yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ҡарасәс (бейеү)

«Ҡарасәс» (рус. «Черноволосая») — башҡорт халыҡ ҡыҙҙар бейеүе, яңғыҙ бейеү. Бейеү сюжеты 2003 йылда күренекле ҡурайсы Сәйфулла Дилмөхәмәтовтан Йылайыр районының Иҫке Яҡуп ауылында «Салауат йыйыны» халыҡ байрамы ваҡытында Розалиә Солтангәрәева яҙып ала.

# Ҡарасәс (бейеү)
## Тарихы

Башҡорт халҡы элек йыл һайын йыйын-байрамдар үткәреп килгән. Көрәш, сәсәндәр ҙә һүҙ оҫталығында көс һынаша, шулай уҡ «ырыу йырсыһы», «ырыу бейеүсеһе» исемдәре өсөн көс һынашыу булған. Йыл һайын бейеүселәр араһында төп бүләкте йәм-йәшел күҙле, һомғол буйлы, тубыҡҡа тиклем төшөп торған оҙон ҡара сәсле, ай нурындай балҡып торған битле үҫәргән ырыуы һылыуҡайы Ҡарасэс алып килә. Был һылыуҡайҙы бөтәһе лә хәтерендә ҡалдыра, һәр саҡ уның арбаусы бейеүен көтөп ала. Сираттағы йыйында ул, майҙанды хайран ҡалдырып, төп бүләкте ота һәм «Ырыу бейеүсеһе» исеменә лайыҡ була. Бер ваҡыт үҙе тураһында яуыз телдәрҙән «бейеү менән түгел, матурлығы менән арбай ул», тигән хәбәр ишетә. Ҡарасэс быны ишетеп, йәне көйә: «Киләһе йыйынға „йөҙһөҙ“, битемде күрһәтмәйенсә бейейәсәкмен!» — тигән ҡарар ҡабул итә.
Йылдағыса йыйын ваҡыты етә. Йырсыларҙы, ҡурайсыларҙы барыһы ла иғтибар менән тыңлай. Оҫта башҡарғандарҙы тамашасы һоҡланып алҡышлай. Һомғол кәүҙәле, битен ҙур ҡыҙыл яулыҡ менән йәшергән бер ҡыҙ майҙанға сыға. Һылыуҡайҙың бейеү хәрәкәттәренең нәфислеге, етеҙлеге барса халыҡты хайран ҡалдыра. Уның һығылмалы кәүҙәһе ҡамыш кеүек сайҡала; ҡулдары менән тулҡындарҙы, һыу ағымын күрһәтә; ваҡ таштарҙы ҡуҙғатҡандай, таулы битләү буйлап үҙәнгә тәгәрәй. Башта ҡыҙ яйлап ҡына ҙур түңәрәк яһай, көйҙө ваҡ тыпырҙауҙар менән тамамлай. Унан һуң елдәй осоп, әле бер яҡҡа, әле икенсе яҡҡа өйөрөлөп-өйөрөлөп ала. Артабан тубыҡланып, битен инештә йыуғанын, ҡоштарҙы шатланып сәләмләгәнен күрһәтә. Ҡарасәстең бейеүенә хайран ҡалып, һәммәһе лә: Кем һуң, кем ул?- ти «Бәлки, бик тә йәмһеҙ ҡатындыр, шуға битен йәшерергә тырышалыр», — тип бышылдаша тамашасы. Ләкин тәжрибәле аҡһаҡалдар Ҡарасәстең бейеү хәрәкәттәрен шунда уҡ таный, сабырлыҡ күрһәтә. Күпмелер ваҡыттан һуң бейеү тамамлана. Тамашасы ҡыҙ бейеүен көслө алҡыштарға күмә. Аҡһаҡалдар «Йыйын бейеүсеһе» исемен иғлан итә, шунда ғына Ҡарасәс битен аса. Был бит Ҡарасәс, тип халыҡ гөж килә, ҡыҙ үҙенең шулай тирә-яҡта оҫта бейеүсе булыуын иҫбатлай, ә ул ижад иткән бейеү «Ҡарасәс» исеме менән халыҡҡа мираҫ булып ҡала.
# Оло Он-Месть

Оло Он-Месть — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Он-Месть йылғаһының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Оло Он-Месть
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000011900
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001190
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Больберг

Больберг (нем. Bollberg) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 300 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,39 км². Диңгеҙ кимәленән 324 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7646 һәм автомобиль коды — SHK.
# Конельга

