yasalma/wikipedia huggingface dataset:
# Кыж

Кыж — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Вильва йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

# Кыж
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100912111100008892
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100889
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Шишмә (һыу)

Шишмә (сығанаҡ, инеш) — ер аҫты һыуҙарының ҡоро ерҙә йәки һыу аҫтында (һыу аҫты сығанаҡтарынан) өҫкә бәреп сығыуы.
Шишмәләр хасил булыу төрлө шарттарға бәйле:
* һыулы горизонттарҙың хәҙерге рельефтың кире формалары (мәҫәлән, йылға үҙәндәре, балкалар, йырындар, күл ҡаҙандары) менән киҫелеүенә
* урын-ерҙең геологик структураһы үҙенсәлектәренә (ярыҡтар, тектоник боҙолоу зоналары, урғылған һәм ултырма тоҡомдар ҡушылыуы)
* һыу һеңдереүсе тоҡомдарҙың фильтрлау йәһәтенән төрлөлөгөнә һ.б.
Шишмәләрҙең баҫымлы һәм баҫымһыҙ төрҙәре була. Баҫымлылары өҫкә үрләй, баҫымһыҙҙары аҫҡа аға. Йәнә ваҡытлы (миҙгелле) һәм даими шишмәләр була.
Температураһы буйынса шишмәләр һалҡын, йылы, эҫе һәм ҡайнарға бүленә.
Совет гидрогеологы А. М. Овчинников классификацияһы буйынса, һыу сығанаҡтары һыу менән тәьмин ителеү йәһәтенән өс төркөмгә бүленә: өҫкө һыуҙар менән туйыныусы, грунт һыуҙары менән туйыныусы һәм артезиан һыуҙары менән туйыныусы.
Сығанаҡтарҙың химик һәм газ составы төрлө була; ул, нигеҙҙә, ер аҫты һыуҙарының составына һәм райондың дөйөм гидрогеологик шарттарына бәйле.
Донъялағы иң ҙур шишмәләр:
* Воклюз (Франция)
* Ҡыҙыл шишмә (Рәсәй)
* Ааштопф (Германия)
# Бобанья

Бобанья — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аремзянка йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Бобанья
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010700112115300013050
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115301305
* Бассейн коды — 14.01.07.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Норвегия антарктика экспедицияһы

Норвегия антарктика экспедицияһы — 1910-1912 йылдарҙа Руаль Амундсендың экспедицияһы.
Экспедиция 1911 йылда беренселәрҙән булып Көньяҡ полюска барып етә. Был төркөмдә шулай уҡ Олаф Бьоланд, Сверр Хассел, Хельмер Хансен һәм Оскар Вистинг була.
1912 йылдың ғинуар айында — Роберт Скотт етәкселегендәге инглиз экспедицияһы Көньяҡ Ҡотопто яулай.
# Һарыһаҙ (йылға)

Һараһаҙ — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһының Аҙнаҡай районы биләмәләрендә аға. Йылға Стәрле йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

# Һарыһаҙ (йылға)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101312111100028510
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102851
- Бассейн коды — 10.01.01.013
- ГӨ буйынса томы — 11
- ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Достоевский һәйкәле (Санкт-Петербург)

Яҙыусы Ф. М. Достоевский һәйкәле Санкт-Петербургтың Владимир майҙанында ҡаланың Үҙәк районында урынлашҡан.

# Достоевский һәйкәле (Санкт-Петербург)
## Тарихы

Һәйкәлдең авторы — Любовь Михайловна Холина — гранит һәйкәл эскизын 1956 йылда уҡ төҙөгән һәм бер нисә йыл дауамында уның өҫтөндә эшләгән, әммә төрлө сәбәптәр менән һәйкәл ҡуйыу кисектерелгән. Тик 1988 йылдың 31 октябрендә Ленинград советы башҡарма комитеты ҡарар сығара, уға ярашлы Мәҙәниәттең Баш идаралығы, РСФСР архитекторҙары һәм рәссамдары союзының Ленинград ойошмалары Ф. М. Достоевский һәйкәле проектына конкурс иғлан итә. Конкурсҡа бөтәһе 12 проект тәҡдим ителә, һәм беренсе премияны Л.М. Холина һәм архитектор В.А. Петровтың эше ала. Әммә был проект тормошҡа ашырылмай, сөнки яҙыусының гранит скульптураһын бронзаға алмаштырырға кәрәк була.
1993—1994 йылдарҙа проектҡа Л. М. Холинаның улы, рәссам Петр Александрович һәм ейәне, Павел Петрович Игнатьевтар ҡатнашлығында үҙгәрештәр индерелә. Достоевскийҙың скульптураһының эшләнгән эскизы «Монументскульптура]» заводында бронзанан ҡойола.
Һәйкәл ҡуйыу урыны Ф.М. Достоевский Музейы һәм ҡаланың төп рәссамы И.Г. Уралов инициативаһы буйынса һайлан: Божья Матерь Владимир иконаһы сиркәүе янындағы Ҙур Мәскәү бульварында Тимерселәр тыҡрығы һәм Соҡор (Достоевский) урамы мөйөшөндәге йорт менән йәнәш урын, тап бында Достоевский һуңғы көндәрен йәшәй.
Һәйкәл 1997 йылдың 30 майында асыла. Июль айының һәр тәүге шәмбеһендә Санкт-Петербургта һәйкәл янында Достоевский көндәре асыла.
Достоевскийҙың бронза һынының бейеклеге 2 м. Яҙыусы әҫәре өҫтөндә көсөргәнешле эш менән ултырған килеш һүрәтләнә. Яҙыусының ҡарашы Божья Матерь Владимир иконаһы сиркәүенә төбәлгән. Скульптура 1,5 м бейеклектәге гранит постаментта ҡуйылған. Постаментта уйып төҫлө хәрефтәр менән «Достоевскийға» тип ябай яҙылған.
# Волкова Мария Сидоровна

