yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ибраһимов Таһир Әсхәт улы

Ибраһимов Таһир Әсхәт улы (28 октябрь 1962 йыл) — хәрби хеҙмәткәр һәм дәүләт эшмәкәре, 2015—2017 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Башлығы Хакимиәтенең етәксе урынбаҫары. Полиция генерал-майоры. II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орден миҙалы кавалеры.

# Ибраһимов Таһир Әсхәт улы
## Биографияһы

Таһир Әсхәт улы Ибраһимов 1962 йылдың 28 октябрендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған. 1980—1982 йылдарҙа СССР Ҡораллы Көстәрендә, 1982—1992 йылдарҙа СССР Дәүләт именлеге комитеты органдарында хәрби хеҙмәттә була. 1987 йылда СССР Дәүләт именлеге комитетының Ф. Э. Дзержинский исемендәге Ҡыҙыл Байраҡ орденлы Юғары мәктәбен (хәҙер Рәсәй Федераль именлек хеҙмәте Академияһы) тамамлаған
1994 йылдан Һалым полицияһы органдарында эшләй.
2003 йылдан — Наркотиктарҙың законһыҙ әйләнешен контролдә тотоу буйынса федераль хеҙмәттең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығының оператив-техник һәм эҙләү хеҙмәте етәксеһе.
2011 йылдың 7 июнендә Рәсәй Федерацияһы Президенты указы менән Таһир Ибраһимов Наркотиктарҙың законһыҙ әйләнешен контролдә тотоу буйынса федераль хеҙмәттең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы етәксеһе урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. Был вазифала эшләгәндә Рәсәй Федерацияһы Президентының 2012 йылдың 14 июнендәге указына ярашлы уға «полиция генерал-майоры» дәрәжәһе бирелә.
2012 йылдың 16 ғинуарынан — 2014 йылдың 31 декабренә тиклем Наркотиктарҙың законһыҙ әйләнешен контролдә тотоу буйынса федераль хеҙмәттең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы етәксеһе вазифаһын башҡара.
2015 йылдың 30 ноябрендә, Башҡортостан Республикаһы Башлығы бойороғона ярашлы, Таһир Ибраһимов Башҡортостан Республикаһы Башлығы Хакимиәте етәксеһе урынбаҫары итеп тәғәйенләнде.
2017 йылдың 9 мартынан Таһир Ибраһимов «Салауат Юлаев» хоккей клубының генераль директоры итеп тәғәйенләнде. Ә 17 апрелдә «Торос» хоккей клубы идараһы составына инде. 2018 йылдың 28 мартында Таһир Континенталь хоккей лигаһының идара ағзаһы тип 2020 йылға тиклем һайлана. 2019 йылдың ғинуарында ул «Салауат Юлаев» хоккей клубының генераль директоры вазифаһынан бушатылды.

# Ибраһимов Таһир Әсхәт улы
## Йәмәғәт эшмәкәрлеге

* Башҡортостан Республикаһы ветерандар хәрәкәтенең «Боевая высота» гәзитенең редколлегия ағзаһы (2009).

# Ибраһимов Таһир Әсхәт улы
## Ваҡытлы матбуғатта баҫылған мәҡәләләре

* О мерах по сокращению спроса и предложений на наркотики, предпринимаемых антинаркотической комиссией Республики Башкортостан / Тагир Асхатович Ибрагимов, Ф. Р. Гумеров, Ю. П. Черникова // Сборник ФСКН России: научно-методический журнал . — 2014 . — N4(68) . — С.71-81. (рус.)

