yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Кодак (ҡәлғә)

Кода́к йәғни Койдак (пол. Kudak) — Днепр йылғаһының уң ярында, Днепр ҡалаһының көньяҡ сигенән 1,5 км алыҫлыҡта Иҫке Кодаки ауылы территорияһында урынлашҡан ҡәлғә.
«Кодак» атамаһы төрки телдән тәржемә иткәндә «тау башында тораҡ».

# Кодак (ҡәлғә)
## Тарихы

Ҡәлғә 1635 йылдың июлендә крәҫтиәндәрҙең Ҡара диңгеҙгә сығыуҙы ябыу һәм Запорожьеға ҡасыуға ҡамасаулау маҡсатында төҙөлә, башҡа сығанаҡтарҙа Днепр утрауҙарын Запорожье казактарынан таҙартыу маҡсатында төҙөлә тип күрһәтелә. Замандаштар ҡәлғәне «Запорожьеға асҡыс» тип атағандар. Кодак ҡәлғәһе таж гетманы Станислав Конецпольский фарманы буйынса француз инженеры Гийом Левассер де Боплан етәкселегендә төҙөлә.
Ҡәлғәне төҙөү өсөн Польша сеймы 100 мең поляк злотыйҙары бүлеп бирә. Ҡәлғә гарнизоны француз офицеры Жан Марион башлығындағы 200 немец ялланма драгундан торған. Гарнизон башлығы Жан Марион Запорожье казактарын көньяҡҡа үткәрмәгән, уларға ҡәлғә янынан үтергә, Днепрҙа балыҡ тоторға тыйған һәм башҡаса уларҙы ҡыҫырыҡлаған.
1635 йылдың авгусында атаман Иван Михайлович Сулима командалағындағы Запорожье казактары походтан ҡайтышлай, төндә ҡапыл Кодак ҡәлғәһенә һөжүм яһай һәм гарнизонды юҡ итеп уны ала һәм емерә. Гарнизон составынан разведкала йөрөгән тик 15 драгун иҫән ҡала. Комендант Жан Марион язалап үлтерелә.
1639 йылда ҡәлғә немец инженеры Фридрих Геткант тарафынан тергеҙелә, уның ҙурлығы өс тапҡыр тиерлек киңәйә, католик костёл һәм монастырь, православие сиркәүе төҙөлә, ә гарнизон иҫәбе 600 ялланма яугирға тиклем арттырыла. Ут ҡеүәтен артиллерия менән көсәйтелә, ҡәлғәнән өс километр алыҫлыҡта ҡарауыл башняһы төҙөлә. Кодак губернаторы шляхтич Ян Жолтовский, ә комендант Адам Конецпольский (гетман Станислав Концпольскийҙың туғаны) була.
1648 йылдың сентябрендә ҡәлғәне алыуға полковниктар П. Шумейко, М. Нестеренко һәм Я. Вовченко командалығындағы өс казак полкы ебәрелә. 1648 йылдың 1 октябрендә Кодак ҡәлғәһе алышһыҙ бирелә. Богдан Хмельницкий тарафынан Койдак ҡәлғәһе Кесе Рәсәй казак ғәскәренең йыйылыу урыны тип иғлан ителә. Ҡәлғәнең ату ҡоралдары алып ташлана, ә ҡәлғә үҙе үҙенең әһәмиәтен 1654 йылға тиклем юғалта.
Гетман Иван Мазепа осоронда Кодак ҡәлғәһе Запорожье Сечына ҡаршы ҡарауыл посы булып тора. 1711 йылда Прут тынысылыҡ килешеүе шарттары буйынса яҡындағы башҡа ҡәлғәләр менән бергә емертелә.
1734—1775 йылдарҙа Кодак казак слободаһы, Кодак паланкаһы үҙәге була. XVIII быуат аҙағында исеме Иҫке Кодаки тип үҙгәртелә һәм бында Яңы Сечь юҡ ителгәндән һуң күп кенә Запорожье казактары килеп төпләнә. Кодак ҡәлғәһенең харабалары әлеге көндәргә тиклем һаҡланып ҡалған.
1910 йылда Дмитрий Иванович Яворницкийҙың инициативаһы буйынса ҡәлғә урынында иҫтәлекле билдә ҡуйыла.
1940 йылда ҡәлғә урынында гранти карьеры булдырыла, ул ҡырҡ йылдан ашыу ваҡыт осоронда ҡәлғәнең яҡынса 90 % юҡ итә. Хәҙерге ваҡытта, карьер батырылғандан һуң, тик төньяҡ ер валдары һәм күл һаҡланып ҡалған.
# Ирга (Ошняк ҡушылдығы)

