yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Ашхаруа Аида Григорьевна

Ашхаруа Аида Григорьевна (6 сентябрь 1940 йыл — 20 сентябрь 2016 йыл) — музыка белгесе, журналист, СССР һәм абхаз пианисы, Абхазияның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1983). Абхаз халҡының фольклор музыкаһын өйрәнеүсе.

# Ашхаруа Аида Григорьевна
## Биографияһы

Аида Григорьевна Ашхаруа 1940 йылдың 6 сентябрендә Тбилиси ҡалаһында Григорий Ашхаруа һәм уның ҡатыны Елена Гицба ғаиләһендә тыуған.
Йәш сағында ул Сухуми музыка мәктәбенең фортепиано класында уҡый һәм Петербург мәктәбе вәкиле Ференц Листың уҡыусыһы билдәле педагог Гировский класына эләгә.
1966 йылда Гнесиндар исемендәге Мәскәү дәүләт музыка-педагогия институтының фортепиано факультетын (хәҙерге музыканың Рәсәй академияһы), һуңынан — П. И. Чайковский исемендәге Мәскәү дәүләт консерваторияһын тамамлай (1979).
1979 йылда «музыка эстетикаһы» һөнәре буйынса диссертация яҡлай. Философия фәндәре кандидаты.

# Ашхаруа Аида Григорьевна
## Биографияһы
### Педагогик эшмәкәрлеге

1966—1970 йылдарҙа фортепиано педагогы
1970—1972 йылдарҙа уҡытыу бүлеге мөдире
1972—1974 йылдарҙа Сухуми музыка училищеһында директоры
1974—1992 йылдарҙа 3-сө Сухуми балалар музыка мәктәбе директоры
2003 йылда 1 -се Сухуми балалар музыка мәктәбе директоры (К. В. Ковач исемендәге балалар сәнғәт мәктәбе).
А. М. Горький исемендәге Сухуми дәүләт педагогия институтында эстетика буйынса лекциялар уҡый.
2016 Мәскәүҙә оҙайлы ауырыуҙан һуң вафат була.

# Ашхаруа Аида Григорьевна
## Телевидение

Абхазия телевидениеһы буйынса абхаз халҡының музыка мәҙәниәтенә арналған телетапшырыуҙар циклын алып бара.
Абхаз дәүләт филармонияһында лектор булып эшләй.
Абхазия радиоһында бер нисә йыл «Абхаз халҡының музыка һәм тарихы» исеме аҫтында программа алып бара.

# Ашхаруа Аида Григорьевна
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

III дәрәжә «Ахьдз-Апша» ордены. 2016 йылдың 5 сентябрендә Президент Рауль Хаджимба бүләкләү тураһында указға ҡул ҡуя
2014 йылда Д. Гулиа тураһында тапшырыуҙар циклы өсөн Абхазия Журналистар союзының «Если бы не дырмит» конкурсында беренсе урын.

# Ашхаруа Аида Григорьевна
## Һайланма библиография

* Искусство и человек. Сухуми, 1977;
* Роль ассоциаций в механизме художественного воздействия // Эстетические очерки. Москва, 1979;
* Абхазская народная песня. (Программа для музыкальных школ). Сухуми, 1990;
* Музыка и жизнь. Сухум, 2002;
* Детская школа искусств им. К. В. Ковача. (К 80-летнему юбилею). Сухум, 2010;
* Энергия его жизни — апсуара. Сухум, 2012;
* Озвученные рассказы об абхазской народной песне. Сухум, 2014.
# Тургенев тыҡрығы (Таганрог)

Тургенев тыҡрығы — Таганрогтың тарихи үҙәк өлөшөндә урынлашҡан тыҡрыҡ.

# Тургенев тыҡрығы (Таганрог)
## Географияһы

Тургенев тыҡрығы Шевченко һәм Грек урамдары араһында урынлашҡан. Энгельс урамын, Карл Либкнехт урамын, Чехов урамын, Александр урамын, Фрунзе урамын, Петр урамын киҫеп үтә. Азов диңгеҙенә алып төшөүсе Таш баҫҡысҡа алып бара. Оҙонлоғо 1685 метр. Йорттарға номрҙар ҡуйыу Грек урамынан башлана.

