yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Тиҙ туҡланыу

Тиҙ туҡланыу йәки фастфуд (ингл. fast «тиҙ» һәм food «ашамлыҡ») — ҡыҫҡа ваҡытта туҡланыу йәки тиҙ арала бешереп алырлыҡ аҙыҡ.

# Тиҙ туҡланыу
## Фастфудтың тарихы

Тиҙ бешерелеп алына торған аш-һыу барлыҡ халыҡтарҙа бар тип әйтерлек, мәҫәлән, Италияла — пицца. 1921 йылда Канзаста White Castle компанияһы асыла. Улар, быға тиклем бер ҡайҙа ла булмаған, гамбургерҙарҙы һата башлайҙар. Кешеләрҙе был продукт үҙенең хаҡы (1946 йылға тиклем 5 цент) һәм иң мөһиме яңылығы менән ҡыҙыҡһындыра. 1940 йылдарҙа был компанияниң конкуренттары ла килеп сыға башлай, иң көслөләре — McDonald’s.
1956 йылда Америка Ҡушма Штаттарында 14 McDonald’s рестораны эшләй, 1960 йылда — 228, 1968 йылда — 1000, 1975 йылда — 3075, 1980 йылда — 6263, 1990 йылда- 11800. Бөгөнгө көндә 119 илдә 30 меңдән ашыу McDonald’s рестораны эшләй.

# Тиҙ туҡланыу
## Киң таралыу сәбәптәре

Ҙур ҡала кешеләре өсөн был ашау төрө бик уңайлы, бер яҡтан ҡиммәттә түгел, икенсе яҡтан тиҙ ҙә. Тағы ла был аш-һыуҙы, төрлө «тәмләткестәр» ҡушылыу сәбәпле, тәмле лә тип һанайҙар.

# Тиҙ туҡланыу
## Һаулыҡҡа йоғонтоһо

Тиҙ ашау — үҙе генә организмаға насар йоғонто яһай, ә ярымфабрикаттарҙан эшләнгән гамбургерҙар һәм башҡа шундай продукттар менән туҡланыу, әлбиттә, һаулыҡты нағытмай. Фастфуд менән туҡланыу, ғалимдар тикшереүе буйынса, тиҙ тән массаһы йыйыуына сәбәп була.
# Конин

Конин (пол. Konin) — Польшалағы ҡала, Великопольский воеводалығына инә. Майҙаны — 82 кв, км. Халҡы — 80 355 кеше (2005 йыл).

# Конин
## Тарихы

Рәсәй империяһы дәүерендә Конин Калиш губернаһы Конин өйәҙенең административ үҙәге була.
1875 йылдан 1912 йылға тиклем ҡалала Урыҫ император армияһы 5-се кавалерия дивизияһы 1-се бригадаһының Каргопол драгун полкы урынлашҡан була.

# Конин
## Туғанлашҡан ҡалалар

* Акмяне, Литва
* Брянскиҙең, Рәсәй
* Черновцы, Украина
* Добеле, Латвия
* Энен-Бомон, Франция
* Херня, Германия
* Карлово, Болгария
* Санта-Сусанна, Испания
* Сундсвалль, Швеция
* Wakefield, Бөйөк Британия
* Унгень, Молдавия

# Конин
## Фотогалерея

* Костел
* Ратуша

# Конин
## Иҫкәрмә

* ↑ https://bdl.stat.gov.pl/api/v1/data/localities/by-unit/023015862011-0948667?var-id=1639616&format=jsonapi
* ↑ https://bdl.stat.gov.pl/api/v1/data/localities/by-unit/023015862011-0948667?var-id=1639617&format=jsonapi
* ↑ https://bdl.stat.gov.pl/api/v1/data/localities/by-unit/023015862011-0948667?var-id=1639618&format=jsonapi
* ↑ http://www.bryansk032.ru/?j=171&m=180&gorod=6
* ↑ http://chernivtsy.eu/portal/1175-2
* ↑ Вейнберг Л. Б. Конин // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том). — СПб., 1890—1907. (рус.)
# Оленья (Вагран ҡушылдығы)

Оленья — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вагран йылғаһының һул ярына тамағынан 93 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Оленья (Вагран ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы , инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502412111200009978
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200997
* Бассейн коды — 14.01.05.024
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Хайводы-Войва-Яха

Хайводы-Войва-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нензота-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 87 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Хайводы-Войва-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300043198
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304319
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Сельзя (Вашка ҡушылдығы)

Сельзя — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вашка йылғаһының уң ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.

