yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Емь

Ямь, емь (фин. jäämit) - урта быуаттарла Фенноскандияҙә йәшәүсе ҡайһы бер төньяҡ халыҡтарҙың новгородтар тарафынан исемдәре атамаһы.

# Емь
## Этногенез

Андреас Шерен, академик А.Х. Лейберҙың «Ямь» йылъяҙмаһы яҙмаһының һәм Финляндия көньяғындағы тарихи Häme (шведсә tavastland, лат. tavaste) өлкәһе атамаһының ауаздашлығы менән Хяме (hämäläiset) финдарҙан сағыштыра. Икенсе теория буйынса ямь Ладоганың төньяҡ ярынан булған карел кабиләһе була. Төрлө телгә алынған иҫтәлектәрҙә ямь исеме төрлө халыҡтарҙы күрһәтә ала, ул берҙәм географик йәки этник төркөмдө аңлатмай.
Ямьның урыҫ исеме Хямдың фин исеменә тура килергә мөмкин. Был ахырға тиклем асыҡланмаған булып ҡала, сөнки урта быуат сығанаҡтары алыҫ ҡәүемдәрҙең исемдәрен эҙлекһеҙ ҡулланғандар, йыш ҡына уларҙы бутағандар.

# Емь
## Таралышы

Ямь Финляндияның үҙәк райондарына башта уҡ булмай, ә башта Ладога күле һәм Төньяҡ Двина (гипотеза авторҙары — Шенген, Барсов) араһында урынлашҡан тигән версия бар. А. Г. Ловин Двина бассейнында йәшәгән кешене балтиҡ фины тип түгел, ә фин-уғыр халыҡтарының төньяҡ фин төркөмөнә һанай. XX быуаттың беренсе яртыһында Карелия муйынтығыныж автохтон халҡы тураһында дискуссиялар алып барыла, унда Карелия һәм Ингерманландия ямьның төп йәшәү урыны булған, унан ул корела менән ҡыҫырыҡланған тип уйланылған.
Ямьның боронғо замандарҙа киң таралыуы хаҡында версия өлөшләтә Ям нығытмаһына нигеҙ һалған кескенә генә ҡәүеменең йәшәү факты хеҙмәт итергә мөмкин.
Шулай уҡ ямьдар 1042 йылда Новгород кенәзе Владимир, Ярослав Мудрыйҙың улы, ямға ҡаршы поход ҡылған ваҡытта ваҡытлы йылдар повесендә иҫкә ала. Әгәр был, ысынлап та ла, хәҙерге Финляндия территорияһына Емца йылғаһы булмайса ямға күрһәтһә, һүҙ Финляндия тарихына ҡағылышлы иң беренсе яҙыу тураһында бара булып сыға.

# Емь
## Яуҙары

Хроникаларҙа новгородтар һәм кареллар, Корела (Приозерск) районында йәшәүселәр XII быуатта ямдарға ҡаршы алып барған һуғышы тураһында әйтелә. Сығанаҡтар шулай уҡ ямьдарҙың Ладога буйына яуҙары иҫкә алына.
Ваҡытлы йылдар повесы ямь Рускә яһаҡ түләүен хәбәр итә. Аннары 1123, 1142, 1143, 1149, 1186, 1191, 1227 (йәки 1126), 1228, 1240, 1256, 1292, 1311 йылдарҙа ямь иҫкә алына.
1142 йылда ямь Новгород еренә һөжүм итә һәм 400 кешене юғалтып, Ладога буйында көрәштә җиңелә. 1149 йылда, рус сығанаҡтары буйынса 1000 кешенән торған яңы һөжүм ойоштора. Биш йөҙ новгородты водь менән бергә улар артынан ҡыуып китә һәм еңә.
1227 йылда Новгород кенәзе Ярослав Всеволодович новгородтар менән бергә ямьға яу йөрөй. Шул уҡ ваҡытта ул корел ҡәбиләләрен суҡындырыуҙы тормошҡа ашыра.
# «Ғәйепһеҙ үлтерелгәндәргә» һәйкәле (Дондағы Ростов)

