yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ванта һарайы

Ванта һарайы — Грузияла Кахетия төбәгендә Телави муниципалитетының Ванта ауылындағы VIII—IX быуаттарҙың грузин архитектураһы комплексы. Комплекс әлеге ваҡытта ныҡ иҫкергән. Комплекстан хәҙерге көнгә феодал һарайының өлөшө, көмбәҙле сиркәү һәм һуңғы ҡоролмалар ҡалған, һарайҙан тик емереклектәр ҡалған. Ике ҡатлы һарайҙа ҙур һәм бәләкәй залдары булған. Тар һәм бәләкәй тәҙрәле беренсе ҡаты ярҙамсы һәм ауыл хужалығы тәғәйенләнешенә эйә булған. Киң һәм бейек быялалар ҡуйылған икенсе ҡаты йәшәү өсөн тәғәйенләнгән. Тыш яҡтан бинаға киң баҫҡыс алып барған, иҙәне ағастан булған. Ванта һарайы иртә феодал осоро донъяуи архитектураһының мөһим ҡомартҡыһы булып тора.
2006 йылда Ванта һарайы Грузия президенты указына ярашлы милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡылар сиемлегенә индерелә.
# Васиха

Васиха — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ангуреп йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Васиха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200412115200002159
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200215
* Бассейн коды — 13.01.02.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Суй-Я

Суй-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ялбын-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.

# Суй-Я
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300027919
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302791
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Насташка (йылға)

Насташка (укр. Насташка) — Украиналағы йылға. Киев өлкәһенең Аҡ Сиркәү һем Рокытне райондары аша көньяҡҡа табан аға. Поправканың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 20 километр.
# Юза

Юза — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Унжа йылғаһының уң ярына тамағынан 388 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 92 км.

# Юза
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300312110000014634
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001463
* Бассейн коды — 08.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Садай Владимир Леонтьевич

Садай Владимир Леонтьевич (31 март 1926 йыл — 22 июль 1992 йыл) — сыуаш яҙыусыһы, прозаик, тәржемәсе. 1951 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. РСФСР Юғары Советы Президиумының Маҡтау грамотаһы эйәһе (1976).

# Садай Владимир Леонтьевич
## Биографияһы

Владимир Садай (төп исем-шәрифе Владимир Леонтьевич Цырульников) 1926 йылдың 31 мартында Ульяновск өлкәһенең Сынлы районында урынлашҡан Кайсар (сыуашса Каша) ауылында тыуа. Урта мәктәпте тамамлағас, Ватанды һаҡлаусылар сафына баҫа. Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғандан һуң Алыҫ Көнсығышта япон ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыша, Монголия, Ҡытай, Кореяла хәрби хеҙмәт үтә.
Запасҡа киткәндән һуң ике йыл яуаплы сәркәтип, «Пĕрлешӳллĕ ĕç» (Уртаҡ эш) газетаһы редакторы вазифаһында эшләй.
1946 йылда Владимир Садай үҙенең «Атăл тупинче» («Иҙелдә») әҫәрен Чебоксарыға ебәрә. Уны Василий Алагер ентекләп уҡый. Ул йәш яҙыусыны маҡтай һәм шул уҡ ваҡытта уға ҡайһы бер аңлашылмаусанлыҡтарҙы төҙәтергә кәңәш итә. 1951 йылда оҙаҡ эшләгәндән һуң, Владимир Леонтьевич повесын барыбер ҙә әҙәби дәрәжәгә еткерә.
1951 йылда Чебоксарға күсеп килә. «Ялав» журналы һәм «Çамрăк коммунист» газетаһы редакцияларында хеҙмәт һала, М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтын тамамлай.
Яҙыусы 1991 йылдың 22 июлендә Чебоксарҙа вафат була.

