yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Төфәйлова Зәкиә Төфәил ҡыҙы

Төфәйлова Зәкиә Төфаил ҡыҙы (Шәйхетдинова; 29 ғинуар 1907 йыл — 11 ғинуар 1977 йыл) — хәҙерге Башҡортостанда тыуып, Татарстанда йәшәгән яҙыусы, балалар шағиры. 1971 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.

# Төфәйлова Зәкиә Төфәил ҡыҙы
## Биографияһы

Зәкиә Төфаил (Туфаил) ҡыҙы Төфәйлова 1907 йылдың 29 ғинуарында Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Кушнаренко районы) Илмырҙа ауылында мулла ғаиләһендә тыуған.
1930 йылда Свердловск (1991 йылдан Екатеринбург) ҡалаһында педагогия техникумын тамамлай. Уралда, Ленинград, Ҡазан ҡалаларында эшсе йәштәрҙең киске мәктәбендә, һөнәрселек училищеларында уҡытыусы һәм тәрбиәсе булып эшләй. Китапханасылар курсын тамамлап, Ҡазанда республика китапханаһында эшләй.

# Төфәйлова Зәкиә Төфәил ҡыҙы
## Ижады

Беренсе шиғырҙары 1920-се йылдарҙа Өфөлә «Игенселәр атнасы» тигән гәзиттә донъя күрһә дә, әүҙем ижады башланыуы 1950-се йылдарға тура килә. Иң бәләкәй йәштәге балаларға арналған шиғырҙар ижад итә. Кескәйҙәр өсөн яҙған шиғыр һәм табышмаҡтары, тел көрмәлдергестәр ябайлығы, өйрәнеү өсөн ҡыҙыҡлы һәм мауыҡтырғыс булыуы менән айырылып тора, ҡыҫҡалығы, ҡыҫҡалыҡта оҫталығы менән иҫтә ҡала. Әҫәрҙәр юмор ҡатыш йор тел менән яҙылған һәм художестволы дөйөмләштереү көсөнә эйә.
1954—1977 йылдар араһында 11 китабы баҫылып сыға. Ҡайһы бер шиғырҙарына татар композиторҙары йыр яҙған (мәҫәлән, «Ленин оноҡтары», Әнүәр Бакиров музыкаһы)<ref>Әнвәр Бакиров, Зәкия Туфайлова. «Ленин оныклары»
1977 йылдың 11 ғинуарында Ҡазанда вафат була.

# Төфәйлова Зәкиә Төфәил ҡыҙы
## Китаптары

* Уйла, тап (табышмактар). К.: ТКН, 1954.
* Тапкыр бул! (табышмактар). — К.: ТКН, 1958.
* Табышмаклар. — К.: ТКН, 1962.
* Зәңгәр кикрикле әтәч (мәктәпкәсә йәштәге балаларға). — К.: ТКН, 1963.
* Менә ич мин (шиғырҙар). — К.: ТКН, 1964.
* Мин яңа сүз өйрәндем (шиғырҙар). — К.: ТКН, 1966.
* Фамилиясез Локман (шиғырҙар). — К.: ТКН, 1967.
* «Әни» сүзе (шиғырҙар). — К.: ТКН, 1968, 2019.
* Нәни капитаннар (шиғырҙар). — К.: ТКН, 1970.
* Көмеш яңгыр (шиғырҙар). — К.: ТКН, 1973.
* Без — Ленин оныклары (шиғырҙар). — К.: ТКН, 1977.
# Ай-Логась-Юган

Ай-Логась-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Логась-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 222 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 81 км.

# Ай-Логась-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300022966
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302296
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Азы (йылға)

Азы — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе,Омск өлкәһе,Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Бича йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Азы (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Ишим ҡушылған урынған Тобол йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишимдан Тоболға тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010400112115300012229
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301222
* Бассейн коды — 14.01.04.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кесе Кальчан

Кесе Кальчан — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кальчан йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Кесе Кальчан
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010700112115300014873
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301487
* Бассейн коды — 14.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Цабенштедт

Цабенштедт (нем. Zabenstedt) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 222 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,89 км². Диңгеҙ кимәленән 152 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6347 һәм автомобиль коды — MSH.
# Сөнәев Заһиҙулла Исхаҡ улы

Сөнәев Заһиҙулла Исхаҡ улы (10 декабрь 1929 йыл — 7 ғинуар 2001 йыл) — ғалим-химик-технолог, юғары мәктәп эшмәкәре. 1962 йылдан Өфө нефть институтының нефть һәм газ технологияһы кафедраһы мөдире, 1970—1976 йылдарҙа — институт ректоры. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почётлы академигы (1991), техник фәндәре докторы (1970), профессор (1970). РСФСР-ҙың (1974) һәм Башҡорт АССР-ының (1967) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре. СССР‑ҙың нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте отличнигы, СССР‑ҙың почётлы нефтехимигы (1984). И. М. Губкин исемендәге премия лауреаты (1996). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1971).

# Сөнәев Заһиҙулла Исхаҡ улы
## Биографияһы

Заһиҙулла Исхаҡ улы Сөнәев 1929 йылдың 10 декабрендә Татар Велязьмаһы ауылында тыуған (хәҙер Мордовияның Атюрьев районы).
1953 йылда И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институтын тамамлай. Институтты тамамлағандан һуң Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводында оператор, әкренәйтелгән кокслауҙың установка начальнигы, өлкән инженер, цех начальнигы. Бер үк ваҡытта нефть техникумында аналитик химия һәм нефть эшкәртеү курсы уҡытыусыһы булып эшләй. Һуңынан нефть коксы өлкәһендәге фән меннә шөғөлләнә башлай, был өлкәлә ҙур белгес була — техник фәндәр докторы, профессор, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының Почетлы академигы.
Заһиҙулла Сөнәев 1959 йылдан Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводында цех начальнигы булып эшләй, ә 1962 йылдан — Өфө нефть институтында нефть һәм газ технологияһы кафедраһы мөдире, ә 1970 йылдан — ректор.
Заһиҙулла Сөнәевтың фәнни эштәре әкренәйтелгән кокслауҙың интенсификация һәм технология процестарын камиллаштырыуға, нефть кокстарын ҡайнар ҡатлам менән күп баҫҡыслы аппараттарҙа ҡыҙҙырыу процесын әҙерләүгә арналған. Ул кокс сифатына баштағы сеймалында асфальтендарҙың, көкөртлө ҡатнашмаларҙың һәм көл компоненттарының йоғонтоһо тураһында мәғлүмәттәр ала. Был юғары ағыулаусан ташкүмер ыҫмалаһын әҙ ағыулы нефтлеһе менән алмаштырырға мөмкинлек бирә.
1976 йылда Заһиҙулла Сөнәев — Губкин исемендәге Мәскәү нефть һәм газ институты кафедраһы мөдире.

# Сөнәев Заһиҙулла Исхаҡ улы
## Хеҙмәттәре

Заһиҙулла Сөнәев — 450 тирәһе ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 10 китап авторы.
* Сюняев З. Производство, облагораживание и применение нефтяного кокса. — М., 1973.
* Сюняев З. Нефтяной углерод. — М., 1980.
* Сюняев З. Дисперсные состояния в каталитических системах нефтепереработки. — М., 1992.

# Сөнәев Заһиҙулла Исхаҡ улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* БАССР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1967)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1971)
* СССР Миннефтехимпром алдынғыһы
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1974).
# Пукон

Пукон (исп. Pucón) — Чилиҙағы ҡала. Шул уҡ исемдәге коммунаның административ үҙәге. Халҡы — 13 750 кеше (2002 йыл). Ҡала һәм коммуна Араукания өлкәһендәге Каутина провинцияһы составына инә.
Коммунаның майҙаны — 1248,5 км². Халыҡ һаны — 26 953 кеше (2007). Халыҡ тығыҙлығы — 21,59 кеше/км².

