yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Балаир (Ишим ҡушылдығы)

Балаир — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ишим йылғаһының уң ярына тамағынан 390 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Балаир (Ишим ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ишим (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Ишим (бассейндың Рәсәй өлөшө), йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010300212115300011477
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301147
* Бассейн коды — 14.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Һаҡтай

Һаҡтай (рус. Сактаево) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Ҡарабаш ҡала округы ауылы.

# Һаҡтай
## Тарих

Ауылға һыҙғы ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Ырымбур губернаһы Троицк өйәҙе составында була. Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡорт АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә.

# Һаҡтай
## Халҡы

| 1816 | 1866 | 1920 |
| - | 125 | 153 |
2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар йәшәй.
# Әл-Бәғәләүиә

Бәғәләүиә тәриҡәте (ғәр. طريقة آل باعلوي‎), шулай уҡ Ғәләүиә тәриҡәте булараҡ билдәле , суфыйҙар туғанлығы. Үҙәге Йәмәндә, Хәҙрәмәүттә, әммә әлеге ваҡытта Һинд океанының бөтә яр буйына хәҙрәмәүи диаспораһы менән бергә таралған. Тәриҡәт Бәғәләүи сәйеттәре ғаиләһе менән тығыҙ бәйләнгән.

# Әл-Бәғәләүиә
## Нигеҙләнеүе

Тәриҡәт Әл-Факиһ Мөҡәддәм Әс-Сәйет Мөхәммәт Ибн Әли Бәғәләүи Әл-Хөсәйени тарафынан нигеҙләнгән. Бәғәләүи һижриҙең 653 йылында (беҙҙең эраның 1232 йылы) вафат була.Ул үҙенең ижәзәһен Мароккола Әбү Мәҙйән аша ала.
Силсиләһенең ижәзә сылбыры Мөхәммәт Пәйғәмбәргә барып тоташа һәм уның ике туған ҡустыһы Али ибн Әбү Талиптың улы Хөсәйен аша бирелә.
# Йәлил (ҡасаба)

Йәлил (татар. Җәлил) — Татарстан Республикаһының Сарман районындағы ҡала тибындағы ҡасаба. Күп тармаҡлы Әлмәт-Бөгөлмә-Ленин агломерацияһына инә.
Ҡасаба Абдрахман, Ҡыҙыл Баҡса һәм Яңы Миңзәләбаш ауылдары менән «Йәлил ҡала тибындағы ҡасаба» муниципаль берәмәгенә инә. Ҡасаба Әлмәттән 34 км., Ҡазандан 240 км. алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡасаба янында Ыҡтың ҡушылдығы Миңзәлә йылғаһы аға.
Ҡасаба 1964 йылда нигеҙләнгән һәм шағир Муса Йәлил исемен йөрөтә.

# Йәлил (ҡасаба)
## Халҡы

Халыҡ һаны— 14491 кеше. Татарҙар (77,7 %), урыҫтар (19,6 %). Тыуым — 12,7 %, үлем — 9,5 % , халыҡ һаны үҫеше — 3,2 %. Ирҙәр — 48,0 %, ҡатын-ҡыҙҙар — 52,0 %. Эш йәшендәге кешеләр - 57,1 %, йәштәр — 28,8 %, ололар — 14,1 %.

# Йәлил (ҡасаба)
## Иҡтсады

Сәнәғәт нигеҙе-нефть етештереү тармағы. «Йәлилнефть» нефть һәм газ етештереү идаралығы Татнефть-тең 18% нефтен етештерә. 2001 йылда Йәлилдә 500 тонна нефть сығарылған.