# Садай Владимир Леонтьевич
## Ижады

В. Садай ҡәләменән бик күп хикәйәләр, романдар сыға. 20 дән артыҡ китап баҫтырылған, 10 — урыҫ телендә. «Летчики» («Осоусылар») романы өсөн 1955 йылда МО СССР премияһына лайыҡ була.
* «Летчики» (1951, 1957, 1986)
* «Туссем каллех пĕрле» (Дустар тағын бер ҡат бергә) 1962
* «Çăлтăрсем тапăра анаççĕ» 1968 (Йолдызлар килә таборға)
* «Çĕр çирĕм утăм та виçĕ талăк» 1969 (Йөҙ егерме аҙым да өс тәүлек)
* «Çĕр тата çын» 1972 (Ер менән кеше)
* «Ваттисем пĕрлех кăвакартăмăр», в 2 томах, 1976, 1981;
* «Летчики», 1955;
* «Звезды над табор», 1975.
# Вильденфельс

Вильденфельс (нем. Wildenfels) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 3871 кеше йәшәй. Майҙаны — 20,57 км². Диңгеҙ кимәленән 353 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 8134 һәм автомобиль коды Z.
# Ун-Перна-Соим

Ун-Перна-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Волдэп-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Ун-Перна-Соим
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300030299
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303029
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Бәғерәктамаҡ (ауыл)

Бәғерәктамаҡ — ауыл, Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районы Бәғерәктамаҡ ауыл биләмәһенең административ үҙәге

# Бәғерәктамаҡ (ауыл)
## Географик урыны

Ауыл Ҡоншаҡ районының төньяҡ өлөшөндә, Силәбе өлкәһенең төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, менән Свердловск һәм Ҡурған өлкәләре сиктәре эргәһендә урынлашҡан. Тораҡ пункттан төньяҡҡараҡ өс километрҙа Бәғерәк йылғаһы тамағы урынлашҡан.
Ауыл өлкә үҙәге — Силәбенән — төньяҡ-көнбайышҡа табан тура юлдан 113 км йәки автомобиль юлдарынан 138 км алыҫлыҡта ята.

# Бәғерәктамаҡ (ауыл)
## Тарихы

1745 йылғы картала Бәғерәк йылғаһының түбәнге ағымында Асман ауылы (хәҙерге Уҫман ауылы) һәм Бәғерәк йылғаһы ҡушылған урындан бер аҙ өҫтәрәк, Синара йылғаһы буйында, өс ауыл күрһәтелгән.
Түбәнге Синара Синара йылғаһына Бәғерәк йылғаһы ҡушылған ерҙән бер аҙ өҫтәрәк урынлашҡан була, 1745 йылда бында яһаҡ татарҙарының 31 хужалығы була. Яңы ауыл, шулай уҡ Дауыт һәм тағы Давыдкова тип йөрөтөлгән ауыл ағым буйлап Түбәнге Синаранан бер аҙ юғарыраҡ тора. 15 служилый татарҙар һәм мишәрҙәр яһаҡ ул 1745 йылда бында яһаҡ татарҙарының 24 йорто һәм хеҙмәтле мишәрҙәрҙең 15 хужалығы була. Түбәнге Синара ағымы буйынса түбәнерәк — Ключевская, һәм 14 яһаҡ татары хужалығы. Шул өс ауыл Бәғерәктамаҡ ауылы булып берләшкән.
1754 йылда Бәғерәк йорттарында йәшәүселәр хеҙмәтле татарҙар тип аталып, яһаҡтан азат ителгән. Шул ваҡыттан башлап бөтә бәғерәк татарҙары ла хеҙмәтлеләр ҡатламына ҡарай — алдараҡ Яңы ауылында йәшәүсе мишәрҙәр генә хеҙмәтле тип аталған.
Улар Силәбе ҡалаһында урынлашҡан Исәт провинциаль канцелярия ҡарамағында була.
Пермь Исәт провинцияһы юҡҡа сығарылып Пермь наместниклығы (губернаһы) ойошторолғандан һуң, 1781 йылда бәғерәк татарҙары Пермь губернаһы Шадрин өйәҙенә күсерелә.
1798 йылда Башҡорт-Мишәр ғәскәре ойошторола һәм Бәғерәктамаҡ йорттары халҡы хеҙмәтле мишәр ҡатламы составына индерелә.
1945—1956 йылдарҙа ауыл Бүре районының үҙәге була.

