yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Этҡол (Дәүләкән ҡалаһы эсендәге ауыл)

Этҡол (Дәүләкән ҡалаһы эсендәге ауыл) (1797 йыл) — XX быуат башынан Дәүләкән ҡалаһы эсендә урынлашҡан ауыл.

# Этҡол (Дәүләкән ҡалаһы эсендәге ауыл)
## Тарихы

1781 йылда уҡ Рәсәйҙең Өфө наместниклығы составында ойошторолған Бәләбәй өйәҙе Ҡырҡөйлө мең улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәренә 1797 йылда Верхнеурал өйәҙе Бөрйән улусы Төрөкмән ауылы (хәҙер Баймаҡ районы 1-се Төрөкмән ауылынан Дим йылғаһы буйына күсеп килгән башҡорттар Этҡол ауылына башлап нигеҙ һалалар. Ауылға тәүге төпләнеүсе кешенең исеме бирелә. Этҡол ауылы тәүҙә риүәйәттәрҙә телгә алына. Бынан күп йылдар элек Этҡол ҡарт, үҙенең яҡын кешеләре менән тыныс тормош эҙләп, Бөрйән улусы Төрөкмән ауылын ташлап китеп, Дим буйҙарына килеп сыҡҡан булған. Сөнки башҡорттар менән һуғышып йәшәгән ҡырғыҙҙар уларҙың малдарын алып китеп, ерҙәрен баҫып алып яфалаған булғандар. Дим буйҙары Этҡол ҡартҡа бик ныҡ оҡшай, һәм ошонда ул төпләнә. Бәләкәй генә өй һалып, мал үрсетеп, иген сәсеп йәшәй башлай. Этҡолда йәшәгән кешеләр бөтә Дим буйы башҡорттары кеүек ябай һәм ныҡ кейенгәндәр. Кейемде күберәк йөндән,ҡырағай һәм йорт хайуандарының тиреһенән әҙерләгәндәр. Малсылыҡ, ҡымыҙсылыҡтан башҡа һунарсылыҡ һәм балыҡсылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Дим йылғаһы төрлө һыу ҡоштарына һәм балыҡҡа бай булған. Хужалыҡтарында дөйәләр тотҡандар. Артабан ауыл үҫә, ҙурая бара. 1816 йылдағы етенсе рәүиз буйынса ауылда утыҙ дүрт кеше,ә һигеҙенсе рәүиз буйынса ҡырҡ биш кеше иҫәпләнгән. 1865 йылда Этҡол ауылында йәмғеһе 28 йортта 146 кеше йәшәгән була. 1888 йылдан алып Һамар — Златоуст (хәҙер Куйбышев) тимер юлының Дәүләкән станцияһы төҙөлөүгә бәйле бында Рәсәй империяһының төрлө губерналарынан күсеп килеүселәр күбәйә башлай. Тимер юлы станцияһы төҙөлгөндән һуң,ауыл халҡы өсөн тимер юлында ла эш урындары табыла. Шулай уҡ бындағы башҡорттар ҡымыҙ эшләү менән дан тотҡандар. Улар ҡымыҙ һатҡандар, шифалы ҡымыҙ менән дауаланырға тип бында тирә — яҡтан төрлө кешеләр килгәндәр Ауылда баҙар булған, аҙна һайын йәрминкәләр үткәрелгән.

# Этҡол (Дәүләкән ҡалаһы эсендәге ауыл)
## Инфраструктураһы

1896 йылда ауылда биш тимерлек булған. Тимерлек хужалары: крәҫтиәндәр Шваев Ермолай Владимирович,Хәсәнов Сәлим,Кирченков Дмитрий Петрович,Ислам һәм Иҙрис Кинйәбузовтар. 1906 йылда мәсет, православие ғибәҙәт ҡылыу йорто, өс сиркәү — мәхәллә мәктәбе, почта станцияһы, дарыухана, сәй, өс һыра һәм бер йөҙ бер сауҙа кибете, өс ер эшкәртеү ҡоралдары склады, егерме ике урман склады, ике тоҙ склады булған.

