yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Сарыкөпшә

Сарыкөпшә — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бия йылғаһының һул ярына тамағынан 273 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 90 км.

# Сарыкөпшә
## Этимологияһы

Таулы алтайҙа йәшәүсе алтай халҡы теленән — «сары көпшә» йәки һары көпшә тигән мәғәнә аңлата.

# Сарыкөпшә
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бей йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бей һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100212115100000113
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100011
* Бассейн коды — 13.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Энтони һәм Сьюзен Уолк йорто

Энтони һәм Сьюзан Уолк йорттар (ингл. Anthony Walke and Susan Cardinal House) — Чилликоти ҡалаһының көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан тарихи йорт, Огайо штаты, АҠШ.

# Энтони һәм Сьюзен Уолк йорто
## Тарихы

Йорт 1812 йылдар тирәһендә яңы колониаль стилендә төҙөлгән һәм архитектураһы буйынса Ҡушма Штаттарҙың бойондороҡһоҙлоғоноң иртә осоро стиленә тура килә. Уны төҙөүселәр Вирджинияла тыуған, улар үҙҙәре менән мәҙәни мираҫтарының күп өлөшөн Иҫке Төньяҡ-Көнбайышҡа алып килә.
Уолктар йортоноң төҙөлөү ваҡыты урындағы ер документтарынан билдәле, уларға ярашлы 1812 йылда күсемһеҙ милектең хаҡы бер акр өсөн 5 долларҙан алып 223 долларға тиклем артҡан. Бина өлөшләтә Томас Джеймс ваҡытында төҙөлгән, ул был объектҡа һәм ерҙәргә 1812 йылдан алып 1819 йылға тиклем хужа була. Әммә ул төҙөлөштө тамамлай алмай, сөнки ер реестры яҙмаһы күрһәтеүенсә, төҙөлөш Кадвалладер Уоллес тарафынан тамамлана, ул 1819 йылдан алып 1820 йылға тиклем хужа була. Уоллес был ерҙе Энтони Уолкҡа һата, һуңыраҡ йорт уның хөрмәтенә атала. Уолк ғаиләһе ағзалары араһында Энтониҙың икенсе улы, Генри күренекле рәссам һәм Ҡушма Штаттар флотында адмирал була.
Йорттоң архитектураһында төрлө федераль стиль һәм классик яңырыу стиле элементтары, шул иҫәптән дүрт колонна менән күренекле фронталь портик бар. Был бер ҡатлы бина ҡомташ нигеҙгә төҙөлгән. Йорт фонарь, бер нисә палланд тәҙрә һәм сатырлы ҡыйыҡ кеүек элементтарға эйә. XX быуат башында эшләнгән ҡайһы бер үҙгәрештәр булыуға ҡарамаҫтан, бина яҡшы һаҡланған. Тышҡы элементтары, ҡыйығынан тыш, ағастан эшләнгән эске биҙәлеше кеүек үк һаҡланған.
2007 йылда Уолктар йорто Чилликоти ҡалаһы архитектураһында мөһим урын биләүе арҡаһында тарихи урындарҙың Милли реестрына индерелгән.
# Шаккенталь

Шаккенталь (нем. Schackenthal) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 335 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,97 км². Диңгеҙ кимәленән 122 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6449 һәм автомобиль коды — SLK.
# Кириллов (ҡала)

Кириллов — Рәсәйҙәге ҡала, Вологда өлкәһе Кириллов районының административ үҙәге. Кириллов ҡалаһы Вологда өлкә ҡалаһы үҙәгенән 129 км һәм яҡындағы тимер юл станцияһы Череповецтан 100 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Халҡы — 7491 кеше тәшкил итә (2020)

