yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Нивъю

Нивъю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ропча йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.

# Нивъю
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000022187
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002218
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Оло Урғаҙа

Оло Урғаҙа (рус. Большая Уртазымка) — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ, Хәйбулла райондары биләмәләрендә аға. Йылға Яйыҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 1885 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 87 км.

# Оло Урғаҙа
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығытарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002332
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200233
* Бассейн коды — 12.01.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

# Оло Урғаҙа
## Этимологияһы

Урыҫ теленә ни сәбәптәндер Уртазымка булып инеп киткән гидроним башҡортса Урғаҙа тип атала.
Был йылға тураһында «Словарь топонимов Башкирской АССР» белешмәһендә ошондай аңлатма яҙылған: Урғаҙа (Уртазымка) — река, правый приток Урала в Баймакском, Хайбуллинском районах. В верхнем течении Оло Урғаҙа, Кесе Урғаҙа. Возможно от диал. ур — ров, канава и древнетюрк. угуз — р е к а.
"Башҡорт теленең һүҙлеге"ндә Ур һүҙенә шундай аңлатмалар бирелгән: 1.Тәрән итеп ҡаҙылған тар, оҙон соҡор. 2. Тупрағын алдына өйөп, тәрән, тар итеп ҡаҙылған хәрби нығытма
Башҡортостанда -ғаҙы (ғаҙа) ҡушымтаһы менән яһалған гидронимдар йыш осрай.
# Тундровая (Вах ҡушылдығы)

Тундровая — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вах йылғаһының уң ярына тамағынан 887 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 92 км.

# Тундровая (Вах ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200037098
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115203709
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
# Орлинная

Орлинная — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь (Надымская Обь) йылғаһының уң ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Орлинная
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300212115300035491
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303549
* Бассейн коды — 15.02.03.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Ун-Ега

Ун-Ега — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Атлым йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Ун-Ега
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020100112115300018613
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301861
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Томан (Шиҙе ҡушылдығы)

Томан — Башҡортостан Республикаһы Ишембай районындағы йылға Шиҙе ҡушылдығы. Диңгеҙ кимәленән 470, 9 метр бейеклектә ике ҡыҫҡа ваҡытлы һыу ағымдары ҡушылыуҙан барлыҡҡа килгән. Томан һыу — көңгөрт төҫтәге һыу.
Тауҙар араһынан аға. Сыҡҡан урынында йылғаның кисеүе бар, урындағы әһәмиәттәге юл шул кисеү аша үтә. Урта ағымында уға ҙур булмаған Таңайыры йылғасығы ҡушыла, артабан Томан сауҡалығы эргәһенән аға. Шиҙегә ҡушылған ерҙә кисеүе бар, яҡында ғына умарталыҡ урынлашҡан.
# Нюдя-Томбой-Яха

Нюдя-Томбой-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тарензей-Се йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Нюдя-Томбой-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15010000112115300039782
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115303978
* Бассейн коды — 15.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Кесе Козим

Кесе Козим — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Обва йылғаһының уң ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Кесе Козим
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100009660
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100966
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Пётр I

Бөйөк Пётр I (Пётр Алексе́евич Рома́нов; (9 июнь 1672 йыл — 8 февраль 1725 йыл) — Рәсәй империяһының һуңғы Батшаһы (1682—1721) һәм беренсе Императоры (1721—1725).
Романовтар династияһы вәкиле булараҡ, Бөтә Рәсәй Бөйөк Кнәзе һәм Батшаһы итеп 1682 йылда, 10 йәшендә сағында иғлан ителә. 1689 йылдан дәүләт менән үҙаллы идара итә башлай. Ағаһы Иван V үҙенең 1696 йылдағы вафатына тиклем формаль рәүештә батша вазифаһын бергә башҡарыусы булып һанала.
Йәш сағынан уҡ фән һәм сит илдәрҙәге тормош менән ҡыҙыҡһына, шулай уҡ Пётр Көнбайыш Европа илдәрендә оҙайлы сәйәхәттә булған беренсе рус батшаһы булып һанала. 1698 йылда оҙайлы сәйәхәттән әйләнеп ҡайтҡас рәсәй дәүләтселегендә һәм ижтимағи тормошта масштаблы реформалар башлай. Төньяҡ һуғышынан һуң Рәсәйгә Балтика буйы ерҙәрен ҡушыу Пётрҙың иң ҙур ҡаҙанышы булып тора. Был ҡарар XVI быуатта ҡабул ителгән булған һәм 1721 йылдан Пётр Рәсәй императоры титулын йөрөтә.
XVIII быуат аҙағынан алып хәҙерге көнгәсә тарих фәнендә һәм ижтимағи тормошта Пётр шәхесенә, уның Рәсәй тормошондағы роленә диаметраль ҡапма-ҡаршы баһа биреүселәр бар. Рәсми Рәсәй тарихында Пётр XVIII быуатта Рәсәйҙең үҫеш йүнәлешен билдәләүсе данлыҡлы дәүләт эшмәкәре тип баһалана. Шул уҡ ваҡытта Николай Карамзин, Василий Ключевский, Павел Милюков кеүек күренекле тарихсылар уны ҡарға тәнҡитләйҙәр.

