yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Новокуйбышевск

Новокуйбышевск (рус. Новокуйбышевск) — Һамар өлкәһендәге ҡала. Халыҡ һаны буйынса Һамарҙан һуң өлкәлә дүртенсе урында тора.

# Новокуйбышевск
## Географияһы

Волга йылғаһы ярында урынлашҡан.

# Новокуйбышевск
## Иҡтисад

* Новокуйбышевск нефть эшкәртеү заводы
* Новокуйбышевск нефтехимия компанияһы
* Новокуйбышевск катализаторҙар заводы
# Неньга (Вятка ҡушылдығы)

Неньга — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының һул ярына тамағынан 442 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Неньга (Вятка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300412111100036269
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103626
* Бассейн коды — 10.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Елле-Игол

Елле-Игол — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Каралька йылғаһының уң ярына тамағынан 190,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.

# Елле-Игол
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300065406
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306540
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Альвин Митташ

Альвин Митташ, тулы исеме — Пауль Альвин, серболужи варианты — Павол Альвин Миташ (нем. Alwin Mittasch, үр.-луж. Alwin Pawol Mitaš; 27 декабрь 1869 йыл, Дажин ауылы, Лужица, Германия — 4 июнь 1953 йыл, Гейдельберг, Германия) — серболужица һәм немец ғалим-химигы һәм профессоры.

# Альвин Митташ
## Биография

1869 йылдың 27 декабрендә лужицаның Лёбау ҡалаһы тирәһендәге Дажин ауылында күп балалы уҡытыусы ғаиләһендә тыуған. 1883 йылда Баутцен (Будишин) педагогия училищеһына уҡырға инә, 1889 йылда тамамлай. 1889 йылдан 1982 йылға тиклем Лужицаның Клюкш һәм Коморов ауылдарында халыҡ мәктәптәрендә уҡытыусы ярҙамсыһы булып эшләй. 1892 йылдан Лейпцигта уҡытыусы булып эшләй. Лейпциг университетының химия факультетында лекцияларға йөрөй. 1895 йылда Лейпциг университетына уҡырға инә, уны тамамлағандан һуң физика-химия институтында ассистент була, Унда Вильгельм Оствальд етәкселегендә эшләй. 1901 йылда химия өлкәһендә докторлыҡ дәрәжәһен ала. 1903 йылда Стольберг янында шахталарҙа аналитик химик булып эшләй һәм 1904 йылдан Людвигсхафенда Баден сода — анилин фабрикаһында (BASF) тикшеренеү лабораторияһында эшләй, унда Карл Боштың ассистенты була.1921 йылдан 1933 йылға тиклем Оппау-ҙа химия лабораторияһы директоры була. 1933 йылда өлкән улының вафатынан һуң хаҡлы ялға сыға һәм 1953 йылда вафат булғанға тиклем Гейдельбергта йәшәй.
Гейдельбергта уның исеме менән урам аталған.

# Альвин Митташ
## Фәнни эшмәкәрлеге

Ғилми-тикшеренеү эшмәкәрлегендә катализаторҙар менән шөғөлләнә. 1911 йылда Карл Бош менән бергә аммиак синтезы өсөн аппарат уйлап табыуҙа ҡатнаша. 80-гә яҡын уйлап табыуҙы теркәгән. Фәнни эшмәкәрлеге өсөн химия докторы маҡтаулы исемен ала.

# Альвин Митташ
## Әҫәрҙәре

* Über die chemische Dynamik des Nickelkohlenoxyds. Диссертация, Leipzig 1902.
* Kurze Geschichte der Katalyse in Praxis und Theorie. 1939.
* Von der Chemie zur Philosophie. Ausgewählte Schriften und Vorträge. 1948.
* Geschichte der Ammoniaksynthese. Verlag Chemie, Weinheim 1951.
* Erlösung und Vollendung. Gedanken über die letzten Fragen. 1953.
# Минһажетдинова Мәүзифа Мәғәфүр ҡыҙы

Минһажетдинова Мәүзифа Мәғәфүр ҡыҙы (6.9.1901-14.3.1989) — нәфис һүҙ оҫтаһы, әкиәтсе.

