yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Аҡыҫтау

Аҡыҫтау (рус. Акыстау) — Башҡортостан Республикаһының Әлшәй районы Сураҡай ауыл Советының 2005 йылда юҡҡа сығарылған ҡасабаһы

# Аҡыҫтау
## Географияһы

Аҡыҫтау ҡасабаһы Буласово йылғаһы буйында Аҡыҫтау тауы янында урынлаша.

# Аҡыҫтау
## Тарихы

Ауылдың атамаһы Акыҫтау тауының исеменә барып тоташа (Аҡыҫ шәхси исем һәм тора -тау) (Русско-башкирский словарь-справочник названий населенных пунктов Республики Башкортостан. - Уфа: Китап, 2001.- 320 с. С. 26).
Башҡортостан тораҡ пункттарын өйрәнеүсе тарихсы Ә.З. Әсфәндиәров күрһәтеүенсә, Аҡыҫтау 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәрендә лә, 1925 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәрендә лә иҫәпкә алынмаған (История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4)
Аҡыҫтау ҡасабаһы 2005 йылда бөтөрөлә
2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың төҙөлөүенә, берләшеүенә, бөтөрөлөүенә һәм статусын үҙгәртеүгә, административ үҙәктәр күсеүгә бәйле рәүештә Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында» N 211-з ҡарар итә:
   4-се статья. Түбәндәге тораҡ пункттарҙы бөтөрөргә:1) Әлшәй районында:а) Сураҡай ауыл Советының Аҡыҫтау ҡасабаһын;

# Аҡыҫтау
## Халҡы

1969 йылдың 1 ғинуарына ҡарата Аҡыҫтау ауылында 150 кеше йәшәгән, өҫтөнлөклө милләттәр булып башҡорттар торған.
2002 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 0 кеше тәшкил итә.

# Аҡыҫтау
## Географик урыны

Түбәндәге тораҡ пункттарға тиклемге алыҫлығы:
* район үҙәгенә тиклем (Раевка): 19 км
* ауыл советы үҙәгенә тиклем (Сураҡай): 5 км
* яҡындағы тимер юл станцияһы (Шафран): 9 км
# Округ суды бинаһы (Таганрог)

архитектура ҡомартҡыһы
Округ суды бинаһы — Таганрогтың үҙәк өлөшөндәге боронғо өс ҡатлы йорт. Таганрогтың архитектура һәйкәлдәрена ҡарай. Хәҙерге ваҡытта бинала Таганрог металлургия колледжы урынлашҡан.

# Округ суды бинаһы (Таганрог)
## Тарихы

Округ суды бинаһы (Джурич йорто) Добролюбов тыҡырығы (Добролюбов ., 9-11) һәм Петровск урамы мөйөшөндә ултыра. XIX быуаттың икенсе яртыһына ҡараған архитектура һәйкәле. 1860 йылдарҙа буласаҡ ҡала башлығы сауҙагәр. Н. Т. Джурич үҙ аҡсаһына Петровск урамы, 12 адресы буйынса өс ҡатлы бина төҙөй башлай. Бинаға ҡыҙыҡһыныуын юғалтҡас, ул уны, төҙөлөп бөтмәгән килеш, Округ судына һата. Заманында бина Таганрогта беренсе өс ҡатлы йорт була.
Округ суды 1869 йылдың 30 апрелендә асыла. Судьялар Дон ғәскәрҙәре өлкәләре өйәҙҙәрендә йәшәүселәрҙең граждан һәм енәйәт эштәре менән шөғөлләнә. Суд составына рәйес, тәфтишселәр һәм урындағы халыҡ араһында абруй ҡаҙанған кешеләр араһынан ҡала Думаһы ултырыштарында йәрәбә буйынса һайланған присяжныйҙар инә.
1882 йылда суд бинаны ҡалдырып, Петровск урамына күсенә.
1920 йылда бында, Хеҙмәт һарайы була, һуңынан унда хеҙмәт биржаһы урынлаша, 1936 −1938 йылдарҙа — әҙерлек училищеһы. 1939—1941 йылдарҙа бында уҡытыусылар институты эшләй. Бөйөк Ватан һуғышы тамаланғандан һуң һәм бөгөнгә тиклем бинаны металлургия техникумы (хәҙер колледж) биләй.

