yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Балтик шведтары

Балтик шведтары (шулай уҡ эстон шведтары) — урта быуатта Эстония тарихында мөһим роль уйнаған һәм Икенсе бөтә донъя һуғышы аҙағына тиклем һиҙелерлек этно-тел аҙсылыҡ тәшкил иткән, Эстониялағы швед аҙсылығының йыйылма атамаһы.

# Балтик шведтары
## Тарихы

Эстон (яр буйы) шведтары — боронғо, ә аҙаҡ унан һуңғы, аҙ һанлы, әммә бик абруйлы, Скандинавия күскенселәре герман нәҫелдәре (X-XI быуатта бында викингтар төпләнгән, аҙаҡ шведтар, даттар һәм бер ни тиклем немецтар), улар X—XVIII быуаттарҙа Эстонияның яр буйы территорияһын контролдә тоталар.
1561—1721 йылдарҙа эст ерҙәренә (хәҙерге Эстония) Швеция хужа була. Шуға күрә XVII быуат уртаһында эстон шведтарының һаны иң ҙур ҡиммәтенә етә — яҡынса 12 мең кеше. Шул уҡ ваҡытта улар аҙ һанлы Эстония халҡының һиҙелерлек өлөшөн тәшкил итә — 5 проценттан 10 процентҡа тиклем.
Хәҙерге Эстония территорияһын Рәсәй империяһына ҡушҡандан һуң, герман әҙселеге төбәктә башлыса үҙенең өҫтөнлөклө иҡтисади-социаль хәлен һаҡлай, әммә Рәсәй империяһы составында автономиялы бөйөк кенәзлек статусына эйә Финляндиянан айырмалы рәүештә, шведтар һәм швед теле статусы рәсми рәүештә нығытылмаған була, һәм улар урындағы халыҡ менән ассимиляцияға бирелеүен дауам итә. Бөйөк Екатерина бөтә швед халҡын, ышанысһыҙ халыҡ булараҡ, Хийумаа утрауынан (1800 самаһы кеше) Украинаға (унда улар Старошведское ауылына нигеҙ һалалар) күсереп ултыртыу тураһында указ сығара.
1934 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәте буйынса, инде ул саҡта бойондороҡһоҙ Эстон республикаһында, швед телен туған тел тип иҫәпләгән 7641 кеше йәшәй (ил халҡының 0,7%-ы). Балтик диңгеҙенең күп утрауҙарында шведтар халыҡтың абсолют күпселеген тәшкил иткән (мәҫәлән, Рухну һәм Вормси), шуның менән бергә швед халҡының һаны даими рәүештә кәмей.

# Балтик шведтары
## Балтик шведтары XXI быуатта

Әлеге ваҡытта Эстонияла йәшәүсе шведтар, швед компанияһына, башлыса банк секторында (күсемһеҙ милек, кредит) эшләүсе, нигеҙҙә экспатриант булып торалар.
# Ботгрос Николай

Ботгрос Николай (молд. Nicolae Botgros; 25 ғинуар 1953 йыл) — Молдавия скрипкасыһы һәм дирижеры, Молдова дәүләт филармонияһының «Лэутарий» халыҡ музыкаһы ансамбле художество етәксеһе.

# Ботгрос Николай
## Биографияһы

Николай (Николае) Ботгрос 1953 йылдың 25 ғинуарында Молдавия ССР-ы (хәҙер Молдова Республикаһы) Кагул районы Бадикул Молдовенеск ауылында музыканттар ғаиләһендә тыуған: уның атаһы скрипкасы була, ике бер туған ағалары ла төрлө музыка ҡоралдарында уйнаған.
Башта Сороки мәҙәни-ағартыу училищеһында музыкаға өйрәнә. Һуңыраҡ Кишинев консерваторияһын (скрипкасы һәм дирижер) тамамлай.
1970 йылдар башында Единец ҡалаһында «Чокырлия» оркестрында эшләй. 1973—1974 йылдарҙа «Мугурел» оркестрында, 1974—1978 йылдарҙа «Жок» оркестры ансамблендә скрипкасы була. 1978 йылдан алып Николай Ботгрос халыҡ ансамбле «Мугурел» нигеҙендә ойошторолған «Лэутарий» ансамблен етәкләй. СССР-ҙың күп кенә ҡалаларында һәм сит илдәрҙә — Европала һәм Америкала— сығыш яһай. Ансамбль бик күп миҙалдарға һәм дипломдарға лайыҡ булды.
Николай Ботгрос Лидия Беженаруға өйләнгән.

