yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Сәмиғуллин Рафаэль Исхаҡ улы

Сәмиғуллин Рафаэль Исхаҡ улы (рус. Самигуллин Рафаэль Исхакович; 26 май 1941 йыл — 1994 йыл) — комсомол, партия һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында Башҡортостан Республикаһының Дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

# Сәмиғуллин Рафаэль Исхаҡ улы
## Биографияһы

Рафаэль Исхаҡ улы Сәмиғуллин 1941 йылдың 26 майында Башҡорт АССР-ының Илеш районы Түбәнге Сереккүл ауылында тыуған. Милләте башҡорт, юғары белемле — 1979 йылда Свердловск Юғары партия мәктәбен тамамлаған.
Хеҙмәт юлын 1959 йылда санпэпидстанцияла фельдшер булып башлай. 1960—1963 йылдарҙа Совет Армияһына хеҙмәт итә. Запасҡа ҡайтарылғас, ВЛКСМ-дың Илеш райкомының икенсе секретары, артабан рофессиональ-техник училище директорының тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары була. 1974—1985 йылдарҙа КПСС-тың Илеш районы комитетында инструктор, райондың «Сельхозхимия» берекмәһендә управляющий урынбаҫары булып эшләй.
1985—1990 йылдарҙа район Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары. 1990 йылдан КПСС-тың Илеш район комитетының икенсе секретары. 1992 йылда дәүләт һәм муниципаль милек менән идара итеү буйынса Илеш район комитеты рәйесе итеп һайлана.
Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана.
Сәмиғуллин Рафаэль Исхаҡ улы 1994 йылда вафат була.
# Көнсығыш Урта диңгеҙ университеты

Көнсығыш Урта диңгеҙ университеты (төр. Üniversitesi Akdeniz Doğu) — Төньяҡ Кипрҙың Фамагуст ҡалаһында урынлашҡан боронғо төп юғары уҡыу йорто. 1979 йылда төрөк-киприоттар өсөн технологик институт булараҡ асыла. 1986 йылда ул дәүләт университеты итеп үҙгәртелә. Кампус Фамагуста ҡалаһынан 10 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.
Университетта 139 программа (11 факультет һәм 5 мәктәп) бар. Уҡытыу тулыһынса инглиз телендә алып барыла. Инглиз теле буйынса белемен яҡшыртырға теләгән студенттар өсөн әҙерлек мәктәбе бар.

# Көнсығыш Урта диңгеҙ университеты
## Тарихы

Университет 1979 йылда юғары технологиялар институты булараҡ ойошторола. Институтта студенттар гражданлыҡ төҙөлөшө, электротехника һәм машиналар эшләү факультеттарында уҡый башлай. Тәүге осорҙа өс йыллыҡ уҡытыу программаһы була, юғары уҡыу йортонда 105 студент белем ала. 1984 йылда граждандар төҙөлөшө, электртехника һәм машиналар эшләү факультеттары дүрт йыллыҡ уҡыу программаһына күсә. 1985 йылда Төрөк Республикаһы һәм донъяла танылыу алмаған Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы Хөкүмәте «ВСУ» исеме аҫтында университет асыу тураһында килешеү төҙөй. Төркиә Республикаһының юғары белем биреү буйынса Советы ағзалары университет итеп үҙгәртеп ҡороу маҡсаты менән Юғары Технология институтына бара.
1986 йылда Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы парламенты ҡарары һәм Төньяҡ Кипрҙың мәғариф фондын булдырыу (18/86) тураһындағы ҡарары менән Юғары технологиялар институты «ВМУ» исемле дәүләт университеты итеп үҙгәртелә. Инженерия, сәнғәт һәм фән, бизнес һәм иҡтисад факультеттары, иҫәпләү һәм техника мәктәбе асыла.
1990 йылда архитектура факультеты, шулай уҡ туризм мәктәбе һәм ҡунаҡхана менеджменты асыла. 1996 йылда юридик факультет, 1997 йылда элемтә факультеты, 1999 йылда педагогия факультеты асыла.
2005 йылда ВМУ Европа университеттары ассоциацияһы (берҙәм Кипр университеты булараҡ) и Международной ассоциацией университетов (как университет Турции.) һәм Халыҡ-ара университеттар ассоциацияһы (Төркиә университеты булараҡ) ағзаһы була.

