yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Казиранга

Казиранга милли паркы (ассам. কাজিৰঙা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান, һинд काज़ीरंगा राष्ट्रीय उद्यान, ингл. Kaziranga National Park) — Һиндостандың Ассам штатындағы милли парк. 1985 йылда ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән.
Паркка 1905 йылда нигеҙ һалына, һәм 2005 йылда 100 йыллыҡ юбилейын билдәләй. Парк нигеҙендә баронесса Мэри Керзон (Һиндостан вице-короле лорд Джордж Керзондың ҡатыны) мөһим роль уйнай.
Парк биләгән территорияның майҙаны 688 км² тәшкил итә. Уның байтаҡ өлөшө Брахмапутра йылғаһы бассейнына ҡарай. Паркта хозур тропик урмандар, йылғалар, иҫ киткес болондар бар. Паркка бөтә донъяға билдәлелек килтергән нәмә — бында донъялағы иң ҙур (донъя һанының 2/3 өлөшө) бер мөгөҙлө носорогтың популяцияһы урынлашҡан. 2018 йылдың мартында Ассам хөкүмәтенең урман хужалығы департаменты һәм ҡырағай тәбиғәт мәсьәләләре менән шөғөлләнгән ҡайһы бер танылған хөкүмәт ҡарамағындағы ойошмалар менән берлектә үткәрелгән халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Казиранга милли паркында носорогтар популяцияһы 2413 баш тәшкил итә. Шуларҙың 1641 өлкән носорог, 387 урта йәштәге носорог һәм 385 бала носорог. 2015 йылда носорогтар популяцияһы 2401 баш тәшкил итә.
Шулай уҡ паркта юлбарыҫтар, филдәр, губач айыуҙары, бенгал бесәйҙәре, балыҡ тотоусы бесәйҙәр, гаурҙар, барасингтар, бинтуронгтар һәм башҡа күп кенә ҡырағай хайуандар йәшәй. Паркта һөтимәрҙәрҙең бөтәһе 30-ҙан ашыу төрө иҫәпләнә, шуларҙың 15-е донъяла юҡҡа сығыу хәүефе аҫтында. Казирангта 40-тан ашыу төр ташбаҡа, кеҫәртке һәм йылан иҫәпләнә. Паркта ҡоштар һәм юлбарыҫтар ҡурсаулыҡтары бар. Шулай уҡ юҡҡа сығыу сигендә булған хайуан төрҙәре бар. Паркта меңгә яҡын юҡҡа сығып барыусы буйволдар йәшәй.
# Тюнгур (Катунь ҡушылдығы)

Тюнгур — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының һул ярына тамағынан 428 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Тюнгур (Катунь ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100004097
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100409
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Горшков

Горшков — урыҫ ир-ат фамилияһы.
Горшкова — урыҫ ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

# Горшков
## Билдәле йөрөтөүселәр

* Горшков Василий Николаевич (1920—1944) — Советтар Союзы Геройы (1943).
* Горшкова Полина Петровна (1989) — спортсы, Рәсәй гандболсыһы.
* Горшкова Ольга Константиновна (1942—2017) — төҙөлөш тармағы алдынғыһы. РСФСР-ҙың 11-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1985—1990). Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры (1986).
# Юрматы

Юрматы — иң эре һәм иң боронғо боронғо башҡорт ҡәбиләһе. Уның вариҫтары Башҡортостандың хәҙерге Мәләүез, Федоровка, Стәрлебаш, Стәрлетамаҡ, Ишембай, Ҡырмыҫҡалы, Ауырғазы, һәм Ғафури райондарында, шулай уҡ Ырымбур өлкәһендәге Туҡ һәм Соран йылғалары буйында ла бар.
# Артур Гёргей

Артур Гёргей (мадьярса Görgei Artúr; 30 ғинуар 1818 йыл, Топорец — 15 май 1916 йыл, Вишеград, Венгрия) — Венгрияның хәрби эшмәкәре, революционер.

