yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Мостафа (Ырымбур өлкәһе)

Мостафа — Ырымбур өлкәһеһенең Шарлыҡ районындағы ауыл. Титовка ауыл Советына инә.

# Мостафа (Ырымбур өлкәһе)
## Тарихы

Мостафа ауылына батша хөкүмәтенең махсус указы буйынса, 1744 йылда Ҡазан губернаһының татар-күскенселәре нигеҙ һала. 522 саҡырым оҙонлоҡтағы Яңы-Мәскәү юлы (Оло Мәскәү юлы, Мәскәү тракты) —- Ырымбурҙан Ҡазанға барған юл, 1743 йылда асыла. Мостафа ауылы Яңы Мәскәү юлы буйынса почта хеҙмәтен үтәргә тейеш була Ауылға исем Мостафаға беренсе нигеҙ һалыусыларҙың береһенең исеме буйынса бирелә.

# Мостафа (Ырымбур өлкәһе)
## Географияһы

Ауыл район үҙәге Шарлыҡ ауылынан 10 км көньяҡта һәм Ырымбур ҡалаһынан 120 км төньяҡта урынлашҡан. Ниәт йылғаһы буйында, ул Һайылмыш йылғаһына ҡойған урынға яҡын урынлашҡан.
Ауыл аша Р239 Ырымбур — Ҡазан автомобиль юлы үтә.

# Мостафа (Ырымбур өлкәһе)
## Ауыл эргәһендәге ер-һыу атамалары

Аҡ балсыҡ — ауылдан алыҫ түгел аҡ балсыҡ ятышы урынлашҡан урын шулай атала. Урындағы халыҡ уны өй янындағы ҡаралтыны аҡлау өсөн файҙалана.
Бурлы тау — тау исеме, унда: 1. бура (аҡ төҫтәге йомшаҡ таш тоҡомо) сығарғандар; 2. бүреләре күп булған (бүреле тау).
Ҡыҙыл яр — ауылдан көнбайышта урынлашҡан.
Ҡара соҡор — тупрағының ҡара төҫө буйынса аталған соҡор.
Ҡайынлы урман — Ҡыҙыл яр аръяғында ятҡан ҡайын урманы.
Ҡоламатау — Ниәт йылғаһы үрендәге убалар теҙмәһе шулай атала.
Лиман — һыубаҫар туғай, көтөүлек булып хеҙмәт итә, ауылдың төньяғында урынлашҡан.
Мәүлекәй — ауылдың төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан ер, ауылдың ер пайы участкаһы ошонда урынлашҡан кешеһенең исеме буйынса аталған.
Мулла ҡолағы — «муллино ухо», кеше ҡолағы формаһындағы урын, үлән яҡшы үҫә, элек муллаға беркетелгән булған.
Оло күл — ауылдан көнсығышта ҙур күл.
Оло уба — Ырымбур-Ҡаҙан трактынан алыҫ түгел ҙур ҡурған.
Төбәк — Ниәт йылғаһының аръяғындағы үләнгә бай туғай шулай атала.
Табан күле — балыҡҡа бай күл, башлыса табан балыҡтар (табан-карась).
Рафиҡ участогы — һуғыштан һуңғы йылдарҙа йәш тракторсы Рафиҡ Бикмөхәмәтов төндә ялан һөргән ваҡытта күбә өҫтөнә ял итергә ятып торған. Уның алмашсыһы ЧТЗ тракторында уны һабаны менән яңылыш һөйрәп алып киткән. Рафиҡ шул урында вафат булған. Ошо ваҡиғанан һуң яланды уның исеме менән атағандар.
Сумаҙан — (чемодан һүҙенән), легенда буйынса — Ырымбур-Ҡаҙан тракты юлбаҫарҙары йыш ҡына был урында талаған байлыҡтарын бүлешкәндәр, ә сумаҙандарын ташлап киткәндәр.
Алтмыш тумаҡ — ауылдан төньяҡтағы күп түңгәктәре булған ҙур туғай шулай атала.
Әсе — был урын ауылдан төньяҡтараҡ, Һайылмыш йылғаһынан алыҫ түгел урынлашҡан.