# Ботгрос Николай
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Молдавия ССР-ының халыҡ артисы (1988)
* Республика ордены (2000)
# Барҙым (Серге ҡушылдығы)

Барҙым — Свердловск өлкәһендәге йылға. Барҙым йылғаһы тамағы Серге йылғаһы һул ярының 56 километрында, Түбәнге Серге ҡалаһы янында урынлашҡан. Оҙонлоғо — 79 км, Һыу йыйыу бассейны майҙаны — 646 км².
Барҙым йылғаһының башы Шунут тауҙарына яҡын урынлашҡан. Апрель аҙағында — май башында ҡарҙан әрселә.

# Барҙым (Серге ҡушылдығы)
## Ҡушылдыҡтары

* Полуденный Барҙым — һул яры буйлап 28 километрҙа
* Рәүҙеле — уң яры буйлап 35 километрҙа
* Суховилялка — һул яры буйлап 49 километрҙа
* Оло Шунут — уң яры буйлап 65 километрҙа

# Барҙым (Серге ҡушылдығы)
## Һыу туризмы

Ташҡын осоронда ғына йөҙөргә мөмкин, йәйгеһен йылға һайыға. Ауырлыҡ категорияһы - катамарандар өсөн яҡынса II. Тотҡарлыҡтар: ҡыуаҡлыҡтар, өйөмдәр. Йылға аҙағында тармаҡлы дельтаһы бар. Һыуҙан ағып төшөү, ҡағиҙә булараҡ, Рәүҙеле ауылы янындағы күперҙән башлана. Уға тиклем Түбәнге Сергенән яҡшы юл алып бара.
# Муҡатта'ә

Муҡаттаә (ғәр. مقطعة‎ — «айырым хәрефтәр») йәки фәүәтих (ғәр. فواتح‎ — «асыусы хәрефтәр») — 114 Ҡөрьән сүрәһенең 29-ы башланған айырым хәрефтәр. Ғәрәп әлифбаһының 28 хәрефенән яртыһынан күберәге муҡатта’ә булараҡ ҡулланылған, улар яңғыҙ ҙа, ике, өс, дүрт йәки биш хәреф комбинацияһында осрай.
"Муҡатта'ә" аятмы, әллә юҡмы тигән һорауға төрлө фекер бар. Күфә һәм Бәсра мәктәбе вәкилдәре был мәсьәлә буйынса төрлө ҡарашта тора. Күфә мәктәбе вәкилдәренең бер өлөшө муҡатта’ә айырым аят тәшкил итә, тип иҫәпләй, ә бәсралар, киреһенсә, хәрефтәр айырым аят булыуы мөмкин түгел, тип һанай.

# Муҡатта'ә
## Аңлатма

Был хәрефтәр-символдар мәғәнәһе тураһында Ҡөрьәндең тәүге тәфсирселәре лә бер төрлө генә итеп яуап бирә алмаған. Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең Сөннәтендә лә Уның был хаҡта ниҙер әйткәне тураһында мәғлүмәт юҡ,сәхәбәләр ҙә ни аңлатҡанын һорамаған. Ҡөрьәндең ҡайһы бер тәфсирселәре һандар менән бәйләп, [Бәни Исраил|йәһүдиҙәр]] ошо ысул менән мосолмандар хакимлығы осорон һанап сығарырға маташҡан ише,төрлө эзотерик һығымталар сығара.
Икенсе бер тәфсирселәр быларҙы илаһи бер күрһәтмә булыуға ишаралай тип һанай, сөнки был хәрефтәр булған сүрәләрҙә нисек тә булһа Ҡөрьән менән ант итеү бар (шул иҫәптән Әл-Ғәнкәбут сүрәһе, Әр-Рум сүрәһе и Әл-Ҡәләм сүрәһе).
Күпселек мосолмандар фекеренсә, "муҡатта'ә" илаһи сер булып тора, ниндәй хәреф ни мәғәнә аңлатыуы — бөтәһе лә фараз ғына. Был һүҙҙәрҙе хәлифә Әбү Бәкер ҙә раҫлай: «Һәр илаһи китаптың сере бар һәм Ҡөрьәндең сере — ҡайһы бер сүрәләр башында килә»

