yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ҡаймаҡ

Ҡаймаҡ — һөттөң ҡуйыһын айыртыу юлы менән алынған майлы ризыҡ.
Сепаратор уйлап табылғанға тиклем ҡаймаҡ эшләү өсөн ултырған һөттөң өҫтө генә һөҙөп алынған. Ризыҡты шыйыҡ көйө ҡулланырға мөмкин. Сауҙа өсөн аҙыҡ-түлек сәнәғәтендә 10-20 % (уртаса) һәм 35 % (майлы) ҡуйылыҡтағы ҡаймаҡ сығарыла. Һатыуҙа шулай уҡ консерваланғаны ла осрай. Майлы ризыҡ булараҡ ҡаймаҡ бик туҡлыҡлы. Бынан тыш уның составында 3,5 % аҡһым, 4,3 процент углевод, минераль тоҙ һәм витаминдар (A, E, B₁, В₂, C, PP һ. б.) бар.
Ҡаймаҡтан аҡ май эшләйҙәр. Ул шулай уҡ кулинарияла киң ҡулланыла. Шыйыҡ ҡаймаҡты ҡамыр ризыҡтарына, уларҙы биҙәү өсөн крем яһағанда тотоналар.

# Ҡаймаҡ
## Үҫемлек ҡаймағы

Аҙыҡ сәнәғәтендә оҙаҡ һаҡлана торған үҫемлек ҡаймағы ҡулланыла. Ул тәбиғи ҡаймаҡты алыштыра һәм башлыса кокос, пальма майҙарынан яһала. Бындай үҫемлек ҡаймағы составына шулай уҡ тәм, төҫ, еҫ биреүсе һөт аҡһымдары (башлыса натрий казениаты), төрлө ҡатнашмалар һәм буяуҙар инә.
# Осиновая (Ташма ҡушылдығы)

Осиновая — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ташма йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Осиновая (Ташма ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400312115200021087
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202108
* Бассейн коды — 13.01.04.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Мань-Мань-Я

Мань-Мань-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Воль-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 121 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.

# Мань-Мань-Я
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300025151
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302515
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ҡыҫҡа көй

Ҡыҫҡа көй — башҡорт музыка фольклористикаһында көй стиле.

# Ҡыҫҡа көй
## Тарихы

Термин әҙәбиәткә тәүге тапҡыр С. Г. Рыбаков тарафынан типтәрҙәрҙең халыҡ музыкаһын өйрәнгәндә индерелә, һуңынан Л. Н. Лебединский тарафынан ҡыҫҡа көй башҡорт халыҡ йырҙары — оҙон көй стиле менән сағыштырыу маҡсатында ҡулланыла.
Ҡыҫҡа көйҙөң беренсе яҙмалары С. Г. Рыбаков тарафынан «Урал мосолмандарының көнкүреш тасуирламаһы менән музыка һәм йырҙары» (1897 йыл) китабында баҫтырыла.

# Ҡыҫҡа көй
## Жанрҙың һүрәтләнеше

Башҡорт халыҡ музыкаһында ҡыҫҡа көй оҙон көйҙөң ҡапма-ҡаршы жанры булып һанала. Оптимизм һәм эмоциональ күтәрелеште сағылдырыусы сара. Ҡыҫҡа көйгә етеҙ темп, әүҙем ритмика һәм музыкаль өлөштәрҙең тигеҙ сиратлашыуы, көй һәм метроритмика төҙөлөшөнөң квадратлығы хас.
Ҡыҫҡа көй шәп темпта башҡарыла.
Шиғырҙар ете йәки һигеҙ ижекле үлсәүгә нигеҙләнгән була (4+4, 4+3 ижек). Ләкин бындай законлылыҡ һаҡланмаған осраҡтар ҙа күп.
Ҡыҫҡа көйгә бейеү һәм уйын таҡмаҡтары, инструменталь көйҙәр, эпик, йола, бейеү характерындағы лирик йырҙар («Ирәндек», «Гөлнәзирә», «Алты егет», «Зарифа» (ҡыланып бейеу), «Йыуаса», «Ялсығол», «Наза», «Ҡара юрға», «Ҡарабай»), байтаҡ зимагор һәм рекрут йырҙары, «Күк дүнән», «Турат сағылы» пьесалары, «Перовский», «Маршрут», «Аҡ Мәсет» марштары инә.
# Аҡсакүл (ауыл)

Аҡсакүл — Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы Бәғерәктамаҡ ауыл биләмәһе составына ингән ауыл,
1929 йылда бында «Магнитола» колхозы барлыҡҡа килә.