# Мостафа (Ырымбур өлкәһе)
## Сәғәт поясы

Мостафа (Ырымбур өлкәһе) Екатеринбург ваҡыты сәғәт поясында урынлашҡан. UTC менән айырмаһы +5:00 сәғәт тәшкил итә. Мәскәү ваҡыты менән айырмаһы +2 сәғәтте тәшкил итә һәм Рәсәйҙә MSK+2 итеп күрһәтелә.

# Мостафа (Ырымбур өлкәһе)
## Билдәле шәхестәре

Йәлил Муса — татар совет шағиры, Советтар Союзы Геройы (үлгәндән һуң, 1956), Ленин премияһы лауреаты (үлгәндән һуң, 1957). 1929 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
# Шкелюк

Шкелюк — Рәсәйҙәге йылға. Краснодар крайы,Адыгей Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пчас йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Шкелюк
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубань йылғаһы Усть-Лабинск ҡалаһынан Пролетарь һыуһаҡлағысына тиклем, Белая (Кубань ҡушылдығы) һәм Пшиш йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06020001312108100005354
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108100535
* Бассейн коды — 06.02.00.013
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Кахс-нух-кал

Кахс-нух-кал — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы, Чечен Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сала-су йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Кахс-нух-кал
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сулак йылғаһы, Чиркей гидроузеленән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07030000212109300000048
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 109300004
* Бассейн коды — 07.03.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 09
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Могао мәмерйәһе

Могао (ҡыт. ябайл. 莫高窟, пиньин: mò gāo kūупр. 莫高窟, пиньинь: mò gāo kū, «Тәпәшәктәр өсөн мәмерйә») — Цяньфодун («Мең Будда мәмерйәһе») — тәү будда мәмерйә ғибәҙәтханаһы комплексының иң ҙур мәмерйәһе.
Беҙҙең эраға тиклемге 353—366 йылдарҙа Гансу провинцияһы, Дуньхан оазисынан 25 км-ҙа һәйкәл ҡуйылған. Йышыраҡ Могао тип йөрөтөлгән Цяньфодун мәмерйәһе 492 изге урынды берләштерә. Улар быуаттар буйына (IV—XIV бб.) фрескалар һәм скульптуралар менән биҙәлгән.
Могао, Мең будда мәмерйәһе менән бер рәттән Безекликта буддиҙарҙың иң тәүге ғибәҙәтханаларынан иҫәпләнә. Такла-Маҡан сүллегенең көнсығыш мөйөшөндә барлыҡҡа килеү юҡтан ғына килеп сыҡмаған: был тирәнән ефәк каруандары үткән, шул йәһәттән будда уҡыуҙары Ҡытайҙа йышайған.
Һуңғы йылдарҙа барлыҡҡа килгән ғибәҙәтханалар(Лунмэня һәм Юньгана) менән сағыштырғанда Могаола скульптура өҫтөнлөк алмай, ә фреск живописы өҫтөнлөккә эйә. Уның майҙаны 42000 м² тип баһалана. Уның төрлө фигуралы яҙмалары сыбар елем һымаҡ буяуҙар менән ҡоро грунтҡа эшләнгән. Уның күбеһе мәмерйә диуарын тулыһынса ҡаплай. Ул динамизм һәм тормошсанлығы менән айырыла.