# Пукон
## Урынлашыуы

Ҡала Вильяррика күленең көньяҡ-көнсығыш яр буйында, өлкәнең административ үҙәге булған Темуко ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 81 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Коммунаның сиктәштәре:
* төньяҡта — Кунко коммунаһы
* көнсығышта — Курареуэ коммунаһы
* көньяҡта — Пангипулья коммунаһы
* көнбайышта — Вильяррика коммунаһы

# Пукон
## Демография

Мәғлүмәттәренә ярашлы, халыҡ иҫәбен алыу барышында тупланған Милли статистика институтының халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәһе буйынса коммунаның халыҡ иҫәбе 26 953 кеше, шуларҙың 13 755-е ир-егет һәм 13 198-е ҡатын-ҡыҙ.
Коммуна халҡы тәшкил % өлкәһендә дөйөм халыҡ һаны Араукания өлкәһендәге бөтә халыҡтың 2,88 % -ын тәшкил итә, шуларҙың 43,08 проценты ауыл халҡына, ә 56,92 проценты — ҡала халҡына ҡарай.
# 1882 йыл

II мең йыллыҡ :
XVII быуат — XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат — XXI быуат :
Хронологик таблица :
1882 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1882 MDCCCLXXXII |
| Юлиан стилендә | 1881—1882 (13 ғинуардан) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2634—2635 (3 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7390—7391 (13 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5642—5643 ה'תרמ"ב — ה'תרמ"ג |
| Мосолман календары | 1299—1300 |
| Боронғо әрмән календары | 1331 ԹՎ ՌՅԼԱ |
| Ҡытай календары | 4578—4579 辛巳—壬午 белая змея — чёрный конь |
| Эфиопа календары | 1874—1875 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 1938—1939 |
| - Шака самват | 1804—1805 |
| - Кали-юга | 4983—4984 |
| Иран календары | 1260—1261 |
1882 йыл — йәкшәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
# Пайды-Вож

Пайды-Вож — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Грубе-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Пайды-Вож
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300025687
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302568
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ҡондоҙ (ҡала)

Ҡондоҙ (дари کندوز Konduz, үзб. کندوز) — Афғанстандың төньяғында урынлашҡан ҡала. Ҡондоҙ провинцияһының административ үҙәге.
# Иркутск дәүләт университеты

Иркутск дәүләт университеты — Иркутск ҡалаһының юғары уҡыу йорто, Көнсығыш Себернең боронғо университеты.

# Иркутск дәүләт университеты
## Тарихы

Иркутск дәүләт университетына 1918 йылдың 27 октябрендә Ваҡытлы Себер хөкүмәте тарафынан нигеҙ һалына. Университетҡа нигеҙ һалыусы һәм беренсе ректор — философ һәм педагог М.М. Рубинштейн була. Беренсе факультеттар: тарих-филология һәм юридик. 1920 йылда үҙгәртеп ҡороуҙар серияһынан һуң, 1930 йылда университет тарҡала, ә 1931 йылдың көҙөндә яңынан Көнсығыш-Себер университеты булараҡ эшләй башлай. Уның составына өс бүлек инә: химия, ер-география һәм физика; шул уҡ ваҡытта дәрестәрҙең лекция формаһы яңыртыла, ә булыуы 1933 йылдың май айында факультет системаһы торғоҙола, һәм 4 факультетҡа туплана: физика-математика, биология, химия, геология-ер-география; гуманитар факультет 1940 йылда торғоҙола. Шул рәүешле, менән 1930-сы йылдарҙа университетта тәбиғи-фәнни белгеслектәр өҫтөнлөкт булалар.
1925 йылдан башлап университет төрлө белгеслектәр буйынса уҡытҡан һәм Монголия, Ҡытай, Африкалағы һәм ғәрәп илдәренән килгән сит ил граждандарының ғилми стажировка үткәргән.
ИГУ үҙенең фундаменталь, шул иҫәптән экология өлкәһендә, тикшеренеүҙәре менән билдәле (төбәктә Байкал күле урынлашҡан). 1997 йылдан башлап университеттың үҙ рәсми сайты бар.
Совет осоронда (1939-1989 йылдарҙа) А.А. Жданов исемен йөрөтә.
2014 йылда университетҡа Көнсығыш Себер дәүләт мәғариф академияһы ҡушыла.
2016 йылда филология, Сит телдәр һәм медитациялар институты ойошторола, составына ИДУ филология һәм журналистика факультеты һәм МДЛУ Иркутск шәһәрендәге филиалының уҡыу бүлектәре инә.
2018 йылдың 27 октябрендә Иркутск дәүләт университеты үҙенең 100 йыллығын билдәләп үтә..
2019 йылдың 1 сентябренән хәрби уҡыу үҙәге эшләй башлай.
Хәҙерге ваҡытта вуздың белем биреү комплексы 8 өйрәнеү институты, 8 факультет, 1 филиал, Распутин исемендәге фәнни китапхананы үҙ эсенә ала. Университет структураһында фәнни 13 бүлек бар: ғилми-тикшеренеү өлөшө (НИ), 4 ғилми - тикшеренеү институты (ғәмәли физика, биология, нефть һәм углем синтезы, Байкалды хоҡуҡи һаҡлау), яңы мәғлүмәти технологиялар үҙәге (ЦНТ), төбәкара ижтимағи фәндәр институты (МИН), «Байкальский регион» фәнни-тикшеренеү үҙәге, астрономия обсерваторияһы, биология-ер факультеты ботаник баҡсаһы, квант химияһы лабораторияһы, тарихи һәм сәйәси демография лабораторияһы, төбәк проблемалары һәм инновациялар социология лабораторияһы.
# Бранко Радичевич майҙаны

