yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Тәфтиләү

Тәфтиләү — башҡорт халыҡ йыры.

# Тәфтиләү
## Риүәйәте

… Иҙел буйҡайҙары, ай, ҡаялыҡ —
Полковник Тәфтиләү яу урыны. Башҡорт илкәйҙәрен утҡа тотҡас, Алтынланды уның яурыны.
Аҫтындағы эйәр атҡа тейер, Эйәре лә белмәҫ, ат белә. Тәфтиләүҙең ҡылған, ай, ҡәһәрен Үҙе белмәһә лә, ил белә.
Ел елләмәй томан, ай, асылмаҫ, Йыр йырламай күңел асылмаҫ. Полковник Тәфтиләү түккән ҡандың Асыуҙары тиҙ үк баҫылмаҫ. Ҡайнап ҡына аҡҡан Иҙел аша Тәфтиләүҙәр кисеү таба алмаҫ. Ир-егеткәйҙәрҙең, ай, өмөтөн Тәфтиләүҙәр генә быуа алмаҫ.
Ҡара ла ғына урман ҡая бите, Шаулайҙыр ҙа кисен, ел саҡта. Ташҡайҙарға соҡоп яҙҙым ҡарғыш, Ейәндәрем уҡыр бер саҡта…
«Тәфтиләү» көйөнөң тарихы 1735—1736 йылдағы башҡорт ихтилалын баҫтырыуҙа үтә лә ныҡ ҡанһыҙлыҡ күрһәткән Ырымбур экспедицияһы етәксеһең ярҙамсыһы мырҙа Ҡотломөхәмәт Мамешевтың (христиан диненә күскәс — Алексей Иванович Тевкелев) исеме менән бәйле.
Ҡатындарҙы, балаларҙы йыртҡыстарса үлтереп үсен ҡандырған палач Алексей Тевкелевҡа мәңгелек ҡарғыш һаҡлана.
1736 йылда Полковник Тевкелев һәм Мартынов отрядтары 50-нән ашыу башҡорт ауылдарын утҡа тота. 2000 кеше үлтерелә. Балыҡсы улусының Һөйәнтүҙ ауылын бер төн эсендә көлгә әйләндерә. 1000 кеше һәләк була. Һөйәнтөҙ фажиғаһенән ихтилал ҙур көс менән яңынан тоҡана, был башҡорт халҡы тарихындағы һуғыштарҙың иң ауыры була.
1739—1740 йылдарҙа 725 ауыл яндырыла. Край тулыһынса бөлгөнлөккә төшә һәм аслыҡҡа дусар ителә.
1735 йылдан 1740 йылға тиклемге осорҙа ихтилалдарҙа үлтерелгән, аҫылған, каторгаға оҙатылғандар менән бергә башҡорт халҡы 60 мең кешеһен юғалта. Әммә азатлыҡ өсөн ҡанлы көрәш туҡталмай. Ошондай фетнәләрҙе баҫтырыр өсөн батша генералдары Румянцев, Соймонов, Татищев, Урусов Башҡортостанға ебәрелә.
Алексей Ҡотломөхәмәт Тевкелев Тәфтиләү башҡорт ауылдарын яндырып дан-шөһрәт ҡаҙана, генерал-майор исеменә үрләй, бүләккә крепостной крәҫтиәндәр менән ауылдар, имениелар ала. Түрәлек менән маһайып көн итә. Уның улын, Осип Тевкелевты Пугачев яуында Алдар батырҙың ейәне Ҡаранай батыр аҫып үлтерә.