# Пётр I
## Библиография

* Письма и бумаги императора Петра Великого. 13 томов. 1887—2003.
* Голиков И. И. Деяния Петра Великого, мудрого преобразителя России, собранные из достоверных источников и расположенные по годам, 1788—1789.
* Устрялов Н. Г. История царствования Петра Великого. Т. 1—4, 6. СПб., 1858—1864.
* Чистяков А. С. История Петра Великого. / Репринтное воспроизведение издания 1903 г. — М.: Изд-во «Буклет» (РИА «Двойная радуга»), 1992. — 524 с. — ISBN 5-88150-001-6.
* Павленко Н. И. Пётр Первый / Н. Павленко. — М.: Молодая гвардия, 1975. — 384, [34] с. — (Жизнь замечательных людей. Серия биографий. Вып. 14 (555)). — 100 000 экз. (в пер.)
* Пётр Великий: pro et contra. — СПб.: РХГИ, 2003. — 1024 с. — ISBN 5-88812-149-5.
* Труайя А. Петр Великий. — М.: Изд-во Эксмо, 2006. — 448 с. — ISBN 5-699-10726-6.
# Амиранашвили Пётр Варламович

Амиранашвили Пётр (Петре) Варламович (груз. პეტრე ვარლამის ძე ამირანაშვილი; 1907—1976) — грузин опера йырсыһы (баритон), педагог. СССР-ҙың халыҡ артисы (1950).

# Амиранашвили Пётр Варламович
## Биографияһы

Петр Аминарашвили 1907 йылдың 3(16) ноябрендә (башҡа сығанаҡтар буйынса — 1906 йылда) Нигоити ауылында (хәҙер Грузияның Гурия крайы) тыуа.
1930 йылда Тбилиси консерваторияһын тамамлай (О. А. Бахуташвили-Шульгина класы).
1930 йылдан — Палиашвили исемендәге Тбилиси опера һәм театры солисы.
1955 йылдан сит илдәрҙә гастролдә йөрөй (ҠХР, Иран, Төркиә, Чехословакия, Польша).
1962—1976 йылдарҙа Тбилиси консерваторияһында уҡыта.
Пётр Аминарашвили 1976 йылдың 26 ноябрендә (башҡа сығанаҡтар буйынса — 26 декабрҙә) Тбилисиҙа вафат була. Дидубе пантеонында ерләнгән.

# Амиранашвили Пётр Варламович
## Ғаиләһе

* Ҡатыны — Надежда Цомая (1904—1973), опера йырсыһы, Грузин ССР-ының халыҡ артисткаһы (1943)
* Ҡыҙы — Медея Амиранашвили (1930), опера йырсыһы, СССР-ҙың халыҡ артисткаһы (1976)
* Ейәнсәре — Маринэ Парулава, йырсы.

