yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Кесе Созим (Волосница ҡушылдығы)

Кесе Созим — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Волосница йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.

# Кесе Созим (Волосница ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100000818
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100081
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ляпкидъёль

Ляпкидъёль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вишера йылғаһының һул ярына тамағынан 111 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Ляпкидъёль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000016668
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001666
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡыя (Ҡыялы Бүртә ҡушылдығы)

Ҡыя (рус. Кия) — йылға, Рәсәйҙең Ырымбыр өлкәһе һәм Ҡаҙағстандың Аҡтүбә өлкәһендәге биләмәләр аша аға. Ҡыялы Бүртә йылғаһының уң ҡушылдығы.

# Ҡыя (Ҡыялы Бүртә ҡушылдығы)
## Географияһы

Ҡыя йылғаһы Ҡаҙағстанда Аҡтүбә өлкәһенең Шевченко ауылынан төньяҡтараҡ башлана. Көнбайышҡа табан аға. Йылғаның үрге һәм түбәнге ағымы буйлап Рәсәй-Ҡаҙағстан сиге үтә. Йылға буйында сик буйы ҡаҙаҡ ауылы Ҡыя урынлашҡан. Ҡыя йылғаһы Ҡыялы Бүртә (урыҫ. Киялы Буртя) йылғаһына ҡоя. Йылға тамағы Ҡыялы Бүртә йылғаһының уң ярынан 36 км өҫтәрәк урынлашҡан. Ҡыя йылғаһының оҙонлоғо 42 км.
Йылғала ҡыҙылбалыҡ, бәрҙе, нельма, гольман сабаҡ, сабаҡ, суртан, опто, алабуға, бикре, ҡорман, эт балығы, ташбаш тереклек итә.

# Ҡыя (Ҡыялы Бүртә ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Яйыҡ бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Орск ҡалаһынан Һаҡмар йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
# Бритни Спирс

Бритни Джин Спирс (ингл. Britney Jean Spears; 2 декабрь 1981 йыл, Маккомб, Миссисипи) — АҠШ йырсыһы, «Грэмми» премияһының һәм алты MTV Video Music Awards наградаларҙың лауреаты.
Бритни Спирс — донъяның иң уңышлы музыканттарҙың береһе: ул 100 млн күберәк альбомдар һәм синглдар һата. Уның биш альбомдар Billboard Hot 100 чартының беренсе позиция ала. Киң мәғлүмәт саралары уға «Поп-музыка принцессаһы» ҡушамат таға.

# Бритни Спирс
## Студия альбомдары

* …Baby One More Time — 1999
* Oops!… I Did It Again — 2000
* Britney — 2001
* In the Zone — 2003
* Blackout — 2007
* Circus — 2008
* Femme Fatale — 2011
* Britney Jean — 2013
# Федосеев Глеб Борисович

Федосеев Глеб Борисович (4 сентябрь 1930 йыл — 11 май 2019 йыл) — СССР һәм Рәсәй пульмонологы һәм аллергологы, пульмонологтарҙың һәм аллергологтарҙың ватан фәнни мәктәбенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе, Рәсәй медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты (1999), Рәсәй Фәндәр академияһы ағза-корреспонденты (2014).

# Федосеев Глеб Борисович
## Биографияһы

Глеб Борисович Федосеев 1930 йылдың 4 сентябрендә Ленинград ҡалаһында тыуған.
1954 йылда академик И. П. Павлов исемендәге 1-се Ленинград медицина институтын тамамлай, артабан шунда эшләй.
1975—2007 йылдарҙа — госпиталь терапия кафедраһы мөдире, 1973—2003 йылдарҙа — СССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының пульмонология Бөтә Союз фәнни тикшеренеү институтының фәнни эштәр буйынса директор урынбаҫары.
1999 йылда — Рәсәй медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана.
2014 йылда — Рәсәй Фәндәр академияһы ағза-корреспонденты булып китә (РАМНА һәм РАСХН РАН-ға ҡушылыу сиктәрендә).
2019 йылдың 11 майында Санкт-Петербурта вафат була.

# Федосеев Глеб Борисович
## Фәнни эшмәкәрлеге

Глеб Борисович Федосеевтың ғилми тикшеренеүҙәре бронхиаль астма проблемаларына, этиологияһын, патогенезын, клиникаһын өйрәнеүгә, диагностикалау, дауалау һәм профилактикалауға арналған.
18 монография, 4 ғилми хеҙмәттәр йыйынтығы авторы һәм авторҙашы, 400-ҙән ашыу мәҡәлә һәм 7 уйлап табыу авторы һәм авторҙашы.
Уның етәкселегендә 69 кандидатлыҡ һәм 27 докторлыҡ диссертацияһы уңышлы яҡлана.
2003 йылдан Төньяҡ-Көнбайыш федераль округының штаттан тыш баш терапевы.