# Тургенев тыҡрығы (Таганрог)
## Тарихы

Тыҡрыҡ башта Дүртенсе Арҡыры тыҡрыҡ тип атала. Унан һуң билдәле Таганрог меценаты һәм сауҙагәре Герасим Федорович Депальдо хөрмәтенә Депальдо тыҡрығы тип атала.1923 йылда яҙыусы И. С. Тургенев хөрмәтенә яңынан исеме үҙгәртелә. Шуныһы иғтибарға лайыҡ, яҙыусының Таганрог менән бер нисек тә бәйләнеше юҡ.

# Тургенев тыҡрығы (Таганрог)
## Тургенев тыҡрығында урынлашҡан

* Скизерл йорто — Тургенев тыҡрығы, 3.
* Лакиер йорто (Таганрог прокуратураһы) — Тургенев тыҡрығы,5.
* Багдасаровтар йорто — Тургенев тыҡрығы, 7.
* Рубанчик йорто (архитектура ҡомартҡыһы) — Тургенев тыҡрығы, 12.
* Таганрог иҡтисад һәм идара итеү институты — Тургенев тыҡрығы, 13.
* Таганрог иҡтисад һәм идара итеү институты — Тургенев тыҡрығы, 18.
* «Фрекен Бок» кафеһы — Тургенев тыҡрығы, 24.
* Педагогия институты — Тургенев тыҡрығы, 32.
* Петруцци йорто — Тургенев тыҡрығы, 35.
* М. В. Петляков исмендәге Таганрог авиация колледжы . — Тургенев тыҡрығы, 44.

# Тургенев тыҡрығы (Таганрог)
## Һәйкәл

* Ҡояш сәғәте — Таш баҫҡыстың өҫтәге майҙансығында урынлашҡан
# Коксес

Коксес — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Дындовский Таз йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.

# Коксес
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300063594
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306359
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Айыт Сәйетов

Айыт Сәйетов (? — 1774, Ҡазан) — 1773—1775 йылдарҙағы Е. И. Пугачев етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Пугачев полковнигы. Уҫы даруғаһы Уран улусы Ҡома ауылы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Яңауыл районы) башҡорттарынан. 1773 йылдың аҙағында — 1774 йылдың тәүге яртыһында Айыт Сәйетов отряды Өфө провинцияһы Ҡаракүл улусында һәм Ҡазан губернаһы Сарапул улусында, Бөрө янында хәрәкәт итә. 1774 йылдың июнендә Пугачевтың төп ғәскәре составында Уҫы янындағы яуҙарҙа һәм ҡамап алыуҙа ҡатнаша, Салауат Юлаев менән берлектә Кама буйында баш күтәреүселәр отрядтары ойоштора. Августа Айыт Сәйетов отряды Ҡазан даруғаһы Мүзәк ауылы янында И. Г. Штерич етәкселегендәге хөкүмәт командаһы менән алышта ҡатнаша. Әсирлеккә алына, Ҡазан йәшерен комиссияһында тикшереү барышында вафат була (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, өйөнә ҡайтарыла).
# Кантон тауы

Кантон тауы — Салауат районының Илтәй ауылы эргәһендә урынлашҡан тау.

# Кантон тауы
## Атама тарихы

Тау итәгендә ике ҡәбер бар. Уларҙың береһе таш менән, икенсеһе кирбес менән уратып алынған. Тау атамаһының ҡайҙан нисек килеп сығыуы ауыл халҡы өсөн һаман да сер булып ҡалһа ла, ололар уны ошо ике ҡәбергә һәм унда кантон идаралығы системаһы ваҡытында хәрби дәрәжәгә эйә булған ике бер туған ир-егеттең ерләнгәненә бәйләй.
1850 йылғы рәүиз сказкалары буйынса, Илтәй ауылы Ырымбур губернаһы Өфө өйәҙенең 9-сы башҡорт кантонының 9-сы йортона, 1859 йылда 8-се башҡорт кантонының 10-сы йортона ҡарай.
Әнүәр Әсфәндиәровтың «Башҡортостан ауылдары тарихы» китабында йорт старшинаһы Абдулғәзиз Әбдрәшитовтың шәжәрәһе килтерелә. Ундағы мәғлүмәттәрҙән һәм ауыл халҡының һөйләгәндәренән сығып, филология фәндәре кандидаты Гүзәлиә Ильясова, тауҙа кантон идаралығына ҡатнашлығы булған Абдулғәзиз Әбдрәшитовтың кесе улы, 8-се башҡорт кантоны начальнигы Ишмөхәмәт Өмөтбаевтың (башҡорт мәғрифәтсеһе Мөхәмәтсәлим Өмөтбаевтың улы) урынбаҫары Абдрафиҡ Әбдрәшитов, икенсеһендә уның ағаһы Абдулҡадир йәиһә уның улы Мирхәйҙәр ерләнгән булыу ихтималлығын фаразлай. Абдрафиҡ Әбдрәшитов 1843 йылғы ведомость буйынса кантон ярҙамсыһы вазифаһын ҡалдыра, йәғни шул уҡ ваҡытта ул 8-се башҡорт кантонының 9-сы йортонда старшина ла булып тора. Илтәй ауылында йәшәй, 1845 йылда вафат була.
# Үрге Дубок

