yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Елисеев Игорь Александрович

Игорь Александрович Елисеев (1952 йылдың 29 декабрендә), Дондағы Ростовта тыуған) — шағир, тәржемәсе, Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы (1992 йыл).

# Елисеев Игорь Александрович
## Биографияһы

Игорь Александрович Дондағы Ростов ҡалаһында хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуа. Айырым фәндәр немец телендә уҡытылған 53-сө мәктәптә уҡый. Пятигорск ҡалаһындағы педагогия институтының сит телдәр факультетын тамамлай. Институтты тамамлағас, Тамбов һәм Ростов өлкәһенең ауылдарында уҡытыусы булып эшләй. Фәнни-тикшеренеүҙәр институтында тәржемәсе, артабан почта таратыусы, инженер, топограф, турклубта методист, "Приазовский край" нәшриәтендә баш мөхәррир урынбаҫары булып эшләй.

# Елисеев Игорь Александрович
## Ижады

Тәүге шиғыры "Ростсельмашевец" гәзитендә 1971 йылда баҫыла. Артабан уның әҫәрҙәре Дондағы Ростовта, Магаданда, Алтайҙа, Пятигорскиҙа, Дербентта, Сухумиҙа һәм башҡа ҡалаларҙа "Дон", "Подъём" (Воронеж), "Пионер йук" (Чебоксары), "Идель" (Казань), "Москва", "Литературное обозрение" (Мәскәү) журналдарында, күп һанлы коллектив йыйынтыҡтарҙа баҫылып сыға.
1987 йылда Ростиздатта "Троектория полёта" тигән тәүге китабы баҫыла, шунда уҡ 1990 йылда "Хитрый Петр" (югослав яҙыусыһы Джордже Катич китабының тәржемәһе) һәм Мәскәүҙә "Преданность" исемле шиғырҙар китабы, 1996 һәм 1997 йылдарҙа йәнә Дондағы Ростовта "Идущий путём заката и книга верлибров "Славянские руны" исемле поэмалар китабы, 2000 йылда Дондағы Ростовта "Поднялся ветер" шиғырҙар китабы, 2001 йылда "Перевалы Западного Кавказа" китабы, 2005 йылда "Мыс Рока" шиғырҙар китабы донъя күрә. 2004 йылда Ингушетияның халыҡ шағире Магомед Вышегуровтың шиғырҙарын тәржемәләп сығара.
1-3 Бөтә Рәсәй йәш тәржемәселәренең Мәскәү янында, Юрмалала һәм Пицундала Рәсәй Яҙыусылар союзы үткәргән семинарында ҡатнаша.
Игорь Александрович Елисеев - "Рукопись" альманахының баш мөхәррире. Был альманах Америкала, Европала, Африкала һәм Рәсәйҙеңкүп төбәктәрендә таратыла.
В. А. Закруткин исемендәге премия лауреаты (1998).
2000 йылдың майында Мәскәүҙәге "Неизвестные поэты России" Бөтә Рәсәй конкурсы сиктәрендә ЮНЕСКО эгидаһы аҫтында үткән ПЕН Клубтың 67-се Бөтә донъя конгресында лауреат була.

# Елисеев Игорь Александрович
## И.А. Елисеев әҫәрҙәре

Отдельные издания
* Траектория полёта. Стихи. {0}[13]{/0}} (1936)
* Преданность. Стихи. {0}[13]{/0}} (1936)
* Идущий путём заката. Стихи. {0}[13]{/0}} (1936)
* Славянские руны. Книга верлибров. {0}[13]{/0}} (1936)
* Поднялся ветер. Стихи. {0}[13]{/0}} (1936)
* Перевалы Западного Кавказа. Стихи. {0}[13]{/0}} (1936)
* Мыс Рока. Стихи. {0}[13]{/0}} (1936)
* Хитрый Петр. Пер. югослав. писателя Джорджа Катича. - 1990.
* Книга стихов в переводе народ. поэта И.М. Вышегурова. {0}[13]{/0}} (1936)
# В. А. Полторацкаяның Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстары

В. А. Полторацкаяның Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстары — рус. Высшие женские курсы В. А. Полторацкой — Мәскәүҙәге юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстары (1906—1919).

