yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# 1788 йыл

II мең йыллыҡ :
XVI быуат — XVII быуат — XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат :
Хронологик таблица :
1788 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1788 MDCCLXXXVIII |
| Юлиан стилендә | 1787—1788 (12 ғинуардан) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2540—2541 (2 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7296—7297 (12 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5548—5549 ה'תקמ"ח — ה'תקמ"ט |
| Мосолман календары | 1202—1203 |
| Боронғо әрмән календары | 1237 ԹՎ ՌՄԼԷ |
| Ҡытай календары | 4484—4485 丁未—戊申 красная овца — жёлтая обезьяна |
| Эфиопа календары | 1780—1781 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 1844—1845 |
| - Шака самват | 1710—1711 |
| - Кали-юга | 4889—4890 |
| Иран календары | 1166—1167 |
1788 йыл — шишәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә.
# Кебон Копи I яҙмаһы

Кебон Копи I, шулай уҡ Тапак Гаджаһ яҙмаһы (фил аяҡ табаны яҙмаһы), ул яҡынса 5 быуат Таруманагара Батшалығы эраһы менән даталанған бер ничә яҙмаһының береһе. Фил аяҡ табаны һурәте менән яҙма Таруманагара Батша Пурнаварман филгә ултыруыннан күсермәһе, был фил Айравата менән тәңгәл килтерелә (Индра Хоҙайы ваханаһы).$^{:16}$ Яҙма Богор регентлығында, Кебон Копи ауылында Кебон Копи II яҙмаһы янында табылған булған һәм Сунда Батшалығы эраһы менән даталана.

# Кебон Копи I яҙмаһы
## Эстәлеге

Был яҙма Санскрит телендә Паллава яҙуында һәм Анустубһ үлсәме шлокаһы формаһында тезелгән, уның яҡларында кисеп эшләнгән фил табаны һурәте пары. Транскрипцияһе: ~ ~ jayavisalasya Tarumendrasya hastinah ~ ~ Airwavatabhasya vibhatidam ~ padadvayam Тәржемәһе: “Күрегеҙ, бында пар табанға оҡшаған ... Айравата һымаҡ, бөйөк Тарума хөкөмдары ултырған филе...
һәм (?) дан.”
# Ҡаһым түрә (йыр)

Ҡаһым түрә — башҡорт халыҡ йыры.

# Ҡаһым түрә (йыр)
## Риүәйәте

Ҡаһым түрә менгән ҡара юрға
Бора-бора килә муйынын.
Ҡаһым түрә, меҫкен, вафат булғас,
Күргәҙҙе лә майор уйынын.
Ҡаһым түрә менгән ҡара юрғаны
Һорашып та майор алалмай.
Өс йөҙ генә кеше — бик күп кеше —
Илашып та ҡәбер ҡаҙалмай.
Тарихсы Әнүәр Әсфәндиәровтың тикшеренеүҙәренән күренеүенсә, Ҡаһым Түрә — тарихи шәхес. Фамилияһы — Мырҙашев, исеме Ҡасим. Элекке Стәрлетамак ойәҙенең Айыусы ауылында тыуған, юрматы ырыуы башҡорто. 1812 йылғы һуғышҡа сотник дәрәжәһендә киткән, 1813 йылда һәләк булған.
1812 йылда француз яуы була. Башҡорттарҙың бер ғәййәре була — ул Ҡаһым түрә. Башҡорттар: «Был француз баҫып алһа, яланда ҡалабыҙ», — тип, үҙ-ара кәңәш итәләр. Улар, ғәскәр төҙөп, Ҡаһым түрә башлығында һуғышҡа китәләр. Урыҫтар менән бергәләп, француздарҙы сигендереп, илдәренең башҡалаһын баҫып алалар. Батша Ҡаһым түрәгә полковник исеме бирә.
— Тағы һеҙгә нимә кәрәк? — тип һорай батша.
— Беҙҙе ҡаҙаҡ ыҙалатмаһын ине, — тиҙәр башҡорттар. Шунан Эленйә еренә (сик еренә) — Яйыҡ буйына казачий ауылдары һалалар.
Батшаның бер майоры, көнсөллөгө килеп, Ҡаһым түрәгә ағыу эсереп ебәрә. Шунда ул үлеп ҡала. Халыҡ уның тураһында былай тип йырлаған
# Либерзе

Либерзе (нем. ) — Германиялағы, Саксония ерендәге . йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ла кеше йәшәй. Майҙаны — км². Диңгеҙ кимәленән метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ның почта индексы һәм автомобиль коды .
# Кордяга

Кордяга — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чепца йылғаһының һул ярына тамағынан 103 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 68 км.