# Аҡсакүл (ауыл)
## Этимологияһы

Атамаһы башҡорттарҙа һәм татарҙарҙа таралған төрки ир-ат исеме Аҡсаҡул, Аҡсағол һәм Аҡсаҡай, нигеҙендә аҡса (башҡортса) — «деньги» һәм нигеҙгә ҡушылған ир-ат исеменең типовой компоненты, нигеҙгә ҡушыла ҡол (ҡул, ғол) — «ҡол», «тотҡон», рус телендә күл — «күл» һүҙенән һәм исемгә иркәләү оттеногы биреүсе исем яһаусы -ҡай аффиксы тип ҡабул ителгән. Был исемдәр ошо исем эйәһе аҡсалы, бай, мөлкәтле булһын тигән теләктән ҡушыла.

# Аҡсакүл (ауыл)
## Географияһы

Райондың төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә Кесе Аҡсакүл (исеме шунан) күле буйында урынлашҡан. Ҡоншаҡҡа тиклем алыҫлығы — 75 км.
Ҡоншаҡ районында тағы ла Аҡсакүл күле бар; Силәбе өлкәһенең Эткүл районында Аҡсаҡай күле бар.

# Аҡсакүл (ауыл)
## Климаты

Климаты уртаса континенталь. Һауа торошо ҡапыл үҙгәреүсән, Урал тауҙары Рәсәйҙең Европа өлөшөнән килгән һауаның үтеп инеүенә ҡамасаулай, шуның өсөн бында һалҡын Арктика һауаһы ла, Урта Азияның ҡоро һәм эҫе һауаһы ла еңел үтә. Һөҙөмтәлә һауа торошоноң кинәт үҙгәреүе йыш күҙәтелә.

# Аҡсакүл (ауыл)
## Халҡы

(1958—291, 1970—190, 1983—109, 1995 йылда — 92 кеше)
2002 йылғы йәниҫәп буйынса күпселекте алып тороусы халыҡтар: урыҫтар (74%), башҡорттар (26%).

# Аҡсакүл (ауыл)
## Урамдары

* Баҡса урамы
* Үҙәк урам
# Дуһалар

Цаатандар, дуһалар (монг. цаатан, үҙ атамаһы духа́)) — Монголияғы төрки телле халыҡ. Этноним «цаатан» шулай уҡ монгол телле урянхайҙарҙа һәм ҡалмыҡ-торгут ырыуҙарында осрай.
2000 йыл халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса уларҙың һаны Монголияла 303 кеше тәшкил итә , 2010 йыл халыҡ иҫәбен алыу буйынса 282 кешегә тиклем кәмей. Дингә ышаныусылар— шаманизм (57%) һәм буддистар (10%), дингә ышанмаусылар 33%.
Монголияның төньяҡ-көнбайышында Дархад соҡоро, Хувсгел аймағында йәшәйҙәр. Альтернатив атамалары — тувиндар(Lattimore 1965: 455). Күбеһенсә болансылыҡ менән шөғөлләнәләр. Традицион йәшәү торлаҡтары — урц (чум) — түңәрәк йылда йәшәйҙәр. Хәҙерге ваҡытта туристарға уйынсыҡ сувенирҙар һатып һәм ҡулға өйрәтелгән боландарҙа йөрөтөп килем алалар.

# Дуһалар
## Килеп сығыштары

Монгол, төрки һәм самоди ҡәбиләләренән тип фаразлана.

# Дуһалар
## шулай уҡ

* Монгол халыҡтар

# Дуһалар
## Иҫкәрмә

* ↑ Результаты переписи населения 2010 года 2017 йыл 15 декабрь архивланған.
* ↑ Elisabetta Ragagnin (2011). Dukhan, a Turkic Variety of Northern Mongolia, Description and Analysis, Harrassowitz Verlag, Wiesbaden.
* ↑ Авляев Г. О. Происхождение калмыцкого народа. — Калмыцкое книжное издательство, 2002. — С. 124. — 325 с.
* ↑ Результаты переписи населения 2010 года (монг.)
# Александренко Галина Васильевна

Александренко Галина Васильевна (14 июль 1956 йыл) — спортсы, биатлонсы. 1979—1983 йылдарҙа РСФСР, 1980—1983 йылдарҙа СССР йыйылма командаһы ағзаһы. СССР чемпионы (1981) һәм призеры, биатлон буйынса СССР‑ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1983).

