yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Түмәрүткәүел

Түмәрүткәүел (рус. Тамар-Уткуль) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Соль-Илецк районындағы ауыл. Административ үҙәге — Түмәрүткәүел ауыл Советы.

# Түмәрүткәүел
## Географияһы

Ауыл Илек йылғаһының һул ярында, район үҙәге Соль-Илецк ҡалаһынан көньяҡҡа табан 7 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Түмәрүткәүел
## Тарихы

Түмәрүткәүел 1918 йылда ҙур булмаған ҡаҙаҡ ауылдары берләшеүенән барлыҡҡа килгән.
Ауыл барлыҡҡа килгәнгә тиклем әле был урында Илек йылғаһы аша кисеү булған һәм шулай аталып йөрөгән.

# Түмәрүткәүел
## Этимологияһы

Ырымбур топонимдар белгесе Б. А. Моисеев «Местные названия Оренбургской области. Историко-топонимические очерки» тигән китабында бәйән итеүенсә, борон Илек йылғаһы буйлап ҡырғыҙ-ҡайсаҡтар менән сик уҙған була, Илек аша бер ниндәй күперҙәр булмай, әгәр теге яҡтан кемдер һалһа, сик һаҡлаған казактар юҡ итеп тора. Бында, Илек йылғаһы үҙәнендә, башлыса уң яғында, кисеү ҡаршыһында күп быуатлыҡ ҙур ағастарҙан торған ҡара урмандар үҫә. Ҡырғыҙ-ҡайсаҡтар яғынан юлбаҫарҙар урман эсенән йәшенеп кенә килеп Илек йылғаһы аша үтеп, тоҙ сығарған ергә һөжүм иткәндәр, тоҙ ташыған ылауҙарҙы талағандар, малдарҙы ҡыуып алып киткәндәр, кешеләрҙе лә аманат итеп алғандар. Шуға күрә казактар, асыҡ урында дошманды тиҙерәк табыу һәм уға баҫып алыу өсөн һәр ваҡыт кисеү янындағы ағастарҙы яндырып торғандар. Урман янғындарынан һуң төпһәләр (түмәрҙәр) ҡала. Бына шул кисеү буйынса Түмәрүткәүел атамаһы килеп сыҡҡан да инде, йәғни, түмәрле үтеп йөрөй торған ер. 1918 йылда ҡаҙаҡ ауылдары берләшеп бер торама барлыҡҡа килгәс, ауылға ошо атаманы биргәндәр
Башҡорт теленең 2 томлыҡ һүҙлегендә «Үткәүел» һүҙенә ошондай аңлатма бирелә: Тау, урман һыу, һаҙҙан аша үтә торған тар ер. Ошо үк мәғәнәлә диалект үткел тигән һүҙ ҙә бар
# Кыпа-Печаль-Кы

Кыпа-Печаль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Печаль-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 130 км.

# Кыпа-Печаль-Кы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300067387
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306738
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Западный Аргат-Юл

Зап. Аргат-Юл — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аргат-Юл йылғаһының уң ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Западный Аргат-Юл
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400312115200022268
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202226
* Бассейн коды — 13.01.04.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ваҡыт! (гәзит)

Ваҡыт-Урал — Башҡортостан Республикаһы мосолмандары гәзите. Айына ике тапҡыр нәшер ителә. Өфө ҡалаһында 2010 йылдан башлап сыға. Тиражы 2011 йылдың беренсе ярты йыллығына ҡарата 9 мең дана. Гәзиттә дини яңылыҡтар, Ҡөръәнгә тәфсирҙәр, пәйғәмбәребеҙ хәҙистәре, республикабыҙҙа барған яңылыҡтар сағылыш таба. Мөхәрирре Айгиз Сафин.
# Себер даруғаһы

