yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Йәй ташы

Йәй ташы — Башҡортостандың Ғафури районы Ерек ауылынан йыраҡ түгел баҫыу уртаһында ятҡан, ямғыр культы менән бәйле мәжүси аллаларға табыныу ваҡытынан ҡалған, береһе ҡыҙғылт, икенсеһе йәшкелт төҫтәге эре таштар.
XI быуатта уҡ төрөк ғалимы Мәхмүд Ҡашғари «Диуану лөғәт әт-төрк» («Төрөк һүҙҙәренә аңлатма») тигән хеҙмәтендә йәй ташы (ядаташ) тураһында яҙа: ҡоролоҡ ваҡытында кешеләр таштарҙы һыу менән йыуалар, туҡтамай ямғыр яуһа, таштарҙы һары май менән майлайҙар. Был йола үҙенең сығышы менән шаманизмға барып тоташа.
Йәй ташын тәрбиәләү йолаһын мең йылға яҡын ерле халыҡ, быуындан-быуынға күсереп, һаҡлап ҡалған. Улар бында мәжүсилеккә ҡаршы көрәш заманында ла, дингә ҡаршы атеизм ваҡытында ла таштарҙы һыу менән йыуырға, майларға килгән. Риүәйәт буйынса, әгәр ҡоро йыл булһа — ямғыр яуған, ямғырлы йыл булһа — ҡояшлы көндәр башланған.
Был таштар менән бик күп риүәйәттәр бәйле. Бер әбей бәләкәй генә таш киҫәген өйөнә алып ҡайтып сынаяҡ аҫтына һалған. Был таш төнө буйы сылтырап «илап» сыҡҡан. Таң атыу менән әбей «Илама, атайың-инәйең ошонда» тип ташты урынына алып барып һалған. Икенсе легенда буйынса, таштарға һабан йәки башҡа ер эшкәртеү йыһазы менән тейһәләр, тиҙ генә болоттар килеп сығып, ямғыр яуып үтә икән. Әгәр ямғыр яуҙырам тип юрый тейһәң, күпме тырышһаң да, ямғыр яумай икән.
Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштереү заманында был таштар ер эшкәртергә ҡамасаулай тип, ситкә күсерергә уйлайҙар. Ләкин эштәре бер ҙә килеп сыҡмай, йә трос өҙөлә, йә тракторҙың көсө етмәй, йә ҡапыл ғына башҡа ашығыс эш килеп сыға. Уларҙы баҫыу ситенә күсергән осраҡта ла, таштар киренән үҙ урындарына күсә икән. Таштар үҙҙәре күсәме, әллә күсергән кеше күсерәме икәне асыҡланмай ҡала.
Хәҙерге ваҡытта таштар ятҡан урын кәртәләп алынған.
Культ урынынан йыраҡ түгел Башҡортостандың географик үҙәген билдәләгән стела ҡуйылған.
# Полунин Иван Александрович

Полунин Иван Александрович (25 август 1912 йыл — 2 июнь 1990 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. Уҡсылар дивизияһының взвод командиры ярҙамсыһы, өлкән сержант. Советтар Союзы Геройы (1945).

