yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ыуаныш

Ыуаныш (Маныш, башҡ. Ыуаныш) — башҡорттарҙың Түбәнге Ағиҙел төркөмө составындағы ҡәбилә.

# Ыуаныш
## Этник тарихы

Ыуаныш ҡәбиләһенең йәшәйеше архив материалдарында ғына бар. Әлеге ваҡытта исеме һаҡланған. Сығышы менән ыуаныштар – төркиләшкән фин-уғырҙар. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса сармат-аландарҙан барлыҡҡа килгәндәр. Ыуаныш ҡәбиләһенең ырыу аралары һәм тамғалары теркәлмәгән.

# Ыуаныш
## Таралыуы

ХIII—ХIV быуаттарҙа ыуаныштар уран, танып, ун, балыҡсы һәм ғәйнә төньяҡ башҡорт ҡәбиләләре менән бергә Тол, Беүә, Танып һәм Өфө йылғалары буйлап урынлашҡан. XVII—XVIII быуаттарҙа Танып йылғаһының уң яҡ ярынан Етеҙ Танып һәм Буй йылғаһы үрҙәрендә ярайһы ғына ҙур ерҙәрҙе биләгәндәр. 1739 йылда ике улыҫта – Ыуаныш һәм Түбәнге Уранда 106 ихата иҫәпкә алынып, уларҙа 371 кеше йәшәй. Ваҡыт үтеү менән башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғы кәмей — уларҙың ҡайһы бер өлөшө Демидовтарға һәм Строгановтарға һатыла, ә башҡа өлөшөндә урыҫ крәҫтиәндәре йәшәй башлай.

# Ыуаныш
## Этноним

Ҡәбиләнең исеме төрки халыҡтар араһында осрамай. Әлеге ваҡытта боронғо этноним бер нисә татар йәки ҡатнаш ауылдарҙың исемдәрендә бар. Әлеге ваҡытта Ваныш-Алпауыт, Ванышево, Маныш ауылдары бар.
# «Григорий менән Аксинья» скульптура композицияһы

«Григорий менән Аксинья» скульптура композицияһы Вешенская станицаһында Дон йылғаһы буйында урынлашҡан. Скульптор Н. В. Можаевтың һәйкәле Михаил Шолоховтың «Тымыҡ Дон» роман-эпопеяһы мотивтары буйынса эшләнгән һәм уның төп ике төп геройына — Григорий Мелехов менән Аксинья Астаховаға бағышлана.

# «Григорий менән Аксинья» скульптура композицияһы
## Һүрәтләнеше

Скульптура композицияһы «Тымыҡ Дон» романы эпизодтарының береһен һүрәтләй. Юҡҡа ғына монумент Дондың бейек ярына урынлаштырылмаған. Ялан аяҡлы, киң итәк һәм шлычка кейгән Аксинья утар яғына көйәнтә элеп бара. Атлы Григорий уны оҙата. Скульптор Григорийҙың күрше Аксинья менән дуҫтарса әңгәмәләшеп, шаяртып уның юлына ҡаршы сыҡҡан мәлен һүрәтләй. Монументтың бейеклеге 6,5 метрға етә.
«Тымыҡ Дон»дың бронзала һүрәтләнеш алған өлөшө:
   — Пусти, Гришка!
   — Не пущу.
   — Не дури, мне надо мужа сбирать.
   Григорий, улыбаясь, горячил коня: тот, переступая, теснил Аксинью к яру.
   — Пусти, дьявол, вон люди! Увидют, что́ подумают?

# «Григорий менән Аксинья» скульптура композицияһы
## Тарихы

Һәйкәл проекты 1957 йылда скульптор Н. В Можаев тарафынан эшләнә. Шулай уҡ уның менән бергә Э. М. Можаева, В. Г. Десятничук, В. И. Волошин, Г. Холодный эшләй. Эскиздар Михаил Шолоховҡа, «Тымыҡ Дон» авторына күрһәтелә. Яҙыусы композицияға ҡайһы бер үҙгәрештәр индерә. Конус формаһындағы биҙрәләрҙе (цебарка) цилиндр рәүешендәгеһенә, ә ғәрәп атын Дон атына алмаштырырға кәңәш бирә. Проект 26 йылдан һуң ғына тормошҡа ашырыла. Монумент 1983 йылда Дондағы Ростовтың йылға вокзалы ҡаршыһындағы ял базаһына ҡаршы асыла. 1995 йылда дөйөм ауырлығы 12 тонна булған Шолохов персонаждары Михаил Александровичтың бәләкәй ватанына — Вешенская станицаһына, романдағы ваҡиғалар барған ергә күсерелә.
# Копкес

Копкес — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тым йылғаһының уң ярына тамағынан 657 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.

