yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Няду-Яха

Няду-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Няду-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300043112
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304311
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Цемар-ор

Цемар-ор — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Аварское Койсу (Джурмут) йылғаһының уң ярына тамағынан 147 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Цемар-ор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сулак йылғаһы , инешенән Чиркейск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07030000112109300000773
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 109300077
* Бассейн коды — 07.03.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 09
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Алексеева Татьяна Фёдоровна

Алексеева Татьяна Федоровна (24 июнь 1915 йыл — 15 ғинуар 1986 йыл) — СССР табибы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1942 йылдан — Кимры район үҙәк дауаханаһы табибы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1969), Калинин өлкәһендә был юғары исемгә лайыҡ булған берҙән-бер медик.

# Алексеева Татьяна Фёдоровна
## Биографияһы

1915 йылдың 24 июнендә Тверь губернаһының Кимры ауылында (1917 йылдың 3 июненән — ҡала) тыуған. Татьянаның олатаһы Кимрыға яҡын ауыл храмдарының береһендә священник булған, атаһы — урындағы дауаханала табип.
Беренсе Мәскәү медицина институтын тамамлай (2010 йылдан — И. М. Сеченов исемендәге Беренсе Мәскәү дәүләт медицина университеты) һәм Ҡаҙаҡ ССР-ында эшләй, 1939 йылда Кимрыға ҡайта, унда урындағы дауаханала табип-инфекционист булып хеҙмәт эшмәкәрлеген дауам итә.
Бөйөк Ватан һуғышының тәүге йылдарында 3-сө рангалағы хәрби табип Алексеева Төньяҡ-Көнбайыш фронтта хеҙмәт итә, унда 10-сы обсервация пункты медицина бүлеге начальнигы вазифаһын биләй.
1942 йылдың авгусында Кимрыға ҡабат ҡайта һәм унда хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем эшләй. Үҙәк район дауаханаһының инфекция бүлеге мөдире, участка терапевы вазифаһын биләй, шулай уҡ оҙаҡ ваҡыт Кимры медицина училищеһында уҡыта. 1972 йылда СССР профсоюздарының XV съезына делегат итеп һайлана.
1969 йылдың февралендә СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән Татьяна Алексееваға, Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1986 йылдың 15 ғинуарында Алексеева Кимры ҡалаһында вафат була, ҡаланың Үҙәк зыяратында ерләнә.

# Алексеева Татьяна Фёдоровна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы
* Ленин ордены
* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы
* «Владимир Ильич Ленин тыуыуының 100 йыллығы айҡанлы» миҙалы
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы
Федорованың наградалары Кимры крайҙы өйрәнеү музейы экспозицияһына ҡуйылған.
# Шебалык

Шебалык — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Белый Июс йылғаһының уң ярына тамағынан 143 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Шебалык
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400112115200014074
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201407
* Бассейн коды — 13.01.04.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Уньша

Уньша — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лозьва йылғаһының уң ярына тамағынан 281 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Уньша
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200009243
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200924
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Черкассы ауыл Советы (Өфө районы)

Черкассы ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Өфө районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Черкассы ауылы.

# Черкассы ауыл Советы (Өфө районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

# Черкассы ауыл Советы (Өфө районы)
## Тыуып үҫкән һәм билдәле кешеләре

* Булашев Зиннәтулла Ғиззәт улы (7 апрель 1894 — 11 июль 1938) — совет партия һәм дәүләт эшмәкәре, Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы Рәйесе (1930—1937).
* Вершинин Владимир Ильич (1938 йылдың 1 ғинуарында тыуған) — «Салауатнефтеоргсинтез» ААЙ техник технологы, БАССР-ҙың атҡаҙанған химигы.
* Косолапов Филипп Макарович (9 ғинуар 1919 йыл — 7 август 1994) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, 2-се гвардия истребителдәр авиация полкының эскадрилья командиры (Көнбайыш фронт 1-се һауа армияһы 2 истребителдәр авиация корпусы 322-се истребителдәр авиация дивизияһы), гвардия өлкән лейтенанты, Советтар Союзы Геройы (1943).
* Кулаков Пётр Афанасьевич (16 июнь 1923 — 24 ғинуар 1994) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, 3-сө Белорус фронтының 31се армия 174-се уҡсылар дивизияһы 598 -се артиллерия полкында орудие командиры, сержант, Советтар Союзы Геройы (1945).
* Фәйзуллин Фәнил Сәйет улы (1942 йылдың 20 майында тыуған) — Рәсәй философы, социолог, философия фәндәре докторы, профессор, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы.
# Туялас

