yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Пеумо

Пеумо (исп. Peumo) — Чилилағы ҡала. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның административ үҙәге. Ҡала менән коммуна Качапоаль провинцияһына ҡарай. Ҡала халҡы — 7 392 кеше (2002).
Коммунаның майҙаны — 153,1 км². Халыҡ һаны — 14917 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 97,43 кеше/км².

# Пеумо
## Географик урыны

Өлкәнең административ үҙәгенән 51 саҡрым (48 км) көньяҡ-көнбайышта урынлашҡан.
Коммуна сиктәштәре:
* төньяҡта — Лас-Кабрас коммунаһы;
* көнсығышта — Кольтауко коммунаһы;
* көньяҡта — Сан-Висенте-де-Тагуа коммунаһы;
* көньяҡ-көнбайышта — Пичидегуа коммунаһы;
* төньяҡ-көнбайышта — Лас-Кабрас коммунаһы.

# Пеумо
## Демографик мәғлүмәттәр

Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
| Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | Бөтә халыҡ | 14917 |
| шул иҫәптән: | Ҡала халҡы | 7247 | Ҡала халҡы өлөшө, % | 48,58 |
| | Ауыл халҡы | 7670 | Ауыл халҡы өлөшө, % | 51,42 |
| | Ир-егеттәр | 7675 | Ир-егеттәр өлөшө , % | 51.5 |
| | Ҡатын-ҡыҙҙар | 7242 | Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө , % | 48.5 |
| Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км² | 97,43 |
| Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халҡы өлөшө , % | Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халҡы өлөшө , % | Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халҡы өлөшө , % | Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халҡы өлөшө , % | Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халҡы өлөшө , % | 1,76 |
# Козлова Планета Павловна

Козлова Планета Павловна (28 июль 1945 йыл) — ғалим-педагог. Педагогия фәндәре докторы (1998), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1993), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2002). Юғары мәктәп уҡытыусыһы.

# Козлова Планета Павловна
## Биографияһы

Планета Павловна Козлова 1945 йылдың 28 июлендә Башҡорт АССР-ының Белорет районы Ғәҙелша ауылында тыуа. 1970 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтын тамамлағандан һуң Стәрлетамаҡ ҡалаһының 9‑сы урта мәктәбендә һәм 2‑се тәрбиә-хеҙмәт колонияһында уҡыта. 1974 йылдан алып Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы уҡытыусыһы, 1987—2009 йылдарҙа һәм 2012—13 йылдарҙа — Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһы һәм Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы дөйөм академия кафедраһы мөдире.
1998 йылда педагогия фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп, «Природосообразность как основополагающий принцип в истории школы и педагогики» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.

# Козлова Планета Павловна
## Фәнни эшмәкәрлеге

П.П.Козлованың фәнни тикшеренеүҙәре мәғариф тарихы һәм философияһына, балаларҙы тәрбиәләүҙә һәм уҡытыуҙа тәбиғәткә ярашлылыҡ принцибына, хәҙерге йәштәргә рухи-әхлаҡи тәрбиә биреү проблемаларына, мәғариф өлкәһендә идара итеү консультацияһының заманса аспекттарына арналған. 200‑гә яҡын фәнни хеҙмәт авторы.

# Козлова Планета Павловна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1993)
* Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2002)

# Козлова Планета Павловна
## Төп хеҙмәттәре

* Генезис теории природосообразности развития человека в истории психолого-педагогической культуры. Уфа; Стерлитамак, 1995;
* Преемственность в теориях природосообразного и экологического воспитания. Стерлитамак, 2004 (авторҙ.).
# Ғәбитов Ғимран Хәмит улы

Ғәбитов Ғимран Хәмит улы (20 март 1958 йыл) — муниципаль хеҙмәткәр, нефть сәнәғәте эшмәкәре. 2011 йылдың мартынан Башҡортостан Республикаһы Архангел районы хакимиәте башлығы. 2004—2007 йылдарҙа «АНК „Башнефть“» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең башҡарма директоры, генераль директоры, 2007—2008 йылдарҙа Ырымбурҙағы «ОренбургНИПИнефть» асыҡ акционерҙар йәмғиәте генераль директорының фән буйынса урынбаҫары.