# Көнсығыш Урта диңгеҙ университеты
## Китапхана

Университет китапханаһы утрауҙа иң ҙурҙарҙың береһе булып тора, китап фонды 120 меңдән ашыу китап тәшкил итә. Уның ҙур лекция залы конференциялар һәм саралар үткәреү өсөн файҙаланыла. Йыш ҡына музыкаль концерттар уҙғарыла. Классик музыка тыңлау бүлмәһе 1998 йылдан алып эшләй, уның коллекцияһы арта.
Китапханала Европа һәм Америка мөйөштәре бар. Был мөйөштәр Америка тарихы һәм халыҡтары тураһында материалдар менән таныштыра. Европа мөйөшөндә нигеҙҙә Европа союзы һәм уның структураһы тураһында мәғлүмәт бирелә.
# Кесе Балык

Кесе Балык — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1353/2/35 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 204 км.

# Кесе Балык
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200049219
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204921
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Өҫтәлмә ваҡыт

    Овертайм бите бында йүнәтелә. Был терминдың башҡа мәғәнәләре лә бар, ҡарағыҙ: Овертайм (мәғәнәләр).
Өҫтәлмә ваҡыт (ҡайһы бер спорт төрҙәрендә оверта́йм, ингл. overtime) һүҙенән — спортта, төп ваҡыт эсендә еңеүсене билдәләү мөмкин булмаған осраҡта, спорт ярыштары барышында билдәләнгән ваҡыт.
Футбол, регби, регби-7, регбилиг, хоккей, баскетбол, грек-рим көрәше һәм башҡа спорт төрҙәрендә ҡулланыла.
Ҡалып:Правила футбола
# Вәлиев Ғәни Нурмөхәмәт улы

Вәлиев Ғәни Нурмөхәмәт улы (1897—1989) — совет колхозсыһы, III саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты.
1932-се йылдан алып КПСС ағзаһы

# Вәлиев Ғәни Нурмөхәмәт улы
## Биографияһы

Вәлиев Ғәни Нурмөхәмәт улы 1897 йылда крәҫтиән-игенсе ғаиләһендә тыуған. Йәш сағында батраклыҡта йөрөй. 1919 йылда 24-се кавалерия дивизияһы составында Румынияла һуғыша. 1920—1929 йылдарҙа Түреш һәм Ахун ауылдарында тимерсе һәм сүкешсе булып эшләй. 1929—1933 йылдарҙа БАССР-ҙың Бүздәк районы Түреш ауыл Советының Ҡараерек ауылында «Ҡыҙыл Байраҡ» колхозында тимерсе булып эшләй. 1933 йылда ошо колхозды етәкләй һәм 1955 йылға тиклем уның рәйесе булып ҡала. Ғәни Нурмөхәмәт улы етәкселеге аҫтында колхоз районда иң алдынғыларҙың береһенә әйләнә. Колхоз шулай уҡ ауылда мәҙәниәт һәм мәғариф үҫтереүгә ҙур иғтибар бүлә.
Ғәни Нурмөхәмәт улы КПСС-тың Бүздәк район комитеты пленумы ағзаһы, Бүздәк район Советы депутаты була. 22-се өлкә партия конференцияһына делегат итеп һайлана. 1950—1954 йылдарҙа III саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты була. 1955—1958 йылдарҙа — Бүздәк районының Түреш ауыл Советы рәйесе. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1980 йылда тамамлағандан һуң Союз әһәмиәтендәге персональ пенсионер була (Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советының 1980 йылдың 13 июнендәге 311-се һанлы «Персональ пенсия булдырыу тураһында» ҡарары менән).

# Вәлиев Ғәни Нурмөхәмәт улы
## Ғаиләһе

Ҡатыны — Гөлйәүәр Вәлиева менән туғыҙ бала тәрбиәләп үҫтергәндәр. Өлкән улдары Мәғсүм Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған (1944 йылдың 8 июлендә Белорус ССР-ының Минск өлкәһе Логойск районы Кисино ауылында һәләк була).

