yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ленин һәйкәле (Ҡурған)

Владимир Ильич Ленин һәйкәле — донъяла беренсе социалистик дәүләткә нигеҙ һалыусы В. И. Ленин һәйкәле. Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты (№ 073).

# Ленин һәйкәле (Ҡурған)
## Урыны

Рәсәйҙә, Ҡурған ҡалаһының Ленин майҙанында урынлаштырылған.

# Ленин һәйкәле (Ҡурған)
## Төҙөлөү тарихы

Һәйкәл мәрмәр плиткалар менән биҙәлгән бетон постаментҡа ҡуйылған бронза скульптуранан ғибәрәт. Монумент Ленинградтың «Монумент-скульптура» заводында ҡойолған.
Һәйкәлде ҡороуҙа Ҡурған ҡалаһы предприятиелары ҡатнаша. Фундамент өсөн блоктарҙы «Промжелезобетон» заводы бирә; гранитты эшкәртеү өсөн кәрәк булған ҡоросто, таш юныусылар өсөн ҡоралдарҙы «Кургансельмаш» заводы әҙерләй; гранит арматура заводында эшкәртелә, балсыҡтан скульптура «Химмаш» заводында эшләнә.
Һәйкәлдең бейеклеге — 6 метр, постаменты менән бергә — 13,5 метр. Постамент алдына трибуна ҡуйылған, уның алғы яғында Лениндың Советтар Республикаһы тураһында билдәле һүҙҙәре яҙылған: «Беҙҙең Совет социалистик республика халыҡ-ара социализм факелы кеүек һәм бөтә хеҙмәтсәндәр массалары алдында өлгө булып ныҡ торасаҡ» һәм ҡултамға — «В. Ульянов (Ленин)». Өҙөмтә 1918 йылдың 11(24) ғинуарында эшсе, һалдат һәм крәҫтиәндәр депутаттары Советының Өсөнсө Бөтә Рәсәй Съезында һөйләгән «Халыҡ Комиссарҙары Советы эшмәкәрлеге тураһында докладтан» алынған.
Скульпторы — Егоров Владимир Егорович (1927—1990), архитекторы — Белянкин Геннадий Иванович (1927—2011).
Монумент 1967 йылдың 27 октябрендә, Совет власының 50-йыллығы көнөндә, 1952 йылда ҡуйылған масштабы буйынса бәләкәйерәк Ленин һәйкәле урынында асыла. Был һәйкәл хәҙер «Ҡытай баҙары» эргәһендә, алдараҡ — «Икар» заводы эргәһендә тора (скульпторы Анатолий Иванович Козырев (1918—1980)). В. И. Ленин һәйкәлен асыу хоҡуғы КПСС өлкә комитетының беренсе секретары Ф. К. Князевҡа, 1917 йылдың октябренән партия ағзаһы, Ҡурғандың почетлы гражданы М. В. Шпановҡа; Советтар Союзы Геройы Ф. В. Елисеевҡа; Социалистик Хеҙмәт Геройы Б. П. Карпешҡа; ҡала башҡарма комитеты рәйесе Г. С. Махаловҡа һәм комсомолка, коммунистик хеҙмәт ударнигы Е. Пшеничниковаға бирелә.
# Кытыль-Кикя

Кытыль-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Воргэ-Кыталь-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 75 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.

# Кытыль-Кикя
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300066151
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306615
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ацвеж

Ацвеж — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Юма йылғаһының һул ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.

# Ацвеж
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300412111100036627
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103662
* Бассейн коды — 10.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Жилая Мушня

Жилая Мушня — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ковжа йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Жилая Мушня
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200312110000008612
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000861
* Бассейн коды — 08.01.02.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Орловка (Архангел районы)

Орловка (рус. Орловка) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 321 кеше. Почта индексы — 453033, ОКАТО коды — 80203840001.