# Кордяга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300112111100033780
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103378
* Бассейн коды — 10.01.03.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# «Сулпан» арышы

«Сулпан» — арыш сорты.

# «Сулпан» арышы
## Сығышы

Төрлө экологик гибридтар һәм күп тапҡыр һайлап алыу аша күп һанлы иң яҡшы биотиптарҙың ҡатмарлы синтетик популяцияһы иҫәбенә формалаштырыу ысулы менән барлыҡҡа килгән.
Оригинатор һәм патент эйәһе: Рәсәй ауыл хужалығы академияһы Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты НИИСХ Дәүләт ғилми учреждениеһы (ФГБНУ).
Сорт авторы: С. А. Ҡунакбаев, Лещенко Н.И, Власова А. М.

# «Сулпан» арышы
## Сорттың тасуирламаһы

Сулпан сорты һабағы ныҡ, һығылмалы, йығылыуға тотороҡло. Үҫемлек бейеклеге — 75 см-ҙан тиклем 130 см-ға тиклем. Башағы орсоҡҡа оҡшаш, һирәгерәк осраҡта призмаға оҡшаған, асыҡ-һары төҫтә, оҙонлоғо уртаса һәм оҙон (9-13 см). Орлоғо ярым асыҡ, оҙонса һәм оҙонса-түңәрәк, асыҡ-һары төҫтә. Сорты уртаса һуң өлгөрөүсән, вегетация осоро 306—344 көн тәшкил итә.
1000 орлоҡтоң ауырлығы — 28-30 г. Юғары уңыш биреүсе, ҡышҡа бирешмәүсән, ҡоролоҡҡа тотороҡлоғо яҡшы. Уңышы гектарынан 60-85 центнерға тиклем барып етә.
Ҡараһыу һоро һәм һабаҡ тутығы, онло ысыҡ кеүек үҫемлек сирҙәренә ярайһы уҡ тотороҡло.
1999 йылда Сулпан сорты ҡатнашлығында тәпәш буйлы Сулпан 3, Сулпан 7, шулай уҡ Ҡунакбаевты хәтерләү (2010 йыл) сорттары сығарылған. Сулпан 7 сорты уртаса йыл уңышы гектарынан 53,2 центнер тәшкил иткән стандартты продуктлылығы буйынса гектарынан 4,8ц-ға арттырҙы.

# «Сулпан» арышы
## Таралыуы

Сорт Башҡортостан, Татарстан, Удмурт республикаларында, шулай уҡ Силәбе, Вологда, Киров өлкәһендә, Алтай крайы һәм башҡа күп өлкәләрҙә районлаштырылған. 1979—1986 йылдарҙа барлығы элекке Советтар Союзының 40 өлкәһендә, крайында һәм республикаһында райолаштырылған. Әлеге ваҡытта РФ-ның 9 төбәге Дәүләт реестрында тора.
# Ремда-Тайхель

Ремда-Тайхель (нем. Remda-Teichel) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 3002 кеше йәшәй. Майҙаны — 79,61 км². Диңгеҙ кимәленән 319 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7407 һәм автомобиль коды — SLF.
# Митюг (Куножа ҡушылдығы)

Митюг — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кунож йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Митюг (Куножа ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300312110000014955
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001495
* Бассейн коды — 08.01.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы

Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы; Әсхәл Әхмәт-Хужа (24 июнь 1942 йыл — 8 ноябрь 2018 йыл) —шағир, тәржемәсе. 1970 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (2002) һәм Башҡортостан Республикаһының (1992) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Башҡортостандың мәғариф отличнигы (2002). Әҙәби премиялар лауреаты. Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы ордены кавалеры (2007). Әбйәлил районының почётлы гражданы (2007).

# Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы
## Биографияһы

Әсхәл Әбүталип улы Әхмәтҡужин 1942 йылдың 24 июнендә Әбйәлил районы Амангилде ауылында тыуған. Ауылдарында урта мәктәпте тамамлай. Унан һуң Стәрлетамаҡ педагогия институтында белем ала. 1965—1985 йылдарҙа «Ағиҙел» журналында әҙәби хеҙмәткәр, бүлек мөдире, мөхәррир урынбаҫары, яуаплы сәркәтип вазифаларын башҡара. Мәскәүҙә Юғары әҙәби курстар тамамлап ҡайта, Башҡортостан Яҙыусылар союзында эшләй. 1996 йылдан Әбйәлил районы башҡорттары ҡоролтайының башҡарма комитеты рәйесе.
1970 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы, 1983 йылдан КПСС ағзаһы. 30-лап китап авторы.
Әсхәл Әхмәт-Хужа 2015 йылда балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһына лайыҡ була.

# Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1992)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2002)
* Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2002)
* Ғәлимов Сәләм исемендәге премия лауреаты (1992)
* Ким Әхмәтйәнов исемендәге премия лауреаты (1995)
* Әбйәлил районының И. Мырҙаҡаев‑Балапанов исемендәге премияһы лауреаты (2006)
* Фәтих Кәрим исемендәге премия лауреаты (2007)
* Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге премия лауреаты (2015)
* Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы ордены (2007)
# Мадейра

Мадейра - (ҡитға исеме) лағы дәүләт.
# Волгодонск районының тыуған яҡты өйрәнеү музейы

Муниципаль бюджет мәҙәниәт учреждениеһы Волгодонск районының тыуған яҡты өйрәнеү музейы — Ростов өлкәһенең Романовская станицаһында тыуған яҡты өйрәнеү музейы. Директоры Надежда Александровна Куфилова (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, Е.Л.. Сарнавская). Музей 1998 йылда музей асыла. 1908 йылда төҙөлгән бинала урынлашҡан, дөйөм майҙаны 516 м² тәшкил итә. Музейға килеү төбәк туристик фирмаларҙың туристик маршрутына инә.

# Волгодонск районының тыуған яҡты өйрәнеү музейы
## Эшмәкәрлеге

Музей эшенең төп йүнәлеше — боронғо әйберҙәрҙе, халыҡ күнкүреше әйберҙәрен һаҡлау һәм уларҙың күргәҙмәһе, Ростов өлкәһенең Вологдонск районы халҡы өсөн хас һөнәрҙәрҙе, ғөрөф-ғәҙәттәрҙе, халыҡ йолаларын һаҡлау һәм тергеҙеү
Музей эпос, этнография, урындағы халыҡ фольклорын өйрәнеү менән шөғөлләнә; станицаларҙың, утарҙарҙың, ҡасабаларҙың килеп сығышы, уларҙың исемдәре тураһында тарихи материалдар йыя.
Йәштәргә һәм үҫеп килеүсе быуынға патриотик тәрбиә биреүгә айырым иғтибар бүленә. Ошо маҡсат менән осрашыуҙар, кисәләр, лекциялар, экскурсиялар, тематик күргәҙмә-экспозициялар, күргәҙмәләр уҙғарыла. Музей фәнни-ағартыу, ғилми-тикшеренеү эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә.
Музей янында «Һалдат медальоны» патриотик секция эшләй, ул район территорияһында Бөйөк Ватан һуғышы осоронда һәләк булған һалдаттарҙың ҡәберҙәрен һәм исемһеҙ ҡәберлектәрҙе табырға мөмкинлек бирә

# Волгодонск районының тыуған яҡты өйрәнеү музейы
## Экспозицияһы

Музейҙа даими «Романов подпольеһы», «Еңеүселәр», «кДон казактарының өнкүреш әйберҙәре», «Аҡ өй» күргәҙмәләре эшләй.
Музейға килеүселәргә Романов подпольщиктарының документтары, хатлашыуҙары, фотоһүрәттәре, тарихи материалдары һәм уларҙың эшмәкәрлеге һәм һәләк булыуҙары тураһында материалдар тәҡдим ителә.
Музейҙа экскурсиялар залдар буйлап ҡына үтмәй, шулай уҡ Романовская станицаһы, райондың иҫтәлекле урындары буйлап, һәйкәлдәренә экскурсиялар үтә.
Музейҙың төп фондында — 1097 һаҡлау берәмеге, ғилми-ярҙамсы фондында — 608 берәмек һаҡлана
Шулай уҡ музейҙа станицаның 1:5 масштабында макеты эшләнгән.
# Оло Катух