Ирга (Ырга) — Рәсәй йылғаһы. Татарстан биләмәләрендә аға. Йылға Ошняк йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Ирга (Ошняк ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000312112100004149
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100414
* Бассейн коды — 11.01.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Порс-Яха

Порс-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Яда-Яходы-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 134 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 84 км.

# Порс-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300047066
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304706
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Иҫке Нуғай торалары

Иҫке Нуғай торалары (рус. Старонагаевские стоянки ) — Башҡортостан Республикаһының Краснокама районы Иҫке Йәнйегет ауылынан йыраҡ түгел урынлашҡан Ҡормантау мәҙәниәте дәүеренә ҡараған археологик ҡомартҡыһы.

# Иҫке Нуғай торалары
## Тасуирламаһы
### Урынлашыуы

Иҫке Нуғай торалары Башҡортостан Республикаһының Краснокама районы Иҫке Йәнйегет ауылынан төньяҡ‑көнбайышҡа табан 4—4,5 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ағиҙел йылғаһының уң яры морононда ул саҡта Иҫке Нуғай тип аталған ауыл янында борон кешеләр йәшәгән урын табылған. Был ауыл хәҙерге көндә юҡҡа сыҡҡан.

# Иҫке Нуғай торалары
## Тасуирламаһы
### Табылдыҡтар

Торала ҡаҙып тикшеренең ваҡытында Бура мәҙәниәтенә ҡараған һауыттар табылған. Улар балсыҡтан ҡабырсаҡ ҡушып яһалған һәм бәләкәй генә соҡорло биҙәк, ишелгән бау эҙҙәре менән биҙәлгән. Саҡматаштан эшләнгән әйберҙәр ҙә табылған.

# Иҫке Нуғай торалары
## Тасуирламаһы
### Тораларҙы тикшереү тарихы

Иҫке Нуғай торалары 1956 йылда археолог — тыуған яҡты өйрәнеүсе Анисим Павлович Шокуров тарафынан асыла.1967 йылда Мулла-2 тораһын асып, уны 1971 йылға тиклем тикшерә.500-ҙән артыҡ таш, бронза, башланғыс тимер быуаттарҙың һәм урта быуаттарҙың фән өсөн айырата ҡиммәтле археологик ҡомартҡыларын тапҡан шәхес.
Торалар 1969 йылда археолог Владимир Савельевич Стоколос тарафынан тикшерелә.Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты археологик тикшереүҙәр бүлеге үҙ эшмәкәрлегенә баһа биреп, ошоларҙы яҙа:
   «1960-1980 йылдар археологик тикшеренеүҙәр йәһәтенән бик үк әүҙем һәм емешле була. Был осорҙа К. В. Сальников, Н.Ә. Мәжитов, М. Х. Садыҡова, һуңыраҡ А. Х. Пшеничнюк, В. С. Стоколос, В. А. Иванов, Ю. А. Морозов, Б. Б. Агиев киң разведка экспедицияларын етәкләй. Ҡаҙыныу эштәре ваҡытында тиҫтәләрсә ҡәберлектәр һәм торамалар тикшерелгән, төбәктең боронғо һәм урта быуаттар тарихының барлыҡ осорҙары буйынса бай материал алынған. Төрлө дәүерҙәрҙә ҡараған меңдәрсә ҡомартҡы яңынан асылған һәм тикшерелгән».
Иҫке Нуғай торалары асылған датаһы буйынса тап шул эҙләнеүҙәр ваҡытында яңынан тикшерелгән булып сыға.
# Башкиров Емельян Григорьевич

Башкиров Емельян Григорьевич (1807—1891 йәки 1887) — Түбәнге Новгород сауҙагәрҙәр Башкировтар нәҫеленә, «Емельян Башкировтың уландары менән Сауҙа йорто»на нигеҙ һалыусы.