# Ибраһимов Таһир Әсхәт улы
## Бүләктәре

* II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орден миҙалы
* III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә өлгөлө хеҙмәт өсөн» миҙалы
* «СССР Ҡораллы Көстәренә 70 йыл» миҙалы
* III, II һәм I дәрәжә «Наркоконтроль органдарындағы хеҙмәттә өлгө күрһәткән өсөн» миҙалдары
# Сирмешән (Суҡ ҡушылдығы)

Сирмешән — Рәсәй йылғаһы. Һамар өлкәһе, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Суҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 344 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Сирмешән (Суҡ ҡушылдығы)
## Топонимикаһы

Билдәле географик атамалар белешмәһе авторы Поспелов фекеренсә, Сирмешән йылғаһының иртә урыҫ формаһы «сирмештәр йылғаһы» (марий). Һуңғараҡ Сирмешән атамаһы татар этимологиялары – «майлы (ыҫмалалы) урман йылғаһы», «ғәскәр йыйылыу урыны», боронғо эпос батыры Чирү Мәмшән исеме менән бәйле – «ғәскәр башлығы». Гидронимдың ғәрәп сәйәхәтсеһе А. Ибн-Фадлан 992 йылда яҙып алған иң иртә мәғәнәһенә нигеҙләнгән этимологияһы дөрөҫлөккә тап килә тип һанарға мөмкин: Джарамсан нигеҙендә иран һүҙе «джарм» – «ағырға», «ағыусы», «ағым» ята тип фаразларға була.

# Сирмешән (Суҡ ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суҡ йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000612112100005617
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100561
* Бассейн коды — 11.01.00.006
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Шегурчинка

Шегурчинка — Рәсәй йылғаһы. Татарстан биләмәләрендә аға. Йылға Шешма йылғаһының һул ярына тамағынан 92 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Шегурчинка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шишмә йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000212112100003747
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100374
* Бассейн коды — 11.01.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Богданович Татьяна Александровна

Богданович Татьяна Александровна (26 ноябрь 1873 йыл — 31 декабрь 1942 йыл) — Рәсәй империяһы һәм СССР яҙыусыһы, тарихи повестар авторы. Әҫәрҙәрендә 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы осоро башҡорттарының тормошон һүрәтләй. А. И. Богдановичтың ҡатыны.

# Богданович Татьяна Александровна
## Биографияһы

Татьяна Александровна Богданович (ҡыҙ фамилияһы Криль) 1873 йылдың 26 ноябрендә Санкт-Петербург ҡалаһында дворян ғаиләһендә тыуған. Төрлө мәғлүмәт буйынса, уның тыуыу датаһы 1872 йылдың 15 авгусы, йә 1873 йылдың 26 ноябре.
Бала сағынан үҙенең әбейе Анненская Александра (рус революционеры, публицист Петр Ткачевтың һеңлеһе) һәм уның ире — рус йәмәғәт эшмәкәре Николай Анненский ғаиләһендә тәрбиәләнә. 1880 йылдарҙа Себер һәм Волга буйында улар менән бергә һөргөндә була. 1890 йылда Түбәнге Новгородта гимназияны, 1896 йылда — Санкт-Петербургтың Юғары ҡатын-ҡыҙҙар (Бестужев) курстарының тарих-филология бүлеген тамамлай. 1898 йылда А. И. Богдановичҡа кейәүгә сыға. Баш ҡала матбуғатында публицистика, тәржемәләр, тарихи беллетристика менән сығыш яһай. 1907 йылда ире үлгәндән һуң 4 бала менән тороп ҡала.
Сәйәси Ҡыҙыл Тәре Петербург ойошмалар бюроһы рәйесе була. «Современное слово» гәзитенең беллетристика (нәфис әҙәбиәт) бүлеген мөхәррирләй (1908—1917). 1918 йылдың сентябрь айында В. Г. Короленко саҡырыуы буйынса Полтаваға күсә. 1928—1932 йылдарҙа Ленинград ҡалаһында балалар яҙыусылары секцияһын етәкләй. Короленконың һуңғы йылдарҙағы тормошо тураһында хәтирәләр яҙып ҡалдыра («Былое», 1922, № 19).
Күп китаптар авторы, шул иҫәптән: «Александр I. Тарихи-биографик очерктар» (М., 1912), «Первый революционный кружок Николаевской эпохи. Петрашевцы» (Пг., 1917), «Хождение в народ» (Пг., 1917), «Великие дни революции. 23 февр. — 12 марта 1917 г.» (Пг., 1917); «Биография Владимира Галактионовича Короленко» (Х., 1922), «Любовь людей шестидесятых годов» (Л., 1929), «Суд над колдуном: Роман» (М., 1928), «Соль Вычегодская: Роман» (Свердловск-М., 1931), «Холоп-ополченец (1606—1612)» (2 китапта М.-Л., 1941).
1942 йылдың 31 декабрендә Свердловск ҡалаһында эвакуацияла вафат була.
# Хажин Айбулат Вәкил улы

