yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Кундеба

Кундеба — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кулой йылғаһының уң ярына тамағынан 96 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Кундеба
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000028711
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002871
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Каргачи

Каргачи — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уй йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Каргачи
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010100312115300006508
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115300650
* Бассейн коды — 14.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Боғорослан (Башҡортостан)

Боғорослан (рус. Бугуруслановка) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 259 кеше. Почта индексы — ?, ОКАТО коды — ?.

# Боғорослан (Башҡортостан)
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Стәрлетамаҡ): 42 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Максимовка): 8 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Стәрлетамаҡ): 42 км
# Тарганак

Тарганак — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тугояковка йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Тарганак
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300412115200012742
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201274
* Бассейн коды — 13.01.03.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Аҫылғужин

Аҫылғужин — башҡорт ир-ат фамилияһы. Башҡорт ир-ат исеме Аҫылғужанан яһалған фамилия. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.
Аҫылғужина — башҡорт ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

# Аҫылғужин
## Билдәле йөрөтөүселәр

* Аҫылғужин Рамаҙан Ҡунаҡбай улы — урмансы, солоҡсо.
* Аҫылғужин Ғайсар Бәхтегәрәй улы — хеҙмәт ветераны, 1971—2004 йылдарҙа Белорет металлургия комбинатының сым һуҙыу цехы бригадиры.
* Аҫылғужин Вәхит Ишмөхәмәт улы — Башҡортостандың атҡаҙанған нефтсеһе.
* Аҫылғужина Розалия — йырсы.
* Аҫылғужина Әнисә — уҡытыусы, шағирә, прозаик.
# Иванова Вера Васильевна

Иванова Вера Васильевна (28 сентябрь 1934 йыл — 16 ноябрь 2019 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы. 1976—2008 йылдарҙа Балалар инфекцияһы ғилми-тикшеренеү институты директоры, Рәсәй Медицина фәндәре академияһының (2000) һәм Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2014).

# Иванова Вера Васильевна
## Биографияһы

Вера Васильевна Иванова 1934 йылдың 28 сентябрендә Севастополь ҡалаһында тыуған.
1958 йылда Ленинград педиатрия медицина институтын тамамлай һәм Мурманск өлкәһенең Мончегорск ҡалаһында, Вера Слуцкая исемендәге Ленинград балалар дауаханаһында табип-педиатр булып эшләй.
1963 йылдан әлеге ваҡытҡа тиклем балалар инфекцияһының Ғилми-тикшеренеү институтында эшләй, унда аспиранттан алып институт директорына тиклем юл үтә (1976—2008), әлеге ваҡытта — институттың баш ғилми хеҙмәткәре.
2000 йыл — Рәсәй медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты.
2014 йыл — Рәсәй фәндәр академияһының ағза-корреспонденты.
Ғалим 2019 йылдың 16 ноябрендә Санкт-Петербург ҡалаһында вафат була.

# Иванова Вера Васильевна
## Фәнни эшмәкәрлеге

Патогенезды өйрәнеүгә ҙур өлөш индерә һәм киҫкен респиратор ауырыуҙарын, дифтерияны, эпидимик паротитты, инфекцион мононуклеозды, дизентерияны, иерсинизды, шулай уҡ ҡарын эсендәге инфекцияларҙы дауалауҙа һөҙөмтәле ысулдар булдыра.
Дифтерия эпидемияһының үҫеше осоронда уның етәкселеге аҫтында әйләнеүсе ҡуҙғытҡыстарҙың үҙенсәлектәрен, ауырыуҙарҙың иммун статусы һәм реконваленсценттар үҙенсәлектәрен, организмда дифтерия токсиндарының әйләнеше механизмын һәм специфик булмаған һаҡлау факторҙарының торошон өйрәнеү үткәрелә.
300-ҙән ашыу публикация авторы, улар араһында 8 монография һәм инфекция ауырыуҙары буйынса ҡулланма, 13 уйлап табыу патенты бар.
Уның етәкселегендә 20-нән ашыу диссертация яҡланған.

# Иванова Вера Васильевна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Почёт ордены (2006)
* II дәрәжә «Ватан алдында хеҙмәттәре өсөн» (1998) орден миҙалы
* «Ватан һаулыҡ һаҡлау алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы
# Кумжа (Вондожь ҡушылдығы)

Кумжа — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вондожь йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 7 км.

