yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Харова-Яха

Харова-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Талота-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Харова-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300036026
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303602
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Янгора-То

Янгора-То — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға 2-Есан-То күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Янгора-То
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300077095
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307709
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ростовтың күтәрелә торған тимер юлы күпере

Ростовтың хәрәкәтсән (күтәрелә торған) тимер юлы күпере — ике юллы биш тороҡло һәм урта өлөшөндә күтәрелә торған күпер. Дондағы Ростовта Темерник йылғаһы тамағы менән йәнәш урынлашҡан. Күпер аша күп пассажир поездары, һәм әҙ миҡдарҙа йөк поездары үтә.

# Ростовтың күтәрелә торған тимер юлы күпере
## Тарихы
### 1874 йылда күпер

Беренсе күпер 1873—1874 йылда Э.М. Зубов проекты буйынса Владикавказ тимер юлы төҙөлгән ваҡытта төҙөлә.
Караптарҙың күпер аша үтеүе ҡатмарлы була, күперҙең бағаналары менән караптарҙың бәрелештәре йыш була. Шуға күрә 1879 йылда Дон комитеты инициативаһы менән махсус ысҡындырғыс баржа төҙөлә

# Ростовтың күтәрелә торған тимер юлы күпере
## Тарихы
### 1917 йылда күпер

Уңайһыҙлыҡтары һәм бер юллы күперҙең етерлек кимәлдә үткәреү һәләтенә эйә булмауы 1912 йылда яңы ике юллы күпер төҙөргә ҡарар ҡабул итеүгә килтерә. Профессор Станислав Белзецкий ғалим күпер төҙөүсе Николай Белелюбский һәм профессор Григория Передерия ҡатнашлығында урта өлөшө вертикаль күтәрелеүсе өс тороҡло күпер проектын эшләй. Был Рәсәйҙә ошондай конструкциялы беренсе күпер була. 1917 йылда төҙөлгән күперҙе Ростов халҡы Америка күпере тип атай, сөнки бындай күперҙәр XIX быуат аҙағында тик Төньяҡ Америкала төҙөлгән. Иҫке күпер 1920 йылдарҙа һүтеп алына, уның конструкциялары Сочи — Адлер тимер юлын төҙөүҙә ҡулланыла.

# Ростовтың күтәрелә торған тимер юлы күпере
## Тарихы
### Һуғыш йылдарында

Һуғыштың тәүге айҙарында ваҡытлыса литерлы күпер төҙөлә. Ростовтың беренсе оккупацияһы осоронда 1941 йылдың 21 ноябрендә сигенеүсе Ҡыҙыл Армия саперҙары Америка күперенең көньяҡ тороғон һәм литерлы күперҙе шартлата. Әммә 28 ноябрҙә Ростов азат ителгәндән һуң, литерлы күпер тергеҙелә. Ростовтың икенсе оккупацияһы ваҡытында литерлы күпер тағы шартлатыла, әммә һуңынан уны немецтар тергеҙә. 1943 йылдың февралендә Ростовты азат иткәндә ике күпер ҙә тулыһынса тиерлек емерелә.

# Ростовтың күтәрелә торған тимер юлы күпере
## Тарихы
### Һуғыштан һуңғы осор

1945 йылда Америка күперенең таяуҙарында ваҡытлыса хәрәкәтһеҙ күпер төҙөлә. 1949—1952 йылдарҙа литерлы күпер урынына яңы күпер төҙөлә, уд бөгөнгө көнгә тиклем ҡулланыла. Үҙенең конструкцияһы буйынса ул иҫке Америка күперенән аҙғағына айырыла. 1945 йылғы күпер һүтеп алына, ә таяуҙары әлегә тиклем тора.
2001—2003 йылда күперҙе реконструкциялау үткәрелә, шахталары араһында тотороҡлоҡ өсөн урҙалар урынлаштырыла.

