yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Наврас

Наврас — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лапшанга йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Наврас
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400212110000042840
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004284
* Бассейн коды — 08.01.04.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Варшава герцоглығы

Бөйөк Варшава герцоглығы (пол. Księstwo Warszawskie) — 1807 йылғы Тильзит килешеүенә ярашлы Речь Посполитаның Икенсе һәм Өсөнсө бүленешенән һуң Пруссияға һәм Австрия империяһына бирелгән поляк территорияларынан барлыҡҡа килгән дәүләт. Бөйөк Варшава герцоглығы Наполеон Францияһының протектораты булып тора һәм 1813 йылға тиклем (Алтынсы коалиция ғәскәрҙәре яулап алғанға тиклем) ғәмәлдә була. Вена конгресы ҡарарҙары буйынса герцоглыҡтың күпселек өлөшө автономиялы Поляк Батшалығы булараҡ Рәсәй империяһына ҡушылдырыла.

# Варшава герцоглығы
## Географияһы

Герцоглыҡ территорияһы (1807 йыл) 103 мең км² тәшкил итә, халҡының һаны — 2,6 млн кеше була. Варшава герцоглығының Австрия менән һуғышта еңеүенән һуң уға Польшаның Өсөнсө бүленешенән һуң юғалтылған территориялары Краков, Люблин, Радом, Сандомир менән бергә — 52 мең км² һәм 1,7 млн кеше — кире ҡайтарыла. Герцоглыҡтың баш ҡалаһы — Варшава.

# Варшава герцоглығы
## Сәйәсәте

Герцоглыҡтың Конституцияһын 1807 йылдың 22 июлендә Дрезденда Наполеон раҫлай. Герцог итеп Саксония короле Фридрих Август I тәғәйенләнә. Шулай уҡ конституция буйынса хөкүмәт, Дәүләт советы, ике палаталы парламент һәм бынан тыш бойондороҡһоҙ судтар булдырыла. Польша, поляк һүҙҙәре сәйәси мәғәнәлә тыйыла.
Герцоглыҡ 6 департаментҡа бүленә, һәр департаментта 10 повет ҡаралған була.
1808 йылдың 1 майында илдә Наполеон Кодексы индерелә, был ваҡиғаға бәйле эпиграмма барлыҡҡа килә: «Варшава Кенәзлеге, Саксония короле, поляк армияһы, Пруссия тәңкәһе, француз кодексы».

# Варшава герцоглығы
## Австрия менән һуғыш

1809 йылда Австрия менән һуғыш Варшава герцоглығы өсөн уңышлы тамамлана. Герцоглыҡ территорияһы арта, 4 яңы департамент булдырыла.

# Варшава герцоглығы
## Рәсәй менән һуғыш

1812 йылдың 26 майында Варшава герцогы үҙенең вәкәләттәрен герцоглыҡ хөкүмәтенә тапшыра. 28 июндә Поляк Короллегенең Генераль Конфедерацияһы иғлан ителә. Кенәзлек Наполеондың иң тоғро союздашы була һәм һуғыштың беренсе көнөнән аҙағына тиклем алыштарҙа ҡатнашыу 2с2н 100-меңлек армияһын бирә.
1815 йылдың 3 майында конгресс Кенәзлектең бүленешен раҫлай. Краков Ирекле ҡала булып китә; Австрия Величканы (һәм тоҙ шахталарын) ала, Пруссияға Познань бөйөк герцоглығы исеме аҫтында Бөйөк Польша бирелә, ә элекке Варшава герцоглығының ҙур территорияһы Рәсәйгә тапшырыла һәм артабан Поляк Батшалығы исемен ала.

