yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ҡыҙыл Селек (йылға)

Ҡыҙыл Селек (рус. Тимиркуна (Кзыл-Чилик)) — Рәсәйҙәге йылға. Силәбе өлкәһенең Нагайбәк районы биләмәләрендә аға. Йылғаның башы Яңы Ауыл (Париж) янында. Тамағы Фершампенуаз ауылы янында. Йылға Ғөмбәй йылғаһының һул ярына тамағынан 119 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 62 км, һыу бассейны майҙаны — 1590 км².

# Ҡыҙыл Селек (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса:
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200001793
— Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200179
— Бассейн коды — 12.01.00.003
— ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
— ГӨ буйынса сығарылыш — 2

# Ҡыҙыл Селек (йылға)
## Этимологияһы

Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Н. И. Шувалов Ҡыҙыл Селек топонимын былай аңлата:
   Кизил-Чилик, река, левый приток Гумбейки, бассейн Урала, поселок, гора, Нагайбакский район. село, Карталинский район.
   Кизил-Чилик — «река, где растет красная ива» (кызыл — «красный», чилик — «мелкий кустарник из рода ивы, мелкая ива»). Речка Сухая, левый приток Зингейки, прежде именовалась тоже Кизил-Чилик, ее название перешло на село Кизилчилик Карталинского района.
Йылға тарихи Башҡортостан ерҙәре аша аға, һәм был атама, әлбиттә, башҡортсанан, «Ҡыҙыл» һәм «Селек» һүҙҙәренән сыҡҡан. Селек иһә тал төрө түгел, ә ҡуҙаҡлылар ғаиләһенә ҡараған ҡыуаҡлыҡ (лат. Caragána). Ҡаҙаҡтарҙың ул төбәккә күпләп күсеп ултырыуы атамаларҙы шул телдән эҙләүгә килтерә һәм ярайһы йыш хаталы аңлатмалар осрай. Был топонимды ла ҡаҙаҡ теленән ингән тиеүселәр бар. Мәгәр, ҡаҙаҡ Википедияһында селек карагана тип бирелгән.
# Пухлома

Пухлома — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сара йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Пухлома
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300212110000011207
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001120
* Бассейн коды — 08.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Лупу-Ингухта

Лупу-Ингухта — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға айка-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 152 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.

# Лупу-Ингухта
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200044802
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204480
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Кусья

Кусья — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/Еділ/1804/693/66/35 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.

# Кусья
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100712111100011306
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101130
* Бассейн коды — 10.01.01.007
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Тигляевская Рочуга

Тигляевская Рочуга — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Едомский Полой ҡылымығының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Тигляевская Рочуга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000212103000048838
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004883
* Бассейн коды — 03.03.00.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Лысенков Алексей Максимович

Лысенков Алексей Максимович (19 апрель 1921 йыл — 19 март 1945 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир. Артиллерия полкының үҙйөрөшлө батарея командиры, лейтенант (1945). Советтар Союзы Геройы (1944).

# Лысенков Алексей Максимович
## Биографияһы

Алексей Максимович Лысенков 1921 йылдың 19 апрелендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Константиновка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Урыҫ. 1942 йылдан ВКП(б) ағзаһы. Һигеҙ синыф тамамлаған. Колхозда эшләгән.
Ҡыҙыл Армия сафына 1940 йылда Башҡорт АССР-ы Туймазы район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 1941 йылдың июненән Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1943 йылда Киев артиллерия училищеһын тамамлай.
1458-се артиллерия полкының үҙйөрөшлө артиллерия ҡоролмаһының батареяһ командиры (5-се гвардия танк корпусы, 6-сы танк армияһы, 2-се Украина фронты) кесе лейтенант А. М. Лысенков Корсунь-Шевченко операцияһы барышында батырлыҡ күрһәтә.
1945 йылдың 19 мартында Лысенков Алексей Максимович Секешфехервар (Венгрия) ҡалаһынан төньяҡ-көнбайыштараҡ Гуттамаша ауылы өсөн барған һуғыштарҙа батырҙарса һәләк була. Шул уҡ ауылда ерләнгән.