# Муҡатта'ә
## "Муҡатта'ә" булған сүрәләр исемлеге

"Муҡатта'ә" булған сүрәләр исемлеге :
| № | сүрәнең атамаһы | ғәр. ‎ | Муҡатта'ә |
| 1 | Әл-Бәҡара сүрәһе | الم | Әлиф.Ләм. Мим |
| 2 | Әлү Ғимран сүрәһе | الم | Әлиф.Ләм. Мим |
| 3 | Әл-Әғрәф сүрәһе | المص | Әлиф.Ләм. Мим. Сад |
| 4 | Йунус сүрәһе | الر | Әлиф Ләм Ра |
| 5 | Һуд сүрәһе | الر | Әлиф Ләм Ра |
| 6 | Йософ сүрәһе | الر | Әлиф Ләм Ра |
| 7 | Әр-Рәғд сүрәһе | المر | Әлиф Ләм Мим Ра |
| 8 | Ибраһим сүрәһе | الر | Әлиф Ләм Ра |
| 9 | Әл-Хижер сүрәһе | الر | Әлиф Ләм Ра |
| 10 | Мәрйәм сүрәһе | كهيعص | Ҡаф Һа Йа Ғайн Сад |
| 11 | Та Һа | طه | Та Һа |
| 12 | Әш-Шүғараа сүрәһе | طسم | Та Син Мим |
| 13 | Ән-Нәмл сүрәһе | طس | Та Син |
| 14 | Әс-Ҡасас сүрәһе | طسم | Та Син Мим |
| 15 | Әл-Ғәнкәбүт сүрәһе | الم | Әлиф Ләм Мим |
| 16 | Әр-Рум сүрәһе | الم | Әлиф Ләм Мим |
| 17 | Луҡман сүрәһе | الم | Әлиф Ләм Мим |
| 18 | Әс-Сәждәһ сүрәһе | الم | Әлиф Ләм Мим |
| 19 | Йа Син | يس | [Йа Син |
| 20 | Саад сүрәһе | ص | Сад |
| 21 | Ғафир сүрәһе | حم | Хә Мим |
| 22 | Фуссыиләт сүрәһе | حم | Хә Мим |
| 23 | Әш-Шура сүрәһе | حم عسق | Хә Мим Әйн Син Ҡаф |
| 24 | Әз-Зухруф сүрәһе | حم | Хә Мим |
| 25 | Әд-Духан сүрәһе | حم | Хә Мим |
| 26 | Әл-Джәҫиә сүрәһе | حم | Хә Мим |
| 27 | Әл-Әхҡаф сүрәһе | حم | Хә Мим |
| 28 | Ҡаф сүрәһе | ق | Ҡаф |
| 29 | Әл-Ҡәләм сүрәһе | ن | Нүн |
# Вижайка (Лолог ҡушылдығы)

Вижайка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы/ Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лолог йылғаһының уң ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Вижайка (Лолог ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100003000
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100300
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Екатерининка

Екатерининка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уньша йылғаһының уң ярына тамағынан 1,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Екатерининка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200009250
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200925
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Барудия мәсете

1837
Барудия мәсете (Баруди биҫтәһенең беренсе йәмиғ мәсете, татар. Barudiə, Барудия) — Ҡазанда ағастан төҙөлгән мәсет, дини архитектура ҡомартҡыһы. Баруди биҫтәһендә татар биҙәү сәнғәте өлгөләре менән классицизм стилендә төҙөлгән. Баруд ғәрәп телендә дары тигәнде аңлата. Мәсет бөгөнгө көндә һаҡланмаған. СССР ваҡытында балалар баҡсаһы урынлашҡан була. 1973 йылда емерелә.
# Отломка

