yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Орфеева Ләлә Ғабдулла ҡыҙы

Орфеева Ләлә Ғабдулла ҡыҙы (1955 йыл) — йырсы, Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы, Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1989).

# Орфеева Ләлә Ғабдулла ҡыҙы
## Биографияһы

Орфеева Ләлә Ғабдулла ҡыҙы Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһында тыуған.
«Яңғыҙ йырлау» һөнәре буйынса юғары белемгә эйә: 1977 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын (хәҙер З. Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһы, доцент Н. И. Уткина класы) тамамлай.
Институтты тамамлағандан һуң Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының опера труппаһы солисы булып эшләй.
1978 йылдан алып Воронеж опера һәм балет театры солисы булып эшләй.
1985 йылда Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрына кире ҡайта.
Ләлә Ғабдулла ҡыҙы репертуарына ариялар, романстар, сит ил, рус, башҡорт композиторҙары йырҙары, башҡорт халыҡ йырҙары, боронғо романстар инә.

# Орфеева Ләлә Ғабдулла ҡыҙы
## Операларҙағы ролдәре

* Леонора (Дж. Верди, «Трубадур»)
* Эболи, Королева Елизавета (Дж. Верди, «Дон Карлос»)
* Аида (Дж. Верди, «Аида»)
* Маргарита Марта (Ш. Гуно, «Фауст»)
* Микаэла, Мерседес (Ж. Бизе, «Кармен»)
* Турандот (Дж. Пуччини, «Турандот»)
* Чио-Чио-сан (Дж. Пуччини, «Чио-Чио-сан»)
* Роза (Л. Делиб, «Лакме»)
* Сантуцца (П. Масканьи, «Сельская честь»)
* Недда (Р. Леонкавалло, «Паяцы»)
* Бесс (Дж. Гершвин, «Порги һәм Бесс»)
* Наташа (А. Даргомыжский, «Русалка»)
* Ярославна (А. Бородин, «Князь Игорь»)
* Лиза (п. чайковскийҙың «пиковая дама»)
* Мария (П. Чайковский, «Мазепа»)
* Татьяна Ларина (П. Чайковский, «Евгений Онегин»)
* Ганна (Н. Римский-Корсаков, «Майская ночь»)
* Сабурова (Н. Римский-Корсаков, «Царская невеста»)
* Ханако (Ю. Мейтус, «Рихард Зорге»)
* Аксинья (Т. Хренников, «В бурю»)
* Двойра (А. Журбин, «Биндюжник и король»)
* Гөлйөҙөм (Х. Әхмәтов, «Замандаш»)
* Әсә (Х. Әхмәтов «Нәркәс»)
* Әсә (З. Исмәғилев, «Ҡаһым-түрә»)
* Сәхипъямал, Ҡарасәс (З. Исмәғилев, «Урал илселәре»)
* Шәүрә (З. Исмәғилев, «Шәүрә»)
* Ҡатын-ҡыҙ (С. Низаметдинов, «Ҡара һыуҙар»)
* Зөбәржәт (С. Низаметдинов, «Наки»)

# Орфеева Ләлә Ғабдулла ҡыҙы
## Концерт репертуары

* Дж. Верди. «Requiem»
* А. Дворжак. «Stabat Mater»
* Р. Шуман. «Любовь и жизнь женщины»
* Л. Исмәғилев. «Таҡташ-симфония»
* С. Низаметдинов. «Ҡаралама»
* З. Исмәғилев. «Беҙ еңдек»
* З. Исмәғилев. «Үлемһеҙлек»

# Орфеева Ләлә Ғабдулла ҡыҙы
## Наградалары

Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1989)
# Кутык-Игль

Кутык-Игль — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вуя-Яны йылғаһының һул ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Кутык-Игль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200048793
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204879
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ташшишмә (Сөн ҡушылдығы)