# Тәфтиләү
## Нотаһы

* БАШҠОРТТОҢ 100 ЙЫРЫ. М.Алкин 2021 йыл 23 апрель архивланған.
# Гренландия милли паркы

Гренландия милли паркы (дан. Grønlands Nationalpark) — Гренландияла берҙән-бер милли парк. Шулай уҡ был донъялағы иң төньяҡ һәм иң ҙур милли парк. Ул ниндәй ҙә булһа муниципалитет территорияһына индерелмәгән һәм Гренландияның тәбиғәт һәм тирә-яҡ мөхит департаменты идаралығы ҡарамағында. Майҙаны — 972 000 км² (был 163 илдең майҙанынан күберәк һәм Танзания һәм Мысыр майҙандары менән сағыштырыла). Ул Көнсығыш Гренландияның төньяғында, Төньяҡ Гренландияның көнсығышында һәм Көнбайыш Гренландияның бер өлөшөн, Гренландияның төньяҡ һәм төньяҡ-көнсығыш яр буйҙарын һәм эске ерҙәрен үҙ эсенә ала. Төньяҡ-көнбайышта Каасуитсуп коммунаһы сиге янында Нэрса боғаҙында бер нисә километр яр буйынан алыҫ түгел Канада менән сик тамамлана. Парк 1974 йылдың 22 майында булдырыла, һәм 1988 йылда үҙенең хәҙерге формаһын ала. 1977 йылда ул халыҡ-ара биосфера ҡурсаулығы статусын ала.

# Гренландия милли паркы
## Халҡы

Паркта даими йәшәгән халыҡ юҡ, әммә унда ғилми станциялар һәм хәрби база персоналы йәшәй. 1986 йылда Местерсвигта йәшәгән геологик ҡаҙыныуҙарҙы бөтөрөү менән шөғөлләнгән 40 кеше даими ҡатнаша, әммә улар тиҙҙән парк территорияһын ташлап китә. Һуңғы ваҡытта парк территорияһында 110 эт менән 27 кеше ҡышлай.
* Данеборг — паркты патрулләүсе «Сириус» патруленең 12 хеҙмәткәре.
* Данмарксхавн — метеостанцияның 8 хеҙмәткәре.
* Норд — 5 хәрби база хеҙмәткәрҙәре станцияһы.
* Местерсвиг — 2 хәрби пост хеҙмәткәре.
* Үрге Лагерь — Гренландия боҙ ҡалҡанының үҙәгендә ғилми станцияның 4 хеҙмәткәре.
Шулай уҡ кешеләрҙең 400-гә яҡын ваҡытлыса йәшәү урыны билдәле. Йәйгеһен ғилми персонал арта. ZERO тикшеренеү станцияһы (Закенбергтың экологик тикшеренеүҙәре) 20 ғалим һәм хеҙмәтләндереү персоналын ҡабул итә ала.

# Гренландия милли паркы
## Фаунаһы

Парк территорияһында 5 меңдән 15 меңгә тиклем һарыҡ-үгеҙ — донъя популяцияһының 40 проценты йәшәй. Шулай уҡ яр буйы райондарында күп кенә аҡ айыуҙарҙы һәм морждарҙы осратырға мөмкин. Башҡа һөтимәрҙәр араһында аҡ төлкө, аҫ, төньяҡ болан, лемминг һәм арктик аҡҡуяны, төрлө төр тюлендәр, нерп, нарвал һәм кит бар. Төньяҡ болан һәм бүре парктан 1900 һәм 1934 йылдарҙа юҡҡа сыға, әммә бүреләр паркка ваҡыт-ваҡыт менән килә.
Парк территорияһында үҙ себештәрен сығарған ҡоштар: поляр гагара, ҡаҙҙарҙың төрлө төрҙәре, тундра ағунаһы, поляр өкө, шоңҡар, ҡарға.

# Гренландия милли паркы
## Флораһы

Парк флораһы бик ярлы, күпселек өлөшө мүк һәм лишайниктарҙан тора. Сәскәле үҫемлектәрҙән кәрлә тал һәм ҡайындар осрай.
# Цамтичай

Цамтичай — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кара Койсу йылғаһының уң ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Цамтичай
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сулак йылғаһы , инешенән Чиркейск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07030000112109300001138
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 109300113
* Бассейн коды — 07.03.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 09
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кубанка

Кубанка — Рәсәйҙәге йылға. Төньяҡ Осетия — Алания биләмәләрендә аға. Йылға Гизал-Дон йылғаһының һул ярына тамағынан 8,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Кубанка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ардон йылғаһы . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07020000112108200003436
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200343
* Бассейн коды — 07.02.00.001
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# К. Д. Ушинский һәйкәле

