yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Колчак, кесерткән һәм башҡалар тураһында (хикәйә)

«Колчак, кесерткән һәм башҡалар тураһында» ― урыҫ совет яҙыусыһы Михаил Александрович Шолоховтың 1926 йылда яҙылған хикәйәһе.

# Колчак, кесерткән һәм башҡалар тураһында (хикәйә)
## Баҫмаһы

«Колчак, кесерткән һәм башҡалар тураһында» хикәйәһе беренсе тапҡыр 1926 йылда «Крәҫтиән журналы»ның 5-се һанында баҫыла. «Колчак, кесерткән һәм башҡалар тураһында» (1927) һәм «Зәңгәрһыу дала. Дон хикәйәләре. 1923—1925» (1927) автор йыйынтыҡтарына инә.

# Колчак, кесерткән һәм башҡалар тураһында (хикәйә)
## Сюжеты

Әҫәр сюжеты нигеҙендә дон станицаһындағы «ҡатындар бола»һының «уйынлы-ысынлы» тарихы ята. Тышҡы ҡиәфәте менән адмирал Колчакка оҡшаған төп герой, Федот, казактар тарафынан боларған ҡатындарға парламентарий итеп ебәрелә. Ләкин бисәләр, «амнистия» һүҙен дөрөҫ аңламайынса, Федотты кесерткән менән яра. Тарих станица йыйыны менән тамамлана, һәм түбәндәге ҡарар протоколға теркәлә: «бисәләргә бер тапҡыр ҙа ҡул күтәрмәҫкә һәм уларҙың женисполкомының көнбағыш ултыртырға тәғәйенләнгән дисәтинәһен эшкәртергә». Әҫәрҙең сказ формаһы менән уның стилистикаһы ла бәйле.

# Колчак, кесерткән һәм башҡалар тураһында (хикәйә)
## Персонаждар

* Анисим ― төп геройҙың күршеһе Федот.
* Гришка ― төп герой Федоттың улы.
* Дуня ― ҡыҙ Анисимдың ҡыҙы.
* Ҡатыны ― Федоттың исемһеҙ ҡатыны.
* Настя ― утарҙа тыуып үҫкән, комсомолка, жениспоком ҡушыуы буйынса утар ҡатын-ҡыҙҙары араһында уларҙың хоҡуҡтарын яҡлау агитацияһы алып бара.
* Стешка ― утарҙың рәйесе.
* Стешкиндың ҡатыны ― Стешканың исемһеҙ ҡатыны
* Федот ― «Колчак» ҡушаматлы хикәйәсе һәм төп герой, өйләнгән, ике балаһы бар. Утар бисәләре менән бәрелештән һуң кесерткән менән ярыла.

# Колчак, кесерткән һәм башҡалар тураһында (хикәйә)
## Адаптациялар

1963 йылда Свердловск киностудияһында [[Шолохов Михаил Александрович|Михаил Шолохов]тың «Колчак, кесерткән һәм башҡалар тураһында» хикәйәһе буйынса «Казактар илағанда» тигән ҡыҫҡа метражлы нәфис фильм төшөрөлә. Ҡуйыусы режиссеры Е. А. Моргунов.
# Кабановка (Несь ҡушылдығы)

Кабановка — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО/ Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Несь йылғаһының уң ярына тамағынан 127 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.

# Кабановка (Несь ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000312103000050991
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005099
* Бассейн коды — 03.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Макс Эйве