Туялас — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе, Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Түбәнге Басаев селосының Көньяҡ Шығысынан 2 км қашықтықтағы батпАғиҙелта ер аҫтына кереп юғала ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Туялас
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск гидроузеленән Ириклинск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002158
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200215
* Бассейн коды — 12.01.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Бәйләүес

Бәйләүес (урыҫ.послелог)— һөйләмдәге эйәреүсе һүҙҙе эйәртеүсе һүҙгә, шулай уҡ эйәрсән һөйләмде баш һөйләмгә бәйләй торған ярҙамсы һүҙ төркөмө .
Бәйләүестәрҙең бүленеше
▲ Бәйләүестәр үҙҙәренән алда килгән һүҙҙең билдәле бер килештә тороуын талап итә һәм улар өс төркөмгә бүленә:
1. Төп йәки эйәлек килеште талап итеүсе бәйләүестәр: өсөн, менән, кеүек, һымаҡ, шикелле, төҫлө, һайын, арҡыры, аша, хаҡында, буйы, буйынса, арҡаһында, тураһында. Шофер менән икәүҙән-икәү генә ҡалғанбыҙ. (Р. Н.) Беҙ һинең өсөн тырышабыҙ. (Я. Х.) Минут һайын күңеле халҡым менән, халҡым өсөн генә һыҙлана. (Т. И.)
2. Төбәү килеште талап итеүсе бәйләүестәр: тикле, саҡлы, хәтле, хәтлем, ҡәҙәр, ҡәҙәре, ҡаршы, табан, ҡарай, ҡарамаҫтан, ҡарағанда, ҡарата. Төшкә табан Гөлйөҙөм ҙур өйҙә бер үҙе тороп ҡалды(Ф. И.) Хашимовтың был тәҡдимгә ҡаршы төшәсәген һиҙҙе ул. (Б. Б.)
3. Сығанаҡ килеште талап итеүсе бәйләүестәр: бирле, башҡа, бүтән, һуң, элек, борон, әүәл, башлап, алып, тыш. Төштән һуң Тимертауҙағы өләсәй ҙә килеп етте. (М. К Был йәйләү — элекке замандарҙан бирле маҡталып килгән йәйләүҙәрҙең береһе, (һ. Д.)
# Гайрабетов йорто

Гайрабетов йорто — Таганрог ҡалаһының үҙәк өлөшөндә боронғо өс ҡатлы йорт. Федераль әһәмиәттәге тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы. Әлеге ваҡытта унда Чехов исемендәге Таганрог педагогия институтының сит телдәр факультеты урынлашҡан.

# Гайрабетов йорто
## Тарихы

1861 йылда Нахичеван сауҙагәре Карп Маркович Гайрабетов үҙенең ике ҡатлы йортон үҙәгртеп ҡорорға ҡарар итә. Йортто яңынан төҙөү Таганрог ҡалаһы архитекторы Михаил Прокопьевич Петров (1867 — 1873) проекты буйынса башҡарыла. Йортҡа өҫтәп ҡат төҙөлә, фасадын өс мөйөшлө фронтон менән һигеҙ колонна биҙәй. Беренсе ҡатында рельефлы һалыу башҡарылған.
Гайрабетов йортто һатып алғанға тиклем бында Таганрогтың популяр «Траттория» кафеһы урынлаша. 1860 йылдан йортта коммерция йыйылышы клубы, һуңынан — йәмәғәт йыйылышы урынлаша. Йорттоң өлөшөн аяҡ кейемдәре магазины (хужаһы Т. И. Ильенко), ирҙәр эшләпәләре (хужаһы И Лев), велосипед, тегеү машинкаһы һ. б. (И. Розенштейн) магазиндары биләй. Шулай уҡ А. Г. Карелиндың «Тәмәке» һәм «Сәй» магазиндары була.
Беренсе донъя һуғышы йылдарында йортта лазарет йорто эшләй. Октябрь революцияһынан һуң йортта профсоюз хеҙмәткәрҙәре йорто, музей һәм Атаман полкы клубы, губерна курстары биләй.
Бөйөк Ватан һуғышынан һуң йортта Аҙыҡ-түлек техникумы эшләй, 1955 йылдан Педагогия институты йорто урынлаша.
«Гайрабетов йорто» бинаһы федераль әһәмиәттәге тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы булып тора.