Оло Катух — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кемчуг (Оло Кемчуг) йылғаһының һул ярына тамағынан 301 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Оло Катух
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200016688
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201668
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Черняев Валерий Давыдович

Черняев Валерий Давыдович (9 март 1937 йыл) — ғалим-тау инженеры, нефть сәнәғәте эшмәкәре. 1970—1978 йылдарҙа Магистраль нефть үткәргестәрҙең Урал-Себер идаралығының (Өфө) баш инженеры–начальник урынбаҫары; 1980 йылдан СССР Нефть сәнәғәте министрлығының Нефть ташыу һәм тапшырыу баш идаралығы начальнигы, 1991 йылдан — СССР нефть сәнәғәте министры урынбаҫары; 1993—1998 йылдарҙа «Транснефть» компанияһы президенты. Техник фәндәр докторы, профессор. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе, СССР-ҙың почётлы нефтсеһе һәм дәүләт премияһы лауреаты (1977), И. М. Губкин исемендәге премия лауреаты. Дуҫлыҡ ордены кавалеры (1996).

# Черняев Валерий Давыдович
## Биографияһы

Валерий Давыдович Черняев 1937 йылдың 9 мартында Мәскәү ҡалаһында тыуған.
1954—1959 йылдарҙа Өфө нефть институтында уҡый. Тау-инженеры һөнәре алғас, үҙаллы хеҙмәт эшмәкәрлеген Татар АССР-ының Төҙөлөп ятҡан торба үткәргестәр дирекцияһында инженер булып башлай. Артабан 1961 йылға тиклем ошонда уҡ техник күҙәтеү буйынса өлкән инженер вазифаһында эшләй.
1961—1970 йылдарҙа — Горький өлкәһендәге «Староликеево» нефть һурҙырыу станцияһының өлкән инженеры, РСФСР-ҙың нефть сәнәғәте предприятиеларын материаль-техник тәьмин итеү буйынса баш идаралыҡтың Төньяҡ-Көнбайыш нефть һурҙырыу идаралығының Горький район нефть һурҙырыу идаралығының (Кстово ҡасабаһы) баш инженеры була.
Артабанғы һигеҙ йыл дауамында Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөләге Урал-Себер магистраль нефть үткәргестәр идаралығының баш инженеры — начальник урынбаҫары.
1978—1980 йылдарҙа — СССР Нефть сәнәғәте министрлығы Нефть транспортлау баш идаралығының Көнбайыш һәм Төньяҡ Көнбайыш Себер магистраль нефть үткәргестәре идаралығы начальнигы.
1980 йылда СССР Нефть сәнәғәте министрлығының Нефть транспортлау һәм поставкалау баш идаралығы начальнигы, министрлыҡтың коллегия ағзаһы итеп тәғәйенләнә, ә 1991 йылда — СССР нефть сәнәғәте министры урынбаҫары итеп ҡуйыла.
1991—1993 йылдарҙа Рәәсәйҙең «Роснефтегаз» дәүләт нефть һәм газ корпорацияһы вице-президенты, 1993 йылдан — «Транснефть» компанияһы президенты, 1998 йылдың июнендә Рәсәй Хөкүмәте бойороғо менән отставкаға ебәрелә.

# Черняев Валерий Давыдович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе
* СССР-ҙың почётлы нефтсеһе
* СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1977)
* И. М. Губкин исемендәге премия лауреаты
* Рәсәйҙең Дуҫлыҡ ордены (1996).
# Ачины-Хамы-Яха

Ачины-Хамы-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Ачины-Хамы-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15040000212115300053696
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115305369
* Бассейн коды — 15.04.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Бурукан (Сегонды ҡушылдығы)

Бурукан — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сегонды йылғаһының һул ярына тамағынан 89 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

# Бурукан (Сегонды ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010600112115200026378
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202637
* Бассейн коды — 13.01.06.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Мария Магдалена Матсдоттер

Мария Магдалена Матсдоттер (швед. Maria Magdalena Mathsdotter; 21 март 1835 йыл — 31 март 1873 йыл) — Швеция саамы, 1864 йылда Швеция Лапландияһында саам милләтенән булған балалар өсөн мәктәп төҙөүҙе башлап ебәреүсе.

