yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Гончарова Нина Николаевна

Гончарова Нина Николаевна (7 ғинуар 1927 йыл — 16 июнь 2013 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең биҙәү-ҡулланма сәнғәте өлкәһендә ижад иткән рәссамы, Жостов биҙәктәре белгесе. 1975 йылдан СССР, 1991 йыл йылдан Рәсәй Рәссамдар союздары ағзаһы. РСФСР-ҙың И. Е. Репин исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1977). РСФСР-ҙың атҡаҙанған рәссамы (1979).

# Гончарова Нина Николаевна
## Биографияһы

Нина Николаевна Гончарова 1927 йылдың 7 ғинуарында Мәскәү өлкәһенең Жостово ауылында, нәҫелдән килгән оҫталар Беляевтар ғаиләһендә тыуған.
1944 йылдың Бөйөк Ватан һуғышы осоронда Жостово декоратив биҙәктәр фабрикаһы эргәһендә профессиональ-техник мәктәпте тамамлай, РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, фабриканың төп рәссамы А. П. Гогиндың уҡыусыһы була. 1952 йылдан рәссам, һуңғараҡ — Жостово декоратив биҙәктәр фабрикаһының төп рәссамы, Жостово биҙәктәре өлкәһендә оҫта була. Төп эштәре биҙәкле батмустар: «Үтә күренмәле», «Рауза», «Алтынһыу», «Мәңге сәскә атыу», «Фазан менән миләш», «Миләш», «Ялан сәскәләре тажы», «Сәскәләр», «Гөлләмә», «Ҡанатлы».
1952 йылда биҙәү-ҡулланма сәнғәте өлкәһендә республика, Бөтә Рәсәй һәм бөтә союз күргәҙмәһе, шул иҫәптән: Бөтә Рәсәй халыҡ художество кәсептәре күргәҙмәһе (1960), СССР-ҙың барлыҡҡа килеүенең 50 йыллығына арналған бөтә союз күргәҙмәһе (1973), «Совет Рәсәйенең» 5-се республика күргәҙмәһе (1975), «Һинең исемеңә» бөтә рәсәй художество күргәҙмәһе (2000) ҡатнашыусыһы. 1969 йылдан Варшава, Милан, Монреаль, Берлин, Сиэтл, Лейпциг, Утрехт, Пловдив, Измир һәм Брно кеүек сит ил ҡалаларында художество күргәҙмәләрендә ҡатнаша. Н. Н. Гончарованың әҫәрҙәре Бөтә Рәсәй биҙәү-ҡулланма һәм халыҡ сәнғәте музейында, Рус дәүләт музейында, «Яңы Иерусалим» Дәүләт тарихи-художество музейында, Сергиев-Посад дәүләт тарихи-художество музейы-ҡурсаулығында, Төмән өлкә һынлы сәнғәт музейында, Мытищи картиналар галереяһында һаҡлана.
1975 йылда Н. Н. Гончарова СССР Рәссамдар союзына ағзаһы итеп ҡабул ителә (1991 йылдан Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы).
1977 йылдан Н. Н. Гончароваға «Жостово декоратив биҙәктәр фабрикаһында металға юғары художестволы биҙәк һалыуы өсөн» И. Е. Репин исемендәге РСФСР дәүләт премияһы бирелә, 1979 йылда «сәнғәт өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн» «РСФСР-ҙың атҡаҙанған рәссамы» тигән почетлы исемгә лайыҡ була.
2013 йылдың 16 июнендә Мәскәү өлкәһенең Жостово ауылында вафат була.