# Федосеев Глеб Борисович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «Почёт Билдәһе» ордены,
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены,
* Почет ордены,
* «Владимир Ильич Лениндың тыуыуының 100-йыллығы айҡанлы» миҙал,
* ВДНХ-ның алтын миҙалы — бронхиаль астманы өйрәнеү буйынса эштәр комплексы өсөн,
* ВДНХ-ның көмөш миҙалы — бронхиаль астма менән ауырыусыларҙың баротерапияһы буйынса эштәр комплексы өсөн,
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы,
* «Һаулыҡ һаҡлау отличнигы» тамғаһы,
* «Ватан алдындағы һаулыҡ һаҡлау өлкәһендә ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы.
# Ново-Место

Но́во-Ме́сто (слов. Novo mesto) — Словения ҡалаһы, Крка йылғаһының ярында диңгеҙ кимәленән 181 м бейеклектә урынлашҡан. Ново-Место ҡалаһының майҙаны 33,3 квадрат километр тәшкил итә. Ҡаланың элекке исеме-Рудольфсверт.
Халҡы — 22 415 кеше (2002 йыл) тәшкил итә. Ново-Место ҡалаһы австрия герцогы Рудольф IV тарафынан 1365 йылдың 7 апрелендә Рудольфово (слов. Rudolfovo) исеме аҫтында барлыҡҡа килгән. Беренсе донъя һуғышынан һуң һәм Австро-Венгрия тарҡалғандан һуң ҡаланың рәсми исеме итеп Ново-Место алына.
Ново-Место ҡалаһында Krka фармацевтика компанияһы урынлашҡан, бында шулай уҡ автокомпоненттар етештереүсе «TPV Group» дәүләт компанияһы һәм «Крка» баскетбол клубы бар.

# Ново-Место
## Климаты

Ново-Место климаты :
| Күрһәткес | Ғин. | Фев. | Март | Апр. | Май | Июнь | Июль | Авг. | Сен. | Окт. | Нояб. | Дек. | Йыл |
| Абсолют максимум, °C | 15,9 | 21,5 | 23,6 | 28,4 | 31,5 | 33,9 | 35,3 | 36,7 | 29,5 | 25,6 | 21,8 | 16,4 | 36,7 |
| Уртаса максимум, °C | 4,1 | 7,8 | 12,0 | 16,3 | 21,1 | 24,5 | 26,5 | 26,9 | 21,6 | 15,1 | 8,8 | 3,7 | 15,7 |
| Уртаса температура, °C | 0,4 | 2,1 | 6,4 | 10,6 | 15,4 | 18,9 | 20,5 | 20,4 | 15,5 | 10,4 | 5,2 | 0,4 | 10,5 |
| Уртаса минимум, °C | −2,6 | −2,7 | 1,3 | 5,0 | 9,4 | 13,1 | 14,5 | 14,7 | 10,8 | 6,8 | 2,4 | −2,2 | 5,9 |
| Абсолют минимум, °C | −18,6 | −15,8 | −8,7 | −4,2 | 1,0 | 5,0 | 7,0 | 5,6 | 1,0 | −6,6 | −10,6 | −17,1 | −18,6 |
| Яуым-төшөм нормаһы, мм | 47 | 49 | 58 | 83 | 97 | 125 | 99 | 112 | 126 | 137 | 128 | 102 | 1163 |
| Сығанаҡ: Podatki za nekatere postaje v obdobju 1991-2000 ||||||||||||||

# Ново-Место
## Туғанлашҡан ҡалалары

* Новороссийск, (Рәсәй)
* Приедор, (босния һәм Герцеговина)
# Толпар

Толпар
* Толпар — Толпар, осҡан ат.
* Талпар — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл, рәсми исемлектә Толпар.
* Толпар — Өфө ҡалаһының хоккей клубы.
* Толпар (журнал) — Башҡортостан йәштәренең әҙәби-нәфис, ижтимағи-сәйәси журналы, 1994 йылдан татар телендә нәшер ителә.
# Бракстедт

Бракстедт (нем. Brachstedt) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 915 кеше йәшәй. Майҙаны — 14,52 км². Диңгеҙ кимәленән 114 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6188 һәм автомобиль коды — SK.
# Иркутск дәүләт университетының ботаника баҡсаһы