# В. А. Полторацкаяның Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстары
## Тарихы

Ҡатын-ҡыҙҙарға император университеттарында юғары белем алыуға рөхсәт булмаған. Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстары - ҡатын-ҡыҙҙар университеттары Рәсәйҙәге реформаларҙан һуң барлыҡҡа килгән дөйөм белем биреү тибындағы юғары уҡыу йорттары булып тора.
Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстары университеттар булған ҙур ҡалаларында альтернатив юғары уҡыу йорттары булараҡ ойошторолған, сөнки уларҙа император университеттары профессорҙары белем белем биргән. Йәмәғәт һәм шәхси башланғыстар ярҙамында шәхси, ижтимағи-шәхси, дәүләт-йәмәғәт уҡыу йорттары системаһы булдырыла. Рәсәйҙә юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстарын үҫтереү халыҡ мәғарифы системаһының оҙайлы көрсөгөн үтеү процесына бәйле: дәүләт мәктәптәрендә ҡатын-ҡыҙҙар мәғарифы проблемаһы хәл ителмәгән, ә берлектә уҡытыу 1917 йылға тиклем рөхсәт ителмәй. Рәсәйҙең ижтимағи-педагогик земство хәрәкәте мәктәптәр, гимназия һәм училище аҡсаһын, юғары курстарҙы, институттарҙы эҙләп табырға һәм төҙөргә тотона.
1906 йылда С. К. Голицына һәм В. А. Полторацкая ике йыллыҡ ижтимағи-юридик курстар булдырған. Улар бер йыл ғына эшләгән, сөнки ойоштороусы ханымдар юридик курстарҙы үҙгәртеп ҡорорға ҡарар иткән һәм уларҙы Рәсәй университеттарының юридик факультеттары программалары буйынса алып барырға кәрәк тигән фекергә килгән. Юғары ҡатын-ҡыҙҙар юридик курстарын асыуға рөхсәт 1907 йылдың яҙында Мәғариф министрлығы тарафынан бирелә, 17 апрелдә Мәскәү уҡыу округының попечителе тарафынан «Ҡағиҙәләр» раҫланған, һәм көҙгөһөн 1-се курс асылған. Дәрестәр курсы дүрт йыл тәшкил итә.
1908 / 1909 академик уҡыу йылында С. К. Голицына ойоштороу хоҡуғынан баш тарта, уларҙы тулыһынса Полторацкаяға тапшыра.
1910 йылда Полторацкая Юғары ҡатын-ҡыҙҙар тарихи-филологик курстары ойоштора. Яңы курстар «Ҡағиҙәләре» Мәскәү уҡыу округының попечителе тарафынан 1910 йылдың 21 октябрендә раҫлана.
Тәүҙә курстарҙы тамамлаған кешеләр бер ниндәй хоҡуҡтар алмаған. 1914 йылдың башында ғына «Полторацкая курстары» "Халыҡ мәғарифы министрының 1911 йылдың 19 декабрендәге " Ҡатын-ҡыҙҙарҙың юғары уҡыу йорттары курстарында һынау үтеүе һәм урта белем биреү учреждениелары уҡытыусыһы дәрәжәһен ҡабул итеү тәртибе тураһында " законға тап килә тип таныла.
Тыңлаусылар һаны 300 кешенән артмаған. 1914 / 15 академик йылда юридик курстарҙа бөтәһе 233 тыңлаусы иҫәпләнә, уларҙың 110-ы — беренсе курста.
1917 йылғы Октябрь революцияһынан һуң курстар, бөтә шәхси уҡыу йорттары кеүек үк, ябыла. 1922 йылда курстар бинаһы Мәскәү университетының ижтимағи фәндәр факультетының этнологик-лингвистик бүлегенә тапшырыла.

# В. А. Полторацкаяның Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстары
## Уҡытыусылар

Курстарҙа лекцияларҙы Мәскәү университетының күренекле профессорҙары уҡыһа ла, уларҙың уҡытыусылар составы Герье курстарында уҡығандарҙан ҡайтышыраҡ булған.
1909 йылда курстарҙа педагогика, уның тарихы һәм педагогик психологияһы буйынса М. М. Рубинштейн лекциялар уҡый башлай. 1910 йылдан алып курстарҙа Д. Н. Ушаков уҡытҡан.
# Красильников Александр Фёдорович

Красильников Александр Федорович (22 октябрь 1898 йыл — 12 май 1957 йыл) — СССР-ҙың инженер-металлургы.