Үрге Дубок — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Седка йылғаһының һул ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.

# Үрге Дубок
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000012167
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001216
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Пый

Пый — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кама йылғаһының уң ярына тамағынан 1198 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

# Пый
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100001433
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100143
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Н. Г. Чернышевский һәйкәле (Санкт-Петербург)

Н. Г. Чернышевский һәйкәле — скульптуралы монумент, ул Рәсәйҙең Санкт-Петербург ҡалаһындағы Чернышевский майҙанында 1947 йылда ҡуйылған. Скульпьуралы монумент скульптор В. В. Лишев һәм архитектор В. И. Яковлев проекты буйынса эшләнгән. һәйкәл рус яҙыусыһы һәм философы, революционер-демократ Н. Г. Чернышевскийға арналған. Был һәйкәл Рәсәйҙең федераль әһәмиәттәге монументаль сәнғәт ҡомартҡыһы статусына эйә булып тора.

# Н. Г. Чернышевский һәйкәле (Санкт-Петербург)
## Тарих

СССР-ҙың Ленинград ҡалаһында ялҡынлы революционер-демократ, философ һәм яҙыусы Николай Гаврилович Чернышевскийға һәйкәл ҡуйыу планы Бөйөк Ватан һуғышы башланғанға тиклем үк барлыҡҡа килә. 1938 йылда һәйкәл проектына конкурс иғлан ителә, уның һөҙөмтәләре буйынса беренсе премияға скульптор В. В. Лишев һәм архитектор В. И. Яковлев проекты лайыҡ була. Н. Г. Чернышевский һәйкәле 1941 йылдың башында «Монументскульптура» заводында ҡойола. Шул уҡ ваҡытта һәйкәлде ҡуйыу өсөн Ленинград ҡалаһы майҙанында котлован соҡоу башлана, һәйкәл постаменты өсөн гранит блоктар ташып килтерелә.
Бөйөк Ватан һуғышы башланып китеү һәйкәлде ҡуйырға ҡамасаулыҡ яһай. Һуғыш барышында постамент өсөн килтерелгән гранит блоктар ДОТ-тар ҡороу өсөн ҡулланыла. Н. Г. Чернышевскийға һәйкәл урынлаштырыу тураһында ҡарар 1945 йылдың июнендә властар тарафынан ҡабаттан ҡуҙғатыла. Һәйкәл буласаҡ урынға яңынан гранит таштар килтерелә. «Монументскульптура» заводында һәйкәл өсөн 4 торшер һәм яҙмаларының литеры ҡойола. 1947 йылдың 2 февралендә Ленинград ҡалаһында ялҡынлы революционер-демократ һәм философф, яҙыусы Н. Г. Чернышевскийға һәйкәл асыу тантанаһы уҙғарыла. 1948 йылда Мәскәү проспектында яҙыусының һәйкәле ҡуйылған майҙан Чернышевский исеме менән атала.

# Н. Г. Чернышевский һәйкәле (Санкт-Петербург)
## Тасуирлама

Скульптор Чернышевскийҙы ултырып торған итеп һүрәтләй. Яҙыусының уң яурынында пальто, һул ҡулында — яртылаш асылған китап. Әйтерһең дә, Чернышевский китап уҡыуҙан айырылған да, алға табан ҡарап, нимәлер уйлап ултыра.
Тура дүртмөйөшлө һикәлтәле шымартылмаған алһыу гангут гранитынан эшләнгән постаментҡа бронза хәрефтәр менән яҙылған яҙма беркетелгән: «Н. Г. Чернышевский / 1828—1889». Постамент өс тупһалы гранит стилобатта ята.
Скульптураның бейеклеге 3,8 метр тәшкил итә, постаменттың бейеклеге — 2,25 метр.