# Башкиров Емельян Григорьевич
## Биографияһы

Сығышы буйынса Түбәнге Новгород өйәҙенең Копнино ауылы крепостнойҙарынан, Григорий Башкировтың кесе улы, ғаиләлә унан башҡа ике ағаһы була: Семен һәм Матвей.
Григорий Башкиров башта Карпов алпауыттарҙың, ә һуңынан генеральша В. Н. Лишеваның крепостнойы була. И. А. Макаров тикшеренеүҙәре буйынса, Емельян Башкиров ғаиләһе менән 1847 йылда иреклекте һатып алған һәм Түбәнге новгород мещанлығына яҙыла. Икенсе версияға ярашлы, уны 1850 йылда хужаһы Түбәнге Новгородта оброкка ебәрә. Тегенселек эшенә ҡарағанда Емельян Башкиров бесән менән сауҙа итеүгә өҫтөнлөк бирә. Крепостнойлыҡ хоҡуғы бөтөрөлөүгә 1861 йылда ул бер әҙерәк аҡса туплауға өлгәшә һәм Түбәнге Новгородта бәләкәй генә йорт һатып ала, шунда үҙенең ғаиләһен күсерә. Был ваҡытта уның өс улы була: Николай, Яков һәм Матвей. Атаһынан айырмалы рәүештә улар уҡый, яҙа, һанай беләләр. Түбәнге Новгород йәрминкәһендә иген менән сауҙа итеү өсөн лавка һатып ала, бер әҙерәк ваҡыт үткәс, игенде Волга буйлап ташый башлай, артабан игенде эшкәртеү менән шөғөлләнә: Мыс ауылы эргәҙендә Линда йылғаһында тәүге һыу тирмәнен, ә һуңынан — Канавинда «Слободская» пар тирмәнен төҙөй.
1870 йылда Емельян Башкиров беренсе сауҙагәр гильдияһына инә. Яңы асылған «Емельян Башкировтың уландары менән Новгород Сауҙа йорто» сауҙа-он етештереү предприятиеһы Түбәнге Новгород нотариусы Шубинский тарафынан 1871 йылдың 23 ноябрендә раҫланған. 1870 йылдарҙың икенсе яртыһында фирманың йыллыҡ килеме 300—400 мең һум тәшкил итә. 1877 йылда Башкировтар «миллионщик» булып китә: фирманың таҙа капиталы 1,2 млн һумға тиерлек етә.
1886 йылда Емельян Башкиров эшенән ситләшә.
# Чертанла

Чертанла — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Үҙән йылғаһының һул ярына тамағынан 384 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 58 км.

# Чертанла
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Үҙән. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кесе һәм Оло Узень йылғалары бассейны (бассейндарҙың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12020000212112200000596
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200059
* Бассейн коды — 12.02.00.002
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Заһиҙуллин Рәшит Шәйҙулла улы

Заһиҙуллин Рәшит Шәйҙулла улы (6 ноябрь 1948) — рәссам. Рәссамдар союзы ағзаһы (1993).