Иркутск дәүләт университетының ботаника баҡсаһы «Иркутск ботаника баҡсаһы» булараҡ та билдәле. Уны төҙөү тураһында ҡарар 1940 йылда ҡабул ителә, ә үҫемлектәрҙең беренсе коллекцияһы 1941 йылда һалына. Уҡыу ботаника баҡсаһы булып тора — Иркутск дәүләт университеты бүлексәһе. Иркутск ҡалаһының Кая реликт сауҡалығы сиктәрендә 27 гектар майҙанды биләй. Байкал төбәгендә берҙән бер ботаника баҡсаһы. Төбәктә 5000-дән ашыу үҫемлек таксонынан торған иң ҙур флористик коллекцияһы бар. Иркутск дәүләт университеты (классик), шулай уҡ башҡа юғары уҡыу йорттары студенттары, мәктәп уҡыусылары, Иркутск һәм Байкал Себере халҡы өсөн уҡыу-фәнни инструмент булып хеҙмәт итә. Донъяның Ботаника Баҡсалары Халыҡ-ара Реестрына индерелгән. Рәсәй ботаника баҡсалары Советының һәм Ботаника баҡсаларының Халыҡ-ара Тәбиғәтте һаҡлау ойошмаһының, шулай уҡ Көнсығыш Азия ботаника баҡсалары Халыҡ-ара селтәренең (East Gardens Botanic Network Asia) ағзаһы булып тора. Рәсәй Федерацияһы закондарына ярашлы, баҡсаның ере һәм үҫемлектәр коллекцияһы федераль әһәмиәткә эйә булған айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәләренә (ООПТ) инә, ә баҡсаның урман массивы Иркутск ҡалаһының «Тәбиғәт ҡомартҡыһы Кая урманы» составына инә.
Әлеге ваҡытта ИДУ-ның Ботаника баҡсаһы ИДУ-ның төрлө факультеттары, шулай уҡ Иркутск өлкәһенең һөнәрҙәрҙең киң спектры (ботаника, зоология, экология, агрономия, тупраҡты өйрәнеүҙән башлап ландшафт архитектураһы, ландшафт дизайны, менеджмент, иҡтисад, математика, информатика, психология, реклама һәм сервис, туризм, социаль фәндәр һәм социологияға һәм башҡаларға тиклем) буйынса башҡа юғары уҡыу йорттарының коллектив ҡулланылыштағы уҡыу-ғилми базаһы булараҡ киң ҡулланыла.
ИДУ-ның Ботаника баҡсаһы һәм Кая реликт сауҡалығы ресурстары нигеҙендә, Иркутск мэрияһы Иркутск дәүләт университеты менән берлектә, экологик технопарк һәм ҡаланың туристик-рекреацион «ядроһы» булараҡ, майҙаны 100 гектар самаһы булған асыҡ Иркутск ботаника баҡсаһы төҙөүҙе планлаштыра (түбәндә «Эдем генпланда» мәҡәләһен ҡарағыҙ).
# Саванка

Саванка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ратыня йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.

# Саванка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200112110000006146
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000614
* Бассейн коды — 08.01.02.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Хурсдорф

Хурсдорф (нем. Chursdorf) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 205 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,17 км². Диңгеҙ кимәленән 449 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7907 һәм автомобиль коды — SOK.
# Бырким

Бырким — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы/ Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Берёзовая йылғаһының уң ярына тамағынан 106 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.

# Бырким
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100005997
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100599
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Сәғәтәйев Сәғит (Сабит) Сағатай улы

Сәғәтәйев Сәғит (Сабит) Сағатай улы (рус. Сагатаев Сабит Сагатаевич 1903 йыл ― 25 ноябрь 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы.

# Сәғәтәйев Сәғит (Сабит) Сағатай улы
## Биографияһы

Сәғәтәйев Сәғит (Сабит) Сағатай улы 1903 йылда хәҙерге Башҡортостандың Дәүләкән районы Иҫке Яппар ауылында тыуа. 1941 йылда Дәүләкән район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 112-се кавалерия дивизияһының 313-се кавалерия полкында хәрби аҙыҡ-түлекте ташыусы булып хеҙмәт итә.
Сәғәтәйев Сәғит (Сабит) Сағатай улының вафаты тураһында анкетала шаһит Гәрәев Миңлеғол Миңлегәрәй улы һүҙҙәре буйынса хәрби аҙыҡ-түлек ташыусы ҡыҙылармеец Сәғәтәйев Сабит Сағатай улы 1942 йылдың 25 ноябрендә Көньяҡ-Көнбайыш фронтында Обливская станцияһында һәләк була. Рәсәй Федерацияһы Ростов өлкәһенең Обливская станицаһы районында ерләнгән.
# Ғәлимова Римма Ғаяз ҡыҙы

Ғәлимова Римма Ғаяз ҡыҙы (22 июль 1963 йыл) — башҡорт шағиры, журналист-публицист, Стәрлетамаҡ ҡалаһының Хәким Ғиләжев исемендәге премия лауреаты.