# Этҡол (Дәүләкән ҡалаһы эсендәге ауыл)
## Халҡы

1906 йылда Дәүләкән станцияһы ҡасабаһы халҡы менән бергә ауылда 1226 кеше йәшәгән.
# Второй Нюрок

Второй Нюрок — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Нюр йылғаһының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Второй Нюрок
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100008724
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100872
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Кальяновская Виска

Кальяновская Виска — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Чарка йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Кальяновская Виска
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000054219
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005421
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ай-Тэг-Юган

Ай-Тэг-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Могот-Лейм-Посл ҡылымығының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Ай-Тэг-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300029644
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302964
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ҡыҙыл мәсет (Уральск)

Ҡыҙыл мәсет (татар. Кызыл мәчет; Татар) — Уральск ҡалаһының татар слободаһында таш мәсет. 1871 йылда төҙөлгән. Төбәк әһәмиәтендәге архитектура ҡомартҡыһы. 8 март урамы, 23-сө йорт адресы буйынса урынлашҡан.

# Ҡыҙыл мәсет (Уральск)
## Архитектураһы

Бина ике ҡатлы, стеналары ҡыҙыл кирбестән һалынған, ҡат араһы түшәмдәре ябыуҙары, асамайҙары, иҙәндәре — ағас, ҡыйығы — шифеҙан. Беренсе ҡаттың төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә ябыуҙары кирбестән көмбәҙле. Бина эсендә стеналары штукатурланған, бейек кәрнизе биҙәлгән. Икенсе ҡат тәҙрәләре бейек һәм ярым түңәрәк.

# Ҡыҙыл мәсет (Уральск)
## Тарихы

Совет осоронда мәсет бинаһы ябыла һәм тәғәйенләнеше буйынса файҙаланылмай, манараһы һүтеп алына. Төрлө ваҡыттарҙа бында инвалидтар йорто, һөнәрселәр училищеһы һәм хатта был училищеның дөйөм ятағы урынлаша. 1980 йылда мәсет бинаһы архитектура ҡомартҡыһы булып таныла. 1990 йылдарға бина авария хәлендә була һәм ныҡ туҙа. Уны һүтеп алыу тураһында мәсьәлә күтәрелә. Ҡомартҡыны һаҡлап алып ҡалыу өсөн 2000 йылда эшҡыуар һәм Уралськ ҡалаһындағы Татар мәҙәни үҙәге рәйесе Хәйруллин Ришат үҙ балансына ала. Төрөк фирмаһы тәҙрәләрҙе эшләү һәм ҡуйыу буйынса ярҙам итә. Татар йәкшәмбе синыфы уҡыусылары мәсеттә шәмбе өмәләрендә төҙөлөш сүп-сарҙарын сығарыуҙа һәм башҡа эштәрҙә ярҙам итә. 2005—2006 йылдарҙа мәсет яңынан тергеҙелә. 2006 йылдың 28 авгусында мәсет асыу тантанаһы үтә.
1895—1907 йылдарҙа мәсет янындағы мәҙрәсәлә Туҡай Ғабдулла уҡыған. Уның остазы булып мәсеттең имамы Төхвәтуллин Мотыйғулла торған.
# Мормаз

Мормаз — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Черный Лух йылғаһының уң ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Мормаз
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300312110000016775
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001677
* Бассейн коды — 08.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Бык(Фёдоровка ҡушылдығы)

Бык — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе, Ростов өлкәһе, Белгород өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Фёдоровка йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Бык(Фёдоровка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Павловск ҡалаһынан Хопёр йылғаһы ҡушылғанға тиклем, Подгорная йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010101212107000004669
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000466
* Бассейн коды — 05.01.01.012
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡарткиҫәк ауыл Советы (Асҡын районы)

Ҡарткиҫәк ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Асҡын районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.

