yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Рысбаева Мәрйәм Әхмәт ҡыҙы

Рысбаева Мәрйәм Әхмәт ҡыҙы (9 ғинуар 1933 йыл — 2010 йыл) — педагог. 1973—1988 йылдарҙа Бөрйән районы Иҫке Собханғол урта мәктәбе уҡытыусыһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1975).

# Рысбаева Мәрйәм Әхмәт ҡыҙы
## Биографияһы

Мәрйәм Әхмәт ҡыҙы Рысбаева (Ишкилдина) 1933 йылдың 9 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Мәндәғол ауылында тыуған. 1940 йылда беренсе синыфҡа уҡырға бара. 1950 йылда Иҫке Собханғол урта мәктәбенең 10-сы синыфын тамамлай.
Уҡытыусылыҡ эшмәкәрлеген 1955 йылда Иҫке Монасип ете йыллыҡ мәктәбендә башлай. Шул уҡ йылда Иҫке Собханғол урта мәктәбенә күсерелә.
1958 йылда Бөрйән РОНО-һында запастағы уҡытыусы була. Бер йыл өс класта уҡытыусы булып эшләй.
1960 йылда шул уҡ Иҫке Собханғол урта мәктәбендә рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы итеп тәғәйенләнә.
1962 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетының башҡорт һәм рус телдәре һәм әҙәбиәте бүлегенә уҡырға инә.
1967 йылда уҡыуын ҡыҙыл дипломға тамамлап, башҡорт теле һәм әҙәбиәте, рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып сыға. Унан йүнәлтмә менән Стәрлетамаҡ педагогия институтына ебәрелә, 1967—1969 йылдарҙа башҡорт теле һәм әҙәбиәте кафедраһында ассистент булып эшләй.
1969 йылда ғаилә хәле буйынса Бөрйән районы Иҫке Собханғол урта мәктәбенә ҡайта һәм уҡыу-уҡытыу бүлеге мөдире булып эшкә урынлаша.
1970—1971 йылдарҙа — КПСС район комитетының парткабинет мөдире вазифаһын башҡара.
1972 йылда РОНО-ла инспектор итеп тәғәйенләнә.
1973 йылдан алып 1988 йылда пенсияға сыҡҡанға тиклем Иҫке Собханғол урта мәктәбендә рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй.
2010 йылда вафат була. Иҫке Собханғол ауылында ерләнгән.

# Рысбаева Мәрйәм Әхмәт ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Мәғариф өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн 1973 һәм 1975 йылдарҙа «Социалистик ярыш еңеүсеһе» билдәһе менән бүләкләнә.
* 1976 йылда «Өлкән уҡытыусы» исеменә лайыҡ була.
* 1975 йылда «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнә.
* СССР-ҙың юбилей миҙалдары менән бүләкләнә.

# Рысбаева Мәрйәм Әхмәт ҡыҙы
## Хәтер

2021 йылдың 22 майында Бөрйән районының Иҫке Собханғол ауылында Рысбаева Мәрйәм Әхмәт ҡыҙы иҫтәлегенә иҫтәлекле таҡтаташ асыла. Иҫтәлекле таҡтаташ педагогик хеҙмәт ветераны йәшәгән Матросов урамындағы йорт фасадына ҡуйылған.
# Батаев Павел Петрович

Батаев Павел Петрович (1915, Новые сосны — 24 ғинуар 1942) — совет эрзә шағиры.

# Батаев Павел Петрович
## Биографияһы

Һамар губернаһының Боғорослан өйәҙендәге Новые Сосны ауылында 1915 йылда тыуған (хәҙерге Клявлинский районы, Һамар өлкәһе). 1934 йылда Мордовияға, Саранск ҡалаһына күсеп килә, унда Мордва китап нәшриәтендә нәфис әҙәбиәт мөхәррире һәм комсомол-йәштәр гәзите «киява Лениэнь» («По Ленинскому пути») мөдире булып эшләй. Мордва телендә бер нисә шиғырҙар йыйынтығын сығара. Н. Л. Иркаев, И. П. Кривошеев һәм Я. Григошиндар менән бер рәттән эрзә телендәге төп яҙыусылар һәм шағирҙар иҫәбенә инә.
Батаев 1941 йылда фронтҡа хәрби хәбәрсе булараҡ мобилизациялана, 53 уҡсылар дивизияһы рядовойы булып хеҙмәт итә. 1942 йылдың 24 ғинуарында һуғышта һәләк була. Медынь ҡалаһында ерләнә. Уның һуғыш тураһында шиғырҙары һаҡланған:

# Батаев Павел Петрович
## Йыйынтыҡтары

* Анкине (1934)
* Карман эрямо (1934)
* Ков валдоне (1933)
# Яремче

Яремче (укр. Яремче) — Украинаның Ивано-Франковск өлкәһендәге өлкә әһәмиәтендәге ҡала.
2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 8 047 кеше йәшәй.
# Туленков Константин Иванович

Туленков Константин Иванович (15 апрель 1908 йыл — 17 май 1978 йыл) — металлург-инженер. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1946—1956 йылдарҙа ул ваҡыттағы Белорет ҡорос сым-канат заводының үҙәк лабораторияһы начальнигы. Сталин премияһы лауреаты (1952). Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалеры (1973).

# Туленков Константин Иванович
## Биографияһы

1908 йылдың 2 (15 апрелендә) Үҙән ауылында (хәҙер Башҡортостандың Белорет районы Үҙән ауылы) тыуған.
1938 йылда Урал индустриаль институтын тамамлаған (Свердловск).
Институтты тамамлағандан һуң Свердловск өлкәһенең Чусов металлургия заводында эшләй. 1940—1941 йылдарҙа һәм 1946 йылда Белорет ҡорос сым-канат заводында үҙәк завод лабораторияһы начальнигы вазифаһында эшләй, 1956 йылдан — метиан сәнәғәтенең фәнни-тикшеренеү институтында баш инженер (Магнитогорск) булып эшләй.
Уның тарафынан микрон күләмле сымдар етештереү ойошторола, коаксиаль кабелдәрҙең магнитлы экрандары өсөн ҡорос баҡырлы сымдарҙы яһау технологияһын эшләй; туҙыуға тотороҡло селтәрҙәр булдыра; 110Г13 маркалы юғары марганцовкалы ҡоростоң электр тоташыулы йылытыу менән ҡайнар һуҙыу технологияһы эшләнә.

# Туленков Константин Иванович
## Хеҙмәттәре

Яҡынса 30 ғилми эш һәм дүрт уйлап табыу авторы.
* Волочение стальной оцинкованной проволоки. М., 1953 (авторҙаштар менән).

# Туленков Константин Иванович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы (1952) — цинкланған сымды етештереүҙең яңы ысулдарын уйлап тапҡаны һәм индергәне өсөн
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены (1973)
* миҙалдар
# Хэнде-Яха

Хэнде-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кара мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Хэнде-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112103000089954
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008995
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Башкиров Андрей Николаевич

Андрей Николаевич Башкиров (22 декабрь 1903 йыл, Түбәнге Новгород — 3 ноябрь 1982 йыл, Мәскәү) — совет химик-органигы, СССР фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1958).