# Ғәлимова Римма Ғаяз ҡыҙы
## Биографияһы

Римма Ғаяз ҡыҙы Ғәлимова 1963 йылдың 22 июлендә Башҡорт АССР-ының Ишембай районы Йәнырыҫ ауылында тыуған.
1980 йылдан бирле Стәрлетамаҡ ҡалаһында йәшәй. Бындағы педагогия институтының филология факультетын тамамлағас, мәктәптә, педколледжда уҡыта.
Артабан Стәрлетамаҡта башҡорт телендә 1995 йылдан сығыусы «Ашҡаҙар» гәзите хеҙмәткәре.

# Ғәлимова Римма Ғаяз ҡыҙы
## Ижады

Римма Ғәлимованың шиғырҙары мәктәптә уҡыған сағында уҡ район, республика матбуғатында баҫыла. «Тәҡдир» тип аталған беренсе шиғри йыйынтығы студент сағында, 1993 йылда, «Китап» нәшриәтендә нәшер ителә. Шағирәнең тәүге поэтик әҫәрҙәре нескә лиризм һәм күңел йылылығы менән айырылып тора. «Тәҡдир» поэмаһында автор һалдат ҡатынының тоғролоғо, совет армияһындағы һалдат яҙмышы, әсәлек бәхете темаларын үҙенсәлекле итеп яҡтырта. 2001 йылда сыҡҡан «Мин — Юрматы ҡыҙы» тип аталған икенсе китабында шағирә Ватан, мөхәббәт, йәшәйештең мәңгелек темалары аша тормоштағы ысынбарлыҡты асып һала. 2013 йылда донъя күргән «Урланған бәхет» йыйынтығындағы шиғри әҫәрҙәрендә әсә, Ер йөҙөндәге матурлыҡты, тыныслыҡты һәм мөхәббәтте яҡлаусы булараҡ сығыш яһай. Уның әҫәрҙәренә образлылыҡ хас, һәм улар ябай тел менән ижад ителгән.

# Ғәлимова Римма Ғаяз ҡыҙы
## Китаптары

* Тәҡдир. Шиғырҙар һәм поэма. Өфө, 1993.
* Мин — Юрматы ҡыҙы. Шиғырҙар. Өфө, 2001.
* Урланған бәхет. Шиғырҙар, поэмалар. Өфө, 2013.

# Ғәлимова Римма Ғаяз ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Ғәли Ибраһимов исемендәге премия лауреаты.
# Сабиров Мөхәммәт Ғәлләм улы

Сабиров Мөхәммәт Ғәлләм улы (29 март 1932 йыл — 9 март 2015 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең дәүләт эшмәкәре. 1989 йылдан Татар АССР-ы Министрҙар Советы рәйесе, 1990—1995 йылдарҙа Татарстан Республикаһының премьер-министры.