Конельга — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Шеделга йылғаһының һул ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Конельга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010900112115200033148
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203314
* Бассейн коды — 13.01.09.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Пульцисс

Пульцисс — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ягыл-Ях йылғаһының һул ярына тамағынан 319 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Пульцисс
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010800112115200030409
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203040
* Бассейн коды — 13.01.08.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ҡорғаҙаҡ шишмәһе

Ҡорғаҙаҡ — Ҡаратауҙан ағып сыҡҡан шишмә, шифалы һыу сығанағы, Йүрүҙән йылғаһының һул яҡ ҡушылдығы. Башҡортостан Республикаһының тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965), «Янғантау» республика ҡурсаулығы биләмәһенә инә. Салауат районындағы Ҡаратау армыттарында, Янғантау шифаханаһынан 3 км алыҫлыҡта, Комсомол ауылы янында ағып сыға.

# Ҡорғаҙаҡ шишмәһе
### Үҙенсәлеге

Дебит миҡдары 100—125 с/сек. Һыу температураһы даими (16—16,5С), ҡышын туңмай, радиоактивлы һәм минераллашҡан.
Сотавы: гидрокарбонатналы, магний-кальцийлы (НСО3 84—87 экв%, Са 57—60 экв%, Мg 34 экв. %), өс валентлы мышьяк кислотаһы (3,9 мг/л).
Ҡорғаҙаҡ шишмәһе Ҡаратауҙың ер аҫты һыуҙары иҫәбенә тулылана.
# Мөшәрәкә

Мөшәрәкә (ғәр. مشاركة‎; рус. Мушарака) — инвесторҙар өлөшләтә аҡса һалған һәм һәр ҡатнашыусының пай күләменә ярашлы алынған килемде йәки зыянды үҙ-ара бүлешкән берлектәге өлөшсө предприятие
Инвесторҙарҙың береһе булып ислам банкы сығыш яһай ала.

# Мөшәрәкә
## Мөдәрәбә

Мөдәрәбә (ғәр. مضاربة‎; рус. Мудараба) — мөшәрәкәгә оҡшаш берлектә өлөш һалып эшләгән предприятие, унда иһә инвесторҙарҙың береһе — мотлаҡ ислам банкыһы. Тап ул «мөдәрәбә» берлектәге предприятиеһына финанс средстволары һала; башҡа инвесторҙар иһә үҙ хеҙмәтен һәм белемен генә тотона (мөшәрәкәлә бөтә инвесторҙар финанс средстволары һала).
Алынған табышты, мөшәрәкәләге кеүек үк, инвесторҙар пайҙарға ярашлы бүлешә, әммә мөдәрәбәләге финанс юғалтыуҙарҙын банк ҡына күтәрә (рибалы кредиттан айырмалы, ислам банкыһы предприятиеның юғалтыныу хәүефенең бер өлөшөн үҙ өҫтөнә ала). Бынан тыш, был килешеүҙәрҙә кредит иҡтисадының нигеҙе — банк мультипликаторы эшләмәй. Коммерция банкыларынан айырмалы рәүештә, ислам банкыһы залог ярҙамы менән кредит хәүефен түбәнәйтә лә алмай. Залог һалырға мәжбүр итеүҙе ислам мәҙәниәте ғәйеп һанай.
# Байҙар бал эсә (йыр)

Байҙар бал эсә — Башҡорт халыҡ йыры.
«Байҙар бал эсә» — лирик йыр. Тормош-көнкүреш йырҙарының төркөмөнә ҡарай. Йырҙа социаль тигеҙһеҙлек мотивтары, бәхет эҙләп ил гиҙеүсе егеттәр образы. Тормош-көнкүреш йырҙарында тыуған төйәк, мал һәм ир-егет образдарының айырылмаҫ берҙәмлеге сағылыр булған. Шулай уҡ тормош-көнкүреш йырҙарында үткән ғүмер темаһы һәм уның философик асылы ла бирелер булған.
Үтә байҙар бал эсә,
Урта байҙар буҙа эсә.
Беҙҙең кеүек ярлы-фәҡир
Тал төбөнән һыу эсә.
Тимерле арба, төҙөк юл,
Барыр ерем алыҫ ер.
Михнәт сигеп, малдар таба
Беҙҙең кеүек фәҡир ир.
Арҡа ерҙә ат уйнай,
Түбә ерҙә төлкө уйнай.
Беҙҙең кеүек ярлы-фәҡир
Көн итеүен көн дә уйлай.
Ялан ерҙән ел иҫер,
Елкән төбөн ҡом киҫер.
Яҡшы ат башын нуҡта киҫер,
Фәҡир башын юҡ киҫер.
# Көркәк (тау)

