yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Меретка

Меретка — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 3262 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Меретка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200512115200003667
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200366
* Бассейн коды — 13.01.02.005
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ишек (мәғәнәләр)

* Ишек — Удмурт Республикаһындағы йылға.
* Ишек — йорт һәм башҡа ҡоролманың эсенә инеп-сығып йөрөү өсөн стенаһына яһалған уйым һәм уға беркетелгән асылмалы-ябылмалы ҡапҡас.
# Тынкиль-Ях

Тынкиль-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 123 км.

# Тынкиль-Ях
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200048960
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204896
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Мырҙанов Марат Мырҙан улы

Мырҙанов Марат Мырҙан улы (28 октябрь 1937 йыл — 25 сентябрь 2012 йыл) — ғалим-хирург. 1971—2012 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина институты һәм Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1986—1989 йылдарҙа онкология кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (1990), профессор (1994). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1995), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1987).

# Мырҙанов Марат Мырҙан улы
## Биографияһы

Марат Мырҙан улы Мырҙанов 1937 йылдың 28 октябрендә Башҡорт АССР-ының Балаҡатай районы Ҡәйүп ауылында тыуған. 1955 йылда Яныбай ауылының урта мәктәбен, 1959 йылда медицина училищеһын тамамлаған. 1960—1966 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина институтында уҡый. 1971 йылда шунда уҡ ҡалып, яман шеш кафедраһының етәксеһе була (1986). 1990 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, профессор исемен ала.

# Мырҙанов Марат Мырҙан улы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Ғилми эшмәкәрлеге эндоскопик хирургия, яман шеш ауырыуынан дауаланыу, ашҡаҙан ҡыуышлығының кисектергеһеҙ хирургияһына арналған. Тағы ла уның ҡатнашлығында йыуан эсәк боҙолоуын билдәләү, эндоскопия менән дауалауға энә булдырылған. 250 ғилми хеҙмәт, өс ғилми асыш авторы.
# Бергамак

Бергамак — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тара йылғаһының уң ярына тамағынан 78 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 62 км.

# Бергамак
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010100312115300005914
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115300591
* Бассейн коды — 14.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Древицкий йорто

1840
Древицкий йорто — Таганрогтың боронғо бинаһы 1840 йылдарҙағы архитектура һәйкәле (Фрунзе урамы, 23). Рәсәй Федерацияһының мәҙәни мираҫ объекты исемлегенә инә.

# Древицкий йорто
## Архитектура үҙенсәлектәре

Ике ҡатлы бина неоклассицизм стилендә төҙөлә. Фасады буйынса ике ҡатында ла алтышар тәҙрә бар. Ике ҡаттың тәҙрәләре араһында арыҫлан баштары төшөрөлгән барельефтар бар. Бүлмәләрҙы камин эшләнгән.

# Древицкий йорто
## Тарихы

Йорт 1840 йылда төҙөлә. 1873 йылда бинаға коллеж теркәүсеһе Ф. Серебряков хужа була, 1880 йылда — коллеж асессоры Яковенко, 1890 йылда — Төркиә сауҙәгәре Н. Һамар-Оглы, 1898 йыл — Н. Т. УМумулов (бинала тәмәке фабрикаһын аса), 1906 — 1912 йылдарҙа — Рәсәй пароходсылыҡ йәмғиәтенең таганрог филиалы идарасыһы И . Я. Древицкий. 1912 — 1925 йылда йорт уның вариҫтарының милкендә була.
1925 йылда йорт дәүләткә күсә һәм коммуналь фатирҙарға бүленә. Тейешле тәрбиә булмағанлыҡтан ул туҙа һәм 1980 йылдар һуңында йортта йәшәүселәр икенсе урынға күсерелә, йорт үҙе авария торошонда ҡала. 1991 йылда йорт Таганрог балығ эшәкртеү заводына (директоры — Н. И. Демьяненко) тапшырыла. Урындағы халҡы йорттоң ҡалдыҡтарын «граф емереклектәре» тип атай. 2002 йылдың мартында Древицкий йорто урынында бинаның тарихи фасадын һаҡлап ҡалып, яңы торлаҡ йорт төҙөң тураһында «Эксперт-Юг» яуаплылығы сикләнгән ширҡәт белдерә.
Тулыһынса Древицкий йорто 2002 йылда юҡҡа сығарыла.
Был урында «Веста-Д» яуаплылығы сикләнгән ширҡәт (директоры В. П. Дащенко) 2005 — 2007 йылдарҙа дүрт ҡатлы торлаҡ йорт төҙөй. Өлкә мәҙәниәт министрлығы тарафынан мәҙәни мираҫ объектын реконструкциялау (төҙөлөш) буйынса эштәр алып барыуға рөхсәт бирелмәгәнлектән, төҙөүсе админимстратив хоҡуҡ боҙоусы булараҡ, 2007 йылдың ноябрендә уға штраф рәүешендә яза бирелә.
# Псәнчин Сәлих Мәхмүт улы

Псәнчин Сәлих Мәхмүт улы (1904 — 23 октябрь 1980 йыл), 112-се кавалерия дивизияһы яугиры, сержант, ике тапҡыр Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.

# Псәнчин Сәлих Мәхмүт улы
## Биографияһы

Псәнчин Сәлих Мәхмүт улы 1904 йылда Башҡорт АССР-ы Бөрйән районы Байғаҙы ауылында тыуған.
1926 йылдың ноябренән 1928 йылдың декабренә тиклем Ҡыҙыл Армия сафында 83-сө кавалерия полкында кавалерист булып хеҙмәт итә. Төркмәнстанда басмасыларға ҡаршы һуғыша.
1941 йылдың 1 декабрендә Псянчин С. М. Бөрйән районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. Ул М. Шайморатов етәкләгән 112-се кавалерия дивизияһының 93-сө кавалерия полкында хеҙмәт итә. Бөйөк Еңеүҙе Берлинда ҡаршылай.
1942 йылдың 20 ноябрендә һул аяғына ауыр яра ала. 1942 йылдың 30 ноябренән 1943 йылдың 5 февраленә тиклем 1640-сы номерлы эвакогоспиталдә дауалана. Госпиталдән һуң Псянчинды, кадрлы кавалерист булараҡ, фронҡа атлылар әҙерләүсе 11-се запас кавалерия полкына ебәрәләр.
1943 йылдың июль айынан 14-се гвардия кавалерия дивизияһы составында кавалерист булып хеҙмәт итә.
1944 йылдың ғинуар айында Псәнчин Сәлихте пулемет-артиллерия батальонының 401-се отделениеһы командиры итеп тәғәйенләйҙәр. 1944 йылдың апрелендә уң яурынына снаряд ярсығы тейеп яралана, ләкин һуғыш яланын ташламай.
Псянчин С. М. батырҙарса һуғыша, был турала уны командирҙарҙың миҙалдарға тәҡдим иткән награда ҡағыҙҙары, Советтар Союзы маршалы Г. Жуковтың Рәхмәт хаты һөйләй.
1945 йылдың көҙөндә демобилизациялана. Һуғыштан һуң тыуған ауылына әйләнеп ҡайта. Ворошилов исемендәге колхозда бригадир булып зшләй.
Ветеран 1980 йылдың 23 октябрендә вафат була һәм тыуған ауылында ерләнә.
Хәҙерге ваҡытта Байғаҙы ауылында Псәнчин Сәлих Мәхмүт улы йәшәгән урам уның исемен йөрөтә.

# Псәнчин Сәлих Мәхмүт улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* «Берлинды алған өсөн» (№Б-388771),
* «Варшаваны азат иткән өсөн» (А № 442067)
* «1941—1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» (Щ № 298984)
Ике тапҡыр Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (№Б-2583486)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (№ 26280669).Ҡыҙғанысҡа ҡаршы икенсе Ҡыҙыл Йондоҙ ордены тапшырылмаған, әммә был награда тураһында архив документтары бар.
# Түбәнге Исток

Түбәнге Исток (Исток) — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шегультан йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Түбәнге Исток
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы , инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502412111200009848
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200984
* Бассейн коды — 14.01.05.024
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Озёрная (Ларь-Еган ҡушылдығы)

Озёрная — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ларь-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 154 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Озёрная (Ларь-Еган ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010900112115200036583
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203658
* Бассейн коды — 13.01.09.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Билән ауыл Советы (Балаҡатай районы)

Билән ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһының Башҡортостан Республикаһы Балаҡатай районындағы ауыл биләмәһе.
Административ үҙәге — Билән ауылы.

# Билән ауыл Советы (Балаҡатай районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәре сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы 2004 йылдың 17 декабрендә сыҡҡан 126-з һанлы законы»на ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Йеэтце (Альтмарк)

Йеэтце (Альтмарк) (нем. Jeetze (Altmark)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 389 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,31 км². Диңгеҙ кимәленән 30 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39624 һәм автомобиль коды — SAW.
# Саптаръянов Әхмәтвәли Ғәзизйән улы

Саптаръянов Әхмәтвәли Ғәзизйән улы (рус. Саптарьянов Ахметвали Газизьянович (1915 — ?)) — Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы.

# Саптаръянов Әхмәтвәли Ғәзизйән улы
## Биографияһы

1915 йылда, хәҙерге административ бүленеш буйынса, Хәйбулла районы Аҡназар ауылында тыуған. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, 1942 йылдың июнендә Хәйбулла районы военкоматы тарафынан Ҡыҙыл Армия сафратына саҡырыла. Һуғыш ваҡытында 16-сы Гвардия кавалерия дивизияһының «Смерш» дивизионының конрразведка взводында хеҙмәт итә. Хәрби хәрәкәттәр барышында арестанттарҙы һәм тотолғандарҙы һаҡлау һәм конвоирлау хеҙмәтен башҡара. 1945 йылда демобилизациялана.
Саптаръянов Әхмәтвәли Ғәзизйән улы 1975 йылдың 8 майында вафат була (ветерандың ейәне Айгөл Саттарова Бәйләнештә социаль селтәрендәге пост).

# Саптаръянов Әхмәтвәли Ғәзизйән улы
## Наградалары

* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1945)
# Аллаярова Нажиә Һибәт ҡыҙы

Аллаярова Нажиә Һибәт ҡыҙы (15 июль 1936 йыл) — йырсы, Башҡорт АССР-ының халыҡ (1977), РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1982) артисы. Бөтә Рәсәй эстрада артистары конкурсы дипломанты (Мәскәү, 1960). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2017).

# Аллаярова Нажиә Һибәт ҡыҙы
## Биографияһы

Нажиә Һибәт ҡыҙы Аллаярова Башҡорт АССР-ының Учалы районының Яңы Байрамғол ауылында 1936 йылдың 15 июлендә тыуған.
Мәктәптә уҡып йөрөгән сағында уҡ уға Мәскәүҙә Башҡортостан мәҙәниәте һәм сәнғәте декадаһында ҡатнашыу бәхете лә тейә.
Өфө сәнғәт училищеһында һәләтле ҡыҙ Мортазина Миләүшә Ғәли ҡыҙы класына эләгә. Уҡытыу дәүерендә бик күп йондоҙҙар ҡабыҙасаҡ педагогтың тәүге уҡыусыларының береһе була ул. Нажиә Аллаярова училищены, артабан Мәскәүҙең Гнесиндар исемендәге музыка-педагогия институтын тамамлап, сирек быуат Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында эшләй.
Сыңғырлап торған саф тауышлы артист классик операларҙы ла, башҡорт халыҡ йырҙарын да, композиторҙар әҫәрҙәрен дә берҙәй оҫта башҡарыуы менән билдәле. Тормош юлдашы — композитор Абрар Ғабдрахманов ижад иткән йырҙар һәм романстар уның репертуарының ҙур өлөшөн тәшкил итә.

# Аллаярова Нажиә Һибәт ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Салауат Юлаев ордены (2017)
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1982)
* Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1977)
# Кипшенга

Кипшенга — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Көньяҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 312 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 84 км.

# Кипшенга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000010323
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001032
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Нямда-То-Се

Нямда-То-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Нямда-То-Се
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300046304
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304630
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ай-Котыг-Еган

Ай-Котыг-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Котыг-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 66 км.

# Ай-Котыг-Еган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200039733
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203973
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Реставрация сәнғәте институты

Реставрация сәнғәте институты — Мәскәүҙәге реставрациялау өлкәһендә белгестәр әҙерләүсе юғары уҡыу йорто. Рәсәйҙәге тулыһынса реставрация йүнәлешендәге берҙән-бер юғары уҡыу йорто булып тора.

# Реставрация сәнғәте институты
## Тарихы

Институтҡа Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған архитекторы Олег Иванович Пруцын 1991 йылда нигеҙ һала. Башта Юғары реставрация мәктәбе булып тора. Уҡытыу процесында, архитектура реставрацияһы өлкәһендә тупланған тәжрибәне берҙәм программаға туплаған, үҙенсәлекле уҡытыу методикаһы эшләнә.

# Реставрация сәнғәте институты
## Уҡытыу

Уҡытыусылар составына абруйлы ҡулланыусы архитекторҙар, реставраторҙар, шулай уҡ реставрация менән йәнәш дисциплиналарҙа юғары квалификациялы белгестәр инә. Йәйге практика Рәсәйҙең Владимир, Ярославль һәм Санкт-Петербург кеүек тарихи ҡалаларында үтә, шулай уҡ мәҙәни мираҫ объекттарын реставрациялау эштәрен үҙ эсенә алырға мөмкин.

# Реставрация сәнғәте институты
## Белем биреү программалары

Белгестәр әҙерләү ике төп йүнәлеш буйынса алып барыла:
Реставрация
квалификациялар:
* архитектура ҡомартҡыһы һәм архитектура мөхите реставраторы;
* һынлы сәнғәт реставраторы;
* скульптура реставраторы;
* графика реставраторы;
* биҙәү-ҡулланма сәнғәте әйберҙәре реставраторы;
* мәҙәни мираҫ объекттары эксперт-менеджеры.
Архитектура мираҫын реконструкциялау һәм реставрациялау
квалификациялар:
* архитектор-реставратор
Институт эргәһендә абитуриенттар өсөн әҙерлек курстары эшләй, шулай уҡ юғары һәм урта профессиональ белем алыуға өҫтәлмө рәүешендә квалификацияһын күтәреү һәм профессиональ белемен күтәреү курсы үтергә мөмкинлек бар

# Реставрация сәнғәте институты
## Реставрация проекттарында ҡатнашлыҡ

Институт бер нисә мәҙәни объектты, атап әйткәндә: Калуга өлкәһенең Дзержинский районында Щепочкин йортон,Киндерҙән Завод Калуга өлкәһенең Полотняный Завод ҡасабаһында Преображенск храмы, Мәскәү янында Зарайск ҡалаһында боронғо биналарҙы һәм башҡаларҙы реставрациялау буйынса проектта ҡатнаша.
# Сэндвич

Сэндвич, сандвич (ингл. sandwich — уртаға урынлаштырыу) — ике икмәк киҫәгенән һәм улар араһында ниндәй ҙә булһа эслек булған бутерброд төрө (ябыҡ бутерброд). Инглиз телендә бер киҫәк икмәктан торған бутербром асыҡ сэндвич (ингл. open sandwich) тип атала.
Сэндвичтың француз варианты крок-месье, итальянса панини тип атала.

# Сэндвич
## Тарихы

Хәҙерге ҡиәфәтендә сэндвичтың барлыҡҡа килеүен яҡынса XVII быуат Европаһына индерергә мөмкин. Икмәккә төрөү (йәки уға һалыу) башҡа ингредиенттарҙы алдан уҡ төрлө мәҙәниәттәрҙә барлыҡҡа килгән.
Оксфорд һүҙлеге 1762 йылда «сэндвич» һүҙен аҙыҡ-түлеккә ҡарата иң тәүге ҡулланылыуын билдәләй. Эдуард Гиббон көндәлегендә клуб ағзаларының — «батшалыҡтың иң яҡшы кешеләре» — «һалҡын ит киҫәктәрен, йәки сэндвич» ашауын һүрәтләй. Дөйөм ҡабул ителгән версияға ярашлы, атамаһы Джон Монтегю, 4-се граф Сэндвичский (1718-1792) титулынан, легеда буйынса, тәүлек әйләнәһенә уйын өҫтәле артында ултырған һәм ашауҙан туҡтамаҫ өсөн ике һыныҡ ҡыҙҙырылған икмәк араһында һалҡын һыйыр ите биреүҙе һораған кәртсенән алынған.

# Сэндвич
## Таралыу

Сэндвич, бигерәк тә инглиз ҙур ҡалаларында, туҡланыу мәҙәниәтенең айырылғыһыҙ өлөшө була. Лондонда сэндвичтар менән сауҙа итеүсе бик күп компаниялар бар. Донъяла иң эре сэндвич етештереүселәр булып McDonald’s, Subway, Burger King ресторандар селтәре тора.

# Сэндвич
## Ғәҙәти булмаған сэндвичтар

* Америка армияһы өсөн өс йыл буйына боҙолмай торған сэндвич уйлап табыла.
* Лондон супермаркеттарының береһендә ғәҙәттән тыш ҡиммәтле сэндвич һатып алырға мөмкин. Уның хаҡы 85 фунт стерлинг. Продукт Wagyu мәрмәр һыйыр ите, фуа-гра киҫәктәре, трюфель майынан майонез, brie de mo сыры, рукола салаты, борос һәм черри помидорҙарынан тора (ысынында был гамбургер, сөнки ит киҫәктәре түгел, ә кәтлит (котлет) ҡулланыла)..
# Бедрийка

Бедрийка (укр. Бедрійка) — Украиналағы йылға. Житомир өлкәһенең Коростень районы аша көньяҡҡа табан аға. Уж йылғаһының һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай.
Оҙонлоғо — 9 километр. Йылға Житомир өлкәһе Емильчин районы Михайловка ауылы янында башлана. Первомайское, Гулянки ауылдары яғана көньяк-көнсығышҡа табан аға. Коростенский районы Ушица ауылы янында Припять ҡушылдығы Уж йылғаһына ҡушыла.
Йылғала суртан, табан, алабуға, ташбаш, сабаҡ балыҡтары бар.
# Пиленхофен монастыры

Пиленхофен монастыры (нем. Kloster Pielenhofen) — ҡатын-ҡыҙҙар өсөн элекке цистерциан монастыры. Был монастырь Баварияның Үрге Пфальц округындағы шул уҡ исемдәге муниципалитеттың Пиленхофен коммунаһында урынлашҡан. Монастырға нигеҙ 1240 йылда һалына. Монастырь Реформация дәүерендә, 1542 йылда, донъяуи идаралыҡ аҫтына күсә. Ваҡытында тарата. секуляризация . Бавариялағы секулярлаштырыу ваҡытында, 1803 йылда, монастырь таратыла.

# Пиленхофен монастыры
## Тасуирлау һәм тарихы

Пиленхофендағы ҡатын-ҡыҙҙар монастыры цистерциан монах ҡатын-ҡыҙҙар өсөн аббатлыҡ булып тора. Пиленхофен монасытыры Пресвятая Дева Марияның Успениеһына бағышланған. Уға нигеҙ 1240 йылда урындағы лорд Хоэнфельс һәм Эренфельс тарафынан һалынған. 1542 йылда, Реформация осоронда, Пфальц-Нейбург (Пфальц-Нойбург) кенәзлегендәге монахтар общинаһы донъяуи идаралыҡ аҫтына бирелә, ә монастырь 1655 йылда . Кайсхаймдағы империя аббатлығына буйһондорола. Бавариялағы секулярлаштырыу барышында, 1803 йылда, монастырь тулыһынса таратыла. Монастырь сиркәүе урындағы мәхәллә сиркәүе итеп үҙгәртелә.
1806 йылда монах-кармелиткалар Мюнхендан һәм Нойбург-ан-дер- Донауҙан Пиленхофен монастыры бинаһына күсә һәм уртаҡ ҡатын-ҡыҙҙар монастыры ойошторола. 1838 йылда монах-визитанткалар монастырҙың биналарын һатып ала һәм унда ҡыҙҙар өсөн мәктәп аса. 1981 йылда Пилонхофен башланғыс мәктәбе — Регенсбург соборы янындағы мәктәп-интернат — элкке мәктәпте алмаштыра. 2010 йылда монастырҙа тороп ҡалған 5 монах ҡатын-ҡыҙ Цангбергтағы общинаға күсә. Монастырҙың барокко стилендәге сиркәүе үҙ эсенә өс ҡатлы ике ҡынғырауҙар башняһын алып тора. Сиркәү эсендә һуңғы барокко стилендә төҙөлгән бейек миһраб тора.
# Тинготомка

Тинготомка (Тинготома) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Воже күле-Свидь йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Тинготомка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000000352
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000035
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сафронов Леонид Павлович

Сафронов Леонид Павлович (14 май 1938 йыл) — совет һәм партия эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының халыҡ көнкүреше тауарҙары, сауҙа, коммуналь-көнкүреш һәм халыҡҡа башҡа хеҙмәт күрһәреү буйынса комиссия ағзаһы. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында Башҡортостан Республикаһының Дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

# Сафронов Леонид Павлович
## Биографияһы

Сафронов Леонид Павлович 1938 йылдың 14 майында Свердловск өлкәһенең Түбәнге Серги ауылында тыуған. Милләте буйынса рус, юғары белемле — 1961 йылда Куйбышев индустриаль институтын тамамлаған.
Хеҙмәт юлын 1961 йылда «Башэлектромонтаж» тресының Салауат монтаж идаралығында мастер булып башлай. артабан бүлек мөдире, баш инженер була. 1968—1980 йылдарҙа ошо уҡ треста управляющий урынбаҫары, баш инженер булып эшләй. 1980 йылдан КПСС-тың Өфө ҡала комитетында икенсе секретарь. 1987 йылдан СССР Госснаб Башҡортостан идаралығында начальник. 1991 йылдан Башҡортостан коммерция-производство предприятиеһының генераль директоры.
Мишкә районы 240-сы Камай һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының халыҡ көнкүреше тауарҙары, сауҙа, коммуналь-көнкүреш һәм халыҡҡа башҡа хеҙмәт күрһәтеү буйынса комиссия ағзаһы.

# Сафронов Леонид Павлович
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены, ике «Почёт Билдәһе» ордены, миҙалдар