Махгилис (Макс) Эйве (нидерл. Machgielis «Max» Euwe, МФА:; 20 май 1901 йыл — 26 ноябрь 1981 йыл) — Нидерланд шахматсыһы һәм математигы, шахмат буйынса бишенсе донъя чемпионы (1935—1937), халыҡ-ара гроссмейстер (1950). Эйва матчта Александр Алехинды еңеп донъя чемпионы була, әммә ике йылдан һуң матч-реваншта еңелә. Эйве 1940 йылдар һуңына тиклем донъяның иң көслө шахматсыларының береһе булып ҡала, ә карьераһы тамамланғас, информатика өлкәһендә юғары кимәлдә тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә башлай.
1970 йылда Эйве ФИДЕ президенты итеп һайлана һәм был вазифала ике мөҙҙәт ултыра (1970—1978). Уның президентлыҡ осорона Борис Спасский менән Роберт Фишерҙың донъя беренселегенә низағлы матчы һәм Фишер — Карпов уйналмаған матчы тура килә.
Эйве логикаһы һәм варианттарҙы аныҡ иҫәпләүе менән айрылып тора. Шулай уҡ ул көслө тактик, дебют теорияһы белгесе булараҡ та билдәле. Ул бик күп китаптар, шул иҫәптән шахмат дәреслектәре һәм дебют белешмәләре яҙа.

# Макс Эйве
## Биографияһы
### Бала сағы һәм үҫмер йылдары

Эйве Махгилис 1901 йылдың 20 майында сиркәү мәктәбенең башланғыс синыфтар уҡытыусыһы Корнелиус һәм Элизабет Эйва ғаиләһендә тыуа. Эйвеның өлкән ағаһы Виллен, ҡустылары Кесс һәм Боб, һеңлеләре Анни менән Тини була. Корнелиус һуңыраҡ ҙур эш хаҡына ябай мәктәпкә күсергә мәжбүр була, шулай уҡ скрипка һәм фортепиано дәрестәре бирә. Үҙ балаларын да музыкаға өйрәтә. Эйвелар шахмат уйнарға ярата һәм таныштары өсөн турнирҙар ойоштора. Макс дүрт йәшендә уйнарға өйрәнә һәм тиҙҙән ата-әсәһен еңә башлай.
Эйве атаһы эшләгән мәктәпкә йөрөй. Ул бигерәк тә математикаға һәләтле була. Эйве бәләкәй сағынан 16-23 йәшлек үҫмерҙәр йөрөгән үҫмерҙәр клубында уйнай. Уның өсөн ташлама яһала. 12 йәшендә ул Амстердам шахмат клубына ҡабул ителә. Киләһе йылда Эйве билдәле оҫта Кольстены бер ваҡытлы сеанста еңә. Ун дүрт йәшендә ул Нидерланд шахмат федерацияһы үткәргән турнирҙарҙа ҡатнаша башлай.
1917 йылда Эйве ил чемпионатының «Б» төркөмөнә инә. Ул ваҡытта Нидерландта бик күп билдәле шахматсылар йәшәй һәм уларҙың ҡайһы берҙәре менән Эйве клубта таныша. Ул Тарраш, Рети, Тартаковер, Мароци кеүек оҫталар менән шәхси таныш була, мароци уның тиҫтә йылдар яҡын дуҫына әйләнә.
# Поросик

Поросик — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Поросс йылғаһының һул ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Поросик
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200712115200006796
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200679
* Бассейн коды — 13.01.02.007
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Түбәнге Олойылға ауыл Советы

Түбәнге Олойылға ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Йәрмәкәй районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Түбәнге Олойылға ауылы.

# Түбәнге Олойылға ауыл Советы
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Фәхретдинова Хәҙисә Сиражетдин ҡыҙы

Фәхретдинова Хәҙисә Сиражетдин ҡыҙы (1 август 1938 йыл) — дерматовенеролог-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2004). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2003). Түкән ауылынан.