# Гончарова Нина Николаевна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы
* «Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған рәссамы (1979)
* РСФСР-ҙың И. Е. Репин исемендәге дәүләт премияһы (1977 — «Жостово декоратив биҙәктәр фабрикаһында металға юғары художестволы биҙәк һалыуы өсөн»)
# Аҡбауыр турғай

?Аҡбауыр турғай :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Суб-тип: | Умыртҡалылар |
| Класс: | Ҡоштар |
| Суб-класс: | Новонёбные |
| Отряд: | Турғай һымаҡтар |
| Подотряд: | Һайраусы турғайҙар |
| Ғаилә: | Аҡбауыр турғай |
| Ырыу: | Ҡыҙылтүштәр |
| Төр: | Аҡбауыр турғай |
Латинса исеме :
Fringilla montifringilla Linnaeus, 1758 :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 179167 NCBI 36255 |
Аҡбауыр турғай (рус. Вьюрок, йәки юрок) (лат. Fringilla montifringilla) - Европала һәм Азияла йәшәгән, ата турғайҙарының төҫө йылтыр ҡара, аҡ һәм ҡыҙыл-көрән аралаш ала булған турғай.

# Аҡбауыр турғай
## Ҡылыҡһырлама

Турғай ҙурлыҡ. Яҙлы-йәйле йоплашып (парлашып), көҙлө-ҡышлы тупланып йөрөйҙәр. Ата ҡоштоң башы, ҡанаттары, ҡойроғо ҡара. Өҫ яҡтан ҡойроҡ төбө, ҡорһағы, ҡанаттарының сите аҡ. Түшендә, яурындарында, ҡанаттарында нәҙек ҡыҙғылт һыҙыҡтар бар. Инә ҡош тоноғораҡ төҫтә. Алағанат турғайҙан ҡара башы, аҡ ҡорһағы менән айырыла. Тауышы киҫкен; «шжәәә», осҡанда «тк-тк-тк» тигән тауыштар сығара, һайрауы дауамлы: «кжжж». Ҡайынлы урмандарҙа йәшәй. Бөжәктәр, ағас һәм үлән орлоҡтары менән туҡлана, йылы яҡҡа китмәй, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй. Бик һирәк осрай. Ҡыш күбәйә төшә. Ағаста оялай. Көрән таплы 4—6 йәшкелт зәңгәр йомортҡаһы була.
# Претч (Эльба)

Претч (Эльба) (нем. Pretzsch (Elbe)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 1603 кеше йәшәй. Майҙаны — 20,92 км². Диңгеҙ кимәленән 70 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6909 һәм автомобиль коды — WB.
# Ҡуҫағаҙы

Ҡуҫағаҙы — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы Белорет районы, Инйәр төбәге биләмәләрендә аға. Йылға Инйәр йылғаһының уң ярына тамағынан 106 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Ҡуҫағаҙы
## Этимологияһы

Атама ике һүҙҙән - "ҡуҫа" һәм "ғаҙы" тигән һүҙҙәрҙән тора. Силәбе өлкәһендә Ҡуҫа тигән ҡала ла, Ҡуһа тигән йылға ла бар. 1990-сы йылдарҙа урыҫса Куса тип аталған был топонимдың сығышы асыҡланған: Ҡуһа – башҡорттарҙың диалект һөйләшендә «ҡамыш» тигәнде аңлата. Тимәк, Ҡуһа – ҡамышлы йылға тигән мәғәнә бирә, тип яҙған тел белгесе М.Ғ. Усманова. Ҡуһа һәм ҡуҫа - диалект кимәлендә генә айырыла. Ҡаланың атамаһы үҙе урынлашҡан йылға исеменән килеп сыҡҡан. Белорет районында "ҡаҙы (ғаҙы)" тип бәләкәйерәк йылғалар аталған, шул уҡ сингармонизм законына буһоноп, ул нәҙек рәүешкә лә ингеләй - Татлы ауылының Кергеҙе йылғаһы, Көйөргәҙе, мәҫәлән. "Ҡаҙы-ғаҙы" ҡушылған атамалар йыш осрай: Ауырғазы, Ҡыйғаҙы һәм башҡалар

# Ҡуҫағаҙы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200612111100019775
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101977
* Бассейн коды — 10.01.02.006
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Башҡортостан уҡытыусыһы

«Башҡортостан уҡытыусыһы» — Башҡортостан Республикаһының ғилми-педагогик һәм методик журналы. Ойоштороусыһы — Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы. Өфөлә айына 1 тапҡыр башҡорт телендә сыға, материалдарҙың бер өлөшө урыҫ, мари, татар, удмурт һәм сыуаш телдәрендә баҫыла. Тиражы — 27 мең дананан ашыу (2011).

