yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Һарнау

Һарнау — речитатив менән өгөт-нәсихәт уҡыу формаһындағы башҡорт фольклоры жанры

# Һарнау
## Ҡылыҡһырлама

Һарнау — өгөт-нәсихәтте имләү-өшкөрөү теләктәрен речитатив менән әйтеү формаһындағы башҡорт фольклоры жанры. Исламға тиклемге дини инаныуҙарға барып тоташа.
Шаманлыҡта ҡамлау йолаһын атҡарғанда бакстар әйтелә. Аныҡ ритмлы текст тәнде махсус хәрәкәтләндереү алымдары менән оҙатыла. Дөңгөр, ҡумыҙ йәки ҡыл ҡумыҙ оҙатыуында һамаҡ стилендә көйләп йәки көйләп-һамаҡлап башҡарыла.
Һарнауҙар Тәбиғәт рухын шәфҡәтлеләндереүгә, сирҙең сәбәптәрен асыҡлауға һәм ҡыуыуға һ. б. йүнәлтелгән.
Күк көстәренә, көслө емергес тәбиғәт күренештәренә төбәлгәндәре иң ҙур төркөмдө тәшкил итә. Мәҫәлән, боронғо төркиҙәрҙә беренсе күкрәү күк йөҙөнән Тәңре алыш арбаһында, башҡорттарҙа — Аҡбуҙатта үтеп бара һымаҡ ҡабул ителә. Шуға күрә Күкрәүҙе ҡаршы алыу йолаһы ваҡытында башҡарыусылар, йүгән шылтырата, ҡыңғырауҙар сылтырата, ергә сыбыртҡы менән һуға һәм муллыҡ саҡырыусы һарнау әйтә: «Ҡорайт, Күк! / Уралдан кил — /Һыйырҙар һөтлө булһын, /Ә үләндәр — һутлы булһын! /Ҡорайт, Күк! /Баҫыуҙан кил — / Һөт бейәһе булырға, / Корайт, Күк! //Уралдан кил! /Болондарҙан кил! /Һыйырҙар һөтлө булыр! /Бейәләр һөтлө булыр!»
Һарнау башҡарып ямғыр саҡыралар: «Ямғыр, яу! яу! яу! /Икмәктәр тиҙерәк үҫһен!» һәм йәйғор саҡыралар: «Кил, йәйғор! Кил! / Уңышлы йыл килтер!».
Ҡайһы бер һарнауҙар шифалы һауыҡтырыу йолалар башҡарғанда әйтелә: «Бесәйем, ҡайт! /Ҡорайт, минең Бесәйем! Ағым һыу менән ҡайт, /Ыңғай елдәр менән осоп кил, /Аҡ балыҡтай йөҙөп кил!»".
Һарнауҙарҙа йыш ҡына ата-бабалар (Түлкә, Ҡармҡыт, Ҡорҡот ата) рухына һәм тотем хайуандарға ярҙам һорап мөрәжәғәт итеү: «Эй, рух, эй, рух, /Саҡырғанда кил! /Сирҙән яфаланғандарҙың /Эйәңде тап һәм килтер! / Минең рухым бойороғо буйынса /Ҡорҡот ата бойороғо буйынса, / Түлкә ата, һин һауыҡтыр, /Әгәр аяҡҡа баҫтырһаң — мин бындамын!».
Ҡояшҡа мөрәжәғәт итеү формаһындағы имләү:
    Эй, Ҡояшым,Эй,Тәңре-Ҡояш!
    Яҡты көн бирҙең,Тыныс төн бир!
    Ас итмә!Яланғас итмә!
    Ҡартлыҡта мохтаж итмө!
    Йылыт беҙҙе!
    Ирет беҙҙе!
    Эй, Тәңре Ҡояш!
Һарнауҙар күп төрки телле халыҡтар фольклорында урын алған.
# Ноймюле (Эльстер)

Ноймюле (Эльстер) (нем. Neumuhle/Elster) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 391 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,38 км². Диңгеҙ кимәленән 250 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7980 һәм автомобиль коды — GRZ.
# Кесе Еловица

Кесе Еловица — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Еловая йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Кесе Еловица
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000312103000042491
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004249
* Бассейн коды — 03.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кудрявцев-Ильин Михаил Ильич

Катра Мишши (cыу. Кăтра Мишши, паспортта: Кудрявцев-Ильин Михаил Ильич, (1911 йылдың 6 ноябре, Үрге Панклеи, Яҙернә өйәҙе, Ҡазан губернаһы — 1944 йылдың 6 марты, Тернополь ҡалаһы, Украина) - сыуаш прозаигы. СССР яҙыусылар союзы ағзаһы (1962 йылдан, үлгәндән һуң).