# Фәхретдинова Хәҙисә Сиражетдин ҡыҙы
## Биографияһы

БАССР‑ҙың Көйөргәҙе районы Түкән ауылында тыуған.
1969 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын (хәҙерге ваҡытта университет) тамамлағас, Стәрлетамаҡ ҡалаһындағы ҡала тире-венерология диспансерына эшкә ебәрелә. Унда дүрт йыл эшләгәндән һуң, Өфө ҡалаһындағы шундай уҡ диспансерға күсерелә.
1978 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институтында һәм артабан Башҡорт дәүләт медицина университетында хеҙмәт юлын дауам итә. 2002 йылдан алып өҫтәлмә профессиональ белем биреү институтының дерматовенерология курсы мөдире вазифаһын башҡара.
Фәнни эшмәкәрлеге енси юл аша йоҡҡан инфекциялар, микроспория, тире ауырыуҙарының һәм башҡа эпидемиологияһын, клиник үҙенсәлектәрен өйрәнеүгә, уларҙы дауалауға, иҫкәртеүгә арналған.
Уның ҡатнашлығында микроспория, псориаз менән ауырығандарҙы дауалау ысулы һәм Microsporum canis үрсетеү өсөн туҡлыҡлы мөхит булдырыла.
170‑кә яҡын фәнни хеҙмәт һәм 2 уйлап табыу авторы.
БР дерматовенерологтары йәмғиәте рәйесе (2004 йылдан алып).

# Фәхретдинова Хәҙисә Сиражетдин ҡыҙы
## Хеҙмәттәре

* Диагностика и лечение наиболее часто встречающихся неотложных состояний в дерматологии. Уфа, 2012 (авторҙаш)
# Салпада-Яха (Яру-Яха ҡушылдығы)

Салпада-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Яру-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.

# Салпада-Яха (Яру-Яха ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300079617
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307961
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Әлмәт (Сарман районы)

Әлмәт (Иҫке Әлмәт, Әлмәтмулла) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Сарман районы ауылы. Әлмәт ауыл советы составына керә һәм уның үҙәге булып тора.

# Әлмәт (Сарман районы)
## География

Ауыл Сарсаз йылғаһы буйында урынлашҡан. Тораҡ пукнт тирәһендә бер нисә күл бар.

# Әлмәт (Сарман районы)
## Тарих

Ауылға байлар ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Ауыл башта Байлар улусының Салағош түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Әлмәтмулла улусы составына керә һәм ошо улустың үҙәге була.
1840 йылда 220 башҡорт 102 сирек ужым һәм 141 сирек яҙғы икмәк сәскән. 1848 йылда 39 ихатаға 135 йылҡы, 120 һыйыр, 250 һарыҡ һәм 60 кәзә малы, шулай уҡ 25 умарта тура килгән. 365 дисәтинә һөрөнтө ерҙәре, 28 дисәтинә бесәнлектәре һәм 56 дисәтинә урмандары булған. Йорт башына иҫәп алыу мәғлүмәттәренә ярашлы 168 ихатала 898 аҫаба башҡорт һәм 151 хужалыҡта 739 типтәр (элекке керҙәштәр) теркәлә. Уларҙың тәүгеләренең 2619 дисәтинә, ә икенселәрҙең 1173 дисәтинә ере булған. 1912 йылда башҡорттарға 2183 баш мал, шул иҫәптән 315 йылҡы, 293 һыйыр, 1386 һарыҡ һәм 190 кәзә малы, шулай уҡ 16 умарта тура килгән. Ә типтәрҙәрҙең 1304 баш малы, шул иҫәптән 207 йылҡы, 203 һыйыр, 732 һарыҡ һәм кәзә малы булған.
1848 йылда ауылда тирмән һәм мәсет, 1905 йылда 4 бакалея лавкаһы, икмәк магазины, 2 мәҙрәсә булыуы теркәлә.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылда Сарман районына составына инә.

# Әлмәт (Сарман районы)
## Халҡы

1795 йылда ауылда 11 ихатала 84 башҡорт, 31 йортта 137 типтәр, ике йортта 8 яһаҡлы татар; 1816 йылда — 149 башҡорт (улар араһында 2 ҡатынлы 5 йорт хужаһы, 3 ҡатынлы 1 йорт хужаһы), 80 типтәр һәм 4 татар; 1834 йылда —241 башҡорт, 113 типтәр һәм 9 татар; 1859 йылда ир енесле 792 йән башҡорт һәм типтәр иҫәпләнгән. 1870 йылда 829 типтәр һәм 42 татар, ә 1899 йылда башҡорттар һәм типтәрҙәр теркәлгән. 1902 йылда ир енесле 704 йән иҫәпләнгән.

