүл ауылы,
* Үрге утары,
* Түбәнге утары,
* Арғы утары,
* Кузьминка ауылы,
* Дмитриевка ауылы,
* Үрге Хәжәт ауылы,
* Екатеринославка ауылы,
* Яңы Уҫман ауылы,
* Пасяковка ауылы,
* Иҫке Уҫман ауылы,
* Урта Хәжәт ауылы,
* Ябалаҡлы ауылы.

# Шөңгәккүл ауыл Советы (Шишмә районы)
## Тарихы
### 2004 йыл

Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр, Башҡортостан Республикаһының муниципаль берәмектәренең сиктәрен үҙгәртеү һәм уларҙы үҙгәртеп ҡороу тураһындағы» Законында түбәндәге юлдар бар:
99. Шишмә районы Яңы Уҫман ауыл Советының Ябалаҡлы ауылын Шишмә районы Шөңгәккүл ауыл Советы территорияһы составына тапшырып, Шишмә районының Яңы Уҫман һәм Шөңгәккүл ауыл Советтарының сиктәрен тәҡдим ителлгән схема картаһына ярашлы үҙгәртергә .
ст. 2 «Башҡортостан Республикаһының муниципаль берәмектәре сиктәрендәге үҙгәрештәр һәм уларҙы үҙгәртеп ҡороу», п.2, ч.31.
   2. түбәндәге муниципаль берәмектәрҙең исемдәрен алмаштырырға:
   31) Шишмә районы буйынса:
   а) «Лесной ҡасаба Советын» - «Лесной ауыл Советына»;
   б) «Ҡараяҡуп ауыл Советын» - « Ҡара Яҡуп ауыл Советына»;
   в) «Шөңгәккүл ауыл Советын» - «Шөңгәк-Күл ауыл Советына»;

# Шөңгәккүл ауыл Советы (Шишмә районы)
## Тарихы
### 2006 йыл

Башҡортостан Республикаһының 2006 йылдың 29 декабрендәге 404-з һанлы Законы нигеҙендә Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр, Башҡортостан Республикаһының муниципаль берәмектәренең сиктәрен үҙгәртеү һәм уларҙы үҙгәртеп ҡороу тураһындағы» Законына түбәндәге үҙгәрештәр индерелә:
ст.1, часть 196.
   Дурасов ауыл Советының Кузьминка ауылын Шөңгәккүл ауыл Советы территоррияһы составына тапшырып, Дурасов һәм Шөңгәккүл ауыл Советтарының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы үҙгәртергә.
# Олатай

Олатай (оло атай) — әсәйҙең йәки атайҙың атаһын уларҙың балалары олатай тип йөрөтә. Олатайға улар ейән йәки ейәнсәр була.
Ҡайһы бер райондарҙа (Баймаҡ, Ейәнсура, Йылайыр, Хәйбулла райондары) ата-әсәһенән оло ир затын олатай тип атайҙар. Олатай термины уларҙа ҡартай (ҡартатай) булып йөрөй.
* Был социология буйынса тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
# Маргарита Чернова йорто

1899
Маргарита Чернова йорто — Дондағы Ростовта, Оло Баҡса (Большая Садовая), 27/47 урамында урынлашҡан йорт.
Ул 1899 йылда төҙөлгән. Чернова йорто статусына төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.