«Ғәйепһеҙ үлтерелгәндәргә» һәйкәле — Дондағы Ростов ҡалаһы үҙәгендә, 1921 йылдан алып 1961 йылға тиклемге аралыҡта, Ростов өлкәһе территорияһынан репрессияланғандар иҫтәлегенә төҙөлгән мемориаль комплекс. Һәйкәл 1994 йылдың 30 октябрендә, сәйәси репрессиялар ҡорбандарын иҫкә алыу Көнөндә, Ростов өлкәһенең «Мемориал» законһыҙ сәйәси репрессия ҡорбандары ассоциацияһы һәм уның рәйесе, проект авторҙарының береһе, Э. И. Емельянов инициативаһы менән асылды. Йыл һайын 30 октябрҙә мемориал янында сәйәси золом ҡорбандары иҫтәлегенә митинг үтә һәм сәскәләр һалына. 1921—1961 йылдарҙа Ростов өлкәһендә 90 меңгә яҡын кеше сәйәси мотив буйынса репрессиялана, уларҙың 16130-ы атыла. Ҡәбер урыны билдәле түгел.

# «Ғәйепһеҙ үлтерелгәндәргә» һәйкәле (Дондағы Ростов)
## Һүрәтләнеш

Мемориал өс мәрмәр стеланан һәм «Ҡайғы стенаһынан» тора. Үҙәк стеланың түбәнге өлөшө ҡара төҫтә, ә өҫкө өлөшө аҡ һәм ҡыҙыл төҫтә; уртала дүртмөйөшлө тәре, уның ике яғына бағышлама яҙылған: «Ғәйепһеҙ үлтерелгәндәргә». Осонда алтымөйөшлө металл тәре һәм уның аҫтында символик рәшәткә. Һәйкәлдең аҫҡы өлөшөндә 192 лагерь исемлеге һәм мемориалды төҙөүгә булышлыҡ итеүселәр исемлеге яҙылған. Үҙәк стеланың икенсе яғында дини конфессиялар символдары, шулай уҡ коммунистик хәрәкәт символы — биш осло йондоҙ, ураҡ менән сүкеш һүрәтләнгән. "Ҡайғы стенаһы " үҙәк стела артында урынлашҡан. Унда төп лагерҙар билдәләнгән СССР картаһы урынлаштырылған. Дөйөм ил буйынса һәм айырым алғанда, Ростов өлкәһе буйынса, сәйәси золом ҡорбандары тураһында мәғлүмәттәр килтергән.
20 тапҡырҙан ашыу мемориал вандалдар һөжүменә дусар булған. 2006 йылда комплекс ҡала хакимиәте аҡсаһына яңынан тергеҙелә. Мәрмәр көпләү плиталары металл менән алмаштырыла. «Ҡайғы стенаһы» өсөн яңы мәғлүмәти стенд эшләнә.
# Осетров Петр Петрович

Осетров Петр Петрович (22 июнь 1913 йыл — 10 ғинуар 1987 йыл ) — инженер-металлург. СССР дәүләт премияһы лауреаты (1952).

# Осетров Петр Петрович
## Биографияһы

Осетров Петр Петрович 1913 йылдың 22 июнендә Мәскәү губернаһы Волокаламск өйәҙе Канаево ауылында тыуған.
Эшләгән урындары: 1938 йылдан алып 1941 йылға тиклем – мастер, «Ураҡ һәм Сүкеш» (Мәскәү) заводының цех начальнигы; 1941—1960 йылдарҙа – начальник урынбаҫары, 1-се һанлы ҡорос сым цехы начальнигы, баш инженер урынбаҫары, 706-сы һанлы заводтың баш инженеры, ҡорос сым-канат заводы директоры, 1960 йылдан директоры урынбаҫары – Белорет металлургия комбинатында метиз етештереү Белорет металлургия комбинаты начальнигы, 1965 йылдан – комбинатта директор.
Осетров Петр Петрович ҡатнашлығында 67 төр продукция: металлокорд, юғары ныҡлыҡтағы сымдар - сығарыу үҙләштерелә

# Осетров Петр Петрович
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

СССР Дәүләт премияһы (1952) – цинкланған сым етештереүҙең яңы ысулдарын эшләгәне һәм индергәне өсөн
Ленин ордены, Октябрь Революцияһы ордены, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены, «Почёт Билдәһе» ордены, миҙалдар.
# Агеурта