Көркәк — Көньяҡ Уралдағы тау, Белорет ҡалаһынан 22 км алыҫлыҡта, Әбйәлил районы биләмәһендә, Абҙаҡ һәм Мораҡай ауылдары янында урынлашҡан.
1997 йылдан Тәбиғәт ҡомартҡыһы статусына эйә, урман дала ландшафты, һирәк осрай торған үҫемлектәр һәм хайуандар һаҡлау объекты булып тора. Тәбиғәт ҡомартҡыһы майҙаны— 515,1 га. Тау Девон осорондағы вулкан ҡатламдарынан барлыҡҡа килгән.

# Көркәк (тау)
## Этимология

Атамаһы боронғо башҡорт һүҙе көркә — ер еләге һүҙенән барлыҡҡа килгән тигән фараз бар.
# Ғәни (исем)

Ғәни — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.

# Ғәни (исем)
## Этимологияһы

Ғәни исеме ғәрәп теленән бай, маллы, дәүләтле тип аңлатыла.

# Ғәни (исем)
## Билдәле шәхестәр

Иҫәнгилдин Ғәни (Ғәниулла) Ниғмәт улы (1914 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, разведчик, рядовой.
Вәлиев Ғәни Нурмөхәмәт улы (1897—1989) — совет колхозсыһы, III саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты. 1932-се йылдан алып КПСС ағзаһы.
Ғәлимов Ғәни Ғәлим улы (23 февраль 1912 йыл — 5 ноябрь 1969 йыл) — СССР-ҙың хәрби эшмәкәре, полковник.
Әшрәф Ғәни — Афған сәйәси эшмәкәре, 2014 йылдың 29 сентябренән Афғанстан президенты. 2021 йылдың 15 авгусынан алып ҡасып йөрөй.
Моратбаев Ғәни — йәмәғәт эшмәкәре, Ҡаҙағстан ССР-ында комсомолды ойоштороусы.
# Рятькан-Еган

Рятькан-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вах йылғаһының уң ярына тамағынан 290 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Рятькан-Еган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200039979
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203997
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Харвута-Яха (Шенябе-Яха ҡушылдығы)

Харвута-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Шенябе-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 92 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Харвута-Яха (Шенябе-Яха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300071780
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307178
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ғәрәп мәҙәни үҙәге (Одесса)

Ғәрәп мәҙәни үҙәге — Одесса ҡалаһындағы мәсет, Украина.
Ҡаланың баш архитекторы Борис Бровин, мәҙәни мираҫ ҡомартҡыларын һаҡлау буйынса ҡала идаралығы начальнигы В. Мещеряков, Одесса төҙөлөш һәм архитектура дәүләт академияһының деканы В. Уренев фекере буйынса Ғәрәп мәҙәни үҙәге һуңғы йылдарҙағы иң уңышлы архитектура ижады булып тора.

# Ғәрәп мәҙәни үҙәге (Одесса)
## Тарихы

Ғәрәп мәҙәни үҙәге — Сүриә сығышлы эшҡыуар Аднан Киван аҡсаһына төҙөлгән. Мәсеттең проектын Архпроект МДМ архитектура-реставрация бюроһы эшләй. Проекттың баш архитекторы — Голодонюк Юрий Васильевич. Интерьерҙы һәм фасадтарҙы реконструкциялау буйынса М. Г. Повстанюк, ә төп архитектор Д.М. Повстанюк була.

# Ғәрәп мәҙәни үҙәге (Одесса)
## Тасуирламаһы

Бинаның аҡ фасадына күп семәрле биҙәктәр һалынған. Ҡыйығында йәшел төҫкә буялған бик ҙур көмбәҙ күтәрелә. Бинаны арка формаһында тәҙрәләр биҙәй.
Күп төрлө архитектура элементтары мәсеткә еңеллек һәм яҡтылыҡ бирә. Ҙур залдарының иҙәндәрендә матур балаҫтар түшәлгән, түшәмдә ҡупшы гәлсәр люстра эленеп тора. Мәрмәр баҫҡыстар һәм ҙур витражлы тәҙрәләр бинаның бай интеьеры менән тап килә.
# Лемка

Лемка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лумпун йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Лемка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300512111100039061
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103906
* Бассейн коды — 10.01.03.005
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Кәшәлә (һырт)

