yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Сунтар улусы

Сунтар улусы (районы) (саха Сунтаар улууһа) — Рәсәй Федерацияһының Саха Республикаһында (Яҡутстан) административ-территориаль берәмек (улус йәки район) һәм муниципаль берәмек (муниципаль район)
Административ үҙәге — Сунтар ауылы.

# Сунтар улусы
## Географияһы

Майҙаны — 57,8 мең км²
Улус Вилюй йылғаһының урта ағымында урынлашҡан. Сиктәш Төньяҡта һәм төньяҡ-көнсығышта Нюрбин улусы, көнсығышта — Үрге Вилюй, көньяҡ-көнсығышта — Олёкминск, көньяҡ-көнбайышта —Лена, көнбайышта — Мирный улустары менән сикләшә.
Яҫы таулы рельеф. Улустың төньяғында —Вилюй платоһы, көньяғында — Лена буйы платоһы.

# Сунтар улусы
## Муниципаль-территориаль ҡоролошо

Сунтарский улусы (районда), ойошмалар сиктәрендә урындағы үҙидаралыҡ, шул иҫәптән 26 муниципаль берәмек статусы ауыл биләмәһе (наслег):

# Сунтар улусы
## Муниципаль-территориаль ҡоролошо
### Милли составы

Халыҡтың төп өлөшө — саха (92,5 %). Шулай уҡ бында : урыҫтар (5,0 %), эвендар (0,2 %), эвенктар (0,2 %) һәм башҡа милләттәр (2,1 %) йәшәй.

# Сунтар улусы
## Муниципаль-территориаль ҡоролошо
### Тораҡ пункттар

Сунтар улусы 39 тораҡ пункттан тора.

# Сунтар улусы
## Улус менән бәйле шәхестәр

* Попов Леонид Андреевич (1919, Наслег Арылахский — 1990) — саха совет яҙыусыһы.
* Бессонов Георгий Евдокимович (1915—2005) — урта мәктәп уҡытыусыһы (Тойбохой ауылы), Социалистик Хеҙмәт Геройы.
* Кривошапкина Мария Афанасьевна (1981), бокс буйынса халыҡ-ара класлы спорт мастеры, Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры, ике тапҡыр донъя чемпионы, Рәсәй чемпионаты (2012 йылда 1-се урын), бокс буйынса Европа кубогы чемпионы, профессионалдар араһында кикбоксинг буйынса донъя чемпионы.
* Семёнов Григорий Трофимович (1903—1970) — совет геологы, Социалистик хеҙмәт геройы.

# Сунтар улусы
## Палеонтология

Тээтэ йылғаһы буйында, Сунтар улусы Хоро ауылы янында, аҡбур осоро башындағы динозаврҙар табылған (145—125 млн йыл элек). Аллозавр, целурозавр һәм дромеозавр, стегозавр һәм камаразавр, хампозавр рептилияһы, терапсид Xenocretosuchus ҡалдыҡтары осраған. Шулай уҡ кимереүселәргә оҡшаш Cryoharamia tarda төрө асыҡлана.
# Йома

Йома — кесаҙна менән шәмбе араһындағы көн. Халыҡ-ара ISO 8601 стандарттарына ярашлы, йома аҙнаның дүртенсе көнө һанала. Мосолман календарында иһә ул аҙнаның етенсе көнө.
Исеме ғәрәп теленән килә. Ғәрәпсә «йома-джум’а» — «йыйылыу», «мәжлес» мәғәнәһен аңлата һәм шул көнө ҡылынған Йома намаҙына ишаралай.