Волкова Мария Сидоровна (25 октябрь 1918 йыл — 4 март 1997 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, һауынсы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

# Волкова Мария Сидоровна
## Биографияһы

Мария Сидоровна Волкова 1918 йылдың 25 октябрендә Киричевка ауылында (хәҙер — Украинаның Луганск өлкәһе Марковский районы). 1931 йылда Ростов өлкәһенең Аксай ҡалаһына күсеп килә, унда Ленин исемендәге колхозда эшләй, башта төрлө эштәрҙә йөрөй, ә һуңынан һөт фермаһында һауынсы булып эшләй башлай.
Һауынсы Мария Волкова һөт һауыу буйынса юғары һөҙөмтәләргә өлгәшә, артым арттырып ҡына ҡалмай, уның үҙҡиммәтен дә кәметә. 1965 йылда үҙенә беркетелгән һыйырҙарҙан 3200, ә таналарҙан — 3100 литр һөт һауып ала.
СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 22 мартындағы Указы менән «малсылыҡта ирешкән уңыштары, ит, һөт, йомортҡа, йөн һәм башҡа продукцияларҙы етештереүҙе һәм әҙерләүҙе арттырыуы өсөн» Волкова Мария Сидоровнаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапршырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә. Шулай уҡ бер нисә миҙал менән бүләкләнә.
Ғүмеренең һуңғы йылдарын Аксайҙа үткәрә. 1997 йылдың 4 мартында вафат була.
# Һағымбаев Дәүләтша Усман улы

Һағымбаев Дәүләтша Усман улы — (рус. Сагимбаев Давлетша Усманович [[1905 йыл — декабрь 1943) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец.

# Һағымбаев Дәүләтша Усман улы
## Биографияһы һәм батырлығы

Һағымбаев Дәүләтша Усман улы 1905 йылда Башҡортостандың Баймаҡ районы Исмаҡай ауылында тыуа. 1941 йылдың декабрендә Башҡорт АССР-ының Матрай район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 112-се кавалерия дивизияһы 275-се кавалерия полкының 2-се эскадронында ҡылыссы булып хеҙмәт итә.
Һағымбаев Дәүләтша Усман улы 1942 йылдың 19 ноябренән 20 ноябренә ҡарай эскадрондың һөжүм итеүе ваҡытында немец-румын ғәскәрҙәре менән алышта батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәтә. Эскадрондың алға барыуына дошмандың станок пулеметы ҡамасаулай, Һағымбаев алға барырға һәм ут нөктәһен юҡ итергә бурыс ала. Яугир ғүмерен ҡурҡыныс аҫтына ҡуйып, һиҙҙермәйенсә 40 метр алға шыуыша һәм румын һалдаттарының ут нөктәһенә ике граната ташлай һәм пулемет расчетын юҡ итә. Һөҙөмтәлә эскадронға юл асыҡ була. 1942 йылдың 22 ноябрендә Һағымбаев 32 дошман һалдатын юҡ итә. 25 ноябрҙә яралана. Яуҙа күрһәткән батырлығы өсөн Һағымбаев Дәүләтша Усман улы «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
Һағымбаев Дәүләтша Усман улы 1943 йылдың декабрендә яуҙа хәбәрһеҙ юғала.
# Ермия

Ермия — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Тол йылғаһының һул ярына тамағынан 79 км өҫтәрәк ҡушыла. Оҙонлоғо — 23 км.

