yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Эйхенвальд Антон Александрович

Эйхенвальд Антон Александрович (13 май 1875 йыл — 1952 йыл) — композитор, дирижёр, фольклорсы. 1933 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1945) һәм һәм атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1944).

# Эйхенвальд Антон Александрович
## Биографияһы

Антон Александрович Эйхенвальд 1875 йылдың 13 майында Мәскәүҙә тыуған. Атаһы Айхенвальд Александр Федорович Художество академияһы рәссамы, фотограф була, әсәһе Ида Ивановна Айхенвальд (ҡыҙ фамилияһы Папендик) — арфасы, Мәскәү консерваторияһы профессоры.
Мәскәүҙә Антон Александрович гимназияла, унан һуң Һынлы сәнғәт, әүәләү һәм төҙөлөш сәнғәте училищеһында уҡый.
Тәүге музыка дәрестәрен әсәһе бирә, артабан Н. С. Кленовскийҙа (гармония), С. И. Танеевта (контрапункт), Н. А. Римский-Корсаковта (инструментовка) уҡый.
1892 йылдан Мәскәүҙә Н. С. Кленовскийҙың музыка кластарында уҡыта һәм музыкаль фольклор йыйыу менән шөғөлләнә.
1893 йылдан Ҡазан операһында хормейстер булып эшләй. Лингвист-ориенталист Н. Ф. Катанов менән этнографик экспедицияларҙа ҡатнаша.
Артабанғы эш урындары: Һарытауҙа опера хормейстеры (1894—1895), Түбәнге Новгородта (1901—1903, 1910), Ҡазанда (1907—1909), Тифлиста (1910), Баҡыла (1910, 1911), Һарытауҙа һәм башҡа ҡалаларҙа опера труппаларының дирижёры, антрепренёры.
1917 йылдан Красноярск ҡалаһының Халыҡ консерваторияһында һәм театрында эшләй. 1922 йылдан — Дәүләт музыка фәне институтының ғилми хеҙмәткәре (фольклор), 1934—1937 йылда — Төркмән ғилми-тикшеренеү институтының ғилми хеҙмәткәре (Ашхабад).
1924—1926 йылда опера һәм симфоник дирижёр булараҡ — Францияла, Бельгияла, 1927—1928 йылдарҙа Швейцарияла гастролдә йөрөй. Парижда уның «Жар-птица» балет-пантомимаһының премьераһы була (1925).
Төрлө йылдарҙа Ҡазан, Тифлис, Харьков, Одесса, Пермь, Һарытау, Өфө, Куйбышев, Ашхабад һәм башҡа ҡалаларҙың музыка училищеларында уҡыта.
1937 йылда А. Эйхенвальд — Ҡазан музыка фольклоры кабинетының мөдире. Башҡорт һәм татар музыка ижады өлгөләрен йыя. Фонографҡа 60-тан ашыу халыҡ йырын яҙып ала. Ләкин тиҙҙән эштән ҡыуыла һәм «фашланған халыҡ дошманы» тип иғлан ителә.
Һарытауҙа опера һәм балет театрын асыуҙа ҡатнаша.
30-сы йылдар башында БАССР Мәғариф халыҡ комиссариаты Антон Александровичты Өфөгә саҡыра. Өфөлә А. Эйхенвальд Башҡорт дәүләт опера театрын асыуҙа ҡатнаша, «Мәргән» легенда-героик операһын (М. Буранғолов либреттоһы), «Ашҡаҙар» драматик операһын яҙа.
1944 йылдан ул — СССР Совет композиторҙары союзының Куйбышев бүлексәһе рәйесе. Куйбышев опера һәм балет театрының дирижёры (1948—1949).

# Эйхенвальд Антон Александрович
## Хеҙмәттәре

Антон Эйхенвальд Волга буйы һәм Урта Азия халыҡтарының 4000 самаһы халыҡ көйөн яҙып ала.
«Ёлочка, или Зима» (1913, Одесса), «Жар-птица» (1925, Париж), «Всадники» (1947) балеттары.
Биш музыкаль комедия, шул иҫәптән «Табачный капитан» (1942).
Романстар, йырҙар, ике башҡорт маршы, башҡорт темаларына квартет.
«Степь» (1928, Һамар), «Мәргән» (1940, Өфө), «Ашҡаҙар» (1944, Өфө), «Солнечный камень» (Ғ. Туҡай әкиәте буйынса, 1946).
Кантаталар — Төркмәнстандың 10 йыллығы (1934), Башҡортостандың 25 йыллығы (1944).
Сюиталар, увертюралар, 4 ҡыллы квартет, скрипка, виолончель өсөн пьесалар, 50 романс һәм йыр.
# Молчанова Ольга Павловна

Молчанова Ольга Павловна (30 апрель (12 май) 1886 йыл — 13 март 1975 йыл) — СССР-ҙың ғалим-табибы, биолог. СССР Медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты (1950). РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре. Ике Ленин һәм ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры.

