yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Заһитлыҡ

Заһитлыҡ (ғәр. زهد‎ — «аскетлыҡ», «тыйылыу», «баш тартыу») — исламдың донъяуи рәхәтлектәрҙән баш тартыуҙы аңлатҡан төп этик төшөнсәләренең береһе. Йыш ҡына аскетлыҡ тип тәржемә ителә. Суфыйлыҡта был термин мистик юлдың тейешле этабын аңлата. Был сифатҡа эйә кешене заһит тип атайҙар.

# Заһитлыҡ
## Ҡулланылышы

Урта быуаттарҙағы ислам дине фаҡиһтарының күпселеге үҙ исеменә заһит эпитеты өҫтәй торған булған. Суфыйҙар һәм күп кенә ислам дине белгестәре заһитлыҡта күңелдәрҙе һәм йөрәктәрҙе донъя «нәжесенән» таҙартыу ысулын күрә. Исламда «уртаса» заһитлыҡ концепцияһы хакимлыҡ итә, был осраҡта «донъя әүрәткестәре мосолманды Аллаһҡа „ихлас“ хеҙмәт итеүҙән ситләтмәй». Хәҙерге мосолман донъяһында заһитлыҡ һәм заһит төшөнсәләре йышыраҡ тәҡүә кешенең тәҡүә йәшәйеше мәғәнәһендә ҡулланыла.

# Заһитлыҡ
## Тарихы

Һижрәнең тәүге быуаттарында заһитлыҡ кәйефтәре исламдың бөтә йүнәлештәренә лә тиерлек ҡағыла, VIII быуатта заһитлыҡ термины алға сыға.
VIII—IX быуаттарҙа ғәрәп шиғриәтендә ҡыҫҡа лирик-фәлсәфәүи әҫәрҙәрҙән торған жанр тарала башлай. Был жанрға зуһдиәт тигән исем бирелгән.

# Заһитлыҡ
## Сиктән тыш заһитлыҡ

Ислам сиктән тыш заһитлыҡты тыя һәм уртасалыҡҡа саҡыра. Ҡөрьәндә һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәр сөннәтендә «сиктән тыш аскетлыҡҡа» өндәү юҡ. Улай ғына ла түгел, хәҙистәрҙең береһендә «исламда монахлыҡ юҡ» тиелә.

# Заһитлыҡ
## Суфыйлыҡ

Заһиттар суфыйҙарҙың элгәре булған, улар өсөн был Аллаһҡа яҡынайтҡан баҫҡыстарҙың береһе булған.. «Заһитлыҡты аҡлап, суфыйҙар Ҡөрьәндә телгә алынған „Аллаһҡа таяныу“ принцибына һылтана (тәүәккүл)».
Заһиттар ҙур гонаһтарҙан һәм Аллаһҡа ихлас ғибәҙәт ҡылыуға ҡамасаулаған бөтә нәмәнән баш тартыуҙы мотлаҡ тип иҫәпләй.
# Чемаш-Юган

Чемаш-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 814 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.

# Чемаш-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300019986
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301998
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Маковка (Вербиловка ҡушылдығы)

Маковка — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вербиловка йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Маковка (Вербиловка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010100412110000020682
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002068
* Бассейн коды — 09.01.01.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Оло Оленья

Оло Оленья — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ратта йылғаһының һул ярына тамағынан 149 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Оло Оленья
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300064027
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306402
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Йәғәфәрова Айһылыу Шәйхетдин ҡыҙы

Йәғәфәрова Айһылыу Шәйхетдин ҡыҙы (3 сентябрь 1948 йыл) — педагог, башҡорт балалар яҙыусыһы, 1989 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1986), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы (1992) һәм атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993). Ким Әхмәтйәнов (1996) һәм Рәмзилә Хисаметдинова (2008) исемендәге премиялар лауреаты.

# Йәғәфәрова Айһылыу Шәйхетдин ҡыҙы
## Биографияһы

Айһылыу Шәйхетдин ҡыҙы Йәғәфәрова 1948 йылдың 3 сентябрендә Башҡорт АССР-ы (хәҙер Башҡортостан Республикаһы) Әбйәлил районы Әхмәт ауылында тыуған. Шунда башланғыс, Ташбулатта урта, Ишембай ҡалаһында тәрбиәселәр мәктәбен тамамлағас, 1967 йылда райондың «Ҡыҙыл Башҡортостан» совхозында яңы асылған балалар баҡсаһында хеҙмәт юлын башлай. 1974 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын ситтән тороп тамамлай.

