# Ҡумыҡ теле

Ҡумыҡ теле (үҙатамалары — къумукъ тил, qumuq til, рус. кумы́кский язы́к) — Дағстанда, Чечняның төньяҡ-көнбайышында һәм Төньяҡ Осетияның Моздок районында йәшәгән ҡумыҡтарҙың теле.
Төрки телдәрҙең ҡыпсаҡ төркөмөнә ҡараған тел. Был телдә һөйләшеүселәр һаны — яҡынса 450—500 мең кеше.
Ҡумыҡ теле — Дағстан телдәре араһында алты «әҙәби телдең» береһе. Ҡумыҡ телендә «Ёлдаш» гәзите нәшер ителә.

# Ҡумыҡ теле
## Тарихы

Ҡумыҡ теленең барлыҡҡа килеү ваҡыты әлегә тиклем асыҡланмаған. Ул монгол-татар осорона тиклем нигеҙләнгән булған тигән фараз йәшәй (XIII быуатҡа тиклем).
Ҡумыҡ теле Дағстандың боронғо әҙәби яҙма телдәренең береһе булып тора. XX быуат дауамында ҡумыҡ теле яҙмаһы дүрт тапҡыр үҙгәртелә: традицион ғәрәп графикаһы 1920-се йылдар башында үҙгәртелә; 1929 йылда башта уны латин алфавиты алмаштыра , ә артабан, 1938 йылда — кириллицаға күсәләр. Кириллица алфавиты ла 1940—1950 йылдарҙа үҙгәртелә.
Ҡумыҡ теленә иң яҡыны — ҡарасай-балҡар, ҡырымтатар һәм ҡараим телдәре.
Ҡумыҡтар араһында шулай уҡ урыҫ һәм төрөк телдәре таралған (төрөксә XIX -ХХ быуаттың беренсе яртыһында күсеп килгәндәр тоҡомо һөйләшә).
Ҡумыҡ теле төньяҡ-көнсығыш Кавказ менән рус хакимиәте мөнәсәбәттәрендә рәсми тел булып торған. Шулай уҡ бары ҡумыҡ теленә ҡарата «мосолман теле» тигән лингвоним (бусурман тил) ҡулланылған.

# Ҡумыҡ теле
## Тарихы
#### Таулылар эмиграцияһы

1935 йылда Кавказ Бойондороҡһоҙ комитетының телдәр комиссияһы һәм Варшава Көнсығыш телдәр институты съезының тикшернеү һөҙөмтәләре буйынса ҡумыҡ теле «бөтә Төньяҡ Кавказ ҡәбиләләре өсөн уртаҡ ҡәбилә теле» тип һайлап алынған.

# Ҡумыҡ теле
## Яҙмаһы

Хәҙерге заман ҡумыҡ алфавиты: А а, Б б, В в, Г г, Гъ гъ, Гь гь, Д д, Е е, Ё ё, Ж ж, З з, И и, Й й, К к, Къ къ, Л л, М м, Н н, Нг нг, О о, Оь оь, П п, Р р, С с, Т т, У у, Уь уь, Ф ф, Х х, Ц ц, Ч ч, Ш ш, Щ щ, Ъ ъ, Ы ы, Ь ь, Э э, Ю ю, Я я.
| А а | а | П п | пe |
| Б б | бe | Р р | эр |
| В в | вe | С с | эс |
| Г г | гe | Т т | тe |
| Гъ гъ | гъa | У у | у |
| Гь гь | гьe | Уь уь | уь |
| Д д | дe | Ф ф | эф |
| Е е | e | Х х | хa |
| Ё ё | ё | Ц ц | цe |
| Ж ж | жe | Ч ч | чe |
| З з | зe | Ш ш | шa |
| И и | и | Щ щ | щa |
| Й й | къысгъа и | Ъ ъ | къатты белги |
| К к | кe | Ы ы | ы |
| Къ къ | къa | Ь ь | йымышакъ белги |
| Л л | эл | Э э | э |
| М м | эм | Ю ю | ю |
| Н н | эн | Я я | я |
| Нг нг | энг | |
| О о | o | |
| Оь оь | оь | |

# Ҡумыҡ теле
## Яҙмаһы
### Хәҙерге заман латиницаһы

1991 йылда ҡумыҡ вәкилдәре Дөйөм төрки алфавит ҡабул итеүҙә ҡатнаша, ул хәҙерге мәлдә популярлаша бара.
Латиница нигеҙендә ҡумыҡ алфавиты :
| Латиница | Кириллица | МФА |
| A a | А а | ⟨a⟩ |
| B b | Б б | ⟨b⟩ |
| C c | Ж ж | ⟨d͡ʒ⟩ |
| Ç ç | Ч ч | ⟨t͡ʃ⟩ |
| D d | Д д | ⟨d⟩ |
| E e | Э э | ⟨e⟩, ⟨æ⟩ |
| G g | Г г | ⟨ɡ⟩ |
| Ğ ğ | Гъ гъ | ⟨ʁ⟩ |
| H h | Гь гь | ⟨h⟩ |
| İ i | И и | ⟨i⟩ |
| I ı | Ы ы | ⟨ɯ⟩ |
| Y y | Й й | ⟨j⟩ |
| J j | Ж ж | ⟨ʒ⟩ |
| K k | К к | ⟨k⟩ |
| Q q | Къ къ | ⟨q⟩ |
| L l | Л л | ⟨l⟩ |
| M m | М м | ⟨m⟩ |
| N n | Н н | ⟨n⟩ |
| Ñ ñ | Нг нг | ⟨ŋ⟩ |
| O o | О о | ⟨o⟩ |
| Ö ö | Оь оь | ⟨ø⟩ |
| P p | П п | ⟨p⟩ |
| F f | Ф ф | ⟨f⟩ |
| R r | Р р | ⟨r⟩ |
| S s | С с | ⟨s⟩ |
| Ş ş | Ш ш | ⟨ʃ⟩ |
| T t | Т т | ⟨t⟩ |
| U u | У у | ⟨u⟩ |
| Ü ü | Уь уь | ⟨y⟩ |
| V v | В в | ⟨v⟩ |
| W w | В в | ⟨w⟩ |
| X x | х х | ⟨x⟩ |
| Z z | З з | ⟨z⟩ |
| Ä ä | я либо а | ⟨æ⟩ |
| ʼ | Ъ ъ | ⟨ʔ⟩, ⟨ʕ⟩ |