# Әлмәт (Сарман районы)
## Билдәле шәхестәре

* Морат Рәмзи (1854—1934) — башҡорт тарихсыһы, дин әһеле. Нәҡшбәндиә тәриҡәте шәйехе.
# Харисов Әхнәф Ибраһим улы

Харисов Әхнәф Ибраһим улы (2 июнь 1914 йыл — 15 май 1977 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, тел һәм әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1954–1964 йылдарҙа Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты директоры, 1964–1977 йылдарҙа — директор урынбаҫары. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1942 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Филология фәндәре докторы (1972), профессор (1972), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1957) һәм Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1987). Октябрь Революцияһы (1975), «Почёт Билдәһе» (1949) ордендары кавалеры.
Башҡорттарҙан беренсе булып «филология фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлаусы (1941).

# Харисов Әхнәф Ибраһим улы
## Биографияһы

Әхнәф Ибраһим улы Харисов 1914 йылдың 2 июнендә Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе Имән ауылында тыуған.
Буласаҡ ғалимдың ғилми эшкә һәләтлеге К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының башҡорт теле һәм әҙәбиәте бүлегендә уҡыған саҡтарында уҡ күренә башлай. 1935 йылда институтты тамамлағас, шунда уҡ эшкә ҡалдырыла. 1937 йылда шағир Ҡадир Даян менән бергәләп «Стилистика. V—VII кластар өсөн дәреслек» китабын яҙалар.
1941 йылда Мәскәүҙә тел белеме буйынса аспирантура тамамлай, башҡорттарҙан беренсе булып «филология фәндәре кандидаты» дәрәжәһенә диссертация яҡлай.
1944 йылда рус телендә «Категория глагольных видов в башкирском языке» тигән тәрән фәнни йөкмәткеле китабын сығара. Шул уҡ 1944 йылда уҡыу йорттары өсөн тағы ла бик мөһим бер китап — "Әҙәбиәт теорияһы"н донъяға сығара.
Үҙ эшмәкәрлеген телсе булып башлаған Әхнәф Харисов нигеҙҙә әҙәбиәт мәсьәләләре менән шөгөлләнә. Уның 1965 йыл донъя күрген ҙур күләмле «Башҡорт халҡының әҙәби мираҫы. XVIII—XIX быуат» тигән китабы — һис шикһеҙ башҡорт фәнни күгендә баһалап бөткөһөҙ оло ҡаҙаныш. Шул уҡ ваҡытта мәктәптәр өсөн бик күп дәреслектәр, ҡулланмалар яҙыу эшен дә алып бара. Уның әүҙем ғилми эшмәкәрлеге «Октябрь революцияһы», «Почёт Билдәһе» ордендары һәм миҙалдар менән билдәләнде.
1948—1951 йылдарҙа Әхнәф Харисов Башҡортостан Яҙыусылар союзының идара рәйесе була. Был осорҙа ул башҡорт әҙәбиәтен аратабан үҫтереү һәм уны Бөтә Союза аренаһына сығарыуға күп көс һала.
# Сафин Венер Рәсих улы

Сафин Венер Рәсих улы (6 октябрь 1964 йыл) — хоккейсы, тренер. Спорт мастеры, Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры. «Салауат Юлаев» хоккей мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе. Һаҡсы.

# Сафин Венер Рәсих улы
## Биографияһы

Венер Рәсих улы Сафин 1964 йылдың 6 октябрендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған. Башҡорт. Команда составында 1995—1997 йылдарҙа Рәсәй беренселегенең өс тапҡыр бронза миҙал призеры, «Салауат Юлаев» командаһының капитаны була (1995—1999). Шулай уҡ бер миҙгел Тольяттиҙың «Лада»һы һәм Финляндияның «Хермес» клубтары өсөн сығыш яһап өлгөрә. Өфө авиация институтын (хәҙер Өфө дәүләт авиация техник университеты) тамамлаған.
Тренерлыҡ карьераһын 2001 йылда «Салауат Юлаев» командаһынан башлай. Рәсәй чемпионы 2007/2008, өлкән тренер булғанда Гагарин Кубогы (2011) яулаусыһы. 2012 йылдың декабренә тиклем «Салауат Юлаев» хоккей командаһының баш тренеры. 2013 йылдың апреленән йәш хоккейсыларҙың Толпар командаһы баш тренеры.
2017 йылда Юғары хоккей лигаһында сығыш яһаған Учалынан «Горняк» хоккей клубының баш тренеры итеп ҡуйыла, был вазифала 2018 йылдың 18 ноябренә тиклем була.

