yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Витим-Ятия

Витим-Ятия (Витимъятня) — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лозьва йылғаһының уң ярына тамағынан 520 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Витим-Ятия
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200008758
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200875
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ракть-Я

Ракть-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ляпин йылғаһының һул ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Ракть-Я
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300027483
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302748
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Аҫау (Ҡуғанаҡ ҡушылдығы)

Аҫау (рус. Асава)— Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһының Ауырғазы һәм Стәрлетамаҡ райондары биләмәләрендә аға. Ҡуғанаҡ ҡушылдығы. Йылға системаһы: Аҫау → Ҡуғанаҡ → Ағиҙел → Кама → Волга. Йылға оҙонлоғо 31 км, бассейны майҙаны 188 км² тәшкил итә.
«Рощинский» совхозы һәм ҙур ауыл Ҡырмыҫҡалы эргәһенән аға. Аҫау йылғаһын Р-314 федераль трассаһы киҫеп үтә. Аҫау йылғаһының яр буйында ете тораҡ пункт урынлашҡан: Ауырғазы районының Аҫаубаш һәм Семёнкин ауылдары һәм Стәрлетамаҡ районының Садовка, Талас, Аҫау-Зубов, Рощинский ауылдары.

# Аҫау (Ҡуғанаҡ ҡушылдығы)
## Атамаһы

1)Башҡорт теленең аңлатмалы һүҙлегендә аҫау һүҙенә (аҙау һүҙенең диалект варианты) оҙаҡ һаҡланған һәм шуның һөҙөмтәһендә иҫкергән нәмә тигән аңлатма бирә. 2)"Словарь топонимов Республики Башкортостан" авторы А. А. Камалов гидронимдың «аҫау» ­ асы тигән һүҙҙән килеп сығыуы мөмкин тип иҫәпләй, йәғни тоҙлораҡ һыулы Аҫау. 3)Аҫауйылға-Уҫалйылға (асыулы, уҫал йылға) тигән аңлатма ла бар. Элек йылға тулы һыулы, шәп ағымлы булған, ташҡан ваҡытта кешеләргә күп зыян килтергән. «Аҫау»­ «теҙгенһеҙ», «үҙ һүҙле, кире» («ҡулға эйәләштерелмәгән», мәҫәлән: ҡулға эйәләштерелмәгән айғыр).

# Аҫау (Ҡуғанаҡ ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Стәрлетамаҡ ҡалаһынан Охлебино һыу үлсәү посына тиклем, Эҫем йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200712111100018449
— Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101844
— Бассейн коды — 10.01.02.007
— Гө буйынса томы — 11
— Гө буйынса сығарылыш — 1

# Аҫау (Ҡуғанаҡ ҡушылдығы)
## Ҡушылдыҡтары

— Аҡбатыр
— Буҙай
— Бүреҡаҙған (Ҡуғанаҡ ҡушылдығы)
— Гранлей
— Ҡамышлы
— Урман
— Тәғзимә

# Аҫау (Ҡуғанаҡ ҡушылдығы)
## Топографик картаһы

Лист карты N-40-76 Ишпарсово. Масштаб: 1 : 100 000. Издание 1979 г.
# Порста (Икса ҡушылдығы)

Порста — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Икса йылғаһының һул ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.

# Порста (Икса ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000002721
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000272
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Хормерсдорф

Хормерсдорф (нем. Hormersdorf) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1565 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,32 км². Диңгеҙ кимәленән 500 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 9395 һәм автомобиль коды STL.
# Спорт һарайы (Дондағы Ростов)

ЗСК «Спорт-Дон» — Дондағы Ростов ҡалалаһында урынлашҡан спорт комплексы, 1967 йылдың 20 октябрендә асылған.
Көньяҡ Рәсәйҙең иң эре спорт ҡоролмаларының береһе. 1967 йылда 1956 йылдың типовой проекты буйынса төҙөлгән, бары бер генә йыл эсендә төҙөлгән. Ул ваҡытта төҙөлгән спорт Һарайы СССР спорт ҡоролмаларының иң яҡшы бишәүһе исемлегенә инә.
Адресы: Рәсәй, Дондағы Ростов, Халтурин тыҡрығы, 103.