# Сабиров Мөхәммәт Ғәлләм улы
## Биографияһы

Мөхәммәт Ғәлләм улы Сабиров 1932 йылдың 29 мартында Башҡорт АССР-ының Кушнаренко районы Яңы Ҡормаш ауылында тыуған. 1936 йылда ғаиләһе Кушнаренко ауылына күсенә, унда ул башланғыс һәм урта мәктәбендә белем алған.
1955 йылда Өфө нефть институтының «Нефть һәм газ скважиналарын быраулау» һөнәре буйынса «тау инженеры» исемен алып сыға. Шул уҡ йылда 2-се «Әлмәтбурнефть» быраулау контораһында бураусы, артабан өлкән инженер, етештереү-техник бүлеге начальнигы урынбаҫары, трестың парком секретары булып эшләй. 1958 йылда КПСС-ҡа инә. 1965 йылда КПСС-тың Әлмәт ҡала комитеты икенсе секретары итеп һайлана.
1968 йылдан алып 1981 йылға тиклем — «Востокмонтажгаз» тресы идарасыһы, 1981—1984 йылдарҙа «Татнефтестрой» берекмә начальнигы булып эшләй. 1983 йылда СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы Халыҡ хужалығы академияһын тамамлай.
1984 йылда ТАССР Хөкүмәтенә эшкә саҡырыла, Министрҙар Советы рәйесе урынбаҫары вазифаһын биләй. ТАССР Юғары Советы депутаты итеп һайлана (1985—1989). 1989 йылда ТАССР Министрҙар Советы рәйесе итеп тәғәйенләнә. 1990 йылдан алып Татарстан суверенитет өсөн әүҙем сығыш яһай, республика суверенитеты нигеҙендә иҡтисади үҙаллылыҡ ятырға тейеш тип һанай.
1990−1995 йылдарҙа — Татарстан Республикаһының Премьер-министры.
Рәсәй Федерацияһы Юғары Советы депутаты итеп һайлана (1990—1993). 1995—1999 йылдарҙа — Татарстан Республикаһы халыҡ депутаты, Татарстан Республикаһы Дәүләт Советы Президиумы ағзаһы. 1998 йылда Татарстан Республика партияһы рәйесе итеп һайлана. Ошо уҡ йылда уның кандидатураһы республика парламенты рәйесе вазифаһына күрһәтелә, әммә М. Ғ. Сабиров, Яр Саллы ҡалаһы мэры Рәфғәт Алтынбаевты үҙ урынына тәҡдим итә. Ул ваҡыттағы Татарстан президенты Минтимер Шаймиев был вазифаға Фәрит мөхәмәтшинды тәҡдим итә.
«Туган җир — Родная земля» Татарстан халыҡтарының тарихи-мәҙәни мираҫының йәмәғәт фондын етәкләй.

# Сабиров Мөхәммәт Ғәлләм улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* «Почёт Билдәһе» ордены
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены
* СССР-ҙың Миннефтегазстрой отличнигы (1978)
* Татар АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1982)
* «Татарстан Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены (2012)
# Урманташлы

Урманташлы — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ташла йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Урманташлы
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000612112200006085
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200608
* Бассейн коды — 12.01.00.006
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Хэ-Яха (Таз ҡушылдығы)

Хэ-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының уң ярына тамағынан 163 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 158 км.

# Хэ-Яха (Таз ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300070745
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307074
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Матьецовка

Матьецовка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Фёдоровка йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

# Матьецовка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300212111100031228
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103122
* Бассейн коды — 10.01.03.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Черновцы өлкәһе

Черновцы өлкәһе (укр. Чернівецька область) — Украиналағы өлкә. Административ үҙәге — Черновцы ҡалаһы.

# Черновцы өлкәһе
## Физик—географик характеристикаһы

Өлкә биләмәләрендә Украинаның тигеҙлек өлөшөнөң иң бейек нөктәһе — Берда тауы урынлашҡан.

# Черновцы өлкәһе
## Тарихы

Өлкә территорияһында Хотин ауылы эргәһендә Урта палеолит осороноң Кетросы торалары (стоянка) бар. Өлкә 1940 йылдың 7 авгусында Бессарабия һәм Төньяҡ Буковинаны 1940 йылдың 30 июнендә СССР-ға ҡушыуҙан һуң ойошторола.

# Черновцы өлкәһе
## Халҡы

2001 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса өлкәлә 922 800 кеше, шул иҫәптән 373 500 кеше ҡалала (40,5 процент) һәм 549300 кеше ауылда (59,5 процент) йәшәй. Халыҡ 1996 йылдан алып, СССР тарҡалғандан һуң килеп тыуған имен булмаған демографик хәл-торош һөҙөмтәһендә, кәмей. Шулай ҙа 2009 йылда урыны менән халыҡ һаны арта, ә 2011 йылда өлкә буйынса дөйөм алғанда ҙур булмаған үҫеш күҙәтелә, шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер айҙарҙа кәмеү ҙә булып ала. 2013 йылдың 1 октябренә ҡарата Дәүләт статистика хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса халыҡ иҫәбе 908026 кеше (1 сентябрь менән сағыштырғанда 545 кешегә күберәк) тәшкил итә. Даими йәшәүселәр һаны – 904 961 кеше. 2013 йылдың 9 айында халыҡ һанының 863 кешегә артыуы билдәләнә. Дәүләт статистика комитеты һәм халыҡ иҫәбен алыуҙың йылдар буйынса үҫеше:
* 774,1 (1959);
* 844,9 (1970);
* 889,9 (1979);
* 938,0 (1989);
* 945,4 (1995);
* 945,4 (1996);
* 942,8 (1997);
* 939,8 (1998);
* 936,6 (1999);
* 932,3 (2000);
* 927,9 (2001);
* 922,8 (2002);
* 918,5 (2003);
* 914,6 (2004);
* 911,5 (2005);
* 908,2 (2006);
* 906,3 (2007);
* 904,5 (2008);
* 904,1 (2009);
* 904,4 (2010);
* 904,3 (2011);
* 905,3 (2012);
* 907,2 (2013).