# Александренко Галина Васильевна
## Биографияһы

Галина Васильевна Александренко 1956 йылдың 14 июлендә Башҡорт АССР-ының Белорет ҡалаһында тыуған.
1978 йылда П. Ф. Лесгафт исемендәге ике орденлы Дәүләт физик культура институтын тамамлай (Ленинград).
«Содовик» спорт клубы һәм Стәрлетамаҡ ҡалаһы өсөн сығыш яһай. Шәхси тренеры — Мөҙәрисов Миңлеғәле Закир улы. РСФСР чемпионатының бер нисә тапҡыр призеры һәм чемпионы була. Биш километрлы дистанцияла СССР чемпионатында (1980), 5 һәм 7,5 км дистанцияла РСФСР чемпионатында (1981), 7,5 километрға шәхси ярышта СССР һәм РСФСР чемпионаттарының бронза призёры (1980). Эстафетала СССР һәм РСФСР чемпионаттарының көмөш призёры (1980), РСФСР чемпионатының бронза призёры (1981), 1981 йылда РСФСР чемпионатында спринтта чемпион титулын яулай.
1979—1983 йылдарҙа РСФСР йыйылма командаһы составына, 1980—1983 йылдарҙа — СССР йыйылма командаһы составына инә. Белорус ССР-ында (1980) һәм Болгарияла (1981) эстафетала «Дуҫлыҡ һәм туғанлыҡ» халыҡ-ара ярыштары еңеүсеһе.
Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
# Бонезе

Бонезе (нем. Bonese) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 275 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,52 км². Диңгеҙ кимәленән 53 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 29413 һәм автомобиль коды — SAW.
# Яңы Уртауыл ауыл Советы (Яңауыл районы)

Яңы Уртауыл ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Яңауыл районындағы муниципаль берәмек. Яңы Уртауыл ауыл Советы көньяҡтан Шүдек ауыл Советы, өлөшләтә Айбүләк ауыл Советы, көнбайышта Вояҙы ауыл Советы, көнсығышта Истәк ауыл Советы, төньяҡта Пермь өлкәһе менән сиктәш.
Административ үҙәге — Яңы Артауыл ауылы

# Яңы Уртауыл ауыл Советы (Яңауыл районы)
## Тарихы

Ауыл биләмәһе статусы һәм сиктәре Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з Законы менән билдәләнә.
# Хонде-Яха (йылға)

Хонде-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Янгута ҡылымығының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Хонде-Яха (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300212115300035095
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303509
* Бассейн коды — 15.02.03.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Сарайлы (Татарстан)

Сарайлы (Ҫарайлы-Бикмәт) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Сарман районы ауылы. Ләшәүтамаҡ ауыл биләмәһе составына керә.

# Сарайлы (Татарстан)
## География

Ауыл Минзәлә буйында, Сарман ауылынан көньяҡтараҡ 12 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Сарайлы (Татарстан)
## Тарих

Сарайлы-Бикмәт (Ҫарайлы) — ҫарайлы-мең ырыуы башҡорттарының ауылы. Атамаһы этнонимдан (Сарайлы) һәм антропонимдан (Бикмәт) барлыҡҡа килгән. XVII быуат аҙағында нигеҙләнгән тип иҫәпләнә. Рәсми документтарҙа тәүге тапҡыр 1748 йылда телгә алына. Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Байлар улусы Салағош түбәһенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Иҫке Кәшер улусы составына керә.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1922 йылдан — Саллы кантоны 1930 йылдан — Сарман районы составында була.

# Сарайлы (Татарстан)
## Халҡы

1795 йылда ир енесле 85 йән аҫаба башҡорт, 40 яһаҡлы татар, 29 типтәр; 1816 йылда — 153 башҡорт (шуларҙың 8-һе — ике ҡатынлы), 32 татар крәҫтиәне, 10 типтәр; 1834 йылда — 233 башҡорт (шуларҙың 2-һе — ике ҡатынлы), 38 татар крәҫтиәне, 13 типтәр; 1870 йылда — 316 башҡорт һәм 127 татар; 1913 йылда — 1708 башҡорт һәм 285 типтәр йәшәй.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1870 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 | 2010 |
| 443 | 982 | 1072 | 1028 | 750 | 662 | 652 | 510 | 334 | 370 | 350 |

# Сарайлы (Татарстан)
## Инфраструктура

Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
# Гольдгор Давид Семёнович

Гольдгор Давид Семенович (1912—1982) — совет архитекторы, рәссам-графигы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған архитекторы.