# Спорт һарайы (Дондағы Ростов)
## Һүрәтләү

Майҙаны 2800 кm² булған төп спорт аренаһының, боҙҙоң сифатына зыян килтермәйсә, бер нисә сәғәт эсендә, боҙ аренаһын концерт залына үҙгәртеп ҡорорға мөмкинлеге бар. Тамаша-спорт комплексының һыйҙырышлығы боҙ варианты өсөн 4000 тамашасы һәм спорт һәм концерт варианты өсөн 5000 тамашасы тәшкил итә. Спорт Һарайы эшләгән осорҙа ярыштарҙа яҡынса 50 миллион тамашасы булды. Спорт һарайы хоккей клубы «Ростов» һәм ҡатын-кыҙҙар гандбол клубы «Ростов-Дон» өсөн өй аренаһы булып тора.

# Спорт һарайы (Дондағы Ростов)
## Тарих

Дондағы Ростовта спорт Һарайы бинаһын төҙөү тарихы бер аҙ шомло. Билдәле булыуынса, Һарайҙы төҙөгәнгә тиклем, уның урынында Новопоселенск ҡала зыяраты урынлашҡан була. Унда күп кенә ҡаланың билдәле кешеләре ерләнгән була, уларҙың бер өлөшө әлегә тиклем унда ята. Зыярат тураһында беренсе телгә алыу 1785 йылға ҡарай. 1868 йылдың көҙөндә зыярат урынында яңы таш Бөтә Изгеләр сиркәүе төҙөлә. 1930 йылдарҙа, совет власы осоронда, зыярат «буржуаз үткәндең мираҫы» булараҡ юҡ ителә, ә 1966 йылда сиркәүҙе лә ябалар, аҙаҡ уны шартлаталар.
1960-сы йылдарҙа спорт һарайын төҙөү башлана, өҫтәүенә төҙөлөш урыны урындағы халыҡтан ҡойма менән уратып алына.
Ростов спорт Һарайын тантаналы асыу 1967 йылдың 20 октябрендә була. 1986 йылдың 23 февралендә спорт һарайында «Ҡар бөртөгө» уҡыу-спорт корпусы асыла. Ул 2004 йылда ҡышҡы спорт төрҙәре буйынса мәктәп статусын алды, бөгөнгө көндә Көньяҡ федераль округында ул бындай төрҙәге берҙән-бер мәктәп булып тора.
2003 йылдың декабрендә спорт һарайында шулай уҡ боҙ шыуғалағы асыла.
# Темәс ҡурғандары

Темәс ҡурғандары — һуңғы сармат мәҙәниәтенең археологик ҡомартҡыһы. II—III быуаттарға ҡарай. Баймаҡ районы Темәс ауылынан 2,5-3 км алыҫлыҡта Һаҡмар йылғаһының уң ярында «Ҡарағай морон» (башҡ. Ҡарағай морон). Географик яҡтан дала һәм урман-дала ландшафт-климатик зонала ята.
Археологик яҡтан 1963 йылда М. Х. Садиҡова, 1970—1972 йылдарҙа Н. А. Мәжитов, М. Ш. Рәзәпов өйрәнә. Тупраҡ өйөмлө ҡурған ҡәберлектәренә ҡарай. 19 ҡурған бар (диаметры 8-20 м, бейеклеге 0,5 м), уларҙың 7-һе ҡаҙылған. Ҡәберҙәге мәйеттәр баштары менән төньяҡҡа ҡарай арҡаһына ятҡырып ерләнгән. Баш һөйәктәре махсус рәүештә "һундарҙың матурлыҡ стандарты"на ярашлы үҙгәртелгән. Ҡәбер соҡорҙары киң дүртмөйөш формаһында.
Парлы, коллектив (5-се һәм 7-се ҡурған — парлы ерләүҙәр, 3-сө һәм 8-се(2) ҡурған — коллектив) ҡәберлектәр осрай. Керамика Урта Азия сәнғәтенә ҡараған көршәктәр һәм әүәләгән һауыттар менән һынлана. Ҡәберҙәрҙә бронза шөңгөрҙәр, тимер ҡаптырмалар (фибула), орнаментлы көҙгөләр, бронза һәм көмөш айылдар (бляшка), бронза һәм алтын алҡалар, бронза һәм тимер йөҙөктәр, тимер сым беләҙектәр, быяла, аҡыҡ, лигнит һәм таш мунсаҡтар, башҡа әйберҙәр осрай. Алҡалар Көньяҡ Урал өсөн хас үҙенсәлектәргә эйә.
Материалдар РФА Өфө фәнни үҙәгенең Археология һәм этнография музейында һаҡлана.
Ҡомартҡылар урынында тәүҙә музей-ҡурсаулыҡ ойоштороу ҡарала, әммә аҙаҡ ылыҫлы ағастар үҫтереү өсөн плантация өсөн һөрәләр.
Был ҡурғандарҙа табылған предметтар шулай уҡ Көнбайыш Ҡаҙағстандағы Лебедев ҡәберлегенең һуңғы сармат осоро ерләүҙәрендә осрай. Мәҫәлән, Лебедев комплексындағы ҡурғанда табылған ҡатын-ҡыҙҙар өсөн алтын айылдар Темәс ҡәберлектәрендәгенә оҡшаш.
# 1988 йыл