# Полунин Иван Александрович
## Биографияһы

Иван Александрович Полунин 1930 йылдың 25 авгусында Башҡорт АССР-ының Подлубово ауылында (хәҙерге Ҡырмыҫҡалы районында) тыуа. 1930—1939 йылдарҙа — республика ауыл хужалығы предприятиеларында төрлө вазифаларҙа һәм Өфө «Росглавхлеб» тресында эшләй. 1940 йылдың ғинуар — авгусынан Ҡыҙыл Армияла хеҙмәт итә, 1939—1940 йылдарҙа совет-фин һуғышында ҡатнаша. 1940—1941 йылдарҙа — Өфөлә «Речтрансторгпит» базаһы мөдире. 1941 йылдың июненән һуғыш аҙағына тиклем Ҡыҙыл Армияла. 1943 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы. 1945 йылдың апреленән — 3-сө Белорус фронты 43-сө армияның 319-сы уҡсылар дивизияһы 1336-сы уҡсылар ротаһының 8-се взводы командиры ярҙамсыһы, өлкән сержант. 1945 йылдың 9 апрелендә Көнсығыш пруссияның баш ҡалаһы Кенигсберг (хәҙерге Калининград) өсөн алышта беренселәрҙән булып Маринберг фортына үтеп инә, рота командирын алмаштыра, яугирҙарҙы штык һуғышына күтәрә һәм шәхсән граната менән пушканы шартлата, дошмандың 30-ҙан ашыу һалдаты һәм офицерын әсирлеккә ала. Ошо ҡаһарманлығы өсөн уға Советтар Союзы Геройы исеме бирелә. 1945 йылдың 24 июнендә Мәскәүҙә Ҡыҙыл Майҙанда үткән Еңеү парадында ҡатнаша. Демобилизациянан һуң Өфөнөң 5-се икмәк заводында эшләй, Икмәк бешереүселәр сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Башҡортостан өлкә комитеты рәйесе, Аҙыҡ-түлек сәнәғәте эшселәре профсоюзының Башҡортостан өлкә комитеты рәйесе, Башҡорт АССР-ы Социаль тәьминәт министрлығының кадрҙар буйынса өлкән инспекторы була һәм башҡа урындарҙа эшләй. 1990 йылдың 2 июнендә Өфө ҡалаһында вафат була. Көньяҡ зыяратта ерләнгән.

# Полунин Иван Александрович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Советтар Союзы Геройы (19.04.1945);
* Ленин ордены (19.04.1945);
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены;
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены;
* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены;
* 3-сө дәрәжә Дан ордены ;
* ике «Батырлыҡ өсөн» миҙалы;
* башҡа миҙалдар.
# Лека Дукаджини

Ле́ка III Дукаджи́ни (алб. Lekë Dukagjini; 1410, Печ — 1481) — 1446—1481 йылдарҙа Дукаджини кенәзлегендә хакимлыҡ иткән албан кенәзе. Албан ғәҙәти хоҡуғы кодификаторы. Албанияның иң хөрмәтле тарихи эшмәкәрҙәренең береһе.

# Лека Дукаджини
## Биографияһы

Лека Дукаджини — Коджи Захария прониары. 1446 йылда атаһы Пала Дукаджини вафат булғандан һуң Дукаджини фисының (кланының) биләмәләрен мираҫ итеп ала. Teoдора Музакиға өйләнә. Кенәз Скандербег етәкселегендә ғосман төрөктәренә ҡаршы уңышлы һуғышҡан.
1445 йылда барлыҡ (йәки барлыҡ тиерлек) албан кенәздәре Скандербегтың Топий Музакиға кейәүгә сыҡҡан кесе һеңлеһе Мамикиҙың туйына саҡырылған. Туй тантанаһынан һуң Лека Дукаджини үҙе артынан Задрима кенәзе Лека Душманиҙың берҙән-бер балаһы һәм вариҫы Ирена Душманиға кейәүгә сығыуҙы һораған. Был тәҡдимде ишетеп ҡалған Даньо өлкәһенең хакимы Лека Захария (ул Ирена Душманиға үҙе өйләнергә ниәтләгән) Лека Дукаджини менән алышҡа ингән. Һөҙөмтәлә Лека Дукаджини ҡаты йәрәхәт алған. 1447 йылда үс итеп ул Лека Захарияны ҡамай һәм үлтерә. Лека Захария үлгәндән һуң уның кенәзлеге вариҫһыҙ ҡала, шунлыҡтан кенәздең әсәһе уның Даньо замогы үҙәге менән доменын венециялыларға тапшырған. Скандербег Даньоны яулап алырға маташҡас, 1447—1448 йылдарҙа албан-венеция һуғышы булған.
1451 йылдың мартында Лека Дукаджини һәм Божидар Душмани венециялаларҙың Дриваст ҡәлғәһенә һөжүм итергә ниәтләй. Уларҙың ниәте асылғас Божидар Душмани үҙ биләмәләрен ташлап китергә мәжбүр булған.
1459 йылда Скандербег ғосман төрөктәренән Сати ҡәлғәһен яулап алған һәм үҙенең Италияға экспедицияһы (бында ул Неаполь короле Фердинанд I хәрби ярҙам итергә тейеш булған) алдынан венециялылар менән йылы мөнәсәбәттәр урынлаштырыр өсөн ҡәлғәне Венеция Республикаһына тапшырған. Быға Лека Дукаджини ҡәтғи ҡаршы булған, шунлыҡтан венециялылар Сатиға килгәнгә ҡәҙәр Скандербег замокты һәм уның тирәһен биләп торооға мәжбүр була.
Скандербег үлгәндән һуң 1479 йылға тиклем Лека Дукаджини албан халҡының төрөк хакимлығына ҡаршы азатлыҡ көрәшенә етәкселек иткән.
Уның исеме буйынса аталған бөтә албандар өсөн «Лека Дукаджини ҡануны» арҡаһында Лека III киң билдәле. «Лека Дукаджини ҡануны» — ҡағиҙәләр теҙмәһе, албандарға патриархаль йәмғиәттә йәшәргә, шул иҫәптән фистар (кландар) араһында ҡанлы үс алыуҙарҙы уҙғарыуға хоҡуҡ биреүсе үҙенсәлекле закон. XX быуатта Штефан Гечови «Лека Дукаджини ҡануны» тәнҡитле тикшереү эше менән күп шөғөлләнә.
Дукаджини закондары әлеге ваҡытта ла фис (клан) туғанлығы менән йәшәгә албандар тарафынан хуплана.
# Бинштедт