# Бәғерәктамаҡ (ауыл)
## Халҡы

2010 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса, ауылда татарҙар, башҡорттар йәшәй

# Бәғерәктамаҡ (ауыл)
## Транспорт

Ауылдың көнсығышынан Силәбе — Каменск-Уральский — Екатеринбург тимер юл линияһы үтә. Иң яҡын станция — Түбәнге (Нижняя) — ауылдан 2 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
# Нерохи

Нерохи — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Берёзово районындағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 13 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628143, ОКАТО коды — 71112912002.

# Нерохи
## Халыҡ һаны

| Йыл | Даими халыҡ һаны |
| 2002 | |
| 2008 | |
| 2010 | 13 |

# Нерохи
## Климат

Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
# Левая Бырма

Левая Бырма — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бырма йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Левая Бырма
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сылва, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100812111100013460
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101346
* Бассейн коды — 10.01.01.008
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ай-Юган-Егарт

Ай-Юган-Егарт — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ун-Неру-Шом-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.

# Ай-Юган-Егарт
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300022928
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302292
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Сураков (Сурапов) Вәли Мансур улы

Сурак(п)ов Вәли Мансур улы (рус. Сурак(п)ов Вали Мансурович 1906 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовойы.

# Сураков (Сурапов) Вәли Мансур улы
## Биографияһы

Сурак(п)ов Вәли Мансур улы 1906 йылда хәҙерге Башҡортостандың Көйөргәҙе районы Мәмбәтҡол ауылында (2-се йорт) тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына Көйөргәҙе районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 112-се кавалерия дивизияһы 294-се кавалерия полкында кавалерист булып хеҙмәт итә.
1942 йылдың 7 июлендә Курск өлкәһендә (хәҙер Липецк өлкәһе) барған аяуһыҙ һуғышта хәбәрһеҙ юғала. Юғалтыуҙар исемлегендә ҡыҙылармеец Сурак(п)ов Вәли Мансур улының Көйөргәҙе районының Мәмбәтҡол ауылында йәшәүсе ҡатыны Суракова күрһәтелгән.
# Лата (Лобва ҡушылдығы)

Лата — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лобва йылғаһының уң ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

# Лата (Лобва ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200011116
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201111
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Зайцева Речка

Зайцева Речка — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Нижневартовск районындағы ҡасаба. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 757 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628645, ОКАТО коды — 71119912001.

# Зайцева Речка
## Халыҡ һаны

| Йыл | Даими халыҡ һаны |
| 2002 | |
| 2008 | |
| 2010 | 757 |

# Зайцева Речка
## Климат

Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
# Хәҙерге заман фәлсәфәһе

Хәҙерге заман европа фәлсәфәһе (европа мәҙәни традицияһының хәҙерге заман фәлсәфәһе) — XX-XXI быуат фәлсәфәһе.