Кәшәлә — Башҡортостандың Ишембай, Мәләүез һәм Бөрйән райондары сигендә ятҡан тау һырты. Нөгөш ҡушылдығы Кәшәлә йылғаһының һул яҡ яры буйлап һуҙылған. Оҙонлоғо — 15 км яҡын (Ишембай районында 6 км). Киңлеге — 2-4 км.
Иң бейек түбәһе- 628 м. Тау һыртының өс түбәһе ҡалҡып, күренеп тора (583 м, 606 м, 628 м). Һырттың төньяғы менән көньяғын айырып йөрөтәләр.
Төньяғында (рельф) уйпат, уйһыу урындар күп, улар буйлап шишмәләр, бәләкәй йылғалар яғып ята. Көнсығыш битләүендә ташйылғалар бар (боронғо төрки телдә «ҡорум», рус телендәге «курум»).
Көньяғының көнбайыш һырты текә, көнсығыш һырты- һөҙәк.
Тау тоҡомо ҡомташ, алевролиттар һәм үрге рифей доломиттарынан тора.
Кәшәлә итәгенән Кәшәлә йылғаһының күп ҡушылдыҡтары баш ала.
Һырт өҫтөндәге урман һәм тау һоро тупраҡта киң япраҡлы урмандар, ә аҡһыл- һоро урман һәм көрән тупраҡта ваҡ япраҡлы урмандар үҫә.
Һырттың төньяғындағы көнсығыш һырты Башҡортостан ҡурсаулығына инә (Бөрйән районы).
# Сиборгий

| 106 | Сиборгий |
| Sg(271) ||
| 5f¹⁴6d⁴7s² ||
Сиборгий (лат. Seaborgium, Sg , элек Уннилгексий, Unnilhexium, Unh, йәки эка-вольфрам) — Менделеевтың периодик таблицаһының 7-се осор, 6-сы төркөм химик элементы. Тәртип номеры - 106. Әҙ генә ваҡыт тора торған радиоактив элемент.

# Сиборгий
## Символы

Сиборгий элементының символы - Sg (Сиборгий тип уҡыла).

# Сиборгий
## Тарихы

Сиборгий 1974 йылда Берклиҙа Калифорния университетындағы Лоуренс исемендәге лабораторияла Берклиҙа Калифорния университетындағы(Лаборатория имени Лоуренса Калифорнийского университета ) синтезланған. Яңы элементты алыу өсөн ²⁴⁹Cf+¹⁸O→²⁶³106+4n реакцияһы ҡулланыла. Бер үк ваҡытта, уларға бәйһеҙ рәүештә, Г. Н. Флеров һәм Юрий Оганесян етәкселегендә Дубна төркөмө ҡурғаш һәм хром ҡушылған ядро реакциялары һөҙөмтәһендә 106-сы элементты синтезлау тураһында мәғлүмәт баҫтырып сығара.
1993 йылда IUPAC эшсе төркөмө Дубналағы төркөм эше тикшеренеүҙәр өсөн оло әһәмиәткә эйә, әммә, Беркли төркөмөнөң эшенән айырмалы булараҡ, яңы элемент барлыҡҡа килеүен етерлек ышаныс булдырырлыҡ итеп күрһәтмәне, тип һығымта яһай. Шуға күрә 1997 йылда IUPAC (совет ғалимдары "резерфорд" тип атарға ризалығын белдереүенә ҡарамаҫтан) элементты Беркли физигы Гленн Сиборг хөрмәтенә сиборгий тип атарға ҡарар ҡабул итә. Сиборг үҙе иҫән саҡта элемент уның исеме менән аталған беренсе ғалим була.

