yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Зәй (йылға)

Зәй (үрендә Дала Зәйе; урыҫса Зай) — Татарстандағы йылға, Иҫке Кама ҡылымығына ҡоя (Каманың һул ҡылымығы).
Йылғаның оҙонлоғо 219 км. Бассейны майҙаны — 5020 км².
Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығы биләмәһе буйлап башлыса төньяҡ-көнбайыш йүнәлештә аға.
1978 йылдан башлап Дала Зәйе — Татарстандың төбәк әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡыһы.

# Зәй (йылға)
## Ҡушылдыҡтары

Кошаева (17 км), Инеш (20 км), Челнинка (39 км), Мельнинская (42 км), Шипка (48 км), Зыча (51 км), Бөгөлдө (63 км), Урман Зәйе (оҙонлоғо 63 км), Кармала (68 км), Сарапала (81 км), Шумышка (83 км), Савалеевка (100 км), Мостай (106 км), Аҡташ (114 км), Ямаш (119 км), Морат (134 км), Нариман (144 км), Урсалы (Дала Зәйе ҡушылдығы) (145 км), Урсалы (151 км), Маҡтама (156 км), Ҡоҙаш (176 км), Бугульминский Зай (179 км), Зәй-Ҡаратай (181 км), Мошкара (186 км), Ҡамышлы (191 км), Письмянка (201 км).
Йылға буйында Әлмәт, Зәй ҡалалары урынлашҡан. Зәй менән йәнәш Зәй һыуһаҡлағысы һәм Зәй дәүләт район электр станцияһы, ҡала тибындағы Ҡарабаш ҡасабаһы янында Ҡарабаш һыуһаҡлағысы һәм Ҡарабаш кесе гидроэлектростанцияһы урынлашҡан. Зәй йылғаһы бассейнында ҙур нефть ятҡылыҡтары бар. Республиканың Әлмәт, Бөгөлмә һәм Лениногорск райондары биләмәләрендә даими рәүештә нефть сығарыу эше бара.
# Кесе Цема

Кесе Цема — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Цема йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 80 км.

# Кесе Цема
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000212103000049583
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004958
* Бассейн коды — 03.03.00.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Постолка (йылға)

Постолка — Рәсәйҙәге йылға. Удмурт Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/124/135 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Постолка (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иж башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101212111100027231
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102723
* Бассейн коды — 10.01.01.012
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Безепс

Безепс — Рәсәйҙәге йылға. Краснодар крайы/Адыгей Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шебш йылғаһының һул ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.

# Безепс
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Афипс йылғаһы, шул иҫәптән Шапсуг һыуһаҡлағысы . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 06020001512108100005611
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108100561
* Бассейн коды — 06.02.00.015
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Ҡыңғыр-Мәнәүез ауыл Советы (Бишбүләк районы)

Ҡыңғыр-Мәнәүез ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Бишбүләк районындағы ауыл биләмәһе.

# Ҡыңғыр-Мәнәүез ауыл Советы (Бишбүләк районы)
## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Ҡараманлылар

Ҡараманлы (төр. Karamanlılar, грек. Καραμανλήδες) — грек православие динендәге төрки телле этник төркөм, 1920-се йылдарға тиклем Үҙәк Анатолияның Ҡараман ҡалаһында һәм Каппадокия өлкәһендә йәшәй. Халыҡ менән грек-төрөк алмашыуы һөҙөмтәһендә Грецияға күсереләләр һәм бөгөн был илдең территорияһында йәшәйҙәр.

# Ҡараманлылар
## Этимологияһы

Ҡараманлы термины Ҡараман бейлегенән килеп сыҡҡан. Башта был термин Ҡараман ҡалаһы йәки районы халҡына ғына ҡағыла.

# Ҡараманлылар
## Сығышы

Ҡараманлыларҙың килеп сығышы тураһында элек-электән бәхәстәр бара. Был турала ике төп теория бар. Береһе буйынса, ҡараманлылар — төркиләшкән гректар, сөнки улар православие динен тотҡан һәм төрөксә яҙыу өсөн грек алфавитын ҡулланған. Икенсе мәғлүмәттәр буйынса, ҡараманлылар — XIII быуатта монголдарҙың баҫып инеүе һөҙөмтәһендә бында күсеп килә һәм тәңреселектән православие диненә күскән төрки ҡәбиләләренең вариҫтары.