# Кудрявцев-Ильин Михаил Ильич
## Тормош юлы

Катра Мишши 1911 йылдың 6 ноябрендә хәҙерге Чуваш Республикаһының Моргауш районы Үрге Панкле ауылында тыуа.
1929 йылда Туши ауылында һигеҙ йыллыҡ мәктәпте тамамлай. Унан Чебоксары педагогика техникумында (1932) һәм Чебоксары педагогия институтында (1938) тамамлай.
1938-1940 йылдарҙа Ҡыҙыл Армияла хеҙмәт итә.
Балалар уҡытҡан, Чуваш китап нәшриәте редакторы булып эшләгән.
1941 йылда үҙ теләге менән фронтҡа китә, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.
1944 йылдың 6 мартында Тернополь шәһәрен азат иткәндә һуғышта һәләк була.

# Кудрявцев-Ильин Михаил Ильич
## Ижады

Беренсе хикәйәһе 1932 йылда «Унта» журналында донъя күрә.
1932-1941 йылдарҙа газета һәм журналдарҙа уның дән юғары сәнғәт хикәйәләре баҫылып сыға. Иң танылғандары:
* «Парне» (Бүләк).
* «Элек» (Артҡа).
* «Виç алă» (Өс ҡуллы).
* «Уйăх ансат» (Ай ярылһа).
* «Татăлнă ĕмĕт» (Өҙөлгән өмөт).
* «Сисĕм» (Һиҙеү).
* «Туслăх» (Дуҫлыҡ).
# Назрань

Назрань (ингуш. На́на-На́ьсаре, Наьсаре); рус. Назрань, 1944—1957 йылдарҙа — Коста-Хетагуров) — Рәсәй ҡалаһы, Ингушетияның иң ҙур ҡалаһы, Назрань районының административ үҙәге.
Республика әһәмиәтендәге ҡала. Назрань ҡалаһы ҡала округын барлыҡҡа килтерә.

# Назрань
## Этимологияһы

XIX быуат уртаһында Назрань ауылы булараҡ телгә алына. Топонимды антропонимдан сыҡҡан тип фаразлайҙар — халыҡ риүәйәттәрендә тәүге төпләнеүсенең исеме Нясара тип телгә алына.

# Назрань
## Географияһы

Ҡала Сунжа йылғаһының һул ярында, республиканың көнбайыш өлөшөндә, Төньяҡ Осетияның административ сиге буйында урынлашҡан. Баш ҡаланан— Магастан — төньяҡ-көнбайышҡа табан 4 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Назрань
## Тарихы

1781 йылда нигеҙләнгән. Рәсми документтарҙа 1810 йылда телгә алына.
1863 йылда бында Ингушетияла иң беренсе дини булмаған уҡыу йорто асылған. 1893 йылда вокзал асылған.
1944 йылда, ингуш халҡы депортацияһынан һуң Чечен-Ингуш АССР-ы бөтөрөлөүе менән ауыл Төньяҡ Осетия составына индерелә, һәм осетин шағиры К. Л. Хетагуров исеме хөрмәтенә Коста-Хетагуров тип үҙгәртелә. Чечен-Ингуш АССР-ы тергеҙелгәндән һуң 1957 йылда ауылға Назрань исеме кире ҡайтарыла.
1967 йылда ҡала статусы бирелә..