Ташшишмә (рус. Ташчишма) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сөн йылғаһының һул ярына тамағынан 146 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Ташшишмә (Сөн ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201612111100026589
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102658
* Бассейн коды — 10.01.02.016
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ярма культуралары

Ярма культуралары — ҡағиҙә булараҡ, ярма етештереү өсөн ҡулланыла торған иген культуралары. Күпселек ярма культуралары — Poaceae ғаиләһенә ҡараған үҫемлектәр (дөгө, тары, могар, дагусса, сорго). Икмәк бөртөклө культураларына ҡарамаған ашлыҡ (мәҫәлән, ҡарабойҙай) псевдоиген культураһы тип ҡарала ала. Ҡуҙаҡлы культураларҙан — борсаҡ, яҫмыҡ ярма сифатында ла ҡулланыла.
Ярма культуралары юғары аҙыҡ ҡиммәтенә эйә, углеводтарға, аҡһымға һәм витаминдарға эйә, кешенең туҡланыуында мөһим урын тота. Уларҙан етештереү он, крахмал, спирт етештерелә, ҡулланып аҙыҡ-түлектең сифатын, кешеләр өсөн дә, хайуандар өсөн дә туйымлыҡ булып тора. .

# Ярма культуралары
## Ярма культураларын етештереү

Һуңғы йылдарҙа дөгө киң таралыу ала. Ҡарабойҙай һәм тары ярмаһы етештереү күләме артта ҡала, әммә улар халыҡта ҙур ихтыяж менән файҙалана.
Дөгө - мөһим ауыл хужалығы культураһы. Унан яҡшы үҙләштерелә торған крахмалға, аҡһымға бай ҡиммәтле диетик ярма етештерелә. Дөгөно илдең көньяҡ райондарында ғына: Төньяҡ Кавказда, Украинаның көньяғында, Түбәнге Волга буйында һәм Азия илдәрендә етештерәләр.
Тары - ҡиммәтле мал аҙығы һәм ярма культураһы. Иң күп сәсеү майҙандары Волга буйының ҡоролоҡла ерҙәрендә, Үҙәк Ҡара тупраҡлы зонала, Ҡаҙағстан һәм Украинала урынлашҡан. СССР үҙ заманында тарының тулайым йыйымы буйынса донъяла беренсе урынды биләгән.
Ҡарабойҙай - иң ҡиммәтле ярма культураһы. Ҡарабойҙай ярмаһы - бик туҡлыҡлы диетик аҙыҡ, алыштырғыһыҙ аминокислоталарға, витаминдарға, минераль матдәләргә, органик кислоталарға бай. Рәсәйҙә төп ҡарабойҙай баҫыуҙары ҡара тупраҡлы зонала, Татарстанда һәм Башҡортостанда урынлашҡан. Тулайым йыйыу буйынса Рәсәйә донъяла алдынғы урындарҙы биләй.
Сорго ныҡ ҡоролоҡло урындарҙа лә уңыш бирә торған үҫемлек. Сорго сәсеү майҙандары Рәсәйҙәге ҡоролоҡло көньяҡ һәм көньяҡ-көнсығыш райондарында тупланған. Үҫемлектең бөтә өлөштәре лә хужалыҡ өсөн ҡиммәткә эйә. Орлоғонан он һәм ярма, патока, крахмал, сироп, шарап һәм һыра алырға мөмкин.Ундағы крахмал, аҡһым һәм май икмәк етештереү өсөн дә яраҡлы булыуы бәхәсһеҙ.
Сорго этил спирты, целлюлоза, ҡағыҙ, ҡатырға, щеткаһы һәм һепертке етештереү өсөн сеймал булып тора. Орлоғо - бөтә төр хайуандар һәм ҡоштар өсөн яҡшы аҙыҡ, йәшел һабаҡтары һәм япраҡтары мал аҙығы итеп ҡулланыла һәм силос өсөн яҡшы. Иң киң таралған төрө - ябай сорго.