# Красильников Александр Фёдорович
## Биографияһы

Александр Фёдорович Красильников 1898 йылдың 22 октябрендә Кострома губергияһының Будухино ауылында тыуған. 1929 йылда Ленинград тау институтын тамамлай.
Эш урындары: 1919 йылдан «Главкран» Кострома идаралығында өлкән контролер булып эшләй; 1926 йылдан алып — В. М. Молотов исемендәге Ленинград ҡорос прокатлау заводында цех начальнигы; 1934 йылдан — 707-се Минйәр заводында, 1935—1937 йылдарҙа — 706-сы Белорет заводында баш инженер; 1940 йылдан — Ленинград заводында ҡорос прокатлау цехы начальнигы, 1943 йылдан — «Гипрометиз» институтының баш технологы (Ленинград ҡалаһы). 1945 йылдан — 706-сы Белорет заводында директор урынбаҫары, 1950—1957 йылдарҙа — техник бүлек начальнигы.
Красильников етәкселеге аҫтында метиз етештереү технологияһы камиллаштырыла, цинкланған сым етештереүҙең яңы ысулы индерелә, продукцияның яңы төрҙәре үҙләштерелә. 1937 йылда репрессияға дусар була, 2004 йылда аҡлана.

# Красильников Александр Фёдорович
## Маҡтаулы исемсдәре һәм башҡа бүләетәре

* Дәүләт премияһы (1952)
# Салауат районының Рәми Ғарипов исемендәге премияһы

Рәми Ғарипов исемендәге премия Салауат районы хакимиәте һәм райондың «Йүрүҙән» газете тарафынан Башҡортостандың халыҡ шағиры, Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты Рәми Йәғәфәр улы Ғариповтың яҡты иҫтәлеген мәңгеләштереү маҡсатында 1997 йылда булдырылған. Шағир райондың Арҡауыл ауылында тыуған һәм башҡа билдәле шәхестәр менән бер рәттән Салауат районының ысын ғорурлығы булып тора.
Премияның рәсми рәүештә раҫланған положениеһы бар. Был документҡа ярашлы, хакимиәт һәм район гәзитенең мәртәбәле бүләге Рәми Ғарипов ижадын пропагандалауға һәм йәш быуынды уның өлгөһөндә тәрбиәләүгә күп көс һалғандарға бирелә. Шулай уҡ Салауат районы һәм уның халҡы мәнфәғәтендә ниндәйҙер һиҙелерлек хеҙмәт күрһәткән шәхестәр ҙә уға дәғәүә итә ала.
Премия биреүгә кандидаттарҙы төрлө йәмәғәт ойошмалары, әҙәби-ижад берекмәләр, уҡыу йорттары, хеҙмәт коллективтары, редакциялар һәм шулай уҡ айырым шәхестәр ҙә күрһәтергә мөмкин.
Премия биш йылға бер тапҡыр халыҡ шағирының юбилейына арналған тантаналы сарала тапшырыла. Рәми Ғарипов исемендәге премияға лайыҡ булыусыға был турала махсус диплом бирелә.

# Салауат районының Рәми Ғарипов исемендәге премияһы
## Премия лауреаттары
### 1997 йыл

* Искәндәр Абрар улы Миһранов — Арҡауыл урта мәктәбе уҡытыусыһы, тыуған яҡты өйрәнеүсе.
* Марс Закиров — «Һарғамыш» совхозының комсомол комитеты секретары, «Йүрүҙән» йырының авторы.
* Зилә Саҙрый ҡыҙы Ғәббәсова — «Йүрүҙән» гәзитенең хәбәрсеһе