Агеурта Грузияның Кахети районында Ахмета муниципалитетындағы ауыл. Ауыл Ахмета ҡалаһынан тарихи өлөшөндә, Омало ҡалаһынан 9 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
2018 йылда Грузияның милли әһәмиәттәге күсемһеҙ мәҙәни ҡомартҡылары исемлегенә индерелә
Уба битләүендә урынлашҡан ауыл, егерме торлаҡ башнянан тора, уларҙың күбеһе һүтеп алынған. Әлеге ваҡытта дүрт башня ҡалған, улар һиҙелерлек зыян күргән. Бер башня алты ҡатҡа эйә, әммә башнялар шул тиклем туҙған, хатта юҡҡа сығыу ҡурҡынысы аҫтында тора. Башҡа дүрт башняның иҙән япмалар ағастан эшләнгән.

# Агеурта
## Яңынан тергеҙелеүе

2018 йылда Грузияның премьер-министр Георгий Квирикашвили Тратети районында, шул иҫәптән Агеуртала, мәҙәни мираҫ булып һаналған башня һәм замоктарҙа йүнәтеү эштәре алып барыу тураһында иғлан итә. . Конструкция запастарының иҫәп-хисабын үткәреү, һуңынан реконструкцияның планлаштырыу күҙаллана.
# Чебур-Юган

Чебур-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нягинь-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.

# Чебур-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300019719
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301971
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Анновка ауыл Советы (Бәләбәй районы)

Анновка ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Бәләбәй районындағы ауыл биләмәһе.

# Анновка ауыл Советы (Бәләбәй районы)
## Тарихы

1982 йылда ауыл Советы составынан Кесе Бәләбәй ауылы алына һәм Бәләбәй ҡалаһы составына индерелә. .
Ауыл биләмәһенең статусы һәм сиктәре Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законы менән билдәләнгән.
# Донгуз (Алая ҡушылдығы)

Донгуз (Донгуз йырыны) — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Алай йылғаһының һул ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Донгуз (Алая ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терешка, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001912112100010547
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112101054
* Бассейн коды — 11.01.00.019
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Вояҙы ауыл Советы (Яңауыл районы)

Вояҙы ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Яңауыл районындағы муниципаль берәмек. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

# Вояҙы ауыл Советы (Яңауыл районы)
## Географик урыны

Вояҙы ауыл Советы көньяҡта Ҡарман ауыл Советы, өлөшләтә Киҫәкҡайын ауыл Советы, көнсығышта Яңы Артауыл ауыл Советы, көнбайышта Удмурт Республикаһы, төньяҡта Пермь өлкәһе менән сиктәш.

# Вояҙы ауыл Советы (Яңауыл районы)
## Етәкселәре
### Ауыл Советы рәйестәре

Һуғышҡа тиклем ауыл Советы рәйесе Вәсиҡов Вәхит Вәсиҡ улы була. Унан һуң бөгөнгө көнгә тиклем егерме ике башлыҡ алмашына.

# Вояҙы ауыл Советы (Яңауыл районы)
## Етәкселәре
### Ауыл Советы хакимиәте башлыҡтары

* Иғламов Әмир Иғлам улы (1962—1969)
* Садыҡов Зинфир Садыҡ улы (1969—1975)
* Хәбибуллин Фәрит Әхмәтйән (1975—1983)
* Хәбибуллина Руфина Һаҙый ҡыҙы (1983—1988)
* Солтанов Фәнил Фәһим улы (1991—2003)
* Миңлеяров Фирҙәүес Хәмит улы (2003—2016)
Бөгөнгө көндә Вояҙы ауыл Советы рәйесе һәм Вояҙы ауыл Советы ауыл биләмәһе хакимиәте башлығы вазифаһын Яруллин Марат Рәзим улы башҡара.