Отломка — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе,Марий Эл Республикаһы,Кострома өлкәһе,Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вая йылғаһының уң ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Отломка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400212110000043229
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004322
* Бассейн коды — 08.01.04.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Орхон яҙмалары

Орхон яҙмалары — Орхон йылғаһы буйында табылған иң иҫке төрки яҙмалар. Улар 732 үә 735 йылдар араһында Күл үә Билге исемле ике Күктүрк бигестәренә бағышланған ине. Яҙмалар Орхон әлифбаһы исемле иҫке төрки хәрефтәре менән ике ташта уйып ҡалдырылған. 1893 йылда уларҙы Вильһельм Томсен (Vilhelm Thomsen) исемле Дания ғалимы өйрәнеп тасуирлаған.
# Нефтекама епархияһы

Нефтекама епархияһы — Башҡортостан Республикаһының Асҡын, Баҡалы, Балтас, Бәләбәй, Балаҡатай, Бөрө, Благовар, Бүздәк, Борай, Дыуан, Дүртөйлө, Йәрмәкәй, Илеш, Ҡалтасы, Ҡариҙел, Ҡыйғы, Краснокама, Мәсетле, Мишкә, Нуриман, Салауат, Тәтешле, Туймазы, Саҡмағош, Шаран һәм Яңауыл райондары административ сиктәрендә ойошторолған Урыҫ православие сиркәүенең епархияһы. Башҡортостан митрополияһы составына инә.
Епархия идарасыһы — епископ Амвросий (Мунтяну) (2012 йылдың 4 мартынан алып)

# Нефтекама епархияһы
## Тарихы

Урыҫ православие сиркәүе Изге Синодының 2011 йылдың 27 декабрҙәге ҡарарына ярашлы Өфө епархияһынан ҡайһы бер өлөштәре айырып алыу юлы менән ойошторолған. Рәсми рәүештә Башҡортостан митрополияһы составына индерелгән.
Башта Нефтекама епархияһының епархиаль архиерейы «Нефтекама һәм Бәләбәй» титулына эйә була.
2012 йылдың 4 октябрендә Изге Синод ҡарарына ярашлы хакимлыҡ иткән архиерейҙың титулы «Нефтекама һәм Бөрө» титулына үҙгәртелде. 2017 йылдың 29 июлендә Санкт-Петербургта Мәскәү һәм бөтә Русь Изгеләрҙән-изге Патриархы Кирилл рәйеслеге аҫтында Урыҫ Православие Сиркәүе Изге Синодының сираттағы ултырышы үтте. Ултырышта Нефтекама епархияһында Хакимлыҡ иткән архиерейға «Нефтекама һәм Бөрө» титул йөрөтөргә тигән ҡарар сығарылды.

# Нефтекама епархияһы
## Епископтар

* Никон (Васюков) (27 декабря 2011 — 4 марта 2012) временный управляющий
* Амвросий (Мунтяну) (4 марта 2012 — 30 мая 2019)
* Никон (Васюков) (с 30 мая 2019 года) временный управляющий

# Нефтекама епархияһы
## Монастырҙар

* Смоленск (Буғабаш) Божья матерь иконаһы хөрмәтенә монастырь (ҡатын-ҡыҙҙар; Баҡалы районы, Буғабаш ауылы
* Богородица-Тихвин Монастыры (ҡатын-ҡыҙҙар; Бәләбәй районы, Приютово ҡасабаһы)
* Пәйғәмбәр Илия скиты (Бәләбәй районы, Парафеевка ауылы)
* Пәйғәмбәр Илия монастырының Изге Георгий скиты (Дыуан районы, Йыланыш ауылы)
* Пәйғәмбәр Илия ирҙәр монастыры (Дыуан районы, Мәсәғут ауылы)
* Пәйғәмбәр Илия ирҙәр монастырының Иоанн-Богословск скиты (Дыуан районы, Мәсәғут ауылы)
* Бөрө Изге Троицк монастыры (ҡатын-ҡыҙҙар)

# Нефтекама епархияһы
## Благочинийҙар

* Нефтекама
* Дүртөйлө
* Бөрө
* Бәләбәй
* Көнсығыш
# Кыскуя

Кыскуя — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Нюгуса йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.

