# Закатала

Заката́ла (әзерб. Zaqatala, авар. Закатала; ЧIар, цахур. Zakatala) — Әзербайжандың Закатала районындағы ҡала һәм административ үҙәк. Тимер юлындағы станция Евлах-Балакән һыҙатында. [Халыҡ-ара Парзиван аэропорты. Ҡала Евлах — Шеки — Тбилиси шоссе юлында урынлашҡан.

# Закатала
## Географияһы

Закатала Алазани йылғаһы ҡушылдығы Талачай буйында, Баш Кавказ һыртының урманлы үңерендә урынлашҡан.

# Закатала
## Тарихы

Буласаҡ Закатала округы ҡасандыр Кавказ Албанияһы ерҙәренә ингән, ул тарҡалғандан һуң Грузия составына ингән. Халҡы иһә Кахетия батшабикәһе Данара тарафынан грузин правослау нәсрани диненә ылыҡтырыла. XIбыуат башында кахетин батша Квирике Эретияны Кахетияға ҡушҡан. XV быуатта грузин батшаһы Александр I Кахетияны кесе улы Давидҡа биргән. XV быуатта буласаҡ Закатала округы территорияһына Кавказ һырты аръяғынан - Дағстандан аварҙар күсенеп ултыра башлай. XVII быуат башында Кахетияны Шах-Аббас тар-мар итә, кешеләрен ҡыра һәм әсирлеккә алып китә, шул уҡ ваҡытта бында төркиҙәр (әзербайжандар) күпләп күсенә.
Грузиндарҙың ҡалғаны аварҙар һәм цахурҙар ҡыҫымы аҫтында Ислам ҡабул итә, уларҙы ингилойҙар (яңы дин ҡабул итеүселәр) тип атай башлайҙар. XVIII быуат башында аварҙар һәм цахурҙар көсәйеп китә һәм бер нисә ирекле йәмғиәт — Джар-Белокан ирекле йәмғиәттәрен төҙөй.
Грузия Рәсәйгә ҡушылғандан һуң джар йәмғиәттәре башбаштаҡлығын, һөжүмдәрен туҡтатыу кәрәк булып сыға, һәм был 1803 йылда генерал Гуляков тарафынан башҡарыла. 1830 йылдағы яңы боланан һуң джар йәмғиәттәре ерҙәрен Грузия үҙ биләмәләренә ҡуша һәм Джар-Балакән өлкәһе барлыҡҡа килә, һуңынан — 1844 йылда, уға Илисуй солтанаты ҡушыла .
1830 йылда, урындағы халыҡ араһында сыуалыштар баҫтырылғандан һуң, элекке ауылдың исеменән алып Яңы Закаталы ҡәлғәһе төҙөп, уның форштадын 1851 йылда Закатала ҡалаһв тип атай башлайҙар.
1860 йылдың 5 апрелендә Александр II сығарған фарман буйынса, Джар-Балакән хәрби округы Закатала округы ойошторола 1918 йылдың 26 майында Кавказ аръяғы Демократик Федератив Республикаһы тарҡалғандан һуң, Грузия Демократик Республикаһы барлыҡҡа килә. Закатала округы Грузия составына инә, әммә Әзербайжан быға ҡаршы сыға һәм XVII быуаттан бирле бында әзербайжан халҡы йәшәй тип белдерә.
1920 йылдың 7 майында Мәскәүҙә ҡабул ителгән Грузия һәм РСФСР араһында килешеүгә ярашлы , Грузияның көньяҡ сигенең бер өлөшө Закатала округы буйлап үтә тип таныла
1921 йылда Грузияла совет власы урынлаша.
1922 йылдың март башында ВКП(б) ҮК-нең Кавказ аръяғы Бюроһы Грузия составынан Закатала округының дүрт районы Әзербайжанға бирелеүе тураһында ҡарар сығара Бында урындағы халыҡтың фекере ҙур роль уйнай. Дағ халыҡтары Дағстанға тау аша юл булмау сәбәпле, иҡтисади йәһәттән дә ҡушыла алмай икәнлеге асыҡлана. Шул мәлдә Закатала округының Милли Совеиы ағзалары — Асланбек Кардашов һәм Байрам-әфәнде Кичикханов — Әзербайджан Республикаһына ҡушылыу тәҡдиме индерә: бында күпселек мосолмандар йәшәй, мәҙәни, тел, иҡтисади йәһәттән дә Грузияға ҡарағанда Әзербайжанға яҡыныраҡ тип дәлилләйҙәр