# Сиборгий
## Иҫкәрмә

* ↑ Wieser M. E., Coplen T. B., Wieser M. Atomic weights of the elements 2009 (IUPAC Technical Report) (ингл.) // Pure and Applied Chemistry — IUPAC, 2010. — Vol. 83, Iss. 2. — P. 359–396. — ISSN 0033-4545; 1365-3075; 0074-3925 — doi:10.1351/PAC-REP-10-09-14
* ↑ A. Ghiorso et al. Element 106 // Physical Review Letters. — 1974. — Т. 33. — № 25. — С. 1490—1493.
* ↑ Ю. Ц. Оганесян и др. Синтез нейтронодефицитных изотопов фермия, курчатовия и элемента с атомным номером 106 // Письма в ЖЭТФ. — 1974. — Т. 20. — № 8. — С. 580—585.
* ↑ R. C. Barber et al. Discovery of the transfermium elements // Pure and Applied Chemistry. — 1993. — Т. 65. — № 8. — С. 1757—1814.
* ↑ Commission on Nomenclature of Inorganic Chemistry Names and symbols of transfermium elements (IUPAC Recommendations 1994) // Pure and Applied Chemistry. — 1994. — Т. 66. — № 12. — С. 2419—2421.
* ↑ Commission on Nomenclature of Inorganic Chemistry Names and symbols of transfermium elements (IUPAC Recommendations 1997) // Pure and Applied Chemistry. — 1997. — Т. 69. — № 12. — С. 2471—2473.
* ↑ Willem H. Koppenol Paneth, IUPAC, and the Naming of Elements // Helvetica Chimica Acta. — 2005. — Т. 88. — № 1. — С. 95—99.
* ↑ Nudat 2.3
# Ун-Карыпсан-Юган

Ун-Карыпсан-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Карыпсан-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Ун-Карыпсан-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300021552
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302155
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Семеновка (Юма ҡушылдығы)

Семеновка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Юма йылғаһының һул ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Семеновка (Юма ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300412111100036603
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103660
* Бассейн коды — 10.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Еңеү паркы (Һарытау)

Еңеү паркы — Һарытау ҡалаһында, ҡаланың Волга районындағы Соколов тауында урынлашҡан мемориаль комплекс.

# Еңеү паркы (Һарытау)
## Тарихы

Еңеү паркына 1975 йылда, Бөйөк Ватан һуғышында еңеүҙең 30 йыллығы хөрмәтенә, нигеҙ һалына. Бының өсөн Соколов тауында 80 гектар территория бүленә. Паркка нигеҙ 1975 йылдың 19 апрелендә өмә ваҡытында һалына, планлаштырылған «Торналар» монументының нигеҙенә символик ташты КПСС өлкә комитетының беренсе секретары Алексей Иванович Шибаев һала.
Ете йылдан һуң, 1982 йылда, архитектор Менякин Юрий Иванович проекты буйынса 40 метрлыҡ «Торналар» монументы — Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һәләк булған һарытаулыларға һәйкәл ҡуйыла (һуғыштың тәүге көндәрендә генә Һарытау ҡалаһынан 130 меңдән ашыу кеше үҙ теләге менән фронтҡа киткән). Был ваҡытта инде паркта ағастар ултыртылған, уңайлы шарттары булған төп аллея була, паркта хәрби дан музейы эшләй.
1999 йылдың 9 майында Еңеү паркында Һарытау дәүләт хәрби дан музейын тантаналы асыу була, унда хәрби һәм ауыл хужалығы техникаһының уникаль экспозицияһы ҡуйыла, бөгөнгө көндә 180-дән ашыу экспонат иҫәпләнә. Улар араһында иң билдәле совет һәм Рәсәй хәрби техникаһы өлгөләре. Һарытау дәүләт хәрби дан музейының Еңеү паркы территорияһында беренсе экспонаты — палуба штурмовигы ЯК-38, Паркка инер алдынан пьедесталға урынлаштырылған.

# Еңеү паркы (Һарытау)
## Хәҙерге ваҡытта

Хәҙер парк территорияһында Һарытау дәүләт хәрби дан музейы эшләй, ул килеүселәрҙе Бөйөк Ватан һуғышы йылдарындағы хәрби техниканың һәм ҡоралдың ғәйәт ҙур коллекцияһы, шулай уҡ хәҙерге заман ҡоралы өлгөһөләре менән таныштыра. Ауыл хужалығы техникаһы экспозицияһында һабандан алып комбайнға тиклем барыһы ла, шул иҫәптән ялан станы ла ҡуйылған. 2014 йылдың июленән алып музейҙа аудиогид эшләй. Ике йөҙҙән ашыу экспонат индивидуаль тауышлы оҙатыу алған.
2003 йылда паркта Һарытау өлкәһе халыҡтарының ысын өйҙәре, тирмәләре, замоктары менән Һарытау өлкәһе халыҡтарының милли ауылы асыла. Бында урыҫтарҙың ғына түгел, ә татарҙарҙың, әрмәндәрҙең, башҡорттарҙың, грузиндарҙың һәм Һарытау өлкәһендә йәшәгән башҡа халыҡтарҙың үткәне атмосфераһын тойорға мөмкин.
Еңеү паркы — ҡала халҡының һәм ҡунаҡтарҙың яратҡан ял итеү урыны. Улар өсөн юлдар, ял итеү урындары һәм күҙәтеү өсөн майҙансыҡтар эшләнгән.
2015 йылдың 9 майында паркта хеҙмәт даны музейы асыла.

