# Уйғырҙар геноциды

Уйғырҙар геноциды (уйг. ئۇيغۇر قىرغىنچىلىقى‎) — Ҡытай Хөкүмәте тарафынан Ҡытай Халыҡ Республикаһының Шеңжан автономиялы өлкәһендә һәм уның тирәһендә (ғөмүмән Уйғырстанда) уйғыр төркиҙәренә һәм башҡа төрки һәм дини этник аҙсылыҡтарға ҡарата кеше хоҡуҡтарын боҙоуҙың туҡтауһыҙ серияһы. Ҡытай Коммунистар партияһы контроле аҫтында Ҡытай хөкүмәте 2014 йылдан алып Си Цзиньпин етәкселегендәге сәйәсәтте тормошҡа ашыра, был сәйәсәт 1 миллиондан ашыу мосолманды (башлыса уйғырҙарҙы) ҡулға алыуға килтерә. Бер нисә халыҡ-ара ойошма һәм эксперттар был ғәмәлдәрҙе көсләп ассимиляциялау һәм этноцид йәки мәҙәни геноцид тип атай.

# Уйғырҙар геноциды
## Тарих

Уйғырҙар — Синзән-Уйғыр автономиялы районында йәшәгән төрки этник төркөм. Улар Ҡытайҙа өҫтөнлөк иткән хань этник төркөмөнән айырылып тора. Уйғырҙар Ҡытайҙа ҙурлығы буйынса икенсе мосолман этник төркөмө булып тора, һәм Ислам уйғырҙар шәхесенең мөһим аспекты булып тора. Уйғыр телендә 10 миллионға яҡын кеше һөйләшә, һәм ул төбәктәге башҡа аҙ һанлы телдәр менән бергә ҡулланыла.

# Уйғырҙар геноциды
## Тасуирлау

2014 йылдан алып Ҡытай хөкүмәте сәйәсәте һөҙөмтәһендә бер миллиондан ашыу ҡытай мосолманы (уларҙың күбеһе уйғырҙар) судһыҙ «тәүге тәрбиә лагерҙарына» ябыла. Был Икенсе донъя һуғышынан алып этник һәм дини аҙсылыҡ вәкилдәрен иң күп ҡулға алыу.
Меңәрләгән мәсет емерелә йәки зыян күрә, йөҙҙәрсә мең бала ата-әсәләренән көсләп айырылып интернат мәктәптәргә оҙатыла. Уйғырҙарға ҡаршы сараларға шулай уҡ мәжбүри хеҙмәт, традицион дини ғәмәлдәрҙе баҫтырыу, идеологик эшкәртеү, ҡаты мөғәмәлә, мәжбүри стерилизация һәм контрацепция, мәжбүри аборттар инә.
Ҡытайҙың дәүләт статистикаһы мәғлүмәттәре буйынса, 2015 йылдан 2018 йылға тиклем күпселек уйғырҙар йәшәгән Хөтан һәм Ҡашғар төбәктәрендә тыуым кимәле 60 проценттан ашыуға кәмегән. Шул уҡ осорҙа тууыу кимәле тотош илдә 9,69% кәмегән. Ҡытай властары 2018 йылда Синьцзянда тыуымдың өстән бер өлөшкә тиерлек кәмеүен таный, әммә мәжбүри стерилизация һәм геноцид тураһында хәбәрҙәрҙе кире ҡаға. 2019 йылда Шеңжандә тыуым кимәле 4,2% кәмеүгә ҡарамаҫтан, тағы ла 24% кәмегән.
2016 йылдан уйғырҙарға ислам нигеҙҙәренең береһе булған хаж ҡылыу тыйыла.
Ҡытай властары 2009 йылдан 2023 йылға тиклем 630 ауылдың исемен үҙгәртә, уларҙың исемдәре төрки йәки исламға бәйле була. Һөҙөмтәләр Шиңжан-Уйғыр автономиялы районының 25 000 тораҡ пункты атамаларын сағыштырыу нигеҙендә яһалған.

# Уйғырҙар геноциды
## Халыҡ-ара реакция

Халыҡ-ара реакция төрлө була. Ҡайһы бер илдәрҙең хөкүмәттәре, активистар, бойондороҡһоҙ Хөкүмәткә ҡарамаған ойошмалар, кеше хоҡуҡтары буйынса эксперттар, ғалимдар һәм һөргөндәге Көнсығыш Төркөстан хөкүмәте быны Геноцид тураһында конвенцияға ярашлы геноцид тип атай. БМО-ның ҡайһы бер ағза-дәүләттәре Кеше хоҡуҡтары советында Ҡытайҙың сәйәсәтен тәнҡитләгән белдереүҙәр менән сығыш яһай, шул уҡ ваҡытта башҡалары Ҡытайҙы хуплай. 2020 йылдың декабрендә Халыҡ-ара енәйәт суды, ғәйепләнеүсе енәйәттәрҙең күбеһе буйынса Ҡытай өҫтөнән юрисдикцияһы юҡ, тип тикшереүҙәр үткәреүҙән баш тарта.
2021 йылдың 19 ғинуарында АҠШ, Дәүләт департаментының юридик идаралығы дәлилдәр етерлек түгел тигән һығымтаға килһә лә, геноцидты таныған беренсе ил була. Ҡайһы бер илдәрҙең закондар сығарыу органдары Ҡытайҙың ғәмәлдәрен геноцид тип баһалай (Канаданың Йәмәғәт палатаһы, Нидерландтарҙың Генераль штаттары, Британияның Йәмәғәт палатаһы, Литва Сеймы). Яңы Зеландия, Бельгия һәм Чехия парламенттары Ҡытайҙың уйғыр сәйәсәтен кеше хоҡуҡтарын етди боҙоу йәки кешелеккә ҡаршы енәйәт тип хөкөм итә.
Пекинда Олимпиаданың дипломатик бойкотына АҠШ, Канада, Британия, Австралия, Япония ҡушыла.
2022 йылдың майында БМО-ның кеше хоҡуҡтары буйынса Юғары комиссары Мишель Бачелет Шеңжан-Уйғыр автономиялы районына килә һәм өлгәшелгән һөҙөмтәләр буйынса матбуғат конференцияһы үткәрә. Атап әйткәндә, юғары вазифалы кешеләрҙең йыллыҡ осрашыуҙары һәм фәҡирлеккә ҡаршы көрәш, терроризмға ҡаршы тороу, кеше хоҡуҡтарын һәм аҙсылыҡ хоҡуҡтарын яҡлау, суд һәм хоҡуҡи яҡлау мәсьәләләрен тикшереү өсөн эшсе төркөм булдырыу тураһында килешеү төҙөлгән. Визитты Amnesty International, Уйғыр Хәрәкәте һәм Бөтә донъя Уйғыр Ҡоролтайы кеүек гуманитар ойошмалар, The Guardian һәм The Washington Post баҫмалары редакциялары, шулай уҡ АҠШ-тың һәм Европа илдәренең юғары вазифалы шәхестәре тәнҡитләй.
2022 йылдың авгусында БМО-ның Кеше хоҡуҡтары буйынса Юғары комиссары идаралығының доклады баҫылып сыға, унда уйғырҙарҙы һәм башҡаларҙы ирекле тотоу масштабы, шәхси һәм коллектив хоҡуҡтарҙы сикләү һәм дөйөм алғанда мәхрүм итеү контексында, халыҡ-ара енәйәттәр, атап әйткәндә, «кешелеккә ҡаршы енәйәттәр» булып тороуы ихтимал, тип әйтелә.