# Копкес
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010900112115200033582
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203358
* Бассейн коды — 13.01.09.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ахтыл

Ахтыл — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лозьва йылғаһының һул ярына тамағынан 588 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Ахтыл
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200008666
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200866
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Каруярв

Каруярв (эст. Karujärv — «Айыу күле») — Эстониялағы күл, Ляэне-Саар волосы Сааремаа утрауының көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан.

# Каруярв
## Тасуирламаһы

Күл Кярла ҡасабаһынан яҡынса 4,5 км төньяҡта урынлашҡан. Төньяҡ яры тәңгәлендә Деево (хәҙер Каруярве, элекке совет хәрби ҡаласығы) урынлашҡан, көнсығыш ярында кемпингтар бар. Төньяҡ-көнсығыш яры буйлап автомобиль юлдары үтә, унда 2304 2310 һәм 2314 маршруты автобустары йөрөй.
Диңгеҙ кимәленән бейеклеге 32 метр тәшкил итә. Күлдә 5 бәләкәй генә утрау бар. Күлдең майҙаны 345,6 гектар (349,9 гектар утрауҙары менән бергә) майҙанды тәшкил итә. Яр буйы һыҙығының оҙонлоғо — 12,276 км. Күлдең оҙонлоғо — 2,8 км, киңлеге — 2,2 км. Максималь тәрәнлеге — 6 м. Күл ярының күп өлөшө ҡуйы урман менән ҡапланған. Төбө ҡомло, кемпинг райондарында ҡырсынлы ҡомлоҡтар бар.
Күлде ҡыҫалалар үҙ итә. Балыҡтарҙан алабуға, суртан, язь, ҡыҙылғанат, ҡарабалыҡ, сиг, алабалыҡ-таш аҫты балығы тереклек итә.

# Каруярв
## Тарихы

8 мең йыл самаһы элек барлыҡҡа Каруярва күл, диңгеҙ бүленеп сыҡмай, һәм утрауҙарҙағы иң боронғо һанала Ридала. Совет заманында колхоз «Кярл» кемпинг күл буйында ойошторолған. Ваҡытында СССР күл янында урынлашҡан полигонда хәрби һауа көстәре. -Был күл әле-әле табылып. неразорвавшийся авиабомбалар. 2009 йылда ҡабул ителгән 2017 буйынса яҡынса 50 шулай бомба менән күл.

# Каруярв
## Легендалары

«Каруярв» һүҙе тәржемә иткәндә «Айыу күле» игәнде аңлата. Легенда буйынса, күл ете айыуҙың үҙ-ара ыҙғышыуы арҡаһында килеп сыҡҡан. Уларҙы айырыу өсөн, тәбиғәт көстәре айыуҙарҙы ямғыр ямғыр менән ҡойондорған, һәм шул арҡала күл барлыҡҡа килгән. Ә айыуҙар төрлө яҡҡа киткәнлектән, ете бухта барлыҡҡа килгән.

# Каруярв
## Мәҙәниәттә

Каруярв күленә эстон яҙыусыһы Якоб Мяндметстың «Күл» хикәйәһе арналған.
# Арбаш ауыл Советы (Асҡын районы)

Арбаш ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Асҡын районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.

# Арбаш ауыл Советы (Асҡын районы)
## Тарихы

Ауыл биләмәһенең статусы һәм сиктәре Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Турала

Турала — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының һул ярына тамағынан 436 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Турала
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300312115200011104
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201110
* Бассейн коды — 13.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Лотос

?Лотос :
Һары лотос сәскәһе :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Үҫемлектәр |
| Бүлексә: | Ябыҡ орлоҡлолар |
| Класс: | Ике өлөшлөләр |
| Тәртип: | Протейҙар |
| Ғаилә: | Лотосовые (Nelumbonaceae A.Rich., 1827, nom. cons.) |
| Ырыу: | Лотос |
Латинса исеме :
Nelumbo Adans., 1763 :
Ырыуҙары :
Тексты ҡарағыҙ :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр |
Лотос (лат. Nelúmbo) — ике өлөшлөләр ырыуынан лотос ғаиләһендәге берҙән-бер вәкил (лат. Nelumbonaceae).

