yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Турас

Турас — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лунмич йылғаһының уң ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 53 км.

# Турас
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000023429
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002342
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сяттей-Ты-Вис

Сяттей-Ты-Вис (Сяттэ-Вис) — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Роговая йылғаһының һул жағалауынан224 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 61 км.

# Сяттей-Ты-Вис
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03050200112103000067753
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103006775
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Бертинген

Бертинген (нем. Bertingen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 197 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,18 км². Диңгеҙ кимәленән 47 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39517 һәм автомобиль коды — BK.
# Рослау (Эльба)

Рослау (Эльба) (нем. Roßlau (Elbe)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 13930 кеше йәшәй. Майҙаны — 61,8 км². Диңгеҙ кимәленән 58 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6862 һәм автомобиль коды — AZE.
# Рәз

Рәз — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел йылғаһының һул ярына тамағынан 1283 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Рәз
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Арский Ташы һыу үлсәү посынан Йомағужа һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200212111100016969
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101696
* Бассейн коды — 10.01.02.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Иван Денисовичтың бер көнө (фильм)

«Ива́н Дени́совичтың бер көнө» (ингл. One Day in the Life of Ivan Denisovich, норв. En dag i Ivan Denisovitsj' liv) — кинофильм, Александр Солженицындың шул уҡ исемдәге повесы буйынса төшөрөлгән.
Фильм Швецияла 1970 йылда, АҠШ-та 1971 йылда күрһәтелә башлай.
Солженицын үҙе фильмды 1974 йылда ғына ҡарай ала.
Финляндияла продюсер Йорн Доннер фильмды 1972 йылда күрһәтеүгә сығарырға итә, тик Финляндияның фильмдарҙы классификациялау советы рөхсәт бирмәй, һәм был ҡарар 1972 йылдың 25 майында Финляндияның Юғары административ суды тарафынан раҫлана. Фин телевидениеһында «Один день Ивана Денисовича» фильмы бары тик 1994 йылда ғына күрһәтелә.
1972 йылда фильм BAFTA премияһына «Приз Объединённых наций» номинацияһында тәҡдим ителә.
Фильмды Солженицын яҙған лагерь шарттарына тура килгән Норвегияла төшөрәләр. Фильмдың сценарийы бөтөнләй тиерлек әҫәрҙең тексынан йыраҡлашмаған, бары тик геройҙарҙың ғына исемдәре, төп геройҙыҡынан тыш, бик һирәк телгә алына — сценарий авторы Роналд Харвуд бының менән сюжетҡа мөмкин тиклем дөйөмләштерелгән характер бирергә иткән..
1976 йылдың 9 мартында француз телевидениеһының «Les dossiers de l'écran» программаһында тапшырыуҙы алып барыусының : …Һеҙ үҙегеҙ, Александр Исаевич, әҫәрегеҙҙең экранлаштырылыуына нисек ҡарайһығыҙ?-тигән һорауына — Солженицын былай тип яуап бирә:
   Фильмдың режиссёры һәм актёрҙары, үҙ күҙҙәре менән күрмәгән, үҙ елкәләрендә татымаған әсе лагерь тормошон, ундағы 10, хатта 25 йылға хөкөм ителгән, ҡайһы саҡ шул срокты үтә алмай вафат булған тотҡондарҙың хәлен һүрәтләүгә бик яуаплы ҡарап, үҙ алдарында торған бурысты намыҫ менән үтәгән. Лагерь тормошоноң ҡайһы бер деталдәре урынына еткерелмәгән, әлбиттә, ә быныһы инде көнбайыш иле кешеләренең совет лагерҙарын күҙ алдына ла килтерә алмауы менән бәйле, шуға күрә был деталдәр дөйөм картинаны боҙмай. Мәҫәлән, тотҡондарҙың куфайкалары бик таҙа, актерҙар артыҡ тулы кәүҙәле, ә лагерҙағы үлем менән тормош араһында йөрөгән кешеләрҙең барыһы ла йонсоу, ябыҡ, хәлһеҙҙәр. Фильмдағы баракта йылы, унда, мәҫәлән, латыш ялан аяҡ ултыра, ә совет лагерында былай ултырһаң — туңып үләсәкһең. Былар барыһы ла, ваҡ ҡына етешһеҙлектәр, ә иң кәрәклеһе- һеҙҙең көнбайыш кешеләренә совет тотҡондарының ауыр хәлен дөрөҫ итеп, етерлек дәрәжәлә аңлата алыуығыҙ..