# Амиранашвили Пётр Варламович
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Грузин ССР-ының халыҡ артисы (1943)
* СССР-ҙың халыҡ артисы (1950)
* Әрмән ССР-ының халыҡ артисы (1974)
* Беренсе дәрәжә Сталин премияһы (1947)
* Грузин ССР-ының З. П. Палиашвили исемендәге дәүләт премияһы (1971)
* Ленин ордены (10.11.1950)
* өс Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (14.01.1937; 24.02.1946; 17.04.1958)
* тағы бер орден
* миҙалдар

# Амиранашвили Пётр Варламович
## Ижады
### Опера партиялары

* «Сказание о Тариэле», Ш. М. Мшвелидзе — Автандил
* «Абесалом и Этери», З. П. Палиашвили — Мурман
* «Даиси», З. П. Палиашвили — Киазо
* «Латавра», З. П. Палиашвили — Энгичар
* «Дареджан Коварная», М. А. Баланчивадзе — Гоча
* «Разбойник Како», А. К. Андриашвили — Како
* «Хевисбери Гоча», Ш. И. Азмайпарашвили — Гоча
* «Миндия», О. В. Тактакишвили — Чалхи
* «Евгений Онегин», П. И. Чайковский — Онегин
* «Пиковая дама», П. И. Чайковский — Томский
* «Демон», А. Г. Рубинштейн — Демон
* «Аида», Дж. Верди — Амонасро
* «Риголетто», Дж. Верди — Риголетто
* «Травиата», Дж. Верди — Жермон
* «Трубадур», Дж. Верди — ди Луна
* «Тоска», Дж. Пуччини — Скарпиа
* «Фауст», Ш. Гуно — Валентин
* «Кармен», Ж. Бизе — Эскамильо
* «Паяцы», Р. Леонкавалло — Тонио
* «Богдан Хмельницкий», К. Ф. Данькевич — Богдан Хмельницкий
* «Князь Игорь», А. П. Бородин — Князь Игорь
* «Отелло», Дж. Верди — Яго
* «Севильский цирюльник», Дж. Россини — Фигаро
* «Царская невеста», Н. А. Римский-Корсаков — Грязной

# Амиранашвили Пётр Варламович
## Ижады
### Кинолағы ролдәре

* 1948 — Кето һәм Котэ — князь Леван
# Пролетарка (Ырымбур өлкәһе)

Пролетарка (рус. Пролетарка) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһенең Ҡыҙыл Гвардия районындағы ҡасаба. Пролетарка ауыл биләмәһе составына инә.

# Пролетарка (Ырымбур өлкәһе)
## Халҡы

2002 йылғы бөтә Рәсәй йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (57 %) йәшәй.
# Фразеологик берәмектәр

Фразеологик берәмектәр - лексик яҡтан өлөштәргә бүленмәгән, бер нисә һүҙҙән тороп, бер генә мәғәнә аңлатыусы һүҙҙәр ҡушылмаһы. Мәҫәлән: тамаҡ ялғау, күҙ терәү, билбау аҫты бушау, һөрән һалыу.
Фразеологик берәмектәр ике йәки унан күберәк һүҙҙәрҙән тора. Ул һүҙҙәр бер-береһенә мәғәнәләре яғынан ныҡ бәйләнгән була. Уларҙы башҡа һүҙҙәр менән алмаштырып булмай. Мәҫәлән: төп башына ултыртыу фразеологик берәмегенә ингән һүҙҙәрҙе айырып алһаҡ, уларҙың һәр береһе үҙенең төп мәғәнәһен аңлата: төп-ағасты киҫеп алғандан һуң ҡалған өлөшө, ултырыу-берәй әйбер өҫтөнән урын алыу. Был һүҙҙәр бер нисек тә алдау мәғәнәһен бирмәй. Ә уларҙы бергә әйтһәң, тәрән мәғәнәле тапҡыр һүҙҙәр килеп сыға. Шуға ла фразеологик берәмектәр күсмә мәғәнәлә ҡулланыла. Улар һөйләү йәки яҙыу телмәренең тәьҫирен көсәйтә.
# Мәхрәм

Мәхрәм (ғәр. محرم‎) — һәрәм яғына (ҡатындар яғы) инергә рөхсәт ителгән ир туған.
Шәриғәттә: ҡатын-ҡыҙға яҡын туған булыу сәбәпле өйләнергә хоҡуғы булмаған ир туған, был туғаны менән ҡатын-ҡыҙ аулаҡта ҡала, сәйәхәткә сыға ала.