# Башкиров Андрей Николаевич
## Биографияһы

Башкиров Андрей Николаевич Түбәнге Новгород ҡалаһында тыуған.
1929 йылда Мәскәү химик-технология институтын пироген производстволары инженер-технологы һөнәре буйынса тамамлай. Н. М. Караваевтың уҡыусыһы.
Эш урындары: Мәскәү химик-технология институтын тамамлағандан һуң шул уҡ институтта пироген лабораторияһында эшләй, 1932 йылдан Бөтә Союз яһалма шыйыҡ яғыулыҡ институтынның Себер филиалында, 1946 йылдан Нефть институтында (СССР-ҙың Фәндәр академияһы нефтехимик синтезы институты) һәм ошо уҡ ваҡытта, 1943 йылдан, Мәскәү йоҡа химик технология институтында уҡыта.
Фәнни ҡыҙыҡһыныу өлкәһе: органик химия, яғыулыҡ технологияһы, нефтехимик синтезы. Ул тәүгеләрҙән булып углерод диоксидынан һәм водородтан этанолды бүлеп сығарыуға өлгәшә. Тимер катализаторҙарҙы ҡулланып, ул углерод һәм водород оксидтарынан углеводородтарҙың, юғары беренсел спирттарҙың, этил спиртының, алкиламиндарҙың сығыуын ентекләп әҙерләй, юғары икенсел алифатик спирттарҙың синтезын булдыра. Уның технологияһы буйынса СССР-ҙа 1959 йылда етештереү ойошторола. Нефтеоргсинтез өлкәһендәге эштәре өсөн ике орден һәм миҙалдар менән бүләкләнә.
Ғүмеренең аҙғынаса Мәскәүҙә Новопесчаный урамда йәшәй. 1982 йылда вафат була. Кунцево зыяратында ерләнә.

# Башкиров Андрей Николаевич
## Хеҙмәттәре

* Синтез высших спиртов жирного ряда методом прямого окисления парафиновых углеводородов // Химическая наука и промышленность. 1956. Т. 1. № 3;
* Синтез этанола из двуокиси углерода и водорода // Доклады АН СССР. 1958. Т. 118. № 2 (в соавт.);
* Производство высших жирных спиртов окислением жидких парафинов // Химическая наука и промышленность. 1959. Т. 4. № 5 (в соавт.).
# Пичуг

Пичуг (Пычуг) — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Көньяҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 258 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 62 км.

# Пичуг
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000010620
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001062
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Лек-Шор

Лёк-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сядей-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Лек-Шор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03060000112103000087471
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008747
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ләмәҙтамаҡ ауыл Советы (Мәсетле районы)

Ләмәҙтамаҡ ауыл Советы — ауыл биләмәһе, Мәсетле районына ҡараған муниципаль берәмек.

# Ләмәҙтамаҡ ауыл Советы (Мәсетле районы)
## Үҙәге

Айырым мәҡәлә Ләмәҙтамаҡ.

# Ләмәҙтамаҡ ауыл Советы (Мәсетле районы)
## Составы

Ләмәҙтамаҡ, Ҡотош, Һабанаҡ, Һөләймән ауылдары.

# Ләмәҙтамаҡ ауыл Советы (Мәсетле районы)
## Халыҡ

Ләмәҙтамаҡ ауыл Советы ауыл биләмәһенә ҡараған ауылдарҙы Ҡошсо ырыуына ҡараған башҡорттар нигеҙ һалған. Халыҡ һаны тураһында мәғлүмәт булған рәсми сығанаҡтар 1795 йылда үкәрелген V ревизиянан башлап бар. I - IV ревизия мәғлүмәттере Рәсәй дәүләт боронға акттар архивында булыуы ихтимал.