# Артур Гёргей
## Биографияһы

Артур Гёргей бай венгр протестанттары ғаиләһендә тыуа, сас нәҫеленән. 19 йәшендә ул Венала Венгрия дворяндары һаҡсыһы хеҙмәтенә ҡушыла. Ул үҙ хеҙмәтен университетта уҡыу менән берләштерә. 1845 йылда атаһы үлгәс ул армиянан китә һәм химия фәнен өйрәнеү өсөн Прага университетына уҡырға инә. Уҡып сыҡҡас, ул нәҫел утарына ҡайта.
Венгр революцияһы башланғандан һуң, ул Венгрия хакимиәте яғында һуғыша. Ул армияға капитан дәрәжәһе менән инә, ләкин бер аҙҙан Тисаның төньяғында бөтә Милли Гвардияны етәкләй, төбәктә Хорватия ғәскәрҙәренә ҡаршы уңышлы эшләй.
1849 йылдың 4 майында Артур Гёргей Венгрия башҡалаһын ҡамап ала һәм яулап ала, унан һуң ул революцион хакимиәттең һуғыш министры була. Рәсәйҙең һуғышҡа ҡатнашыуы менән, һуғыш фронтындағы хәл киҫкен үҙгәрә. Походтарҙың берһендә Гёргей принц Паскевич экспедицияһы корпусынан генерал Ридигерға әсирлеккә бирелергә мәжбүр була .
Ҡораллы иптәштәрҙән айырмалы булараҡ, Гёргей хәрби суд тарафынан ҡаралмай. Бер ни тиклем ваҡыт төрмәлә ултыра, һуңынан Клагенфуртта йәшәй, химия эше менән шөғөлләнә. 1867 йылда уны кисерәләр һәм Венгрияға ҡайтырға рөхсәт итәләр. Атылған йәки аҫып үлтерелгән күпселек генералдарҙан һәм революцион хакимиәт түрәләренән айырмалы булараҡ, үҙенең ғ-мерен һаҡлап бирелеүе өсөн Венгрия йәмғиәте уны ҡурҡаҡ һәм һатлыҡ йән тип һанай. Майн Ридтың «Ҡыҙ-ҡатын» романында Гёргейҙың хыянат варианты ла нигеҙ булып алына. Азат ителгәндән һуң, Артур Гёргей Венгрияның сәйәси тормошонда бер ниндәй роль уйнамай.
1885 йылда ҡайһы бер дуҫтары уны Венгрия йәмғиәте алдында реабилитацияларға тырышалар. Ул ваҡытта Гёргей мыҫҡыллау һәм рәнйетеү аҫтында йәшәй. Һуңынан, уның хәрби хеҙмәттәре һәм революция ваҡытында уйнаған ҙур роле арҡаһында уның ватандаштары тарафынан таныла.
# Погребыще районы

Погребыще районы (укр. Погребищенський район) — Винница өлкәһендәге упраднённай районы. Район үҙәге — Погребыще ҡалаһы.
2017 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 29 937 кеше йәшәй.
# Оттава

Отта́ва (ингл. Ottawa (i) или [ˈɒtəwɑː], франц. Ottawa) — Канаданың баш ҡалаһы. Онтарио провинцияһының көнсығыш өлөшөндә, ошо һәм Квебек провинцияларының сиге үткән Оттава йылғаһы ярында урынлашҡан. Оттава — ҙурлығы буйынса илдең дүртенсе, провинцияның икенсе ҡалаһы. Йылғаның Квебек яғында урынлашҡан Гатино ҡалаһы һәм ҡайһы бер башҡа муниципалитеттар менән бергә Оттава Милли баш ҡала өлкәһе составына инә.
Оттавала йәшәүсе халыҡтың һаны 2019 йылда миллионға етте, ә Оттава-Гатино агломерацияһы халҡы, 2021 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 1 миллион 488 мең кеше тәшкил итә. Ҡала менән мэр етәкселегендәге муниципаль совет идара итә. 2022 йылдан мэр вазифаһын Марк Сатклифф биләй.
Ҡалаға 1820 йылда Ридо каналын төҙөгән һалдаттар һәм һөнәрселәр лагеры булараҡ нигеҙ һалына, ә 1850 йылда ул урман ҡырҡыусылар һәм ағас ағыҙыусылар ҡалаһы статусын ала. 1857 йылдың 31 декабренән Оттава — Канада провинцияһының, 1867 йылдан — Канада дәүләтенең баш ҡалаһы. Артабан ҡала транспорт һәм сәнәғәт үҙәге булараҡ үҫешә, Ә XX быуаттың икенсе яртыһында экологияны яҡшыртыуға йүнәлтелгән масштаблы үҙгәртеүҙәр кисерә.
XX быуат аҙағында һәм XXI быуат башында юғары технологиялар үҫеше үҙәгенә әйләнгән Оттава бер нисә тапҡыр «Төньяҡ Кремний үҙәне» титулына лайыҡ була. Канаданың баш ҡалаһы булараҡ Оттава — федераль власть структуралары һәм эре мәҙәни үҙәктәр, шул иҫәптән илдең төп музейҙары һәм Милли картиналар галереяһы урынлашҡан урын.

