yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Черногорияла дин

Черногорияла дин - (Черного́рия (черногор. Црна Гора, Crna Gora), Монтенегро йәки Ҡаратау) - Көньяҡ-Көнсығыш Европала, Балҡан ярымутрауының көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан, халҡы серб телендә аралашҡан дәүләттәге дин.

# Черногорияла дин
## Илдәге диндәр

Черногорияла православие дине тота. Байтаҡ мосолман дини йәмәғәттәре бар. Шулай уҡ католиктар күп һанлылар иҫәбендә. Башҡа дин вәкилдәре һаны халыҡтың 0,1 процентынан артмай.

# Черногорияла дин
## Дин тотоусылар һаны

2003 йылда халыҡ иҫәбен алғанда конфессиональ билдәләнеш тураһындағы пункт индерелгән. Уның йомғаҡтарына ярашлы, ил халҡы тотҡан дине буйынса ошо рәүешле бүленгән:
* Православие — 460 383 (74,24 %)
* Ислам — 110 034 (17,74 %)
* Католицизм — 21 972 (3,54 %)
* Протестантлыҡ — 383 (0,06 %)
* Оккультизм — 58 (0,01 %)
* Йәһүдилек — 12
6 003 кеше (0,97 %) бер ниндәй ҙә дин тотмауын белдергән, 2 424 кеше (0,39 %) үҙен агностик тип атаған, 13 867 кеше (2,24 %) яуап биреүҙән баш тартҡан.

# Черногорияла дин
## Православие

Черногорияла правослау христиандар күпселекте тәшкил итә - (ҡаратаулылар) (52,5 %) һәм сербтар (42,7 %). Православие диндарҙары илдең к Серб правослау сиркәүенә лә, Черногория правослау сиркәүенә (уныһын башҡа правослау сиркәүҙәр танымай) лә ҡарай. Серб правослау сиркәүе митрополия статусына эйә булған Черногория-Приморье епархияһына инә

# Черногорияла дин
## Католицизм

Черногория католиктары иҫәбенә албандар (36,98 %), хорватар (31 %) һәм ҡаратауҙар (черногориялылар) (22,76 %) инә, улар башлыса диңгеҙ буйында йәшәй. Структураһы йәһәтенән илдә католик сиркәүе Бара Архиепархияһына һәм Котор епархияһына бүленгән. Бара Архиепархияһы бер ниндәй митрополиға ла буйһонмай һәм туранан-тура Рим папаһы идаралығында тора. Котор епархияһы Сплит-Макарска Архиепархия митрополияһына буйһона.

# Черногорияла дин
## Ислам

Черногорияның Ислам дине тотоусылары башлыса түбәндәге милли төркөмдәргә ҡарай: босниялылар (43,49 %), славян-мосолмандар (21,91 %), албандар (20,75 %) һәм ҡаратаулылар (10,64 %). Мосолмандар Төбәк башлыса Плав, Рожае һәм Улцинь ҡалаларына яҡын йәшәйҙәр һәм ундағы халыҡтарҙың күпселеген тәшкил итә.

# Черногорияла дин
## Йәһүдилек

2011 йылдың 18 сентябрендә Черногорияның Премьер-министр ашкеназ израиль баш раввины Йона Мецгер менән әңгәмәһендә йәһүдилекте дәүләт дине тип таныуҙарын белдерҙе
# Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе

Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе (УППО) — Өфөләге авиация сәнәғәте предприятиеһы, Рәсәйҙә һәм БДБ-ла авиация приборҙары эшләү заводтарының иң эреләренең береһе.
Осоу аппараттары менән автоматик идара итеү системалары, борт иҫәпләү комплекстары, етештереү-техник тәғәйенләнештәге тауарҙар эшләп сығара.

# Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе
## Тарихы

1956 йылдың 21 ғинуарында СССР авиация сәнәғәте министры бойороғо менән дәүләт союз заводы 123 сафҡа индерелә. 1960 йылда РСФСР Министрҙар Советының 1959 йылдың 7 октябрендәге 1661-РС ҡарары менән «Өфө приборҙар эшләү заводы» тип атала (УПЗ).
Киләһе 10 йыл дауамында предприятиеның цехтары төҙөлә. 1957 йылда инде 16 яңы төр авиация изделиелары етештереү үҙләштерелә, атап әйткәндә, мотор төркөмө күрһәткестәре, электр үлсәү приборҙары һәм тензоаппаратура. 1958 йылда гироскопик автопилоттар күпләп сығарыла башлай.
1959 йылда юғары аныҡлы электрон ҡорамалдар етештереү башлана, 1962 йылда — борт иҫәпләү техникаһы.
Предприятие «Восток», «Восход» космос караптары, «Союз», «Прогресс» транспорт караптары, «Салют» һәм «Мир» орбиталь станциялары төҙөүҙә ҡатнаша.
Авиация техникаһынан тыш, 1967 йылда «Ағиҙел» электр ҡырынғысы етештереү үҙләштерелә.
1969 йылда Өфө приборҙар эшләү заводына В. И. Ленин исеме бирелә, 1976 йылда «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнә.
1990-сы йылдар башында шулай уҡ сәнәғәттең башҡа тармаҡтары өсөн продукциялар үҙләштерелә, атап әйткәндә электр энергияһы һәм һыу сығымы иҫәпләгестәр, нефть ятҡылыҡтары технологик ҡорамалдары менән контроль һәм идара итеү системалары һ. б.
2000—2005 йылдарҙа предприятие ПУТ-3 двигателдәренең тартыу көсө менән идара итеү пульты, Ил-96 самолеты өсөн иҫәпләү блоктары, БИНС-85 системаһы лазерлы гироскоп өсөн юғары вольтлы СВ-3 стабилизаторы һ. б. етештереүҙе үҙләштерә.
2007 йылда, оҙайлы туҡтап торғандан һуң, предприятие С. П. Королев исемендәге «Энергия» ракета-йыһан корпорацияһы өсөн бер нисә мөһим приборҙарҙы эшләүҙе тергеҙә.
Шулай уҡ предприятиела нефть газ ҡорамалдары, мәҫәлән, аҡма двигатель менән пневматик күсергес етештереү үҙләштерелә.
2008 йылда Рәсәй Федерацияһы Президенты Указы менән берекмә «Ростех» дәүләт корпорацияһы составына индерелә, ««Радиоэлектроника технологиялары» концерны» акционерҙар йәмғиәте составына инә.

# Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе
## Етештергән әйберҙәре

* Автопилоттар;
* САУ автоматик идара итеү системалары;
* САУ, ЭДСУ өсөн БВУУ, БВУТ, БВУП, ВЦ-2 борт иҫәпләү ҡоролмалары;
* Борт иҫәпләү системалары өсөн БЦВМ-90 модулдәре.
Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһенең етештергән әйберҙәрен ҡулланыусылар булып Рәсәй һәм БДБ илдәренең авиация заводтары һәм авиация-техник базалары тора.
# Батый

Батый (Батыу, Бату, Саин-хан; монг. Бат хан) (яҡынса 1209(1209) — 1255/1256) — монгол юлбашсыһы һәм дәүләт эшмәкәре, Жуси улусы хакимы һәм уға нигеҙ һалыусы. Сыңғыҙхандың ейәне. Батый «Саин-хан» ҡушаматын йөрөткән, ул версияларҙың береһенә ярашлы «йомшаҡ күңелле» тип аңлатылған.

# Батый
## Иртә йылдары

1224 йылда Сыңғыҙхан менән башҡарылған бүленеш буйынса, өлкән улы Жусиға Ҡыпсаҡ далаһы, Хорезм, Кавказдың өлөшөн, Ҡырым һәм рус кенәзлектәре ерҙәре бирелә. 1227 йылда Жуси мәрхүм була, был осорҙа уның ҡулында ҡыпсаҡ далаларының Азиялағы өлөшө һәм Хорезм ғына була.

# Батый
## Көнбайыш яуы

1236—1243 йылдарҙа Батый монголдарҙың дөйөм Көнбайыш яуына етәкселек итә, һөҙөмтәлә Дәшти Ҡыпсаҡтың көнбайыш өлөшө, Волга буйы Болғары, Волга-Урал һәм Кавказ халыҡтары яулап алына. 1237—1238 йылдарҙа Рязань һәм Владимир, 1239 йылда Чернигов һәм 1240—1241 йылдарҙа Киевҡа Батый ҡатнашлығында яуҙар була. 1241—1242 йылдарҙа Польша һәм Венгрия баҫып алына, Батый ғәскәрҙәре Адриатик диңгеҙенә тиклем барып етә.
Монгол армияһы Үҙәк Европаға барып еткәс Изге Рим империяһы императоры ҡаршылыҡ күрһәтергә маташа, Батый буйһоноуҙы талап иткәндә, император ул хандың шоңҡарсыһы (рус. сокольничий) булырға ризалығын белдерә. Әммә ике империя ғәскәрҙәре араһында алыштар булмай. Һуңыраҡ Батый көнбайышҡа яуҙар ойоштормаған, Волга буйында урынлашҡан Һарай‑Батыу ҡалаһында йәшәгән.