Хажин Айбулат Вәкил улы (30 сентябрь 1973 йыл) — ғалим-педагог, мәғариф өлкәһе эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2018 йылдың декабренән Башҡортостан Республикаһы мәғариф министры вазифаһын башҡарыусы. Педагогия фәндәре кандидаты, доцент (2001). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы.

# Хажин Айбулат Вәкил улы
## Биографияһы

Айбулат Вәкил улы Хажин 1973 йылдың 30 сентябрендә Өфөлә тыуған.
Өфөнөң 1-се медицина училищеһын, «биология һәм химия һөнәре» буйынса Башҡорт дәүләт педагогия институтын тамамлаған. 1997—2000 йылдарҙа Урал дәүләт физик культура академияһы аспирантураһында, 2003—2007 йылдарҙа — Урал дәүләт физик культура университеты докторантураһында уҡыған.
1996 йылда Силәбе өлкәһенең башҡорттар йәшәгән Арғаяш районыны үҙәге Арғаяш ауылының 2-се урта мәктәбендә химия уҡытыусыһы булып хеҙмәт юлын башлай.
2001—2008 йылдарҙа — Урал дәүләт физик культура университетының педагогика кафедраһы доценты.
2003—2008 йылдарҙа — Урал дәүләт физик культура университетының декан урынбаҫары.
2008—2009 йылдарҙа — Өфө яғыулыҡ-энергетика колледжының директор урынбаҫары.
2009 йылда — Зәйнәб Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһының уҡытыу эштәре буйынса проректоры.
2009—2010 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Аппаратының мәғариф һәм фән бүлеге мөдире.
2010—2014 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының Мәғариф өлкәһендә контроль һәм күҙәтеү идаралығы начальнигы урынбаҫары.
2014—2016 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы мәғариф министрының беренсе урынбаҫары.
2016—2018 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының Мәғариф өлкәһендә контроль һәм күҙәтеү идаралығы етәксеһе.
2018 йылдың декабренән Башҡортостан Республикаһы мәғариф министры вазифаһын башҡарыусы.

# Хажин Айбулат Вәкил улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы

# Хажин Айбулат Вәкил улы
## Өҫтәлмә мәғлүмәт

* Атаһы Хажин Вәкил Исмәғил улы (11.07.1946), педагог-методист. Педагогия фәндәре кандидаты (1989). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (2006), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1982), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре. (2006). Сығышы менән Белорет районы Бирҙеғол ауылынан.
# Граната

Грана́та (исп. Granada гранат) — дошмандың тере көсөнә һәм хәрби техникаһына ҡулдан ырғытып зыян килтерә торған шартлатҡыс хәрбиприпас. Хәҙерге гранаталар корпустан, шартлатҡыс матдә зарядынан һәм запалдан тора. Граната корпусы киҫәктәре, удар тулҡын йәки кумулятив ағым шартлау ваҡытында зыян килтерә. Граната еңел металдар эретмәһенән ныҡлы пластмассанан эшләнә.
Күнекмә үткән һалдат гранатаны 40-50 метрға, танка ҡаршы гранатаны яҡынса 20 метрға ырғыта. Атамаһы гранат ағысы емеше исеменән килеп сыҡҡан. Иң тәүге гранаталар формаһы һәм размеры буйынса гранат емешенә оҡшаған булған. Граната эсендәге «орлоҡтар» шартлау ваҡытында тирә-яҡҡа осоп таралғандар..