# Ғәбитов Ғимран Хәмит улы
## Биографияһы

Ғимран Хәмит улы Ғәбитов 1958 йылдың 20 мартында Мәләүез районының Үрге Ташлы ауылында тыуа.
1975 йылда Күгәрсен районында колхоз-ара төҙөлөш ойошмаһында эшләй. 1976—1978 йылдарҙа совет армияһында хеҙмәт итә. 1978 йылда — Күгәрсен районының «Ҡыҙыл маяҡ» колхозы тракторсыһы.
1984 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.
1984 йылдан алып «Краснохолмскнефть» нефть-газ сығарыу идаралығында эшләй, 1991 йылдан — «Ишембайнефть» акционерҙар йәмғиәте НГДУ-һында.
1997—1998 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының Ер аҫты байлыҡтарын файҙаланыу буйынса дәүләт комитетының нефть һәм газ ятҡылыҡтарын файҙаланыу бүлегенең баш геологы, нефть -геологияһы бүлеге начальнигы; 1998—2002 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинеты ҡарамағындағы Геология һәм ер аҫты байлыҡтарын файҙаланыу буйынса идаралыҡтың нефть-газ ресурстарын файҙаланыу буйынса бүлек начальнигы.
2000 йылдан бер нисә менән етәкселек итә: «БашНИПИнефть» ДООО-һы (директор, 2002—2003 йылдар), «„БашНИПИнефть“ Инжиниринг компанияһы» яуаплылығы сикләнгән ширҡәт (директор, 2003—2004 йылдар), «АНК „Башнефть“» асыҡ акционерҙар йәмғиәте (2004—2007, башҡарма директор, генераль директор, етештереү буйынса директор), «Башнефтехимсервис» ябыҡ акционерҙар йәмғиәте (Стәрлетамаҡ, 2009 — башҡарма директор, генераль директор). 2007—2008 йылдарҙа — «ОренбургНИПИнефть» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең фән буйынса генераль директоры урынбаҫары (Ырымбур), 2009—2010 йылдарҙа — «Белкамнефть» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең идара аппараты начальнигы урынбаҫары (Нефтекама), 2010 йылда — «Белкамнефть» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең Проект эштәре идаралығы начальнигы урынбаҫары (Ижевск).
2011 йылдың мартынан — Архангел районы хакимиәте башлығы вазифаһын башҡарыусы, апрелдән — муниципаль район хакимиәте башлығы. 2012 йылдың 20 июлендә үҙ теләге менән отставкаға китеүгә бәйле, хакимиәт башлығы вазифаһынан бушатыла.
Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһын тамамлаған.
# Аҡ Сюзьва

Ағиҙел Сюзьва — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сюзьва йылғаһының һул ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Аҡ Сюзьва
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100000603
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100060
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Чугрум

Чугрум — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Утьва йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Чугрум
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100001808
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100180
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Россомаха (Копкес ҡушылдығы)

Россомаха — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Копкес йылғаһының һул ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Россомаха (Копкес ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010900112115200033599
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203359
* Бассейн коды — 13.01.09.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Аккад

Акка́д (ак. Māt Akkadim; шум. ᵏᵘʳA.GA.DÈᵏⁱ; йәһ. אַכַּד‎, Akkad ) — б. э. т. XXIV — XXII быуаттарҙа Месопотамияның урта өлөшөндәге боронғо өлкә,хәҙерге Ираҡ территорияһындағы дәүләт. Баш ҡалаһы — шумерҙың Аккаде ҡалаһы( Агаде ) Үҙ заманының иң ҙур державаһы.
Аккад дәүләте Боронғо Саргондың шумерҙар һәм көнсығыш семиттәрҙе баҫып алғанлыҡтан,үҙ номына Боронғо Месопотамияның барлыҡ номдарын һәм күрше дәүләттәрҙе баҫып алып ҡушҡанлығы арҡаһында килеп сыҡҡан дәүләт. Аккадтың сәскә атҡан осоро Саргондың ейәне Нарам-Суэн ил менән идаралыҡ иткән ваҡытҡа тура килә, ләкин б. э. т. XXIII быуатта был держава бөлгөнлөккә төшә һәм уның төп территориялары кутий (гутей) тау ҡәбиләләренең ҡулына эләгә.
Аккад дәүерендә Месопотамияның эре державалары булған Шумер - Аккад батшалығы, Вавилонияның һәм Ассирияның дәүләт системалары нигеҙләнә. Боронғо Яҡын Көнсығыш халыҡтары араһында Аккад боронғо монархлы эталон(өлгөлө) дәүләт булып иҫәпләнә.

