yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Абзай

Абзай — бер нисә исемдәш тораҡ пункттар атамаһы.

# Абзай
## Мәҡәләләр

* Абзай (Борай районы) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл.
* Абзай (Ҡыйғы районы) — Башҡортостандың Ҡыйғы районындағы ауыл.
# Скакунка (Чик ҡушылдығы)

Скакунка — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чик йылғаһының һул ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Скакунка (Чик ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200712115200006680
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200668
* Бассейн коды — 13.01.02.007
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Лев Толстой һәйкәле (Мәскәү, Поварская урамы)

Лев Толстойҙың Поварская урамындағы һәйкәле — рус әҙәбиәте классигы, яҙыусы Лев Толстойҙың Мәскәүҙең Поварская урамындағы «Ростов йорто»ноң ҡунаҡ ишек алдында торған һәйкәле.
Поварская урамы — ҡаланың үҙәк өлөшөндә һаҡланып ҡалған иң боронғо урамдарҙың береһе. Бында һәр йорттоң тиерлек тарихи ҡиммәте ҙур. Сит илдәрҙең илселектәре урынлашҡан модерн һәм эклектика стилендәге ҙур йорттар бында килем йорттары һәм ампир стилендәге боронғо ҡаралтылар менән сиратлашып торалар. Бындай ҡаралтыларҙың береһе булып Баҡса ҡулсаһы янындағы «Ростовтар йорто» тора, риүәйәт буйынса, был йорт Лев Толстойҙың «Һуғыш һәм солох» роман-эпопеяһындағы геройҙары йортоноң прототибы була.
Рәсми рәүештә тыуған яҡты өйрәнеү әҙәбиәтендә был яҡты йорт « Соллогуб усадьбаһы (Кенәз Долгорукийҙарҙың усадьбаһы)» тип атала, Поварская урамының 52/55 -се һаны аҫтында тора һәм ХХ быуаттың күпселек яҙыусылары менән бәйле тип әйтергә була, сөнки нәҡ бында СССР Яҙыусылар Союзы урынлашҡан.
Был ойошманың бөгөнгө көндә айырым статусы юғалған, йорт биналары иҫкерә төшкән, уның ҡабырға ҡанаттарында ресторандар урынлашҡан. Бина алдында торған Лев Толстой һәйкәле ҡунаҡ ҡапҡаһы — төп ишек күсәрендә тора, урамдан бөтөнләй тиерлек күренмәй. Хәҙерге заман кешеләренә Лев Толстойҙың Девичье поле майҙанында торған һәйкәле, ә скульптура тарихсыларына — Пречистенкалағы Лев Толстой һәйкәле нығыраҡ билдәле.
Һәйкәл 1956 йылда ҡуйылған. Ул скульптор Г. Н. Новокрещенова тарафынан эшләнгән һәм уның төп әҫәре булып тора. Галина Новокрещеноваға архитектор В. Н. Васнецов булышлыҡ иткән.
Һәйкәлде Мәскәү яҙыусыларына Украинаның Рәсәй менән ҡушылыуының 300 йыл тулыуға ҡарата украин яҙыусылары бүләк иткән.
Лев Толстой бик ныҡ уйланып ултырған итеп һүрәтләнгән. Ул күркәм ихата тирәһен байҡап ултыра. Крәҫтиән кейеме кейеп, крәҫтиән креслоһында уңайлы ултыра. Кресло бөтөнләй тиерлек ер аҫтынан сыҡҡан кеүек күренә. Һәйкәлдең пьедесталы бик ябай биҙәкле.
# Ковалёв Фёдор Иустинович

Федор Иустинович Ковалев (1898 йыл — 26 март 1954 йыл) — совет геологы, тау инженеры, 1921 йылдан ВКП(б) ағзаһы (1923 йылда троцкизм өсөн сығарыла, ҡабаттан тергеҙелә, 1937 йылда ҡабаттан сығарыла). Көньяҡ Урал битләүҙәрендә баҡыр колчеданы ятҡылыҡтарын, стратиграфияны өйрәнә. Сталин премияһы лауреаты (1949).