# Варшава герцоглығы
## Рәсәй империяһы составында

1830—1860 йылдарҙа поляк милләтселеге үҫешеүе һәм уның Речь Посполитаны элекке сиктәрҙә тергеҙергә ынтылыуҙар арҡаһында «Конгресс Польша» автономияһы Рәсәй императорҙары тарафынан XIX быуат дауамында яйлап бөтөрөлә килә. 1867 йылдан һуң уның статусы кәметелә һәм ул артабан рәсми булмаған рәүештә Привислин крайы тип йөрөтөлә.
# Чеботарёв Харитон Андреевич

Чеботарев Харитон Андреевич (1745 йыл йәки 1746 йыл — 7 август 1815 йыл) — Рәсәй империяһының ғалим-географы, профессор, 1803-1805 йылдарҙа Мәскәү Император университетың беренсе һайлап ҡуйылған ректоры, Мәскәү Рәсәй тарихы һәм боронғолоҡ йәмғиәтенең беренсе рәйесе.

# Чеботарёв Харитон Андреевич
## Биографияһы

Харитон Андреевич Чеботарёв 1745 йылда (ҡайһы бер сығанаҡтарҙа 1746 йыл) Вологдала тыуған. Атаһы вафат булғандан һуң, Мәскәүгә уҡырға ебәрелә. 1755 йылдың 16 ноябрендә ҡабул ителгән "үҙ иҫәбенә " университет гимназияһының төрлө чиндар бүлегенә ҡабул ителә. Алты йыл үткәс, 1761 йылда, ҡаҙна иҫәбендәге (казеннокоштный) студант була. 1763 йылдың 30 июнендә ректор класынан Мәскәү университетының философия факультетына күсерелә. "Студент йылдарында Харитон Андреевич тәржемәләр һәм дәрестәр менән эшләй; уҡыу китаптары һатып алырға аҡсаһы етмәгәнгә, уларҙы ҡул менән үҙенә күсереп алған. ".
Институтты тамамлағандан һуң, университет китапханаһында китап фондын һаҡлаусы вазифаһына тәғәйенләнә. 1767 йылда Чеботарёв университет гимназияһында тарих һәм география уҡыта башлай, ә 1773 йылдан рус әҙәбиәте («рус стиле»); 1776 йылдан — эктраординар профессор, 1778 йылдың 31 октябренән — ординар профессор (башта логика һәм әхләки тәғлимәттәр кафедраһында, И. Г. Райхель үлгәндән һуң — рус тарихы), ә 1791 йылда А. А. Барсов вафат булғандан һуң — классик әҙәбиәт кафедраһында. 1778 йылдан 1783 йылға тиклем университет конференцияһы секретары, университет гимназияһы һәм уҡытыусылар семинарияһының инспекторы.
1786 йылдан — суд кәңәшсеһе; 1797 йылда колледж кәңәшсеһе дәрәжәһенә күтәрелә; «Московская ведомости» гәзитен мөхәрирләй, университетта барлыҡҡа килгән тәүге ғилми йәмғиәттең — "Ирекле Рус йыйылышы"ның беренсе секретары була. Чеботарёв — Мәскәү университетының беренсе атҡаҙанған профессоры.
1803 йылда университет реформаһынан һуң Х. А. Чеботарёв Мәскәү университеты ректоры итеп һайлана һәм был вазифаны 1805 йылға тиклем биләй.
Был осорҙа Рәсәйҙең тарих һәм боронғолоҡ йәмғиәте, Физик-медицина йәмғиәте һәм Тәбиғәтте һынаусылар йәмғиәте ойошторола; Медицина-хирургия академияһы тарафынан аптекарь баҡса булдырыла, университеттың Ботаника баҡсаһына нигеҙ һалына.
Ректор срогы үткәндән һуң Х. А. Чеботарёв Мәскәү университеты идараһында алыштырғыһыҙ баһалаусы вазифаһында ҡала. 1809 йылда дәүләт кәңәшсеһе дәрәжәһенә күтәрелә.
1812 йылдағы янғын ваҡытында бөтә китапханаһын һәм ҡағыҙҙарын юғалта, ҙур тетрәнеүҙәр кисерә, һөҙөмтәлә фалиж һуға.
Ваганьков зыяратында ерләнгән, ҡәбере юғалған.