# Сафин Венер Рәсих улы
## Карьераһы

Хоккейсы
* 1982—1989 Авангард Өфө
* 1989—1990 Салауат Юлаев
* 1989—1990 / Лада
* 1991—1994 Салауат Юлаев
* 1994—1995 Хермес
* 1995—2000 Салауат Юлаев
* 1995—2000 Нефтехимик
Баш тренер
* 2011—2012 Салауат Юлаев
* 2013—2015 Толпар
* 2017—11.2018 Горняк.

# Сафин Венер Рәсих улы
## Спорт ҡаҙаныштары

* Рәсәй чемпионатының өс тапҡыр бронза призеры (1994/1995, 1995/1996, 1996/1997).
* өлкән тренер булғанда Рәсәй чемпионатының ике тапҡыр еңеүсеһе (2007/2008), (2010/2011) һәм Гагарин кубогы эйәһе (2010/2011).
# Өфө операцияһы

Өфө операцияһы — Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы осоронда Өфө йүнәлешендә аҡ гвардиясылар ғәскәрҙәрен ҡыйратыу һәм Өфөнө яулау маҡсатында 1919 йылдың 25 майынан 25 июненә тиклем РККА-ның Көнсығыш фронты Көньяҡ төркөмө Төркөстан армияһы ғәскәрҙәренең һөжүм операцияһы. Көнсығыш фронты контрһөжүменең бер өлөшө.

# Өфө операцияһы
## Планлаштырыу һәм операция барышы

Тәүҙә тиҙ һөжүм менән Ағиҙел йылғаһы аръяғына Колчактың көнбайыш армияһының ойошҡан рәүештә артҡа сигенеүен булдырмау күҙаллана, шулай уҡ Өфөнән көньяҡҡараҡ Ағиҙелде һуғышып аша сығып, аҡтарҙың Волга буйы һәм Өфө группировкалары тылына сығыу һәм уларҙы ҡыйратыу планлаштырыла.. Операция 135 км оҙонлоҡтағы фронтҡа һуҙыла, төпкә инеү урындары — 120—150 км тәшкил итә, тәүлегенә һөжүм 6-7, 5 км уртаса темп менән бара.
Операция барышында, 25 майҙан 4 июнгә тиклем, Төркөстан армияһы дошман частарын ҡыҫырыҡлап сығара һәм Ағиҙел йылғаһына сыға. Аҡтарҙы ҡамау өсөн Өфөнән көньяҡҡараҡ һәм төньяҡҡараҡ удар яһарға хәл ителә. Төп йүнәлеше итеп уң (көньяҡ) флангы һайлана, бында РККА-ның удар көстәре — 24-се уҡсылар дивизияһы, 2-се уҡсылар дивизияһының 3-сө бригадаһы һәм 3-сө кавалерия дивизияһы урынлашҡан була. Һул флангта В. И. Чапаев командованиеһы аҫтында 25-се уҡсылар дивизияһы урынлаша. 31-се уҡсылар дивизияһы фронт резервында була. 4-7 июнендәге һөжүм һөҙөмтәһендә Өфөнән төньяҡта аҡҡан йылға аша тик 25-се дивизияһының бер өлөшө һәм 26 дивизияның 5-се армияһы ғына сыға ала. Чапаев дивизияһы ҡаршы ярҙа фронт буйынан 8 км һәм төпкә 10 км баҫып ала, ә 26-сы дивизияның 5-се армияһы Ахлыстин ауылы районында плацдарм тотҡан Төркөстан армияһының һул флангыһында тора. Уң флангыһының удар төркөмө йылға аша сыға алмай. Үҙгәргән ситуацияла Фрунзе резервта торған 31-се дивизияны һул флангҡа ташлай, 8 июнгә иһә 25-се дивизияның бөтә көстәрен ошо плацдармға йүнәлтә. 9 июндә Колчак ғәскәрҙәре менән ҡаты алыштарҙан һуң чапаевсылар Өфөнө яулап алалар, ә 31-се дивизия киләһе көндә Өфөнән 18 км алыҫлыҡта (Ураҡ янында) Өфө — Силәбе тимер юлын киҫә. Йылғаны уңышлы сыҡҡандан һуң, 14 июнгә ҡарата көндә уң флангы удар төркөмө көстәре Архангельскиға һәм Урманға сыға башлай һәм дошмандың Волга һәм Өфө төркөмдәрен ҡамай. 19-20 июндә аҡтар бик ҙур юғалтыуҙар менән сигенәләр һәм тулы ҡамауҙан ҡотолалар. Өфө операцияһының һөҙөмтәһе булып РККА частарының Өфө сәнәғәт районын биләп алыуы һәм Көньяҡ Урал территорияһын алыуға шарттар тыуҙырыуы була.