# Молчанова Ольга Павловна
## Биографияһы

Ольга Павловна Молчанова 1886 йылдың 30 апрелендә Рязань ҡалаһында тыуған.
1904 йылда алтын миҙал менән гимназияны һәм 2-се Мәскәү университеты ҡарамағындағы Мәскәү юғары ҡатын-ҡыҙҙар курсының тәбиғи фәндәр бүлеген тамамлай (1911).
1910 йылдан Михаил Николаевич Шатерников (1870—1939) етәкселек иткән туҡланыу физиологияһы лабораторияһында эшләй.
1918 йылда ҡаты ауырып китә һәм ике йылға Рязань ҡалаһына китә. Шунан Шатерников лабораторияһына кире килә, был ваҡытта ул Туҡланыу физиологияһы институты итеп үҙгәртелгән була.
Кешенең хеҙмәт шарттарына ҡарап калорияларға ихтыяжын өйрәнеү менән шөғөлләнә. 1933 1934 йылдарҙа Ҡараҡом сүллегенә экспедицияларҙа ҡатнаша, уларҙың маҡсаты эҫелектең һәм ауыр шарттарҙың матдә алмашыныуына, һыу ҡулланыуға, аҡһымдар, минераль тоҙҙар сығымына йоғонтоһон өйрәнеү була. 1936 йылда Памирға экспедицияла ҡатнаша.
Үҫмерҙә — һөнәрселек мәктәбе уҡыусылары өсөн туҡланыу рационын эшләү менән шөғөлләнә. Уның арҡаһында был учреждениеларҙы һөт ризыҡтары менән тәьмин итеү яҡшыра.
1947 йылдан 1961 йылға тиклем СССР Медицина фәндәре академияһының Бөтә Союз туҡланыу институты директоры урынбаҫары. 1950 йылда СССР Медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана.
Биология фәндәре докторы, профессор. М. В. Ломоносов исемендәге МДУ-ла, шулай уҡ Икенсе һәм Беренсе медицина институттарында физиология курсын уҡыта.
«Книга о вкусной и здоровой пище» китабы авторҙарының береһе.
1975 йылдың 13 мартында Мәскәүҙә вафат була, Ваганьков зыяратында (уч. № 14) ерләнә.

# Молчанова Ольга Павловна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* ике Ленин ордены
* ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (шул иҫәптән. 17.06.1961 — бортында кеше булған донъяла беренсе космик карабын осошҡа әҙерләүҙә һәм тормошҡа ашырыуҙа әүҙем ҡатнашҡаны өсөн)
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре
# Павниси сиркәүе

Павнисиҙа Георгий сиркәүе (грузин: გიორგის წმინდა ფავნისის ეკლესია), көнсығыш Грузияла, Шида Картли төбәгенең Каспи муниципалитетында урынлашҡан грузин православ сиркәүе. 9-10 быуаттарҙа төҙөлгән. Сиркәү 12 быуаттың икенсе яртыһындағы фрескалары менән билдәле. Грузияның милли әһәмиәттәге күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡыһы исемлегенә индерелгән
Павниси сиркәүе тарихта Павниси булараҡ билдәле булған төбәктең хәҙерге Гарикула исемле ауылдан көньяҡҡа ҡарай иҫке зыяратта урынлашҡан. 12,4 × 10,8 м күләмендәге бина ҡомташтан төҙөлгән, көнсығышта ярым түңәрәк апсиданан тора, ярым цилиндрик көмбәҙ менән ябылған. Бинаға көньяҡ яҡтағы ишек аша инергә мөмкин. Көньяҡ фасады менән йәнәш ярым емерек өҫтәмә часовня тора
Эске яҡтан һыланған һәм яҡынса 1180 һәм 1190 йылдар араһында буялған диуарҙарында юғары художестволы фрескалар урын алған. Төҫтәр гармонияһы һәм линияларының таҙалығы менән билдәле булған картиналары байтаҡ өлөшөндә уңған, әммә өлгөләре сағыштырмаса һәйбәт һаҡланып ҡалған. Сиркүәҙең эске диуарының үҙәк өлөшөндә апостолдың 12 бюсы һүрәтләнгән, ә аҫҡы өлөшөндә 10 сиркәү башлығының һәм ике диакондың һүрәттәре урынлашҡан. Көнбайыш диуарҙа христиан тарихын һүрәтләүсе картиналар урынлашҡан
# Санкт-Петербург машиналар төҙөү институты