# Мария Магдалена Матсдоттер
## Биографияһы

Матсдоттер 1835 йылдың 21 мартында Фьелльфьеллдә Вильхельмина мәхәлләһендә тыуа (Лаппланд провинцияһы). Ул ярлы ғаиләнән була, атаһы болан үрсетеү менән шөғөлләнә, боландарҙың миграцияһы мәлендә ҡыш һәм йәй көтөү көтә. 1843 һәм 1844 йылда ҡыҙ ҡыйынлыҡ менән мәктәпкә йөрөй.
Мария Магдалена Матсдоттер 1864 йылдың ҡышында Оселдағы үҙ йортонан Стокгольмға саңғыла сәйәхәт ҡыла, монарх менән аудиенция юллау өсөн, юлдың өлөшөн йәйәү үтә. Башҡалаға ул февраль айында килә. Уға ике монарх Карл XV һәм королева Луиза Нидерландская, шулай уҡ тол королева Жозефина Лейхтенбергская менән осрашыуға рөхсәт итәләр. Сәйәхәтенең маҡсаты саам балаларына мәктәп-интернаттарҙың яңы системаһын ойоштороу өсөн королдән рөхсәт алыу була. Элек саам балалары христиан динен һәм башҡа мотлаҡ булған дисциплиналарҙы өйрәнергә мәжбүр була, ә мәктәптәр уларҙың өйҙәренән һәм ата-әсәләренән ныҡ алыҫта урынлашҡан, сөнки Лапландияла улар өсөн бер ниндәй ҙә мәктәп булмаған. Бындай шарттарҙа уҡыу өҫтән-мөҫтән һәм ҡыҫҡа ғына була. Матсдоттерҙың инициативаһы хуплана, һәм 1865 йылда Вильхельминалағы мәктәп төҙөлөшөн финанслау өсөн Femöresföreningen («Биш пеннинглы берекмә») тип аталған йәмғиәт ойошторола, һәм ул иң беренсе мәктәп булып һанала. Уның инициативаһы саамдарҙың дин өлкәһендә белемле булырға изгелекле ынтылышы һымаҡ ҡабул ителә, һәм Матсдоттер рәсми рәүештә оҡшатып эшләүҙең өлгөһө тип атала. Ул баҫалҡы һәм йыуаш итеп һүрәтләнә, сөнки исемен халыҡҡа белдерергә теләмәй.
Матсдоттер Стокгольмдағы Францияның Реформатор сиркәүе пасторы Анни Рурих менән бәйләнешкә инә, пастор уға ярҙам итә. Уның сәйәхәте ике мәктәп һәм ике балалар приютын булдырыуға булышлыҡ итә.
1866 йылда ул йәнә Стокгольмға бара һәм король менән осрашмаһа ла, пастор Рурих менән осрашырға теләй. Был юлы уны швед күскенселәренең Вильхельминала саамдарға хоҡуҡтар бүлеп бирелеүенә ҡаршы булыуҙары борсой. Ул Швецияның төньяғында урынлашҡан Вестерботтендың урындағы губернаторы Эрик Виктор Альмквист менән бәйләнешкә инә. Ул Матсдоттерҙың эшен үҙенең күҙәтеүе аҫтына ала, һәм 1871 йылда саамдарҙың хәлен яҡшыртыу буйынса закондар сығарыуҙа үҙгәрештәр индерелә.
Мария Матсдоттерҙың тырышлығы халыҡ-ара кимәлдә оло иғтибар йәлеп итә, уның тураһында Германия, Бөйөк Британия, Франция, Швейцария, Нидерланд матбуғатында әйтелә, ул илдәрҙә саам мәктәптәре өсөн аҡса йыйыу ойошторола. Францияла уның тураһында гәзиттә La Laponie et Maria Mathsdotter исеме аҫтында мәҡәлә баҫылып сыға. Нидерландта саам мәктәптәре өсөн иғәнәләр бик әүҙем йыйыла. Мария Матсдоттер «Данлыҡлы швед ҡатын-ҡыҙҙарының хәҙерге һүҙлегенә» инә.
# Аҡ Дрин