# Ермия
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Кама ГЭС-ынан Воткин һыуһаҡлағысына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101012111100014684
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101468
* Бассейн коды — 10.01.01.010
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Етем ҡыҙ — Хәтирә (йыр)

Етем ҡыҙ Хәтирә — башҡорт халыҡ йыры, Өфө сәнғәт институтының фольклор музыкаһы белгесе Х. Ихтисамов уны башҡорт фольклорсыһы Шоңҡаров Ниғмәт Динәхмәт улы фольклор экспедициялары барышында яҙҙырып алған тигән мәғлүмәт биргән.. Йыр «Матур ҡыҙ Хәтирә» тигән атама менән дә осрай. Шул уҡ ваҡытта Х. Ихтисамов атаҡлы ҡурайсы Ғата Сөләймәнов 1945—1946 йылдарҙа Әбйәлил районында яҙып алған вариант тураһында ла яҙып сыҡҡан һәм йырҙың тарихын бәйән иткән.

# Етем ҡыҙ — Хәтирә (йыр)
## Тарихы

Ғата Сөләймәнов яҙып алған вариантта ваҡиға Әбйәлил районының Ташбулат һәм Салауат тигән ауылдары тирәһендә булған тип әйтелә. Ике етем бала — ҡыҙ менән малай — хәйер һорашып көн күргәндәр. Етем тиеп ҡыйырһытҡандарға, туған булмаһалар ҙа, икәүләп ҡаршы торғандар, бер-береһен яҡлашҡандар. Ҡул араһына инерлек булғас бергә көтөү көткәндәр.
Хәтирә исемле ҡыҙ бала сибәр булып буй еткергән, хәлле ғаиләләрҙән уны һората башлағандар, әммә ҡыҙ береһенә лә риза булмаған, теге етем егет менән бер-береһенә ғашиҡ булғандар. Зина ҡылалар тип ялған хәбәр таратып, егетте ауылдан һөрәләр. Әммә ҡыҙ бер кемгә лә сығырға ризалыҡ бирмәй. Ауыл байҙары уны көсләп кейәүгә бирмәксе булалар. Әммә Хәтирә егетенә хәбәр биреп өлгөрә, һәм теге ҡыҙҙы алып ҡаса. Улар шулай ҡауышып, бергә йәшәй башлайҙар.

# Етем ҡыҙ — Хәтирә (йыр)
## Йырҙың һүҙҙәре

Ғ. Сөләймәнов вариантында егет ауылдан киткәндә Хәтирә менән ҡара-ҡаршы йырлашалар:
Һөйгәнен алып ҡасырға килгән егет былай тип йырлаған, ти:
Н.Шоңҡаров яҙып алған «Матур ҡыҙ, һылыуым Хәтирәм» вариантының һүҙҙәре:
# Ани-Том

Ани-Том — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Вэллер-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

# Ани-Том
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300047196
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304719
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Цесарка-тауыҡтар

?Цесаркалар :
Цесарка (Acryllium vulturinum) :
Фәнни классификация :
| Батшалыҡ: | Хайуандар |
| Тип: | Хордалылар |
| Класс: | Ҡоштар |
| Отряд: | Тауыҡ һымаҡтар |
| Ғаилә: | Цесаркалар |
Латинса исеме :
Numididae (de Sélys Longchamps, 1842) :
| [{{fullurl:wikispecies:{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} Викитөрҙәр систематикаһы] | [{{fullurl:commons:Special:Search/{{{wikispecies}}}|uselang=ru}} рәсем эҙләү рәсемдәр] Ҡалып:Рәсеме булмаған мәҡәлә |
Цеса́ркалар, Мысыр тауығы (лат. Numididae) — тауыҡ һымаҡтар отрядынан ҡоштар ғаиләһе, Африкала һәм Мадагаскар утрауында йәшәҙәр; ватаны Африка һәм Мадагаскар утрауы булған, башҡа илдәрҙә йортта аҫрала торған эре һәм файҙалы ҡоштар.
Ҙурлығы 40—70 см. Аҫҡа ҡарап торған ҡыҫҡа ҡойроҡло. Кәүҙәһе, баш һәм муйын өлөшөннән башҡа, ҡуйы ҡаурый менән ҡапланған. Бөтә төрҙәрҙең дә ҡаурайҙары, аҡ таптар менән сыбарланған, ҡара төҫтә. Ҡуйы ҡыуаҡлы таулы урындарҙа бәләкәй көтөү менән йәшәйҙәр. Шәп йүгерәләр, насар осалар. Бөжәктәр менән туҡланалар, шулай уҡ еләк, орлоҡ, үҫемлек бөрөләре менән туҡланалар.
# Шопсдорф

Шопсдорф (нем. Schopsdorf) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна.
2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 292 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,55 км². Диңгеҙ кимәленән 63 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39291 һәм автомобиль коды — JL.
# Инйәр ауыл Советы (Архангел районы)

Инйәр ауыл Советы— Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Архангел районы муниципаль районындағы административ-территориаль һәм муниципаль берәмек.
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законға» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
# Люпянка

Люпянка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ярань йылғаһының һул ярына тамағынан 107 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.