# Чеботарёв Харитон Андреевич
## Ғилми хеҙмәттәре

1769 йылда Чеботарёв И. Фрейерҙың «Дөйөм тарих» ҡыҫҡаса тәржемәһен уға өҫтәп М. В. Ломоносов «Ҡыҫҡаса рус йылъяҙмаһын» баҫтырып сығара.
1776 йылда — рус географияһы буйынса беренсе университет ҡулланмаһы (курсы) — рус географияһының беренсе дәреслеге: "Рәсәй империяһының географик методик тасуирламаһы.
# Абыҙгилдин Абдулла Далха улы

Абыҙгилдин Абдулла Далха улы (рус. Абезгильдин Абдулла Далхович) (1913-) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, комендант взводының ат ҡараусыһы (коновод). Гвардия ефрейторы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, «Батырлыҡ өсөн» миҙалы, «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән билдәләнгән.

# Абыҙгилдин Абдулла Далха улы
## Биографияһы

Абдулла Далха улы Абыҙгилдин 1913 йылда Ырымбур губернаһы Орск өйәҙенең (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы) Ишмырҙа ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа.
1941 йылдың декабрендә Башҡорт АССР-ы Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына хеҙмәткә алына.
16-сы гвардия кавалерия дивизияһына комендант взводының ат ҡараусыһы (коновод) була.
Уның награда ҡағыҙында түбәндәге юлдар бар:
* Комдивтың ат ҡараусыһы булып эшләүсе иптәш Абыҙгилдин Польша ҡалаларын алыу осоронда һәм Бернау, Ораниенбург, Науэн, Бранденбург ҡалалары өсөн һәм Берлин ҡалаһын ҡамау һәм алыу өсөн барған һуңғы ваҡыттағы алыштарҙа, ат составын бомбаға тотоуҙан һаҡлаусы һәм ҡотҡарыусы отделение командиры булараҡ, хәрби бурысын һәр саҡ еренә еткереп үтәне. Бынан тыш иптәш Абыҙгилдин үҙенең отделениеһы менән урмандарҙа йәшеренгән немец төркөмдәрен юҡ итеүҙә ҡатнашты.
1945 йылда Абдулла Далха улы Ҡыҙыл Армия сафтарынан демобилизациялана.

# Абыҙгилдин Абдулла Далха улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943, 1945)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы (1945)
* «Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы (1945)

# Абыҙгилдин Абдулла Далха улы
## Хәтер

Абыҙгилдин Абдулла Далха улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Баймаҡ районында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
# Анисимов Фёдор Иванович

Фёдор Иванович Анисимов (Дон Ғәскәре өлкәһенең Грушевская станицаһында 1814 йылда тыуған) — шағир, Дон казактарының «Всколыхнулся, взволновался православный тихий Дон» гимны авторы. 1855 йылда вафат булған.

# Анисимов Фёдор Иванович
## Тормошо һәм ижады

Фёдор Иванович Анисимов Новочеркасск гимназияһын һәм Харьков университетын тамамлағас, Новочеркасск гимназияһында математиканан, латин һәм француз телдәренән уҡыта. Уҡытыу эшмәкәрлегендәге уңыштары өсөн ул Дон училищелары дирекцияһынан бик күп тапҡырҙар маҡталып тора. Анисимовты даими рәүештә дәрәжәһендә күтәрәләр. Фёдор Иванович Анисимов шиғриәтте бик ныҡ ярата, үҙе лә шиғырҙар яҙа. 1853 йылда Ҡырым һуғышы башланғас, ул «Всколыхнулся, взволновался православный тихий Дон» шиғырын яҙа, уға үҙе үк көйөн дә яҙып ҡуя. Федор Иванович Анисимовтың был шиғыры бик ҙур патриотик тойғо менән һуғарылып яҙылған:
* Всколыхнулся, взволновался
* Православный Тихий Дон,
* И послушно отозвался
* На призыв монарха он.
* Он детей своих сзывает
* На кровавый бранный лир,
* К туркам в гости снаряжает,
* Чтоб добыть России мир.
Шиғырҙың тексы әҙ генә үҙгәртелеп, Новочеркасскиҙа 1918 йылда үткән казактарҙың Оло йыйынында Бөйөктәрҙән-бөйөк Дон Ғәскәренең рәсми гимны итеп ҡабул ителә.
# 1733 йыл