# Заһиҙуллин Рәшит Шәйҙулла улы
## Биографияһы

Заһиҙуллин Рәшит Шәйҙулла улы 1948 йылдың 6 ноябрендә Ишембай ҡалаһында тыуған. Атаһы нефтсе, әсәһе хужабикә булған. Ғаиләлә өс ир баланың икеһе аталары юлынан китеп, нефтсе һөнәрен һайлай, Рәшит рәссам булып китә. Бала сағынан уҡ нефтселәрҙең Мәҙәниәт йортона изостудияға йөрөй башлай. Легендар уҡытыусы Павлов Иван Михайловичта уҡый. Һуңыраҡ Өфө сәнғәт училищеһына рәссам-биҙәүсегә уҡырға инә. Училищены тамамлағандан һуң, Художество фондында мозаика һәм маркетрия менән шөғөлләнә, 1994 йылға тиклем Башҡортостан ижади‑производство комбинатында рәссам. Һуңғараҡ бер аҙ ваҡыт Башҡорт-төрөк лицейында уҡыта, ә һуңынан 2001 йылдан алып Кустарная урамындағы 2-се педагогия колледжында уҡыта.
Заһиҙуллин ижадында реалистик һәм авангард сәнғәтенең һыҙаттары яраша; уның эштәренә композиция асыҡлығы, аныҡ һыҙыҡтар ритмының активлығы, буяуҙарҙың баҙыҡлығы хас. Лирик ауыл темаһы күренекле урын ала («Эҫе йәй», 1993; «Алтын көндәр», 1996). Пейзаж мотивтары кеше һәм тәбиғәттең айырылмаҫ берлеге идеяһы менән һуғарылған, йыш ҡына символика менән тулыландырылған («Тормош ағасы», 1993; «Мәсет менән пейзаж», 2001); ябайлыҡ һәм кубизмға тартым композициялары ҡуйы буялған геометрик фигуралар менән берләштереүгә нигеҙләнгән («Ынтылыш», 1993; «Бәхеткә», 1996). Шулай уҡ графика өлкәһендә эшләй.
Бәләкәй этюдтарҙан тыш, Заһиҙуллин үҙ ғүмерендә 300-гә яҡын картина яҙа. 5 шәхси күргәҙмә үткәрә, 43 республика, зона, Рәсәй һәм халыҡ-ара күргәҙмә эштәрендә ҡатнаша. Уның эштәре Нестеров исемендәге музейҙа, Канаданың, Францияның, Италияның шәхси коллекцияларында урынлашҡан. Уның сәнғәте күп планлы һәм төрлө, әммә эштәренең нигеҙен авангард эштәре тәшкил итә.
Рәсәй Федерацияһының мәғариф алдынғыһы.
# Юр-Яга (Коротаиха ҡушылдығы)

Юр-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Коротаиха йылғаһының уң ярына тамағынан 107 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 64 км.

# Юр-Яга (Коротаиха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000088157
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008815
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Нюба (Вычгрда ҡушылдығы)

Нюба — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вычегда йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 63 км.

# Нюба (Вычгрда ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000025119
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002511
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Туйсин

Туйсин — башҡорт фамилияһы.
# Мырҙый

Мырҙый (рус. Мурзеево) — бөткән ауыл. Башҡортостандың Баймаҡ районы 2-се Этҡол ауыл Советына ҡараған ауыл. 1960 йылға тиклем ғәмәлдә була.

# Мырҙый
## Географик урыны

Район үҙәге Баймаҡтан — 49 км, 2-се Этҡол ауылынан 8 км алыҫлыҡта Аҡыҡ йылғаһы буйында урынлашҡан булған.

# Мырҙый
## Тарихы

Мырҙый ауылы совет осоронда барлыҡҡа килә. 1939 йылда әлеге ауылда йәмғеһе 157 кеше йәшәгән, шул иҫәптән 68 ир-егет, 89 ҡатын-ҡыҙ. Ауыл халҡы башлыса ағас ҡырҡыу эштәре менән шөғөлләнә. Ауылда башланғыс мәктәп була. Уҡытыусылары — Баймөхәмәтов, Ғ. Мотаев, М. Ғиззәтуллина. Әлеге мәктәптә үҙенең хеҙмәт юлын буласаҡ БАССР-ҙың Министрҙар Советы рәйесе З. Ш. Аҡназаров башлаған.
1947 йылда Түбә мәғдән идаралығы ағас әҙерләү эштәрен туҡтата, эш булмауы арҡаһында ауыл халҡы башҡа ауылдарға күсергә мәжбүр була. 1960 йылда Мырҙый ауылы иҫәптән сығарыла.
Ауылда башланғыс мәктәп була. Баймөхәмәтов, Ғ. Мотаев, М. Ғиззәтуллина уҡытыусылар булып эшләй. Шулай уҡ был мәктәптә БАССР-ҙың буласаҡ Министрҙар Советы рәйесе Зекериә Шәрәфетдин улы Аҡназаров хеҙмәт юлын баш­лаған. Буласаҡ ғалим Әнүәр Зәкир улы Әсфәндиәров, өләсәһендә йәшәп, Мырҙый мәктәбендә 1-се класта уҡыған.