Бинштедт (нем. Bienstadt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 708 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,17 км². Диңгеҙ кимәленән 350 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99100 һәм автомобиль коды — GTH.
# Недлиц (Флеминг)

Недлиц (Флеминг) (нем. Nedlitz (Fläming)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 670 кеше йәшәй. Майҙаны — 33,2 км². Диңгеҙ кимәленән 98 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39264 һәм автомобиль коды — ABI.
# Сяйванте-Яха

Сяйванте-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Чугорь-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.

# Сяйванте-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300075299
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307529
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ярлык (Карагай ҡушылдығы)

Ярлык — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Карагай йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Ярлык (Карагай ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100003601
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100360
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Тимерсе урамы (Таганрог)

Тимерсе урамы — Таганрогтағы урам. Гоголь тыҡрығынан Галицкий урамына тиклем һуҙыла. Оҙонлоғо 6160 метр.

# Тимерсе урамы (Таганрог)
## Тарихы

Тимерсе урамы үҙенең исемен XIX быуат урталарында уҡ, был урамда урынлашҡан тимерсе оҫтаханалары арҡаһында ала. Тимерсе урамында бөгөнгө көнгә тиклем боронғо ҡоролмалар һаҡланып ҡалған. Мәҫәлән, 1-се йорттоң 1870 йылда төҙөлгән булыуы һәм Таганрог сауҙагәре Константин Письменскийҙыҡы булғанлығы бик яҡшы билдәле. 3-сө, 15-се, 16-сы йорттарҙа ярлылар өсөн ҡуналҡа булған. Был урамдағы күп йорттар мещан ҡатламы кешеләренеке булған.
П. П. Филевский хәтирәләре буйынса, 1918 йылдың ғинуар айында Тимерсе урамында, 3-сө Киев прапорщиктәр мәктәбенең юнкерҙарын боҫҡондан пулеметтан аталар. Улар большевиктар менән килешеү төҙөргә мәжбүр булалар һәм, килешеүгә ярашлы, ҡаланы ташлап китергә тейеш булалар.
2003 йылдың февралндә ҡала хакимиәте Тимерсе урамын, Транспорт урамының 144 һәм 167/3 йорттарынан (уларҙы ла керетеп) Галицкий урамына тиклемге араһын С. И. Шило урамы тип атарға ҡарар итә, урамдың ҡалған тарихи өлөшөнөң исеме һаҡлана— Тимерсе урамы.