# Сельзя (Вашка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000048341
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004834
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡортбаш

?Ҡортбаш :
Төрлө төрҙәре :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Моллюскалар |
| Класс: | Ҡорһаҡ аяҡлылар |
| Отряд: | Sorbeoconcha |
| Супер- ғаилә: | Cypraeoidea |
| Ғаилә: | Cypraeidae |
| Ырыу: | Ципреи |
Латинса исеме :
Linnaeus, 1758 :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 72742 NCBI 69558 |
Ҡортбаш (урыҫ.ципреи йәки каури, лат. Cypraea — кипреи, ингл. cowry, cowrie) — Cypraeidae ғаиләһенән булған ҡорһаҡ аяҡлы диңгеҙ молюскалары ырыуынан.

# Ҡортбаш
## Ҡортбаш башҡорт тарихында һәм көнкүрешендә

Ҡортбаш - башҡорт халҡында күҙ тейеүҙән һаҡлаусы бетеү һәм биҙәнеү әйбере булараҡ ҡулланылған бәләкәй генә диңгеҙ ҡабырсағы.
Ҡортбаш ҡатын - ҡыҙҙы, бала - сағаны күҙ тейеүҙән, төрлө ҡара көстәрҙән ҡурсалай тип һаналған.Ҡабырсыҡтар, ғәҙәттә, ҡашмау таҫмаһының ситтәренә, еләнгә, шулай уҡмалайҙарҙың түбәтәйҙәренә тегеп ҡуйылыр булған. Ҡортбаш фәнни әҙәбиәттә каури(һинд телендә) тип атала. Ул башлыса Малодив утрауҙарында осрай һәм ошо утрауҙарҙан Һиндостан ярымутрауы менән Африкаға үтеп ингән. Каури- ҡортбаш беҙҙең эраның 400-сө йылынан алып ХХ быуат башына тиклем Һиндостанда бәләкәй аҡса берәмеге сифатында ҡулланылған. Мәҫәлән: 3000-1200 бөртөк 1 рупийға торошло булған. Башҡорт халҡы ҡортбаш ҡабырсығы менән бик борондан таныш. Шуға күрә атамаһы бар, һәм беҙҙең милли кейемдә лә урын алған. Күрәһең, был диңгеҙ ҡабырсыҡтары башҡорттарҙың Һиндостан менән тығыҙ сауҙа бәйләнеше һөҙөмьәһендә килеп ингән. Башҡорттарҙың бик борон Һиндостанға барып йөрөгәне тураһында тарихсылар күп дәлилдәр килтерәж. Шулай итеп, "ҡортбаш" тип үҙенсәлекле исем менән аталған кескәй диңгеҙ ҡабырсаҡтары боронғо башҡорт тарихының әле асылмаған серҙәрен һаҡлай.
# Волдэп-Юган

Волдэп-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сыня йылғаһының уң ярына тамағынан 120 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 79 км.

# Волдэп-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300030282
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303028
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Күккәй (Уйылға ҡушылдығы)

Күккәй (рус. Кокуй) — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уйылға йылғаһының уң ярына тамағынан 214 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Күккәй (Уйылға ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уйылға йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500112111200000967
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200096
* Бассейн коды — 14.01.05.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Әхәтов Шәүҡәт Нурлығаян улы

Әхәтов Шәүҡәт Нурлығаян улы (рус. Ахатов Шаукат Нурлигаянович;14 ноябрь 1922 йыл — 7 декабрь 2020 йыл) — нефть сәнәғәте эшмәкәре, ғалим-инженер, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1952—1983 йылдарҙа Урал‑Себер магистраль нефть үткәргестәре идаралығының яуаплы хеҙмәткәре: бүлек етәксеһе, идаралыҡ начальнигының етештереү буйынса урынбаҫары, баш инженер, 1970 йылдан — идаралыҡ начальнигы, бер үк ваҡытта 1975—1995 йылдарҙа Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусыһы. Техник фәндәр кандидаты (1975), доцент (1981). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған (1972), СССР‑ҙың почётлы (1977) нефтсеһе. СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1983). Ленин (1973), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1977), Почёт Билдәһе (1966) ордендары кавалеры.