# Йәлил (ҡасаба)
## Социаль сфераһы

Ҡасабала бар:
* 6 балалар баҡсаһы
* 1-се һанлы урта дөйөм белем биреү мәктәбе
* 2-се һанлы урта дөйөм белем биреү мәктәбе
* Гимназия
* Махсус һөнәрселеҡ училещеһы
* Балалар музыка мәктәбе
* Балалар сәнғәт мәктәбе
* Балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе
* Спорт-һауыҡтырыу комплексы (бассейн менән)
* Боҙ спорт һарайы
* Саңғы базаһы
* Ипподром (эшләмәй)
# Рододендрон

Рододéндрон (лат. Rhododéndron) — арса сәскәлеләр ырыуындағы үҫемлек. Яртылаш япраҡ ҡойоусы һәм япраҡ ҡойоусы ҡыуаҡтар һәм ағастырҙың һигеҙ йөҙгә яҡын төрөн берләштергән үҫемлектәр ырыуы. Рододендрон ырыуына оранжереяла сәскә үҫтереүсләр араһында таралған азалия керә.
* Rhododendron aechmophyllum

# Рододендрон
## Таралыуы

Рододендрондар, башлыса, төньяк ярымшарҙа уртаса климат бүлкәтендә таралған. Үҫемлектең күпселеге Ҡытайҙа, Һималайҙарҙы, Японияла, Көньяҡ-Көнсығыш Азияла, шулай уҡ Төньяҡ Америкала таралған. Көньяҡ ярымшарҙа — Яңы Гвинеяла һәм төньяҡ-көнсығыш Австралияла үҫә. Төрҙәр араһында 30 м бейеклеккә үҫкәндәре лә, йәйелеп үҫкән ҡыуаҡтар ҙа осрай. Сәскәләре кескенә лә, 20 см диаметрлылары ла осрай.
* Rhododendron dauricum
Рододендрон ҡыуағы
# Сайга (йылға)

Сайга — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының уң ярына тамағынан 150 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 57 км.

# Сайга (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400312115200022329
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202232
* Бассейн коды — 13.01.04.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Филиппин диңгеҙе

Филиппин диңгеҙе (тагал Dagat Pilipinas, ингл. Philippine Sea, ҡыт. 菲律宾海, япон. フィリピン海, индон. Laut Filipina) — утрауҙар араһында урынлашҡан Тымыҡ океандың диңгеҙе. Ҙурлығы буйынса донъяла икенсе урынды (Саргасс диңгеҙенән һуң) биләй.

# Филиппин диңгеҙе
## География

Көнбайышта Япон утрауҙары (Хонсю, Кюсю һәм Рюкю), Тайвань һәм Филиппин архипелагы, көнсығышта һыу аҫты һырттары һәм Идзу, Огасавара (Бонин), Кадзан, Марианна, Яп һәм Палау утрауҙары менән сикләнгән. Майҙаны 5726 мең км². Уртаса тәрәнлеге — 4108 м, максималь тәрәнлеге — 11 022 м (Марианна уйпатында). Күләме — 23 522 мең км³.
Диңгеҙ аша Төньяҡ Пассат һәм Куросио ағымдары үтә. Һыу өҫтө температураһы төньяҡта 15—28°С-тан көньяҡта 27—29°С-ҡа барып етә. Тоҙлолоғо төньяҡта 34,3 ‰-дән көньяҡта 35,1 ‰-гә барып етә.
Балыҡсылыҡ һәм кит аулау тармаҡтары үҫешкән. Төп порттары: Нагоя, Иокогама (Япония), Апра (Гуам).
# Вяземская Любовь Орестовна

Любовь Орестовна Вяземская (1869—1958) — совет һәм рус педагогы, педагогия фәндәре докторы (1954), профессор (1954).
Уҡыу йорттарында һәм техник мәктәптәрҙә инглиз телен уҡытыу методикаһы мәсьәләләрен эшләй, бер нисә эш авторы.