# Ростовтың күтәрелә торған тимер юлы күпере
## Галереяһы

* Асылма: Дондағы Ростов, Дон йылғаһы аша Владикавказ тимер юлы күпере
* Ике Ростов тимер юлы күперенең береһе
* Артҡы планда — яңы Америка күпере
# Кебезенка

Кебезенка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бия йылғаһының уң ярына тамағынан 278 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Кебезенка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100212115100000106
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100010
* Бассейн коды — 13.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Псыган-Су (Деменюка ҡушылдығы)

Псыган-Су (Аксыра) — Рәсәй йылғаһы. Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы,Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Деменюк йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Псыган-Су (Деменюка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терек йылғаһы, Урух йылғаһы ҡушылған урындан Малка йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07020000412108200004102
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200410
* Бассейн коды — 07.02.00.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Сояна

Сояна — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кулой йылғаһының һул ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 140 км.

# Сояна
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000312103000042323
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004232
* Бассейн коды — 03.03.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сыңрау торна (мәғәнәләре)

Сыңрау торна:
* Сыңрау торна (йыр) — башҡорт халыҡ йыры.
* Сыңрау торна — өс актлы беренсе башҡорт балеты.
# Егоров Михаил Анисимович

Егоров Михаил Анисимович (13 ғинуар 1905 йыл — 27 ғинуар 1945 йыл, Кёбен ҡалаһы, Өсөнсө рейх) — 340-сы гвардия уҡсылар полкының взвод командиры, Советтар Союзы Геройы.

# Егоров Михаил Анисимович
## Биографияһы

Егоров Михаил Анисимович 1905 йылдың 13 ғинуарында Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Яңы-Михайловка ауылында тыуған.
Тулы булмаған урта белемле. Армияға саҡырылғанға тиклем колхозда эшләй, һуңынан Шаран КПСС район комитетының икенсе секретары була. 1938 йылдан КПСС ағзаһы. 1943 йылдың апрелендә Шаран район хәрби комиссариаты тарафынан Совет Армияһына саҡырыла.
1944 йылда кесе лейтенанттар курсын тамамлай һәм июлдә фронтҡа эләгә.
1945 йылдың 27 ғинуарында Кёбен тораҡ пункты районында Одра йылғаһын аша сыҡҡанда алышта һәләк була, Хобеня ауылында (Польша) ерләнә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 10 апрелендәге указы менән взвод менән оҫта командалыҡ иткәне, командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн гвардия өлкән лейтенанты Егоров Михаил Анисимовичҡа үлгәндән һуң Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.

# Егоров Михаил Анисимович
## Батырлығы

340-сы гвардия уҡсылар полкының взвод командиры (121-се гвардия уҡсылар дивизияһы, 13-сө армия, 1 Украина фронты) гвардия өлкән лейтенанты М. А. Егоров Кёбен тораҡ пункты районындағы Одра йылғаһын аша сығыуҙа ҡатнаша. 1945 йылдың 26—27 ғинуарында, үҙенең шәхси миҫалында яугирҙәрҙе рухландырып, беренсе булып йылға аша сыға. Взвод уның һул ярында плацдармды баҫып ала, һәм уны тотоп, башҡа подразделениеларға уңышлы кисеүгә булышлыҡ итә. Дошман атакаһын кире ҡағып, взвод 30-ҙан ашыу гитлерсыны юҡ итә. М.А. Егоров шәхсән 5 дошман һалдатын һәм 1 офицерын юҡ итә. Гитлерсылар, беҙҙең подразделениеларҙың йылдам һөжүмен тотҡарларға ынтылып, бер нисә тапҡыр контратакаға күсә.

# Егоров Михаил Анисимович
## Бүләктәре

* Советтар Союзы Геройының «Алтын Йондоҙ» миҙалы, (10.04.1945).
* Ленин ордены.
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1944).
# Зимняя (йылға)

Зимняя — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Согом куле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Зимняя (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010700112115300018123
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301812
* Бассейн коды — 14.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Васильев Иван Афанасьевич (яҙыусы)

Васильев Иван Афанасьевич (1924—1994) — рус совет яҙыусыһы. Ленин премияһы лауреаты, (1986). 1942 йылдан ВКП(б) ағзаһы.

