yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Күсемле әйбер

Күсемле әйбер (күсемле мөлкәт) — закон тарафынан күсемһеҙ мөлкәткә ҡаратылмаған бөтә әйбер (аҡсаны һәм ҡиммәтле ҡағыҙҙарҙы ла индереп).
Күсемһеҙ мөлкәткә ер участкалары, ер аҫты участкалары, ер менән ныҡлы бәйләнгән бөтә нәмә, йәғни тәғәйенләнешенә зыян килтермәйенсә күсереп йөрөтөү мөмкин булмаған объекттар, шул иҫәптән биналар, ҡоролмалар, төҙөлөп бөтмәгән объекттар инә. Рәсәй ҡануниәте һауа һәм һыу судноларын, эске йөҙөү судноларын һәм космос объекттарын да күсемһеҙ мөлкәткә индерә.
Әйберҙәрҙе күсемле (йә күсемһеҙ) милек категорияһына индергәндә ике критерий ҡулланыла:
* матди — әйберҙең ер менән бәйләнеш дәрәжәһе;
* юридик — әйберҙе ер менән бәйләнеш дәрәжәһенә ҡарамайынса күсемһеҙгә индереү.
Матди критерий буйынса — ер менән ныҡлы бәйләнеше булмаған әйбер күсемле була.
Юридик критерий буйынса — тәғәйенләнешенә ҙур зыян килтермәйенсә күсереп була торған, шулай уҡ закон тарафынан күсемһеҙ мөлкәт тип туранан-тура билдәләнмәгән әйбер күсемле була.
Әйберҙе күсемлегә индерер өсөн ул ике критерийға ла тап килергә тейеш, юғаиһә ул күсемһеҙ тип һаналасаҡ.
Ҡағиҙә булараҡ, күсемле әйбергә хоҡуҡты теркәү талап ителмәй. Закон менән теркәү (иҫәпкә алыу) талап ителгән әйберҙәр генә (ҡорал, транспорт саралары, ҡиммәтле ҡағыҙҙар сығарылыштары, музей ҡиммәттәре, бурыслы кешенең мөлкәте һ. б.) теркәлергә (иҫәпкә алынырға) тейеш.
# Чедь-Ю

Чедь-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Локчим йылғаһының һул ярына тамағынан 125 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 76 км.

# Чедь-Ю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000017924
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001792
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Дербенская Речка

Дербенская Речка (Ляка) — Рәсәй йылғаһы. Татарстан, Һамар өлкәһе, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кичуй йылғаһының уң ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 8,800 км.

# Дербенская Речка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шешма йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000212112100003808
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100380
* Бассейн коды — 11.01.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Эстон алфавиты

Эстон алфавиты — эстон телендә яҙыу өсөн ҡулланылған тамғалар системаһы.
Эстон алфавитында бөтә стандарт латин хәрефтәре һәм бер нисә диакритик тамғалы хәреф ҡулланыла.
| A a | B b | C c | D d | E e | F f | G g | H h |
| I i | J j | K k | L l | M m | N n | O o | P p |
| Q q | R r | S s | Š š | Z z | Ž ž | T t | U u |
| V v | W w | Õ õ | Ä ä | Ö ö | Ü ü | X x | Y y |
c, q, w, x, y хәрефтәре башҡа телдәрҙән алынған исемдәрендә генә ҡулланыла (мәҫәлән, New York, Casablanca, Quebéc, Marx) f, š, z, ž хәрефтәре башҡа телдәрҙән алынған һүҙҙәрендә генә ҡулланыла (мәҫәлән, foto, šokolaad, želee, zooloogia). Әммә элекке алынған һүҙҙәрендә бындай хәрефтәре һәм өндәре юҡ: vabrik, kalossid, kohv.
# Түбәнге Стәрле

Түбән Стәрле (Түбәнге Стәрлетамаҡ, Түбәнге Стәрле; татар. Түбән Эстәрле, рус. Нижнее Стярле) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҙнаҡай районы ауылы.