# Башҡортостан уҡытыусыһы
## Тарихы

1920 йылдың февраль айында журналдың беренсе һаны Стәрлетамаҡ ҡалаһында (ул ваҡытта — Кесе Башҡортостандың баш ҡалаһы) «Мәғариф эштәре» исеме менән донъя күрә. Йылдар үтеү менән, йәмғиәт һәм сәйәсәт талаптарына ярашлы, йөкмәткеһе, шулай уҡ исеме лә алмашына. 1924 йылдан журнал Өфө ҡалаһында — «Белем», 1931 йылдан «Культура революцияһы» исеме менән баҫыла. 1941—1952 йылдарҙа нәшер ителмәй. Хәҙерге «Башҡортостан уҡытыусыһы» исеме менән журнал 1936 йылдың майынан сыға башлай һәм бөгөнгө көнгә тиклем уҡытыусылар өсөн хеҙмәт итә.
Журнал наҙанлыҡты бөтөрөүҙә ҙур роль уйнай, башланғыс һәм ете йыллыҡ белем биреү, әҙәби башҡорт телен индереү проблемаларын яҡтырта. Уның ярҙамы менән башҡорт милли мәктәбе нигеҙҙәре практикаһы, беренсе дәреслектәр, уҡыу-методик ҡулланмалары индерелә. Журнал биттәрендә алдынғы педагогик тәжрибә пропагандалана, фәнни‑методик мәҡәләләр, дәрес өлгөләре, уҡыу пландары һәм программалары баҫыла.
Рубрикалары:
* Мәғарифҡа идара итеү;
* Башҡорт теле һәм әҙәбиәте;
* Тәрбиә һәм өҫтәмә белем биреү;
* Тәбиғи һәм теүәл фәндәр;
* Тыуған яҡты өйрәнеү;
* Милли телдәр һәм әҙәбиәттәр;
* Башланғыс мәктәп;
* Урыҫ теле һәм әҙәбиәте;
* Сит телдәр

# Башҡортостан уҡытыусыһы
## Мөхәррирҙәре

* Ченәкәй (1920—1925),
* Имай Насыри (1925—1931),
* С.Ғәйнуллин (1931—1936),
* М.Шаһибәкова (1938—1941),
* Ғ.Ғ.Ишбулатов (1952—1958),
* Н. И. Бикмәтов (1955—1961),
* Ә.В.Шоңҡаров (1961—1966),
* Ғ.Д.Ирғәлин (1966—1969),
* Ә.М.Ғарипов (1969—1971),
* С. Й.Ғүмәров (1971—2005),
* Т. С.Дәүләтбирҙина (2005—2007),
* С.Ғ.Кәримов (2007 йылдан).
2020 йылдың февралендә «Башҡортостан уҡытыусыһы» ғилми-педагогик һәм методик журналы үҙенең 100 йыллығын билдәләй.
# Петушки (ҡала)

Петушки — ҡала (1965 йыл) Рәсәй федерацияһы Владимир өлкәһенең Петушинский районы, Петушки ҡалаһы менән бергә Петушки ҡаламуниципаль берәмеген ҡала статусы менән барлыҡҡа килтерә.
Петушки ҡала биләмәһе составында берҙән-бер тораҡ пункты.
Халҡы — 13 112 кеше (2018 йыл).

# Петушки (ҡала)
## Географияһы

Петушки ҡалаһы Клязьма (бассейн Волга) йылғаһының һул ярында, Владимирҙан 67 км көньяҡ-көнбайышта, Мәскәүҙән көнсығышҡа табан 120 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡала Мәскәү — Түбәнге Новгород автомобиль юлында тора. Петушки исемен шулай уҡ тимер юл станцияһы йөрөтә.
Районда ҡом, балсыҡ, торф ятҡылыҡтары бар.

# Петушки (ҡала)
## Тарих

XIX быуат аҙағы — ХХ быуат башында Петушки ауылы Владимир губернаһы Аннинский улусыы Покровский өйәҙенә инә, 1921 йылдан алып — Мәскәү губернаһы Орехово-Зуевский өйәҙе составында.
Ҡасаба булараҡ Петушки $^{[<spanstyle=""title="неуказанисточникнаутверждение(15января2019)">85сығанағыкөнкүрһәтелмәгән</span>]}$ 1861 йылда барлыҡҡа килгән.
Урындағы фабрикант П. И. Кузнецов аҡсаһына бында 1910 йылда Успение Пресвятой Богородицы сиркәүе изгеләндерелә һәм ошо ваҡыттан алып ҡасабаға ҙур ауыл исеме бирелә. 1904 йылда бында ағалы-энеле Крашенинниковтар туҡыу фабрикаһы төҙөй. Артабан бында токарь-столяр фабрикаһы, кирбес заводы төҙөлә.
1926 йылда Петушкиға ҡала тибындағы ҡасаба статусы бирелә. 1965 йылдың 11 ноябрендә Петушки ҡала итеп үҙгәртелә.

# Петушки (ҡала)
## Халыҡ

1900 йылда ауылда 62 йорт ихатаһы булған, унда 303 кеше йәшәп, шуларҙың 144-е ир-ат, 159-ы — ҡатын-ҡыҙ була.

# Петушки (ҡала)
## Иҡтисад

Төп сәнәғәт предприятиелары:
* Завод «Икопал» (Icopal) заводы, ҡыйыҡтар ябыу өсөн һыу үткәрмәүсе материалдар етештереүсе;
* Аҙыҡ-түлек комбинаты — консерва һәм пресервылар, балыҡ һәм диңгеҙ продукттары етештерә;
* «Стакол» («ОМЗСО») заводы— эске яныу двигателенең поршендары өсөн ҡулсалар етештерә;
* Трикотаж фабрикаһы;
* ОАО «Ватин» — ватин, туҡылмаған материалдар, техник туҡымалар. етештерә 1999 йылда ябылған фабрика;
* Завод «Промэнерго» йылытыу ҡорамалдары етештерә
* «Главспецпромстрой» идаралығының махсус ҡорамалдар етештереүсе тәжрибә-механика заводы ;
* «Петушкиинтерлес» (ағас эшкәртеү);
* Силикат кирбес заводы;
* ЯСЙ «Һөт» май-сыр заводы;
* Типография;
* «Термоконтур» сэндвич-панелдәр етештереү заводы .

# Петушки (ҡала)
## Иҫтәлекле урындар

Шулай уҡ станцияла «Л» сериялы паровоз-ҡомартҡыһы бар.
Ҡалала Әтәс музейы бар, уға Николай Корнилов 1997 йылда нигеҙ һалған.
Николай Чудотворец ҡорамы Петушки станцияһы янында 1900 йылда төҙөлгән, 1920 йылда ул емерелгән. Вокзал янында 2000 йылда епископ Афанасий Ковровский хөрмәтенә ағас сиркәүе төҙөлә, ғүмеренең һуңғы йылдарын ул Петушкиҙа үткәргән. 2002 йылдың 26 октябрендә ҡорамды изгеләндереү була<ref>.

# Петушки (ҡала)
## Венедикт Ерофеев һәм Петушки

Венедикт Ерофеевтың «Мәскәү — Петушки» поэмаһы 1970 йылда сыҡҡандан һуң, (1988 йылда СССР-ҙа рәсми рәүештә баҫыла), Петушки ҡалаһы рәсәй мәҙәниәт контексына инә. Петушки ҡалаһында яҙыусы В. В. Ерофеевтың йорт-музейы бар.
# Нюдя-Сабало-Яха

Нюдя-Сабало-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Морды-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 203 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

# Нюдя-Сабало-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300039096
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303909
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Пурга (Ува ҡушылдығы)

Пурга — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ува йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Пурга (Ува ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300512111100039474
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103947
* Бассейн коды — 10.01.03.005
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Гремиха (Шексна ҡушылдығы)

Гремиха (Питинка) — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шексна йылғаһының уң ярына тамағынан 84 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Гремиха (Шексна ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200312110000008377
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000837
* Бассейн коды — 08.01.02.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Половинка Марфа Ивановна

Половинка Марфа Ивановна (13 октябрь 1927 — 16 ғинуар 1996) — совет ауыл хужалығы алдынғыһы, Днепропетровск өлкәһенең Днепропетровск районындағы «Днипро» совхозының йәшелсәселек бригадаһы бригадиры, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973).