# Вяземская Любовь Орестовна
## Биографияһы

Любовь Орестовна Вяземская 1869 йылдың 3 ноябрендә Владимир губернаһының Киржач ҡалаһында йәшерен кәңәшсе Орест Полиенович Вяземский һәм уның ҡатыны Елена Дмитриевна (ҡыҙ фамилияһы Пшенецкая) ғаиләһендә тыуған, унда Любанан тыш Александр һәм Валериан, шулай уҡ һеңлеле Валентина тәрбиәләнгән; тағы бер бала — Елена, сабый сағында вафат була.
1901 йылда Кембридж университетын (был университетты тамамлаған беренсе урыҫ ҡатын-ҡыҙы) һәм 1902 йылдың авгусында гимназияларҙа инглиз теле уҡытыусыһы булып раҫлана. 1903 йылда Мәскәүҙә «Л.О.Вяземскаяның беренсе шәхси ҡатын-ҡыҙҙар коммерция училищеһы» ойоштора, 1908 йылда «Л.О.Вяземскаяның шәхси ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы» тип үҙгәртелә. 1916 йылда Мәскәү университетының физика-математика факультетын тамамлай. Октябрь революцияһынан һуң, 1918 йылда, гимназияны дәүләткә тапшыра һәм совет хеҙмәтенә инә. Гимназия һуңынан 41-се Мәскәү мәктәбе итеп үҙгәртелә
1919 йылдан Халыҡ мәғарифы комиссариатында физика-математика секцияһының ғилми бүлегенең ғилми секретары булып эшләй. 1919 йылдың авгусында кадеттарҙың төркөм эштәре буйынса ҡулға алына, әммә Мәскәү Сәйәси Ҡыҙыл Тәренең юридик бүлеге үтенесе буйынса азат ителә. 1920 йылдың октябрендә ҡабат ҡулға алына.. 1920 йылдың октябрь аҙағында ВЧК Президиумына хәлдәрҙе асыҡлау маҡсатында ғариза менән мөрәжәғәт итә һәм шул уҡ йылдың ноябрендә азат ителә. Ғалим комиссариат бүлегендә ғилми секретар булып эшләүен дауам итә.
1924 йылдан Мәскәү транспорт инженерҙары институтының һыу факультетында (хәҙер Император Николай II тимер юлдарының Мәскәү инженерҙар институты) өлкән уҡытыусы булып эшләй, 1938 йылдан 1957 йылға тиклем сит телдәр кафедраһы мөдире була. Немец, инглиз һәм француз телдәрен белә. 1954 йылда, 85 йәшендә, «Иностранный язык в наших высших технических учебных заведениях» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай һәм ошо уҡ йылда профессор була.
1960 йылдың 22 авгусында Мәскәүҙә вафат булып, шунда ерләнә.
Л.О. Вяземская «Почётлы тимер юлсы» (1940) билдәһе һәм «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнә (1945).
# Сатыр сәскәлеләр

Сатыр сәскәлеләр (лат. Apiales, рус. Зонтикоцветные) — APG II синыфлаштырыу системаһы буйынса II эвастерид төркөмөнә ингән ике өлөшлө үҙемлектәр теҙмәһенә ҡарай.

# Сатыр сәскәлеләр
## Ҡылыҡһырлама

Япраҡтары төпһәһеҙ. Сәскәләре ваҡ, Сатырлылар ғаиләһендә йышыраҡ сатыр рәүешендә, Аралиялылар ғаиләһендә суҡлы булып сәскә ата.

# Сатыр сәскәлеләр
## Синыфлаштырыу

* APG III системаһына ярашлы был теҙмәгә 7 ғаилә индерелгән:
* Apiaceae — Сатырлылар
* Araliaceae — Аралиялылар
* Griseliniaceae — Гризелинлылар
* Myodocarpaceae — Миодокарплылар
* Pennantiaceae — Пеннантиялылар
* Pittosporaceae — Смолосемянниковые, Ыҫмалалы орлоҡлолар, йәки Питтоспоралылар
* Torricelliaceae — Торричеллалылар
* Был ботаника буйынса тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
# Садиҡов Фәрит Шәмсетдин улы

Садиҡов Фәрит Шәмсетдин улы (29 сентябрь 1927 йыл — 20 декабрь 1987 йыл) — шәкәр сөгөлдөрөн эшкәртеү механизацияланған звено тракторсыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған механизаторы (1967).