# Йома
## Башҡорт халҡында йома көнө

Кесе йома (кесаҙна) кисендә ҡояш байығас та, йома башлана һәм ул киләһе көндөң ҡояшы байығансы дауам итә. Шуның өсөн ул «кесе йома» тип атап йөрөтөлә, изге көн һанала.
Мөхәммәт ғәләйһис-сәләм бер хәҙисендә: «Йома — Аллаһ алдындағы иң төп һәм иң бөйөк көн, хатта Ҡорбан һәм Ураҙа байрамдарына ҡарағанда ла өҫтөнөрәк, — тип әйткән. — Уның биш үҙенсәлеге бар: был көндө Әҙәм ғәләйһис-сәләм донъяға яралтыла, йома көндә Аллаһы Тәғәлә уны йәшәргә ергә ебәрә. Әҙәмдең вафат булған көнө лә — йома. Йоманың бер сәғәте бар: шул мәлдә Аллаһы Тәғәлә әҙәм балаһы Унан ни һораһа ла бирә, әгәр кеше хәрәм (тыйылған) нәмә һорамаһа. Аллаһ әмере менән Ахырызаман да йома көндө буласаҡ. Йома көндән ҡурҡмаған бер фәрештә лә, ер ҙә, елдәр, тауҙар һәм диңгеҙҙәр ҙә юҡ».
Йома көн юлға сығыр­ға, йәиһә, бер ниндәй ҙә эш эшләргә ярамай тигән һымағыраҡ тыйыуҙар ҙа һаҡланып килә. Был тыйыу тотош йома көнөнә түгел, ә йома намаҙы (төш мәле) ваҡытына ғына ҡағылышлы һәм уны нин­дәй­ҙер берәй хөрәфәт менән бәйләмәй.

# Йома
## Башҡорт халҡында йома көнө
### Йома намаҙы

Башҡорттар, башлыса мосолман булараҡ, йома көнө мәсеткә йома намаҙына йөрөй. Йома намаҙы (ғәр.صلاة الجمعة — саләт әл-жумғә) — йома көн төштән һуң, өйлә намаҙы ваҡытында уҡыла торған йәмәғәт намаҙы. Йома намаҙына барыу ир-ат өсөн мотлаҡ.
Мөхәммәт с.ғ.с. хәҙисенән: «Кем дә кем яҡшы итеп тәһәрәт алғандан һуң, йома намаҙына барып, шым ғына хөтбә тыңлаһа, бер йоманан икенсе йомаға тиклем ваҡыт эсендә ҡылынған гонаһтары артығы менән ғәфү ителер».

# Йома
## Башҡорт халҡында йома көнө
### «Йома» һүҙенең башҡа мәғәнәләре

Башҡорт халҡында «йома» һүҙе «аҙна» мәғәнәһендә лә йөрөй
* *Минең ҡулда алты һум аҡса, бер йомаға етерлек аҙыҡ бар ине. Т. Йәнәби
* Хәсән Өфөлә бер йома буйы торҙо. Т. Байышев.

# Йома
## Башҡорт халҡында йома көнө
### «Йома» һүҙе менән исемдәр, атамалар

Башҡорт исемдәре араһында «Йома» һүҙе менән яһалғандары байтаҡ. Бындай исемдәр йома көн донъяға килгән ир балаға ла, ҡыҙ балаға ла бирелә торған булған: Йомабай, Йомабикә, Йомаш
«Йома мәсете» тип аталған мәсеттәр ҙә бар.

# Йома
## Башҡорт халҡында йома көнө
### Һынамыштар

* Йомаға ҡаршы ямғыр яуһа, аҙна буйы яуа.
# Сатурн (мифология)

Сату́рн (лат. Saturnus) — Боронғо рим мифологияһындағы илаһтарҙың береһе, уға табыныу Италияла ныҡ таралған булған. Боронғо грек мифологияһындағы Кроносҡа тап килә Ул игенселек илаһы һаналған, мифик сюжет буйынса, үҙ балаларын ашап торған. Уның исеме менән Ҡояш системаһындағы Сатурн планетаһы аталған. Игенселек билдәһе ураҡ — Сатурндың символы.

# Сатурн (мифология)
## Мифология

Һүҙҙең этимологияһынан күренеүенсә (Saturnus - satus — сәсеү тигәндән), Сатурн ер һәм игенселек, үҫемлекселек илаһы булған . Ул Италияла игенселек, баҡсасылыҡ, йөҙөм, ерҙе ашлауҙы индергән тип һанала. Риүәйәт буйынса, тарихҡаса Грециянан Италияға күсеп килгән батша булған тип инанғандар.
Һөйләүҙәренсә, Юпитер тарафынан Сатурн тәхеттән бәреп төшөрөлгәс, диңгеҙ буйлап оҙаҡ килгәндән һуң Лацийға килеп юлыҡҡан. Вергилий буйынса , Олимптан Италияға күсеп килгән.Рим риүәйәте буйынса Сатурн буйынса Тибрйылғаһы буйлап Яникулға килеп еткән, бында Янус табып, тегеһе тип ҡунаҡсыл ҡаршы ала, шунан Капитолий убаһына барып урынлаша. Лацийҙың борондан килгән халҡы сатурндар тип йөрөтөлә ; Секст Аврелий Виктор уны Сатурний ҡалаһын төҙөгән тип яҙа.
Шунан Сатурн шиғыры тигән шиғыр үлсәме килеп ингән дә.
# Фәтих Әмирхан