# Вәлиев Ғәни Нурмөхәмәт улы
## Наградалары

* Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы
* «Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» миҙалы

# Вәлиев Ғәни Нурмөхәмәт улы
## Хәтер

Түреш ауылында 1984—1989 йылдарҙа Вәлиев Ғәни Нурмөхәмәт улы йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
# Франко Ольга Фёдоровна (1896)

Франко Ольга Фёдоровна (ҡыҙ фамилияһы Белевич; 24 июль 1896 йыл — 27 март 1987 йыл) — совет украин кулинары, аш-һыу әҙерләү буйынса белешмә китаптары авторы. Педагог, ғалим-химик һәм иҡтисадсы, эҙип, этнограф һәм йәмәғәт эшмәкәре Петр Иванович Франконың ҡатыны.

# Франко Ольга Фёдоровна (1896)
## Биографияһы

Белевич Ольга Федоровна ул ваҡытта Австро-Венгрияға ҡараған Выров ауылында 1896 йылдың 24 июлендә тыуа, шәхси гимназияны тамамлай. 1917 йылда Петр Франкоға кейәүгә сыға. 1920 йылда Венаға күсенә, бында яраланғандан һуң ире дауаланған була. Венала Ауыл хужалығы юғары мәктәбе ҡарамағындағы ике йыллыҡ кулинар курстарын тамамлай.
Уның беренсе эше «Лагерҙәге кухня» (хәҙер раритет баҫма) була. «Тәүге украин дөйөм практик кухняһы» (Коломыя, 1929, баш һүҙҙең авторы — Петр Франко; тәүге ҡабатлап нәшер ителгән баҫма Икенсе донъя һуғышынан һуң донъя күрә — Львов, 1990, Оксана Сенатович әҙәби эшкәртеүе, «Практик кухня» исеме аҫтында) Франко Ольга яҙған китаптарҙың иң яҡшыһы тип һанала. Икенсе билдәлелек яулаған эше — «Бөтә халыҡтар кухняһы» (Львов, 1937). Структураһы буйынса был баҫма «Практик кухня» китабынан айырылып тора — баҫмала йыл миҙгелдәренә ярашлы комплекслы иртәнге аш, төшкө аш, киске аш тәҡдим ителә.
Ольга менән Петр Франколарҙың ике ҡыҙы булған. Ольга Франко 90 йәшенә тиклем ғаиләһе өсөн аш-һыу әҙерләгән. 1987 йылдың 27 мартында Львовта вафат булған.

# Франко Ольга Фёдоровна (1896)
## Китаптары

* Франко О. Всенародна кухня / Літ. опрацювання, післям. І. Лучука. — Тернопіль: Навчальна книга — Богдан, 2009.
# Бөрсәләр