Себер даруғаһы — XVI быуат аҙағында Өфө өйәҙе, XVIII быуат башында Өфө провинцияһы, 1744 йылда алып Ырымбур губернаһы составына инә. XVII быуат аҙағында төньяҡ-көнбайышта — Көңгөр өйәҙе, төньяҡ-көнсығышта — Верхотур һәм Тубыл өйәҙҙәре, көньяҡ-көнсығышта — Ҡаҙаҡ ханлығы, көньяҡта — Нуғай даруғаһы, көньяҡ-көнбайышта — Ҡаҙан даруғаһы, төньяҡ-көнбайышта Уҫы даруғаһы менән сиктәш була. 1725—1726 йылдарҙа Себер даруғаһы 24 башҡорт улусы һәм 3,7 меңгә яҡын хужалыҡ, 1775 йылда — 10 улус (Дыуан, Ҡара-Табын, Ҡошсо, Мырҙалар, Түбәләҫ, Тырнаҡлы, Һарт, Һунлар, Шайтан-Көҙәй, Әйле) теркәлгән. Өйәҙҙәргә бүлеү сәйәсәте индерелгәс (1781 йылда), Себер даруғаһы биләмәһендә Троицк өйәҙе, Өфө өйәҙенең бер өлөшө, Силәбе өйәҙе, Пермь һәм Тубыл наместниклыҡтарының бер өлөшө булдырыла. Идара итеүҙең кантон системаһы индерелгәндән һуң улар тулыһынса бөтөрөлә.

# Себер даруғаһы
## Себер даруғаһы олоҫтары

* Әй – Әй буйында һәм Урал аръяғындағы төрлө күлдәр буйында урынлаша; Айыу тауы буйлап тауҙар һәм ҡырҙар; Урал аръяғында иһә киң далалар; Өфө яғында Уралға тиклем һуҙылған арба юлы бар, ә Себер яғынан Урал аръяғы буйлап юл асыҡ ҡалған.
* Мәкәтин – Урал аръяғы күлдәре буйында; ҙур ҡырҙар, урмандар аша үтә.
* Бала-Ҡатай – Уралдың ике яғы буйлап, йылғалар һәм күлдәр буйында; Уралдан Өфө яғына тауҙар, урмандар, яландар, ә Урал аръяғында ҙур дала, урман; Өфө яғынан Уралға тиклем юл буйына һуҙылған.
* Салйоғот (Челжетуцкая) – Урал аръяғында йылғалар һәм күлдәр буйында Ухтузск заводтарына яҡын, баҡыр заводы тирәһендә; ҡырҙар һәм урмандар; Өфө яғынан килгән юлда бар.
* Бәкәтин – Урал аръяғында, күлдәр буйында.
* Һеңрән – Урал аръяғында күлдәр буйлап; ҙур яландарҙа.
* Ҡыуаҡан – Әй һәм Йөрүҙән (Ерезинские) түбәләҫтәрендә һәм Һатҡы йылғаһы буйлап, Урал аръяғында күлдәр буйында; тауҙар, урмандар, ҡырҙар һәм ҙур тауҙарҙа; Өфөнән иһә был тауҙар, урмандар, һаҙлыҡтар аша арба юлы юҡ.
* Ҡара-Табын – Ағиҙел һәм Яйыҡ түбәләрендә, ә тап ҡайһы тирәлә икәнлеге Нуғай даруғаһының Ҡара-Табын олоҫон һүрәтләгәндә яҙылған, йорттар бер тирәлә урынлашҡан; Ағиҙел буйлап юл бар, Өфөнән был олоҫҡа тиклем арба менән барып булмай.
* Боҫҡор (Бучкур)- Урал аръяғында, күлдәр буйында; ҙур дала, урманда.
* Табын – Ҡара-Табын олоҫо урынлашҡан ерҙәрҙә.
* Уилар – Ҡариҙел һәм Байҡы йылғалары буйында; урман-ҡырҙар бар.
* Һыҙғы – Урал аръяғында, Мейәс йылғаһы һәм күлдәр буйында; ҙур яландар, Ҡариҙел йылғаһы буйлап тауҙар һәм урмандар араһында пристань бар, Өфө өйәҙенең башҡа дин кешеләре һәм Көнгөр өйәҙенең обывателдәре ишкәкле һәм елкәнле ағас караптарға иген тейәп, Өфө ҡалаһына алып килгән; ҡышҡыһын Өфөгә был араны егеүле аттарҙа 5 көн буйына үтһәләр, йәйгеһен арба юлынан ғына йөрөгәндәр.
# Һикеяҙ (Әй ҡушылдығы)