# Гайрабетов йорто
## Архитектура үҙенсәлектәре

Бина хәҙерге ҡиәфәтен 1861 йылда үҙгәртеп ҡоролғандан һуң ала. Бинаның фасадында һигеҙ колонна төҙөлә, бинаның үҙәк өлөшө өс ҡатҡа тиклем өҫтәп төҙөлә. Беренсе ҡат тәҙрәләре бөҙрә таш менән биҙәлә, икенсе ҡаттағы тәҙрәләре өҫтөнән кронштейндарҙа сандриктар башҡарыла. Кәртәләп алынған колонналары икенсе ҡатта балкон барлыҡҡа килтерә.
Урамы яғынан бинаға бер нисә инеү урыны була.

# Гайрабетов йорто
## Хәҙерге торошо

Әлеге ваҡытта бинала Чехов исемендәге Таганрог педагогия институтының сит телдәр факультеты урынлашҡан.
# Исак-Ю

Исак-Ю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға №7128 исемһеҙ йылғаның һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Исак-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000071293
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103007129
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Нестера

Нестера — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вашка йылғаһының уң ярына тамағынан 100 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Нестера
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000048150
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004815
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ураҙа байрамы

Ураҙа́ байра́мы (Ғәйет әл-Фитр; (ғәр. عيد الفطر‎) — иң мөһим мосолман байрамдарының береһе. Рамаҙан айы дауамында башҡарылған ураҙа тотоу тамамланып, Шәүүәл айының тәүге өс көнө буйы билдәләнә.

# Ураҙа байрамы
## Тарих

Ураҙа байрамы мосолмандарҙың төп ике байрамдарының береһе булып тора. Был байрамды билдәләү Мөхәммәт пәйғәмбәр заманынан, 624 йылдан алып башлана.

# Ураҙа байрамы
## Тәртибе

Диндарҙар бер-береһен «Ғәйет мөбәрәк булһын» тип сәләмләйҙәр. Байрам көнө алдынан һәм шул көндө мотлаҡ рәүештә саҙаҡа — Фытыр йыйыла. Йыйылған саҙаҡа мохтаждарға таратыла.
Байрам көнөндә мосолмандар ғәйет (байрам) намаҙын ҡылалар, иң яҡшы кейемдәр кейәләр, традицион аш-һыуҙар әҙерләп байрам табыны ҡоралар, күршеләрен, туғандарын һәм дуҫтарын ҡунаҡҡа саҡыралар, күңел асалар.
Балалар был көндө төрлө уйындарҙа ҡатнашалар, күршеләрен тәбрикләйҙәр — улар яуап итеп балаларға тәм-том тарата. Был көндө шулай уҡ ярлыларға хәйер-саҙаҡа биреү, бүләктәр тапшырыу һәм бер-береһенән ғәфү үтенеү йолаһы бар.
Байрам көнөндә мәсеттә ике рәкәғәт ғәйет намаҙы уҡыла, унан һуң өгөт-нәсихәт итеп, халыҡҡа хөтбә әйтелә. Ғәйет намаҙын Мөхәммәт пәйғәмбәр мәсеттән ситтә — ҡырҙа уҡыған.

# Ураҙа байрамы
## Байрам көндәре

Байрам көнө тип Шәүүәл айының беренсе көнө тип иҫәпләнә, әммә йола буйынса мосолман илдәрендә мәктәптәр, учреждениелар һәм кибеттәр ике йәки өс көн дауамында эшләмәй.
Григориан календарына ярашлы, төрлө йылдар буйынса байрам (1-се Шәүүәл) төрлө көнгә тура килә.