# Могао мәмерйәһе
## Ҡулъяҙмалар

Бер XX быуат дәүерендә мәмерйәләрҙең береһендә ҡулъяҙмаларҙың оло келәте асылған (яҡынса 20 000 объект). Моғайын уларҙы бында XI быуатта һаҡлауға ҡуйғандарҙыр, ул ваҡытта баҫма китаптар ҡулъяҙма китаптарҙы ҡыҫырыҡлай башлай. Могао фонды эстәлектәре һәм яҙылыу ваҡыттары менән бик ныҡ айырылып тора — был будда, лаосс, тарихи һәм манихий дини тексттары, шулай уҡ философия, математика, медицина, астрономия, тарих һәм география һүҙлектәре, яҙып алынған халыҡ йырҙары һәм ҡытай классик шиғырҙары, рәсми документтар. Араһында ҡулъяҙма Моға ҡомартҡылары ла бар, «Күрәҙәселәр китабы» — уникаль текст, ижад ителгән осоро төрки халыҡтар күрһәтелгән руник хаты (ул ташта түгел, ә ҡағыҙ битендә яҙылған).
# Төрөк келәмдәре

Төрөк келәмдәре — бик боронғо тарихы һәм традициялары булған иң билдәле һөнәрҙәрҙең береһе, ул Төркиәнең мәҙәни мираҫында айырым бер урынды биләп тора.

# Төрөк келәмдәре
## Тарихы

Төрөк келәмдәре тураһындағы тәүге мәғлүмәт ун өсөнсө быуатҡа ҡайтып ҡала. Билдәле сәйәхәтсе Марко Поло раҫлауынса, оҙаҡ ваҡыт төрөк келәмен туҡыу үҙәге булған Конья ҡалаһында иң яҡшы келәмдәр. Смирна порты аша сит илдәргә сығарылғанға күрә, ун дүртенсе быуатта уларҙы «смирна» келәмдәре тип атайҙар. Хәҙерге Төркиәнең Азия өлөшөндә урынлашҡан Анатолияла йәғни Кесе Азияла етештерелгән. Улар Анатолияла етештерелә (хәҙерге Төркиәнең Азия территорияһында).
Билдәле булыуынса, Төркиәлә келәмдәрҙең туҡыла башлауына Греция йоғонто яһай, сөнки ул заманда гректар ҙа был һөнәр менән шөғөлләнер булған. Билдәле булыуынса, Ғосман империяһы идаралығы ваҡытында бер нисә төрөк ҡәбиләһе Истанбулдан 60 километр алыҫлыҡта, Мәрмәр диңгеҙе ярында төпләнергә ҡарар итә. Аҙаҡ был тораҡ пункты Хереке (төр. Hereke) тип атала. Тап ошонда беренсе келәм оҫтаханаһы эшләй башлай, унда Ғосман һарайҙарын биҙәү өсөн ифрат ҙур күләмле келәмдәр туҡыла.

# Төрөк келәмдәре
## Келәм туҡыу технологияһы

Келәм туҡымаһында урын алған меңәрләгән төҫтәге милли орнамент иң боронғо төрөк ҡәбиләләре һәм халыҡтары тарихына барып тоташа. Ундағы символдар һәм һүрәттәрҙә шул осорҙағы мәҙәни һәм иҡтисади ҡиммәттәр сағыла. Келәмдең туҡылыу ваҡытын материалы һәм буяуҙы әҙерләү ысулы буйынса билдәләргә мөмкин. Шулай итеп, төрөк келәмдәре улар туҡылған замандың антропология, этнология һәм этнографияһын өйрәнеү мөмкинлеген дә бирә. Ғәҙәттә биҙәү өсөн ләлә сәскәһе йәки граната емеше кеүек үҫемлектәр мотивтары һалынған орнамент ҡулланыла. Фон өсөн ҡыҙыл, күк һәм һарғылт төҫ һайлана. Ҡөрьән рәхсәт итмәгәнгә күрә, кеше һәм хайуандар һүрәтләнмәй.
Өбөрөлө (ворсовые) һәм өбөрөһөҙ келәмдәр була. Өбөрөлө келәмдәр төйөндәрҙе бәйләү ысулын ҡулланып туҡыла, ә өбөрөһөҙҙәре горизонталь һәм вертикаль ептәрҙең үҙ-ара сиратлап киҫелеше һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә.
Ғәҙәттә Төркиәлә келәм туҡыуҙа тик тәбиғи материалдар: йөн йәки мамыҡ, хатта ебәк кенә ҡулланыла.
# Шугремшор