# Минһажетдинова Мәүзифа Мәғәфүр ҡыҙы
## Биографияһы

Мәүзифа Мәғәфүр ҡыҙы Минһажетдинова 1901 йылдың 9 сентябрендә Ырымбур губернаһы Троицк өйәҙе (хәҙерге Учалы районы) Ғәлиәхмәр ауылында тыуған.
Тыуған ауылы Ғәлиәхмәр мәҙрәсәһендә белем алып, иҫке төрки грамотаһына эйә булған.
Табын ырыуына ҡараған Ҡобағош ауылына килен булып төшкән. Колхоз производствоһында хеҙмәт иткән.
Туған башҡорт халҡының күп ауыҙ-тел ижады әҫәрҙәрен яҡшы белгән, оҫта итеп әкиәттәр һөйләгән.
XX быуаттың 60-сы йылдарында ғалим-фольклорсы Минһажетдинов М. Х. Мәүзифа Мәғәфүр ҡыҙы Минһажетдинованан утыҙға яҡын әкиәт яҙып алған. Баһалап бөткөһөҙ был ҡоматҡыларҙың бер өлөшө «Башҡорт халыҡ ижады» йыйынтығына ингән. Минһажетдинов Марат Хәләф улы уның Мәүзифа Мәғәфүр ҡыҙының Учалы районында абруйлы һәм хөрмәткә лайыҡ кеше икәнен белгән һәм ул һөйләгән әкиәттәрҙе яҙып алған, шуның менән халыҡ рухын сағылдырған бай йөкмәткеле тел гәүһәрҙәрен һаҡлап ҡалған.
Мәүзифа Мәғәфүр ҡыҙы шулай уҡ «Хуш, Уралым!» йырының авторы булып тора.
1989 йылдың 14 мартында вафат булған, БАССР-ҙың Учалы районы Ҡобағош ауылында ерләнгән.
# Гольдбах (Тюрингия)

Гольдбах (Тюрингия) (нем. Goldbach (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1694 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,15 км². Диңгеҙ кимәленән 270 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99869 һәм автомобиль коды — GTH.
# Франк йорто (Таганрог)

Франк йорт — Таганрог ҡалаһында боронғо йорт (Грек урамы, 38). Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты (18.11.92 йылдың 301-се ҡарары). Таганрог ҡалаһы башлығы Отто Германович Пфейлицер-Франк өсөн 1857 йылда төҙөлгән.

# Франк йорто (Таганрог)
## Йорт тарихы

Йорт 1857 йылда Отто Германович Пфейлицер-Франк өсөн (1788-1844) төҙөлә. Отто Германович фон Пфейлицер-Франк барондар тоҡомо Пфейлицер-Франктарға ҡарай. 1794——1797 йылдарҙа М.И.Кутузов етәкләгән Император ҡоро ер Шляхта кадет корпусында уҡый. 1812 йылда Бородино һуғышы ваҡытында кавалерия һөжүмдәренең береһендә Отто Франк яралана. батырлығы өсөн 4-се дәрәжә Изге Владимир ордены менән бүләкләнә. Франк рус армияһының Сит ил походында, Бриенне һәм Ла-Ротьере алыштарында ҡатнаша. Шулай уҡ Наполеон һуғыштарында, Лейпциг янындағы «Халыҡтар алышында» (1813 йылдың 16-19 октябрендә) батырлыҡ күрһәтә һәм 2-се дәрәжә Изге Анна орденына лайыҡ була.
Одессала Франк баш ҡаланан Рәсәй көньяғына сит ил эштәре министрлығының чиновнигы сифатында ебәрелгән Пушкиндың таныштары иҫәбенә инә. 1832 йылдың 4 июнендә Пфейлицер-Франк Азов диңгеҙе суднолар йөрөшөнөң төп попечителе һәм Таганрог таможня округы начальнигы итеп тәғәйенләнә. Ул Таганрог ҡалаһы төҙөлөшөнөң генераль планын раҫлай. Был план буйынса төп урам булып Александр урамы (хәҙер Чехов урамы) , ә төп майҙан булып Александр майҙаны (хәҙер Ҡыҙыл) тора. Уның өсөн Грек урамында бина төҙөлә.
1900 йылдар башында йорт советник ҡатыны Анна Ивановна Араканцева милкендә була, һуңынан йорт статский советник һәм прокурор Михаил Петрович Араканцевҡа ҡарай. Совет власы йылдарында йорт национализациялана
1919 йылда был йортта Аҡ армияның баш командующийы Антон Иванович Деникиндың фатиры була. Артабан Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғандан һуң йортта «Еләк» исеме аҫтында балалар баҡсаһы урынлаша . Әлеге ваҡытта был административ бина.