# Садиҡов Фәрит Шәмсетдин улы
## Биографияһы

Фәрит Шамсетдин улы Садиҡов 1927 йылдың 29 сентябрендә БАССР-ҙың Ҡырмыҫҡалы районы Ибраһим ауылында тыуған.
Башланғыс белемле. 1941 йылда Ҡырмыҫҡалы районының Фрунзе исемендәге колхозда тракторсы булып хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай. 1947 йылдың февраленән майына тиклем Ҡарламан МТС-ының тракторсылар курсында уҡыған. 1947—1959 йй.— тракторсы, 1959 й. — Фрунзе исемендәге колхоздың шәкәр сөгөлдөрөн үҫтереү буйынса механизацияланған звено башлығы булып эшләй.
һигеҙенсе биш йыллыҡта (1966—1970) Ф. Ш. Садиҡов звеноһында, план буйынса 200 центнер булып, был культураның уңышы 341 центнер тәшкил иткән. Туғыҙынсы биш йыллыҡтың өс йылында, план буйынса 220 центнер булып, звено 345 центнер сөгөлдөр уңышын йыйып алды. 1973 й. — план буйынса 21 245 центнер булып, 49 245 центнер сөгөлдөр — социалистик йөкләмә 141 %-ҡа үтәлде. 94 гектар ерҙең һәр гектарынан 522 центнер рекордлы уңыш алдылар. Свекловод республикаһы Звено республика сөгөлдөр үҫтереүселәре араһында беренсе урынды биләй. Сөгөлдөр етештереүҙең өс йыллыҡ планы 156 %-ҡа үтәлде — план буйынса 61 054 ц булғанда, звено 95 705 центнер татлы тамыр йыйып алды. Һатыу планын звено 141 %-ҡа үтәне — план буйынса 58 470 ц булып, 82 453 центнер һатылды. Уңыш эшкәртеү технологияһын камиллаштырыу, һөрөнтө ерҙе эшкәрткәндә комплекслы механизациялау һәм ағым-йыйыу ысулдарын ҡулланыу арҡаһында уңышҡа өлгәшелә.
1973 йылда Бөтә союз социалистик ярышында яулаған оло ҡаҙаныштары һәм игенселек аҙыҡ-түлеген етештереү һәм дәүләткә һатыу буйынса йөкләмәләрен арттырып үтәгәндә күрһәткән хеҙмәт батырлығы өсөн Ф. Ш. Садиҡовҡа 1973 йылдың 7 декабрендә СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
Алтынсы саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаты (1963—1967).
Садиҡов Фәрит Шәмсетдин улы 1987 йылдың 20 декабрендә вафат була.

# Садиҡов Фәрит Шәмсетдин улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973);
* Ленин ордены (1971, 1973),
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены (1981)
* миҙалдар менән бүләкләнгән.

# Садиҡов Фәрит Шәмсетдин улы
## Хәтер

Ибраһим ауылындағы урам батыр исемен йөрөтә.
# Дере

Дере (нем. Dähre) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1559 кеше йәшәй. Майҙаны — 29,59 км². Диңгеҙ кимәленән 53 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 29413 һәм автомобиль коды — SAW.
# Сукбак

Сукбак (Сунбик, Кара-Су) — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чулышман йылғаһының һул ярына тамағынан 115 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Сукбак
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100112115100001876
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100187
* Бассейн коды — 13.01.01.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ялан Йылайыры

Ялан Йылайыры (Йылайыр, рус. Крепостной Зилаир) — Башҡортостан йылғаһы. Һаҡмар ҡушылдығы, тамағынан алып дөйөм оҙонлоғо 584 км. Һыу ағымы — 100 км. Һыу йыйылыу майҙаны — 897 км². Тамағы Иҫке Яҡуп ауылы янында.