# Мырҙый
## Һуғыш йылдарында

Икенсе Этҡол, Мырҙый ауылдарының урман участкаларында ҡул бысҡыһы менән ағас әҙерлєйҙєр. Ир-егеттәр фронтҡа алынғас, ауыр эш ҡатын-ҡыҙҙарҙың елкәһенә төшә: уларҙың һәр береһенә 3-әр кубометр ағас әҙерләргә ҡушыла. Норманы тултырмайынса өйгә ҡайтырға рөхсәт ителмәй. Норма үтәлһә, 1200 г икмәк бирелә. Кистәрен һәм төндәрҙә фронт өсөн йылы ойоҡбаштар, бейәләйҙәр бәйләйҙәр, икмәктән сохари ҡатыралар. Һәр ғаилә аѓзалары һанына ҡарап һалым һалына: 46 килограмм ит, 8 килограмм май, күпләп йомортҡа, йөн тапшырырға кәрәк була (Йәнбикә Хәсәнова хәтирәләренән).

# Мырҙый
## Билдәле кешеләре

* З. Ш. Аҡназаров (22 август 1924 йыл — 2 апрель 2000 йыл) — 1962—1986 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы Рәйесе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Ике Ленин (1971, 1984), Октябрь Революцияһы (1981), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1957, 1966) һәм Халыҡтар дуҫлығы (1974) ордендары кавалеры. Өфө ҡалаһының почётлы гражданы
* Вәлиев Сәлимйән Ғәлләм улы — БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы, РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы, Темәс ауы­лының почетлы гражданы
* Бәхтиәр Әлмө­хәмәтов — урман ҡырҡыусы, «стахановсы», Мәскәүҙә съезда ҡатнаша
* Ә.З. Әсфәндиәров (15 май 1934 йыл — 4 февраль 2014 йыл) — Тарих фәндәре кандидаты (1970). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1985), СССР юғары мәктәбе отличнигы (1984). Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы (2007), Ә. Вәлиди исемендәге халыҡ-ара (1997) һәм В. П. Бирюков исемендәге Урал (1994) премиялары лауреаты. Халыҡтар дуҫлығы, Салауат Юлаев (2004) ордендары кавалеры
* Хәйрулла Сабитов — алтын йыуыусы, урман ҡырҡыусы. Золом ҡорбаны. 1937 йылдың 19 декабрендә атып үлтерелә.
# Шокуров Анисим Павлович

Шокуров Анисим Павлович (15 апрель 1912 йыл — 27 июль 1990 йыл) — археолог, уҡытыусы, тыуған яҡты өйрәнеүсе. 1955—1957 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Археология институты Башҡортостанда ойошторған археологик экспедицияһының отряд етәксеһе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1971). РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1961).

# Шокуров Анисим Павлович
## Биографияһы

Анисим Павлович Шокуров 1912 йылдың 15 апрелендә Өфө губернаһы Баҡалы улусы Нижне-Ново-Костеево ауылында тыуған.
Өфө театр-сәнғәт училищеһында уҡый һәм уны 1937 йылда тамамлай. Артабан М. В. Нестеров исемендәге Сәнғәт музейында эшләй, Бөрө һәм Кушнаренко педагогия колледждарында уҡыта.
Тыуған яҡ тарихын менән ҡыҙыҡһынып өйрәнә. 1957 йылда Октябрьский ҡалаһында тыуған яҡты өйрәнеү музейын ойоштора, халыҡтан йыйып, музейҙы төрлө экспонаттар менән тулыландыра. 1976—1989 йылдарҙа был музейҙың өлкән ғилми хеҙмәткәре була. 1967—1971 йылдарҙа археологик ҡаҙыныуҙар ваҡытында Муллино-2 торағын аса. Ундағы 500-ҙән артыҡ таш, бронза, башланғыс тимер быуаттарҙың һәм урта быуаттарҙың фән өсөн айырата ҡиммәтле археологик ҡомартҡыларын таба. Шокуров А. П. байтаҡ ғилми мәҡәләләрҙең һәм баҫмаларҙың авторы. 1990 йылдан алып Октябрьский ҡалаһының тыуған яҡты өйрәнеү музейы А. П. Шокуров исемен йөрөтә.
Шокуров Анисим Павлович Октябрьский ҡалаһында 1990 йылдың 26 июлендә вафат була һәм шунда ерләнә.
# Руслан

Руслан — шәхси урыҫ исеме, төрки сығышлы ир-ат исеме. Был исемде күп милләт һәм халыҡтар ҡуша, таралыу Рәсәйҙә һәм БДБ-ның башҡа илдәрендә таралған.