# Лысенков Алексей Максимович
## Батырлығы

«1944 йылдың февраль көндәрендә, дошман контратакаһын кире ҡағып, А. М. Лысенковтың батареяһы Украинаның Черкассы өлкәһе Лысянский районының Тихоновка һәм Яблоновка ауылдары эргәһендә дошмандың 12 танкыһын һәм 2 орудиеһын юҡҡа сығара. Шундай алыштарҙың береһендә, 1944 йылдың 23 февралендә Лысенков үҙенең үҙйөрөшлө артиллерия ҡоролмаһын ышыҡҡа урынлаштыра һәм мәргән ут асып, танкты, 2 орудиены, 50-гә яҡын дошман һалдатын һәм офицерын юҡ итә. Дошмандың ҡаршы һөжүме туҡтай».
СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 13 сентябрендәге Указы менән немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн кесе лейтенант Лысенков Алексей Максимовичҡа Ленин ордены менән «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 4267) тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.

# Лысенков Алексей Максимович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Советтар Союзы Геройы (1944)
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (13.09.1944).
* Ленин ордены] (13.09.1944).
* Александр Невский ордены (11.09.1944).
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (30.09.1944).

# Лысенков Алексей Максимович
## Хәтер

* Советтар Союзы Геройы А. М. Лысенковтың тыуған ауылында, ул уҡыған мәктәп бинаһында мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
# Моталов

Моталов — башҡорт фамилияһы.
* Моталов Ғәйнетдин Хәйретдин улы (1929—2011) — башҡорт беренсе дирижёры, РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1980), БАССР-ҙың халыҡ артисы (1969).
* Моталов Миңләхмәт Ғилметдин улы (1928—2012) — геолог, геохимик, геология-минералогия фәндәре кандидаты, профессор.
# Пенчаж

Пенчаж — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Утюкс йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Пенчаж
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000029985
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002998
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кесе Пятомбой-Ю

Кесе Пятомбой-Ю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Роговая йылғаһының һул ярына тамағынан 165 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 55 км.

# Кесе Пятомбой-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000067869
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006786
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Франк Илья Михайлович

Франк Илья Михайлович (10 (23) октябрь 1908 йыл — 22 июнь 1990 йыл) — ғалим-физик. СССР Фәндәр академияһы академигы (1968). Нобель премияһы лауреаты (1958). Ике тапҡыр Сталин премияһы (1946, 1953) һәм СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1971).

# Франк Илья Михайлович
## Биографияһы
### Сығышы

Илья Михайлович Франк 1908 йылдың 10 (23) октябрендә Санкт-Петербургта йәһүд: математик (һуңынан профессор) Михаил Людвигович Франк һәм шәфҡәт туташы (һуңынан балалар фтизиатры) Елизавета Михайловна Франк (ҡыҙ фамилияһы — Грацианова) ғаиләһендә тыуа. Шунан алда ғына улар Түбәнге Новгородтан, Санкт-Петербургҡа күсенә.
Буласаҡ физиктың атаһы Мәскәүҙең билдәле йәһүд ғаиләһенән — уның ҡартатаһы, Моисей Миронович Россиянский XIX быуаттың 60-сы йылдарында Мәскәүҙә йәһүд йәмғиәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе була. Илья Михайловичтың ҡартатаһы, Людвиг Семенович Франк (1844—1882), Мәскәү дәүләт университетын тамамлай (1872), Мәскәүгә Вилен губернаһынан 1863 йылда поляк ихтилалы ваҡытында күсеп килә. Хәрби табип булараҡ 1877—1878 йылдарҙа рус-төрөк һуғышында ҡатнаша, Изге Станислав орденына һәм дворянлыҡҡа лайыҡ була. Атаһының ҡустыһы (Илья Михайлович Франктың ағаһы) — күренекле урыҫ философы Семен Людвигович Франк; икенсе ағаһы — рәссам, скульптор, сценограф китап һәм иллюстраторы Леон (Лев Васильевич) Зак (псевдонимы Леон Россиянский, 1892—1980), 1910 йылдарҙа эгофутуристар (Хрисанф шиғри псевдонимы менән) хәрәкәте идеологтарының береһе.
И. М. Франктың ағаһы — совет биологы, СССР Фәндәр академияһы академигы Глеб Михайлович Франк.
# Алтын Балыҡ (йондоҙлоҡ)