# Ҡараманлылар
## Теле

Төрөк тел белгестәре күҙлегенән ҡарағанда ҡараманлы теле — төрөк теле диалекты. Грек теленән бик күп субстрат лексикаһы бар. Британия археологы Ричард Докинз 1909—1911 йылдарҙа Ҡараманлы православие христиандары араһында сәйәхәт итә. Был сәфәрҙән һуң ул Измит һәм Бурсаға килә һәм төрөк телендә һөйләшкән грек ауылдары булыуы тураһында белдерә. Уның һүҙҙәренсә, бындағы грек теле ҡараманлы православие христиандары һөйләшкән телгә бик яҡын. Хатта Докинз да, уларҙың теле Азия халыҡтары теленә һәм грек теленән айырылып тора, тип раҫлай. Мәғлүм булыуынса, Бурсa, Измит һәм Яловaнан тыш, Изникта төрөк яҙмаларын грек хәрефтәре менән ҡалдырған христиан төрөктәр йәшәгән.

# Ҡараманлылар
## Урынлашыуы

Лозанна килешеүенә ҡул ҡуйғандан һуң (1923), халыҡ менән алмашыу ваҡытында Ҡараманлылар Төркиәнән Грецияға күсерелә (башлыса Македония һәм Фракия төбәктәренә). Төркиәлә караманлылар ҡалмаған тиерлек.

# Ҡараманлылар
## Билдәле шәхестәре

* Костас Караманлис — Грецияның элекке премьер-министры.
# Нивер-Игай

Нивер-Игай — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Катыльга йылғаһының уң ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Нивер-Игай
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010800112115200030928
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203092
* Бассейн коды — 13.01.08.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Бирҙеғолов Миңнеғол Ишемғол улы

Бирҙеғолов Миңнеғол Ишемғол улы (рус. Бирдегулов Миннигул Ишемгулович; 10 ғинуар 1922 йыл — ?) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, гвардия кесе лейтенанты. 112 -се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкының ҡылыссылар взводы командиры. «Ҡыҙыл Йондоҙ» ордены (1945) кавалеры.

# Бирҙеғолов Миңнеғол Ишемғол улы
## Биографияһы

Миңнеғол Ишемғол улы Бирҙеғолов 1922 йылдың 10 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Маҡар (хәҙер Ишембай) районы Әхмәр ауылында тыуған.
1941 йылдың 7 июлендә БАССР-ҙың Маҡар районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында (1943 йылдың февраленән алып 16-сы гвардия Чернигов) хеҙмәт итә, 60-сы гвардия кавалерия полкының ҡылыссылар взводы командиры була тыуған. Һуғыш яланында күрһәткән батырлыҡтары өсөн хәрби наградаларға лайыҡ була.
Демобилизацияланған, артабанғы яҙмышы билдәһеҙ, Ишембай районының «Улар Еңеү менән ҡайттылар» һәм «Хәтер китабы» проекттарында уның исеме күрһәтелмәгән.

# Бирҙеғолов Миңнеғол Ишемғол улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «Ҡыҙыл Йондоҙ» ордены (4 май 1945)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (18 октябрь 1943)
# Шәмсетдинов Мөхәмәт Мөхәррәм улы

Шәмсетдинов Мөхәмәт Мөхәррәм улы (2 сентябрь 1927 йыл — 30 август 1971 йыл) — бейеүсе. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1955).

# Шәмсетдинов Мөхәмәт Мөхәррәм улы
## Биографияһы

Мөхәмәт Мөхәррәм улы Шәмсетдинов 1927 йылдың 2 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Өфө кантоны (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Кушнаренко районы) Рәсмәкәй ауылында тыуған.
1943 йылда Башҡорт опера һәм балет театры театрында сәхнә яҡтыртыусы булып эшләй башлай.
Үҙешмәкәр сәнғәт түңәрәгендә шөғөлләнә. 1944—1955 йылдарҙа артист-бейеүсе булып эшләй, героик-романтик, лирик, юмористик бейеүҙәр башҡара.
1946—1951 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбленең художество етәксеһе, 1956—1971 йылдарҙа Башҡорт дәүләт филармонияһында эшләй.
Өфөлә 1971 йылдың 30 авгусында вафат була.

# Шәмсетдинов Мөхәмәт Мөхәррәм улы
## Бейеүҙәре

«Дуҫлыҡ», «Перовский», «Зарифа», «Йылға буйында», «Йомшаҡ аҙым» — «Шыма баҫ».

# Шәмсетдинов Мөхәмәт Мөхәррәм улы
## Наградалары һәм исемдәре

* БАССР-ҙың халыҡ артисы (1955)
* Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестивале лауреаты (Бухарест, 1953)
# Абузова Фатиха Фиттәх ҡыҙы

Абузова Фатиха Фиттәх ҡыҙы (19 июнь 1934 йыл, Темников ҡалаһы, Мордва АССР-ы) — инженер-механик, нефть һәм газ технологиялары өлкәһендә ғалим, техник фәндәре докторы (1977 йыл), профессор (1979 йыл), РСФСР‑ҙың (1985), Башҡорт АССР-ының (1978) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре.

# Абузова Фатиха Фиттәх ҡыҙы
## Биографияһы

Абузова Фатиха Фиттәх ҡыҙы 1934 йылдың 19 июнендә Мордва АССР-ының Темников ҡалаһында тыуған.
1957 йылда И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институтын тамамлағандан һуң Башҡортостан нефть эшкәртеү ғилми-тикшеренеү институтында эшләй. 1959 йылдан алып Нефтте һаҡлау һәм йөрөтөү ғилми-тикшеренеү институтында, 1965—2009 йылдарҙа Өфө дәүләт нефть техник университетында, 1979—1994 йылдарҙа йылылыҡ техникаһы кафедраһы мөдире). 1965 йылда Өфө нефть институтында эшләй, йылылыҡ техникаһы кафедраһы мөдире (1979—1994 йыл).

# Абузова Фатиха Фиттәх ҡыҙы
## Фәнни эшмәкәрлеге

Нефтте магистраль транспортлау һәм һаҡлауҙа йылылыҡ алмашыу процестары, табиғәтте һаҡлау һәм яғыулыҡ һаҡлау технологияләрын әҙерләү буйынса хеҙмәттәре; нефттең тәбиғи кәмеү нормаларын фәнни нигеҙләү буйынса хеҙмәттәре.
Фәнни тикшеренеүҙәре нефть продукттары етештереүҙең яғыулыҡты, энергияны һәм тәбиғәтте һаҡлаусы технологияларын уйлап табыу менән бәйле. Абузова нефтте һәм нефть продукттарын күсереү һәм һаҡлау ваҡытында уларҙың тәбиғи кәмеү күләмен иҫәпләп сығарыу һәм уны кәметеү алымдарын эшләй. 200‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 8 уйлап табыу авторы.

# Абузова Фатиха Фиттәх ҡыҙы
## Хеҙмәттәре

Потери нефтепродуктов и нефтей от испарения из подземных резервуаров. М., 1966 (соавтор).
Транспорт и хранение нефти и газа. М., 1975 (соавтор).
Борьба с потерями нефти и нефтепродуктов при их транспортировке и хранении. М., 1981 (соавтор).
# Вашингтон Монументы

Вашингтон Монументы (ингл. Washington Monument) — мэриленд мрамор менән биҙәкләнгән гранит обелискы. Ауырлығы — 91 мең тонна, бейеклеғе — 169 метр.
1848—1884 йылдарҙа төҙөлгән, Джордж Вашингтон һәйкәле тип.
# Городишна (Виледь ҡушылдығы)

Городишна — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Виледь йылғаһының һул ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Городишна (Виледь ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000024938
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002493
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Лиздиньга

Лиздиньга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Семженьга йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Лиздиньга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000028537
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002853
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Напар-Я

Напар-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Налима-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Напар-Я
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300026578
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302657
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Йәноҙаҡов Аҙнабай Сәғит улы

Йәноҙаҡов Аҙнабай Сәғит улы (1 ғинуар 1936 йыл) — хеҙмәт ветераны. Ғафури районы «Йондоҙ» колхозының элекке рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалеры.