II мең йыллыҡ :
XVI быуат — XVII быуат — XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат :
Хронологик таблица :
1733 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1733 MDCCXXXIII |
| Юлиан стилендә | 1732—1733 (12 ғинуардан) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2485—2486 (2 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7241—7242 (12 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5493—5494 ה'תצ"ג — ה'תצ"ד |
| Мосолман календары | 1145—1146 |
| Боронғо әрмән календары | 1182 ԹՎ ՌՃՁԲ |
| Ҡытай календары | 4429—4430 壬子—癸丑 чёрная мышь — чёрная корова |
| Эфиопа календары | 1725—1726 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 1789—1790 |
| - Шака самват | 1655—1656 |
| - Кали-юга | 4834—4835 |
| Иран календары | 1111—1112 |
1733 йыл — кесаҙна көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
# Борсук

Борсук — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы/ Хакас Республикаһы/ Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының уң ярына тамағынан 1508 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Борсук
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400112115200014951
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201495
* Бассейн коды — 13.01.04.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Төркән Сайлан

Төркән Сайлан (13 декабрь 1935 — 18 май 2009) — Төркиә табип-дерматологы, академик, яҙыусы, педагог һәм йәмәғәт эшмәкәре. Ул «Хәҙерге тормошҡа ярҙам ассоциацияһы» (төр. Çağdaş Yaşamı Destekleme Derneği, ÇYDD) хәйриә фондына нигеҙ һалыусы булараҡ билдәле.

# Төркән Сайлан
## Биографияһы

Төркән 1935 йылдың 13 декабрендә Истанбулда, йәш Төркиә Республикаһына нигеҙ һалыусыларының береһе Фасих Галип Бей ғаиләһендә тыуған. Ә уның әсәһе сығышы менән Швейцариянан Лили Мина Райман була, ул кейәүҙә ислам динен ҡабул итә һәм төрөксә Лейла исемен ала. Төркән Сайлан ғаиләлә биш бала араһында иң өлкәне була.
1944 йылдан 1946 йылға тиклем Кандиллиҙа башланғыс мәктәптә уҡый. 1946 йылдан 1953 йылға тиклем Кандиллиҙа ҡыҙҙар өсөн мәктәптә уҡыуын дауам итә.
1963 йылда Истанбул медицина училищеһын тамамлай.
1964 йылдан 1968 йылға тиклем Нишанташиҙа социаль тәьминәт дауаханаһында эшләй һәм тире ауырыуҙары буйынса махсуслаша.
1968 йылда Истанбул университетының медицина факультетында дерматология һөнәре буйынса өлкән ассистент булып эшләй башлай.
1971 йылда ул артабан Англияла уҡырға стипендия ала. 1974 йылда — Францияла, ә 1976 йылда Англияла эшләй.
1972 йылда ул уҡытыусы, ә 1977 йылда профессор була.
1976 йылда ул махау сире менән көрәшә башлай һәм махау сире менән көрәш буйынса ассоциация ойоштора.
1976 йылда ул лепрала махсуслаша башлай, Халыҡ-ара махау союзына (ILU) нигеҙ һалыусыларҙың береһе була.
1981 йылдан 2002 йылға тиклем, университетта профессор булып эшләүҙән тыш, Төркиәнең Һаулыҡ һаҡлау министрлығына ҡараған Истанбулдағы махау сирен дауалау дауаханаһының баш табибы була.
1982 йылдан 1987 йылға тиклем Истанбул университетының дерматология буйынса медицина факультетының ғилми бүлеген етәкләй. 1981 йылдан 2001 йылға тиклем университеттың дерматология тикшеренеү үҙәге директоры була.
Төркән Сайлан 2006 йылға тиклем Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһында лепра буйынса консультант булып эшләй. Ул Бехчет ауырыуы, Дерма патологияһы лабораторияһын һәм венерик ауырыуҙар буйынса поликлиника булдырыуҙа ҡатнаша. Хәйриә нигеҙендә ул 1981 һәм 2002 йылдар араһында 21 йыл дауамында Истанбул дауаханаһында баш табип вазифаһын башҡара. Ул шулай уҡ Халыҡ ара махау сире йәмғиәтендә Европа дерматология һәм венерология академияһы ағзаһы була. Хеҙмәте өсөн күп премиялар һәм приздар менән бүләкләнә.
2009 йылдың 18 майында вафат була.

# Төркән Сайлан
## Ғаиләһе

1957 йылда ул кейәүгә сыға. Никахта ике ул тыуа, уларҙың береһе рәссам-график, икенсеһе табип була. Сайландың шулай уҡ дүрт ейәне бар
# Горбачёв Михаил Сергеевич

Михаил Сергеевич Горбачёв (2 март 1931 йыл - 30 август 2022 йыл) — совет дәүләт эшмәкәре һәм сәйәсәтсе, СССР-ҙың берҙән-бер Президенты, Советтар Союзы Коммунистар партияһының һуңғы Генераль секретары, СССР-ҙа «үҙгәртеп ҡороу» (русса «перестройка») сәйәсәтен башлаусы, Тыныслыҡ буйынса Нобель премияһы лауреаты.

# Горбачёв Михаил Сергеевич
## Биографияһы

* Мәскәү дәүләт университетын (1955), Ставрополь ауыл хужалығы институтын (1967) тамамлаған. 1955 йылдан комсомол, 1963 йылдан — партия эшендә.
* 1966 йылда КПСС-тың Ставрополь ҡала комитетының беренсе секретары итеп һайлана. 1968 йылдан Ставрополь край комитетының икенсе, аҙаҡтан беренсе секретары.
* 1975 йылда КПСС Үҙәк Комитеты секретары (ауыл хужалығы буйынса). 1985 йылдың апрелендә — КПСС-тың Генераль секретары итеп һайлана. 1988 йылдан бер үк ваҡытта СССР Юғары Советы Президиумы рәйесе, 1989—1990 йылдарҙа — СССР Юғары Советы рәйесе.
* 1990 йылдың 15 мартында СССР халыҡ депутаттарының сираттан тыш 3-сө съезында Михаил Горбачёв СССР Президенты итеп һайлана.
* 1992 йылдың ғинуарынан Халыҡ-ара ижтимағи-иҡтисади һәм политологик тикшеренеүҙәр фонды («Горбачёв-Фонд») менән етәкселек итә.

# Горбачёв Михаил Сергеевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Тыныслык өсөн Нобель премияһы (1990);
* ос Ленин ордены (1971, 1973, 1981);
* Октябрь революцияһы ордены (1978);
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1969);
* «Почёт Билдәһе» ордены (1966);
* Изге Андрей Первозванный ордены (2011);
* «Почёт» ордены (2001);
* Филадельфия Азатлыҡ миҙалы (2008).

# Ҡыҙыҡ мәғлүмәт

* 2004 йылда «Грэмми» премияһын ала. Бүләкләү тантанаһы Америка сауҙа палатаһында үтә, унда «Үҙгәртеп ҡороу — егерме йылдан һуң» симпозиумы үткәрелә. Горбачев «Грэмми» премияһын Билл Клинтон һәм Софи Лорен менән Прокофьевтың «Петя һәм Бүре» әкиәтен тауышлы иткәне өсөн ала.
# Ярко-Иоль

Ярко-Иоль — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Огур-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 108 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Ярко-Иоль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300027254
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302725
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Карданахи базиликаһы

Карданахи базиликаһы - Грузияның Кахетиялағы Гурджаани муниципалитеты Карданахи ауылынан 700 метр самаһы төньяҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан архитектура ҡомартҡыһы.

# Карданахи базиликаһы
## Тасуирламаһы

Карданахи базиликаһы VI быуатта яҡшы һайланған һәм эшкәртелгән таштан төҙөлгән. Тышҡы тура мөйөшөндә өс төкөтмә һалынған, әр береһе айырым сиркәү булып торған.
Көньяғындағы сиркәү ярайһы яҡшы һаҡланған,фасады биҙәлмәгән. 1974 - 1976 йылдарҙа сиркәүҙе реставрациялағандар һәм консервацияға ҡуйғандар. Диуарҙарының күп өлөшө тергеҙелгән.
2006 йылда Карданахи базиликаһы Грузия президенты указы менән милли әһәмиәткә эйә булған дәүләт күсемһеҙ мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы тип танылған.
# Угольная (Кума ҡушылдығы)

Угольная — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы, Ҡарасай-Черкес Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кума йылғаһының һул ярына тамағынан 764 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Угольная (Кума ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кума башынан Подкумок йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек, Дон һәм Волга йылғалары араһындағы тымыҡ райондар.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07010000312108200001518
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200151
* Бассейн коды — 07.01.00.003
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Оло Таежная (Таежная ҡушылдығы)

Оло Таёжная — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Таежная йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Оло Таежная (Таежная ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200017111
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201711
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Юм (Коса ҡушылдығы)

Юм — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Коса йылғаһының уң ярына тамағынан 190 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 74 км.

# Юм (Коса ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100002430
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100243
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Полуденная (Оло Паль ҡушылдығы)

Полуденная — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Паль йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Полуденная (Оло Паль ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Кама ГЭС-ынан Воткин һыуһаҡлағысына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101012111100014608
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101460
* Бассейн коды — 10.01.01.010
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Тайбулку

Тайбулку — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чулышман йылғаһының һул ярына тамағынан 83 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Тайбулку
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100112115100002040
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100204
* Бассейн коды — 13.01.01.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Анюг

Анюг — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лундонга йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.

# Анюг
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300312110000014603
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001460
* Бассейн коды — 08.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Пономаренко Николай Степанович

Пономаренко Николай Степанович (1 август 1893 йыл, Сумы өлкәһе Степановка ауылы — 6 июль 1952 йыл, Кишинев) — композитор, педагог, Молдавия ССР-ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.

# Пономаренко Николай Степанович
## Биографияһы

1902 йылдан 1912 йылға тиклем Петербург батша һарайы капеллаһында Михаил Климовта уҡый. Капеллаға, күрәһең, айырыуса һәләтле балаларҙы махсус йыйыу буйынса ҡабул ителгәндер, уларҙы махсус рәүештә бөтә Рәсәй буйынса эҙләгәндәр.
Николай Пономаренко 1920—1938 йылдарҙа Таганрог музыка училищеһында уҡыта, теоретик предметтар алып бара. Унда Л. И. Ухин шәхси рәүештә шөғөлләнгән, уның әҫәрҙәре, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, баҫылмай ҡала, әммә теоретик алған белеме, музыкаль һәләттәре, музыканттың гармоник телен заманса һәм үҫешкән итә. Аҙаҡ Л. И. Ухиндә Таганрогтың билдәле музыканты һәм композиторы, Таганрог радиотехника институтының профессоры В. П. Рыжов уҡый.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында I Мәскәү хәрби училищеһында тынлы оркестр дирижеры булып эшләй.
Николай Пономаренко Таганрогта үҙе тураһында, теләһә ниндәй әҫәрҙе шунда уҡ «ишеткән буйынса ғына» уйнай алған, бик талантлы музыкант булараҡ хәтирә ҡалдырған. Пономаренконың «Чехов иҫтәлегенә Кантата» әҫәре уның Таганрогта йәшәгән дәүеренә ҡарай(1935).
Николай Пономаренко әҫәрҙәренең күп өлөшөн вокаль һәм хор музыкаһы әҫәрҙәре тәшкил итә. Үзбәк, тажик, молдаван халыҡ йырҙарын йыйған һәм эшкәрткән.
1945—1951дарҙа Кишинев консерваторияһында классик әҫәрҙәр, гармония, полифония буйынса уҡыта. 1950 йылдан — доцент.
1948—1952 йылдарҙа Молдавия совет социалистик республикаһының композиторҙар союзында яуаплы сәркәтип булып эшләй.

# Пономаренко Николай Степанович
## Әҙәби әҫәрҙәр

* 1927 — сборник рассказов «Примирение с ребёнком».
* 1971 — роман «Фантом».
* 1975 — роман «Натура».