# Н. Г. Чернышевский һәйкәле (Санкт-Петербург)
## Иҫкәрмә

* ↑ Постановление Правительства РФ № 527 от 10.07.2001
* ↑ Постановление Правительства РФ № 527 от 10.07.2001
* 1 2 Лисаевич И. И., Бехтер-Остренко И. Ю. Памятники деятелям науки и культуры // Скульптура Ленинграда — Ленинград: Искусство, 1963.
* 1 2 3 Энциклопедия Санкт-Петербурга. Чернышевскому Н. Г., памятник (Московский пр., 163) 2019 йыл 30 декабрь архивланған.
* ↑ Скульптура и скульпторы Санкт-Петербурга, 1703—2007. 2007
# Саска

Саска — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Пелым йылғаһының һул ярына тамағынан 691 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Саска
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200011680
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201168
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Юрн-Юш-Ай-Юган

Юрн-Юш-Ай-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Казым йылғаһының уң ярына тамағынан 500 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Юрн-Юш-Ай-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300020296
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302029
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Остерфельд (Наумбург)

Остерфельд (Наумбург) (нем. Osterfeld (bei Naumburg)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 2654 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,07 км². Диңгеҙ кимәленән 250 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 06721 һәм автомобиль коды — BLK.
# Ҡамышлы (йылға)

Камышла — Рәсәй йылғаһы. Һамар өлкәһе, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/1429/296 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Ҡамышлы (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суҡ йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000612112100005662
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100566
* Бассейн коды — 11.01.00.006
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Бордж Таментфуст

Бордж Tamentfoust (ғәр. برج تامنفوست‎) — Алжирҙың Таментфуст ҡалаһы янында Ғосман империяһы осоронан ҡалған ҡәлғә. Ғосман империяһы осоронда Алжирҙа оборона өсөн бер нисә Форт төҙөлгән, Бордж Таментфуст шуларҙың береһе. Алжирҙа Бордж Таментфуст фортынан башҡа тағы бер нисә форт һаҡланып ҡалған, ҡаһы берҙәре емерелгән. Форт Таментфуст ҡалғыулығынан иң бейек урынында, Алжир ҡултығының көнбайышында төҙөлгән.

# Бордж Таментфуст
## Тарихы

Форт 1661 йылда Исмәғил паша хакимлек иткән осорҙа төҙөлә. Һуңынан, 1685 йылда Италиян сығышлы төрөк наместнигы Хөсәйен Мозоротто фортта реконструкция эштәре үткәрә. Төҙөлөү теүәл датаһы бәхәсле булып ҡала. Француз тарихсыһы Эмиль Бутин билдәләүе буйынса, форт 1668 йылда Авраам Дюкейн етәкселегендә француз армияһы Алжирҙы утҡа тотҡан ваҡытта оборона өсөн төҙөлгән. Икенсе француз тарихсыһы Жорж Марсэ әйтеүенсә, форт 1722 йылда Мөхәммәт Дэй-Паша хакимлеге осоронда төҙөлгән.
Людовик XIV приказы буйынса адмирал Жан Д’Эстре 1688 йылда фортҡа һөжүм итә. 1830 йылдың 23 июлендә фортта француздарға ҡаршы рәсми рәүештә йыһат иғлан ителә, йыйылышта төбәктең бер нисә ырыу башлыға ҡатнаша, шул иҫәптән Бани Хәлил, Бани әл-Хашана һәм Бани әс-Сабт.

# Бордж Таментфуст
## Архитектураһы

Форт һигеҙҡырлылыҡ формаһында төҙөлгәгән, эсендә ун бер бүлмә бар. Бүлмәләр өс төркөмгә бүленеп һигеҙҡырлылыҡтың ете яғында урынлашҡан. Бүлмәләрҙең береһендә намаҙ уғыу өсөн михраб ҡуйылған, бүлмә артыҡ бер нисек тә биҙәлмәгән. Бүлмәләр өҫтөндә амбразуралы таш стена баррикадалары ҡуйылған. Диуар эре таштарҙан төҙөлгән, бейеклеге соҡор төбөнән иҫәпләгәндә туғыҙ метрға етә. Форттың төкәтмәһе булып икенсе "Бордж Әл-Ingliz" (ғәр. برج الإنجليز‎) форты төҙөлгән, был ҡәлғә лә соҡор менән уратып алынған
# Черновка (Чапаевка ҡушылдығы)

Черновка (Чернавка, Чернава) — Рәсәй йылғаһы. Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чапаевка йылғаһының һул ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Черновка (Чапаевка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чапаевка, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001212112100008800
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100880
* Бассейн коды — 11.01.00.012
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Акаси-Кайкё

Ака́си-Кайкё (япон. 明石海峡大橋) — Японияла аҫылма күпер, Авадзи утрауындағы Авадзи ҡалаһын һәм Хонсю утрауындағы Кобе ҡалаһын Акасы боғаҙы аша таташтыра. Донъяла иң оҙон аҫылма күпер: пилон бейеклеге 298 метр була, тулы оҙонлоҡ — 3911 метр.