# Салауат районының Рәми Ғарипов исемендәге премияһы
## Премия лауреаттары
### 2007 йыл

* Римма Флүр ҡыҙы Сапожникова (Хафизова) — Арҡауыл урта мәктәбе уҡытыусыһы

# Салауат районының Рәми Ғарипов исемендәге премияһы
## Премия лауреаттары
### 2012 йыл

* Сәнә Сабирйәнова — «Салауат ере, батыр төйәге» район энциклопедияһын төҙөүсе, тел белгесе.
* Руфина Димова — Байыҡ Айҙар исемендәге Арҡауыл урта мәктәбенең башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы.
# Мөжәддит

Мөжәддит, мөжәддид (ғәр. مجدد‎ — реформатор, яңыртыусы) — Шәриғәтте яңыртыусы. Бер һүҙ менән әйткәндә, мөжәддит — ғалим мөжтәһид, фаҡиһ, йәғни, хәҙерге заман мәсьәләләренә Шәриғәт буйынса ҡарарҙар ҡабул итеү мөмкинлеге булған кеше. Мөхәммәт Пәйғәмбәр хәҙисенә ярашлы, йөҙ йыл һайын мосолмандар араһында исламды тергеҙеүсе кешеләр килеп торасаҡ. Мөжәддиттәр иҫәбенә Ғүмәр ибн Ғәбдел-Ғәзиз, Мөхәммәт әш-Шафиғи, Әл-Ғазали, Фәхретдин әр-Рази, Ибн Дәҡиҡ әл-Ид, әс-Сөйөти, Әхмәт ибн Хәнбәл, имам Шәуҡани, Имам Тәҡиүддин ән-Нәбхани, имам Әбү Хәнифә, Ибн Хәзм һәм башҡалар индерелгән.

# Мөжәддит
## Сөннәттә

Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең, сәлләЛлаһү ғәләйһи үәс-сәләм, бер хәҙисендә шулай тиелә:
   «Ысынлап та, Аллаһ был өммәткә (йәғни, мосолмандарға) һәр быуатта уларҙың динен яңыртыр бер мөжәддитте (ғалим мөжтәһидте) ебәрер.»Әбү Дауд 4291, әл-Хәким 4/522, ат-Табарани 6527.
Ҡайһы бер хәҙистәрҙә, мөжәддиттәр Пәйғәмбәр ғаиләһенән булырға тейеш, ә икенселәрендә, мөжәддиттәр күп буласаҡ, тиелә.
Ислам дине тәғлимәтен тергеҙеүҙе (реформатлыҡ) Ислам ғалим-ғөләмәләре Мөхәммәт Пәйғәмбәр заманындағы ислам дәғүәтен тергеҙеү тип аңлай, ул тик Ҡөрьән һәм Сөннәткә нигеҙләнгән булырға тейеш. Һуңғы пәйғәмбәр үлгәндән һуң мосолмандар араһында сығанаҡтарға әйләнеп ҡайтҡан һәм яңылыҡтарға (бидғәт) ҡаршы көрәшкән кешеләр килеп сығып тора. Был кешеләрҙе мөжәддиттәр тип атайҙар.
Аллаһтан туранан-тура үәхи алған пәйғәмбәрҙәрҙән айырмалы рәүештә, мөжәддиттәр пәйғәмбәрҙәрҙең традицияларын тергеҙеп, бөгөнгө дин шарттарында эш итә.
Мөжәддид ғүмере буйына үҙенең миссияһы тураһында белмәүе мөмкин. Мөжәддидтең эшмәкәрлегенә киләсәк быуындар баһа бирә.
# Аҡбуҙат (опера)

Аҡбуҙат — А. Э. Спадавеккиа менән Х. З. Заимовтың өс шаршаулыҡ операһы. Либреттоһын Баязит Бикбай менән Ҡадир Даян башҡорт эпосы «Аҡбуҙат» нигеҙендә яҙған. Тәүге башҡорт әкиәти-тарихи операларының береһе.