# Мәхрәм
## Ир кеше мәхрәм һаналған ҡатындар

Ир кеше мәхрәм һаналған ҡатындар Ән-Ниса сүрәһенең 22 һәм 23 аяттарында атала:
* Әсәһе, һөт инәһе, өләсәһе (атай-әсәй яғынан);
* Ҡыҙы, ейәнсәре (улының йә ҡыҙының ҡыҙы);
* Бер туған һеңлеһе, апаһы, һөттәш һеңлеһе;
* Бер туғандарының ҡыҙҙары;
* Әсәһенең йә атаһының бер туған апай-һеңлеләре;
* Ҡатынының әсәһе, өләсәһе;
* Үгәй ҡыҙы;
* Үгәй әсәһе;
* Килене (улының ҡатыны).
Ҡатыны менән айырылған йәки ул вафат булған осраҡта ошо ҡатын-ҡыҙға, мәхрәм булһа ла, өйләнергә рөхсәт бирелә:
* Ҡатынының апай-һеңлеләре;
* ҡайныһының йәки ҡәйнәһенең апай-һеңлеләре;
* Ҡатынының апай-һеңлеләренең ҡыҙы.

# Мәхрәм
## Енси мөнәсәбәттәр

Һанап кителгән ҡатындарҙың кеме менән булһа ла енси мөнәсәбәткә инеү зина тип һанала. Яңылыштан килеп сыҡһа ла (дөрөҫ ҡылынмаған никах) эҙемтәләре шул уҡ ҡала.

# Мәхрәм
## Хәҙис

* Мөхәммәт саллалаһу ғәләйһи үә сәлләм әйткән: «Мәхрәме булмаған ир ҡатын-ҡыҙ менән аулаҡта ҡалмаһын, һәм ҡатын-ҡыҙ мәхрәме булмаған килеш сәйәхәттә йөрөмәһен».

# Мәхрәм
## Мәхрәм тураһында әҙәбиәттә

Мәхрәм менән хаж ҡылыу тураһында әҙәбиәттәге мәғлүмәттәрҙән:
Мосолман мотлаҡ үтәргә тейешле биш бурыстың береһе — хаж ҡылыу. Ҡатын-ҡыҙҙың ошо ғибәҙәтте үтәүе йәһәтенән дә әленән-әле төрлө бәхәстәр ҡубып тора. Ире йәки мәхрәме (йәғни, уға өйләнергә хаҡы булмаған ир туғандары) менән генә сәфәр ҡыла ала тип, ҡайһы бер илдәрҙә, милләттәрҙә ҡатындарҙы изге ғәмәлен үтәүҙән мәхрүм итәләр. Шуға күрә виза юллар алдынан ойоштороусыларҙан: «Хәләл ефетем бармағас, миңә хажға рөхсәт булырмы?» — тип һораным. «Олоғайғандарға — рөхсәт, йәшерәктәргә кәртәләр булыуы ихтимал», — тип яуапланылар.
Ризаитдин Фәхретдинов (Ризаитдин Фәхретдин улы Фәхретдинов; 1859—1936 — күренекле башҡорт мәғрифәтсеһе, яҙыусы, шәрҡиәтсе һәм дин әһеле, Эске Рәсәй һәм Себер Үҙәк диниә назараты мөфтөйө һәм рәйесе (1923—1936) был мәсьәләне лә ентекле яҡтырта. Юл имен һәм ышаныслы ҡатындар менән берлектә булыу шарты менән фарыз хажға ҡатын-ҡыҙҙың иренән һәм мәхрәменән башҡа ла сәфәр ҡылыуы дөрөҫ, тигән фекерҙе яҡлап сыға ул.
# Хмелевка (Оло Сарка ҡушылдығы)

Хмелёвка — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Сарка йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.

# Хмелевка (Оло Сарка ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500312110000037538
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003753
* Бассейн коды — 08.01.05.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Патсын-Я-Тоип

Патсын-Я-Тоип — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Патсын-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Патсын-Я-Тоип
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300024673
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302467
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Йосопов Марсель Харис улы

Йосопов Марсель Харис улы (3 ноябрь 1969 йыл) — Башҡортостан һәм Рәсәй сәйәсмәне һәм эшҡыуары, «Берҙәм Рәсәй» партияһынан 5-се (2007-2011) һәм 6-сы (2011-2016) саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты. 2011—2012 йылдарҙа Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты рәйесе. Рәсәйҙең почётлы төҙөүсеһе (2009).