# Орловка (Архангел районы)
## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Архангел): 17 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Приуралье): 26 км
# Пычас (Вала ҡушылдығы)

Пычас — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вала йылғаһының уң ярына тамағынан 148 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.

# Пычас (Вала ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300512111100039115
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103911
* Бассейн коды — 10.01.03.005
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Садиҡов

Садиҡов — төрки фамилия.
* Садиҡов Абдулабай Ғәббәс улы (1922 — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры.
* Садиҡов Айрат Зәғфәр улы (1978) — спортсы. Самбо буйынса Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (2008).
* Садиҡов Рим Хәсән улы (1934—1999) — химик‑технолог. Техник фәндәре кандидаты (1973).
* Садиҡов Рәйес Әсхәт улы (1948) — физик. Химия фәндәре докторы (2009).
* Садиҡов Рәүеф Ғайса улы (1951) — философ. Философия фәндәре докторы (2008).
* Садиҡов Рәфис Рауил улы (1959) — спортсы. Башҡортостандың күренекле спортсыһы (1994).
* Садиҡов Төхвәт Әбдрәхим улы (? — 1943) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры.
* Садиҡов Фәнис Ғилман улы (1936) — балалар хирургы. Медицина фәндәре докторы (1990), профессор (1992).
* Садиҡов Фәрит Шәмсетдин улы (1927—1987) — тракторсы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973).
* Садиҡов Фәһим Бинйәмин улы (1928—1998) — философ. Философия фәндәре докторы (1973), профессор (1974).
* Садиҡов Хәмзә Әғләм улы (1922 — ?) — 112-се Башҡорт каваерия дивизияһы яугиры.
* Садиҡов Әхмәт Сәлих улы (1908—1942) — актёр, режиссёр.
* Садиҡова Мөкәрәмә Хафиз ҡыҙы (1931) — башҡорт яҙыусыһы, БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981).
* Садиҡова Мәхмүҙә Хисай ҡыҙы (1919—1985) — СССР ғалим-археологы.
* Садиҡова Фәриҙә Вәли ҡыҙы (1956) — ғалим-селекционер. Биология фәндәре кандидаты (1997).
* Садиҡова Әҡлимә Ғариф ҡыҙы (1908—1993) — РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1972) һәм БАССР-ҙың халыҡ артисы (1955).
# Хөббулла үҙәге

Хөббулла үҙәге (рус. Хуббулла-Узэк) — Ырымбур өлкәһенең көнсығышындағы Ҡыуандыҡ ҡала округы үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһы ситендәге Ҡыуандыҡ йылғаһы үҙәне.

# Хөббулла үҙәге
## Географияһы

Ҡыуандыҡ ҡалаһы Һаҡмар йылғаһының һул яҡ яр буйында, Ырымбур ҡалаһынан 194 км көнсығыштараҡ урынлашҡан. Ырымбур төбәге топонимдары белгесе Сергей Михайлович Стрельников аңлатманы яҙып алған ваҡытта үҙәк ҡаланың ситендә, Гребенников урамының йоп һанлы йорттары торған яҡта ҡалған булған. Бында саф һыулы шишмә булғанлыҡтан урындағы халыҡ бик теләп йөрөгән.

# Хөббулла үҙәге
## Тарихы

Был үҙәк әүәле Мәмбәтәй ауылы биләмәһендә булған. Ауыл 1795 йылда ҙур булмаған Ҡыуандыҡ йылғаһы буйында Үҫәргән ырыуы аҫаба башҡорттары нигеҙ һалған булған. Административ йәһәттән Орск өйәҙенә ҡараған. 1915 йылда Мәмбәтәй ауылы йәмәғәте ерҙәре тартып алынып, файҙаланыуҙан алынған майҙанда йылға исеменән алынған Ҡыуандыҡ станцияһы төҙөлә. Тап ул бөгөнгө Ҡыуандыҡтың нигеҙен тәшкил итә