# Ләмәҙтамаҡ ауыл Советы (Мәсетле районы)
## Ауыл советы рәйестәре һәм хакимиәт башлыҡтары

* Мөхәмәтдинов Б. М. — 1924—1930, 1935, 1943;
* Вәлиев С. М. — с 1930;
* Абҡаҙиров К. — с 1932;
* Хайбуллин Сабирйән Х. (Ләмәҙ-Тамаҡ) — 1933;
* Баҙретдинов С. Б. — 1933, 1949;
* Хажиев Закирхан Х. — 1934;
* Мөхәмәтдинов Ф. — 1936;
* Хужин Г. Х. — с 1937;
* Вәлиев А. — с 1939;
* Мофазалов М. М. — с 1941;
* Йомағужин С. — 1943;
* Йомаҡаев М. Ю. — с 1944;
* Ғәлләмов Ф. Г. (Ҡотош) — 1948;
* Ҡушанов Н. Х. — с 1950;
* Ҡаев Ғәлихан Ш. (Ләмәҙ-Тамаҡ) — с 1952;
* Камалов Я. А. — с 1955;
* Ахунов Мөнир Ахун улы — с 1960;
* Сафин Ш. Н. — 1964;
* Һәҙиуллин Дамир Я. (Һөләймән) — с 1964;
* Хайбуллин Хакимйән Сабирйән улы (Ләмәҙ-Тамаҡ) — 1965—1967, 1974—1977, 1983—1988;
* Хафизов Зәғәфүрән Х. (Ләмәҙ-Тамаҡ) — с 1967;
* Хисамов Фәхрәзи Н. (Һабанаҡ) — с 1969;
* Ҡотлоев Низам М. (Ләмәҙ-Тамаҡ) — с 1971;
* Кәлимуллин Р. Х. (Ләмәҙ-Тамаҡ) — с 1973—1974;
* Хайруллина Сәмәрйә Кәрәмәт ҡыҙы (Ҡотош) — с 1977;
* Ҡолмөхәмәтова Мәрйәм Муллабай ҡыҙы (Ҡотош) — с 1988;
* Низамов Юламан Г. (Ләмәҙ-Тамаҡ) — с 1990;
* Хафизов Әхмәтнур Әбүбәкир улы (Ҡотош) — 1996—1999, 2002—2006;
* Калимуллина Флүрә М. (Ҡотош) — с 1999;
* Кәримов И. К. (Һөләймән)— 2000—2002;
* Зәйнетдинов Зөфәр Миндеәхмәт улы (Һөләймән) — с 2006;
* Низамов Раил Юламан улы (Ләмәҙ-Тамаҡ) — с 2008;
# Йүрүҙән (мәғәнәләр)

* Йүрүҙән — Силәбе өлкәһендәге ҡала.
* Йүрүҙән (рус. Юрюзань) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл.
* «Йүрүҙән» — Һыуытҡыс (йылынан һаҡланған махсус камерала аҙыҡ-түлекте һәм ҡайһы бер башҡа нәмәләрҙе түбән температура һаҡлай торған ҡулайлама) маркаһы (СССР).
* «Йүрүҙән» — Өфө ҡалаһыныӊ Октябрь проспектындағы сауҙа үҙәге.
* «Йүрүҙән» — Салауат районының ижтимағи-сәйәси баҫмаһы.
* Йүрүҙән (башҡорт теленең көнсығыш диалектында: юр үҙән, «өлкән йылға» мәғәнәһендә) — Көньяҡ Уралдағы йылға.
# Ҡарыш (йылға)

Ҡарыш — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ар йылғаһының һул ярына тамағынан 3,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Ҡарыш (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201612111100025902
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102590
* Бассейн коды — 10.01.02.016
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Шәймөхәмәтов Хажмөхәмәт Баймөхәмәт улы

Шәймөхәмәтов Хажмөхәмәт Баймөхәмәт улы (1902 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия рядовойы, гвардия ҡыҙылармеецы.

# Шәймөхәмәтов Хажмөхәмәт Баймөхәмәт улы
## Биографияһы

Шәймөхәмәтов Хажмөхәмәт Баймөхәмәт улы 1902 йылда Башҡорт АССР-ының Мишкә районы Әнәс ауылында тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына 1942 йылдың 14 июнендә Мишкә районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 112-се (16-сы гвардия) кавалерия дивизияһына эләгә, дивизияның комендант взводында күсер булып хеҙмәт итә.
Хәрби ҡаһарманлыҡ эшләгән көндәре: 1943 йылдың 18-19 сентябре (1944 йылдың 31 авгусында иғлан ителгән 28/н һанлы бойороғо)

# Шәймөхәмәтов Хажмөхәмәт Баймөхәмәт улы
## Наградалары

Шәймөхәмәтов Хажмөхәмәт Баймөхәмәт улы һуғыштағы батырлығы өсөн 1944 йылдың 31 авгусында Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән наградлана.
# Бедьвож

Бедьвож — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ваймос йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Бедьвож
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000012129
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001212
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Тоньехльтыта

Тоньехльтыта — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Егур-Ях йылғаһының уң ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Тоньехльтыта
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200044307
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204430
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Рух (ҡош)

Рух (ғәр. رُخّ‎, рухх) йәки фил ҡош — ғәрәп һәм фарсы мифологияһындағы ғәйәт ҙур мифик ҡош, фил, каркадандарҙы ашай ала. Рух ғәрәп әкиәттәрендә һәм диңгеҙселәр фольклорында телгә алына. Ибн Баттута был ҡош тураһында һауала «Ҡытай диңгеҙҙәре» өҫтөндә осоп йөрөгән тауға оҡшаш, тип яҙа. Был ҡош «Мең һәм бер кисә» йыйынтығында Абд Әл-Рахман һәм Синдбад-сәйәхәтсе тураһындағы әкиәттәрҙә тасуирлана.