II мең йыллыҡ :
XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат — XXI быуат — XXII быуат :
Хронологик таблица :
1988 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1988 MCMLXXXVIII |
| Юлиан стилендә | 1987 — 1988 ( 14 ғинуар) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2740 — 2741 ( 4 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7496 — 7497 ( 14 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5748 — 5749 ה'תשמ"ח — ה'תשמ"ט |
| Мосолман календары | 1409 — 1410 |
| Боронғо әрмән календары | 1437 ԹՎ ՌՆԼԷ |
| Ҡытай календары | 4684 — 4685 (с 17 февраль) 丁卯 — 戊辰 красный заяц — жёлтый дракон |
| Эфиопа календары | 1980 — 1981 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 2044 — 2045 |
| - Шака самват | 1910 — 1911 |
| Иран календары | 1366 — 1367 |
1988 (бер мең туғыҙ йөҙ һикһән һигеҙенсе) йыл — кәбисә йыл, григориан календары буйынса йома көндө башлана. Был беҙҙең эраның 1988 йылы, 2 мең йыллыҡтың 988 йылы, XX быуаттың 88 йылы, XX быуаттың 9 ун йыллығының 8 йылы, 1980 йылдарҙың 9 йылы.

# 1988 йыл
## Был йылда тыуған шәхестәр

* 27 октябрь — Баймөхәмәтов Айгиз Ғиззәт улы, башҡорт журналисы һәм яҙыусыһы, «Аманат» журналы премияһы лауреаты.

# 1988 йыл
## Вафат булғандар

* 22 март — Йософ Гәрәй, башҡорт яҙыусыһы, тәржемәсе.
* 29 март — Закиров Әхмәт Закир улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).
* 29 октябрь — Әһлетдинов Фәйзулла Хәзи улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1943).
* 5 ноябрь — Аллаяров Ричард Хәйрулла улы, СССР-ҙың почётлы нефтсеһе, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1959).
# Ростов өлкәһе

Росто́в өлкәһе — Рәсәй Федерацияһы субъекты, Көньяҡ федераль округ составына инә. Административ үҙәге — Дондағы Ростов ҡалаһы.

# Ростов өлкәһе
## География

Ростов өлкәһе көнсығышта — Волгоград өлкәһе, төньяҡта — Воронеж өлкәһе, көньяҡта — Ҡалмыҡстан, Краснодар һәм Ставрополь крайҙары, көнбайышта — Украина менән сиктәш. Көнбайышта Ростов өлкәһе биләмәләре Азов диңгеҙе һыуҙары менән йыуыла.

