yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Әминев Ғәликарам Хәмит улы

Әминев Ғәликарам Хәмит улы (рус. Аминев Галикарам Хамитович; 1922 — 16 февраль 1945) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 148-се артиллерия-миномёт полкында өлкән разведчик. Гвардия ефрейторы.

# Әминев Ғәликарам Хәмит улы
## Биографияһы

Ғәликарам Хәмит (Хисмәт) улы Әминев (Әхмәтов) 1922 йылда БАССР-ҙың Стәрлетамаҡ кантонында (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Ишембай районы) Әхмәр ауылында тыуған.
1942 йылда Маҡар районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла.
Гвардия ефрейторы Әминев Ғәликарам Хәмит улы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 148-се артиллерия-миномёт полкында өлкән разведчик булып хеҙмәт итә.
1944 йылдың 12 ғинуарындағы һуғышта шәхси ҡоралы менән 2 дошман һалдатын атып үлтерә. Был ҡаһарманлығы өсөн 1944 йылдың 1 майында «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы тапшырыла.
1945 йылдың 16 февралендә һәләк була. Германияла Браллентин ҡалаһында ерләнгән.

# Әминев Ғәликарам Хәмит улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (1943)
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (1944)
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1945).

# Әминев Ғәликарам Хәмит улы
## Хәтер

Әминев Ғәликарам Хәмит улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ның Ишембай районы Әхмәр ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
# Чистяков Василий Матвеевич

Чистяков Василий Матвеевич (1890 — 1965) — совет педагогы, урыҫ телен уҡытыу өлкәһендә методист, профессор, педагогика фәндәре докторы.

# Чистяков Василий Матвеевич
## Биографияһы

Чистяков Василий Матвеевич 1912 йылда Ярославль уҡытыусылар институтын тамамлағандан һуң башланғыс мәктәп уҡытыусыһы, һуңынан Кинешма һәм Тверь юғары башланғыс училищеларында урыҫ теле уҡытыусыһы булып эшләй. 1921 — 1930 йылдарҙа мәктәптә, рабфакта, Калинин М. И. исемендәге уҡытыусылар институтында уҡыта. Ул 1930 — 1936 йылдарҙа — Фирғәнә педагогия педагогия институтының урыҫ теле кафедраһы мөдире. 1938 йылдан алып Мәскәүҙә Үҙәк педагогия милләттәр институтында, мәктәптәр институтында, халыҡ мәғарифы кадрҙарының квалификацияһын күтәреү институтында, 1944 — 1949 йылдарҙа РСФСР-ҙың Педагогия фәндәре уҡытыу методтары институттында һәм 1949 — 1965 йылдарҙа милли мәктәптәрҙең Ғилми-тикшеренеү институтында эшләй.
Чистяков Василий Матвеевич урыҫ телен уҡытыу методикаһының нигеҙҙәрен эшләй. «Урыҫ булмаған мәктәптәрҙә урыҫ теле методикаһы нигеҙҙәре» (4-се баҫма, Мәскәү, 1958) китабы СССР-ҙа һәм сит илдәрҙә лә киң танылыу яулай. Китап төрлө милләттәр өсөн тәғәйенләнә. Чистяков — төрлө милләт мәктәптәре (тыва, уйғыр, ҡарағалпаҡ, литва, мари, татар, үзбәк, яҡут, хаҡас һ.б.) өсөн урыҫ теле буйынса бер нисә дәреслек, уҡыу әсбабы һәм программалары авторы.

# Чистяков Василий Матвеевич
## Хеҙмәттәре

* Татар мәктәбендә урыҫ һәм туған телдәрҙе уҡытыу методикаһы буйынса очерктар, М., 1952 (Н. К. Дмитриев һәм Н. З. Бакеева менән бергә)
* Урыҫ теле буйынса милли мәктәптәрҙә тел дәрестәре, 2-се баҫма, М., 1956 (Ф. Ф. Советкин менән берлектә);
* Урыҫ булмаған урта мәктәптәрҙә уҡыусыларҙың урыҫ телен үҫтереү буйынса күнегеүҙәр, 5 — 7 класс. М., 1957;
* Урыҫ булмаған урта мәктәптәрҙә VIII—X класс уҡыусыларының урыҫ телен үҫтереү буйынса күнегеүҙәр, М., 1958;
* Урыҫ булмаған урта мәктәптәрҙә урыҫ теле методикаһы, 4-се баҫма, М., 1958;
* Урыҫ булмаған мәктәптәрҙең башланғыс кластарында уҡыусыларға урыҫ телен үҫтереү буйынса күнегеүҙәр, 3-сө баҫма, М., 1960;
* Төрки телле мәктәптәрҙә урыҫ телен уҡытыу методикаһы. В. М. Чистяков мөхәррирлегендә, М., 1964.