# Кириллов (ҡала)
## Тарихы

1397 йылда Сивер күленә Мәскәү монахы Кирилл килеү менән Кирилл-Белозерский ирҙәр монастыры ойошторолғас уның тирәләй ауылға нигеҙ һалына
1776 йылда ауыл Кириллов өйәҙ ҡалаһы тип иғлан ителә. XVIII быуаттың етмешенсе йылдарына 335 йорт иҫәпләгән ярайһы ҙур тораҡ пунктына әүрелә.
Кириллов Новгород губернаһының иң алыҫ төньяҡ-көнсығыш өйәҙенең үҙәге була. Кириллов өйәҙенең майҙаны 13078,8 кв. саҡрым тәшкил итә, йәғни хәҙерге Кириллов районынан 2,5 тапҡырға ҙурыраҡ була. Кириллов ҡалаһының 1781 йылда раҫланған үҙ гербы булған. Кирилловтың тарихи йөҙөн Николай Чечерин төҙөгән һәм 1777 йылда Екатерина II раҫлаған план билдәләй. Шул уҡ йылда монастырҙың ҡәлғә диуарында өйәҙ һәм ҡала төрмәһе урынлаша.
1785 йылда ҡалала 3 тимерлек һәм 4 тирмән, 2 шарап һәм 3 тоҙ магазины, 4 хәмерхана була; ҡала халҡы араһында 33 сауҙагәрҙәр, 67 һөнәрсе була. Сауҙа майҙанындағы ағас сауҙа йорто 150-нән ашыу кибет тәшкил итә. Ҡала өсөн кәрәкле тауарҙы Ярославль, Вологда, Весьегонсктан ташыйҙар. Кириллов сауҙагәрҙәре Мәскәү, Санкт-Петербург һәм Волга буйы ҡалаларында дегет һәм ыҫмала менән һатыу итә.
Рәсәй империяһының 1-се дөйөм халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 1897 йылда Кирилловта 4306 кеше йәшәгән ( хәҙергегә ҡарағанда ике тапҡырға кәмерәк), 746 торлаҡ йорт иҫәпләнгән, уларҙан 20 йорт таштан һәм ярымташтан торған.
1924 йылда монастырь ябыла һәм уның урынына музей ойошторола.
1927 йылда Кириллов Ленинград өлкәһенең, ә 1937 йылда — Вологда өлкәһенең район үҙәге була.

# Кириллов (ҡала)
## Халҡы

2019 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ҡала халҡы һаны буйынса Рәсәй Федерацияһында 1115 ҡала араһында 1011-се урында тора.

# Кириллов (ҡала)
## Кирилло-Белозерский монастыры

Кирилло-Белозерский монастырына 1397 йылда нигеҙ һалына һәм ул Рус дәүләтенең төньяҡ-көнбайыш сигендә иң ныҡ ҡәлғә булып тора. XVI—XVII быуаттарҙа төҙөлгән ҡәлғә стеналары ун гектар ашыу майҙанды уратып ала, унда ун бер ҙур һәм бәләкәй сиркәүҙәр урынлаша. Монастырь ансамбле дәүләткә ҡарай һәм килеүселәр өсөн музей булараҡ асыҡ. Рус православие сиркәүенең бушлай арендаһына Кесе Иванов монастыры ҡоролмалары, Успение монастыры хөжрәләренең өлөшө һәм ғибәҙәттәр үткәрелә торған ҡорамдарҙың береһе бирелә (Кирилл сиркәүе, 1785 й.).

# Кириллов (ҡала)
## Топографик карталары

* Карта бите O-37-III Кириллов. Масштаб: 1 : 200 000. Состояние местности на 1983 год. Издание 1987 г.
# Кара-Яха

Кара-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Вэнуй-Еуо йылғаһының уң ярына тамағынан 90 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Кара-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300044669
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304466
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ғәҡәбә янында беренсе бәйғәт

О пророк!  Когда к тебе, на верность присягая, Придут те женщины, что веруют (в Аллаха), Клянясь, что в равные Ему Не будут измышлять других богов, Не будут красть, блудить не будут, Не будут убивать своих детей, Искусной ложью покрывать не будут Все злодеянья рук своих и ног, Противиться тебе во всём, Что добродетельно, не будут, — Тогда прими присягу их И испроси для них прощенья у Аллаха, — Поистине, всемилостив и всепрощающ Он!
Ғәҡәбә янындағы беренсе бәйғәт (ғәр. بيعة العقبة الأولى‎) — Бәнү Аус һәм Бәнү Хәзрәж ҡәбиләләре вәкилдәре Мәккә менән Мина араһындағы Ғәкәбә ҡалҡыулығында Мөхәммәт Пәйғәмбәргә бәйғәт килтергән ант (бәйғәт). Был ваҡиға «Ғәкәбәнең беренсе бәйғәте», «ун икенең бәйғәте» һәм «диндар ҡатын-ҡыҙҙар бәйғәттәре» тип атала