# Түбәнге Стәрле
## География

Ауыл Стәрле йылғаһы буйында, Аҙнаҡай ҡалаһынан көнсығышҡа табан 38 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Түбәнге Стәрле
## Тарих

Ауылға юрмый ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. 1786 йылдан билдәле. Ауыл Юрмый улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Стәрлетамаҡ административ-территориаль улусы составына керә.
XX быуат башында ауылда 2 мәсет, 2 мәктәп теркәлгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан Тымытыҡ районы, 1931 йылдан — Аҙнаҡай районы, 1935 йылдан — Тымытыҡ районы, 1958 йылдан — Ютазы районы, 1963 йылдан — Бөгөлмә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҙнаҡай районы составында була.

# Түбәнге Стәрле
## Халҡы

1816 йылда ауылда 26 ир затлы аҫаба башҡорт, 21 ир затлы керҙәш башҡорт, 112 типтәр һәм 166 дәүләт крәҫтиәне; 1859 йылда — 28 ир затлы башҡорт, 36 ир затлы керҙәш башҡорт, 201 типтәр һәм 406 дәүләт крәҫтиәне иҫәпләнгән.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1795 | 1889 | 1910 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 |
| 570 | 649 | 907 | 926 | 429 | 490 | 367 | 284 | 279 | 207 | 126 | 112 |
# Уйыл (йыр)

«Уйыл» — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.
Йырҙың көйөн тәүге тапҡыр XX быуаттың 20-се йылдарында И. В. Салтыков яҙып ала. Йыр «Башҡорт көйҙәре» ҡулъяҙма йыйынтығына индерелгән, тексын Ә.И. Харисов 1946 йылда Башҡорт АССР-ының Илеш районында Ш. Ш. Шәрифуллиндан яҙып алған һәм «Башҡорт халыҡ ижады» (1954 йыл, 1-се том) китабында баҫтырған. Варианттарын М. Ә. Байымов, Ф. А. Нәҙершина, С. Р. Сәлмәнов, Л. Ҡ. Сәлмәнова, Р. З. Шәкүр яҙып ала. Йыр лирик-эпик характерҙа. «Уйыл» йыры башҡорттарҙың Ырымбур сик һыҙығында хәрби хеҙмәтенә бәйле ижад ителгән.

# Уйыл (йыр)
## Тарихы

Кантон системаһы хакимлыҡ иткән йылдарҙа (1798—1865) башҡорттарҙы урыҫ ғәскәре составында походтарҙа ҡатнашҡандар һәм 25 йыл буйы Рәсәй сиктәрен һаҡлау хеҙмәтен атҡарғандар. Ошо хәлдәр тураһында башҡорттар байтаҡ классик йырҙар ижад иткән. Шуларҙың береһе — «Уйыл» башҡорт халыҡ йыры.
«Уйыл» йыры Ҡаҙағстандың Аҡтүбә далаларынан баш алып, Каспий диңгеҙенә барып етмәйенсә, ер аҫтына киткән Уйыл йылғаһының исеме менән аталған. Хәрби хеҙмәттә саҡта, төрлө походтарҙа һәм хәрби экспедицияларҙа йөрөгән саҡта, башҡорт атлы ғәскәрҙәренә Уйыл йылғаһы аша йыш ҡына үтергә, ә күбеһенсә Уйыл ҡәлғәһендә хеҙмәт итергә тура килгән.
«Уйыл» йыры, һүҙҙәренән һәм тәрән драматизмлы көйөнән күренеүенсә, ана шул ауыр һәм бик оҙайлы (25 йыл) хәрби хеҙмәттә һәм походтарҙа йөрөгән һалдаттың күңел кисерештәрен, уйҙарын, тыуған ерен һағыныуҙарын һүрәтләй. Йырҙың һүҙҙәре буйынса ике варианты бар.
«Уйыл» йырының көйөнә киң диапазон (дуодецима), бай орнаментика хас. Көйҙөң аҡрынлап көсәйә барыуы йырҙың йөкмәткеһендәге уйсанлыҡ һәм сараһыҙлыҡ тойғоһон көсәйтә.
Йырҙы А. Ғ. Ғабдрахманов тауыш һәм фортепиано, хор (a capella) өсөн эшкәрткән.
Л. Н. Лебединскийҙың 1937 йылда БАССР-ҙың Ейәнсура районы Ибрай ауылында Ш. Ҡолмөхәмәтовтан яҙып алған «Ленин тураһында» йырында «Уйыл»дың үҙгәртелгән көйө ҡулланылған.
«Уйыл» йырының «Өй артында тал үҫтерҙең» исемле варианты «Башҡорт халыҡ йырҙары» ҡулъяҙма йыйынтығына индерелгән.