# Кыскуя
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000003377
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000337
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Йорт хайуандары

Йорт хайуандары — кеше ҡулға эйәләштергән хайуандар, мал, улар йорт янында аҫрала. Мал көнкүрештә ниндәйҙер файҙа килтерә, ҡайһы бер хайуандар күңел өсөн аҫрала. Йорт хайуандарының күпселеге еңел үрсей. Селекция ярҙамында кеше уларҙың тоҡомон яҡшырта, үрсемлеген арттыра.

# Йорт хайуандары
## Дөйөм характеристика

Йорт хайуандарының бер өлөшө (ауыл хужалығы хайуандары) туранан-тура кешегә матди табыш килтерә, мәҫәлән, аҙыҡ (һөт, ит), материалдар (йөн, тире) сығанағы булып тора. Икенселәре (эш малы һәм хеҙмәт хайуандары) эш функцияһы (йөк ташыу, һаҡлау һәм башҡалар) башҡарып, кешегә файҙа килтерә.
Икенсе ҙур категория — компаньон хайуандар, улар кешегә ҡәнәғәтлек бирә, күңелен күтәрә. Ҡала кешеләре өсөн йыш ҡына тап ошо категория «йорт хайуандары» булып тора ла инде. Күп ғаиләләрҙә улар дуҫ урынында, стресс тойғоһонан ҡотолорға ярҙам итә..
Йорт хайуандарын махсус биналарҙа (аҙбар, ат һарайы, эт ояһы) тоторға мөмкин, кешенең йорт эсендә лә йәшәйҙәр. Йорттарҙа йәшәүселәр өсөн ситлектәр, аквариумдар, террариумдар һәм башҡа төр йәшәү урыны булдыралар, ә икенселәре (мәҫәлән, бесәй, эт, кролик һәм хатта маймыл бина эсендә иркен йөрөй ала.
Йортта "саҡырылмаған ҡунаҡтар" - төрлө хайуандар ҙа йәшәүе мөмкин. Улар файҙа килтермәү генә түгел, ҙур ғына зыян да һала ала. Мәҫәлән, ҡомаҡ, сысҡандар, тараҡандар, ҡырмыҫҡалар, ҡандалалар.

# Йорт хайуандары
## Үрсеүҙәре

Йорт хайуандары ҡырағай хайуандарҙан барлыҡҡа килгән. Күп ҡырағай хайуандарҙы, бигерәк тә йәш сағында, ҡулға эйәләштереп була, әммә йорт шарттарында улар ауыр үрсей, тоҡомдары булһа ла яңынан ҡулға эйәләштерергә кәрәк.
Ҡырағай хайуандарҙан айырмалы рәүештә, йорт хайуандары, ҡағиҙә булараҡ, тиҙ үрсей. Еңел, яҡшы үрсеүе - ыңғай сифаттары тураһында һөйләй.Уларҙы эйәләштерергә лә кәрәкмәй, кешеләр быуаттар буйы алып барған генетик селекция һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән сифаттары нәҫелдән бирелә.
Йорт хайуандарының төрҙәре — хайуандар донъяһы төрҙәрененең дөйөм һанына ҡарата сағыштырмаса ҙур түгел. Мәҫәлән, һөтимәрҙәрҙең ике меңдән ашыу төрө бар, йорт хайуандары бөтәһе яҡынса 40 төр генә. Әгәр йорт хайуандарының исемлегенән ошондай организмдарҙы (бөжәктәр бал ҡорто, кошениль, ебәк күбәләгенең ике—өс төрөн) һәм балыҡтың ике төрөн (алтын балыҡ һәм карп), алып ташлаһаң, ғәмәлдә «ысын» йорт хайуаны 27 генә ҡала.

# Йорт хайуандары
## Шулай уҡ ҡара

* Декоратив ҡомаҡтар
* Йорт төлкөләре
* Компаньон хайуандар
* Ҡулға эйәләштереү
* Тоҡом (малсылыҡ)
* Эт аҫрау
* Хонорик
# Грубе-Ю (Юн-Яга ҡушылдығы)

Грубе-Ю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Юн-Яга йылғаһының һул ярына тамағынан 69 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.

# Грубе-Ю (Юн-Яга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000067456
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006745
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Удёв

Удёв — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Рязань өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вад йылғаһының һул ярына тамағынан 126 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Удёв
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем, Цна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010200412110000028333
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002833
* Бассейн коды — 09.01.02.004
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ғафаров Фидан Сафа улы

Ғафаров Фидан Сафа улы (12 октябрь 1947 йыл) — башҡорт театр актёры. РСФСР-ҙың (1984), Башҡорт АССР-ының (1980) һәм Татарстан Республикаһының (1994) халыҡ артисы, Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1981), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2017), Өфө ҡалаһының почётлы гражданы (2020).

# Ғафаров Фидан Сафа улы
## Биографияһы

Фидан Сафа улы Ғафаров 1947 йылдың 12 октябрендә Башҡорт АССР-ының Дүртөйлө районы Яңы Уртай ауылында тыуған. Ошо ауылда 7 синыфты тамамлағас, 14 йәшендә Өфө сәнғәт училищеһына уҡырға килә. 1966 йылда училищены тамамлағас, Башҡорт дәүләт академия драма театрына эшкә килә. Театрҙа ниндәй генә роль уйнамаһын, үҙен һәр саҡ талантлы сәхнә өҫтаһы итеп күрһәтә.

# Ғафаров Фидан Сафа улы
## Репертуары

Театр сәхнәһендә Ә. Атнабаевтың «Мөхәббәт тураһында йыр» драмаһында Илһам, У. Шекспирҙың «Ромео һәм Джульетта» трагедияһында (Ш. М. Мортазина ҡуйылышы) Ромео ролдәре менән сығыш яһай башлаз. Ф. Ғафаров репертуары төрлө жанрлы драма әҫәрҙәрендәге киң темаларға ҡағылған 100-ҙән ашыу ролде үҙ эсенә ала.
Башҡарған төп ролдәре: Хәлил (М. Фәйзи «Ғәлиәбаныу»), Искәндәр (Ғ. Ҡотой «Тапшырылмаған хаттар»), Камил (И. Абдуллин «Айһылыуҙың айлы кистәре»), Зөлҡәрнәй (И. Абдуллин «Тиле йәшлек»), Ғәлимйән (Х. Ибраһимов «Башмағым»), Ричард Галин (М. Кәрим «Айгөл иле»), Уҡап (М. Кәрим «Салауат. Өн аралаш төн»), Эрап (М. Кәрим «Ташлама утты, Прометей!»), Мәрәһим (М. Кәрим «Яҙмыштарҙан уҙмыш бар»), Ҡотләхмәт (М. Кәрим «Ҡыҙ урлау»), Зубков (М. Кәрим «Ярлыҡау»), Һалдат (Ә. Мирзаһитов «Әсәләр көтәләр улдарын»), Булат (К. Тинчурин «Зәңгәр шәл») һ.б.
Талантының тәбиғилеге, лирик хисле булыуы, күңел кисерештәрен нескә асып биреү һәләте менән актёр башҡаларҙан айырылып тора. Моңло тауышы тамашасыны әсир итә. 1991 йылда ул «Фидан Ғафаров театры»н ойоштора.
2020 йылдың мартында башҡорт театр сәхнәһе һәм эстрада йондоҙо, популяр актёр һәм лирик йырҙар башҡарыусы Фидан Ғафаровҡа «Өфө ҡалаһының почётлы гражданы» исеме бирелде.

# Ғафаров Фидан Сафа улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Салауат Юлаев ордены (2017).
* Татарстан Республикаһының халыҡ артисы (1994)
* РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1984)
* Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1981)
* БАССР-ҙың халыҡ артисы (1980)
* БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1972)
* Өфө ҡалаһының почётлы гражданы (2020).