# Йосопов Марсель Харис улы
## Биографияһы

Марсель Харис улы Йосопов 1969 йылда Силәбе ҡалаһында, дзюдо буйынса СССР йыйылма командаһы тренеры Х. М. Йосопов ғаиләһендә тыуған.
1988 йылда армияға саҡырыла.
1992 йылда Силәбе дәүләт техник университетының инженер-төҙөлөш факультетын тамамлай.
1995 йылдан «Южноуралводпроект» асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә III категориялы инженер булып эшләй.
2000 йылда Силәбе сәнәғәт предприятиелары ассоциацияһы «Ленпром» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттең коммерция директоры итеп тәғәйенләнә.
2004 йылда Халыҡ-ара иҡтисад һәм хоҡуҡ институтын тамамлай.
2004 йылдан алып «Памир» ябыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры урынбаҫары.
2006—2007 йылдарҙа — «Өфө кизе-мамыҡ комбинаты» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең коммерция директоры һәм Директорҙар советы Рәйесе, «Өфө трикотаж фабрикаһы» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең Директорҙар советы Рәйесе.
2007 йылдың сентябрендә — Силәбе өлкәһенең Закондар сығарыу Йыйылышы ҡарамағындағы Йәмәғәт Советы ағзаһы, Мәләүездәге «М. Ғафури исемендәге Башҡорт ҡошсолоҡ комплексы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең генераль директоры.
2007 йылда «Берҙәм Рәсәй» партияһынан V саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты итеп һайлана. VI саҡырылыш Дәүләт Думаһында — төҙөлөш һәм ер мөнәсәбәттәре буйынса комитет ағзаһы, Дәүләт Думаһының Парламент үҙәген урынлаштырыу өсөн тәғәйенләнгән биналар һәм ҡоролмалар төҙөү буйынса комиссия ағзаһы. «Берҙәм Рәсәй» фракцияһы ағзаһы.
2006—2011 йылдарҙа — Силәбе өлкәһе башҡорттары ҡоролтайыбашҡарма комитеты рәйесе
2011—2012 йылдарҙа — Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты рәйесе.
2011 йылдың июль-август айҙарында Дөйөм Рәсәй халыҡ фронты һәм «Берҙәм Рәсәй» партияһы үткәргән праймеризда 6 урын ала.

# Йосопов Марсель Харис улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Силәбе өлкәһе Губернаторының ике Почёт грамотаһы (2005, 2007)
* әүҙем инвестиция эшмәкәрлеге өсөн Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Почёт грамотаһы
2009 йылдың 16 декабрендә Волга буйы һәм Урал федераль округтарының төҙөлөш тармағы үҫешенә ҙур өлөш индергәне һәм күп йыллыҡ хеҙмәте өсөн, шулай уҡ иҡтисади үҙгәртеп ҡороуҙа әүҙем ҡатнашҡаны өсөн, 436-кн Указы менән «Рәсәйҙең почётлы төҙөүсеһе» маҡтаулы исеме бирелә.
2013 йылдың 19 февралендә Рәсәй Федерацияһы ҡануниәтен һәм Рәсәй Федерацияһы парламентаризмын үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне өсөн Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышы Дәүләт Думаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнә.

# Йосопов Марсель Харис улы
## Шәхси тормошо

Өйләнгән. Ике ҡыҙы һәм улы бар.
Гер спорты буйынса спорт мастеры.
# Иҙрисов Фәрит Фәтих улы

Иҙрисов Фәрит Фәтих улы (12 июль 1954 йыл) — хәрби хеҙмәткәр, дирижёр, композитор, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Подполковник. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1997), Башҡортостан Республикаһының Дәүләт гимнының музыка авторы.