# Йәноҙаҡов Аҙнабай Сәғит улы
## Биографияһы

Аҙнабай Сәғит улы Йәноҙаҡов 1936 йылдың 1 ғинуарында Башҡорт АССР-ы Ғафури районының Ҡаранйылға ауылында тыуған. Атаһы — Сәғит 1940-сы йылдың 27 ғинуарында үлә; ул ваҡытта Йәноҙаҡов Аҙнабайға 2 йәш ярым була. Әсәһе — Ғәйшә. Ҡатыны: Рәйсә Шәрифулла ҡыҙы, рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы. Балалары: Азат, Азамат, Алһыу.
Туғандары тураһында үҙенең хәтирәләр китабында иҫкә ала:
Сәйетбаба урта мәҡтәбендә, йөрөп уҡый һәм (..) йылда 8 класс тамамлай. Хәҙерге ваҡытта Өфө ҡалаһында йәшәй.

# Йәноҙаҡов Аҙнабай Сәғит улы
## Эшмәкәрлеге

Механизаторҙар курсында тракторист һөнәрен үҙләштергәс, тракторист булып колхозға эшкә урынлаша. (…) йылда «Кушнаренко» ауыл хужалығы техникумына, … һөнәре буйынса, ситтән тороп уҡыуын башлай. (…) йылда техникумды тамамлап, агроном һөнәре буйынса диплом ала. 1970-се йылға тиклем «Еңеү» колхозында агроном. 1970—1986 йылдарҙа «Йондоҙ» колхозында башта агроном эшен дауам итә, һуңынан колхоз рәйесе. Балаларға хеҙмәт тәрбиәһе биреү өлкәһендәге тырышлыҡтары өсөн «Мәғариф алдынғыһы» билдәһенә лайыҡ була.

# Йәноҙаҡов Аҙнабай Сәғит улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы ордены
* «Мәғариф алдынғыһы» билдәһе
# Панфилов Александр Вячеславович

Александр Вячеславович Панфилов (3 июнь 1959 йыл) — Рәсәй хәрби эшмәкәре, Икенсе Чечен һуғышында ҡатнашыусы — «Төньяҡ Кавказ төбәгендә берләштерелгән федераль ғәскәрҙәр төркөмөнөң» Көнбайыш йүнәлеше командующийы ярҙамсыһы, Рәсәй Федерацияһы Геройы, РФ Ҡораллы Көстәре генерал-майоры.

# Панфилов Александр Вячеславович
## Биографияһы

Александр Вячеславович Панфилов 1959 йылдың 3 июнендә Башҡорт АССР-ы Ҡалтасы районының Надеждин ауылында тыуған. Урыҫ.
1979 йылда Аовет армияһы сафына саҡырыла. 1986 йылда Һарытау юғары хәрби-инженер училищеһы отличие менән тамамлай. СССР һәм РФ Оборона министрлығында төрлө вазифаларҙа хеҙмәт үтә. 1986—1987 йылдарҙа СССР Оборона министрлығының оператив төркөмө составында Чернобыль АЭС-ы эҙемтәләрен бөтөрөүҙә әүҙем ҡатнаша. АЭС-тың 3-сө һәм авария булған 4-се энергоблоктарының биналарына, ҡыйыҡтарына разведка үткәреү һәм радиация фонын кәметеү өсөн яуаплы була. Иң хәүефле радиация участкаларында булып, үҙен ыңғай яҡтан ғына күрһәтә. Эш барышында бер нисә тапҡыр СССР Оборона министрлығының оператив төркөмө командованиеһы һәм Хөкүмәт комиссияһы етәкселеге тарафынан маҡтала. 1999—2004 йылда бер нисә тапҡыр Төньяҡ Кавказға командировкаға ебәрелә. Федераль көстәрҙең берләшкән төркөмдәренең Көнбайыш йүнәлеше командующийы ярҙамсыһы вазифаһында Төньяҡ Кавказ төбәгендә бер нисә махсус операцияны планлаштырыуҙа һәм үткәреүҙә шәхсән ҡатнаша. Федераль көстәрҙең берләштерелгән төркөмдәренең Төньяҡ Кавказ төбәгендәге Көнбайыш йүнәлеш командованиеһы һәм Хөкүмәт етәкселеге тарафынан бүләкләнә.