# Васильев Иван Афанасьевич (яҙыусы)
## Биографияһы

И. А. Васильев 1924 йылда 21 июлендә Верховинино ауылында (хәҙерге Псков өлкәһе, Бежаницкий районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Публицистик очерктар һәм хикәйәләр, шул иҫәптән ауыл тормошоноң үткер проблемаларына арналған әҫәрҙәр авторы. Бөйөк Луки өлкәһе, Борки ауылында Бөйөк Ватан һуғышы тарихы әҙәби-сәнғәт музейын ойошторған һәм уны төҙөгән. 1989 йылда 1989 йылдан СССР Халыҡ депутаты. 1972 йыл йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы
Ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағас, ул Ленинград Йылға флотының навигаторҙары мәктәбенә уҡырға инә. Инеү имтихандарын яҡшы билдәләргә тапшырһа ла, низағ килеп сығыу арҡаһында, комиссия уны ҡабул итмәй.
Буласаҡ яҙыусы 16 йәшендә Калинин өлкәһе, Дашевский районының Шилов урта мәктәбендә математика һәм тарих уҡытыусыһы булып эшләй башлай (хәҙерге Псков өлкәһе, Бенитцкий өлкәһе). Шул йылдарҙа ул Невельск педагогия училищеһына ситтән тороп уҡырға инә.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Иван Афанасьевич алғы һыҙыҡта, Калинин фронтында һуғыша, контузия ала. 1944 йылдан госпиталдә ятып сыҡҡандан һуң ул 1946 йылдың июленә тиклем Кавказ аръяғы Хәрби округында хеҙмәт итеүен дауам итә.
Демобилизациянан һуң ул тыуған Бежаницкий районында — Горск ете йыллыҡ мәктәбе директоры, 1949 йылдан Себеж районы Глембочино ауылдағы балалар йорто директоры итеп тәғәйенләнә. Шул уҡ ваҡытта ул Бөйөк Луки уҡытыусылар институтын тамамлай. Бында, Себежда, буласаҡ яҙыусының беренсе баҫмалары донъя күрә.
1955 йылдан Иван Афанасьевич Себеж районының «Призыв» гәзитендә мөхәррир урынбаҫары булып эшләй, унан Ленинград Юғары партия мәктәбенә уҡырға ебәрелә, уны тамамлағас, Новгород өлкәһе, Валдай район газетаһы мөхәррире итеп билдәләнә, һуңғараҡ район-ара гәзиткә етәкселек итә. 1963 йылдан ул Режевский һәм Зубцовский райондарында «Калининская Правда» газетаһының үҙ хәбәрсеһе була

# Васильев Иван Афанасьевич (яҙыусы)
## Вафаты

И. А. Васильев 1994 йылдың 31 декабрендә вафат булған. Ерләнгән урыны — Бөйөк Луки, Псков өлкәһе.

# Васильев Иван Афанасьевич (яҙыусы)
## Әҫәрҙәре

** «В краю истоков» (1981);
** «Алые пилотки» (1983);
** «Допуск на инициативу» (1983);
** «Возвращение к земле» (1984);
** «Земляки» (1985);
** «Депутатский запрос» (1985);
** «Нематериальная потребность» (1985);
** «Только и всего (О времени и о себе» (1985);
** «Крестьянский сын» (1987);
** «Очищение» (1988)
** «Алые пилотки» (2-е издание,1989);

# Васильев Иван Афанасьевич (яҙыусы)
## Награда һәм премиялары

* Ленин премияһы (1986)
* М. Горький исемендәге РСФСР дәүләт премияһы (1980)

# Васильев Иван Афанасьевич (яҙыусы)
## Хәтер

Борки ауылында Бөйөк Ватан һуғышы тарихы музейы бинаһында мемориаль таҡтаташ ҡуйылған (21.07.1996)
# Чабыл-Пут

Чабыл-Пут — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Казыр йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Чабыл-Пут
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300212115200007597
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200759
* Бассейн коды — 13.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Мондома

Мондома — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Белое күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

# Мондома
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200312110000008773
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000877
* Бассейн коды — 08.01.02.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Миһранов Ғәлимулла Ғимран улы

Миһранов Ғәлимулла Ғимран улы (1924—2005) — педагог һәм йәмәғәт эшмәкәре, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, миномётчик, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1963). «Почёт билдәһе» ордены (1972) кавалеры.