# Ғәҡәбә янында беренсе бәйғәт
## Икенсе бәйғәт

Бер йылдан һуң 75 мәҙинәле (73 ир-егет һәм 2 ҡатын-ҡыҙ) йәшерен рәүештә Пәйғәмбәр менән осраша һәм уны, шулай уҡ уның яҡындарын ҡорал ҡулланып яҡларға ант итә. Был ваҡиға "Ғәҡәбәнең икенсе бәйғәте йәки һуғыш бәйғәте тип атала. Ошо ваҡиғаларҙан һуң Мәккә мосолмандарының Мәҙинәгә һижрәте башлана.
Көнбайыштың ҡайһы бер ислам белгестәре фекеренсә, Ғәҡәбәлә бер генә осрашыу булған, сөнки әт-Табари беренсеһен — «ҡатын-ҡыҙҙар бәйғәтен» генә телгә алған

# Ғәҡәбә янында беренсе бәйғәт
## Ҡөрьәндә

Ғәҡәбә бәйғәте һүҙмә-һүҙ тиерлек Әл-Мүмтәхәнә сүрәһенең 12-се аятының өҙөгөн ҡабатлай..
# Алгаир

Алгаир — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының уң ярына тамағынан 97 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Алгаир
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100007210
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100721
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Кәримов Әхим Кәрим улы

Кәримов Әхим Кәрим улы (5 декабрь 1917 йыл — 28 август 2015 йыл) — геохимик, геология-минерология фәндәре докторы (1969), профессор (1973). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.

# Кәримов Әхим Кәрим улы
## Биографияһы

Әхим Кәрим улы Кәримов 1917 йылдың 5 декабрендә Өфө өйәҙе Аҡтаныш ауылында (хеҙерге Татарстандың Аҡтаныш ауылы) күп бабалы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1930 йылда уның ғаиләһе йәшәргә Үзбәкстанға күсеп китә.
1939 йылда Сәмәрҡанд университетының химия факультынын тамамлай. Ошо уҡ йылдың октябрендә Ҡыҙыл армияға алына. Бөйөк Ватан һуғышын Сталинград фронтында танк частарында башлай. Еңеүҙе Берлинда өлкән лейтенант званиеһында ҡаршылай. 1947 йылда демобилизациялана.
Хеҙмәт юлын Өфө нефть сәнәғәте ғилми-тикшеренеү институтында эшләй башлай.
1947 йылдан өлкән инженер, 1955 йылда өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.
1951—54 йылдарҙа Ленинградта Бөтә Союз геология‑разведка ғилми-тикшеренеү институтында эшләй.
1959 йылдан башлап Ташкент Нефть һәм газ ятҡылыҡтары геологияһы һәм эшкәртеү интитутының бүлек мөдире вазифыһында була.
1959 йылдан алып 17 Ташкентта йәшәй, һуңынан Өфөгә ҡайта.
1975 йылдан алып Өфө нефть институтында уҡыта, 1978 йылдан Салауат киске факультетының химия кафедраһы мөдире.
1980—88 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия институтында эшләй.
Кәримов Әхим Кәрим улы 2015 йылдың 28 авгусында Өфөлә вафат була.

# Кәримов Әхим Кәрим улы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Фәнни‑производство эшмәкәрлеге нефть һәм тәбиғи газдар геологияһы менән бәйле. Кәримов Ә.К. тарафынан Башҡортостандың, Үзбәкстандың нефть һәм газ перспективалары, нефть составы үҙенсәлектәре, нефттә көкөрт барлығын билдәләү методикаһы асыҡлана.
100‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

# Кәримов Әхим Кәрим улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «Ҡыҙыл Йондоҙ», «Ҡыҙыл Байраҡ» ордендары,
* «Батырлыҡ өсөн», «Сталинград оборонаһы өсөн», «Варшаваны азат иткән өсөн», «Германияны еңгән өсөн» миҙалдары
# Шезлонг

Шезло́нг (франц. chaise longue — оҙон ултырғыс) — аяҡты һуҙып ултырыр өсөн ултырғыс; торошон үҙгәртеп була торған һөҙәк арҡалы ултырғыс. Ҡырсындарҙа ҡулланыла.
# Ҡамсат сәскә

Ҡамсат сәскә — дельфиниум (Delphinium), лютик һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.