# Ковалёв Фёдор Иустинович
## Биографияһы

Федор Иустинович Ковалев 1898 йылда хәҙерге Курск өлкәһе Любимовка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. 1935—1937 йылдарҙа партия начальнигы, Төньяҡ-Көнбайыш Ҡытайҙа (Синьцзян) эшләгән СССР Наркомтяжпромының Главникельолово махсус тәғәйенләнештәге экспедицияһының начальник урынбаҫары була. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Ғилми тикшеренеүҙәре баҡыр колчеданы ятҡылыҡтары менән бәйле. Федор Иустинович Ковалев ҡатнашлығында Сибай баҡыр колчеданы ятҡылығы асыла. 1943 йылда Таналыҡ-Баймаҡ районының геологик картаһын төҙөүҙә ҡатнаша (масштабы 1:1000 000). 1943 йылда геология-минералогия фәндәре кандидаты дәрәжәһен ала. 1944 йылда Ирәндек свитаһынан Баймаҡ-Буребай һәм Ҡарамалышташ свиталарын айыра. 1946 йылда З. И. Иконникова менән бергә Таналыҡ-Баймаҡ районының геология картаһын төҙөй (масштабы 1:100 000). 1949 йылда Сталин премияһына лайыҡ була.
Федор Иустинович Еовалев 1954 йылдың 26 мартында Мәскәүҙә вафат була. Сибай урамдарының береһе уның исемен йөрөтә.

# Ковалёв Фёдор Иустинович
## Фәнни хеҙмәттәре

* Ковалёв Ф. И. Генезис колчеданных и золото-баритовых месторождений Баймакского района (Южный Урал) // Советская геология. — 1944. — № 2. — С. 12—23.
# Клюев Александр Владимирович

Клюев Александр Владимирович (21 август 1952 йыл) — ғалим-юрист, комсомол һәм дәүләт именлеге органдары хеҙмәткәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1978 йылдан Башҡортостан студент төҙөлөш отряды комиссары; 1981—2000 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Дәүләт именлеге комитеты һәм Рәсәй Федераль именлек хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы хеҙмәткәре. 2001—2013 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. Юридик фәндәр кандидаты (2004). Полковник (2005).

# Клюев Александр Владимирович
## Биографияһы

Александр Владимирович Клюев 1952 йылдың 21 агусында хәҙерге Әзербайжандың Нахчиван ҡалаһында тыуған. 1976—1981 йылдарҙа комсомол эшендә. 1979 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.
1969—1970 йылдарҙа һәм 1973 йылдан Өфө приборҙар эшләү заводында эшләй.
1976 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институтының дауалау факультеты ВЛКСМ-ының секретарь урынбаҫары, Башҡортостан студент төҙөлөш отряды комиссары.
1981—2000 йылдарҙа Рәсәй Федераль именлек хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығында эшләй.
1994—1996 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы Һалым полицияһы федераль хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы хеҙмәткәре.
2000 йылдан Рәсәй компанияһы «Вимм-Билл-Данн» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең Өфө филиалында директор урынбаҫары, 2008 йылдың ғинуарынан Өфө хоҡуҡ һаҡлау органдары ветерандарын социаль яҡлау ассоциацияһының генераль директоры, шул уҡ йылдың декабренән коммерцияға ҡарамаған партнерлыҡ «Тәржемәселәр ойошмаһы» директоры.
2001—2013 йылдарҙа БДУ-ла, бер үк ваҡытта, 2005—2010 йылдарҙа, Наркотиктар әйләнешенә контроль буйынса федераль хеҙмәттең Төньяҡ-Көнбайыш квалификация күтәреү институтының Өфө филалында уҡыта.

# Клюев Александр Владимирович
## Фәнни тикшеренеүҙәре

Терроризмға, экстремизмға, наркоенәйәтселеккә ҡаршы көрәш, Рәсәйҙең милли именлеге проблемаларына арналған. 50-нән артыҡ ғилми хеҙмәт авторы. Ғилми баҫмалары:
* Детерминанты терроризма и организация его профилактики. Өфө, 2005 (авторҙаш);
* Уфимское губернское жандармское управление. 1873—1917 гг.: док. и материалы. Өфө, 2012 (авторҙаш).