Алтын Балыҡ (йондоҙлоҡ) (лат. Dorado) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — α Dor, яҡтылығы 3,27 була. Майҙаны буйынса урыны — 72.
# Сайкваж

Сайкваж — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лименда йылғаһының уң ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Сайкваж
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000025263
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002526
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Парижға! (хикәйә)

«Парижға!» — Антон Павлович Чехов хикәйәһе. 1886 йылда яҙылған. Тәүге тапҡыр 1886 йылдың 22 мартында «Осколки» журналының 12-сы һанында А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға.

# Парижға! (хикәйә)
## Баҫмалар

А. П. Чеховтың «Парижға!» хикәйәһе 1886 йылда яҙылған. Тәүге тапҡыр 1886 йылдың 22 мартында «Осколки» журналының 12-сы һанында А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға.
Хикәйәләге ҡатнашыусылар ҡотороу ауырыуынан француз бактериологы һәм химигы Луи Пастер методы менән дауалау тураһында белә. Хикәйәлә һөйләнгән ваҡиғалар барған саҡта Парижда Пастерҙың халыҡ -ара дауаханаһы асылған була.
Хикәйәлә шулай уҡ дөрөҫ яҙыу мәсьәләләре лә урын ала. ХIХ быуат аҙағында академик Я. К. Грот урыҫ телен унификациялау тураһында хеҙмәт баҫтырып сығара. Грот ять, фиты, ижицы һәм і хәрефтәрен һаҡлап ҡала, тик уларҙың ҡулланылышын айырым ҡағиҙәләргә буйһондора. А. П. Чехов 1887 йылдың 18 ғинуарында ағаһына: «Минең ҡулымдан килһә, был йүләр хәрефтәрҙе мин бөтөнләй юҡҡа сығарыр инем. Был хәрефтәр мәктәптә уҡыусыларға , грамматика нескәлектәренә өйрәнеп ултырырға ваҡыттары булмаған эш кешеләренә ныҡ ҡамасаулай һәм беҙҙең грамматиканы бары тик биҙәү өсөн генә ҡулланыла», - тип яҙа.

# Парижға! (хикәйә)
## Сюжет

Шулай бер кистә полиция надзирателе Вонючкиндың тыуған көнөнән земство идаралығы сәркәтибе Грязнов менән өйәҙ училищеһы уҡытыусыһы Лампадкин ҡайтып килә. Икеһе лә иҫерек һәм икеһе лә әлпән-төлпән баҫып атлай.
Улар Грот грамматикаһы тураһында һүҙ алып бара. Лампадкин сифаттарҙың берлек һанындағы эйәлек килеш ялғауында -аго йәки -ого тип яҙырғамы, тип баш вата... Грязнов педагогтың һүҙҙәрен бөтөнләй тыңламай, ә ике эттең бер ҡара урам этен ике яҡтан абалап өрөүен ҡарап килә. Ул эттәрҙе ҡоторта, ҡараһынан үҙенең бармағын тешләтә. Юл ыңғайында эт Лампадкиндың да аяҡ балтырын тешләй.
Сәркәтип һәм уның өйөнөң бер бүлмәһендә фатирҙа йәшәүсе педагог, өйгә ҡайтҡас, был турала бөтөнләй онота. Шул көндө уларға өйәҙ табибы Каташкин килеп инә һәм уларҙың икеһенең дә эттән таланғанын кешеләр күргәнлеген әйтә. Доктор уларҙың яраларын ҡарап, ләпис һөртөп китә. Иртәгеһен өйәҙ юлбашсыһы Позвоночников улар янына килеп хәлдәрен белешә һәм теге эттең ҡоторғанлыҡ ихтималын әйтә һәм уларҙың икеһенә лә Парижға барып дауаланырға кәңәш итә, уларға паспорт йүнәтергә һәм финанс менән ярҙам итергә вәғәҙә бирә.
Лампадкиндың бер ҡайҙа ла барғыһы килмәй, шулай ҙа төрлө ҡыҫтауҙарҙан-өгөтләүҙәрҙән һуң ул Грязнов менән, әйберҙәрен йыйып, поезда Парижға китә.
Уларҙы юлға оҙатҡандың дүртенсе көнөндә Грязновтың апаһы ҡулына сумаҙан тотҡан Лампадкиндың ҡайтып килгәнен күрә. Тегеһе уларҙың Курскиға барып еткәс, ресторандағы ашау ҡыйбатлыҡтан, икәүләшеп трактирға китеүен һәм унда земство идараһы сәркәтибенең иҫереп ныҡ тауышланыуын һөйләп бирә. Сәркәтипкә шунда уҡ протокол төҙөйҙәр, уларҙың аҡсаһы ла бөтә. Ҡалған аҡса бары тик Лампадкиндың юлына ғына етә. Грязнов Лампадкин аша өйҙәгеләрҙән ҡайтыр юлы өсөн аҡса һорай.
# Чертково (Ростов өлкәһе)