# Иван Денисовичтың бер көнө (фильм)
## Сюжет

Фильмдың сюжеты Солженицындың повесын ҡабатлай. Фильмдағы ваҡиғалар 1951 йылда бара. Унда лагерь тормошоноң, «иң ябай совет лагеры тотҡононоң, ГУЛАГ-тың уртаса һалдатының — рус крәҫтиәне һәм һалдаты Иван Шуховтың» бер кнө һүрәтләнә. РСФСР Уголовный кодексының 58-се статьяһы буйынса хөкөмгә тарттырылған сәйәси тотҡондарҙың (улар араһында элекке Коммунистар партияһы етәкселәре, Ҡыҙыл Армия командирҙары, интеллигенттар, ябай эшсе һәм рядовой яугирҙәр бар) иртәнән алып төнгә тиклемге режим буйынса төньяҡ Ҡаҙағстандағы холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерындағы тормошо, совет лагерҙарындағы ҡаты ауыр шарттарҙа уларҙың нисек тотолоуы дөйөмләштереп күрһәтелә.
# Тюртек

Тюртек — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Белый Июс йылғаһының һул ярына тамағынан 182 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Тюртек
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400112115200013855
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201385
* Бассейн коды — 13.01.04.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Иван Милютин йорто

«И. А. Милютин йорто» Ғибәҙәтхана тауындағы музей— XIX быуат башындағыЧереповец ҡалаһы башлығы Милютин Иван Андреевичтың йорто, ул 46 йыл ҡала башлығы вазифаһын башҡарған. Музейҙың экспозицияһы музейға килеүселәргә ҡала башлығының көнкүреше, тормошо һәм эшмәкәрлеге тураһында һөйләй.

# Иван Милютин йорто
## Тарих

XIX быуатта 46 йыл буйына Череповец ҡалаһында ҡала башлығы булып эшләгән И. А. Милютиндың XIX быуаттың һуңғы сирегендә — xx быуат башында торған айырым дача йорто ошо замандың сәнәғәт һәм мәҙәни күтәрелеше тураһында һөйләй. Йорт Шексна йылғаһының көнбайыш бейек ярындағы бейек матур йорт булған, ул Шексна йылғаһынан әҙ генә көнбайыштараҡ Воскресенский соборы янында торған.
2006 йылдың 4 ноябрендә «. И. А. Милютин йорто» музейы тарих һөйөүселәр һәм килеүселәр өсөн үҙенең ишектәрен асҡан.

# Иван Милютин йорто
## Музей биналары һәм ҡоролмалар

Йорт xx быуат башындағы һыҙмалар буйынса ҡала башлығының айырым йорто урынында яңынан тергеҙелгән. Милютиндың ул ваҡыттағы йорто беҙҙең көнгә тиклем һаҡланмаған. Советтар Союзы ваҡытында был йортта коммуналь фатирҙар булып, унда кешеләр йәшәгән. Төҙөүселәр һәм реставраторҙар йорттоң төҙөлөшөн һәм үҙенсәлектәрен һаҡларға тырышҡан, тышҡы биҙәлеше һәм эске реставрациялау эштәре бик үҙенсәлекле башҡарылған һәм уникаль булып эшләй.
Йорто ике ҡатлы — аҫҡы ҡаты таштан, ә өҫкөһө ағастан эшләнгән. Беренсе ҡатта ҡабул итеү бүлмәһе, кабинет, ир-ат ҡунаҡтар бүлмәһе, күркәм зал, ҡатын-ҡыҙҙар ҡунаҡ бүлмәһе, ашхана-буфет бүлмәһе, будуар, Милютин Иван Андреевичтың мемориаль бүлмәһе бар. Икенсе ҡатта ҡунаҡ бүлмәһе, унан балконға сығырға мөмкин булған, эш кабинеты һәм хужаның йоҡо бүлмәһе урынлашҡан. Подвалында "Шарап мөгәрәбе" йыһазландырылған һәм музей өсөн экспозиция булдырылған.