# Аҡбуҙат (опера)
## Тасуирлама
### Беренсе редакцияһы

«Аҡбуҙат» операһының премьераһы 1942 йылдың 7 ноябрендә Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры сәхнәһендә була. Опера Октябрь революцияһының 25 йыллығына бағышлана.
Баязит Бикбай менән Ҡадир Даян беренсе редакция либреттоһының авторҙары була.
    Дирижёры — П. М. Славинский;
    Спектаклде ҡуйыусы — Б. Ғ. Имашев;
    Режиссёры — В. А. Нелли-Влад;
    Рәссамдары — Ғ. Ш. Имашева һәм М. Н. Арыҫланов;
    Балетмейстеры — Х. Ғ. Сафиуллин;
    Хормейстеры — Н. А. Болотов.
| Ролдәр | Башҡарыусылар |
| Һәүбән батыр | Хөсәйен Ҡудашев |
| Таңһылыу | Баныу Вәлиева |
| Ҡәһҡәһә | Ғабдрахман Хәбибуллин |
| Нәркәс | Мәғәфүрә Сәлиғәскәрова |
| Шүлгән | Мәғәфүр Хисмәтуллин |
| Һомай ҡош | Шәһиҙә Вәлиәхмәтова |
| Мәсем хан | Ғата Сөләймәнов |
| Тарауыл | Хәбир Ғәлимов |
| Күсем бей | Г. Нәбиев |

# Аҡбуҙат (опера)
## Тасуирлама
### Икенсе редакцияһы

«Аҡбуҙат» операһы икенсе редакцияла 1957 йылдың 31 декабрендә сәхнәгә сығарыла.
Икенсе редакция либреттоһының авторҙары Сәғит Мифтахов менән Ҡадир Даян була.
    Дирижёры — Н. Ғ. Сабитов;
    Ҡуйыусыһы — Б. Ғ. Имашев;
    Режиссёры — М. Хисмәтуллин;
    Рәссамы — М. Н. Арыҫланов;
    Балетмейстеры — Ф. Ә. Ғәскәров;
    Хормейстеры — А. Г. Тихомиров.
| Ролдәр | Башҡарыусылар |
| Һәүбән батыр | Шамил Ҡолбарисов |
| Таңһылыу | Баныу Вәлиева |
| Ҡәһҡәһә | Ғабдрахман Хәбибуллин |
| Нэркэс | М. Сәлиғәскәрова |
| Шулгән | С. Русинов |
| Һомай ҡош | Шәһиҙә Вәлиәхмәтова |
| Мәсем хан | И. Муромцев |
| Тарауыл | Сәлих Хөснийәров |
| Кусем-бәй | Г. Нәбиев |

# Аҡбуҙат (опера)
## Тасуирлама
### Концерт башҡарылышы

1994 йылдың 24 ноябрендә опера беренсе тапҡыр концерт башҡарылышында ҡуйыла. Режиссёры — Р. Вәлиуллин, дирижёры В. И. Платонов була. Һәүбән ролен — Раил Көсөков, Нәркәсте — Ләлә Әхмәтйәнова, Таңһылыуҙы — Зөлфирә Фәрхетдинова, Шулгәнде — Фәнәүи Сәлихов, Ҡәһҡәһәне Руслан Хәбибуллин башҡара.

# Аҡбуҙат (опера)
## Сюжеты

Сюжет нигеҙендә «Аҡбуҙат» эпосы һәм уның геройы Һәүбән батырҙың яуыз Мәсем ханға ҡаршы көрәше ята. «Аҡбуҙат» операһында Н. А. Римский-Корсаковтың әкиәттәр һәм эпостар буйынса яҙылған опералары традициялары дауам иттерелә.
# Орловица

Орловица — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының уң ярына тамағынан 840 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.

# Орловица
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300212111100031549
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103154
* Бассейн коды — 10.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Үрге Ҡарғалы (Урта Ҡарғалы ҡушылдығы)

Үрге Ҡарғалы — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Урта Ҡарғалы йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Үрге Ҡарғалы (Урта Ҡарғалы ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы бассейны (Рәсәй булеге) Һаҡмар йылғаһынан түбәнерәк, Илек йылғаһын керетмәй. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010001012112200007146
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200714
* Бассейн коды — 12.01.00.010
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ремежь

Ремежь — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Угра йылғаһының уң ярына тамағынан 120 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Ремежь
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010100412110000021313
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002131
* Бассейн коды — 09.01.01.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# 1916 йыл