Бранко Радичевич майҙаны (серб.Бранка Радичевића Трг) — серб ҡалаһы Сремски-Карловциның төп майҙаны, ҡала үҙәгенең тарихи өлөшөндә урынлашҡан, Сербияның мәҙәни мираҫы объекты булып тора. Лирик шағир Бранко Радичевич хөрмәтенә аталған

# Бранко Радичевич майҙаны
## Тарихы

Майҙандың барлыҡҡа килеү тарихы XVI—XVII быуаттарға ҡарай, ул саҡта Урта Дунай уйһыулығы Оттоман империяһы биләмәһендә урынлашҡан булған.
XVII быуат аҙағында Карловици солохона ярашлы ҡала Австрияға күсә. Артабанғы ике быуат дауамында майҙан серб патриоттары һәм зыялыйҙар йыйылған урын була, уның тирәләй күп һанлы дини һәм гражданлыҡ биналары һәм ҡоролмалар барлыҡҡа килә. 1713 йылда Карловицила 200 самаһы йылға серб патриархы күсә, һәм 1762 йылда майҙанда Изге Николай соборы төҙөлә, ул Сербияла төҙөлөү мәленә иң ҙур ҡоролма була. XIX быуат аҙағында майҙанда Патриарх һарайы төҙөлә, ул 1930 йылдарға тиклем серб патриархы резиденцияһы була.
1903 йылда XIX быуаттың аҙағында ҡалала беренсе һыу үткәргес ҡоролмаһының төҙөлөп бөтөүе хөрмәтенә «Дүрт арыҫлан» фонтаны Бранко Радичевич майҙанына күсерелә, ул бөгөнгө көндә лә шунда урынлашҡан.

# Бранко Радичевич майҙаны
## Галереяһы

* Патриарх һарайы
* Изге Николай соборы
* «Дүрт арыҫлан» фонтаны
* Иҫке дарыухана
# Кузмин быуаһы

Кузмин быуаһы — Ишембай ҡалаһы янындағы Кузьминовка һәм Бәләкәй Байыҡ (Ишембай районы) ауылдары араһындағы уйпат ерҙә урынлашҡан. Быуаға төбәк әһәмиәтендәге 80Н-025 һәм 80Н-307 (Бәләкәй Байыҡ аша) юлдарынан барырға була. Быуа Тимерле йылғаһы ҡушылдығын быуып эшләнгән.
Ҡала һәм район халҡының иң популяр ял үҙәктәренең береһе. Өҫтәүенә быуа янында кирбестән төҙөлгән һәм бөтә уңайлыҡтары булған ял базаһы бар
Ҡала һәм райондың һәүәҫкәр балыҡсылары ошонда балыҡ ҡармаҡлау буйынса спорт ярышын да үткәрә.
Христиандарҙың суҡындырыу байрамы үтәсәк иордань мәкеһе лә (Крещенский купель) ошонда урынлашҡан. 2013 йылда — Ишембай районы һәм Ишембай ҡалаһында берҙән-бер рәсми рәүештә рөхсәт ителгән йола башҡарыу урыны була)

# Кузмин быуаһы
## Флора

Захарова Елена Анатольевна Кузмин быуаһын тикшереү менән шөғөлләнә һәм алынған мәғлүмәттәренә таянып биология Альгоценоз өйрәнеү предметы булып быуа, биология буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.

# Кузмин быуаһы
## Ваҡиғалар

2012 йылдың 12 июнендә ауыл Бәләкәй Байыҡ ауылында йәшәгән Айнур Ғәлиев үҙенең өс туған ҡустыһы Мөхәмәтшин Илшат менән Кузмин быуаһында һыу ингәндә бата башлаған ике сабыйҙың һәм уларҙың атаһының ғүмерҙәрен ҡотҡара
# Сасхори

Сасхори Ничбисистскали ҡасабаһы ҡушыла тарлауығы был ҙур булмаған ҡала муниципалитеты Мцхета булған Грузия. Был өлкәлә районда традицион өлөшө булып тора Эрцо-Тианеть.

# Сасхори
## Халыҡ

2014 йылда халыҡ һаны 332 тәшкил итә.
| Йыл | Халыҡ |
| 2002 | 351 |
| 2014 | 332 |

# Сасхори
## Тышҡы һылтанмалар

* saskhori.wordpress.com
* Saskhori өсөн Викимапия
* Saskhori(недоступная ссылка)
* Халыҡ иҫәбе 2014
* 2002 йылдың халыҡ иҫәбен алыу 2013 йыл 19 сентябрь архивланған.
# Ғәскәров Айрат Рафиҡ улы

Айрат Рафиҡ улы Гаскәров, (5 октябрь 1963 йыл) — иҡтисадсы, банкир, 2002-2010 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы премьер-министрының беренсе урынбаҫары — БР финанс министры, 2010-2011 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһының Федераль Йыйылышының Федерация советы ағзаһы, 2016 йылдан РФ финанс министры ярҙамсыһы. Иҡтисад фәндәре кандидаты (2007). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы.

# Ғәскәров Айрат Рафиҡ улы
## Биографияһы

Ғәскәров Айрат Рафиҡ улы 1963 йылдың 5 октябрендә Башҡорт АССР-ының Шишмә районы үҙәге Шишмә ҡасабаһында тыуған.
Бөтә Союз ситтән тороп уҡыу финанс-иҡтисад институтының финанстар һәм кредит бүлеген (1989), Рәсәй Фәндәр академияһының иҡтисад институтын тамамлай, шул уҡ институтта 2007 йылда «иҡтисад фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай. 1981-1983 йылдарҙа хәрби хеҙмәттә була.

# Ғәскәров Айрат Рафиҡ улы
## Хеҙмәт юлы

* 1981 йылдан БАССР финанс министрлығында иҡтисадсы.
* 1983-1991 йылдарҙа БАССР финанс министрлығында ревизор-инспектор, өлкән ревизор-инспектор, министрлыҡ хакимлығы аппаратының финанслау бүлеге башлығы урынбаҫары.
* 1991 йылда РСФСР Коммунистар партияһының Башҡортостан рескомы инструкторы.
* 1991-1995 йылдарҙа БАГСУ-ның план-финанс бүлеге етәксеһе, финанс директоры.
* 1995-2000 йылдарҙа БР финанс министры урынбаҫары.
* 2000-2002 йылдарҙа РФ Пенсия фондының Башҡортостан республикаһы буйынса бүлеге идарасыһы.
* 2002-2010 йылдарҙа БР премьер-министрының урынбаҫары («2008 йылдан» — беренсе урынбаҫары) — БР финанс министры.
* 2010-2011 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһының Федераль Йыйылышы Федерация советы ағзаһы — Рәсәй Федерацияһының Федераль Йыйылышы Федерация советында БР дәүләт хакимиәтенең башҡарма органынан ышаныслы кеше.
* 2011 йылдың мартынан РФ Һаҡлыҡ банкыһының вице-президенты.
* 2012 йылдың 17 декабренән «Уралсиб банкыһы» ААЙ-ның беренсе вице-президенты, 2013 йылның 11 мартынан банкының идара рәйесе урынбаҫары, 2015 йылдың 18 апреленән банкының идара рәйесе.
* 2016 йылдан РФ финанс министры ярҙамсыһы.
* 2019 йылдан «Росспиртпром» йәмғиәтенең генераль директоры.