# Оттава
## Ҡала атамаһының килеп сығышы

Лагерь башта Ридо каналын төҙөү менән етәкселек иткән подполковник Джон Бай исеме менән Байтаун (Bytown) тип аталып йөрөтөлә. Уның нигеҙендә үҫеп сыҡҡан һәм Оттава йылғаһында урынлашҡан ҡала атамаһы 1854 йылда «Оттава» тип үҙгәртелә; «Оттава» гидронимы, үҙ сиратында, алгонкиндар төркөмөнә ҡараған индеец ҡәбиләһе исеменә барып тоташа.

# Оттава
## Тарихы
### Урындағы ҡәбиләләр һәм Европанан тәүге күсеп килеүселәр

Хәҙерге ваҡытта Оттава биләгән территорияла Европанан тәүге күсенеүселәр килгән мәлдә алгонкин ҡәбиләләре йәшәгән. Оттава йылғаһы буйҙарындағы төбәк һуңғы боҙлоҡ дәүеренән һуң Шамплен диңгеҙе аҫтында була. Ул, һайыға барып, сигенгән һайын яңы ерҙәргә боронғо ҡәбиләләр күсеп ултыра. Алты мең йыл элек үк йылға үҙәнендә, археологик ҡаҙыныуҙарҙан күренеүенсә, күрше халыҡтар менән әүҙем сауҙа иткән Һунарсылар һәм йыйыусылар көн иткән була. Уларҙың этник сығышы тураһында археологтар тәғәйен генә фекер әйтә алмаһа ла, мәҙәниәттәрен Америкаға Европалар килгән мәлдәге алгонкин мәҙәниәтенә оҡшата.
# Astana Opera

«Астана Опера» милли академик опера һәм балет театры — 2012 йылда Астанала төҙөлгән театр. Республика президенты Нурсолтан Назарбаев инициативаһы буйынса һалынған дәүләт опера театры. Ҡаҙағстан классик балетының һәм Ҡаҙағстан милли операһының төп сәхнә майҙаны булып. Тетар бинаһы милли әһәмиәттәге йәш архитектура һәйкәле тип танылған.

# Astana Opera
## Бина

Бина өс йыл тирәһендә төҙөлә. Ул 2010—2013 йылдарҙа алып барыла һәм 320 миллион долларға барып баҫа. Уның тышҡы йөҙө һәм интерьерҙары өҫтөндә 33 илдең архитекторҙары, төҙөүселәре һәм белгестәре эшләй. Ил президенты Нурсолтан Назарбаев проектҡа даими рәүештә үҙенең төҙәтеүҙәрен индерә, шул иҫәптән бина төҙөлөп бөтөү алдында торғанда ла. Уның тәҡдиме менән төп театр фойеһының бейеклеге арттырыла. Фойеның иҙәндәре, стеналары, декоратив панелдәре һәм бормалы мәрмәр баҫҡыстары Сицилия мәрмәре менән йөҙләнгән.

# Astana Opera
## Труппа

Труппа конкурс нигеҙендә һайлана. Баһалама ағзалары составына башҡалар менән бер рттән «Ла Скала», Ҙур һәм Мария тетарҙары вәкилдәрен инә, улар оркестранттар, йырсылар, бейеүселәрҙе һайлай. Беренсе тамаша 2013 йылдың 21 июнендә ҡуйыла. Ул Мукан Тулебаевтың «Биржан менән Сара» операһы була. Тәүҙә тетар акционерҙар йәмғиәте булараҡ эшләй.

