yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Васильев Олег Федорович

Васильев Олег Федорович ( 1 август 1925 йыл — 7 март 2017 йыл) — ғәмәли гидродинамика һәм гидравлика өлкәһендә СССР һәм Рәсәй ғалимы, океанология, атмосфера физикаһы һәм география бүлектәре буйынса Рәсәй Фәндәр академияһы академигы (1994; 1970 йылдан СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты), РФА кәңәшсеһе.

# Васильев Олег Федорович
## Биографияһы

Олег Федорович Васильев 1925 йылдың 1 авгусында Мәскәүҙә тыуған. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан. 1948 йылда Мәскәү гидромелиорация институтын тамамлай. 1948-1959 йылдарҙа Мәскәү инженер-төҙөлөш институтында эшләй. Техник фәндәр кандидаты (1951). П. Я. Кочинанан СССР Фәндәр академияһының Себер филиалына эшкә саҡырыу ала. 1959 йылдың 1 апреленән ул СССР Фәндәр академияһының Себер филиалының Гидродинамика институтында, ғәмәли гидродинамика лабораторияһы мөдире булып эшләй. Техник фәндәр докторы (1960 йылдың 17 июнендә яҡлай). Халыҡ-ара ғәмәли системалы анализ институтының директор урынбаҫары (IIАSA, Австрия) (1977-1980). 1970 йылда СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана. 1994 йылда Рәсәй фәндәр академияһы академигы.
РФА Себер филиалының һыу һәм экология проблемалары институтының ойоштороусыһы (1985) һәм беренсе директоры (1987-1995), 1995 йылдан РФА кәңәшсеһе. Уның уҡыусылары араһында 13 фән докторы һәм 40 тирәһе фән кандидаты.
300 самаһы фәнни баҫма, шул иҫәптән 5 монография һәм бер нисә монография күҙәтеүе авторы һәм авторҙашы.
«Водные ресурсы», «Сибирский экологический журнал», «Ecological Modelling» (Elsevier) журналдарының мөхәрририәт ағзаһы.
Көньяҡ зыяратта ерләнгән.

# Васильев Олег Федорович
## Фәнни эшсәнлеге

Фәнни эшмәкәрлек өлкәләре: ғәмәли гидродинамика, гидравлика, гидрология, гидрофизика һәм һыуһаҡлағыстар экологияһы.

# Васильев Олег Федорович
## Баҫмалары

* Основы механики винтовых и циркуляционных потоков, М. — Л., 1957.
* О газотермодинамическом расчёте потоков в простых и сложных трубопроводах, «Изв. Сибирского отделения АН СССР». Серия технических наук, 1968, № 13, в. 3 (совм. с А. Ф. Воеводиным).

# Васильев Олег Федорович
## Бүләктәре

- I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (11.03.1985),
- Ике «Почёт Билдәһе» ордены (1967, 1975),
- IV дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены (1997),
- миҙалдар, шул иҫәптән «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1943) .
# Ройтлинген университеты

Ройтлинген университеты (нем. Hochschule Reutlingen, элекке FHTW Reutlingen) — дәүләт юғары уҡыу йорто,Германияның көньяғында Баден-Вюртембергта Ройтлинген ғәмәли фәндәр университеты. Юғары уҡыу йортонда 1/4 өлөшө алмашыу буйынса сит илдән килгән 5800-гә яҡын студент белем ала. Уҡытыу бакалавр һәм магистр кимәлдәре буйынса 45 программа нигеҙендә уҡытыла. Университет кампусы Ройтлингендың көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан.

# Ройтлинген университеты
## Тарихы

Университетҡа 1855 йылда Туҡыу мәктәбе булараҡ нигеҙ һалынған. 1891 йылда был мәктәптең исеме иләү, туҡыу һәм бәйләү техник колледжы тип үҙгәртелә. 1908 йылда дәүләт статусы ала һәм туҡыу сәнәғәте техникумы дәүләт колледжы тип үҙгәртелә.
1971 йылда колледж Ғәмәли фәндәр университеты (Fachhochschule) тигән рәсми танылыу ала.
2008 йылдың уртаһында Ройтлинген университеты составында Европа бизнес мәктәбе исеме аҫтында өс бизнес-мәктәп (Европа бизнес мәктәбе, Халыҡ-ара бизнес һәм етештереү менән идара итеү мәктәбе).берләштерелгән.