# Лотос
## Ботаник һүрәтләү

Үҫемлектең үҙгәреш кисергән һабаҡтары тәрәнгә һыу аҫтына китә.
Лотостың өс төрлө япрағы була: һыу аҫты япраҡтары, һыу өҫтөндә ятыусы япраҡтар һәм һыу өҫтөндә оҙон япраҡ һабындаға япраҡтар.

# Лотос
## Төрҙәре

The Plant List мәғлүмәте буйынса лотос ырыуы өс төрҙө берләштерә:
* |Nelumbo nucifera. Gaertn. (1788). Сәтләүекле лотос
* Nelumbo lutea.(1807).Америка лотосы
* Nelumbo pentapetala. Walt. Fernald (1934). Биш япраҡлы лотос

# Лотос
## Лотос мәҙәниәттә

Боронғо гректар ошо исем менән, емештәре ашарға яраҡлы булған, бик үҫемлектәрҙе атаған
Теофраст лотос тип телгә алған үҫемлек эт муйылы һымаҡтар ғаиләһендәге ҡыуыҡлыҡ булған. Тыуған иле төньяҡ Африка булған был үҙемлек бөгөнгө көндә көньяҡ Европала осрай; уның емештәре слива ҙурлыҡ, бик тәмле; боронғо заманда төньяҡ Африка халҡы уны аҙыҡ итеп ҡулланған.
Һиндостанда, Египетта, шулай уҡ Диоскорҙа лотос тип тобойоҡтарҙы (Nymphaea caerulea Saw., N. Lotus L.) атағандар.
Был изге үҫемлек Нил һәм Ганганың әкрен аҡҡан һыуҙарында үҫкән. Уның орлоғон һәм емешен он итеп тартҡандар. N. speciosum үҫемлеге ҡырағай шарттарҙа Урта һәм Көньяҡ Азияла, Рәсәйҙә Әстерхән янында, Волгоград өлкәһендә, Краснодар крайында һәм Приморье крайында үҫә.

# Лотос
## Буддизмда лотос символикаһы

Лотос буддизмда таҙалыҡ символы булып тора. Лотос буйраҡ һыуҙа барлыҡҡа килә, әммә донъяға бысранмаған таҙа булып тыуа. Сансара донъяһының береһендә тыуған әҙәм, Будда тәғлимәтен ғәмәлгә индерһә, ваҡыт үткәс ҡайғы-хәсрәттән ҡотола ала.
   Буйраҡ һыуҙа тыуған саф таҙа лотос кеүек, әҙәм балаһы сансарала йәшәһә лә, уға бәйләнмәгән сафлыҡты күрһәтә.
Лотос рәсеме будда сәнғәтендә киң ҡулланыла.

# Лотос
## Лотосты файҙаланыу

* Лотос орлоғонан тиҫбе эшләйҙәр.
* Nelumbo nucifera ырыуындағы лотос тамыры Азияла аҙыҡ итеп ҡулланыла һәм деликатес булып һанала.
* Лотос рәсәме Ҡалмыҡ Республикаһы флагына төшөрөлгән .
* Лотос сәскәһе Мәскәү — Әстерхан фирма поездына төшөрөлгән.
# Орлова (Кондый-Кы ҡушылдығы)

Орлова — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кондый-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 72 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

# Орлова (Кондый-Кы ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300063778
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306377
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Һыу аҫты диңгеҙселәре һәйкәле

Һыу аҫты диңгеҙселәр һәйкәле — Рәсәй һәм Советтар Союзы фолты һыу аҫты диңгеҙселәренә ҡуйылған һәйкәл. Ул Тверь ҡалаһында, Волга йылғаһының һул ярындағы Афанасий Никитин яр буйы паркында урынлаштырылған.