# Ғафаров Фидан Сафа улы
## Ғаиләһе

Ҡатыны Фәриҙә Хәбибулла ҡыҙы 2022 йылдың 24 авгусында вафат булған. Ике улы: Айбулат — музыкант (2009 йылда вафат), кесе улы Азамат — Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры. Ҡыҙы Сәмира никахтан тыш тыуған..
# Тюфяков Сергей Михайлович

Тюфяков Сергей Михайлович (1 апрель 1949 йыл) — баянсы, педагог, профессор (1996), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (1996), БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1986); Волга буйы йәш баянсылар конкурсы, И. Я Паницкий исемендәге I конкурс-фестивале, халыҡ-ара «Фогтлад музыка көндәре» (Клингенталь, ГДР) Халыҡ-ара конкурсы лауреаты.

# Тюфяков Сергей Михайлович
## Биографияһы

Сергей Михайлович Тюфяков 1949 йылдың 1 апрелендә Өфөлә тыуған. 1973 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын баян класы буйынса (уҡытыусылары -В. Ф. Беляков һәм В. К. Моисеев) тамамлай.
Был йыл стажировка үтә 1975—1979 йылдарҙа Гнесиндар исемендәге. Дәүләт музыка-педагогия институтында стажировка үтә.
1974 йылдан алып Өфө дәүләт сәнғәт институтының халыҡ инструменттары кафедраһы уҡытыусыһы, 1991 йылдан музыка факультеты деканы, 2006—2015 йылдарҙа институттың ситтән тороп уҡытыу буйынса проректоры итеп тәғәйенләнә.
1973—1995 йылдарҙа Башҡорт дәүләт филармонияһы йырсыһы.

# Тюфяков Сергей Михайлович
## Башҡарыу оҫталығы

Сергей Михайлович Тюфяковтың репертуарында сит ил, ватан һәм башҡорт композиторҙары әҫәрҙәре, ү шулай уҡ башҡорт, татар, урыҫ халыҡ йырҙарының эшкәртеүҙәре.
«Эмоционаллеге менән айырылып башҡарыу сәнғәте тәрән уның, темперамент, виртуоз техника, артистизм, ансамблде нескә хистәре», — тип билдәләй башҡорт энциклопедияһы.
1987 йылдан Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артистары В. В. Грачев һәм В. В. Фильчев менән берлектә баянсылар триоһы составында сығыш яһай. Гастролдәр менән Рәсәй, Германия, Ҡаҙағстан, Көньяҡ Корея буйлап йөрөй.
# На земле Салавата (гәзит)

«На земле Салавата» Салауат районының урыҫ телендә сыҡҡан ижтимағи-сәйәси гәзите.

# На земле Салавата (гәзит)
## Ойоштороусылары

Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы, редакция коллективы.

# На земле Салавата (гәзит)
## Тарихы

Салауат районының үҙәге Малаяҙҙа аҙнаһына 2 тапҡыр урыҫ телендә сыға. 1935 йылдың майынан башҡорт телендә «Большевистик колхозға», 1936 йылдан алып урыҫ телендә «Совхозный рабочий» («Совхоз эшсеһе»; 1939 йылға тиклем); 1941 йылдан — башҡорт телендә «Большевик», 1953 йылдан — «Октябрь юлы» исеме менән нәшер ителә; 1959 йылдан урыҫ телендә «Путь Октября» («Октябрь юлы»)исеме менән яңынан нәшер ителә башлай, 1962 йылдан алып урыҫ телендә «Ленинское знамя» һәм башҡорт телендә «Ленин байрағы».
1991 йылдан исеме «На земле Салавата» итеп үҙгәртелә һәм 1996 йылға тиклем башҡорт телендә туранан-тура тәржемә булған «Салауат ерендә» гәзите менән бергә урыҫ телендә нәшер ителә. «Салауат ерендә» гәзите башҡорт телендәге үҙ аллы «Йүрүҙән» исемле гәзиткә әйләнгәндән һуң, «На земле Салавата» урыҫ телендә нәшер ителеүсе үҙ аллы баҫма булып ҡала.

# На земле Салавата (гәзит)
## Редакторҙары

* Еникеев
* Ғафаров Хатмулла Абдулла улы, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре.
* Хатымов Дамир Абдрахман улы
* Әхмәтйәнов Илгиз Мөхәмәҙи улы
# Ай-Хул-Юган

Ай-Хул-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сорум йылғаһының һул ярына тамағынан 167 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.

# Ай-Хул-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300020869
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302086
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3