# Хөббулла үҙәге
## Этимологияһы

Хәҙер инде Ҡыуандыҡ ҡалаһы эсендә ҡалған биҫтәләге үҙәндең Хөббулла үҙәне тип аталғанын ҡасандыр Мәмбәтәй ауылында йәшәгән кешеләрҙең тоҡомдары ғына хәтерләй. Топоним Хөббулла тигән андронимдан килеп сыҡҡан. Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников был топонимды яҙып алып өлгөргән һәм үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында бәйән иткән. Урыҫтар уны Черников фамилияһынан килеп сыҡҡан Черников дол тигән атама менән йөрөткән.
# Куличек (Агуйдата ҡушылдығы)

Куличек — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Агуйдатйылғаһының һул ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Куличек (Агуйдата ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400312115200021506
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202150
* Бассейн коды — 13.01.04.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Кесе Хупт-Се

Кесе Хупт-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Хупт-Се йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Кесе Хупт-Се
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112103000089848
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103008984
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Фрасдорф (Саксония-Анхальт)

Фрасдорф (Саксония-Анхальт) (нем. Fraßdorf) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 242 кеше йәшәй. Майҙаны — 2,69 км². Диңгеҙ кимәленән 81 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6386 һәм автомобиль коды — ABI.
# Тутка

Тутка — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кострома йылғаһының уң ярына тамағынан 205 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.

# Тутка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кострома йылғаһы Исады һыу үлсәү посына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300112110000011956
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001195
* Бассейн коды — 08.01.03.001
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Мелозерка

Мелозерка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сарожка йылғаһының уң ярына тамағынан 4,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Мелозерка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суда, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010200212110000007432
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110000743
* Бассейн коды — 08.01.02.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡудашева Фәриҙә Йәһүҙә ҡыҙы

Ҡудашева Фәриҙә Йәһүҙә ҡыҙы (15 декабрь 1920 йыл — 9 октябрь 2010 йыл) — йырсы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1972), Башҡорт АССР-ының (1968) һәм Татарстандың (1990) халыҡ артисы; Татарстан Республикаһының Ғабдулла Туҡай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1996), Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалеры (1991), Өфө ҡалаһының почётлы гражданы (1995).

# Ҡудашева Фәриҙә Йәһүҙә ҡыҙы
## Биографияһы

Фәриҙә Йәһүҙә ҡыҙы Ҡудашева 1920 йылдың 15 декабрендә Башҡорт АССР-ының Шишмә районы Келәш ауылында тыуған башҡорт ҡыҙы.
Фәриҙә кескәй сағынан уҡ йырларға ярата. Дүртөйлөлә 7 синыфты тамамлағас, 1936 йылда Өфө сәнғәт техникумының театр бүлегендә белем ала. 1939−1941 йылдарҙа Дүртөйлө колхоз-совхоз театрында эшләй. 1948 йылда тәүге тапҡыр радио аша йырлағандан һуң бөтә илгә таныла.
1944—1947 йылдарҙа Башҡорт дәүләт академия драма театрында, Башҡортостан радиокомитетында эшләй. 1956 йылдан, Башҡорт дәүләт филармонияһында йырсы булараҡ тамашасылар һөйөүен яулай, киң билдәлелек ала. Тормош иптәше, күренекле башҡорт артисы һәм композиторы Бәхти Ғайсин менән бергәләп ижад итәләр.
Башҡорт эстрада сәнғәте үҫеше Фәриҙә Ҡудашева ижадына бәйле. Йырсының сығыштарын Башҡортостан, Татарстан, Мәскәү, Санкт-Петербург, Ҡаҙағстан, Себер һәм Азия, Балтик буйы илдәрендә йәшәгән башҡорт һәм татар халҡы яратып ҡарай. Уның репертуарында башҡорт һәм татар композиторҙары әҫәрҙәре, халыҡ йырҙары урын ала.
Юғары башҡарыу оҫталығы өсөн йырсыға 1956 йылда Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған, 1968 йылда — «халыҡ артисы» тигән маҡтаулы исемдәр бирелә. Фәриҙә Ҡудашева шулай уҡ Халыҡтар Дуҫлығы ордены һәм миҙалдар менән бүләкләнгән, ул — РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1972) һәм Татарстандың халыҡ артисы (1990). 1995 йылда уға «Өфө ҡалаһының почётлы гражданы» исеме бирелә, 1996 йылда йырсы Татарстандың Ғабдулла Туҡай исмендәге дәүләт премияһына лайыҡ булды.
Фәриҙә Йәһүҙә ҡыҙы Ҡудашева 2010 йылдың 9 октябрендә 90-сы йәшендә вафат булды, Өфө мосолман зыяратында ерләнде.