# Кумжа (Вондожь ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100112103000006013
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000601
* Бассейн коды — 03.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# 1841 йыл

II мең йыллыҡ :
XVII быуат — XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат — XXI быуат :
Хронологик таблица :
1841 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1841 MDCCCXLI |
| Юлиан стилендә | 1840—1841 (13 ғинуардан) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2593—2594 (3 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7349—7350 (13 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5601—5602 ה'תר"א — ה'תר"ב |
| Мосолман календары | 1257—1258 |
| Боронғо әрмән календары | 1290 ԹՎ ՌՄՂ |
| Ҡытай календары | 4537—4538 庚子—辛丑 белая мышь — белая корова |
| Эфиопа календары | 1833—1834 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 1897—1898 |
| - Шака самват | 1763—1764 |
| - Кали-юга | 4942—4943 |
| Иран календары | 1219—1220 |
1841 йыл — йома көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.

# 1841 йыл
## Тыуғандар

* 3 сентябрь — Өмөтбаев Мөхәмәтсәлим Ишмөхәмәт улы, башҡорт мəғрифəтсе‑шағиры, тəржемəсе, филолог.
# Хәмзә ибн Ғәбд әл-Моталиб

Хәмзә ибн Ғәбд әл-Моталиб әл-Һәшими әл-Ҡураши (ғәр. حمزة بن عبد المطلب الهاشمي القرشي‎; рус. Хамза ибн Абд аль-Мутталиб; Мәккә — 625, Өхүд, Мәҙинә, Хижәз — Ғәбд әл-Моталлиптың улы, Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең туғаны, уның һөттәш ағаһы һәм иң яҡын көрәштәше. «Аллаһ Арыҫланы» (ғәр. أسد الله‎ — Әсәдуллаһ‎)‎ тигән маҡтаулы исем йөрөткән.

# Хәмзә ибн Ғәбд әл-Моталиб
## Биографияһы

Ул Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙән икеме-дүртме йәшкә өлкән була. Мәккәлә тыуған, үҙенең батырлығы, ҡурҡыу белмәүе һәм һунарға йөрөргә яратыуы менән билдәле булған. Батыр яугир һәм мәргән уҡсы була, һәр ваҡыт көсһөҙҙәрҙе һәм ҡурсыуһыҙҙарҙы яҡлай. Ҡорайыштар араһында иң көслөһө һәм ҡаҡшамаҫ ихтыярлыһы тип һанала

# Хәмзә ибн Ғәбд әл-Моталиб
## Биографияһы
### Ислам ҡабул итеүе

Башта Хәмзә исламға артыҡ иғтибар итмәй. Ул б. э. 616 йылының аҙағына исламға килә. Был Әбү Йәһелдең Мөхәммәт Пәйғәмбәргә һәм уның көрәштәштәренә ҡарата Сафа ҡалҡыулығындағы ташланыуҙары һөҙөмтәһендә килеп сыҡҡан. Низағ ҡупҡан урынға килгән Хәмзә Пәйғәмбәрҙе яҡлай, ә икенсе көндө Уның янына килә һәм ислам динен ҡабул итеүе тураһында иғлан итә. Был хәл Мөхәммәт Пәйғәмбәргә рәсүллек иңгәндең икенсе йылында була. Хәмзәнең мосолман йәмәғәтендә булыуы уны күпкә көсәйтә. Һижрәттән һуң Хәмзә мәхәлләне һәм дәүләтселекте нығытыуҙа ҙур роль уйнай..
Уға ҡаһарман һәм тоғро ғәмәлдәре, ғазауаттарҙағы алыштары өсөн «Аллаһ Арыҫланы» тигән ҡушамат та биргәндәр.

# Хәмзә ибн Ғәбд әл-Моталиб
## Биографияһы
### Вафаты

Мәҙинәгә күскәндең өсөнсө йылына Өхүд эргәһендә һуғыш башлана. Хәҙрәти Хәмзә һуғышып, утыҙҙан ашыу мөшрикте юҡ итә. Иң хәл иткес мәлдә арҡаһына бер ҡол һөңгө ҡаҙай. Дошмандар уның кәүҙәһе менән вәхшиҙәрсә ҡыланған, танауын һәм ҡолағын киҫеп алған, күкрәк ситлеген асып, йөрәген һурып сығарған.
Шунан һуң Ән-Нәхл сүрәһенең Өхүд һуғышында еңелеүгә сабыр итергә ҡушылған һуңғы аяты төшөрөлә.
Был ваҡытта Хәмзә ибн Ғәбд әл-Моталибҡа 57 йәш самаһы була
# Ғәлимов Вәсил Йәһит улы

Ғәлимов Вәсил Йәһит улы (5 февраль 1961 йыл) — үҙешмәкәр композитор, автор-башҡарыусы. Нефтекама ҡалаһында 1999 йылдан эшләп килгән «Ғәлим» студияһы директоры. Нәжип Исламов һүҙҙәренә яҙылған һәм «Нефтекама гимны» булып танылған «Йәшлегем баш ҡалаһы» йырының авторы. Башҡортостан (2008) һәм Татарстан (2010) Республикаларының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.