# Хәҙерге заман фәлсәфәһе
## Төрҙәре

Аналитик һәм континенталь фәлсәфәне айыралар.
Ҡайһы берҙәр хәҙерге заман фәлсәфәһенең географик билдә буйынса бүленешенә ҡаршы торалар.
Аналитик фәлсәфә (инглиз-саксон фәлсәфәһе, инглиз-американ философияһы) — XX быуаттың фәлсәфәүи фекерендә башлыса инглиз телле илдәрҙә үҫешкән һәм бик күп төрлө концепция һәм һәм мәктәптәрҙе берләштергән йүнәлеш.
Аналитик фәлсәфә өсөн түбәндәге моменттар уртаҡ булып тора:
* лингвистик боролош — фәлсәфәүи проблемалар тел өлкәһендә ятҡан булараҡ билдәләнә, шуға күрә уларҙың хәл ителеүе телмәр әйтемдәрен анализлау менән бәйле;
* семантик акцент — мәғәнә проблемаһында иғтибарҙы туплау;
* аналитик метод — анализды фәлсәфәүи рефлексияның бөтә төрҙәренән өҫтөн күреү.
Готлоб Фреге, Джордж Мур, Бертран Рассел һәм Людвиг Витгенштейн - аналитик философияға нигеҙ һалыусылар. Бынан тыш, оҡшаш проблематика Вена түңәрәгенең неопозитивизмында һәм немец тел тәнҡитендә ентекләп эшләнгән.
Идеялар. Дөрөҫлөгө һәр кешегә билдәле булған күпмелер фекер бар. Мәҫәлән: «Күп кеше бар», «Күп матди әйберҙәр бар». Д. Э. Мур фекере буйынса, фәйләсуфтың бурысы был фекерҙе иҫбатларға тырышыуҙа һәм уларҙың дөрөҫмө-дөрөҫ түгелме икәнлеген асыҡлауҙа түгел, ә уларҙың мәғәнәһен, нисек мөмкин булһа, шул тиклем асыҡ һәм аныҡ итеп анализлауҙа. Мурҙан башлап британ фәлсәфәһенең аналитик хәрәкәте ҙур импульс алған.
Континенталь фәлсәфә — хәҙерге көнбайыш фәлсәфәһенең ике төп традицияһының береһен билдәләгәндә ҡулланылған термин. Бындай исем был традицияны инглиз-америка йәки аналитик фәлсәфәнән айырыу өсөн ҡулланылған, сөнки, айырма тәүге тапҡыр билдәләнгәндә (егерменсе быуат уртаһында), инглиз телендә һөйләшкән донъяла аналитик фәлсәфә өҫтөнлөклө стиль булып торған шул уҡ дәүерҙә континенталь фәлсәфә континенталь Европала өҫтөнлөклө стиль булған.
Дөйөм ҡабул ителгән, шул иҫәптән Континенталь фәлсәфә Франкфурт мәктәбе асылында феноменологияны, экзистенциализмды, герменевтиканы, структурализмды, постструктурализмды һәм постмодернизмды, деконструкцияны, феминизмды, тәнҡит теорияһын, психоанализды, Фридрих Ницше һәм Сёрен Кьеркегор эштәрен, марксизм һәм марксистик фәлсәфәнең күпселек тармаҡтарын индерә.

# Хәҙерге заман фәлсәфәһе
## Хәҙерге замандың ижтимағи фәлсәфәһе

Фәнни-техник прогрестың уңыштары, аҡылды абсолют рангына күтәреү менән бергә (мәғрифәтселек дәүере кульминацияһы булған процесс), тоталь инструменталләшеүе менән бәйле, хәҙерге замандың ижтимағи фәлсәфәһе уның эҙемтәһе булған тоталитаризмдың саҡырыуҙарына яуап булып тора. Шул уҡ ваҡытта тоталитаризм мәғәнәһендә фәҡәт СССР һәм Өсөнсө рейхты ғына түгел, шулай уҡ Көнбайыш Европаның һәм АҠШ-тың «ҡулланыу тоталитаризмын» да аңлайҙар.
# Сәба батшалығы

Сәба — б.э.т. 2-се мең йыллыҡтың аҙағынан б.э. III быуаты аҙағына тиклем Ғәрәп ярымутрауының көньяҡ өлөшөндә, хәҙерге Йәмән тирәһендә урынлашҡан боронғо дәүләт (тарихының иң башында Эфиопия биләмәһендә колонияһы булған).