# Әхәтов Шәүҡәт Нурлығаян улы
## Биографияһы

Шәүкәт Нурлығаян улы Әхәтов — 1922 йылдың 14 ноябрендә Башҡортостан Республикаһының Илеш районы Баҙытамаҡ ауылында тыуған. 1947 йылда И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институтын тамамлағандан һуң, Өфө нефть сәнәғәте ғилми тикшеренеү институтының инженеры, өлкән инженеры булып эшләй. 1952— 1983 йылдарҙа Урал-Себер магистраль нефть үткәргестәре идаралығында: бүлек начальнигы, етештереү буйынса начальник урынбаҫары, баш инженер вазифаларын башҡара. 1970 йылдан алып идаралыҡты етәкләй, бер үк ваҡытта 1975—1995 йылдарҙа Өфө дәүләт нефть техник университетында уҡыта. Әхәтов Шәүкәт ҡатнашлығында Туймазы—Өфө, Туймазы—Омск, Шкапов—Ишембай нефть үткәргестәре, Өфө—Омск, Өфө—Петропавловск нефть продукт үткәргестәр төҙөлә һәм файҙаланыуға тапшырыла. 1970—1983 йылдарҙа Өфө дәүләт нефть техник университетында Шәүҡәт Нурлығаян улы нефть һәм газ транспорты һәм һаҡлау буйынса инженер-механиктар сығарылышының дәүләт комиссияһы рәйесе була.

# Әхәтов Шәүҡәт Нурлығаян улы
## Ғилми эшмәкәрлеге һәм хеҙмәттәре

* 40-ҡа яҡын фәнни хеҙмәт һәм 4 уйлап табыу авторы.
* Шулай уҡ « Эксплуатация магистральных трубопроводов по транспорту нефти и газа» дәреслек һәм башҡа уҡыу ҡулланмалары төҙөүҙә ҡатнаша.

# Әхәтов Шәүҡәт Нурлығаян улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

— Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған нефтсеһе (1972); — СССР‑ҙың почётлы нефтсеһе (1977); — СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1983); — Ленин ордены (1973); — Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1977); — «Почёт Билдәһе» ордены (1966);
# Кизгән

Кизгән — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Быстрый Танып йылғаһының һул ярына тамағынан 153 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.

# Кизгән
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан алып тамағына тиклем.. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201612111100025988
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102598
* Бассейн коды — 10.01.02.016
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Тальма (Лозьва ҡушылдығы)

Тальма — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лозьва йылғаһының уң ярына тамағынан 127 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 101 км.

# Тальма (Лозьва ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200009465
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200946
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Катесово

Катесово — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Сургут райондағы ҡасаба. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ? кеше йәшәй.
Почта индексы — 628454, ОКАТО коды — 71126000000.

# Катесово
## Халыҡ һаны

| Йыл | Даими халыҡ һаны |
| 2002 | |
| 2008 | |
| 2010 | ? |

# Катесово
## Климат

Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
# Тәһран

Тәһран — Иран дәүләте территорияһында урынлашҡан ҡала.