# Ғәлимов Вәсил Йәһит улы
## Биографияһы

Вәсил Йәһит улы Ғәлимов 1961 йылдың 5 февралендә Силәбе ҡалаһында тыуған. Малайға өс йәш булғанда, ғаилә аталарының тыуған ауылына — Башҡорт АССР-ы Илеш районындағы Ҡәҙергә ҡайтып төпләнә.
Бала сағы һәм йәшлек йылдары үткән ошо ауылды үҙенең тыуған төбәге тип һанай.
Әсәһенән күскән йыр-моңға маһирлыҡ Вәсилдә мәктәп йылдарында уҡ беленә, гармунда уйнарға өйрәнгән үҫмер бөтә концерттарҙың уртаһында була.
1978 йылда Ҡәҙер урта мәктәбен тамамлағандан һуң Өфө төҙөлөш техникумына уҡырға инә. Бында спорт менән әүҙем шөғөлләнә, рәсем төшөрөү һәм шиғыр яҙыу менән мауыға. Бер йылдан һуң хәрби хеҙмәткә саҡырыла, уны Совет ғәскәрҙәренең Германиялағы төркөмөндә үтә. Запасҡа ҡайтарылғандан һуң техникумда уҡыуын дауам итә.
1983 йылда махсус урта белемле белгес йүнәлтмә буйынса хәҙерге Камчатка крайының Усть-Камчатск ҡасабаһына эшкә ебәрелә. Бер йылдан һуң, атаһы ауырып китеү сәбәпле, Башҡортостанға ҡайта һәм Нефтекама ҡалаһында төпләнә, торлаҡ-экслуатация участкаһына мастер булып урынлаша.

# Ғәлимов Вәсил Йәһит улы
## Йыр йыйынтыҡтары

* Япраҡтар әле ҡойолмаған, 1994, 25000 дана.
* Шүрәле урмандары, 1996, 10000 дана.
* Аҡ шишмә, 2000, 5000 дана.
* Ҡайтауаз, 2008, 3000 дана.

# Ғәлимов Вәсил Йәһит улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (20.08.2008)
* Татарстан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (09.04.2010)
# Уҡытыусыға һәйкәл (Дондағы Ростов)

Уҡытыусыға һәйкәл — Дондағы Ростовта Красноармейская урамында, 78-се мәктәп эргәһендә 2012 йылдың 1 сентябрендә — Белем көнөндә ҡуйылған бронза монумент. Проектты тормошҡа ашырыуҙа ҡатнашыусы скульпторҙарҙың береһе — Сергей Олешня.

# Уҡытыусыға һәйкәл (Дондағы Ростов)
## Тарихы

2012 йылдың 1 сентябрендә Дондағы Ростовта һәр кемдең тормошонда айырым урын алып торған кешегә — беренсе уҡытыусыға бронза скульптура ҡуйыла. Скульпторҙарҙың уйы буйынса мөғәллимә яңғыҙ түгел, ә беренсе синыф уҡыусылары менән бергә һүрәтләнгән. Малай һәм ҡыҙсыҡ үҙҙәренең беренсе дәресенә ашыға.
Уларҙың баш өҫтөндә арка урынлашҡан. Ул педагогтарҙың тормошондағы мөһим ролде символлаштыра — улар мәктәптә балаларҙы беренсе булып ҡаршылай, ә һуңынан иңдәренә яуаплы миссия һалына — ошо сабыйҙарҙы мәктәп диуарҙарынан ситтә булған үҙ аллы тормошҡа әҙерләү. Һәйкәлде эшләү ярты йылға һуҙыла, скульптура авторҙарының береһе — Рәсәй сәнғәт академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы Сергей Олешня. Уның иҫәбендә Дондағы Ростовта ҡуйылған бик күп заманса скульптуралар бар, шул иҫәптән — батшабикә Елизавета Петровна һәм Һыу торбаһына һәйкәл.
Уҡытыусы һәйкәленең бейеклеге 3,5 метр тәшкил итә. Уны асыу тантанаһында Ростов өлкәһе губернаторы Сергей Горбань менән ҡала мэры Михаил Чернышев шәхсән ҡатнаша.
# Дәүләт банкы (Түбәнге Новгород)