# Сәба батшалығы
## Осорҙары

Сәба батшалығының тарихы өс төп осорға бүленә:
* Сәба мөкәррибтәре осоро (яҡынса б.э.т. 1 мең й. беренсе яртыһы).
* Сәба батшалары осоро (яҡынса б.э.т.1 мең й. икенсе яртыһы).
* Сәба батшалары һәм зу-Райдан осоро ({0}б.э.т. I б.{/0} — б.э. III б.).
Сәба цивилизацияһы — Яҡын Көнсығышта иң боронғоларҙың береһе — б.э.т. 2-се мең йыллыҡ аҙағында Көньяҡ Ғәрәбстан территорияһында, Рамлат әс-Сәбатәйен сүле сигендә, уңдырышлы тупраҡлы, мул һыулы һәм ҡояшлы төбәктә, күрәһең, сәбиҙәр ғәрәп ерҙәре аша үткән «Хуш еҫле һумала-майҙар юлы» барлыҡҡа килеү арҡаһында төньяҡ-көнбайыш Ғәрәбстандан күсенгәндә хасил булғандыр. А. Г. Лундин фараз итеүенсә (әлегә был дәлилдәр менән тулыһынса раҫланмаған), башта, б.э.т. 2-се мең йыллыҡтың уртаһынан, өс ғәрәп ҡәбиләһе Сәба менән союзға инә, яҡынса б.э.т. XIII йәки XII быуатта уға әүәле Файшан союзында торған тағы өс ҡәбилә ҡушыла.
Сәба батшалығы тәү башлап б.э.т. IX быуатта телгә алына, ә уның сәскә атыуы б.э.т. VIII б. тап килә. Сәба баш ҡалаһы Мәғрәб янында бик ҙур плотина ҡорола, шул сәбәпле элек бер ни үҫмәгән үле ҙур ер майҙандары һуғарыла башлай — ил бай оазисҡа әүерелә.
Батшалыҡтың сәскә атыуы б.э.т. 900—450 йй. тура килә. Тарихының башланғыс осоронда Сәба сауҙа өсөн әһәмиәтле була: бында Һадрамауттан тауарҙар килтерелә, ошонан каруандар Месопотамияға, Сүриәгә һәм Мысырға юллана (Ис. 60:6; Иов. 6:19). Транзит сауҙа менән бергә Сәба үҙендә етештерелгән хуш еҫле һумала-майҙар һатыуҙан килем ала (Иер. 6:20; Пс. 71:10).

# Сәба батшалығы
## Сәйәси тарихы

Сәба дәүләтенең сәйәси тарихы әллә ни билдәле түгел. Б.э.т. II быуатта әлегә аңлашылып етмәгән сәбәптәр арҡаһында Сәба бик хәлһеҙләнә, ә Йәмән ҡалҡыулығы сәскә ата, уның көньяҡ-көнбайышында Һимйәр батшалығы хасил була. Һимйәриҙәр менән сәбиҙәр араһында әлегә сәбәбе асыҡланмаған һуғыштар тоҡана. Б.э.т. I б. аҙағына һимйәриҙәр көньяҡ ғәрәп дәүләттәренең күбеһен (Мәин, Ҡәтбан) баҫып ала; б.э.т. 25 йыл тирәһендә һимйәриҙәр Сәбаны буйһондора һәм уны Һимйәр батшалығына ҡуша. Үҙ аллы дәүләт булараҡ, Сәба батшалығы II быуат башында аяҡҡа баҫа. III быуат аҙағында Сәба яңынан Һимйәр батшалығы эсенә инә.
# Борзов Иван Иванович

Борзов Иван Иванович (8 (21) октябрь 1915 йыл — 4 июнь 1974 йыл, Мәскәү) — Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында диңгеҙ торпедо йөрөтөүсе авиация осоусыһы һәм хәрби етәксе, авиация маршалы (1972), Советтар Союзы Геройы (22.07.1944), 1962 йылдың майынан ғүмеренең ахырына тиклем — СССР Хәрби-диңгеҙ флоты авиацияһы командующийы.