# Франк йорто (Таганрог)
## Архитектура үҙенсәлектәре

Бинаның ҡыйығы дүрт яҡлы, Грек урамына ҡарай фасадында ун тәҙрә һәм Некрасов тыҡрығына ҡарай биш тәҙрә урынлашҡан. Үҙәктә бина ярымтүңәрәк фронтонға эйә, ҡабырғаларында — ике өсмөйөшлө фронтон бар. Бинаға инеү урыны төкәтмә аша уның уң яғында һәм ихата яғынан. Йорттоң фасады штукатурланған, һоро төҫкә буялған, ваҡ архитектура элементтары аҡ төҫ менән айырылып тора.
Бинаның ҡат ара кәрнизе бар, бина үҙәгендә бөҙрә ташлы биҙәктәр менән ярым түңәрәк һәм ситтәрендә тура мөйөшлө тәҙрәләр, ярым колонналар, капителдәр бар. Бинала сығынтылар менән тамамлаусы кәрниз, Грек урамы буйлап декоратив рәшәткәле аттик башҡарылған.
# Наташев Алексей Емельянович

Наташев Алексей Емельянович (12 август 1928 йыл — юрист, совет енәйәт һәм енәйәт төҙәтеү хоҡуғы, шулай уҡ криминология белгесе; Ленинград дәүләт университетын тамамлаған (1951), юридик фәндәр докторы, диссертацияһын совет холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт ҡануниәте тураһында яҡлаған (1973);СССР Эске эштәр министрлығы академияһының яза башҡарыуҙы үтәүсе органдар менән идара итеү кафедраһының профессоры һәм начальнигы; криминология һәм енәйәт иҫкәртеү ойошмалары кафедраһы профессоры.

# Наташев Алексей Емельянович
## Биографияһы

Алексей Наташев Оло Дьяконовский ауылында тыуған. Был ауыл Вологда өлкәһе Шекснинский районы территорияһында (шул йылдарҙа Вологда губернаһы) урынлашҡан. Урта белем алғас, ул А. А. Жданов исемендәге Ленинград дәүләт университетына уҡырға инә һәм уны 1951 йылда тамамлай. Юғары белем алғас, Бөтә Союз юридик фәндәр институтының (бөгөн — Рәсәй ҡануниәтен һәм хоҡуҡ институты) аспирантураһына уҡырға инә.
1960 йылда Наташев аспирантураны тамамлай һәм ике йылдан һуң, РСФСР эске эштәр министрлығы Юғары мәктәбендә ғилми етәксеһе профессор Борис Утевский етәкселеге аҫтында «Наблюдательные комиссии и их роль в осуществлении советской исправительно-трудовой политики» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай — юридик фәндәр кандидаты була. 1973 йылда шулай уҡ Эске эштәр министрлығы Юғары мәктәбендә «Теоретические основы советского исправительно-трудового законодательства (задачи, сущность и применение)» темаһына докторлыҡ диссертацияһыяҡлай — юридик фәндәр докторы булып китә.
ЙылдаСССР тарҡалғас, 1987—1993 йылдарҙа Наташев СССР Эске эштәр минстрлығы академияһында яза башҡарыуҙы үтәүсе органдар менән идара итеү кафедраһы начальнигы була (бөгөн — Рәсәй Эске эштәр министрлығы идаралығы академияһы). Һуңғараҡ, 1993—1997 йылдарҙа, ул шул уҡ академияға ҡараған криминология һәм енәйәт иҫкәртеү ойошмалары кафедраһы профессоры булып тора. Эске хеҙмәт полковнигы була. 1999 йылдың 30 июнендә вафат була.