Чертково — ҡасаба. Рәсәй Федерацияһы Ростов өлкәһендәге Чертков районы Чертков ауыл биләмәһенең административ үҙәге. Рәсәй Федерацияһы менән Украина сигендә (Луганск өлкәһе Меловский районы Меловое ҡасабаһы) урынлашҡан.

# Чертково (Ростов өлкәһе)
## Географияһы

Рәсәй Федерацияһы Ростов өлкәһе Чертков районының көнбайышында Украина менән сиктәш урынлашҡан ҡасаба.
Ҡасаба аша Төньяҡ-Кавказ тимер юлы (Чертково станцияһы) тимер юл магистрале үтә, ул ҡасабаны ике өлөшкә — Рәсәй (Чертково ҡасабаһына) һәм Украинаға (Луганск өлкәһе Меловский районы Меловое ҡасабаһына) бүлә.
1991 йылдан алып Рәсәй һәм Украина дәүләт сиге Халыҡтар дуҫлығы урамы буйлап үтә , ул үҙенә күрә бер айырыу һыҙаты булып тора, уның йоп яғы — Рәсәй йорттарына, таҡяғы — Украина йорттарына ҡарай. Шуға ярашлы төрлө ҡасабала төрлө сәғәт бүлкәте һәм ваҡыт айырмаһы күҙәтелә..
Ҡасаба биш километрлы сик зонаһында урынлашҡан, шуға күрә уға ингән ерҙә «Чертково» таможня посы тора.

# Чертково (Ростов өлкәһе)
## Тарих

Чертковоға ҡасан нигеҙ һалынғанлығының аныҡ датаһы билдәһеҙ. Ҡасаба тарихы Воронеж-Ростов тимер юл (һуңынан Көньяҡ-Көнсығыш тимер юлы участкаһы) һалыу тарихы менән бәйле. Дон ғәскәре өлкәһе менән Харьков губерналары сигендә Чертково тимер юл станцияһы эшләй башлай . Станцияға 1869 йылдың 8 июлендә нигеҙ һалына һәмҒәскәр атаманы Михаил Иванович Чертков хөрмәтенә станцияны уның фамилияһы менән атайҙар, сөнки уның үтенесе буйынса был тимер юл һалына башлаған.
Дон ғәскәре өлкәһе тораҡ пункттар исемлегендә 1873 йылда Воронеж-Ростов тимер юлы Чертков станцияһы беренсе тапҡыр телгә алына. 1876 йылда Чертково станцияһыкартала билдәләнә.
1905 йылда, Рәсәйҙәге беренсе рус революцияһы ваҡытында, бында тимер юл участкаһы хеҙмәткәрҙәре һәм эшселәренең революцион көрәше менән етәкселек итеүсе комитет ойошторолған.
1929 йылдан алып эшселәр ҡасабаһы статусына эйә. Чертково ауыл тораҡ пункты 1993 йылда ҡала тибындағы ҡасаба тип үҙгәртелә.