# Иван Милютин йорто
## Экспозицияһы

Йорт-музейҙың экспозицияһы «Ҡала баш лығы И. А. Милютиндың тормошо һәм эшмәкәрлеге» тип атала. Бүлмәләрҙә Милютин ғаиләһенең төрлө документтары, фотографиялары, китаптары, шәхси әйберҙәре ҡуйылған.
Һәр йылдың апрелендә Череповец ҡалаһXIXында Милютин көндәре ойошторола. Уның сиктәрендә яңы күргәҙмәләр үткәрелә, музейға килеүселәрҙең иғтибары Милютин Иван Андреевичтың йәмәғәт эшмәкәрлегенә йүнәлтелә, әүҙем рәүештә ғилми конференциялар үтә, архив материалдары халыҡҡа әүҙемерәк еткерелә. Йорт-музейға килеүселәрҙе хуш еҫле сәй һәм яңы бешерелгән тәмлекәстәр көтә. XiХ быуаттың рецептары буйынса тәмле кеҫәл ҡайнатыла һәм экскурсияға килеүселәрҙе төрлө гастрономия аҙыҡтары үҙенә арбап тора. Бында «Боронғо мәктәп»-кластары үткәрелә, элекке замандағы счеттар, еүеш ҡаралар һәм перолы ручкалар тәҡдим ителә һәм телгән кешегә уларҙы ҡулланып, яҙып-һыҙып, иҫәпләп ҡарарға мөмкинлеген бар.
Музейҙа шулай уҡ әҙәби кисәләр һәм музыка кисәләре ойошторола, ҡала һәм өлкәнең рәссамдарының картиналары күрһәтелә, шағирҙар менән осрашыу үткәрелә. Музей коллективы бында килеүсе кешеләргә сауҙагәрҙәр көнкүреше менән бәйле байрамдар ойоштора һәм уларға тарихи интерьерҙарҙа фотоһүрәттәргә төшөрөү мөмкинлеген бирә..
# Житомир өлкәһе

Житомир өлкәһе (укр. Житомирська область) — Украиналағы өлкә. Административ үҙәге — Житомир ҡалаһы.

# Житомир өлкәһе
## Административ ҡоролошо

23 район:
* Андрушивка районы
* Баранов районы
* Бердичев районы
* Брусилов районы
* Володар-Волын районы
* Емильчино районы
* Житомир районы
* Коростень районы
* Коростышев районы
* Лугины районы
* Любар районы
* Малын районы
* Народичи районы
* Новоград-Волын районы
* Овруч районы
* Олевск районы
* Попельня районы
* Пулыны районы
* Радомышль районы
* Романов районы
* Ружин районы
* Черняхов районы
* Чуднив районы
5 ҡала округы:
* Бердичев
* Житомир
* Коростень
* Малын
* Новоград-Волын

# Житомир өлкәһе
## Өлкәлә тыуған билдәле шәхестәр

* Виталий Вышинский, композитор
* Сергей Королёв, академик
* Леся Украинка, шағир
* Владимир Короленко, яҙыусы
* Джозеф Конрад, яҙыусы
* Лерман Исай Абрамович (23.01.1884—13.02.1954), ғалим-фармаколог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Беренсе донъя һәм Граждандар һуғыштарында ҡатнашыусы. 1934 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институтының кафедра мөдире, 1946—1948 йылдарҙа — деканы. Медицина фәндәре докторы (1940), профессор (1940). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1944). Бердичев ҡалаһынан.
* Всеволод Нестайко, балалар яҙыусыһы
* Максим Рыльский, шағир-академик
* Трохимчук Виктор Васильевич, профессор, фармацевт
* Огиенко Иван Иванович, ғалим, йәмәғәт эшмәкәре
* Святослав Рихтер, пианист
* Павел Кармалюк, опера йырсыһы
* Ремаревский Дмитрий Федорович (20.01.1938—12.01.2010), опера йырсыһы, 1977—2010 йылдарҙа Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы. Башҡорт АССР-ының һәм Украинаның (2007) атҡаҙанған артисы. Сығышы менән Червонное ауылынан.
* Евгений Червонюк, опера йырсыһы
* Борис Лятошинский, композитор, украин музыкаһы классигы,
* Александр Стецюк, композитор
* Сергей Жуков, композитор
* Анатолий Белошицкий, композитор
* Станислав Ольшевский, композитор
* Сергей Ярунский, композитор
* Виленский Сергей Анатольевич, рәсәй эшҡыуары, Ресурс Групп транспорт холдингы етәксеһе