Бөрсәләр (лат. Siphonaptera — бор. грек. σίφων — насос, ἄπτερον рус. Блохи — ҡан һурыусы ҡанатһыҙ бөжәктәр отряды. Ҡоштар һәм имеҙеүселәрҙең күп төрҙәренең ваҡытлы паразитлары.
Төрлө сығанаҡтар буйынса, донъя фаунаһында 1050 -нән алып 1800 -гә төр бѳрсә һанала. Улар араһында кеше (Pulex irritans), бесәй һәм эт (Ctenocephalides felis һәм Ct. canis), ваҡ имеҙеүселәр (Ceratophyllus penicilliger, C. turbidus, Leptopsilla bidentata), ҡош бөрсәләре (Ceratophyllus gallinae, C. styx, C. hirundinis) бар.
Ҙурлығы 3-тән алып 7 мм-ға ҡәҙәр. Һарынан алып ҡуйы ҡоңғорт төҫкә ҡәҙәр. Кәүҙәһе ян-яҡтан ҡыҫылған, ныҡ хитинланган, күп һанлы төктәр һәм нескә сәнскеләр менән ҡапланған һәм хайуан йөндәре, ҡош ҡаурыйҙары араһында йөрөргә яйлашҡан. Ҡанаттары юҡ. Башында бер пар ябай күҙе (борсадарҙың ҡайһы берҙәре һуҡыр), өс быуынлы бер пар мыйыҡсаһы бар, ауыҙ аппараты ҡаҙап һурыуға яраҡлашҡан. Өс күкрәк сегментына өс пар аяҡ ялғана. Артҡы пар аяҡтары оҙонораҡ һәм улар һикереүгә яйлашҡан. Ҡан менән генә туйына. Инә бѳрсәләр кеше һәм хайуандар йәшәй торған урындарҙа 0,5 мм ҙурлыҡтағы оҙонса түңәрәк аҡ күкәй һала. Ояла 3-тән алып 5-кә ҡәҙәр күкәй була (бѳрсәләр үҙ ғүмерендә 450-гә ҡәҙәр күкәй һала ала). Уларҙан етлеккән бѳрсә тиҙәктәре (сөнки уларҙа органик ҡалдыҡтар һәм эшкәртелеп бөтмәгән ҡан була) менән туйыныусы хәрәкәтсән селәү һымаҡ личинкалар сыға. Үҫеш процессында личинкалар өс тапҡыр ҡабыҡтарын алыштыра, үҫештең һуңғы стадияһында ау ҡуҙаһы менән сорналған хәрәкәтһеҙ ҡурсаҡҡа әйләнәләр. Бѳрсәләрҙең ғүмер оҙонлоғо бер нисә айҙан 3 йылға тиклем.
Бөрсәләр — түләрәмә, талпан энцефалиты, сальмонеллёз, пастереллёз, бруцеллёз һ.б. ауырыуҙарҙы таратыусылар.

# Бөрсәләр
## Сығанаҡ

* Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008 2013 йыл 7 декабрь архивланған. (тат.)
# Теләүбаев Илгиз Сафи улы

Теләүбаев Илгиз Сафый улы (19 апрель 1964 йыл) — уҡытыусы, муниципаль хеҙмәткәр. 2006 йылдан Белорет район хакимиәте башлығының урынбаҫары, 2011—2022 йылдарҙа — беренсе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡты социаль яҡлау хеҙмәткәре һәм мәғариф отличнигы.

# Теләүбаев Илгиз Сафи улы
## Биографияһы

Илгиз Сафый улы Теләүбаев 1964 йылдың 19 апрелендә Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Нәби ауылында тыуған.
1982 йылда Өфө сәнғәт училищеһын тамамлай һәм ошонда уҡ уҡытыусы булып үҙ аллы хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай.
1983 йылда Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетының көндөҙгө бүлегенә уҡырға инә. 1985—1987 йылдарҙа Совет Армияһында хәрби хеҙмәттә була һәм, запасҡа ҡайтарылғандан һуң, уҡыуын дауам итә.
«Тарихсы. Тарих һәм йәмғиәт белеме уҡытыусыһы» һөнәре буйынса юғары белем алғас, 1990 йылда йүнәлтмә буйынса Белорет ҡалаһының 21-се урта мәктәбендә тарих уҡытыусыһы булып эш башлай.
1992 йылдың авгусында Илгиз Теләүбаев Белорет районы хакимиәтенең йәштәр эштәре буйынса комитетына 1-се категориялы белгес вазифаһына тәғәйенләнә.
1990 йылдың ноябренән 1999 йылдың июненә тиклем Белорет районы хакимиәтенең мәҙәниәт идаралығы начальнигы була.
Артабан 2005 йылдың февраленә тиклем Белорет ҡалаһы һәм Белорет районы хакимиәтенең эштәр менән идарасыһы вазифаһында эшләй.
2002—2005 йылдарҙа ситтән тороп Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһында уҡый һәм, уны уңышлы тамамлап, «юрист» һөнәренә эйә була.
2005 йылдың февралендә Белорет районы хакимиәте башлығының социаль мәсьәләләр буйынса урынбаҫары итеп тәғәйенләнә, 2011 йылдың 3 майынан — 2022 йылдың октябренәсә Башҡортостан Республикаһы Белорет районы муниципаль районы хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары булып эшләй.

# Теләүбаев Илгиз Сафи улы
## Йәмәғәт эшмәкәрлеге

* Белорет районы башҡорттары ҡоролтайының башҡарма комитет рәйесе.