# Наташев Алексей Емельянович
## Эштәре

Алексей Наташев йөҙ илленән ашыу ғилми эш, шул иҫәптән бер нисә монографияларҙың авторы һәм авторҙашы булып тора; холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт (енәйәт-башҡарма), криминология мәсьәләләре менән шөғөлләнә , яза башҡарыу органдары эшмәкәрлеге менән идара итеү проблемаларын өйрәнә. Рәсәйҙең тәүге йылдарында, ул 1930-1950 йылдарҙа үткән совет сәйәси репрессия ҡорбандарын реабилитациялау процесында ҡатнаша; иректән мәхрүм итеү урындарында законлылыҡтың үтәлешен күҙәтә (енәйәт иҫкәртеү ойошмалары менән холоҡ төҙәтеү учреждениеларында):
* «Основы теории исправительно-трудового права» (1967);
* «Советская исправительно-трудовая система» (1983);
* «Управление органами, исполняющими наказания» (1983);
* «Советская исправительно-трудовая политика и ее реализации в деятельности органов внутренних дел» (1985).
# Моиль

Моиль — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иртыш йылғаһының һул ярына тамағынан 530 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Моиль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010700112115300013081
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301308
* Бассейн коды — 14.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кесе Бәлешкүл

Кесе Бәлешкүл - рус. Малый Белишкуль, Доронькино - (рус. Белишкуль,а также Балешкуль, Билешкуль, Беляшкуль, Билишкуль, Беляш-куль, Биляшкуль) - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районынындағы күл.

# Кесе Бәлешкүл
## Этимологияһы

Өлкәлә бер-береһенә яҡын урынлашҡан һәм ҡылымыҡ аша тоташҡан ике күл атамаһында Бәлешкүл һүҙе бар. Элек Оло Бәлешкүл тип аталғанын хәҙер бик йыш Бәлешкүл тип кенә атап йөрөтә башлағандар, сөнки Кесе Бәлешкүлде ярындағы шифахана исеме менән Доронькино тип атауға күсеп баралар
Был гидроним башҡорт телендәге бәлеш һәм күл һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән, тип яҙалар Силәбе өлкәһе сығанаҡтарында.
"Башҡорт теленең һүҙлеге"ндә "бәлеш" һүҙенә ошондай аңлатмалар бирелә:
* Бәлеш - Таба йә ҡалайға йәйелгән ҡамыр эсенә ни ҙә булһа һалып, ҡамыр менән өҫтө ҡаплап бешерелгән ашамлыҡ.
* Бәлеш - күсм. - Бешмәгән, булдыҡһыҙ
* Бәлеш - Ҡапыл аптырағанда әйтелә торған һүҙ
Урыҫ телле сығанаҡтарҙың бәғзеләрендә "белиш - мясо" тигән аңлатма бирелә, күл балыҡлы (итле) булғанға шулай атағандар тип фараз итәләр
Шувалов Николай Иванович - Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: "Белишкуль, озеро - от древнего башкирского мужского имени Бялеш, кул — «озеро»" Йәғни, күл атамаһы "Бәлеш +күл" һүҙҙәренән яһалған тип фаразлай. Бәлки борон башҡорттарҙа ундай исем дә булғандыр һәм ул урыҫ теле аша һаҡланып ҡалғандыр.Ихтимал, Биләш тигән исем булғандыр.