# Ярма культуралары
## Шулай уҡ ҡара

* Ярма
* Иген культуралары
# Соль (Локчима ҡушылдығы)

Соль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Локчим йылғаһының һул ярына тамағынан 168 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 63 км.

# Соль (Локчима ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000017818
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001781
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Рутчин Алексей Иванович

Рутчин Алексей Иванович (6 декабрь 1911 йыл — 7 октябрь 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, гвардия уҡсылар дивизияһы шоферы, гвардия старшинаһы, Советтар Союзы Геройы (1944, үлгәндән һуң).

# Рутчин Алексей Иванович
## Биографияһы

Алексей Иванович Рутчин 1911 йылдың 6 декабрендә хәҙерге Башҡортостандың Ейәнсура районы Иҫәнғол ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
рус. Мәктәптең 6 класын тамамлаған.
Ейәнсура районы Куйбышев исемендәге колхоздағы малсылыҡ фермаһында, 1936—1941 йылдарҙа — Үзбәк ССР-ының Сәмәрҡәнд өлкәһендәге Ҡаттаҡурған һыуһаҡлағысының төҙөлөшөндә эшләй.
Ҡыҙыл армияға 1941 йылдың октябрендә Куйбышев өлкәһенең Бор район военкоматы тарафынан саҡырыла. 1942 йылдың декабрендә фронтҡа эләгә, 1943-се йылда ВКП(б)-ға инә.
Гвардия старшинаһы Рутчин 1943 йылдың 7 октябрендә Куцеволовка ауылы янында Днепр ярындағы алышта батырлыҡ күрһәтә (Кировоград өлкәһенең Онуфриев районы).
Әлеге алышта ул ауыр яралана һәм шул уҡ көндө вафат була. Башҡортостан Геройы Куцеволовка ауылында ерләнгән.
Рутчин Алексей Иванович командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм ошо ваҡытта күрһәткән батырлыҡтары өсөн үлгәндән һуң 1944 йылдың 22 февралендә Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була.

# Рутчин Алексей Иванович
## Батырлығы

«109-сы гвардия айырым танкыға ҡаршы истребитель дивизионының (Дала фронт, 37-се армия,110-сы гвардия уҡсылар дивизияһы) өлкән шоферы, гвардия старшинаһы Рутчин 1943 йылдың 7 октябрендә Днепр йылғаһының уң яҡ ярындағы алышта Куцеволовка ауылы районында (Кировоград өлкәһенең Онуфриев районы) батырлыҡ күрһәтә: дивизион тылдарына дошман пехотаһы бәреп инә, Рутчин түңәрәк оборона ойоштора һәм подразделение яугирҙары менән гитлерсыларҙың һөжүмдәрен кире ҡаға. Яңғыҙы ҡалғас, өҫтәмә көс килеп еткәнсе, һуғышты дауам итә. Әлеге алышта үлемесле яралана».
«Советтар Союзы Геройы» исеме үлгәндән һуң 1944 йылдың 22 февралендә бирелә.

# Рутчин Алексей Иванович
## Хәтер

Герой исемен Башҡортостандың Ейәнсура районы Иҫәнғол ауылында ауыл урамы йөрөтә. Ул уҡыған мәктәп бинаһында мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

# Рутчин Алексей Иванович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Советтар Союзы Геройы (1944)
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (22.02.1944)
* Ленин ордены (22.02.1944);
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (26.07.1943);
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (15.12.1942).
# Тифенбах (Саксония)

Тифенбах (Саксония) (нем. Tiefenbach ) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2007 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3462 кеше йәшәй. Майҙаны — 43,9 км². Диңгеҙ кимәленән 300 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 9661 һәм автомобиль коды MW.
# Шан Дәүләте

Шан Дәүләте — (ҡитға исеме) лағы дәүләт.
* Был ил тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
# Ковалёва Ольга Васильевна

Ковалёва Ольга Васильевна (23 июль [4 август] 1881, Любовка ауылы, Һарытау губернаһы — 2 ғинуар 1962 йыл, Мәскәү) — Рәсәй империяһы һәм СССР йырсыһы (контральто), РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1947).