# Чистяков Василий Матвеевич
## Сығанаҡ

http://pedagogic.ru/pedenc/item/f00/s02/e0002735/index.shtml
# Пассавож

Пассавож — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ямжач йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Пассавож
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100005577
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100557
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Залеплате

Залеплате (нем. Saaleplatte) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2889 кеше йәшәй. Майҙаны — 42,81 км². Диңгеҙ кимәленән 265 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99510 һәм автомобиль коды — AP.
# Сәғд ибн Әби Үәҡҡас

Сәғд ибн Әби Үәҡҡас (ғәр. سعد بن أبي وقاص‎;рус. Саад ибн Абу Ваккас) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең яҡын сәхәбәһе, иҫән ваҡытында уҡ ожмах вәғәҙә ителгән ун сәхәбәнең береһе, Хәлифәттең ғәскәр башлығы һәм дәүләт эшмәкәре.

# Сәғд ибн Әби Үәҡҡас
## Биографияһы

Сәғд беренселәрҙән булып ислам ҡабул итә, был ваҡытта уға 17 йәш була.
Мосолмандар менән бергә Мәҙинәгә һижрәт ҡыла. Бәҙер, Үхүд, Хәндәк һәм башҡа һуғыштарҙа ҡатнаша.
Әбү Бәкер һәм Ғүмәр ибн әл-Хәттаб хәлифәлеге осоронда Хәлифәтте нығытыуҙа ҡатнаша. Византия һәм Иранға ҡаршы һуғыштарҙа ғәскәр башлығы вазифаһын биләй. Уның етәкселегендә Ҡадисиә һуғышында мосолмандар фарсыларҙы еңә.
Ғүмәр уны үҙенән һуң хәлифәлеккә алты кандидаттың береһе итеп ҡалдыра, ләкин шурала Усман ибн Әффан хәлифә итеп һайлана. Усман идара иткән осорҙа Сәғд Куфә идарасыһы итеп тәғәйенләнә, ә һуңынан Усман уның урынына башҡаны билдәләй.
Хәлифәттәге фетнә ваҡытында сәйәси роль уйнамаған.

# Сәғд ибн Әби Үәҡҡас
## Биографияһы
### Вафаты

Сәғд һижри 55 йылда вафат була.
# Горельная

Горельная — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вах йылғаһының уң ярына тамағынан 822 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.

# Горельная
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200037210
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203721
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Йәғуҫ

Йәғуҫ (ғәр. يغوث‎, рус. Ягус) — боронғо ғәрәп мифологияһындағы илаһтарҙың береһе. Ҡөрьәндең Нух сүрәһендә телгә алына:
* Ҡәүемдең олуғтары мәкер ҡылдылар һәм әйттеләр: “Үҙ поттарығыҙға табыныуҙы ташламағыҙ! Уад, Суағ, Йәғуҫ, Йағуҡ һәм Нәсер исемле поттарға табыныуҙы ташламағыҙ”.
* Нух 71:22-23
.Ҡайһы бер мөфәссирҙәр фекеренсә, боронғо илаһилаштырылған герой булған.
Боронғо ғәрәп мифологияһында Йәғуҫ ямғыр бүләк итеүсе илаһ-ҡанбаба булған. Ул төньяҡтағы мәзхиж ҡәбилә берләшмәһе ҡурсалаусыһы булып һаналған. Уның һынташы ҡасандыр йәнәһе лә ошо ҡәбиләгә исем биргән Мәзхиж ҡалҡыулығында урынлашҡан булған. Был һынташты алыр өсөн ҡәбиләнең төрлө ырыуҙары (мәҫәлән, морат һәм мәзхиж) аяуһыҙ һуғышҡан. Әр-Рәзм янындағы һуңғы яу шул уҡ йылда, Бәҙер һуғышында була (623 й.).
Шуға оҡшаш исемле пот Ғәрәбстандың төньяғында ла билдәле булған, әммә уның ғибәҙәтханаһы көньяҡта урынлашҡан булған.
Исламға тиклемге осорҙа һынташ йә Нәжранда, йә Жүрашта һаҡланған. Һуңғы осорҙарҙағы Йәғүҫте арыҫлан рәүешендә һүрәтләгәндәр тигән хәбәрҙәр бер нисек тә раҫланмай.
# Родиловка

Родиловка — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Рыбинское (Волжский русловой уч һыуһаҡлағысының һул ярына тамағынан 2802 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Родиловка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Угличь ГЭС-ынан Рыбинск һыуһаҡлағысы башына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010100912110000004543
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000454
* Бассейн коды — 08.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Абдуллатиф Әбсәләмов

Абдуллатиф Әбсәләмов (1781—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.