Сайты
Дәүләт Санкт-Петербург машиналар төҙөү институты (ЛМЗ-ВТУЗ) (ҡыҫҡаса ПИМаш) — СССР һәм Рәсәй техник юғары уҡыу йорто, уға 1930 йылда илдә беренсе «завод-втуз» булараҡ нигеҙ һалына. Ленинград металл заводына ҡараған була.
2011 йылдың 19 сентябрендә Рәсәй Федерацияһы мәғариф һәм фән министрының № 2310бойороғо буйынса был уҡыу йорто Санкт-Петербург дәүләт политехник университетының структура подразделениеһына әйләнеп уға ҡушыла.

# Санкт-Петербург машиналар төҙөү институты
## Статистика

Институтта уртаса 3,5 меңдән ашыу студент институтта уҡый.
2008 йылда аспирантурала 22 аспирант аспирант бюджет иҫәбенә һәм 14 аспирант коммерция иҫәбендә уҡытыла.
Мәғлүмәттәр буйынса, 2008 йылда, профессор-уҡытыусылар персоналында 259 кеше иҫәпләнә, шуларҙың 33-е профессор, 135-е доцент.

# Санкт-Петербург машиналар төҙөү институты
## Институт ректорҙары

* Голодец С. К. — моғайын, институттың тәүге директоры.
* Смоловик Владимир Иванович (1960-1970)
* Бочков Иван Степанович (1970-1972)
* Маталин Андрей Александрович (1973-1978)
* Пушкарев Виктор Андреевич (1978-1989)
* Мартынов Михаил Анатольевич (1989-2007)
* Зубарев Юрий Михайлович (2007-2011)
* Иванов Александр Владимирович (2011 йыл менән, ВРИО)

# Санкт-Петербург машиналар төҙөү институты
## Факультеттары

* Технология (эре; 1963 йылдың 1 февралендә нигеҙләнә)
* Әҙерләү технологияларын автоматлаштырыу (ФЗТ йәки ФАЗТ)
* Турбиналар төҙөү (иҫке — барлыҡҡа килгән ваҡыттан бирле)
* Атом энергетикаһы машиналарын эшләү (АЭМ; нигеҙ һалына -1973 йылда, ҡушылдығы - Колпинола урынлашҡан)
* Иҡтисад (ойошмалар менеджменты, 2011 йылдан алып — идара итеү факультеты. 1996 йылда булдырылған)
* Киске (киске бүлек). 1990-сы йылдарға тиклем унда эшләүсе студенттар ғына уҡый алған.

# Санкт-Петербург машиналар төҙөү институты
## Кафедралар

* Йәшәйеш хәүефһеҙлеге һәм сәнәғәт экологияһы
* Юғары математика
* Гидромашина, гидропривод һәм гидропневмоавтоматика
* Сит телдәр
* Дөйөм иҡтисад теорияһы һәм тарихы
* Машиналар һәм ҡойоу технологияһы производствоһы
* Машиналарҙы һәм металды баҫым менән эшкәртеү технологиялары
* Менеджмент
* Һыҙма геометрия
* Йәбештереү производствоһы ҡорамалдары һәм технологияһы
* Металл киҫеү, станоктар, инструменттар
* Материалдарҙың ҡаршылығы һәм һығылмалығы теорияһы
* Махсус энергомашиналар эшләү
* Теоретик механика
* Машина деталдәре һәм механизмдар теорияһы
* Машиналар эшләү технологияһы
* Металл өйрәнеү һәм металдар технологияһы
* Триботехника
* Турбиналар төҙөү һәм автоматика саралары
* Физика
* Физик тәрбиә
* Философия
* Химия
* Иҡтисад һәм эшҡыуарлыҡ
* Электротехника, автоматлаштырыу һәм иҫәпләү техникаһы

# Санкт-Петербург машиналар төҙөү институты
## Студенттар спорты

Юғары уҡыу йорттары Кубогы сиктәрендә был уҡыу йорто чемпион булып тора. Юғары уҡыу йортоноң иң шәп спортсыһы - Триумфов Андрей Николаевич Триумф