# Ростов өлкәһе
## Административ-территориаль бүленеш

Ростов өлкәһе составына 463 муниципаль берәмек инә, шул иҫәптән:
* 12 ҡала округы,
* 43 муниципаль район (улар бөтәһе 18 ҡала һәм 390 ауыл биләмәһен үҙ эсенә ала).

# Ростов өлкәһе
## Билдәле шәхестәре

* Волчкова Галина Юрьевна (19.10.1963), Рәсәй социаль эшҡыуары Ортопедик аяҡ кейеме һәм мөмкинлектәре сикләнгәндәр өсөн кейем етештергән «Ортомода» компанияһына нигеҙ һалыусы һәм уның генераль директоры. Сығышы менән Шахты ҡалаһынан.

# Ростов өлкәһе
## Халҡы

Рәсәй Дәүләт статистикаһы федераль хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса, өлкәнең халыҡ иҫәбе 4 236 000 (2016) кеше тәшкил итә. Халыҡ тығыҙлығы — 41.95 кеше/км² (2016). Ҡала халҡы — 67.96 % (2015).

# Ростов өлкәһе
## Халҡы
### Милли состав

Ростов өлкәһендә 1989 йылда — 1438, 2002 йылда — 1142 башҡорт йәшәгәне теркәлгән.
# Цезарь (кинотеатр, Алматы)

«Цезарь» — Алматыла 2003 йылдан башлап эшләүсе кинотеатр.

# Цезарь (кинотеатр, Алматы)
## Тарихы

2003 йылдың июлендә Алма-Атала совет осоронан һуңғы тарихи дәүерҙә икенсе кинозал асылды. Яңы «Цезарь» кинотеатры менән тантаналы таныштырғанда презентация, билдәле ҡаҙағстан артисы Асанали Ашимовҡа ҡыҙыл таҫманы киҫеү һәм аҡ күгәрсен осороу хоҡуғы бирелә. Кинотеатр залы 250 урынға эйә, шуларҙың 26 VIP-урын.
Кинотеатр менән бер бинала казино урынлашҡан булған. Һуңғараҡ Капчагай һәм Боровое махсус уйын зоналары булдырыу менән бәйле, ул ябылған.
Кинотеатр тематик фестивалдәрҙе даими үткәреү майҙансығы була. Мәҫәлән, 2010 йылда немец, 2012 — израиль, 2014 — япон, 2017 — венгр киноһы фестивалдәре үткән.

# Цезарь (кинотеатр, Алматы)
## Олег Борецкийҙың киноклубы

2003 йылда кинотеатрҙа Олег Борецкийҙың ҡаҙағстан кинотәнҡит проекты башланған. Киноклуб сентябрҙән июнгә саҡлы эшләй. «Цезарь» кинотеатры 250 урынға иҫәпләнгән, шуларҙың 80 — клубы ағзаларыныҡы, ә ҡалғандары — бөтә теләгәндәр өсөн. Бер айға тематик теҙмә төҙөлә, һәм был билдәле бер тематиканы төрлө яҡлап солғап алыу мөмкинлеген бирә.
Тамашасылар фильмды ҡарау ғына түгел, улар буйынса фекер алышыуҙа ҡатнаша, үҙ ҡараштарын әйтә һәм үҙ-ара фекер уртаҡлаша. Киноклубтың репертуары билдәле, стандартҡа тура килмәгән, шулай уҡ фестивалдә еңеүсе фильмдар буйынса формалашҡан. «Цезарь» кинотеатрында тематик фестивалдәр үткәреү ваҡытында клубта фильмдарҙы эшләгән һәм уларҙа уйнаған актёрҙар тамашасыларҙың һоруҙарына яуап биргән һәм улар менән бәхәс ойошторған махсус ултырыштар үткәрелгән.
# Әлибаев Сәғит Рәхмәт улы

Әлибаев Сәғит Рәхмәт улы (23 ноябрь 1903 йыл — 2 ғинуар 1975 йыл) — СССР-ҙың партия һәм дәүләт эшмәкәре, педагог-ғалим. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. СССР-ҙың 1-се саҡырылыш Юғары Советы, Башҡорт АССР-ының 1-се һәм 2-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Педагогия фәндәре кандидаты (1955), РСФСР мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1960). Ике Ҡыҙыл Байраҡ (икеһе лә 1943), 1-се (1945) һәм 2-се (1943) дәрәжә Ватан һуғышы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1949) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1943) ордендары кавалеры.