# Половинка Марфа Ивановна
## Биографияһы

1927 йылда Днепропетровск өлкәһе биләмәһендә украин крәҫтиәне ғаиләһендә тыуған.
Бөйөк Ватан һуғышында оккупацияланған территорияла йәшәй. Азат ителгәндән һуң, 1944 йылда, «Украина» колхозында эшсе булып эшләй башлай. Артабан йәшелсәселек бригадаһында звено етәксеһе итеп тәғәйенләнә. 1964 йылдан бригадир вазифаһын башҡара башлай. Үҙенең хеҙмәте менән юғары производство күрһәткестәренә өлгәшә. Сәселгән майҙандың һәр гектарынан 73-әр центнер иген уңышы, ә йәшелсә уңышы һәр гектарҙан 340 центнерға тиклем алына.
СССР Юғары Советы Президиумының 1973 йылдың 8 декабрҙәге указы менән, ауыл хужалығында юғары күрһәткестәргә өлгәшкәне һәм йәшелсә һәм иген культураларынан рекордлы уңыш алғаны өсөн, Марфа Ивановна Половинкаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә
Совхозда бригадир булып эшләүен дауам итә. 1976 йылдан совхоз бүлеге начальнигы булып эшләй. 1978 йылда ҡабаттан бригадаһын етәкләй һәм бында хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем эшләй.
Днепропетровск ҡалаһында йәшәй. 1996 йылдың 16 ғинуарында вафат була.

# Половинка Марфа Ивановна
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

- «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын йондоҙо (08.12.1973)
- [[Социалистик Хеҙмәт Геройы] (08.12.1973)
- Ленин ордены (08.12.1973)
- Октябрь Революцияһы ордены (24.12.1976)
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (15.12.1972)
- СССР дәүләт премияһы (1977)
- башҡа миҙалдар.
# Маликов Рәйеф Сәлих улы

Маликов Рәйеф Сәлих улы (24 август 1952 йыл) — хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре, 1998—2013 йылдарҙа Нефтекама автозаводының генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының 2—4-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе (2003), Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2001), Дуҫлыҡ (2008) һәм Салауат Юлаев (2007) ордендары кавалеры. Нефтекама ҡалаһының почётлы гражданы (2007).

# Маликов Рәйеф Сәлих улы
## Биографияһы

Рәйеф Сәлих улы Маликов 1952 йылдың 24 авгусында Башҡорт АССР-ының Илеш районы Иҫке Дөмәй ауылында тыуған. 1974 йылда хәҙерге Өфө дәүләт авиация техник университетын тамамлай. 1974—1977 йылдарҙа Төмән моторҙар эшләү заводында эшләй. 1977—2013 йылдарҙа Нефтекама автозаводында: тәүҙә цех начальнигы урынбаҫары, 1982—1985 йылдарҙа —цех начальнигы, 1985 йылдан — партия комитеты секретары, 1990 йылдан — етештереү буйынса директор, 1998 йылдан — генераль директор вазифаларын биләй. Рәйеф Сәлих улы етәкселегендә завод «НефАЗ-5299» пассажир автобусы, төрлө тәғәйенләнештәге тағылмалар һәм ярым тағылмалар эшләп сығара, Рәсәйҙә был техниканың төп етештереүсеһе булып һанала.