К. Д. Ушинский һәйкәле — Рәсәйҙең Санкт-Петербург ҡалаһындағы скульптуралы монумент. Ул рус педагогы һәм яҙыусыһы К, Д. Ушинскийға ҡуйылған. Һәйкәл 1961 йылда Санкт-Петербургтың Мойка йылғаһы ярындағы А. И. Герцен исемендәге Рәсәй педагогия университеты бинаһы алдында урынлаштырылған. Һәйкәл проектының авторҙары булып Ленинград ҡалаһында байтаҡ һәйкәлдәр проекттарын төҙөгән, был эштең оҫтаһы булған скульптор В. В. Лишев һәм архитектор В. И. Яковлевтар тора. Был һәйкәл федераль әһәмиәткә эйә мәҙәни мираҫ объекты булып тора.

# К. Д. Ушинский һәйкәле
## Тарих

Рәсәйҙең Санкт-Петербург ҡалаһында бөйөк рус педагогы һәм яҙыусыһы Константин Дмитриевич Ушинскийға һәйкәл булдырыу планы Октябрь революцияһына тиклем үк барлыҡҡа килә. Советтар Союзында һәйкәл өсөн аҡса йыйыуға яҙылыу комитеты булдырыла һәм был комитет 1914 йылда илдә һәйкәлдең проектын төҙөргә конкурс иғлан итә. Ошо конкурс һөҙөмтәләре буйынса скульптор Н. Л. Аронсон проекты еңеүсе итеп таныла. Һәйкәл ҡуйырға урынды Сердобольский урамының № 8 йорто алдына, буласаҡ К. Д. Ушинский исемендәге Училище йорто алдында, урынлаштырырға план ҡорола, ләкин был пландар төрлө сәбәптәр арҡаһында тормошҡа ашырылмай ҡала.
1945 йылда Советтар Союзының Ленинград ҡалаһында бөтә донъяға билдәле педагогтар Дистервиг, Песталоцциҙар рәтендәге бөйөк рус педагогы Константин Дмитриевич Ушинскийға һәйкәл ҡуйыу тураһында һуңғы ҡарар СССР Халыҡ комиссарҙары Советы тарафынан педагог К. Д. Ушинскийҙың вафатына 75 йыл тулыу айҡанлы ҡабул ителә. Буласаҡ һәйкәлдең проекты итеп скульптор В. В. Лишевтың һәм архитектор В. И. Яковлевтың төҙөгән моделе ҡабул ителә. Ул моделдең проекты буйынса «Монументскульптура» заводында 1953 йылда бронза скульптура ҡойола. Булсаҡ һәйкәлдең постаментын әҙерләү менән Ленинград таш эшкәртеү заводы шөғөлләнә. Ленинград ҡалаһында, А. И. Герцен исемендәге Рәсәй педагогия институты алдында, һәйкәл асыу тантанаһы 1961 йылдың 30 июнендә үткәрелә.

# К. Д. Ушинский һәйкәле
## Тасуирлама

Бөйөк педагог Константин Дмитриевич Ушинскийҙың һыны тулыһынса пьедесталға баҫтырып эшләнгән. Скульптор педагог тормошоноң һуңғы осорон, уның билдәлелек һәм танылыу алған сағын, һүрәтләгән. Скульптор Константин Дмитриевич Ушинскийҙың кешелеклелеге образын асыуға өлгәшә алған. Һоро төҫтәге шымартылған тура мөйөшлө гранит постамент менән кешелекле педагог фиғылы бик яҡшы яраҡлашҡан. Был скульптураның бейеклеге 3,5 метр тәшкил итә, постаментының бейеклеге — 4 метрға тиң.