# Теләүбаев Илгиз Сафи улы
## Матбуғат баҫмаларындағы мәҡәләләре

* Бер-беребеҙҙе яҡлап, һаҡлап йәшәйек. «Йәшлек» гәзите, 2019 йыл, 17 май.
* Социально-гуманитарная сфера Белоречья на современном этапе. Журнал «Ватандаш».

# Теләүбаев Илгиз Сафи улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡты социаль яҡлау хеҙмәткәре
* Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы
* Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Почёт грамотаһы
# Әбдүшев Рәфҡәт Абдулла улы

Әбдүшев Рәфҡәт Абдулла улы (рус. Абдюшев Рафкат Абдуллович) (1923-6.07.1942) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкы пулемётсыһы. Сержант.

# Әбдүшев Рәфҡәт Абдулла улы
## Биографияһы

Рәфҡәт Абдулла улы Әбдүшев 1923 йылда БАССР-ҙың Стәрлетамаҡ кантоны (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Ауырғазы районы) Сәмән ауылында тыуа.
1929 йылда Әбдүшевтәр ғаиләһе Туймазы ҡалаһына күсенә.
Әбдүшев Рәфҡәт 1-се Туймазы урта мәктәбен отличие менән тамамлай.
1941 йылдың көҙөндә Башҡорт АССР-ы Туймазы районы хәрби комиссариаты тарафынан Дим станцияһында формалашҡан 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһына Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына хеҙмәткә алына.
1942 йылдың 1 майынан Брянск фронты 3-сө Армия 8-се гвардия кавалерия корпусына буйһонған 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 313-сө кавалерия полкы пулемётсыһы.
1942 йылдың 6 июлендә ул саҡта Курск өлкәһенә ингән Тербун районында (хәҙер РФ-ның Липецк өлкәһе) 313-сө кавалерия полкы пулемётсыһы сержант Әбдүшев Рәфҡәт Абдулла улы хәбәрһеҙ юғала.
1996 йылда эҙәрмәндәр һуғыш барған урындарҙа ҡаҙыныу эштәре алып барып, ҡыҙылармеецтарҙың һөйәктәрен таба һәм 671 яугирҙың исемен асыҡлай. 642-се тип билдәләнгән сержант Әбдүшев Рәфҡәт Абдулла улы ла Липецк өлкәһе Тербуны ауылындағы туғандар ҡәберлегендә ерләнә.

# Әбдүшев Рәфҡәт Абдулла улы
## Хәтер

Әбдүшев Рәфҡәт Абдулла улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Туймазы районында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Әбдүшев Рәфҡәт Абдулла улының исеме шулай уҡ Липецк өлкәһе Тербуны ауылындағы мемориал таҡтаташҡа ла уйылып яҙылған.
# Мораҙым (исем)

Мораҙым — башҡорт ир-ат исеме.

# Мораҙым (исем)
## Этимологияһы

Мораҙым (Мораҙымйән) исеме төрки телле халыҡтарға ислам дине менән бергә ғәрәп теле аша ингән, моратына, теләгенә тура килгән тигән мәғәнәгә эйә. Һуңғы осорҙа Мораҙым тигән матур исем һирәк ҡушыла.

# Мораҙым (исем)
## Билдәле кешеләр

Мораҙым Абдрахманов — старшина, 700 кешенән торған баш күтәреүселәр отряды командиры, 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашҡан, Нуғай даруғаһы Ҡумрыҡ-Табын улусы (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Архангел районы, Тирәкле ауылы) башҡорто.
Садиҡов Мораҙымйән Ғаян улы (1925 йыл — 1944 йылдың февралендә хәбәрһеҙ юғала) — рядовой, уҡсы, п/п 57999.
Бикбаев Мораҙым — доктор, невролог, Германиялағы Регенсбург университеты клиникаһында эшләй.

# Мораҙым (исем)
## Мәҙәниәттә

Иҙеүкәй менән Мораҙым — эпос, башҡорт халҡының милли мираҫы.
«Мораҙым» — Башҡортостан Республикаһы Күгәрсен районының ижтимағи-сәйәси гәзите

# Мораҙым (исем)
## Нәфис әҙәбиәттә

Искәндәр Мораҙымов — Әхиәр Хәкимовтың «Өйөрмә» романындағы образ.
«Мораҙым» — повесть.