# Рух (ҡош)
## Этимологияһы

Инглиз формаһы roc Антуан Галландың ғәрәп термины ruḵḵты (ғәрәпсә: الرُخّ, романлашҡас: ar-ruḫḫ) һәм фарсы ruḵ (фарсыла әйтелеше: [/rux/]) французсаға тәржемәһенән килеп сыҡҡан. Ике телдә лә, ғәрәп телендә һәм фарсы телендә, һүҙ ғәрәп яҙмаһында رخ кеүек яҙыла. Ғәҙәти латинлаштырыу — ruḵḵ ғәрәп формаһы һәм ruḵ, rokh йәки rukh фарсы формаһы өсөн. Бер-береһенә оҡшаш булыуына ҡарамаҫтан, ҡайһы берҙә киреһе тураһында раҫлауҙарға ҡарамаҫтан, был һүҙ инглиз һүҙенә ҡарамай rook («ҡарға»).

# Рух (ҡош)
## Образдың сығанаҡтары

Сәнғәт тарихсыһы Рудольф Виттковер һүҙҙәренсә Рух ҡоштарының прообразы булып һинд мифологияһынан Гаруда (Гаруда), атап әйткәндә, уның хтоник йылан Наги (Наги) менән алышы тора. Крокодил менән көрәшкән филде алып киткән Гаруда тураһында мифема ике санскрит эпосында: Махабхарата (I.1353) һәм Рамаяна (III.39) күренә.

# Рух (ҡош)
## Урта быуат мәғлүмәттәре

Европалылар араһында ғәрәп диңгеҙҙәрендә йәшәгән ғәйәт ҙур зат хаҡында тәүге мәғлүмәттәрҙе сәйәхәт итеүсе раввин Вениамин Тудельский хәбәр итә. Уға, дауыл кеше йәшәмәгән утрауға ташлағас, моряктар ҙур грифондарҙы (грифон) һағалап тотоп, материкҡа тиклем барып етәләр, тип һөйләйҙәр. Марко Поло тәүҙә Рух ҡошон европа фольклорының традицион персонажы булған гриффон тип тә иҫәпләй. Уның хәбәренән күренеүенсә, ғәрәп диңгеҙселәре Мадагаскарға һуғылырға тырышмай, сөнки унда был сәйер йән эйәһе ҡоторона:
Поло һүҙҙәре буйынса, бөйөк хан Хубилай үҙ кешеләрен Һинд океанының көнбайышына ебәрә һәм мөғжизәле ҡоштың барлығын һәм ҡылыҡтарын белешергә һәм Рух ҡош ҡауырһынын алып килергә ҡуша.
XVXVI быуаттарҙағы күп кенә европалылар кеүек, Магелландың иптәше Антонио Пигафеттаға ла Поло хикәйәләре тәьҫир итә. Ява утрауына килеп килгәс, ул урындағы халыҡтан буйволдарға һунар иткән ғәйәт ҙур ҡош тураһында мәғлүмәт йыя. Европа халҡының географик танып белеүҙәре киңәйгән һайын, XVII быуатта Рух ҡошоноң ысынбарлыҡта булыуы шик аҫтына ҡуйыла.
Фольклорҙы тикшереүселәр, ғәҙәттә, ғәрәп ҡошо Рухты фарсыларҙың сәмреғошона ла, һинд Гарудаһына ла оҡшата. Ул Махабхаратала һәм Рамаянала гөбөргәйелгә ҡаршы көрәшкән филде тырнаҡтарында күтәреп барыусы итеп һүрәтләнгән. Бәлки, шул уҡ төркөмгә йәһүд ышаныуҙары буйынса билдәле Зиз (Зиз) ҡошон да индерергә булалыр. Урыҫ фольклорында күп йәһәттән Рух ҡошҡа оҡшаш стратим ҡош бар — уның тураһында сюжет Көнсығыштан алыныуы бар.
Рух ҡоштарының Мадагаскарға бәйләнеше, бәлки, осраҡлы түгелдер — XVII быуатҡа тиклем утрауҙа эпиорнис һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған гигант ҡоштар йәшәгән. Африка дөйәғошо кеүек үк, улар оса алмаған, шуға күрә ауырлығы 500 килограмға һәм буйы 3 метрға тиклем булған өлкән эпиорнисты ғәрәптәр күпкә эрерәк ҡоштоң яңы тыуған балаһы, тип ҡабул иткәндер.