# Панфилов Александр Вячеславович
## Рәсәй Федерацияһы Геройы

Рәсәй Федерацияһы Президентының 2002 йылдың 20 декабрендәге указы менән махсус операция үткәргәндә күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн полковник Панфилов Александр Вячеславовичҡа Рәсәй Федерацияһы Геройы исеме бирелә һәм айырмалы билдәлә — «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырыла.
2010 йылдың февраленән генерал-майор А. В. Панфилов — запаста. Хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң РФ Оборона министрлығында төрлө вазифаларҙа эшләй. 2013 йылдың февраленән — Перспективалы тикшеренеүҙәр фондының химия-биология һәм медицина тикшеренеүҙәре йүнәлеше етәксеһе — генераль директор урынбаҫары.
Техник фәндәр докторы, профессор, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре. РФ Хөкүмәтенең Фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты.
Генерал-майор. Миҙалдар, шул иҫәптән «Хәрби ҡаҙаныштары өсөн» һәм «Һәләк булыусыларҙы ҡотҡарған өсөн» миҙалдары, шулай уҡ исемле хәрби ҡорал менән бүләкләнгән.
Мәскәү ҡалаһында йәшәй һәм эшләй.
# Урдюга

Урдюга — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Рочуга йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 62 км.

# Урдюга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000212103000049217
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004921
* Бассейн коды — 03.03.00.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Северная Серта

Северная Серта — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Серта йылғаһының уң ярына тамағынан 104 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Северная Серта
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400212115200018576
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201857
* Бассейн коды — 13.01.04.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Геза Гардони

Геза Гардони (Гардоньи Эгер, мадьярса Gárdonyi Géza; 3 август 1863 йыл, Австрия империяһы — 30 октябрь 1922 йыл, Эгер, Венгрия) — мадьяр яҙыусыһы һәм журналисы. Күп һанлы ғилми һәм нәфис хеҙмәт авторы. Барыһынан да бигерәк, «Эгер йондоҙҙары» һәм «Күренмәҫ кеше» кеүек тарихи романдар авторы булараҡ билдәлелек яулаған.

# Геза Гардони
## Биографияһы

Гардони көнсығыш Венгриялағы аристократтар поместьеһынан килгән слесарҙең улы була. Ул уҡытыусылыҡ колледжын тамамлай һәм бер ни тиклем ваҡыт уҡытыусы һәм католик канторы булып эшләй. Гардони 1885 йылда Мария Молнарға өйләнә, әммә никах бәхетһеҙ булып сыға һәм 1892 йылда тарҡала.
1880 йылдар уртаһында Гардони гәзит һәм журналдарға мәҡәләләр яҙа башлай. Ауыл тормошо тураһындағы «Göre Gábor» сатирик новеллалары — уның тәүге уңышы була. Һуңғараҡ ул был новеллаларынан баш тарта. Быуат алышынған йылдарҙа Гардони үҙенең яҙмаларында тарихи темаларҙы сағылдыра һәм тап улар популяр хикәйәләр серияһына нигеҙ була ла инде.
1897 йылда Гардони әсәһе менән Эгергә (бөгөнгө төньяҡ Венгрия) күсеп килә һәм ғүмер ахырынаса шунда йәшәй. Геза Гардониның ҡәбере Эгер крепосында; унда «Csak a teste» (Бары кәүҙәһе генә) тип яҙылған. Гардони йәшәгән һәм үҙенең билдәле эштәрен яҙған йорт бөгөнгө көндә музейға әйләндерелгән.

# Геза Гардони
## Билдәле эштәре
### Эгер йондоҙҙары

Гардониның айырыуса киң билдәле әҫәре — «Egri csillagok» — тәү тапҡыр 1899 йылда баҫыла. Әҙәби телдә ул «Эгер йондоҙҙары» тип тәржемәләнгән. Китапта 1552 йылда Ғосман империяһының төрөк ғәскәрҙәре ҡамауға алған венгр ҡалаһы Эгерҙәге тормош һүрәтләнә. Уның геройҙары араһында билдәле Балинт Терек һәм унда хеҙмәттә торған Шебештьен Тиноди ла була. 1968 йылда режиссёр Зольтан Варконьи роман буйынса шул уҡ исемдә фильм төшөрә. 2002 йылда «Эгер йондоҙҙары»н «Big Read» (Венгрияла — «A Nagy Könyv») телетапшырыуы тамашасылары «иң популяр венгр романы» тип һайлай.

# Геза Гардони
## Билдәле эштәре
### Күренмәҫ кеше

Ҡайһы берәүҙәрҙең фекеренсә, Гардониның иң яҡшы әҫәре тип уның 1901 йылда баҫылған «A láthatatlan ember» китабын атарға кәрәк. Был фекер шунан килә: «Эгер йондоҙҙары»нан айырмалы рәүештә был китап венгр булмаған китап уҡыусыларына яҡыныраҡ. Әҫәрҙә һундарҙың башлығы Атилла йәшәгән осор һүрәтләнә. Сюжеттың ҙур өлөшөндә византия дипломаты Приск Панийскийҙың Атилла станына килеүе һүрәтләнә. Роман геройы — һун ҡыҙына ғашиҡ булған Зэта исемле византия ҡоло. Зэта ҡаса һәм һундарҙың ҡолона әүерелә. Был иһә уға яратҡан ҡыҙына өйләнеү өмөтөн бирә. Шулай уҡ китапта Каталаун яландары янындағы һун һәм римлылар араһындағы алыштың драматик эпизодтары һүрәтләнгән.
Ошо ике роман Гардонины Венгрияла билдәле итә, әммә бары тик егерменсе быуаттың икенсе яртыһында ғына башҡа телдәргә тәржемәләнә һәм баҫыла башлай.

# Геза Гардони
## Библиография

* Egri csillagok (Эгер йондоҙҙары)
* A láthatatlan ember (Күренмәҫ кеше)
* Isten rabjai (Хоҙай тотҡоно)
* A lámpás (Лампа)
* A bor (Шарап)
* Ida regénye (Ида хикәйәһе)
* Hosszúhajú veszedelem (Оҙон сәсле ҡурҡыныс кеше)
# Юрий Мажуга

Юрий Мажуга (13 апрель 1931 йыл) — совет һәм украин театр һәм кино актёры. СССР-ҙың халыҡ артисы (1981).

# Юрий Мажуга
## Фильмографияһы

* Дөрөҫлөк (1957)
* Ғәжәп қатын (1977)
# Совет майҙаны (Өфө)

Совет майҙаны Өфөнөң Киров районында, Совет һәм Пушкин урамдары киҫелешендә урынлашҡан.

# Совет майҙаны (Өфө)
## Тарихы

Совет майҙаны биләмәһе Күгәрсен биҫтәһенә ҡараған. Бында, Телеграф (Цюрупа урамы) һәм Губернатор (хәҙер Совет урамы) урамдары араһында таҡ һан яғында биш усадьба була, иң ҙуры сауҙагәр Артемий Нагаревтың (Ногарев йорттары) йорто була.
1930-сы йылдарҙа Ногарев усадьбаһын һүтәләр, ә уның урынына БАССР-ҙың Дәүләт планы бинаһын төҙөйҙәр. Бөйөк Ватан һуғышынан һуң был бинаға өҫтәлмә төкәтмә бүлмәләр эшләйҙәр, уларҙы Сәнәғәт йорто менә тоташтыралар.
1930—1960 йылдарҙы Совет майҙаны ҡаланың төп майҙаны була. Ошонан һуғыш йылдарында фронтҡа һалдаттар китә. Бында демонстрациялар, ҡаланың төрлө байрамдары үтә, ә 1955 йылдың декабрендә майҙанда тәүге ҡала шыршыһы барлыҡҡа килә. 1967 йылдың 1 ғинуарына ҡарай төндә майҙанда Башнефть бинаһында куранттар һуға. 1960 йылдар уртаһында өфөлө Подашевскаяның шәхси милеге булған мөйөш бинаһы һүтелә, элек бында почта һәм урамға исем биргән телеграф булған, ә 1920 йылда — «Ҡыҙыл Башҡортостан» гәзитенең редакцияһы. Был бина урынына яңы бина төҙөлә, шунан һуң майҙан заманса төҫ ала.
Хәҙер майҙанда Ауыл хужалығы министрлығы бинаһы (элек — БАССР-ҙың совнарком бинаһы, архитектор Н. Зарубин), Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһы (элек — Өфө дворяндар йыйылышы), куранттары менән «Башнефть» компанияһы бинаһы һәм № 3 Өфө гимназияһы (элек — Мариинский ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы).
Әлеге ваҡытта майҙан рәсми ҡала үҙәге статусын юғалта, ул Октябрь проспектында урынлашҡан ҡала советы ҡаршыһындағы Ленин майҙанына күсә.