# Һыу аҫты диңгеҙселәре һәйкәле
## Тасуирлама

Бронза һәйкәл композицияһын ике һыу аҫты диңгеҙсеһе фигураһы тәшкил итә, уларҙың береһе аңын юғалтҡан иптәшен двигатель рубкаһына күтәреп алып сыҡҡан, улар янында ҡанатын һыуға мансыған аҡсарлаҡ. Һәйкәл гранит плитәләр менән көпләнгән тура мөйөшлө постаментҡа ҡуйылған, унда билдәле һыу аҫты диңгеҙсеһе Советтар Союзы Геройы М. Гаджиев һүҙҙәре яҙып ҡуйылған:
* Нигде и никогда не было такого равенства
* перед лицом смерти, как в подводной лодке,
* где либо все погибают, либо все выживают
Һәйкәл алдында ҙур булмаған постаментҡа ике суйын якорь сынйырҙары менән бергә ҡуйылған.
Һәйкәл артында СССР һәм Рәсәй флаглы ике һыу аҫты кәмәһенең һүрәттәре ҡуйылған.
Бөйөк Ватан һуғышы осорондағы СССР флаглы Ҡораллы диңгеҙ флотының дизелле һыу аҫты кәмәһе төшөрөлгән плитәлә яҙып ҡуйылған:
* Здесь нет их имен,
* Но ничто не забыто
* Ни подвиг бессмертный,
* Ни имена,
* И память о них,
* Не вернувшихся с битвы
* В сердцах поколений
* На все времена
Рәсәй флотының һүрәтендә Рәсәй Ҡораллы диңгеҙ флотының флагы торған хәҙерге заман атом һыу аҫты кәмәһе төшөрөлгән һәм һүрәт аҫтында яҙыу:
* Вечная память погибшим
* в мирное время.
* Погибшие во имя жизни живы
* в делах живых
* и в памяти живых."
Скульптура композицияһы артында һыу аҫты кәмәләре ҡоралдарының (торпеда, диңгеҙ миналарының) ҙур булмаған күргәҙмәһе урынлашҡан.

# Һыу аҫты диңгеҙселәре һәйкәле
## Төҙөлөү тарихы

Тверь ветерандар союзы һыу аҫты диңгеҙселәренә һәйкәл асыу инициаторы була. Һәйкәлдең проект билдәле скульптор, Рәсәйҙең халыҡ рәссамы Евгений Антонов эшләгән. Һәйкәл 2010 йылда асылған.
# Этҡол (Үрге Өпәле ҡала округы)

Этҡол (рус. Иткуль) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Үрге Өпәйле ҡала округы ауылы.

# Этҡол (Үрге Өпәле ҡала округы)
## Географияһы

Иткүл күленең яр буйында, ҡала округының административ үҙәге Үрге Өпәйле ҡалаһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан яҡынса 22 км алыҫлыҡта, диңгеҙ кимәленән 289 метр бейеклектә урынлашҡан.

# Этҡол (Үрге Өпәле ҡала округы)
## Халҡы

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (95 %) йәшәй. 2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда 122 кеше (67 ир-егет һәм 55 ҡатын-ҡыҙ) йәшәй.

# Этҡол (Үрге Өпәле ҡала округы)
## Урамдары

Ауылда 6 урам бар.

# Этҡол (Үрге Өпәле ҡала округы)
## Билдәле шәхестәре

* Мөнирова Римма Мирас ҡыҙы (1948—1998) — уҡытыусы, совет органдары хеҙмәткәре, Үрге Өпәйле ҡалаһының почётлы гражданы.
# Бюргель (Тюрингия)

Бюргель (Тюрингия) (нем. Burgel (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 3137 кеше йәшәй. Майҙаны — 27 км². Диңгеҙ кимәленән 254 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7616 һәм автомобиль коды — SHK.
# Андрей Первозванный сиркәүе (Ҡыҙыл Сулин)

1888
Андрей Первозванный сиркәүе — Ҡыҙыл Сулин ҡалаһындағы сиркәү. 1888 йылда төҙөлгән, 1966 йылда емерелгән.
Адресы : Рәсәй, Ростов өлкәһе, Красноленинский районы, Ҡыҙыл Сулин ҡалаһы, Кронштадт урамы, 5-се йорт.