# Уйыл (йыр)
## Йырҙың тексы

Йырҙың беренсе варианты
Ике лә генә егет бесән саба
Уйыл буйҡайында ла сабында.
Ҡайҙа ла ғына йөрөмәй, ниҙәр күрмәй,
Ир-егеткәй иҫән дә сағында.
Менгән генә атым, ай, кир булыр,
Тибенгеһе уның да тир булыр.
Урал буйҡайының аҫыл егете
Данҡайҙары сығыр ҙа ир булыр.
Уйылып ҡына аҡҡан Уйыл һыуы
Уйландыра уйсан да ирҙәрҙе.
Уйландырып ҡына ҡалмай, моңландыра,
Һағындыра тыуған да ерҙәрҙе.
Йырҙың икенсе варианты
Ҡурайсылар ҡурай, ай, уйнамаҫ,
Башҡорт ҡурайҡайҙары булмаһа.
Егет тә генә кеше йыр йырламаҫ,
Йөрәгендә дәрттәр булмаһа.
Әрәмәгә керһәм, үлән һирәк,
Сәхрәләргә сыҡһам, ер еләк;
Эсемдә генә минең уттар яна,
Ник елкенә икән был йөрәк.
Арыҫлан да кейек һис ҡайғырмаҫ,
Ҡаршыһында бейек тау булһа;
Егет тә генә кеше һис ҡайғырмаҫ,
Ғәзиз башы уның һау булһа.
«Уйыл» йырын С. Ә. Абдуллин, А. М. Айытҡолов, Ф. Ф. Гәрәев, З. Ғ. Мәхмүтов, Ғ. З. Сәфәрғәлин, Рамазан Йәнббәков, Гөлсәриә Дәүләтгәрәева, «Мәсем таш» ансамбле башҡара.
# Титов Василий Фёдорович

Титов Василий Федорович (23 март 1911 йыл — 10 ноябрь 2000 йыл) — 120-се уҡсылар полкының взвод командиры ярҙамсыһы (69-сы уҡсылар дивизияһы, 65-се армия, Үҙәк фронт), өлкән сержант, Советтар Союзы Геройы.

# Титов Василий Фёдорович
## Биографияһы

Василий Фёдорович Титов 1911 йылдың 23 мартында Өфө губернаһының Бәләбәй өйәҙе (хәҙерге Башҡортостандың Бишбүләк районы) Покровка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Урыҫ. Мәктәптә 4 класты тамамлаған. Үзбәк ССР-ының Фирғәнә өлкәһе Коканд ҡалаһында ҡала электр станцияһы электромонтеры булып эшләй.
1941 йылда Ҡыҙыл Армия сафына алына. 1942 йылдың апрель айынан хәрәкәт итеүсе армияла.
120-се уҡсылар полкының взвод командиры ярҙамсыһы (69-сы уҡсылар дивизияһы, 65-се армия, Үҙәк фронт) өлкән сержант В. Ф. Титов, 1943 йылдың 15 октябрендә, Радуль ауылы (Репкинский өлкәһенең Чернигов районы) районында Днепр йылғаһы аша сыҡҡанда алышта батырлыҡ күрһәтә.
Һуғыштан һуң демобилизациялана. Ауыл хужалығы энергия идаралығында, Черновцы ҡалаһының (Украина) ҡала башҡарма комитетында социаль тәьминәт бүлеге мөдире булып эшләй.
2000 йылдың 10 ноябрендә вафат була. Черновцы ҡала зыяратының почетлы аллеяһында ерләнгән.