# Ялан Йылайыры
## Атама тарихы

Йылға атамаһы ошонда ер биләмәһе алып, төпләнгән урыҫ баярына ҡағылышлы легенда нигеҙендә барлыҡҡа килгән Крепостной Йылайыр ауылы (элекке Йылайыр ҡәлғәһе) исеменән алынған. Ул башҡорттарҙан ер бүлеп биреү тураһында һорашып, үгеҙ тиреһе ҙурлығында ғына ер һорай һәм ризалыҡ алғас, тирене нәҙек ҡайыштарға телеп, уларҙы үҙ-ара бәйләп, урман буйлап ҡарағайҙарҙы уратып ун саҡрымлыҡ ер ала. Шунан һуң башҡорттар һәм баярҙар араһындағы мөнәсәбәт насарайып, яңы асыҡтан-асыҡ бәрелештәргә килтерә. Баяр үҙенә ярҙамға казактарҙы саҡыра, ә башҡорттар уның утарын яндыра. Шунан һуң урыҫтар хакимиәте, башҡорттарҙы был урындарҙан күсерә, ә баяр утары булып ҡалған ауыл Крепостной Зилаир исемен ала..

# Ялан Йылайыры
## Гидрография

Йылға бормаланып аға. Төбө ҡом-ташлы, ярҙары һөҙәк һәм текә, ҡыуаҡлыҡтар һәм урман менән ҡапланған.
XIX быуатта Ялан Йылайырының һыу бассейны территорияһында төньяҡ болан булыуы теркәлә. 1939 йылда ла бер нисә баш болан күренгән.

# Ялан Йылайыры
## Һыу реестрҙары

Россия дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәрен буйынса Урал бассейн округына ҡарай, йылғаның хужалыҡ учпсткаһы — Һаҡмарға тиклем. Йылға бассейны — Урал.
Мәғлүмәттәр буйынса геомәғлүмәти һыу хужалығы системаһын районлаштырыуҙарынса , һыу ресурстары Федераль агентлығы:
* Һыу объектының дәүләт һыу реестрындағы коды — 12010000512112200005027
* Гидрологик өйрәнелеү коды — 112200502
* Гидрологик өйрәнелеү буйынса том һаны— 12
* Гидрологик өйрәнеү буйынса сығарылыуы — 2

# Ялан Йылайыры
## Һыу реестрҙары
### Ҡушылдыҡтары (тамағынан алып км)

* 16 км: Оҫҡонош (Окау)
* 29 км: Дегтерка йылғаһы
* 50 км: Оло Уса йылғаһы
* 54 км: Ҡондорош йылғаһы
* 61 км: Урта Бешәҙе йылғаһы
* 68 км: Оло Бешәҙе йылғаһы
* 77 км: Оло Ҡалмаҡ йылғаһы
* 83 км: Шүлкә йылғаһы
* 86 км: Тулыбай йылғаһы

# Ялан Йылайыры
## Библиография

Дәүләт һыу реестрына керетелә.
# Көйөлдө (йыр)

«Көйөлдө» (башҡ. Көйөлдө) — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.
Тормош-көнкүреш йырҙары төркөмөнә инә.