# Маликов Рәйеф Сәлих улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2001);
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе (2003);
* Дуҫлыҡ ордены (2008);
* Салауат Юлаев ордены (2007).
# Калдыш

Калдыш — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шеньга йылғаһының һул ярына тамағынан 82 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

# Калдыш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000032077
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003207
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Төркиәнең атом энергетикаһы

Төркиәнең атом энергетикаһы әлегә юҡ, әммә уны үҫтереү пландары бар.
Төркиә Республикаһында атом тармағының үҫеш йылъяҙмаһы:
* 1955 — Атомды тыныс маҡсаттарҙа файҙаланыу тураһында АҠШ менән килешеүгә ҡул ҡуйыу.
* 1956 — Атом энергетикаһы буйынса комиссияның эш башлауы.
* 1965 — АЭС төҙөлөшө мәсьәләләре буйынса тикшеренеүҙәрҙе башлау.
* 1972 — Атом энергетикаһы департаменты булдырыу.
* 1974–1975 — Беренсе АЭС-ты урынлаштырыу өсөн майҙан һайлау буйынса тикшеренеүҙәр.
* 1976 — Урта диңгеҙ буйында «Аккую» майҙансығына лицензия алыу.
* 1981 — МАГАТЭ менән хеҙмәттәшлек тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыу.
* 1977–2009 — Төркиә Республикаһында дүрт энергоблокты төҙөүгә конкурстар үткәреү.

# Төркиәнең атом энергетикаһы
## Проектланыусы АЭС-тар

Илдә беренсе «Аккую» АЭС-ы Урта диңгеҙ буйында, Төркиәнең Мәрсин провинцияһында төҙөләсәк. Уның менән «Росатом»дың бүлендеге «Атомстройэкспорт» предприятиеһы шөғөлләнәсәк. Проект Рәсәй проекты буйынса тормошҡа ашырыласаҡ һәм 1,2-шәр гигаватлы дүрт энергоблоктан торасаҡ. Төҙөлөш тураһында килешеүгә 2010 йылда ҡул ҡуйыла. 2011 йылда Анкараның Юғары суды ерле халыҡтың һәм Кипр утрауында йәшәүселәрҙең АЭС төҙөлөшөнә ҡаршы сығыуы арҡаһында төҙөлөштө ваҡытлыса туҡтатып тора. 2015 йылдың аҙағында, Рәсәй менән Төркиә араһында мөнәсәбәттәр боҙолғас, эш туҡтатыла.
2016 йылдың авгусында Рәсәй һәм Төркиә президенттары АЭС проектына яңынан тотонорға килешә. 2017 йылдың майында төҙөлөш башланасағы тураһында хәбәр ителә.
2017 йылдың июнендә Европа берлеге Төркиәнең АЭС төҙөлөшөнән баш тартыуын талап итә.
Мәрсиндәге АЭС-тың беренсе энергоблогы 2019 йылда файҙаланыуға тапшырылырға тейеш.
Икенсе АЭС-ты Төркиәнең төньяғында Ҡара диңгеҙ буйында Синоп ҡалаһы эргәһендә төҙөү планлаштырыла. Синоп провинцияһындағы АЭС төҙөлөшөн Францияның Areva һәм Японияның Mitsubishi Heavy Industries компанияһының берлектәге предприятиеһы Atmea проектлай (Ҡытайҙан да альтернатив проект тәҡдим ителә). Проект 22-25 млрд доллар самаһы тора, йәмғеһе 4800 МВт-лы 4 блок төҙөү ҡарала. Проект Төркиә һәм Япония премьер-министрҙары кимәлендә 2013 йылдың 3 майында хуплана.
2016 йылдың сентябрендә Төркиә менән ҠХР атом энергетикаһы өлкәһендә хеҙмәттәшлек тураһында килешеү төҙөшә$^{[<spanstyle=""title="неуказанисточникнаутверждение(23октября2017)">источникнеуказан518дней</span>]}$ — ҡытайҙар, моғайын, Westinghouse технологияһын ҡулланып, өсөнсө АЭС-ты төҙөр.
# Мағаш (Һаҡмар ҡушылдығы)

Мағаш — Рәсәй Федерацияһындағы йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәһендә аға. Йылға тамағы Һаҡмар йылғаһының уң ярынан 623 км өҫтәрәк урынлашҡан. Йылға оҙонлоғо 29 км

# Мағаш (Һаҡмар ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Яйыҡ һыу бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһының инешенән алып Оло Эйек йылғаһына ҡойған еренә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы әҙерләгән РФ территорияһы һыу хужалығы районының геомәғлүмәт системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000512112200004990
* Кодтар буйынса гидрологик өйрәнеү (гө) — 112200499
* Бассейн коды — 12.01.00.005
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