# Титов Василий Фёдорович
## Батырлығы

«120-се уҡсылар полкының взвод командиры ярҙамсыһы (69-сы уҡсылар дивизияһы, 65-се армия, Үҙәк фронт) өлкән сержант Титов, 1943 йылдың 15 октябрендә, Радуль ауылы районында (Чернигов өлкәһенең Репкин районы) десант төркөмө составында Днепр аша сығып, дошман траншеяларына бәреп инә һәм ҡул һуғышында бер нисә гитлерсыны юҡ итә.
Сафтан сыҡҡан рота командирын алмаштыра, дошмандың бер нисә контратакаһын кире ҡағып, полктың башҡа подразделениеларының Днепрҙы аша сығыуына булышлыҡ итә».
1943 йылдың 30 октябрендә «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.

# Титов Василий Фёдорович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Советтар Союзы Геройы (1943)
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (30.10.1943);
* Ленин ордены (30.10.1943);
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (11.03.1985);
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (07.10.1943);
* миҙалдар.
# Джерба (утрау)

Джерба (ғәр. جربة‎جربة‎, лат. Meninx) — Урта диңгеҙҙең Габес ҡултығындағы утрау. Африканың Урта диңгеҙ ярҙарынындағы иң ҙур утрауҙарының береһе, майҙаны — 514 км².Утрау Тунис дәүләтенә инә.

# Джерба (утрау)
## Географияһы

Утрауҙың өҫтө тигеҙлек. Һыу сығанаҡтарыы — артезиан ҡоҙоҡтары.

# Джерба (утрау)
## Халыҡ

Халыҡ һаны — 139 517 кеше, шуларҙың 65 меңгә яҡыны — Хумт-Сук һәм 50 меңдән ашыуы — Мидун ҡалаһында йәшәй. Хәҙер утрауҙа күбеһенсә ғәрәптәр һәм берберҙәр йәшәй. Күп быуаттар йәшәгән йәһүд общинаһы XX быуаттың икенсе яртыһында тулыһынса тиерлек Францияға һәм Израилгә күсеп бөткән. Утрауҙа доньяның иң боронғо синагогаларҙың береһе Эдь-Гриба урынлашҡан.

# Джерба (утрау)
## Иҡтисад

Зәйтүн, финик, инжир үҫтерелә. Ауыл хужалығынан тыш, халыҡ балыҡсылыҡ менән шөғөлләнә, шулай губка тота.
Туризм алға киткән (бик күп ҡунаҡханалар һәм туристик маршруттар бар).
# «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены

«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены — Башҡортостан Республикаһының дәүләт наградаһы.

# «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены
## Тарих

Башҡортостан Президенты Указы менән 1998 йылда булдырылған.
Ордендың беренсе кавалеры — Республика Президены Мортаза Рәхимов.

# «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены
## Орден статусы

«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены менән бүләкләнеүгә Башҡортостан Республикаһының башҡа дәүләт наградаларына, Башҡортостан Республикаһының почётлы исемдәренә лайыҡ булғандар тәҡдим ителә:
* Башҡортостан Республикаһы алдында күрһәткән айырым бөйөк хеҙмәттәр өсөн;
* хеҙмәттә күрһәткән айырым бөйөк уңыштар өсөн;
* дәүләт һәм ижтимағи эшмәкәрлектә айырым бөйөк хеҙмәттәр өсөн;
* халыҡтар араһында тыныслыҡ, дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек нығытыуҙа айырым бөйөк хеҙмәттәр өсөн;
* тәртип һаҡлау һәм хәүефһеҙлек һаҡлау эшенә ҙур өлөш индергән өсөн.
Орден менән Рәсәй Федерацияһы граждандары, сит ил граждандары һәм гражданлығы булмаған шәхестәр бүләкләнә ала.
# Мансур ауыл Советы (Учалы районы)