# Маргарита Чернова йорто
## Тарихы

Йортто Маргарита Никитична Чернова өсөн ул тип йән атып йөрөүсе парамоновтар затының бер вәкиле төҙөтә. Күҙаллауҙар буйынса, бинаның архитекторы - Николай Александрович Дорошенко.
XIX быуат аҙағы — XX быуат башында был йортта йыш ҡына балдар үтә, музыканттар сығыш яһай һәм башҡа саралар ойошторола. Беренсе ҡатты төрлө сауҙа ойошмалары , атап әйткәндә, Шамковичтың дарыуханаһы һәм "Юлиус Гароховтың сауҙа йорто" ҡуртымға ала. Икенсе ҡатта торлаҡ урынлаша. Ҡабул итеү залының тәҙрәләре урам яғына ҡарай. Башҡа бүлмәләр араһында ул бейек түбә һәм интерьерҙар биҙәлешенең байлығы менән айырылып тора. Сәхнә залдың мөйөшөндә тора. Коридорҙан балконға сығырға мөмкин. Фасад буйлап, халтурин урамы тыҡырығы буйынса ашхана, ҡунаҡ бүлмәһе, йоҡо һәм башҡа бүлмәләр урынлаша.
Төп инеү урыны Оло Баҡса урамы менән Халтурин тыҡрығы мөйөшөндә урынлашҡан. Унан ике яҡҡа ялған тәҙрәләр яһалған. Мөйөш өҫтөндә көмбәҙле бельведер бар ул йорттоң композиция үҙенсәлеге. Йорттоң фасады бай күренешле: уйымдарҙа декоратив вазалар ултыра, атланттар, кариатидтар, медальондар, диңгеҙ ҡабырсаҡтары, гирляндалар, үҫемлектәрҙән эшләнгән орнаменттар менән биҙәлгән.
1920 йылда совет власы урынлашҡас, Чернованы йортонан сығаралар, бинаны дәүләткә алалар. Беренсе ҡаттың подвалында "2-се дарыухана", ә икенсе ҡатта — "5-се балалар коммунаһы" урынлаша. 1926 йыл мәғлүмәттәре буйынса, икенсе ҡатта Донпрофобрҙың теген мәктәбе була. Беренсе ҡатты "2-се дарыухана", "Тире сеймалы акционер йәмғиәте", шулай уҡ "элекке сауҙа бинаһының бер бүлмәһендә 7 кеше тығылышып йәшәгән 9 ғаилә биләй".
1926 йылдың 2 февралендә йорт Край Прокуратураһына тапшырыла. 1926 йылдан унда Партклуб урынлаша. 1940 йылда бина - Ростов өлкәһенең партия архивына, ә Советтар Союзы тарҡалғандан һуң Дәүләт архивына бирелә. 2000 йылдар башында йорт авария торошонда була. 2001 йылда бында төҙөкләндереү эше башлана һәм ул һүтелеп, ҡабаттан тергеҙелә. Реконструкция барышында биҙәү элементтарының төп нөсхәләре ҡулланыла. Хәҙерге ваҡытта бында Мәскәү Банкыһының бүлеге урынлашҡан.
* Чернова йорто революцияға тиклемге открыткаларҙа
* 1909 йыл
* 1910 йыл
* 1916 йыл
# Еҙем (мәғәнәләр)

Еҙем — топоним.
* Еҙем — йылға, Ағиҙел йылғаһының уң ҡушылдығы.
* Еҙем тәбиғәт паркы — төбәк әһәмиәтендәге тәбиғәтте һаҡлау биләмәһе.
* Еҙем-Ҡаран — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл.
# Ноля (Байса ҡушылдығы)

Ноля — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Байса йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Ноля (Байса ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300412111100037860
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103786
* Бассейн коды — 10.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Люк-Ягун

Люк-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тром-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 479 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 59 км.

# Люк-Ягун
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200042181
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204218
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Сол Перепуск

Сол Перепуск — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Перепуск йылғаһының һул ярына тамағынан 49 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Сол Перепуск
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000052932
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005293
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Виттерда

Виттерда (нем. Witterda) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1087 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,47 км². Диңгеҙ кимәленән 314 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99189 һәм автомобиль коды — SOM.
# Заячья (Волманга ҡушылдығы)

Заячья — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волманга йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Заячья (Волманга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300312111100035249
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103524
* Бассейн коды — 10.01.03.003
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Моратов Рәфҡәт Ғәзимулла улы

Моратов Рәфҡәт Ғәзимулла улы (26 февраль 1954 йыл) — комсомол, партия һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. КПСС-тың Салауат район комитетының беренсе секретары (1990 —1991), Салауат районы хакимиәте башлығы (1991—2000), ВЛКСМ-дың Салауат район комитетының беренсе секретары (1982—1985).

# Моратов Рәфҡәт Ғәзимулла улы
## Биографияһы

Рәфҡәт Ғәзимулла улы Моратов 1954 йылдың 26 февралендә Башҡорт АССР-ының Салауат районы Лағыр ауылында тыуған.
Урындағы урта мәктәпте тамамлағандан һуң Башҡортостан ауыл хужалығы институтының агрономия факультетында уҡый.
1981—1982 йылдар — «Лағыр» совхозында агроном, Сыбаркүл бүлексәһендә управляющий.
1982—1985 йылдар — ВЛКСМ-дың Салауат район комитетының беренсе секретары.
1985—1986 йылдар — КПСС-тың Салауат район комитетының бүлек мөдире.
1986—1990 йылдар — XXI партсъезд исемендәге колхоз рәйесе.
1990 йылдан Салауат район советы рәйесе, 2000 йылға саҡлы Салауат районы хакимиәте башлығы була.
2000—2003 йылдар — Өфө ҡалаһы Октябрь муниципаль районы хакимиәт башлығының кадрҙар буйынса урынбаҫары.
Башҡортостан Республикаһының 2-се класлы дәүләт советнигы.