# Кесе Бәлешкүл
## Географияһы

Кесе Бәлешкүл Силәбе өлкәһенең Арғаяш районынында, Өйәлге күленән, "Өйәлге" шифаханаһынан З км төньяҡ-көнбайыштараҡ, Сайма ҡасабаһынан 2 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Эргәһендә Аҡсакүл (рус. Акчакуль, Ачкакуль)), Оло Бәлешкүл, Тәрәнкүл (рус. Теренкуль), Өйәлге (рус. Увильды) күлдәре ята. Оло Бәлешкүл менән ҡылымыҡ аша тоташҡан.
Географик координаттары: оҙонлоғо - 60°32′39.86″E (60.544405), киңлеге - 55°34′5.39″N (55.568165).
Күл Өйәлге тәбиғәт-территориаль комплексы ҡарамағына инә.
Кесе Бәлешкүлдән Екатеринбургҡа тиклем - 200 км, Силәбегә — 95 км, Арғаяшҡа — 25 км.
Ярындағы тораҡ пункттар: Сайма, Өйәлге, Тайгинка ҡасабалары, Ҡыштым ҡалаһы.

# Кесе Бәлешкүл
## Тасуирламаһы

* Уртаса тәрәнлеге: 2-2,5 м
* Максималь тәрәнлеге: 5м
* Максималь киңлеге һәм оҙонлоғо (км): күлдең диаметры 1 км
* Диңгеҙ кимәленән бейеклеге: 280м
* Майҙаны: 0,8км2
Һыуы таҙа, эсергә яраҡлы.
Төбөндә ләм һәм шифалы батҡаҡ.

# Кесе Бәлешкүл
## Флораһы һәм фаунаһы

Кесе Бәлешкүл буйында ҡамыш, екән, күрән үҫә. Тирә-яғында еләк, бәшмәк бик күп.
Балыҡтары: табан балыҡ, карп, алабуға, себер сабағы, алабалыҡ, ротан,суртан.Ҡыҫала бар.

# Кесе Бәлешкүл
## Шулай уҡ ҡара

* Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге
# Өсбосмаҡ

Өсбосмаҡ, учпочма́к (татар. өчпочмак — «треугольник», башҡ. өсбосмаҡ, өс мөйөш) — татар һәм башҡорттоң милли ризығы, эслеге картуф, ит, ҡағиҙә булараҡ, һарыҡ ите, һәм башлы һуғандан торған, әсе, һирәгерәк сөсө ҡамырҙан бешерелә.
Ризыҡтың төп үҙенсәлеге булып бешереү ысулы тора: башҡа күпселек оҡшаш ризыҡтарҙан айырмалы рәүештә, бәлештең эслеге сей килеш һалына.

# Өсбосмаҡ
## Дөйөм технология

0,5 сантиметрлыҡ шаҡмаҡлап туралған һарыҡ итен һәм сей картуфты ваҡ итеп туралған башлы һуған менән бутарға. Ҡамырҙан тәрилкә үлсәмендә түңәрәк киҫергә, эслеген һалырға һәм пирамида формаһын биреп, уртала тишек ҡалдырып, өҫтән бөрөп сығырға. Бер аҙ тота биргәс, һыйыр майы менән майларға ла, мейескә ҡуйырға кәрәк. Ярты сәғәттән һуң мейестән алырға, ҡалдырылған тишектән бер-ике ҡалаҡ мул тоҙланған һәм боросло ит һурпаһы ҡойорға, йомортҡа һөртөргә лә яңынан бешерергә ҡуйырға кәрәк. Тағы ла ярты сәғәт тотҡас, мейестән алырға, өҫтөн май менән һыларға, кәрәк тиклем тағы ла бер аҙ һурпа ҡойорға мөмкин.
Эслек өсөн:
* һарыҡтың һум ите — 250 г,
* картуф — 250 г,
* һуған — 1 шт.,
* һурпа — 1/2 стакан,
* тоҙ,
* онталған ҡара борос.
Ҡамыр өсөн:
* он — 300 г,
* һыйыр майы — 3 ҡалаҡ,
* йомортҡа — 2 шт.,
* һыу — 1/3 стакан,
* әсетке — 1 сәй ҡалағы,
* шәкәр — 1 сәй ҡалағы.
# Кәҫле районы