Мансур ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Учалы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Мансур ауылы.
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

# Мансур ауыл Советы (Учалы районы)
## Ауыл советы составы

* Мансур ауылы
* Ильинка ауылы
* Абҙан ауылы
* Әбсәләм ауылы
* Буранғол ауылы
* Малай-Муйнаҡ ауылы
* Тәтлембәт ауылы

# Мансур ауыл Советы (Учалы районы)
## Тарихы

Башҡортостан Республикаһының 1998 йылдың 28 ғинуарындағы 135-з һанлы «Башҡортостан Республикаһының Учалы районы Мансур ауыл Советын ойоштороу тураһында » Законында былай тип әйтелә:
   Статья 1. Башҡортостан Республикаһы Учалы районы Сәфәр ауыл Советын бүлеү юлы менән, Башҡортостан Республикаһы Учалы районының, административ үҙәге Мансур ауылында булған Мансур ауыл Советын ойошторорға, уның составына Ильинка ауылын индерергә.
   Статья 2. Башҡортостан Республикаһының Учалы районы Мансур ауыл Советы сиктәрен килтерелгән схематик карта буйынса билдәләргә.
# Ғарипов Әхмәтшәриф Хәләф улы

Ғарипов Әхмәтшәриф Хәләф улы (2 ғинуар 1929 йыл) — хеҙмәт ветераны. 1949—1984 йылдарҙа Учалы тау-байыҡтырыу комбинатының экскаватор машинисы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры.

# Ғарипов Әхмәтшәриф Хәләф улы
## Биографияһы

Әхмәтшәриф Хәләф улы Ғарипов 1929 йылдың 2 ғинуарында Учалы районында тыуған.
1949 йылда армиянан һуң 20 йәшлек егет Учалы руда ятҡылығын эшкәртеүҙә хеҙмәт юлын башлап ебәрә.1968 йылдың 13 мартында Учалы тау байыҡтырыу фабрикаһының беренсе сираты сафҡа индерелә.
Тыуған районы тарихы, шәхестәре тураһында китаптар авторы журналист Рәүеф Насировтың "Руда и люди" тигән китабында Учалы тау-байыҡтырыу комбинатының тарихына байҡау яһай, һәм унда Әхмәтшәриф Хәләф улы Ғарипов тураһында ла юлдар бар. 1970 йылдың 6 октябрендә комбинаттың Башҡортостандың илле йыллығына арналған "Ватанға - 25.000.000 - тонна мәғдән" тигән конкурс йомғаҡтары буйынса митинг үткәрелә. Митингыла Учалы руда ятҡылыҡтарында тәүге эше башлаусыларҙың исемдәре маҡтап телгә алына. Беренсе шартлатыуҙан ер өҫтөнә сыҡҡан руданы тейәп ебәреүсе өс экскаваторсының береһе тап Ә. Ғарипов була
Уның атаҡлы хеҙмәттәше Р.М. Ниғмәтуллин егерме йәш таусыны заманса техникала эшләргә өйрәнеү өсөн махсус курстарға ебәреп уҡытып алыуҙарын хәтергә төшөрә. Был егерме егет араһында шулай уҡ Әхмәтшәриф Хәләф улы ла була.
Почетлы таусы, хеҙмәт һәм һуғыш ветераны В.Н. Недошивин үҙенең бригадаһы тураһында, беҙҙең бриагада йөкләмәләрен 107-118 процентҡа үтәй торғайны, тип хәтергә ала. Бригадала унан башҡа Әхмәтшәриф Ғарипов, Александр Рухлов, Нәжип Мостафин эшләй .
Ғарипов Ә.Х. 1984 йылға тиклем комбинатта экскаватор машинисы булып эшләгән.
Намыҫлы хеҙмәте өсөн Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнгән. Билдәле булыуынса, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены дәүләт һәм йәмғиәт алдында етештереү, фән, мәҙәниәт, әҙәбиәт, сәнғәт, мәғариф, һаулыҡ һаҡлау, дәүләт, ижтимағи һәм башҡа хеҙмәт эшмәкәрлеге өлкәһендә күрһәткән юғары ҡаҙаныштар өсөн бирелгән.