# Батый
## Улусты нығытыу

1242 йылдан алып Сыңғыҙхан нәҫеле ырыуының номиналь аҡһаҡалы булып китә.
1243 йылда Батый Угэдэй хан үлгәнен белеп көнбайышҡа яуҙы тамамлай. Ғәскәрҙәре Түбәнге Волга буйына күсә, был ерҙәр Жуси улусының үҙәгенә әйләнә.
1246 йылда Монгол империяһының бөйөк ҡағаны (ханы) итеп Гөйөк һайлана, ул электән Батыйҙың дошманы булған. 1248 йылда Гөйөк-хан мәрхүм булған, һәм 1251 йылда дүртенсе бөйөк ҡаған итеп Батыйға лояль мөнәсәбәтле Мүнке һайланған. Уға ярҙамға Батый-хан үҙенең ҡустыһы Бәркәне ғәскәр менән ебәрә.
1251 йылдан алып Сығатай улусының хакимдашына әйләнә. Батыйҙың шәхси улусына көнбайыш һәм үҙәк Башҡортостан ерҙәре ингән.

# Батый
## Вариҫтары

Батыйҙың вариҫтары: Сартак, Тукан, Абукан һәм Улагчи.
# Чула (Кама ҡушылдығы)

Чула — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кама йылғаһының уң ярына тамағынан 1487 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Чула (Кама ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100000658
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100065
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Култым

Култым (Оло Култым) — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шаква йылғаһының һул ярына тамағынан 82 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.

# Култым
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сылва, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100812111100013101
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101310
* Бассейн коды — 10.01.01.008
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Келя (Пьян ҡушылдығы)

Келя — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пьяна йылғаһының һул ярына тамағынан 252 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.

# Келя (Пьян ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500412110000039708
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003970
* Бассейн коды — 08.01.05.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Кесе Тинголка

Кесе Тинголка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тинголка йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

# Кесе Тинголка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010900112115200033865
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203386
* Бассейн коды — 13.01.09.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Гранада әмирлеге

Гранада әмирлеге (ғәр. مملكة غرناطة‎, исп. Reino nazarí de Granada) — Европала һуңғы ғәрәп дәүләте һәм Пиреней ярымутрауы территорияһында һуңғы Ислам дәүләтселеге, 1228 йылдан 1492 йылдың 2 ғинуарына тиклем булған.

# Гранада әмирлеге
## Тарихы

Гранада әмирлеген испандар яулап алыуы ярымутрауҙа Христиан Реконкистаһының һигеҙ быуатлыҡ христиан процесын тамамлай. Гранаданың ҡолауы, Константинополдең баш һалыуы кеүек, Европа дәүләтселеге тарихында мөһим этап була. 1492 йылда Гранада әмирлеге емерелгәндән һуң, уның территорияһы Гранада батшалығы булараҡ, Кастилия короллегенең бер өлешөнә әйләнә.

# Гранада әмирлеге
## Тарихы
### Юҡҡа сығыуы сәбәптәре

XV быуат аҙағында Гранада әмирлегенең көсһөҙләнеүенә Кастилия һәм Леон Короллеге менән даими һуғыштар булышлыҡ итә, һөҙөмтәлә ауыр яһаҡ түләргә тура килә. Мәҫәлән, 1470 йылғы килешеү буйынса Гранада Кастилияға йыл һайын 20 мең алтын дублон түләргә бурыслы була. Әмирлек ҡалаларында аристократик төркөмдәрҙең үҙ-ара ыҙғыш-талашы киҫкенләшә.
Сәйәси-иҡтисади характерҙағы ыҙғыштан тыш, халҡының этник талаштары көсәйә. Тикшеренеүҙәр буйынса, XV быуатта Гранада әмирлегенең халҡы һаны яҡынса 5 млн тәшкил итә. Бындай ҙур булмаған тау территорияһы өсөн байтаҡ һан. Испандар мавр тип атағандарҙың күпселеген берберҙәр — ғәрәптәр баҫып алған африка ҡәбиләләренең береһе вәкилдәре тәшкил итә. Баҫып алыусы ғәрәптәрҙең тоҡомдары һәм династия вәкилдәре — төрөк солтандары яллаған яңысарға бәйле булған ише — берберҙәргә бәйле булып сыға.