# Йәғәфәрова Айһылыу Шәйхетдин ҡыҙы
## Ижади эшмәкәрлеге

Тиҫтәләгән китап авторы. Кескәйҙәр өсөн тәғәйенләнгән тәүге шиғырҙар йыйынтығы, «Муйынса» тип аталып, 1973 йылда донъя күрҙе.
2017 йылда Әбйәлил районы хакимиәте тарафынан яҙыусының «А.С.Пушкин. Әкиәттәр»: руссанан башҡортсаға тәржемә (Өфө, Китап, 2007. – 260 бит) хеҙмәте Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһына тәҡдим ителде.

# Йәғәфәрова Айһылыу Шәйхетдин ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1986)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1992
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993)
* Әбйәлил районының Ким Әхмәтйәнов исемендәге әҙәби премия (1996)
* Рәмзилә Хисаметдинова исемендәге премия (2008)
# Тулайта

Тулайта — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кырлык йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Тулайта
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200312115100008887
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100888
* Бассейн коды — 13.01.02.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Иткара (Том ҡушылдығы)

Иткара — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының уң ярына тамағынан 149 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Иткара (Том ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300412115200012452
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201245
* Бассейн коды — 13.01.03.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Грязнуха (Арчада ҡушылдығы)

Грязнуха — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Арчада йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Грязнуха (Арчада ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер йылғаһы, инештән Ворона йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010200112107000005322
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000532
* Бассейн коды — 05.01.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Нядай-Пынче

Нядай-Пынче — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Нядай-Пынче
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300075947
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307594
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# .ac

.ac — Ascension Island өсөн юғары кимәлдәге милли домен. Төрлө академия һәм мәғариф сайттары өсөн дә ҡулланыла.
# Михайловка ауыл Советы (Архангел районы)

Михайловка ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Архангел районы составындағы һәм 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль һәм муниципаль берәмек. Инйәр ауыл Советы менән берләштерелә. 1981 йылда Харьковка ауылы бөтөрөлә һәм иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташлана (Башҡорт АССР-ы Юғары Советының 1981 йылдың 14 сентябрендәге 6-2/327-се һанлы «Башҡорт АССР-ының административ-территориаль бүленешенең иҫәп мәғлүмәттәренән ҡайһы бер тораҡ пункттарын алып ташлау тураһындағы» Указы).
2005 йылда Березники һәм Северюхинский ҡасабалары бөтөрөлә (Закон «Тораҡ пункттарын булдырыу, берләштереү, бөтөрөү һәм уның статусын үҙгәртеүгә бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһындағы» Законы, 20 июль, 2005 йыл N 211-з)
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендә ҡабул ителгән 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһындағы» Законы, 1-се статьяһында түбәндәге юлдар бар:
   «Инйәр» атамаһын һаҡлап, Инйәр һәм Михайловка ауыл Советтарын берләштерергә, административ үҙәген Валентиновка ауылында урынлаштырырға.
   Михайловка ауыл Советының Үрге Ләмәҙ, Үрге Фроловка, Михайловка, Йәркәй ауылдарын Инйәр ауыл Советы составына индерергә.
   Инйәр ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Михайловка ауыл Советы 2008 йылға Аҙау һәм Инйәр ауыл Советтары, Иглин районы һәм Силәбе өлкәһе менән сиктәш була.
# Есаулка (йылға)

Есаулка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2677/551/14 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.

# Есаулка (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300312115200010251
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201025
* Бассейн коды — 13.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Чубыр

Чубыр — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға юғала ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Чубыр
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200712115200007304
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200730
* Бассейн коды — 13.01.02.007
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Хөрмәт

Хөрмәт — башҡорт ир-ат исеме.

# Хөрмәт
## Этимология

Хөрмәт исеме ғәрәп теленән ингән. Ҡәҙер, хөрмәт тигән мәғәнәлә.