# Клюев Александр Владимирович
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «Йәмәғәт тәртибен һаҡлау буйынса яҡшы хеҙмәт өсөн» миҙалы (1985);
* 3-сө дәрәжә «Намыҫлы хеҙмәт өсөн» миҙалы (1989);
* 2-се дәрәжә «Хәрби хеҙмәттә күрһәткән хеҙмәте өсөн» миҙалы (ФИХ) (1997);
* 1-се дәрәжә «Хәрби хеҙмәттә күрһәткән хеҙмәте өсөн» миҙалы (ФИХ) (2000);
* Рәсәй Эске эштәр министрлығы эске ғәскәрҙәренең күкрәккә таға торған «Хеҙмәттәге уңыштары өсөн» билдәһе (2002);
* СССР Дәүләт именлеге комитетының Почёт грамотаһы (1997).
# Сильныця (йылға)

Сильныця (укр. Сільниця) — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Тульчын һәм Тростянец райондары аша көньяҡҡа табан аға. Көньяҡ Бугтың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 67 километр. Бассейн майҙаны — 835 км².
# 1970 йылда йыһанға осороуҙар исемлеге

1970 йылдағы орбитаға осороуҙар исемлеге. Ҡыҙыл төҫ менән уңышһыҙ осороуҙар билдәләнгән. Осоусы йыһан аппараттары (ЙА) ҡалын итеп айырып билдәләнгән.
# Виэ

Виэ (нем. Wiehe) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала.
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 2051 кеше йәшәй. Майҙаны — 24,35 км². Диңгеҙ кимәленән 140 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6571 һәм автомобиль коды — KYF.
# Чхиквадзе Михаил Арчилович

Чхиквадзе Михаил Арчилович (груз. მიხეილ არჩილის ძე ჩხიკვაძე; 19 май (1 июнь) 1903 — 1987 йыл) — архитектор. 1941 йылдан СССР-ҙың Архитекторҙар союзы ағзаһы. Грузия ССР-ының атҡаҙанған архитекторы (1972).

# Чхиквадзе Михаил Арчилович
## Биографияһы

Михаил Чхиквадзе Арчилович 1903 йылдың 19 майында Ананури ауылында руханиҙар ғаиләһендә тыуған.
Тбилиси сәнғәт академияһында уҡый һәм унда 1933 йылдан уҡыта башлай.
Мәскәүҙә СССР Архитектура академияһының аспирантураһында уҡый, фән докторы дәрәжәһенә диссертация әҙерләү өсөн Сталин исемендәге стипендия ала.
1941 йылда СССР-ҙың Архитекторҙар берлеге ағзаһы итеп алына.
1972 йылда Грузия ССР-ының атҡаҙанған архитекторы исеменә лайыҡ була; «Почёт Билдәһе» ордены һәм күп кенә миҙалдар менән бүләкләнә.
1987 йылда Тбилиси ҡалаһында вафат була һәм Кукий зыяратында ерләнә.

# Чхиквадзе Михаил Арчилович
## Ижады

* Бакуҙа радиостанцияһы бинаһы (1926)
* Гориҙа драма театры бинаһы (1938, Тавадзе менән берлектә)
* Сухумиҙа драма театры бинаһы (1952 й)
* Чиатурала драма театры бинаһы (1949, К. Чхеидзе менән берлектә).
* Тбилиси ҡалаһында Сәнғәт академияһы бинаһы (1952, А Г. Курдиани һәм Л. З. Сумбадзе менән берлектә)
* Тбилиси ҡалаһында Грузия Фәндәр академияһы бинаһы (1953, К. Чхеидзе менән берлектә).