# Ройтлинген университеты
## Структураһы
### Факультеттары

* Ғәмәли химия факультеты (Fakultät Angewandte Chemie)
* Инженерия факультеты (Fakultät Technik)
* Бизнес-мәктәп факультеты ESB (ESB Business School)
* Информатика факультеты (Fakultät Informatik)
* Туҡыма текстиль һәм дизайн факультеты (Fakultät Textil & Design)
# Пухтан-Ега

Пухтан-Ега — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Демьянка йылғаһының һул ярына тамағынан 424 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Пухтан-Ега
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010700112115300014750
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301475
* Бассейн коды — 14.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Нэт Вэй

Натанаэль Мин-Ян Вэй, Барон Вэй (ҡыт. 韋鳴恩, ингл. Nathanael Ming-Yan Wei, Baron Wei); шулай уҡ Нэт Вэй булараҡ билдәле, 19 ғинуар 1977) — британ социаль эшҡыуары, Лордтар палатаһының иң йәш ағзаһы (2011 йылдың 30 сентябренә ҡарата). «Оло йәмғиәт» проектында Бөйөк Британия хөкүмәтенең элекке кәңәшсеһе.
Нэт Вэй «Shaftesbury Partnership» компанияһын нигеҙләүсе һәм элекке партнеры, «Teach First» социаль предприятиеһының ағза-нигеҙләүсеһе һәм «Absolute Return For Kids» хәйриә ойошмаһының элекке кәңәшсеһе. «Young Foundation» ойошмаһының һәм Бөтә донъя иҡтисади форумының элекке хеҙмәткәре.

# Нэт Вэй
## Биографияһы

Вэйҙың ата-әсәләре Гонконгтан эмигрант булғандар. Атаһы христиан дин әһеле — пастор булған һәм 1970-се йылдарҙа Бөйөк Британияға күскән. Нэт Вэй 1977 йылдың 19 ғинуарында Уотфорд ҡалаһында тыуған. Белемде сэр Фрэнк Маркхэм исемендәге мәктәптә, Милтон-Кинстағы дәүләт дөйөм белем биреү мәктәбендә ала, бында ҡайһы бер уҡыусылар уҡыуға етди мөнәсәбәте булғанлыҡтан уны кәмһеткәндәр. Нэт Вэй Лондон иҡтисади һәм сәйәси фәндәре мәктәбендә путунхуаны әүҙем өйрәнә һәм кантон, француз һәм немец телдәре буйынса практик белем ала.
Оксфордтағы "Ғайса колледжы"н тамамлағандан һуң, өс йыл дауамында Вэй «McKinsey & Company» компанияһында эшләй, бында 2002 йылда «Teach First» нигеҙләгән Брэд Уигдортз менән таныша. 2006 йылда Нэт Вэй «Shaftesbury Partnership» ойошмаһына нигеҙ һала, был ойошма ҙур масштаблы социаль реформалар эшләп Виктория дәүерендәге социаль рефоматорға оҡшарға ынтылған. «Shaftesbury Partnership» хәҙерге ваҡытта эшһеҙлек һәм һаулыҡ һаҡлау өлкәһендәге бер нисә проекттар менән эш итә. «Shaftesbury Partnership» ойошмаһы аша Нэт Вэй «The Challenge Network» бойондороҡһоҙ хәйриә ойошмаһының ойоштороусыларының береһе булып китә.
# Илембәтов

Илембәтов — фамилия.
* Илембәтов Азамат Фәттәх улы (26.09.1972), техник фәндәре кандидаты, Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең премьер-министры (2011—2012).
* Илембәтов Вәлит Хәлит улы (1.11.1956), һөйләү жанры артисы, филолог, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2002). Филология фәндәре кандидаты (1998).
* Илембәтов Әбүзәр Мөхәмәт улы (1787—?) — хәрби эшмәкәр. 1807 йылғы Рус-прусс-француз һуғышында ҡатнашыусы.
# Ҡуййылға ауыл биләмәһе

Ҡуйылға (Ҡойылға) ауыл биләмәһе (рус. Коелгинское сельское поселение) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Эткүл районы составына ингән муниципаль биләмә.
Административ үҙәге — Ҡуййылға ауылы.

# Ҡуййылға ауыл биләмәһе
## Тарихы

Ауыл биләмәһенең статусы һәм сиктәре Силәбе өлкәһе Законы менән 2004 йылдың 16 ноябрендә раҫланған.