II мең йыллыҡ :
XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат — XXI быуат — XXII быуат :
Хронологик таблица :
1916 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1916 MCMXVI |
| Юлиан стилендә | 1915 — 1916 ( 14 ғинуар) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2668 — 2669 ( 4 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7424 — 7425 ( 14 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5676 — 5677 ה'תרע"ו — ה'תרע"ז |
| Мосолман календары | 1334 — 1335 |
| Боронғо әрмән календары | 1365 ԹՎ ՌՅԿԵ |
| Ҡытай календары | 4612 — 4613 (с 3 февраль) 乙卯 — 丙辰 синий заяц — красный дракон |
| Эфиопа календары | 1908 — 1909 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 1972 — 1973 |
| - Шака самват | 1838 — 1839 |
| Иран календары | 1294 — 1295 |
1916 (бер мең туғыҙ йөҙ ун алтынсы) йыл — кәбисә йыл, григориан календары буйынса шәмбе көндө башлана. Был беҙҙең эраның 1916 йылы, 2 мең йыллыҡтың 916 йылы, XX быуаттың 16 йылы, XX быуаттың 2 ун йыллығының 6 йылы, 1910 йылдарҙың 7 йылы.

# 1916 йыл
## Тыуғандар

* 27 март — Дәүләтов Әбдрәүеф Ғәни улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).
* 15 июль — Ишҡолов Ғәтиәт Абдулла улы, совет-фин (1939—1940) һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945).
* 21 сентябрь — Ғәтиәтуллин Шакир Йосоп улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).
* 25 декабрь — Бикәев Солтан Хәмит улы, совет-фин (1939—1940) һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1943).
# Тоник

Тоник (ингл. tonic water — тонусты күтәреүсе, көс биреүсе һыу) — составында хинин булған әсе алкоголһеҙ газлы эсемлек. Йыш ҡына алкоголле эсемлектәрҙе шыйығайтыу, бигерәк тә джинды, коктейль эшләү өсөн ҡулланалар.
Беренсе коммерция тонигы 1858 йылда, Pitt & Co компанияһы хужаһы Эразм Бонд тарафынан патентлана.

# Тоник
## Тәғәйенләнеше

Эсемлек Һиндостанда һәм Африкала тапма (малярия) менән көрәшеү өсөн уйлап сығарылған. Бер ваҡыт Британияның Ост-Һинд компанияһы һалдаттары хининдың киҫкен тәмен алыу өсөн тоникты джин менән бутайҙар, шулай итеп әле лә популяр джин-тоник коктейле барлыҡҡа килә. Хинин арҡаһында тоник көслө айнытыу һәм эскелек зәленә (баш төҙәтеү) ҡаршы үҙенсәлектәргә эйә.
Медицина маҡсатында ҡулланылған тоник газлы һыуҙан һәм күп һанлы хининдан ғына тора. Эсемлек сифатында ҡулланыу өсөн тәғәйенләнгән тоникта кукуруз сиробы, шәкәр йәки яһалма тәмләткестәр булыуы мөмкин. Вьетнамда эсеү тониктары наркоманиянан сығыу симптомдарын еңеләйтеү өсөн тәғәйенләнгән дарыу булараҡ ҡулланыла.

# Тоник
## Составы

Тәүҙә тоник составында газлы һыу һәм хинин ғына була, әммә ваҡыт үтеү менән күпселек компаниялар хининды аҙыраҡ өҫтәй башлай. Һөҙөмтәлә ул әҙ генә әсерәк һәм татлыраҡ була бара, йыш ҡына фруктоза, кукуруз сиробы йәки юғары шәкәрле була. Ҡайһы бер етештереүселәр диетик (компакт) тоник сығара, унда аспартам кеүек яһалма тәмләткестәр була ала.
АҠШ-та тониктың хинин миҡдары (литрына 83 мг) менән сикләнгән. 1 йәшкә тиклемге балалар өсөн терапевтик доза 100 мг тәшкил итә. Күп кенә табиптар уны аяҡ тартыуҙан дарыу булараҡ кәңәш итә, шул уҡ ваҡытта үҙеңә зыян килтермәҫ өсөн дөрөҫ доза биреү мөһим.
# Гера (ҡала, Германия)

Гера (нем. Gera) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ла 99582 кеше йәшәй. Майҙаны — 151,93 км². Диңгеҙ кимәленән 205 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 07545-07557 һәм автомобиль коды — G.
# Сочон-Пола-Иоль