# К. Д. Ушинский һәйкәле
## Иҫкәрмә

* ↑ Постановление Правительства РФ № 527 от 10.07.2001
* ↑ Петербург — 1914 — Петроград. Хронологическая мозаика столичной жизни
* 1 2 Энциклопедия Санкт-Петербурга. Ушинскому К. Д., памятник 2019 йыл 30 декабрь архивланған.
* ↑ Лисаевич И. И., Бехтер-Остренко И. Ю. Памятники деятелям науки и культуры // Скульптура Ленинграда — Ленинград: Искусство, 1963.
* ↑ Воронов Н. В. Советская монументальная скульптура, 1960—1980. — С. 150
# Криммль шарлауыҡтары

Криммль шарлауыҡтары (нем. Krimmler Wasserfälle) — дөйөм бейеклеге 380 метр (1,247 фут) булған Австрияның иң бейек шарлауыҡтары . Шарлауыҡтар Зальцбургта Юғары Тауэрн милли паркында Криммль ауылы янында Криммлер-Аче йылғаһы буйында урынлашҡан .

# Криммль шарлауыҡтары
## Шарлауыҡтар

Криммль күп кимәлле киртләсле шарлауыҡ. Һыу ағымы Аче үҙәненең киртләстәре тау түбәһенән башлана һәм өс киртләс аҫҡа ағып төшә. Шарлауыҡтың үрге киртләсе 140 метр, уртасаһы 100 метр, түбәндәгеһе 140 метр. Диңгеҙ кимәленән иң бейек нөктәһе 1470 метр.

# Криммль шарлауыҡтары
## Һыу ағымы

Криммль шарлауығының һыу ағымы ямғырҙарға һәм миҙгел үҙгәреүенә бәйле. Июнь — июлдә уның һыу сығымы 20,000 м³/сәғ (сәғәтенә 5.28 миллион голлон), ә февраль айында 500 м³ / сәғ (сәғәтенә 0.13 миллион голлон)). Иң ҙур һыу сығымы 1987 йылдың 25 авгусында теркәлгән, ул ваҡытта һыу сығымы 600 000 м³ / сәғ йәки сәғәтенә 160 миллион голлон тәшкил иткән..
Шарлауыҡ Зальце йылғаһына ҡоя, артабан Инн йылғаһына һәм Дунайға ҡушыла. Һәм, ниһәйәт Ҡара диңгеҙгә ҡоя.

# Криммль шарлауыҡтары
## Туризм

Туристар шарлауыҡты килеп күрһен өсөн Игнац фон Кюрзингер тауҙың өҫкө яғына һуҡмаҡ эшләй. 1879 йылда Австрияның Альп клубы панорама күренешен яҡшыртыу өсөн юлды яҡшырта. Шарлауыҡты күрергә йылына 400 меңгә яҡын турист килә. Томан, һыу сәсрәүе мүк, лишайниктар һәм абағалар өҫеше өсөн идеаль шарттар тыуҙыра. Шарлауыҡ тирәләй ҡоштарҙың 62 төрө йәшәй.
Юл хәрәкәте һәм урындағы юлдың йыуылыуы урындағы ауыл халҡына кире йоғонто яһай.
# Хаммамзаде Исмаил Деде Әфәнде

Хаммамизаде Исмаил Деде Әфәнде (төр. Hammâmîzade İsmâil Dede Efendi, 9 ғинуар 1778 йыл, Истанбул — 29 ноябрь 1846 йыл, Мәккә) — Төркиәнең традицион (классик төрөк) композиторҙарының иң билдәлеләренең береһе.

# Хаммамзаде Исмаил Деде Әфәнде
## Биографияһы

Исмаил Деде Әфәнде Хаммамизаде 1778 йылдың 9 ғинуарында Истамбулда тыуған. Музыкаға һигеҙ йәштә сағында Мехмед Эмин Әфәнделә уҡый башлаған. Истмабулға яҡын Еникапа янында Мәүләүи дәрүиштәр ордены ойошторған йола бейеүҙәрендә ҡатнашҡан. Али Нутки Деде уны най тип аталған ҡурайға оҡшаш музыка ҡоралында уйнарға өйрәткән. 1799 йылда деде тигән дини дәрәжә алған. Солтан Сәлим III Деде Әфәнденең ижадын юғары баһалаған һәм музыкант солтан һарайында йыш ҡына сығыш яһаған. Деде Әфәнде Мәүләүәи орденының сама тантаналары өсөн бер нисә йөҙ йыр яҙа. Сама өсөн яҙылған ете әҫәре уның иң яҡшы әҫәрҙәре тип йөрөтөлә. 1846 йылда ул хаж ҡыла, тик юлда ваба (холера) сирен йоҡтороп, Мәккәлә вафат була.
Билдәле әрмән һәм Ғосман империяһы композиторы Амбарцум Лимонджян — Деде Әфәнденең уҡыусыһы .
Деде Әфәнденең классик төрөк музыкаһының барлыҡ формаларындағы ике йөҙҙән артыҡ әҫәре һаҡланған. «Sultanî yegâh», «nev’eser», «saba-buselik», «hicaz-buselik» һәм «araban kürdî» мәҡәмдәрен дә ул яҙған тип иҫәпләнә.