# Ҡуййылға ауыл биләмәһе
## Этимологияһы

Ауыл биләмәһе атамаһы Ҡуййылға ауылынан алынған, ә ул үҙ сиратында йылға исеменән бирелгән булған. Карталарҙа 1735 йылдан Коель, Койижилга һәм башҡа исемдәр менән осрай. Фараз ителеүенсә, йылғаның атамаһы "ҡойо" һәм "йылға" тигән башҡортса һүҙҙәрҙән барлыҡҡа килгән. Силәбе өлкәһе топонимдар белгесе Н.И. Шувалов иһә үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә атама "ҡуй" һүҙе менән бәйле булыуы ихтимал тип яҙа. Башҡорт телендәге "О" өнө топонимдарҙы урыҫ теленә әйләндергәндә "А" өнөнә әйләнеүсән икәнен иҫәпкә алғанда, ошо фараз дөрөҫлөккә тип киләлер.
# Цинандали паркы

Цинандали паркы, Александр Чавчавадзеның усадьба комплексы — Телави муниципалитетының Цинандали ауылындағы тарихи архитектура ҡомартҡыһы. Бөгөнгө көндә комплекс үҙ эсенә йорт-музей, декоратив баҡса, шарап мөгәрәптәре, ҡунаҡхана, кафе, сиркәүҙе үҙ эсенә ала.
1797 йылда Чавчавадзе Гарсеванға (Рәсәйҙәге Грузия илсеһе), Цинандали ауылы бирелә, унда Гарсеван Чавчавадзе һарай төҙөй
Цинандали усадьбаһы XIX быуатта йәшәгән грузин йәмғиәт эшмәкәре Александр Чавчавадзеға нәҫелдән ҡала. Ул бында йорт төҙөй, парк булдыра һәм Европа технологияһы буйынса грузин шарабын күпләп етештереүҙе башлай.
Александр Чавчавадзе 1846 йылда вафат була, Цинандали усадьбаһы улы Давидҡа ҡала. 1854 йылда Цинандалины һарайын, китапхананы имам Шамилдың кешеләре яндыра, парктың бер өлөшө емерелә. Давид Чачавадзе усадьбаны яңынан төҙөй, әммә ҙур бурысҡа бата. Шулай итеп ул хөкүмәткә күсә. XIX быуатта усадьба янындағы баҡсаны яүырталар. 20-се быуат урталарында Чавчавадзе йортон музейға әйләндерәләр. 1886 йылда Рәсәй императоры имениены һатып ала һәм унда тергеҙеү эштәре үткәрә. Был осорҙа бөгөнгө һарай төҙөлә. 1886-1887 йылда яңы һыу үткәргес һәм Рәсәй империяһының иң эре шарап заводы төҙөлә.
1946 йылда Александр Чавчавадзеның вафатының 100-йыллығы айҡанлы йорт-музей асыла.
Александр Чавчавадзеның усадьба комплексы 2006 йылда Грузия президенты указына ярашлы дәүләт әһәмиәтендәге мәҙәни ҡомартҡылар исемлегенә индерелә.
# Оло Еган

Оло Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Пасол ҡылымығының һул ярына тамағынан 86 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Оло Еган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100112115200041214
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204121
* Бассейн коды — 13.01.11.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Хюттенроде

Хюттенроде (нем. Hüttenrode) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1191 кеше йәшәй. Майҙаны — 18,63 км². Диңгеҙ кимәленән 501 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38889 һәм автомобиль коды — HZ.
# Громотуха (Том ҡушылдығы)

Громотуха — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының һул ярына тамағынан 227 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Громотуха (Том ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010300412115200012308
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115201230
* Бассейн коды — 13.01.03.004
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Ледовица

Ледовица — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пичуг йылғаһының уң ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Ледовица
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020100212103000010637
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103001063
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Ҡарабаш

Ҡарабаш — күп мәғәнәле һүҙ.

# Ҡарабаш
## Мәҡәләләр

* Ҡарабаш (Башҡортостан) — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл.
* Ҡарабаш (ҡала) — Силәбе өлкәһендәге ҡала.
* Ҡарабаш (Татарстан) — Татарстандың Бөгөлмә районындағы ауыл.
# Монастырь сиркәүе (Котбус)

Монастырь сиркәүе (нем. Klosterkirche) — Котбус ҡалаһында Альштадт районының төньяҡ-көнбайышындағы сиркәү, ул шулай уҡ «венд сиркәүе» булараҡ билдәле (нем. wendische Kirche); кирбес готика бинаһы, архитектура ҡомартҡыһы, XV быуатта төҙөлгән һәм элекке франциск монастырына ҡараған.