# Тәһран
## Этимологияһы

Ҡаланың рәсми сайтынан күренеүенсә, Тәһран атамаһы «төптә», «аҫ яҡта» мәғәнәһе биргән (تهтәһ) һәм «тау итәге» тигәнгә тап килгән иҫке (ران ран) һүҙҙәрҙән барлыҡҡа килгән. Шул рәүешле, Тәһран һүҙен "тау итәгендә" урынлашҡан тип тәржемә итергә була. Ҡала, ысынлап та, Точал тауынан көньяҡта урынлашҡан.
Башҡа риүәйәт, «Тегеран» парфяндарҙың Тиран ҡалаһы исеменән килеп сыҡҡан тип раҫлай, ул Ирандың хәҙерге баш ҡалаһынан алыҫ түгел урынлашҡан. Үҙенең исеме «Тир йәшәгән урын» тип тәржемә ителә (зороастрий мифологияһында ямғыр илаһы).
Өсөнсө теория буйынса, Тәһран «йылы урын» тигәнде аңлата һәм Шемиран тигән («һалҡын урын») биҫтә атамаһына ҡапма-ҡаршы итеп ҡабул ителгән.

# Тәһран
## Тарихы

Ғалимдар үткәргән ҡаҙыныуҙарҙан күренеүенсә, Тәһран хәҙерге урынға беҙҙең эраға тиклем 6 мең йыллап әүәл йәшәгән инде. Күскенселәр сүлдәге эҫенән ҡасып Эльбурс янына ҡасып килгән.
1228 йылда монголдар баҫып ингәс, улар яулап өлгөрмәгән Тәһран ҡалаһына халыҡ күпләп күсеп ултыра һәм ҡала әһәмиәтле сауҙа үҙәгенә әүерелә.

# Тәһран
## Халҡы

XVIII быуатта Тәһрандың халыҡ һаны яҡынса 100 мең кеше тәшкил итә. Айырыуса ҙур тиҙлек менән халыҡ һаны XX быуатта үҫә.
Тәһранда халыҡ һаны үҫеше тарихы :
| | 1891 | 1922 | 1932 | 1956 | 1966 | 1980 | 1986 | 1991 |
| Халыҡ | 160,000 | 210,000 | 249,504 | 1,512,082 | 2,719,730 | 5,361,335 | 6,042,584 | 6,475,527 |
| Тығыҙлыҡ (кеше/км²) | 6,540 | 8,590 | 10,200 | 15,120 | 9,610 | 9,600 | 8,430 | 8,990 |
| Йыллык артыу, % | 3 | | 4 | 4,6 | 5,9 | 5,8 | 4,1 | |
| Мигранттар һанының артыуы | | | 3,800 | 1,700 | 24,900 | 25,900 | 47,500 | 35,000 |
| Чыганак: Atlas de Téhéran et Mansour Ohadi |||||||||

# Тәһран
## Телдәр

Тегеран донъяның фарсы телле иң эре ҡалаһы булып тора. Ҡала халҡы этник йәһәттән төрлөр, хатта төрлө телдәр һәм диалекттар фарсы теленең тәһран диалектын барлыҡҡа килтергән, ул Иран өсөн стандарт һанала.
Шулай уҡ Тегеран халҡының күпселек өлөшө исфахан, йәзид, шираз, йәһүди-тажик диалекттарында һәм дари телендә һөйләшә
Ҡулланылыш буйынса икенсе урында — әзербайжан теле.
Шулай уҡ, курдтар, гиләндәр, лурҙар, бәлүждәр, төркмәндәр, ғәрәптәр, әрмәндәр, ассириялылар йәмәғәттәре бар

# Тәһран
## Диндәр

Тәһран халҡының күпселеге — шиғыйҙар, улар 96 % тәшкил итә.
Бәһаиҙар - 2,8 % (200 мең самаһы кеше). Христиандар ҙа бар, уларға беренсе сиратта Әрмән апостол сиркәүе, Урыҫ правослау сиркәүе, Ассирия сиркәүе инә.
Йәһүдиҙәр йәмғиәтенә 16—18 мең кеше инә. Тәһранда 18 синагога бар. Зороастризм йәмғиәтенә 10 мең кеше йәлеп ителгән. Башҡа дини әҙселеккә сөнниҙәр, әҙ һандағы сикхтар, индуистар, буддасылар, мандейҙар, йәзидтәр, суфыйҙар инә.