# Санкт-Петербург машиналар төҙөү институты
## Галереяһы

* Төп корпусы (Полюстровский проспекты, 14)
* Беренсе («Мәктәп») корпусы (Полюстровский проспекты, 14А)
* Һауа үткәүелде араһында ике корпустан — «мәктәп» (һулдан) һәм баш (уң яҡта)
* Икенсе («Ҡыҙыл») корпусы — иҫке институты бинаһында (жуков урамы, 17)
# Юбра

Юбра — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының һул ярына тамағынан 197 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Юбра
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000038306
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003830
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кохичу-Ах

Кохичу-Ах — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы, Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Элистанжи йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Кохичу-Ах
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы , Аргун йылғаһы ҡойған урындан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07020001312108200006388
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200638
* Бассейн коды — 07.02.00.013
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ҡатайкүл (Сыбаркүл районы)

Ҡатайкүл - рус. Катай-Куль - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Сыбаркүл районындағы күл

# Ҡатайкүл (Сыбаркүл районы)
## Урынлашыуы

Ҡатайкүл боронғо ҡатай ырыуы ерҙәрендә, Силәбе өлкәһенең Сыбаркүл районында урынлашҡан бәләкәй генә күл.
Географик координаттары - 55°5'50"N 60°46'15"E
Уның тирәһендә урынлашҡан объекттар:
* Балыҡ үрсетеү быуаһы - 15 км
* Сыбаркүл балыҡсылыҡ заводының №12 балыҡ үҫтереү быуаһы - 15 км
* Быуа 16 км
* Балыҡ үрсетеү быуаһы - 18 км
* Миҙиәк күле - 20 км
* Быуа - 23 км
* Кесе Тирмәнкүл - 24 км
* Барышево күл (Мүклекүл) 25 км
* Оло Тирмәнкүл - 25 км
* Миҙиәк быуаһы - 29 км

# Ҡатайкүл (Сыбаркүл районы)
## Этимологияһы

Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә аңлатыуынса, күлдең атамаһы башҡорт халҡының ырыу атамаһынан йәки ир-ат исеменән килеп сыҡҡан: Катай-Куль озеро, Чебаркульский район. От названия древнего племени Катай также башкирское мужское имя..
Ырыу атамаһынан килеп сыҡҡанлығы ысынбарлыҡҡа яҡыныраҡтыр, сөнки Сыбаркүл райны боронғо ҡатай ырыуы ерҙәрендә урынлашҡан (Ҡатай ырыуы)

# Ҡатайкүл (Сыбаркүл районы)
## Шулай уҡ ҡара

* Ҡатай ырыуы
** Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге
# Кызылка (Сива ҡушылдығы)

Кызылка — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Башҡортостан Республикаһы, Удмурт Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сива йылғаһының уң ярына тамағынан 108 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Кызылка (Сива ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Воткин ГЭС-ынан Түбәнге Кама ГЭС-ына тиклем, Беүә (башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклемна тиклем), Иж, Ыҡ Ағиҙел йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101412111100015458
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101545
* Бассейн коды — 10.01.01.014
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Оло Манья

Оло Манья — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лозьва йылғаһының һул ярына тамағынан 515 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.

# Оло Манья
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200008765
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200876
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ханде-Пый-Яха

Ханде-Пый-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хабей-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 76 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Ханде-Пый-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300042863
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304286
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Лотфулла (исем)

Лотфулла — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.

# Лотфулла (исем)
## Этимологияһы

Лотфулла исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән: Алланың рәхимлеһе, мәрхәмәтлеһе, изгелекле, алланың һөйөклөһө мәғәнәһенә эйә.

# Лотфулла (исем)
## Билдәле шәхестәр

Әбделғәзизов Лотфулла Кәлимулла улы (12 июнь 1866 йыл — 30 октябрь 1913 йыл) — уҡытыусы-мәғрифәтсе. 1895—1902 йылдарҙа хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Белорет районы Сермән ауылындағы урыҫ-башҡорт училищеһы мөдире. Тырышлыҡ өсөн көмөш миҙалы менән бүләкләнеүсе (1900). Силәбе өлкәһе Троицк ҡалаһының почётлы гражданы (1906).
Ҡарамышев Лотфулла Ғибәҙулла улы (22 октябрь 1917 йыл — 27 март 1985 йыл) — СССР-ҙың партия, дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында һәм 1945 йылдағы совет‑япон һуғышында ҡатнашыусы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1957).
Сәфиуллин Лотфулла Әғәҙулла улы (рус. Сафиуллин Лутфулла Агадуллович 1907 йыл — 22 июль 1942 йыл) — легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры. гвардия сержанты.
Лотфулла Фәттәхов, Лотфулла Әбделмән улы Фәттәхов — татар рәссамы, Рәсәйҙең һәм Татарстандың атҡаҙанған сәнғат эшмәкәре; СССР-ҙың, Татарстандың Ғ. Тукай исемендәге Дәүләт премиялары лауреаты.
# Саҙретдинов Әхмәткамал