# Ковалёва Ольга Васильевна
## Биографияһы

Ольга Васильевна Ковалева 1906 йылда Рус музыка йәмғиәтенең һарытау бүлексәһендә музыка класын тамамлай. 1907—1909 йылдарҙа Петербургта И. П. Прянишников опера курстарында шөғөлләнә. Опера труппаһы составында Рәсәйҙең төрлө ҡалаларына гастролдәргә йөрөй. Провинцияның опера театрҙарында йырлай (Ратмир — Глинканың «Руслан һәм Людмила», Зибель — «Фауст» Гуно).
Әммә уның ысын һәләте урыҫ халыҡ йырҙарын башҡарыу була. Билдәле фольклорсы Е.Линева етәкселегендә уларҙың нигеҙендә концерт программаһын әҙерләй, уның менән 1912 йылдан Мәскәүҙә сығыш яһай. Һөҙөмтәлә, 1913 йылдан Ковалева башлыса халыҡ йырҙарын башҡарыусы булараҡ сығыш яһай. Был сифатта Европа (Швеция, Норвегия, Финляндия, Франция, Германия) буйлап гастролдәргә сыға.
1924 йылдан Бөтә Союз радиоһында солист булып эшләй һәм һәм РСФСР-ҙың халыҡ артисы исеменә лайыҡ була. Ковалева — күп кенә популяр йыр текстары һәм музыкаһы авторы («Ой, цвети кудрявая рябина», «Волга-реченька глубока» и др.).
Үҙ ваҡытында Ольга Васильевна беренсе булып радиомикрофонда рус йырҙары менән сығыш яһай һәм радиола күп эшләй, башта солист булып, ә ғүмере аҙағында Бөтә Союз радиоһында урыҫ йыры хорының әҙәби консультанты була.
1921 йылда Швецияла һәм Норвегияла Совет власы исеменән сығыш яһаған концерт төркөмө составында ул урыҫ йырын күрһәтә, 1925 йылда Парижға Бөтә донъя художество күргәҙмәһенә совет артистары делегацияһы составында һәм 1927 йылда — Франкфурт-на-Майне ҡалаһына сыға.
Ольганың ата-әсәһе матур тауышҡа эйә булған ҡыҙҙарының һәләтен күрә. Һуңыраҡ алыҫ туғандарында ул грамотаға өйрәнә, һуңынан 20 йәшендә фельдшер-акушерҙар курсына китә.
Ҡыҙы — актриса Марина Францевна Ковалева (1923—2007), режиссёр Леонид Аграновичта кейәүҙә була.
Введенское зыяратында ерләнә (9-сы уч.).
# Ожегова Анастасия Васильевна

Ожегова Анастасия Васильевна (11 ноябрь 1922 йыл — 18 декабрь 1999 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы, 1958—1978 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Дыуан районы «Рәсәй» колхозы тракторсыһы. Башҡорт АССР-ының 8-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Юғары Совет Президиумы ағзаһы (1971—1975). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).

