yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Заболотная Мария Ивановна

Заболотная Мария Ивановна (25 май 1924 йыл — 16 июль 2011 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, Алтай крайының Кулундинский районы «Кулундинский» совхозы һауынсыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).

# Заболотная Мария Ивановна
## Биографияһы

Мария Ивановна Заболотная 1924 йылдың 25 майында Алтай крайының Бессоновка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Тулы булмаған урта белемле.
1937 йылда балалар баҡсаһы кухняһында ярҙамсы эшсе булып эшләй. 1939 йылда «Ильич маяғы» колхозына фермаға эшкә килә, бер йылдан һуң малсылыҡ фермаһында бригадир булып китә. Бөтә Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында малсылыҡта эшләй. 1954 йылда «Кулундинский» совхозы ойошторола, Мария Ивановна шунда эшкә күсә һәм был предприятиела 30 йыл эшләй. Һөт һауыу производствоның оҫтаһы була. Ауыл хужалығында һәр ваҡыт алдынғылыҡты бирмәй. Күп йылдар производство күрһәткестәре буйынса лидер була.
СССР Юғары Совет Президиумының 1971 йылдың 8 апрелендәге указы менән ауыл хужалығында һәм малсылыҡта юғары һөҙөмтәләргә өлгәшкәне өсөн Заболотная Мария Ивановнаға Ленин ордены менән ««Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы» тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
Ауыл хужалығында артабан да эшләүен дауам итә. 1980 йылда хаҡлы ялға сыға.
Кулундинский районының Октябрь ҡасабаһында йәшәй. 2011 йылдың 16 июлендә вафат була

# Заболотная Мария Ивановна
## Бүләктәре

Хеҙмәт уңыштары өсөн лайыҡ була:
* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (08.04.1971)
* ике Ленин ордены (22.03.1966, 08.04.1971)
* башҡа миҙалдар.
# Аҙыҡ майы

Аҙыҡ майы (кулинария майы) — ҡыҙҙырыуҙа, бешереүҙә һәм кулинарияның башҡа төрҙәрендә ҡулланылған үҫемлек, хайуан йәки синтетик май. Шулай уҡ уны аш-һыу әҙерләгәндә һәм йылытыу менән бәйле булмаған процестарҙа, мәҫәлән, салат өсөн тәмләткес агент сифатында (ароматизатор) ҡулланыла.
Үҫемлек майы, ғәҙәттә, шыйыҡса, әммә ҡайһы бер май, мәҫәлән, кокос майы, пальма майы ҡаты була.

# Аҙыҡ майы
### Трансмайҙар

Башҡа диетик майҙарҙан айырмалы рәүештә, трансмайҙар сәләмәтлек өсөн файҙалы түгел. Транс майҙарҙы ҡулланыу йөрәктең ишемия ауырыуы хәүефен «насар» холестерин (LDL) кимәлен күтәреү һәм «яҡшы» юғары тығыҙлыҡлы липопротеин (HDL) холестерин кимәлен төшөрөү иҫәбенә арттыра.Өлөшләтә гидрогенизацияланған майҙарҙан алынған трансмайҙар тәбиғи майҙарға ҡарағанда зыянлыраҡ.
Бер нисә эре тикшеренеүҙәр транс майҙарҙы күпләп ҡулланыу менән йөрәктең ишемия ауырыуы менән башҡа ҡайһы бер ауырыуҙар араһындағы бәйләнеште күрһәтә. АҠШ-тың аҙыҡ-түлек һәм медикаменттар сифатын санитар күҙәтеү идаралығы (FDA), АҠШ-тың Милли йөрәк, үпкә һәм ҡан институты һәм Америка кардиология ассоциацияһы (AHA) трансмайҙар ҡулланыуҙы сикләргә тәҡдим итә. АҠШ-та транс майҙар бөтөнләй хәүефһеҙ тип табылмай һәм махсус рөхсәтһеҙ аҙыҡ-түлеккә, шул иҫәптән бешереү майҙарына ла өҫтәлә алмай.

# Аҙыҡ майы
## Ашарға яраҡлы майҙы сығарыу һәм таҙартыу

Үҫемлек майын алыу һәм таҙартыу - айырым процестар. Беренсенән, майҙы орлоҡтан, сәтләүектән йәки емештән айырып алалар. Артабан, таҙартыу процесында майҙың тышҡы ҡиәфәте, текстураһы, тәме, еҫе йәки тотороҡлолоғо һатып алыусыларҙың ихтыяжына һәм өмөттәренә ярашлы үҙгәрә.