Фәтих Әмирхан, Әмирханов Мөхәммәтфәтих Зариф улы (татар. Фатыйх Әмирхан, 1 ғинуар 1886 йыл — 9 март 1926 йыл) — татар яҙыусыһы һәм публицисы.

# Фәтих Әмирхан
## Биографияһы

Әмирханов Мөхәммәтфәтих Зариф улы (Фәтих Әмирхан) 1886 йылдың 1 ғинуарында Ҡазан ҡалаһында, Яңы-Татар биҫтәһенең «Иҫке-Таш мәсете» имамы ғаиләһендә тыуған. Шул ваҡытта иң популяр булған «Мөхәмәҙиә» мәҙрәсәһендә уҡый.
1905—1907 йылдарҙа «Йәштәрҙе тәрбиәләү» журналының секретары булып эшләй. 1907 йылда Ҡазанда «Әл-Ислами» гәзите ойоштора.
1909 йылда эсперанто теленән татар теленә дәреслек тәржемә итә.
1912 йылдан алып 1917 йылға тиклем «Ҡояш» исемле милли гәзит менән етәкселек итә, «Аң» әҙәби-нәфис һәм «Ялт-йолт» юмористик журналдарында яҙыша. Шағир Ғабдулла Туҡай менән дуҫлаша.
Фәтих Әмирхандың тормошо әхлаҡи эҙләнеүҙәр, шиктәр, борсолоуҙар менән тулы. Рәсәйҙә революцион үҙгәртеп ҡороуҙарға яҙыусы ҙур өмөт итә. Татарҙарҙың мәҙәни яңырыуҙарында Әмирхан инанған көнбайышсы тип иҫәпләнә.
Әмирхан Февраль революцияһын ҡыуанып ҡаршы ала. 1920 йылда Татар АССР-ының ойошторолоуын сәләмләй.
Һуңғы көнгәсә тиклем публицист суд рәйесе урынбаҫары булып эшләгән ағаһының ғаиләһендә, Оло Ҡыҙыл һәм Жуковский урамдары киҫелешендәге йортта (Жуковский урамы, 12/46 һанлы йорт) йәшәй.
1914-1918 йылдарҙағы Беренсе донъя һуғышы һәм Граждандар һуғышынан ҡалған тетрәнеүҙәр, Волга буйындағы аслыҡ, ҡаты ауырыуы (ике аяғын да көҙән һуға), Әмирханды мистицизмға килтерә һәм вафатына тиклем дауам итә. Яҙыусы 1926 йылдың 9 мартында вафат була һәм мосолман зыяратында, олатаһы, атаһы, ағалары ҡәбере эргәһендә ерләнә.

# Фәтих Әмирхан
## Хәтер

Фәтих Әмирхан хөрмәтенә Ҡазан ҡалаһының Яңы Савин районында урынлашҡан ҡала проспекты атала.
# Келескелу

Келескелу — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Башкаус йылғаһының һул ярына тамағынан 108 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Келескелу
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100112115100002606
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100260
* Бассейн коды — 13.01.01.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Халтако-Шор

Халтако-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Вануйта йылғаһының уң ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Халтако-Шор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112103000091445
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103009144
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Нәзир (исем)

Нәзир — башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарға ғәрәптәрҙән таралған ир-ат исеме исем.

# Нәзир (исем)
## Этимологияһы

Нәзир — «үрнәк, өлгө», «бик матур», «алдан күреүсе» мәғәнәләрен аңлатҡан мосолман ир-ат исеме.