# Ураҙа байрамы
## Хәҙистәр

   — Ас-Суюты Дж. Аль-джами‘ ас-сагыр. С. 536, хадис № 8903
   — Сборники хадисов Абу Дауда (1134), ан-Насаи (1556), Ахмада (3/178), Абдурраззака (15566)
   — Сборники хадисов Абу Дауда (2419), ат-Тирмизи (773), ан-Насаи (5/252)

# Ураҙа байрамы
## Рәсәйҙә

Ураҙа ғәйетенең беренсе көнө Адыгея, Башҡортостан (1992 йылдан алып), Дағстан, Ингушетия, Ҡабарҙы-Балҡар, Ҡарасай-Черкес, Татарстан, Чечен һәм Ҡырым республикаларында рәсми рәүештә ял байрам көнө тип билдәләнә.
# Ҡотлобай (исем)

Ҡотлобай — башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарҙа ҡулланылған ир-ат исеме.

# Ҡотлобай (исем)
## Этимологияһы

Ҡотлобай — ҡотло, бәхетле бала. Бәхет, ырыҫ күңеленә яҡтылыҡ теләп бирелгән исемдәрҙең күбеһенә аҡ, ҡот һүҙе ҡушыла.

# Ҡотлобай (исем)
## Яугирҙар

Минибаев Ҡотлобай Йөҙлөбай улы (1918—1945) — Йәрмәкәй районы, Бөйөк Ватан һуғышы яугиры,Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1945)

# Ҡотлобай (исем)
## Фамилиялар

Ҡотлобаева Көнһылыу Зәки ҡыҙы — (13 март 1956 йыл) — педагогик хеҙмәт ветераны. Юғары категориялы биология уҡытыусыһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2004) һәм мәғариф алдынғыһы (1998), «Мәғариф» өҫтөнлөклө милли проекты гранты конкурсы еңеүсеһе (2011). 2015 йылдан Башҡорт Википедияһының әүҙем мөхәррире, 2016 йылдан Бөрйән вики-клубы етәксеһе.
Ҡотлобаева Ҡәҙриә Искәндәр ҡыҙы — (10 март 1909 йыл, Ҡазан — 11 февраль 1997 йыл, Өфө) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан табип-хирург, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының хәрби табибы. Башҡорт дәүләт медицина институты уҡытыусыһы. Башҡортостанда санитар авиацияға нигеҙ һалған табиптарҙың береһе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1962), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1954). 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1943) кавалеры.
Ҡотлобаева Раҡия Шәйхәттәр ҡыҙы — (12 май 1886 йыл, Ҡазан ҡалаһы, Рәсәй империяһы − 1966 йыл, Өфө ҡалаһы,Башҡорт АССР-ы) — Ҡазан университетын тамамлаған (1912), мосолман ҡатын-ҡыҙҙарынан тәүге табиптарҙың береһе, акушер-гинеколог. РСФСР-ҙың (1944) һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1942), «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.
Ҡотлобай Семён улы Семёнов (1909 йыл —1971 йыл) — архитектор, Мишкә районы Тымбай ауылында тыуған.Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры,һуғыштан һуң Тымбай ете йыллыҡ мәктәбе директоры, 1950 йылдарҙа Мишкә районының «1 Май» колхоз рәйесе, Йошкар-Ола ҡалаһының баш инженеры һәм архитекторы.
Ҡотлобаевтар — башҡорт дворяндары нәҫеле. Ырымбур губернаһы Бөрө өйәҙе (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Борай районы) Йәлдәк улусының Кәмил ауылы башҡорттарынан.

# Ҡотлобай (исем)
## Әҙәби геройҙар

* Һәҙиә Дәүләтшина «Ырғыҙ» романында Ҡотлобай ыңғай образ. Шул уҡ әҫәр буйынса Рәүеф Мортазиндың «Дауыл» операһында Ҡотлобай партияһы
* Наил Ғәйетбаев «Аты барҙың — дәрте бар» (Ҡотлобай)
* Хәйҙәр Тапаҡов «Янғын» хикәйәһендә (Ҡотлобай)
* Шакир Янбаев «Саптар» хикәйәһе (Ҡотлобай)
# Оло баҙар