Шугремшор — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шугрем йылғаһының һул ярына тамағынан 5,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Шугремшор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100002072
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100207
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Сатрайорт (Ишембай районы)

Сатрайорт (рус. Сатра-Юрт) — бөткән утар. Башҡорт АССР-ы Маҡар районы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Ишембай районы) Ҡолғона ауыл Советы составына ингән. 1864 йылғы документта телгә алына. 1969 йылға тиклем ауылдар исемлегенән алынған.

# Сатрайорт (Ишембай районы)
## Географик урыны

* район үҙәгенә тиклем (Петровское): 56 км
* ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Ҡолғона): 13 км
* яҡындағы тимер юл станцияһына тиклем (Стәрлетамаҡ): 91 км

# Сатрайорт (Ишембай районы)
## Тарихы

1864 йылғы «2-се Верхнеурал башҡорт кантоны йәйләүҙәре тураһында ведомостәр» исемле документта телгә алына. Сатрайорт Ҡарағай-Ҡыпсаҡ улусы административ-территориаль берәмеге составына ингән була һәм Сатрайорт тураһында ошолай яҙылған:
   Һәүәнәк йылғаһы үрендә был йәйләү борондан (200 йыл тирәһе) бар, 3 саҡрымдай урманлы һәм таулы киңлектәрҙе биләй. Унда 1 июндән 11 июнгә тиклем йәйләйҙәр.
Бохарова Г. Һ. яҙыуынса, Сатрайорт топонимы үҙ эсенә йорт һүҙен алған — башҡорттарҙың «йорт» тип аталған ултыраҡ тораһы өсөн ғәҙәти атама. Ж. Ғ. Кейекбаевтың фаразлауынса, йорттар тау башҡорт ҡәбиләләренең боронғо торалары булған, улар Башҡортостандың тик тау-урман райондарында осрай һәм һөжүм ваҡытында башҡорттар уларҙы йәшенеү урындары итеп ҡулланған. Ишембай районы топонимияһы буйынса тикшеренеү эшендә Суфиева А. Ш. (етәксеһе Ҡарабаев М. И.) бик ҡыҙыҡлы факттар килтерә. Юрматы ырыуы шәжәрәһендә йорт термины халыҡ, ҡәбилә территорияһы, шул уҡ ваҡытта йорт, өй мәғәнәһендә ҡулланылған. Шәжәрәнән өҙөк:
   Улуҡ заманда Жәнбәк хан илан Аҡсаҡ Тимер хан иде. Булар [ваҡытында] йортҡа олуғ бөлгенлек булды, һәр тарафҡа яулар булды. Әмәт Хәмәт ханның йорты бозылды. Бер аз кешеләр илан ҡачып, олуғ Иделнең ары яғына чыҡдылар һәм йорт урыны ҡазыдылар
Был текстан, йорт һүҙе ил, тора мәғәнәһендә бирелеүе, аңлашыла, йәғни өй мәғәнәһендәге йорт һүҙенән күпкә киңерәк. Ысынлап та, Башҡортостандан ситтә йәшәгән башҡорттар элек-электән Башҡортостанды Оло йорт, тип исемләгәндәр. Был хеҙмәттә йорт һүҙе булған күп ойконимдар килтерелә, улар араһында Сатрайорт та бар.
Сатра һүҙе catr (фарсы), catur (төрөк) һүҙҙәре боронғо һинд chattra һүҙе менән бәйле, уның дөйөм мәғәнәһе — ябыныу, йәшенеү.
# Ерекле (Шарлыҡ районы)

Ерекле (рус. Зирекло) — Ырымбур өлкәһе Шарлыҡ районы Путятино ауыл Советы составындағы ауыл.

# Ерекле (Шарлыҡ районы)
## Географияһы

Ауыл район үҙәге Шарлыҡтан төньяҡтараҡ яҡынса 35 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Ерекле (Шарлыҡ районы)
## Тарихы

Ауыл XVIII быуаттың икенсе яртыһында Башҡортостан менән Ырымбур өлкәһе сигендә барлыҡҡа килгән һәм элек Башҡортостанға ингән. Был ауылда йәшәгән кешеләр күберәк Ырымбур өлкәһе менән иҡтисади йәһәттән дә, туғанлыҡ ептәре аша ла бәйләнештә торғандар һәм оҙаҡ йылдар административ-территориаль яҡтан ошо өлкәгә күсереүҙе юллап йөрөгәндәр. 1952 йылда БАССР хөкүмәте менән килешеү нигеҙендә ауыл халҡының үтенесе ҡәнәғәтләндерелгән.

# Ерекле (Шарлыҡ районы)
## Халҡы

2002 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 183 кеше , 2010 йылда халыҡ иҫәбен алыу буйынса 153 кеше йәшәгән.

# Ерекле (Шарлыҡ районы)
## Этимологияһы

Башҡортостанда һәм Ырымбур өлкәһендә «Ерекле» атамалы йылғалар ҙа, шул исемле йылға буйында урынлашҡан ауыл-ҡасабалар ҙа байтаҡ. Был ауылдың исеме лә үҙе урынлашҡан Ерекле йылғаһы исеменән барлыҡҡа килгән
# Эрзянь правда

«Эрзянь правда» (эрз. Ҡалып:Tr-myv) — Мордовияла эрзән телендә нәшер ителгән ижтимағи-сәйәси гәзит. Ойоштороусыһы — Мордовияның Дәүләт Йыйылышы.

# Эрзянь правда
## Тарихы

Гәзит 1921 йылдан башлап нәшер ителә. Ваҡытлы баҫма иң тәүҙә «Якстере теште» («Ҡыҙыл Йондоҙ») исеме менән эрзән һәм моҡша телдәрендә сыҡҡан. 1924 йылдан тик эрзән телендә генә Мәскәүҙә нәшер ителә. 1930 йылда редакция Саранскиға күсерелә. 1931 йылда гәзиттең исеме «Эрзянь коммуна» («Эрзән коммунаһы») тип үҙгәртелә. Хәҙерге атамаһы менән 1957 йылдан сыға башлай. Гәзит 1971 йылда «Почёт билдәһе» ордены менән бүләкләнә.
Гәзиттә республиканың социаль, сәйәси һәм иҡтисади тормошо һәм эрзән халҡының тел мәсьәләләре һәм миҙәни тормошо тураһында мәҡәләләр баҫыла.
Гәзит аҙнаһына бер тапҡыр А3 форматында 16 табаҡ биттә сыға. Тиражы 3250 дана. 1970 йылдарҙы гәзиттең тиражы 7 мең булған.
# Козлы (йылға)

Козлы — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2542/339/301 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Козлы (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400312115200020325
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202032
* Бассейн коды — 13.01.04.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ҡарғалы ауыл Советы (Ейәнсура районы)

Ҡарғалы ауыл Советы — Ейәнсура районы составында 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы). Почта индексы — 453383. ОКАТО коды — 80226813000. Һүрәм ауыл Советы менән берләштерелә.

# Ҡарғалы ауыл Советы (Ейәнсура районы)
## Ауыл Советы составы

Ҡарғалы ауылы — административ үҙәге.

# Ҡарғалы ауыл Советы (Ейәнсура районы)
## Тарихы

Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы ст.1 п. 22) а)белдерә:
   «Һүрәм» атамаһын һаҡлап, Кугәрсен ауылында административ үҙәге менән, Һүрәм һәм Ҡарғалы ауыл Советтарын берләштерергә. Ҡарғалы ауыл Советының Ҡарғалы ауылын Һүрәм ауыл Советы составына индерергә. Һүрәм ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашла раҫларға.