# Чертково (Ростов өлкәһе)
## Климат

Чертковола уртаса континенталь климат. Ҡыш уртаса һалҡын, йәй эҫе һәм оҙайлы.
Ҡала климаты :
| Күрһәткес | Ғин | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Йыл |
| Уртаса температура, °C | −5,4 | −5,6 | −0,1 | 9,1 | 15,6 | 19,8 | 22,0 | 20,9 | 14,7 | 7,9 | 0,7 | −4,3 | 7,9 |
| Яуым-төшөм нормаһы, мм | 48 | 41 | 36 | 33 | 40 | 61 | 63 | 34 | 47 | 44 | 48 | 51 | 546 |
| Сығанаҡ: ФГБУ "ВНИИГМИ-МЦД". ||||||||||||||

# Чертково (Ростов өлкәһе)
## Билдәле шәхестәр

* Николай Улитин (1923 — 2 января 1944) — Советтар Союзы Геройы.
* Николай Батурин-Замятин (6 декабря 1877 — 23 ноября 1927) — рәсәй һәм совет партия эшмәкәре, публицист, тарихсы, «Правда» гәзите редакцияһы ағзаһы (1918‒1919).

# Чертково (Ростов өлкәһе)
## Иҫтәлекле урын

* Чертковский тарих-крайҙы өйрәнеү музейы
# Ноғман (Силәбе өлкәһе)

Ноғман (рус. Нугуманово) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы ауылы. Мөслим ауыл биләмәһе составына керә.

# Ноғман (Силәбе өлкәһе)
## Тарих

Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡорт АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы Ҡоншаҡ районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы составында.

# Ноғман (Силәбе өлкәһе)
## Халҡы

2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (94 %) йәшәй.
# Завьяловка

Завьяловка — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Карабулакөзенінің һул ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Завьяловка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терешка, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001912112100010691
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112101069
* Бассейн коды — 11.01.00.019
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Шабиев Салауат Ғәли улы

Шабиев Салауат Ғәли улы (11 май 1948 йыл) — ғалим-архитектор. Архитектура докторы (1994), профессор (1994). Халыҡ-ара фән белеме академияһының мөхбир ағзаһы (1997), Халыҡ-ара Көнсығыш илдәре архитектура академияһының ағза-корреспонденты (1999), РААСН советнигы (1999), Рәсәй архитекторҙар союзы ағзаһы (1977).

# Шабиев Салауат Ғәли улы
## Биографияһы

1948 йылдың 11 майында Башҡорт АССР-ы Асҡын районы Яңы күскилде ауылында тыуған. Свердловск архитектура институтында уҡый һәм уны 1974 йылда тамамлай. Артабан Өфө ҡалаһына ебәрелә, унда 5 йыл дауамында проектлау эшмәкәрлеге менән булыша — «Башкиргражданпроект» институтында архитектор булып эшләй. 1978 йылдан алып «Союзспортпроект» институтының Өфө зона оҫтаханаһында төркөм етәксеһе.
1979—1982 йылдарҙа Свердловск институтының «УралпромстройНИИпроект» аспирантураһында уҡый. 1984 йылда Мәскәү архитектура институтында ғилми дәрәжәгә дәғүә итеүгә кандидат диссертацияһын яҡлай, 1993 йылда «Урал металлургия һәм машиналар эшләү предприятиеларын архитектура-экологик формалаштырыу» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1985—1986 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Өфө госстрой рәйесе урынбаҫары вазифаһын биләй. 1987 йылда Силәбе ҡалаһына ЮУрГУ архитектура факультетының архитектура кафедраһы мөдире вазифаһында уҡытырға саҡырыла. 2002 йылда — был институттың архитектура факультеты деканы. 1999 йылдан — Рәсәй Фәндәр академияһының архитектура һәм төҙөлөш фәндәре буйынса кәңәшсеһе.