Һикеяҙ' — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы Салауат районы биләмәләрендә аға. Йылға Әй йылғаһына ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Һикеяҙ (Әй ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Әй, йылға бассейны — Кама. Салауат районының Ҡарағол ауылы эргәһенән, артабан Башҡорт Илсекәйе (Башташ) ауылы аша һәм Урмансы ауылының көнсығышынан аға. Башҡорт Илсекәйе янында Һикеяҙға Һабайылға, Ҡарайылға менән Саған йылғалары ҡушыла. Ауыл халҡы элегерәк Һикеяҙҙың үрге ағымынан эсәр һыу алған, хәҙер кер, эсәк сайҡай, һәм йылғаның ошо участкаһын Арғыйылға тип йөрөтә. Һикеяҙға Саған ҡушылған кеше буйы тәрәнлегендә Сатра тип йөрөтөлгән урында XX быуат уртаһында бала-саға һыу ингән.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса

# Һикеяҙ (Әй ҡушылдығы)
## Йылға тасуирламаһы

Һикеяҙ йылғаһы, Башташ тау һырттарына ҡараған Ҡомлотауҙан (гора Песчаная) башланып, көньяҡтан төньяҡҡа табан аға. Башта Имантау һырттары буйынса күтәрелә, артабан урындағы Ямантау тау һырттары буйлап тәгәрәй. Ә Ямантау һырттарынан уға бер-бер артлы һалҡын шишмә-инештәр ағып төшә. Ямантау һырттарының сигенә еткәндән һуң, Һикеяҙ көнсығышҡа борола ла, тар тарлауыҡ араһынан ҡыҫылып үтә һәм Әй йылғаһына ҡоя.

# Һикеяҙ (Әй ҡушылдығы)
## Этимологияһы

Йылғаға ҡойған урынды башҡорттар «тамаҡ» тиҙәр. Һике+уяҙ тигәндән килеп сыҡҡан был атамалар, йәғни һикәлтәле уяҙҙар. Дөрөҫө Һикеяҙ тип яҙылырға тейеш һәм шулай яҙылып килде әлегә тиклем.
Башҡорт Илсекәйе ауылына килеп ингәндә күренгән юл күрһәткесенә «Һикеяҙ йылғаһы» тип яҙылып ҡуйылған. Ә урыҫ сығанаҡтары «Һикеяҙ» һүҙенең тәржемәһен (кемдәндер яҙып алған булғандарҙыр инде?) хаталы аңлата: тасуирлы-романтик сифатта — «һеркәле сәскә атыусы үҙән». «Үҙән» тигәне аңлашыла, ә бына һеркә… Быны, ысынлап, күҙәтеп була тип яҙалар: «тау һырттары араһындағы иртәнге үҙәнгә ҡыя ҡояш нурҙары һуҙыла, ә һауала алтын һеркә (перга) эленгән кеүек күренә. Был ғәжәйеп күренеште солоҡсолар ғына күҙәткәндер тиергә ҡала…». Әйтер кәрәк, перга һүҙе һитә, манса тип тәржемә ителә башҡорт теленә. Һеркә һүҙе пыльца тип тәржемә ителә.
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Н. И. Шувалов үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә йылға исеме тураһында ошоларҙы яҙа:
* речка, левый приток Ая. Сикияз-Тамак, деревня, Саткинский район.
* От распространенного в прошлом у башкир древнего тюркского мужского имени Сикияз. Сики — «цветень» (пыльца цветов), частица -яз — имяобразующий аффикс, тамак — «устье», «горло».
һәм әлеге хаталы фекерҙе ҡеүәтләп, тәрәнәйтеп ҡуя.
# Башҡортостан ҡалалары

Башҡортостан ҡалалары исемлеге — Башҡортостан Республикаһы биләмәһендә урынлашҡан, рәсми рәүештә ҡала тип танылған, халыҡ даими йәшәгән торама урындар.