# Вояҙы ауыл Советы (Яңауыл районы)
## Ауыл биләмәһе составы

* Вояҙы ауылы - административ үҙәк
* Аҡылбай ауылы
* Бәҙрәш-Аҡтау, ауылы
* Байсар ауылы
* Ҡарман-Аҡтау ауылы
* Туртыҡ,
* Сәңгекүл ауылы
# Грунин Варгол

Грунин Варгол — Рәсәй йылғаһы. Орёл өлкәһе, Липецк өлкәһе, Курск өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Варгол йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Грунин Варгол
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосна йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Хоперге қосылу құйылысына дейінгі Дон ҡушылдығының су алаптары, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010100212107000001883
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000188
* Бассейн коды — 05.01.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Венцеслав Новак

Венцеслав Новак (хорв. Vjenceslav Novak; 11 сентябрь 1859 йыл, Сень, Австрия империяһы — 20 сентябрь 1905 йыл, Загреб, Австро-Венгрия) — хорват яҙыусыһы, журналист, тәржемәсе, музыка тәнҡитсеһе. «Хорват Бальзагы» ҡушаматын йөрөткән.

# Венцеслав Новак
## Биографияһы

Атаһы чех милләтенән булһа, әсәһе Хорватияға күсеп килгән бовар ғаиләһе немецтарынан була. Башта үҙенең тыуған ҡалаһында, ә һуңынан Загребта уҡый.
1879 йылда тыуған яғына ҡайтып, уҡытыусылыҡ эшенә тотона, 1884 йылға тиклем уҡытыусы булып эшләй. Тап ошо ваҡытта, 1881 йылда, уның әҙәби эшмәкәрлеге әүҙемләшә. 1884 йылда Прагала музыка буйынса белем ала, ә 1887 йылда Загреб педагогия колледжында музыканан уҡыта. 1905 йылда Загреб ҡалаһында чехотканан үлеп ҡала.

# Венцеслав Новак
## Ижады

Новактың сәсмә әҫәрҙәренә социаль темалар хас, ул йыш ҡына ауыл күренештәрен һүрәтләргә ярата. «Павел Шегота» (1888) романында ауылдан килгән кешегә ҡаланың йоғонтоһо тураһында күтасуирлай. Ауыл көнкүреше һәм ғөрөф-ғәҙәттәре "Подгорная хикәйәләре"ндә лә һүрәтләнелә (1889).
Август Шенға эйәреп, «Нехай аҫтында» (1892) романын ижад итә, ул милли-азатлыҡ көрәше проблемаларын яҡтырта.
«Баретич Никола» (1896) романында яҙыусы буржуаз йәмғиәттең идеалдарын тәнҡитләй һәм уға ҡаршы «тәбиғи тормошто» миҫал итеп килтерә. Был романда модернизм йоғонтоһо көслө икәнлеге күренә.
«Һуңғы Стипанчичтар» (1899) романында иллиризм дәүере ваҡиғалары хәҙерге заманға күсерелә, уның темаһы — капитализмдың сәскә атыуы, ҡалаларҙың үҫеше һәм дворянлыҡтың юөлгөнлөк зәленә төшөүе. Роман сюжеты үҫешенең төҙөклөгө, психологик анализ тәрәнлеге менән айырыла.
«Ҙур ҡаланы подвалдарынан» һәм «Бысраҡҡа» повестарында Венцеслав Новак ярлы эшселәрҙең, йортһоҙҙарҙың һәм үгәйһетелгәндәрҙең тормошон һүрәтләй.
Ғүмеренең аҙаҡҡы көнләренә ҡараған йылдарҙа яҙыусы ижадында субъективизм көсәйә, был бигерәк тә «Ике донъя» (1901), «Ҡаршылыҡтар» романдарында асыҡ сағыла (1905), шулай уҡ «Тито Дорчич» романында натурализм өҫтөнлөк итә.
Бер үк ваҡытта Новак музыка менән профессиональ кимәлдә шөғөлләнә. Иң тос әҫәре — 1890 йылда донъя күргән «Гармония» китабы — орган өсөн музыкаль композициялар тупланмаһы.
# Веринг йәһүд зыяраты

Веринг йәһүд зыяраты (нем. Jüdischer Friedhof Währing, шулай уҡ Friedhof Israelitischer Währing) — Австрияның баш ҡалаһы Вена ҡалаһының Веринг районындағы йәһүд зыяраты.
Веналағы Йәһүд мәҙәниәте йәмғиәте ағзаларын ерләй торған урын булған (Kultusgemeinde Wien Israelitische).