# Андрей Первозванный сиркәүе (Ҡыҙыл Сулин)
## Тарих

1870-се йылдарҙа Сулин ҡасабаһы янында завод төҙөлгән, шуның арҡаһында ҡасаба халҡы бик тиҙ артып киткән. Халыҡтың дини ихтыяждарын ҡәнәғәтләндереү өсөн ҡасабала православие сиркәүе төҙөргә кәрәк булған.
Андрей Первозванный сиркәүе 1872 йылда Андрей Сулиндың ейәнсәре Вера Андреевна Юдина аҡсаһына төҙөлгән. Ул Сулиндарҙың нәҫелдән нәҫелгә күсеп килгән йортон Изге апостол Андрей Первозванный сиркәүен ҡороу өсөн хәйергә биргән. Ул биргән аҡсаға таш сиркәү 1882 йылда төҙөлгән, уның янына ҡыңғырауҙар манараһы төкәтеп һалынған. Яңы сиркәүҙең стенаһы таштан, көмбәҙе һәм фонары ағастан һалынған. Бинаның башы өсәү булып, һәр береһенең осона тәреләр ҡуйылған. Сиркәү тирәһе таш ҡойма менән уратылған. Иконостас һәм (Царские ворота) Батша ҡапҡаһында Спаситель Иисус Христос, Божья Матерь һәм башҡа изгеләр төшөрөлгән булған.
Сиркәү бинаһында өс тәхет : уларҙың урталағыһы Андрей Первозванный исеме менән изгеләндерелгән, көньяҡтағыһы 1898 йылда Изге Пантелеймонға бағышлап, төньяғындағыһы Пресвятая Богородицаның Похвалаһы (Маҡталыуы) хөрмәтенә 1898 йылда эшләнгән.
Изге Синод указы буйынса Андреевский сиркәүенең штатында 2 дин әһеле, дьякон, 2 псаломсы торған. Андрей Первозванный сиркәүенең беренсе руханийы Пётр Попов булған.
1910 йылда сиркәү ремонтланған, таш нигеҙ өҫтөнә тимер ҡойма баҫтырылған.
Ғибәҙәтханала сиркәү-мәхәллә мәктәбе, китапхана эшләгән.
1963 йылдың 4 авгусында сиркәү ябылған һәм эшләүҙән туҡтаған. Сиркәү йыһаздарын һәм иконаларын Казачий ҡасабаһының Свято-Покровский сиркәүенә күсереп килтергәндәр. 1966 йылда сиркәүҙә янғын булған һәм сиркәү тулыһынса янып юҡҡа сыҡҡан.

# Андрей Первозванный сиркәүе (Ҡыҙыл Сулин)
## Изге әйберҙәр

Александр ҡағыҙында яҙылған Евангелие; 84-се пробалы көмөш менән ялатылған тәре.
# Ҡояш (күл)

Ҡояш (рус. Куя́ш - Рәсәйҙәге Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районындағы күл.

# Ҡояш (күл)
## Географияһы

Ҡояш күле федераль трассанан төньяҡтараҡ урынлашҡан М36.Координаттары: 55°50′28″N 61°8′11″E
Силәбенән – 80 км, Екатеринбургтан –124 км. алыҫлыҡта. Ярҙарында 3 тораҡ пункт: көнбайышта - Оло Ҡояш ( 1937 йылға тиклем — Покровское ауылы), төньяҡ-көнбайышта — Кесе Ҡояш, көнсығышында — Голубинка.

# Ҡояш (күл)
## Тасуирламаһы

Күл түңәрәк рәүешле. Көнсығыштан күлгә ҡороусан шишмә ҡушыла, ул трассанан көнсығыштараҡ урынлашҡан һыҙлыҡтан баш ала. Күлдән ағып сыҡҡан йылғалар юҡ.
Күлдең майҙаны – 12,42 квадрат километр. Уртаса тәрәнлеге – 2 метр, максималь тәрәнлеге 6 метрға етә. Һыуҙың үтәҙеклеге – 2,5 метр. Һөҙәк ярлы. Бер аҙ ҡыяҡлы ҡамыш үҫә. Һыуйыйғыс дөйөм майҙаны туғайҙар, көтөүлектәр араһындағы һыулыҡтарҙан йыйыла. Күл атмосфера яуым-төшөмө һәм ташҡындар иҫәбенә туҡлана. Күл — аҡмай.
Күл буйҙарында төҙөлөш ҡомо, балсыҡ һәм ҡырсынташ ятҡылыҡтары урынлашҡан. Ҡояш балсығы сифаттары буйынса Рәсәйҙә 5 урынды биләй. Балсыҡ шифалы үҙенсәлектәргә эйә түгел, әммә һауыт-һаба, кирбес эшләү өсөн элек-электән ҡулланылған.