# Моратов Рәфҡәт Ғәзимулла улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

Рәсәй Хөкүмәтенең, Башҡортостан Хөкүмәтенең күп һанлы Маҡтау билдәләре һәм Грамоталары менән билдәләнгән.
# Нимкытый-Кы

Нимкытый-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пюль-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 107 км.

# Нимкытый-Кы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300064881
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306488
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Уң Грубе-Ю

Уң Грубе-Ю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Грубе-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.

# Уң Грубе-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000066961
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006696
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Латыпов Сөләймән Йәнғәли улы

Латыпов Сөләймән Йәнғәли улы (5 март 1954 йыл) — журналист, яҙыусы. 2013 йылдан — «Тамаша» журналының баш мөхәррире. 2002 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы.

# Латыпов Сөләймән Йәнғәли улы
## Биографияһы

Сөләймән Йәнғәли улы Латыпов 1954 йылдың 5 мартында Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Тимер ауылында тыуған.
Башҡорт дәүләт университетын тамамлаған. Башта республика гәзиттәрендә — корреспондент, артабан «Архангельский вестник» гәзитенең баш мөхәррире (2012). 2013 йылдан алып — «Тамаша» журналының баш мөхәррире. Фельетонсы, драматург, публицист.
Проза һәм драматургия өлкәләрендә ижад итә. Башҡорт телендә 5 китап авторы. С. Латыповтың хикәйәләре «Йәштәр көстәре» (1987, 1989), «Бүре күҙҙәре» (1993), «Америка кейәүе — 1» (2000) коллектив йыйынтыҡтарҙа баҫылған. Авторға популярлыҡты «Көнләш, Америка, көнләш!..», «Бур бесәй», «Ҡуян менән арыҫлан», «Амазонкалар», «Күҙ йәштәре фонтаны» һәм башҡа Башҡортостан һәм Татарстан театр сәхнәләрендә ҙур уңыш менән барған пьесалары алып килә. Сөләймән Латыпов 24 пьеса авторҙашы.
Профессиональ яҙыусылар араһында ул — берҙән-бер фельетонсы. «Ҡыҙыл таң» республика гәзите биттәрендә уның рубрикаһы бар — «Сөләймән Латыповтың фельетондары» («Сәләм, ҡоҙа»).
«Сит планета теле» (1984), «Оноттом» (2000) фантастик хикәйәләр авторы.
Төп әҫәрҙәре:
* Латыпов С. Й. Америка кейәүе-1: Көлкөлө хикәйәләр, мәҙәктәр/ С. Й. Латыпов. — Өфө: Китап, 2000. — 272 б.
* Латыпов С. Й. Ир ҡанаты ат булыр. Эләкмәне: Хикәйәләр/ С. Й. Латыпов //Йәш көстәр — Өфө, 1989. — 145—166 биттәр.
* Латыпов С. Й. Көнләш, Америка, көнләш!..: Пьесалар/ С. Й. Латыпов, Х.Ғ.Латыпова. — Өфө: Китап, 2004. — 208 б.
Сөләймән Латыпов Талҡас драматургтар семинарҙарында (1999—2008), Драматургия һәм режиссура үҙәгенең семинар-лабораторияларында (Өфө) ҡатнашып, үҙенең оҫталығын шымарта. 2009 йылда «Таков мой взгляд» ҡыҫҡа хикәйәләр конкурсында ҡатнаша.
Сөләймән Йәнғәли улы Латыпов уҡыусылары, тамашасылары, театр артистары менән йыш осраша. Пьеса яҙыу — әҙәбиәттең иң ҡатмарлы жанры. Милли драматургия артабан үҫешһен өсөн бындай аралашыуҙарҙың әһәмиәте баһалап бөткөһөҙ. Үҙе етәкселек иткән гәзит-журналдарҙың йөкмәткеһе өҫтөндә арымай-талмай эшләй.
# Томбойоҡ

Томбойоҡ — томбойоҡ һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлектәрҙең дөйөм атамаһы.

# Томбойоҡ
## Үҫемлектәр

* Аҡ томбойоҡ
* Һары томбойоҡ
# Иннополис

Иннополис — Татарстан Республикаһындағы Үрге Ослан районының ҡалаһы.
# Юлышев Ирек Ғәле улы

Юлышев Ирек Ғәле улы (28 апрель 1934 йыл — 2 ноябрь 2021 йыл) — ғалим-агроном, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1989), профессор (1990). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2009).