# Тәһран
## Туғандаш ҡалалар

| | Ил | Ҡала |
| | Америка Ҡушма Штаттары | Лос-Анджелес |
| | Көньяҡ Корея | Сеул |
| | БҒӘ | Дубай |
| | Филипин | Манила |
| Беларусь | Беларусь | Минск |
| | Тажикстан | Дүшәнбе |
| Рәсәй Федерацияһы | Рәсәй | Мәскәү |
| | Венесуэла | Каракас |
| | Куба | Гавана |
# Йылан (Аҡтаныш районы)

Йылан (рус. Зилан, Зилановка) — Ҡалмыя, Сөн йылғалары буйында Бүләр улусының (һуңынан (1866) Әмекәй улусының) Бүләр түбәһенә (хәҙеге Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районы) ҡараған аҫаба башҡорттар ерендә нигеҙләнгән ауыл.

# Йылан (Аҡтаныш районы)
## Тарихы

Йылан ауыла XVIII быуат башында, 1704—1711 йылдарҙағы ихтилалдар ваҡытынан уҡ билдәле. Ул ваҡытта башҡорттар 72 төр һалым уйлап сығарғыусыларға ҡаршы күтәрелә. 1795 йылда ауылда 18 хужалыҡта 158 башҡорт йәшәй. 1816 йылда 39 йортта 161 башҡорт йәшәүе, уларҙың араһында 4 ғаиләнең ике ҡатынлы булыуы билдәле. 1816—1838 йылғы иҫәп алыу араһында 32 кеше вафат була, 48 бала тыуа. 1848 йылда йорттар һаны — 34, башҡорттар иҫәбе 210 була. Ауылда мәсет булыуы теркәлә. 1859 йылда — 318, 1870 йылда 75 йортта 384 башҡорт теркәлә, мәктәп иҫәпкә алына. 1875 йылда башҡорттарҙың ауылдан алыҫта ятҡан ерҙәрҙе һатыуҙа ҡатнашыуы билдәле. 1902 йылда 99 йортта 495 аҫаба башҡорт йәшәй. 1912 йылда ауыл биләмәһендәге аҫаба башҡорттарҙың 3346 дисәтинә аҫаба ере була, уның 414 дисәтинәһе генә эшкәртелә һәм сәселә. Нигеҙҙә арыш менән һолоға өҫтәнләк бирелә, бойҙай, картуф кеүек культуралар бик ултыртылмай.
# Мөғлифә (йыр)

Мөғлифә — башҡорт халыҡ йыры, ҡыҫҡа көй, шул уҡ ваҡытта ошо уҡ көйгә һалынған милли бейеү.

# Мөғлифә (йыр)
## Тарихы

«Мөғлифә» йырын тәүге тапҡыр Солтан Ғәбәши 1932—34 йылдарҙа Баймаҡ районы Темәс ауылында Һөйөмбикә Кулибаеванан яҙып алған һәм 1935 йылда «Башҡорт халыҡ йырҙары» тигән йыйынтыҡта баҫтырып сығарған.
Александр Ключарёв, Лев Лебединский, Ғата Сөләймәнов яҙып алған йырҙың башҡа вариаттары ла бар. Йырҙың көйө лирик бейеүгә тап килә. Йыр ҡабатланып килгән ике музыкаль һөйләмдән торған периодик рәүешлтә ҡабатлана, йырҙа Мөғлифә исемле ҡыҙҙың матур сифаттары маҡтала. Өҫтән аҫҡа һикерештәргә бай кварталы мажор пентатоникасағыу интонацияла йырҙың нигеҙендә ята.

# Мөғлифә (йыр)
## Башҡарыусылар һәм эшкәртеүселәр

Йыр Азат Айытҡолов, Ишмулла һәм Сәйфулла Дилмөхәмәтовтар репертуарында бар. Йырҙы Камил Рәхимов хор һәм фортепьяно өсөн, Ф. З. Яруллин тауыш һәм фортепьяно өсөн эшкәрткән.