# Граната
## Төҙөлөшө

Хәҙерге заман гранаталарының ырғытыу өсөн тотҡаһы булыуы мөмкин(РГД-33), һәм булмаҫҡа ла мөмкин (Ф-1). Граната корпусы бер бөтөн итеп, йәки киҫәктәргә ярылыу өсөн уйымдар менән эшләнә. Корпус менән шартлатҡыс матдә араһында, корпус киҫәктәргә ватылһын өсөн, ҡатырға селтәр ҡалдыралар. Бынан тыш корпус эсенде зыян килтереү өсөн ваҡ шариктар йәки кубиктар булыуы мөмкин.

# Граната
## Төҙөлөшө
### Шартлатҡыс

Гранатаның шартлатҡысы төрлө принципта эшләй. Детонация гранатаны ырғытып, сәпкә тейгәндә булыуы мөмкин. Шулай уҡ гранатаның чекаһын тартып алғас, ваҡыт буйынса кисектерелгән детонация булыуы мөмкин.

# Граната
## Классификация
### Тәғәйенләнеше буйынса

* төп тәғәйенләнеше (дошманды юҡ итеү өсөн):
** танка ҡаршы (ярсыҡлы-фугас, Кумулятив боеприпасы)
** пехотаға ҡаршы (ярсыҡлы, ярсыҡлы-фугас, фугас)
** яндырыусы
* махсус тәғәйенләнеше буйынса:
** төтөн өсөн
** яҡтыртыу өсөн
** сигнал өсөн
** яҡтылыҡ-тауыш өсөн
** газ
** һәм башҡалар
* уҡыу маҡсатында (ауырлығы һәм формаһы хәрби гранатаныҡы кеүек)

# Граната
## Тарихы

IX быуатта эзбис йәки яныусы ҡатнашма тултырылған балсыҡ һауыттар ҡулланылған. Беренсе гранаталар, шулай уҡ, балсыҡтан эшләнгән булған. 1405 йылда Конрад Кайзер фон Айхштадт граната корпусын сөгөндән эшләргә, дары заряды эсенде ҡыуышлыҡ ҡалдырырға тәҡдим итә. Граната эсендәге ҡыуышлыҡ зарядҡа янырға һәм корпус янсыҡтарға ватылырға булышлыҡ итә.
XVII быуатта гранаталар ялан һуғышнда киң ҡулланыла. 1667 йылда Англияла һәр ротала граната ырғытыу өсөн 4-әр кеше билделәнә, улар «гранадер» тип аталалар. Бер нисә йыл эсендә был ҡорал төрө башҡа Европа ҡораллы көстәрендә лә ҡулланыла. XVIII быуатта төнгө һуғыш өсөн Бенгаль уттары менән йыһазланған яҡтыртыусы гранаталар эшләнә.
Севастополь оборонаһында гранаталар киң ҡулланыла. Рус ғәскәре гранаталар етмәгәнлектән, шешәгә дары тултырып үҙҙәре граната эшләй. Фитилле сөгөн гранаталарҙы инглиздәр 1885 йылда Суданда ҡуллана.
Хәҙерге типтағы гранаталар Рус-япон һуғышы йылдарында камиллаштырыла. Һуғыш барышында окопты штурмлау һәм обороналау зарурлығы киҫкен тора. Был талапҡа яуап бирерлек ҡорал булмай. Һәр яҡ үҙенсә импровизация эшләй. Рус ғәскәре снаряд гильзаһына динамит тултыра». Ә япондар бамбук олонана мармелад банкаһын бәйләп граната әҙерләй. Граната өсөн Нобель капсюль-детонаторы ҡулланалар.
Икенсе донъя һуғышында Фаустпатрон ҡулланыла башлай.
# Тангупка

Тангупка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тавда йылғаһының уң ярына тамағынан 448 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Тангупка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200012748
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201274
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Дондағы Ростов аэропорты

Ҡалып:Карточка аэропорта
Дондағы Ростовтың көнсығыш өлөшөндә ҡала үҙәгенән яҡынса 8 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ростов өлкәһендә берҙән-бер халыҡ-ара аэропорт.