# Назрань
## Тарихы
### Административ бүленеше

Назрань ҡалаһы дүрт административ округҡа бүленә:

# Назрань
## Халҡы

2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәр буйынса 2016 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халҡы буйынса ҡала 146 Рәсәй Федерацияһының 1112 ҡалаһы араһында 375-се урында була

# Назрань
## Халҡы
### Милли составы

2010 йылғы бөтә рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәр буйынса:

# Назрань
## Климаты

Ҡала климаты :
| Күрһәткес | Ғин | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Йыл |
| Уртаса максимум, °C | 3 | 3 | 7 | 15 | 19 | 23 | 26 | 25 | 20 | 14 | 8 | 4 | 14 |
| Уртаса минимум, °C | −6 | −6 | −1 | 5 | 10 | 13 | 16 | 15 | 11 | 6 | 0 | −4 | 5 |
| Яуым-төшөм нормаһы, мм | 24,1 | 28,3 | 43,4 | 60,1 | 92 | 125,3 | 79,9 | 68,7 | 51,8 | 45,1 | 37,2 | 26,1 | 682 |
| Сығанаҡ: MSN Weather ||||||||||||||

# Назрань
## Галереяһы

* Назрань ҡалаһы быуаһы.
* Бөйөк Ватан һуғышы шәһиттәре иҫтәлеге Мемориалы, 2010 йыл.
* Бөйөк Ватан һуғышы шәһиттәре Мемориалы, 2011 йыл.
* Тимер юлы вокзалы. Вокзал яны майҙаны.
* Тимер юлы вокзалы. Перрон яғынан, 2011 йыл.
# Зевс

Зевс — (лат. Iuppiter or Jove; бор. грек. Ζεύς) илаһтар батшаһы, грек мифологияһында Олимп хакимы, ун ике Олимпия илаһһының береһе. Ул ата-әсәһе Титан хакиме Кронос һәм Реяның алтынсы балаһы була. Уның атаһы Кронос Реянан тыуған һәр баланы йотоп торған, сөнки күрәҙәселер һине балаларың Олимп хакимлегенән ҡолатып төшөрәсәк тип юраған. Зевс тыуғас, Рея Кроносҡа Зевс урынына йоторға таш бирә. Үҙе Зевсты йәшереп ҡуя. Зевс үҫеп еткәс Кроносты үҙенең союзниктары Циклоптар менән хакимлектән бәреп төшөрә. Был бәрелеш Титаномахия исеме менән билдәле. Улар үлемһеҙ булғанға, Зевс Кроносты тамуҡта төрмәгә ябып ҡуя, үҙе, күрәҙәселәр юрағанса, илаһтар батшаһы булып китә.
Боронғо Грецияла ул ҙур баһа ала. Ул үҙенә ихтирам яулай. Ун ике Олимпия илаһтары араһында ул иң мөһим илаһ була. Зевс һауа торошо менән идара итә, Мойранан (яҙмыштан) башҡа һәр кемгә бойороҡ бирә ала. Асыуы килгәндә көслө йәшен йәшнәтәсәге тураһында һөйләгән.
Ул һеңлеһе Гераға өйләнә, әммә башҡа алиһәләр һәм әжәлле ҡатындар менән бәйленеше һәм балалары күп була. Был Гераның асыуына тейә, ул үс алырға теләй.
Посейдон һәм Аид уның ағалары була. Ул улар менән донъяны бүлешеп алырға килешә, һәм Зевс күкте, Посейдон диңгеҙҙе, Аид ер астын ала. Олимпия уйындары уның хөрмәтенә үткәрелә.
Зевстың һеңлеләре Гера, Деметра, Гестия исемле булалар. Икәүһе ун ике илаһ исемлегендә була.
# Здобнова Зоя Петровна

Здобнова Зоя Петровна (25 март 1926 йыл) — тел белгесе, диалектолог. Филология фәндәре докторы (1983), профессор (1986). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1995), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2001).

# Здобнова Зоя Петровна
## Биографияһы

Зоя Петровна Здобнова 1926 йылдың 25 мартында Татарстан Республикаһының Чистай ҡалаһында тыуа. 1949 йылда Ҡазан дәүләт университетын тамамлай. 1953 йылдан алып 2015 йылға тиклем Башҡорт дәүләт университетының дөйөм һәм сағыштырма-тарихи тел ғилеме кафедраһында эшләй.