# Абдуллатиф Әбсәләмов
## Биографияһы

Абдуллатиф Әбсәләмов (Әбделлатиф Әбсәләм улы Ҡормашов) Ырымбур губернаһы Байлар улусы (хәҙерге Татарстан Республикаһының Сарман районы) Ҙур Нөркәй ауылында йәшәгән. Йорт старшинаһы булып хеҙмәт итә.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 5-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 5-се Башҡорт атлы полкы Бөгөлмә өйәҙе Ҡарабан ауылында 12-се, 11-се һәм 10-сы кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 29 авгусында Ҡазан менән Чебоксар аша Түбәнге Новгородҡа бара. 15 октябрҙән кенәз П. М. Волконский отряды составына керә, Сураж һәм Велиж ҡалаларында урынлаша. 1 ноябрҙән генерал-майор М. М. Свечин отряды составына инә. 1812 йылдың 14-16 ноябрендә Березина буйындағы алыштарҙа ҡатнаша. Артабан Витебскиҙа һәм Борисовта була. 1813 йылдың ғинуарында Данциг (Гданьск) ҡәлғәһен ҡамауҙа ҡатнаша. 1813 йылдың октябренән 1814 йылдың апреленә ҡәҙәр Минск губернаһында хеҙмәт итә, шул уҡ ваҡытта полктың бер өлөшө Лейпциг янындағы алышта ҡатнаша һәм һуғышты Парижда тамамлай.

# Абдуллатиф Әбсәләмов
## Бүләктәре

* «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры
* «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» көмөш миҙалы кавалеры
# Вальтернинбург

Вальтернинбург (нем. Walternienburg) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 561 кеше йәшәй. Майҙаны — 18,77 км². Диңгеҙ кимәленән 53 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39264 һәм автомобиль коды — ABI.
# Кончаловская Нина Максимовна

Кончаловская Нина Максимовна (1908 йыл — 1994 йыл) — совет ғалим-терапевы, медицина фәндәре докторы (1953), профессор (1959). РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1959).

# Кончаловская Нина Максимовна
## Биографияһы

1908 йылда Мәскәү ҡалаһында Мәскәү терапевтик мәктәбенә нигеҙ һалыусы профессор Кончаловский Максим Петрович (1875—1942) ғаиләһендә тыуа.
1931 йылда Икенсе Мәскәү медицина институтын тамамлай.
1931—1933 йылдарҙа — В. А. Обух исемендәге һөнәри ауырыуҙар ғилми-тикшеренеү институтының биохимик лабораторияһында, 1944—1934 йылдарҙа Беренсе Мәскәү медицина институтында эшләй. 1944 йылдан 1950 тиклем — Өсөнсө Мәскәү медицина институтында.
1950—1960 йылдарҙа — 1-се мәскәү медицина институты санитар-гигиена факультетының пропедевтика һәм госпиталь терапияһы клиникаһы профессоры. 1960—1970 йылдарҙа — СССР Медицина Фәндәре академияһының Хеҙмәт гигиенаһы һәм һөнәри ауырыуҙар ғилми-тикшеренеү институты клиникаһының терапевтик бүлеге етәксеһе.
1936—1939 йылдарҙа аспирантурала уҡый, һуңынан — кандидатлыҡ диссертацияһы, 1953 йылда докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1959 йылда уға — профессор исеме бирелә.
Н. М. Кончаловскаяның төп ғилми эше һөнәри ауырыуҙарға арналған. Тәүге тапҡыр профпатологияла профессиональ сирҙәр патогенезында специфик булмаған сиктәш синдромдар, аллергия һәм аутоагрессия тикшерелә. Н. М. Кончаловская бауырҙың ағыулы зарарланыуын һәм һөнәри ауырыуҙарҙың йөрәк-ҡан тамырҙарысистемаһы торошона тәьҫирен өйрәнә. Уның етәкселегендә 6 — докторлыҡ һәм 30 самаһы кандидатлыҡ диссертациялары яҡлана.
1994 йылда Мәскәүҙә вафат була, Новодевичье зыяратында ерләнә.