# Рух (ҡош)
## Кинола

* «Седьмое путешествие Синдбада»
# Ҡурпысыҡ

Ҡурпысыҡ, урман өйрәге (рус. Вальдшнеп, лат. Scolopax rusticola) — Европаның һәм Азияның еүеш урмандарында йәшәй, бөжәктәр менән аҙыҡлана торған, һунар өсөн мөһим булған күсмә ҡош.

# Ҡурпысыҡ
## Ҡылыҡһырлама

Ҙурлығы күгәрсендәй. Күберәк ерҙән йөрөүсе оҙон суҡышлы бик һаҡ ҡош. Аҙыҡ эҙләргә башлыса эңерҙә генә сыға. Көтмәгәндә, аяҡ аҫтынан осоп китә һәм тура өҫкә күтәрелеп, шунан ғына алға оса, был ваҡытта тамаҡ ҡырғандағы һымаҡ тауыш сығара. Бик сыбар ҡош. Дөйөм төҫө һарғылт ерән. Башына, һыртына һәм ҡанаттарына ҡара таптар һибелгән, кәүҙәһенең аҫ яғы нәҙек ҡара-көрән һыҙатлы. Ҙур ҡара күҙе елкәһенә яҡын урынлашҡан, һаралйын һәм зырҡыуыттан ҙурыраҡ булыуы менән айырыла.

# Ҡурпысыҡ
## Тауышы

Төрлө киҫкен генә тауыштар сығара: «ҡатх», «турх», «тахҡ» йәки «сип».

# Ҡурпысыҡ
## Йәшәү рәүеше

Еүеш һәм йомшаҡ тупраҡлы урмандарҙа йәшәй. Башлыса ямғыр селәүсене, ҡайһы ваҡыт төрлө бөжәктәр, еләк менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Түңгәктәрҙә, үлән төптәрендә, тамыр араларында оялай. Ваҡ ҡына ҡыҙыл төртөклө 4 бөртөк һарғылт көрән йомортҡаһы була. Ите өсөн аулайҙар.
# Бикмәт

Бикмәт — исемдәш тораҡ пункттар атмаһы.

# Бикмәт
## Мәҡәләләр

* Бикмәт (Саҡмағош районы) — Башҡортостандың Саҡмағош районындағы ауыл.
* Бикмәт (Туймазы районы) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл.
# Түбәнге Позера

Түбәнге Позёра (Үрге Позёра) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Угзеньга йылғаһының һул ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.

# Түбәнге Позера
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000039068
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003906
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Пиковка

Пиковка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кеть йылғаһының уң ярына тамағынан 102 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 201 км.

# Пиковка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010600112115200027771
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202777
* Бассейн коды — 13.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Корга (Шильмуша ҡушылдығы)

Корга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шильмуша йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Корга (Шильмуша ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000038221
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003822
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Шогриш

Шогриш — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бобровка йылғаһының уң ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Шогриш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ница йылғаһы Реж һәм Нейва йылғалары ҡушылған урынған тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501912111200007118
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200711
* Бассейн коды — 14.01.05.019
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Медес

Медес — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Терекла йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Медес
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Орск ҡалаһынан Һаҡмар йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000812112200003983
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200398
* Бассейн коды — 12.01.00.008
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2