# Аҙыҡ майы
## Ашарға яраҡлы майҙы сығарыу һәм таҙартыу
### Май алыу

Май сығарыуҙың өс төп ысулы бар:
* Йышыраҡ гексан ҡулланған химик экстракция;
* Экспеллер пресын ҡулланып экспеллер преслау йәки һалҡын преслау (майҙы йылытыуҙы булдырмау өсөн түбән температурала преслау);
* Центрифуга ярҙамында сығарыу — декантер.
Майҙы эре производствола сәнәғәттә алыу өсөн йыш ҡына мөмкин тиклем күберәк май алыу өсөн преслау, химик экстракция һәм центрифугалау комбинацияһы ҡулланыла.

# Аҙыҡ майы
## Ҡулланылған майҙы утилләштереү

Ҡулланылған аҙыҡты тейешенсә утилләштереү ҡалдыҡтарҙы утилләштереү өсөн мөһим бурыс булып тора. Канализация торбаларында май ҡуйырыуы мөмкин, был уларҙың тығындарына сәбәпсе була. Шуның өсөн ҡулланылған ашарға яраҡлы майҙы аш-һыу раковинаһына йәки унитазға ағыҙырға ярамай. Майҙы утилләштереүҙең дөрөҫ ысулы - уны пломбаланған, эшкәртеп булмай торған һауытҡа һалып, ябай сүп-сар менән бергә ташлау. Май һалынған һауытты туңдырыу өсөн һыуытҡысҡа урынлаштырыу ҙа утилизацияны ябайлаштыра һәм уны тәртипкә килтерә.

# Аҙыҡ майы
## Эшкәртеү

Ҡулланылған аҙыҡ майын эшкәртергә мөмкин. Уны мал аҙығы сифатында, туранан-тура яғыулыҡ сифатында, биодизель, һабын һәм башҡа сәнәғәт продукцияһы етештереү өсөн ҡулланыла ала.
# Әтрап

Әтрап (төркм. Etrap, рус. район, округ) — Төркмәнстандың хәҙерге административ-территориаль берәмегенең икенсе рәттәге территориаль берәмеге. Рәсәйҙәге район аналогы.

# Әтрап
## Тасуирламаһы

Төркмәнстан виләйәттәре әтраптарға бүленә, был элекке Төркмән ССР-ы өлкәләренең райондарға бүленешенә тап килә. Шулай уҡ Төркмәнстандың баш ҡалаһы — Ашхабад - бер нисә ҡала әтраптарына бүленә.
2016 йылдың 1 февраленә ҡарата Төркмәнстанда 50 әтрап, ҡалаларҙа 8 әтрап һәм әтрап хоҡуҡтары булған 15 ҡала була.

# Әтрап
## Этимологияһы

Әтрап һүҙе төркмән теленә ғәрәп теленән ингән. Башҡорт телендә лә, төркмәндәрҙәге кеүек үк,"тирә-яҡ, урата" тигәнде аңлатҡан "әтраф" һүҙе бар.
# Вичи-Кулан-Игай

Вичи-Кулан-Игай — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тух-Сигат йылғаһының һул ярына тамағынан 93 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.

# Вичи-Кулан-Игай
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010800112115200031772
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203177
* Бассейн коды — 13.01.08.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Иван Гашпарович

Иван Гашпарович, словакса Ivan Gašparovič (27 Буранай 1941, Полтар, Беренсе Словак Республикаһы) — Словакия сәйәсмәне, Словак Республикаһының өсөнсө президенты. Уның йүнәлеше — юрист.
# Евфрат

Евфра́т (төр. Fırat, Фырат; ғәр. الفرات‎, Эль-Фурат; әрм. Եփրատ Ep'rat, курд. Firat) — Көньяҡ-Көнбайыш Азиялағы йылға. Төркиә, Сүриә һәм Ираҡ илдәре аша аға.

# Евфрат
## География

Оҙонлоғо — 2700 км (ҡушылдығы Морат менән бергә — 3065 км), бассейн майҙаны — 673 мең км².
Әрмән таулығында, Морат һәм Карасу (Ҡараһыу) йылғалары ҡушылған урында башлана. Үрге ағымында тау йылғаһы булараҡ аға, Әрмән таулығының Малатья һәм Эргани һырттарын үтеп артабан Сүриәлә сүлле платоһында һәм төньяҡ Месопотамияла тәрән үҙән буйлап, ә Хит ҡалаһынан түбәнерәк — яҫы Месопотамия уйһыулығы буйлап аға. Месопотамия уйһыулығының ҡайһы бер урындарында киңлеге 500 метрға, ә тәрәнлеге 10 метрға барып етә.
Хит ҡалаһы (Ираҡ) янында уртаса һыу сығымы — 840 м³/сек., максималь һыу сығымы — 3—4 мең м³/сек., минималь һыу сығымы — 180 м³/сек.; йыллыҡ һыу сығымы — 26,4 км³.
Түбәнге ағымында Евфрат Тигр йылғаһы менән ҡушылып, Фарсы ҡултығына ҡойған Шатт-эл-Ғәрәп йылғаһын барлыҡҡа килтерә.
Төп ҡушылдыҡтары — Хабур (һул), Белих, Тохма һәм Гёксу (барыһы ла уң).

# Евфрат
## Этимология

Йылғаның атмаһы арамей теленән һүҙмә-һуҙ тәржемә иткәндә «татлы һыу» тип аңлатыла.
| Тел | Евфрат атамалары |
| Аккад теле | Pu-rat-tu |
| Арамей теле | ܦܪܬ Prāṯ, Froṯ |
| Боронғо фарсы теле | 𐎢𐎳𐎼𐎠𐎬𐎢 Ufrátu |
| Ғәрәп теле | الفرات Al-Furāt |
| Курд теле | فرهات Firat, Ferat |
| Төрөк теле | Fırat |
| Шумер теле | BU.RA.NU.NU |
| Әрмән теле | Եփրատ Yeprat |
# Ун-Соим (Помут ҡушылдығы)

Ун-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Помут йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.

# Ун-Соим (Помут ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300020791
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302079
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Гнаденберг монастыры

Гнаденберг монастыры (нем. Kloster Gnadenberg) — элекке ҡатын-ҡыҙҙар монастыры. Был монастырь Святой Спаситель орденына ҡараған. Монастырь емереклектәре хәҙерге көндә Баварияның Берг-бай-Ноймаркт-ин-дер-Оберпфальц (Үрге Пфальц) коммунаһы территорияһында тора. Монастырь Эйхштетт епархияһы ҡарамағында булған. Ул Святой Спаситель орденының көньяҡ Германияла 1411 йылда төҙөлгән беренсе монастыры булған. Монастырға нигеҙ 122 йылда Нойбург пфальцграфы Нойбург һәм уның ҡатыны Катарина һалған. Монастырь 1556 йылда беренсе тапҡыр тарҡалған.

# Гнаденберг монастыры
## Тасуирлау һәм тарихы

Гнаденберг монастыры Германияның көньяғында бригит монах ҡатын-ҡыҙҙарҙың беренсе монастыры була. Уға нигеҙ Нойбург пфальцграфы Иоганн һәм уның ҡатыны Катарина һала. Катарина орденды яҡшы белгән була, сөнки йәшлеген Швецияла — Вадстен монастыры янында үткәрә. 1420 йылдың 3 февралендә рим папаһы Мартин V монастырҙы төҙөүгә рөхсәт бирә. Иң беренсе булып 1430 йылда Гнаденбергҡа Флоренцияның Парадиз монастыры монахтары килә, сөнки ул саҡта монастырь ирҙәр һәм ҡатын-ҡыҙҙарға тәғәйенләнгән була. Төҙөлөш тамамланғандан һуң, 1435 йылда, тәүге ҡатын-ҡыҙ монахтар ҙа бында килә. Уларҙың игуменьяһы Марибо монастырынан Анна Свенсон була.
1438 йылдың 15 июлендә ваҡытлыса сиркәүҙе Айхштетт епискобы II Альбрехт изгеләндерә. Монастырҙың ҙур сиркәүе бары тик 1451 йылда ғына төҙөлә башлай. 1451 йылдың 11 июлендә монастырь биналары изгеләндерелә. 1438 йылда монастырға бик күп ҡатын-ҡыҙ монахтар килә. 1438 йылда Мюнхендан икенсе аббатиса итеп Элизабет Книпантлин һайлана, ул 1438 −1451 йылдарҙа был вазифаһын башҡара. XV быуаттың икенсе яртыһында игуменья Элизабет Фолькенсталлер етәкселегендә (1451—1471 йылдарҙа) Гнаденберг монастыры ордендың әйҙәүсе монастырына әйләнә.
Монастырь сиркәүен төҙөүселәр бөтәһе лә Нюрнбергта тыуған кешеләр була, шул иҫәптән оҫталар Якоб Гримм, Евхарий Гасснер, Ганс Фроммиллер, Альбрехт Дюрер сиркәүҙен ҡатмарлы проектын тормошҡа ашырыуға ҙур өлөш индерәләр. Монастырь урындағы урта синыф яғынан ҙур матди ярҙам ала.
1524 йылда Нюрнбергта Реформация башлана. Монастыры хәле ауырлаша; 1556 йылда курфюрст Фальк Отто Генрих ваҡытында монастырь яйлап тарҡала. Монастырҙың һуңғы руханийы Бреунино Урсула була (1533—1558 йылдарҙа). 1563 йылда монастырь секулярлаштырыла, милке тартып алына. 1570 йылда монастырь таратыла. 1577 йылда уның мөлкәте һатыла йә шәхси милеккә тапшырыла (феодалға). Утыҙ йыллыҡ һуғыш барышында, 1635 йылдың 23 апрелендә, швед ғәскәрҙәре элекке сиркәүҙе һәм монастырь өлөшөн яндыра. Шунан бирле Гнаденберг монастыры емереклеккә әйләнә.
1671 йылда монастырь визитанттар орденына тапшырыла. Визитанттар бында беренсе немец бүлексәһенән — Мюнхендың Изге Анна монастырынан килә, әммә сиркәүҙе тергеҙә алмай. Бавариялағы секулярлаштырыу арҡаһында монастырь вариҫтары визитанттар ҙа таратыла. Монастырь емереклектәре шәхси милектә тора. 1898 йылда улар Бавария тарафынан һатып алына.
# Кесе Ҡоҙаш