Дәүләт банкыһының Түбәнге Новгород бүлексәһе — яңы рус стилендәге күренекле архитектура ҡомартҡыһы. 1911-1913 йылдарҙа В. А. Покровский проекты буйынса Романовтар батшалығының 300 йыллығы хөрмәтенә төҙөлгән.
Адресы: Оло Покровка һәм Грузин урамдары мөйөшөндәге 26-сы йорт.
Яңы рус ансамбле стилендә һалынған:
* Төп бина. Ҡыҙыл һыҙаттан эскәрәк индерелеп һалынған.
* Хеҙмәткәрҙәр өсөн торлаҡ йорт.
* Сүкеп эшләнгән кәртә менән ҡапҡа.
* Сәғәтле саң.
* Һаҡлағыс.

# Дәүләт банкы (Түбәнге Новгород)
## Тарих
### Конкурс

В. А. Покровский 1911 йылда заказсы Банк Советы иғлан иткән конкурстың еңеүсеһе. Уға беренсе премия һәм бинаны төҙөү хоҡуғы бирелә.
Дәғүәселәре: А. В. Щусев, А. И. фон Гоген. М. Вешняков.

# Дәүләт банкы (Түбәнге Новгород)
## Тарих
### Тарихи прототибы

* Ростовтың митрополит һарайы;
* Антип Константинов эшләгән Мәскәү Кремленең Терем һарайы рәшәткәһе;
* Новгород-Псков төҙөлөшө — торлаҡ йорт, сәғәтле саң манараһы.

# Дәүләт банкы (Түбәнге Новгород)
## Тарих
### Төҙөлөш барышы

* Эште башлау: 1911 йыл, 5 май
* 1911 йыл, 1 июнь — нигеҙ ташын тантаналы һалыу
* 1913 йыл, 14 май — изгеләндереү

# Дәүләт банкы (Түбәнге Новгород)
## Тарих
### Эште башҡарыусы — подрядсылар

В. А. Покровский берлектә эшләргә йәлеп иткән:
* Архитекторҙар: Голенищев Р. П., Е. М. Мичурин , Ц. Д. Босис , Нилус Б. М., шулай уҡ П. Ф. Федоровский
* Рәссам И. Я. Билибин, эскиз биҙәктәрен башҡара.
* Яков Филоть (С.-Петербург) — таш менән йөҙләү. 60 000 һум.
* «П. П. Пашков вариҫтары» оҫтаханаһы ағалы-энеле Г. П. һәм Н. П. Пашков (Мәскәү) милектәштәр етәкселеге аҫтында — фрескалар менән биҙәү.
* Н. Д. Чесноков — металл изделиелары.
* О. О. Гельдвейн — П. К. Ваулин кафель оҫтаханаһы.
* «Мерилиз һәм Мюр» — иҙән керамик плиткәләре.
* Сормово завод — аҫылмалы түшәм металл конструкциялары.
Смета буйынса эштәр хаҡы: төп корпус — 398 832 һум, сәғәтле саң — 1 744 һум.
Проект өсөн бүләк сметала ҡаралған 565 376 һумдың 5 % һәм 2 500 һум смета төҙөгән ваҡыттан алып эште күҙәтеү өсөн.
Хәҙерге торошо яҡшы, бер аҙ юғалтыуҙар — Рәсәй империяһы гербы шпилдә СССР гербына алмаштырылған.
Бина тәүге тәғәйенләнеше буйынса файҙалана— унда РФ үҙәк банкыһының Түбәнге Новгород өлкәһе бүлексәһе тора.