# Башҡортостан ҡалалары
## Бөгөнгө ҡалалар

Әлеге ваҡытта Башҡортостанда барлығы 21 ҡала:
* Кеше һаны буйынса иң ҙуры — Өфө ҡалаһы, иң бәләкәйе — Ағиҙел ҡалаһы.
* Йәше буйынса иң олоһы — Өфө ҡалаһы, иң йәше — Межгорье.
* Биләгән майҙаны буйынса иң ҙуры — Өфө ҡалаһы, иң бәләкәйе — Яңауыл.
* Яңауыл ҡалаһы Башҡортостандың иң төньяғында урынлашҡан булһа, иң көньяғында Баймаҡ, иң көнсығышында Учалы, иң көнбайышында Октябрьский ҡалалары тора.
* Учалы, Сибай, Туймазы, Октябрьский, Межгорье ҡалаларының рәсми исеме башҡортса ла урыҫса ла бер төрлө яҙыла һәм уҡыла.
* Ҡайһы бер ҡала эсендә йәки иҫәбендә айырым ауылдар бар. Ундай ауылдар һаны — 39.

# Башҡортостан ҡалалары
## Ҡасаба — ҡалалар

Шишмә һәм Приют ҡасабалары ҡала төрөндәге торама пункт булып иҫәпләнә. 2005 һәм 2006 йылда ошондай уҡ 38 ҡасабаның дәрәжәһе ауыл итеп үҙгәртелде.

# Башҡортостан ҡалалары
## Ауыл — ҡалалар

Башҡортостан йөмһүриәтенең тәүге йылдарында кантон үҙәктәре Йылайыр һәм Мәсәғүт ауылдары рәсми рәүештә ҡала дәрәжәһен ала, әммә артабан кире ауыл дәрәжәһенә ҡайтарыла.

# Башҡортостан ҡалалары
## Боронғо ҡалалар
### Башҡорт АССР-ы ҡалалар

* Дим (ҡала) hәм Черниковск Өфө ҡарамағына индерелде.

# Башҡортостан ҡалалары
## Боронғо ҡалалар
### Тарихи Башҡортостан биләмәләрендәге тарихи ҡалалар

* Арҡайым — билдәле иң боронғо тарихи ҡала.
* Башҡорт — ҡайһы бер боронға карталарҙа һәм яҙмаларҙа иҫкә алынған ҡала. Академик Нияз Мажитов раҫлауынса хәҙерге Өфө ҡалаһы биләмәһенә тура килә.
# Арам MP3

Арам Саргсян, Арам MP3 (әрм. Արամ Սարգսյան; 5 апрель 1984 йыл) — әрмән йырсыһы, шоумен һәм комик, ул «Евровидение 2014» йыр конкурсына «Not Alone» йыры менән Әрмәнстан вәкиле булараҡ һайлана.

# Арам MP3
## Биографияһы

Арам Саркисян 1984 йылдың 5 апрелендә Ереванда тыуа. Бала сағынан ҙур сәхнәләрҙә сығыш яһарға хыяллана һәм мәктәптә уҡыған сағында уҡ хорҙа йырлай, мәктәп сараларында һәм театр постановкаларында ҡатнаша. 2006 йылда Ереван дәүләт медицина университетын фармацевт һөнәре буйынса тамамлай.
Студент сағынан КВН-дарҙа, «Ике йондоҙ» телепроектында, танылған йырсыларға пародиялар тыуҙырып, «32 теш» юмористик проектында ҡатнаша. Байтаҡ ҡына телетапшырыуҙарҙың алып барыусыһы була. Әлеге ваҡытта «Vitamin Club» юмористик проектында сығыш яһай.
Телетапшырыуҙарҙың береһендә коллегаларының береһе уны, шаяртып, «MP3», тип атай, шунан алып был ҡушамат уның сәхнә исеменә әйләнә.

# Арам MP3
## Евровидение 2014

2013 йылдың 31 декабрендә Арам MP3 «Евровидении 2014» йыр конкурсына «Not Alone» йыры менән Әрмәнстан вәкиле булараҡ һайлана.. Күп кенә күҙаллауҙарға ярашлы ул Евровидение-2014-тең төп фавориттарының береһе була һәм финалда 4-се урынды яулай.

# Арам MP3
## Дискографияһы
### Синглы

* «Shine» (2013)
* «If I Tried» (2013)
* «Just Go On» (2013)
* «Not Alone» (2014)
* «Help» (2014)
* «Magic» (2014)
* Help (2015)
* Asa (2016)
# Ғарифуллин Рөстәм Рәфис улы

Ғарифуллин Рөстәм Рәфис улы (20 май 1978 йыл — 24 февраль 2015 йыл) — саңғысы-паралимпиясы. Туриндағы Паралимпия уйындарының биатлон буйынса ике тапҡыр чемпионы (2006), саңғы эстафетаһы буйынса көмөш призеры (2006) һәм биатлон буйынса дөйөм зачетта донъя кубогын яулаусы (2006), саңғы ярыштары буйынса эстафетала донъя чемпионы (2005). Рәсәйҙең Дуҫлыҡ (2008) һәм Башҡортостандың Салауат Юлаев (2006) ордендары кавалеры.
Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2005), Рәсәйҙең биатлон буйынса атҡаҙанған спорт мастеры (2006)
Рәсәй йыйылма Паралимпия командаһы ағзаһы (2002-07). 2002-2007 йылдарҙа Юғары спорт оҫталығы мәктәбе өсөн сығыш яһай (тренеры А. А. Ғүмәров).

# Ғарифуллин Рөстәм Рәфис улы
## Биографияһы

Рөстәм Рәфис улы Ғарифуллин 1978 йылдың 20 майында Башҡорт АССР-ының Балтас районы Аҫау ауылында тыуған. РОСТО спорт-техник клубы тәрбиәләнеүсеһе (Стәрлетамаҡ; тренеры М. З. Мөҙәрисов). Стәрлетамаҡ физик культура техникумын (1997) һәм Башҡорт физик культура институтын (2006) тамамлаған.
2002 йылдан Өфө ҡалаһының Н. Гастелло исемендәге спортклубының уҡыу-спорт бүлеге инструкторы.
Дуҫтарының һүҙҙәре буйынса, спортсы бер ҡасан да шәхси торлаҡ һатып ала алмай. Ғүмеренең һуңғы йылдарында Нефтекамала таксист булып аҡса эшләй.
Ғарифуллин Рөстәм Рәфис улынан пенсия буйынса һорау менән мөрәжәғәт булғаны билдәле : "3-сө төркөм инвалиды яҙа. Мин Турин 2006 паралимпия чемпионы булдым һәм Олимпия чемпиондары пенсияһына өҫтәмә түләү булыуы тураһында белеп ҡалдым; ошондай һорау бар: «Өҫтәмә түләүҙе билдәләү өсөн пенсия фондына ниндәй документтар кәрәк буласаҡ һәм өҫтәмә түләү нисә % тәшкил итә?»

# Ғарифуллин Рөстәм Рәфис улы
## Биографияһы
### Һәләк булыуы

Автомобиль аварияһы М7 «Волга» федераль трассаһында 23 февралдә була. 36 йәшлек спортсы үҙ машинаһында туғандарынан өйөнә ҡайтып килгән була. Юл-транспорт һәләкәте һөҙөмтәһендә Ғарифуллин менән бергә уның әсәһе Ғарифуллина Рәлүзә Муллахан ҡыҙы һәм инәйе һәләк була.
(«Республика Башкортостан» гәзите (перепечатка. Гәзите.ру, ИА «Стадионында»))

# Ғарифуллин Рөстәм Рәфис улы
## Спорт карьераһы
### биатлон

12,5 км-ға ярышта һәм 7,5 км-ға спринтта Паралимпия уйындары чемпионы (2006), дөйөм зачетта донъя Кубогын яулаусы (2006), спринтта донъя Кубогы этабы еңеүсеһе (2005), 12,5 км-ға ярышта, биатлон буйынса донъя чемпионатының көмөш призеры (икеһе лә — 2005).

# Ғарифуллин Рөстәм Рәфис улы
## Спорт карьераһы
### йәйге биатлон

Европа чемпионы, 3 тапҡыр Европа Кубогы этабы еңеүсеһе, йәйге биатлон буйынса Европа чемпионатының бронза призеры (барыһы ла — 1997) .

# Ғарифуллин Рөстәм Рәфис улы
## Спорт карьераһы
### саңғы ярыштары

Паралимпия уйындарының көмөш призеры (2006) һәм саңғы буйынса эстафета ярыштары донъя чемпионы (2005)

# Ғарифуллин Рөстәм Рәфис улы
## Наградалары

* Дуҫлыҡ ордены (2008 йыл).
* Салауат Юлаев ордены (25 апрель 2006 йыл, Башҡортостан) — 2006 йылдағы IX Параолимпия уйындарында юғары спорт һөҙөмтәләре өсөн
# Таҡыябаш

Таҡыябаш (лат. Живокость, дельфниум, шпорник, лат. Delphínium)— лютиктар ғаиләһенә ингән күгелйем алһыу сәскәле болон үләне; декоротив сорттары төрлөсә сәскә ата.

# Таҡыябаш
### Таксономик хәле

Таҡыябаш ырыу яғынан Аконит, (Aconitum) һәм Сокиркиға, (Consolida) яҡын тора: был өс ырыу бер трибты тәшкил итә. Таҡыябаштар (Delphinieae) ғаиләлеге Лютик һымаҡтар (Ranunculoideae) ғаиләһе Лютиктар (Ranunculaceae):
| | | | тағы дүрт бәләкәй ғаилә(подсемейство) | | | ырыуҙар Айыутабан (Aconitum) и Сокиркалар (Consolida) | |
| | ғаиләлек Лютиктар | | | триба Таҡыябаштар | | | |
| | ғаиләлек Лютиктар | | | триба Таҡыябаштар | | | 250-нән 370-кәсә төр |
| тәртип Лютик сәскәлеләр | | | подсемейство Лютик һымаҡтар (Ranunculoideae) | | | ырыу таҡыябаш | 250-нән 370-кәсә төр |
| | тағы дүрт ғаиләлек ( APG II системаһына ярашлы), шулар иҫәбендә Барбарис һымаҡтар, Тиле кишерҙәр, Мәк һымаҡтар | тағы дүрт ғаиләлек ( APG II системаһына ярашлы), шулар иҫәбендә Барбарис һымаҡтар, Тиле кишерҙәр, Мәк һымаҡтар | | тағы һигеҙ триб, шул иҫәптән Һары умырзаялар(адонис) (Adonideae), Елбәҙәк үләндәр (Anemoneae), Лютиктар (Ranunculeae) | тағы һигеҙ триб, шул иҫәптән Һары умырзаялар(адонис) (Adonideae), Елбәҙәк үләндәр (Anemoneae), Лютиктар (Ranunculeae) | | | 250-нән 370-кәсә төр |
* ↑ Список подсемейств и триб семейства Ranunculaceae на сайте GRIN 2008 йыл 17 сентябрь архивланған.
# Колтырак

Колтырак — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тарсьма йылғаһының уң ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Колтырак
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200612115200006001
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200600
* Бассейн коды — 13.01.02.006
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Сабаҡлы

Сабаҡлы — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Эйек йылғаһының уң ярына тамағынан 171 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Сабаҡ- балыҡ , «плотва».

# Сабаҡлы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000612112200005958
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200595
* Бассейн коды — 12.01.00.006
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Алматы өлкәһе

Алматы өлкәһе (ҡаҙ. Алматы облысы, рус. Алматинская область) — Ҡаҙағстандың көньяҡ-көнсығышта урынлашҡан төбәк. Төбәктә 1 692 951 кеше (2010 йыл) йәшәй.

# Алматы өлкәһе
## Халыҡ

Алматы өлкәһендә ҡаҙаҡтар (68,2 %), урыҫтар (16 %) һәм уйғырҙар (6,2 %) йәшәйҙәр.

# Алматы өлкәһе
## Административ бүленеш

16 район:
* Алакүл районы — Ушарал
* Балхаш районы — Баканас
* Ҡаратал районы — Уштобе
* Акһыу районы — Жансугуров
* Һарҡан районы — Сарканд
* Күкһыу районы — Балпык-Би
* Ишкилде районы — Ҡарабулак
* Кербүләк районы — Сарыозек
* Панфиловский район — Жаркент
* Жамбылский район — Узынагаш
* Или районы — Отеген-Батыр
* Карасай районы — Каскелен
* Талгар районы — Талгар
* Енбекшиказах районы — Есик
* Уйгур районы — Чунджа
* Райымбекский район — Кеген
һәм 3 ҡалалар өлкә буйһондороу менән:
* Капчагай
* Талдыҡорған
* Текели
* Был Ҡаҙағстан тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
* ↑ Амандык Баталов назначен акимом Алматинской области. (Тикшерелеү көнө: 22 август 2014)
* ↑ Агентство Республики Казахстан по статистике. Этнодемографический сборник Республики Казахстан 2015
# Паразитология

Паразитология — паразитлыҡ күренештәрен, паразиттарҙың биологияһын һәм экологияһын, шулай уҡ, паразиттар тыуҙырған ауырыуҙарҙы, улар менән көрәш сараларын өйрәнеүсе комплекслы биология фәне.