# Тимерсе урамы (Таганрог)
## Тимерсе урамында урынлашҡан

* «Каравай-Юг» икмәк заводы — Тимерсе урамы, 33
* 38-се мәктәп — Тимерсе урамы, 182;
* 5-се ҡала дауаханаһы — Тимерсе урамы,157-159;
* 5-се мәктәп — Тимерсе урамы, 162

# Тимерсе урамы (Таганрог)
## Ҡыҙыҡлы факттар

* Тәүҙә бөтә Тимерсе урамының исемен С. И. Шило исемендәге урам итеп үҙгәртергә уйлайҙар. Ләкин ҡала халҡының көтөлмәгән ҡаршылығына осрайҙар. Хакимиәт К. А. Семериков етәкселегендә урамдың бер өлөшөнөң генә исемен үҙгәртергә ҡарар ҡабул итә.
# Путку-Еган

Путку-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нонг-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Путку-Еган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200045137
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204513
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Лунциг

Лунциг (нем. Lunzig) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 162 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,76 км². Диңгеҙ кимәленән 350 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7980 һәм автомобиль коды — GRZ.
# Мөхөтдинов Хәким Ғәйфулла улы

Мөхөтдинов Хәким Ғәйфулла улы (22 июль 1922 йыл — 26 май 1988) — Башҡорт АССР-ының Учалы МТС-ы комбайнсыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.

# Мөхөтдинов Хәким Ғәйфулла улы
## Биографияһы

Хәким (Хәкимйән) Ғәйфулла улы Мөхөтдинов 1922 йылдың 22 июлендә Башҡорт АССР-ы Учалы районының Сәфәр ауылында тыуа.
Белеме — урта махсус. 1956 йылда Башҡорт АССР-ының Бәләбәй ауыл һәм урман хужалығын механизациялау һәм электрификациялау техникумын тамамлай.
1938 йылдан Учалы МТС-ының тракторсылар курсын тамамлағандан һуң, тракторсы булып эшләй башлай.
1941—1942 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша: 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы составында һуғыша.
Ҡыҙыл Армиянан демобилизацияланғас, комбайнсы, трактор бригадаһы бригадиры, машина-трактор оҫтаханаһы мөдире, механик-Ҡариҙел МТС-ының механик- контролеры, 1949 йылдан — Учалы МТС-ы комбайнсыһы булып эшләй. Хәким Ғәййфулла улы йыл һайын юғарыуңышҡа өлгәшә: 1950 йылда 530 гектар майҙандан иген йыйып ала, 1951 йылда — 650 гектарҙан.
1950 йылда иген культураларын йыйып алыуҙа һәм һәм һуғыуҙа яулаған ҡаҙаныштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1951 йылдың 8 авгусындағы указы менән X. Ғ. Мөхөтдиновҡа Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
1956 йылдың сентябрендә Учалы МТС-ының ауыл хужалығы машиналары буйынса инженер итеп тәғәйенләнә. 1958 йылдың июленән — Учалы урта мәктәбе уҡытыусыһы. 1959 йылдың мартында Учалы районы «Совет» колхозының партойошма секретары итеп һайлана. 1960—1965 йылдарҙа — Учалы баш май завод директоры була, 1965—1968 йылдарҙа — "Сельхозтехника"ның Учалы район берекмәһе идарасыһы урынбаҫары, 1968—1974 йылдарҙа — башҡорт АССР-ының Дәүләт һунар инспекцияһы һунарсыһы, 1975—1977 йылдарҙа — "Сельхозтехника"ның Учалы район берекмәһендә инженер, 1977—1984 йылдарҙа — Учалы мелькомбинат директоры.
Мөхөтдинов Хәким Ғәйфулла улы 1988 йылдың 26 майында вафат була.

# Мөхөтдинов Хәким Ғәйфулла улы
## Наградалары

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1951)
* Ленин ордены (1951, 1952)
* миҙалдар
# Рожа Миклош

Миклош Рожа (мадьярса Rózsa Miklós, ингл. Miklos Rozsa; 18 апрель 1907 йыл, Будапешт — 27 июль 1995 йыл, Лос-Анджелес) — венгр-Америка композиторы, академик әҫәрҙәре менән дә, кино музыкаһы менән дә билдәле.