# Монастырь сиркәүе (Котбус)
## Тасуирламаһы һәм тарихы

Франциск монастырының монастырь сиркәүе 1300 йыл тирәһендә барлыҡҡа килә һәм Котбус ҡалаһында урынлаша. Реформациянан һуң францисканлылар монастырҙы ташлап китергә мәжбүр була, сиркәү урындағы граждандар хакимиәтенә күсә: монастырь сиркәүе венд (сорб) халҡы өсөн мәхәллә сиркәүе була. Бөгөн сиркәү - Котбус протестант общинаһының мәхәллә сиркәүе булып тора.
Сиркәү оҙонлоғо 55,22 метр тәшкил иткән тура мөйөшлө кирбес бинанан ғибәрәт, көньяҡ-көнсығыш мөйөшөндә квадрат киҫелешле манара- ҡыңғырау урынлашҡан. Төҙөү тарихы тураһында тикшеренеүселәрҙең XXI быуат башына аныҡ мәғлүмәттәре юҡ. Сиркәүҙең иң иҫке өлөшө яҡынса XIV быуатҡа ҡарай, нефының киңәйеүе, моғайын, XIV быуатта уҡ булған. Сиркәү ҡыйығының һаҡланып ҡалған фрагменттары ҡала янғынынан һуң булған йүнәтеү эштәре барышында 1671 йылда төҙөлгән. 1835 йылда иҫке көньяҡ портал кирбестән һалынған, ә көнбайыш яҡтан яңы инеү урыны барлыҡҡа килгән. 1907—1908 йылдарҙа ҡорам яңынан ҡоролған: яңы галереялар ҡуйылған, ғибәҙәтханала электр яҡтыртыу, пар менән йылытыу барлыҡҡа килә. Сиркәү экстерьерын һуңғы тапҡыр реставрациялау 1991—1992 йылдарҙа үтә.
Ғибәҙәтхананың органын 1908 йылда Зауэр Вильгельм эшләй — был ҡалала оҫтаның берҙән-бер һаҡланып ҡалған музыка ҡоралы. Орган 2000 йылда реставрация үтә.
# Мишина (йылға)

Мишина — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Первое куле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Мишина (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010700112115300015474
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301547
* Бассейн коды — 14.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Губуш-Яха

Губуш-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО/ Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Вебоси-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Губуш-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15050000212115300072724
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115307272
* Бассейн коды — 15.05.00.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Удельно-Дыуанай торамаһы

Удельно-Дыуанай торамаһы — (рус. Удельно-Дуванейское поселение) — Башҡортостан Республикаһының Благовещен районы Удельно-Дыуанай ауылынан йыраҡ түгел урынлашҡан б.э.т. XII—VIII быуаттарынан б.э. III—VIII быуаттарына ҡараған, һуң бронза быуаты, иртә Урта быуаттар археологик ҡомартҡыһы.

# Удельно-Дыуанай торамаһы
## Тасуирламаһы
### Урынлашыуы

Удельно-Дыуанай торамаһы Башҡортостан Республикаһының Благовещен районы Удельно-Дыуанай ауылынан көньяҡҡа табан 1,5 км алыҫлыҡта Ағиҙел йылғаһының уң ярында урынлашҡан.

# Удельно-Дыуанай торамаһы
## Табылдыҡтар

Боронғо тораманың яҡынса 250 м² ере археологик тикшеренеүҙәр маҡсатында ҡаҙып тикшерелгән.
Яртылаш ер өй рәүешендәге торлаҡ, 9 бағана соҡоро, 2 хужалыҡ соҡоро табылған. Бағана соҡорҙарының 6‑һы торлаҡтың периметры буйлап урынлашҡан.
Ҡаҙып сығарылған керамика һауыттар бер нисә археологик мәҙәниәткә ҡарай:
Бахмут мәҙәниәте — ваҡ таш һәм ҡом ҡушып эшләнгән, ҡорһағы бәләкәй соҡорло биҙәк төшөрөлгән, осло, оҙонса һыҙаттар менән биҙәлгән һәм биҙәкһеҙ һауыттар;
Ҡараяҡуп мәҙәниәте — ҡом ҡушылған; ауыҙы тирәләй осло һыҙаттар, тешле мөһөр эҙҙәре менән биҙәлгән;
Ҡормантау мәҙәниәте — ҡабырсаҡ онтағы ҡушылған, муйыны һәм ҡорһағының юғары өлөшө ҡыя, кәкерсәк һыҙыҡтар, өсмөйөштәр, флагтар, түңәрәк соҡорҙар менән биҙәлгән;
Межа мәҙәниәте — ҡабырсаҡ онтағы ҡушылған, муйыны һәм ҡорһағы ҡыя, кәкерсәк һыҙыҡтар, штрихтарҙан торған һыҙаттар менән биҙәлгән.
Торамала 3700‑гә яҡын табылдыҡ, шул иҫәптән таш ҡырғыстар, уҡ башаҡтары, бысаҡ һымаҡ пластина, осланған һөйәктәр, беҙҙәр, тишкестәр, арҡыры балта, балсыҡтан һәм тальк ташынан 2 ҡойоу формаһы табылған.
Халҡы малсылыҡ һәм һунар менән шөғөлләнгән.
Ҡомартҡы материалдары Башҡорт дәүләт университеты фондында һаҡлана.