# Ғәскәров Айрат Рафиҡ улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы
# Муска

Муска — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вымь йылғаһының уң ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Муска
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000022798
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002279
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Мужи-Юш-Ов-Соим

Мужи-Юш-Ов-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сыня йылғаһының һул ярына тамағынан 162 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Мужи-Юш-Ов-Соим
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300030220
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303022
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Старая Ижма

Старая Ижма — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Подборка ҡушылдығының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Старая Ижма
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300512103000040147
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004014
* Бассейн коды — 03.02.03.005
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Амориҙар

Амориҙар, аморриҙар, амориттар — боронғо Алғы Азияла йәшәгән, амори телендә һөйләшкән көнбайыш семит халҡы.

# Амориҙар
## Сығышы

Сутиҙар (ҡайһы бер сығанаҡтарға ярашлы, өс амори ҡәбиләһенең береһенең үҙатамаһы), легендар ата-баба Суттан башланған шәжәрәһен тергеҙгән; Әҙәм менән Һауаның өсөнсө улы Сифты (йәһүд текстарында Шет) Сут тип белгәндәр.
Донъя тарихы майҙанына амориҙар беҙҙең эраға тиклем 3-сө мең йыллыҡта сыға, улар Ҡәнғән (Ханаан) менән Шумер араһында Сүриә сүле буйлап күсеп йөрөгән малсы семит ҡәбиләләре була. Иң боронғо амори ҡалаһы тип Угарит һанала.
Беҙҙең эраға тиклем 4-се мең йыллыҡта Ғәрәбстанда төпләнгән семит ҡәбиләләре араһында бер нисә ареал айырылып тора, ә 4-се мең йыллыҡ аҙағы — 3-сө мең йыллыҡ башында халыҡтарҙың күпләп күсенеүе бара. Урта Евфратҡа сыҡҡан һәм аҙаҡ Месопотамияға күскән көнсығыш семиттар аккадтарҙың элгәре була. Сүриә сиге буйында йәшәгән һәм аҙаҡ Сүриә менән Үрге Месопотамияға таралған төньяҡ семиттар эблаиҙар булараҡ билдәлелек ала. Ғәрәбстандың төньяҡ-үҙәк өлөшөндә йәшәгән көнбайыш семиттар амориҙарҙың, ҡәнғәндәрҙең һәм боронғо йәһүдтәрҙең ата-бабаһы була. Көнбайыш семит ҡәбиләләренең бер өлөшө Сүриәгә күсә, унан Ҡәнғәнгә тарала һәм төпләнеп, ер эшкәртеү менән шөғөлләнеп йәшәй башлай. Уларҙан ҡәнғәндәр килеп сыға. Бер өлөшө далала ҡала һәм күсмә малсылыҡ менән шөғөлләнә. Улар сутиҙарҙың элгәре була. Беҙҙең эраға тиклем 2400 йылдарҙа сутиҙар шумерҙарҙың көньяҡ күршеһе була.
Тәүҙә амориҙар патриархаль ырыуҙар булып йәшәй.
Беҙҙең эраға тиклем XXII быуат башында сутиҙар Евфрат буйлап төньяҡ-көнбайышҡа табан урынлаша, Джебель-Бишри таулығын һәм Сүриәнең күрше өлкәләрен биләй, унда ерле көнбайыш семит халҡы эблаиҙарҙы йота; ошонан һуң сутиҙарҙы месопотамса «амори» («көнбайыш кешеләре» тип тәржемә ителә) тип йөрөтә башлайҙар, уға тиклем эблаиҙарҙы шулай тигәндәр. Ошо хәлдәр барышында сутиҙарҙың өс төп ҡәбиләһе айырылған: төньяҡ-көнбайышта сутиҙар (улар шулай уҡ дидандар), үҙәктә ханиҙар һәм көньяҡта, көньяҡ-көнсығышта бини-яминдар.
# Турулу

Турулу — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Абай йылғаһының һул ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Турулу
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100003694
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100369
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1