Сочон-Пола-Иоль — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Курмыш йылғаһының һул ярына тамағынан ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Сочон-Пола-Иоль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000047870
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004787
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Оппин

Оппин (нем. Oppin) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1551 кеше йәшәй. Майҙаны — 15,74 км². Диңгеҙ кимәленән 104 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6188 һәм автомобиль коды — SK.
# Либштедт

Либштедт (нем. Liebstedt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 422 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,87 км². Диңгеҙ кимәленән 250 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99510 һәм автомобиль коды — AP.
# Бронза

Бронза - баҡыр иретмәһе, ғәҙәттә аҡ ҡурғаш төп ҡушылдыҡ булып тора, ләкин алюминий, кремний, бериллий, ҡара ҡурғаш һәм башҡа элементтар ҡушылған баҡыр иретмәләрен шулай ук бронзаға индерәләр. Мәгәр цинк ҡатнашмаһы (был еҙ ) һәм никель (был мельхиор) бронзаға индерелмәй. Ҡағиҙә булараҡ, барлыҡ бронзаларҙа ла аҙ ғына күләмдә өҫтәмәләр: цинк, ҡурғаш, фосфор һәм башҡалар ҡушылған була.
Кеше аҡ ҡурғашлы бронзаны Бронза осоро башында иретергә өйрәнгән, һәм ул бик оҙаҡ ҡулланылып килгән. Хатта Тимер быуат башланыу менән дә бронза мөһимлеген юғалтмай.
Бронза, тығыҙлығы маркаһына һәм индерелгән ҡушылмаларына ҡарап, 7500-8700 кг / м³ тәшкил итә; иреү нөктәһе 930-1140 ° C.

# Бронза
## Тарих

Беҙҙең эраға тиклем V мең йыллыҡҡа ҡараған иң боронғо бронза әйберҙәр Иран тау битендә һәм Сербиянең Плочник ауылы янында табылған. Рәсәйҙә иң боронғо бронза экспонаттарҙы 1897 йылда Рәсәй археологы Николай Веселовский Кубань йылғаһы төбәгендә ( Майкоп мәҙәниәте тип атала, б.э.т. IV мең йыллыҡтың икенсе яртыһы ) асҡан. Майкоп ҡурғандары бронзаһы, нигеҙҙә, баҡыр һәм мышаяҡ иретмәһенән тора. Тора-бара ныҡлы һәм һығылмалы металл турында мәғлүмәт Яҡын Көнсығышҡа һәм Мысырға барып етә. Бында аҡ ҡурғаш-баҡыр иретмәһенә күсеүҙән һуң, бронза иң мөһим декоратив материалдарҙың береһе булып китә.

# Бронза
## Боронғо Башҡортостандың бронза археологик ҡомартҡылары

Көньяҡ Уралда бронза быуаттың иң иртә археологик ҡомартҡылары б.э.т. II мең йыллыҡ башына ҡарай. Башҡортостанда Бронза быуатҡа ҡараған яҡынса 600 ҡомартҡы табылған, уларҙың күбеһе Ағиҙел, Дим, Кама, Урал, Ыҡ, Әй һ.б. йылғалар бассейнында урынлашҡан. Көньяҡ Уралда баҡыр рудниктарын эшкәртеү энеолит осоронда башлана. Баҡыр рудаһы ятҡылыҡтарына айырыуса Көньяҡ Уралдың көнбайыш битләүҙәре - Дим, Яйыҡ, Һаҡмар һ.б. йылғалар бассейндары бай.
Бронза ҡойоу эше м‑н шөғөлләнеү эҙҙәре - ҡойоу формалары, иретеү туҫтаҡтары һәм тигелдәре, шлак һәм баҡыр рудаһы бөртөктәре Айыт торамаһында, Баланбашта, Таулыҡай торамаһында һ.б. табылған. Бронза биҙәүестәр, хәнйәр, һөңгө осо, бысаҡ, ураҡ, балта, биҙәүестәр һ.б. бронза әйберҙәр киң ҡулланылыш тапҡан һәм сауҙа йәки алмашыу объекты булған