# Хөрмәт
## Билдәле кешеләр

Хөсәйенов Хөрмәт Хәмзә улы (10 март 1920 йыл — 10 март 2002 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугире, артиллерия полкының орудие командиры, старшина. 1953—1980 йылдарҙа Сәмәрҡәнд ҡалаһындағы 3-сө автомобиль ремонтлау заводында слесарҙар бригадиры. Дан орденының тулы кавалеры. Үзбәк ССР-ының атҡаҙанған автотранспорт хеҙмәткәре.
Бикҡолов Хөрмәт Талха улы (22 март 1927 йыл — 4 август 1997 йыл) — яҙыусы, тәржемәсе, нәшерсе. 1980 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1987).
Аҡҡөбәков Хөрмәт С. (рус. Аккубяков Хурмат С.; 1913 йыл — 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 294-се кавалерия полкы кавалерисы. Ҡыҙылармеец.
Ғәзизов Хөрмәт Мөхәмәтулла улы (1920 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия рядовойы.
Үтәшев Хөрмәтулла Ғаззали улы (23 ноябрь 1959 йыл) — актёр, режиссёр һәм театр эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1991 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының халыҡ (2008) һәм атҡаҙанған (1998), Башҡортостан Республикаһының халыҡ (1995) һәм атҡаҙанған (1992) артисы. Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2002).
# Байлар (Ютазы районы)

Байлар — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Ютазы районындағы ауыл. Урыссу ауыл биләмәһе составына керә.

# Байлар (Ютазы районы)
## География

Ауыл Ыҡ йылғаһы буйында, Урыссу ҡала тибындағы ҡасабанан көнсығышҡа табан 1 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Байлар (Ютазы районы)
## Тарих

Байлар — байлар ырыуы башҡорттарының ауылы. Яңы Байлар булараҡ Димтамаҡ, Әбсәләм һәм Илсембәт ауылдары башҡорттары тарафынан 1862 йылда нигеҙләнгән. 12-се башҡорт кантоны, Һамар губернаһы Бөгөлмә өйәҙе Байлар улусына ҡарай. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Александровка улусы составына керә.
1889 йылда мәсет теркәлгән.
1920 йылда ауыл Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан — Баулы районы, 1935 йылдан — Ютазы районы, -1963 йылдан — Бөгөлмә районы, 1965 йылдан — Баулы районы, 1991 йылдан — йәнә Ютазы районы составына керә.

# Байлар (Ютазы районы)
## Халҡы

Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1889 | 1897 | 1920 | 1926 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2000 |
| 320 | 573 | 648 | 577 | 657 | 581 | 639 | 578 | 474 | 480 |

# Байлар (Ютазы районы)
## Инфраструктура

Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
# Пишляй

Пишляй — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Рязань өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Явас йылғаһының уң ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Пишляй
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем, Цна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010200412110000028586
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110002858
* Бассейн коды — 09.01.02.004
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Тирлән һыуһаҡлағысы

Тирлән һыуһаҡлағысы (Тирлән быуаһы) — Башҡортостан Республикаһының яһалма һыу ятҡылығы. Тирлән йылғаһында плотина төҙөү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Һыуһаҡлағыс рекреация ихтыяждары, балыҡ үрсетеү, ташҡындан һаҡлау, энергетика өсөн төҙөлә. 129,3 гектар майҙанды тәшкил итә. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 195 метр.
Йылғаның ҙур булмаған һыу йыйыу майҙанына ҡарамаҫтан, был һыуһаҡлағыс 1994 йылдың 7 авгусында һәләкәтле йырылып китеүе менән билдәле. Был штатһыҙ 8 600 000 м³ һыу ағыҙыу һөҙөмтәләре буйынса Рәсәй Федерацияһында иң һәләкәтлеһе тип һанала. Авария һөҙөмтәһендә 4 тораҡ пункты һыу аҫтында ҡала, тулыһынса 85 йорт юҡҡа сыға, 200 йорт өлөшләтә емерелә, 29 кеше һәләк була, 786 кеше ҡыйыҡһыҙ ҡала.
# Хәсәндағ

Хәсән тауы (төр. Hasan Dağı) — Төркиәнең Аҡһарай илендәге (урындағы административ бүленеш) һүнгән стратовулкан.