# Ҡарткиҫәк ауыл Советы (Асҡын районы)
## Тарихы

Ауыл биләмәһенең статусы һәм сиктәре Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Чухча

Чухча — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының һул ярына тамағынан 295 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Чухча
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000037552
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003755
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Руиси соборы

Руиси соборы (грузин телендә რუისის ღვთისმშობლის ტაძარი) - грузин православ сиркәүе көнсығыш Грузияла Шида-Картли төбәгенең Руиси ауылында урынлашҡан. Сиркәү 11 быуатта төҙөлгән, 15 быуатта үҙгәртеп ҡоролған. Был сиркәү оҙон көмбәҙле, көнсығыш яғында апсида менән грек тәреһе формаһында. Собор Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡылар исемлегенә индерелгән

# Руиси соборы
## Тарихы

Руиси соборы Шида-Картли төбәгендәге Карели муниципалитеты Руиси ауылының уртаһында тора.
Руиси соборы грузин православ епискобының резиденцияһы була. Сиркәү епископтарының береһе Леонти 11 быуатта Тшовребтың күп өлөшөн төҙөү буйынса дан ала. 1695 йылда Имеретия батшаһы Руала тотҡонлоҡта булған Александр IV бында үлтерелә һәм Руиси сиркәүендә ерләнә.
Әлеге ҡоролма төҙөлөштөң төрлө этаптары, емерелеүҙәре, тәбиғәтте һаҡлау саралары һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Төҙөлөш ҡалдыҡтарының иң иртә стадияһы 8 йәки 9 быуаттарға ҡарай. Апсиданың төньяҡ көмбәҙендәге яҙыуға ярашлы сиркәү 10 быуаттың аҙағы йәки 11 быуаттың башында яңынан ҡорола. Собор тулыһынса тиерлек 1400 йылда Тимурҙың Грузияға баҫып инеүенән һуң емерелә. Александр Руиси һәм Мцхета сиркәүҙәрен тергеҙеү өсөн махсус рәүештә һалым йыя. Көнбайыш фасадтағы яҙыу Александрға, ә көньяҡ фасадтағы яҙыу архитектор Шалвеға арналған. 1660 йылдарҙа сиркәүҙе епископ Ларадзе һәм королева Мириам йүнәтә. 1920 йылдағы ер тетрәүҙән һуң зыян күргән сиркәү 1936 йылдан 1938 йылға тиклем реставрациялана.

# Руиси соборы
## Архитектураһы

Руиси соборының күләме 27.3 × 19.6 һәм бейеклеге 23.3 метр тәшкил итә. Сиркәү ҡом блоктарҙан төҙөлгән. Реконструкция барышында базальт, эзбизташ һәм кирбес ҡулланыла. Бина колонна нигеҙендә ҡоролған. Көнбайышта, көньяҡа һәм төньяҡта өс инеү урыны, ун ике тәҙрә уйылған
Изге урыны ике яҡтан пастофорий менән бүленгән һәм аркалы тишектәр менән тоташҡан. Башҡа өлөштәрҙән ағаста биҙәлгән иконостас менән айырылып тора. Эстә һуңғы урта быуат фрескаларының фрагменттарын күрергә мөмкин. Көмбәҙенең ҡыйығы ҡурғаштан, ҡыйығының ҡалған өлөшө плитка менән ябылған. Фасады, бигерәк тә ишек һәм тәҙрәләренең эргәһе ташта һырлау менән биҙәлгән.
Сиркәүҙән көнбайышҡа ҡарай оборона диуары эсендә 17 быуатта төҙөлгән манара тора, манара 7,4 × 6,8 ҙурлыҡтағы өс ҡатлы бинанан ғибәрәт.
# Олимпия (стадион, Донецк)

«Олимпия» — Украинаның Донецк ҡалаһындағы стадионы, «Шахтер» футбол клубының элекке аренаһы. «Олимпия» спорт комплексының төбәк бүлеге.