# Иҙрисов Фәрит Фәтих улы
## Биографияһы

Фәрит Фәтих улы Иҙрисов 1954 йылдың 12 июлендә Ырымбур ҡалаһында тыуған. 1980 йылда П. И. Чайковский исемендәге Мәскәү дәүләт консерваторияһының хәрби-дирижерлыҡ факультетын (Рәсәйҙең атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре В. С. Петров класы) тамамлай. Консерваториянан һуң Ульяновск ҡалаһындағы Юғары хәрби-команда элемтә училищеһына оркестр дирижеры итеп ебәрелә, был вазифала 1985 йылға тиклем хеҙмәт итә.
1986 йылда Фәрит Иҙрисов Өфө юғары хәрби авиация летчиктар училищеһының беренсе профессиональ тынлы оркестрын ойоштора, үҙе 1986—1999 йылдарҙа оркестрҙың етәксеһе һәм баш дирижёры була.
2002 йылда Ҙур театрҙа Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы, профессор М. Эрмлерҙа стажировка үтә. Стажировка үткәндән һуң 2002 йылда Ф. Иҙрисов Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры симфоник оркестрына дирижёр итеп эшкә саҡырыла. Бер үк ваҡытта 2004—2010 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Милли симфоник оркестры дирижеры һәм 2011 йылға тиклем Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы булып эшләй.

# Иҙрисов Фәрит Фәтих улы
## Ижады

Фәрит Фәтих улы Иҙрисов «Фауст» (Ш. Гуно), «Бал-маскарад» (Дж. Верди), «Ауыл намыҫы» (П. Масканьи) һәм «Кәмитселәр» (Р. Леонкавалло), «Ҡарһылыу» (Н. Римский-Корсаков), «Урал илселәре» һәм «Аҡмулла» (Заһир Исмәғилев) һәм башҡа спектаклдәрҙе ҡуйыуҙа ҡатнаша Фәрит Фәтих улының әйтеүенсә, ул Башҡортостан Республикаһының Дәүләт гимны музыкаһын республиканың суверенитетын иғлан итер алдынан, 1993 йылда 11-нән 12 октябрға ҡарай төндә яҙған. Гимн музыкаһы башҡорт халыҡ йыры «Урал» нигеҙендә яҙылған.
Бынан тыш, Фәрит Фәтих улы Иҙрисов башҡорт шағирҙары һүҙҙәренә ижад иткән ҡырҡҡа яҡын йыр һәм романс авторы. Башҡорт композиторҙары әҫәрҙәрен, башҡорт халыҡ көйҙәрен тынлы һәм симфоник оркестр өсөн эшкәртә. рус, башҡорт һәм татар композиторҙарының тынлы һәм симфоник оркестр өсөн әҫәрҙәренең аранжировкаларын яҙған.

# Иҙрисов Фәрит Фәтих улы
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1997)
* Рәсәй Ҡораллы Көстәренең штаттағы хәрби оркестрҙарының начальниктары — хәрби дирижёрҙары конкурсы лауреаты (Өфө, 1991, 1992).
* Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының «Ал да нур сәс халҡыңа!» миҙалы (2023).
# Мостовица (Чужга ҡушылдығы)

Мостовица — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чужга йылғаһының һул ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

# Мостовица (Чужга ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03010000112103000000253
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103000025
* Бассейн коды — 03.01.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Фаягөл

?Фаягөл :
Тумыртҡа мышы :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Үҫемлектәр |
| Бүлексә: | Ябыҡ орлоҡлолар |
| Класс: | Ике өлөшлөләр |
| Тәртип: | Арса сәскелеләр |
| Ғаилә: | Фаягөл һымаҡтар |
| Ырыу: | Синюха |
| Төр: | Фаягөл |
Латинса исеме :
Polemonium caeruleum L. :
| Викитөрҙәр систематикаһы | Викиһаҡлағыста рәсемдәр | ITIS 31005 NCBI 174663 |
Тумыртҡа мышы, фаягөл (рус. Синю́ха голуба́я, лат. Polemónium caeruléum, Polemonium coeruleum) — күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 40-120 см. Май-июнь айҙарында зәңгәр сәскә ата, август-сентябрҙә емеше өлгөрә.

# Фаягөл
## Таралыуы

Фаягөл Рәсәйҙең Европа өлөшөндә, Көнбайыш Серерҙә, Көнсығыш Себерҙең көньяҡ-көнбайышында, Кавказда таралған. Башҡортостандың күпселек райондарында осрай, әммә күп түгел. Үҫемлек ялан-туғайҙарҙа, йылға буйҙарында, урман ситендә үҫә.
* Синюха голубая. К. А. М. Линдман «Bilder ur Nordens Flora», 1917—1926 китабынан ботаник иллюстрация