Саҙретдинов Әхмәткамал (рус. Садретдинов Ахметкамал) 1895 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец, гвардия рядовойы. «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән (1944).

# Саҙретдинов Әхмәткамал
## Биографияһы

Саҙретдинов Әхмәткамал 1895 йылда Башҡортостандың Дүртөйлө районы Миңеште ауылында тыуа. 1942 йылдың 19 февралендә Дүртөйлө район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһында СССР Дәүләт банкының 1030-се ялан кассаһы һаҡсыһы булып хеҙмәт итә. Саҙретдинов Әхмәткамал хәрәкәттәге армияла 1942 йылдың 12 июненән хеҙмәт итә, ике тапҡыр яралана, беренсе тапҡыр 1942 йылдың 16 июлендә Воронеж янында барған алыштарҙа һул ҡулы яралана, икенсе тапҡыр 132-се гвардия дивизияһы 712-се полкы составында Орел ҡалаһы янында алышта башына ярсыҡ менән яралана. 1944 йылда «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
# Теткиш

Теткиш — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сеньдега йылғаһының һул ярына тамағынан 7,4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

# Теткиш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы), Унжа йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300412110000013308
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001330
* Бассейн коды — 08.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# 1391 йыл

II мең йыллыҡ :
XII быуат — XIII быуат — XIV быуат — XV быуат — XVI быуат :
Хронологик таблица :
1391 (бер мең өс йөҙ туҡһан беренсе) йыл — кәбисә булмаған йыл, григориан календары буйынса шәмбе көндө башлана. Был беҙҙең эраның 1391 йылы, 2 мең йыллыҡтың 391 йылы, XIV быуаттың 91 йылы, XIV быуаттың 10 ун йыллығының 1 йылы, 1390 йылдарҙың 2 йылы.

# 1391 йыл
## Ваҡиғалар

* 21 ғинуар — Мәскәү кенәзе Василий I Дмитриевич менән Бөйөк Литва кенәзе Витовт ҡыҙы Софьяның никахлашыуы.
* Туран әмире Аҡһаҡ Тимерҙең Алтын Урҙа ханы Туҡтамышҡа ҡаршы яуы.
** 22 ғинуар — Аҡһаҡ Тимер Ташкенттан сығып Отрарға табан юл тота.
** 28 апрель — Аҡһаҡ Тимер үҙенең яуы иҫтәлегенә яҙма меән таш урынлаштырырға бойора (Үҙәк Ҡаҙағстанда табыла).
** 18 июнь — Тимерҙең ғәскәре Туҡтамыштың ғәскәрен Ҡондорса буйындағы яуҙа ҡыйрата.
* Ушкуйниктар элекке болғар ҡалаһы Йүкәтауға һөжүм итәләр.
# Республика Монументы (Төркиә)

Республика монументы '(төр. Cumhuriyet Anıtı) Төркиәнең баш ҡалаһы Истанбулда Тәҡсим майҙанында урынлашҡан һәйкәл. 1923 йылда Төрөк Республикаһы булдырылыу иҫтәлегенә асылған.