# Мағаш (Һаҡмар ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре
### Ҡушылдыҡтары (йылға тамағынан км алыҫлыҡта)

* 8,7 км: Яманташ йылғаһы (һул ҡушылдығы)
# Темтас

Темтас (Ястребинка) — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сухона йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Темтас
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — йылғаның башынан алып Төньяҡ Двина Вычерга йылғаһына ҡойғанға тиклем, Юг һәм Сухона йылғаларын индермәйенсә (инештән Кубен гидроузлына тиклем). Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100312103000009937
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000993
* Бассейн коды — 03.02.01.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Байтурин Дәүләтша Мөхәмәтйән улы

Байтурин Дәүләтша Мөхәмәтйән улы (14 февраль 1905 йыл — 19 апрель 1980 йыл) — сәйәси золом ҡорбаны, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, «1941 — 1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн», «Батырлыҡ өсөн», «Мәскәүҙе обороналаған өсөн», «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» һәм башҡа миҙалдар менән бүләкләнеүсе.

# Байтурин Дәүләтша Мөхәмәтйән улы
## Биографияһы

Дәүләтша Мөхәмәтйән улы Байтурин 1905 йылдың 14 февралендә Буранбай ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районында) тыуған. Мәктәптә 7 класс белем алғас, Темәс башҡорт педагогия училищеһында уҡый. Уны тамамлағандан һуң, 1929 йылдан Баймаҡ районының Аҡморон ауылы мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй. Фарсы, латин, урыҫ, үзбәк, ҡаҙаҡ, төркмән телдәрен яҡшы белгән.
Дәүләтша Мөхәмәтйән улы 1935 йылда Йомағолова Йәмилә Ғәлим ҡыҙына өйләнә. Өйләнгәндән һуң, Хисмәт ауылында баҫыу ҡараусы булып эшләй. Уны «халыҡ дошманы» тип ғәйепләп, 10 йылға хөкөм итәләр. Әсәһе Сәхирә кире ҡаға торған документтар йыйып тапшырғас, ул тотҡонлоҡтан ҡотола. 1937 йылда репрессиялар ваҡытында ғаиләһе менән Үзбәкстанға китергә мәжбүр була. Унда 2 йыл йәшәгәс, тыуған яғына әйләнеп ҡайта.
1941 йылдың авгусында Дәүләтша Байтурин фронтҡа китә, минометсы һәм пулемет расчетында була. 1943 йылда яраланып, ай ярым госпиталдә ята. Госпиталдән һуң разведчик була. Ул Курск дуғаһындағы һуғыштарҙа, Мәскәүҙе обороналауҙа һәм Берлинды алыуҙа ҡатнаша. Еңеү көнөн ул Берлинда ҡаршылай.
1945 йылдың авгусында Дәүләтша Мөхәмәтйән улы Байтурин хеҙмәт иткән полкты Алыҫ Көнсығышҡа япондарға ҡаршы һуғышҡа ебәрәләр. 1946 йылдың сентябрендә тыуған яғына ҡайта. Сталиндан рәхмәт хаты ала.
Һуғыштан һуң Дәүләтша Мөхәмәтйән улы Хисмәт ауылында колхозда эшләй. Һуңынан урман хужалығына эшкә урынлаша һәм пенсияға тиклем шунда эшләй. 1980 йылда Баймаҡ районының Коммунар (Шүлкә) ауылында вафат була.
Ул Йәмилә Ғәлим ҡыҙы менән 10 бала тәрбиәләп үҫтерә (Байтурина Зәһүрә Дәүләтша ҡыҙы, Абдуллина Фирүзә Дәүләтша ҡыҙы).

# Байтурин Дәүләтша Мөхәмәтйән улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «1941 — 1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы
* «Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы
# Остербург (Альтмарк)

Остербург (Альтмарк) (нем. Osterburg (Altmark)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 11016 кеше йәшәй. Майҙаны — 39,97 км². Диңгеҙ кимәленән 26 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39606 һәм автомобиль коды — SDL.