# Ожегова Анастасия Васильевна
## Биографияһы

Анастасия Васильевна Ожегова 1922 йылдың 11 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Мәсәғүт кантоны Озёрный ауылында тыуған.
Белеме — тулы булмаған урта. 1940 йылда тракторсылар курсын тамамлағандан һуң Дыуан районындағы Мәсәғүт МТС‑ында тракторсы булып эшләй башлай, 1953 йылдан — трактор бригадаһының бригадир ярҙамсыһы, артабан 1958 йылдан «Рәсәй» колхозында тракторсы булып эшләй.
Тракторсы булып эшләү йылдарында даими рәүештә нормаһын арттырып үтәй. 1966—1970 йылдарҙа үҙенең МТЗ-50 тракторында план буйынса 3 000 гектар урынына 2 696 кг яғыулыҡ экономиялап, 4 138 гектар ер һөрә. Үҙенә беркетелгән 210 гектар майҙанда көнбағыш менән борсаҡтың йәшел массаһының уртаса уңышы 296 центнер тәшкил итә. Һөҙөмтәле хеҙмәте арҡаһында ул хеҙмәтләндергән малсылыҡ фермаһы һигеҙенсе биш йыллыҡта дәүләткә һөт һатыу буйынса планды 121 процентҡа, 1970 йыл планын — 127 процентҡа үтәй.
Ауыл хужалығы продукттарын етештереүҙә һәм биш йыллыҡтың дәүләткә игенселек һәм малсылыҡ продукттарын һатыу буйынса планды үтәүҙәге ҙур уңыштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 8 апрелендәге указы менән А.В. Ожеговаға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1978 йылда пенсияға киткәнгә тиклем Дыуан районы «Рәсәй» колхозында тракторсы була.
Башҡорт АССР-ының 8-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Юғары Совет Президиумы ағзаһы (1971—1975). III Бөтә союз колхозсылар съезы (1969), ауыл хужалығы хеҙмәткәрҙәре профсоюзының IV съезы делегаты (1972).
Ожегова Анастасия Васильевна 1999 йылдың 18 декабрендә вафат була.

# Ожегова Анастасия Васильевна
## Маҡтаулы исеме һәм башҡа бүләктәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971)
* Ленин ордены (1971)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1966
* миҙалдар

# Ожегова Анастасия Васильевна
## Хәтер

Ожегова А.В. иҫтәлеген мәңгеләштереү маҡсатында Дыуан районының Мәсәғүт ауылында уның исеме менән кинотеатр аталған, шунда уҡ мемориаль таҡта ҡуйылған.
# Ҡоро Чеварда

Ҡоро Чеварда — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе, Сыуаш Республикаһы, Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мокрая Чеварда йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Ҡоро Чеварда
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500212110000037843
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003784
* Бассейн коды — 08.01.05.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Тирәкле (Гай ҡала округы)

Тирәкле — Ырымбур өлкәһе Гай ҡалаһы округындағы ауыл.

# Тирәкле (Гай ҡала округы)
## Географияһы

Гай ҡалаһы округы үҙәгенән төньяҡ-көнсығышҡа табан яҡынса 19 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Тирәкле (Гай ҡала округы)
## Климат

Климаты ҡырҡа континенталь. Климаттың төп һыҙаттары: һыуыҡ ҡаты ҡыш, эҫе ҡоро йәй, тотороҡһоҙ һәм әҙ яуым-төшөм. Иң түбән һауа температураһы — Цельсий буйынса минус 44 градус. Йәй эҫе, максималь һауа температураһы Цельсий буйынса плюс 40 градусҡа тиклем етә. Климат үҙенсәлектәренең береһе - елдәр булған көндәр (275 тәүлеккә тиклем) күплеге һәм башлыса көньяҡ-көнбайыштан иҫкән ҡыуан елдәр булыуы. Яуым-төшөмдөң уртаса күләме 220-300 миллиметр тәшкил итә. Ҡар япмаһы ноябрь уртаһында ҡуйыла һәм апрель аҙағында юғала. Тупраҡ туңыу тәрәнлеге - 2-2,5 м

# Тирәкле (Гай ҡала округы)
## Тарихы

Ауыл XVIII быуат уртаһында барлыҡҡа килгән. Уның исеме башҡорт телендә "тирәкле урын" тигәнде аңлата. 1960 йылда ауыл "Вишневые горки" совхозына ҡушыла һәм был совхоздың 2-се бүлегенә әйләнә. Ауылда һөтсөлөк-тауар фермаһы, башланғыс мәктәп, клуб, медпункт, совхоз контораһы урынлашҡан булған. 2016 йылға тиклем Гай районының Ерекле ауыл Советы составына ингән, ике муниципаль берәмек те бөтөргәндән һуң Гай ҡалаһы составына инә.