# Люпянка
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300412111100036962
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103696
* Бассейн коды — 10.01.03.004
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Полва (Коса ҡушылдығы)

Полва — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Коса йылғаһының уң ярына тамағынан 222 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

# Полва (Коса ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100112111100002355
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100235
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
# Холым-Я

Холым-Я (Алын-Я) — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Сосьва йылғаһының уң ярына тамағынан 593 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.

# Холым-Я
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020200112115300024130
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115302413
* Бассейн коды — 15.02.02.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Тушҡыр мәсете

Тушҡыр мәсете — Башҡортостан Республикаһы, Балтас районы, Тушҡыр ауылындағы йәмиғ мәсете.

# Тушҡыр мәсете
## Тарих

Башҡорттарҙың ислам динен ҡабул итеүҙәренән һуң, Башҡортостанда мәсеттәр төҙөү башлана. Тәүге мәлдәрҙә түңәрәк йәки һигеҙ ҡырлы мәсеттәр төҙөлә. Ваҡыт уҙыу менән бер йәки ике манаралы мәсеттәр төҙөй башлайҙар. ТУшҡыр мәсете башҡортостан биләмәһендә шул иң беренсе төҙөлгән мәсеттәрҙән иҫәпләнә.
Мәсет халҡыбыҙҙың дини ҡомартҡыһы һәм ул яҡынса XVII аҙағында Себер даруғаһының танып ырыуы башҡорттары тарафынан төҙөлгән.
1805 йылдан йәмиғ мәсете булып иҫәпләнә. Ул Ырымбур мосолмандары дини йыйылышы ҡарамағында була. Мәсет янында мәҙрәсә лә эшләп килә. 1863 йылда йәмәғәттә 393 кеше иҫәпләнһә, 1912 йылда 638 кеше иҫәпләнә. 1940 йылда ябыла.

# Тушҡыр мәсете
## Тасуирлама

Тура мөйөшлө ике манаралы мәсет. Бинаның үҙәк өлөшөнә, ике яҡлап ҡапма-ҡаршы тағы ла ике төкәтмә рәүешендә ике яҡ һәм аҙ ғына тәпәшерәк итеп таҡта төкәтмә эшләнгән. Бинаның бүрәнә өлөшө симмитрик композициялы нисбәттә кәүҙәләндерлгән һәм шул уҡ ваҡытта үҙәккә арҡырыға ла буйға ла тигеҙ һуҙылған. Бар бүрәнә бина ҡыйығы берәү, һәм ул ике яҡҡа ауыш итеп ябылған. Ике манара ла бер төрлө, бейеклектә ул ике ҡат итеп эшләнгән, әммә ейеклектәре тигеҙ түгел. Аҫҡы ҡаты һигеҙҡырлыҡ формаһында, һәм манараның нигеҙе рәүешен алған.
Мәсет - ағас, бер ҡатлы тура мөйөш формаһында. Шулай уҡ төньяҡта болдоро, көньяҡта михрабы бар. Ике яҡҡа ауыш итеп ябылған ҡыйыҡлы, ике манаралы һәм көмбәҙле. 1891 йылда ғәмәлгә индерелгән.
Манаралары ике ҡатлы, бейеклеге 7 метр, конус формаһында; ҡаттары айырым ҡыйыҡ менән уратылған, шулай уҡ тәҙрә уйымдары ла урынлашҡан. Ике намаҙ уҡыу залы булған.

# Тушҡыр мәсете
## Имам-хатыбтар

* А. Атнағолов
* А. Абдулбаҡыев ( 1805 йылдан)
* Г. Абдулмәнәфов ( 1836 йылдан)
* М. Ғилманов ( 1874 йылдан)
* Ш. Ғилманов ( 1916 йылдан)
* А. Фәтхетдинов ( 1923 йылдан).
# Оло Снопица

Оло Снопица — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Снопица йылғаһының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.

# Оло Снопица
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03040000112103000054066
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103005406
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Шавшуга

Шавшуга (Шенчуга) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пежма йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

# Шавшуга
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020300212103000028605
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002860
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
# Яртен-Се

Яртен-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Мядолова-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

# Яртен-Се
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300046403
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304640
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Вар-Яха

Вар-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Тирвы-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.

# Вар-Яха
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 15020300312115300043709
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115304370
* Бассейн коды — 15.02.03.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3
# Карелка (Кесе Һатҡы ҡушылдығы)

Карелка — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Силәбе өлкәһе, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Һатҡы йылғаһының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

# Карелка (Кесе Һатҡы ҡушылдығы)
## Һыу реестры мәғлүмәттәре

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201012111100021887
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102188
* Бассейн коды — 10.01.02.010
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1