# Ҡояш (күл)
## Этимологияһы

Атама башҡорт телендәге ҡояш һүҙенән килеп сыҡҡан. Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә күлдең исемен Ҡояш тигән башҡорт ирҙәр исеменән килеп сығыуы ихтималлығын яҙған

# Ҡояш (күл)
## Топографические карты

* Карта бите N-41-II. Масштаб: 1 : 200 000. Указать дату выпуска/состояния местности.
# Санихта

Санихта — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Горький һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 2301 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Санихта
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы), Унжа йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300412110000017122
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001712
* Бассейн коды — 08.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡунаҡбай

Ҡунаҡбай — антропоним, топоним.

# Ҡунаҡбай
## Мәҡәләләр

* Ҡунаҡбай (Көйөргәҙе районы) — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл.
* Ҡунаҡбай (Силәбе өлкәһе) — Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районындағы ауыл.
* Ҡунаҡбай (Стәрлетамаҡ районы) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл.
* Ҡунаҡбай (Учалы районы) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл.
* Ҡунаҡбай (Һарытау өлкәһе) — Һарытау өлкәһенең Перелюб районындағы ауыл.
# Азатлыҡ майҙаны (Сухум)

Азатлыҡ майҙаны — Сухумдың төп майҙаны. Унда емерелгән совет Абхазияһы министрҙар советы бинаһы урынлашҡан. Майҙан ситтәрендә япон сағандары үҫә.

# Азатлыҡ майҙаны (Сухум)
## Тарихы

XX быуат башында майҙан урынында ҙур ялан була. 1920 йылда ул төҙөкләндерелә һәм Азатлыҡ майҙаны тип атала. 1935 — 1936 йылдарҙа Хөкүмәт йортоноң ике яҡ корпусы төҙөлә (архитекторҙары В. Щуко, В. Гельфрейх), 1985 йылда үҙәк корпусы төҙөлә (архитекторы А. Г. Голубовский, А. Корабельников). Совет осоронда майҙан В. И. Ленин исемен йөрөтә. 1992 —1993 йылдарҙа хәрби хәрәкәттәр ваҡытында бина зыян күрә. Хөкүмәт йорто бинаһы янында постаментта Ленин һәйкәле торған. 1992 йылдың авгусында ҡалаға баҫып инеүсе Грузия ғәскәрҙәре уны автомат һәм пулеметтарҙан аталар.
2008 йылда авгусында майҙанда Бөтә халыҡ йыйылышына Абхазияның 50 меңдән ашыу кешеһе килә. Парламент бинаһы өҫтөнә абхаз флагын һәм «Абхазия Республикаһы — бойондороҡһоҙ дәүләте» транспарантын эләләр. 26 августа майҙанда Рәсәйҙең Абхазия бойондороҡһоҙлоғон таныуын сәләмләгән стихиялы митинг барлыҡҡа килә. Майҙанда Абхазия президенты сығыш яһай.
2008 йылдың сентябрендә Сухум ҡалаһы мэры Алиас Лабахуа белдереүенсә, министрҙар кабинеты бинаһын һүтеү йәки реконструкциялау тураһындағы ҡарар яҡын арала ҡараласаҡ. 2018 йылдың майына булған мәғлүмәттәр буйынса, был мәсьәләләр сиселмәгән килеш ҡала.
Бөгөнгө көндә янған министрҙар советы бинаһының көнбайыш өлөшө эшләй, унда Абхазия Республикаһының спорт һәм йәштәр эштәре буйынса Дәүләт комитеты, шулай уҡ ГП «Абхазвторресурсы» урынлашҡан.
# Түбәнге Мәмбәтша

Түбәнге Мәмбәтша (рус. Нижнее Мамбетшино) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Почта индексы — 453396, ОКАТО коды — 80226843006.