# Astana Opera
## Етәкселәре

2014 йылдың һуңында Нурсолтан Назарбаев тетар етәксеһе Т. Мухамеджановатың урынына Т. Альпиевты ҡуя. 2015 йылдың мартында балеттың художество етәксеһе вазифаһына Мария тетарының прима-балеринаһы Алтынай Асылмуратова саҡырыла, ә баш дирижер вазифаһына Алан Бурибаев тәғәйенләнә. 2016 йылдың 28 сентябрендә Ҡаҙағстан Президенты Указы менән Ахмедьяров Галым Алги улы «Астана Опера» дәүләт опера һәм балет театрының яңы директоры итеп ҡуйыла
* Директоры — Галым Ахмедьяров
* Балеттың художество етәксеһе — Алтынай Асылмуратова
* Баш дирижер — Алан Бурибаев
* Баш балетмейстер — Турсынбек Нуркалиев
* Баш хормейстер — Ержан Даутов
# Бөйөк Британия (утрау)

Бөйөк Британия (ингл. Great Britain, валл. Prydain Fawr, гэльск. Breetainn, корнск. Breten Veur, скотс. Great Breetain) — Европалағы иң ҙур һәм донъяла майҙаны буйынса етенсе урын биләгән утрау. Уның майҙаны — 229 946 кв. км, Хонсю утрауынан саҡ ҡына ҙурыраҡ. Утрауҙың төньяҡтан көньяҡҡа табан оҙонлоғо — 1440 км тирәһе. Халҡының һаны (67 млн кеше) буйынса ул донъяла Ява һәм Хонсю утрауҙарынан ҡала өсөнсө урынды биләй. Британия утрауҙары составына инә. Берләшкән Короллек территорияһының 95 проценты, атап әйткәндә, Англия, Шотландия һәм Уэльстың төп территориялары утрауҙа урынлашҡан.
Сиктәре:
* төньяҡта — мыс Даннет-Хед 58°40′00″ с. ш. 3°22′00″ з. д.
* көнбайышта — мыс Коррахад-Мор 56°42′56″ с. ш. 6°13′41″ з. д.
* көньяҡта — мыс Лизард 49°57′33″ с. ш. 5°12′54″ з. д.
* көнсығышта — мыс Лоустофт-Несс 52°28′52″ с. ш. 1°45′46″ в. д.
Утрау Атлантик океан һыуҙары менән уратып алынған. Норвегия һәм Даниянан һай һыулы Төньяҡ диңгеҙ, Франциянан тар Ла-Манш һәм Па-де-Кале боғаҙҙары, Ирландия диңгеҙе, Ирландия утрауынан Изге Георг боғаҙы һәм Төньяҡ боғаҙ менән айырыла. Уның хәҙерге яр буйы һыҙаттары сағыштырмаса күптән түгел барлыҡҡа килгән; ул ҡултыҡтар менән ныҡ йырғысланған: төньяҡта фьордтар һәм көньяҡта йылға эстуарҙары.
Көньяҡта утрауҙың рельефы күбеһенсә тигеҙ. Уэльста бейеклеге 1085 метрға тиклем еткән Кембрий тауҙары урынлашҡан. Англияның төньяғында Пенна тауҙары (893 м тиклем, Кросс-Фелл), көнбайышта Камберленд тауҙары (978 м тиклем, Пайк) һәм төньяҡта Көньяҡ Шотландия ҡалҡыулығына (843 м тиклем, Меррик) күсә. Һуңғыһы Төньяҡ-Шотланд ҡалҡыулығынан Урта Шотландия уйһыулығы менән айырыла, унда илдең иң бейек тауҙары Бен-Невис (1344 м) һәм Бен-Макдуи (1309 м) урынлашҡан.
Бөйөк Британияның иң оҙон йылғалары — Северн (354 км) һәм Темза (334 км), иң ҙур күлдәр — Лох-Ломонд (71 км2) һәм Лох-Несс (56 км2), иң ҙур ярымутрауҙар — Уэльс һәм Корнуолл.
# Одунсук

Одунсук — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кадрин йылғаһының уң ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Одунсук
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100006060
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100606
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Сюзь

Сюзь — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чикман йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Сюзь
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100007116
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100711
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Сардыма

Сардыма — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чуя йылғаһының уң ярына тамағынан 76 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Сардыма
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100005735
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100573
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Жуковский (Силәбе өлкәһе)

Жуковский — Силәбе өлкәһенең Верхнеурал районындағы ҡасаба. Степное ауыл биләмәһе составына инә.
Ауыл XX быуат башында төп казак офицеры Г. П. Жуков утары урынында үҫә.

# Жуковский (Силәбе өлкәһе)
## Географияһы

Ауыл эргәһендә Ямская йылғаһы аға. Район үҙәге Верхнеуралға тиклем ара — 12 км.