# Көйөлдө (йыр)
## Тарихы

Яҙ миҙгелкәйҙәрен шунан беләм: Һыҙғырып та оса көйөлдө. Һағынғанда дуҫым бер йырларһың, Отоп алсы ошо көйөмдө.
Иртә лә генә тороп тышҡа сыҡһам, Көйөлдө ҡош оса һыҙғырып. Сәсбауҙарын һалып, биштән үреп, Үҙ еңгәйем килә ҡыҙ булып.
«Башҡорт халҡ йырҙары» китабында баҫылып сыға, төҙөүсе-мөхәррире, инеш мәҡәлә һәм аңлатмалар авторҙары Х. Ф.Әхмәтов, Л. Н. Лебединский, Харисов Әхнәф Ибраһим улы (Өфө, Башҡ. китап нәшриәте, 1954 йыл). Йырҙы Тимирязев исемендәге Ауыл хужалығы академияһы студенты, Учалы районы Ҡорама ауылы егете Спартак Ильясовтың йырлауы буйынса Абрар Ғабдрахманов яҙып алған. Йыр уҡытыусыһы, ҡурайсы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993) Әҙеһәм Исҡужин репертуарынан.

# Көйөлдө (йыр)
## Йөкмәткеһе

Йыр нигеҙендә тормоштоң ябай, көндәлек күренештәренә, ғаилә мөнәсәбәттәренә бәйле тыуған хис-тойғоларҙы уртаҡлашыу ята. Бигерәк тә йәш егеттең еңгәһенә ҡарата булған шәхси кисерештәре моңға үрелеп бирелгән.

# Көйөлдө (йыр)
## Характеристикаһы

«Көйөлдө» — туғанлыҡ кисерештәрен тәбиғәт күренештәренә бәйләп асҡан фәлсәфәүи характерҙағы йыр. Көйө киң диапазонлы (дуодецима), бай орнаментика һәм көйләүгә ҡоролған. Йырҙың башына көйҙөң децимеға күтәрелеү хәрәкәте хас, аҙаҡ әкренләп түбәнгә тоникаға ҡарай хәрәкәт итә.

# Көйөлдө (йыр)
## Башҡарыусылар

Башҡарыусылар — Әҙеһәм Исҡужин, Спартак Илъясов.
# Ҡара Уба (Силәбе өлкәһе)

Ҡара Уба— (рус. Караоба) - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Варна районы ҡасабаһы. Катенино ауыл биләмәһе составына инә.

# Ҡара Уба (Силәбе өлкәһе)
## Географияһы

Райондың үҙәк өлөшөндә, Ҡараталаят йылғаһының һул ярында урынлашҡан. Катенино ауыл биләмәһе үҙәгенә тиклем (Катенино а.) — 12 км, район үҙәге Варна ауылына тиклем аралыҡ — 33 км. Күрше тораҡ пункттар араһында грунтлы йәки шоссе юлдары һалынған.

# Ҡара Уба (Силәбе өлкәһе)
## Тарихы

Ҡара Уба ауылы Варна районына инә. Билдәле булыуынса, был төбәк Силәбе өлкәһенең көньяғындағы башҡа биләмәләр кеүек үк, казактар килеп урынлашҡан нығытмалар төбәге булараҡ билдәле. XIX быуат уртаһында бында ғәскәри казак постары урынлашҡан булған. Тәүҙә уларҙың исемдәре булмай, номерҙар менән генә аталалар, 1843 йылда улар Ырымбур казак ғәскәре еңеүҙәре хөрмәтенә яңы исемдәр бирелә. Варна үҙе Болгар крепосын яулап алыу айҡанлы исем алған. Катенино Ҡараталаят йылғаһының һул ярында урынлашҡан. Ауылға XIX быуаттың икенсе яртыһында Ырымбур өлкәһе, Николаевка ауылынан казактар нигеҙ һалған булған.1857 йылда был казак ауылы исеме Ырымбур генерал-губернаторы Александр Андреевич Катенин хөрмәтенә Катенино тип үҙгәртелгән.
Ҡара Убаға 1910 йылда Катенино ауылынан күсенгән халыҡ нигеҙ һалған. Был ауылға өҫтәмә ер киҫеме биргән булғандар (1202 дис. 960 саж2). Йәғни, Ҡара Уба ошо ауылдың ҡушығы булып сыға.
1930-сы йылдарҙа Ҡара Убала малсылыҡ фермаһы ойошторола, ул 1945 йылда «Покровский» совхозына бирелә. 1970 йылда «Кулевчинский» совхозы ойошторола, хәҙер ул «Заречье» ЯСЙ-ы бүлексәһе.