# Мораҙым (исем)
## Топонимдар

Мораҙым (Ауырғазы районы)
Мораҙым (Күгәрсен районы)
Мораҙым (Бишбүләк районы)
Мораҙым (Бөрйән районы)
Мораҙым тарлауығы
Мораҙым тораһы һәм яҙыуы
Мораҙым — Мораҙым тарлауығындағы йылға
# Рәсәй Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институты

Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институты — Башҡортостан Республикаһының баш ҡалаһы Өфөлә урынлашҡан махсус юғары уҡыу йорто. Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығының белем биреү учреждениеһы.

# Рәсәй Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институты
## Тарихы

1905 йылдың 15 июнендә Өфөлә түбәнге полиция чиндарын башланғыс әҙерләү ойошторола.
1913 йылдың 12 ғинуарында Өфө губернаһы губернаторы П. П. Башилов тарафынан «Өфө ҡалаһының полиция һағы урядниктары мәктәбе тураһында ҡағиҙә» раҫлана.
СССР Эске эштәр министрлығының 1970 йылдың 22 сентябрендәге бойороғо менән Өфөнөң А. М. Матросов исемендәге тәрбиә-хеҙмәт колонияһы базаһында СССР Эске эштәр министрлығының Өфө урта махсус етәкселек составын әҙерлек мәктәбе ойошторола.
1984 йылда клуб һәм ашхана бинаһы файҙаланыуға тапшырыла, 1986 йылдың аҙағында 512 урынлыҡ курсанттар өсөн ятаҡ сафҡа индерелә, ә 1988 йылда 800 урынлыҡ яңы уҡыу корпусын төҙөү тамамлана, ул юғары мәктәп һәм институттың аудитория фондының нигеҙен тәшкил итә.
СССР Министрҙар Советының 1987 йылдың 1 октябрендәге 1107-се ҡарары нигеҙендә һәм СССР Эске эштәр министрлығының 1988 йылдың 12 ғинуарындағы 014-се бойороғо менән «Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығының Өфө юғары мәктәбе» тип үҙгәртелә.
Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 1996 йылдың 17 майындағы 589-сы ҡарарына ярашлы, юғары мәктәп «юридик институт» итеп үҙгәртелә һәм туранан-тура Рәсәй Эске эштәр министрлығының Кадрҙар менән тәьмин итеү департаменты ҡарамағына бирелә.
1998 йылдан алып рус телендә «Вестник Уфимского юридического института МВД России» исемле фәнни-ғәмәли журнал сыға, унда юридик фән һәм практиканың көнүҙәк проблемалары буйынса материалдар баҫыла.

# Рәсәй Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институты
## Институттың структураһы

Юридик институтта 200-ҙән ашыу уҡытыусы эшләй, шул иҫәптән 24 доктор һәм 122 фән кандидаты (21 профессор һәм 52 доцент).

# Рәсәй Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институты
## Институттың структураһы
### Кафедралар

* Административ-хоҡуҡи дисциплиналар;
* Гражданлыҡ-хоҡуҡи дисциплиналар;
* Дәүләт һәм хоҡуҡ тарихы һәм теорияһы;
* Сит ил һәм урыҫ теле;
* Конституция хоҡуғы;
* Криминалистика;
* Криминология һәм психология;
* Эске эштәр органдарының оператив-эҙләү эшмәкәрлеге;
* Ут һәм тактик-махсус әҙерлек;
* Алдан тикшереү;
* Социаль-гуманитар дисциплиналар;
* Эске эштәр органдарында идаралыҡ;
* Енәйәт хоҡуғы;
* Енәйәт процесы;
* Хәрби һәм физик әҙерлек;
* Иҡтисади дисциплиналар.
# Гусев ауыл Советы (Баҡалы районы)

Гусев ауыл Советы — Баҡалы районы составындағы 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибындағы). Почта индексы — 452656. Код ОКАТО — 80207816000. Иҫке Ҡорос ауыл Советы ауыл биләмәһе менән берләштерелә.

# Гусев ауыл Советы (Баҡалы районы)
## Ауыл Советының составы

Иҫке Гусев ауылы, Балсыҡлы, Мунса-Йылға, Яңы Гусев, Яңы Останков ауылдары инә был ауыл Советына. 2006 йылға тиклем Николаевка ауылы ла уның составында була (Башҡортостан Республикаһының 2006 йылдың 21 июнендәге 329-з һанлы «Яңы тораҡ пункттарын булдырыу, уларҙы берләштереү, бөтөрөү һәм статустарын үҙгәртеү, административ үҙәктәрен күсереүгә бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһындағы» Законы, ст. 9).

# Гусев ауыл Советы (Баҡалы районы)
## Тарихы

Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 49-з һанлы «Ҡайһы бер ауыл Советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһындағы» Законы, ст.1, п.6) е) түбәндәге юлдар бар:
   «Иҫке Ҡорос» тип ҡалдырырға.
   Иҫке Ҡорос ауыл Советы составына Гусев ауыл Советының Иҫке Ҡорос, Балсыҡлы, Мунса-Йылға, Яңы Гусев, Яңы Останков ауылдарын, Килкабыҙ ауыл Советының Килкабыҙ, Ҡорос-Ҡаран ауылдарын индерергә. Иҫке Ҡорос ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
2008 йылға тиклем Гусев ауыл Советы түбәндәге муниципаль берәмектәр менән сиктәш була: Михайловка ауыл Советы, Шаран һәм Саҡмағош райондары («Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы (ред. 19.11.2008) „Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы“ Законы»).
# Оло Айыу күле

Оло Айыу күле (ингл. Great Bear Lake, франц. Grand lac de l'Ours, слейви Sahtú) — Канаданың иң ҙур эске күле. Ҙурлығы буйынса Төньяҡ Америкала 4-се һәм донъяла 8-се урынды биләй.

# Оло Айыу күле
## География

Күл төньяҡ поляр түңәрәгендә, төньяҡ киңлектең 65 һәм 67 градустары араһында һәм көнбайыш оҙонлоҡтоң 118 һәм 123 градустары араһында, иңгеҙ кимәленән 156 метр юғарыраҡ урынлашҡан.
Күлдән Оло Айыу йылғаһы (Сахту-Де) ағып сыға, ул Маккензи йылғаһына ҡоя. Күл буйындағы тораҡ пункттар — Делайн (Deline, элекке Форт-Франклин) һәм Эко-Бей (Echo Bay, шулай уҡ Порт-Радий (Port Radium) тип атала). 1930 йылда Жильбер Лабин (Gilbert LaBine) күл тирәһендә уран ятҡылығын аса, уның нигеҙендә рудник төҙөлә. Бында табылған уран Хиросима һәм Нагасаки ҡалаларына атом бомбаһы ташлауҙа ҡулланнылған атом бомбаһы составында булған. Һуңыраҡ, сығарыу сығымдары юғары булғанлыҡтан, рудник ябыла. Күл сунолар йөрөшлө. Төп порттары: Порт-Радий һәм Делайн. Навигация осоро бик ҡыҫҡа. Июль айынан иртәрәк бик һирәк боҙҙан азат ителә. Сахту индеецтарының үҙ атамаһы күлдең атамаһына бәйле.

# Оло Айыу күле
## Климаты

1950—1974 йй. күҙәтеү мәғлүмәттәре:
# Кармалка (Севиньзя ҡушылдығы)

Кармалка — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Севиньзя йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Кармалка (Севиньзя ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101312111100028046
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102804
* Бассейн коды — 10.01.01.013
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Эггерсдорф (Шёнебек)

Эггерсдорф (Шёнебек) (нем. Eggersdorf ) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан .
2005 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ла 1265 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,55 км². Диңгеҙ кимәленән 58 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39221 һәм автомобиль коды — SBK.
# Мокрена

Мокрена (нем. Mockrehna) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 5293 кеше йәшәй. Майҙаны — 115,18 км². Диңгеҙ кимәленән 99 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 4862 һәм автомобиль коды TO.