# Ҡамсат сәскә
## Таралышы

Яҡынса 300 төрө билдәле, Төньяҡ ярымшарҙың уртаса һәм субтропик бүлкәттәрендә һәм Африканың тропик бүлкәтендә таралған. Башҡортостанда 5 төрө үҫә. Күп йыллыҡ тамыр һабаҡлы үлән. Бейек ҡамсат сәскә ҡатнаш һәм һыубаҫар урманда үҫә, бөтә респ. таралған; альп ҡамсат сәскәһе — Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының иң ҡалҡыу өлөшөнөң урман һәм яланғас бүлкәттәрендә, селтәр ҡамсат сәскә, шына ҡамсат сәскә — болонло дала, урман дала, һирәгерәк дала һәм урман зоналарында ҡыуаҡлыҡта, зәңгәр уймаҡ сәскә — Баймаҡ, Бөрйән, Ейәнсура һәм Йылайыр райондары болонло далаларында үҫә. Ҡамсат сәскә — декоратив, буяу, ағыулы үҫемлек. Селтәр ҡамсат сәскә һәм бейек ҡамсат сәскә — дарыу үҫемлектәре. Ҡамсат сәскә баҡса формалары киң үҫтерелә. Зәңгәр уймаҡ сәскә — эндемик, Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.

# Ҡамсат сәскә
## Ботаник яҙма

Һабағы төҙ, ябай, тигеҙ япраҡланған, бейеклеге 50—200 см. Япрағы бармаҡ һымаҡ теленмә, һаплы, сиратлы. Сәскәһе дөрөҫ төҙөлөшлө түгел, төҫө зәңгәрҙән алып шәмәхәгә тиклем. Сәскәлеге суҡ йәки һепертке һымаҡ. Июнь—августа сәскә ата. Емеше күп япраҡлы, августа—сентябрҙә өлгөрә.
# Ҡарабаш турғай

Ҡарабаш турғай, ҡара башлы турғай, майсыл, майсыл турғай, майгис, майгүс (рус. Большая синица, лат. Parus major) — турғай һымаҡтар отрядендәге ҡош.

# Ҡарабаш турғай
## Ҡылыҡһырлама

Турғай ҙурлыҡ. Башы, түше һәм түшенән ҡорһағы аша ҡойроҡ аҫтына үткән һыҙыҡ ҡара. Сикәләре аҡ. Ҡанаттары һәм ҡойроғо һорғолт күк, арҡаһы йәшкелт һоро. Кәүҙәһенең аҫты ике яҡлап һары. Башҡа ҡарабаш турғайҙарҙан ҙурыраҡ булыуы менән айырыла.

# Ҡарабаш турғай
## Тауышы

Тауышы яңғырауыҡлы: «тин-тин-тиржжж». Күңелле һыҙғырып һайрай: «си-пи-си-пи-си-пи-ин-сә-ин-сә».

# Ҡарабаш турғай
## Йәшәү рәүеше

Төрлө урмандарҙа йәшәй. Ҡыш көнө торлаҡтарға яҡынлай. Бөжәктәр, уларҙың ҡурсаҡтары менән туҡлана. Йылы яҡҡа китмәй, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй. Бик киң таралған. Ағас ҡыуыштарында оялай. Ҡыҙыл һипкелле 9—13 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.
# Сквыла

Сквыла (укр. Сквила) — Украиналағы йылға. Хмельницкий өлкәһенең Городок районы аша көньяҡҡа табан аға. Смотричның һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 25 километр.
# Романга

Романга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вель йылғаһының уң ярына тамағынан 89 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Романга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000029039
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002903
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ғүҡбә мәсете

Ғүҡбә мәсете (ғәр. جامع عقبة‎جامع عقبة‎) Бөйөк Кайруан мәсете булараҡ билдәле (ғәр. جامع القيروان الأكبر‎جامع القيروان الأكبر‎) — Кайруан ҡалаһында урынлашҡан мәсет Туниста иң ҙуры һанала. Мосолман Мәғрибенең тарихи беренсе баш ҡалаһы Кайруан, Тунистың рухи һәм дини үҙәге һәм ҡайһы берҙә — Ислам донъяһында дүртенсе изге ҡала тип иҫәпләнә. Ҡаланың символик бинаһы булараҡ Бөйөк мәсет мосолман көнбайышының иң боронғо һәм изге мәсете һанала. 1912 йылдың 13 мартынан - Туниста һаҡланған тарихи ҡомартҡылар, ә 1988 йылда, бөтә Кайруан ҡалаһы менән рәттән, ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелә.