# Дондағы Ростов аэропорты
## Дөйөм белешмәләр

2014 йылда 2,342 млн пассажир хеҙмәтләндереп, Рәсәй аэропорттары араһында хеҙмәтләндерелгән пассажирҙар ағымы һаны буйынса 12-се урынды биләй һәм Рәсәй аэропорттарының иң тығыҙ йөклө аэропорттарының береһе булып тора.
Рәсми сайт мәғлүмәттәре буйынса, аэропорттың 2014 йылда аэропортта 45 Рәсәй һәм сит ил авиакомпаниялары даими рәүештә 78 йүнәлештә осоштар яһай. Башлыса өс авиакомпания — «Донавиа», «ЮТэйр» һәм «S7 Airlines» -пассажирҙарҙың 50 % осороп хеҙмәт итә. Аэродром Airbus A310, Airbus A319, Airbus A320, Boeing 737—400, Boeing 737—500, Boeing 737—800, Boeing 757—200, Boeing 767—300, CRJ, Ан-124, Ил-62, Ил-76, Ту-154, Ту-204, Ту-95 самолеттарын һәм уларҙан еңелерәк самолеттарҙы һәм төрлө типтағы вертолеттарҙы ҡабул итергә һәләтле.
Аэропорт Донавиа авиакомпанияһына ҡарай һәм уның төп базаһы булып тора. Шул уҡ был халыҡ-ара аэропортында UTair базала тора..

# Дондағы Ростов аэропорты
## Урынлашҡан урыны һәм хеҙмәт күрһәтеү территорияһы

Аэропорт «Дондағы Ростов» ҡала округы сиктәрендә Первомайский районындағы ҡаланың тарихи һәм эшлекле үҙәгенән көнсығышта 9 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Ул төрлө яҡтан ҡала ҡоролмалары меән уратылған. Аэропорт көньяҡ-көнбайыштан, көньяҡтан һәм көнсығыштан Пилоттар ҡасабаһы, Фрунзе, Александровка, Кирпичный микрорайондары менән сикләнгән; уның төньяҡ-көнсығышында 1,2 км алыҫлыҡта III категориялы автомобилдәр юлы үтә һәм Аксай ҡалаһының шәхси йорттары тора. Яҡында эшләүсе пассажирҙар аэропорты "Таганрог—Южная" унан 70 км көнбайышта тора. Яҡындағы йөк һ.б. аэропорттар түбәндәгеләр:
* «Дондағы Ростов—Северный» эксперименталь авиацияһының вертодромы(«Роствертол» заводының һынауҙар үткәреү базаһы) 7 км көнбайышта;
* Хәрби аэродром «Дондағы Ростов—Центральный» Дондағы Ростов ҡалаһының төньяҡ-көнбайыш сигендә 14 км алыҫлыҡта. Күккә осоу һәм ергә төшөү һыҙатының ВПП) оҙонлоғо — 2400 м.
Аэропорт Рәсәй Федерацияһының халыҡ һаны буйынса алтынсы урында торған (4,3 млн) Ростов өлкәһен һәм уның яҡын тирәһендәге территория хеҙмәтләндерә. Өлкәләге пассажирҙар хеҙмәтләндереүсе аэропорт араһында берҙән-бер халыҡ-ара статуслы аэропорт. Ул күп халыҡлы Дондағы Дондағы Ростов, Таганрог, Батайск, Новочеркасск, Аксай һәм Шахты ҡалалары халҡын (2,57 миллион кеше, йәғни өлкә халҡының 60 %) хеҙмәтләндерә. Был хәл уны Рәсәй көнъяғының ҙур агломерациялы биләмәһе тип һанарға һәм Рәсәйҙә халыҡ иҫәбе буйынса 4-се урынды биләп тора тип атарға мөмкинлек бирә. Алдағы йылдарҙа аэропортты Ростов-Шахты агломерацияларына , Аҡсай районының Грушевский ауылы биләмәһенең буш ятҡан ерҙәренә күсереү планда тотола .
# Тельпок

Тельпок — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Мендель йылғаһының уң ярына тамағынан 95 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.