Оло баҙар, шулай уҡ Гранд баҙар, Япмалы баҙар, Ҡапалы чаршы төр. Kapalıçarşı) — донъялағы иң ҙур япмалы баҙарҙарҙың береһе. Истанбулдың иҫке өлөшөндә урынлашҡан һәм 30 700 м² майҙанды биләй. Баҙарҙың 66 урамында 4000-дән ашыу магазин урынлашҡан. Баҙарҙа көн һайын ярты миллиондан ашыу кеше, шул иҫәптән туристар була.
Тауар ассортименты ифрат ҙур — зәргәр әйберҙәр һәм биҙәүестәр, антиквариат, күн-тире, текстиль, келәм-балаҫтар, туристик сувенирҙар, керамика һәм ағас әйберҙәр һ.б. Оло баҙарҙың эсендә ресторандар, ҡоҙоҡтар, фонтандар, мәсеттәр, торлаҡ биналар, хатта зыярат бар. Ғосман осоронда был баҙарҙа сауҙа менән генә түгел, иҡтисади һәм финанс операциялары менән дә шөғөлләнгәндәр, бында банктар эшләгән, биржа булған. XIX быуат уртаһына тиклем Ҡапалы чаршы ҡолдар менән һатыу итеү урыны булған.

# Оло баҙар
## Баҙарҙың тарихы һәм архитектураһы

Баҙар Мәхмәт II солтан ваҡытында, 1453 йылда Констинтинополде алғас та, Византия баш ҡалаһының элекке баҙарҙары нигеҙендә төҙөлә башлаған. Солтан бойороғо буйынса ике бидистан (башы ябылған баҙар) һалынған, уларҙы әйләндереп баҙар үҫеп киткән. Артабан Ҡапалы чаршы ҡабат-ҡабат төҙөлә, киңәйә. 1894 йылғы ер тетрәүҙән һуң ныҡлы реконструкция үтә.
Комплекстың уртаһында урынлашҡан иҫке (төр. Sahaflarbedesteni) һәм сандал (төр. Sandalbedesteni) бидистандары иң боронғо өлөштәре һанала. Уларҙың башы көмбәҙле итеп эшләнгән.
Ҡапалы чаршының бөтә ҡапҡаларының һаны — 18, улар араһында Чемберлиташ майҙаны эргәһендәге «Нурғосманийә» тигән үҙәк ҡапҡа айырылып тора, уның башына «Үҙен сауҙаға бағышлағанды Алла ярлыҡай» тигән һүҙҙәр яҙылған. Шулай уҡ Баязит майҙаны эргәһендәге «Баязит» ҡапҡаһы ла әһәмиәтле.
Баҙар эсендәге урамдар иҫке атамаларын һаҡлаған — Ҡалпаҡсылар урамы (төр. Kalpakçılar Caddesi), Наргиләсе урамы (төр. Nargileci Caddesi), Самауыр урамы (төр. Semaver Sokak) һ.б.
2013 йылда Оло баҙарҙа 91 миллиондан ашыу турист була, шулай итеп, баҙар донъяның иң кешеле урындарының береһенә әүерелә.
Оло баҙар күренештәре :
* Оло баҙар эсе
* Оло баҙар эсе
* Нурғосманийә ҡапҡаһы
* Нурғосманийә ҡапҡаһы
* Kalpakçılar Caddesi, алтын зәргәрселәре урамы, Оло баҙарҙың япмалы 61 урамының береһе
* Kalpakçılar Caddesi, алтын зәргәрселәре урамы, Оло баҙарҙың япмалы 61 урамының береһе
* Dolap en:Cesare Biseo һүрәтендә, Costantinopoli Эдмондо Де Амичис (1882 йылғы баҫма)
* Dolap en:Cesare Biseo һүрәтендә, Costantinopoli Эдмондо Де Амичис (1882 йылғы баҫма)
* 19-сы быуаттың 90-сы йылдарында Оло баҙар эсе — әрмән фотографы en:Jean Pascal Sébah һүрәтендә
* 19-сы быуаттың 90-сы йылдарында Оло баҙар эсе — әрмән фотографы en:Jean Pascal Sébah һүрәтендә
* 17-се быуат кибете
* 17-се быуат кибете
* Дүрт мәрмәр фонтандың береһе
* Дүрт мәрмәр фонтандың береһе
* Баҙар ябылғас
* Баҙар ябылғас
* Магазинда эленеп торған фонарҙар
* Магазинда эленеп торған фонарҙар
* Фонарь магазинының ишек төбөндә баҫып торған малай
* Фонарь магазинының ишек төбөндә баҫып торған малай
* Баҙар фонтаны крандары
* Баҙар фонтаны крандары
* Ығы-зығы
* Ығы-зығы
* Сәй
* Сәй
* Баҙарҙа төрөк флагы
* Баҙарҙа төрөк флагы
# Кавалер йорттары (Петергоф)