# Тирәкле (Гай ҡала округы)
## Халыҡ

Даими халыҡ һаны 2002 йылда 147 кеше булған (рустар — 68 %), 2010 йылда—103.
# Подломка

Подломка (Подложка) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кож күле—Кож йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 110 км.

# Подломка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000003179
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000317
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Һарай майҙаны (Варшава)

Һарай майҙаны (пол.Plac Zamkowy) король һарайы һәм Варшаваның Иҫке ҡалаһы араһында урынлашҡан. Көньяҡ яҡтан өсмөйөшлө майҙан ҡәлғә диуары һәм Краков ҡапҡалары менән сикләнгән.
1644 йылдан майҙанды король Сигизмунд колоннаһы биҙәй.
Краков ҡапҡалары һәм ҡәлғә стенаһының бер өлөшө 1818 йылда емереп ташлана, әммә бында яңы барлыҡҡа килгән көньяҡ йүнәлештәге урам үҙенең Краков биҫтәһе исемен һаҡлап ҡала (пол. Krakowskie Przedmieście).
1944 йылда Варшава ҡалаһы емерелер алдынан Һарай майҙаны баш ҡаланың иң йәнле майҙандарҙың береһе була.
Майҙандан Висла йылғаһы яғына ҡарай түбәнгә текә Новы Зъезд урамы (Яңы Съезд, пол.Nowy Zjazd) алып бара, һуңынан ул Феликс Панцер эстакадаһы аша Кербедзя күперенә һәм артабан Висла йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан Прага районына йүнәлә.
1944 йылдағы ихтилалдан һуң эстакаданы һәм күперҙе немец ғәскәрҙәре шартлатып китә.
Майҙандың һәм уның тирә -яҡтарын һуғыштан алдағы торошона килтереү урынына Варшава ҡала төҙөүселәре ҡыйыу ҡарар ҡабул итә: ҡала транспортын майҙан аҫтындағы туннелгә күсерә, эстакаданың ҡалдыҡтарын һүтә һәм иҫке күперҙең йөҙ йыллыҡ терәүҙәрендә яңы киң күпер төҙөй. Шулай уҡ Мариенштат микрорайоны төҙөлә.
Туннель ҡыйығында архитекторҙар барокко дәүерендәге тораҡ йорттарҙы ентекле тергеҙә.
1949 йылдың 22 июлендә бөтә ҡаланы киҫеп үткән Көнсығышта-Көнбайыш трассаһын асыу тантанаһы була. Транспорт хәрәкәте аҫтан, ә йәйәүлеләр зонаһы майҙанда була.
Туннелдән сыҡҡан урында трамвай туҡталҡаларын майҙан менән эскалаторҙар тоташтыра.
Дүрт йылдан һуңыраҡ Иҫке ҡаланы тергеҙеү тамамлана, король һарайын тергеҙеү 1988 йылға тиклем дауам итә. Шул саҡта Варшава халҡы Һарай майҙанын хәҙерге торошонда күрә.
* Рәсәй империяһы ваҡытындағы майҙан
* Көньяҡҡа күренеш
* Майҙан аҫтында туннель
* Краков биҫтәһенең көньяҡ яғынан күренеш
# Вэн-Яха (Тирва-Яха ҡушылдығы)

Вэн-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Тирвы-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.

# Вэн-Яха (Тирва-Яха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300043730
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304373
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Баймырҙин Ғаяз Исламетдин улы

Баймырҙин Ғаяз Исламетдин улы (1 ғинуар 1913 йыл — 7 май 1948 йыл) — хәрби осоусы, гвардия майоры (1943), Советтар Союзы Геройы (1944), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.