# Өфө операцияһы
## Сәнғәт әҫәрҙәрендә
### Фильмдар

* Гроза над Белой (Евгений Немченко, Станислав Чаплин, 1968)
# Чесноковка (Липовка ҡушылдығы)

Чесноковка — Рәсәй йылғаһы. Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Липовка йылғаһының һул ярына тамағынан 6,9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Чесноковка (Липовка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суҡ йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000612112100006072
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100607
* Бассейн коды — 11.01.00.006
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Асы ауыл Советы

Асы ауыл советы — Белорет районы муниципаль районы ауыл биләмәһә, муниципаль берәмек. 2010 йылдың 1 ғинуарына халыҡ һаны 2028 кеше, 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 1986 кеше.
Ауыл биләмәһе башлығы — Сәлимйәнова Фәрхәнә Яҡуп ҡыҙы
Эштәр менән идара итеүсе — Сайғафарова Әлфиә Ғамсат ҡыҙы
Асы ауыл советы ауыл биләмәһе хакимиәтенең почта адресы:
453562, Башҡортостан Республикаһы, Белорет районы, Асы ауылы, А.Мөбәрәков урамы, 25/3.

# Асы ауыл Советы
## Состав

2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата Башҡортостан Республикаһы Белорет районы муниципаль районының Асы ауыл советы ауыл биләмәһе составына кергән халыҡ иҫәбе һәм торама пункттар исемлеге. Бөтәһе — 2028.
* Асы — 885
* Берештамаҡ (Бриштамаҡ) — 325
* Береш (Бриш) — 281
* Исҡушты (Исҡушта) — 284
* Мулдаҡай — 253