# Юлышев Ирек Ғәле улы
## Биографияһы

Ирек Ғәли улы Юлышев 1934 йылдың 28 апрелендә Свердловск өлкәһе (хәҙерге Пермь крайы) Барҙы районы Танып ауылында тыуған.
1958 йылда Пермь ауыл хужалығы институтын тамамлай.
1958 йылдан Киров өлкәһе Фален селекция станцияһында агроном-орлоҡсо булып эшләй. 1960 йылдан Фален селекция станцияһы директоры, ә 1962 йылдан ошо уҡ станцияһының директор урынбаҫары вазифаларын биләй.
1962 йылдың октябренән 1968 йылға тиклем Киров ҡалаһындағы Вятка ауыл хужалығы академияһында уҡыта, бер үк ваҡытта 1964—1966 йылдарҙа лаборатория мөдире була.
1968—1972 йылдарҙа Мали Республикаһының Халыҡ-ара политехник институтында эшләй.
1972—1976 йылдарҙа Вятка ауыл хужалығы академияһында уҡытыусы булып эшләй.
1976—1990 йылдарҙа Киров ҡалаһындағы Н. В. Рудницкий исемендәге Төньяҡ-Көнсығыш ауыл хужалығы фәнни-тикшеренеү институтында эшләй:
* 1976—1984 йылдарҙа директор урынбаҫары вазифаһын биләй,
* 1984—1987 йылдарҙа «Луч» фәнни етештереү берекмәһендә генераль директорҙың фәнни эш буйынса урынбаҫары була,
* 1987—1990 йылдарҙа лаборатория мөдире.
1990 йылдан Вятка дәүләт ауыл хужалығы академияһында уҡыта, бер үк ваҡытта 1993—2008 йылдарҙа агрохимия һәм тупраҡты өйрәнеү кафедраһы мөдире була.

# Юлышев Ирек Ғәле улы
## Фәнни эшмәкәрлеге

210-дан ашыу фәнни хеҙмәт һәм 13 изобретение авторы. Фәнни эшмәкәрлеге гумустың трансформацияһын, миграцияһын һәм балансын, биоген элементтарҙы, ауыр металлдарҙы, тупраҡта төп туҡланыу элементтарын файҙаланыуҙы тикшереү менән бәйле.

# Юлышев Ирек Ғәле улы
## Фәнни эшмәкәрлеге
### Хеҙмәттәре

* Система удобрения в Горьковской и Кировской областях [Текст] / И. Г. Юлушев, С. Н. Юркин, кандидаты с.-х. наук. — Горький : Волго-Вят. кн. изд-во, 1970. — 167 с. (авторҙаш)
* Эффективность удобрений и окультуривания почв Северо-Востока Нечерноземной зоны РСФСР : Тр. НИИСХ Северо-Востока / ВАСХНИЛ, Отд-ние ВАСХНИЛ по Нечернозем. зоне РСФСР, НИИ сел. хоз-ва Северо-Востока им. Н. В. Рудницкого; [Науч. ред. И. Г. Юлушев, Н. Г. Суров]. — Киров : НИИСХ Северо-Востока, 1984. — 183 с.
* Прогнозирование эффективности известкования и применения фосфорных удобрений с учетом строения и свойств профиля дерново-подзолисных почв северо-востока Нечерноземной зоны РСФСР : диссертация … доктора сельскохозяйственных наук : 06.01.04. — Киров, 1989. — 488 с.
* Система применения удобрений в севооборотах. — Киров, 1999.
* Почвенно-агрохимические основы адаптивно-ландшафтной организации систем земледелия ВКЗП. — М., 2005.
# Цугругашени сиркәүе

Цугругашени сиркәүе - (грузинса: ეკლესია წუღრუღაშენის) - Грузияла Болниси районындағы Грузин православ сиркәүе.

# Цугругашени сиркәүе
## Тарихы

Фараз ителеүенсә, сиркәүҙе 1212 - 1222 йылдар арауығында төҙөгәндәр, уны Грузияның Багратиондар династияһынан король Георгом IV төҙөттөргән тип уйлайҙар.
Стилистик яҡтан Цугругашени сиркәүе 12-се һәм 13-сө быуатттарҙағы башҡа грузин сиркәүҙәре менән оҡшашлыҡтары бар (мәҫәлән, Вифания Кватахеви һәм Питарети монастырҙары), әммә ул тегеләренән бәләкәйерәк, көмбәҙе иһә бейегерәк. Планы тура мөйөшлө һәм Грузия традицион орнаменттары кеүек үк бик бай биҙәлгән.