# Веринг йәһүд зыяраты
## Тарихы

1784 йылда зыярат асылғас, Вена йәһүдтәр ойошмаһының төп ҡәберлеге була. 1880 йылда уны ябып, нацистик идара итеү ваҡытында өлөшләтә емертелгәндән һуң, әлеге ваҡытта зыярат ябыҡ, кеше өсөн хәүеф тыуҙырып, емерек хәлгә килә. 2006 йылдан федераль һәм урындағы кимәлдәге сәйәсмәндәр, шулай уҡ эксперттар араһында зыяратты тергеҙеү тураһында фекер алышыуҙар алып барыла.
Зыяратта 30 000 самаһы кеше ерләнгән. Был ғаилә ҡәберлегенә һуңғы ерләү 1911 йылда була. Яҡынса 1900 йылда ябыҡ зыярат үҙәгендә йүкә аллеяһы ултыртыла.
Икенсе донъя һуғышы йылдарында, зыярат хәүеф аҫтында булған саҡта, йәһүд аҡһаҡалдары Советы Вена Үҙәк зыяратының был өлөшөндә эксгумацияға һәм ерләүгә рөхсәт бирә. 2000-дән ашыу ҡәбер бомбанан һаҡланыу урыны төҙөү эштәре ваҡытында емертелә. Һуғыштан һуң зыярат Венаның йәһүд ойошмаһы общинаһына тапшырыла.

# Веринг йәһүд зыяраты
## Зыярат композицияһы

Зыяратҡа ҡапҡа аша инеү урынында мәйеттең кәүҙәһен йәһүд йолаларына ярашлы әҙерләү өсөн ҡулланылған бина урынлашҡан — неоклассик архитектураһы өлгөһө булып торған Тума һәм Тахара урынлашҡан, ул Австрияның архитекторы Йозеф Корнхойзель тарафынан төҙөлә. Йүкә аллеяһы зыяраттың иҫке өлөшөн ерләү өсөн ҡулланылған аллеянан айыра. Некрополдың төньяҡ өлөшөндә уның сефард секцияһы бар. Төп аллея буйлап дин әһелдәренең ҡәберҙәре (коэн) урынлашҡан.
Ҡәберлектәге билдәле шәхестәр:
* Фон Арнштейн ғаиләһе — баронесса Фанни фон Арнштейн, һарай йәһүде Даниэль Ицигтың ҡыҙы. Фанни Арнштейн һөлдәһе, нацистар тарафынан ҡаҙып алынып, Веналағы тәбиғәт тәбиғәт фәндәре музейына «ғилми маҡсаттар» өсөн тапшырыла. Ошондай уҡ яҙмышҡа башҡа бер нисә ҡәбер дусар була;
* Эпштейн ғаиләһе — сәнәғәтсе һәм банкир Густав фон Эпштейн туғандары, үҙе ул Венаның үҙәк зыяратының Израиль бүлексәһендә ерләнгән;
* Кенигсвартер ғаиләһе — Австрия банкиры, Вена дини ойошмаһы президенты була.
Шулай уҡ бында ерләнгән:
* Блюм Роберт — 1848 йылғы март революцияһы ваҡытында сәйәсмән;
* Соломон фон Мозенталь — драматург;
* Эскелес, Бернхард фон — банкир;
* Хофманнб Исаак — сауҙагәр;
* Горовитц Лазарь — Вена төп йәһүд общинаһы раввины;
* Маннхеймер Исаак — раввин;
* Майнц Вертхаймбер 1777—1836) — толерант йәһүд.
* Ҡәберлектәр
* Фон Арнштейн һәм Эскелес
* Кенигсвартер
* Вертхаймбер
# Кирчема

Кирчема — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сура йылғаһының һул ярына тамағынан 85 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.

# Кирчема
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000036517
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003651
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Тузов Николай Иосифович

Тузов Николай Иосифович (13 декабрь 1923 йыл — 18 ғинуар 2002 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, ҡыҙылармеец. Советтар Союзы Геройы.