# Акаси-Кайкё
## Күпер менән бәйле рекордтар

* Гиннесстың рекордтар китабына күпер ике тапҡып керә: иң бейек аҫылма күпер һәм иң бейек күпер булараҡ, уның пилон бейеклеге 298 м, йәғни 90 ҡатлы йорттан бейегерәк. Һуңынан виадук Мийо күпере уны бейеклеге буйынса уҙып китә.
* Әгәр Акаси-Кайкё күперен тартып торған ҡорос сымдарҙы (диаметры 5,23 мм) һуҙһаң, Ер шарын ете тапҡыр уратып алырға була.

# Акаси-Кайкё
## Тышҡы һылтанмалар

* Акаси-Кайкё күпер.
* Был күпер тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
# Горчилин Александр Михайлович

Горчилин Александр Михайлович (16 сентябрь 1925 йыл — 6 май 1970 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. Гвардия мотоуҡсылар батальоны отделение командиры урынбаҫары, гвардия ҡыҙылармеецы. Советтар Союзы Геройы (1943).

# Горчилин Александр Михайлович
## Биографияһы

Александр Михайлович Горчилин 1925 йылдың 16 сентябрендә Чесноковка (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Өфө районы) ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Тулы булмаған урта белем алған, колхозда эшләгән. 1943 йылдың ғинуарында Горчилин Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына хеҙмәткә саҡырыла. Шул уҡ йылдың май айынан — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. 1943 йылдың сентябренә Воронеж фронты 3-сө гвардия танк армияһының 9-сы механизацияланған корпусы 69-сы механизацияланған бригадаһының гвардия мотоуҡсылар батальоны 1-се отделение командиры урынбаҫары була. Днепр өсөн һуғыштар ваҡытында батырлыҡ күрһәтә.
1943 йылдың 21-нән 22 сентябренә ҡарай төндә, Горчилин беренселәрҙән булып Украина ССР-ы Черкасск өлкәһе Канев районының Луковица һәм Григорьевка ауылдары районында Днепр аша сыға һәм дошман менән алышҡа инә. Плацдарм өсөн һуғышта дошмандың 45 һалдатын һәм офицерын юҡ итә. 214,9 бейеклеге өсөн алышта ул беренсе булып дошман траншеяларына бәреп инә һәм ҡул алышында дошмандың дүрт һалдатын юҡ итә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 17 ноябрендәге Указы менән «командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм немец илбаҫарҙары менән һуғышта ҡаһарманлыҡ һәм батырлыҡ күрһәткәне өсөн» ҡыҙылармеец Горчилин Александр «Советтар Союзы Геройы» тигән юғары исемгә лайыҡ була, Ленин ордены һәм 3666-сы «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырыла.
Горчилин һуғыш тамамланғандан һуң демобилизациялана. Өфө ҡалаһында йәшәй һәм эшләй. 1970 йылдың 6 майында вафат була.

# Горчилин Александр Михайлович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Советтар Союзы Геройы,
* Ленин ордены
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
* башҡа миҙалдар.
# Альчи (Мисс ҡушылдығы)

Альчи — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мисс йылғаһының һул ярына тамағынан 84 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Альчи (Мисс ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010100312115300007796
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115300779
* Бассейн коды — 14.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Добриха

Добриха — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кусь йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Добриха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы), Унжа йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010300412110000014091
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110001409
* Бассейн коды — 08.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Похманка

Похманка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Пелым йылғаһының һул ярына тамағынан 109 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.

# Похманка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200012434
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201243
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Самза

Самза — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ем-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Самза
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300028541
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302854
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Аныб (Прупт ҡушылдығы)

Аныб — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Прупт йылғаһының уң ярына тамағынан 108 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Аныб (Прупт ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200112103000015708
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001570
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0