# Житомир өлкәһе
## Йәшәп киткәндәр

* Оноре де Бальзак, француз яҙыусыһы
* Михаил Коцюбинский, яҙыусы
* Александр Куприн, яҙыусы
* Иван Кочерга, драматург
* Александр Довженко, кинорежиссёр
* Тимофей Левчук, кинорежиссёр
* Виктор Косенко, композитор
* Михаил Скорульский, композитор
* Максим Печерский, шағир һәм йәмәғәт эшмәкәре.
# Содмес-Ворыква

Содмес-Ворыква — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ворыква йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Содмес-Ворыква
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000020893
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002089
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Киракосян Поль

Киракосян Поль (әрм. Պոլ Կիրակոսյան), ҡайһы бер сығанаҡтарҙа Гирагосян фамилияһы осрай (1926 йыл, Иерусалим — 20 ноябрь 1993 йыл, Бейрут) — әрмән сығышлы Ливан рәссамы.

# Киракосян Поль
## Биографияһы

Төркиәләге геноцидтан иҫән ҡалғандар әрмән ҡасаҡтары ғаиләһендә тыуған. Бала саҡтан уҡ Пол һөргөн тормошоноң асылын белеп үҫә. Мәктәп-интернаттарҙа уҡый, ике улының киләсәген тәьмин итер өсөн эшләргә мәжбүр булған әсәһенән алыҫ йәшәргә мәжбүр була. 1940-сы йылдарҙа Яффаға күсә, унда 1944 йылдан 1945 йылға тиклем Яркон студияһына йөрөй. 1947 йылда ғаилә Ливанға китә.
1950-се йылдарҙа Киракосян бер нисә әрмән мәктәбендә һынлы сәнғәт уҡыта һәм иллюстратор булып эшләй башлай. Ҡәрҙәше Антуан менән ул кинофильмдарға плакаттар, постерҙар һәм китаптарға иллюстрациялар төшөрә башлай. Тиҙҙән ул күп кенә замандаштары менән таныша һәм Бейрутта һәм бөтә донъяла үҙенең эштәренең күргәҙмәһен ойоштора башлай. 1956 йылда ул конкурстарҙың береһендә еңеү яулай һәм Италия хөкүмәтенән Флоренция нәфис сәнғәт академияһында уҡыу өсөн стипендия ала. Флоренцияла ул бер нисә күргәҙмә, шул иҫәптән 1958 йылда «Даимилыҡ» күргәҙмәһен хәҙерге заман сәнғәте Галереяһында ойоштора.
1961 йылда Киракосян Бейрутҡа ҡайта, ә бер йылдан Париж мәктәбе оҫталары ательеһына Франция хөкүмәтенән икенсе стипендия ала һәм 1962 йылдың аҙағында Муфф галереяһында күргәҙмә ойоштора. 1960 йылдар уртаһында ул Ливандың һәм ғәрәп донъяһының билдәле рәссамы булып китә. 1970-се йылдарҙағы һуғышҡға ҡарамаҫтан, Ливанды яҡын күреүе көсәйә. 1989 йылда Киракосян Парижда ЮНЕСКО-ның вестибюлендә тағы бер күргәҙмә ойоштора. Парижда ул 1991 йылға тиклем ғаиләһе менән йәшәй, һуңынан, тарихта тәүгеләрҙән булып, ғәрәп донъяһы институтында шәхси күргәҙмәһен ойоштора.
Поль Киракосян 1993 йылдың 20 ноябрендә Бейрутта вафат була, үлер алдынан тағы ла бер картинаһын тамамлап өлгөрә. Ул үлер алдынан ҡыҙына, ниһайәт, иҫкеһен һәм яңыһын бер картинала берләштереп өлгөргәнен әйтә. Ғаилә картинаны «Хушлашыу» тип атай, һәм хәҙер ул ғаилә коллекцияһында ҡултамғаһыҙ һаҡлана. Уның эштәре Әрмәнстандың Милли галереяһында ла ҡуйыла.