# Кончаловская Нина Максимовна
## Наградалары

* РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1959)
# Рубцова Мария Денисовна

Рубцова Мария Денисовна (14 апрель 1914 йыл — 22 июнь 1993 йыл) — Химки ҡалаһының почетлы гражданы, коммуналь хужалыҡтың маҡтаулы хеҙмәткәре. Тормошон ҡаланы төҙөкләндереү һәм йәшелләндереү эшенә бағышлаусы.

# Рубцова Мария Денисовна
## Биографияһы

Мария Денисовна Рубцова 1914 йылдың 14 апрелендә тыуған. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1933 йылда башлай. 1956 йылдан Химки ҡала коммуналь хужалығында инженер вазифаһын биләй, һуңынан төҙөкләндереү идаралығы һәм юл-эксплуатация идаралығының баш инженеры булып эшләй. 1969 йылда төҙөкләндереү һәм коммуналь предприятиелар комбинатын етәкләй. Халыҡ депутаттарының Химки ҡала Советы депутаты була.
Мария Рубцова Химки ҡалаһын төҙөкләндереү эше менән әүҙем шөғөлләнә — уның ҡатнашлығында ҡалала парктар, үҫемлектәр, йәшел массивтар барлыҡҡа килә. Мәҫәлән, тап уның тырышлығы менән В. И. Ленин һәйкәле тирәләй йәшел массив барлыҡҡа килә.
1980 йылда Мәскәүҙә үткән Олимпия уйындарына әҙерлеккә ҙур өлөш индерә.
1993 йылдың 24 июнендә вафат була, Машкино зыяратында ерләнгән.

# Рубцова Мария Денисовна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* Торлаҡ-коммуналь хужалыҡтың атҡаҙанған хеҙмәткәре (1980).
* ««Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы»,
* «Өлгөлө хеҙмәте өсөн» миҙалы,
* ««Хеҙмәт ветераны» миҙалы»
* «Социалистик ярышта еңеүсе» билдәһе

# Рубцова Мария Денисовна
## Хәтер

1994 йылда Яңы Химки ҡалаһында урам М. Д. Рубцова исеме менән атала. 2004 йылда асылған скверға М. Д. Рубцова исеме бирелә.
# Оло Охтомица

Оло Охтомица (Охтома, Ахтома) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Канакша йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.

# Оло Охтомица
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000002127
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000212
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Фәниә (исем)

Фәниә — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ҡуллланала.

# Фәниә (исем)
## Этимологияһы

Фәниә — ғәрәп теленән ингән, белемле, ғилемле тигәнде аңлата.

# Фәниә (исем)
## Билдәле кешеләр

Сөләймәнова (Хәлитова) Фәниә Байгилде ҡыҙы (18 февраль 1939 йыл) — йырсы, радиожурналист. 1983 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981), Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1994). Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (1996).
Чанышева Фәниә Ғәбделғафар ҡыҙы (1 сентябрь 1926 йыл — 14 апрель 2018 йыл) — (1 сентябрь 1926 йыл — 14 апрель 2018 йыл) — уҡытыусы, журналист һәм шағир, йыр текстары авторы. 1980 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан китап нәшриәтенең элекке мөхәррире һәм «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналының элекке хеҙмәткәре. Ғилемдар Рамазанов исемендәге премия лауреаты (2006).
Ғәбиҙуллина Фәниә Рауил ҡыҙы (4 март 1957 йыл) — журналист, шағир һәм яҙыусы. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар (1999) һәм Яҙыусылар (2009) союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2008). Назар Нәжми (2016) һәм Фәтих Кәрим (2017) исемендәге әҙәби премиялар лауреаты.
Рәхмәтуллина Фәниә Зәкәриә ҡыҙы — 23 март 1958 йыл) — уҡытыусы-логопед, методик ҡулланмалар авторы. Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2012), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2000).
Нәбиуллина Фәниә Мәжит ҡыҙы — (1941 йылдың авгусында Салауат районы Татар Малаяҙы ауылында тыуған — 2020 йылдың ноябре) — Өфө насар күреүселәр йәмғиәте сәнәғәт уҡыу предприятиеһының генераль директоры урынбаҫары, әүҙем йәмәғәтсе.
Булатова Фәниә Дәриғәт ҡыҙы — (17 август 1928 йыл — 19 июнь 1997 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалим-профпатологы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1984), профессор (1987).