# Руслан
## Сығышы

Иң танылған һәм таралған фараз буйынса, Руслан боронғо көнсығыш тамырҙарға эйә: ул төрки исем, Арыҫлан/Аслан «лев» тигәнде аңлата. Киев Русенең төрки күршеләре менән тығыҙ аралашыу һөҙөмтәһендә, исем урыҫ халҡында тарала, йыш осраҡта Еруслан формаһында (урыҫ халыҡ әкиәте геройҙары), Руслан (Пушкин поэмаһындағы урыҫ баһадиры).
Еруслан Лазаревичтың исеме Руслан исеменең яһалма формаһы.. Шулай уҡ башҡа тикшереүселәр фекеренсә, «Руслан» «Еруслан» тигән тулы исемдең киҫелгән формаһы, сөнки һуңғы төрө иртәрәк үҙләштерелгән.
Ғалимдар, был исем А. С. Пушкиндың «Руслан һәм Людмила» (1820) поэмаһы арҡаһында киң ҡулланылышҡа ингән, тип уйлай. XIX быуатта әҙәби исеме генә булһа, 1917 йылдағы урыҫ революцияһнан һуң рәсми рәүештә овет һәм, эҙемтә булараҡ, постсовет киңлегендә тарала.
# Аришка (Ай ҡушылдығы)

Аришка — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Айва йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Аришка (Ай ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500312110000036364
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003636
* Бассейн коды — 08.01.05.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Инә ҡорт

Инә ҡорт — умарталағы ҡорттарҙың инәһе. Ғаиләлә бер инә ҡорт, бер нисә йөҙ әре ҡорт, 10-80 мең эшсе ҡорт була. Инә ҡорт башҡа ҡорттарҙан үҙенең ҙурлығы, ауырлығы менән айырылып тора. Уның оҙонлоғо 20-25 мм, ауырлығы 190-300 мг була. тәүлегенә инә ҡорт 1500-2000 йомортҡа һала, ә миҙгеленә 150+200 меңгә еткереүе мөмкин. Биш йыл йәшәй, тәүге ике йыл иң һөҙөмтәле йылдары.
Инә ҡорт ғаиләлә тик бер генә вазифа башҡара, ул йомортҡа ғына һала. Бер генә тапҡыр аталана. Йомортҡа һалған саҡта күҙәнәктәргә ҡарап, аталанған йәки аталанмаған йомортҡа һала. Әре ҡор күҙәнәктәре эре була, унда йомортҡа һалыу өсөн әҙерләнгән инә ҡорттоң хәрәкәтенә махсус биҙе аша спермотозоид ҡойолмай. Инә ҡорт көбөһөнә һәм эшсе ҡорт күҙәнәктәренә эйелгәндә махсус биҙҙәр спермотозоид бүлеп сығара һәм йомортҡа аталана. Аталанмаған йомортҡаларҙан тик әре ҡорттар ғына үҫә. Уның ҡаяуы бар, тик уны башҡа инә ҡорттар менән алышҡан ваҡытта ғына файҙалана..
Эшсе ҡорттар инә ҡортто инә ҡорт һөтө менән ашаталар. Күс айырыр алдынан ашатыуҙы туҡтаталар. Инә ҡорт кәрәҙҙән үҙе бал менән туҡлана башлай. Һәм ҡорһағы нәҙегәйә, һәм ул осорлоҡ хәлгә етә.
Аталанған осорҙа инә ҡорт умартанан алыҫҡа оса. Ул бер нисә әре ҡорт менән аталана. Әре ҡорттарҙы үҙе һайлай. Аталанған саҡта 15 минут эсендә сперматозоидтар химия һәм әрһеҙлек арҡаһында бер-береһен юҡ итә. Яртыһы юҡҡа сығарыла..