# Аккад
## Территорияһы

Аккадтың төп территорияһы Тигр һәм Евфрат йылғаларының урта өлөшөн, анығыраҡ итеп әйтһәк,— Түбәнге Месопотамияның төньяғын һәм Дияла йылғаһының үҙәнен биләп тора. Иртә династия осоронда был өлкә шумерҙың Ки-Ури атамаһы менән йөрөтөлә (башҡа мәғлүмәттәр буйынса был исемде бары тик Дияла йылғаһы үҙәне генә йөрөткән һәм үҙ эсенә ном статуслы Киш, Сиппар, Эшнунна, Вавилон, Куту һәм башҡа ҡала-дәүләттәрҙе үҙ эсенә алған. Башҡа илдәрҙе баҫып алыу һуғыштары ваҡытында Аккад үҙ заманының иң ҙур державаһына әүерелгән. Уның территорияһы«Урта диңгеҙҙең юғары өлөшөнән алып, Түбәндәге (Персия ҡултығына тиклем йәйрәп ятҡан), киләсәк Финикияның төньяғын, Сирия, Кесе Азия сигенләге райондарҙы, Месопотамияны тулыһынса, Загрос тауҙарын һәм Эламды (хәҙерге Иранды ) үҙ эсенә алған. Аккад батшалығы ҡолатылғас, Урҙың III династияһы осоронда «Аккад» исеме элекке Ки-Ури өлкәһен аңлатҡан, сөнки Саргон һәм уны алмаштырыусылар бары тик йыйылма шумер гегемондары исемен йөрөткән, уларҙың исеменә бары тик « Аккаде батшаһы» йәки«донъяның дүрт яғы батшаһы» тигән атама өҫтәгәндәр. Артабан Вавилон Түбәнге Месопотамияны баҫып алғас, Шумер һәм Аккада Вавилония тип атала башлаған.

# Аккад
## Шулай уҡ ҡара

* Цари Аккада
* Шумер
* Месопотамия
* Ассирия
* Вавилония
# Сардай (Кама ҡушылдығы)

Сардай — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кама йылғаһының һул ярына тамағынан 1709 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Сардай (Кама ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100000108
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100010
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Сәнкем-Биктимер

Сәнкем-Биктимер (рус. Чанким-Биктимирово) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Һарыҡташ районындағы ауыл.

# Сәнкем-Биктимер
## Географик урынлашыуы

Ҡаҫмарт йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан.

# Сәнкем-Биктимер
## Тарихы

Сәнкем-Биктимер (Түбәнге Сәнкем) ауылы Ырымбур губернаһы Ҡыпсаҡ улусы составында була. Ауылға Биктимер ауылы кешеләре нигеҙ һала. Сәнкем-Биктимер ауылы халҡы үҙ сиратында Яңы Ғафар (Яңауыл) һәм Солтанбай (Уртауыл) ауылдарына нигеҙ һала. Документтарҙа тәүге тапҡыр 1786 йылда телгә алына.
1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына инә. 1930 йылдың 20 авгусынан Башҡортостан АССР-ының Ейәнсура районы составына керә. 1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенең составына бирелә. 1934—1959 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Ейәнсура районы составында була. 1959 йылда Ырымбур өлкәһенең Һарыҡташ районы составына индерелә.