# Ғүҡбә мәсете
## Төҙөлөшө

Яҡынса миләди 670 (һижри 50-се) йылда (Ислам календары буйынса 50 йылда) Кайруан ҡалаһын төҙөү ваҡытында ғәрәп ғәскәр башлығы ибн Ғүҡбә Нәфи тарафынан төҙөлә. Мәсет 9000 квадрат метр майҙанды биләй һәм ислам доньяһында ғибәҙәт ҡылыу урыны булған боронғо мәсеттәрҙең береһе булып тора. Һуңғараҡ Мәғрибтә төҙөлгән мәсеттәр өсөн унан үрнәк алалар. Төньяҡ Африкала Бөйөк Кайруан мәсете. Ислам архитектураһының бик әһәмиәтле һәм мөһабәт мәсеттәренең береһе һанала, уның периметры 405 метр тәшкил итә. Был арауыҡтың эсенә ҙур гипостиль ғибәҙәт залы, мәрмәр түшәлгән ихата һәм массив квадрат манара инә. Ғүҡбә мәсете үҙенең дини әһәмиәтенән тыш ислам архитектураһының һәм дөйөм алғанда бөтә ислам сәнғәтенең шедеврынан һанала. Мәсет ислам сәнғәте буйынса күп кенә китап һәм уҡыу әсбаптарына индерелгән.

# Ғүҡбә мәсете
## Тарих

Кайруан ҡалаһының Бөйөк мәсете үҙенең архитектура һәм сәнғәт яғынан әһәмиәтенән тыш Тунис университеты уҡытыусыһы Мөхәммәт Тәлби фекеренсә «Бөтә мосолман Көнбайышын, шул иҫәптән Испанияны исламлаштырыуҙа һәм мәликиликте таратыуҙа төп роль уйнаны».
Әғләбиҙәр династияһы (IX быуат) хакимлыҡ иткән ваҡытта мәсет үҙендә башҡарылған эштәргә ярашлы, бөгөнгө көнгәсә һаҡланған статусын ала. Ғүҡбә һәм башҡа мәсеттәрҙең даны Кайруан ҡалаһына үҫергә һәм халҡының артыуына ярҙам итә. Мәсеттә уҡытҡан ғалимдарҙан торған университет, ислам тәғлимәтен һәм нәфис фәндәрҙе уҡытыу үҙәге булып тора. Уның ролен Урта быуаттарҙағы Париж университеты менән сағыштырырға мөмкин. Кайруан ҡалаһының бөлгөнлөккә төшөүе менән XI быуаттың урталарынан интеллектуаль фекер үҫеше үҙәге Тунистағы Әз-Зәйтүнә университетына күсә.
# 1835 йыл

II мең йыллыҡ :
XVII быуат — XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат — XXI быуат :
Хронологик таблица :
1835 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1835 MDCCCXXXV |
| Юлиан стилендә | 1834—1835 (13 ғинуардан) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2587—2588 (3 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7343—7344 (13 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5595—5596 ה'תקצ"ה — ה'תקצ"ו |
| Мосолман календары | 1250—1251 |
| Боронғо әрмән календары | 1284 ԹՎ ՌՄՁԴ |
| Ҡытай календары | 4531—4532 甲午—乙未 синий конь — синяя овца |
| Эфиопа календары | 1827—1828 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 1891—1892 |
| - Шака самват | 1757—1758 |
| - Кали-юга | 4936—4937 |
| Иран календары | 1213—1214 |
1835 йыл — кесаҙна көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
# Любушкин Виктор Васильевич

Любушкин Виктор Васильевич (23 октябрь 1913 йыл — 1 февраль 1983 йыл) — СССР-ҙың партия һәм хужалыҡ эшмәкәре, 1939—1940 йылдарҙағы совет-фин һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының 3—6-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