Кесе Ҡоҙаш — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы биләмәһендә аға. Оло Нөгөшкә ҡоя. Рәсми мәғлүмәттәр буйынса, йылға Нөгөш йылғаһының уң ярына тамағынан 185 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км тәшкил итә.
Йылға Йүкәле тау һыртынан баш ала. Йылға башынан алыҫ түгел Алағузлы. Оло Ҡоҙаш йәнәш аға. Кесе Ҡоҙаш Р316 трассаһын,Ҡолғонанан Берәтәккә участкаһында киҫеп үтә. Юл эргәһендә кеше йәшәмәгән Ҡоҙаш ауылы урынлашҡан. Ауылдан Кесе Ҡоҙаш үҙәне буйлап урындағы әһәмиәткә эйә юл бара. Йылғаның икенсе яры буйлап, Р316 саҡ ҡына ситтәрәк, — Ҡоҙаш тауы (599. м.). Тағы ла бер түбә — Ҡылысҡыр (558. м.) — түбәндәрәк ағымында осрай.
Йылға Оло Нөгөшкә Алтын-Солоҡ заказнигы һәм Бөрйән районы сигендә ҡоя.

# Кесе Ҡоҙаш
## Ҡушылдыҡтары

Картография мәғлүмәттәре буйынса Кесе Ҡоҙаштың өс ҡушылдығы бар:
* Марҙаш
* Мулбой
* Тулаласек

# Кесе Ҡоҙаш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нөгөш йылғаһы башынан Нөгөш һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200312111100017828
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101782
- Бассейн коды — 10.01.02.012
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
- ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Презумпция

Презу́мпция (лат. praesumptio — фаразлау, көтөү, өмөтләнеү) — ялғанлығы бәхәсһеҙ иҫбатланғанға тиклем дөрөҫ тип һаналған фараз. Презумпциялар юриспруденцияла һәм тәбиғәт фәндәрендә киң ҡулланыла. Тәбиғәт фәндәрендә йышыраҡ бигүк асыҡ булмаған, күҙгә бәрелеп тормаған формала була.

# Презумпция
## Юриспруденцияла

Иң мөһим юридик презумпциялар:
* ғәйепһеҙлек презумпцияһы, енәйәтселек хоҡуҡиәтендә һәм енәйәтселек-процессуаль хоҡуҡиәттә, шулай уҡ конституцион хоҡуҡиәттә ҡулланыла, сөнки йыш ҡына дәүләттең конституцияһында нығытыла;
* ғәйеплелек презумпцияһы, граждан хоҡуҡиәтендә, ҡайһы бер илдәрҙә енәйәтселек хоҡуҡиәтендә лә ҡулланыла;
* намыҫлылыҡ презумпцияһы, граждан һәм һалым хоҡуҡиәтендә ҡулланыла;
* авторлыҡ презумпцияһы, авторлыҡ хоҡуҡиәтендә ҡулланыла;
* вафат булған кешенең ағзаларын һәм (йәки) туҡымаларын күсереп ултыртыу өсөн алыуға ризалығы презумпцияһы, медицина хоҡуҡиәтендә ҡулланыла.
* никах килешеүен төҙөгәндә ир менән ҡатындың береһе дөйөм мөлкәт менән эш иткәндә (һөйләшеп, уртаҡ фекергә килеп) икенсеһенең риза булыу презумпцияһы, ғаилә хоҡуҡиәте;
* планлаштырылған хужалыҡ йә башҡа эшмәкәрлектең экологик хәүефлелеге презумпцияһы, экология хоҡуҡиәте.
* хәбәрһеҙ ғәйеп булған кеше законда билдәләнгән мөҙҙәттә табылмаған осраҡта үлем презумпцияһы.