# Ҡарғалы ауыл Советы (Ейәнсура районы)
## Географик урыны

2008 йылға муниципаль берәмектәр менән сиктәш: («Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы»).
# Синюха (Нерль ҡушылдығы)

Синюха — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нерль йылғаһының һул ярына тамағынан 82 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Синюха (Нерль ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нерль башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 09010300812110000032586
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003258
* Бассейн коды — 09.01.03.008
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Лягайка

Лягайка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Полва (пруд исемһеҙ, у д. Пол йылғаһының һул ярына тамағынан 7,9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Лягайка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100009295
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100929
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Бельский ауыл Советы (Ғафури районы)

Бельский ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Ғафури районындағы муниципаль берәмек. Бельский ауыл Советы көнсығыштан Красноусол, көньяҡтан Яңғыҙҡайын, төньяҡтан Табын, көнбайыштан Аҡкүл ауыл Советтары менән сиктәш.

# Бельский ауыл Советы (Ғафури районы)
## Тарихи

Бельский ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ғафури районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Р-240 (автомобиль юлы)

Р-240 «Өфө — Ырымбур» — Ырымбур өлкәһендә һәм Башҡортостанда федераль автомобиль юлы.
2010 йылға тиклем юлдын номеры Р-314, төбәк-ара статусы булды. Оҙонлоҡ-374 км. Ырымбурҙы һәм Өфө араһында иң ҡыҫҡа, тиҙ маршрут.

# Р-240 (автомобиль юлы)
## Маршрут

Юл Өфөлә Салауат Юлаев проспектынан башлана.
Башҡортостан Республикаһының Ҡырмыҫҡалы, Ауырғаҙы, Стәрлетамаҡ, Мәләүез, Көйөргәҙе районы, Ырымбур өлкәһенең Октябрьский райондары аша үтә.
«Волга», «Урал», Булгаково — Белорет, Стәрлетамаҡ — Белорет — Магнитогорск, Ира — Магнитогорск, Ҡазан — Ырымбур, Ырымбур — Орск, Ырымбур — Илек, Р-224 Ырымбур — Һамар юлдары менән бәйләнгән.
# Б. Юган

Б. Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1353/118 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 1.063,000 км.

# Б. Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200047130
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204713
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Сөлөк

Сөлөк (татар. Сөлек, рус. Сулюково) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Сарман районы ауылы.

# Сөлөк
## География

Ауыл Минзәлә йылғаһы буйында, Сарман ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 19 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Сөлөк
## Тарих

Ауылға ҫарайлы-мең ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Ауыл Ҫарайлы-Мең улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы (1865 йылдан Өфө губернаһы) Минзәлә өйәҙенә инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Нөркәй административ-территориаль улусы составына керә.
XX быуат башында ауылда 2 мәсет, мәктәп, 2 хужалыҡ магазины, 3 бакалея кибете, һыу тирмәне теркәлгән.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1921 йылдан Саллы кантоны составында була. 1930 йылдан Сарман районы, 1935 йылдан — Ворошилов районы, 1957 йылдан — Яңы Юл районы, 1959 йылдан — Сарман районы составына керә.

# Сөлөк
## Халҡы

1795 йылда ауылда 320 башҡорт һәм 6 типтәр; 1834 йылда — 255 башҡорт; 1870 йылда — 649 башҡорт; 1912 йылда — 727 башҡорт иҫәпләнгән.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1795 | 1834 | 1859 | 1870 | 1897 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 | 2008 |
| 326 | 265 | 255 | 649 | 574 | 780 | 405 | 610 | 421 | 303 | 426 | 391 | 206 | 226 | 237 |
# Шибаево (күл)

Шибаево — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/3508/5 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 76 км.