# Ҡудашева Фәриҙә Йәһүҙә ҡыҙы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Халыҡтар Дуҫлығы ордены
* «Өлгөлө хеҙмәт өсөн» миҙалы
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1956)
* Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1968)
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1972)
* Татарстандың халыҡ артисы (1990).
* Өфө ҡалаһының почётлы гражданы (1995)
* Татарстандың Ғабдулла Туҡай исмендәге дәүләт премияһы (1996)

# Ҡудашева Фәриҙә Йәһүҙә ҡыҙы
## Хәтер

* 2015 йылдың 14 декабрендә Өфөлә Фәриҙә Ҡудашеваға мемориаль таҡтаташ асылды — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 14 декабрь.
# Теорема

Теоре́ма (бор. грек. θεώρημα — «иҫбатлау, уй; фекер; аңлау, ҡағиҙә») — аксиомалар күмәклегенән сикле һандағы сығарыу ҡағиҙәләрен ҡулланып, өйрәнелгән теория сиктәрендә килтереп сығарылған раҫлау.
Математик текстарҙа «теоремалар» тип ғәҙәттә, математик мәсьәләләрҙе сығарғанда киң ҡулланылған, иҫбат ителгән раҫлауҙарҙы ғына атайҙар. Шуның менән бергә, талап ителгән иҫбатлау ғәҙәттә кемдер тарафынан табылған була (логика буйынса эштәр, нигеҙҙә, ҡағиҙәнән ситләшеү булып тора, логикала иҫбатлау төшөнсәһе үҙе өйрәнелә, шуға күрә ҡайһы бер осраҡта теорема тип хатта билдәһеҙ раҫлауҙарҙы ла атайҙар). Бик үк мөһим булмаған раҫлау-теоремаларҙы ғәҙәттә лемма, һөйләм, эҙемтә һәм башҡа шундай терминдар менән атайҙар. Теорема буламы икәнлеге билдәле булмаған раҫлауҙарҙы гипотеза (ғилми фараз) тип атайҙар. Киң билдәле теоремалар иҫәбенә Пифагор теоремаһы, бөйөк Ферма теоремаһы инә.
# Ибн ән-Нәдим