# Еңеү паркы (Һарытау)
## Еңеү паркында һәйкәлдәр

* «Торналар» һәйкәле
* Геройҙар аллеяһы
* Мәңгелек ут
* Һуғыш яланында һәләк булғандарға һәйкәл «Тынып ҡалған ҡыңғырау»
* Фашизмдың бәлиғ булмаған тотҡондары һәйкәле
* Бронетехника экспозицияһы
* Самолеттар экспозицияһы
* Вертолеттар экспозицияһы
* Радиация ҡорбандарына һәйкәл
* Локаль һуғыштарҙа һәләк булған яҡташтар һәйкәле.

# Еңеү паркы (Һарытау)
## Фотоһүрәттәр

* Танк Т-64. Еңеү паркы
# Рәсәй Фәндәр академияһы Урал бүлексәһенең ботаника баҡсаһы

Рәсәй Фәндәр академияһы Урал бүлексәһенең ботаника баҡсаһы (РФА УрБ ББ) — Екатеринбург ҡалаһындағы ботаника баҡсаһы. 1936 йылдың 28 авгусында ойошторола.
Ҡаланың көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан, 8 март, Мәскәү, Николай Островский урамдары һәм урау юл менән сикләнгән. Метроның иң яҡын станциялары — Чкаловская һәм Ботаническая.
Баҡса биләмәһе кәртәләнгән, халыҡ өсөн расписание буйынса асыла. Биләмәлә йәшел ултыртылған ағастар, оранжереялар, административ биналар урынлашҡан.

# Рәсәй Фәндәр академияһы Урал бүлексәһенең ботаника баҡсаһы
## Тәғәйенләнеше һәм эш йүнәлештәре

Рәсми мәғлүмәттәргә ярашлы, «РФА УрБ ББ — Уралдың һәм Көнбайыш Себерҙең һәм Урал алдының күрше төбәктәренең төп ғилми-тикшеренеү учреждениеһы, тәбиғи флора ресурстарын фундаменталь өйрәнеүҙе һәм ысулдарын эшләүҙе, тикшеренеүҙәрҙе координациялауҙы, уларҙы һаҡлауҙы, тергеҙеүҙе, байытыуҙы (интродукцияларҙы) һәм иҡтисадта һәм социоэкологияла рациональ файҙаланыуҙы оптималләштереү буйынса сараларҙы нигеҙләүҙе тәьмин итә»..
Учреждениеның рәсми сайты уның эшендә төп йүнәлештәрҙе түбәндәгесә билдәләй:
«Урта Урал өсөн яңы ағас һәм үлән үҫемлектәр төрҙәрен интродукциялау һәм уларҙың яраҡлашыуын өйрәнеү. Уралдың һирәк һәм юҡҡа сыға барыусы төрҙәренең коллекцияларын булдырыу»;
«Уралдың, Рәсәйҙең күрше төбәктәренең тәбиғәт флораһының төрлөлөгөн өйрәнеү һәм уны һаҡлау, тергеҙеү һәм рациональ ҡулланыу ысулдарын фәнни нигеҙләү»;
«Уралдың һәм Рәсәйҙең күрше төбәктәренең төп урман барлыҡҡа килтереүсе төрҙәре экологияһын, генетикаһын һәм географияһын өйрәнеү, уларҙы оптималь ҡулланыу һәм тергеҙеү ысулдарын һәм технологияларын эшләү»;
«Урал флораһы генофондын һаҡлау һәм тергеҙеү ысулдарын фәнни нигеҙләү, айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәләре системаһын булдырыу»;
«Урманды һаҡлауҙың һәм техноген- бысранған биләмәләрҙе рекультивациялауҙың фәнни нигеҙҙәрен эшләү»;
«Аң-белем таратыу эше (экскурсиялар, лекциялар һ. б.)».
Баҡса составында ике бүлек айырылған— ботаника бүлеге һәм урмансылыҡ фәне бүлеге. Алты лабораторияһы бар.

# Рәсәй Фәндәр академияһы Урал бүлексәһенең ботаника баҡсаһы
## Үҙенсәлектәре

Баҡса биләмәһендә яҡынса 4 мең таксон үҫтерелә. Банандар, әфлисундар, лимондар, гранаттар, папайя һәм фейхоа бар.