# Шибаево (күл)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200312115100010491
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115101049
* Бассейн коды — 13.01.02.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Авдеев Михаил Васильевич

Авдеев Михаил Васильевич (28 сентябрь 1821 йыл, Ырымбур — 1 февраль 1876 йыл, Санкт-Петербург) — Рәсәй империяһы яҙыусыһы, әҙәби тәнҡитсе, публицист. Башҡортостан тәбиғәтен һәм башҡорттарҙың 19-сы быуат уртаһындағы көнкүрешен урыҫ әҙәбиәтендә тәүгеләрҙән булып һүрәтләүсе.

# Авдеев Михаил Васильевич
## Биографияһы

Михаил Васильевич Авдеев 1821 йылдың 28 сентябрендә (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, 22 сентябрҙә) хәҙерге Ырымбур ҡалаһында тыуған, сығышы менән боронғо һәм бай казактар нәҫеленән. Тәүге белемде өйҙә, филоматтар эше буйынса һөргөнгә ебәрелгән Томаш Зан етәкселегендә ала. Өфө гимназияһында уҡый, артабан Петербург бәйләнеш юлдары инженерҙары институтын тамамлай.
Санкт-Петербург ҡалаһының Волков зыяратында «Литераторские мостки» биләмәһендә ерләнгән.

# Авдеев Михаил Васильевич
## Ижады

Авдеев — Тургеневтың фекерҙәше һәм замандашы, ҙур билдәлелек яулаған. Матбуғатта беренсе тапҡыр 1838 йылда «Стальное кольцо» хикәйәһен баҫтыра.
Авдеевтың повесть һәм романдары «Современник» журналында баҫылып сыға. Бигерәк тә уның, төп геройы — һоҡландырғыс, тик эшлекһеҙ Печориндарға алмашҡа килгән яңы эшлекле кеше тибы булған, «Тамарин» (1852) һәм ирекле мөхәббәт мәсьәләһенә ҡараш белдереүсе «Подводный камень» (1860) романдары ҡыҙыҡһыныу уята. Авдеев романдарының ваҡиғалар урыны — алпауыттар тормошоноң күркәм тыныслығында һәм университет түңәрәктәрндә тәрбиәләнгән геройҙарының бөтмәҫ бәхәстәре менән дворяндар ояһы. Авдеев үҙенең романдарында эшлекле кеше образын һүрәтләй. Уның ҡатын-ҡыҙҙарҙы азат итеү идеялары ҡыҙыҡлы.
Шулай уҡ уның «Меж двух огней» (1868; айырым баҫма 1869) романын һәм уның мәҡәләләренән торған «Наше общество в героях и героинях литературы за 50 лет (1820—1870)» (1874, 1907) китабын билдәләргә кәрәк.

# Авдеев Михаил Васильевич
## Әҫәрҙәре

* Собрание сочинений.2 тт. изд. Ф. Т. Стелловского. — СПб. 1868—1870.
# Гоголь Николай Васильевич

Никола́й Васи́льевич Го́голь (тыуғандағы фамилияһы Яно́вский, 1821 йылдан — Го́голь-Яно́вский; 20 март 1809 йыл — 21 февраль 1852 йыл) — Рус яҙыусыһы, прозаик, драматург, шағир, тәнҡитсе, публицист, рус әҙәбиәтенең танылған класиктарының береһе. Сығышы менән Гоголь-Яновскийҙарҙың боронғо дворян ырыуы вәкиле.

# Гоголь Николай Васильевич
## Биографияһы
### Бала сағы һәм үҫмер йылдары

Николай Васильевич Гоголь 1809 йылдың 20 мартында (яңыса 1 апрелендә) Рәсәй империяһының (хәҙер Украина) Полтава губернаһына ҡараған Полтава һәм Миргород өйәҙҙәре сигендә, Псёл йылғаһы буйында урынлашҡан Оло Сорочинцы ауылында тыуған. Уға исемде Изге Николай хөрмәтенә ҡушҡандар