# Рожа Миклош
## Биографияһы

Биш йәшенән скрипач бабаһы бүләк иткән скрипкала уйнаған. 1925 йылда, Лейпциг университетына уҡырға ингәнлектән, Венгриянан киткән, әммә оҙаҡламай Лейпциг консерваторияһына күскән, һәм унда Герман Грабнерҙа уҡыған. Артабан Францияла (1931—1935) һәм Бөйөк Британияла (1935—1940) йәшәгән һәм эшләгән, ә 1940 йылда АҠШ-ҡа килгән, 1946 йылдан бирле Америка гражданины.
Тәүге әҙер Европала Рожа симфоник әҫәрҙәре менән билдәлелек алған, әммә 1930 йылдарҙан алып инде ул кино музыкаһы өлкәһендә эшләй башлаған. «Бағдад буры» (1940) фильмының тауыш таҫмаһы уңышҡа өлгәшкәндән һуң, Рожа бик күп голливуд фильмдарына музыка яҙған (дөйөм алғанда, йөҙҙән артыҡ). «Заворожённый» (1945), «Двойная жизнь» (1947) һәм «Бен-Гур» (1959) фильмдарына музыка яҙған өсөн «Оскар» кинопремияһына лайыҡ булған. Түбәндә тағы ла Рожа музыкаһы яңғыраған атаҡлы кино таҫмаларының исемдәре теҙмәһе бирелгән — «Двойная страховка», «Потерянный уикэнд», «Убийцы», «Асфальтовые джунгли», «Леди Гамильтон», «Провидение».
Шуның менән бергә бөтә ғүмере дауамында Рожа академик музыка яҙыуын дауам иткән — уның скрипка менән оркестр өсөн концерты айырата билдәле (1954, Яша Хейфец өсөн яҙылған) һәм виолончель менән оркестр өсөн (1968, Янош Штаркер өсөн яҙылған).
# Суты-Тэл-Яха

Суты-Тэл-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Тазов мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Суты-Тэл-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15040000212115300054136
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305413
* Бассейн коды — 15.04.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Лағыр урта мәктәбе

Лағыр урта мәктәбе (тулы атамаһы — Башҡортостан Республикаһы Салауат муниципаль районының Лағыр ауылы дөйөм урта белем биреү мәктәбе дөйөм белем биреү бюджет учреждениеһы) — Лағыр ауылында урынлашҡан дөйөм белем биреү учреждениеһы.

# Лағыр урта мәктәбе
## Тарихы

Ауылда грамотаға эйә кешеләр электән булған. 1811 һәм 1816 йылғы рәүиз сказкаларына ярашлы, Лағыр ауылында Себер даруғаһының элекке ахуны Яңыбай Ишмөхәмәтов йәшәгән. XIX быуатта ауылда 1791 һәм 1876 йылдарҙа төҙөлгән 2 йәмиғ мәсете була, уларҙың һәр ҡайһыһының үҙ мәктәбе була. Беренсе мәктәп 1848 йылда асыла. Ошо датанан иҫәпләгәндә, Лағыр мәктәбенә 200 йыл самаһы. Беренсе земство мәктәбе 1905 йылда асыла. Ул дүрт кластан тора һәм уҡытыу рус телендә алып барыла. Беренсе уҡытыусы 40 йәшлек Әхмәтсолтан Ғөбәйҙуллин була. Ул 1917 йылға тиклем уҡыта. 1919 йылда мәктәп 1-се баҫҡыслы Берҙәм хеҙмәт мәктәбе тип үҙгәртелә, унда 8-16 йәшлек малайҙар һәм үҫмерҙәр уҡый. Арифметика, география, физика, рус теле һәм башҡорт теленән Яуыш Мөхәмәтғәлин менән Йыһан Мөхәмәтшин белем бирә. Революция, Граждандар һуғышы, 1921 йылғы ҡоролоҡ һәм унан һуң килгән аслыҡҡа ҡарамаҫтан, ауылда мәктәп эшен туҡтатмай. 1932 йылда мәктәп Колхоз йәштәре мәктәбе (ШКМ) тип үҙгәртелә. 1935 йылда мәктәп ете йыллыҡ тулы булмаған мәктәп статусын ала. 1961 йылда 8 йыллыҡ тулы булмаған мәктәпкә әйләнә, 1968 йылда — урта мәктәп статусына эйә була. 1972 йылда яңы типовой мәктәп төҙөлә.
2001 йылда 264 урынлыҡ яңы мәктәп ҡулланыуға тапшырыла. Балалар баҡсаһы мәктәп ҡарамағына инә һәм бер бинала урынлашҡан.