Әбү-л-Фәраж Мөхәммәт ибн Әбү Яҡуп ибн Исхаҡ ән-Нәдим әл-Үәрраҡ әл-Бағдади (ғәр. أبو الفرج محمد بن أبي يعقوب بن إسحاق النديم الوراق البغدادي‎), күберәк Ибн ән-Нәдим булараҡ билдәле (ғәр. ابن النديم‎) — X быуат ғәрәп әҙибе, Бағдад.
987—988 йылдарға ғәрәп телендә мосолман донъяһының һәм уны уратып алған илдәрҙең мәҙәниәте буйынса иң әһәмиәтле энциклопедик һүҙлектәрҙең береһе «Китаб әл-Фәһрисәт» тигән һүҙлеген төҙөй, был үҙ йүнәлешендә беренсе булып фәһрисәт (ғәр. فهرست‎) жанрына башланғыс бирә. Каталогта ғәрәп әҙәбиәте тарихы өсөн мөһим булған «Һәзар Афсане» (фарс. هزارافسان‎) йыйынтығын фарсысанан ғәрәпсәгә тәржемәләү тасуирламаһы бирелгән. Ихтимал, ул «Мең дә бер кисә» йыйынтығына ингән булғандыр. Әл-Мәғсүдтең шаһитлығы менән бер рәттән, «Һәзар Афсане» йыйынтығы күрһәткесендәге тасуирлама «Мең дә бер кисә» текстуаль тарихы буйынса тәүге документтарҙың береһе булып тора.
Был культурологик мәғлүмәттәрҙең айырым бүлектәрендә мосолман илдәре әҙәбиәте һүрәтләнә, яҙыусылар һәм шағирҙар тормошо факттары хәбәр ителә, 1-се мең йыллыҡтың 2-се яртыһындағы дини ағымдар һәм йолалар тураһында мәғлүмәттәр килтерелә. Бынан тыш, автор география буйынса Левант (Шам), Кавказ аръяғы, Ираҡ, Иран һәм башҡа мосолман илдәренә ҡағылышлы бик күп мәғлүмәттәр индергән. Үҙенең автор ҡулъяҙмаһында төрлө халыҡтарҙың яҙма өлгөләре ярайһы уҡ теүәл күсереп яҙылған.
Ошо хеҙмәте арҡаһында ғәрәп теленә фәһрисәт («исемлек»,"теҙмә") тигән фарсы теле һүҙе килеп ингән.

# Ибн ән-Нәдим
## Баҫмалары

* Әл-Фәһрисәт. Бәйрүт, 1970 (ғәр. теле.).
* Китаб әл-фәһрисәт. Тәһран, 1972 (фарс. теле.).
* The Fihrist of al-Nadim, a tenth century survey of Muslim culture. Ed. B. Dodge. Vols. 1-2. N.-Y. — L., 1970.
# Александр Фадеев һәйкәле

Александр Фадеев һәйкәле — совет яҙыусыһы Александр Алексадрович Фадеевҡа (1901—1956) һәм уның «Разгром», « Молодая гвардия» әҫәрҙәре геройҙарына арналған скульптура ансамбле. Һәйкәл Мәскәүҙең Миусс майҙанында Пионерҙар һәм мәктәп уҡыусылары һарайы алдында ҡуйылған. Монументтың авторы — скульптор В. А. Федоров, архитекторы — М. Е. Константинов, В Н. Фурсов. Һәйкәле мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.

# Александр Фадеев һәйкәле
## Асыу

Һәйкәл асыу тантанаһы 1973 йылдың 25 ғинуарында ҙур халыҡ йыйылышы алдында үтә. Тантана Мәскәү ҡала советы башҡарма комитеты рәйесе В. Ф. Промыслов сығышы менән башлана. Һуңынан СССР Яҙыусылар Союзы идараһының беренсе секретары Г. М. Марков А. А. Фадеев ижады тураһында телмәр тота. А. Фадеев. Шулай уҡ тантанала КПСС Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзалары П Н. Демичев һәм М. С. Соломенцевтар ҙа ҡатнаша.

# Александр Фадеев һәйкәле
## Тасуирлама

Скульптура ансамбле гранит блоктарҙан торған подиум-майҙансыҡта урынлашҡан. Үҙәгендә — А. А. Фадеевтың бронза скульптураһы, ул һоро гранит пьедесталөҫтөнә баҫтырылған. Яҙыусы баҫып тора, уң ҡулына китап тотҡан. Үҙәк скульптуранан һулда — «Разгром» романы геройҙары: һыбайлы Левинсон менән Метелица, яуға ташланырға әҙерләнгән һымаҡ, өҙәңгегә баҫып торалар. Уң яҡта «Йәш гвардия» ойошмаһы ағзалары булған биш комсомолы һүрәтләнгән.
# Дуйсбург шлюзы