# Черновцы өлкәһе
## Административ ҡоролошо

11 район:
* Вижница районы
* Герца районы
* Глыбокая районы
* Заставна районы
* Кельменцы районы
* Кицмань районы
* Новоселица районы
* Путила районы
* Сокиряны районы
* Сторожинец районы
* Хотин районы

# Черновцы өлкәһе
## Административ ҡоролошо
### Ҡалалар

Өлкә әһәмиәтендәге ҡалалар:
* Новоднестровск
* Черновцы
Район әһәмиәтендәге ҡалалар:
| Вашковцы (Вижница районы) Вижница Герца Заставна Кицмань | Новоселица Сокиряны Сторожинец Хотин |
# Биҙгенде

Биҙгенде — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Ҡыҙыл йылғаһының уң ярына тамағынан 49 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Биҙгенде
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Верхнеуральск гидроузеленән Магнитогорск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000212112200001701
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200170
* Бассейн коды — 12.01.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Нуғайбәк Әсәнов

Нуғайбәк Әсәнов — Башҡортостанда 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёвтың полковнигы.

# Нуғайбәк Әсәнов
## Биографияһы

Нуғайбәк Әсәнов (Хәсәнов) сығышы менән Ҡазан даруғаһы Юрмый улусы Чалпы ауылы башҡорттарынан.
1772 йылда Юрмый улусы старшинаһы Биккенә Яуышевтың командаһында хеҙмәт итә.
1774 йылдың 15 ғинуарында Арынғол Асаев менән берлектә Ҡазан губернаһының Зәй ҡәлғәһен ала. 17 ғинуарҙа полковник Ю. Бибиковтан еңелә һәм Нуғайбәк ҡәлғәһенә сигенә.
1774 йылдың февраль—марттында Ҡаранай Моратов, Ишҡара Арыҫланов һәм В. И. Торнов менән берлектә Баҡалы һәм Нуғайбәк ҡәлғәләре тирәһендә һуғыша.
1774 йылдың апреленән һуғыш хәрәкәттәрендә ҡатнашмай. 1798 йылда 12-сы башҡорт кантонында старшина булып хеҙмәт итә.
Исеменән кантон башлыҡтары Нуғайбәковтарҙың нәҫеле барлыҡҡа килгән. Нуғайбәк Әсәновтың улдары Сәлтәш һәм Көрмәнкәй 1816 йылда 12-се башҡорт кантонында старшина булып хеҙмәт итә, ейәне Шаһингәрәй Көрмәнкәй улы Нуғайбәков һәм бүләһе Солтангәрәй ошо кантондың башлығы була.
# Һыуһар өйө (скульптура)

Һыуһар өйө — XVII быуаттың уртаһынан алып Өфө ҡалаһының символы булған һыуһарға — арналған бронза скульптура композицияһы. Скульптура Каруанһарай эргәһендә ҡуйылған.

# Һыуһар өйө (скульптура)
## Тарихы

Скульптура 2010 йылдың 8 июлендә тантаналы шарттарҙа, ғаилә, мөхәббәт һәм тоғролоҡ Көнөндә, күп итеп йыйылған ҡала халҡы ҡатнашлығында асыла. Композицияның авторы Башҡортостан Республикаһы рәссамдар союзы ағзаһы, Халыҡ-ара скульпторҙар конкурстары лауреаты Хәлит Галиуллин, ул Өфөлә элек асылған урам һепереүсе һәйкәленең дә авторы.
Һәйкәл «МегаФон легенда бүләк итә»проекты сиктәрендә ҡуйыла һәм шунда уҡ халыҡ телендә рәсми булмаған: «Ҡайҙа эш хаҡы?» исеме ала.
Каруанһарайҙа ремонт эштәре үткәреү сәбәпле скульптура 2014 йылда Яҡутов исемендәге парктың көнсығыш инеү урынына күсерелә, һәм уны шунда ҡалдыралар.