# Паразитология
## Фәнни йүнәлештәр

Дөйөм паразитология - төрлө этиологиялы (сығыштары, тәбиғәттәре, сирҙе барлыҡҡа килтереү сәбәптәре, клиник билдәләре буйынса) паразиттарға ҡаршы көрәштең фәнни нигеҙҙәрен, принциптарын өйрәнә.
Ветеринар паразитология — ветеринарияның, паразит хайуандарҙы һәм улар тыуҙырған ауырыуҙарҙы, клиник билдәләрен өйрәнеүсе бүлеге. Хайуандарҙы зарарланыуҙан һаҡлау сараларын, сирлеләрен дауалау ысулдарны асыҡлай.
Медицина паразитологияһы — медицинаның кешелә ауырыу тыуҙырыусы паразиттарҙы өйрәнеүсе бүлеге. Паразиттар тыуҙырған сирҙәрҙе, сирлеләрҙә күҙәтелгән патологик хәлде өйрәнә. Уларҙы йоҡтороу юлдарын, сирҙе иҫкәртеү сараларын һәм дауалау ысулдарын асыҡлай.

# Паразитология
## Бүлектәре

* медицина протозоологияһы (иң ябайҙар вәкилдәре)
* медицина арахноэнтомологияһы (быуынтығаяҡлылар тибы вәкилдәре-талпандар, бөжәктәр)
* медицина гельминтологияһы (кеше организмында паразит булып тереклек итеүсе йомро һәм яҫы селәүсендәр тибы вәкилдәре)
Академик К,И,Скрябин хайуан һәм үҫемлек тәбиғәтле паразит организмдар булыуын иҫәпкә алып паразиттар тураһындағы дисциплиналар араһында фитопаразитология һәм зоопаразитология йүнәлештәрен айыра.

# Паразитология
## Медицина паразитологияһы бурыстары

* паразиттарҙың төрөн дөрөҫ билдәләү өсөн уларҙың үҫеш стадияларының барыһын да асыҡлап, төҙөлөш үҙенсәлектәрен өйрәнә
* паразитология объекттары систематикаһын өйрәнеү, ҡайһы паразитар төркөмгә ҡарағанын асыҡлау
* паразит -хужа мөнәсәбәттәрен өйрәнеү
* паразиттарҙың үҫеш циклы үҙенсәлектәрен өйрәнеү, паразиттың тәбиғәттә циркуляция (тәбиғәттә әйләнешен) юлдарын, кеше организмына эләгеү ысулдарын асыҡлау
* паразиттарҙың зарары, шулай уҡ, паразиттарға һәм сирҙе күсереүселәргә ҡаршы көрәш саралары тураһында белемдәргә нигеҙләнеп паразитар ауырыуҙарҙы иҫкәртә
* паразитар ауырыуҙарҙы асыҡлауҙың һәм дауалауҙың фәнни нигеҙҙәрен эшләй .
* паразитар ауырыуҙарҙы иҫкәртеү һәм бөтөрөүҙе тәьмин итеүсе система булдырыу.

# Паразитология
## Шулай уҡ, ҡарағыҙ

* Паразитология (журнал)
* Паразитологический сборник (основан акад. Е. Н. Павловским)
* Паразитарная система

# Паразитология
## Иҫкәрмә

* ↑ Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
* ↑ В.С.Ершов и др. Паразитология и инвазионные болезни сельскохозяйственных животных. — М., 1959. — 492 с.
# Гольцовка (Песчанка ҡушылдығы)

Гольцовка — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Песчанка йылғаһының һул ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Гольцовка (Песчанка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — яр һыҙатының 03.04.00 гидрографик берәмеге эсендәге, Рәсәй Федерацияһының һыу территориялары һәм эске диңгеҙ һыуҙарындағы Баренц диңгеҙендәге утрауҙар, Колгуев утрауын керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040010012103000092006
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103009200
* Бассейн коды — 03.04.00.100
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0