# Әлибаев Сәғит Рәхмәт улы
## Биографияһы

Сәғит(ҡайһы бер сығанаҡтарҙа — Сәғид) Рәхмәт улы Әлибаев 1903 йылдың 23 ноябрендә Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙенең Яманһары ауылында тыуа (хәҙерге Башҡортостандың Көйөргәҙе районы).
1926 йылда Ырымбур башҡорт педагогия техникумын тамамлай.
1926—1928 йылдарҙа БАССР-ҙың Йылайыр кантонында Баймаҡ һәм Мөхәмәтйәр мәктәптәре директоры була.
1929—1932 йылдарҙа «Ҡыҙыл Башҡортостан» гәзитенең мәҙәниәт бүлеге мөдире.
1932 йылда Н. К. Крупская исемендәге коммунистик тәрбиә академияһын тамамлай.
1932—1936 йылдарҙа Ырымбур башҡорт педагогия техникумы директоры була. Шул уҡ ваҡытта Ырымбур юғары коммунистик ауыл хужалығы мәктәбендә — уҡытыусы.
1936—1937 йылдарҙа ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты ҡарамағындағы мәктәптәр бүлеге инструкторы.
1937—1938 йылдарҙа — Башҡорт АССР-ы мәғариф халыҡ комиссары.
1941—1945 йылдарҙа 112-се башҡорт кавалерия дивизияһы комиссары, полк командирының сәйәси эштәр буйынса урынбаҫары.
1946—1954 йылдарҙа — Башҡорт АССР-ының мәғариф министры.
1954—1959 йылдар — Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты директоры.
1959—1966 йылдарҙа — РСФСР Педагогия фәндәре академияһының Милли мәктәптәр ғилми-тикшеренеү институтының Башҡортостан филиалы директоры.
СССР-ҙың 1-се саҡырылыш Юғары Советы, Башҡорт АССР-ының 1-се һәм 2-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. 1974 йылдың 2 ғинуарында вафат була. Өфө ҡалаһының Мосолман зыяратында ерләнгән.

# Әлибаев Сәғит Рәхмәт улы
## Хәтер

Башҡортостан Республикаһы Көйөргәҙе районының Яманһары ауылында Сәғит Әлибаев урамы бар.

# Әлибаев Сәғит Рәхмәт улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* РСФСР мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1960);
* Ике Ҡыҙыл Байраҡ ордены (икеһе лә 1943);
* 1-се (1945) һәм 2-се (1943) дәрәжә Ватан һуғышы ордены;
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943);
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1949) һәм башҡалар.

# Әлибаев Сәғит Рәхмәт улы
## Библиография

* Школы Башкирской АССР (Прошлое, настоящее и пути дальнейшего развития). Уфа, 1966.
# Асылыкүл

Асылыкүл — Башҡортостандағы иң ҙур күл, Дәүләкән ҡалаһының көнбайыш — төньяҡ-көнбайышында, ҡаланан 27 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Башҡортостан Урал алдының урман-дала зонаһына керә. Күл өҫтөнөң майҙаны — 23,5 км² , тәрәнлеге иһә — 5,1 метр. Уның буйы — 8, киңлеге — 5 км. Күл урыны бурташ, гипс кеүек тау тоҡомдарының уйылыуынан Бәләбәй ҡалҡыулығының киң уйпатлығында хасил булған.
Башҡорт халҡының «Заятүләк менән Һыуhылыу» боронғо эпосы төп ваҡиғалар урыны.