# Жуковский (Силәбе өлкәһе)
## Халҡы

2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса күпселекте биләүсе халыҡтар: урыҫтар (73%), башҡорттар (27%).
# Кесе Созим (Нырмыч ҡушылдығы)

Кесе Созим — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Нырмыч йылғаһының һул ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Кесе Созим (Нырмыч ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100000948
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100094
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Варница (йылға)

Варница (укр. Варниця) — Украиналағы йылға. Черновцы өлкәһенең Хотын районы аша көньяҡҡа табан аға. Днестрҙың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 9,4 километр.
# Падун (Иня ҡушылдығы)

Падун — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Иня йылғаһының уң ярына тамағынан 154 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Падун (Иня ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200512115200003544
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200354
* Бассейн коды — 13.01.02.005
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Хермсдорф (Оре)

Хермсдорф (Оре) (нем. Hermsdorf (Landkreis Börde)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1601 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,55 км². Диңгеҙ кимәленән 130 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39326 һәм автомобиль коды — BK.
# Асурети сиркәүе

Асурети сиркәүе-грузин архитектураһы һәм Самцхе-Джавахети төбәгенең Ахалкалаки муниципалитетындағы Асурети ауылында милли әһәмиәткә эйә булған мәҙәни ҡомартҡыһы. Ахалкалакиҙан 21 саҡрым алыҫлыҡта, Триалет һыртының көньяҡ битләүҙәрендә, диңгеҙ кимәленән 2100 метр бейеклектә урынлашҡан. Ҡорамдың стилистик билдәләре буйынса барлыҡҡа килеүе X быуаттың II яртыһына ҡарай. Сиркәү бер нефлы, төкәтмәләр менән. Ул башлыса шымартылған таш квадраттарҙан төҙөлгән. Көнсығыш яҡта ярым түңәрәк сығып торған апсида бар. Айырым иғтибарҙы интерьеры йәлеп итә. Буй диуарҙарҙа ике пилястр урынлашҡан. Көнбайыш диуар өҫтөндә ике ҙур аркалы уйым бар. Аркалар түңәрәк колоннаның уртаһына һалынған. Бинала көнбайыш һәм төньяҡ яҡта ике инеү урыны урынлашҡан. Сиркәүҙең тыш яғында бер ниндәй ҙә яҙыуҙар юҡ. Эс яҡта төньяҡ диуарҙа урта быуат грузин алфавиты менән яҙылған яҙыу бар, ул өлөшләтә зыян күргән. Тәҙрәләренең биҙәктәре айырым иғтибарға лайыҡ. Һуңыраҡ сиркәүҙең көньяғына ҡапҡа өҫтәп төҙөлә. Фасадтары бай биҙәлгән. Асурети сиркәүе 1981 йылда тергеҙелә. Асурети сиркәүе 2006 йылдың 7 ноябрендә Грузия президенты указына ярашлы дәүләт әһәмиәтендәге күсемһеҙ мәҙәни ҡомартҡы категорияһына индерелә
# Үрге Чидвия

Үрге Чидвия — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чидв күле — Чидвия йылғаһына ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Үрге Чидвия
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300512103000040260
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004026
* Бассейн коды — 03.02.03.005
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Усоха

Усоха — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Түбенге Вочес йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Усоха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000024570
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002457
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Витязь (компания)

«Витязь» машиналар эшләү компанияһы» — юғары үтеү һәләтле транспорт саралары эшләү заводы («Витязь» сауҙа маркаһы), Башҡортостан Республикаһының Ишембай ҡалаһында урынлашҡан. Предприятие шулай уҡ ҡала автобустары һәм троллейбустар өсөн юғары класлы мостар, һыу йылытыу ҡаҙандары ла эшләп сығара.