# Инә ҡорт
## Әре ҡорт инәһе

Әре ҡорт инәһе тип гел генә аталанмаған йомортҡа һалыусы инәгә әйтәләр. Ул йомортҡаларҙан тик әре ҡорттар ғына үрсей.
Сәбәбе төрлөсә булырға мөмкин. Аталанасаҡ ваҡытта һауа торошоноң боҙолоуы, инә ҡорттоң ҡанаттарынын осорға яраҡһыҙ булыуы, йәки инә ҡорттоң осҡан ваҡытында әре ҡорттарҙың үрсеү ваҡыты етмәүе. Шулай уҡ орлоҡтарҙың бөтөүе йәки уларҙың үлеүе, орлоҡ ебәреүсе ағзаларҙыү зарарланыуы.
Ундай инә юҡҡа сығарыла һәм йәш инә бирелә, юҡһа ғаилә юҡҡа сығасаҡ.
# Климова Александра Павловна

Климова Александра Павловна (26 апрель 1926 йыл) — СССР-ҙың һөнәри-техник белем биреү алдынғыһы, производствоға өйрәтеү мастеры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).

# Климова Александра Павловна
## Биографияһы

Александра Павловна Климова 1926 йылдың 26 апрелендә Тверь өлкәһенең Ржев районы Зальково ауылында тыуған.
Ауыл мәктәбендә ете синыфты тамамлай. 1942 йылда А. П. Климова хеҙмәт мобилизацияһы буйынса Уралға, Молотов ҡалаһына ебәрелә — һөнәрселек училищеһында уҡый һәм бер үк ваҡытта Мотовилихин заводында фрезерлаусы булып эшләй, фронт өсөн продукция етештереп, өлкәндәр менән бер рәттән 8-12-шәр сәғәт эшләй. 1943 йылда етем ҡала.
1944 йылда һөнәрселек училищеһын фрезерлаусы һөнәренә һәм бишенсе разрядлы квалификация менән тик яҡшы билдәләренә тамамлағандан, училищела производствоға өйрәтеү мастеры итеп ҡалдырыла. 1959 йылда производствонан айырылмайынса ситтән тороп Н. Г. Стоянов исемендәге Пермь механика техникум тамамлай, һалҡын эшкәртеү буйынса техник-технолог һөнәрен ала. СССР Юғары Советы Президиумының 1965 йылдың 30 сентябрендәге Указы менән «хеҙмәт батырлығы өсөн» А. П. Климова Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 21 июлендәге Указы менән «ауыл хужалығы өсөн квалификациялы эшселәр әҙерләү буйынса биш йыллыҡ заданиеларын үтәүҙә ҙур ҡаҙаныштары өсөн» Александра Павловна Климоваға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1944 йылдан 1980 йылға тиклем производство уҡытыуы буйынса мастер эшендә А. П. Климова дүрт йөҙҙән ашыу фрезерлаусы әҙерләй. 1980 йылдан хаҡлы ялға сығыу менән — Союз әһәмиәтендәге пенсионер.
Пермь ҡалаһында йәшәй.

# Климова Александра Павловна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы
* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (21.07.1971)
* Ленин ордены (21.07.1971)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (30.09.1965)
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған һөнәри-техник белем биреү мастеры.
# Лойга

Лойга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кизьма йылғаһының һул ярына тамағынан 0,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 53 км.

# Лойга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000029824
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002982
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡәйеп

Ҡәйеп Әсән улы - ҡыпсаҡ ханы Әсәндең улы. 11 йәшлек ҡыҙы Аннаны рус кенәзе Юрий Долгорукийға кейәүгә биргән. Бынан һуңыраҡ, 1113 йылда Бәнәк хан менән Вырь ҡәлғәһен ҡамап ала, уның стеналары янында бер нисә көн буйы торғандан һуң рус дружиналарының үҙҙәренә ҡаршы яуға килгәнен ишетеп, ҡәлғәне ҡалдырып ҡайтып китергә мәжбүр була. 1117 йылда Ҡәйеп хан Дунай болғарҙарына ҡаршы сапҡын ойоштора, уларҙың күбеһен әсиргә ала. Һуңынан болғар кенәзе ҡыпсаҡтарға ағыулы һый-ниғмәттәрҙән торған күстәнәс ебәреп, Ҡәйеп ханды ла ағыулап үлтерә. Тере ҡалғандарын уларға ҡаршы яу ваҡытында үлтерә йә әсиргә ала.
Ссылки[править | править код] АЕПА (Осени)
РЮРИКОВИЧИ И ПОЛОВЦЫ
Русско-половецкие войны (XI—XIII вв.)
Литература[править | править код] А.Карпов «Юрий Долгорукий», изд., Молодая Гвардия 2006 год (ЖЗЛ).