# Хаммамзаде Исмаил Деде Әфәнде
## Музейы

Уның Истанбулдағы Кумкапа районында өйө менән музыкаль салонында хәҙер музей.
* Кумкапалағы музейы
* Инструментары
* Музыкаль салон
* Ҡунаҡ салоны
# Студёный (Исток ҡушылдығы)

Студёный — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Исток йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Студёный (Исток ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200312115100010330
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115101033
* Бассейн коды — 13.01.02.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Маншыр нефть ятҡылығы

Маншыр нефть ятҡылығы (рус. Манчаровское нефтяное месторождение) — 1955 йыл асылған. Ятҡылыҡ 1957 йылда эшкәртелә башлай.

# Маншыр нефть ятҡылығы
## Географияһы

Ятҡылыҡтың майҙаны 12,5 мең га. Ятҡылыҡ административ йәһәттән Башҡортостан Республикаһының төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Илеш һәм өлөшләтә Дүртөйлө, Саҡмағош райондары биләмәһендә Арлан ятҡылығынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 60 км алыҫлыҡта урынлашҡан

# Маншыр нефть ятҡылығы
## Тасуирламаһы

Маншыр нефть ятҡылығы антиклиналь йыйырсыҡҡа тура килә, Нефть Д-I горизонты ҡомташлыҡтарында, түбәнге карбондың терриген ҡатламының ҡомло ҡатламдарында, турней ярусының карбонатлы коллекторҙарында ята.
Нефте йәбешкәк (20 МПа.с), көкөртлө (яҡынса 3 %), һыулылығы 96 % ашыу.
Һуңғы стадияла «Саҡмағошнефть» НГДУ-һы эшкәртелә.
# Мәнәүезтамаҡ ауыл Советы (Миәкә районы)

Мәнәүезтамаҡ ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Миәкә районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Мәнәүезтамаҡ ауылы.

# Мәнәүезтамаҡ ауыл Советы (Миәкә районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Канзас

Канза́с (ингл. Kansas) — АҠШ дәүләтенең штаты. Урта Көнбайыш штаттарының береһе. Баш ҡалаһы — Топика. Иң эре ҡалаһы — Уичита.
Үҙенең исемен штат Канзас исемле йылғаһынан ала. Элек был ерҙә Канза тип аталған Америка ҡәбиләһе йәшәгән. Ҡәбилә исемен «ел халҡы» йә «көньяҡ ел халҡы» тип аңлаталар.
Был штат игенгә бай. Бында бойҙай, сорго һәм көнбағыш үҫтерәләр.
# Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия

«Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия», Башҡортостан тураһында милли-төбәк энциклопедиялар төрөнә ҡараған күп яҡлы белем һәм мәғлүмәт йыйылмаһы. Бер йыл алда урыҫ телендә сыҡҡан «Башкортостан: Краткая энциклопедия» тигән бер томлыҡ китаптың башҡортсаға тулыландырылған һәм төҙәтелгән тәржемәһе. 1997 йылда «Башҡорт энциклопедияһы» дәүләт ғилми нәшриәте тарафынан баҫтырылған. Баҫманың баш мөхәррире — Р. З. Шәкүров. Күләме — һүрәттәре менән 696 бит. Тиражы — 8 мең дана. ISBN 5-88183-003-3.
Энциклопедия ике бүлектән тора. Беренсе бүлеге Башҡортостан хаҡында киң йөкмәткеле ғилми монография итеп бирелә. Төп өлөштө тәшкил иткән икенсе бүлегендә алфавит тәртибендә айырым ваҡиғаларға һәм күренештәргә, объекттарға һәм төшөнсәләргә, шәхестәр томошона арналған 2670 самаһы мәҡәлә урынлаштырылған.
# Белавка

Белавка — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы/Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сура йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Белавка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500412110000040421
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004042
* Бассейн коды — 08.01.05.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Бикбирҙе

Бикбирҙе (рус. Бикбирды) — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһе Сафакүл районы ауылы. Мартыновка ауыл советы составына керә.