# Олимпия (стадион, Донецк)
## Тарихы

Элек стадион «Локомотив» тип аталған. Уны 1955 йылдың йәйендә төҙөй башлағандар. Стадиондың архитекторҙары Е. Ревин һәм В. Голубков. Донецк тимер юлының 1-се «Дорстроймонтажтрест» механизацияланған участкаһының төҙөүселәре ер эштәрен башлай. Стадиондың трибунаһы 35 000 урынға иҫәпләнгән була. План буйынса стадион 1956 йылда файҙаланыуға тапшырылырға тейеш була. Әммә «Локомотив» үҙ ҡапҡаһын 1958 йылдың 13 авгусында ғына, беренсе сираты — ялан һәм трибуналарҙың 32 секторынан 20 мең тамашасылыҡ 13-е тапшырылғас аса. 2003 йылда һуңғы реконструкциялау үткәрелгәндән һуң стадионда Украинаның йәштәр йыйылма командаһы матчтары, Донецк «Металлургының» эске һәм Европа Кубогы матчтары үтә, ә 2003 йылдың мартынан 2009 йылдың авгусына тиклем, «Олимпия» стадионында Донецк «Шахтеры» эске уйындар үткәрә. Шулай уҡ үҙ ваҡытында стадионда пушка торған, ул ялан хужалары гол индергән ваҡытта конфетти аттырған булған.

# Олимпия (стадион, Донецк)
## Евро 2009

2009 йылдың йәйендә стадионда үҫмерҙәрҙең Европа чемпионаты 2009 матчтары үтә. Стадионда төркөм этабының 3 матчы, ярым финал һәм финал уйындары үткәрелә. Финал матчында үҙ тарихында тәүге тапҡыр Украина йыйылма командаһы Англия йыйылма командаһын еңеп, Европа чемпионы була.

# Олимпия (стадион, Донецк)
## Евро 2009
### Төркөм этабы

* 21 июль, 12 800 тамашасы, Украина — Словения — 0:0
* 24 июль, 7 438 тамашасы, Украина — Англия — 2:2 (1:1)
* 27 июль, 4 300 тамашасы, Швейцария — Украина — 0:1 (0:0)

# Олимпия (стадион, Донецк)
## Евро 2009
### Ярымфинал

* 30 июлдә, Англия — Франция — 3:1 (1:1) (1:1)

# Олимпия (стадион, Донецк)
## Евро 2009
### Финал

* 2 август, 25 100 тамашасы, Англия — Украина — 0:2 (0:1)
# Бөрө минераль сығанаҡтары

Бөрө минераль һыу сығанаҡтары — Башҡортостандың Бөрө районындағы тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965 йылдан), Ағиҙел йылғаһының уң яҡ ярындағы Костарев ауылы янында, Бөрө ҡалаһынан 5 км өҫкәрәк. 5 сығанаҡ төркөмө, бер-береһенән 10 — 70 м аралыҡта яталар. Дөйөм дебиты яҡынса 56-175 л/тәүлегенә. Дөйөм минераллышыуы — 5,85 г/л, газ составы буйынса — көкөртлө водород.
Һаҡлау объекты: минераль сығанаҡтар һәм уларҙың тирә-яғы.
Бөрө минераль һыу сығанаҡтары дауалы, шифалы ултырмалар барлыҡҡа килтерәләр. Бөрө минераль һыу сығанаҡтарының даими химик режимы хлорид — сульфат — натрий — калий составы менән айырылып тора. Тоҙло шишмәләр тимер, бор, фтор һәм бромға бай. Сығанаҡтың эргә-тирәләре бик йәмле: ҡарағай урмандары дала менән аралаша.
# Чала (Чарыш ҡушылдығы)

Чала — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чарыш йылғаһының һул ярына тамағынан 397 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Чала (Чарыш ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200312115100009334
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100933
* Бассейн коды — 13.01.02.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Сынйырлы китаптар