# Фәниә (исем)
## Әҙәбиәттә

Фәниә (повесть) — Фәрит Иҫәнғолов повесы.
# Спиридонов Михаил Григорьевич

Спиридонов Михаил Григорьевич (28 апрель 1952 йыл) — рәссам. 1996 йылдан Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2020).

# Спиридонов Михаил Григорьевич
## Биографияһы

Спиридонов Михаил Григорьевич 1952 йылдың 28 апрелендә Өфөлә тыуған. 1970 йылда Өфөлә А. А. Кузнецов исемендәге 1-се балалар сәнғәт мәктәбен тамамлай.
Хәҙерге ваҡытта Өфөлә йәшәй һәм эшләй.
Ижадта метафизик художество йүнәлештәге вәкилдәргә ҡарай.
Әҫәрҙәренең урынлашыуы: АҠШ, Германия, Польша, Израиль, Франция галереяларында, М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында, «Мираҫ», «Урал» (Өфө) галереяларында, К. А. Савицкий музейында (Пенза), Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә шәхси тупланмаларҙа.

# Спиридонов Михаил Григорьевич
## Күргәҙмәләре

Михаил Спиридонов 1976 йылдан республика, зона, төбәк, бөтә рәсәй һәм сит ил күргәҙмәләре ҡатнашыусыһы. Уның 70-кә яҡын шәхси күргәҙмәләре Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәй Федерацияһының ҡалаларында үтә. Ул Өфө, Мәскәү, Вологда, Төмән, Свердловск, Силәбе, Варшава ҡалаларында коллектив күргәҙмәләрҙең ҡатнашыусыһы.

# Спиридонов Михаил Григорьевич
## Эштәре

«Уфимский дворик», 1977; «Шорохи», 1979; «Путешествие в отрезке времени», 1987; «Белый путь», 1993; «Светозария», 2001; «Незнакомый полустанок», 2007; «Зов», 1990; «Путники», 1992.
«Мерцающая свинья», «Красное окно», «Путешествие в отрезке времени».
# Гешвенда

Гешвенда (нем. Geschwenda) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2114 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,88 км². Диңгеҙ кимәленән 478 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98716 һәм автомобиль коды — IK.
# Салауат Юлаев бюсы (Салауат)

1955
Салауат Юлаев бюсы— Салауат ҡалаһында Салауат Юлаевтың скульптура һынланышы.

# Салауат Юлаев бюсы (Салауат)
## Тарихы

Салауат Юлаевтың скульптор, БАССР-ҙың халыҡ рәссамы,Тамара Павловна Нечаева эшләгән бюсы беренсе тапҡыр 1955 йылдың 23 октябрендә Салауат ҡалаһында батырҙың исемен йөрөткән паркта асыла. Һәйкәл төбөнә сәскәләр ултыртыла. Тирә-яғы күләмле суйын ҡойма менән уратылып алына. Т. П. Нечаева 1945 йылдан алып күп тапҡырҙар Салауат образына мөрәжәғәт итә. Уны бронзала ла, гипста ла, фарфорҙа ла һынландыра, һәр саҡ батырҙың яңынан-яңы һыҙаттарын аса. Салауат образының милли һыҙаттарын асып биреү өсөн уға артист Арыҫлан Мөбәрәковтың үҙенсәлекле йөҙө ярҙам итә. Рәссәам был ваҡытта тап уның скульптураһын эшләгән була. Шуға ла Салауат менән Арыҫлан араһындағы оҡшашлыҡ күҙгә ташланып тора.
2004 йылда бюст Салауат Юлаев бульварына күсерелә. Постаменты тағы ла бейегерәккә алмаштырыла.

# Салауат Юлаев бюсы (Салауат)
## Композиция

Һәйкәл башҡорт халҡының милли геройы Салауат Юлаевтың бронзанан эшләнгән бюсынан ғибәрәт. Постаменты тимер-бетондан яһалып, аҡҡа буялған. Һйәкәлгә «Салауат Юлаев» тип яҙылған. Парктағы һәйкәл постаментында ҡағыҙ төргәк һәм ручка, ҡылыс һәм йәйә булған барельеф та ҡуйыла һәм ул Салауаттың шағир ҙа, яугир ҙа булыуы хаҡында һөйләй.