# Здобнова Зоя Петровна
## Фәнни эшмәкәрлеге

Фәнни эшмәкәрлеге көнсығыш диалект зонаһындағы (Башҡортостан, Татарстан, Удмуртия) урыҫ һөйләштәренең үҫешен, структураһын һәм типологияһын, перифериялағы урыҫ һөйләштәренең һәм төрки телдәр менән үҙ-ара тәьҫир итешеүен өйрәнеүгә арналған.
Зоя Петровна ярты быуатлыҡ тиерлек университет диалетологтарының эшмәкәрлеге менән етәкселек итә. З.П. Здобнова Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы территорияларында бер нисә тапҡыр диалектологик экспедицияларҙа ҡатнаша. Эш бында бер нисә фәнни программа буйынса алып барыла. Славистика контексында дөйөм славян лингвистик атласы өсөн лексик материалдар йыйыуҙа, эшкәртеүҙә һәм тасуирлауҙа ҡатнашыу, Зоя Петровна Здобнова типологияһын һәм Башҡортостанда урыҫ һөйләштәре атласын булдырыу, уның ғилми етәкселегендә Башҡортостандың урыҫ һөйләштәре һүҙлеген төҙөү иң әһәмиәтлеләре була. «Рус теленең диалектологик атласы», «Дөйөм славян лингвистик атласы» («Общеславянский лингвистический атлас»), «Рус халыҡ һөйләштәренең лексик атласы» («Лексический атлас русских народных говоров») өсөн лингвистик карталар төҙөү принциптарын эшләүҙә, материал йыйыуҙа, карталар төҙөүҙә һәм комментарийҙар биреүҙә ҡатнаша. Сағыштырма-тарихи һәм сағыштырма славистика Здобнованың һәм уның авторҙаштарының диссертацияларында, шулай уҡ уларҙың ғилми тикшеренеүҙәрендә сағылыш таба .«Башҡортостандың урыҫ һөйләштәре һүҙлеге»нең («Словарь русских говоров Башкирии»; 1993—2005) фәнни етәксеһе һәм төп авторы. Был һүҙлек төҙөү өҫтөндә авторҙар коллективының эше 1960 йылдан алып илле йыл дауам итә. 2005 йылда Башҡортостан «Ғилем» нәшриәтендә һүҙлектең дүртенсе (һуңғы) томы баҫылып сыға, ул ғилми һәм йәмәғәт даирәләрендә юғары баһаға лайыҡ була. Был ҙур эште башҡарыуҙа барыһы 155 тораҡ пункт тикшерелә.
Рецензенттар билдәләүенсә, З.П. Здобнова «ватан лингвистик географияһы теорияһын һәм практикаһын, киңерәк - ареаль лингвистиканы үҫтереүгә, тасуирлау һәм тарихи диалектологияны үҫтереүгә, рус теле тарихының күп проблемаларын яҡтыртыуға ҙур өлөш индерә».
100 ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм уҡыу әсбабы авторы.
# Ҡарағайкүл (ауыл, Ҡоншаҡ районы)

Ҡарағайкүл (рус. Карагайкуль) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы ауылы. Үрәкүл ауыл биләмәһе составына керә.

# Ҡарағайкүл (ауыл, Ҡоншаҡ районы)
## Тарих

Ауылға шуран ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Пермь губернаһы Екатеринбург өйәҙе составында була. Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡорт АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы Ҡоншаҡ районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы составында.

# Ҡарағайкүл (ауыл, Ҡоншаҡ районы)
## Халҡы

| 1834 | 1859 | 1920 |
| 212 | 256 | 342 |
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (96 %) йәшәй.
# Тюр-Седа-Яха

Тюр-Седа-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Яда-Яходы-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 172 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Тюр-Седа-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300047011
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304701
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Күбә

Күбә — бесән йәки һаламдың көмбәҙ рәүешле өйөмдәре, ғәҙәттә, бесән эшләгән ваҡытта кәбәндәргә өйөр өсөн бер нисә күтәремде тығыҙлап тапап һалына. Күләме кәбәндән һәм эҫкерттән бәләкәй булыуы менән айырыла.