# Шабиев Салауат Ғәли улы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Фәнни ҡыҙыҡһыныу сфераһы — экологиялы архитектура. Көньяҡ-Урал төбәк архитектура мәктәбенә нигеҙ һалыусы. 30-ҙан ашыу проект авторы һәм авторҙашы, улар араһында:
* Учалы ҡалаһының торлаҡ райондары планлаштырыу (1975);
* Рәсәй туҡыу һәм еңел сәнәғәт ситтән тороп уҡыу институтының Өфө филиалы бинаһын планлаштырыу (1977; хәҙер БДУ-ның химия-технология факультеты);
* Башҡортостан республика статистика идаралығы бинаһын (1989; хәҙер Башҡортостан Республикаһы статистика идаралығының Федераль хеҙмәт бинаһы, Өфө).
* Өфө Нефтселәр мәҙәниәт һарайы.
2 архитектура кандидатының ғилми етәксеһе. «Архитектура» йүнәлеше буйынса аспирантура һәм магистратура менән етәкселек итә. «Архитектура, ҡала төҙөлөшө һәм дизайн» электрон ғилми журналының яуаплы мөхәррире.

# Шабиев Салауат Ғәли улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Силәбе өлкәһенең Закондар сығарыу йыйылышының Рәхмәт хаты (2008);
* Силәбе өлкәһе губернаторынан ике Почёт грамотаһы (1998, 2008);
* II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы (2007).
* Рф-ның Почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2002),
* Башҡортостандың атҡаҙанған архитекторы (1998),
* Рәсәйҙең Почётлы архитекторы (2009).
* ЮУрГУ-ның Почёт китабына индерелгән (2008).
# Насир Абдуллин

Насир Абдуллин — хәрби эшмәкәр. Есаул. 14-се Башҡорт полкы составында 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.

# Насир Абдуллин
## Биографияһы

Насир Абдуллин Нуғай даруғаһы Түңгәүер улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Белорет районы) Исмаҡай ауылында, башҡа мәғлүмәттәр буйынса Нуғай даруғаһы Үҫәргән улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районы) Аҡйегет ауылында йәшәгән.
1812 йылда Ватан һуғышы башланғас, Верхнеурал өйәҙендә 6-сы кантон башҡорттарынан 14-се Башҡорт атлы полкы ойошторола. Был полк составында Насир Абдуллин есаул булып хеҙмәт итә.
1812 йылдың 8 октябрендә 14-се Башҡорт полкы Һаҡмар үҙәненән ҡуҙғала һәм Һамар ҡалаһы аша үтеп Түбәнге Новгородҡа килеп етә. 1813 йылдың ғинуарында Волынь губернаһына йүнәлә, ә шул уҡ йылдың майында Варшава герцоглығына барып етә. 1813 йылдың 26 сентябрендә полк Гисгибень ауылы, 27 сентябрҙә — Дона, 29 сентябрҙә һәм 1 октябрҙә — Плауден ауылы янындағы алыштарҙа һуғыша.
1813 йылдың 6 һәм 7 октябрендә Лейпциг янындағы "Халыҡтар һуғышы"нда ҡатнаша. Бында күрһәткән батырлыҡтары өсөн Насир Абдуллин 3-сө дәрәжәләге Изге Анна ордены менән бүләкләнә.
1813 йылдың октябрендә был полк шулай уҡ Лейпцигтағы "Халыҡтар һуғышы"нда ҡатнашҡан 1-се, 4-се һәм 5-се Башҡорт полктары менән бергә Дрезден гарнизонына ҡаршы һуғышҡан 2-се, 15-се һәм 18-се Башҡорт полктарына ярҙамға ебәрелә. 30 һәм 31 октябрҙәге Дрезден өсөн хәл иткес алыштарҙа бигерәк тә 14-се һәм 4-се Башҡорт полктары ҙур ҡаһарманлыҡ күрһәтә.
1813 йылдың ноябрендә 14-се Башҡорт полкы Магдебургты блокадалауҙа ҡатнаша, ә шул уҡ йылдың декабрендә Кёльн ҡалаһына барып етә.
1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 14-се Башҡорт атлы полкы Парижға инә. 1814 йылдың декабрендә полк туған яғына юл тота.

# Насир Абдуллин
## Бүләктәре

* III дәрәжәләге Изге Анна ордены кавалеры
* «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» көмөш миҙалы
* «1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә» көмөш миҙалы