# Гольдгор Давид Семёнович
## Биографияһы

1912 йылдың 25 октябрендә Гольдгор Давид Семенович Санкт-Петербургта (башҡа мәғлүмәттәр буйынса Минскиҙа) тыуған.
Д. С. Гольдгор ЛИСИ -ҙы 1934 йылда тамамлаған . Хеҙмәт эшмәкәрлеген «Ленпроект» институтында башлап ебәргән. Е. А. Левинсон һәм И. И. Фомин оҫтаханаһында эшләй, Эксперименталь медицина институты биналарының проекттары өҫтөндә эшләүҙә ҡатнаша.
1941 йылдың 4 июлендә «Ленпроект»тың башҡа хеҙмәткәрҙәре менән бергә Бөйөк Ватан һуғышы фронтына китә. Алты кешенән торған төркөмдә Б. Н. Журавлев һәм Л. С. Косвен менән бергә халыҡ ополчениеһының 2-се дивизияһының беренсе уҡсылар полкына ебәрелә. Д. С. Гольдгор сапер булып хеҙмәт итә, Гатчина районы өсөн барған хәрби операцияларҙа полк составында ҡатнаша. Ҡаланы блокаданан азат иткәндән һуң , уны төҙөкләндереүҙә ҡатнаша. Ленинградта еңеүселәрҙе ҡаршы алыу өсөн төҙөлгән тәүге ваҡытлы триумф аркаларын проектлай. «Ленинградты обороналаған өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән.
Һуғыш тамамланғандан һуң, № 5 «Ленпроект» оҫтаханаһында эшләй, 1953 йылда уның етәксеһе була (1968 йылға тиклем Е. А. левинсон менән берлектә).
1950 йылда уның проекты буйынсаСуворов проспектындағы 62-се йорт төҙөлә (ул торлаҡ һәм административ өлөштәрҙән тора), «Нарва» метро станцияһы (1955, А. В. Васильев һәм С. Б. Сперанский менән авторҙашлыҡта), Выборгтағы тимер юл вокзалы (шул уҡ авторҙаштары менән). 1957-1960 йылдарҙа уның проекты буйынса ҡаланың Седов һәм Иванов урамдарында эре панелле торлаҡ йорттар төҙөлә.
1960-1980 йылдарҙа Гольдгор оҫтаханаһы Щемиловка, Купчин, Неваның Уң яры (Володарский күпере янындағы майҙанда) «йоҡо» райондарындағы йорттарҙы проектлай һәм төҙөй.
1967-1977 йылдарҙа Синоп яр буйы, Александр Невский майҙаны ("Мәскәү" ҡунаҡханаһы, АТС), Политик ағартыу йорто бинаһы (1974) һәм Ленинград өлкә советының халыҡ депутаттары бинаһы (1975-1981), Шпалер урамындағы «Сәскә» павильоны, «Торналар» Нева мемориалы, Шпалер урамының таҡ яғындағы ҡаралтыларҙы реконструкциялау һәм төҙөү, крематорий комплексы, Тула урамындағы универсам бирнаһы һәм башҡа эре проекттарҙы эшләй.
Д. С. Гольдгор 1982 йылдың 12 июнендә 70-се йәшендә вафат була. Большеохтинский зыяратында ерләнгән.
Ҡатыны — рәссам һәм архитектор Ушакова Екатерина Константиновна.

# Гольдгор Давид Семёнович
## Иҫкәрмә

* ↑ Вестник. «Зодчий. 21 век» — информационно-аналитический журнал Часть 1. Май 2015 года
* 1 2 Гольдгор Давид Семенович :: Память народа
* 1 2 3 4 5 В. Г. Исаченко. Энциклопедия Санкт-Петербурга. Гольдгор Д. С. (1912—1982), арх. 2020 йыл 5 декабрь архивланған.
* 1 2 Санкт-Петербург, ХХ-ХХI век: Что? Где? Когда?: сборник. 2008 — С. 130
* 1 2 3 4 5 Гольдгор Давид Семенович (1912—1982)
* ↑ Подвиг века: Художники, скульпторы архитекторы, искусствоведы в годы Великой Отечественной войны и блокады Ленинграда. Лениздат, 1969. — С. 310
* ↑ Валерий Исаченко ВСПОМНИМ ИХ ПОИМЕННО… 2021 йыл 26 февраль архивланған. // журнал «Ардис». № 1(44) 2010 год
* ↑ Арон Абрамович. В решающей войне: участие и роль евреев СССР в войне против нацизма. — 1999. — С. 282
* ↑ Еврейский Петербург
# Чепси