# Миһранов Ғәлимулла Ғимран улы
## Биографияһы

Ғәлимулла Ғимран улы Миһранов 1924 йылдың 15 октябрендә Башҡорт АССР-ының Мәсәғүт кантоны биләмәһенә ҡараған (хәҙерге — Салауат районы) Лағыр ауылында тыуа. Әсәһе йәшләй вафат була.
Атаһы Ғимран Миһран улын «Башташ» колхозы рәйесе итеп тәғәйенләгәс, башланғыс белемде Ғәлимулла Башташ (Илсекәй) мәктәбендә ала.
1939 йылда Лағыр ете йыллыҡ мәктәбен тамамлағас, Мәсәғүт педагогия техникумына уҡырға инә, уны 1942 йылда тамамлай.
1943 йылдың 25 февралендә Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла, Одесса хәрби пехота училищеһына уҡырға ебәрелә.
Йәш лейтенант 1943 йыл апрелендә 17-се һауа-десант бригадаһы составында Белоруссияны гитлерсыларҙан азат итеүҙә ҡатнаша, бер нисә тапҡыр дошман тылына төшә. 82 миллиметрлы миномёт атыусыһы була.
«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
1945 йылдың 5 декабрендә, СССР Юғары Советы Президиумы Бойороғона ярашлы, демобилизациялана. Фронтовик йәш яугир-педагогты Урмансы башланғыс мәктәбенә уҡытыусы итеп тәғәйенләйҙәр. Ситтән тороп уҡыу бүлегендә Мәсәғүт уҡытыусылар институтын тамамлай.
Бер нисә йылдан һуң Салауат районы мәғариф бүлегенә инспектор итеп саҡырыла.
1950 йылдың авгусында Урмансы ете йыллыҡ мәктәбе директоры һәм рус теле уҡытыусыһы була. 1950 йылдан КПСС ағзаһы.
1964 йылда ситтән тороп Бөрө педагогия институтын тамамлай.
1967—1969 йылдарҙа Ҡалмаҡол урта мәктәбендә директор булып эшләй. Ғаилә хәле буйынса, ҡабат Урмансы ауылына ҡайта, һәм 1985 йылда хаҡлы ялға киткәнсе, Урмансы һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә директор, рус теле уҡытыусыһы булып эшләй.

# Миһранов Ғәлимулла Ғимран улы
## Ғаиләһе

Мәрфуға Шаһи ҡыҙы менән 5 бала үҫтерәләр: Рима (1949—2010), Рим (1953), Нәғимулла (1954), Райхана (1957—2021), Лилиә (1960—2007).

# Миһранов Ғәлимулла Ғимран улы
## Наградалары

* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы (1945)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1963)
* «Почёт билдәһе» ордены (1972)
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1963)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1972)
# Бедиа соборы