# Баймырҙин Ғаяз Исламетдин улы
## Биографияһы

Ғаяз Исламетдин улы Баймырҙин 1913 йылдың 1 ғинуарында Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе (хәҙерге Силәбе өлкәһе Арғаяш районы) Ғәлекәй ауылында тыуған.
1936 йылдан алып Ҡыҙыл Армияла.
1942 йылдың июненән алып алыҫ араға осоусы авиацияла хеҙмәт итә.
1944 йылдың октябрендә 4-се гвардия корпусы 4-се гвардия авиация дивизияһы 13-сө гвардия авиация полкының эскадрилья командиры урынбаҫары булараҡ, Ғаяз Баймырҙин 220 хәрби осошта дошмандың хәрби-сәнәғәт объекттарын уңышлы бомбаға тотҡаны һәм партизан отрядтарына йөк ташығанда тырышлығы һәм батырлығы өсөн «Советтар Союзы Геройы» исеменә лайыҡ була.
1948 йылдың 7 майында Украинала авиаһәләкәттә һәләк була һәм Умань ҡалаһы янында ерләнә.

# Баймырҙин Ғаяз Исламетдин улы
## Наградалары

* Советтар Союзы Геройы (05.11.1944);
* Ленин ордены (05.11.1944);
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (19.11.1943);
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (14.04.1944);
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (12.03.1943).

# Баймырҙин Ғаяз Исламетдин улы
## Хәтер

* Силәбе өлкәһе Арғаяш районы Арғаяш ауылының 2-се урта мәктәбе Ғаяз Баймырҙин исемен йөрөтә, мәктәп бинаһына иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған;
* Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы Ҡоншаҡ ауылы урта мәктәбе янында Ғаяз Баймырҙинға һәйкәл ҡуйылған;
* Ҡоншаҡ ауылындағы урамдарҙың береһенә Ғаяз Баймырҙин исеме бирелгән;
* Ғаяз Баймырҙин уҡыған Белорет металлургия техникумы музейында уға стенд асылған.
# Соль-Илецк

Соль-Иле́цк (Тоҙтүбә) — Ырымбур өлкәһендәге ҡала, Соль-Илецк ҡала округы үҙәге. Халыҡ һаны — 27 978 кеше.

# Соль-Илецк
## Географическое положение

Ҡала Илек ярында (Яйыҡтын ҡушылдығы), Ырымбурҙан 70 км алыҫлыҡта, Ҡаҙағстан сигендә урынлашҡан. Ҡалала тоҙ һәм дауалы батҡаҡ күлдәре бар. Ҡалала ҡоро климат.

# Соль-Илецк
## Билдәле шәхестәре

* Николай Александрович Крашенинников (14.11.1878—11.10.1941), Башҡортостан һәм башҡорттар тураһында байтаҡ әҫәр ижад иткән рус яҙыусыһы.

# Соль-Илецк
## Транспорт

Ҡалала Ҡаҙағстан тимер юлының «Илецк-2» станцияһы урынлашҡан. Станция аша Аҡтүбә-Уральск поездары йөрөй. Шулай уҡ район буйынса Р239 һанлы «Ҡазан – Ырымбур – Аҡбулаҡ районы – Ҡаҙағстан сиге» федераль автотранспорт юлы үтә.

# Соль-Илецк
## Иҡтисад

Райондың төп байлығы – Соль-Илецк төҙ яҡтылығы (Русссоль концерны).
Шулай уҡ район үҙәгендә «Ҡара дельфин» федераль учреждениеһы — ғүмерлеккә иректән мәхрүм ителгәндәр өсөн төрмә урынлашҡан.
Район «соль-илецк ҡарбуҙдары», Развал тоҙло күле (Рәсәйҙәге «Мертвое море»), «Святой камень» (2,5 метры кварциттар урынлашҡан ере) менән билдәле.