# Бикбирҙе
## Тарих

Тәүге тапҡыр 1795 йылда телгә алына. Революцияға тиклем Бикбирҙе ауылы Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Ҡыуаҡан улусы составында була.
Революциянан һуң Башҡорт АССР-ының Ялан кантоны составына керә. 1922 йылда Урал өлкәһенең яңы ойошторолған Ялан районы составына бирелә. 1930 йылда Ялан районы бөтөрөлгәс, Бикбирҙе ауылы Ялан-Ҡатай районына керә. 1934 йылда Ялан-Ҡатай районы Силәбе өлкәһе составына инә. 1940 йылда Бикбирҙе ауылы яңы ойошторолған Сафакүл районына керә, 1943 йылда был район Ҡурған өлкәһе составына инә.

# Бикбирҙе
## Халҡы

| 1795 | 1834 | 1866 | 1900 |
| — | — | 672 | 664 |
2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (93 %) йәшәй.

# Бикбирҙе
## Инфраструктура

Ауылда башланғыс мәктәп, фельдшер-акушер пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
# Винела

Винела (Винилла, Вилела) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Наволоц күле - Волошка йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.

# Винела
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000001779
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000177
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Самарий

Самарий (лат. Samarium, Sm) — Менделеевтың периодик таблицаһының 6-сы осор элементы. Тәртип номеры — 62. Лантаноидтар төркөмөнән. Ябай матдә самарий — ҡаты металл, аҡ төҫтә.

# Самарий
## Символы

Самарий элементының символы — Sm (Самарий тип уҡыла).

# Самарий
## Тарихы һәм атаманың килеп сығышы

Элемент самарскит минералынан айырып алынған ((Y,Ce,U,Fe)₃(Nb,Ta,Ti)₅O₁₆). Был минерал 1847 йылда урыҫ тау инженеры, полковник В. Е. Самарский-Быховец хөрмәтенә аталған (шул минерал өлгөһөн тикшеренеүгә алырға рөхсәте өсөн немец химигы Генрих Роза тәҡдиме буйынса). Самарскитта яңы, бығаса билдәле булмаған француз химик элемент табылған спектроскоп ысулы менән 1878 йылда Делафонтен һәм 1879 йылда Лекок де Буабодран тарафынан табылған. Был 1880 йылда швейцария химигы Ж. де Мариньяк асыш булыуын раҫлай . Элемент минерал буйынса самарий тип атала; был тарихта ысын кеше исеме бирелгән тәүге осраҡ, шуғаса мифологик персонаждар исеме ҡушыла торған булған. Тәүге тапҡыр таҙа самарий ХХ быуат башында ғына бүлеп алына.

# Самарий
## Тәбиғәттә

Ер ҡабығында самарий йөкмәткеһе — 8 г/т, океан һыуҙарында — 1,7·10⁻⁶ мг/л.

# Самарий
## Тәбиғәттә
### Ятҡылыҡтары

Самарий лантаноидтар составына инә, уларҙың ятҡылыҡтары Ҡытай, АҠШ, Ҡаҙағстан, Рәсәй, Украина, Австралия, Бразилия, Һиндостан, Скандинавия дәүләттәрендә табылған.

# Самарий
## Сығарып алыу

Металлик самарий етештереү структураһына һәм иҡтисади күрһәткестәргә ярашлы рәүештә, металлургия һәм электролитик ысулдар менән алына. Донъяла самарий сығарып алыу бер нисә йөҙ менән тонна тип баһалана, күбеһе монацит ҡомдан ион алмаштырыу ысулдары менән сығарыла.