# Күбә
## Күбә һалыу

Бесәнде 25-40% дымлылыҡҡа тиклем киптергәндән һуң күтәремләп күбәгә өйәләр. Күбәлә бесән артабан кибә тора. Шунан һуң уны йә кәбәнгә, йә эҫкерткә һалалар, йәки япма аҫтына, һарайға ташыйҙар. Күбә ауырлығы яҡынса 0,75−4 центнер тәшкил итә, уның ҙурлығы уңдырышлылыҡҡа һәм урындағы шарттарға бәйле. Бесәнде күбәгә йыйыу өсөн һөйрәткес һәм күбәләгес ҡулланырға мөмкин. һаламды иген культураларын урып-йыйыу ваҡытында күбәләйҙәр. Шулай уҡ иген йыйыусы комбайндарҙың күбәләгестәре лә ҡулланыла.
Күбә көмбәҙ рәүешле итеп һалына һәм дөрөҫ һалынһа, ямғыр яуғанда һыу эскә үтмәй, өҫтөнән тәгәрәй. Күбәгә һыу үтһә, бесәндең "яныуына" килтереүе мөмкин.
Ҡайһы саҡ күбәне көлтәнән дә һалалар.

# Күбә
## Хәҙерге заманда күбәләү

Ауыл хужалығын механизациялау күбә һалыу яйлап пресс-подборщик (йыйғыс) менән алмаштырыла бара һәм бесән, һалам рулон брикеттарға һәм төргәктәргә һалына. Улар туранан-тура япма аҫтына ташыла йәки эҫкеркә һалына. Был эште еңеләйте һәм һәм ташыуҙы, тейәү-бушатыу эштәрен тиҙләтергә, һаҡлана торған урындарҙа урынды әҙерәк биләргә лә мөмкинлек бирә.

# Күбә
## Майҙан үлсәме

Күбә — элгәре сабынлыҡтарҙың майҙанын үлсәү бермәге булараҡ та ҡулланылған, 1876 йылдың 25 майындағы межалау инструкцияһына ярашлы (5-се бүлек, 9-сы статья), бер күбә дисәтинәнең унынсы өлөшөнә тура килгән. XVI быуат аҙағына 100 күбә 5 дисәтинә тәшкил иткән.
Шулай уҡ күбә урып алынған игенде үлсәү сараһы булараҡ ҡулланылған. 13-әр күбәнән 4 сатраш (крестец) , ә ҡайһы бер губернияларҙа сатрашҡа 100 йә 60 күбә тура килгән

# Күбә
## Топонимикала

Башҡортостандың Бөрйән районында Күбәташ тигән ҡая бар. Ул күренеше менән күбәгә оҡшап та тора.

# Күбә
## Шулай уҡ ҡара

* Кәбән
* Эҫкерт
# Салдау (Пермь крайы)

Салдау (рус. Солодовка) — Рәсәй Федерацияһы Пермь крайының Көйәҙе муниципаль округындағы ауыл.

# Салдау (Пермь крайы)
## Этимологияһы

Салдау — башҡорттарҙың танып ырыуына ҡараған аймаҡтың атамаһы.

# Салдау (Пермь крайы)
## Географик урынлашыуы

Ауыл округтың көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан, көнсығыштан Көйәҙе ҡасабаһына терәлеп тора.

# Салдау (Пермь крайы)
## Климаты

Климаты уртаса континенталь. Ҡыш оҙайлы, ҡарлы. Ғинуарҙа уртаса температура −14…−15 °C. Йәй уртаса йылы. Иң йылы ай — июль. Июлдә уртаса температура +18,5 °C. Уртаса йыллыҡ температура +2,1 °C тәшкил итә. Июль температураларының абсолют максимумы +38 °C, ә минималь +2 °C етә. Вегетация осороноң оҙайлығы (температура +5 °C юғарыраҡ) 155 көндән 165 көнгә тиклем тирбәлә, ҡырауһыҙ осор 110 көндән 130 көнгә тиклем тирбәлә. Һауа температураһы 10 °C юғары булған осор 125 көн дауам итә. Яуым-төшөм уртаса 450-550 мм. Беренсе ҡырауҙың уртаса датаһы — 20 сентябрь. Ҡар ҡатламы октябрь аҙағында ноябрь башында урынлаша һәм йылына уртаса 170-190 көн тора. Беренсе ҡар япмаһының уртаса барлыҡҡа килеү датаһы — 18 октябрь. Март айына ҡарҙың ҡалынлығы 60-70 сантиметрға етә.