# Киракосян Поль
## Стиле

Поль Киракосян бик күп портреттар, пейзаждар һәм төрлө темалар авторы булараҡ билдәле. Мәҫәлән, ул «Аракс портреты», «Таң атыуы», «Ҡала», «Әсә һәм яңы тыуған бала», «Ливан пейзажы», «Көтөү», «Ғаилә», «Ферма», «Ауыл ҡыҙы», «Һөйләшеү», «Баҫалҡы ғаилә», «Китап уҡыусы» һәм башҡа картиналар авторы. Шулай уҡ Киракосяндың әрмәндәрҙең миграция тормошо һәм көнкүреше тураһында «Дейр эз-Зор», «Миграция», «Балаҫ оҫтаһы» картиналары бар. Был ғәҙәти ҡупшы һүрәттәр нәзәкәтле төҫтә.

# Киракосян Поль
## Ғаиләһе

1952 йылда Поль үҙенең уҡыусыһы Джульетта Хиндянға өйләнә. Уларҙың алты балаһы тыуа: беренсе улы Ара тыуғандан һуң үлә, һәм Поль уға бер нисә картинаһын арнай. Бөтә балалары ла һынлы сәнғәт өлкәһендә юғары белем ала, ләкин Эммануил, Жан-Поль һәм Мануэлла ғына, донъяла яңы рәссамдар династияһын булдырып, рәссам карьераһын дауам иткән. Уның мираҫын һаҡлау өсөн, 2011 йылдан Поль Киракосян фонды булдырыла.
# Волим (Вишерка ҡушылдығы)

Волим — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вишерка йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Волим (Вишерка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100006536
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100653
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ғүмәров Вәрис Зыяҡай улы

Ғүмәров Вәрис Зыяҡай улы (7 ноябрь 1928 йыл — 27 август 2007 йыл) — ғалим-табип, юғары мәктәп хеҙмәткәре. Медицина фәндәре кандидаты (1970). СССР Журналистар союзы ағзаһы (1965). 1970—1992 йылдарҙа Башҡортостан дәүләт медицина институты уҡытыусыһы, 1992—2000 йылдарҙа «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәтенең әйҙәүсе мөхәррире. СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1996).

# Ғүмәров Вәрис Зыяҡай улы
## Биографияһы

Вәрис Зыяҡай улы Ғүмәров 1928 йылдың 7 ноябрендә Златоуст өйәҙенең Мәсәғүт контоны Дыуан-Мәсетле волосыЯсин ауылында тыуған.
1945 йылда Силәбе өлкәһенең Бирҙәүш станцияһы урта мәктәбен, 1951 йылда Силәбе медицина институтын (хәҙер Көньяҡ Урал дәүләт медицина университеты) тамамлаған.
1951-1959 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә, полкта һәм госпиталдә врач вазифаһын үтәй.
1959-1961 йылдарҙа Башҡорт медицина институтының (хәҙерге Башҡортостан дәүләт медицина институты) ординатураһында уҡый.
1961-1970 йылдарҙа тире-венерология институтында эшләй.
1970-1990 йылдарҙа Башҡортостан дәүләт медицина институтында уҡыта. Ассистент, өлкән уҡытыусы, социал гигиена һәм һаулыҡ һаҡлау кафедраһы доценты вазифаларын биләй.
1990 йылда хаҡлы ялға сыға.
1992-2000 йылдарҙа «Башҡорт Энциклопедияһы» ғилми нәшриәтендә әйҙәүсе мөхәррир булып эшләй.
2007 йылдың 27 авгусында Өфө ҡалаһында вафат була.