Кәҫле районы — Силәбе өлкәһендә район. Силәбе өлкәһенең төньяғында урынлашҡан. 1965 йылдын 12 ғинуарында ойошторолған.
Майҙаны — 3 356 км². Административ үҙәге — Кәҫле ҡалаһы.
Районда 10 ауыл советы, 48 ауыл торама пункты бар.

# Кәҫле районы
## Халҡы

Халҡы — 20,1 мең кеше (2010), шул иҫәптән 5,3 % башҡорттар. Башҡорттар тупланып йәшәгән иң ҙур торама пункттар (2002): Береговой, Кесе Ҡәнзәфәр, Ҡыҙыл, Ҡыҙыл Партизан һәм башҡа.

# Кәҫле районы
## Иҡтисады

Райондың иң ҙур ойошма Мечелдын Кәҫле заводы.
# Оло Ниедь-Ю

Оло Ниёдь-Ю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Юн-Яга йылғаһының һул ярына тамағынан 83 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Оло Ниедь-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000067425
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006742
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Турланд

Турланд (нем. Thurland) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 434 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,75 км². Диңгеҙ кимәленән 84 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6779 һәм автомобиль коды — ABI.
# Яҡтыкүл (археологик ҡомартҡы)

Яҡтыкүл (рус. Банное) — энеолит-таш быуаттар заманындағы Башҡортостанда урынлашҡан археологик ҡомартҡылар комплексы. Беҙҙең эраға тиклемге 400—100 меңенсе — 3 меңенсе йылдар менән билдәләнә.

# Яҡтыкүл (археологик ҡомартҡы)
## Урынлашҡан урыны

Таш быуаттар заманындағы археологик ҡомартҡылар комплексы Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районы Күсем руднигы ауылы эргәһендәге Яҡтыкүл буйында урынлашҡан. Урта быуаттар дәүере комплекста ҡараяҡуп керамикаһы табылдыҡтары менән күрһәтелгән.