# Закатала
## Этимологияһы

"Закатала" һүҙенең барлыҡҡа килеүе тураһында бер нисә фараз бар. Береһе буйынса "Закатала" - "Сакатала" тигәндән килеп сыҡҡан (Сак тигеҙлеге атамаһынан). Б.э. т. VII быуатта сак ҡәбиләләре Алғы Азияға күсенә һәм Кура йылғаһынан Кавказ тауһарына тиклем ерҙәрҙе биләй. Закатала районы шул ерҙәрҙең бер өлөшө булып тора

# Закатала
## Халҡы

"Кавказ календары" мәғлүмәттәре буйынса, 1912 йылда 4073 кеше, башлыса әрмәндәр тип яҙылған.
Мәгәр 1896 йылғы шул уҡ календарҙа күпселеге татар (1231 кеше) йәшәй тип яҙылған (сөнки Рәсәй империяһы барлыҡ төрки халыҡтарҙы татар тип атаған, бында "кавказ, әзербайжан татарҙары" күҙҙә тотола) ').
Ҡаланың милли составы :
| Этник төркөмдәр | 1876 | % | 1926 | % | 1939 | % | 1959 | % | 1970 | % | 1979 | % |
| Все | 1 143 | 100 | 3 304 | 100 | 8 594 | 100 | 10 250 | 100 | 13 377 | 100 | 15 195 | 100 |
| Әзербайжандар | 23 | 2 | 1 284 | 38.9 | 2 577 | 30 | 5 362 | 52.3 | 7 877 | 58.9 | 9 678 | 64 |
| Лезгиндар | 455 | 39.8 | 117 | 3.5 | 222 | 2.9 | 824 | 8 | 478 | 3.6 | 351 | 2.3 |
| Аварҙар | ** | ** | 10 | 0.3 | 480 | 5.6 | 299 | 2.9 | 1 133 | 8.5 | 1 446 | 9.5 |
| Урыҫтар | 240 | 20.9 | 290 | 8.8 | 2 986 | 34.7 | 1 876 | 18.3 | 1 261 | 9.4 | 951 | 6.3 |
| Цахурҙар | ** | ** | 213 | 6.4 | 232 | 2.7 | 71 | 0.7 | 831 | 6.2 | 1 330 | 8.8 |
| [[Әрмәндәр] | 400 | 34.9 | 1 181 | 35.7 | 1 414 | 16.5 | 1 215 | 11.9 | 982 | 7.3 | 836 | 5.5 |
| Грузиндар | 5 | 0.4 | 96 | 2.9 | 144 | 1.7 | 137 | 1.3 | 307 | 2.3 | 91 | 0.6 |
| Украиндар | ** | ** | 41 | 1.2 | 169 | 2 | y. | ** | ** | ** | ** | ** |
| Лактар | ** | ** | у. | ** | y. | ** | y. | ** | y. | ** | y. | ** |
| Немецтар | ** | ** | y. | ** | 47 | 0.5 | y. | ** | y. | ** | y. | ** |
| Еврейҙар | ** | ** | y. | ** | 16 | ** | 20 | ** | 13 | ** | 5 | ** |
| Татарҙар | ** | ** | y. | ** | y. | ** | y. | ** | 50 | 0.4 | 43 | 0.3 |
| Удиндар | ** | ** | y. | ** | y. | ** | y. | ** | 2 | ** | 3 | ** |
| Курдтар | ** | ** | y. | ** | y. | ** | y. | ** | 1 | ** | 5 | ** |
| башҡалар | 20 | 258 | 2 | 307 | 3.6 | 446 | 4.3 | 442 | 3.3 | 456 | 3 |
Ҡаланың дини составы :
| Дини төркөмдәр | 1926 | % | 1939 | % | 1959 | % | 1970 | % | 1979 | % | 2009 | % |
| Христиандар | 1608 | 48.7 | 4760 | 55.4 | 3328 | 31.5 | 2552 | 19 | 1881 | 12.4 | 252 | 1.3 |
| Мосолмандар | 1624 | 49 | 3389 | 38.3 | 6556 | 49 | 10370 | 77.5 | 12853 | 84.6 | 19603 | 98.7 |