# Округ суды бинаһы (Таганрог)
## Архитектура үҙенсәлектәре

Проект авторы — архитекторы А. Загоскин. Йорттоң фасады бай итеп биҙәлгән. Таганрог халҡы бинаны ҡайһы бер ваҡыт «бәләкәйләтелгән Ҡышҡы һарай» тип атай. Тыҡырыҡҡа сығыусы төп фасадты колонналар һәм сығынтылар биҙәй. Бинаның өҫкө өлөшөнә сәғәт ҡуйылған була, хәҙер унда Металлургия колледжының эмблемаһы урын алған (ТМК).
Йорт хәҙерге көнгә тиклем суд эшмәкәрлеге элементтарын һаҡлай. Оҫтаханалар урынлашҡан өлөшөндә диуарҙар ҡалын һәм үтеү урындары тар ғына. Боронғо баҫҡыс суйындан ҡойоп яһалған биҙәктәр менән биҙәлгән. Ныҡ ғәйепле тотҡондар өсөн тәғәйенләнгән тар бүлмәләр һаҡлана. Хәҙерге кабинеттарҙың күбеһе XIX быуатта тотҡондарҙы күҙәтеү өсөн камералар менән йыһазландырылған була, шулай уҡ ошо маҡсатта эшләнгән тар тәҙрәләр оҫтаханаларҙың һәм бүлмәләрҙең ишектәрендә әле лә һаҡлана.
# Богомолов Дмитрий Васильевич

Богомолов Дмитрий Васильевич (5 март 1909 йыл — 28 ғинуар 1961 йыл) — ғалим-тупраҡ белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Геология‑минералогия фәндәре кандидаты (1947). Башҡорт АССР-ы тупрағын ҙур масштаблы тикшереү һәм республиканың 1‑се йыйылма тупраҡ картаһын төҙөү етәксеһе. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры.

# Богомолов Дмитрий Васильевич
## Биографияһы

Дмитрий Васильевич Богомолов 1909 йылдың 5 мартында Екатеринодар (1920 йылдан Краснодар) ҡалаһында тыуған. 1930 йылда Кубань ауыл хужалығы институтын тамамлай.
Эш урыны: Краснодар тәмәкеселек институты, Әзербайжанда Муган тәжрибә-тоҙло тупраҡ станцияһы, Кавказ аръяғы һыу хужалығы институты — 1928—1932 йылдарҙа.
1932 йылда СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан экспедицияһы составында Башҡортостандың тупрағын өйрәнә.
Аҙаҡ Өфө ҡалаһында тупраҡ-ботаника бюроһының тупраҡ бүлеге мөдире булып эшләй.
Уның етәкселеге аҫтында 1934—1940 йылдарҙа Башҡортостанда беренсе тапҡыр тупраҡты комплекслы өйрәнеү үткәрелә, һәм 1941 йылда Башҡортостандың беренсе йыйылма тупраҡ картаһы (масштабы 1:2000 һәм 1:500) төҙөлә. Тупраҡты өйрәнеү һөҙөмтәләре уның тарафынан «Почвы Башкирской АССР» монографияһында дөйөмләштерелә. М. М. Туровцев менән берлектә Богомолов Д. В. 1941 йылда 1:500000 масштабында республиканың бөтә территорияһының тәүге тупраҡ картаһын төҙөй. 1954 йылда Д. В. Богомолов тарафынан Башҡортостан тупрағының беренсе генетик классификацияһы төҙөлә.
Богомолов Дмитрий Васильевичтың фәнни ҡыҙыҡһыныу өлкәһе — Башҡортостанда тупраҡтың барлыҡҡа килеүе, үҫеше һәм тупраҡ япмаһының формалашыуы; тупраҡ эрозияһына ҡаршы көрәш һәм баҫыу һаҡлағыс урман һыҙаттары системаһы, әсе тупраҡҡа эзбиз индереү мәсьәләләре.