# Асылыкүл
## Атаманың сығышы

Бынан бик күп йылдар элек был күл булмаған. Буранғол ауылы аша Асылы тигән йылға ағып ятҡан. Ул Сәрмәсәнгә ҡойған. Күл урынында Ташлытау ҡалҡып торған. Бөтә тирә-яҡ урман булған.
Бынан бер нисә йөҙ йыл элек, йәйге көндәрҙең береһендә, тау артынан ҡара болот ҡалҡҡан. Бик ныҡ күк күкрәгән, ямғыр ҡоя башлаған. Ямғыр шул хәтле көслө ҡойған — Асылы йылғаһы ауылды баҫып киткән. Кешеләр аяҡтан йығылған, хайуандар үкергән.
Иртәгеһенә ҡараһалар — Ташлытауҙың уртаһы убылған, шул урында ҙур күл барлыҡҡа килгән. Асылы йылғаһы ағышын бороп, шул күлгә ҡоя башлаған. Ана шуға был күлде Асылыкүл тип атағандар.

# Асылыкүл
## Урыны

Күл соҡоро Олотау, Тоболғаҡ, Оло Ҡарағас, Бәләкәй Ҡарағас түбәләре һәм Ташлытау һырты араһында урынлашҡан.
Яҙ миҙгелендә Асылыкүлгә Шарлама шишмәһе ағып төшә. Һыу кимәле күтәрелгәндә күлдән Асылы Өйҙөрәк инеше ағып сыға һәм Кесе Өйҙөрәк йылғаһына (Димдең уң ҡушылдығына) ҡоя.
Асылыкүл атамаһының килеп сығышына бәйле фекерҙәр төрлөсә. В. И. Даль уны Ассулы рәүешендә яҙып ҡалдырған һәм шулай аңлатҡан: «Асыҡ, төпһөҙ, бәлки, дөрөҫөрәге асыулы, сөнки, ысынлап та, ниндәйҙер сәбәптәр арҡаһында күл үҙгәреп тора, йәйелә һәм кире тайта, арта һәм кәмей». Башҡортса Аслыкүл — «ике төплө күл», Аҫылкүл — «матур күл» була, тип тә фараз ҡылғандар. А. Г. Бессонов менән Ж. Ғ. Кейекбаев иһә атаманы «горько-соленое озеро» тип тәржемә иткән. Р. 3. Шәкүров та шундай ҡарашта.
Күлдең борон Ҡаратабын күле, Ер упҡан, Ер батҡан тигән атамалары ла булған.

# Асылыкүл
## Үҫемлектәр донъяһы

Асылыкүлдең тирә-яғында шырт еҙүлән, аҡтамыр, быуын япраҡлы шалфей, сел үләне кеүек һирәк осрай торған үҫемлектәр һаҡланып ҡалған.

# Асылыкүл
## Хайуандар донъяһы

Яр буйҙарындағы ҡыуаҡлыҡтарҙа һайраусы ҡоштар моң һуҙа, күл фаунаһында ондатра, үлән араларында тәлмәрйен, кеҫәртке кеүек ер-һыу хайуандары осрай.

# Асылыкүл
## Һыу составы

Күлдең һыуы ҡаты, тоҙло, химик составы буйынса сульфат синыфының натрий төркөмөнә ҡарай.

# Асылыкүл
## Видео

* YouTube сайтында Видео Асылыкүл
* YouTube сайтында Видео Асылыкүл - Башҡортостандың иң ҙур күле
# Тоу-Пугол

Тоу-Пугол — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Тоу-Пугол-Посл ҡылымығының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.

# Тоу-Пугол
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300212115300033626
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303362
* Бассейн коды — 15.02.03.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Оло Бирҙәүеш

Оло Бирҙәүеш — Рәсәйҙәге йылға. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Һатҡы йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Оло Бирҙәүеш
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201012111100021917
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102191
* Бассейн коды — 10.01.02.010
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Бесән сапҡыстар