# Ғүмәров Вәрис Зыяҡай улы
## Ғилми эшмәкәрлеге

Республика һәм күрше өлкәләрҙә ғилми экспедицияларҙа башҡорттарҙың халыҡ медицинаһы буйынса мәғлүмәт йыя, уларҙы системалы эшкәртә һәм китаптар итеп баҫтырып сығара.
«Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия» — республиканың беренсе энциклопедияһын әҙерләүҙә һәм баҫтырып сығырыуҙа ҡатнаша.

# Ғүмәров Вәрис Зыяҡай улы
## Ғилми эшмәкәрлеге
### Китаптары

* Көнкүреш гигиенаһы. Өфө, 1966.
* Һаулыҡ һаҡлау әлифбаһы. Өфө, 1968.
* Башкирская народная медицина. Уфа, 1988. ( (баш.) һәм (рус.))
* Краткий русско-башкирский словарь анатомии и физиологии человека. Уфа, 1981.
* Быуаттар аҡылы. Өфө, 1988.
* Башкирский словарь медико-гигиенических терминов. Уфа, 1990.
* Тыуған яҡтың шифалы үҫемлектәре. Өфө. 1996./ Өфө. 2016.
# Иванов Константин Васильевич

Иванов Константин Васильевич (27 май 1890 йыл — 13 март 1915 йыл) — шағир, сыуаш әҙәбиәте классигы, сыуаш әҙәби теленә нигеҙ һалыусы. 1907—1914 йылдарҙа Сембер ҡалаһындағы сыуаш уҡытыусылар мәктәбе уҡытыусыһы.

# Иванов Константин Васильевич
## Биографияһы

Константин Васильевич Иванов 1889 йылдың 27 майында Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Ыҫлаҡбаш ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Ауыл мәктәбен тамамлағас Сембер ҡалаһындағы сыуаш мәктәбенә уҡырға инә. Батша тәртиптәренә ҡаршы митингыларҙа ҡатнашҡан өсөн 1907 йылда уҡыуҙан ҡыуып сығаралар. Ыҫлаҡбаш ауылына ҡайта. Ауылда мәктәп мөдире Яковлев сыуаш телендә дин һәм дәреслектәр сығарырға әҙерләнә. К. Ивановты үҙе менән эшләргә саҡыра. 1908 йылда Семберҙә сыуаш риүйәттәре йыйынтығында буласаҡ әҙиптең «Тимер талҡы», «Ике ҡыҙ», «Тол ҡатын» тигән әкиәттәре һәм «Нарспи» поэмаһы донъя күрә. Аяныслы яҙмышлы сыуаш ҡыҙы тураһындағы «Нарспи» поэмаһы күп телдәргә тәржемә ителә. Уның нигеҙендә бер нисә пьеса ҡуйыла, Сыуаш опера һәм балет театрында опера ҡуйыла.
Әҙәби эшмәкәрлеген М. Ю. Лермонтов, Л. Н. Толстой, Н. Огарёв, А. Кольцов, Н. Некрасов, А. Майков әҫәрҙәрен сыуаш теленә тәржемә итеүҙән башлай.
1909 йылда Константин Иванов халыҡ уҡытыусыһы исеменә имтихан тапшыра. 1915 йылда ҡаты ауырыуҙан һуң 25 йәшендә вафат була.
Ҡыҫҡа ғына ғүмерендә Константин Иванов сыуаш халҡы поэзияһына нигеҙ ташы һала, тыуған халҡы хәтерендә тәрән эҙ ҡалдыра.

# Иванов Константин Васильевич
## К. В. Иванов исемендәге премия лауреаттары

* Сидорова Ефросиния Сергеевна (16 февраль 1930 йыл — 30 июль 2018 йыл) — СССР һәм Рәсәй фольклорсыһы һәм педагогы, филология фәндәре кандидаты (1973), Сыуашстан Республикаһының К. В. Иванов исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты (1988),.
# Небра (Унструт)

Небра (Унструт) (нем. Nebra (Unstrut)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 3505 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,49 км². Диңгеҙ кимәленән 150 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6642 һәм автомобиль коды — BLK.
# Тяптин Виталий Михайлович

Тяптин Виталий Михайлович (19 декабрь 1939 йыл — 2 сентябрь 1994 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы. СССР Энергетика һәм электрификация министрлығы «Башуралэнергострой» тресының комплекслы бригада бригадиры, Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры (1986).