# Түбәнге Мәмбәтша
## Халыҡ һаны

| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1939 | 276 | |
| 1959 | 106 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1970 | 153 | |
| 1979 | 110 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 1989 | 108 | |
| 2002 | 97 | |
| Йыл | Халыҡ һаны | Халыҡ һаны |
| 2009 | 85 | |
| 2010 | 75 | |

# Түбәнге Мәмбәтша
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Иҫәнғол): 112 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Ҡужанаҡ): 12 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Ҡыуандыҡ): 24 км
# Адыгей Республикаһы

Адыгей Республикаһы (адығса Адыгэ Республик) — Рәсәй составындағы субъект.
Краснодар крайы анклавы.
1922 йылдың 27 июленән Адыг (Черкес) автономиялы өлкә булараҡ төҙөлә.

# Адыгей Республикаһы
## Дәүләт ҡоролошо

Адыгей Республикаһы Конституцияһына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.

# Адыгей Республикаһы
## Дәүләт ҡоролошо
### Башҡарма влас

Ҡарағыҙ: Адыгей Республикаһы Хөкүмәте Ҡарағыҙ: Адыгей Республикаһы Башлығы Адыгей Республикаһы Башлығы — Адыгей Республикаһының иң юғары вазифалы кешеһе. Адыгей Республикаһы Хөкүмәте етәксеһе.
Адыгей Республикаһы Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Адыгей Республикаһы Конституцияһы менән билдәләнгән.

# Адыгей Республикаһы
## Дәүләт ҡоролошо
### Суд власы

Адыгей Республикаһы суд системаһы составында:
* Адыгей Республикаһы республика суды, Рәсәйҙең Юғары судының түбәнге инстанция суды
* Адыгей Республикаһы республика арбитраж суды, Рәсәйҙең Арбитраж судының түбәнге инстанция суды

# Адыгей Республикаһы
## Дәүләт ҡоролошо
### Закондар сығарыу власы

Ҡарағыҙ: Адыгей Республикаһы Советы - Хасэ
Республика Парламенты — Адыгей Республикаһы Советы-Хасэ.

# Адыгей Республикаһы
## Милли составы

| Иҫәп алыу йылы | 1979 | 2002 | 2010 |
| Дөйөм халыҡ | 404 390 | ▲ 447 109 | ▼ 439 996 |
| Милләтте күрһәткән халыҡ | 404 390 (100 %) | ▲ 445 306 (100 %) | ▼ 425 386 (100 %) |
| урыҫтар | 285 626 (70,6 %) | ▲ 288 280 (64,7 %) | ▼ 270 714 (63,6 %) |
| адығтар | 86 388 (21,4 %) | ▲ 108 115 (24,3 %) | ▼ 107 048 (25,2 %) |
| әрмәндәр | 6 359 (1,6 %) | ▲ 15 268 (3,4 %) | ▲ 15 561 (3,7 %) |
| украиндар | 12 078 (3,0 %) | ▼ 9 091 (2,0 %) | ▼ 5 856 (1,4 %) |
| курдтар | 2 (0,0 %) | ▲ 3 631 (0,8 %) | ▲ 4 528 (1,1 %) |
| черкестар | 173 (0,0 %) | ▲ 642 (0,1 %) | ▲ 2 651 (0,6 %) |
| татарҙар | 2 415 (0,6 %) | ▲ 2 904 (0,7 %) | ▼ 2 571 (0,6 %) |
| сиғандар | 1 109 (0,3 %) | ▲ 1 844 (0,4 %) | ▲ 2 364 (0,6 %) |
| әзербайджандар | 274 (0,1 %) | ▲ 1 399 (0,3 %) | ▲ 1 758 (0,4 %) |
| Гректар | 1 021 (0,3 %) | ▲ 1 726 (0,4 %) | ▼ 1 385 (0,3 %) |
| Белорустар | 2 244 (0,6 %) | ▼ 1 934 (0,4 %) | ▼ 1 253 (0,3 %) |
| Башҡа милләттәр | 6 701 (1,7 %) | ▲ 10 472 (2,4 %) | ▼ 9 697 (2,3 %) |
| Милләтен күрһәтмәгәндәр | 0 | ▲ 1 803 | ▲ 14 610 |
| 1000 кеше артыҡ булһан халыҡтар күһәтелғән |

# Адыгей Республикаһы
## Фән һәм мәғариф

* Адыгея дәүләт университеты
* Майкоп дәүләт технологик университеты.
* Адыгея ауыл хужалығы ғилми-тикшереү институты
* Т. М. Керашев ис. гуманитар тикшеренеүҙәр институты