# Сәнкем-Биктимер
## Халҡы

Ауыл башҡорттарының иҫәбе :
| 1795 | 1816 | 1834 | 1866 | 1889 | 1892 | 1900 | 1917 | 1920 | 1926 |
| 114 | 240 | 379 | 437 | 127 | 256 | 238 | 273 | 630 | 115 |

# Сәнкем-Биктимер
## Билдәле шәхестәре

* Солтанов Йыһат Әҙеһәм улы (3.12.1932), яҙыусы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993).
# Нидердорла

Нидердорла (нем. Niederdorla) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1353 кеше йәшәй. Майҙаны — 14,64 км². Диңгеҙ кимәленән 203 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99986 һәм автомобиль коды — UH.
# Субась (Ёртом ҡушылдығы)

Субась — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ёртом йылғаһының һул ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Субась (Ёртом ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000112103000047054
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004705
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Атауллин Талха Атаулла улы

Атауллин Талха Атаулла улы (1901 — 16 декабрь 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы һуғышсыһы

# Атауллин Талха Атаулла улы
## Биографияһы

Талха Атаулла улы Атауллин 1901 йылда хәҙерге Әбйәлил районы Күсем ауылында тыуған. Троицк ҡалаһында «Рәсүлиә» мәҙрәсәһен тамамлай.
Талха Атаулла улы Буранғол ауылында балалар уҡыта. Тыуған ауылына ҡайтҡас, колхоз рәйесе (тәүгеһе) итеп һайлана һәм 1931 йылға тиклем эшләй. Нахаҡҡа ғәйепләнеп, 1931 йылдың 25 майында ҡулға алына һәм 58-10, 58-11 статьялар буйынса 5 йылға хөкөм ителә. Тәүҙә Архангельск өлкәһенә, аҙаҡ ғаиләһе менән Үзбәкстанға (Һырдаръя өлкәһе, Ҡарадаръя районы, «Кызыл Эскер» колхозы, Кэдэн ҡышлағы) ебәрелә. Талха Атаулла улы Атауллин унда 7 йыл баш бухгалтер булып эшләй.
1940 йылда ул тыуған яғына ҡайта һәм «Салауат Батыр» колхозында эшләй башлай. Паспорт биргәндә яңылышлыҡ менән фамилияһын Ғатауллин тип яҙалар һәм шул фамилияла һуғышҡа китә.
112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында Таһир Күсимов полкында кавалерист була. Сталинград янындағы алышта 1942 йылдың 16 декабрендә һәләк була. Ростов өлкәһенең Басковский районы Ягодное утары янындағы 218,9 бейеклектең төньяҡ-көнсығышында ерләнгән.
1989 йылдың 29 июнендә аҡлана.
# Острау (Залькрайс)

Острау (Залькрайс) (нем. Ostrau (Saalekreis)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1260 кеше йәшәй. Майҙаны — 17,27 км². Диңгеҙ кимәленән 85 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6193 һәм автомобиль коды — SK.
# Нери-Юган

Нери-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хул-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.

# Нери-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300020913
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302091
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Мортышбаш

Мортышбаш — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Сарман районы ауылы. Иләксаз ауыл биләмәһе составына керә.

# Мортышбаш
## География

Ауыл Мортыш буйында урынлашҡан.

# Мортышбаш
## Тарих

Мортышбаш (Апас) — байлар ырыуы башҡорттарының ауылы. 1755 йылдан билдәле. Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Байлар улусы Салағош түбәһенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Әлмәтмулла улусы составына керә.
1905 йылда ауылда 2 мәсет, мәҙрәсә, 3 бакалея кибете, икмәк магазины теркәлгән.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1922 йылдан — Саллы кантоны 1930 йылдан — Сарман районы составында була.