# Тяптин Виталий Михайлович
## Биографияһы

Виталий Михайлович Тяптин 1939 йылдың 19 декабрендә Башҡорт АССР-ы Благовещен районының Листовка ауылында тыуған. Белеме — тулы булмаған урта. 9-сы фабрика-завод мәктәбендә уҡығандан һуң (Өфө, 1956) — «Авиаспецмонтаж» производство-көйләү берекмәһенең 5-се производство-монтаж идаралығы слесары. Һуңынан Өфө ТЭЦ-тарының төҙөлөш идаралығында эшләй. 1973 йылдан 1994 йылға тиклем —"Башуралэнергострой" тресының комплекслы бригада бригадиры.
Өфөлә йәшәй һәм эшләй, 1994 йылдың 2 сентябрендә вафат була.

# Тяптин Виталий Михайлович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

Биш йыллыҡтың планы заданиеларын һәм ҡабул иткән социалистик йөкләмәләрҙе үтәүҙә өлгәшкән ҙур уңыштары өсөн В. М. Тяптин I дәрәжә (1986), II дәрәжә (1981), III дәрәжә (1975) Хеҙмәт даны ордены, миҙалдар менән бүләкләнгән.
# Аллабирҙе

Аллабирҙе — топоним.
* Аллабирҙе (Татарстан) — Татарстандың Тәтеш районындағы ауыл.
* Аллабирҙе (Ырымбур өлкәһе) — Ырымбур өлкәһенең Төйлөгән районындағы ауыл.
# Елшән (Һарыҡташ районы)

Елшән, Ерекле(рус. Елшанка — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Һарыҡташ районы Новочеркасск ауыл Советы составындағы ауыл

# Елшән (Һарыҡташ районы)
## Географияһы

Район үҙәге Һарыҡташ ҡасабаһынан көньяҡ-көньяҡ-көнбайышҡа табан тура һыҙаттан яҡынса 14 км алыҫлыҡта.

# Елшән (Һарыҡташ районы)
## Тарихы

1895 йыл барлыҡҡа килгән ауыл. Күсенеүселәре Полтавщинанан булған, һуңынан Воронеж тирәһенән күсеп килеп өҫтәлгәндәр. Елшәндә 1920 йылда башланғыс мәктәп асыла, 1925 йылда сиркәү төҙөлә. Ғибәҙәтхана асылыу менән ауыл село (деревня — сиркәүһеҙ ауыл) рәтенә күсә, йәғни статусы күтәрелә.
Елшән сиҙәм һәм ҡалдау ерҙәрҙе үҙләштереү йылдарында Бүртә районында (хәҙер Беляев) яңы төҙөлгән «Белогорск» совхозы составына 5-се ферма сифатында индерелә. 1963 йылдың ғинуарынан Елшән «Красногорский» совхозы составына уның бүлексәһе хоҡуҡтарында ҡушыла

# Елшән (Һарыҡташ районы)
## Халҡы

2002 йылда алынған халыҡ һаны буйынса 175 кеше (ҡаҙаҡтар 69 %), 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса 130 кеше йәшәгән

# Елшән (Һарыҡташ районы)
## Этимологияһы

Ырымбур өлкәһе географик атамаларының ҡыҫҡа топонимик һүҙлегендә Елшанка (башҡ. Елшән тип тә, Ерекле тип тә атап йөрөтөлә) топонимының килеп сығышы былай тип аңлатыла:
* Елшанка I, село, Бузулукский район. Название по бывшей на этом месте крепости Ольшанской, названной так по реке Ольшанке (Елшанке в другом произношении). Крепость была основана в 1741 г. Гидроним называется по особенности растительности: берега заросли ольхой (ельхой). В области немало одноименных названий рчечек и ручьев, а по ним и населенных пунктов: Елшанка II, пос. Елшанский, Елховка, несколько речек Елшанок