Кавалер йорттары — Петергофта тарихи биналар комплексы. 1799 — 1801 йылдарҙа төҙөлгән. Федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекттары. Идара урамында урынлашҡан.

# Кавалер йорттары (Петергоф)
## Тарихы

Әлеге йорттар архитектор Ф.П. Броуэр проекты буйынса һарай яны чиндарын һәм хеҙмәтләндереүсе штатты урынлаштырыу өсөн төҙөлгән. Башта кавалер йорттары ағастан булған, улар 1732 йылда М.Г. Земцов проекты буйынса төҙөлгән. Йорттар артында Кавалер Һәм Һөнәрселәр ихаталары булған. Иҫке йорттар урынына хәҙерге Кавалер йорттары төҙөлә, элекке ағас йорттарҙың бер өлөшө 1853—1858 йылдарҙа улар урынына ике Фрейлин йорто төҙөлгәнгә тиклем һаҡланып ҡалған
Санкт-Петербург проспектына сығыусы манаралы йорт айырым урын биләй. Ҡыңғырау өсөн тәғәйенләнгән манараһы баштағы ағас комплекста була, ул Петергофта төҙөүселәрөсөн эш көнөнөң башланыуын хәбәр итеп торған. Һуңынан йорт таштан үҙгәртеп төҙөлгәс (проектлауҙа Броуэрҙан тыш И.Е.Старов та ҡатнашҡан, әммә төҙөлөштө Броуэр алып барған), яңы башняла иҫке ҡыңғырауҙы һаҡлап ҡалалар. Йортта Петергоф һарай идаралығы, шулай уҡ һыҙым архивы урынлаша. Идаралыҡтан үҙенең исемен Идара урамы ала. 1831 йылда башняның беренсе ҡатында Крестовоздвиженский сиркәүе йыһазландырыла, ул Яңы Петергофта берҙән-бер сиркәү була. 2005 йылдың 9 сентябрендә Петергофтың 300-йыллығы айҡанлы башняла катильон асыла. Йорт өлөшләтә торлаҡ булып ҡала

# Кавалер йорттары (Петергоф)
## Архитектураһы

Кавалер йорттары классик төҙөлөштәге таш бер ҡатлы төҙөлөштән ғибәрәт. Фасадтары шыма, тура мөйөшлө һуҙылған тәҙрәләр менән. Йорттарҙың биҙәге юҡ, тик тура һыҙыҡлы кәрниз аҫтында йоҡа формалы һыҙығы бар

# Кавалер йорттары (Петергоф)
## Йорттар исемлеге

* Идара урамы, 1 (мөйөшлө йорт) — «Батшаның күңел асыуы» музейы
* Идара урамы, 2
* Идара урамы, 4 —Уйын кәрттәре музейы
* Идара урамы, 6
* Идара урамы, 8
* Идара урамы, 10 — «Петергоф» Дәүләт музей-ҡурсаулығының реставрация һәм реконструкциялау бүлектәре
* Идара урамы, 12 (Петергоф һарайы идаралығы йорто) — Петергоф балауыҙ фигуралары музейы
# Штайнах (Тюрингия)

Штайнах (Тюрингия) (нем. Steinach (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 4266 кеше йәшәй. Майҙаны — 26,35 км². Диңгеҙ кимәленән 500 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 96523 һәм автомобиль коды — SON.
# Кесе Чингис

Кесе Чингис — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Новосибирск һыу һаклағысы (Обь) йылғаһының уң ярына тамағынан 3115 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Кесе Чингис
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200512115200004114
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200411
* Бассейн коды — 13.01.02.005
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Турунда

Турунда — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының һул ярына тамағынан 412 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Турунда
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100004158
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100415
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1