# Мортышбаш
## Халҡы

1795 йылда —105 башҡорт, 48 яһаҡлы татар, 116 типтәр; 1834 йылда — 146 аҫаба башҡорт, 20 керҙәш башҡорт, 106 типтәр; 1870 йылда — 693 башҡорт һәм 208 татар йәшәй.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1906 | 1958 | 1989 | 2000 | 2010 |
| 1082 | 298 | 255 | 223 | 243 |

# Мортышбаш
## Инфраструктура

Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
# Лес-Я

Лес-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ялбын-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Лес-Я
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300024956
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302495
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Хәмитова Гөлнур Карамат ҡыҙы

Хәмитова Гөлнур Карамат ҡыҙы (14 ноябрь 1957 йыл) — педагог, Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы (1994) һәм атҡаҙанған уҡытыусыһы (2005).

# Хәмитова Гөлнур Карамат ҡыҙы
## Биографияһы

Гөлнур Карамат ҡыҙы Хәмитова 1957 йылдың 14 ноябрендә Ырымбур өлкәһенең Төйлөгән районы Техпоселок ауылында тыуған.
1965—1975 йылдарҙа Көйөргәҙе районының Таймаҫ ауылындағы мәктәптә уҡый.
Урта белем алғас, 1975 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтына (хәҙер М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты) уҡырға инә. Был юғары уҡыу йортоноң филология факультетын 1979 йылда тамамлай һәм туған мәктәбенә рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшкә ҡайта.
Шул ваҡыттан бирле Гөлнур Хәмитова 2001 йылда Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты яҙыусы Рәшит Солтангәрәев исеме бирелгән, ә 2010 йылдың октябренән «гимназия» статусы алған урта уҡыу йортонда рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй.

# Хәмитова Гөлнур Карамат ҡыҙы
## Йәмәғәт эшмәкәрлеге

* 1990 йылдан тыуған яҡты өйрәнеү, 2005 йылдан яҙыусы Рәшит Солтангәрәев музейҙарын етәкләй.

# Хәмитова Гөлнур Карамат ҡыҙы
## Ҡаҙаныштары

* Рәсәй Федерацияһы Президенты гранты (2007)
* Гөлнур Хәмитованың уҡыусылары төрлө йылдарҙа һәм төрлө кимәлдәрҙә үткәрелгән бәйгеләрҙә, конкурс һәм олимпиадаларҙа ҙур
уңыштарға өлгәшә.

# Хәмитова Гөлнур Карамат ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2005).
* Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы (1994).
# Искилде (Көйәҙе районы)

Искилде — Пермь крайы Көйәҙе муниципаль округы составындағы ауыл.

# Искилде (Көйәҙе районы)
## Географик урыны

Ауыл округтың төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, Көйәҙе ҡасабаһынан тура юлдан төньяҡ-төньяҡ-көнсығышҡа табан яҡынса 10 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Искилде (Көйәҙе районы)
## Климаты

Климаты уртаса континенталь. Ҡыш миҙгеле оҙайлы, ҡарлы. Ғинуарҙа уртаса температура −14…−15 °C. Йәй уртаса йылы. Иң йылы ай - июль. Июлдә уртаса температура +18,5 ˚С тәшкил итә. Уртаса йыллыҡ температура +2,1˚С тәшкил итә. Июль температураһының абсолют максимумы +38 ˚С, ә минималь +2˚С градусҡа етә. Вегетация осоро оҙайлылығы (+5˚С градустан юғарыраҡ) 155-тән 165 көнгә тиклем тирбәлә, ҡаты һыуыҡ булмаған осор 110-дан 130 көнгә тиклем тирбәлә. Һауа температураһы 10˚С-тан юғарыраҡ булған осор 125 көн дауам итә. Яуым-төшөм уртаса 450-550 миллиметр яуа. Тәүге ҡырау төшөүҙең яҡынса ваҡыты — 20 сентябрь. Октябрь аҙағында - ноябрь башында ҡар ҡатламы ята һәм йылдың яҡынса 170-190 көнө буйы һаҡлана. Тәүге ҡар ҡатламы барлыҡҡа килеү ваҡыты - 18 октябрь. Март айына ҡарҙың ҡалынлығы 60-70 сантиметрға етә.