Дуйсбург шлюзы (нем. Ruhrschleuse Duisburg) — Рур йылғаһындағы аҙаҡҡы шлюз, Рур йылғаһының Рейн йылғаһына ҡойған еренән 2,5 км алыҫлыҡта тора. Германияның Дуйсберг ҡалаһының Рурорт (Ruhrort) һәм Касслерфелд (Kaßlerfeld) райондары араһында урынлашҡан. Дуйсбург ҡалаһы Германияның Төньяҡ Рейн — Вестфалия федераль еренә ҡарай. Дуйсбург шлюзы һәм һыуһаҡлағысы 1942—1956 йылдарҙа төҙөлгән. Шлюздың 1 камераһы бар, оҙонлоғо — 311 метр, киңлеге — 12,8 метр, ауышлығы 78,3 метр тәшкил итә.

# Дуйсбург шлюзы
## Техник характеристикаһы

* Шлюз камераларының һаны — 1
* Оҙонлоғо — метр 311
* Киңлеге — 12,8 м.
* Диңгеҙ кимәленән иҫәпләгәндә өҫкө бьефтың бейеклеге — 25 м
* Ауышлыҡ — 7,3 м
* Ҡапҡа төрө — алға табан тағатылып сығарыла
# Кесе Пелым

Кесе Пелым — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Пелым йылғаһының уң ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.

# Кесе Пелым
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200012496
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201249
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Вахитов Риф Хәйрулла улы

Вахитов Риф Хәйрулла улы (рус. Вахитов Риф Хайруллович) (4 сентябрь 1940 йыл ) — совет һәм партия эшмәкәре, Башҡорт АССР-ы Юғары Советының йәштәр эше, физик культура һәм туризм комиссияһы ағзаһы. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

# Вахитов Риф Хәйрулла улы
## Биографияһы

Вахитов Риф Хәйрулла улы 1940 йылдың 4 сенябренд Башҡортостандың Салауат районы Арҡауыл ауылында донъяға килгән. Милләте буйынса башҡорт, юғары белемле — 1969 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын, 1976 йылда Свердловск Юғары партия мәҡтәбен тамамлаған.
Хеҙмәт юлын, 1958 йылда Арҡауыл МТС-ында токарь булып башлай. 1959 — 1962 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә. Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлағас, Салауат районы «Һарғамыш» совхозында агроном булып эшләй. КПСС-тың Салауат районы комитетының беренсе секретары итеп һайлана. 1976 йылда КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының инструкторы. 1979 йылда Салауат районы советы башҡарма комитетының рәйесе. 1991 йылдан Салауат районында һатып алау һәм ауыл хужалығы продукцияһы сифаты инспекцияһы инспекторы булып эшләй. Салауат районы 247-се Малаяҙ һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана.
Башҡорт АССР-ы Юғары Советының йәштәр эше, физик культура һәм туризм комиссияһы ағзаһы.

# Вахитов Риф Хәйрулла улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

«Почёт Билдәһе» ордены
# Пингель

Пингель — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сумка йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Пингель
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Ока йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы), Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400312110000040555
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004055
* Бассейн коды — 08.01.04.003
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Хәлит (Ҡоншаҡ районы)

Хәлит — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы ауылы. Хәлит ауыл биләмәһенең үҙәге.

# Хәлит (Ҡоншаҡ районы)
## География

Тахталым күленең көнбайыш яр буйында, район үҙәге Ҡоншаҡ ауылынан 28 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

# Хәлит (Ҡоншаҡ районы)
## Халҡы

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (92 %) йәшәй.

# Хәлит (Ҡоншаҡ районы)
## Билдәле шәхестәре

* Солтанов Барый Муллағәли улы (13.10.1907—21.01.1945) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугир, пулемётсылар отделениеһы командиры, өлкән сержант. Советтар Союзы Геройы (1945).