# Презумпция
## Тәбиғәт фәндәрендә

Тәбиғәт фәндәрендә презумпциялар асыҡтан-асыҡ түгел, ә төрлө методологик принциптар рәүешендә ҡулланыла. Киң билдәле дөйөм фәнни презумпцияларҙың береһе — «Оккам бәкеһе», уның буйынса, бер үк күренеште төрлөсә аңлатҡан бер нисә гипотеза араһынан аңлатыу өсөн мөмкин тиклем әҙерәк асыл йәлеп иткәнен һайларға кәрәк. Был презумпция үҙ сиратында методологик «етерлек нигеҙләмә принцибына» таяна, ә ул аңлатыу барышына яңы асыл индереү нигеҙле булырға тейеш тигән талап ҡуя. Тәбиғәт фәндәрендә презумпцияларға миҫалдар:
* геологияла һәм палеонтологияла стратиграфия принциптары:
** Стеноның ҡатламланыу принцибы, уға ярашлы, әгәр А геологик ҡатламы В ҡатламынан өҫтәрәк ятһа, В ҡатламының А ҡатламынан иртәрәк барлыҡҡа килгән булыуы ихтимал.
** Гексли законы, йәки флора менән фаунаның тап килешеү принцибы, уға ярашлы, хайуандарҙың һәм үҫемлектәрҙең бер үк төрҙәре ҡалдыҡтарын һаҡлаған геологик ҡатламдар, моғайын, бер үк дәүергә ҡарайҙыр.
# Шаһаев Фәтхи Ислам улы

Шаһаев Фәтхи Ислам улы (3 июнь 1923 йыл — 30 декабрь 1996 йыл) — сәнәғәт алдынғыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. СССР Ҡара металлургия министрлығыныъң Һатҡы «Магнезит» заводы яндырыусыһы, Силәбе өлкәһе, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

# Шаһаев Фәтхи Ислам улы
## Биографияһы

Фәтхи Ислам улы Шаһаев 1923 йылда Әхмәр (хәҙерге Башҡортостандың Ишембай районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Милләте буйынса — башҡорт.
1940 йылда Силәбе өлкәһе Һатҡы ҡалаһының «Магнезит» комбинатына эшкә урынлаша.
1941 йылда Ҡыҙыл Армия сафына алына. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 3-сө Белоруссия фронтының 1-се гвардия уҡсылар дивизияһында һуғыша, 1944 йылдың апрелендә ҡаты яралана. Һуңынан демобилизациялана.
Кире ҡайтҡас, комбинатта эшләй. 1971—1979 йыоларҙа ЦМП-1 сменаһы начальнигы. Рационализаторлыҡ эшендә ҡатнаша. Йәштәрҙең әүҙем остазы.
СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 22 мартындағы указына ярашлы, ҡара металлургиялағы юғары күрһәткестәре һәм алдынғы ҡаҙаныштары өсөн Фатхи Ислам улы Шаһаевҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә, Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырыла.
КПСС ағзаһы. Һатҡы ҡалаһы халыҡ депутаттары советы депутаты була. Заводтың партия һәм профсоюз комитеты ағзаһы.
Һатҡы ҡалаһында йәшәй. 1996 йылдың 30 декабрендә вафат була. Ҡала зыяратында ерләнгән.

# Шаһаев Фәтхи Ислам улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы
* Ленин ордены
* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы; 22.3.1966)
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (11.3.1985)
* миҙалдар
* Төҫлө металлургия министрлығының почетлы металлургы.
# Рональд Рейган

Рональд Рейган (ингл. Ronald Reagan; 6 февраль 1911 йыл — 5 июнь 2004 йыл) — Америка Ҡушма Штаттарының 40-сы президенты.
# Йортбағышева Әлфиә Ҡорман ҡыҙы

Йортбағышева Әлфиә Ҡорман ҡыҙы (14 июнь 1958 йыл) — педагог. Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылы мәктәбенең башланғыс синыфтар уҡытыусыһы. 3-сө дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены кавалеры (1986).