# Ғарипов Әхмәтшәриф Хәләф улы
## Шулай уҡ ҡара

* Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты
# Пермь губернаһы

Пермь губернаһы :
| Герб ||
| Үҙәк | Пермь |
| Нигеҙе | 1781 |
| Майҙаны | 332 052 км² |
| Халыҡ | 2 994 302 (1897) |
| Күсәгилешлелек: | |
| ← Пермь берәмек Урал өлкә (РСФСР) → ||
| Пермь губернаһы Викиһаҡлағыста ||
Пермь губернаһы — 1781—1923 йылдарҙа Рәсәй империяһының административ-терриориаль берәмеге.
Административ үҙәге — Пермь ҡалаһы.

# Пермь губернаһы
## Тарих

1796 йылда Пермь наместниклығы 12 өйәҙенән ойошторола. Губерна Верхотур, Екатеринбург өйәҙҙәренән, Эрбет, Ҡамышлы, Красноуфимск өйәҙҙәренән, Көңгөр, Уҫы өйәҙҙәренән, Оханск, Пермь өйәҙҙәренән, Соликамск, Чердынь, Шадринск өйәҙҙәренән торған. Идара итеүҙең кантон системаһы индерелгәс, Екатеринбург, Красноуфимск, Уҫы, Пермь, Шадринск өйәҙҙәренең бер өлөшө 1—3‑сө башҡорт кантондары составынва инә. 1919 йылдың мартында Екатеринбург, Красноуфимск, Шадринск өйәҙҙәре Арғаяш кантонына һәм Ҡошсо кантонына (Бәләкәй Башҡортостан) бирелә, июлдә Верхотур, Екатеринбург, Эрбет, Ҡамышлы, Красноуфимск, Шадринск өйәҙҙәренән Екатеринбург губернаһы ойошторола. 1921 йылдың мартында Пермь губернаһы составына Вятка губернаһы Сарапул өйәҙе күсерелә. Пермь губернаһы 1923 йылда нояб. бөтөрөлә, территорияһы Урал өлкәһенең Үрге Кама, Көңгөр, Пермь, Сарапул округтары составына инә, 1938 йылдан Пермь өлкәһе ойошторола.

# Пермь губернаһы
## География

Майҙаны — 332 052 км² (1897). XVIII быуат аҙағында төньяҡта — Вологда губернаһы, көнсығышта — Тубыл губернаһы, көньяҡта — Ырымбур губернаһы, көнбайышта Вятка губернаһы менән сиктәш була. Ҡалалары: Пермь, Алапаевск, Верхотурье, Далматов, Дедюхин, Екатеринбург, Эрбет, Ҡамышлы, Красноуфимск, Көңгөр, Уҫы, Оханск, Соликамск, Чердынь, Шадринск (1869).

# Пермь губернаһы
## Иҡтисад

Тау сәнәғәте (мәғдән сығарыу, металлургия һәм химия тармаҡтары) һәм ауыл хужалығы киң үҫеш алған. Эре пр‑тиеларҙың төп өлөшө Верхотур, Екатеринбург, Красноуфимск, Пермь, Соликамск өйәҙҙәрендә урынлашҡан. Йәрминкәләр (иң билдәлеләре — Эрбет һәм Крестовский-Иваново) үткәрелгән, сауҙа һәм баҙар ойошторолған. XIX быуат уртаһында Сулман йылға буйлап пароход йөрөй башлай. Пермь тимер юлы участкалары төҙөлә: Пермь—Екатеринбург (1878), Екатеринбург—Силәбе (1896), Пермь—Котлас (1899), Пермь—Көңгөр—Екатеринбург (1909) һәм башҡалар 783 сиркәү, 181 мәсет иҫәпләнгән (1870).