Сынйырлы китаптар (ингл. chained books, һүҙмә-һүҙ — «сынйырлы китаптар»; ингл. chained library тигәндән, һүҙмә-һүҙ — «сынйырлы китапхана») — Урта быуаттар Европаһында йәмәғәт китапханаларында китаптарҙы һаҡлау ысулы, китаптар тимер сынйырҙар менән кәштәләргә беркетеп ҡуйылған. Китаптарға беркетелгән сынйырҙар ярайһы уҡ оҙон булған һәм китапты кәштәнән алып уҡырға мөмкинлек биргән, әммә китапты алып сығып китә алмайҙар. Был сара китапханаларҙың уҡыу залдарында Урта быуаттарҙан башлап XVIII быуатҡа тиклем йәшәй, сөнки һәр дана китап ҙур ҡиммәткә эйә булған. Урта быуаттарҙа йәмәғәт китапханаларының күбеһендә китап ҡулға бирелмәй, уны тик шунда ғына уҡығандар.
Сынйыр китап тышлығына беркетелгән тимер дүңгәләккә тоташтырылған.
Франциск Триггенең сынйырлы китапханаһы (ингл. Francis Trigge Chained Library) 1598 йылда Грентэм (Линкольншир) ҡалаһында нигеҙләнгән, ул руханиәткә йә мәғарифҡа ҡағылышы булмаған кешеләргә китап уҡыу мөмкинлеген асҡан. Атап әйткәндә, унда Грентэмда йәшәүселәр һәм сокмендар йөрөгән. Был китапхана әле лә бар, ул хәҙерге йәмәғәт китапханаларының элгәре һанала ала. Белем биреү учреждениеһынан, сиркәүҙән йә монастырҙан айырым үҙ аллы йәшәгән китапханаларға тағы бер миҫал — 1701 йылда Дублинда асылған Марш китапханаһы (Marsh’s Library). Китапхана тәүләп асылған бинаһында һаман йәшәп килә. Марш китапханаһында сынйырлы китаптар булмай, уның урынына китап уҡыусыны рәшәткә артына бикләгәндәр.

# Сынйырлы китаптар
## Сынйырлы китаптар популяр мәҙәниәттә

* Терри Пратчеттың «Яҫы донъя» (Discworld) тигән юмористик фәнтәзи жанрында яҙылған китаптар серияһында Тылсым университетының китапханаһындағы күп китаптар сынйыр менән беркетелгән була.
* «Гарри Поттер һәм фәлсәфә ташы» фильмында китапхананың тыйылған өлөшөндә сынйырлы китаптарҙы күрергә була.
* «Тәхеттәр уйыны» телесериалында Цитадель китапханаһында бик күп сынйырлы китаптар күрһәтелә.
# Калятывис

Калятывис — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Виссервис йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Калятывис
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000072306
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103007230
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Шахтёр (спорт һарайы)

«Шахтер» спорт һарайы (укр. Палац спорту “Шахтар”) — Донецктағы архитектура һәйкәле. 1952—1953 йылдарҙа, ҡалдыҡтары 1947 йылда алынған элекке кирбес заводы урынында төҙөлә. Архитекторы — Георгий Иванович Навроцкий һәм О. К. Терзян.
Был Украинала беренсе ябыҡ спорт залы һәм Советтар Союзында тәүге ябыҡ спорт залдарының береһе. Быға тиклем стена буйлап кибеттәр урынлашҡан спорт залдары төҙөлгән, ә Навроцкий спорт һарайы трибуналары менән күп функциялы ҡоролма һәм үҙенсәлекле архитектураға эйә була.
Бина заманса күп функциялы спорт залдарының өлгөһө булып тора, яңы типтағы йәмәғәт биналарының формалашыуында ҙур роль уйнай. Советтар Союзының беренсе типовой махсуслаштырылған спорт комплексы була, шулай уҡ бындай ҡоролмалар серияһының башланғысы була. Төп залдың үлсәмдәре — 30×30 м, шулай уҡ комплексҡа ауыр атлетика, фехтование , бокс менән шөғөлләнеү өсөн залдар инә. Залда 600 тамашасы өсөн трибуналар ҡаралған. Трибуна аҫтында сисенеү бүлмәһе, душ бүлмәһе, инструкторҙар өсөн, массаж яһау һәм башҡа ярҙамсы бүлмәләр урынлашҡан.
Бында «Шахтер» ирекле спорт йәмғиәтенең гимнастика залы урынлашҡан булған.
Авторҙар коллективы 1952 йылдағы иң яҡшы бина өсөн Бөтә Союз премияһы ала. Әлеге ваҡытта бина архитектура ҡомартҡыһы булып тора һәм дәүләт тарафынан һаҡлана.
1952 йылда бина төҙөлгән ваҡытта спорт һарайының фасады Пушкин бульварына ҡарай, ә бинаның арт яғында сәнәғәт складтары урынлашҡан була. 1960-сы йылдарҙа Университет урамы барлыҡҡа килә һәм бинаның бик үк матур күренештә булмаған арт яғы Донецктың әһәмиәте буйынса икенсе урамына ҡарай булып сыға.
2011 йылдың 31 октябрендә бинаның Пушкин бульвары яғынан стенаһына, Донецк рәссамы Геннадий Грибов эшләгән, ун бер йыл дауамында спорт һарайында күнекмәләр яһаған совет гимнасткаһы, Олимпия чемпионы Полина Григорьевна Астахова хөрмәтенә мемориаль таҡта ҡуйыла. Асыу тантанаһында Лилия Подкопаева — олимпия чемпионы, Астахованың уҡыусыһы, спортсы-ветерандар һәм ҡала спорт мәктәбе тәрбиәләнеүселәре ҡатнаша.
Мемориаль таҡтала ошолай тип яҙылған:
* «Шахтёр» спорт һарайында 1952—1963 йылдарҙа биш тапҡыр Олимпия уйындары чемпионы, спорт гимнастикаһы буйынса СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры Полина Астахова шөғөлләнгән.
* «Шахтер» спорт һарайының фасады
* Донецк гербы«Шахтер» спорт һарайының фасадында
* Архитектура ҡомартҡыһы статусы тураһында табличка
* Бинаның Университет урамына ҡараған арт яғы
# Ханжонков йорто (Таганрог)