# Йортбағышева Әлфиә Ҡорман ҡыҙы
## Биографияһы

Әлфиә Ҡорман ҡыҙы Йортбағышева 1958 йылдың 14 июнендә Башҡорт АССР-ы Бөрйән районы Яңы Собханғол ауылында тыуған. 1976 йылда Белорет педагогия училищеһын һәм 1983 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтын тамамлай.

# Йортбағышева Әлфиә Ҡорман ҡыҙы
## Биографияһы
### Хеҙмәт юлы

* Яңы Собханғол мәктәбендә пионервожатый — 1987 йылдан
* Яңы Собханғол мәктәбең уҡытыусыһы — 1981 йылдан
* КПСС-тың Бөрйән районы комитетында пропаганда һәм агитация бүлеге инструкторы — 1988 йылдан
* Иҫке Собханғол мәктәбендә уҡытыусы (1990—2012 йылдар), директор (2005—2007 йылдар).

# Йортбағышева Әлфиә Ҡорман ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* 3-сө дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены кавалеры (1986)
# Шмёльн-Пуцкау

Шмёльн-Пуцкау (нем. Schmolln-Putzkau) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3204 кеше йәшәй. Майҙаны — 32,94 км². Диңгеҙ кимәленән 274 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 1877 һәм автомобиль коды BZ.
# Оло Таловка (Талановка ҡушылдығы)

Оло Таловка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Талановка йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Оло Таловка (Талановка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300312115200011289
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201128
* Бассейн коды — 13.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Лайндте-Яха

Лайндте-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡара диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 68 км.

# Лайндте-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300041761
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304176
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Тыя-Яга

Тыя-Яга — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сунты-Лемын йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Тыя-Яга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200046263
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204626
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Развилка (Грачёвка ҡушылдығы)

развилка — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы, Ҡалмыҡ Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Грачёвка йылғаһының һул ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Развилка (Грачёвка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Калаус йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010500212108200000926
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200092
* Бассейн коды — 05.01.05.002
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Талкыш

Талкыш — Рәсәйҙәге йылға. Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Анлы йылғаһының уң ярына тамағынан 1,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Талкыш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Кинель башынан тамағына тиклем, Кутулук йылғаһы башынан Кутулук һыуһаҡлағысына тиклем ]. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000812112100008104
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100810
* Бассейн коды — 11.01.00.008
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Сыуаштар

Сыуаштар (cыу. чӑвашсем) — Рәсәй Федерацияһының күп һанлы төрки халыҡтарының һәм илдең иң ҙур этностарының береһе. 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, сыуаштарҙың дөйөм һаны 1 миллион 637 мең самаһы.
Сыуашстанда йәшәүселәрҙең 49,2 проценты ошо милләт вәкилдәре. Сыуаш диаспоралары, йыйнаҡ төркөмдәр булып, Рәсәйҙең башҡа төбәктәрендә лә көн итә. Ситтә йәшәүселәрҙең 30 процент самаһы Урал-Волга республиалары һәм өлкәләрендә: Башҡортостан, Татарстан, Ульяновск, Һамар һәм Һарытау өлкәләрендә тупланған.
Бынан тыш сыуаштар Ҡаҙағстан, Украина һәм Беларусь Республикаһында йәшәй.
Сыуаштар Көньяҡ Урал буйына XVII быуат башында күсенә башлай.
Башҡортостанда сыуаштар халыҡ һаны буйынса урыҫтарҙан, башҡорттарҙан, татарҙарҙан ҡалышып 4-се урында. Улар башлыса Ауырғазы районында — 12,5 мең, Бишбүләк районында — 10, 4 мең, Стәрлетамаҡта — 4,9 мең, Ҡырмыҫҡалы районында — 4,8 мең йәшәй.
Сыуаш шағирҙары К. В. Иванов, Я. Г. Ухсай Башҡортостандың Бәләбәй районы Ыҫлыҡбаш ауылында тыуған.
Космонавт Андриян Николаев та сыуаш милләтенән.
# Оло Курья

Оло Курья (Ниж. Курья, Афанасова) — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының уң ярына тамағынан 525 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Оло Курья
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300312115200010442
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201044
* Бассейн коды — 13.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2