# Салдау (Пермь крайы)
## Тарихы

Салдау ауылы элек Кесе Салдау (рус. Мало-Солодово) тип аталған. Шулай уҡ документтарҙа Яңы Салдау (рус. Новосолодово) тип тә йөрөтөлгән.
XIX быуаттың икенсе яртыһында танып ырыуы башҡорттарының Салдау (хәҙер Башҡортостандың Тәтешле районы Иҫке Салдау) ауылынан бер нисә ғаилә Салдау йылғаһы буйында Кесе (Яңы) Салдау ауылына нигеҙ һала.
Башҡортостан АССР-ының Бөрө кантоны, 1930 йылдан Яңауыл районы, 1935 йылдан Тәтешле районы составында була. РСФСР Юғары Советы Президиумының 1940 йылдың 16 апрелендәге указына ярашлы, Башҡортостан АССР-ы Тәтешле районынан Маныш, Ташлыйылға һәм Кесе Салдау ауылдары Молотов өлкәһенең (хәҙерге Пермь крайының) Көйәҙе районына күсерелә.
2006 йылдан 2020 йылға тиклем ауыл Көйәҙе ауыл биләмәһе составына инә. 2020 йылдың майында муниципаль берәмек бөтөрөлгәндән һуң Көйәҙе муниципаль округының ябай тораҡ пункты статусына эйә.

# Салдау (Пермь крайы)
## Халҡы

1917 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ауылда 68 башҡорт һәм 13 урыҫ йәшәгән. 1920 йылда 66 башҡорт һәм 2 урыҫ иҫәпкә алынған.
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ауылда 173 кеше иҫәпкә алынған, шуларҙың 50% татарҙар, 28% урыҫтар. 2010 йылда ауылда 123 кеше йәшәгән.
# Хольцзусра

Хольцзусра (нем. Holzsußra) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 276 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,93 км². Диңгеҙ кимәленән 255 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99713 һәм автомобиль коды — KYF.
# Жираф

Жира́ф (лат. Giraffa camelopardalis) — жирафтар ғаиләһенән, ҡуш тояҡлылар имеҙеүселәр отрядындағы хайуан. Башҡа хайуандарҙан муйынының өҙөн булыуы менән айырыла.

# Жираф
## Характеристика

Ата жираф 5,5—6,1 метрғаса етә (дөйөм оҙонлоғоноң 1/3 өлөшөн муйыны биләй),ауырлығы 900—1200 кг-ғаса етә. Инә жираф бер аҙ бәләкәйерәк . Муйыны оҙон булыуға ҡарамаҫтан, жирафтың муйын умыртҡалар һаны ете генә.
# Пейбыр

Пейбыр — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пожёг йылғаһының һул ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.

# Пейбыр
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000020459
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002045
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Вохомка

Вохомка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Паломица йылғаһының һул ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Вохомка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300312111100035058
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103505
* Бассейн коды — 10.01.03.003
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Батыршин Рәсиф Зарифйән улы

Батыршин Рәсиф Зарифйән улы (26 март 1951 йыл) — рәссам, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1991 йылдан Рәсәй Рәссамдары союзы ағзаһы. Удмурт Республикаһының халыҡ рәссамы. Трокай Борисов исемендәге милли премия лауреаты.

# Батыршин Рәсиф Зарифйән улы
## Биографияһы

Рәсиф Зарифйән улы Батыршин 1951 йылдың 26 мартында Башҡорт АССР-ының Яңауыл районы Максимов ауылында тыуған.
1973 йылда Удмурт дәүләт университетының Н. Я. Попов етәкләгән һынлы сәнғәт факультетын тамамлай.
Удмурт дәүләт университетында һынлы сәнғәт кафедраһында доцент вазифаһын башҡара.