Чепси — Рәсәйҙәге йылға. Краснодар крайы,Адыгей Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Псекупс йылғаһының һул ярына тамағынан 102 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Чепси
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубань йылғаһы Усть-Лабинск ҡалаһынан Пролетарь һыуһаҡлағысына тиклем, Белая (Кубань ҡушылдығы) һәм Пшиш йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06020001312108100005415
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108100541
* Бассейн коды — 06.02.00.013
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Эптаси-Яха

Эптаси-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Няда-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 174 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Эптаси-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300072953
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307295
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кизас (Мрас-Су ҡушылдығы)

Кизас — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мрас-Су йылғаһының уң ярына тамағынан 252 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Кизас (Мрас-Су ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300212115200008310
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200831
* Бассейн коды — 13.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Әҙәш

Әҙәш — рус. Азяш - Рәсәй йылғаһы.

# Әҙәш
## Географияһы

Әҙәш йылғаһы Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ҡариҙел йылғаһының һул ярына тамағынан 903 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Әҙәш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, инештән Долгобродск һыуһаҡлағысына тиклеи. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200812111100020113
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102011
* Бассейн коды — 10.01.02.008
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

# Әҙәш
## Этимологияһы

Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Шувалов Николай Иванович был йылға атамаһы буйынса үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә ошондай аңлатма бирә: Азяш, река, левый приток Уфы; Азяшская, гора, территория города Кыштыма.От распространенного у древних башкир тюркского мужского имени Азяш.
# Гаревая (йылға)

Гаревая — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кама һыуһаҡлағысы уң ярына 776 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Гаревая (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100009882
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100988
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Өҙәңге

Өҙәңге рус. стре́мя, стремено́ — эйәр монаяты, һыбайлыға атҡа менгәндә һәм һыбай китеп барғанда тотороҡлоғон һаҡлап ҡалырға ярҙам итә. IV быуатта уйлап сығарылған һәм бөтә донъя буйынса тиҙ генә таралып киткән. Уның барлыҡҡа килеүе һыбайлыларға ҡылыс һәм һөңгө менән иркен файҙаланыу мөмкинлеген тыуҙырған, ә был үҙ сиратында күсәбәләргә хәрби хәрәкәттәр тактикаһын һәм стратегияһын, ҡоралланыуҙы үҙгәртергә булышлыҡ иткән.
Өҙәңге бар донъяға тарала — тимер эшләй белгән халыҡтар унан өҙәңге эшләгән. VI быуатта уҡ византия империяһының кавалерия өҙәңге ҡуллана башлай, был уларға готтарҙы еңелргә мөмкинлек бирә. Уларҙан да алда өҙәңге Иранда һәм Ғәрәп ярымутрауында ҡулланыла башлай. Бөйөк Дала күскенселәре лә үҙ эйәрҙәрен камиллаштыра.

# Өҙәңге
## Башҡорт мәҙәниәтендә өҙәңге

Өҙәңге тимерҙән эшләнгән, ҡайһы ваҡыт уға ырып, көмөш ялатылған; ҡайын ороһонан эшләнгән өҙәгеләр ҙә булған — улар йөрәк йәки ситтәре түңәрәкләтеп юнылған өсмөйөш рәүешендә юнылған
Республикала үткәрелгән «Салауат йыйыны» саралары араһында халыҡ кәсептәре менән шөғөлләнеүселәр өсөн «Көмөш өҙәңге» тип аталған күргәҙмә-йәрминкә үткәрелеп килә.

# Өҙәңге
## Йомаҡтар

   *Ултырған ерем уй соңҡа,
   Баҫҡан ерем бай соңҡа.
   * Ултырғаны — уба,
   Баҡҡаны — баҡыр һаба
# Губден-озень

Губден-озень — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Манас-озень йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 66 км.

# Губден-озень
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Каспий диңгеҙе йылғаларының һыу бассейны, Сулак йылғаһының һыу бассейны сигенән Самур йылғаһының һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07030000312109300001686
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 109300168
* Бассейн коды — 07.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 09
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Халдеиха

Халдеиха — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Горевка йылғаһының уң ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Халдеиха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алей йылғаһы Гилёв һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200212115200000775
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200077
* Бассейн коды — 13.01.02.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Шиверта

Шиверта — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Песчаная йылғаһының һул ярына тамағынан 248 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Шиверта
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200312115100007859
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100785
* Бассейн коды — 13.01.02.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1