# Гранада әмирлеге
## Тарихи әһәмиәте

XV быуат аҙағында әмирлек көрсөккә дусар була — ҡаҙнала хроник рәүештә аҡса, аҙыҡ — түлек етешмәй, халыҡ аслыҡ кисерә, ҡала биналары буш тора һәм емерелә.
1492 йылда Гранада 1453 йылгы өметһеҙ Константинополде хәтерләтә. Былар барыһы ла социаль ойошманың күрһәтелгән етешһеҙлектәре, гуманитар көрсөк һәм Гранаданың тышҡы сәйәси хәле менән бергә, әмирлекте тулыһынса еңелеүгә килтерә. Иберия ярымутравын мосолмандарҙан яулап алып, Испания триумфты байрам итә. Шуныһы иғтибарға лайыҡ, шул уҡ йылда испан экспедицияһы Колумб Американы аса. Бынан тыш, күп кенә күренекле христиан эшмәкәрҙәре мосолман Гранадаһының емерелеүен төрөктәр һөжүме аҫтында христиан Константинополенең ҡолатылыуы өсөн лайыҡлы компенсация тип кабул итәләр.
# 1810 йыл

II мең йыллыҡ :
XVII быуат — XVIII быуат — XIX быуат — XX быуат — XXI быуат :
Хронологик таблица :
1810 йыл башҡа календарҙар буйынса ошоға тура килә: :
| Григориан стилендә | 1810 MDCCCX |
| Юлиан стилендә | 1809—1810 (13 ғинуардан) |
| Рим нигеҙләнгән көндән | 2562—2563 (3 майҙан) |
| Константинополь эраһы | 7318—7319 (13 сентябрҙән) |
| Йәһүд календары | 5570—5571 ה'תק"ע — ה'תקע"א |
| Мосолман календары | 1225—1226 |
| Боронғо әрмән календары | 1259 ԹՎ ՌՄԾԹ |
| Ҡытай календары | 4506—4507 己巳—庚午 жёлтая змея — белый конь |
| Эфиопа календары | 1802—1803 |
| Боронғо һинд календары | |
| - Викрам самват | 1866—1867 |
| - Шака самват | 1732—1733 |
| - Кали-юга | 4911—4912 |
| Иран календары | 1188—1189 |
1810 йыл — дүшәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
# Чулошников Александр Петрович

Чулошников Александр Петрович (8 август 1894 йыл — 1941 йыл) — СССР тарихсыһы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Ҡаҙағстан, Урта Азия һәм Башҡортостан тарихы буйынса белгес. Тарих фәндәре кандидаты (1935).

# Чулошников Александр Петрович
## Биографияһы

Александр Петрович Чулошников 1894 йылдың 8 авгусында Подольск губернаһы Чёрный Остров ауылында тыуа.
1911 йылда Санкт-Петербург университетының тарих-филология факультетына уҡырға инә. 1916 йылда университетты тамамлай һәм ундағы урыҫ тарихы кафедраһында уҡытыусы булып ҡала. 1919—1921 йылдарҙа Ырымбурҙағы Ҡаҙаҡ университетында уҡыта һәм Кирвоенкоматтың штабында тарих-статистика бүлексәһен етәкләй. 1920 йылда Ҡырғыҙ крайын өйрәнеү йәмғиәтенең беренсе рәйесе була. 1921 йылда Петроградҡа әйләнеп ҡайта. 1921—1931 йылдарҙа Ленинград университетында уҡыта. 1921 йылдан алып Тау институтында, Петроград университетының тарих ғилми тикшеренеүҙәр институтында, 1923 йылдан алып — РСФСР-ҙың Үҙәк архивында эшләй. 1930 йылда Тарих-археография институтында штаттан тыш ғилми хеҙмәткәр булып тора. 1935 йылда ғилми эштәренең дөйөм күләме арҡаһында тарих фәндәре кандидаты дәрәжәһен яулай. 1936 йылдан алып — СССР Фәндәр академияһы Тарих институтының Ленинград бүлексәһендә өлкән ғилми хеҙмәткәре.
Уның ғилми эштәре араһында иң әһәмиәтлеһе- «Очерки по истории казах-киргизского народа в связи с общими историческими судьбами других тюркских племен» монографияһы. Был эшендә ул ҡаҙаҡ һәм ҡырғыҙ халыҡтарының тарихын яҙа. Чулошников шулай уҡ Ҡазағстанда феодал милектең үҫешенә лә ҙур иғтибар бирә, ҡаҙаҡтарҙың пугачевсылыҡта һәм 1916 йылғы Урта Азия ихтилалында ҡатнашыуын өйрәнеү менән шөғөлләнә. Башҡортостандың XVIII—XIX быуаттар тарихын һәм 1755—1756 йылдарҙағы башҡорт ихтилалын өйрәнә. «Материалы по истории Башкирской АССР» баҫмаһын нәшергә әҙерләүҙә ҡатнаша. 1941 йылдың аҙағында блокадалағы Ленинградта аслыҡтан вафат була.