# Республика Монументы (Төркиә)
## Тарихы

Скульпторы Пьетро Каноника (Италия), һәйкәл халыҡ йыйған аҡсаға төҙөлгән.
1928 йылдың 8 авгусында доктор Хаҡҡый Шинаси паша тарафынан асылған.
Һәйкәлдең бейеклеге- 11 метр. Һәйкәлдә Төрөк Республикаһына нигеҙ һалған Мостафа Кәмал Ататөрк менән Исмәт Инөнү, Фәүзи Чаҡмаҡ кәүҙәләндерелгән. Һәйкәл ике яҡлы: төньяҡҡа ҡарап торған яғында улар хәрби кейемдә, ә көньяҡҡа ҡарап торған яғында- Европаса кейемдә; тәүгеһе Ататөрктө хәрбиҙәрең баш командующийы итеп күрһәтә, ә икенсеһе уны яңы төрөк дәүләтенең етәксеһе булараҡ кәүҙәләндерә.
Һәйкәлдә Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһының Төркиәләге илсеһе Семен Иванович Аралов та Ататөрк артында , Исмет Инөнү янында кәүҙәләндерелгән. Был һәйкәлдә Рәсәй илсеһе булыуы, 1920 йылда В. И. Ленин етәкселегендәге Совет хөкүмәтенең Төркиәнең бойондороҡһоҙлоғо, үҙаллылығы өсөн көрәш осоронда (1919—1922) төрөк халҡына ҡорал һәм аҡсалата күрһәткән ярҙамы тураһында һөйләй.
Республика монументы (Cumhuriyet Anıtı)- Төркиә баш ҡалаһындағы бик мөһим урын. Бында дәүләт байрамдары ваҡытында рәсми тантаналар үтә.
# Нгубы-Яха

Нгубы-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Яхады-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 155 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 56 км.

# Нгубы-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300042030
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304203
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кошелевка (Йүрүҙән ҡушылдығы)

Кошелевка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Йүрүҙән йылғаһының уң ярына тамағынан 101 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.

# Кошелевка (Йүрүҙән ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201112111100023552
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102355
* Бассейн коды — 10.01.02.011
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Шәхсей-вәхсей

Шәхсей-вәхсей (фарсы теленән) — ислам динендә шиғый мосолмандар араһында йыш осрай торған, Ғәшүрә көндө үткәрелеүсе мәтам йолаһы. Шиғыйҙарҙың өсөнсө имамы Хөсәйен ибн Али үлеменән һуң, уның тарафтарҙарынан башланып киткән үҙ-үҙеңде ғазаплау, йәрәхәтләү күренеше. Йола Хөсәйен үлтерелгән көндә — мөхәррәм айының унынсы көнөндә (Ғәшүрә) үткәрелә.

# Шәхсей-вәхсей
## Этимологияһы

Үҙ-үҙҙәрен ғазаплаусылар ҡайғы белдереп: «Шах, Хөсәйен, вах, Хөсәйен!» — тип ҡысҡыралар, шунан ҡыҫҡартылып, Европа телдәренә, «шахсей-вахсей» булып инеп ҡалған. Әзербайжанда был йола әзерб. Başyarma (Башъярма) тип атала.

# Шәхсей-вәхсей
## Тарихы

Б.э. 680 йылында дүртенсе хәлифә Али ибн Әбү Талиптың (599-661) кесе улы Хөсәйен (620-680), үҙенә хәлифәлек юллап, Ираҡҡа йүнәлгән мәлдә, үҙе һәм 73 тарафдары Кәрбәлә биҫтәһендә үлтерелә. Шиғый мосолмандар Хөсәйенде дин өсөн ғазап сигеп һәләк булғандар, дин юлында шәһит киткән изге тип һанайҙар.

# Шәхсей-вәхсей
## Йола

Йола шиғыйҙар күпләп йәшәгән илдәрҙә (Ираҡ, Иран, Һиндостан, Мьянма, Пакистан, Афғанстан, Ливан, Төркиә, Бахрейн һ.б.) урамда, күп кеше ҡатнашында уҙа. Фанатик шиғыйҙар, күп осраҡта руханиҙарға ялланған кешеләр, «Шах, Хөсәйен, вах, Хөсәйен !», тип ҡысҡырып, күкрәктәренә йоҙроҡ менән һуғалар, утлы күмер өҫтөндә йөрәйҙәр, үҙҙәрен сылбырҙар менән туҡмайҙар, хәнйәр йә бысаҡ менән тәндәрен йәрәхәтләйҙәр, сөнки риүәйәттәр буйынса Хөсәйендең тәненә 33 ҡылыс, 34 бысаҡ яраһы алған тип иҫәпләнелә.
Иран шаһы Реза Пехлеви (1878-1944) үҙе ил менән идара иткән осорҙа (1925-1941) урамдарҙа шәхсей-вәхсей йолаһын уҙҙырыуҙы тыя. Ләкин Иран Ислам инҡилабынан һуң әлеге тыйыу көсөн юғалта.

# Шәхсей-вәхсей
## Маҡсаты

Шәхсей-вәхсей шиғый мосолмандар араһында дини хистәрҙе көсәйтеү, милли һәм дини дошманлыҡты үҫтереү маҡсатына хеҙмәт итә.