# Искилде (Көйәҙе районы)
## Тарихы

Ауылға 1803—1804 йылдарҙа нигеҙ һалына. Тәүге атамаһы — «сельцо Ивановское, Марьино тож». Һуңғы атамаһы урындағы йылғасыҡ исеме буйынса бирелгән. 2006 йылдан 2020 йылға тиклем Көйәҙе районының Фёдоровка ауыл биләмәһе составына ингән. 2020 йылдың майында шул ике муниципаль берәмектең дә бөтөрөлөүе арҡаһында, улар Көйәҙе муниципаль округының ябай тораҡ пункты статусына эйә.

# Искилде (Көйәҙе районы)
## Халҡы

2002 йылда 194 кеше (95 % урыҫ), 2010 йылда 129 кеше даими йәшәгән.
# Утиғурҙар

Утиғурҙар (рус. утигуры, утригуры, утургуры; utur оγur — «утыҙ уғыр ҡәбиләһе») — болғарҙарҙың ҡәбилә төркөмө, ҡутриғурҙар һәм башҡалар менән бер рәттән V—VII быуаттарҙа Дон һәм Кубань араһындағы далаларҙа күсмә тормошта йәшәгән.

# Утиғурҙар
## Этимологияһы

Уғырҙарҙың этнонимы шулай уҡ бер нисә боронғо болғар ҡәбиләләре составындағы атамаларында айырылып тора: унуғыр/оноғур (< оn оγur «ун уғыр ҡәбиләһе»), һары уғыр/сарағур (< sarγ оγur «һары уғырҙар»), утиғурҙар (< utur оγur «утыҙ уғыр ҡәбиләһе»), ҡутриғурҙар, биттуғырҙар, куриғырҙар һәм башҡалар. Тел белгесе Ә. М. Аҙнабаев башҡорт этнонимының да баш+уғыр//уғор+т: биш+уғыр+т (бында «биш» — һан, «уғыр» — ҡәбилә атамаһы, «т» — дөйөм алтай күплек күрһәткесе) өлөштәренән тора тип иҫбатлай һәм «венгр» (вун уғар//уғыр) һәм «болғар» (бäл уғор//уғар//уғыр) этнонимдарының этимологиялары менән сағыштыра.

# Утиғурҙар
## Тарихы

Һундар союзы тарҡалғандан һуң, Европанан ҡайтҡан һундар ҡәбиләһе утиғурҙарҙың «протектораты» V быуаттың икенсе яртыһы дауамында һәм VI быуат башында Боспорға тарала.
VI быуатта ҡаған Сандил етәкселегендә ҡутриғурҙар менән һуғыш хәлендә була. Һуңынан яҡынса 568 йылда улар Төрки ҡағанлығы составына инә.
633 йылда ҡутриғурҙар утиғурҙар менән берләшә һәм дөйөм Бөйөк Болгария дәүләтен төҙөй. Ҡубрат үлгәндән һуң, 670 йылда болғарҙар хазарҙарҙан еңелә һәм Аспарух етәкселегендәге утиғурҙар 679 йылда түбәнге Дунай аша сыға Һәм Византиянан тартып алынған ерҙәрҙә (Мёзия һәм Фракия) Беренсе Болгар батшалығына нигеҙ һала. Утиғурҙарҙың ҡутриғурҙарҙан төп археологик айырмаһы — ҡәберҙәрҙә үлгәндәрҙең баштары менән төньяҡҡа йүнәлешле булыуы (ҡутриғурҙарҙа — ҡәберҙәрҙә мәйеттәрҙең баштары көнбайышҡа йүнәлешле), шулай уҡ ҡутригурҙарҙан айырмалы рәүештә баш һөйәгенең яһалма деформацияһы йыш булыуы (ҡутриғурҙарҙа был йола бик һирәк булған).
Алексей Комар суханово тибындағы мәҙәниәтте йөрөтөүселәрҙе утиғурҙар тип иҫәпләргә тәҡдим итә. Суханово тибындағы ҡомартҡылар төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйында Прут — Днестр йылғалары араһынан Түбәнге Волгаға тиклем лихачёвка тибындағы ҡомартҡылар менән бер зонаны биләй.