# Борзов Иван Иванович
## Биографияһы

Борзов Иван Иванович 1915 йылдың (8 (21) октябрендә Рязань губернаһы Егорьев өйәҙе Старое Ворово ауылында (хәҙер Мәскәү өлкәһе Шатура районы Дмитровское ауыл биләмәһе составындағы Ворово ауылы) тыуа. Мәскәүҙә ете йыллыҡ мәктәп, фабрика-завод училищеһын тамамлай, төҙөлөштә эшләй. Бер үк ваҡытта Мәскәү авиация техникумын тамамлай, Осоавиахим аэроклубында шөғөлләнә.

# Борзов Иван Иванович
## Биографияһы
### Бөйөк Ватан һуғышына тиклем хәрби хеҙмәте

Хәрби хеҙмәткә 1935 йылда Осоавиахим саҡырыуы буйынса Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Флотына махсус төркөмгә алына. 1936 йылда И. В. Сталин исемендәге РККА ВВС-ы күҙәтеүселәре — Кйск диңгеҙ осоусылары һәм осоусылар хәрби мәктәбен тамамлай. 1936 йылдың ноябренән Ҡара диңгеҙ флотының Хәрби-Һауа көстәрендә хеҙмәт итә: старшина-летчик, 1937 йылдың декабренән — флот ВВС-ының 43-сө тиҙ йөрөшлө бомбардировка эскадрильяһының өлкән летчигы була. 1939 йылдың мартынан Тымыҡ океан флоты Хәрби-Һауа көстәрендә хеҙмәт итә: 4-се мина-торпедо авиация полкының өлкән летчигы.
# Кверфурт (Германиялағы ҡала)

Кверфурт (Германиялағы ҡала) (нем. Querfurt) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 11833 кеше йәшәй. Майҙаны — 155,23 км². Диңгеҙ кимәленән 168 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6268 һәм автомобиль коды — SK (элек MQ, QFT).
# Ҡаҙаҡбаев Филүз Хәсән улы

Ҡаҙаҡбаев Филүз Хәсән улы (31 июль 1971 йыл) — бейеүсе, балетмейстер. 2013 йылдан — Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбленең художество етәксеһе һәм 2014 йылдан — директоры. Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2008) һәм атҡаҙанған (2000) артисы.

# Ҡаҙаҡбаев Филүз Хәсән улы
## Биографияһы

Филүз Хәсән улы Ҡаҙаҡбаев 1971 йылдың 31 июлендә Башҡорт АССР-ының Ейәнсура районы Түбәнге Бикбирҙе ауылында тыуған.
Ғаиләлә сәнғәткә иғтибар көслө була, атаһы — йыр уҡытыусыһы, гармунда уйнай, йырлай, йыш ҡына төрлө концерттарҙа, смотрҙарҙа ҡатнаша. Филүзде лә үҙе менән йөрөтә. Ауылға һәләтле балалар менән эшләргә Таһир Тайсин тигән уҡытыусыны саҡыртып алалар. Тәүге тапҡыр Филүзде сәхнәгә баҫтырған кеше ул була: уны күмәк бейеүҙәрҙә лә ҡатнаштыра, яңғыҙ бейеү ҙә ҡуя — "Перовский"ҙы. Бынан һуң инде Филүз бары тик сәхнә, Ғәскәров ансамбле тураһында хыяллана.
1990 йылда балет артисы һөнәре буйынса Башҡорт хореография училищеһын (педагогы М.Ә.Кәримов), 2010 йылда — Силәбе дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт академияһын (педагогы Е.С.Понькина) «ижтимағи -мәҙәни эшмәкәрлек менеджеры» квалификацияһы алып тамамлай.
1990-1992 йылдарҙа армияла хеҙмәт итә.
1992 йылдан 2011 йылға тиклем Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия ха­лыҡ бейеүҙәре ансамбле солисы, 2011-2012 йылдарҙа — Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының постановка бүлеге мөдире булып эшләй.
2013 йылдан башлап Филүз Хәсән улы — Ф. Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбленең художество етәксеһе һәм 2014 йылдан — директоры.
Лирик һәм гротесклы бейеүҙәрҙе башҡарыусы Ҡаҙаҡбаев Филүз Хәсән улы сәнғәтенә музыкаллек, аныҡ һәм нескә техника хас. Бейеүсе актерлыҡ һәләтенә, тәбиғи оҫталыҡҡа эйә. «Бесәнселәр», «Гөлнәзирә», «Кейәү егете», «Уйна, гармун», «Өс таған», «Шаян ҡыҙҙар», «Яҙғы ташҡын» һәм башҡа бейеүҙәрҙә яңғыҙ партиялар башҡара. Кремль һарайы сәхнәһендә, П.И.Чайковский исемендәге, «Рәсәй» (бөтәһе лә-Мәскәү), «Октябрьский» (С-Петербург) һәм башҡа концерт залдарында сығыш яһай. Мәскәүҙә Башҡортостан Республикаһы көндәрендә (1997), Санкт-Петербургта Башҡортостан Республикаһы мәҙәниәте көндәрендә (2001), Төркиәлә Башҡортостан Республикаһы көндәрендә (Истанбул ҡалаһы, 2006), «рус ҡышы» («Русская зима») фестивалендә (Лондон, 2006) һ.б. ҡатнаша. Рәсәй буйлап һәм донъяның 20 илендә гастролдәрҙә була.
Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы ҡарамағындағы мәҙәниәт буйынса йәмәғәт советы ағзаһы.