# Витязь (компания)
## Тарихы

Заводҡа 1977 йылдың 20 майында нигеҙ һалына, 1981 йылдың октябрендә беренсе изделие эшләнә.
1994 йылда ике звенолы сылбырлы «Витязь» транспортерҙары фән һәм техника өлкәһендә Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияһына лайыҡ була (РФ Президентының 1994 йылдың 10 июнендәге 1187 һанлы «1994 йылда фән һәм техника өлкәһендә Рәсәй Федерацияһы Дәүләт премияларын биреү тураһында»ғы Указы).
Бүләкләнеүселәр араһында Савельев Владимир Иванович, «Витязь» төркөмөнә ҡараған транспортерҙарҙың беренсе генераль конструкторы ла бар. Ике звенолы транспортерҙар идеяһын биреүсе һәм уны тормошҡа ашырыусы баш конструктор Осколков Константин Владимирович яңы техника эшләгәне өсөн 1981 йылда Ленин орденына лайыҡ була.
2005 йылда ИЗТМ «Витязь» машиналар эшләү компанияһы" асыҡ акционерҙар йәмғиәте милкенә күсә.
2008 йылда завод «Силәбе трактор заводы — Уралтрак» яуаплылығы сикләнгән ширҡәт аша «Уралвагонзавод» бронялы танктар холдингына инә.
2014 йылда «Витязь» машиналар төҙөү компанияһы» акционерҙар йәмғиәтенә үҙгәртелә.
# Умыртҡа

Умыртҡа (лат. vertebra) — умыртҡалыҡты (умыртҡа бағанаһын) төҙөүсе айырым һөйәк.
Хордалылар тибына ҡараған бер төркөм хайуандарҙа эске һөлдәһенең төп нигеҙе (үҙәге) булып умыртҡалыҡ тора. Был төркөм хайуандарҙы умыртҡалылар тип атайҙар. Төрлө хайуандарҙа умыртҡалыҡты төҙөүсе умыртҡа һөйәктәре төрлө һанда була. Улар үҙ-ара хәрәкәтсән, ярым хәрәкәтсән тоташырға һәм ҡушылып үҫергә лә мөмкин. Хәрәкәтсән, ярым хәрәкәтсән тоташҡан умыртҡалар араһында һығылмалы кимерсәк ҡатлау (умыртҡа-ара диск) ята.Шул сәбәпле умыртҡалыҡ һығылмалы була.
Кешенең умыртҡа бағанаһы 5 бүлектән тора: муйын умыртҡалары (7), күкрәк умыртҡалары (12), бил умыртҡалары (5), ялғанып үҫкән һигеҙгүҙ умыртҡалары (5), ялғанып үҫкән 4-5 ҡоймос умыртҡалары. Умыртҡаларҙың дөйөм һаны 33—34.

# Умыртҡа
## Умыртҡа һөйәгенең төҙөлөшө

Умыртҡалыҡтың ниндәй бүлегенә ҡараһа ла, беренсе (атлант) һәм икенсе умыртҡа һөйәгенән башҡалары бер үк төҙөлөш планына эйә. һәр умыртҡа төп һөйәктән(умыртҡа тәне,лат. corpus vertebrae), һөйәк дуғаһынан һәм бер нисә үҫентенән тора. Был үҫентеләрҙең иң оҙоно артҡа табан йүнәлгән була. Төп һөйәк(умыртҡа тәне) алға ҡарай урынлашҡан һәм терәк функцияһын башҡара.
Төп һөйәк (умыртҡа тәне) менән дуға араһында тишем (лат. foramen vertebrale)бар. Умыртҡаларҙағы был тишемдәр бөтәһе бергә умыртҡа каналын (лат. canalis vertebralis) төҙөйҙәр. Умыртҡа каналы үҙенең эсендә урынлашҡан арҡа мейеһен яҡшы һаҡлай.
Умыртҡа дуғаларынан үҫентеләр китә:арттан сагитталь (уңға һәм һулға симметриялы итеп бүлеүсе вертикаль яҫылыҡ) яҫылыҡта үҙәк (остистый) үҫенте (лат. processus spinalis), дуғаның уңынан һәм һулынан өҫкө һәм аҫҡы быуын үҫентеләре (лат. processus articulares superiores et inferiores) айырылып китә. Быуын үҫентеләренең нигеҙҙәре өҫкө һәм аҫҡы уйымдар (вырезки, лат. incisurae vertebrales superiores et inferiores)) менән сикләнгәндәр. Күршеләш умыртҡалар тоташҡан ерҙә был уйымдар умыртҡа-ара тишемдәр (лат. foramina intervertebralia) хасил итәләр. Был тишемдәр аша ҡан тамырҙары һәм нервылар үтә.
# Ворга-Шор (Ручь-Ю ҡушылдығы)

Ворга-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ручь-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Ворга-Шор (Ручь-Ю ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000068149
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006814
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0