# Любушкин Виктор Васильевич
## Биографияһы

Виктор Васильевич Любушкин 1913 йылдың 23 октябрендә Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Айҙарәле приискыһы ҡасабаһында (хәҙерге Ырымбур өлкәһе Кваркен районы Айҙарәле ҡасабаһы) тыуған. 1936 йылда Баймаҡ тау‑металлургия техникумын тамамлаған. 1931 йылдан алып — геология разведка идаралығының (Баймаҡ эшселәр ҡасабаһы) быраулау мастеры, 1936 йылдан Сибай руднигына күсә, унда тау эштәре мөдире, шахта идаралығының техник етәксеһе була. 1942 йылда ҡабаттан Баймаҡҡа ҡайта, ВКП(б)‑ның Баймаҡ район комитетында ‑ инструктор, 1943 йылда — райком секретары. 1948 йылдан — ВКП(б)‑ның Башҡортостан өлкә комитетының бүлек мөдире. 1955 йылда Сибайға ҡайтарыла — КПСС Сибай ҡала комитетының 1‑се секретары итеп һайлана. 1961 йылдан башлап Башҡортостан совнархозының (ХХС), 1963 йылдан — Урта Волга совнархозының Төҫлө металлургия идаралығы начальнгигы. 1966—1974 йылдарҙа — Учалы тау‑байыҡтырыу комбинаты директоры.
Любушкин В. В. етәкселегендә БАССР‑ҙың алтын табыу сәнәғәте, Баймаҡ рудник идаралығы, Башҡортостан баҡыр‑көкөрт комбинаты, Учалы тау‑байыҡтырыу комбинаты үҫеш ала.
Башҡорт АССР-ының 3—6-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты була.
Учалы ҡалаһында 1983 йылдың 1 февралендә вафат була.

# Любушкин Виктор Васильевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Ленин ордены (1956);
* ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1949, 1971);
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1970);
* ике «Почёт Билдәһе» ордены (1961, 1966).
# Сәлимйәнов Биктимер Рәжәп улы

Сәлимйәнов Биктимер Рәжәп улы рус. Салимьянов (Салимянов) Биктимер Разяпович 1922 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ефрейторы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1945).

# Сәлимйәнов Биктимер Рәжәп улы
## Биографияһы

Сәлимйәнов Биктимер Рәжәп улы 1922 йылда хәҙерге Башҡортостандың Бүздәк районы Таллыҡул ауылында тыуа. 1941 йылдың 11 ноябрендә Бүздәк район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 6-сы гвардия кавалерия дивизияһының химик һаҡланыуҙың 21-се айырым гвардия взводында химик-дегазатор булып хеҙмәт итә. Сәлимйәнов Биктимер Рәжәп улы хәрби хәрәкәттәр башынан алып үҙен дисциплиналы һәм бик тырыш тота. Тыуған илен фашист илбаҫарҙарынан азат итеүҙә яралана. Рейдтарҙа күрһәткән ҡыйыулығы һәм ҡаһарманлығы өсөн «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалына лайыҡ була. Һуңғы һуғыштарҙа үҙен айырыуса сыҙамлы һәм батыр яугир итеп күрһәтә. Башҡа частар һәм берләшмәләр менән элемтәсе булараҡ Десна һәм Днепр йылғаларын аша сыҡҡанда, дошмандың көслө бомбаға тотоуы һәм утына ҡарамаҫтан командованиеның заданиеларын теүәл һәм ваҡытында үтәй, шулай уҡ ауыр шарттарға һәм дошман яғынан артиллерия утына ҡарамаҫтан дивизия штабы өсөн команда пункттарын тиҙ һәм ваҡытында ҡора. Сәлимйәнов үҙенең тоғро дуҫын — атын бомбаға тотоу ваҡыттарында ла, марштар һәм Десна, Днепр йылғаларын аша сыҡҡанда ла имен һаҡлап алып ҡала. Гвардия ефрейторы Сәлимйәнов Биктимер Рәжәп улы «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
# Шәриф Мардин

Шәриф Мардин (1927, Истанбул — 6 сентябрь 2017 йыл) — төрөк социологы.