# Пермь губернаһы
## Халҡы

Халҡы: 1795 йылда — 900589 кеше, 1897 йылда — 2 994 302 (башҡорттар — 85 395, коми-пермяктар — 92 641, мариҙар — 15 687, мишәрҙәр — 21 163, татарҙар — 46 711, типтәрҙәр — 5 295, удмурттар — 6 505, урыҫтар — 2 705 327 һәм башҡалар). XIX быуат аҙағында губернала 2 849 166 крәҫтиән, 97 241 мещан, 17 482 дворян, 5 118 сауҙагәр һәм башҡалар иҫәпләнә; мосолмандар — 151495, православие динендәгеләр — 2815573 (шул иҫәптән 218 396 старообрядсы), католиктар — 2441, йәһүдтәр — 2119, протестанттар — 1184 һәм башҡалар.

# Пермь губернаһы
## Административ-территориаль бүленеше

Пермь губернаһы составында 12 улус иҫәпләнә
Көнбайышта Пермь губернаһы 7 өйәҙҙәре:
Көнсығышта Пермь губернаһы 5 өйәҙҙәре:
# Солтанова Ғәлиә Кәлимулла ҡыҙы

Солтанова Ғәлиә Кәлимулла ҡыҙы (16 февраль 1937 йыл) — йырсы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993) һәм халыҡ артисы (2011).

# Солтанова Ғәлиә Кәлимулла ҡыҙы
## Биографияһы

Ғәлиә Кәлимулла ҡыҙы Солтанова (ҡыҙ фамилияһы Мөхәмәтйәнова) Башҡорт АССР-ының Малаяҙ районы (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Салауат районы) Лаҡлы ауылында күп балалы ғаиләлә 1937 йылдың 16 февралендә тыуған. Моңло тауыш йырсыға атаһынан бирелгән. Бик бәләкәйҙән, мәктәп, ауыл клубында йырлап үҫә.
1960 йылда — Свердловск ҡалаһында П. И. Чайковский исемендәге музыка училищеһын, 1968 йылда — Мәскәүҙәге Гнесиндар исемендәге музыка-педагогия институтын тамамлай. Юғары белемле йәш йырсы, Өфөгә ҡайтып, Башҡорт дәүләт филармонияһында эшләй башлай.

# Солтанова Ғәлиә Кәлимулла ҡыҙы
## Ижади эшмәкәрлеге

«Зөлхизә», «Таштуғай», «Ашҡаҙар», «Шәүрә» кеүек мәшһүр йырҙарҙы бик оҫта башҡарыусы моңло йырсыны республикала ғына түгел, Мәскәү, Ленинград, Ҡазан, Урта Азия ҡалаларында, Финляндия, Монголия сәхнәләрендә лә көтөп алалар, алҡыштарға күмәләр.
Ғәлиә Солтанова халыҡ йырҙарын оҫта башҡарыусы ғына түгел, композиторҙарыбыҙ әҫәрҙәрен дә актив пропагандалаусы, күп көйҙәрҙең тәүге башҡарыусыһы ла була. З. Исмәғилевтың «Салауат Юлаев» операһында Әминә ролен, Нәжип Йыһановтың «Алтынсәс» операһында Алтынсәс партияһын башҡара. Ғәлиә Солтанова башҡарыуында Хөсәйен Әхмәтовтың «Замандаштар» операһынан Бибинур арияһын да тулҡынланмай ғына тыңлау мөмкин түгел.
Ғәлиә Солтанованың йырсы булып китеүендә атаҡлы композитор Хөсәйен Әхмәтовтың хеҙмәте ҙур. Уға артабан уҡыуын дауам итеүҙә, йырсы булараҡ үҫеүҙә ике аралағы ижади дуҫлыҡ ныҡ ярҙам итә. Ғ. Солтанова үҙ сиратында композиторҙың бик күп әҫәрҙәрен беренсе булып халыҡҡа алып сыға.
Ғәлиә Кәлимулла ҡыҙы оҫта педагог та булып таныла. 1980 йылдан башлап Өфө педагогия колледжында, 1988 йылдан алып Өфө дәүләт сәнғәт академияһында студенттарҙы театр, музыка буйынса уҡыта. Тырышлығы, уңғанлығы менән коллегалары, студенттар араһында абруй ҡаҙана.
Оло йәштә булыуға ҡарамаҫтан, Ғәлиә Кәлимулла ҡыҙы бөгөн дә кисәләрҙә, мәҙәни сараларҙа тыуған халҡы өсөн моңло йырҙар башҡара.