# Асы ауыл Советы
## Тарихи белешмә

Октябрь Инҡилабынан һуң Башкортостан өйәҙ, кантон һәм волостарға бүленгән була. Асы ауылы Тамьян-Ҡатай кантонының Уҫманғәле волосына ҡарай.
1930 йылда ауыл Советтары ойошторола. Асы ауыл советына Асы, Ямашты, Бриш, Бриштамаҡ, Зөйәк, Ғәбдөк ауылдары керә.
1980 йылдың 30 майында Зөйәк ауыл советы ойошторола. Унда Зөйәк, Ғәбдөк ауылдары керә.
Ямашты эшселәр ҡасабаһы итеп ойошторола. Ямашты урман хужалығы 1979 йылда Көньяҡ-Урал ҡурсаулығы ойошторолоу сәбәпле ябыла. Халыҡ эш булмағанлыҡтан икенсе ауылдарға күсергә мәжбүр була.
Бөгөнгө көндә Асы ауыл советы ауыл биләмәһенә түбәндәге ауыл биләмәләре керә:
— 1728 йылда нигеҙ һалынған Асы ауылы. Урындағы халыҡ «Асы» санаторийында, Инйәр депоһында эшләй;
— 1800 йылда нигеҙ һалынған Бриш ауылы халҡы «Асы» шифаханаһында, Инйәр тимер юл станцияһында эшләй;
— Бриштамаҡ ауылына 1950 йылда ағас әҙерләүселәр өсөн махсус рәүештә нигеҙ һалына. Ауылда мәктәптән башка ойошмалар һәм предприятиелар юҡ. Ауыл халҡы «Асы» шифаханаһында, Инйәр тимер юл станцияһында эшләй.
— Исҡушта ауылы 1950 йылда ағас әҙерләүселәр өсөн махсус рәүештә ойошторола. Ауыл халҡы вахта ысулы менән эшләй һәм шәхси ауыл хужалыҡ менән шөғөлләнә.
— Мулдакай ауылына 18 быуаттың урталарында нигеҙ һалына. Ауылда мәктәп, Мулдаҡай урман хужалығы эшләп килә. Халыҡ вахта ысулы менән эшләй һәм шәхси ауыл хужалығы менән шөғөлләнә.
Ауыл биләмәһе территорияһында түбәндәге ойошмалар эшләй:
1. Асы ауылында урынлашҡан «Асы» шифаханаһы;
2. Инйәр дауаханаһының табибтар амбулаторияһы: Асы, Исҡушта ауылдары;
3. Бриштамаҡ, Бриш, Мулдаҡай ФАП-ры;
4. Асы мәҙәниәт йорто;
5. Бриш, Исҡушта, Мулдаҡай клубтары;
6. Асы ауылындағы магазиндар: «Йәйғор», «Кристалл», «Аҡбуҙат»;
7. Асы, Исҡушта почта бүлексәләре;
8. Асы, Бриштамаҡ, Исҡушта урта белем биреү мәктәптәре;
9. Мулдаҡай тулы булмаған урта мәктәбе;
10. Асы ауылында урынлашҡан Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге музей.
Асы ауылында СССР-ҙың халыҡ артисы Арыҫлан Мөбәрәков 1908 йылдың 15 декабрендә тыуған. Ауыл советы территорияһында минерал инештәрҙе тикшереу буйынса фәнни-тикшереү эштәре алып барыла. Асы минерал һыуҙарын төрлө сирҙәрҙе дауалау максаты менән файҙаланыу өсөн ҡулланыуҙары буйынса Д. Т. Ғильмутдинова, Р. Р.Вәлиева, А. С.Шәрипованың эштәре билдәле.
# Лаксия

Лаксия — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ивдель йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Лаксия
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200009175
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200917
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ямалиев

Ямалиев — фамилия.
* Ямалиев Альберт Мәғсүм улы (1942—2017) — үҫемлектәр физиологы. Биология фәндәре докторы (1990).
* Ямалиев Вил Үзбәк улы (1957 й.т.) — тау инженеры. Техник фәндәре докторы (2002).
* Ямалиев Ким Мәсғүт улы (1928—2012) — физик. Техник фәндәре докторы (1990).
* Ямалиев Сәлих Ямалетдин улы (8 апрель 1889 йыл — 1 июль 1938 йыл) — педагог, мәғариф эшмәкәре. Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусы. 1923—1930 йылдарҙа Бәләбәй педагогия техникумы директоры, 1936—1937 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының мәғариф халыҡ комиссары урынбаҫары. Сәйәси золом ҡорбаны.
* Ямалиев Памир Камалетдин улы (26 май 1942 йыл — 27 март 1999 йыл) — СССР һәм Рәсәй биатлонсыһы, тренер. Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (1994), биатлон буйынса спорт мастеры (1969).
# Шиворона

Шиворона — Рәсәй йылғаһы. Тула өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2231/1203/244 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.

# Шиворона
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Упа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010100312110000018963
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001896
* Бассейн коды — 09.01.01.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Колокольня (йылға)

Колокольня — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Мокрая Сыня йылғаһының уң ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Колокольня (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300029880
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302988
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3