# Хәсәндағ
## Геологияһы

Тауҙың бейеклеге - 3253 метр, ул үҙәк Кесе Азиялағы (Анатолия) иң бейек түбәләр араһында икенсе урынды биләй.
Киңлеге 4-5 саҡрымлыҡ кальдеры бар, ул беҙҙең эраға тиклем 7500 йыл элек барлыҡҡа килгән. Янартау һуңғы тапҡыр беҙҙең эраға тиклем яҡынса 6200 йыл элек урғылған. Ике башлы стратовулкан кальдер емерелеүенең 4 осорон кисерҙе. Хәҙерге заман ойошоуы һуңғы кальдерҙа барлыҡҡа килде. Көмбәҙҙәре лаванан ике төп түбә барлыҡҡа килтергән, көнбайыш түбәһе бейегерәк һәм ике вулкан кратеры бар. Хәсәндағты вулкан көлөнөң 25-тән ашыу лава ағымы һәм конусы уратып алған.

# Хәсәндағ
## Чаталһөйүк

Хәсән тауындағы вулкандың урғылыуы неолит осоронда төшөрөлгән ҡаялағы һүрәттәрҙә һынландырылған. Неолитик донъяның иң ҙур ҡалаһы Чаталһөйүктә йәшәүселәр, тау тирәһендә обсидиан йыйып, уларҙы күрше йәшәгәндәрҙең биҙәүестәренә алмаштырған. Обсидиандан яһалған көҙгөләр табыла. Чаталһөйүк халҡы өсөн Хәсән тауының әһәмиәтен ҡаяға төшөрөлгән һүрәттәр күрһәтә, уларҙың ҡайһы берҙәрендә тау ҡасаба халҡының торлаҡтары өҫтөнән күтәрелгән тау төшөрөлгән.

# Хәсәндағ
## Туризм

Тауға артылыу яҡынса 6 сәғәт тәшкил итә. Түбәнән алыҫта ятҡан Каппадокияны индереп, Анатолий яҫы таулығына күренеш асыла.
# Новоднистровск

Новоднистровск (укр. Новодністровськ) — Украинаның Черновцы өлкәһендәге өлкә әһәмиәтендәге ҡала.
2014 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 14 553 кеше йәшәй.
# Хмельницкий

Хмельницкий (укр. Хмельницький) — Украиналағы ҡала. Хмельницкий өлкәһенең административ үҙәге.
# Гарбуз Александр Викторович

Гарбуз Александр Викторович (20 май 1947 йыл) — ғалим, университет уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты, доцент. СССР һәм Рәсәй сәнғәт, әҙәбиәт, мәҙәниәтселек белгесе. Рус авангардын һәм Хлебников ижадын төплө өйрәнеүсе.

# Гарбуз Александр Викторович
## Биография

Александр Викторович Гарбуз 1947 йылдың 20 майында Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуған.
Өфө сәнғәт училищеһы|ның оркестр класын һәм Башҡорт дәүләт университеты|ның «Рус теле һәм әҙәбиәте» факультетын тамамлаған.
1971 йылдың 19 мартында РСФСР Енәйәт кодексының 190-сы статьяһы буйынса (СССР-ҙың дәүләт һәм ижтимағи ҡоролошона яла яғыу, яманлау) ғәйепләнә һәм бер йылға ҡулға алына, 1992 йылдың 7 сентябрендә аҡлана.
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары: урыҫ авангарды һәм халыҡ мәҙәниәте, сәнғәттең үҙ-ара эш төрҙәре, ижади психология.
Көнсығыш университетының социаль-мәҙәни эшмәкәрлек кафедраһы доценты, Башҡорт дәүләт аграр университеты|ның культурология һәм тарих кафедраһы доценты.
Культурология, донъя мәҙәниәте тарихы, икенсел модель семиотик системаһы, шәхес-ара аралашыу һәм коммуникациялар, риторика, дөйөм психология курстары буйынса лекциялар алып барыусы.
2009 йылдан алып ай һайын «Рампа. Башҡортостан Мәҙәниәте» журналының «Донъя мәҙәниәте телдәре» рубрикаһын даими алып барыусы.
«Авангард сәнғәте: донъяуи аралашыу теле» тип исемләнгән беренсе халыҡ- ара конференцияны (1993, Өфө) ойоштороусылар (Альмира Янбухтина менән берлектә)
Немец телен белә.
Өфөлә йәшәй.