# Солтанова Ғәлиә Кәлимулла ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1974)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы
# Прокуронка

Прокуронка — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иртек йылғаһының уң ярына тамағынан 62 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Прокуронка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы бассейны (Рәсәй булеге) Һаҡмар йылғаһынан түбәнерәк, Илек йылғаһын керетмәй. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010001012112200009959
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200995
* Бассейн коды — 12.01.00.010
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Йомағара

?Йомағара :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Класс: | Ҡоштар |
| Отряд: | Ыласын һымаҡтар |
| Ғаилә: | Ҡарсығалар |
| Ырыу: | Һарҙар |
| Төр: | Йомағара |
Латинса исеме :
Buteo lagopus Pontoppidan, 1763 :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 175373 NCBI 115229 |
Йомағара, ҡар һары, тау һары (рус. мохноногий канюк )(лат. Buteo lagopus)- ҡарсығалар ғаиләһендәге йыртҡыс ҡош.

# Йомағара
## Ҡылыҡһырлама

Ҡарғанан ҙурыраҡ. Ҡанаттарыняй ғына һелтәп, ауыр оса. һауала бер урында туҡтап «бейей», йыш ҡына айырым торған ағас, бағана йәки кә¬бән башына ҡуна. һырты ҡара-һоро, ҡара таптар менән сыбарланған. Ҡорһағы ҡара. Түше буй-буй һыҙыҡлы һарғылт аҡ. һарҙан ҙурыраҡ булыуы, ҡара ҡорһағы һәм йөнлө аяҡтары менән айырыла.

# Йомағара
## Тауышы

Тауышы көслө: «ҡйяу-ҡйяу-ҡйяу» (күптәр уның тауышын бесәй мыяулауына оҡшата).

# Йомағара
## Йәшәү рәүеше

Урманда, тундрала йәшәй. Ваҡ кимереүселәр һәм ҡоштар менән туҡлана. Күсмә ҡош. һирәк осрай. Беҙҙә иртә яҙ, көҙ көндәрендә генә күренә. Беҙҙең яҡтарҙа оя ҡормай. Зарарлы кимереүселәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.
# Түбәнге Табын

Түбән Табын (Ҙур Табын; татар. Түбән Табын, рус. Нижний Табын) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Мөслим районы ауылы.

# Түбәнге Табын
## География

Ауыл Табын йылғаһы буйында, Мөслим ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 16 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Түбәнге Табын
## Тарих

Ауылға ирәкте ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. 1735 йылдан билдәле. Ауыл Ирәкте улусының Абдубин түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Ирәкте административ-территориаль улусы составына керә.
1848 йылда мәсет, 1870 йылда мәктәп теркәлгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Мөслим районы, 1963 йылдан — Сарман районы, 1965 йылдан — йәнә Мөслим районы составында була.

# Түбәнге Табын
## Халҡы

1816 йылда ауылда 25 керҙәш башҡорт (Ҫарайлы-Мең улусының Юғары Табын ауылынан); 1859 йылда — 156 ир затлы керҙәш башҡорт, типтәр һәм дәүләт крәҫтиәне; 1912 йылда — 557 дәүләт крәҫтиәне (башҡорттарҙан) һәм 322 керҙәш башҡорт иҫәпләнгән.
Йылдар буйынса халыҡ иҫәбе (Сығанаҡ:) :
| 1870 | 1897 | 1913 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 |
| 340 | 632 | 879 | 814 | 550 | 594 | 671 | 344 | 316 | 262 | 244 | 224 |