# Чхиквадзе Михаил Арчилович
## Ғаиләһе

* Атаһы — Арчил Григорьевич Чхиквадзе, рухани, протоиерей.
* Әсәһе — Элизабет (Лиза) Гулашвили.
# Үрге Рочуга

Үрге Рочуга — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Едомский Полой ҡылымығының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Үрге Рочуга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000212103000048821
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004882
* Бассейн коды — 03.03.00.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Выя (Пинега ҡушылдығы)

Выя — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының һул ярына тамағынан 546 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 181 км.

# Выя (Пинега ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300312103000035428
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103003542
* Бассейн коды — 03.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Чугурем

Чугурем — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лупья йылғаһының һул ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Чугурем
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100000726
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100072
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Өфө тау ҡорамалдары заводы

Өфө тау ҡорамалдары заводы — тау-байыҡтырыу комбинаттары өсөн үҙәккә ҡыуыусы насостар эшләп сығарыусы завод. 1898 йылда барлыҡҡа килгән.

# Өфө тау ҡорамалдары заводы
## Төҙөлөшө

Өфө тау ҡорамалдары заводы 4 төп цехтан тора: унда 1898 йылда барлыҡҡа килгән ҡойоу цехы, 1927 йылда яһалған тимерсе-пресс, 1993 йылдан алып эшләүсе ҡороп-йыйыу цехы һәм ярҙамсыл цехтар бар. Уларҙа 3 берәмек һанлы-иҫәпләү программалы (ЧПУ) ҡоролма ҡуйылған.

# Өфө тау ҡорамалдары заводы
## Тарихы

Өфө тау ҡорамалдары заводы 1898 йылда барлыҡҡа килә. Ул 1898 йылда 1-се Өфө губерна суйын-баҡыр ҡойоу һәм механика заводтары нигеҙендә ойошторола. Граждандар һуғышы ваҡытында завод емерелә. 1921 йылда ул 1-се һанлы «Дәүләт механика суйын-баҡыр ҡойоу заводы» тип аталып, ҡайтанан тергеҙелә. 1935 йылдан алып завод шахта вагонеткалары, локомобилдәр өсөн запчастар, алтын эҙләүселәр өсөн ҡорамалдар сығара. Бөйөк Ватан һуғышынан һуң ул һыу сығарыусы , үҙәккә табан ҡыуыусы насостар һәм күсәрле вентиляторҙар сығара. 1961 йылдан алып металлургия сәнәғәте өсөн химик әйберҙәр һәм ҡом ҡыуыусы насостар сығара башлай. 1990 йылда завод Башҡортостан Республикаһының металлургия, нефть эшкәртеү, шәкәр эшләү заводтары, яғыу-йылытыу һәм халыҡ хужалығының башҡа сәнәғәт тармаҡтары өсөн 17 яңы төр насостар сығара башлай. 1993 йылда завод «Горнас» акционерҙар берекмәһе тип үҙгәртелә.

# Өфө тау ҡорамалдары заводы
## Сығарған продукцияһы

Продукцияһының төп ҡулланыусылары- Рәсәй Федерацияһының тау-байыҡтырыу комбинаттары. Уның продукциялары Бөтә Рәсәй күргәҙмәләрендә күренекле, призлы урындарҙы яулап килә:1900 йылда Петербургта-көмөш миҙал, 1904 йылда Пенза ҡалаһында -алтын миҙал, 1908 йылда Дондағы Ростовта , Ҡазанда -алтын миҙал, 1910 йылда Омскиҙа -алтын миҙалға лайыҡ була.
# Емваоль

Емваоль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кылтовка йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Емваоль
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000022781
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002278
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Сабитов Сәләм (Ғәбсәләм) Сабит улы

Ҡалып:Underlinked
Сабитов Сәләм (Ғәбсәләм) Сабит улы (рус. Сабитов Салям (Габсалям) Сабитович) 1921 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, сержант. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985).