# Тузов Николай Иосифович
## Биографияһы

Николай Иосифович Тузов 1923 йылдың 13 декабрендә Губерна ауылында, хәҙерге Силәбе өлкәһенең Арғаяш районы, тыуа. 4 класс тамамлаған. Колхозда эшләй.
1942 йылдың ғинуарында Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. Шул уҡ йылдың апрелендә фронтҡа эләгә. 149-сы уҡсылар полкының 568-се уҡсылар дивизияһы составында һуғыша. Днепр йылғаһын аша сығыуҙа һәм уң яҡ ярҙа плацдармды тотоуҙа айырыуса айырыла.
1943 йылдың 16 октябрендә алғы төркөм составында Днепр йылғаһын Щитцы ауылы районында аша сыға. Плацдармды киңәйтеү өсөн барған һуғышта беренселәрҙән булып һөжүмгә күтәрелә. Яралана, әммә сафта ҡала.
СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 30 октябрендәге указы менән Днепр йылғаһын уңышлы аша сыҡҡаны, уң яҡ ярҙа плацдармды ныҡлы нығытҡаны өсөн ҡыҙылармеец Николай Иосифович Тузовҡа Советтар Союзы Геройы исеме бирелә һәм Ленин ордены, «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырыла.
Һуғышты сержант, пулемет расчеты командиры булып тамамлай. 1946 йылдан ВКП(б)/ КПСС ағзаһы. 1946 йылда өлкән сержант Тузов демобилизациялана.
Тыуған иленә ҡайта. Арғаяш районының Байрамғол ауылында йәшәй. Колхоз рәйесе, бүлексә идарасыһы, ауыл советы рәйесе булып эшләй.
2002 йылдың 18 ғинуарында вафат була.
Ленин,1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордендары, миҙалдар менән наградланған.
# Умпферштедт

Умпферштедт (нем. Umpferstedt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 620 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,39 км². Диңгеҙ кимәленән 270 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99441 һәм автомобиль коды — AP.
# Щербедина

Щербедина (Щербедин) — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Карай йылғаһының һул ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 77 км.

# Щербедина
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер йылғаһы, инештән Ворона йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010200112107000006053
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000605
* Бассейн коды — 05.01.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Хул-Лебес-Соим

Хул-Лебес-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сыня йылғаһының һул ярына тамағынан 138 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Хул-Лебес-Соим
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300030268
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303026
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Байым мәктәбе (Баймаҡ районы)

Байым мәктәбе (рус. муниципальное общеобразовательное бюджетное учреждение основная общеобразовательная школа им. М. А. Баимова д. Баимово муниципального района Баймакский район Республики Башкортостан) — Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы муниципаль районының Байым ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбе

# Байым мәктәбе (Баймаҡ районы)
## Тарихы

1966/1967 уҡыу йылында яңы мәктәп асыла. Уның мөдире итеп Салауат педагогия училищеһын тамамлаған Хәмиҙә Вәлитова тәғәйенләнә. Уҡытыу ике сменала ойошторола.
Байым мәктәбе 1967/1968 уҡыу йылында һигеҙ йыллыҡ мәктәп итеп үҙгәртелә. 1996 йылда ике ҡатлы мәктәп бинаһы төҙөлә.
2017 йылдың 23 июненән — хәҙерге статусында. Байымов Мөхтәр Әхмәтғәзи улы исемен йөрөтә.

# Байым мәктәбе (Баймаҡ районы)
## Етәкселәре

* Хәмиҙә Вәлитова (1966 йылдан)
* Ғәҙелшин Хәкимйән Ғатаулла улы (1968—1973)
* Разыя Вәдүт ҡыҙы
* Вәлитов Әхиәр Әхмәтйән улы

# Байым мәктәбе (Баймаҡ районы)
## Уҡытыусылары

* Баһуманова-Ғүмәрова Мәҙинә Ишемғужина
* Исламғолова Мәхмүзә Әфтәх ҡыҙы — башҡорт теле һәм әҙәбиәте (1968 йылдан)
* Ғәҙелшин Хәкимйән Ғатаулла улы — математика
* Зәйнәғәбдинова Гөлсирә Әли ҡыҙы
* Мөстәҡимова Нәзифә Йәмил ҡыҙы
* Вәлитов Әхиәр Әхмәтйән улы — директор, физик культура
* Вәлитова Лилиә Ишбулды ҡыҙы — туған тел һәм әҙәбиәт, инглиз теле, немец теле
* Сбитова-Вәлиева Гүзәл Шәйәхмәт ҡыҙы
* Галина Рида Рәис ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы
* Йылҡыбаева Мәҡсүҙә Вәкил ҡыҙы — ИКБ, технология, йәмғиәтте өйрәнеү фәне
* Исхаҡова Фәтихә Әғләм ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы
* Ҡылысова Әлмира Ишбирҙе ҡыҙы — алгебра һәм физика
* Назарова Динә Рушан ҡыҙы — география
* Солтанова Гөлдәр Мирхәт ҡыҙы — рус теле
* Хәлилов Мораҙым Ишбулды улы — тарих