# Лағыр урта мәктәбе
## Мәктәп директорҙары

* Вахитов Заһирьян Йомаҙил улы
* Дауытов Ғилметдин (1935—1942)
* Шәйехов Зәки (1935—1942)
* Шәйехова Фәғилә (1941—1946)
* Исламғолов Нуретдин (1946—1949)
* Хәлилов Мөхибулла Зәйнулла улы (1949—1950)
* Ситдиҡов Шәмсетдин Мөхәмәтдин улы (1953—1973)
* Хөсәйенов Нурмөхәмәт Ғәйфулла улы (1973—1974)
* Шафиҡов Юлдаш Нурмөхәмәт улы (1974—1976)
* Хәмитов Тельман Вәли улы (1976—1979)
* Шамсетдинов Чингиз Юлай улы (1979—1981)
* Хәйрова Әҡлимә Хәким ҡыҙы (1981—1982)
* Байышев Зәки Әсләм улы (1982—1998)
* Исламғолова Гөлзирә Ғәлимйән ҡыҙы (1998—2001, 2004—2008)
* Хәйров Салауат Фәрит улы (2009—2010)
* Ситдиҡов Ринат Даян улы (2001—2004, 2008—2009, 2010 йылдан хәҙергә тиклем).

# Лағыр урта мәктәбе
## Проекттары

* Еңеү йүгереүе
* Иң яҡшы ил һаҡсыһы
* Батыр көнө
* Ҡараһаҡал бәйгеһе

# Лағыр урта мәктәбе
## Музейҙары

* Лағыр мәктәбенең крайҙы өйрәнеү музейы
* Хәбир Ғәлимов музейы
* Сәғәт музейы
# Тудырья

Тудырья — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Лопва йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Тудырья
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100009639
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100963
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Тирәкле (Егәнлек ҡушылдығы)

Тирәкле (рус. Терекла) — Рәсәйҙәге йылға. Егәнлек йылғаһының һул ҡушылдығы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Егәнлек йылғаһына һул яҡтан (тамағынан 36 км алыҫлыҡта) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км тәшкил итә.
Атамаһы тарихи Башҡортостан ерҙәрендә йыш осрай: тирәк һүҙе һәм -ле аффиксы ярҙамында барлыҡҡа килгән.

# Тирәкле (Егәнлек ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Түбәнге Волга бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һамар йылғаһы — Сорочинск гидроузелынан Елшанка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — юҡ. Йылға бассейны — Волга Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәренә ярашлы:
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001012112100006891
— Кодтар буйынса гидрологик өйрәнеү (гө) — 112100689
— Бассейн коды — 11.01.00.010
— Гө буйынса томы — 12
— Гө буйынса сығарылыш — 1
# Обмен (Чус ҡушылдығы)

Обмен — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чус йылғаһының һул ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Обмен (Чус ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100000481
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100048
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ковеньга

Ковеньга — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вондожь йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Ковеньга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100112103000006006
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000600
* Бассейн коды — 03.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Мишако

Мишако — Рәсәйҙәге йылға. Адыгей Республикаһы,Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Белая йылғаһының уң ярына тамағынан 170 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 9,4 км.

# Мишако
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Белая (Кубань ҡушылдығы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06020001112108100004557
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108100455
* Бассейн коды — 06.02.00.011
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Оло Варкута-Яха

Оло Варкута-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Мессо-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 202 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 97 км.

# Оло Варкута-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300073165
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307316
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3