# Ҡара Уба (Силәбе өлкәһе)
## Тәбиғәте

Рельефы — Урал аръяғы пенепленына ингән ярымтигеҙлек; иң яҡын ҡалҡыулыҡтар — 258 һәм 261 м бейеклектә. Ландшафы — ҡылғанлы һәм төрлө үләнле дала, яр буйҙарында ҡайын, уҫаҡ үҫә. Урал аръяғы пенепленының көнсығыш сиге ошо төбәк аша Ҡаҙағстан яғына китә

# Ҡара Уба (Силәбе өлкәһе)
## Халҡы

(1970—360, 1983—248,1995 −251)

# Ҡара Уба (Силәбе өлкәһе)
## Урамдары

* Яр буйы урамы
* Яңы урам
* Эшсе тыҡрығы
* Мәктәп урамы

# Ҡара Уба (Силәбе өлкәһе)
## Этимологияһы

Топоним урыҫ теленә башҡорт телендәге "ҡара" - һәм "уба" һүҙҙәренән яһалған топонимдан күскән. Был төбәктә ҡара талдар үҫкән һәм ошо яҡта аҡҡан йылғаға ла ҡара таллы аят - Ҡараталаят исеме бирелгән.
Был төбәккә күсенгән ҡаҙаҡтар иһә этимологияны "яңғыҙ" тигән мәғәнә менән бәйләй, сөнки улар шундай яңғыҙ торған ҡалҡыулыҡтарҙы "ҡара уба" тип атай. Был хаҡта Силәбе топонимисы Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә яҙа

# Ҡара Уба (Силәбе өлкәһе)
## Инфраструктураһы

* ООО «Заречье»
# Шәйехзада

Шәйехзада — башҡорт ир-ат исеме

# Шәйехзада
## Этимология

Шәйехзада — ғәрәп, фарсы телендә — Шәих (дин башлығы; ырыу башлығы) + зада (ир бала)

# Шәйехзада
## Билдәле кешеләр

Бабич Шәйехзада Мөхәмәтзакир улы (2 ғинуар 1895 йыл — 28 март 1919 йыл) — шағир, башҡорт әҙәбиәте классигы. Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре, Башҡорт мәркәз шураһы (1917—1919) ағзаһы.
# Оло Густая Речка

Оло Густая Речка — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сугмутен-Ях йылғаһының уң ярына тамағынан 115 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Оло Густая Речка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200047468
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204746
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Яңы Сибай

Яңы Сибай — (рус. Новый Сибай) — бөткән һәм Башҡортостандың Сибай ҡалаһына нигеҙ һалған ауыл. 1844—1849 йылдарҙа барлыҡҡа килгәнбашҡа версия буйынса 1850 йылда.

# Яңы Сибай
## Исеменең килеп сығышы

Ауылдың исеме Сибай антропонимынан алынған. 1727 йылдан төп Сибай ауылы (хәҙер Иҫке Сибай) Атайсал исеме аҫтында билдәле. Сибай ауылы Атайсал исеме менән тәүге тапҡыр 1795 йылда Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе Бөрйән улусы составында телгә алына. XVIII быуат уртаһынан Сибай Тәнәкәев исеме менән йөрөтөлә башлай (башҡа версия буйынса башҡорт кантоны Сибаев менән бәйле.

# Яңы Сибай
## Географик урыны

Ҡамышлы Үҙәк йылғаһы буйында Сибай ауылынан 5 км алыҫлыҡта урынлашҡан була.