# Батыршин Рәсиф Зарифйән улы
## Ижады

Пейзаж, натюрморт һәм портреттар авторы. 1975 йылдан республика һәм бөтә Рәсәй кимәлендә үткәрелгән күргәҙмәләрҙә ҡатнаша.
Рәсиф Батыршиндың картиналары Удмурт республикаһының һынлы сәнғәт музейында, Удмурт Республикаһының Кузебай Герда исемендәге Милли музейында, Рәсәй һәм сит илдәрҙәге шәхси тупланмаларҙа урын алған.
# Зөһрә (йондоҙ)

Зөһрә (Зөһрә; әзерб. Zöhrə) — урта быуат ислам әҙәбиәтендә Венера планетаһын атағандар. Ғәрәп (ғәрәп. الزهرة‎) һәм иран телдәрендә Венера әле лә Зөһрә тип атала (фарсы. زهره‎, тадж. Зӯҳра).

# Зөһрә (йондоҙ)
## Астрономияла

Боронғо ғәрәптәрҙең космогоник ҡараштарына ярашлы, бер-береһе эсендә урынлашҡан ете күк сфераһы бар: беренсеһе — Ай, икенсеһе — Утарид (Меркурий), өсөнсөһө Зөһрә (Сулпан), дүртенсе Ҡояш, бишенсеһе — Маррих/Бахрам (Марс), алтынсыһы — Муштари (фарсы. مشتری‎: Юпитер) һәм етенсеһе — Кайван (Сатурн). Зөһрәне шулай уҡ Аҡ йондоҙ тип тә атайҙар.

# Зөһрә (йондоҙ)
## Мифологияла

Риүәйәт буйынса, Зөһрә ғәжәп матур ер ҡыҙы була, уға фәрештәләр Һарут һәм Марут ғашиҡ була. Әммә ҡыҙҙың фәрештәләргә ҡарата хистәре булмай һәм тәүфиҡле була, шуға күрә ул фәрештәләргә мөнәсәбәттәшлек менән яуап бирергә теләгән булып юрамал ҡылана. Мөхәббәтенә алмашҡа ул уларҙан Аллаһтың йәшерен исемен белә һәм, әйтеп, фәрештәләрҙе алдап, күккә күтәрелә. Күккә менгән Зөһрәне Аллаһ ташламаған, ул уның матурлығына һәм диндарлығына һоҡланған, уны күк яҡтыртҡысы итә һәм, арфала уйнап, планеталар хоры менән идара итергә мәжбүр итә.
Зөһрә образы башҡорт халыҡ ижадында бар Ай ҡыҙы Зөһрә 2023 йыл 14 март архивланған.
# Сензера

Сензера — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кодина йылғаһының уң ярына тамағынан 116 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.

# Сензера
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000003599
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000359
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Рибәт

Рибәт (ғәр. رباط‎ — ҡунаҡхана‎; рус. Рибат) — башта өлкәнең күп урындарында булған ҡарауыл йорто йәки нығытмаһы тигәнде аңлата, артабан ислам ингән төбәктәрҙә уларҙың сиктәрен һаҡлау, яҡлау өсөн булдырыла.

# Рибәт
## Тарихы

Рибәттәр артабан коммуникацияларҙы һаҡлау өсөн ҡулланылыу менән бер рәттән суфыйлыҡ мистик мәҙәниәте үҙәктәре булып хеҙмәт итә
Рибәттәрҙә суфыйҙарҙың беренсе йыйылыштары үткәрелә, улар ғибәҙәт ҡылыу менән генә шөғөлләнмәй, фиҙакәр яугирҙәр ҙә була. Беренсе рибәткә Әбәдәндә 767 йылда Әбделвәхит ибн Зәйд нигеҙ һалған тип иҫәпләнелә. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса — IX быуатта Рамләлә күфәле Әбү Хашим хөрмәтенә һалынған.
Рибәттәрҙәге йыйылыштар тәжрибәһе ислам донъяһының күп кенә төбәктәрендә тарала.

# Рибәт
## Тарихы
### Оборона тотоуҙар

Билдәле булыуынса, Әбү Исхаҡ әл-Ҡазаруни Иранда 65 рибәткә нигеҙ һалған. Рибәт халҡы ислам территорияларын тәре йөрөтөүселәр, һиндостан мәжүсиҙәре, Испания Реконкистаһының тышҡы агрессияһынан обороналауҙа әүҙем ҡатнаша.
# Сюрса-Ёль

Сюрса-Ёль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сопь-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Сюрса-Ёль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000020030
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002003
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0