# Чулошников Александр Петрович
## Хеҙмәттәре

* Очерки по истории казах-киргизского народа в связи с общими историческими судьбами других тюркских племён. Оренбург, 1924. Ч. 1;
* К истории восстания киргиз в 1916 г. Красный архив. 1926. Т. 3 (16).
* Казах-киргизские кочевые орды и пугачевщина (1773—1774). Новый Восток. 1929. Т. 25.
* К истории феодальных отношений в Казахстане в XVII—XVIII вв. Известия АН СССР. Отделение общественных наук. 1936, № 3.
* Восстание 1755 г. в Башкирии. М.; Л., 1940.
# Юлғотло

Юлғотло (рус. Юлгутла) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.

# Юлғотло
## Географик урынлашыуы

Һаҡмар йылғаһы буйында урынлашҡан.

# Юлғотло
## Тарихы

Юлғотло (Утарауыл) ауылы документтарҙа тәүге тапҡыр 1765 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1816 йылда) телгә алына. Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы составында була.
1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына индерелә. 1930 йылдың 20 авгусынан Башҡортостан АССР-ының Ейәнсура районы составына керә. 1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенең составына бирелә. 1934—1959 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Ейәнсура районы составында була. 1959 йылда Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы составына индерелә

# Юлғотло
## Халҡы

Ауыл башҡорттарының иҫәбе :
| 1834 | 1859 | 1866 | 1889 | 1900 | 1917 | 1926 |
| 106 | 275 | 260 | 377 | 458 | 458 | 254 |
# Вор-Я-Хулюм

Вор-Я-Хулюм — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тапсуй йылғаһының һул ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Вор-Я-Хулюм
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300024659
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302465
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кунтым-Пам-Еган

Кунтым-Пам-Ёган — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ватылька йылғаһының уң ярына тамағынан 181 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.

# Кунтым-Пам-Еган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000112115300065833
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115306583
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Очакив

Очакив (укр. Очаків) — Украинаның Николаев өлкәһендәге өлкә әһәмиәтендәге ҡала, Очакив районының административ үҙәге.
2014 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 14 553 кеше йәшәй.
# Колбеная

Колбеная — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сайга йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Колбеная
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010400312115200022343
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115202234
* Бассейн коды — 13.01.04.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Кобылья (Пёза ҡушылдығы)

Кобылья — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пёза йылғаһының уң ярына тамағынан 258 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Кобылья (Пёза ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03030000212103000049491
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103004949
* Бассейн коды — 03.03.00.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Иртөбәк (Ағиҙел ҡушылдығы)

Иртөбәк (рус. Иртюбяк) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел йылғаһының һул ярына тамағынан 923 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.

# Иртөбәк (Ағиҙел ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Йомағужа һыуһаҡлағысынан Салауатҡа тиклем, Нөгөш йылғаһын (башынан Нөгөш һыуһаҡлағысына тиклем) индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200412111100017643
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101764
* Бассейн коды — 10.01.02.004
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Кианкиз

Кианкиз — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Янкуль йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Кианкиз
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Калаус йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010500212108200000766
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200076
* Бассейн коды — 05.01.05.002
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Абиси замогы

Абиси замогы – Карели муниципалитетындағы Абиси ауылының ситендә, Ткоцкури йылғаһының һул ярында урынлашҡан тарихи ҡәлғә. Замок XVIII быуаттың 50-60-сы йылдарында төҙөлгән.

# Абиси замогы
## Тасуирламаһы

Замок өс өлөштән тора. Үҙәген башня бинаһы биләй, ул торлаҡ өсөн тәғәйенләнгән һәм шул уҡ ваҡытта хәрби функцияны үтәй. Төҙөлөштән һуң тағы өҫтәмә бина төҙөү кәрәклеге тыуа, шуға күрә тағы бер бина өҫтәйҙәр һәм көньяҡ яҡта ҙур сиркәү төҙөйҙәр.
Башняның үҙәк бинаһы өс ҡаттан артыҡ түгел. Майҙанға яҡын тора. Шулай уҡ ҙур булмаған щилиндр формаһындағы башнялар ҙа бар, улар тик һаҡланыу өсөн файҙаланылған. Беренсе ҡаты ярҙамсы хужалыҡ өсөн, ә икенсе ҡат йәшәү өсөн яраҡлаштырылған.
Ҡәлғәнең ҡасан сафтан сыҡҡаны билдәһеҙ. Дөрөҫөрәге, ул XIX быуатта үҙенең функцияһын юғалтҡандан һуң аламалана.