# Яҡтыкүл (археологик ҡомартҡы)
## Ҡаҙыу эштәре тарихы

Комплекс 1961 йылда асыла. Г. Н. Матюшин тарафынан 1961—1989 йылдарҙа тикшерелә. 50 туҡталҡанан, шул иҫәптән, Банное IV, Банное V (Яҡтыкүл), Банное VI (Күсем) һәм Банное Vа (Березки) тора.
Банное IV — энеолит туҡталҡаһы (Яҡтыкүлдең көнбайыш яры, «Яҡтыкүл» шифаханаһының көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан). 1967, 1979 йылдарҙа тикшерелгән. 63 м² асылған.
Суртанды мәҙәниәте керамикаһы, таштан һалынған усаҡ, ике яҡлап эшкәртелгән әйберҙәр һәм ярсыҡтар табылған.
Банное V (Яҡтыкүл) — мезолит туҡталҡаһы (күлдең төньяҡ-көнсығыш яры, ауылдан көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 1,5 километр). 1972, 1975 йылдарҙа өйрәнелә. 571 м² асылған.
Түңәрәк формалағы 3 торлаҡ табыла, шуларҙың береһендә таштан һалынған усаҡ урыны һаҡланған. Йәнгел мәҙәниәтенең геометрик микролиттары, бысаҡҡа оҡшаған яҫмалар табыла.
Банное VI (Күсем) — мезолит-энеолит туҡталҡаһы (күлдең төньяҡ яры, ауылдан көньяҡ-көнсығышҡа табан 1 километр). 1972, 1976 йылдарҙа тикшерелгән. 240 м² асылған. Түбәнге ҡатламдарында йәнгел мәҙәниәтенең бысаҡҡа оҡшаған яҫмалары, өҫкө ҡатламдарында — ике яҡтан да эшкәртелгән ҡоралдар, суртанды мәҙәниәтенең ҡырғыстары һәм керамикалары (тальк, слюд, ҡом ҡатнашмалы балсыҡтан эшләнгән, тулҡынлы мөһөр эҙҙәре менән биҙәлгән).
Банное Vа (Берёзки) — күп ҡатламлы неолита-энеолит туҡталҡаһы (күлдең төньяҡ-көнсығыш яры, «Яҡтыкүл» шифаханаһы биләмәһендә). 1972, 1975—1976 йылдарҙа тикшерелгән. 500 м² асыла.
Диуары булған 5 ер аҫты ярым торлаҡтары табыла, улар эре таштарҙан һәм яҫмаларҙан һалынған. Суртанды мәҙәниәте керамик һауыт-һабалары (түңәрәк төплө, ситкә бөгөлөп торған тажлы, өҫтө тулыһынса өҙөк-өҙөк һыҙыҡтар, ромбтар, өсмөйөштәр менән биҙәлгән, улар тальк, шамот, ҡабырсаҡ ҡушылмалы балсыҡтан эшләнгән).
Таштан (йөк тейәгес, ҡыҫҡа һаплы һөңгөләр, сүкештәр, уҡ остары, бысаҡтар, ҡырғыстар, «үтектәр» һ.б.) һәм баҡырҙың саф бөртөктәренән (доллото, энәләр, бысаҡтар, ҡойолмалар, беҙҙәр) эщләнгән әйберҙәр һәм хайуан һөйәктәре (аттарҙың, эре малдың һәм ваҡ малдың, мышының) табыла. Яҡтыкүл (Банное) буйынса материалдар РФА Археология институты (Мәскәү фондында һаҡлана).
# Сана-Вож

Сана-Вож — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Балбан-Вож йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Сана-Вож
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000069290
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006929
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Туҡмаҡлы (йылға)

Туҡмаҡлы — Рәсәй йылғаһы, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Ҡондорса (Ҡондорса һыуһаҡлағысы) йылғаһының уң ярына 265 километрҙа ҡоя. Йылға оҙонлоғо 13 км, бассейн майҙаны 68,6 км².
Суҡ Ярҙары ҡалҡыулығынан башлана. Мәскәү — Ульяновск — Өфө тимер юлынан көньяҡҡа табан, Челно-Вершинский районының иң көнсығышында башлана. Кеше аҙ йәшәгән көньяҡ-көнбайыш урманлы яҡҡа табан Шенталинский районы чигеннән аға.
Йылғаның һул ярында Калиновка исемле бәләкәй ауыл, шулай уҡ Рыжевой утары һәм Ҡондорса (өлөшләтә) тимер юл разъезы ҡасабаһы урынлашҡан.

# Туҡмаҡлы (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Түбәнге Волга һыу бассейны округына ҡарай, йылғаның һыу хужалығы участкаһы — инешенән башлап тамағына тиклем Суҡ, бәләкәй йылға бассейны юҡ. Йылғаның йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000612112100006003.
# Шентала (йылға)

Шентала (Шенталка) — Рәсәй йылғаһы. Татарстан биләмәләрендә аға. Йылға Куйбышев (Кама ҡултығы) һыуһаҡлағысының һул ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.

# Шентала (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000312112100004057
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100405
* Бассейн коды — 11.01.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1