# Тельпок
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010600112115200024824
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202482
* Бассейн коды — 13.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# 1850 йыл

II мең йыллыҡ :
XVII быуат — XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат — XXI быуат :
Хронологик таблица :
1850 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1850 MDCCCL |
| Юлиан стилендә | 1849—1850 (13 ғинуардан) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2602—2603 (3 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7358—7359 (13 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5610—5611 ה'תר"י — ה'תרי"א |
| Мосолман календары | 1266—1267 |
| Боронғо әрмән календары | 1299 ԹՎ ՌՄՂԹ |
| Ҡытай календары | 4546—4547 己酉—庚戌 жёлтая курица — белая собака |
| Эфиопа календары | 1842—1843 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 1906—1907 |
| - Шака самват | 1772—1773 |
| - Кали-юга | 4951—4952 |
| Иран календары | 1228—1229 |
1850 йыл — шишәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
# Гуро-Цкали

Гуро-Цкали (Акнехи-Цкали) (груз. გუროსწყალი) — Грузия йылғаһы. Йылға Аргун йылғаһының һул ярына тамағынан 136 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
# Шаршы

Шаршы — йылға йырҙаһының һай һыулы, шаулап аҡҡан урыны. Һүҙҙең нигеҙендә «шар» һүҙе ята, йәғни, шар-шор килгән, тауышлы ағын.

# Шаршы
## Тасуирламаһы

Шаршыны ғәҙәттә мурт ултырма тау тоҡомдары (аллювий) барлыҡҡа килтерә, улар ике яҡҡа йүнәлешле булып сыға: ағымға ҡаршы яғы — һөҙәк, а ағым ыңғайына — текә.
Шаршы йырҙаның һыу ағымы тарафынан йыуҙыртылыуы һәм һыу төбөндә таш өйөмдәре (меандр) йыйылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Шаршы йырҙа киңәйгән урындарҙа йыш осрай. Ул ағымдың ҡеүәтен кәметә.
Шаршылар менән ятыуҙар сиратлашып бара. Ятыуҙар ғәҙәттә йылға киҫкен боролош яһаған урындарҙа барлыҡҡа килһә, шаршылар тура аҡҡан, һай урындарҙа хасил була.
Йырҙаһына ҡарата йүнәлешенә ҡарап, ябай (тура), ҡыйыш һәм шарлама шаршылар була.

# Шаршы
## Цитаталар

* Ҡыҙыл йылғаһы йор, шаршыһында ал мунсаҡтай ялтырай йәйғор. Ә. Әхмәтҡужин
* Йылға шаршыланып, ҡаяның итәк осона бәрелә лә, төньяҡҡа табаныраҡ боролоп ағып китә. Н. Мусин

# Шаршы
## Шулай уҡ ҡара

* Уайтуотер
# Кесе Щугор

Кесе Щугор — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вишера йылғаһының уң ярына тамағынан 151 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Кесе Щугор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100004761
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100476
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Түбәнге Гәрәй

Түбән Гәрәй (Иҫке Гәрәй; татар. Түбән Гәрәй, рус. Верхнее Карачево) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҡтаныш районы ауылы.

# Түбәнге Гәрәй
## География

Ауыл Шәбеҙ йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 18 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Түбәнге Гәрәй
## Тарих

Ауылға гәрә ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Ауыл Гәрәй улусының Таҡталасыҡ түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Таҡталасыҡ улусы, ә артабан Шәрип улусы составына керә.
1840 йылда 2 тимерлек, тирмән, XX быуат башында мәсет, мәктәп теркәлгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була.