Ханжонков йорто — Таганрог ҡалаһында боронғо йорт (Грек урамы, 36).

# Ханжонков йорто (Таганрог)
## Йорт тарихы

Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһының Грек урамындағы бер ҡатлы йорт XIX быуат аҙағында төҙөлгән.
Бинаның элекке хужалары билдәле. Беренсе милексеһе булып Донда билдәле Ханжонков фамилияһын йөрөткән дворян Михаил Павлович тора. Был фамилияны йөрөтөүселәрҙең күбеһе хәрби хеҙмәткә ҡағылышлы була, есаул, сотник, подполковник, полковник, генерал исемен йөрөтә. Егерме алты йәшлек отставкалағы канцелярия хеҙмәтсеһе Михаил Павлович Ханжонков һәм уның кәләше, Таганрог сауҙагәре Михаил Петровичтың ҡыҙы, ун һигеҙ йәшлек Екатерина 1895 йылдың 14 апрелендә сиркәүҙә никахлаша. 1910 йылда улар йорттарын казак ҡатыны Евгения Захаровна Хованскаяға һата. Октябрь революцияһынан һуң 1925 йылға тиклем йорт хеҙмәткәр В.П. Черевковтың әсәһенең милегендә була.
Совет власы йылдарында йорт национализациялана, әлеге ваҡытта был күп фатирлы торлаҡ йорт.

# Ханжонков йорто (Таганрог)
## Архитектура үҙенсәлектәре

Ханжонковтар ғаиләһенең бер ҡатлы кирбес йорто биҙәлешендә асиметрияһы менән иғтибарҙы йәлеп итә. Әүәләүендәге медуза медальоны архитектура биҙәлешендә йыш ҡулланыла. Бинаның ҡыйығы дүрт яҡлы, фасадында биш тәҙрәһе бар. Бинаға инеү урыны төкәтмә аша уның һул яғында урынлашҡан. Йорт кирбестән, симметриялы конструкциялы. Фасады ҡабырға стеналарҙан айырмалы рәүештә штукатурланған. Һоро төҫкә буялған, ваҡ архитектура элементтары аҡ төҫ менән айырылған.
Йорттоң ихатаға инеү урыны ике кирбес бағаналағы декоратив тимер ҡапҡалар аша ашырыла. Бинаның декоратив кронштейндар менән ҡат араһы кәрнизе бар, тәҙрәләре пилястрҙар, тура мөйөшлө сандрик менән биҙәлгән. Капитель менән коринф ордерының ярым колонналары йорттоң һул өлөшөндәге тәҙрәләрҙе биҙәй. >.
# Чирь-Ю

Чирь-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Лоптюга йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Чирь-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000044022
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004402
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0