Бедиа соборы (груз.ბედიის მონასტერი) — Абхазияла урта быуат православие ҡорамы, X быуат абхаз-грузин архитектураһының иң әһәмиәтле өлгөләренең береһе. Ткуарчал районының Агубедиа ауылында урынлашҡан. Собор менән ғәмәлдә Грузин православ сиркәүенең ҡанунлаштырылмаған Абхаз православие сиркәүе идара итә.
Собор 999 йылда абхаз батшаһы Баграт III тарафынан Божья Матерь Влахерна иконаһы хөрмәтенә төҙөлә. Ҡорамда уның кәшәнәһе бар. XIII быуатта Бедиа соборы реставрациялана, яңынан көмбәҙе һәм фасады төҙөлә. Планында ҡорам үҙенең формаһы менән көмбәҙле була. Стеналары юнылған таштан һалынған. XVII быуатта сиркәү ғибәҙәттәре туҡтатыла, XIX быуатта яңыртыла.
1912—1913 йылдарҙа Сухум «Бедиа ҡорамы» тураһында брошюрала (төҙөүсеһе— О. Ермолаева) хәбәр ителә:
* Мөһабәт Бедиа ҡорамының бөлгөнлөккә төшөүе һәм ни өсөн ташландыҡ хәлдә ҡалыуы — аныҡ ҡына билдәле түгел. Ләкин, ҡорам үҙе оҙаҡ ваҡыт тейелгеһеҙ булып ҡала һәм XIX быуат башында унда ғибәҙәттәрҙе яңыртыу мөмкин ине; был 1816 йылда була; күпме ваҡыт уның яңырыуы дауам иткәндер — быны ла әйтеүе ҡыйын, әммә ул ваҡытта ла матур ҡорам бөтөн булған һәм иғтибарҙы үҙенә йәлеп иткән.
Бедиа соборын яңыртыу буйынса мәсьәлә 1912 йылда уға күпләп хаж ҡылыусыларҙы ойоштороусы Сухум епискобы Андрей тарафынан күтәрелә (кенәз А. А. Ухтомский).
Бедиа соборынан көнбайышҡа ҡарай 100 метр алыҫлыҡта көмбәҙенең ҡалдыҡтары һәм аҫҡы ҡатының колонналары менән ҙур таш һарайҙың емереклектәре ята, унда аш-һыу бүлмәһе, йыйылыштар өсөн зал булған. Төҙөлөп бөтмәгән икенсе ҡатында Бедиа епископтарының тораҡ биналары урынлашҡан. Һарайға төньяҡ яҡтан манара йәнәш торған, уның беренсе ҡаты аша собор биләмәһенә үтеү юлы булған.
# Мамалыга

Мамалы́га — кукуруз ононан ҡаты итеп бешерелгән бутҡа; молдаван милли ашамлығы. Кавказ халыҡтарында киң таралған: грузиндарҙа (груз. ღომი [гоми]), абхаздарҙа (абх. абысҭа), абазиндарҙа (абаста, баста), адыгейҙарҙа (марэмысэ), чечендарҙа (чеч. ахьар худар — кукуруз ононан бутҡа), ингуштарҙа (журан-худар), осетиндарҙа (осет. мамæлайы къæбæр — һүҙмә-һүҙ «үлмәҫ өсөн киҫәк») һәм Одессала. Тәме, консистенцияһы һәм тышҡы күренеше буйынса бөтә бутҡаларҙан да айырыла. Балауыҙланған еп йәки махсус ағас бысаҡ менән теленә.

# Мамалыга
## Әҙерләү

Суйын һауытта (рум. ceaun) кукуруз оно, һыу, тоҙ һалып, махсус болғағыс таяҡ ярҙамында әҙерләнә. Икмәк урынына ҡулланыу өсөн бешергәндә мамалыга ҡуйы итеп эшләнә, һәм, итальян полентаһы кеүек, теленергә мөмкин. Башҡа маҡсатта әҙерләгәндә мамалыганы шыйығыраҡ итеп эшләйҙәр. Мамалыга ҡаймаҡ һәм брынза менән бирелә (рум. mămăligă cu brânză şi smântână). Ҡайһы берҙә мамалыганы тәрилкәгә ваҡлап һалып ҡайнар һөт менән бирәләр (рум. mămăligă cu lapte). Мамалыганан шулай уҡ кукуруз күмәстәре лә эшләйҙәр, бының өсөн мамалыганы киҫкеләйҙәр һәм майҙа йәки туң майҙа ҡыҙҙыралар. Мамалыга бик күп төр ашамлыҡтар составына инә, сөнки икмәкте алмаштыра. Шуларҙың береһе — мамалыга менән голубцы (рум. sarmale, сармале). Икенсе ашамлыҡ — булз (рум. bulz), мамалыганан эсенә брынза һәм май һалып бешерелгән бәләкәй шариктар. Мамалыга һыҙлыҡ, творог һәм сырҙар, бекон, йомортҡалар, бәшмәктәр, ҡурылған балыҡ һ.б. менән бирелергә мөмкин.