# Мөғлифә (йыр)
## Бейеү

«Мөғлифә» шулай уҡ яңғыҙ ҡатын-ҡыҙ башҡарыуындағы башҡорт халыҡ бейеүе лә булып тора. Фольклор вариантында профессиональ сәхнәлә тәүге тапҡыр ХХ быуаттың 40‑сы йылдары башында Бәҙәр Йосопова башҡарыуында күрһәтелә.
Фәйзи Ғәскәров 1939 йылда Х. Н. Мағазова өсөн шул уҡ исемле йөн иләгән ҡыҙ образында бейеү ижад итә. Ҡулдарының һығылмалы хәрәкәттәре менән йомшаҡ аҙымдар, еңел әйләнеүҙәр һәм тыпырлауҙар менән башҡарыла был бейеү.
1945 йылда хореограф Тамара Хоҙайбирҙина бейеүҙе классик хореография элементты менән үҙгәртә. Был бейеүҙе иң билдәле башҡарыусылар Ф. С.Гәрәева, Рәүилә Хажиева.
# Савь-Ях

Савь-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Салым йылғаһының уң ярына тамағынан 194 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 72 км.

# Савь-Ях
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200050369
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115205036
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Вокы-Рап-Егун

Вокы-Рап-Егун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ингу-Ягун йылғаһының һул ярына тамағынан 122 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 68 км.

# Вокы-Рап-Егун
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200042983
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204298
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Баҡсаһарай районы

Баҡсаһарай районы (ҡырымтат. Bağçasaray rayonı, рус. Бахчисарайский район, укр. Бахчисарайський район) — Ҡырым Республикаһы территорияһында урынлашҡан 14 райондың береһе. Райондың административ үҙәге — Баҡсаһарай.
Райондың майҙаны — 1589 км². Халыҡ тығыҙлығы — 58.24 кеше/км².
Телефон коды — +7 36554.

# Баҡсаһарай районы
## Халыҡ

2012 йылда бында 90 850 кешенең йәшәүе мәғлүм.
2001 йылғы Украина йән иҫәбен алыу буйынса милли составы : * урыҫтар — 54,3 % * ҡырым татарҙары — 21,3 % * украиндар — 19,6 % * белорустар — 1,2 % * молдавандар — 0,2 %.
# Делдсугаш

Делдсугаш — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сугаш йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Делдсугаш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100003724
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100372
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ҡаҙансы (ырыу)

Ҡаҙансы — Танып башҡорттары составындағы ырыу.

# Ҡаҙансы (ырыу)
## Этник тарихы

Ҡаҙансылар сығыштары буйынса төркиҙәр. Танып, Ҡаҙансы һәм Ҡайпан ырыуҙарының Башҡортостандың иң төньяғында төпләнеүен әүҙем ҡыпсаҡ миграцияһы дәүере менән бәйләп аңлатырға була.
Асылда Ҡаҙансы һәм Ҡайпан ырыуҙарының Танып ырыуына ҡарата тик территориаль йәһәттән генә мөнәсәбәте бар. Ҡаҙансылар ҙа, ҡайпандар ҙа таныптарҙың аҫаба ерҙәренә сағыштырмаса һуңыраҡ (XV—XVI бб.) килеп төпләнә. Риүәйәттәрҙән күренеүенсә, ҡаҙансы һәм ҡайпан батырҙары Танып ҡыҙҙарына өйләнгәндә, йола буйынса, аҫаба ерҙәр уларға ҡыҙҙың бирнәһе булараҡ бирелә.

# Ҡаҙансы (ырыу)
## Этнонимы

Боронғо шәжәрәләрҙә ҡыпсаҡ бейҙәре араһында Ҡаҙансы бей ҙә атап үтелә. «Ҡорҡот олатайымдың китабында» «Салор-Ҡаҙан» (йәғни «Ҡаҙан хан») — Уғыҙ хандың батыр вариҫтарының береһе, «Баяндур хандың кейәүе, башҡа уғыҙҙар өсөн бәхет» телгә алына. Ҡаҙан хандың исеме башҡа сығанаҡтарҙа ла иҫкә алына.
# Туросна

Туросна (Турусна) — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ресса йылғаһының уң ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Туросна
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010100412110000021214
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002121
* Бассейн коды — 09.01.01.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0