# Дәүләт банкы (Түбәнге Новгород)
## Архив сығанаҡтары

* ГАНО, ф. 403, оп. 674, дд. 610—772.
* РГИА , ф. 587, оп. 33, д. 36, лл. 2 об., 3. Министр Финансов Коковцев В. Н. графу Фредериксу В. Б. о здании Государственного Банка в Нижнем Новгороде.
* ГРМ ОР, ф. 100, д. 619, л. 1.
# Неух

Неух — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тяп-Яун йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Неух
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200045938
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204593
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Банневиц

Банневиц (нем. Bannewitz) — Германиялағы, Саксония ерендәге община. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса общинала 10703 кеше йәшәй. Майҙаны — 25,82 км². Диңгеҙ кимәленән 221 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был общинаның почта индексы 1728 һәм автомобиль коды DW.
# Чухраёв Александр Михайлович

Чухрай Александр Михайлович (14 ғинуар 1952 йыл — Рәсәй Федерацияһы Дәүләт думаһының IV һәм V саҡырылыш депутаты, Дәүләт Думаһында һаулыҡ һаҡлау буйынса комитет рәйесе урынбаҫары. "Берҙәм Рәсәй " Бөтә Рәсәй сәйәси партияһының Юғары советы ағзаһы. «Берҙәм Рәсәй» Бөтә Рәсәй сәйәси партияһының Курск төбәк бүлексәһе секретары (2002 йылдан). Медицина фәндәре докторы (2001), профессор (2002).

# Чухраёв Александр Михайлович
## Биографияһы

1952 йылдың 14 ғинуарында Курск өлкәһенең Кореневский районы Сафоновский совхозында эшсе ғаиләһендә тыуған. 1971 йылда Рыльск медицина училищеһын отличие менән тамамлағандан һуң Брежневский медпунктында фельдшер булып эшләй башлай. 1971—1977 йылдарҙа — Курск дәүләт медицина институты студенты, 1977—1979 йылдарҙа — Курск дәүләт медицина институтының факультет хирургияһы кафедраһында клиник ординатор, ә 1979—1982 йылдарҙа — шул уҡ кафедра аспиранты.
1982—2003 йылдарҙа Курск өлкә клиник дауаханаһының баш табибы вазифаһын биләй. 1987 йылда Харьковта Украина табиптарҙың белемен камиллаштырыу институтында медицина фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеү өсөн «Функциональное состояние органов гепатопанкреатодуоденальной зоны у больных с билиодигестивными анастомозами» темаһы буйынса диссертация яҡлай. 2001 йылда Федераль медик-социаль экспертиза һәм инвалидтарҙы реабилитациялау фәнни-ғәмәли үҙәгендә (хәҙерге Федераль медик-социаль экспертиза бюроһы) «Управление многопрофильной больницей как социально-экономической системой в условиях реформирования здравоохранения» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1995 йылдан — Курск дәүләт медицина университетының сестринский эштәр кафедраһы мөдире.
2002 йылдан «Берҙәм Рәсәй» Бөтә Рәсәй сәйәси партияһының Курск төбәк бүлеге секретары. 2003 йылда Рәсәй Федерацияһы Дәүләт Думаһының дүртенсе саҡырылыш депутаты, 2007 йылда Рәсәй Федерацияһы Дәүләт Думаһының бишенсе саҡырылыш депутаты итеп һайлана.
2011 йылдың 22 ноябрендә Рәсәй Федерацияһының Һаулыҡ һаҡлау һәм социаль үҫеш министрлығы бойороғо менән Рәсәй Федерацияһының «Күҙ микрохирургияһы» тармаҡ-ара фәнни техник комплексының генераль директоры итеп тәғәйенләнә, был поста отставкаға ебәрелгән Христо Тахчидиҙе алмаштыра. Бер ҡасан да күҙ ауырыуҙарын махсуслаштырылған дауалау менән шөғөлләнмәгән дөйөм профилле хирург Чухраевты тәғәйенләү йәмәғәтселектең һәм комплекс хеҙмәткәрҙәренең уның бөтә 12 филиалында ҡырҡа кире реакция тыуҙыра.
Өйләнгән, ике балаһы бар.
# Свинурка

Свинурка — Рәсәйҙәге йылға. Ростов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Попасная йылғаһы тармаһының һул ярына 0,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Свинурка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Калитва йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Северский Донец (бассейндың рәсәй өлөшө), йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010400612107000014279
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107001427
* Бассейн коды — 05.01.04.006
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Тарипат-Яга

Тарипат-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ою йылғаһының уң ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.