Аҡ Дрин (сер. Бели Дрим, алб. Drini i Bardhë) — көньяҡ-көнсығыш Европалағы йылға.
Сербия биләмәһа буйлап аға. Оҙонлоғо 175 км. Косоволағы Печ ҡалаһының төньяғынан башлана. Тамағы — Аҡ һәм Ҡара Дриндың Дрин йылғаһына ҡушылған урыны — Албанияның төньяҡ өлөшөндәге Кукес ҡалаһында.
Бассейнының майҙаны 4964 кm², уртаса һыу сығымы 56 m³/сек. Көҙгө-ҡышҡы ташҡын мәлендә йылғаларҙа һыу кимәле байтаҡҡа күтәрелә. Аҡ Дрин пароходтар йөрөү өсөн яраҡһыҙ.
Аҡ Дрин каньоны 1986 йылдан дәүләт һаҡлауы аҫтында.
# Виргиния

Вирги́ния (МФА: Virginia (i), [vɚˈdʒɪnjə]
) — АҠШ-тың көнсығышында урынлашҡан штат. Халҡы- 8,186 миллион кеше (12 урын). Баш ҡалаһы — Ричмонд, иң эре алаһы — Верджиния-Бич, башҡа эре ҡалалар — Александрия, Линчберг, Норфолк, Ньюпорт-Ньюс, Портсмут, Роанок, Хэмптон, Чесапик. Майҙан - 110 785 км² (35-сы урын).
# Шәрәфетдинов Марсель Ирек улы

Шәрәфетдинов Марсель Ирек улы (30 сентябрь 2000 йыл) — Рәсәй шашкасыһы. Спорт мастеры.
Тренерҙары — М. В. Пекерский, А. П. Мельников. Рәсәй командалар беренселегендә бронза призер (2014). «Өмөт» йәш төркөмөндә (10 йәшкә тиклемге малайҙар) рус шашкаһы буйынса донъя чемпионы, йөҙ шаҡмаҡлы шашкала төп һәм етеҙ программаларҙа «Өмөт» йәш төркөмөндә (10 йәшкә тиклеге малайҙар) Европа беренселегенең бронзаһын яулаған, 100 һәм 64 буйынса үҙ йәш төркөмөндә Рәсәй чемпионы. «Үҫмер егеттәр һәм ҡыҙҙар (11-13 йәш)» төркөмөндә 2011 йылғы Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. 10 йәшендә 2011 йылдың июлендә Өфөлә үткән өлкәндәр донъя чемпионатында иң йәш ҡатнашыусы була. 2012 йылда 11 йәшендә халыҡ-ара шашка буйынса ир-егеттәр араһындағы Рәсәй чемпионатында ҡатнаша. 2012 йылда 13 йәшкә тиклемге үҫмер егеттәр араһында йөҙ шаҡмаҡлы шашка буйынса Европа чемпионы, 2013 йылда кадеттар араһында (10 йәшкә тиклем) блиц буйынса Донъя чемпионатының бронза призеры. 2014 йылда 16 йәшкә тиклемге кадеттар араһында Европа чемпионы. Марсель Шәрәфетдинов — шашка буйынса ете тапҡыр Рәсәй чемпионы, Донъя һәм Европа чемпионаттары еңеүсеһе. Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы Киров районының Мостай Кәрим исемендәге 158-се Башҡорт гимназияһында уҡый. М. Кәрим ис. Башҡорт гимназияһы муниципаль бюджет дөйөм белем биреү учреждениеһы йыйылма командаһы составында Кристина Осипова менән бергә рус шашкаһы буйынса «Чудо-шашки» тигән Рәсәй Федерацияһы беренселегендә команда ярышында 2013, 2014 йылдарҙа 1-се урынды ала.
# Ирмәш

Ирмәш — топоним.