# Закатала
## Иҡтисады

Ҡалала сәтләүек таҙартҡыс, емеш-еләк консервалау, май-сыр, гренаж, эфир-май, кирбес һәм асфальт заводтары, мебель һәм сәй фабрикаһы бар. Закатала — Әзербайжандың туризм үҙәге, күп һанлы ҡунаҡханалар, ял йорттары менән билдәле.

# Закатала
## Иҫтәлекле урындары

Ҡала һәйкәлдәргә бай. Бында Авария нуцалы Бөйөк Уммахан, ғалим Давуд-апанди Ғолодини, Кахау Кахаев, Хасан-дибир ерләнгән.Чардахлар, Хасан-дибир из Гоора.
Ҡалала ошондай скульптуралар һәм обелискылар бар:
* Алиев Гейдар Алирза улы һәйкәле
* потёмкинсы Степан Демешко һәйкәле
* Тарас Шевченко һәйкәле
* Деде Ҡорҡот монументаль ҡоролмаһы
* советс һалдаттары монументы
* Социалистик Хеҙмәт Геройы Севиль Казиева һәйкәле
* шағир һәм аҡыл эйәһе Низами һәйкәле булған
* М.Э. Расулзаде һәйкәле
* 2000 йыл элекке ҡурғандар- Алазанкалар.

# Закатала
## Климаты

Закаталаның климаты уртаса йылы, тигеҙ дымланыусан (Cfa). Ул ярымдымлы субтропиктарға инә.
Загаталы климаты :
| Күрһәткес | Ғин. | Фев. | Март | Апр. | Май | Июнь | Июль | Авг. | Сен. | Окт. | Нояб. | Дек. | Йыл |
| Абсолют максимум, °C | 20,0 | 23,9 | 27,8 | 31,1 | 36,1 | 36,1 | 38,9 | 38,9 | 37,2 | 32,8 | 25,0 | 22,8 | 38,9 |
| Уртаса максимум, °C | 5,3 | 6,3 | 11,2 | 18,8 | 22,2 | 26,8 | 30,5 | 29,3 | 25,7 | 18,8 | 12,5 | 7,9 | 17,9 |
| Уртаса температура, °C | 1,1 | 2,3 | 5,8 | 12,7 | 17,0 | 20,9 | 24,6 | 23,7 | 19,8 | 13,5 | 7,9 | 3,2 | 12,7 |
| Уртаса минимум, °C | −1,9 | −1,1 | 2,7 | 8,0 | 12,0 | 16,1 | 19,4 | 18,6 | 15,0 | 9,4 | 4,6 | 0,4 | 8,6 |
| Абсолют минимум, °C | −22,8 | −13,9 | −12,2 | −3,9 | 1,1 | 6,1 | 8,9 | 7,8 | 2,2 | −5 | −7,8 | −18,9 | −22,8 |
| Среднее число солнечных часов в день | 114,3 | 103,8 | 130,0 | 176,7 | 215,6 | 261,0 | 274,8 | 255,3 | 220,2 | 157,8 | 130,5 | 110,2 | 2150,2 |
| Среднее число дней с осадками | 7 | 8 | 11 | 12 | 13 | 10 | 7 | 7 | 7 | 9 | 8 | 7 | 106 |
| Яуым-төшөм нормаһы, мм | 35 | 52 | 67 | 78 | 115 | 129 | 64 | 75 | 65 | 106 | 72 | 33 | 891 |
| Сығанаҡ: NOAA, Sistema de Clasificación Bioclimática Mundial ||||||||||||||

# Закатала
## Шулай уҡ ҡара

* Закатала округы
* Закатала районы