# Нәзир (исем)
## Билдәле шәхестәр

Нәзир Мырҙабай улы Ҡолбахтин (17 сентябрь 1941 йыл) — юғары мәктәп ветераны, ғалим-тарихсы. 1979 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2000—2013 йылдарҙа археология, боронғо һәм урта быуаттар тарихы кафедраһы мөдире. Тарих фәндәре докторы (1997), профессор (1998). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2003). Башҡортостан Фәндәр академияһының Р. Ғ. Кузеев исемендәге премияһы лауреаты (2009). «Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе кавалеры (2009).
Нәзир Заһит улы Зиязов (рус. Зиязов Назир Загитович; 9 июль 1946 йыл) — СССР-ҙың партия һәм дәүләт хеҙмәте һәм ауыл хужалығы ветераны. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, аҙыҡ-түлек һәм аграр мәсьәләләр буйынса комиссия ағзаһы.

# Нәзир (исем)
## Фамилияларҙа

Нәзирова Флизә Изген ҡыҙы (15 февраль 1964 йыл) — тупраҡты өйрәнеүсе ғалим, ауыл хужалығы фәндәре кандидаты.
Нәзиров Ромэн Ғафан улы (4 февраль 1934 йыл — 16 ғинуар 2004 йыл) — ғалим-әҙәбиәт белгесе. 1965—2004 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (1996), профессор (1997). «Ф. М. Достоевскийҙың ижади принциптары» монографияһының, шулай уҡ фольклор мотивтары тарихы һәм XIX быуаттағы рус әҙәбиәте поэтикаһының төрлө аспекттары буйынса бер нисә тиҫтә мәҡәлә авторы.
Нәзиров Марис Нәзиф улы (4 август 1949 йыл — 3 февраль 2013 йыл) — журналист һәм шағир. СССР Журналистар союзы (1970) һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союзы (2000) ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һəм киң мəғлүмəт хеҙмәткәре (2004).
Нәзиров Әсғәт Динислам улы (9 март 1914 йыл — 23 июль 1942 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, өлкән лейтенант, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының артиллерия дивизионы штабы начальнигы ярҙамсыһы.

# Нәзир (исем)
## Топонимдарҙа

Нәзир — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл. Аяҙғол ауыл биләмәһе составына инә.
# Елюга (Оло Илеша ҡушылдығы)

Елюга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Илеша йылғаһының һул ярына тамағынан 153 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Елюга (Оло Илеша ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000035114
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003511
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Авдонин Александр Николаевич

Авдонин Александр Николаевич (27 ноябрь 1948 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалим-фәлсәфәсеһе. Юғары мәктәп уҡытыусыһы. Философия фәндәре докторы (2006), профессор (2007).

# Авдонин Александр Николаевич
## Биографияһы

Александр Николаевич Авдонин 1948 йылдың 27 ноябрендә Чита өлкәһенең Түбәнге Хила ауылында тыуа.
1973 йылда Свердловск ҡалаһында Урал дәүләт университетын тамамлай. Артабанғы өс йылды Александр Авдонин СССР Фәндәр академияһы Себер бүлексәһенең Көнсығыш Себер филиалында эшләй.
1976 йылдан алып Александр Николаевич Өфө нефть институты һәм Өфө дәүләт нефть техник университетында уҡыта, шул иҫәптән 2000—2001 йылдарҙа философия кафедраһы мөдире була.
2006 йылда «философия фәндәре докторы» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай, киләһе йылда профессор була. Бөтә Рәсәй Философия йәмғиәте ағзаһы.
Авдониндың ғилми тикшеренеүҙәре онтология һәм танып белеү теорияһы, фән фәлсәфәһе, социаль философия мәсьәләләренә бағышланған.
Александр Николаевич 40‑тан ашыу ғилми эш авторы булараҡ билдәле.

# Авдонин Александр Николаевич
## Ғилми хеҙмәттәре

* Обоснование фундаментальных теоретических объектов. Өфө, 2003.
# Мирғәсимов Феликс Мирғәриф улы

Мирғәсимов Феликс Мирғәриф улы (рус. Миргасимов Феликс Миргарифович; (13 август 1939 йыл) — иҡтисадсы. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында Башҡортостан Республикаһының Дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Аҙыҡ-түлек һәм аграр мәсьәләләр буйынса комиссия ағзаһы.

# Мирғәсимов Феликс Мирғәриф улы
## Биографияһы

Феликс Мирғәриф улы Мирғәсимов 1939 йылдың 13 авгусында Башҡорт АССР-ының Илеш районы Яңы Айыу ауылында тыуған. Милләте башҡорт, юғары белемле — 1968 йылда ситтән тороп Бөтә Союз финанс-иҡтисад институтын тамамлаған.
Хеҙмәт юлын 1956 йылда ауыл клубы мөдире булып башлай. Өфө финанс техникумын тамамлағандан һуң Илеш районы дәүләт банкында эшләй. 1959—1962 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә, артабаш Илеш, Шаран, Нуриман райондары финанс органдарында эшләй. 1978—1984 йылдарҙа Башҡортостандың госбанк контораһы рәйесе урынбаҫары. 1984 йылдан КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетында иҡтисад бүлеге инструкторы. 1984—1990 йылдарҙа СССР Агробанкының Башҡортостан идаралығы начальнигы. 1991 йылдан «Башҡортостан» агробанкының идара рәйесе.
Бәләбәй районы 171-се Малиновка һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының аҙыҡ-түлек һәм аграр мәсьәләләр буйынса комиссия ағзаһы.

# Мирғәсимов Феликс Мирғәриф улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы
# Ҡалмаш (Татарстан)

Ҡалмаш — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районындағы ауыл. Чалманарат ауыл биләмәһе составына керә.

# Ҡалмаш (Татарстан)
## География

Ауыл Шәбеҙ йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан көнбайышҡа табан 23 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Ҡалмаш (Татарстан)
## Тарих

Ҡалмаш — йәнәй ырыуы башҡорттарының ауылы. 1731 йылдан билдәле. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Йәнәй улусы Ҡамбар түбәһенә ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Семиострово улусы составына керә.
ХХ быуат башында ауылда мәсет (тәүге тапҡыр 1813 йылда телгә алына), мәктәп, ел тирмәне, икмәк магазины теркәлгән.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составына керә.
1929 йылда ауылда Фрунзе исемендәге колхоз ойошторола, ул 1950 йылда — «Алға» колхозы, ә аҙаҡ — «Ағиҙел» колхозы составына керә.

# Ҡалмаш (Татарстан)
## Халҡы

1795 йылда ир енесле 238 башҡорт; 1834 йылда — 255 башҡорт; 1848 йылда — 287 башҡорт; 1859 йылда — 381 башҡорт йәшәй.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1859 | 1870 | 1884 | 1908 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 |
| 381 | 423 | 511 | 495 | 419 | 253 | 266 | 191 | 171 | 152 | 131 | 79 | 77 |

# Ҡалмаш (Татарстан)
## Инфраструктура

Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Мәктәп бар.

# Ҡалмаш (Татарстан)
## Билдәле шәхестәре

* Аҡанов Ҡотлояр Йәркәй улы — 6-сы башҡорт полкы составында 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
# Ичаня

Ичаня — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/118/81/60 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.

# Ичаня
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101312111100028886
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102888
* Бассейн коды — 10.01.01.013
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Оло Вьюк

Оло Вьюк — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Нырмыч йылғаһының уң ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Оло Вьюк
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100000870
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100087
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Салы-Кол-Я

Салы-Кол-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Висим йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Салы-Кол-Я
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300024895
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302489
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Полос-Шор

Полос-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кара йылғаһының һул ярына тамағынан 243 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Полос-Шор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112103000090226
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103009022
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Гомер һорауы

Гомер һорауы — Боронғо Грецияла яҙылған «Илиада» һәм «Одиссея» эпик поэмаларының авторлығына һәм Гомер шәхесенә ҡараған мәсьәләләр тупланмаһы. Был мәсьәләләр немец ғалимы Ф. А. Вольфтың 1795 йылда сыҡҡан «Гомерға пролегоменалар» («Prolegomena ad Homerum») тигән китабында айырыуса киҫкен күтәрелә. Был китаптың донъя күреүе антиклыҡ осорон өйрәнеүҙә тәнҡит барлыҡҡа килеүен раҫлай. Вольфҡа тиклем шик белдергән башҡалар ҙа була, улар араһында Джамбаттиста Вико был поэмаларҙы бер-береһенән кәм тигәндә йөҙ йыл айырыуы һәм уларҙың айырым халыҡ йырҙарынан хасил булыуы тураһында фараз әйтә.
«Илиада» менән «Одиссея»ға хәҙерге заман ысулдарын ҡулланып үткәрелгән тарихи-географик һәм тел анализы уларҙың яҡынса беҙҙең эраға тиклем VIII быуатта ижад ителгәнен раҫлай, хәйер, уларҙы беҙҙең эраға тиклем IX йәки к VII быуатҡа ҡаратырға тырышыуҙар ҙа бар. Был әҫәрҙәр, моғайын, Грецияның ионий ҡәбиләләре йәшәгән Кесе Азия яр буйында йә шул тирәләге берәй утрауҙа яҙылғандыр.
Төрлө ғалимдар төрлө фекер әйтһә лә, берәү ҙә Гомерҙы буш (йәки йыйылма) исем тип ҡарамай. Һорауҙың асылы шунда: «Илиада» менән «Одиссея»ны бер шағир яҙғанмы, әллә улар ике авторҙың әҫәреме? Хәҙерге заман компьютер анализы ике текстың да авторы бер кеше булғанын раҫлаһа ла, һорау асыҡ көйө ҡала.
«Одиссея»ның авторы, йорт-ҡаралтының ентекле һүрәтләнеүенә ҡарап, ҡатын-ҡыҙ булғандыр, тигән версия ла бар (Самуэль Батлер, Эндрю Долби). Ҡайһы берәүҙәр Фантасияны (беҙҙең эраға тиклем ~XII быуат) автор тип иҫәпләй, ул II быуаттан бирле Троя һуғышы һәм Одиссейҙың мажаралары тураһындағы хикәйәттәр авторы булараҡ телгә алына килә.
# Мартынов Дмитрий Яковлевич

Мартынов Дмитрий Яковлевич (7 апрель 1906 йыл — 22 октябрь 1989 йыл) — совет педагогы һәм астрофизигы.

# Мартынов Дмитрий Яковлевич
## Биографияһы

Дмитрий Яковлевич Мартынов 1906 йылдың 7 апрелендә Краснодар крайының Темрюк ҡалаһында тыуған.
Симферополь университетында уҡый, астрономияны тәрәнерәк өйрәнеү өсөн Ҡазан университетына күсә һәм уны 1926 йылда тамамлай. 1931—1951 йылдарҙа В. П. Энгельгардт исемендәге астрономия обсерваторияһы директоры, ә һуңынан 3 йыл Ҡазан дәүләт университеты ректоры була.
1954 йылда Мәскәү дәүләт университетының астрономия кафедраһы мөдире булып эшләй башлай, ә бер йылдан П. К. Штернберг исемендәге дәүләт астрономия институтын етәкләй (1976 йылға тиклем).
Фәнни тикшеренеүҙәренең төп йүнәлештәре: ике ҡатлы системалар, планетология һәм үҙгәреүсе йондоҙҙар. «Астрономик циркуляр»ҙың баш мөхәррире (1941—1962) һәм «Земля и Вселенная» журналының баш мөхәррире (1965). «Курс общей астрофизики» дәреслеге (1988) һәм «Сборник задач по астрофизике» уҡыу әсбабы авторы(1986) .
Бөтә Союз астрономия-геодезия йәмғиәте (ВАГО) Президенты (1960, 1965, 1970—1975) һәм Халыҡ-ара астрономия союзының «Документация» 5-се Комиссия президенты (1955—1961).
1989 йылдың 22 октябрендә Мәскәүҙә вафат була. Востряковский зыяратында ерләнгән.

# Мартынов Дмитрий Яковлевич
## Танылыуы

* 1977 йылда Н. С. Черных асҡан бәләкәй планета 2376 Martynov (2376 Мартынов) Мартынов исеме менән аталған .
* Халыҡ-ара астрономия союзы уның исемен Марстағы Martynov (Мартынов) кратерына биргән.
* 1945 йылда Д. Я. Мартыновҡа Татар АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре, ә 1966 йылда — РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре исеме бирелә.
* 1986 йылда «Курс практической астрофизики» һәм «Курс общей астрофизики» дәреслектәр йыйылмаһы өсөн Ф. А. Бредихин исемендәге премия бирелә.
# Оло Нань-Ях

Оло Нань-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нань-Ях йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Оло Нань-Ях
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010900112115200035722
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203572
* Бассейн коды — 13.01.09.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2