# Мамалыга
## Тарихы

Тарихи мамалыга крәҫтиәндәрҙең икмәкте алмаштырған төп ризығы була. Мамалыганы шулай уҡ тарынан да эшләйҙәр. Молдаван кенәзлектәрендә кукуруз баҫыуҙары тураһында иң тәүге телгә алыу Дука Константин Георгиевич (1693-95) хакимлыҡ иткән осорға ҡарай. Кукуруз бик тиҙ тарала башлай, сөнки Ғосман империяһы уға һалым һалмай. Кукуруздан мамалыга тәме һәм туҡлыҡлылығы буйынса быға тиклем тарынан әҙерләнгән мамалыганан күпкә яҡшыраҡ була.
Мамалыга яна минең ирендәрҙә, Мамалыга барыһын да дуҫлаштыра, Һис кенә лә ярамай, ҡәҙерлем, Һинең менән миңә үпкәләшеү. Аҡ ашъяулығымды йәйәмен, селтәр ситле ашъяулыҡ. Мамалыгаға кил, ҡәҙерлем. Аҡ ашъяулығымды йәйәмен, селтәр ситле ашъяулыҡ. Мамалыгаға кил, ҡәҙерлем.
# Кызурова

Кызурова — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кеть йылғаһының уң ярына тамағынан 278 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 110 км.

# Кызурова
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010600112115200027313
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202731
* Бассейн коды — 13.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Оло Козла-Ю

Оло Козла-Ю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға БАР/ПЕЧОРА/754/55/115 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Оло Козла-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000071583
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103007158
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Гельфер Саломея Максимовна

Гельфер Саломея Максимовна (27 декабрь 1916 йыл — 31 ғинуар 2011 йыл) — СССР архитекторы, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған архитекторы.

# Гельфер Саломея Максимовна
## Биографияһы

Саломея Максимовна Гельфер 1916 йылдың 27 декабрендә Белостокта тыуған. Архитектура техникумын һәм Мәскәү архитектура институтын (МАРХИ) тамамлаған. Архитекторҙар С. Н. Кожин, Г. П. Голец, Н. И. Соболев, М. П. Парусниковтарҙың уҡыусыһы. Мәскәүҙәге Донской ҡәберлегендә ерләнгән.

# Гельфер Саломея Максимовна
## Һайланма проекттары һәм ҡоролмалары

* Мәскәү ҡалаһында 3-сө Тверская-Ямская урамында күп фатирлы торлаҡ йорт, 1932.
* Төньяҡ Кавказда Теберда курорты өсөн туберкулез шифаханаһы (1939).
* Башҡортостанда Черниковка ҡалаһы проекты, хәҙер — Башҡортостандың баш ҡалаһы Өфөнөң мөһим райондарының береһе (1942—1945).
* Өфө циркы проекты (1966). Ул СССР-ҙың тағы ла туғыҙ эре ҡалаларында (Һамар, Донецк, Пермь, Кривой Рог, Новосибирск, Луганск, Воронеж, Харьков, Брянск) тормошҡа ашырылған.
* Театрҙарҙы: Ленинградта Киров театрын һәм Мәскәү ҡалаһында Мәскәү Художество театрын реконструкциялау һәм реставрациялау проекттары (1960—1980 йй.).
# 1713 йыл

II мең йыллыҡ :
XVI быуат — XVII быуат — XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат :
Хронологик таблица :
1713 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1713 MDCCXIII |
| Юлиан стилендә | 1712—1713 (12 ғинуардан) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2465—2466 (2 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7221—7222 (12 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5473—5474 ה'תע"ג — ה'תע"ד |
| Мосолман календары | 1125—1126 |
| Боронғо әрмән календары | 1162 ԹՎ ՌՃԿԲ |
| Ҡытай календары | 4409—4410 壬辰—癸巳 чёрный дракон — чёрная змея |
| Эфиопа календары | 1705—1706 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 1769—1770 |
| - Шака самват | 1635—1636 |
| - Кали-юга | 4814—4815 |
| Иран календары | 1091—1092 |
1713 йыл — йәкшәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.