# Гарбуз Александр Викторович
## Ижади һәм йәмәғәт ойошмаларында ҡатнашыу

* ЮНЕСКО-ның халыҡ-ара рәссамдар федерацияһы ағзаһы (1995)
* Сәнғәт белгестәре ассоциацияһы (АИС) ағзаһы

# Гарбуз Александр Викторович
## Библиографик белешмә

* В. В. Хлебников. А. Н. Афанасьева (мәҡәлә). — РСФСР халыҡтары фольклоры. Межвуз. фәнни. йыйынтыҡ — Өфө: БДУ,1984. — 124—132 биттәр;
* В. Хлебниковтың мифик ижадында ҡояш символикаһы(мәҡәлә). — РСФСР халыҡтары фольклоры. Межвуз. фәнни.йыйынтыҡ — Өфө: БДУ,1986. — 121—130 биттәр;
# Агрономия

Агрономия (агро… һәм гр. nomos — ҡанун) — ауыл хужалығы культураларын үҫтереү, тупраҡтың уңдырышлылығын һәм уңыш биреүсәнлеген күтәреү, ауыл хужалығы ерҙәрен маҡсатҡа ярашлы файҙаланыу тураһындағы фәндәр комплексы. Хәҙерге агрономия игенселек, агрохимия, үҫемлекселек, селекция, орлоҡсолоҡ, фитопатология, энтомологияны һ. б. үҙ эсенә ала
Агрономия — игенселек эше тураһындағы фән һәм ауыл хужалығының бөтә тармаҡтары буйынса белем.
* Был ауыл хужалығы тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
# Ҡандра ауыл Советы (Туймазы районы)

Ҡандра ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Туймазы районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Ҡандра ауылы.

# Ҡандра ауыл Советы (Туймазы районы)
## Тарихы

Ҡандра ауыл Советы —Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Туймазы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
2004 йылға тиклем Туймазы ҡалаһының Ҡандра ҡасаба Советы составында ҡала.
2004 һәм 2008 йылдарҙа Иҫке Ҡандра ауыл Советы составына инә.
«Башҡортостан Республикаһы административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәреүҙәр, Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙе ҡайтанан үҙгәртеү һәм сиктәрҙе үҙгәртеү тураһындағы» Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 125-з һанлы Законы хәбәр итә:</ref>
   76. Туймазы районы Иҫке Ҡандра ауыл Советының 331 га майҙаны менән биләмәһе өлөшөн Туймазы районының Ҡандра ҡасаба Советына тапшырып, Туймазы районының, Туймазы районы Иҫке Ҡандра ауыл Советының, Туймазы ҡалаһы Ҡандра ҡасаба Советының сиктәрен тәҡдим ителгән карта схемаһына ярашлы үҙгәртергә. Ҡандра ҡасаба Советын Туймазы районы биләмәһе составына тапшырып, Туймазы ҡалаһының һәм Туймазы районының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы үҙгәртергә.
   Туймазы ҡалаһының Ҡандра эшселәр ҡасабаһын ауыл тораҡ пункты категорияһына индерергә, тораҡ пунктын ауыл тип билдәләргә.<br
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә:
   42) Туймазы районы буйынса:

# Ҡандра ауыл Советы (Туймазы районы)
## Билдәле шәхестәре

* Буранғулова Рәмилә Мөнәүәр ҡыҙы( 1961 йыл 11 июль) — СССР һәм Рәсәй еңел атлеты, халыҡ-ара класслы Рәсәй спорты мастеры.
* Ғәбдрәшитов, Фазулла Ғабдулла улы (25 октябрь 1903 — 5 апрель 1975) — Бөйөк Ватан һуғышы яугире, Советтар Союзы Геройы (1944).
* Ғәйфуллина Рәмзия Мөҙәрис ҡыҙы (12 декабрь 1938) — Башҡортостан Республикаһының А. Матросов исемендәге колхоз зоотехнигы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1960).
* Йыһаншин Камил Фарухша улы (15 март, 1950) — яҙыусы, Башҡортостан Республикаһының яҙыусылар союзы ағзаһы (1995), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2004), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2011).

# Ҡандра ауыл Советы (Туймазы районы)
## Иҫтәлекле урындары

* Ҡандра ҡарағайлығы — республика әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡыһы. XX быуат башында ауыл хужалығы эшмәкәрлеге өсөн яраҡһыҙ ерҙәрҙә 11 гектар майҙанда ултыртылған. Байтаҡ өлөшө янғында һәләк була, һуңыраҡ тергеҙелә..