# Шәриф Мардин
## Биографияһы

Шәриф Мардин 1927 йылда Истанбулда тыуа. Атаһы — төрөк дипломаты Шәмсеттин Мардин.
Мардин АҠШ-та 1944 йылда мәктәп тамамлай. 1948 йылда Стэнфорд университетында политология өлкәһендә сәнғәт бакалавры дәрәжәһен ала. 1950 йылда Шәриф Мардин Джон Хопкинс университетында халыҡ-ара мөнәсәбәттәр өлкәһендә сәнғәт магистры була. 1958 йылда Стэнфорд университетында политология өлкәһендә фәлсәфә докторы дәрәжәһен ала. 1962 йылда Мардиндың диссертацияһы Принстон университеты нәшриәте тарафынан баҫып сығарыла.
Мардиндың ғилми карьераһы 1954 йылда Анкара университетының политология факультетында башлана, унда 1956 йылға тиклем эшләй. Артабан 1958-61 йылдарҙа Шәриф Мардин Принстон университетының көнсығыш ғилеме кафедраһында эшләй. Мардин бер йыл (1960-61) Гарвард университетының Яҡын Көнсығыш университетында эшләй. 1961 йылда Шәриф Мардин Төркиәгә ҡайта һәм Анкара университетының политология факультетына эшкә инә. 1964 йылда ул — ассоциацияланған профессор, 1969 йылда профессор ителә. Мардин Анкара университетында 1973 йылға тиклем эшләй. 1973—1991 йылдарҙа Босфор университетының политология кафедраһында эшләй. 1999 йылда Сабанжи университетының сәнғәт һәм социаль фәндәр факультетында уҡыта.
Быларҙан тыш, Мардинды төрлө институттар, шул иҫәптән Лос-Анджелестағы Калифорния университеты, Берклиҙағы Калифорния университеты, Колумбия университеты һәм Сиракуз университет, лекциялар уҡырға саҡыра.
Баҫылып сыҡҡан китаптары:
* Religion and Social Change in Modern Turkey: The Case of Bediuzzaman Said Nursi, Albany, NY: State University of New York Press, 1989
* The Genesis of Young Ottoman Thought: A Study in the Modernization of Turkish Political Ideas, Syracuse, NY: Syracuse University Press, July 2000
* Laicism in Turkey, İstanbul: Konrad Adenauer Foundation Press, March 2003
* Center and periphery in the Ottoman Empire, New York: Syracuse University Press 2005
* The nature of nation in the late Ottoman Empire, Leiden: ISIM 2005
* Religion, society, and modernity in Turkey, Syracuse, NY: Syracuse University Press, July 2006
# Доровица (Илезема ҡушылдығы)

Доровица — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Илезем йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Доровица (Илезема ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300312110000016317
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001631
* Бассейн коды — 08.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Самшвилдела Сиони сиркәүе

Самшвилдела Сиони сиркәүе (груз: სიონი სამშვილდის), — Грузияның Квемо-Картли төбәгендәге урта быуат харабаларының христиан сиркәүе. Сиркәү 759 һәм 777 йылдар араһында төҙөлгән. Сиркәү Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡылары исемлегендә иҫәпләнә.

# Самшвилдела Сиони сиркәүе
## Тарихы

Самшвилде Сиони сиркәүе тәбиғи нығытылған ҡаялы урында, Храми һәм Чивчави йылғаларының ҡушылған урынында, Тетрицкаро ҡалаһынан көньяҡҡа табан 4 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Урта быуат традицияһы үҙенең төҙөлөшөн 5 быуат королеваһы Сагдухтаға ҡайтарып ҡалдыра., ләкин әлеге бина 759—777 йылдарға ҡарай, сөнки көнсығыш фасадында яҡшы һаҡланып ҡалған грузин яҙыуҙары хәҙерге Византия императорҙары Константин V һәм Лев IV Язарскийға һылтанма яһай.

# Самшвилдела Сиони сиркәүе
## Тасуирламаһы

24 × 24 м ҙурлыҡтағы Сиони сиркәүе һары төҫтәге ҡомташ блоктарҙан төҙөлгән. Был бина үҙәк көмбәҙ менән өс нефтан тора. Самшвилде сиркәүе планында Шида Картли төбәгендәге Цроми сиркәүенә оҡшаш, әммә унан айырмалы рәүештә бында көньяҡҡа һәм төньяҡҡа киткән ике оҙон галерея часовня менән тамамлана.
Көмбәҙе буй һәм арҡыры киҫелештә дүрт үҙаллы бағанаға таянып тора. Көньяҡ фасадта грузин урта быуат яҙыуы бар. Яҙыу ныҡ зыян күргән һәм уны уҡыуы мөмкин түгел тиерлек, йәнәшәлә әрмән телендәге фрагмент бар, унда әрмән католигы Геворг III Лоретси (р. 1069—1072) телгә алына