# Түбәнге Гәрәй
## Халҡы

1816 йылда ауылда 247 башҡорт, 1859 йылда — 423 башҡорт, 1912 йылда — 796 башҡорт иҫәпләнгән.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1795 | 1834 | 1859 | 1884 | 1897 | 1906 | 1913 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 |
| 136 | 307 | 423 | 512 | 620 | 743 | 796 | 823 | 584 | 461 | 302 | 280 | 249 | 217 | 117 | 124 |

# Түбәнге Гәрәй
## Билдәле шәхестәре

* Әбделғәлим Әбтекәев‎ (1787—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
# Скакунка (йылға)

Скакунка — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Тава йылғаһының һул ярына тамағынан 193 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Скакунка (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ишим (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Ишим (бассейндың Рәсәй өлөшө), йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010300212115300011880
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301188
* Бассейн коды — 14.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Гальперин Юрий Ильич

Гальперин Юрий Ильич ((14 сентябрь 1932 йыл — 28 декабрь 2001 йыл) — Рәсәй геофизигы һәм космофизигы, СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1986).

# Гальперин Юрий Ильич
## Биографияһы

1932 йылдың 14 сентябрендә Мәскәүҙә тыуған. Уның атаһы, Илья Романович Гальперин (1905—1984), Морис Торез исемендәге сит телдәр институтында инглиз теле факультетының стилистика кафедраһы мөдире була; әсәһе Галперина Надежда Михайловна — шунда уҡ француз теле уҡытыусыһы. Ата-әсәһе арҡаһында инглиз һәм француз телдәрен яҡшы белә. Мәктәп йылдарында Шекспирҙы төп нөсхәлә уҡый. Әммә астрономияны һайлай.
Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетының астрономия бүлеген тамамлай (отличие менән), диплом проекты етәксеһе — И. С. Шкловский. Өлкән курстарҙа Юрий төнгө күк йөҙөнөң яҡтырыуын оптик күҙәтеүҙәр менән ҡыҙыҡһына башлай. 1955—1967 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының атмосфера физикаһы институтында юғары атмосфера бүлегендә эшләй. 1955—1958 йылдарҙа Кольский ярымутрауының Лопарская төньяҡ поляр геофизик тикшеренеү станцияһында эшләй. Ер өҫтө күҙәтеүҙәре өсөн ҡорамалдар әҙерләү менән шөғөлләнә. Магнитосфераның зарядлы киҫәксәләрен төрлө энергетик диапазондарҙа үлсәү, йылылыҡ плазмаһын үлсәү һәм спектрофотометрия өсөн приборҙар эшләй.
1956 йылда «Отношение интенсивностей компонент дублета натрия в спектре сумеречного неба» исемле тәүге хеҙмәтен баҫтырып сығара (Астрономик журнал, 1956, т. 33, No 1, стр. 73-81); 1959 йылдың февраль айында кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. «Космос-3» һәм «Космос-5» юлдаштарына ҡуйылған ҡорамалдар ярҙамында үткәрелгән фәнни тәжрибәләр етәксеһе була (1960—1962).
1967 йылда үҙенең бүлегенең бер өлөшө менән яңы ойошторолған Космос ғилми-тикшеренеү институтына (ИКИ) күсерелә. Поляр яҡтырыу физикаһы лабораторияһын етәкләй, һуңыраҡ магнитосфера процестары физикаһы лабораторияһы тип үҙгәртелә. Космос-261 һәм Космос-348 (1970), Орел-1 (1971—1972), Орел-2 (1973—1974) һәм Орел-3 юлдаштарында тәжрибә үткәрә (1981—1986).
1968 йылда физика-математика фәндәре докторы дәрәжәһен ала (диссертацияһының темаһы «Геофизические эффекты высотных термоядерных взрывов» була).
1986 йылда «АРКАД-3» проектының фәнни комплексын булдырған өсөн СССР Дәүләт премияһы тапшырыла.
2001 йылдың 28 декабрендә Мәскәүҙә йөрәк өйәнәгенән вафат була. Дон зыяратында ерләнгән.
Ҡатыны Наталья, яҙыусы Геннадий Фиштың ҡыҙы.
Улы Михаил — микробиолог, АҠШ-та йәшәй (Michael Galperin Y.).