# Ҡаҙаҡбаев Филүз Хәсән улы
## Ғаиләһе

Тормош юлдашы — билдәле шәхес, Башҡортостандың халыҡ артисы Сара Буранбаева менән бер ул тәрбиәләйҙәр.

# Ҡаҙаҡбаев Филүз Хәсән улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2008)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2000)
# Шәймөхәмәтов Мөфтәхетдин Бәҙретдин улы

Шәймөхәмәтов Мөфтәхетдин Бәҙретдин улы (27 июль 1911 йыл — 14 сентябрь 1979 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы, 1937—1963 йылдарҙа Өфө нефть эшкәртеү заводы операторы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1959).

# Шәймөхәмәтов Мөфтәхетдин Бәҙретдин улы
## Биографияһы

Мөфтәхетдин Бәҙретдин улы Шәймөхәмәтов 1911 йылдың 27 июлендә Өфө губернаһы Өфө өйәҙенең </ref>хәҙер Башҡортостан Республикаһының Нуриман районы</ref>Нимесләр ауылында тыуған. Башланғыс белем ала.
Эш урындары: 1930 йылдан — Нуриман районының «Билгеләр» колхозында, 1937 — 1963 йылдарҙа — Өфө нефть эшкәртеү заводы.
1934 — 1937 йылдарҙа Ҡыҙыл армияла хеҙмәт итә.
Өфө нефть эшкәртеү заводында һаҡсы, оператор ярҙамсыһы, ҡулайлама операторы, термик крекинг ҡулайламаһы операторы, атмосфера-вакуумлы ҡулайлама операторы, ҡулайлама инженеры һәм етәксеһе булып эшләй.
Мөфтәхетдин Шәймөхәмәтов етәкләгән саҡта уның бригадаһы һәр саҡ алдынғылар рәтендә була, мәҫәлән, 1959 йылда ның ҡулы аҫтындағылар һәр ай һайын планды 110—115 процентҡа үтәй.
Нефть һәм газ сәнәғәтен үҫтереүҙә өлгәшкән ҙур уңыштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1959 йылдың 19 мартындағы указы менән Шәймөхәмәтов Мөфтәхетдин Бәҙретдин улына «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1963 йылдан хаҡлы ялда.
1979 йылдың 14 сентябрендә вафат була. Өфөлә ерләнгән.

# Шәймөхәмәтов Мөфтәхетдин Бәҙретдин улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1959)
* Ленин ордены