# Удельно-Дыуанай торамаһы
## Табылдыҡтар
### Асыш тарихы

Удельно-Дыуанай торамаһы 1958 йылда археолог, тыуған яҡты өйрәнеүсе, 1955—1957 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Археология институты Башҡортостанда ойошторған археологик экспедицияһының отряд етәксеһе А. П. Шокуров тарафынан асыла.
1965 йылда археолог, тарих фәндәре кандидаты А. Х. Пшеничнюк, 1966, 1971 йылдарҙа археолог, .тарих фәндәре кандидаты Игорь Борисович Васильев, СССР һәм Рәсәй археологы, педагог, профессор Г. И. Матвеева, 1984 йылда СССР һәм Рәсәй археологы, тарих фәндәре докторы, профессор М. Ф. Обыдённов тикшеренеүҙәр үткәрә.
# Извилистая (Косец ҡушылдығы)

Извилистая — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Косец йылғаһының уң ярына тамағынан 195 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Извилистая (Косец ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010900112115200034275
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203427
* Бассейн коды — 13.01.09.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Яны-Тангыр-Я

Яны-Тангыр-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Огур-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Яны-Тангыр-Я
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300027339
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302733
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ай-Нанг-Юган

Ай-Нанг-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нанг-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 106 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Ай-Нанг-Юган
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011100212115200046591
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204659
* Бассейн коды — 13.01.11.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Фаттах

Фаттах — башҡорт ир-ат исеме.

# Фаттах
## Этимологияһы

Фаттах (Фәттәх, Фәтхетдин) исеме төрки телле халыҡтарға ислам дине менән бергә ғәрәп теле аша ингән, еңеүсе тигән мәғәнәгә эйә. Башҡорт халҡында Фәттәхетдин, Фәтхетдин тигән формалары йыш осрай.

# Фаттах
## Билдәле кешеләр

Шәмғолов Фәттәх Ғәфүрйән улы (4 август 1921 йыл — 18 апрель 1945 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар полкы командиры урынбаҫары, майор. Советтар Союзы Геройы (1946, үлгәндән һуң).
Салауатов Фәттәх Хәсән улы (рус. Салаватов Фаттах Хасанович 1903 йыл ― 23 май 1992 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы. I (1987) һәм II (1968) дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.
Нурихан Фәттах (Нурихан Садрыйман улы Фәттахов; татар. Нурихан Садрыйман улы Фәттахов; 25 октябрь 1928 йыл — 18 февраль 2004 йыл) — Татарстандың халыҡ яҙыусыһы (1998). 1965 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1978), Татарстандың Ғабдулла Туҡай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1994).

# Фаттах
## Фамилияла

Фәттәхов Ҡасим Камал улы (21 ғинуар 1921 йыл — 5 май 1981 йыл) — ауыл хужалығы эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында һәм 1945 йылғы совет-япон һуғышында ҡатнашҡан. 1967—1981 йылдарҙа Краснокама районы «Красный Октябрь» колхозы рәйесе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хухалығы хеҙмәткәре. Ленин (1976), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971, 1981), «Почёт Билдәһе» (1973) һәм III дәрәжә Дан (1945) ордендары кавалеры.

# Фаттах
## Атаһының исеме

Илембәтов Азамат Фәттәх улы (26 сентябрь 1972 йыл) — ғалим-инженер, хөкүмәт һәм хужалыҡ эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының 7-се премьер-министры (2011—2012).