# Цугругашени сиркәүе
## Географияһы

Сиркәү Болнисисцҡали йылғаһының уң ярында, Болниси Сионы базиликаһынан 2 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. .
# Карамян Грачия Григорьевич

Карамян Грачия Григорьевич (10 октябрь (яңыса 23 октябрь) 1909 йыл) — совет педагогы, педагогия фәндәре докторы, профессор, Әрмән ССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре.

# Карамян Грачия Григорьевич
## Биографияһы

Карамян Грачия Григорьевич 1909 йылдың 10 октябрендә (яңыса 23 октябрь) тыуа.

# Карамян Грачия Григорьевич
## Эшмәкәрлеге

Карамян Грачия Григорьевич педагогик эшмәкәрлеген 1928 йылда ауыл мәктәбе уҡытыусыһы булып башлай.
1932 йылда Ростов педагогия институтының тарих факультетын тамамлай.
1934 йылдан алып юғары мәктәптә ғилми-педагогик эш алып бара.
1935 — 1950 йылдарҙа В. И. Ленин исемендәге Әзербайжан педагогия институтының педагогика кафедраһы доценты.
1950 йылдан Ереван дәүләт педагогия институтының педагогика кафедраһы мөдире.
Карамян Грачия Григорьевич педагогик фекер тарихы, атап әйткәндә Әрмәнстанда, һәм уҡыусыларҙың әхлаҡи тәрбиә биреү проблемалары өҫтөндә эшләй. 19 быуаттың күренекле әрмән педагогтары (X. Абовян, Г. Агаян) тураһында тикшеренеүҙәр авторы.

# Карамян Грачия Григорьевич
## Хеҙмәттәре

Х. Абовян ҡараштары. Үлем көнөнөң 100 йыллығына (1848—1948), «Совет педагогикаһы» (1848—1948), 1948, No 12;
Микаэла Налбандяндың педагогик ҡараштары, шунда уҡ, 1955, № 2;
XIX быуаттың атаҡлы әрмән уҡытыусылары (X. Абовян, Г. Агаян) һәм урыҫ педагогик фекере, М., 1950 (дисс).
Юғары мәктәптә лекция уҡытыу теорияһы һәм оҫталығы. Ереван,1983
# Лим (Моша ҡушылдығы)

Лим — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Моша йылғаһының уң ярына тамағынан 124 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 104 км.

# Лим (Моша ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000002264
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000226
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Геркулес ҡорамы (Рим)

Еңелмәҫ Геркулес ҡорамы (лат. Victor Hercules) йәки, икенсе версия буйынса, Зәйтүн майлы Геркулес (лат.Olivarius Hercules) — Римда Тибр яры буйы урамындағы боронғо рим ҡорамы. Был колонналар теҙмәһенән торған түңәрәк ҡорам, ҡыйығы колонналарға таяна. Рим өсөн хас булмаған ҡоролманы йыш ҡына яңылыш Рим форумындағы түңәрәҡ ҡорамға оҡшатып, Веста ҡорамы тип һанағандар. Ҡоролмаға Геркулес ҡорамы булараҡ беренсе булып Наполеон эргәһендәге Рим префекты Камилл де Турнон- Симиам аныҡлыҡ индергән.

# Геркулес ҡорамы (Рим)
## Тарихы

Беҙҙең эраға тиклем II быуат аҙағында төҙөлгән Геркулес ҡорамы тулыһынса тиерлек мәрмәрҙән төҙөлгән Римдә беренсе бина була. Целияла табылған яҙыу ҡорамды Грецияны яулап алыусы һәм Коринфты емереүсе консул Муммий Ахейский төҙөгән тип иҫәпләргә нигеҙ бирә. Ҡорам яҡшы һаҡланған, сөнки 1132 йылда ул христиан Santo Stefano alle Carozze сиркәүенә әүерелә. XVII быуатта сиркәү Santa Maria del Sole.сиркәүе булараҡ изгеләндерелә.

# Геркулес ҡорамы (Рим)
## Тасуирлама

Колонналар теҙмәһенең диаметры 14,8 м, колонналарҙың бейеклеге 10,7 м. тәшкил итә. Үҙенсәлекле ҡоролманан целла (тышҡы диаметры — 9,9 м) һәм уны уратып алған 20 колоннанан 19 колонна һаҡланып ҡалған. Ҡыйығы XIX быуат башында реконструкцияланған.
# Сискей

Сискей Республикаһы - (ҡитға исеме) лағы дәүләт.