# Яңы Сибай
## Тарихы

Сибай ауылы (Атайсал, хәҙер Иҫке Сибай) 6-сы кантондың 8 йортона ҡараған. Бөрйән ырыуының төп ауылдарының береһе. Яҡынса 1844—1849 йылдарҙа Сибай ауылынан бүленеп Яңы Сибай ауылы барлыҡҡа килә. Сибай ауылынан айырмалы уны Яңы Сибай тип атайҙар. 1850 йылда әлеге ауылда 12 йорт булһа, 1859 йылда — 15 йорт, һәм унда 88 кеше йәшәгән. 1920 йылда 20 йортта 102 кеше йәшәй. Яңы бүлендек ауыл тирәһендә шулай уҡ Яңы Сибай утары күрһәтелә, унда 37 йортта 237 кеше йәшәй. Иҫке Сибай ауылынан бер һунарсы һыуһар өңөн ҡаҙған саҡта пирит осҡондары менән ауыр ҡыҙыл балсыҡҡа тап була. 1912 йыл аҙағында Яңы Сибай ауылында йәшәүсе Әмир Әбделҡасым улы Хоҙайбирҙин, бер нисә ҡап балсыҡ алып, Баймаҡҡа Көньяҡ дәүләт автономиялы округының идарасы директоры А. Ф. Кабановҡа бара. Тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһендә балсыҡта алтын һәм көмөш миҡдары байтаҡ булғанын күрһәтә. <аҡыр-цинк мәғдән ятҡылығын разведкалау башлана. Яңы Сибай ауылы халҡы Сибай руднигының тәүге шахтерҙары булалар.
Артабан Яңы Сибай ауылы — Сибай ҡасабаһына (1938), һуңынан Сибай ҡалаһына (1955) әүерелгәс, Сибай ауылы Иҫке Сибай тип йөрөтөлә башлай.
Бөрйән ырыуы башҡорттары.

# Яңы Сибай
## Билдәле кешеләре

— Хоҙайбирҙин Әмир Әбделҡасым улы — ятҡылыҡты тәү башлап асыусы.
# Медведевка (Уй ҡушылдығы)

Медведевка — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уй йылғаһының һул ярына тамағынан 71 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Медведевка (Уй ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010100312115300006430
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115300643
* Бассейн коды — 14.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Пиреней ярымутрауы

Пирене́й ярымутрауы (шулай уҡ Иберия ярымутрауы; порт. , исп. , галис. , астур. Península Ibérica, баск. Iberiar penintsula, араг. Peninsula Iberica, кат. península Ibèrica, эстр. península Ibérica, фр. péninsule Ibérique, лат. Iberia Paeninsula) — Европаның көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан ярымутрау. Урта диңгеҙ, Атлантик океан, Бискай ҡултығы һыуҙары менән йыуыла.
Иберия тигән икенсе исеме Боронғо Римға тиклем шул ярымутрауҙа йәшәгән Иберҙар халҡы менән бәйле.
Хәҙерге вакытта Пиреней ярымутрауында Испания, Португалия, Андорра, Франция һәм Бөйөк Британия территорияһы — Гибралтар урынлаша.
| Дәүләт/Территория | км² | Ярамутрауҙан өлөш (%) | Тасуирлама |
| Испания | 493,519 | 85 | ярымутрауҙың иң ҙур өлөшөн алып тора |
| Португалия | 89,261 | 15 | ярымутрауҙың көнбайыш өлөшөндә урынлаша |
| Франция | 540 | 1%-тан кәм | ярымутрауҙың төньяғында бәләкәй өлөш |
| Андорра | 468 | 1%-тан кәм | бәләкәй өлөш |
| Гибралтар | 7 | 1 %тан кәм | Бөйөк Британия территорияһы |

# Пиреней ярымутрауы
## Фотогалерея

* Европа картаһында урынлашыу
* Төп йылғалар
* 18 быуат картаһы
* Был Европа географияһы буйынса тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ. Мөмкин булһа был иҫкәрмәне анығырағы менән алыштырыр кәрәк.