# Самарий
## Сығарып алыу
### Хаҡы

Самарий хаҡы таҙалығы 99-99,9 % 1 ҡойолмаларында 1 килограмы өсөн 50-60 доллар тирәһендә тирбәлә.
2014 йылда 25 грамм 99,9 % таҙалыҡ самарийҙы 75 евроға һатып алырға мөмкин булған.

# Самарий
## Физик үҙенсәлектәре

Самарий металы — тышҡы күренеше менән ҡурғашҡа, ә механик үҙенсәлектәре буйынса — цинкҡа оҡшаған.
# Изерлон китапханаһы

Изерлон ҡала китапханаһы (нем. Stadtbücherei Iserlohn) — Германияның Төньяҡ Рейн-Вестфалия федераль ерендәге Арнсберг административ округына буйһонған Меркиш районы составындағы иң эре Изерлон ҡалаһының халыҡ өсөн асыҡ китапханаһы. Китапханаға 1910 йылда нигеҙ һалынған. Ҡалала йәшәүсе 94 меңдән артыҡ халыҡ ҡуллана алған был асыҡ китапхананың Изерлондың үҙәгендә торған төп офисынан тыш, Летмах районында (нем. Letmathe) китапхананың үҙ филиалы бар. Ҡаланың рәсми коды — 9 62 05 024.
# Даровица (Зимнея ҡушылдығы)

Даровица — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Зимняя йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Даровица (Зимнея ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300312111100034433
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103443
* Бассейн коды — 10.01.03.003
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Морозовск крайҙы өйрәнеү музейы

Морозовск тыуған яҡты өйрәнеү музейы — Ростов өлкәһенең Морозовск ҡалаһында урынлашҡан. 1904 йылда төҙөлгән бинала 1994 йылда асылған.

# Морозовск крайҙы өйрәнеү музейы
## Тарихы һәм тасуирламаһы

Муниципаль бюджет мәҙәниәт учреждениеһы «Морозов крайҙы өйрәнеү музейы» (МБУК МКМ) Морозовск ҡалаһының үҙәгендә урынлашҡан. Музей бинаһы XX быуат башында элекке Любимов утары ситендә төҙөлгән. Тәүҙәрәк бинала сауҙагәр Секретовтың кибете була, унда аҙыҡ-түлек (тоҙ, бойҙай) һәм алтын әйберҙәр һатыла. 1919 йылда Октябрь революцияһынан һуң бинала канцелярия магазины урынлаша
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында, немец оккупацияһы ваҡытында 1942 йылдың 14 июленән алып 1943 йылдың 4 ғинуарына тиклем бинала склад була.
Бинаны тыуған яҡты өйрәнеү музейына тапшырыу 1992 йылда ҡабул ителә. Музей итеп яңынан ҡороу ике йыл дауам итә, экспозициялары булдырыла. Морозов тыуған яҡты өйрәнеү музейын асыу датаһы — 1994 йылдың 19 июне. Музейҙың ҙур бинаһында ҡала, район тарихы, уның кешеләренең тормошо күрһәтелә. Бында Морозовск территорияһында табылған археологик табылдыҡтар, тарих, мәҙәниәт, милли фольклор геройҙары, рус, ҡырғыҙ, ҡаҙаҡ, төркмән, үзбәк халыҡ ижады тураһында материалдар тупланған. Музейҙа ҡырғыҙ халатын, үзбәк пиалаһын, атаман власының символдарын, урындағы рәссамдарҙың картиналарын күрергә мөмкин.
Тыуған яҡты өйрәнеү музейы күргәҙмәләрендә Морозовск районы территорияһында йәшәүсе халыҡтарҙың биҙәү-ҡулланма ижады һәм көнкүреше әйберҙәрен, Морозовск районы халҡының шәхси коллекциялары әйберҙәрен күрергә мөмкин. Музей бинаһы фасадында край тарихын сағылдырған дүрт барельеф ҡуйылған. Ике барельефта ике тимерсе менән тимерлек һүрәтләнгән, ике егелгән үгеҙҙә ер тырматыу, башҡаларында казак ҡорал менән атта һәм далала.