# Салауат Юлаев бюсы (Салауат)
## Ҡыҙыҡлы факттар

* Салауат ҡалаһында ул беренсе һәйкәл була һәм ҡалаға исеме бирелгән Башҡортостандың милли геройы Салауат Юлаевҡа бағышланған булыуы менән айырыуса иҫтәлекле була.
* Скульптураның бер нисә варианты эшләнә. 1952 йылда гипс моделе буйынса 3 бронзаҙын ҡойола. Шул уҡ йылда уларҙың береһе Өфөлә (25 июль, 1952 йыл) , икенсеһе батырҙың тыуған яғында — Салауат районында ҡуйыла. Өсөнсө һәйкәл 1955 йылда Салауат ҡалаһында Пушкин урамындағы паркта ҡуйыла. шулай уҡ өҫтәлгә ултырттырлыҡ гипс бюстар сығарыла.
* Нечаева эшләгән һәйкәлдәр Салауаттың тыуған яғында һур популярлыҡ менән файҙаланыла. Салауат районы үҙәге Малаяҙҙан тыш уның күсермәһе Юлай ауылында бар. 1998 йылда «Янғантау» шифаханаһы территорияһында элек Өфөнөң Салауат исемендәге баҡсаһында урынлашҡан бюст ҡуйыла.
* Һәйкәл һүрәтләнгән СССР маркаһы сығарыла.
# Пароп

Пароп — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Воробина йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.

# Пароп
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200011444
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201144
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Бисмарк манараһы (Мюльхайм-ан-дер-Рур)

Бисмарк манараһы (нем. Bismarckturm) — мемориаль башняның бейеклеге 26 м, улРурҙағы Мюльхайм немец ҡалаһында (Төньяҡ Рейн — Вестфалия федераль ерендә) төҙөлгән. Манара Каленберг ҡалҡыулығында, Рур йылғаһының төньяҡ ярында, диңгеҙ кимәленән 70 м бейеклектә урынлашҡан.

# Бисмарк манараһы (Мюльхайм-ан-дер-Рур)
## Тарих

1898 йылда Германияның беренсе канцлеры Отто фон Бисмарк вафат була. Ул тере саҡта уның хөрмәтенә граждандар һәм хәрбиҙәр кейемендә, урта быуат рыцарҙары кейемендә бик күп һәйкәлдәр ҡуйыла. 1899 йылда немец студенттары Союзы Бисмарк иҫтәлегенә яңы арихитектура формалы мемориаль монумент проектын төҙөүгә конкурс иғлан итә. Конкурста архитектор Вильгельм Крайстың «Сумерки богов» тигән «Мәңгелек ут» факеллы манараһы еңеп сыға. 1911 йылға тиклем Бисмаркка арнап 58 башня төҙөлә, уларҙың 47-һе — типовой проект буйынса. Манаралар башлыса шәхси иғәнәләр һәм хәйриә ойошмалары аҡсаһына ҡорола. Мюльхаймда, шулай уҡ башҡа ҡалаларҙағы кеүек, Бисмарк башняһын төҙөү өсөн иғәнә йыйыу иғлан ителә, әммә йыйған аҡсалар етмәй, шуға күрә манараны төҙөргә талап ителгән сумма бары тик табип-офтольмолог Леонард Иоганн Герман (de: Johann Hermann Leonhard) тарафыан индерелгәс кенә төҙөлөш башланып китә. Төҙөлөш өсөн урынды офтальмологтың ҡатыны Маргарет Штиннестың (de: Stinnes Margarete) туғаны коммерция кәңәшсеһе Герхард Кюнен (de: Küchen Gerhard) һайлай, ул шулай уҡ төҙөлөш эштәре барышын контролдә тота. Манара 1908 йылда төҙөлә башлай һәм 1909 йылдың 1 апрелендә — Бисмарктың тыуған көнөндә — уны асыу тантанаһы үтә. Манара төрлө-төрлө тантаналы саралар үткәреү өсөн ҡулланыла, шулай уҡ түләүле күҙәтеү майҙансығы булараҡ та билдәле. Икенсе донъя һуғышында башня зенит ҡоралдары урынлаштырыу өсөн ҡулланыла, ә һуғыштан һуң, 1956 йылға тиклем Британия армияһының радиотапшырыуҙар станцияһы булып хеҙмәт итә. 1970-се йылдарҙа манараны һүтеп, уның урынында бейек ҡатлы бина төҙөргә булалар, әммә Мюльхайм халҡы араһында йәмәғәт фекерен һорау һөҙөмтәһендә 94 процент ҡала халҡының манараны һүтеүгә ҡаршы сығыуы асыҡлана. 1988 йылда манараны кешеләр йөрөү өсөн яңынан асалар.