# Тарипат-Яга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000089062
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008906
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Тартай

?Тартай :
Тартай  Πение :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Класс: | Ҡоштар |
| Отряд: | Тартай һымаҡтар |
| Ғаилә: | Тартайҙар |
| Ырыу: | Тартай |
| Төр: | Тартай |
Латинса исеме :
Crex crex Linnaeus, 1758 :
Rallus crex :
Ареал :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 176277 NCBI 185586 |
Тартай, тарттарт, тартар (лат. Коростель, лат. Crex crex) — сыйырсыҡтан ҙурыраҡ. Бик һаҡ ҡош. һирәк оса, күберәк үлән араһынан йүгереп йөрөй. Осҡанда оҙон аяҡтары һалынып бара. һырты ҡара таплы ҡыҙғылт көрән, ҡорһаҡ яғы көрән һыҙыҡлы һорғолт һары. Суҡышы һәм аяҡтары йәшкелт һары. һыу тауығынан ҡыҙғылт көрән һырты менән айырыла.
Тауышы ағас шығырлауына оҡшаған, киҫкен: «тарррт-тарррт».
Йылға буйҙарындағы, туғайҙарҙағы таллыҡтарҙа йәшәй. Селәүсен, бөжәктәр, үлән орлоҡтары менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһы ерҙә. Көрән таплы 8—10 бөртөк аҡһыл зәңгәр йәки һары йомортҡаһы була. Ҡайһы бер урында ите әсен аулайҙар.
{{|en}}
# Хоҙайбәндә

Хоҙайбәндә, Аҡҡондоҙ (рус. Худабандино) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Почта индексы — 453383, ОКАТО коды — 80226834005.

# Хоҙайбәндә
## Халыҡ һаны

| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1939 | 336 | |
| 1959 | 158 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1970 | 189 | |
| 1979 | 129 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1989 | 94 | |
| 2002 | 105 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 2009 | 117 | |
| 2010 | 112 | |

# Хоҙайбәндә
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Иҫәнғол): 34 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Күгәрсен): 11 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Һарыҡташ): 88 км

# Хоҙайбәндә
## Билдәле кешеләре

* Абдулғужин Рәүил Сәлим улы (1942) — геолог. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған геологы (2004). 1967 йылдан Бүребай, 1981 йылдан «Башкиргеология» берекмәһенең Көньяҡ-көнсығыш геология-разведка экспедицияһы геологы. 1986 йылдан — Сибай ҡалаһындағы Башҡортостан баҡыр-көкөрт комбинаты (Сибай ҡалаһы), 1988 йылдан — Ырымбур өлкәһендәге Медногорск баҡыр-көкөрт комбинаты геологы. 1990 йылдан — Бүребай тау-байыҡтырыу комбинаты, 2000—2004 йылдарҙа Хәйбулла тау компанияһы геологы.
# Абдуллин Ғарифулла Ғәйфулла улы

Абдуллин Ғарифулла Ғәйфулла улы (рус. Абдуллин Гарифулла Гайфуллович) (1905—1942) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 275-се кавалерия полкы пулемётсыһы. Рядовой ҡыҙылармеец. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.

# Абдуллин Ғарифулла Ғәйфулла улы
## Биографияһы

Ғарифулла Ғәйфулла улы Абдуллин 1905 йылда Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе (артабан БАССР-ҙың Маҡар районы, хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы Көҙән ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
1941 йылдың 2 декабрендә Башҡорт АССР-ы Маҡар районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына хеҙмәткә алына.
Брянск фронты биләмәләрендә 8-се кавалерия корпусы составында хәрәкәт итеүсе 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкы пулемётсыһы була.
* 1942 йылдың 10 июлендә Курск өлкәһенең Озерки ауылы өсөн алышҡанда ҡыҙылармеец Ғарифулла Ғәйфулла улы яңғыҙы ут нөктәһе — станковый пулемёт — торған дошман күҙәтеү пунктына бәреп инә. Ике дошман һалдатын штык менән сәнсеп үлтерә, элемтәне һәм пулемётты ҡыйрата, егеүле атты алып сыға. Һуңынан ҡалҡыулыҡта торған пулемётынан атып, үҙенең эсадронына алға хәрәкәт итеү мөмкинлеген бирә.
Ошо ҡаһарманлығы өсөн наградаға, Ҡыҙыл Йондоҙ орденына, лайыҡ була.
1942 йылдың 22 июлендә Орёл өлкәһенең Большой Колодезь ауылы янындағы һуғышта алған яраларынан төҙәлә алмай вафат була.

# Абдуллин Ғарифулла Ғәйфулла улы
## Наградалары

* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены

# Абдуллин Ғарифулла Ғәйфулла улы
## Хәтер

Абдуллин Ғарифулла Ғәйфулла улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Ишембай районы Көҙән ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.