# Байым мәктәбе (Баймаҡ районы)
## Шулай уҡ уҡығыҙ

* Байым
# Моногамия

Моногамия (грек. μονος — берҙәм, γάμος — никах) — бер никахлыҡ, никах һәм ғаилә тарихи формаһы, ҡайһыныһы никах берләшмәлә ҡаршы заты ике уҙаҡташ тора. Полигамияга ҡаршы ҡуйылар.
# Кари (күл)

Кари (әрм. Քարի լիճ, Кари-лич) — . Әрмәнстандың Арагац тауының битләүендә урынлашҡан тау күле. Күлдең күп өлөшө ҡышын ҡар һәм боҙ менән ҡаплана. Диңгеҙ кимәленән 3207. метр өҫтәрәк, тауҙарҙың иң бейек нөктәһе аҫтындағы яҫылыҡта урынлашҡан. Яр һыҙығының оҙонлоғо 1150 метр тәшкил итә, күл өҫтө майҙаны — 30,0 гектар, күләме — 357 мең м³, иң тәрән урыны — 8 метр. Күл боҙлоҡ сығышлы. Иң Бюракандан күлгә илткән юл асфальтлы. Күлдең көнсығыш ярында метеорология станцияһы урынлашҡан.

# Кари (күл)
## Күл тарихы

Әрмәнстан тау түбәләренең дүртенсел боҙлоғо ҡар ҡап менән ҡапланған, улар яҡынса 9 мең йылдар элек ирей башлаған. Әрмән таулыҡтарының хәҙерге заман рельефының формалашыу стадияһы һуңғы боҙлоҡ менән сигенеү менән башлана. Ул трогтар(сигенеүсе боҙлоҡ тарафынан тәрәнәйтелгән һәм турайтылған тау үҙәндәре) һәм карҙар (түбәләрҙең текә битләүҙәрендәге һауытҡа оҡшаш соҡорҙар) рәүешендә барлыҡҡа килеүе. Бындай соҡорҙарҙың бер өлөшө һуңынан Әрмән таулыҡтары боҙлоҡ күлдәренең акваторияһысиктәрен билдәләй. Һалҡын климат шарттарында бейек тауҙарҙың ҡар һыуҙары быуға әйләнмәй, ә боҙлоҡ сигенгәндә барлыҡҡа килгән һыу ятҡылыҡтарына йыйыла. Кари күле Зангезур, Гегам, Варденис һәм башҡа һырттарҙа бар.
Арагац вулканы — хәҙерге Әрмәнстандың төп һыу йыйылыр урыны. Уның битләүендә бер нисә ҙур күл бар. Шуларҙың иң билдәлеһе һәм, иң йәмлеләренең береһе — Кари (әрм. каменное). Бер урынға өйөлгән морен тәбиғи быуа хеҙмәтен үтәй — улар боҙ массаларының хәрәкәте арҡаһында айырып алынмаған материалдар (балсыҡтан алып таштарға тиклем) ултырмаларынан хасил булған.

# Кари (күл)
## Исеме

Аҡмай ятҡан һыу ятҡылыҡтары үҙенең атамаһының килеп сығышы менән фольклорға бурыслы:: боронғо ырым буйынса, нәҡ курум тип аталған "таш йылғалар", , күлде тулыландыра..
</gallery>

# Кари (күл)
## Шулай уҡ ҡарарға

* Арагац
* Әрмәнстан гидрография
# Рытыв-Вож (Куж-Ю ҡушылдығы)

Рытыв-Вож — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Куж-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Рытыв-Вож (Куж-Ю ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000016224
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001622
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0