# Сабитов Сәләм (Ғәбсәләм) Сабит улы
## Биографияһы

Сабитов Сәләм (Ғәбсәләм) Сабит улы 1921 йылда хәҙерге Башҡортостандың Әбйәлил районы Буранғол ауылында тыуа. 1941 йылда Әбйәлил район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 148-се гвардия артиллерия-миномет полкында батареяның ат ҡараусыһы булып хеҙмәт итә. Хәрби званиеһы — сержант. Өс тапҡыр «Батырлыҡ өсөн» миҙалына эйә.
1945 йылдың 12 апрелендәге награда исемлегендә Сабитов Сәләм (Ғәбсәләм) Сабит улының Браллентин районында дошман пехотаһы һөжүмен кире ҡағыу ваҡытында 23 дошман һалдатын юҡ итеү тураһында әйтелә. Был батырлығы өсөн ул өсөнсө тапҡырға «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә. 1985 йылда Сабитов Сәләм (Ғәбсәләм) Сабит улы юбилейлы II дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә.
Сабитов Сәләм (Ғәбсәләм) Сабит улының артабанғы яҙмышы тураһында мәғлүмәттәр юҡ.

# Сабитов Сәләм (Ғәбсәләм) Сабит улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (20.01 1944)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (12.12.1944)
* «Батырлыҡ өсөн» Миҙалы (12.04.1945)
# Черемза

Черемза — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының һул ярына тамағынан 616 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Черемза
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300212115200009287
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200928
* Бассейн коды — 13.01.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Лыс-Мыльк-Юнко

Лыс-Мыльк-Юнко — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тань-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Лыс-Мыльк-Юнко
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300112115300031173
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303117
* Бассейн коды — 15.02.03.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Сол Сугульда-Чор

Cол Сугульда-Чор — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сугульда-Чор йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Сол Сугульда-Чор
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300064119
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306411
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ягель-Ях

Ягель-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кулымский Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Ягель-Ях
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010900112115200035890
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203589
* Бассейн коды — 13.01.09.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ыласын (мәмерйә)

Ыласын — Ишембай районындағы мәмерйә. Тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965). Ҡурсалау майҙаны 100 гектар самаһы . Һаҡлау даирәһе — Көньяҡ Уралдың көнбайыш битләүендә киң япраҡлы урман уратып алған эзбизташ мәмерйәһе.
Ишембай районының Хажи ауылынан көньяҡ-көнсығышта 1,5 км алыҫлыҡта Утынғол йылғаһының ҡоро үҙәнендә (Һеләүек йылғаһы бассейны) урынлашҡан.
Урта карбон осорондағы эзбиэташтан торған карст мәмейәһе.
Көнсығышҡа, төньяҡ-көнсығышҡа һәм көньяҡ-көнсығышҡа залдары һуҙылған галереянан тора. Мәмерйәнең оҙонлоғо — 487 м, уртаса киңлеге — 10 м, уртаса бейеклеге — 5 м, амплитудаһы 28 м, майҙаны 1025 м², күләме 5287 м³.
Мәмерйәнең ауыҙы (киңлеге 12 метр, бейеклеге 7,6 метр) упҡын воронка төбөнән 170 метр бейеклектә урынлашҡан. Өҫтәрәк тағы ла эргәләге залдарҙың дүрт инеү юлы бар. Төп инеү юлынан төшкәндә 30 метр самаһы боҙлоҡтан барырға, артабан 80 метрлыҡ галерея башлана.
Ингән урында мәмерйәнең түшәме яҫы, һирәк кенә тамып тороусы сталактит һәм ҡыуыш көпшәләр һәм суҡ менән ҡапланған. Ҡабырға стеналары вертикаль, иҙәне ваҡ ташлы һәм балсыҡлы, боҙ сталагмиттар (7 метрға тиклем) осрай. Төп галереянан төньяҡ-көнсығышҡа (20 метр), көньяҡ-көнсығышҡа (100 метр) һәм көньяҡҡа юлдар һуҙылған. Көньяҡҡа һуҙылған коридор аҙағында 0,2—1,5 мерт тәрәнлекле күл бар. Зал иҙәне балсыҡ, ваҡ хайуан һөйәктәре менән ҡапланған, стенаһы сталактит һәм кальцит ҡабығы менән биҙәлгән.
Йәйен температура 2—6°С. Мәмерйә ауыҙында ыласындар йәшәй.
# Круль Леонид Янович

Круль Леонид Янович (16 август 1923 йыл — 8 октябрь 1997 йыл) — рәссам, 1961 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы.