?Бесән сапҡыстар :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Быуантаҡ аяҡлылар |
| Суб-тип: | Хелицерлылар |
| Класс: | Үрмәксе һымаҡтар |
| Отряд: | Бесән сапҡыстар |
Латинса исеме :
Opiliones Sundevall, 1833 :
Аҫ отрядтары :
Cyphophthalmi
Eupnoi
Dyspnoi
Laniatores :
| Викитөрҙәр систематикаһы | рәсем эҙләү рәсемдәр |
Бесән сапҡыстар йәки (лат. Opiliones, =Phalangida) — үрмәксы һымаҡтар класынан быуынтыҡ аяҡлылар отряды . 2005 йылда 6300 төрө булыуы билдәлә. Рәсәйҙең Европа өлөшөндә 60 төрө булыуы билдәле.
Бәсән сапҡыстар оҙон аяҡлы бөжәктәр. Уларҙың оҙон аяҡтары еңел өҙөлөргә мөмкин. Ҡайһы саҡта, аяғын өҙөп ҡасып китергә мөмкин. Был бөжәктәр бөтә ерҙә лә таралған. Кеше йәшәгән ерҙә лә йыш осрай. Аҙыҡ эҙләп бик әүҙем йәшәү рәүеше алып баралар. Улар ваҡ моллюскылар, быуынтыҡ аяҡлылар, ваҡ бөжәктәр менән туҡланалар. Серей башлаған үҫемлек ҡалдыҡтарын, хайуан үләкһәһен дә ашайҙар.
Бер нисә тиҫтәнән, бер нисә йөҙгә тиклем йомортҡа һалып үрсейҙәр. 1—3 йыл тирәһе йәшәйҙәр.
# Яйыҡ (гәзит)

Яйыҡ — Башҡортостан Республикаһы Учалы ҡалаһы һәм районының ижтимағи-сәйәси баҫмаһы. 1991 йылдан аҙнаһына ике тапҡыр шишәмбе һәм шәмбе көндәрендә башҡорт телендә сыға. Ойоштороусылары — Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы, Башҡортостан Республикаһының «„Яйыҡ“ гәзите редакцияһы» ҡаҙна предприятиеһы.

# Яйыҡ (гәзит)
## Дөйөм ҡылыҡһырлама

* Сығыу көнө — шишәмбе, шәмбе
* Баҫтырыу форматы — А3
* Төҫө — аҡлы-ҡаралы

# Яйыҡ (гәзит)
## Эстәлеге

Сәйәсәт, иҡтисад, мәҙәниәт, мәғариф, спорт, район һәм ҡала эсендәге йүнселлек эшмәкәрлеге

# Яйыҡ (гәзит)
## Баҫма тарихы

* 1932: Гәзит «Ударсы» исеме менән Учалы райкомы ВКП(б) һәм Советтарҙың халыҡ депутаттары район башҡарма комитетының баҫмаһы булып ойошторола, ғәрәп графикаһы һәм яңалиф нигеҙендә башҡорт телендә сығарыла;
* 1934: «Шахта байрағы» исеменә үҙгәртелә, башҡорт телендә сығарыла, кириллица нигеҙендә башҡорт яҙмаһы;
* 1935: Яңынан тәүге «Ударсы» исеме менән баҫтырыла башлай;
* 1940: «Сталин байрағы» исеме аҫтында башҡорт һәм рус телдәрендә сыға башлай;
* 1947: «Зауралец» исеменә үҙгәртелеп, рус телендә сығарыла башлай;
* 1956: «Ленин байрағы» исеме менән яңынан ике телдә баҫтырыла башлай;
* 1962: Башҡорт АССР райондары эреләтеүе арҡаһында Белореттың «Урал» гәзите менән берләшә — Учалы районы Белорет менән ҡушыла;
* 1965: «Ураҡ һәм сүкеш» исеме менән яңынан айырым баҫма булып башҡорт һәм рус телдәрендә сыға башлай;
* 1992: Баҫманан «Учалинская газета» исеме менән рус телендә район газетаһы айырылып сыға. Шул ваҡыттан алып, әлеге исем менән тик башҡорт телендә генә сыға.

# Яйыҡ (гәзит)
## Баш мөхәррирҙәр

* Солтанова Римма Рәмил ҡыҙы — 2017 йылдың октябренә тиклем.

# Яйыҡ (гәзит)
## Наградалар

* 2014 йыл — Баҫма «Матбуғаттың алтын фонды — 2014» таныҡлығына лайыҡ була.