# Богомолов Дмитрий Васильевич
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены,
* «Почёт Билдәһе» ордены

# Богомолов Дмитрий Васильевич
## Хеҙмәттәре

* Почвенная карта Башкирской АССР. М 1:600 000. М., 1941;
* Почвы Башкирской АССР. М., 1954.
* Почвы Башкирии. В 2 т. Уфа, 1975
# Ильяс (исем)

Ильяс — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.

# Ильяс (исем)
## Этимологияһы

Ильяс (бор. йәһ.) ғәр. — бик ныҡ, еңелмәҫ.

# Ильяс (исем)
## Билдәле шәхестәр

Вәлиев Ильяс Иштуған улы (25 ғинуар 1949 йыл) — педагогия фәндәре докторы (1999), профессор (2010), Педагогия һәм социаль фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1995), Халыҡ-ара педагогия академияһының мөхбир ағзаһы (1996), Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2009), Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар союздары ағзаһы (1998).
Абдрахманов Ильяс Әхмәт улы (21 октябрь 1951 йыл) — хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. Техник фәндәр кандидаты (2009). Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы һәм Башҡортостан Республикаһының 2-се һәм 3-сө саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Рәсәй Федерацияһының (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының (1999) атҡаҙанған металлургы. Рәсәй Хөкүмәте премияһы лауреаты (2003). 2‑се дәрәжә Изге Станислав (2002), Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы ордены (2002) һәм Салауат Юлаев (2008) ордендары кавалеры.
Хажин Ильяс Абдулғәни улы (1902 йыл — 1966 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, шайморатовсы, гвардия ҡыҙылармеецы. III дәрәжә Дан ордены кавалеры (1945).
Алкин Ильяс Сәйетгәрәй улы (28 ноябрь (11 декабрь) 1895 йыл — 27 октябрь 1937 йыл) — сәйәси эшмәкәр, ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре. 1919—1920 йылдарҙа Башҡорт революцион комитеты ағзаһы, Башҡорт ғәскәрҙәре штабы начальнигы, Башҡорт АССР-ының хеҙмәт халыҡ комиссары. Беренсе донъя һәм Граждандар һуғышында ҡатнашыусы, Бөтә Рәсәй ойоштороу йыйылышы ағзаһы. Профессор (1931). Сәйәси золом ҡорбаны.
# Атлас (Корть-Ю ҡушылдығы)

Атлас — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы/ Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Корть-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 0,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Атлас (Корть-Ю ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000024624
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002462
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сереккүл (Силәбе өлкәһе)

Сереккүл - рус. Сырыткуль,Сириткуль, Сириккуль - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһендәге Илмән ҡурсаулығының төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан күл.

# Сереккүл (Силәбе өлкәһе)
## Географияһы

Сереккүл Силәбе өлкәһенең Новоандреевка ауылы янында, Илмән тауҙары итәгендә ята.
Мейәскә тиклем алыҫлығы - 20-25 километр, Силәбегә - 95 километр һәм Екатеринбургҡа 200 километр.
Сереккүлгә күршеләш һыу ятҡылыҡтары - Тәрәнкүл, Кәрәмәткүл һәм Арғужа һыуһаҡлағысы.
Күлдән 3 километр алыҫлыҡта Илмән ҡурсаулығының коттедждарҙан торған ҡасабаһы урынлашҡан.
Координаттары: 55.329882, 60.251596

# Сереккүл (Силәбе өлкәһе)
## Тасуирламаһы

Сереккүл үҙенән йыраҡ түгел ятҡан Кәрәмәткүл, Ишкүл, Арҡатабан күлдәре кеүек үк, тектоник ҡуҙғалыштар арҡаһында барлыҡҡа килгән.
* Максималь тәрәнлеге 7 метр;
* Һыу көҙгөһө майҙаны - 46 гектар.
* Диңгеҙ кимәленән бейеклеге 310 м.
Аға торған күл, һыуы Мейәс йылғаһына төшә.

# Сереккүл (Силәбе өлкәһе)
## Этимологияһы

Шувалов Николай Иванович -Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы - үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә ошондай аңлатма бирә: "В переводе с башкирского означает «гнилое озеро»; где серек, сереген — «гнилой», «гнилостны», кул — «озеро», -ды — словообразовательный аффикс. Гнилостный запах характерен для мелководных, лишенных стока озер. В названиях одноименных полноводных озер не исключено тюркское мужское имя Серек, Черек, Сереген. В измененной форме: Сырыткуль, Сирикуль, Селет-Куль, Сари-Куль".
Шул уҡ фекерҙәрҙе Силәбе өлкәһенең икенсе бер топонимдар белгесе Владимир Григорьевич Федорищев та үҙенең "Язык земли Миасской" тигән китабында ҡабатлайЯзык земли миасской
Карталарҙа күлдең яҙылышы күп тапҡырҙар үҙгәргән:Сирыткуль - 1815; Сириткуль - 1912; Сырыматкуль - 1925; Сириккуль ( 1940 йылдан).

# Сереккүл (Силәбе өлкәһе)
## Флораһы һәм фаунаһы

Һыу ятҡылығының тирә-яғы таулы-урманлы. Илмән ҡурсаулығына хас үҫемлектәргә эйә.
Балыҡҡа бай. Сабаҡ һәм алабуға күпләп тотола.

# Сереккүл (Силәбе өлкәһе)
## Шулай уҡ ҡара

* Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге
# Ғәзизов Таһир Хәсән улы

Ғәзизов Таһир Хәсән улы (12 сентябрь 1935 йыл—28 ноябрь 2010 йыл) — ғалим-химик. Химия фәндәре докторы (1986). Акробат Юнир Хәсән улы Ғәзизовтың ағаһы.

# Ғәзизов Таһир Хәсән улы
## Биографияһы

Таһир Хәсән улы Ғәзизов 1935 йылдың 12 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Иҫке Монасип ауылында тыуа. 1962 йылда Ҡазан университетын тамамлағандан һуң Рәсәй Фәндәр академияһы Ҡазан ғилми үҙәгенең А.Е.Арбузов исемендәге Органик һәм физик химия институтында (хәҙер Рәсәй Фәндәр академияһы Ҡазан фәнни үҙәгенең Органик һәм физик химия институты) эшләй: 1973 йылдан алып — өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1986 йылдан башлап төп ғилми хеҙмәткәр, 1992—2002 йылдарҙа Татарстан Республикаһы Фәндәр академияһының бүлек начальнигы. Таһир Ғәзизов Арбузовтың донъяла билдәле булған ҡатмарлы реакцияһының механизмын асыҡлау һәм уның йүнәлеш сиктәрен билдәләү мәсьәләләре буйынса фосфорорганик берләшмәләр химияһы проблемаһын хәл итә. Арбузов реакцияһы өлкәһендә Рәсәйҙең, Украинаның, Англияның, Германияның, Польшаның, АҠШ-тың, Францияның, Японияның байтаҡ күренекле ғалимдары эшләй. Ләкин бер кемгә лә реакция механизмдары серҙәрен асыу һәм тулы күләмдә аңлатыу мөмкин булмай. Донъялағы был проблеманы хәл итеү өҫтөндә 25 йылдан ашыу дауамында Ғәзизов бәләкәй генә хеҙмәткәрҙәр төркөмө менән эшләй.

# Ғәзизов Таһир Хәсән улы
## Фәнни тикшеренеүҙәре

Фәнни хеҙмәттәре фосфорорганик берләшмәләр химияһы өлкәһендә тикшеренеүҙәргә арналған. Үҙенең тикшеренеүҙәре һәм күп һанлы әҙәбиәтте тәнҡит күҙлегенән анализлау һөҙөмтәләре нигеҙендә ул Арбузовтың әлеге ваҡытта билдәле булған классик һәм классик булмаған реакция төрҙәрен берләштереүсе һәм тасуирлаусы дөйөм схема тәҡдим итә, уның йүнәлеш сиктәрен билдәләй. Схемаға ярашлы яңы реакцияларҙы анализлау һуңғы продукттарҙы фаразларға һәм уларҙы үткәреү өсөн оптималь шарттар һайларға мөмкинлек бирә. Ғәзизов тарафынан 3 валентлы фосфор кислоталарының эфирлы һәм ангидридлы сығарылмаларының төрлө электрофил берләшмәләр менән реакцияларының дөйөм законлыҡтары асыҡлана һәм Арбузов реакцияһының билдәле төрҙәре системаға һалына. Ғәзизов спирттарҙы, фенолдарҙы, меркаптандарҙы һәм аминдарҙы һайлап фосфорлаштырыуҙың яңы ысулын эшләй, фосфорит кислотаһының элек мөмкин булмаған трет-бутил эфирҙарын синтезлай, уларҙың үҙенсәлектәрен тикшерә, яңы юғары һөҙөмтәле биологик актив фосфорорганик берләшмәләр ала. Ғәзизов тарафынан таж һымаҡ зарядһыҙланыуҙың химик реакциялар тиҙлегенә һәм уларҙың йүнәлешенә тәьҫире өйрәнелә, уны химия сәнәғәте предприятиелары ағынты һыуҙарын таҙартыу процесында файҙаланыу мөмкинлеге күрһәтелә.
170‑кә яҡын фәнни хеҙмәт һәм 19 уйлап табыу авторы.
2010 йылдың 28 ноябрендә Ҡазанда вафат була.

# Ғәзизов Таһир Хәсән улы
## Төп хеҙмәттәре

* Проблемы научного обеспечения агропромышленного комплекса. Казань, 1994;
* Реакция Арбузова. Казань, 2003.
# Кос-Рузь-Ты-Вис

Кос-Рузь-Ты-Вис — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Усаөзенінің һул ярына тамағынан 49 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Кос-Рузь-Ты-Вис
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000065797
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006579
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Жем-Жес

Жем-Жес — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Унзас йылғаһының һул ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Жем-Жес
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300212115200008952
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200895
* Бассейн коды — 13.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Янтарь (Вагай ҡушылдығы)

Янтарь — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе,Омск өлкәһе,Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вагай йылғаһының уң ярына тамағынан 164 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Янтарь (Вагай ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Ишим ҡушылған урынған Тобол йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишимдан Тоболға тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010400112115300012786
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301278
* Бассейн коды — 14.01.04.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Шонтас

Шонтас (Шонтыш) — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сухона йылғаһының һул ярына тамағынан 346 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Шонтас
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — йылғаның башынан алып Төньяҡ Двина Вычерга йылғаһына ҡойғанға тиклем, Юг һәм Сухона йылғаларын индермәйенсә (инештән Кубен гидроузлына тиклем). Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100312103000007667
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000766
* Бассейн коды — 03.02.01.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Нәҙерғолов Миңлеғәли Хөсәйен улы

Нәҙерғолов Миңлеғәли Хөсәйен улы (7 октябрь 1953 йыл) — башҡорт әҙәбиәте белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (2010). 2003 йылдан Башҡортостандың Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007), Ғәли Соҡорой исемендәге премия лауреаты (2013).

# Нәҙерғолов Миңлеғәли Хөсәйен улы
## Биографияһы

* Миңлеғәли Хөсәйен улы Нәҙерғолов 1953 йылдың 7 октябрендә Башҡорт АССР-ының Матрай районы (1993 йылдан Башҡортостан Республикаһының Йылайыр районы) Ишбулды ауылында тыуған. Баймаҡ мәктәп-интернатында урта белем ала. 1971—1973 йылдарҙа әрмелә хеҙмәт итә. Йылайыр район Советы башҡарма комитетының физик культура һәм спорт комитеты рәйесе була.
* 1980 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлай.
* 1980 йылдан алып Рәсәй Фәндәр Академияһы Өфө ғилми үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты|Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында эшләй. 1997 йылдан алып әҙәбиәт бүлеге мөдире.
* 1981—1990 һәм 2009—2010 йылдарҙа (1987—1989 йылдарҙа етәксе) археографик экспедицияларҙа ҡатнаша.
* Башҡорт дәүләт университетында һәм Башҡорт дәүләт педагогия университетында лекциялар уҡый.

# Нәҙерғолов Миңлеғәли Хөсәйен улы
## Ғилми эшмәкәрлеге

Миңлеғәли Нәҙерғоловтың ғилми тишеренеүҙәре башҡорт әҙәбиәте тарихына, археографияға, текстологияға, әҙәби тәнҡиткә арналған. Әбделҡадир Инан, Ғәли Соҡорой, Фазыл Туйкин, Ризаитдин Фәхретдинов, Ғарифулла Кейеков һәм башҡаларҙың әҫәрҙәрен текстологик яҡтан тикшереп, баҫмаға әҙерләй. «Башҡорт әҙәбиәтенең тарихи-функциональ жанрҙары» («Историко-функциональные жанры башкирской литературы», 2002), «XVI—XX бб. башындағы башҡорт тарихи-әҙәби әҫәрҙәре» («Башкирские историко-литературные сочинения XVI — начала XX века», 2013) китаптарында шәжәрә, тәуарих һәм тарихнамәнең барлыҡҡа килеү тарихы һәм үҫеше яҡтыртылған. 6 томлы «Башҡорт әҙәбиәте тарихы» (1990—1996) баҫмаһының авторҙашы, башҡорт әҙәбиәте антологияһы һ.б. төҙөүселәрҙең береһе. 170-тән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

# Нәҙерғолов Миңлеғәли Хөсәйен улы
## Хеҙмәттәре

* XVI—XX быуат башы башҡорт тарихи яҙмаларының стиль үҙенсәлектәре. Өфө, 2004 й.
* Краткое описание фонда М.Уметбаева из архива Уфимского научного центра РАН. Уфа,1993. (рус.)
* Историко-функциональные жанры башкирской литературы. Уфа, 2002. (рус.)
* Башкирские историко-литературные сочинения 16- начала 20 века. Уфа, 2013. (рус.)

# Нәҙерғолов Миңлеғәли Хөсәйен улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007).
* Рәсәй Фәндәр Академияһы Президумының Маҡтау грамотаһы.
* Рәсәй Тарихсы-архивсылар йәмғиәтенең Маҡтаулы билдәһе.
* Башҡортостан Республикаһы Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары министрлығының Маҡтау грамотаһы.
* Өфө ҡала мэрияһының Маҡтау грамотаһы.
* Ғәли Соҡорой исемендәге премия лауреаты (2013).
# Оло Кырока

Оло Кырока — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Локчим йылғаһының уң ярына тамағынан 114 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Оло Кырока
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000018037
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001803
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Австралия футболы

Австралия футболы (Aussie Rules йәғни Footy) — туп менән командалы спорт төрө.
Австралия футболын XIX быуат уртаһынан алып уйнайҙар. Был уйын иң динамикалы командалы уйын тип һанала. Матчта туҡтауҙар бик һирәк була, судья хатта уйында уйынсыларҙың береһе йәрәхәтләнһә лә уны туҡтатмай.
Австралия футболы — трибуналарҙа тамашасылар иҫәбе буйынса донъяла өсөнсө командалы спорт төрө. Австралия футбол лигаһы матчының уртаса йөрөшө 33,5 мең кеше тәшкил итә

# Австралия футболы
## Ҡағиҙәләре

Һәр бер команданың маҡсаты — туп менән майҙан буйлап йөрөп, ярышташ команданың ҡапҡаһына индереп мөмкин тиклем күп мәрәйҙәр алыу. Һәр бер команданың бер береһендә урынлашҡан икешәр ҡапҡаһы була, ҙур ҡапҡаға гол өсөн 1 мәрәй, ә аяҡ менән эске тар ҡапҡаға гол өсөн 6 мәрәй бирелә. Ҡапҡаларҙың бейеклеге сикләнмәгән. Ҡулда туп менән 10 аҙымға тиклем йүгерергә мөмкин, бынан һуң тупты йә бер кемгә бирергә, йә тупты ергә бәреп артабан хәрәкәт итергә мөмкин. Тупты төрлө йүнәлештә аяҡ йәки ҡул менән тапшырырға мөмкин. Әгәр ҙә пас аяҡ менән иреп уны алыусы ҡул менән тота алһа, был уйынсы ирекле тибеүгә дәғүә итә ала. Әгәр ҙә туп өсөн көрәштә ул уйынсылар менән ергә ҡыҫылһа, судья көрәште туҡтата һәм шунда уҡ тупты ергә көслө итеп һуғып уйынға ебәрә. Әгәр ҙә туп майҙандың сигенә сыҡһа, тупты уйынға шулай уҡ судья майҙанға арты менән тороп һәм үҙенең башы аша ташлап индерә.
Һәр бер командала 18-әр уйынсы. Майҙаны овал рәүешендә булған һәм ул ҙур үлсәмдәргә эйә: оҙонлоғо — 185 м, киңлеге — 155 м. Ҡапҡалар янында 50-ярдлы зона урынлашҡан, бында тупты ҡағиҙәләрҙе боҙмайынса алған уйынсыға һөжүм итергә тыйыла. Туп овал рәүешендә, уртаса ауырлығы яҡынса 670 г. Матч 20 минутлыҡ дүрт бүлектән тора. Көс менән ҡаты көрәш рөхсәт ителә.
Матч дауамында уйынсылар уртаса 20—22 км йүгерәләр, сағыштырыр өсөн ябай футболда — яҡынса 9 км.
# Үрге Демьянка

Верхняя Демьянка — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Восточная Демьянка йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Үрге Демьянка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010700112115300014026
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301402
* Бассейн коды — 14.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Һаҙ көйөлдөһө

Һаҙ көйөлдөһө, көйөлдөр(средний кроншнеп).

# Һаҙ көйөлдөһө
## Ҡылыҡһырлама

Ҙурлығы өйрәктәй. Оҙон аяҡлы, аҫҡа ҡарай кәкрәйгән оҙон суҡышлы ҙур ғына сәпсәү. Ҡара-көрән-түбәһенең уртаһынан аҡ һыҙыҡ үтә. Күҙҙәре өҫтөндә ҡаш¬тары бар. Дөйөм төҫө һорғолт көрән, төрлө ҙурлыҡтағы буй ҡара һыҙыҡтар менән сыбарланған. Ҡорһағы һәм ҡойроҡ аҫты аҡ. Аяҡтары күкһел һоро. Көйөлдөнән бәләкәйерәк булыуы менән айырыла.

# Һаҙ көйөлдөһө
## Тауышы

Оҙайлы итеп һыҙғыра: «көйө-көйө-көйө-йөт… өл-өл-өл».

# Һаҙ көйөлдөһө
## Йәшәү рәүеше

Ҙур күлдәрҙең, ҡылылар¬ҙың батҡыл һөҙәк ярҙарында, һаҙлыҡтарҙа йәшәй.

# Һаҙ көйөлдөһө
## Туҡланыуы

Төрлө бөжәктәр, еләктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. һирәк осрай. Ояһы ерҙә.

# Һаҙ көйөлдөһө
## Үрсеүе

Көрән һәм һоро таптар менән сыбарлан¬ған 4 бөртөк һорғолт көрән йәки йәшкелт зәңгәр йоморт¬ҡаһы була. Ите өсөн аулайҙар.