# Круль Леонид Янович
## Биографияһы

Леонид Янович Круль 1923 йылдың 16 авгусында Өфө ҡалаһында тыуған.
1951 йылда Өфө театр-художество училищеһының художество бүлеген тамамлай, П. М. Лебедевта һәм А. Э. Тюлькинда уҡый. Училищены тамамлағандан һуң 1954 йылға тиклем Өфө мәктәптәрендә рәсем һәм һыҙма уҡытыусыһы булып эшләй.
1961 йылдан алып РСФСР Художество фондының Башҡортостан бүлексәһендә хеҙмәт һала. Рәссамдар төркөмө менән проекттар, эскиздар өҫтөндә эшләй, Ишембай, Салауат, Нефтекама, Дүртөйлө ҡалаларында мәҙәниәт һарайҙарын һәм Октябрьский менән Ишембай ҡалаларында спорт комплекстарын смальта һәм төҫлө штукатурканан мозаикалы биҙәү менән шөғөлләнә.
Был йүнәлештә Өфөлә лә эүҙем эш башҡара: рәссамдар төркөмө менән Башҡорт дәүләт академия драма театрын, Спорт һарайын, «Машиностроитель» һәм РТИ заводының мәҙәниәт һарайҙарын биҙәй.
Ҡатыны — Нина Алексеевна Круль-Овчинникова (1927—1989).
1997 йылдың 8 октябрендә Өфө ҡалаһында вафат була.
Рәссамдың эштәре Өфөнөң М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында һаҡлана.

# Круль Леонид Янович
## Төп эштәре исемлеге

* Берёзы (1955, киндер, майлы буяу)
* Осень (1956, киндер, майлы буяу)
* В еловом лесу (1956, киндер, майлы буяу)
* Солнечный день (1957, киндер, майлы буяу)
* Сатка (1958, киндер, майлы буяу)
* Ветреный день (1958, акварель)
* Дороги (1958, киндер, майлы буяу)
* Вечер на озере (1958, акварель)
* Весна (1959, акварель)
* Урал (1959, киндер, майлы буяу)
* Сумерки (1965, киндер, майлы буяу)
* Старая Уфа (1969, акварель)
* Голубой день (1974, акварель)
* Озеро Таналык (1976, киндер, майлы буяу)
* Нефть городу (1977, акварель)
* Голубые тракторы (1977, киндер, майлы буяу)
* Окраина (1977, акварель)
* Разлив на реке Белой (1977, акварель)
* На берегу реки Сокмары (1986, киндер, майлы буяу)

# Круль Леонид Янович
## Ҡатнашҡан күргәҙмәләре

* Республика күргәҙмәләре (Өфө): 1955 йылдан алып йәштәрҙекенән башҡа бөтәһендә лә.
* «Урал социалистический» зона күргәҙмәләре: Пермь (1967), Өфө (1974).
* БАССР, Мәскәү, Ленинград рәссамдары әҫәрҙәренең ун көнлөк күргәҙмәһе, 1969 йыл.
* РСФСР-ҙың автономиялы республикалары рәссамдары әҫәрҙәре күргәҙмәһе, Мәскәү, 1971.
* Бөтә Рәсәй художество күргәҙмәһе, Мәскәү, 1957.
* Бөтә Рәсәй художество күргәҙмәһе, Мәскәү, 1977.

# Круль Леонид Янович
## Ҡатнашҡан күргәҙмәләре
### Шәхси күргәҙмәләре

* 1955 йыл — беренсе шәхси күргәҙмәһе
* 1973 йыл — икенсе шәхси күргәҙмәһе
* 1992 йыл — һуңғы һәм өсөнсө шәхси күргәҙмәһе (Константин Головченко менән берлектә)
# Чёрный Ключ

Чёрный Ключ — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Силәбе өлкәһе, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Арша йылғаһының уң ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Чёрный Ключ
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201012111100021719
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102171
* Бассейн коды — 10.01.02.010
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1