# Ирмәш
## Мәҡәләләр

* Ирмәш (Башҡортостан) — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл.
* Ирмәш (Татарстан) — Татарстандың Аҡтаныш районындағы ауыл.
# Ромареда

«Ромареда» (кат. Estadi de La Romareda) — «Реал Сарагоса» футбол клубының стадионы. Стадион 1957 йылда 8 сентябрендә «Реал Сарагоса» футбол клубының «Осасунға» ҡаршы уйыны менән асыла, ул 3-2 иҫәбе менән хужаларҙың еңеүе менән тамамлана.
Стадиондың һыйҙырышлығы 34 596 урын тәшкил итә. «Реал Сарагоса» уйындарында көйәрмәндәр һаны яҡынса 28 000 кеше тәшкил итә.

# Ромареда
## Тарихы

«Тореро» клубының алдағы 20 000 урын һыйҙырышлы стадионынын бәләкәй иҫәпләйҙәр, һәм яңы стадион төҙөргә ҡарар ителә. Стадиондың төҙөлөшө менән «Agromán».төҙөлөш компанияһы шөғөлләнә.
Бөтә ваҡыт дауамында стадион өс тапҡыр реконструкциялана. Беренсе тапҡыр 1977 йылда. Һуңынан стадионды 1982 йылғы футбол буйынса донъя чемпионатына әҙерләйҙәр. Өсөнсө реконструкция 1994 йылда үтә, унан һуң бөтә урындар стадионда ултырып ҡарай торған була.
Стадионда шулай уҡ төркөм этабының уйындары һәм 1992 йылда Олимпия футбол турнирының сирек финалы ойошторола.
«Ромареда» 2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындары уйындарын үткәреүгә Хака ҡалаһының ғаризаһында олимпия стадионы булараҡ күрһәтелә
# Яранск

Яранск (рус. Яранск, ялан мари Яраҥ) — Киров өлкәһенең көньяғында урынлашҡан ҡала.

# Яранск
## Географияһы

Ҡала Вятка опольеһы сиктәрендә, Ярань йылғаһы буйында (Вятка йылғаһы бассейнына ҡарай), Киров өлкәһенән 215 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Яранск
## Климаты

Ҡала климаты :
| Күрһәткес | Ғин | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Йыл |
| Уртаса температура, °C | −11,5 | −11,3 | −5 | 4,1 | 11,5 | 16,6 | 18,9 | 15,9 | 10,1 | 3,6 | −4,2 | −9,3 | 3,3 |
| Яуым-төшөм нормаһы, мм | 36 | 28 | 30 | 31 | 42 | 68 | 76 | 63 | 56 | 54 | 43 | 37 | 564 |
| Сығанаҡ:. ||||||||||||||
# Яңы Әлим

Яңы Әлим — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районындағы ауыл. Яңы Әлим ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

# Яңы Әлим
## География

Ауыл Тыңламаҫ йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан көньяҡҡа табан 12 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Яңы Әлим
## Тарих

Яңы Әлим — ҡырғыҙ ырыуы башҡорттарының ауылы. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Ҡырғыҙ улусы Байсар түбәһенә ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Аҡтаныш улусы составына керә.
1848 йылда ауылда 3 тирмән (1905 йылда — 2 ел тирмәне), 3 бакалея кибете, 3 икмәк магазины, мәсет (1905 йылда — 2 мәсет) теркәлгән.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составына керә.

# Яңы Әлим
## Халҡы

1795 йылда ир енесле 226 башҡорт тархандары, 108 типтәр, 39 мишәр; 1816 йылда — 318 башҡорт, 69 типтәр, 20 мишәр; 1834 йылда — 520 башҡорт, 109 типтәр, 52 мишәр; 1848 йылда — 630 башҡорт, 216 типтәр; 1912 йылда — 2259 башҡорт, 340 керҙәш (типтәрҙәр һәм мишәрҙәр) йәшәй.

# Яңы Әлим
## Инфраструктура

Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Мәктәп, клуб, китапхана, мәсет бар.

# Яңы Әлим
## Билдәле шәхестәре

* Ишмәтов Ғәбделғафар Ғәбдессәләм улы — 6-сы башҡорт полкы составында 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусы, «1812 йыл иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры.
* Шәйҙәҡов Вәлиша Шәрип улы — зауряд-сотник. 20-се башҡорт полкы составында 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусы, «1812 йыл иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры.